නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác.

සුබොධාලඞ්කාරටීකා

Chú Giải Phụ Subodhālaṅkāra

ගන්ථාරම්භකථා

Lời Mở Đầu Tác Phẩm

යො [Pg.1] පාදනීරජවරොදරරාධිතෙන,ලොකත්තයෙන’විකලෙන නිරාකුලෙන;

විඤ්ඤාපයී නිරුපමෙය්‍යතමත්තනො තං,වන්දෙ මුනින්දමභිවන්දිය වන්දනීයං.

Vị nào đã làm cho biết được bản chất vô song của chính mình, bởi ba cõi không thiếu sót và không rối loạn đã phụng sự nơi lòng bàn chân sen quý báu; con xin cung kính đảnh lễ bậc Vua của các bậc Mâu-ni ấy, bậc đáng được tán dương.

පත්තො සපත්තවිජයො ජයබොධිමූලෙ,සද්ධම්මරාජපදවිං යදනුග්ගහෙන;

සත්තාපසත්ත විපුලාමලසග්ගුණස්ස,සද්ධම්මසාරරතනස්ස නමත්ථු තස්ස.

Xin kính lễ viên ngọc quý tinh túy của Chánh Pháp, Pháp có những đức tánh tốt đẹp, rộng lớn, không tỳ vết, là nơi nương tựa cho các chúng sanh; nhờ ân đức của Pháp ấy mà Ngài, bậc đã chiến thắng kẻ thù, đã đạt đến ngôi vị Pháp Vương tại cội Bồ-đề chiến thắng.

යො භාජනත්තමභිසම්භුණි සග්ගුණස්ස,තස්සාපි ධම්මරතනස්ස මහාරහස්ස;

සම්භාවිතං සසිරසාහිතසන්නතෙහි,සම්භාවයාමි සිරසා ගණමුත්තමං තං.

Con xin hết lòng tôn kính Tăng đoàn tối thượng, Tăng đoàn đã trở thành vật chứa đựng những đức tánh tốt đẹp và cũng là của viên ngọc Pháp quý giá, được tôn kính bởi những vị cúi đầu cung kính.

යෙ’නන්තතන්තරතනාකරමන්ථනෙන,මන්ථා’චලොල්ලසිතඤාණවරෙන ලද්ධා;

සාරා මතාති සුඛිතා සුඛයන්ති චඤ්ඤෙ,තෙ මෙ ජයන්ති ගුරවො ගුරවො ගුණෙහි.

Các vị thầy của con, những bậc trọng đại bởi các đức hạnh, xin được thành công! Các vị ấy, bằng việc khuấy động đại dương châu báu của vô số học thuyết với trí tuệ tuyệt vời được ví như ngọn núi Manthara đang chuyển động, đã đạt được tinh túy và trí tuệ, tự mình được an lạc và cũng làm cho người khác được an lạc.

1. දොසාවබොධ පඨමපරිච්ඡෙද

1. Chương Thứ Nhất: Nhận Thức Về Các Lỗi

රතනත්තයප්පණාමවණ්ණනා

Giải Thích Về Sự Đảnh Lễ Tam Bảo

1.

1.

මුනින්දවදනම්භොජ-ගබ්භසම්භවසුන්දරී;

සරණං පාණිනං වාණී, මය්හං පීණයතං මනං.

Mong sao Lời dạy (Vāṇī), xinh đẹp vì được sinh ra từ lòng hoa sen là kim khẩu của Đức Phật, là nơi nương tựa của chúng sanh, hãy làm cho tâm của con được hoan hỷ.

1. අථායං [Pg.2] ගන්ථකාරො ගන්ථාරම්භෙ පුබ්බපයොගානුබන්ධසභාවසිද්ධිකවිගුණොපෙතානං යතිපොතානං තදුපායන්තරවිරතා කමන්තරාපෙතපරක්කමසම්භවෙනාධිගතබ්‍යසනසතමුපලබ්භ දයාසඤ්ජාතරසරසහදයතාය තදුපායභූතං බන්ධලක්ඛණං විරචයිතුකාමොභිමතසිද්ධිනිමිත්තමත්තනොධිගතසද්ධම්මදෙවතානුස්සරණං තාව දස්සෙතුමාහ ‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. නනු ‘‘බන්ධලක්ඛණං විරචයිතුකාමො’’ති වුත්තං, කිමෙත්ථ ලක්ඛණකරණෙන අදිට්ඨලක්ඛණාපි දිස්සන්ති බන්ධන්තාති? සච්චං, තථාපි තෙ ඝුණක්ඛරප්පකාසා තබ්බිදූනං පයොගානුසාරිනො වා සියුං, පුබ්බෙ කතසත්ථපරිචයා වා සියුන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං. වාණී මය්හං මනං පීණයතන්ති සම්බන්ධො. වාණීති වා සරස්සත්‍යපරනාමධෙය්‍යා කාචි දෙවතා, සා සබ්බාවදාතා යථිච්ඡිතත්ථසාධනපුණ්ඩරීකගබ්භෙ නිසීදතීති ලොකවාදො. වාණීති පන පච්චුහවිරහෙනාභිමතසිද්ධිනිබන්ධනෙකතාණො සම්මාසම්බුද්ධභාසිතො සද්ධම්මො, තතොයෙවායං දෙවතා රුප්පතෙ. තත්ථ සරස්සතියා යථා’සත්තා ජාතාය මනොසම්පීණනන්ති ලොකො, සද්ධම්මදෙවතාය තු මනොපීණනං, තස්සා සබ්බවජ්ජරහිතායච්චන්තනිම්මලාය නිරන්තරත්ථනෙකතාණප්පවත්තියා මනසො සම්පීණනං. තෙන ච පස්සද්ධි, තාය පන සුඛං, තෙනාපි සමාධි, සමාධිසම්භවෙන යථාභූතාවබොධසම්භවතො විචිත්තානෙකසද්දත්ථවිසෙසා පටිභන්ත්‍යනායාසෙන, තතො ච යථිච්ඡිතසිද්ධිනිප්ඵත්තීති වඞ්කවුත්තියා තප්පසාදමාසීසති.

1. Bấy giờ, vị tác giả này, vào lúc bắt đầu tác phẩm, khi nhận thấy hàng trăm tai ương mà các vị tỳ-khưu trẻ phải gánh chịu – những vị thiếu các phẩm chất tự nhiên để thành tựu thi pháp, không có phương tiện nào khác, và nỗ lực của họ bị cản trở bởi những trở ngại – với tấm lòng trắc ẩn dâng trào, ngài mong muốn biên soạn một tác phẩm về các đặc điểm của thi pháp (bandhalakkhaṇa) làm phương tiện cho họ. Để thành tựu mục đích mong muốn, trước tiên ngài thể hiện sự tưởng niệm đến vị thiên nữ của Chánh Pháp mà ngài đã chứng ngộ, bằng cách nói ‘muninda…’ v.v. Có người hỏi: ‘Chẳng phải đã nói rằng ngài muốn biên soạn một tác phẩm về các đặc điểm của thi pháp sao? Vậy việc soạn ra các đặc điểm ở đây có ích gì, khi người ta vẫn thấy có những tác phẩm được sáng tác bởi cả những người chưa từng thấy các đặc điểm ấy?’ Đúng vậy, nhưng cần phải hiểu rằng những tác phẩm ấy hoặc là ngẫu nhiên như vết chữ do con mọt tạo ra, hoặc là họ noi theo cách dùng của các bậc thiện xảo, hoặc là họ đã có sự quen thuộc với các kinh điển từ trước. Mối liên hệ (trong câu kệ) là: ‘Mong sao Lời dạy hãy làm cho tâm của con được hoan hỷ’. ‘Vāṇī’ (Lời dạy) có thể là một vị thiên nữ tên là Sarasvatī; theo quan niệm thế gian, vị này hoàn toàn trong trắng và ngự trong lòng hoa sen, là phương tiện để thành tựu những mục đích mong muốn. Hoặc, ‘Vāṇī’ chính là Chánh Pháp do Đức Chánh Đẳng Chánh Giác thuyết giảng, là nơi nương tựa duy nhất để thành tựu mục đích mong muốn mà không gặp trở ngại; chính từ đó mà vị thiên nữ này được hình thành. Ở đây, sự hoan hỷ của tâm (manosampīṇana) do nữ thần Sarasvatī mang lại là theo cách của thế gian. Nhưng sự hoan hỷ của tâm do vị thiên nữ của Chánh Pháp mang lại là do Pháp ấy hoàn toàn không có lỗi lầm, vô cùng trong sạch, và liên tục là nơi nương tựa duy nhất. Nhờ đó mà có được sự an tịnh (passaddhi), từ đó có được an lạc (sukha), rồi có được định (samādhi). Khi có định, sự liễu tri như thật (yathābhūtāvabodha) phát sinh, từ đó các ý nghĩa đặc biệt và đa dạng của từ ngữ hiện ra một cách không khó nhọc, và từ đó thành tựu được mục đích mong muốn. Do vậy, bằng cách nói ẩn dụ (vaṅkavutti), ngài cầu mong sự gia hộ của vị ấy.

කිංවිසිට්ඨොච්චාහ [Pg.3] ‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. උභො ලොකෙ මුනාති ජානාතීති මුනි, ඉන්දති පරමිස්සරියං පවත්තෙති සබ්බත්ථාති ඉන්දො, මුනි ච සො ඉන්දො ච, මුනීනං ඉන්දොති වා මුනින්දො, සම්මාසම්බුද්ධො. තතොයං තස්ස නිමිත්තකසඤ්ඤා. විජ්ජමානෙසුපි පරියායසද්දෙස්වඤ්ඤෙසු කවිකාමිතස්සත්ථස්සෙකන්තවාචකත්තෙනො’ චිත්‍යසම්පොසකොයං මුනින්දසද්දො, තථා හි යො උභයලොකජානනෙන මුනීනං පරමිස්සරියපුග්ගලානම්පි පරමිස්සරියං වත්තෙති, සො පරං පීණෙති හෙතුභාවෙන’ත්‍රෙ’ත්‍යු’චිතමෙව, තථා පදන්තරානම්පි ඔචිත්‍යං පොසෙති. තථා හි තාදිසස්ස වදනාරවින්දොදරෙ සම්භවා සුන්දරී, තතොයෙව පටිසරණං, තස්මා ච මනො පීණෙතීති. තස්ස වදනං, තමිව මුනින්දවදනං, අම්භොජං. තමෙව වා ලක්ඛිසංයොගිතාදිසධම්මෙන’ම්භොජං, පදුමං. තස්ස ගබ්භො. තත්ථ සම්භවෙන පවත්තියා, උප්පත්තියා වා සුන්දරී නිරවජ්ජා දෙවතා. වාචා පන දොසලෙසෙනාප’සම්ඵුට්ඨාව නිරවජ්ජා, තථා ච වක්ඛති ‘‘ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තා’’ ඉච්චාදි. තතොවායං සරණං පාණිනං සත්තානං පටිභානාදිගුණවිසෙසාවහත්තමත්තෙන පටිසරණභූතා දෙවතා. වාචා පන සබ්බුපද්දවනිවාරණෙන සබ්බහිතසුඛසම්පදාසම්පාදනෙනච්චන්තපටිසරණභූතා. සභාවනපුංසකත්තා චෙත්ථ න ලිඞ්ගපරිවත්තනං. මය්හන්ති එකවචනෙනත්තනො නිරභිමානත’මානෙති සජ්ජනමාචාරං. අභින්නපදසිලෙසො චායං, සබ්බත්ථෙවාවීකතසද්දප්පයොගතො. සිලෙසො චායං වඞ්කවුත්තියා සබ්බත්ථ සිරිං පොසෙති. තථා ච වක්ඛති ‘‘වඞ්කවුත්තීසු පොසෙති, සිලෙසො තු සිරිං පර’’න්ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපෙන නයෙන අත්ථවණ්ණනා. විත්ථාරනයෙන පන නානප්පකාරෙනත්ථො සංවණ්ණෙතුං සක්කා. තථා සති ගන්ථගාරවොපි සියාති පකාරොයමෙවබ්භුපගතො.

Để trả lời câu hỏi ‘(Vāṇī) có những đặc điểm gì?’, ngài nói ‘muninda…’ v.v. ‘Muni’ là người biết, tức là liễu tri cả hai thế giới. ‘Indo’ là người thực thi quyền tối thượng ở khắp mọi nơi. Vị ấy vừa là Muni vừa là Indo, hoặc là Indo (Vua) của các bậc Muni, nên gọi là Munindo, tức là Đức Chánh Đẳng Chánh Giác. Do đó, đây là một danh xưng quy ước để chỉ Ngài. Mặc dù có những từ đồng nghĩa khác, từ ‘munindo’ này được dùng để làm tăng sự thích hợp (ocitya) bằng cách diễn đạt một cách dứt khoát ý nghĩa mà nhà thơ mong muốn. Thật vậy, vị nào nhờ liễu tri cả hai thế giới mà thực thi quyền tối thượng ngay cả đối với những bậc tối thượng là các bậc Muni, thì vị ấy là nguyên nhân làm cho người khác hoan hỷ, điều này thật thích hợp. Tương tự, nó cũng làm tăng sự thích hợp của các từ khác. Cụ thể là: vì được sinh ra từ trong lòng hoa sen là kim khẩu của một vị như vậy, nên (Vāṇī) mới xinh đẹp (sundarī); chính vì thế mới là nơi nương tựa (paṭisaraṇaṃ); và do đó mới làm cho tâm hoan hỷ (mano pīṇeti). Kim khẩu của Ngài, kim khẩu của Đức Muninda, giống như hoa sen (ambhoja). Hoặc chính kim khẩu ấy là hoa sen (ambhoja, paduma), do có những đặc tính như gắn liền với sự tốt lành (lakkhi). Lòng của hoa sen ấy. Do sự hiện hữu, sự diễn ra, hoặc sự sinh khởi ở nơi đó, nên vị thiên nữ ấy xinh đẹp (sundarī), không tỳ vết. Còn Lời dạy (Vācā) thì không tỳ vết vì không bị vướng một chút lỗi lầm nào, như sẽ được nói sau: ‘kết hợp với các phẩm chất và các trang sức’ v.v. Do đó, vị thiên nữ này là nơi nương tựa (saraṇaṃ) cho các chúng sanh (pāṇinaṃ) chỉ ở mức độ mang lại những phẩm chất đặc biệt như tài ứng đối (paṭibhāna). Còn Lời dạy (Vācā) thì là nơi nương tựa tuyệt đối bằng cách ngăn ngừa mọi tai họa và mang lại mọi lợi ích và hạnh phúc. Ở đây không có sự thay đổi về giống (ngữ pháp) vì bản chất của nó là trung tính. Bằng cách dùng số ít ‘mayhaṃ’ (của tôi), ngài thể hiện sự khiêm tốn của mình, đó là hạnh của người hiền. Đây là một lối chơi chữ trên các từ không tách rời (abhinnapadasileso), vì các từ được dùng ở khắp nơi đều không bị phân tách. Lối chơi chữ này, thông qua cách nói ẩn dụ (vaṅkavutti), làm tăng vẻ đẹp (siri) ở khắp mọi nơi. Như sẽ được nói: ‘Trong các cách nói ẩn dụ, lối chơi chữ làm tăng vẻ đẹp tuyệt vời’. Đây là phần giải thích ý nghĩa theo phương pháp tóm tắt. Theo phương pháp chi tiết, ý nghĩa có thể được giải thích theo nhiều cách khác nhau. Nhưng nếu làm vậy, tác phẩm sẽ trở nên nặng nề, vì thế phương pháp này đã được chấp nhận.

1. සුපරිසුද්ධබුද්ධිගොචරපරමවිචිත්තගන්ථකාරකොයමාචරිය- සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදො [Pg.4] සපිටකත්තයසබ්බසත්ථපාරාවතරණෙන සඤ්ජාතානප්පකපීතිසුඛමනුභවං පටිපත්තිපටිවෙධසාසනද්වයස්ස පරියත්තිමූලකත්තා යෙන කෙනචි පරියායෙන තස්සා පරියත්තියා අත්ථාවබොධෙන ‘‘අප්පෙව නාම සාධුජනං පරිතොසෙය්‍ය’’මිති තදධිගමොපායභූතමිදං පකරණමාරභන්තො ගන්ථාරම්භෙ ඉට්ඨදෙවතාය පණාමකරණං සතාචාරානුරක්ඛණත්ථං, විසෙසතො අභිමතගන්ථස්සානන්තරායෙන පරිසමත්තියා ච කාරණමිති ඉට්ඨදෙවතානුස්සරණං, ගන්ථන්තරාරම්භපටික්ඛෙපකජනපටිබාහනපුබ්බකානි අභිධානාභිධෙය්‍යකරණප්පකාරපයොජනානි ච දස්සෙන්තො ‘‘මුනින්දවදනම්භොජ…පෙ… පරිස්සමො’’ති ගාථත්තයමාහ. එත්ථ පඨමගාථාය ඉට්ඨදෙවතාසඞ්ඛාතරතනත්තයප්පණාමො දස්සිතො, දුතියගාථාය ආරම්භපටික්ඛෙපකජනා නිසෙධිතා, තතියගාථාය අභිධානාදිකං දස්සිතං. තථා හි ලොකුත්තරධම්මනිස්සිතපරියත්තිසඞ්ඛාතසබ්බඤ්ඤුභාරතියා මනොසම්පීණනාසීසනාපදෙසෙන අත්තනො නිස්සෙසධම්මරතනෙ පසාදො පකාසිතො. සො පන ධම්මප්පසාදො තදවිනාභාවතො බුද්ධසඞ්ඝෙසුපි සිද්ධොති රතනත්තයවිසයං පණාමං වඞ්කවුත්තියා දස්සෙති. සො හි අත්ථතො පණාමක්‍රියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා. එත්ථ ඵලං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

1. Vị Đại Trưởng Lão Tôn Sư Saṅgharakkhita này, người soạn tác bộ luận vô cùng kỳ diệu này, là đối tượng của trí tuệ hoàn toàn trong sạch, do đã thông suốt Tam Tạng và tất cả các bộ luận, nên đã trải nghiệm được hỷ lạc không nhỏ. Vì giáo pháp thực hành và giáo pháp chứng ngộ đều có giáo pháp học tập làm gốc rễ, nên với bất kỳ phương tiện nào, bằng cách thấu hiểu ý nghĩa của giáo pháp học tập đó, với ý nghĩ rằng ‘mong sao làm cho thiện nhân được hoan hỷ’, ngài đã bắt đầu bộ luận này, là phương tiện để đạt được điều đó. Khi bắt đầu tác phẩm, việc đảnh lễ vị thiên thần mong ước là để giữ gìn thông lệ của người hiền, và đặc biệt là nguyên nhân để hoàn thành tác phẩm mong muốn mà không gặp trở ngại. Do đó, ngài đã tưởng niệm đến vị thiên thần mong ước, và để trình bày về danh xưng, đối tượng được nói đến, phương pháp thực hiện và mục đích, trước hết là để ngăn chặn những người phản đối việc bắt đầu một tác phẩm khác, ngài đã nói ba bài kệ bắt đầu bằng ‘munindavadanambhoja… cho đến… parissamo’. Ở đây, trong bài kệ đầu tiên, sự đảnh lễ Tam Bảo, được gọi là vị thiên thần mong ước, đã được trình bày. Trong bài kệ thứ hai, những người phản đối việc bắt đầu đã bị ngăn cấm. Trong bài kệ thứ ba, danh xưng v.v… đã được trình bày. Thật vậy, bằng cách lấy cớ cầu mong sự hài lòng của tâm trí đối với lời dạy của bậc Toàn Giác, tức là giáo pháp học tập dựa trên pháp siêu thế, lòng tịnh tín của ngài đối với toàn bộ Pháp Bảo đã được biểu lộ. Hơn nữa, lòng tịnh tín đối với Pháp đó, vì không thể tách rời, cũng được thành tựu đối với Phật và Tăng. Do đó, ngài đã trình bày sự đảnh lễ đối với Tam Bảo một cách gián tiếp (vaṅkavuttiyā). Điều đó, về mặt ý nghĩa, chính là thiện tư tạo ra hành động đảnh lễ. Ở đây, kết quả đã được nói ở dưới.

පුන සන්තෙසු රාමසම්මාද්‍යලඞ්කාරෙසු පිට්ඨපිසනං විය හොතීදං අලඞ්කාරකරණන්ති වදන්තා විරුද්ධවාදිනො රාමසම්මාදීනමත්ථිභාවං උබ්භාවෙත්වා තෙ සුද්ධමාගධිකා න වළඤ්ජෙන්තීති ඉමිනා පටිසිද්ධා. නිරාකරණඵලඤ්හි ගන්ථස්ස නිද්දොසභාවොව. අපිච සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරදීපකෙන අලඞ්කාරසද්දෙන [Pg.5] ගන්ථසරීරසඞ්ඛාතසඤ්ඤිනො සඤ්ඤාසඞ්ඛාතඅභිධානඤ්ච අලඞ්කාරසද්දස්ස සද්දාලඞ්කාරාද්‍යභිධෙය්‍යඤ්ච සුද්ධමාගධිකත්තං වත්වා අලඞ්කාරසද්දස්ස විසෙසනභූතඅනුරූපසද්දොපාදානෙන බුද්ධවචනස්ස උපයොගත්තං මාගධිකවොහාරෙන භවතීති ගම්‍යමානත්තා කරණප්පකාරඤ්ච අලඞ්කාරගන්ථප්පවත්තියා අත්ථාලඞ්කාරාදිනිස්සිතත්තා ඉමිනා අලඞ්කාරසද්දෙනෙව අලඞ්කාරසඞ්ඛරණසඞ්ඛාතප්පයොජනඤ්ච දස්සෙති.

Lại nữa, những người có quan điểm đối nghịch, nói rằng ‘việc làm ra tác phẩm tu từ này giống như nghiền bột đã nghiền, khi đã có các tác phẩm tu từ như Rāmasammādi’, sau khi nêu lên sự tồn tại của các tác phẩm như Rāmasammādi, đã bị bác bỏ bằng câu nói rằng ‘chúng không sử dụng ngôn ngữ Māgadhī thuần túy’. Quả thật, kết quả của sự bác bỏ chính là tình trạng không có lỗi lầm của tác phẩm. Hơn nữa, bằng từ ‘alaṅkāra’ (tu từ) làm sáng tỏ tu từ về âm và tu từ về nghĩa, ngài đã nói lên danh xưng (abhidhāna) được gọi là tên của tác phẩm, đối tượng được nói đến (abhidheyya) của từ ‘alaṅkāra’ là tu từ về âm v.v…, và tính chất là ngôn ngữ Māgadhī thuần túy. Bằng cách sử dụng từ ‘anurūpa’ (tương xứng) làm tính từ cho từ ‘alaṅkāra’, vì có thể hiểu rằng ‘sự hữu ích đối với lời Phật dạy là do cách dùng ngôn ngữ Māgadhī’, nên ngài cũng trình bày phương pháp thực hiện (karaṇappakāra). Và vì sự tiến hành của một tác phẩm tu từ phụ thuộc vào tu từ về nghĩa v.v…, nên chính bằng từ ‘alaṅkāra’ này, ngài cũng trình bày mục đích (payojana) được gọi là sự trang hoàng bằng tu từ.

සත්ථප්පයොජනානං සාධ්‍යසාධනලක්ඛණො සම්බන්ධො පන සම්බන්ධස්ස නිස්සයභූතසත්ථප්පයොජනානං දස්සනෙනෙව තන්නිස්සිතත්තා සයම්පි වුත්තො හොති. වුත්තං හි–

Còn mối liên hệ (sambandha) giữa tác phẩm và mục đích, vốn có đặc tính là phương tiện và đối tượng cần đạt được, thì do nó phụ thuộc vào tác phẩm và mục đích là cơ sở của mối liên hệ, nên tự nó cũng được nói đến chỉ bằng cách trình bày chúng. Thật vậy, có lời nói rằng –

‘‘සත්ථං පයොජනඤ්චෙව, උභො සම්බන්ධනිස්සයා;

වුත්තා තංවුත්තියායෙව, වුත්තො තන්නිස්සිතොපි සො’’ති.

‘Tác phẩm và mục đích, cả hai là cơ sở của mối liên hệ; Khi chúng được nói đến, chính nhờ lời nói đó, cái phụ thuộc vào chúng cũng được nói đến.’

තස්සත්ථො– සම්බන්ධනිස්සයා සම්බන්ධස්ස ආධාරභූතා සත්ථං, පයොජනඤ්ච උභො වුත්තා, තංවුත්තියායෙව තෙසං උභින්නං කථනෙනෙව තන්නිස්සිතො තෙ නිස්සාය පවත්තො සොපි සම්බන්ධො වුත්තො භවතීති.

Ý nghĩa của câu đó là – ‘sambandhanissayā’ có nghĩa là tác phẩm và mục đích, là nền tảng của mối liên hệ, cả hai đã được nói đến; ‘taṃvuttiyāyeva’ có nghĩa là chính bằng cách nói về cả hai điều đó; ‘tannissito sopi’ có nghĩa là mối liên hệ đó, vốn diễn ra dựa vào chúng, cũng được nói đến.

එත්ථ අභිධානකථනං වොහාරසුඛත්ථං, අභිධෙය්‍යාදිකථනං පන තෙහි යුත්තානංයෙව ගන්ථානං සුබුද්ධිපුබ්බකාදීනං උපාදෙය්‍යත්තඤ්ච තබ්බිපරීතානං උම්මත්තකවචනාදීනමිවඅනුපාදෙය්‍යත්තඤ්ච පකාසනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හි –

Ở đây, cần phải hiểu rằng việc nói về danh xưng là để cho dễ dàng trong việc giao tiếp, còn việc nói về đối tượng được nói đến v.v… là để tuyên bố rằng chỉ những tác phẩm có đầy đủ các yếu tố đó, như những tác phẩm được bắt đầu bởi người có trí tuệ tốt, mới đáng được chấp nhận, và những tác phẩm ngược lại, giống như lời nói của người điên, thì không đáng được chấp nhận. Thật vậy, có lời nói rằng –

‘‘සම්බන්ධානුගුණොපායං, පුරිසත්ථාභිධායකං;

වීමංසාධිගතං වාක්‍ය-මතොනධිගතං පර’’න්ති.

‘Lời nói (tác phẩm) nào là phương tiện phù hợp với mối liên hệ, nói lên mục đích của con người, và được đạt đến qua sự thẩm sát, (thì đáng được chấp nhận); ngoài ra, cái khác thì không được chấp nhận.’

තස්සත්ථො– සම්බන්ධානුගුණොපායං සාධියසාධනලක්ඛණසම්බන්ධස්ස නිස්සයභූතවාච්චවාචකානං සම්බන්ධිභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපගුණපරිජානනෙ කාරණභූතං පුරිසත්ථාභිධායකං චතුබ්බිධධම්මඅත්ථකාමමොක්ඛසඞ්ඛාතානං පුරිසත්ථානං වාචකභූතං [Pg.6] වාක්‍යං ‘‘එකාඛ්‍යාතො පදච්චයො, සියා වාක්‍යං සකාරකො’’ති වුත්තලක්ඛණමජ්ඣපතිතවාක්‍යසමුදායොපෙතං මහාවාක්‍යසරූපසත්ථං වීමංසාධිගතං ඤාණගතිලක්ඛණඋපපරික්ඛාය අධිගතං අධිප්පෙතං, අතො පරං වුත්තලක්ඛණසත්ථතො අඤ්ඤං අනධිගතං නාධිප්පෙතන්ති. ඉදං පනෙත්ථ ගාථානං නික්ඛෙපප්පයොජනං.

Ý nghĩa của câu đó là – ‘sambandhānuguṇopāyaṃ’ có nghĩa là nguyên nhân để nhận biết phẩm chất tương xứng lẫn nhau của những thứ có liên quan, tức là cái được biểu đạt và cái biểu đạt, vốn là cơ sở của mối liên hệ có đặc tính là đối tượng cần đạt và phương tiện. ‘Purisatthābhidhāyakaṃ’ có nghĩa là cái nói lên bốn mục đích của con người, được gọi là pháp, lợi, dục, và giải thoát. ‘Vākyaṃ’ có nghĩa là tác phẩm có hình thức một câu lớn, bao gồm một tập hợp các câu nằm trong định nghĩa đã được nói: ‘một chuỗi các từ có một động từ chính, có tác nhân, thì là một câu’. ‘Vīmaṃsādhigataṃ’ có nghĩa là được thấu hiểu, được mong muốn, qua sự thẩm sát có đặc tính là con đường của trí tuệ. ‘Ato paraṃ anadhigataṃ’ có nghĩa là cái khác ngoài tác phẩm có đặc tính đã nói thì không được mong muốn. Đây là mục đích của việc trình bày các bài kệ ở đây.

ලොකෙ පදුමගබ්භෙ වසන්තියා සබ්බඞ්ගධවලාය යථිච්ඡිතත්ථසාධිකාය සරස්සතීනාමිකාය දෙවතාය ‘‘වාණී’’ති වොහාරතො ඉමිනා අත්ථෙන යොජෙත්වා අභින්නපදසිලෙසාලඞ්කාරවසෙන වුත්තත්තා පදත්ථො එවං වෙදිතබ්බො – මුනින්දස්ස සොභාසුගන්ධාදිගුණයොගතො මුඛසදිසස්ස, නො චෙ මුඛසඞ්ඛාතඅම්භොජස්ස ගබ්භෙ උදරෙ සම්භවෙන පවත්තියා උප්පත්තියා වා සුන්දරී නිද්දොසා, සොභනා වා පාණිනං සරණං අතොයෙව අහිතාපනයනහිතාවහත්ථෙන සබ්බසත්තානං පටිස්සරණභූතා වාණී යථාවුත්තගුණොපෙතා සරස්සතීදෙවතා, නො චෙ සබ්බඤ්ඤුභාරතීති වුත්තසද්ධම්මරතනං මය්හං මනං ගන්ථවිරචනෙ බ්‍යාවටස්ස මෙ චිත්තං පීණයතං අභිමතත්ථසම්පාදනෙන පීණයතූති.

Trong thế gian, do có cách gọi ‘vāṇī’ (lời nói, nữ thần lời nói) cho vị nữ thần tên là Sarasvatī, người sống trong lòng hoa sen, toàn thân trắng muốt, và thành tựu được ý nghĩa mong muốn, nên do được nói theo cách tu từ song quan không tách từ (abhinnapadasilesa), ý nghĩa của từ cần được hiểu như sau, bằng cách kết hợp với ý nghĩa này: Lời nói (vāṇī) – tức là Diệu Pháp Bảo được gọi là lời dạy của bậc Toàn Giác, chứ không phải là nữ thần Sarasvatī có các phẩm chất như đã nói – là tốt đẹp (sundarī), không tỳ vết, hoặc sáng chói, do sự hiện hành hoặc sự phát sinh từ trong lòng, tức là bụng, của hoa sen được gọi là miệng của bậc Chúa Tể các Bậc Trí Tuệ, vốn tương tự như miệng (của ngài) do sự kết hợp với các phẩm chất như vẻ đẹp và hương thơm; là nơi nương tựa (saraṇaṃ) cho các chúng sinh, và chính vì thế, là nơi bảo hộ (paṭissaraṇa) cho tất cả chúng sinh bằng cách loại bỏ điều bất lợi và mang lại điều lợi ích, mong rằng lời nói ấy hãy làm cho tâm của tôi, tức là tâm của tôi đang bận rộn trong việc soạn tác phẩm, được hoan hỷ, tức là hãy làm cho hoan hỷ bằng cách hoàn thành ý nghĩa mong muốn.

උභයලොකජානනතො මුනි ච සො ඉන්දභාවපවත්තනතො ඉන්දො චෙති කම්මධාරයෙන වා, අගාරියමුනිඅනගාරියමුනිසෙඛමුනිඅසෙඛමුනීනං චතුන්නං පඤ්චමො හුත්වා ඉන්දොති ඡට්ඨීතප්පුරිසෙන වා මුනින්දො. දෙවතාපක්ඛෙ වදනමිව වදනන්ති අම්භොජෙ, සද්ධම්මපක්ඛෙ අම්භොජමිව අම්භොජන්ති වදනෙ ච උපචාරෙන ගහිතෙ කම්මධාරයො. මුනින්දස්ස වදනම්භොජමිති ච, තස්ස ගබ්භොති ච, තස්මිං සම්භවොති ච, තෙන සුන්දරීති ච වාක්‍යං. වාණියා විසෙසනත්තෙපි එකන්තනපුංසකත්තා සරණසද්දස්ස න ලිඞ්ගපරිවත්තනභාවො. පාණිනන්ති රස්සත්තං, දීඝස්ස බ්‍යභිචාරත්තා. මය්හන්ති එකවචනෙන අත්තනො සාධුගුණොදයකාරණං [Pg.7] නිරතිමානතං දීපෙති. සන්තෙසුපි අඤ්ඤෙසු ජිනපරියායෙසු මුනින්දසද්දො ඉට්ඨමනොසම්පීණනඅම්භොජතුල්‍යතාසුන්දරිත්තසරණත්තසඞ්ඛාතානං අත්ථන්තරානං ඔචිත්‍යං පොසෙතීති පයුත්තො. තථා හි තාදිසස්ස මුඛං අම්භොජතුල්‍යං, තස්මිං මුඛොදරෙ සම්භවා සුන්දරී, තතොයෙව පාණිනං සරණං. තස්මායෙව මනොසම්පීණනෙ පටුත්තං සුබ්‍යත්තමිති ඔචිත්‍යං හොති. ලොකෙ පත්ථටමිදමොචිත්‍යමාදරණීයං හොති. තස්මිඤ්හි උත්තමකවයොයෙව උපදෙසකාති. වුත්තඤ්හි –

Do biết cả hai thế gian nên là bậc Mâu-ni (muni), và do thực hành trạng thái của đấng Tối Thắng nên là đấng Tối Thắng (inda), do đó (là Muninda) theo cách phân tích karmadhāraya; hoặc là đấng Tối Thắng (inda) của các bậc Mâu-ni (munīnaṃ), là vị thứ năm trong bốn bậc Mâu-ni: Mâu-ni tại gia, Mâu-ni xuất gia, Mâu-ni hữu học, và Mâu-ni vô học, do đó (là Muninda) theo cách phân tích chaṭṭhītappurisa. Về phương diện thiên thần, trong hoa sen (ambhoje) có câu ‘khuôn mặt như khuôn mặt’ (vadanamiva vadanaṃ); về phương diện Chánh pháp, trong khuôn mặt (vadane) có câu ‘hoa sen như hoa sen’ (ambhojamiva ambhojaṃ), và được dùng theo nghĩa chuyển hóa (upacārena) là karmadhāraya. Và câu văn là: ‘hoa sen-khuôn mặt của đấng Mâu-ni Tối Thắng’ (Munindassa vadanambhojaṃ), và ‘bên trong của nó’ (tassa gabbho), và ‘sự sanh khởi trong ấy’ (tasmiṃ sambhavo), và ‘do đó mà mỹ diệu’ (tena sundarī). Mặc dù là tính từ của vāṇī (lời nói), nhưng do là danh từ trung tính hoàn toàn, nên từ saraṇa (nơi nương tựa) không có sự thay đổi về giới tính. Trong từ pāṇinaṃ, nguyên âm được rút ngắn, vì nguyên âm dài không nhất quán. Với từ mayhaṃ ở số ít, tác giả thể hiện sự khiêm tốn của mình, là nguyên nhân cho sự phát sinh các thiện đức của bản thân. Mặc dù có những từ đồng nghĩa khác với bậc Chinh Phục, từ muninda được sử dụng vì nó làm tăng thêm sự thích hợp của các ý nghĩa khác được biểu thị: làm hài lòng tâm ý, tương tự hoa sen, sự mỹ diệu, và là nơi nương tựa. Thật vậy, khuôn mặt của một vị như thế tương tự hoa sen, lời nói phát sinh từ trong khuôn miệng ấy thì mỹ diệu, và do đó là nơi nương tựa cho chúng sanh. Chính vì thế, sự khéo léo trong việc làm hài lòng tâm ý trở nên rõ ràng, đó là sự thích hợp. Sự thích hợp này, được phổ biến trong thế gian, là điều đáng tôn trọng. Vì trong đó, chỉ có các thi sĩ bậc nhất mới là người chỉ dạy. Vì đã được nói rằng –

‘‘ඔචිත්‍යං නාම විඤ්ඤෙය්‍යං, ලොකෙ විඛ්‍යාතමාදරා;

තත්ථොපදෙසප්පභවා, සුජනා කවිපුඞ්ගවා’’ති.

‘Sự thích hợp (ocityaṃ) cần được biết đến, vốn nổi tiếng và được tôn trọng trong thế gian; trong đó, những người hiền thiện, những thi sĩ lỗi lạc, là nguồn gốc của sự chỉ dạy.’

නිමිත්තවණ්ණනා

Giải Thích Về Dụng Ý

2.

2.

රාමසම්මාද්‍යලඞ්කාරා, සන්ති සන්තො පුරාතනා;

තථාපි තු වළඤ්ජෙන්ති, සුද්ධමාගධිකා න තෙ.

Các tác phẩm tu từ của Rāmasamma và các vị khác, vốn tốt đẹp và cổ xưa, vẫn còn tồn tại; tuy nhiên, những người thuần thục tiếng Māgadhī lại không sử dụng chúng.

2. අථෙවමභිගතාමිතසිද්ධිසම්පදාපාදනෙකචතුරපරමිට්ඨදෙවතා- භාවරූපිතසද්ධම්මරතනස්සො’ පදස්සිතනිපච්චකාරෙන ඉට්ඨදෙවතාපූජං දස්සෙත්වා ‘‘නනු බන්ධලක්ඛණමත්ථියෙව පුබ්බකං, තස්මා කිමනෙන පිට්ඨපිසනෙනෙ’’ති ලක්ඛණන්තරාරම්භපටික්ඛෙපකජනපටිබාහනපුබ්බකමභිධෙය්‍යප්පයොජන- සම්බන්ධෙ දස්සෙතුමාහ ‘‘රාමසම්මෙ’’ච්චාදි. රාමසම්මාදීනං රාමසම්මපභුතීනං පුබ්බාචරියානං, රාමසම්මාදයො වා තංසම්බන්ධතො. භවති හි තංසම්බන්ධතො තබ්බොහාරො යථා කිඤ්චිපි වෙජ්ජසත්ථං ‘‘බිම්බිසාරො’’ති. අලඞ්කාරා භූසාවිසෙසා, බන්ධාලඞ්කාරපටිපාදකත්ථෙන අලඞ්කාරඛ්‍යා ගන්ථවිසෙසා වා. සන්තො සොභනා. ද්වෙපි පුරා පුබ්බකාලෙ භවා පුරාතනා, පොරාණිකා. උභොපි සන්ති. යජ්ජපි සංවිජ්ජන්ති. තථාපි තූති නිපාතසමුදායොයං [Pg.8] විසෙසාභිධානාරම්භෙ. එවං සන්තෙපීති අත්ථො. සුද්ධමාගධිකාති මගධෙසු භවා, තත්ථ විදිතා වා මගධා, සද්දා. තෙ එතෙසං සන්ති, තෙසු වා නියුත්තාති මාගධිකා. සුද්ධා ච සක්කටාදිභාසිතකාලුසියාභාවෙන විසුද්ධා, අසම්මිස්සා වා අපරිචිතත්තා තෙ මාගධිකා චාති සුද්ධමාගධිකා, යතිපොතා. තෙ යථාවුත්තෙ අලඞ්කාරෙ ආභරණවිසෙසෙ න වළඤ්ජෙන්ති, පසාධනවිසෙසෙ නානුභවන්ති. ගන්ථවිසෙසෙ පන උග්ගහණධාරණාදිවසෙන අත්තනො සුද්ධමාගධිකත්තා, රාමසම්මාදීනඤ්ච සක්කටාදිභාවතොති අයමෙත්ථ සද්දත්ථො. භාවත්ථලෙසොපෙත්ථ පරිපූරති, තථාවිධපතීතියොගතො. සුද්ධමාගධිකා අත්තනො පරිසුද්ධභාවෙන පුබ්බෙ සොභනාපි තෙ අලඞ්කාරා ඉදානි මලග්ගහිතභාවප්පත්තා ‘‘කිං තෙහි මලග්ගහිතෙහි අම්හාදිසානං සුද්ධසත්තාන’’න්ති න වළඤ්ජෙන්තීති.

2. Bây giờ, sau khi đã thể hiện sự tôn kính đối với vị thiên thần mong ước bằng cách biểu lộ sự kính trọng đối với viên ngọc Chánh pháp, vốn được nhân cách hóa thành vị thiên thần mong ước, là nguyên nhân mang lại sự thành tựu và tài sản thành công vô lượng, và đã hoàn thiện bốn ba-la-mật; và để trình bày về chủ đề, mục đích, và mối liên hệ, trước hết là bác bỏ những người phản đối việc bắt đầu một tác phẩm khác về các đặc điểm (sáng tác) bằng cách nói: ‘Chẳng phải đã có tác phẩm trước đây về các đặc điểm của thi pháp rồi sao? Vậy thì, việc nghiền lại bột này có ích gì?’, ngài nói ‘rāmasamme’ v.v. ‘Của Rāmasamma và các vị khác’ (Rāmasammādīnaṃ) có nghĩa là của các vị thầy quá khứ như Rāmasamma. Hoặc ‘Rāmasammādayo’ là chỉ các tác phẩm của họ do có liên quan. Việc sử dụng tên gọi do có liên quan là có thật, ví như một y thư nào đó được gọi là ‘Bimbisāra’. ‘Tu từ pháp’ (Alaṅkārā) là những trang sức đặc biệt, hoặc là những tác phẩm đặc biệt có tên là ‘alaṅkāra’ vì chúng trình bày về các tu từ pháp trong sáng tác. ‘Tốt đẹp’ (Santo) là mỹ hảo. Cả hai từ ‘xưa’ (purā) và ‘cổ xưa’ (purātanā) đều có nghĩa là thuộc về thời quá khứ, cổ xưa. Cả hai đều có nghĩa là ‘hiện hữu’ (santi), tức là ‘dù rằng chúng hiện hữu’. ‘Tuy nhiên’ (Tathāpi tu) là một cụm tiểu từ dùng để bắt đầu một phát biểu đặc biệt, có nghĩa là ‘dù vậy’. ‘Những người thuần thục tiếng Māgadhī’ (Suddhamāgadhikā) có nghĩa là: âm thanh (saddā) sinh ra hoặc được biết đến ở xứ Magadha được gọi là magadhā. Những người sở hữu chúng hoặc chuyên tâm vào chúng được gọi là māgadhikā. Và ‘thuần túy’ (suddhā) là trong sạch do không có sự ô nhiễm của các ngôn ngữ như tiếng Sanskrit, v.v., hoặc không pha trộn do không quen thuộc với chúng; do đó, suddhamāgadhikā là những vị tỳ-khưu trẻ. Họ không ‘sử dụng’ (vaḷañjenti) các ‘tu từ pháp’ (alaṅkāre) đã nói trên như những trang sức đặc biệt, không trải nghiệm chúng như những vật trang điểm. Còn đối với các tác phẩm đặc biệt, họ không sử dụng theo cách học thuộc, ghi nhớ, v.v., vì bản thân họ là những người thuần thục tiếng Māgadhī, còn Rāmasamma và các vị khác thì thuộc về tiếng Sanskrit, v.v. Đây là nghĩa đen của từ. Một chút ý nghĩa sâu xa (bhāvatthaleso) cũng được hoàn thiện ở đây, do có sự liên kết với cách hiểu như vậy. Những người thuần thục tiếng Māgadhī, do sự trong sạch của chính mình, không sử dụng những tu từ pháp ấy, mặc dù trước đây chúng tốt đẹp, nhưng nay đã trở nên hoen ố, với suy nghĩ rằng: ‘Những thứ hoen ố ấy có ích gì cho những chúng sanh trong sạch như chúng ta?’.

‘‘පතීයමානං පන කිඤ්චි වත්ථු,අත්ථෙව වාණීසු මහාකවීනං;

යං තං පසිද්ධාවයවාතිරිත්ත-මාභාති ලාවණ්‍යමිවඞ්ගනාසූ’’ති.

‘Quả thật, trong lời nói của các đại thi hào, có một điều gì đó được lĩnh hội, điều ấy tỏa sáng, khác biệt với những thành phần đã được biết đến, giống như nét duyên dáng ở người phụ nữ.’

හි වුත්තං.

Vì đã được nói rằng.

2. සන්තො විඤ්ඤූහි පසත්ථත්තා සොභනා පුරාතනා පුබ්බකාලසම්භූතා රාමසම්මාද්‍යලඞ්කාරා රාමසම්මාදීහි ආචරියෙහි විරචිතත්තා, තෙසං තංසම්බන්ධතො තබ්බොහාරසදිසනාමත්තා වා රාමසම්මාදයො නාම අලඞ්කාරා කිස්මිඤ්චි වෙජ්ජසත්ථෙ ‘‘බිම්බිසාරො’’ති වොහාරො විය. අලඞ්කාරා භූසාවිසෙසා, අලඞ්කාරත්තපටිපාදනතො අලඞ්කාරනාමිකා ගන්ථවිසෙසා වා සන්ති කිඤ්චාපි විජ්ජන්ති, තථාපි තු එවං සන්තෙපි සුද්ධමාගධිකා සක්කටපාකතාදීසු අඤ්ඤභාසාසු පරිචයාභාවතො කෙවලමාගධිකා තෙ රාමසම්මාදිකෙ අලඞ්කාරෙ න වළඤ්ජෙන්ති පසාධනවසෙන, උග්ගහණධාරණාදිවසෙන [Pg.9] න සෙවන්ති. මගධෙසු භවා, තෙසු වා විදිතා මගධා, සද්දා. තෙ එතෙසං අත්ථි, තෙසු නියුත්තාති වා මාගධිකා. සුද්ධසද්දො මගධවිසෙසනො, මාගධිකවිසෙසනො වා හොති. සද්දානං තාදිසපතීතිවිසෙසයොගතො භාවත්ථලෙසොපි ඉධ දිප්පති. තථා හි සුද්ධමාගධිකා අත්තනො සුද්ධත්තා තෙසං වින්‍යාසෙන සොභනත්තෙ සතිපි භාසාය පුරාතනත්තා අපරිසුද්ධොති අවමඤ්ඤමානා න වළඤ්ජෙන්තීති. වත්තිච්ඡිතස්සත්ථස්ස උපත්ථම්භකභූතො භාවත්ථලෙසොපි මහාකවීනං වචනෙසුයෙව ලබ්භතීති දට්ඨබ්බො. වුත්තං හි–

2. ‘Tốt đẹp’ (Santo) là mỹ hảo vì được các bậc hiền trí tán thán; ‘cổ xưa’ (purātanā) là được tạo ra trong thời quá khứ; ‘các tác phẩm tu từ của Rāmasamma và các vị khác’ (rāmasammādyalaṅkārā) là các tác phẩm tu từ có tên là Rāmasammādi, hoặc vì chúng được các vị thầy như Rāmasamma sáng tác, hoặc vì tên gọi của chúng tương tự với cách sử dụng đó do có liên quan, giống như cách gọi một y thư nào đó là ‘Bimbisāra’. ‘Tu từ pháp’ (Alaṅkārā) là những trang sức đặc biệt, hoặc là những tác phẩm đặc biệt có tên là ‘alaṅkāra’ vì chúng trình bày về bản chất của tu từ. ‘Hiện hữu’ (santi) là ‘dù rằng chúng hiện hữu’. ‘Tuy nhiên’ (tathāpi tu) là ‘dù vậy’. ‘Những người thuần thục tiếng Māgadhī’ (suddhamāgadhikā), tức là những người chỉ nói tiếng Māgadhī do không quen thuộc với các ngôn ngữ khác như Sanskrit, Prakrit, v.v., không ‘sử dụng’ (vaḷañjenti) các tác phẩm tu từ như Rāmasammādi ấy như là vật trang điểm, không theo chúng bằng cách học thuộc, ghi nhớ, v.v. Âm thanh (saddā) sinh ra hoặc được biết đến ở xứ Magadha được gọi là magadhā. Những người sở hữu chúng hoặc chuyên tâm vào chúng được gọi là māgadhikā. Từ ‘thuần túy’ (suddha) có thể là tính từ cho magadha hoặc cho māgadhikā. Một chút ý nghĩa sâu xa (bhāvatthaleso) cũng tỏa sáng ở đây, do sự liên kết của các từ với một cách hiểu đặc biệt như vậy. Thật vậy, những người thuần thục tiếng Māgadhī, do sự trong sạch của chính mình, đã khinh miệt và không sử dụng chúng, cho rằng chúng không trong sạch vì ngôn ngữ cổ xưa, mặc dù chúng tốt đẹp về mặt cấu trúc. Cần phải hiểu rằng một chút ý nghĩa sâu xa, vốn hỗ trợ cho ý nghĩa được dự định, chỉ có thể được tìm thấy trong lời nói của các đại thi hào. Vì đã được nói rằng –

‘‘පතීයමානං පන කිඤ්චි වත්ථු,අත්ථෙව වාණීසු මහාකවීනං;

යං තං පසිද්ධාවයවාතිරිත්ත-මාභාති ලාවණ්‍යමිවඞ්ගනාසූ’’ති.

‘Quả thật, trong lời nói của các đại thi hào, có một điều gì đó được lĩnh hội, điều ấy tỏa sáng, khác biệt với những thành phần đã được biết đến, giống như nét duyên dáng ở người phụ nữ.’

තස්සත්ථො – මහාකවීනං පූජිතකවීනං වාණීසු වචනවිසෙසෙසු පතීයමානං ගම්මමානං යං කිඤ්චි වත්ථු යො කොචි අත්ථලෙසො අත්ථෙව අත්ථි එව, තං වත්ථු අඞ්ගනාසු වනිතාසු පසිද්ධාවයවාතිරිත්තං හත්ථපාදාදිපාකටසරීරාවයවතො අධිකං ලාවණ්‍යමිව මනොගොචරීභූතසුන්දරත්තං විය පසිද්ධාවයවාතිරිත්තං පකාසසද්දාවයවතො අධිකං හුත්වා ආභාති දිප්පතීති.

Ý nghĩa của câu ấy là: Bất cứ vật gì, bất cứ ý nghĩa nhỏ nào được nhận biết, được thấu hiểu trong những lời nói đặc biệt, trong những ngôn từ của các đại thi hào, của các thi sĩ được tôn kính, thì vật ấy, giống như vẻ duyên dáng vượt trội hơn các bộ phận thân thể thông thường như tay, chân,... của người phụ nữ, giống như vẻ đẹp đã trở thành đối tượng của tâm trí, nó tỏa sáng, nó rực rỡ, trở nên vượt trội hơn các bộ phận thông thường, vượt trội hơn các thành phần từ ngữ được biểu đạt.

අභිධානාදිවණ්ණනා

Phần giải thích về tên gọi, v.v...

3.

3.

තෙනාපි නාම තොසෙය්‍ය-මෙතෙ’ලඞ්කාරවජ්ජිතෙ;

අනුරූපෙනා’ලඞ්කාරෙ-නෙ’සමෙසො පරිස්සමො.

Do đó, mong rằng tôi có thể làm hài lòng những vị thiếu đi các tu từ pháp này; với tu từ pháp thích hợp, nỗ lực này là dành cho họ.

3. තෙනෙච්චාදි. යෙන තෙ අලඞ්කාරෙ න වළඤ්ජෙන්ති, තෙන කාරණෙන අලඞ්කාරවජ්ජිතෙ ආභරණෙහි, ගන්ථවිසෙසෙහි වා රහිතෙ, අලඞ්කාරා වා යථාවුත්තවජ්ජිතා යෙහි [Pg.10] තෙ, එතෙ යතිපොතෙ එසං යතිපොතානං අනුරූපෙන ඉදානි විරචියමානත්තාභිනවභාවතො, දසබලවදනකමලමජ්ඣවාසිතභාසිතවිරචිතභාවතො ච අනුච්ඡවිකෙන අලඞ්කාරෙන ආභරණෙන, අලඞ්කාරසත්ථෙන වා තොසෙය්‍යං අපිනාම යථිච්ඡිතපසාධනවසෙන, සවනධාරණාදිවසෙන වා වළඤ්ජනෙන සන්තුට්ඨෙ කරෙය්‍යං අප්පෙව නාම යන්නූනාති එසො පරිස්සමො අයං අම්හාකං තාදිසසන්තුට්ඨිජනකාලඞ්කාරපකරණප්පයොගො.

3. (Câu kệ bắt đầu bằng) Tena v.v... Vì lý do mà họ không sử dụng các tu từ pháp, do đó, (đối với) những người thiếu vắng các tu từ pháp, tức là không có các trang sức hay các tác phẩm đặc biệt, hoặc những người mà các tu từ pháp đã nói đã được họ tránh xa, (tôi sẽ làm hài lòng) những vị tu sĩ trẻ này. (Với) tu từ pháp thích hợp cho các vị tu sĩ trẻ này, vì nó mới mẻ do được sáng tác hiện tại, và vì nó được sáng tác từ những lời nói tỏa hương từ giữa đóa sen kim khẩu của Bậc Thập Lực, (tức là) với một trang sức, một tu từ pháp, hay một bộ luận về tu từ pháp xứng hợp, tôi sẽ làm cho họ hài lòng. Mong rằng, bằng cách trang hoàng theo ý muốn, hoặc bằng cách sử dụng qua việc nghe, ghi nhớ v.v..., tôi có thể làm cho họ hoan hỷ. Mong sao được như vậy! Nỗ lực này chính là sự vận dụng của chúng tôi vào bộ luận về tu từ pháp nhằm tạo ra sự hoan hỷ như thế.

අලඞ්කරොන්ති අත්තභාවමනෙනාති අලඞ්කාරො, ආභරණං හාරකෙයූරාදි. අලඞ්කරොන්ති බන්ධසරීරමනෙනාති අලඞ්කාරොතිමිනා පන අලඞ්කාරසද්දෙන පසාදාදයො සද්දාලඞ්කාරා, සභාවවුත්‍යාදයො ච අත්ථාලඞ්කාරා නානප්පකාරා සඞ්ගහිතා, යෙහි සද්දත්ථසඞ්ඛාතං බන්ධසරීරං සොභතෙ, යථා හි පුරිසසරීරෙ හාරකෙයූරාද්‍යලඞ්කාරො න්‍යස්‍යතෙ, යෙන සොභතෙ, තථා බන්ධසරීරෙපි සද්දාලඞ්කාරා, අත්ථාලඞ්කාරා ච නික්ඛිපීයන්ති, යතො සොභතෙ. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘තං තු පාපෙන්තුලඞ්කාරා, වින්දනීයතරත්තන’’න්ති ච, ‘‘අත්ථාලඞ්කාරසහිතෙ’’ච්චාදිකඤ්ච.

“Người ta trang điểm cho bản thân bằng vật này”, do đó gọi là tu từ pháp (alaṅkāra), tức là trang sức như vòng cổ, vòng tay v.v... “Người ta trang điểm cho thân thể của tác phẩm bằng pháp này”, do đó gọi là tu từ pháp. Tuy nhiên, bằng từ “tu từ pháp” này, các tu từ pháp về âm thanh như minh bạch (pasāda) v.v... và các tu từ pháp về ý nghĩa như tả thực (sabhāvavutti) v.v... thuộc nhiều loại khác nhau đã được bao gồm, nhờ chúng mà thân thể của tác phẩm, được gọi là âm và nghĩa, trở nên tươi đẹp. Quả vậy, giống như trên thân thể của một người, trang sức như vòng cổ, vòng tay v.v... được đeo vào, nhờ đó mà nó trở nên đẹp đẽ, cũng vậy, trên thân thể của tác phẩm, các tu từ pháp về âm thanh và tu từ pháp về ý nghĩa cũng được đặt vào, do đó mà nó trở nên đẹp đẽ. Chính vì thế, sẽ được nói rằng: “Các tu từ pháp làm cho nó đạt đến sự đáng được tìm cầu hơn” và “cùng với tu từ pháp về ý nghĩa” v.v...

අලඞ්කාරවිධානභාවෙන තු බන්ධසරීරම්පි තදත්ථියා අලඞ්කාරො, තථා තප්පටිපාදකං සුබොධාලඞ්කාරනාමධෙය්‍යසත්ථං අලඞ්කතපටිපාදකත්තෙන මඞ්ගලසුත්තන්ති විය. වක්ඛති හි ‘‘ගන්ථොපි කවිවාචාන-මලඞ්කාරප්පකාසකො’’ ච්චාදි. අත්‍ර උච්චතෙ –

Tuy nhiên, do là phương pháp của tu từ pháp, nên chính thân thể của tác phẩm cũng là tu từ pháp vì mục đích đó. Tương tự, bộ luận có tên là Subodhālaṅkāra, vốn trình bày về điều đó, (cũng là tu từ pháp) vì nó trình bày về cái được trang điểm, giống như (kinh được gọi là) Maṅgalasutta (Kinh Hạnh Phúc). Quả vậy, sẽ được nói rằng: “Tác phẩm cũng là thứ làm sáng tỏ tu từ pháp của lời thơ” v.v... Về điều này, có lời nói rằng –

‘‘මුඛ්‍යොලඞ්කාරසද්දොයං, සද්දත්ථාලඞ්කතිස්සිතො;

සාමත්ථියා ත්වධිට්ඨානෙ, තථා සත්ථෙපි තබ්බතී’’ති.

“Từ ‘tu từ pháp’ này, về nghĩa chính, chỉ sự trang điểm cho âm và nghĩa; nhưng do năng lực (chuyển nghĩa), nó cũng áp dụng cho cơ sở (tức tác phẩm), và tương tự cho cả bộ luận.”

අනෙනස්සාභිධෙය්‍යාදීනි [Pg.11] වුච්චන්ති. අභිධීයතෙ ඉති අභිධෙය්‍යං, සමුදිතෙන සත්ථෙන වචනීයත්ථො. සො ච සරීරාලඞ්කාරවිභාගකප්පනාය තෙසං පටිපාදනං. සුබොධාලඞ්කාරෙන හි තෙ පටිපාදීයන්ති. යෙන ච යො පටිපාදීයති, තස්සායමත්ථො භවතීති අභිධෙය්‍යසත්ථොපි. දස්සිතමෙව තු සරීරාලඞ්කාරසඞ්ඛරණං පයොජනං, තං නිස්සාය සුබොධාලඞ්කාරප්පවත්තිතො. යස්ස හි යමුද්දිස්ස පවත්ති හොති, තං තස්ස පයොජනං, තං පන කවිත්තකිත්තිපසිද්ධාදිලක්ඛණං, පරම්පරාය තදත්ථතාය සුබොධාලඞ්කාරසඞ්ඛරණස්ස. සත්ථපයොජනානං, සාධියසාධනලක්ඛණො සම්බන්ධො තු නිස්සයපදස්සිනා දස්සිතොයෙව. යථාහ –

Bằng câu kệ này, đối tượng trình bày (abhidheyya) v.v... của tác phẩm này được nói đến. Cái được biểu đạt, gọi là đối tượng trình bày (abhidheyya), tức là ý nghĩa cần được nói đến bởi toàn bộ bộ luận. Và đó chính là sự trình bày về chúng (thân và tu từ pháp) qua việc phân loại và sắp xếp thân thể và tu từ pháp. Quả vậy, chúng được trình bày bởi Subodhālaṅkāra. Và “cái gì được trình bày bởi cái gì, thì đó là ý nghĩa của cái đó”, do đó bộ luận cũng là đối tượng trình bày. Mục đích (payojana) là việc tu sửa thân thể và tu từ pháp đã được chỉ ra, vì Subodhālaṅkāra được tiến hành dựa vào đó. Quả vậy, một tác phẩm được tiến hành nhắm đến mục đích nào, thì đó là mục đích của nó. Tuy nhiên, mục đích đó có đặc tính là danh tiếng thi ca, sự nổi danh v.v..., (đó là mục đích) gián tiếp, vì sự tu sửa của Subodhālaṅkāra là vì mục đích đó. Mối liên hệ (sambandha) giữa bộ luận và mục đích, vốn có đặc tính là phương tiện và cứu cánh, đã được chỉ ra bởi người chỉ ra nền tảng. Như có lời nói rằng –

‘‘සත්ථං පයොජනඤ්චෙව, උභො සම්බන්ධනිස්සයා;

වුත්තාතංවුත්තියායෙව, වුත්තො තන්නිස්සිතොපි සො’’ති.

“Bộ luận và cả mục đích, cả hai là nền tảng của mối liên hệ; chúng đã được nói đến chính bởi lời chú giải về chúng, và cái dựa vào chúng (tức mối liên hệ) cũng đã được nói đến.”

අභිධෙය්‍යාදිකථනඤ්ච තංසමඞ්ගිස්සෙව ච වීමංසාවිසෙසසමඞ්ගීනමුපාදීයමානත්තා, අඤ්ඤාදිසස්ස පන උම්මත්තකවචනාදිනො විය හෙය්‍යත්තා. වුත්තඤ්හෙතං –

Và việc trình bày về đối tượng v.v... là vì (tác phẩm) chỉ được tiếp nhận bởi những người có liên quan đến nó và những người có khả năng thẩm sát đặc biệt, còn những loại khác thì bị loại bỏ, giống như lời nói của người điên v.v... Quả vậy, điều này đã được nói rằng –

‘‘සම්බන්ධානුගුණොපායං, පුරිසත්ථාභිධායකං;

වීමංසාධිගතං වාක්‍ය-මතොනධිගතං පර’’න්ති.

“Lời nói nào có phương tiện phù hợp với mối liên hệ, trình bày về mục đích của con người, và được thấu hiểu qua sự thẩm sát, (thì được chấp nhận); ngoài ra thì không được thấu hiểu (chấp nhận).”

වාක්‍යන්ති චෙත්ථ වාක්‍යලක්ඛණොපෙතමන්තරවාක්‍යසන්නිචයං මහාවාක්‍යසරූපං සත්ථමෙවාධිප්පෙතං.

Và ở đây, từ “lời nói” (vākya) được hiểu chính là một bộ luận, vốn có hình thức của một câu lớn, là một tập hợp các câu nhỏ bên trong, và có đầy đủ các đặc tính của một câu.

3. යෙන තෙ තෙ අලඞ්කාරෙන වළඤ්ජෙන්ති, තෙන කාරණෙන අලඞ්කාරවජ්ජිතෙ ආභරණවිසෙසෙහි, ගන්ථවිසෙසෙහි වා වජ්ජිතෙ, තෙ විරහිතෙ යෙහි එතෙ සුද්ධමාගධිකෙ එසං සුද්ධමාගධිකානං අනුරූපෙන අභිනවභාවතො මාගධිකසරූපං අනුගතරූපෙන, දසබලභාසිතවිරචිතත්තා වා අනුකූලෙන අලඞ්කාරෙන ආභරණවිසෙසෙන, ගන්ථවිසෙසෙන වා තොසෙය්‍යං අලඞ්කාරවළඤ්ජාපනෙන, ගන්ථවිසෙසෙ උග්ගහණධාරණාදිකාරාපනෙන [Pg.12] වා සන්තුට්ඨෙ කරෙය්‍යං අපිනාම යංනූන සුන්දරමිති, එසො පරිස්සමො අයං මම අලඞ්කාරපකරණප්පයොගො. අපිනාමාති එත්ථ ඉතිසද්දො ගම්‍යමානො.

3. Vì lý do mà họ không sử dụng tu từ pháp, do đó, (đối với) những người thiếu vắng tu từ pháp, tức là thiếu vắng các trang sức đặc biệt hay các tác phẩm đặc biệt, những người mà các tác phẩm thuần Magadha này không có, tôi sẽ làm cho họ hài lòng với một tu từ pháp thích hợp cho các tác phẩm thuần Magadha này, (thích hợp) vì tính chất mới mẻ, với hình thức theo đúng bản chất của tiếng Magadha, hoặc (thích hợp) vì được sáng tác từ lời dạy của Bậc Thập Lực. (Tôi sẽ làm cho họ hài lòng) bằng một trang sức đặc biệt hay một tác phẩm đặc biệt, bằng cách khiến họ sử dụng tu từ pháp, hoặc bằng cách khiến họ học hỏi, ghi nhớ v.v... tác phẩm đặc biệt này, mong sao điều đó thật tốt đẹp! Nỗ lực này chính là sự vận dụng của tôi vào bộ luận về tu từ pháp. Ở đây, trong từ “apināma”, từ “iti” (rằng) được hiểu ngầm.

අලඞ්කාරෙහි වජ්ජිතා, අලඞ්කාරා වජ්ජිතා යෙහි වාති ච. රූපස්ස අනු අනුරූපං, රූපං අනුගතං අනුරූපං වා, තෙන අනුරූපෙන. අලඞ්කරොන්ති අත්තභාවමනෙනෙති අලඞ්කාරො, හාරකෙයූරාදි ආභරණපක්ඛෙ, ගන්ථපක්ඛෙ තු අලඞ්කරොන්ති බන්ධසරීරමනෙනෙති අලඞ්කාරො. ඉමිනා මුඛ්‍යභාවෙන පසාදාදිසද්දාලඞ්කාරා ච සභාවවුත්‍යාදිඅත්ථාලඞ්කාරා ච පවුච්චන්ති. අමුඛ්‍යතො පන ඉමෙසං ද්වින්නං අලඞ්කාරානමධිට්ඨානභූතබන්ධසරීරම්පි, තථා මඞ්ගලසුත්තරතනසුත්තාදිවොහාරො විය අලඞ්කාරපකාසකං ‘‘සම්මා බුජ්ඣන්ති ද්විප්පකාරා අලඞ්කාරා අනෙනෙ’’ති ඉමිනා අත්ථෙන ලද්ධසුබොධාලඞ්කාරවරනාමධෙය්‍යසත්ථම්පි වුච්චති. වුත්තමිදමෙව –

(Hợp từ) có thể được phân tích là: “thiếu vắng các tu từ pháp”, hoặc “những người mà các tu từ pháp đã được họ tránh xa”. “Theo hình thức” là anurūpaṃ (thích hợp), hoặc “phù hợp với hình thức” là anurūpaṃ; do đó là anurūpena (với cái thích hợp). “Người ta trang điểm cho bản thân bằng vật này”, do đó gọi là tu từ pháp (alaṅkāra), theo nghĩa là trang sức như vòng cổ, vòng tay v.v...; còn theo nghĩa là tác phẩm thì “người ta trang điểm cho thân thể của tác phẩm bằng pháp này”, do đó gọi là tu từ pháp. Bằng từ này, theo nghĩa chính, các tu từ pháp về âm thanh như minh bạch (pasāda) v.v... và các tu từ pháp về ý nghĩa như tả thực (sabhāvavutti) v.v... được nói đến. Nhưng theo nghĩa phụ, thì cả thân thể của tác phẩm, vốn là nền tảng cho hai loại tu từ pháp này, (cũng được gọi là tu từ pháp). Tương tự, giống như cách dùng từ Maṅgalasutta, Ratanasutta v.v..., bộ luận làm sáng tỏ các tu từ pháp, vốn đã có được danh xưng cao quý là Subodhālaṅkāra với ý nghĩa rằng “hai loại tu từ pháp được thấu hiểu một cách đúng đắn nhờ tác phẩm này”, cũng được gọi là (tu từ pháp). Chính điều này đã được nói rằng –

‘‘මුඛ්‍යොලඞ්කාරසද්දොයං, සද්දත්ථාලඞ්කතිස්සිතො;

සාමත්ථියා ත්වධිට්ඨානෙ, තථා සත්ථෙපි තබ්බතී’’ති.

“Từ ngữ ‘trang sức chính yếu’ này, dựa vào sự trang hoàng của từ và nghĩa; do năng lực, nó cũng được áp dụng cho cơ sở, cũng như cho luận điển.”

එත්ථ සාමත්ථියං නාම තදාධාරතප්පටිපාදකත්තවොහාරතො තදාධෙය්‍යතප්පටිපාදනීයං න භවති චෙ, අඤ්ඤං කිං භවතීති අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණමෙවාති.

Ở đây, cái gọi là năng lực chính là đặc tính không thể có cách nào khác. Bởi vì, từ cách dùng để chỉ cái làm nền tảng, nếu nó không phải là cái cần được chỉ ra bởi cái được chứa đựng trong đó, thì nó sẽ là cái gì khác?

4.

4.

යෙසං න සඤ්චිතා පඤ්ඤා-නෙකසත්ථන්තරොචිතා;

සම්මොහබ්භාහතාවෙ’තෙ, නාවබුජ්ඣන්ති කිඤ්චිපි.

Những ai không tích lũy được trí tuệ, vốn được trau dồi trong nhiều luận điển khác nhau; những người ấy, bị si mê lấn át, quả thật không hiểu biết được bất cứ điều gì.

5.

5.

කිං තෙහි පාදසුස්සූසා, යෙසං නත්ථි ගුරූනී’හ ;

යෙ තප්පාදරජොකිණ්ණා, තෙ’ව සාධූවිවෙකිනො.

Có ích gì những kẻ ở đời này không phụng sự chân sư? Những ai được thấm nhuần bụi từ chân các vị ấy, chính họ mới là bậc thiện trí, có khả năng phân biệt.

4-5. එවං ලක්ඛණාරම්භපටික්ඛෙපකජනපටිබාහනපුබ්බකමභිධෙය්‍යාදිකං දස්සෙත්වා ඉදානි සත්ථතොව සබ්බත්ථ ගුණදොසවිවෙචනං. අතොයෙව වුච්චති –

4-5. Sau khi trình bày về đối tượng trình bày v.v... với việc đi trước là bác bỏ những người phản đối việc bắt đầu định nghĩa, bây giờ, việc phân biệt ưu và khuyết điểm ở mọi nơi đều phải từ chính luận điển. Do đó, có lời nói rằng –

‘‘සබ්බත්ථ [Pg.13] සත්ථතොයෙව, ගුණදොසවිවෙචනං;

යං කරොති විනා සත්ථං, සාහසං කිමතොධික’’න්ති.

“Ở mọi nơi, việc phân biệt ưu và khuyết điểm phải từ chính luận điển. Kẻ nào làm việc này mà không có luận điển, còn sự táo tợn nào hơn thế nữa?”

තස්මා ගුණදොසවිභාගවිචාරණං නාම තබ්බිදූනංයෙව, නාසත්ථඤ්ඤූනං පුරිසපසූනං. තථා චාහ –

Vì vậy, việc xem xét phân chia ưu và khuyết điểm chỉ dành cho những người am hiểu, chứ không phải cho những kẻ như cầm thú không biết luận điển. Và cũng có lời nói rằng –

‘‘ගුණදොසමසත්ථඤ්ඤූ, ජනො විභජතෙ කථං;

අධිකාරො කිමන්ධස්ස, රූපභෙදොපලද්ධිය’’න්ති.

“Người không biết luận điển, làm sao phân biệt được ưu và khuyết điểm? Kẻ mù lòa nào có thẩm quyền trong việc nhận biết sự khác biệt của các sắc tướng?”

යෙනෙවං, තෙනෙත්ථ ගුණදොසදස්සනෙ පසන්නානෙකසත්ථචක්ඛුයෙවාධිගතො, නඤ්ඤො තබ්බිපරීතොත්‍යන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘යෙස’’න්තිආදිගාථාද්වයමාහ. තත්ථ යෙසන්ති අනියමුද්දෙසො, යෙහීති අත්ථො. යෙහි න සඤ්චිතා න රාසිකතා, නානාසන්තානවුත්තිනීපි එකත්තනයෙන එකස්මිං සන්තානෙ න වාසිතා නපරිභාවිතාති වුත්තං හොති. කා සා? පඤ්ඤා හෙය්‍යොපාදෙය්‍යවිවෙකරූපා. කීදිසීති ආහ ‘‘අනෙකසත්ථන්තරොචිතා’’ති. අනෙකස්මිං තිපිටකතක්කබ්‍යාකරණාලඞ්කාරසත්ථාදිකෙ සත්ථන්තරෙ උචිතා සවනධාරණාදිවසෙන පරිචිතා සායං පඤ්ඤා යෙසං න සඤ්චිතාති පකතං. එතෙති යථාඋද්දිට්ඨානං නියමවචනං. සම්මොහබ්භාහතාති යථාවුත්තායාතිසයවතියා පඤ්ඤායාභාවතො බලප්පත්තෙන මොහෙන අබ්භාහතා විසෙසෙන පහතා, එවසද්දිතා හොන්තීති අධිප්පායො. යතො එවං, තස්මාපි කිඤ්චිපි හෙය්‍යොපාදෙය්‍යරූපං යං කිඤ්චිදෙව අට්ඨානානියොජකතාදිසගුරුපාදසුස්සූසානිස්සයපටිලද්ධවිවෙකපඤ්ඤාති- සයාලාභෙන නාවබුජ්ඣන්ති, න ජානන්තීත්‍යත්ථො. යතො ආලසියාදිදොසලෙසපරිග්ගහොපි සතතාචරියසෙවනවසෙන සිරොවිකිණ්ණතාදිසගුරුපාදපඞ්කජම්බුජපරායනො චිරෙනපි කාලෙන නානාවිධසත්ථන්තරකතපරිචයබලෙන පප්පොති තාදිසං පඤ්ඤාවෙයත්තියං. තෙනෙවාහ භගවා –

Vì lẽ như vậy, để chỉ ra rằng ở đây, trong việc nhận thấy ưu và khuyết điểm, chỉ người có con mắt trong sáng từ nhiều luận điển mới có thẩm quyền, chứ không phải người khác trái ngược lại, ngài đã nói hai bài kệ bắt đầu bằng ‘yesaṃ’ (những ai) theo phương pháp đồng thuận và dị biệt. Trong đó, ‘yesaṃ’ là sự chỉ định không xác định, có nghĩa là ‘bởi những ai’. ‘Không được tích lũy’ có nghĩa là không được thu thập, dù có hiện hữu trong nhiều dòng tâm thức khác nhau, nhưng không được huân tập, không được tu tập trong một dòng tâm thức duy nhất theo một phương pháp thống nhất. Cái đó là gì? Là trí tuệ có dạng phân biệt điều cần loại bỏ và điều cần tiếp nhận. Trí tuệ ấy như thế nào? Ngài nói ‘được trau dồi trong nhiều luận điển khác nhau’. Trí tuệ ấy, được thực hành quen thuộc qua việc nghe, ghi nhớ v.v... trong nhiều luận điển khác như Tam Tạng, luận lý, văn phạm, thi pháp v.v..., không được tích lũy bởi những ai, đó là điều đang được nói đến. ‘Những người ấy’ là lời xác định về những đối tượng đã được chỉ định. ‘Bị si mê lấn át’ có nghĩa là do không có trí tuệ siêu việt như đã nói, nên bị si mê mạnh mẽ lấn át, bị tấn công một cách đặc biệt; ý muốn nói là họ trở nên như vậy. Vì lẽ đó, họ không hiểu biết, không nhận biết được bất cứ điều gì thuộc dạng cần loại bỏ và cần tiếp nhận, do không đạt được sự siêu việt của trí tuệ phân biệt vốn có được nhờ sự phụng sự chân sư, như việc không áp dụng vào những điều không thích hợp v.v... Bởi vì, ngay cả người có chút lỗi lầm như lười biếng v.v..., nếu thường xuyên hầu hạ bậc thầy, lấy bụi từ đóa sen chân của vị thầy đáng kính rắc lên đầu làm nơi nương tựa, thì sau một thời gian dài, nhờ sức mạnh của sự thực hành trong nhiều loại luận điển khác nhau, cũng sẽ đạt được sự thông tuệ như vậy. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy rằng –

‘‘නිහීයති [Pg.14] පුරිසො නිහීනසෙවී,න ච හායෙථ කදාචි තුල්‍යසෙවී;

සෙට්ඨමුපනමං උදෙති ඛිප්පං,තස්මා’ත්තනො උත්තරිතරං භජෙථා’’ති.

“Người giao du với kẻ thấp kém sẽ bị suy thoái, giao du với người ngang bằng sẽ không bao giờ suy thoái; khi gần gũi bậc cao thượng, người ấy nhanh chóng thăng tiến. Vì vậy, hãy giao du với người cao hơn mình.”

තතො එතාදිසො පඤ්ඤවායෙවෙත්ථ ගුණදොසවිභාගවිවෙචනෙ අධිකාරී, නඤ්ඤො තබ්බිපරීතො පුරිසපසූති අයමෙත්ථාධිප්පායො. රුළ්හො අත්ථවිසෙසො. තෙනාහ ‘‘කිං තෙහි පාදසුස්සූසා, යෙසං නත්ථි ගුරූනිහා’’ති. ඉහාති ඉමස්මිං ලොකෙ යෙසං ජනානං ගුරූනං කාතබ්බා පාදසුස්සූසා පාදපරිචරියා නත්ථි, තෙහි ජනෙහි යථාවුත්තනයෙන පඤ්ඤාවෙයත්තියරසානභිඤ්ඤෙහි කිං පයොජනං, ලෙසමත්තම්පි නත්ථි, අනධිගතායෙවෙත්ථ එතෙති අධිප්පායො. ඉදානි බ්‍යතිරෙකමුඛෙන ආහ ‘‘යෙ’’තිආදි. යෙ පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤතාදිසම්පත්තිසම්පන්නා තප්පාදරජෙහි තෙසං ගුරූනං පාදධූලීහි ඔකිණ්ණා ඔනද්ධා ගවච්ඡිතා, තෙව සාධූ යථාවුත්තනයෙන පඤ්ඤාවෙයත්තියෙන අභිඤ්ඤාතා සජ්ජනා එව විවෙකිනො හෙය්‍යොපාදෙය්‍යගුණදොසවිභාගනියමනපඤ්ඤාසම්පත්තිසමඞ්ගිනො හොන්ති, තෙයෙවෙත්ථ ගුණදොසවිවෙචනෙ අධිගතාති අධිප්පායො. සා චායං ගුරුපාදසුස්සූසා විසිට්ඨාදරෙන කරණීයාති වඞ්කවුත්තියා තදභ්‍යාසෙ සාධුජනෙ නියොජෙති.

Do đó, ý nghĩa ở đây là: chỉ người có trí tuệ như vậy mới có thẩm quyền trong việc phân biệt ưu và khuyết điểm, chứ không phải kẻ khác trái ngược lại, kẻ như cầm thú. Ý nghĩa đặc biệt này đã được xác lập. Vì thế, ngài nói: ‘Có ích gì những kẻ ở đời này không phụng sự chân sư?’. ‘Ở đời này’ là trong thế gian này. Đối với những người mà việc phụng sự chân sư, tức là hầu hạ chân thầy, không tồn tại, thì có ích lợi gì từ những người ấy, những người không biết đến hương vị của sự thông tuệ theo phương pháp đã nói? Không có một chút lợi ích nào; ý muốn nói rằng họ không có thẩm quyền ở đây. Bây giờ, ngài nói bằng phương pháp dị biệt với câu bắt đầu bằng ‘ye’ (những ai). Những ai, do đã có được sự thành tựu như phước báu đã làm từ trước, được thấm nhuần, bao phủ, lan tỏa bởi bụi từ chân của các vị thầy, chính họ là những bậc thiện trí, những người hiền thiện đã thấu hiểu sự thông tuệ theo phương pháp đã nói, họ trở thành những người có khả năng phân biệt, sở hữu trí tuệ xác định sự phân chia ưu và khuyết điểm, điều cần loại bỏ và điều cần tiếp nhận; ý muốn nói rằng chính họ mới có thẩm quyền trong việc phân biệt ưu và khuyết điểm ở đây. Và việc phụng sự chân sư này cần phải được thực hiện với sự tôn kính đặc biệt; bằng cách nói quanh, ngài khuyến khích những người tốt thực hành điều đó.

4-5. යෙ සකලසත්ථපරිචිතඤ්ඤාණපාටවා යදි දොසමාරොපයන්ති, තෙසං තද්දොසනිරාකරණං විනා පදෙසාවබොධනමත්තෙන පණ්ඩිතමානීනං වචනස්සාගුරුකරණං වඞ්කවුත්තියා දස්සෙන්තො ච තංද්වාරෙනෙව අත්තනො අනඤ්ඤසාධාරණගුරුගාරවතං සාධුජනෙහි පරමාදරෙන සම්පාදෙතබ්බමිති දස්සෙතුං ‘‘යෙසං…පෙ… කිනො’’ති ගාථාද්වයමාහ. අනෙකසත්ථානං [Pg.15] තිපිටකතක්කබ්‍යාකරණාදීනං අනෙකෙසං ගන්ථානං අන්තරෙ තත්වත්ථසඞ්ඛාතඅබ්භන්තරෙ උචිතා සවනඋග්ගහණධාරණාදිවසෙන පරිචිතා පඤ්ඤා සුතමයා පඤ්ඤා යෙසං යෙහි න සඤ්චිතා, ද්වින්නමෙකක්ඛණෙ පවත්තියාභාවෙපි උපචිතසමූහභාවතො, පුබ්බකාලිකපඤ්ඤාය අපරකාලිකපඤ්ඤාය අනන්තරආසෙවනාදිපච්චයලාභතො අවත්ථබාහුල්ලපවත්තිතො වා සඤ්චිතබ්බාපි න රාසිකතා. එතෙ ඊදිසපඤ්ඤාපාටවරහිතා ඉමෙ සම්මොහබ්භාහතා පඤ්ඤාපාටවාභාවතො බලප්පත්තෙන මොහෙන විසෙසෙන පහතා එව කිඤ්චිපි හෙය්‍යොපාදෙය්‍යං නාවබුජ්ඣන්ති. න එකෙ අනෙකෙති ච, තෙ ච තෙ සත්ථා චෙති ච, තෙසමන්තරමිති ච, තස්මිං උචිතාති ච සම්මොහෙන අබ්භාහතාති ච විග්ගහො. තෙන වුත්තං–

4-5. Để chỉ ra một cách quanh co rằng, nếu những người có trí tuệ sắc bén, quen thuộc với tất cả các luận điển, mà quy kết một lỗi lầm, thì lời nói của những kẻ tự cho mình là học giả, chỉ dựa trên sự hiểu biết một phần, mà không bác bỏ được lỗi lầm đó, là không đáng kể; và cũng để qua đó chỉ ra rằng lòng tôn kính đặc biệt của chính mình đối với bậc thầy cần được những người tốt vun bồi với sự tôn trọng tối cao, ngài đã nói hai bài kệ ‘yesaṃ… kino’. Trí tuệ, tức là văn tuệ, được trau dồi, quen thuộc qua việc nghe, học, ghi nhớ v.v... bên trong, tức là trong thực chất cốt lõi, của nhiều luận điển, nhiều kinh sách như Tam Tạng, luận lý, văn phạm v.v..., không được tích lũy bởi những ai; mặc dù hai (trí tuệ) không thể khởi lên trong cùng một khoảnh khắc, nhưng do trạng thái của một tập hợp được vun bồi, do trí tuệ sau nhận được các duyên như vô gián duyên, tập hành duyên v.v... từ trí tuệ trước, hoặc do sự khởi lên của nhiều trạng thái, nên nó có thể được tích lũy nhưng đã không được thu thập. Những người này, những kẻ thiếu sự sắc bén của trí tuệ như vậy, bị si mê lấn át, do không có sự sắc bén của trí tuệ nên bị si mê mạnh mẽ tấn công một cách đặc biệt, họ không hiểu biết được bất cứ điều gì cần loại bỏ và cần tiếp nhận. Phân tích cú pháp như sau: không phải một là nhiều; những cái đó và những luận điển đó; ở giữa chúng; được trau dồi trong đó; bị lấn át bởi si mê. Do đó, có lời nói rằng –

‘‘ගුණදොසමසත්ථඤ්ඤූ, ජනො විභජතෙ කථං;

අධිකාරො කිමන්ධස්ස, රූපභෙදොපලද්ධිය’’න්ති.

“Người không biết luận điển, làm sao phân biệt được ưu và khuyết điểm? Kẻ mù lòa nào có thẩm quyền trong việc nhận biết sự khác biệt của các sắc tướng?”

තස්සත්ථො – අසත්ථඤ්ඤූ ජනො ගුණදොසං කථං විභජතෙ. තථා හි රූපභෙදොපලද්ධියං නීලපීතාදිරූපවිසෙසාවබොධනෙ අන්ධස්ස අධිකාරො අභිමුඛකරණං කිං හොති, න භවත්‍යෙව, තස්මා අනෙකසත්ථන්තරගතසුප්පසන්නපඤ්ඤාචක්ඛුනා එව ගුණදොසවිවෙචනං භවති, තදභාවෙ න භවත්‍යෙව. ඉදමෙව වුච්චතෙ–

Nghĩa của câu ấy là – người không thông hiểu சாஸ்திர (శాస్త్ర, śāstra) làm sao phân biệt được đức và tội. Thật vậy, trong việc nhận biết sự khác biệt của các sắc, đối với người mù, quyền hạn hay sự hướng tâm để liễu tri các sắc đặc biệt như xanh, vàng, v.v... làm sao có được? Chắc chắn là không có. Do đó, việc phân biệt đức và tội chỉ có thể thực hiện được bởi người có con mắt trí tuệ trong sáng, đã thâm nhập nhiều சாஸ்திர (శాస్త్ర, śāstra) khác nhau; nếu không có điều đó thì chắc chắn không thể thực hiện được. Chính điều này được nói rằng –

‘‘සබ්බත්ථ සත්ථතොයෙව, ගුණදොසවිවෙචනං;

යං කරොති විනා සත්ථං, සාහසං කිමතොධික’’න්ති.

‘Ở khắp mọi nơi, việc phân biệt đức và tội chỉ đến từ சாஸ்திர (శాస్త్ర, śāstra); việc gì mà làm không có சாஸ்திர (శాస్త్ర, śāstra), còn có sự táo bạo nào hơn thế nữa?’

තස්සත්ථො – සබ්බත්ථ ගුණදොසවිවෙචනං සත්ථතොයෙව හොති, සත්ථං විනා සත්ථොචිතතාදිසපඤ්ඤං විනා යං කරොති ගුණාගුණවිභාගං කරොති, යං කරණං අත්ථි, අතොධිකං සාහසං කිං ආසුං කිරියා අනුපපරික්ඛනකිරියා නත්ථෙව.

Nghĩa của câu ấy là – ở khắp mọi nơi, việc phân biệt đức và tội chỉ đến từ சாஸ்திர (శాస్త్ర, śāstra). Không có சாஸ்திர (శాస్త్ర, śāstra), tức là không có trí tuệ tương xứng với சாஸ்திர (శాస్త్ర, śāstra), mà lại thực hiện việc phân chia đức và tội, hành động như vậy, còn có sự táo bạo nào hơn thế nữa? Đó là hành động vội vàng, hành động không xem xét, không có gì hơn.

ඉහ [Pg.16] ඉමස්මිං ලොකෙ යෙසං අකතපුඤ්ඤානං ජනානං ගුරූනං

Ở đây, trong thế gian này, đối với những người không có phước báu, những bậc thầy

‘‘පියො ගරු භාවනීයො,වත්තා ච වචනක්ඛමො;

ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා,නො චා’ට්ඨානෙ නියොජකො’’ති.

‘(Vị thầy) đáng mến, đáng kính, đáng phát triển (tâm); là người thuyết giảng và kham nhẫn lời nói (của người khác); là người nói lên lời nói sâu sắc, và không hướng dẫn vào điều không thích hợp.’

නිද්දිට්ඨගුණොපෙතානං ආචරියානං කාතබ්බා පාදසුස්සූසා පාදපරිචරියා නත්ථි, තෙහි කිං පයොජනං. යෙ කතපුඤ්ඤා ජනා තප්පාදරජොකිණ්ණා තෙසං ගුරූනං පාදරජෙහි ගවච්ඡිතා, තෙව සාධූ ජනා එව විවෙකිනො කල්‍යාණමිත්තගුරුපාසනාහි අධිගතවිසිට්ඨවිවෙකබුද්ධිනො භවන්ති, තෙ එව විවෙකං ජානන්තීති භාවො. සොතුමිච්ඡා සුස්සූසා, තං නිස්සාය කත්තබ්බපාදපරිචරියාපි තදත්ථියා සුස්සූසා නාම හොති. පාදෙසු සුස්සූසාති ච, තෙසං පාදාති ච, තෙසු රජානීති ච, තෙහි ඔකිණ්ණාති ච විග්ගහො. සිස්සානං සකලාභිබුද්ධියා ගුරුපටිබද්ධත්තා අත්තනො ගුණතො අධිකතරායෙව සෙවිතබ්බා. වුත්තඤ්හි භගවතා –

Đối với những vị thầy sở hữu các phẩm chất đã được chỉ ra, (những người không có phước báu) không có sự hầu hạ chân, phục vụ chân; đối với họ, có lợi ích gì? Những người có phước báu, được thấm nhuần bụi từ chân của các vị thầy ấy, được bao phủ bởi bụi từ chân của các vị thầy ấy, chính những người thiện lành ấy trở thành những người có trí tuệ phân biệt, đã đạt được trí tuệ phân biệt đặc thù nhờ thân cận thiện hữu và các bậc thầy; chính họ biết được sự phân biệt, đó là ý nghĩa. ‘Sussūsā’ là ý muốn lắng nghe; sự phục vụ chân cần phải làm nương theo ý muốn đó cũng được gọi là ‘sussūsā’ vì mục đích ấy. Phân tích cú pháp là: ‘sussūsā’ ở nơi chân, và chân của các vị ấy, và bụi ở nơi chân ấy, và được thấm nhuần bởi bụi ấy. Vì toàn bộ sự giác ngộ của người đệ tử phụ thuộc vào vị thầy, nên chỉ nên phụng sự những vị có đức hạnh cao hơn mình. Thật vậy, Đức Thế Tôn đã dạy rằng –

‘‘නිහීයති පුරිසො නිහීනසෙවී,න ච හායෙථ කදාචි තුල්‍යසෙවී;

සෙට්ඨමුපනමං උදෙති ඛිප්පං,තස්මා’ත්තනො උත්තරිතරං භජෙථා’’ති.

‘Người thân cận kẻ thấp kém sẽ bị suy thoái, người thân cận người ngang bằng sẽ không bao giờ suy thoái; người gần gũi bậc cao thượng sẽ mau chóng thăng tiến. Vì vậy, hãy thân cận người cao hơn mình.’

6.

6.

කබ්බනාටකනික්ඛිත්ත-නෙත්තචිත්තා කවිජ්ජනා;

යංකිඤ්චි රචයන්තෙ’තං, න විම්හයකරං පරං.

Các thi sĩ có mắt và tâm đặt vào thi ca và kịch nghệ; bất cứ điều gì họ sáng tác, điều đó không phải là điều đáng kinh ngạc đối với người khác.

7.

7.

තෙයෙ’ව පටිභාවන්තො, සො’ව බන්ධො සවිම්හයො;

යෙන තොසෙන්ති විඤ්ඤූයෙ, තත්ථාප්‍ය’විහිතාදරා.

Chính những thi sĩ ấy, khi phản ánh (tài năng), chính tác phẩm ấy mới đáng kinh ngạc; nhờ đó họ làm hài lòng những người có trí, ngay cả những người không dành sự tôn trọng cho lĩnh vực ấy.

6-7. එවමෙත්ථාන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙනාධිගතෙ දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘කිං අම්හාකං කබ්බනාටකපරිචයාභාවෙරචනාවිසෙසාභියොගොපජනිතපරිස්සමෙනා’’ති ඔලීනවුත්තිනො සොතුජනෙ සමුස්සාහෙති [Pg.17] ‘‘කබ්බනාටකා’’තිආදිනා. කවිප්පයොගසඞ්ඛාතො බන්ධොව කවිනො ඉදන්ති කබ්බං. මුත්තකාදිවාක්‍යස්වමුත්තිකාද්‍යවයවසභාවා අන්තරවාක්‍යසමුදායසම්පන්නං වුත්තජාතිභෙදභින්නං පජ්ජමයං ගජ්ජමයං පජ්ජගජ්ජමයං චම්පූනාමකඤ්ච, මහාවාක්‍යරූපං මහාකබ්බඤ්ච, තං පන මහාකබ්බං සග්ගෙහි සග්ගනාමකෙහි පරිච්ඡෙදවිසෙසෙහි බන්ධ්‍යතෙ කරීයතීති සග්ගබන්ධොති පවුච්චති. තස්ස තු ලක්ඛණං ‘‘සග්ගබන්ධස්ස මුඛං ඉට්ඨාසීසනං සියා පණාමො වා බන්ධසම්බන්ධිනො කස්සචි අත්ථස්ස නිද්දෙසො වා’’තිආදිනා අනෙකධා වණ්ණෙන්ති. තං යථා?

6-7. Sau khi đã chỉ ra vấn đề ở đây bằng phương pháp đồng hiện và bất đồng hiện, bây giờ, để khuyến khích những thính giả có thái độ rụt rè, nghĩ rằng: ‘Đối với chúng ta, có ích gì với sự mệt nhọc sinh ra từ việc nỗ lực sáng tác đặc biệt khi không có sự quen thuộc với thi ca và kịch nghệ?’, (tác giả) nói bằng những câu bắt đầu bằng ‘kabbanāṭakā’. Thi ca (kabbaṃ) là tác phẩm của thi sĩ, được gọi là sự sáng tác. Nó bao gồm các câu riêng lẻ (muttaka), v.v., có bản chất là các phần riêng lẻ, v.v., được kết hợp thành một tập hợp các câu trung gian, được phân biệt bởi các loại thể thơ khác nhau, có thể là thơ, văn xuôi, hoặc hỗn hợp thơ và văn xuôi gọi là campū, và trường ca (mahākabba) dưới dạng một câu lớn. Trường ca đó được cấu trúc bởi các chương (sagga), tức là các phân đoạn đặc biệt được gọi là sagga, do đó nó được gọi là saggabandho. Đặc điểm của nó được mô tả theo nhiều cách, bắt đầu bằng: ‘Phần mở đầu của một saggabandha nên là một lời chúc phúc mong muốn, hoặc một lời đảnh lễ, hoặc một sự chỉ dẫn về một vấn đề nào đó liên quan đến tác phẩm.’ Điều đó như thế nào?

‘‘සග්ගබන්ධො මහාකබ්බ-මුච්චතෙ ත්වස්ස ලක්ඛණං;

පණාමො වත්ථුනිද්දෙසො, ආසීසාපි ච තම්මුඛං.

‘Một saggabandha được gọi là một trường ca (mahākabba); đặc điểm của nó là: lời đảnh lễ, sự chỉ dẫn về chủ đề, hoặc một lời chúc phúc là phần mở đầu của nó.’

ඉතිහාසකථුබ්භූතං, සන්තසන්නිස්සයම්පි වා;

චතුවග්ගඵලායත්තං, චතුරොදාත්තනායකං.

‘(Trường ca) bắt nguồn từ một câu chuyện lịch sử, hoặc dựa vào một người tốt; phụ thuộc vào kết quả của bốn mục tiêu (catuvagga); có một nhân vật chính tài giỏi và cao thượng.’

පුරණ්ණවුතුසෙලින්දු-සවිතූදයවණ්ණනං;

උය්‍යානසලිලක්කීළා, මධුපානරතුස්සවං.

‘(Trường ca) có sự miêu tả thành phố, đại dương, các mùa, núi non, mặt trăng, và mặt trời mọc; có các cuộc vui trong vườn, vui đùa dưới nước, lễ hội uống rượu, và lễ hội tình yêu.’

විප්පලම්භවිවාහෙහි, කුමාරොදයවඩ්ඪිහි;

මන්තදූතප්පයානාජි-නායකාභ්‍යූදයෙහිපි.

‘(Trường ca) có sự chia ly và kết hôn, sự ra đời và trưởng thành của hoàng tử; có các cuộc hội ý, sứ giả, các cuộc hành quân, trận chiến, và cả sự thành công của nhân vật chính.’

අලඞ්කතමසංඛිත්ත-රසභාවනිරන්තරං;

නාතිවිත්ථිණ්ණසග්ගෙහි, පියවුත්තසුසන්ධිභි.

‘(Trường ca) được trang hoàng, không quá ngắn gọn, liên tục với các vị (rasa) và tình (bhāva); với các chương không quá dài, với các thể thơ dễ nghe và các mối liên kết tốt đẹp.’

සබ්බත්ථ භින්නසග්ගන්තෙ-හුපෙතං ලොකරඤ්ජකං;

කබ්බං කප්පන්තරට්ඨායි, ජායතෙ සාධ්වලඞ්කතී’’ති.

‘(Trường ca) ở mọi nơi đều có các chương kết thúc bằng các thể thơ khác nhau, làm vui lòng thế gian; một tác phẩm thi ca tồn tại đến hết một kiếp (kappa) được tạo ra từ những sự trang hoàng tốt đẹp.’

තත්ථ ඉතිහාසකථුබ්භූතන්ති පුරාවුත්තකථාසන්නිස්සයං. සන්තසන්නිස්සයන්ති ඉතරසොභනාධිකරණගුණරාජචරිතාදිනිස්සයං වා. චතුවග්ගඵලායත්තන්ති ධම්මාදිචතුවග්ගඵලායත්තං. ධම්මො [Pg.18] නාම අබ්භූදයනිබ්බානහෙතුකො. අත්ථො නාම විජ්ජාභුම්‍යාදීනං යථාඤ්ඤායමජ්ජනං, අජ්ජිතානඤ්ච රක්ඛණං. කාමො නාම නිරයො විසයො පයොගො. මොක්ඛො නාම සබ්බසංසාරදුක්ඛනිවත්ති. චතුරොදාත්තනායකන්ති උස්සාහසත්තිමන්තසත්තිපභූසත්තියොගෙන චතුරො කුසලො චාගාතිසයාදියොගෙන උදාත්තො උදාරො නායකො විපක්ඛො, පටිපක්ඛො ච යත්ථ, තං. මධු නාම සුරා. විප්පලම්භො විරහො. මන්තො නීතිවෙදීහි සහ කාරීයනිච්ඡයො. දූතො සන්ධානප්පවත්තො පුරිසො. පයානං සඞ්ගාමාදිනිමිත්තගමනං. ආජි සන්ධ්‍යාභාවෙ විග්ගහො. අසඞ්ඛත්තරසභාවනිරන්තරන්ති අසංඛිත්තා බහුත්තා රසා සිඞ්ගාරවීරාදයො, භාවා රතිඋස්සාහාදයො, තෙහි නිරන්තරං පත්ථටං. පියවුත්තසුසන්ධිභීති පියානි සුතිසුභගානි වුත්තානි ඉන්දවජිරාදීනි අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධසංසග්ගතාය සොභනො සන්ධි අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගහා යෙසං සග්ගානං, තෙහීති.

Trong đó, ‘bắt nguồn từ một câu chuyện lịch sử’ có nghĩa là dựa vào một câu chuyện đã được kể trong quá khứ. ‘Dựa vào một người tốt’ có nghĩa là dựa vào các chủ đề tốt đẹp khác, các đức hạnh, tiểu sử của một vị vua, v.v. ‘Phụ thuộc vào kết quả của bốn mục tiêu’ có nghĩa là phụ thuộc vào kết quả của bốn mục tiêu như Pháp, v.v. Pháp (Dhammo) là nguyên nhân của sự thịnh vượng và Niết-bàn. Lợi (Attho) là việc thu thập kiến thức, đất đai, v.v., một cách hợp pháp, và bảo vệ những gì đã thu thập được. Dục (Kāmo) là sự hưởng thụ các đối tượng giác quan không có lỗi. Giải thoát (Mokkho) là sự chấm dứt mọi khổ đau của luân hồi. ‘Có một nhân vật chính tài giỏi và cao thượng’ có nghĩa là nơi mà nhân vật chính tài giỏi (caturo) nhờ có năng lực, sức mạnh, mưu lược và uy quyền; và cao thượng (udātto, udāro) nhờ sự bố thí vượt trội, v.v.; và có cả đối thủ, kẻ thù. Rượu (Madhu) là rượu mạnh (surā). Chia ly (Vippalambho) là sự xa cách. Hội ý (Manto) là quyết định công việc cùng với những người am hiểu chính sách. Sứ giả (Dūto) là người tham gia vào việc hòa giải. Hành quân (Payānaṃ) là việc đi với mục đích chiến đấu, v.v. Trận chiến (Āji) là cuộc xung đột khi không có hòa ước. ‘Liên tục với các vị và tình không quá ngắn gọn’ có nghĩa là không ngắn gọn, tức là có nhiều vị (rasā) như ái tình, anh hùng, v.v., và các tình (bhāvā) như hỷ lạc, nỗ lực, v.v., và được lan tỏa liên tục với chúng. ‘Với các thể thơ dễ nghe và các mối liên kết tốt đẹp’ có nghĩa là các thể thơ dễ chịu, du dương khi nghe như Indavajirā, v.v.; có sự liên kết (sandhi) tốt đẹp do sự tương quan và kết nối lẫn nhau; của các chương ấy, bởi chúng.

පුනපි යථාවුත්තෙසු අඞ්ගෙසු නගරවණ්ණනාදීසු කිඤ්ච යථාසම්භවං මධුපානාදිරහිතම්පි තඤ්ඤූනං මනො රඤ්ජෙති උපාදියතෙව සබ්භීති දස්සෙතුමාහ–

Lại nữa, để chỉ ra rằng trong số các yếu tố đã được đề cập như miêu tả thành phố, v.v., một tác phẩm, dù có thể không có những phần như lễ hội uống rượu, v.v., vẫn làm hài lòng tâm trí của các chuyên gia và được những người tốt chấp nhận, (tác giả) nói rằng –

‘‘කබ්බං න දුස්සතඞ්ගෙහි, න්‍යූනමප්‍යත්‍ර කෙහිචි;

බන්ධඞ්ගසම්පදා තඤ්ඤූ, කාමමාරාධයන්ති චෙ’’ති.

“Dù cho thi phẩm không có những phần bị lỗi, và dù có thiếu sót ở vài điểm nào đó; nhưng nếu có được sự hoàn hảo về các thành phần cấu trúc, thì những người am hiểu sẽ tùy ý hài lòng.”

පුනපි –

Lại nữa –

‘‘ගුණතො පඨමං වත්වා, නායකං තෙන සත්තුනො;

නිරාකරණමිච්චෙස, මග්ගො පකතිසුන්දරො.

“Trước tiên, nói về đức hạnh của nhân vật chính, và do đó, mong muốn bác bỏ kẻ thù; đó là con đường tự nhiên tốt đẹp.

වංසවීරසුතාදීනි, වණ්ණයිත්වා රිපුස්සපි;

තජ්ජයා නායකුක්කංස-කථනඤ්ච සුඛෙති නො’’ති ආහු.

Sau khi mô tả về dòng dõi, sự anh hùng, học thức, v.v., ngay cả của kẻ thù; việc kể lại sự vẻ vang của nhân vật chính qua chiến thắng đó cũng làm chúng ta hài lòng,” họ đã nói như vậy.

සබ්බම්පෙතං [Pg.19] සද්ධම්මාමතරසපානසරසහදයානං සම්ඵප්පලාපවිපුලවිසප්පවෙසොපද්දුතකබ්බනාටකපරම්මුඛානං සතතචරිතසඤ්චරිතරතනභාජනානං සප්පුරිසානං කිං හදයඛෙදොපජනිතපරිස්සමෙනෙති තදනුරූපමෙවොපදස්සිතන්ති.

Đối với những bậc thiện trí, những người có trái tim vui thích trong việc thưởng thức hương vị cam lồ của Chánh pháp, những người quay lưng lại với thi ca và kịch nghệ bị nhiễm độc bởi sự xâm nhập của nọc độc lan rộng của lời nói phù phiếm, những người là vật chứa đựng những bảo vật của phẩm hạnh được thực hành liên tục, thì cần gì sự nỗ lực gây ra mệt mỏi cho tâm trí đối với tất cả những điều này? Do đó, nó đã được trình bày một cách tương ứng.

නාටකං නාම භරතාදිනාට්‍යසත්ථෙ නානප්පකාරනිරූපිතරූපං කප්පං, තංලක්ඛණෙකදෙසභූතලක්ඛණානි පකරණාදීනි නව රූපකානි. නාටිකා ච එත්ථෙවාවරුම්භන්ති. කබ්බඤ්ච නාටකඤ්ච, තෙසු නික්ඛිත්තං ඨපිතං නෙත්තඤ්ච චිත්තඤ්ච යෙහීති විග්ගහො. කෙ තෙ? කවිනො. තත්ථ නික්ඛිත්තනෙත්තචිත්තවචනෙන සුතස්ස චින්තනඤ්ච ඌහාපොහමුඛෙන යථුග්ගහිතනියාමං, අවිපරීතත්ථනිච්ඡයනං, නිච්ඡිතස්ස භාවනා, නිරන්තරාභියොගො ච දස්සිතො. කබ්බනාටකවචනෙන සුතං, චින්තිතං, භාවිතඤ්ච දස්සිතං. සුතෙ දස්සිතෙ තන්නිස්සයං සුතමයඤාණම්පි දස්සිතමෙව සියාති. ‘‘කබ්බනාටකනික්ඛිත්තනෙත්තචිත්තා’’ති ඉමිනා සුතචින්තාභාවනානුක්කමෙන සම්පාදිතපඤ්ඤාපාටවානං කබ්බරචනාය සාමත්ථියං දස්සෙති. හොති හි තාදිසානං තංසුතාදි බන්ධනකාරණං. වුත්තඤ්හි –

Kịch nghệ (nāṭakaṃ) là một thể loại được định hình và mô tả theo nhiều cách khác nhau trong các luận thuyết về kịch nghệ như của Bharata, v.v. Chín loại hình sân khấu (rūpakāni) như pakaraṇa, v.v., là những đặc điểm cấu thành một phần của đặc điểm đó. Nāṭikā (kịch ngắn) cũng được bao gồm trong đó. Thi ca và kịch nghệ, những người đặt mắt và tâm vào chúng, đó là cách phân tích (viggaho). Họ là ai? Là các thi sĩ (kavino). Ở đây, bằng cụm từ “đặt mắt và tâm”, sự suy tư (cintana) về những gì đã nghe (suta), sự xem xét theo quy tắc đã học thông qua phương pháp biện luận (ūhāpohamukhena), sự xác định ý nghĩa không sai lệch, sự phát triển (bhāvanā) những gì đã xác định, và sự thực hành liên tục (nirantarābhiyogo) được chỉ ra. Bằng từ “thi ca và kịch nghệ”, văn (suta), tư (cintita), và tu (bhāvita) được chỉ ra. Khi văn được chỉ ra, trí tuệ dựa trên văn (sutamayañāṇa) cũng được xem là đã được chỉ ra. Bằng cụm từ “Kabbanāṭakanikkhittanettacittā” (những người đặt mắt và tâm vào thi ca và kịch nghệ), nó cho thấy khả năng sáng tác thi ca của những người có trí tuệ sắc bén được hoàn thiện qua trình tự văn, tư, và tu. Quả vậy, đối với những người như vậy, việc nghe, v.v., đó là nguyên nhân của sự sáng tác. Như có lời dạy rằng –

‘‘සාභාවිකී ච පටිභා,සුතඤ්ච බහු නිම්මලං;

අමන්දො චාභියොගොයං,හෙතු හොතිහ බන්ධනෙ’’ති.

“Trí tuệ thiên bẩm, học vấn sâu rộng và trong sáng; và sự chuyên cần không mệt mỏi này, là nguyên nhân của sự sáng tác ở đây.”

යංකිඤ්චීති අත්තනො චිත්තාරුළ්හං යංකිඤ්චි බන්ධජාතං. ඉමිනා පන අනියමවචනෙන අත්තනො තත්ථ ආදරාභාවං දීපෙති. රචයන්ති කරොන්ති. එතං තෙහි රචිතං බන්ධජාතං පරං අච්චන්තමෙව විම්හයකරං න හොති, තාදිසොපායසම්පත්තිසම්පන්නස්ස උපෙය්‍යසම්පත්තිසබ්භාවතො අනච්ඡරියමෙවාති අධිප්පායො. තත්ථ තෙසු කබ්බනාටකෙසු රචනාවිසෙසඑකන්තොපායභූතෙසු අවිහිතාදරාඅපි සුතාදිවසෙන අකතාදරාපි [Pg.20] යෙ සප්පුරිසා පඤ්ඤවන්තො යෙන බන්ධවිසෙසෙන විඤ්ඤූ ගුණදොසවිදුනො සත්ථඤ්ඤුනො පණ්ඩිතජනෙ තොසෙන්ති පීණෙන්ති. තොසෙන්තියෙව හි තෙ තාදිසෙ සාභාවිකිපටිභාවිරහෙපි එතාදිසෙසු අත්ථෙසු සුතචින්තාභාවනාවසෙන වායමන්තා. වුත්තඤ්හි –

Bất cứ điều gì (Yaṃkiñci) có nghĩa là bất kỳ loại tác phẩm nào nảy sinh trong tâm trí của mình. Bằng từ ngữ không xác định này, tác giả cho thấy sự thiếu quan tâm đặc biệt của mình đối với nó. Họ sáng tác (Racayanti) có nghĩa là họ làm ra. Tác phẩm được họ sáng tác này không phải là điều vô cùng đáng kinh ngạc, ý nghĩa là: đối với người được trang bị đầy đủ các phương tiện như vậy, sự tồn tại của việc đạt được thành quả mục tiêu là điều không đáng ngạc nhiên. Trong đó, những bậc thiện trí, những người thông thái, dù không quan tâm đến thi ca và kịch nghệ, vốn là phương tiện duy nhất cho việc sáng tác đặc biệt, và cũng không chú trọng qua việc nghe, v.v., nhưng bằng một loại tác phẩm đặc biệt nào đó, họ làm hài lòng những người hiểu biết, những người phân biệt được ưu và khuyết điểm, những người am tường kinh điển, và các bậc học giả. Quả thật, họ làm hài lòng, ngay cả khi không có trí tuệ thiên bẩm như vậy, bằng cách nỗ lực trong những vấn đề như thế thông qua văn, tư và tu. Như có lời dạy rằng –

‘‘න විජ්ජතී යජ්ජපි පුබ්බවාසනා-ගුණානුබන්ධි පටිභානමබ්භුතං;

සුතෙන වාචු’ස්සහනෙනුපාසිතා,ධුවං කරොත්‍යෙව කමප්‍යනුග්ගහ’’න්ති.

“Dù cho không có trí tuệ kỳ diệu, vốn gắn liền với phẩm chất của thói quen từ trước; nhưng được trau dồi bằng sự học hỏi và nỗ lực, lời nói chắc chắn sẽ tạo ra một sự hỗ trợ nào đó.”

පටිභාවන්තො හෙය්‍යොපාදෙය්‍යපරිච්ඡෙදලක්ඛණපඤ්ඤාය පඤ්ඤවන්තො නාම, තෙයෙව සප්පුරිසා. සවිම්හයො ‘‘කීදිසායං, තාදිසොපායන්තරරහිතානම්පි එතාදිසො බන්ධො සියා’’ති විම්හයෙන සහ වත්තමානොපි. සොව බන්ධො තමෙව බන්ධනං තාදිසොපායසම්පත්තිවිරහෙනොපෙය්‍යසම්පත්තියා සබ්භාවතො, නාඤ්ඤොති.

Những người có trí tuệ (Paṭibhāvanto) được gọi là người thông thái (paññavanto) nhờ vào trí tuệ có đặc tính phân biệt điều nên từ bỏ và điều nên chấp nhận, chính họ là những bậc thiện trí. Đáng kinh ngạc (Savimhayo) có nghĩa là hiện hữu cùng với sự kinh ngạc, rằng: “Làm sao lại như vậy, ngay cả những người không có các phương tiện khác như thế mà cũng có thể có được tác phẩm như thế này?”. Chính tác phẩm đó, và không phải tác phẩm nào khác, là sự sáng tác đó, bởi vì có sự tồn tại của việc đạt được thành quả mục tiêu ngay cả khi không có sự trang bị đầy đủ các phương tiện như vậy.

6-7. ඉදානි කබ්බනාටකෙසු අපරිචිතානමම්හාකං ගන්ථරචනාසභාවාවබොධොව කුතොති ඔසක්කන්තෙ ‘‘කබ්බනාටකා’’දිගාථාද්වයෙන සමුස්සාහෙති. කබ්බනාටකනික්ඛිත්තනෙත්තචිත්තා කබ්බනාටකෙසු සුතානුලොකනචින්තාභාවනාවසෙන ඨපිතනෙත්තචිත්තා කවිජ්ජනා කබ්බකාරකා යං කිඤ්චි අත්තනො අභිමතං රචයන්ති කරොන්ති, එතං බන්ධනං පරං අතිසයෙන න විම්හයකරං අච්ඡරියකරං න හොති, නිරන්තරාභියොගතො සිද්ධොපායමූලපඤ්ඤාසම්පදාය උපෙය්‍යභූතගන්ථසඞ්ඛරණං භවත්‍යෙවාති අධිප්පායො. කවිනො ඉදං කබ්බන්ති ච, නටකස්ස ඉදං නාටකං, නච්චගීතාදි. ඉධ පන තප්පටිපාදකකථාපකාසකගන්ථො නාටකං නාම. කබ්බඤ්ච නාටකඤ්චාති ච, කබ්බනාටකෙසු නික්ඛිත්තං නෙත්තචිත්තං යෙහීති ච [Pg.21] විග්ගහො. යෙ ජනා තත්ථ තෙසු කබ්බනාටකෙසු අවිහිතාදරාපි සවනධාරණාදිවසෙන අකතසම්භමා එව විඤ්ඤූ යෙන ගන්ථරචනාවිසෙසෙන තොසෙන්ති පීණෙන්ති, තෙයෙව පටිභාවන්තො පටිභානසඞ්ඛාතපඤ්ඤවන්තො භවන්ති. සොව බන්ධො සවිම්හයො අඤ්ඤෙසං උප්පජ්ජමානවිම්හයෙන සහිතො. පටිභා එතෙසං අත්ථීති ච, සහ විම්හයෙන වත්තතීති ච, අවිහිතො ආදරො යෙහීති ච විග්ගහො. බාහිරසත්ථාභියොගාභාවෙපි පුබ්බවාසනාභාවෙපි ඉහ නිරන්තරාභියොගං කරොන්තො තාදිසසාමත්ථියං සාධෙතීති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි –

6-7. Bây giờ, đối với những người đang do dự, nghĩ rằng: “Làm sao chúng ta, những người không quen thuộc với thi ca và kịch nghệ, có thể hiểu được bản chất của việc sáng tác một tác phẩm?”, tác giả đã khích lệ bằng hai bài kệ bắt đầu bằng “kabbanāṭakā...”. Những người đặt mắt và tâm vào thi ca và kịch nghệ (Kabbanāṭakanikkhittanettacittā) là những thi sĩ, những người sáng tác thi ca, đã đặt mắt và tâm của mình vào thi ca và kịch nghệ thông qua việc nghe, xem xét, suy tư và phát triển. Bất cứ điều gì họ sáng tác theo ý thích của mình, tác phẩm đó không phải là điều quá đáng kinh ngạc, đáng ngạc nhiên, ý nghĩa là: do sự thực hành liên tục và sự viên mãn trí tuệ bắt nguồn từ phương pháp đã được chứng minh, việc biên soạn tác phẩm, vốn là mục tiêu, chắc chắn sẽ xảy ra. Thi ca (kabbaṃ) là “của thi sĩ”, và kịch nghệ (nāṭakaṃ) là “của diễn viên”, bao gồm múa, hát, v.v. Nhưng ở đây, kịch nghệ có nghĩa là tác phẩm giải thích và làm sáng tỏ câu chuyện đó. Cách phân tích là: “thi ca và kịch nghệ”, và “những người đặt mắt và tâm vào thi ca và kịch nghệ”. Những người, dù không quan tâm đến thi ca và kịch nghệ, tức là không nỗ lực trong việc nghe, ghi nhớ, v.v., nhưng làm hài lòng những người hiểu biết bằng một loại tác phẩm đặc biệt, chính họ là những người có trí tuệ (paṭibhāvanto), tức là sở hữu trí tuệ được gọi là paṭibhāna. Tác phẩm đó đáng kinh ngạc (savimhayo), tức là đi kèm với sự kinh ngạc nảy sinh ở người khác. Cách phân tích là: “Họ có trí tuệ (paṭibhā)”, “Nó tồn tại cùng với sự kinh ngạc”, và “Những người không quan tâm”. Điều này có nghĩa là, ngay cả khi không có sự thực hành các luận thuyết bên ngoài và không có thói quen từ trước, người nào nỗ lực không ngừng ở đây cũng có thể đạt được khả năng như vậy. Như có lời dạy rằng –

‘‘න විජ්ජතී යජ්ජපි පුබ්බවාසනා-ගුණානුබන්ධි පටිභානමබ්භුතං;

සුතෙන වාචු’ස්සහනෙනුපාසිතා,ධුවං කරොත්‍යෙව කමප්‍යනුග්ගහ’’න්ති.

“Dù cho không có trí tuệ kỳ diệu, vốn gắn liền với phẩm chất của thói quen từ trước; nhưng được trau dồi bằng sự học hỏi và nỗ lực, lời nói chắc chắn sẽ tạo ra một sự hỗ trợ nào đó.”

තස්සත්ථො – යදි පුබ්බවාසනාගුණානුබන්ධී අතීතජාතියා පරිචයවාසනාගුණස්ස අනුබලප්පදානවසෙන අනුබන්ධො යස්සත්ථි, තාදිසං අබ්භුතං පටිභානං න විජ්ජතිපි, තථාපි සුතෙන සවනෙන උස්සහනෙන පගුණකරණාදිවාචුස්සහනෙන වා උපාසිතා කතගුරුපාසනා වාචා කමපි අනුග්ගහං කිඤ්චිපි පඤ්ඤාපාටවං ධුවං එකන්තෙන කරොති එවාති.

Ý nghĩa của nó là – nếu không có trí tuệ kỳ diệu, vốn gắn liền với phẩm chất của thói quen từ trước, tức là có sự liên kết bằng cách cung cấp sức mạnh hỗ trợ cho phẩm chất của thói quen thực hành từ tiền kiếp, thì dù vậy, lời nói (vācā) được trau dồi (upāsitā) bằng sự nghe (sutena), bằng sự nỗ lực (ussahanena), tức là bằng nỗ lực với lời nói như làm cho nó trôi chảy, v.v., hoặc đã phụng sự các bậc thầy (katagurupāsanā), chắc chắn sẽ tạo ra một sự hỗ trợ nào đó, tức là một sự sắc bén nào đó về trí tuệ.

එත්ථ කබ්බං නාම මුත්තකකුලකාදිවාක්‍යවසෙන ච අවයවසභාවෙහි තෙසංයෙව අන්තරවාක්‍යාවයවසමූහෙහි පරිපුණ්ණං වුත්තවිසෙසෙහි පභෙදගතං කෙවලං පජ්ජමයං වා ගජ්ජමයං වා චම්පූතිඛ්‍යාතපජ්ජගජ්ජමයං වාති මහාවාක්‍යසභාවෙන ච තිට්ඨති. නාටකං නාම භරතාදිනටසත්ථගතනානප්පකාරදස්සිතසභාවං. කබ්බඤ්ච ඉධෙව දස්සිතලක්ඛණතො එකදෙසයුත්තප්පකරණාදිනවරූපකානි ච නාටිකා ච භවන්ති. කබ්බලක්ඛණං පන එවං දට්ඨබ්බං–

Ở đây, cái gọi là thi phẩm (kabba) tồn tại hoặc theo cách của các câu như muttaka, kulaka, v.v., và với bản chất của một câu lớn (mahāvākya) được hoàn chỉnh bởi các nhóm thành phần câu trung gian của chính chúng với bản chất là các thành phần, được phân loại theo các đặc điểm đã nêu, hoặc chỉ là thể thơ, hoặc thể văn xuôi, hoặc thể thơ văn xuôi hỗn hợp gọi là campū. Cái gọi là kịch (nāṭaka) có bản chất được trình bày theo nhiều cách khác nhau trong các luận điển về kịch nghệ của Bharata, v.v. Và thi phẩm, từ đặc điểm được trình bày ngay tại đây, trở thành chín thể loại như prakaraṇa, v.v. được kết hợp với một phần (của đặc điểm đó), và cả nāṭikā. Tuy nhiên, đặc điểm của thi phẩm nên được hiểu như sau:

‘‘සග්ගබන්ධො [Pg.22] මහාකබ්බ-මුච්චතෙ ත්වස්ස ලක්ඛණං;

පණාමො වත්ථුනිද්දෙසො, ආසීසාපි ච තම්මුඛං.

“Tác phẩm được kết cấu bằng các chương (sagga) được gọi là đại thi phẩm (mahākabba); còn đặc điểm của nó (là): sự đảnh lễ, sự trình bày đề tài, và cả lời cầu chúc là phần mở đầu của nó.”

ඉතිහාසකථුබ්භූතං, සන්තසන්නිස්සයම්පි වා;

චතුවග්ගඵලායත්තං, චතුරොදාත්තනායකං.

“(Tác phẩm) được phát sinh từ câu chuyện lịch sử, hoặc cũng nương tựa vào người hiền thiện; phụ thuộc vào kết quả của bốn phạm trù, có nhân vật chính tài giỏi và cao thượng.”

පුරණ්ණවුතුසෙලින්දු-සවිතූදයවණ්ණනං;

උය්‍යානසලිලක්කීළා, මධුපානරතුස්සවං.

“(Có) sự miêu tả thành phố, đại dương, mùa, núi, sự mọc của mặt trăng và mặt trời; (có) cuộc vui trong vườn, trò chơi dưới nước, lễ hội uống rượu và ái ân.”

විප්පලම්භවිවාහෙහි, කුමාරොදයවඩ්ඪිහි;

මන්තදූතප්පයානාජි-නායකාභ්‍යූදයෙහිපි.

“(Được trang hoàng) với sự chia ly và hôn nhân, với sự ra đời và trưởng thành của hoàng tử; và cũng với mưu lược, sứ giả, cuộc hành quân, trận chiến, và sự thịnh vượng của nhân vật chính.”

අලඞ්කතමසංඛිත්ත-රසභාවනිරන්තරං;

නාතිවිත්ථිණ්ණසග්ගෙහි, පියවුත්තසුසන්ධිභි.

“Được trang hoàng, liên tục với các vị (rasa) và tình (bhāva) không bị rút gọn; với các chương không quá dài dòng, với các thể thơ tao nhã và các mối nối tốt đẹp.”

සබ්බත්ථ භින්නසග්ගන්තෙ-හුපෙතං ලොකරඤ්ජකං;

කබ්බං කප්පන්තරට්ඨායි, ජායතෙ සාධ්වලඞ්කතී’’ති.

“Ở khắp nơi, được phú cho các phần cuối chương khác nhau, làm vui lòng thế gian; thi phẩm tồn tại qua nhiều kiếp, được sinh ra với sự trang hoàng tốt đẹp.”

තස්සත්ථො – සග්ගබන්ධො සග්ගසඞ්ඛාතෙහි පරිච්ඡෙදවිසෙසෙහි බන්ධො ‘‘මහාකබ්බ’’න්ති උච්චතෙ. අස්ස ලක්ඛණං තු වුච්චතෙති සම්බන්ධො කාකක්ඛිගොළකනයෙන තම්මුඛං තස්ස කබ්බස්ස ආදි පන පණාමො දෙවතානමස්සනං වා, වත්ථුනිද්දෙසො –

Ý nghĩa của nó là: saggabandho là sự kết cấu bằng các phân đoạn đặc biệt được gọi là chương (sagga), được gọi là “đại thi phẩm”. Mối liên hệ “còn đặc điểm của nó được nói đến” (là) theo nguyên tắc con ngươi của con quạ (kākakkhigoḷakanāya). Còn tammukhaṃ, phần mở đầu của thi phẩm đó, hoặc là sự đảnh lễ, tức là sự tôn kính các vị trời, hoặc là sự trình bày đề tài –

‘‘අස්ත්‍යුත්තරස්‍යාං දිගි දෙවතාත්ම,හිමාලයො නාම නගාධිරාජ?;

පූවාපරෙඞ වාරිනිධී විගාහ්‍ය,ස්ථිත? පථිඣා ඉව මානදණ්ඩ?’’.

“Ở phương bắc có một vị thần, tên là Himālaya, vua của các loài núi; trải dài từ biển đông sang biển tây, đứng đó như thước đo của trái đất.”

ඉච්චාදිබන්ධසම්බන්ධිනො කස්සචි වත්ථුනො දස්සනං, ආසීසාපි ‘‘මය්හං පීණයතං මන’’ මිච්චාදිඉට්ඨාසීසනං වා භවති.

là sự trình bày một đề tài nào đó liên quan đến cấu trúc như vậy, v.v., hoặc cũng là lời cầu chúc, tức là lời cầu chúc mong muốn như “mong rằng tâm của tôi được hoan hỷ”, v.v.

ඉතිහාසකථුබ්භූතං පුරාවුත්තකථාසන්නිස්සයං වා සන්තසන්නිස්සයම්පි සොභනානම්පි රාජචරියාදිනිස්සයං වා චතුවග්ගඵලායත්තං [Pg.23] ලොකියලොකුත්තරසුඛකාරණං ධම්මො, විජ්ජාභූමිආදීනං සඤ්චයො, සඤ්චිතානං රක්ඛා ච අත්ථො, අපායසංවත්තනිකපඤ්චකාමගුණසඞ්ඛාතො කාමො, සබ්බදුක්ඛා නිවත්තිහෙතු මොක්ඛො චාති චතුවග්ගඵලාධීනං චතුරොදාත්තනායකං උස්සාහසත්තිමන්තසත්තිපභූසත්තියොගතො චතුරො දක්ඛො චාගාතිසයාදියොගෙන උදාත්තො උළාරො සපක්ඛො, විපක්ඛො වා නායකො යත්ථ, තං යථාවුත්තං පුරණ්ණවුතුසෙලින්දු-සවිතූදයවණ්ණනං පුරං නගරං, අණ්ණවං සාගරං, උතු හෙමන්තවසන්තාදිඋතු, සෙලං පබ්බතො, ඉන්දුසවිතූදයො චන්දසූරියානං උදයො චාති ඉමෙසං වණ්ණනං යත්ථ, තං. සවිතාති එත්ථ තුපච්චයන්තො. උය්‍යානසලිලක්කීළාමධුපානරතුස්සවං උය්‍යානකීළාසුරාපානරතිකීළාසඞ්ඛාතො උස්සවො යත්ථ, තං විප්පලම්භවිවාහෙහි දාරාවියොගදාරපරිග්ගහෙහි ච කුමාරොදයවඩ්ඪිහි කුමාරුප්පත්තිකුමාරවඩ්ඪීහි ච මන්තදූතප්පයානාජිනායකාභ්‍යූදයෙහි නීතිජානනපඤ්ඤා මන්තො, සන්ධානකාරකො දූතො, යුද්ධාභිගමනං පයානං, යුද්ධසඞ්ඛාතො ආජි, සපක්ඛනායකස්ස අභිවඩ්ඪිසඞ්ඛාතො අභ්‍යූදයො චාති ඉමෙහි අලඞ්කතං සජ්ජිතං අසංඛිත්ත…පෙ… න්තරං අසංඛිත්තා විත්ථාරා රසා සිඞ්ගාරාදයො අට්ඨ භාවා රතිඋස්සාහාදයො චාති ඉමෙහි නිරන්තරං විත්ථිණ්ණං පියවුත්තසුසන්ධිභි සුතිසුභගෙහි ඉන්දවජිරාදීහි වුත්තෙහි පුබ්බාපරසම්බන්ධපරිච්ඡෙදතාය සොභනා සන්ධි යෙසං සග්ගානං, තෙහි සබ්බත්ථ සබ්බස්මිං පරිච්ඡෙදෙ භින්නසග්ගන්තෙහි භින්නසග්ගා පරියොසානා යෙසං, තෙහි නාතිවිත්ථිණ්ණසග්ගෙහි නාතිවිත්ථාරසග්ගසඞ්ඛාතෙහි පරිච්ඡෙදෙහි උපෙතං යුත්තං සාධ්වලඞ්කති සොභනාලඞ්කාරවන්තං කබ්බං ලොකරඤ්ජකං තං සමානං කප්පන්තරට්ඨායි කප්පනිරන්තරට්ඨායි කප්පන්තරෙ ඨායි වා ජායතෙ. එත්ථ මධුපානාදිරහිතපුරවණ්ණනාදයොපි තඤ්ඤූනං චිත්තං ආරාධෙති චෙ, තංප්‍යදුට්ඨං. වුත්තඤ්හි –

Itihāsakathubbhūtaṃ là nương tựa vào câu chuyện đã được kể trong quá khứ, hoặc santasannissayampi cũng là nương tựa vào những người tốt đẹp, tức là nương tựa vào hạnh của vua, v.v. Catuvaggaphalāyattaṃ là phụ thuộc vào kết quả của bốn phạm trù: Pháp là nguyên nhân của hạnh phúc thế gian và siêu thế; Lợi là sự tích lũy kiến thức, đất đai, v.v., và sự bảo vệ những gì đã tích lũy; Dục được gọi là năm dục trưởng dưỡng dẫn đến cõi khổ; và Giải thoát là nguyên nhân chấm dứt mọi khổ đau. Caturodāttanāyakaṃ là nơi có nhân vật chính catura tức tài giỏi, do sở hữu năng lực nhiệt tâm, năng lực mưu lược, và năng lực uy quyền; và udātta tức cao thượng, vĩ đại, do sở hữu sự bố thí vượt trội, v.v.; nhân vật chính có thể là phe mình hoặc phe địch. Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ là nơi có sự miêu tả những điều này: pura là thành phố, aṇṇava là đại dương, utu là các mùa như mùa đông, mùa xuân, v.v., sela là núi, indusavitūdaya là sự mọc của mặt trăng và mặt trời. Ở đây, từ savitā có hậu tố tu. Uyyānasalilakkīḷāmadhupānaratussavaṃ là nơi có lễ hội được gọi là cuộc vui trong vườn, uống rượu, và trò chơi ái ân. Vippalambhavivāhehi là với sự chia ly vợ và sự cưới vợ. Kumārodayavaḍḍhihi là với sự sinh ra của hoàng tử và sự trưởng thành của hoàng tử. Mantadūtappayānājināyakābhyūdayehi là với những điều này: manta là trí tuệ biết chính sách, dūta là người hòa giải, payāna là ra trận, āji được gọi là trận chiến, abhyūdaya được gọi là sự thịnh vượng của nhân vật chính phe mình; (tác phẩm) được trang hoàng, tô điểm bởi những điều này. Asaṃkhitta… nirantaraṃ là liên tục, rộng khắp với những điều này: asaṃkhittā là không rút gọn, tức là chi tiết; rasā là tám vị như tình ái, v.v.; bhāvā là các tình như hoan hỷ, nhiệt tâm, v.v. Piyavuttasusandhibhi là với các chương có mối nối tốt đẹp do sự phân chia mối liên hệ trước sau, bằng các thể thơ dễ nghe như Indavajirā, v.v. Sabbattha bhinnasaggantehi là ở khắp nơi, trong mọi phân đoạn, với các chương có phần kết thúc khác nhau. Nātivitthiṇṇasaggehi là được phú cho, được kết hợp với các phân đoạn được gọi là các chương không quá dài dòng. Sādhvalaṅkati là có sự trang hoàng tốt đẹp. Thi phẩm làm vui lòng thế gian, khi như vậy, nó trở nên kappantaraṭṭhāyi, tức là tồn tại liên tục qua các kiếp, hoặc tồn tại trong một kiếp khác. Ở đây, nếu sự miêu tả thành phố, v.v. mà không có việc uống rượu, v.v. cũng làm hài lòng tâm của người sành sỏi, thì điều đó cũng không có lỗi. Vì đã được nói rằng:

‘‘කබ්බං [Pg.24] න දුස්සතඞ්ගෙහි, න්‍යූනමප්‍යත්‍ර කෙහිචි;

බන්ධඞ්ගසම්පදා තඤ්ඤූ, කාමමාරාධයන්ති චෙ’’ති.

“Thi phẩm không bị lỗi, dù thiếu một vài yếu tố trong số này; nếu sự hoàn hảo của các yếu tố cấu thành làm hài lòng người sành sỏi theo ý muốn.”

තස්සත්ථො – අත්‍ර ඉමෙසු කබ්බඞ්ගෙසු මජ්ඣෙ කෙහිචි අඞ්ගෙහි කෙහිචි අවයවෙහි න්‍යූනමපි ඌනමපි, නිසද්දොත්‍රතබ්භාවෙ. කබ්බං න දුස්සති, තං පන අදුස්සනං බන්ධඞ්ගසම්පදා රචිතපුරවණ්ණනාදිඅඞ්ගසම්පදා තඤ්ඤූ කබ්බඤ්ඤූ ජනෙ කාමං ඉච්ඡානුරූපං චෙ ආරාධයන්ති, එවං සන්තෙ භවති. පුනපි නායකවණ්ණනාසු සපක්ඛනායකං වණ්ණෙත්වා තෙන නිරාකරණභාවම්පි. නො චෙ, පච්චත්ථිකං වණ්ණෙත්වා අත්තනො නායකෙන තස්සාභිභවනම්පි වණ්ණෙතුං වට්ටති. වුත්තඤ්හි –

Ý nghĩa của nó là: atra imesu kabbaṅgesu majjhe kehici aṅgehi kehici avayavehi nyūnamapi là dù thiếu sót, dù không đủ một vài yếu tố, một vài thành phần trong số các yếu tố của thi phẩm này; từ ni ở đây có nghĩa là như vậy. Thi phẩm không bị lỗi. Tuy nhiên, sự không lỗi đó xảy ra khi sự hoàn hảo của các yếu tố cấu thành, tức là sự hoàn hảo của các yếu tố như miêu tả thành phố đã được sáng tác, làm hài lòng người sành sỏi, người biết thi phẩm, theo ý muốn, theo sở thích. Lại nữa, trong các miêu tả về nhân vật chính, sau khi miêu tả nhân vật chính phe mình, cũng (có thể miêu tả) tình trạng bị người đó bác bỏ. Nếu không, sau khi miêu tả kẻ thù, cũng nên miêu tả sự chế ngự kẻ đó bởi nhân vật chính của mình. Vì đã được nói rằng:

‘‘ගුණතො පඨමං වත්වා, නායකං තෙන සත්තුනො;

නිරාකරණමිච්චෙස, මග්ගො පකතිසුන්දරො.

“Trước hết, nói về nhân vật chính từ phương diện đức hạnh, rồi mong muốn sự bác bỏ kẻ thù bởi người đó; con đường này vốn dĩ tốt đẹp.”

වංසවීරසුතාදීනි, වණ්ණයිත්වා රිපුස්සපි;

තජ්ජයා නායකුක්කංස-කථනඤ්ච සුඛෙති නො’’ති.

“Sau khi miêu tả dòng dõi, sự anh hùng, học thức, v.v. của cả kẻ thù, việc kể về sự ưu việt của nhân vật chính qua chiến thắng kẻ đó cũng làm chúng ta hài lòng.”

8.

8.

බන්ධො ච නාම සද්දත්ථා, සහිතා දොසවජ්ජිතා;

පජ්ජගජ්ජවිමිස්සානං, භෙදෙනා’යං තිධා භවෙ.

“Và cái gọi là cấu trúc (bandha) là từ và nghĩa đi cùng nhau, không có lỗi; nó có ba loại, theo sự phân biệt của thơ, văn xuôi, và hỗn hợp.”

8. එවමෙතෙහි සොතුජනසමුස්සාහනං දස්සෙත්වා ඉදානි කත්තුමිච්ඡිතබන්ධොති වුත්තං බන්ධස්ස ලක්ඛණං කත්තුමාරභතෙ ‘‘බන්ධො චා’’තිආදි. දොසවජ්ජිතා දොසෙහි සද්දනිස්සිතෙහි, අත්ථනිස්සිතෙහි ච විරොධෙහි වජ්ජිතා පරිච්චත්තා, තෙ වා වජ්ජිතා යෙහි, සද්දත්ථා සහිතා එකීභූතා. වුත්තලක්ඛණා යෙහි තෙ පුබ්බාචරියෙහි සහිතා වුච්චන්ති. සහිතානං භාවො සහදයහිලාදකාරණං සාධ්‍යං සාහිච්චං. ඉති දොසවජ්ජිතෙ සහිතෙ සද්දත්ථෙ පසිද්ධභාවෙන අනුවදිත්වා බන්ධො නාම සභාවවුත්තිවඞ්කවුත්තිඅලඞ්කාරවුත්තිවසෙන තිවිධොපීති අප්පසිද්ධං බන්ධසරීරං විධීයතෙ යථා ‘‘යො කුණ්ඩලී, සො දෙවදත්තො’’ති. චසද්දොවත්තබ්බන්තරස්ස සමුච්චයො, කිඤ්චීති අත්ථො.

8. Sau khi trình bày sự khích lệ đối với thính chúng bằng những điều này như vậy, bây giờ (tác giả) bắt đầu thực hiện đặc tính của thi pháp, là điều đã được nói là thi pháp được mong muốn thực hiện, (bằng câu) bắt đầu là ‘bandho ca’. (Từ) dosavajjitā (có nghĩa là) không có các lỗi lầm, được từ bỏ, được xả ly các lỗi lầm và các sự mâu thuẫn liên quan đến từ ngữ và liên quan đến ý nghĩa; hoặc những từ ngữ và ý nghĩa nào không có các lỗi lầm ấy, được liên kết, được hợp nhất, những từ ngữ và ý nghĩa nào có đặc tính đã được nói đến thì được các vị cổ sư gọi là sahita (liên hợp). Trạng thái của những (từ ngữ và ý nghĩa) được liên hợp, là nguyên nhân làm cho hân hoan tâm hồn của người đồng điệu, là sāhicca (văn chương) cần được thành tựu. Như vậy, sau khi thuật lại theo cách thức phổ thông về từ ngữ và ý nghĩa được liên hợp và không có lỗi lầm, phần cốt lõi của thi pháp tên là bandha được quy định rõ ràng rằng cũng có ba loại theo cách nói tự nhiên, cách nói ẩn dụ, và cách nói trang sức, giống như (câu) ‘người nào có bông tai, người ấy là Devadatta’. Từ ca là sự kết hợp của một điều khác cần được nói, có nghĩa là ‘một vài’.

තත්ථ [Pg.25] ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බලක්ඛණො සද්දානමත්ථො මුඛ්‍යො චතුබ්බිධො හොති. මුඛ්‍යස්සත්ථස්ස චතුබ්බිධත්තා තිවිධෙසු සද්දෙසු තබ්බාචකො චතුබ්බිධො හොති ජාතිසද්දො ගුණසද්දො ක්‍රියාසද්දො දබ්බසද්දොති. තිවිධො හි සද්දො වාචකො ලක්ඛණිකො බ්‍යඤ්ජකොති බ්‍යාපාරභෙදෙන. බ්‍යාපාරො ච නාම සද්දස්ස’ත්ථප්පතීතිකාරිත්තමෙව. සො හි තිවිධො මුඛ්‍යො ලක්ඛණො බ්‍යඤ්ජනසභාවො චෙති. තත්ථ ජාත්‍යාදිනිරන්තරත්ථවිසයො සද්දබ්‍යාපාරො මුඛ්‍යො. සොයෙව අභිධාති උච්චතෙ. තංබ්‍යාපාරවා අබ්‍යවහිතජාත්‍යාදිසකෙහි තමත්ථං මුඛ්‍යභාවෙන යො වදති ගොආදිකො, සො වාචකො. සද්දන්තරත්ථවිසයනිද්දිට්ඨො සද්දබ්‍යාපාරො ලක්ඛණො. සා දුවිධා සුද්ධා, උපචාරමිස්සා චෙති. තත්ථ සුද්ධා යථා ‘‘ගො මුච්චතු, මඤ්චා උග්ඝොසෙන්ති, ගඞ්ගායං ඝොසො’’ති. එත්ථ ගොසද්දෙන විසෙසනං ගොත්තසාමඤ්ඤමෙවොච්චතෙ, න තු ගොබ්‍යත්ති. වුත්තඤ්හි –

Trong ấy, ý nghĩa chính yếu của từ ngữ có bốn loại, có đặc tính là chủng loại, phẩm chất, hành động, và thực thể. Do vì ý nghĩa chính yếu có bốn loại, trong ba loại từ ngữ, từ ngữ diễn đạt ý nghĩa ấy có bốn loại là: từ chỉ chủng loại, từ chỉ phẩm chất, từ chỉ hành động, và từ chỉ thực thể. Thật vậy, từ ngữ có ba loại là: từ biểu thị, từ biểu trưng, và từ ám chỉ, do sự khác biệt về tác dụng. Và tác dụng của từ ngữ chính là sự làm cho ý nghĩa được liễu tri. Tác dụng ấy thật có ba loại là: chính yếu, biểu trưng, và có tính cách ám chỉ. Trong ấy, tác dụng của từ ngữ có đối tượng là ý nghĩa trực tiếp về chủng loại v.v... là (tác dụng) chính yếu. Chính tác dụng ấy được gọi là abhidhā (biểu thị). Từ ngữ nào có tác dụng ấy, nói lên ý nghĩa ấy một cách chính yếu bằng chủng loại v.v... trực tiếp của nó, như là (từ) go (con bò) v.v..., từ ngữ ấy là vācaka (từ biểu thị). Tác dụng của từ ngữ được chỉ định bởi đối tượng của ý nghĩa của một từ ngữ khác là lakkhaṇa (biểu trưng). Tác dụng ấy có hai loại là: thuần túy và hỗn hợp với sự chuyển hóa. Trong ấy, (loại) thuần túy giống như ‘cầu mong con bò được giải thoát’, ‘những cái giường đang la hét’, ‘xóm làng ở trên sông Gaṅgā’. Ở đây, bằng từ go, chính tính phổ thông của loài bò được nói đến như là định từ, chứ không phải là cá thể bò. Thật vậy, đã được nói rằng –

‘‘විසෙස්‍යංනාභිධා ගච්ඡෙ, ඛීණසත්ති විසෙසනෙ’’ති.

‘Sự biểu thị không đi đến đối tượng được định nghĩa, (vì) năng lực đã bị kiệt tận ở định từ.’

සාමඤ්ඤස්ස බ්‍යාපකත්තා, අසරීරත්තා ච. තත්ථ බන්ධනමොචනානි න සම්භවන්තීති අත්තනො නිස්සයභූතා ගොබ්‍යත්ති ආකඩ්ඪීයතෙ, තථා මඤ්චානමුග්ඝොසනං න සම්භවතීති අත්තනො උග්ඝොසනක්‍රියාසිද්ධ්‍යත්ථං මඤ්චසමඞ්ගිනො පුරිසා ආකඩ්ඪීයන්ති. තථා ගඞ්ගාසද්දවාච්චස්ස ජලප්පවාහස්ස ඝොසප්පත්‍යාකරතා න සම්භවතීති ගඞ්ගාසද්දො අත්තනොභිධෙය්‍යස්සොදකප්පවාහස්ස නිකටං තටං ලක්ඛෙති. උපචාරස්සානෙකප්පකාරත්තා උපචාරමිස්සා ලක්ඛණාප්‍යනෙකධා සියා. යථා කත්ථචි කාරණෙ කාරීයමුපචරියතෙ, යථා ‘‘ආයු ඝත’’න්ති. කත්ථචි කාරණකාරියානමභෙදො යථා ‘‘ආයුයෙවෙද’’න්ති. කත්ථචි [Pg.26] උපමානෙ උපමෙය්‍යමුපචරීයතෙ, යථා ‘‘ගො බාහිකො’’ති. කත්ථචි අභෙදො තෙසං, යථා ‘‘ගොයෙවාය’’න්ති. කත්ථචි තදාධාරතාය තංබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘පදීපට්ඨා කපල්ලිකා පදීපො’’ති. කත්ථචි තංකම්මසම්බන්ධා තංබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘අවඩ්ඪකීපි වඩ්ඪකී අය’’න්ති. කත්ථචි සංසාමිසම්බන්ධා, යථා ‘‘රාජසම්බන්ධී පුරිසො රාජාය’’න්ති. කත්ථචි අවයවෙ සමුදායබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘පටෙකදෙසෙ පටසද්දො’’ ඉච්චාදි.

Do vì tính phổ biến và do vì tính vô thể của tính phổ thông. Trong ấy, sự trói buộc và sự giải thoát không thể xảy ra (đối với tính phổ thông), nên cá thể bò là nền tảng của chính nó được thu hút; tương tự như vậy, sự la hét của những cái giường không thể xảy ra, nên những người đàn ông có mặt trên giường được thu hút để thành tựu hành động la hét của chính nó. Tương tự như vậy, sự làm nơi nương tựa cho xóm làng không thể xảy ra đối với dòng nước là đối tượng được biểu thị của từ gaṅgā, nên từ gaṅgā biểu trưng cho bờ sông ở gần dòng nước là đối tượng được biểu thị của chính nó. Do vì sự chuyển hóa có nhiều loại, nên (tác dụng) biểu trưng hỗn hợp với sự chuyển hóa cũng có thể có nhiều cách. Ví dụ, ở một nơi, kết quả được chuyển hóa nơi nguyên nhân, ví dụ ‘mỡ sữa là tuổi thọ’. Ở một nơi, có sự không khác biệt của nguyên nhân và kết quả, ví dụ ‘chính điều này là tuổi thọ’. Ở một nơi, đối tượng so sánh được chuyển hóa nơi vật tiêu biểu để so sánh, ví dụ ‘người Bāhika là con bò’. Ở một nơi, có sự không khác biệt của chúng, ví dụ ‘người này chính là con bò’. Ở một nơi, có sự chỉ định ấy do tính làm nền tảng của nó, ví dụ ‘cái đĩa là nơi đứng của ngọn đèn là ngọn đèn’. Ở một nơi, có sự chỉ định ấy do sự liên quan đến hành động của nó, ví dụ ‘người này là thợ mộc, dù không phải là thợ mộc’. Ở một nơi, do sự liên quan giữa chủ và vật sở hữu, ví dụ ‘người đàn ông có liên quan đến đức vua là đức vua’. Ở một nơi, có sự chỉ định toàn thể nơi một bộ phận, ví dụ ‘từ paṭa (vải) cho một phần của tấm vải’, v.v...

ලක්ඛණාය නිස්සයො සද්දො ලක්ඛණිකො. බ්‍යඤ්ජනසභාවො පන පරපරියායො සද්දස්ස තතියො බ්‍යාපාරො. තස්ස නිස්සයො සද්දො බ්‍යඤ්ජනකො. ඉච්චෙතං තිණ්ණං සද්දානං වසෙන අත්ථොපි තිවිධො හොති වාච්චො ලක්ඛණියො බ්‍යඞ්ග්‍යොති. තත්ථ බ්‍යඞ්ග්‍යොයෙවත්ථො බන්ධසත්ථා වුච්චතෙ. තෙනෙව පධානබ්‍යඞ්ග්‍යො බන්ධො උත්තමො, අපධානබ්‍යඞ්ග්‍යො මජ්ඣිමො, අබ්‍යඞ්ග්‍යො අධමො, බ්‍යඞ්ග්‍යෙන විනා බන්ධො නිජ්ජීවො සියාති පුබ්බාචරියානං පවත්ති, සභාවවුත්ති බන්ධොපි තු නිජ්ජීවොති නාසඞ්කනීයො. යස්මා කවීනං ලොකවොහාරකොසල්ලං සභාවවුත්තියෙව ගමෙති. යො හි සකලලොකට්ඨිතිං න ජානාති, සො කවියෙව න හොතීති.

Từ ngữ là nền tảng cho (tác dụng) biểu trưng là lakkhaṇika (từ biểu trưng). Còn tính cách ám chỉ là tên gọi khác, là tác dụng thứ ba của từ ngữ. Từ ngữ là nền tảng của tác dụng ấy là byañjanaka (từ ám chỉ). Như vậy, theo ba loại từ ngữ này, ý nghĩa cũng có ba loại là: được biểu thị, được biểu trưng, và được ám chỉ. Trong ấy, chính ý nghĩa được ám chỉ được gọi là linh hồn của thi pháp. Chính vì thế, thi pháp có ý nghĩa được ám chỉ là chính yếu thì là (loại) thượng đẳng; có ý nghĩa được ám chỉ là phụ thuộc thì là (loại) trung bình; không có ý nghĩa được ám chỉ thì là (loại) hạ đẳng. ‘Không có ý nghĩa được ám chỉ, thi pháp sẽ trở nên vô hồn’ là truyền thống của các vị cổ sư. Tuy nhiên, không nên nghi ngờ rằng thi pháp theo cách nói tự nhiên cũng là vô hồn. Bởi vì, chính cách nói tự nhiên truyền đạt sự khéo léo về quy ước thế gian của các thi sĩ. Thật vậy, người nào không biết toàn bộ tình trạng của thế gian, người ấy không phải là thi sĩ.

අථෙත්ථ තිවිධම්පි අත්ථං තාදිසජනාවබොධත්ථං සමුදාහරිස්සාම ‘‘මුනින්දවදනම්භොජෙ’’ත්‍යාදි. එත්ථ වාණීසද්දස්ස සද්ධම්මසඞ්ඛාතො අත්ථො වාච්චත්ථො. වාණී නාම චෙතනා, තස්සං යාව දෙවතත්ථං නාරොප්‍යතෙ, තාව තප්පතී අත්තනො මනොසම්පීණනආසීසනා න සංගච්ඡතීති වාක්‍යසාමත්ථියායෙව වාණියං සායමොචිත්‍යභෙදෙන දෙවතාසද්දස්ස ආරොපිතොත්ථො ලක්ඛණියො. තථා වදනසද්දස්සාපි මුඛං වාච්චත්ථො. අම්භොජසද්දස්ස සමාරොපිතොත්ථො ලක්ඛණියො. මනොසම්පීණනස්ස තු අඤ්ඤථා අනුපපත්තියා පස්සද්ධ්‍යාදික්කමෙන යථාභූතාවබොධසම්භවා අනායාසෙන [Pg.27] විචිත්තානෙකසද්දත්ථපටිභානෙන ගන්ථපරිසමත්තිසඞ්ඛාතා යථිච්ඡිතත්ථනිප්ඵත්ති හොතෙව, අයං බ්‍යඞ්ග්‍යත්ථො. තබ්බාචකා සද්දා වාචකලක්ඛණිකබ්‍යඤ්ජකා හොන්තීති එවං සබ්බත්ථ සද්දත්ථවිචාරො ගන්තබ්බො.

Bây giờ, ở đây, chúng tôi sẽ nêu lên ví dụ để làm cho những người như vậy liễu tri cả ba loại ý nghĩa, (bằng câu) bắt đầu là ‘munindavadanambhoje’. Ở đây, ý nghĩa được gọi là Chánh Pháp của từ vāṇī là ý nghĩa được biểu thị. Vāṇī tên là tác ý; trong khi ý nghĩa về thiên nữ chưa được áp đặt lên nó, thì sự mong mỏi về sự hài lòng trong tâm của chính mình không được phù hợp. Do đó, chính do năng lực của câu văn, ý nghĩa được áp đặt từ từ devatā (thiên nữ) lên từ vāṇī, do sự khác biệt về sự thích hợp của nó, là ý nghĩa được biểu trưng. Tương tự như vậy, ý nghĩa được biểu thị của từ vadana cũng là gương mặt. Ý nghĩa được đồng áp đặt từ từ ambhoja (hoa sen) là ý nghĩa được biểu trưng. Nhưng do sự hài lòng trong tâm không thể giải thích được theo cách khác, nên sự thành tựu ý nghĩa mong muốn, được gọi là sự hoàn tất tác phẩm, chắc chắn xảy ra một cách không khó nhọc, do sự xuất hiện của nhiều từ ngữ và ý nghĩa đa dạng, do sự có thể liễu tri đúng như thật theo trình tự của sự an tịnh v.v... Đây là ý nghĩa được ám chỉ. Các từ ngữ diễn đạt các ý nghĩa ấy là từ biểu thị, từ biểu trưng, và từ ám chỉ. Như vậy, sự khảo sát về từ ngữ và ý nghĩa cần được thực hiện ở mọi nơi.

තමෙවං යථාවුත්තබන්ධසරීරං කතිවිධමිච්චාහ ‘‘පජ්ජෙ’’ච්චාදි. අයං යථාවුත්තො බන්ධො බන්ධසරීරං තිධා භවෙ තිප්පකාරෙන සියා, නාධිකං නාප්‍යූනං. කථං? පජ්ජගජ්ජවිමිස්සානං භෙදෙන පජ්ජසභාවාදීනං විසෙසෙන තිධා භවෙති පකතං. තත්ථ පජ්ජං නාම අම්හෙහියෙව විරචිතවුත්තොදයාඛ්‍යෙ ඡන්දසි නිරූපිතා වුත්තජාතිප්පභෙදා චතුප්පදිකත්ථා නිරූපිතො මුත්තකාදිපි වුත්තජාතිප්පකාරොයෙව. තෙනෙවෙත්ථ තෙසමදස්සනං. තෙසු එකගාථා නිට්ඨිතත්ථා සප්පධානා ගාථන්තරානිරපෙක්ඛා මුත්තකං, එකක්‍රියාදානෙන අඤ්ඤමඤ්ඤසාපෙක්ඛා නිට්ඨිතත්ථා පච්චෙකං අනිට්ඨිතත්ථා ගාථා කුලකං, නානාභිත්තියො භින්නකිරියො සප්පධානා ගාථා කොසො විය ඨපිතා කොසො, එකභිත්තිපදොසාදිකං වණ්ණෙතුං සමුදායෙන පවත්තා භින්නක්‍රියා ගාථා සඞ්ඝාතො, සොපි චතුබ්බිධො පජ්ජප්පකාරො යථාවුත්තසග්ගබන්ධොවාති විඤ්ඤාතබ්බං. ගජ්ජං නාම පාදසන්නිට්ඨානරහිතො ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තප්පබන්ධො. තස්ස තු ද්වෙ පකාරා ආඛ්‍යායිකා, කථාති. විමිස්සං පජ්ජගජ්ජමයං නාටකප්පකරණාදි, චම්පූ ජාතකමාලාදිකා ච.

Thể cách cấu trúc đã được nói đến như vậy có bao nhiêu loại? (Tác giả) nói: ‘pajje’ v.v... Cấu trúc này, thể cách cấu trúc đã được nói đến, có thể là ba loại, theo ba cách, không nhiều hơn, không ít hơn. Như thế nào? Do sự khác biệt của vận văn (pajja), văn xuôi (gajja), và hỗn hợp (vimissa), do sự đặc thù của bản chất vận văn v.v..., nó trở thành ba loại, đó là điều được đề cập. Trong đó, vận văn (pajja) là các loại thể vận luật có bốn câu đã được trình bày trong thi pháp học tên là Vuttodaya do chính chúng tôi sáng tác, và các loại thể vận luật như muttaka v.v... cũng đã được trình bày. Do đó, chúng không được trình bày ở đây. Trong số đó: một bài kệ đơn lẻ, có ý nghĩa hoàn chỉnh, là chính, không phụ thuộc vào bài kệ khác, là muttaka. Các bài kệ có ý nghĩa hoàn chỉnh (khi đi cùng nhau), phụ thuộc lẫn nhau qua một động từ chung, nhưng mỗi bài kệ riêng lẻ thì ý nghĩa không hoàn chỉnh, là kulaka. Các bài kệ chính, có chủ đề khác nhau, động từ khác nhau, được sắp đặt như một kho tàng (koso), là koso. Các bài kệ có động từ khác nhau, được tiến hành như một tập hợp để mô tả một chủ đề duy nhất như buổi chiều tối v.v..., là saṅghāto. Bốn loại vận văn này cũng nên được hiểu là cấu trúc chương đoạn (saggabandho) đã được nói đến. Văn xuôi (gajja) là một tác phẩm không có sự sắp đặt theo câu cú. Nó có hai loại: ākhyāyikā và kathā. Hỗn hợp (vimissa) là sự kết hợp giữa vận văn và văn xuôi, như kịch (nāṭaka), prakaraṇa v.v..., và campū, jātakamālā v.v...

8. ඉදානි සඤ්ජානනාභිලාසීනං අලඞ්කාරනිස්සිතං බන්ධසරීරං, සොව බන්ධොති අධිකතං, ‘‘යො කුණ්ඩලී, සො දෙවදත්තො’’ති පසිද්ධකුණ්ඩලිත්තානුවාදෙන අප්පසිද්ධස්ස දෙවදත්තත්තවිධානං විය දස්සෙන්තො ‘‘බන්ධො’’ච්චාදිමාහ. තත්ථ බන්ධො නාම ච බන්ධනං පන. දොසවජ්ජිතා සද්දත්ථනිස්සිතදොසෙහි පරිච්චත්තා, තෙ වා වජ්ජිතා එතෙහි තාදිසා. සහිතා අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපත්ථෙන සහභාවං ගතා. සද්දත්ථා සද්දො, [Pg.28] අත්ථො ච. එවංපකාරෙහි තු ඊදිසසද්දත්ථානං විඤ්ඤූනං තුට්ඨිජනකඅඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපගුණසහිතානං භාවොති වචනත්ථෙන ‘‘සාහිච්ච’’මිති වදන්ති. සද්දත්ථාති එත්ථ සද්දත්ථානං කිං නානාකරණන්ති? සද්දො පන අත්ථප්පතීතියං අත්තනො මුඛ්‍යබ්‍යාපාරං ලක්ඛණබ්‍යාපාරං බ්‍යඤ්ජනසභාවබ්‍යාපාරඤ්චෙති තිවිධං බ්‍යාපාරභෙදෙන. කමතො වාචකො ලක්ඛණිකො බ්‍යඤ්ජනකො චෙති තිවිධො. තථා අත්ථොපි වාච්චො ලක්ඛණියො බ්‍යඞ්ග්‍යො චෙභි තිවිධො. අත්‍ර තු වාචකො සද්දො අත්තනා දීපෙතබ්බමුඛ්‍යත්ථස්ස ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බභෙදෙන චතුබ්බිධත්තා සයම්පි ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බසද්දවසෙන චතුබ්බිධො. වාචකසද්දස්ස මුඛ්‍යබ්‍යාපාරො ‘‘අභිධා’’ති ච වොහරීයති. සො මුඛ්‍යබ්‍යාපාරො ජාත්‍යාදීහි අබ්‍යවහිතත්ථෙව වත්තතෙ. තථා හි ‘‘ගො නීලං පාචකො විසාණි’’ච්චාදො ගොආදිසද්දානං මුඛ්‍යබ්‍යාපාරො ගොපිණ්ඩනීලපටපාචකකත්තුසිඞ්ගීති දබ්බානං විසෙසනභූතජාතිගුණක්‍රියාදබ්බෙස්වෙව පවත්තති, න පන ජාත්‍යාදීනං නිස්සයභූතගොපිණ්ඩාදීසූති. වුත්තං හි–

8. Bây giờ, đối với những người mong muốn hiểu biết, (tác giả) trình bày thể cách cấu trúc dựa trên các tu từ pháp, và cấu trúc đó chính là sự liên kết, bằng cách nói ‘bandho’ v.v..., giống như việc xác định bản chất Devadatta của người đã được xác định qua việc nhắc lại bản chất đeo hoa tai nổi tiếng (của anh ta) trong câu ‘người đeo hoa tai chính là Devadatta’. Trong đó, cấu trúc (bandho) chính là sự liên kết. (Nó) không có lỗi, tức là được từ bỏ các lỗi liên quan đến từ và nghĩa, hoặc các lỗi bị từ bỏ bởi chúng. (Chúng) hài hòa, tức là đã đạt đến trạng thái đồng hành do sự tương hợp lẫn nhau. Từ và nghĩa (saddatthā) là từ (saddo) và nghĩa (attho). Do ý nghĩa của câu nói rằng ‘đó là trạng thái của những từ và nghĩa như vậy, vốn hài hòa với các phẩm chất tương hợp lẫn nhau, làm vui lòng người có trí’, nên người ta gọi là ‘sāhicca’ (văn học). Ở đây, trong ‘từ và nghĩa’, sự phân biệt giữa từ và nghĩa là gì? Từ, trong việc truyền đạt ý nghĩa, có ba loại chức năng khác nhau: chức năng chính, chức năng chỉ định, và chức năng gợi ý. Theo thứ tự, (từ) có ba loại: biểu thị, chỉ định, và gợi ý. Tương tự, nghĩa cũng có ba loại: nghĩa được biểu thị, nghĩa được chỉ định, và nghĩa được gợi ý. Ở đây, từ biểu thị, do ý nghĩa chính mà nó phải làm sáng tỏ có bốn loại khác nhau là chủng loại, phẩm chất, hành động, và thực thể, nên bản thân nó cũng có bốn loại theo từ chỉ chủng loại, phẩm chất, hành động, và thực thể. Chức năng chính của từ biểu thị cũng được gọi là ‘abhidhā’ (biểu thị). Chức năng chính đó chỉ hoạt động trong ý nghĩa không bị ngăn cách bởi chủng loại v.v... Cụ thể, trong các ví dụ như ‘go’ (bò), ‘nīlaṃ’ (màu xanh), ‘pācako’ (người nấu ăn), ‘visāṇi’ (có sừng), chức năng chính của các từ ‘go’ v.v... chỉ diễn ra trong chủng loại, phẩm chất, hành động, và thực thể, vốn là đặc tính của các thực thể như cá thể bò, tấm vải xanh, người nấu ăn, con vật có sừng, chứ không phải trong các cá thể bò v.v... vốn là nơi nương tựa của chủng loại v.v... Vì đã được nói rằng:

‘‘විසෙස්‍යං නාභිධා ගච්ඡෙ, ඛීණසත්ති විසෙසනෙ’’ති.

‘Chức năng biểu thị không đến được đối tượng được đặc tả, (vì) năng lực của nó đã cạn kiệt ở đặc tính’.

තස්සත්ථො – විසෙසනෙ විසෙසනභූතජාත්‍යාදිම්හි ඛීණසත්ති ඛීණබ්‍යාපාරවතී අභිධා මුඛ්‍යබ්‍යාපාරොව විසෙස්‍යං දබ්බං න ගච්ඡෙ න පාපුණාතීති.

Ý nghĩa của câu đó là: Chức năng biểu thị, tức là chức năng chính, có chức năng đã cạn kiệt ở đặc tính, tức là ở chủng loại v.v... vốn là đặc tính, thì không đến được, không đạt tới được thực thể là đối tượng được đặc tả.

ජාත්‍යාදීනං නිස්සයගොපිණ්ඩාදිකං අභිධා න වදති චෙ, එවඤ්ච සති ‘‘ගො ගච්ඡති, නීලං නිවාසෙති, පාචකො ආගච්ඡති, සිඞ්ගී ධාවති’’ච්චාදීසු ජාත්‍යාදිවිසිට්ඨගොපිණ්ඩාදීනං ගොආදිසද්දස්ස කථං වාචකත්තං යුජ්ජතීති? දබ්බාධීනජාතිගුණාදීසු වුත්තෙසු තබ්බිසිට්ඨස්ස දබ්බස්ස පරියායතො වාචකත්තා. නිප්පරියායතො පන සුද්ධලක්ඛණබ්‍යාපාරස්සෙව විසයො. ලක්ඛණබ්‍යාපාරොපි සුද්ධො උපචාරමිස්සොති දුවිධො. [Pg.29] තත්ථ සුද්ධො ලක්ඛණබ්‍යාපාරො ජාත්‍යාදිවජ්ජිතත්ථවිසයො. තථා හි ‘‘ගො ගච්ඡති, නීලං නිවාසෙති, පාචකො ආගච්ඡති, සිඞ්ගී ධාවති, මඤ්චා උග්ඝොසෙන්ති, ගඞ්ගායං ඝොසො’’ත්‍යාදීසු ජාතිගුණක්‍රියාසිඞ්ගදබ්බමඤ්චගඞ්ගාදීනං ගමනාදීහි යොගාසම්භවතො ජාතිගුණාදයො අතික්කම්ම යථාක්කමං ගමනනිවාසනආගමනධාවනඋග්ඝොසනඝොසාදීනං නිස්සයභූතගොපිණ්ඩාදයො පරාමසති.

Nếu chức năng biểu thị không nói đến cá thể bò v.v... là nơi nương tựa của chủng loại v.v..., trong trường hợp như vậy, làm thế nào mà tính biểu thị của từ ‘go’ v.v... đối với cá thể bò v.v... được đặc trưng bởi chủng loại v.v... lại hợp lý trong các câu như ‘con bò đi’, ‘mặc đồ xanh’, ‘người nấu ăn đến’, ‘con vật có sừng chạy’? Do tính biểu thị một cách gián tiếp đối với thực thể được đặc trưng bởi những điều đó, khi chủng loại, phẩm chất v.v... phụ thuộc vào thực thể được nói đến. Tuy nhiên, một cách trực tiếp, đó là đối tượng của chính chức năng chỉ định thuần túy. Chức năng chỉ định cũng có hai loại: thuần túy và hỗn hợp với ẩn dụ. Trong đó, chức năng chỉ định thuần túy có đối tượng là ý nghĩa không có chủng loại v.v... Cụ thể, trong các ví dụ như ‘con bò đi’, ‘mặc đồ xanh’, ‘người nấu ăn đến’, ‘con vật có sừng chạy’, ‘các cái giường la hét’, ‘xóm làng trên sông Hằng’, do không thể có sự liên kết của chủng loại, phẩm chất, hành động, thực thể sừng, giường, sông Hằng v.v... với việc đi lại v.v..., (ý nghĩa) vượt qua chủng loại, phẩm chất v.v... và theo thứ tự tham chiếu đến các cá thể bò v.v... là nơi nương tựa của việc đi, mặc, đến, chạy, la hét, và xóm làng.

මිස්සො තු උපචාරභෙදෙන බහුවිධො. තථා හි කත්ථචි කාරණෙ කාරියමුපචරීයතෙ, යථා ‘‘ආයුඝත’’න්ති, එත්ථ ආයුවඩ්ඪනකාරණභූතෙ ඝතෙ කාරියභූතආයුනො වොහාරො ආරොපිතො හොති. උපරිපි උපචාරො යථායොගං යොජෙතබ්බො. අතංසභාවෙ හි තංසභාවාරොපනං උපචාරො. කත්ථචි කාරණකාරියානමභෙදො, යථා ‘‘ආයුයෙව ඝත’’න්ති. කත්ථචි උපමෙය්‍යඋපමානොපචාරො, යථා ‘‘ගො බාහිකො’’ති. කත්ථචි උපමානඋපමෙය්‍යානමභෙදො, යථා ‘‘ගොයෙවායං බාහිකො’’ති. කත්ථචි තදාධාරතාය තදූපචාරො, යථා ‘‘පදීපට්ඨා කපල්ලිකා පදීපො’’ති. කත්ථචි ක්‍රියාසම්බන්ධෙන තංබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘අවඩ්ඪකීපි වඩ්ඪකී අය’’න්ති. කත්ථචි සංසාමිසම්බන්ධෙන තංබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘රාජවල්ලභොපි රාජා අය’’න්ති. කත්ථචි අවයවෙ සමුදායබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘පටො දඩ්ඪො’’ති. ඉමිනා මුඛෙන උපචාරභෙදො දට්ඨබ්බො. බ්‍යඤ්ජනසභාවබ්‍යාපාරො එව ‘‘ධන’’න්ති ච වුච්චති, තස්ස තතියබ්‍යාපාරස්ස විසයො තාදිසවාක්‍යමෙව වාති දට්ඨබ්බො.

Còn thể hỗn hợp thì có nhiều loại do sự khác biệt của ẩn dụ. Thật vậy, ở một vài nơi, hiệu quả được ẩn dụ cho nguyên nhân, như trong câu ‘mỡ sữa là tuổi thọ’. Ở đây, cách dùng từ ‘tuổi thọ’ vốn là hiệu quả được gán cho mỡ sữa vốn là nguyên nhân làm tăng trưởng tuổi thọ. Hơn nữa, ẩn dụ nên được áp dụng một cách thích hợp. Vì rằng, ẩn dụ là sự áp đặt bản chất của một sự vật lên một sự vật không có bản chất ấy. Ở một vài nơi, có sự không khác biệt giữa nguyên nhân và hiệu quả, như trong câu ‘mỡ sữa chính là tuổi thọ’. Ở một vài nơi, có ẩn dụ vật được so sánh bằng vật so sánh, như trong câu ‘người Bāhika là con bò’. Ở một vài nơi, có sự không khác biệt giữa vật so sánh và vật được so sánh, như trong câu ‘người Bāhika này chính là con bò’. Ở một vài nơi, có ẩn dụ dựa trên vật chứa đựng, như trong câu ‘cái đĩa đèn là ngọn đèn’. Ở một vài nơi, có sự chỉ định dựa trên mối liên hệ với hành động, như trong câu ‘người này là thợ mộc dù không phải là thợ mộc’. Ở một vài nơi, có sự chỉ định dựa trên mối liên hệ chủ-tớ, như trong câu ‘người này là vua dù chỉ là người được vua yêu mến’. Ở một vài nơi, có sự chỉ định toàn thể cho một bộ phận, như trong câu ‘tấm vải bị cháy’. Theo cách này, sự khác biệt của ẩn dụ cần được hiểu rõ. Chức năng có bản chất gợi ý cũng được gọi là ‘âm vang’ (dhana), và cần được hiểu rằng đối tượng của chức năng thứ ba này chính là loại câu như vậy.

එත්ථ බ්‍යඞ්ග්‍යත්ථං බන්ධස්ස ජීවිතමිති ච, බ්‍යඞ්ග්‍යත්ථපධානං බන්ධමුත්තමන්ති ච, බ්‍යඞ්ග්‍යත්ථපධානරහිතං මජ්ඣිමන්ති ච, අබ්‍යඞ්ග්‍යබන්ධං අධමමිති ච වදන්ති. හොන්ති චෙත්ථ –

Ở đây, họ nói rằng: ý nghĩa hàm ẩn là sinh mệnh của tác phẩm, tác phẩm có ý nghĩa hàm ẩn là chính yếu thì được xem là thượng hạng, tác phẩm không có ý nghĩa hàm ẩn là chính yếu thì được xem là trung bình, và tác phẩm không có ý nghĩa hàm ẩn thì được xem là hạ liệt. Và ở đây có những câu kệ sau:

අත්ථප්පතීතියං සද්ද-බ්‍යාපාරො තිවිධො භවෙ;

මුඛ්‍යො ලක්ඛණබ්‍යඤ්ජන-සභාවො චාති එත්ථ තු.

Trong việc liễu giải ý nghĩa, chức năng của từ ngữ có thể có ba loại; ở đây, đó là bản chất của nghĩa đen, nghĩa bóng và nghĩa hàm ẩn.

අභිධාපරපරියායො, [Pg.30] බ්‍යාපාරො පඨමො භවෙ;

ධනන්තාපරපරියායො, බ්‍යාපාරො තතියො පුන.

Chức năng thứ nhất có thể có một tên gọi khác là biểu thị (abhidhā); còn chức năng thứ ba lại có một tên gọi khác là âm vang (dhvanana).

මුඛ්‍යො නිරන්තරත්ථෙසු, ලක්ඛණා තු තිරොහිතෙ;

අත්ථෙ’තරො තු වාක්‍යස්ස, අත්ථෙයෙව පවත්තති.

Nghĩa đen (chức năng chính) hoạt động trong các ý nghĩa trực tiếp, còn nghĩa bóng (chức năng phụ) hoạt động trong ý nghĩa bị che khuất; còn chức năng kia (hàm ẩn) thì chỉ vận hành trong ý nghĩa của câu.

බ්‍යාපාරස්ස පභෙදෙන, තිධා සද්දොපි වාචකො;

ලක්ඛණිකො බ්‍යඤ්ජකොති, තදත්ථොපි තිධා මතො.

Do sự phân biệt về chức năng, từ ngữ cũng có ba loại: từ biểu thị, từ chỉ định, và từ gợi ý; ý nghĩa của chúng cũng được xem là có ba loại.

වාච්චො ලක්ඛණියො බ්‍යඞ්ග්‍යො-ච්චෙවං සද්දෙසු වාචකො;

ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බ-භෙදෙන සො චතුබ්බිධො.

Tương ứng là nghĩa được biểu thị, nghĩa được chỉ định, và nghĩa được gợi ý. Trong các loại từ, từ biểu thị có bốn loại, phân biệt theo chủng loại, phẩm chất, hành động, và thực thể.

වාච්චත්ථස්ස චතුද්ධාව, භින්නත්තා ජාතිආදිතො;

ජාත්‍යාදීනං පභෙදෙන, තථා ලක්ඛණිකො මතො.

Bản chất bốn loại của ý nghĩa được biểu thị là do sự khác biệt từ chủng loại, v.v...; tương tự, từ chỉ định cũng được xem là (có các loại) do sự phân biệt của chủng loại, v.v...

උපචාරබහුත්තෙන, භෙදෙ සතිපි තස්ස තු;

බ්‍යඤ්ජකො තු අනඤ්ඤත්තා, විසුං තෙහි න වුච්චතීති.

Mặc dù từ chỉ định có nhiều loại do sự đa dạng của ẩn dụ, nhưng từ gợi ý, do tính chất không khác biệt (vô hạn), không được đề cập riêng biệt với chúng.

ලක්ඛණතො එවං වෙදිතබ්බං – ‘‘මුනින්දවදනම්භොජෙ’’ ත්‍යාදිගාථායං වදනසද්දස්ස මුඛත්ථො වාච්චත්ථො, ආරොපිතඅම්භොජත්ථො ලක්ඛණියත්ථො. අම්භොජසද්දස්ස පදුමත්ථො වාච්චත්ථො, උපචරිතමුඛත්ථො ලක්ඛණියත්ථො. වාණිසද්දස්ස සද්ධම්මසඞ්ඛාතො අත්ථො වාච්චත්ථො, ආරොපිතදෙවතාඅත්ථො ලක්ඛණියත්ථො. එත්ථ ආසීසනා නාම යථාවුත්තනයෙන පුඤ්ඤාතිසයතා, තතො ඉධ අභිමතත්ථබාධකාකුසලනිවාරණඤ්ච කුසලානමනුබලප්පදානඤ්ච තතො කායචිත්තපීළාවිගමො ච තතො සුඛප්පටිලාභො ච තතො චිත්තසමාධානඤ්ච තතොයෙව අනෙකවිධත්ථාවබොධො ච තතො අභිමතගන්ථපරිසමත්ති ච භවතීත්‍යයං වාක්‍යසාමත්ථියතො ලද්ධත්ථො බ්‍යඞ්ග්‍යත්තො. තංතංඅත්ථප්පකාසකා සද්දා වාචකලක්ඛණිකබ්‍යඤ්ජනකා නාම භවන්ති. එවං සද්දසද්දත්ථවිචාරො වෙදිතබ්බො.

Về nghĩa bóng, cần được hiểu như sau: Trong câu kệ bắt đầu bằng ‘munindavadanambhoje’, đối với từ ‘vadana’ (diện), ý nghĩa ‘mặt’ là nghĩa được biểu thị (vāccattha), ý nghĩa ‘hoa sen’ được gán cho nó là nghĩa được chỉ định (lakkhaṇiyattha). Đối với từ ‘ambhoja’ (hoa sen), ý nghĩa ‘hoa sen’ là nghĩa được biểu thị, ý nghĩa ‘mặt’ được ẩn dụ là nghĩa được chỉ định. Đối với từ ‘vāṇī’ (lời nói), ý nghĩa được gọi là ‘Diệu pháp’ là nghĩa được biểu thị, ý nghĩa ‘vị nữ thần’ được gán cho nó là nghĩa được chỉ định. Ở đây, sự cầu chúc (āsīsanā) theo phương pháp đã nói chính là sự vượt trội của công đức. Từ đó, ở đây, sự ngăn ngừa các điều bất thiện làm cản trở mục đích mong muốn, sự hỗ trợ cho các điều thiện, từ đó sự chấm dứt khổ đau thân tâm, từ đó sự đạt được an lạc, từ đó sự định tâm, chính từ đó sự liễu giải nhiều ý nghĩa khác nhau, và từ đó sự hoàn thành tác phẩm mong muốn, ý nghĩa này có được từ năng lực của câu văn chính là ý nghĩa hàm ẩn (byaṅgyattha). Các từ ngữ làm sáng tỏ những ý nghĩa tương ứng đó được gọi là từ biểu thị, từ chỉ định, và từ gợi ý. Việc khảo sát từ ngữ và ý nghĩa của từ ngữ nên được hiểu như vậy.

ඉදානි [Pg.31] පකාසිතබන්ධස්ස භෙදං වදති ‘‘පජ්ජා’’දිනා. අයං වුත්තලක්ඛණො බන්ධො පජ්ජගජ්ජවිමිස්සානං භෙදෙන ගාථාචුණ්ණියතදුභයමිස්සානං වසෙන තිධා භවෙ. සද්දො ච අත්ථො චෙති ච, සහභාවං ඉතා පත්තාති ච, දොසෙහි වජ්ජිතා, දොසෙ වා වජ්ජිතා යෙහීති ච, පජ්ජඤ්ච ගජ්ජඤ්ච විමිස්සඤ්චෙති ච විග්ගහො. ඉහ පජ්ජං නාම මුත්තකකුලකකොසකසඞ්ඝාතවසෙන චතුප්පභෙදං ඡන්දසි නිද්දිට්ඨවුත්තවිසෙසවිරචිතං චතුප්පදිකගාථාබන්ධං. තත්ථ මුත්තකං නාම නිට්ඨිතත්ථා සප්පධානා එකා ගාථා, කුලකං නාම පච්චෙකමනිට්ඨිතත්ථා අඤ්ඤමඤ්ඤසාපෙක්ඛා එකක්‍රියාද්වාරිකා නානාගාථා, කොසකො නාම නානාවිධවණ්ණනාභූමිකා භින්නක්‍රියාද්වාරප්පවත්තා සප්පධානා ගාථාරාසි, සඞ්ඝාතො නාම සඤ්ච්‍යාකාලාදිඑකවණ්ණනාභූමිනිස්සිතා භින්නක්‍රියාසමුදායෙන පවත්තා ගාථා. ගජ්ජං නාම අනියතපදො ආඛ්‍යායිකාකථාවසෙන ද්විප්පභෙදො ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තො වචනප්පබන්ධො. මිස්සො පන ඉමෙහි ද්වීහි සංමිස්සො නාටකපකරණාදි ච ජාතකමාලාදිචම්පූ ච.

Bây giờ, ngài nói về sự phân loại của tác phẩm đã được trình bày, bằng những từ như ‘pajja’ (vận văn). Tác phẩm có đặc điểm đã nói này có thể có ba loại, do sự phân biệt của vận văn, văn xuôi và hỗn hợp, tức là kệ, văn xuôi và sự pha trộn của cả hai. (Sau đó là phân tích ngữ pháp). Ở đây, vận văn (pajja) là một thể loại tác phẩm gồm các câu kệ bốn dòng được sáng tác theo các thể thơ đặc biệt được chỉ định trong thi pháp, và có bốn loại: muttaka, kulaka, kosaka, và saṅghāta. Trong đó, muttaka là một câu kệ duy nhất, độc lập và có ý nghĩa hoàn chỉnh. Kulaka là nhiều câu kệ, mỗi câu có ý nghĩa chưa hoàn chỉnh, phụ thuộc lẫn nhau, và được liên kết bởi một động từ duy nhất. Kosaka là một tập hợp các câu kệ độc lập, có các động từ khác nhau, tạo thành các phần mô tả đa dạng. Saṅghāta là các câu kệ dựa trên một chủ đề mô tả duy nhất (như mô tả các mùa), được triển khai bằng một tập hợp các động từ khác nhau. Văn xuôi (gajja) là một thể loại văn chương có các dòng không theo quy tắc, có hai loại là ākhyāyikā (truyện ký) và kathā (câu chuyện). Còn thể hỗn hợp là sự pha trộn của hai loại trên, như kịch, luận văn, và các tác phẩm campū như Jātakamālā.

9.

9.

නිබන්ධො චා’නිබන්ධො ච, පුන ද්විධා නිරුප්පතෙ;

තං තු පාපෙන්ත්‍ය’ලඞ්කාරා, වින්දනීයතරත්තනං.

Lại nữa, nó được mô tả là có hai loại: có cấu trúc và không có cấu trúc. Và các tu từ pháp làm cho tác phẩm ấy đạt đến trạng thái đáng thưởng thức hơn.

9. එවං තිප්පකාරං බන්ධසරීරං වත්වා ඉදානි අඤ්ඤථාපි දස්සෙතුමාහ ‘‘නිබන්ධොචා’නිබන්ධො ච, පුන ද්විධා නිරුප්පතෙ’’ ඉති. පුන භිය්‍යො යථාවුත්තො පජ්ජමයබන්ධො ද්විධා ද්විප්පකාරෙන නිරුප්පතෙ නිච්ඡීයතෙ. කථං? නිබන්ධො ච තදෙකදෙසභූතෙහි මුත්තකාදීහි චතූහි සග්ගබන්ධාදිවසෙන බන්ධො ච අනිබන්ධො ච කෙවලං මුත්තකවසෙනාති එවං ද්විධා නිරුප්පතෙ ඉති පකතං. නනු තස්සෙතස්ස යථාවුත්තවාතිමයස්ස සක්කටං පාකතං අපබ්භංසො පෙසාචිකං මිස්සඤ්චෙති පඤ්චවිධත්තං වත්වා ‘‘සක්කටං නාම දෙවතාභාසා. පාකතං චතුබ්බිධං සක්කටෙහි වණ්ණඤ්ඤත්තමත්තෙන උප්පන්නත්තා [Pg.32] මහින්දසින්ධවාදි තබ්භවං, තස්සමං හිරිහරකමලාදි, මහාරට්ඨාදිදෙසපසිද්ධං දෙසීයං, තබ්භවාදීහි සම්මිස්සං මිස්සං. ආභීරාදීනං වාචා අපබ්භංසො, සො ච පාකතං විය චතුබ්බිධො, තිවිධො ච නාගරඋපනාගරවුද්ධභෙදෙන. පිසාචානං වචනං පෙසාචිකං. සබ්බෙසං වසෙන මිස්ස’’න්ති සක්කටාදීනං ලක්ඛණං වුත්තං. තථා ‘‘සිඞ්ගාරප්පධානනච්චසඞ්ඛාතලාස්‍යාදීනං පටිපාදකත්ථෙන ලාස්‍යාදිකමභිනයප්පධානත්තා දස්සනීයං, ඉතරං කබ්බං සවනීය’’න්ති දුවිධං වුත්තං, එවං පුබ්බාචරියෙහි භාසාභෙදෙන වුත්තං පඤ්චවිධත්තං, විනියොගභෙදෙන වුත්තං දුවිධත්තඤ්ච ඉධ කස්මා න වුත්තන්ති? සච්චං, තථාපි තදෙවමිධානුපයොගිතාය න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

9. Sau khi đã nói về thể văn theo ba loại như vậy, bây giờ để chỉ ra cách khác, ngài nói: ‘Và có cấu trúc, và không có cấu trúc, lại được xác định theo hai cách’. Lại nữa, thể văn vần đã được nói đến được xác định, được quyết định theo hai cách, hai loại. Thế nào? Đó là có cấu trúc (nibandho), tức là sự kết cấu theo cách saggabandha v.v... bởi bốn loại mà một phần trong đó là muttaka v.v...; và không có cấu trúc (anibandho), tức là chỉ theo cách muttaka. Như vậy, được xác định theo hai cách là điều đang được đề cập. Nhưng chẳng phải đã nói về tính chất năm loại của thể văn đã được đề cập này, tức là sakkaṭa, pākata, apabbhaṃso, pesācika, và missa hay sao? Và đặc tính của sakkaṭa v.v... đã được nói rằng: ‘Sakkaṭa là ngôn ngữ của chư thiên. Pākata có bốn loại: tabbhavaṃ, như mahinda, sindhava v.v..., vì được phát sinh từ sakkaṭa chỉ bằng sự thay đổi âm vị; tassamaṃ, như hiri, hara, kamala v.v...; desīyaṃ, phổ biến ở các xứ như Mahāraṭṭha v.v...; missaṃ, là sự pha trộn bởi tabbhava v.v... Apabbhaṃso là lời nói của những người chăn bò v.v..., và nó cũng có bốn loại như pākata, và ba loại theo sự phân biệt nāgara, upanāgara, và vuddha. Pesācikaṃ là lời nói của các pisāca. Missa là sự pha trộn của tất cả.’ Tương tự, đã nói về hai loại như sau: ‘Do trình bày về vũ điệu (lāsya) v.v... mà đặc trưng là tình yêu (siṅgāra), nên lāsya v.v... là loại để xem (dassanīyaṃ) vì thiên về diễn xuất; loại khác là thi phẩm (kabbaṃ) để nghe (savanīyaṃ).’ Như vậy, tại sao ở đây không nói đến tính chất năm loại được các vị cổ sư nói đến theo sự phân biệt ngôn ngữ, và tính chất hai loại được nói đến theo sự phân biệt về cách sử dụng? Đúng vậy. Tuy nhiên, nên hiểu rằng những điều ấy không được nói đến ở đây vì không hữu dụng trong bối cảnh này.

එවමලඞ්කාරාධිට්ඨානභාවෙන පඨමං බන්ධසරීරං දස්සෙත්වා ඉදානි හාරකෙයූරාදිනා පුරිසසරීරමිව බන්ධසරීරං සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරෙහි වින්දනීයතරං හොතීති දස්සෙතුමාහ ‘‘තං තු’’ ඉච්චාදි. තුසද්දො විසෙසවචනිච්ඡායං. තං බන්ධසරීරං තු අලඞ්කාරා අලඞ්කරියති තං බන්ධසරීරමෙතෙහීති පසාදාදයො සද්දාලඞ්කාරා, සභාවවුත්‍යාදයො අත්ථාලඞ්කාරා ච වින්දනීයතරත්තනං අතිසයෙන වින්දනීයභාවං අස්සාදනීයභාවං පාපෙන්ති නයන්ති. සබ්බථා නිද්දොසභූතානං සද්දත්ථානං අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපතො සහිතභාවෙන පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතං තාදිසපුරිසසරීරමිව වින්දනීයම්පි සමානං අලඞ්කාරෙහි පසාධිතෙ සති අච්චන්තමෙව වින්දනීයං සියාති අධිප්පායො.

Sau khi đã chỉ ra thể văn trước tiên với vai trò là nền tảng của các tu từ pháp, bây giờ để chỉ ra rằng thể văn, giống như thân thể con người (được trang điểm) bằng vòng cổ, vòng tay v.v..., trở nên đáng thưởng thức hơn nhờ các tu từ pháp về âm thanh và tu từ pháp về ý nghĩa, ngài nói ‘taṃ tu’ (còn điều ấy thì) v.v... Từ ‘tu’ có ý nghĩa nhấn mạnh một phát biểu đặc biệt. Thể văn ấy, các tu từ pháp — thể văn ấy được trang hoàng bởi những thứ này — tức là các tu từ pháp về âm thanh như pasāda v.v..., và các tu từ pháp về ý nghĩa như sabhāvavutti v.v..., làm cho đạt đến, dẫn đến trạng thái đáng thưởng thức hơn, trạng thái có thể nếm trải một cách vượt trội. Ý nghĩa là: (một tác phẩm) vốn đã đáng thưởng thức, giống như thân thể của một người như vậy, hoàn toàn không có khuyết điểm, có sự hài hòa giữa âm và nghĩa tương hợp với nhau, và được phú cho vẻ đẹp tuyệt vời, nhưng khi được trang hoàng bằng các tu từ pháp, nó sẽ trở nên vô cùng đáng thưởng thức.

9. පුනපි තස්සෙව බන්ධස්ස භෙදං කථෙතුං ‘‘නිබන්ධො චා’’දිමාහ. පුන නිබන්ධො ච මුත්තකාදීහි චතූහි අවිනාභාවතො මහාකබ්බාදිසභාවෙන නිරන්තරං කත්වා බන්ධො ච අනිබන්ධො ච කෙවලං මහාකබ්බාදිසභාවෙන මුත්තකත්තා අනිරන්තරං කත්වා බන්ධො චාති සොව බන්ධො ද්විධා නිරුප්පතෙ නිච්ඡීයතෙ. [Pg.33] පුනපි සො බන්ධො සක්කටපාකතඅපබ්භං සපෙසාචිකමිස්සභාසාභෙදෙන පඤ්චවිධො. සිඞ්ගාරපධානනච්චසඞ්ඛාතලාස්‍යාදීනං දස්සනප්පධානත්තා තාදිසං නච්චංදස්සනීයං, තදඤ්ඤං කබ්බං සවනීයමිති වළඤ්ජනභෙදතො දුවිධො ච හොති. සො සබ්බොපි පයොජනාභාවතො ඉහ න ගහිතො. තත්ථ සක්කටං නාම දෙවතාභාසා. තතො කෙහිචි අක්ඛරෙහි භින්නං පාකතං නාම. තං පන තබ්භවතස්සමදෙසියමිස්සවසෙන චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ සක්කටතො වණ්ණඤ්ඤත්තමත්තෙන නිබ්බත්තං තබ්භවං නාම, තං මහින්දසින්ධවාදි. තස්සමං හිරිහරකමලාදි. දෙසෙ පසිද්ධං දෙසියං. මිස්සං නාම තබ්භවාදීහි සම්මිස්සං. අපබ්භංසො නාම ගොපාලකාදීනං වාචා, සො ච තබ්භවාදීහි චතුබ්බිධො, නාගරඋපනාගරවුද්ධභෙදෙන තිවිධො ච හොති. පිසාචානං වචනං පෙසාචිකං. තෙහි සක්කටාදීහි සම්මිස්සං මිස්සං නාම හොති. ඉදානි ඊදිසප්පභෙදවන්තබන්ධස්ස අලඞ්කාරෙන සොභනත්තං වත්තුං ‘‘තං තු’’ච්චාදිමාහ. තං තු තං පන වුත්තප්පකාරං බන්ධසරීරං අලඞ්කාරා පසාදාදිසද්දාලඞ්කාරා, සභාවවුත්‍යාදිඅත්ථාලඞ්කාරා ච වින්දනීයතරත්තනං අතිසයපසාදනීයත්තං පාපෙන්ති. නිරන්තරං බන්ධො නිබන්ධොති ච, න නිබන්ධො අනිබන්ධොති ච, අතිසයෙන වින්දනීයො වින්දනීයතරො, තස්ස භාවො වින්දනීයතරත්තනන්ති ච විග්ගහො.

9. Lại nữa, để nói về sự phân loại của chính thể văn ấy, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘nibandho cā’. Lại nữa, thể văn ấy được xác định, được quyết định theo hai cách: có cấu trúc (nibandho), tức là sự kết cấu được thực hiện một cách liên tục theo bản chất của trường thi v.v..., do không thể tách rời khỏi bốn loại bắt đầu bằng muttaka; và không có cấu trúc (anibandho), tức là sự kết cấu được thực hiện một cách không liên tục, do chỉ là muttaka không có bản chất của trường thi v.v... Lại nữa, thể văn ấy có năm loại theo sự phân biệt về ngôn ngữ: sakkaṭa, pākata, apabbhaṃsa, pesācika, và missa. Và nó cũng có hai loại theo sự phân biệt về cách dùng: vũ điệu như vậy là để xem (dassanīyaṃ) vì thiên về trình diễn vũ điệu (lāsya) v.v... mà đặc trưng là tình yêu (siṅgāra); thi phẩm (kabbaṃ) khác với điều đó là để nghe (savanīyaṃ). Tất cả những điều đó không được đề cập ở đây vì không có mục đích. Trong đó, sakkaṭa là ngôn ngữ của chư thiên. Pākata là (ngôn ngữ) khác biệt với ngôn ngữ ấy bởi một số chữ cái. Nó lại có bốn loại theo cách tabbhava, tassama, desiya, và missa. Trong đó, tabbhava là loại được hình thành từ sakkaṭa chỉ bằng sự thay đổi âm vị, đó là mahinda, sindhava v.v... Tassama là hiri, hara, kamala v.v... Desiya là loại phổ biến trong xứ. Missa là sự pha trộn bởi tabbhava v.v... Apabbhaṃso là lời nói của những người chăn bò v.v..., và nó cũng có bốn loại bởi tabbhava v.v..., và ba loại theo sự phân biệt nāgara, upanāgara, và vuddha. Pesācikaṃ là lời nói của các pisāca. Missa là sự pha trộn bởi sakkaṭa v.v... ấy. Bây giờ, để nói về vẻ đẹp của thể văn có những sự phân loại như vậy nhờ vào tu từ pháp, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘taṃ tu’. ‘Taṃ tu’ (còn điều ấy thì), còn thể văn theo cách đã nói ấy, các tu từ pháp — các tu từ pháp về âm thanh như pasāda v.v..., và các tu từ pháp về ý nghĩa như sabhāvavutti v.v... — làm cho đạt đến trạng thái đáng thưởng thức hơn, trạng thái đáng hài lòng một cách vượt trội. Và sự phân tích cú pháp là: ‘Sự kết cấu liên tục là nibandho’, ‘Không phải nibandho là anibandho’, ‘Đáng thưởng thức một cách vượt trội là vindanīyataro, bản chất của điều đó là vindanīyatarattanaṃ’.

10.

10.

අනවජ්ජං මුඛම්භොජ-මනවජ්ජා ච භාරතී;

අලඞ්කතාව සොභන්තෙ, කිං නු’තෙ නිරලඞ්කතා?

Gương mặt sen không tì vết, và lời nói cũng không tì vết; chỉ khi được trang điểm chúng mới tỏa sáng, làm sao chúng có thể (tỏa sáng) khi không trang điểm?

10. තමෙව සමත්ථෙති ‘‘අනවජ්ජ’’ මිච්චාදිනා. අනවජ්ජං අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපාධිකතනෙත්තකණ්ණාදිඅවයවෙන පිළකතිලකකාළකාද්‍යනාහතාය ච සුන්දරභාවතො අගරහිතං මුඛම්භොජං වදනාරවින්දඤ්ච තථා අනවජ්ජා පදාදිදොසානභිභූතාය සුන්දරභාවෙන අගරහිතා භාරතී ච වාණී උපචාරතො තප්පටිපාදනීයො අත්ථො චාති එතෙ අලඞ්කතාව [Pg.34] මුඛං තිලකතාඩඞ්කාදිනාලඞ්කාරෙන, සද්දත්ථා සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරෙහි පසාධිතා සජ්ජිතා එව, නිරලඞ්කතා තථා අපසාධිතා අසජ්ජිතා සොභන්තෙ කිං නු, න සොභන්තෙවාති විතක්කෙමීති අත්ථො. නුඉති විතක්කෙ.

10. Ngài ủng hộ chính điểm ấy bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘anavajja’. ‘Gương mặt sen không tì vết’ (anavajjaṃ mukhambhojaṃ) là gương mặt hoa sen không bị chê trách do vẻ đẹp của nó, với các bộ phận như mắt, tai v.v... vượt trội và hài hòa với nhau, và không bị ảnh hưởng bởi mụn, nốt ruồi, đốm đen v.v... Tương tự, ‘lời nói không tì vết’ (anavajjā bhāratī) là lời nói không bị chê trách do vẻ đẹp của nó, không bị các lỗi về từ ngữ v.v... chi phối, và theo nghĩa bóng, là ý nghĩa được nó trình bày. ‘Những thứ này chỉ khi được trang điểm’ (ete alaṅkatāva): gương mặt được trang hoàng, tô điểm bằng các trang sức như dấu tilaka, hoa tai v.v...; âm và nghĩa được trang hoàng, tô điểm bằng các tu từ pháp về âm thanh và tu từ pháp về ý nghĩa. ‘Khi không trang điểm, làm sao chúng có thể tỏa sáng?’ (niralaṅkatā sobhante kiṃ nu), ý nghĩa là: ‘Khi không được trang hoàng, không được tô điểm như vậy, chúng có tỏa sáng không? Chúng không hề tỏa sáng, tôi phỏng đoán như vậy.’ ‘Nu’ có nghĩa là phỏng đoán.

10. තමෙව ‘‘අනවජ්ජ’’ මිච්චාදිනා සමත්ථෙති. වණ්ණසණ්ඨානාදිඅවයවසම්පත්තියා ච පිළකතිලකකාළකාදිදොසරහිතත්තා ච අනින්දිතං මුඛම්භොජඤ්ච අනවජ්ජා පදදොසවාක්‍යදොසඅත්ථදොසෙහි අමිස්සත්තා අගරහිතා භාරතී වාණී ච අභෙදොපචාරෙන තප්පටිපාදනීයත්ථො චාති ඉමෙ අලඞ්කතාව කුණ්ඩලතිලකාදිආභරණෙහි ච සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරෙහි ච සජ්ජිතා එව, නිරලඞ්කතා තෙහි අවිභූසිතා සොභන්තෙ කිං නු, න සොභන්තෙති මඤ්ඤෙ. නත්ථි අවජ්ජමස්සාති ච, මුඛමෙව අම්භොජමිති ච විග්ගහො. කිමිති පටිසෙධෙ, නුඉති විතක්කෙති.

10. Vị ấy ủng hộ cho chính điều ấy bằng (những từ) bắt đầu là “anavajja”. Gương mặt hoa sen không bị chê trách do sự toàn hảo của các bộ phận như sắc diện, hình dáng v.v... và do không có các khuyết điểm như mụn nhọt, nốt ruồi, vết đen v.v...; và lời nói (bhāratī, vāṇī) không bị chê bai, không có lỗi lầm do không bị pha tạp với các lỗi về từ, lỗi về câu, và lỗi về nghĩa; và theo phép ẩn dụ không phân biệt (abhedopacāra), ý nghĩa được trình bày bởi lời nói ấy. Những điều này vốn đã được trang điểm, đã được trang hoàng bởi các trang sức như bông tai, dấu tilaka v.v... và bởi các văn sức về âm và văn sức về nghĩa rồi, (thì) khi không được trang điểm, không được tô điểm bởi những thứ ấy, liệu có rực rỡ chăng? Tôi cho rằng không rực rỡ. Và cách phân tích cú pháp (viggaho) là: “natthi avajjam assā” (nơi nó không có lỗi lầm) và “mukham eva ambhojam” (gương mặt chính là hoa sen). “Kiṃ” có nghĩa phủ định, “nu” có nghĩa phỏng đoán.

11.

11.

විනා ගුරූපදෙසං තං, බාලො’ලඞ්කත්තුමිච්ඡති;

සම්පාපුණෙ න විඤ්ඤූහි, හස්සභාවං කථං නු සො?

Không có lời chỉ dạy của thầy, kẻ ngu si muốn trang điểm điều ấy; làm sao kẻ ấy lại không trở thành trò cười cho bậc trí giả?

11. අලඞ්කරණඤ්ච තෙසං විනා ගුරූපදෙසෙන කරොන්තො විනා පහාසං නාපරං විසෙසමධිගච්ඡතීති දස්සෙතුං සිලෙසාලඞ්කාරමාහ ‘‘විනා’’තිආදි. ගුරූනං පසාධනොපායොපදෙසකානං, අලඞ්කාරකාරණොපායොපදෙසකානං වා උපදෙසං ‘‘එත්ථ එවං කතෙ සොභෙය්‍යා’’ති උපදිසනං විනා පරිච්චජ්ජ මුඛස්ස, බන්ධස්ස ච අලඞ්කරණානභිඤ්ඤතාය බාලො අඤ්ඤාණකො යො කොචි පුග්ගලො තං මුඛං, බන්ධං වා අලඞ්කත්තුං අනුරූපවසෙන සජ්ජෙතුං ඉච්ඡති අධිප්පෙති, සො තාදිසො අඤ්ඤාණපුග්ගලො විඤ්ඤූහි තබ්බිදූහි පණ්ඩිතජනෙහි හස්සභාවං අවහාසං කථං කෙන [Pg.35] පකාරෙන න සම්පාපුණෙය්‍ය. ‘‘කිමිදං අඤ්ඤාණපුරිසෙන කරියතී’’ති හසන්තෙවාති අධිප්පායො. නුඉති විතක්කෙ.

11. Để chỉ ra rằng người thực hiện việc trang điểm chúng mà không có sự chỉ dạy của thầy thì sẽ không đạt được sự đặc biệt nào khác ngoài sự chế nhạo, ngài nói về văn sức song quan (silesālaṅkāra) bắt đầu bằng “vinā”. Bất kỳ người ngu dốt, thiếu hiểu biết nào, do không am tường về việc trang điểm gương mặt và tác phẩm, mà từ bỏ lời chỉ dạy của các bậc thầy, những người dạy phương pháp làm đẹp hoặc dạy phương pháp tạo ra văn sức, tức là lời khuyên rằng “ở đây, nếu làm như vậy thì sẽ đẹp”, rồi mong muốn, có ý định trang điểm gương mặt ấy hoặc tác phẩm ấy một cách phù hợp, thì người ngu dốt như vậy làm sao, bằng cách nào lại không trở thành trò cười, sự chế nhạo của những bậc trí giả, những bậc hiền triết am hiểu về điều đó? Ý muốn nói là họ chắc chắn sẽ cười nhạo (rằng): “Người ngu dốt này đang làm gì vậy?”. “Nu” có nghĩa là phỏng đoán.

11. ඉදානි පදාදිදොසරහිතබන්ධසරීරස්ස අලඞ්කාරෙහි භූසනමපි ගුරූපදෙසසහිතමෙව සෙට්ඨන්ති දස්සෙතුං ‘‘විනා ගුරූපදෙස’’ මිච්චාදිසිලෙසාලඞ්කාරමාහ. බාලො මුඛාදිසරීරාලඞ්කාරෙ, බන්ධාලඞ්කාරෙ වා අසමත්ථො යො කොචි ගුරූපදෙසං විනා සරීරාලඞ්කාරකරණස්ස, බන්ධාලඞ්කාරකරණස්ස වා අනුරූපොපදෙසමන්තරෙන තං සරීරං, බන්ධං වා අලඞ්කත්තුං තිලකතාඩඞ්කාදීහි, සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරෙහි වා සජ්ජෙතුං ඉච්ඡති චෙ, සො විඤ්ඤූහි තදුභයඤ්ඤූහි හස්සභාවං අවහසිතබ්බතං කථං න සම්පාපුණෙ, පාපුණාත්‍යෙව, තස්මා ගුරූහි සාදරතො උග්ගණ්හිත්වා කත්තබ්බන්ති භාවො.

11. Bây giờ, để chỉ ra rằng ngay cả việc tô điểm bằng văn sức cho một tác phẩm không có lỗi về từ ngữ v.v... cũng chỉ tốt nhất khi có sự chỉ dạy của thầy, ngài nói về văn sức song quan bắt đầu bằng “vinā gurūpadesaṃ”. Nếu có kẻ ngu dốt nào, không có khả năng trang điểm cho thân thể như gương mặt v.v... hoặc trang điểm cho tác phẩm, mà không có lời chỉ dạy của thầy, không có lời khuyên phù hợp về việc tạo ra trang sức cho thân thể hoặc tạo ra văn sức cho tác phẩm, lại muốn trang điểm thân thể ấy hoặc tác phẩm ấy bằng dấu tilaka, bông tai v.v... hoặc bằng văn sức về âm và văn sức về nghĩa, thì làm sao kẻ ấy lại không trở thành trò cười, đối tượng bị chế nhạo của những bậc trí giả am hiểu cả hai lĩnh vực? Kẻ ấy chắc chắn sẽ gặp phải điều đó. Do đó, ý nghĩa là nên học hỏi từ các bậc thầy một cách kính trọng rồi mới thực hiện.

12.

12.

ගන්ථොපි කවිවාචාන-මලඞ්කාරප්පකාසකො;

යාති තබ්බචනීයත්තං, තබ්බොහාරූපචාරතො.

Tác phẩm làm sáng tỏ các văn sức trong lời của thi nhân cũng được gọi bằng tên ấy (văn sức), do sự chuyển dụng của từ ngữ ấy.

12. නනු සද්දගම්මා, අත්ථගම්මා ච අලඞ්කාරාති ගන්ථො කථන්ති ආහ ‘‘ගන්ථොපී’’තිආදි. කවිවාචානං කවිප්පයොගානං සමුදායරූපානං, පටිපාදනීයතාය තබ්බචනීයානඤ්ච අත්ථානං අලඞ්කාරප්පකාසකො අලඞ්කාරානං යථාවුත්තානං විභාවිතො ගන්ථොපි කිරියාකප්පසඞ්ඛාතං සත්ථම්පි තබ්බචනීයත්තං තෙන අලඞ්කාරසද්දෙන වාච්චතං යාති උපගච්ඡති. කින්ති ආහ ‘‘තබ්බොහාරූපචාරතො’’ති. තස්ස කතවොහාරස්ස අලඞ්කාරසද්දස්ස, තස්මිං වා මණ්ඩනවිසෙසෙ පවත්තස්ස අලඞ්කාරවොහාරස්ස උපචරණං සොයමිත්‍යභෙදෙන පරිකප්පනං උපචාරො. කස්මා? පටිපාදනීයපටිපාදකානං අභෙදවසෙන කාරණෙ කාරීයස්ස උපචරියතොති අධිප්පායො.

12. “Chẳng phải văn sức được hiểu qua âm và được hiểu qua nghĩa sao? Làm sao một tác phẩm lại (là văn sức) được?” (Để trả lời), ngài nói (câu kệ) bắt đầu bằng “ganthopi”. Tác phẩm, cũng là một luận điển (sattha) được gọi là “kiriyākappa”, làm sáng tỏ các văn sức đã nói của lời thi nhân, tức là tập hợp các cách dùng từ của thi nhân, và của các ý nghĩa cần được trình bày, tức là những gì được biểu thị bởi chúng, cũng đạt đến trạng thái được biểu thị bởi từ ấy, tức là được diễn đạt bằng từ “alaṅkāra” (văn sức). Tại sao? Ngài nói: “do sự chuyển dụng của từ ngữ ấy”. Phép chuyển dụng (upacāra) là sự áp dụng mang tính ẩn dụ của từ “alaṅkāra”, một từ ngữ đã được sử dụng, hoặc của thuật ngữ “alaṅkāra” vốn được dùng cho một loại trang trí đặc biệt; đó là sự hình dung không có sự khác biệt, theo kiểu “cái này là cái kia”. Tại sao? Ý muốn nói là vì hiệu quả (kārīya) được áp dụng một cách ẩn dụ cho nguyên nhân (kāraṇa) dựa trên sự không khác biệt giữa cái được trình bày và cái trình bày.

12. ඉදානි [Pg.36] සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරගන්ථො කථමලඞ්කාරොති ආහ ‘‘ගන්ථො’’ච්චාදි. කවිවාචානං කවීහි වුත්තවාක්‍යසඞ්ඛාතානං, උපචාරතො තප්පටිපාදනීයඅත්ථසඞ්ඛාතානඤ්ච කවිප්පයොගානං අලඞ්කාරප්පකාසකො සද්දත්ථාලඞ්කාරප්පකාසකො ගන්ථොඅපි කිරියාකප්පසඞ්ඛාතං සත්ථම්පි තබ්බොහාරූපචාරතො තස්ස අලඞ්කාරොති කතවොහාරස්ස අලඞ්කාරසද්දස්ස කාරණෙ කාරීයූපචාරෙන තබ්බචනීයත්තං තෙන අලඞ්කාරසද්දෙන වත්තබ්බතං යාති. අපිසද්දො අලඞ්කාරමපෙක්ඛති. අලඞ්කාරෙ පකාසෙති, අලඞ්කාරානං වා පකාසකොති ච, තෙන වචනීයො, තස්ස භාවොති ච විග්ගහො. එත්ථ භාවොති වාච්චවාචකසම්බන්ධො. තස්ස සද්දාදිඅලඞ්කාරස්ස වොහාරොති ච, තබ්බොහාරස්ස අලඞ්කාරසද්දස්ස උපචාරොති ච වාක්‍යන්ති.

12. Bây giờ, (để trả lời câu hỏi) “Làm thế nào một tác phẩm về văn sức âm và văn sức nghĩa lại là văn sức?”, ngài nói (câu kệ) bắt đầu bằng “gantho”. Tác phẩm, cũng là một luận điển được gọi là “kiriyākappa”, làm sáng tỏ các văn sức, làm sáng tỏ các văn sức về âm và nghĩa của các cách dùng từ của thi nhân, được gọi là những câu nói do các thi nhân thốt ra, và cũng, theo phép chuyển dụng, những gì được gọi là ý nghĩa cần được trình bày bởi chúng, cũng do sự chuyển dụng của từ ngữ ấy, tức là của từ “alaṅkāra” đã được sử dụng với nghĩa “đó là văn sức”, bằng phép chuyển dụng hiệu quả cho nguyên nhân, mà đạt đến trạng thái được biểu thị bởi nó, tức là trạng thái được diễn đạt bằng từ “alaṅkāra”. Từ “api” (cũng) quy chiếu đến “alaṅkāra”. Và cách phân tích cú pháp là: “nó làm sáng tỏ các văn sức” hoặc “vật làm sáng tỏ các văn sức”; “cái được diễn đạt bởi từ ấy”; “trạng thái của cái đó”. Ở đây, “bhāvo” (trạng thái) có nghĩa là mối quan hệ giữa cái được biểu đạt và cái biểu đạt. Và các cụm từ là: “thuật ngữ cho văn sức về âm v.v... đó” và “phép chuyển dụng của từ ‘alaṅkāra’ cho thuật ngữ đó”.

13.

13.

ද්විප්පකාරා අලඞ්කාරා, තත්ථ සද්දත්ථභෙදතො;

සද්දත්ථා බන්ධනාමාව, තංසජ්ජිතතදාවලි.

Trong đó, văn sức có hai loại, do sự phân biệt về âm và nghĩa. Âm và nghĩa chính là cái được gọi là tác phẩm (bandha), là chuỗi từ ngữ được trang điểm bởi chúng.

13. ඉදානි යථාවුත්තඅලඞ්කාරානං පභෙදං, තප්පසඞ්කඤ්ච තංබන්ධසරීරඤ්ච හෙට්ඨා වුත්තම්පි එකතො සම්බන්ධෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘ද්විප්පකාරා’’දි ආරද්ධං. තත්ථ තස්මිං කිරියාකප්පසඞ්ඛාතෙ ගන්ථෙ, තස්මිං වා බන්ධාලඞ්කාරාධිකාරෙ අලඞ්කාරා යථාවුත්තා ද්විප්පකාරා හොන්ති. කථං? සද්දභෙදතො, අත්ථභෙදතො ච, සද්දාලඞ්කාරා අත්ථාලඞ්කාරාති අලඞ්කාරා ද්විප්පකාරා හොන්තීති අත්ථො. යෙසං භෙදෙන තෙ ද්විප්පකාරා, තෙ සද්දා, අත්ථා ච. ‘‘බන්ධො’’ ඉති වුත්තං නාමං යස්සා ආවලියා සා බන්ධනාමා එව. තංසජ්ජිතතදාවලි තෙහි අලඞ්කාරෙහි සජ්ජිතා පකාසිතා තංසජ්ජිතා, තෙසං සද්දත්ථානං ආවලි සමුදායා, මහාවාක්‍යං, අන්තරවාක්‍යං වා. පරිපුණ්ණො බන්ධො මහාවාක්‍යං, මුත්තකාදයොවයවා අන්තරවාක්‍යානි, තංසජ්ජිතතදාවලිකං පසිද්ධභාවෙන අනුවදිත්වා අප්පසිද්ධා සද්දත්ථා විධීයන්තෙ.

13. Bây giờ, để trình bày sự phân loại của các văn sức đã nói, bối cảnh của chúng, và hình thức của tác phẩm ấy, bằng cách kết hợp lại với nhau cả những điều đã được nói ở dưới, (câu kệ) bắt đầu bằng “dvippakārā” được khởi đầu. Trong đó, tức là trong tác phẩm được gọi là “kiriyākappa”, hoặc trong chương về văn sức của tác phẩm, các văn sức đã nói có hai loại. Như thế nào? Do sự phân biệt về âm và sự phân biệt về nghĩa. Nghĩa là, văn sức có hai loại: văn sức âm và văn sức nghĩa. Những thứ mà nhờ sự phân biệt của chúng mà văn sức có hai loại, chính là âm và nghĩa. Chuỗi (āvali) nào có tên gọi là “bandha” (tác phẩm) thì đó chính là “bandhanāmā”. “Taṃsajjitatadāvali”: “taṃsajjitā” có nghĩa là được trang điểm, được làm sáng tỏ bởi những văn sức ấy; (đó là) một chuỗi, một tập hợp của những âm và nghĩa ấy, là một câu lớn hoặc một câu trung gian. Một tác phẩm hoàn chỉnh là một câu lớn; các phần của nó như muttaka v.v... là những câu trung gian. Sau khi nhắc lại “taṃsajjitatadāvalikaṃ” như một điều đã được biết rõ, ở đây âm và nghĩa được quy định.

13. ඉදානි [Pg.37] යථාවුත්තඅලඞ්කාරානං අවුත්තභෙදඤ්ච තදාධාරාධිකතං යථාවුත්තබන්ධසරීරඤ්ච එකතො දස්සෙතුං ‘‘ද්විප්පකාරෙ’’ච්චාදිමාහ. තත්ථ තස්මිං කිරියාකප්පසඞ්ඛාතෙ අලඞ්කාරගන්ථෙ, නො චෙ, අලඞ්කාරාධිකාරෙ වා අලඞ්කාරා වක්ඛමානාලඞ්කාරා සද්දත්ථභෙදතො සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරභෙදෙන ද්විප්පකාරා හොන්ති, යෙසං භෙදෙන අලඞ්කාරා භින්නා, තෙ සද්දත්ථා බන්ධනාමාව. තංසජ්ජිතතදාවලි තෙහි සද්දත්ථාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතා, තෙසං සද්දත්ථානං මහාකබ්බාදිසමුදායරූපා පටිපාටිබන්ධොති වුත්තං හොති. ‘‘බන්ධො’’ ඉති නාමං යස්සෙති ච, තෙහි සද්දත්ථාලඞ්කාරෙහි සජ්ජිතාති ච, තෙසං සද්දත්ථානං ආවලීති ච සමාසො.

13. Bây giờ, để trình bày cùng một lúc về các loại tu từ pháp chưa được nói đến trong số các tu từ pháp đã được đề cập, về phần liên quan đến nền tảng của chúng, và về cấu trúc của tác phẩm đã được nói đến, ngài nói: “dvippakāre” (có hai loại), v.v... Ở đây, trong luận điển về tu từ pháp được gọi là Kiriyākappa, hoặc trong chương về tu từ pháp, các tu từ pháp, tức là các tu từ pháp sắp được trình bày, có hai loại do sự phân biệt về âm và nghĩa, đó là tu từ pháp về âm (saddālaṅkāra) và tu từ pháp về nghĩa (atthālaṅkāra). Những âm và nghĩa mà nhờ sự phân biệt của chúng, các tu từ pháp được chia ra, chính là tên gọi của tác phẩm (bandha). Chuỗi từ ngữ được trang hoàng bởi chúng, tức là được tô điểm bởi các tu từ pháp về âm và nghĩa ấy, được gọi là sự sắp xếp có trật tự (paṭipāṭibandha) của các âm và nghĩa ấy dưới hình thức một tập hợp các đại thi phẩm, v.v... Phân tích cú pháp (samāsa) là: “cái có tên là ‘bandha’ (tác phẩm)”, “được trang hoàng bởi các tu từ pháp về âm và nghĩa ấy”, và “chuỗi các âm và nghĩa ấy”.

14.

14.

ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තා, අපි දොසලවඞ්කිතා;

පසංසියා න විඤ්ඤූහි, සා කඤ්ඤා විය තාදිසී.

Dù được kết hợp với các phẩm chất và tu từ pháp, nhưng nếu bị tỳ vết dù chỉ bởi một lỗi nhỏ, tác phẩm ấy cũng không được người trí tán thán, giống như một thiếu nữ như vậy.

14. එවං ගුණෙන අලඞ්කාරෙන සජ්ජිතාපි සා සද්දත්ථාවලි අප්පකෙනපි දොසෙන සංයුත්තා සතී අසම්ඵුසිතබ්බාව විඤ්ඤූහි සියාති දස්සෙතුමාහ ‘‘ගුණ’’ ඉච්චාදි. සද්දාලඞ්කාරාඛ්‍යෙන ගුණෙන, අත්ථාලඞ්කාරෙන ච සංයුත්තාපි විසෙසෙන සජ්ජිතාපි සද්දත්ථාවලි දොසලවෙන දොසලෙසෙනාපි අඞ්කිතා අභිලඤ්ඡිතා සතී විඤ්ඤූහි ගුණදොසවිභාගවිදූහි පණ්ඩිතපුරිසෙහි න පසංසියා නෙව පසංසිතබ්බා. කාවියාති ආහ ‘‘කඤ්ඤා වියතාදිසී’’ති. යථා හි කඤ්ඤා දසවස්සිකා සන්නද්ධයොබ්බනාභිමුඛභාවෙන ජනනයනමනොවිලුබ්භිනීගුණෙන, ආභරණවිසෙසෙන චාලඞ්කතා කෙනචි කුට්ඨදොසලෙසෙන අඞ්කිතා විඤ්ඤූනං අසම්ඵුසනීයා සියා, පගෙවාපරා, එවමෙව සද්දත්ථාවලිපි අප්පකෙනපි සද්දරූපෙන, අත්ථලක්ඛණෙන ච දොසෙන කුට්ඨකප්පෙන වජ්ජනීයා එව විඤ්ඤූනං, පගෙව බහුනාති වුත්තං හොති.

14. Để chỉ ra rằng, chuỗi âm và nghĩa ấy, dù được trang hoàng bởi phẩm chất và tu từ pháp, nhưng nếu đi kèm dù chỉ với một lỗi nhỏ, cũng sẽ trở nên không đáng để người trí tiếp cận, ngài nói: “guṇa” (phẩm chất), v.v... Chuỗi âm và nghĩa, dù được kết hợp với phẩm chất gọi là tu từ pháp về âm và với tu từ pháp về nghĩa, dù được trang hoàng một cách đặc biệt, nhưng nếu bị ghi dấu, bị tỳ vết dù chỉ bởi một lỗi nhỏ, một khuyết điểm nhỏ, thì cũng không được người trí, những bậc hiền nhân biết phân biệt phẩm chất và lỗi lầm, tán thán, không đáng được tán thán chút nào. Giống như cái gì? Ngài nói: “kaññā viya tādisī” (giống như một thiếu nữ như vậy). Ví như một thiếu nữ mười tuổi, với phẩm chất làm say đắm mắt và tâm của người đời do đang ở tuổi dậy thì, và được trang điểm bằng những trang sức đặc biệt, nhưng nếu bị tỳ vết bởi một lỗi nhỏ nào đó như bệnh phong cùi, thì sẽ trở nên không đáng để người trí tiếp cận, huống hồ là những người khác. Cũng vậy, chuỗi âm và nghĩa, dù chỉ với một lỗi nhỏ về hình thức âm thanh hay đặc tính ý nghĩa, vốn được ví như bệnh phong cùi, cũng phải bị người trí tránh xa, huống hồ là có nhiều lỗi, đó là ý nghĩa được nói đến.

14. එවං [Pg.38] සද්දත්ථානං ගුණීභූතෙහි අලඞ්කාරෙහි සජ්ජිතා සද්දත්ථාවලි කෙනචි පදාදිදොසෙන අභිලක්ඛිතා චෙ, අප්පසත්ථාති දස්සෙන්තො ‘‘ගුණාලඞ්කාරි’’ච්චාදිමාහ. ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තා අපි සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතගුණෙන, අත්ථාලඞ්කාරෙන ච විසෙසෙන යුත්තාපි සා සද්දත්ථාවලි දොසලවඞ්කිතා පදදොසාදිනා අණුමත්තෙනපි දොසෙන අඞ්කිතා යුත්තා සහිතා තාදිසී ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තාපි දොසලවඞ්කිතා කඤ්ඤා විය දසවස්සිකා යොබ්බනප්පත්තා වනිතාව විඤ්ඤූහි ගුණදොසපරික්ඛකෙහි න පසංසියා න පසංසිතබ්බා. යථා හි දසවස්සිකා ඉත්ථී පියසභාවසණ්ඨිතා මනුඤ්ඤෙහි ගුණෙහි, සොභනානුරූපගීවෙය්‍යාදිආභරණවිසෙසෙහි යුත්තාපි දිස්සමානෙන කෙනචි සෙතකුට්ඨලවෙන යුත්තා සමානා ගුණදොසපරික්ඛකෙහි දස්සනීයා න හොති, එවං වුත්තප්පකාරාපි බන්ධපද්ධති කුට්ඨතුල්‍යෙන කෙනචි පදාදිදොසෙන යුත්තා විඤ්ඤූහි අස්සාදනීයාති අධිප්පායො. දොසානං ලවො, තෙන අඞ්කිතාති ච, සා විය දිස්සතීති තාදීසීති ච විග්ගහො.

14. Như vậy, để chỉ ra rằng chuỗi âm và nghĩa, dù được trang hoàng bởi các tu từ pháp đã trở thành phẩm chất, nhưng nếu bị ghi dấu bởi một lỗi nào đó về từ ngữ, v.v., thì cũng không đáng khen ngợi, ngài nói: “guṇālaṅkāri” (có phẩm chất và tu từ pháp), v.v... “Guṇālaṅkārasaṃyuttā api” (dù được kết hợp với phẩm chất và tu từ pháp), tức là dù được kết hợp một cách đặc biệt với phẩm chất được gọi là tu từ pháp về âm và với tu từ pháp về nghĩa, chuỗi âm và nghĩa ấy, “dosalavaṅkitā” (bị tỳ vết bởi một lỗi nhỏ), tức là bị ghi dấu, đi kèm, kết hợp với một lỗi dù chỉ nhỏ như nguyên tử, như lỗi về từ ngữ, v.v., thì “tādisī” (như vậy), tức là dù được kết hợp với phẩm chất và tu từ pháp nhưng lại bị tỳ vết bởi một lỗi nhỏ, cũng “na pasaṃsiyā” (không được tán thán) bởi “viññūhi” (người trí), tức là những người thẩm định phẩm chất và lỗi lầm, giống như “kaññā viya” (một thiếu nữ), tức là một người phụ nữ mười tuổi đã đến tuổi dậy thì. Ví như một người phụ nữ mười tuổi có bản chất đáng yêu, có những phẩm chất dễ mến, dù được trang điểm bằng những trang sức đặc biệt đẹp đẽ và phù hợp như vòng cổ, v.v., nhưng nếu có một vết bạch biến nào đó có thể nhìn thấy, thì cũng không đáng để những người thẩm định phẩm chất và lỗi lầm nhìn ngắm. Tương tự như vậy, phương pháp sáng tác đã được đề cập, nếu đi kèm với một lỗi nào đó về từ ngữ, v.v., vốn được ví như bệnh phong cùi, thì cũng không đáng để người trí thưởng thức, đó là ý nghĩa. Phân tích cú pháp là: “dosānaṃ lavo” (một chút lỗi lầm), “tena aṅkitā” (bị ghi dấu bởi nó), và “sā viya dissatīti tādīsī” (người trông giống như vậy được gọi là ‘tādīsī’).

15.

15.

තෙන දොසනිරාසොව, මහුස්සාහෙන සාධියො;

නිද්දොසා සබ්බථා සා’යං, සගුණා න භවෙය්‍ය කිං.

Vì thế, chỉ có việc loại bỏ lỗi lầm là điều cần được thực hiện với nỗ lực lớn. Tác phẩm này, khi hoàn toàn không có lỗi, há lại không có phẩm chất hay sao?

15. යතො එවං, තෙන තස්මා කාරණා මහුස්සාහෙන මහතා වායාමෙන දොසානං පදදොසාදීනමනත්ථනිමිත්තානං නිරාසොව සත්ථදිට්ඨියා සත්ථප්පභාවතො පරිච්චාගොයෙව සාධියො සාධෙතබ්බො, ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති සෙසො. එවං දොසනිරාසෙ කො ගුණො උපලබ්භතීති චෙ. සබ්බථා සබ්බප්පකාරෙන නිද්දොසා දොසෙහි නිග්ගතා සායං සද්දත්ථාවලි සගුණා සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතෙහි ගුණෙහි සහිතා න භවෙය්‍ය කිං, භවත්‍යෙව, ගුණරහිතං තංඅලඞ්කතමනුපාදෙය්‍යං සියාති අධිප්පායො.

15. Bởi vì như vậy, cho nên, vì lý do đó, với nỗ lực lớn, với sự cố gắng to lớn, chỉ có việc loại bỏ, tức là từ bỏ các lỗi lầm như lỗi về từ ngữ, v.v., vốn là nguyên nhân của điều bất lợi, là điều cần phải được thực hiện theo quan điểm của các luận điển, nhờ vào sức mạnh của các luận điển; phần còn thiếu là “bởi người trí”. Nếu hỏi rằng: “Khi loại bỏ lỗi lầm như vậy thì đạt được phẩm chất gì?”. (Câu trả lời là:) Chuỗi âm và nghĩa này, khi hoàn toàn không có lỗi, thoát khỏi các lỗi lầm về mọi phương diện, há lại không đi kèm với các phẩm chất, tức là các phẩm chất được gọi là tu từ pháp về âm hay sao? Chắc chắn là có. Ý nghĩa là, nếu không có phẩm chất, tác phẩm được trang hoàng ấy sẽ trở nên không thể chấp nhận được.

15. තෙන [Pg.39] යතො දොසයුත්තා විඤ්ඤූහි අනුපාදෙය්‍යා, තස්මා මහුස්සාහෙන අධිකවායාමෙන දොසනිරාසොව පදදොසාදීනං නිරාකරණමෙව සාධියො අනෙකසත්ථවිසයාය පඤ්ඤාය විඤ්ඤූහි සාධෙතබ්බො, එවං සති සබ්බථා සබ්බාකාරෙන නිද්දොසා දොසරහිතා සා අයං සද්දත්ථාවලි සගුණා සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතෙහි ගුණෙහි යුත්තා න භවෙය්‍ය කිං, ගුණයුත්තා භවෙය්‍යාති අධිප්පායො. දොසානං නිරාසොති ච, නත්ථි දොසා එතිස්සා, නිග්ගතා දොසෙහි වාති ච, සහ ගුණෙහි වත්තමානාති ච විග්ගහො.

15. Vì thế, bởi vì tác phẩm có lỗi không được người trí chấp nhận, cho nên với nỗ lực lớn, với sự cố gắng vượt bậc, chỉ có việc loại bỏ lỗi lầm, tức là việc trừ khử các lỗi về từ ngữ, v.v., là điều cần được người trí thực hiện bằng trí tuệ bao trùm lĩnh vực của nhiều luận điển. Khi được như vậy, chuỗi âm và nghĩa này, khi hoàn toàn không có lỗi, không còn lỗi lầm về mọi phương diện, há lại không đi kèm với các phẩm chất, tức là các phẩm chất được gọi là tu từ pháp về âm hay sao? Ý nghĩa là, nó sẽ đi kèm với các phẩm chất. Phân tích cú pháp là: “dosānaṃ nirāso” (sự loại bỏ các lỗi lầm), “natthi dosā etissā” (nơi nó không có lỗi lầm) hoặc “niggatā dosehi” (đã thoát khỏi các lỗi lầm), và “saha guṇehi vattamānā” (hiện hữu cùng với các phẩm chất).

16.

16.

සා’ලඞ්කාරවියුත්තාපි, ගුණයුත්තා මනොහරා;

නිද්දොසා දොසරහිතා, ගුණයුත්තා වධූ විය.

Tác phẩm ấy, dù không có tu từ pháp, nhưng nếu có phẩm chất và không có lỗi lầm, thì vẫn làm say đắm lòng người, giống như một nàng dâu không có lỗi lầm và có nhiều đức hạnh.

16. කිංකාරණමෙවංභූතො දොසපරිච්චාගෙන ගුණාදානෙන බන්ධොති ආහ ‘‘සා’ලඞ්කාරෙ’’ච්චාදි. සා සද්දත්ථාවලි අලඞ්කාරෙහි වියුත්තාපි සතී නිද්දොසා සබ්බප්පකාරෙන දොසෙහි නිග්ගතා ගුණෙහි සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතෙහි සංයුත්තා ජනානමානන්දසන්දොහාභිසන්දනෙකහෙතුතාය මනො හරති අත්තනො සන්තිකමාකඩ්ඪතීති මනොහරා හොතීති. තත්ථොදාහරණමාහ ‘‘දොසරහිතා ගුණයුත්තා වධූ වියා’’ති. යථා යෙන කෙනචිපි දොසෙන විරහිතා වධූ මනාපචාරිතාදීහි ගුණවිසෙසෙහි සංයුත්තා සතී කෙනචි ආභරණෙන අමණ්ඩිතා අපසාධිතාපි කින්නාම මධුරා කවීනං පසාධනං කින්නාම මනොහරා හොති, එවමයං සද්දත්ථාවලිපි මනොහරා හොතීති අත්ථො.

16. Vì lý do gì mà một tác phẩm được tạo ra bằng cách từ bỏ lỗi lầm và tiếp nhận phẩm chất lại được như vậy? Ngài nói: “sā’laṅkāre” (tác phẩm ấy, dù không có tu từ pháp), v.v... Chuỗi âm và nghĩa ấy, dù không có tu từ pháp, nhưng khi không có lỗi lầm, hoàn toàn thoát khỏi các lỗi lầm, và được kết hợp với các phẩm chất được gọi là tu từ pháp về âm, thì trở nên “manoharā” (làm say đắm lòng người), tức là nó chiếm lấy tâm trí, lôi cuốn về phía mình, vì là nguyên nhân duy nhất tạo ra một dòng thác hỷ lạc cho mọi người. Về điều đó, ngài đưa ra ví dụ: “dosarahitā guṇayuttā vadhū viyā” (giống như một nàng dâu không có lỗi lầm và có nhiều đức hạnh). Ví như một nàng dâu không có bất kỳ lỗi lầm nào, lại có những đức hạnh đặc biệt như cử chỉ dễ mến, v.v., thì dù không được tô điểm, không được trang hoàng bằng bất kỳ trang sức nào, nàng vẫn ngọt ngào biết bao, vẫn là vật trang sức của các thi nhân biết bao, vẫn làm say đắm lòng người biết bao. Ý nghĩa là, chuỗi âm và nghĩa này cũng làm say đắm lòng người như vậy.

16. ඉදානි දොසපරිච්චාගෙන ගුණාදානෙ පයොජනං දස්සෙති ‘‘සා’ලඞ්කාරවියුත්තෙ’’ච්චාදිනා. සා සද්දත්ථාවලි අලඞ්කාරෙහි වියුත්තා සතීපි නිද්දොසා සබ්බප්පකාරෙන දොසරහිතා ගුණයුත්තා තතොයෙව ගුණීභූතා සද්දාලඞ්කාරෙන යුත්තා දොසරහිතා දුබ්බණ්ණදුස්සණ්ඨානාදිදොසෙහි [Pg.40] පරිච්චත්තා ගුණයුත්තා හදයඞ්ගමගුණයුත්තා වධූ විය අඞ්ගනා විය මනොහරා සාධුජනෙ ආරාධෙති.

16. Bây giờ, ngài chỉ ra lợi ích trong việc từ bỏ các lỗi và tiếp nhận các đức tính bằng câu kệ bắt đầu bằng “sā’laṅkāraviyutte”. Chuỗi từ và nghĩa ấy (sā saddatthāvali), dầu cho không có các văn sức (alaṅkārehi viyuttā satīpi), vẫn không có lỗi (niddosā), hoàn toàn không có lỗi lầm (sabbappakārena dosarahitā), có các đức tính (guṇayuttā), do đó trở nên có đức tính (tatoyeva guṇībhūtā). (Tác phẩm) được trang bị văn sức về từ (saddālaṅkārena yuttā), không có lỗi (dosarahitā), đã từ bỏ các lỗi như màu sắc xấu, hình dáng xấu v.v... (dubbaṇṇadussaṇṭhānādidosehi pariccattā), có các đức tính làm hài lòng (hadayaṅgamaguṇayuttā), giống như một người phụ nữ (vadhū viya), giống như một người đàn bà (aṅganā viya) khả ái (manoharā), làm hài lòng những người thiện trí (sādhujane ārādheti).

17.

17.

පදෙ වාක්‍යෙ තදත්ථෙ ච, දොසා යෙ විවිධා මතා;

සොදාහරණමෙතෙසං, ලක්ඛණං කථයාම්‍ය’හං.

Trong từ, trong câu, và trong nghĩa của chúng, những lỗi nào được xem là đa dạng; tôi sẽ trình bày đặc tính của chúng cùng với các ví dụ.

17. යතො එවං ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තායපි දොසලවඞ්කිතාය විඤ්ඤූනමනාදරණීයතා, අලඞ්කාරවියුත්තාපි දොසාභාවෙන ගුණයුත්තාය මනොහරතා, එවමනත්ථාවහස්සාපි දොසස්ස පරිහරිතබ්බතා සත්ථදිට්ඨියා, තස්මා තෙ දොසෙ දස්සෙතුං පටිජානාති ‘‘පදෙ’’තිආදිනා. තෙසං පදානං වාක්‍යානං අත්ථො තදත්ථො, තස්මිං. උදාහරීයති ලක්ඛ්‍යභාවෙනාති උදාහරණං, සහ උදාහරණෙහීති සොදාහරණං. ලක්ඛියති ලක්ඛියමනෙනාති ලක්ඛණං.

17. Bởi vì, dầu cho (tác phẩm) có các đức tính và văn sức, nhưng nếu bị tỳ vết bởi một lỗi nhỏ, thì cũng không được các bậc hiền trí xem trọng; và dầu cho không có văn sức, nhưng do không có lỗi và có các đức tính, thì lại trở nên khả ái; và như vậy, theo quan điểm của các luận điển, lỗi lầm, dầu cho không mang lại điều bất lợi, cũng cần phải được tránh xa. Do đó, để chỉ ra những lỗi ấy, ngài đã hứa hẹn bằng câu kệ bắt đầu bằng “pade”. “Nghĩa của chúng” (tadattho) là nghĩa của các từ và câu ấy; “trong đó” (tasmiṃ). “Ví dụ” (udāharaṇaṃ) là vì nó được nêu ra như là đối tượng được định nghĩa (lakkhyabhāvena). “Cùng với ví dụ” (sodāharaṇaṃ) là cùng với các ví dụ. “Đặc tính” (lakkhaṇaṃ) là vì nó được định nghĩa hoặc nhờ nó mà (cái khác) được định nghĩa.

17. එවං අලඞ්කාරයුත්තාපි අප්පකෙන දොසෙන යුත්තබන්ධස්ස අනුපාදෙය්‍යත්තා, අලඞ්කාරඅලඞ්කරණෙ අසතිපි දොසරහිතෙ විඤ්ඤූහි උපාදෙය්‍යත්තා ච මුඛ්‍යස්ස දොසපරිහාරස්ස අවස්සං කත්තබ්බත්තා ඉදානි අධිගතදොසෙ දස්සෙතුං පටිජානාති ‘‘පදෙ වාක්‍යෙ’’ච්චාදිනා. පදෙ නාමාදිචතුබ්බිධපදෙ ච, වාක්‍යෙ ‘‘ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තානං චයො වාක්‍යං සකාරකකිරියා’’ති වුත්තලක්ඛණෙ වාක්‍යෙ ච, තදත්ථෙ ච තෙසං පදවාක්‍යානං අත්ථෙ ච විවිධා අනෙකප්පකාරා යෙ දොසා විඤ්ඤූහි දොසභාවෙන මතා ඤෙය්‍යා, එතෙසං පදාදිදොසානං සොදාහරණං උදාහරණසහිතං ලක්ඛණං අහං කථයාමි. එත්ථ ච–

17. Như vậy, vì một tác phẩm dầu có văn sức nhưng nếu có một lỗi nhỏ thì cũng không thể chấp nhận được, và vì một tác phẩm không có lỗi thì được các bậc hiền trí chấp nhận dầu cho không có sự trang hoàng bằng văn sức, và vì việc tránh lỗi là điều chính yếu phải được thực hiện, nên bây giờ, để chỉ ra các lỗi đã được đề cập, ngài hứa hẹn bằng câu kệ bắt đầu bằng “pade vākye”. “Trong từ” (pade) là trong bốn loại từ như danh từ v.v... “Trong câu” (vākye) là trong câu có đặc tính được nói đến là “tập hợp các từ kết thúc bằng biến cách vĩ tự (syādi) và động từ vĩ tự (tyādi), có tác nhân và hành động”. “Và trong nghĩa của chúng” (tad atthe ca) là trong nghĩa của các từ và câu ấy. “Đa dạng” (vividhā) là nhiều loại. “Những lỗi nào” (ye dosā) được các bậc hiền trí xem là lỗi (dosabhāvena) cần được biết. “Của chúng” (etesaṃ), tức là của các lỗi thuộc từ v.v..., “cùng với ví dụ” (sodāharaṇaṃ) tức là cùng với ví dụ, “đặc tính” (lakkhaṇaṃ), “tôi sẽ trình bày” (ahaṃ kathayāmi). Và ở đây –

‘‘පදං චතුබ්බිධං වුත්තං, නාමාඛ්‍යාතොපසග්ගිකං;

නිපාතකඤ්ච තඤ්ඤූහි, අස්සො ඛල්වාභිධාවතී’’ති.

“Từ được các bậc hiền trí nói là có bốn loại: danh từ, động từ, tiếp đầu ngữ, và bất biến từ. Ví dụ: con ngựa (asso) quả thật (khalu) đang chạy tới (abhidhāvati).”

වුත්තනියාමෙන පදං තාව දට්ඨබ්බං. උදාහරීයන්ති ලක්ඛියභාවෙනාති උදාහරණානීති ච, සහ උදාහරණෙනාති සොදාහරණන්ති [Pg.41] ච, ලක්ඛීයති ලක්ඛියමනෙනාති ච විග්ගහො.

Trước hết, từ (padaṃ) cần được hiểu theo phương pháp đã được nêu. Phân tích ngữ pháp (viggaho) là: “các ví dụ” (udāharaṇāni) vì chúng được nêu ra như là đối tượng được định nghĩa; “cùng với ví dụ” (sodāharaṇaṃ) là cùng với một ví dụ; và (lakkhaṇaṃ) là vì nó được định nghĩa hoặc nhờ nó mà (cái khác) được định nghĩa.

පදදොසඋද්දෙස

Chương về các lỗi của từ

18.

18.

විරුද්ධත්ථන්තරාඣත්ථ-කිලිට්ඨානි විරොධි ච;

නෙය්‍යං විසෙසනාපෙක්ඛං, හීනත්ථකමනත්ථකං.

(Các lỗi của từ là:) có nghĩa khác mâu thuẫn, có nghĩa dư thừa, tối nghĩa, mâu thuẫn; cần suy diễn, cần có tính từ bổ nghĩa, có nghĩa thấp kém, và vô nghĩa.

වාක්‍යදොසඋද්දෙස

Chương về các lỗi của câu

19.

19.

දොසා පදාන, වාක්‍යාන-මෙකත්ථං භග්ගරීතිකං;

තථා බ්‍යාකිණ්ණගාම්මානි, යතිහීනං කමච්චුතං;

අතිවුත්තමපෙතත්ථං, සබන්ධඵරුසං තථා

Các lỗi của từ, của câu (là): trùng lặp, văn phong rời rạc; tương tự, (các lỗi) lộn xộn, thô tục, thiếu ngắt nhịp, sai thứ tự; nói quá, lạc đề, và cấu trúc thô thiển.

වාක්‍යත්ථදොසඋද්දෙස

Chương về các lỗi của nghĩa trong câu

20.

20.

අපක්කමො’චිත්‍යහීනං, භග්ගරීති සසංසයං;

ගාම්මං දුට්ඨාලඞ්කතීති, දොසා වාක්‍යත්ථනිස්සිතා.

Sai trình tự, thiếu sự thích hợp, văn phong rời rạc, mơ hồ; thô tục, văn sức sai lầm, (đây là) các lỗi liên quan đến nghĩa của câu.

පදදොසාදිඋද්දෙසවණ්ණනා

Giải thích chương về các lỗi của từ v.v...

18-19-20. ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතෙ දොසෙ උද්දිසති ‘‘විරුද්ධත්ථන්තර’’ ඉච්චාදිනා. විරුද්ධං අත්ථන්තරං යස්ස තං විරුද්ධත්ථන්තරං. කිං තං? පදං. එවමුපරිපි යථායොගං. අධිකො අත්ථො විසෙස්‍යස්ස යෙන තං අධ්‍යත්ථං. නීයති අවුත්තො හෙතු එත්ථ ආනීයතීති නෙය්‍යං. දොසා පදානන්ති යෙහි දොසෙහි පදානි දුට්ඨානි, තෙ විරුද්ධත්ථන්තරතාදයො පදානං දොසාති අත්ථො. එවමුපරිපි යථායොගං. වාක්‍යානං දොසාති සම්බන්ධො. භග්ගා රීති කමො යස්මිං තං භග්ගරීතිකං, වාක්‍යං. අපක්කමතාදයො වාක්‍යත්ථදොසා, වාක්‍යත්ථානං දොසතො. වාක්‍යං දුට්ඨං සියාති වාක්‍යමෙව විසෙස්‍යතෙ. තෙන සබ්බත්ථ නපුංසකලිඞ්ගෙන නිද්දෙසො.

18-19-20. Bây giờ, ngài liệt kê các lỗi như đã hứa, bằng câu kệ bắt đầu bằng “viruddhatthantara”. “Viruddhatthantaraṃ” là (từ) có một nghĩa khác mâu thuẫn. Đó là gì? Là từ (padaṃ). Tương tự như vậy cho các trường hợp sau, tùy theo sự thích hợp. “Adhyatthaṃ” là (từ) mà qua đó có một nghĩa dư thừa cho danh từ được bổ nghĩa. “Neyyaṃ” được gọi như vậy vì một lý do không được nói đến được suy ra. “Các lỗi của từ” (dosā padānaṃ) có nghĩa là những lỗi như là có nghĩa khác mâu thuẫn v.v..., mà qua đó các từ bị sai hỏng, là các lỗi của từ. Tương tự như vậy cho các trường hợp sau, tùy theo sự thích hợp. Mối liên hệ là “các lỗi của câu” (vākyānaṃ dosā). “Bhaggarītikaṃ” là (câu) mà trong đó văn phong hay thứ tự bị rời rạc; nó chỉ một câu (vākyaṃ). “Apakkamatā” v.v... là các lỗi của nghĩa trong câu, do sự sai lầm của nghĩa trong câu. Bởi vì được nói là “câu có thể bị sai hỏng”, chính câu được bổ nghĩa. Do đó, sự chỉ định ở khắp nơi đều ở trung tính.

18-19-20. ඉදානි කථෙතබ්බභාවෙන පටිඤ්ඤාතෙ දොසෙ උද්දිසන්තො ‘‘විරුද්ධ…පෙ… නිස්සිතා’’ති ආහ. කවීහි ඉච්ඡිතත්ථතො [Pg.42] විරුද්ධො අඤ්ඤත්ථො යස්ස පදස්සාති තං විරුද්ධත්ථන්තරං නාම. විසෙස්‍යස්ස අධිකත්ථභාවකරණතො අඣත්ථං නාම. කවීහි ඉච්ඡිතත්ථස්සාවීකරණෙ අවිසදත්තා කිලිට්ඨං නාම. දෙසකාලකලාදීනං විරුද්ධත්තා විරොධි නාම. අඤ්ඤමාහරිත්වා වත්තබ්බතො නෙය්‍යං නාම. විසෙසනං පත්වාව සාත්ථකභාවප්පත්තිතො විසෙසනාපෙක්ඛං නාම. විසෙස්‍යස්ස හීනතාපාදනතො හීනත්ථකං නාම. අත්ථරහිතත්තා අනත්ථකං නාමාති ඉමෙ අට්ඨ පදනිස්සිතත්තා පදදොසා නාම.

18-19-20. Bây giờ, trong khi liệt kê các lỗi đã hứa sẽ trình bày, ngài nói câu kệ bắt đầu bằng “viruddha…” và kết thúc bằng “…nissitā”. 1. “Viruddhatthantaraṃ” là tên gọi cho một từ có nghĩa khác mâu thuẫn với nghĩa mà các thi sĩ mong muốn. 2. “Ajhatthaṃ” là tên gọi cho việc tạo ra một nghĩa dư thừa cho danh từ được bổ nghĩa. 3. “Kiliṭṭhaṃ” là tên gọi cho sự không rõ ràng trong việc biểu đạt ý nghĩa mà các thi sĩ mong muốn. 4. “Virodhi” là tên gọi cho sự mâu thuẫn với nơi chốn, thời gian, nghệ thuật v.v... 5. “Neyyaṃ” là tên gọi cho việc phải được diễn đạt bằng cách mang đến một điều khác. 6. “Visesanāpekkhaṃ” là tên gọi cho việc chỉ đạt được ý nghĩa sau khi có một từ bổ nghĩa. 7. “Hīnatthakaṃ” là tên gọi cho việc gây ra sự thấp kém của danh từ được bổ nghĩa. 8. “Anatthakaṃ” là tên gọi cho việc không có ý nghĩa. Tám lỗi này, vì liên quan đến từ, nên được gọi là các lỗi của từ.

වුත්තත්ථස්සෙව පුන වචනතො එකත්ථං නාම. භින්නක්කමත්තා භග්ගරීතිකං නාම. තථා සම්මොහකාරණත්තා බ්‍යාකිණ්ණං නාම. විසිට්ඨවචනවිරහතො ගාම්මං නාම. යතිසම්පත්තිවිරහතො යතිහීනං නාම. පදත්ථක්කමතො චුතත්තා කමච්චුතං නාම. ලොකියං වොහාරමතික්කම්ම වුත්තත්තා අතිවුත්තං නාම. සමුදායත්ථතො අපගතත්තා අපෙතත්ථං නාම. බන්ධඵරුසයුත්තත්තා බන්ධඵරුසං නාම, තෙන සහිතං සබන්ධඵරුසන්ති ඉමෙ නව වාක්‍යානං තථා දොසා නාම. එත්ථ තථාසද්දො ‘‘දොසා’’ති පදං උපසංහරති.

1. “Ekatthaṃ” là tên gọi cho việc lặp lại ý nghĩa đã được nói. 2. “Bhaggarītikaṃ” là tên gọi cho việc có thứ tự rời rạc. 3. “Byākiṇṇaṃ” là tên gọi cho việc là nguyên nhân của sự nhầm lẫn. 4. “Gāmmaṃ” là tên gọi cho sự thiếu vắng lời nói tao nhã. 5. “Yatihīnaṃ” là tên gọi cho sự thiếu vắng ngắt nhịp thích hợp. 6. “Kamaccutaṃ” là tên gọi cho việc đi chệch khỏi thứ tự của nghĩa các từ. 7. “Ativuttaṃ” là tên gọi cho việc được nói ra bằng cách vượt quá cách dùng thông thường của thế gian. 8. “Apetatthaṃ” là tên gọi cho việc đi xa khỏi ý nghĩa chung. 9. “Bandhapharusaṃ” là tên gọi cho việc có cấu trúc thô thiển; “sabandhapharusaṃ” có nghĩa là cùng với điều đó. Chín lỗi này cũng được gọi là các lỗi của câu. Ở đây, từ “tathā” (tương tự) mang theo từ “dosā” (các lỗi).

අපගතක්කමත්තා අපක්කමං නාම. උචිතභාවස්ස පරිහීනත්තා ඔචිත්‍යහීනං නාම. භින්නවිභත්තික්කමත්තා භග්ගරීති නාම. සංසයජනනතො සසංසයං නාම. දුප්පතීතිකරත්තා ගාම්මං නාම. දූසිතාලඞ්කාරත්තා දුට්ඨාලඞ්කති නාමාතිමෙ ඡ වාක්‍යත්ථනිස්සිතත්තා වාක්‍යත්ථදොසා නාම.

1. “Apakkamaṃ” là tên gọi cho việc có trình tự sai lệch. 2. “Ocityahīnaṃ” là tên gọi cho việc thiếu sự thích hợp. 3. “Bhaggarīti” là tên gọi cho việc có thứ tự biến cách rời rạc. 4. “Sasaṃsayaṃ” là tên gọi cho việc tạo ra sự nghi ngờ. 5. “Gāmmaṃ” là tên gọi cho việc gây ra sự khó hiểu. 6. “Duṭṭhālaṅkati” là tên gọi cho việc có văn sức sai lầm. Sáu lỗi này, vì liên quan đến nghĩa của câu, nên được gọi là các lỗi của nghĩa trong câu.

අඤ්ඤො අත්ථො අත්ථන්තරො. විරුද්ධො අත්ථන්තරො යස්සාති විග්ගහො. දොසපකාසකපදම්පි දොසතො අබ්‍යතිරිත්තත්තා දොසො නාම. එවං සන්තෙපි සමාසෙන පදස්ස ගහිතත්තා නපුංසකං හොති. එසෙවනයො ඉතො පරෙසුපි. විසෙස්‍යස්ස අධිකො අත්ථො යස්ස තං, කිලිට්ඨං විය කිලිට්ඨං. යථා හි මලග්ගහිතො ආදාසො අත්තනො කිලිට්ඨත්තා [Pg.43] මුඛාදීනං පකාසනෙ අවිසදො හොති, එවමධිප්පෙතත්ථප්පකාසනෙ අසමත්ථං පදං කිලිට්ඨං නාම. විරොධො අස්ස අත්ථීති විරොධි. නීයති අවුත්තො හෙතු එත්ථාති නෙය්‍යං. විසෙසනෙ අපෙක්ඛා යස්ස තං. හීනො විසෙස්‍යස්ස අත්ථො යෙන තං. නත්ථි අත්ථො යස්ස තන්ති විග්ගහො.

Añño attho là atthantaro. Cách phân tích cú pháp là: viruddho atthantaro yassa. Ngay cả từ ngữ biểu thị cho lỗi, do không khác biệt với lỗi nên được gọi là lỗi. Mặc dù là như vậy, do từ ngữ được dùng theo cách rút gọn nên thuộc về trung tính. Phương pháp này cũng tương tự đối với các trường hợp sau. (Lỗi) mà có ý nghĩa vượt trội hơn đối tượng được bổ nghĩa. Kiliṭṭhaṃ (khó hiểu) giống như bị nhiễm ô. Ví như tấm gương bị dính bụi bẩn, do tự thân bị nhiễm ô nên không trong sáng trong việc phản chiếu gương mặt v.v... cũng vậy, từ ngữ không có khả năng biểu thị ý nghĩa đã được chủ trương thì được gọi là kiliṭṭhaṃ. Virodhi là (lỗi) có sự mâu thuẫn. Neyyaṃ là (lỗi) mà ở đó nguyên nhân không được nói đến được suy diễn ra. (Lỗi) mà có sự mong đợi ở tính từ bổ nghĩa. (Lỗi) mà ý nghĩa của đối tượng được bổ nghĩa bị thiếu sót. Cách phân tích cú pháp là: (lỗi) mà không có ý nghĩa.

පදදොසානං අනඤ්ඤත්තෙපි විකප්පනාභෙදතො ‘‘පදානං දොසා’’ති වුත්තං, යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති. වාක්‍යානං දොසාති එත්ථාපි එසෙව නයො. එකො අත්ථො යස්ස තං. භග්ගාරීති කමො යස්ස තං. විසුං විසුං ආකිණ්ණං බ්‍යාකිණ්ණං. ගාමෙ භවො ගාම්මො, අබ්‍යත්තානං වොහාරො. තප්පකාසකපදම්පි උපචාරතො ගාම්මං නාම. යති හීනා එත්ථාති යතිහීනං. කමතො චුතං කමච්චුතං. අතික්කම්ම වුත්තං අතිවුත්තං. අත්ථතො අපෙතං අපෙතත්ථං. බන්ධෙ ඵරුසං ඵරුසතා යත්ථ තං. අපගතො කමො යස්මා තං. ඔචිත්‍යං හීනං යත්ථ තං. භග්ගා රීති යත්ථ තං. සහ සංසයෙන වත්තතීති තං. ගාම්මං වුත්තනයමෙව. දුට්ඨා දූසිතා අලඞ්කති අලඞ්කාරො යත්ථ තං. වාක්‍යානං අත්ථො, තන්නිස්සිතා වාක්‍යත්ථනිස්සිතාති විග්ගහො. එත්ථ අනත්ථකාපෙතත්ථදොසද්වයං පදවාක්‍යතො භින්නං, අඤ්ඤං භග්ගරීතිදොසද්වයං, ගාම්මද්වයං, කමච්චුතඅපක්කමද්වයඤ්ච වාක්‍යවාක්‍යත්ථතො භින්නං.

Mặc dù các lỗi của từ ngữ không khác biệt, do sự phân biệt trong cách trình bày nên được nói là “các lỗi của từ ngữ”, ví như “thân thể của con búp bê bằng đá”. Phương pháp này cũng tương tự ở đây đối với (lỗi) “các lỗi của câu”. (Lỗi) mà có một ý nghĩa. (Lỗi) mà có thứ tự bị gián đoạn. Byākiṇṇaṃ là bị phân tán riêng rẽ. Gāmmo là điều phát sanh ở trong làng, là cách nói của những người không rành rẽ. Từ ngữ biểu thị cho điều ấy cũng được gọi là gāmmaṃ (thô tục) theo cách dùng chuyển nghĩa. Yatihīnaṃ là (lỗi) mà ở đó sự ngắt nhịp bị thiếu sót. Kamaccutaṃ là bị rơi rớt khỏi thứ tự. Ativuttaṃ là được nói một cách vượt quá. Apetatthaṃ là bị tách rời khỏi ý nghĩa. (Lỗi) mà ở đó sự liên kết bị khô cứng. (Lỗi) mà từ đó thứ tự bị rời khỏi. (Lỗi) mà ở đó sự thích hợp bị thiếu sót. (Lỗi) mà ở đó văn phong bị gián đoạn. (Lỗi) mà diễn tiến cùng với sự hoài nghi. Gāmmaṃ là theo phương pháp đã được nói. (Lỗi) mà ở đó sự trang sức bị hư hỏng, bị sai lạc. Ý nghĩa của các câu; cách phân tích cú pháp của vākyatthanissitā là “nương tựa vào điều ấy”. Ở đây, hai loại lỗi anatthaka và apetattha thì khác biệt với từ ngữ và câu; hai loại lỗi bhaggarīti khác, hai (lỗi) gāmma, và hai (lỗi) kamaccuta và apakkama thì khác biệt với câu và ý nghĩa của câu.

පදදොසනිද්දෙසවණ්ණනා

Giải Thích Về Phần Trình Bày Các Lỗi Của Từ Ngữ

21.

21.

විරුද්ධත්ථන්තරං තඤ්හි, යස්ස’ඤ්ඤත්ථො විරුජ්ඣති;

අධිප්පෙතෙ යථා මෙඝො, විසදො සුඛයෙ ජනං.

Quả vậy, đó là (lỗi) có ý nghĩa khác mâu thuẫn, mà ý nghĩa khác của nó thì mâu thuẫn với (ý nghĩa) đã được chủ trương; ví như: “đám mây trong sạch làm cho người đời được an lạc”.

21. අථොද්දෙසක්කමෙන පදාදිදොසෙ උදාහරති ‘‘විරුද්ධි’’ ච්චාදිනා. හි යස්මා කාරණා, පසිද්ධියං වා හිසද්දො. යස්ස පදස්ස අඤ්ඤො අධිප්පෙතතො අපරො අත්ථො අධිප්පෙතෙ වත්තුමිච්ඡිතෙ අත්ථෙ විරුජ්ඣතීති අනුවදිත්වා තස්මා [Pg.44] තං ‘‘විරුද්ධත්ථන්තර’’න්ති විධීයතෙ. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති. යථා ඉදං විරුද්ධත්ථන්තරං, තථා අඤ්ඤම්පි තාදිසං දට්ඨබ්බං. න ත්විදමෙවෙති යථාසද්දස්ස අත්ථො. මෙඝො විසදො සුඛයෙ ජනන්ති. විසං උදකං, තං දදාතීති විසදො මෙඝො වාරිවහො ජනං ලොකං සුඛයෙ සුඛයතීති කවිච්ඡිතත්ථො. විසසද්දො ගරළස්ස ච වාචකො සියාති ගරළදො මෙඝො මාරයති, න පන සුඛයතීති ‘‘විසදො’’ති විසෙසනපදස්ස විරුද්ධතා.

21. Kế đến, ngài nêu lên ví dụ về các lỗi của từ ngữ v.v... theo thứ tự đã trình bày, bằng câu (kệ) bắt đầu là “viruddhi”. Bất từ hi có nghĩa là “bởi vì lý do”, hoặc bất từ hi ở trong ý nghĩa nổi bật. Sau khi lặp lại rằng: “Từ ngữ nào mà có ý nghĩa khác, một ý nghĩa khác với (ý nghĩa) đã được chủ trương, thì mâu thuẫn với ý nghĩa đã được chủ trương, ý nghĩa được mong muốn nói đến”, do đó điều ấy được quy định là “viruddhatthantara”. Ngài nêu lên ví dụ bằng từ “yathā”. Ví như đây là (lỗi) viruddhatthantara, cũng vậy, trường hợp tương tự khác cũng nên được hiểu. Ý nghĩa của từ yathā là “không phải chỉ có cái này”. (Câu ví dụ là:) “đám mây trong sạch làm cho người đời được an lạc”. Visaṃ là nước, visado là đám mây, vật mang nước, ban cho điều ấy, làm cho người đời, thế gian được an lạc, làm cho an lạc; đó là ý nghĩa được nhà thơ chủ trương. Từ visa cũng có thể là từ chỉ cho chất độc, (như vậy) đám mây ban cho chất độc thì giết chết chứ không làm cho an lạc; như vậy, đó là sự mâu thuẫn của tính từ bổ nghĩa “visado”.

21. ඉදානි උද්දිට්ඨානුක්කමෙන විරුද්ධත්ථන්තරාදීනං සලක්ඛණලක්ඛියං දස්සෙන්තො ‘‘විරුද්ධි’’ච්චාදිමාහ. යස්ස පදස්ස අඤ්ඤත්ථො කවිච්ඡිතත්ථතො අඤ්ඤො අත්ථො අධිප්පෙතෙ ඉච්ඡිතත්ථෙ හි යස්මා විරුජ්ඣති, තස්මා තං පදං විරුද්ධත්ථන්තරං නාම. පසිද්ධියං වා හිසද්දො. තථා හෙස අප්පසිද්ධං විරුද්ධත්ථන්තරං ‘‘යස්ස අඤ්ඤත්ථො අධිප්පෙතෙ විරුජ්ඣතී’’ති පකාසෙත්වා තස්මිං පකාසිතත්ථවිසයෙ වත්තති. ‘‘තං හී’’ති යොජිතත්තා ‘‘යස්ස අඤ්ඤත්ථො අධිප්පෙතෙ විරුජ්ඣතී’’ති ලක්ඛණං පසිද්ධභාවෙන අනුවදිත්වා තං විරුද්ධත්ථන්තරන්ති අනුවදිතබ්බඅප්පසිද්ධවිරුද්ධත්ථන්තරං විධීයතෙ, යථා ‘‘යො කුණ්ඩලී, සො දෙවදත්තො’’ති. උපරි පසිද්ධානුවාදෙන අප්පසිද්ධවිධානමෙව දට්ඨබ්බං. ‘‘යථා…පෙ… ජන’’න්ති උදාහරණං ලක්ඛියං දස්සෙති. යථා ‘‘මෙඝො විසදො’’ච්චාදි විරුද්ධත්ථන්තරස්ස උදාහරණං, එවමීදිසමඤ්ඤම්පි ඉමස්සුදාහරණං, න කෙවලං ‘‘මෙඝො’’ච්චාදිමෙව භවතීති වුත්තං හොති. යථාසද්දො චෙත්ථ ඉවසද්දපරියායත්ථෙපි උදාහරණත්ථො දට්ඨබ්බො, උපරිප්‍යෙවං. මෙඝො අම්බුධරො විසදො විසසඞ්ඛාතං ජලං දදන්තො ජනං සුඛයෙ සුඛයතීති කවීහි අධිප්පෙතත්ථො. එත්ථ විසසද්දස්ස ගරළසඞ්ඛාතසප්පවිසවාචකත්තා, ‘‘විසං දදාතීති විසදො’’ති එත්ථ විසස්ස උදකවිසානං සාධාරණත්තා විසදායකො මෙඝො නාසෙතියෙව, න සුඛයතීති කවිනා [Pg.45] අධිප්පෙතස්ස සුඛකාරණස්ස මෙඝවිසෙසනවිසසද්දස්ස විරුද්ධඅඤ්ඤත්ථතාති විසපදං විරුද්ධත්ථන්තරදොසෙන දුට්ඨන්ති.

21. Bây giờ, theo thứ tự đã liệt kê, ngài nói (câu kệ) bắt đầu là “viruddhi” để trình bày (các lỗi) viruddhatthantara v.v... cùng với định nghĩa và vật minh họa. Từ ngữ nào mà có ý nghĩa khác, một ý nghĩa khác với ý nghĩa được nhà thơ chủ trương, quả vậy mâu thuẫn với ý nghĩa đã được chủ trương, ý nghĩa được mong muốn; do đó, từ ngữ ấy được gọi là viruddhatthantara. Hoặc bất từ hi ở trong ý nghĩa nổi bật (chỉ điều đã biết rõ). Cũng vậy, sau khi làm sáng tỏ (lỗi) viruddhatthantara vốn đã được biết rõ ở đây là “mà ý nghĩa khác của nó mâu thuẫn với ý nghĩa đã được chủ trương”, (định nghĩa này) có hiệu lực trong phạm vi ý nghĩa đã được làm sáng tỏ ấy. Do được liên kết là “taṃ hi”, định nghĩa “mà ý nghĩa khác của nó mâu thuẫn với ý nghĩa đã được chủ trương” được lặp lại như một điều đã biết rõ, và qua đó, thuật ngữ viruddhatthantara vốn chưa được biết rõ và cần được xác định, được quy định (là có đặc tính ấy); ví như: “người nào có bông tai, người ấy là Devadatta”. Về sau, nên hiểu rằng đó chỉ là sự quy định điều chưa được biết rõ bằng cách lặp lại điều đã được biết rõ. Bằng câu “yathā ... janaṃ”, ngài trình bày ví dụ là vật minh họa. Ví như (câu) “megho visado” v.v... là ví dụ của (lỗi) viruddhatthantara, cũng vậy, ví dụ khác tương tự như thế này (cũng là) ví dụ của lỗi này, điều được nói là “không phải chỉ có (câu) ‘megho’ v.v...”. Và ở đây, từ yathā cũng nên được hiểu là có ý nghĩa ví dụ trong ý nghĩa tương đương với từ iva; về sau cũng vậy. Đám mây, vật chứa nước, trong khi ban cho nước được gọi là visa, làm cho người đời được an lạc, làm cho an lạc; đó là ý nghĩa được các nhà thơ chủ trương. Ở đây, do từ visa là từ chỉ cho chất độc của loài rắn được gọi là garaḷa, và ở (cụm từ) “visaṃ dadātīti visado”, do (từ) visa là chung cho nước và chất độc, nên đám mây cho chất độc thì chỉ có hủy diệt chứ không làm cho an lạc; như vậy, có ý nghĩa khác mâu thuẫn đối với từ visada là tính từ bổ nghĩa cho đám mây, là nguyên nhân của sự an lạc đã được nhà thơ chủ trương. Do đó, từ visa bị sai lạc bởi lỗi viruddhatthantara.

22.

22.

විසෙස්‍යමධිකං යෙනා’-ධ්‍යත්ථමෙතං භවෙ යථා;

ඔභාසිතාසෙසදිසො,ඛජ්ජොතො’යං විරාජතෙ.

(Lỗi) mà đối tượng được bổ nghĩa bị (trình bày) vượt trội hơn, đó là (lỗi) ajjhattha; ví như: “con đom đóm này, đã chiếu sáng khắp mọi phương hướng, đang tỏa sáng rực rỡ”.

22. යෙන පදෙන විසෙස්‍යං විසෙසිතබ්බං අපරං පදං අත්ථවසෙන අධිකං භවතීත්‍යනුවදිත්වා එතං අඣත්ථං භවෙති විධීයතෙ. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘ඔභාසිතෙ’’ච්චාදි. එවමුපරිපි සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ඔභාසිතා දීපිතා අසෙසා නිඛිලා දිසායෙන සොයං ඛජ්ජොතො විරාජතෙ දිප්පති. එත්ථ ඛජ්ජොතස්සාඛිලදිසාභාගාවභාසනමතිවුත්තීති අධිකත්ථං.

22. Sau khi lặp lại rằng: “Bởi từ ngữ nào mà từ ngữ khác, đối tượng được bổ nghĩa cần được bổ nghĩa, trở nên vượt trội hơn về mặt ý nghĩa”, (lỗi) ấy được quy định là ajjhattha. Ngài nêu lên ví dụ bằng từ “yathā”, (câu kệ) bắt đầu là “obhāsite”. Về sau cũng vậy, (điều này) nên được hiểu rõ. (Câu kệ có nghĩa là:) “Con đom đóm này, mà các phương không còn sót lại, toàn thể, đã được chiếu sáng, được làm cho sáng tỏ bởi nó, đang tỏa sáng rực rỡ, đang chiếu sáng”. Ở đây, việc chiếu sáng các phần của tất cả các phương của con đom đóm là sự nói quá, do đó là ý nghĩa vượt trội.

22. යෙන විසෙසනපදෙන විසෙස්‍යං විසෙසිතබ්බං පදං අත්ථවසෙන අධිකං හොති, එතං යථාවුත්තලක්ඛණොපෙතං පදං අඣත්ථං භවෙ අඣත්ථං නාම පදදොසො භවෙ. යථා තස්සුදාහරණමෙවං. ඔභාසිතාසෙසදිසො ජොතිතසබ්බදිසො අයං ඛජ්ජොතො අයං ජොතිරිඞ්ගණො විරාජතෙ දිප්පති. එත්ථ විසෙස්‍යස්ස ඛජ්ජොතස්ස සකලදිසොභාසනස්ස අඣත්ථත්තා ‘‘ඔභාසිතාසෙසදිසො’’ති විසෙසනපදං අඣත්ථපදදොසො නාම. ඔභාසිතා අසෙසදිසා යෙනාති විග්ගහො.

22. Khi một định ngữ (visesanapada) dùng để bổ nghĩa cho một đối tượng (visesya) lại có ý nghĩa quá mức (adhika), từ ngữ có đặc điểm như đã nói ấy được gọi là ajhattha (bất xứng), và đó là một lỗi về từ (padadosa). Ví dụ của nó như sau: ‘Con đom đóm này, đã soi sáng khắp mọi phương, đã chiếu rọi tất cả các hướng, đang tỏa sáng, đang lấp lánh’. Ở đây, vì việc soi sáng khắp mọi phương là điều không thể (ajhattha) đối với đối tượng được bổ nghĩa là con đom đóm, nên định ngữ ‘obhāsitāsesadiso’ (đã soi sáng khắp mọi phương) được gọi là lỗi từ ajhattha. Phân tích cú pháp là: ‘Mọi phương được soi sáng bởi vật ấy’ (obhāsitā asesadisā yena).

23.

23.

යස්ස’ත්ථාවගමො දුක්ඛො,පකත්‍යාදිවිභාගතො;

කිලිට්ඨං තං යථා තාය,සො’යමාලිඞ්ග්‍යතෙ පියා.

Từ nào khó hiểu nghĩa, do việc phân tích từ căn v.v...; từ ấy là kiliṭṭha (tối nghĩa). Ví dụ: ‘Bởi nàng ấy, người này được ôm ấp, bởi người yêu dấu’.

23. පකත්‍යාදිවිභාගතොති [Pg.46] පච්චයා පඨමං කරීයතීති පකති. ආදිසද්දෙන පච්චයාදීනං පරිග්ගහො. පකත්‍යාදීනංවිභාගතො විභජනතො, ‘‘අයං පකති, අයං පච්චයො, අයමාදෙසො’’තිආදිනා පකතිපච්චයවිභාගකප්පනතොති වුත්තං හොති. පීණෙතීති පී, තාය පියා වල්ලභාය සොයං සාමී ආලිඞ්ග්‍යතෙ සිලිස්සතෙ. එත්ථ ‘‘පියා’’ති කිලිට්ඨං.

23. Cụm từ ‘pakatyādivibhāgato’ (do phân tích từ căn v.v...) có nghĩa là: ‘pakati’ (từ căn) là thành phần được tạo ra trước tiên, trước hậu tố. Từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm cả hậu tố và các thành phần khác. ‘Pakatyādīnaṃ vibhāgato’ (do phân tích từ căn v.v...) có nghĩa là do sự phân chia, tức là do sự sắp đặt phân chia từ căn và hậu tố qua các cách nói như: ‘đây là từ căn, đây là hậu tố, đây là từ thay thế’ v.v... ‘Pīṇeti’ (làm hài lòng) nên là ‘pī’. ‘Tāya piyā vallabhāya’ (bởi nàng yêu dấu ấy), ‘soyaṃ sāmī’ (người chồng này) ‘āliṅgyate silissate’ (được ôm ấp). Ở đây, từ ‘piyā’ là tối nghĩa (kiliṭṭha).

23. යස්ස පදස්ස අත්ථාවගමො අත්ථාවබොධො පකත්‍යාදිවිභාගතො ‘‘අයං පකති, අයං පච්චයො, අයමාදෙසො’’තිආදිනා පකත්‍යාදීනං විභජනජානනෙන, ‘‘පකත්‍යාදි නාම කි’’න්ති ගවෙසනතො වා දුක්ඛො, තං කිලිට්ඨං නාම. යථා තස්සුදාහරණමෙවං. තාය පියා වනිතාය සො අයං වල්ලභො ආලිඞ්ග්‍යතෙ සිලිස්සතෙ. පච්චයා පඨමං කරීයතීති පකති. සා ආදි යෙසං පච්චයානං, තෙසං විභාගොති වාක්‍යං. පීණෙතීති පී, නාරී. තාය පියා එත්ථ පියාසඞ්ඛාතාය වල්ලභාය කථනෙ පීසද්දස්ස අවිසදත්තා ‘‘පියා’’ති පදං කිලිට්ඨං.

23. Từ nào mà việc liễu giải ý nghĩa, tức là sự thông hiểu ý nghĩa, trở nên khó khăn do việc phải biết sự phân chia từ căn v.v... qua các cách nói như: ‘đây là từ căn, đây là hậu tố, đây là từ thay thế’ v.v..., hoặc do phải tìm tòi ‘từ căn v.v... là gì?’, thì từ ấy được gọi là kiliṭṭha (tối nghĩa). Ví dụ của nó như sau: ‘Bởi người phụ nữ yêu dấu ấy, người tình này được ôm ấp’. ‘Pakati’ (từ căn) là thành phần được tạo ra trước tiên, trước hậu tố. Câu cú pháp là: ‘sự phân chia của các hậu tố mà từ căn ấy là khởi đầu’. ‘Pīṇeti’ (làm hài lòng) nên là ‘pī’, (nghĩa là) người phụ nữ. ‘Tāya piyā’ (bởi nàng yêu dấu). Ở đây, trong cách nói về người yêu dấu được gọi là ‘piyā’, vì từ ‘pī’ không rõ ràng, nên từ ‘piyā’ là tối nghĩa (kiliṭṭha).

24.

24.

යං කිලිට්ඨපදං මන්දා-භිධෙය්‍යං යමකාදිකං;

කිලිට්ඨපදදොසෙව, තම්පි අන්තො කරීයති.

Phép điệp ngữ (yamaka) v.v... nào có từ ngữ tối nghĩa, ý nghĩa nghèo nàn; phép ấy cũng được bao gồm trong chính lỗi từ tối nghĩa.

24. ඉදානි යමකාදිකමනධිප්පෙතම්පි කිලිට්ඨෙයෙව අන්තොගධං දස්සෙතුමාහ ‘‘ය’’න්තිආදි. තත්ථ යන්ති අනියමවචනං, තස්ස නියමවචනං යමකාදිකන්ති. යමකමාදි යස්ස පහෙළිකාජාතස්ස තං යමකාදිකං. කීදිසන්ති ආහ ‘‘කිලිට්ඨපද’’න්තිආදි. කිලිට්ඨානි අප්පතීතදොසසභාවෙ ඨිතතාය මලිතාන්‍යවිසදානි පදානි යස්ස තං කිලිට්ඨපදං. මන්දො අප්පකො අභිධෙය්‍යො අත්ථො යස්ස තං මන්දාභිධෙය්‍යං, තාදිසං තම්පි යමකාදිකං කිලිට්ඨපදදොසෙයෙව යථාවුත්තෙ අන්තො අබ්භන්තරෙ කරීයති විධීයති [Pg.47] තත්ථෙව පක්ඛිපීයති, කිලිට්ඨපදදොසතො න බ්‍යතිරිච්චතීති අධිප්පායො.

24. Bây giờ, để chỉ ra rằng ngay cả phép điệp ngữ v.v... không được ưa chuộng cũng được bao gồm trong chính lỗi tối nghĩa (kiliṭṭha), tác giả nói ‘yaṃ’ v.v... Trong đó, ‘yaṃ’ là đại từ bất định, và từ xác định tương ứng của nó là ‘yamakādikaṃ’. ‘Yamakādikaṃ’ là loại câu đố v.v... mà phép điệp ngữ (yamaka) là khởi đầu. Khi được hỏi ‘loại nào?’, tác giả nói ‘kiliṭṭhapadaṃ’ v.v... ‘Kiliṭṭhapadaṃ’ là loại có những từ ngữ tối nghĩa (kiliṭṭhāni), tức là những từ bị hoen ố (malitāni), không rõ ràng (avisadāni) do nằm trong bản chất của lỗi không được công nhận (appatītadosa). ‘Mandābhidheyyaṃ’ là loại có ý nghĩa biểu đạt (abhidheyya) nhỏ bé (manda), ít ỏi (appaka). Phép điệp ngữ v.v... như vậy cũng được bao gồm (anto karīyati), được xếp vào (vidhīyati), được đặt vào (pakkhipīyati) bên trong chính lỗi từ tối nghĩa như đã nói; ý muốn nói là nó không khác biệt (na byatiriccati) với lỗi từ tối nghĩa.

24. ඉදානි අනධිප්පෙතමපි යමකාදිං කිලිට්ඨදොසෙයෙව අන්තොකරණබ්‍යාජෙන ආවීකරොන්තො ආහ ‘‘යං කිලිට්ඨෙ’’ච්චාදි. කිලිට්ඨපදං අප්පතීතදොසෙන මිස්සකත්තා අවිසදපදං මන්දාභිධෙය්‍යං අප්පකාභිධෙය්‍යං යං යමකාදිකං යං යමකප්පහෙළිකාජාතමත්ථි, තම්පි කිලිට්ඨපදදොසෙයෙව යථාවුත්තකිලිට්ඨපදදොසෙයෙව අන්තො කරීයති අබ්භන්තරෙ කරීයති, කිලිට්ඨපදදොසතො අබ්‍යතිරිත්තන්ති අධිප්පායො. කිලිට්ඨානි පදානි යස්ස, මන්දො අභිධෙය්‍යො යස්ස, යමකං ආදි යස්ස පහෙළිකාජාතස්ස, කිලිට්ඨපදානං දොසොති විග්ගහො.

24. Bây giờ, tác giả làm rõ về phép điệp ngữ v.v... dù không được ưa chuộng, bằng cách bao gồm nó trong lỗi tối nghĩa, và nói ‘yaṃ kiliṭṭhaṃ’ v.v... ‘Kiliṭṭhapadaṃ’ là từ ngữ không rõ ràng vì bị pha trộn với lỗi không được công nhận. ‘Mandābhidheyyaṃ’ là có ý nghĩa biểu đạt nhỏ bé. Bất cứ phép điệp ngữ v.v... nào, bất cứ loại câu đố-điệp ngữ nào tồn tại, phép ấy cũng được bao gồm, được xếp vào bên trong chính lỗi từ tối nghĩa như đã nói; ý muốn nói là nó không khác biệt với lỗi từ tối nghĩa. Phân tích cú pháp là: ‘loại có những từ ngữ tối nghĩa’, ‘loại có ý nghĩa biểu đạt nhỏ bé’, ‘loại câu đố mà phép điệp ngữ là khởi đầu’, ‘lỗi của những từ ngữ tối nghĩa’.

25.

25.

පතීතසද්දරචිතං, සිලිට්ඨපදසන්ධිකං;

පසාදගුණසංයුත්තං, යමකං මත’මෙදිසං.

Phép điệp ngữ được cấu tạo bằng từ ngữ quen thuộc, có sự nối kết từ ngữ nhuần nhuyễn, và hợp với phẩm chất trong sáng (pasāda); một phép điệp ngữ như vậy được xem là (chấp nhận được).

25. හොතු කාමමනභිමතමෙදිසං යමකාදිකං, කිඤ්චරහි අභිමතන්ති ආහ ‘‘පතීති’’ච්චාදි. අත්තනො වචනීයත්ථප්පතීතවසෙන වාචකාපි සද්දා පතීතායෙව නාමාති පතීතෙහි පසිද්ධෙහි සද්දෙහි පාටිපදිකෙහි රචිතං කතං පතීතසද්දරචිතං. සිලිට්ඨා අඤ්ඤමඤ්ඤාලිඞ්ගනෙන මට්ඨා පදානං ස්‍යාද්‍යන්තාදීනං සන්ධයො සන්ධනා යස්ස තං සිලිට්ඨපදසන්ධිකං. පතීතසද්දරචිතත්තායෙව පසාදසඞ්ඛාතෙන ගුණෙන සද්දාලඞ්කාරෙන සංයුත්තං සම්මදෙවොපෙතං එදිසං යථාවුත්තගුණාසයං රමණීයං යමකං මතං අභිමතන්ති අත්ථො.

25. ‘Cứ cho là phép điệp ngữ v.v... như thế là không được ưa chuộng, vậy thì loại nào được ưa chuộng?’. Để trả lời, tác giả nói ‘patīta’ v.v... Vì ý nghĩa cần diễn đạt của chúng đã quen thuộc, nên ngay cả những từ biểu đạt cũng được gọi là quen thuộc. Do đó, ‘patītasaddaracitaṃ’ có nghĩa là được cấu tạo, được làm ra bằng những từ ngữ, những từ gốc (pāṭipadika) quen thuộc, nổi tiếng. ‘Siliṭṭhapadasandhikaṃ’ là loại có sự nối kết (sandhi) các từ (pada) tận cùng bằng ‘si’ v.v... một cách nhuần nhuyễn (siliṭṭha), trôi chảy (maṭṭha) do chúng liên kết với nhau. Chính vì được cấu tạo bằng những từ ngữ quen thuộc, nên nó hợp với, được trang bị đầy đủ với phẩm chất gọi là trong sáng (pasāda), một phép trang sức ngôn từ (saddālaṅkāra). Một phép điệp ngữ thú vị (ramaṇīya) như vậy, có nền tảng là những phẩm chất đã nói, được xem là (mata), được ưa chuộng (abhimata), đó là ý nghĩa.

25. ඉදානි අධිගතෙසු යමකෙසු ඊදිසං යමකමිට්ඨමිති සිස්සානං උපදිසන්තො ආහ ‘‘පතීතෙ’’ච්චාදි. පතීතසද්දරචිතං ‘‘ඉමස්සත්ථස්සායං වාචකො’’ති පතීතෙහි පසිද්ධෙහි සද්දෙහි රචිතං පාටිපදිකෙහි කතං සිලිට්ඨපදසන්ධිකං සිලිට්ඨා ස්‍යාද්‍යන්තාදිපදානං සන්ධයො යස්ස තං [Pg.48] පසාදගුණසංයුත්තං පතීතසද්දරචිතත්තායෙව පසාදසඞ්ඛාතෙන සද්දාලඞ්කාරගුණෙන සංයුත්තං ඊදිසං එවංභූතං ගුණාධිකතො රමණීයං උපරි වක්ඛමානයමකසදිසං යමකං මතං විඤ්ඤූහි අභිමතං. පතීතා ච තෙ සද්දා ච, තෙහි රචිතං, සිලිට්ඨා පදානං සන්ධයො යස්ස, පසාදොති ගුණො සද්දාලඞ්කාරො, තෙන සංයුත්තන්ති විග්ගහො.

25. Bây giờ, để chỉ dạy cho các học trò rằng ‘trong số các phép điệp ngữ đã học, loại điệp ngữ như thế này là đáng mong muốn’, tác giả nói ‘patīte’ v.v... ‘Patītasaddaracitaṃ’ là được cấu tạo, được làm ra bằng những từ ngữ, những từ gốc quen thuộc, nổi tiếng, được biết đến theo cách ‘đây là từ biểu đạt cho ý nghĩa này’. ‘Siliṭṭhapadasandhikaṃ’ là loại có sự nối kết các từ tận cùng bằng ‘si’ v.v... một cách nhuần nhuyễn. ‘Pasādaguṇasaṃyuttaṃ’ là hợp với phẩm chất trang sức ngôn từ gọi là trong sáng (pasāda), chính vì nó được cấu tạo bằng những từ ngữ quen thuộc. Một phép điệp ngữ như vậy, loại như thế này, thú vị do có những phẩm chất ưu việt, tương tự như phép điệp ngữ sẽ được nói đến ở phần sau, được xem là (mata), được các bậc hiền trí (viññū) ưa chuộng (abhimata). Phân tích cú pháp là: ‘Những từ ngữ ấy là quen thuộc, được cấu tạo bởi chúng’, ‘loại có sự nối kết các từ một cách nhuần nhuyễn’, ‘pasāda là một phẩm chất, một phép trang sức ngôn từ, hợp với phẩm chất ấy’.

26.

26.

අබ්‍යපෙතං බ්‍යපෙත’ඤ්ඤ-මාවුත්තානෙකවණ්ණජං;

යමකං තඤ්ච පාදාන-මාදිමජ්ඣන්තගොචරං.

Phép điệp ngữ (yamaka) có loại không ngăn cách (abyapeta) và ngăn cách (byapeta); nó được tạo ra từ sự lặp lại của nhiều âm tiết. Và phép ấy có phạm vi ở đầu, giữa, và cuối của các câu kệ.

26. ඉදානි තං යථාවුත්තමභිමතං දස්සෙතුමුපක්කමතෙ ‘‘අබ්‍යපෙතෙ’’ච්චාදිනා. ආවුත්තා අධිවුත්තා පුනප්පුනුච්චාරණුපෙතා අනෙකෙසං පතිරූපත්තා, බහුවණ්ණා සරබ්‍යඤ්ජනරූපා, න එකො වණ්ණො තස්සානුප්පාසත්තා, තථා ච වක්ඛති ‘‘වණ්ණාවුත්ති පරො යථා’’ති, තෙහි ජාතං යමකන්ති විඤ්ඤායතෙ. කතිවිධං තං විකප්පීයතීති ආහ ‘‘අබ්‍යපෙතං බ්‍යපෙතඤ්ඤ’’න්ති. තත්ථ යං වණ්ණන්තරාබ්‍යවහිතං වණ්ණසමුදායෙන වුත්තං. තදබ්‍යපෙතං යමකං. යං තු බ්‍යවහිතං, තං බ්‍යපෙතං. යං පන උභයමිස්සං, තං අඤ්ඤං අපරං අබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතන්ති තිධා යමකං තාව විකප්පීයතෙ. තමෙතං තිවිධං යමකං විසයවිභාගනිරූපනායං ආදි ච මජ්ඣො ච අන්තො ච ගොචරො විසයො යස්සෙති ආදිමජ්ඣන්තගොචරං විඤ්ඤෙය්‍යං. කෙසං පාදානං? පච්චෙකං චතුන්නංගාථාවයවානං. සාපෙක්ඛත්තෙපි සමාසො ගම්මකත්තා.

26. Bây giờ, để trình bày ý nghĩa đã được đề cập như đã nói, ngài bắt đầu bằng câu “abyapete” v.v… Yamaka được hiểu là thể loại được tạo ra từ những âm tiết được lặp lại (āvuttā), được nói đến nhiều (adhivuttā), được cấu thành bởi sự phát âm nhiều lần, do sự tương ứng của nhiều âm, có nhiều mẫu tự (bahuvaṇṇā) dưới dạng nguyên âm và phụ âm, không phải là một mẫu tự đơn lẻ, vì đó là phép điệp âm (anuppāsa), và cũng như sẽ được nói: “sự lặp lại của mẫu tự là phép điệp âm”. Khi được hỏi: “Nó được phân loại thành bao nhiêu loại?”, ngài nói: “không bị ngăn cách, bị ngăn cách, và loại khác”. Trong đó, loại nào được nói bằng một nhóm mẫu tự không bị các mẫu tự khác xen vào, đó là abyapeta yamaka. Còn loại nào bị xen vào, đó là byapeta. Còn loại nào là sự pha trộn của cả hai, đó là loại khác, một loại khác gọi là abyapetabyapeta. Như vậy, yamaka trước hết được phân loại thành ba loại. Ba loại yamaka này, trong việc xác định sự phân chia phạm vi, cần được hiểu là có đối tượng, phạm vi ở đầu, ở giữa, và ở cuối. Của cái gì? Của các câu kệ. Của mỗi một trong bốn phần của một bài kệ. Mặc dù có sự phụ thuộc lẫn nhau, hợp thể vẫn được chấp nhận vì nó truyền đạt được ý nghĩa.

තත්ථ පාදචතුක්කස්ස ආදිමජ්ඣන්තභාවීනං යමකානං යාවන්තො පකාරා සම්භවන්ති, තෙ මූලා සත්ත. කථං? එකස්මිංයෙව පාදෙ ක්වචි ආදියමකං, ක්වචි මජ්ඣයමකං, ක්වචි අන්තයමකං, ක්වචි මජ්ඣන්තයමකං, ක්වචි මජ්ඣාදියමකං, ක්වචි ආද්‍යන්තයමකං, ක්වචි සබ්බයමකන්ති. එවං පච්චෙකං මූලභූතා සත්තාති [Pg.49] චතූසු අට්ඨවීසති හොන්ති. පාදාදියමකඤ්ච පඨමපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං තථා දුතියතතියචතුත්ථපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං පඨමදුතියපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං පඨමතතියපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං පඨමචතුත්ථපාදාදියමකමබ්‍යපෙතන්තිආදිනා අනෙකධා පසංසන්ති. යදා ච සබ්බතොයමකං, තදා මහායමකාදයො විකප්පා ජායන්තීති වෙදිතබ්බං.

Trong đó, đối với bốn câu kệ của một bài kệ, có bao nhiêu loại yamaka có thể xảy ra ở đầu, giữa và cuối, thì có bảy loại cơ bản. Như thế nào? Trong một câu kệ duy nhất, đôi khi có ādiyamaka (lặp lại ở đầu), đôi khi có majjhayamaka (lặp lại ở giữa), đôi khi có antayamaka (lặp lại ở cuối), đôi khi có majjhantayamaka (lặp lại ở giữa và cuối), đôi khi có majjhādiyamaka (lặp lại ở giữa và đầu), đôi khi có ādyantayamaka (lặp lại ở đầu và cuối), và đôi khi có sabbayamaka (lặp lại toàn bộ). Như vậy, với bảy loại cơ bản cho mỗi câu, trong bốn câu sẽ có hai mươi tám loại. Và pādādiyamaka (lặp lại ở đầu câu) được tán dương theo nhiều cách, chẳng hạn như abyapeta paṭhamapādādiyamaka (lặp lại không ngăn cách ở đầu câu thứ nhất), tương tự ở đầu câu thứ hai, thứ ba, và thứ tư; abyapeta paṭhamadutiyapādādiyamaka (lặp lại không ngăn cách ở đầu câu thứ nhất và thứ hai), tương tự ở câu thứ nhất và thứ ba, câu thứ nhất và thứ tư, v.v… Và cần biết rằng khi có sabbatoyamaka (lặp lại ở mọi nơi), thì các biến thể như mahāyamaka (đại song đối) sẽ phát sinh.

26. ඉදානි අභිමතයමකං දීපෙති ‘‘අබ්‍යපෙතෙ’’ච්චාදිනා. ආවුත්තෙහි පුනප්පුනං වුත්තෙහි අනෙකවණ්ණෙහි සමුදායරූපත්තා අනෙකෙහි සරබ්‍යඤ්ජනසරීරෙහි වණ්ණෙහි ජාතං යමකං අඤ්ඤෙහි වණ්ණෙහි අබ්‍යවහිතත්තා අබ්‍යපෙතං, වණ්ණන්තරෙහි බ්‍යවහිතත්තා බ්‍යපෙතං, උභයමිස්සකත්තා තෙහි අඤ්ඤං අබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතඤ්චාති තිවිධං හොති. තඤ්ච යමකං විසයවිභාගනියමෙන ගාථාපාදානං ආදිගොචරං මජ්ඣගොචරං අන්තගොචරමිති තිවිධං හොති. එත්ථ චසද්දො වත්තබ්බන්තරෙ පවත්තති, වත්තබ්බන්තරං නාම යථාවුත්තඅබ්‍යපෙතාදිභෙදතො අඤ්ඤං වත්තබ්බතාය සමුඛීභූතං පාදානං ආදිමජ්ඣාවසානන්තරං, උපන්‍යාසො වාක්‍යාරම්භොති ච එතස්සෙව නාමං. විසදිසෙන වණ්ණෙන අපෙතං බ්‍යපෙතං. තබ්බිපරීතමබ්‍යපෙතං. අබ්‍යපෙතඤ්ච බ්‍යපෙතඤ්ච අඤ්ඤඤ්චාති සමාහාරද්වන්දො. අනෙකෙ ච තෙ වණ්ණා ච, ආවුත්තායෙව අනෙකවණ්ණා, තෙහි ජාතං, ආදි ච මජ්ඣො ච අන්තො ච, තෙ ගොචරා යස්සාති විග්ගහො.

26. Bây giờ, ngài làm sáng tỏ về yamaka đã được đề cập bằng câu “abyapete” v.v… Yamaka được tạo ra từ các mẫu tự được lặp lại, được nói đi nói lại nhiều lần, do có dạng là một tập hợp nhiều mẫu tự, từ nhiều mẫu tự có hình thức là nguyên âm và phụ âm. Nó là abyapeta vì không bị các mẫu tự khác ngăn cách; là byapeta vì bị các mẫu tự khác ngăn cách; và vì là sự pha trộn của cả hai, nó là loại “khác” (aññaṃ), tức là abyapetabyapeta. Do đó, nó có ba loại. Và yamaka đó, theo quy tắc phân chia phạm vi, có ba loại: có phạm vi ở đầu, phạm vi ở giữa, và phạm vi ở cuối của các câu kệ. Ở đây, từ “ca” (và) đề cập đến một chủ đề khác. “Chủ đề khác” có nghĩa là một điều khác cần được nói, khác với các phân loại đã nêu như abyapeta v.v…, đã được đưa ra để thảo luận, tức là khoảng giữa đầu, giữa và cuối của các câu kệ. “Upanyāso” (sự giới thiệu) hay “vākyārambho” (sự bắt đầu câu) cũng là tên gọi của điều này. “Byapetaṃ” là “bị ngăn cách” (apetaṃ) bởi một mẫu tự không tương đồng (visadisena vaṇṇena). Ngược lại với điều đó là “abyapetaṃ”. “Abyapetañca byapetañca aññañcāti” là một hợp thể đẳng lập (samāhāradvando). Phân tích cú pháp (viggaho) là: “và chúng là nhiều mẫu tự”; “nhiều mẫu tự được lặp lại”; “được sinh ra từ chúng”; “đầu và giữa và cuối”; “đó là những phạm vi của cái gì”.

තත්ථ පාදචතුක්කස්ස ආදිමජ්ඣාවසානෙසු ලබ්භමානයමකභෙදා එකෙකස්මිං පාදෙ සත්ත සත්ත භවන්ති. කථං? පාදාදියමකං පාදමජ්ඣයමකං පාදන්තයමකං මජ්ඣන්තයමකං මජ්ඣාදියමකං ආද්‍යන්තයමකං සබ්බතොයමකන්ති එවං පච්චෙකං සත්ත සත්ත කත්වා චතූසු මූලභූතයමකා අට්ඨවීස [Pg.50] භවන්ති. එත්ථ පාදාදියමකාදිකම්පි අබ්‍යපෙතපඨමපාදාදියමකං තථා දුතියතතියචතුත්ථපාදාදියමකමිති ච අබ්‍යපෙතපඨමදුතියපාදාදියමකං තථා පඨමතතියපාදාදියමකං පඨමචතුත්ථපාදාදියමකමිති ච අබ්‍යපෙතදුතියතතියපාදාදියමකං තථා දුතියචතුත්ථපාදාදියමකමිති ච අබ්‍යපෙතතතියචතුත්ථපාදාදියමකමිති ච එවමබ්‍යපෙතපාදාදියමකා දස හොන්ති. තථා බ්‍යපෙතාපි දසාති වීසති, අබ්‍යපෙතපඨමපාදමජ්ඣයමකං තථා දුතියපාදමජ්ඣයමකමිච්චාදිනා මජ්ඣයමකම්පි වීසතිවිධං හොති. අබ්‍යපෙතපඨමපාදන්තයමකං තථා දුතියපාදන්තයමකමිච්චාදිනා අන්තයමකම්පි වීසතිවිධං. සංසග්ගභෙදතො පන අනෙකවිධං හොති.

Trong đó, đối với bốn câu kệ của một bài kệ, các loại yamaka được tìm thấy ở đầu, giữa và cuối, trong mỗi câu kệ có bảy loại. Như thế nào? Pādādiyamaka (lặp ở đầu câu), pādamajjhayamaka (lặp ở giữa câu), pādantayamaka (lặp ở cuối câu), majjhantayamaka (lặp ở giữa và cuối), majjhādiyamaka (lặp ở giữa và đầu), ādyantayamaka (lặp ở đầu và cuối), và sabbatoyamaka (lặp lại khắp nơi). Như vậy, lấy bảy loại cho mỗi câu, các yamaka cơ bản trong bốn câu trở thành hai mươi tám. Ở đây, ngay cả pādādiyamaka v.v… cũng trở thành mười loại abyapeta pādādiyamaka như sau: abyapeta ở đầu câu thứ nhất, tương tự ở câu thứ hai, thứ ba, và thứ tư; và abyapeta ở đầu câu thứ nhất và thứ hai, tương tự ở câu thứ nhất và thứ ba, câu thứ nhất và thứ tư; và abyapeta ở đầu câu thứ hai và thứ ba, tương tự ở câu thứ hai và thứ tư; và abyapeta ở đầu câu thứ ba và thứ tư. Như vậy có mười loại abyapeta pādādiyamaka. Tương tự, cũng có mười loại byapeta, tổng cộng là hai mươi. Majjhayamaka cũng trở thành hai mươi loại, bắt đầu với abyapeta ở giữa câu thứ nhất, tương tự ở giữa câu thứ hai, v.v… Antayamaka cũng có hai mươi loại, bắt đầu với abyapeta ở cuối câu thứ nhất, tương tự ở cuối câu thứ hai, v.v… Tuy nhiên, do sự khác biệt về sự kết hợp, nó trở nên đa dạng.

අබ්‍යපෙතපඨමපාදාදියමකවණ්ණනා

Giải thích về Abyapetapaṭhamapādādiyamaka (Phép lặp lại không ngăn cách ở đầu câu kệ thứ nhất)

27.

27.

සුජනා’සුජනා සබ්බෙ, ගුණෙනාපි විවෙකිනො;

විවෙකං න සමායන්ති, අවිවෙකිජනන්තිකෙ.

Tất cả người tốt, kẻ xấu, dẫu được phân biệt bởi đức hạnh; (Họ) không đạt được sự phân biệt, khi ở gần những người thiếu sáng suốt.

27. ‘‘සුජනා’’ඉච්චාදි. සුජනා සජ්ජනා, අසුජනා අසජ්ජනාති එතෙ සබ්බෙ උභයපක්ඛපාතිනො විසෙසා ජනා ගුණෙන සීලාදිනා කරණභූතෙන, හෙතුභූතෙන වා විවෙකිනොපි සාධූසු ලබ්භමානානමසාධූස්වනුපලබ්භනතො පුථුභූතාපි අවිවෙකීනං ජනානං අන්තිකෙ සමීපෙ තෙසං සන්නිධානෙ විවෙකං විභාගං න සමායන්ති නපාපුණන්ති, විභාගවිජානනපඤ්ඤාවෙකල්ලෙන ච විවෙකිනොපි ජනා තෙ එකතො කත්වා පස්සන්තීති. ඉදං පඨමපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං.

27. “Sujanā” v.v… Sujanā là người tốt, asujanā là người không tốt. Tất cả những người này, thuộc cả hai nhóm, là những người riêng biệt. Bằng đức hạnh (guṇena), chẳng hạn như giới hạnh v.v…, vốn là công cụ hoặc nguyên nhân, mặc dù họ được phân biệt (vivekino), tức là riêng biệt do (các đức hạnh) được tìm thấy ở người tốt nhưng không có ở người không tốt, nhưng khi ở gần (antike, samīpe, sannidhāne) những người thiếu sáng suốt, họ không đạt được (na samāyanti, na pāpuṇanti) sự phân biệt (vivekaṃ, vibhāgaṃ). Và do thiếu trí tuệ để biết sự khác biệt, (những người thiếu sáng suốt) nhìn những người đó, ngay cả những người có đức hạnh, và gộp họ lại làm một. Đây là phép lặp lại không ngăn cách ở đầu câu kệ thứ nhất (abyapeta paṭhamapādādiyamaka).

27. ඉදානි අබ්‍යපෙතපඨමපාදාදියමකස්ස මුඛමත්තං දස්සෙතුමාහ ‘‘සුජනි’’ච්චාදි. සුජනා සාධුජනා, අසුජනා අසාධුජනා චෙති සබ්බෙ උභයපක්ඛිකා සීලාදිනා, පාණාතිපාතාදිනා ගුණෙන හෙතුනා විවෙකිනො අපි සාධූසු [Pg.51] පාණාතිපාතාදීනං, අසාධූසු සීලාදීනං අප්පවත්තිතො ගුණෙන පුථුභූතාපි අවිවෙකිජනන්තිකෙ විවෙකඤාණරහිතානං ජනානං සන්තිකෙ විවෙකං විභාගං න සමායන්ති න පාපුණන්ති. විවෙකො විනාභවනමෙතෙසමත්ථීති විවෙකිනො. එත්ථ විසයොපචාරෙන විවෙකොති පඤ්ඤා, න විවෙකිනොති අවිවෙකිනො, තෙයෙව ජනා, තෙසං අන්තිකමිති ච විග්ගහො. ඉදං අබ්‍යපෙතපඨමපාදාදියමකං.

27. Bây giờ, để chỉ trình bày phần mở đầu của thể thi song vận liên tiếp ở đầu câu thứ nhất, ngài nói: “sujani” v.v… Sujanā là người thiện, asujanā là người không thiện, như vậy tất cả hai hạng người này, do phẩm chất là giới v.v… và sát sanh v.v… làm nhân, dầu là những người có sự phân biệt (vivekino), dầu là những người riêng biệt do phẩm chất là sự không thực hành sát sanh v.v… ở nơi người thiện và sự không thực hành giới v.v… ở nơi người không thiện, (nhưng) ở gần những người không có sự phân biệt, ở gần những người không có trí tuệ phân biệt, thì họ không đạt đến, không chứng được sự phân biệt, sự tách biệt. Vivekino là những người có sự phân biệt (viveko), tức là sự tách rời. Ở đây, do sự chuyển nghĩa của đối tượng, viveko là trí tuệ. Avivekino là những người không có sự phân biệt, chính là những người ấy, và (cụm từ avivekijanantike) được phân tích là tesaṃ antika (ở gần họ). Đây là thể thi song vận liên tiếp ở đầu câu thứ nhất.

අබ්‍යපෙතපඨමදුතියපාදාදියමකවණ්ණනා

Giải thích về thể thi song vận liên tiếp ở đầu câu thứ nhất và thứ hai

28.

28.

කුසලා’කුසලා සබ්බෙ, පබලා’පබලා’ථවා;

නො යාතා යාව’හොසිත්තං, සුඛදුක්ඛප්පදා සියුං.

Tất cả các pháp thiện và bất thiện, hoặc là mạnh mẽ hoặc là yếu ớt; chừng nào chưa trở thành vô hiệu, chừng đó chúng vẫn còn cho quả an lạc và đau khổ.

28. ‘‘කුසලා’’ඉච්චාදි. පබලා ආසෙවනප්පටිලාභවසෙන බලවන්තො ච. අථාති අනන්තරත්ථෙ නිපාතො. අපබලා තදභාවතො දුබ්බලා ච සබ්බෙ කුසලාකුසලා ධම්මා යාව යත්තකං කාලං අහොසිත්තං විනා උප්පත්තිමත්තං ඵලදානාසම්භවතො කෙවලං ‘‘අහොසී’’ති වචනීයත්ථනිමිත්තමත්තකම්මභාවෙන අහොසිකම්මත්තං නො යාතා න සම්පත්තා, තාව තත්තකං කාලං සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච තං පදන්තීති සුඛදුක්ඛප්පදා සියුං. යාව සංසාරපවත්ති, තාව සුඛදුක්ඛදායකා හොන්තීති. ඉදං පඨමදුතියපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං.

28. (Câu kệ bắt đầu bằng) “Kusalā” v.v… Pabalā là mạnh mẽ do nhờ sự chứng đắc thuần thục. Atha là một bất biến từ có nghĩa là kế tiếp. Apabalā là yếu ớt do không có điều ấy. Tất cả các pháp thiện và bất thiện, chừng nào, trong khoảng thời gian nào, chưa đi đến, chưa đạt đến trạng thái vô hiệu (ahosittaṃ), tức là trạng thái nghiệp vô hiệu (ahosikammattaṃ), do không thể cho quả nếu không có sự sanh khởi, chỉ đơn thuần là nghiệp có ý nghĩa là nguyên nhân của lời nói “đã là”, thì chừng đó, trong khoảng thời gian đó, chúng sẽ là những pháp cho quả an lạc và đau khổ, vì chúng cho quả an lạc và đau khổ ấy. Chừng nào sự diễn tiến của luân hồi còn, chừng đó chúng còn là những pháp cho quả an lạc và đau khổ. Đây là thể thi song vận liên tiếp ở đầu câu thứ nhất và thứ hai.

28. පබලා ආසෙවනාදිපච්චයලාභෙන බලවන්තො වා අථ අපබලා තදභාවෙන දුබ්බලා වා සබ්බෙ කුසලාකුසලා අහොසිත්තං ඵලදානාභාවතො පවත්තිමත්තතං යාව යත්තකං කාලං නො යාතා අප්පත්තා, තාව තත්තකං සුඛදුක්ඛප්පදා යථාක්කමං සුඛදුක්ඛපදායිනො සියුං භවන්ති. ඉදං අබ්‍යපෙතපඨමදුතියපාදාදියමකං. කුසලපටිපක්ඛා අකුසලා. ‘‘අහොසී’’ති වත්තබ්බස්ස භාවො අහොසිත්තං. ‘‘එහිපස්සිකො’’තිආදීසු විය ක්‍රියාපදතොපි ණාදිපච්චයා හොන්ති.

28. Hoặc là mạnh mẽ (pabalā) do được các duyên như sự thuần thục, hoặc là yếu ớt (apabalā) do không có điều ấy, tất cả các pháp thiện và bất thiện, chừng nào, trong khoảng thời gian nào, chưa đi đến, chưa đạt đến trạng thái vô hiệu (ahosittaṃ), tức là trạng thái chỉ diễn ra (mà không cho quả) do không có sự cho quả, thì chừng đó, trong khoảng thời gian đó, chúng sẽ là, chúng là những pháp cho quả an lạc và đau khổ, theo thứ tự là những pháp cho quả an lạc và đau khổ. Đây là thể thi song vận liên tiếp ở đầu câu thứ nhất và thứ hai. Akusalā là đối nghịch của kusalā. Ahosittaṃ là trạng thái của điều được gọi là “đã là”. Giống như trong các từ “ehipassiko” v.v…, các tiếp vị ngữ như ṇa cũng có thể được thêm vào sau một động từ.

අබ්‍යපෙතපඨමදුතියතතියපාදාදියමකවණ්ණනා

Giải thích về thể thi song vận liên tiếp ở đầu câu thứ nhất, thứ hai và thứ ba

29.

29.

සාදරං සා දරං හන්තු, විහිතා විහිතා මයා;

වන්දනා වන්දනාමාන-භාජනෙ රතනත්තයෙ.

Mong rằng sự đảnh lễ ấy, được con thực hiện một cách kính cẩn, là điều đặc biệt hữu ích, hãy diệt trừ đi nỗi khổ đau; (sự đảnh lễ) trong Tam Bảo, là đối tượng của sự tán dương và tôn kính.

29. ‘‘සාදර’’මිච්චාදි. [Pg.52] වන්දනා ද්වාරත්තයොපදස්සියමානා මානො ච පූජා, තෙසං භාජනෙ ආධාරභූතෙ රතිජනනාදිනා අත්ථෙන රතනසඞ්ඛාතානං බුද්ධාදීනං තයෙ සමූහභූතෙ රතනත්තයෙ සාදරං ආදරසහිතං කත්වා මයා විහිතා කතා, විහිතා අලංසංසාරදුක්ඛවිසටනිරාකරණතො විසෙසෙන හිතා පධ්‍යා සා වන්දනා සො පණාමො දරං දරථං කායචිත්තපරිළාහං හන්තු හිංසතු. මයාති වුත්තත්තා මෙති අත්ථතො විඤ්ඤායති. ඉදං පන පඨමදුතියතතියපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං.

29. (Câu kệ bắt đầu bằng) “Sādaraṃ” v.v… Vandanā là sự biểu lộ qua ba cửa (thân, khẩu, ý) và māno là sự tôn kính. Trong Tam Bảo, là đối tượng, là nền tảng của những điều ấy, là tập hợp của ba ngôi được gọi là báu vật do ý nghĩa là làm phát sanh sự hoan hỷ v.v…, của chư Phật v.v…; sādaraṃ là thực hiện một cách kính cẩn; vihitā mayā là được thực hiện bởi tôi; vihitā là đặc biệt hữu ích, thích hợp, do có khả năng loại trừ nọc độc của khổ đau trong luân hồi; mong rằng sự đảnh lễ ấy, sự cúi chào ấy, hãy diệt trừ, hãy phá hủy daraṃ, tức là nỗi khổ đau, sự thiêu đốt của thân và tâm. Do nói là mayā (bởi tôi), nên theo ý nghĩa được hiểu là me (của tôi). Đây là thể thi song vận liên tiếp ở đầu câu thứ nhất, thứ hai và thứ ba.

29. වන්දනාමානභාජනෙ ද්වාරත්තයෙන විධියමානපණාමපූජානං ආධාරභූතෙ රතනත්තයෙ රතිජනනාදිඅත්ථෙන රතනසඞ්ඛාතානං බුද්ධාදීනං තයෙ මයා යා වන්දනා සාදරං ආදරසහිතං විහිතා කතා, විහිතා ලොකිය ලොකුත්තර සම්පත්තිසාධනතො විසෙසෙන හිතා සා වන්දනා දරං මය්හං කායචිත්තදරථං හන්තු විනාසෙතු. ඉදං අබ්‍යපෙතපඨමදුතියතතියපාදාදියමකං. සහ ආදරෙන වත්තමානං සාදරං, ක්‍රියාවිසෙසනං. එත්ථ ක්‍රියා නාම විහිතාසද්දෙන නිද්දිට්ඨකරණං. කරණඤ්හි විහිතාසද්දස්ස වුත්තකම්මත්තෙපි අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණසාමත්ථියතො භිජ්ජිත්වා විජ්ජමානං ‘‘අකාසි’’න්ති ක්‍රියාය සම්බන්ධමුපෙන්තං කම්මඤ්ච හොති, භාවෙ විහිතස්ස යුපච්චයන්තස්ස නපුංසකත්තා නපුංසකඤ්ච, සත්තාය එකත්තා එකවචනඤ්ච තබ්බිසෙසනත්තා සාදරසද්දොපි නපුංසකදුතියෙකවචනො හොති.

29. Trong Tam Bảo, là đối tượng của sự tán dương và tôn kính, là nền tảng của sự cúi chào và cúng dường được thực hiện qua ba cửa, là tập hợp của ba ngôi được gọi là báu vật do ý nghĩa là làm phát sanh sự hoan hỷ v.v…, của chư Phật v.v…; sự đảnh lễ nào được con thực hiện một cách kính cẩn, (sự đảnh lễ ấy) là đặc biệt hữu ích (vihitā) do thành tựu được tài sản thế gian và siêu thế, mong rằng sự đảnh lễ ấy hãy diệt trừ, hãy phá hủy daraṃ, tức là nỗi khổ đau của thân và tâm của con. Đây là thể thi song vận liên tiếp ở đầu câu thứ nhất, thứ hai và thứ ba. Saha ādarena vattamānaṃ sādaraṃ, là (hành động) diễn ra cùng với sự kính cẩn, là một trạng từ. Ở đây, hành động chính là sự thực hiện được chỉ định bởi từ vihitā. Vì sự thực hiện, mặc dù là đối tượng được nói đến của từ vihitā, nhưng do năng lực của đặc tính không thể giải thích khác được, nó được tách ra và có liên hệ với động từ “đã làm” (akāsi) đang hiện hữu, và nó cũng là nghiệp (đối cách); do từ vihita ở thể thụ động có tiếp vị ngữ yu là trung tính, nên nó là trung tính; do sự hiện hữu là số ít, nên nó là số ít; và do là tính từ của nó, từ sādaraṃ cũng ở trung tính, đối cách, số ít.

‘‘විසෙස්‍යෙ [Pg.53] දිස්සමානා යා,ලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාවිභත්තියො;

තුල්‍යාධිකරණෙ භිය්‍යො,කාතබ්බා තා විසෙසනෙ’’ති.

“Những tánh, số, và biến cách nào được thấy ở danh từ, thì những tánh, số, và biến cách ấy cũng nên được áp dụng cho tính từ trong mối quan hệ đồng vị.”

හි වුත්තං. එවං ක්‍රියාවිසෙසනෙ ගහිතෙ සාමත්ථියතො ‘‘මයා’’ති තතියන්තස්ස පඨමන්තත්තං, ‘‘වන්දනා’’ති පඨමන්තස්ස ඡට්ඨුන්තඤ්ච හොති. වන්දනා ච මානො ච, තෙසං භාජනං. තිණ්ණං සමූහො තයං, රතනානං තයන්ති ච විග්ගහො.

Vì đã được nói như vậy. Khi trạng từ được hiểu như thế, do năng lực (ngữ cảnh), từ ở sử dụng cách mayā trở thành chủ cách, và từ ở chủ cách vandanā trở thành sở thuộc cách. (Phân tích từ:) Vandanā ca māno ca, tesaṃ bhājanaṃ (Sự tán dương và sự tôn kính, đối tượng của chúng). Tiṇṇaṃ samūho tayaṃ (Tập hợp của ba là tayaṃ), và ratanānaṃ tayaṃ (ba ngôi báu) là cách phân tích.

අබ්‍යපෙතචතුක්කපාදාදියමකවණ්ණනා

Giải thích về thể thi song vận liên tiếp ở đầu cả bốn câu

30.

30.

කමලං ක’මලං කත්තුං-වනදො වනදො’ම්බරං;

සුගතො සුගතො ලොකං, සහිතං සහිතං කරං.

Đám mây có thể làm cho hoa sen đẫm nước, (đám mây) làm cho bầu trời trở thành nơi ban nước; Đấng Thiện Thệ làm cho thế gian được thiện thệ; (Thánh điển) đem lại lợi ích làm cho người thực hành được lợi ích.

30. ‘‘කමල’’මිච්චාදි. කමලං අරවින්දං කං ජලං අලඞ්කත්තුං සජ්ජනත්ථාය හොති, විකසිතාරවින්දසන්දොහසම්භාවිතොදකස්ස වාපාදීසු තාදිසරමණීයත්තසම්පත්තිසම්භවතො, අවනං රක්ඛං දදාති සස්සසම්පත්‍යාදිකාරණභාවෙනාති අවනදො. වනං ජලං දදාති න තුච්ඡොති වනදො මෙඝො අම්බරං ආකාසං ජලධාරභාරභරිතම්බරකුහරස්ස දස්සනීයතාගුණයොගතො අලංකත්තුන්ති අධිකතං. සහිතං සම්පුණ්ණං හිතං අභිවුද්ධිං කරං කරොන්තො සුට්ඨු ගදතීති සුගතො මඤ්ජුභාණී පුබ්බබුද්ධා විය නෙක්ඛම්මාදිනා කාමච්ඡන්දාදිකෙ පජහන්තො ගන්ත්වා අරහත්තමග්ගෙන සවාසනසකලකිලෙසෙ සමුච්ඡින්දිත්වා සොභනං නිබ්බානපුරං ගතොති වා සුගතොති වුත්තො සො මහාමුනි අත්තනො අපරිමිතපාරමිතාසිම්පකචගලිතතිලකභාවෙන ලොකං ලොකත්තයං, සහිතං ලොකන්ති වා යොජනීයං අලඞ්කත්තුං අලංකරණායාති. ඉදං පාදචතුක්කාදියමකමබ්‍යපෙතං.

30. (Câu kệ) bắt đầu bằng "Kamalaṃ". Kamalaṃ là hoa sen (aravindaṃ), làm trang điểm (alaṅkattuṃ) cho kaṃ tức là nước (jalaṃ), với mục đích trang hoàng, bởi vì trong các hồ nước v.v... có thể có được sự thành tựu vẻ mỹ lệ như thế của nước được tôn vinh bởi những đóa sen nở rộ. Avanado là (vị vua) ban cho (dadāti) sự bảo hộ (avanaṃ, rakkhaṃ), vì là nguyên nhân của sự thành tựu mùa màng v.v... Vanado là đám mây (megho) ban cho (dadāti) vanaṃ tức là nước (jalaṃ), không phải là trống rỗng, làm trang điểm (alaṅkattuṃ) cho ambaraṃ tức là bầu trời (ākāsaṃ), do có phẩm chất đáng chiêm ngưỡng của khoảng không bầu trời nặng trĩu bởi gánh nặng của những dòng nước, (điều này) được đề cập đến. Sugato là bậc có lời nói khả ái (mañjubhāṇī), vì Ngài nói (gadatīti) rất hay (suṭṭhu), thực hiện (karonto) điều lợi ích (hitaṃ) và sự tăng trưởng (abhivuddhiṃ) một cách trọn vẹn (sahitaṃ, sampuṇṇaṃ); hoặc được gọi là Sugato vì Ngài, giống như các vị Phật quá khứ, đã từ bỏ các dục tham v.v... bằng sự xuất ly v.v..., đã đi đến, đã đoạn trừ tất cả phiền não cùng với tập khí bằng A-la-hán đạo, và đã đi đến (gato) thành phố Niết-bàn (nibbānapuraṃ) tốt đẹp (sobhanaṃ). Vị Đại ẩn sĩ ấy, do bản chất là tinh hoa được chắt lọc từ sự chín muồi của các ba-la-mật vô lượng của mình, (làm trang điểm) cho thế gian (lokaṃ), tức ba cõi (lokattayaṃ), hoặc nên hiểu là "thế gian cùng với (chúng sanh)", để trang điểm (alaṅkattuṃ, alaṃkaraṇāyāti). Đây là thể song vận bất ly khởi đầu bốn câu.

30. කමලං [Pg.54] පදුමං කං ජලං අලඞ්කත්තුං පඤ්චවිධපදුමසඤ්ඡන්නස්ස උදකස්ස රමණීයත්තා සජ්ජෙතුං හොති. අවනදො කාලෙ වුට්ඨිසම්පදාය සස්සසම්පදාදීනං කාරණත්තා ආරක්ඛං දෙන්තො වනදො මෙඝො අම්බරං ආකාසං අලඞ්කත්තුං ජලධාරභාරභරිතම්බරකුච්ඡියා දස්සනීයත්තා සජ්ජෙතුං හොති, සහිතං සම්පුණ්ණං හිතං අභිවුඩ්ඪිං කරං කරොන්තො සුගතො චිත්‍රකථී සුන්දරං නිබ්බානං ගතො වා සො සුගතො සො තථාගතො ලොකං ලොකත්තයං, සහිතං ලොකං වා අලඞ්කත්තුං චිත්‍රකථාදිකාරණෙහි තාදිසස්ස අඤ්ඤස්ස ච ලොකරාමණෙය්‍යස්සාභාවා සජ්ජෙතුං හොති. සබ්බපදත්ථානං සත්තාබ්‍යභිචාරිත්තා හොතීති ගම්මං. තතොයෙව සබ්බෙ පඨමන්තභවනක්‍රියාය යුජ්ජන්තීති වදන්ති. ඉදං අබ්‍යපෙතචතුක්කපාදාදියමකං.

30. Kamalaṃ là hoa sen (padumaṃ), làm trang điểm (alaṅkattuṃ) cho kaṃ tức là nước (jalaṃ), có nghĩa là để trang hoàng (sajjetuṃ) do vẻ mỹ lệ của nước được bao phủ bởi năm loại hoa sen. Avanado (vị vua), do là nguyên nhân của sự thành tựu mùa màng v.v... nhờ sự thành tựu của mưa đúng thời, nên ban cho sự bảo hộ. Vanado là đám mây (megho) làm trang điểm (alaṅkattuṃ) cho ambaraṃ tức là bầu trời (ākāsaṃ), có nghĩa là để trang hoàng (sajjetuṃ) do vẻ đáng chiêm ngưỡng của lòng bầu trời nặng trĩu bởi gánh nặng của những dòng nước. Sugato là bậc có tài thuyết pháp, thực hiện điều lợi ích và sự tăng trưởng một cách trọn vẹn; hoặc Sugato ấy, Như Lai ấy, đã đi đến Niết-bàn tốt đẹp, làm trang điểm cho thế gian, tức ba cõi, hoặc thế gian cùng với (chúng sanh), có nghĩa là để trang hoàng bằng các nguyên nhân như tài thuyết pháp v.v..., vì không có vẻ mỹ lệ nào khác của thế gian như vậy. Nên hiểu rằng có sự tồn tại không sai khác của ý nghĩa tất cả các từ. Do đó, họ nói rằng tất cả đều phù hợp với động từ "hoti". Đây là thể song vận bất ly khởi đầu bốn câu.

31.

31.

අබ්‍යපෙතාදියමක-ස්සෙසො ලෙසො නිදස්සිතො;

ඤෙය්‍යානි’මායෙව දිසා-ය’ඤ්ඤානි යමකානිපි.

Phần nhỏ này của thể song vận bất ly khởi đầu đã được chỉ ra; các thể song vận khác cũng nên được hiểu theo chính phương pháp này.

31. ඉච්චෙවමභිමතයමකෙ අබ්‍යපෙතපාදාදියමකස්ස දිසාමත්තං දස්සෙත්වා උපසංහරති ‘‘අබ්‍යපෙතෙ’’ච්චාදිනා. අබ්‍යපෙතස්ස අබ්‍යවහිතස්ස චතුන්නං පාදානං ආදො, ආදිභූතස්ස වා යමකස්ස එසො යථාවුත්තො ලෙසො කොචිදෙව භෙදො නිදස්සිතො විකප්පිතො. අපරානිපි කිං න විකප්පියන්තීතිචෙති ආහ ‘‘ඤෙය්‍යානි’’ච්චාදි. ඉමාය දිසාය ඉමිනා උපායෙන මග්ගෙනෙව අඤ්ඤානි වුත්තතො අපරානි දුතියපාදාදියමකතතියපාදාදියමකචතුත්ථපාදාදියමකාදීනි අබ්‍යපෙතානිපි පඨමදුතියපාදාදියමකපඨමතතියපාදාදියමකානිපි බ්‍යපෙතානි, පඨමචතුත්ථදුතියතතියපාදාදියමකාදීනිපි අබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතානි, තථා මජ්ඣන්තපාදයමකානි ඤෙය්‍යානි ජානිතබ්බානි, විඤ්ඤූනං තාදිසාය දිසාය දස්සිතත්තාති. තත්ථ ච –

31. Như vậy, trong chương Abhimatayamaka, sau khi chỉ ra sơ lược phương pháp của thể song vận bất ly khởi đầu câu, ngài kết luận bằng (câu kệ) bắt đầu bằng "abyapete". "Phần nhỏ" này, tức là một loại nào đó như đã nói, của thể song vận bất ly, không gián đoạn, ở đầu của bốn câu, hoặc của thể song vận khởi đầu, đã được chỉ ra, được phân loại. Để trả lời câu hỏi "Tại sao các thể khác không được phân loại?", ngài nói (câu) bắt đầu bằng "ñeyyāni". Theo phương pháp này, bằng phương tiện này, bằng con đường này, các thể khác ngoài những gì đã được nói, như các thể song vận bất ly khởi đầu câu thứ hai, khởi đầu câu thứ ba, khởi đầu câu thứ tư v.v...; các thể song vận ly khởi đầu câu thứ nhất và thứ hai, khởi đầu câu thứ nhất và thứ ba v.v...; các thể song vận bất ly và ly khởi đầu câu thứ nhất-thứ tư và thứ hai-thứ ba v.v...; cũng như các thể song vận ở giữa và cuối câu, nên được biết, nên được hiểu, vì phương pháp như vậy đã được chỉ ra cho những người có trí. Trong đó –

‘‘ගුණාගුණෙන [Pg.55] සහ තෙ, සාධවො’සාධවො ජනා;

විගාහන්තෙ සමං නාථ, චිත්තං චිත්තෙ කථං නු තෙ’’.

"Này Đấng Lãnh Đạo, những người thiện và bất thiện ấy, cùng với đức hạnh và vô hạnh của họ, làm sao lại đi vào một cách bình đẳng trong tâm của Ngài? Thật kỳ diệu thay!"

ඉච්චාදිනා දුතියපාදාදියමකාදීනි අබ්‍යපෙතානි,

Bằng (câu kệ) này v.v..., (là ví dụ cho) các thể song vận bất ly khởi đầu câu thứ hai v.v...,

‘‘පියෙන වචසා සබ්බෙ,පියෙන’ප්පියභාණිනො;

පාදානතෙ ජිනොකාසි,සො ධම්මො හන්තු වො’ප්පියං’’.

"Bằng lời nói ái ngữ, bằng lòng từ ái, Đấng Chiến Thắng đã khiến tất cả những người nói lời không ái ngữ phải cúi đầu dưới chân. Mong rằng Pháp ấy hãy diệt trừ điều không ưa thích của quý vị."

ඉච්චාදිනා පඨමදුතියපාදාදියමකාදීනි අබ්‍යපෙතානි,

Bằng (câu kệ) này v.v..., (là ví dụ cho) các thể song vận bất ly khởi đầu câu thứ nhất và thứ hai v.v...,

‘‘ස’මලං සමලං කත්තුං, සුචිරංසුචි රංජයෙ;

සුචිරං සුචිරංගං තං, ස’මලං සමලංභි යො’’.

"Ai có thể làm cho người có cấu uế trở nên có cấu uế, làm cho người không trong sạch hoan hỷ trong thời gian dài; người có thân thể trong sạch ấy trong thời gian dài, ai có thể đối mặt với người có cấu uế ấy."

ඉච්චාදිනා පඨමචතුත්ථදුතියතතියපාදාදියමකාදීනි අබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතානි,

Bằng (câu kệ) này v.v..., (là ví dụ cho) các thể song vận bất ly và ly khởi đầu câu thứ nhất-thứ tư và thứ hai-thứ ba v.v...,

‘‘මනොහර හර ක්ලෙසං, ජින චෙතොභවං මම;

නනු ත්වං පාරමීසාරා-මතභාවිතමොසධං’’.

"Hỡi Đấng Đoạt Tâm, hỡi Đấng Chiến Thắng, xin hãy loại trừ phiền não sinh ra từ tâm của con. Chẳng phải Ngài là liều thuốc bất tử được tu tập từ tinh hoa của các ba-la-mật hay sao?"

ඉච්චාදිනා මජ්ඣපාදයමකානි,

Bằng (câu kệ) này v.v..., (là ví dụ cho) các thể song vận ở giữa câu,

‘‘සාධුනා රංජය ජය-ද්ධනිනා’පූරයි මහිං;

යො තං ජිනවරං ධීර-මත්ථකාමොසි චෙ තුවං’’.

"Hãy làm hoan hỷ (vị ấy) bằng thiện hạnh. Bậc có tài sản là sự chiến thắng đã làm cho trái đất tràn đầy. Nếu ngươi mong muốn lợi ích từ bậc Trí tuệ, bậc Chiến Thắng Tối Thượng ấy."

ඉච්චාදිනා අන්තපාදයමකානි ජානිතබ්බානි.

Bằng (câu kệ) này v.v..., các thể song vận ở cuối câu nên được biết.

31. එවං අභිමතයමකෙන අබ්‍යපෙතයමකානමුපායාදීනි නිගමෙන්තො ආහ ‘‘අබ්‍යපෙති’’ච්චාදි. අබ්‍යපෙතාදියමකස්ස විසදිසවණ්ණෙහි අබ්‍යවහිතාදියමකස්ස, අබ්‍යපෙතපාදාදියමකස්ස වා එසො ලෙසො ‘‘සුජනි’’ච්චාදිකො අප්පකොදාහරණනයො නිදස්සිතො නිද්දිට්ඨො. අඤ්ඤානි යමකානිපි ඉමායෙව දිසාය ඉමිනා නයෙනෙව ඤෙය්‍යානි විඤ්ඤූහි ඤාතබ්බානි. ආදො යමකං, ආදිභූතං වා යමකං, අබ්‍යපෙතඤ්ච තං ආදියමකඤ්චාති වාක්‍යං. එවං දස්සිතෙන [Pg.56] ඉමිනා කමෙන අබ්‍යපෙතදුතියපාදාදියමකාදයො ඤාතබ්බාති අධිප්පායො.

31. Như vậy, khi kết thúc (phần) phương pháp v.v... của các thể song vận bất ly bằng chương Abhimatayamaka, ngài nói (câu kệ) bắt đầu bằng "abyapeti". Phần nhỏ này, tức là phương pháp ví dụ nhỏ bắt đầu bằng "sujani", của thể song vận bất ly khởi đầu, tức là thể song vận khởi đầu không bị gián đoạn bởi các âm khác nhau, hoặc của thể song vận bất ly khởi đầu câu, đã được chỉ ra, đã được trình bày. Các thể song vận khác cũng nên được những người có trí hiểu biết theo chính phương pháp này, theo chính cách thức này. Câu (giải thích) là: "song vận ở đầu", hoặc "song vận khởi đầu", và "nó là bất ly và là song vận khởi đầu". Ý nghĩa là: theo thứ tự đã được chỉ ra như vậy, các thể như song vận bất ly khởi đầu câu thứ hai v.v... nên được biết.

තත්ථ අබ්‍යපෙතදුතියපාදාදියමකමෙවං වෙදිතබ්බං –

Trong đó, thể song vận bất ly khởi đầu câu thứ hai nên được biết như sau –

ගුණාගුණෙන සහ තෙ, සාධවො’සාධවො ජනා;

විගාහන්තෙ සමං නාථ, චිත්තං චිත්තෙ කථං නු තෙ.

Này Đấng Lãnh Đạo, những người thiện và bất thiện ấy, cùng với đức hạnh và vô hạnh của họ, làm sao lại đi vào một cách bình đẳng trong tâm của Ngài? Thật kỳ diệu thay.

භො නාථ තෙ තුය්හං චිත්තෙ සාධවො අසාධවො තෙ ජනා ගුණාගුණෙන සකසකගුණෙන අගුණෙන ච සහ සමං එකජ්ඣං කථං නු විගාහන්තෙ, චිත්තං අච්ඡරියං සුජනදුජ්ජනෙසු සමමෙත්තා අච්ඡරියාති අධිප්පායො.

Này Đấng Lãnh Đạo, trong tâm của Ngài, những người thiện và bất thiện ấy, cùng với đức hạnh và vô hạnh của riêng họ, làm sao lại đi vào một cách bình đẳng, cùng một lúc? (Từ) cittaṃ có nghĩa là kỳ diệu, lạ lùng. Ý nghĩa là: lòng từ bình đẳng đối với người thiện và kẻ ác là điều kỳ diệu.

අබ්‍යපෙතපඨමදුතියපාදාදියමකමෙවං දට්ඨබ්බං –

Thể song vận bất ly khởi đầu câu thứ nhất và thứ hai nên được thấy như sau –

පියෙන වචසා සබ්බෙ, පියෙන’ප්පියභාණිනො;

පාදානතෙ ජිනොකාසි, සො ධම්මො හන්තු වො’ප්පීයං.

Bằng lời nói ái ngữ, bằng lòng từ ái, Đấng Chiến Thắng đã khiến tất cả những người nói lời không ái ngữ phải cúi đầu dưới chân. Mong rằng Pháp ấy hãy diệt trừ điều không ưa thích của quý vị.

ජිනො අප්පියභාණිනොපි සබ්බෙ ජනෙ පියෙන යෙන වචසා පාදානතෙ අකාසි, සො ධම්මො වො අප්පියං හන්තු. එත්ථ අපිසද්දපරියායස්ස පිසද්දස්ස ගහිතත්තා යතිභඞ්ගො නත්ථි.

Đấng Chiến Thắng đã khiến tất cả mọi người, ngay cả những người nói lời không ái ngữ, phải cúi đầu dưới chân bằng lời nói ái ngữ nào, mong rằng Pháp ấy hãy diệt trừ điều không ưa thích của quý vị. Ở đây, vì từ "pi", một từ đồng nghĩa với "api", đã được dùng, nên không có lỗi về nhịp điệu.

පඨමචතුත්ථදුතියතතියපාදාදිඅබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතයමකමෙවං දට්ඨබ්බං –

Phép trùng điệp không gián cách và có gián cách ở đầu câu thứ nhất và thứ tư, thứ hai và thứ ba nên được hiểu như sau –

ස’මලං සමලං කත්තුං, සුචිරංසුචි රංජයෙ;

සුචිරං සුචිරංගං තං, ස’මලං සමලංභි යොති.

Để làm cho người có cấu uế trở nên không cấu uế, hãy làm cho người trong sạch được hoan hỷ lâu dài; người ấy có thân thể trong sạch lâu dài, đã đạt được trạng thái không cấu uế, thật sự không cấu uế.

එත්ථ ‘‘සමලං සමලං, සුචිරං සුචිර’’න්ති විසදිසවණ්ණෙහි අබ්‍යවහිතත්තා අබ්‍යපෙතං, ‘‘සමලං සමල’’න්ති පුබ්බපරයුගළං ‘‘කත්තු’’මිති භින්නවණ්ණෙහි, ‘‘සුචිරං සුචිර’’න්ති පුබ්බපරයුගළං ‘‘ජයෙ’’ති භින්නවණ්ණෙහි ච බ්‍යවහිතත්තා බ්‍යපෙතඤ්ච හොති. සුචිරංසුචි සොභනරංසිනා උචි යුත්තො යො ජිනො සං [Pg.57] සන්තිං නිබ්බානං සමලංභි අලභි, අලං අච්චන්තං අතිසයෙන සුචිරංගං විසුද්ධදෙහං තං ජිනං සමලං ජල්ලිකාසඞ්ඛාතෙන, රාගාදිකුච්ඡිතසඞ්ඛාතෙන වා මලෙන සහිතං සං අත්තානං අලංකත්තුං නිම්මලං කත්වා සජ්ජෙතුං සුචිරං සුචිරකාලං රංජයෙ අත්තනි අභිරමාපෙය්‍ය.

Ở đây, ‘samalaṃ samalaṃ, suciraṃ sucira’ là không gián cách vì không bị ngăn cách bởi các âm khác nhau. Cặp trước và sau ‘samalaṃ samalaṃ’ bị ngăn cách bởi các âm khác nhau là ‘kattuṃ’, và cặp trước và sau ‘suciraṃ suciraṃ’ bị ngăn cách bởi các âm khác nhau là ‘jaye’, nên cũng là có gián cách. Vị chiến thắng nào, người được trang bị ánh sáng tốt đẹp, đã đạt được sự tịch tịnh là Niết-bàn, người ấy nên làm cho tự thân mình, vốn có cấu uế được gọi là bụi bẩn hoặc được gọi là các thứ đáng chê trách như tham ái v.v., trở nên không cấu uế, trang hoàng bằng cách làm cho trong sạch, và hãy làm cho hoan hỷ trong tự thân mình trong một thời gian dài đối với vị chiến thắng ấy, người có thân thể thanh tịnh một cách hoàn toàn, vượt trội.

පාදමජ්ඣයමකමෙවං දට්ඨබ්බං –

Phép trùng điệp ở giữa câu nên được hiểu như sau –

මනොහර හර ක්ලෙසං, ජින චෙතොභවං මම;

නනු ත්වං පාරමීසාරා-මතභාවිතමොසධන්ති.

Hỡi Đấng Đoạt Tâm, hãy trừ diệt phiền não, hỡi Đấng Chiến Thắng, (phiền não) sinh từ tâm của con; há chẳng phải Ngài là linh dược đã được tu tập bởi tinh túy của các pháp ba-la-mật bất tử sao.

මනොහර ජින මම චෙතොභවං ක්ලෙසං සන්තාපං හර අපනය, ත්වං පාරමීසාරාමතභාවිතං ඔසධං දිබ්බොසධං නනු.

Hỡi Đấng Đoạt Tâm, hỡi Đấng Chiến Thắng, hãy trừ diệt, hãy loại bỏ phiền não, sự thiêu đốt sinh từ tâm của con. Há chẳng phải Ngài là linh dược, là thần dược đã được tu tập bởi tinh túy của các pháp ba-la-mật bất tử sao.

පාදන්තයමකමෙවං දට්ඨබ්බං –

Phép trùng điệp ở cuối câu nên được hiểu như sau –

සාධුනා රංජය ජය-ද්ධනිනා’පූරයි මහිං;

යො තං ජිනවරං ධීර-මත්ථකාමොසි චෙ තුවන්ති.

Vị nào đã làm cho trái đất tràn đầy tiếng reo chiến thắng tốt đẹp, nếu ngươi, hỡi người hiền trí, là người mong cầu lợi ích, hãy làm cho vị chiến thắng tối thượng ấy hoan hỷ.

යො ජිනවරො සාධුනා ජයද්ධනිනා වෙනෙය්‍යජයඝොසෙන මහිං ආපූරයි, ධීරං තං ජිනවරං තුවං සප්පුරිස චෙ අත්ථකාමො අසි, රංජය අභිරමාපෙහි. ඉමිනා නිද්දිට්ඨයමකෙහෙව අවසෙසා තතියපාදාදියමකාදයො විඤ්ඤෙය්‍යා.

Vị chiến thắng tối thượng nào đã làm cho trái đất tràn đầy tiếng reo chiến thắng chúng sanh cần tế độ tốt đẹp, nếu ngươi, hỡi bậc thiện nhân, là người mong cầu lợi ích, hãy làm cho vị chiến thắng tối thượng, bậc hiền trí ấy hoan hỷ. Bằng những phép trùng điệp đã được chỉ ra này, các phép trùng điệp còn lại như trùng điệp ở đầu câu thứ ba v.v. nên được hiểu.

32.

32.

අච්චන්තබහවො තෙසං,භෙදා සම්භෙදයොනියො;

තත්ථාපි කෙචි සුකරා,කෙචි අච්චන්තදුක්කරා.

Các loại của chúng, có nguồn gốc từ sự pha trộn, thì vô cùng nhiều; trong đó, một số thì dễ làm, một số thì vô cùng khó làm.

32. කිං පන සාකල්ලෙන න විකප්පිතානීති ආහ ‘‘අච්චන්ති’’ච්චාදි. තෙසං විකප්පානං සම්භෙදො සඞ්කරො මිස්සත්තමුච්චාරණප්පකාරො යොනි පභවො යෙසං තෙ සම්භෙදයොනියො, භෙදා පකාරා අච්චන්තබහවො අතිසයෙන බහුලා යථාවුත්තනයෙන සම්භවන්ති, තත්ථාපි තෙසු විකප්පෙසුපි කෙචි විකප්පා සුඛෙන කරීයන්ති පයුජ්ජන්තීති [Pg.58] සුකරා, තබ්බිපරීතො ච කෙචි විකප්පා අච්චන්තදුක්කරා. ඉති ද්විධා සඞ්ගය්හන්ති, තෙසු සුකරානං කෙසඤ්චි අභිමතයමකානං මුඛමත්තං දස්සිතං. ඉදානි දුක්කරානං කෙසඤ්චි මුඛමත්තං න සබ්බමෙවං වෙදිතබ්බං.

32. Tại sao chúng không được phân loại một cách toàn diện? Ngài nói ‘accanti’ v.v. Các loại (bhedā) của những phân loại ấy (tesaṃ vikappānaṃ), có nguồn gốc (yoni pabhavo) từ sự pha trộn (sambhedo), sự hỗn hợp (saṅkaro), cách phát âm hỗn tạp (missattamuccāraṇappakāro), được gọi là sambhedayoniyo, thì vô cùng nhiều (accantabahavo), rất phong phú (atisayena bahulā) theo phương pháp đã nói. Trong những phân loại ấy, một số phân loại được thực hiện, được sử dụng một cách dễ dàng (sukhena karīyanti payujjantīti) nên gọi là dễ làm (sukarā), và ngược lại, một số phân loại thì vô cùng khó làm (accantadukkarā). Như vậy, chúng được tóm tắt thành hai loại. Trong số đó, phần mở đầu của một số phép trùng điệp được ưa thích thuộc loại dễ làm đã được trình bày. Bây giờ, phần mở đầu của một số loại khó làm, không phải tất cả, nên được biết như thế này.

සමුන්නතෙන තෙ සතා,කථං න තෙ න තෙ සියුං;

යතො නතෙනතෙපි’තො,සියුං න තෙ නතෙ සුභා.

Bởi sự cao thượng tốt đẹp của Ngài, làm sao những điều tốt đẹp ấy lại không có nơi những người không cúi đầu? Vì rằng, ngay cả nơi người cúi đầu và không cúi đầu, những điều tốt đẹp của Ngài vẫn có, thì nơi người cúi đầu, làm sao chúng lại không tốt đẹp?

ඉදං පාදචතුක්කමජ්ඣයමකමබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතමෙකරූපං දුක්කරං.

Đây là phép trùng điệp đồng dạng, không gián cách và có gián cách, ở giữa bốn câu, thuộc loại khó làm.

න භාසුරා තෙපි සුරා විභූසිතා,තථාසුරා භූරි සුරාපරාජිතා;

සභාසු රාජාපි තථා සුරාජිතො,යථා සුරාජන්ති සුරාවිනිස්සටා.

Ngay cả các vị trời được trang hoàng cũng không sáng chói, cũng như các a-tu-la bị chư thiên đánh bại nhiều lần; và vua trong các hội chúng cũng không được chiếu sáng tốt đẹp, như cách những người đã từ bỏ rượu bia chiếu sáng rực rỡ.

ඉදං චතුක්කපාදමජ්ඣයමකමෙකරූපබ්‍යපෙතං.

Đây là phép trùng điệp đồng dạng có gián cách ở giữa bốn câu.

32. සබ්බමිදමනුද්දිසිත්වා ලක්ඛණාතිදෙසෙන නිගමනං කිමත්ථමිච්චාසඞ්කායමාහ ‘‘අච්චන්තෙ’’ච්චාදි. තෙසං යමකානං සම්භෙදයොනියො පභෙදුප්පත්තිකාරණභූතා භෙදා උච්චාවචපකාරා අච්චන්තබහවො, තත්ථාපි තෙසුපි කෙචි යමකා සුකරා සුසාධියා, කෙචි අච්චන්තදුක්කරා අතිසයෙන දුස්සාධියා. සම්භෙදො යොනි යෙසන්ති විග්ගහො.

32. Sau khi đã không chỉ ra tất cả những điều này, tại sao lại kết luận bằng cách suy rộng đặc tính? Trước sự nghi ngờ này, ngài nói ‘accante’ v.v. Các loại (bhedā) của những phép trùng điệp ấy (tesaṃ yamakānaṃ), là nguyên nhân cho sự phát sinh các loại khác nhau (pabheduppattikāraṇabhūtā), có nguồn gốc từ sự pha trộn (sambhedayoniyo), thuộc nhiều loại cao thấp khác nhau (uccāvacapakārā), thì vô cùng nhiều (accantabahavo). Trong số đó, một số phép trùng điệp thì dễ làm (sukarā), dễ thực hiện (susādhiyā), một số thì vô cùng khó làm (accantadukkarā), cực kỳ khó thực hiện (atisayena dussādhiyā). Phân tích cú pháp là: ‘sự pha trộn là nguồn gốc của chúng’.

ඉහ සුකරස්ස උපදිසිතත්තා දුක්කරයමකපවෙසොපායමත්තමුපදිසීයතෙ –

Ở đây, vì loại dễ làm đã được chỉ dạy, nên chỉ phương pháp để đi vào phép trùng điệp khó làm được chỉ dạy –

‘‘මනං මනං සත්ථු දදෙය්‍ය චෙ යො,මනං මනං පීණයත’ස්ස සත්ථු;

මනං මනං තෙන දදෙය්‍ය චෙ න,මනං මනංප’ස්ස න සාධුපුජ්ජ’’න්ති.

Nếu người nào dâng tâm mình dù chỉ một chút cho Bậc Đạo Sư, tâm của Bậc Đạo Sư sẽ làm cho tâm người ấy hoan hỷ; do đó, nếu người ấy không dâng tâm mình, tâm của người ấy sẽ không được các bậc thiện nhân tôn kính dù chỉ một chút.

ඉදං පාදචතුක්කාදියමකමෙකරූපං අබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතං.

Đây là phép trùng điệp đồng dạng, không gián cách và có gián cách, ở đầu bốn câu.

යො [Pg.59] පුග්ගලො මනං අත්තනො චිත්තං සත්ථු ජිනස්ස මනං ඛණමත්තම්පි දදෙය්‍ය චෙ, සත්ථු මුනින්දස්ස මනං චිත්තං අස්ස පුග්ගලස්ස මනං චිත්තං පීණයති සම්පීණෙති, තෙන තස්මා මනං මනං චිත්තං චිත්තං දදෙය්‍ය චෙ න යදි නො දදෙය්‍ය, අස්ස පුග්ගලස්ස මනං චිත්තං මනංපි මුහුත්තම්පි සාධුපුජ්ජං සාධූහි පූජිතබ්බං න භවති.

Nếu người nào dâng tâm mình dù chỉ một chút cho Bậc Đạo Sư, tức Đấng Chiến Thắng, tâm của Bậc Đạo Sư, tức Đấng Tối Thắng trong các bậc ẩn sĩ, sẽ làm cho tâm của người ấy hoan hỷ, làm cho thỏa thích; do đó, nếu người ấy không dâng tâm mình, tâm của người ấy sẽ không được các bậc thiện nhân tôn kính dù chỉ trong chốc lát.

‘‘සමුන්නතෙන තෙ සතා,කථං න තෙ න තෙ සියුං;

යතො නතෙ’නතෙපි’තො,සියුං න තෙ නතෙ සුභා’’ති.

Bởi sự cao thượng tốt đẹp của Ngài, làm sao những điều tốt đẹp ấy lại không có nơi những người không cúi đầu? Vì rằng, ngay cả nơi người cúi đầu và không cúi đầu, những điều tốt đẹp của Ngài vẫn có, thì nơi người cúi đầu, làm sao chúng lại không tốt đẹp?

ඉදං පාදචතුක්කමජ්ඣයමකමෙකරූපමබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතං.

Đây là phép trùng điệp đồng dạng, không gián cách và có gián cách, ở giữa bốn câu.

යතො යෙන කාරණෙන තෙ තුය්හං සතා සොභනෙන සමුන්නතෙන සම්මා උන්නතෙන හෙතුනා නතෙපි අවනතෙපි අනතෙපි අනවනතෙපි තෙ තෙ සුභා තෙ තෙ සොභනා න න සියුං, භවන්තෙව, අතො තෙන කාරණෙන තෙ සුභා තෙ සොභනා නතෙ අවනතෙ කථං න සියුං, භවන්තෙව.

Vì rằng, bởi nguyên nhân cao thượng đúng đắn tốt đẹp của Ngài, ngay cả nơi những người cúi đầu và những người không cúi đầu, những điều tốt đẹp ấy của Ngài không phải là không có, chúng chắc chắn có; do đó, bởi nguyên nhân ấy, nơi những người cúi đầu, làm sao những điều tốt đẹp ấy lại không có? Chúng chắc chắn có.

‘‘ජිනං පණාමොනතසජ්ජනං ජනං,ගුණෙ නිවෙසෙන්තමසජ්ජනං’ජනං;

වෙනෙය්‍යනෙත්තෙ ගුණභාජනං ජනං,නමෙ මමෙන්තං ඛලු සජ්ජනංජන’’න්ති.

Con xin đảnh lễ Đấng Chiến Thắng, người làm cho chúng sanh, những bậc thiện nhân có ý muốn cúi đầu, an trú trong các đức hạnh, không biếng nhác, là thuốc nhỏ mắt cho mắt của chúng sanh cần tế độ, là vật chứa các đức hạnh, người thật sự xem các bậc thiện nhân là của mình.

ඉදං පාදචතුක්කන්තයමකමෙකරූපමබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතයමකං දුක්කරං.

Đây là phép trùng điệp đồng dạng, không gián cách và có gián cách, ở cuối bốn câu, thuộc loại khó làm.

පණාමොනතසජ්ජනං පණාමිතුකාමොනතසාධුජනවන්තං ජනං වෙනෙය්‍යජනං අසජ්ජ පමාදමකත්වා ගුණෙ සීලාදිගුණෙ නිවෙසෙන්තං නියොජෙන්තං වෙනෙය්‍යනෙත්තෙ අඤ්ජනං අඤ්ජනභූතං ගුණභාජනං ගුණානමාධාරභූතං සජ්ජනංජනං ඉමිනා කාරණෙන සාධුජනානං අඤ්ජනභූතං ජනං සාධුජනං ඛලු එකන්තෙන මමෙන්තං මමායන්තං නං ජිනං නමෙ නමාමි.

Con xin đảnh lễ Đấng Chiến Thắng, người làm cho chúng sanh, tức chúng sanh cần tế độ, những bậc thiện nhân có ý muốn cúi đầu, an trú, dấn thân vào các đức hạnh như giới v.v., không biếng nhác, tức không phóng dật; là thuốc nhỏ mắt, tức đã trở thành thuốc nhỏ mắt cho mắt của chúng sanh cần tế độ; là vật chứa các đức hạnh, tức đã trở thành nền tảng của các đức hạnh; người thật sự, chắc chắn xem các bậc thiện nhân là của mình, yêu quý họ, bởi vì ngài là thuốc nhỏ mắt cho các bậc thiện nhân, là bậc thiện nhân. Con xin đảnh lễ (vị ấy).

‘‘සාභාසු [Pg.60] සාභා භුවනෙ ජිනස්ස,සාභාය සා භාසතියෙව ජාතු;

සාභාය සා භාති න චෙ කථං න,සාභා සසාභානමතිච්ච භාතී’’ති.

“Giữa các hào quang trong thế gian, hào quang tốt đẹp của đấng Chiến Thắng, với hào quang ấy, hào quang đó chắc chắn luôn tỏa sáng. Với hào quang ấy, hào quang đó chiếu soi, nếu không thì làm sao lại không? Hào quang (của Ngài) chiếu rọi, vượt trên các hào quang của những vị có hào quang.”

ඉදං පාදචතුක්කාදියමකෙකරූපබ්‍යපෙතං.

Đây là loại điệp ngữ ở đầu bốn câu thơ, với hình thức không đồng nhất.

භුවනෙ සත්තලොකෙ සාභාසු විජ්ජමානාභාසු ජිනස්ස සාභා සොභනා ආභා සාභාය විජ්ජමානාය, සොභනාය වා ආභාය ආභාතො ජාතු එකන්තෙන භාසතියෙව දිප්පතෙව, සා ජිනාභා සාභාය විජ්ජමානාභාතො අධිකා හුත්වා චෙ න භාති යදි න භාසති, සසාභානං විජ්ජමානසොභනාභානං බ්‍රහ්මාදීනං සාභා සොභනාභායො අතිච්ච අතික්කම්ම කථං න භාති, භාසතියෙව.

Trong thế gian, tức là trong thế giới của chúng sanh, giữa các hào quang hiện hữu, hào quang tốt đẹp, ánh sáng xinh đẹp của đấng Chiến Thắng, được chiếu rọi bởi hào quang hiện hữu hoặc tốt đẹp ấy, chắc chắn, tuyệt đối luôn tỏa sáng, luôn rực rỡ. Hào quang của đấng Chiến Thắng ấy, sau khi đã trở nên vượt trội hơn hào quang hiện hữu, nếu không chiếu soi, nếu không tỏa sáng, thì làm sao lại không chiếu soi, sau khi đã vượt qua, đã hơn hẳn các hào quang tốt đẹp, các ánh sáng xinh đẹp của những vị có hào quang tốt đẹp hiện hữu như các vị Phạm thiên v.v...? (Hào quang ấy) chắc chắn tỏa sáng.

‘‘න භාසුරා තෙපි සුරා විභූසිතා,තථාසුරා භූරි සුරාපරාජිතා;

සභාසු රාජාපි තථා සුරාජිතො,යථා සුරාජන්ති සුරාවිනිස්සටා’’ති.

“Ngay cả các vị trời kia, dù được trang hoàng, cũng không rực rỡ; cũng vậy, nhiều vị a-tu-la bị rượu (surā) đánh bại (cũng không rực rỡ); trong các hội chúng, nhà vua dù được trang điểm lộng lẫy cũng không (rực rỡ), như cách những người đã từ bỏ rượu (surā) tỏa sáng tốt đẹp.”

ඉදං පාදචතුක්කමජ්ඣයමකෙකරූපබ්‍යපෙතං.

Đây là loại điệp ngữ ở giữa bốn câu thơ, với hình thức không đồng nhất.

සුරාවිනිස්සටා සුරාපානතො අපගතා ජනා යථා සුරාජන්ති, තථා විභූසිතා විසෙසෙන අලඞ්කතා තෙපි සුරා තෙ දෙවා අපි න භාසුරා සොභමානා න හොන්ති, තථා එවං සුරාපරාජිතා සුරාපානහෙතු පරාජිතභාවං පත්තා භූරි අසුරා බහවො වෙපචිත්තිආදයො අසුරාපි න භාසුරා න සොභන්ති, තථා එවං සුරාජිතො සුට්ඨු අලඞ්කතො රාජාපි සභාසු න භාසුරො.

‘Những người đã từ bỏ rượu’ là những người đã tránh xa việc uống rượu, họ tỏa sáng tốt đẹp như thế nào, thì các vị trời kia, dù được trang hoàng, được trang điểm đặc biệt, cũng không rực rỡ, không sáng chói như vậy. Tương tự như thế, ‘bị rượu đánh bại’ là đã đạt đến tình trạng bị đánh bại do nguyên nhân uống rượu; nhiều vị a-tu-la, đông đảo các vị a-tu-la như Vepacitti v.v... cũng không rực rỡ, không sáng chói. Tương tự như thế, ‘được trang điểm lộng lẫy’ là nhà vua được trang hoàng rất kỹ lưỡng cũng không rực rỡ trong các hội chúng.

‘‘ජිනාණත්තියං [Pg.61] යො’හිතාසා සිතාසා,අවස්සංව තෙ හොන්ත්‍ය’තාසා හතාසා;

අතො සබ්බපාපෙ සතාසා වතාසා,කරොන්තෙව සන්තිස්සිතා සාමිතාසා’’ති.

“Những ai đặt hy vọng vào lời giáo huấn của đấng Chiến Thắng, với hy vọng thanh tịnh, chắc chắn họ sẽ trở nên không sợ hãi, với ái dục đã được diệt trừ. Do đó, đối với mọi điều ác, họ có sự sợ hãi, có lòng mong muốn giới hạnh, và nương tựa vào sự tịch tịnh, họ thực hiện niềm hy vọng về sự làm chủ.”

ඉදං පාදචතුක්කන්තයමකමෙකරූපබ්‍යපෙතං.

Đây là loại điệp ngữ ở cuối bốn câu thơ, với hình thức không đồng nhất.

යෙ සප්පුරිසා ජිනාණත්තියං බුද්ධස්ස විනයපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතාණත්තියං ඔහිතාසා අවීතික්කමවසෙන පතිට්ඨිතආසා හොන්ති සිතාසා පරිසුද්ධාසා, තෙ සාධවො හතාසා අනුක්කමෙන හතතණ්හා අවස්සංව එකන්තෙනෙව අතාසා භයරහිතා යතො හොන්ති, අතො තස්මා සබ්බපාපෙ සබ්බාකුසලෙ සතාසා භයසහිතා වතාසාව නිරවජ්ජවතාභිලාසවන්තො සාධුජනා සන්තිස්සිතා සන්තිනිස්සිතායො සාමිතාසා සාමිභාවාසායො කරොන්තෙව.

Những bậc thiện nhân nào, trong lời giáo huấn của đấng Chiến Thắng, tức là lời giáo huấn được gọi là sự chế định giới luật của Đức Phật, là những người ‘đặt hy vọng’, tức là có hy vọng được thiết lập theo nghĩa không vi phạm, là những người có ‘hy vọng thanh tịnh’, tức là hy vọng đã được trong sạch; những bậc thiện nhân ấy, là những người ‘với ái dục đã được diệt trừ’, tức là với ái dục đã được tuần tự diệt trừ, bởi vì họ chắc chắn, tuyệt đối trở nên ‘không sợ hãi’, tức là không còn sợ hãi. Do đó, vì lý do ấy, đối với mọi điều ác, mọi điều bất thiện, họ là những người ‘có sự sợ hãi’, tức là cùng với sự sợ hãi; là những người ‘có lòng mong muốn giới hạnh’, tức là những người mong muốn một đời sống không thể chê trách; những bậc thiện nhân ấy, là những người ‘nương tựa vào sự tịch tịnh’, tức là những người nương nhờ vào sự tịch tịnh, họ thực hiện ‘niềm hy vọng về sự làm chủ’, tức là những hy vọng về trạng thái làm chủ.

33.

33.

යමකං තං පහෙළී ච, නෙකන්තමධුරානි’ති;

උපෙක්ඛියන්ති සබ්බානි, සිස්සඛෙදභයා මයා.

Điệp ngữ (yamaka) và câu đố (paheḷī) ấy, vì không hoàn toàn ngọt ngào, nên tất cả đều bị tôi bỏ qua vì sợ làm các học trò mệt mỏi.

33. නනු යමකං නාම කවීනං සාමත්ථියවිසෙසසූචකන්ති තත්ථ තං සොපයොගං, පහෙළිකා ච සොපයොගා කීළාවිනොදනෙ සම්බාධට්ඨානමන්තනෙ පරබ්‍යාමොහනෙ ච, තස්මා තත්ථ කථමුපෙක්ඛා භවතොති ආහ ‘‘යමක’’න්තිආදි. තං යථාවුත්තං යමකඤ්ච සුකරදුක්කරප්පභෙදං. පහෙළිකා පන පුබ්බාචරියෙහි සොළස නිද්දිට්ඨා සමාගතාවඤ්චිතාදිකා. තත්ථිදං ලක්ඛණං –

33. Hỏi rằng: Chẳng phải điệp ngữ (yamaka) là dấu hiệu cho thấy khả năng đặc biệt của các nhà thơ, do đó nó hữu ích sao? Và câu đố (paheḷikā) cũng hữu ích trong việc tiêu khiển khi vui chơi, trong việc mật đàm ở những nơi chật hẹp, và trong việc làm người khác bối rối. Vì vậy, làm sao có thể bỏ qua chúng? (Để trả lời), ngài đã nói: ‘Điệp ngữ’ v.v... Điệp ngữ đã được nói đến ấy có các loại dễ và khó. Còn về câu đố, các vị thầy xưa đã chỉ ra mười sáu loại, như là samāgatā, vañcitā v.v... Trong đó, đây là đặc điểm:

සමාගතා නාම සියා, ගුළ්හත්ථා පදසන්ධිනා;

වඤ්චිතාඤ්ඤත්ථ රුළ්හෙන, යත්ථ සද්දෙන වඤ්චනා.

Loại có tên là Samāgatā là loại có ý nghĩa được che giấu bởi sự nối kết các từ; loại Vañcitā là nơi có sự lừa dối bằng một từ ngữ đã được xác lập với một ý nghĩa khác.

උක්කන්තාතිබ්‍යවහිත-ප්පයොගා [Pg.62] මොහකාරිනී;

සියා පමුස්සිතා යස්සා, දුබ්බොධත්ථා පදාවලි.

(Ukkantā) là loại gây hoang mang do việc sử dụng (các từ) bị tách rời quá xa; loại có tên là Pamussitā là loại có chuỗi từ ngữ mang ý nghĩa khó hiểu.

සමානරූපා’මුඛ්‍යත්ථා-රොපාහිතපදා සියා;

ඵරුසා පච්චයාදීහි, ජාතසද්දා කථඤ්චිපි.

Loại Samānarūpā là loại có các từ được áp đặt một ý nghĩa không phải là nghĩa chính; loại Pharusā là loại có từ ngữ được tạo ra một cách nào đó (không đúng) bởi các tiếp vị ngữ v.v...

සඞ්ඛ්‍යාතා නාම සඞ්ඛ්‍යානං, යත්ථ බ්‍යාමොහකාරණං;

අඤ්ඤථා’භාසතෙ යත්ථ, වාක්‍යත්ථො සා පකප්පිතා.

Loại có tên là Saṅkhyātā là nơi mà con số là nguyên nhân gây hoang mang; nơi mà ý nghĩa của câu văn hiện ra một cách khác, đó là loại Pakappitā.

සා නාමන්තරිකා යස්සා, නාමෙ නානත්ථකප්පනා;

නිභූතා’වට්ඨිතඤ්ඤත්ථා, තුල්‍යත්ථසුතිහෙතුතො.

Đó là loại Nāmantarikā, trong đó có sự sắp đặt nhiều ý nghĩa khác nhau trong một danh từ; loại Nibhūtā là nơi một ý nghĩa khác được xác lập do nghe thấy một âm thanh có nghĩa tương tự.

සමානසද්දා සා ඉට්ඨ-සද්දපරියායසාධිතා;

සම්මුළ්හා මූළ්හතායෙව, නිද්දිට්ඨත්ථාපි සාධුකං.

Đó là loại Samānasaddā, được tạo ra thông qua các từ đồng nghĩa của một từ mong muốn; loại Sammuḷhā là loại (gây hoang mang) chỉ đơn thuần do sự nhầm lẫn, mặc dù ý nghĩa đã được chỉ ra rõ ràng.

යස්සා සම්බන්ධබාහුල්‍යා, නාමං සා පාරිහාරිකී;

එකච්ඡන්නා භවෙ බ්‍යඤ්ජා-ධෙය්‍යං නිස්සයගොපනා.

Loại có tên gọi do sự đa dạng của các mối liên hệ, đó là Pārihārikī; loại Ekacchannā là loại có sự che giấu nền tảng của hoặc là phần biểu đạt hoặc là phần nội dung.

සා භවෙ උභයච්ඡන්නා, යස්සා උභයගොපනා;

සංකිණ්ණා නාම සා යස්සා, නානාලක්ඛණසඞ්කරොති.

Đó là loại Ubhayacchannā, trong đó có sự che giấu cả hai (phần biểu đạt và nội dung); loại có tên là Saṃkiṇṇā là loại có sự pha trộn của nhiều đặc điểm khác nhau.

දොසත්තෙපි චෙසං සබ්බෙසං උක්කන්තාදීසු දොසභාවෙ නාරොපිතබ්බා. එසා හි ‘‘බහුගුණෙ පණමති’’ච්චාදිනා වාක්‍යසංකිණ්ණනාමෙන න වුත්තා, පකප්පිතා ච සංසයදොසපරිහාරෙන ‘‘යාතෙ දුතියං නිලය’’න්ති ආදිනා නිද්දිට්ඨා.

Mặc dù tất cả những loại này đều có lỗi, nhưng trạng thái lỗi lầm không nên bị áp đặt lên các loại như Ukkantā v.v... Vì loại này không được gọi là Vākyasaṃkiṇṇa (lỗi câu văn hỗn tạp) qua ví dụ như ‘bahuguṇe paṇamati’ v.v..., và loại Pakappitā, bằng cách tránh lỗi nghi ngờ, đã được chỉ ra qua ví dụ như ‘yāte dutiyaṃ nilayaṃ’ v.v...

‘‘පභවා’නතවිත්තිණ්ණා, තවා’ණා මහතී සති;

චිරාය ජයතං නාථ, පහුතඵලසාධනී’’ති.

“Mệnh lệnh của Ngài, là nguồn cội, vô biên, lan xa, thật vĩ đại; hỡi đấng Lãnh đạo, là phương tiện thành tựu quả lớn, mong Ngài chiến thắng dài lâu.”

අයං සමාගතා.

Đây là loại Samāgatā.

‘‘භද්දමෙවො’පසෙවෙය්‍ය, [Pg.63] විධූතමදකිබ්බිසං;

සම්පාපයෙ පුරං ඛෙමං, ස දන්තො’ත්තනිසෙවින’’න්ති.

“Nên gần gũi với người hiền thiện, người đã rũ bỏ say sưa và cấu uế; người ấy, đã được điều phục, sẽ đưa người phục vụ mình đến thành phố an ổn.”

අයං වඤ්චිතා.

Đây là loại Vañcitā.

පමුස්සිතාදයො තු ලක්ඛණානුසාරෙන, තත්ථොදාහරණානුසාරෙන ච වෙදිතබ්බා.

Còn các loại như Pamussitā v.v... thì nên được hiểu theo các đặc điểm và theo các ví dụ ở đó.

එවං පුබ්බාචරියෙහි පරිකප්පිතා පහෙළිකා චෙති එතානි සබ්බානි එකන්තෙන නියමෙන න මධුරානි අත්ථරසස්ස වා සද්දරසස්ස වා කස්සචි අභාවෙන අස්සාදිතබ්බානි න හොන්තීති ඉමිනා කාරණෙන සිස්සානමුප්පන්නො ඛෙදොයෙව භයං තතො තෙසං ඛෙදතො වා උප්පන්නභයතො මයා උපෙක්ඛියන්තීති සම්බන්ධනීයං.

Như vậy, các câu đố do các vị thầy xưa sáng tạo ra, tất cả những thứ này, một cách tuyệt đối và chắc chắn, không ngọt ngào, không đáng để thưởng thức do thiếu vắng bất kỳ hương vị nào của ý nghĩa hay hương vị của âm thanh. Vì lý do này, sự mệt mỏi phát sinh nơi các học trò chính là một nỗi sợ, do đó, từ sự mệt mỏi của họ hoặc từ nỗi sợ đã phát sinh, (chúng) bị tôi bỏ qua. (Câu này) nên được liên kết (với câu kệ trước).

33. එවං සුකරදුක්කරවසෙන දුවිධත්තං වත්වා කවීනං සාමත්ථියප්පකාසනෙ සප්පයොජනයමකානඤ්ච, කීළාවිනොදනෙ සම්බාධට්ඨානසම්මන්තනෙ පරබ්‍යාමොහනෙ චාති ඉමෙසු සප්පයොජනානඤ්ච පහෙළිකානමවචනෙ කාරණං නිද්දිසති ‘‘යමක’’මිච්චාදිනා. තං යමකං යථාවුත්තං සුකරදුක්කරාදිභෙදං යමකජාතඤ්ච පහෙළි ච පුබ්බාචරියෙහි නිද්දිට්ඨා සමාගභාදිකා පහෙළිකා ච ඉති ඉමානි සබ්බානි එකන්තමධුරානි න ඉති අස්සාදෙතබ්බස්ස අත්ථරසස්ස, සද්දරසස්ස වා නියමතො අභාවා එකන්තෙන අමධුරානි, ඉති ඉමිනා කාරණෙන ච සිස්සඛෙදභයා සිස්සානං අසහනසඞ්ඛාතාය අසහනෙන ජාතාය වා භීතියා ච මයා උපෙක්ඛීයන්ති. සිස්සානං ඛෙදොයෙව භයං, සිස්සඛෙදතො උප්පන්නං වා භයං, තතොති විග්ගහො.

33. Sau khi đã nói về hai phương diện dễ và khó như vậy, ngài chỉ ra lý do trong việc không đề cập đến các thể song vận (yamaka) hữu ích trong việc thể hiện năng lực của các thi sĩ, trong việc tiêu khiển vui đùa, trong việc bàn bạc bí mật ở những nơi chật hẹp, và trong việc làm cho người khác mê muội, và các câu đố (paheḷikā) hữu ích trong những trường hợp này, bằng câu bắt đầu với "yamakaṃ". Thể song vận ấy, tức là tập hợp các thể song vận có sự phân biệt dễ, khó, v.v... như đã nói, và câu đố, và câu đố samāgabhādikā được các vị cổ sư chỉ dạy, tất cả những điều này không phải là hoàn toàn ngọt ngào, vì không nhất thiết có vị của ý nghĩa (attharasa) hay vị của âm thanh (saddarasa) để thưởng thức, nên chúng hoàn toàn không ngọt ngào. Và vì lý do này, và vì sợ làm mệt mỏi các học trò, tức là nỗi sợ hãi được gọi là sự không kham nhẫn của các học trò hoặc sinh ra từ sự không kham nhẫn, nên chúng bị tôi bỏ qua. Sự mệt mỏi của các học trò chính là nỗi sợ, hoặc nỗi sợ phát sinh từ sự mệt mỏi của các học trò, do đó là cách phân tích cú pháp (vigraha).

එත්ථ පහෙළිකා එවං දට්ඨබ්බා –

Ở đây, các câu đố nên được hiểu như sau –

සමාගතා ච වඤ්චිතු-ක්කන්තා පමුස්සිතාපි ච;

සමානරූපා ඵරුසා, සඞ්ඛ්‍යාතා ච පකප්පිතා.

Samāgatā (hợp thể), vañcitā (đánh lừa), ukkantā (viễn cách), và cả pamussitā (mờ nghĩa); Samānarūpā (đồng dạng), pharusā (thô thiển), saṅkhyātā (số mục), và pakappitā (suy diễn).

අථොපි [Pg.64] නාමන්තරිකා, නිභූතා ච පහෙළිකා;

අථො සමානසද්දා ච, සම්මුළ්හා පාරිහාරිකී;

එකච්ඡන්නොභයච්ඡන්නා, සංකිණ්ණාති ච සොළසාති.

Lại nữa, nāmantarikā (dị danh), và nibhūtā (ẩn dụ) là các câu đố; lại nữa, samānasaddā (đồng âm), sammuḷhā (mê hoặc), pārihārikī (quanh co); ekacchannā (đơn ẩn), ubhayacchannā (song ẩn), và saṃkiṇṇā (hỗn hợp), như vậy là mười sáu loại.

තත්‍රිදං ලක්ඛණං –

Trong đó, đây là đặc điểm –

සමාගතා නාම සියා, ගුළ්හත්ථා පදසන්ධිනා;

වඤ්චිතාඤ්ඤත්ථ රුළ්හෙන, යත්ථ සද්දෙන වඤ්චනා.

Samāgatā là loại có ý nghĩa ẩn giấu qua sự liên kết các từ; Vañcitā là nơi có sự đánh lừa bằng một từ đã được xác lập với một ý nghĩa khác.

උක්කන්තාතිබ්‍යවහිත-ප්පයොගා මොහකාරිනී;

සියා පමුස්සිතා යස්සා, දුබ්බොධත්ථා පදාවලි.

Ukkantā gây ra sự mê muội do cách dùng từ ngữ quá cách xa nhau; Pamussitā là loại mà chuỗi từ ngữ của nó có ý nghĩa khó hiểu.

සමානරූපා’මුඛ්‍යත්ථා-රොපාහිතපදා සියා;

ඵරුසා පච්චයාදීහි, ජාතසද්දා කථඤ්චිපි.

Samānarūpā là loại có các từ được áp đặt với ý nghĩa không chính yếu; Pharusā là loại có các từ được tạo thành một cách nào đó bởi các hậu tố, v.v...

සඞ්ඛ්‍යාතා නාම සඞ්ඛ්‍යානං, යත්ථ බ්‍යාමොහකාරණං;

අඤ්ඤථා’භාසතෙ යත්ථ, වාක්‍යත්ථො සා පකප්පිතා.

Saṅkhyātā là loại mà trong đó con số là nguyên nhân gây mê muội; Pakappitā là loại mà trong đó ý nghĩa của câu văn lại hiện ra theo một cách khác.

සා නාමන්තරිකා යස්සා, නාමෙ නානත්ථකප්පනා;

නිභූතා’වට්ඨිතඤ්ඤත්ථා, තුල්‍යත්ථසුතිහෙතුතො.

Nāmantarikā là loại mà trong tên gọi của nó có sự suy diễn nhiều ý nghĩa khác nhau; Nibhūtā có một ý nghĩa khác được xác lập do nghe được một từ có nghĩa tương tự.

සමානසද්දා සා ඉට්ඨ-සද්දපරියායසාධිතා;

සම්මුළ්හා මූළ්හතායෙව, නිද්දිට්ඨත්ථාපි සාධුකං.

Samānasaddā là loại được tạo thành bởi các từ đồng nghĩa của từ mong muốn; Sammuḷhā là loại mà dù ý nghĩa đã được chỉ rõ ràng, vẫn chỉ nhằm mục đích gây mê muội.

යස්සා සම්බන්ධබාහුල්‍යා, නාමං සා පාරිහාරිකී;

එකච්ඡන්නා භවෙ බ්‍යඤ්ජා-ධෙය්‍යං නිස්සයගොපනා.

Pārihārikī là loại mà tên gọi của nó xuất phát từ sự phong phú của các mối liên hệ; Ekacchannā là sự che giấu vật chứa (nissaya) bằng cách biểu lộ vật được chứa (ādheyya).

සා භවෙ උභයච්ඡන්නා, යස්සා උභයගොපනා;

සංකිණ්ණා නාම සා යස්සා, නානාලක්ඛණසඞ්කරොති.

Ubhayacchannā là loại có sự che giấu cả hai; Saṃkiṇṇā là loại có sự pha trộn của nhiều đặc điểm khác nhau.

අයං පනෙත්ථ අත්ථො – පදසන්ධිනා පදානං සන්ධානතො ගුළ්හත්ථා අපාකටත්ථා සමාගතා නාම සියා. ගුළ්හත්ථාති පසිද්ධානුවාදෙන අපසිද්ධා සමාගතා විධීයතෙ. ඉතො පරම්පි අනුවාදානුවාද්‍යභාවො එවං වෙදිතබ්බො. යත්ථ පහෙළිකායං අඤ්ඤත්ථ රුළ්හෙන සද්දෙන අඤ්ඤස්මිං අත්ථෙ පසිද්ධෙන රුළ්හිසද්දෙන වඤ්චනා වඤ්චිතා නාම සියා.

Đây là ý nghĩa ở đây – do sự liên kết các từ (padasandhinā), tức là do sự nối kết các từ, nên có ý nghĩa ẩn giấu, ý nghĩa không rõ ràng, được gọi là samāgatā. Bằng cách nói "có ý nghĩa ẩn giấu", câu đố samāgatā, vốn không phổ biến, được quy định thông qua việc lặp lại điều đã phổ biến. Mối quan hệ giữa phần lặp lại và phần được lặp lại cũng nên được hiểu như vậy từ đây trở đi. Câu đố nào có sự đánh lừa bằng một từ ngữ quy ước, tức là một từ quy ước đã phổ biến với một ý nghĩa khác, thì được gọi là vañcitā.

අතිබ්‍යවහිතප්පයොගා [Pg.65] අතිසයෙන අන්තරිතපයුජ්ජමානපදයුත්තා තතොයෙව මොහකාරිනී සම්මොහකාරිකා පහෙළිකා උක්කන්තා නාම. යස්සා පහෙළිකාය පදාවලි පදපන්ති දුබ්බොධත්ථා දුරනුබොධාභිධෙය්‍යා, සා පමුස්සිතා නාම.

"Do cách dùng từ ngữ quá cách xa nhau" (atibyavahitappayogā) có nghĩa là được kết hợp với các từ được sử dụng cách nhau một khoảng rất xa, và chính vì lý do đó mà nó "gây ra sự mê muội" (mohakārinī), tức là làm cho mê mờ, câu đố đó được gọi là ukkantā. Câu đố nào có chuỗi từ ngữ, tức là hàng chữ, có ý nghĩa khó hiểu, tức là có nội dung khó lĩnh hội, thì được gọi là pamussitā.

අමුඛ්‍යත්ථාරොපාහිතපදා අප්පධානත්ථෙ මුඛ්‍යත්ථපකාසකසද්දානං කිඤ්චි සධම්මං නිස්සාය ආරොපනතො උපට්ඨිතපදයුත්තා සමානරූපා නාම සියා. පච්චයාදීහි පච්චයාදෙසාදීහි කථඤ්චිපි යෙන කෙනචි පකාරෙන ජාතසද්දා නිප්ඵන්නසද්දා ඵරුසා නාම.

"Có các từ được áp đặt với ý nghĩa không chính yếu" (amukhyatthāropāhitapadā) có nghĩa là được kết hợp với các từ được trình bày thông qua sự áp đặt, dựa vào một đặc tính tương tự nào đó của các từ biểu thị ý nghĩa chính yếu lên một ý nghĩa không chính yếu, được gọi là samānarūpā. "Bởi các hậu tố, v.v..." (paccayādīhi) tức là bởi các hậu tố, sự thay thế, v.v...; "được tạo thành một cách nào đó" (kathañcipi) tức là bằng bất kỳ cách thức nào; các từ được tạo ra, tức là các từ được hình thành, được gọi là pharusā.

යත්ථ යස්සං පහෙළිකායං සඞ්ඛ්‍යානං ගණනං වුත්තමපි බ්‍යාමොහකාරණං හොති, සා පහෙළිකා සඞ්ඛ්‍යාතා නාම සියා. යත්ථ යස්සං පහෙළිකායං වාක්‍යත්ථො සමුදායත්ථො අඤ්ඤථා අඤ්ඤෙන පකාරෙන ආභාසතෙ විඤ්ඤායතෙ, සා පකප්පිතා නාම.

Câu đố nào mà trong đó con số, tức là sự đếm, dù đã được nói ra, vẫn là nguyên nhân gây mê muội, câu đố đó được gọi là saṅkhyātā. Câu đố nào mà trong đó ý nghĩa của câu, tức là ý nghĩa tổng thể, lại hiện ra, tức là được hiểu, theo một cách khác, tức là theo một phương thức khác, thì được gọi là pakappitā.

යස්සා පහෙළිකාය නාමෙ පයුත්තාභිධානෙ නානත්ථකප්පනා විවිධාභිධෙය්‍යකප්පනා සම්භවති, සා පහෙළිකා නාමන්තරිකා නාම. තුල්‍යත්ථසුතිහෙතුතො සමානත්ථසද්දානං පයොගහෙතුයා අවට්ඨිතඤ්ඤත්ථා පතිට්ඨිතඅඤ්ඤත්ථා හොති, සා නිභූතා නාම.

Câu đố nào mà trong tên gọi của nó, tức là trong danh xưng được sử dụng, có thể có sự suy diễn nhiều ý nghĩa khác nhau, tức là sự suy diễn các nội dung đa dạng, câu đố đó được gọi là nāmantarikā. "Do nghe được từ có nghĩa tương tự" (tulyatthasutihetuto) tức là do nguyên nhân sử dụng các từ có nghĩa tương đồng, mà nó "có một ý nghĩa khác được xác lập" (avaṭṭhitaññatthā), tức là có một ý nghĩa khác được thiết lập, thì được gọi là nibhūtā.

යා පහෙළිකා ඉට්ඨසද්දපරියායසාධිතා ඉච්ඡිතත්ථසද්දස්ස වෙවචනෙහි නිප්ඵාදිතා හොති, සා සමානසද්දා නාම. සාධුකං නිද්දිට්ඨත්ථාපි දස්සිතඅත්ථයුත්තාපියා මූළ්හතායෙව සම්මොහභාවත්ථං එව භවති, සා සම්මුළ්හා නාම.

Câu đố nào được tạo thành bởi các từ đồng nghĩa của từ mong muốn, tức là được hình thành bởi các từ đồng nghĩa của từ có ý nghĩa được ước muốn, thì được gọi là samānasaddā. Câu đố nào, dù đã được kết hợp với ý nghĩa được chỉ ra rõ ràng, tức là dù đã được trình bày ý nghĩa, vẫn chỉ nhằm mục đích gây mê muội, tức là chỉ vì trạng thái mê mờ, thì được gọi là sammuḷhā.

යස්සා පහෙළිකාය විරචනෙ නාමං දස්සියමානං නාමං සම්බන්ධබාහුල්‍යා සම්බන්ධස්ස බහුලභාවතො භවති, සා පාරිහාරිකී නාම. යස්සා ආධෙය්‍යං බ්‍යඤ්ජ අභිබ්‍යඤ්ජිය පකාසෙත්වා [Pg.66] නිස්සයගොපනා ආධාරගුත්ති භවති, සා එකච්ඡන්නා නාම.

Câu đố nào mà trong cách cấu tạo, tên gọi, tức là tên gọi được trình bày, xuất phát từ sự phong phú của các mối liên hệ, tức là do trạng thái nhiều mối liên hệ, thì được gọi là pārihārikī. Câu đố nào mà sau khi biểu lộ, tức là sau khi làm hiển lộ và tỏ bày vật được chứa (ādheyya), lại có sự che giấu vật chứa (nissayagopanā), tức là sự bảo vệ vật làm nền tảng (ādhāra), thì được gọi là ekacchannā.

යස්සා පයොගෙ උභයගොපනා උභින්නමාධාරාධෙය්‍යානං ගොපනා භවති, සා උභයච්ඡන්නා නාම. යස්සා නානාලක්ඛණසඞ්කරො සමාගතාදිනානාවිධලක්ඛණානං සඞ්කරො හොති, සා සංකිණ්ණා නාම සියා.

Câu đố nào mà trong cách sử dụng có sự che giấu cả hai, tức là có sự che giấu cả vật làm nền tảng và vật được chứa, thì được gọi là ubhayacchannā. Câu đố nào có sự pha trộn của nhiều đặc điểm khác nhau, tức là có sự pha trộn của các đặc điểm đa dạng như samāgatā, v.v..., thì được gọi là saṃkiṇṇā.

ඉදානි සමාගතාදීනං ලක්ඛියං කමෙන එවං ඤාතබ්බං –

Bây giờ, các ví dụ của samāgatā, v.v... nên được biết theo thứ tự như sau –

‘‘පභවා’නතවිත්තිණ්ණා, තවා’ණා මහතී සතී;

චිරාය ජයතං නාථ, පහුතඵලසාධිනී’’ති.

"Hỡi Đấng Hộ Trì, mệnh lệnh vĩ đại của ngài, trải rộng đến những người cúi mình trước uy lực, và mang lại nhiều kết quả, xin hãy chiến thắng dài lâu."

අයං සමාගතා.

Đây là (ví dụ về) samāgatā.

නාථ තව පභවතො පට්ඨාය නතවිත්තිණ්ණා ඔණතවසෙන පත්ථටා, එවං සති නදී විය දිස්සති. පභව පකට්ඨත්ත සොභාවන්ත. භො නාථ තව තුය්හං මහතී සතී මහන්තී සමානා ආණා ආනතවිත්තිණ්ණා අත්තනි නතෙසු ජනෙසු පත්ථටා පහුතඵලසාධිනී බහුලත්ථනිප්ඵාදනී චිරාය චිරකාලං ජයතං උක්කංසභාවෙන පවත්තතු. එත්ථ පභවආනතඉතිසන්ධිනා අත්ථො ගුළ්හො.

Hỡi Đấng Hộ Trì, bắt đầu từ nguồn (pabhavato), trải rộng và uốn khúc (natavittiṇṇā), tức là lan rộng theo cách cúi xuống, khi như vậy, nó trông giống như một dòng sông. Pabhava có nghĩa là xuất sắc, huy hoàng. Hỡi Đấng Hộ Trì, mệnh lệnh (āṇā) vĩ đại (mahatī satī) của ngài, trải rộng (ānatavittiṇṇā) trên những người cúi mình trước ngài, mang lại nhiều kết quả (pahutaphalasādhinī), tức là tạo ra nhiều lợi ích, xin hãy chiến thắng (jayataṃ) dài lâu (cirāya), tức là hãy tồn tại một cách ưu việt. Ở đây, ý nghĩa bị ẩn giấu bởi sự liên kết (sandhi) của "pabhava" và "ānata".

‘‘භද්දමෙවො’පසෙවෙය්‍ය, විධූතමදකිබ්බිසං;

සම්පාපයෙ පුරං ඛෙමං, ස දන්තො’ත්තනිසෙවිත’’න්ති.

‘Nên gần gũi bậc hiền thiện, người đã rũ sạch kiêu mạn và cấu uế; người ấy, đã được điều phục, sẽ đưa người phục vụ mình đến thành phố an ổn.’

අයං වඤ්චිතා.

Đây là (lối nói) vañcitā (lừa dối).

විධූතමදකිබ්බිසං විනාසිතමදදොසං භද්දමෙව මන්දපිය – භද්දජාතිකෙසු හත්ථීසු භද්දජාතිකහත්ථිමෙව උපසෙවෙය්‍යාති වුත්තං විය දිස්සති. භද්දමෙව උත්තමපුරිසමෙව සෙවෙය්‍යාති අත්ථො. සෙවනං කිමත්ථන්ති චෙ? හත්ථිපක්ඛෙ දන්තො සික්ඛිතො සො හත්ථි අත්තනිසෙවිතං අත්තානං භජිතං ජනං ඛෙමං නිබ්භයං පුරං නගරං සම්පාපෙති. පුරිසපක්ඛෙ පන [Pg.67] දන්තො දමිතො සො අරියපුග්ගලො අත්තනිසෙවිතං අත්තානමුපසෙවිතං ජනං ඛෙමං නිද්දුක්ඛං පුරං නිබ්බානපුරං පාපෙති. එත්ථ කවිච්ඡිතඋත්තමත්ථතො අඤ්ඤෙන හත්ථිඅත්ථෙ රුළ්හෙන සද්දෙන වඤ්චනා නාම.

‘Vidhūtamadakibbisaṃ’ (rũ sạch kiêu mạn và cấu uế) có nghĩa là đã hủy diệt kiêu mạn và sân hận. ‘Bhaddameva’ (chỉ bậc hiền thiện) có nghĩa là đáng ưa thích. Dường như được nói rằng: ‘Trong các loài voi hiền thiện, chỉ nên gần gũi loài voi hiền thiện.’ Ý nghĩa là: ‘Chỉ nên gần gũi bậc thượng nhân hiền thiện.’ Nếu hỏi: ‘Việc gần gũi có mục đích gì?’ Về phương diện con voi, con voi ấy đã được điều phục, đã được huấn luyện, sẽ đưa người phục vụ nó, người gần gũi nó, đến thành phố an ổn, không sợ hãi. Còn về phương diện con người, bậc Thánh nhân ấy đã được điều phục, đã được chế ngự, sẽ đưa người phục vụ ngài, người gần gũi ngài, đến thành phố an ổn, không khổ đau, tức là thành Niết-bàn. Ở đây, do từ ngữ thông dụng với ý nghĩa về con voi khác với ý nghĩa cao thượng mà nhà thơ mong muốn, nên được gọi là (lối nói) lừa dối (vañcanā).

‘‘බහුගුණෙ පණමති, දුජ්ජනානංප්‍යයං ජනො;

හිතං පමුදිතො නිච්චං, සුගතං සමනුස්සර’’න්ති.

‘Người này đảnh lễ bậc nhiều công đức, và cũng (đảnh lễ) những kẻ ác; luôn hoan hỷ trong điều lợi ích, hãy tùy niệm bậc Thiện Thệ.’

අයං උක්කන්තා. ඉමස්සත්ථො උපරි ආගමිස්සති.

Đây là (lối nói) ukkantā (đảo lộn). Ý nghĩa của câu này sẽ được trình bày ở phần sau.

බ්‍යාකිණ්ණදොසත්තෙ සතිපි පහෙළිකාරුළ්හත්තා එසා ඉට්ඨා. වුත්තඤ්හි ‘‘පහෙළිකායමාරුළ්හා, න හි දුට්ඨා කිලිට්ඨතා’’ති. ඉහ සම්බන්ධීපදානං අට්ඨානට්ඨාපනෙන බ්‍යවහිතත්තං හොති.

Mặc dù có lỗi lộn xộn, (lối nói) này vẫn được chấp nhận vì nó thông dụng trong câu đố. Vì đã được nói rằng: ‘Khi được dùng trong câu đố, sự rối rắm không phải là lỗi.’ Ở đây, sự ngăn cách xảy ra do việc đặt các từ liên quan ở những vị trí không thích hợp.

‘‘මුඛඵුල්ලං ගිඞ්ගමකං, නියුරුග්ගත්ථනුන්නතං;

පටච්චරී වරං පොසො, භීරුයා ධාරයන්තියා’’ති.

‘Người đàn ông mặc y phục rách rưới là cao quý hơn người phụ nữ nhút nhát đang mang (đồ trang sức) mukhaphulla, giṅgamaka, niyura, uggatthana, và unnata.’

අයං පමුස්සිතා.

Đây là (lối nói) pamussitā (khó hiểu).

මුඛඵුල්ලං තිලකාදිං ගිඞ්ගමකං එවංනාමකං පසාධනං නියුරුග්ගත්ථනුන්නතං නියුරං වලයං, උග්ගත්ථනං පයොධරපටං, උන්නතං නලාටපටාදිකං, මුඛතො උන්නතාභරණඤ්ච ධාරයන්තියා භීරුයා ඉත්ථියා පටච්චරී ජිණ්ණවත්ථනිවාසී පොසො පුරිසො වරං උත්තමො. එත්ථ බහුපයොගරහිතෙහි සද්දෙහි රචිතත්තා අත්ථස්ස දුරවබොධතා.

‘Mukhaphullaṃ’ là dấu tilaka, v.v. ‘Giṅgamakaṃ’ là một loại trang sức có tên như vậy. ‘Niyuruggatthanunnataṃ’ (có nghĩa là) ‘niyuraṃ’ là vòng tay, ‘uggatthanaṃ’ là vải che ngực, ‘unnataṃ’ là vải trang trí trán, v.v., và đồ trang sức nổi bật trên mặt. (Hơn) người phụ nữ nhút nhát đang mang (những thứ này), người đàn ông ‘paṭaccarī’, tức là người mặc y phục cũ rách, là cao quý hơn. Ở đây, vì được cấu tạo bằng những từ ít được sử dụng, nên ý nghĩa khó hiểu.

‘‘නව’ග්ගරතනාන’ස්මිං, දිස්සන්ති රතනාකරෙ;

පුරිසානෙත්ථ අට්ඨන්නං, අට්ඨා’සාධාරණා’පර’’න්ති.

‘Trong mỏ báu này, chín báu vật tối thượng được thấy; ở đây, tám (báu vật) là không chung cho tám hạng người, (báu vật) còn lại (là chung).’

අයං සමානරූපා.

Đây là (lối nói) samānarūpā (tương tự).

අස්මිං රතනාකරෙ අග්ගරතනානි නව දිස්සන්ති, එත්ථ ඉමෙසු රතනෙසු අට්ඨ රතනානි අට්ඨන්නං පුරිසානං අසාධාරණානි, අපරං රතනං සාධාරණං. ඉමානි නව ලොකුත්තරානි චිත්තීකතාදිඅත්ථෙන ‘‘රතනානී’’ති ච තප්පභවො සම්මාසම්බුද්ධො [Pg.68]‘‘ආකරො’’ති ච කප්පිතොති අමුඛ්‍යත්ථෙසු රතනාදිසද්දානමාරොපනං හොති.

Trong mỏ báu này, chín báu vật tối thượng được thấy. Ở đây, trong những báu vật này, tám báu vật là không chung cho tám hạng người, báu vật còn lại là chung. Chín pháp siêu thế này, với ý nghĩa được trân trọng v.v., được gọi là ‘báu vật’, và bậc Chánh Đẳng Giác, nguồn gốc của chúng, được xem là ‘mỏ báu’. Như vậy, có sự áp đặt các từ như ‘báu vật’ vào những ý nghĩa không phải là nghĩa chính.

‘‘වින්දන්ති දෙවගන්ධබ්බා, හිමවන්තමහාතලෙ;

රසවන්තෙ සරෙ සත්ත, න නාගාපි උපොසථා’’ති.

‘Chư thiên và càn-thát-bà tìm thấy bảy hồ nước có vị ngon trên đỉnh núi Hy-mã-lạp, ngay cả những con rồng giữ ngày trai giới cũng không (tìm thấy).’

අයං ඵරුසා.

Đây là (lối nói) pharusā (thô ráp).

හිමවන්තමහාතලෙ හිමාලයස්ස මත්ථකෙ රසවන්තෙ සොදකෙ සත්ත සරෙ අනොතත්තාදිකෙ දෙවගන්ධබ්බා වින්දන්ති සෙවන්ති, උපොසථා නාගාපි න වින්දන්ති. අයමපරත්ථො. හිමවන්තමහාතලෙ චන්දරංසියුත්තෙ මහාපාසාදතලෙ දෙවගන්ධබ්බා කීළමානා ගන්ධබ්බා රසවන්තෙ මධුරගුණයුත්තෙ සත්ත සරෙ වීණාය ඡජ්ජාදිකෙ සත්ත සරෙ වින්දන්ති, නාගාපි අරියාපි උපොසථාපි උපවුත්ථාපි න වින්දන්ති නානුභවන්ති. එත්ථ දිබ්බන්තීති දෙවා. උපොසථො එතෙසමත්ථීති උපොසථාති විග්ගහො. ලක්ඛණක්කමතො පසිද්ධපචුරපයොගතො අඤ්ඤදත්ථා යෙන කෙනචි ලෙසෙන පච්චයාදීනං ජාතසද්දස්ස අත්ථිතා.

‘Himavantamahātale’ có nghĩa là trên đỉnh núi Hy-mã-lạp. Chư thiên và càn-thát-bà tìm thấy và thưởng thức bảy hồ nước ‘rasavante’ (có vị ngon), nước trong, như hồ Anotatta, v.v.; ngay cả những con rồng ‘uposathā’ (giữ ngày trai giới) cũng không tìm thấy. Đây là ý nghĩa khác: ‘Himavantamahātale’ có nghĩa là trên sân thượng của cung điện lớn được chiếu sáng bởi ánh trăng. Chư thiên và các nhạc công trời đang vui đùa thưởng thức bảy nốt nhạc ‘rasavante’ (có vị ngọt), có phẩm chất du dương, của đàn vina, như nốt chajja, v.v.; ngay cả những bậc Thánh (‘nāgā’), những người giữ ngày trai giới (‘uposathā’), những người đã sống đời phạm hạnh, cũng không tìm thấy, không trải nghiệm. Ở đây, ‘devā’ là những người vui chơi. Phân tích (từ ‘uposathā’) là: ‘Họ có ngày trai giới.’ (Lối nói này) có ý nghĩa khác với trật tự ngữ pháp và cách dùng phổ biến, nổi tiếng, do sự tồn tại của một từ được hình thành từ các hậu tố, v.v., theo một cách nào đó.

‘‘ගීතසද්දෙ සරා ද්වෙ ද්වෙ, ද්වෙ ඡජ්ජඤ්ඤත්‍ර ඡස්සරා;

පඤ්චවණ්ණං යථා චක්ඛු, ඡබ්බණ්ණා නාසිකා තථා’’ති.

‘Trong âm thanh của bài hát (gīta), có hai nguyên âm; trừ nốt chajja, có sáu nốt nhạc, mỗi nốt có hai (loại). Giống như mắt (cakkhu) có năm chữ cái, mũi (nāsikā) cũng vậy, có sáu chữ cái.’

අයං සඞ්ඛ්‍යාතා.

Đây là (lối nói) saṅkhyātā (liên quan đến số đếm).

ගීතසද්දෙ සරා ද්වෙ හොන්ති, ඡජ්ජ’ඤ්ඤත්‍ර ඡජ්ජතො අඤ්ඤත්‍ර ඡජ්ජං වජ්ජෙත්වා උසභො ගන්ධාරො මජ්ඣිමො පඤ්චමො ධෙවතො නිසාදොති. එත්ථ යුගළතො ද්වෙ ද්වෙ ඡස්සරා ඡසරවන්තො. යථා චක්ඛු පඤ්චවණ්ණං හොති, තථා එවං නාසිකා ඡබ්බණ්ණා හොති, ගීතසද්දෙ ඊකාරඅකාරසරද්වයසබ්භාවතො ච ඡජ්ජං ඨපෙත්වා උසභාදීසු සරානං තිවිධත්තා ච ‘‘චක්ඛූ’’ති සරබ්‍යඤ්ජනවසෙන පඤ්චවණ්ණානං සබ්භාවතො ච ‘‘නාසිකා’’ති ඡන්නං සබ්භාවතො ච එවං වුත්තං. එත්ථ වුත්තසඞ්ඛ්‍යාගීතාදිසද්දසන්නිට්ඨානතො සම්මොහකාරිනී හොති.

Trong từ ‘gīta’, có hai nguyên âm. ‘Chajjaññatra’ có nghĩa là trừ nốt chajja, (còn lại) là usabha, gandhāra, majjhima, pañcama, dhevata, và nisāda. Ở đây, sáu nốt nhạc này, theo từng cặp, có hai (loại). Giống như ‘cakkhu’ có năm chữ cái, ‘nāsikā’ cũng vậy, có sáu chữ cái. (Điều này) được nói như vậy là do sự tồn tại của hai nguyên âm ī và a trong từ ‘gīta’, do ba loại của các nốt nhạc như usabha, v.v., sau khi bỏ qua chajja, do sự tồn tại của năm chữ cái, bao gồm nguyên âm và phụ âm, trong từ ‘cakkhu’, và do sự tồn tại của sáu (chữ cái) trong từ ‘nāsikā’. Ở đây, (lối nói này) gây ra sự nhầm lẫn do sự kết hợp của các từ như ‘gīta’ với các con số đã nêu.

‘‘පාතු [Pg.69] වො උදිතො රාජා, සිරිමා රත්තමණ්ඩලො;

සකන්තිගහනක්ඛත්ත-සඞ්ඝයුත්තො සුලක්ඛණො’’ති.

‘Mong rằng vị vua nổi tiếng, có uy đức, có quốc độ trung thành, được hội chúng Sát-đế-lỵ rạng rỡ, đông đảo vây quanh, và có tướng tốt, sẽ hộ trì cho quý vị.’

අයං පකප්පිතා.

Đây là (lối nói) pakappitā (tưởng tượng).

සිරිමා සිරිමන්තො රත්තමණ්ඩලො අනුරත්තජනපදමණ්ඩලො, අනුරත්තඅමච්චමණ්ඩලො වා සකන්තිගහනක්ඛත්තසඞ්ඝයුත්තො සකස්ස අත්තනො අන්තෙ සමීපෙ ගහනෙහි අවිරළෙහි ඛත්තසඞ්ඝෙහි ඛත්තියසමූහෙහි යුත්තො සංයුත්තො සුලක්ඛණො පසත්ථපුරිසලක්ඛණො උදිතො පසිද්ධො රාජා නරින්දො වො තුම්හෙ පාතු රක්ඛතූති අයං අනධිප්පෙතත්ථො. සිරිමා ‘‘ලක්ඛියා වාසට්ඨානත්තා’’ති වුත්තත්තා සිරිමන්තො රත්තමණ්ඩලො උග්ගමනෙ රත්තමණ්ඩලො සකන්තිගහනක්ඛත්තසඞ්ඝයුත්තො කන්තිසහිතෙහි ගහනක්ඛත්තතාරගණෙහි යුත්තො සුලක්ඛණො සුට්ඨු සසලක්ඛණො උදිතො උග්ගතො රාජා චන්දො වො තුම්හෙ පාතූති උභයපක්ඛස්ස සාධාරණගුණගුණීපදපරිග්ගහෙන ඉධ වාක්‍යත්ථස්ස අඤ්ඤථා දිස්සමානතා හොති.

‘Sirimā’ là người có uy đức. ‘Rattamaṇḍalo’ là người có quốc độ trung thành, hoặc có hội đồng bộ trưởng trung thành. ‘Sakantigahanakkhattasaṅghayutto’ là người được kết hợp với các hội chúng Sát-đế-lỵ, các nhóm chiến binh, đông đảo, không thưa thớt, ở gần bên mình. ‘Sulakkhaṇo’ là người có tướng tốt của bậc vĩ nhân. Mong rằng vị vua ‘udito’ (nổi tiếng), vị chúa tể của loài người, sẽ hộ trì, bảo vệ quý vị. Đây là ý nghĩa không được chủ định. (Ý nghĩa được chủ định là:) ‘Sirimā’ là người có vẻ đẹp, vì được nói là ‘nơi ở của nữ thần sắc đẹp’. ‘Rattamaṇḍalo’ là có vầng sáng màu đỏ khi mọc lên. ‘Sakantigahanakkhattasaṅghayutto’ là được kết hợp với các nhóm sao, các chòm sao dày đặc, có ánh sáng rực rỡ. ‘Sulakkhaṇo’ là có dấu hiệu tốt, tức là dấu hiệu con thỏ. Mong rằng vị vua ‘udito’ (đã mọc), tức là mặt trăng, sẽ hộ trì quý vị. Ở đây, do việc sử dụng các từ chỉ phẩm chất và đối tượng có phẩm chất chung cho cả hai phương diện, nên ý nghĩa của câu văn có thể được hiểu theo cách khác.

‘‘වුච්චතා’දො ඉසිත්‍යෙ’කො, සුමහන්තොපකාරවා;

සනාතනො ච න ඉසි, න සඛා න සනාතනො’’ති.

‘Một người được gọi là vị ẩn sĩ, người có sự giúp đỡ rất lớn, và là vĩnh cửu; (nhưng) không phải là ẩn sĩ, không phải là bạn, không phải là vĩnh cửu.’

අයං නාමන්තරිකා.

Đây là (lối nói) nāmantarikā (ẩn tên).

එකො ආදො පුබ්බෙ ‘‘ඉසී’’ති වුච්චති, සුමහන්තොපකාරවා අතිමහන්තොපකාරසමන්නාගතො සනාතනො ච සස්සතො ච හොති, තථාපි න ඉසි ඉසි නාම න හොති, න සඛා මිත්තොපි න හොති, න සනාතනො සස්සතොපි න හොති, අයං ගම්‍යමානත්ථො. සුමහා අතිමහන්තො එකො ආදො නාමාදිම්හි ඉසීති වුච්චති, අන්තො මජ්ඣෙ පකාරවා ප-කාරෙන සමන්නාගතො, සනාතනො ච සස්සතො ච හොති, ඉසිපි නාම න හොති, මිත්තොපි න හොති, සො නාතනො තනඉති අක්ඛරද්වයරහිතො න [Pg.70] හොති. ආදිමජ්ඣානං වුත්තත්තා අන්තෙති ඤායති, ‘‘ඉසිපතනවිහාරො’’ති ගහෙතබ්බං. තත්ථ ඉසිපතනනාමෙන ඉසිආදීනං ගම්‍යමානත්ථත්තා නානත්ථකප්පනා හොති.

Một nguyên thủy trước tiên được gọi là ‘isi’, là người có sự giúp đỡ rất lớn, được phú cho sự giúp đỡ vô cùng lớn, là vĩnh cửu và thường hằng, tuy vậy không phải là vị tiên, không có tên là isi, không phải là bạn bè, cũng không phải là người thân, không phải là vĩnh cửu, cũng không phải là thường hằng, đây là ý nghĩa cần được hiểu. Một nguyên thủy rất lớn, vô cùng lớn, ở phần đầu được gọi là isi, bên trong, ở giữa, có sự giúp đỡ, được phú cho chữ ‘pa’, là vĩnh cửu và thường hằng, cũng không có tên là isi, cũng không phải là bạn bè, nātano ấy không phải là không có hai chữ ‘tana’. Vì phần đầu và phần giữa đã được nói đến, nên phần cuối được hiểu, cần được hiểu là ‘tu viện Isipatana’. Ở đó, do tên gọi Isipatana có ý nghĩa cần được hiểu về các vị tiên v.v..., nên có sự giải thích về nhiều ý nghĩa khác nhau.

‘‘ධාවන්තං උදයා අත්ථං, මුහුත්තං න නිවත්තති;

න චන්දමණ්ඩලං එතං, නාපි ආදිච්චමණ්ඩල’’න්ති.

‘Chạy từ lúc mọc cho đến lúc lặn, không quay trở lại dù chỉ một khoảnh khắc; đây không phải là vầng trăng, cũng không phải là vầng mặt trời’.

අයං නිභූතා.

Đây là (câu đố) ẩn dụ.

උදයා උදයතො පභුති අත්ථං යාව අත්ථං ධාවන්තං ජවන්තං මුහුත්තං මුහුත්තකාලං න නිවත්තති න පුනාවත්තති. එතං චන්දමණ්ඩලම්පි න හොති, ආදිච්චමණ්ඩලම්පි න හොති. උදයා පටිසන්ධිතො අත්ථං යාවචුති. ධාවන්තන්ති ආයුකිච්චතො ආයුචන්දාදීනමත්ථානං, තප්පකාසකසද්දානඤ්ච තුල්‍යත්තා එත්ථ පතිට්ඨිතචන්දාදිඅත්ථන්තරානං සම්භවො.

‘Từ lúc mọc’ nghĩa là kể từ lúc mọc cho đến lúc lặn, ‘đang chạy’ nghĩa là đang đi nhanh, ‘một khoảnh khắc’ nghĩa là trong một khoảng thời gian ngắn, ‘không quay trở lại’ nghĩa là không trở lại lần nữa. Đây cũng không phải là vầng trăng, cũng không phải là vầng mặt trời. ‘Từ lúc mọc’ là từ lúc tái sanh, ‘cho đến lúc lặn’ là cho đến khi chết. ‘Đang chạy’ là do phận sự của tuổi thọ; do sự tương đồng giữa các ý nghĩa của tuổi thọ, mặt trăng, v.v... và các từ ngữ biểu thị chúng, nên ở đây có thể có những ý nghĩa khác được thiết lập như mặt trăng, v.v...

‘‘දෙවිං කිත්තිමහීනාමං, කළාරත්ථව්හයං පුරිං;

හිත්වා න සරි සො ධීරො, කරොන්තොප්‍යු’ය්‍යමව්හය’’න්ති.

‘Vị hoàng hậu tên là Kittimahī, và thành phố tên là Kaḷārattha; từ bỏ (chúng), bậc trí tuệ ấy đã không nhớ đến, dù đang thực hiện điều gọi là nỗ lực’.

අයං සමානසද්දා.

Đây là (câu đố) đồng âm.

කිත්තිමහීනාමං කිත්තිමහීනං ද්වින්නං නාමෙන සමන්නාගතං දෙවිං අග්ගමහෙසිං කළාරත්ථව්හයං පුරිං කළාරඅත්ථානං ද්වින්නං නාමෙන සමන්නාගතං පුරිං නගරඤ්ච සො ධීරො හිත්වා පරිච්චජිත්වා උය්‍යමව්හයං උය්‍යමනාමෙන සමන්නාගතං කරොන්තො අපි න සරි සම්පත්තිං නානුසරි, යසොධරාදෙවිඤ්ච කපිලවත්ථුපුරිඤ්ච හිත්වා වීරියසඞ්ඛාතපධානං කරොන්තො මහාසත්තො සම්පත්තිං න සරි, එත්ථාභිමතයසොධරාදිසද්දානං පරියායෙහි කිත්තිමහීසද්දාදීහි රචිතතා.

Vị hoàng hậu có tên là Kittimahī, được phú cho hai tên là kitti và mahī, và thành phố có tên là Kaḷārattha, được phú cho hai tên là kaḷāra và attha; bậc trí tuệ ấy, sau khi từ bỏ, xả ly (chúng), dù đang thực hiện điều có tên là nỗ lực, đã không nhớ đến, không tưởng nhớ đến tài sản. (Nghĩa là:) Từ bỏ công chúa Yasodharā và thành Kapilavatthu, vị Đại Sát-đỏa trong khi đang thực hành sự tinh tấn được gọi là nỗ lực, đã không nhớ đến tài sản. Ở đây, các từ được ám chỉ như Yasodharā v.v... đã được cấu tạo bằng các từ đồng nghĩa như Kittimahī v.v...

‘‘චතුද්දිසාමුඛා බන්ධා, චත්තාරො සින්ධවා සයං;

පරිභුඤ්ජන්ති නික්ඛිත්තං, තිණං මජ්ඣෙ යථාසුඛ’’න්ති.

‘Bốn con ngựa, bị buộc quay mặt về bốn hướng, tự mình ăn cỏ được đặt ở giữa một cách tùy thích’.

අයං සම්මුළ්හා.

Đây là (câu đố) gây nhầm lẫn.

සින්ධවා [Pg.71] චත්තාරො අස්සා චතුද්දිසාමුඛා යථා චතුද්දිසාසම්මුඛා හොන්ති, තථා බන්ධා මජ්ඣෙ නික්ඛිත්තං තිණං සයං යථාසුඛං පරිභුඤ්ජන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං පිට්ඨිං කත්වා බන්ධා විය ඛායති, තෙ පන සම්මුඛං කත්වා බන්ධා හොන්ති. එත්ථ ‘‘චතුද්දිසාමුඛාබන්ධා’’ති නිද්දිට්ඨත්තා පිට්ඨිං කත්වා බන්ධාති සම්මුළ්හතා හොති.

Bốn con ngựa bị buộc theo cách quay mặt về bốn hướng, tự mình ăn cỏ được đặt ở giữa một cách tùy thích. Dường như chúng bị buộc quay lưng vào nhau, nhưng thực ra chúng bị buộc quay mặt vào nhau. Ở đây, vì được chỉ định là ‘bị buộc quay mặt về bốn hướng’, (nhưng lại được hiểu là) bị buộc quay lưng vào nhau, nên có sự nhầm lẫn.

‘‘ජනො ජීවනජානන්ද-කරබන්ධුස්ස භාසිතං;

සක්කරොන්තොව පප්පොති, පුඤ්ඤාරික්ඛයගොචරෙ’’ති.

‘Người nào tôn kính lời dạy của bậc Thân Quyến của đấng tạo niềm vui cho loài sinh từ nước, sẽ đạt đến cảnh giới của sự đoạn diệt kẻ thù của phước báu’.

අයං පාරිහාරිකී.

Đây là (câu đố) nói quanh.

ජීවනජානන්දකරබන්ධුස්ස ජීවනතො උදකතො ජාතානං පදුමානං ආනන්දකරස්ස සූරියස්ස බන්ධුස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස භාසිතං වචනං සක්කරොන්තො පූජෙන්තො ජනො පුඤ්ඤාරික්ඛයගොචරෙ පුඤ්ඤානං පටිපක්ඛත්තා පුඤ්ඤාරිසඞ්ඛාතානං අකුසලානං ඛයස්ස නිමිත්තභූතං නිබ්බානමාරම්මණං කත්වා උප්පන්නෙ මග්ගඵලෙ පප්පොති පාපුණාති. එත්ථ ජීවනජානං ආනන්දකරස්ස බන්ධුස්සෙති ච, පුඤ්ඤාරීනං ඛයනිමිත්තං ආරම්මණං කත්වා පවත්තෙති ච ඉමිනා බුද්ධො මග්ගඵලා ච පාරම්පරියෙන සම්බන්ධෙන වුත්තාති සම්බන්ධානං බාහුල්ලභාවො.

‘Của bậc Thân Quyến của đấng tạo niềm vui cho loài sinh từ nước’ nghĩa là của bậc Chánh Đẳng Giác, là bà con của mặt trời, đấng tạo ra niềm vui cho những hoa sen sinh ra từ nước. Người tôn kính, cúng dường lời dạy ấy, ‘trong cảnh giới của sự đoạn diệt kẻ thù của phước báu’ nghĩa là đạt được đạo và quả phát sinh khi lấy Niết-bàn làm đối tượng, vốn là dấu hiệu của sự đoạn diệt các bất thiện pháp được gọi là kẻ thù của phước báu vì chúng đối nghịch với phước báu. Ở đây, do (cách nói) ‘là bà con của đấng tạo niềm vui cho loài sinh từ nước’ và ‘diễn tiến bằng cách lấy dấu hiệu đoạn diệt kẻ thù của phước báu làm đối tượng’, nên đức Phật và đạo quả được nói đến qua một mối liên hệ gián tiếp, do đó có sự phong phú của các mối liên hệ.

‘‘න ගණ්හාති මහන්තම්පි, සද්දං න ච විභූසනං;

චතුප්පදස්ස කස්සාපි, කණ්ණොයං න කිලාඵලො’’ති.

‘Cái tai này của một loài bốn chân nào đó không nghe được âm thanh dù lớn, cũng không (nhận) đồ trang sức; chắc chắn nó không phải là vô ích’.

අයං එකච්ඡන්නා.

Đây là (câu đố) che giấu một (ý).

කස්සාපි චතුප්පදස්ස කණ්ණො මහන්තම්පි සද්දං න ගණ්හාති, ආරම්මණං න කරොති, විභූසනම්පි න ගණ්හාති. තථාපි අයං කණ්ණො අඵලො න කිල, සඵලතො නිප්ඵලො න හොති කිර. අස්සකණ්ණො රුක්ඛො. එත්ථ කණ්ණොති ආධෙය්‍යං කත්වා තදාධාරස්ස අවචනතො නිස්සයගුත්ති.

Cái tai của một loài bốn chân nào đó không nghe được âm thanh dù lớn, không lấy làm đối tượng, cũng không nhận đồ trang sức. Tuy vậy, cái tai này chắc chắn không phải là vô ích, quả thật không phải là không có kết quả. (Đó là) cây Assakaṇṇa (tai ngựa). Ở đây, do nói về ‘cái tai’ là vật được chứa đựng mà không nói về vật chứa đựng nó, nên đây là sự che giấu vật nương tựa.

‘‘අලඞ්කරොන්තො [Pg.72] භුවනං, සස්සිරිකො සදෙවකං;

කස්මිං සඤ්ජාතසංවද්ධො, කො කෙන නුපලිම්පතී’’ති.

‘Trang hoàng thế gian cùng với chư thiên, đầy vẻ huy hoàng; sinh ra và lớn lên trong cái gì, cái gì không bị cái gì làm cho ô nhiễm?’

අයං උභයච්ඡන්නා.

Đây là (câu đố) che giấu cả hai (ý).

සස්සිරිකො සදෙවකං භුවනං අලඞ්කරොන්තොති බුද්ධො විය ඛායති. භුවනං භුවනසඞ්ඛාතං කං ජලං සදා එව අලඞ්කරොන්තො සස්සිරිකො ලක්ඛියසමන්නාගතො කස්මිං ජලෙ සඤ්ජාතසංවද්ධො කො කතරො කෙන ජලෙන න උපලිම්පති න ලිම්පති. පදුමොති විසජ්ජනං. පදුමො හි පුංනපුංසකලිඞ්ගො. ඉහ ජලපදුමානං ද්වින්නම්පි ඡාදිතත්තා උභයච්ඡන්නා නාම.

Câu ‘trang hoàng thế gian cùng với chư thiên, đầy vẻ huy hoàng’ dường như nói về đức Phật. (Nhưng nghĩa là:) Luôn trang hoàng nước, tức là kaṃ, được gọi là bhuvana, đầy vẻ huy hoàng, được phú cho vẻ đẹp; sinh ra và lớn lên trong nước nào, cái gì không bị ô nhiễm, không bị vấy bẩn bởi nước ấy. Câu trả lời là: Hoa sen. Vì hoa sen (paduma) có cả giống đực và giống trung. Ở đây, vì cả hai thứ là nước và hoa sen đều bị che giấu, nên được gọi là che giấu cả hai.

‘‘ආදො සොයෙව යො අන්තෙ, මජ්ඣිමස්සාදි මජ්ඣිමො;

සිද්ධන්තාදීසු වත්තන්තං, අසඞ්ඛතපදං වදා’’ති.

‘Cái đầu cũng chính là cái cuối, cái đầu của phần giữa là phần giữa; hãy nói ra từ vô vi, vốn tồn tại trong các học thuyết v.v...’

අයං සංකිණ්ණා.

Đây là (câu đố) hỗn hợp.

අන්තෙ අවසානෙ යො හොති, ආදොපි සොයෙව හොති, මජ්ඣිමස්ස ආදිභූතො මජ්ඣිමො එව හොති, සිද්ධං නිප්ඵන්නං තාදීසු අරියෙසු වත්තන්තං අසඞ්ඛතපදං වද කථෙහීති අයමපරත්ථො. ආදො ආදිම්හි සොයෙව සකාරො එව අන්තෙ පරියොසානෙ යො යකාරොයෙව, මජ්ඣිමො මජ්ඣිමවණ්ණො මජ්ඣිමස්ස සද්දස්ස ආදි මකාරො, සිද්ධන්තාදීසු මතසමයකාලාදීසු වත්තන්තං වාචකභාවෙන පවත්තන්තං අසඞ්ඛතපදං සඞ්ඛතතො අඤ්ඤත්තා අසඞ්ඛතභූතං පඤ්ඤත්තිං වද කථෙහීති. සමයසද්දො හි නාමපඤ්ඤත්ති. එත්ථ සිද්ධන්තසද්දෙන ආදිසද්දස්ස සඞ්ගහිතත්තා තාදිඅත්ථො ලබ්භතීති අත්ථස්ස ගුළ්හතාය සමාගතාලක්ඛණෙන ච ‘‘සො’’ති ‘‘යො’’ති ‘‘අසඞ්ඛතපද’’න්ති අඤ්ඤත්ථරුළ්හසද්දෙන වඤ්චිතත්තා වඤ්චිතාලක්ඛණෙන ච සමයසද්දෙ නානත්ථකප්පනතො නාමන්තරිකාලක්ඛණෙන චාති තීහිපි ලක්ඛණෙහි මිස්සිතොති. සෙසෙසුපි සංකිණ්ණත්තං එවමෙව [Pg.73] වෙදිතබ්බං. තත්ථ තත්ථ වුත්තලක්ඛණානුසාරෙනෙව සමාගතාදීනං අන්වත්ථසඤ්ඤතා වෙදිතබ්බා.

Vị nào ở cuối cùng (ante avasāne), vị ấy cũng chính là ở ban đầu (ādopi soyeva hoti), phần giữa mà có phần đầu là chính phần giữa (majjhimassa ādibhūto majjhimo eva hoti). Hãy nói, hãy kể về từ ngữ vô vi (asaṅkhatapadaṃ) đã được thành tựu, đã được hoàn tất, hiện hành nơi các bậc Thánh như vậy (tādīsu ariyesu). Đây là một ý nghĩa khác. Ban đầu (ādo), ở lúc đầu (ādimhi), chính là chữ ‘sa’ (sakāro). Ở cuối cùng (ante), ở đoạn kết (pariyosāne), chính là chữ ‘ya’ (yakāroyeva). Phần giữa (majjhimo), mẫu tự ở giữa (majjhimavaṇṇo), là chữ ‘ma’ (makāro), đứng đầu của từ ‘majjhima’. Hãy nói, hãy kể về từ ngữ vô vi (asaṅkhatapadaṃ), tức là khái niệm (paññattiṃ) đã trở thành vô vi do khác biệt với pháp hữu vi (saṅkhatato aññattā), được vận hành như là một từ ngữ biểu thị trong các trường hợp như học thuyết (siddhanta), quan điểm (mata), thời điểm (samaya), thời gian (kāla), v.v. Thật vậy, từ ‘samaya’ là một danh chế định (nāmapaññatti). Ở đây, do từ ‘ādi’ được bao gồm bởi từ ‘siddhanta’, nên ý nghĩa ‘tādi’ (như vậy) được tiếp nhận. Do ý nghĩa bị che giấu, nên có đặc điểm của samāgata (ẩn ý). Và do bị đánh lừa bởi từ ngữ có quy ước ở nơi khác như ‘so’, ‘yo’, ‘asaṅkhatapadaṃ’, nên có đặc điểm của vañcita (đánh lừa). Và do sự gán ghép nhiều ý nghĩa cho từ ‘samaya’, nên có đặc điểm của nāmantarika (đồng âm dị nghĩa). Vì vậy, nó được gọi là hỗn hợp (misso) bởi cả ba đặc điểm này. Trong các trường hợp còn lại, sự phức tạp (saṃkiṇṇattaṃ) cũng nên được hiểu theo cách tương tự. Tên gọi tương ứng (anvatthasaññatā) của samāgata và các loại khác nên được hiểu theo các đặc điểm đã được nói đến ở từng nơi.

34.

34.

දෙසකාලකලාලොක-ඤායාගමවිරොධි යං;

තං විරොධිපදං චෙ’ත-මුදාහරණතො ඵුටං.

Điều gì mâu thuẫn với địa phương, thời gian, nghệ thuật, thế gian, lý luận, và thánh điển; đó là từ ngữ mâu thuẫn, và điều này rõ ràng qua các ví dụ.

34. ‘‘දෙසි’’ච්චාදි. දෙසො ථලජලදෙසාදි. කාලො රත්තින්දිවො. කලා නච්චගීතාදයො. ලොකො චරාචරභූතප්පවත්ති. ඤායො යුත්ති. ආගමො ඉධ බුද්ධවචනං. අඤ්ඤත්ථ තු සුතිධම්මසංහිතා, තෙ ච. තෙහි විරොධො අස්ස අත්ථීති දෙස…පෙ… විරොධි. යන්ති අනුවදිත්වා. තං විරොධිපදන්ති විධීයතෙ. එතඤ්ච පදං උදාහරණතො ලක්ඛියතො ඵුටං පාකටං. යතො ජලජාදීනං ථලාදීසු පාතුභාවාදි, රත්‍යාදීසු සම්භවන්තානං කුසුමාදීනං දිවාදීසු සම්භවො ච, ‘‘නච්චගීතාදිචතුසට්ඨියා කලාසු භින්නඡජ්ජො නාම සත්තසරො’’තිආදිනා කලාසත්ථාභිහිතලක්ඛණාතික්කමවිරොධො ච, ‘‘අග්ගිසීතලො, නිස්සාරො ඛදිරො’’තිආදිනා ලොකසීමාතික්කමො ච, වුත්තායපා’නරුප්පත්තසමුප්පත්තියා මිද්ධස්ස රූපභාවාපාදනාදිඤායවිරොධො ච, යථාසකමාගමෙන විරොධො ච සුඛෙන ච සක්කා පාකටත්තා විඤ්ඤාතුං, තතො සබ්බමෙතං නොදාහටන්ති අධිප්පායො.

34. Câu ‘Desi’ccādi’ (Mâu thuẫn với địa phương, v.v.). ‘Deso’ là địa phương trên cạn, dưới nước, v.v. ‘Kālo’ là đêm và ngày. ‘Kalā’ là vũ, nhạc, v.v. ‘Loko’ là sự diễn tiến của các chúng sanh động và bất động. ‘Ñāyo’ là lý luận. ‘Āgamo’ ở đây là lời dạy của Đức Phật. Ở nơi khác thì là các bộ sưu tập kinh điển và pháp luật. Có sự mâu thuẫn với những điều ấy, nên gọi là mâu thuẫn với địa phương... v.v. Sau khi lặp lại từ ‘yaṃ’ (điều gì), từ ‘taṃ virodhipadaṃ’ (đó là từ ngữ mâu thuẫn) được quy định. Và từ ngữ này thì rõ ràng, hiển nhiên từ ví dụ, từ đối tượng được minh họa. Bởi vì sự xuất hiện của các loài thủy sinh trên cạn, v.v., và sự xuất hiện vào ban ngày của các loài hoa nở vào ban đêm, v.v.; và sự mâu thuẫn do vi phạm đặc điểm được nêu trong các sách về nghệ thuật, chẳng hạn như ‘trong sáu mươi bốn nghệ thuật như vũ, nhạc, v.v., nốt thứ sáu bị biến đổi là một âm giai bảy nốt’; và sự vi phạm giới hạn của thế gian, chẳng hạn như ‘lửa thì lạnh, cây khadira thì không có lõi’; và sự mâu thuẫn với lý luận như việc quy kết trạng thái sắc pháp cho hôn trầm, vốn đã được nói là có sự sanh khởi không do nghiệp; và sự mâu thuẫn với thánh điển tương ứng, tất cả những điều này có thể được nhận biết một cách dễ dàng vì chúng quá rõ ràng. Do đó, chủ ý là không nêu ra tất cả những ví dụ này.

34. එවං යමකපහෙළිකානමදස්සනෙ කාරණං වත්වා ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන සම්පත්තවිරොධිදොසං ‘‘දෙසකාලි’’ච්චාදිනා වදති. යං පදං දෙසො ථලජලපබ්බතාදි. කාලො රත්තින්දිවො හෙමන්තාදිවසෙන තිවිධො, වසන්තාදිවසෙන ඡබ්බිධො. කලා නච්චගීතාදිචතුසට්ඨි. ලොකො ථාවරජඞ්ගමභූතපවත්තිසඞ්ඛාතො. ඤායො යුත්ති. ආගමො ඉහ බුද්ධවචනං, අඤ්ඤත්ථ පන සුතිධම්මසංහිතො ච. තෙහි විරොධො අස්ස අත්ථීති දෙස…පෙ… විරොධි. තං විරොධිපදං නාම. [Pg.74] එතං විරොධිපදං උදාහරණතො ලක්ඛියතො ඵුටං පරිබ්‍යත්තං. වස්සිකජාතිසුමනාදීනං ජලජාදිභාවො ච, පදුමකුමුදාදීනං ථලජාදිභාවො ච, රත්තිආදීසු ලබ්භමානානං කුමුදාදීනං දිවාදීසු සම්භවො ච, නච්චගීතාදිචතුසට්ඨියා කලාසු ‘‘ඡජ්ජො උසභො ගන්ධාරො මජ්ඣිමො පඤ්චමො ධෙවතො නිසාදො’’ති දස්සිතසත්තසරානමෙකදෙසස්ස ඡජ්ජස්ස භින්නසත්තසරො ඡජ්ජො නාමාති සමුදායවසෙන වොහාරකරණාදීහි සත්ථාගතතං, ලක්ඛණාතික්කමඤ්ච, ‘‘අග්ගි සීතලො, චන්දනං උණ්හං, ඛදිරරුක්ඛො නිස්සාරො, එරණ්ඩො සසාරො’’ ඉච්චාදිනා ලොකමරියාදාතික්කමො ච, මිද්ධස්ස අරූපභාවුපපත්තියා වුත්තායපි රූපභාවසාධනසදිසයුත්තිවිරොධිකථනඤ්ච, යථාසකමාගමමතික්කම්ම කථනඤ්චාති සබ්බෙසං විරුද්ධසභාවස්ස පාකටත්තා උදාහරණං න දස්සයිස්සාමාති අධිප්පායො. ඉමෙසමෙව දෙසාදිවිරොධීනමවිරුද්ධත්තං එත්ථෙව විරොධිපදදොසපරිහාරෙ ‘‘බොධිසත්තප්පභාවෙනා’’තිච්චාදිනා දිස්සති. දෙස…පෙ… ගමෙහි විරොධො, සො අස්ස අත්ථීති දෙස…පෙ… විරොධි. නින්දායං අයමස්සත්ථීති විවච්ඡිතා.

34. Như vậy, sau khi đã nói lý do không trình bày về song đối (yamaka) và câu đố (paheḷikā), bây giờ ngài nói về lỗi mâu thuẫn (virodhidosaṃ) đã đến theo thứ tự đề mục, bằng câu ‘desakāli’ccādinā’ (mâu thuẫn với địa phương, thời gian, v.v.). Từ ngữ nào mà ‘deso’ là địa phương trên cạn, dưới nước, trên núi, v.v. ‘Kālo’ là đêm và ngày; có ba loại theo mùa như mùa đông, v.v.; có sáu loại theo mùa như mùa xuân, v.v. ‘Kalā’ là sáu mươi bốn nghệ thuật như vũ, nhạc, v.v. ‘Loko’ được gọi là sự diễn tiến của các chúng sanh tĩnh và động. ‘Ñāyo’ là lý luận. ‘Āgamo’ ở đây là lời dạy của Đức Phật, còn ở nơi khác là các bộ sưu tập kinh điển và pháp luật. Có sự mâu thuẫn với những điều ấy, nên gọi là mâu thuẫn với địa phương... v.v. Đó được gọi là từ ngữ mâu thuẫn. Từ ngữ mâu thuẫn này thì rõ ràng, minh bạch từ ví dụ, từ đối tượng được minh họa. Việc các loài hoa như lài mùa mưa (vassikajātisumana) trở thành loài thủy sinh; việc các loài hoa như sen hồng (paduma), sen trắng (kumuda) trở thành loài trên cạn; việc các loài hoa súng (kumuda) vốn chỉ có vào ban đêm lại xuất hiện vào ban ngày; trong sáu mươi bốn nghệ thuật như vũ, nhạc, v.v., việc gọi một phần của bảy nốt nhạc đã được chỉ ra là ‘chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādo’ – tức là nốt chajja – bằng cách gọi chung là ‘nốt chajja là một âm giai bảy nốt bị biến đổi’, v.v., là sự vi phạm quy tắc và đặc điểm của khoa học; việc vi phạm quy ước của thế gian qua các câu như ‘lửa thì lạnh, gỗ chiên-đàn thì nóng, cây khadira không có lõi, cây thầu dầu có lõi’; việc nói những điều mâu thuẫn với lý luận tương tự như việc chứng minh trạng thái sắc pháp cho hôn trầm, mặc dù đã được nói là nó có sự sanh khởi không do nghiệp; và việc nói năng vi phạm thánh điển tương ứng – vì bản chất mâu thuẫn của tất cả những điều này là rõ ràng, nên chủ ý là sẽ không đưa ra ví dụ. Tính không mâu thuẫn của chính những mâu thuẫn với địa phương, v.v. này được thấy ngay tại đây, trong phần giải trừ lỗi từ ngữ mâu thuẫn, bằng câu ‘bodhisattappabhāvenā’ (do uy lực của Bồ-tát), v.v. Có sự mâu thuẫn với địa phương... v.v., nên gọi là mâu thuẫn với địa phương... v.v. Ở đây, ý muốn nói là theo nghĩa chê bai.

35.

35.

ය’දප්පතීත’මානීය, වත්තබ්බං නෙය්‍යමාහු තං;

යථා සබ්බාපි ධවලා, දිසා රොචන්ති රත්තියං.

Điều gì không được hiểu rõ, phải suy diễn mới nói được, họ gọi đó là từ ngữ cần suy diễn (neyya). Ví như: ‘Tất cả các phương, trắng ngần, chiếu sáng trong đêm’.

35. ‘‘ය’’මිච්චාදි. අප්පතීතං සද්දතො, අත්ථතො වා අනධිගතං නහ්‍යඤ්ඤථාවගමො ගන්ථන්තරාභාවතො. වක්ඛති හි ‘‘දුල්ලභාවගතී සද්ද-සාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී’’ති. යං කිඤ්චි පදං සමානීය ආනෙත්වා වත්තබ්බං, තං නෙය්‍යමාහු. යථෙත්‍යුදාහරති. සබ්බාපි සකලාපි දිසා පුබ්බදිසාදයො දස දිසා රත්තියං රජන්‍යං ධවලා උජ්ජලා රොචන්ති දිප්පන්තීති එත්තකෙ නිද්දිට්ඨෙ චන්දමරීචිනො එත්ථ නෙය්‍යත්තං.

35. Câu ‘Yaṃ’iccādi (Điều gì, v.v.). ‘Appatītaṃ’ (không được hiểu rõ) là không nắm bắt được, hoặc về từ ngữ, hoặc về ý nghĩa, vì không có cách hiểu nào khác do không có văn bản khác. Thật vậy, sẽ được nói rằng: ‘Sự liễu giải khó đạt được, vượt qua khả năng của từ ngữ’. Bất cứ từ ngữ nào phải được nói ra bằng cách mang đến, dẫn đến (ý nghĩa từ nơi khác), họ gọi đó là từ ngữ cần suy diễn (neyya). Bằng từ ‘yathā’ (ví như), ngài nêu ví dụ. ‘Sabbāpi’ (tất cả), tức là toàn bộ các phương, mười phương bắt đầu từ phương đông, ‘rattiyaṃ’ (trong đêm), tức là vào ban đêm, ‘dhavalā’ (trắng ngần), tức là rực rỡ, ‘rocanti’ (chiếu sáng), tức là tỏa sáng. Khi chỉ nói đến chừng ấy, việc ở đây phải suy diễn ra là ‘ánh trăng’ (candamarīcino) chính là tính chất cần suy diễn (neyyattaṃ).

35. ඉදානි නෙය්‍යදොසමුදාහරති ‘‘ය’’මිච්චාදිනා. යං පදං අප්පතීතං පදන්තරෙන, තෙනාභිහිතත්ථෙන වා ‘‘ඉමස්සත්ථොය’’මිති [Pg.75] අවිඤ්ඤාතං ආනීය වත්තබ්බං, තතොයෙව පදන්තරමානීය වත්තබ්බං හොති, තං නෙය්‍යමාහු ‘‘නෙය්‍යදොසො’’ති පොරාණා ආහු. යථා තත්ථොදාහරණමීදිසං ‘‘සබ්බාපි ධවලා දිසා රොචන්ති රත්තිය’’න්ති. සබ්බාපි දිසා පුබ්බදක්ඛිණාදයො දස දිසා ධවලා සෙතා රත්තියං රජන්‍යං රොචන්ති දිප්පන්ති. එත්ථ දිසාය විසෙසනං ධවලගුණං කෙලාසකූටසුධාභිත්තිචන්දරංසිආදීසු කුතො සඤ්ජාතමිති අනිච්ඡිතත්තා අඤ්ඤනිවත්තනත්ථං චන්දකිරණාදිවාචකපදං ආනෙත්වා ධවලතා ඉමිනෙති වත්තබ්බත්තා ධවල පදං නෙය්‍යදොසෙන දුට්ඨං හොති. පතීතං විඤ්ඤාතං, න පතීතං අප්පතීතං. එත්ථ අකාරො පසජ්ජපටිසෙධෙ.

35. Bây giờ, ngài nêu lên ví dụ về lỗi neyya (lỗi suy diễn) bằng câu bắt đầu với "yaṃ". Từ nào không được hiểu rõ qua một từ khác, hoặc qua ý nghĩa được biểu thị bởi nó, mà không biết được rằng "đây là ý nghĩa của nó", thì phải được giải thích bằng cách đem đến một từ khác. Do đó, cần phải đem đến một từ khác để giải thích. Các bậc cổ nhân gọi đó là neyya, và họ nói rằng đó là "lỗi neyya". Ví dụ về điều đó như sau: "Tất cả các phương đều trắng xóa, chiếu sáng trong đêm". Tất cả các phương, tức mười phương bắt đầu từ phương đông, phương nam v.v..., có màu trắng, chiếu sáng, rực rỡ trong đêm. Ở đây, tính từ "trắng" là đặc tính của phương hướng, nhưng vì không xác định được nó phát sinh từ đâu trong số các thứ như đỉnh núi Kelāsa, vách tường vôi trắng, ánh trăng v.v..., nên để loại trừ các khả năng khác, cần phải đem đến một từ chỉ ánh trăng v.v... và nói rằng "sự trắng xóa này là do cái này". Do đó, từ "dhavala" (trắng) bị lỗi neyya. "Patītaṃ" có nghĩa là được biết, "na patītaṃ" là "appatītaṃ" (không được biết). Ở đây, tiếp đầu ngữ "a" có nghĩa là phủ định trực tiếp.

36.

36.

නෙදිසං බහු මඤ්ඤන්ති, සබ්බෙ සබ්බත්ථ විඤ්ඤුනො;

දුල්ලභා’වගතී සද්ද-සාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී.

Các bậc hiền trí ở khắp mọi nơi đều không xem trọng (lối văn) như vậy. Sự thấu hiểu mà vượt qua năng lực của từ ngữ và quy luật thì khó đạt được.

36. අප්පතීතං නිච්ඡන්ති විඤ්ඤූති දස්සෙතුමාහ ‘‘නෙ’’තිආදි. ඊදිසං අනන්තරෙ වුත්තප්පකාරං නෙය්‍යං සබ්බෙපි විඤ්ඤුනො ඤෙය්‍යවිදූ සබ්බත්ථ ගජ්ජාදිකෙ න බහු මඤ්ඤන්ති න සම්භාවෙන්ති නප්පයුජ්ජන්ති. කිං න බහුමඤ්ඤන්තීති චෙ ආහ ‘‘දුල්ලභා’’තිආදි. තථා හි අවගතී අත්ථාවගමො සද්දං වාචකං, සාමත්ථියඤ්ච ඤායං විලඞ්ඝයති චජති අනුපදස්සනතොති සද්දසාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී දුල්ලභා න ලභ්‍යතෙ. ඤායොපත්ථො වා සද්දොපත්ථො වා යොත්ථො න හොති. සො නප්පතීයතෙ යථා මනසි අවට්ඨිතමත්තෙනාති අත්ථො. තස්මා සද්දතො, අත්ථතො වා පතීතබ්බමනෙය්‍යං, තබ්බිපරීතං නෙය්‍යන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං.

36. Để chỉ ra rằng các bậc hiền trí không mong muốn điều không được hiểu rõ, ngài nói "ne" v.v... Tất cả các bậc hiền trí, những người biết những gì cần biết, ở khắp mọi nơi, trong văn xuôi v.v..., đều không xem trọng, không tôn vinh, không sử dụng loại văn neyya (suy diễn) như đã được nói đến ngay trước đó. Nếu hỏi: "Tại sao họ không xem trọng?", ngài nói "dullabhā" v.v... Thật vậy, sự liễu giải, tức sự thấu hiểu ý nghĩa, mà nó vượt qua, từ bỏ, không tuân theo từ ngữ (là cái biểu thị) và quy luật (là năng lực của từ ngữ), thì được gọi là "saddasāmatthiyavilaṅghinī" (vượt ngoài năng lực của từ ngữ). Nó khó đạt được, không thể đạt được. Ý nghĩa nào không dựa trên quy luật hay không dựa trên từ ngữ, thì ý nghĩa đó không được hiểu rõ chỉ bằng việc nó tồn tại trong tâm trí (của tác giả). Đó là ý nghĩa. Do đó, điều cần được hiểu từ từ ngữ hoặc từ ý nghĩa là aneyya (không cần suy diễn); điều ngược lại với nó nên được biết là neyya (cần suy diễn).

36. ඉමං අප්පතීතපදං විඤ්ඤූහි නාභිමතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නෙදිස’’මිච්චාදි. ඊදිසං යථාවුත්තප්පකාරං නෙය්‍යං සබ්බෙ විඤ්ඤුනො සබ්බත්ථ ගජ්ජපජ්ජාදිකෙ න බහු මඤ්ඤන්ති න සම්භාවෙන්ති නප්පයොජෙන්ති. අවගතී අත්ථාවබොධො සද්දසාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී [Pg.76] සද්දසඞ්ඛාතවාචකඤ්ච සාමත්ථියසඞ්ඛාතඤායඤ්ච අතික්කම්ම පවත්තිනී දුල්ලභා තාදිසපයොගාභාවතො දුල්ලභා හොති. යො අත්ථො සද්දාගතො, ඤායාගතො වා න හොති, සො කත්තුනො මනසි පතිට්ඨිතමත්තෙන පතීතො න හොතීති තං පදං නෙය්‍යදොසමිති සබ්බෙ කවිනො පරිහරන්තීති අධිප්පායො. බහුමානං කරොන්තීති වාක්‍යෙ බහුමඤ්ඤන්තීති නාමධාතු. සද්දසාමත්ථියං විලඞ්ඝයති සීලෙනාති සද්දසාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී.

36. Để chỉ ra rằng từ ngữ không được hiểu rõ này không được các bậc hiền trí chấp thuận, ngài nói "nedisaṃ" v.v... Tất cả các bậc hiền trí ở khắp mọi nơi, trong văn xuôi, văn vần v.v..., đều không xem trọng, không tôn vinh, không sử dụng loại văn neyya như đã được mô tả. Sự liễu giải, tức sự thấu hiểu ý nghĩa, mà nó diễn tiến bằng cách vượt qua cái biểu thị được gọi là "từ ngữ" và quy luật được gọi là "năng lực", thì được gọi là "saddasāmatthiyavilaṅghinī". Nó khó đạt được vì không có cách dùng như vậy. Ý nghĩa nào không đến từ từ ngữ hay không đến từ quy luật, thì ý nghĩa đó không được hiểu rõ chỉ bằng việc nó được thiết lập trong tâm trí của tác giả. Do đó, tất cả các nhà thơ đều tránh từ ngữ đó vì nó có lỗi neyya. Đây là chủ ý. Trong câu "bahumānaṃ karonti" (họ thể hiện sự kính trọng lớn), "bahumaññanti" là một danh động từ. "Saddasāmatthiyavilaṅghinī" có nghĩa là "cái có bản chất vượt qua năng lực của từ ngữ".

37.

37.

සියා විසෙසනාපෙක්ඛං,යං තං පත්වා විසෙසනං;

සාත්ථකං තං යථා තං සො,භිය්‍යො පස්සති චක්ඛුනා.

Từ nào cần đến tính từ, là từ mà khi có được tính từ, mới trở nên có ý nghĩa. Ví như: "Người ấy thấy người kia rõ hơn bằng mắt".

37. ‘‘සියා’’ඉච්චාදි. යං පදං විසෙසනං පත්වා අත්ථෙන සහ වත්තතීති සාත්ථකං. නිබ්බිසෙසනන්තු වුත්තත්ථමෙව හොති. තං විසෙසනාපෙක්ඛං සියා. ‘‘තං යථෙ’’ත්‍යාදිනා උදාහරති. ‘‘පස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘චක්ඛුනා’’ති ලබ්භතෙව.

37. "Siyā" v.v... Từ nào khi có được tính từ mới đi cùng với ý nghĩa, thì gọi là "sātthakaṃ" (có ý nghĩa). Còn khi không có tính từ, nó chỉ có ý nghĩa đã được nói đến. Từ đó có thể là "visesanāpekkhaṃ" (cần đến tính từ). Ngài nêu ví dụ bằng câu "Taṃ yathā" v.v... Khi nói "passati" (thấy), thì "cakkhunā" (bằng mắt) đã được hiểu ngầm rồi.

37. ‘‘සියා’’මිච්චාදි. යං පදං විසෙසනං පත්වා සාත්ථකං අත්ථසහිතං, තදභාවෙ නිරත්ථකං හොති, තං විසෙසනාපෙක්ඛං නාම සියා. තං යථා තස්සොදාහරණමෙවං ‘‘තං සො භිය්‍යො පස්සති චක්ඛුනා’’ති. සො පුරිසො තං පුරිසං භිය්‍යො යෙභුය්‍යසා චක්ඛුනා පස්සති. එත්ථ ‘‘පස්සතී’’ති වුත්තෙයෙව ‘‘චක්ඛුනා’’ති ඤායති. චක්ඛුනාති විසෙස්‍යපදං විසෙසනං ලද්ධාව සාත්ථකං හොති. විසෙසනෙ අපෙක්ඛා අස්සාති ච, සහ අත්ථෙන වත්තමානං සාත්ථකමිති ච සමාසො.

37. "Siyāṃ" v.v... Từ nào khi có được tính từ mới trở nên có ý nghĩa, và khi không có nó thì trở nên vô nghĩa, từ đó có thể được gọi là "visesanāpekkhaṃ". Ví dụ của nó như sau: "Người ấy thấy người kia rõ hơn bằng mắt". Người đàn ông ấy thấy người đàn ông kia rõ hơn, phần lớn là bằng mắt. Ở đây, khi vừa nói "passati" (thấy), thì "cakkhunā" (bằng mắt) đã được biết. Từ được bổ nghĩa "cakkhunā" chỉ trở nên có ý nghĩa sau khi nhận được một tính từ. Phân tích hợp từ là: "visesane apekkhā assā" (nó có sự cần thiết đối với tính từ), và "saha atthena vattamānaṃ sātthakaṃ" (hiện hữu cùng với ý nghĩa là sātthakaṃ).

38.

38.

හීනං කරෙ විසෙස්‍යං යං, තං හීනත්ථං භවෙ යථා;

නිප්පභීකතඛජ්ජොතො, සමුදෙති දිවාකරො.

Từ nào làm cho đối tượng được bổ nghĩa trở nên thấp kém, từ đó có ý nghĩa thấp kém. Ví như: "Mặt trời, kẻ đã làm cho đom đóm lu mờ, đang mọc lên".

38. ‘‘හීන’’මිච්චාදි[Pg.77]. යං විසෙසනපදං විසෙස්‍යං විසෙසිතබ්බං හීනං ලාමකං කරෙ කරෙය්‍ය, තං විසෙසනපදං හීනත්ථං හීනො අත්ථො යස්ස තං හීනත්ථං නාම භවෙය්‍ය. ‘‘යථා’’ඉත්‍යාදිනා උදාහරති. නිප්පභීකතො ඛජ්ජොතො යෙන සො දිවාකරො පභාකරො සමුදෙති උපගච්ඡතීති. එත්ථ ඛජ්ජොතප්පභාපහරණෙ න ථුති දිවාකරස්සාති.

38. "Hīnaṃ" v.v... Tính từ nào làm cho đối tượng được bổ nghĩa trở nên thấp kém, hèn mọn, thì tính từ đó có thể được gọi là "hīnatthaṃ", tức là "cái có ý nghĩa thấp kém". Ngài nêu ví dụ bằng câu "Yathā" v.v... Mặt trời, kẻ tạo ra ánh sáng, mà bởi nó con đom đóm bị làm cho mất đi ánh sáng, đang mọc lên, đi lên. Ở đây, việc tước đi ánh sáng của con đom đóm không phải là lời ca ngợi đối với mặt trời.

38. ‘‘හීනං කරෙ’’ච්චාදි. යං පදං විසෙස්‍යං හීනං කරොති, තං හීනත්ථං භවෙ. යථා තත්ථොදාහරණමෙවං ‘‘නිප්පභීකතඛජ්ජොතො, සමුදෙති දිවාකරො’’ති. පභාරහිතකතා ඛජ්ජොතා යෙන සො දිවාකරො සූරියො සමුදෙති උග්ගච්ඡති. ‘‘නිප්පභීකතඛජ්ජොතො’’ති ඉමිනා විසෙසනෙන ලාමකාලොකලද්ධයුත්තස්ස ඛජ්ජොපනකස්ස අභිභවනප්පකාසනං සහස්සරංසිනො නින්දායෙව, න ථුතීති විසෙස්‍යං හීනත්ථං හොති. හීනො අත්ථො යස්සෙති ච, නත්ථි පභා එතෙසන්ති ච, නිප්පභා කතාති ච, නිප්පභීකතා ඛජ්ජොතා යෙනාති ච විග්ගහො.

38. "Hīnaṃ kare" v.v... Từ nào làm cho đối tượng được bổ nghĩa trở nên thấp kém, từ đó có ý nghĩa thấp kém. Ví dụ về điều đó như sau: "Mặt trời, kẻ đã làm cho đom đóm lu mờ, đang mọc lên". Mặt trời, mà bởi nó những con đom đóm bị làm cho không còn ánh sáng, đang mọc lên, đi lên. Bằng tính từ "nippabhīkatakhajjoto" này, việc tuyên bố đã áp đảo một con đom đóm nhỏ bé có được ánh sáng yếu ớt, thực sự là một lời chê bai chứ không phải là lời ca ngợi đối với đấng ngàn tia sáng (mặt trời). Do đó, đối tượng được bổ nghĩa trở nên có ý nghĩa thấp kém. Các cách phân tích hợp từ là: "hīno attho yassa" (cái có ý nghĩa thấp kém), "natthi pabhā etesanti" (chúng không có ánh sáng), "nippabhā katā" (bị làm cho không có ánh sáng), và "nippabhīkatā khajjotā yena" (những con đom đóm bị làm cho không có ánh sáng bởi nó).

39.

39.

පාදපූරණමත්තං යං, අනත්ථමිති තං මතං;

යථා හි වන්දෙ බුද්ධස්ස, පාදපඞ්කෙරුහම්පිච.

Từ nào chỉ dùng để điền vào cho đủ câu, từ đó được xem là vô nghĩa. Ví như: "Con quả thực (hi) xin đảnh lễ, và cũng (pi ca) đóa sen-chân của đức Phật".

39. හි අපි චසද්දානං පාදපූරණමත්තත්තා අනත්ථකත්තං. විසෙසනවිසෙස්‍යපදදොසො.

39. Các từ "hi", "api" và "ca" là vô nghĩa vì chúng chỉ dùng để điền vào cho đủ câu. (Đây là) lỗi của từ bổ nghĩa và từ được bổ nghĩa.

39. ‘‘පාදපූරණි’’ච්චාදි. යං පදං පාදපූරණමත්තං චතුත්ථංසසඞ්ඛාතස්ස පාදස්ස පූරණමත්තමෙව හොති, තං අනත්ථමිති මතං ඤාතං. යථාසද්දො වුත්තත්ථො. බුද්ධස්ස පාදපඞ්කෙරුහං පාදම්බුජං වන්දෙති. එත්ථ හි අපිචාති ඉමෙසං සමත්තනාදිඅත්ථෙසු අප්පවත්තිතො කෙවලං පාදපූරණමත්තතො අනත්ථකත්තං. මත්තසද්දො අවධාරණෙ. විසෙසනවිසෙස්‍යපදදොසො.

39. Câu ‘Pādapūraṇi’ (từ độn cú), v.v… Từ nào chỉ là từ độn cú, tức chỉ có tác dụng làm đầy đủ một câu kệ được gọi là phần tư, từ ấy được xem là, được biết là vô nghĩa. Từ ‘yathā’ có nghĩa đã được nói. (Ví dụ như trong câu) ‘vandeti pādapaṅkeruhaṃ pādambujaṃ buddhassa’ (đảnh lễ đóa sen-chân, đóa sen-chân của đức Phật). Ở đây, do các từ như ‘apica’ không được dùng theo các nghĩa như là hoàn tất, v.v…, mà chỉ đơn thuần là từ độn cú, nên chúng trở thành vô nghĩa. Từ ‘matta’ có nghĩa là giới hạn. Đây là lỗi về từ định ngữ và từ được định.

පදදොසනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về chương trình bày các lỗi của từ đã chấm dứt.

වාක්‍යදොසනිද්දෙසවණ්ණනා

Phần giải thích về chương trình bày các lỗi của câu

40.

40.

සද්දතො අත්ථතො වුත්තං, යත්ථ භිය්‍යොපි වුච්චති;

තමෙකත්ථං යථා’භාති, වාරිදොවාරිදො අයං.

Nơi nào điều đã được nói, về từ hay về nghĩa, lại được nói đến lần nữa; đó là (lỗi) đồng nghĩa, ví như: ‘đám mây này, đám mây này, đang chiếu sáng’.

40. ‘‘සද්දතො’’ඉච්චාදි. සද්දතො වාචකෙන තස්මිංයෙවත්ථෙ තස්සෙව සද්දස්ස පුන පයොගතො අත්ථතො අභිධෙය්‍යෙන පුබ්බපටිපාදිකස්සෙව වත්ථුස්සාවිසෙසෙන පුන පටිපාදනතො වුත්තං පයුත්තං යං පදත්ථරූපං යත්ථ යස්මිං වාක්‍යෙ භිය්‍යොපි වුච්චති පුනපි පයුජ්ජතෙ, තමෙකත්ථන්ති අනුවදිත්වා ‘‘යථෙ’’ච්චාදිනා විධීයතෙ. වාරිං දදාතීති වාරිදො. අයං වාරිදො මෙඝො ආභාති දිප්පතීති. ජලදානමත්තාපෙක්ඛාය ඉදං සද්දතො එකත්ථං.

40. Câu ‘Saddato’ (về phương diện từ), v.v… Về phương diện từ, tức là do năng biểu, do việc sử dụng lại cùng một từ cho cùng một nghĩa; về phương diện nghĩa, tức là do sở biểu, do việc trình bày lại không phân biệt cùng một sự vật đã được trình bày trước đó; nhóm từ nào đã được nói, được sử dụng, mà lại được nói đến, được sử dụng lại lần nữa trong một câu nào đó, sau khi lặp lại rằng ‘đó là đồng nghĩa’, thì được quy định bằng câu ‘yathā’ (ví như), v.v… ‘Vārido’ là do câu ‘vāriṃ dadāti’ (cho nước). (Câu ví dụ có nghĩa là:) ‘đám mây này, vārido này, đang chiếu sáng, đang lấp lánh’. Xét về phương diện chỉ cho nước, đây là (lỗi) đồng nghĩa về từ.

40. ඉදානි උද්දිට්ඨක්කමෙන වාක්‍යදොසං නිද්දිසති ‘‘සද්දතො’’ච්චාදිනා. සද්දතො වාචකෙන අත්ථතො අභිධෙය්‍යෙන වුත්තං පයුත්තං යං පදත්ථරූපං යත්ථ යස්මිං වාක්‍යෙ භිය්‍යොපි පුනපි වුච්චති යුජ්ජතෙ, තං වාක්‍යං එකත්ථං නාම දොසො. උදාහරණං ‘‘යථි’’ච්චාදි. වාරිදො ජලදායකො අයං වාරිදො මෙඝො ආභාති දිප්පති. සම්පත්තිසාධකං ‘‘ජලදායකො’’ච්චාදිවිසෙසනං විනා ජලදානමත්තස්ස වුත්තත්තා සද්දතො එකත්ථං නාම හොති.

40. Bây giờ, ngài trình bày lỗi của câu theo thứ tự đã nêu, bằng câu ‘saddato’, v.v… Về phương diện từ, tức là do năng biểu, hay về phương diện nghĩa, tức là do sở biểu, nhóm từ nào đã được nói, được sử dụng, mà lại được nói đến, được dùng lại lần nữa trong một câu nào đó, câu ấy có lỗi tên là đồng nghĩa. Ví dụ là câu ‘yathā’, v.v… ‘Vārido’ (đám mây), người cho nước, đám mây này, ‘vārido’ này, đang chiếu sáng, đang lấp lánh. Do việc nói đến sự cho nước đơn thuần mà không có định ngữ như ‘jaladāyako’ (người cho nước) để hoàn thành ý nghĩa, nên đây trở thành lỗi gọi là đồng nghĩa về từ.

යථා ච

Và ví như

41.

41.

තිත්ථියඞ්කුරබීජානි, ජහං දිට්ඨිගතානි’හ;

පසාදෙති පසන්නෙ සො, මහාමුනි මහාජනෙ.

Vị Đại-mâu-ni ấy, trong đời này, trong khi từ bỏ các tà kiến là hạt giống cho mầm mống ngoại đạo, ngài làm cho đại chúng vốn đã có tịnh tín càng thêm tịnh tín.

41. තිත්ථියසඞ්ඛාතානං අඞ්කුරානං බීජානි උප්පත්තිහෙතුභූතානි දිට්ඨිගතානි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ජහං ජහන්තො දූරීකරොන්තො සො මහාමුනි සම්මාසම්බුද්ධො ඉහ ලොකෙ අත්තනි පසන්නෙ පසාදබහුලෙ මහාජනෙ පසාදෙතීති අපරමුදාහරණං. [Pg.79] පසාදසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස ‘‘පසන්නෙ පසාදෙතී’’ති වුත්තත්තා ඉදමත්ථතො එකත්ථං.

41. ‘Các hạt giống của mầm mống được gọi là ngoại đạo’ là sáu mươi hai tà kiến, vốn là nguyên nhân phát sinh; ‘jahaṃ’ nghĩa là đang từ bỏ, đang loại trừ; vị Đại-mâu-ni, bậc Chánh-đẳng-giác ấy, ở trong đời này, làm cho đại chúng vốn đã có lòng tin, có nhiều tịnh tín đối với ngài, được thêm tịnh tín. Đây là một ví dụ khác. Do ý nghĩa được gọi là ‘tịnh tín’ đã được nói đến qua câu ‘pasanne pasādeti’ (làm cho người có tịnh tín được thêm tịnh tín), nên đây là (lỗi) đồng nghĩa về nghĩa.

41. ‘‘තිත්ථියි’’ච්චාදි. සො මහාමුනි තිත්ථියඞ්කුරබීජානි තිත්ථියසඞ්ඛාතානං අඞ්කුරානං උප්පත්තිකාරණභූතානි දිට්ඨිගතානි සස්සතාදිභෙදභින්නා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො ජහං ජහන්තො අපනෙන්තො ඉහ ලොකෙ පසන්නෙ අත්තනි පසන්නෙ මහාජනෙ පසාදෙති. පසන්නසද්දෙන වුත්තප්පසාදසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස පසාදෙතීති ක්‍රියාපදෙනපි වුත්තත්තා සද්දෙ භින්නෙපි අත්ථතො එකන්ති අත්ථතො එකත්ථස්සුදාහරණං. තිත්ථියා එව අඞ්කුරානි, තෙසං බීජානි, දිට්ඨීසු ගතානි, දිට්ඨියො එව ගතානීති වා විග්ගහො.

41. Câu ‘Titthiya’, v.v… Vị Đại-mâu-ni ấy, trong đời này, trong khi từ bỏ, loại trừ sáu mươi hai tà kiến được phân chia thành các loại như thường kiến, v.v…, vốn là nguyên nhân phát sinh của các mầm mống được gọi là ngoại đạo, ngài làm cho đại chúng vốn đã có lòng tin nơi ngài được thêm tịnh tín. Do ý nghĩa được gọi là ‘tịnh tín’ đã được nói đến bằng từ ‘pasanna’ lại cũng được nói đến bằng động từ ‘pasādeti’, nên dù các từ khác nhau nhưng về nghĩa là một. Do đó, đây là ví dụ về (lỗi) đồng nghĩa về nghĩa. Phần phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘Titthiyā eva aṅkurāni, tesaṃ bījāni’ (Ngoại đạo chính là mầm mống, hạt giống của chúng), hoặc ‘diṭṭhīsu gatāni’ (đi vào trong các tà kiến), hoặc ‘diṭṭhiyo eva gatāni’ (tà kiến chính là các lối đi).

42.

42.

ආරද්ධක්කමවිච්ඡෙදා, භග්ගරීති භවෙ යථා;

කාපි පඤ්ඤා, කොපි ගුණො, පකතීපි අහො තව.

Do sự gián đoạn của trình tự đã bắt đầu, lỗi văn thể gián đoạn (bhaggarīti) xảy ra. Ví như: ‘Trí tuệ của ngài thật là phi thường, đức hạnh cũng thật là phi thường, và cả bản tánh nữa, ôi!’

42. ආරද්ධො වත්තුමුපක්කමන්තො, කමො වචනපටිපාටි. තස්ස විච්ඡෙදො භඞ්ගො, තතො. ‘‘යථෙ’’තිආදිනා උදාහරති. අවුත්තස්සපි පසාදවසා අජ්ඣාහාරොති. මහාමුනි තව තෙ පඤ්ඤා කාපි සාතිසයත්තා අනිද්ධාරිතං සභාවවිසෙසා කාචියෙව, අහො පවත්තමානායපි වසභාවස්සානිද්ධාරිතත්තා අච්ඡරියන්ති අත්ථො. එත්ථ කාපි කොපීති සබ්බනාමපදක්කමස්ස පකතීති එත්ථ විච්ඡින්නත්තා භග්ගරීති.

42. ‘Āraddho’ là đã bắt đầu, đã khởi sự nói; ‘kamo’ là trình tự của lời nói. ‘Tassa vicchedo’ là sự gián đoạn, sự phá vỡ của trình tự ấy; ‘tato’ là do đó. Ngài nêu ví dụ bằng câu ‘yathā’, v.v… Ngay cả điều không được nói cũng được hiểu ngầm do ý ca ngợi. (Câu ví dụ có nghĩa là:) ‘Bạch Đại-mâu-ni, trí tuệ của ngài (tava, te) là một loại phi thường (kāpi)’, bởi vì nó siêu việt nên bản chất đặc biệt của nó không thể xác định được, nó chỉ là ‘một loại nào đó’. ‘Aho’ có nghĩa là ‘thật kỳ diệu’, vì bản chất của nó, dù đang hiện hữu, cũng không thể xác định được. Ở đây, do trình tự của các đại từ ‘kāpi, kopi’ bị gián đoạn ở chỗ ‘pakati’, nên đây là (lỗi) văn thể gián đoạn.

42. ‘‘ආරද්ධක්කමි’’ච්චාදි. ආරද්ධක්කමවිච්ඡෙදා වත්ථුමාරද්ධපදක්කමස්ස විච්ඡෙදහෙතු භග්ගරීති භවෙ භග්ගරීතිවාක්‍යදොසො භවති. උදාහරති ‘‘යථි’’ච්චාදි. මහාමුනි තව තුය්හං පඤ්ඤා සාතිසයභූතා පඤ්ඤා කාපි වචනවිසයාතික්කන්තත්තා කාපියෙව. ගුණො සීලසමාධිආදිඅනඤ්ඤසාධාරණගුණසමූහො කොපි පමාණපරිග්ගහස්ස කෙනචි [Pg.80] ලෙසෙනපි කත්තුමසක්කුණෙය්‍යත්තා කොපියෙව. පකතීපි අචින්තෙය්‍යභූතා පකතීපි එවමෙව අහො විජ්ජමානානංයෙව පඤ්ඤාදීනං සභාවාවබොධස්ස දුක්කරතා අච්ඡරියා. කාපි කොපීති පදක්කමස්ස ‘‘පකතී’’ති එත්ථ සුඤ්ඤත්තා රීතිභඞ්ගො. ආරද්ධොයෙව කමො, තස්ස විච්ඡෙදො, භග්ගා රීති අස්ස, එත්ථ වාති විග්ගහො.

42. Câu ‘Āraddhakkami’, v.v… Do sự gián đoạn của trình tự từ ngữ đã bắt đầu, lỗi câu văn thể gián đoạn (bhaggarīti) xảy ra. Ngài nêu ví dụ bằng câu ‘yathā’, v.v… ‘Bạch Đại-mâu-ni, trí tuệ của ngài (tava, tuyhaṃ), trí tuệ siêu việt, là một loại phi thường (kāpi)’, vì nó vượt ngoài phạm vi ngôn từ. ‘Đức hạnh (guṇo)’, tức là tập hợp các đức hạnh không chung với người khác như giới, định, v.v…, là một loại phi thường (kopi)’, vì không thể đo lường được dù chỉ một chút. ‘Bản tánh (pakatīpi)’, vốn không thể nghĩ bàn, cũng như vậy. ‘Aho’ (ôi) thật kỳ diệu thay, vì sự khó khăn trong việc liễu tri bản chất của trí tuệ, v.v…, dù chúng đang hiện hữu. Do trình tự của các từ ‘kāpi, kopi’ bị khuyết ở chỗ ‘pakati’, nên đây là sự phá vỡ văn thể. Phần phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘Āraddho eva kamo, tassa vicchedo’ (trình tự đã được bắt đầu, sự gián đoạn của nó), hoặc ‘bhaggā rīti assa, ettha’ (văn thể của câu này bị phá vỡ).

43.

43.

පදානං දුබ්බිනික්ඛෙපා, බ්‍යාමොහො යත්ථ ජායති;

තං බ්‍යාකිණ්ණන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං, තදුදාහරණං යථා.

Nơi nào sự hoang mang phát sinh do việc sắp xếp các từ không đúng chỗ, đó nên được biết là (lỗi) hỗn loạn (byākiṇṇa). Ví dụ về lỗi ấy như sau.

43. ‘‘පදාන’’මිච්චාදි. යත්ථ යස්මිං වාක්‍යෙ පදානං ස්‍යාද්‍යන්තාඛ්‍යාතිකානං දුබ්බිනික්ඛෙපා දුට්ඨපනතො බ්‍යාමොහො සංමුළ්හතා ජායති උප්පජ්ජති, තං වාක්‍යං බ්‍යාකිණ්ණන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං ඤාතබ්බං. තස්ස බ්‍යාකිණ්ණස්ස උදාහරණං ලක්ඛියං ‘‘යථෙ’’ති දස්සෙති. යථා ඉදං, තථා අඤ්ඤම්පීති අත්ථො.

43. Câu ‘Padānaṃ’, v.v… Nơi nào, trong câu nào, do việc sắp xếp sai, đặt để không đúng các từ có vĩ tố biến cách (syādi) và vĩ tố động từ (ākhyātika), mà sự hoang mang, sự mê muội phát sinh, được tạo ra, câu ấy nên được biết, được hiểu là (lỗi) hỗn loạn. Ngài chỉ ra ví dụ, minh họa cho lỗi hỗn loạn ấy bằng từ ‘yathā’. Nghĩa là: ‘ví như câu này, và cũng như câu khác’.

43. ‘‘පදානි’’ච්චාදි. පදානං ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තපදානං දුබ්බිනික්ඛෙපා දුට්ඨපනතො යත්ථ වාක්‍යෙ බ්‍යාමොහො සංමොහො ජායති, තං බ්‍යාකිණ්ණදොසොති විඤ්ඤෙය්‍යං. තදුදාහරණං තස්ස බ්‍යාකිණ්ණදොසස්ස ලක්ඛියං යථා ඉමිනා වක්ඛමානනයෙන.

43. Câu ‘Padāni’, v.v… Nơi nào trong câu, do việc sắp xếp sai, đặt để không đúng các từ có vĩ tố biến cách (syādi) và vĩ tố động từ (tyādi), mà sự hoang mang, sự si mê phát sinh, đó nên được biết là lỗi hỗn loạn. Ví dụ minh họa cho lỗi hỗn loạn ấy là như theo phương pháp sẽ được nói đến sau đây.

44.

44.

බහුගුණෙ පණමති, දුජ්ජනානං ප්‍යයං ජනො;

හිතං පමුදිතො නිච්චං, සුගතං සමනුස්සරං.

Đối với người nhiều đức hạnh, người này cúi đầu, cũng như đối với kẻ ác; hoan hỷ, hằng ngày, làm điều lợi ích, trong khi tưởng nhớ đến bậc Thiện-thệ.

44. බහුඅනන්තත්තා බහුභූතෙ ගුණෙ සීලාදිකෙ සමනුස්සරං සම්මදෙව උට්ඨාය සමුට්ඨාය අනුස්සරන්තො ගුණවිසයසතිං පච්චුපට්ඨාපෙන්තො තෙනෙව කාරණෙන පමුදිතො හට්ඨපහට්ඨො අයං ජනො සබ්බොපි ලොකො දුජ්ජනානං සුජනෙතරානම්පි දෙවදත්තාදීනං නිච්චං කාලං හිතං සුගතං සම්මාසම්බුද්ධං පණමති නමස්සතීති අයං අත්ථො කවිවඤ්චිතො. තත්ථ ‘‘බහුගුණෙ පණමතී’’ත්‍යාදි බ්‍යවහිතපදප්පයොගා මොහො ජායතීති බ්‍යාකිණ්ණං.

44. Do vì vô lượng nên có nhiều phẩm hạnh như là giới v.v..., người này đang tùy niệm, đang khởi lên, đang dấy lên một cách chơn chánh, đang tùy niệm, đang thiết lập niệm có đối tượng là các phẩm hạnh, do chính nguyên nhân ấy nên hoan hỷ, vui mừng phấn khởi, người này, tất cả thế gian, của những người ác, của những người không phải là thiện nhân như là Đề-bà-đạt-đa v.v..., luôn luôn, thường hằng, đảnh lễ, cúi lạy bậc Thiện Thệ, bậc Chánh Đẳng Giác, là người có lợi ích. Ý nghĩa này đã bị nhà thơ lừa dối. Ở đây, do việc sử dụng các từ bị ngăn cách như là "đảnh lễ (vị có) nhiều phẩm hạnh" v.v... nên sự si mê sanh khởi, (đây là lỗi) cú pháp lộn xộn.

44. ‘‘බහුගුණෙ’’ච්චාදි. [Pg.81] බහුගුණෙ අනන්තත්තා බහුභූතෙ සීලසමාධිආදිගුණෙ සමනුස්සරං විසෙසතො අනුස්සරන්තො පමුදිතො තතොයෙව පහට්ඨො අයං ජනො සත්තනිකායො දුජ්ජනානම්පි අසප්පුරිසානම්පි නිච්චං සතතං හිතං මිත්තභූතං සුගතං සබ්බඤ්ඤුං පණමති වන්දති. එත්ථ පදානං අට්ඨානපයොගතො බ්‍යාකිණ්ණත්තං පදත්ථානුසාරෙනෙව ගම්‍යතෙ.

44. (Câu) "Bahuguṇe" v.v... (Có nghĩa là:) Người này, chúng sanh, đang tùy niệm, đang đặc biệt tưởng nhớ đến các phẩm hạnh như là giới, định v.v... có rất nhiều do vì vô lượng, nên hoan hỷ, do đó nên phấn khởi, luôn luôn, thường xuyên đảnh lễ, tán dương bậc Toàn Giác, bậc Thiện Thệ, là người bạn, là người có lợi ích, ngay cả đối với những người ác, ngay cả đối với những kẻ phi chơn nhân. Ở đây, (lỗi) cú pháp lộn xộn được hiểu chính là do việc sử dụng các từ không đúng vị trí, theo như vị trí của các từ.

45.

45.

විසිට්ඨවචනා’පෙතං, ගාම්මං’ත්‍ය’භිමතං යථා;

කඤ්ඤෙ කාමයමානං මං, න කාමයසි කිං න්වි’දං.

(Câu văn) thiếu đi lời nói đặc sắc được xem là (lỗi) thô tục, ví như: "Này thiếu nữ, ta đang mong muốn nàng, sao nàng không mong muốn ta? Điều này là gì vậy?"

45. විසිට්ඨස්ස කස්සචි අත්ථස්ස වචනතො කථනතො අපෙතං පරිච්චත්තං. කඤ්ඤෙඉත්‍යාමන්තනං. අහං තං ඉච්ඡාමි, තාදිසං මං ත්වං කස්මා නිච්ඡසි, ඉදං කිං නු ඉති ගාමිකජනවචනත්තා ‘‘කඤ්ඤි’’ච්චාදිකං ගාම්මං.

45. (Câu văn) thiếu sót, từ bỏ việc trình bày theo ý nghĩa đặc sắc nào đó. "Kaññe" là tiếng gọi. "Ta muốn nàng, tại sao nàng không muốn ta, người như thế? Điều này là gì vậy?" Do là lời nói của người nhà quê nên (câu) "kaññe" v.v... là (lỗi) thô tục.

45. ‘‘විසිට්ඨෙ’’ච්චාදි. විසිට්ඨවචනාපෙතං පියභූතෙන උත්තිවිසෙසෙන විසෙසිතබ්බස්ස කථනතො පරිහීනං වාක්‍යං ‘‘ගාම්මදොස’’න්ති කවීහි අභිමතං. උදාහරති ‘‘යථි’’ච්චාදි. කඤ්ඤෙ හෙ කඤ්ඤෙ කාමයමානං මං තුවං ඉච්ඡයමානං මං න කාමයසි ත්වං න ඉච්ඡසි, ඉදං කිං නු. ඊදිසෙ ඉච්ඡාවිඝාතෙ වුච්චමානෙ එවං–

45. (Câu) "Visiṭṭhe" v.v... Câu văn thiếu sót việc trình bày điều cần được làm cho đặc sắc bằng một cách nói đặc biệt và khả ái được các nhà thơ xem là "lỗi thô tục". (Tác giả) nêu ví dụ "yathā" v.v... Này thiếu nữ, hỡi thiếu nữ, ta đang mong muốn nàng, ngươi đang mong muốn ta, (nhưng) ngươi không mong muốn, ngươi không thích, điều này là gì vậy? Khi sự cản trở mong muốn như vậy được nói đến, (nên nói) như vầy –

‘‘යාචනා මදීයා තව කාරණායං,දිනෙ දිනෙ නිප්ඵලතං උපෙති;

දක්ඛො සදා මානිනිමානභඞ්ගෙ,ස මන්මථොන්‍යත්‍ර ගතො මතො නු’’ඉති විය.

"Lời cầu xin này của ta vì cớ nàng, ngày lại ngày đi đến chỗ vô ích; vị thần tình yêu kia, người luôn khéo léo trong việc bẻ gãy lòng kiêu hãnh của những phụ nữ kiêu kỳ, phải chăng đã đi nơi khác hay đã chết rồi?" – giống như vậy.

පියත්ථස්ස කථනාභාවතො ‘‘කඤ්ඤෙ’’ත්‍යාදිකං වචනං මිලක්ඛුකානං වචනත්තා ගාම්මං. එත්ථ කඤ්ඤාසද්දො දසවස්සිකාය වත්තතීති නියමො නත්ථි. විසිට්ඨස්ස අත්ථස්ස වචනතො අපෙතන්ති වාක්‍යං.

Do không có cách trình bày ý nghĩa khả ái, lời nói "kaññe" v.v... là (lỗi) thô tục vì là lời nói của những người man di. Ở đây, không có quy tắc rằng từ "kaññā" (thiếu nữ) chỉ về cô gái mười tuổi. Câu văn (là) thiếu sót (cách trình bày) theo ý nghĩa đặc sắc.

46.

46.

පදසන්ධානතො කිඤ්චි, දුප්පතීතිකරං භවෙ;

තම්පි ගාම්මංත්‍ය’භිමතං, යථා යාභවතො පියා.

Bất cứ điều gì, do sự nối kết các từ, trở nên khó hiểu, điều ấy cũng được xem là (lỗi) thô tục, ví như: "yābhavato piyā" (người yêu của ngài / người yêu của kẻ dâm đãng).

46. ‘‘පදෙ’’ච්චාදි. පදසන්ධානතො පුබ්බාපරානං පදානං සන්ධිවසෙන යං කිඤ්චි වාක්‍යං දුට්ඨු අසුතිසුභගං පතීතිමවබොධං කරොතීති කරං භවෙ, තම්පි යථාවුත්තං ගාම්මන්ත්‍යභිමතං. යථාත්‍යුදාහරති. භවතො යා කාචි වනිතා පියා හොතීති එකොත්ථො. යභ මෙථුනෙ. යභනං යාභො. සො විජ්ජතෙ යස්ස සො යාභවා. තස්ස යාභවතො පියාඉත්‍යපි භවති.

46. (Câu) "Pade" v.v... Bất cứ câu văn nào, do sự nối kết các từ trước và sau, tạo ra sự hiểu biết, sự nhận thức một cách tồi tệ, không hay tai, thì câu văn ấy cũng được xem là (lỗi) thô tục như đã nói. (Tác giả) nêu ví dụ "yathā". "Người phụ nữ nào đó là người yêu của ngài" là một ý nghĩa. (Động từ căn) "yabh" (có nghĩa) trong sự giao hợp. "Yabhanaṃ" là "yābho". Người nào có điều đó là "yābhavā". "Tassa yābhavato piyā" (người yêu của kẻ dâm đãng ấy) cũng có thể (là ý nghĩa).

46. ‘‘පදසන්ධානි’’ච්චාදි. කිඤ්චි වාක්‍යං පදසන්ධානතො පුබ්බාපරපදානං ඝටනතො දුප්පතීතිකරං භවෙ අසබ්භභූතදුට්ඨත්ථස්ස පකාසකො හොති, තම්පි ගාම්මන්ති යථාවුත්තගාම්මදොසෙන දූසිතන්ති සබ්බෙහි කවීහි අභිමතං ඤාතං. යථාති උදාහරති. භවතො භවන්තස්ස යා කාචි ඉත්ථී පියා භවතීති අයං කවිනා ඉච්ඡිතත්ථො. යාභවතො මෙථුනවන්තස්ස පියාතිපි අත්ථො. ‘‘යභ මෙථුනෙ’’ති හි ධාතු. යභනං යාභො, සො අස්ස අත්ථීති යාභවා, තස්ස යාභවතොති ගහිතෙ අසොතබ්බත්තා දුප්පතීතිකරතා. දුට්ඨායෙව පතීති අවබොධො, තං කරොතීති විග්ගහො.

46. (Câu) "Padasandhāni" v.v... Bất cứ câu văn nào, do sự nối kết, do sự kết hợp các từ trước và sau, trở nên khó hiểu, là sự biểu thị của một ý nghĩa xấu xa không đứng đắn, thì câu văn ấy cũng bị ô nhiễm bởi lỗi thô tục như đã nói, điều này được tất cả các nhà thơ công nhận và biết đến. (Tác giả) nêu ví dụ "yathā". "Người phụ nữ nào đó là người yêu của ngài, của tôn ông" đây là ý nghĩa mà nhà thơ mong muốn. Cũng có ý nghĩa là "người yêu của kẻ có sự giao hợp". Vì động từ căn là "yabha methune". "Yabhanaṃ" là "yābho", điều đó có nơi người ấy nên là "yābhavā", khi được hiểu là "tassa yābhavato" (của kẻ dâm đãng ấy) thì có sự khó hiểu do không đáng để nghe. Sự hiểu biết, sự nhận thức chính là tồi tệ, (từ này) tạo ra điều đó, đây là cách phân tích (từ).

47.

47.

වුත්තෙසු සූචිතෙ ඨානෙ, පදච්ඡෙදො භවෙ යති;

යං තාය හීනං තං වුත්තං, යතිහීනන්ති සා පන.

Trong các thể thơ đã được nói đến, tại vị trí được chỉ định, sự ngắt từ nên có, (đó là) sự ngắt nhịp (yati). Cái gì thiếu đi điều ấy thì được gọi là (lỗi) thiếu ngắt nhịp. Và điều ấy...

47. ‘‘වුත්තෙස්වි’’ච්චාදි. වුත්තෙසු ඡන්දොසත්ථපරිනිද්දිට්ඨෙසු අනුට්ඨුභාදීසු සූචිතෙ ඨානෙ ‘‘එත්ථයතී’’ති ඡන්දොවිචිතියා පකාසිතට්ඨානෙ පදානං ස්‍යාද්‍යන්තානං ඡෙදො විච්ඡිති විභාගො අනුවාදො යං යති භවෙති විධීයති. තාය [Pg.83] යතියා හීනං පරිහීනං විරුද්ධං යං වාක්‍යං, තං යතිහීනන්ති වුත්තං, ‘‘යමනං විරාමො යති, සා හීනා එත්ථා’’ති කත්වා. පනාති විසෙසෙ, සා යති පනාති සම්බන්ධො.

47. (Câu) "Vuttesvi" v.v... Trong các thể thơ đã được nói đến, tức là trong các thể thơ như Anuṭṭhubha v.v... đã được chỉ rõ trong thi pháp học, tại vị trí được chỉ định, tức là tại vị trí được công bố trong việc nghiên cứu thi pháp rằng "ở đây có sự ngắt nhịp", sự ngắt, sự phân chia, sự phân tách, sự lặp lại của các từ có vĩ tố "syādi" được quy định là sự ngắt nhịp (yati). Câu văn nào thiếu sót, khiếm khuyết, trái ngược với sự ngắt nhịp ấy, thì được gọi là (lỗi) thiếu ngắt nhịp, do (cách phân tích) "sự dừng lại, sự nghỉ ngơi là yati, điều ấy bị thiếu ở đây". "Pana" là (từ chỉ) sự đặc biệt, "sā yati pana" là sự liên kết.

47. ‘‘වුත්තෙස්ව’’ච්චාදි. වුත්තෙසු ඡන්දොසත්ථෙ නිද්දිට්ඨඅනුට්ඨුභාදීසු සූචිතෙ ඨානෙ ‘‘අයමෙත්ථ යතී’’ති පකාසිතෙ ඨානෙ පදච්ඡෙදො ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තාදීනං පදානං විච්ඡෙදො යති නාම භවෙ, තාය යතියා යං වාක්‍යං හීනං අභිමතට්ඨානෙ වණ්ණවිච්ඡෙදෙන පරිහීනං, තං වාක්‍යං යතිහීනන්ති යතිහීනදොසෙන දුට්ඨන්ති විඤ්ඤූහි වුත්තං.

47. (Câu) "Vuttesva" v.v... Trong các thể thơ đã được nói đến, tức là trong các thể thơ như Anuṭṭhubha v.v... đã được chỉ rõ trong thi pháp học, tại vị trí được chỉ định, tức là tại vị trí được công bố rằng "đây là sự ngắt nhịp ở đây", sự ngắt từ, sự ngắt của các từ có vĩ tố "syādi", "tyādi" v.v... được gọi là sự ngắt nhịp (yati). Câu văn nào thiếu sót sự ngắt nhịp ấy, tức là thiếu sót sự ngắt âm tiết tại vị trí mong muốn, câu văn ấy được các bậc hiền trí nói là bị sai sót bởi lỗi thiếu ngắt nhịp.

48.

48.

යති සබ්බත්ථ පාදන්තෙ, වුත්තඩ්ඪෙ ච විසෙසතො;

පුබ්බාපරානෙකවණ්ණ-පදමජ්ඣෙපි කත්ථචි.

Sự ngắt nhịp (yati) có ở khắp nơi, ở cuối dòng thơ, và đặc biệt là ở cuối nửa bài kệ; đôi khi cũng có ở giữa một từ có nhiều âm tiết trước và sau.

48. ‘‘යති’’ච්චාදි. සබ්බත්ථ පාදන්තෙ සබ්බස්මිං චතුත්ථංසසඞ්ඛාතානං ගාථාපාදානං අන්තෙ අවසානෙ ච විසෙසතො විසෙසෙන එකන්තෙන වුත්තඩ්ඪෙ ච වුත්තානං පාදද්වයසඞ්ඛාතෙ අඩ්ඪෙ ච, තදවසානෙ චාති අධිප්පායො. ‘‘සියා’’ති සෙසො. නනු ‘‘පදච්ඡෙදො’’ති වුත්තත්තා පදමජ්ඣෙ යති න හොතෙවාති චෙති ආහ ‘‘පුබ්බ’’ඉච්චාදි. කත්ථචි කිස්මිඤ්චි ඨානෙ, න සබ්බත්ථ. පුබ්බාපරානෙකවණ්ණපදමජ්ඣෙපි යතීති සම්බන්ධො. පුබ්බෙ ච අපරෙ ච පුබ්බාපරෙ. අනෙකෙ වණ්ණා අනෙකවණ්ණා. පුබ්බාපරෙ අනෙකවණ්ණා යස්ස තං තථා. තඤ්ච තං පදඤ්ච, තස්ස මජ්ඣෙපි.

48. (Câu) "Yati" v.v... Ở khắp nơi, ở cuối dòng thơ, tức là ở cuối, ở phần kết thúc của các dòng kệ được xem là một phần tư (bài kệ), và đặc biệt, một cách đặc biệt, một cách chắc chắn ở cuối nửa bài kệ, tức là ở nửa bài kệ được xem là hai dòng thơ, và ý muốn nói là ở cuối phần đó. "Siyā" (nên có) là phần còn lại. "Nhưng vì đã nói là 'sự ngắt từ', chẳng phải sự ngắt nhịp không thể có ở giữa từ sao?" (Để trả lời điều này), ngài nói "pubba" v.v... "Katthaci" (đôi khi) là ở một nơi nào đó, không phải ở khắp nơi. "Pubbāparānekavaṇṇa-padamajjhepi yatīti" là sự liên kết. "Trước và sau" là "pubbāpare". "Nhiều âm tiết" là "anekavaṇṇā". Cái gì có nhiều âm tiết trước và sau thì được gọi như vậy. Và từ ấy, cũng ở giữa từ ấy.

48. ඉදානි යතිම්හි ලබ්භමානං සබ්බවිසයං දස්සෙති ‘‘යති’’ච්චාදිනා. සා පන යති සබ්බත්ථ පාදන්තෙ චතුත්ථංසසඞ්ඛාතගාථාපාදානං අන්තෙ ච විසෙසතො නියමතො වුත්තඩ්ඪෙ ච වුත්තානං පාදද්වයසඞ්ඛාතෙ අඩ්ඪෙ ච, තදවසානෙ චාති අධිප්පායො. කත්ථචි කිස්මිඤ්චි ඨානෙ පුබ්බාපරානෙකවණ්ණපදමජ්ඣෙපි පුබ්බාපරභූතඅනෙකවණ්ණසමන්නාගතපදානං මජ්ඣෙ [Pg.84] ච සියා. පදච්ඡෙදස්ස ‘‘යතී’’ති වුත්තත්තා පදමජ්ඣෙ න හොතීති සඞ්කාපරිහරණත්ථං ‘‘පුබ්බාපරානෙකවණ්ණපදමජ්ඣෙ’’ති වුත්තං. එත්ථ පාදන්තො, වුත්තඩ්ඪො, පදමජ්ඣඤ්ච යතිට්ඨානන්ති. පදමජ්ඣෙයෙව ලබ්භමානා යති කත්ථචි හොති, ද්වක්ඛරත්‍යක්ඛරපදමජ්ඣෙ පන න හොති.

48. Bây giờ, ngài chỉ ra toàn bộ phạm vi có thể tìm thấy trong phép ngắt nhịp (yati) bằng câu “yati” v.v... Hơn nữa, phép ngắt nhịp ấy (yati) có ở khắp nơi, ở cuối câu (pādante), và ở cuối phần tư của một câu kệ, và đặc biệt theo quy tắc là ở giữa một nửa câu kệ (vuttaḍḍhe), và ở giữa một nửa câu kệ được gọi là hai câu, và ở cuối của nó, đó là ý nghĩa. Đôi khi, ở một nơi nào đó, nó cũng có thể ở giữa một từ có nhiều âm tiết trước và sau. Vì sự ngắt từ được gọi là “yati”, để xua tan nghi ngờ rằng nó không xảy ra ở giữa một từ, nên câu “ở giữa một từ có nhiều âm tiết trước và sau” đã được nói đến. Ở đây, cuối câu, giữa nửa câu kệ, và giữa từ là những vị trí của phép ngắt nhịp. Phép ngắt nhịp được tìm thấy ở giữa từ chỉ đôi khi xảy ra, nhưng nó không xảy ra ở giữa một từ có hai hoặc ba âm tiết.

තත්ථොදාහරණපච්චුදාහරණානි යථා –

Trong đó, các ví dụ và phản ví dụ như sau –

49.

49.

තං නමෙ සිරසා චාමී-කරවණ්ණං තථාගතං;

සකලාපි දිසා සිඤ්ච-තීව සොණ්ණරසෙහියො.

Con cúi đầu đảnh lễ bậc Như Lai, người có màu sắc như vàng ròng; người dường như tưới khắp mọi phương hướng bằng tinh chất của vàng.

49. උදාහරීයතීති උදාහරණං. පටිපක්ඛමුදාහරණං පච්චුදාහරණං. චාමීකරස්සෙව සුවණ්ණස්ස විය වණ්ණො යස්ස තං තථාගතං සිරසා නමාමි. කීදිසං? යො තථාගතො සකලාපි දිසා සබ්බායෙව දස දිසා සොණ්ණරසෙහි චාමීකරවණ්ණත්තා රසෙහි සුවණ්ණරසෙහි සිඤ්චතීව සිඤ්චතීති මඤ්ඤෙ, තං තථාගතන්ති අපෙක්ඛතෙ. එත්ථ පුබ්බපාදන්තෙ වුත්තඩ්ඪෙ ච නියතා යති. චාමීකරසද්දො චෙත්ථ චතුරක්ඛරො. තත්ථ චාමීඉති පුබ්බභාගො, කරඉති පරො. එත්ථ පුබ්බාපරානෙකවණ්ණපදමජ්ඣෙ යති. සිඤ්චතීති එත්ථ පන පුබ්බාපරානෙකවණ්ණපදමජ්ඣත්තාභාවා සිඤ්චඉත්‍යත්‍ර යති දුට්ඨාති. ඉදං පච්චුදාහරණං.

49. “Cái được nêu ra” là ví dụ (udāharaṇa). Ví dụ đối lập là phản ví dụ (paccudāharaṇa). “Con cúi đầu đảnh lễ bậc Như Lai, người có màu sắc như vàng ròng (cāmīkara).” Người như thế nào? “Bậc Như Lai ấy dường như tưới khắp tất cả mười phương hướng bằng tinh chất của vàng, vì có màu sắc như vàng ròng,” câu này quy chiếu đến “bậc Như Lai ấy”. Ở đây, phép ngắt nhịp (yati) được quy định ở cuối câu đầu và ở giữa nửa câu kệ. Từ “cāmīkara” ở đây có bốn âm tiết. Trong đó, “cāmī” là phần trước, “kara” là phần sau. Ở đây, phép ngắt nhịp nằm ở giữa một từ có nhiều âm tiết trước và sau. Nhưng trong từ “siñcatīti”, vì không có tình trạng ở giữa một từ có nhiều âm tiết trước và sau, nên phép ngắt nhịp ở “siñca” là sai. Đây là một phản ví dụ.

49. තත්ථ පාදන්තවුත්තඩ්ඪෙසු යතියා පාකටත්තා තස්මිං පදමජ්ඣෙ යතියා උදාහරණපච්චුදාහරණානි ඉට්ඨොදාහරණපටිපක්ඛොදාහරණානි යථා. ‘‘තං නමෙ’’ච්චාදි. යො තථාගතො සකලාපි දිසා සොණ්ණරසෙහි සුවණ්ණරසධාරාහි සිඤ්චතීව සිඤ්චති මඤ්ඤෙ, ඉවසද්දො විතක්කෙ. චාමීකරවණ්ණං සුවණ්ණවණ්ණසදිසඡවිවණ්ණං තං තථාගතං සිරසා නමෙ. එත්ථ ‘‘චාමීකරවණ්ණ’’න්ති යතියා චාමීති අක්ඛරද්වයමතික්කම්ම ඨිතත්තා අන්තෙපි කරඉති අක්ඛරද්වයෙනානූනත්තා [Pg.85] පදච්ඡෙදස්ස පුබ්බාපරවණ්ණානමනෙකත්තමිතිට්ඨොදාහරණං. සිඤ්චතීති පදෙ සිඤ්චාති වණ්ණද්වයමතික්කම්ම යතියා දිස්සමානත්තෙපි තිඉති පරභාගෙ එකවණ්ණත්තා අනෙකවණ්ණාභාවොති පච්චුදාහරණං. එත්ථ අනෙකවණ්ණත්තං පදවසෙනෙව ඤාතබ්බං. චාමීකරස්ස වණ්ණො විය වණ්ණො යස්ස සොති විග්ගහො.

49. Trong đó, vì phép ngắt nhịp (yati) ở cuối câu và giữa nửa câu kệ đã rõ ràng, nên các ví dụ và phản ví dụ, tức là các ví dụ được chấp nhận và các ví dụ đối lập, về phép ngắt nhịp ở giữa từ như sau: “Taṃ name” v.v... “Bậc Như Lai ấy dường như tưới khắp mọi phương hướng bằng những dòng tinh chất vàng,” tôi nghĩ rằng ngài tưới; từ “iva” có nghĩa là phỏng đoán. “Con cúi đầu đảnh lễ bậc Như Lai ấy, người có màu da giống như màu vàng ròng.” Ở đây, trong từ “cāmīkaravaṇṇa”, vì phép ngắt nhịp đứng sau khi đã qua hai âm tiết là “cāmī”, và ở cuối cũng không ít hơn hai âm tiết là “kara”, nên sự ngắt từ có nhiều âm tiết trước và sau; do đó, đây là một ví dụ được chấp nhận. Trong từ “siñcatīti”, mặc dù phép ngắt nhịp được thấy sau khi đã qua hai âm tiết là “siñca”, nhưng vì phần sau “ti” chỉ có một âm tiết, nên không có nhiều âm tiết; do đó, đây là một phản ví dụ. Ở đây, việc có nhiều âm tiết nên được hiểu theo bản chất của từ. “Người có màu sắc giống như màu của vàng ròng” là cách phân tích cú pháp (viggaha).

50.

50.

සරො සන්ධිම්හි පුබ්බන්තො, විය ලොපෙ විභත්තියා;

අඤ්ඤථා ත්ව’ඤ්ඤථා තත්ථ, යාදෙසාදි පරාදි’ව.

Khi biến cách bị lược bỏ, nguyên âm trong phép liên âm (sandhi) giống như âm cuối của từ trước; nhưng nếu khác đi, thì ở đó lại khác đi; sự thay thế bằng ‘y’ v.v... giống như âm đầu của từ sau.

50. ‘‘සරො’’ච්චාදි. විභත්තියා ලොපෙ සති සන්ධිම්හි සංහිතායං කතායං සරො පරපදාදිභූතො පුබ්බන්තො විය පුබ්බපදස්ස අන්තභූතො යො සරො, සො විය හොති, අනෙකවණ්ණත්තාභාවෙපි තතො විහිතයතියා නෙවත්ථි භඞ්ගොති අධිප්පායො. අඤ්ඤථා තු විභත්තියා අලොපෙ තු සති සංහිතායං කතායං පුබ්බපදන්තභූතො සරො චෙ, අඤ්ඤථා අඤ්ඤෙන පකාරෙන හොති, පරපදස්සාදිසරො විය හොතීති අත්ථො. තං විභත්තියා සද්ධිං විහාය කතයතියා නත්ථි භඞ්ගොති අධිප්පායො. තත්ථ තස්සං යතියං යාදෙසාදි ඉවණ්ණාදීනං කාතබ්බො යකාරාදෙසාදි පරාදිව පරපදස්ස ආදිසරො විය හොති. කතයාදෙසාදිසහිතං බ්‍යඤ්ජනං විහාය කතාය යතියා නත්ථි භඞ්ගොති අධිප්පායො.

50. Câu “Saro” v.v... Khi biến cách bị lược bỏ và phép liên âm (sandhi) được thực hiện, nguyên âm vốn là âm đầu của từ sau trở nên giống như nguyên âm vốn là âm cuối của từ trước. Ý nghĩa là, ngay cả khi không có nhiều âm tiết, phép ngắt nhịp được đặt từ đó cũng không bị phá vỡ. Nhưng nếu khác đi, tức là khi biến cách không bị lược bỏ và phép liên âm được thực hiện, nếu đó là một nguyên âm ở cuối từ trước, nó sẽ trở thành một cách khác; nghĩa là nó trở nên giống như nguyên âm đầu của từ sau. Ý nghĩa là, phép ngắt nhịp được thực hiện bằng cách bỏ qua nó cùng với biến cách cũng không bị phá vỡ. Ở đó, trong phép ngắt nhịp ấy, sự thay thế bằng ‘y’ v.v... cần được thực hiện cho nguyên âm ‘i’ v.v... giống như âm đầu của từ sau, giống như nguyên âm đầu của từ sau. Ý nghĩa là, phép ngắt nhịp được thực hiện bằng cách bỏ qua phụ âm cùng với sự thay thế bằng ‘y’ v.v... đã được thực hiện cũng không bị phá vỡ.

50. ඉදානි හෙට්ඨා වුත්තස්ස විරුද්ධත්තෙපි යතිභඞ්ගාභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සරො’’ච්චාදි. විභත්තියා ලොපෙ සන්ධිම්හි සති සරො සන්ධිසරො පුබ්බන්තො විය පුබ්බපදස්ස අන්තො විය හොති, අඤ්ඤථා තු විභත්තියා අලොපෙ සංහිතායං කතායං අඤ්ඤථා හොති, පුබ්බපදන්තභූතො සරො පරපදස්ස ආදිසරො විය හොති. තත්ථ යතියං යාදෙසාදි [Pg.86] ඉවණ්ණාදීනං කත්තබ්බයකාරාදෙසාදි පරාදිව පරපදස්ස ආදිසරො විය හොති, පුබ්බන්තසදිසසරමතික්කමිත්වාපි පරපදාදිසරසදිසවණ්ණමාගම්ම තං අනතික්කමිත්වාපි පරපදාදිසරසදිසයාදෙසාදිමතික්කමිත්වාපි යතියා පයුත්තාය සති අනෙකවණ්ණත්තාභාවෙපි යතිභඞ්ගො න හොතීති අධිප්පායො. පුබ්බස්ස අන්තොති ච, යො ච සො ආදෙසො ච, සො ආදි යස්ස මකාරාදිනොති ච, පරස්ස ආදීති ච වාක්‍යං.

50. Bây giờ, để chỉ ra sự không phá vỡ phép ngắt nhịp (yati) ngay cả khi trái ngược với những gì đã được nói trước đây, ngài nói “saro” v.v... Khi biến cách bị lược bỏ trong phép liên âm, nguyên âm của phép liên âm giống như âm cuối của từ trước. Nhưng nếu khác đi, khi biến cách không bị lược bỏ và phép liên âm được thực hiện, nó sẽ khác đi; nguyên âm ở cuối từ trước giống như nguyên âm đầu của từ sau. Ở đó, trong phép ngắt nhịp, sự thay thế bằng ‘y’ v.v... cần được thực hiện cho nguyên âm ‘i’ v.v... giống như âm đầu của từ sau, giống như nguyên âm đầu của từ sau. Ý nghĩa là, ngay cả khi vượt qua một nguyên âm tương tự như âm cuối của từ trước, hoặc đến một chữ cái tương tự như nguyên âm đầu của từ sau mà không vượt qua nó, hoặc vượt qua một sự thay thế như ‘y’ tương tự như nguyên âm đầu của từ sau, khi phép ngắt nhịp được áp dụng, ngay cả khi không có nhiều âm tiết, phép ngắt nhịp cũng không bị phá vỡ. Các cụm từ là “cuối của từ trước”, “cái mà là sự thay thế”, “cái có ‘m’ v.v... làm khởi đầu”, và “khởi đầu của từ sau”.

51.

51.

චාදී පුබ්බපදන්තාව, නිච්චං පුබ්බපදස්සිතා;

පාදයො නිච්චසම්බන්ධා, පරාදීව පරෙන තු.

Các tiểu từ như ‘ca’ v.v..., luôn phụ thuộc vào từ trước, giống như là phần cuối của từ trước; nhưng các tiếp đầu ngữ như ‘pa’ v.v..., luôn liên kết với từ sau, giống như là phần đầu của từ sau.

51. නිච්චං අනවරතං පුබ්බපදං සිතා නිස්සිතා චාදී චකාරාදයො නිපාතා පුබ්බස්ස පදස්ස අන්තා අවයවා විය හොන්ති, තෙ අන්තො කත්වා යති කාතබ්බාති අධිප්පායො. පරෙන පරපදෙන නිච්චසම්බන්ධා සතතයොගිනො, තුසද්දො අට්ඨානප්පයුත්තො, පාදයො තු පරාදීව පරපදස්ස ආදී අවයවා විය හොන්ති, තං විහාය පුබ්බපදන්තෙ යති කාතබ්බාති අධිප්පායො.

51. Các tiểu từ như ‘ca’ v.v..., luôn luôn, không ngừng nghỉ, gắn liền, phụ thuộc vào từ trước, chúng giống như là những phần cuối của từ trước. Ý nghĩa là, phép ngắt nhịp (yati) nên được thực hiện bao gồm cả chúng. (Các tiếp đầu ngữ) luôn liên kết, thường xuyên đi cùng với từ sau. (Từ “tu” được dùng không đúng chỗ). Nhưng các tiếp đầu ngữ như ‘pa’ v.v... thì giống như là những phần đầu của từ sau. Ý nghĩa là, phép ngắt nhịp nên được thực hiện ở cuối từ trước, bỏ qua chúng.

51. ‘‘චාදි’’ච්චාදි. නිච්චං සතතං පුබ්බපදස්සිතා පුබ්බපදං නිස්සාය පවත්තා චාදී චකාරාදිනිපාතා පුබ්බපදන්තාව පුබ්බපදස්ස අන්තා අවයවා විය හොන්ති, පරෙන පරපදෙන නිච්චසම්බන්ධා නිරන්තරයොගිනො පාදයො තු පාදිඋපසග්ගා පන පරාදීව පරපදස්ස ආදී අවයවාවිය හොන්ති. චාදයො ආගම්ම තෙ බහි කත්වාපි පාදයො ආගම්ම තෙ අන්තො කත්වාපි පවත්තො විරාමො යතිභඞ්ගොති අධිප්පායො. චොආදි යෙසන්ති ච, පුබ්බපදං සිතාති ච, පො ආදි යෙසන්ති ච, නිච්චං සම්බන්ධාති ච විග්ගහො. එත්ථ ච තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණත්තා චකාරපකාරාදීනම්පි පරිග්ගහො.

51. “Cādi” v.v... Các tiểu từ như ca v.v... (cādī) vốn luôn luôn, thường xuyên phụ thuộc vào từ đứng trước (pubbapadassitā), tức là hiện hữu bằng cách nương tựa vào từ đứng trước, nên chúng giống như là những thành phần ở cuối của từ đứng trước (pubbapadantāva). Trái lại, các tiếp đầu ngữ như pa v.v... (pādayo) vốn luôn luôn liên kết, nối liền không gián đoạn với từ theo sau, nên chúng giống như là những thành phần ở đầu của từ theo sau (parādīva). Ý nghĩa là: sự ngắt nhịp (virāmo) xảy ra bằng cách đặt chúng (tức cādayo) ra bên ngoài (tức ngắt nhịp trước ca), hoặc bằng cách đặt chúng (tức pādayo) vào bên trong (tức ngắt nhịp sau pa) thì được gọi là lỗi ngắt nhịp (yatibhaṅgo). Các cách phân tích cú pháp (viggaho) là: “co ādi yesaṃ” (những từ có ca đứng đầu), “pubbapadaṃ sitā” (phụ thuộc vào từ đứng trước), “po ādi yesaṃ” (những từ có pa đứng đầu), và “niccaṃ sambandhā” (luôn luôn liên kết). Và ở đây, do nguyên tắc tagguṇasaṃviññāṇa (hiểu biết về phẩm chất của nó), các mẫu tự như ca, pa, v.v... cũng được bao gồm.

සබ්බත්ථොදාහරණානි යථා

Các ví dụ cho tất cả các trường hợp như sau:

52.

52.

නමෙ තං සිරසා සබ්බො-පමාතීතං තථාගතං;

යස්ස ලොකග්ගතං පත්ත-ස්සො’පමා න හි යුජ්ජති.

Con cúi đầu đảnh lễ bậc Như Lai, đấng đã vượt ngoài mọi ví von so sánh; vì đối với Ngài, người đã đạt đến tuyệt đỉnh của thế gian, quả thật không có sự ví von nào là tương xứng.

53.

53.

මුනින්දං තං සදා වන්දා-ම්‍ය’නන්තමති’මුත්තමං;

යස්ස පඤ්ඤා ච මෙත්තා ච, නිස්සීමාති විජම්භති.

Con luôn luôn đảnh lễ bậc Tôn Chủ của các bậc Thánh nhân, đấng Tối Thượng với trí tuệ vô biên; trí tuệ và từ bi của Ngài được tuyên dương là vô hạn lượng.

52-53. සබ්බත්ථාති [Pg.87] පුබ්බන්තසදිසාදීසු. ‘‘නමෙත’’න්තිආදිගාථාද්වයෙ පදත්ථො පාකටො, අධිප්පායො තු යතො ලොකග්ගතං පත්තො, තතො සබ්බොපමාතීතො, යතො පඤ්ඤාමෙත්තා ලොකෙ නිරන්තරමිව වත්තන්ති, තතො අනන්තමති, උත්තමො චාති. එත්ථ ‘‘සබ්බා උපමා’’ති සමාසං කත්වා විභත්තිලොපෙ සංහිතායඤ්ච කතායං පරපදාදිඋකාරො පුබ්බපදන්තබ්බකාරට්ඨඅකාරො විය හොතීති සබ්බො ඉච්චත්‍ර පාදන්තයති. පත්තස්සොපමා ඉච්චත්‍ර යකාරාදෙසස්ස පරාදිසදිසභාවො විය හොති, විභත්තියා අලොපෙ සංහිතායං කතායං සවිභත්තියා අකාරො පරපදාදි උකාරො විය හොතීති තංවිභත්තියා පසිද්ධං විහාය පත්තඉච්චත්‍ර පාදන්තයති. තථා වන්දාම්‍යනන්තඉච්චත්‍ර යකාරාදෙසස්ස පරාදිසදිසභාවො විහිතොති ම්‍යසද්දං වජ්ජෙත්වා වන්දාඉච්චත්‍ර පාදන්තයති. පුබ්බපදස්සිතානං චාදීනං පුබ්බපදන්තසදිසතා වුත්තාති මෙත්තා චාති චසද්දතො යති, අපරපදසම්බන්ධා පාදයො පරපදාදිසදිසා හොන්තීති නිස්සීමාති එත්ථ නිසද්දං විහාය තතො ආදිම්හි යති.

52-53. “Sabbattha” (trong tất cả các trường hợp) có nghĩa là trong các trường hợp như tương tự cuối từ trước, v.v... Trong hai câu kệ bắt đầu bằng “Name taṃ”, nghĩa của các từ đã rõ ràng, nhưng ý nghĩa sâu xa là: vì Ngài đã đạt đến tuyệt đỉnh của thế gian, nên Ngài vượt ngoài mọi ví von so sánh; vì trí tuệ và từ bi của Ngài dường như lan tỏa không gián đoạn trong thế gian, nên Ngài có trí tuệ vô biên và là đấng Tối Thượng. Ở đây, sau khi tạo hợp từ “sabbā upamā”, lược bỏ biến cách và thực hiện liên âm, nguyên âm 'u' ở đầu từ sau trở nên giống như nguyên âm 'a' trong âm 'bba' ở cuối từ trước; do đó, nhịp ngắt (yati) rơi vào chỗ “sabbo”. Tại “pattassopamā”, sự thay thế của 'ya' trở nên giống như phần đầu của từ sau; khi biến cách không bị lược bỏ và liên âm được thực hiện, nguyên âm 'a' cùng với biến cách của nó trở nên giống như nguyên âm 'u' ở đầu từ sau; do đó, bỏ qua biến cách thông thường, nhịp ngắt rơi vào chỗ “patta”. Tương tự, tại “vandāmyananta”, sự thay thế của 'ya' được xác định là giống như phần đầu của từ sau; do đó, tránh từ “mya”, nhịp ngắt rơi vào chỗ “vandā”. Đã nói rằng các tiểu từ như 'ca' phụ thuộc vào từ trước thì giống như phần cuối của từ trước, do đó nhịp ngắt ở sau từ 'ca' trong “mettā ca”. Các tiếp đầu ngữ như 'pa' liên kết với từ sau thì giống như phần đầu của từ sau, do đó trong “nissīmā”, bỏ qua từ 'ni', nhịp ngắt ở ngay đầu sau đó.

52-53. සබ්බත්ථ යථාවුත්තපුබ්බන්තසදිසසරාදීසු පඤ්චසු උදාහරණානියථා. ‘‘නමෙ ත’’මිච්චාදි, ලොකග්ගතං පත්තස්ස යස්ස බුද්ධස්ස උපමා න හි යුජ්ජති සකලපදත්ථානං අතික්කම්ම ඨිතත්තා න හි යුජ්ජති. සබ්බොපමාතීතං තං තථාගතං සිරසා නමෙ නමාමි. සබ්බොති එත්ථ ඔකාරස්ස පුබ්බපදන්තසරසදිසත්තා තතො පරාය යතියා ච ස්සොපමාති පරපදාදිසදිසං [Pg.88] වණ්ණමනතික්කම්ම ඨිතාය යතියා ච උදාහරණං.

52-53. Các ví dụ cho tất cả năm trường hợp đã được nêu, chẳng hạn như nguyên âm tương tự cuối từ trước, v.v... như sau. Trong câu “Name taṃ” v.v..., đối với đức Phật, người đã đạt đến tuyệt đỉnh của thế gian, sự ví von quả thật không tương xứng; quả thật không tương xứng vì Ngài đứng vững sau khi đã vượt qua ý nghĩa của tất cả các từ. Con cúi đầu đảnh lễ, con xin quy ngưỡng bậc Như Lai, đấng đã vượt ngoài mọi ví von so sánh. Ở đây, trong “sabbo”, vì nguyên âm 'o' tương tự như nguyên âm ở cuối từ trước, nên nhịp ngắt sau đó là một ví dụ. Và trong “ssopamā”, vì nhịp ngắt đứng yên mà không vi phạm mẫu tự tương tự như phần đầu của từ sau, nên đó cũng là một ví dụ.

‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. යස්ස සම්බුද්ධස්ස පඤ්ඤා ච මෙත්තා චනිස්සීමා අනන්තසත්තඅනන්තඤෙය්‍යවිසයකරණතො සීමාරහිතා අතිවිජම්භති. අනන්තමතිං උදයබ්බයසම්භවෙපි ඤෙය්‍යස්සානන්තත්තා විසයිම්හි විසයවොහාරෙන අනන්තපඤ්ඤාය සමන්නාගතං උත්තමං තතො එව පවරං තං මුනින්දං සදා වන්දාමි, යාදෙසස්ස පරාදිසදිසත්තා තමනාගම්ම යති භවති. මෙත්තාචනිස්සීමාති එත්ථ චාදීනං පුබ්බපදන්තසදිසත්තාච පාදීනං පරපදාදිසදිසත්තා ච ‘‘චා’’ති ‘‘නී’’ති ඉමෙසම්පි යති භවති.

“Munindaṃ” v.v... Trí tuệ và từ bi của đức Chánh Đẳng Giác ấy là vô hạn lượng (nissīmā), không có giới hạn (sīmārahitā), bởi vì chúng lấy vô lượng chúng sanh và vô lượng đối tượng nhận thức làm cảnh giới, và chúng được tuyên dương rộng rãi. Con luôn luôn đảnh lễ bậc Tôn Chủ của các bậc Thánh nhân, đấng Tối Thượng (uttamaṃ), đấng Cao Cả (pavaraṃ) chính vì lý do đó, người sở hữu trí tuệ vô biên (anantapaññāya samannāgataṃ) — được gọi là “trí tuệ vô biên” (anantamatiṃ) theo cách dùng từ chỉ đối tượng cho chủ thể, do sự vô hạn của đối tượng nhận thức, mặc dù sự sanh diệt vẫn xảy ra. Do sự thay thế của 'ya' tương tự như phần đầu của từ sau, nhịp ngắt xảy ra mà không dựa vào nó (tức là trước 'mya'). Ở đây, trong “Mettā ca nissīmā”, vì các tiểu từ như 'ca' tương tự như phần cuối của từ trước và các tiếp đầu ngữ như 'pa' tương tự như phần đầu của từ sau, nên nhịp ngắt cũng xảy ra ở “cā” và “nī”.

චාදිපාදීසු පච්චුදාහරණානි යථා

Các phản ví dụ về trường hợp của ca, pa, v.v... như sau:

54.

54.

මහාමෙත්තා මහාපඤ්ඤා, ච යත්ථ පරමොදයා;

පණමාමි ජිනං තං ප-වරං වරගුණාලයං.

Đại từ và đại trí, nơi nào có sự phát sanh tối thượng; con xin đảnh lễ bậc Chiến Thắng ấy, đấng cao cả, là kho tàng của những phẩm chất cao quý.

54. ‘‘මහා’’ඉච්චාදි. යත්ථාති යස්මිං ජිනෙ. පරමොදයාති මහාමෙත්තාදයො උක්කට්ඨාභිවුඩ්ඪියො. තතොයෙව වරගුණාලයං, තෙනෙව පවරං උත්තමං තං ජිනන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ පුබ්බපදනිස්සිතං චකාරං පරපදාදිභූතං කත්වා තතො පුබ්බෙ කතා යති ච, පරපදාදිසම්බන්ධපකාරං පුබ්බපදන්තභූතං කත්වා පකාරතො පරං කතා යති ච විරුද්ධාති උභයත්ථ පච්චුදාහරණං.

54. “Mahā” v.v... “Yattha” có nghĩa là “nơi bậc Chiến Thắng nào”. “Paramodayā” có nghĩa là đại từ v.v... có sự tăng trưởng vượt trội. Mối liên hệ là: “chính vì lý do đó, Ngài là kho tàng của những phẩm chất cao quý; chính vì lý do đó, Ngài là đấng cao cả, tối thượng, bậc Chiến Thắng ấy”. Ở đây, nhịp ngắt được thực hiện trước mẫu tự 'ca' (vốn phụ thuộc vào từ trước) bằng cách xem nó như phần đầu của từ sau, và nhịp ngắt được thực hiện sau mẫu tự 'pa' (vốn liên kết với phần đầu của từ sau) bằng cách xem nó như phần cuối của từ trước, cả hai đều trái với quy tắc. Do đó, cả hai đều là phản ví dụ.

54. චාදිපාදීසු විසයභූතෙසු පච්චුදාහරණං යථා. ‘‘මහාමෙත්ති’’ච්චාදි. යත්ථ යස්මිං ජිනෙ මහාමෙත්තා ච මහාපඤ්ඤා ච ඉමා පරමොදයා උක්කට්ඨාභිවුඩ්ඪියො හොන්ති. වරගුණාලයං උත්තමගුණාකරං පවරං තතොයෙව උත්තමං තං ජිනං පණමාමි. එත්ථ චකාරං පරපදාදිං කත්වා පකාරං පුබ්බපදන්තං කත්වා යතියා පවත්තත්තා ‘‘ච යත්ථ, තං පා’’තිද්වයමපි පච්චුදාහරණං.

54. Phản ví dụ về chủ đề của 'ca', 'pa', v.v... như sau. “Mahāmettā” v.v... “Yattha” có nghĩa là “nơi bậc Chiến Thắng nào”, đại từ và đại trí, những pháp này có sự phát sanh tối thượng, sự tăng trưởng vượt trội. Con xin đảnh lễ bậc Chiến Thắng ấy, người là kho tàng của những phẩm chất cao quý (varaguṇālayaṃ), là mỏ khoáng của những phẩm chất tối thượng (uttamaguṇākaraṃ), là đấng cao cả (pavaraṃ), đấng tối thượng (uttamaṃ) chính vì lý do đó. Ở đây, vì nhịp ngắt xảy ra bằng cách xem 'ca' là phần đầu của từ sau và xem 'pa' là phần cuối của từ trước, nên cả hai trường hợp “ca yattha” và “taṃ pa” đều là phản ví dụ.

55.

55.

පදත්ථක්කමතො [Pg.89] මුත්තං, කමච්චුතමිදං යථා;

ඛෙත්තං වා දෙහි ගාමං වා, දෙසං වා මම සොභනං.

Lỗi “trật tự” (kamaccuta), tức là thiếu thứ tự hợp lý về ý nghĩa của từ, được minh họa như sau: “Xin hãy cho tôi một thửa ruộng tốt, hoặc một ngôi làng, hoặc một xứ sở.”

55. ‘‘පද’’ඉච්චාදි. පදානං අත්ථක්කමතො මුත්තං ගළිතං කමච්චුතමිදන්ති විධීයතෙ. ඛෙත්තං වා ඉච්චාදිනා අරුචිතොයං යාචනක්කමො වත්තුනො අවිඤ්ඤුතං ගමෙති. යො හි ඛෙත්තම්පි දාතුං නිච්ඡති, කථං සො ගාමාදිකං දස්සතීති.

55. “Pada” v.v... Lỗi “trật tự” (kamaccuta) được định nghĩa là điều gì thiếu sót, hay đã rơi khỏi thứ tự hợp lý về ý nghĩa của các từ. Bằng câu “khettaṃ vā” v.v..., thứ tự yêu cầu không phù hợp này cho thấy sự thiếu thông minh của người nói. Bởi vì, người mà ngay cả một thửa ruộng cũng không muốn cho, làm sao người ấy sẽ cho một ngôi làng, v.v...?

55. ‘‘පදත්ථි’’ච්චාදි. පදත්ථක්කමතො පදානං අත්ථක්කමතො මුත්තං ගළිතං ඉදං වාක්‍යං කමච්චුතං නාම. උදාහරති ‘‘යථි’’ච්චාදි. මම සොභනං ඛෙත්තං වා ගාමං වා දෙසං වා ජනපදං වා දෙහි. එත්ථ ඛෙත්තමිච්චාදි යාචනක්කමො වත්තුනො අවිඤ්ඤුභාවං විනා උචිතපදත්ථක්කමං නප්පකාසෙති, තථා හි ඛෙත්තමපි දාතුමනිච්ඡන්තො ගාමනිගමජනපදාදිං කථං දස්සතීති කමහානි.

55. “Padattha” v.v... Câu văn này, vốn thiếu sót, hay đã rơi khỏi thứ tự hợp lý về ý nghĩa của các từ, được gọi là lỗi “trật tự” (kamaccuta). Ngài nêu ví dụ “yathā” v.v... “Xin hãy cho tôi một thửa ruộng tốt, hoặc một ngôi làng, hoặc một xứ sở, hoặc một tỉnh thành.” Ở đây, thứ tự yêu cầu “khettaṃ” v.v... không thể hiện một thứ tự ý nghĩa từ ngữ thích hợp, mà chỉ cho thấy sự thiếu hiểu biết của người nói. Thật vậy, người không muốn cho dù chỉ một thửa ruộng, làm sao sẽ cho một ngôi làng, một thị trấn, một tỉnh thành, v.v...? Đây là sự thiếu sót về thứ tự (kamahāni).

56.

56.

ලොකියත්ථ’මතික්කන්තං, අතිවුත්තං මතං යථා;

අතිසම්බාධ’මාකාස-මෙතිස්සා ථනජම්භනෙ.

Sự vượt quá ý nghĩa thế gian, được xem là thái quá ngôn, ví như: Hư không trở nên quá chật hẹp đối với sự nở nang của bộ ngực của nàng.

56. ‘‘ලොකි’’ච්චාදි. ලොකෙ විදිතො ලොකියො, තං ලොකියත්ථමභිධෙය්‍යං අතික්කන්තං අනනුවුත්තං යං තං අතිවුත්තං මතන්ති විධීයතෙ. යථෙත්‍යාදිනා උදාහරති. එතිස්සා වනිතාය ථනානං පයොධරානං ජම්භනෙ බ්‍යාපනෙ ආකාසං ගගනං අතිසම්බාධං අච්චන්තප්පකං.

56. Câu bắt đầu bằng ‘Loki’ v.v... Điều được biết trong thế gian là lokiya (thuộc về thế gian). Cái gì vượt qua ý nghĩa thế gian có thể biểu đạt, không được nói theo, cái đó được xem là ativutta (thái quá ngôn), như vậy được quy định. Bằng câu bắt đầu bằng ‘yathā’, ngài nêu ví dụ. Đối với sự nở nang, sự lan rộng của bộ ngực, của bầu vú của người phụ nữ này, hư không, bầu trời là quá chật hẹp, vô cùng nhỏ bé.

56. ‘‘ලොකියත්ථි’’ච්චාදි. ලොකියත්ථං ලොකෙ පසිද්ධමභිධෙය්‍යං අතික්කන්තං කථනාකාරෙන අතික්කමිතං වාක්‍යං අතිවුත්තමිති මතං. උදාහරති ‘‘යථි’’ච්චාදි. එතිස්සා ථනජම්භනෙ ථනානං විජම්භනෙ ආකාසං අතිසම්බාධං අනොකාසං. එත්ථ පයොධරානං මහන්තත්තං වදාමාති ලොකෙ මහන්තන්ති [Pg.90] පසිද්ධං ගගනමපි අතික්කන්තත්තා වාක්‍යමතිවුත්තදොසෙන දූසිතං.

56. Câu bắt đầu bằng ‘Lokiyattha’ v.v... Câu văn vượt qua, vượt quá bằng cách nói ý nghĩa có thể biểu đạt đã nổi tiếng trong thế gian, được xem là ativutta (thái quá ngôn). Ngài nêu ví dụ bằng câu bắt đầu bằng ‘yathā’ v.v... Đối với sự nở nang, sự phát triển của bộ ngực của nàng, hư không là quá chật hẹp, không có chỗ. Ở đây, vì nói về sự to lớn của bầu vú, và vì nó vượt qua cả bầu trời vốn nổi tiếng là to lớn trong thế gian, nên câu văn bị nhiễm lỗi thái quá ngôn.

57.

57.

සමුදායත්ථතො’පෙතං, තං අපෙතත්ථකං යථා;

ගාවිපුත්තො බලීබද්ධො, තිණං ඛාදී පිවී ජලං.

Câu thiếu ý nghĩa của toàn thể, đó là lỗi vô nghĩa, ví như: Con trai của bò cái, con bò đực, đã ăn cỏ, đã uống nước.

57. ‘‘සමුදායි’’ච්චාදි. සමුදායස්ස පකරණතො පදසන්ධිනො වාක්‍යස්ස අත්ථො අභිධෙය්‍යං අඞ්ගඞ්ගිභූතං ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධීවිසෙසලක්ඛණං සංවොහාරිකං, තතො අපෙතං අපගතං සුඤ්ඤං, විනා පදත්ථමත්තෙන තස්ස කත්ථචි බ්‍යභිචාරාභාවතො එතාදිසං යං තමපෙතත්ථකන්ති විධි. න හි ‘‘ගාවිපුත්තො’’ච්චාදීසු සමුදායත්ථො සම්භවති.

57. Câu bắt đầu bằng ‘Samudāya’ v.v... Ý nghĩa của toàn thể, tức là của câu văn được tạo thành từ sự liên kết các từ theo văn cảnh, có thể biểu đạt, có mối quan hệ chính phụ, có đặc tính riêng biệt về mối quan hệ giữa hành động và tác nhân, và mang tính quy ước; câu văn thiếu, lìa khỏi, trống rỗng ý nghĩa đó, ngoại trừ ý nghĩa của từng từ riêng lẻ, vì điều đó không bao giờ sai lệch ở bất cứ đâu. Cái gì như vậy, đó là lỗi vô nghĩa, đây là quy định. Vì trong câu bắt đầu bằng ‘gāviputto’ v.v..., ý nghĩa của toàn thể không thể có được.

57. ‘‘සමුදායි’’ච්චාදි. සමුදායත්ථතො විසෙසනවිසෙස්‍යභූතක්‍රියාකාරකසම්බන්ධෙහි යුත්තවාක්‍යසඞ්ඛාතපදසමුදායස්ස සම්බන්ධපදත්තා වොහාරානුරූපඅත්ථතො අපෙතං අපගතං, අවයවත්ථමත්තස්ස වා සබ්බත්ථ ලබ්භමානත්තා සමුදායත්ථතො සුඤ්ඤං, තං වාක්‍යං අපෙතත්ථකං නාම. යථිච්චාදිනා උදාහරති ‘‘ගාවිපුත්තො බලීබද්ධො උසභො තිණං ඛාදි, ජලං පිවී’’ති. එත්ථ අවයවත්ථමත්තෙන විනා සමුදායෙන ගම්‍යමානස්ස කස්සචි විසෙසත්ථස්ස අභාවා සමුදායත්ථතො අපගතං නාම හොති.

57. Câu bắt đầu bằng ‘Samudāya’ v.v... Câu văn thiếu, lìa khỏi ý nghĩa của toàn thể, tức là ý nghĩa phù hợp với quy ước do sự liên kết các từ của một tập hợp từ được gọi là câu văn, được kết hợp bởi các mối quan hệ giữa hành động và tác nhân, giữa tính từ và danh từ; hoặc trống rỗng ý nghĩa của toàn thể, vì chỉ có ý nghĩa của các thành phần riêng lẻ là có thể tìm thấy ở mọi nơi, câu văn đó được gọi là apetatthaka (vô nghĩa). Bằng câu bắt đầu bằng ‘yathā’, ngài nêu ví dụ: ‘Con trai của bò cái, con bò đực, con bò mộng, đã ăn cỏ, đã uống nước’. Ở đây, vì không có bất kỳ ý nghĩa đặc biệt nào có thể được hiểu từ toàn thể câu văn, ngoài ý nghĩa của các thành phần riêng lẻ, nên nó được gọi là lìa khỏi ý nghĩa của toàn thể.

58.

58.

බන්ධෙ ඵරුසතා යත්ථ, තං බන්ධඵරුසං යථා;

ඛරා ඛිලා පරික්ඛීණා, ඛෙත්තෙ ඛිත්තං ඵලත්‍ය’ලං.

Nơi nào có sự thô ráp trong cấu trúc, đó là lỗi cấu trúc thô ráp, ví như: Những cọc nhọn cứng đã bị tiêu diệt, hạt giống được gieo trong ruộng trổ quả dồi dào.

58. ‘‘බන්ධෙ’’ච්චාදි. [Pg.91] ඛරාඉච්චාදිකං බන්ධඵරුසං සුතිසුභගත්තාභාවතො ඛරා කක්කසා ඛිලා ඛාණුකාදයො පරික්ඛීණා ඛයං පත්තා යතො, තස්මා ඛෙත්තෙ කෙදාරෙ ඛිත්තං වුත්තං අලමච්චන්තං ඵලති නිප්ඵජ්ජති. වාක්‍යදොසො.

58. Câu bắt đầu bằng ‘Bandhe’ v.v... Câu bắt đầu bằng ‘Kharā’ v.v... là lỗi cấu trúc thô ráp vì thiếu sự êm tai khi nghe. Vì những cọc nhọn cứng, thô ráp, các gốc cây v.v... đã bị tiêu diệt, đã đi đến sự hủy diệt, do đó, hạt giống được gieo trong ruộng trổ quả, sinh ra dồi dào, vô cùng. Đây là lỗi của câu văn.

58. ‘‘බන්ධෙ’’ච්චාදි. බන්ධෙ බන්ධසරීරෙ ඵරුසතා සුතිසුඛතාභාවතො ඵරුසභාවො යත්ථ වාක්‍යෙ භවති, තං වාක්‍යං බන්ධඵරුසං නාම හොති. යථාති උදාහරති. ඛරා කක්කසා ඛිලා ඛාණුකාදයො පරික්ඛීණා යස්මා ඛීණා හොන්ති, තස්මා ඛෙත්තෙ ඛිත්තං වුත්තං බීජං අලං අතිසයෙන ඵලති නිප්ඵජ්ජති.

58. Câu bắt đầu bằng ‘Bandhe’ v.v... Trong câu văn nào có sự thô ráp, trạng thái thô ráp trong cấu trúc, trong thân thể của cấu trúc, do thiếu sự dễ chịu khi nghe, câu văn đó được gọi là lỗi cấu trúc thô ráp. Bằng từ ‘yathā’, ngài nêu ví dụ. Vì những cọc nhọn cứng, thô ráp, các gốc cây v.v... đã bị tiêu diệt, đã bị hủy diệt, do đó, hạt giống được gieo trong ruộng trổ quả, sinh ra dồi dào, một cách vượt trội.

වාක්‍යදොසනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về sự trình bày các lỗi của câu văn đã kết thúc.

වාක්‍යත්ථදොසනිද්දෙසවණ්ණනා

Phần giải thích về sự trình bày các lỗi về ý nghĩa của câu văn

59.

59.

ඤෙය්‍යං ලක්ඛණමන්වත්ථ-වසෙනා’පක්කමාදිනං;

උදාහරණමෙතෙසං, දානි සන්දස්සයාම්‍ය’හං.

Đặc tính của các lỗi như sai thứ tự v.v... cần được hiểu theo ý nghĩa của từ; bây giờ, tôi sẽ trình bày ví dụ của chúng.

59. ‘‘ඤෙය්‍ය’’මිච්චාදි. අපක්කමාදීනං යථාඋද්දිට්ඨානං ලක්ඛීයති උදාහරණමනෙනාති අත්ථෙන ලක්ඛණං අන්වත්ථවසෙන අපගතො කමො යත්ථ තං අපක්කමන්තිආදිනා අත්ථානුගමනවසෙන ඤෙය්‍යං විඤ්ඤාතබ්බං. ඉදානි වාක්‍යදොසෙ නිද්දිසිත්වා අවසරප්පත්තෙ ඉමස්මිං කාලෙ එතෙසං අපක්කමාදීනං උදාහරණං ලක්ඛියං අහං සන්දස්සයාමි පකාසෙස්සාමි.

59. Câu bắt đầu bằng ‘Ñeyyaṃ’ v.v... Đặc tính của các lỗi như apakkama v.v... đã được liệt kê cần được hiểu, cần được nhận biết theo ý nghĩa của từ, tức là theo sự truy tìm ý nghĩa, như là ‘nơi nào thứ tự bị mất đi, đó là apakkama’ v.v..., với ý nghĩa rằng ‘ví dụ được nhận biết qua nó’. Bây giờ, sau khi đã trình bày các lỗi của câu văn, vào thời điểm thích hợp này, tôi sẽ trình bày, sẽ làm sáng tỏ ví dụ, đối tượng cần nhận biết của các lỗi như apakkama v.v... này.

59. ඉදානි උද්දිට්ඨානුක්කමෙන අපක්කමාදිඅත්ථදොසානි විභාවෙති ‘‘ඤෙය්‍ය’’මිච්චාදිනා. අපක්කමාදීනං අපක්කමොචිත්‍යහීනාදීනං ලක්ඛණං අපක්කමාදිවිසයබුද්ධියා අවිපරීතවුත්තියා පවත්තිකාරණං අන්වත්ථවසෙන අපගතො කමො යත්ථිච්චාදිවචනත්ථානුගතඤාණවසෙන ඤෙය්‍යං ඤාතබ්බං, විසුං ලක්ඛණං න වදාමාති වුත්තං හොති. ඉදානි අහං එතෙසං අපක්කමාදීනං උදාහරණං ලක්ඛියං සන්දස්සයාමි. අත්ථානුගතමන්වත්ථං අන්වත්ථස්ස ඤාණස්ස වසොති විග්ගහො.

59. Bây giờ, ngài làm sáng tỏ các lỗi về ý nghĩa như apakkama v.v... theo thứ tự đã liệt kê bằng câu bắt đầu bằng ‘ñeyyaṃ’ v.v... Đặc tính của các lỗi như apakkama, ocityahīna v.v..., là nguyên nhân cho sự khởi lên của trí tuệ không sai lệch về đối tượng là apakkama v.v..., cần được hiểu, cần được biết theo ý nghĩa của từ, tức là bằng trí tuệ đi theo ý nghĩa của các từ như ‘nơi nào thứ tự bị mất đi’ v.v... Điều này có nghĩa là: ‘Tôi không nói riêng về đặc tính’. Bây giờ, tôi sẽ trình bày ví dụ, đối tượng cần nhận biết của các lỗi như apakkama v.v... này. Anvattha là đi theo ý nghĩa. Phân tích cú pháp là: theo năng lực của trí tuệ về anvattha.

තත්ථාපක්කමං යථා

Trong đó, lỗi sai thứ tự như sau:

60.

60.

භාවනාදානසීලානි, සම්මා සම්පාදිතානි’හ;

භොගසග්ගාදිනිබ්බාන-සාධනානි න සංසයො.

Tu tiến, bố thí, và giữ giới, được thực hành một cách đúng đắn ở đây, là phương tiện để đạt được tài sản, cõi trời, và Niết-bàn, không còn nghi ngờ.

60. ‘‘භාවනා’’ඉච්චාදි. [Pg.92] සම්මා අලොභාදිහෙතුසම්පත්තියා සක්කච්චං සම්පාදිතානි නිප්ඵාදිතානි. එත්ථ භොගසග්ගාදිනිබ්බානානං හෙතවො යථාක්කමං දානසීලභාවනායො, න තු භාවනාදානසීලානි.

60. Câu bắt đầu bằng ‘Bhāvanā’ v.v... ‘Đúng đắn’ nghĩa là được thực hành, được hoàn thành một cách kính cẩn với sự thành tựu các nhân như vô tham v.v... Ở đây, các nguyên nhân của tài sản, cõi trời, và Niết-bàn theo thứ tự là bố thí, giữ giới, và tu tiến, chứ không phải là tu tiến, bố thí, và giữ giới.

60. තත්ථ තෙසු අපක්කමාදීසු අපක්කමං යථා අපක්කමස්සොදාහරණමෙවං. ඔචිත්‍යහීනං යථාත්‍යාදීසුපි එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘භාවනි’’ච්චාදි. ඉහ ඉමස්මිං අත්තභාවෙ සම්මා සම්පාදිතානි අලොභාදිහෙතුසම්පත්තියා සක්කච්චං සම්පාදිතානි රාසිකතානි භාවනාදානසීලානි භොගසග්ගාදිනිබ්බානසාධනානි උපභොගපරිභොගානි, සග්ගුප්පත්තිආයුආරොග්‍යාදීනි, නිබ්බානඤ්චෙති එතෙසං සාධකානි. න සංසයො සදිසවිසදිසවිපාකදානෙ සංසයො නාම නත්ථි. එත්ථ භොගසග්ගනිබ්බානානං හෙතුභූතා පන කමතො දානසීලභාවනායො භවන්තීති ඵලක්කමස්ස හෙතුක්කමං විරුද්ධමිති කමාපෙතං නාම හොති.

60. Trong số các lỗi như apakkama v.v..., ‘apakkamaṃ yathā’ có nghĩa là ‘ví dụ về apakkama như sau’. Ý nghĩa này cũng cần được hiểu tương tự trong các trường hợp như ‘ocityahīnaṃ yathā’ v.v... Câu bắt đầu bằng ‘Bhāvanā’ v.v... Ở đây, trong kiếp sống này, tu tiến, bố thí, và giữ giới được thực hành đúng đắn, được thực hành một cách kính cẩn với sự thành tựu các nhân như vô tham v.v..., được tích lũy, là phương tiện để đạt được tài sản, cõi trời, và Niết-bàn, tức là những thứ để hưởng thụ và tiêu dùng, sự tái sanh vào cõi trời, tuổi thọ, sức khỏe v.v..., và Niết-bàn, là những thứ thành tựu của chúng. ‘Không nghi ngờ’ có nghĩa là không có sự nghi ngờ nào về việc cho quả tương tự và không tương tự. Ở đây, vì các pháp là nguyên nhân của tài sản, cõi trời, và Niết-bàn theo thứ tự là bố thí, giữ giới, và tu tiến, nên thứ tự của nguyên nhân trái ngược với thứ tự của kết quả. Do đó, nó được gọi là lỗi thiếu thứ tự.

ඔචිත්‍යහීනං යථා

Lỗi thiếu sự thích hợp như sau:

61. පූජනීයතරො ලොකෙ, අහ’මෙකො නිරන්තරං.මයෙකස්මිං ගුණා සබ්බෙ, යතො සමුදිතා අහුං.

61. Trong thế gian, chỉ một mình ta là đáng được cúng dường hơn cả, luôn luôn. Bởi vì tất cả các đức hạnh đã hội tụ nơi một mình ta.

61. ‘‘පූජනීයි’’ච්චාදි. යතො යස්මා කාරණා සබ්බෙ ගුණා සීලාදයො එකස්මිං කෙවලෙ මයි එව සමුදිතා රාසිභූතා අහුං අහෙසුං, තස්මා කාරණා ඉමස්මිං සත්තලොකෙ එකො කෙවලො අහමෙව නිරන්තරං සතතං පූජනීයතරො අතිසයෙන පුජ්ජොති. එවමත්තපසංසනමරුචිතං සප්පුරිසස්ස.

61. ‘‘Pūjanīyi’’ v.v... Bởi vì, do nguyên nhân mà tất cả các đức hạnh như giới v.v... đã được tụ hội, đã được tích tập chỉ nơi một mình ta, do nguyên nhân ấy, trong thế giới chúng sanh này, chỉ một mình ta là người đáng được cúng dường hơn, là người đáng được tôn kính một cách tột bậc, luôn luôn, thường xuyên. Việc tự tán thán như vậy là không thích hợp đối với bậc chân nhân.

61. ‘‘පූජනීයතරෙ’’ච්චාදි. [Pg.93] යතො යස්මා සබ්බෙ ගුණා සීලාදයො එකස්මිං මයි අදුතියෙ මයි එව සමුදිතා රාසිභූතා අහුං අහෙසුං, තස්මා ලොකෙ සත්තලොකෙ එකො අදුතියො අහමෙව නිරන්තරං සතතං පූජනීයතරො අතිසයෙන පූජනීයො. එවං අත්තප්පසංසනතො උචිතතාය පරිහානීති ඔචිත්‍යහීනං නාම.

61. ‘‘Pūjanīyatare’’ v.v... Bởi vì tất cả các đức hạnh như giới v.v... đã được tụ hội, đã được tích tập chỉ nơi một mình ta, người không có ai sánh bằng, do vậy, trong thế gian (thế giới chúng sanh), chỉ một mình ta, người không có ai sánh bằng, là người đáng được cúng dường hơn, đáng được tôn kính một cách tột bậc, luôn luôn, thường xuyên. Do việc tự tán thán như vậy nên có sự suy giảm về tính thích hợp, điều này được gọi là ocityahīna (khiếm khuyết sự thích hợp).

යථා ච

Và ví như.

62.

62.

යාචිතොහං කථං නාම, න දජ්ජාම්‍යපි ජීවිතං;

තථාපි පුත්තදානෙන, වෙධතෙ හදයං මම.

Ta khi được yêu cầu, làm sao lại không cho đi, ngay cả mạng sống? Tuy nhiên, bởi việc cho đi những đứa con, trái tim của ta run rẩy.

62. ‘‘යාචිතො’’ඉච්චාදි. එත්ථ ‘‘යදි යාචිංසු, ජීවිතම්පි යාචකානං දජ්ජාමී’’ති දස්සිතොදාරතායානුචිතං පුත්තදානෙ හදයපවෙධනකථනං වෙස්සන්තරස්ස යජ්ජෙවමවොච.

62. ‘‘Yācito’’ v.v... Ở đây, đối với Vessantara, người đã nói như vậy, việc nói về sự run rẩy của trái tim khi cho đi những đứa con là không thích hợp với sự cao thượng đã được thể hiện qua lời nói: “Nếu họ yêu cầu, ta sẽ cho cả mạng sống đến những người xin”.

62. යථා ච, එවම්පි ඔචිත්‍යහීනස්ස උදාහරණං දට්ඨබ්බං ‘‘යාචිතො’’ච්චාදි. යාචිතො යාචකෙහි යාචිතො අහං ජීවිතමපි කථං නාම න දජ්ජාමි, තථාපි එවං දානජ්ඣාසයෙ සතිපි පුත්තදානෙන මම හදයං වෙධතෙ කම්පතෙ. එත්ථ වෙස්සන්තරස්ස ‘‘යදි යාචෙය්‍යුං, ජීවිතමපි යාචකානං දජ්ජාමී’’ති කතපටිඤ්ඤාය පුත්තදානෙන හදයකම්පනස්ස කථනං චාගාතිසයයොගසඞ්ඛාතඋදාරගුණස්ස අනනුච්ඡවිකන්ති ඔචිත්‍යහීනං.

62. Và ví như, câu ‘yācito’ v.v... cũng nên được xem là ví dụ về ocityahīna (khiếm khuyết sự thích hợp). (Nghĩa là:) Ta, khi được những người xin yêu cầu, làm sao lại không cho đi, ngay cả mạng sống? Tuy nhiên, dù có khuynh hướng bố thí như vậy, bởi việc cho đi những đứa con, trái tim của ta run rẩy, rung động. Ở đây, đối với Vessantara, người đã thực hiện lời hứa rằng: “Nếu họ yêu cầu, ta sẽ cho cả mạng sống đến những người xin”, việc nói về sự rung động của trái tim khi cho đi những đứa con là không tương xứng với đức tính cao thượng được biết đến là sự liên hệ với việc xả ly tột bậc, (đó là) khiếm khuyết sự thích hợp.

භග්ගරීති යථා

Ví dụ về văn phong bị phá vỡ.

63.

63.

ඉත්ථීනං දුජ්ජනානඤ්ච, විස්සාසො නොපපජ්ජතෙ;

විසෙ සිඞ්ගිම්හි නදියං, රොගෙ රාජකුලම්හී ච.

Sự tin tưởng nơi phụ nữ và kẻ xấu là không phù hợp; (cũng như) nơi chất độc, nơi (con vật) có sừng, nơi dòng sông, nơi bệnh tật, và nơi hoàng tộc.

63. ‘‘ඉත්ථීන’’මිච්චාදි. නොපපජ්ජතෙ න යුජ්ජති. එත්ථ සම්බන්ධෙ ඡට්ඨියා පරිච්චාගෙන විසෙඉච්චාදිනා ආධාරෙ සත්තමීනිද්දෙසො [Pg.94] අත්ථරීතියා භඞ්ගො. ආදො මජ්ඣෙ ච චකාරපරිච්චාගා සද්දරීතියා භඞ්ගො, රීතීනං අනන්තත්තා භඞ්ගාප්‍යනන්තා. උදාහරණං තු දිසාමත්තං.

63. ‘‘Itthīnaṃ’’ v.v... (Từ) Nopapajjate có nghĩa là không phù hợp. Ở đây, do việc từ bỏ cách thứ sáu (sở hữu cách) chỉ mối quan hệ (ở dòng đầu) và việc chỉ định cách thứ bảy (vị trí cách) chỉ nơi chốn bằng các từ ‘vise’ v.v... (ở dòng sau), đây là sự phá vỡ văn phong về mặt ý nghĩa. Và do việc từ bỏ từ ‘ca’ ở đầu và ở giữa, đây là sự phá vỡ văn phong về mặt từ ngữ. Do văn phong là vô số, nên sự phá vỡ cũng là vô số. Tuy nhiên, ví dụ này chỉ là một phương hướng.

63. ‘‘ඉත්ථීන’’මිච්චාදි. ඉත්ථීනඤ්ච දුජ්ජනානඤ්ච විස්සාසො සහවාසාදීහි විස්සාසො නොපපජ්ජතෙ අනත්ථසංසයානිවත්තිකාරණත්තා න යුජ්ජති. විසෙ ගරළෙ ච සිඞ්ගිම්හි සිඞ්ගවති මහිං සාදො ච නදියඤ්ච රොගෙ වඩ්ඪමානකෙ රොගෙ ච රාජකුලම්හි ච වධබන්ධනාදිකාරකෙ රාජකුලෙ ච විස්සාසො නොපපජ්ජතෙ. එත්ථ ආදො සම්බන්ධෙ ඡට්ඨියා ආරභිත්වා තං පහාය සත්තමියා වුත්තත්තා අත්ථරීති ච, ආදිමජ්ඣෙසු චසද්දපරිච්චාගතො සද්දරීති ච භින්නා. චසද්දං පයුඤ්ජන්තෙන ආදො එව වා අන්තෙ එව වා පච්චෙකං වා යොජෙතබ්බං හොති. ඊදිසො පයොගො රීතිභඞ්ගො නාම හොති. රීතීනං බහුත්තා රීතිභඞ්ගදොසාපි බහුවිධා. ඉදං පන මුඛමත්තනිදස්සනං.

63. ‘‘Itthīnaṃ’’ v.v... Sự tin tưởng nơi phụ nữ và kẻ xấu, tức là sự tin tưởng qua việc chung sống v.v..., là không phù hợp, không thích hợp vì là nguyên nhân không ngăn ngừa được sự bất lợi và nghi ngờ. (Cũng như) nơi chất độc, tức là nọc độc; nơi (con vật) có sừng, tức là trâu v.v...; nơi dòng sông; nơi bệnh tật, tức là căn bệnh đang phát triển; và nơi hoàng tộc, tức là hoàng tộc gây ra sự giết chóc, trói buộc v.v..., sự tin tưởng là không phù hợp. Ở đây, do lúc đầu bắt đầu bằng cách thứ sáu chỉ mối quan hệ, rồi từ bỏ nó và nói bằng cách thứ bảy, nên văn phong về ý nghĩa bị phá vỡ; và do việc từ bỏ từ ‘ca’ ở đầu và giữa, văn phong về từ ngữ cũng bị phá vỡ. Người sử dụng từ ‘ca’ nên kết hợp nó hoặc chỉ ở đầu, hoặc chỉ ở cuối, hoặc ở mỗi từ riêng lẻ. Cách dùng như vậy được gọi là sự phá vỡ văn phong. Do văn phong có nhiều, nên lỗi phá vỡ văn phong cũng có nhiều loại. Tuy nhiên, đây chỉ là sự trình bày sơ lược.

සසංසයං යථා

Ví dụ về (lỗi) mơ hồ.

64.

64.

මුනින්දචන්දිමාලොක-රසලොලවිලොචනො;

ජනො’වක්කන්තපන්ථො’ව, ගොපදස්සනපීණිතො.

Người dân có đôi mắt dao động vì thích thú trong việc chiêm ngưỡng đức Muninda-mặt trăng, giống như người đã bước vào con đường, hài lòng bởi việc nhìn thấy ‘gopada’.

64. ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදි. [Pg.95] චන්දිමා විය චන්දිමා, මුනින්දොයෙව චන්දිමා, තස්ස ආලොකනං දස්සනං, ආලොකො පකාසො වා, තස්මිං රසො අනුරාගො, තෙන ලොලානි චපලානි ලොචනානි අක්ඛීනි යස්ස සො ජනො අවක්කන්තො ඔක්කන්තො පවිට්ඨො පන්ථො මග්ගො යෙන අවක්කන්තපන්ථො එව ගුන්නං රංසීනං, ඉට්ඨත්ථනිප්ඵත්තිසූචකභාවෙන ගොපදත්ථස්ස වා පදස්සනෙන පීණිතො මුදිතොති එත්ථ ගොරූපස්ස පදස්සනෙනාතිපි විඤ්ඤායතීති සන්දෙහො.

64. ‘‘Muninda’’ v.v... (Giải nghĩa:) Mặt trăng ví như mặt trăng, chính đức Muninda là mặt trăng; việc chiêm ngưỡng vị ấy là sự nhìn thấy, hoặc ánh sáng (của ngài) là sự tỏ rạng; trong đó, sự thích thú là sự quyến luyến; người dân nào có đôi mắt, tức là nhãn căn, dao động, tức là không ổn định, do điều đó. Người đã bước vào, đã đi vào, đã tiến vào con đường, tức là lối đi, chính là người đã bước vào con đường. (Người ấy) hài lòng, hoan hỷ bởi việc nhìn thấy các tia sáng, hoặc bởi việc nhìn thấy dấu chân bò như là dấu hiệu cho sự thành tựu mục đích mong muốn. Ở đây, có sự nghi ngờ vì nó cũng có thể được hiểu là ‘bởi việc nhìn thấy hình dáng con bò’.

64. ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදි. මුනින්දචන්දිමාලොකරසලොලවිලොචනො මුනින්දසඞ්ඛාතස්ස චන්දිමස්ස ආලොකෙ දස්සනෙ පාතුභාවෙ වා රසෙන ආලයෙන චඤ්චලනෙත්තො ජනො අවක්කන්තපන්ථොව ඔතිණ්ණමග්ගොව බුද්ධස්ස දස්සනත්ථාය මග්ගමොතිණ්ණොති අධිප්පායො. ගොපදස්සනපීණිතො ගොසඞ්ඛාතරංසිපදස්සනෙන, අභිමඞ්ගලසම්මතගොපදස්සනෙන වා සන්තුට්ඨො හොති. එත්ථ ගොපදස්සනෙනාති ච අත්ථස්ස ගම්‍යමානත්තා විඤ්ඤාතුං සංසයො උප්පජ්ජතීති සසංසයං නාම. අවක්කන්තො පන්ථො යෙනාති ච, ගුන්නං රංසීනං, ගාවස්ස වා පදස්සනන්ති ච, ගොපදස්සනෙන පීණිතොති ච විග්ගහො.

64. ‘‘Muninda’’ v.v... (Câu) Munindacandimālokarasalolavilocano (có nghĩa là) người dân có mắt dao động do sự thích thú, tức là sự luyến ái, trong ánh sáng, tức là sự nhìn thấy hoặc sự xuất hiện, của mặt trăng được gọi là đức Muninda; (câu) jano avakkantapantho’va (có nghĩa là) người dân ấy giống như người đã đi xuống con đường, ý nghĩa là đã đi xuống con đường để diện kiến đức Phật. (Câu) Gopadassanapīṇito (có nghĩa là) hài lòng bởi việc nhìn thấy các tia sáng được gọi là ‘go’, hoặc hài lòng bởi việc nhìn thấy dấu chân bò được xem là điềm lành cao thượng. Ở đây, vì ý nghĩa của ‘gopadassanena’ có thể được hiểu theo nhiều cách, nên sự nghi ngờ phát sinh cho người muốn hiểu, do đó được gọi là sasaṃsaya (mơ hồ). Phân tích cú pháp là: ‘Avakkanto pantho yena’ (con đường đã được bước vào bởi người ấy), và ‘gunnaṃ raṃsīnaṃ, gāvassa vā padassanaṃ’ (việc nhìn thấy các tia sáng, hoặc của con bò), và ‘gopadassanena pīṇito’ (hài lòng bởi việc nhìn thấy ‘gopada’).

65.

65.

වාක්‍යත්ථතො දුප්පතීති-කරං ගාම්මං මතං යථා;

පොසො වීරියවාසො’යං, පරං හන්ත්වාන විස්සමි.

Cái gì gây ra sự khó hiểu từ ý nghĩa của câu được xem là thô tục, ví như: Người đàn ông này là nơi ở của tinh tấn, sau khi giết kẻ thù, đã nghỉ ngơi.

65. ‘‘වාක්‍ය’’ඉච්චාදි. පරං සත්තුං හන්ත්වාන පහරිත්වා වීරියවා සූරො සොයං පොසො පුරිසො විස්සමි විස්සත්ථො. අයමත්ථො තාව න දුප්පතීතො. පරං අච්චන්තං හන්ත්වාන වීරියවා උචිතසම්භවො සොයං පොසො විස්සමීති දුප්පතීතොයමත්ථො.

65. ‘‘Vākya’’ v.v... (Nghĩa thứ nhất:) Sau khi giết, tức là đánh đập, kẻ thù, tức là địch thủ, người đàn ông này, tức là người này, là người dũng cảm, người có tinh tấn, đã nghỉ ngơi, đã yên tâm. Ý nghĩa này thì không khó hiểu. (Nghĩa thứ hai:) Sau khi giao hợp một cách tột độ, người có tinh dịch dồi dào, người đàn ông này đã xuất tinh; ý nghĩa này là khó hiểu (và thô tục).

65. අන්වත්ථවසෙන ලක්ඛණස්ස අපාකටත්තා සලක්ඛණං ලක්ඛියමුදාහරති ‘‘වාක්‍යත්ථතො’’ච්චාදිනා. වාක්‍යත්ථතො දුප්පතීතිකරං විරුද්ධප්පකාසකං ගාම්මන්ති මතං. යථාති උදාහරති. පරං සත්තුං හන්ත්වාන මාරෙත්වාන වීරියවා සූරො සො අයං පොසො විස්සමි විගතපරිස්සමො අහොසි, අයමත්ථො ඉට්ඨො. පරං අතිසයෙන හන්ත්වාන වීතික්කමං කත්වා වීරියවා උපචිතසම්භවො උපචිතසුක්කො සො අයං පුරිසො වායාමෙන විස්සමි විගතවායාමො අහොසීති. ඉමස්සත්ථස්ස අසබ්භාරහත්තා ගාම්මත්තං. වීරියං උස්සාහො සම්භවො වා අස්ස අත්ථීති විග්ගහො.

65. Do đặc điểm không rõ ràng theo nghĩa đen, (tác giả) đưa ra ví dụ được định nghĩa cùng với định nghĩa của nó bằng câu ‘vākyatthato’ v.v... (Nghĩa là:) Cái gì gây ra sự khó hiểu từ ý nghĩa của câu, cái gì biểu thị sự mâu thuẫn, được xem là thô tục. Bằng từ ‘yathā’, ngài đưa ra ví dụ. (Nghĩa thứ nhất:) Sau khi giết, tức là tiêu diệt, kẻ thù, người đàn ông này, người dũng cảm, đã nghỉ ngơi, đã hết mệt nhọc; ý nghĩa này là được mong muốn. (Nghĩa thứ hai:) Sau khi giao hợp một cách tột bậc, tức là đã thực hiện sự vi phạm, người có sự sản sinh dồi dào, có tinh dịch dồi dào, người đàn ông này, do sự gắng sức, đã xuất tinh, đã hết gắng sức. Do ý nghĩa này không phù hợp với người lịch sự, nên nó là thô tục. Phân tích cú pháp (của vīriyavā) là: ‘người có vīriya, tức là sự nỗ lực hoặc sự sản sinh’.

66.

66.

දුට්ඨාලඞ්කරණං [Pg.96] තෙතං, යත්ථාලඞ්කාරදූසනං;

තස්සාලඞ්කාරනිද්දෙසෙ, රූපමාවීභවිස්සති.

Đó là lỗi trang nghiêm cú, nơi mà sự trang nghiêm bị hư hỏng; hình thức của nó sẽ được hiển bày trong phần giải về văn sức.

66. ‘‘දුට්ඨා’’ඉච්චාදි. යත්ථ යස්මිං වාක්‍යෙ අලඞ්කාරානං දූසනං විකටතා, එතන්තු දුට්ඨාලඞ්කරණං දුට්ඨාලඞ්කරණං නාම, තස්ස දුට්ඨාලඞ්කාරස්ස රූපං සරූපං අලඞ්කාරනිද්දෙසෙ තංනාමකෙ පරිච්ඡෙදෙ ආවීභවිස්සති පකාසිස්සති, තත්ථෙව තං දස්සයිස්සාමීති අධිප්පායො.

66. Câu ‘Duṭṭhā’ v.v... Trong câu văn nào có sự hư hỏng, sự xấu xí của các văn sức, thì câu văn ấy được gọi là lỗi trang nghiêm cú. Hình thức, tức bản chất của lỗi trang nghiêm cú ấy, sẽ được hiển bày, sẽ được làm sáng tỏ trong chương có tên là ‘Giải về văn sức’. Ý muốn nói rằng: ‘Ta sẽ chỉ ra điều ấy ngay tại đó’.

66. ‘‘දුට්ඨාලඞ්කරි’’ච්චාදි. යත්ථ වාක්‍යෙ අලඞ්කාරදූසනං අලඞ්කාරානං විරොධො හොති, එතං වාක්‍යත්ථනිස්සිතං එතං වාක්‍යං දුට්ඨාලඞ්කරණං දුට්ඨාලඞ්කාරො නාම, තස්ස දුට්ඨාලඞ්කරණදොසොපලක්ඛිතවාක්‍යස්ස රූපං සරූපං ලක්ඛියං අලඞ්කාරනිද්දෙසෙ අලඞ්කාරානං නිදස්සනට්ඨානභූතෙ පරිච්ඡෙදෙ ආවීභවිස්සති. එත්ථ වුත්තෙපි පුන තත්ථාපි වත්තබ්බං සියාති න වුත්තන්ති අධිප්පායො. උද්දෙසෙ ‘‘දුට්ඨාලඞ්කතී’’ති වත්වා ඉදානි ‘‘දුට්ඨාලඞ්කරණ’’න්ති වචනං අලඞ්කති අලඞ්කරණඅලඞ්කාරසද්දානං තුල්‍යත්ථත්තා න විරුජ්ඣති.

66. Câu ‘Duṭṭhālaṅkari’ v.v... Trong câu văn nào có sự hư hỏng của văn sức, tức là có sự mâu thuẫn của các văn sức, thì câu văn ấy, vốn tùy thuộc vào ý nghĩa của câu, được gọi là lỗi trang nghiêm cú. Hình thức, tức bản chất, đặc điểm của câu văn bị đánh dấu bởi lỗi trang nghiêm cú ấy, sẽ được hiển bày trong chương ‘Giải về văn sức’, là nơi trình bày các ví dụ về văn sức. Ý muốn nói rằng: ‘Điều ấy không được nói ở đây, vì nếu nói ở đây thì lại phải nói lại ở đó nữa’. Trong phần đề mục, đã nói là ‘duṭṭhālaṅkatī’, nay lại nói là ‘duṭṭhālaṅkaraṇa’, điều này không mâu thuẫn, vì các từ ‘alaṅkati’, ‘alaṅkaraṇa’, và ‘alaṅkāra’ có cùng ý nghĩa.

67.

67.

කතො’ත්‍ර සඞ්ඛෙපනයා මයා’යං,දොසානමෙසං පවරො විභාගො;

එසො’ව’ලං බොධයිතුං කවීනං,තමත්ථි චෙ ඛෙදකරං පරම්පි.

Sự phân loại ưu việt về các lỗi này, đã được ta thực hiện ở đây một cách tóm lược; điều này cũng đủ để khai sáng cho các thi nhân, dù rằng còn có (sự phân loại) khác gây mệt mỏi.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදවිරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ

Như vậy, trong tác phẩm Subodhālaṅkāra do ngài Đại Trưởng Lão Tăng Hộ (Saṅgharakkhita Mahāsāmi) biên soạn,

දොසාවබොධො නාම

chương tên là Liễu Giải về các Lỗi,

පඨමො පරිච්ඡෙදො.

chương thứ nhất.

67. එවං ‘‘සොදාහරණමෙතෙසං, ලක්ඛණං කථයාම්‍යහ’’න්ති කතපටිඤ්ඤානුරූපං පටිපජ්ජ දානි ‘‘කතොත්‍රි’’ච්චාදිනා නික්ඛිපනනයං සඞ්ඛිපති. අත්‍ර ඉමස්මිං අධිකාරෙ, පරිච්ඡෙදෙ [Pg.97] වා එසං යථාවුත්තානං දොසානං පදදොසාදීනං පවරො උත්තමො විභාගො විභජනං සඞ්ඛෙපනයා සඞ්ඛෙපක්කමෙන, න විත්ථාරතො, යතො අපරිසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං නත්ථි පරියන්තො මයා කතො නිට්ඨාපිතො. නනු ‘‘සඞ්ඛෙපනයා’’ති වුත්තත්තා පුරාතනෙහි දීපිතා සන්ති බහූ දොසා, තෙ පරිච්චත්තා සියුන්ති? එත්ථ වුච්චතෙ, විත්ථාරක්කමස්ස අනධිප්පෙතත්තා ‘‘සඞ්ඛෙපනයා’’ති වුත්තං, න පන සබ්බථා පරිච්චාගෙන. තථා හි–

67. Như vậy, sau khi đã thực hiện theo đúng lời hứa đã nói: ‘Ta sẽ trình bày đặc tính của các lỗi này cùng với ví dụ’, bây giờ ngài tóm tắt lại bằng phương pháp kết luận qua câu ‘kato’tra’ v.v... ‘Ở đây’, tức là trong phần này, hay trong chương này, sự phân loại, sự phân chia ‘ưu việt’, tức là tốt nhất, về ‘các lỗi này’ đã được đề cập, tức là các lỗi về từ v.v..., đã được ‘ta thực hiện’, tức là hoàn tất, ‘một cách tóm lược’, tức là theo phương pháp ngắn gọn, chứ không chi tiết, vì rằng các lỗi vốn vô số thì không có giới hạn. (Hỏi:) Phải chăng vì nói là ‘một cách tóm lược’ nên nhiều lỗi do người xưa chỉ ra đã bị bỏ sót? (Đáp:) Ở đây, xin trả lời rằng, nói ‘một cách tóm lược’ là vì không có ý định trình bày theo phương pháp chi tiết, chứ không phải là hoàn toàn bỏ sót. Cụ thể như sau:

‘‘නිහන්තු සොයං ජලිතං, පතඞ්ගො අරිපාවක’’න්තිආදීනං

Ví dụ như câu: ‘Mong rằng con thiêu thân này hãy dập tắt ngọn lửa của kẻ thù đang cháy’.

අක්ඛමත්ථන්තරාදිකං විරුද්ධත්ථන්තරානුගතන්ති ච. එත්ථ හි පතඞ්ගසද්දෙන ජොතිරිඞ්ගණසඞ්ඛාතමත්ථන්තරමසමත්ථමිච්ඡිතත්ථෙ ‘‘වචන්ති ගණ්ඩා’’ත්‍යෙවමාදිකං අමඞ්ගලඅපයුත්තපදාදිකං කිලිට්ඨෙ අන්තොගධන්ති ච.

Lỗi có nghĩa khác như từ ‘akkha’ v.v... được bao hàm trong lỗi ‘trái ngược với nghĩa khác’. Và ở đây, với từ ‘pataṅga’ (thiêu thân), nghĩa khác được hiểu là ‘đom đóm’ thì không có khả năng (diễn đạt) ý nghĩa mong muốn. Các lỗi như từ không tốt lành, không thích hợp trong câu ‘những mụt nhọt lên tiếng’ v.v... được bao hàm trong lỗi ‘nhiễm ô’ (kiliṭṭha).

ගජහෙසාදි සම්බන්ධදූසිතං ලොකවිරොධි, සොගතාගමාදීසු පසිද්ධං රූපක්ඛන්ධාදිකමඤ්ඤත්‍ර වුත්තං අප්පතීතං නාම. ඉදං ආගමවිරොධිඉති, සම්බන්ධදූසිතප්පතීතාදිකං විරොධිම්හි පවිට්ඨන්ති ච, ආනෙතබ්බහෙතුත්තා හෙත්වපෙක්ඛං නෙය්‍යතො න බ්‍යතිරිච්චතීති ච.

Lỗi liên hệ sai lạc như ‘tiếng voi hý’ v.v... là lỗi ‘trái với thế tục’ (lokavirodhi). Lỗi ‘sắc uẩn’ v.v..., vốn phổ biến trong kinh điển Phật giáo, khi được nói ở nơi khác thì gọi là lỗi ‘không quen thuộc’ (appatīta). Đây là lỗi ‘trái với thánh giáo’ (āgamavirodhi). Do đó, các lỗi như ‘liên hệ sai lạc’, ‘không quen thuộc’ v.v... được bao gồm trong lỗi ‘mâu thuẫn’ (virodhi). Và vì cần phải suy ra nguyên nhân, nên lỗi ‘cần đến nguyên nhân’ (hetvapekkha) không khác với lỗi ‘cần phải suy diễn’ (neyya).

‘‘දෙවො වොහරතු ක්ලෙසං, රාහුඛින්නො දිවාකරො’’

Ví dụ như câu: ‘Mong đức vua hãy đoạn trừ phiền não, (như) mặt trời bị Rāhu xâm chiếm’.

ඉච්චාදිකං අසාමත්ථ්‍යාභිධෙය්‍යාදිකං ඔචිත්‍යහීනෙ සඞ්ගහිතන්ති ච. ජිගුච්ඡඅසබ්භසංසූචකඅත්ථන්තරකඤ්ච ගාම්මං දුප්පතීතිකරෙ සඞ්ගය්හතීති ච. ( ) සබන්ධඵරුසමෙවෙති ච.

Các lỗi như ‘bất năng biểu đạt’ v.v... được bao gồm trong lỗi ‘thiếu sự thích đáng’ (ocityahīna). Và lỗi ‘thô tục’ (gāmma), tức là có nghĩa khác ám chỉ điều ghê tởm, không tao nhã, được bao gồm trong lỗi ‘khó hiểu’ (duppatītikara). Và cũng (bao gồm) lỗi ‘liên kết chói tai’.

එත්ථ පන ඔචිත්‍යහීනදුප්පතීතිකරානං වාක්‍යත්ථදොසත්තෙපි ඵන්ධඵරුසස්ස ච වාක්‍යදොසත්තෙ පදපදත්ථානං දොසතො වාක්‍යමෙව දුට්ඨං සියා, වාක්‍යඤ්ච පදෙහි විරිච්චතෙ, පදෙ දුට්ඨෙ වාක්‍යත්ථො ච දුට්ඨො සියා. පදදොසතො වාක්‍යවාක්‍යත්ථානං නානාභාවාභාවඤාපනත්ථං අසාමත්ථියාභිධෙය්‍යාදිකං පදං ඔචිත්‍යහීනාදිවාක්‍යත්ථදොසාදීසු [Pg.98] අන්තො කථිතං. තථා හි පුරාතනෙහි විරුද්ධත්ථන්තරාදීහි පදෙහි විරචිතං වාක්‍යං විරුද්ධන්තිආදිනා බහූනි දුට්ඨානි වාක්‍යානි දස්සිතානි. ‘‘හරිසමානයී’’ති එත්ථ හපුබ්බං රිස’මානයීති ඉච්ඡිතත්ථා පරි භට්ඨං භට්ඨං. නානත්ථමප්පසිද්ධෙහි යුත්තං ගුළ්හං, යථා ‘‘සක්කො සහස්සගූ’’ති. ඉති භට්ඨගුළ්හත්ථාදයො පසාදාලඞ්කාරවිරුද්ධාති ච.

Tuy nhiên, ở đây, mặc dù các lỗi ‘thiếu sự thích đáng’ và ‘khó hiểu’ là lỗi về nghĩa của câu, và lỗi ‘kết cấu chói tai’ là lỗi của câu, nhưng chính câu văn trở nên sai lạc là do lỗi của từ và nghĩa của từ. Và câu văn được tạo thành từ các từ, khi từ bị lỗi thì nghĩa của câu cũng bị lỗi theo. Để chỉ ra rằng không có sự khác biệt giữa câu và nghĩa của câu (bị lỗi) do lỗi của từ, nên một từ (lỗi) như ‘bất năng biểu đạt’ được nói đến bên trong các lỗi về nghĩa của câu như ‘thiếu sự thích đáng’ v.v... Cụ thể là, người xưa đã chỉ ra nhiều câu văn sai lạc, chẳng hạn như lỗi ‘mâu thuẫn’, là câu được tạo thành từ những từ có nghĩa khác mâu thuẫn v.v... Trong câu ‘Harisamānayī’, nếu hiểu là ‘ha-pubbaṃ risaṃ ānayī’ (đem đến sự tổn hại trước), thì nó đã sai lạc khỏi ý nghĩa mong muốn. Lỗi ‘khó hiểu’ (guḷha) là lỗi dùng những từ đa nghĩa không phổ biến, ví dụ như ‘sakko sahassagū’ (Đế Thích có ngàn con bò/tia sáng). Như vậy, các lỗi như ‘lạc nghĩa’ (bhaṭṭhattha), ‘nghĩa tối tăm’ (guḷhattha) v.v... là những lỗi trái ngược với văn sức ‘minh bạch’ (pasāda).

වාක්‍යෙපි විසන්ධිකමිහානුපයොගීති ච, වාක්‍යන්තරොපගතං වාක්‍යං වාක්‍යගබ්භං, වාක්‍යන්තරපදසම්මිස්සං ‘‘අපාථ්‍යමෙසො දිස්සති, වෙජ්ජං ඛාදත්‍යනාරත’’මිච්චාදිකං වාක්‍යසංකිණ්ණඤ්ච බ්‍යාකිණ්ණෙ සමොහිතන්ති ච.

Và trong câu, lỗi ‘thiếu liên thanh’ (visandhika) ở đây không hữu dụng. Một câu văn nằm trong một câu văn khác là lỗi ‘câu văn thai nghén’ (vākyagabbhaṃ). Sự pha trộn các từ của câu khác, ví dụ như ‘apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārataṃ’ (người này trông có vẻ không lành mạnh, ông ta ăn thịt thầy thuốc không ngừng), là lỗi ‘câu văn hỗn tạp’ (vākyasaṃkiṇṇa). Các lỗi này được bao gồm trong lỗi ‘hỗn loạn’ (byākiṇṇa).

‘‘කාචුය්‍යානෙ මයා දිට්ඨා, වල්ලරී පඤ්චපල්ලවා;

පල්ලවෙ පල්ලවෙ මුධා, යස්සා කුසුමමඤ්චරී’’ති.

Ví dụ như câu: ‘Trong vườn Kācu, ta đã thấy một dây leo có năm chồi; trên mỗi chồi, một cách vô ích, là một chùm hoa của nó’.

ඉදමවාචකං පහෙළිකාය පමුස්සිතාසන්නිස්සිතන්ති ච, තත්ථ ච කවිනා උය්‍යානසද්දෙන ගෙහං, ලතාවාචිනා වල්ලරීසද්දෙන අඞ්ගනා, පල්ලවසද්දෙන කරචරණදසනච්ඡදා, මඤ්චරීසද්දෙන නඛසොභා දන්තකන්තියො ච වත්තුමිච්ඡිතා, වාක්‍යත්ථෙපි පදුමිනීනං රත්තියමුන්නිද්දතාදිකං විරුද්ධං විරොධිනිලීනන්ති ච නාත්‍යනුඤ්ඤාතා, න තු සබ්බථා පරිච්චාගෙන. එසොව එවං යථාවුත්තනයෙන නිට්ඨාපිතො අයං සඞ්ඛෙපනයො එව කවීනං පණ්ඩිතජනානං ඛෙදකරං ‘‘කථං නාම බන්ධෙපීදිසං සති සන්තී’’ති එවමාසුහනොපජනං පරං පදදොසෙ අසාධුසන්දිද්ධපරියාය ඤෙය්‍යඅප්පතීතත්ථඅප්පයොජක දුබ්බොධදෙසියාදිකං, වාක්‍යදොසෙ අධිකඌනභග්ගච්ඡන්දාදිකං, වාක්‍යත්ථදොසෙ උපක්කමොපසංහාරවිසමඤ්චෙති ඉච්චෙවමාදිකමපරම්පි දූසනං අත්ථි චෙ යදි භවෙය්‍ය, තම්පි බොධයිතුමවගමෙතුං අලං සමත්ථං යථාවුත්තදොසානුසාරෙන බුද්ධිමන්තෙහි සක්කා ඌහිතුන්ති.

Và điều này là không được nói đến (avācakaṃ) trong câu đố (paheḷikā), là điều bị lãng quên và không được nương tựa. Và ở đó, thi sĩ đã muốn nói: nhà (gehaṃ) bằng từ vườn (uyyānasadda), người phụ nữ (aṅganā) bằng từ dây leo (vallarīsadda) có nghĩa là dây leo, tay, chân, và môi (karacaraṇadasanacchadā) bằng từ chồi non (pallavasadda), vẻ đẹp của móng và sự rạng rỡ của răng (nakhasobhā dantakantiyo) bằng từ chùm hoa (mañcarīsadda). Cũng trong ý nghĩa của câu, những điều mâu thuẫn như hoa sen nở vào ban đêm (paduminīnaṃ rattiyamunniddatā) không được hoàn toàn cho phép dưới lỗi mâu thuẫn ẩn tàng (virodhinilīna), nhưng không phải là loại bỏ hoàn toàn. Chính phương pháp tóm lược (saṅkhepanayo) này, được thiết lập theo cách đã nói, gây ra phiền muộn cho các thi sĩ và bậc học giả, tạo ra sự bực tức rằng: “Làm sao một điều như vậy lại có thể tồn tại trong một tác phẩm?”. Nó có khả năng chỉ ra các lỗi khác trong từ (padadosa) như: không đúng ngữ pháp (asādhu), mơ hồ (sandiddha), cần suy ra từ đồng nghĩa (pariyāyañeyya), nghĩa không phổ biến (appatītattha), vô dụng (appayojaka), khó hiểu (dubbodha), địa phương (desiya), v.v.; các lỗi trong câu (vākyadosa) như: thừa (adhika), thiếu (ūna), sai nhịp điệu (bhaggacchanda), v.v.; và các lỗi trong ý nghĩa của câu (vākyatthadosa) như: không nhất quán giữa mở đầu và kết luận (upakkamopasaṃhāravisamaṃ). Nếu có những lỗi khác như vậy, phương pháp này cũng đủ khả năng để làm cho chúng được biết đến và được hiểu. Người trí có thể suy ra theo các lỗi đã được đề cập.

එවං [Pg.99] වදතො ච ගන්ථකාරස්සායමධිප්පායො – යෙ දොසා විභාගසො න වුත්තා, තෙ මයා ගන්ථගාරවභයා සඞ්ඛෙපිතා, ලක්ඛණතො තු සඞ්ගහිතා. න හි තෙසමන්තං කො ජහාපෙති.

Và ý định của tác giả khi nói như vậy là: những lỗi nào chưa được nói đến một cách chi tiết, chúng đã được tôi tóm lược lại vì sợ tác phẩm trở nên nặng nề, nhưng chúng đã được bao gồm theo đặc tính. Vì không ai có thể liệt kê hết được chúng.

තත්ථ සද්දසත්ථවිරුද්ධමසාධු. යං ක්‍රියාදිනිමිත්තමුපාදාය අත්ථන්තරෙපි වත්තතෙ, තං සඤ්ඤාභාවෙනෙව පයුත්තං සන්දිද්ධං, යථා ‘‘රවිම්හිහිමහා’’ති, ඉදං පන විසෙසනත්ථෙ සාධු හොති. පසිද්ධසඤ්ඤාසද්දස්ස පරියායන්තරෙන පරිකප්පිතපදං පරියායඤෙය්‍යං, යථා ‘‘වළවාමුඛෙනෙ’’ති එත්ථ ‘‘අස්සවනිතානනෙන’’ ඉති. යං අච්චන්තාබ්‍යභිචාරීභාවෙන විසෙස්‍යස්ස ගුණං වදති, තං අප්පතීතත්ථං, යථා ‘‘කණ්හමසී’’ති. අධිගතත්ථානුපයොගං අප්පයොජකං, යථා ‘‘අතිඵෙනිලං සාගරමලඞ්ඝී’’ති. ‘‘මනුඤ්ඤද්ධනයො පාදෙ, ඛාදයො කනි භන්ති තෙ’’ ඉච්චාදිකො දුබ්බොධො, කනි කඤ්ඤෙ ඛාදයො ගග්ඝරිකා. ‘‘ඉමෙ ලාවණ්‍යතල්ලා තෙ, ගල්ලා ලොලවිලොචනෙ’’ඉච්චාදිකො දෙසියො, තල්ලො ජලාසයවිසෙසො, ගල්ලො කපොලො. ‘‘සග්ගසෙවීනං රිපූනමිත්ථීනමකඞ්කණො පාණි. නෙත්තමනඤ්ජන’’න්තිආදිකං අධිකං. ‘‘අකඞ්කණො පාණී’’තිආදිනා වෙධබ්‍යස්ස ගම්මමානත්තා ‘‘සග්ගසෙවීන’’න්ති අධිකන්ති. යත්ථ වත්තබ්බස්ස ඌනතා, තං ඌනං, යථා ‘‘තිලොකතිලකං මුනි’’න්තිආදි. එත්ථ ‘‘වන්දාමී’’ති ඌනං, ඡන්දොභඞ්ගාන්විතං වචො භග්ගච්ඡන්දං පාකටං. ආරම්භාවසානෙන විසමං උපක්කමොපසංහාරවිසමං, තං පන ආරද්ධක්කමපරිච්චාගෙනාපරෙන නික්ඛිපනං වෙදිතබ්බං.

Trong đó, điều trái với ngữ pháp là không đúng ngữ pháp (asādhu). Điều gì, dựa vào một nguyên nhân như hành động, cũng được áp dụng cho một ý nghĩa khác, khi được sử dụng chỉ như một danh từ, thì là mơ hồ (sandiddhaṃ), ví dụ như ‘ravimhihimahā’; tuy nhiên, điều này lại đúng trong ý nghĩa của một tính từ. Một từ được tạo ra thông qua một từ đồng nghĩa khác của một danh từ nổi tiếng là cần suy ra từ đồng nghĩa (pariyāyañeyyaṃ), ví dụ như ‘assavanitānanena’ ở đây cho ‘vaḷavāmukhena’. Điều gì nói lên một phẩm chất của đối tượng được mô tả một cách hoàn toàn không thay đổi, thì là nghĩa không phổ biến (appatītatthaṃ), ví dụ như ‘kaṇhamasī’ (mực đen). Việc không sử dụng một ý nghĩa đã đạt được là vô dụng (appayojakaṃ), ví dụ như ‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’ (người ấy đã vượt qua đại dương rất nhiều bọt). Ví dụ bắt đầu bằng ‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’ là khó hiểu (dubbodho), kani là hỡi thiếu nữ, khādayo là những chiếc chuông nhỏ. Ví dụ bắt đầu bằng ‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’ là địa phương (desiyo), tallo là một loại hồ chứa nước, gallo là má. Ví dụ bắt đầu bằng ‘Saggasevīnaṃ ripūnamitthīnamakaṅkaṇo pāṇi. Nettamanañjana’ là thừa (adhikaṃ). Bởi vì tình trạng góa bụa được hiểu từ ‘bàn tay không vòng’ (akaṅkaṇo pāṇī), nên ‘của những kẻ thù phục vụ trên trời’ (saggasevīnaṃ) là thừa. Nơi nào có sự thiếu sót về điều cần nói, đó là thiếu (ūnaṃ), ví dụ như ‘tilokatilakaṃ muni’ (vị thánh, trang sức của ba cõi). Ở đây, ‘vandāmī’ (tôi đảnh lễ) bị thiếu. Lời nói có sự sai nhịp điệu (chandobhaṅga) là sai nhịp điệu (bhaggacchandaṃ), điều này rõ ràng. Sự không nhất quán giữa phần đầu và phần cuối là không nhất quán giữa mở đầu và kết luận (upakkamopasaṃhāravisamaṃ), điều này cần được hiểu là việc từ bỏ trình tự đã bắt đầu và thay thế bằng một trình tự khác.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරෙ මහාසාමිනාමිකාටීකායං

Như vậy, trong quyển phụ chú giải tên là Mahāsāmi về tác phẩm Subodhālaṅkāra

දොසාවබොධපරිච්ඡෙදො.

Chương về sự nhận biết các lỗi.

67. එවං ‘‘සොදාහරණමෙතෙසං, ලක්ඛණං කථයාම්‍යහ’’න්ති කතපටිඤ්ඤානුරූපං සම්පාදෙත්වා ඉදානි ‘‘කතොත්‍රෙ’’ච්චාදිනා නිගමෙන්තො දොසෙ සඞ්ඛිපති. අත්‍ර ඉමස්මිං අධිකාරෙ, [Pg.100] පරිච්ඡෙදෙ වා එසං දොසානං යථාවුත්තපදදොසාදීනං පවරො ලක්ඛණාවිරොධලක්ඛියතො උත්තමො විභාගො අසඞ්කරතො විභජනං සඞ්ඛෙපනයා විත්ථාරාපනියසඞ්ඛෙපක්කමෙන මයා කතො වුත්තො එසොව යථාවුත්තො එසො සඞ්ඛෙපක්කමො එව කවීනං විරචයන්තානං ඛෙදකරං බන්ධසරීරෙ ඊදිසං ඊදිසප්පයොගං කථං නාම කරොමීති එවං පවත්තඛෙදමුප්පාදයන්තං පරම්පි අසාධුසන්දිද්ධාදි අඤ්ඤම්පි දූසනමත්ථි චෙ, තං සබ්බං බොධයිතුං බොධෙතුං අලං සමත්ථො හොති. නියති අවුත්තොපි අත්ථො එතෙනාති ච, සඞ්ඛෙපො ච සො නයො චාති විග්ගහො.

67. Như vậy, sau khi đã hoàn thành phù hợp với lời hứa đã đưa ra: ‘Tôi sẽ trình bày đặc tính của chúng cùng với ví dụ’, bây giờ, khi kết luận bằng câu ‘katotra’ v.v..., ngài tóm tắt các lỗi. Ở đây, trong chương này, sự phân loại xuất sắc nhất về các lỗi này, như các lỗi về từ đã nói ở trên, đã được tôi thực hiện và trình bày theo phương pháp tóm lược, theo một tiến trình tóm tắt những gì cần được mở rộng, một sự phân chia không lẫn lộn, vượt trội vì được đặc trưng bởi sự không mâu thuẫn với các định nghĩa. Chính tiến trình tóm lược đã được đề cập này gây ra phiền muộn cho các thi sĩ đang sáng tác, tạo ra nỗi khổ tâm rằng: ‘Làm thế nào chúng ta có thể sử dụng một cách dùng như vậy trong một tác phẩm?’. Nếu có những lỗi khác như không đúng ngữ pháp, mơ hồ, v.v..., nó cũng đủ khả năng để làm cho tất cả chúng được biết đến. Và [phân tích là] ‘ngay cả ý nghĩa không được nói ra cũng được truyền đạt bởi điều này’ (niyati avuttopi attho etena), và sự phân tích [của saṅkhepanayo] là ‘đó là sự tóm lược và đó là phương pháp’ (saṅkhepo ca so nayo ca).

ඉහානිද්දිට්ඨං

Điều không được chỉ ra ở đây

‘‘නිහන්තු සොයං ජලිතං, පතඞ්ගො අරිපාවක’’න්තිආදිකං

Ví dụ như câu: ‘Mong rằng con thiêu thân này hãy dập tắt ngọn lửa của kẻ thù đang cháy’.

අක්ඛමත්ථන්තරාදිකං විරුද්ධත්ථන්තරෙ අනුපතත්තා න වුත්තං, එත්ථ සූරියවාචකො පතඞ්ගසද්දො ජොතිරිඞ්ගණවාචකොපි හොතීති වත්තුමිච්ඡිතඅමිත්තග්ගිවිනාසෙ අසමත්ථඤ්ඤත්ථො හොති.

Lỗi ‘ý nghĩa khác không mong muốn’ (akkhamatthantara) không được đề cập vì nó thuộc về lỗi ‘ý nghĩa khác mâu thuẫn’ (viruddhatthantara). Ở đây, từ ‘pataṅga’, có thể có nghĩa là mặt trời, cũng có nghĩa là con thiêu thân, do đó nó mang một ý nghĩa khác, không có khả năng tiêu diệt ngọn lửa của kẻ thù như mong muốn.

‘‘වචන්ති ගණ්ඩි’’ච්චාදිකං ආගමෙ අප්පසිද්ධං ලක්ඛණමත්තෙන සාධියං. අප්පයුත්තපදාදිදොසො කිලිට්ඨපදදොසෙ අන්තොගධො හොතීති න වුත්තො.

Ví dụ như ‘vacanti gaṇḍi’ v.v... là điều nổi tiếng trong kinh điển và có thể được xác lập chỉ bằng đặc tính của nó. Lỗi về từ không thông dụng (appayuttapada) v.v... không được đề cập vì nó được bao gồm trong lỗi về từ khó hiểu (kiliṭṭhapada).

ගජහෙසාතුරඞ්ගකොඤ්චනාදාදිසම්බන්ධදූසිතඤ්ච. ජිනාගමාදීසු පසිද්ධරූපක්ඛන්ධාදිකමඤ්ඤත්‍ර පයුත්තමප්පතීතන්නාමාතීදං ද්වයං යථාක්කමං ලොකවිරොධමාගමවිරොධඤ්ච හොතීති විරොධිපදෙ අන්තොගධං හොති. හෙත්වපෙක්ඛං ආනෙතබ්බහෙතුත්තා නෙය්‍යෙ අන්තොගධන්ති න වුත්තං.

Và lỗi bị sai lạc bởi sự liên kết của những thứ như tiếng voi hí, tiếng ngựa rống, v.v... Hai điều này: [1] việc sử dụng một thuật ngữ nổi tiếng trong giáo pháp của bậc Toàn Giác, như sắc uẩn (rūpakkhandha), ở một nơi khác, và [2] một tên gọi không phổ biến, lần lượt trở thành ‘mâu thuẫn với thế gian’ (lokavirodha) và ‘mâu thuẫn với kinh điển’ (āgamavirodha), và do đó được bao gồm trong lỗi về từ mâu thuẫn (virodhipada). Lỗi ‘đòi hỏi nguyên nhân’ (hetvapekkhaṃ) không được đề cập vì, với tư cách là một nguyên nhân cần được đưa vào, nó được bao gồm trong lỗi ‘cần suy diễn’ (neyya).

‘‘දෙවො වොහරතු ක්ලෙසං, රාහුඛින්නො දිවාකරො’’

‘Cầu mong vị trời, mặt trời bị Rāhu che khuất, hãy loại bỏ phiền não’.

ඉච්චාදිකං අසමත්ථාභිධායිච්චාදි ඔචිත්‍යහීනෙ අන්තොගධන්ති න වුත්තං. එත්ථ දිවාකරො සයං රාහුගහිතො අඤ්ඤෙසං කිලෙසාපනයනෙ [Pg.101] අසමත්ථොති තමසාමත්ථියං විසෙසනභූතෙන ‘‘රාහුඛින්නො’’ති පදෙන ඤායති.

Ví dụ như trên, lỗi ‘diễn tả sự bất lực’ (asamatthābhidhāyi) v.v... không được đề cập vì nó được bao gồm trong lỗi ‘thiếu sự thích hợp’ (ocityahīna). Ở đây, mặt trời (divākaro), bản thân bị Rāhu xâm chiếm, không có khả năng loại bỏ phiền não của người khác. Sự bất lực đó được biết đến qua từ bổ nghĩa ‘bị Rāhu che khuất’ (rāhukhinno).

ජිගුච්ඡාවමඞ්ගලඅසබ්භානං තිණ්ණමඤ්ඤත්‍රස්ස ජොතකං වාචකං වා අත්ථන්තරං වා ගාම්මං දුප්පතීතිකරත්තා වාක්‍යත්ථගාම්මදොසෙයෙව අන්තොගධන්ති න වුත්තං. දුරුච්චාරණභූතලක්ඛණං කට්ඨං බන්ධඵරුසතො අබ්‍යතිරිත්තන්ති න වුත්තන්ති. ‘‘හරිසමානයී’’ති වත්තබ්බෙ හපුබ්බං රිස’මානයිඉච්චාදිකං ඉච්ඡිතත්ථතො පරිභට්ඨත්තා භට්ඨඤ්ච ‘‘සක්කො සහස්සගූ’’ඉච්චාදිකං අපසිද්ධවිසයෙ පරියුත්තගුළ්හඤ්චෙති ඉමෙ අත්ථගුළ්හාදයො පසාදාලඞ්කාරවිරුද්ධත්තා පසාදගුණාදානෙනෙව පරිච්චත්තාති න වුත්තං. එත්ථ හි සහස්සං ගාවො චක්ඛූනි අස්සාති සහස්සගූති සක්කස්ස නාමං ගුළ්හං නාම හොති.

Lỗi gāmma (thô tục), là từ ngữ biểu thị hoặc diễn đạt một trong ba điều: đáng ghê tởm, không tốt lành, hoặc không lịch sự, vì gây ra sự khó hiểu nên đã được bao hàm trong lỗi vākyatthagāmma (ý nghĩa câu thô tục), do đó không được đề cập riêng. Lỗi kaṭṭha (khó phát âm), có đặc tính là khó đọc, không khác với lỗi bandhapharusa (cấu trúc thô ráp), nên không được đề cập riêng. Lỗi bhaṭṭha (sai lạc), như khi muốn nói “Harisamānayī” (hãy mang con sư tử đến) lại nói “hapubbaṃ risa’mānayi”, vì đã sai lệch khỏi ý nghĩa mong muốn; và lỗi pariyuttaguḷha (ẩn ý không phổ biến), như “sakko sahassagū” (Đế Thích có ngàn mắt) trong một chủ đề không quen thuộc. Những lỗi này như atthaguḷha (ý nghĩa ẩn giấu) v.v... vì trái ngược với vẻ đẹp trong sáng (pasādālaṅkāra), nên đã bị loại bỏ khi chấp nhận phẩm chất trong sáng (pasādaguṇa), do đó không được đề cập. Ở đây, tên gọi sahassagū của Sakka (Đế Thích) có nghĩa là “người có ngàn con bò hoặc ngàn con mắt”, được gọi là guḷha (ẩn ý).

වාක්‍යදොසෙපි විසන්ධිවාක්‍යං ඉධ අනුපයොගිත්තා න වුත්තං. වාක්‍යමජ්ඣපතිතවාක්‍යයුත්තං වාක්‍යගබ්භඤ්ච, වාක්‍යන්තරපදසම්මිස්සං.

Trong các lỗi về câu, câu visandhi (không nối âm) không được đề cập ở đây vì không hữu dụng. Lỗi vākyagabbha (câu trong câu), là câu có một câu khác xen vào giữa, và lỗi câu có các từ của câu khác xen lẫn vào.

‘‘අපාථ්‍යමෙසො දිස්සති, වෙජ්ජං ඛාදත්‍යනාරතං’’

“Người này nói điều không thích hợp, ăn thầy thuốc không ngừng”

ඉච්චාදිකං වාක්‍යසංකිණ්ණඤ්ච බ්‍යාකිණ්ණෙ අන්තොගධන්ති න වුත්තං. එත්ථ එසො භිසක්කො අනාරතං නිච්චං අපාථ්‍යං රොගස්ස අහිතං දිස්සති වදති. එසො රොගී අනාරතං සතතං අපාථ්‍යං අහිතං ඛාදති. වෙජ්ජං භිසක්කං දිස්සති කුජ්ඣති. එවං අනෙකවාක්‍යෙහිපි සන්ධිවාක්‍යං සංකිණ්ණං නාම.

Lỗi vākyasaṃkiṇṇa (câu hỗn tạp) như trên được bao hàm trong lỗi byākiṇṇa (lộn xộn), nên không được đề cập riêng. Ở đây, (câu có thể có nghĩa là): “Vị thầy thuốc này luôn luôn nói những điều không thích hợp, có hại cho bệnh.” (Hoặc) “Người bệnh này luôn luôn ăn những thứ không thích hợp, có hại.” (Và) “Anh ta tức giận vị thầy thuốc.” Như vậy, câu nối âm mà có thể hiểu thành nhiều câu được gọi là saṃkiṇṇa (hỗn tạp).

‘‘කාචුය්‍යානෙ මයා දිට්ඨා, වල්ලරී පඤ්චපල්ලවා;

පල්ලවෙ පල්ලවෙ මුධා, යස්සා කුසුමමඤ්චරී’’ති.

“Trong vườn Kācu, tôi đã thấy, một dây leo có năm chồi; trên mỗi chồi, một cách vô ích, là chùm hoa của nó.”

ඉදමවාචකං පහෙළිකාසු පමුස්සිතාසන්නිස්සිතමිති න වුත්තං. නනු චෙත්ථ අත්තනා පහෙළිකාය අදස්සිතත්තා අවාචකස්ස පමුස්සිතාය අන්තොගධකරණං අසිද්ධෙන අසිද්ධසාධනන්ති? නයිදමෙවං, ‘‘උපෙක්ඛියන්ති සබ්බානි, සිස්සඛෙදභයා මයා’’ති ච උපරි කිලිට්ඨපදදොසපරිහාරෙ ‘‘පහෙළිකායමාරුළ්හා, න හි දුට්ඨා කිලිට්ඨතා’’ති චෙති ඉමිනා [Pg.102] පුරාතනෙහි නිද්දිට්ඨසොළසපහෙළිකායොපි දස්සිතාති සිද්ධෙන අසිද්ධසාධනං හොති. තත්ථ කවිනා උය්‍යානසද්දෙන ගෙහඤ්ච ලතාපරියායවල්ලරීසද්දෙන අඞ්ගනා ච පල්ලවසද්දෙන කරචරණාධරා ච මඤ්චරීසද්දෙන නඛදන්තකන්තියො ච වත්තුමිච්ඡිතා.

Lỗi avācaka (không diễn đạt) này, vì nó liên quan đến pamussita (bị lãng quên) trong các câu đố, nên không được đề cập. Phải chăng ở đây, vì bản thân câu đố không được trình bày, việc bao hàm lỗi avācaka vào lỗi pamussita là dùng điều chưa được chứng minh để chứng minh cho điều chưa được chứng minh? Không phải vậy. Bởi vì với câu “Tất cả đều bị tôi bỏ qua vì sợ làm nản lòng học trò” và ở trên, khi loại bỏ lỗi từ ngữ khó hiểu, có câu “Khi đã được dùng trong câu đố, sự khó hiểu không phải là lỗi”, mười sáu câu đố do người xưa chỉ ra cũng đã được trình bày. Do đó, đây là dùng điều đã được chứng minh để chứng minh cho điều chưa được chứng minh. Ở đó, nhà thơ muốn nói đến ngôi nhà bằng từ “khu vườn”, người phụ nữ bằng từ “dây leo”, tay, chân và môi bằng từ “chồi”, và vẻ đẹp của móng tay và răng bằng từ “chùm hoa”.

වාක්‍යත්ථදොසෙපි පදුමිනීනං රත්තියං පබුජ්ඣනාදිකං විරුද්ධං විරොධිපදෙයෙව අන්තොගධත්තා න වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘කතොත්‍ර සඞ්ඛෙපනයා’’ති වුත්තං, න පන තෙසං සබ්බථා පරිච්චත්තත්තාති. එත්ථ ඔචිත්‍යහීනදුප්පතීතිකරානං ද්වින්නං වාක්‍යත්ථදොසත්තෙ සති බන්ධඵරුසස්ස වාක්‍යදොසත්තෙ සති විරොධිනො පදදොසත්තෙ සති ‘‘අසමත්ථාභිධායි’’ආදිපදං, ‘‘ජිගුච්ඡාදිත්තයපකාසකා’’දිපදං, කට්ඨපදං, පදුමිනීනං රත්තියං ඵුල්ලතාදි වාක්‍යත්ථඤ්චෙති ඉමෙ චත්තාරො දොසා භින්නජාතිකෙසු ඔචිත්‍යාදීසු කථං සඞ්ගහිතාති? සච්චං, තථාපි පදානං දුට්ඨත්තෙ සති වාක්‍යවාක්‍යත්ථානමදුට්ඨතා නාම නත්ථීති පදදොසෙන සන්ධිවාක්‍යවාක්‍යත්ථදොසානමනඤ්ඤත්තං සිස්සානං ඤාපනත්ථං පදදොසාදිකං වාක්‍යත්ථදොසාදීසු සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමිනායෙව පුරාතනෙහි විරුද්ධත්ථන්තරාදිපදෙහි විචරිතං වාක්‍යං විරුද්ධන්තිආදිනා දුට්ඨානි බහූනි වාක්‍යානි දස්සිතානීති දට්ඨබ්බං.

Trong các lỗi về ý nghĩa câu, lỗi viruddha (mâu thuẫn) như “hoa sen nở vào ban đêm” v.v... vì đã được bao hàm trong lỗi từ ngữ virodhi (trái ngược), nên không được đề cập riêng. Để chỉ ra điều này, câu “ở đây được thực hiện theo phương pháp tóm lược” đã được nói, chứ không phải vì chúng hoàn toàn bị loại bỏ. Ở đây, khi hai lỗi ocityahīna (thiếu sự thích hợp) và duppatītikara (gây khó hiểu) là lỗi về ý nghĩa câu, lỗi bandhapharusa (cấu trúc thô ráp) là lỗi về câu, và lỗi virodhi (trái ngược) là lỗi về từ, thì làm thế nào bốn lỗi này: từ “không có khả năng diễn đạt” v.v..., từ “biểu thị ba điều đáng ghê tởm” v.v..., từ kaṭṭha (khó phát âm), và ý nghĩa câu “hoa sen nở vào ban đêm” v.v... lại được gộp vào các lỗi có bản chất khác nhau như ocitya (thích hợp) v.v...? Đúng vậy, tuy nhiên, khi các từ có lỗi thì không thể có chuyện câu và ý nghĩa câu không có lỗi. Cần phải hiểu rằng, để cho học trò biết rằng lỗi về từ, lỗi về câu nối âm và lỗi về ý nghĩa câu không khác nhau, nên các lỗi về từ v.v... đã được gộp vào các lỗi về ý nghĩa câu v.v... Cần phải thấy rằng, chính vì lý do này mà người xưa đã chỉ ra nhiều câu có lỗi, chẳng hạn như “câu có chứa các từ mâu thuẫn, có ý nghĩa khác v.v... là câu mâu thuẫn”.

ඉමායෙව ගාථාය ‘‘තමත්ථි චෙ ඛෙදකරං පරම්පී’’ති එත්ථ පරසද්දෙනඅසාධුසන්දිද්ධපරියායඤෙය්‍යාප්පතීතත්ථඅප්පයොජක- දුබ්බොධදෙසියාදිපදදොසෙ ච අධිකඌනභග්ගච්ඡන්දාදිවාක්‍යදොසෙ ච උපක්කමොපසංහාරවිසමසඞ්ඛාතෙ වාක්‍යත්ථදොසෙ ච පරිග්ගණ්හාති. එත්ථ සද්දසත්ථවිරුද්ධමසාධු නාම. ක්‍රියානිප්ඵත්තිකාරණමුපාදාය අත්ථන්තරෙ පවත්තනාමං විසෙසනත්ථෙන විනා සඤ්ඤාභාජනෙ පයුත්තං සන්දිද්ධං නාම, යථා ‘‘රවිම්හි හිමහා’’ති. එත්ථ හිමහා රවීති විසෙසනෙ කතෙ දොසො [Pg.103] නත්ථි. පසිද්ධසඤ්ඤාසද්දස්ස පරියායනාමෙන කප්පිතපදං පරියායඤෙය්‍යං නාම, යථා ‘‘වළවාමුඛස්ස අස්සවනිතානන’’න්ති. අතිසයා විනා භාවිතත්ථෙන විසෙස්‍යස්ස ගුණවාචකං පදං අප්පතීතත්ථං නාම, යථා ‘‘කණ්හමසී’’ති. අධිගතත්තානුපයොගිපදං අප්පයොජකං නාම, යථා ‘‘අතිඵෙනිලං සාගරමලඞ්ඝී’’ති. අප්පසිද්ධවචනං දුබ්බොධං නාම, යථා–

Trong chính câu kệ này, với từ “para” (khác) trong câu “nếu có lỗi khác gây mệt mỏi”, tác giả bao gồm các lỗi về từ như asādhu (không đúng ngữ pháp), sandiddha (mơ hồ), pariyāyañeyya (hiểu qua từ đồng nghĩa), appatītattha (ý nghĩa không rõ ràng), appayojaka (thừa), dubbodha (khó hiểu), desiya (tiếng địa phương) v.v...; các lỗi về câu như adhika (thừa), ūna (thiếu), bhaggacchanda (sai luật thơ) v.v...; và lỗi về ý nghĩa câu được gọi là upakkamopasaṃhāravisama (mở đầu và kết luận không nhất quán). Ở đây, asādhu là lỗi trái với ngữ pháp. Sandiddha là tên gọi được dùng cho một đối tượng danh từ riêng mà không có ý nghĩa phân biệt, dựa vào nguyên nhân hình thành hành động để chuyển sang một ý nghĩa khác, ví dụ: “ravimhi himahā” (người mang tuyết trên mặt trời). Ở đây, nếu có tính từ bổ nghĩa “himahā ravī” (mặt trời mang tuyết), thì không có lỗi. Pariyāyañeyya là từ được tạo ra bằng tên đồng nghĩa của một danh từ riêng nổi tiếng, ví dụ: “vaḷavāmukhassa assavanitānana” (mặt của vợ con ngựa) cho “vaḷavāmukha” (mặt ngựa cái). Appatītattha là từ chỉ phẩm chất của một đối tượng được bổ nghĩa, với ý nghĩa đã được biết đến mà không cần sự nhấn mạnh, ví dụ: “kaṇhamasī” (mực đen). Appayojaka là từ không hữu dụng vì ý nghĩa đã được hiểu, ví dụ: “vượt qua đại dương rất nhiều bọt”. Dubbodha là cách nói không phổ biến, ví dụ:

‘‘මනුඤ්ඤද්ධනයො පාදෙ, ඛාදයො කනි භන්ති තෙ’’ති.

“Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te.”

කනි හෙ කඤ්ඤෙ තෙ තවපාදෙ මනුඤ්ඤද්ධනයො මනොහරසද්දසමන්නාගතා ඛාදයො ගග්ඝරිකා භන්ති දිබ්බන්තීති. කිස්මිඤ්චි දෙසෙයෙව සිද්ධනාමං දෙසියං නාම. යථා–

“Kani” có nghĩa là “hỡi cô gái”, “te” có nghĩa là “của nàng”, ở chân, “manuññaddhanayo” có nghĩa là “có âm thanh du dương”, “khādayo” có nghĩa là “vòng chân, lục lạc”, “bhanti” có nghĩa là “tỏa sáng”. Desiya là tên gọi chỉ phổ biến ở một vùng nào đó. Ví dụ:

‘‘ඉමෙ ලාවණ්‍යතල්ලා තෙ, ගල්ලා ලොලවිලොචනෙ’’ති.

“Hỡi người có đôi mắt long lanh, những cái má này của nàng là hồ nước của vẻ đẹp.”

හෙ ලොලවිලොචනෙ තෙ තව ඉමෙ ගල්ලා කපොලා ලාවණ්‍යතල්ලා මනුඤ්ඤතල්ලා ජලාසයවිසෙසා භවන්ති. කෙනචි ලෙසෙන පකාසිතමත්ථමුපාදාය පයුත්තමධිකං නාම. යථා–

“Hỡi người có đôi mắt long lanh”, “te” có nghĩa là “của nàng”, “ime gallā” có nghĩa là “những cái má này”, “lāvaṇyatallā” có nghĩa là “hồ nước của vẻ đẹp”, một loại hồ đặc biệt. Adhika (thừa) là lỗi dùng từ khi ý nghĩa đã được biểu thị bằng một cách nào đó. Ví dụ:

‘‘ත්වයි රාජති රාජින්ද, රිපූනං සග්ගසෙවිනං;

ථීනං අකඞ්කණො පාණි, සියා නෙත්තමනඤ්ජන’’න්ති.

“Khi ngài trị vì, hỡi vị vua chúa, tay của những người vợ của các kẻ thù đang ở trên thiên giới, sẽ không còn vòng, và mắt sẽ không còn trang điểm.”

එත්ථ ‘‘අකඞ්කණො පාණි, නෙත්තමනඤ්ජන’’න්ති ඉමිනායෙවථීනං විධවත්තං ගම්‍යමානං හොතීති තප්පකාසනත්ථං පයුත්තං ‘‘සග්ගසෙවින’’න්ති ඉදං අධිකං නාම. වත්තබ්බයුත්තතො ඌනං වාක්‍යං ඌනං නාම. ‘‘තිලොකතිලකං මුනි’’න්ති එත්ථ ‘‘වන්දාමී’’ති වත්තබ්බස්ස අවුත්තත්තා ඌනං. ඡන්දොහානිසංයුත්තං භග්ගච්ඡන්දං නාම. ඉදං තෙසං තෙසං ඡන්දානං අක්ඛරගණනතො ඌනාධිකවසෙන පාකටං හොති. ආද්‍යන්තතො විසමං උපක්කමොපසංහාරවිසමං නාම. ඉදං ආරද්ධක්කමං පරිච්චජිත්වා කමන්තරෙන නියමන්ති වෙදිතබ්බං.

Ở đây, qua câu “akaṅkaṇo pāṇi, nettamanañjanaṃ” (tay không vòng, mắt không kẻ), tình trạng góa bụa của người phụ nữ đã được hiểu ngầm, do đó từ “saggasevinaṃ” (người hầu hạ cõi trời) được dùng để làm rõ điều ấy được gọi là lỗi thừa (adhika). Câu văn thiếu sót so với điều đáng được nói ra được gọi là lỗi khuyết (ūna). Trong câu “tilokatilakaṃ muni” (bậc ẩn sĩ, đóa hoa của ba cõi), vì điều đáng nói là “vandāmi” (tôi đảnh lễ) đã không được nói ra, nên đây là lỗi khuyết. Lỗi liên quan đến sự hư hỏng của thi luật được gọi là lỗi phá luật (bhaggacchanda). Lỗi này trở nên rõ ràng do số lượng âm tiết ít hơn hoặc nhiều hơn so với quy định của các thể thơ tương ứng. Lỗi không tương xứng từ đầu đến cuối được gọi là lỗi bất nhất khởi kết (upakkamopasaṃhāravisama). Lỗi này cần được hiểu là khi trình tự đã bắt đầu bị từ bỏ và một trình tự khác được tuân theo.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරනිස්සයෙ

Như vậy, trong bản chú giải Subodhālaṅkāra.

පඨමො පරිච්ඡෙදො.

Chương thứ nhất.

2. දොසපරිහාරාවබොධපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

2. Phần giải thích về chương nhận thức cách khắc phục các lỗi.

68.

68.

කදාචි කවිකොසල්ලා, විරොධො සකලොප්‍ය’යං;

දොසසඞ්ඛ්‍යමතික්කම්ම, ගුණවීථිං විගාහතෙ.

Đôi khi, do sự khéo léo của thi sĩ, tất cả sự mâu thuẫn này, vượt qua khỏi phạm vi của lỗi, lại bước vào con đường của phẩm chất.

69.

69.

තෙන වුත්තවිරොධාන-මවිරොධො යථා සියා;

තථා දොසපරිහාරා-වබොධො දානි නීයතෙ.

Do đó, để sự không mâu thuẫn của các mâu thuẫn đã nói có thể xảy ra, chương nhận thức về cách khắc phục lỗi nay được trình bày.

68-69. ඉච්චෙවං [Pg.104] දොසවිභාගං පරිච්ඡිජ්ජ ඉදානි යථාවුත්තදොසපරිහාරක්කමමුපදිසිතුමාහ ‘‘කදාචී’’ත්‍යාදි. සකලොපි අයං විරොධො විරුද්ධත්ථන්තරාදිකතො න කොචි එකො එව දොසෙසු, දොසානං වා සඞ්ඛ්‍යං ගණනං දොසභාවං අතික්කම්ම පරිච්ඡිජ්ජ ගුණානං වීථිං පදවිං ගුණසභාවතං විගාහතෙ අබ්භුපගච්ඡති කදාචි, න සබ්බදා. කවිනො පයුජ්ජකස්ස කොසල්ලා තාදිසවිසයපරිග්ගහලක්ඛණනෙපුඤ්ඤකාරණා, න තු යථා තථා චෙති. ‘‘තෙනෙ’’ච්චාදි. යෙනෙවං, තෙන කාරණෙන වුත්තානං විරුද්ධත්ථන්තරාදීනං විරොධානං යථා යෙන පකාරෙන අවිරොධො නිද්දොසතා සියා භවෙය්‍ය, තථා තෙන පකාරෙන දොසානං පරිහාරො දූරීකරණං අවබුජ්ඣති ඤායති එතෙනාති අවබොධො, තස්ස අවබොධො, තන්නාමිකො පරිච්ඡෙදො ඉදානි නීයතෙ ආනීයතෙ වුච්චතෙති අත්ථො.

68-69. Sau khi đã phân định sự phân loại các lỗi như vậy, bây giờ để chỉ dạy trình tự khắc phục các lỗi đã được nói đến, tác giả nói “kadāci” v.v... Tất cả sự mâu thuẫn này, tức là các lỗi như mâu thuẫn ý nghĩa v.v..., không phải chỉ là một lỗi nào đó trong các lỗi, mà đôi khi, vượt qua khỏi số lượng hay sự tính đếm các lỗi, tức là tình trạng lỗi, nó đi vào, tức là chấp nhận con đường, tức là lối đi của các phẩm chất, tức là bản chất của phẩm chất; chứ không phải luôn luôn. (Điều này xảy ra) là do sự khéo léo của thi sĩ, người sử dụng, tức là do nguyên nhân của sự tài tình có đặc tính nắm bắt được chủ đề như vậy, chứ không phải là do bất cứ cách nào. (Câu bắt đầu bằng) “Tena” v.v... Chính vì như vậy, do nguyên nhân đó, để sự không mâu thuẫn, tức là sự không có lỗi, của các mâu thuẫn đã được nói đến như mâu thuẫn ý nghĩa v.v... có thể xảy ra theo cách thức nào, thì theo cách thức đó, chương có tên là “avabodha” (sự nhận thức) – vì qua đó sự khắc phục, tức là sự loại bỏ, các lỗi được nhận thức, được biết đến – chương có tên như vậy, bây giờ được đưa ra, được mang đến, tức là được nói đến.

68-69. එවං දොසවිභාගං පරිච්ඡින්දිත්වා ඉදානි යථාවුත්තදොසානං පරිහාරත්ථමාරභන්තො ‘‘කදාචී’’ත්‍යාදිමාහ. සකලොපි අයං විරොධො පදදොසාදිකො දොසසඞ්ඛ්‍යං දොසානං, දොසෙසු වා ගණනං දොසභාවං අතික්කම්ම කදාචි කවිකොසල්ලා කවිනො බ්‍යාකරණාභිධානඡන්දොඅලඞ්කතිආදීසු පරිචයලක්ඛණෙන පඤ්ඤාපාටවෙන යතො ගුණවීථිං ගුණපදවිං කෙවලං ගුණසභාවං විගාහතෙ අබ්භුපගච්ඡති, තෙන කාරණෙන වුත්තවිරොධානං යථාවුත්තපදදොසාදිවිරොධානං අවිරොධො අවිරුද්ධතා යථා [Pg.105] සියා යෙන පකාරෙන භවෙය්‍ය, තථා තෙන පකාරෙන දොසපරිහාරාවබොධො යථාවුත්තපදදොසාදිසම්බන්ධිනො පරිහරණක්කමස්ස අවබොධකාරණත්තා තන්නාමිකපරිච්ඡෙදො ඉදානි ලද්ධාවසරෙ නීයතෙ වුච්චතෙ. යථාවුත්තදොසා කවිසාමත්ථියෙන නිද්දොසත්තං භජන්ති, තස්ස සාමත්ථියස්ස උපදෙසං දස්සාමාති අධිප්පායො.

68-69. Sau khi đã phân định sự phân loại các lỗi như vậy, bây giờ, bắt đầu vì mục đích khắc phục các lỗi đã được nói đến, tác giả nói “kadāci” v.v... Vì tất cả sự mâu thuẫn này, tức là các lỗi về từ v.v..., đôi khi vượt qua khỏi số lượng các lỗi, hay sự tính đếm trong các lỗi, tức là tình trạng lỗi, do sự khéo léo của thi sĩ, tức là do sự sắc bén của trí tuệ có đặc tính thông thạo về văn phạm, từ điển, thi luật, tu từ học v.v... của thi sĩ, mà nó đi vào, tức là chấp nhận con đường của phẩm chất, tức là lối đi của phẩm chất, tức là chỉ thuần túy bản chất của phẩm chất; do nguyên nhân đó, để sự không mâu thuẫn, tức là sự không trái ngược, của các mâu thuẫn đã được nói đến, tức là các mâu thuẫn như lỗi về từ v.v... đã được nói đến, có thể xảy ra theo cách thức nào, thì theo cách thức đó, chương có tên là “dosaparihārāvabodho” (nhận thức về cách khắc phục lỗi) – vì là nguyên nhân nhận thức về trình tự khắc phục liên quan đến các lỗi về từ v.v... đã được nói đến – bây giờ, khi có cơ hội, được đưa ra, tức là được nói đến. Ý định là: các lỗi đã được nói đến đạt được tình trạng không có lỗi nhờ vào năng lực của thi sĩ, (và) chúng tôi sẽ chỉ ra sự chỉ dạy về năng lực ấy.

පදදොසපරිහාරවණ්ණනා

Phần giải thích về cách khắc phục các lỗi về từ.

තත්ථ විරුද්ධත්ථන්තරස්ස පරිහාරො යථා –

Trong đó, cách khắc phục lỗi mâu thuẫn ý nghĩa như sau:

70.

70.

වින්දන්තං පාකසාලීනං, සාලීනං දස්සනා සුඛං;

තං කථං නාම මෙඝො’යං, විසදො සුඛයෙ ජනං.

Làm sao đám mây trong sạch này lại có thể làm cho người kia vui sướng, người đang tìm thấy hạnh phúc từ việc nhìn thấy những bông lúa chín, những bông lúa đẹp đẽ?

70. ‘‘වින්දන්ත’’මිච්චාදි. පාකෙන පරිණතභාවෙන සාලීනං යුත්තානං, මනුඤ්ඤානං වා සාලීනං රත්තසාලිආදීනං සාලිජාතීනං දස්සනා සුඛං චෙතසිකං සොමනස්සං වින්දන්තං තං ජනං විසදො අයං මෙඝො අම්බුදො කථං නාම සුඛයෙති. එත්ථ තාදිසස්ස ජනස්ස අසුඛප්පදානං ගරළස්ස මෙඝස්සානුරූපන්ති විරුද්ධත්ථන්තරතා පරිහටා.

70. (Câu bắt đầu bằng) “Vindantaṃ” v.v... Làm sao đám mây này, đám mây nước, lại có thể làm cho người kia vui sướng, người đang tìm thấy hạnh phúc, tức là sự hỷ lạc trong tâm, từ việc nhìn thấy những loại lúa, như lúa đỏ v.v..., vốn thích hợp, hoặc đáng hài lòng, do sự chín muồi? Ở đây, việc mang lại sự không vui sướng cho một người như vậy là điều tương xứng với đám mây mang chất độc, do đó lỗi mâu thuẫn ý nghĩa đã được khắc phục.

70. තත්ථ විරුද්ධත්ථන්තරස්ස පරිහාරො යථා එවං. ‘‘වින්දන්ති’’ච්චාදි. පාකසාලීනං පරිණාමෙන යුත්තානං, මනුඤ්ඤානං වා සාලීනං රත්තසාලිආදීනං දස්සනා දස්සනහෙතු සුඛං චෙතසිකසොමනස්සං වින්දන්තං අනුභොන්තං තං ජනං තං කස්සකජනං විසදො ජලදායකො අයං මෙඝො කථං නාම සුඛයෙ, න සුඛයතෙව. තාදිසස්ස ජනස්ස දුක්ඛදානං ගරළදායකස්ස මෙඝස්සාපි අනුරූපමිති විරුද්ධඤ්ඤත්ථො අපනීතො හොති. පාකෙන සාලිනොති විග්ගහො. සුඛං කරොතීති සුඛයෙති නාමධාතු.

70. Trong đó, cách khắc phục lỗi mâu thuẫn ý nghĩa như sau. (Câu bắt đầu bằng) “Vindanti” v.v... Làm sao đám mây này, đám mây cho nước, lại có thể làm cho người kia, người nông dân kia, vui sướng, người đang tìm thấy, đang trải nghiệm hạnh phúc, tức là sự hỷ lạc trong tâm, do nguyên nhân nhìn thấy những cây lúa, như lúa đỏ v.v..., vốn thích hợp, hoặc đáng hài lòng, do sự chín muồi? (Câu trả lời là) nó không hề làm cho vui sướng. Việc mang lại khổ đau cho một người như vậy cũng là điều tương xứng với đám mây mang chất độc, do đó ý nghĩa mâu thuẫn đã được loại bỏ. Cách phân tích (của pākasālīnaṃ) là “pākena sālino”. (Từ) “sukhayeti” là một danh động từ (có nghĩa là) “sukhaṃ karoti” (làm cho hạnh phúc).

යථා වා –

Hoặc như sau:

71.

71.

විනායකොපි [Pg.106] නාගොසි,ගොතමොපි මහාමති;

පණීතොපි රසාපෙතො,චිත්තා මෙ සාමි තෙ ගති.

Ngài vừa là Vināyaka, lại vừa là nāga; Ngài vừa là Gotama, lại vừa có trí tuệ vĩ đại; Ngài vừa tuyệt hảo, lại vừa không có vị; Thưa ngài, đối với tôi, đường lối của ngài thật kỳ diệu.

71. ‘‘විනායකොපි’’ච්චාදි. වීනං පක්ඛීනං නායකො, ගරුළො, සත්තෙ විනෙතීති විනායකො, වුද්ධො, භගවා ච. තත්ථ යදා විනායකො ගරුළො, තදා තු නාගො පන්නගොසීති විරුද්ධං, පක්ඛන්තරෙ ත්වවිරුද්ධං භගවතො ආගුස්ස රාගාදිනො අභාවතො. ඉමෙසං ගුන්නං අතිසයෙන ගො ගොතමො හීනපසු, ගොතමවංසාවතිණ්ණත්තා ගොතමො භගවා ච. හීනපසු ච ත්වං මහාමති අසීති විරුද්ධං අච්චන්තහීනපසුනො මහතියා පඤ්ඤාය අභාවතො. පක්ඛන්තරෙ තු න බ්‍යාඝාතො. පණීතො මධුරො රසො, උත්තමො ච සුගතො. තත්ථ මධුරරසතො අපෙතො අපගතොසීති විරුජ්ඣති, භගවතො තු රසෙහි සිඞ්ගාරාදීහි අපෙතොති යුජ්ජති. මෙ මම. සාමීති ආමන්තනං. තෙ තව ගති පවත්ති චිත්තා අබ්භුතාති. එත්ථ විරුද්ධත්ථන්තරං විරොධාලඞ්කාරං සිලාඝනීයන්ති තෙන තං පරිහටං.

71. (Câu bắt đầu bằng) “Vināyakopi” v.v... (Vināyaka có nghĩa là) thủ lĩnh của các loài chim (`vīnaṃ`), tức là chim garuḷa; và (cũng có nghĩa là) người dẫn dắt chúng sanh (`satte vinetīti vināyako`), tức là bậc Giác Ngộ, tức là đức Thế Tôn. Trong đó, khi vināyaka là chim garuḷa, thì (câu nói) ngài là nāga, tức là loài rắn, là mâu thuẫn; nhưng ở phương diện khác thì không mâu thuẫn, vì đức Thế Tôn không có lỗi lầm (`āgu`), tức là tham ái v.v... (Gotama có nghĩa là) con bò đực (`go`) trong số những con bò này, tức là loài thú thấp hèn; và (cũng có nghĩa là) đức Thế Tôn, vì ngài xuất thân từ dòng dõi Gotama. (Câu nói) “ngài là loài thú thấp hèn mà lại có trí tuệ vĩ đại” là mâu thuẫn, vì loài thú hoàn toàn thấp hèn không có trí tuệ vĩ đại. Nhưng ở phương diện khác thì không có sự trở ngại. (Paṇīto có nghĩa là) vị ngọt, và (cũng có nghĩa là) bậc tối thượng, tức là đức Thiện Thệ. Trong đó, (câu nói) “ngài không có, đã từ bỏ vị ngọt” là mâu thuẫn; nhưng (câu nói) “đức Thế Tôn không có các vị như tình tứ v.v...” thì lại hợp lý. “Me” là của tôi. “Sāmi” là tiếng gọi. “Te” là của ngài. “Gati” là đường lối. “Cittā” là kỳ diệu. Ở đây, lỗi mâu thuẫn ý nghĩa là một phép tu từ mâu thuẫn (`virodhālaṅkāra`) đáng được tán dương, do đó nó đã được khắc phục.

71. යථා වා උත්තදොසස්ස පරිහාරො ඊදිසො වා. ‘‘විනායකො’’ච්චාදි. හෙ සාමි ත්වං විනායකොපි ගරුළොපි නාගොසි පන්නගො අසි. නො චෙ, විනායකොපි සත්තෙ විනෙන්තො එව නාගොසි නික්කිලෙසො අසි. ගොතමොපි පසුතමොපි මහාමති මහාපඤ්ඤවාසි. නො චෙ, ගොතමොපි ගොත්තතො ගොතමොයෙව මහාමති මහාපඤ්ඤවාසි. පණීතොපි මධුරොපි රසාපෙතො මධුරරසතො අපගතොසි. නො චෙ, පණීතොපි උත්තමො එව රසාපෙතො සිඞ්ගාරාදිරසතො අපගතොසි. තෙ තුය්හං ගති පවත්ති මෙ මය්හං චිත්තා අච්ඡරියා. [Pg.107] එත්ථ ගරුළස්ස නාගත්තඤ්ච පසුතමස්ස පඤ්ඤවන්තත්තඤ්ච පණීතස්ස නිරසත්තඤ්ච විරුද්ධං, තථාපි අඤ්ඤපක්ඛස්ස අවිරුද්ධත්තා විරුද්ධත්ථන්තරදොසො පසත්ථෙන විරුද්ධාලඞ්කාරෙන නිරාකතො. වීනං පක්ඛීනං නායකො, ගරුළො. සත්තෙ විනෙතීති විනායකො, බුද්ධො. නත්ථි ආගු එතස්සාති නාගො, බුද්ධො. ගුන්නමතිසයෙන ගොතමො, පසු. මහතී මති අස්සාති මහාමති, බුද්ධො. පධානත්තං නීතො පණීතො, මධුරො රසො. රසතො අපෙතොති රසාපෙතො, බුද්ධොති විග්ගහො.

71. Hoặc là, cách khắc phục lỗi đã nêu là như thế này. Câu bắt đầu bằng ‘Vināyako’. Này Sāmi, ngài vừa là Vināyaka, vừa là Garuḷa, ngài là Nāga, là Pannaga. Nếu không phải vậy, ngài là Vināyaka vì ngài giáo hóa chúng sanh, và ngài là Nāga vì ngài là bậc vô phiền não. Ngài vừa là Gotama, vừa là Pasutama, ngài là Mahāmati, bậc có trí tuệ lớn. Nếu không phải vậy, ngài là Gotama theo dòng họ Gotama, và ngài là Mahāmati, bậc có trí tuệ lớn. Ngài vừa là Paṇīta, vừa là Madhura, vừa là Rasāpeta, đã rời xa vị ngọt. Nếu không phải vậy, ngài là Paṇīta vì ngài là bậc tối thượng, và ngài là Rasāpeta vì ngài đã rời xa các vị như vị ái luyến. Hành trạng và diễn biến của ngài đối với tâm của tôi thật là kỳ diệu. Ở đây, việc Garuḷa là Nāga, việc Pasutama là bậc có trí tuệ, và việc Paṇīta là vô vị là mâu thuẫn; tuy nhiên, vì phương diện khác không mâu thuẫn, lỗi mâu thuẫn ý nghĩa (viruddhatthantaradosa) đã được loại bỏ bằng phép trang sức tương phản (viruddhālaṅkāra) một cách khéo léo. Lãnh đạo của các loài chim (vīnaṃ), tức là Garuḷa. Vị giáo hóa chúng sanh, gọi là Vināyaka, tức là đức Phật. Vị không có tội lỗi, gọi là Nāga, tức là đức Phật. Vượt trội hơn các con bò, gọi là Gotama, tức là con vật. Vị có trí tuệ lớn, gọi là Mahāmati, tức là đức Phật. Được đưa đến sự cao thượng, gọi là Paṇīta, tức là vị ngọt. Đã rời xa các vị, gọi là Rasāpeta, tức là đức Phật. Đây là cách phân tích cú pháp.

අඣත්ථස්ස යථා –

Ví dụ về (lỗi) nội tại –

72.

72.

කථං තාදිගුණාභාවෙ,ලොකං තොසෙති දුජ්ජනො;

ඔභාසිතාසෙසදිසො,ඛජ්ජොතො නාම කිං භවෙ.

Làm sao kẻ xấu, khi không có những đức tính như vậy, lại có thể làm hài lòng thế gian? Con đom đóm, được cho là chiếu sáng khắp mọi phương, làm sao có thể như vậy được?

72. ‘‘කථ’’මිච්චාදි. දුජ්ජනො තාදිනො ගුණා ලොකං තොසෙන්ති, තාදීනං ගුණානං අත්තනි අභාවෙ සති ලොකං සත්තලොකං කථං තොසෙති, න තොසෙතීති අත්ථො. වුත්තමෙවත්ථන්තරෙන සාධෙති ‘‘ඛජ්ජොතො නාම ඔභාසිතා දීපිතා අසෙසදිසා යෙන තථාවිධො කිං භවෙ, න භවෙය්‍ය තාදිනො ගුණස්ස අභාවතො’’ති. එත්ථ ඛජ්ජොතස්ස අධිකත්ථභාවෙන සිතො ඔභාසිතාසෙසදිසත්තදොසො ‘‘කථං තාදිගුණාභාවෙ’’තිආදිවචොභඞ්ගියා පරිහටො.

72. Câu bắt đầu bằng ‘Kathaṃ’. Kẻ xấu làm hài lòng thế gian bằng những đức tính như vậy; khi không có những đức tính như vậy ở nơi mình, làm sao kẻ ấy có thể làm hài lòng thế gian, tức là thế giới chúng sanh? Ý nghĩa là: không thể làm hài lòng. Ngài chứng minh ý nghĩa đã được nói bằng một ví dụ khác: ‘Con đom đóm, được cho là kẻ đã chiếu sáng, đã làm rạng rỡ khắp mọi phương, làm sao có thể như vậy được? Nó không thể như vậy được, vì không có đức tính như thế.’ Ở đây, lỗi nói thừa (adhikatthadosa) về việc con đom đóm chiếu sáng khắp mọi phương, vốn được dựa trên ý nghĩa phóng đại, đã được khắc phục bằng cách diễn đạt của câu bắt đầu bằng ‘kathaṃ tādiguṇābhāve’.

72. අඣත්ථස්ස යථාති එත්ථ පරිහාරො අජ්ඣාහාරො, එවමුපරිපි. ‘‘කථි’’ච්චාදි. දුජ්ජනො ගුණහීනජනො තාදිගුණාභාවෙ සන්තොසජනනකාරණානං තාදිසානං සීලාදිගුණානං [Pg.108] අත්තනි අවිජ්ජමානත්තෙ සති ලොකං සත්තලොකං කථං තොසෙති, න තොසෙතියෙව, තථා හි ඛජ්ජොතො නාම ඔභාසිතාසෙසදිසො කිං භවෙ, න භවත්‍යෙව. එත්ථ ඛජ්ජොතස්ස සකලදිසොභාසනසඞ්ඛාතමධිකත්ථදොසො ‘‘කථං තාදිගුණාභාවෙ’’ච්චාදිවාක්‍යලීලාය නිරාකතො. තාදී ච තෙ ගුණා චෙති විග්ගහො.

72. Trong câu ‘Ajhatthassa yathā’, cách khắc phục là sự bổ sung; tương tự như vậy ở các phần sau. Câu bắt đầu bằng ‘Kathaṃ’. Kẻ xấu, người thiếu đức hạnh, khi không có những đức tính như vậy, tức là khi không có những đức tính như giới hạnh v.v... là nguyên nhân sinh ra sự hài lòng, làm sao có thể làm hài lòng thế gian, tức là thế giới chúng sanh? Chắc chắn là không thể làm hài lòng. Cũng vậy, con đom đóm, được cho là chiếu sáng khắp mọi phương, làm sao có thể như vậy được? Chắc chắn là không thể. Ở đây, lỗi nói thừa được gọi là việc chiếu sáng khắp mọi phương của con đom đóm đã được loại bỏ bằng vẻ đẹp của câu văn bắt đầu bằng ‘kathaṃ tādiguṇābhāve’. Phân tích cú pháp là: ‘Tādī ca te guṇā ca’.

73.

73.

පහෙළිකායමාරුළ්හා, න හි දුට්ඨා කිලිට්ඨතා;

පියා සුඛා’ලිඞ්ගිතං ක-මාලිඞ්ගති නු නො ඉති.

Sự khó hiểu khi được đặt trong một câu đố, thì không phải là một lỗi. Ví dụ như sau: ‘Cái ôm của người thương, liệu có không ôm lấy hạnh phúc cho ai chăng?’

73. ‘‘පහෙළිකායං’’ඉච්චාදි. කිලිට්ඨතා කිලිට්ඨපදදොසො පහෙළිකාය විසයෙ ආරුළ්හා සහී න හි නො දුට්ඨො සියා. කීදිසීති ආහ ‘‘පියෙ’’ච්චාදි. ඉතීති නිදස්සනෙ. පියා වල්ලභාය ආලිඞ්ගිතං කං ජනං සුඛං කායිකං චෙතසිකඤ්ච නො ආලිඞ්ගති න සංයුජ්ජති නු. නුඉති පරිවිතක්කෙ නිපාතො. එත්ථ පියාති කිලිට්ඨං පහෙළිකාය සමාරොපෙන පරිහටං.

73. Câu bắt đầu bằng ‘Paheḷikāyaṃ’. Sự khó hiểu, tức lỗi từ ngữ khó hiểu, khi được đặt trong lĩnh vực câu đố, thì không phải là một lỗi. Hỏi rằng: ‘Như thế nào?’, ngài trả lời bằng câu bắt đầu bằng ‘piyā’. Từ ‘iti’ có nghĩa là để chỉ ra ví dụ. Cái ôm của người yêu, liệu có không ôm lấy, không kết hợp với hạnh phúc về thân và tâm cho người nào chăng? `Nu` là một tiểu từ chỉ sự suy đoán. Ở đây, từ ‘piyā’ là khó hiểu, (lỗi này) đã được khắc phục bằng cách đặt nó vào trong một câu đố.

73. ‘‘පහෙළිකෙ’’ච්චාදි. කිලිට්ඨතා කිලිට්ඨපදදොසසඞ්ඛාතා පහෙළිකායං විසයෙ ආරුළ්හා චෙ, න හි දුට්ඨා දුට්ඨා න හොති. කිමුදාහරණං? පියා සුඛාලිඞ්ගිතං කමාලිඞ්ගති නු නො ඉති, ඉතිසද්දස්ස නිදස්සනත්ථත්තා සෙසඋදාහරණානමෙතමුපලක්ඛණන්ති ඤාතබ්බං. නො චෙ, එවංපකාරානමුදාහරණානමපරිග්ගහෙතබ්බත්තා ඉතිසද්දො පකාරත්ථොති. පියා වල්ලභාය ආලිඞ්ගිතං උපගුහිතං කං නාම ජනං සුඛං කායිකමානසිකං නො ආලිඞ්ගති නු, ආලිඞ්ගතෙවාති. එත්ථ පියාති කිලිට්ඨපදං පහෙළිකායමාරොපනෙන නිරාකතං හොති.

73. Câu bắt đầu bằng ‘Paheḷikāyaṃ’. Sự khó hiểu, được gọi là lỗi từ ngữ khó hiểu, nếu được đặt trong lĩnh vực câu đố, thì không phải là lỗi, tức là không trở thành lỗi. Ví dụ là gì? ‘Piyā sukhāliṅgitaṃ kamāliṅgati nu no iti’. Vì từ ‘iti’ có nghĩa là để chỉ ra ví dụ, nên cần hiểu rằng đây là biểu thị cho các ví dụ còn lại. Nếu không phải vậy, vì các ví dụ loại này không thể được bao gồm hết, từ ‘iti’ có nghĩa là ‘loại như vậy’. Cái ôm, sự ôm ấp của người yêu, liệu có không ôm lấy hạnh phúc về thân và tâm cho người nào chăng? Chắc chắn là có ôm lấy. Ở đây, từ ‘piyā’ là một từ khó hiểu, (lỗi này) đã được loại bỏ bằng cách đặt nó vào trong một câu đố.

74.

74.

යමකෙ නො පයොජෙය්‍ය, කිලිට්ඨපද’මිච්ඡිතෙ;

තතො යමක’මඤ්ඤං තු, සබ්බමෙතංමයං විය.

Không nên dùng từ khó hiểu trong một phép điệp ngữ mong muốn; tuy nhiên, một phép điệp ngữ khác ngoài phép đó, tất cả dường như được tạo ra từ chính (từ khó hiểu) này.

74. ‘‘යමකෙ’’ච්චාදි. [Pg.109] තතො අඤ්ඤන්ති ඉච්ඡිතයමකතො අඤ්ඤං. තුඉති විසෙසජොතකො. එතංමයං වියාති එතෙන කිලිට්ඨපදෙන නිබ්බත්තං විය.

74. Câu bắt đầu bằng ‘Yamake’. `Tato aññaṃ` có nghĩa là khác với phép điệp ngữ mong muốn. `Tu` là tiểu từ nhấn mạnh sự khác biệt. `Etaṃmayaṃ viya` có nghĩa là dường như được tạo ra bởi từ khó hiểu này.

74. ‘‘යමකෙ’’ච්චාදි. කිලිට්ඨපදං ඉච්ඡිතෙ යමකෙ ඉට්ඨයමකෙ නො පයොජෙය්‍ය නප්පයුජ්ජෙය්‍ය, තතො ඉට්ඨයමකතො අඤ්ඤං සබ්බං යමකං පන එතංමයං විය ඉමිනා කිලිට්ඨපදදොසෙන කතං විය හොති. එත්ථ ඉට්ඨයමකං වුත්තනයෙන ඤාතබ්බං, එතෙන නිබ්බත්තං එතංමයන්ති විග්ගහො.

74. Câu bắt đầu bằng ‘Yamake’. Không nên dùng, không nên sử dụng từ khó hiểu trong một phép điệp ngữ mong muốn, một phép điệp ngữ được ưa thích. Tuy nhiên, tất cả các phép điệp ngữ khác ngoài phép điệp ngữ được ưa thích đó, dường như là `etaṃmayaṃ`, tức là dường như được tạo ra bởi lỗi từ ngữ khó hiểu này. Ở đây, phép điệp ngữ được ưa thích nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Phân tích cú pháp là: `etena nibbattaṃ` (được tạo ra bởi cái này) là `etaṃmayaṃ`.

දෙසවිරොධිනො යථා –

Ví dụ về (lỗi) mâu thuẫn với địa phương –

75.

75.

බොධිසත්තප්පභාවෙන, ථලෙපි ජලජාන්‍ය’හුං;

නුදන්තානි’ව සුචිරා-වාසක්ලෙසං තහිං ජලෙ.

Do oai lực của Bồ-tát, hoa sen đã mọc cả trên cạn, như thể xua đi nỗi khổ vì phải ở lâu trong nước.

75. ‘‘බොධිසත්තෙ’’ච්චාදි. බොධිසත්තස්ස මායාදෙවියා සුතස්ස වක්ඛමානස්ස විසෙසස්ස තදුප්පන්නදිනෙ සම්භවා පභාවෙන පුඤ්ඤප්පභාවතො ජලජානි අම්බුජානි ථලෙපි අහුං අහෙසුං අචින්තනීයත්තා පුඤ්ඤප්පභාවස්ස. කිං පන වාප්‍යාදීසු කිං කරොන්තාව තහිං තස්මිඤ්ච ජලෙ සුචිරං සබ්බදාව ආවසනමාවාසො තෙන ජාතො ක්ලෙසො තං නුදන්තානිව දූරතො ජහන්තානිවෙති. අචින්තනීයත්තා පුඤ්ඤප්පභාවස්ස ඊදිසම්පි අච්ඡරියමහොසීති න දෙසවිරොධො.

75. Câu bắt đầu bằng ‘Bodhisatta’. Do oai lực, do oai lực phước báu của Bồ-tát, con trai của hoàng hậu Māyā, người có những đặc tính sẽ được nói đến, và do sự kiện xảy ra vào ngày ngài đản sanh, những hoa sen đã mọc cả trên cạn, vì oai lực của phước báu là không thể nghĩ bàn. Huống nữa là ở trong các hồ ao v.v... Như thể đang làm gì? Như thể đang xua đi, như thể đang từ bỏ từ xa nỗi khổ sinh ra do việc cư ngụ lâu dài, luôn luôn ở trong nước đó. Vì oai lực của phước báu là không thể nghĩ bàn, nên một điều kỳ diệu như vậy đã xảy ra, do đó không có lỗi mâu thuẫn với địa phương.

75. බොධිසත්තප්පභාවෙන බොධිසත්තස්ස අචින්තෙය්‍යානුභාවෙන ජලජානි ජලජසදිසත්තා තන්නාමකානි පදුමකෙරවාදීනි තහිං ජලෙ විසයත්තෙන පසිද්ධෙ තස්මිං උදකෙ සුචිරාවාසක්ලෙසං අතිචිරං නිවාසතො ජාතආයාසං නුදන්තානි ඉව චජන්තානි ඉව ථලෙපි අහුං අහෙසුං, වාපිආදීසු කා කථා. එත්ථ ජලජානං ථලුප්පත්තිකථනසඞ්ඛාතං දෙසවිරොධං අචින්තෙය්‍යපුඤ්ඤප්පභාවෙන ඊදිසානං [Pg.110] අච්ඡරියානං පාතුභාවතො ‘‘බොධිසත්තප්පභාවෙනා’’ති ඉමිනා නිරාකරොති. බොධියං චතුමග්ගපඤ්ඤායං සත්තොති ච, තස්ස පභාවොති ච, සුචිරං ආවාසොති ච, තෙන භූතො ක්ලෙසොති ච වාක්‍යං.

75. Do oai lực của Bồ-tát, do oai lực không thể nghĩ bàn của Bồ-tát, các loài hoa thủy sinh, tức là các loài hoa có tên gọi tương tự như hoa sinh từ nước như hoa sen, hoa súng trắng, v.v... trong nước ấy, trong thứ nước nổi tiếng là môi trường của chúng, dường như để xua tan, dường như để từ bỏ sự phiền muộn do ở quá lâu, sự mệt mỏi sinh ra từ việc cư ngụ quá dài, cũng đã xuất hiện trên cạn; nói gì đến trong ao hồ v.v... Ở đây, sự mâu thuẫn về nơi chốn, được gọi là việc kể về sự xuất hiện trên cạn của các loài hoa thủy sinh, được loại bỏ bởi câu "do oai lực của Bồ-tát" (bodhisattappabhāvenā), vì những điều kỳ diệu như vậy xuất hiện do oai lực của phước báu không thể nghĩ bàn. Và câu văn (được phân tích) là: "satto" (chúng sanh) trong trí tuệ của bốn đạo là sự giác ngộ (Bodhiyaṃ), và "pabhāvo" (oai lực) của vị ấy (tassa), và "suciraṃ āvāso" (sự ở lâu), và "kleso" (phiền muộn) được tạo ra bởi điều đó (tena bhūto).

කාලවිරොධිනො යථා –

Ví dụ về mâu thuẫn thời gian như sau –

76.

76.

මහානුභාවපිසුනො, මුනිනො මන්දමාරුතො;

සබ්බොතුකමයං වායි, ධුනන්තො කුසුමං සමං.

Ngọn gió nhẹ, báo hiệu oai lực vĩ đại của bậc Muni, đã thổi, làm rung động các loài hoa của tất cả các mùa cùng một lúc.

76. ‘‘මහා’’ඉච්චාදි. මන්දො මුදුභූතො මාරුතො අයං සබ්බොතුකං සබ්බෙසු උතූසු පුප්ඵනකං කුසුමං පුප්ඵං සමං එකතො කත්වා ධුනන්තො විකිරන්තො මුනිනො මුනිසදිසත්තා භවිස්සන්තමුනිභාවෙන ච බොධිසත්තස්ස, මුනිනොයෙව වා සම්මාසම්බොධිසමධිගමසමයෙ මහානුභාවස්ස පිසුනො සූචකො වායි පවායතීති. එත්ථ යද්‍යපෙකදා සබ්බොතුකාසම්භවො නානාඋතූසු නානාකුසුමස්ස සම්භවා, තථාපි භගවතො මහානුභාවපිසුනමීදිසමෙකපදිකං සම්භවතීති කාලවිරොධො ඉමිනා පරිහටො.

76. (Câu kệ) "Mahā" v.v... Ngọn gió nhẹ nhàng, êm dịu này, làm rung động và rải rắc các loài hoa, những bông hoa nở trong tất cả các mùa, gom lại cùng nhau, đã thổi, như là điềm báo, là dấu hiệu về oai lực vĩ đại của vị Bồ-tát, người giống như bậc Muni và có bản chất của một vị Muni trong tương lai, hoặc của chính bậc Muni vào thời điểm chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Ở đây, mặc dù sự tồn tại của (hoa) tất cả các mùa vào cùng một thời điểm là không thể, vì các loài hoa khác nhau tồn tại trong các mùa khác nhau, tuy nhiên, một hiện tượng tức thời như vậy, báo hiệu oai lực vĩ đại của Đức Thế Tôn, có thể xảy ra. Do đó, sự mâu thuẫn về thời gian được loại bỏ bởi điều này.

76. ‘‘මහානුභාවෙ’’ච්චාදි. අයං මන්දමාරුතො අචණ්ඩසමීරණො සබ්බොතුකං වසන්තාදීසු සබ්බඋතූසු විකසන්තං කුසුමං පුප්ඵජාතං සමං එකතො කත්වා ධුනන්තො කම්පෙන්තො මුනිනො එකන්තභාවිත්තා මුනිසඞ්ඛාතස්ස බොධිසත්තස්ස, සම්මාසම්බොධිසමධිගමසමයෙ භූතත්තා මුනිනො සබ්බඤ්ඤුනො වා මහානුභාවපිසුනො මහන්තං පුඤ්ඤප්පභාවං පකාසෙන්තො වායි සම්පවායීති. එත්ථ නානාකාලෙ සම්භවන්තානම්පි කුසුමානං එකකාලෙ සම්භවස්ස කාලවිරොධත්තෙපි භගවතො පුඤ්ඤානුභාවො තාදිසමච්ඡරියමෙකක්ඛණෙ ජනෙතුං සමත්ථොති කාලවිරොධං ‘‘මහානුභාවපිසුනො’’ති ඉමිනා නිරාකරොති. මහානුභාවස්ස, මහානුභාවං වා පිසුනොති වාක්‍යං.

76. (Câu kệ) "Mahānubhāve" v.v... Ngọn gió nhẹ này, cơn gió không mạnh, làm rung động, làm lay chuyển các loài hoa, những loại hoa nở trong tất cả các mùa như mùa xuân v.v..., gom lại cùng nhau, đã thổi, báo hiệu oai lực vĩ đại, tuyên bố oai lực phước báu to lớn của vị Bồ-tát, được gọi là bậc Muni do đã tu tập trong sự tĩnh lặng, hoặc của bậc Toàn Giác, người đã trở thành bậc Muni vào thời điểm chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Ở đây, mặc dù sự tồn tại vào cùng một thời điểm của các loài hoa vốn tồn tại ở các thời điểm khác nhau là một sự mâu thuẫn về thời gian, nhưng oai lực phước báu của Đức Thế Tôn có khả năng tạo ra một điều kỳ diệu như vậy trong một khoảnh khắc. Do đó, ngài loại bỏ sự mâu thuẫn về thời gian bằng câu "báo hiệu oai lực vĩ đại" (mahānubhāvapisuno). Câu văn (được phân tích) là: "pisuno" (báo hiệu) của oai lực vĩ đại (mahānubhāvassa), hoặc báo hiệu oai lực vĩ đại (mahānubhāvaṃ).

කලාවිරොධිනො යථා –

Ví dụ về mâu thuẫn nghệ thuật như sau –

77.

77.

නිමුග්ගමනසො [Pg.111] බුද්ධ-ගුණෙ පඤ්චසිඛස්සපි;

තන්තිස්සරවිරොධො සො, න සම්පීණෙති කං ජනං.

Ngay cả đối với Pañcasikha, người có tâm trí chìm đắm trong các đức hạnh của Đức Phật, sự sai lạc trong âm thanh của dây đàn ấy, há không làm hài lòng người nào sao?

77. ‘‘නිමුග්ගි’’ච්චාදි. බුද්ධස්ස ගුණෙ සීලාදිකෙ අපරිමාණෙ නිමුග්ගං ඔගාළ්හං මනං චිත්තං යස්ස තස්ස පඤ්චසිඛස්ස ගන්ධබ්බදෙවපුත්තස්සපි වීණාය තන්තියා සරො කිරියාකාලමානලක්ඛණවිලම්බිතදුතමජ්ඣභෙදභින්නො ඡජ්ජාදිකො තස්ස විරොධො කලාසත්ථපරිනිද්දිට්ඨකමවෙසමං කං ජනං න සම්පීණෙති, පීණෙතියෙව. සම්මාසම්බුද්ධස්ස ලොකියගුණානුබන්ධබුද්ධීනං වික්ඛෙපප්පවත්තිපි තථාවිධං පීණෙතීති. ‘‘බුද්ධගුණෙ නිමුග්ගමනසො’’ති ඉමිනා කලාවිරොධො පරිහටො.

77. (Câu kệ) "Nimuggi" v.v... Ngay cả đối với Pañcasikha, vị thiên tử Càn-thát-bà, người có tâm trí, có tâm thức đã chìm đắm, đã lặn sâu trong các đức hạnh vô lượng như giới v.v... của Đức Phật, sự mâu thuẫn trong âm thanh của dây đàn tỳ-bà của vị ấy, tức là sự không đồng đều so với thứ tự được quy định trong nghệ thuật luận của âm thanh (saro) – vốn được phân biệt bởi các đặc điểm về hành động (kiriyā), thời gian (kāla), và nhịp điệu (māna), và được chia thành các loại chậm, nhanh, và trung bình, bắt đầu bằng nốt sa (chajjādiko) – há không làm hài lòng người nào sao? Chắc chắn là làm hài lòng. Ngay cả sự phân tâm của trí tuệ gắn liền với các đức hạnh thế gian của bậc Chánh Đẳng Giác cũng làm hài lòng như vậy. Sự mâu thuẫn nghệ thuật được loại bỏ bởi câu "người có tâm trí chìm đắm trong các đức hạnh của Đức Phật" (Buddhaguṇe nimuggamanaso).

77. ‘‘නිමුග්ගි’’ච්චාදි. බුද්ධගුණෙ සබ්බඤ්ඤුනො විම්හයජනකසීලාදිගුණසම්භාරෙ නිමුග්ගමනසො ඔතිණ්ණචිත්තස්ස පඤ්චසිඛස්සපි ගන්ධබ්බදෙවපුත්තස්සාපි සො තන්තිස්සරවිරොධො වීණාය තන්තියා ඝට්ටනකිරියා, අද්ධමත්තිකාදිකාලො, හත්ථාදීනං සන්නිවෙසලක්ඛණො මානොති ඉමෙහි තීහි ලක්ඛණෙහි යුත්තස්ස මන්දසීඝමජ්ඣිමප්පමාණෙහි භින්නස්ස ඡජ්ජාදිසත්තසරස්ස කලාසත්ථාගතක්කමස්ස විනාසසඞ්ඛාතො විරොධො කං ජනං න සම්පීණෙති, සම්පීණෙති එව. එත්ථ අකන්තියා කාරණභූතො කලාසත්ථාගතක්කමභඞ්ගො ලොකුත්තරබුද්ධගුණානුගතබුද්ධියා ජාතොති සො භඞ්ගො ‘‘නිමුග්ගමනසො බුද්ධගුණෙ’’ති වුත්තත්තා පීතියා කාරණමෙවෙති න විරොධො. නිමුග්ගො මනො අස්සාති ච, තන්තියා සරොති ච, තෙසං විරොධොති ච වාක්‍යං.

77. (Câu kệ) "Nimuggi" v.v... Ngay cả đối với Pañcasikha, vị thiên tử Càn-thát-bà, người có tâm trí chìm đắm, có tâm thức lặn sâu trong tập hợp các đức hạnh như giới v.v... của bậc Toàn Giác, vốn tạo ra sự kinh ngạc, sự mâu thuẫn trong âm thanh của dây đàn ấy – tức là sự phá vỡ thứ tự đã được trình bày trong nghệ thuật luận của bảy nốt nhạc bắt đầu bằng nốt sa (chajjādisattasarassa), vốn được phân biệt bởi các mức độ chậm, nhanh, và trung bình, và được kết hợp với ba đặc điểm này: hành động gảy dây đàn tỳ-bà (ghaṭṭanakiriyā), thời gian như nửa nhịp v.v... (addhamattikādikālo), và nhịp điệu có đặc điểm là sự sắp đặt của tay v.v... (hatthādīnaṃ sannivesalakkhaṇo māno) – há không làm hài lòng người nào sao? Chắc chắn là làm hài lòng. Ở đây, sự phá vỡ thứ tự đã được trình bày trong nghệ thuật luận, vốn là nguyên nhân của sự không ưa thích, lại được sinh ra từ trí tuệ đi theo các đức hạnh siêu thế của Đức Phật. Do đó, sự phá vỡ ấy, vì đã được nói là "người có tâm trí chìm đắm trong các đức hạnh của Đức Phật" (nimuggamanaso buddhaguṇe), chính là nguyên nhân của hỷ lạc, nên không có mâu thuẫn. Và câu văn (được phân tích) là: "nimuggo mano assā" (người có tâm trí chìm đắm), và "tantiyā saro" (âm thanh của dây đàn), và "tesaṃ virodho" (sự mâu thuẫn của chúng).

ලොකවිරොධිනො යථා –

Ví dụ về mâu thuẫn thế gian như sau –

78.

78.

ගණයෙ [Pg.112] චක්කවාළං සො, චන්දනායපි සීතලං;

සම්බොධිසත්තහදයො, පදිත්තඞ්ගාරපූරිතං.

Vị ấy, người có tâm hướng về Chánh Đẳng Giác, sẽ xem một thế giới đầy than hồng rực cháy còn mát hơn cả gỗ đàn hương.

78. ‘‘ගණයෙ’’ච්චාදි. චන්දනාය අපි සීතලං ගණයෙ චින්තෙසි. කින්තං? පදිත්තඞ්ගාරපූරිතං චක්කවාළං. කො සො? සම්බොධියං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ සත්තං පරිබද්ධං හදයං චිත්තං යස්ස සො. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානුබන්ධබුද්ධිනො හි තාදිසො මනොබන්ධොති න ලොකවිරොධො.

78. (Câu kệ) "Gaṇaye" v.v... Vị ấy đã xem xét, đã nghĩ rằng nó mát hơn cả gỗ đàn hương. Cái gì vậy? Một thế giới đầy than hồng rực cháy. Vị ấy là ai? Là người có trái tim, có tâm thức quyến luyến, ràng buộc vào Chánh Đẳng Giác, vào trí tuệ toàn giác. Thật vậy, đối với người có trí tuệ gắn liền với trí tuệ toàn giác, một trạng thái tâm như vậy là có thể, do đó không có mâu thuẫn thế gian.

78. ‘‘ගණයෙ’’ච්චාදි. සම්බොධිසත්තහදයො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ ආසත්තචිත්තො සො බොධිසත්තො පදිත්තඞ්ගාරපූරිතං ආදිත්තඞ්ගාරෙහි පරිපුණ්ණං චක්කවාළං චක්කවාළගබ්භං චන්දනායපි චන්දනතො අපි සීතලං අතිසීතලං කත්වා ගණයෙ චින්තෙය්‍යාති. ඉට්ඨත්ථලුද්ධස්ස චිත්තප්පවත්තියා ඊදිසත්තා අග්ගිනො චන්දනතොපි අධිකසීතත්තකප්පනා ‘‘චන්දනං සීතලං, අග්ගි උණ්හො’’ති පවත්තලොකසීමාය විරුද්ධා න හොති. සම්බොධියං සත්තහදයං යස්සෙති ච, පදිත්තානි අඞ්ගාරානීති ච, තෙහි පූරිතන්ති ච විග්ගහො.

78. (Câu kệ) "Gaṇaye" v.v... Vị Bồ-tát ấy, người có tâm hướng về Chánh Đẳng Giác, người có tâm quyến luyến trí tuệ toàn giác, sẽ xem xét, sẽ nghĩ rằng một thế giới, một lòng thế giới, đầy than hồng rực cháy, tràn ngập than lửa, là mát mẻ, là cực kỳ mát mẻ, còn hơn cả gỗ đàn hương. Do sự vận hành của tâm thức của người khao khát một mục tiêu đáng mong muốn là như vậy, nên việc tưởng tượng lửa có tính mát hơn cả gỗ đàn hương không mâu thuẫn với giới hạn thế gian đã được thiết lập rằng "gỗ đàn hương thì mát, lửa thì nóng". Và sự phân tích (của các từ ghép) là: "sambodhiyaṃ sattahadayaṃ yassa" (người có tâm quyến luyến Chánh Đẳng Giác), và "padittāni aṅgārāni" (những hòn than rực cháy), và "tehi pūritaṃ" (được làm đầy bởi chúng).

ඤායවිරොධිනො යථා –

Ví dụ về mâu thuẫn lý luận như sau –

79.

79.

පරිච්චත්තභවොපි ත්ව-මුපනීතභවො අසි;

අචින්ත්‍යගුණසාරාය, නමො තෙ මුනිපුඞ්ගව.

Mặc dù Ngài đã từ bỏ các cõi tồn tại, Ngài lại là người mang đến sự thịnh vượng. Kính lễ Ngài, hỡi bậc Muni Tối Thượng, người có cốt tủy là những đức hạnh không thể nghĩ bàn.

79. ‘‘පරිච්චත්තෙ’’ච්චාදි. මුනිපුඞ්ගව මුනීනං උත්තම පරිච්චත්තො විසට්ඨො භවො සුගතිදුග්ගතිසඞ්ඛාතො යෙනාති පරිච්චත්තභවොපි ත්වං උපනීතො ආනීතො පවත්තිතො භවො වුඩ්ඪි යෙනාති උපනීතභවො අසි. තස්මා කාරණා අචින්ත්‍යගුණසාරාය තෙ නමො අත්ථූති සෙසො. ඊදිසං න ඤායවිරුද්ධමෙවංවිධත්තා මුනිපුඞ්ගවස්ස.

79. «Pariccatte» v.v... Hỡi bậc Tối thắng giữa các vị ẩn sĩ (Munipuṅgava), bậc cao thượng của các vị ẩn sĩ! Ngài là người đã từ bỏ sự hiện hữu (pariccattabhavo), tức là sự hiện hữu được gọi là thiện thú và ác thú đã được từ bỏ (pariccatto visaṭṭho). Ngài cũng là người đã mang đến sự tăng trưởng (upanītabhavo), tức là sự tăng trưởng (bhavo vuḍḍhi) đã được mang đến (upanīto ānīto), đã được khởi phát (pavattito). Do đó, phần còn lại (của câu kệ) là: 'Xin đảnh lễ Ngài, người có cốt lõi phẩm hạnh không thể nghĩ bàn'. Điều như vậy không trái với lý lẽ, vì bậc Tối thắng giữa các vị ẩn sĩ có bản chất như thế.

79. ‘‘පරිච්චත්තෙ’’ච්චාදි. මුනිපුඞ්ගව මුනිසෙට්ඨ ත්වං පරිච්චත්තභවොපි අපනීතසුගතිදුග්ගතිභවොපි උපනීතභවො ලොකස්සානීතඅභිවුද්ධිකො අසි භවසි, අචින්ත්‍යගුණසාරාය තතො එව චින්තාවිසයාතික්කන්තසාරගුණස්ස තෙ තුය්හං නමො අත්ථූති සබ්බාකාරතො භවස්ස පරිච්චත්තත්තා අත්තනි අවිජ්ජමානං [Pg.113] සුගතිභවං ලොකස්ස දෙතීති එතං ඤායාගතං න හොතීති පටිභාති, තථාපි ච සබ්බඤ්ඤූනං පවත්ති ඊදිසායෙවාති ඤායවිරොධො නිරාකතො. අචින්ත්‍යා ගුණසාරා යස්මින්ති විග්ගහො.

79. «Pariccatte» v.v... Hỡi bậc Tối thắng giữa các vị ẩn sĩ (Munipuṅgava), bậc Trưởng thượng giữa các vị ẩn sĩ (muniseṭṭha)! Ngài vừa là người đã từ bỏ sự hiện hữu (pariccattabhavo), tức là đã loại bỏ sự hiện hữu ở thiện thú và ác thú, vừa là người đã mang đến sự tăng trưởng (upanītabhavo), tức là người đã mang lại sự thịnh vượng cho thế gian. 'Xin đảnh lễ Ngài (te tuyhaṃ), người có cốt lõi phẩm hạnh vượt ngoài phạm vi tư duy (cintāvisayātikkantasāraguṇassa)'. Có vẻ như điều này không hợp lý: 'Vì đã từ bỏ sự hiện hữu về mọi phương diện, nên Ngài ban cho thế gian một sự hiện hữu tốt đẹp vốn không có nơi chính mình'. Tuy nhiên, sự mâu thuẫn với lý lẽ đã được bác bỏ, vì rằng cách hành xử của các bậc Toàn Giác chính là như vậy. Phân tích cú pháp (viggaho) là: 'Người mà nơi ấy có những phẩm hạnh cốt lõi không thể nghĩ bàn'.

ආගමවිරොධිනො යථා –

Ví dụ về (lỗi) mâu thuẫn với Thánh điển (Āgamavirodhino) như sau –

80.

80.

නෙවාලපති කෙනාපි, වචීවිඤ්ඤත්තිතො යති;

සම්පජානමුසාවාදා, ඵුසෙය්‍යාපත්තිදුක්කටං.

Vị tu sĩ không nói với ai, nhưng do biểu lộ bằng lời, từ việc cố ý nói dối, vị ấy có thể phạm tội tác ác (dukkaṭa).

80. ‘‘නෙවෙ’’තිආදි. යතීති භික්ඛු කෙනාපි සහ නෙවාලපති න වදත්‍යෙව, තථාපි වචීවිඤ්ඤත්තිතො චොපනවාචාසඞ්ඛාතෙන වචීවිඤ්ඤත්තිහෙතුනා පවත්තිතො සම්පජානන්තස්ස මුසාවාදතො කාරණා ආපත්තිදුක්කටං ‘‘සම්පජානමුසාවාදස්ස හොතී’’ති වුත්තදුක්කටාපත්ති ඵුසෙය්‍ය ආපජ්ජතීති. එත්ථ අනාලපතො වචීවිඤ්ඤත්තියා කථං මුසාවාදොති අභිධම්මාපන්නවිරොධො නත්ථි, අපරවචනත්ථෙ ත්වීදිසො විරුජ්ඣතීති.

80. «Neve» v.v... 'Yati' là vị tỳ-khưu, vị ấy hoàn toàn không nói (nevālapati na vadatyeva) với bất kỳ ai. Tuy nhiên, do biểu lộ bằng lời (vacīviññattito), tức là do nguyên nhân biểu lộ bằng lời được gọi là lời nói xúi giục, và do nguyên nhân nói dối một cách cố ý, vị ấy có thể phạm (phuseyya āpajjati) tội tác ác (dukkaṭāpatti), tội tác ác được nói là 'phạm tội đối với người cố ý nói dối'. Ở đây, không có sự mâu thuẫn với A-tỳ-đạt-ma trong câu hỏi 'làm thế nào có thể nói dối qua việc biểu lộ bằng lời mà không nói ra?'. Nhưng trong ý nghĩa của một bản văn khác, điều như vậy là mâu thuẫn.

80. ‘‘නෙවි’’ච්චාදි. යති සමණො කෙනාපි කෙනචි සද්ධිං නෙවාලපති නො භාසති, තථාපි වචීවිඤ්ඤත්තිතො චොපනවාචාසඞ්ඛාතවිඤ්ඤත්තිකාරණා පවත්තනතො සම්පජානමුසාවාදා සම්පජානන්තස්ස මුසාභණනතො ආපත්තිදුක්කටං දුක්කටාපත්තිං ඵුසෙය්‍ය ආපජ්ජෙය්‍යාති. එත්ථ අනාලපන්තස්ස වචීවිඤ්ඤත්තිතො මුසාවාදො කථං සම්භවතීති අභිධම්මාපන්නවිරොධො, ‘‘සන්තිං ආපත්තිං නාවිකරෙය්‍ය, සම්පජානමුසාවාද’ස්ස හොතී’’ති නිදානුද්දෙසෙ නිද්දිට්ඨවචීද්වාරෙ අකිරියසමුට්ඨානා දුක්කටාපත්ති හොතීති ආගමවිරොධො නිරාකතො. මුසාභණනං විනා ආපත්ති කථං භවතීති? යථා කාලෙ අවස්සමානමෙඝතො සඤ්ජාතදුබ්භික්ඛං ‘‘මෙඝකතං දුබ්භික්ඛ’’න්ති වත්තබ්බං හොති, එවං කථෙතබ්බකාලෙ අකථනතො සඤ්ජාතා වචීද්වාරෙ අකිරියසමුට්ඨානා දුක්කටාපත්තිපි [Pg.114] තතො සඤ්ජාතාති වත්තබ්බා හොති. සම්පජානන්තස්ස මුසාවාදොති ච, ආපත්තියෙව දුක්කටන්ති ච වාක්‍යං.

80. «Nevi» v.v... Vị tu sĩ (yati), vị sa-môn (samaṇo) không nói (nevālapati no bhāsati) với bất kỳ ai. Tuy nhiên, do biểu lộ bằng lời (vacīviññattito), tức là do nguyên nhân biểu lộ được gọi là lời nói xúi giục, và từ việc cố ý nói dối, vị ấy có thể phạm (phuseyya āpajjeyya) tội tác ác (dukkaṭāpatti). Ở đây, có sự mâu thuẫn với A-tỳ-đạt-ma: 'Làm thế nào việc nói dối có thể xảy ra do biểu lộ bằng lời đối với người không nói?'. Sự mâu thuẫn với Thánh điển được bác bỏ, vì trong phần Duyên khởi (Nidānuddesa) có chỉ rõ: 'Nếu không thú nhận tội đã có, đó là cố ý nói dối', do đó tội tác ác phát sinh từ sự không hành động qua cửa lời nói. 'Làm thế nào có thể phạm tội mà không nói dối?'. Giống như nạn đói phát sinh do mây không mưa đúng lúc được gọi là 'nạn đói do mây gây ra', cũng vậy, tội tác ác phát sinh từ sự không hành động qua cửa lời nói, do không nói vào lúc cần phải nói, cũng được cho là phát sinh từ đó. Các câu là 'cố ý nói dối' và 'tội ấy chính là tác ác'.

නෙය්‍යස්ස යථා –

Ví dụ về (lỗi) ý nghĩa cần suy diễn (Neyyassa) như sau –

81.

81.

මරීචිචන්දනාලෙප-ලාභා සීතමරීචිනො ;

ඉමා සබ්බාපි ධවලා, දිසා රොචන්ති නිබ්භරං.

Nhờ được lớp phấn tô bằng gỗ đàn hương là những tia sáng của mặt trăng, tất cả các phương trời trắng ngần này đang tỏa sáng rực rỡ.

81. ‘‘මරීචී’’ත්‍යාදි. සීතමරීචිනො චන්දස්ස මරීචියො දීධිතියො එව චන්දනං, තස්ස ආලෙපො උපදෙහො, තස්ස ලාභෙන ඉමා සබ්බාපි දිසා නිබ්භරමතිසයං ධවලා සෙතා රොචන්තීති නත්ථෙත්ථ නෙය්‍යතා මරීචියා සද්දොපාත්තත්ථාය තු.

81. «Marīcī» v.v... Của mặt trăng (candassa), đấng có tia sáng mát lạnh (Sītamarīcino), những tia sáng (marīciyo dīdhitiyo) chính là gỗ đàn hương (candanaṃ), việc tô phết (ālepo) của nó là sự xức lên (upadeho). Nhờ nhận được điều đó (tassa lābhena), tất cả các phương trời này (imā sabbāpi disā) tỏa sáng (rocanti) rực rỡ (nibbharamatisayaṃ), trắng ngần (dhavalā setā). Ở đây không có lỗi ý nghĩa cần suy diễn (neyyatā), vì ý nghĩa của 'tia sáng' đã được chính từ ngữ ấy nêu lên.

81. ‘‘මරීචි’’ච්චාදි. සීතමරීචිනො චන්දස්ස මරීචිචන්දනාලෙපලාභා මරීචිසඞ්ඛාතචන්දනාලෙපස්ස පටිලාභතො ඉමා සබ්බාපි දිසා නිබ්භරමතිසයං ධවලා සෙතා රොචන්ති දිබ්බන්තීති. දිසානං ධවලකාරණස්ස ‘‘මරීචිචන්දනාලෙපලාභා සීතමරීචිනො’’ති වුත්තත්තා නෙය්‍යදොසො න පතිට්ඨාති, චන්දනමිව චන්දනං, මරීචියොයෙව චන්දනමිති ච, තස්ස ආලෙපොති ච, තස්ස ලාභොති ච විග්ගහො.

81. «Marīci» v.v... Của mặt trăng (candassa), đấng có tia sáng mát lạnh (Sītamarīcino), 'nhờ được lớp phấn tô bằng gỗ đàn hương là những tia sáng' (marīcicandanālepalābhā) có nghĩa là do nhận được lớp phấn tô bằng gỗ đàn hương được gọi là những tia sáng. Tất cả các phương trời này (imā sabbāpi disā) tỏa sáng (rocanti dibbanti) rực rỡ (nibbharamatisayaṃ), trắng ngần (dhavalā setā). Vì nguyên nhân làm cho các phương trời trắng ngần đã được nói rõ là 'nhờ được lớp phấn tô bằng gỗ đàn hương là những tia sáng của mặt trăng', nên lỗi ý nghĩa cần suy diễn (neyyadoso) không tồn tại. Phân tích cú pháp (viggaho) là: 'như gỗ đàn hương là gỗ đàn hương', và 'chính những tia sáng là gỗ đàn hương', và 'lớp phấn tô của nó', và 'sự nhận được điều đó'.

යථා වා –

Hoặc như –

81.

81.

මනොනුරඤ්ජනො මාර-ඞ්ගනාසිඞ්ගාරවිබ්භමො;

ජිනෙනා’සමනුඤ්ඤාතො, මාරස්ස හදයානලො.

Sự duyên dáng quyến rũ của các nàng Ma nữ, vốn làm say đắm lòng người, đã không được bậc Chiến Thắng chấp thuận, (và đã trở thành) ngọn lửa trong tim của Ma vương.

82. ‘‘මනො’’ච්චාදි. මනං පස්සන්තානමනුස්සරන්තානඤ්ච චිත්තං අනුරඤ්ජෙතීති මනොනුරඤ්ජනො, මාරඞ්ගනානං සිඞ්ගාරකතො විබ්භමො විලාසො ජිනෙන අසමනුඤ්ඤාතො අබ්භුපගතො මාරස්ස වසවත්තිනො හදයානලො හදයග්ගි ජාතො. සොකො චෙත්ථ අනලත්ථෙ නිරුප්පිතො තස්ස [Pg.115] තාදිසත්ථානතිවත්තනතො, කාරණන්තුපචාරෙනාති. එත්ථ යජ්ජපි මාරඞ්ගනාපරාජයො න සද්දොපාත්තත්ථො, තථාපි ‘‘සිඞ්ගාරවිබ්භමො මාරස්ස හදයග්ගී’’ති වුත්තෙ සාමත්ථියා මාරඞ්ගනාපරාජයො ගම්‍යතෙ, තථාවිධස්ස මාරසොකස්ස මාරඞ්ගනාපරාජයාබ්‍යභිචාරතො. නෙවෙදිසස්ස නෙය්‍යතා, වඞ්කවුත්තීදිසී ගුණොයෙව බන්ධස්ස.

82. «Mano» v.v... 'Làm say đắm lòng người' (Manonurañjano) là làm say đắm tâm trí (cittaṃ) của những người nhìn thấy và tưởng nhớ. Sự duyên dáng quyến rũ (vibbhamo vilāso) từ sự trang điểm của các nàng Ma nữ, không được bậc Chiến Thắng chấp thuận (asamanuññāto abbhupagato), đã trở thành ngọn lửa trong tim (hadayānalo hadayaggi) của Ma vương Vasavattī. Ở đây, nỗi sầu muộn (soko) được xác định với ý nghĩa là ngọn lửa (analatthe), vì nó không đi chệch khỏi ý nghĩa như vậy, thông qua phép ẩn dụ về nguyên nhân. Ở đây, mặc dù sự thất bại của các nàng Ma nữ không phải là ý nghĩa được từ ngữ trực tiếp nêu lên, tuy nhiên khi nói 'sự duyên dáng quyến rũ (trở thành) ngọn lửa trong tim của Ma vương', thì sự thất bại của các nàng Ma nữ được hiểu ngầm qua năng lực (của câu chữ). Bởi vì nỗi sầu muộn như vậy của Ma vương luôn đi liền với sự thất bại của các nàng Ma nữ. Đối với trường hợp như vậy, không có lỗi ý nghĩa cần suy diễn (neyyatā); cách nói vòng (vaṅkavutti) như thế chính là một phẩm chất của tác phẩm.

82. වත්තබ්බස්ස ඤායොපාත්තත්තා නෙය්‍යදොසපරිහාරත්ථමුදාහරති ‘‘මනො’’ච්චාදි. මනොනුරඤ්ජනො දස්සනසවනානුස්සරණං කරොන්තානං ජනානං චිත්තමත්තනි අනුරඤ්ජන්තො මාරඞ්ගනාසිඞ්ගාරවිබ්භමො මාරවධූනං රතිකීළාහෙතුභූතකාමපත්ථනාසඞ්ඛාතසිඞ්ගාරෙන කතලීලා ජිනෙන ජිතපඤ්චමාරෙන සත්ථුනා අසමනුඤ්ඤාතො අනබ්භුපගතො අසම්පටිච්ඡිතො මාරස්ස වසවත්තිනො හදයානලො හදයග්ගි අහොසීති. අනලත්තෙන කප්පිතකාරියභූතො සොකො මාරඞ්ගනාසිඞ්ගාරවිබ්භමසඞ්ඛාතකාරණෙන සද්ධිං අභෙදකප්පනාය ‘‘ගුළො සෙම්හං, තිපුසං ජරො’’තිආදීසු විය තුල්‍යාධිකරණභාවෙන වුත්තො හොති. එත්ථ කිඤ්චාපි මාරඞ්ගනානං පරාජයවාචකො සද්දො නත්ථි, තථාපි ‘‘සිඞ්ගාරවිබ්භමො මාරස්ස හදයානලො’’ති වුත්තෙ මාරඞ්ගනාපරාජයං විනා තාදිසසොකුප්පත්තිකාරණස්ස අනධිගතත්තා අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණසාමත්ථියෙන තාසං පරාජයො පකාසිතො හොතීති ඊදිසවඞ්කවුත්තියා බන්ධගුණත්තා නෙය්‍යදොසො නිරාකතො හොතීති. මනො අනුරඤ්ජෙතීති ච, මාරඞ්ගනානං සිඞ්ගාරොති ච, තෙන කතො විබ්භමොති ච වාක්‍යං.

82. Do điều cần nói có thể được lĩnh hội bằng lý luận, (ngài) nêu lên ví dụ bắt đầu bằng "mano" v.v... để tránh lỗi khó suy diễn. (Câu kệ có nghĩa là:) Sự quyến rũ làm say đắm lòng người, tức là làm cho tâm của những người đang thấy, đang nghe, đang tưởng nhớ trở nên say đắm nơi mình; sự diễm kiều của các ma nữ, tức là trò ve vãn được thực hiện bằng sự trang điểm được gọi là sự khao khát ái dục, là nguyên nhân của trò chơi ái ân của các ma nữ, đã không được bậc Đạo Sư, đấng Chinh Phục đã chiến thắng năm loại ma, cho phép, không chấp nhận, không tiếp nhận, đã trở thành ngọn lửa trong tim, ngọn lửa thiêu đốt tâm can của Ma vương Vasavatti. Nỗi sầu muộn, được xem là kết quả được hình dung qua (hình ảnh) ngọn lửa, được nói đến bằng cách đồng nhất hóa với nguyên nhân được gọi là sự diễm kiều quyến rũ của các ma nữ, tương tự như trong các ví dụ "đường mật là đàm, chì là sốt rét" v.v... bằng cách đặt trong cùng một cách sở thuộc. Ở đây, mặc dù không có từ ngữ nào nói lên sự thất bại của các ma nữ, tuy nhiên, khi nói rằng "sự diễm kiều quyến rũ là ngọn lửa trong tim của Ma vương", vì không thể tìm thấy nguyên nhân nào khác cho sự phát sinh nỗi sầu muộn như vậy ngoài sự thất bại của các ma nữ, nên sự thất bại của họ được biểu thị bằng năng lực của sự suy luận loại trừ (aññathānupapatti). Do đó, vì cách nói vòng vo như vậy là một phẩm chất của văn chương, nên lỗi khó suy diễn đã được loại bỏ. Và câu (phức hợp) được phân tích là: "làm say đắm lòng người", "sự trang điểm của các ma nữ", và "sự diễm kiều được thực hiện bởi điều đó".

විසෙසනාපෙක්ඛස්ස යථා –

Ví dụ về (lỗi) cần đến tính từ:

83.

83.

අපයාතාපරාධම්පි, අයං වෙරී ජනං ජනො;

කොධපාටලභූතෙන, භිය්‍යො පස්සති චක්ඛුනා.

Người này, kẻ thù địch, nhìn người kia, dẫu cho lỗi lầm đã qua, bằng con mắt đã trở nên đỏ ngầu vì sân hận, lại càng (thấy rõ hơn).

83. ‘‘අපයාතෙ’’ච්චාදි. [Pg.116] අයං වෙරී ජනො අපයාතාපරාධම්පි ජනන්ති සම්බන්ධො. අපයාතො අපගතො අපරාධො යස්ස තං, කොධෙන පාටලභූතෙන සෙතරත්තෙන. ඉමිනා විසෙසනාපෙක්ඛදොසො පරිහටො.

83. (Câu kệ) "Apayāte" v.v... Mối liên hệ là: "Người thù địch này (nhìn) người kia, dẫu cho lỗi lầm đã qua". (Hợp từ apayātāparādhaṃ có nghĩa là) người mà lỗi lầm của y đã ra đi, đã biến mất. (Pāṭalabhūtena) có nghĩa là trở nên đỏ nhạt, tức là trắng pha đỏ, vì sân hận. Nhờ điều này, lỗi cần đến tính từ đã được khắc phục.

83. ‘‘අපයාති’’ච්චාදි. අයං වෙරී ජනො අපයාතාපරාධම්පි අපගතාපරාධම්පි ජනං කොධපාටලභූතෙන කොධෙන භූතසෙතලොහිතවණ්ණයුත්තෙන චක්ඛුනා භිය්‍යො යෙභුය්‍යෙන පස්සතීති. ‘‘පස්සතී’’ති වචනස්ස විජ්ජමානත්තෙපි ‘‘චක්ඛුනා’’ති විසෙස්‍යවචනං ‘‘කොධපාටලභූතෙනා’’ති විසෙසනස්ස ලබ්භමානත්තා සාත්ථකං හොතීති විසෙසනාපෙක්ඛදොසො නිරාකතොති. අපයාතො අපගතො අපරාධො අස්මාති ච, කොධෙන පාටලභූතන්ති ච විග්ගහො.

83. (Câu kệ) "Apayāti" v.v... (có nghĩa là:) Người thù địch này nhìn người kia, dẫu cho lỗi lầm đã qua, dẫu cho tội lỗi đã biến mất, một cách quá đáng bằng con mắt có màu đỏ pha trắng sinh ra bởi sân hận. Mặc dù có từ "passati" (nhìn thấy), từ chỉ đối tượng được bổ nghĩa là "cakkhunā" (bằng con mắt) vẫn có ý nghĩa vì tính từ "kodhapāṭalabhūtenā" (đã trở nên đỏ ngầu vì sân hận) được cung cấp. Do đó, lỗi cần đến tính từ đã được loại bỏ. Cách phân tích (hợp từ) là: "lỗi lầm đã rời khỏi người ấy" và "đã trở nên đỏ nhạt vì sân hận".

හීනත්ථස්ස යථා –

Ví dụ về (lỗi) nghĩa thấp kém:

84.

84.

අප්පකානම්පි පාපානං,පභාවං නාසයෙ බුධො;

අපි නිප්පභතානීත-ඛජ්ජොතො හොති භාණුමා.

Bậc trí nên hủy diệt ảnh hưởng của cả những điều ác nhỏ nhặt; mặt trời rực rỡ cũng khiến cho đom đóm trở nên lu mờ.

84. ‘‘අප්පකාන’’මිච්චාදි. බුධො පණ්ඩිතපොසො අප්පකානං පාපානම්පි කිමුතමධිකානං පභාවං ආනුභාවං නාසයෙ අප්පවත්තිං පාපෙය්‍ය. තං අත්ථන්තරන්‍යාසෙන සාධෙති. භාණුමා සූරියො නිප්පභතං ආනීතො ඛජ්ජොතො යෙන තථාවිධො අපි හොති. ‘‘මන්දප්පභො අය’’න්ති ජොතිරිඞ්ගණම්පි නොපෙක්ඛති චක්කවාළකුහරානුචරිතමහානුභාවොපීති. එත්ථ අපීත්‍යාදිනා වචොභඞ්ගියා හීනත්ථදොසො පරිහටො.

84. (Câu kệ) "Appakānaṃ" v.v... Bậc trí, người có học, nên hủy diệt, nên làm cho không còn tồn tại, năng lực, ảnh hưởng của cả những điều ác nhỏ nhặt, huống chi là những điều ác lớn lao. (Tác giả) chứng minh điều đó bằng phép viện dẫn ý nghĩa tương đồng (atthantaranyāsa). Mặt trời rực rỡ cũng trở thành người đã khiến cho đom đóm trở nên lu mờ. (Nghĩa là:) Dù có đại năng lực di chuyển trong không gian vũ trụ, (mặt trời) cũng không bỏ qua cả con đom đóm, nghĩ rằng "con này có ánh sáng yếu ớt". Ở đây, nhờ vào cách diễn đạt bằng từ "api" v.v..., lỗi nghĩa thấp kém đã được khắc phục.

84. ‘‘අප්පකානි’’ච්චාදි. බුධො පඤ්ඤවා අප්පකානම්පි අතිමන්දානම්පි පාපානං අකුසලානං පභාවං විපාකදානසාමත්ථියසඞ්ඛාතානුභාවං නාසයෙ අහොසිකම්මතාපාදනෙන නාසෙය්‍ය, [Pg.117] බහූනං පාපානං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තමත්ථමත්ථන්තරන්‍යාසාලඞ්කාරෙන සමත්ථෙති අපිච්චාදි. භාණුමා සූරියො නිප්පභතානීතඛජ්ජොතො අපි නිප්පභතමාපාදිතජොතිරිඞ්ගණෙහි සමන්නාගතොපි හොතීති. හීනපභාවො හොති ඛජ්ජොපනකෙ පහාය අත්තනො ආලොකං කරොන්තො න හොතීති අධිප්පායො. එත්ථ අපි නිප්පභතිච්චාදිවචනවිලාසවසෙන හීනපක්ඛං ගහෙත්වාපි සූරියඋදාරත්තස්සෙව පොසිතත්තා ‘‘නිප්පභතානීතඛජ්ජොතො’’ති විසෙසනපදං හීනත්ථදොසං න නිස්සයති. නත්ථි පභා යෙසන්ති ච, තෙසං භාවොති ච, තං ආනීතා ඛජ්ජොතා යෙනෙති ච විග්ගහො.

84. (Câu kệ) "Appakāni" v.v... Bậc trí, người có tuệ, nên hủy diệt, nên tiêu diệt bằng cách làm cho nó trở thành nghiệp vô hiệu, năng lực, tức là ảnh hưởng được gọi là khả năng cho quả vị, của cả những điều ác, những điều bất thiện nhỏ nhặt, rất yếu ớt; không cần phải nói đến nhiều điều ác. (Tác giả) hỗ trợ ý nghĩa đó bằng văn sức viện dẫn ý nghĩa tương đồng (atthantaranyāsālaṅkāra), (bắt đầu bằng) "api" v.v... Mặt trời rực rỡ cũng trở nên có những con đom đóm đã bị làm cho lu mờ. Chủ ý là: không phải mặt trời trở nên có ánh sáng yếu ớt, bỏ mặc những con đom đóm mà tự mình chiếu sáng. Ở đây, nhờ vẻ đẹp của cách diễn đạt "api nippabhata" v.v..., mặc dù đề cập đến phương diện thấp kém (đom đóm), nhưng vì chính sự cao thượng của mặt trời được nuôi dưỡng, nên tính từ "nippabhatānītakhajjoto" không vướng vào lỗi nghĩa thấp kém. Cách phân tích (hợp từ) là: "những con vật không có ánh sáng", "trạng thái của chúng", và "những con đom đóm được người ấy đưa đến trạng thái đó".

අනත්ථස්ස යථා –

Ví dụ về (lỗi) vô nghĩa:

85.

85.

න පාදපූරණත්ථාය, පදං යොජෙය්‍ය කත්ථචි;

යථා වන්දෙ මුනින්දස්ස, පාදපඞ්කෙරුහං වරං.

Không nên dùng một từ ở bất cứ đâu chỉ để cho đủ câu; ví như (câu): "Con xin đảnh lễ đóa sen chân tuyệt hảo của bậc Tôn Chủ."

85. ‘‘න පාදෙ’’ච්චාදි. එත්ථ වන්දෙඉච්චාදො හෙට්ඨා විය පාදපූරණස්ස කස්සචි අභාවෙන අනත්ථාභාවො.

85. (Câu kệ) "Na pāde" v.v... Ở đây, trong câu "vande" v.v..., vì không có bất kỳ từ nào dùng để lấp đầy câu như (ví dụ xấu) đã nêu trước, nên không có sự vô nghĩa.

85. ‘‘න පාදි’’ච්චාදි. පාදපූරණත්ථාය ගාථාපාදානං පූරණසඞ්ඛාතපයොජනත්ථාය පදං නාමාදිකං කත්ථචි න යොජෙය්‍ය විඤ්ඤූති, යථා නිරත්ථකපදායොජනෙ උදාහරණමෙවං ‘‘මුනින්දස්ස වරං පාදපඞ්කෙරුහං වන්දෙ’’ති. හෙට්ඨා දුට්ඨොදාහරණෙ විය පාදපූරණත්ථං කස්සචි පදස්ස අයොජිතත්තා සාත්ථකපදෙහි නිරත්ථකදොසො නිරාකතොති. මුදුනිම්මලසොභාදිසාධාරණගුණයොගතො පඞ්කෙරුහසදිසං උපචාරතො පඞ්කෙරුහං නාම. පාදමෙව පඞ්කෙරුහන්ති විග්ගහො. විසෙසනවිසෙස්‍යපදදොසපරිහාරො.

85. (Câu kệ) "Na pādi" v.v... (có nghĩa là:) Bậc trí không nên dùng một từ, như danh từ v.v..., ở bất cứ đâu vì mục đích lấp đầy câu, tức là vì mục đích được gọi là làm cho đủ các dòng của một bài kệ. Ví dụ về việc không dùng từ vô nghĩa là câu: "Con xin đảnh lễ đóa sen chân tuyệt hảo của bậc Tôn Chủ". Vì không có từ nào được dùng để lấp đầy câu như trong ví dụ xấu đã nêu trước, nên lỗi vô nghĩa đã được loại bỏ bởi các từ có ý nghĩa. Do sự liên kết với các phẩm chất chung như mềm mại, thanh tịnh, vẻ đẹp v.v..., (bàn chân) được ví như hoa sen, và do phép ẩn dụ, nó được gọi là hoa sen. Cách phân tích (hợp từ) là: "bàn chân chính là hoa sen". (Đây là) sự khắc phục các lỗi về từ bổ nghĩa và từ được bổ nghĩa.

86.

86.

භයකොධපසංසාදි-විසෙසො තාදිසො යදි;

වත්තුං කාමීයතෙ දොසො,න තත්ථෙ’කත්ථතාකතො.

Nếu một trường hợp đặc biệt như sợ hãi, sân hận, tán thán v.v... được mong muốn diễn tả, thì ở đó không có lỗi do sự đồng nghĩa (lặp từ).

86. ‘‘භයෙ’’ච්චාදි. [Pg.118] භයඤ්ච චිත්තුත්‍රාසො කොධො ච දොසො පසංසා ච ථුති, තා ආදි යස්ස තුරිතාදිනො සො තාදිසො විසෙසො යදි වත්තුං කාමීයතෙ ඉච්ඡීයතෙ, තත්ථ තස්මිං භයාදිවිසෙසෙ විසයෙ එකත්ථතාය එකත්ථභාවෙන කතො දොසො නත්ථි.

86. (Câu kệ) "Bhaye" v.v... Sợ hãi là sự kinh hoàng của tâm; sân hận là sự ác ý; tán thán là sự ca tụng. Nếu một trường hợp đặc biệt như vậy, mà sự sợ hãi v.v... và sự vội vã v.v... là khởi đầu, được mong muốn, được ước muốn diễn tả, thì ở đó, trong trường hợp đặc biệt về sự sợ hãi v.v..., không có lỗi gây ra bởi sự đồng nghĩa, bởi trạng thái có cùng một ý nghĩa.

86. ඉදානි වාක්‍යදොසපරිහාරත්ථමාරභති ‘‘භයකොධෙ’’ච්චාදි. භයකොධපසංසාදි චිත්තුත්‍රාසපටිඝථුතිආදීහි සමන්නාගතො තාදිසො විසෙසො වත්තුං යදි කාමීයතෙ චෙ විඤ්ඤූහි ඉච්ඡීයතෙ, තත්ථ භයකොධාදිකෙ විසෙසෙ එකත්ථතාකතො එකත්ථභාවෙන කතො දොසො වාක්‍යදොසො න භවති. භයාදිවිසෙසෙ වත්තුමිච්ඡිතෙ පුබ්බුච්චාරිතපදස්ස පුනුච්චාරණෙ එකත්ථදොසො න හොතීති අධිප්පායො. භයඤ්ච කොධො ච පසංසා චාති ච, තා ආදි යස්ස තුරිතකොතූහලඅච්ඡරාහාසසොකපසාදසඞ්ඛාතස්ස අත්ථවිසෙසස්සෙති ච විග්ගහො. තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණඅඤ්ඤපදත්ථසමාසත්තා භයාදීසු කථිතමපි ගහෙත්වා පුනප්පුනං කථනමවිරොධං. එකො අත්ථො යෙසං පදාදීනං තෙ එකත්ථා, තෙසං භාවො එකත්ථතා, තාය කතොති විග්ගහො.

86. Bây giờ, ngài bắt đầu (luận về) cách khắc phục lỗi trong câu bằng câu “bhayakodhe” v.v... Nếu bậc trí muốn nói đến, tức là mong muốn diễn tả một ý nghĩa đặc biệt như là sự sợ hãi, sự phẫn nộ, sự tán thán v.v... vốn đi kèm với sự kinh hãi của tâm, sự xung đột, sự ca tụng v.v... thì trong trường hợp đó, lỗi được tạo ra do sự đồng nghĩa trong các ý nghĩa đặc biệt như sợ hãi, phẫn nộ v.v... không trở thành lỗi trong câu. Ý nghĩa là: khi muốn nói về các ý nghĩa đặc biệt như sự sợ hãi v.v..., việc lặp lại từ đã được nói trước đó không phải là lỗi đồng nghĩa. Cách phân tích cú pháp là: “bhayañca kodho ca pasaṃsā cāti” (sợ hãi, phẫn nộ, và tán thán), và “tā ādi yassa turitakotūhalaaccharāhāsasokapasādasaṅkhātassa atthavisesasseti” (những điều ấy là khởi đầu của ý nghĩa đặc biệt được gọi là sự vội vã, sự tò mò, sự kinh ngạc, tiếng cười, sự sầu muộn, và sự trong sáng). Do là một bahubbīhisamāsa (đa phức hợp) có nghĩa là một từ khác được nhận biết bởi các phẩm chất của nó, nên việc lặp đi lặp lại những gì đã được nói về sự sợ hãi v.v... là không mâu thuẫn. Cách phân tích cú pháp là: “eko attho yesaṃ padādīnaṃ te ekatthā” (những từ v.v... có cùng một nghĩa được gọi là ekatthā), “tesaṃ bhāvo ekatthatā” (trạng thái của chúng là ekatthatā), “tāya kato” (được tạo ra bởi điều đó).

යථා –

Ví dụ –

87.

87.

සප්පො සප්පො අයං හන්ද, නිවත්තතු භවං තතො;

යදි ජීවිතුකාමො’සි, කථං තමුපසප්පසි.

Hỡi ôi, con rắn, con rắn này! Ngài hãy quay lại từ đó; Nếu ngài muốn sống, tại sao lại đến gần nó?

87. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘සප්පො’’ඉච්චාදි. ‘‘අයං සප්පො සප්පො’’ති භයෙනාමෙඩිතං හන්දාති ඛෙදෙ තතො තම්හා ඨානා, සප්පතො වා භවං භවන්තො නිවත්තතු ගතමග්ගාභිමුඛො ආවත්තතු. තං ඨානං, සප්පං වා. නත්ථෙත්ථ එකත්ථතාදොසො භයෙනාමෙඩිතප්පයොගතො.

87. Ngài trích dẫn ví dụ bằng câu “yathā” (ví dụ) và “sappo” v.v... Câu “ayaṃ sappo sappo” là sự lặp lại do sợ hãi. Từ “handa” có nghĩa là trong sự phiền muộn. “Tato” có nghĩa là “từ nơi đó” hoặc “từ con rắn”. “Bhavaṃ” (ngài) hãy “nivattatu” (quay lại), tức là hãy quay mặt về con đường đã đi qua. (Đến gần) “nó” tức là nơi đó, hoặc con rắn. Ở đây không có lỗi đồng nghĩa vì đây là cách dùng lặp lại do sợ hãi.

87. ‘‘සප්පො’’ච්චාදි. [Pg.119] හන්ද නට්ඨො වත, අයං සප්පො සප්පො භවං තතො ඨානතො, සප්පතො වා නිවත්තතු ආවත්තතු යදි ජීවිතුකාමො අසි, තං ඨානං, සප්පං වා කථමුපසප්පසි කථමුපගච්ඡසීති. භයෙ ආමෙඩිතවචනත්තා එකත්ථතාදොසො නත්ථි, ජීවිතුකාමොසීති එත්ථ බින්දුලොපො.

87. (Trong câu) “sappo” v.v... “Handa” có nghĩa là “than ôi, ta bị hại rồi”. “Ayaṃ sappo sappo” (con rắn, con rắn này!). “Bhavaṃ” (ngài) hãy “nivattatu” (quay lại), tức là hãy quay trở lại “tato” (từ đó), tức là từ nơi đó, hoặc từ con rắn. “Yadi jīvitukāmo asi” (nếu ngài muốn sống), “katham upasappasi” (tại sao lại đến gần), tức là tại sao lại đi đến “taṃ” (nó), tức là nơi đó, hoặc con rắn? Vì đây là lời nói lặp lại trong sự sợ hãi, nên không có lỗi đồng nghĩa. Trong cụm từ “jīvitukāmosīti”, có sự lược bỏ bindu.

පදදොසපරිහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần luận về cách khắc phục lỗi trong từ đã kết thúc.

වාක්‍යදොසපරිහාරවණ්ණනා

Phần luận về cách khắc phục lỗi trong câu

භග්ගරීතිනො යථා –

Ví dụ về văn phong không rời rạc –

88.

88.

යො කොචි රූපාතිසයො,කන්ති කාපි මනොහරා;

විලාසාතිසයො කොපි,අහො බුද්ධමහොදයො.

Sự vượt trội của sắc thân, bất kỳ là gì, Vẻ đẹp làm say đắm lòng người, bất kỳ là gì; Sự vượt trội của dáng vẻ, bất kỳ là gì, Ôi, sự xuất hiện vĩ đại của Đức Phật!

88. ‘‘යො’’ඉච්චාදි. රූපස්ස අනුබ්‍යඤ්ජනෙහි අනුබ්‍යඤ්ජිතබාත්තිංසවරපුරිසලක්ඛණොපසොභිතස්ස බ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාවිරාජිතස්ස අතිසයො ආධික්කං වාචාගොචරභාවාතික්කමෙන අවචනීයත්තා යො කොචියෙව. මනො අනෙකලොකස්ස චිත්තං හරතීති මනොහරා චිත්තමවහරන්තී කන්ති සොභා කාපි අවචනපථා කාපියෙව. විලාසස්ස ගත්‍යාදිනො අතිසයො වචනපථාතික්කන්තො කොපියෙව, තස්මා බුද්ධස්ස මහන්තො උදයො අභිවුඩ්ඪි අහො අබ්භුතොති. එත්ථ කිංසද්දෙනාරද්ධා රීති න කත්ථචි භග්ගා.

88. (Trong câu) “yo” v.v... Sự vượt trội, sự ưu việt của sắc thân được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, được điểm tô bởi các vẻ đẹp phụ, và rực rỡ với hào quang một sải và vòng ánh sáng, là “bất kỳ là gì” (yo kociyeva) vì nó không thể diễn tả được, vượt qua phạm vi của lời nói. “Manoharā” có nghĩa là làm say đắm tâm trí của nhiều thế gian, tức là làm mê hoặc tâm trí. Vẻ đẹp, sự lộng lẫy là “bất kỳ là gì” (kāpiyeva) vì nó vượt ngoài con đường của lời nói. Sự vượt trội của dáng vẻ, như dáng đi v.v..., là “bất kỳ là gì” (kopiyeva) vì nó vượt qua con đường của lời nói. Do đó, sự xuất hiện vĩ đại, sự phát triển của Đức Phật là “ôi, thật kỳ diệu”. Ở đây, văn phong được bắt đầu bằng từ “kiṃ” không bị phá vỡ ở bất kỳ đâu.

88. ‘‘යො කොචි’’ච්චාදි. රූපාතිසයො සුප්පහිට්ඨිතපාදතාදිද්වත්තිංසපුරිසලක්ඛණෙහි සොභිතස්ස චිත්තඞ්ගුලිතාදිඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනෙහි [Pg.120] අලඞ්කතස්ස බ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාහි උජ්ජලස්ස රූපකායස්ස ආධික්‍යං යො කොචියෙව මනොගොචරභාවං විනා වචනවිසයාතික්කන්තත්තා යො කොචියෙව. මනොහරා ලොකස්ස චිත්තං හරන්තී කන්ති සොභා කාපියෙව වචීවිසයාතික්කන්තත්තා කාපියෙව. විලාසාතිසයො විසයභූතපියභාවසඞ්ඛාතස්ස ගමනාදිවිලාසස්ස ආධික්‍යම්පි කොපියෙව වුත්තකාරණෙනෙවකොපියෙව. තතො බුද්ධමහොදයො බුද්ධස්ස මහාභිවුද්ධිසඞ්ඛාතො උදයො අහො අච්ඡරියොති. එත්ථ සබ්බනාමිකෙන කිං සද්දෙන වත්තුමාරද්ධක්කමො න කත්ථචි භින්නොති භග්ගරීතිදොසො නත්ථීති.

88. (Trong câu) “yo koci” v.v... “Rūpātisayo” (sự vượt trội của sắc thân) là sự ưu việt của sắc thân được làm đẹp bởi ba mươi hai tướng của bậc đại nhân như tướng chân đứng vững vàng v.v..., được trang hoàng bởi tám mươi vẻ đẹp phụ như móng tay màu đồng v.v..., và rực rỡ với hào quang một sải và vòng ánh sáng, là “bất kỳ là gì” (yo kociyeva) vì nó vượt qua phạm vi của lời nói, không phải là đối tượng của tâm trí. “Manoharā” (làm say đắm lòng người) là vẻ đẹp, sự lộng lẫy làm say đắm tâm trí của thế gian, là “bất kỳ là gì” (kāpiyeva) vì nó vượt qua phạm vi của lời nói. “Vilāsātisayo” (sự vượt trội của dáng vẻ) là sự ưu việt của dáng vẻ như dáng đi v.v..., được mô tả như một trạng thái đáng yêu đã trở thành đối tượng (của nhận thức), cũng là “bất kỳ là gì” (kopiyeva) vì lý do đã nêu. Do đó, “buddhamahodayo” (sự xuất hiện vĩ đại của Đức Phật) có nghĩa là sự xuất hiện, được mô tả như sự phát triển vĩ đại của Đức Phật, là “ôi, thật kỳ diệu”. Ở đây, trình tự được bắt đầu bằng đại từ “kiṃ” không bị phá vỡ ở bất kỳ đâu, do đó không có lỗi văn phong rời rạc.

89.

89.

අබ්‍යාමොහකරං බන්ධං, අබ්‍යාකිණ්ණං මනොහරං;

අදූරපදවින්‍යාසං, පසංසන්ති කවිස්සරා.

Các bậc thầy thi ca tán thán một tác phẩm không gây hoang mang, không lộn xộn, làm say đắm lòng người, và có sự sắp xếp các từ không quá xa nhau.

89. ‘‘අබ්‍යාමොහ’’ඉච්චාදි. නත්ථි දූරමෙසන්ති අදූරානි, තානියෙව පදානි, තෙසං වින්‍යාසො යාථාවතො ඨපනං යස්ස තං. තතොයෙව අබ්‍යාකිණ්ණො අසම්මිස්සො ච. සො අබ්‍යාකිණ්ණතාය එව මනොහරො චාති අබ්‍යාකිණ්ණං මනොහරං. තෙනෙව ‘‘අයමෙත්ථ අත්ථො අයං වා’’ති එවං බ්‍යාමොහං න කරොතීති අබ්‍යාමොහකරො, තං. පසාදාලඞ්කාරාලඞ්කිතං බන්ධං. කවීනං ඉස්සරා පධානා. යෙ කනිට්ඨඞ්ගුලිගණනානිට්ඨා, තෙ පසංසන්ති ථුවන්ති තාදිසබන්ධගුණස්සාතිසයපසංසාරහභාවෙන.

89. (Trong câu) “abyāmoha” v.v... “Adūrāni” có nghĩa là “không xa”. “Adūrapadavinyāsaṃ” là (tác phẩm) mà trong đó sự sắp xếp, sự đặt để các từ không xa nhau. Chính vì vậy, nó “abyākiṇṇo”, tức là không bị pha trộn. Do chính sự không pha trộn đó, nó cũng “manoharo” (làm say đắm lòng người). Chính vì thế, nó không gây ra sự hoang mang như “ý nghĩa ở đây là thế này hay thế kia”, nên nó là “abyāmohakaro”. (Câu này) đề cập đến một tác phẩm được trang hoàng bằng phép trang sức trong sáng. “Kavīnaṃ issarā” có nghĩa là những người đứng đầu, những người chủ chốt của các nhà thơ. Những người có thể được đếm trên ngón tay út (tức là rất ít, những người giỏi nhất), họ tán dương, ca ngợi nó, vì phẩm chất của một tác phẩm như vậy xứng đáng được tán dương hết mực.

89. ‘‘අබ්‍යාමොහෙ’’ච්චාදි. අදූරපදවින්‍යාසං නාමාදිපදානං වොහාරකාලෙ අදූරසම්බන්ධො යථා සියා, තථා පටිපාටියා පදට්ඨපනෙන සමන්නාගතං අබ්‍යාකිණ්ණං, තතොයෙව අඤ්ඤසම්බන්ධීපදෙහි අසම්මිස්සං මනොහරං, තතොයෙව විඤ්ඤූනං චිත්තමාරාධෙන්තං අබ්‍යාමොහකරං ‘‘ඉමස්සත්ථො ඉමස්සත්ථො එසො එසො වා’’ති සංසයමනුප්පාදෙන්තං බන්ධං පසාදාලඞ්කාරසංයුත්තං බන්ධනං කවිස්සරා කවීනං [Pg.121] පධානා පණ්ඩිභජනා, කනිට්ඨඞ්ගුලියා ගණිතබ්බා අග්ගකවිනොති අධිප්පායො. පසංසන්ති ථොමෙන්ති. බ්‍යාමොහං න කරොතීති අබ්‍යාමොහකරො. වි ආකිණ්ණො බ්‍යාකිණ්ණො, න බ්‍යාකිණ්ණො අබ්‍යාකිණ්ණො. නත්ථි දූරං යෙසං, තානියෙව පදානි, තෙසං වින්‍යාසො ඨපනං යස්ස බන්ධස්සාති විග්ගහො.

89. (Trong câu) “abyāmohe” v.v... “Adūrapadavinyāsaṃ” là (tác phẩm) có sự sắp xếp các từ theo một trật tự sao cho các từ như danh từ v.v... có mối liên hệ gần gũi khi được sử dụng. “Abyākiṇṇaṃ”, do đó, không bị pha trộn với các từ liên quan đến những thứ khác. “Manoharā”, do đó, làm hài lòng tâm trí của bậc trí. “Abyāmohakaraṃ”, không tạo ra sự nghi ngờ như “đây là ý nghĩa của nó hay kia là ý nghĩa của nó”. “Bandhaṃ” là một tác phẩm, một cấu trúc được kết hợp với phép trang sức trong sáng. “Kavissarā” là những nhà thơ lỗi lạc, những người được bậc trí kính trọng; ý nghĩa là những nhà thơ hàng đầu có thể được đếm trên ngón tay út. “Pasaṃsanti” có nghĩa là họ tán dương. “Byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro” (người không gây hoang mang). “Vi ākiṇṇo byākiṇṇo, na byākiṇṇo abyākiṇṇo” (bị pha trộn là byākiṇṇo, không bị pha trộn là abyākiṇṇo). Cách phân tích cú pháp là: “natthi dūraṃ yesaṃ, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso ṭhapanaṃ yassa bandhassāti” (một tác phẩm mà trong đó sự sắp xếp các từ không có khoảng cách xa).

යථා –

Ví dụ –

90.

90.

නීලුප්පලාභං නයනං,බන්ධුකරුචිරො’ධරො;

නාසා හෙමඞ්කුසො තෙන,ජිනොයං පියදස්සනො.

Mắt Ngài có vẻ đẹp của hoa sen xanh, Môi dưới Ngài đáng yêu như hoa bandhuka; Mũi Ngài như một cái móc bằng vàng, Do đó, vị Chiến Thắng này thật đáng mến.

90. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘නීලුප්පලාභ’’මිච්චාදි. යස්ස ජිනස්ස නයනං නෙත්තං නීලුප්පලාභං ඉන්දීවරද්වයනිභං, අධරො අධරොට්ඨො බන්ධුකමිව බන්ධුකකුසුමමිව රුචිරො කන්තො, නාසා නාසිකා සයං හෙමඞ්කුසො සුවණ්ණඞ්කුසොයෙව, තෙන කාරණෙන අයං ජිනො පියං මධුරං දස්සනමස්සාති පියදස්සනො. ඊදිසො න බ්‍යාකිණ්ණදොසො, අබ්‍යාකිණ්ණො පසාදොයෙවාති.

90. Ngài nêu lên ví dụ bằng câu ‘yathā’ (như là), bắt đầu bằng ‘nīluppalābhaṃ’ (có ánh sắc như hoa sen xanh). Mắt (nayanaṃ, nettaṃ) của vị chiến thắng (jinassa) nào có ánh sắc như hoa sen xanh (nīluppalābhaṃ), giống như một cặp hoa súng xanh (indīvaradvayanibhaṃ); môi dưới (adharo, adharoṭṭho) khả ái (ruciro, kanto) như hoa dâm bụt (bandhukamiva, bandhukakusumamiva); mũi (nāsā, nāsikā) tựa như cái móc bằng vàng (sayaṃ hemaṅkuso, suvaṇṇaṅkusoyeva); vì lý do đó (tena kāraṇena), vị chiến thắng (jino) này có tướng mạo (dassanam) đáng yêu (piyaṃ), ngọt ngào (madhuraṃ), nên được gọi là Piyadassano (người có tướng mạo đáng yêu). Trường hợp như vậy không phải là lỗi tạp loạn (byākiṇṇadoso), mà không tạp loạn chính là sự trong sáng (pasādo).

90. ඉදානි බ්‍යාකිණ්ණදොසපරිහාරං පරිහරති ‘‘නීලුප්පලි’’ච්චාදිනා. නයනං යස්ස නෙත්තයුගළං නීලුප්පලාභං නීලුප්පලදලසදිසං, අධරො අධරොට්ඨො බන්ධුකරුචිරො බන්ධුකපුප්ඵමිව මනුඤ්ඤො, නාසා නාසිකා හෙමඞ්කුසො සුවණ්ණඞ්කුසොයෙව, තෙන කාරණෙන අයං ජිනො පියදස්සනො මනුඤ්ඤදස්සනො හොතීති. එත්ථ පසාදාලඞ්කාරෙන යුත්තත්තා න බ්‍යාකිණ්ණදොසො. ආභාසද්දො නිභාසද්දො විය ඉවත්ථො. නො චෙ, පභාපරියායො වා හොති. බන්ධුකමිව රුචිරොති ච, පියං දස්සනං යස්සෙති ච විග්ගහො. ඉහ දස්සනස්ස කත්තුභූතසාධුජනසම්බන්ධත්තෙපි විසයත්තෙනෙව [Pg.122] ජිනසම්බන්ධො හොතීති අඤ්ඤපදත්ථෙන තථාගතො ගහිතොති.

90. Bây giờ, ngài giải quyết việc loại bỏ lỗi tạp loạn (byākiṇṇadosa) bằng câu bắt đầu bằng ‘nīluppali’. Mắt (nayanaṃ), cặp mắt (nettayugaḷaṃ) của vị nào có ánh sắc như hoa sen xanh (nīluppalābhaṃ), giống như cánh hoa sen xanh (nīluppaladalasadisaṃ); môi dưới (adharo, adharoṭṭho) khả ái như hoa dâm bụt (bandhukaruciro), đáng yêu (manuñño) như hoa dâm bụt (bandhukapupphamiva); mũi (nāsā, nāsikā) tựa như cái móc bằng vàng (hemaṅkuso, suvaṇṇaṅkusoyeva); vì lý do đó, vị chiến thắng này là người có tướng mạo đáng yêu (piyadassano), có tướng mạo khả ái (manuññadassano). Ở đây, vì được kết hợp với phép trang nghiêm trong sáng (pasādālaṅkāra), nên không có lỗi tạp loạn. Từ ‘ābhā’ có nghĩa là ‘giống như’ (iva), tương tự như từ ‘nibhā’. Hoặc nếu không, nó là một từ đồng nghĩa với ‘pabhā’ (ánh sáng). Cách phân tích cú pháp (viggaho) là ‘khả ái như hoa dâm bụt’ (bandhukamiva ruciro) và ‘người có tướng mạo đáng yêu’ (piyaṃ dassanaṃ yassa). Ở đây, mặc dù việc nhìn (dassanassa) có liên quan đến người thiện lành là chủ thể, nhưng nó chỉ liên quan đến vị chiến thắng với tư cách là đối tượng. Do đó, theo nghĩa của từ chỉ vật khác (aññapadattha), Như Lai (tathāgato) được hiểu ngầm.

91.

91.

සමතික්කන්තගාම්මත්ත-කන්තවාචාභිසඞ්ඛතං;

බන්ධනං රසහෙතුත්තා, ගාම්මත්තං අතිවත්තති.

Sự kết cấu được tạo tác bởi những lời nói khả ái, đã hoàn toàn vượt qua sự thô tục; vì là nguyên nhân của thi vị, nó vượt qua sự thô tục.

91. ‘‘සමතික්කන්ති’’ච්චාදි. සම්මා අතික්කන්තං නිග්ගතං. ගාම්මස්ස භාවො ගාම්මත්තං. යාසං කන්තානං මධුරානං වාචානං තාහි අභිසඞ්ඛතං රචිතං බන්ධනං රසස්ස මාධුරියස්ස හෙතුත්තා කාරණභාවෙන ගාම්මත්තං යථාවුත්තං අතිවත්තති අතික්කමති.

91. Bắt đầu bằng ‘samatikkanta’. ‘Sammā atikkantaṃ’ có nghĩa là đã thoát khỏi, đã vượt qua một cách hoàn toàn. ‘Gāmmattaṃ’ là bản chất của sự thô tục (gāma). Sự kết cấu (bandhanaṃ) được tạo tác (abhisaṅkhataṃ, racitaṃ) bởi những lời nói (vācānaṃ) khả ái (kantānaṃ), ngọt ngào (madhurānaṃ) ấy, vì là nguyên nhân (hetuttā, kāraṇabhāvena) của thi vị (rasa), của sự ngọt ngào (mādhuriyassa), nên nó vượt qua (ativattati, atikkamati) sự thô tục (gāmmattaṃ) như đã nói.

91. ‘‘සමති’’ච්චාදි. සමතික්කන්තගාම්මත්තකන්තවාචාභිසඞ්ඛතං විසෙසතො අතික්කන්තගාම්මභාවාහි කන්තවාචාහි රචිතං බන්ධනං මුත්තකාදිබන්ධනං රසහෙතුත්තා පණ්ඩිතානං පීතිරසස්ස කාරණත්තා යථාවුත්තගාම්මදොසං අතිවත්තති අතික්කම්ම පවත්තතීති. සම්මා අතික්කන්තං ගාම්මත්තං යාසං, තාහියෙව කන්තවාචාහි අභිසඞ්ඛතන්ති ච, රසස්ස හෙතු, තස්ස භාවොති ච විග්ගහො.

91. Bắt đầu bằng ‘samati’. Sự kết cấu (bandhanaṃ), như là thể thơ tự do v.v... (muttakādibandhanaṃ), được tạo tác (racitaṃ) bởi những lời nói khả ái (kantavācāhi) đã đặc biệt vượt qua (visesato atikkanta) bản chất thô tục (gāmmabhāvāhi), vì là nguyên nhân của thi vị (rasahetuttā), vì là nguyên nhân của hỷ vị (pītirasassa kāraṇattā) đối với các bậc hiền trí (paṇḍitānaṃ), nên nó vượt qua (ativattati), vượt lên trên (atikkamma) và diễn tiến (pavattati) khỏi lỗi thô tục (gāmmadosaṃ) như đã nói. Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘được tạo tác bởi chính những lời nói khả ái mà sự thô tục đã được vượt qua một cách hoàn toàn’ và ‘nguyên nhân của thi vị, bản chất của nó’.

යථා –

Ví dụ:

92.

92.

දුනොති කාමචණ්ඩාලො,සො මං සදය නිද්දයො;

ඊදිසං බ්‍යසනාපන්නං,සුඛීපි කිමුපෙක්ඛසෙ.

Gã tiện dân ái dục không lòng thương kia đang hành hạ tôi, hỡi người có lòng; Dù chàng đang hạnh phúc, sao lại thờ ơ với tôi, người đang gặp phải tai ương như thế này?

92. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති. කාමාතුරා කාචි වනිතා අත්තනො පියං පතිං විරවති ‘‘දුනොති’’ච්චාදිනා. දයාය සහ පවත්තීති සදයඉති අනුනයවසෙන පියස්ස ආමන්තනං, සානුනයාමන්තනඤ්හි තතොනුග්ගහාභිකඞ්ඛායමච්චන්තමුචිතං, සො කාමො කන්දප්පො එව චණ්ඩාලො අකණ්ඩො [Pg.123] වා අසය්හොපතාපාවහත්තා. කාමෙ චණ්ඩාලත්තාරොපනඤ්ච උචිතමෙව යතොනෙන කයිරමානමසහනමුපතාපමසහමානා තං පරිභවන්තං විප්පලපති, නිද්දයො නික්කරුණො, ඉදමපි උචිතමුපතාපෙ නික්කරුණානං තාදිසී ගතීති. මං දුනොති අධිකමුපතාපෙති නිද්දයත්තා, න භවන්තං, තෙනෙව භවං සුඛී. ඉමිනා අඤ්ඤාසත්තතං තස්ස දීපෙති. යදි නාඤ්ඤාසත්තොසි, නාහමෙකාකිනී භවාමි. අසහායානඤ්හි පටිසත්තවො හොන්ති. එකාකිත්තායෙවාහමප්පටිසරණත්තානෙන දුසාමීති තව කාමං ත්වං සුඛී හොසි. සනාථානං තාදිසී වුත්තීති එවං සුඛීපි ත්වං ඊදිසං බ්‍යසනමාපන්නං කිං කස්මා උපෙක්ඛසෙති. එවමයං වඞ්කවුත්තියා අත්තනො, තං විසයමනුභවන්තස්ස ච විමුඛත්තං නිදස්සෙතීතීදිසං න ගාම්මං.

92. Ngài nêu ví dụ bằng câu ‘yathā’. Một người phụ nữ nào đó bị ái dục giày vò đã than khóc với người chồng thân yêu của mình bằng câu bắt đầu bằng ‘dunoti’. ‘Sadayā’ (hỡi người có lòng) là lời gọi người yêu một cách khẩn khoản, có nghĩa là ‘người hành động cùng với lòng trắc ẩn’. Quả vậy, lời gọi khẩn khoản là vô cùng thích hợp khi mong muốn sự giúp đỡ từ người đó. ‘Gã ấy’ chính là ái dục, là thần tình yêu, là tiện dân hoặc là kẻ tàn ác vì mang lại sự đau khổ không thể chịu đựng. Việc gán cho ái dục là tiện dân cũng là thích hợp, vì không chịu đựng được sự đau khổ không thể chịu đựng do nó gây ra, nàng than vãn khinh miệt nó. ‘Không lòng thương’ (niddayo) là không có lòng từ bi; điều này cũng thích hợp, vì trong sự đau khổ, bản chất của những kẻ không lòng từ bi là như vậy. ‘Hành hạ tôi’ có nghĩa là làm cho đau khổ tột cùng vì sự không lòng thương của nó, chứ không phải chàng, do đó chàng được hạnh phúc. Bằng điều này, nàng chỉ ra sự quyến luyến của chàng vào người khác. Nếu chàng không quyến luyến người khác, thì thiếp đã không cô đơn. Quả vậy, những người không có bạn đồng hành thường có kẻ thù. Chính vì cô đơn, không nơi nương tựa, nên thiếp bị nó hành hạ. Còn chàng, chàng cứ hạnh phúc đi. Cách nói như vậy là của những người có nơi nương tựa. Do đó, ‘dù chàng đang hạnh phúc, sao chàng lại thờ ơ với tôi, người đang gặp phải tai ương như thế này?’. Như vậy, bằng cách nói quanh co này, nàng thể hiện (tình cảnh của) chính mình và sự thờ ơ của người kia, người đang hưởng thụ đối tượng (khác). Trường hợp như thế này không phải là thô tục.

92. ගාම්මදොසපරිහාරෙ ලක්ඛියං දස්සෙති ‘‘දුනොති’’ච්චාදි. කාමතණ්හාභිභූතා අඞ්ගනා අත්තනො වල්ලභං නිස්සාය එවං විලපති ‘‘සදය හෙ කාරුණික සො කාමචණ්ඩාලො සො අනඞ්ගනීචො නිද්දයො නික්කාරුණිකො මං දුනොති පීළෙති, සුඛීපි මම විය අනාථභාවාභාවතො සුඛිතොපි ත්වං ඊදිසං බ්‍යසනාපන්නං එවං කාමචණ්ඩාලෙන අකාරුණෙන කතඅසය්හසන්තාපසඞ්ඛාතබ්‍යසනමනුප්පත්තං මං කිමුපෙක්ඛසෙ කස්මා උදාසීනොසී’’ති. අත්තනො දුක්ඛාතුරත්තා දුක්ඛදූරීකරණං කාරුණිකානංයෙව විසයන්ති ‘‘සදයෙ’’ති අනුනයවසෙන ආමන්තනුචිතං අත්තනො දුක්ඛාතුරතං පොසෙතුං පීළාකාරකෙ කාමෙ චණ්ඩාලත්තාරොපනඤ්ච නිද්දයත්තකථනඤ්ච උචිතමෙව අත්තනි උපෙක්ඛකත්තා. සුඛීපීති ඉමිනා තස්ස පරවිසයාසත්තතාය අතිචාරං අබ්භුපගමෙති. එවං වඞ්කවුත්තියා අත්තනො වල්ලභෙ සානුරාගත්තඤ්ච අත්තනි තස්ස තදභාවත්තඤ්ච දස්සෙතීති. ‘‘කඤ්ඤෙ කාමයමානං මං, න කාමයසි කිංන්විද’’න්ති එත්ථ විය ඉහ ගාම්මදොසො නත්ථීති [Pg.124] ගාම්මදොසපරිහාරමිදං. කාමොයෙව චණ්ඩාලො කාමචණ්ඩාලො, සහ දයාය යො වත්තතීති ච, නත්ථි දයා අස්සෙති ච, සුඛමස්ස අත්ථීති ච විග්ගහො. අපිසද්දො අක්ඛමෙ.

92. Để loại bỏ lỗi thô tục, ngài chỉ ra mục tiêu bằng câu bắt đầu bằng ‘dunoti’. Một người phụ nữ bị ái dục chế ngự, dựa vào người yêu của mình mà than khóc như sau: ‘Hỡi người có lòng, hỡi người từ bi, gã tiện dân ái dục, gã hạ tiện không thân xác ấy, không lòng thương, không từ bi, đang hành hạ, đang bức bách tôi; dù chàng đang hạnh phúc, vì không ở trong tình trạng vô chủ như tôi, dù chàng đang sung sướng, sao chàng lại thờ ơ, sao lại dửng dưng với tôi, người đang gặp phải tai ương như thế này, một tai ương được gọi là sự thiêu đốt không thể chịu đựng được gây ra bởi gã tiện dân ái dục không lòng từ bi?’. Vì nàng đang đau khổ, và vì việc loại bỏ khổ đau là lĩnh vực của những người từ bi, nên lời gọi ‘sadaye’ một cách khẩn khoản là thích hợp. Để nuôi dưỡng nỗi đau khổ của mình, việc gán cho ái dục, kẻ gây ra sự bức bách, là tiện dân và nói rằng nó không lòng thương là thích hợp, vì nó thờ ơ với nàng. Bằng từ ‘sukhīpi’, nàng thừa nhận sự ngoại tình của chàng do sự quyến luyến vào đối tượng khác. Như vậy, bằng cách nói quanh co, nàng thể hiện sự quyến luyến của mình đối với người yêu và sự thiếu vắng điều đó của chàng đối với nàng. Ở đây không có lỗi thô tục như trong câu ‘Hỡi thiếu nữ, ta yêu nàng, sao nàng không yêu ta?’. Đây là sự loại bỏ lỗi thô tục. Cách phân tích cú pháp là: ‘ái dục chính là tiện dân’ (kāmacaṇḍālo); ‘người hành động cùng với lòng trắc ẩn’; ‘người không có lòng trắc ẩn’; và ‘người có hạnh phúc’. Từ ‘api’ có nghĩa là không thể chịu đựng.

93.

93.

යතිහීනපරිහාරො, න පුනෙ’දානි නීයතෙ;

යතො න සවනුබ්බෙගං, හෙට්ඨා යෙතං විචාරිතං.

Việc loại bỏ lỗi ngắt nhịp, bây giờ không được trình bày lại nữa; bởi vì nó không gây khó chịu cho tai, điều này đã được xem xét ở trước.

93. ‘‘යති’’ච්චාදි. විචාරිතන්ති ‘‘තං නමෙ සිරසා චාමී-කරවණ්ණං තථාගත’’න්තිආදිනා හෙට්ඨා පකාසිතන්ති අත්ථො.

93. Bắt đầu bằng ‘yati’. ‘Đã được xem xét’ có nghĩa là đã được làm rõ ở trước bằng câu bắt đầu bằng ‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ’ (Con xin cúi đầu đảnh lễ bậc Như Lai, người có màu sắc như vàng ròng).

93. ‘‘යතිහීනි’’ච්චාදි. යතො යස්මා සවනුබ්බෙගං ‘‘දොසානමුද්දෙසක්කමෙන දොසපරිහාරක්කමො න වුත්තො’’ති එවං විඤ්ඤූනමුප්පජ්ජමානං ඉමස්ස ගන්ථස්ස සවනාසහනං නත්ථි, තතො යතිහීනපරිහාරො යතිහීනදොසස්ස පරිහරණවසෙන පවත්තමුදාහරණං ඉදානි පුන න නීයතෙ නාහරීයතෙති. ඉමිනාධිගතමාදො වුත්තත්ථමෙව සමත්ථෙති. හෙට්ඨා යෙතං විචාරිතන්ති එවං යතිහීනදොසපරිහරණං හෙට්ඨා අනන්තරපරිච්ඡෙදෙ විචාරිතං ‘‘තං නමෙ සිරසා චාමී-කරවණ්ණං තථාගත’’න්තිආදිනා පකාසිතන්ති. ආදො යතිහීනදොසපාතුභාවෙයෙව පරිහාරක්කමස්සාපි දස්සිතත්තා ඉහාදස්සනෙපි ගන්ථස්ස ඌනතා නත්ථීති අධිප්පායො. යති හීනා එත්ථෙති ච, තස්ස පරිහාරොති ච, සවනෙ උබ්බෙගන්ති ච විග්ගහො.

93. “Yatihīni” v.v... Bởi vì không có sự khó nghe đối với tác phẩm này, là điều sanh khởi nơi các bậc trí thức rằng: “Phương pháp sửa lỗi đã không được nói đến theo thứ tự liệt kê các lỗi”, do đó, ví dụ về việc sửa lỗi ngắt nhịp sai (yatihīna), tức là ví dụ được tiến hành theo cách sửa chữa lỗi ngắt nhịp sai, bây giờ không được đưa ra, không được trình bày lại. Bằng cách này, điều đã được đề cập ở phần đầu được chứng minh. Điều này đã được xem xét ở dưới, tức là việc sửa chữa lỗi ngắt nhịp sai đã được xem xét ở chương ngay trước, đã được trình bày qua câu “taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ” v.v... Ý nghĩa là: vì phương pháp sửa lỗi cũng đã được chỉ ra ngay khi lỗi ngắt nhịp sai xuất hiện ở phần đầu, nên dù không được trình bày ở đây, tác phẩm cũng không bị thiếu sót. Và các cách phân tích cú pháp (viggaho) là: “yati hīnā ettha” (sự ngắt nhịp bị thiếu ở đây), “tassa parihāro” (sự sửa chữa của nó), và “savane ubbegaṃ” (sự khó chịu khi nghe).

කමච්චුතස්ස යථා –

Ví dụ về lỗi sai thứ tự (kamaccuta) như sau –

94.

94.

උදාරචරිතො’සි ත්වං, තෙනෙවා’රාධනා ත්වයි;

දෙසං වා දෙහි ගාමං වා, ඛෙත්තං වා මම සොභනං.

Ngài là người có hạnh kiểm cao thượng, vì thế nên con thỉnh cầu nơi Ngài; Xin hãy ban cho con một xứ sở, hoặc một ngôi làng, hoặc một thửa ruộng xinh đẹp.

94. ‘‘උදාර’’ඉච්චාදි. උදාරං උදාරත්තං චාගාතිසයසම්බන්ධතො චරිතං අතිගුණපවත්ති යස්සාති විග්ගහො. එත්ථ උචිතත්තා [Pg.125] දෙසාදීනං යාචනක්කමස්ස කමච්චුතස්ස පරිහාරොයං.

94. “Udāra” v.v... Phân tích cú pháp là: “người có hạnh kiểm (caritaṃ) cao thượng (udāraṃ), tức là sự thực hành đức hạnh siêu việt (atiguṇapavatti), do liên quan đến sự bố thí vượt trội (cāgātisayasambandhato)”. Ở đây, do sự thích hợp của thứ tự yêu cầu xứ sở v.v..., đây là cách sửa chữa lỗi sai thứ tự (kamaccuta).

94. ‘‘උදාරි’’ච්චාදි. ත්වං පුඤ්ඤවන්ත උදාරචරිතොසි චාගාතිසයයොගතො විසාරදපවත්තියුත්තොසි, තෙනෙව තෙන කාරණෙනෙව ආරාධනා මම යාචනා ත්වයි හොති. දෙසං වාජනපදං වා, නො චෙ, ගාමං වා සංවසථං වා, නො චෙ, සොභනං ඛෙත්තං වා කෙදාරං වා මම දෙහීති අනුපුබ්බං හීනපදත්ථයාචනා දායකස්ස දානස්සාපි යාචකස්ස ඉච්ඡිතත්ථපටිලාභස්සාපි අනුරූපත්තා කමච්චුතදොසමපනෙති. උදාරං චරිතං අස්සාති විග්ගහො.

94. “Udāri” v.v... Hỡi bậc phước đức, Ngài là người có hạnh kiểm cao thượng, là người có hành vi tự tin do thành tựu sự bố thí vượt trội, chính vì lý do đó mà lời thỉnh cầu của con hướng về Ngài. “Xin hãy ban cho con một xứ sở (janapadaṃ), hoặc nếu không, một ngôi làng (saṃvasathaṃ), hoặc nếu không, một thửa ruộng (kedāraṃ) xinh đẹp”, việc yêu cầu theo thứ tự các vật có giá trị thấp dần như vậy, do phù hợp với cả sự ban tặng của người cho lẫn sự đạt được vật mong muốn của người xin, nên đã loại bỏ được lỗi sai thứ tự (kamaccuta). Phân tích cú pháp là: “udāraṃ caritaṃ assa” (người ấy có hạnh kiểm cao thượng).

අතිවුත්තස්ස යථා –

Ví dụ về lỗi nói quá (ativutta) như sau –

95.

95.

මුනින්දචන්දසම්භූත-යසොරාසිමරීචිනං;

සකලොප්‍ය’යමාකාසො,නා’වකාසො විජම්භනෙ.

Đối với những tia sáng là khối danh tiếng, sanh ra từ vầng trăng là Đức Phật Vương; Toàn thể hư không này, cũng không đủ chỗ để lan tỏa.

95. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. මුනින්දොයෙව චන්දො, තතො සම්භූතා පාතුභූතා, යසොරාසී එව මරීචියො, තාසං. අයං සකලො ආකාසොපි ගගනමෙව, න තස්සෙකො පදෙසො. විජම්භනෙ බ්‍යාපනෙ නාවකාසො තාදිසත්තා තාසං මරීචිනන්ති නාතිවුත්තං.

95. “Muninda” v.v... Đức Phật Vương chính là vầng trăng, từ đó sanh ra, hiện khởi; khối danh tiếng chính là những tia sáng, (câu kệ nói) về chúng. Toàn thể hư không này cũng chỉ là bầu trời, chứ không phải một vùng của nó. “Không đủ chỗ để lan tỏa, để bao trùm”. Vì những tia sáng ấy có bản chất như vậy, nên đây không phải là lỗi nói quá.

95. ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදි. මුනින්දචන්දසම්භූතයසොරාසිමරීචිනං මුනින්දසඞ්ඛාතචන්දතො පාතුභූතානං කිත්තිසමූහසඞ්ඛාතකිරණානං විජම්භනෙ බ්‍යාපනෙ අයං සකලොපි ආකාසො නාවකාසො න ඔකාසො හොතීති. හෙතුඵලාදිඑකෙකකාරණෙනාපි අප්පමෙය්‍යානං සබ්බඤ්ඤුගුණානං පවත්තියා අප්පමෙය්‍යසාමඤ්ඤභූතාකාසස්ස නිරවකාසස්ස ඉව කථනමුචිතන්ති අතිවුත්තදොසො ඉහ න භවති. චන්දො ඉව [Pg.126] චන්දො, මුනින්දො එව චන්දො, තතො සම්භූතානංයෙව යසානං රාසී ච තා මරීචියො චාති විග්ගහො.

95. “Munindi” v.v... “Đối với sự lan tỏa, bao trùm của những tia sáng được gọi là tập hợp danh tiếng, hiện khởi từ vầng trăng được gọi là Đức Phật Vương, toàn thể hư không này cũng không đủ chỗ, không có không gian”. Do sự vận hành của vô lượng đức hạnh của bậc Toàn Giác, dù chỉ bởi mỗi một nguyên nhân như nhân quả v.v..., việc nói rằng hư không, một thực thể chung vô lượng, dường như không có không gian là điều thích hợp, vì vậy lỗi nói quá không hiện hữu ở đây. Các cách phân tích cú pháp là: “cando iva cando” (như vầng trăng, nên là vầng trăng), “munindo eva cando” (Đức Phật Vương chính là vầng trăng), “tato sambhūtānaṃ yeva yasānaṃ rāsī ca tā marīciyo ca” (khối danh tiếng sanh ra từ đó, và chúng chính là những tia sáng).

96.

96.

වාක්‍යං බ්‍යාපන්නචිත්තානං, අපෙතත්ථං අනින්දිතං;

තෙනු’ම්මත්තාදිකානං තං, වචනා’ඤ්ඤත්‍ර දුස්සති.

Lời nói của những người tâm trí rối loạn, dù vô nghĩa, cũng không bị chê trách; Do đó, lời nói ấy, ngoài lời của người điên và những kẻ tương tự, thì bị xem là có lỗi.

96. ‘‘වාක්‍ය’’මිච්චාදි. බ්‍යාපන්නං නට්ඨං අයථාපවත්තං චිත්තං යෙසං, තෙසං. වාක්‍යං වාක්‍යලක්ඛණොපෙතං. අපෙතො අපගතො සුඤ්ඤො අත්ථො අභිධෙය්‍යං සංවොහාරිකං යස්ස, තං. අනින්දිතං අහීළිතං. තෙන යථාවුත්තෙන කාරණෙන. තං වාක්‍යං උම්මත්තො ධාතුක්ඛොභාදිනා ඛිත්තචිත්තො, සො ආදි යෙසං බාලාදීනං තෙසං වචනා අසඞ්ගතාය වාචාය අඤ්ඤත්‍ර අඤ්ඤස්මිං අබ්‍යාපන්නචිත්තවිසයෙ දුස්සති දුට්ඨං ජායතෙ, උම්මත්තාදීනංයෙව තථාවිධාය වාචාය උචිතත්තාති.

96. “Vākyaṃ” v.v... (Byāpannacittānaṃ là) của những người có tâm trí bị rối loạn (byāpannaṃ), bị hủy hoại (naṭṭhaṃ), vận hành không đúng cách (ayathāpavattaṃ). (Vākyaṃ là) lời nói có đủ đặc tính của một câu. (Apetatthaṃ là) câu mà ý nghĩa thông thường (attho abhidheyyaṃ saṃvohārikaṃ) đã rời bỏ (apeto), đã mất đi (apagato), trống rỗng (suñño). (Aninditaṃ là) không bị chê trách, không bị khinh miệt. (Tena là) vì lý do đã nêu. Lời nói ấy, ngoài lời nói rời rạc (asaṅgatāya vācāya) của những người như người điên (ummatto) – người có tâm trí tán loạn (khittacitto) do sự rối loạn của các yếu tố (dhātukkhobhādinā) – và những người khác như trẻ con (bālādīnaṃ), thì trong phạm vi của người có tâm trí không rối loạn, nó trở nên có lỗi (dussati), trở nên sai hỏng (duṭṭhaṃ jāyate), bởi vì lời nói như vậy chỉ thích hợp với người điên và những kẻ tương tự.

96. ‘‘වාක්‍ය’’මිච්චාදි. බ්‍යාපන්නචිත්තානං විරුද්ධභාවමාපන්නචිත්තානං වාක්‍යං ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තපදසමුදායරූපං වාක්‍යං අපෙතත්ථං අපගතසමුදායත්ථං අනින්දිතං විඤ්ඤූහි ගරහිතං න හොති, තෙන කාරණෙන උම්මත්තාදිකානං උම්මත්තවෙදනට්ටාදීනං වචනාඤ්ඤත්‍ර වචනං විනා අනුම්මත්තාදිවචනෙ තං සමුදායත්ථසම්බන්ධරහිතං වචනං දුස්සති දොසදුට්ඨං හොති. බ්‍යාපන්නං චිත්තං යෙසන්ති ච, අපෙතො අත්ථො අස්සාති ච, උම්මත්තො ආදි යෙසන්ති ච විග්ගහො.

96. “Vākyaṃ” v.v... Lời nói của những người có tâm trí rối loạn, tức là những người có tâm trí đã rơi vào trạng thái mâu thuẫn, lời nói dưới dạng một tập hợp các từ ngữ tạo thành câu, (nếu) vô nghĩa, tức là không có ý nghĩa chung của cả câu, thì không bị chê trách, không bị các bậc trí thức khiển trách. Vì lý do đó, ngoài lời nói của người điên, người bị cảm thọ đau đớn dày vò v.v..., tức là không phải lời nói của họ, mà trong lời nói của những người không điên v.v..., thì lời nói không có sự liên kết về ý nghĩa chung của cả câu ấy trở nên có lỗi, bị sai hỏng do lỗi lầm. Các cách phân tích cú pháp là: “byāpannaṃ cittaṃ yesaṃ” (những người có tâm trí rối loạn), “apeto attho assa” (câu ấy không có ý nghĩa), và “ummatto ādi yesaṃ” (những người mà người điên là kẻ đứng đầu).

යථා –

Ví dụ như sau –

97.

97.

සමුද්දො පීයතෙ සො’ය-මහ’මජ්ජ ජරාතුරො;

ඉමෙ ගජ්ජන්ති ජීමූතා, සක්කස්සෙ’රාවණො පියො.

Biển cả đang được uống cạn, chính tôi hôm nay bị già nua hành hạ; Những đám mây này đang gầm vang, voi Erāvaṇa là vật yêu quý của trời Sakka.

97. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘සමුද්දො’’ඉච්චාදි. න හෙත්ථ ‘‘සමුද්දො පීයතෙ’’ඉච්චාදිනො පදසමුදායස්ස කොචි එකො අත්ථො ගය්හති, යො සො බන්ධත්ථො සියා. අවයවත්ථා [Pg.127] එව තු අයොසලාකාකප්පාපටිභන්තීති ඊදිසමපෙතත්ථමනින්දිතං විඤ්ඤෙය්‍යං බ්‍යාපන්නචිත්තානං.

97. “Yathā” (ví dụ như sau) – ngài đưa ra ví dụ “samuddo” v.v... Ở đây, không có một ý nghĩa thống nhất nào được nắm bắt từ tập hợp các từ “samuddo pīyate” v.v..., là ý nghĩa có thể kết nối chúng lại. Trái lại, chỉ có các ý nghĩa của từng thành phần riêng lẻ hiện ra, giống như những thanh sắt (không liên quan). Một câu vô nghĩa như vậy nên được hiểu là không bị chê trách đối với những người có tâm trí rối loạn.

97. ‘‘සමුද්දො’’ච්චාදි. සො අයං සමුද්දො පීයතෙ යෙන කෙනචි පීයතෙ, අහං අජ්ජ ජරාතුරො ජරරොගාභිභූතො, ඉමෙ ජීමූතා මෙඝා ගජ්ජන්ති ථනයන්ති. සක්කස්ස එරාවණො පියොති. ඉදං නින්දිතානින්දිතානං ද්වින්නමුදාහරණං. ඉදං වාක්‍යං අවයවත්ථමන්තරෙන සමුදායතො ගම්‍යමානත්ථස්සාභාවා අපෙතත්ථං නාම හොති. ඊදිසං වාක්‍යං උම්මත්තකාදීහි වුත්තමප්පීතිකරං න හොති, අඤ්ඤෙහි වුත්තං පන කණ්ණෙ අයොසලාකා විය අප්පීතිකරං. ජරාය ආතුරොති වාක්‍යං.

97. “Samuddo” v.v... “Biển cả này đang được uống, đang được ai đó uống cạn”, “tôi hôm nay bị già nua hành hạ, bị bệnh già chế ngự”, “những đám mây này đang gầm vang, đang sấm sét”. “Voi Erāvaṇa là vật yêu quý của trời Sakka”. Đây là ví dụ cho cả hai trường hợp bị chê trách và không bị chê trách. Câu này, do không có ý nghĩa nào được hiểu từ toàn thể câu ngoài ý nghĩa của các thành phần riêng lẻ, nên được gọi là “vô nghĩa” (apetatthaṃ). Một câu như vậy khi được người điên và những kẻ tương tự nói ra thì không gây khó chịu, nhưng khi được người khác nói ra thì lại gây khó chịu cho tai như một thanh sắt. Cụm từ (trong câu kệ) là “jarāya āturo” (bị già nua hành hạ).

98.

98.

සුඛුමාලාවිරොධිත්ත-දිත්තභාවප්පභාවිතං;

බන්ධනං බන්ධඵරුස-දොසං සංදූසයෙය්‍ය තං.

Lỗi chói tai trong kết cấu (bandhapharusa) sẽ làm hỏng đi sự kết cấu ấy, vốn được tạo nên bởi tính chất tinh tế, mềm mại, không trái ngược và sáng sủa.

98. ‘‘සුඛුමාලි’’ච්චාදි. න විරුජ්ඣති සීලෙනාති අවිරොධී, තස්ස භාවො අවිරොධිත්තං. සුඛුමාලස්ස අවිරොධිත්තං යස්ස සො දිත්තභාවො, තෙන පභාවිතං වඩ්ඪිතං සංයුත්තං තං බන්ධනං බන්ධඵරුසදොසං සංදූසයෙය්‍ය නාසයෙති අත්ථො.

98. (Câu) ‘Sukhumāli’ v.v… Không mâu thuẫn với giới luật nên là avirodhī (không mâu thuẫn), trạng thái của nó là avirodhittaṃ (tính không mâu thuẫn). Trạng thái rực rỡ là cái có tính không mâu thuẫn của sự tinh tế, sự trói buộc ấy được làm cho phát sinh, được làm cho tăng trưởng, được kết hợp bởi điều đó, sẽ làm hư hoại, sẽ làm tiêu mất lỗi thô thiển trong sự kết hợp. Đó là ý nghĩa.

98. ‘‘සුඛුමාලි’’ච්චාදි. සුඛුමාලාවිරොධිත්තදිත්තභාවප්පභාවිතං ‘‘අනිට්ඨුරක්ඛරප්පායෙ’’ච්චාදිනා වුච්චමානසුඛුමාලගුණස්ස අවිරුද්ධභාවසමන්නාගතෙන වණ්ණානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගභිලක්ඛණෙන දිත්තභාවෙන පියභාවෙන අනුබ්‍රූහිතං තං බන්ධනං බන්ධඵරුසදොසං බන්ධඵරුසසඞ්ඛාතදොසං සංදූසයෙය්‍ය නාසෙය්‍ය, තං බන්ධඵරුසදොසන්ති වා සම්බන්ධොති. න විරුජ්ඣති සීලෙනාති අවිරොධී, තස්ස භාවොති ච, සුඛුමාලස්ස අවිරොධිත්තං යස්සාති ච, සොයෙව දිත්තස්ස භාවොති ච, තෙන පභාවිතන්ති ච වාක්‍යං.

98. (Câu) ‘Sukhumāli’ v.v… (Sự trói buộc) được làm cho phát sinh bởi trạng thái rực rỡ của tính không mâu thuẫn với sự tinh tế, được làm cho tăng trưởng bởi trạng thái đáng yêu, bởi trạng thái rực rỡ có đặc tính là sự kết hợp lẫn nhau của các âm, với trạng thái không mâu thuẫn đã đạt được của phẩm chất tinh tế được nói đến qua (câu) ‘aniṭṭhurakkharappāye’ v.v…, sự trói buộc đó sẽ làm hư hoại, sẽ làm tiêu mất lỗi thô thiển trong sự kết hợp, tức là lỗi được gọi là sự thô thiển trong kết hợp, hoặc có liên hệ là ‘lỗi thô thiển trong sự kết hợp đó’. Đây là câu (giải thích): ‘Không mâu thuẫn với giới luật nên là avirodhī’, và ‘trạng thái của nó’, và ‘cái có tính không mâu thuẫn của sự tinh tế’, và ‘chính nó là trạng thái của sự rực rỡ’, và ‘được làm cho phát sinh bởi điều đó’.

යථා –

Ví như –

99.

99.

පස්සන්තා [Pg.128] රූපවිභවං, සුණන්තා මධුරං ගිරං;

චරන්ති සාධූ සම්බුද්ධ-කාලෙ කෙළිපරම්මුඛා.

Thấy sự huy hoàng sắc tướng, nghe lời nói ngọt ngào; Các bậc thiện nhân trong thời Chánh Giác, hành xử quay lưng với vui đùa.

99. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘පස්සන්තා’’ඉච්චාදි. කෙළියා කීළාය පරම්මුඛා විගතච්ඡන්දා චරන්තීති සම්බන්ධො.

99. (Tác giả) nêu ví dụ bằng (câu) ‘Yathā’ với (kệ) ‘passantā’ v.v… Có liên hệ là: họ hành xử với sự quay lưng, không còn ham muốn đối với sự vui đùa.

99. ‘‘පස්සන්තෙ’’ච්චාදි. සාධූ සජ්ජනා සම්බුද්ධකාලෙ සම්බුද්ධස්ස ධරමානකාලෙ රූපවිභවං තස්ස රූපසම්පත්තිං පස්සන්තා චක්ඛුං සන්තප්පෙත්වා ඔලොකෙන්තා මධුරං ගිරං තස්සෙව භගවතො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං මධුරවචනං සුණන්තා කෙළිපරම්මුඛා කීළාය විමුඛා කීළාභිරතිරහිතා චරන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති. කෙවලං ඵරුසසිථිලවණ්ණෙහි විනා සුඛුච්චාරණීයවණ්ණෙහි සම්භූතසුඛුමාලගුණාවිරොධඅඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගතවණ්ණවිසදප්පවත්තගුණයුත්තත්තා එත්ථ බන්ධඵරුසදොසො නත්ථි. කෙළියා පරානි පරිවත්තිතානි මුඛානි එතෙසන්ති විග්ගහො. එත්ථ කාලොති කිරියා. සා ච අත්ථතො තදාකාරප්පවත්තසම්බන්ධොයෙව. ලොකො පන විසුං එකො පදත්ථොයෙවාති වොහරති. වාක්‍යදොසපරිහාරො.

99. (Kệ) ‘Passantā’ v.v… Các bậc thiện nhân, người tốt, trong thời của bậc Chánh Đẳng Giác, trong thời gian bậc Chánh Đẳng Giác còn tại thế, thấy sự huy hoàng của sắc tướng, tức là sự toàn hảo về sắc tướng của vị ấy, nhìn ngắm làm cho con mắt được thỏa mãn, nghe lời nói ngọt ngào, tức là lời nói ngọt ngào gồm tám chi phần của chính đức Thế Tôn ấy, quay lưng với sự vui đùa, tức là quay mặt đi khỏi sự vui đùa, không còn thích thú trong sự vui đùa, họ đi, họ sống, họ hành xử. Ở đây không có lỗi thô thiển trong sự kết hợp, vì nó được kết hợp với phẩm chất của sự diễn đạt rõ ràng của các âm được kết hợp với nhau, không mâu thuẫn với phẩm chất tinh tế được tạo ra bởi các âm dễ phát âm, không có các âm thô và lỏng lẻo. Phân tích cú pháp là: ‘những người có khuôn mặt quay đi khỏi sự vui đùa’. Ở đây, ‘thời gian’ là một hành động. Và về mặt ý nghĩa, nó chính là mối liên hệ của sự diễn tiến theo cách đó. Nhưng thế gian lại gọi nó là một ý nghĩa của từ riêng biệt. (Đây là) sự khắc phục lỗi trong câu.

වාක්‍යදොසපරිහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về sự khắc phục lỗi trong câu đã hoàn tất.

වාක්‍යත්ථදොසපරිහාරවණ්ණනා

Phần giải thích về sự khắc phục lỗi trong ý nghĩa của câu

අපක්කමස්ස යථා –

Ví dụ về (lỗi) sai thứ tự –

100.

100.

භාවනාදානසීලානි, සම්මා සම්පාදිතානි’හ;

නිබ්බානභොගසග්ගාදි-සාධනානි න සංසයො.

Tu tập, bố thí, và giữ giới, được thực hành đúng đắn ở đây; Là phương tiện đạt Niết-bàn, tài sản, cõi trời, không nghi ngờ gì.

100. ‘‘භාවනා’’ඉච්චාදි. එත්ථ භාවනාදීනි නිද්දිසිත්වා යථාක්කමං නිබ්බානාදීනං නිද්දෙසෙන අපක්කමදොසො පරිහටො.

100. (Kệ) ‘Bhāvanā’ v.v… Ở đây, sau khi chỉ ra tu tập v.v…, bằng việc chỉ ra Niết-bàn v.v… theo đúng thứ tự, lỗi sai thứ tự đã được khắc phục.

100. ‘‘භාවනෙ’’ච්චාදි. [Pg.129] ඉහ මනුස්සලොකෙ සම්මා සම්පාදිතානි කම්මඵලං සද්දහිත්වා යථාවිධි සම්පාදිතානි අත්තනො සන්තානෙ පවත්තාපිතානි භාවනාදානසීලානි නිබ්බානභොගසග්ගාදිසාධනානි යථාක්කමං නිබ්බානඋපභොගපරිභොගසම්පත්තිසග්ගුප්පත්තිආදීනං හෙතුභාවෙන සාධකානි හොන්ති, එත්ථ සාධනෙ න සංසයො හොතීති. ඉහ භාවනාදයො උද්දිසිත්වා උද්දෙසක්කමං අනතික්කම්ම නිබ්බානාදීනමනුද්දෙසස්ස කතත්තා අපක්කමවාක්‍යත්ථදොසස්ස ඔකාසො න හොති.

100. (Kệ) ‘Bhāvanā’ v.v… Ở đây, trong cõi người, tu tập, bố thí, và giữ giới được thực hành đúng đắn, tức là được thực hành đúng phương pháp với niềm tin vào quả của nghiệp, được làm cho phát sinh trong dòng tâm thức của mình, theo thứ tự, chúng trở thành phương tiện thành tựu Niết-bàn, sự hưởng dụng, sự toàn hảo về tài sản, sự tái sanh vào cõi trời, v.v…, do là nguyên nhân của những điều đó; về phương tiện thành tựu này, không có gì phải nghi ngờ. Ở đây, vì việc nêu ra tu tập v.v… và sau đó nêu ra Niết-bàn v.v… đã được thực hiện mà không vượt qua thứ tự đã nêu, nên không có cơ hội cho lỗi sai thứ tự trong ý nghĩa của câu.

101.

101.

උද්දිට්ඨවිසයො කොචි, විසෙසො තාදිසො යදි;

අනුද්දිට්ඨෙසු නෙව’ත්ථි, දොසො කමවිලඞ්ඝනෙ.

Nếu có sự khác biệt nào đó, mà đối tượng là điều đã nêu; Trong những điều nêu sau, không có lỗi khi vi phạm thứ tự.

101. ‘‘උද්දිට්ඨෙ’’ච්චාදි. උද්දිට්ඨා පඨමං යුත්තා අත්ථා විසයො ගොචරො යස්ස උද්දෙසානුද්දෙසසම්බන්ධවිජානනලක්ඛණස්ස විසෙසස්ස සො තාදිසො කොචි විසෙසො අනුද්දිට්ඨෙසු යථාක්කමමුද්දෙසකමානමතික්කමෙන පුන අත්ථන්තරනිස්සයෙන පරාමට්ඨෙසු යදි භවෙය්‍ය, කමස්ස යථොද්දිට්ඨෙසු අනුක්කමස්ස විලඞ්ඝනෙ අතික්කමෙ දොසො නෙවත්ථි.

101. (Kệ) ‘Uddiṭṭhā’ v.v… Nếu có một sự khác biệt nào đó như vậy, mà đối tượng, phạm vi của nó là những ý nghĩa đã được nêu ra, được kết hợp trước tiên, một sự khác biệt có đặc tính là nhận biết mối liên hệ giữa điều được nêu trước và điều được nêu sau, nếu nó xảy ra trong những điều được nêu sau, được đề cập lại dựa vào một ý nghĩa khác, vượt qua thứ tự đã nêu theo trình tự, thì không có lỗi trong việc vi phạm, trong việc vượt qua thứ tự, tức là trình tự của những điều đã được nêu.

101. ‘‘උද්දිට්ඨෙ’’ච්චාදි. උද්දිට්ඨවිසයො පඨමං පයුත්තත්ථවිසයො තාදිසො කොචි විසෙසො උද්දෙසානුද්දෙසානං ‘‘ඉදමස්ස පුබ්බකථනං, ඉදමස්ස පච්ඡාකථන’’න්ති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛලක්ඛණසම්බන්ධපරිජානනලක්ඛණො විසෙසො අනුද්දිට්ඨෙසු අත්ථන්තරං නිස්සාය පුන වුත්තෙසු යදි ‘‘භවෙය්‍යා’’ති සෙසො. කමවිලඞ්ඝනෙ උද්දෙසානුද්දෙසානං කමාතික්කමෙ දොසො සත්ථඤ්ඤූනං සුතිකාලෙ අසහනකාරණං නෙවත්ථීති. උද්දිට්ඨා පඨමුච්චාරිතා අත්ථා විසයො ගොචරො අස්සෙති ච, කමස්ස විලඞ්ඝනන්ති ච වාක්‍යං.

101. (Kệ) ‘Uddiṭṭhā’ v.v… Đối tượng là những điều đã được nêu, tức là đối tượng là những ý nghĩa được sử dụng trước tiên, một sự khác biệt nào đó như vậy, một sự khác biệt có đặc tính là nhận biết mối liên hệ, có đặc tính là phụ thuộc lẫn nhau giữa điều được nêu trước và điều được nêu sau, như là ‘đây là lời nói trước của nó, đây là lời nói sau của nó’, nếu (nó xảy ra) trong những điều được nêu sau, được nói lại dựa vào một ý nghĩa khác, (từ) ‘bhaveyyā’ là phần còn lại. Trong việc vi phạm thứ tự, tức là vượt qua thứ tự của điều được nêu trước và điều được nêu sau, không có lỗi, tức là không có nguyên nhân gây khó chịu cho các bậc thông thái khi nghe. Đây là câu (giải thích): ‘Đối tượng, phạm vi của nó là những ý nghĩa được phát biểu trước tiên’, và ‘việc vi phạm thứ tự’.

යථා –

Ví như –

102.

102.

කුසලාකුසලං [Pg.130] අබ්‍යා-කත’මිච්චෙසු පච්ඡිමං;

අබ්‍යාකතං පාකදං න, පාකදං පඨමද්වයං.

Trong thiện, bất thiện, và vô ký, cái cuối cùng; Vô ký không cho quả, hai cái đầu cho quả.

102. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘කුසලෙ’’ච්චාදි. කුසලං කාමාවචරාදිකමෙකවීසතිවිධං, අකුසලඤ්ච ද්වාදසවිධං, අබ්‍යාකතං විපාකක්‍රියාසඞ්ඛාතමිති එතෙසු තීසු පච්ඡිමං අබ්‍යාකතං, පාකං විපාකං දදාතීති පාකදං. නෙති නිපාතපදං. පඨමද්වයං කුසලාකුසලං පාකං දදාතීති පාකදන්ති. එත්ථ අපාකදත්තං අබ්‍යාකතස්සෙව, පාකදත්තං තෙසමෙව ද්වින්නන්ති විසෙසො දට්ඨබ්බො.

102. (Tác giả) nêu ví dụ bằng (câu) ‘Yathā’ với (kệ) ‘kusalaṃ’ v.v… Pháp thiện có hai mươi mốt loại, gồm dục giới v.v…, và pháp bất thiện có mười hai loại, pháp vô ký được gọi là quả và duy tác. Trong ba loại này, cái cuối cùng là vô ký. Cho quả, tức là cho quả dị thục, nên gọi là pākadaṃ. ‘Na’ là một tiểu từ. Hai cái đầu, thiện và bất thiện, cho quả, nên gọi là pākadaṃ. Ở đây, cần phải thấy sự khác biệt là: tính không cho quả chỉ thuộc về pháp vô ký, và tính cho quả chỉ thuộc về hai pháp kia.

102. ‘‘කුසලෙ’’ච්චාදි. කුසලං කාමාවචරාදිඑකවීසතිකුසලඤ්ච අකුසලං ද්වාදසවිධං අකුසලඤ්ච අබ්‍යාකතං විපාකක්‍රියාරූපනිබ්බානවසෙන චතුබ්බිධමබ්‍යාකතඤ්ච ඉච්චෙසු එවමෙතෙසු තීසු පච්ඡිමං උද්දෙසක්කමෙන පච්ඡිමමබ්‍යාකතං පාකදං න විපාකදායකං න හොති, පඨමද්වයං කුසලාකුසලං පාකදං යථාසකං විපාකදායකං හොතීති. ‘‘යථාසඞ්ඛ්‍යමනුදෙසො සමාන’’න්ති වුත්තත්තා උද්දිට්ඨෙහි සමානමනුද්දිට්ඨානමෙව සමසඞ්ඛ්‍යාය ලබ්භමානත්තා සඞ්ඛ්‍යායානතික්කමො හොති. එත්ථ පන කුසලාදිසභාවතො තිවිධත්තෙපි විපාකදානාදානවසෙන දුවිධකුසලාකුසලාදිවිසයභූතවිසෙසස්ස පවත්තියා වත්තිච්ඡාතො පඨමං වත්තබ්බතං විනා කමෙන නිස්සයනං නාම නත්ථීති අපක්කමදොසො න හොතීති.

102. “Kusale” v.v... Pháp thiện là hai mươi mốt tâm thiện cõi Dục v.v..., pháp bất thiện là mười hai loại bất thiện, và pháp vô ký là bốn loại vô ký theo nghĩa quả, duy tác, sắc pháp, và Niết-bàn. Như vậy, trong ba loại này, loại cuối cùng, theo thứ tự trình bày, là pháp vô ký cuối cùng, không phải là pháp cho quả, không cho quả. Hai loại đầu, thiện và bất thiện, là pháp cho quả, cho quả theo năng lực của chúng. Do đã nói rằng: “Sự giải thích theo thứ tự tương ứng với số lượng đã nêu”, nên không có sự vi phạm về số lượng vì những điều chưa được nêu ra được hiểu theo số lượng tương ứng với những điều đã được nêu ra. Tuy nhiên, ở đây, mặc dù có ba loại theo tự tánh là thiện v.v..., nhưng do ý muốn nói về sự phân biệt đặc biệt liên quan đến hai loại thiện và bất thiện theo phương diện cho và không cho quả, nên không có cái gọi là sự nương tựa theo thứ tự mà không có sự trình bày trước, do đó không có lỗi trái thứ tự.

103.

103.

සගුණානා’විකරණෙ, කාරණෙ සති තාදිසෙ;

ඔචිත්‍යහීනතාපත්ති, නත්ථි භූතත්ථසංසිනො.

Khi có lý do tương xứng, việc bộc lộ các đức hạnh của mình đối với người nói lên sự thật thì không có lỗi thiếu sự thích đáng.

103. ‘‘සගුණාන’’මිච්චාදි. [Pg.131] සොතූනං අත්තත්ථනිප්ඵාදනාදිකෙ තාදිසෙ කාරණෙ හෙතුම්හි සති භූතං යථාපවත්තං අත්ථං අත්තනො චරිතලක්ඛණං සංසිනො වදන්තස්ස සස්ස අත්තනො, සානං වා ගුණානං ආවිකරණෙ අධිකාරවසෙන ‘‘පූජනීයතරො ලොකෙ’’ඉච්චාදිකථනෙ ඔචික්‍යහීනතාය ආපත්ති පාපුණනං සම්භවො නත්ථි.

103. “Saguṇānaṃ” v.v... Khi có lý do tương xứng như vậy, tức là nguyên nhân như việc giúp người nghe thành tựu lợi ích cho bản thân, thì đối với người nói lên sự thật đúng như đã diễn ra, tức là đặc tính về hạnh kiểm của mình, việc bộc lộ các đức hạnh của chính mình, hoặc của bản thân, qua việc nói lên những lời như “là người đáng được tôn kính hơn trong đời” v.v... theo thẩm quyền, thì không thể có sự phạm phải lỗi thiếu sự thích đáng.

103. ‘‘සගුණි’’ච්චාදි. තාදිසෙ කාරණෙ සති සොතූනං අත්තත්ථනිප්ඵාදනාදිකෙ තාදිසෙ හෙතුම්හි විජ්ජමානෙ භූතත්ථසංසිනො අත්තනි විජ්ජමානකායාදිසංවරලක්ඛණගුණසඞ්ඛාතමත්ථං ‘‘පූජනීයතරො ලොකෙ අහමෙකො’’ඉච්චාදිනා තාදිසාවසරෙ වදන්තස්ස සගුණානං සස්ස අත්තනො, සානං වා සකානං ගුණානං ආවිකරණෙ පාකටීකරණෙ ඔචිත්‍යහීනතාපත්ති ඔචිත්‍යහීනසඞ්ඛාතදොසස්සාපත්ති නත්ථීති. සසද්දස්ස අත්තඅත්තනියවාචකත්තා සස්ස අත්තනො ගුණා සෙ ච තෙ ගුණා චෙති වා විග්ගහො. භූතොයෙව අත්ථො, තං සංසති වදති සීලෙනාති විග්ගහො.

103. “Saguṇi” v.v... Khi có lý do tương xứng như vậy, tức là khi có nguyên nhân như việc giúp người nghe thành tựu lợi ích cho bản thân, thì đối với người nói lên sự thật hiện có nơi mình, tức là sự việc được gọi là đức hạnh có đặc tính là sự phòng hộ thân v.v..., trong trường hợp tương xứng như vậy bằng những lời như “chỉ một mình ta là người đáng được tôn kính hơn trong đời” v.v..., việc bộc lộ, làm cho rõ ràng các đức hạnh của chính mình, hoặc của bản thân, thì không có sự phạm phải lỗi được gọi là thiếu sự thích đáng. Do từ “sa” có nghĩa là tự thân và sở hữu của tự thân, nên có thể phân tích cú pháp là “sassa attano guṇā” (các đức hạnh của chính mình) hoặc “se ca te guṇā” (chính những đức hạnh ấy). Phân tích cú pháp (của bhūtatthasaṃsino) là: “Bhūtoyeva attho, taṃ saṃsati vadati sīlenāti” (Sự thật chính là sự việc; người có thói quen nói lên, tuyên bố điều đó).

104.

104.

ඔචිත්‍යං නාම විඤ්ඤෙය්‍යං, ලොකෙ විඛ්‍යාතමාදරා;

තත්ථො’පදෙසපභවා, සුජනා කවිපුඞ්ගවා.

Sự thích đáng, nổi tiếng trong đời, cần được hiểu biết với lòng tôn trọng. Về điều ấy, những người hiền thiện, những thi sĩ lỗi lạc là nguồn gốc của sự chỉ dạy.

104. ‘‘ඔචිත්‍ය’’මිච්චාදි. ලොකෙ සත්තලොකෙ විඛ්‍යාතං පසිද්ධං ආබාලජනං යථාසකමනුරූපං විජානනතො ඔචිත්‍යං උචිතභාවො නාමෙති පසිද්ධියං ආදරා ආදරෙන උස්සාහෙන තතො පරමාදරණීයස්සාභාවතො, න හි අනුචිතං කිඤ්චි කෙනාප්‍යාදරණීයං සබ්බථා අනස්සාදනීයත්තා, විඤ්ඤෙය්‍යං ‘‘සොතූන’’න්ති සෙසො. තත්ථ තස්මිං ඔචිත්‍යෙ උපදෙසස්ස පඨමුච්චාරණස්ස උග්ගණ්හාපනවසෙන පවත්තස්ස පභවා උප්පත්තිට්ඨානභූතා සුජනා සුට්ඨුජනා කවිපුඞ්ගවා උත්තමා, කවිසෙට්ඨාති වුත්තං හොති.

104. “Ocityaṃ” v.v... Trong thế gian, tức là trong thế giới chúng sanh, điều nổi tiếng, được biết đến rộng rãi, do được mọi người cho đến kẻ ngu biết đến như là điều tương xứng với mỗi người, nên được gọi là sự thích đáng, tức là trạng thái thích hợp. (Cần được hiểu biết) với lòng tôn trọng, tức là với sự kính trọng, với sự nhiệt thành, vì không có gì đáng được tôn trọng hơn thế nữa; thật vậy, không có điều gì không thích đáng lại được bất cứ ai tôn trọng, vì nó hoàn toàn không thể thưởng thức được. (Cần được) hiểu biết (bởi “những người nghe” là phần được hiểu ngầm). Về điều ấy, tức là về sự thích đáng ấy, những người hiền thiện, tức là những người tốt lành, những thi sĩ lỗi lạc, tức là những bậc tối thượng, những thi sĩ xuất sắc, là nguồn gốc, là nơi phát sinh của sự chỉ dạy, tức là của lời phát biểu đầu tiên được tiến hành theo cách thức làm cho người khác học hỏi.

104. ‘‘ඔචිත්‍යෙ’’ච්චාදි. [Pg.132] ලොකෙ සත්තලොකෙ විඛ්‍යාතං ආබාලපසිද්ධං ඔචිත්‍යං නාම ආදරා ගාරවෙන විඤ්ඤෙය්‍යං විඤ්ඤූහි ඤාතබ්බං හොති, තත්ථ ඔචිත්‍යවිසයෙ උපදෙසපභවා පඨමුච්චාරණස්ස උප්පත්තිට්ඨානභූතා සුජනා සාධුජනභූතා කවිපුඞ්ගවා උත්තමකවයො භවන්තීති, පසිද්ධඔචිත්‍යපදෙන යුත්තත්තා එත්ථ නාමසද්දො පසිද්ධියං. උපදෙසස්ස පභවාති ච, පුමානො ච තෙ ගාවො චෙති ච, කවීනං පුඞ්ගවාති ච වාක්‍යං.

104. “Ocitye” v.v... Trong thế gian, tức là trong thế giới chúng sanh, điều được gọi là sự thích đáng, nổi tiếng cho đến kẻ ngu, cần được hiểu biết với lòng tôn trọng, tức là cần được các bậc hiền trí biết đến với sự kính trọng. Về điều ấy, tức là trong lĩnh vực của sự thích đáng, những người hiền thiện, tức là những bậc thiện nhân, những thi sĩ lỗi lạc, tức là những thi sĩ tối thượng, là nguồn gốc của sự chỉ dạy, là nơi phát sinh của lời phát biểu đầu tiên. Ở đây, từ “nāma” có nghĩa là “nổi tiếng” vì nó được kết hợp với từ “ocitya” vốn đã nổi tiếng. Các cú pháp là: “Upadesassa pabhavā” (nguồn gốc của sự chỉ dạy), “pumāno ca te gāvo” (những con bò đực ấy), và “kavīnaṃ puṅgavā” (bậc lỗi lạc trong các thi sĩ).

105.

105.

විඤ්ඤාතොචිත්‍යවිභවො-චිත්‍යහීනං පරිහරෙ;

තතො’චිත්‍යස්ස සම්පොසෙ,රසපොසො සියා කතෙ.

Người đã thấu hiểu sự phong phú của tính thích đáng, hãy tránh xa điều thiếu thích đáng. Do đó, khi sự thích đáng được vun bồi, sự nuôi dưỡng hương vị (văn chương) sẽ được thành tựu.

105. ‘‘විඤ්ඤාත’’මිච්චාදි. විඤ්ඤාතො අවබුද්ධො යථාවුත්තකවිවරපසාදා ඔචිත්‍යමෙව විභවො සම්පත්ති යෙන සො ඔචිත්‍යහීනං නාම දූසනං පරිහරෙ පරිවජ්ජෙය්‍ය. තතො තස්මා පරිහාරතො හෙතුතො ඔචිත්‍යස්ස සම්පොසෙ සුට්ඨු වඩ්ඪිභාවෙ වඩ්ඪනෙ කතෙ රසස්ස අස්සාදිතබ්බතාසඞ්ඛාතස්ස මාධුරියස්ස සම්පොසො සියා භවෙය්‍ය.

105. “Viññāta” v.v... Người đã thấu hiểu, đã giác ngộ rằng sự thích đáng chính là sự phong phú, là tài sản, nhờ vào sự ưu ái của lời giải thích đã được nói ở trên, người ấy nên tránh xa, nên từ bỏ lỗi lầm được gọi là thiếu sự thích đáng. Do đó, từ nguyên nhân là sự tránh xa ấy, khi sự vun bồi, tức là sự tăng trưởng tốt đẹp, sự phát triển của sự thích đáng được thực hiện, thì sự nuôi dưỡng hương vị, tức là sự ngọt ngào được gọi là cái có thể thưởng thức, sẽ được thành tựu.

105. ‘‘විඤ්ඤාතෙ’’ච්චාදි. විඤ්ඤාතොචිත්‍යවිභවො තාදිසකවීනමනුග්ගහෙන විඤ්ඤාතඔචිත්‍යසඞ්ඛාතසම්පත්තිසමන්නාගතො කවි ඔචිත්‍යහීනං නාම දූසනං පරිහරෙ නිරාකරෙය්‍ය, තතො දොසපරිහාරතො ඔචිත්‍යස්ස සම්පොසෙ උපබ්‍රූහනෙ කතෙ සති රසපොසො මාධුරියසඞ්ඛතස්ස අස්සාදෙතබ්බස්ස පූරණං සියා භවෙය්‍යාති. ඔචිත්‍යමෙව විභවොති ච, විඤ්ඤාතො ඔචිත්‍යවිභවො යෙනෙති ච, රසස්ස පොසො පුට්ඨභාවො පොසෙතබ්බභාවොති ච වාක්‍යං.

105. “Viññāte” v.v... “Viññātocityavibhavo” là người thi sĩ, nhờ sự ưu ái của các thi sĩ như vậy, đã thành tựu được tài sản được gọi là sự thấu hiểu về tính thích đáng, người ấy nên tránh xa, nên loại bỏ lỗi lầm được gọi là thiếu sự thích đáng. Do đó, từ việc tránh xa lỗi lầm ấy, khi sự vun bồi, sự làm cho tăng trưởng của tính thích đáng được thực hiện, thì sự nuôi dưỡng hương vị, tức là sự làm cho đầy đủ cái có thể thưởng thức được gọi là sự ngọt ngào, sẽ được thành tựu. Các cú pháp là: “Ocityameva vibhavo” (sự thích đáng chính là sự phong phú), “viññāto ocityavibhavo yena” (người đã thấu hiểu sự phong phú của tính thích đáng), “rasassa poso” (sự nuôi dưỡng hương vị), “puṭṭhabhāvo” (trạng thái được nuôi dưỡng), “posetabbabhāvoti” (trạng thái có thể được nuôi dưỡng).

යථා –

Ví như –

106.

106.

යො [Pg.133] මාරසෙනමාසන්න-මාසන්නවිජයුස්සවො;

තිණායපි න මඤ්ඤිත්ථ, සො වො දෙතු ජයං ජිනො.

Vị nào, với lễ hội chiến thắng đã cận kề, đã không xem đạo quân Ma đang đến gần dù chỉ bằng cọng cỏ, mong rằng bậc Chiến Thắng ấy hãy ban chiến thắng cho các vị.

106. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘යො’’ඉච්චාදි. විජයො පරාභිභවො ආසන්නො විජයො එව උස්සවො අබ්භුදයො නිප්පටිපක්ඛා පවත්ති යස්ස එදිසො යො ආසන්නං අත්තනො සමීපමුපගතං මාරසෙනං තිණායපි න මඤ්ඤිත්ථ තිණම්පි න මඤ්ඤිත්ථ, තිණතොපි හීනං මඤ්ඤිත්ථ, සො ජිනො මාරජි වො තුම්හාකං ජයං දෙතූති විදධාතු. එත්ථ ජයාසීසනා ‘‘ජිනො’’ති අච්චන්තමුචිතං, යො අජිනි පඤ්චමාරෙති ජිනො පරාභිභවෙකරසො, තස්ස පරෙසං විජයප්පදානෙ සාමත්ථියෙකයොගො සියාති. ‘‘මාරසෙනමාසන්නං තිණායපි න මඤ්ඤිත්ථා’’ති ඉදං පනෙත්ථ අතිසමුචිතං යතො සමීපමුපගතම්පි තාදිසං මාරසෙනං තිණතොපි හීනං මඤ්ඤි, තෙනස්ස පරෙසං විජයප්පදානෙකරසතා විසෙසතො යුත්තාති.

106. (Tác giả) đưa ra ví dụ bằng câu “Yathā” và câu kệ “yo” v.v... “Vijayo” là sự chiến thắng, sự chế ngự kẻ khác. “Āsanno vijayo eva ussavo” là người có lễ hội, có sự hưng thịnh, có sự diễn tiến không đối thủ chính là sự chiến thắng đã cận kề. Vị nào như vậy, đã không xem đạo quân Ma “āsannaṃ” tức là đã đến gần mình, dù chỉ bằng cọng cỏ, tức là đã không xem là cọng cỏ, đã xem là thấp kém hơn cả cọng cỏ. “So jino” tức là bậc Chiến Thắng ấy, người chiến thắng Ma vương, “detu” tức là hãy ban cho, “vo” tức là cho các vị, “jayaṃ” tức là sự chiến thắng. Ở đây, trong lời cầu chúc chiến thắng, từ “Jino” (bậc Chiến Thắng) là vô cùng thích đáng. Vị nào đã chiến thắng năm loại Ma, vị ấy là Jina, người có bản chất duy nhất là chế ngự. Đối với vị ấy, có một sự kết hợp duy nhất về năng lực trong việc ban chiến thắng cho người khác. Câu “đã không xem đạo quân Ma đang đến gần dù chỉ bằng cọng cỏ” ở đây là rất thích đáng, bởi vì ngài đã xem đạo quân Ma như vậy, dù đã đến gần, là thấp kém hơn cả cọng cỏ. Do đó, bản chất duy nhất của ngài trong việc ban chiến thắng cho người khác là đặc biệt phù hợp.

106. ඉහ සත්ථෙ සබ්බත්ථ සඞ්ඛෙපක්කමමිච්ඡන්තොපි ආචරියො ඔචිත්‍යං නාම ආදරෙන සග්ගරූහි උග්ගණ්හිත්වා පයුජ්ජිතබ්බමිච්චෙවං විත්ථාරෙන සිස්සෙ අනුසාසිත්වා ඉදානි ඔචිත්‍යහීනපරිහරණත්ථං ‘‘යො මාරසෙනමාසන්නෙ’’ච්චාදිනා ලක්ඛියමුදාහරති. ආසන්නවිජයුස්සවො අදූරසත්තුවිජයසඞ්ඛාතඋස්සවො, අථ වා අච්චාසන්නපටිපක්ඛවිරහප්පවත්තිසඞ්ඛාතඅභිවුද්ධියා සමන්නාගතො යො ජිනො ආසන්නං අනෙකප්පකාරභිංසනකරූපෙන අත්තනො සමීපමාගතං මාරසෙනං මාරබලං තිණායපි තිණලවං කත්වාපි න මඤ්ඤිත්ථ සල්ලක්ඛණං නාකාසි, සො ජිනො සො ජිතපඤ්චමාරො වො තුම්හාකං ජයං දෙතූති. එත්ථ යො පඤ්චමාරෙ ජිතත්තා ජිනො නාම හොති, සො පරාභිභවනෙ අසහායකිච්චත්තා පරෙසං ජයදානෙ සාමත්ථියයුත්තොති ‘‘ජයං දෙතූ’’ති කතං ජයාසීසනමතිඋචිතං [Pg.134] හොති, ජයදානෙ සාමත්ථියස්සෙව පොසකත්තා. ‘‘මාරසෙනමාසන්නං තිණායපි න මඤ්ඤිත්ථා’’ති ඉදං වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. එවං අච්චන්තඋචිතපයොගෙන ඔචිත්‍යහීනදොසො නිරාකතොති. විජයො එව උස්සවො, ආසන්නො විජයුස්සවො යස්සෙති විග්ගහො.

106. Ở đây, trong luận này, vị đạo sư dầu ở khắp nơi mong muốn phương pháp vắn tắt, sau khi đã giảng dạy các học trò một cách chi tiết rằng: ‘Cái gọi là sự thích đáng (ocitya) cần phải được những người tốt học hỏi với sự tôn trọng và cần phải được áp dụng’, bây giờ, nhằm mục đích tránh sự thiếu thích đáng, ngài nêu lên ví dụ điển hình bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘yo mārasenamāsanne’. (Câu kệ có nghĩa là:) ‘Vị chiến thắng có lễ hội chiến thắng gần kề’, (tức là) có lễ hội được gọi là sự chiến thắng kẻ thù không xa; hoặc là, vị chiến thắng nào được phú cho sự thịnh vượng được gọi là sự diễn ra việc không có đối thủ ở rất gần, đã không xem đạo quân của Māra đang đến gần, đến gần mình với hình tướng gây kinh hãi nhiều loại, dù chỉ như một cọng cỏ, đã không để ý đến, vị chiến thắng ấy, vị đã chiến thắng năm loại Māra ấy, mong rằng sẽ ban chiến thắng cho các vị’. Ở đây, vị nào được gọi là Jina (Đấng Chiến Thắng) do đã chiến thắng năm loại Māra, vị ấy có khả năng ban chiến thắng cho người khác vì trong việc chinh phục người khác, phận sự của ngài không cần người trợ giúp. Do đó, lời chúc phúc chiến thắng được thực hiện là ‘mong ngài ban chiến thắng’ là rất thích đáng, vì nó nuôi dưỡng chính khả năng ban chiến thắng. Về câu ‘đã không xem đạo quân của Māra đang đến gần dù chỉ như một cọng cỏ’, điều này không cần phải nói thêm. Như vậy, bằng cách sử dụng vô cùng thích đáng, lỗi thiếu sự thích đáng đã được loại bỏ. Phân tích cú pháp (viggaha) là: ‘Chiến thắng chính là lễ hội, người có lễ hội chiến thắng gần kề’.

107.

107.

ආරද්ධකත්තුකම්මාදි-කමාතික්කමලඞ්ඝනෙ;

භග්ගරීතිවිරොධො’යං, ගතිං න ක්වාපි වින්දති.

Khi vi phạm sự vượt qua thứ tự của chủ từ, đối từ, v.v... đã được bắt đầu; sự đối nghịch này của văn phong bị phá vỡ (bhaggarīti) không tìm thấy chỗ đứng ở bất cứ đâu.

107. ‘‘ආරද්ධ’’ඉච්චාදි. කත්තා ච කම්මඤ්ච තානි ආදීනි යෙසං කරණාදීනං ආරද්ධානි වත්තුං පට්ඨපිතානි කත්තුකම්මාදීනි තෙසං කමො තස්ස අතික්කමො පරිච්චාගො තස්ස ලඞ්ඝනෙ සති, වත්තුමාරද්ධකත්තුකම්මාදිකමානතික්කමෙති වුත්තං හොති. අයං යථාවුත්තො භග්ගරීතිවිරොධො ක්වාපි කත්ථචිපි ඨානෙ ගතිං න වින්දති පතිට්ඨං න ලභතෙ.

107. (Câu kệ bắt đầu bằng) ‘Āraddha’ v.v... Chủ từ và đối từ, chúng là khởi đầu của các (cách) như công cụ cách, v.v...; các chủ từ, đối từ, v.v... đã được bắt đầu, đã được thiết lập để nói; khi có sự vi phạm việc vượt qua, tức là từ bỏ, thứ tự của chúng, thì được nói là ‘vi phạm thứ tự của chủ từ, đối từ, v.v... đã được bắt đầu nói’. Sự đối nghịch này của văn phong bị phá vỡ như đã nói, không tìm thấy chỗ đứng, không có được sự vững chắc, ở bất cứ nơi nào.

107. ‘‘ආරද්ධි’’ච්චාදි. ආරද්ධකත්තුකම්මාදිකමාතික්කමලඞ්ඝනෙ වත්තුමාරද්ධකත්තුකම්මාදීනං කමපරිච්චාගස්සාතික්කමෙ අයං යථාවුත්තභග්ගරීතිවිරොධො ක්වාපි කත්ථචිපි ඨානෙ ගතිං පතිට්ඨං න වින්දති න ලභතෙති. ආරද්ධානි ච තානි කත්තුකම්මාදීනි යෙසං කරණාදීනං තෙසං කමස්ස අතික්කමො තස්ස ලඞ්ඝනන්ති විග්ගහො.

107. (Câu kệ bắt đầu bằng) ‘Āraddhi’ v.v... ‘Āraddhakattukammādikamātikkamalaṅghane’ (có nghĩa là) khi vi phạm sự từ bỏ thứ tự của các chủ từ, đối từ, v.v... đã được bắt đầu nói, sự đối nghịch này của văn phong bị phá vỡ như đã nói, không tìm thấy chỗ đứng, không có được sự vững chắc, ở bất cứ nơi nào. Phân tích cú pháp (viggaha) là: ‘Và các chủ từ, đối từ, v.v... ấy, mà công cụ cách, v.v... là khởi đầu, đã được bắt đầu; sự vượt qua thứ tự của chúng, sự vi phạm điều đó’.

යථා –

Ví dụ –

108.

108.

සුජනඤ්ඤාන’මිත්ථීනං, විස්සාසො නො’පපජ්ජතෙ;

විසස්ස සිඞ්ගිනො රොග-නදීරාජකුලස්ස ච.

Sự tin tưởng đối với người tốt và kẻ khác (tức người xấu), đối với phụ nữ, đối với chất độc, đối với loài có sừng, và đối với bệnh tật, sông ngòi, và hoàng tộc, là không phù hợp.

109.

109.

භෙසජ්ජෙ විහිතෙ සුද්ධ-බුද්ධාදිරතනත්තයෙ;

පසාද’මාචරෙ නිච්චං, සජ්ජනෙ සගුණෙපි ච.

Người ta nên luôn luôn thực hành sự tịnh tín đối với thuốc men đã được kê đơn, đối với Tam Bảo trong sạch bắt đầu bằng Đức Phật, đối với người thiện, và cả đối với người có đức hạnh.

108-109. එත්ථ ච ‘‘සුජන’’මිච්චාදිකෙ ‘‘භෙසජ්ජෙ’’ඉච්චාදිකෙ ච ගාථාද්වයෙ ඡට්ඨියා, සත්තමියා ච අපරිච්චාගෙන නාත්ථරීතියා භඞ්ගො, චකාරස්සෙකස්ස කතත්තා න සද්දරීතියා [Pg.135] භඞ්ගො. බහූනමත්ථානඤ්හි සමුච්චයත්ථං වාක්‍යෙ එකො වා චකාරො කාතබ්බො පටිපදං වා.

108-109. Và ở đây, trong hai câu kệ, câu bắt đầu bằng ‘sujana’ và câu bắt đầu bằng ‘bhesajje’, do không từ bỏ sở hữu cách và vị trí cách (tương ứng), nên không có sự phá vỡ văn phong về ý nghĩa (attharīti); do chỉ có một từ ‘ca’ được tạo ra, nên không có sự phá vỡ văn phong về từ ngữ (saddarīti). Thật vậy, với mục đích kết hợp nhiều ý nghĩa, hoặc là một từ ‘ca’ nên được đặt trong câu, hoặc là mỗi từ một (từ ‘ca’).

108. ‘‘සුජනෙ’’ච්චාදි. සුජනඤ්ඤානං සජ්ජනෙහි අඤ්ඤෙසං දුජ්ජනානඤ්ච ඉත්ථීනඤ්ච විසස්ස ජීවිතහරණසමත්ථස්ස සිඞ්ගිනො විසාණවතො ච රොගනදීරාජකුලස්ස ච විස්සාසො සංසග්ගො න උපපජ්ජතෙ කිඤ්චිකාලෙ විරුජ්ඣනතො න යුජ්ජතෙති. එත්ථ ආරද්ධස්ස ඡට්ඨුන්තක්කමස්ස සබ්බත්ථ අපරිච්චාගතො අත්ථරීතිභඞ්ගො ච, යුත්තට්ඨානෙ එකස්සෙව චකාරස්ස යුත්තත්තා සද්දරීතිභඞ්ගො ච නත්ථි. චසද්දස්ස අනෙකත්ථසමුච්චයත්තා ‘‘සුජනඤ්ඤානඤ්චා’’තිආදිම්හි වා, ඉහ වුත්තනියාමෙන අවසානෙ වා, සබ්බත්ථ වා යොජනමරහති.

108. (Câu kệ bắt đầu bằng) ‘Sujane’ v.v... ‘Sujanaññānaṃ’ (có nghĩa là) của những người tốt và của những người khác tức là những kẻ xấu, và của phụ nữ, và của chất độc có khả năng cướp đi mạng sống, và của loài có sừng tức là có sừng, và của bệnh tật, sông ngòi, và hoàng tộc, sự tin tưởng, sự giao du là không phù hợp, không thích hợp vì vào một lúc nào đó chúng trở nên thù địch. Ở đây, do không từ bỏ ở bất cứ đâu thứ tự của sở hữu cách đã được bắt đầu, nên không có sự phá vỡ văn phong về ý nghĩa; và do chỉ một từ ‘ca’ được đặt ở nơi thích hợp là đúng đắn, nên không có sự phá vỡ văn phong về từ ngữ. Vì từ ‘ca’ có nghĩa là kết hợp nhiều ý nghĩa, nên nó có thể được áp dụng hoặc ở đầu câu như ‘sujanaññānañcā’, hoặc ở cuối câu theo quy tắc đã nêu ở đây, hoặc ở khắp mọi nơi.

109. ‘‘භෙසජ්ජෙ’’ච්චාදිගාථායම්පි එසෙව නයො සත්තමීමත්තමෙව විසෙසො. විහිතෙ පථ්‍යෙ භෙසජ්ජෙ ඔසධෙ ච සුද්ධබුද්ධාදිරතනත්තයෙ ච සජ්ජනෙ සාධුජනෙ ච අපි පුනපි සගුණෙ විජ්ජමානගුණෙ ච පසාදං අත්තනො චිත්තපසාදං නිච්චං සතතං ආචරෙ සප්පුරිසො කරෙය්‍ය සෙවෙය්‍යාති.

109. Trong câu kệ bắt đầu bằng ‘Bhesajje’ cũng theo phương pháp tương tự, sự khác biệt chỉ là vị trí cách. (Nghĩa là:) đối với thuốc men đã được kê đơn, phù hợp, tức là dược phẩm; và đối với Tam Bảo trong sạch bắt đầu bằng Đức Phật; và đối với người thiện, tức là người đức hạnh; và lại nữa, đối với người có đức hạnh, tức là người sở hữu đức hạnh; một người tốt nên luôn luôn, thường xuyên thực hành sự tịnh tín, tức là sự trong sáng của tâm mình, nên làm, nên tu tập.

සසංසයස්ස යථා –

Ví dụ về (lỗi) mơ hồ –

110.

110.

මුනින්දචන්දිමාලොක-රසලොලවිලොචනො;

ජනො’වක්කන්තපන්ථො’ව,රංසිදස්සනපීණිතො.

Người có đôi mắt khao khát hương vị của ánh sáng từ mặt trăng là Đức Thế Tôn, giống như người đã bước vào con đường, được vui thích bởi việc nhìn thấy những tia sáng.

110. ‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. එත්ථ රංසිසද්දො සසංසයං පරිහරති.

110. (Câu kệ bắt đầu bằng) ‘Muninde’ v.v... Ở đây, từ ‘raṃsi’ (tia sáng) mang đến sự mơ hồ.

110. සසංසයපරිහාරලක්ඛියභූතා ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදිගාථා අනන්තරපරිච්ඡෙදෙ වුත්තත්ථාව. රංසිසද්දොයෙව හි විසෙසො, එත්ථ රංසිසද්දෙන සුණන්තානං උප්පජ්ජමානසංසයෙන සසංසයභූතං බන්ධදොසමොහතීති.

110. Câu kệ bắt đầu bằng ‘munindi’, đã trở thành ví dụ điển hình cho việc tránh sự mơ hồ, có ý nghĩa đã được giải thích trong chương ngay trước. Thật vậy, chỉ có từ ‘raṃsi’ là điểm khác biệt. Ở đây, bằng từ ‘raṃsi’, thông qua sự nghi ngờ phát sinh nơi người nghe, nó loại bỏ lỗi trong văn pháp đã trở nên mơ hồ.

111.

111.

සංසයායෙව [Pg.136] යං කිඤ්චි, යදි කීළාදිහෙතුනා;

පයුජ්ජතෙ න දොසො’ව, සසංසයසමප්පිතො.

Bất cứ điều gì, nếu được sử dụng vì lý do vui đùa, v.v..., chỉ nhằm mục đích gây mơ hồ, thì đó không phải là lỗi, dù có mang sự mơ hồ.

111. ‘‘සංසයෙ’’ච්චාදි. කීළාදීති ආදිසද්දෙන ආකිණ්ණසම්මන්තනාදිං සඞ්ගණ්හාති, කීළාදිහෙතුනා යං කිඤ්චි සංසයායෙව යදි පයුජ්ජතෙති සම්බන්ධො.

111. (Câu kệ bắt đầu bằng) ‘Saṃsaye’ v.v... Trong ‘kīḷādi’ (vui đùa, v.v...), từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm cả việc trò chuyện trong đám đông, v.v... Mối liên hệ là: ‘nếu bất cứ điều gì được sử dụng vì lý do vui đùa, v.v..., chỉ nhằm mục đích gây mơ hồ’.

111. ‘‘සංසයායෙවෙ’’ච්චාදි. කීළාදිහෙතුනා කීළාසම්බාධසම්මන්තනාදිකාරණෙන යං කිඤ්චි සංසයුප්පාදනසමත්ථං යං කිඤ්චි පදං සංසයාය එව සොතූනං උප්පජ්ජමානසංසයත්ථමෙව යදි පයුජ්ජතෙ තස්මිං බන්ධනෙ වත්තාරෙහි පයුජ්ජතෙ චෙ, සසංසයසමප්පිතො සසංසයදොසසහිතො බන්ධො න දොසොව අදුට්ඨොවාති. සසංසයෙන සමප්පිතොති විග්ගහො.

111. (Câu kệ bắt đầu bằng) ‘Saṃsayāyeva’ v.v... Vì lý do vui đùa, v.v..., tức là vì nguyên nhân vui đùa, trò chuyện trong đám đông, v.v..., nếu bất kỳ từ nào có khả năng tạo ra sự mơ hồ, được sử dụng, được các diễn giả sử dụng trong tác phẩm đó, chỉ nhằm mục đích gây mơ hồ, tức là chỉ nhằm mục đích tạo ra sự nghi ngờ nơi người nghe, thì tác phẩm được phú cho sự mơ hồ, tức là đi kèm với lỗi mơ hồ, không phải là lỗi, tức là không có lỗi. Phân tích cú pháp (viggaha) là: ‘được phú cho sự mơ hồ’.

යථා –

Ví dụ –

112.

112.

යාතෙ දුතියංනිලයං, ගුරුම්හි සකගෙහතො;

පාපුණෙය්‍යාම නියතං, සුඛ’මජ්ඣයනාදිනා.

Khi vị thầy đã đi đến ngôi nhà thứ hai từ nhà của mình, chúng ta chắc chắn sẽ đạt được hạnh phúc nhờ việc học tập, v.v...

112. ‘‘යාතෙ’’ච්චාදි. ගුරුම්හි අජ්ඣාපකෙ සකගෙහතො අත්තනො මූලනිලයතො දුතියං නිලයං දුතියං ඝරං යාතෙ සති නියතමෙකන්තමජ්ඣයනාදිනා සුඛං පාපුණෙය්‍යාමාති අයමනිච්ඡිතත්ථො. ගුරුම්හි සුරාචරියෙ සකගෙහතො අත්තනො ජාතරාසිතො දුතියං නිලයං දුතියං රාසිං යාතෙ සති නියතමජ්ඣයනාදිනා සුඛං පාපුණෙය්‍යාමාති අයමෙත්ථ ඉච්ඡිතත්ථො.

112. “Yāte” v.v... Khi bậc thầy, vị giảng sư, từ nhà của mình, từ nơi ở gốc của mình, đã đi đến nơi ở thứ hai, ngôi nhà thứ hai, (thì có ý là) “chúng ta có thể đạt được sự an lạc nhờ việc học tập chuyên nhất v.v...” -- đây là ý nghĩa không được mong muốn. Khi bậc thầy, vị thầy của chư thiên (tức sao Mộc), từ nhà của mình, từ cung sanh của mình, đã đi đến nơi ở thứ hai, cung (hoàng đạo) thứ hai, (thì có ý là) “chúng ta có thể đạt được sự an lạc nhờ việc học tập chắc chắn v.v...” -- đây là ý nghĩa được mong muốn ở đây.

112. ‘‘යාතෙ’’ච්චාදි. ගුරුම්හි ආචරියෙ සකගෙහතො අත්තනො වාසාගාරතො දුතියං නිලයං දුතියං ඝරංයාතෙ සති, අයමනිච්ඡිතත්ථො. ගුරුම්හි සුරාචරියෙ සකගෙහතො අත්තනො ජාතරාසිතො දුතියං නිලයං දුතියං [Pg.137] රාසිං යාතෙ ගතෙ සති අනුකූලත්තා නියතමෙකන්තෙන අජ්ඣයනාදිනා උග්ගහණාදිනා සුඛං මානසිකසුඛං, නො චෙ සුඛකාරණං ගන්ථපරිසමත්තිං පාපුණෙය්‍යාමාති. උභයපක්ඛස්සාපි අපරත්ථෙ අත්ථො සාධාරණො හොති. එත්ථ අජ්ඣයනසද්දසන්නිධානෙන පයුත්තගුරුසද්දස්ස ආචරියත්ථවාචකත්තෙපි ඉච්ඡිතත්ථගොපනත්ථං පයුත්තත්තා අදුට්ඨොති.

112. “Yāte” v.v... Khi bậc thầy, từ nhà của mình, từ nơi cư trú của mình, đã đi đến nơi ở thứ hai, ngôi nhà thứ hai, đây là ý nghĩa không được mong muốn. Khi bậc thầy của chư thiên, từ nhà của mình, từ cung sanh của mình, đã đi đến nơi ở thứ hai, cung (hoàng đạo) thứ hai, do sự thuận lợi, (thì có ý là) “chúng ta có thể đạt được sự an lạc, sự an lạc về tinh thần, hoặc nếu không thì là nguyên nhân của sự an lạc, tức sự hoàn tất bộ sách, nhờ việc học tập, tiếp thu v.v... một cách chắc chắn và chuyên nhất”. Đối với cả hai trường hợp, ý nghĩa trong khía cạnh khác là chung. Ở đây, mặc dù từ “guru” được sử dụng trong bối cảnh của từ “ajjhayana” (học tập) có nghĩa là “vị thầy”, nhưng vì nó được dùng để che giấu ý nghĩa mong muốn nên không bị xem là có lỗi.

113.

113.

සුභගා භගිනී සා’යං, එතස්සි’ච්චෙවමාදිකං;

න ‘‘ගාම්ම’’මිති නිද්දිට්ඨං, කවීහි සකලෙහිපි.

“Người chị/em gái này của anh ấy thật xinh đẹp”, và những câu tương tự như vậy; đã không được chỉ ra là “thô tục” bởi tất cả các nhà thơ.

113. ‘‘සුභගා’’ඉච්චාදි. ඉච්චෙවමාදිකං භගිනීඉච්චෙවමාදිකං.

113. “Subhagā” v.v... (Câu) bắt đầu này (là) “bhaginī” v.v...

113. ‘‘සුභගෙ’’ච්චාදි. එතස්ස පුරිසස්ස සා අයං භගිනී සුභගා සුන්දරාති ඉච්චෙවමාදිකං සකලෙහි කවීහි අපි න ගාම්මමිති ගාම්මදොසෙන න දුට්ඨමිති නිද්දිට්ඨන්ති. සුභං සුන්දරභාවං ගතාති ‘‘සුභගා’’ති අග්ගහෙත්වා බහුබ්බීහිසමාසෙ කතෙ ලබ්භමානත්ථස්ස අසබ්භභාවෙපි කවීනං චිත්තඛෙදං න ජනෙතීති අධිප්පායො. ඉති එවං අයං පකාරො ආදි අස්ස ඊදිසස්ස වාක්‍යස්සාති වාක්‍යං.

113. “Subhage” v.v... (Câu) “Người chị/em gái này của người đàn ông này thật xinh đẹp, thật đáng yêu” v.v... đã được tất cả các nhà thơ chỉ ra là không “thô tục”, tức là không bị lỗi thô tục. Không nên hiểu “subhagā” (là hợp từ tappurisa) theo nghĩa “người đã đạt đến vẻ đẹp, trạng thái đáng yêu”, mà khi được tạo thành hợp từ bahubbīhi, mặc dù ý nghĩa thu được có thể có tính chất không đứng đắn, nhưng chủ ý là nó không gây ra sự phiền muộn trong tâm trí của các nhà thơ. Như vậy, “vākyaṃ” (câu) là một câu văn mà loại này là phần bắt đầu.

114.

114.

දුට්ඨාලඞ්කාරවිගමෙ, සොභනාලඞ්කතික්කමො;

අලඞ්කාරපරිච්ඡෙදෙ, ආවිභාවං ගමිස්සති.

Khi các tu từ pháp bị lỗi được loại bỏ, thì sự vận hành của các tu từ pháp tốt đẹp sẽ trở nên hiển hiện trong chương về Tu Từ Pháp.

114. ‘‘දුට්ඨ’’ඉච්චාදි. දුට්ඨාලඞ්කාරස්ස දොසදූසිතස්ස අලඞ්කාරස්ස විගමෙ අපගමෙ සති.

114. “Duṭṭha” v.v... Khi có sự loại bỏ, sự rời đi của một tu từ pháp bị lỗi, một tu từ pháp bị hư hỏng bởi một lỗi lầm.

114. ‘‘දුට්ඨි’’ච්චාදි. දුට්ඨාලඞ්කාරවිගමෙ දොසදුට්ඨස්ස අලඞ්කාරස්ස අපගමෙ සති සොභනාලඞ්කතික්කමො පසත්ථානමලඞ්කාරානං පවත්තිආකාරො අලඞ්කාරපරිච්ඡෙදෙ අලඞ්කාරපකාසකත්තා තන්නාමකෙ පරිච්ඡෙදෙ ආවිභාවං පකාසත්තං ගමිස්සති පාපුණිස්සතීති. පරිච්ඡිජ්ජතීති පරිච්ඡෙදො. අලඞ්කාරපකාසකත්තා තදත්ථෙන අලඞ්කාරො ච සො පරිච්ඡෙදො චෙති විග්ගහො.

114. “Duṭṭhi” v.v... Khi có sự loại bỏ tu từ pháp bị lỗi, tức tu từ pháp bị hư hỏng bởi lỗi lầm, thì “sự vận hành của các tu từ pháp tốt đẹp”, tức là cách thức diễn tiến của các tu từ pháp đáng tán thán, sẽ “trở nên hiển hiện”, tức là sẽ đạt đến sự rõ ràng, trong “chương về Tu Từ Pháp”, tức là trong chương có tên như vậy vì nó làm sáng tỏ các tu từ pháp. “Paricchedo” (chương) là cái được phân chia. Vì nó làm sáng tỏ các tu từ pháp, nên sự phân tích (viggaho) là: “nó là tu từ pháp (theo nghĩa đó) và nó là một chương”.

115.

115.

දොසෙ [Pg.138] පරීහරිතුමෙස වරො’පදෙසො,සත්ථන්තරානුසරණෙන කතො මයෙවං;

විඤ්ඤායි’මං ගුරුවරාන’ධිකප්පසාදා,දොසෙ පරං පරිහරෙය්‍ය යසොභිලාසී.

Lời chỉ dạy cao quý này để tránh các lỗi lầm, đã được ta soạn ra như vậy bằng cách tham khảo các luận điển khác; người mong cầu danh tiếng, sau khi hiểu rõ điều này nhờ ân đức lớn lao của các bậc thầy tôn quý, nên hoàn toàn tránh xa các lỗi lầm.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදවිරචිතෙ

Như vậy, trong tác phẩm được biên soạn bởi trưởng lão Đại đức Saṅgharakkhita

සුබොධාලඞ්කාරෙ

(tên là) Subodhālaṅkāra

දොසපරිහාරාවබොධො නාම

chương có tên là Sự Thấu Hiểu Về Việc Tránh Lỗi

දුතියො පරිච්ඡෙදො.

là chương thứ hai.

115. ‘‘දොසෙ’’ඉච්චාදි. දොසෙ යථාවුත්තෙ පදදොසාදිකෙ පරිහරිතුං පරිච්චජිතුං එසො වරො උත්තමො උපදෙසො සත්ථන්තරානං බහූනං අනුසරණෙන අනුගමෙන මයා එවං කතො නිප්ඵාදිතො, ඉමං උපදෙසං ගුරුවරානං අධිකප්පසාදා මහතා පසාදෙන න අප්පකෙන, තථාවිධෙන තාදිසස්ස මහතො අත්ථස්ස අපසිජ්ඣනතො, විඤ්ඤාය ජානිත්වා ආදරතො කරෙය්‍ය දොසෙ යථාවුත්තෙ දොසෙ යසො පරිසුද්ධබන්ධනං ක්‍රියාලක්ඛණතො එකන්තෙන කිත්තිහෙතුත්තා, තංසබ්භාවා කිත්ති වා, තං අභිලසති සීලෙනෙති යසොභිලාසී පරං අච්චන්තමෙව පරිහරෙය්‍ය දූරතො කරෙය්‍ය.

115. “Dose” v.v... Để “tránh”, tức là để từ bỏ, “các lỗi lầm” đã được nói đến như lỗi về từ ngữ v.v., “lời chỉ dạy cao quý”, tức là lời chỉ dạy tối thượng “này”, “đã được ta soạn ra như vậy”, tức là đã được hoàn thành, “bằng cách tham khảo”, tức là bằng cách noi theo, nhiều “luận điển khác”. “Sau khi hiểu rõ”, tức là sau khi biết được, “điều này”, tức lời chỉ dạy này, “nhờ ân đức lớn lao của các bậc thầy tôn quý”, tức là nhờ ân đức to lớn chứ không phải nhỏ bé, vì với ân đức nhỏ bé như vậy thì một mục đích lớn lao như thế không thể thành tựu được, người ấy nên thực hành với sự tôn trọng. “Người mong cầu danh tiếng” (yasobhilāsī), tức là người có bản chất mong muốn “danh tiếng” (yaso), tức là một tác phẩm trong sáng, vì theo đặc tính của hành động, nó chắc chắn là nguyên nhân của tiếng tăm, hoặc là tiếng tăm có được từ sự tồn tại của tác phẩm đó, người ấy “nên hoàn toàn tránh xa”, tức là nên giữ ở khoảng cách xa, “các lỗi lầm”, tức là các lỗi lầm đã được nói đến.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරෙ මහාසාමිනාමිකායං ටීකායං

Như vậy, trong bộ sớ giải của Subodhālaṅkāra có tên là Mahāsāmī

දොසපරිහාරාවබොධපරිච්ඡෙදො දුතියො.

chương thứ hai, Sự Thấu Hiểu Về Việc Tránh Lỗi.

115. ‘‘දොසෙ’’ච්චාදි. දොසෙ යථාවුත්තපදදොසාදිකෙ පරිහරිතුමපනෙතුං වරො උත්තමො එසො උපදෙසො සත්ථන්තරානුසරණෙන බහූනං බාහිරසත්ථානං අනුස්සතියා මයා එවං අනන්තරුද්දිට්ඨක්කමෙන කතො විරචිතො, ඉමං උපදෙසං ගුරුවරානං අධිකප්පසාදා අධිකප්පසාදෙන විඤ්ඤාය සභාවතො ඤත්වා යසොභිලාසී යසපටිලාභකාරණත්තා [Pg.139] කාරණෙ කාරියොපචාරෙන දොසාපගමෙන පරිසුද්ධබන්ධනං වා තාදිසබන්ධනහෙතු උප්පජ්ජමානකිත්තිං වා ඉච්ඡන්තො පඤ්ඤවා දොසෙ යථාවුත්තදොසෙ පරං අතිසයෙන පරිහරෙය්‍ය දූරතො කරෙය්‍යාති. එත්ථ පුබ්බද්ධෙන දොසපරිහාරපරිච්ඡෙදස්ස පසත්ථභාවො දස්සිතො, අපරද්ධෙන සිස්සජනානුසාසනං දස්සිතං හොති. තථා පුබ්බද්ධෙන කරුණාපුබ්බඞ්ගමපඤ්ඤාකිච්චං දස්සිතං, අපරද්ධෙන පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමකරුණාකිච්චං දස්සිතං. තථා පුබ්බද්ධෙන අත්තහිතසම්පත්ති, අපරද්ධෙන පරහිතසම්පත්ති දස්සිතාති. එවමනෙකාකාරදීපිකාය ඉමාය ගාථාය පරිච්ඡෙදං නිගමෙති. අඤ්ඤෙ සත්ථා සත්ථන්තරා, අන්තරසද්දො හි අඤ්ඤසද්දපරියායො. යථා ‘‘ගාමන්තරං න ගච්ඡෙය්‍යා’’ති. යසං අභිලසති සීලෙනාති වාක්‍යං.

115. “Dose” v.v... Để “tránh”, tức là để loại bỏ, “các lỗi lầm” đã được nói đến như lỗi về từ ngữ v.v., “lời chỉ dạy cao quý”, tức là lời chỉ dạy tối thượng “này”, “đã được ta soạn ra”, tức là đã được biên soạn, “như vậy”, tức là theo trình tự vừa được chỉ ra, “bằng cách tham khảo các luận điển khác”, tức là bằng sự ghi nhớ nhiều luận điển bên ngoài. “Người mong cầu danh tiếng” (yasobhilāsī), tức là người có trí tuệ mong muốn “danh tiếng” (yaso), tức là một tác phẩm trong sáng do đã loại bỏ các lỗi lầm (đây là phép ẩn dụ hoán dụ, lấy nhân làm quả, vì nó là nguyên nhân để đạt được danh tiếng), hoặc mong muốn tiếng tăm nảy sinh do một tác phẩm như vậy, sau khi “hiểu rõ”, tức là biết được về bản chất, “lời chỉ dạy này” “nhờ ân đức lớn lao của các bậc thầy tôn quý”, người ấy “nên hoàn toàn”, tức là một cách vượt trội, “tránh xa”, tức là giữ ở khoảng cách xa, “các lỗi lầm”, tức là các lỗi lầm đã được nói đến. Ở đây, nửa đầu của câu kệ cho thấy tính chất đáng tán thán của chương về việc tránh lỗi, nửa sau cho thấy lời giáo huấn dành cho các học trò. Tương tự, nửa đầu cho thấy công việc của trí tuệ đi trước bởi lòng bi mẫn, nửa sau cho thấy công việc của lòng bi mẫn đi trước bởi trí tuệ. Tương tự, nửa đầu cho thấy sự thành tựu lợi ích cho bản thân, nửa sau cho thấy sự thành tựu lợi ích cho người khác. Như vậy, ngài kết thúc chương này bằng câu kệ này, vốn là ngọn đèn soi sáng theo nhiều cách. “Satthantarā” là các luận sư khác (hoặc các luận điển khác), vì từ “antara” là một từ đồng nghĩa với từ “añña” (khác). Ví dụ như trong câu “không nên đi đến làng khác” (gāmantaraṃ na gaccheyyā). Câu (phân tích) là “người có bản chất mong muốn danh tiếng”.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරනිස්සයෙ

Như vậy, trong bản chú giải Subodhālaṅkāra

දුතියො පරිච්ඡෙදො.

chương thứ hai.

3. ගුණාවබොධපරිච්ඡෙද

3. Chương Thấu Hiểu Về Phẩm Chất

අනුසන්ධිවණ්ණනා

Giải Thích Về Sự Liên Kết

116.

116.

සම්භවන්ති ගුණා යස්මා,දොසානෙ’ව’මතික්කමෙ;

දස්සෙස්සං තෙ තතො දානි,සද්දෙ සම්භූසයන්ති යෙ.

Bởi vì các phẩm chất chỉ phát sinh khi các lỗi lầm đã được khắc phục; do đó, bây giờ ta sẽ chỉ ra những phẩm chất ấy, những phẩm chất trang điểm cho lời văn.

116. එවං දොසපරිහාරොපදෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි දොසපරිහාරා සමුපගතගුණං උපදස්සිතුමධිකාරං විරචයන්තො ආහ ‘‘සම්භවන්ති’’ඉච්චාදි. දොසානං යථාවුත්තානං පදදොසාදීනං එවං යථාවුත්තනයෙන අතික්කමෙ සති ගුණා ධම්මා [Pg.140] සද්දාලඞ්කාරසභාවා පසාදාදයො යස්මා කාරණා සම්භවන්ති සිජ්ඣන්ති, තඤ්ච ‘‘පසාදො කිලිට්ඨාදීනං වජ්ජනා සම්භවතී’’ත්‍යාදිනා යථායොගං විඤ්ඤෙය්‍යං, තතො තස්මා කාරණා යෙ ගුණා සද්දෙ සම්භූසයන්ති අලඞ්කරොන්ති, තෙ සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතෙ ගුණෙ ඉදානි දස්සෙස්සං උපදිසිස්සාමි.

116. Sau khi đã trình bày lời chỉ dẫn về việc loại bỏ các lỗi như vậy, bây giờ, trong khi soạn thảo chương mục để trình bày về phẩm chất đã đạt được từ việc loại bỏ các lỗi, ngài nói: “sambhavanti” v.v... Khi có sự vượt qua các lỗi đã được nói đến như là lỗi về từ v.v... theo phương cách đã được nói đến như vậy, bởi vì lý do đó mà các phẩm chất, các pháp có bản chất là các trang sức của từ ngữ như là sự trong sáng v.v... được sanh khởi, được thành tựu, và điều ấy nên được hiểu một cách thích hợp qua câu “sự trong sáng sanh khởi do việc từ bỏ những điều ô uế v.v...”; do đó, vì lý do ấy, những phẩm chất nào làm đẹp, làm trang hoàng cho từ ngữ, những phẩm chất ấy được gọi là các trang sức của từ ngữ, bây giờ tôi sẽ trình bày, sẽ chỉ dạy.

116. එවං දොසපරිහාරපවෙසොපායං දස්සෙත්වා ඉදානි යථාවුත්තදොසානං පරිහාරෙන ‘‘බන්ධනිස්සිතගුණා එතෙ’’ති දස්සෙතුං පුබ්බාපරපරිච්ඡෙදානං සම්බන්ධං ඝටෙන්තො ‘‘සම්භවන්ති’’ච්චාදිගාථමාහ. දොසානං නිද්දිට්ඨපදදොසාදීනං එවං අනන්තරපරිච්ඡෙදෙ නිද්දිට්ඨක්කමෙන අතික්කමෙ සති ගුණා පසාදාදිසද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතා පසාදාදයො සද්දධම්මා යස්මා සම්භවන්ති, තතො යෙ සද්දධම්මා සද්දෙ සම්භූසයන්ති සජ්ජන්ති, තෙ සද්දධම්මෙ දස්සෙස්සං පකාසිස්සාමීති. එත්ථ කිලිට්ඨදොසබ්‍යාකිණ්ණදොසපරිහාරෙහි පසාදාලඞ්කාරො සිජ්ඣති, සෙසාපි යථාලාභතො ඤාතබ්බා.

116. Sau khi đã trình bày phương pháp đi vào việc loại bỏ các lỗi như vậy, bây giờ để trình bày rằng “đây là những phẩm chất nương tựa vào sự kết cấu” bằng việc loại bỏ các lỗi đã được nói đến, trong khi kết nối mối liên hệ của các chương trước và sau, ngài đã nói kệ ngôn bắt đầu bằng “sambhavanti”. Khi có sự vượt qua các lỗi về từ v.v... đã được chỉ ra theo thứ tự đã được chỉ ra trong chương ngay trước như vậy, bởi vì các phẩm chất, các pháp của từ ngữ như là sự trong sáng v.v... được gọi là các trang sức của từ ngữ như sự trong sáng v.v... được sanh khởi; do đó, những pháp của từ ngữ nào làm đẹp, trang hoàng cho từ ngữ, những pháp của từ ngữ ấy tôi sẽ trình bày, sẽ làm cho sáng tỏ. Ở đây, trang sức trong sáng được thành tựu do việc loại bỏ lỗi ô uế và lỗi tạp loạn, các (trang sức) còn lại cũng nên được biết tùy theo sự đạt được.

සද්දාලඞ්කාරඋද්දෙසවණ්ණනා

Giải thích về sự liệt kê các trang sức của từ ngữ.

117.

117.

පසාදො’ජො මධුරතා,සමතා සුඛුමාලතා;

සිලෙසො’දාරතා කන්ති,අත්ථබ්‍යත්තිසමාධයො.

Sự trong sáng, sự mạnh mẽ, sự ngọt ngào, sự đồng đều, sự tinh tế; sự kết dính, sự cao thượng, sự duyên dáng, sự rõ nghĩa, và sự định tâm.

117. ඉදානි තෙ විභජති ‘‘පසාදො’’ඉච්චාදිනා පසත්ථි පසාදො පකාසත්ථතා, ඔජො සමාසවුත්තිබාහුල්ලං අත්ථපාරිණත්‍යඤ්ච, මධුරතා සද්දානං රසවන්තතා, සමතා පජ්ජාපෙක්ඛාය චතුන්නං පාදානමෙකජාතියසම්බන්ධතා, ගජ්ජාපෙක්ඛාය තු පදානං, සුඛුමාලතා අඵරුසක්ඛරබාහුල්ලං, සිලෙසනං සිලෙසො බන්ධගාරවං, උදාරතා උක්කංසතා කෙනචි අත්ථෙන සනාථතා විසිට්ඨවිසෙසනයුත්තතා ච, කන්ති සබ්බලොකමනොහරතා, අත්ථබ්‍යත්ති සිද්ධෙන [Pg.141] ඤායෙන වා අභිධෙය්‍යස්ස ගහණං, සමාධි ලොකප්පතීත්‍යනුසාරිඅමුඛ්‍යත්ථතා, තෙසු ඔජඋදාරතා සද්දත්ථගුණා, සමාධි අත්ථගුණො, අත්ථානුගාමිත්තා එත්ථ සද්දානං, අඤ්ඤෙ තු සද්දගුණාව.

117. Bây giờ, ngài phân tích chúng bằng câu “pasādo” v.v... Sự trong sáng (pasāda) là sự sáng sủa, trạng thái rõ ràng. Sự mạnh mẽ (oja) là sự phong phú về các hợp từ và sự chín muồi về ý nghĩa. Sự ngọt ngào (madhuratā) là sự du dương của từ ngữ. Sự đồng đều (samatā), đối với thi kệ, là sự liên kết của bốn câu thơ thuộc cùng một loại; còn đối với văn xuôi, là (sự đồng đều) của các từ. Sự tinh tế (sukhumālatā) là sự phong phú về các âm không thô ráp. Sự kết dính (silesa) là sự dính liền, sự trang trọng của kết cấu. Sự cao thượng (udāratā) là sự ưu việt, sự được phú cho một ý nghĩa nào đó, và sự được kết hợp với các tính từ đặc biệt. Sự duyên dáng (kanti) là sự làm vui thích tâm trí của tất cả mọi người. Sự rõ nghĩa (atthabyatti) là sự nắm bắt được điều cần biểu đạt thông qua phương pháp đã được xác lập hoặc hợp lý. Sự định tâm (samādhi) là trạng thái không theo nghĩa đen, tuân theo quy ước của thế gian. Trong số đó, sự mạnh mẽ và sự cao thượng là phẩm chất của cả từ và nghĩa. Sự định tâm là phẩm chất của nghĩa; ở đây, nó (cũng là phẩm chất) của từ ngữ vì chúng đi theo ý nghĩa. Còn những phẩm chất khác chỉ là phẩm chất của từ ngữ.

117. ඉදානි ‘‘පසාදොජො’’ඉච්චාදිනා තෙ සද්දාලඞ්කාරෙ කමෙන විභජිතුං උද්දිසති. පසාදො පසන්නඵළිකාවලි අත්තනි ආවුනිතරත්තකම්බලසුත්තමිව සද්දානං අත්ථස්ස පසාදනසඞ්ඛාතො පසාදාලඞ්කාරො ච, ඔජො සමාසවුත්තිබාහුල්‍යඅත්ථපාරිණත්‍යසඞ්ඛතො සද්දත්ථානං ගුණො ච, මධුරතා සද්දානං රසවන්තභාවසඞ්ඛාතකණ්ණමධුරතා ච, සමතා පජ්ජෙ පාදස්ස සුතිතො සදිසතා ච, ගජ්ජෙ පදානං තථෙව සදිසතාති එවං පාදානං පදානඤ්ච තුල්‍යගුණතා ච, සුඛුමාලතා වණ්ණානං අතිඵරුසඅතිසිථිලභාවං විනා සමප්පමාණමුදුගුණො ච, සිලෙසො ඨානකරණාදිසම්භූතසභාගවණ්ණසුතීහි අච්ඡිද්දගුරුගුණො ච, උදාරතා උක්කට්ඨෙන කෙනචි අත්ථෙන බන්ධස්ස සජ්ජිතභාවො ච, විසිට්ඨවිසෙසනපදෙන යුත්තතා ච, කන්ති සබ්බෙසං පියගුණතා ච, අත්ථබ්‍යත්ති ඉච්ඡිතත්ථස්ස සිද්ධෙන වා න්‍යායෙන වා සුපාකටභාවො ච, සමාධයො ලොකප්පතීතිඅනතික්කන්තඅඤ්ඤධම්මාරොපනෙන අමුඛ්‍යත්ථතා චාති ඉමෙ සද්දත්ථගුණා දස හොන්ති. ‘‘සමාධයො’’ති තස්සෙව බහුත්තං දීපෙති, ඉමෙසු දසසු ඔජොදාරතාති ද්වෙ සද්දත්ථගුණා, සමාධි අත්ථගුණො පරියායෙන තදත්ථජොතකසද්දගුණොපි, සෙසා සත්ත සද්දගුණා එව, එතෙ සබ්බෙපි අලඞ්කරොන්ති බන්ධමනෙනාති වාක්‍යෙන අලඞ්කාරා නාම.

117. Bây giờ, bằng câu “pasādo’jo” v.v..., ngài liệt kê các trang sức của từ ngữ ấy để tuần tự phân tích. Sự trong sáng (pasāda) là trang sức trong sáng, được gọi là sự làm sáng tỏ ý nghĩa của từ ngữ, giống như sợi chỉ len màu đỏ được xâu vào chuỗi pha lê trong suốt. Sự mạnh mẽ (oja) là phẩm chất của từ và nghĩa, được gọi là sự phong phú về hợp từ và sự chín muồi về ý nghĩa. Sự ngọt ngào (madhuratā) là sự ngọt ngào cho tai nghe, được gọi là trạng thái du dương của từ ngữ. Sự đồng đều (samatā) là sự tương đồng về phẩm chất của các câu thơ và các từ ngữ như sau: trong thi kệ là sự tương tự của câu thơ khi nghe, và trong văn xuôi cũng tương tự như vậy đối với các từ. Sự tinh tế (sukhumālatā) là phẩm chất mềm mại của các âm có độ lượng đồng đều, không quá thô cứng cũng không quá lỏng lẻo. Sự kết dính (silesa) là phẩm chất dày đặc và trang trọng (của kết cấu) qua các âm thanh của các chữ đồng loại được phát sinh từ các vị trí phát âm v.v... Sự cao thượng (udāratā) là trạng thái của một kết cấu được trang hoàng bằng một ý nghĩa ưu việt nào đó, và được kết hợp với một từ ngữ có tính từ đặc biệt. Sự duyên dáng (kanti) là phẩm chất được tất cả mọi người yêu mến. Sự rõ nghĩa (atthabyatti) là trạng thái ý nghĩa mong muốn trở nên rất rõ ràng thông qua phương pháp đã được xác lập hoặc hợp lý. Sự định tâm (samādhi) là trạng thái không theo nghĩa đen do sự chuyển đổi một thuộc tính khác không vượt quá quy ước của thế gian. Mười phẩm chất của từ và nghĩa này là như vậy. “Samādhayo” (số nhiều) chỉ ra sự đa dạng của chính nó. Trong mười phẩm chất này, sự mạnh mẽ và sự cao thượng là hai phẩm chất của từ và nghĩa. Sự định tâm là phẩm chất của nghĩa, và theo cách nói gián tiếp, cũng là phẩm chất của từ ngữ làm sáng tỏ ý nghĩa đó. Bảy phẩm chất còn lại chỉ là phẩm chất của từ ngữ. Tất cả chúng được gọi là trang sức (alaṅkārā) bởi câu nói “chúng trang hoàng cho kết cấu bằng điều này”.

සද්දාලඞ්කාරපයොජනවණ්ණනා

Giải thích về mục đích của các trang sức của từ ngữ.

118.

118.

ගුණෙහෙ’තෙහි සම්පන්නො, බන්ධො කවිමනොහරො;

සම්පාදයති කත්තූනං, කිත්තිමච්චන්තනිම්මලං.

Một kết cấu được trang bị những phẩm chất này, làm say đắm lòng thi nhân, tạo nên cho các tác giả một danh tiếng vô cùng trong sạch.

118. ‘‘ගුණෙහි’’ච්චාදි. [Pg.142] එතෙහියෙව වුත්තෙහි දසහි ගුණෙහි ධම්මෙහි සද්දාලඞ්කාරසබ්භාවෙහි සම්පන්නො යුත්තො සමිද්ධො වා කවීනං මනො හරති සවසෙ වත්තෙතීති කවිමනොහරො කවිහදයහිලාදකාරී බන්ධො කත්තූනං බන්ධන්තානං කවීනං අච්චන්තනිම්මලං අතිසයපරිසුද්ධං අගුණලෙසෙනාප’නාලිම්පත්තා කිත්තිං ගුණඝොසං සම්පාදයති නිප්ඵාදෙති.

118. “Guṇehi” v.v... Một kết cấu được trang bị, được liên kết, hay được sung mãn với chính mười phẩm chất, mười pháp, có bản chất là các trang sức của từ ngữ đã được nói đến này, làm say đắm lòng thi nhân (kavimanoharo) vì nó chiếm đoạt tâm trí của các thi nhân và khiến họ phải tuân theo, làm hoan hỷ trái tim của các thi nhân, tạo nên, sản sinh ra cho các tác giả, những thi nhân đang sáng tác, một danh tiếng, một sự tán dương phẩm chất vô cùng trong sạch, cực kỳ thanh tịnh, vì không bị vấy bẩn bởi dù chỉ một chút lỗi lầm.

118. ‘‘ගුණෙ’’ච්චාදි. එතෙහි ගුණෙහි ඉමෙහි සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතදසවිධසද්දධම්මෙහි සම්පන්නො සමන්නාගතො සමිද්ධො වා බන්ධො පජ්ජාදිබන්ධො කවිමනොහරො අත්තනො නිරවජ්ජත්තා කවීනං චිත්තං පීණෙන්තො කත්තූනං රචයන්තානං අච්චන්තනිම්මලං අප්පකදොසෙනාපි අසම්මිස්සත්තා අතිපරිසුද්ධං කිත්තිං බන්ධනවිසයභූතයසොරාසිං සම්පාදයති නිප්ඵාදෙතීති. ඉමිනා කාරණෙන බන්ධස්ස යථාවුත්තදසවිධගුණපරිග්ගහො සඋස්සාහං කාතබ්බොති අධිප්පායො. මනො හරතීති මනොහරො, කවීනං මනොහරො කවිමනොහරොති විග්ගහො.

118. “Guṇe” v.v... Một kết cấu, một kết cấu thi kệ v.v..., được trang bị, được sở hữu, hay được sung mãn với những phẩm chất này, với mười loại pháp của từ ngữ được gọi là các trang sức của từ ngữ này, làm say đắm lòng thi nhân, làm vui thích tâm trí của các thi nhân do sự không có lỗi lầm của chính nó, tạo nên, sản sinh ra cho các tác giả, những người sáng tác, một danh tiếng, một khối lượng vinh quang là đối tượng của sự kết cấu, vô cùng trong sạch, cực kỳ thanh tịnh vì không bị pha trộn với dù chỉ một lỗi nhỏ. Vì lý do này, ý nghĩa là việc tiếp nhận mười loại phẩm chất đã được nói đến cho một kết cấu nên được thực hiện một cách nhiệt thành. “Nó chiếm đoạt tâm trí, do đó là manoharo (say đắm lòng người)”; “say đắm lòng các thi nhân là kavimanoharo” – đây là sự phân tích cú pháp.

සද්දාලඞ්කාරනිද්දෙසවණ්ණනා

Giải thích về sự trình bày các trang sức của từ ngữ.

119.

119.

අදූරාහිතසම්බන්ධ-සුභගා යා පදාවලි;

සුපසිද්ධාභිධෙය්‍යා’යං, පසාදං ජනයෙ යථා.

Dòng từ ngữ nào đẹp đẽ do mối liên hệ không xa vời, có ý nghĩa được biểu đạt rất nổi tiếng, dòng từ ngữ này, ví như, có thể tạo ra sự trong sáng.

119. ඉදානි යථොද්දෙසානමෙසං නිද්දෙසං සොදාහරණං කරොන්තො ආහ ‘‘අදූර’’ඉච්චාදි. අදූරෙ ආසන්නෙ අදූරෙන වා අදූරාහිතක්‍රියාකත්තුකම්මාදිපදවසෙන ආහිතො ඨපිතො කතො සම්බන්ධො අන්වයො, තෙන සුභගා මනොහරා සුපසිද්ධො සුප්පකාසො සුගම්මො අභිධෙය්‍යො අත්ථො යස්සා සාති තථා, න තු භාවත්ථො තස්ස සභාවගම්භීරත්තා. වුත්තඤ්හි –

119. Bây giờ, vị ấy trình bày phần giải thích chi tiết cùng với ví dụ theo như đã đề cập, nên đã nói: “adūra” (không xa), v.v... (Từ ngữ) được đặt để, được thiết lập, được tạo ra mối liên hệ, sự kết nối ở gần (adūre, āsanne), hoặc bằng (cách) không xa (adūrena), theo cách của các từ như là hành động, tác nhân, đối tượng, v.v... được đặt để không xa; do đó, (chuỗi từ ngữ ấy) trở nên duyên dáng (subhagā), khả ái (manoharā); là (chuỗi từ ngữ) có ý nghĩa được biểu đạt (abhidheyyo attho) rất nổi tiếng (supasiddho), rất rõ ràng (suppakāso), dễ hiểu (sugammo); chứ không phải là ý nghĩa nội tại (bhāvattho), vì bản chất của nó sâu sắc. Quả thật, có lời dạy rằng:

‘‘කවීන’ධිප්පාය’මසද්දගොචරං,[Pg.143] පදෙ ඵුරන්තං මුදුකම්හි කෙවලං;

විසන්ති භාවාවගමා කතස්සමා,පකාසයන්ත්‍යා’කතියො තු තාදිසා’’ති.

“Ý của thi nhân không thuộc phạm vi của ngôn từ, chỉ thoáng hiện trong một từ ngữ nhẹ nhàng. Những người đã thực hành và thấu hiểu ý nghĩa nội tại sẽ đi vào (ý nghĩa ấy); và những hình thức như vậy sẽ làm hiển lộ (ý nghĩa đó).”

තාදිසා යා පදාවලි පදපන්ති අයං පසාදං තන්නාමකං ගුණං ජනයෙ උප්පාදයති. යථාති තමුදාහරති.

Chuỗi từ ngữ, dòng từ ngữ như vậy, điều này tạo ra, làm phát sinh phẩm chất có tên là pasāda (sự trong sáng). Như là, (ngài) nêu lên ví dụ ấy.

119. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන එතෙසං සද්දාලඞ්කාරාදීනං නිද්දෙසං සොදාහරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අදූරාහිතෙ’’ච්චාදි. අදූරෙ ආසන්නපදෙසෙ තදුපචාරෙන ආසන්නෙ වා ආහිතො ක්‍රියාය, ලද්ධක්‍රියායොගකත්තුකම්මාදිපදානං වසෙන ච කතො, නො චෙ වින්‍යාසවසෙන ඨපිතො වා සම්බන්ධො ඉච්ඡිතත්ථපතීතික්කමෙන අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛලක්ඛණක්‍රියාකාරකයොගො තෙන සුභගා මනොහරා, සුපසිද්ධො පසිද්ධත්ථවිසයෙ සද්දපයොගතො අතිපාකටො අභිධෙය්‍යො සද්දත්ථො යස්සා සා අයං පදාවලි පදපන්ති පසාදං පසාදනාමකං ගුණං ජනයෙ උප්පාදයති. යථාති ලක්ඛියං දස්සෙති. අදූරෙ ආහිතොති වා, උපචරිතත්තා අදූරො ච සො ආහිතො චාති වා, සො ච සො සම්බන්ධො චෙති ච, තෙන සුභගාති ච, සු අතිසයෙන පසිද්ධොති ච, සො අභිධෙය්‍යො අස්සෙති ච වාක්‍යං. එත්ථ සුපසිද්ධො නාම සද්දත්ථො, අධිප්පායත්ථො පන පකතිගම්භීරො. වුත්තඤ්හි –

119. Bây giờ, để trình bày phần giải thích chi tiết cùng với ví dụ về các âm vận trang nghiêm, v.v... theo thứ tự đã đề cập, ngài nói: “adūrāhite” (được đặt để không xa), v.v... (Mối liên hệ) được đặt để (āhito) bởi hành động ở nơi gần (adūre, āsannapadese), hoặc theo cách nói ẩn dụ là ở gần; và được tạo ra (kato) bởi các từ như tác nhân, đối tượng, v.v... vốn có sự liên kết với hành động, hoặc là mối liên hệ (sambandho) được thiết lập không phải bằng cách sắp xếp, (mà là) sự kết hợp giữa hành động và yếu tố cú pháp có đặc tính tương quan lẫn nhau theo cách nhận thức được ý nghĩa mong muốn; do đó, (chuỗi từ ngữ ấy) trở nên duyên dáng (subhagā), khả ái (manoharā); là (chuỗi từ ngữ) có ý nghĩa biểu đạt của từ (abhidheyyo saddattho) rất nổi tiếng (supasiddho), rất rõ ràng (atipākaṭo) do việc sử dụng từ ngữ trong phạm vi ý nghĩa thông thường; chuỗi từ ngữ, dòng từ ngữ này tạo ra, làm phát sinh phẩm chất có tên là pasāda (sự trong sáng). Như là, (ngài) chỉ ra ví dụ. Hoặc câu văn có thể được phân tích là: “adūre āhito” (được đặt để ở gần); hoặc do tính chất ẩn dụ, “adūro ca so āhito ca” (vừa không xa, vừa được đặt để); và “so ca so sambandho ceti” (vừa là cái đó, vừa là mối liên hệ đó); và “tena subhagā” (do đó, duyên dáng); và “su atisayena pasiddho” (su có nghĩa là rất nổi tiếng); và “so abhidheyyo asseti” (ý nghĩa biểu đạt đó là của nó). Ở đây, ý nghĩa của từ được gọi là “rất nổi tiếng”, nhưng ý nghĩa nội tại thì tự bản chất là sâu sắc. Quả thật, có lời dạy rằng:

‘‘කවීන’ධිප්පාය’මසද්දගොචරං,පදෙ ඵුරන්තං මුදුකම්හි කෙවලං;

විසන්ති භාවාවගමා කතස්සමා,පකාසයන්ත්‍යා’කතියො තු තාදිසා’’ති.

“Ý của thi nhân không thuộc phạm vi của ngôn từ, chỉ thoáng hiện trong một từ ngữ nhẹ nhàng. Những người đã thực hành và thấu hiểu ý nghĩa nội tại sẽ đi vào (ý nghĩa ấy); và những hình thức như vậy sẽ làm hiển lộ (ý nghĩa đó).”

තස්සත්ථො – අසද්දගොචරං සද්දස්ස අවිසයං හුත්වා මුදුකම්හි පදෙ කෙවලං විසුං ඵුරන්තං චාපෙන්තං කවීනධිප්පායං කවීනමජ්ඣාසයං [Pg.144] කතස්සමා සද්දත්ථවිසයෙ කතපරිචයා පණ්ඩිතා භාවාවගමා පදත්ථාවබොධෙන විසන්ති පවිසන්ති, තාදිසා ආකතියො තු සද්දසද්දත්ථානං ආකාරා පකාසයන්ති අධිප්පායත්ථං ජොතෙන්තීති.

Ý nghĩa của câu kệ đó là: “asaddagocaraṃ” có nghĩa là không phải là đối tượng của từ ngữ; (ý của thi nhân) chỉ thoáng hiện, lay động một cách riêng biệt trong một từ ngữ nhẹ nhàng; “kavīnadhippāyaṃ” là ý định, tâm tư của các thi nhân; “katassamā” là những bậc trí giả đã thực hành, đã quen thuộc trong lĩnh vực ý nghĩa của từ ngữ; “bhāvāvagamā” là (họ) đi vào, thâm nhập (ý nghĩa ấy) bằng sự liễu giải ý nghĩa của từ; còn “tādisā ākatiyo” là những hình thức của âm thanh và ý nghĩa của từ, chúng “pakāsayanti” tức là làm hiển lộ, soi sáng ý nghĩa nội tại.

120.

120.

අලඞ්කරොන්තා වදනං, මුනිනො’ධරරංසියො;

සොභන්තෙ’රුණරංසී’ව, සම්පතන්තා’ම්බුජොදරෙ.

Những tia sáng từ đôi môi của bậc Mâu-ni, trang điểm cho gương mặt của ngài, tỏa sáng như những tia nắng ban mai, rọi vào lòng hoa sen.

120. ‘‘අලඞ්කරොන්තා’’ඉච්චාදි. මුනිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වදනං සභාවමධුරපකතිමුඛං අලඞ්කරොන්තා සජ්ජන්තා සොභයමානා අධරානං රංසියො සුපක්කබිම්බඵලොපමඔට්ඨයුගළවිනිස්සටබහුතරකන්තිච්ඡිතාභා මුනිනොති විඤ්ඤායති සුතත්තා. අම්බුජොදරෙ තා කාලොපනතපුප්ඵකාසරමණීයෙ පදුමබ්භන්තරෙ සම්පතන්තා පවත්තමානා අරුණරංසීව බාලසූරියරංසියො විය සොභන්තෙ විරාජන්ති.

120. “Alaṅkarontā” (trang điểm), v.v... Những tia sáng (raṃsiyo) từ đôi môi (adharānaṃ), tức là ánh hào quang của vẻ rực rỡ dồi dào phát ra từ cặp môi ví như trái bimba chín mọng, trang điểm (alaṅkarontā, sajjantā), làm đẹp (sobhayamānā) gương mặt (vadanaṃ) có bản chất ngọt ngào tự nhiên của bậc Mâu-ni (munino), tức là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác; (từ) “của bậc Mâu-ni” được hiểu vì đã được nghe (nói rõ). (Những tia sáng ấy) chiếu rọi (sampatantā, pavattamānā) vào lòng hoa sen (ambujodare), tức là bên trong đóa sen (padumabbhantare) xinh đẹp với những đóa hoa nở đúng thời, tỏa sáng (sobhante, virājanti) như (iva) những tia nắng ban mai (aruṇaraṃsī), như (viya) những tia sáng của mặt trời lúc rạng đông (bālasūriyaraṃsiyo).

120. ‘‘අලඞ්කරොන්තෙ’’ච්චාදි. මුනිනො වදනං පකතිසුන්දරමුඛං අලඞ්කරොන්තා සජ්ජන්තා අධරරංසියො තස්සෙව මුනිනො ඔට්ඨද්වයතො නික්ඛන්තකන්තිසමූහා අම්බුජොදරෙ විකසනානුරූපකාලාභිමුඛෙ පදුමගබ්භෙ උපඩ්ඪවිකසිතෙති වුත්තං හොති. සම්පතන්තා පවත්තමානා අරුණරංසී ඉව බාලසූරියරංසීව සොභන්තෙ දිබ්බන්තීති. එත්ථ අදූරසම්බන්ධං පසිද්ධත්ථඤ්ච නිස්සාය පසාදගුණො පාකටො. අධරරංසීනං මුනිසම්බන්ධො සුතානුමිතසම්බන්ධෙසු සුතසම්බන්ධස්ස බලවත්තා, කාකක්ඛිගොළකනයෙන වා ලබ්භතීති. අධරෙ රංසීති ච, අම්බුජස්ස උදරන්ති ච වාක්‍යං.

120. “Alaṅkaronte” (trang điểm), v.v... Những tia sáng từ đôi môi (adhararaṃsiyo), tức là những luồng ánh sáng phát ra từ cặp môi của chính bậc Mâu-ni ấy, trang điểm (alaṅkarontā, sajjantā) gương mặt (vadanaṃ) vốn tự nhiên xinh đẹp của ngài, chiếu rọi (sampatantā, pavattamānā) vào lòng hoa sen (ambujodare), tức là trong lòng đóa sen (padumagabbhe) đang hướng về thời điểm thích hợp để nở, có nghĩa là (hoa) đã hé nở. (Chúng) tỏa sáng (sobhante, dibbantīti) như (iva) những tia nắng ban mai (aruṇaraṃsī), như (iva) những tia sáng của mặt trời lúc rạng đông (bālasūriyaraṃsī). Ở đây, nhờ vào mối liên hệ gần gũi và ý nghĩa thông thường, phẩm chất trong sáng (pasādaguṇo) trở nên rõ ràng. Mối liên hệ giữa “những tia sáng từ đôi môi” và “bậc Mâu-ni”, trong số các mối liên hệ được nghe và được suy luận, thì mối liên hệ được nghe có sức mạnh hơn, hoặc có thể được hiểu theo nguyên tắc “con mắt của con quạ” (kākakkhigoḷakanāya). Và các câu văn là “adhareraṃsī” (những tia sáng trên môi) và “ambujassa udaraṃ” (lòng của hoa sen).

121.

121.

ඔජො සමාසබාහුල්‍ය-මෙසො ගජ්ජස්ස ජීවිතං;

පජ්ජෙප්‍ය’නාකුලො සො’යං,කන්තො කාමීයතෙ යථා.

Oja là sự phong phú của các từ ghép. Đây là sinh mệnh của văn xuôi. Phẩm chất này, khi không phức tạp, và đáng ưa thích, cũng được mong muốn sử dụng trong cả thơ kệ. Như là:

121. ‘‘ඔජො’’ඉච්චාදි. [Pg.145] සමාසස්ස එකත්ථවුත්තියා බාහුල්‍යං භිය්‍යොභාවො ඉත්‍යනුවදිත්වා පුන ඔජො විධීයතෙ, එසො ඔජො සමාසබාහුල්ලලක්ඛණො ගජ්ජස්ස වුත්තිරූපස්ස ජීවිතං හදයං සාරං තප්පධානත්තා ගජ්ජස්ස, න පජ්ජස්ස, සොයං ඔජො අනාකුලො අගහනො අතොයෙව කන්තො හදයඞ්ගමො, පජ්ජෙපි න කෙවලං ගජ්ජෙ කාමීයතෙ පයුජ්ජතෙ. යථෙත්‍යුදාහරති.

121. “Ojo”, v.v... Sau khi lặp lại rằng (oja là) sự phong phú (bāhulyaṃ, bhiyyobhāvo) của từ ghép (samāsassa) vốn có chức năng hợp nhất ý nghĩa, (phẩm chất) oja lại được quy định. Oja này, có đặc tính là sự phong phú của từ ghép, là sinh mệnh (jīvitaṃ), là trái tim (hadayaṃ), là cốt tủy (sāraṃ) của văn xuôi (gajjassa), tức là thể loại văn nói (vuttirūpassa), vì nó là yếu tố chính của văn xuôi, không phải của thơ kệ. Oja này không phức tạp (anākulo), không khó hiểu (agahano), do đó nó đáng ưa thích (kanto), đi vào lòng người (hadayaṅgamo), và được mong muốn sử dụng (kāmīyate, payujjate) trong cả thơ kệ (pajjepi), không chỉ riêng trong văn xuôi. Như là, (ngài) nêu lên ví dụ.

121. ඉදානි ඔජගුණං දස්සෙති ‘‘ඔජො’’ච්චාදිනා. ඔජො නාම සමාසබාහුල්‍යං භින්නත්ථෙසු පවත්තසද්දානං එකත්ථපවත්තිලක්ඛණස්ස සමාසස්ස බහුලතා, එසො ඔජො ගජ්ජස්ස ගජ්ජබන්ධස්ස ජීවිතං හදයං, ජීවිතසීසෙන හදයසඞ්ඛතං චිත්තං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සො අයං ඔජො අනාකුලො නිබ්‍යාකුලො කන්තො තතොයෙව විඤ්ඤූනං පියභූතො පජ්ජෙපි පජ්ජබන්ධෙපි කාමීයතෙ කවීහි පයුජ්ජතෙති. බහුලස්ස භාවො බාහුල්‍යං, සමාසස්ස බාහුල්‍යන්ති විග්ගහො. ගජ්ජබන්ධාධිකාරස්සාභාවා පජ්ජවිසයස්ස ඔජගුණස්ස ලක්ඛියං දස්සෙති ‘‘යථෙ’’ච්චාදිනා.

121. Bây giờ, ngài trình bày về phẩm chất oja bằng (câu kệ) “ojo”, v.v... Oja chính là sự phong phú của từ ghép (samāsabāhulyaṃ), tức là sự dồi dào của các từ ghép vốn có đặc tính hoạt động trong một ý nghĩa duy nhất đối với các từ ngữ vốn hoạt động trong các ý nghĩa khác nhau. Oja này là sinh mệnh (jīvitaṃ), là trái tim (hadayaṃ) của văn xuôi, của thể loại văn xuôi. Cần phải hiểu rằng, qua từ “sinh mệnh”, tâm (cittaṃ) được gọi là trái tim (hadayaṃ) đã được nói đến. Oja này không phức tạp (anākulo, nibyākulo), đáng ưa thích (kanto), và do đó trở nên thân thiết với những người có trí. (Nó) được các thi nhân mong muốn và sử dụng (kāmīyate, payujjateti) trong cả thơ kệ, trong cả thể loại thơ kệ. Cách phân tích (viggaho) là: “bahulassa bhāvo bāhulyaṃ” (trạng thái nhiều là sự phong phú), “samāsassa bāhulyaṃ” (sự phong phú của từ ghép). Do không có chương mục về thể loại văn xuôi, ngài trình bày ví dụ về phẩm chất oja trong phạm vi thơ kệ bằng (từ) “yathā” (như là), v.v...

122.

122.

මුනින්දමන්දසඤ්ජාත-හාසචන්දනලිම්පිතා;

පල්ලවා ධවලා තස්සෙ-වෙකොනා’ධරපල්ලවො.

Những chồi non trắng ngần (hàm răng của ngài), được tô điểm bởi hương đàn hương của nụ cười nhẹ nhàng sinh khởi từ bậc Đế Vương Mâu-ni; và chồi non nơi đôi môi dưới của chính ngài là độc nhất vô nhị.

122. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. මුනින්දස්ස මන්දං ඊසකං සඤ්ජාතො පවත්තො තංසභාවත්තා භගවතො හාසස්ස හාසො හසිතං සොව චන්දනමිව චන්දනං ධවලත්තරූපත්තා, තෙන ලිම්පිතා උපදෙහිතා පල්ලවා සබ්බානි කිලසයානි ‘‘ඉදමෙවෙ’’ති නියමාභාවතො, ධවලා පකතිවණ්ණපරිච්චාගෙන සුක්කා අහෙසුං ගාහාපිතත්තා සගුණස්ස තාදිසවිසිට්ඨස්ස පටිලාභතො, එවං සන්තෙපි තස්ස මුනින්දස්සෙව එකො අඤ්ඤස්ස තාදිසස්සාභාවා අධරපල්ලවො න ධවලො [Pg.146] ධවලො නාහොසි. අච්චාසන්නදෙසියොපි බහුමන්තබ්බො’ය’මස්සානුභාවොති.

122. "Muninda" v.v... Nụ cười của bậc Muninda, nụ cười của đức Thế Tôn, được sanh khởi và biểu hiện một cách nhẹ nhàng do bản tánh của ngài là như vậy. Nụ cười ấy giống như bột chiên đàn vì có hình sắc trắng ngần. Do nụ cười ấy, các chồi non -- tức là tất cả các phiền não vì không có sự quy định "chỉ là cái này" -- được thoa phết, đã trở nên trắng, tức là màu trắng, do từ bỏ màu sắc tự nhiên, vì đã được tiếp nhận phẩm chất đặc biệt như vậy. Mặc dù như vậy, chỉ duy nhất chồi non môi dưới của chính bậc Muninda ấy -- vì không có cái nào khác tương tự -- đã không trở nên trắng. Uy lực này của ngài đáng được tôn kính nhiều, dù được biểu hiện ở nơi rất gần.

‘‘පෙමාවබන්ධහදයෙ සදයෙ ජිනස්මිං,තස්මිං නු කිං කුමතයො භවථ’ප්පසන්නා;

කිං තෙන වො න විහිතං හිත’මුග්ගදුග්ග-සංසාරසාගරසමුත්තරණාවසානං’’.

"Đối với bậc Chiến Thắng, người có lòng bi mẫn, có tâm hồn được kết buộc bởi tình thương, sao các người có tà kiến lại không hoan hỷ nơi ngài? Phải chăng ngài đã không tạo ra cho các người lợi ích, mà kết quả cuối cùng là sự vượt qua biển cả luân hồi ghê gớm và khó vượt?"

ඉච්චපරමුදාහරණං. එවමෙතාදිසො අනාකුලො කන්තො ඔජො ජානිතබ්බොති. නනු ච ය-තසද්දානං නිච්චො සම්බන්ධො, තස්මා කථං ‘‘තස්සෙවෙකො නාධරපල්ලවො’’ති එත්ථ යසද්දාභාවොති? සච්චං, කින්තු පක්කන්තවිසයො, තථා පසිද්ධවිසයො, අනුභූතවිසයො ච තසද්දො යසද්දං නාපෙක්ඛතෙ. යථා –

Đây là một ví dụ khác. Cần phải biết rằng oai lực khả ái, không rối rắm như thế này. Nhưng chẳng phải đại từ "ya" và "ta" luôn có mối liên hệ sao? Vậy tại sao trong câu "tasseveko nādharapallavo" (chỉ duy nhất chồi non môi dưới của ngài ấy) lại không có đại từ "ya"? Đúng vậy, nhưng đại từ "ta" không cần đến đại từ "ya" khi đối tượng của nó là điều đã được đề cập, là điều nổi tiếng, và là điều đã được kinh nghiệm. Ví như –

‘‘සවාසනෙ කිලෙසෙ සො, එකො සබ්බෙ නිඝාතිය;

අහු සුසුද්ධසන්තානො, පූජානඤ්ච සදාරහො’’.

"Vị ấy, một mình sau khi đã nhiếp phục tất cả các phiền não cùng với tập khí, đã trở thành người có dòng tâm thức hoàn toàn trong sạch, và luôn xứng đáng được cúng dường."

ඉච්චාදි. එත්ථ බුද්ධො ‘‘බුද්ධානුස්සතිමාදිතො’’ති පක්කන්තො.

V.v... Ở đây, đức Phật là đối tượng đã được đề cập trong câu "buddhānussatimādito" (bắt đầu từ niệm Phật).

පසිද්ධවිසයො යථා –

Ví dụ về đối tượng nổi tiếng như sau –

‘‘අග්ගිං පක්ඛන්ද’ අථ වා, ‘පබ්බතග්ගා පතෙ’ති වා;

යදි වක්ඛති කත්තබ්බං, ඤාතකාරීහි සො ජිනො’’.

"Nếu bậc Chiến Thắng nói rằng: 'Hãy nhảy vào lửa!' hoặc 'Hãy gieo mình từ đỉnh núi!', thì điều đó nên được thực hiện bởi những người hành động với sự hiểu biết. Vị ấy chính là bậc Chiến Thắng."

ඉච්චාදි.

V.v...

අනුභූතවිසයො යථා –

Ví dụ về đối tượng đã được kinh nghiệm như sau –

‘‘අතීතං නානුසොචාමි, නප්පජප්පාම’නාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙමි, තෙන වණ්ණො පසීදති’’.

"Ta không sầu muộn việc đã qua, không mong cầu việc chưa tới; Ta sống bằng hiện tại, do đó dung sắc được trong sáng."

ඉච්චාදි.

V.v...

යසද්දො තුත්තරවාක්‍යට්ඨො පුබ්බවාක්‍යෙ තසද්දමෙව ගමයති. යථා –

Còn đại từ "ya" đứng ở vế sau thì làm cho đại từ "ta" ở vế trước được hiểu ngầm. Ví như –

‘‘බොධිං [Pg.147] නමාමි නතිභාජනමච්චුළාරං,පුඤ්ඤාකරං භුවනමණ්ඩලසොත්ථිභූතං;

යො චක්ඛුසොතසතිගොචරතං සමෙතො,දොසාරිදප්පමථනෙ’කරසො බුධානං’’.

"Con xin đảnh lễ cây Bồ Đề, đối tượng tôn kính vô cùng cao thượng, là nguồn phước báu, là nơi mang lại an lành cho khắp thế gian; cây Bồ Đề ấy đã đi vào cảnh giới của mắt, tai và niệm, và là tinh túy duy nhất cho các bậc trí giả trong việc dẹp tan lòng kiêu mạn của kẻ thù là phiền não."

ඉච්චාදි.

V.v...

පුබ්බවාක්‍යොපාත්තො තු යසද්දො උත්තරවාක්‍යෙතසද්දොපාදානං විනා සාකඞ්ඛෙ වාක්‍යස්ස ඌනත්තං ජනෙති. එත්ථ පක්කන්තවිසයො තසද්දො.

Còn đại từ "ya" được nêu ở vế trước, nếu không có đại từ "ta" ở vế sau, sẽ tạo ra sự thiếu sót cho câu văn, khiến nó còn trông đợi. Ở đây, đại từ "ta" có đối tượng là điều đã được đề cập.

122. මුනින්දස්ස මන්දං ඊසකං සඤ්ජාතො පවත්තො හාසොයෙව සිතං චන්දනචුණ්ණමිව තෙන ලිම්පිතා ආලෙපිතා පල්ලවා රුක්ඛලතාදීනං පකතිරත්තානි කිසලයානි ධවලා සගුණපරිච්චාගෙන සෙතා අහෙසුං, තථාපි තස්සෙව තථාගතස්ස එකො අතුලො අසහායො වා අධරපල්ලවො දන්තාවරණසඞ්ඛාතපල්ලවො න රංසිසංසට්ඨොපි සමීපට්ඨොපි ධවලො සෙතො නාහොසි. එවමෙත්ථ අගහනසමාසබාහුල්‍යං දීපිතං හොති.

122. Nụ cười của bậc Muninda, sanh khởi và biểu hiện một cách nhẹ nhàng, chính là màu trắng giống như bột chiên đàn. Do nụ cười ấy, các chồi non, tức là những lá non có màu đỏ tự nhiên của cây cối và dây leo, được thoa phết, đã trở nên trắng, tức là màu trắng, do từ bỏ phẩm chất của mình. Tuy nhiên, chỉ duy nhất chồi non môi dưới vô song hay không gì sánh bằng của chính đức Như Lai ấy, tức là chồi non được gọi là vật che răng, đã không trở nên trắng, dù được các tia sáng chạm đến và ở gần. Như vậy, ở đây, sự phong phú của các hợp từ không phức tạp đã được trình bày.

‘‘පෙමාවබන්ධහදයෙ සදයෙ ජිනස්මිං,තස්මිං නු කිං කුමතයො භවථ’ප්පසන්නා;

කිං තෙන වො න විහිතං හිත’මුග්ගදුග්ග-සංසාරසාගරසමුත්තරණාවසාන’’න්ති.

"Đối với bậc Chiến Thắng, người có lòng bi mẫn, có tâm hồn được kết buộc bởi tình thương, sao các người có tà kiến lại không hoan hỷ nơi ngài? Phải chăng ngài đã không tạo ra cho các người lợi ích, mà kết quả cuối cùng là sự vượt qua biển cả luân hồi ghê gớm và khó vượt?"

අපරමුදාහරණං. තස්සත්ථො – කුමතයො හෙ අඤ්ඤාණා! පෙමාවබන්ධහදයෙ සබ්බෙසු තුම්හෙසු නිච්චං පවත්තිතදළ්හපෙමානුබන්ධචිත්තෙ සදයෙ තතොයෙව දයාසහිතෙ තස්මිං ජිනස්මිං විසයභූතෙ කිං නු කස්මා අප්පසන්නා භවථ, තථා හි වො තුම්හාකං තෙන ජිනෙන උග්ගො දාරුණො ච, දුග්ගො ගන්තුමසක්කුණෙය්‍යො ච, සොයෙව සංසාරසාගරො තස්ස සමුත්තරණං පරියන්තප්පත්තියෙව අවසානං යස්ස තං න විහිතං අකතං හිතං වුද්ධි නාම කිං හොති, න [Pg.148] හොතෙව. එත්ථාපි සමාසස්ස පාකටත්තා ඔජො ගුණො කන්තො හොතීති.

Một ví dụ khác. Ý nghĩa của nó là – Này những kẻ vô trí có tà kiến! Đối với bậc Chiến Thắng là đối tượng, người có tâm được kết buộc bởi tình thương vững chắc luôn hướng đến tất cả các người, người có lòng bi mẫn, chính vì thế mà có lòng từ bi, tại sao các người lại không hoan hỷ? Thật vậy, đối với các người, bởi bậc Chiến Thắng ấy, lợi ích hay sự tăng trưởng nào mà đã không được tạo ra? Lợi ích ấy có kết quả cuối cùng chính là sự vượt qua, sự đi đến tận cùng, biển cả luân hồi vốn ghê gớm và khó vượt qua. Chắc chắn là không phải vậy. Ở đây cũng vậy, do hợp từ rõ ràng nên phẩm chất oai lực trở nên khả ái.

නනු ය-තසද්දානං නිච්චසම්බන්ධොති කථං ‘‘තස්සෙවෙකො’’ති ච ‘‘තස්මිං නු කිං කුමතයො’’ති ච ඉච්චාදීසු හෙට්ඨා වුත්තයසද්දො නත්ථීති? සච්චං, තථාපි පක්කන්තත්ථවිසයො, පසිද්ධත්ථවිසයො, අනුභූතත්ථවිසයො වා තසද්දො යසද්දං නාපෙක්ඛති. තථා හි –

Chẳng phải đại từ "ya" và "ta" luôn có mối liên hệ sao? Vậy tại sao trong các câu như "tasseveko" và "tasmiṃ nu kiṃ kumatayo" lại không có đại từ "ya" đã được nói ở dưới? Đúng vậy, tuy nhiên đại từ "ta" không cần đến đại từ "ya" khi đối tượng của nó là điều có ý nghĩa đã được đề cập, hoặc điều có ý nghĩa nổi tiếng, hoặc điều có ý nghĩa đã được kinh nghiệm. Thật vậy –

‘‘සවාසනෙ කිලෙසෙ සො, එකො සබ්බෙ නිඝාතිය;

අහු සුසුද්ධසන්තානො, පූජානඤ්ච සදාරහො’’ති.

"Vị ấy, một mình sau khi đã nhiếp phục tất cả các phiền não cùng với tập khí, đã trở thành người có dòng tâm thức hoàn toàn trong sạch, và luôn xứng đáng được cúng dường."

එවමාදීසු ‘‘සො’’ති නිද්දිට්ඨතසද්දො ‘‘බුද්ධානුස්සතිමාදිතො’’ති එත්ථ අතීතෙන බුද්ධසද්දෙන වචනීයවිසයො හොති.

Trong những trường hợp như vậy, đại từ "ta" được chỉ định là "so" có đối tượng là điều có thể được diễn tả bằng từ "Buddha" đã có trước đó trong câu "buddhānussatimādito".

‘‘අග්ගිං පක්ඛන්ද’ අථවා, ‘පබ්බතග්ගා පතෙ’ති වා;

යදි වක්ඛති කත්තබ්බං, ඤාතකාරීහි සො ජිනො’’ති.

"Nếu bậc Chiến Thắng nói rằng: 'Hãy nhảy vào lửa!' hoặc 'Hãy gieo mình từ đỉnh núi!', thì điều đó nên được thực hiện bởi những người hành động với sự hiểu biết. Vị ấy chính là bậc Chiến Thắng."

එවමාදීසු තසද්දො ඤාතකාරීහි කත්තබ්බත්තා පසිද්ධබුද්ධපදත්ථවිසයො.

Trong những trường hợp như vậy, đại từ "ta" có đối tượng là ý nghĩa của từ "Buddha" nổi tiếng, vì đó là điều nên được thực hiện bởi những người hành động với sự hiểu biết.

‘‘අතීතං නානුසොචාමි, නප්පජප්පාම’නාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙමි, තෙන වණ්ණො පසීදතී’’ති.

"Ta không sầu muộn việc đã qua, không mong cầu việc chưa tới; Ta sống bằng hiện tại, do đó dung sắc được trong sáng."

එවමාදීසු තසද්දො අනනුසොචනනප්පජප්පනයාපනසඞ්ඛාතවිජානනවසෙන අනුභූතත්ථවිසයො, තස්මා තීසුපි ඨානෙසු තසද්දො යසද්දං නාපෙක්ඛතෙ. එත්ථ පන පක්කන්තවිසයො තසද්දො අධිප්පෙතො. අපිච උත්තරවාක්‍යෙ ඨිතො යසද්දො පුබ්බවාක්‍යෙ තසද්දෙ අසතිපි තමෙව දීපෙති. තථා හි –

Trong những trường hợp như vậy, đại từ "ta" có đối tượng là ý nghĩa đã được kinh nghiệm, thông qua sự hiểu biết được gọi là không sầu muộn, không mong cầu, và sống với hiện tại. Do đó, trong cả ba trường hợp, đại từ "ta" không cần đến đại từ "ya". Tuy nhiên, ở đây, đại từ "ta" có đối tượng đã được đề cập là điều được chủ định. Hơn nữa, đại từ "ya" đứng ở vế sau, ngay cả khi không có đại từ "ta" ở vế trước, cũng làm sáng tỏ chính điều đó. Thật vậy –

බොධිං නමාමි නතිභාජනමච්චුළාරං,පුඤ්ඤාකරං භුවනමණ්ඩලසොත්ථිභූතං;

යො චක්ඛුසොතසතිගොචරතං සමෙතො,දොසාරිදප්පමථනෙ’කරසො බුධානන්ති.

Con xin đảnh lễ cây Bồ Đề, đối tượng tôn kính vô cùng cao thượng, là nguồn phước báu, là nơi mang lại an lành cho khắp thế gian; cây Bồ Đề ấy đã đi vào cảnh giới của mắt, tai và niệm, và là tinh túy duy nhất cho các bậc trí giả trong việc dẹp tan lòng kiêu mạn của kẻ thù là phiền não.

යො [Pg.149] බුධානං චක්ඛුසොතසතීනං ගොචරතං විසයභාවං සමෙතො පත්තො, තෙසංයෙව දොසාරීනං කිලෙසපච්චත්ථිකානං දප්පමථනෙ දප්පමද්දනෙ එකරසො පධානකිච්චො සමිද්ධිවන්තො වා හොති, තං බොධිං නමාමීති සම්බන්ධො. පුබ්බවාක්‍යෙ පයොජිතො යසද්දො උත්තරවාක්‍යෙ තසද්දොපාදානෙ අසති සංසයමුප්පාදයමානො වාක්‍යස්ස ඌනත්තං කරොති. උදාහරණං පන පාකටං.

Vị nào đã đạt đến, đã chứng ngộ trạng thái đối tượng (gocarataṃ visayabhāvaṃ) của hàng trăm nhãn căn và nhĩ căn (cakkhusotasatīnaṃ) của chư Phật (budhānaṃ), vị ấy chính là người có hương vị duy nhất (ekaraso), có phận sự chính yếu (padhānakicco), hoặc là người thành tựu (samiddhivanto) trong việc dẹp tan kiêu mạn (dappamathane dappamaddane) của chính những kẻ thù là khuyết điểm (dosārīnaṃ), những phiền não đối nghịch (kilesapaccatthikānaṃ), (nên) có sự liên kết là: ‘con xin đảnh lễ Bồ-đề ấy’. Đại từ quan hệ ‘ya’ được dùng ở mệnh đề trước, khi không có đại từ tương ứng ‘ta’ ở mệnh đề sau, sẽ làm phát sinh sự nghi ngờ và khiến cho câu văn bị thiếu sót. Tuy nhiên, ví dụ thì đã rõ ràng.

123.

123.

පදාභිධෙය්‍යවිසයං,සමාසබ්‍යාසසම්භවං;

යං පාරිණත්‍යං හොති’හ,සොපි ඔජොව තං යථා.

Phạm vi là ý nghĩa của từ ngữ, phát sinh từ sự kết hợp và phân tích; sự thuần thục nào có ở đây, đó cũng giống như tinh túy vậy, ví như.

123. ‘‘පදි’’ච්චාදි. පදස්ස අභිධෙය්‍යො අත්ථො සො විසයො යස්ස. යත්ථ පචුරසද්දාභිධෙය්‍යො අත්ථො සංඛිත්තපදෙහි වුච්චතෙ, සො සමාසො. යත්ථප්පකෙහි පදෙහි අභිධෙය්‍යත්ථො පචුරපදෙහි වුච්චතෙ, සො බ්‍යාසො. තතො සමාසබ්‍යාසතො සම්භවො යස්ස. තං තථාවිධං යං පාරිණත්‍යං පරිණතභාවො හොතීති අනුවදිත්වා සොපි ඉහ සසත්ථෙ ඔජොවාති විධීයතෙ. තං යථෙත්‍යුභයම්පි උදාහරති.

123. Câu kệ bắt đầu bằng ‘Padi’... (Padābhidheyyavisayaṃ có nghĩa là) cái có phạm vi là ý nghĩa được biểu thị của từ ngữ. Nơi nào ý nghĩa được biểu thị bằng nhiều từ ngữ lại được nói bằng những từ ngữ rút gọn, đó là samāsa (kết hợp). Nơi nào ý nghĩa được biểu thị bằng ít từ ngữ lại được nói bằng nhiều từ ngữ, đó là byāsa (phân tích). (Samāsabyāsasambhavaṃ có nghĩa là) cái có sự phát sinh từ samāsa và byāsa ấy. Sau khi lặp lại rằng ‘sự thuần thục (pāriṇatyaṃ) như vậy nào, tức là trạng thái thuần thục (pariṇatabhāvo), có mặt’, thì được quy định rằng ‘cái đó ở đây, trong luận này, cũng là tinh túy (ojo)’. (Tác giả) nêu ví dụ cho cả hai (từ) ‘taṃ’ (ấy) và ‘yathā’ (như là).

123. ‘‘පදෙ’’ච්චාදි. පදානං බහූනං අප්පකානං වා පදානං අභිධෙය්‍යවිසයං විත්ථාරසංඛිත්තත්ථවිසයවන්තං සමාසබ්‍යාසසම්භවං යථාක්කමං සඞ්ඛෙපවිත්ථාරද්වයෙන නිප්ඵන්නං නිප්ඵත්තිවන්තං වා යං පාරිණත්‍යං කත්තූනං ගන්ථවිසයෙ පරිණතිප්පකාසකො යො සද්දධම්මො අත්ථධම්මො හොති, සද්දගුණො අත්ථගුණොති වුත්තං හොති, සොපි ඉහ සුබොධාලඞ්කාරෙ ඔජො නාම සද්දගුණො අත්ථගුණො. තං යථාති ද්වීසු ලක්ඛියං දස්සෙති, පදානං අභිධෙය්‍යො විසයො යස්ස පාරිණත්‍යස්සෙති ච, සමාසො ච බ්‍යාසො චාති ච, තතො සම්භවන්ති ච, තතො සම්භවො අස්සාති ච, පරිණතස්ස [Pg.150] කත්තුනො ගන්ථස්ස එව වා භාවොති ච විග්ගහො. කත්තු පාරිණත්‍යපක්ඛෙ තප්පකාසකගන්ථස්ස තදත්ථෙන පාරිණත්‍යං සිද්ධං.

123. Câu kệ bắt đầu bằng ‘Pade’... (Padābhidheyyavisayaṃ có nghĩa là) có phạm vi là ý nghĩa được biểu thị của nhiều từ ngữ hoặc ít từ ngữ, có phạm vi là ý nghĩa chi tiết và ý nghĩa tóm tắt. (Samāsabyāsasambhavaṃ có nghĩa là) phát sinh từ sự kết hợp và phân tích, theo thứ tự được tạo thành bởi hai phương pháp tóm tắt và chi tiết, hoặc có sự tạo thành như vậy. Sự thuần thục (pāriṇatyaṃ) nào là bản chất của từ ngữ (saddadhammo) và bản chất của ý nghĩa (atthadhammo) thể hiện sự thuần thục của tác giả trong lĩnh vực tác phẩm, điều đó được gọi là phẩm chất của từ ngữ (saddaguṇo) và phẩm chất của ý nghĩa (atthaguṇo), thì cái đó ở đây, trong tập Subodhālaṅkāra, cũng là phẩm chất của từ ngữ và phẩm chất của ý nghĩa tên là ojo (tinh túy). Bằng câu ‘taṃ yathā’, (tác giả) chỉ ra đối tượng được định nghĩa theo hai cách. Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘sự thuần thục có phạm vi là ý nghĩa được biểu thị của các từ ngữ’; và ‘sự kết hợp và sự phân tích’; và ‘phát sinh từ đó’; và ‘có sự phát sinh từ đó’; và ‘trạng thái của tác phẩm của một tác giả thuần thục’. Trong trường hợp (xét đến) sự thuần thục của tác giả, sự thuần thục của tác phẩm thể hiện điều đó được xác lập bởi ý nghĩa ấy.

124.

124.

ජොතයිත්වාන සද්ධම්මං,සන්තාරෙත්වා සදෙවකෙ;

ජලිත්වා අග්ගිඛන්ධො’ව,නිබ්බුතො සො සසාවකො.

Sau khi làm rạng ngời Chánh pháp, sau khi cứu độ chúng sanh cùng chư thiên, bừng cháy lên như một khối lửa, vị ấy cùng các vị đệ tử đã nhập Niết-bàn.

124. ‘‘ජොතයිත්වානෙ’’ච්චාදි. ඉමිනා හෙට්ඨා පචුරපදාභිහිතො බුද්ධවංසො සඞ්ඛෙපරූපෙන වුත්තො.

124. Câu kệ bắt đầu bằng ‘Jotayitvāna’... Bằng câu kệ này, bộ Phật Sử (Buddhavaṃsa) đã được nói đến bằng nhiều từ ngữ ở trước, nay được trình bày lại dưới hình thức tóm tắt.

124. ‘‘ජොතයි’’ච්චාදි. සො තථාගතො සද්ධම්මං සපරියත්තිකං නවලොකුත්තරසද්ධම්මං ජොතයිත්වාන ඤාණාලොකෙන ඔභාසෙත්වා සදෙවකෙ සත්තෙ සන්තාරෙත්වා සංසාරසාගරපරියන්තමුපනෙත්වා අග්ගිඛන්ධොව මහාතෙජෙන අග්ගික්ඛන්ධො විය ජලිත්වා අනඤ්ඤසාධාරණරූපකායසම්පත්තියා පජ්ජලිත්වා අන්තෙ සසාවකො සාවකෙහි සහ නිබ්බුතො ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතොති. ඉමිනා සකලබුද්ධවංසෙ බහූහි පදෙහි වුත්තත්ථො සඞ්ඛෙපක්කමෙන වුත්තො. සතං ධම්මො, සන්තො සංවිජ්ජමානො වා ධම්මොති ච, සහ දෙවෙහි වත්තමානාති ච, සහ සාවකෙහි වත්තමානොති ච විග්ගහො.

124. Câu kệ bắt đầu bằng ‘Jotayi’... Vị Như Lai ấy, sau khi làm rạng ngời Chánh pháp — tức là chín pháp siêu thế cùng với giáo pháp — sau khi làm cho nó tỏa sáng bằng ánh sáng trí tuệ; sau khi cứu độ chúng sanh cùng với chư thiên, đưa họ đến bờ kia của đại dương sanh tử; giống như một khối lửa, đã bừng cháy như một khối lửa với đại oai lực, đã rực sáng với sự thành tựu thân tướng sắc pháp không ai sánh bằng; cuối cùng, (vị ấy) cùng với các vị đệ tử, cùng với các vị thinh văn, đã nhập diệt, đã nhập vô dư y Niết-bàn với sự tịch diệt của các uẩn. Bằng câu kệ này, ý nghĩa đã được nói bằng nhiều từ ngữ trong toàn bộ Phật Sử được trình bày lại theo phương pháp tóm tắt. Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘Pháp của những bậc chân nhân’ hoặc ‘Pháp chân thật/hiện hữu’; và ‘hiện hữu cùng với chư thiên’; và ‘hiện hữu cùng với các vị thinh văn’.

125.

125.

මත්ථකට්ඨී මතස්සාපි, රජොභාවං වජන්තු මෙ;

යතො පුඤ්ඤෙන තෙ සෙන්ති, ජෙනපාදම්බුජද්වයෙ.

Xương trên đầu của con, dù khi đã chết, nguyện trở thành bụi đất; để nhờ phước báu ấy, chúng nằm trên đôi chân sen của đấng Chiến Thắng.

125. ‘‘මත්ථකට්ඨී’’ඉච්චාදි. මතස්සාපි මරණමාපන්නස්සාපි මෙ මත්ථකෙ මුද්ධනි අට්ඨී රජොභාවං ධූලිත්තං වජන්තු පාපුණන්තු. කස්මාති චෙ? යතො යස්මා කාරණා පුඤ්ඤෙන කුසලෙන කම්මෙන හෙතුනා තෙ රජා ජිනස්ස ඉමෙ ජෙනා, පාදා, තෙයෙව අම්බුජානිව අම්බුජානි, තෙසං ද්වයෙ [Pg.151] සෙන්ති පවත්තන්ති, තථා හොතු වා මා වා, පණතිගෙධෙනෙව වදති. එත්ථ ‘‘කථමහං භගවතො පාදෙ නිච්චං සිරසා පණමාමී’’ත්‍යධිප්පායො විත්ථාරෙන වුත්තො.

125. Câu kệ bắt đầu bằng ‘Matthakaṭṭhī’... Xương trên đầu của con, trên đỉnh đầu của con, dù khi đã chết, đã mệnh chung, nguyện trở thành bụi đất, thành bột mịn. Nếu hỏi: ‘Tại sao?’. Bởi vì, do nguyên nhân ấy, do nghiệp lành, nghiệp thiện làm nhân, những hạt bụi ấy nằm trên, tồn tại trên đôi chân của đấng Chiến Thắng, những bàn chân này của đấng Jina, chúng giống như những đóa sen vậy. Dù việc ấy có xảy ra hay không, (tác giả) nói như vậy chỉ vì lòng khao khát được đảnh lễ. Ở đây, ý định ‘làm thế nào tôi có thể luôn dùng đầu đảnh lễ đôi chân của Đức Thế Tôn?’ đã được diễn tả một cách chi tiết.

125. ‘‘මත්ථකි’’ච්චාදි, මතස්සාපි මෙ මය්හං මත්ථකට්ඨී මුද්ධනි අට්ඨීනි රජොභාවං අතිසුඛුමරජත්තං වජන්තු පාපුණන්තු. කස්මා ආසීසනං කරොතීති චෙ? යතො යස්මා කාරණා පුඤ්ඤෙන මය්හං තථාවිධෙන කුසලකම්මෙන හෙතුනා තෙ රජා ජෙනපාදම්බුජද්වයෙ ජිනපටිබද්ධචරණපදුමයුගළෙ සෙන්ති පවත්තන්ති, බුද්ධස්ස සිරිපාදෙ කිඤ්චිපි රජොජල්ලං න උපලිම්පතෙව, තථාපි වන්දනාභිලාසෙන එවං වුත්තං. එත්ථ ‘‘කථමහං භගවතො සිරිපාදෙ මුද්ධනා නිච්චං පණමාමී’’ත්‍යභිලාසො විත්ථාරෙන වුත්තො. මත්ථකෙ අට්ඨීති ච, රජසො භාවොති ච, ජිනස්ස ඉමෙති ච, ජෙනා ච තෙ පාදා චෙති ච, තෙයෙව අම්බුජානීති ච, තෙසං ද්වයන්ති ච විග්ගහො.

125. Câu kệ bắt đầu bằng ‘Matthaki’... Xương trên đầu của con, những chiếc xương trên đỉnh đầu của con, dù khi đã chết, nguyện trở thành bụi đất, thành trạng thái bụi cực mịn. Nếu hỏi: ‘Tại sao (tác giả) lại ước nguyện như vậy?’. Bởi vì, do nguyên nhân ấy, do nghiệp thiện như vậy của con làm nhân, những hạt bụi ấy nằm trên, tồn tại trên đôi chân sen của đấng Chiến Thắng, trên cặp chân sen thuộc về đấng Jina. Thực ra, không có bất kỳ bụi bẩn nào làm ô uế đôi chân phước hạnh của Đức Phật, tuy nhiên, (tác giả) nói như vậy là do lòng mong muốn được đảnh lễ. Ở đây, ước muốn ‘làm thế nào tôi có thể luôn dùng đầu đảnh lễ đôi chân phước hạnh của Đức Thế Tôn?’ đã được diễn tả một cách chi tiết. Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘xương trên đầu’; và ‘trạng thái của bụi’; và ‘những thứ này của đấng Jina’; và ‘chúng là của Jina và chúng là bàn chân’; và ‘chúng giống như những đóa sen’; và ‘một cặp của chúng’.

126.

126.

ඉච්චත්‍ර නිච්චංපණති-ගෙධො සාධු පදිස්සති;

ජායතෙ’යං ගුණො තික්ඛ-පඤ්ඤාන’මභියොගතො.

Như vậy ở đây, lòng khao khát được đảnh lễ luôn luôn được thấy rõ; phẩm chất này sanh khởi từ sự nỗ lực của những người có trí tuệ sắc bén.

126. බ්‍යාසත්තමෙවස්ස විවරති ‘‘ඉච්චත්‍රි’’ච්චාදිනා. ඉච්චෙවං අත්‍ර ගාථායං පණතියං පණාමෙ ගෙධො අධිකච්ඡන්දො සාධු සුන්දරං පදිස්සති විඤ්ඤායතෙ, අයං යථාවුත්තො ඔජො ගුණො පරිණතභාවසඞ්ඛාතො තික්ඛපඤ්ඤානං සාතිසයමතීනං එවං සන්තෙපි අභියොගතො පුනප්පුනප්පවත්තිතපරිචයබලෙන ජායතෙ උප්පජ්ජති.

126. (Tác giả) giải thích bản chất chi tiết (byāsattaṃ) của nó bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘iccatra’. Như vậy, trong câu kệ này, lòng khao khát (gedho), tức là ý muốn mãnh liệt (adhikacchando), đối với sự đảnh lễ, đối với sự cúi lạy, được thấy rõ, được nhận biết một cách tốt đẹp, mỹ lệ. Phẩm chất ojo (tinh túy) đã được nói đến này, được gọi là trạng thái thuần thục, sanh khởi, phát sinh cho những người có trí tuệ sắc bén, có trí năng vượt trội, ngay cả như vậy, cũng là từ sự nỗ lực, nhờ vào sức mạnh của sự thực hành và quen thuộc được lặp đi lặp lại.

126. ඉදානි සංඛිත්තස්සත්ථස්ස විත්ථාරෙන පකාසිතභාවං ‘‘ඉච්චත්‍ර’’ඉච්චාදිනා නිද්දිසති. ඉති ඉමිනා අනන්තරගාථායං වුත්තක්කමෙන අත්‍ර ඉමිස්සං ගාථායං නිච්චංපණතිගෙධො නිරන්තරපණාමෙ අධිකකත්තුකාමතාකුසලච්ඡන්දො සාධු විභූතො විභූතං වා පදිස්සති පඤ්ඤායති, අයං [Pg.152] ගුණො යථාවුත්තො අයං පරිණතභාවසඞ්ඛාතො ඔජො නාම සද්දත්ථගුණො තික්ඛපඤ්ඤානං සුඛුමබුද්ධිමන්තානං අභියොගතො ගන්ථවිසයභූතෙන නිරන්තරාභ්‍යාසෙනෙව ජායතෙ සිජ්ඣති, වත්තු පාරිණත්‍යෙනෙව භවනතො යෙසං කෙසඤ්චි යෙන කෙනචි පකාරෙන න සිජ්ඣතීති. නිච්චං පවත්තා පණතීති ච, තස්සං ගෙධොති ච, තික්ඛා පඤ්ඤා යෙසන්ති ච, අභි පුනප්පුනං යොගො යුඤ්ජනන්ති ච විග්ගහො.

126. Bây giờ, ngài chỉ ra trạng thái đã được trình bày một cách chi tiết về ý nghĩa (của câu kệ) đã được nói vắn tắt bằng câu ‘iccatra’ v.v… Như vậy, theo thứ tự đã được nói đến trong câu kệ trước, ở đây trong câu kệ này, ‘niccaṃpaṇatigedho’ (sự tham muốn trong việc luôn luôn cúi đầu) tức là thiện dục muốn làm nhiều hơn trong sự cúi đầu liên tục, được biểu hiện rõ ràng hoặc được thấy, được biết. Phẩm chất này, như đã được nói, phẩm chất về ý nghĩa của từ ngữ này được gọi là ‘ojo’ (tinh túy), được mệnh danh là trạng thái thuần thục, chỉ sanh khởi hay thành tựu đối với những người có trí tuệ sắc bén, những người có trí tuệ vi tế, do sự chuyên cần, tức là do sự thực hành liên tục vốn là đối tượng của bộ luận. Bởi vì nó phát sinh từ sự thuần thục của người nói, nên nó không thể thành tựu cho bất cứ ai bằng bất cứ cách nào. Và các cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘niccaṃ pavattā paṇatīti’ (sự cúi đầu thường xuyên), ‘tassaṃ gedhoti’ (sự tham muốn trong việc ấy), ‘tikkhā paññā yesanti’ (những người có trí tuệ sắc bén), và ‘abhi punappunaṃ yogo yuñjananti’ (sự chuyên cần là sự gắn bó lập đi lập lại).

127.

127.

මධුරත්තං පදාසත්ති-රනුප්පාසවසා ද්විධා;

සියා සමසුති පුබ්බා, වණ්ණාවුත්ති පරො යථා.

Phẩm chất ngọt ngào (madhuratta) có hai loại do bởi sự gần gũi của các từ (padāsatti) và sự điệp âm (anuppāsa). Loại trước là có âm thanh tương tự, loại sau là sự lặp lại của một mẫu tự, ví như.

127. මාධුරියමවධාරයමාහ ‘‘මධුරත්ත’’මිච්චාදි. සවනීයත්තෙන මනොහරත්තං මධුරත්තං. තං පදානි වාක්‍යාලඞ්කාරානි සමානානි උත්තරුත්තරෙහි, තෙසං ආසත්ති ඨානාදිනායථාකථඤ්චි සමසුතීනං ආසන්නතා පදාසත්ති, පඨමප්පයුත්තස්සක්ඛරස්ස පච්ඡා පාසො පක්ඛෙපො අනුප්පාසො, පදාසත්ති ච අනුප්පාසො ච, තෙසං වසෙන ද්විධා හොති. ‘‘කීදිසා තෙ’’ති ආහ ‘‘සියා’’තිආදි. පුබ්බා පඨමාභිහිතා පදාසත්ති සමා යෙන කෙනචි ඨානමත්තාසංයොගාදිනා පදන්තරෙන සුති වණ්ණො යස්සා සා සියා භවෙය්‍ය, පරො පච්ඡිමො අනුප්පාසො තු වණ්ණස්ස සරබ්‍යඤ්ජනලක්ඛණස්ස ආවුත්ති පුනප්පුනුච්චාරණං සියාති. එවං කත්ථචි බන්ධෙ සමානපදාසත්ති කත්ථචි අනුප්පාසො කත්ථචි තදුභයං, ද්වයෙන රහිතො විරසො බන්ධො නස්සාදීයතෙ කවීහි, තාදිසං මධුරත්තං දුවිධං පටිපජ්ජිතබ්බං, සිලෙසසමතාන්විතන්තුච්චන්තමෙව රමණීයං සියාති ලක්ඛණං දස්සෙත්වා ‘‘යථෙ’’ති ලක්ඛියමුභයත්ථොදාහරති ‘‘යදෙ’’ච්චාදිනා, ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදිනා ච.

127. Để xác định phẩm chất ngọt ngào, ngài nói ‘madhurattaṃ’ v.v… Phẩm chất ngọt ngào (madhuratta) là sự quyến rũ (manoharattaṃ) do bởi dễ nghe (savanīyattena). Phẩm chất ấy có hai loại do bởi sự gần gũi của các từ (padāsatti) và sự điệp âm (anuppāsa). Padāsatti là sự gần gũi (āsannatā) của các từ có âm thanh tương tự (samasutīnaṃ) bằng một cách nào đó như vị trí phát âm v.v…, trong đó các từ (padāni), là những trang sức của câu, tương tự với những từ đi sau. Anuppāsa là sự đặt lại (pakkhepo) hay sự ném vào (pāso) phía sau (pacchā) một mẫu tự đã được dùng trước đó. Ngài nói ‘siyā’ v.v… để hỏi rằng: “Chúng như thế nào?”. Loại trước (pubbā), padāsatti được đề cập đầu tiên, là loại có âm thanh (suti) hay mẫu tự (vaṇṇo) tương tự (samā) với một từ khác bằng một cách nào đó như vị trí phát âm, trường độ, sự kết hợp v.v… Còn loại sau (paro), anuppāso, là sự lặp lại (āvutti), sự phát âm nhiều lần (punappunuccāraṇaṃ), của một mẫu tự (vaṇṇassa) có đặc tính là nguyên âm hay phụ âm. Như vậy, trong một tác phẩm nào đó có samānapadāsatti, nơi nào đó có anuppāsa, nơi nào đó có cả hai. Tác phẩm nào không có cả hai thì vô vị (viraso) và không được các thi sĩ thưởng thức. Phẩm chất ngọt ngào như vậy cần được hiểu là có hai loại. Sau khi chỉ ra đặc tính rằng nó chỉ trở nên thú vị khi được kết hợp với phép nói nước đôi (silesa) và sự đồng đều (samatā), ngài đưa ra ví dụ cho cả hai với từ ‘yathā’ trong câu ‘yadā’ v.v… và ‘muninda’ v.v…

127. ඉදානි මධුරගුණං දස්සෙති ‘‘මධුරි’’ච්චාදිනා. මධුරත්තං සවනීයභාවතො මනොහරත්තං මධුරගුණං, පදානං වාක්‍යාවයවසඞ්ඛාතානං ස්‍යාද්‍යන්තාදීනං උපරූපරිපදෙහි සමානානං [Pg.153] ආසත්ති ඨානකරණාදිනා යෙන කෙනචි පකාරෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසන්නතා, අනුප්පාසො පුබ්බුච්චාරිතවණ්ණානං පුන පක්ඛිපනඤ්චාති ද්වින්නං වසා විභාගෙන ද්විධා හොති. තත්ථ පුබ්බා පදාසත්ති සමසුති සියා, පුබ්බාපරවණ්ණානං ඨානමත්තාකරණාදීහි ආසන්නසුතිසඞ්ඛතවණ්ණවුත්ති හොති, පරො අනුප්පාසො පන වණ්ණාවුත්ති සරබ්‍යඤ්ජනසභාවානං පුබ්බුච්චාරිතවණ්ණානං පුනප්පුනුච්චාරණං සියාති. යථාති ද්වීසු උදාහරණමාදිසති. එවං කත්ථචි බන්ධෙ පදාසත්ති කත්ථචි අනුප්පාසො කත්ථචි තදුභයං, ද්වීහි විනිමුත්තො පන බන්ධො විඤ්ඤූහි අස්සාදනීයො න හොති. උපරි වක්ඛමානාහි සිලෙසසමතාහි යුත්තං මධුරත්තං පන විසෙසතො අස්සාදනීයං හොතීති. මධුරස්ස බන්ධස්ස භාවොති ච, පදානං ආසත්තීති ච, අනු පච්ඡා පාසො පක්ඛෙපොති ච, පදාසත්ති ච අනුප්පාසො චාති ච, තෙසං වසො භෙදොති ච, සමා සුති වණ්ණො යස්සාති ච, වණ්ණස්ස ආවුත්තීති ච විග්ගහො.

127. Bây giờ, ngài chỉ ra phẩm chất ngọt ngào (madhuraguṇa) bằng câu ‘madhurattaṃ’ v.v… Phẩm chất ngọt ngào (madhuratta), tức là sự quyến rũ (manoharatta) do bởi trạng thái dễ nghe, là phẩm chất ngọt ngào. Nó có hai loại do sự phân chia bởi hai điều: sự gần gũi (āsatti) của các từ (padānaṃ) — được gọi là các thành phần của câu, tận cùng bằng ‘syādi’ v.v… — tương tự với các từ đi ngay sau, bằng một cách nào đó như vị trí, cơ quan phát âm v.v…, sự gần gũi lẫn nhau; và sự điệp âm (anuppāsa), tức là sự đặt lại (puna pakkhipanaṃ) các mẫu tự đã được phát âm trước đó. Trong đó, loại trước, padāsatti, là samasuti (âm thanh tương tự); nó là sự lặp lại của mẫu tự được gọi là âm thanh gần gũi do vị trí, trường độ, cơ quan phát âm v.v… của các mẫu tự trước và sau. Còn loại sau, anuppāso, là sự lặp lại mẫu tự (vaṇṇāvutti), tức là sự phát âm nhiều lần các mẫu tự đã được phát âm trước đó, vốn có bản chất là nguyên âm và phụ âm. Với từ ‘yathā’, ngài chỉ ra ví dụ cho cả hai. Như vậy, trong một tác phẩm nào đó có padāsatti, nơi nào đó có anuppāso, nơi nào đó có cả hai. Nhưng tác phẩm nào không có cả hai thì không được người có trí thưởng thức. Tuy nhiên, phẩm chất ngọt ngào kết hợp với phép nói nước đôi (silesa) và sự đồng đều (samatā) sẽ được nói ở trên thì đặc biệt đáng thưởng thức. Và các cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘madhurassa bandhassa bhāvoti’ (trạng thái của một tác phẩm ngọt ngào), ‘padānaṃ āsattīti’ (sự gần gũi của các từ), ‘anu pacchā pāso pakkhepoti’ (anu là sau, pāsa là sự đặt vào), ‘padāsatti ca anuppāso cāti’ (padāsatti và anuppāsa), ‘tesaṃ vaso bhedoti’ (vaso của chúng là sự phân loại), ‘samā suti vaṇṇo yassāti’ (cái có âm thanh hay mẫu tự tương tự), và ‘vaṇṇassa āvuttīti’ (sự lặp lại của mẫu tự).

128.

128.

යදා එසො’භිසම්බොධිං,සම්පත්තො මුනිපුඞ්ගවො;

තදා පභුති ධම්මස්ස,ලොකෙ ජාතො මහුස්සවො.

Khi bậc Ngưu vương trong hàng ẩn sĩ này, đã chứng đắc Chánh Đẳng Giác; từ đó trở đi, một đại lễ hội của Chánh pháp đã phát sinh trong thế gian.

128. එසො මුනිපුඞ්ගවො යදා යතො පභුති අභිසම්බොධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සම්පත්තො සමධිගතො, තදා පභුති තතො ආරබ්භ ධම්මස්ස චතුසතිපට්ඨානාදිභෙදස්ස සත්තතිංසබොධිපක්ඛියසඞ්ඛාතස්ස මහුස්සවො මහන්තො අබ්භුදයො නිප්පටිපක්ඛා පවත්ති ලොකෙ තිවිධෙ ජාතො අහොසීති. ඉහ ක්වචි දීඝතාකතං සදිසත්තං, ක්වචි ඨානකතං, ක්වචි සංයොගකතං, ක්වචි අඤ්ඤථා, තෙනාහ ‘‘සියා සමසුති පුබ්බා’’ති.

128. Bậc Ngưu vương trong hàng ẩn sĩ này, khi nào, kể từ lúc nào, đã chứng đắc (sampatto samadhigato) Chánh Đẳng Giác (abhisambodhiṃ), tức là Nhất thiết trí (sabbaññutaññāṇaṃ), thì kể từ đó, bắt đầu từ đó, một đại lễ hội (mahussavo) — tức là sự hưng thịnh to lớn (mahanto abbhudayo), sự tiến triển không bị chống đối (nippaṭipakkhā pavatti) — của Chánh pháp, vốn có các loại như Tứ Niệm Xứ v.v…, được gọi là ba mươi bảy phẩm trợ đạo (sattatiṃsabodhipakkhiyasaṅkhātassa), đã phát sinh (jāto ahosi) trong ba cõi (loke tividhe). Ở đây, có nơi sự tương tự được tạo ra bởi trường âm, có nơi bởi vị trí phát âm, có nơi bởi sự kết hợp phụ âm, có nơi bằng cách khác. Do đó, ngài đã nói: “Loại trước là có âm thanh tương tự”.

128. ‘‘යදි’’ච්චාදි. [Pg.154] එසො මුනිපුඞ්ගවො යදා අභිසම්බොධිං සබ්බඤ්ඤුතං සම්පත්තො සසන්තානෙ උප්පාදනවසෙන සම්පාපුණි, තදා පභුති තතො පට්ඨාය ධම්මස්ස කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානාදිපභෙදස්ස සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මස්ස මහුස්සවො මහාභිවුද්ධි ලොකෙ කාමාදිලොකත්තයෙ ජාතොති. ඉහ ‘‘යදා එසො’’ති දීඝකාලවසෙන ආසන්නතා, ‘‘ය එ’’ති ඨානවසෙන ආසන්නතා, ‘‘අභිසම්බොධිං සම්පත්තො’’ති සංයොගවසෙන ආසන්නතා, ‘‘භි ධි’’න්ති ධනිතතො ආසන්නතාති ඉච්චාදිනා පදාසත්ති දට්ඨබ්බා. අභිසම්බුජ්ඣති එතායාති ච, පුමා ච සො ගොචෙති ච, මුනීනං පුඞ්ගවොති ච, මහන්තො ච සො උස්සවො චාති ච විග්ගහො.

128. (Câu kệ bắt đầu bằng) ‘Yadā’ v.v… Bậc Ngưu vương trong hàng ẩn sĩ này, khi đã chứng đắc (sampatto) Chánh Đẳng Giác (abhisambodhiṃ), tức là Nhất thiết trí (sabbaññutaṃ), đã đạt được (sampāpuṇi) bằng cách làm cho nó phát sinh trong dòng tâm thức của mình (sasantāne uppādanavasena), thì kể từ đó, bắt đầu từ đó, một đại lễ hội (mahussavo), tức là sự tăng trưởng vĩ đại (mahābhivuddhi), của Chánh pháp, vốn có các loại như pháp Thân quán niệm xứ v.v…, tức ba mươi bảy phẩm trợ đạo, đã phát sinh trong ba cõi bắt đầu bằng Dục giới. Ở đây, trong ‘yadā eso’, sự gần gũi là do trường độ (dīghakālavasena); trong ‘ya e’, sự gần gũi là do vị trí phát âm (ṭhānavasena); trong ‘abhisambodhiṃ sampatto’, sự gần gũi là do sự kết hợp phụ âm (saṃyogavasena); trong ‘bhi dhi’, sự gần gũi là do âm bật hơi (dhanitato). Bằng những cách này, padāsatti cần được hiểu. Và các cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘abhisambujjhati etāyāti’ (người ta giác ngộ nhờ nó), ‘pumā ca so goceti’ (con bò đực ấy), ‘munīnaṃ puṅgavoti’ (bậc ngưu vương của các ẩn sĩ), và ‘mahanto ca so ussavo cāti’ (lễ hội lớn ấy).

129.

129.

මුනින්දමන්දහාසා තෙ, කුන්දසන්දොහවිබ්භමා;

දිසන්ත’මනුධාවන්ති, හසන්තා චන්දකන්තියො.

Những nụ cười mỉm của đấng Chúa Tể các Ẩn Sĩ, mang vẻ duyên dáng của một chùm hoa lài; chúng lan tỏa khắp các phương trời, tựa như chế nhạo vẻ rực rỡ của ánh trăng.

129. කුන්දානං කුසුමානං සන්දොහො සමූහො, තස්ස විබ්භමො යෙසං තෙ, මුනින්දස්ස මන්දහාසා මනුඤ්ඤා හසිතානි චන්දස්ස කන්තියො සොභායො හසන්තා විඩම්බයන්තා දිසන්තමනුධාවන්ති අනුවිචරන්ති. ඉච්චත්‍ර නකාරසහිතස්ස දකාරස්ස, තකාරස්ස චානුවත්තනං.

129. ‘Sandoho’ là một chùm, một cụm hoa lài (kunda); những nụ cười nào có vẻ duyên dáng (vibbhamo) của chùm hoa ấy thì được gọi là ‘kundasandohavibbhamā’. Những nụ cười mỉm (mandahāsā), những tiếng cười khả ái (manuññā hasitāni) của đấng Chúa Tể các Ẩn Sĩ, chế nhạo (hasantā viḍambayantā) vẻ rực rỡ (kantiyo sobhāyo) của mặt trăng, lan tỏa khắp các phương trời (disantamanudhāvanti), tức là chúng đi khắp nơi (anuvicaranti). Ở đây, có sự lặp lại của mẫu tự ‘d’ đi cùng với ‘n’, và của mẫu tự ‘t’.

‘‘ඉන්දනීලදලද්වන්ද-සුන්දරං සිරිමන්දිරං;

මුනින්දනයනද්වන්දං, වින්දති’න්දීවරජ්ජුතිං’’.

Cặp mắt của đấng Muninda, là đền đài của vẻ đẹp, xinh đẹp như cặp mảnh ngọc lam, đạt được vẻ rạng rỡ của hoa sen xanh.

ඉච්චපරමුදාහරණං.

Đây là ví dụ khác.

129. ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදි. කුන්දසන්දොහවිබ්භමා සුපුප්ඵිතකුන්දකුසුමරාසිසදිසලීලාවන්තා තෙ මුනින්දමන්දහාසා බුද්ධස්ස මනුඤ්ඤා හසිතා චන්දකන්තියො නිම්මලචන්දකිරණෙ හසන්තා නින්දන්තා දිසන්තං තං තං දිසං, දිසාපරියන්තං වා අනුධාවන්ති විධාවන්තීති. එත්ථ නකාරසහිතදකාරස්ස, නකාරසහිතතකාරස්ස ච ආවුත්ති දට්ඨබ්බා. මන්දා ච තෙ හාසා චෙති [Pg.155] ච, මුනින්දස්ස මන්දහාසාති ච, කුන්දානං සන්දොහොති ච, තස්ස විබ්භමො යෙසන්ති ච, දිසායෙව දිසන්තං, දිසානං වා අන්තන්ති ච විග්ගහො.

129. Câu ‘Munindi’ v.v… Những nụ cười mỉm của đấng Muninda, có vẻ duyên dáng của một cụm hoa lài, có phong thái tương tự như một đống hoa lài nở rộ, những nụ cười khả ái của đức Phật, chế nhạo ánh trăng, những tia sáng không tỳ vết của mặt trăng, lan tỏa, chạy theo hướng này hướng nọ, hoặc đến tận cùng các phương hướng. Ở đây, cần nhận thấy sự lặp lại của phụ âm ‘d’ đi cùng với ‘n’ và phụ âm ‘t’ đi cùng với ‘n’. Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘mandā ca te hāsā ceti’, và ‘munindassa mandahāsāti’, và ‘kundānaṃ sandohoti’, và ‘tassa vibbhamo yesanti’, và ‘disāyeva disantaṃ, disānaṃ vā antanti’.

‘‘ඉන්දනීලදලද්වන්ද-සුන්දරං සිරිමන්දිරං;

මුනින්දනයනද්වන්දං, වින්දති’න්දීවරජ්ජුති’’න්ති.

Cặp mắt của đấng Muninda, là đền đài của vẻ đẹp, xinh đẹp như cặp mảnh ngọc lam, đạt được vẻ rạng rỡ của hoa sen xanh.

ඉදම්පි නකාරසහිතදකාරවණ්ණාවුත්තියා අපරමුදාහරණං.

Đây cũng là một ví dụ khác về sự lặp lại của phụ âm ‘d’ đi cùng với ‘n’.

තත්ථ ඉන්දනීලදලද්වන්දසුන්දරං ඉන්දනීලමණිසකලිකායුගළමිව මනොහරං සිරිමන්දිරං තතොයෙව සොභාය නිවාසට්ඨානභූතං මුනින්දනයනද්වන්දං ඉන්දීවරජ්ජුතිං නීලුප්පලකන්තිං වින්දති අනුභොති, ඉන්දීවරජ්ජුතිසමානාති අධිප්පායො.

Trong đó, ‘indanīladaladvandasundaraṃ’ có nghĩa là xinh đẹp như một cặp mảnh ngọc indanīla; ‘sirimandiraṃ’ có nghĩa là nơi trú ngụ của vẻ đẹp chính vì lý do ấy; ‘munindanayanadvandaṃ’ (cặp mắt của đấng Muninda) ‘vindati’ (đạt được) ‘indīvarajjutiṃ’ (vẻ rạng rỡ của hoa sen xanh), tức là ‘nīluppalakantiṃ’ (vẻ đẹp của hoa súng xanh), trải nghiệm được. Ý nghĩa là: tương đương với vẻ rạng rỡ của hoa sen xanh.

130.

130.

සබ්බකොමලවණ්ණෙහි, නා’නුප්පාසො පසංසියො;

යථා’යං මාලතීමාලා, ලිනලොලාලිමාලිනී.

Phép điệp âm không được tán dương khi (dùng) toàn những âm mềm mại; Ví như: ‘vòng hoa lài này, có hàng ong bám víu say mê’.

130. යෙහි කෙහිචි ආවුත්තිතො අනුප්පාසොති චෙ? නෙත්‍යාහ ‘‘සබ්බ’’ඉච්චාදි. සබ්බෙහි කොමලෙහි සුකුමාරෙහි වණ්ණෙහි අක්ඛරෙහි අනුප්පාසො න පසංසියො සිලාඝනීයො න හොති සිලෙසවිරොධිත්තා. ‘‘යථෙ’’ති තං උදාහරති. අයං මාලතීමාලා ජාතිකුසුමදාමං ලිනානං බ්‍යාධිතානං ලොලානං [Pg.156] කුසුමරසාරබ්භ ලොලුපානං අලීනං භමරානං මාලා පන්ති සා අස්සා අත්ථීති ලිනලොලාලිමාලිනී.

130. Nếu hỏi: ‘Phép điệp âm là do sự lặp lại của bất kỳ âm nào phải không?’ Không phải vậy, ngài nói câu ‘sabba’ v.v… Phép điệp âm bằng tất cả các âm mềm mại, tinh tế thì không được tán dương, không đáng khen ngợi, vì nó đối nghịch với (phép) silesa (âm điệu gắn kết). Bằng câu ‘Yathā’, ngài đưa ra ví dụ ấy. ‘Ayaṃ mālatīmālā’ là vòng hoa lài. ‘linalolālimālinī’ có nghĩa là (vòng hoa ấy) có một hàng (mālā, panti) ong (alīnaṃ, bhamarānaṃ) đang bám víu (linānaṃ, byādhitānaṃ), say mê (lolānaṃ), tham lam mật hoa (kusumarasārabbha lolupānaṃ).

130. වුත්තානුප්පාසොපි සබ්බකොමලවණ්ණෙහි විරචිතො න පසංසියොති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බකොමලවණ්ණෙහී’’තිආදිමාහ. සබ්බකොමලවණ්ණෙහි සබ්බෙහි සුකුමාරක්ඛරෙහි කතො අනුප්පාසො වණ්ණාවුත්තිලක්ඛණො න පසංසියො සිලෙසාලඞ්කාරවිරුද්ධත්තා පසත්ථො න හොති. ‘‘යථා’’ති තමුදාහරති. අයං මාලතීමාලා එසා ජාතිසුමනමාලිකා ලිනානං බ්‍යාවටානං පතන්තානං ලොලානං ගන්ධලුද්ධානං අලීනං භමරානං මාලිනී පන්තියුත්තාති. එත්ථ ලකාරස්සෙව පුනප්පුනප්පයොගෙන කොමලවණ්ණාවුත්ති. මාලතීනං මාලාති ච, ලොලා ච තෙ අලයො චාති ච, ලිනා ච තෙ ලොලාලයො චාති ච, තෙසං මාලාති ච, සා අස්ස අත්ථීති ච විග්ගහො.

130. Để chỉ ra rằng ngay cả phép điệp phụ âm (vuttānuppāsa) được sáng tác với toàn bộ âm mềm mại cũng không được tán dương, ngài đã nói câu ‘sabbakomalavaṇṇehī’ v.v… Phép điệp âm, có đặc tính là sự lặp lại của âm, được tạo ra bằng tất cả các chữ mềm mại, không được tán dương, không được khen ngợi, vì nó trái ngược với phép trang sức silesa (âm điệu gắn kết). Bằng câu ‘Yathā’, ngài đưa ra ví dụ ấy. ‘Ayaṃ mālatīmālā’ là vòng hoa lài này. (Vòng hoa ấy) là ‘mālinī’, có một hàng (pantiyuttā) ong (alīnaṃ, bhamarānaṃ) đang bám víu (linānaṃ), bận rộn (byāvaṭānaṃ), đậu xuống (patantānaṃ), say mê (lolānaṃ), và tham lam hương thơm (gandhaluddhānaṃ). Ở đây, có sự lặp lại của âm mềm mại qua việc sử dụng lặp đi lặp lại của phụ âm ‘l’. Cách phân tích cú pháp là: ‘Mālatīnaṃ mālāti’, và ‘lolā ca te alayo cāti’, và ‘linā ca te lolālayo cāti’, và ‘tesaṃ mālāti’, và ‘sā assa atthīti’.

131.

131.

මුදූහි වා කෙවලෙහි,කෙවලෙහි ඵුටෙහි වා;

මිස්සෙහි වා තිධා හොති,වණ්ණෙහි සමතා යථා.

Sự đồng đều (samatā) của các âm, tùy theo trường hợp, có ba loại: hoặc là thuần túy các âm mềm, hoặc là thuần túy các âm bật hơi, hoặc là các âm hỗn hợp.

131. සමතං සම්භාවෙති ‘‘මුදූහි’’ච්චාදිනා. කෙවලෙහි කෙවලඵුටාදිභාවාපවත්තෙහි සකලෙහි මුදූහි චතූසුපි පාදෙසු සජාතියෙහි අසිථිලකොමලෙහි වා කකාරාදීහි වා සිථිලකොමලස්ස සිලෙසපටිපක්ඛත්තා කෙවලෙහි ඵුටෙහි වා අධිමත්තසුතීහි භකාරාදීහි වා අකිච්ඡවචනීයෙ කිච්ඡවචනීයස්ස සුඛුමාලවිපරියයත්තා මිස්සෙහි වා මජ්ඣිමසුතීහි මුදුභූතසංසට්ඨෙහි වා වණ්ණෙහි අක්ඛරෙහි කරණභූතෙහි සමතා තිධා හොති ගජ්ජෙ පජ්ජෙ වා. ‘‘යථෙ’’ති තිවිධමුදාහරති.

131. Ngài giải thích về sự đồng đều (samatā) bằng câu ‘mudūhi’ v.v… Bằng các âm (vaṇṇehi, akkharehi) làm công cụ, sự đồng đều có ba loại, trong văn xuôi hoặc văn vần: (1) bằng toàn bộ các âm mềm (mudūhi) thuần túy, tức là không bị pha trộn với các âm bật hơi, v.v..., trong cả bốn câu thơ, cùng loại, không lỏng lẻo và mềm mại, như ‘k’ v.v..., vì âm lỏng lẻo và mềm mại đối nghịch với silesa; (2) hoặc bằng các âm bật hơi (phuṭehi) thuần túy, có âm vực cao, như ‘bh’ v.v..., dễ phát âm, vì âm khó phát âm là trái ngược với sự tinh tế (sukhumāla); (3) hoặc bằng các âm hỗn hợp (missehi), có âm vực trung bình, hoặc pha trộn với các âm mềm. Bằng câu ‘Yathā’, ngài đưa ra ba loại ví dụ.

131. ඉදානි සමතං විභාවෙතුං ‘‘මුදූහි’’ච්චාදිමාහ. කෙවලෙහි ඵුටමිස්සෙහි අඤ්ඤත්තා සකලෙහි මුදූහි සිථිලකොමලෙහි වණ්ණෙහි කකාරාදීහි වා කෙවලෙහි ඵුටෙහි කෙවලකොමලවණ්ණරහිතත්තා සකලෙහි අකිච්ඡුච්චාරණීයෙහි අධිමත්තසුතීහි භකාරාදීහි වණ්ණෙහි වා මිස්සෙහි යථාවුත්තමුදුඵුටසම්මිස්සෙහි වණ්ණෙහි වා කරණභූතෙහි සමතා ගජ්ජෙ වා පජ්ජෙ වා තිධා හොතීති. යදි සිථිලකොමලවණ්ණෙහි විචරිතං සිලෙසාලඞ්කාරස්ස, කිච්ඡුච්චාරණීයෙහි ඵුටවණ්ණෙහි කතං සුඛුමාලාලඞ්කාරස්ස [Pg.157] ච විරුජ්ඣතීති. ‘‘යථා’’ති තිවිධමුදාහරති.

131. Bây giờ, để giải thích về sự đồng đều (samatā), ngài nói câu ‘mudūhi’ v.v… Bằng các âm làm công cụ, sự đồng đều trong văn xuôi hoặc văn vần có ba loại: (1) bằng toàn bộ các âm mềm (mudūhi), lỏng lẻo và mềm mại, khác biệt với các âm bật hơi và hỗn hợp, như ‘k’ v.v...; (2) hoặc bằng các âm bật hơi (phuṭehi) thuần túy, không có các âm mềm thuần túy, tất cả đều dễ phát âm, có âm vực cao, như ‘bh’ v.v...; (3) hoặc bằng các âm hỗn hợp (missehi), là sự pha trộn của các âm mềm và âm bật hơi đã nói trên. Bởi vì, tác phẩm được sáng tác bằng các âm lỏng lẻo và mềm mại thì mâu thuẫn với phép trang sức silesa, và tác phẩm được tạo ra bằng các âm bật hơi khó phát âm thì mâu thuẫn với phép trang sức sukhumāla (tinh tế). Bằng câu ‘Yathā’, ngài đưa ra ba loại ví dụ.

කෙවලමුදුසමතා

Sự đồng đều thuần âm mềm.

132.

132.

කොකිලාලාපසංවාදී,මුනින්දාලාපවිබ්භමො;

හදයඞ්ගමතං යාති,සතං දෙති ච නිබ්බුතිං.

Vẻ duyên dáng trong lời nói của đấng Muninda, tương tự như tiếng hót của chim tu hú, đi đến trạng thái làm say đắm lòng người, và mang lại sự an tịnh cho những bậc thiện trí.

132. ‘‘කොකිලෙ’’ච්චාදි. කොකිලානං කරවීකසකුණානං ආලාපො කූජිතං, තං සංවදති පකාසති සීලෙනාති කොකිලාලාපසංවාදී, තංසදිසොති අත්ථො, මුනින්දස්ස ආලාපො විසට්ඨාදිඅට්ඨඞ්ගිකො සරො තස්ස විබ්භමො විලාසො සතං සප්පුරිසානං හදයඞ්ගමතං මනොනුසාරිතං මධුරභාවං යාති, නිබ්බුතිං නිබ්බානඤ්ච තෙසං දෙති.

132. Câu ‘Kokila’ v.v… ‘Kokilālāpasaṃvādī’ có nghĩa là tương ứng, thể hiện tiếng hót (ālāpo, kūjitaṃ) của loài chim tu hú (kokilānaṃ), tức chim karavīka, theo bản chất của nó; nghĩa là tương tự như vậy. Vẻ duyên dáng (vibbhamo, vilāso) trong lời nói (ālāpo), tức âm thanh có tám đặc tính bắt đầu bằng sự trong trẻo (visaṭṭha), của đấng Muninda, đi đến trạng thái làm say đắm lòng người (hadayaṅgamataṃ), thuận theo tâm ý (manonusāritaṃ), trạng thái ngọt ngào (madhurabhāvaṃ) của những bậc thiện trí (sataṃ, sappurisānaṃ), và mang lại cho họ sự an tịnh (nibbutiṃ), tức là Nibbāna (nibbānañca).

132. ‘‘කොකිලි’’ච්චාදි. කොකිලානං කරවීකසකුණානං ආලාපං නාදලීලං සංවාදී පකාසනසීලො, තංසදිසොති අධිප්පායො, මුනින්දස්ස සබ්බඤ්ඤුනො ආලාපස්ස විසට්ඨාදිඅට්ඨඞ්ගිකනාදස්ස විබ්භමො විලාසො සතං සප්පුරිසානං හදයඞ්ගමතං චිත්තාරාධිතභාවං යාති ච, නිබ්බුතිං සුතසම්බන්ධෙන තෙසංයෙව සාධූනං නිබ්බානං දෙති ච දෙන්තොපි හොතීති. එත්ථ කොකිලාලාපසද්දෙන නිස්සිතෙ නිස්සයවොහාරෙන ලීලා ගහිතා.

132. Câu ‘Kokila’ v.v… ‘Saṃvādī’ có nghĩa là có tính chất thể hiện tiếng hót (ālāpaṃ), âm điệu duyên dáng (nādalīlaṃ) của loài chim tu hú (kokilānaṃ), tức chim karavīka; ý muốn nói là tương tự như vậy. Vẻ duyên dáng (vibbhamo, vilāso) trong lời nói (ālāpassa), tức âm thanh có tám đặc tính bắt đầu bằng sự trong trẻo, của đấng Muninda, bậc Toàn Tri, đi đến trạng thái làm say đắm lòng người (hadayaṅgamataṃ), trạng thái làm vui lòng tâm trí (cittārādhitabhāvaṃ) của những bậc thiện trí (sataṃ, sappurisānaṃ), và cũng mang lại Nibbāna (nibbānaṃ), sự an tịnh (nibbutiṃ), cho chính những bậc thiện trí ấy thông qua sự liên hệ của việc lắng nghe. Ở đây, qua từ ‘kokilālāpa’ (tiếng hót của chim tu hú), bằng cách dùng phép ẩn dụ (nissite nissayavohārena), ý nghĩa ‘duyên dáng’ (līlā) được nắm bắt.

කෙවලඵුටසමතා

Sự đồng đều thuần âm bật hơi.

133.

133.

සම්භාවනීයසම්භාවං,භගවන්තං භවන්තගුං;

භවන්තසාධනාකඞ්ඛී,කො න සම්භාවයෙ විභුං.

Ai là người mong cầu thành tựu sự chấm dứt hiện hữu mà lại không tôn kính đấng Thế Tôn, bậc Toàn Năng, người có bản chất đáng được tôn kính, người đã chấm dứt mọi hiện hữu?

133. ‘‘සම්භාවනීයෙ’’ච්චාදි. [Pg.158] සම්භාවනීයො ආදරණීයො. සදෙවකෙ ලොකෙ සන්තො සොභනො භාවො අධිප්පායො යස්ස තං. භවන්තං නිබ්බානං ගතොති භවන්තගු, තං විභුං. භගවන්තං සම්මාසම්බුද්ධං. භවස්ස සංසාරස්ස අන්තො අවසානං නිබ්බානං, තස්ස සාධනං සම්පාදනමාකඞ්ඛති සීලෙනාති භවන්තසාධනාකඞ්ඛී, කො නාම සංසාරවත්තිජනො. න සම්භාවයෙ ආදරං න කරෙය්‍ය, කරොත්‍යෙවාති අත්ථො.

133. «Sambhāvanīye» v.v... Sambhāvanīyo có nghĩa là đáng được tôn kính. Người có ý hướng tốt đẹp, chân chánh trong thế gian cùng với chư thiên. Bhavantagu là người đã đi đến sự chấm dứt của hữu, tức là Nibbāna (Niết-bàn); vị ấy là bậc Toàn Năng (vibhuṃ). Đức Thế Tôn, bậc Chánh Đẳng Giác. Bhavantasādhanākaṅkhī là người có bản tính mong cầu sự thành tựu phương tiện để chấm dứt hữu, tức là luân hồi, chính là Nibbāna; kẻ nào trong vòng luân hồi. Na sambhāvaye có nghĩa là không tôn kính, không thể hiện sự kính trọng; ý nghĩa là chắc chắn phải làm (tức là chắc chắn phải tôn kính).

133. ‘‘සම්භාවනීයි’’ච්චාදි. සම්භාවනීයසම්භාවං සදෙවකෙන ලොකෙන ආදරණීයසොභනාධිප්පායං භවන්තගුං භවස්ස අන්තසඞ්ඛාතං නිබ්බානං ගතං විභුං පභුං භගවන්තං සම්මාසම්බුද්ධං භවන්තසාධනාකඞ්ඛී නිබ්බානසාධනාභිලාසී කො කතමො සංසාරවත්තිජනො න සම්භාවයෙ ආදරං න කරෙය්‍ය, කරොත්‍යෙව. සන්තො ච සො භාවො චාති ච, සම්භාවනීයො සම්භාවො යස්සෙති ච, භවස්ස අන්තන්ති ච, භවන්තං ගතොති ච, තස්ස සාධනන්ති ච, තං ආකඞ්ඛති සීලෙනාති ච විග්ගහො.

133. «Sambhāvanīyi» v.v... Kẻ nào trong vòng luân hồi, người mong cầu phương tiện đạt đến Nibbāna, lại không tôn kính, không thể hiện sự kính trọng đối với Đức Thế Tôn, bậc Chánh Đẳng Giác, bậc Toàn Năng, bậc Chủ Tể, người đã đi đến Nibbāna được gọi là sự chấm dứt của hữu, người có ý hướng tốt đẹp đáng được tôn kính bởi thế gian cùng với chư thiên? Chắc chắn phải tôn kính. Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘và là bậc chân chánh, và là bản chất ấy’; ‘và người có bản chất đáng được tôn kính’; ‘và là sự chấm dứt của hữu’; ‘và là người đã đi đến sự chấm dứt của hữu’; ‘và là phương tiện của điều đó’; ‘và người có bản tính mong cầu điều đó’.

මිස්සකසමතා

Sự Tương Đồng Hỗn Hợp

134.

134.

ලද්ධචන්දනසංසග්ග-සුගන්ධිමලයානිලො;

මන්ද’මායාති භීතොව, මුනින්දමුඛමාරුතා.

Ngọn gió từ núi Malaya, thơm ngát do tiếp xúc với đàn hương, dường như sợ hãi làn gió từ kim khẩu của Đức Phật Vương, nên thổi đến một cách nhẹ nhàng.

134. ‘‘ලද්ධි’’ච්චාදි. ලද්ධො චන්දනතරූනං සංසග්ගො පරිචයො තෙන සොභනො ගන්ධො අස්සාති සුගන්ධී සුරභි මලයානිලොදක්ඛිණපවමානො මුනින්දස්ස මුඛමාරුතා භීතොව තාදිසමුදුත්තසීතලත්තසුගන්ධසම්පත්තියා අත්තනො දූරතරත්තා ආයාති අනුවත්තති. මන්දන්ති ආගමනක්‍රියාවිසෙසනං.

134. «Laddhi» v.v... Gió nam từ núi Malaya, thơm ngát, có hương thơm tốt đẹp do đã tiếp xúc, quen thuộc với cây đàn hương, dường như sợ hãi làn gió từ kim khẩu của Đức Phật Vương, vì sự vượt trội hơn hẳn của mình về sự dịu dàng, mát mẻ, và hương thơm như vậy, nên nó đi theo, thổi đến. ‘Mandaṃ’ là trạng từ bổ nghĩa cho động từ đến.

134. ‘‘ලද්ධි’’ච්චාදි. [Pg.159] ලද්ධචන්දනසංසග්ගසුගන්ධිමලයානිලො පටිලද්ධචන්දනතරුසාරසමවායෙන සොභනගන්ධසමන්නාගතො මලයදෙසතො ආගච්ඡමානමාලුතො මුනින්දමුඛමාරුතා බුද්ධස්ස මුඛසුරභිවාසිතපවනතො භීතො ඉව තාදිසමුදුසුරභිසීතලත්තස්ස අත්තනි අසම්භවතො භීතොව මන්දං සණිකං යාති අභිමුඛමෙතීති. චන්දනානං සංසග්ගොති ච, ලද්ධො ච සො චන්දනසංසග්ගොති ච, සොභනො ගන්ධො යස්සාති ච, ලද්ධචන්දනසංසග්ගෙන සුගන්ධීති ච, මලයතො ආගතො අනිලොති ච, මුනින්දමුඛතො නික්ඛන්තො මාරුතොති ච විග්ගහො. මන්දන්ති ක්‍රියාවිසෙසනං. එත්ථ තිවිධසමතායං ‘‘කොකිලාලාපසංවාදි’’ච්චාදිතිවිධලක්ඛියස්සාපි ‘‘මුදූහි වා කෙවලෙහි’’ච්චාදිනා දස්සිතලක්ඛණත්තයෙන තුල්‍යතා සුපාකටාවාති.

134. «Laddhi» v.v... Làn gió từ xứ Malaya, mang hương thơm tốt đẹp do sự kết hợp với tinh chất của cây đàn hương mà nó đã gặp, dường như sợ hãi làn gió được ướp hương từ kim khẩu của Đức Phật, vì sự dịu dàng, thơm ngát, và mát mẻ như vậy không thể có nơi chính nó, nên nó đi đến, tiến đến một cách từ từ, nhẹ nhàng. Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘sự tiếp xúc của những cây đàn hương’; ‘và sự tiếp xúc với đàn hương ấy đã được có’; ‘và người có hương thơm tốt đẹp’; ‘thơm ngát do sự tiếp xúc với đàn hương đã có’; ‘và ngọn gió đến từ Malaya’; ‘và làn gió thoát ra từ kim khẩu của Đức Phật Vương’. ‘Mandaṃ’ là trạng từ. Ở đây, trong ba loại tương đồng, sự tương đương của ba loại đối tượng được ví dụ như «kokilālāpasaṃvādi» v.v... với ba đặc tính được chỉ ra bởi «mudūhi vā kevalehi» v.v... là rất rõ ràng.

135.

135.

අනිට්ඨුරක්ඛරප්පායා, සබ්බකොමලනිස්සටා;

කිච්ඡමුච්චාරණාපෙත-බ්‍යඤ්ජනා සුඛුමාලතා.

Phần lớn gồm các âm không thô cứng, phát xuất từ sự mềm mại hoàn toàn, không có các phụ âm khó phát âm, đó là sự tinh tế (sukhumālatā).

135. සුඛුමාලතා කථීයති ‘‘අනිට්ඨුරක්ඛරෙ’’ච්චාදිනා. අනිට්ඨුරානි අඵරුසානි අක්ඛරානි වණ්ණානි පායානි බහූනි යස්සා සා තථා, ‘‘නිට්ඨුරානි අප්පකානී’’ති පායග්ගහණෙන සූචිතං, තතොයෙව සබ්බෙහි කෙවලෙහි කොමලෙහි සිථිලෙහි ලඝූහි අක්ඛරෙහි නිස්සටා නිග්ගතා කිච්ඡෙන දුක්ඛෙන උච්චාරණා තතො අපෙතානි අපගතානි බ්‍යඤ්ජනානි යස්සා සාති අනුවදිත්වා සුඛුමාලතා විධීයතෙ.

135. Sự tinh tế (sukhumālatā) được nói đến qua câu «aniṭṭhurakkhare» v.v... Nó là như vậy vì có nhiều âm, chữ không thô cứng, không chói tai; việc dùng từ ‘pāya’ (phần lớn) ngụ ý rằng ‘các âm thô cứng thì ít’. Do đó, nó phát xuất, thoát ra từ các âm hoàn toàn mềm mại, uyển chuyển, và nhẹ nhàng. Sau khi lặp lại rằng nó không có, đã loại bỏ các phụ âm khó phát âm, sự tinh tế (sukhumālatā) được quy định.

135. ඉදානි සුඛුමාලතං දස්සෙති ‘‘අනිට්ඨුරෙ’’ච්චාදිනා. අනිට්ඨුරක්ඛරප්පායා අකක්කසවණ්ණබහුලා සබ්බකොමලනිස්සටා අනිට්ඨුරක්ඛරානං යෙභුය්‍යග්ගහණතොයෙව සකලසිථිලවණ්ණවිරහිතා කිච්ඡමුච්චාරණාපෙතබ්‍යඤ්ජනා දුක්ඛුච්චාරණීයවණ්ණෙහි විගතඅක්ඛරසමන්නාගතා සුඛුමාලතා නාමාති. අනිට්ඨුරානි අක්ඛරානි පායානි බහූනි යස්සන්ති ච, සබ්බෙ ච තෙ කොමලා චෙති ච, තෙහි නිස්සටාති [Pg.160] ච, කිච්ඡෙන උච්චාරණාති ච, තෙහි අපෙතානීති ච, තානි බ්‍යඤ්ජනානි යස්සාති ච විග්ගහො. නිග්ගහීතාගමො.

135. Bây giờ, ngài chỉ ra sự tinh tế (sukhumālatā) qua câu «aniṭṭhure» v.v... Aniṭṭhurakkharappāyā có nghĩa là nhiều âm không thô ráp. Sabbakomalanissaṭā có nghĩa là không có tất cả các âm uyển chuyển, chính vì đã dùng từ ‘phần lớn’ cho các âm không thô cứng. Kicchamuccāraṇāpetabyañjanā có nghĩa là bao gồm các âm đã loại bỏ các chữ khó phát âm; đó được gọi là sự tinh tế. Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘người có nhiều âm không thô cứng’; ‘và tất cả chúng đều mềm mại, và phát xuất từ chúng’; ‘phát âm một cách khó khăn, và không có chúng’; ‘người có những phụ âm như vậy’. Có sự thêm vào của niggahīta (ṃ).

136.

136.

පස්සන්තා රූපවිභවං, සුණන්තා මධුරං ගිරං;

චරන්ති සාධූ සම්බුද්ධ-කාලෙ කෙළිපරම්මුඛා.

Chiêm ngưỡng vẻ huy hoàng của sắc tướng, lắng nghe lời nói ngọt ngào, trong thời của bậc Chánh Đẳng Giác, các bậc thiện nhân sống xa lánh sự vui đùa.

136. උදාහරති ‘‘පස්සන්තා’’ඉච්චාදි. රූපවිභවං රූපසම්පත්තිං පස්සන්තා මධුරං ගිරං වාචං සුණන්තා සාධවො කෙළිපරම්මුඛා කීළාය නිච්ඡන්තා චරන්තීති සම්බන්ධො. කත්ථාති ආහ ‘‘සම්බුද්ධකාලෙ’’ති.

136. Ngài đưa ra ví dụ «passantā» v.v... Mối liên hệ là: các bậc thiện nhân, chiêm ngưỡng sự toàn hảo của sắc tướng (rūpavibhavaṃ), lắng nghe lời nói, ngôn từ ngọt ngào, sống không ham muốn vui chơi (keḷiparammukhā). Khi hỏi ‘Ở đâu?’, ngài nói ‘trong thời của bậc Chánh Đẳng Giác’.

136. ‘‘පස්සන්ති’’ච්චාදිනා ලක්ඛියමුදාහරති, තං වුත්තත්ථමෙව.

136. Qua câu «Passanti» v.v..., ngài đưa ra ví dụ cho đối tượng được định nghĩa, ý nghĩa của nó đã được nói rồi.

137.

137.

අලඞ්කාරවිහීනාපි, සතං සම්මුඛතෙ’දිසී;

ආරොහති විසෙසෙන, රමණීයා තදුජ්ජලා.

Dù không có văn sức tô điểm, phẩm chất này vẫn đến được với các bậc hiền nhân; khi được làm cho rực rỡ bởi văn sức ấy, nó lại đặc biệt khả ái.

137. විසිට්ඨස්සාඤ්ඤධම්මස්ස අභාවෙපිමිනාවොපාදෙයො බන්ධොති ආහ ‘‘අලඞ්කාරෙ’’ච්චාදි. අලඞ්කාරෙහි විහීනාපි එදිසී සුඛුමාලතා සතං පණ්ඩිතජනානං සම්මුඛතං අභිමුඛභාවං වාචාගොචරත්තං ආරොහති උපගච්ඡති, කිමුතඅත්ථාලඞ්කාරාලඞ්කිතෙත්‍යපිසද්දො. තෙන සභාවවුත්‍යාදිනා අලඞ්කාරෙන උජ්ජලා දිත්තා පන විසෙසෙනාතිසයෙන රමණීයා මනුඤ්ඤාති.

137. Để nói rằng cấu trúc này đáng được chấp nhận ngay cả khi không có phẩm chất đặc biệt nào khác, ngài nói «alaṅkāre» v.v... Dù không có văn sức, sự tinh tế (sukhumālatā) như vậy vẫn đạt đến, đi đến sự hiện diện, sự đối diện, phạm vi lời nói của các bậc hiền trí; từ ‘api’ (cũng) ngụ ý ‘huống chi là khi được tô điểm bằng văn sức tu từ’. Nhưng khi rực rỡ, sáng chói bởi văn sức như lối nói tự nhiên (sabhāvavutti) v.v..., nó lại đặc biệt, vô cùng khả ái, dễ mến.

137. ‘‘අලඞ්කාරෙ’’ච්චාදි. එදිසී එවංවිධා සුඛුමාලතා අලඞ්කාරවිහීනාපි අත්ථාලඞ්කාරවිරහිතාපි සතං පඤ්ඤවන්තානං සම්මුඛතං අභිමුඛභාවං තෙසං වචනවිසයභාවන්ති අත්ථො ආරොහති පාපුණාති. තදුජ්ජලා තෙන සභාවවුත්තිවඞ්කවුත්තිසම්භූතෙන අත්ථාලඞ්කාරෙන ජොතමානා විසෙසෙන අතිසයෙන රමණීයා මනුඤ්ඤා හොති. අලඞ්කාරෙහි විහීනාති ච, තෙන උජ්ජලාති ච විග්ගහො.

137. «Alaṅkāre» v.v... Sự tinh tế (sukhumālatā) như thế này, loại này, dù không có văn sức, dù không có văn sức tu từ, vẫn đạt đến, đến được sự hiện diện của các bậc trí tuệ, nghĩa là trở thành đối tượng lời nói của họ. Khi tỏa sáng bởi văn sức tu từ sinh ra từ lối nói tự nhiên (sabhāvavutti) và lối nói quanh co (vaṅkavutti), nó trở nên đặc biệt, vô cùng khả ái, dễ mến. Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘không có văn sức’ và ‘rực rỡ bởi điều đó’.

138.

138.

රොමඤ්චපිඤ්ඡරචනා, [Pg.161] සාධුවාදාහිතද්ධනී;

ලළන්ති’මෙ මුනීමෙඝු-ම්මදා සාධු සිඛාවලා.

Với bộ lông vũ là sự dựng đứng của lông tóc (vì hỷ lạc), với tiếng kêu là những lời tán thán ‘Lành thay!’, những con công tốt đẹp này, say sưa trong đám mây là Đức Phật, đang vui múa.

138. තමුදාහරති ‘‘රොමඤ්චෙ’’ච්චාදිනා. රොමඤ්චා ලොමහංසා ඉව රොමඤ්චා එව වා, පිඤ්ඡානි බරිහානි තෙසං රචනා ඡත්තාකාරෙන විධානං යෙසං තෙ තථා, ‘‘සාධූ’’ති වාදො වචනං තංසදිසොයෙව වා, ආහිතො ධනි කෙකාසඞ්ඛාතො යෙසං තෙ තථා, මුනිමෙඝෙන මුනිසදිසෙන මුනිසඞ්ඛාතෙන වා වාරිදෙන උම්මදා මත්තා සාධුසදිසා සාධු එව වා සිඛාවලා මයූරා ලළන්ති ලීලොපෙතා විචරන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං රමන්තීති අත්ථො.

138. Ngài nêu lên ví dụ ấy bằng câu bắt đầu là “romañce”. Romañcā là sự dựng lông, hoặc giống như sự dựng lông. Piñchāni là những chiếc lông đuôi công (barihāni); những con vật mà sự sắp xếp lông đuôi của chúng được thực hiện theo hình dạng chiếc lọng thì được gọi như vậy. “Sādhū”ti vādo là lời nói “lành thay”, hoặc (âm thanh) tương tự như vậy. Những con vật mà âm thanh được gọi là tiếng kêu (keka) của chúng đã được phát ra thì được gọi như vậy. Bởi đám mây-bậc ẩn sĩ (munimeghena), tức là bởi đám mây (vāridena) tương tự như bậc ẩn sĩ hoặc được gọi là bậc ẩn sĩ, mà chúng trở nên say sưa (ummadā), cuồng nhiệt (mattā). Những con công (sikhāvalā, mayūrā) tương tự như người thiện lành, hoặc chính là người thiện lành, đang vui đùa (laḷanti), đi lại một cách duyên dáng (līlopetā vicaranti); nghĩa là chúng vui thích với nhau.

138. අත්ථාලඞ්කාරයුත්තසුඛුමාලතමුදාහරති ‘‘රොමෙ’’ච්චාදිනා. රොමඤ්චපිඤ්ඡරචනා ලොමහංසසදිසා රොමා එව වා පිඤ්ඡානං බරිහානං රචනා ඡත්තාකාරෙන විත්ථාරවන්තා සාධුවාදාහිතද්ධනී ‘‘සාධූ’’ති වචනසදිසෙහි සාධුවාදෙහි වා පවත්තකෙකානින්නාදෙහි සමන්නාගතා මුනිමෙඝුම්මදා මුනිසදිසෙන මුනිසඞ්ඛාතෙන වා මෙඝෙන සඤ්ජාතමදා ඉමෙ සාධුසිඛාවලා සජ්ජනසදිසා සාධුනො එව වා මයූරා ලළන්ති ලීලොපෙතා භවන්තීති. ඉදං අසෙසවත්ථුවිසයං සමාසරූපකං අමුඛ්‍යපක්ඛෙ ‘‘රොමඤ්චා විය සාධුවාදො විය මුනි විය සාධවො වියා’’ති ච, මුඛ්‍යපක්ඛෙ ‘‘පිඤ්ඡරචනා විය ආහිතද්ධනී විය මෙඝො විය සිඛාවලා වියා’’ති උපචරිතබ්බං. රොමඤ්චා එව පිඤ්ඡානීති ච, තෙසං රචනා යෙසන්ති ච, ‘‘සාධු’’ඉති වාදොති ච, ආහිතො ච සො ධනි චෙති ච, සාධුවාදො ආහිතද්ධනි යෙසන්ති ච, මුනි එව මෙඝොති ච, තෙන උම්මදාති ච, සාධවො එව සිඛාවලාති ච වාක්‍යං. ‘‘මුනීමෙඝො’’ති එත්ථ දීඝත්තං ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං.

138. (Ngài) nêu lên ví dụ về sự tinh tế kết hợp với phép trang hoàng ý nghĩa bằng câu bắt đầu là “rome”. (Những con công) có sự sắp xếp lông đuôi công chính là sự dựng lông (romañcapiñcharacanā), tức là sự sắp xếp những chiếc lông đuôi công (piñchānaṃ barihānaṃ racanā) tương tự như sự dựng lông, hoặc chính là những sợi lông, được trải rộng theo hình dạng chiếc lọng; có âm thanh được phát ra là tiếng “lành thay” (sādhuvādāhitaddhanī), tức là được phú cho những tiếng kêu (kekāninnādehi) đã khởi lên, là những tiếng “lành thay” (sādhuvādehi) tương tự như lời nói “lành thay”; say sưa bởi đám mây-bậc ẩn sĩ (munimeghummadā), tức là sự say sưa được sinh ra bởi đám mây tương tự như bậc ẩn sĩ hoặc được gọi là bậc ẩn sĩ; những con công (sikhāvalā, mayūrā) này, tương tự như người hiền thiện hoặc chính là người thiện lành, đang vui đùa (laḷanti), trở nên duyên dáng. Đây là phép ẩn dụ kép có đối tượng là toàn bộ sự vật. Về phương diện không chính yếu, nên được hiểu theo nghĩa bóng là “giống như sự dựng lông, giống như tiếng lành thay, giống như bậc ẩn sĩ, giống như những người thiện lành”. Về phương diện chính yếu, nên được hiểu theo nghĩa bóng là “giống như sự sắp xếp lông đuôi, giống như âm thanh được phát ra, giống như đám mây, giống như những con công”. Câu cú là: “Sự dựng lông chính là những chiếc lông đuôi”, và “những con vật có sự sắp xếp của chúng”, và “lời nói là ‘lành thay’”, và “âm thanh ấy đã được phát ra”, và “những con vật có âm thanh được phát ra là tiếng lành thay”, và “bậc ẩn sĩ chính là đám mây”, và “say sưa bởi nó”, và “những người thiện lành chính là những con công”. Ở đây, trong từ “Munīmegho”, sự kéo dài (âm) là để giữ gìn thể luật thi kệ.

139.

139.

සුඛුමාලත්තමත්ථෙව, පදත්ථවිසයම්පි ච;

යථා මතාදිසද්දෙසු, කිත්තිසෙසාදිකිත්තනං.

Sự tinh tế cũng có trong ý nghĩa, và cũng trong đối tượng của từ ngữ; Ví như, đối với những từ như “chết”, (thì dùng) cách nói như “chỉ còn lại danh tiếng”.

139. න [Pg.162] කෙවලං සුඛුමාලතා සද්දෙව, අත්ථෙපීති දස්සෙතුමාහ ‘‘සුඛුමාලත්ත’’මිච්චාදි. අත්ථෙවාති විජ්ජතෙව, තං තු අනොචිත්‍යගාම්මාදිවජ්ජනා සම්භවති. ‘‘යථෙ’’ති තමුදාහරති. මතාදිසද්දෙසු වත්තබ්බෙසු කිත්තිසෙසාදීනං සද්දානං කිත්තනං කථනං.

139. Để chỉ ra rằng sự tinh tế không chỉ có trong từ ngữ mà còn có trong ý nghĩa, ngài nói câu bắt đầu là “sukhumālattaṃ”. “Attheva” có nghĩa là “chắc chắn có”. Nhưng điều đó có được là nhờ tránh sự không thích hợp, thô tục, v.v. Bằng từ “Yathā”, ngài nêu lên ví dụ ấy. Khi cần nói những từ như “chết”, thì việc tuyên bố, tức là việc nói ra, những từ như “chỉ còn lại danh tiếng” (là sự tinh tế).

139. අයං සුඛුමාලතා න කෙවලං සද්දෙව, අත්ථෙපීති දස්සෙතුං ආහ ‘‘සුඛුමාලත්ත’’මිච්චාදි. සුඛුමාලත්තමත්ථෙව පදත්ථවිසයම්පි ච පදාභිධෙය්‍යගොචරම්පි සුඛුමාලත්තං අත්ථෙව, තඤ්ච ඔචිත්‍යහීනගාම්මදොසපරිහාරෙන සිජ්ඣති. ‘‘යථා’’ති තමුදාහරති. මතාදිසද්දෙසු වත්තබ්බෙසු කිත්තිසෙසාදිසද්දානං කිත්තනං කථනන්ති. මතො ඉතිආදි යෙසං ‘‘ජීවිතක්ඛයං පත්තො’’ ඉච්චාදීනමිති ච, කිත්තිසෙසො ඉතිආදියෙසං ‘‘දෙවත්තං ගතො, සග්ගකායමලඞ්කරී’’ත්‍යාදීනමිති ච විග්ගහො.

139. Để chỉ ra rằng sự tinh tế này không chỉ có trong từ ngữ mà còn có trong ý nghĩa, ngài nói câu bắt đầu là “sukhumālattaṃ”. Sự tinh tế chắc chắn có trong ý nghĩa, và cũng trong đối tượng của từ ngữ, tức là trong phạm vi của cái được biểu thị bởi từ ngữ; và điều đó thành tựu được nhờ việc từ bỏ các lỗi như không thích hợp, thô tục. Bằng từ “Yathā”, ngài nêu lên ví dụ ấy. Khi cần nói những từ như “chết”, thì việc tuyên bố, tức là việc nói ra, những từ như “chỉ còn lại danh tiếng”. Phân tích cú pháp là: “Mato itiādi yesaṃ” là của những từ như “đã chết”, “đã đến chỗ tận cùng của mạng sống”, v.v.; và “kittiseso itiādiyesaṃ” là của những từ như “chỉ còn lại danh tiếng”, “đã đi đến cõi trời”, “đã trang hoàng thân ở cõi trời”, v.v.

140.

140.

සිලිට්ඨපදසංසග්ග-රමණීයගුණාලයො;

සබන්ධගාරවො සො’යං,සිලෙසො නාම තං යථා.

(Phẩm chất) là nơi nương náu của đức tính đáng ưa thích do sự kết hợp của các từ ngữ nhuần nhuyễn, có sự trang trọng trong cấu trúc, cái đó được gọi là Silesa (sự nhuần nhuyễn). Ví dụ về điều đó như sau.

140. සිලෙසං දස්සෙති ‘‘සිලිට්ඨෙ’’ච්චාදිනා. සිලිට්ඨානං බන්ධලාඝවාභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සිලිට්ඨානං පදානං සංසග්ගෙන රමණීයො මනුඤ්ඤො ගුණො තස්ස ආලයො පවත්තිට්ඨානං. බන්ධස්ස රචනාය ගාරවො අසිථිලතා, සහ තෙන වත්තතීති සබන්ධගාරවොති අනුවදිත්වා සොයං සිලෙසො නාමාති විධීයතෙ. ‘‘තං යථෙ’’ත්‍යුදාහරති. යථා අයං සිලෙසො, තථා අඤ්ඤොපි තාදිසො දට්ඨබ්බො, න ත්වයමෙවෙති ‘‘තං යථා’’ සද්දස්සත්ථො.

140. (Ngài) chỉ ra Silesa bằng câu bắt đầu là “siliṭṭhe”. Do sự kết hợp của các từ ngữ nhuần nhuyễn với nhau, vì không có sự lỏng lẻo trong cấu trúc, nên có phẩm chất đáng ưa thích, đẹp lòng; (Silesa) là nơi nương náu, là nơi khởi sinh của phẩm chất đó. Sự trang trọng của cấu trúc là sự không lỏng lẻo trong cách sắp đặt. Sau khi lặp lại rằng “nó diễn ra cùng với điều đó, nên là sabandhagāravo”, (ngài) quy định rằng “cái đó được gọi là silesa”. (Ngài) nêu ví dụ bằng câu “Taṃ yathā”. Ý nghĩa của từ “taṃ yathā” là: “Như silesa này, thì silesa khác tương tự cũng nên được thấy như vậy, chứ không chỉ riêng cái này”.

140. ඉදානි සිලෙසං නිද්දිසති ‘‘සිලිට්ඨෙ’’ච්චාදිනා. සිලිට්ඨපදසංසග්ගරමණීයගුණාලයො ඨානකරණාදීහි ආසන්නවණ්ණානං [Pg.163] වින්‍යාසහෙතු අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සිතානං පදානං සමවායෙන මනුඤ්ඤගුණස්ස පවත්තිට්ඨානභූතො සබන්ධගාරවො බන්ධගාරවසඞ්ඛාතරචනාය අසිථිලභාවෙන සහ පවත්තො සො අයං බන්ධො සිලෙසො නාමාති. සිලෙසො නාම බන්ධගාරවො, තප්පටිපාදකබන්ධොප්‍යෙත්ථ සිලෙසොති වුච්චති. සිලිට්ඨා ච තෙ පදා චෙති ච, තෙසං සංසග්ගොති ච, තෙන රමණීයොති ච, සො එව ගුණොති ච, තස්ස ආලයොති ච, බන්ධස්ස ගුරුනො භාවොති ච, තෙන සහ පවත්තතීති ච වාක්‍යං. තං යථා ‘‘බාලින්දු’’ඉච්චාදි.

140. Bây giờ, (ngài) chỉ rõ silesa bằng câu bắt đầu là “siliṭṭhe”. (Phẩm chất) là nơi khởi sinh của đức tính đáng ưa thích do sự kết hợp của các từ ngữ nhuần nhuyễn (Siliṭṭhapadasaṃsaggaramaṇīyaguṇālayo), tức là trở thành nơi khởi sinh của phẩm chất đẹp lòng do sự kết hợp của các từ ngữ nương tựa vào nhau, vì lý do sắp xếp các âm gần nhau về vị trí phát âm, cơ quan phát âm, v.v.; có sự trang trọng trong cấu trúc (sabandhagāravo), tức là diễn ra cùng với sự không lỏng lẻo trong cách sắp đặt được gọi là sự trang trọng của cấu trúc; cấu trúc đó được gọi là silesa. Silesa chính là sự trang trọng của cấu trúc; ở đây, cấu trúc biểu thị điều đó cũng được gọi là silesa. Câu cú là: “Và những từ ngữ ấy nhuần nhuyễn”, và “sự kết hợp của chúng”, và “đáng ưa thích bởi điều đó”, và “chính phẩm chất đó”, và “nơi nương náu của nó”, và “trạng thái trang trọng của cấu trúc”, và “diễn ra cùng với điều đó”. Ví dụ về điều đó là câu bắt đầu bằng “bālindu”.

141.

141.

බාලින්දුවිබ්භමච්ඡෙදි-නඛරාවලිකන්තිභි;

සා මුනින්දපදම්භොජ-කන්ති වො වලිතා’වතං.

Mong rằng vẻ đẹp của đóa sen-bàn chân Đức Vua các Bậc Ẩn Sĩ, được kết hợp với vẻ rực rỡ của hàng móng chân vốn cắt đứt sự duyên dáng của mặt trăng non, sẽ hộ trì cho quý vị.

141. ‘‘බාලින්දු’’ඉච්චාදි. බාලින්දුනො පඤ්චමී පඤ්චදසකලස්ස විබ්භමො මනොහරත්තං, තං ඡින්දති සීලෙනාති බාලින්දුවිබ්භමච්ඡෙදියො පඤ්චමීචන්දස්ස කලාසන්නිභානං නඛරානං නඛානං ආවලියො තාසං කන්තිභි සොභාහි සහ වලිතා සංයුත්තා සා, මුනින්දස්ස පදානියෙව අම්භොජානි පදුමානි තෙසං කන්ති. වො තුම්හෙ සාමඤ්ඤෙන වදති. අවතං පාලයතු.

141. Câu bắt đầu là “Bālindu”. Sự duyên dáng (vibbhamo), tức là sự đẹp lòng, của mặt trăng non (bālinduno), tức là của mặt trăng ngày mùng năm có mười lăm phần; (những hàng móng chân) có thói quen cắt đứt điều đó nên được gọi là bālinduvibbhamacchediyo. Những hàng móng chân (nakharānaṃ nakhānaṃ āvaliyo) tương tự như các phần của mặt trăng ngày mùng năm; vẻ đẹp ấy (sā) được kết hợp (valitā saṃyuttā) với vẻ rực rỡ (kantibhi sobhāhi) của chúng. Vẻ đẹp (kanti) của những đóa sen (ambhojāni padumāni) chính là bàn chân (padāni) của Đức Vua các Bậc Ẩn Sĩ. “Vo” là ngài nói đến “quý vị” một cách chung chung. “Avataṃ” có nghĩa là “mong rằng hộ trì”.

141. බාලින්දු…පෙ… කන්තිභි තරුණචන්දවිලාසවිනාසනසභාවසමන්නාගතනඛපන්තිසොභාහි සහ වලිතා සංයුත්තා සා මුනින්දපදම්භොජකන්ති සා සම්බුද්ධපාදපදුමසොභා වො තුම්හෙ අවතං රක්ඛතූති. බාලො ච සො ඉන්දු චාති ච, තස්ස විබ්භමොති ච, තං ඡින්දති සීලෙනාති ච, නඛානං ආවලියොති ච, තාසං කන්තීති ච, බාලින්දුවිබ්භමච්ඡෙදියො ච තා නඛරාවලිකන්තියො චාති ච, මුනින්දස්ස පදානීති ච, තානියෙව අම්භොජානීති ච, තෙසං කන්තීති ච විග්ගහො.

141. (Kết hợp) với vẻ đẹp (kantibhi) của hàng móng chân vốn cắt đứt sự duyên dáng của mặt trăng non (Bālindu…pe…), tức là được kết hợp với vẻ rực rỡ của hàng móng chân, vốn được phú cho bản chất hủy diệt vẻ duyên dáng của mặt trăng non; vẻ đẹp của đóa sen-bàn chân Đức Vua các Bậc Ẩn Sĩ ấy, tức là vẻ rực rỡ của đóa sen-bàn chân Đức Chánh Đẳng Giác ấy, mong rằng hộ trì (avataṃ), bảo vệ (rakkhatu) cho quý vị (vo tumhe). Phân tích cú pháp là: “Và mặt trăng ấy non trẻ”, và “sự duyên dáng của nó”, và “có thói quen cắt đứt điều đó”, và “hàng móng chân”, và “vẻ đẹp của chúng”, và “những vẻ đẹp của hàng móng chân ấy vốn cắt đứt sự duyên dáng của mặt trăng non”, và “bàn chân của Đức Vua các Bậc Ẩn Sĩ”, và “chính chúng là những đóa sen”, và “vẻ đẹp của chúng”.

142.

142.

උක්කංසවන්තො [Pg.164] යො කොචි,ගුණො යදි පතීයතෙ;

උදාරො’යං භවෙ තෙන,සනාථා බන්ධපද්ධති.

Nếu bất cứ đức tính ưu việt nào được nhận biết; nhờ đức tính ấy, điều này trở nên cao quý, phương pháp sáng tác có nơi nương tựa.

142. උදාරත්තමවධාරයමාහ ‘‘උක්කංසවන්තො’’ඉච්චාදි. යො කොචි ‘‘ඉදමෙවෙ’’ති නියමාභාවා ගුණො චාගාතිසයාදිකො උක්කංසවන්තො අධිමත්තො යදි පතීයතෙ විඤ්ඤායතෙ බන්ධෙති විඤ්ඤායති ‘‘බන්ධපද්ධතී’’ති වක්ඛමානත්තා, අයං උදාරො භවෙති විධි. උදාරොයං හොතු, කිං තතො සියාති ආහ ‘‘තෙනි’’ච්චාදි. තෙන උක්කංසවතා ගුණෙන බන්ධපද්ධති රචනක්කමො නාථභූතෙන උදාරගුණෙන සහ වත්තතීති සනාථා, සම්පදාවාති වුත්තං හොති.

142. Để xác định tính cao quý, ngài nói: ‘ukkaṃsavanto’ v.v... Bất cứ đức tính nào, do không có quy định ‘chỉ là cái này’, (như) đức tính bố thí siêu việt v.v..., là ưu việt, là vượt trội, nếu được nhận biết, được liễu tri, được liễu tri là ‘sáng tác’ vì sẽ được nói là ‘phương pháp sáng tác’, thì (đây là) quy tắc: ‘điều này trở nên cao quý’. Mong rằng điều này là cao quý, (nhưng) do đó được gì? Ngài nói: ‘tena’ v.v... Nhờ đức tính ưu việt ấy, phương pháp sáng tác, tức là trình tự cấu tứ, cùng tồn tại với đức tính cao quý đã trở thành nơi nương tựa, nên gọi là ‘sanāthā’ (có nơi nương tựa); điều được nói là sự thành tựu.

142. ඉදානි උදාරත්තමුද්දිසති ‘‘උක්කංසෙ’’ච්චාදිනා. උක්කංසවන්තො අතිසයවා යොකොචි ගුණො චාගාතිසයාදිකො සද්දාවලියා පටිපාදනීයො ආනුභාවො යදි පතීයතෙ සචෙ කත්ථචි බන්ධෙ විඤ්ඤායතෙ, අයං යථාවුත්තගුණො උදාරො නාම භවෙ. තෙන කිං පයොජනන්ති චෙ? බන්ධබන්ධති පදාවලි තෙන උක්කංසවතා ගුණෙන සනාථා සප්පතිට්ඨා හොති. උක්කංසො අස්ස අත්ථීති ච, නාථෙන සහ වත්තතීති ච, බන්ධස්ස පද්ධතීති ච විග්ගහො.

142. Bây giờ, ngài chỉ ra tính cao quý bằng câu ‘ukkaṃse’ v.v... Đức tính ưu việt, vượt trội, bất cứ đức tính nào như bố thí siêu việt v.v..., là oai lực cần được trình bày qua chuỗi từ ngữ, nếu được nhận biết, nếu được liễu tri ở đâu đó trong tác phẩm, thì đức tính đã được nói như trên được gọi là cao quý. Nếu hỏi: ‘Do đó có lợi ích gì?’. Chuỗi từ ngữ cấu thành tác phẩm, nhờ đức tính ưu việt ấy, trở nên có nơi nương tựa, được thiết lập vững chắc. Và (đây là) cách phân tích cú pháp: ‘ukkaṃso assa atthīti’ (nó có sự ưu việt), ‘nāthena saha vattatīti’ (nó tồn tại cùng với nơi nương tựa), và ‘bandhassa paddhatīti’ (phương pháp của tác phẩm).

143.

143.

පාදම්භොජරජොලිත්ත-ගත්තා යෙතව ගොතම;

අහො තෙ ජන්තවො යන්ති, සබ්බථා නිරජත්තනං.

Hỡi ngài Gotama, những ai thân thể lấm bụi từ chân sen của ngài; Ôi! Những chúng sinh ấy, bằng mọi cách, đạt đến trạng thái vô trần.

143. තමුදාහරති ‘‘පාදෙ’’ච්චාදිනා. ගොතමාති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති. තව භගවතො පාදම්භොජානං රජානි රෙණවො, තෙහි ලිත්තානි උපදෙහිතානි ගත්තානි යෙසන්ති විග්ගහො. යෙ ජනා තෙ ජන්තවො සබ්බප්පකාරෙන රජොලවෙනාප්‍යනුපලිත්තත්තා රජෙහි කිලෙසසඞ්ඛාතෙහි [Pg.165] නිග්ගතා නිරජා, තෙසං භාවො නිරජත්තනං නික්කිලෙසභාවං යන්ති පාපුණන්ති. අහො අච්ඡරියං යතො රජසා ලිත්තා නාම සංකිලිට්ඨායෙව සියුං, භවං පන පාදරජසා විලෙපනෙ ජනෙ නිරජෙ කරොති. අච්ඡරියං භවතො ඉදන්ති අත්ථො.

143. Ngài dẫn chứng điều ấy bằng câu ‘pāde’ v.v... ‘Gotama’ là ngài gọi Đức Thế Tôn bằng tên dòng họ. Cách phân tích cú pháp là: ‘Bụi, phấn hoa từ chân sen của ngài, của Đức Thế Tôn; những người có thân thể được thoa, được xức bởi chúng’. Những người nào, những chúng sinh ấy, bằng mọi cách, do không bị lấm một chút bụi nào, đã thoát khỏi các thứ bụi được gọi là phiền não, (họ là) ‘nirajā’ (vô trần). Họ đi đến, họ đạt được trạng thái của những vị ấy, tức là trạng thái vô trần, trạng thái không còn phiền não. Ôi, thật kỳ diệu! Bởi vì những người bị lấm bụi thì chắc chắn sẽ bị ô uế, nhưng Tôn giả lại làm cho chúng sinh trở nên không còn bụi bẩn bằng việc xức cho họ bụi từ chân của ngài. Ý nghĩa là: ‘Điều này của Tôn giả thật kỳ diệu’.

143. ඉදානි උදාහරති ‘‘පාදම්භොජෙ’’ච්චාදිනා. භො ගොතම යෙ සත්තා තව තුය්හං පාදම්භොජරජොලිත්තගත්තා පාදපදුමරෙණුලිත්තමත්ථකනලාටාදිසරීරාවයවයුත්තා තෙ ජන්තවො සත්තා සබ්බථා කිලෙසසඞ්ඛාතරජොජල්ලෙහි අනුපලිත්තත්තා සබ්බප්පකාරෙන නිරජත්තනං විගතකිලෙසරජොභාවං යන්ති පාපුණන්ති, අහො අච්ඡරියං. රජොලිත්තා නාම සංකිලිට්ඨා සියුං, ත්වං පන පාදරජසා උපලිත්තෙපි සත්තෙ නිරජෙ කරොසීති භාවො. ඉහ භගවතො උක්කංසගුණො දීපිතො හොති. පාදානියෙව අම්භොජානීති ච, තෙසං රජානීති ච, තෙහි ලිත්තානි ගත්තානි යෙසන්ති ච, රජෙහි කිලෙසෙහි නිග්ගතාති ච, තෙසං භාවොති ච වාක්‍යං.

143. Bây giờ, ngài dẫn chứng bằng câu ‘pādambhoje’ v.v... Hỡi ngài Gotama, những chúng sinh nào của ngài, của bạn, có thân thể lấm bụi từ chân sen, tức là có các bộ phận cơ thể như đầu, trán v.v... được thoa phấn hoa từ đôi chân như hoa sen, những chúng sinh ấy, bằng mọi cách, do không bị lấm bùn nhơ của thứ bụi được gọi là phiền não, bằng mọi cách đạt đến trạng thái vô trần, trạng thái đã loại bỏ bụi phiền não, ôi, thật kỳ diệu! Ý nghĩa là: ‘Những người bị lấm bụi thì sẽ bị ô uế, nhưng ngài lại làm cho chúng sinh trở nên không còn bụi bẩn ngay cả khi họ bị thoa bụi từ chân của ngài’. Ở đây, đức tính ưu việt của Đức Thế Tôn được làm sáng tỏ. Và câu văn (được phân tích) là: ‘pādāniyeva ambhojānīti’ (chân chính là hoa sen), ‘tesaṃ rajānīti’ (bụi của chúng), ‘tehi littāni gattāni yesanti’ (những người có thân thể được thoa bởi chúng), ‘rajehi kilesehi niggatāti’ (thoát khỏi bụi, tức phiền não), và ‘tesaṃ bhāvoti’ (trạng thái của họ).

144.

144.

එවං ජිනානුභාවස්ස, සමුක්කංසො’ත්‍රදිස්සති;

පඤ්ඤවා විධිනා’නෙන, චින්තයෙ පරමීදිසං.

Như vậy, ở đây thấy rõ sự ưu việt về oai lực của bậc Toàn Giác; người trí theo phương pháp này, nên suy xét đến những trường hợp tương tự khác.

144. කො පනෙත්ථ උක්කංසවන්තො ගුණො යෙන බන්ධො සනාථො සියාති චෙ? ආහ ‘‘එව’’මිච්චාදි. එවමිති ජිනානුභාවස්ස සම්මාසම්බුද්ධපභාවස්ස සමුක්කංසො අතිසයො දිස්සති පදිස්සතෙ අත්‍ර බන්ධෙ, තස්මා ජිනානුභාවෙන උක්කංසවතා ගුණෙන බන්ධො සනාථො සියාති. පකාරමිමමඤ්ඤත්‍රපිඅතිදිසන්තො ආහ ‘‘පඤ්ඤවා’’තිආදි. පඤ්ඤවා පඤ්ඤාසම්පන්නො අනෙන විධිනා ඉමිනා පකාරෙන එදිසං එවරූපං පරං අඤ්ඤං චින්තයෙ විතක්කෙය්‍ය.

144. Nếu hỏi: ‘Ở đây, đức tính ưu việt nào mà nhờ đó tác phẩm có nơi nương tựa?’. Ngài nói: ‘evaṃ’ v.v... ‘Như vậy’ có nghĩa là: sự ưu việt, sự vượt trội về oai lực của bậc Toàn Giác, về uy lực của bậc Chánh Đẳng Giác, được thấy, được nhận ra trong tác phẩm này. Do đó, nhờ oai lực của bậc Toàn Giác, là một đức tính ưu việt, tác phẩm có được nơi nương tựa. Mở rộng phương pháp này sang các trường hợp khác, ngài nói: ‘paññavā’ v.v... Người trí, người có trí tuệ, theo phương pháp này, theo cách thức này, nên suy nghĩ, nên tư duy về một trường hợp khác, một trường hợp khác nữa có hình thức tương tự, có dạng thức như vậy.

144. ඉදානි [Pg.166] යථාවුත්තගුණනිදස්සනඤ්ච සිස්සානුසාසනඤ්ච දස්සෙති ‘‘එව’’මිච්චාදිනා. අත්‍ර ඉමිස්සං අනන්තරගාථායං එවං යථාවුත්තක්කමෙන ජිනානුභාවස්ස තථාගතප්පභාවස්ස සමුක්කංසො ආධික්කං දිස්සති පදිස්සතෙ, තස්මා ජිනානුභාවසඞ්ඛාතෙන උක්කංසවතා ගුණෙන බන්ධො සනාථො භවෙය්‍ය. පඤ්ඤවා පසත්ථඤාණවන්තො අනෙන විධිනා ඉමිනා කමෙන ඊදිසං පරං අඤ්ඤං චින්තයෙ කප්පෙය්‍ය.

144. Bây giờ, ngài trình bày cả ví dụ về đức tính đã nói và lời giáo huấn cho học trò bằng câu ‘evaṃ’ v.v... Ở đây, trong bài kệ ngay trước, như vậy, theo trình tự đã nói, sự ưu việt, sự vượt trội về oai lực của bậc Toàn Giác, về uy lực của bậc Như Lai, được thấy, được nhận ra. Do đó, nhờ đức tính ưu việt được gọi là oai lực của bậc Toàn Giác, tác phẩm sẽ có nơi nương tựa. Người trí, người có trí tuệ đáng tán thán, theo phương pháp này, theo trình tự này, nên suy tư, nên sắp đặt một trường hợp khác, một trường hợp khác nữa tương tự như vậy.

145.

145.

උදාරො සොපි විඤ්ඤෙය්‍යො,යං පසත්ථවිසෙසනං;

යථා කීළාසරො ලීලා-හාස හෙමඞ්ගදාදයො.

Điều gì là một định ngữ đáng tán thán, điều đó cũng nên được biết là cao quý; ví như: hồ vui chơi, nụ cười duyên dáng, vòng vàng đeo tay, v.v...

145. අපරමුදාරප්පකාරං දස්සෙතුමාහ ‘‘උදාරො’’ඉච්චාදි. යං පසත්ථං සිලාඝනීයං විසෙසනං උපාදියති, සොපි න පන යථාවුත්තොව උදාරො විඤ්ඤෙය්‍යො. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති. කීළාය කීළත්ථං සරො, ලීලාය යුත්තො හාසො, හෙමං හෙමමයමඞ්ගදන්ති සමාසො, තං ආදි යෙසන්ති බාහිරත්ථො. ආදිසද්දෙන කුසුමදාමමණිමෙඛලාදීනං සඞ්ගහො. අයං තු බන්ධඵරුසගාම්මපරිච්චාගා සම්භවති.

145. Để chỉ ra một loại cao quý khác, ngài nói: ‘udāro’ v.v... Bất cứ định ngữ đáng tán thán, đáng khen ngợi nào được sử dụng, điều đó cũng nên được biết là cao quý, chứ không chỉ riêng loại đã nói. Ngài dẫn chứng bằng từ ‘yathā’. Cách phân tích hợp từ là: ‘hồ để vui chơi, với mục đích vui chơi’, ‘nụ cười có sự duyên dáng’, ‘vàng, vòng tay bằng vàng’. Ý nghĩa bên ngoài là ‘cái có những thứ ấy làm đầu’. Với từ ‘ādi’ (v.v...), bao gồm cả những thứ như tràng hoa, đai ngọc v.v... Còn (sự cao quý) này có được là do từ bỏ (lối hành văn) thô thiển và tầm thường trong sáng tác.

145. අඤ්ඤමපි උදාරං දස්සෙති ‘‘උදාරො’’ච්චාදිනා. යං පසත්ථවිසෙසනං පසංසනීයවිසෙසනං හොති, සොපි උදාරොති විඤ්ඤෙය්‍යො. ‘‘යථා’’ති තමුදාහරති. කීළාසරො කීළාය කතො සරො. ලීලාහාසො ලීලාය යුත්තො හාසො. හෙමඞ්ගදාදයො සුවණ්ණකෙයූරාඉච්චාදයොති. කීළත්ථාය සරොති ච, ලීලාය යුත්තො හාසොති ච, හෙමං හෙමමයං අඞ්ගදන්ති ච, ලීලාහාසො ච හෙමඞ්ගදඤ්චාති ච, තානි ආදීනි යෙසං කුසුමදාමමණිමෙඛලාදීනන්ති ච විග්ගහො. අයමුදාරො බන්ධඵරුසගාම්මාදිදොසපරිච්චාගෙන සිජ්ඣති.

145. Ngài cũng chỉ ra một (loại) cao quý khác bằng câu ‘udāro’ v.v... Bất cứ định ngữ đáng tán thán, định ngữ đáng khen ngợi nào, điều đó cũng nên được biết là cao quý. Ngài dẫn chứng điều đó bằng từ ‘yathā’. ‘Kīḷāsaro’ là hồ được làm để vui chơi. ‘Līlāhāso’ là nụ cười có sự duyên dáng. ‘Hemaṅgadādayo’ là vòng vàng đeo tay v.v... Và (đây là) cách phân tích cú pháp: ‘hồ với mục đích vui chơi’, và ‘nụ cười có sự duyên dáng’, và ‘vàng, vòng tay bằng vàng’, và ‘nụ cười duyên dáng và vòng vàng’, và ‘những thứ ấy là khởi đầu của những vật như tràng hoa, đai ngọc v.v...’. Sự cao quý này được thành tựu nhờ từ bỏ các lỗi như thô thiển, tầm thường v.v... trong sáng tác.

146.

146.

ලොකියත්ථානතික්කන්තා,[Pg.167] කන්තා සබ්බජනානපි;

කන්ති නාමා’තිවුත්තස්ස,වුත්තා සා පරිහාරතො.

Không vượt quá các đề tài thế gian, làm hài lòng tất cả mọi người; được gọi là vẻ yêu kiều (kanti), nó được nói là do tránh sự nói quá.

යථා ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි.

Ví như: ‘muninda’ v.v...

146. කන්තිං කථයති ‘‘ලොකියි’’ච්චාදිනා. ලොකෙ විදිතො ලොකියො, තං ලොකියං අත්ථං අභිධෙය්‍යං අනතික්කන්තා අනතීතා සබ්බෙසං කවීනමිතරෙසං වා ජනානං එව කන්තා මනොහරා කන්ති නාමාති වුච්චති. අයං පන සද්දගුණො අතිවුත්තස්ස වාක්‍යදොසස්ස පරිච්චාගෙන සම්භවති. තෙනාහ ‘‘අතිවුත්තස්සා’’තිආදි. උදාහරණත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

146. Tác giả trình bày về đức tính kanti (duyên dáng) bằng câu kệ bắt đầu với “lokiyi”. Từ lokiyo (thế gian) có nghĩa là được biết đến trong thế gian. Đức tính không vượt qua, không đi quá khỏi ý nghĩa thế gian ấy, tức là đối tượng được diễn đạt, và là điều đáng yêu, làm say mê đối với tất cả thi sĩ hoặc những người khác, thì được gọi là kanti. Hơn nữa, đức tính này của từ ngữ phát sinh do việc từ bỏ lỗi cú pháp ativutta (thái quá). Do đó, tác giả đã nói câu bắt đầu bằng “ativuttassā”. Ý nghĩa của ví dụ đã được trình bày ở dưới.

146. ඉදානි කන්තිං දස්සෙති ‘‘ලොකියි’’ච්චාදිනා. ලොකියත්ථානතික්කන්තා ලොකෙ පසිද්ධසද්දත්ථමනතික්කන්තා සබ්බජනානං සකලකවීනං කන්තා මනුඤ්ඤා කන්ති නාම වුච්චතෙ, සා අතිවුත්තස්ස අතිවුත්තදොසස්ස පරිහාරතො වුත්තා දොසපරිහාරපරිච්ඡෙදෙ කථිතා හොති. අතිවුත්තදොසපරිහාරතො එව කන්තියා සිද්ධත්තා තස්ස ලක්ඛියො එව එතිස්සා හොතීති අධිප්පායො. ලොකෙ විදිතොති ච, සො ච සො අත්ථො චෙති ච විග්ගහො. ‘‘යථා’’ති කන්තියා උදාහරණං දස්සෙති ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. තං වුත්තමෙව.

146. Bây giờ, tác giả chỉ ra đức tính kanti (duyên dáng) bằng câu kệ bắt đầu với “lokiyi”. Đức tính không vượt qua ý nghĩa thế gian, không vượt qua ý nghĩa của từ ngữ phổ biến trong đời, và là điều đáng yêu, dễ chịu đối với tất cả mọi người và toàn thể thi sĩ, thì được gọi là kanti. Đức tính ấy được nói là phát sinh từ việc tránh lỗi ativutta (thái quá), và đã được trình bày trong chương về việc tránh các lỗi. Ý muốn nói là, vì kanti được thành tựu chính nhờ việc tránh lỗi ativutta, nên đặc tính của việc tránh lỗi ấy cũng chính là đặc tính của kanti. Phân tích cú pháp là “loke vidito” (được biết đến trong thế gian) và “so ca so attho” (ý nghĩa này và ý nghĩa kia). Bằng từ “yathā” (ví như), tác giả chỉ ra ví dụ về kanti bằng câu kệ bắt đầu với “muninda”. Điều đó đã được trình bày rồi.

147.

147.

අත්ථබ්‍යත්තා’භිධෙය්‍යස්සා-නෙය්‍යතා සද්දතො’ත්ථතො;

සා’යං තදුභයා නෙය්‍ය-පරිහාරෙ පදස්සිතා.

Sự rõ ràng của ý nghĩa (atthabyatti) là tính chất không cần suy diễn (aneyyatā) đối với đối tượng được diễn đạt, xuất phát từ từ ngữ và từ ý nghĩa. Đức tính này, phát sinh từ cả hai phương diện ấy, đã được trình bày trong phần tránh lỗi neyya (cần suy diễn).

යථා ‘‘මරීචි’’ච්චාදි ච, ‘‘මනොනුරඤ්ජනො’’ච්චාදි ච.

Ví như câu kệ bắt đầu bằng “marīci”, và câu kệ bắt đầu bằng “manonurañjano”.

147. අත්ථබ්‍යත්තිං [Pg.168] බ්‍යඤ්ජයති ‘‘අත්ථබ්‍යත්තාභිධෙය්‍යි’’ච්චාදිනා. අභිධෙය්‍යස්ස සම්බන්ධඅත්ථස්ස සද්දතො අත්ථතො වා සාමත්ථියතො වා අනෙය්‍යතා පතීති අඤ්ඤථා වගමො ගත්‍යන්තරාභාවා, යතො වුත්තං ‘‘දුල්ලභාවගතී සද්ද-සාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී’’ති. තමනුවදිත්වා අත්ථබ්‍යත්ති විධීයතෙ. සා පන බ්‍යාකිණ්ණනෙය්‍යාදිදොසවජ්ජනාය ජායතෙ. තදුභයා ජාතා සායං අනෙය්‍යතා නෙය්‍යපරිහාරෙ පදස්සිතා පකාසිතා. පඨමදුතියොදාහරණස්සත්ථො වුත්තො.

147. Tác giả làm rõ về atthabyatti (sự rõ ràng của ý nghĩa) bằng câu kệ bắt đầu với “atthabyattābhidheyyi”. Sự không cần suy diễn (aneyyatā) đối với ý nghĩa liên quan của đối tượng được diễn đạt, dù từ từ ngữ, từ ý nghĩa, hay từ năng lực của văn cảnh, có nghĩa là sự liễu giải không thể khác đi được vì không có cách hiểu nào khác. Bởi vì có câu nói rằng: “Sự liễu giải khó đạt được khi vượt qua từ ngữ và năng lực của nó”. Sau khi trích dẫn lại điều đó, đức tính atthabyatti được quy định. Đức tính ấy phát sinh do việc tránh các lỗi như byākiṇṇa (rối rắm), neyya (cần suy diễn), v.v. Sự không cần suy diễn này, phát sinh từ cả hai (từ ngữ và ý nghĩa), đã được chỉ ra và làm rõ trong phần tránh lỗi neyya. Ý nghĩa của ví dụ thứ nhất và thứ hai đã được trình bày.

147. ඉදානි අත්ථබ්‍යත්තිං දස්සෙති ‘‘අත්ථබ්‍යත්ති’’ච්චාදිනා. අභිධෙය්‍යස්ස අත්ථස්ස සද්දතො අත්ථතො අත්ථසාමත්ථියතො ච අනෙය්‍යතා තත්ථෙව විජ්ජමානත්තා සද්දස්ස අත්ථස්ස වා ආහරිත්වා වත්තබ්බස්ස අභාවො අත්ථබ්‍යත්ති නාම, තදුභයා තෙහි ද්වීහි ජාතා සා අයං අනෙය්‍යතාසඞ්ඛතා අත්ථබ්‍යත්ති නෙය්‍යපරිහාරෙ නෙය්‍යදොසපරිහාරපදෙසෙ පදස්සිතා පකාසිතාති. ‘‘දුල්ලභාවගතී සද්ද-සාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී’’ති වුත්තත්තා අත්ථපතීති පන විනා සද්දඤ්ච සාමත්ථියඤ්ච අඤ්ඤථානුපලබ්භතීති ඉහ ‘‘සද්දතො අත්ථතො’’ති වුත්තං. අත්ථස්ස බ්‍යත්ති පතීතීති ච, නත්ථි නෙය්‍යං ආහරිතබ්බං අස්ස අභිධෙය්‍යස්සාති ච, තස්ස භාවොති ච, තෙ ච තෙ උභො සද්දත්ථා චාති ච, තෙ අවයවා එතිස්සාති ච, නෙය්‍යස්ස පරිහාරොති ච වාක්‍යං. ඉදානි ‘‘යථෙ’’ච්චාදිනා ද්විප්පකාරාය අත්ථබ්‍යත්තියා යථාක්කමං උදාහරණමනුස්සාරෙති ‘‘මරි’’ච්චාදිගාථාද්වයෙන, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

147. Bây giờ, tác giả chỉ ra đức tính atthabyatti (sự rõ ràng của ý nghĩa) bằng câu kệ bắt đầu với “atthabyatti”. Sự không cần suy diễn (aneyyatā) đối với ý nghĩa của đối tượng được diễn đạt, từ từ ngữ, từ ý nghĩa, và từ năng lực của ý nghĩa, do ý nghĩa đã hiện hữu ngay tại đó, nên sự vắng mặt của bất cứ điều gì cần phải dẫn ra và trình bày từ từ ngữ hay ý nghĩa, được gọi là atthabyatti. Đức tính atthabyatti này, được gọi là sự không cần suy diễn, phát sinh từ hai yếu tố ấy (từ ngữ và ý nghĩa), đã được chỉ ra và làm rõ trong phần tránh lỗi neyya, tức là trong đoạn về việc tránh lỗi neyya. Vì có câu nói rằng: “Sự liễu giải khó đạt được khi vượt qua từ ngữ và năng lực của nó”, và vì sự liễu giải ý nghĩa không thể có được bằng cách nào khác nếu không có từ ngữ và năng lực của nó, nên ở đây mới nói là “từ từ ngữ, từ ý nghĩa”. Phân tích cú pháp như sau: “atthassa byatti” là “sự liễu giải ý nghĩa”; “natthi neyyaṃ āharitabbaṃ assa abhidheyyassa” là “đối với đối tượng được diễn đạt này, không có gì cần suy diễn phải dẫn ra”; “tassa bhāvo” là “trạng thái của điều đó”; “te ca te ubho saddatthā” là “cả hai yếu tố ấy, tức từ ngữ và ý nghĩa”; “te avayavā etissā” là “chúng là thành phần của đức tính này”; và “neyyassa parihāro” là “sự tránh lỗi neyya”. Bây giờ, bằng từ “yathā”, tác giả lần lượt nhắc lại ví dụ cho hai loại atthabyatti bằng hai câu kệ bắt đầu với “mari”, những điều này đã được trình bày ở dưới.

පුන අත්ථෙන යථා –

Lại nữa, ví dụ về sự rõ ràng theo ý nghĩa –

148.

148.

සභාවාමලතා ධීර,මුධා පාදනඛෙසු තෙ;

යතො තෙ’වනතානන්ත-මොළිච්ඡායා ජහන්ති නො.

Thưa bậc Trí Giả, sự trong sạch tự nhiên nơi móng chân của Ngài trở nên vô ích; bởi vì chúng không bao giờ rời bỏ hình ảnh phản chiếu của vô số vương miện của những vị cúi đầu đảnh lễ.

148. පුන [Pg.169] දුතියෙ තු ධීරාති ආමන්තනං. තෙ තව පාදනඛෙසු සභාවාමලතා පකතිපරිසුද්ධතා මුධා තුච්ඡා. කස්මාති චෙ? යතො යස්මා කාරණා තෙ පාදනඛා අවනතස්ස සන්නතස්ස අනන්තස්ස නාගරාජස්ස මොළිනො කිරීටස්ස අවනතානං වා නරමරානං අනන්තානං මොළීනං ඡායා ඡවියො නො ජහන්ති න පරිච්චජන්ති, සඤ්ඡවියො පන ජහන්තීති. එත්ථ නඛෙසු සඤ්ඡවිත්තා පාදනඛස්ස මොළීනං නිරන්තරප්පණාමාබ්‍යභිචාරානරමරාදීනං භගවතො පාදාරවින්දවන්දනං සාමත්ථියා ඵුටං ගම්‍යතෙ.

148. Lại nữa, trong ví dụ thứ hai, “dhīra” là một hô cách từ. “Te” (của Ngài), trong móng chân của Ngài, “sabhāvāmalatā” (sự trong sạch tự nhiên), tức là sự thanh tịnh vốn có, “mudhā” (trở nên vô ích), tức là vô dụng. Nếu hỏi: “Tại sao?”, câu trả lời là “yato” (bởi vì), do nguyên nhân rằng, móng chân của Ngài “no jahanti” (không từ bỏ), không rời bỏ “chāyā” (hình ảnh phản chiếu), tức là ánh sáng của vương miện của vua rồng Ananta đang cúi mình, hoặc của vô số vương miện của người và trời đang cúi đầu. Điều này có nghĩa là chúng từ bỏ màu sắc tự nhiên của mình. Ở đây, từ sự phản chiếu trong móng chân, sự đảnh lễ không ngừng và không sai khác của các vương miện, từ đó sự tôn kính đôi chân sen của Đức Thế Tôn bởi người, trời, và các chúng sinh khác được liễu giải một cách rõ ràng nhờ vào năng lực của văn cảnh.

148. ‘‘පුන අත්ථෙන යථා සභාවි’’ච්චාදි. ධීර තෙ තව පාදනඛෙසු සභාවාමලතා පකතිපරිසුද්ධතා මුධා තුච්ඡා. කස්මාති චෙ? යතො යස්මා තෙ චරණනඛා අවනතානන්තමොළිච්ඡායා පාදානතස්ස අනන්තනාගරාජස්ස කිරීටස්ස සම්බන්ධිනී, අවනතානං වා අනන්තානං දෙවමනුස්සානං මොළීනං ඡායා කන්තියො නො ජහන්ති න විජහන්ති, පකතිවණ්ණං පහාය කිරීටකන්තිසදිසා තෙ හොන්ති, තස්මා එත්ථ චන්දකිරණසන්නිභානං නඛරංසීනං සමීපෙ මොළීනං නඛරංසීහි අමද්දිතසකකන්තියුත්තභාවමාපජ්ජනං තාදිසානං නිරන්තරප්පණාමාභාවාභාවතො ඛත්තියාදීනං මුනින්දපාදාරවින්දද්වන්දෙ නිරන්තරප්පණාමො සාමත්ථියා විභූතං ගම්‍යතෙ. සස්ස භාවොති ච, තෙන අමලාති ච, තෙසං භාවොති ච, පඨමපක්ඛෙ අවනතො ච සො අනන්තො චාති ච, තස්ස මොළීති ච, තස්ස ඡායායොති ච, දුතියපක්ඛෙ අනන්තා ච තෙ මොළී චෙති ච, අවනතානං අනන්තමොළීති ච, තෙසං ඡායායොති ච වාක්‍යං.

148. Phần “Puna atthena yathā” (Lại nữa, ví dụ về ý nghĩa) bắt đầu bằng “sabhāvi”. “Dhīra” (Thưa bậc Trí Giả), “te” (của Ngài), trong móng chân của Ngài, “sabhāvāmalatā” (sự trong sạch tự nhiên), tức là sự thanh tịnh vốn có, “mudhā” (trở nên vô ích), tức là vô dụng. Nếu hỏi: “Tại sao?”, câu trả lời là “yato” (bởi vì), móng chân của Ngài “no jahanti” (không từ bỏ), không rời bỏ “avanatānantamoḷicchāyā” (hình ảnh phản chiếu của vương miện của Ananta đang cúi đầu), tức là ánh sáng liên quan đến vương miện của vua rồng Ananta đang cúi đầu dưới chân, hoặc ánh sáng của vương miện của vô số chư thiên và nhân loại đang cúi đầu. Nghĩa là chúng từ bỏ màu sắc tự nhiên và trở nên giống như ánh sáng của vương miện. Do đó, ở đây, gần những tia sáng từ móng chân vốn giống như ánh trăng, việc các vương miện đạt đến trạng thái sở hữu ánh sáng riêng không bị lu mờ bởi tia sáng từ móng chân, điều này xảy ra do sự hiện hữu (nghĩa đen: sự không vắng mặt) của sự đảnh lễ không ngừng của những chúng sinh như vậy; từ đó sự đảnh lễ không ngừng của các vị vua chúa, v.v. đối với đôi chân sen của Đức Tối Thắng Mâu Ni được liễu giải một cách rõ ràng nhờ vào năng lực của văn cảnh. Phân tích cú pháp như sau: “sassa bhāvo”; “tena amalā”; “tesaṃ bhāvo”; trong trường hợp thứ nhất: “avanato ca so ananto ca”, “tassa moḷī”, “tassa chāyāyo”; trong trường hợp thứ hai: “anantā ca te moḷī ceti”, “avanatānaṃ anantamoḷī”, và “tesaṃ chāyāyo”.

149.

149.

‘‘බන්ධසාරො’’ති මඤ්ඤන්ති, යං සමග්ගාපි විඤ්ඤුනො;

දස්සනාවසරං පත්තො, සමාධි නාම’යං ගුණො.

Tất cả những bậc hiền trí đều cho rằng đó là “tinh túy của sự cấu tứ” (bandhasāro); đức tính này, tên gọi là samādhi (sự tập trung), nay đã đến lượt được trình bày.

149. සමාධිඵලං කිච්චාහ ‘‘බන්ධෙ’’ච්චාදි. යන්ති යං සමාධිං බන්ධස්ස ගජ්ජපජ්ජමිස්සභාවස්ස සාරොති සබ්බස්ස ජීවිතං [Pg.170] තප්පරායත්තා බන්ධස්ස සමග්ගාපි විඤ්ඤුනො සබ්බෙපි කවිනො මඤ්ඤන්ති චින්තෙන්ති ජානන්ති, අයං සමාධි නාම සමාධිඛ්‍යො ගුණො දස්සනෙ පකාසනෙ අවසරං ඔකාසං අනොත්තරත්තා පරස්ස සම්පත්තො උද්දිට්ඨානුක්කමෙනාති.

149. Để nói về kết quả của samādhi, tác giả nói câu kệ bắt đầu bằng “bandhe”. “Yaṃ” (điều mà), tức là samādhi mà tất cả những bậc hiền trí, tất cả các thi sĩ, đều “maññanti” (cho rằng), suy xét, biết rằng là “sāro” (tinh túy) của “bandhassa” (sự cấu tứ), tức là của thể loại văn xuôi, văn vần, và hỗn hợp, bởi vì nó là sự sống của toàn bộ sự cấu tứ, do sự cấu tứ phụ thuộc vào nó. “Ayaṃ samādhi nāma” (đức tính này tên là samādhi), tức là đức tính được gọi là samādhi, “sampatto” (đã đạt đến) “avasaraṃ” (cơ hội), tức là dịp, để “dassane” (được chỉ ra), được làm rõ, theo thứ tự đã nêu, vì không có gì được trình bày sau nó.

149. ඉදානි සමාධයො නිද්දිසති ‘‘බන්ධි’’ච්චාදිනා. සමග්ගා අපි විඤ්ඤුනො සබ්බෙපි කවයො යං සමාධිං ‘‘බන්ධසාරො’’ති පජ්ජගජ්ජවිමිස්සසඞ්ඛාතස්ස බන්ධස්ස ජීවිතමිති මඤ්ඤන්ති, අයං සමාධි නාම ගුණො දස්සනාවසරං පත්තො උද්දිට්ඨානුක්කමෙන දස්සනොකාසං පත්තො හොති. බන්ධස්ස සාරොති ච, දස්සනෙ අවසරන්ති ච, තං පත්තොති ච විග්ගහො.

149. Bây giờ, ngài chỉ ra các samādhi (phép nhất trí) bằng câu bắt đầu với “bandhi”. Tất cả các thi sĩ thông thái, dù là đồng nhất quan điểm, đều cho rằng samādhi nào đó là “cốt tủy của tác phẩm” (bandhasāro), tức là sinh mệnh của một tác phẩm được gọi là sự pha trộn giữa văn vần và văn xuôi, thì phẩm chất có tên là samādhi này đã đến lúc được trình bày, đã có cơ hội được trình bày theo thứ tự đã nêu. Và sự phân tích cú pháp (viggaho) là: “cốt tủy của tác phẩm” (bandhassa sāro), “dịp để trình bày” (dassane avasaraṃ), và “đã đạt đến điều đó” (taṃ patto).

150.

150.

අඤ්ඤධම්මො තතො’ඤ්ඤත්ථ,ලොකසීමානුරොධතො;

සම්මා ආධීයතෙ’ච්චෙ’සො,සමාධීති නිරුච්චති.

Pháp của vật khác, ở nơi khác; Do thuận theo quy ước thế gian; Được áp đặt một cách đúng đắn; Nên được gọi là Samādhi (phép nhất trí).

150. කථමයං සද්දවොහාරො බන්ධෙ ‘‘සමාධී’’ති වුච්චතීත්‍යාහ ‘‘අඤ්ඤෙ’’ච්චාදි. අඤ්ඤස්ස වත්ථුනො පකතාපෙක්ඛාය ධම්මො ගුණො පසිද්ධො, තතො තස්මා මුඛ්‍යවිසයා අඤ්ඤත්ථ අමුඛ්‍යෙ විසයෙ ලොකසීමානුරොධතො ලොකප්පතීත්‍යනුවත්තනෙන සම්මා සාධු ලොකසීමානුවත්තනමෙවෙහ සාධුත්තං ආධීයතෙ ආරොප්‍යතෙ, ඉති ඉමිනා කාරණෙන එසො එවංවිධො ධම්මො ‘‘සමාධී’’ති නිරුච්චතීතිධ සම්මා ආධීයතීති එවං නීහරිත්වා වුච්චතීති අත්ථො.

150. Để trả lời câu hỏi: “Cách dùng từ ‘samādhi’ này trong một tác phẩm được nói đến như thế nào?”, ngài nói bằng câu bắt đầu với “aññe”. Một pháp, tức là một phẩm chất nổi tiếng của một đối tượng khác so với đối tượng đang được xem xét, từ đối tượng chính đó được áp đặt, được gán cho một đối tượng không chính khác, do thuận theo quy ước thế gian, tức là theo niềm tin của thế gian, một cách đúng đắn, tốt đẹp — ở đây, sự tốt đẹp chính là sự thuận theo quy ước thế gian. Vì lý do này, pháp như vậy được gọi là ‘samādhi’. Ý nghĩa là, nó được gọi như vậy bằng cách diễn giải rằng: “ở đây, nó được áp đặt một cách đúng đắn”.

150. ‘‘සමාධී’’ති අයං වොහාරො බන්ධවිසයෙ කථං පවත්තතීති ආසඞ්කායං පඨමං නිබ්බචනං දස්සෙතුං ආහ ‘‘අඤ්ඤි’’ච්චාදි. යස්මා අඤ්ඤධම්මො සමාධානස්ස විසයභූතඅමුඛ්‍යතො අඤ්ඤස්ස මුඛ්‍යවත්ථුනො පසිද්ධගුණො, තතො [Pg.171] මුඛ්‍යවිසයතො අඤ්ඤත්ථ අමුඛ්‍යවිසයෙ ලොකසීමානුරොධතො ලොකවොහාරමරියාදාවිරොධභාවෙන ලොකප්පතීත්‍යනුවත්තනෙනෙව සම්මා ආධීයති ඨපීයති, ඉති ඉමිනා කාරණෙන එසො යථාවුත්තගුණො ‘‘සමාධී’’ති නිරුච්චති වුච්චතීති. අඤ්ඤස්ස ධම්මොති ච, ලොකස්ස සීමාති ච, තස්සා අනුරොධොති ච විග්ගහො.

150. Để trình bày định nghĩa đầu tiên về mối nghi ngờ: “Cách dùng từ ‘samādhi’ này diễn ra như thế nào trong lĩnh vực tác phẩm?”, ngài nói bằng câu bắt đầu với “aññi”. Bởi vì một pháp khác, tức là một phẩm chất nổi tiếng của một đối tượng chính, khác với đối tượng không chính là đối tượng của sự áp đặt, từ đối tượng chính đó được áp đặt, được đặt vào một đối tượng không chính khác, do thuận theo quy ước thế gian, tức là không trái với giới hạn của cách dùng trong thế gian, chỉ bằng cách tuân theo niềm tin của thế gian, một cách đúng đắn. Vì lý do này, phẩm chất đã được nói đến như trên được gọi là ‘samādhi’. Và sự phân tích cú pháp là: “pháp của vật khác” (aññassa dhammo), “quy ước của thế gian” (lokassa sīmā), và “sự thuận theo điều đó” (tassā anurodho).

සමාධිඋද්දෙස

Phần Đề Cương về Samādhi

151.

151.

අපාණෙ පාණිනං ධම්මො, සම්මා ආධීයතෙ ක්වචි;

නිරූපෙ රූපයුත්තස්ස, නිරසෙ සරසස්ස ච.

Pháp của vật có sinh mạng, đôi khi được áp đặt đúng đắn cho vật vô sinh; (Pháp) của vật có hình sắc cho vật không hình sắc, và của vật có vị cho vật không vị.

152.

152.

අද්‍රවෙ ද්‍රවයුත්තස්ස, අකත්තරිපි කත්තුතා;

කඨිනස්සා’සරීරෙපි, රූපං තෙසං කමා සියා.

(Pháp) của vật thể lỏng cho vật không lỏng, tính tác nhân cho cả vật không phải tác nhân; (Pháp) của vật cứng cho cả vật không có hình thể, ví dụ của chúng sẽ được trình bày theo thứ tự.

151-152. සමාධානවිසයමාහ ‘‘අපාණෙ’’ඉච්චාදි. ක්වචි ඨානෙ පාණිනං පාණවන්තානං පදත්ථානං ධම්මො ගුණො අපාණෙ පාණවිරහිතෙ වත්ථුනි සම්මා ලොකපතීත්‍යනුවත්තනෙන ආධීයතෙ ආරොප්‍යතෙ, එවමුපරිපි යථානුරූපං. නිරූපෙති රූපවිරහිතෙ වත්ථුනි, ක්වචීති සබ්බත්ථ අනුවත්තති. අසරීරෙ අඝනෙ අසංහතෙ වත්ථුනි කඨිනස්ස දළ්හස්ස, තෙසං යථාවුත්තානං සමාධීනං රූපං උදාහරණං කමා උද්දිට්ඨානුක්කමෙන.

151-152. Ngài nói về đối tượng của phép nhất trí (samādhāna) bằng câu bắt đầu với “apāṇe”. Ở một nơi nào đó, pháp, tức là phẩm chất của các sự vật có sinh mạng, có sự sống, được áp đặt, được gán cho một vật vô sinh, một vật không có sự sống, một cách đúng đắn theo niềm tin của thế gian. Tương tự như vậy cho các trường hợp sau, một cách thích hợp. “Nirūpe” có nghĩa là trên một vật không có hình sắc. Từ “kvaci” (đôi khi) được áp dụng cho tất cả các trường hợp. (Pháp) của vật cứng, rắn chắc (được áp đặt) cho vật không có hình thể (asarīre), không đặc (aghane), không kết tụ (asaṃhate). Ví dụ, hình thức của các samādhi đã được nói đến như trên (được trình bày) theo thứ tự, theo trình tự đã được nêu.

151-152. උද්දෙසෙ ‘‘සමාධයො’’ති බහුවචනෙන නිද්දිට්ඨානං සමාධීනං විසයමුපදස්සෙති ‘‘අපාණෙ’’ච්චාදිනා. ක්වචි කිස්මිඤ්චි ඨානෙ පාණිනං ධම්මො ඉන්ද්‍රියබද්ධානං ගුණො අපාණෙ පාණරහිතවත්ථුම්හි සම්මා ලොකපතීතිඅනුසාරෙන ආධීයතෙ ආරොප්‍යතෙ, ක්වචි රූපයුත්තස්ස රූපවන්තවත්ථුනො ධම්මො නිරූපෙ රූපරහිතවත්ථුම්හි, ක්වචි සරසස්ස රසවන්තස්ස වත්ථුනො ධම්මො නිරසෙ රසරහිතෙ ච, ක්වචි ද්‍රවයුත්තස්ස ද්‍රවවන්තවත්ථුනො ධම්මො අද්‍රවෙ ද්‍රවරහිතෙ ච, [Pg.172] ක්වචි කත්තුතා කත්තුගුණො අකත්තරිපි, ක්වචි කඨිනස්ස ථද්ධස්ස වත්ථුනො ධම්මො අසරීරෙපි සරීරරහිතෙපි සම්මා ආධීයතෙ. තෙසං ඡන්නං සමාධීනං රූපං උදාහරණං කමා ‘‘අපාණෙ පාණින’’න්ති උද්දිට්ඨානුක්කමෙන සියා භවෙය්‍යාති. න සන්ති පාණා අස්සෙති ච, රූපා නිග්ගතොති ච, රූපෙන යුත්තොති ච, රසා නිග්ගතොති ච, රසෙන සහ වත්තමානොති ච, ද්‍රවාඅඤ්ඤොති ච, ද්‍රවෙන ද්‍රවභාවෙන යුත්තොති ච, කත්තුතො අඤ්ඤොති ච, කත්තුනො භාවොති ච, නත්ථි සරීරං අස්සාති ච විග්ගහො.

151-152. Ngài trình bày đối tượng của các samādhi, vốn được chỉ ra bằng số nhiều “samādhayo” trong phần đề cương, bằng câu bắt đầu với “apāṇe”. Ở một nơi nào đó, pháp của vật có sinh mạng, tức là phẩm chất của những vật bị ràng buộc bởi các giác quan, được áp đặt, được gán cho một vật không có sinh mạng một cách đúng đắn theo niềm tin của thế gian. Đôi khi, pháp của vật có hình sắc, vật sở hữu hình sắc, (được áp đặt) cho vật không có hình sắc. Đôi khi, pháp của vật có vị, vật sở hữu vị, (được áp đặt) cho vật không có vị. Đôi khi, pháp của vật có tính lỏng, vật sở hữu tính lỏng, (được áp đặt) cho vật không có tính lỏng. Đôi khi, tính tác nhân, phẩm chất của tác nhân, (được áp đặt) cho cả vật không phải tác nhân. Đôi khi, pháp của vật cứng, rắn chắc, được áp đặt đúng đắn cho cả vật không có hình thể, vật không có thân thể. Ví dụ, hình thức của sáu loại samādhi đó sẽ được trình bày theo thứ tự đã nêu, bắt đầu với “apāṇe pāṇinaṃ”. Và sự phân tích cú pháp là: “vật không có sinh mạng” (na santi pāṇā assa), “vật không có hình sắc” (rūpā niggato), “vật có hình sắc” (rūpena yutto), “vật không có vị” (rasā niggato), “vật có vị” (rasena saha vattamāno), “vật không lỏng” (dravā añño), “vật có tính lỏng” (dravena dravabhāvena yutto), “vật không phải tác nhân” (kattuto añño), “tính tác nhân” (kattuno bhāvo), “vật không có hình thể” (natthi sarīraṃ assa).

සමාධිනිද්දෙස

Phần Trình Bày Chi Tiết về Samādhi

අපාණෙ පාණිනං ධම්මො

Pháp của vật có sinh mạng trên vật vô sinh

153.

153.

උණ්ණාපුණ්ණින්දුනා නාථ, දිවාපි සහ සඞ්ගමා;

විනිද්දා සම්පමොදන්ති, මඤ්ඤෙ කුමුදිනී තව.

Bạch Thế Tôn, con nghĩ rằng, những đóa hoa súng của Ngài, do được tương hội cùng vầng trăng tròn là bạch hào tướng (uṇṇā) của Ngài, nên ngay cả ban ngày cũng không ngủ và vui mừng hớn hở.

153. ‘‘උණ්ණා’’ඉච්චාදි. නාථාති ලොකත්තයෙකපටිසරණභූතතාය භගවන්තං ආලපති. තව උණ්ණාරොමධාතුසඞ්ඛාතෙන පුණ්ණින්දුනා සහ සඞ්ගමා සංයොගෙන කුමුදිනී කුමුදිනියො කුමුදාකරා දිවාපි විනිද්දා විගතසොප්පා සම්පමොදන්ති මඤ්ඤෙ සුට්ඨුයෙව පමොදන්තීති පරිකප්පෙමීති. එත්ථ පාණිධම්මස්ස සුරතරූපස්ස සඞ්ගමස්ස විනිද්දාය සම්පීණනස්ස ච අපාණිනි ආරොපිතපුම්භාවෙ උණ්ණාපුණ්ණින්දුම්හි, තථා ආරොපිතඉත්ථිභාවාසු කුමුදිනීසු ලොකසීමානුරොධෙන සමාධානතො සොයං පසිද්ධො ධම්මො ‘‘සමාධී’’ති වුච්චති. තදභිධායී සද්දො ච උපචාරතො අත්ථානුගාමිත්තා සද්දිකවොහාරං දස්සෙති, එවමුපරිපි යථායොගං.

153. (Câu kệ) bắt đầu bằng “Uṇṇā”. Từ “Nātha” (Thế Tôn) là lời xưng hô với Đức Thế Tôn vì Ngài là nơi nương tựa duy nhất của ba cõi. Do sự tương hội, sự kết hợp với vầng trăng tròn của Ngài, tức là xá-lợi lông mày được gọi là uṇṇā, những đóa hoa súng, các đóa hoa súng, hồ hoa súng, ngay cả ban ngày cũng không ngủ, không buồn ngủ, và vui mừng hớn hở, con nghĩ rằng, con tưởng tượng rằng chúng vô cùng hoan hỷ. Ở đây, do sự áp đặt pháp của sinh vật, tức là sự giao hợp dưới hình thức ái ân, sự không ngủ và sự vui thích, lên các vật vô sinh — vầng trăng tròn uṇṇā được gán cho nam tính, và tương tự, những đóa hoa súng được gán cho nữ tính — theo quy ước của thế gian, nên pháp nổi tiếng này được gọi là “samādhi”. Và từ ngữ biểu thị điều đó, thông qua phép ẩn dụ (upacāra), cho thấy cách dùng từ ngữ theo ý nghĩa. Tương tự như vậy cho các trường hợp sau, một cách thích hợp.

153. තෙසු පාණිධම්මසමාධිනො උදාහරණමාදිසති ‘‘උණ්ණා’’ඉච්චාදිනා. නාථ තව තුය්හං උණ්ණාපුණ්ණින්දුනා උණ්ණාරොමමණ්ඩලසඞ්ඛාතපුණ්ණචන්දෙන සහ සඞ්ගමා අඤ්ඤමඤ්ඤසමවායහෙතුනා කුමුදිනී කෙරවාකරසඞ්ඛාතා කුමුදිනියො දිවාපි [Pg.173] විනිද්දා විකසිතා සම්පමොදන්ති මඤ්ඤෙ අතිසන්තුට්ඨා හොන්තීති කප්පෙමීති ඉන්දුසම්පමොදො සහසද්දෙන ඤායතෙ. එත්ථ පාණිධම්මසඞ්ඛාතො සුරතසඞ්ගමො ච නිද්දාපගමො ච සම්පමොදනඤ්චාති තිණ්ණං උණ්ණාපුණ්ණින්දුකුමුදිනීසඞ්ඛාතෙසු අපාණෙසු ලොකවොහාරානතික්කම්ම බුද්ධියා ආරොපනෙන පාණිධම්මතො පසිද්ධා තයො අත්ථා ඉධ සමාධයො නාම, තප්පටිපාදකගන්ථොපි අත්ථානුගාමිත්තා තදුපචාරෙන සමාධීති දට්ඨබ්බො. පුණ්ණො ච සො ඉන්දු චෙති ච, උණ්ණා එව පුණ්ණින්දු චාති ච, විගතා නිද්දා යෙහීති ච විග්ගහො.

153. Trong số ấy, ngài chỉ ra ví dụ về phép pāṇidhammasamādhi (phép gán thuộc tính của sinh vật) bằng câu “uṇṇā” v.v... "Thưa Đức Thế Tôn, do sự kết hợp với uṇṇāpuṇṇindu của ngài, tức là vầng trăng tròn được ví như vòng lông trắng uṇṇā, nên những đóa hoa súng (kumudinī), tức là những đóa hoa quỳ (keravākara), ngay cả ban ngày cũng không ngủ, nở rộ và vui mừng, tôi nghĩ rằng chúng vô cùng hoan hỷ." Sự vui mừng của mặt trăng được hiểu qua từ "saha" (cùng với). Ở đây, ba ý nghĩa được gọi là samādhi, vốn nổi tiếng thuộc về thuộc tính của sinh vật, đó là sự giao hợp, sự mất ngủ và sự vui mừng, đã được trí tuệ gán cho những vật vô tri là uṇṇā, trăng tròn và hoa súng, mà không vượt qua quy ước của thế gian. Cần phải hiểu rằng, đoạn văn trình bày về điều đó cũng được gọi là samādhi theo nghĩa chuyển vì nó đi theo ý nghĩa. Phân tích cú pháp (viggaho) là: "vừa tròn đầy lại vừa là mặt trăng" (puṇṇo ca so indu ca), "chính uṇṇā là trăng tròn" (uṇṇā eva puṇṇindu ca), và "những kẻ đã mất đi giấc ngủ" (vigatā niddā yehi).

නිරූපෙ රූපයුත්තස්ස

(Phép gán thuộc tính) của vật có hình sắc vào vật không có hình sắc.

154.

154.

දයාරසෙසු මුජ්ජන්තා, ජනා’මතරසෙස්වි’ව;

සුඛිතා හතදොසා තෙ, නාථ පාදම්බුජානතා.

Kính lạy Thế Tôn, những người cúi đầu trước đôi chân sen của Ngài, đắm mình trong hương vị từ bi như thể trong hương vị cam lồ, họ được an lạc, các lỗi lầm đã được diệt trừ.

154. ‘‘දයා’’ඉච්චාදි. නාථ තෙ පාදම්බුජෙසු ආනතා පණාමවසෙන ජනා තිලොකකුහරපවත්තිනො සත්තා අමතරසෙස්විව පීයූසරසෙසු විය දයාරසෙසු කරුණාරසෙසු ගුණෙසු. ‘‘සිඞ්ගාරාදො විසෙ වීරියෙ, ගුණෙ රාගෙ ද්‍රවෙ රසො’’ති හි නිඝණ්ටු. මුජ්ජන්තා නිමුජ්ජමානා හතා නට්ඨා දොසා වාතාදයො අමතපක්ඛෙ, අඤ්ඤත්ථ තු හතා නට්ඨා දොසා රාගාදයො යෙසන්ති විග්ගහො, තතොයෙව සුඛිතා සුඛං කායිකචෙතසිකසුඛං ඉතා පත්තා ගතාති අත්ථො.

154. Câu “Dayā” v.v... Thưa Đức Thế Tôn, những chúng sanh trong ba cõi, những người cúi đầu trước đôi chân sen của Ngài, đắm mình trong hương vị từ bi, tức là trong các phẩm hạnh từ bi, giống như trong hương vị cam lồ. Thật vậy, từ điển Nighaṇṭu có nói: “Từ ‘rasa’ (vị) có nghĩa là hương vị, nọc độc, năng lực, phẩm chất, ái dục, và chất lỏng.” "Mujjantā" nghĩa là đang chìm đắm. Về phương diện cam lồ, "các lỗi lầm đã bị diệt trừ" (hatā dosā) có nghĩa là các chứng bệnh như phong v.v... đã bị tiêu diệt. Còn ở phương diện khác, phân tích cú pháp là "những người có các lỗi lầm là tham ái v.v... đã bị diệt trừ". Do đó, "an lạc" (sukhitā) có nghĩa là đã đạt được, đã chứng đắc, đã đến được sự an lạc về thân và tâm.

154. ඉදානි රූපධම්මසමාධිනො උදාහරණං උද්දිසති ‘‘දයා’’ඉච්චාදිනා. නාථ තෙ තව පාදම්බුජානතා චරණපදුමෙ පණතා ජනා දෙවමනුස්සා අමතරසෙසු ඉව සුධාජලෙසු විය දයාරසෙසු අනඤ්ඤසාධාරණකරුණාගුණෙසු මුජ්ජන්තා නිමුජ්ජමානා හතදොසා විනට්ඨවාතපිත්තාදයො විනට්ඨරාගාදිදොසා වා සුඛිතා තතොයෙව අජරාමරසඞ්ඛාතසුඛං [Pg.174] ඉතා පත්තාති. එත්ථ රූපයුත්තජලෙ ලබ්භමානං මුජ්ජනං නිරූපෙ දයාගුණෙ ආරොපිතං හොති. දයා එව රසා ගුණාති ච, අමතා එව රසාති ච, හතා වාතාදයො රාගාදයො වා දොසා යෙසන්ති ච, පාදානි එව අම්බුජානීති ච, තෙසු ආනතාති ච විග්ගහො.

154. Bây giờ, ngài chỉ ra ví dụ về phép rūpadhammasamādhi (phép gán thuộc tính của vật có hình sắc) bằng câu “dayā” v.v... Thưa Đức Thế Tôn, những người, chư thiên và nhân loại, cúi đầu trước đôi chân sen của Ngài, đắm mình trong hương vị từ bi, tức là trong những phẩm hạnh từ bi vô song, giống như trong hương vị cam lồ, tức là trong nước cam lồ, thì các lỗi lầm của họ đã bị diệt trừ, tức là các chứng bệnh phong, đàm v.v... hoặc các phiền não như tham ái v.v... đã bị tiêu diệt, và do đó họ được an lạc, tức là đã đạt được sự an lạc bất tử bất diệt. Ở đây, hành động "chìm đắm" vốn có ở nước là vật có hình sắc, đã được gán cho phẩm hạnh từ bi là vật không có hình sắc. Phân tích cú pháp là: "chính lòng từ bi là hương vị, là phẩm hạnh" (Dayā eva rasā guṇā), "chính cam lồ là hương vị" (amatā eva rasā), "những người có các lỗi lầm là bệnh phong v.v... hoặc tham ái v.v... đã bị diệt trừ" (hatā vātādayo rāgādayo vā dosā yesaṃ), "chính đôi chân là hoa sen" (pādāni eva ambujāni), và "cúi đầu trước chúng" (tesu ānatā).

‘‘සිඞ්ගාරාදොවිසෙ වීරියෙ, ගුණෙ රාගෙ ද්‍රවෙරසො’’ති එත්ථ රසසද්දො ගුණජලෙසු වත්තති.

Trong câu “Siṅgārādo vise vīriye, guṇe rāge drave raso” (Từ ‘rasa’ có nghĩa là hương vị, nọc độc, năng lực, phẩm chất, ái dục, và chất lỏng), từ “rasa” ở đây được dùng với nghĩa là phẩm chất và chất lỏng.

නිරසෙ සරසස්ස

(Phép gán thuộc tính) của vật có hương vị vào vật không có hương vị.

155.

155.

මධුරෙපි ගුණෙ ධීර, නප්පසීදන්ති යෙ තව;

කීදිසීමනසො වුත්ති, තෙසං ඛාරගුණානභො.

Hỡi bậc Trí tuệ, đối với những kẻ ngay cả phẩm hạnh ngọt ngào của Ngài cũng không hoan hỷ, thì tâm tánh của những kẻ có phẩm chất đắng chát ấy như thế nào?

155. ‘‘මධුරෙ’’ච්චාදි. ධියා ඊරතීති ධීරො, භො ධීර තව මධුරෙපි මනොහරෙපි ගුණෙ කරුණාදිකෙ යෙ නප්පසීදන්ති පසාදං න කරොන්ති, ඛාරගුණානං අමධුරගුණානං තෙසං ජනානං මනසො වුත්ති චිත්තප්පවත්ති කීදිසීති කිමිව දිස්සති, න විඤ්ඤායතෙ ‘‘ඊදිසී’’ති. යතො තාදිසගුණාවබොධපරම්මුඛා මොහන්ධකාරසම්බන්ධිතාති.

155. Câu “Madhure” v.v... "Dhīro" là người hành động bằng trí tuệ. Hỡi bậc Trí tuệ, đối với những kẻ ngay cả phẩm hạnh ngọt ngào, khả ái của Ngài như lòng từ bi v.v... mà cũng không hoan hỷ, không có lòng tịnh tín, thì tâm tánh, tức là sự vận hành của tâm, của những người có phẩm chất đắng chát, không ngọt ngào ấy, trông như thế nào? Không thể biết được rằng "nó là như thế này". Bởi vì họ quay lưng lại với sự giác ngộ về những phẩm hạnh như vậy và bị trói buộc trong bóng tối của si mê.

155. ඉදානි සරසධම්මසමාධිනො උදාහරණමුද්දිසති ‘‘මධුරි’’ච්චාදිනා. භො ධීර තව තෙ මධුරෙ අපි ගුණෙ පකතිසුන්දරෙ කරුණාපඤ්ඤාගුණෙපි යෙ හීනාධිමුත්තිකා ජනා නප්පසීදන්ති, ඛාරගුණානං අමධුරගුණානං තෙසං ජනානං මනසො වුත්ති චිත්තප්පවත්ති කීදිසී කථං රුහති. ධියා ඊරති පවත්තතීති ච, කා විය සා දිස්සතීති ච, ඛාරා ගුණා යෙසන්ති ච විග්ගහො. එත්ථ සමාධි නාම රසහීනෙ ආරොපිතරසයුත්තධම්මභූතං මධුරඛාරගුණද්වයං.

155. Bây giờ, ngài chỉ ra ví dụ về phép sarasadhammasamādhi (phép gán thuộc tính của vật có hương vị) bằng câu “madhuri” v.v... Hỡi bậc Trí tuệ, đối với những người có khuynh hướng thấp kém, ngay cả phẩm hạnh vốn đã tốt đẹp của Ngài, tức là phẩm hạnh từ bi và trí tuệ, mà cũng không hoan hỷ, thì tâm tánh, tức là sự vận hành của tâm, của những người có phẩm chất đắng chát, không ngọt ngào ấy, nảy sinh như thế nào? Phân tích cú pháp là: "hành động, vận hành bằng trí tuệ" (Dhiyā īrati pavattati), "nó trông giống như cái gì?" (kā viya sā dissati), và "những người có phẩm chất đắng chát" (khārā guṇā yesaṃ). Ở đây, phép samādhi chính là cặp phẩm chất ngọt và đắng, vốn là thuộc tính của vật có hương vị, được gán cho vật không có hương vị.

අද්‍රවෙ ද්‍රවයුත්තස්ස

(Phép gán thuộc tính) của vật có tính lỏng vào vật không có tính lỏng.

156.

156.

සබ්බත්ථසිද්ධ [Pg.175] චූළක-පුටපෙය්‍යා මහාගුණා;

දිසා සමන්තා ධාවන්ති, කුන්දසොභාසලක්ඛණා.

Hỡi bậc Toàn Thành Tựu, những phẩm hạnh vĩ đại của Ngài, có thể uống được từ một chiếc cốc lá nhỏ, mang vẻ đẹp rực rỡ của hoa lài, lan tỏa khắp muôn phương.

156. ‘‘සබ්බත්ථසිද්ධි’’ච්චාදි. සබ්බත්ථසිද්ධස්ස මහාමුනිනො චූළකපුටෙන පෙය්‍යා පාතබ්බා කුන්දසොභාසලක්ඛණා කුන්දකුසුමස්ස සොභාසවන්තා ජුතිවිජම්භිනො මහාගුණා සමන්තා පරිතො දිසා දිසන්තානි ධාවන්ති.

156. Câu “Sabbatthasiddhi” v.v... Những phẩm hạnh vĩ đại của bậc Đại Mâu Ni, bậc Toàn Thành Tựu, có thể uống được từ một chiếc cốc lá nhỏ, mang vẻ đẹp rực rỡ của hoa lài, tỏa sáng lấp lánh, lan tỏa khắp nơi, đến tận các phương trời.

156. ඉදානි ද්‍රවයුත්තසමාධිනො උදාහරණමුද්දිසති ‘‘සබ්බත්ථි’’ච්චාදිනා. සබ්බත්ථසිද්ධ සබ්බකිච්චෙ පරිනිප්ඵන්න, නිප්ඵන්නෙහි සබ්බත්ථෙහි වා සමන්නාගත හෙ තථාගත තව චූළකපුටපෙය්‍යා චූළකපුටෙන පාතබ්බා කුන්දසොභාසලක්ඛණා කුන්දසොභාහි සමානලක්ඛණා කුන්දසොභාසදිසා වා මහාගුණා සඞ්ඛ්‍යාමහන්තත්තා ආනුභාවමහන්තත්තා වා මහන්තා වා අරහත්තාදයො ගුණා සමන්තා සමන්තතො දිසා දසදිසාසු ධාවන්තීති. එත්ථ ද්‍රවයුත්තගුණභූතො චූළකපුටපෙය්‍යභාවො ද්‍රවරහිතෙ ගුණෙ ආරොපිතො සමාධි නාම හොති. සබ්බෙ ච තෙ අත්ථා චෙති ච, තෙ සිද්ධා යස්සෙති ච, චූළකමෙව පුටමිති ච, තෙන පෙය්‍යාති ච, මහන්තා ච තෙ ගුණා චෙති ච, කුන්දානං සොභාති ච, තාහි සමානං ලක්ඛණං යෙසන්ති ච විග්ගහො.

156. Bây giờ, ngài chỉ ra ví dụ về phép dravayuttasamādhi (phép gán thuộc tính của vật có tính lỏng) bằng câu “sabbatthi” v.v... Hỡi bậc Toàn Thành Tựu, bậc đã hoàn thành mọi phận sự, hay bậc sở hữu mọi thành tựu đã viên mãn, hỡi Như Lai, những phẩm hạnh vĩ đại của Ngài, có thể uống được từ một chiếc cốc lá nhỏ, có đặc tính tương tự vẻ đẹp của hoa lài, hoặc giống như vẻ đẹp của hoa lài, những phẩm hạnh vĩ đại như A-la-hán quả v.v... vì số lượng lớn lao hoặc vì oai lực vĩ đại, lan tỏa khắp nơi, trong mười phương. Ở đây, trạng thái "có thể uống được từ một chiếc cốc lá nhỏ", vốn là thuộc tính của vật có tính lỏng, được gán cho các phẩm hạnh không có tính lỏng, được gọi là phép samādhi. Phân tích cú pháp là: "tất cả những mục đích ấy" (Sabbe ca te atthā), "người đã thành tựu chúng" (te siddhā yassa), "chính chiếc cốc nhỏ là cái đựng" (cūḷakam eva puṭaṃ), "có thể uống được bằng nó" (tena peyyā), "những phẩm hạnh ấy vĩ đại" (mahantā ca te guṇā), "vẻ đẹp của những bông hoa lài" (kundānaṃ sobhā), và "những phẩm hạnh có đặc tính tương tự vẻ đẹp ấy" (tāhi samānaṃ lakkhaṇaṃ yesaṃ).

අකත්තරි කත්තුතා

(Phép gán) tính tác nhân cho vật không phải tác nhân.

157.

157.

මාරාරිබලවිස්සට්ඨා, කුණ්ඨා නානාවිධා’යුධා;

ලජ්ජමානා’ඤ්ඤවෙසෙන, ජින පාදානතා තව.

Kính lạy Đức Chiến Thắng, những vũ khí đa dạng, cùn mòn, do quân đội của Ma vương phóng ra, dường như xấu hổ, trong một hình dạng khác, cúi đầu dưới chân Ngài.

157. ‘‘මාරා’’ඉච්චාදි. මාරොයෙව අරි සත්තූති මාරාරී, තෙන, බලෙන අත්තනො සත්තියා, තස්ස වා බලෙන සෙනාය විස්සට්ඨා අභිමුඛං ඡඩ්ඩිතා නානාවිධා අනෙකප්පකාරා [Pg.176] ආයුධා භින්දිවාළාදයො කුණ්ඨා පරිච්චත්තතිඛිණභාවා තායෙව කුණ්ඨභාවප්පත්තියා ලජ්ජමානා ‘‘ලොකප්පතීතානුභාවානමම්හාකම්පි එවරූපං ජාත’’න්ති ලජ්ජන්තා අඤ්ඤවෙසෙන ‘‘කථං නාම පරෙ අම්හෙ න ජානෙය්‍යු’’න්ති අත්තනො ආවුධවෙසං පරිවත්තිත්වා කුසුමවෙසෙන, ජිනාති ආමන්තනං, තව පාදානතා පාදෙසු සන්නතා.

157. ‘‘Mārā’’...v.v... Māra chính là kẻ thù, là oan gia nên gọi là Mārāri (kẻ thù của Māra); do năng lực của vị ấy, do sức mạnh của chính mình, hoặc do năng lực của vị ấy, do quân đội của vị ấy, các loại vũ khí đa dạng, nhiều chủng loại như đinh ba...v.v... đã được phóng ra, đã được ném về phía trước, (nhưng) đã trở nên cùn lụt, đã từ bỏ sự sắc bén. Chính vì đã trở nên cùn lụt nên chúng hổ thẹn, chúng xấu hổ rằng: ‘Đối với chúng ta, những kẻ có uy lực nổi danh trong thế gian mà cũng xảy ra tình trạng như thế này’. Với một hình dáng khác, (nghĩ rằng): ‘Làm sao để những kẻ khác không nhận ra chúng ta?’, chúng đã biến đổi hình dạng vũ khí của mình thành hình dạng của những đóa hoa. ‘Này đấng Chiến Thắng’ là tiếng gọi. (Chúng) đã cúi rạp dưới chân của ngài, đã phủ phục dưới chân (ngài).

157. ඉදානි කත්තුධම්මසමාධිනො උදාහරණමුද්දිසති ‘‘මාරාරි’’ච්චාදිනා. හෙ ජින මාරාරිබලවිස්සට්ඨා මාරසත්තුනා අත්තනො සත්තියා විස්සට්ඨා, මාරාරිනො වා සෙනාය විස්සට්ඨා අභිමුඛෙ පාතිතා නානාවිධායුධා අනෙකප්පකාරභින්දිවාළඋසුසත්තිතොමරාදයො ආවුධා කුණ්ඨා අතිඛිණා ලජ්ජමානා ‘‘කස්මා එවං ලොකපසිද්ධානුභාවානමම්හාකම්පි ඊදිසං විප්පකාරමහොසී’’ති ලජ්ජන්තා අඤ්ඤවෙසෙන ‘‘කථමම්හෙ පරෙ න ජානෙය්‍යු’’න්ති ආවුධවෙසං හිත්වා තදඤ්ඤභූතෙන පුප්ඵවෙසෙන තව පාදානතා පාදසමීපෙ නතා අහෙසුන්ති. එත්ථ කත්තුධම්මභූතං ලජ්ජනඤ්ච අඤ්ඤවෙසෙන පරිවත්තනඤ්ච ආනතඤ්චෙති ඉමෙ ලජ්ජනාදීනං අකත්තුභූතෙසු විසයෙසු ආරොපිතා සමාධයො නාම හොන්ති. මාරො එව අරීති ච, බලෙන විස්සට්ඨාති ච, මාරාරිනා බලවිස්සට්ඨාති ච මාරාරිනො බලං සෙනාති ච, තෙන විස්සට්ඨාති ච, නානා අනෙකවිධා පකාරා යෙසන්ති ච, අඤ්ඤෙසං වෙසොති ච, අඤ්ඤො ච සො වෙසො චාති ච, පාදෙසු ආනතාති ච විග්ගහො.

157. Bây giờ, ngài nêu lên ví dụ về phép ẩn dụ thuộc tính tác nhân (kattudhammasamādhi) qua câu ‘mārāri’...v.v... Này đấng Chiến Thắng, (các loại vũ khí) được phóng ra bởi năng lực của kẻ thù của Māra, được phóng ra bởi kẻ thù của Māra bằng chính năng lực của mình, hoặc được phóng ra bởi quân đội của kẻ thù của Māra, đã được làm cho rơi xuống phía trước, các loại vũ khí đa dạng nhiều chủng loại như đinh ba, mũi tên, cây thương, cây lao...v.v... đã trở nên cùn lụt, không còn sắc bén, chúng hổ thẹn, chúng xấu hổ rằng: ‘Tại sao sự biến đổi như thế này lại xảy ra đối với cả chúng ta, những kẻ có uy lực lừng danh trong thế gian?’. Với một hình dáng khác, (nghĩ rằng): ‘Làm sao để những kẻ khác không nhận ra chúng ta?’, chúng đã từ bỏ hình dạng vũ khí để mang hình dạng của những đóa hoa, một hình dạng khác hẳn, chúng đã cúi rạp dưới chân của ngài, đã phủ phục gần chân (ngài). Ở đây, các thuộc tính của tác nhân là sự hổ thẹn, sự biến đổi thành hình dáng khác, và sự cúi rạp; những điều này, tức là sự hổ thẹn...v.v..., khi được gán cho các đối tượng không phải là tác nhân của chúng (tức là các vũ khí), được gọi là phép ẩn dụ (samādhayo). Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘Māra chính là kẻ thù’, và ‘được phóng ra bởi năng lực’, và ‘được phóng ra bởi năng lực của kẻ thù của Māra’, và ‘năng lực của kẻ thù của Māra là quân đội’, và ‘được phóng ra bởi năng lực ấy’, và ‘những thứ có nhiều loại, nhiều chủng loại’, và ‘hình dáng của những cái khác’, và ‘vừa là cái khác, vừa là hình dáng ấy’, và ‘đã cúi rạp dưới chân’.

කඨිනස්ස අසරීරෙ

Về (thuộc tính) cứng chắc nơi vật vô hình.

158.

158.

මුනින්දභාණුමා කාලො-දිතො බොධොදයාචලෙ;

සද්ධම්මරංසිනා භාති,ඉන්දමන්ධතමං පරං.

Mặt trời là đấng Tối Thắng trong hàng hiền thánh, đã mọc lên đúng lúc trên ngọn núi Giác Ngộ đang rạng đông; ngài tỏa sáng với những tia sáng Chánh Pháp, phá tan bóng tối vô minh dày đặc.

158. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. [Pg.177] බොධො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසදිසො සොයෙව වා උදයාචලො උදයපබ්බතො තස්මිං කාලෙ රත්තිපරියන්තෙ අභිනික්ඛන්තසමයෙ උදිතො පාතුභූතො මුනින්දො මුනින්දසදිසො සොයෙව වා භාණුමා සූරියො අන්ධතමං අන්ධකාරං මොහං වා පරං අච්චන්තමෙව සද්ධම්මරංසිනා සද්ධම්මසදිසෙන සද්ධම්මසඞ්ඛතෙන වා රංසිනා භින්දං පදාලෙන්තො භාති සොභතීති.

158. ‘‘Muninda’’...v.v... Sự giác ngộ tương tự như trí tuệ toàn tri, hoặc chính nó là ngọn núi rạng đông, là ngọn núi mặt trời mọc; vào thời điểm ấy, vào lúc cuối đêm, vào thời điểm xuất gia, đã mọc lên, đã xuất hiện, đấng Tối Thắng trong hàng hiền thánh tương tự như mặt trời, hoặc chính ngài là mặt trời, (phá tan) bóng tối dày đặc, tức là bóng tối hoặc là sự vô minh, một cách hoàn toàn, bằng những tia sáng Chánh Pháp, bằng những tia sáng tương tự như Chánh Pháp, hoặc bằng những tia sáng được gọi là Chánh Pháp, đang phá vỡ, đang xé tan, ngài tỏa sáng, ngài rực rỡ.

158. ඉදානි කඨිනධම්මසමාධිනො උදාහරණමුද්දිසති ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදිනා. බොධොදයාචලෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසදිසෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතෙ වා උදයපබ්බතෙ කාලොදිතො රත්තික්ඛයෙ මාරපරාජිතසමයෙ වා උදිතො පාතුභූතො මුනින්දභානුමා මුනින්දසදිසො මුනින්දොයෙව වා සූරියො අන්ධතමං පකතිඝනන්ධකාරං බහලමොහන්ධකාරං සද්ධම්මරංසිනා සද්ධම්මසදිසෙන සද්ධම්මභූතෙන වා කිරණෙන පරමතිසයෙන භින්දං පදාලෙන්තො භාති සොභතීති. එත්ථ ථද්ධධම්මභූතං භෙදනං අසරීරභූතෙ අන්ධකාරෙ බුද්ධියා ආරොපිතං සමාධි නාම හොති. මුනීනං ඉන්දොති ච, සොයෙව භානුමාති ච, බොධො එව උදයාචලොති ච, සද්ධම්මො එව රංසීති ච විග්ගහො.

158. Bây giờ, ngài nêu lên ví dụ về phép ẩn dụ thuộc tính cứng chắc (kaṭhinadhammasamādhi) qua câu ‘muninda’...v.v... Trên ngọn núi rạng đông của sự giác ngộ, tương tự như trí tuệ toàn tri, hoặc được gọi là trí tuệ toàn tri, vào lúc cuối đêm hoặc vào thời điểm chiến thắng Māra, đã mọc lên, đã xuất hiện, mặt trời là đấng Tối Thắng trong hàng hiền thánh, tương tự như đấng Tối Thắng trong hàng hiền thánh, hoặc chính là đấng Tối Thắng trong hàng hiền thánh, (phá tan) bóng tối dày đặc, bóng tối tự nhiên dày đặc, bóng tối vô minh sâu dày, bằng những tia sáng Chánh Pháp, bằng những tia sáng tương tự như Chánh Pháp, hoặc bằng những tia sáng chính là Chánh Pháp, một cách tột bậc, đang phá vỡ, đang xé tan, ngài tỏa sáng, ngài rực rỡ. Ở đây, hành động phá vỡ, vốn là thuộc tính của vật cứng chắc, được trí tuệ gán cho bóng tối vốn là vật vô hình, được gọi là phép ẩn dụ (samādhi). Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘Vị vua của các bậc hiền thánh’, và ‘vị ấy chính là mặt trời’, và ‘sự giác ngộ chính là ngọn núi rạng đông’, và ‘Chánh Pháp chính là những tia sáng’.

159.

159.

වමනුග්ගිරනාද්‍යෙ’තං, ගුණවුත්‍යපරිච්චුතං;

අතිසුන්දරමඤ්ඤං තු, කාමං වින්දති ගාම්මතං.

Việc nôn mửa, khạc nhổ và những thứ tương tự, khi không đi chệch khỏi cách dùng thứ yếu (ẩn dụ), thì lại vô cùng tao nhã; nhưng ngược lại, (khi dùng theo nghĩa đen) thì chắc chắn trở nên thô tục.

159. කොචි ධම්මො අමුඛ්‍යවිසයෙ බන්ධෙ සොභතෙ, න මුඛ්‍යවිසයෙති දස්සන්තො ආහ ‘‘වමනං’’ඉච්චාදි. වමනඤ්ච උග්ගිරනඤ්ච, ආදිසද්දෙන විරෙචනාදිපරිග්ගහො. එතං යථාවුත්තං ගුණා පධානෙතරා පසිද්ධවිසයා විසයන්තරපරිග්ගහලක්ඛණා වුත්ති පයොගරූපා, තතො අපරිච්චුතං අපරිගළිතං සන්තං අමුඛ්‍යභූතං අතිසුන්දරං අච්චන්තමනොහරමලඞ්කාරරූපත්තා, අඤ්ඤං තු ඉතරං පන මුඛ්‍යන්ති වුත්තං හොති. කාමං එකන්තෙන [Pg.178] ගාම්මතං අසබ්භසභාවං බන්ධෙ තස්සානුචිතභාවතො වින්දති පටිලභති පසවතීති අත්ථො.

159. Để chỉ ra rằng một thuộc tính nào đó khi được dùng trong văn cảnh thứ yếu thì hay, nhưng trong văn cảnh chủ yếu thì không, ngài đã nói ‘vamanaṃ’...v.v... Nôn mửa và khạc nhổ; qua từ ‘ādi’ (v.v...), bao gồm cả việc xổ...v.v... Điều này, như đã nói, là cách dùng thứ yếu, không phải chủ yếu, có đặc điểm là lấy một đối tượng khác với đối tượng thông thường. Khi không đi chệch, không sai lệch khỏi điều đó, trở thành thứ yếu, nó vô cùng tao nhã, cực kỳ duyên dáng vì mang hình thức của một phép tu từ. Nhưng ngược lại, cái khác, tức là cái chủ yếu, được nói đến. ‘Chắc chắn’ có nghĩa là tuyệt đối. Nó tìm thấy, đạt được, sinh ra ‘sự thô tục’, bản chất không tao nhã, do sự không phù hợp của nó trong văn cảnh đó. Đây là ý nghĩa.

159. ඉදානි ඉමෙසුයෙව පාණිධම්මාදීසු කොචි ධම්මො අමුඛ්‍යවිසයෙ පයුත්තො පසත්ථො, මුඛ්‍යවිසයෙ පයුත්තො අපසත්ථොති දස්සෙන්තො ‘‘වමනුග්ගි’’ච්චාදිමාහ. එතං වමනුග්ගිරනාදි වමනඋග්ගිරනවිරෙචනාදිකං ගුණවුත්‍යපරිච්චුතං අමුඛ්‍යපයොගතො අගළිතං අමුඛ්‍යභූතං අතිසුන්දරං සබ්බෙසං අතිපියං හොති, අඤ්ඤං තු උත්තතො බ්‍යතිරෙකං මුඛ්‍යවිසයෙ පයුත්තං වමනුග්ගිරනාදිකං පන කාමං එකන්තෙන ගාම්මතං සභාවඅප්පියගාම්මදොසතං වින්දති සෙවතීති. වමනඤ්ච උග්ගිරනඤ්චෙති ච, තානි ආදීනි යස්සෙති ච, ගුණා අප්පධානා වුත්තීති ච, තතො අපරිච්චුතන්ති ච විග්ගහො.

159. Bây giờ, để chỉ ra rằng trong số các thuộc tính của chúng sinh...v.v..., có thuộc tính khi được dùng trong văn cảnh thứ yếu thì đáng khen, nhưng khi dùng trong văn cảnh chủ yếu thì đáng chê, ngài đã nói ‘vamanuggi’...v.v... Việc nôn mửa, khạc nhổ, xổ...v.v... này, khi không đi chệch khỏi cách dùng thứ yếu, không sai lệch khỏi cách dùng không chủ yếu, trở thành thứ yếu, thì vô cùng tao nhã, vô cùng được mọi người yêu thích. Nhưng ngược lại, trái với điều đã nói, việc nôn mửa, khạc nhổ...v.v... khi được dùng trong văn cảnh chủ yếu thì chắc chắn, tuyệt đối tìm thấy, vướng phải sự thô tục, cái lỗi thô tục vốn tự nhiên không đáng ưa. Cách phân tích cú pháp (viggaho) là: ‘Nôn mửa và khạc nhổ’, và ‘những thứ ấy là khởi đầu của nó’, và ‘cách dùng thứ yếu, không chủ yếu’, và ‘không đi chệch khỏi điều đó’.

160.

160.

කන්තීනං වමනබ්‍යාජා, මුනිපාදනඛාවලී;

චන්දකන්තී පිවන්තීව, නිප්පභං තං කරොන්තියො.

Dãy móng chân của bậc Thánh hiền, dưới chiêu bài tuôn ra những ánh quang, dường như đang uống lấy ánh sáng của mặt trăng, trong khi làm cho mặt trăng ấy trở nên lu mờ.

160. උදාහරති ‘‘කන්තීන’’මිච්චාදි. මුනිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාදනඛානං ආවලී සෙණියො කන්තීනං අත්තනො නිරන්තරං නිස්සරන්තීනං සොභාවිසෙසානං වමනබ්‍යාජා උග්ගිරනලෙසෙන චන්දකන්තී චන්දච්ඡවියො සබ්බත්ථ පත්ථටත්තා පිවන්තීව පානං කරොන්තීති තක්කෙමි. කීදිසී වියාති පරිකප්පනාබීජමාහ ‘‘නිප්පභ’’න්තිආදි. තං චන්දං නිප්පභං පභාවිරහිතං කරොන්තියො විදහමානා. ඉදඤ්හි කප්පනාබීජං යතො නඛසොභාලිඞ්ගනෙන චන්දස්ස සොභාවතො නිප්පභත්තං පස්සිත්වා මහත්තඤ්ච තස්සා නඛාවලියො චන්දකන්තී පිවන්තීති පරිකප්පෙති කන්තීනඤ්ච වමනබ්‍යාජං.

160. Ngài nêu ví dụ bằng câu “kantīnaṃ” v.v... Hàng móng chân của bậc Mâu-ni, đức Chánh Đẳng Giác, tôi cho rằng dường như đang uống ánh trăng, tức là những vẻ đẹp của mặt trăng, do (ánh sáng của chúng) lan tỏa khắp nơi, với cái cớ là sự tuôn ra, tức là sự phun ra những vẻ đẹp đặc biệt của chính chúng, tức là những ánh hào quang, đang không ngừng phát ra. (Tác giả) nói lên hạt giống của sự tưởng tượng bằng câu “nippabhaṃ” v.v... rằng (chúng) giống như thế nào. (Nghĩa là) đang làm cho mặt trăng ấy trở nên không có ánh sáng, bị mất đi vẻ rực rỡ. Đây chính là hạt giống của sự tưởng tượng, bởi vì sau khi thấy mặt trăng vốn có vẻ đẹp lại trở nên không có ánh sáng do sự bao trùm của vẻ đẹp từ móng chân, và (thấy) sự vĩ đại của hàng móng chân ấy, (nhà thơ) đã tưởng tượng rằng hàng móng chân ấy đang uống ánh trăng và (tưởng tượng ra) cái cớ là sự tuôn ra những vẻ đẹp.

160. ඉට්ඨවිසයෙ පයුත්තවමනුග්ගිරනාදීනමුදාහරණමුද්දිසති ‘‘කන්තීන’’මිච්චාදිනා. මුනිපාදනඛාවලී මුනිපාදනඛසෙණියො කන්තීනං අත්තනො චන්දමරීචිසදිසසොභානං වමනබ්‍යාජා උග්ගිරනලෙසෙන තං නිම්මලචන්දං නිප්පභං කරොන්තියො අත්තනො සබ්බත්ථ පත්ථටත්තා නිප්පභං කරොන්තියො චන්දකන්තී චන්දරංසියො [Pg.179] පිවන්ති මඤ්ඤෙ. නඛරංසීනං සබ්බත්ථ පත්ථටත්තා සප්පභස්සාපි චන්දස්ස නිප්පභත්තඤ්ච නඛරංසීනං අධිකත්තඤ්ච දිස්වා චන්දකන්තී පිවන්ති ඉවෙති නඛාවලීනං චන්දකන්තිපිවනඤ්ච සකකන්තිවමනඤ්ච පකති න හොති, බ්‍යාජමිති කවිනා පරිකප්පිතං හොති. එත්ථ භත්තසිත්ථාදිමුඛ්‍යවිසයතො අඤ්ඤකන්තිසඞ්ඛතඅමුඛ්‍යවිසයෙ පයුත්තං වමනං ගුණවුත්තීති ඤාතබ්බං. වමනමෙව බ්‍යාජමිති ච, මුනිනො පාදාති ච, තෙසු නඛාති ච, තෙසං ආවලියොති ච, චන්දස්ස කන්තියොති ච, නිග්ගතො පභාහීති ච විග්ගහො.

160. (Tác giả) chỉ ra ví dụ về các từ như "tuôn ra", "phun ra" được sử dụng trong đối tượng khả ái bằng câu “kantīnaṃ” v.v... Hàng móng chân của bậc Mâu-ni, tôi cho rằng, đang uống ánh trăng, tức là những tia sáng của mặt trăng, trong khi làm cho mặt trăng trong sạch ấy trở nên không có ánh sáng do (ánh sáng của) chính chúng lan tỏa khắp nơi, với cái cớ là sự tuôn ra, tức là sự phun ra những vẻ đẹp của chính chúng vốn giống như tia sáng mặt trăng. Sau khi thấy mặt trăng, dù có ánh sáng, cũng trở nên không có ánh sáng do các tia sáng từ móng chân lan tỏa khắp nơi, và thấy sự vượt trội của các tia sáng từ móng chân, (nhà thơ đã tưởng tượng) rằng (chúng) dường như đang uống ánh trăng. Do đó, việc hàng móng chân uống ánh trăng và việc tuôn ra vẻ đẹp của chính mình không phải là tự nhiên, mà được nhà thơ tưởng tượng ra như một cái cớ. Ở đây, cần phải hiểu rằng từ "tuôn ra" (vamanaṃ) được sử dụng trong một đối tượng không chính yếu được gọi là vẻ đẹp, khác với đối tượng chính yếu như hạt cơm v.v..., là một cách nói thứ cấp (guṇavutti). Và các cách phân tích cú pháp (viggaho) là: vamanameva byājaṃ (sự tuôn ra chính là cái cớ), munino pādā (những bàn chân của bậc Mâu-ni), tesu nakhā (những móng chân trên đó), tesaṃ āvaliyo (hàng của chúng), candassa kantiyo (những vẻ đẹp của mặt trăng), và niggato pabhāhi (thoát ra khỏi ánh sáng).

161.

161.

අචිත්තකත්තුකං රුඣ-මිච්චෙවං ගුණකම්ම තං ;

සචිත්තකත්තුකං පෙ’තං, ගුණකම්මං යදු’ත්තමං.

Hành động thứ cấp ấy, có tác nhân vô tri, thật là mỹ diệu; Và hành động thứ cấp này, có tác nhân hữu tri, nếu có, thì thật là tuyệt hảo.

161. යථාවුත්තං නිගමෙති ‘‘අචිත්ත’’ඉච්චාදිනා. ඉච්චෙවං අචිත්තො කත්තා යස්ස තං අචිත්තකත්තුකං. ගුණො කම්මං යස්ස තං ගුණකම්මං. තඤ්ච වමනාදි රුඣමතිමනොහරං භවති බන්ධොචිතත්තා. නඛාවලියො හි අචිත්තකත්තාරො, කන්තියො ගුණකම්මන්ති වමනමත්‍රාතිසුන්දරං. නෙදමෙව රුඣන්ති ආහ ‘‘සචිත්ත’’ඉච්චාදි. එතං වමනාදිකං සචිත්තකත්තුකම්පියදිගුණකම්මං, උත්තමං සෙට්ඨං බන්ධොචිතත්තා.

161. (Tác giả) kết luận điều đã nói bằng câu “acitta” v.v... Như vậy, “acittakattukaṃ” là (hành động) mà tác nhân của nó là vô tri. “Guṇakammaṃ” là (hành động) mà nghiệp của nó là thứ cấp. Và (hành động) “tuôn ra” v.v... ấy trở nên mỹ diệu, rất đẹp lòng, vì phù hợp với văn cảnh. Thật vậy, hàng móng chân là những tác nhân vô tri, vẻ đẹp là nghiệp thứ cấp, do đó hành động “tuôn ra” ở đây là vô cùng đẹp đẽ. (Tác giả) nói “sacitta” v.v... (để chỉ rằng) không chỉ điều này là mỹ diệu. Hành động “tuôn ra” v.v... này, ngay cả khi có tác nhân hữu tri, nếu là nghiệp thứ cấp, thì cũng là tuyệt hảo, là cao quý nhất, vì phù hợp với văn cảnh.

161. අනන්තරොදාහරණස්ස පසත්ථත්තඤ්ච කම්මනි ගුණෙ සති සචිත්තකත්තුකවමනාදිකඤ්ච ඉට්ඨමිති දස්සෙන්තො ‘‘අචිත්තකත්තුක’’මිච්චාදිමාහ. ඉච්චෙවං ඉමිනා පකාරෙන අචිත්තකත්තුකං නඛාවලිසඞ්ඛාතඅවිඤ්ඤාණකකත්තුවන්තං ගුණකම්මං නඛකන්තිසඞ්ඛාතඅප්පධානකම්මවන්තං වමනාදිකං රුඣං රචනාය උචිතත්තා රුචිජනකං හොති, එතං වමනාදිකං සචිත්තකත්තුකම්පි සවිඤ්ඤාණකකත්තුවන්තම්පි යදි ගුණකම්මං අමුඛ්‍යකම්මං චෙ, උත්තමං විසිට්ඨමෙව, ‘‘කන්තීන’’න්ති භාවසම්බන්ධෙ ඡට්ඨියා සතිපි වමනක්‍රියාය කම්මත්තං නාතිවත්තති. නත්ථි චිත්තං යෙසන්ති ච, අචිත්තා කත්තාරො යස්සාති ච, ගුණො කම්මං යස්සෙති ච, සහ [Pg.180] චිත්තෙන වත්තමානොති ච වාක්‍යං. ඉති නිදස්සනෙ එවං පකාරෙ නිපාතො, අථ වා වචනවචනීයානං නිගමාරම්භෙ නිපාතසමුදායො.

161. Để chỉ ra sự xuất sắc của ví dụ ngay trước đó và (chỉ ra rằng) hành động “tuôn ra” v.v... có tác nhân hữu tri cũng là điều khả ái khi nghiệp là thứ cấp, (tác giả) đã nói câu “acittakattukaṃ” v.v... Như vậy, theo cách này, hành động “tuôn ra” v.v... có tác nhân vô tri, tức là có tác nhân không có thức được gọi là hàng móng chân, và có nghiệp thứ cấp, tức là có nghiệp không chính yếu được gọi là vẻ đẹp của móng chân, thì trở nên mỹ diệu, tức là làm phát sinh sự thích thú, vì phù hợp với cách hành văn. Hành động “tuôn ra” v.v... này, ngay cả khi có tác nhân hữu tri, tức là có tác nhân có thức, nếu là nghiệp thứ cấp, tức là nghiệp không chính yếu, thì cũng là tuyệt hảo, thật sự đặc biệt. Mặc dù trong câu “kantīnaṃ”, biến cách thứ sáu (sở hữu cách) được dùng trong mối quan hệ trạng thái (bhāvasambandha), (từ này) vẫn không vượt qua được tính chất là nghiệp của động từ “tuôn ra”. Các câu (phân tích cú pháp) là: natthi cittaṃ yesaṃ (những kẻ không có tâm), acittā kattāro yassa (hành động có tác nhân là những kẻ vô tri), guṇo kammaṃ yassa (hành động có nghiệp là thứ cấp), và saha cittena vattamāno (hiện hữu cùng với tâm). Từ “iti” là một tiểu từ chỉ ví dụ, chỉ loại như vậy, hoặc là một tập hợp tiểu từ ở đầu phần kết luận của lời nói và điều được nói.

162.

162.

උග්ගිරන්තොව ස ස්නෙහ-රසං ජිනවරො ජනෙ;

භාසන්තො මධුරං ධම්මං, කං න සම්පීණයෙ ජනං.

Bậc Thắng Giả ấy, khi nói lên pháp ngọt ngào, dường như đang tuôn ra hương vị của tình thương cho chúng sanh; Ngài không làm cho người nào được hoan hỷ hay sao?

162. තදුදාහරති ‘‘උග්ගිරන්තොවා’’තිආදිනා. සො ජිනවරො ජනෙ සකලසත්තනිකායෙ ස්නෙහරසං අත්තනො පෙමසඞ්ඛාතං අනුරාගං උග්ගිරන්තොව වමන්තො විය මධුරං අතිපණීතං ධම්මං භාසන්තො කං ජනං න සම්පීණයෙ, සබ්බමෙව සම්පීණෙති. එත්ථ ජිනවරො කත්තා සචිත්තො, ස්නෙහරසො ගුණකම්මං.

162. (Tác giả) nêu ví dụ cho điều đó bằng câu “uggirantova” v.v... Bậc Thắng Giả ấy, khi nói lên pháp ngọt ngào, vô cùng vi diệu, dường như đang tuôn ra, như đang phun ra hương vị của tình thương, tức là lòng ái mộ được gọi là tình yêu thương của chính mình, cho chúng sanh, cho toàn thể chúng hữu tình, thì Ngài không làm cho người nào được hoan hỷ hay sao? (Nghĩa là) Ngài làm cho tất cả mọi người đều được hoan hỷ. Ở đây, bậc Thắng Giả là tác nhân hữu tri, hương vị của tình thương là nghiệp thứ cấp.

162. ඉදානි සචිත්තකකත්තුපක්ඛෙ උදාහරණමුද්දිසති ‘‘උග්ගිරන්තො’’ච්චාදිනා. සො ජිනවරො ජනෙ සකලසත්තනිකායෙ ස්නෙහරසං අත්තනො පෙමසඞ්ඛාතඅනුරාගං උග්ගිරන්තො ඉව වමන්තො විය මධුරං ආදිකල්‍යාණාදිභාවෙන පණීතං ධම්මං සද්ධම්මං භාසන්තො දෙසෙන්තො යථාසයං වදන්තො කං ජනං කීදිසං පුග්ගලං න සම්පීණයෙ, පීණෙති එවාති. එත්ථ උග්ගිරනං ජිනවරසඞ්ඛතසචිත්තකකත්තුවන්තම්පි ස්නෙහරසසඞ්ඛාතඅමුඛ්‍යකම්මයුත්තත්තා පසත්ථං හොති. ස්නෙහො එව රසො අනුරාගොති විග්ගහො.

162. Bây giờ, (tác giả) chỉ ra ví dụ về trường hợp tác nhân hữu tri bằng câu “uggiranto” v.v... Bậc Thắng Giả ấy, khi nói lên, khi thuyết giảng, khi trình bày chánh pháp, tức là pháp vi diệu vì có sự tốt đẹp ở đoạn đầu v.v..., một cách ngọt ngào, tùy theo khuynh hướng (của chúng sanh), dường như đang tuôn ra, như đang phun ra hương vị của tình thương, tức là lòng ái mộ được gọi là tình yêu thương của chính mình, cho chúng sanh, cho toàn thể chúng hữu tình, thì Ngài không làm cho người nào, không làm cho hạng người nào được hoan hỷ hay sao? (Nghĩa là) Ngài chắc chắn làm cho hoan hỷ. Ở đây, hành động “tuôn ra”, mặc dù có tác nhân hữu tri được gọi là bậc Thắng Giả, vẫn trở nên xuất sắc vì được kết hợp với nghiệp không chính yếu được gọi là hương vị của tình thương. Cách phân tích cú pháp là: sneho eva raso, anurāgo (tình thương chính là hương vị, là lòng ái mộ).

163.

163.

යො සද්දසත්ථකුසලො කුසලො නිඝණ්ටු-ඡන්දොඅලඞ්කතිසු නිච්චකතාභියොගො;

සො’යං කවිත්තවිකලොපි කවීසු සඞ්ඛ්‍ය-මොගය්හ වින්දති හි කිත්ති’මමන්දරූපං.

Người nào tinh thông văn phạm, thông thạo từ vựng, thi luật và tu từ học, lại thường xuyên chuyên cần; Người ấy, dù thiếu tài thi ca, khi đã được xếp vào hàng thi sĩ, chắc chắn sẽ đạt được danh tiếng không hề nhỏ.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදවිරචිතෙ

Như vậy, trong tác phẩm được biên soạn bởi ngài Đại Trưởng lão Tăng Hộ (Saṅgharakkhita)

සුබොධාලඞ්කාරෙ

trong bộ Subodhālaṅkāra (Minh Báo Trang Nghiêm Luận),

ගුණාවබොධො නාම තතියො පරිච්ඡෙදො.

chương thứ ba, tên là Guṇāvabodho (Sự thông hiểu về các phẩm chất), (đã kết thúc).

163. ගන්ථන්තරාහිතවාසනාය, [Pg.181] තදනුබන්ධපටිභානෙ චාවිජ්ජමානෙපි සුතෙන අභියොගබලෙන කවිතා කිත්ති ච තදනුගතා සමුපලබ්භතීති සමනුසාසති ‘‘යො’’ඉච්චාදිනා. සද්දසත්ථෙ බ්‍යාකරණෙ කිස්මිඤ්චි ‘‘ඉදමෙවෙ’’ති නියමාභාවා කුසලො ඡෙකො නිඝණ්ටුම්හි අභිධානසත්ථෙ ච ඡන්දසි වුත්තිජාතිප්පපඤ්චපකාසකඡන්දොවිචිතිසත්ථෙ ච අලඞ්කතිසු අලඞ්කාරසත්ථෙ ච කුසලො න කෙවලං සද්දසත්ථෙයෙව, අථ ච පන නිච්චමනවරතං දිවා ච රත්තො ච කතො අභියොගො වායාමො රචනාවිසයෙ යස්ස සොයං කවිත්තවිකලොපි බන්ධකරණසඞ්ඛාතකවිගුණපරිහීනොපි කවීසු කවිගුණොපෙතෙසු සඞ්ඛ්‍යං ගණනං ඔගය්හ පටිලභිත්වා අමන්දරූපං අතිබහුං කිත්තිං පරිසුද්ධබන්ධරචනාලක්ඛණං තප්පභවං ඛ්‍යාතං වින්දති පටිලභතෙවාති.

163. Bằng câu kệ bắt đầu với «yo» (người nào), ngài dạy rằng: do năng lực của sự học hỏi và sự nỗ lực, thi tài và danh tiếng đi kèm theo đó có thể đạt được, ngay cả khi không có trí tuệ ứng đối tương ứng và không có thói quen tiềm ẩn từ các kinh điển khác. Người nào thiện xảo trong văn phạm (saddasatthe), tức là ngữ pháp, do không có quy tắc nào xác định «chỉ có cái này» trong bất cứ lĩnh vực nào; thiện xảo và thông thạo trong từ điển (nighaṇṭu), tức là khoa từ vựng, và trong thi luật (chandas), tức là khoa nghiên cứu về thi luật trình bày chi tiết về các loại vần điệu, và trong các phép trang sức (alaṅkatisu), tức là khoa tu từ; không chỉ thiện xảo trong văn phạm, mà còn là người đã thực hành nỗ lực, tức là cố gắng, trong lĩnh vực sáng tác một cách liên tục, không ngừng nghỉ, cả ngày lẫn đêm; người ấy, dù thiếu thi tài, tức là thiếu phẩm chất của thi sĩ được gọi là khả năng sáng tác, sau khi đã được tính đến, tức là được công nhận, trong số các thi sĩ, tức là những người có phẩm chất thi sĩ, sẽ đạt được, tức là có được, danh tiếng lớn lao, tức là rất nhiều, có đặc tính là sáng tác trong sạch, và sự nổi danh bắt nguồn từ đó.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරෙ මහාසාමිනාමිකායං

Như vậy, trong (chú giải) Subodhālaṅkāra được gọi là Mahāsāmī.

සුබොධාලඞ්කාරටීකායං

Trong Subodhālaṅkāraṭīkā.

ගුණාවබොධපරිච්ඡෙදො තතියො.

Chương thứ ba, Luận về sự thấu hiểu các phẩm chất.

163. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන සද්දාලඞ්කාරෙ නිද්දිසිත්වා බ්‍යාකරණනිඝණ්ටුඡන්දොපරිවාරිතෙ ඉමස්මිං නිරන්තරාභියොගො ඉහලොකියාදිමහන්තයසස්ස කාරණමිති සිස්සානමනුසාසන්තො ‘‘යො සද්දසත්ථකුසලො’’ච්චාදිමාහ. යො ථෙරනවමජ්ඣිමෙසු කොචි සද්දසත්ථකුසලො සද්දානුසාසනබ්‍යාකරණවිසයෙ පකතිපච්චයාදිවිභාගකප්පනාය ඡෙකො නිඝණ්ටුඡන්දොඅලඞ්කතීසු අභිධානඡන්දොඅලඞ්කාරසත්ථෙසුපි කුසලො තංතංවිභාගබුද්ධීනං පටිපාදනෙන ඡෙකො නිච්චකතාභියොගො ධාරණමනසිකාරවසෙන නිච්චං කතුස්සාහො හොති. සො අයං අප්පමාදී කවිත්තවිකලොපි පකතිසිද්ධකබ්බරචනගුණරහිතොපි කවීසු සඞ්ඛ්‍යං කබ්බකත්තූසු ගණනං ඔගය්හ කබ්බකරණටීකාකරණාදිපකාරෙන ඔගාහෙත්වා තං ගණනං පාපුණිත්වා [Pg.182] අමන්දරූපං අනප්පකසභාවං අතිබහුං කිත්තිං නිද්දොසං සත්ථරචනලක්ඛණං පුඤ්ඤසඤ්චයං, තප්පභවං පසිද්ධිං වා වින්දති ලභතෙවාති. යථාවුත්තසත්ථෙසු අභියොගො බන්ධස්ස එකන්තකාරණමෙව. වුත්තං හි–

163. Bây giờ, sau khi đã chỉ ra các phép trang sức về âm thanh theo thứ tự đã nêu, để dạy cho các học trò rằng sự nỗ lực không ngừng trong các lĩnh vực được bao quanh bởi ngữ pháp, từ điển và thi luật này là nguyên nhân của danh tiếng lớn lao ở đời này v.v..., ngài nói câu kệ bắt đầu bằng «yo saddasatthakusalo» (người nào thiện xảo văn phạm). Người nào, dù là trưởng lão, tân học hay trung bình, thiện xảo về văn phạm, tức là thông thạo trong lĩnh vực ngữ pháp, trong việc phân chia và sắp xếp căn tố, tiếp vị ngữ v.v...; thiện xảo cả trong các khoa từ điển, thi luật và tu từ, tức là thông thạo trong việc trình bày các kiến thức phân loại tương ứng; là người luôn nỗ lực, tức là người luôn cố gắng bằng cách ghi nhớ và suy tư. Người ấy, không buông lung, dù thiếu thi tài, tức là không có phẩm chất sáng tác thi ca tự nhiên, sau khi đã được tính đến, tức là được công nhận, trong số các thi sĩ, tức là những người làm thơ, bằng cách đi vào và đạt được sự công nhận đó qua các phương cách như sáng tác thi ca, làm chú giải v.v..., sẽ đạt được, tức là có được, danh tiếng lớn lao, tức là không nhỏ, rất nhiều, có đặc tính là sáng tác kinh điển không lỗi lầm, là sự tích lũy công đức, hoặc sự nổi danh bắt nguồn từ đó. Sự nỗ lực trong các khoa học đã nói là nguyên nhân duy nhất của việc sáng tác. Vì đã được nói rằng:

‘‘සාභාවිකී ච පටිභා,සුතඤ්ච බහුනිම්මලං;

අමන්දො චාභියොගො’යං,හෙතු හොති’හ බන්ධනෙ’’ති.

«Trí tuệ thiên bẩm, học vấn sâu rộng và trong sạch, và sự nỗ lực không mệt mỏi, đây là nguyên nhân của sự sáng tác ở đời này.»

තත්ථ සාභාවිකී සභාවසිද්ධා පටිභා ච පඤ්ඤා ච බහු නිම්මලං අනප්පකං නිජ්ජටං සුතඤ්ච අමන්දො අභියොගො ච අනප්පකො අභ්‍යාසො චෙති අයමෙසො සබ්බොපි ඉහ බන්ධනෙ ඉමිස්සං කබ්බරචනායං හෙතු හොති කාරණං භවතීති. සද්දෙ සාසති එත්ථ එතෙනාති ඉමස්මිං අත්ථෙ තප්පච්චයඤ්ච තස්ස ථාදෙසඤ්ච කත්වා සද්දසත්ථන්ති ඤාතබ්බං, සද්දසත්ථෙ කුසලොති ච, නිඝණ්ටු ච ඡන්දො ච අලඞ්කති අලඞ්කාරඤ්චෙති ච විග්ගහො, එත්ථ අලඞ්කතිසද්දො සත්ථාපෙක්ඛාය නපුංසකො හොති, නිච්චං කතො අභියොගො අස්සෙති ච, කවිනො භාවොති ච, තෙන විකලොති ච, අමන්දං රූපං සභාවො යස්සෙති ච වාක්‍යං.

Trong đó, «sābhāvikī paṭibhā» là trí tuệ tự nhiên, bẩm sinh; «bahu nimmalaṃ sutaṃ» là sự học hỏi nhiều, không ít, trong sạch; và «amando abhiyogo» là sự thực hành không ít, không mệt mỏi. Tất cả những điều này là nguyên nhân, là lý do, cho việc sáng tác ở đây, trong việc làm thơ này. Cần hiểu «saddasattha» được hình thành trong ý nghĩa «người ta dạy về âm thanh ở đây hoặc bằng cái này» bằng cách thêm tiếp vị ngữ 'th' và thay thế nó bằng 'ttha'. Và câu «saddasatthe kusalo» (thiện xảo trong văn phạm). Phân tích cú pháp là «nighaṇṭu ca chando ca alaṅkati (alaṅkārañceti)» (từ điển, thi luật và phép trang sức). Ở đây, từ «alaṅkati» là trung tính khi đề cập đến khoa học. Và câu «niccaṃ kato abhiyogo assa» (người có sự nỗ lực được thực hiện liên tục). Và «kavino bhāvo» (bản chất của thi sĩ). Và «tena vikalo» (thiếu cái đó). Và câu «amandaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa» (cái có bản chất là hình thức không nhỏ).

ඉති සුබොධාලඞ්කාරනිස්සයෙ

Như vậy, trong Subodhālaṅkāranissaya.

තතියො පරිච්ඡෙදො.

Chương thứ ba.

4. අත්ථාලඞ්කාරාවබොධපරිච්ඡෙද

4. Chương Luận về sự thấu hiểu các phép trang sức về ý nghĩa.

164.

164.

අත්ථාලඞ්කාරසහිතා, සගුණා බන්ධපද්ධති;

අච්චන්තකන්තා කන්තාව, වුච්චන්තෙතෙ තතො’ධුනා.

Phương pháp sáng tác, cùng với các phẩm chất, được đi kèm với các phép trang sức về ý nghĩa, trở nên vô cùng đáng yêu như một người phụ nữ được yêu mến. Do đó, bây giờ những phép trang sức ấy sẽ được nói đến.

164. එවං [Pg.183] සද්දාලඞ්කාරෙ පරිච්ඡිජ්ජ සම්පත්‍යත්ථාලඞ්කාරං බොධයිතුමාහ ‘‘අත්ථාලඞ්කාර’’ඉච්චාදි. සගුණා යථාවුත්තෙහි පසාදාදීහි සද්දගුණෙහි සහිතා බන්ධපද්ධති කබ්බරචනං. අලඞ්කරීයති කන්තිං නීයති බන්ධො එතෙහි සරීරමිව හාරාදීහීති අලඞ්කාරා, තෙහි අත්ථාලඞ්කාරෙහි ජාත්‍යාදිලක්ඛණෙහි සහිතා සංයුත්තා සතී සගුණා පතිබ්බතාදිගුණොපෙතා අත්ථෙන ධනෙන අලඞ්කාරෙන ආභරණෙන සහිතා යුත්තා කන්තාව අඞ්ගනා විය. යතො අච්චන්තකන්තා අතිසයරමණීයා සියා, තතො තෙන කාරණෙන යෙ අත්ථාලඞ්කාරා අවසරං පත්තා, තෙ අධුනා ඉදානි වුච්චන්තෙ කථීයන්ති.

164. Như vậy, sau khi đã phân định các phép trang sức về âm thanh, bây giờ để giảng giải về các phép trang sức về ý nghĩa, ngài nói câu kệ bắt đầu bằng «atthālaṅkāra». «Saguṇā» (cùng với các phẩm chất) có nghĩa là cùng với các phẩm chất về âm thanh như sự trong sáng v.v... đã được nói đến. «Bandhapaddhati» (phương pháp sáng tác) là việc làm thơ. «Alaṅkārā» (các phép trang sức) được gọi như vậy vì sự sáng tác được trang hoàng, được làm cho đẹp đẽ bởi chúng, giống như thân thể được trang hoàng bởi vòng cổ v.v... Khi được kết hợp, tức là đi kèm, với các phép trang sức về ý nghĩa đó, có đặc tính là thể loại (jāti) v.v..., nó giống như một người phụ nữ được yêu mến («kantāva»), người có các phẩm chất («saguṇā») như đức hạnh tiết hạnh v.v..., và có của cải («atthena») và trang sức («alaṅkārena»). Bởi vì nó trở nên vô cùng đáng yêu, tức là rất đẹp, do đó, vì lý do đó, những phép trang sức về ý nghĩa nào đã đến lúc, chúng bây giờ, tức là hiện tại, được nói đến, được trình bày.

164. එවං සද්දාලඞ්කාරවිභාගං දස්සෙත්වා ඉදානි තන්නිස්සයංයෙව අත්ථාලඞ්කාරබන්ධමාරභන්තො ‘‘අත්ථාලඞ්කාරි’’ච්චාදිමාහ. සගුණා යථාවුත්තපසාදාදිසද්දගුණයුත්තා බන්ධපද්ධති පජ්ජගජ්ජාදිපභෙදා රචනාවලි අත්ථාලඞ්කාරසහිතා සභාවවුත්තිවඞ්කවුත්තිසඞ්ඛාතෙන අත්ථාලඞ්කාරෙන සංයුත්තා සගුණා අත්ථාලඞ්කාරසහිතා කන්තා ඉව පතිබ්බතාදීහි ගුණෙහි යුත්තා සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදිධනෙහි ගීවෙය්‍යකටකනූපුරාදීහි ආභරණෙහි ච යුත්තා අඞ්ගනාව අච්චන්තකන්තා යතො අතිසයෙන රමණීයා, තතො තස්මා තෙ අත්ථාලඞ්කාරා අධුනා දානි වුච්චන්තෙ. අලඞ්කරොන්ති බන්ධං සරීරං වා එතෙහීති ච, අත්ථස්ස අලඞ්කාරාති ච, තෙහි සහිතාති ච, ගුණෙහි සහ වත්තතීති ච, බන්ධස්ස පද්ධතීති ච, අච්චන්තං අතිසයෙන කන්තාති ච විග්ගහො.

164. Như vậy, sau khi đã trình bày sự phân loại các phép trang sức về âm thanh, bây giờ, khi bắt đầu sáng tác về các phép trang sức về ý nghĩa vốn phụ thuộc vào chúng, ngài nói câu kệ bắt đầu bằng «atthālaṅkāri». «Saguṇā bandhapaddhati» (phương pháp sáng tác cùng với các phẩm chất) là một chuỗi sáng tác, được phân loại thành thơ, văn xuôi v.v..., được kết hợp với các phẩm chất về âm thanh đã nói như sự trong sáng v.v... «Atthālaṅkārasahitā» (cùng với các phép trang sức về ý nghĩa) là được kết hợp với phép trang sức về ý nghĩa được gọi là lối nói tự nhiên (sabhāvavutti) và lối nói ẩn dụ (vaṅkavutti). Giống như một người phụ nữ được yêu mến («kantā iva»), người có các phẩm chất («saguṇā») như đức hạnh tiết hạnh v.v..., và có của cải («attha») như vàng, bạc, ngọc, châu báu v.v..., và có trang sức («alaṅkāra») như vòng cổ, vòng tay, vòng chân v.v... Bởi vì nó vô cùng đáng yêu, tức là rất đẹp, do đó, vì vậy, những phép trang sức về ý nghĩa đó bây giờ được nói đến. Phân tích cú pháp là: «Alaṅkaronti bandhaṃ sarīraṃ vā etehīti» (người ta trang hoàng sự sáng tác hoặc thân thể bằng những thứ này), và «atthassa alaṅkārāti» (các phép trang sức của ý nghĩa), và «tehi sahitāti» (cùng với chúng), và «guṇehi saha vattatīti» (tồn tại cùng với các phẩm chất), và «bandhassa paddhatīti» (phương pháp của sự sáng tác), và «accantaṃ atisayena kantāti» (vô cùng đáng yêu, rất đẹp).

165.

165.

සභාවවඞ්කවුත්තීනං, භෙදා ද්විධා අලංක්‍රියා;

පඨමා තත්ථ වත්ථූනං, නානාවත්ථාවිභාවිනී.

Phép trang sức có hai loại, do sự phân biệt của lối nói tự nhiên và lối nói ẩn dụ. Trong đó, loại đầu tiên làm sáng tỏ các trạng thái khác nhau của sự vật.

165. කතිප්පභෙදා තෙ ඉච්චාහ ‘‘සභාව’’ඉච්චාදි. සභාවවුත්ති වඞ්කවුත්තීති ඉමෙසං භෙදා පභෙදෙන අලංක්‍රියා අත්ථාලඞ්කාරාද්විධාද්විප්පකාරා. [Pg.185] තෙසු සභාවවුත්ති කීදිසීති ආහ ‘‘පඨමා’’තිආදි. තත්ථ තාසු පඨමා සභාවවුත්ති වත්ථූනං පදත්ථානං ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බසභාවානං නානා විචිත්තා, න ද්වෙකාව අවත්ථා අවසරා විභාවිනී පකාසිකා විඤ්ඤෙය්‍යා. ජාත්‍යාදීනං පදත්ථානං යථාසභාවමනෙකප්පකාරං සම්මදෙව විවරන්තී සභාවං පදත්ථානං විචිත්තං වදතීති සභාවවුත්ති නාමාති අධිප්පායො, සාව ජාතියා පදත්ථසරූපස්ස තථාතථාපටිපාදකත්තෙන වුත්තියා ජාතිපි වුච්චති.

165. Chúng có bao nhiêu loại? Tác giả nói: ‘sabhāva’ (tự nhiên), v.v. Tu sức nghĩa (atthālaṅkāra) có hai loại, được phân chia thành sabhāvavutti (lối nói tự nhiên) và vaṅkavutti (lối nói quanh co). Trong số đó, sabhāvavutti là gì? Tác giả nói: ‘paṭhamā’ (thứ nhất), v.v. Trong đó, sabhāvavutti thứ nhất cần được hiểu là lối nói làm sáng tỏ, làm rõ ràng các trạng thái khác nhau và đa dạng của bản chất các sự vật (tức là nghĩa của từ), như là chủng loại (jāti), phẩm chất (guṇa), hành động (kriyā), và thực thể (dabba), chứ không chỉ một hai trường hợp. Ý nghĩa là: nó được gọi là sabhāvavutti vì nó diễn tả bản chất đa dạng của nghĩa các từ, trình bày một cách hoàn hảo nhiều loại nghĩa của các từ như jāti, v.v., theo đúng bản chất của chúng. Chính nó cũng được gọi là jāti (chủng loại) vì là lối nói trình bày bản chất của nghĩa từ theo đúng như vậy.

165. පසත්ථාලඞ්කාරා පභෙදතො එත්තකාති දස්සෙන්තො ‘‘සභාවි’’ච්චාදිමාහ. අලංක්‍රියා අත්ථාලඞ්කාරා සභාවවඞ්කවුත්තීනං භෙදා පභෙදතො ද්විධා ද්විප්පකාරා හොන්ති. තත්ථ තාසුද්වීසු පඨමා සභාවවුත්ති වත්ථූනං ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බලක්ඛණානං පදත්ථානං නානාවත්ථාවිභාවිනී අනෙකප්පකාරස්ස පකාසිනී හොති. එත්ථ ජාත්‍යාදීනං පදත්ථානං අනෙකප්පකාරසභාවපකාසිනී සභාවවුත්ති නාම. එසාව ජාති ගුණාදිචතුබ්බිධපදත්ථානං සරූපසඞ්ඛාතජාතියා තෙහි ආකාරෙහි පටිපාදනතො උපචාරතො ජාති නාම හොති. ජාත්‍යාදිපදත්ථානංයෙව යථාසභාවං හිත්වා වත්ථුපරිකප්පිතඅතිසයොපමාරූපකාදිසරූපසඞ්ඛාතං වඞ්කසභාවං පකාසෙන්තී වඞ්කවුත්ති නාම. යභාවො ච වඞ්කො චාති ච, තෙසං වුත්තීති ච, අලංකරොන්ති එතාහීති ච, නානා අනෙකා ච සා අවත්ථා චාති ච වාක්‍යං.

165. Để chỉ ra rằng các tu sức ưu việt có bấy nhiêu loại theo sự phân chia, tác giả nói: ‘sabhāva’ (tự nhiên), v.v. Tu sức nghĩa (atthālaṅkāra) có hai loại, được phân chia thành sabhāvavutti (lối nói tự nhiên) và vaṅkavutti (lối nói quanh co). Trong đó, trong hai loại ấy, sabhāvavutti thứ nhất là lối nói làm sáng tỏ các trạng thái khác nhau, làm rõ ràng nhiều loại nghĩa của từ vốn là đặc tính của sự vật như chủng loại, phẩm chất, hành động, và thực thể. Ở đây, sabhāvavutti là lối nói làm sáng tỏ bản chất nhiều vẻ của nghĩa các từ như jāti, v.v. Chính nó, theo phép ẩn dụ, được gọi là jāti (chủng loại) vì nó trình bày bốn loại nghĩa của từ như phẩm chất, v.v. theo các hình thức ấy, vốn là bản chất được gọi là tự thân của chúng. Vaṅkavutti là lối nói, sau khi từ bỏ bản chất thật của nghĩa các từ như jāti, v.v., lại làm sáng tỏ bản chất quanh co được gọi là phép thậm xưng, tỷ dụ, ẩn dụ, v.v. do tác giả tưởng tượng ra. Các câu cú là: ‘bản chất và quanh co’, ‘lối nói của chúng’, ‘họ trang điểm bằng những thứ này’, và ‘trạng thái ấy là khác nhau và nhiều vẻ’.

යථා –

Ví dụ –

166.

166.

ලීලාවිකන්තිසුභගො,දිසාථිරවිලොකනො;

බොධිසත්තඞ්කුරො භාසං,විරොචි වාචමාසභිං.

Đẹp đẽ với bước đi uyển chuyển, với cái nhìn vững chắc về các phương; chồi non Bồ-tát đã tỏa sáng, khi nói lên lời nói dõng mãnh.

166. ‘‘යථෙ’’ති තං උදාහරති. ලීලාය විලාසෙන විහිතාය විකන්තියා ගමනෙන සත්තපදවීතිහාරසඞ්ඛාතෙන සුභගො සුන්දරො දිසාසු දසසු ථිරමචලං විලොකනං යස්ස සො බොධිසත්තඞ්කුරො තදහුජාතො මහාබොධිසත්තො ආසභිං වාචං ‘‘අග්ගොහමස්මී’’තිආදිකමුත්තමං නිබ්භයවචනං භාසං වදන්තො විරොචි විසෙසෙන රමණීයත්තං පත්තො. අයං සභාවවුත්ති. එවං ජාතිසභාවවුත්‍යාදයොපි පරිකප්පනීයා.

166. Với từ ‘yathā’ (ví dụ), tác giả nêu lên ví dụ ấy. ‘Subhago’ (đẹp đẽ) là ‘sundaro’ (xinh đẹp) với bước đi (gamanena) uyển chuyển (līlāya vilāsena), tức là bước đi (vikantiyā) được gọi là bảy bước (sattapadavītihārasaṅkhātena). Vị ấy là người có cái nhìn (vilokanaṃ) vững chắc, không lay động (thiramacalaṃ) về mười phương (disāsu dasasu). ‘Bodhisattaṅkuro’ (chồi non Bồ-tát) là vị Đại Bồ-tát mới sinh ngày hôm đó. Trong khi nói lên (bhāsaṃ vadanto) lời nói dõng mãnh (āsabhiṃ vācaṃ), tức là lời nói tối thượng, không sợ hãi (uttamam nibbhayavacanaṃ) như ‘Ta là bậc tối thượng’, v.v., ngài ‘viroci’ (đã tỏa sáng), tức là đã đạt đến vẻ đẹp đặc biệt. Đây là sabhāvavutti (lối nói tự nhiên). Tương tự như vậy, các lối nói tự nhiên về chủng loại, v.v. cũng cần được hiểu như thế.

166. ඉදානි සභාවවුත්තියා උදාහරණං ආහ ‘‘යථා – ලීලාවිකන්ති’’ච්චාදි. ලීලාවිකන්තිසුභගො විලාසගමනෙන සත්තපදවීතිහාරෙන සුන්දරො දිසාථිරවිලොකනො දසදිසාසු අචලඔලොකනො බොධිසත්තඞ්කුරො මහාබොධිසත්තඞ්කුරො ආසභිං වාචං ‘‘අග්ගොහමස්මී’’තිආදිනා අභීතවචනං භාසං වදන්තො විරොචි අසොභීති. ඉහ බොධිසත්තසඞ්ඛාතස්ස දබ්බස්ස ලීලාවිකන්තිදිසාථිරවිලොකනවචොනිච්ඡාරණසඞ්ඛතානං අවත්ථානං පකාසිතත්තා දබ්බසභාවවුත්තීති ඤාතබ්බා. එසායෙව දබ්බගතගත්‍යාදිවිචිත්‍රසරූපං අලඞ්කරණතො අලඞ්කාරො නාම, දබ්බගතගත්‍යාදයො පන අලංකිරියමානත්තා අලංකිරියා නාම. ජාතිගුණක්‍රියාසභාවවුත්තියොපි එවමෙව දට්ඨබ්බා. ලීලාය යුත්තා විකන්තීති ච, තාය සුභගොති ච, දිසාසු ථිරං විලොකනං යස්සෙති ච, බොධියා පඤ්ඤාය සත්තොති ච, සොයෙව අඞ්කුරොති ච, උසභස්ස භාවොති ච වාක්‍යං. උසභස්ස භාවසඞ්ඛාතා අකම්පනීයා ඨිති ආසභං නාම, අකම්පභාවතො තෙන සමාපි වාචා උපචාරතො ආසභී නාම හොති.

166. Bây giờ, tác giả đưa ra ví dụ về sabhāvavutti (lối nói tự nhiên) với câu ‘yathā – līlāvikanti’ (ví dụ – dáng đi uyển chuyển), v.v. ‘Līlāvikantisubhago’ là đẹp đẽ với bước đi uyển chuyển, tức là bảy bước. ‘Disāthiravilokano’ là có cái nhìn vững chắc về mười phương. ‘Bodhisattaṅkuro’ là chồi non Đại Bồ-tát. Trong khi nói lên (bhāsaṃ vadanto) lời nói dõng mãnh (āsabhiṃ vācaṃ), tức là lời nói không sợ hãi (abhītavacanaṃ) như ‘Ta là bậc tối thượng’, v.v., ngài ‘viroci’ (đã tỏa sáng), tức là ‘asobhi’ (đã rực rỡ). Ở đây, vì các trạng thái của thực thể được gọi là Bồ-tát – tức là dáng đi uyển chuyển, cái nhìn vững chắc về các phương, và việc phát ra lời nói – được làm sáng tỏ, nên cần được biết đây là dabbasabhāvavutti (lối nói tự nhiên về thực thể). Chính điều này được gọi là tu sức (alaṅkāra) vì nó tô điểm cho các hình thái đa dạng như dáng đi, v.v. thuộc về thực thể. Còn dáng đi, v.v. thuộc về thực thể được gọi là đối tượng tu sức (alaṃkiriyā) vì chúng được tô điểm. Các lối nói tự nhiên về chủng loại, phẩm chất, và hành động cũng cần được hiểu theo cách tương tự. Các câu cú là: ‘bước đi đi liền với sự uyển chuyển’, ‘đẹp đẽ nhờ đó’, ‘người có cái nhìn vững chắc về các phương’, ‘chúng sinh (satta) có trí tuệ (paññā) giác ngộ (bodhi)’, ‘chính vị ấy là chồi non’, và ‘bản chất của con bò đực’. Trạng thái không lay chuyển được gọi là bản chất của con bò đực (usabhassa bhāva) có tên là āsabhaṃ. Do bản chất không lay chuyển, lời nói tương tự như vậy, theo phép ẩn dụ, được gọi là āsabhī.

167.

167.

වුත්ති වත්ථුසභාවස්ස, යා’ඤ්ඤථා සා පරාභවෙ;

තස්සා’නන්තවිකප්පත්තා, හොති බීජොපදස්සනං.

Lối nói về bản chất sự vật, mà khác đi, ấy là loại kia; vì nó có vô vàn biến thể, nên chỉ trình bày hạt nhân.

167. දුතියමාහ [Pg.186] ‘‘වුත්ති’’ච්චාදිනා. වත්ථුනො ජාත්‍යාදිරූපස්ස පදත්ථස්ස සභාවො යස්සං අවත්ථායං යාදිසං රූපං තස්ස අඤ්ඤථාභාවෙන තස්ස රූපස්ස තථෙතං දබ්බාපනෙන වුත්ති වචනං. පරා භවෙ අඤ්ඤා වඞ්කවුත්ති නාම සියා. කිං සා සාකල්ලෙන වත්තුං සක්කාති ආහ ‘‘තස්සා’’ඉච්චාදි. තස්සා වඞ්කවුත්තියා අනන්තවිකප්පත්තා අපරිමිතභෙදකත්තා බීජස්ස කාරණත්තා සකලබ්‍යත්තිබ්‍යාපිසාමඤ්ඤරූපස්ස යතො පරෙ විචිත්තාලඞ්කාරා පසවන්ති, උපදස්සනං කථනං හොති නිරවසෙසාභිධානස්ස කෙනාප්‍යසක්කුණෙය්‍යත්තා.

167. Tác giả nói về loại thứ hai với câu ‘vutti’ (lối nói), v.v. Lối nói (vutti vacanaṃ) là sự diễn đạt khác đi (aññathābhāvena) bản chất (sabhāvo) của nghĩa từ (padatthassa) có hình thức như chủng loại, v.v. của sự vật (vatthuno), bất kể hình thức ấy như thế nào trong trạng thái nào. ‘Parā bhave’ (loại kia) là loại khác, được gọi là vaṅkavutti (lối nói quanh co). Liệu nó có thể được nói đến một cách toàn diện không? Tác giả nói: ‘tassā’ (của nó), v.v. Bởi vì vaṅkavutti ấy có vô số biến thể (anantavikappattā), vô số phân loại (aparimitabhedakattā), nên chỉ có sự trình bày (upadassanaṃ kathanaṃ hoti) hạt nhân (bījassa) – tức là nguyên nhân (kāraṇattā), là hình thức chung bao trùm mọi cá thể (sakalabyattibyāpisāmaññarūpassa), từ đó các tu sức đa dạng khác nảy sinh – vì không ai có thể kể ra hết được (niravasesābhidhānassa kenāpyasakkuṇeyyattā).

167. ඉදානි වඞ්කවුත්තිං දස්සෙති ‘‘වුත්ති’’ච්චාදිනා. වත්ථුසභාවස්ස ජාත්‍යාදිපදත්ථසම්බන්ධිනො තාසු තාසු අවත්ථාසු යො සභාවො විජ්ජති, තස්ස සභාවස්ස අඤ්ඤථා විජ්ජමානාකාරං හිත්වා වත්තුපරිකප්පිතෙන අතිසයඋපමාරූපකාදිඅඤ්ඤපකාරෙන යා වුත්ති යං කථනං අත්ථි, සා පරාභවෙ සභාවවුත්තිතො අඤ්ඤා වඞ්කවුත්ති නාම සියා. තස්සා වඞ්කවුත්තියා අනන්තවිකප්පත්තා අප්පමාණපක්ඛත්තා කථනෙන පරිසමාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා නයතො තස්ස අනන්තපක්ඛස්ස පරිග්ගහණත්ථං බීජොපදස්සනං කාරණමත්තස්ස නිදස්සනං හොති. වක්ඛමානභෙදතො එකමෙකම්පි අත්තනා සදිසං අනන්තභෙදපරිග්ගහජානනත්ථං පහොතීති අධිප්පායො. වත්ථූනං සභාවොති ච, අනන්තා විකප්පා යස්ස සභාවස්සෙති ච, තස්ස භාවොති ච, බීජස්ස උපදස්සනන්ති ච විග්ගහො.

167. Bây giờ, tác giả trình bày về vaṅkavutti (lối nói quanh co) với câu ‘vutti’ (lối nói), v.v. Bất cứ bản chất nào (yo sabhāvo) tồn tại trong các trạng thái khác nhau liên quan đến nghĩa của từ như chủng loại, v.v. của bản chất sự vật, thì lối nói (yā vutti) hay lời phát biểu (yaṃ kathanaṃ) nào, sau khi từ bỏ hình thức đang tồn tại (vijjamānākāraṃ hitvā), lại diễn đạt khác đi (aññathā) theo một cách khác như thậm xưng, tỷ dụ, ẩn dụ, v.v. do tác giả tưởng tượng ra (vattuparikappitena...), thì đó là vaṅkavutti, loại khác (parābhave), khác với sabhāvavutti. Bởi vì vaṅkavutti ấy có vô số biến thể (anantavikappattā), vô số khía cạnh (appamāṇapakkhattā), không thể kể hết được (kathanena parisamāpetuṃ asakkuṇeyyattā), nên sự trình bày hạt nhân (bījopadassanaṃ) là sự chỉ ra nguyên nhân đơn thuần (kāraṇamattassa nidassanaṃ hoti) để theo phương pháp mà nắm bắt được các khía cạnh vô tận của nó. Ý nghĩa là: từ các phân loại sẽ được đề cập, mỗi một loại cũng có khả năng giúp biết được cách nắm bắt vô số phân loại tương tự như chính nó. Các cách phân tích cú pháp là: ‘bản chất của sự vật’, ‘bản chất có vô số biến thể’, ‘trạng thái của cái đó’, và ‘sự trình bày hạt nhân’.

වඞ්කවුත්තිඅත්ථාලඞ්කාරඋද්දෙසවණ්ණනා

Giải thích về phần tóm lược tu sức nghĩa thuộc lối nói quanh co.

168.

168.

තත්ථා’තිසයඋපමා-රූපකාවුත්තිදීපකං;

අක්ඛෙපො’ත්ථන්තරන්‍යාසො,බ්‍යතිරෙකො විභාවනා.

Trong đó (có các thể): Thuyết thậm xưng, tỷ dụ, ẩn dụ, trùng điệp, minh đăng; Thuyết phủ nhận, thuyết dẫn chứng, thuyết dị biệt, thuyết biệt nhân.

169.

169.

හෙතුක්කමො [Pg.187] පියතරං, සමාසපරිකප්පනා;

සමාහිතං පරියාය-වුත්තිබ්‍යාජොපවණ්ණනං.

Thuyết nhân thứ tự, thuyết tán dương, thuyết tóm lược, thuyết tưởng tượng; Thuyết quân bình, thuyết ngôn từ vòng, thuyết xảo thuật.

170.

170.

විසෙස රුළ්හාහඞ්කාරා,සිලෙසො තුල්‍යයොගිතා;

නිදස්සනං මහන්තත්තං,වඤ්චනා’ප්පකතත්ථුති.

Thuyết đặc biệt, thuyết ngã mạn, thuyết song quan, thuyết tương liên; Thuyết minh họa, thuyết vĩ đại, thuyết lừa dối, thuyết tán dương phi đề.

171.

171.

එකාවලි අඤ්ඤමඤ්ඤං, සහවුත්ති විරොධිතා;

පරිවුත්තිබ්භමොභාවො, මිස්ස’මාසී රසී ඉති.

Thuyết chuỗi ngọc, thuyết tương hỗ, thuyết đồng khởi, thuyết đối lập; Thuyết hoán dụ, thuyết thác ngộ, thuyết tình thái, thuyết hỗn hợp, thuyết cầu chúc, và thuyết vị.

172.

172.

එතෙ භෙදා සමුද්දිට්ඨා, භාවො ජීවිතමුච්චතෙ;

වඞ්කවුත්තීසු පොසෙති, සිලෙසො තු සිරිං පරං.

Những thể loại này đã được trình bày, thuyết tình thái được gọi là sinh mạng; còn thuyết song quan nuôi dưỡng vẻ đẹp tuyệt vời trong các lối nói quanh co.

168-172. යථොද්දෙසං නිද්දිසිතුකාමො උද්දිසති ‘‘තත්ථෙ’’ච්චාදි. තත්ථාති තස්සං වඞ්කවුත්තියං ‘‘එතෙ භෙදා සමුද්දිට්ඨා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. සමුද්දිට්ඨාති සඞ්ඛෙපනයෙන වුත්තා. අතිසයො උපමා රූපකං ආවුත්ති දීපකඤ්ච, සමාසො සමාසවුත්ති පරිකප්පනා ච, විසෙසො රුළ්හාහඞ්කාරො ච, ජීවිතමුච්චතෙති තදභාවෙ බන්ධස්ස ඡවස්සෙව හෙය්‍යත්තා වුත්තං, සිලෙසො තු වඞ්කවුත්තීසු සභාවවුත්තිං හිත්වා වත්ථුසභාවතො අඤ්ඤථා යථා තථා පරිකප්පනරූපාසු අතිසයාදීසු වුත්තීසු පරං සිරිං කන්තිං පොසෙති තං පූරෙති ආවහතීති.

168-172. Với mong muốn trình bày theo sự liệt kê, ngài đã liệt kê (bằng câu) “trong đó” v.v… (Từ) “trong đó” có nghĩa là trong lối nói quanh co ấy, có sự liên hệ với câu “những thể loại này đã được trình bày”. (Từ) “đã được trình bày” có nghĩa là đã được nói một cách tóm tắt. Thuyết thậm xưng, tỷ dụ, ẩn dụ, trùng điệp, và minh đăng; thuyết tóm lược, lối nói tóm lược, và thuyết tưởng tượng; thuyết đặc biệt và thuyết ngã mạn. (Câu) “được gọi là sinh mạng” được nói đến là do trong trường hợp không có nó (tức tình thái), tác phẩm sẽ bị loại bỏ giống như tử thi. Còn thuyết song quan, trong các lối nói quanh co, tức là trong các lối nói như thuyết thậm xưng v.v… vốn là những hình thức tưởng tượng theo cách khác với bản chất của sự vật sau khi đã từ bỏ lối nói tự nhiên, (thuyết song quan ấy) nuôi dưỡng, làm cho trọn vẹn, và mang lại vẻ đẹp và sự huy hoàng tuyệt vời.

168-172. භෙදවන්තානං පදත්ථානං සභාවකථනං උද්දෙසක්කමෙන පාකටං හොතීති වත්තමානෙහි අලඞ්කාරෙහි උද්දිසන්තො ‘‘තත්ථාතිසය…පෙ… රසී’’ති ගාථාචතුක්කමාහ. තත්ථ තත්ථාති තිස්සං වඞ්කවුත්තියං ඉති එවං එතෙ පඤ්චතිංස භෙදා සමුද්දිට්ඨා සඞ්ඛෙපෙන වුත්තාති. එතෙසං පන පදානං අත්ථො නිද්දෙසෙ ආවිභවිස්සති. ඉමිනා භාවො ච සිලෙසො ච අතිප්පසත්ථොති දීපෙති. භාවො භාවාලඞ්කාරො ජීවිතං බන්ධස්ස පාණභූතොති වුච්චතෙ, [Pg.188] භාවරහිතස්ස බන්ධස්ස ඡවසරීරස්ස විය අනුපාදෙය්‍යත්තා, සිලෙසො තු සිලෙසාලඞ්කාරො පන වඞ්කවුත්තීසු අතිසයොපමාදිවඞ්කවුත්තීසු පරමුක්කංසභූතං සිරිං සොභං පොසෙති පූරෙති.

168-172. Vì cho rằng: “Việc trình bày bản chất của các ý nghĩa từ ngữ có sự phân loại sẽ trở nên rõ ràng theo thứ tự liệt kê”, nên ngài đã liệt kê bằng các phép tu từ hiện có qua bốn bài kệ “trong đó, thuyết thậm xưng … cho đến … thuyết vị”. Ở đây, (từ) “trong đó” có nghĩa là trong lối nói quanh co này. Như vậy, ba mươi lăm thể loại này đã được trình bày, tức là đã được nói một cách tóm tắt. Tuy nhiên, ý nghĩa của các từ này sẽ trở nên rõ ràng trong phần giải thích. Qua điều này, ngài chỉ ra rằng thuyết tình thái và thuyết song quan được tán dương một cách đặc biệt. Thuyết tình thái, tức phép tu từ tình thái, được gọi là sinh mạng, là sinh khí của tác phẩm, vì tác phẩm không có tình thái thì không thể chấp nhận được, giống như một tử thi. Còn thuyết song quan, tức phép tu từ song quan, trong các lối nói quanh co như thuyết thậm xưng, tỷ dụ v.v…, nó nuôi dưỡng và làm cho trọn vẹn vẻ đẹp và sự huy hoàng đã trở nên tối thượng.

නිද්දෙසවණ්ණනා

Giải thích phần trình bày chi tiết

173.

173.

පකාසිකා විසෙසස්ස,සියා’තිසයවුත්ති යා;

ලොකාතික්කන්තවිසයා,ලොකියාති ච සා ද්විධා.

Lối nói nào làm sáng tỏ điều đặc biệt, lối nói ấy là thuyết thậm xưng; và lối nói ấy có hai loại: loại có đối tượng siêu việt thế gian và loại thuộc về thế gian.

173. තත්ථාතිසයවුත්තීනං තාව නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘පකාසිකා’’ඉච්චාදි. විසෙසස්ස වත්ථුගතස්සාතිමත්තස්ස පකාසිකායාති අනුවදිත්වා සා අතිසයවුත්ති සියාති විධීයතෙ, අතිසයස්ස වත්ථුනො උක්කංසස්ස පටිපාදිකා වුත්ති අතිසයවුත්ති. සා ච දුවිධාති ආහ ‘‘ලොක’’ඉච්චාදි. ලොකං ලොකප්පතීතිං අතික්කන්තො විසයො ගොචරො යස්සා සා ලොකාතික්කන්තවිසයා ච ලොකෙ භවා ලොකඨිතිමනතික්කන්තත්තාති ලොකියා චාති අතිසයවුත්ති ද්විධා ද්විප්පකාරා භවති.

173. Trong các thuyết ấy, trước tiên, khi trình bày về thuyết thậm xưng, ngài nói (câu) “làm sáng tỏ” v.v… Sau khi lặp lại (câu) “làm sáng tỏ điều đặc biệt quá mức tồn tại trong sự vật”, (câu) “lối nói ấy là thuyết thậm xưng” được quy định. Lối nói trình bày sự ưu việt của một sự vật phi thường là thuyết thậm xưng. Và ngài nói rằng lối nói ấy có hai loại qua (câu) “thế gian” v.v… Loại mà đối tượng, tức phạm vi, đã vượt qua thế gian, tức quy ước của thế gian, là loại có đối tượng siêu việt thế gian; và loại hiện hữu trong thế gian, do không vượt qua tình trạng của thế gian, là loại thuộc về thế gian. Như vậy, thuyết thậm xưng có hai loại, hai hình thức.

173. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන අතිසයවුත්තිං දස්සෙති ‘‘පකාසි’’ච්චාදිනා. විසෙසස්ස ජාත්‍යාදිපදත්ථගතඅධිකවිසෙසස්ස යා වුත්ති පකාසිකා, සා අතිසයවුත්ති නාම සියා, සා අතිසයවුත්ති ලොකාතික්කන්තවිසයා ච ජාත්‍යාදිපදත්ථානං යථාසභාවසඞ්ඛතලොකඨිත්‍යාතික්කන්තවිසයත්තා ලොකාතික්කන්ත විසයාති ච ලොකියාති ච යථාවුත්තලොකමනතික්කම්ම පවත්තනතො ලොකියාති චෙවං ද්විධා ද්විප්පකාරා හොන්ති. වදතීති වුත්ති, අතිසයස්ස වුත්තීති ච, ලොකං අතික්කන්තො විසයො එතිස්සාති ච, ලොකෙ භවාති ච විග්ගහො. ‘‘විසෙසස්ස පකාසිකා’’ති පසිද්ධගුණානුවාදෙන [Pg.189] සා අතිසයවුත්ති සියාති අපසිද්ධං අතිසයවුත්තිවිධානං කරොති, යථා ‘‘යො කුණ්ඩලී, සො දෙවදත්තො’’ති. අනුවාදකඅනුවාදනීයභෙදො උපරිප්‍යෙවමෙව දට්ඨබ්බො.

173. Bây giờ, theo thứ tự liệt kê, ngài trình bày về thuyết thậm xưng qua (câu) “làm sáng tỏ” v.v… Lối nói nào làm sáng tỏ sự đặc biệt vượt trội thuộc về ý nghĩa của các từ như chủng loại v.v…, lối nói ấy được gọi là thuyết thậm xưng. Lối nói thậm xưng ấy có hai loại, hai hình thức như sau: loại có đối tượng siêu việt thế gian, do đối tượng của nó vượt qua tình trạng thế gian được quy định là bản chất thật sự của ý nghĩa các từ như chủng loại v.v…; và loại thuộc về thế gian, do nó diễn ra mà không vượt qua thế gian đã được nói đến. Phân tích (các từ) là: “nó nói, vì vậy là lối nói (vutti)”; “lối nói của sự thậm xưng (atisayassa vutti)”; “loại mà đối tượng của nó vượt qua thế gian (lokaṃ atikkanto visayo etissā)”; và “hiện hữu trong thế gian (loke bhavā)”. Bằng cách lặp lại thuộc tính đã biết (qua câu) “làm sáng tỏ điều đặc biệt”, ngài đã thực hiện việc quy định điều chưa biết (là) “lối nói ấy là thuyết thậm xưng”, giống như (câu) “người nào có đeo bông tai, người ấy là Devadatta”. Sự khác biệt giữa phần được lặp lại và phần cần được lặp lại nên được hiểu theo cách tương tự như trên.

174.

174.

ලොකියාතිසයස්සෙ’තෙ,භෙදා යෙ ජාතිආදයො;

පටිපාදීයතෙ ත්ව’ජ්ජ,ලොකාතික්කන්තගොචරා.

Những thể loại nào như chủng loại v.v…, chúng là các phân loại của thuyết thậm xưng thế gian; còn bây giờ, loại có phạm vi siêu việt thế gian sẽ được trình bày.

174. අයං ද්විප්පකාරා අතිසයවුත්ති සභාවවුත්‍යාදීහි භින්නාති චෙ? ආහ ‘‘ලොක’’ඉච්චාදි. ජාතිආදයො යතො පදත්ථස්ස විචිත්තං සරූපං වදතීති විචිත්තසරූපපටිපාදිකා සභාවවුත්තිපි අලඞ්කාරො, අලඞ්කාරියං තු වත්ථුමත්තං, තතො සභාවවුත්‍යාදයො යෙ භෙදා විසෙසා, එතෙ ලොකියාතිසයස්ස භෙදා, යථා සරීරෙ යං සහජං සුන්දරත්තං, තස්ස පොසකාපි මුත්තාවලිප්පභුති අලඞ්කාරොති වුච්චති, එවං බන්ධෙප්‍යලඞ්කාරියවත්ථුනිමිත්තං ධම්මත්තං යාය උක්කංසීයති, සා උක්කංසොති වුච්චති. සා ච වුත්ති අලඞ්කාරසද්දෙන වුච්චතෙ. සා පන අතිසයවුත්තියෙව. තෙනෙවාහ ‘‘ලොකියාතිසයස්සෙතෙ, භෙදා යෙ ජාතිආදයො’’ති. යතො එවං, තතො ලොකාතික්කන්තවිසයා ච විසුං දස්සනීයාති ආහ ‘‘පටී’’තිආදි. තුසද්දො භෙදෙ. අජ්ජ තු ඉදානි පන ලොකාතික්කන්තගොචරා පටිපාදීයතෙති සම්බන්ධො.

174. Nếu có câu hỏi: “Thuyết thậm xưng có hai loại này có khác biệt với thuyết tự nhiên v.v… không?” Ngài đã nói (câu) “thế gian” v.v… Bởi vì thuyết tự nhiên, vốn trình bày bản chất đa dạng của ý nghĩa từ ngữ, cũng là một phép tu từ, trong khi đối tượng được trang điểm chỉ là sự vật, do đó, những thể loại và đặc điểm nào là thuyết tự nhiên v.v…, chúng chính là các phân loại của thuyết thậm xưng thế gian. Giống như trên cơ thể, vẻ đẹp tự nhiên vốn có cũng được nuôi dưỡng bởi các trang sức như chuỗi ngọc trai v.v…, được gọi là đồ trang sức; tương tự như vậy, trong một tác phẩm, đặc tính nào làm cho đối tượng được trang điểm trở nên ưu việt, đặc tính ấy được gọi là sự ưu việt. Và lối nói ấy được gọi bằng từ “phép tu từ”. Và đó chính là thuyết thậm xưng. Vì thế, ngài đã nói: “Những thể loại nào như chủng loại v.v…, chúng là các phân loại của thuyết thậm xưng thế gian”. Vì lẽ đó, ngài đã nói (câu) “được trình bày” v.v… với ý rằng loại có đối tượng siêu việt thế gian cũng cần được trình bày riêng biệt. Từ “còn” (tu) có nghĩa là để phân biệt. (Câu) “còn bây giờ, tức là hiện tại, loại có phạm vi siêu việt thế gian sẽ được trình bày” là sự liên kết (của câu kệ).

174. ඉදානි එසා ද්විප්පකාරාපි අතිසයවුත්තිසභාවවුත්‍යාදීහි අනඤ්ඤාති දස්සෙතුං ‘‘ලොකියෙ’’ච්චාදිමාහ. ජාතිආදයො ජාතිගුණාදිපදත්ථගතවිචිත්තසරූපස්ස පකාසනතො නිස්සයවොහාරෙන ‘‘ජාත්‍යාදයො’’ති නිද්දිට්ඨා ජාතිසභාවවුත්තිගුණසභාවවුත්‍යාදයො යෙ භෙදා [Pg.190] විසෙසා, එතෙ ලොකියාතිසයස්ස ලොකියාතිසයවුත්තියායෙව භෙදා අවයවා. තත්ථ ලොකියාතිසයවුත්ති නාම ජාතිසභාවවුත්තිගුණසභාවවුත්‍යාදයොයෙවාති. එසායෙව විචිත්‍රරූපපටිපාදිකා උක්කංසාති ච වුච්චති. එවං ලොකියාතිසයවුත්තියා ‘‘ලීලාවිකන්තිසුභගො’’ති උදාහරණස්ස ගම්‍යමානත්තා වක්ඛමානං පටිජානාති ‘‘පටිපාදීයතෙ’’ච්චාදිනා. අජ්ජ තු ඉදානි පන ලොකාතික්කන්තගොචරා අතිසයවුත්ති පටිපාදීයතෙ උදාහරණතො නිප්ඵාදීයති. ලොකෙ භවොති ච, තස්ස අතිසයො ආධික්කමිති ච වාක්‍යං.

174. Bây giờ, để chỉ ra rằng lối nói thậm xưng này, dù có hai loại, cũng không khác biệt với lối nói tự nhiên về bản chất, v.v..., (tác giả) nói "lokiye" (thuộc về thế gian), v.v... Các pháp như là jāti (chủng loại), v.v... được chỉ định là "jātyādayo" (chủng loại, v.v...) bằng cách dùng từ chỉ nơi nương tựa, vì chúng biểu thị bản chất đa dạng nằm trong ý nghĩa của các từ như jāti (chủng loại), guṇa (phẩm chất), v.v... Những sự phân biệt, tức là những đặc điểm này, như là lối nói tự nhiên về bản chất của chủng loại, lối nói tự nhiên về bản chất của phẩm chất, v.v..., chính là những phân loại, những bộ phận của lối nói thậm xưng thế gian. Trong đó, lối nói thậm xưng thế gian chính là các pháp như lối nói tự nhiên về bản chất của chủng loại, lối nói tự nhiên về bản chất của phẩm chất, v.v... Chính lối nói này, trình bày hình thức đa dạng, cũng được gọi là sự ưu việt (ukkaṃsa). Như vậy, vì ví dụ "līlāvikantisubhago" (duyên dáng với dáng đi uyển chuyển) được hiểu là thuộc về lối nói thậm xưng thế gian, (tác giả) hứa hẹn điều sẽ được nói bằng câu "paṭipādīyate" (sẽ được trình bày), v.v... Nhưng hôm nay, bây giờ, lối nói thậm xưng có đối tượng siêu việt thế gian sẽ được trình bày, được tạo ra từ ví dụ. Và câu (phân tích) là: "loke bhavo" (có mặt trong thế gian), và "tassa atisayo ādhikkam" (sự vượt trội của nó là sự ưu việt).

175.

175.

පිවන්ති දෙහකන්තී යෙ,නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන තෙ;

නා’ලං හන්තුං ජිනෙ’සං ත්වං,තණ්හං තණ්හාහරොපි කිං.

Những ai uống vẻ đẹp thân ngài, Bằng đôi tay chắp lại là đôi mắt; Hỡi đấng Chiến Thắng, ngài là người diệt ái, Sao không thể dập tắt được khát ái của họ?

175. තමුදාහරති ‘‘පිවන්ති’’ච්චාදිනා. ජින තෙ දෙහකන්තී සරීරසොභායො යෙ ජනා නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන අත්තනො නයනද්වන්දසඞ්ඛාතෙන අඤ්ජලිපුටෙන පිවන්ති, එසං ජනානං තණ්හං පිපාසං ලොභමෙව වා හරති අනුපතති. තණ්හාහරොපි සමානො ත්වං හන්තුං නිවත්තිතුං කිං නාලං කස්මා අසමත්ථොසි. තණ්හාහරා නාම තණ්හමෙව නුදන්ති. අත්‍ර හනන්තාමපිහ සම්පනුදති ලොකඨිතිං අතික්කම්ම දෙහකන්තියා බහුත්තනධම්මො වුත්තො.

175. (Tác giả) nêu ví dụ cho điều đó bằng câu "pivanti", v.v... Hỡi đấng Chiến Thắng, những người nào uống vẻ đẹp thân thể, sự huy hoàng của thân ngài bằng đôi tay chắp lại là đôi mắt của mình, tức là bằng đôi tay chắp lại được gọi là cặp mắt của mình, (vẻ đẹp ấy) mang lại, theo sau cơn khát ái, tức là lòng tham của những người ấy. Dù là người diệt trừ ái dục (taṇhāhara), tại sao ngài không thể, tại sao ngài không có khả năng dập tắt, làm cho nó dừng lại? Những người diệt trừ ái dục quả thực là xua tan ái dục. Ở đây, đặc tính dồi dào của vẻ đẹp thân thể được nói là đã vượt qua tình trạng thế gian, (vì) nó xua đuổi cả điều đáng lẽ phải bị tiêu diệt.

175. ඉදානි පටිඤ්ඤාතානුසාරෙන පටිපාදෙති ‘‘පිවන්ති’’ච්චාදිනා. භො ජින තෙ තුය්හං දෙහකන්තී සරීරසොභායො යෙ ජනා නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන නෙත්තසඞ්ඛාතෙන හත්ථපුටෙන පිවන්ති, එසං සාධුජනානං තණ්හං පිපාසං ලොභමෙව [Pg.191] වා තණ්හාහරොපි ත්වං සබ්බෙසං තණ්හාවිනාසකොපි හන්තුං නිවාරෙතුං කිං නාලං කස්මා අසමත්ථොසීති. එත්ථ පිවනං නාම පිපාසං විනෙතීති ලොකසභාවො. තණ්හං හන්තුං නාලමිති ලොකසභාවමතික්කන්තත්ථො. කන්තීනං අධිකපියතා අතිසයධම්මො, තස්ස වුත්ති පන තණ්හං හන්තුං නාලමිති ලොකාතික්කන්තඅත්ථං විසයං කත්වා පවත්තො හොති. සා පන කථෙතුමිච්ඡිතං කන්තීනං අධිකපියතං තණ්හාහනනෙ අසමත්ථං වත්වා දීපෙතීති වඞ්කවුත්ති නාම. වුච්චමානානං උපමාරූපකාදීනම්පි වඞ්කවුත්තිතා ඉච්ඡිතත්ථස්ස පකාරන්තරෙන පකාසනතොයෙව. යථා නාම සරීරසහජං පීනත්තාදිසුන්දරත්තං උද්දීපනාකාරෙන ඨිතා කටකඋණ්හීසහාරාදයො අලඞ්කාරා නාම භවන්ති, එවං බන්ධසරීරසඞ්ඛාතෙ අලඞ්කරණීයවත්ථුම්හි විජ්ජමානඅතිපියතාදිමෙව උද්දීපෙත්වා අලඞ්කුරුමානා ‘‘තණ්හාහරොසි ත්වං එසං කන්තී පිවන්තානං තණ්හං හන්තුං නාල’’මිති වාචාභඞ්ගී අලඞ්කාරො නාම. අලඞ්කාරියං නාම අලඞ්කාතබ්බකන්තිපියතාය බහුත්තන්ති. උත්තරිපි අලඞ්කාරඅලඞ්කාරියවිභාගො ච අනුරූපතො යොජනක්කමො ච එවමෙව දට්ඨබ්බො. දෙහෙ කන්තීති ච, අඤ්ජලීයෙව පුටොති ච, නෙත්තානියෙව අඤ්ජලිපුටොති ච, තණ්හං හරතීති ච විග්ගහො.

175. Bây giờ, theo như đã hứa, (tác giả) trình bày bằng câu "pivanti", v.v... Hỡi đấng Chiến Thắng, những người nào, những thiện nhân ấy, uống vẻ đẹp thân thể, sự huy hoàng của thân ngài bằng đôi tay chắp lại là đôi mắt, ngài, người diệt trừ ái dục, người hủy diệt ái dục của tất cả, tại sao không thể, tại sao không có khả năng dập tắt, ngăn chặn cơn khát ái, tức là lòng tham của họ? Ở đây, bản chất của thế gian là việc uống nước thì làm dịu cơn khát. Ý nghĩa "không thể dập tắt ái dục" là ý nghĩa vượt qua bản chất của thế gian. Đặc tính thậm xưng là sự đáng yêu tột bậc của vẻ đẹp. Nhưng lối nói của nó, "không thể dập tắt ái dục", đã diễn ra bằng cách lấy đối tượng là ý nghĩa siêu việt thế gian. Lối nói ấy, bằng cách nói lên sự bất lực trong việc tiêu diệt ái dục, đã làm sáng tỏ sự đáng yêu tột bậc của vẻ đẹp mà người nói muốn diễn tả, nên được gọi là lối nói vòng vo (vaṅkavutti). Ngay cả các phép tu từ như tỷ dụ, ẩn dụ, v.v... được nói đến cũng có tính chất là lối nói vòng vo chính vì chúng biểu thị ý nghĩa mong muốn bằng một cách khác. Giống như các đồ trang sức như vòng tay, khăn xếp, vòng cổ, v.v... tồn tại dưới hình thức làm nổi bật vẻ đẹp tự nhiên của cơ thể như sự đầy đặn, v.v..., được gọi là đồ trang sức (alaṅkāra); cũng vậy, cách diễn đạt "ngài là người diệt ái, (nhưng) không thể dập tắt ái dục của những người uống vẻ đẹp (của ngài)" làm nổi bật và tô điểm cho chính sự đáng yêu tột bậc, v.v... vốn có trong đối tượng cần được trang điểm, được gọi là thân thể của cấu trúc (câu văn), nên được gọi là phép tu từ (alaṅkāra). Cái được tô điểm (alaṅkāriya) là sự dồi dào của tính đáng yêu của vẻ đẹp cần được tô điểm. Về sau, sự phân biệt giữa phép tu từ và cái được tô điểm, cũng như cách áp dụng tương ứng, cũng nên được hiểu theo cách tương tự. Và các phân tích cú pháp (viggaha) là: "dehe kantī" (vẻ đẹp trên thân), "añjalīyeva puṭo" (chắp tay chính là cái chén), "nettāniyeva añjalipuṭo" (đôi mắt chính là đôi tay chắp lại), và "taṇhaṃ haratīti" (người diệt trừ ái dục).

176.

176.

උපමානොපමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං සියො’පමා;

සද්දත්ථගම්මා වාක්‍යත්ථ-විසයාති ච සා තිධා.

Phép tỷ dụ (upamā) là tình trạng có cùng thuộc tính của đối tượng so sánh (upamāna) và vật được so sánh (upameyya); và phép ấy có ba loại: loại được hiểu qua từ ngữ, loại được hiểu qua ý nghĩa, và loại có đối tượng là ý nghĩa của câu.

176. උපමං නිද්දිසති ‘‘උපමානෙ’’ච්චාදිනා. උපමීයතෙ අනෙනාති උපමානං, පදුමාදිකවත්ථු. පදුමාදිකො තු සද්දො උපමානවාචකො. උපමීයතීති උපමෙය්‍යං, මුඛාදිකවත්ථු. මුඛාදිකො සද්දො තු උපමෙය්‍යවාචකො. තෙසං උපමානොපමෙය්‍යානං පදුමාදිමුඛාදිවත්ථූනඤ්ච. සධම්මත්තන්ති සමානො ධම්මො කන්තිමන්තතා යස්ස සො සධම්මො, තස්ස භාවො සධම්මසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තසමානෙන ධම්මෙන සහ සම්බන්ධො සධම්මත්තං [Pg.192] උපමානොපමෙය්‍යපතිට්ඨිතං උපමා සියා, උපමීයති යථාවුත්තො සම්බන්ධොති කත්වා. සා පනාලඞ්කාරියස්ස ධම්මස්සාතිසයපටිපාදනප්පකාරො. කතිවිධා සාති ආහ ‘‘සද්ද’’ඉච්චාදි. සද්දො ච අත්ථො ච, තෙහි ගම්මා පතීයමානා සද්දත්ථගම්මා. වාක්‍යං පදසමුදායො. තස්ස අත්ථො විසයො ගොචරො යස්සා වාක්‍යත්ථවිසයාති ච සා උපමා තිවිධා සද්දගම්මඅත්ථගම්මවාක්‍යත්ථවිසයාති තිධා හොති.

176. (Tác giả) chỉ ra phép tỷ dụ bằng câu "upamāne", v.v... "Upamāna" (đối tượng so sánh) là cái mà nhờ đó người ta so sánh, tức là vật như hoa sen, v.v... Còn từ "hoa sen", v.v... là từ chỉ đối tượng so sánh. "Upameyya" (vật được so sánh) là cái được so sánh, tức là vật như gương mặt, v.v... Còn từ "gương mặt", v.v... là từ chỉ vật được so sánh. (Câu "upamānopameyyānaṃ" có nghĩa là) của những đối tượng so sánh và vật được so sánh ấy, tức là của những vật như hoa sen, v.v... và gương mặt, v.v... "Sadhammattaṃ" (tình trạng có cùng thuộc tính) là: có thuộc tính chung, ví dụ như sự đáng yêu; trạng thái của nó, tức là sự liên quan với một thuộc tính chung là nguyên nhân cho sự vận hành của từ "sadhamma", được thiết lập ở đối tượng so sánh và vật được so sánh, đó là phép tỷ dụ (upamā), vì mối liên quan đã nói được so sánh. Phép ấy là một cách trình bày sự vượt trội của thuộc tính của cái được tô điểm. (Tác giả) hỏi "phép ấy có mấy loại?" và trả lời bằng câu "sadda", v.v... "Saddatthagammā" là được hiểu, được nhận biết qua từ ngữ và ý nghĩa. "Vākya" là một tập hợp các từ. "Vākyatthavisayā" là phép tỷ dụ có ý nghĩa của câu làm đối tượng, làm phạm vi. Và như vậy, phép tỷ dụ ấy có ba loại: được hiểu qua từ ngữ, được hiểu qua ý nghĩa, và có đối tượng là ý nghĩa của câu.

176. ඉදානි උපමාලඞ්කාරං නිද්දිසති ‘‘උපමානො’’ච්චාදිනා. උපමානොපමෙය්‍යානං චන්දනීලුප්පලදලාභාදීනං ආනනනයනාදීනඤ්ච පදත්ථානං සධම්මත්තං කන්තිමන්තතාපීනතාදිතුල්‍යධම්මසම්බන්ධො උපමා නාම සියා, සා අලඞ්කරණීයවත්ථුනො ආධික්කපටිපාදනප්පකාරා උපමා සද්දත්ථගම්මා සද්දගම්මා ච අත්ථගම්මා ච වාක්‍යත්ථවිසයා ච, ඉති එවං තිධා තිප්පකාරා හොති. එත්ථ උපමානොපමෙය්‍යභූතානං චන්දානනාදිපදත්ථානං සධම්මසඞ්ඛතො අඤ්ඤමඤ්ඤතුල්‍යකන්තිමන්තතාපීනතාදිධම්මයොගො පදත්ථානං උපමත්ථස්ස පතිට්ඨිතත්තා උපට්ඨානතාය උපමා නාම හොති, තන්නිස්සයචන්දාදයො පන නිස්සිතවොහාරෙන උපමා නාම හොති, උපමානභූතචන්දාදිඅත්ථපටිපාදකො චන්දිමාදිසද්දොපි තදත්ථෙන උපමා නාම හොති, උපමෙය්‍යුපමෙය්‍යනිස්සයතප්පටිපාදකානම්පි උපමෙය්‍යභාවො එවමෙව දට්ඨබ්බො. උපමීයතෙ අනෙනාති උපමානන්ති කත්වා චන්දාදි උපමානං වුච්චති, උපමීයතීති උපමෙය්‍යං, ආනනාදි, උපමානඤ්ච උපමෙය්‍යඤ්චාති ච, සමානො ච සො ධම්මො චෙති ච, තස්ස භාවොති ච, සද්දො ච අත්ථො චාති ච, තෙහි ගම්මාති ච, වාක්‍යස්ස අත්ථොති ච, සො විසයො යස්සා උපමායාති ච වාක්‍යං.

176. Bây giờ, ngài chỉ ra phép trang sức tỷ dụ (upamālaṅkāra) bằng câu bắt đầu với “upamāno”. Sự tương quan về pháp tương đồng (sadhammatta), tức là sự liên hệ về các pháp tương tự như vẻ đáng yêu, sự đầy đặn v.v... của các ý nghĩa của từ ngữ là đối tượng so sánh (upamāna) và vật được so sánh (upameyya), như là mặt trăng, cánh hoa sen xanh v.v... và gương mặt, đôi mắt v.v... được gọi là tỷ dụ (upamā). Phép tỷ dụ ấy là phương cách trình bày sự ưu việt của sự vật cần được trang sức, có thể được lĩnh hội qua từ ngữ, được lĩnh hội qua ý nghĩa, và có đối tượng là ý nghĩa của câu; như vậy, nó có ba loại, ba phương cách. Ở đây, sự kết hợp các pháp như vẻ đáng yêu, sự đầy đặn tương đương lẫn nhau, được gọi là pháp chung (sadhammasaṅkhato) của các ý nghĩa từ ngữ như “mặt trăng-gương mặt” vốn là đối tượng so sánh và vật được so sánh, được gọi là tỷ dụ (upamā) do vì ý nghĩa tỷ dụ được thiết lập và hiện hữu nơi các ý nghĩa của từ ngữ. Hơn nữa, mặt trăng v.v... là nơi nương tựa của nó, được gọi là tỷ dụ theo cách dùng từ chuyển nghĩa (nissitavohārena). Cả từ ngữ “candimā” v.v... diễn đạt ý nghĩa của mặt trăng v.v... vốn là đối tượng so sánh, cũng được gọi là tỷ dụ theo ý nghĩa đó. Tình trạng là vật được so sánh (upameyyabhāvo) của vật được so sánh, nơi nương tựa của vật được so sánh, và các từ ngữ diễn đạt nó cũng nên được hiểu theo cách tương tự. “Upamīyate anenāti upamānaṃ” (vật mà nhờ nó người ta so sánh, đó là đối tượng so sánh), do đó mặt trăng v.v... được gọi là đối tượng so sánh (upamāna). “Upamīyatīti upameyyaṃ” (vật được so sánh, đó là vật được so sánh), tức là gương mặt v.v... Và (cần phân tích) “upamānañca upameyyañcāti”, “samāno ca so dhammo ceti”, “tassa bhāvoti”, “saddo ca attho cāti”, “tehi gammāti”, “vākyassa atthoti”, “so visayo yassā upamāyāti” là câu (cần được phân tích).

177.

177.

සමාසපච්චයෙවාදී, සද්දා තෙසං වසා තිධා;

සද්දගම්මා සමාසෙන, මුනින්දො චන්දිමානනො.

Các từ ngữ là hợp thể từ (samāsa), tiếp vị ngữ (paccaya), và ivādi (iva v.v...); do chúng, loại (tỷ dụ) được lĩnh hội qua từ ngữ (saddagammā) có ba loại. (Ví dụ) bằng hợp thể từ: “Đức Phật có gương mặt như mặt trăng”.

177. තත්ථ [Pg.193] සද්දගම්මාපි තිධා සියාති දස්සෙතුමාහ ‘‘සමාස’’ඉච්චාදි. සමාසො ච පච්චයො ච ඉවාදි ච, තෙ සද්දා නාම, සද්දසද්දෙන සමාසාදයො වත්තුමධිප්පෙතාති අත්ථො. තෙසං සමාසාදීනං වසා සද්දගම්මා තිධා හොති සමාසසද්දගම්මා පච්චයසද්දගම්මා ඉවාදිසද්දගම්මාති, සමාසෙන සමාසසද්දෙන ගම්මා උපමා වුච්චතීති සෙසො. උදාහරති ‘‘මුනින්දො චන්දිමානනො’’ති, චන්දිමා විය රුචිරමානනං මුඛං යස්ස සො චන්දිමානනො. එත්ථ ච චන්දිමං උපමානං, ආනනං උපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං ධම්මො, චන්දිමානනානං සමානධම්මසම්බන්ධිජොතකො වියසද්දො, තෙසු සාධාරණධම්මවාචකස්ස වියසද්දස්ස චොපමාජොතකස්සාප්පයොගො සමාසෙනෙව වුත්තත්තා, එත්ථ පන වියසද්දො චන්දිමාසද්දෙන උපමානවාචකෙන සම්බන්ධමුපගතො චන්දගතමෙව සදිසත්තං වදති, මුඛගතං පන සාමත්ථියා පදීයතෙ, එවමීදිසං දට්ඨබ්බං.

177. Trong đó, để chỉ ra rằng loại (tỷ dụ) được lĩnh hội qua từ ngữ (saddagammā) cũng có ba loại, ngài nói “samāsa” v.v... Hợp thể từ, tiếp vị ngữ, và ivādi (iva v.v...), chúng được gọi là từ ngữ; ý nghĩa là, bằng từ “sadda”, các thứ như hợp thể từ được chủ ý nói đến. Do các thứ như hợp thể từ ấy, loại (tỷ dụ) được lĩnh hội qua từ ngữ có ba loại: được lĩnh hội qua từ ngữ hợp thể, được lĩnh hội qua từ ngữ tiếp vị ngữ, và được lĩnh hội qua từ ngữ ivādi. Phần còn lại (của câu kệ) có nghĩa là: tỷ dụ được lĩnh hội bằng hợp thể từ, bằng từ ngữ hợp thể, được nói đến. Ngài đưa ra ví dụ “munindo candimānano”. Người có gương mặt đáng yêu như mặt trăng là candimānano. Ở đây, “candimaṃ” là đối tượng so sánh, “ānanaṃ” là vật được so sánh, “rucirattaṃ” (vẻ đáng yêu) là pháp (chung), từ “viya” là từ chỉ sự liên hệ về pháp tương đồng giữa mặt trăng và gương mặt. Trong đó, sự không sử dụng từ ngữ diễn đạt pháp chung và từ “viya” chỉ thị tỷ dụ là do ý nghĩa ấy đã được nói đến bởi chính hợp thể từ. Hơn nữa, ở đây từ “viya”, do có liên hệ với từ “candimā” là từ chỉ đối tượng so sánh, chỉ nói lên sự tương tự thuộc về mặt trăng; còn sự tương tự thuộc về gương mặt thì được hiểu ngầm theo năng lực (của từ ngữ). Cần phải hiểu như vậy.

177. තෙසු යථාවුත්තෙසු සද්දගම්මස්ස තිවිධත්තං දස්සෙතුං ආහ ‘‘සමාසෙ’’ච්චාදි. සමාසපච්චයෙවාදී සමාසො, ආයාදිපච්චයා, ඉවාදයො ච සද්දා නාම, තෙසං සමාසාදීනං වසා භෙදෙන සද්දගම්මා තිධා සමාසසද්දගම්මා පච්චයසද්දගම්මා ඉවාදිසද්දගම්මාති තිවිධා හොති. සමාසෙන සමාසසද්දෙන ගම්මොපමා වුච්චති ‘‘මුනින්දො චන්දිමානනො’’ති. මුනින්දො සම්මාසම්බුද්ධො චන්දිමානනො චන්දසමානමනොහරමුඛමණ්ඩලෙන යුත්තො හොති, සමාසො ච පච්චයො ච ඉවඉති ඉදං ආදි යෙසං වාදීනන්ති ච, සද්දෙන ගම්මාති ච, මුනීනං ඉන්දොති ච, චන්දිමා විය රුචිරං ආනනං මුඛං යස්සෙති ච විග්ගහො. එත්ථ ‘‘චන්දිමා’’ති උපමානං, ‘‘ආනන’’න්ති උපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං උපමානොපමෙය්‍යානං සාධාරණධම්මො, ‘‘වියා’’ති සද්දො චන්දානනානං ද්වින්නං ආනනගතරුචිරත්තං චන්දෙ ච, චන්දගතරුචිරත්තං ආනනෙ ච අත්ථීති සමානධම්මසම්බන්ධං [Pg.194] ජොතෙති, ඉහ සාධාරණධම්මවාචකස්ස රුචිරසද්දස්ස, තුල්‍යධම්මසඞ්ඛාතොපමාජොතකස්ස වියසද්දස්ස ච අප්පයොගො තෙසං අත්ථානං සමාසෙන වුත්තත්තා. එත්ථ උපමානවාචකෙන චන්දිමාසද්දෙන යුත්තො විය සද්දො චන්දගතසදිසත්තං ජොතෙති, මුඛගතසදිසත්තං පන සාමත්ථියා පතීයතෙ. තථා හි මුඛං චන්දසමානමාගච්ඡන්තං චන්දස්ස මුඛසදිසත්තං විනා න භවතීති අඤ්ඤථානුපපත්ති සාමත්ථියන්ති.

177. Trong số những điều đã được nói, để chỉ ra tính chất ba loại của loại (tỷ dụ) được lĩnh hội qua từ ngữ, ngài nói “samāsa” v.v... Samāsapaccayevādī có nghĩa là hợp thể từ (samāsa), các tiếp vị ngữ āya v.v..., và iva v.v... được gọi là từ ngữ; do sự phân biệt của các thứ như hợp thể từ ấy, loại (tỷ dụ) được lĩnh hội qua từ ngữ có ba loại: được lĩnh hội qua từ ngữ hợp thể, được lĩnh hội qua từ ngữ tiếp vị ngữ, và được lĩnh hội qua từ ngữ ivādi. Tỷ dụ được lĩnh hội bằng hợp thể từ, bằng từ ngữ hợp thể, được nói đến qua câu “munindo candimānano”. Munindo, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, là candimānano, người có gương mặt khả ái tương tự mặt trăng. Các câu phân tích (viggaho) là: “samāso ca paccayo ca iva iti idaṃ ādi yesaṃ vādīnaṃ”, “saddena gammā”, “munīnaṃ indo”, và “candimā viya ruciraṃ ānanaṃ mukhaṃ yassa”. Ở đây, “candimā” là đối tượng so sánh, “ānanaṃ” là vật được so sánh, “rucirattaṃ” (vẻ đáng yêu) là pháp chung của đối tượng so sánh và vật được so sánh. Từ “viya” chỉ ra sự liên hệ về pháp tương đồng của cả hai, mặt trăng và gương mặt, rằng vẻ đáng yêu thuộc về gương mặt có ở mặt trăng, và vẻ đáng yêu thuộc về mặt trăng có ở gương mặt. Ở đây, sự không sử dụng từ “rucira” diễn đạt pháp chung và từ “viya” chỉ thị tỷ dụ được gọi là pháp tương đồng là do ý nghĩa của chúng đã được nói đến bởi hợp thể từ. Ở đây, từ “viya” được kết hợp với từ “candimā” là từ chỉ đối tượng so sánh, chỉ ra sự tương tự thuộc về mặt trăng; còn sự tương tự thuộc về gương mặt thì được hiểu ngầm theo năng lực (sāmatthiyā). Thật vậy, việc gương mặt trở nên tương tự mặt trăng không thể xảy ra nếu không có sự tương tự của mặt trăng đối với gương mặt; sự bất khả thể khác đi này chính là năng lực (sāmatthiya).

178.

178.

ආයාදී පච්චයා තෙහි, වදනං පඞ්කජායතෙ;

මුනින්දනයනද්වන්දං, නීලුප්පලදලීයති.

Các tiếp vị ngữ là āya v.v...; nhờ chúng, (ví dụ là) “gương mặt trở nên như hoa sen” (vadanaṃ paṅkajāyate); “cặp mắt của Đức Phật trở nên như cánh sen xanh” (munindanayanadvandaṃ nīluppaladalīyati).

178. ඉදානි පච්චයසද්දගම්මං දස්සෙති ‘‘ආයාදි’’ච්චාදිනා. ආයාදීති ආයඊයකපච්චයාදයො පච්චයා පච්චයසද්දා නාම, තෙහි පච්චයසද්දෙහි ගම්මා උපමා වුච්චති. උදාහරති ‘‘වදන’’මිච්චාදි. පඞ්කජමිව රුචිරමාචරති පඞ්කජායතෙ. එත්ථාපි පඞ්කජමුපමානං, ආචරණක්‍රියාය කත්තුභූතං ආනනමුපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං සධම්මො, පඞ්කජානනානං සමානධම්මසම්බන්ධජොතකො ඉවසද්දො. තත්ථ රුචිර ඉවසද්දානං පුබ්බෙ වියාප්පයොගො පච්චයෙන වුත්තත්තාති සබ්බත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යං. එවමුපරිපි.

178. Bây giờ, ngài chỉ ra loại (tỷ dụ) được lĩnh hội qua từ ngữ tiếp vị ngữ bằng câu bắt đầu với “āyādi”. “Āyādi” có nghĩa là các tiếp vị ngữ như tiếp vị ngữ āya, īya v.v... được gọi là từ ngữ tiếp vị ngữ; tỷ dụ được lĩnh hội bởi các từ ngữ tiếp vị ngữ ấy được nói đến. Ngài đưa ra ví dụ “vadanaṃ” v.v... “Paṅkajāyate” có nghĩa là “hành xử đáng yêu như hoa sen”. Ở đây cũng vậy, hoa sen là đối tượng so sánh, gương mặt là vật được so sánh, vốn là tác nhân của hành động “hành xử”; vẻ đáng yêu là pháp chung; từ “iva” là từ chỉ sự liên hệ về pháp tương đồng giữa hoa sen và gương mặt. Trong đó, như trước, sự không sử dụng các từ “rucira” và “iva” là do (ý nghĩa của chúng) đã được nói đến bởi tiếp vị ngữ; điều này cần được hiểu ở mọi nơi. Tương tự cho các ví dụ sau.

178. ඉදානි පච්චයසද්දගම්මොපමං නිදස්සෙති ‘‘ආයාදි’’ච්චාදිනා. ආයාදී ‘‘ආය ඊය ක’’ඉතිආදයො පච්චයා පච්චයසද්දා නාම, තෙහි පච්චයසද්දෙහි ගම්මොපමා වුච්චති ‘‘වදනං…පෙ… දලීයතී’’ති. වදනං මුඛං පඞ්කජායතෙ පදුමමිව රුචිරං ආචරති. මුනින්දනයනද්වන්දං සබ්බඤ්ඤුනො නෙත්තයුගළං නීලුප්පලදලීයති නීලුප්පලපත්තමිව රුචිරමාචරති. ආයො ආදි යෙසං ඊයාදීනන්ති ච, පඞ්කජමිව රුචිරමාචරති පවත්තතීති ච, මුනින්දස්ස නයනද්වන්දමිති ච, නීලුප්පලස්ස දලමිති ච, තමිව රුචිරමාචරතීති ච වාක්‍යං. එත්ථ ‘‘පඞ්කජ’’මිති ච ‘‘නීලුප්පල’’මිති ච උපමානං, ආචරණක්‍රියාය කත්තුභූතං වදනං [Pg.195] නයනද්වන්දඤ්ච උපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං උපමානොපමෙය්‍යානං සධම්මො, උපමානොපමෙය්‍යානං සමානධම්මජොතකො ඉවසද්දො, තෙසං අත්ථානං පච්චයෙන වුත්තත්තා තෙසමප්පයොගො. එවරූපෙසු අඤ්ඤෙසුපි එවමෙව වෙදිතබ්බො.

178. Bây giờ, ngài chỉ ra ví dụ so sánh được hiểu ngầm qua các từ ngữ tiếp vị ngữ bằng câu “āyādi” v.v… Āyādi là các tiếp vị ngữ như “āya, īya, ka” v.v… được gọi là các từ ngữ tiếp vị ngữ. Ví dụ so sánh được hiểu ngầm qua các từ ngữ tiếp vị ngữ ấy được nói là “vadanaṃ… cho đến… dalīyati”. Vadanaṃ (gương mặt), mukhaṃ (cái miệng) paṅkajāyate có nghĩa là cư xử mỹ lệ như hoa sen. Munindanayanadvandaṃ (cặp mắt của đức Phật), sabbaññuno nettayugaḷaṃ (cặp mắt của bậc Toàn Tri) nīluppaladalīyati có nghĩa là cư xử mỹ lệ như cánh hoa sen xanh. Và câu (phân tích) là: āyo ādi yesaṃ īyādīnanti (āya là khởi đầu của những cái ấy, tức là īya v.v…), và paṅkajamiva ruciramācarati pavattatīti (cư xử hay hành xử mỹ lệ như hoa sen), và munindassa nayanadvandamiti (cặp mắt của đức Phật), và nīluppalassa dalamiti (cánh của hoa sen xanh), và tamiva ruciramācaratīti (cư xử mỹ lệ như thế ấy). Ở đây, “paṅkaja” (hoa sen) và “nīluppala” (hoa sen xanh) là vật để so sánh (upamāna). Vadanaṃ (gương mặt) và nayanadvandaṃ (cặp mắt), là chủ từ của hành động cư xử, là vật được so sánh (upameyya). Rucirattaṃ (vẻ mỹ lệ) là tính chất chung (sadhammo) của vật để so sánh và vật được so sánh. Từ iva là từ chỉ rõ tính chất chung của vật để so sánh và vật được so sánh. Do ý nghĩa của chúng được nói lên bởi tiếp vị ngữ nên chúng không được sử dụng. Trong những trường hợp tương tự khác cũng nên được hiểu theo cách tương tự.

179.

179.

ඉවාදී ඉව වා තුල්‍ය-සමාන නිභ සන්නිභා;

යථාසඞ්කාස තුලිත-ප්පකාස පතිරූපකා.

Các từ bắt đầu bằng iva là: iva, vā, tulya, samāna, nibha, sannibha; yathā, saṅkāsa, tulita, pakāsa, patirūpaka.

180.

180.

සරීසරික්ඛ සංවාදී, විරොධී සදිසා විය;

පටිපක්ඛපච්චනීක-සපක්ඛො’පමිතො’පමා.

Sarī, sarikkha, saṃvādī, virodhī, sadisā, viya; paṭipakkha, paccanīka, sapakkho, upamito, upamā.

181.

181.

පටිබිම්බ පටිච්ඡන්න-සරූප සම සම්මිතා;

සවණ්ණා’භා පටිනිධි, සධම්මාදි සලක්ඛණා.

Paṭibimba, paṭicchanna, sarūpa, sama, sammitā; savaṇṇā, ābhā, paṭinidhi, sadhammā, ādi, salakkhaṇā.

182.

182.

ජයත්‍ය’ක්කොසති හසති, පතිගජ්ජති දූභති;

උසූයත්‍ය’වජානාති, නින්දති’ස්සති රුන්ධති.

Jayati, akkosati, hasati, patigajjati, dūbhati; usūyati, avajānāti, nindati, issati, rundhati.

183.

183.

තස්ස චොරෙති සොභග්ගං, තස්ස කන්තිං විලුම්පති;

තෙන සද්ධිං විවදති, තුල්‍යං තෙනාධිරොහති.

Tassa coreti sobhaggaṃ (trộm lấy vẻ đẹp của nó), tassa kantiṃ vilumpati (cướp đi sự quyến rũ của nó); tena saddhiṃ vivadati (tranh luận cùng với nó), tulyaṃ tenādhirohati (vươn lên ngang bằng với nó).

184.

184.

කච්ඡංවිගාහතෙ තස්ස, තමන්වෙත්‍ය’නුබන්ධති;

තංසීලං, තං නිසෙධෙති, තස්ස චානුකරොති’මෙ.

Kacchaṃ vigāhate tassa (cạnh tranh với nó), tam anveti anubandhati (đi theo, bám theo nó); taṃsīlaṃ (có phẩm hạnh như nó), taṃ nisedheti (ngăn cản nó), tassa ca anukaroti (và bắt chước nó), ime (những điều này).

179-184. ඉවාදී ඉවාදයො නාම ඉමෙති සම්බන්ධො. ඉවො ච වා ච තුල්‍යො ච සමානො ච නිභො ච සන්නිභො චාති ද්වන්දෙ ඉව…පෙ… සන්නිභා. සද්දමපෙක්ඛිය පුල්ලිඞ්ගතා. එවමුපරිපි යථායොගං. ‘‘සධම්මාදී’’ති ආදිසද්දෙන සාධාරණසච්ඡායාදීනං පරිග්ගහො. ජයතිච්චාදීසු කම්මං.

179-184. Ivādī: có sự liên kết (với câu) “những từ bắt đầu bằng iva là những từ này”. Trong hợp thể từ dvanda, “iva và vā và tulya và samāna và nibha và sannibha” (trở thành) “iva… cho đến… sannibhā”. Giống đực được sử dụng tùy thuộc vào từ sadda. Tương tự như trên, (áp dụng) tùy theo trường hợp. Trong từ “sadhammādi”, từ ādi bao gồm cả sādhāraṇa, sacchāya, v.v… Trong các từ “jayati” v.v…, (đối cách) là nghiệp cách (kamma).

179- 184. ඉවාදිසද්දගම්මොපමාධිකාරෙ පඨමං තාව ‘‘ඉවාදයො නාම එතෙ’’ති දස්සෙති ‘‘ඉවාදි’’ච්චාදිනා. ඉවාදීති පදස්ස ඡට්ඨමගාථාය ඉමෙති ඉමිනා සම්බන්ධො, තස්ස චාති චසද්දං යුජ්ජනට්ඨානෙ යොජෙත්වා සන්නිභා චාතිආදයො යොජෙතබ්බා. ‘‘සධම්මාදී’’තිආදිසද්දෙන සාධාරණසච්ඡායාදයො ගහිතා. නින්දති ඉස්සතීති පදච්ඡෙදො, ඉමෙ [Pg.196] ද්වෙපඤ්ඤාස ඉවාදයො නාම. ‘‘ජයති අක්කොසති හසති’’ඉච්චාදිකං තංතංක්‍රියාපදසඞ්ඛතඅනුකාරියානං අනුකරණන්ති කත්වා ද්වන්දොයෙව, ‘‘සන්ධිසමාසා අද්ධස්සා’’ති වුත්තත්තා සන්ධිසමාසානං ගාථද්ධස්ස විනා උභයද්ධමජ්ඣෙ අලබ්භනතො දූභතිපදතො පුබ්බෙයෙව සමාසො කාතබ්බො, නො චෙ, අසමාසොති ගහෙතබ්බො. තස්ස චොරෙති සොභග්ගමිච්චාදිකම්පි වාක්‍යානුකරණන්ති කත්වා තත්ථ සමාසො, වාක්‍යෙ කෙවලපදානීති වා ගහෙතබ්බො. ඉමෙසං සබ්බෙසම්පි ඉව සද්දපරියායත්තා සදිසත්ථාති සබ්බත්ථ භාවත්ථො, අවයවත්ථො පන පාකටොයෙව.

179-184. Trong chương về ví dụ so sánh được hiểu ngầm qua các từ ngữ như iva, trước tiên ngài chỉ ra “đây là những từ bắt đầu bằng iva” bằng câu “ivādi” v.v… Từ “ivādi” có liên quan đến từ “ime” trong câu kệ thứ sáu. Và từ “ca” của nó nên được kết hợp ở vị trí thích hợp, và “sannibhā ca” v.v… nên được kết hợp. Qua từ “ādi” trong “sadhammādi”, các từ sādhāraṇa, sacchāya v.v… được bao gồm. Phân tách từ là “nindati issati”. Năm mươi hai từ này được gọi là các từ bắt đầu bằng iva. Coi “jayati akkosati hasati” v.v… là sự bắt chước các động từ tương ứng, đó chính là hợp thể từ dvanda. Do có câu nói “sandhi và samāsa cho nửa câu kệ”, và vì sandhi và samāsa không thể có ở giữa cả hai nửa câu kệ mà không có nửa câu kệ, nên hợp thể từ phải được tạo ra ngay trước từ dūbhati; nếu không, nên hiểu là không có hợp thể từ. “Tassa coreti sobhaggam” v.v… cũng được coi là sự bắt chước một câu nói, do đó có hợp thể từ ở đó; hoặc nên hiểu là chỉ là các từ trong một câu. Vì tất cả những từ này đều là từ đồng nghĩa của từ iva, nên ý nghĩa ở khắp mọi nơi là sự tương đồng; tuy nhiên, ý nghĩa của từng thành phần thì đã rõ ràng.

185.

185.

උපමානොපමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං විභාවිහි;

ඉමෙහි උපමාභෙදා, කෙචි නිය්‍යන්ති සම්පති.

Bởi những (từ) làm rõ tính chất chung của vật để so sánh và vật được so sánh; bởi những từ này, một vài loại so sánh bây giờ được trình bày.

185. ඉවාදීනං විනියොගවිසයං දස්සෙත්වා උපමාභෙදං දස්සෙතුං පටිජානාති ‘‘උපමාන’’ඉච්චාදි. කෙචීති ඉමිනා අපරියන්තත්තමෙසං දස්සෙති. තථා ච වක්ඛති ‘‘පරියන්තො විකප්පාන’’න්තිආදි. නිය්‍යන්ති උදාහරීයන්ති.

185. Sau khi đã chỉ ra phạm vi áp dụng của các từ bắt đầu bằng iva, ngài hứa sẽ chỉ ra các loại so sánh bằng câu “upamāna” v.v… Bằng từ “keci” (một vài), ngài chỉ ra rằng những loại này là không có giới hạn. Và do đó, ngài sẽ nói “pariyanto vikappānaṃ” (không có giới hạn cho các loại hình) v.v… Niyyanti có nghĩa là được đưa ra làm ví dụ.

185. ඉදානි ඉවාදිසද්දගම්මොපමං දස්සෙතුං පටිජානාති ‘‘උපමානො’’ච්චාදිනා. උපමානොපමෙය්‍යානං සධම්මත්තං සමානධම්මසම්බන්ධො. විභාවිහි පකාසකෙහි. ඉමෙහි ඉවාදීහි සද්දෙහි ජානිතබ්බා කෙචි උපමාභෙදා අපරියන්තත්තා සම්පති දානි ලද්ධාවසරෙ නිය්‍යන්ති උදාහරණමත්තෙන පටිපාදීයන්ති.

185. Bây giờ, ngài hứa sẽ chỉ ra ví dụ so sánh được hiểu ngầm qua các từ ngữ như iva bằng câu “upamāno” v.v… Sadhammattaṃ (tính chất chung) của vật để so sánh và vật được so sánh là sự liên quan đến tính chất tương đồng. Vibhāvihi có nghĩa là bởi những từ làm cho sáng tỏ. Bởi những từ ngữ bắt đầu bằng iva này, một vài loại so sánh cần được biết đến, vì chúng là vô hạn, bây giờ, nhân cơ hội này, được trình bày (niyyanti) hay được giải thích (paṭipādīyanti) chỉ bằng ví dụ.

186.

186.

විකාසිපදුමං’වා’ති-සුන්දරං සුගතානනං;

ඉති ධම්මොපමා නාම, තුල්‍යධම්මනිදස්සනා.

Gương mặt của bậc Thiện Thệ vô cùng xinh đẹp như hoa sen đang nở; đây được gọi là so sánh về tính chất (dhammopamā), vì nó chỉ ra một tính chất tương đồng.

186. ‘‘විකාසි’’ච්චාදි. සුගතානනං මුනින්දස්ස වදනං අතිසුන්දරං අච්චන්තරමණීයං. කිමිව? විකාසිපදුමංව පබුජ්ඣමානපදුමංවිය. ඉති අයමෙවංවිධා ධම්මොපමා නාම හොති. කස්මා? [Pg.197] ආනනපදුමානං සමානස්ස ධම්මස්ස ගුණස්ස සුන්දරස්ස ලක්ඛණස්ස නිදස්සනා සුන්දරත්තන්ති පටිපාදනතො.

186. “Vikāsi” v.v… Sugatānanaṃ, gương mặt của đức Phật, là atisundaraṃ (vô cùng xinh đẹp), accantaramaṇīyaṃ (cực kỳ khả ái). Giống như cái gì? Vikāsipadumaṃva, như hoa sen đang nở, pabujjhamānapadumaṃviya, như hoa sen đang thức giấc. Do đó, loại (so sánh) như thế này được gọi là dhammopamā. Tại sao? Vì nó chỉ ra (nidassanā) hay giải thích (paṭipādanato) đặc tính đẹp đẽ, phẩm chất, tính chất chung của gương mặt và hoa sen, đó là vẻ đẹp (sundarattaṃ).

186. උදාහරණමාහ ‘‘විකාසි’’ච්චාදිනා. සුගතානනං භගවතො මුඛං විකාසිපදුමංව බුජ්ඣමානපඞ්කජමිව අතිසුන්දරං හොති. ඉති ඊදිසා උපමා තුල්‍යධම්මනිදස්සනා අතිසුන්දරමිති සමානගුණදස්සනෙන ධම්මොපමා නාම හොති. පදුමානනානං සාධාරණගුණස්ස පකාසනතො අතිසුන්දරමිති තුල්‍යධම්මො නාම හොති. එත්ථ පදුමගතතුල්‍යධම්මසම්බන්ධසඞ්ඛාතාය උපමාය ඉවසද්දෙන ජොතියමානත්තෙපි අතිසුන්දරන්ති වුත්තත්තා යථාවුත්තොපමාය ධම්මෙන යුත්තත්තා ධම්මොපමා නාම හොතීති අධිප්පායො.

186. Ngài đưa ra ví dụ bằng câu “vikāsi” v.v… Sugatānanaṃ, gương mặt của Đức Thế Tôn, là vô cùng xinh đẹp (atisundaraṃ) như hoa sen đang nở (vikāsipadumaṃva), như hoa sen đang thức giấc (bujjhamānapaṅkajamiva). Do đó, loại so sánh như vậy, vì chỉ ra tính chất tương đồng (tulyadhammanidassanā) là “vô cùng xinh đẹp” (atisundaram), do việc chỉ ra phẩm chất chung, nên được gọi là dhammopamā. Do nó làm sáng tỏ phẩm chất chung của hoa sen và gương mặt, nên “vô cùng xinh đẹp” được gọi là tính chất tương đồng (tulyadhammo). Ở đây, mặc dù phép so sánh, vốn được xem là sự liên kết với tính chất tương đồng có ở hoa sen, được làm sáng tỏ bởi từ iva, nhưng vì từ “atisundaram” đã được nêu ra, nên ý muốn nói rằng nó được gọi là dhammopamā vì phép so sánh đã nói được kết hợp với tính chất (dhamma).

187.

187.

ධම්මහීනා මුඛ’ම්භොජ-සදිසං මුනිනො ඉති;

විපරීතොපමා තුල්‍ය-මානනෙන’ම්බුජං තව.

“Gương mặt của bậc ẩn sĩ giống như hoa sen” – đây là (so sánh) thiếu tính chất (dhammahīnā); “Hoa sen của bạn tương đương với gương mặt (của tôi)” – đây là so sánh đảo ngược (viparītopamā).

187. ‘‘ධම්ම’’ඉච්චාදි. මුනිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස මුඛං අම්භොජෙන පදුමෙන සදිසං සමානං. ඉති අයං ධම්මහීනොපමා නාම සුන්දරසඞ්ඛාතස්ස ගුණස්ස අනිද්දිට්ඨත්තා, සා තු අත්ථවසා ගම්‍යතෙ. කථමඤ්ඤථා යුජ්ජතීති? එත්ථ පන සදිසසද්දො උපමෙය්‍යස්ස මුඛස්ස විසෙසනන්ති මුඛගතමෙව සදිසත්තං වදති, අම්භොජගතං තු සාමත්ථියා ගම්‍යතෙ. එවමීදිසං ඤෙය්‍යං. ‘‘විපරීතෙ’’ච්චාදි. මුනීති ගම්‍යතෙ සුතත්තා, භො මුනි තව ආනනෙන මුඛෙන අම්බුජං තුල්‍යන්ති අයං විපරීතොපමා. ධම්මහීනත්තෙපි පසිද්ධිවිපරියයෙනාභිහිතත්තා තන්නාමෙනෙව වුත්තා. එවමුපරිපි.

187. “Dhamma” v.v... Khuôn mặt của bậc Mâu-ni, bậc Chánh Đẳng Giác, tương tự, giống như hoa sen (paduma). Do đó, đây được gọi là dhammahīnopamā (tỷ dụ thiếu thuộc tính) vì phẩm chất, được gọi là “đẹp”, không được chỉ rõ, nhưng nó được hiểu ngầm theo ý nghĩa. Nếu không thì làm sao nó có thể phù hợp? Tuy nhiên, ở đây, từ sadisa (tương tự) là một tính từ của đối tượng được so sánh (upameyya) là khuôn mặt, do đó nó diễn tả sự tương tự thuộc về khuôn mặt. Còn sự tương tự thuộc về hoa sen thì được hiểu ngầm qua năng lực của văn cảnh. Nên hiểu như vậy. “Viparīte” v.v... “Hỡi bậc Mâu-ni” được hiểu vì đã được nghe trước đó. “Hỡi bậc Mâu-ni, hoa sen tương đương với dung nhan (ānana, mukha) của ngài” — đây là viparītopamā (tỷ dụ đảo ngược). Mặc dù thiếu thuộc tính, nhưng vì được nói ngược lại với cách thông thường, nên nó được gọi bằng tên đó. Tương tự cho các trường hợp sau.

187. ‘‘ධම්මහීනෙ’’ච්චාදි. ‘‘මුඛම්භොජසදිසං මුනිනො’’ත්‍යයං උපමා. ධම්මහීනා තුල්‍යධම්මපකාසකසුන්දරාදිසද්දහීනත්තා ධම්මහීනා නාම. වාචකාභාවෙ තුල්‍යධම්මො කථං පතීයතීති චෙ? මුනිනො මුඛං වදනං අම්භොජසදිසං පදුමසදිසමිති. එත්ථ මුඛස්ස අම්භොජසමානත්තං මුඛම්භොජානං සාධාරණධම්මෙ අසති [Pg.198] කථං භවතීති? අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණසාමත්ථියාති, ඉවපරියායො සදිසසද්දො මුඛස්ස විසෙසනං යස්මා හොති, තස්මා මුඛගතසදිසත්තං වදති, අම්භොජගතසදිසත්තං පන සාමත්ථියා එව විඤ්ඤායතෙ. හෙ මුනි තව තුය්හං ආනනෙන අම්භොජං තුල්‍යං සමානන්ති අයං විපරීතොපමා. ‘‘අම්බුජෙන ආනනං තුල්‍ය’’න්ති ලොකප්පසිද්ධියා විපරියයෙන ‘‘ආනනෙන අම්බුජං තුල්‍ය’’න්ති වුත්තත්තා ධම්මහීනත්තෙ සතිපි විපරීතොපමා නාම හොති. ‘‘සුතානුමිතෙසු සුතසම්බන්ධො බලවා’’ති වුත්තත්තා එත්ථ ‘‘මුනී’’ති අවිජ්ජමානෙපි පුබ්බද්ධෙ ‘‘මුනිනො’’ති සුතත්තා ලබ්භමානො ‘‘තවා’’ති තුම්හසද්දසන්නිධානෙන ආමන්තනත්ථො විඤ්ඤායති. එත්ථ ඉවපරියායො තුල්‍යසද්දො අම්බුජවිසෙසනභූතො අම්බුජගතසදිසත්තං වදති, ආනනගතසදිසත්තඤ්ච අම්බුජානනානං සාධාරණධම්මො ච සාමත්ථියා ඤායතිච්චාදිකං වුත්තනයෙන ඤාතබ්බං. උපරිපි පාකටට්ඨානං යථාරහං යොජෙතබ්බං.

187. “Dhammahīne” v.v... “Khuôn mặt của bậc Mâu-ni giống như hoa sen” là một tỷ dụ. Nó được gọi là dhammahīnā (thiếu thuộc tính) vì thiếu các từ như “đẹp” v.v... để biểu thị thuộc tính chung. Nếu hỏi: “Khi không có từ biểu thị, làm sao hiểu được thuộc tính chung?”, (câu trả lời là) “Khuôn mặt (mukha, vadana) của bậc Mâu-ni giống như hoa sen (paduma)”. Ở đây, làm sao có thể có sự tương đồng giữa khuôn mặt và hoa sen khi không có thuộc tính chung? (Câu trả lời là) do năng lực của sự suy luận từ sự bất khả thi của cách giải thích khác. Bởi vì từ sadisa, một từ đồng nghĩa với iva, là một tính từ của khuôn mặt, nên nó diễn tả sự tương tự thuộc về khuôn mặt; còn sự tương tự thuộc về hoa sen thì được hiểu ngầm qua năng lực của văn cảnh. “Hỡi bậc Mâu-ni, hoa sen tương đương, giống như dung nhan của ngài” — đây là viparītopamā. Vì nó được nói ngược lại với cách nói thông thường trong đời là “dung nhan tương đương với hoa sen”, thành “hoa sen tương đương với dung nhan”, nên dù thiếu thuộc tính, nó vẫn được gọi là viparītopamā. Vì có câu nói “Trong những điều được nghe và suy luận, mối liên hệ với điều được nghe là mạnh hơn”, nên ở đây, mặc dù “hỡi bậc Mâu-ni” không có mặt, nhưng vì “của bậc Mâu-ni” đã được nghe ở nửa câu trước, nên nó được hiểu theo nghĩa hô cách do sự hiện diện của từ tava (của ngài). Ở đây, từ tulya, một từ đồng nghĩa với iva, là một tính từ của hoa sen, diễn tả sự tương tự thuộc về hoa sen; còn sự tương tự thuộc về dung nhan và thuộc tính chung của hoa sen và dung nhan thì được hiểu ngầm qua năng lực của văn cảnh, v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Ở các phần sau cũng vậy, những chỗ rõ ràng nên được áp dụng một cách thích hợp.

188.

188.

තවානන’මිව’ම්භොජං, අම්භොජ’මිව තෙ මුඛං;

අඤ්ඤමඤ්ඤොපමා සා’යං, අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතො.

Dung nhan ngài như hoa sen, hoa sen như dung nhan ngài; Đây là tỷ dụ tương hỗ (aññamaññopamā), vì so sánh lẫn nhau.

188. ‘‘තව’’ඉච්චාදි. අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතොති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස මුඛස්ස අම්භොජස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤෙන තංද්වයෙන උපමානතො.

188. “Tava” v.v... “Vì so sánh lẫn nhau” có nghĩa là: vì khuôn mặt và hoa sen được so sánh với nhau, bởi cặp đôi đó.

188. ‘‘තවානනි’’ච්චාදි. ‘‘අම්භොජං තවානනමිව, තෙ මුඛං අම්භොජමිවා’’ති අයමුපමා. අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතො අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උපමානත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤොපමා නාම හොති. අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උපමාති ච, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උපමානන්ති ච විග්ගහො. විග්ගහද්වයෙපි පුබ්බවිභත්තිලොපො. සබ්බාදීනං බ්‍යතිහාරලක්ඛණෙන උත්තරවිභත්තිලොපො. සමාසලක්ඛණෙන අඤ්ඤත්ථස්ස අපෙක්ඛාසිද්ධත්තා [Pg.199] මුඛාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං අම්භොජඤ්ච, අම්භොජාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං මුඛඤ්ච කමෙන උපමෙය්‍යා නාම. අම්භොජාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං මුඛඤ්ච, මුඛාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං අම්භොජඤ්ච උපමානං නාම.

188. “Tavānani” v.v... “Hoa sen như dung nhan ngài, dung nhan ngài như hoa sen” là một tỷ dụ. “Vì so sánh lẫn nhau” — do sự so sánh lẫn nhau, nó được gọi là aññamaññopamā (tỷ dụ tương hỗ). Cách phân tích (của aññamaññopamā) là “sự so sánh của nhau” và “vật để so sánh của nhau”. Trong cả hai cách phân tích, biến cách của từ trước bị lược bỏ. Theo quy tắc tương hỗ của các đại từ như sabba, biến cách của từ sau bị lược bỏ. Theo quy tắc của hợp từ, vì sự thành tựu của ý nghĩa khác phụ thuộc vào nhau, nên đối với khuôn mặt, cái khác là hoa sen, và đối với hoa sen, cái khác là khuôn mặt, lần lượt được gọi là đối tượng được so sánh (upameyya). Đối với hoa sen, cái khác là khuôn mặt, và đối với khuôn mặt, cái khác là hoa sen, được gọi là vật để so sánh (upamāna).

189.

189.

යදි කිඤ්චි භවෙ’ම්භොජං,ලොචනබ්භමුවිබ්භමං;

ධාරෙතුං මුඛසොභං තං,තවෙ’ති අබ්භුතොපමා.

Nếu có hoa sen nào, mang vẻ duyên dáng của mắt và mày; Thì nó mới có thể mang được vẻ đẹp của dung nhan ngài; đây là tỷ dụ kỳ diệu (abbhutopamā).

189. ‘‘යදි’’ච්චාදි. ලොචනානි ච භමුයො ච, තාසං විබ්භමො යස්මිං, තං, තාදිසමම්භොජං කිඤ්චි කිමපි යදි භවෙ. තමීදිසමම්භොජං තව මුඛසොභං වදනකන්තිං ධාරෙතුං නිසිජ්ඣතෙ. කිං න්වච්ඡරියමීදිසන්ති අබ්භුතත්ථවිභාවනෙන වදනමම්බුජෙනොපමීයතීති අයමබ්භුතොපමා ඤාතබ්බාති.

189. “Yadi” v.v... “Mắt và mày, vẻ duyên dáng của chúng ở trong nó” — nếu có một hoa sen như vậy. Một hoa sen như vậy mới có thể mang được vẻ đẹp (mukhasobha), sự rạng rỡ (vadanakanti) của dung nhan ngài. Bằng cách thể hiện ý nghĩa kỳ diệu “Thật là một điều kỳ diệu như vậy!”, khuôn mặt được so sánh với hoa sen, nên đây được hiểu là abbhutopamā (tỷ dụ kỳ diệu).

189. ‘‘යදි’’ච්චාදි. ලොචනබ්භමුවිබ්භමං ලොචනභමූනං ලීලාවන්තං කිඤ්චි අම්භොජං කිඤ්චි අච්ඡරියං පදුමං යදි භවෙ චෙ සියා, තමම්භොජං තව මුඛසොභං වදනකන්තිං ධාරෙතුං සමත්ථො හොති. ඉති ඊදිසී උපමා අබ්භුතොපමා අබ්භුතධම්මපකාසකත්තා අබ්භුතොපමා නාම. එත්ථ අවිජ්ජමානොපි විජ්ජමානත්තෙන පරිකප්පිතො පදුමගතො ලොචනබ්භමුවිබ්භමසම්බන්ධො අම්භොජවිසෙසනෙන ‘‘ලොචනබ්භමුවිබ්භම’’න්ති ඉමිනා ජොතිතො. තස්මා අම්භොජං ලොචනබ්භමුවිබ්භමසම්බන්ධසඞ්ඛතඋපමාය ජොතකත්තා නිස්සිතවොහාරෙන උපමා, මුඛං උපමෙය්‍යන්ති මුඛගතො ලොචනබ්භමුවිබ්භමසම්බන්ධො යදි මුඛෙ න භවෙය්‍ය, තාදිසං මුඛසොභං ධාරෙතුං කථං සමත්ථොති සාමත්ථියා ඤායති. ලොචනබ්භමුවිබ්භමසඞ්ඛාතසාධාරණධම්මො පන ‘‘ලොචනානි ච භමුයො චෙති ච, තාසං විබ්භමො යස්මි’’න්ති ච විග්ගහෙ නිප්ඵන්නෙන [Pg.200] භින්නාධිකරණඅඤ්ඤපදත්ථසමාසෙන ගුණීභූතස්සපි ගහිතත්තා විඤ්ඤායති.

189. “Yadi” v.v... Locanabbhamuvibbhamaṃ có nghĩa là có vẻ duyên dáng của mắt và mày; nếu có một hoa sen kỳ diệu nào như vậy, thì hoa sen đó mới có khả năng mang được vẻ đẹp, sự rạng rỡ của dung nhan ngài. Một tỷ dụ như vậy được gọi là abbhutopamā (tỷ dụ kỳ diệu) vì nó biểu thị một thuộc tính kỳ diệu. Ở đây, mối liên hệ với vẻ duyên dáng của mắt và mày, vốn không tồn tại ở hoa sen nhưng được tưởng tượng là có, được làm sáng tỏ bởi tính từ của hoa sen là “locanabbhamuvibbhama”. Do đó, hoa sen, vì là vật làm sáng tỏ tỷ dụ được gọi là “mối liên hệ với vẻ duyên dáng của mắt và mày”, được gọi là vật để so sánh (upamā) theo cách nói quy ước; còn khuôn mặt là đối tượng được so sánh (upameyya). Mối liên hệ với vẻ duyên dáng của mắt và mày thuộc về khuôn mặt được hiểu ngầm qua năng lực của văn cảnh, vì nếu nó không có ở khuôn mặt, làm sao nó có thể mang được vẻ đẹp như vậy? Thuộc tính chung được gọi là “vẻ duyên dáng của mắt và mày” được hiểu vì nó được nắm bắt ngay cả khi nó là thứ yếu, được hình thành bởi hợp từ bhinnādhikaraṇaaññapadatthasamāsa trong cách phân tích “mắt và mày, vẻ duyên dáng của chúng ở trong nó”.

190.

190.

සුගන්ධි සොභසම්බන්ධි, සිසිරංසුවිරොධි ච;

මුඛං තව’ම්බුජංවෙ’ති, සා සිලෙසොපමා මතා.

Thơm ngát, liên quan đến vẻ đẹp, và đối nghịch với vầng trăng; Dung nhan ngài quả là hoa sen; đó được xem là tỷ dụ song quan (silesopamā).

190. ‘‘සුගන්ධි’’ච්චාදි. තව මුඛං අම්භොජමිව සිසිරංසුනොචන්දස්ස විරොධි පච්චනීකං, මුඛං තංසමානකන්තිත්තා අම්බුජඤ්ච තදුදයෙ සඞ්කොචභජනතො. සොභසම්බන්ධි කන්තියුත්තං, මුඛමම්බුජඤ්ච. සුගන්ධො අස්ස අත්ථීති සුගන්ධි ච ද්වයමපීති එවං සිලෙසපරිග්ගහෙන මුඛම්බුජානං උපමායොගතො සා යථාවුත්තා සිලෙසොපමා මතා.

190. “Sugandhi” v.v... Dung nhan của ngài, giống như hoa sen, đối nghịch, là kẻ thù của mặt trăng (sisiraṃsu, canda); khuôn mặt thì vì có vẻ rạng rỡ ngang bằng với mặt trăng, còn hoa sen thì vì nó khép lại khi mặt trăng mọc. “Liên quan đến vẻ đẹp” (Sobhasambandhi) có nghĩa là có vẻ rạng rỡ, cả khuôn mặt và hoa sen. “Nó có hương thơm, nên nó thơm ngát (sugandhi)” — điều này áp dụng cho cả hai. Như vậy, thông qua việc sử dụng song quan (silesa), do sự liên kết trong tỷ dụ giữa khuôn mặt và hoa sen, nó được xem là silesopamā (tỷ dụ song quan) như đã nói.

190. ‘‘සුගන්ධි’’ච්චාදි. තව මුඛං අම්භොජමිව සිසිරංසුවිරොධි චන්දස්ස විරුද්ධං හොති තුල්‍යත්තා. පදුමං පන චන්දොදයෙන අත්තනො සඞ්කොචනත්තා තස්ස විරුද්ධං හොති. සොභසම්බන්ධි ච අනඤ්ඤසාධාරණමුඛගතකන්තිසම්බන්ධයුත්තඤ්ච හොති. පදුමං පන පදුමගතකන්තිසම්බන්ධිනා යුත්තං හොති. සුගන්ධි ච චතුජ්ජාතිසුගන්ධවහනතො සුගන්ධි ච හොති. අම්බුජං පන පදුමසුගන්ධෙනෙව යුත්තං හොති. ඉති ඊදිසී උපමා සිලෙසොපමා එකපදාතිහිතඋභයත්ථලක්ඛණෙන සිලෙසවසෙන වුත්තත්තා සිලෙසොපමා නාම හොති. සිසිරා සීතලා අංසු කන්ති අස්සෙති ච, තස්ස විරුජ්ඣති සීලෙනෙති ච, පච්චයසාමත්ථියවසෙන ද්වින්නං ද්වින්නං අත්ථානං ලබ්භනතො සිලිස්සති අපරොපි අත්ථො එත්ථ අලඞ්කාරෙති ච, සිලෙසවසෙන වුත්තා උපමාති ච විග්ගහො. එත්ථ සුගන්ධො ච සොතසම්බන්ධො ච සිසිරංසුවිරොධිත්තඤ්චෙති ඉමෙ උපමානොපමෙය්‍යානමම්බුජමුඛානං තුල්‍යධම්මො, තෙසු අම්බුජගතතුල්‍යධම්මසම්බන්ධො සධම්මත්තා උපමා නාම හොති, සා අම්බුජසම්බන්ධිනා ඉවසද්දෙන ජොතිතා, [Pg.201] මුඛගතතුල්‍යධම්මො පන අස්සත්ථිතස්සීලත්ථෙ කතපච්චයෙ සතිපි සාමත්ථියායෙව ගම්‍යතෙ.

190. ‘Sugandhi’ v.v... Gương mặt của bạn giống như hoa sen, đối nghịch với mặt trăng (sisiraṃsuvirodhi), nghĩa là đối nghịch với mặt trăng do sự tương đồng. Còn hoa sen thì đối nghịch với mặt trăng do nó khép lại khi trăng lên. Và nó có liên quan đến vẻ đẹp, và được kết hợp với vẻ đẹp rạng rỡ trên gương mặt không gì sánh bằng. Còn hoa sen thì được kết hợp với vẻ đẹp rạng rỡ của hoa sen. Và nó có hương thơm do mang bốn loại hương thơm quý phái. Còn hoa sen thì chỉ có hương thơm của hoa sen. Do đó, ví dụ như vậy được gọi là ví dụ song quan (silesopamā), vì được nói theo cách song quan với đặc điểm là một từ duy nhất mang ý nghĩa ở cả hai nơi. Phân tích cú pháp là: ‘sisirā sītalā aṃsu kanti asseti ca’ (có những tia sáng mát mẻ), và ‘tassa virujjhati sīleneti ca’ (có bản chất đối nghịch với nó), do năng lực của hậu tố mà có thể nhận được hai ý nghĩa cho mỗi từ, và ý nghĩa khác cũng được trang hoàng ở đây, và ví dụ được nói theo cách song quan. Ở đây, hương thơm, sự liên quan đến vẻ đẹp, và tính chất đối nghịch với mặt trăng, những pháp tương đồng này của vật được ví (gương mặt) và vật để ví (hoa sen). Trong đó, sự liên quan đến pháp tương đồng thuộc về hoa sen, do là pháp đồng đẳng, được gọi là ví dụ, nó được làm sáng tỏ bởi từ ‘iva’ liên quan đến hoa sen. Còn pháp tương đồng thuộc về gương mặt, mặc dù hậu tố được tạo ra với ý nghĩa ‘có bản chất đó’, nhưng chỉ được hiểu qua năng lực (của từ).

191.

191.

සරූපසද්දවාච්චත්තා, සා සන්තානොපමා යථා;

බාලා’වු’ය්‍යානමාලා’යං, සාලකානනසොභිනී.

Do được biểu thị bằng những từ có hình thức giống nhau, đó là ví dụ liên tục, như là: Dải vườn này, tỏa sáng với rừng cây sāla, giống như một thiếu nữ.

191. ‘‘සරූප’’ඉච්චාදි. අයමුය්‍යානමාලා බාලාව ඉත්ථී විය. කථං? සාලකානනසොභිනී බාලා තාව සහාලකෙන කෙසසන්නිවෙසවිසෙසෙන වත්තතෙ සාලකමානනං තෙන සොභතෙ. සාලකානනසොභිනී උය්‍යානමාලාපි සාලානං රුක්ඛවිසෙසානං කානනෙන ගහනෙන සොභතෙ, එවරූපා සා තාදිසී සන්තානොපමා ආඛ්‍යායතෙ, කස්මා? සිලෙසොපමත්තසභාවෙපි සරූපෙන සදිසෙන සද්දෙන ‘‘සාලකානනසොභිනී’’ත්වෙවංවිධෙන සද්දසන්තානෙන විසෙසභූතෙන වාච්චත්තා පකාසියත්තා තස්සාඉති ගම්‍යතෙ. යථෙති නිදස්සනෙ.

191. ‘Sarūpa’ v.v... Dải vườn này giống như một thiếu nữ, một người phụ nữ. Như thế nào? Thiếu nữ ‘sālakānanasobhinī’ trước hết có một kiểu tóc đặc biệt với những lọn tóc, cô ấy tỏa sáng với khuôn mặt có tóc đó. Dải vườn ‘sālakānanasobhinī’ cũng tỏa sáng với một khu rừng rậm rạp gồm những cây sāla đặc biệt. Một ví dụ như vậy được gọi là ví dụ liên tục. Tại sao? Mặc dù có bản chất là một ví dụ song quan, nhưng nó được hiểu như vậy vì nó được biểu thị, được làm sáng tỏ bởi một chuỗi từ đặc biệt có hình thức tương tự, chẳng hạn như ‘sālakānanasobhinī’. ‘Yathā’ là trong ví dụ.

191. ‘‘සරූපෙ’’ච්චාදි. සරූපසද්දවාච්චත්තා තුල්‍යසුතියා අච්ඡින්නසම්බන්ධවචනමාලාය වුච්චමානත්තා සා උපමා සන්තානොපමා නාම හොති, සිලෙසත්තෙ සතිපි කතසමාසෙහි පදසන්තානෙහි වුච්චමානත්තා සන්තානොපමා නාම හොතීති අධිප්පායො. ‘‘යථෙ’’ති උදාහරති. අයං උය්‍යානමාලා එසා උය්‍යානපන්ති සාලකානනසොභිනී අලකසඞ්ඛාතකෙසසන්නිවෙසසහිතෙන මුඛෙන සොභමානා බාලාව අඞ්ගනා ඉව සාලකානනසොභිනී සාලවනෙහි සොභමානා හොති. උපමානොපමෙය්‍යානං සමානං රූපං යෙසන්ති ච, සරූපා ච තෙ සද්දා චෙති ච, තෙහි වාච්චා උපමාති ච, තස්සා භාවොති ච, සන්තානෙන යුත්තා උපමාති ච, උය්‍යානානං මාලාති ච, සහ අලකෙන වත්තමානන්ති ච, තඤ්ච තං ආනනඤ්චාති ච, තෙන සොභති සීලෙනාති ච, සාලානං කානනන්ති ච, තෙන සොභති සීලෙනාති ච වාක්‍යං.

191. ‘Sarūpe’ v.v... Do được biểu thị bằng những từ có hình thức giống nhau, nghĩa là do được nói bằng một chuỗi từ có liên kết không bị gián đoạn và có âm thanh tương tự, nên ví dụ đó được gọi là ví dụ liên tục. Ý nghĩa là, mặc dù có tính chất song quan, nhưng vì được nói bằng những chuỗi từ được tạo thành từ các hợp từ, nên nó được gọi là ví dụ liên tục. ‘Yathā’ là để đưa ra ví dụ. Dải vườn này, hàng cây trong vườn này, tỏa sáng với những khu rừng sāla, giống như một thiếu nữ, một người phụ nữ, tỏa sáng với khuôn mặt có kiểu tóc được gọi là lọn tóc. Phân tích cú pháp là: ‘Upamānopameyyānaṃ samānaṃ rūpaṃ yesanti ca, sarūpā ca te saddā ceti ca, tehi vāccā upamāti ca, tassā bhāvoti ca, santānena yuttā upamāti ca, uyyānānaṃ mālāti ca, saha alakena vattamānanti ca, tañca taṃ ānanañcāti ca, tena sobhati sīlenāti ca, sālānaṃ kānananti ca, tena sobhati sīlenāti ca vākyaṃ’ (Ví dụ được biểu thị bằng những từ có hình thức giống nhau đối với vật để ví và vật được ví; và bản chất của điều đó; và ví dụ được kết hợp với sự liên tục; và dải vườn; và có cùng với lọn tóc; và đó là khuôn mặt; và có bản chất tỏa sáng bởi nó; và rừng cây sāla; và có bản chất tỏa sáng bởi nó).

192.

192.

ඛයී [Pg.202] චන්දො බහුරජං, පදුමං තෙහි තෙ මුඛං;

සමානම්පි සමුක්කංසී-ත්‍ය’යං නින්දොපමා මතා.

Mặt trăng thì khuyết, hoa sen thì nhiều bụi phấn; gương mặt của bạn dù tương đồng với chúng, vẫn vượt trội hơn. Đây được xem là ví dụ khiển trách.

192. ‘‘ඛයී’’ඉච්චාදි. චන්දො ඛයී ඛයො අච්චයො යස්සෙති, පදුමං බහුරජං බහූනි රජානි පරාගාවයවා යස්මින්ති, තෙහි එවංභූතෙහි චන්දපදුමෙහි කන්තිආදිනා සමානම්පි සදිසම්පි සන්තං තව මුඛං සමුක්කංසි පරමුක්කංසවන්තං, ඛයසද්දස්ස ච රජස්ස ච දොසෙපි වත්තනතො, සද්දච්ඡලෙන ඛයස්ස දොසරූපස්ස බහුරජත්තස්ස ච තත්ථාභාවතොති. ඉති එවරූපා අයං නින්දොපමා මතා නින්දිතෙන චන්දාදිනා ඛයස්සොපමිතත්තා.

192. ‘Khayī’ v.v... Mặt trăng thì khuyết, nghĩa là có sự suy giảm, tàn lụi. Hoa sen thì nhiều bụi phấn, nghĩa là có nhiều hạt phấn. Gương mặt của bạn, dù tương đồng, giống với mặt trăng và hoa sen như vậy về vẻ rạng rỡ v.v., vẫn vượt trội hơn, có sự ưu việt tối thượng. Vì từ ‘khaya’ và ‘raja’ cũng có nghĩa là lỗi lầm, nên do cách nói song quan, (gương mặt vượt trội hơn) vì không có lỗi lầm dưới dạng sự suy tàn và tình trạng nhiều bụi bẩn ở đó. Do đó, ví dụ như vậy được xem là ví dụ khiển trách, vì (gương mặt) được so sánh với mặt trăng bị khiển trách v.v. về sự suy tàn.

192. ‘‘ඛයි’’ච්චාදි. චන්දො ඛයී පාටිපදතො පට්ඨාය දිනෙ දිනෙ එකමෙකාය කලාය සූරියස්ස ආසන්නහෙතු ඛීයනසභාවයුත්තො හොති, පදුමං බහුරජං බහුරෙණුසමන්නාගතං හොති, තෙහි චන්දපදුමෙහි සමානම්පි කන්තිසුගන්ධාදීහි සදිසම්පි තෙ මුඛං තවානනං සමුක්කංසි ඛයරජසද්දෙහි දොසස්සාපි වාච්චත්තා සද්දච්ඡලෙහි ගම්‍යමානස්ස තාදිසස්ස දොසස්ස මුඛෙ අවිජ්ජමානත්තා අධිකුක්කංසගුණවන්තං හොති, ඉති ඊදිසී අයං උපමා නින්දොපමා නින්දිතානං චන්දපදුමානං මුඛස්ස උපමිතාති නින්දොපමා නාම හොති, මුඛවිසෙසනෙන ඉවසද්දපරියායෙන සමානසද්දෙන මුඛගතසධම්මො ජොතිතො හොති, උපමාසඞ්ඛතචන්දපදුමගතසධම්මොපි ද්වීසු තුල්‍යධම්මොපි සාමත්ථියා ගම්‍යතෙ, අපිසද්දො චෙත්ථ වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ, සමුක්කංසොති වත්තබ්බන්තරො.

192. ‘Khayi’ v.v... Mặt trăng thì khuyết, nghĩa là bắt đầu từ ngày mồng một, ngày qua ngày, nó có bản chất suy giảm từng phần một do đến gần mặt trời. Hoa sen thì nhiều bụi phấn, nghĩa là có nhiều phấn hoa. Gương mặt của bạn, dù tương đồng với mặt trăng và hoa sen đó về vẻ rạng rỡ, hương thơm v.v., vẫn vượt trội hơn, nghĩa là có phẩm chất ưu việt hơn, vì các từ ‘khaya’ và ‘raja’ cũng biểu thị lỗi lầm, và do cách nói song quan, lỗi lầm như vậy được hiểu là không tồn tại trên gương mặt. Do đó, ví dụ như vậy được gọi là ví dụ khiển trách, vì gương mặt được so sánh với mặt trăng và hoa sen bị khiển trách. Bằng từ ‘samāna’, một từ đồng nghĩa với ‘iva’, làm đặc điểm cho gương mặt, pháp đồng đẳng thuộc về gương mặt được làm sáng tỏ. Pháp đồng đẳng thuộc về vật để ví là mặt trăng và hoa sen, và pháp tương đồng ở cả hai, cũng được hiểu qua năng lực (của từ). Ở đây, từ ‘api’ dùng để kết hợp một phát biểu khác, và ‘samukkaṃsi’ là phát biểu khác đó.

193.

193.

අසමත්ථො මුඛෙනි’න්දු, ජින තෙ පටිගජ්ජිතුං;

ජළො කලඞ්කී’ති අයං, පටිසෙධොපමා සියා.

Hỡi đấng chiến thắng, mặt trăng không có khả năng tranh cãi với gương mặt của ngài; vì nó ngu đần và có tỳ vết. Đây có thể là ví dụ phủ định.

193. ‘‘අසමත්ථො’’ඉච්චාදි. ජින තෙ මුඛෙන ජළො සීතො අකුසලො ච කලඞ්කො මිගලඤ්ඡනලක්ඛණො දොසො [Pg.203] අස්ස අත්ථීති කලඞ්කී. සද්දච්ඡලෙන දොසකථනං. තාදිසො ඉන්දු චන්දො පටිගජ්ජිතුං විවදිතුං අසමත්ථො, මුඛන්තු විසදං අලඞ්කතඤ්චෙති කථමනෙනායං සදිසොති නිසෙධද්වාරෙන සධම්මතාව ගම්මතෙ, අයං පටිසෙධොපමා සියා.

193. ‘Asamattho’ v.v... Hỡi đấng chiến thắng, (mặt trăng không thể tranh cãi) với gương mặt của ngài. ‘Jaḷo’ là lạnh và không khéo léo. ‘Kalaṅkī’ là có tỳ vết, nghĩa là có một lỗi lầm dưới dạng dấu hiệu con nai. Việc nói về lỗi lầm là do cách nói song quan. Mặt trăng như vậy không có khả năng để tranh cãi, để tranh luận. Còn gương mặt (của ngài) thì trong sáng và được trang hoàng, vậy làm sao nó có thể tương đồng với cái này? Thông qua sự phủ định, chính pháp đồng đẳng được hiểu. Đây có thể là ví dụ phủ định.

193. ‘‘අසමත්ථො’’ච්චාදි. හෙ ජින තෙ තුය්හං මුඛෙන පටිගජ්ජිතුං විවදිතුං ජළො සීතලො අවිසදො කලඞ්කී සසලක්ඛණො වා සදොසො වා ඉන්දු චන්දො අසමත්ථො හොතීති, අයං එදිසී උපමා පටිසෙධොපමා නාම. කලඞ්කො අස්ස අත්ථීති වාක්‍යං. එත්ථ විසදෙන කලඞ්කරහිතෙන මුඛෙන සීතලො අවිසදො සදොසො චන්දො සමානො භවිතුමසමත්ථොති එවං පටිසෙධද්වයෙන ඉන්දමුඛසඞ්ඛාතානං උපමානොපමෙය්‍යානං තුල්‍යධම්මසම්බන්ධස්ස පකාසිතත්තා සතිපි නින්දොපමාභාවෙ පටිසෙධොපමා නාම හොතීති අධිප්පායො. ‘‘පටිගජ්ජිතු’’න්ති ඉදං චන්දස්ස විසෙසනත්තා චන්දගතසධම්මං ජොතෙති.

193. ‘‘Asamattho’’ v.v... Này bậc Chiến Thắng, mặt trăng (indu, cando) vốn lạnh lẽo (jaḷo, sītalo), không trong sáng (avisado), có tỳ vết (kalaṅkī), có dấu con thỏ (sasalakkhaṇo) hoặc có khuyết điểm (sadoso), không có khả năng (asamattho) để tranh cãi (paṭigajjituṃ, vivadituṃ) với gương mặt của ngài. Ví dụ như thế này được gọi là ví dụ phủ định (paṭisedhopamā). Câu văn có nghĩa là: "Nó có tỳ vết". Ở đây, mặt trăng lạnh lẽo, không trong sáng, có khuyết điểm, không có khả năng trở nên tương đương với gương mặt trong sáng, không tỳ vết. Như vậy, do mối quan hệ về tính chất tương đồng của vật so sánh và vật được so sánh, được gọi là mặt trăng và gương mặt, được biểu thị bằng hai sự phủ định, nên dù không phải là ví dụ chê bai (nindopamā), nó vẫn được gọi là ví dụ phủ định (paṭisedhopamā), đó là ý nghĩa. Từ ‘paṭigajjituṃ’ này, vì là tính từ của mặt trăng, nên nó làm sáng tỏ tính chất chung thuộc về mặt trăng.

194.

194.

කච්ඡං චන්දාරවින්දානං, අතික්කම්ම මුඛං තව;

අත්තනාව සමං ජාත-මිත්‍ය’සාධාරණොපමා.

Gương mặt của ngài, vượt qua phạm vi của mặt trăng và hoa sen, đã trở nên tương đương với chính nó. Đây là ví dụ phi thường.

194. ‘‘කච්ඡ’’මිච්චාදි. චන්දස්ස අරවින්දස්ස ච කච්ඡං පදවිං අතික්කම්ම අවත්ථරිය තෙස’මවකංසතො, තව මුඛං අත්තනො සරූපෙනෙව සමං ජාතමිති එවරූපා අසාධාරණතාභිධානෙන සදිසත්තපතීතියා අසාධාරණොපමෙති නිගද්‍යතෙ.

194. ‘‘Kacchaṃ’’ v.v... Vượt qua (atikkamma, avatthariya) phạm vi (kacchaṃ, padaviṃ) của mặt trăng và hoa sen, từ sự thấp kém của chúng, gương mặt của ngài đã trở nên tương đương với chính bản chất của nó. Loại ví dụ như vậy, do sự nhận thức về sự tương đồng thông qua việc tuyên bố tính chất phi thường, được gọi là ví dụ phi thường.

194. ‘‘කච්ඡ’’මිච්චාදි. හෙ මුනි තව මුඛං චන්දාරවින්දානං ලොකපූජිතානං සසිඅම්බුජානං කච්ඡං පදවිං අවත්ථං වා අතික්කම්ම අත්තනො අතුල්‍යත්තෙන අත්තනා එව සමානත්තවත්ථුනො අභාවා සමං ජාතං, ඉති ඊදිසා උපමා අසාධාරණොපමා [Pg.204] අතුල්‍යධම්මභාවස්ස පකාසනතො අසාධාරණොපමා නාම හොති. ඉහ උපමාභූතානං චන්දාරවින්දානං මුඛස්ස හීනභාවපටිපාදනද්වාරෙන චන්දාරවින්දෙහි මුඛං තුල්‍යන්ති පඤ්ඤාපනතො චන්දාරවින්දා අසාධාරණොපමා නාම හොති. සමසද්දො මුඛගතස්ස සාධාරණධම්මං ජොතෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

194. ‘‘Kacchaṃ’’ v.v... Này bậc ẩn sĩ, gương mặt của ngài, vượt qua phạm vi hay trạng thái của mặt trăng và hoa sen vốn được thế gian tôn kính, do tính chất không thể so sánh của nó và do không có vật nào khác tương đương, nên đã trở nên tương đương với chính nó. Ví dụ như thế này được gọi là ví dụ phi thường (asādhāraṇopamā) vì nó biểu thị tính chất không thể so sánh. Ở đây, thông qua việc trình bày trạng thái thấp kém của mặt trăng và hoa sen, vốn là vật so sánh, so với gương mặt, và do đó làm cho rõ rằng gương mặt không tương đương với mặt trăng và hoa sen, nên nó được gọi là ví dụ phi thường. Từ ‘sama’ làm sáng tỏ tính chất chung thuộc về gương mặt. Phần còn lại dễ hiểu.

195.

195.

සබ්බම්භොජප්පභාසාරො, රාසිභූතොව කත්ථචි;

තවා’නනං විභාතීති, හොතා’භූතොපමා අයං.

Gương mặt của ngài tỏa sáng, như thể tinh hoa ánh sáng của tất cả hoa sen được tụ lại ở một nơi nào đó. Đây là ví dụ bất thực.

195. ‘‘සබ්බ’’ඉච්චාදි. කත්ථචි එකට්ඨානෙ රාසිභූතො සබ්බෙසමම්භොජානං පභාසාරොව තවානනං විභාතීති එවංභූතා අයං අභූතොපමා හොති.

195. ‘‘Sabba’’ v.v... Gương mặt của ngài tỏa sáng như thể tinh hoa ánh sáng của tất cả hoa sen được tụ lại ở một nơi nào đó. Loại ví dụ như thế này là ví dụ bất thực.

195. ‘‘සබ්බ’’මිච්චාදි. කත්ථචි ඨානෙ රාසිභූතො සබ්බම්භොජප්පභාසාරොව සකලපදුමානං උත්තමකන්තිපුඤ්ජො විය තවානනං විභාති විසෙසෙන පභාති, ඉති ඊදිසී උපමා අභූතොපමා අවිජ්ජමානවත්ථුනො උපමිතත්තා අභූතොපමා නාම හොති. අරාසි රාසිභූතොති විග්ගහො. එත්ථ යොජනාවිභූතො තාදිසපභාසාරාභාවතො අවිජ්ජමානත්ථෙන පරිකප්පිතො.

195. ‘‘Sabbaṃ’’ v.v... Ở một nơi nào đó, gương mặt của ngài tỏa sáng, chiếu rọi một cách đặc biệt, như thể tinh hoa ánh sáng của tất cả hoa sen, như một khối vẻ đẹp tuyệt vời của toàn bộ hoa sen, được tụ lại. Ví dụ như thế này được gọi là ví dụ bất thực (abhūtopamā) vì một vật không tồn tại đã được dùng để so sánh. Phân tích cú pháp là: "Cái không phải là một khối đã trở thành một khối". Ở đây, sự kết hợp được tạo ra được tưởng tượng với ý nghĩa không tồn tại do không có một tinh hoa ánh sáng như vậy.

196.

196.

පතීයතෙ’ත්ථගම්මා තු, සද්දසාමත්ථියා ක්වචි;

සමාසප්පච්චයෙවාදි-සද්දයොගං විනා අපි.

Còn ví dụ được hiểu qua ý nghĩa, đôi khi được nhận biết nhờ vào năng lực của từ ngữ, ngay cả khi không có sự kết hợp của các từ như hợp từ, hậu tố, và 'iva'.

196. අත්ථගම්මොපමං දස්සෙති ‘‘පතීයතෙ’’ඉච්චාදි. අත්ථගම්මා තු’පමා ක්වචි කිස්මිඤ්චි ඨානෙ සමාසාදිසද්දානං යොගං විනා අපි සද්දානං පයොගවිසෙසාදිගාළ්හෙන අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණෙන සාමත්ථියෙන පතීයතෙ.

196. (Tác giả) trình bày ví dụ được hiểu qua ý nghĩa bằng câu ‘‘patīyate’’ v.v... Còn ví dụ được hiểu qua ý nghĩa, ở một nơi nào đó, ngay cả khi không có sự kết hợp của các từ như hợp từ v.v..., vẫn được nhận biết nhờ vào năng lực mạnh mẽ của việc sử dụng đặc biệt các từ ngữ, có đặc tính là không thể giải thích khác được.

196. තිවිධං සද්දගම්මොපමං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්ථගම්මොපමං දස්සෙති ‘‘පතීයතෙ’’ත්‍යාදිනා. අත්ථගම්මා තු අත්ථගම්මොපමා [Pg.205] පන ක්වචි ඨානෙ සමාසපච්චයෙවාදිසද්දයොගං විනාපි තෙසං සද්දානං සම්බන්ධං හිත්වාපි සද්දසාමත්ථියා සම්බන්ධෙ පයුත්තාවසෙසසද්දානං අත්ථසත්තියා පතීයතෙ. සද්දානං සාමත්ථියන්ති විග්ගහො.

196. Sau khi đã trình bày ba loại ví dụ được hiểu qua từ ngữ, bây giờ (tác giả) trình bày ví dụ được hiểu qua ý nghĩa bằng câu ‘‘patīyate’’ v.v... Còn ví dụ được hiểu qua ý nghĩa, ở một nơi nào đó, ngay cả khi không có sự kết hợp của các từ như hợp từ, hậu tố, 'iva' v.v..., và ngay cả khi bỏ qua mối liên hệ của những từ đó, vẫn được nhận biết nhờ vào năng lực ý nghĩa của các từ còn lại được sử dụng trong mối liên hệ, tức là năng lực của từ ngữ. Phân tích cú pháp là: "năng lực của các từ".

197.

197.

භිඞ්ගානෙ’මානි චක්ඛූනි, නා’ම්බුජං මුඛ’මෙවි’දං;

සුබ්‍යත්තසදිසත්තෙන, සා සරූපොපමා මතා.

Đây không phải là những con ong, đây là những đôi mắt; đây không phải là hoa sen, đây chính là gương mặt. Do sự tương đồng rất rõ ràng, ví dụ đó được xem là ví dụ đồng dạng.

197. උදාහරති ‘‘භිඞ්ගෙ’’ච්චාදිනා. න භිඞ්ගා එතෙ, කිඤ්චරහි චක්ඛූනිමානි, නම්බුජමෙතං, කින්තු මුඛමෙවිදන්ති එවරූපා සා සරූපොපමා මතා භිඞ්ගාදීනමවිපරීතසරූපස්ස දීපනතො. තෙනාහ ‘‘සුබ්‍යත්තෙ’’ත්‍යාදි. සුබ්‍යත්තෙන භිඞ්ගචක්ඛූනං අම්බුජමුඛානඤ්ච පරිඵුටෙන සදිසත්තෙන චඤ්චලත්තකන්ත්‍යාදිලක්ඛණෙන තෙනෙවාභෙදසඞ්කාපුබ්බමෙව විවෙචිතං අඤ්ඤත්‍ර චක්ඛාදීසු යං භිඞ්ගාදිඤ්ඤාණමුප්පන්නං, තස්ස පච්චක්ඛානතො උපමාජොතකානමිවාදීනමභාවෙපි භිඞ්ගලොචනාදීනං සදිසත්තං පතීයතෙ සාමත්ථියතො. එවමුපරිපි යථායොගං.

197. (Tác giả) đưa ra ví dụ bằng câu ‘‘bhiṅge’’ v.v... "Đây không phải là những con ong, mà là những đôi mắt; đây không phải là hoa sen, mà chính là gương mặt." Loại ví dụ như vậy được xem là ví dụ đồng dạng (sarūpopamā) vì nó làm sáng tỏ bản chất không sai khác của ong và mắt v.v... Do đó, ngài nói ‘‘subyatte’’ v.v... Do sự tương đồng rất rõ ràng, đầy đủ giữa ong và mắt, giữa hoa sen và gương mặt, với các đặc tính như sự long lanh, vẻ đẹp v.v..., và do sự phủ nhận tri thức về ong v.v... đã khởi lên đối với mắt v.v..., nên ngay cả khi không có các từ chỉ sự so sánh như 'iva' v.v..., sự tương đồng giữa ong và mắt v.v... vẫn được nhận biết nhờ vào năng lực (của từ ngữ). Tương tự như vậy cho các trường hợp sau, tùy theo sự thích hợp.

197. ඉදානි උදාහරණමාහරති ‘‘භිඞ්ගානි’’ච්චාදිනා. ඉමානි භිඞ්ගානි භමරා න භවන්ති, කිඤ්චරහි චක්ඛූනි. අම්බුජං න ඉදං පදුමං න හොති, කින්තු මුඛමෙවාති. ඊදිසී සා උපමා සුබ්‍යත්තසදිසත්තෙන සුපාකටෙන භිඞ්ගලොචනානං අම්බුජමුඛානඤ්ච තුල්‍යභාවෙන සරූපොපමා නාම හොති. එත්ථ සමාසපච්චයඉවාදිසද්දපයොගාභාවෙපි ‘‘භිඞ්ගානෙමානි චක්ඛූනි’’ච්චාදිනා චක්ඛුමුඛෙසු භිඞ්ගඅම්බුජන්ති විපරීතපවත්තබුද්ධිං පටිසෙධෙත්වා චක්ඛුමුඛවිධානතො චඤ්චලත්තකන්තිමත්තාදීසු සුබ්‍යත්තං තුල්‍යත්තං විනා චක්ඛුමුඛෙසු භිඞ්ගම්බුජබුද්ධිං කීදිසමුප්පජ්ජතීති අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණසාමත්ථියා උපමානභූතානං භිඞ්ගම්බුජානං උපමෙය්‍යභූතානං චක්ඛුමුඛානඤ්ච සදිසත්තං ඤායති. සුට්ඨු බ්‍යත්තං පාකටන්ති ච, තඤ්ච තං සදිසත්තඤ්චාති ච, සමානං රූපං සභාවො යස්සා උපමායාති ච, සා ච සා උපමා චාති ච වාක්‍යං.

197. Bây giờ (tác giả) đưa ra ví dụ bằng câu ‘‘bhiṅgāni’’ v.v... "Đây không phải là những con ong, mà là những đôi mắt. Đây không phải là hoa sen, mà chính là gương mặt." Ví dụ như thế này, do sự tương đồng rất rõ ràng, do tính chất tương đương giữa ong và mắt, giữa hoa sen và gương mặt, được gọi là ví dụ đồng dạng (sarūpopamā). Ở đây, ngay cả khi không có việc sử dụng các từ như hợp từ, hậu tố, 'iva' v.v..., bằng câu ‘‘bhiṅgānemāni cakkhūni’’ v.v..., sau khi phủ định nhận thức sai lầm rằng mắt và mặt là ong và hoa sen, và do việc xác định đó là mắt và mặt, (câu hỏi được đặt ra là:) nếu không có sự tương đồng rõ ràng về sự long lanh, vẻ đẹp v.v..., làm sao nhận thức về ong và hoa sen có thể khởi lên đối với mắt và mặt được? Nhờ vào năng lực có đặc tính là không thể giải thích khác được, sự tương đồng giữa vật so sánh là ong và hoa sen, và vật được so sánh là mắt và mặt, được biết đến. Các câu phân tích là: ‘suṭṭhu byattaṃ’ nghĩa là ‘pākaṭaṃ’ (rõ ràng); ‘tañca taṃ sadisattañca’ (và sự tương đồng đó); ‘samānaṃ rūpaṃ sabhāvo yassā upamāya’ (ví dụ có hình dạng, bản chất tương đồng); và ‘sā ca sā upamā ca’ (và ví dụ đó).

198.

198.

මයෙව [Pg.206] මුඛසොභා’ස්සෙ-ත්‍යල’මින්දු විකත්ථනා;

යතො’ම්බුජෙපිසා’ත්ථීති, පරිකප්පොපමා අයං.

Hỡi mặt trăng, đừng khoe khoang rằng: "Vẻ đẹp của gương mặt này chỉ có ở ta". Bởi vì vẻ đẹp đó cũng có ở hoa sen. Đây là ví dụ tưởng tượng.

198. ‘‘මයෙවි’’ච්චාදි. ඉන්දු චන්ද, අස්ස මුනිනො මුඛසොභා වදනජුති මයෙව, නාඤ්ඤත්‍රාති එවරූපා විකත්ථනා අත්ථපසංසනෙන අලමිති පටිසෙධො. කිමිති? යතො යස්මා කාරණා සා මුඛසොභා අම්බුජෙපි න කෙවලමින්දුම්හි අත්ථි, නො නත්ථීති අසතොපි තථා විකත්ථනස්ස පරිකප්පනතො වදනමින්දුනොපමීයතීති එවරූපා අයං පරිකප්පොපමා.

198. “Mayevi” v.v... Indu là mặt trăng. Vẻ đẹp của khuôn mặt, sự rạng rỡ của dung nhan của vị mâu-ni này chỉ có ở nơi ta, không ở nơi nào khác, sự khoe khoang như vậy là đủ rồi với lời tự tán dương, (đây là) sự phủ định. Tại sao vậy? Bởi vì, do nguyên nhân mà vẻ đẹp của khuôn mặt ấy không chỉ có ở mặt trăng mà còn có ở hoa sen nữa, không phải là không có. Do sự tưởng tượng về lời khoe khoang như vậy dù không có thật, nên khuôn mặt được so sánh với mặt trăng. Loại ví von này là ví von tưởng tượng (parikappopamā).

198. ‘‘මයෙ’’ච්චාදි. හෙ ඉන්දු අස්ස ඉමස්ස ලොකසාමිනො මුඛසොභා වදනකන්ති එකකෙ මයි එව, ඊදිසී විකත්ථනා අත්තසිලාඝෙන අලං නිප්පයොජනං. කස්මාති චෙ? යතො සා මුඛසොභා අම්බුජෙපි අත්ථි, තස්මාති. ඉති ඊදිසා අයං උපමා පරිකප්පොපමා නාම හොති. යතොති අනියමනිද්දිට්ඨකාරණං පන අම්බුජෙපි සා අත්ථීති දස්සියමානං පදුමෙපි තස්ස අත්ථිත්තමෙව. පරිකප්පනාය වුත්තා උපමාති විග්ගහො. ඉධ චන්දස්ස අවිජ්ජමානවිකත්ථනස්ස විජ්ජමානත්තෙන පරිකප්පනතො සධම්මජොතකසද්දන්තරෙ අසතිපි උපමානභූතඉන්දුනො ච උපමෙය්‍යභූතමුඛස්ස ච සදිසත්තං ඉමෙසං ද්වින්නං සදිසත්තං විනා වත්තුනො තාදිසකප්පනා කථං හොතීති ඉමාය අත්ථසත්තියා ගම්‍යතෙ.

198. “Maye” v.v... Này mặt trăng, vẻ đẹp của khuôn mặt, sự rạng rỡ của dung nhan của vị Chúa Tể thế gian này chỉ có ở một mình ta mà thôi. Sự khoe khoang như vậy là đủ rồi, sự tự ca ngợi là vô ích. Nếu hỏi tại sao? Bởi vì vẻ đẹp của khuôn mặt ấy cũng có ở hoa sen, do đó vậy. Như vậy, loại ví von này được gọi là ví von tưởng tượng (parikappopamā). “Yato” là nguyên nhân được chỉ định không xác định, còn việc được chỉ ra rằng “nó cũng có ở hoa sen” chính là sự hiện hữu của nó ở hoa sen. Phân tích cú pháp là “ví von được nói ra bằng sự tưởng tượng”. Ở đây, do sự tưởng tượng về lời khoe khoang không có thật của mặt trăng như là có thật, nên dù không có từ ngữ nào khác biểu thị tính chất chung, sự tương đồng của mặt trăng là vật để so sánh và khuôn mặt là vật được so sánh được hiểu ngầm qua năng lực của ý nghĩa này: nếu không có sự tương đồng của hai thứ này, làm sao có thể có sự tưởng tượng như vậy của người nói?

199.

199.

කිං වා’ම්බුජ’න්තොභන්තාලි,කිං ලොලනයනං මුඛං;

මම දොලායතෙ චිත්ත-මිච්ච’යං සංසයොපමා.

Phải chăng là hoa sen với đàn ong bay lượn bên trong, hay là khuôn mặt với đôi mắt long lanh? Tâm ta đang dao động. Đây là ví von nghi ngờ.

199. ‘‘කිං වා’’ඉච්චාදි. අන්තො භන්තා අලී භමරා යස්මිං, තමීදිසමම්බුජං කිං වා. ලොලානි චපලානි නයනානි යස්මිං, තාදිසං වා. ජින තවෙදං මුඛං කින්ති මම චිත්තං දොලායතෙ [Pg.207] දොලෙවාචරති. එවං පක්ඛද්වයපරිග්ගහෙන සංසයතීති අත්ථො. ඉච්චයමීදිසී සංසයවෙසෙන අම්බුජමුඛානමොපමාවගමා සංසයොපමා.

199. “Kiṃ vā” v.v... Phải chăng là hoa sen như thế này, nơi có đàn ong, những con ong mật, bay lượn bên trong? Hay là (khuôn mặt) như thế này, nơi có đôi mắt long lanh, lay động? Này đấng Chiến Thắng, khuôn mặt này của ngài là gì, mà tâm ta dao động, hành xử như một chiếc võng? Ý nghĩa là, như vậy, do nắm bắt cả hai vế nên có sự nghi ngờ. Đây là ví von nghi ngờ (saṃsayopamā) do sự hiểu biết về sự so sánh giữa hoa sen và khuôn mặt qua hình thức của sự nghi ngờ.

199. ‘‘කිං වා’ම්බුජෙ’’ච්චාදි. අන්තොභන්තාලි අබ්භන්තරෙ භමමානභමරවන්තං අම්බුජං කිං වා, තුය්හං ලොලනයනං චඤ්චලනෙත්තං මුඛං කිං වාති මම චිත්තං දොලායතෙ උභයසම්භමජනනතො දොලා විය හොති. ඉති අයං එවරූපා උපමා සංසයොපමා ද්වින්නං සදිසත්තස්ස සංසයෙන පකාසිතත්තා සංසයොපමා නාම හොති. අන්තො භන්තා අලී යස්මින්ති ච, ලොලානි නයනානි යස්මින්ති ච, දොලා විය ආචරතීති ච, සංසයෙන වුත්තා උපමාති ච විග්ගහො. ඉහාපි සධම්මපකාසකෙ සද්දන්තරෙ අසතිපි යථාවුත්තවිසෙසනද්වයෙන විසිට්ඨානං ද්වින්නං අම්බුජමුඛානං සංසයනිමිත්තෙ තුල්‍යත්තෙ අසති කථං සංසයො උප්පජ්ජතීති ඉමිනා සාමත්ථියෙනෙව තුල්‍යධම්මසම්බන්ධො ගම්‍යතෙ.

199. “Kiṃ vā’mbuje” v.v... Phải chăng là hoa sen có đàn ong bay lượn bên trong, hay là khuôn mặt của ngài với đôi mắt long lanh, lay động? Tâm ta dao động, trở nên như chiếc võng do sự bối rối sinh ra từ cả hai. Như vậy, loại ví von này là ví von nghi ngờ (saṃsayopamā), được gọi là ví von nghi ngờ vì sự tương đồng của cả hai được biểu thị bằng sự nghi ngờ. Phân tích cú pháp là: “nơi có đàn ong bay lượn bên trong”, và “nơi có đôi mắt long lanh”, và “hành xử như chiếc võng”, và “ví von được nói ra bằng sự nghi ngờ”. Ở đây cũng vậy, dù không có từ ngữ nào khác biểu thị tính chất chung, mối quan hệ về tính chất tương đồng được hiểu ngầm chính bằng năng lực này: nếu không có sự tương đồng trong nguyên nhân gây ra sự nghi ngờ của hai đối tượng là hoa sen và khuôn mặt, được đặc trưng bởi hai tính từ đã nói, thì làm sao sự nghi ngờ có thể phát sinh?

200.

200.

කිඤ්චි වත්ථුං පදස්සෙත්වා,සධම්මස්සා’භිධානතො;

සාම්‍යප්පතීතිසබ්භාවා,පතිවත්ථූපමා යථා.

Sau khi trình bày một đối tượng nào đó, do việc nói đến (một đối tượng khác) có cùng tính chất, vì có sự nhận biết về tính tương đồng, (đó là) ví von đối vật, ví như.

200. ‘‘කිඤ්චි’’ඉච්චාදි. කිඤ්චි වත්ථුමිච්ඡිතං සම්බුද්ධාදිකං උපදස්සෙත්වා සධම්මස්ස තෙන වත්ථුනා කෙනචි ආකාරෙන සදිසස්ස අඤ්ඤස්ස වත්ථුනො අභිධානතො සාම්‍යස්ස තෙසං ද්වින්නං සදිසත්තස්ස පතීතියා අවසායස්ස සම්භාවා විජ්ජමානත්තෙන පතිවත්ථූපමා වුච්චතෙ. පතිවත්ථුනා තථාවිධෙනාධිගතස්ස වත්ථුනො තුල්‍යතා පටිපාදිතා. යථෙත්‍යුදාහරති.

200. “Kiñci” v.v... Sau khi trình bày một đối tượng nào đó được mong muốn, như là đức Chánh Đẳng Giác, v.v..., do việc nói đến một đối tượng khác có cùng tính chất, tương đồng với đối tượng kia ở một phương diện nào đó, vì có sự hiện hữu của sự nhận biết, sự thấu hiểu về tính tương đồng, sự giống nhau của hai đối tượng đó, nên được gọi là ví von đối vật (pativatthūpamā). Sự tương đồng của đối tượng đã được hiểu như vậy được trình bày bằng một đối vật. “Yathā” là để nêu ví dụ.

200. ‘‘කිඤ්චි’’ච්චාදි. කිඤ්චි වත්ථුමිච්ඡිතං ජිනාදිකිඤ්චිපදත්ථං උපදස්සෙත්වා පඨමං නිදස්සෙත්වා සධම්මස්ස පටිපාදනීයඅත්ථෙන සහ [Pg.208] කිඤ්චි ආකාරෙන සදිසභාවස්ස කස්සචි වත්ථුනො අභිධානතො කථනතො සාම්‍යප්පතීතිසබ්භාවා සදිසතාසම්බන්ධිනො පරිජානනස්ස විජ්ජමානත්තා පතිවත්ථූපමා වත්ථුනො උපට්ඨිතස්ස ජිනාදිපදත්ථස්ස තුල්‍යත්ථපකාසනතො නාමෙන පතිවත්ථූපමා නාම. සමානො ධම්මො යස්ස වා පාරිජාතාදිනො ඉති ච, සමානානං තුල්‍යානං උපමානොපමෙය්‍යානං භාවොති ච, සාම්‍යස්ස පතීති ච, සාම්‍යප්පතීතියා සබ්භාවොති ච, පතිවත්ථුනා වුත්තා උපමාති ච වාක්‍යං. යථාති උදාහරති.

200. “Kiñci” v.v... Sau khi trình bày, chỉ ra trước tiên một đối tượng nào đó được mong muốn, có ý nghĩa là đấng Chiến Thắng, v.v..., do việc nói đến, trình bày một đối tượng nào đó có tính chất tương đồng ở một phương diện nào đó với đối tượng cần được trình bày, vì có sự hiện hữu của sự nhận biết về tính tương đồng, sự hiểu biết về mối quan hệ tương đồng, nên được gọi là ví von đối vật (pativatthūpamā) vì nó làm sáng tỏ ý nghĩa tương đồng của đối tượng được trình bày, có ý nghĩa là đấng Chiến Thắng, v.v... Phân tích cú pháp là: “cái có cùng tính chất, như là cây Pārijāta, v.v...”, và “tính chất của những vật tương đồng, giống nhau, là vật để so sánh và vật được so sánh”, và “sự nhận biết về tính tương đồng”, và “sự hiện hữu của sự nhận biết về tính tương đồng”, và “ví von được nói ra bằng đối vật”. “Yathā” là để nêu ví dụ.

201.

201.

ජනෙසු ජායමානෙසු,නෙ’කොපි ජිනසාදිසො;

දුතියො නනු නත්ථෙව,පාරිජාතස්ස පාදපො.

Trong số những người được sinh ra, không một ai giống như đấng Chiến Thắng. Quả thật, không hề có cây thứ hai (giống như) cây Pārijāta.

201. ‘‘ජනෙසු’’ච්චාදි. ජායමානෙසු ජනෙසු මජ්ඣෙ එකොපි ජනො ගුණවා ජිනසාදිසො සම්මාසම්බුද්ධසමානො න විජ්ජතීත්‍යෙකං තාව වත්ථු උපදස්සිතං, දුතියො ඉච්චාදි පතිවත්ථූපමදස්සනං, නනූත්‍යනුමතියං, පාරිජාතස්ස දිබ්බරුක්ඛවිසෙසස්ස දුතියො සමානො පාදපො නත්ථෙව. පාරිජාතොයෙව රුක්ඛජාතීසු උත්තමො, තථා ජිනො ජනෙසූති.

201. “Janesu” v.v... “Trong số những người được sinh ra, không một người có đức hạnh nào giống như đấng Chiến Thắng, ngang bằng với đức Chánh Đẳng Giác”, đây là một đối tượng được trình bày trước tiên. “Thứ hai” v.v... là sự trình bày ví von đối vật. “Nanu” (quả thật) dùng với nghĩa đồng thuận. Không hề có cây thứ hai ngang bằng với cây Pārijāta, một loại cây thần đặc biệt. Cây Pārijāta là cao quý nhất trong các loài cây, cũng vậy, đấng Chiến Thắng là cao quý nhất trong loài người.

201. ‘‘ජනෙසු’’ච්චාදි. ජායමානෙසු ජනෙසු එකොපි ජිනසාදිසො සම්බුද්ධසදිසො නත්ථි, පාරිජාතස්ස රුක්ඛස්ස දුතියො තෙන සමො දුතියො පාදපො රුක්ඛො නත්ථි එව නනු, නනූති අනුඤ්ඤායං. තෙන සබ්බඤ්ඤුනො අඤ්ඤෙන අතුල්‍යභාවං අනුජානාති. ඉහ පාරිජාතරුක්ඛස්ස අඤ්ඤෙහි රුක්ඛෙහි උත්තමත්තඤ්ච බුද්ධස්ස අඤ්ඤෙසු සත්තෙසු උත්තමත්තඤ්චාති ඉදං ද්වයං උපමානොපමෙය්‍යභූතානං ද්වින්නං වත්ථූනං සාම්‍යං නාම, එතං සාම්‍යං වුත්තත්ථස්ස සමත්ථනවසෙන පතිවත්ථුභූතපාරිජාතස්ස රුක්ඛෙහි අසමානත්තකථනෙනෙව ජොතිතං හොති.

201. “Janesu” v.v... Trong số những người được sinh ra, không một ai giống như đấng Chiến Thắng, giống như đức Chánh Đẳng Giác. Quả thật, không hề có cây thứ hai, một cây thứ hai ngang bằng với cây Pārijāta. “Nanu” dùng với nghĩa chấp thuận. Bằng cách đó, nó chấp thuận tính chất không thể sánh bằng của đấng Toàn Tri với bất kỳ ai khác. Ở đây, tính chất cao quý của cây Pārijāta so với các cây khác và tính chất cao quý của đức Phật so với các chúng sinh khác, hai điều này được gọi là tính tương đồng của hai đối tượng, là vật để so sánh và vật được so sánh. Tính tương đồng này được làm sáng tỏ chính bằng cách nói về sự không tương đồng của cây Pārijāta, là đối vật, với các cây khác, theo cách hỗ trợ cho ý nghĩa đã được nói.

202.

202.

වාක්‍යත්ථෙනෙව [Pg.209] වාක්‍යත්ථො,යදි කොච්‍යු’පමීයතෙ;

ඉවයුත්තවියුත්තත්තා,සා වාක්‍යත්ථොපමා ද්විධා.

Nếu ý nghĩa của một câu được so sánh với ý nghĩa của một câu khác, do có kết hợp hoặc không kết hợp với từ “iva”, ví von ý nghĩa câu đó có hai loại.

202. වාක්‍යත්ථවිසයොපමං දස්සෙති ‘‘වාක්‍යත්ථෙනෙවි’’ච්චාදිනා. වාක්‍යත්ථො ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධවිසෙසො, තෙනෙව, න පදත්ථමත්තෙන වාක්‍යත්ථො වුත්තලක්ඛණො කොචි වත්තුමිච්ඡිතො කොචි යදි උපමීයතෙ සදිසො කථ්‍යතෙ, සා වාක්‍යත්ථොපමා ද්විධා භිජ්ජතෙ. කථං? යුත්තා ච වියුත්තා ච යුත්තවියුත්තා, ඉවෙන අත්ථනිද්දෙසොයං යුත්තවියුත්තා උපමා, තස්සා භාවා කාරණා ද්විධාති අධිකතං.

202. Trình bày về ví dụ cú nghĩa (vākyatthavisayopamaṃ) bằng câu bắt đầu với "vākyattheneva". Cú nghĩa (vākyattho) là sự liên hệ đặc biệt giữa hành động và tác nhân. Chính do điều ấy, không phải chỉ do nghĩa của từ, nếu một cú nghĩa nào đó có đặc tính đã được nói đến, mà người nào đó muốn diễn tả, được so sánh, được nói là tương tự, thì đó là ví dụ cú nghĩa (vākyatthopamā), được chia làm hai loại. Như thế nào? Là yuttā (liên kết) và viyuttā (không liên kết). Đây là sự chỉ rõ ý nghĩa bằng từ "iva": ví dụ liên kết và không liên kết. Do bản chất của nó, vì lý do đó, nó được xem là có hai loại.

202. ඉදානි වාක්‍යත්ථවිසයොපමං දස්සෙති ‘‘වාක්‍යත්ථෙ’’ච්චාදිනා. වාක්‍යත්ථෙනෙව ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධවිසෙසසඞ්ඛතසමුදායභූතෙන වාක්‍යත්ථෙන කොචි වත්තුමිච්ඡිතො යො කොචි වාක්‍යත්ථො වුත්තලක්ඛණො යදි උපමීයතෙ සදිසභාවෙන කථීයතෙ, සා උපමා වාක්‍යත්ථොපමා නාම හොති. ඉවයුත්තවියුත්තත්තා ඉවයුත්තවියුත්තවසෙන ද්විධා ද්විප්පකාරා. එත්ථ ‘‘ඉවා’’ති ඉවාදීනමත්ථස්ස ගහිතත්තා ඉවසද්දොපි තප්පරියායසද්දාපි ගය්හන්තෙ.

202. Bây giờ, trình bày về ví dụ cú nghĩa (vākyatthavisayopamaṃ) bằng câu bắt đầu với "vākyatthe". Chính do cú nghĩa, tức là cú nghĩa đã trở thành một tập hợp được gọi là sự liên hệ đặc biệt giữa hành động và tác nhân, nếu một cú nghĩa nào đó có đặc tính đã được nói đến, mà người nào đó muốn diễn tả, được so sánh, được nói đến với tính chất tương tự, thì ví dụ ấy được gọi là ví dụ cú nghĩa (vākyatthopamā). Do có sự liên kết và không liên kết với "iva", nên nó có hai loại, hai phương cách. Ở đây, do từ "iva" được dùng để chỉ ý nghĩa của "iva" và các từ tương tự, nên từ "iva" và các từ đồng nghĩa của nó cũng được bao gồm.

ඉවයුත්ත

Liên kết với "iva"

203.

203.

ජිනො සංක්ලෙසතත්තානං,ආවිභූතො ජනාන’යං;

ඝම්මසන්තාපතත්තානං,ඝම්මකාලෙ’ම්බුදො විය.

Bậc Chiến Thắng đối với chúng sanh, những người bị thiêu đốt bởi phiền não, đã xuất hiện; cũng như đám mây vào mùa nóng, đối với những người bị thiêu đốt bởi sức nóng của mặt trời.

203. උදාහරති ‘‘ජිනො’’ඉච්චාදි. සංක්ලෙසෙහි දසවිධෙහි තත්තානං සන්තාපං අනුප්පත්තානං ජනානං අයං ජිනො සම්මාසම්බුද්ධො [Pg.210] ආවිභූතො කතකිච්චත්තා සම්මාසම්බොධාධිගමෙන ලොකෙ පාතුභූතො. එකං තාව වාක්‍යමුපමෙය්‍යභූතං. කිමිවෙත්‍යාහ ‘‘ඝම්මෙ’’ච්චාදි. ඝම්මසන්තාපෙන තත්තානං ජනානං ඝම්මකාලෙ ගිම්හානසමයෙ අම්බුදො මෙඝො වියාති දුතියවාක්‍යමුපමානභූතමිත්‍යයමිවයුත්තා වාක්‍යත්ථොපමා. එත්ථ පුබ්බුත්තරවාක්‍යත්ථානං විසෙස්‍යවිසෙසනභාවො එකවාක්‍යත්ථත්තාව වෙදිතබ්බො. එවමුපරිපි.

203. Đưa ra ví dụ bằng câu "jino" v.v... Đối với chúng sanh bị thiêu đốt, đã đạt đến trạng thái nóng bức bởi mười loại phiền não, bậc Chiến Thắng này, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, đã xuất hiện, vì đã hoàn thành phận sự, đã hiện ra trong đời qua việc chứng đắc chánh đẳng chánh giác. Câu đầu tiên là đối tượng được so sánh (upameyya). "Giống như cái gì?" thì nói "ghamme" v.v... "Giống như đám mây vào mùa nóng, vào thời điểm mùa hè, đối với chúng sanh bị thiêu đốt bởi sức nóng của mặt trời" - câu thứ hai này là đối tượng dùng để so sánh (upamāna). Do đó, đây là ví dụ cú nghĩa liên kết với "iva" (ivayuttā vākyatthopamā). Ở đây, mối quan hệ giữa chủ thể (visesya) và thuộc tính (visesana) của nghĩa câu trước và câu sau nên được hiểu là có cùng một cú nghĩa. Tương tự như vậy ở các phần sau.

203. උදාහරති ‘‘ජිනො’’ච්චාදිනා. අයං ජිනො එසො ජිතපඤ්චමාරො සත්ථා සංක්ලෙසතත්තානං අනෙකප්පකාර කිලෙසසන්තාපතත්තානං ජනානං ආවිභූතො කතකිච්චො හුත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමෙන ලොකෙ උපට්ඨිතො. කෙන සන්තත්තස්ස කස්සචි කිමිවෙති චෙ? ඝම්මසන්තාපතත්තානං ජනානං ඝම්මකාලෙ ගිම්හසමයෙ අම්බුදොවිය මෙඝො ඉව. ඉහ උත්තරවාක්‍යත්ථො භෙදකත්තා විසෙසනං හොති, පුබ්බවාක්‍යත්ථො පන භෙද්‍යත්තා විසෙස්‍යො හොති. එවං වාක්‍යභෙදෙ සතිපි වාක්‍යත්ථො එකොවෙති දට්ඨබ්බො. එවමුත්තරත්‍රාපි. උත්තරවාක්‍යෙ ඉවසද්දො තස්මිංයෙව ගුණගුණීපදත්ථානං සදිසත්තං දීපෙති, පුබ්බවාක්‍යෙ ගුණගුණීනං සදිසත්තං පන උත්තරවාක්‍යත්ථස්ස පුබ්බවාක්‍යෙන සමානත්තං විනා අඤ්ඤථානුපපත්තියා ඤායති. සංක්ලෙසෙහි තත්තාති ච, ඝම්මො එව සන්තාපොති ච, තෙන තත්තාති ච, ඝම්මො එව කාලොති ච වාක්‍යං.

203. Đưa ra ví dụ bằng câu "jino" v.v... Bậc Chiến Thắng này, vị đã chiến thắng năm loại ma, bậc Đạo Sư, đối với chúng sanh bị thiêu đốt bởi phiền não, bị thiêu đốt bởi sự nóng bức của nhiều loại phiền não, đã xuất hiện, sau khi đã hoàn thành phận sự, đã có mặt trong đời qua việc chứng đắc nhất thiết trí. Nếu hỏi: "Giống như cái gì, đối với người bị thiêu đốt bởi cái gì?", (thì trả lời:) "Giống như đám mây vào mùa nóng, vào thời điểm mùa hè, đối với chúng sanh bị thiêu đốt bởi sức nóng của mặt trời". Ở đây, nghĩa của câu sau, do có vai trò phân biệt, nên là thuộc tính (visesana); còn nghĩa của câu trước, do được phân biệt, nên là chủ thể (visesya). Như vậy, dù có sự phân chia câu, cũng nên hiểu rằng cú nghĩa chỉ là một. Tương tự như vậy ở các phần sau. Trong câu sau, từ "iva" chỉ ra sự tương đồng về nghĩa của các từ chỉ phẩm chất (guṇa) và vật có phẩm chất (guṇī) ngay trong câu đó. Còn sự tương đồng của phẩm chất và vật có phẩm chất trong câu trước thì được biết đến qua sự suy luận, vì nếu không có sự tương đồng giữa nghĩa câu sau với câu trước thì không thể giải thích khác được. Và các câu là: "bị thiêu đốt bởi phiền não", "sức nóng chính là sự thiêu đốt", "bị thiêu đốt bởi điều đó", và "sức nóng chính là thời điểm".

ඉවවියුත්ත

Không liên kết với "iva"

204.

204.

මුනින්දානන’මාභාති, විලාසෙකමනොහරං;

උද්ධං සමුග්ගතස්සාපි, කිං තෙ චන්ද විජම්භනා.

Gương mặt của Đức Vua các Bậc Mâu-ni tỏa sáng, duyên dáng và quyến rũ một cách độc đáo. Hỡi mặt trăng, dù đã lên cao, sự kiêu hãnh của ngươi có ích gì?

204. දුතියමාහ ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදිනා. විලාසෙන එකමතුල්‍යං මනොහරං දුතියස්ස තාදිසස්සාභාවතො මුනින්දානනං [Pg.211] ආභාති අතිසයෙන සොභතෙති එකං තාව වාක්‍යමුපමෙය්‍යභූතං. භො චන්ද උද්ධං ගගනතලං සමුග්ගතස්සාපි අබ්භුට්ඨිතස්සාපි තෙ තව විජම්භනා සාහංකාරපරිබ්භමනෙන කිං පයොජනං න කිංපි, තංසදිසසොභාසම්පත්තියාභාවතො. අසදිසත්තං මුනින්දානනස්ස තස්ස තතොපි උද්ධමුග්ගච්ඡතො විලාසමත්තමෙව ඵලසම්භවතොති දුතියවාක්‍යමුපමානභූතං. තථා හෙත්ථ සබ්බථා සදිසතාපතීතියා කරියමානානමුග්ගමනවිජම්භනානං පටික්ඛෙපෙන කථඤ්චිපි මුඛචන්දානං සාධම්මපතීති උපමාවගමොති අයමිවවියුත්තවාක්‍යත්ථොපමා.

204. Nói về loại thứ hai bằng câu "muninda" v.v... "Gương mặt của Đức Vua các Bậc Mâu-ni tỏa sáng, vô cùng rực rỡ, vì nó duyên dáng, quyến rũ một cách độc đáo, không gì sánh bằng, do không có cái thứ hai tương tự" - câu đầu tiên này là đối tượng được so sánh. "Này mặt trăng, dù đã lên cao trên vòm trời, sự kiêu hãnh, sự lang thang đầy ngã mạn của ngươi có ích lợi gì? Chẳng có gì cả, vì không thể đạt được vẻ đẹp tương tự như thế". Câu thứ hai là đối tượng dùng để so sánh, vì sự không tương đồng (được thể hiện) ở chỗ, đối với mặt trăng, dù bay lên cao hơn cả gương mặt của Đức Vua các Bậc Mâu-ni, thì kết quả có thể đạt được cũng chỉ là vẻ duyên dáng mà thôi. Như vậy, ở đây, bằng cách phủ nhận việc bay lên và kiêu hãnh được thực hiện với nhận thức về sự tương đồng hoàn toàn, sự nhận thức về một thuộc tính chung giữa gương mặt và mặt trăng bằng cách nào đó được hiểu là một sự ví von. Đây là ví dụ cú nghĩa không liên kết với "iva" (ivaviyuttavākyatthopamā).

204. ඉදානි ඉවවියුත්තවාක්‍යත්ථොපමංයෙව උදාහරති ‘‘මුනින්දානනි’’ච්චාදිනා. විලාසෙකමනොහරං ලීලාය අතුල්‍යං තතොයෙව මනොහරං මුනින්දානනං සබ්බඤ්ඤුනො වදනං ආභාති අතිදිබ්බති, තස්මා හෙ චන්ද උද්ධං උච්චං නභං සමුග්ගතස්සාපි තෙ තුය්හං විජම්භනා අහංකාරෙන පරිබ්භමනෙන කිං පයොජනං. ඉහ පුබ්බවාක්‍යත්ථස්ස උත්තරවාක්‍යත්ථො ඉවවියුත්තොපමා නාම හොති. තථා හි ‘‘සබ්බථා මුඛෙන සදිසො භවාමී’’ති මානං කරොන්තස්ස චන්දස්ස ගගනතලාරොහොපි විජම්භනඤ්චෙති ඉමෙසං ද්වින්නං පටික්ඛෙපෙන මුඛචන්දානං විලාසෙකමනොහරත්තං කන්තිමත්තසඞ්ඛාතසදිසත්තං ඉවාදීනමභාවෙපි විඤ්ඤායතීති කත්වා උත්තරවාක්‍යත්ථො පුබ්බවාක්‍යත්ථස්ස උපමා ච විසෙසනඤ්ච හොති. විලාසෙන එකමතුල්‍යන්ති ච, තඤ්ච තං මනොහරඤ්චාති ච විග්ගහො. අපිසද්දො සම්භාවනත්ථො.

204. Bây giờ, đưa ra ví dụ về chính ví dụ cú nghĩa không liên kết với "iva" bằng câu "munindānanaṃ" v.v... "Duyên dáng và quyến rũ một cách độc đáo" (vilāsekamanoharaṃ) có nghĩa là không gì sánh bằng về vẻ yêu kiều, do đó mà quyến rũ. Gương mặt của Đức Vua các Bậc Mâu-ni, dung nhan của bậc Nhất Thiết Trí, tỏa sáng, vô cùng rực rỡ. Vì vậy, hỡi mặt trăng, dù đã lên cao trên bầu trời, sự kiêu hãnh, sự lang thang với lòng ngã mạn của ngươi có ích lợi gì? Ở đây, nghĩa của câu sau được gọi là ví dụ không liên kết với "iva" (ivaviyuttopamā) đối với nghĩa của câu trước. Thật vậy, bằng cách phủ nhận hai điều này - việc bay lên trời và sự kiêu hãnh của mặt trăng, vốn tự mãn rằng "ta sẽ hoàn toàn giống như gương mặt kia" - sự tương đồng, được gọi là vẻ đẹp đơn thuần, giữa gương mặt và mặt trăng, vốn duyên dáng và quyến rũ một cách độc đáo, vẫn được hiểu ngay cả khi không có "iva" và các từ tương tự. Do đó, nghĩa của câu sau vừa là ví dụ, vừa là thuộc tính cho nghĩa của câu trước. Phân tích cú pháp là: "duy nhất, không gì sánh bằng về vẻ duyên dáng" và "cái đó và cái quyến rũ đó". Từ "api" có nghĩa là khả năng.

205.

205.

සමුබ්බෙජෙති ධීමන්තං, භින්නලිඞ්ගාදිකං තු යං;

උපමාදූසනායා’ල-මෙතං කත්ථචි තං යථා.

Điều gì có giới tính khác biệt v.v..., quả thực làm cho người trí khó chịu. Điều này, ở một nơi nào đó, đủ để trở thành một lỗi của phép ví von. Ví dụ về điều đó như sau.

205. දොසපරිච්ඡෙදෙ [Pg.212] දුට්ඨාලඞ්කතීතිමුපමාලඞ්කාරදූසනං දස්සෙතුමාහ ‘‘සමුබ්බෙජෙති’’ච්චාදි. යං භින්නලිඞ්ගාදිකං තු, ආදිසද්දෙන භින්නවචනහීනතාඅධිකතාදීනං පරිග්ගහො. තුසද්දො අත්ථජොතකො, තථාපීති අත්ථො. ධීමන්තං මෙධාවිං සමුබ්බෙජෙති න පීණෙති, එතං භින්නලිඞ්ගදිකං කත්ථචි න සබ්බත්ථ උපමාදූසනාය විරොධත්ථං අලං සමත්ථං. ‘‘තං යථෙ’’ති උදාහරති.

205. Trong chương về các lỗi, để chỉ ra lỗi của phép trang sức ví von, gọi là "phép trang sức có lỗi", ngài nói "samubbejeti" v.v... "Điều gì có giới tính khác biệt v.v...". Bằng từ "ādi" (v.v...), bao gồm cả số khác biệt, sự thiếu sót, sự dư thừa, v.v... Từ "tu" làm sáng tỏ ý nghĩa, có nghĩa là "tuy nhiên". "Làm cho người trí khó chịu" có nghĩa là không làm hài lòng người có trí tuệ. Lỗi về giới tính khác biệt này, ở một nơi nào đó chứ không phải ở mọi nơi, là đủ, là có khả năng, để trở thành một lỗi của phép ví von, với mục đích đối lập. Ngài đưa ra ví dụ bằng câu "Ví dụ về điều đó như sau".

205. දොසපරිච්ඡෙදෙ දොසානමනුද්දෙසාවසානෙ නිද්දිට්ඨාය දුට්ඨාලඞ්කතියා දස්සෙතබ්බඋදාහරණෙ –

205. Trong chương về các lỗi, vào cuối phần liệt kê sơ lược các lỗi, về ví dụ cần được trình bày cho lỗi trang nghiêm đã được chỉ ra –

‘‘දුට්ඨාලඞ්කරණං තෙතං, යත්ථාලඞ්කාරදූසනං;

තස්සාලඞ්කාරනිද්දෙසෙ, රූපමාවිභවිස්සතී’’ති.

“Đó là sự trang nghiêm sai lỗi, nơi có sự hư hỏng của phép trang nghiêm; trong phần chỉ dẫn về phép trang nghiêm ấy, hình thức của nó sẽ trở nên rõ ràng.”

කතපටිඤ්ඤානුසාරෙන ඉදානි දස්සෙතුමාහ ‘‘සමුබ්බෙජෙති’’ච්චාදි. යං භින්නලිඞ්ගාදිකං තු වක්ඛමානං යං භින්නලිඞ්ගවචනාදිකං පන ධීමන්තං පඤ්ඤවන්තං කවිං සමුබ්බෙජෙති ‘‘එවං නාම වත්තබ්බං සියා’’ති උබ්බෙගං ජනෙති, එතං භින්නලිඞ්ගාදිකං උපමාදූසනාය යථාවුත්තඋපමාවිනාසනත්ථං කත්ථචි ‘‘ඉත්ථීවායං ජනො යාති’’ඉච්චාදිවත්තබ්බවිසයතො අඤ්ඤත්ථ අලං සමත්ථං. ‘‘තං යථා’’ති උදාහරති. භින්නං විසදිසඤ්ච තං ලිඞ්ගඤ්චෙති ච, තං ආදි යස්ස විසදිසවචනාදිනොති ච, උපමාය දූසනමිති ච වාක්‍යං.

Bây giờ, để trình bày theo như lời đã hứa, ngài nói ‘samubbejeti’ (làm dao động) v.v… Cái mà là khác biệt về giống v.v… sẽ được nói đến, cái mà là khác biệt về giống, số v.v… lại làm cho nhà thơ thông thái, trí tuệ phải bối rối, làm phát sinh sự khó chịu (với ý nghĩ) rằng: ‘đáng lẽ phải được nói như thế này’. Cái (lỗi) khác biệt về giống v.v… này có khả năng làm hỏng phép so sánh, nhằm mục đích phá hủy phép so sánh đã được đề cập, ở một nơi nào đó khác với đối tượng cần nói đến như ‘người này đi như một phụ nữ’ v.v… Ngài nêu ví dụ: ‘Ví như’. Và các câu (phân tích từ) là: ‘giống ấy khác biệt và không tương đồng’, và ‘cái có điều ấy làm khởi đầu, như là số không tương đồng v.v…’, và ‘sự làm hỏng phép so sánh’.

206.

206.

හංසීවා’යං සසී භින්න-ලිඞ්ගා’කාසං සරානිව;

විජාතිවචනා හීනා,සා’ව භත්තො භටො’ධිපෙ.

Trăng này như thiên nga mái, (là so sánh) khác giống; Bầu trời như các hồ, (là so sánh) khác loại và số; (So sánh) hạ liệt: tôi tớ với chúa công, như chó với chủ.

206. ‘‘හංසීවාය’’න්ති අයං සසී චන්දො හංසීව හංසීසදිසො. භින්නලිඞ්ගා භින්නලිඞ්ගොපමා. ‘‘ආකාසං සරානිවා’’ති විජාතිවචනා විසදිසවචනොපමා. ‘‘භටො අධිපෙ සාමිනි සාව [Pg.213] භත්තො’’ති හීනා හීනොපමා කුක්කුරස්ස හීනෙන ජාත්‍යාදිනා අධිකස්ස උපමිතත්තා.

206. ‘Haṃsīvāyaṃ’ (như thiên nga mái) nghĩa là mặt trăng này như thiên nga mái, tương tự như thiên nga mái. (Đây là) so sánh khác giống, (gọi là) phép so sánh khác giống. ‘Ākāsaṃ sarāniva’ (bầu trời như các hồ) là (so sánh) khác loại và số, (gọi là) phép so sánh khác số. ‘Bhaṭo adhipe sāmini sāva bhatto’ (tôi tớ với chúa công, chủ nhân, như chó) là (so sánh) hạ liệt, (gọi là) phép so sánh hạ liệt, vì người cao quý hơn được so sánh với con chó, là loài hạ liệt về dòng dõi v.v…

206. ‘‘හංසි’’ච්චාදි. අයං සසී චන්දො හංසී ඉව හංසිධෙනූව හොති. ඉච්චාදිකොපමා භින්නලිඞ්ගා උපමෙය්‍යතො භින්නලිඞ්ගත්තා භින්නලිඞ්ගොපමා නාම හොති. ආකාසං නභං සරානිවාති අයං විජාතිවචනා උපමෙය්‍යෙන විසදිසවචනත්තා විජාතිවචනොපමා නාම හොති. අධිපෙ සාමිනි භටො සෙවකො සාව සුනඛො ඉව භත්තොති අයං හීනා ජාතිහීනෙන සුනඛෙන උත්තමස්ස පුරිසස්ස උපමිතත්තා හීනොපමා නාම හොති. භින්නං ලිඞ්ගමෙතිස්සාති ච, විවිධා ජාති සභාවො අස්සෙති ච, විජාති වචනං අස්සා උපමායාති ච විග්ගහො.

206. ‘Haṃsi’ v.v… Mặt trăng này như thiên nga mái, như ngỗng mái. Phép so sánh v.v… này là (so sánh) khác giống; vì có giống khác với đối tượng được so sánh nên được gọi là phép so sánh khác giống. ‘Ākāsaṃ nabhaṃ sarāniva’ (bầu trời, không trung, như các hồ) – đây là (so sánh) khác loại và số; vì có số không tương đồng với đối tượng được so sánh nên được gọi là phép so sánh khác số. ‘Adhipe sāmini bhaṭo sevako sāva sunakho iva bhatto’ (đối với chúa công, chủ nhân, người lính, kẻ phục vụ, như con chó) – đây là (so sánh) hạ liệt; vì người cao quý được so sánh với con chó vốn hạ liệt về dòng dõi nên được gọi là phép so sánh hạ liệt. Và các cách phân tích cú pháp là: ‘giống của nó thì khác biệt’, và ‘bản chất của nó có nhiều loại’, và ‘số của phép so sánh này là khác loại’.

207.

207.

ඛජ්ජොතො භානුමාලීව,විභාතීත්‍යධිකොපමා;

අඵුට්ඨත්ථා බලම්භොධි,සාගරො විය සංඛුභි.

Đom đóm sáng như vầng dương, là so sánh trội hơn; (So sánh) thừa ý: biển quân đội, đã náo động như biển khơi.

207. ‘‘ඛජ්ජොතො’’ඉච්චාදි. ඛජ්ජොතො භානුමාලීව සූරියො විය විභාතීත්‍යධිකොපමා අධිකෙන හීනස්ස උපමිතත්තා. බලම්භොධි සෙනාසාගරො සාගරො විය සංඛුභීති අඵුට්ඨත්ථොපමා ‘‘බලම්භොධී’’ති රූපකෙන සෙනාය මහන්තත්තාවගමතො පුන ‘‘සාගරො වියා’’ති උපමාය කස්සචි විසෙසත්ථස්ස අසංඵුට්ඨත්තා.

207. ‘Khajjoto’ v.v… ‘Đom đóm sáng như mặt trời, như vầng dương’ là phép so sánh trội hơn, vì vật hạ liệt được so sánh với vật cao quý hơn. ‘Balambhodhi senāsāgaro sāgaro viya saṃkhubhī’ (biển quân đội, đại dương quân lính, đã náo động như đại dương) là phép so sánh thừa ý, vì từ phép ẩn dụ ‘biển quân đội’, sự to lớn của quân đội đã được hiểu, nên do phép so sánh ‘như đại dương’ một lần nữa, không có ý nghĩa đặc biệt nào được chạm đến.

207. ‘‘ඛජ්ජොතො’’ච්චාදි. ‘‘ඛජ්ජොතො භානුමාලීව විභාතී’’ති අයං අධිකොපමා අධිකාය උපමාය උපමිතත්තා අධිකොපමා නාම හොති. ‘‘බලම්භොධි සෙනාසමුද්දො සාගරො විය සංඛුභී’’ති අයං අඵුට්ඨත්ථා සෙනාය මහත්තං ‘‘බලම්භොධී’’ති තිරොභූතඋපමායෙව අවගතං, [Pg.214] තස්මා පුන ‘‘සාගරො වියා’’ති උපමාය ඵුසිතබ්බත්ථස්සාභාවා අඵුට්ඨත්ථොපමා නාම හොති. අඵුට්ඨො අත්ථො එතිස්සාති ච, බලං එව අම්භොධීති ච වාක්‍යං.

207. ‘Khajjoto’ v.v… ‘Đom đóm sáng như vầng dương’ – đây là phép so sánh trội hơn; vì được so sánh với đối tượng so sánh cao quý hơn nên được gọi là phép so sánh trội hơn. ‘Balambhodhi senāsamuddo sāgaro viya saṃkhubhī’ (biển quân đội, đại dương quân lính, đã náo động như đại dương) – đây là (so sánh) thừa ý; sự to lớn của quân đội đã được hiểu chỉ bằng phép so sánh ngầm (ẩn dụ) ‘biển quân đội’, do đó, vì không có ý nghĩa nào cần được chạm đến một lần nữa bởi phép so sánh ‘như đại dương’, nên nó được gọi là phép so sánh thừa ý. Và các câu (phân tích) là: ‘ý nghĩa của nó không được chạm đến’, và ‘quân đội chính là biển cả’.

208.

208.

චන්දෙ කලඞ්කො භිඞ්ගොවෙ-ත්‍යු’පමාපෙක්ඛිනී අයං;

ඛණ්ඩිතා කෙරවාකාරො,සකලඞ්කො නිසාකරො.

Vết trên trăng như con ong, đây là so sánh phụ thuộc; (So sánh) khiếm khuyết: trăng đêm có vết, hình như hoa súng trắng.

208. ‘‘චන්දෙ’’ඉච්චාදි. කලඞ්කො භිඞ්ගො වියාත්‍යයමුපමා ‘‘චන්දෙ කුසුමගච්ඡසදිසෙ’’ ඉත්‍යුපමන්තරමපෙක්ඛතෙති යතො චන්දෙ භිඞ්ගො න සම්භවති, පුප්ඵගච්ඡෙ තු සම්භවතීති අයමුපමා උපමාපෙක්ඛිනී. සකලඞ්කො සසලක්ඛණො නිසාකරො චන්දො කෙරවාකාරො කුමුදසන්නිභොති ඛණ්ඩිතොපමා කෙරවස්ස අන්තොකණ්හත්තං පටිපාදෙතුං ‘‘සභිඞ්ගකෙරවාකාරො’’ති වත්තබ්බත්තා.

208. ‘Cande’ v.v… Phép so sánh này ‘vết (trên trăng) như con ong’ đòi hỏi một phép so sánh khác là ‘trên mặt trăng tương tự như một chùm hoa’; bởi vì con ong không thể có trên mặt trăng, nhưng lại có thể có trên một chùm hoa, nên phép so sánh này là (so sánh) phụ thuộc. ‘Sakalaṅko sasalakkhaṇo nisākaro cando keravākāro kumudasannibho’ (mặt trăng có vết, đấng tạo ra ban đêm có dấu con thỏ, có hình dạng như hoa súng trắng, giống như hoa sen trắng) là phép so sánh khiếm khuyết, vì để diễn tả phần màu đen bên trong hoa súng trắng, đáng lẽ phải nói là ‘có hình dạng như hoa súng trắng có con ong đậu trên’.

208. ‘‘චන්දෙ’’ච්චාදි. ‘‘චන්දෙ කලඞ්කො භිඞ්ගො ඉවා’’ති අයං උපමාපෙක්ඛිනී චන්දස්සඋපමාභූතපුප්ඵගච්ඡකාදිඅපෙක්ඛනතො උපමාපෙක්ඛිනී නාම හොති. චන්දෙ භිඞ්ගපවත්තියා අභාවතො තස්ස විසයභූතපුප්ඵගච්ඡකාදි චන්දස්ස උපමත්තෙන ගහෙත්වා අවුත්තත්තා දුට්ඨාති අධිප්පායො. සකලඞ්කො කලඞ්කසහිතො නිසාකරො චන්දො කෙරවාකාරො කුමුදසදිසොති අයං ඛණ්ඩිතා චන්දගතං කණ්හත්තං පකාසෙතුං ‘‘සභිඞ්ගකෙරවාකාරො’’ති වත්තබ්බෙ භිඞ්ගොපමාභාවස්ස ඛණ්ඩිතත්තා ඛණ්ඩිතොපමා නාම හොති. උපමං අපෙක්ඛතීති ච, ඛණ්ඩං ඉතා ගතාති ච, ඛණ්ඩෙන ඉතා යුත්තා වාති ච, කෙරවස්සාකාරො අස්සෙති ච, සහ කලඞ්කෙන වත්තතීති ච වාක්‍යං.

208. ‘Cande’ v.v… ‘Vết trên trăng như con ong’ – đây là phép so sánh phụ thuộc; vì nó đòi hỏi một chùm hoa v.v… vốn là đối tượng so sánh của mặt trăng, nên được gọi là phép so sánh phụ thuộc. Ý nghĩa là: nó có lỗi vì không có sự xuất hiện của con ong trên mặt trăng, và vì chùm hoa v.v… là đối tượng thích hợp của nó đã không được nêu ra bằng cách lấy làm vật so sánh cho mặt trăng. ‘Sakalaṅko kalaṅkasahito nisākaro cando keravākāro kumudasadisoti’ (mặt trăng có vết, đấng tạo ra ban đêm, có hình dạng như hoa súng trắng, tương tự hoa sen trắng) – đây là (so sánh) khiếm khuyết; vì để làm rõ phần màu đen trên mặt trăng, khi đáng lẽ phải nói là ‘có hình dạng như hoa súng trắng có con ong đậu trên’, thì tình trạng của phép so sánh với con ong đã bị cắt đứt, nên được gọi là phép so sánh khiếm khuyết. Và các câu (phân tích) là: ‘nó trông chờ một phép so sánh’, và ‘nó đã đi đến chỗ bị cắt đứt’, hoặc ‘nó được nối với một mảnh vỡ’, và ‘hình dạng của nó là của hoa súng trắng’, và ‘nó tồn tại cùng với vết’.

209.

209.

ඉච්චෙවමාදිරූපෙසු, භවන්ති විගතාදරා;

කරොන්ති චා’දරං ධීරා, පයොගෙ ක්වචිදෙව තු.

Trong những hình thức như thế, (bậc trí) không còn tôn trọng; Nhưng bậc hiền trí lại tôn trọng, chỉ trong vài trường hợp dùng.

209. වුත්තං [Pg.215] නිගමෙති ‘‘ඉච්චෙව’’මාදිනා. රූපෙසු පයොගෙසු. විගතො අපගතො ආදරො සම්භාවනා යෙසං තථා භවන්ති. කිං භින්නලිඞ්ගාදිකං නියමෙනානාදරණීයමෙව, අනියමෙනෙති චෙ ගය්හූපගම්පි අත්ථීති ආහ ‘‘කරොන්ති’’ච්චාදිං. ක්වචිදෙව තු පයොගෙ ධීරා කවයො ආදරං කරොන්ති චාති. චසද්දො වත්තබ්බන්තරත්ථං සමුච්චිනොති.

209. Ngài kết luận điều đã được nói bằng câu ‘iccevam’ v.v… ‘Rūpesu’ (trong những hình thức) nghĩa là trong những cách dùng. ‘Vigato ādaro’ (không tôn trọng) – những người mà sự tôn trọng, sự quý mến đã ra đi, đã biến mất, họ trở nên như vậy. (Hỏi:) Phải chăng (lỗi) khác biệt về giống v.v… nhất thiết phải bị xem thường? Nếu (nói rằng) không nhất thiết, thì cũng có trường hợp có thể chấp nhận được, vì vậy ngài nói ‘karonti’ v.v… ‘Kvacideva tu payoge dhīrā kavayo ādaraṃ karonti ca’ (Nhưng chỉ trong một vài cách dùng nào đó, các nhà thơ hiền trí lại tỏ lòng tôn trọng). Từ ‘ca’ (và) bao hàm một vấn đề khác cần được nói đến.

209. ‘‘ඉච්චෙ’’ච්චාදි. ඉති අනන්තරං නිද්දිට්ඨෙසු එවමාදිරූපෙසු පයොගෙසු ධීරා විගතාදරා භවන්ති. ඉමෙයෙව ධීරා ක්වචිදෙව තු පයොගෙ භින්නලිඞ්ගාදිකෙ ආදරං කරොන්ති ච. ඉති එවං අයං පකාරො ආදි යෙසමිති ච, තානි ච තානි රූපානි චෙති ච, විගතො ආදරො යෙසමිති ච විග්ගහො. චසද්දො වාක්‍යන්තරසමුච්චයෙ. තස්මා විගතාදරත්ථෙන අඤ්ඤමාදරකරණං වුච්චමානකථාසන්තතිං ආකඩ්ඪති.

209. (Câu kệ) bắt đầu bằng ‘icceva’. Do đó, trong những cách dùng có hình thức như vậy đã được chỉ ra ngay trước, bậc trí không quan tâm. Và chính những bậc trí này, trong một vài cách dùng, lại quan tâm đến (trường hợp) khác biệt về giới tính v.v… Và sự phân tích cú pháp là: ‘iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi yesaṃ’ (do đó, đây là cách thức bắt đầu của chúng), và ‘tāni ca tāni rūpāni’ (những hình thức ấy), và ‘vigato ādaro yesaṃ’ (sự quan tâm đã rời bỏ họ). Từ ‘ca’ dùng để kết hợp một câu khác. Do đó, với ý nghĩa không quan tâm, nó dẫn đến việc đề cập đến sự quan tâm khác, tiếp nối dòng diễn giải đang được nói đến.

210.

210.

ඉත්ථීවා’යං ජනො යාති,වදත්‍යෙසා පුමා විය;

පියො පාණා ඉවා’යං මෙ,විජ්ජා ධනමිව’ච්චිතා.

Người này đi như phụ nữ, Nàng này nói như đàn ông; Người này đối với tôi thân thương như mạng sống, Tri thức được tích lũy như tài sản.

210. උදාහරති ‘‘ඉත්ථි’’ච්චාදි. අයං ජනො ඉත්ථීව යාති ක්‍රියානුවත්තිතො. එසා ඉත්ථී පුමාව පුරිසො විය වදති තාදිසස්ස පාගබ්භියයොගතො. එත්ථ ලිඞ්ගනානත්තමුපමානොපමෙය්‍යානං. අයමිච්ඡිතො කොචි මෙ පාණා ඉව පියො ඉට්ඨො, විජ්ජා බ්‍යාකරණාදයො ධනමිව අච්චිතා රාසිකතාති වචනභෙදො.

210. (Tác giả) nêu ví dụ bắt đầu bằng ‘itthi’. ‘Người này đi như phụ nữ’ là theo sau hành động. ‘Nàng phụ nữ này nói như đàn ông, như một người nam’ là do có sự táo bạo như vậy. Ở đây có sự khác biệt về giới tính của đối tượng so sánh và vật được so sánh. ‘Người được mong muốn này đối với tôi thân thương, đáng quý như mạng sống’, ‘tri thức, như ngữ pháp v.v…, được tích lũy, được thu thập, giống như tài sản’ – đây là sự khác biệt về số.

210. ඉදානි භින්නලිඞ්ගානං ගහෙතබ්බවිසයං දස්සෙති ‘‘ඉත්ථීවා’ය’’මිච්චාදිනා. අයං ජනො ඉත්ථීව අවිසදගමනෙන මහිලා [Pg.216] විය යාති. එසා ඉත්ථී පුමා විය තාදිසපාගබ්භියයුත්තත්තා පුරිසො විය වදතීති. ඉහ ද්වින්නං උපමානොපමෙය්‍යානං ලිඞ්ගභෙදෙ සතිපි කවයො ආදරං කරොන්ති. අයං පුරිසො මෙ මම පාණා ඉව ආයවොව පියො. අච්චිතා සඤ්චිතා විජ්ජා බ්‍යාකරණනිඝණ්ටුආදයො ධනමිව හොන්තීති. එත්ථ උපමානොපමෙය්‍යානං වචනතො විසෙසත්තෙ සතිපි ඉට්ඨමෙව.

210. Bây giờ, (tác giả) chỉ ra chủ đề cần được nắm bắt về (trường hợp) khác biệt giới tính bằng (câu kệ) bắt đầu bằng ‘itthīvā’yaṃ’. ‘Người này đi như phụ nữ’, với dáng đi không rõ ràng, giống như một người nữ. ‘Nàng phụ nữ này nói như đàn ông’, giống như một người nam, vì được phú cho sự táo bạo như vậy. Ở đây, mặc dù có sự khác biệt về giới tính giữa hai đối tượng so sánh và vật được so sánh, các nhà thơ vẫn chấp nhận. ‘Người đàn ông này đối với tôi, của tôi, thân thương như mạng sống, như tuổi thọ của tôi’. ‘Tri thức được tích lũy, được thu thập, như ngữ pháp, từ điển v.v…, giống như tài sản’. Ở đây, mặc dù có sự khác biệt về số của đối tượng so sánh và vật được so sánh, điều đó vẫn được chấp nhận.

211.

211.

භවං විය මහීපාල, දෙවරාජා විරාජතෙ;

අල’මංසුමතො කච්ඡං, තෙජසා රොහිතුං අයං.

Tâu đại vương, vị thiên chủ tỏa sáng như ngài; Vị này có thể dùng uy lực của mình để đi vào quỹ đạo của mặt trời.

211. හීනාධිකමුත්තමුදාහරණමාහ ‘‘භවං වියි’’ච්චාදි. මහීපාලෙත්‍යාමන්තනං, දෙවරාජා භවං විය විරාජතෙ. ඉති හීනෙනාපි හොති. එවංවිධෙ සමුචිතෙ විසයෙ ලිඞ්ගවචනභෙදාදිකං නොපමං දූසෙතීති.

211. (Tác giả) nói lên ví dụ về (so sánh) kém hơn, hơn và tốt nhất bằng (câu kệ) bắt đầu bằng ‘bhavaṃ viya’. ‘Mahīpāla’ là hô cách. ‘Vị thiên chủ tỏa sáng như ngài’. Do đó, (so sánh) cũng xảy ra với (vật) kém hơn. Trong một chủ đề phù hợp như vậy, sự khác biệt về giới tính, số v.v… không làm hỏng phép so sánh.

211. ‘‘භව’’මිච්චාදි. මහීපාල භො රාජ, දෙවරාජා සක්කො දෙවරාජා භවං විය විරාජතෙති. එත්ථ සක්කමුපාදාය ‘‘භවං වියා’’ති හීනත්තෙපි ඉට්ඨමෙව. අයං රාජා අංසුමතො සූරියස්ස කච්ඡං පදවිං තෙජසා ආරොහිතුං පත්තුං අලං සමත්ථොති. එත්ථ තෙජසා අධිකොපි සූරියො උපමාභූතො ඉට්ඨොව, ‘‘කච්ඡං ආරොහිතු’’න්ති ඉවසද්දපරියායො. ඊදිසං භින්නලිඞ්ගාදිකොපමාදිකං උපමාදූසනං න කරොති.

211. (Câu kệ) bắt đầu bằng ‘bhavaṃ’. ‘Mahīpāla’ (có nghĩa là) ‘tâu đức vua’. ‘Vị thiên chủ, tức là Sakka, tỏa sáng như ngài’. Ở đây, liên quan đến Sakka, (câu) ‘như ngài’ vẫn được chấp nhận mặc dù (so sánh với vật) kém hơn. ‘Vị vua này có thể, có khả năng dùng uy lực của mình để đi lên, để đạt đến con đường, quỹ đạo của mặt trời’. Ở đây, mặt trời, mặc dù vượt trội về uy lực, được dùng làm đối tượng so sánh, cũng được chấp nhận. (Cụm từ) ‘kacchaṃ ārohituṃ’ là một từ đồng nghĩa với từ ‘iva’. Một phép so sánh có sự khác biệt về giới tính v.v… như vậy không tạo thành lỗi so sánh.

212.

212.

උපමානොපමෙය්‍යානං, අභෙදස්ස නිරූපනා;

උපමෙව තිරොභූත-භෙදා රූපකමුච්චතෙ.

Sự mô tả về tính không khác biệt của đối tượng so sánh và vật được so sánh; chính là phép so sánh mà sự khác biệt bị che giấu, được gọi là phép ẩn dụ.

212. රූපකං නිරූපයති ‘‘උපමානෙ’’ච්චාදිනා. උපමානොපමෙය්‍යානං යථාවුත්තානං අභෙදස්ස නානත්තාභාවස්ස නිරූපනා ආරොපනෙන උපමානොපමෙය්‍යානමභෙදං රූපයති දස්සෙතීති [Pg.217] රූපකමුච්චතෙ. උපමානස්ස උපමානොපමෙය්‍යානමභෙදාරොපනෙන තිරොභූතො අපාකටො භෙදො නානත්තං යස්සාති තාදිසී උපමෙව යථාවුත්තලක්ඛණා රූපකමුච්චතෙ ‘‘රූපක’’න්ති. ‘‘පදම්බුජ’’න්ති එත්ථ පදමෙව අම්බුජසදිසත්තා අම්බුජං රුප්‍යතෙ. ඉත්‍යුපමෙය්‍යොපමානභූතානං පදම්බුජානමභෙදාරොපනෙන උපමානොපමෙය්‍යගතසාධම්මසඞ්ඛාතායපි උපමාය භෙදො විජ්ජමානොපි තිරොහිතො. න තු ආවිභූතො ‘‘පදං අම්බුජමිවෙ’’ති. සා චොපමා තථාවිධා උපමානොපමෙය්‍යානමභෙදමායාති නාමාති රූපකමුච්චතෙති අධිප්පායො.

212. (Tác giả) định nghĩa phép ẩn dụ bằng (câu kệ) bắt đầu bằng ‘upamāne’. Sự mô tả về tính không khác biệt, sự không có tính đa dạng, của đối tượng so sánh và vật được so sánh như đã nói; bằng cách áp đặt, nó hình thành, nó chỉ ra sự không khác biệt của đối tượng so sánh và vật được so sánh, do đó được gọi là phép ẩn dụ. Chính phép so sánh có đặc điểm như đã nói, trong đó sự khác biệt, sự đa dạng, bị che giấu, không hiển lộ, bởi sự áp đặt tính không khác biệt của đối tượng so sánh và vật được so sánh, được gọi là ‘phép ẩn dụ’. Trong ‘padambuja’ (chân sen), chính bàn chân, vì giống như hoa sen, được hình dung thành hoa sen. Do đó, bằng cách áp đặt tính không khác biệt lên bàn chân và hoa sen, vốn là vật được so sánh và đối tượng so sánh, sự khác biệt trong phép so sánh, vốn được xem là thuộc tính chung tồn tại trong đối tượng so sánh và vật được so sánh, mặc dù có tồn tại, vẫn bị che giấu. Chứ không hiển lộ như trong câu ‘bàn chân như hoa sen’. Ý nghĩa là, phép so sánh như vậy, vì nó dẫn đến sự không khác biệt của đối tượng so sánh và vật được so sánh, nên được gọi là phép ẩn dụ.

212. ඉදානි උද්දිට්ඨක්කමෙන රූපකාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘උපමානො’’ච්චාදිනා. උපමානොපමෙය්‍යානං අනන්තරනිද්දිට්ඨඋපමානොපමෙය්‍යානං අභෙදස්ස සභාවතො භෙදෙ සතිපි විභූතසදිසත්තං නිස්සාය ‘‘සො එසො, එසො සො’’ති වත්තාරෙහි පරිකප්පිතස්ස අභෙදස්ස නිරූපනා උපමානොපමෙය්‍යපදත්ථෙසු බුද්ධියා ආරොපනං නිස්සාය තිරොභූතභෙදා ‘‘පදං අම්බුජමිවා’’ති එවං පාකටනානත්තං විනා ‘‘පදම්බුජ’’න්ති තිරොහිතභෙදා උපමෙව පදත්ථානං සාධම්මසඞ්ඛාතා උපමා එව රූපකං ඉති වුච්චතෙ. විභූතසදිසත්තං නිස්සාය උපමානොපමෙය්‍යවත්ථූනි අභෙදෙන ගය්හන්ති. තෙසමභෙදග්ගහණෙනෙව තෙ නිස්සාය පවත්තමානභින්නසාධම්මසඞ්ඛාතාය උපමායපි භෙදො තිරොහිතො හොති. එවං තිරොභූතනානත්තවන්තසාධම්මසඞ්ඛාතා උපමා එව වත්ථූනමභෙදං දීපෙතීති රූපකං නාම හොතීති අධිප්පායො. තිරොභූතො භෙදො යස්සෙති ච, අභෙදං රූපයති පකාසෙතීති ච වාක්‍යං.

212. Bây giờ, theo thứ tự đã nêu, (tác giả) chỉ ra phép trang sức ẩn dụ bằng (câu kệ) bắt đầu bằng ‘upamāno’. Sự mô tả về tính không khác biệt của đối tượng so sánh và vật được so sánh đã được chỉ ra ngay trước – tính không khác biệt được các nhà hùng biện tưởng tượng ra là ‘cái đó là cái này, cái này là cái đó’ dựa trên sự tương đồng rõ rệt, mặc dù có sự khác biệt về bản chất tự nhiên – dựa vào sự áp đặt bằng trí tuệ lên ý nghĩa của các từ chỉ đối tượng so sánh và vật được so sánh, chính phép so sánh mà sự khác biệt bị che giấu, không có sự đa dạng rõ ràng như trong ‘bàn chân như hoa sen’ mà là sự khác biệt bị che giấu như trong ‘chân sen’, chính phép so sánh được gọi là thuộc tính chung của các ý nghĩa từ ngữ, được gọi là phép ẩn dụ. Dựa vào sự tương đồng rõ rệt, các vật là đối tượng so sánh và vật được so sánh được nắm bắt là không khác biệt. Chính nhờ việc nắm bắt tính không khác biệt của chúng mà sự khác biệt trong phép so sánh, vốn được gọi là thuộc tính chung riêng biệt xuất phát từ chúng, cũng trở nên bị che giấu. Ý nghĩa là, phép so sánh được gọi là thuộc tính chung có tính đa dạng bị che giấu như vậy sẽ làm sáng tỏ sự không khác biệt của các vật, do đó được gọi là phép ẩn dụ. Và các câu (phân tích) là: ‘cái mà sự khác biệt của nó bị che giấu’ và ‘nó hình thành, nó làm sáng tỏ sự không khác biệt’.

213.

213.

අසෙසවත්ථුවිසයං, එකදෙසවිවත්ති ච;

තං ද්විධා පුන පච්චෙකං, සමාසාදිවසා තිධා.

(Một loại) có đối tượng là toàn bộ sự vật, và (loại kia) chỉ xoay quanh một phần; Phép (ẩn dụ) đó có hai loại, và mỗi loại lại có ba dạng, tùy theo cách dùng từ ghép v.v…

213. තස්ස [Pg.218] භෙදං නිද්දිසති ‘‘අසෙස’’ඉච්චාදිනා. අසෙසවත්ථු විසයො යස්ස තං තථාවිධඤ්ච, එකදෙසෙ අවයවෙ විවත්තතීති එකදෙසවිවත්ති චෙති තං රූපකං ද්විධා, පුන පච්චෙකං විසුං විසුං සමාසාදිවසා උපමානොපමෙය්‍යානං කතසමාසත්තා සමාසරූපක අසමාසරූපක සමාසාසමාසරූපකවසෙන තිධා සියා.

213. (Tác giả) chỉ ra sự phân loại của nó bằng (câu kệ) bắt đầu bằng ‘asesa’. (Loại) có đối tượng là toàn bộ sự vật, là loại như vậy, và (loại) xoay quanh một phần, một bộ phận, được gọi là ‘ekadesavivatti’; do đó, phép ẩn dụ đó có hai loại. Một lần nữa, mỗi loại, một cách riêng biệt, tùy theo cách dùng từ ghép v.v…, vì đối tượng so sánh và vật được so sánh được tạo thành từ ghép, nên sẽ có ba dạng: ẩn dụ từ ghép, ẩn dụ không từ ghép, và ẩn dụ từ ghép và không từ ghép.

213. ‘‘අසෙසි’’ච්චාදි. තං රූපකං අසෙසවත්ථුවිසයං එකදෙසවිවත්ති චාති ද්විධා හොති, පුන පච්චෙකං තං ද්වයම්පි සමාසාදිවසා සමාසරූපකං අසමාසරූපකං සමාසාසමාසරූපකඤ්චෙති ඉමෙසං භෙදෙන තිධා හොති. අසෙසං වත්ථු විසයො අස්සෙති ච, එකදෙසෙ විවත්තතීති ච, එකං එකං පතීති ච, සමාසො සමාසරූපකං ආදි යෙසමිති ච, තෙසං වසො භෙදොති ච, තීහි පකාරෙහීති ච විග්ගහො.

213. “Asesi”, v.v... Phép ẩn dụ ấy có hai loại là asesavatthuvisaya (đối tượng là toàn thể sự vật) và ekadesavivatti (biến đổi một phần). Rồi mỗi loại trong hai loại ấy, do năng lực của hợp thể (samāsa) v.v..., lại có ba loại do sự khác biệt của chúng là: samāsarūpaka (ẩn dụ hợp thể), asamāsarūpaka (ẩn dụ không hợp thể), và samāsāsamāsarūpaka (ẩn dụ hợp thể và không hợp thể). Và sự phân tích cú pháp là: “Toàn thể sự vật là đối tượng của nó”, và “biến đổi ở một phần”, và “đối với từng cái một”, và “samāsa, samāsarūpaka, v.v... là những thứ của chúng”, và “sự khác biệt do năng lực của chúng”, và “bởi ba cách”.

අසෙසවත්ථුවිසයසමාස

Phép ẩn dụ hợp thể có đối tượng là toàn thể sự vật

214.

214.

අඞ්ගුලීදලසංසොභිං, නඛදීධිතිකෙසරං;

සිරසා න පිළන්ධන්ති, කෙ මුනින්දපදම්බුජං.

Ai lại không đội lên đầu đóa sen chân của bậc Tối Thắng trong hàng ẩn sĩ, vốn rực rỡ với những cánh hoa là các ngón chân, có nhụy là ánh sáng của các móng chân?

214. උදාහරති ‘‘අඞ්ගුලි’’ච්චාදි. අඞ්ගුලීහියෙව උපමානගම්මත්තා සිනිද්ධතම්බාහි දලෙහි පත්තෙහි සංසොභිං අච්චන්තං විරොචමානං නඛානං දීධිතියො කිරණා එව කෙසරානි යත්ථ තාදිසං මුනින්දස්ස පදමෙව අම්බුජං සිරසා මුද්ධනා කෙ නාම ජනා න පිළන්ධන්ති පසාධනවසෙන න ධාරෙන්තීති. ඉදමසෙසවත්ථුවිසයං සමාසරූපකං අඞ්ගිනො පදස්ස අඞ්ගානමඞ්ගුල්‍යාදීනමසෙසානං රූපනතො. එවමුපරිපි යථායොගං.

214. (Tác giả) nêu ví dụ “aṅguli”, v.v... Ai lại không đội lên đầu, tức là không mang với ý nghĩa trang sức, đóa sen chính là bàn chân của bậc Tối Thắng trong hàng ẩn sĩ, vốn rực rỡ vô cùng với những cánh hoa, tức là các ngón chân mềm mại và có màu đồng, do được hiểu là vật tỷ dụ; và nơi mà những tia sáng, tức là ánh quang của các móng chân, chính là các nhụy hoa? Đây là phép ẩn dụ hợp thể có đối tượng là toàn thể sự vật, vì sự ẩn dụ hóa toàn thể các bộ phận như ngón chân, v.v... của bàn chân là vật có bộ phận. Tương tự như vậy ở trên cũng nên hiểu cho thích hợp.

214. ඉදානි උදාහරති ‘‘අඞ්ගුලි’’ච්චාදි. අඞ්ගුලීදලසංසොභිං අඞ්ගුලිසඞ්ඛතෙහි පත්තෙහි සංසොභිං නඛදීධිතිකෙසරං නඛරංසිසඞ්ඛතකෙසරං මුනින්දපදම්බුජං සිරසා කෙ [Pg.219] න පිළන්ධන්ති. විසෙස්‍යභූතං චරණං විසෙසනභූතා අඞ්ගුලී නඛදීධිති චෙති ඉමෙසං උපමාභූතෙහි අම්බුජදලකෙසරෙහි අභෙදකප්පනාය එකත්තං ගහෙත්වා සමාසෙනෙව නිද්දිට්ඨත්තා ඉදං අසෙසවත්ථුවිසයසමාසරූපකං නාම. අඞ්ගුලියො එව දලානීති ච, තෙහි සංසොභීති ච, නඛෙසු දීධිතියොති ච, තා එව කෙසරානි අස්සෙති ච වාක්‍යං.

214. Bây giờ, (tác giả) nêu ví dụ “aṅguli”, v.v... Ai lại không đội lên đầu đóa sen chân của bậc Tối Thắng trong hàng ẩn sĩ, vốn rực rỡ với những cánh hoa được gọi là các ngón chân, có nhụy được gọi là ánh sáng của các móng chân? Do được chỉ định bằng hợp thể, sau khi đã xem là một bằng cách giả định sự không khác biệt giữa bàn chân là đối tượng được bổ nghĩa, các ngón chân và ánh sáng móng chân là những vật bổ nghĩa với những vật tỷ dụ là cánh sen và nhụy sen, nên đây được gọi là phép ẩn dụ hợp thể có đối tượng là toàn thể sự vật. Và câu (phân tích) là: “Các ngón chân chính là các cánh hoa”, và “rực rỡ bởi chúng”, và “ánh sáng ở các móng chân”, và “chúng chính là nhụy hoa của nó”.

අසෙසවත්ථුවිසයඅසමාස

Phép ẩn dụ không hợp thể có đối tượng là toàn thể sự vật

215.

215.

රතනානි ගුණා භූරී, කරුණා සීතලං ජලං;

ගම්භීරත්තමගාධත්තං, පච්චක්ඛො’යං ජිනො’ම්බුධි.

Những đức hạnh nhiều vô số là các bảo vật, lòng bi mẫn là dòng nước mát, sự thâm sâu là sự không thể dò đáy; vị Toàn Giác này là đại dương hiển hiện.

215. ‘‘රතනානි’’ඉච්චාදි. අයං ජිනො සම්මාසම්බුද්ධො, පච්චක්ඛො න පරොක්ඛො අම්හාකං අම්බුධි සාගරො. කථං? යෙ තස්ස භූරී බහවො ගුණා මෙත්තාදයො, තෙ රතනානි අතුල්‍යදුල්ලභදස්සනාදිසාධම්මෙන. යා තස්ස කරුණා, සා සීතලං ජලං සකලජනසන්තාපාපහත්තසාධම්මෙන. යං තස්ස ගම්භීරත්තමනුත්තානතා ලාභාදීසු, තං අගාධත්තමකලලම්භසො අම්බුධිට්ඨතාසාධම්මෙනාති ඉදමසෙසවත්ථුවිසයං අසමාසරූපකං.

215. “Ratanāni”, v.v... Vị Toàn Giác này, bậc Chánh Đẳng Giác, là đại dương, là biển cả, hiển hiện chứ không khuất lấp đối với chúng ta. Như thế nào? Những đức hạnh nhiều vô số của ngài như lòng từ, v.v..., chúng là các bảo vật do có cùng đặc tính là vô song, khó thấy, v.v... Lòng bi mẫn của ngài, đó là dòng nước mát do có cùng đặc tính là dập tắt sự phiền não của tất cả chúng sinh. Sự thâm sâu của ngài, tức là sự không hời hợt trong các vấn đề như lợi lộc, v.v..., đó là sự không thể dò đáy, không thể đo lường, do có cùng đặc tính là trạng thái của đại dương. Đây là phép ẩn dụ không hợp thể có đối tượng là toàn thể sự vật.

215. ‘‘රතනානි’’ච්චාදි. අයං ජිනො අම්හාකං පච්චක්ඛො අම්බුධි සාගරො, තථා හි තස්ස භූරී ගුණා සීලසමාධිආදයො රතනානි චිත්තීකතාදිසාධම්මතො රතනානෙව, කරුණා අනඤ්ඤසාධාරණකරුණා සීතලං ජලං සන්තාපවිනොදනසාධම්මෙන සීතලජලමෙව හොති, ගම්භීරත්තං ලාභාලාභාදීසු එකාකාරතා අගාධත්තං ගම්භීරතා එව හොති. ඉදං අසෙසවත්ථුවිසයඅසමාසරූපකං. ‘‘භූරී’’ති අබ්‍යයං.

215. “Ratanāni”, v.v... Vị Toàn Giác này là đại dương, là biển cả, hiển hiện đối với chúng ta. Quả vậy, những đức hạnh nhiều vô số của ngài như giới, định, v.v... chính là các bảo vật do có cùng đặc tính là được trân trọng, v.v...; lòng bi mẫn, tức lòng bi mẫn phi thường, chính là dòng nước mát do có cùng đặc tính là xua tan phiền não; sự thâm sâu, tức là trạng thái đồng nhất trong được và mất, v.v..., chính là sự không thể dò đáy, là sự sâu xa. Đây là phép ẩn dụ không hợp thể có đối tượng là toàn thể sự vật. “Bhūrī” là một bất biến từ.

අසෙසවත්ථුවිසයමිස්සක

Phép ẩn dụ hỗn hợp có đối tượng là toàn thể sự vật

216.

216.

චන්දිකා [Pg.220] මන්දහාසා තෙ, මුනින්ද වදනින්දුනො;

පබොධයත්‍ය’යං සාධු-මනොකුමුදකානනං.

Kính bạch bậc Tối Thắng trong hàng ẩn sĩ, ánh trăng là nụ cười mỉm của mặt trăng-gương mặt của ngài này làm bừng nở khu rừng hoa súng-tâm của những người thiện lành.

216. ‘‘චන්දිකා’’ඉච්චාදි. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාමන්තනං, තෙ වදනමෙව ඉන්දු වදනින්දුනො ඉති සමාසරූපකං, අයං මන්දහාසා චන්දිකා චන්දකන්තියො, අසමාසරූපකං. සාධූනං මනානියෙව කුමුදානි කෙරවානි, සමාසරූපකං. තෙසං කානනං වනං, පබොධයති විකාසයතීති ඉදං සමාසාසමාසරූපකං.

216. “Candikā”, v.v... “Muninda” là hô cách. “Của mặt trăng-gương mặt của ngài” (vadaninduno), tức là gương mặt của ngài chính là mặt trăng, đây là phép ẩn dụ hợp thể. “Nụ cười mỉm này là ánh trăng”, tức là những tia sáng của mặt trăng, đây là phép ẩn dụ không hợp thể. Tâm của những người thiện lành chính là hoa súng, đây là phép ẩn dụ hợp thể. Khu rừng của chúng, “làm bừng nở”, tức là làm cho nở ra. Đây là phép ẩn dụ hợp thể và không hợp thể.

216. ‘‘චන්දි’’ච්චාදි. හෙ මුනින්දතෙ තුය්හං වදනින්දුනො මුඛචන්දස්ස මන්දහාසා මන්දමිහිතභූතා චන්දිකා චන්දකන්තියො, ‘‘අය’’න්ති ජාත්‍යෙකවචනෙන මන්දහාසචන්දිකා නිද්දිට්ඨා. අථ වා අයං වදනින්දු. සාධුමනොකුමුදකානනං සප්පුරිසානං චිත්තසඞ්ඛාතකෙරවකානනං පබොධයති විකාසයති. ‘‘චන්දිකා මන්දහාසා’’ති අසමාසරූපකං. ‘‘වදනින්දුනො’’ති ච ‘‘මනොකුමුදකානන’’න්ති ච සමාසරූපකං. තස්මා ඉදං අසෙසවත්ථුවිසයසමාසාසමාසරූපකං. මන්දා ච තෙ හාසා චාති ච, වදනමෙව ඉන්දූති ච, සාධූනං මනානීති ච, තානියෙව කුමුදානීති ච, තෙසං කානනමිති ච විග්ගහො.

216. “Candi”, v.v... Này bậc Tối Thắng trong hàng ẩn sĩ, của ngài, của mặt trăng-gương mặt của ngài, tức là mặt trăng-khuôn mặt, nụ cười mỉm, tức là nụ cười nhẹ nhàng, là ánh trăng, tức là những tia sáng của mặt trăng. “Này” (ayaṃ) được chỉ định là nụ cười mỉm-ánh trăng bằng số ít chỉ chủng loại. Hoặc là, mặt trăng-gương mặt này. Làm bừng nở, tức là làm cho nở ra, khu rừng hoa súng-tâm của những người thiện lành, tức là khu rừng hoa súng được gọi là tâm của các bậc chân nhân. “Ánh trăng là nụ cười mỉm” là phép ẩn dụ không hợp thể. Và “của mặt trăng-gương mặt” và “khu rừng hoa súng-tâm” là phép ẩn dụ hợp thể. Do đó, đây là phép ẩn dụ hợp thể và không hợp thể có đối tượng là toàn thể sự vật. Và sự phân tích cú pháp là: “Và những nụ cười nhẹ nhàng ấy”, và “gương mặt chính là mặt trăng”, và “tâm của những người thiện lành”, và “chúng chính là hoa súng”, và “khu rừng của chúng”.

217.

217.

අසෙසවත්ථුවිසයෙ, පභෙදො රූපකෙ අයං;

එකදෙසවිවත්තිම්හි, භෙදො දානි පවුච්චති.

Sự phân loại này là về phép ẩn dụ có đối tượng là toàn thể sự vật. Bây giờ, sự khác biệt trong phép ẩn dụ biến đổi một phần sẽ được nói đến.

217. නිගමයති ‘‘අසෙසි’’ච්චාදිනා. දුතියස්ස පභෙදං වත්තුං පටිජානාති ‘‘එකි’’ච්චාදිනා.

217. (Tác giả) kết luận bằng câu “asesi”, v.v... (Tác giả) tuyên bố sẽ nói về sự phân loại thứ hai bằng câu “eki”, v.v...

217. ‘‘අසෙසෙ’’ච්චාදි. අසෙසවත්ථුවිසයෙ රූපකෙ අයං ‘‘අඞ්ගුලීදලසංසොභිං’’ඉච්චාදිකං උදාහරණත්තයං පභෙදො හොති. ඉදානි එකදෙසවිවත්තිම්හි රූපකෙ භෙදො විසෙසො පවුච්චති.

217. “Asese”, v.v... Trong phép ẩn dụ có đối tượng là toàn thể sự vật, ba ví dụ bắt đầu bằng “aṅgulīdalasaṃsobhiṃ” này là sự phân loại. Bây giờ, sự khác biệt, sự đặc thù trong phép ẩn dụ biến đổi một phần sẽ được nói đến.

එකදෙසවිවත්තිසමාස

Phép ẩn dụ hợp thể biến đổi một phần

218.

218.

විලාසහාසකුසුමං, [Pg.221] රුචිරාධරපල්ලවං;

සුඛං කෙ වා න වින්දන්ති, පස්සන්තා මුනිනො මුඛං.

Những ai nhìn thấy gương mặt của bậc ẩn sĩ, vốn có đóa hoa là nụ cười duyên dáng, có chồi non là đôi môi xinh đẹp, lại không tìm thấy hạnh phúc?

218. ‘‘විලාස’’ඉච්චාදි. විලාසෙන යුත්තො හාසොයෙව කුසුමං යස්ස. රුචිරො මනුඤ්ඤො අධරොයෙව පල්ලවො යස්ස. තාදිසං මුනිනො මුඛං පස්සන්තා කෙ නාම ජනා සුඛං න වින්දන්ති සබ්බෙපීති. ඉදං අඞ්ගානි හාසාදීනි රූපයිත්වා මුඛමඞ්ගි න රූපිතන්ති එකදෙසවිවත්තිසමාසරූපකං. එවං උපරිපි යථායොගං.

218. “Vilāsa”, v.v... (Gương mặt) mà của nó, nụ cười đi cùng với sự duyên dáng chính là đóa hoa. (Gương mặt) mà của nó, đôi môi xinh đẹp, đáng yêu chính là chồi non. Những người nào nhìn thấy gương mặt như thế của bậc ẩn sĩ lại không tìm thấy hạnh phúc? (Nghĩa là) tất cả đều tìm thấy. Đây là phép ẩn dụ hợp thể biến đổi một phần, vì đã ẩn dụ hóa các bộ phận như nụ cười, v.v... nhưng không ẩn dụ hóa gương mặt là vật có bộ phận. Tương tự như vậy ở trên cũng nên hiểu cho thích hợp.

218. ‘‘විලාසි’’ච්චාදි. විලාසහාසකුසුමං ලීලායුත්තහාසසඞ්ඛතපුප්ඵං රුචිරාධරපල්ලවං මනුඤ්ඤඅධරසඞ්ඛාතකිසලයං මුනිනො මුඛං පස්සන්තා කෙ වා කෙ නාම ජනා සුඛං න වින්දන්ති පීතිසුඛං නානුභොන්ති, අනුභවන්තෙව. විසෙසනභූතානං හාසඅධරානං උපමාභූතකුසුමපල්ලවෙහි අභෙදං දස්සෙත්වා විසෙස්‍යභූතස්ස මුඛස්ස අඤ්ඤතරඋපමාවත්ථුනා අභෙදෙන අවුත්තත්තා අභෙදාරොපනං එකදෙසෙයෙව විවත්තීති ඉදං එකදෙසවිවත්තිසමාසරූපකං. විලාසෙන යුත්තො හාසොති ච, සොයෙව කුසුමං අස්සෙති ච, රුචිරො ච සො අධරො චෙති ච, සොයෙව පල්ලවො අස්සෙති ච වාක්‍යං.

218. Câu bắt đầu bằng ‘Vilāsi’. Những ai ngắm nhìn gương mặt của bậc ẩn sĩ, vốn là đóa hoa của nụ cười duyên dáng (vilāsahāsakusumaṃ), tức là đóa hoa được gọi là nụ cười đầy vẻ yêu kiều, và là chồi non của đôi môi xinh đẹp (rucīrādharapallavaṃ), tức là chồi non được gọi là đôi môi đáng yêu, thì có người nào lại không tìm thấy hạnh phúc, không cảm nhận được hỷ lạc? Chắc chắn là họ cảm nhận được. Bằng cách chỉ ra sự không khác biệt giữa nụ cười và đôi môi, vốn là các tính từ, với đóa hoa và chồi non, vốn là các đối tượng so sánh, nhưng lại không nói đến sự không khác biệt của gương mặt, vốn là đối tượng được mô tả, với một đối tượng so sánh nào khác, sự áp đặt về tính đồng nhất chỉ diễn ra ở một phần (ekadesa). Do đó, đây là phép ẩn dụ đồng hóa một phần trong hợp từ (ekadesavivattisamāsarūpakaṃ). Câu phân tích cú pháp là: ‘Nụ cười được kết hợp với vẻ duyên dáng’ (Vilāsena yutto hāso), ‘đó cũng chính là đóa hoa’ (so yeva kusumaṃ assa), ‘đôi môi ấy thật xinh đẹp’ (ruciro ca so adharo ca), và ‘đó cũng chính là chồi non’ (so yeva pallavo assa).

එකදෙසවිවත්තිඅසමාස

Phép ẩn dụ đồng hóa một phần không trong hợp từ

219.

219.

පාදද්වන්දං මුනින්දස්ස, දදාතු විජයං තව;

නඛරංසී පරං කන්තා, යස්ස පාපජයද්ධජා.

Cặp chân của bậc Đế vương ẩn sĩ, mong rằng sẽ ban chiến thắng cho bạn; những tia sáng từ móng chân của ngài, vô cùng khả ái, chính là ngọn cờ chiến thắng ma chướng.

219. ‘‘පාද’’ඉච්චාදි. මුනින්දස්ස විජයිනො පාදද්වන්දං තව විජයං පටිපක්ඛපරාභවං දදාතු. කීදිසං? යස්ස පරමච්චන්තං කන්තා මනුඤ්ඤා නඛරංසී පාපානං ලොභාදීනං ජයෙ උස්සිතා ධජා කෙතවොති. ඉදමෙකදෙසවිවත්තිඅසමාසරූපකං.

219. Câu bắt đầu bằng ‘Pāda’. Cặp chân của bậc Đế vương ẩn sĩ, đấng chiến thắng, mong rằng sẽ ban cho bạn sự chiến thắng, tức là sự đánh bại đối phương. (Cặp chân ấy) như thế nào? Những tia sáng từ móng chân của ngài, vốn vô cùng khả ái và đáng yêu, chính là những ngọn cờ, những lá cờ được dựng lên trong cuộc chiến thắng các điều ác như tham lam v.v. Đây là phép ẩn dụ đồng hóa một phần không trong hợp từ (ekadesavivattiasamāsarūpakaṃ).

219. ‘‘පාදෙ’’ච්චාදි.[Pg.222] යස්ස සම්බුද්ධස්ස පරං අතිසයෙන කන්තා මනුඤ්ඤා නඛරංසී චරණනඛකන්තියො පාපජයද්ධජා පාපවිජයෙ උස්සාපිතධජායෙව හොන්ති, තස්ස මුනින්දස්ස පාදද්වන්දං චරණයුගළං තව තුය්හං විජයං පටිපක්ඛපරාභවං දදාතූති. නඛරංසීනං උපමාභූතධජෙහි අභෙදමාරොපෙත්වා ‘‘පාදද්වන්ද’’මිති අනිරූපිතත්තා එකදෙසවිවත්තිඅසමාසරූපකං නාම. පාපානං ජයොති ච, තස්මිං ධජාති ච විග්ගහො.

219. Câu bắt đầu bằng ‘Pāde’. Những tia sáng từ móng chân (nakharaṃsī), tức là ánh sáng từ móng chân (caraṇanakhakantiyo), của đức Chánh Đẳng Giác ấy, vốn vô cùng khả ái và đáng yêu, chính là những ngọn cờ chiến thắng ma chướng (pāpajayaddhajā), tức là những ngọn cờ được dựng lên trong cuộc chiến thắng điều ác; mong rằng cặp chân (pādadvandaṃ), tức đôi bàn chân (caraṇayugaḷaṃ), của bậc Đế vương ẩn sĩ ấy sẽ ban cho bạn, cho chính bạn, sự chiến thắng, tức là sự đánh bại đối phương. Do đã áp đặt sự đồng nhất của những tia sáng từ móng chân với những ngọn cờ làm đối tượng so sánh, nhưng lại không mô tả ‘cặp chân’ (với một đối tượng so sánh nào), nên đây được gọi là phép ẩn dụ đồng hóa một phần không trong hợp từ (ekadesavivattiasamāsarūpakaṃ). Câu phân tích cú pháp là: ‘Sự chiến thắng các điều ác’ (Pāpānaṃ jayo), và ‘những ngọn cờ trong cuộc chiến thắng ấy’ (tasmiṃ dhajā).

එකදෙසවිවත්තිමිස්සක

Phép ẩn dụ đồng hóa một phần hỗn hợp

220.

220.

සුනිම්මලකපොලස්ස, මුනින්දවදනින්දුනො;

සාධුප්පබුද්ධහදයං, ජාතං කෙරවකානනං.

Đối với mặt trăng là gương mặt của bậc Đế vương ẩn sĩ, người có đôi gò má vô cùng thanh tịnh, tâm của những người thiện trí đã giác ngộ đã trở thành một rừng hoa súng trắng.

220. ‘‘සුනිම්මල’’ඉච්චාදි. සුනිම්මලො කපොලො යස්ස, තස්ස මුනින්දවදනින්දුනො සාධූනං පබුද්ධං ධම්මාවබොධවසෙන විකසිතං හදයං චිත්තං කෙරවකානනං ජාතන්ති එකදෙසවිවත්තිසමාසාසමාසරූපකං.

220. Câu bắt đầu bằng ‘Sunimmala’. Đối với mặt trăng là gương mặt của bậc Đế vương ẩn sĩ, người có đôi gò má vô cùng thanh tịnh, tâm (hadayaṃ), tức là tâm thức (cittaṃ), của những người thiện trí đã giác ngộ, tức là đã khai mở nhờ sự liễu ngộ chánh pháp, đã trở thành một rừng hoa súng trắng. Đây là phép ẩn dụ đồng hóa một phần trong hợp từ và không trong hợp từ (ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ).

220. ‘‘සුනිම්මලි’’ච්චාදි. සුනිම්මලකපොලස්ස මුනින්දවදනින්දුනො සාධුප්පබුද්ධහදයං සජ්ජනානං චතුසච්චාවබොධෙන පසන්නමානසං කෙරවකානනං කුමුදවනං ජාතන්ති. වදනහදයානං උපමාභූතෙහි ඉන්දුකෙරවෙහි අභෙදාරොපනං කත්වා කපොලස්ස මණ්ඩලාදීහි උපමාවිසෙසෙහි අනිරූපිතත්තා එකදෙසවිවත්තිසමාසාසමාසරූපකං. එත්ථ සමාසො නාම වදනින්දූනමෙව. අසමාසො නාම හදයකෙරවානමෙවාති. තථා හි රූපකවිසයෙ සමාසාසමාසත්තං උපමානොපමෙය්‍යපදානං ද්වින්නමෙවාති. සුට්ඨු නිම්මලොති ච, සො කපොලො අස්සාති ච, මුනින්දවදනමෙව ඉන්දූති ච, පබුද්ධඤ්ච තං හදයඤ්චාති ච, සාධූනං පබුද්ධහදයමිති ච, කෙරවානං කානනමිති ච වාක්‍යං.

220. Câu bắt đầu bằng ‘Sunimmali’. Đối với mặt trăng là gương mặt của bậc Đế vương ẩn sĩ, người có đôi gò má vô cùng thanh tịnh, tâm đã giác ngộ của những người thiện trí (sādhuppabuddhahadayaṃ), tức là tâm trí trong sáng của những bậc hiền nhân nhờ liễu ngộ Tứ đế, đã trở thành một rừng hoa súng trắng (keravakānanaṃ), tức là một khu rừng hoa súng (kumudavanaṃ). Do đã áp đặt sự đồng nhất của gương mặt và tâm với mặt trăng và hoa súng, vốn là các đối tượng so sánh, nhưng lại không mô tả gò má với các đối tượng so sánh đặc biệt như vầng tròn v.v., nên đây là phép ẩn dụ đồng hóa một phần trong hợp từ và không trong hợp từ (ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ). Ở đây, phần hợp từ chính là ‘gương mặt-mặt trăng’ (vadanindūnaṃ). Phần không trong hợp từ chính là ‘tâm-hoa súng’ (hadayakeravānaṃ). Thật vậy, trong lĩnh vực ẩn dụ, tính chất hợp từ và không hợp từ chỉ thuộc về hai từ, tức là từ so sánh và từ được so sánh. Câu phân tích cú pháp là: ‘Rất thanh tịnh’ (Suṭṭhu nimmalo), ‘gò má ấy của ngài’ (so kapolo assa), ‘gương mặt của bậc Đế vương ẩn sĩ chính là mặt trăng’ (munindavadanameva indū), ‘tâm ấy đã giác ngộ’ (pabuddhañca taṃ hadayañcāti ca), ‘tâm đã giác ngộ của những người thiện trí’ (sādhūnaṃ pabuddhahadayamiti ca), và ‘rừng của những hoa súng’ (keravānaṃ kānanamiti ca).

221.

221.

රූපකානි [Pg.223] බහූන්‍යෙව, යුත්තායුත්තාදිභෙදතො;

විසුං න තානි වුත්තානි, එත්ථෙ’ව’න්තොගධානි’ති.

Có rất nhiều loại ẩn dụ, phân biệt theo các loại như tương hợp, bất tương hợp, v.v.; chúng không được nói đến một cách riêng rẽ, vì chúng đã được bao hàm ngay tại đây.

221.

221.

එත්තකොයෙව කිං රූපකභෙදොති ආහ‘‘රූපකානි’’ච්චාදි;

සුබොධං;

තත්ථ –

Để trả lời câu hỏi: ‘Phải chăng các loại ẩn dụ chỉ có bấy nhiêu thôi?’, tác giả nói câu kệ bắt đầu bằng ‘Rūpakāni’. (Câu kệ này) dễ hiểu. Trong đó –

‘‘සිතපුප්ඵුජ්ජලං ලොල-නෙත්තභිඞ්ගං තවානනං;

කස්ස නාම මනො ධීර, නාකඩ්ඪති මනොහර’’න්ති.

‘Hỡi người trí tuệ, gương mặt của bạn, rực rỡ với những đóa hoa trắng (nụ cười), với những con ong lay động (đôi mắt), gương mặt khả ái ấy, lại không thu hút tâm trí của ai sao?’

යුත්තරූපකං යුත්තත්තා පුප්ඵභිඞ්ගානං, තදනුසාරෙන අයුත්තරූපකාදිපි විඤ්ඤෙය්‍යන්ති.

Đây là phép ẩn dụ tương hợp (yuttarūpakaṃ) vì sự tương hợp giữa hoa và ong. Theo đó, cũng nên hiểu về phép ẩn dụ bất tương hợp (ayuttarūpaka) v.v.

221. රූපකානි පුනපි සන්තීති දස්සෙතුමාහ ‘‘රූපකානි’’ච්චාදි. රූපකානි යුත්තායුත්තාදිභෙදතො යුත්තරූපකඅයුත්තරූපකාදිභෙදෙන බහූනි එව හොන්ති, තානි රූපකානි එත්ථෙව රූපකෙ අන්තොගධානි. ඉති තස්මා කාරණා තානි විසුං න වුත්තානි. අන්තො මජ්ඣෙ ගධානි පවත්තානීති විග්ගහො.

221. Để chỉ ra rằng vẫn còn có các loại ẩn dụ khác, tác giả nói câu kệ bắt đầu bằng ‘rūpakāni’. Các phép ẩn dụ (rūpakāni), theo sự phân biệt như tương hợp, bất tương hợp, v.v., tức là theo sự phân biệt thành ẩn dụ tương hợp, ẩn dụ bất tương hợp, v.v., thì có rất nhiều. Những phép ẩn dụ ấy đã được bao hàm (antogadhāni) ngay trong (phần nói về) phép ẩn dụ này. Vì lý do đó, chúng không được nói đến một cách riêng rẽ. Câu phân tích cú pháp (của antogadhāni) là: ‘Những gì đi vào bên trong, ở giữa’ (Anto majjhe gadhāni pavattāni).

‘‘සිතපුප්ඵුජ්ජලං ලොල-නෙත්තභිඞ්ගං තවානනං;

කස්ස නාම මනො ධීර, නාකඩ්ඪති මනොහර’’න්ති.

‘Hỡi người trí tuệ, gương mặt của bạn, rực rỡ với những đóa hoa trắng (nụ cười), với những con ong lay động (đôi mắt), gương mặt khả ái ấy, lại không thu hút tâm trí của ai sao?’

එත්ථ පුප්ඵභිඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤයුත්තත්තා යුත්තරූපකං නාම.

Ở đây, do sự tương hợp lẫn nhau giữa hoa và ong, nên được gọi là phép ẩn dụ tương hợp (yuttarūpakaṃ).

හෙ ධීර සිතපුප්ඵුජ්ජලං මන්දහසිතසඞ්ඛාතෙහි කුසුමෙහි විජොතන්තං ලොලනෙත්තභිඞ්ගං මනොහරං තවානනං කස්ස නාම මනො නාකඩ්ඪතීති. ඉමස්ස පටිපක්ඛතො අයුත්තරූපකං වෙදිතබ්බං.

Hỡi người trí tuệ, gương mặt khả ái của bạn, rực rỡ với những đóa hoa được gọi là nụ cười mỉm, và với những con ong là đôi mắt lay động, lại không thu hút tâm trí của ai sao? Phép ẩn dụ bất tương hợp (ayuttarūpakaṃ) nên được hiểu là ngược lại với điều này.

222.

222.

චන්දිමා’කාසපදුම-මිච්චෙතං ඛණ්ඩරූපකං;

දුට්ඨ’මම්භොරුහවනං, නෙත්තානි’ච්චාදි සුන්දරං.

‘Mặt trăng là đóa sen của bầu trời’ – đây là phép ẩn dụ phiến diện (khaṇḍarūpakaṃ) và có khiếm khuyết. ‘Một rừng sen xanh, (chính là) đôi mắt’ v.v., thì lại là hay đẹp.

222. රූපකස්ස විරොධාවිරොධො උපමායමිවො’හිතුං සක්කාති උපලක්ඛෙති ‘‘චන්දිමා’’ඉච්චාදිනා. එත්ථ ආකාසස්ස තළාකෙ රූපිතෙ චන්දස්ස පදුමත්තං රූපකං යුත්තන්ති එතං [Pg.224] ඛණ්ඩරූපකං දුට්ඨං, ‘‘අම්භොරුහවනං නෙත්තානි’’ච්චාදි තු වචනභෙදෙපි සුන්දරං.

222. Bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘candimā’, tác giả chỉ ra rằng sự tương hợp và bất tương hợp của phép ẩn dụ có thể được xem xét tương tự như trong phép so sánh. Ở đây, nếu bầu trời được ẩn dụ thành một cái hồ, thì việc ẩn dụ mặt trăng thành đóa sen là hợp lý. (Nếu không) thì đây là phép ẩn dụ phiến diện (khaṇḍarūpakaṃ) và có khiếm khuyết. Còn câu ‘một rừng sen xanh, (chính là) đôi mắt’ v.v., thì lại là hay đẹp dù có sự khác biệt về số (giữa các từ).

222. රූපකෙ දොසාදොසං උපමායං විය පරිකප්පෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති උපදිසන්තො ආහ ‘‘චන්දිමි’’ච්චාදි. ‘‘චන්දිමා චන්දො ආකාසපදුම’’න්ති එතං ඛණ්ඩරූපකං ආකාසස්ස තළාකත්තෙන අනිරූපිතත්තා ඛණ්ඩරූපකං නාම. දුට්ඨං ඛණ්ඩිතොපමා විය දොසදුට්ඨං නාම. ‘‘අම්භොරුහවනං නීලුප්පලවනං නෙත්තානී’’තිආදිකං උපමානොපමෙය්‍යානං වචනනානත්තෙපි සුන්දරමෙව.

222. Để chỉ dạy rằng những điểm hay và dở trong phép ẩn dụ nên được xem xét và nắm bắt tương tự như trong phép so sánh, tác giả nói câu kệ bắt đầu bằng ‘candimā’. Câu ‘Candimā, mặt trăng, là đóa sen của bầu trời’ là một phép ẩn dụ phiến diện, được gọi là ẩn dụ phiến diện (khaṇḍarūpakaṃ) vì bầu trời không được mô tả như một cái hồ. Nó có khiếm khuyết, được gọi là có lỗi, giống như phép so sánh phiến diện (khaṇḍitopamā). Câu ‘Một rừng sen xanh (ambhoruhavanaṃ), tức là một rừng hoa súng xanh (nīluppalavanaṃ), (chính là) đôi mắt (nettāni)’ v.v., thì vẫn là hay đẹp dù có sự khác biệt về số giữa đối tượng so sánh và đối tượng được so sánh.

223.

223.

පරියන්තො විකප්පානං, රූපකස්සො’පමාය ච;

නත්ථි යං තෙන විඤ්ඤෙය්‍යං, අවුත්ත’මනුමානතො.

Không có giới hạn cho các loại biến thể của phép ẩn dụ và phép so sánh; do đó, những gì chưa được nói đến nên được hiểu thông qua sự suy luận.

223. කිමෙත්තකා එවොපමාරූපකභෙදා? නෙති පරිදීපෙන්තො අවුත්තං අතිදිසති ‘‘පරියන්තො’’ඉච්චාදිනා. රූපකස්ස උපමාය ච විකප්පානං පභෙදානං පරියන්තො අවසානං නත්ථි යං යස්මා කාරණා, තෙන කාරණෙන අවුත්තං ඉහානුපාතං විකප්පජාතං සබ්බවිකප්පබ්‍යාපකසාමඤ්ඤලක්ඛණානුගතරූපකවිකප්පානුසාරෙන විඤ්ඤෙය්‍යං. කස්මා? අනුමානතො යථාවුත්තවිකප්පසඞ්ඛාතලිඞ්ගතො අවුත්තසෙසරූපකාවගමසඞ්ඛාතෙන අනුමානඤාණෙනාති අත්ථො.

223. Có bao nhiêu sự phân loại của thí dụ và ẩn dụ như vậy? Để làm sáng tỏ rằng không phải như thế, ngài chỉ ra điều chưa được nói đến bằng câu ‘pariyanto’ v.v... Bởi vì không có giới hạn, không có điểm kết thúc cho các sự phân loại của các biến thể của ẩn dụ và thí dụ, do nguyên nhân đó, những loại biến thể chưa được đề cập, không được bao gồm ở đây, cần được hiểu theo các biến thể của ẩn dụ tuân theo đặc tính chung bao trùm tất cả các biến thể. Tại sao? Có nghĩa là: bằng sự suy luận, tức là bằng trí suy luận (anumānañāṇa) bao gồm việc liễu giải các ẩn dụ còn lại chưa được nói đến từ dấu hiệu (liṅga) chính là các biến thể đã được trình bày.

223. ඉදානි ඉමෙසමෙව උපමාරූපකානං අවුත්තානන්තභෙදො වුත්තානුසාරෙනෙව ඤාතබ්බොති දස්සෙතුමාහ ‘‘පරියන්තො’’ඉච්චාදි. රූපකස්ස ච රූපකාලඞ්කාරස්ස ච උපමාය ච උපමාලඞ්කාරස්ස ච විකප්පානං විවිධාකාරෙන කප්පිතපක්ඛානං පරියන්තො කොටි යං යස්මා නත්ථි, තෙන කාරණෙන අවුත්තං ඉමස්මිං සුබොධාලඞ්කාරෙ අවුත්තපක්ඛං සමූහං අනුමානතො අනුමානඤාණෙන විඤ්ඤෙය්‍යන්ති. උපමාරූපකානං සකලමවුත්තපක්ඛං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං සාමඤ්ඤලක්ඛණං අනතික්කමිත්වා වුත්තෙහි තෙහි තෙහි පක්ඛසඞ්ඛාතෙහි ලිඞ්ගෙහි [Pg.225] සිද්ධානුමානඤාණෙන සාමඤ්ඤලක්ඛණෙ අන්තොගධානමනුත්තරූපකසඞ්ඛාතානුමෙය්‍යානං අවබොධො සක්කාති අධිප්පායො. රූපකස්ස පන උපමන්තොගධත්තා උපමාය නිද්දිට්ඨදොසාදොසං ද්වින්නමපි උත්තානුත්තපක්ඛස්ස සාධාරණං හොති.

223. Bây giờ, để chỉ ra rằng vô số sự phân loại chưa được đề cập của chính các thí dụ và ẩn dụ này cần được biết đến chỉ theo những gì đã được trình bày, ngài nói ‘pariyanto’ v.v... Bởi vì không có giới hạn, không có điểm tận cùng cho các phương diện được hình thành theo nhiều cách khác nhau của các biến thể của ẩn dụ, của phép trang sức ẩn dụ, của thí dụ, và của phép trang sức thí dụ, do nguyên nhân đó, tập hợp các phương diện chưa được đề cập trong tập Subodhālaṅkāra này cần được hiểu bằng sự suy luận, bằng trí suy luận. Ý nghĩa là: có thể liễu giải được các ẩn dụ chưa được nói đến, vốn được suy luận và bao hàm trong đặc tính chung, bằng trí suy luận đã được xác lập thông qua chính những dấu hiệu đã được nêu, tức là các phương diện đã được trình bày, mà không vượt qua đặc tính chung vốn tồn tại và bao trùm toàn bộ phương diện chưa được đề cập của thí dụ và ẩn dụ. Hơn nữa, vì ẩn dụ được bao hàm trong thí dụ, nên các lỗi và phi lỗi đã được chỉ ra đối với thí dụ cũng là chung cho cả phương diện đã được đề cập và chưa được đề cập của cả hai.

224.

224.

පුනප්පුනමුච්චාරණං, ය’මත්ථස්ස පදස්ස ච;

උභයෙසඤ්ච විඤ්ඤෙය්‍යා, සා’ය’මාවුත්ති නාමතො.

Sự lặp đi lặp lại, của cả ý nghĩa và từ ngữ; Và của cả hai, cần được hiểu, đó được gọi là phép điệp (āvutti).

224. ආවුත්තිමධිකිච්චාහ ‘‘පුන’’ඉච්චාදිනා. අත්ථස්ස අභිධෙය්‍යස්ස පදස්ස සද්දස්ස ච උභයෙසං අත්ථපදානඤ්ච පුනප්පුනං භිය්‍යො භිය්‍යො යං උච්චාරණං, සායං තිවිධා නාමතො ආවුත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා, උච්චාරණවසෙන ආ පුනප්පුනං වත්තනමාවුත්තීති.

224. Liên quan đến phép điệp, ngài nói ‘puna’ v.v... Sự phát âm lặp đi lặp lại, nhiều lần, của ý nghĩa, tức là cái được biểu thị, của từ ngữ, tức là âm thanh, và của cả hai, tức ý nghĩa và từ ngữ, điều đó cần được hiểu là phép điệp (āvutti) có ba loại theo tên gọi. Theo cách phát âm, sự diễn ra lặp đi lặp lại là phép điệp (āvutti).

224. ඉදානි ආවුත්තිං දස්සෙති ‘‘පුනප්පුනෙ’’ච්චාදිනා. අත්ථස්ස සද්දාභිහිතඅත්ථස්ස ච පදස්ස ච උභයෙසං අත්ථපදානඤ්ච යං පුනප්පුනුච්චාරණං, සා අයං තිවිධා නාමතො ආවුත්ති ඉති විඤ්ඤෙය්‍යා. පුනප්පුනෙති එතදබ්‍යයං ක්‍රියාබාහුල්‍යෙ වත්තතෙ. උච්චාරණවසෙන ආ පුනප්පුනං වත්තනමාවුත්ති.

224. Bây giờ, ngài trình bày về phép điệp bằng câu ‘punappuna’ v.v... Sự phát âm lặp đi lặp lại của ý nghĩa, tức là ý nghĩa được biểu thị bởi từ ngữ, và của từ ngữ, và của cả hai, tức ý nghĩa và từ ngữ, điều đó cần được hiểu là phép điệp (āvutti) có ba loại theo tên gọi. Bất biến từ ‘punappunaṃ’ này được dùng với ý nghĩa hành động nhiều lần. Theo cách phát âm, sự diễn ra lặp đi lặp lại là phép điệp (āvutti).

අත්ථාවුත්ති

Điệp ý (Atthāvutti)

225.

225.

මනො හරති සබ්බෙසං, ආදදාති දිසා දස;

ගණ්හාති නිම්මලත්තඤ්ච, යසොරාසි ජිනස්ස’යං.

Uy danh của bậc Chiến Thắng này, chiếm trọn tâm trí của tất cả; bao trùm cả mười phương; và đạt được sự thanh tịnh.

225. උදාහරති ‘‘මනො’’ඉච්චාදි. ජිනස්ස අයං යසොරාසි සබ්බෙසං ජනානං මනො චිත්තං හරති, දස දිසා ආදදාති සබ්බදා තංවිසයත්තා, නිම්මලත්තං නිම්මලභාවං ගණ්හාති, එත්ථ ගහණලක්ඛණස්ස අත්ථස්ස අනෙකෙහි පරියායවචනෙහි ආවත්තිතත්තා අයං අත්ථාවුත්ති.

225. Ngài nêu ví dụ bằng câu ‘mano’ v.v... Uy danh này của bậc Chiến Thắng chiếm trọn tâm trí, tấm lòng của tất cả mọi người; bao trùm mười phương vì luôn là đối tượng của nó; đạt được sự thanh tịnh, tức là trạng thái không tỳ vết. Ở đây, vì ý nghĩa có đặc tính là ‘nắm giữ’ (gahaṇa) được lặp lại bằng nhiều từ đồng nghĩa, nên đây là phép điệp ý (atthāvutti).

225. උදාහරති [Pg.226] ‘‘මනො හරති’’ච්චාදිනා. ජිනස්ස අයං යසොරාසි සබ්බෙසං සත්තානං මනො චිත්තං හරති ගණ්හාති, දස දිසා ආදදාති අවිසයට්ඨානාභාවතො ගණ්හාති, නිම්මලත්තඤ්ච භූතපරිසුද්ධගුණෙන නිප්ඵන්නත්තා ගණ්හාති. එත්ථ ‘‘ගණ්හාතී’’ති එකස්සෙවත්ථස්ස ‘‘හරති, ආදදාති, ගණ්හාතී’’ති අඤ්ඤෙහි පරියායවචනෙහි ආවත්තිතත්තා අයමත්ථාවුත්ති නාම. නිග්ගතො මලෙහීති ච, තස්ස භාවොති ච, යසසො රාසිඉති ච විග්ගහො.

225. Ngài nêu ví dụ bằng câu ‘mano harati’ v.v... Uy danh này của bậc Chiến Thắng chiếm giữ, nắm bắt tâm trí, tấm lòng của tất cả chúng sanh; bao trùm, nắm giữ mười phương vì không có nơi nào ngoài phạm vi của nó; và đạt được sự thanh tịnh vì được thành tựu bởi phẩm chất trong sạch chân thật. Ở đây, vì cùng một ý nghĩa ‘nắm giữ’ được lặp lại bằng các từ đồng nghĩa khác là ‘harati, ādadāti, gaṇhāti’, nên đây được gọi là phép điệp ý. Phân tích cú pháp là: ‘niggato malehi’ (thoát khỏi các cấu uế), và ‘tassa bhāvo’ (trạng thái của điều đó), và ‘yasaso rāsi’ (khối uy danh).

පදාවුත්ති

Điệp từ (Padāvutti)

226.

226.

විභාසෙන්ති දිසා සබ්බා, මුනිනො දෙහකන්තියො;

විභා සෙන්ති ච සබ්බාපි, චන්දාදීනං හතා විය.

Hào quang thân của bậc Mâu-ni, chiếu sáng khắp mọi phương; Và tất cả ánh quang của mặt trăng v.v... dường như bị hủy diệt.

226. ‘‘විභාසෙන්ති’’ච්චාදි. මුනිනො දෙහකන්තියො සබ්බා දිසා විභාසෙන්ති විසෙසෙන දීපෙන්ති, යතො එවං තස්මා කාරණා චන්දාදීනං සබ්බාපි විභා සොභා හතා පහතා විය සෙන්ති පවත්තන්තීති පදාවුත්ති.

226. Câu ‘Vibhāsenti’ v.v... Hào quang thân của bậc Mâu-ni chiếu sáng, làm rực rỡ một cách đặc biệt khắp mọi phương. Vì lẽ đó, do nguyên nhân ấy, tất cả ánh quang, vẻ rực rỡ của mặt trăng v.v... tồn tại, diễn ra như thể bị hủy diệt, bị đánh bại. Đây là phép điệp từ.

226. ‘‘විභාසෙන්ති’’ච්චාදි. මුනිනො දෙහකන්තියො සබ්බා දිසා විභාසෙන්ති යස්මා විසෙසෙන පකාසෙන්ති, තස්මා චන්දාදීනං සබ්බාපි විභා කන්තියො හතා පහතා විය සෙන්ති පවත්තන්ති ච, ‘‘විභාසෙන්තී’’ති පදස්සෙව ආවත්තනතො අයං පදාවුත්ති නාම. දෙහෙ කන්තියොති වාක්‍යං.

226. Câu ‘Vibhāsenti’ v.v... Bởi vì hào quang thân của bậc Mâu-ni chiếu sáng, làm hiển lộ một cách đặc biệt khắp mọi phương, cho nên tất cả ánh quang, vẻ rực rỡ của mặt trăng v.v... tồn tại, diễn ra như thể bị hủy diệt, bị đánh bại. Do sự lặp lại của chính từ ‘vibhāsenti’, nên đây được gọi là phép điệp từ. Cụm từ là ‘dehe kantiyo’ (hào quang trên thân).

උභයාවුත්ති

Điệp cả hai (Ubhayāvutti)

227.

227.

ජිත්වා විහරති ක්ලෙස-රිපුං ලොකෙ ජිනො අයං;

විහරත්‍යා’රිවග්ගො’යං, රාසීභූතොව දුජ්ජනෙ.

Bậc Chiến Thắng này, sau khi chinh phục kẻ thù phiền não, an trú trong thế gian; Còn nhóm kẻ thù này lại an trú nơi kẻ ác, như thể được chất đống lại.

227. ‘‘ජිත්වා’’ඉච්චාදි. අයං ජිනො ක්ලෙසරිපුං ජිත්වා ලොකෙ විහරති පවත්තති, අයං තෙන ජිතො අරිවග්ගො සත්තුසමූහො [Pg.227] දුජ්ජනෙ රාසීභූතො විය තතො අලද්ධප්පතිට්ඨත්තා. ‘‘විහරතී’’ති අත්ථස්ස පදානඤ්ච ආවුත්තිතො උභයාවුත්ති.

227. Câu ‘Jitvā’ v.v... Bậc Chiến Thắng này, sau khi chinh phục kẻ thù phiền não, an trú, tồn tại trong thế gian. Nhóm kẻ thù này, tập hợp quân địch này, bị ngài chinh phục, [an trú] nơi kẻ ác như thể được chất đống lại, vì không tìm được chỗ đứng ở nơi ngài. Do sự lặp lại của cả ý nghĩa và từ ngữ ‘viharati’, đây là phép điệp cả hai.

227. ‘‘ජිත්වා’’ඉච්චාදි. අයං ජිනො ක්ලෙසරිපුං ජිත්වා ලොකෙ විහරති, අයං අරිවග්ගො ක්ලෙසරිපුසමූහො දුජ්ජනෙ රාසීභූතොව විහරතීති. වාසසඞ්ඛතස්ස අත්ථස්ස ච ‘‘විහරතී’’ති පදස්ස ච පුන උච්චාරණතො අයං උභයාවුත්ති නාම හොති. ක්ලෙසො එව රිපූති ච, අරීනං වග්ගොති ච, අරාසි රාසි අභවීති ච, කුච්ඡිතො ජනොති ච වාක්‍යං.

227. Câu ‘Jitvā’ v.v... Bậc Chiến Thắng này, sau khi chinh phục kẻ thù phiền não, an trú trong thế gian; nhóm kẻ thù này, tức tập hợp kẻ thù phiền não, an trú nơi kẻ ác như thể được chất đống lại. Do sự phát âm lặp lại của từ ‘viharati’ và của ý nghĩa được gọi là ‘sự trú ngụ’, nên đây được gọi là phép điệp cả hai. Các cụm từ là: ‘kleso eva ripu’ (phiền não chính là kẻ thù), ‘arīnaṃ vaggo’ (nhóm kẻ thù), ‘arāsi rāsi abhavi’ (không phải là một đống đã trở thành một đống), và ‘kucchito jano’ (người đáng khinh).

228.

228.

එකත්ථ වත්තමානම්පි, සබ්බවාක්‍යොපකාරකං;

දීපකං නාම තඤ්චාදි-මජ්ඣන්තවිසයං තිධා.

Mặc dù chỉ xuất hiện ở một nơi, nhưng lại hữu ích cho toàn bộ câu; đó được gọi là phép đăng (dīpaka), và nó có ba loại, tùy thuộc vào vị trí ở đầu, giữa, hoặc cuối.

228. දීපකං පරිදීපයමාහ ‘‘එකත්ථෙ’’ච්චාදි. එකත්ථ වාක්‍යස්සාදො මජ්ඣෙ අන්තෙ වා වත්තමානම්පි ක්‍රියාජාත්‍යාදිකං සබ්බස්ස අභිමතස්ස කස්සචි වාක්‍යස්ස ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධාභිධායිනො පදසන්තානස්ස උපකාරකං වාක්‍යත්ථාන්වයවසෙන දීපකං නාම, දීපො විය එකදෙසෙ වත්තිතොපි සකලපදත්ථවසෙන සබ්බවාක්‍යං දීපයති පකාසෙතීති. තඤ්ච දීපකං ආදි ච මජ්ඣඤ්ච අන්තඤ්ච විසයො ගොචරො යස්ස තාදිසං තිධා ආදිදීපකං මජ්ඣදීපකං අන්තදීපකන්ති තිවිධං හොතීති අත්ථො, තම්පි ක්‍රියාදීනං වසෙන පච්චෙකං තිවිධං හොති.

228. Ngài giải thích về phép minh dụ bằng câu «ekatthe» v.v... Phép minh dụ (dīpaka) là (một từ loại) như động từ, danh từ chỉ chủng loại v.v... dù chỉ xuất hiện ở một nơi, hoặc ở đầu, hoặc ở giữa, hoặc ở cuối câu, nhưng có tác dụng hỗ trợ cho toàn bộ câu văn muốn nói, tức là chuỗi từ ngữ biểu thị mối liên hệ giữa hành động và tác nhân, thông qua sự liên kết với ý nghĩa của câu. (Nó được gọi là minh dụ) vì giống như ngọn đèn, dù chỉ ở một chỗ nhưng nó soi sáng, làm rõ toàn bộ câu văn thông qua ý nghĩa của tất cả các từ. Và phép minh dụ ấy, có đối tượng hoặc phạm vi là phần đầu, phần giữa, và phần cuối, nên có ba loại như sau: minh dụ ở đầu (ādidīpaka), minh dụ ở giữa (majjhadīpaka), và minh dụ ở cuối (antadīpaka). Đó là ý nghĩa. Mỗi loại ấy lại có ba loại nhỏ tùy theo động từ v.v...

228. ඉදානි දීපකාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘එකත්ථෙ’’ච්චාදිනා. එකත්ථ වාක්‍යස්ස ආදිමජ්ඣාවසානෙස්වෙකස්මිං වත්තමානම්පි ක්‍රියාජාතිගුණත්තයං සබ්බවාක්‍යොපකාරකං වත්තුමිච්ඡිතක්‍රියාකාරකසම්බන්ධප්පකාසකපදසන්තානසඞ්ඛාතවාක්‍යස්ස වාක්‍යත්ථාවබොධවසෙන පයොජනං දීපකං නාම එකට්ඨානෙ [Pg.228] ඨත්වා විසයීභූතසබ්බට්ඨානගතදබ්බපකාසකපදීපසමානත්තා දීපකං නාම හොති. තඤ්ච දීපකං ආදිමජ්ඣන්තවිසයං වාක්‍යස්ස ආදිවිසයං මජ්ඣවිසයං අන්තවිසයඤ්චෙති තිධා හොති. එතෙසු එකෙකමපි ක්‍රියාජාතිගුණභෙදෙන පුනපි තිවිධං හොතීති විඤ්ඤෙය්‍යං. දීපෙතීති දීපො, පදීපො. පටිභාගත්ථෙ කප්පච්චයෙන දීපො වියාති දීපකං. වාක්‍යස්ස ආදි ච මජ්ඣඤ්ච අන්තඤ්චෙති ච, තං විසයො අස්සෙති ච වාක්‍යං.

228. Bây giờ, ngài trình bày về phép trang sức minh dụ (dīpakālaṅkāra) bằng câu «ekatthe» v.v... Bộ ba gồm động từ, danh từ chỉ chủng loại, và tính từ, dù chỉ xuất hiện ở một nơi trong ba vị trí đầu, giữa, hoặc cuối câu, nhưng có tác dụng hỗ trợ cho toàn bộ câu văn, tức là câu được xem là chuỗi từ ngữ biểu thị mối liên hệ giữa hành động và tác nhân được chủ ý nói đến, thông qua việc làm cho hiểu rõ ý nghĩa của câu, thì được gọi là phép minh dụ (dīpaka). Nó được gọi là phép minh dụ (dīpaka) vì tương tự như ngọn đèn, đứng ở một nơi mà soi sáng tất cả các vật ở mọi nơi trong phạm vi của nó. Và phép minh dụ ấy có đối tượng là phần đầu, phần giữa, và phần cuối, tức là đối tượng ở đầu câu, đối tượng ở giữa câu, và đối tượng ở cuối câu, nên có ba loại. Cần hiểu rằng, mỗi một trong các loại này lại được chia thành ba loại nữa theo sự khác biệt về động từ, danh từ chỉ chủng loại, và tính từ. (Từ) dīpa (ngọn đèn) là cái soi sáng, tức là padīpa (ngọn đèn). Với hậu tố 'ka' mang ý nghĩa tương tự, dīpaka có nghĩa là "giống như ngọn đèn". (Đây là cách phân tích câu văn:) «Vākyassa ādi ca majjhañca antañceti ca, taṃ visayo asseti ca».

ආදිදීපක

Minh dụ ở đầu

229.

229.

අකාසි බුද්ධො වෙනෙය්‍ය-බන්ධූනමමිතොදයං;

සබ්බපාපෙහි ච සමං-නෙකතිත්ථියමද්දනං.

Đức Phật đã tạo nên sự hưng thịnh vô lượng cho những quyến thuộc cần được giáo hóa; và cùng với (việc đoạn trừ) tất cả các điều ác, (Ngài đã) dẹp tan nhiều tà thuyết ngoại đạo.

229. උදාහරති ‘‘අකාසි’’ච්චාදි. බුද්ධො වෙනෙය්‍යා විනෙතබ්බායෙව බන්ධවො තෙසං අමිතමපරිමිතං උදයමභිවුද්ධිං අකාසි. න කෙවලං තමෙව, සබ්බපාපෙහි සමං එකතො අනෙකානං තිත්ථියානං මද්දනඤ්ච අකාසීති. ඉහ ‘‘අකාසී’’ති ක්‍රියාපදෙනාදිවත්තිනා සබ්බමෙව වාක්‍යං දීපයතීති ක්‍රියාදිදීපකමෙතං.

229. Ngài nêu ví dụ bằng câu «akāsi» v.v... Đức Phật đã tạo ra sự hưng thịnh, tức là sự phát triển, vô lượng, không thể đo lường, cho những quyến thuộc của Ngài, tức là những người cần được giáo hóa. Không chỉ vậy, (Ngài) còn cùng lúc dẹp tan nhiều tà thuyết ngoại đạo cùng với tất cả các điều ác. Ở đây, vì động từ «akāsi» đứng ở đầu câu đã soi sáng cho toàn bộ câu văn, nên đây là phép minh dụ bằng động từ ở đầu câu.

229. ‘‘අකාසි’’ච්චාදි. බුද්ධො වෙනෙය්‍යබන්ධූනං අමිතොදයං පමාණරහිතාභිවුද්ධිං අකාසි. න කෙවලං තමෙව, සමං එකක්ඛණෙ සබ්බපාපෙහි සහානෙකතිත්ථියමද්දනඤ්ච අකාසීති. වාක්‍යාදිම්හි ක්‍රියාය ඨිතත්තා ඉදං ක්‍රියාදිදීපකං නාම. අමිතො ච සො උදයො චෙති ච, අනෙකා ච තෙ තිත්ථියා චෙති ච, තෙසං මද්දනමිති ච විග්ගහො.

229. «Akāsi» v.v... Đức Phật đã tạo ra sự hưng thịnh vô lượng, tức là sự phát triển không thể đo lường, cho những quyến thuộc cần được giáo hóa. Không chỉ vậy, trong cùng một khoảnh khắc, (Ngài) còn dẹp tan nhiều tà thuyết ngoại đạo cùng với tất cả các điều ác. Vì động từ đứng ở đầu câu, nên đây được gọi là phép minh dụ bằng động từ ở đầu câu. (Đây là cách phân tích các từ ghép:) «Amito ca so udayo ceti ca», «anekā ca te titthiyā ceti ca», và «tesaṃ maddanamiti».

මජ්ඣෙදීපක

Minh dụ ở giữa

230.

230.

දස්සනං මුනිනො සාධු-ජනානං ජායතෙ’මතං;

තදඤ්ඤෙසං තු ජන්තූනං, විසං නිච්චොපතාපනං.

Việc thấy bậc Mâu-ni, đối với người thiện, trở thành bất tử; nhưng đối với các chúng sanh khác, (lại) trở thành chất độc, luôn gây phiền não.

230. ‘‘දස්සන’’මිච්චාදි. [Pg.229] මුනිනො දස්සනං සාධුජනානං අමතං නිබ්බානං නාම ජායතෙ අමතස්ස සාධනතො, තෙහි සාධුජනෙහි අඤ්ඤෙසං ජන්තූනං නිච්චමුපතාපෙතීති නිච්චොපතාපනං විසං ජායතෙ, තස්මිං මනොපදොසස්ස විසසදිසත්තා නිරයාදිදුක්ඛාවහභාවතොති. ක්‍රියාමජ්ඣදීපකමෙතං.

230. «Dassanaṃ» v.v... Việc thấy bậc Mâu-ni, đối với người thiện, trở thành cái gọi là bất tử (amata), tức là Niết-bàn, vì đó là phương tiện để chứng đắc trạng thái bất tử. Đối với các chúng sanh khác ngoài những người thiện ấy, (việc thấy bậc Mâu-ni) trở thành chất độc luôn gây phiền não (niccopatāpanaṃ), vì nó luôn làm cho phiền não; bởi vì tâm sân hận đối với ngài giống như chất độc, và vì nó mang lại khổ đau ở địa ngục v.v... Đây là phép minh dụ bằng động từ ở giữa câu.

230. ‘‘දස්සන’’මිච්චාදි. මුනිනො දස්සනං සාධුජනානං අමතං අමතසඞ්ඛාතනිබ්බානස්ස එකන්තකාරණත්තා කාරියොපචාරෙන අමතං භූතං ජායතෙ, තදඤ්ඤෙසං තෙහි සාධුජනෙහි අඤ්ඤෙසං ජන්තූනං තු නිච්චොපතාපනං සතතමුපතාපකරණතො විසං ජායතෙ විසතුල්‍යපටිඝකාරණත්තා කාරියොපචාරෙන විසං භවතීති. ඉදං ක්‍රියාය මජ්ඣෙ ඨිතත්තා ක්‍රියාමජ්ඣදීපකං. සාධවො ච තෙ ජනා චෙති ච, තෙහි අඤ්ඤෙති ච වාක්‍යං.

230. «Dassanaṃ» v.v... Việc thấy bậc Mâu-ni, đối với người thiện, trở thành bất tử (amata), tức là trở thành bất tử theo phép ẩn dụ chỉ kết quả (kāriyopacāra) vì đó là nguyên nhân duy nhất của Niết-bàn được gọi là bất tử. Nhưng đối với các chúng sanh khác ngoài những người thiện ấy, (việc thấy bậc Mâu-ni) trở thành chất độc luôn gây phiền não (niccopatāpanaṃ), vì nó liên tục gây ra sự phiền não; (nó) trở thành chất độc theo phép ẩn dụ chỉ kết quả vì đó là nguyên nhân của sự sân hận tương tự như chất độc. Vì động từ đứng ở giữa, nên đây là phép minh dụ bằng động từ ở giữa câu. (Đây là cách phân tích câu văn:) «Sādhavo ca te janā ceti ca», và «tehi aññeti ca».

අන්තදීපක

Minh dụ ở cuối

231.

231.

අච්චන්තකන්තලාවණ්‍ය-චන්දාතපමනොහරො;

ජිනානනින්දු ඉන්දු ච, කස්ස නා’නන්දකො භවෙ.

Vầng trăng kim diện của đấng Chiến Thắng, và cả vầng trăng (trên trời), vốn khả ái bởi ánh trăng của vẻ đẹp duyên dáng tột cùng, lại không là niềm hoan hỷ cho ai?

231. ‘‘අච්චන්තෙ’’ච්චාදි. අච්චන්තං කන්තං මනුඤ්ඤං ලාවණ්‍යං පියභාවො, තමෙව, තමිව වාචන්දාතපො චන්දිකා, තෙන මනොහරො ජිනානනින්දු ඉන්දු චන්දො ච කස්ස ජනස්ස ආනන්දකො න භවතීති. ක්‍රියාන්තදීපකං.

231. «Accantaṃ» v.v... Vẻ đẹp duyên dáng (lāvaṇya) là trạng thái đáng yêu, vô cùng đáng mến, khả ái. Ánh trăng (candātapa), tức là ánh sáng của mặt trăng (candikā), chính là vẻ đẹp ấy, hoặc giống như vẻ đẹp ấy. Khả ái bởi ánh trăng đó, vầng trăng kim diện của đấng Chiến Thắng và vầng trăng, tức là mặt trăng, lại không là niềm hoan hỷ cho người nào? (Đây là) phép minh dụ bằng động từ ở cuối câu.

231. ‘‘අච්චන්ති’’ච්චාදි. අච්චන්තකන්තලාවණ්‍යචන්දාතපමනොහරො අතිසයෙන මනුඤ්ඤපියභාවසඞ්ඛාතවිලාසනාමකෙන චන්දකිරණෙන, නො චෙ, අතිසයෙන මනුඤ්ඤපියතාසඞ්ඛාතවිලාසසදිසෙන චන්දකිරණෙන මනොහරො ජිනානනින්දු සම්බුද්ධස්ස මුඛචන්දො ච ඉන්දු ච පකතිචන්දො ච කස්ස ආනන්දකො න භවෙ. ඉදං ක්‍රියාය අන්තෙ ඨිතත්තා ක්‍රියාන්තදීපකං නාම. අන්තං අතික්කන්තන්ති ච, තඤ්ච තං කන්තඤ්චෙති ච, [Pg.230] ලවණස්ස භාවො ලාවණ්‍යං, මධුරභාවො, තංසදිසත්තා අච්චන්තකන්තඤ්ච තං ලාවණ්‍යඤ්චාති ච, චන්දස්ස ආතපො කිරණොති ච, අච්චන්තකන්තලාවණ්‍යමෙව චන්දාතපොති ච, චන්දපක්ඛෙ අච්චන්තකන්තලාවණ්‍යමිව ච සො චන්දාතපො චාති ච, තෙන මනොහරොති ච, ජිනානනමෙව ඉන්දූති ච වාක්‍යං. ඉමිනා ක්‍රියාදීපකත්තයෙනෙව අවුත්තජාතිදීපකගුණදීපකානිපි ඤාතබ්බානි.

231. «Accantaṃ» v.v... (Vầng trăng kim diện và vầng trăng) khả ái bởi ánh trăng (candakiraṇa) được gọi là vẻ yêu kiều (vilāsa), tức là trạng thái đáng yêu khả ái một cách tột bậc; hoặc là, khả ái bởi ánh trăng tương tự như vẻ yêu kiều được gọi là trạng thái đáng yêu khả ái một cách tột bậc. Vầng trăng kim diện của đấng Chiến Thắng, tức là vầng trăng trên khuôn mặt của bậc Chánh Đẳng Giác, và vầng trăng, tức là mặt trăng tự nhiên, lại không là niềm hoan hỷ cho ai? Vì động từ đứng ở cuối, nên đây được gọi là phép minh dụ bằng động từ ở cuối câu. (Đây là cách phân tích câu văn:) «Antaṃ atikkantanti ca», «tañca taṃ kantañceti ca», «lavaṇassa bhāvo lāvaṇyaṃ, madhurabhāvo», «taṃsadisattā accantakantañca taṃ lāvaṇyañcāti ca», «candassa ātapo kiraṇoti ca», «accantakantalāvaṇyameva candātapoti ca», «candapakkhe accantakantalāvaṇyamiva ca so candātapo cāti ca», «tena manoharoti ca», và «jinānanameva indūti ca». Thông qua ba loại minh dụ bằng động từ này, cũng cần hiểu về các phép minh dụ bằng danh từ chỉ chủng loại và minh dụ bằng tính từ không được nói đến.

මාලාදීපක

Minh dụ chuỗi

232.

232.

හොතා’විප්පටිසාරාය,සීලං පාමොජ්ජහෙතු සො;

තං පීතිහෙතු, සා චා’යං,පස්සද්ධාදිපසිද්ධියා.

Giới luật là để không hối hận, sự không hối hận ấy là nhân của sự hân hoan; sự hân hoan ấy là nhân của sự hoan hỷ, và sự hoan hỷ này lại là để thành tựu sự khinh an v.v...

232. ආදිදීපකාදීසුපි තෙසු පයොගක්කමෙන පකාරන්තරමත්ථීති වදති ‘‘හොති’’ච්චාදි. සීලං පඤ්චසීලාදිකං, අවිප්පටිසාරාය පච්ඡානුතාපාභාවාය හොති, සො අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජස්ස උප්පන්නමත්තාය පීතියා හෙතු හොති, තං පාමොජ්ජං පීතියා බලවභූතාය හෙතු හොති, සා චායං පීති පස්සද්ධාදීනං පස්සද්ධිසුඛාදීනං පසිද්ධියා නිප්ඵත්තියා හොතීති යොජනීයං.

232. Ngài nói (câu kệ) bắt đầu bằng "hoti" để chỉ rằng ngay cả trong những (ví dụ) như thể đăng ở đầu v.v..., cũng có một loại khác theo trình tự áp dụng. Giới, như ngũ giới v.v..., đưa đến sự không hối hận, tức là không có sự ăn năn hối tiếc. Sự không hối hận ấy là nhân cho sự hân hoan, tức là hỷ vừa mới sanh khởi. Sự hân hoan ấy là nhân cho hỷ, tức là hỷ đã trở nên mạnh mẽ. Và hỷ này đưa đến sự thành tựu, sự hoàn thành của an tịnh v.v..., tức là an tịnh, lạc v.v... nên được hiểu như vậy.

232. ඉදානි නවසු දීපකෙසු පයොගවිසෙසෙන සාධෙතබ්බෙ අඤ්ඤප්පකාරෙ දස්සෙති ‘‘හොති’’ච්චාදිනා. සීලං සුරක්ඛිතං පඤ්චඞ්ගදසඞ්ගාදිසීලං අවිප්පටිසාරාය හොති, සො අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජහෙතු හොති උප්පන්නමත්තාය තරුණපීතියා කාරණං භවති, තං පාමොජ්ජං පීතිහෙතු බලවපීතිකාරණං හොති, සා අයඤ්ච පීති පස්සද්ධාදිපසිද්ධියා කායපස්සද්ධිචිත්තපස්සද්ධිආදීනං සිද්ධියා හෙතු හොති. න විප්පටිසාරො අවිප්පටිසාරො, නසද්දො පසජ්ජපටිසෙධෙ වත්තතෙ. පමුදිතස්ස භාවොති ච, තස්ස හෙතූති [Pg.231] ච, පස්සද්ධි ආදි යෙසං සුඛාදීනන්ති ච, තෙසං පසිද්ධීති ච විග්ගහො.

232. Bây giờ, ngài chỉ ra một loại khác cần được thực hiện thông qua một ứng dụng đặc biệt trong chín loại đăng bằng (câu kệ) bắt đầu bằng "hoti". Giới được khéo giữ gìn, tức là giới năm chi, mười chi v.v..., đưa đến sự không hối hận. Sự không hối hận ấy là nhân của sự hân hoan, trở thành nguyên nhân cho hỷ non trẻ vừa mới sanh khởi. Sự hân hoan ấy là nhân của hỷ, trở thành nguyên nhân cho hỷ mạnh mẽ. Và hỷ này là nhân cho sự thành tựu của an tịnh v.v..., cho sự thành công của thân an tịnh, tâm an tịnh v.v... Avippaṭisāra là na vippaṭisāro (không hối hận), từ na được dùng theo nghĩa phủ định trực tiếp. Và sự phân tích cú pháp là: "trạng thái của người hoan hỷ", "nhân của điều đó", "an tịnh v.v... mà trong đó có lạc v.v...", và "sự thành tựu của chúng".

233.

233.

ඉච්චා’දිදීපකත්තෙපි, පුබ්බං පුබ්බමපෙක්ඛිනී;

වාක්‍යමාලා පවත්තාති, තං මාලාදීපකං මතං.

Mặc dù là thể đăng ở đầu, nhưng vì chuỗi câu văn tiếp diễn, phụ thuộc vào từng câu trước, nên điều đó được xem là thể đăng vòng hoa.

233. කිමිදං තව පකාරන්තරමිච්චාහ ‘‘ඉච්චාදි’’ච්චාදි. ඉච්චෙවමිමං යං තං මාලාදීපකං මතං. නනු ක්‍රියාදිදීපකමෙතමිච්චාහ ‘‘ආදිදීපකත්තෙපී’’ති. යජ්ජප්‍යාදිදීපකමෙතං පුබ්බං පුබ්බං වාක්‍යං ‘‘හොතාවිප්පටිසාරාය සීල’’න්තිආදිකං අපෙක්ඛිනී අපෙක්ඛමානා වාක්‍යානං යථාවුත්තානං මාලා පරම්පරා පවත්තාති. තං යථාවුත්තං මාලාදීපකං මතං, නාදිදීපකන්ති.

233. "Đây là loại khác của ngài là gì?" Ngài nói (câu kệ) bắt đầu bằng "iccādi". Điều được nói như vậy được xem là thể đăng vòng hoa. "Chẳng phải đây là thể đăng động từ ở đầu sao?" Ngài nói "ādidīpakattepi" (mặc dù là thể đăng ở đầu). Mặc dù đây là thể đăng ở đầu, nhưng một chuỗi, một loạt các câu văn như đã nói, tiếp diễn phụ thuộc vào, mong đợi vào từng câu trước như "sīlaṃ hoti avippaṭisārāya". Điều đó, như đã nói, được xem là thể đăng vòng hoa, chứ không phải là thể đăng ở đầu.

233. ‘‘ඉච්චාදි’’ච්චාදි. ආදිදීපකත්තෙපි ක්‍රියාදිදීපකභාවෙ සතිපි වාක්‍යමාලා අනෙකවාක්‍යෙන සම්බජ්ඣමානා පරම්පරා පුබ්බං පුබ්බං ‘‘හොතාවිප්පටිසාරායා’’තිආදිකං වාක්‍යං අපෙක්ඛිනී පවත්තා. ඉති ඉදං අනන්තරගතප්පකාරං දීපකං ‘‘මාලාදීපක’’න්ති මතන්ති. ආදිම්හි දීපකමිති ච, විසයොපචාරෙන ආදි ච තං දීපකඤ්චාති ච, මාලා එව දීපකමිති ච වාක්‍යං.

233. (Câu kệ) bắt đầu bằng "iccādi". Mặc dù là thể đăng ở đầu, ngay cả khi là thể đăng động từ ở đầu, một chuỗi câu văn, một loạt câu được kết nối bởi nhiều câu, tiếp diễn phụ thuộc vào từng câu trước như "hotāvippaṭisārāya". Vì vậy, loại đăng vừa được đề cập này được xem là "đăng vòng hoa". Và cách phân tích cú pháp là: "đăng ở đầu", và bằng phép chuyển nghĩa của đối tượng, "nó là cái đầu và nó là cái đăng", và "vòng hoa chính là cái đăng".

234.

234.

අනෙනෙව පකාරෙන, සෙසානමපි දීපකෙ;

විකප්පානං විධාතබ්බා-නුගතී සුද්ධබුද්ධිභි.

Cũng theo cách thức này, sự thấu hiểu về các biến thể còn lại trong thể đăng nên được thực hiện bởi những người có trí tuệ trong sáng.

234. අවුත්තෙ දීපකවිකප්පෙ අතිදිසන්තො නිගමෙති ‘‘අනෙනි’’ච්චාදිනා. අනෙනෙව අනන්තරා වුත්තෙන පකාරෙන විධිනා දීපකෙ දීපකවිසයෙ සෙසානමවුත්තානං විකප්පානං ජාත්‍යාදිදීපකාදිභෙදානං අනුගති අවබොධො සුද්ධබුද්ධිභි පරිසුද්ධමතීහි කවීහි විධාතබ්බා කාතබ්බාති.

234. Mở rộng (nguyên tắc) cho các biến thể của thể đăng chưa được đề cập, ngài kết luận bằng (câu kệ) bắt đầu bằng "anena". Theo chính cách thức này, theo phương pháp vừa được đề cập, trong vấn đề về thể đăng, sự thấu hiểu, sự lĩnh hội về các biến thể còn lại chưa được đề cập, các phân loại như thể đăng chủng loại ở đầu v.v..., nên được thực hiện, nên được làm bởi các thi sĩ có trí tuệ trong sáng, có tâm trí thanh tịnh.

234. ඉදානි අවුත්තදීපකානිපි අතිදිසති ‘‘අනෙනෙවි’’ච්චාදිනා. අනෙනෙව පකාරෙන යථාවුත්තදීපකප්පකාරෙන දීපකෙ දීපකවිසයෙ සෙසානං අපි විකප්පානං අවුත්තජාතිදීපකගුණදීපකසඞ්ඛාතානං [Pg.232] පක්ඛානං ජාත්‍යාදිදීපකගුණාදිදීපකාදීනං ඡන්නං මාලාදීපකානඤ්ච අනුගති අවබොධො සුද්ධබුද්ධිභි කවීහි විධාතබ්බා වුත්තානුසාරෙනෙව කාතබ්බා. විසෙසතො අසඞ්කරතො කප්පීයන්තීති ච, සුද්ධා බුද්ධි යෙසන්ති ච වාක්‍යං.

234. Bây giờ, ngài cũng mở rộng (nguyên tắc) cho các thể đăng chưa được đề cập bằng (câu kệ) bắt đầu bằng "anena". Theo chính cách thức này, theo cách thức của các loại đăng đã được mô tả, trong vấn đề về thể đăng, sự thấu hiểu, sự lĩnh hội về các biến thể còn lại, các loại được gọi là thể đăng chủng loại và thể đăng phẩm chất chưa được đề cập, và về sáu thể đăng vòng hoa như thể đăng chủng loại ở đầu, thể đăng phẩm chất ở đầu v.v..., nên được thực hiện bởi các thi sĩ có trí tuệ trong sáng, nên được làm đúng theo những gì đã được nói. Và cách phân tích cú pháp là: "chúng được sắp xếp một cách đặc biệt không lẫn lộn", và "những người có trí tuệ trong sáng".

235.

235.

විසෙසවචනිච්ඡායං,නිසෙධවචනං තු යං;

අක්ඛෙපො නාම සො’යඤ්ච,තිධා කාලප්පභෙදතො.

Khi có ý muốn nói lên một điều đặc biệt, mà lại có lời nói phủ định, thì đó được gọi là thể ám chỉ. Và thể này có ba loại, tùy theo sự phân chia của thời gian.

235. අක්ඛෙපමුපක්ඛිපති ‘‘විසෙසි’’ච්චාදිනා. විසෙසස්ස යස්ස කස්සචි වචනිච්ඡායං යං නිසෙධස්ස පටිසෙධස්ස වචනං වුත්ති, සො අක්ඛෙපො නාම අක්ඛිපනං පටිසෙධොති කත්වා. සොයමක්ඛෙපො ච කාලප්පභෙදතො අතීතාදිතො තිධා තිප්පකාරො.

235. Ngài giới thiệu thể ám chỉ bằng (câu kệ) bắt đầu bằng "visesa". Khi có ý muốn nói lên một điều đặc biệt nào đó, bất kỳ lời nói, phát biểu nào mang tính phủ định, ngăn cấm, thì đó được gọi là thể ám chỉ, vì nó là sự gợi ý, sự phủ định. Và thể ám chỉ này có ba loại, theo sự phân chia của thời gian: quá khứ, v.v...

235. ඉදානි අක්ඛෙපං දස්සෙති ‘‘විසෙසෙ’’ච්චාදිනා. විසෙසවචනිච්ඡායං තු යස්ස කස්සචි පදත්ථවිසෙසස්ස කථනිච්ඡාය එව යං නිසෙධවචනං පටිසෙධවචනං අත්ථි, සො පටිසෙධො අක්ඛෙපො නාම අක්ඛෙපාලඞ්කාරො නාම. අයඤ්ච අක්ඛෙපො කාලප්පභෙදතො අතීතාදිකාලවිසෙසෙන තිධා හොති. විසෙසස්ස කස්සචි වචනන්ති ච, තස්මිං ඉච්ඡාති ච, නිසෙධස්ස පටිසෙධස්ස වචනමිති ච, අක්ඛිපනං පටික්ඛිපනන්ති ච, කාලස්ස ක්‍රියාය වා පභෙදොති ච වාක්‍යං.

235. Bây giờ, ngài chỉ ra thể ám chỉ bằng (câu kệ) bắt đầu bằng "visese". Khi có ý muốn nói lên một điều đặc biệt, tức là trong chính ý muốn nói về một ý nghĩa đặc biệt của một từ nào đó, mà có lời nói phủ định, lời nói ngăn cấm, thì sự ngăn cấm đó được gọi là thể ám chỉ, tức là văn sức ám chỉ. Và thể ám chỉ này có ba loại do sự phân chia của thời gian, bởi sự khác biệt của thời gian như quá khứ, v.v... Và cách phân tích cú pháp là: "lời nói về một điều đặc biệt nào đó", "trong đó, có ý muốn", "lời nói phủ định, ngăn cấm", "sự ám chỉ, sự bác bỏ", và "sự phân chia của thời gian hoặc của hành động".

236.

236.

එකාකී’නෙකසෙනං තං, මාරංසවිජයීජිනො;

කථං ත’මථ වා තස්ස, පාරමීබලමීදිසං.

Đấng Toàn Thắng, một mình, đã chiến thắng Ma vương kia cùng với đạo quân đông đảo. Làm sao có thể như vậy được? Hay là, sức mạnh ba-la-mật của ngài là như thế.

අතීතක්ඛෙපො.

Thể ám chỉ về quá khứ.

236. ‘‘එකාකි’’ච්චාදි. සො ජිනො එකාකී එකො සමානො අනෙකසෙනං තං මාරං විජයි පරාජෙසි, තං කථං යුජ්ජතෙ. [Pg.233] අථ වා කිං න යුජ්ජතෙ, යතො තස්ස ජිනස්ස පාරමී සමතිංසවිධා පාරමිතා එව බලං ඊදිසං යාදිසං තස්ස විජයකාරණන්ති. එත්ථ එකාකිත්තකාරණසාමත්ථියා මාරවිජයායොගබුද්ධි ‘‘සසෙනං මාරං විජිතවාති කථං යුජ්ජතී’’ති එවමාකාරා අතීතා අක්ඛිත්තාති අතීතක්ඛෙපොයං.

236. (Câu kệ) bắt đầu bằng "Ekākī". Đấng Toàn Thắng ấy, một mình, là một người, đã chiến thắng, đã đánh bại Ma vương kia cùng với đạo quân đông đảo. Điều đó làm sao có thể hợp lý được? Hay là, tại sao lại không hợp lý? Bởi vì ba-la-mật của Đấng Toàn Thắng ấy, ba mươi loại ba-la-mật, chính là sức mạnh như thế, là nguyên nhân chiến thắng của ngài. Ở đây, ý nghĩ về sự không thể chiến thắng Ma vương do sức mạnh của lý do là chỉ có một mình, tức là ý nghĩ trong quá khứ có dạng "Làm sao có thể hợp lý được việc ngài đã chiến thắng Ma vương cùng với đạo quân của hắn?", đã được ám chỉ. Do đó, đây là thể ám chỉ về quá khứ.

236. ඉදානි උදාහරති ‘‘එකාකි’’ච්චාදිනා. ස ජිනො සො සබ්බඤ්ඤූ එකාකී අසහායො අදුතියො අනෙකසෙනං තං මාරං විජයී අජිනීති, තං කථං යුජ්ජති. අථ වා යුජ්ජතෙව, තස්ස ජිනස්ස පාරමීබලං සමතිංසපාරමීබලං සමතිංසපාරමීතාසඞ්ඛතසෙනා ඊදිසමීදිසාති. බුද්ධස්ස අදුතියභාවඤ්ච මාරස්ස සපරිවාරභාවඤ්ච නිස්සාය කස්සචි උප්පන්නා ‘‘එකාකිනා කථමනෙකසෙනො මාරො ජිතො’’ති විපරීතබුද්ධි අතීතමාරවිජයවිසයත්තා අතීතා හොති, ‘‘තස්ස පාරමීබලං ඊදිස’’න්ති අත්ථවිසෙසස්ස කථනිච්ඡාය ‘‘අථ වා’’ති නිද්දිට්ඨපටිසෙධවචනෙන අක්ඛිත්තන්ති අතීතස්ස අක්ඛෙපනතො අතීතක්ඛෙපො නාම.

236. Bây giờ, ngài minh họa bằng câu “ekāki” v.v… Vị Toàn Giác, bậc Chiến Thắng ấy, một mình, không người đồng hành, không có người thứ hai, đã chiến thắng, đã chinh phục được Ma vương ấy cùng với đạo quân đông đảo, điều ấy làm sao có thể tương hợp được? Hay là, điều ấy thật sự tương hợp, bởi vì năng lực ba-la-mật của bậc Chiến Thắng ấy, năng lực ba mươi pháp ba-la-mật, đạo quân được gọi là ba mươi pháp ba-la-mật, là như thế này, như thế này. Do vì trạng thái không có người thứ hai của đức Phật và trạng thái có quyến thuộc của Ma vương, nên tà kiến của một người nào đó đã sanh khởi rằng: “Ma vương có đạo quân đông đảo đã bị chinh phục bởi một người đơn độc như thế nào?”. (Tà kiến ấy) là quá khứ do đối tượng là sự chiến thắng Ma vương đã ở trong quá khứ. Với ý muốn trình bày ý nghĩa đặc biệt rằng: “Năng lực ba-la-mật của vị ấy là như thế này”, (tà kiến ấy) bị bác bỏ bởi lời phủ định được chỉ ra là “hay là”. Do vì sự bác bỏ điều đã qua nên được gọi là sự bác bỏ quá khứ (atītakkhepa).

237.

237.

කිං චිත්තෙ’ජාසමුග්ඝාතං,අප්පත්තො’ස්මිති ඛිජ්ජසෙ;

පණාමො නනු සොයෙව,සකිම්පි සුගතෙ කතො.

Này tâm, sao ngươi phiền muộn rằng: “Ta chưa đạt được sự nhổ sạch ái dục”? Há chẳng phải chính sự đảnh lễ ấy, dù chỉ một lần được thực hiện đến bậc Thiện Thệ, (cũng là sự nhổ sạch ái dục) đó sao?

වත්තමානක්ඛෙපො.

Sự bác bỏ hiện tại (vattamānakkhepa).

237. ‘‘කිං චිත්තෙ’’ච්චාදි. චිත්ත එජාය තණ්හාය සමුග්ඝාතං සබ්බථා අප්පවත්තිං අප්පත්තොස්මීති කිං ඛිජ්ජසෙ, තුච්ඡො තව ඛෙදො. සුගතෙ සකිම්පි එකවාරම්පි කතො පණාමො සොයෙව තණ්හාය සමුග්ඝාතොයෙව නනු එකන්තකාරණත්තා තස්සාති වත්තමානක්ඛෙපොයං වත්තමානස්ස ඛෙදස්සාක්ඛිතත්තා.

237. (Câu kệ) “Kiṃ citte” v.v… Này tâm, sao ngươi phiền muộn rằng: “Ta chưa đạt được sự nhổ sạch ái dục, sự không tiếp diễn hoàn toàn”? Sự phiền muộn của ngươi là trống rỗng. Há chẳng phải sự đảnh lễ được thực hiện đến bậc Thiện Thệ, dù chỉ một lần, chính là sự nhổ sạch ái dục đó sao, vì đó là nhân duy nhất của việc ấy. Đây là sự bác bỏ hiện tại (vattamānakkhepa) do vì sự phiền muộn ở hiện tại bị bác bỏ.

237. ‘‘කිං චිත්තෙ’’ච්චාදි. [Pg.234] හෙ චිත්ත එජාසමුග්ඝාතං එජාසඞ්ඛතාය තණ්හාය සමුච්ඡෙදපහානං අප්පත්තොස්මීති කිං ඛිජ්ජසෙ, තුච්ඡො තව ඛෙදො. තථා හි සුගතෙ බුද්ධවිසයෙ සකිම්පි කතො පණාමො සොයෙව නනු තණ්හාසමුච්ඡෙදස්ස එකන්තකාරණත්තා කාරණකාරියානමභෙදබුද්ධියා සො එජාසමුග්ඝාතොයෙව කිං න භවති, භවත්‍යෙව. ‘‘පණාමො’’ත්‍යාදිවිසෙසකථනාධිප්පායෙන ‘‘කිං ඛිජ්ජසෙ’’ති චිත්තස්ස වත්තමානඛෙදස්ස පටිසෙධිතත්තා අයං වත්තමානක්ඛෙපො නාම. එජාය සමුග්ඝාතොති වාක්‍යං.

237. (Câu kệ) “Kiṃ citte” v.v… Này tâm, sao ngươi phiền muộn rằng: “Ta chưa đạt được sự nhổ sạch ái dục, sự đoạn trừ và từ bỏ ái dục được gọi là ejā”? Sự phiền muộn của ngươi là trống rỗng. Thật vậy, há chẳng phải sự đảnh lễ được thực hiện dù chỉ một lần đối với bậc Thiện Thệ, đối với đức Phật, chính là điều ấy đó sao? Do vì là nhân duy nhất của sự đoạn trừ ái dục, và do vì trí tuệ về sự không khác biệt giữa nhân và quả, tại sao điều ấy lại không phải là sự nhổ sạch ái dục? Chắc chắn là phải. Với chủ ý trình bày ý nghĩa đặc biệt “sự đảnh lễ” v.v…, do vì sự phiền muộn ở hiện tại của tâm bị phủ định bởi câu “sao ngươi phiền muộn?”, nên đây được gọi là sự bác bỏ hiện tại (vattamānakkhepa). Cụm từ là “ejāya samugghāto”.

238.

238.

සච්චං න තෙ ගමිස්සන්ති, සිවං සුජනගොචරං;

මිච්ඡාදිට්ඨිපරික්කන්ත-මානසා යෙ සුදුජ්ජනා.

Sự thật, những kẻ ác nhân ấy, những người có tâm trí bị tà kiến xâm chiếm, sẽ không đi đến được trạng thái an lành, cảnh giới của những người thiện.

අනාගතක්ඛෙපො.

Sự bác bỏ tương lai (anāgatakkhepa).

238. ‘‘සච්ච’’මිච්චාදි. සුජනගොචරං සිවං සන්තිපදං තෙ සච්චං නියතං න ගමිස්සන්ති. යෙ මිච්ඡාදිට්ඨියා සස්සතාදිකාය පරික්කන්තං අභිභූතං මානසං චිත්තං යෙසං තාදිසා සුට්ඨු අතිසයෙන දුජ්ජනාති යොජනීයං. අයමනාගතක්ඛෙපො භාවිනො ගමනස්සාක්ඛිත්තත්තා.

238. (Câu kệ) “Saccaṃ” v.v… Họ chắc chắn, nhất định sẽ không đi đến được trạng thái an lành, tịch tịnh, cảnh giới của những người thiện. Cần phải được hiểu rằng: những người có tâm trí, có tâm thức bị xâm chiếm, bị áp đảo bởi tà kiến như thường kiến v.v…, những người như vậy là những kẻ cực kỳ, vô cùng xấu ác. Đây là sự bác bỏ tương lai (anāgatakkhepa) do vì sự đi đến trong tương lai bị bác bỏ.

‘‘ජීවිතාසා බලවතී, ධනාසා දුබ්බලා මම;

ගච්ඡ වා තිට්ඨ වා කන්ත, මමාවත්ථා නිවෙදිතා’’ති.

“Khát vọng sống của em thì mãnh liệt, khát vọng về tài sản thì yếu ớt. Chàng hãy đi hoặc ở lại, hỡi người yêu dấu, tình cảnh của em đã được tỏ bày.”

අයමනාදරක්ඛෙපොති එවමාදයො තු තබ්භෙදායෙවාති උපෙක්ඛිතා.

Đây là sự bác bỏ do bất cần (anādarakkhepa) và các loại tương tự. Tuy nhiên, chúng chỉ là những phân loại của các loại (chính) ấy, vì vậy chúng được bỏ qua.

238. ‘‘සච්ච’’මිච්චාදි. සුජනගොචරං සාධූනං විසයගතං සිවං සන්තිපදං තෙ සච්චමෙකන්තෙන න ගමිස්සන්ති. කෙ? යෙ මිච්ඡාදිට්ඨිපරික්කන්තමානසා සුදුජ්ජනා, තෙයෙවාති. ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨී’’තිආදිවිසෙසස්ස කථනාධිප්පායෙන ‘‘තෙ න ගමිස්සන්තී’’ති තිත්ථියානං භාවිනො නිබ්බානගමනස්ස බුද්ධියා පටිසිද්ධත්තා [Pg.235] අයං අනාගතක්ඛෙපො නාම. මිච්ඡා විපරීතා ච සා දිට්ඨි චාති ච, තාය පරික්කන්තං මානසං යෙසන්ති ච වාක්‍යං.

238. (Câu kệ) “Saccaṃ” v.v… Họ chắc chắn, tuyệt đối sẽ không đi đến được trạng thái an lành, tịch tịnh, cảnh giới của những người thiện, thuộc về phạm vi của các bậc thánh thiện. Là những ai? Chính là những kẻ ác nhân có tâm trí bị tà kiến xâm chiếm. Với chủ ý trình bày ý nghĩa đặc biệt “tà kiến” v.v…, do vì sự đi đến Niết-bàn trong tương lai của các người theo ngoại đạo bị phủ định bởi trí tuệ qua câu “họ sẽ không đi đến”, nên đây được gọi là sự bác bỏ tương lai (anāgatakkhepa). Các cụm từ là: “micchā viparītā ca sā diṭṭhi ca” (cái thấy sai lầm và xuyên tạc ấy), và “tāya parikkantaṃ mānasaṃ yesaṃ” (những người có tâm trí bị xâm chiếm bởi cái thấy ấy).

‘‘ජීවිතාසා බලවතී, ධනාසා දුබ්බලා මම;

ගච්ඡ වා තිට්ඨ වා කන්ත, මමාවත්ථා නිවෙදිතා’’ –

“Khát vọng sống của em thì mãnh liệt, khát vọng về tài sản thì yếu ớt. Chàng hãy đi hoặc ở lại, hỡi người yêu dấu, tình cảnh của em đã được tỏ bày” –

ත්‍යාදිකො අනාදරක්ඛෙපොපි දස්සිතාතීතක්ඛෙපාදීහි අනඤ්ඤත්තා විසුං න වුත්තො. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – හෙ කන්ත වල්ලභ මම ජීවිතාසා බලවතී හොති, ධනාසා දුබ්බලා, ත්වං ගච්ඡ වා තිට්ඨ වා, මමාවත්ථා මම පකති නිවෙදිතා විඤ්ඤාපිතා. ‘‘එත්ථ මමාවත්ථා නිවෙදිතා’’ති විසෙසස්ස කථනාධිප්පායෙන ‘‘ගච්ඡ වා තිට්ඨ වා’’ති ඉමිනා අනාදරවචනෙන අත්තනො වල්ලභස්ස වත්තමානස්ස අනාගතස්ස වා ගමනස්ස පටිසෙධිතත්තා වත්තමානක්ඛෙපො වා අනාගතක්ඛෙපො වා හොති.

Sự bác bỏ do bất cần (anādarakkhepa) bắt đầu bằng câu kệ ấy cũng không được nói đến một cách riêng biệt do vì không khác với sự bác bỏ quá khứ v.v… đã được trình bày. Đây là ý nghĩa ở đây: Này người yêu dấu, người quý mến, khát vọng sống của em thì mãnh liệt, khát vọng về tài sản thì yếu ớt. Chàng hãy đi hoặc ở lại. Tình cảnh của em, bản chất của em đã được tỏ bày, đã được cho biết. Ở đây, với chủ ý trình bày ý nghĩa đặc biệt “tình cảnh của em đã được tỏ bày”, do vì sự ra đi ở hiện tại hoặc tương lai của người yêu dấu của mình bị phủ định bởi lời nói bất cần này “chàng hãy đi hoặc ở lại”, nên nó trở thành sự bác bỏ hiện tại (vattamānakkhepa) hoặc sự bác bỏ tương lai (anāgatakkhepa).

239.

239.

ඤෙය්‍යො සොත්ථන්තරන්‍යාසො,යො’ඤ්ඤවාක්‍යත්ථසාධනො;

සබ්බබ්‍යාපී විසෙසට්ඨො,හිවිසිට්ඨ’ස්ස භෙදතො.

Cần phải được biết đó là phép dẫn dụ ý nghĩa khác (atthantaranyāsa), phép tu từ dùng để chứng minh ý nghĩa của một câu khác. Do sự phân biệt của nó, có loại phổ quát và loại đặc thù, được xác định bởi từ “hi”.

239. අත්ථන්තරන්‍යාසං න්‍යාසයති ‘‘ඤෙය්‍යි’’ච්චාදිනා. අඤ්ඤවාක්‍යත්ථසාධනො අඤ්ඤස්ස වත්තුමිච්ඡිතස්ස කස්සචි වාක්‍යත්ථස්ස සාධනො සමත්ථකො කස්සචිදෙව අත්ථස්ස පරස්ස න්‍යාසො යො, සො අත්ථන්තරන්‍යාසො ඤෙය්‍යො අත්ථන්තරස්ස කස්සචි වත්ථුනො න්‍යාසො පයොගොති කත්වා. තස්ස භෙදමාහ ‘‘සබ්බෙ’’ච්චාදිනා. අස්ස අත්ථන්තරන්‍යාසස්ස භෙදතො විකප්පතො හිවිසිට්ඨා හිසද්දෙන විසෙසිතා සබ්බබ්‍යාපී ච විසෙසට්ඨො චාති ඉමෙ භවන්ති. නනු පතිවත්ථූපමාය ඉමස්ස ච කො භෙදොති? සච්චං, තථාපි උභයත්ථ අත්ථන්තරන්‍යාසමත්තෙන සදිසත්තෙපි යත්ථ මුඛ්‍යතො සාම්‍යප්පතීතිසබ්භාවො, සා පතිවත්ථූපමා. යත්ථ පන සාධනරූපස්සෙවත්ථන්තරන්‍යාසො, සො අත්ථන්තරන්‍යාසොති පාකටොයෙවුභින්නං භෙදොති.

239. Ngài trình bày về phép dẫn dụ ý nghĩa khác (atthantaranyāsa) bằng câu “ñeyyo” v.v… “Dùng để chứng minh ý nghĩa của một câu khác” có nghĩa là: sự trình bày một ý nghĩa khác nào đó, có khả năng chứng minh, hỗ trợ cho ý nghĩa của một câu nào đó khác mà người ta muốn nói. Điều ấy cần được biết là phép dẫn dụ ý nghĩa khác (atthantaranyāsa), do được xem là sự trình bày, sự áp dụng ý nghĩa của một sự vật khác nào đó. Ngài nói về sự phân loại của phép tu từ ấy bằng câu “sabbe” v.v… Do sự phân biệt, sự phân loại của phép dẫn dụ ý nghĩa khác này, được xác định bởi từ “hi”, có những loại này: loại phổ quát (sabbabyāpī) và loại đặc thù (visesaṭṭho). Vậy thì, sự khác biệt giữa phép tu từ này và phép tỷ dụ đối vật (pativatthūpamā) là gì? Đúng vậy, tuy nhiên, mặc dù ở cả hai trường hợp đều có sự tương đồng chỉ ở việc trình bày một ý nghĩa khác, nhưng ở đâu chủ yếu có sự hiện hữu của nhận thức về sự tương đồng, đó là phép tỷ dụ đối vật. Còn ở đâu có sự trình bày một ý nghĩa khác dưới hình thức chứng minh, đó là phép dẫn dụ ý nghĩa khác. Như vậy, sự khác biệt giữa cả hai quả thật là rõ ràng.

239. ඉදානි අත්ථන්තරන්‍යාසං දස්සෙති ‘‘ඤෙය්‍ය’’ච්චාදිනා. යො අඤ්ඤවාක්‍යත්ථසාධනො අඤ්ඤවාක්‍යත්ථස්ස සාධනො හොති, අඤ්ඤවාක්‍යත්ථං සාධෙති, සො අත්ථන්තරන්‍යාසො සාධියවාක්‍යත්ථතො අඤ්ඤත්ථස්ස ඨපනං කථනං ‘‘අත්ථන්තරන්‍යාසො’’ති ඤෙය්‍යො, අස්ස අත්ථන්තරන්‍යාසස්ස භෙදතො පභෙදෙන සබ්බබ්‍යාපී විසෙසට්ඨො ච, එතෙයෙව හිවිසිට්ඨා චාති චත්තාරො භවන්ති. අත්ථො ච සො අන්තරො අඤ්ඤො චෙති ච, තස්ස න්‍යාසොති ච, සබ්බං බ්‍යාපෙති සීලෙනාති ච, විසෙසෙ පදෙසෙ තිට්ඨතීති ච, හිසද්දෙන විසිට්ඨාති ච වාක්‍යං.

239. Bây giờ, ngài trình bày về chuyển nghĩa pháp (atthantaranyāsa) qua câu “ñeyya” v.v… Cái nào là phương tiện chứng minh cho ý nghĩa của câu khác, là phương tiện cho ý nghĩa của câu khác, chứng minh cho ý nghĩa của câu khác, cái ấy là chuyển nghĩa pháp. Việc trình bày, việc nói lên ý nghĩa khác với ý nghĩa của câu cần được chứng minh nên được biết là “chuyển nghĩa pháp”. Do sự phân chia theo các loại của chuyển nghĩa pháp này, có bốn loại là: phổ biến (sabbabyāpī), và đặc biệt (visesaṭṭho), và chính những loại này được phân biệt bởi từ “hi”. Và câu cú là: “Và ý nghĩa ấy là khác biệt, là cái khác”, và “sự trình bày của nó”, và “thấm nhuần khắp tất cả một cách tự nhiên”, và “đứng ở một nơi đặc biệt”, và “được phân biệt bởi từ hi”.

හි-රහිතසබ්බබ්‍යාපී

Phổ biến không có từ “hi”

240.

240.

තෙපි ලොකහිතාසත්තා, සූරියො චන්දිමා අපි ;

අත්ථං පස්ස ගමිස්සන්ති, නියමො කෙන ලඞ්ඝ්‍යතෙ.

Cả những vị ấy, mặt trời và cả mặt trăng, là những bậc chuyên tâm vào lợi ích của thế gian; hãy xem, (các vị ấy) sẽ đi đến sự lặn mất, định luật bị ai vượt qua?

240. උදාහරති ‘‘තෙපි’’ච්චාදි. ලොකස්ස හිතෙ අභිවුද්ධියං ආසත්තා අභිරත්තා සූරියො චන්දිමා අපීති තෙ මහන්තාපි අත්ථං උදයවිපරියාස’මභාවං ගමිස්සන්ති, න තථෙව තිට්ඨන්ති, ‘‘පස්සෙ’’ති තමවබොධයති. තථා හි නියමො ‘‘භාවො නාම න පායිනි. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා වයධම්මිනො’’ති අයං නියති. කෙන නාම වත්ථුනා ලඞ්ඝ්‍යතෙ අතික්කමිතුං සක්කාති. අයං හිසද්දරහිතො සබ්බබ්‍යාපී අත්ථන්තරන්‍යාසො තාදිසස්ස නියමස්ස සබ්බගතත්තා.

240. Ngài nêu ví dụ qua câu “tepi” v.v… Mặt trời và cả mặt trăng, những bậc vĩ đại ấy, là những vị chuyên tâm, say mê trong sự lợi ích, sự tiến hóa của thế gian, cũng sẽ đi đến sự lặn mất, tức là trạng thái không có, sự trái ngược của việc mọc lên, chứ không đứng yên như vậy. Qua từ “passa” (hãy xem), ngài làm cho liễu tri điều ấy. Thật vậy, định luật là “bản thể quả thật không tồn tại mãi. Tất cả các pháp hữu vi đều có tính hoại diệt”, quy luật này là như vậy. Có thể được vượt qua, có thể được vi phạm bởi vật nào? Đây là chuyển nghĩa pháp phổ biến không có từ “hi”, do vì định luật như vậy có mặt khắp nơi.

240. ‘‘තෙපි’’ච්චාදි. ලොකහිතාසත්තා ලොකාභිවුද්ධියං ලග්ගා සූරියො අපි චන්දිමා අපි තෙපි මහානුභාවා අත්ථං විනාසං ගමිස්සන්ති, පස්ස එතෙසං පාකටං විනාසං [Pg.237] ඔලොකෙහි. තථා හි නියමො ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති සබ්බපදත්ථමනතික්කම්ම පවත්තනියමො කෙන ලඞ්ඝ්‍යතෙ පච්චයසමුප්පන්නෙන කෙන පදත්ථෙන අතික්කම්‍යතෙති. අයං හිසද්දරහිතො අත්ථගමනසඞ්ඛාතො නියමො සබ්බත්ථ ගතොති සබ්බබ්‍යාපී අත්ථන්තරන්‍යාසො. පතිවත්ථූපමාය ච අත්ථන්තරන්‍යාසස්ස ච අත්ථන්තරන්‍යාසත්තෙන තුල්‍යත්තෙපි තත්ථ සාධම්මපකාසත්තසභාවො, එත්ථ වුත්තත්ථස්ස සාධනසභාවොති එවමිමෙසං නානත්තං සුබ්‍යත්තං. අපීති සම්භාවනායං, දුතියො අපිසද්දො සමුච්චයෙ.

240. (Giải thích khác:) “Tepi” v.v… Mặt trời và cả mặt trăng, những vị có đại oai lực ấy, là những bậc gắn bó với sự tiến hóa của thế gian, cũng sẽ đi đến sự lặn mất, tức sự hoại diệt. Hãy xem, hãy quan sát sự hoại diệt rõ ràng của các vị ấy. Thật vậy, định luật “tất cả các pháp hữu vi là vô thường” là quy luật diễn tiến không vượt qua tất cả các thực thể, bị ai vượt qua, bị thực thể nào do duyên sanh vi phạm? Định luật được gọi là sự đi đến chỗ lặn mất này có mặt ở khắp nơi, không có từ “hi”, nên là chuyển nghĩa pháp phổ biến. Và mặc dù đối vật thí dụ pháp (pativatthūpamā) và chuyển nghĩa pháp (atthantaranyāsa) là tương đương nhau về phương diện chuyển nghĩa pháp, nhưng ở đó có bản chất làm sáng tỏ pháp tương đồng, còn ở đây có bản chất chứng minh cho ý nghĩa đã được nói đến; như vậy, sự khác biệt của chúng là rõ ràng. Từ “api” (thứ nhất) có nghĩa là khả năng, từ “api” thứ hai có nghĩa là tập hợp.

හි-සහිතසබ්බබ්‍යාපී

Phổ biến có từ “hi”

241.

241.

සත්ථා දෙවමනුස්සානං, වසී සොපි මුනිස්සරො;

ගතොව නිබ්බුතිං සබ්බෙ, සඞ්ඛාරා න හි සස්සතා.

Bậc Đạo Sư của chư thiên và nhân loại, bậc tự chủ, vị Chúa Tể của các bậc ẩn sĩ ấy cũng đã đi đến Niết-bàn; vì quả thật, tất cả các pháp hữu vi không phải là thường hằng.

241. ‘‘සත්ථා’’ඉච්චාදි. දෙවමනුස්සානං දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන සත්ථා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙහි පරමත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසතීති, වසී පඤ්චහි වසිතාහි අතිසයවසීහි වසිප්පත්තො සොපි මුනිස්සරො නිබ්බුතිං ඛන්ධපරිනිබ්බානසඞ්ඛාතං ගතො පත්තොයෙව, හිසද්දො සමත්ථනෙ. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා පච්චයසමුප්පන්නා න සස්සතා න නිච්චා උප්පාදවයධම්මත්තා අනිච්චා. අයම්පි හිසද්දසහිතසබ්බබ්‍යාපී අත්ථන්තරන්‍යාසො අනිච්චතාය සබ්බගතත්තාති.

241. “Satthā” v.v… Bậc Đạo Sư của chư thiên và nhân loại, theo ý nghĩa phân định về bậc tối thắng của chư thiên và nhân loại, là bậc giáo huấn một cách thích đáng bằng những ý nghĩa tối hậu thuộc hiện tại và vị lai. Bậc tự chủ (vasī) là bậc đã đạt đến sự tự chủ qua năm pháp tự tại (vasitā) với sự tự chủ vượt trội. Vị Chúa Tể của các bậc ẩn sĩ ấy cũng đã đi đến, đã đạt đến Niết-bàn được gọi là sự tịch diệt của các uẩn. Từ “hi” có nghĩa là xác định. Tất cả các pháp hữu vi, do duyên sanh, không phải là thường hằng, không phải là thường còn, là vô thường do có bản chất sanh và diệt. Đây cũng là chuyển nghĩa pháp phổ biến có từ “hi”, do vì tính vô thường có mặt khắp nơi.

241. ‘‘සත්ථා’’ඉච්චාදි. දෙවමනුස්සානං උක්කට්ඨවසෙන සත්ථා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථෙහි යථාරහමනුසාසකො වසී වුට්ඨානඅධිට්ඨානාදීසු පඤ්චසු වසිභාවෙසු සාතිසයං ඉස්සරියවා සො මුනිස්සරො අපි නිබ්බුතිං ඛන්ධනිබ්බානං ගතො එව. හි තථෙව, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සස්සතා න හොන්තීති. අයං හිසද්දසහිතො අනිච්චතාය සබ්බගතත්තා සබ්බබ්‍යාපී අත්ථන්තරන්‍යාසො. වසො අස්ස අත්ථීති වාක්‍යං.

241. (Giải thích khác:) “Satthā” v.v… Bậc Đạo Sư của chư thiên và nhân loại, theo ý nghĩa tối thắng, là bậc giáo huấn một cách thích đáng bằng những ý nghĩa thuộc hiện tại và vị lai. Bậc tự chủ (vasī) là bậc có quyền năng vượt trội trong năm trạng thái tự tại là xuất khởi, quyết định, v.v… Vị Chúa Tể của các bậc ẩn sĩ ấy cũng đã đi đến Niết-bàn của các uẩn. Từ “hi” cũng có nghĩa như vậy, (nghĩa là) tất cả các pháp hữu vi không phải là thường hằng. Đây là chuyển nghĩa pháp phổ biến có từ “hi”, do vì tính vô thường có mặt khắp nơi. Câu cú là: “Sự làm chủ của vị ấy có”.

හි-රහිතවිසෙසට්ඨ

Đặc biệt không có từ “hi”

242.

242.

ජිනො [Pg.238] සංසාරකන්තාරා, ජනං පාපෙති නිබ්බුතිං;

නනු යුත්තා ගති සා’යං, වෙසාරජ්ජසමඞ්ගිනං.

Bậc Chiến Thắng từ sa mạc luân hồi, dẫn dắt chúng sanh đến Niết-bàn; quả thật, hành vi ấy là thích hợp cho những bậc sở hữu các pháp vô sở úy.

242. ‘‘ජිනො’’ඉච්චාදි. ජිනො සංසාරොයෙව කන්තාරො දුග්ගමත්තා, තතො ජනං සකලම්පි ලොකං නිබ්බුතිං පාපෙති. නනු පසිද්ධියමනුමතියං වා. සායං ගති නිබ්බුතිපාපනසඞ්ඛාතා පවත්ති, විගතො සාරදො භයමස්සාති විසාරදො, තස්ස භාවො නිබ්භයතා වෙසාරජ්ජං, තෙන සමඞ්ගීනං යුත්තානං. යුත්තාති අනුරූපාති. අයං හිසද්දවිරහිතො විසෙසට්ඨො අත්ථන්තරන්‍යාසො, වෙසාරජ්ජසමඞ්ගීනමෙව තථාභාවතො න සබ්බබ්‍යාපී.

242. “Jino” v.v… Bậc Chiến Thắng, từ luân hồi chính là sa mạc do vì khó đi qua, dẫn dắt chúng sanh, tức toàn thể thế gian, đến Niết-bàn. Từ “nanu” có nghĩa là sự chắc chắn hoặc sự đồng ý. Hành vi ấy là sự diễn tiến được gọi là việc dẫn đến Niết-bàn. Bậc không còn sự rụt rè, tức sự sợ hãi, là bậc vô úy (visārado); trạng thái của vị ấy, tức sự không sợ hãi, là vô sở úy (vesārajjaṃ); (hành vi ấy) là thích hợp cho những bậc sở hữu pháp ấy. “Yuttā” có nghĩa là tương xứng. Đây là chuyển nghĩa pháp đặc biệt không có từ “hi”, do vì trạng thái như vậy chỉ có ở những bậc sở hữu các pháp vô sở úy, không phải là phổ biến.

242. ‘‘ජිනො’’ඉච්චාදි. ජිනො ජනං සත්තලොකං සංසාරකන්තාරා නිබ්බුතිං පාපෙති, සා අයං ගති පවත්ති වෙසාරජ්ජසමඞ්ගීනං චතුවෙසාරජ්ජගුණසමන්නාගතානං තථාගතානං යුත්තා නනූති. අයං ජනානං නිබ්බානං පාපනා වෙසාරජ්ජසමඞ්ගීනංයෙව ආවෙණිකත්තා විසෙසට්ඨො හිසද්දරහිතො අත්ථන්තරන්‍යාසො. විගතො සාරදො භයං අස්සෙති ච, කස්ස භාවොති ච, තෙන සමඞ්ගිනොති ච වාක්‍යං. නනූති පසිද්ධියං අනුමතියං වා වත්තතෙ. ද්වින්නම්පි අත්ථො වුත්තනයෙන ඤාතබ්බො.

242. (Giải thích khác:) “Jino” v.v… Bậc Chiến Thắng dẫn dắt chúng sanh, tức thế giới chúng sanh, từ sa mạc luân hồi đến Niết-bàn. Hành vi, sự diễn tiến ấy là thích hợp cho các đấng Như Lai, những bậc sở hữu các pháp vô sở úy, những vị thành tựu bốn đức vô sở úy. Việc dẫn dắt chúng sanh đến Niết-bàn này là chuyển nghĩa pháp đặc biệt không có từ “hi”, do vì là đặc tính riêng của những bậc sở hữu các pháp vô sở úy. Và câu cú là: “Sự rụt rè, tức sự sợ hãi, đã rời khỏi vị ấy”, và “trạng thái của vị ấy”, và “sở hữu pháp ấy”. Từ “nanu” được dùng với nghĩa là sự chắc chắn hoặc sự đồng ý. Ý nghĩa của cả hai (cách giải thích) nên được hiểu theo phương pháp đã nói.

හි-සහිතවිසෙසට්ඨ

Đặc biệt có từ “hi”

243.

243.

සුරත්තං තෙ’ධරපුටං, ජින රඤ්ජෙති මානසං;

සයං රාගපරීතා හි, පරෙ රඤ්ජෙන්ති සඞ්ගතෙ.

Thưa bậc Chiến Thắng, vành môi dưới rất đỏ của ngài làm say đắm tâm trí; vì quả thật, những vật tự thân bị nhiễm sắc, khi tiếp xúc, chúng làm cho những vật khác bị nhiễm theo.

243. ‘‘සුරත්ත’’මිච්චාදි. ජින තෙ තව සුරත්තං බිම්බඵලසමානවණ්ණත්තා අධරපුටං මානසං පස්සතං යෙසං කෙසඤ්චි රඤ්ජෙති පීණෙතීති. හි සමත්ථනෙ, තථා හීති අත්ථො. සයං [Pg.239] යෙන කෙනචි රාගෙන රත්තවණ්ණෙන අනුරාගෙන වා පරීතා ගතා සඞ්ගතෙ අත්තනා සංසට්ඨෙ පරෙ අඤ්ඤෙ රඤ්ජෙන්ති රත්තවණ්ණෙ අනුරත්තෙ වා කරොන්තීති සසිලෙසො සාධනො. අයඤ්ච හිසද්දසහිතො විසෙසට්ඨො අත්ථන්තරන්‍යාසො තථාභාවස්ස තථාවිධානමෙව සම්භවතො.

243. “Surattaṃ” v.v… Thưa bậc Chiến Thắng, vành môi dưới rất đỏ của ngài, do có màu sắc tương tự như trái bimbā, làm say đắm, làm hài lòng tâm trí của bất cứ ai nhìn thấy. Từ “hi” có nghĩa là xác định, có nghĩa là “thật vậy”. Những vật tự thân bị nhiễm, bị xâm chiếm bởi bất cứ sắc đỏ nào hoặc bởi sự tham ái nào, khi tiếp xúc, chúng làm cho những vật khác, những vật đã hòa hợp với chúng, bị nhiễm theo, tức là làm cho có màu đỏ hoặc làm cho có sự tham ái; đây là phương tiện chứng minh có song quan ngữ (śleṣa). Và đây là chuyển nghĩa pháp đặc biệt có từ “hi”, do vì trạng thái như vậy chỉ có thể xảy ra đối với những vật như thế.

243. ‘‘සුරත්ත’’මිච්චාදි. භො ජින තෙ තව සුරත්තං අධරපුටං ඔට්ඨයුගළං මානසං පස්සන්තානං චිත්තං රඤ්ජෙති පීණයති. හි තථෙව, සයං රාගපරීතා රත්තවණ්ණෙන අනුරාගෙන වා යුත්තා සඞ්ගතෙ අත්තනා සංසට්ඨෙ පරෙ අඤ්ඤෙ රඤ්ජෙන්ති රත්තවණ්ණෙ අනුරත්තෙ වා කරොන්ති. ඉදං තෙසං සභාවමෙවෙති. අයං ඊදිසානමෙව ආවෙණිකත්තා විසෙසට්ඨො හිසද්දසහිතො අත්ථන්තරන්‍යාසො. පුටසදිසත්තා අධරො එව පුටමිති ච, රාගෙන පරීතා යුත්තාති ච විග්ගහො.

243. ‘‘Suratta’’miccādi. Hỡi bậc Chiến Thắng, đôi môi đỏ đẹp của Ngài làm cho tâm trí của những người chiêm ngưỡng được vui thích, hài lòng. Quả vậy, cũng thế, những vật tự chúng có màu đỏ hoặc có ái nhiễm, làm cho những vật khác tiếp xúc với chúng trở nên có màu đỏ hoặc có ái nhiễm. Đây chính là bản chất của chúng. Đây là phép chuyển nghĩa (atthantaranyāso) với ý nghĩa đặc biệt đi cùng với từ ‘hi’, vì đó là đặc tính riêng của những vật như vậy. Phân tích cú pháp là: ‘adharo eva puṭamiti’ vì môi dưới giống như cái túi, và ‘rāgena parītā yuttāti’ là bị ái nhiễm bao phủ hoặc có ái nhiễm.

244.

244.

වාච්චෙ ගම්මෙ’ථ වත්ථූනං,සදිසත්තෙ පභෙදනං;

බ්‍යතිරෙකො’ය’මප්‍යෙ’කො-භයභෙදා චතුබ්බිධො.

Khi sự tương đồng của các đối tượng được diễn đạt bằng lời hoặc được ngụ ý, sự phân biệt (của chúng) được gọi là phép dị biệt. Phép này cũng có bốn loại do sự phân biệt giữa đơn và đôi.

244. බ්‍යතිරෙකවිකප්පමාහ ‘‘වාච්චෙ’’ඉච්චාදිනා. වත්ථූනං වත්තුමිච්ඡිතානං කෙසඤ්චි වත්ථූනං සදිසත්තෙ කථඤ්චි වත්ථූනං තුල්‍යත්තෙ වාච්චෙ සද්දෙන වාචකෙන පටිපාදිතෙ අථ ගම්මෙ අසද්දපටිපාදිතෙ සබ්බත්ථබලෙන පකරණාදිනා ඤාතෙ වා, න කෙවලං සද්දපටිපාදිතෙ. පභෙදනං තෙසමෙව වත්ථූනං විසෙසකථනං බ්‍යතිරෙකො බ්‍යතිරෙචනං පුථක්කරණන්ති කත්වා. අයං බ්‍යතිරෙකොපි එකොභයභෙදා එකබ්‍යතිරෙකො උභයබ්‍යතිරෙකොති වාච්චගම්මානං පච්චෙකං විසෙසෙන චතුබ්බිධො.

244. Ngài nói về các loại của phép dị biệt bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘vācce’. Khi sự tương đồng hay sự tương đương của một số đối tượng được dự định nói đến, được trình bày bằng lời, tức là bằng từ ngữ diễn đạt, hoặc được ngụ ý, tức là không được trình bày bằng lời mà được hiểu qua sức mạnh của toàn bộ văn cảnh, v.v., chứ không chỉ được trình bày bằng lời. Sự phân biệt là sự trình bày về điểm đặc biệt của chính những đối tượng đó, được gọi là phép dị biệt, tức là sự phân biệt, sự tách biệt. Phép dị biệt này cũng có bốn loại do sự phân biệt giữa đơn và đôi, tức là dị biệt đơn và dị biệt đôi, đặc biệt đối với mỗi trường hợp được diễn đạt bằng lời và được ngụ ý.

244. ඉදානි [Pg.240] බ්‍යතිරෙකං දස්සෙති ‘‘වාච්චෙ’’ඉච්චාදිනා. වත්ථූනං වත්තුමිච්ඡිතානං කෙසඤ්චි පදත්ථානං සදිසත්තෙ යෙන කෙනචි ආකාරෙන සමානත්තෙ වාච්චෙ වාචකසද්දෙන පටිපාදනීයෙ අථ පුන ගම්මෙ තස්මිංයෙව සදිසත්තෙ අත්ථසත්තිසඞ්ඛාතසාමත්ථියෙන ගම්මමානෙ පභෙදනං තෙසංයෙව වත්ථූනං නානත්තකථනං බ්‍යතිරෙකො නාම. අයම්පි බ්‍යතිරෙකො එකොභයභෙදා බ්‍යතිරෙචනසඞ්ඛාතපුථක්කරණසාමඤ්ඤෙන අභින්නොපි වාච්චගම්මානං ද්වින්නං පච්චෙකමෙව එකබ්‍යතිරෙකො උභයබ්‍යතිරෙකොති විසෙසෙන චතුබ්බිධො හොති. සදිසානං භාවොති ච, පකාරෙන භෙදනං කථනමිති ච, බ්‍යතිරෙචනං පුථක්කරණමිති ච, එකො ච උභයො චාති ච, තෙසං භෙදො විසෙසනන්ති ච විග්ගහො.

244. Bây giờ, ngài chỉ ra phép dị biệt bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘vācce’. Khi sự tương đồng hay sự giống nhau về một phương diện nào đó của một số ý nghĩa của từ được dự định nói đến, được trình bày bằng lời, tức là cần được trình bày bằng từ ngữ diễn đạt, hoặc lại được ngụ ý, tức là khi chính sự tương đồng đó được hiểu ngầm qua năng lực gọi là sức mạnh của ý nghĩa, thì sự trình bày về sự khác biệt của chính những đối tượng đó được gọi là phép dị biệt. Phép dị biệt này, mặc dù không khác biệt về mặt tổng quát là sự phân biệt hay sự tách biệt, cũng trở thành bốn loại một cách đặc biệt do sự phân biệt giữa đơn và đôi, tức là dị biệt đơn và dị biệt đôi, đối với mỗi một trong hai trường hợp được diễn đạt bằng lời và được ngụ ý. Phân tích cú pháp là: ‘sadisānaṃ bhāvo’, ‘pakārena bhedanaṃ kathanaṃ’, ‘byatirecanaṃ puthakkaraṇaṃ’, ‘eko ca ubhayo ca’, và ‘tesaṃ bhedo visesanaṃ’.

වාච්චඑකබ්‍යතිරෙක

Dị biệt đơn được diễn đạt bằng lời

245.

245.

ගම්භීරත්තමහත්තාදි-ගුණා ජලධිනා ජින;

තුල්‍යො ත්ව’මසි භෙදො තු,සරීරෙනෙ’දිසෙන තෙ.

Hỡi bậc Chiến Thắng, Ngài tương đương với đại dương về các đức tính như sự sâu thẳm, sự vĩ đại, v.v. Nhưng sự khác biệt là ở thân thể như thế này của Ngài.

245. උදාහරති ‘‘ගම්භීර’’ඉච්චාදි. ත්වං ගම්භීරත්තං අගාධතා අජ්ඣාසයවිසිට්ඨතා ච මහත්තං වෙපුල්ලං ගුණමහන්තතා ච තං ආදි යස්ස උපකාරිතාදිනො, තස්මා ගුණා ජලධිනා සාගරෙන තුල්‍යො. ‘‘අසී’’තිසද්දපටිපාදිතං සදිසත්තං වුත්තං. භෙදං දස්සෙති ‘‘භෙදො තු’’ඉච්චාදිනා. භෙදො තු විසෙසො පන සාගරෙන සහ ඊදිසෙන දිස්සමානෙන කරචරණාදිමතා රුචිරෙන තෙ සරීරෙනෙව හෙතුනා, නාඤ්ඤථා, තස්සෙදිසං සරීරං නත්ථීති. සදිසත්තෙ පටිපාදිතෙ එකබ්‍යතිරෙකොයං එකස්මිං ජිනෙ වත්තමානෙන ධම්මෙන උපමෙය්‍යොපමානභූතජිනසාගරානං තස්ස භෙදස්ස පතීයමානත්තා.

245. Ngài đưa ra ví dụ bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘gambhīra’. Ngài tương đương với đại dương về các đức tính như sự sâu thẳm, tức là sự không thể dò được và sự cao thượng của tâm ý, và sự vĩ đại, tức là sự rộng lớn và sự vĩ đại của các đức tính, và những đức tính bắt đầu bằng những điều đó, như sự hay giúp đỡ. Sự tương đồng được trình bày bằng từ ‘asi’ đã được nói đến. Ngài chỉ ra sự khác biệt bằng câu ‘bhedo tu’ v.v. Nhưng sự khác biệt, tức là điểm đặc biệt so với đại dương, chính là do thân thể của Ngài rạng rỡ, có tay chân v.v., đang được nhìn thấy như thế này, chứ không phải cách nào khác, vì đại dương không có thân thể như vậy. Khi sự tương đồng được trình bày, đây là phép dị biệt đơn vì sự khác biệt của bậc Chiến Thắng và đại dương, vốn là đối tượng được so sánh và đối tượng so sánh, được nhận biết qua một đặc tính hiện hữu ở một mình bậc Chiến Thắng.

245. ඉදානි [Pg.241] තමුදාහරති ‘‘ගම්භීරත්ති’’ච්චාදිනා. හෙ ජින ත්වං ගම්භීරත්තමහත්තාදිගුණා ජලධිනා තුල්‍යො අසි. ඉමිනා වාක්‍යෙන ජිනසාගරානං ද්වින්නං සද්දෙන වාච්චසදිසත්තං වුත්තං. භෙදො තු සාගරෙන සහ තව විසෙසො පන තෙ තුය්හං ඊදිසෙන එවරූපෙන දිස්සමානහත්ථපාදාදිඅවයවයුත්තෙන සරීරෙන සරීරහෙතුනා හොති. ද්වින්නං වත්ථූනං වත්තබ්බසදිසත්තං වත්වා ඉමිනා වාක්‍යෙන ‘‘ඊදිසෙන සරීරෙනා’’ති එකස්මිංයෙව ජිනපදත්ථෙ විසෙසකථනෙන ජලධිතො ජිනපදත්ථස්ස විසුං කතත්තා සදිසත්තෙ සද්දෙන වාච්චෙ සති අයමෙකබ්‍යතිරෙකො නාම. ගම්භීරස්ස ගම්භීරගුණයුත්තස්ස සාගරස්ස වා ගම්භීරජ්ඣාසයසමඞ්ගිනො ජිනස්ස වා භාවොති ච, මහතො පකතියා මහතො සාගරස්ස වා ගුණෙහි මහතො ජිනස්ස වා භාවොති ච, ගම්භීරත්තඤ්ච මහත්තඤ්චාති ච, තං ආදි යස්ස උපකාරිතාදිනොති ච, සො ච සො ගුණො චෙති ච වාක්‍යං.

245. Bây giờ, ngài đưa ra ví dụ đó bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘gambhīra’. Hỡi bậc Chiến Thắng, Ngài tương đương với đại dương về các đức tính như sự sâu thẳm, sự vĩ đại, v.v. Bằng câu này, sự tương đồng được diễn đạt bằng lời của hai đối tượng là bậc Chiến Thắng và đại dương đã được nói đến. Nhưng sự khác biệt, tức là điểm đặc biệt của Ngài so với đại dương, là do thân thể của Ngài có hình dạng như thế này, có các bộ phận như tay chân v.v. đang được nhìn thấy. Sau khi nói về sự tương đồng cần được diễn đạt bằng lời của hai đối tượng, vì bằng câu này, với sự trình bày về điểm đặc biệt ‘bằng thân thể như thế này’ chỉ ở một mình ý nghĩa của từ ‘bậc Chiến Thắng’, ý nghĩa của từ ‘bậc Chiến Thắng’ đã được tách biệt khỏi đại dương, nên khi sự tương đồng được diễn đạt bằng lời, đây được gọi là phép dị biệt đơn. Phân tích cú pháp là: ‘bản chất của vật sâu thẳm, tức là của đại dương có đức tính sâu thẳm, hoặc của bậc Chiến Thắng có tâm ý sâu thẳm’; ‘bản chất của vật vĩ đại, tức là của đại dương vĩ đại tự nhiên, hoặc của bậc Chiến Thắng vĩ đại về các đức tính’; ‘sự sâu thẳm và sự vĩ đại’; ‘những đức tính bắt đầu bằng những điều đó, như sự hay giúp đỡ’; và ‘đó là đức tính ấy’.

වාච්චඋභයබ්‍යතිරෙක

Dị biệt đôi được diễn đạt bằng lời

246.

246.

මහාසත්තා’තිගම්භීරා, සාගරො සුගතොපි ච;

සාගරො’ඤ්ජනසඞ්කාසො, ජිනො චාමීකරජ්ජුති.

Đại dương và cả bậc Thiện Thệ đều có những chúng sinh vĩ đại và vô cùng sâu thẳm. Đại dương thì giống như thuốc vẽ mắt, còn bậc Chiến Thắng thì có ánh sáng của vàng ròng.

246. ‘‘මහා’’ඉච්චාදි. සාගරො සුගතොපි චාති තෙ උභො මහන්තා සත්තා මකරාදයො යත්ථ සාගරෙ, මහන්තං වා සත්තං සම්මප්පධානං යස්ස සුගතස්ස, අතිගම්භීරා අතිසයෙන අගාධා ඉති. සදිසතාභෙදමාහ ‘‘සාගරො’’ඉච්චාදිනා. සාගරො අඤ්ජනසඞ්කාසො අඤ්ජනෙන තුල්‍යො, කණ්හොති වුත්තං හොති. ජිනො තු චාමීකරස්ස සුවණ්ණස්සෙව ජුති සොභා අස්සෙති චාමීකරජ්ජුති. වාච්චෙ සදිසත්තෙ උභයබ්‍යතිරෙකොයං උභයත්ථ වත්තමානෙන ගුණෙන උභින්නමුපමානොපමෙය්‍යානං භෙදස්ස පතීයමානත්තා.

246. Câu kệ bắt đầu bằng ‘Mahā’. Đại dương và cả bậc Thiện Thệ, cả hai đều có những chúng sinh vĩ đại – tức là các loài thủy quái v.v. ở trong đại dương, hoặc có sự tinh tấn vĩ đại – tức là Tứ Chánh Cần đối với bậc Thiện Thệ – và vô cùng sâu thẳm, tức là cực kỳ không thể dò được. Ngài nói về sự khác biệt trong sự tương đồng bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘sāgaro’. Đại dương giống như thuốc vẽ mắt, tức là tương đương với thuốc vẽ mắt; điều này có nghĩa là nó màu đen. Còn bậc Chiến Thắng thì có ánh sáng hay vẻ đẹp của vàng ròng, nên gọi là ‘cāmīkarajjuti’. Khi sự tương đồng được diễn đạt bằng lời, đây là phép dị biệt đôi vì sự khác biệt của cả hai, đối tượng so sánh và đối tượng được so sánh, được nhận biết qua một đức tính hiện hữu ở cả hai nơi.

246. ‘‘මහා’’ඉච්චාදි. [Pg.242] සාගරො සුගතොපි චාති ඉමෙ ද්වෙ මහාසත්තා කමෙන තිමිතිමිඞ්ගලාදිමහාසත්තා ච, ලාභාලාභාදීසු අනඤ්ඤසාධාරණත්තා මහන්තතාදිභාවසඞ්ඛාතසදිසත්තයුත්තා ච, අතිගම්භීරා අවගාහිතුමසක්කුණෙය්‍යත්තා ච, අජ්ඣාසයගම්භීරත්තා ච ද්වෙපි අතිගම්භීරා හොන්ති. තෙසු සාගරො අඤ්ජනසඞ්කාසො, ජිනො චාමීකරජ්ජුති සුවණ්ණසදිසකන්තියුත්තො හොති. එත්ථ පුබ්බද්ධෙන ද්වින්නං වත්ථූනං සදිසත්තං වත්වා අපරද්ධෙන තදුභයවත්ථුගතවිසෙසෙන තෙසං ද්වින්නමඤ්ඤමඤ්ඤතො විසෙසිතත්තා සදිසත්තෙ සද්දෙන වත්තබ්බෙ සති අයං උභයබ්‍යතිරෙකො නාම. මහන්තා සත්තා මච්ඡකච්ඡපාදයො යත්ථ සාගරෙති වා, මහන්තං සත්තං සමානභාවො යස්ස සුගතස්සාති වා, අතිසයෙන ගම්භීරාති ච, අඤ්ජනෙන සඞ්කාසො සදිසොති ච, චාමීකරස්ස ඉව ජුති අස්සෙති ච වාක්‍යං.

246. ‘‘Mahā’’iccādi (Bắt đầu bằng ‘Mahā’). Sāgaro sugatopi ca (Biển cả và bậc Thiện Thệ), hai chúng sanh vĩ đại này theo thứ tự là (biển cả) có những chúng sanh vĩ đại như cá timitimiṅgala, v.v., và (bậc Thiện Thệ) sở hữu sự tương đồng được gọi là trạng thái vĩ đại, v.v. do sự phi thường trong lợi và không lợi, v.v.; và (biển cả) rất sâu thẳm vì không thể lặn xuống được, và (bậc Thiện Thệ) rất sâu thẳm vì có ý hướng sâu xa, cả hai đều rất sâu thẳm. Trong hai thứ ấy, biển cả có màu như thuốc vẽ mắt, còn bậc Chiến Thắng thì có ánh sáng như vàng ròng, sở hữu vẻ rực rỡ giống như vàng. Ở đây, bằng nửa câu đầu, sau khi nói lên sự tương đồng của hai đối tượng, bằng nửa câu sau, do sự khác biệt của hai đối tượng ấy với nhau bởi đặc tính riêng có ở cả hai đối tượng ấy, khi sự tương đồng được nói đến bằng lời, đây được gọi là phép dị biệt cả hai (ubhayabyatireko). Hoặc (giải thích) là: ‘Mahantā sattā macchakacchapādayo yattha sāgareti’ (Nơi nào có các chúng sanh lớn như cá, rùa, v.v. thì đó là biển cả), hoặc ‘mahantaṃ sattaṃ samānabhāvo yassa sugatassāti’ (Bậc Thiện Thệ là người có trạng thái tương đồng với chúng sanh vĩ đại), và ‘atisayena gambhīrāti’ (rất sâu thẳm), và ‘añjanena saṅkāso sadisoti’ (tương tự, giống như thuốc vẽ mắt), và ‘cāmīkarassa iva juti asseti’ (có ánh sáng như vàng ròng) là các câu (giải thích).

ගම්මඑකබ්‍යතිරෙක

Phép dị biệt một bên tiềm ẩn

247.

247.

න සන්තාපාපහං නෙවි-ච්ඡිතදං මිගලොචනං;

මුනින්ද නයනද්වන්දං, තව තග්ගුණභූසිතං.

Mắt nai không trừ phiền não, cũng chẳng ban điều mong ước; Hỡi bậc Tôn Chủ các vị Mâu-ni, đôi mắt Ngài lại được trang hoàng bằng những đức tính ấy.

247. ‘‘නි’’ච්චාදි. මිගස්ස ලොචනං සන්තාපං කිලෙසපරිළාහං අපහනති හිංසතීති සන්තාපාපහං න භවති. නෙව ඉච්ඡිතං සග්ගමොක්ඛසම්පත්තිං දදාතීති නෙවිච්ඡිතදං. මුනින්ද තව නයනානං ද්වන්දං යුගළං තු තෙහි යථාවුත්තෙහි සන්තාපාපහත්තඉච්ඡිතදත්තගුණෙහි භූසිතමලඞ්කතං. එත්ථ පන මිගලොචනනයනානං දීඝත්තාදිනා සදිසත්තං පතීයතෙ. ගම්මෙ සදිසත්තෙ එකබ්‍යතිරෙකොයං වුත්තනයෙන.

247. ‘‘Ni’’ccādi (Bắt đầu bằng ‘Ni’). Mắt của con nai không trở thành ‘santāpāpahaṃ’ (vật trừ phiền não) vì nó không diệt trừ, không phá hủy phiền não là sự thiêu đốt của các lậu hoặc. (Nó là) ‘nevicchitadaṃ’ (vật không ban điều mong ước) vì nó không ban cho các thành tựu về cõi trời và giải thoát được mong mỏi. Hỡi bậc Tôn Chủ các vị Mâu-ni, nhưng cặp mắt, đôi mắt của Ngài thì được trang hoàng, tô điểm bằng những đức tính đã được nói đến như là tính chất trừ phiền não và ban cho điều mong ước. Hơn nữa, ở đây sự tương đồng giữa mắt nai và mắt (của đức Phật) được hiểu ngầm qua (các đặc tính) như là dài, v.v. Đây là phép dị biệt một bên với sự tương đồng tiềm ẩn (gamma-ekabyatireka) theo cách đã được trình bày.

247. ‘‘න සන්තා’’ඉච්චාදි. මිගලොචනං මිගපොතකචක්ඛුයුගළං සන්තාපාපහං කිලෙසසන්තාපාපහං න හොති. ඉච්ඡිතදං ලොකෙහි පත්ථිතලොකියලොකුත්තරත්ථානං දායකං [Pg.243] න හොති. හෙ මුනින්ද තව නයනද්වන්දං පන තග්ගුණභූසිතං ජනසන්තාපාපහානාදියථාවුත්තගුණෙහි සොභිතං හොති, ඉහ සන්තාපාපහනනාදීනං පටිසෙධද්වාරෙන උපමානොපමෙය්‍යභූතඋභයලොචනසඞ්ඛාතවත්ථූනං දීඝපුථුලතාදිසදිසධම්මං සාමත්ථියෙන පකාසෙත්වා අපරද්ධෙන සන්තාපාපහනනාදිගුණහෙතු ජිනනයනානං විසුං කතත්තා සදිසත්තෙ ගම්මමානෙ අයමෙකබ්‍යතිරෙකො නාම. සන්තාපං අපහනති හිං සතීති ච, ඉච්ඡිතං දදාතීති ච, තෙ ච තෙ ගුණා චාති ච, තෙහි භූසිතන්ති ච වාක්‍යං.

247. ‘‘Na santā’’iccādi (Bắt đầu bằng ‘Na santā’). Migalocanaṃ (mắt nai), cặp mắt của con nai con, không phải là ‘santāpāpahaṃ’ (vật trừ phiền não), không phải là vật trừ phiền não của các lậu hoặc. (Nó) không phải là ‘icchitadaṃ’ (vật ban điều mong ước), không phải là vật ban cho các mục đích thế gian và siêu thế được người đời mong mỏi. Hỡi bậc Tôn Chủ các vị Mâu-ni, nhưng đôi mắt của Ngài thì ‘tagguṇabhūsitaṃ’ (được trang hoàng bằng những đức tính ấy), được làm cho đẹp đẽ bởi những đức tính đã được nói đến như là việc diệt trừ phiền não của chúng sanh. Ở đây, thông qua việc phủ định việc diệt trừ phiền não, v.v., sau khi đã làm sáng tỏ một cách ẩn ý các đặc tính tương đồng như dài, rộng, v.v. của hai đối tượng được gọi là mắt, vốn là vật so sánh (upamāna) và vật được so sánh (upameyya), và bằng nửa câu sau, do mắt của bậc Chiến Thắng được làm cho khác biệt bởi nguyên nhân là các đức tính như diệt trừ phiền não, v.v., khi sự tương đồng được hiểu ngầm, đây được gọi là phép dị biệt một bên (ekabyatireko). ‘Santāpaṃ apahanati hiṃ satīti’ (Nó diệt trừ, phá hủy phiền não), và ‘icchitaṃ dadātīti’ (Nó ban cho điều mong ước), và ‘te ca te guṇā cāti’ (Và những đức tính ấy), và ‘tehi bhūsitanti’ (Được trang hoàng bởi những đức tính ấy) là các câu (giải thích).

ගම්මඋභයබ්‍යතිරෙක

Phép dị biệt cả hai bên tiềm ẩn

248.

248.

මුනින්දානන’මම්භොජ-මෙසං නානත්ත’මීදිසං;

සුවුත්තාමතසන්දායි, වදනං නෙ’දිස’ම්බුජං.

Gương mặt của bậc Tôn Chủ các vị Mâu-ni và hoa sen, sự khác biệt của chúng là như thế này: Gương mặt (Ngài) ban cho cam lồ của lời khéo nói, còn hoa sen thì không như vậy.

248. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. මුනින්දානනං අම්භොජඤ්චෙති යානි වත්ථූනි කන්තාදිනා පතීයමානත්තා සදිසත්ථානි, එසං නානත්තං භෙදො ඊදිසං. කථං? වදනං සුවුත්තාමතං සද්ධම්මාමතං සන්දදාතීති සුවුත්තාමතසන්දායි, අම්බුජං තු නෙදිසන්ති. ඉමිනා භෙදෙන ඉමෙසං විසදිසත්තා ‘‘එස’’න්ත්‍යාදිනාහු. පතීයමානෙන සදිසානීති ගම්මෙ සදිසත්තෙ උභයබ්‍යතිරෙකොයං වුත්තනයෙනෙති.

248. ‘‘Muninda’’iccādi (Bắt đầu bằng ‘Muninda’). Munindānanaṃ ambhojañceti (Gương mặt của bậc Tôn Chủ các vị Mâu-ni và hoa sen), những đối tượng này có ý nghĩa tương đồng vì được hiểu ngầm là đáng yêu, v.v., ‘esaṃ nānattaṃ’ (sự khác biệt của chúng), sự phân biệt, là ‘īdisaṃ’ (như thế này). Như thế nào? Gương mặt là ‘suvuttāmatasandāyi’ (vật ban cho cam lồ của lời khéo nói) vì nó ban cho cam lồ của lời khéo nói, tức là cam lồ của Chánh pháp, còn hoa sen thì ‘nedisaṃ’ (không như vậy). Do sự khác biệt này, sự không tương đồng của chúng được nói đến bằng ‘esaṃ’ (của chúng), v.v. Vì (câu) ‘patīyamānena sadisāni’ (chúng tương đồng một cách tiềm ẩn) được hiểu ngầm, nên đây là phép dị biệt cả hai bên với sự tương đồng tiềm ẩn (gamma-ubhayabyatireka) theo cách đã được trình bày.

248. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. මුනින්දානනං අම්භොජඤ්චෙති ඉමෙසං ද්වින්නං නානත්තං ඊදිසං. කථන්ති චෙ? එසං ද්වින්නං වදනං සුවුත්තාමතසන්දායි සුට්ඨු වුත්තත්තා සුවුත්තසඞ්ඛාතස්ස සද්ධම්මාමතස්ස දායකං හොති, අම්බුජං තු එදිසං න ඊදිසං න හොති, තාදිසං ධම්මාමතං න දදාතීති අධිප්පායො. ‘‘එසං නානත්තමීදිස’’න්ති වචනෙන සුගන්ධකන්තිමත්තාදීහි ගුණෙහි ද්වින්නම්පි භෙදො නත්ථීති ගම්මමානත්තා තං පකාසෙත්වා අපරද්ධෙන වදනතො අම්බුජස්ස, අම්බුජතො වදනස්ස විසුං කතත්තා සදිසත්තෙ ගම්මමානෙ අයමුභයබ්‍යතිරෙකො නාම. නානා අනෙකප්පකාරානං [Pg.244] භාවොති ච, සාධු වුත්තමිති ච, තමෙව අමතන්ති ච, තං සම්මා දෙති සීලෙනාති ච වාක්‍යං.

248. ‘‘Muninda’’iccādi (Bắt đầu bằng ‘Muninda’). ‘Munindānanaṃ ambhojañceti imesaṃ dvinnaṃ nānattaṃ īdisaṃ’ (Sự khác biệt của hai thứ này, gương mặt của bậc Tôn Chủ các vị Mâu-ni và hoa sen, là như thế này). Nếu hỏi: Như thế nào? Gương mặt của hai thứ này là ‘suvuttāmatasandāyi’ (vật ban cho cam lồ của lời khéo nói), là vật ban cho cam lồ của Chánh pháp được gọi là ‘suvutta’ (lời khéo nói) vì đã được nói một cách tốt đẹp; còn hoa sen thì ‘edisaṃ na’ (không như vậy), không phải là ‘īdisaṃ’ (như thế này), ý nghĩa là nó không ban cho cam lồ của Chánh pháp như vậy. Bằng câu nói ‘Esaṃ nānattamīdisaṃ’ (Sự khác biệt của chúng là như thế này), vì được hiểu ngầm rằng không có sự khác biệt giữa cả hai về các đức tính như hương thơm, vẻ đẹp, v.v., sau khi đã làm sáng tỏ điều đó, và bằng nửa câu sau, do hoa sen được làm cho khác biệt với gương mặt, và gương mặt (được làm cho khác biệt) với hoa sen, khi sự tương đồng được hiểu ngầm, đây được gọi là phép dị biệt cả hai bên (ubhayabyatireko). ‘Nānā anekappakārānaṃ bhāvoti’ (Trạng thái của nhiều loại khác nhau), và ‘sādhu vuttamiti’ (Được nói một cách tốt đẹp), và ‘tameva amatanti’ (Chính đó là cam lồ), và ‘taṃ sammā deti sīlenāti’ (Nó ban cho điều đó một cách đúng đắn theo bản chất) là các câu (giải thích).

249.

249.

පසිද්ධං කාරණං යත්ථ, නිවත්තෙත්වා’ඤ්ඤකාරණං;

සාභාවිකත්ත’මථ වා, විභාබ්‍යං සා විභාවනා.

Nơi nào, sau khi loại bỏ nguyên nhân thông thường, một nguyên nhân khác hoặc trạng thái tự nhiên được hình dung, đó là phép đặc tả (vibhāvanā).

249. විභාවනං සම්භාවෙති ‘‘පසිද්ධ’’මිච්චාදිනා. යත්ථ අලඞ්කතියං පසිද්ධං ලොකප්පතීතං කාරණං කිඤ්චි නිවත්තෙත්වා නිරස්‍ය අඤ්ඤං කාරණං පසිද්ධකාරණතො අඤ්ඤං නිමිත්තං විභාබ්‍යං අවගම්‍යතෙ. යත්ථ කාරණන්තරං නත්ථි, තත්ථ කා ගතීති ආහ ‘‘සාභාවිකත්ත’’න්තිආදි. අථ වා පක්ඛන්තරෙ, සාභාවිකං ධම්මතාසිද්ධං, තස්ස භාවො සාභාවිකත්තං විභාබ්‍යං, සා තාදිසී විභාවනා විඤ්ඤෙය්‍යා, විභාවීයතෙ පකාසීයතෙ කාරණන්තරං සාභාවිකත්තං වා එතායාති, එතිස්සන්ති වා කත්වා.

249. (Tác giả) giới thiệu phép đặc tả (vibhāvanā) bằng (câu kệ) ‘pasiddhaṃ’ (thông thường), v.v. Nơi nào trong phép tu từ, sau khi loại bỏ, bác bỏ một nguyên nhân nào đó thông thường, được biết đến trong dân gian, một nguyên nhân khác, một dấu hiệu khác với nguyên nhân thông thường, được hình dung, được hiểu. Nơi nào không có nguyên nhân khác, thì hướng giải quyết là gì? (Tác giả) nói ‘sābhāvikattaṃ’ (trạng thái tự nhiên), v.v. Hoặc, trong một trường hợp khác, ‘sābhāvikaṃ’ (tự nhiên) là được thành tựu bởi pháp tánh, trạng thái của nó là ‘sābhāvikattaṃ’ (trạng thái tự nhiên) được hình dung, phép đặc tả như vậy cần được biết. (Nó được gọi là vibhāvanā) vì một nguyên nhân khác hoặc trạng thái tự nhiên được làm cho rõ, được biểu lộ bởi nó, hoặc (giải thích) là vì chúng đi đến nó.

249. ඉදානි විභාවනං දස්සෙති ‘‘පසිද්ධ’’මිච්චාදිනා. යත්ථ අලඞ්කාරෙ පසිද්ධං ලොකප්පතීතං කාරණං තංතංගුණසාධනහෙතුං නිවත්තෙත්වා පටිසෙධෙත්වා අඤ්ඤකාරණං ලොකප්පසිද්ධකාරණතො අඤ්ඤං කාරණං, අථ වා නො චෙ පසිද්ධකාරණතො අඤ්ඤකාරණෙ ලබ්භමානෙ සාභාවිකත්තං ධම්මතාසිද්ධගුණං විභාබ්‍යං පකාසනීයං හොති, සා විභාවනා නාම හොති, කාරණන්තරවිභාවනා සාභාවිකවිභාවනාති දුවිධා හොතීති අධිප්පායො. අඤ්ඤඤ්ච තං කාරණඤ්චෙති ච, සස්ස අත්තනො භාවොති ච, තෙන සම්භූතමිති ච, තස්ස භාවොති ච, විභාවීයති අඤ්ඤකාරණං සාභාවිකත්තං වා එතාය විභාවනාය, එතිස්සං විභාවනායන්ති ච වාති විග්ගහො.

249. Bây giờ, ngài chỉ ra phép minh thị (vibhāvanaṃ) bằng câu kệ bắt đầu bằng "pasiddha". Trong phép tu từ nào mà nguyên nhân nổi tiếng, được thế gian công nhận (pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ) vốn là nhân tố tạo ra các phẩm chất tương ứng bị loại bỏ, bị phủ định, và một nguyên nhân khác (aññakāraṇaṃ) – một nguyên nhân khác với nguyên nhân nổi tiếng trong thế gian – được nêu ra; hoặc nếu không có nguyên nhân khác nào được tìm thấy, thì trạng thái tự nhiên (sābhāvikattaṃ), tức phẩm chất thành tựu do tự tánh (dhammatāsiddhaguṇaṃ), cần được làm sáng tỏ, được biểu thị, thì đó được gọi là phép minh thị (vibhāvanā). Ý nghĩa là phép này có hai loại: minh thị do nguyên nhân khác (kāraṇantaravibhāvanā) và minh thị do tự tánh (sābhāvikavibhāvanā). Các cách phân tích cú pháp (vigraha) là: "aññañca taṃ kāraṇañceti" (đó là nguyên nhân khác), "sassa attano bhāvoti" (trạng thái của chính nó), "tena sambhūtamiti" (sinh ra từ đó), "tassa bhāvoti" (trạng thái của cái đó), và "vibhāvīyati aññakāraṇaṃ sābhāvikattaṃ vā etāya vibhāvanāya, etissaṃ vibhāvanāyanti ca vā" (nguyên nhân khác hoặc trạng thái tự nhiên được làm sáng tỏ bởi phép minh thị này, hoặc trong phép minh thị này).

කාරණන්තරවිභාවනා

Minh thị do nguyên nhân khác

250.

250.

අනඤ්ජිතා’සිතං [Pg.245] නෙත්තං, අධරො රඤ්ජිතා’රුණො;

සමානතා භමු චා’යං, ජිනා’නාවඤ්ඡිතා තව.

Hỡi đấng Chiến Thắng, mắt Ngài không tô mà vẫn biếc, môi Ngài không thoa mà vẫn thắm; và cặp mày này không kẻ mà vẫn cong đều.

250. උදාහරති ‘‘අනඤ්ජිත’’ඉච්චාදි. ජින තව නෙත්තඤ්ච අනඤ්ජිතං අඤ්ජනසලාකාය යවතට්ඨීනමඵුට්ඨමෙව අසිතං කණ්හං, අධරො ච අනඤ්ජිතොයෙව ලාඛාරාගාදිනා අරුණො රත්තො, අයං භමු ච අනාවඤ්ඡිතා උස්සාහෙන යෙන කෙනචි අනාමිතා සමානා සමානතා සුට්ඨු ආනතා, තතො සබ්බං ලොකියං තවෙති. එත්ථ පසිද්ධකාරණමඤ්ජනාදි, තන්නිවත්තනෙපි කාරණන්තරමත්ථාදිනාවගම්‍යතෙ, තඤ්ච කම්මං, කාරියස්ස අකාරණත්තායොගතොති කාරණන්තරවිභාවනා’යං.

250. Ngài dẫn ví dụ bằng câu kệ bắt đầu bằng "anañjita". Hỡi đấng Chiến Thắng, mắt của Ngài không được tô vẽ (anañjitaṃ), dù không chạm đến que thuốc vẽ mắt, vẫn có màu đen (asitaṃ kaṇhaṃ); môi dưới của Ngài cũng không được tô vẽ (anañjitoyeva) bằng son sáp v.v., vẫn có màu đỏ thắm (aruṇo ratto); và cặp mày này không được uốn nắn (anāvañchitā) bởi bất kỳ sự cố gắng nào, vẫn cong đều (samānatā suṭṭhu ānatā). Ở đây, các nguyên nhân nổi tiếng là thuốc vẽ mắt v.v.; dù chúng bị loại bỏ, một nguyên nhân khác được hiểu ngầm qua ý nghĩa, đó chính là nghiệp (kamma), vì kết quả không thể tồn tại mà không có nguyên nhân. Do đó, đây là phép minh thị do nguyên nhân khác (kāraṇantaravibhāvanā).

250. ඉදානි උදාහරති ‘‘අනඤ්ජි’’ච්චාදිනා. හෙ ජින තව නෙත්තං පකතිමධුරං නයනයුගළඤ්ච අනඤ්ජිතං විලොචනානං කණ්හත්තසාධනත්ථං ලොකප්පසිද්ධඅඤ්ජනෙහි අනඤ්ජිතං සමානං අසිතං භවන්තරසිද්ධෙන කුසලකම්මෙන නීලං හොති, අධරො ච අරඤ්ජිතො කෙනචි රාගෙන අරඤ්ජිතො සමානො අරුණො රත්තොහොති, අයං භමු ච අනාවඤ්ඡිතා කෙනචි වායාමෙන අනාමිතා සමානා සමානතා සුට්ඨු ආනතා හොතීති. එත්ථ නයනඅධරභමූනං කණ්හරත්තකුටිලගුණසාධනෙ ලොකප්පසිද්ධානි අඤ්ජනානි කාරණානි පටිසෙධෙත්වා නෙත්තාදීනං අසිතාදිභාවකථනෙනෙව කාරණවිනිමුත්තස්ස කාරියස්ස ලොකෙ අවිජ්ජමානත්තා අත්ථප්පකරණාදිනා අසිතාදිභාවස්ස කාරණං නාම පුබ්බජාතියං සිද්ධකුසලකම්මමෙවාති පතීයමානත්තා අයං කාරණන්තරවිභාවනා නාම. න අඤ්ජිතන්ති ච, න රඤ්ජිතොති ච, න ආවඤ්ඡිතොති ච වාක්‍යං. නසද්දො පසජ්ජපටිසෙධෙ වත්තතෙ. සං සම්මා ආනතාති විග්ගහො.

250. Bây giờ, ngài dẫn ví dụ bằng câu kệ bắt đầu bằng "anañji". Hỡi đấng Chiến Thắng, đôi mắt ngọt ngào tự nhiên của Ngài, dù không được tô vẽ (anañjitaṃ) bằng các loại thuốc vẽ mắt nổi tiếng trong thế gian để làm cho mắt có màu đen, vẫn có màu xanh biếc (asitaṃ nīlaṃ) nhờ thiện nghiệp đã thành tựu trong các kiếp quá khứ. Môi dưới của Ngài, dù không được tô điểm (arañjito) bằng bất kỳ màu sắc nào, vẫn có màu đỏ thắm (aruṇo ratto). Và cặp mày này, dù không được uốn nắn (anāvañchitā) bởi bất kỳ sự cố gắng nào, vẫn cong đều (samānatā suṭṭhu ānatā). Ở đây, các nguyên nhân nổi tiếng trong thế gian để tạo ra các phẩm chất đen, đỏ, cong của mắt, môi, và mày đã bị phủ định. Chỉ bằng việc mô tả trạng thái đen v.v. của mắt, và vì trong thế gian không có kết quả nào thoát ly khỏi nguyên nhân, nên qua ý nghĩa và văn cảnh, người ta hiểu rằng nguyên nhân của trạng thái đen v.v. chính là thiện nghiệp đã thành tựu trong tiền kiếp. Do đó, đây được gọi là phép minh thị do nguyên nhân khác (kāraṇantaravibhāvanā). Các câu là "na añjitaṃ" (không tô vẽ), "na rañjito" (không tô điểm), và "na āvañchito" (không uốn nắn). Từ "na" được dùng với nghĩa phủ định trực tiếp. Phân tích cú pháp của "samānatā" là "saṃ sammā ānatā" (cong một cách hoàn hảo).

සාභාවිකවිභාවනා

Minh thị do tự tánh

251.

251.

න [Pg.246] හොති ඛලු දුජ්ජන්‍ය-මපි දුජ්ජනසඞ්ගමෙ;

සභාවනිම්මලතරෙ,සාධුජන්තූන චෙතසි.

Quả thật, tánh xấu không hề khởi sinh, dù ở giữa những người xấu, trong tâm của bậc thiện nhân, vốn trong sạch tột bậc do tự tánh.

251. ‘‘න හොති’’ච්චාදි. දුජ්ජනෙහි සහ සඞ්ගමෙ සමාගමෙ සත්‍යපි සාධුජන්තූනං සප්පුරිසානං සභාවෙන තාදිසෙන පයොගෙන විනාව නිම්මලතරෙ අතිසයෙන නිම්මලෙ චෙතසි දුජ්ජන්‍යං සුජනෙතරභාවො න හොති තාදිසාතිසයසාධුත්තසමායොගතොති. ඉහ කිඤ්චාපි සභාවසද්දෙන සබ්බථා හෙතුනිවත්තනං කතං, තථාපි යොනිසොමනසිකාරාදිතථාවිධනිමිත්තමත්ථෙව. තථාපි ලොකො තමනපෙක්ඛමානො, පසිද්ධඤ්ච කාරණං තාදිසමපස්සන්තො සාභාවිකං ඵලං වොහරති, තදනුසාරෙන ච සාභාවිකං ඵලං විභාබ්‍යතෙති, අයං සාභාවිකඵලවිභාවනා.

251. Câu kệ bắt đầu bằng "Na hoti". Dù có sự giao du, hội họp với những người xấu, trong tâm của các bậc thiện nhân, các bậc chân nhân, vốn trong sạch tột bậc (nimmalatare atisayena nimmale) do tự tánh mà không cần nỗ lực tương tự, tánh xấu (dujjanyaṃ), tức là trạng thái không phải của người tốt, không hề khởi sinh, do họ sở hữu sự tốt lành siêu việt như vậy. Ở đây, mặc dù từ "tự tánh" (sabhāva) đã loại bỏ hoàn toàn mọi nguyên nhân, nhưng thực tế vẫn có những điều kiện như vậy, chẳng hạn như tác ý như lý (yonisomanasikāra). Tuy nhiên, thế gian không xem xét đến điều đó, và cũng không thấy một nguyên nhân nổi tiếng nào tương tự, nên nói rằng đó là kết quả tự nhiên. Và theo đó, kết quả tự nhiên được làm sáng tỏ. Do đó, đây là phép minh thị kết quả tự nhiên (sābhāvikaphalavibhāvanā).

251. ‘‘න හොති’’ච්චාදි. දුජ්ජනසඞ්ගමෙ අපි දුජ්ජනෙහි සහ වාසෙ සතිපි සාධුජන්තූනං සභාවනිම්මලතරෙ කිඤ්චි පයොගං විනා පකතියා එව අතිනිම්මලෙ චෙතසි දුජ්ජන්‍යං දුජ්ජනගුණං ඛලු එකන්තෙන න හොතීති. ඉහ චිත්තනිම්මලහෙතුභූතානං යොනිසොමනසිකාරාදීනං විජ්ජමානත්තෙපි ලොකෙන තං කාරණං අනපෙක්ඛිත්වා අඤ්ඤම්පි පසිද්ධකාරණං චිත්තනිම්මලකාරණමදිස්වා සභාවසිද්ධං නිම්මලන්ති වොහරියමානත්තාතෙනෙව ලොකවොහාරානුසාරෙන ‘‘සභාවනිම්මලතරෙ’’ති සබ්බාකාරෙන කාරණං පටිසෙධං කත්වා සභාවසිද්ධනිම්මලත්තසඞ්ඛාතඵලස්ස පකාසිතත්තා අයං සාභාවිකඵලවිභාවනා නාම. දුජ්ජනානං භාවොති ච, සස්ස අත්තනො භාවොති ච, තෙන නිම්මලතරන්ති ච වාක්‍යං.

251. Câu kệ bắt đầu bằng "Na hoti". Dù ở giữa những người xấu, dù sống chung với những người xấu, trong tâm của các bậc thiện nhân, vốn cực kỳ trong sạch (atinimmale) một cách tự nhiên (pakatiyā eva) mà không cần bất kỳ nỗ lực nào, tánh xấu (dujjanyaṃ), tức phẩm chất của người xấu, chắc chắn không hề khởi sinh. Ở đây, mặc dù các nguyên nhân làm cho tâm trong sạch như tác ý như lý (yonisomanasikāra) v.v. vẫn tồn tại, nhưng thế gian không xem xét đến nguyên nhân đó, và cũng không thấy một nguyên nhân nổi tiếng nào khác làm cho tâm trong sạch, nên người ta thường nói rằng "trong sạch do tự tánh". Chính vì theo cách nói thông thường của thế gian đó, qua cụm từ "sabhāvanimmalatare", nguyên nhân đã bị phủ định về mọi mặt, và kết quả được gọi là sự trong sạch thành tựu do tự tánh đã được làm sáng tỏ. Do đó, đây được gọi là phép minh thị kết quả tự nhiên (sābhāvikaphalavibhāvanā). Các câu là "dujjanānaṃ bhāvo" (trạng thái của người xấu), "sassa attano bhāvo" (trạng thái của chính nó), và "tena nimmalataraṃ" (trong sạch hơn nhờ đó).

252.

252.

ජනකො [Pg.247] ඤාපකො චෙති,දුවිධා හෙතවො සියුං;

පටිසඞ්ඛරණං තෙසං,අලඞ්කාරතයො’දිතං.

Nguyên nhân (hetu) có hai loại: nguyên nhân tạo tác (janaka) và nguyên nhân thông tri (ñāpaka). Sự trình bày chi tiết về chúng được gọi là một phép tu từ.

252. හෙතුං නිද්දිසති ‘‘ජනකො’’ඉච්චාදිනා. ජනකො භාවාභාවරූපස්ස නිබ්බත්‍යාදිකාරියස්ස කාරකො ඤාපකො විජ්ජමානස්සෙව කස්සචි සම්බන්ධතො කුතොචි පටිබොධකො චාති හෙතවො දුවිධා සියුං. නනු කිමෙත්ථ අසනං, කෙවලං ‘‘අනෙනෙතං කරීයතී’’ති සරූපකථනමත්ත, විසෙසො තු න කොචි විසෙසරූපො වාචාලඞ්කාරොති විසෙසං යොජයති ‘‘පටී’’තිආදිනා. තෙසං කාරියුප්පාදයොගීනං හෙතූනං පටිසඞ්ඛරණං උපබ්‍රූහනං විසිට්ඨභාවෙන පරිඵුටං කත්වා යාථාවතො කථනං අලඞ්කාරතාය බන්ධභූසනරූපෙන උදිතං අභිහිතං විසෙසරූපත්තා, න පනෙතෙනෙතං කරීයතීති.

252. Ngài chỉ ra phép nguyên nhân (hetu) bằng câu kệ bắt đầu bằng "janako". Nguyên nhân tạo tác (janaka) là tác nhân của một kết quả, dù là hiện hữu hay không hiện hữu, như sự sản sinh v.v. Nguyên nhân thông tri (ñāpaka) là cái làm cho ta biết về một điều gì đó đã tồn tại, thông qua một mối liên hệ nào đó hoặc từ một nguồn nào đó. Do đó, nguyên nhân có hai loại. (Có người hỏi:) "Vậy, sự trang hoàng ở đây là gì? Đây chỉ đơn thuần là một lời phát biểu về bản chất, rằng 'cái này được thực hiện bởi cái này', chứ không có đặc điểm gì đặc biệt, không phải là một phép tu từ đặc biệt". (Để trả lời,) ngài giải thích điểm đặc biệt bằng câu kệ bắt đầu bằng "paṭi". Sự trình bày chi tiết (paṭisaṅkharaṇaṃ), tức là sự khuếch đại (upabrūhanaṃ), sự trình bày đúng như thật (yāthāvato kathanaṃ) về những nguyên nhân có khả năng tạo ra kết quả, bằng cách làm cho chúng trở nên nổi bật và rõ ràng, được gọi là một phép tu từ (alaṅkāratāya), một hình thức trang hoàng cho văn cú, vì nó có tính chất đặc biệt; chứ không chỉ đơn thuần là nói rằng 'cái này được thực hiện bởi cái này'.

252. ඉදානි හෙත්වාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘ජනකො’’ච්චාදිනා. ජනකො ච කස්සචි ‘‘සත්තා අසත්තා’’ති වුත්තස්ස භාවාභාවසඞ්ඛාතකාරියස්ස ජනකහෙතු ච ඤාපකො ච කස්සචි විජ්ජමානත්තං අඤ්ඤෙන කෙනචි සම්බන්ධෙන අවබොධෙන්තො ඤාපකහෙතු චාති එවං හෙතවො දුවිධා සියුං. ඉහ ඵලපකාසකහෙතුම්හි වුච්චමානෙ ‘‘ඉමිනා හෙතුනා ඉදං ඵලං ජාත’’න්ති සරූපකථනමත්තං විනා විසෙසරූපාලඞ්කාරො ඉධ නත්ථීති ආසඞ්කිය අලඞ්කාරසරූපවිසෙසො එසොති දස්සෙතුමපරද්ධමාහ. තෙසං ඵලපකාසනඛමානං හෙතූනං පටිසඞ්ඛරණං විසිට්ඨභාවෙන පකාසං කත්වා තත්වතො කථනං අලඞ්කාරතාය අලඞ්කාරසභාවෙන උදිතං පසිද්ධං හොති, කවීහි පත්ථිතං වා හොති. සාලිඅඞ්කුරාදීනං සාලිබීජාදයො විය ජන්‍යස්ස අච්චන්තොපකාරකො ජනකහෙතු [Pg.248] නාම, විජ්ජමානඅග්ගිආදීනං ධූමාදයො විය කස්සචි විජ්ජමානත්තඤාපකො ඤාපකහෙතු නාම. අලඞ්කාරස්ස භාවො අලඞ්කාරතා. අලඞ්කාරතයාති ඡන්දං නිස්සාය මත්තාහානි.

252. Bây giờ, ngài trình bày về hetvālaṅkāra (trang sức về nhân) bằng câu “janako” v.v… Nhân sinh thành (janakahetu) của một tác dụng nào đó được gọi là “hiện hữu, phi hữu” (sattā asattā), và nhân thông tri (ñāpakahetu) làm cho biết sự hiện hữu của một vật nào đó bằng một liên hệ nào đó; như vậy, các nhân có thể có hai loại. Ở đây, khi nhân hiển thị quả được nói đến, người ta có thể nghi ngờ rằng: “ngoài việc chỉ trình bày bản chất rằng ‘do nhân này, quả này được sinh ra’, không có trang sức đặc biệt nào ở đây cả”. Để chỉ ra rằng đây là một loại trang sức đặc biệt về bản chất, ngài nói thêm. Việc tu sửa (paṭisaṅkharaṇaṃ), tức là việc trình bày một cách đặc biệt và nói lên sự thật về những nhân có khả năng hiển thị quả, được gọi là (uditaṃ) nổi tiếng về bản chất trang sức (alaṅkārasabhāvena), hoặc được các thi sĩ mong muốn. Nhân sinh thành (janakahetu) là nhân hỗ trợ hết mực cho cái được sinh ra, giống như hạt lúa v.v… đối với mầm lúa v.v… Nhân thông tri (ñāpakahetu) là nhân cho biết sự hiện hữu của một vật nào đó, giống như khói v.v… đối với lửa đang tồn tại. Bản chất của trang sức là alaṅkāratā. (Câu) alaṅkāratayā là sự giảm âm tiết (mattāhāni) do dựa vào thi luật (chanda).

253.

253.

භාවාභාවකිච්චවසා,චිත්තහෙතුවසාපි ච;

භෙදා’නන්තා ඉදං තෙසං,මුඛමත්තනිදස්සනං.

Do tác dụng của hiện hữu và phi hữu, và cũng do các nhân đặc biệt; các loại (nhân) thì vô số, đây chỉ là sự trình bày sơ lược về chúng.

253. උදාහරති ‘‘භාව’’ඉච්චාදි. භාවො සත්තා ච, අභාවො අසත්තා ච, තෙයෙව කිච්චානි තෙසං වසෙන ච, චිත්තා පසිද්ධහෙතුවිපරීතා අච්ඡරියාරහා හෙතවො තෙසං වසෙනාපි ච භෙදා හෙතුවිකප්පා අනන්තා අනවවියො, යතො එවං තස්මා තෙසං හෙතූනං ඉදං මුඛමත්තනිදස්සනං, තස්මා තම්මුඛෙන සක්කා හෙතුවිසෙසෙ පවිසිතුන්ති.

253. Ngài dẫn chứng bằng câu “bhāva” v.v… Bhāva là sự hiện hữu (sattā), abhāva là sự phi hữu (asattā), chính chúng là các tác dụng; do chúng, và cũng do các nhân citta, tức là các nhân đáng kinh ngạc (acchariyārahā), trái ngược với các nhân thông thường (pasiddha), nên các loại (bhedā), tức các dị biệt của nhân (hetuvikappā), là vô tận (anantā), không có giới hạn (anavaviyo). Vì vậy, đây là sự trình bày sơ lược (mukhamattanidassanaṃ) về các nhân ấy. Do đó, thông qua sự trình bày sơ lược ấy, người ta có thể đi vào các loại nhân đặc biệt.

253. ‘‘භාවා’’ඉච්චාදි. භාවාභාවකිච්චවසා භාවඅභාවසඞ්ඛතසත්තාඅසත්තාක්‍රියාවසෙන ච, චිත්තහෙතුවසාපි ච පසිද්ධහෙතුනො විරුද්ධෙන අච්ඡරියහෙතූනං පභෙදෙන ච, භෙදා හෙතුවිසෙසා අනන්තා යස්මා අපරියන්තා හොන්ති, තස්මා ඉදං වක්ඛමානං තෙසං හෙතූනං මුඛමත්තනිදස්සනං අවසෙසහෙතූනං ඔගාහණද්වාරමත්තස්ස නිදස්සනං හොති. භාවො ච අභාවො චාති ච, තෙයෙව කිච්චානීති ච, තෙසං වසො භෙදොති ච, චිත්තා විචිත්තා ච තෙ හෙතවො චාති ච, තෙසං වසොති ච, මුඛමෙව මුඛමත්තං, මුඛඤ්ච තං වා මත්තං සාමඤ්ඤඤ්චෙති ච, තස්ස නිදස්සනමිති ච වාක්‍යං. මත්තසද්දො අවධාරණෙ සාමඤ්ඤෙ වා වත්තතෙ.

253. “Bhāvā” v.v… Bhāvābhāvakiccavasā có nghĩa là do tác dụng của hiện hữu và phi hữu, tức là do hành động của sự hiện hữu và phi hữu. Cittahetuvasāpi ca có nghĩa là do sự phân loại của các nhân kỳ diệu, trái ngược với các nhân thông thường. Bhedā hetuvisesā anantā có nghĩa là các loại nhân đặc biệt thì vô tận, vì chúng không có giới hạn. Do đó, điều sắp được nói đây là sự trình bày sơ lược về các nhân ấy, là sự trình bày về cửa ngõ để đi vào các nhân còn lại. Câu này được phân tích như sau: ‘Bhāvo ca abhāvo ca’ (hiện hữu và phi hữu), ‘teyeva kiccāni’ (chính chúng là tác dụng), ‘tesaṃ vaso bhedo’ (sự chi phối của chúng là loại), ‘cittā vicittā ca te hetavo ca’ (các nhân ấy thì đa dạng), ‘tesaṃ vaso’ (sự chi phối của chúng), ‘mukhameva mukhamattaṃ’ (chỉ là cửa ngõ), ‘mukhañca taṃ vā mattaṃ sāmaññañceti ca’ (cửa ngõ ấy cũng chỉ là sự tổng quát), và ‘tassa nidassanaṃ’ (sự trình bày về điều đó). Từ matta được dùng với nghĩa giới hạn (avadhāraṇa) hoặc tổng quát (sāmañña).

254.

254.

පරමත්ථපකාසෙක-[Pg.249] රසා සබ්බමනොහරා;

මුනිනො දෙසනා’යං මෙ,කාමං තොසෙති මානසං.

Lời giáo huấn của bậc Mâu-ni, với hương vị duy nhất là làm sáng tỏ chân nghĩa, làm say đắm mọi tâm hồn, làm cho tâm tôi vô cùng hoan hỷ.

භාවකිච්චො කාරකහෙතු.

Nhân tác thành có tác dụng hiện hữu.

254. උදාහරති ‘‘පරමත්ථ’’ඉච්චාදි. පරමත්ථසභාවස්ස නාමරූපාදිනො පකාසොයෙව එකරසො අසහායකිච්චං යස්සා සා තාදිසී. සබ්බෙසං මනො හරතීති සබ්බමනොහරා මුනිනො අයං දෙසනා මෙ මානසං චිත්තං කාමමෙකන්තෙන තොසෙතීති අයං භාවකිච්චො කාරකහෙතු සන්තොසසත්තාය කාරණතො.

254. Ngài dẫn chứng bằng câu “paramattha” v.v… (Lời giáo huấn) ấy có hương vị duy nhất (ekarasa), tức là có tác dụng độc nhất (asahāyakiccaṃ), là làm sáng tỏ bản chất của chân nghĩa, tức là danh-sắc v.v… Sabbamanoharā có nghĩa là làm say đắm tâm của tất cả chúng sinh. Lời giáo huấn này của bậc Mâu-ni làm cho tâm (mānasaṃ), tức là citta của tôi, được hoan hỷ một cách chắc chắn (ekantena). Đây là nhân tác thành có tác dụng hiện hữu, vì nó là nguyên nhân cho sự hiện hữu của sự hoan hỷ.

254. ඉදානි උදාහරති ‘‘පරමත්ථ’’ඉච්චාදිනා. පරමත්ථපකාසෙකරසා නාමරූපඛන්ධආයතනාදිඋත්තමත්ථානං පකාසනසඞ්ඛාත අසහායකිච්චවතී සබ්බමනොහරා වොහාරානුරූපෙන විසයභාවූපගමනෙන සබ්බෙසං මනොහරා මුනිනො අයං දෙසනා මෙ මය්හං මානසං කාමං එකන්තෙන තොසෙතීති. බුද්ධස්ස ධම්මදෙසනා පුබ්බෙ අවිජ්ජමානස්ස සන්තොසස්ස සත්තාසඞ්ඛාතසමුප්පාදං කරොතීති කාරකහෙතු නාම හොති. සා ච දෙසනා ‘‘මානසං තොසෙතී’’ති එත්තකෙන අදස්සෙත්වා ‘‘පරමත්ථපකාසෙකරසා’’ති සවිසෙසනං කත්වා වුත්තත්තා අලඞ්කාරොති අභිමතා. එකො ච සො රසො චෙති ච, පරමත්ථපකාසොයෙව එකරසො එකකිච්චමස්සෙති ච විග්ගහො. භාවකිච්චො භාවසඞ්ඛාතං සත්තාකිච්චං කත්වා පවත්තො කාරකහෙතු ජනකහෙතු.

254. Bây giờ, ngài dẫn chứng bằng câu “paramattha” v.v… Paramatthapakāsekarasā có nghĩa là có tác dụng độc nhất, được gọi là sự làm sáng tỏ các ý nghĩa tối thượng như danh-sắc, uẩn, xứ v.v… Sabbamanoharā có nghĩa là làm say đắm tâm của tất cả chúng sinh bằng cách trở thành đối tượng phù hợp với ngôn ngữ thế tục. Lời giáo huấn này của bậc Mâu-ni làm cho tâm của tôi (mayhaṃ) được hoan hỷ một cách chắc chắn. Lời thuyết pháp của Đức Phật tạo ra sự phát sinh, được gọi là sự hiện hữu, của niềm hoan hỷ vốn không có trước đó, do đó được gọi là nhân tác thành (kārakahetu). Và lời giáo huấn ấy, không chỉ được trình bày bằng câu “làm cho tâm hoan hỷ”, mà còn được nói với tính từ “Paramatthapakāsekarasā”, nên được xem là một trang sức. Phân tích (viggaho) như sau: ‘Eko ca so raso ceti’ (hương vị ấy là duy nhất) và ‘paramatthapakāsoyeva ekaraso ekakiccamasseti’ (sự làm sáng tỏ chân nghĩa chính là hương vị duy nhất, là tác dụng duy nhất của nó). Bhāvakicco kārakahetu là nhân tác thành, tức là nhân sinh thành (janakahetu), hoạt động bằng cách thực hiện tác dụng hiện hữu, được gọi là sự tồn tại.

255.

255.

ධීරෙහි සහ සංවාසා, සද්ධම්මස්සා’භියොගතො;

නිග්ගහෙනි’න්ද්‍රියානඤ්ච, දුක්ඛස්සු’පසමො සියා.

Nhờ chung sống với bậc hiền trí, nhờ chuyên tâm vào Chánh pháp, và nhờ chế ngự các căn, sự khổ đau có thể được lắng dịu.

අභාවකිච්චො කාරකහෙතු.

Nhân tác thành có tác dụng phi hữu.

255. ‘‘ධීරෙහි’’ච්චාදි. [Pg.250] ධීරෙහි සප්පඤ්ඤෙහි සහ සංවාසා සංසග්ගෙන ච, සද්ධම්මස්ස සම්බුද්ධදෙසිතස්ස අභියොගතො අභ්‍යාසෙන ච, ඉන්ද්‍රියානං චක්ඛාදීනං නිග්ගහෙන විසයප්පවත්තිනිරොධරූපෙන විජයෙන ච හෙතුනා දුක්ඛස්ස පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛතස්ස අනුප්පාදනිරොධසඞ්ඛාතො උපසමො සියා භවෙය්‍යාති අයං අභාවකිච්චො කාරකහෙතු අනුප්පාදනිරොධසඞ්ඛාතස්ස අභාවස්ස කාරණතො.

255. “Dhīrehi” v.v… Do sự chung sống, tức là giao du (saṃsaggena), với những người hiền trí (dhīrehi), tức là những người có trí tuệ (sappaññehi); do sự chuyên tâm (abhiyogato), tức là thực hành (abhyāsena), Chánh pháp do Đức Chánh Đẳng Giác thuyết giảng; và do sự chế ngự (niggahena) các căn như mắt v.v…, tức là sự chiến thắng (vijayena) dưới hình thức ngăn chặn sự hướng đến đối tượng; do những nhân này, sự lắng dịu (upasamo), được gọi là sự không sinh và sự diệt (anuppādanirodha), của khổ, tức là năm uẩn, có thể xảy ra. Đây là nhân tác thành có tác dụng phi hữu, vì nó là nguyên nhân của sự phi hữu, được gọi là sự không sinh và sự diệt.

255. ‘‘ධීරෙහි’’ච්චාදි. ධීරෙහි සහ සංවාසා සමග්ගවාසෙන ච, සද්ධම්මස්ස බුද්ධදෙසිතස්ස අභියොගතො නිරන්තරාභ්‍යාසෙන ච, ඉන්ද්‍රියානං චක්ඛුආදීනං නිග්ගහෙන රූපාදිආරම්මණෙසු සුභාදිග්ගහණස්ස නිවාරණෙන චාති ඉමෙහි කාරණෙහි දුක්ඛස්ස ඛන්ධායතනාදිකස්ස උපසමො අනුප්පාදනිරොධො ඛන්ධපරිනිබ්බානං වා සියාති. අභිණ්හසො යොගොති විග්ගහො. අභාවකිච්චො දුක්ඛස්ස උපසමසඞ්ඛාතං අසත්තාකිච්චං කත්වා පවත්තො කාරකහෙතු අවිජ්ජමානසඞ්ඛාතාය අසත්තාය උප්පාදනතො ජනකහෙතු නාම. අභාවො කිච්චමස්සෙති ච, කාරකො ච සො හෙතු චාති ච වාක්‍යං. භාවකිච්චොපි වුත්තබ්‍යතිරෙකතො ඤායති.

255. “Dhīrehi” v.v… Do sự chung sống (saṃvāsā), tức là sống hòa hợp (samaggavāsena), với những người hiền trí; do sự chuyên tâm (abhiyogato), tức là thực hành liên tục (nirantarābhyāsena), Chánh pháp do Đức Phật thuyết giảng; và do sự chế ngự (niggahena) các căn như mắt v.v…, tức là ngăn chặn việc nắm bắt tướng tốt đẹp v.v… trong các đối tượng như sắc v.v…; do những nguyên nhân này, sự lắng dịu (upasamo) của khổ, tức là uẩn, xứ v.v…, là sự không sinh và sự diệt, hoặc là sự viên tịch của các uẩn (khandhaparinibbānaṃ), có thể xảy ra. Phân tích (viggaho) là ‘Abhiṇhaso yogo’ (sự thực hành thường xuyên). Abhāvakicco kārakahetu là nhân tác thành, hoạt động bằng cách thực hiện tác dụng phi hữu (asattākiccaṃ), được gọi là sự lắng dịu của khổ; nó là nhân sinh thành (janakahetu) vì nó tạo ra sự phi hữu, được gọi là sự không tồn tại. Phân tích câu (vākyaṃ) như sau: ‘Abhāvo kiccamasseti’ (phi hữu là tác dụng của nó) và ‘kārako ca so hetu cāti’ (nhân ấy là nhân tác thành). Bhāvakicco cũng được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói.

256.

256.

මුනින්ද චන්දසංවාදි-කන්තභාවොපසොභිනා;

මුඛෙනෙව සුබොධං තෙ, මනං පාපාභිනිස්සටං.

Thưa Đức Mâu-ni Vương, chỉ qua gương mặt Ngài, được tô điểm bởi vẻ đẹp đáng yêu tương tự như mặt trăng, tâm của Ngài, vốn đã thoát khỏi điều ác, cũng được thấu hiểu rõ ràng.

භාවකිච්චො ඤාපකහෙතු.

Nhân thông tri có tác dụng hiện hữu.

256. ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදි. මුනින්දෙති ආමන්තනං. තෙ තව චන්දසංවාදිනා චන්දසදිසෙන කන්තභාවෙන උපසොභිනා සොභමානෙන මුඛෙනෙව පාපෙහි රාගාදීහි අභිනිස්සටං බ්‍යපගතං මනං චිත්තං සුබොධං සුට්ඨු විඤ්ඤායතීති අයං භාවකිච්චො ඤාපකහෙතු අවබොධසත්තාය ඤාපනතො.

256. “Munindi” v.v... “Muninda” là tiếng gọi. (Câu kệ có nghĩa là:) Nhờ chính gương mặt của ngài, là gương mặt đang tỏa sáng, được tô điểm bởi vẻ đáng yêu tương tự như mặt trăng, tương ứng với mặt trăng, mà tâm, tức là citta, đã thoát ly, đã rời xa các điều ác như tham ái v.v... được hiểu rõ, được biết đến một cách tường tận. Đây là nhân tố thông tri (ñāpakahetu) có tác dụng về trạng thái (bhāvakicca), do vì làm cho biết về năng lực giác ngộ.

256. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. හෙ මුනින්ද තෙ තව චන්දසංවාදිකන්තභාවොපසොභිනා චන්දකන්තභාවසදිසෙන කන්තභාවෙන සොභමානෙන මුඛෙන මනං තුය්හං චිත්තං පාපාභිනිස්සටං රාගාදීහි කිලෙසෙහි නික්ඛන්තන්ති සුබොධං සුට්ඨු විඤ්ඤායතීති. ඉහ මුඛං මනකන්තභාවසම්බන්ධෙන සමන්නාගතං සයං විජ්ජමානමෙව කිලෙසාපගමස්ස අවබොධසත්තං ඤාපෙතීති භාවකිච්චො ඤාපකහෙතු නාම ජාතො. චන්දෙන අභෙදොපචාරතො චන්දලාවණ්‍යෙන සංවාදී සදිසොති ච, සො ච සො කන්තභාවො චෙති ච, තෙන උපසොභිතොති ච, පාපෙහි අභිනිස්සටන්ති ච වාක්‍යං.

256. “Muninda” v.v... Này đức Muninda, nhờ gương mặt của ngài, là gương mặt đang tỏa sáng với vẻ đáng yêu tương tự như vẻ đáng yêu của mặt trăng, mà tâm, tức là citta của ngài, đã thoát ly, đã xuất ra khỏi các điều ác, khỏi các phiền não như tham ái v.v... được hiểu rõ, được biết đến một cách tường tận. Ở đây, gương mặt được phú cho sự liên quan đến vẻ đáng yêu của tâm, tự nó hiện hữu và làm cho biết về năng lực giác ngộ sự loại trừ phiền não, nên đã trở thành nhân tố được gọi là nhân tố thông tri (ñāpakahetu) có tác dụng về trạng thái (bhāvakicca). Và câu (được phân tích là): “tương ứng, tương tự với vẻ đẹp của mặt trăng” do phép ẩn dụ không phân biệt với mặt trăng; và “chính là vẻ đáng yêu ấy”; và “được tô điểm bởi điều ấy”; và “đã thoát ly khỏi các điều ác”.

257.

257.

සාධුහත්ථාරවින්දානි, සඞ්කොචයතිතෙ කථං;

මුනින්ද චරණද්වන්ද-රාගබාලාතපො ඵුසං.

Này đức Muninda, ánh nắng ban mai của sắc hồng nơi đôi chân ngài, khi chạm vào, làm sao lại khiến cho những đóa sen tay của các bậc thiện nhân phải khép lại?

අයුත්තකාරී චිත්තහෙතු.

Nhân tố kỳ diệu hành động phi lý.

257. ‘‘සාධු’’ඉච්චාදි. මුනින්ද තෙ චරණානං ද්වන්දස්ස රාගො බාලො ච සො ආතපො චෙති රාගබාලාතපො තරුණකිරණසමූහො ලොහිතත්තාදිනා සාධූනං හත්ථාරවින්දානි කන්තාදිනා ඵුසං විසාරිත්තෙනා’මසන්තො කථං සඞ්කොචයති මකුලයති, අඤ්ජලිපණාමබන්ධෙන අයුත්තමෙතං. බාලාතපො හි පදුමානමුම්මීලනහෙතු, අයං තු අපුබ්බො බාලාතපො යො පදුමානි නිමීලෙතීති අනුචිතකාරියකාරණා අයුත්තකාරී චිත්තහෙතු, එවංවිධො විඤ්ඤෙය්‍යො භාවකිච්චත්තෙපීති.

257. “Sādhu” v.v... Này đức Muninda, sắc hồng của đôi chân ngài chính là ánh nắng ban mai, tức là rāgabālātapo, là tập hợp những tia nắng non, do có màu đỏ v.v..., khi chạm vào, khi tiếp xúc do sự lan tỏa của nó, những đóa sen tay của các bậc thiện nhân, do sự đáng yêu v.v..., làm sao lại khiến chúng khép lại, làm cho chúng thành búp, bằng cách chắp tay vái lạy? Điều này là không hợp lý. Vì ánh nắng ban mai là nguyên nhân làm cho hoa sen nở ra, nhưng đây lại là một thứ ánh nắng ban mai chưa từng có, thứ mà làm cho hoa sen khép lại. Do việc gây ra hành động không thích hợp, (đây là) nhân tố kỳ diệu hành động phi lý (ayuttakārī cittahetu). Loại như vậy cần được hiểu, ngay cả trong trường hợp có tác dụng về trạng thái.

257. ‘‘සාධු’’ඉච්චාදි. හෙ මුනින්ද තෙ තව චරණද්වන්දරාගබාලාතපො පාදයුගළස්ස අරුණවණ්ණසඞ්ඛතඅභිනවසූරියකිරණො සාධුහත්ථාරවින්දානි සුජනානං කරපදුමානි ඵුසං අත්තනො සබ්බබ්‍යාපිත්තා ඵුසන්තො කථං සඞ්කොචයති කරසම්පුටරූපෙන මකුලයතීති. බාලාතපො නාම පදුමවිකසනං විනා සඞ්කොචනං න කරොති, එසො ආතපො අච්ඡරියො විචිත්තොති ගම්‍යමානත්තා අයුත්තසඞ්කොචසත්තාකරණතො අයං අයුත්තකාරී චිත්තහෙතු [Pg.252] නාම. අයුත්තං කරොතීති ච, චිත්තඤ්ච තං හෙතු චාති ච වාක්‍යං.

257. “Sādhu” v.v... Này đức Muninda, ánh nắng ban mai của sắc hồng nơi đôi chân ngài, tức là những tia nắng mặt trời mới mọc được gọi là màu rạng đông của đôi bàn chân, khi chạm vào, khi tiếp xúc với tất cả sự lan tỏa của nó, những đóa sen tay của các bậc thiện nhân, tức những đóa sen tay của người tốt, làm sao lại khiến chúng khép lại, làm thành búp theo hình thức chắp tay? Quả thật, ánh nắng ban mai không làm cho (hoa sen) khép lại mà không làm cho hoa sen nở ra. Do được hiểu rằng “ánh nắng này thật kỳ diệu, thật lạ thường”, và do việc thực hiện hành động khép lại không hợp lý, đây được gọi là nhân tố kỳ diệu hành động phi lý (ayuttakārī cittahetu). Và câu (được phân tích là): “làm điều không hợp lý”, và “đó là nhân tố kỳ diệu”.

258.

258.

සඞ්කොචයන්ති ජන්තූනං, පාණිපඞ්කෙරුහානි’හ;

මුනින්දචරණද්වන්ද-නඛචන්දාන’මංසවො.

Ở đây, những tia sáng từ các mặt trăng-móng chân trên đôi chân của đức Muninda làm cho những đóa sen tay của chúng sanh phải khép lại.

යුත්තකාරී චිත්තහෙතු.

Nhân tố kỳ diệu hành động hợp lý.

258. ‘‘සඞ්කොචයන්ති’’ච්චාදි. මුනින්දස්ස පාදානං ද්වන්දෙ නඛා එව චන්දා කන්තාදිනා තෙසං අංසවො කිරණා ඉහ ලොකෙ ජන්තූනං සත්තානං පාණයො එව පඞ්කෙරුහානි කන්තාදිනා සඞ්කොචයන්ති පණාමකරණසම්පුටරූපෙන මිලීයන්තීති යුත්තකාරී චිත්තහෙතු චන්දතො පඞ්කජසඞ්කොචස්ස උචිතත්තා. වුත්තනයෙපීති.

258. “Saṅkocayanti” v.v... Trên đôi chân của đức Muninda, các móng chân chính là những mặt trăng, do sự đáng yêu v.v...; những tia sáng, những quang minh của chúng, ở thế gian này, làm cho những bàn tay, chính là những đóa sen, của các chúng sanh, của các hữu tình, do sự đáng yêu v.v..., phải khép lại, phải cụp lại theo hình thức chắp tay để đảnh lễ. (Đây là) nhân tố kỳ diệu hành động hợp lý (yuttakārī cittahetu), vì việc hoa sen khép lại do mặt trăng là điều thích hợp. (Cũng nên hiểu) theo phương pháp đã được nói.

258. ‘‘සඞ්කො’’ඉච්චාදි. මුනින්දචරණද්වන්දනඛචන්දානං සම්බුද්ධස්ස පාදද්වන්දෙ නඛාවලිසඞ්ඛාතානං චන්දානං අංසවො රංසයො ඉහ ලොකෙ ජන්තූනං පාණිපඞ්කෙරුහානි සඞ්කොචයන්ති කරසම්පුටාකාරෙන සඞ්කොචයන්ති මකුලං කරොන්තීති. චන්දකිරණෙහි කත්තබ්බාය එව පදුමසඞ්කොචසත්තාය කතත්තා ච, පකතිචන්දකිරණකත්තබ්බකිච්චස්ස චන්දමරීචිසමානඅඤ්ඤාදිට්ඨපුබ්බවිචිත්‍රඅංසූහි කතත්තා ච අයං යුත්තකාරී චිත්තහෙතු නාම. පාණයො ච තෙ පඞ්කෙරුහානි චෙති ච, මුනින්දස්ස චරණද්වන්දමිති ච, තස්මිං නඛානීති ච, තෙව චන්දාති ච වාක්‍යං.

258. “Saṅko” v.v... Những tia sáng, những quang minh của các mặt trăng-móng chân trên đôi chân của đức Muninda, tức là của các mặt trăng được gọi là hàng móng chân trên đôi chân của bậc Chánh Đẳng Giác, ở thế gian này, làm cho những đóa sen tay của chúng sanh khép lại, làm cho chúng khép lại theo hình dạng chắp tay, làm thành búp. Và vì hành động khép lại hoa sen, vốn phải được thực hiện bởi tia sáng mặt trăng, đã được thực hiện; và vì nhiệm vụ phải được thực hiện bởi tia sáng mặt trăng thông thường đã được thực hiện bởi những tia sáng kỳ diệu, chưa từng thấy trước đây, tương tự như tia sáng mặt trăng, nên đây được gọi là nhân tố kỳ diệu hành động hợp lý (yuttakārī cittahetu). Và câu (được phân tích là): “những bàn tay ấy là những đóa sen”; và “đôi chân của đức Muninda”; và “trên đó là các móng chân”; và “chúng chính là các mặt trăng”.

259.

259.

උද්දිට්ඨානං පදත්ථානං, අනුද්දෙසො යථාක්කමං;

සඞ්ඛ්‍යාන’මිති නිද්දිට්ඨං, යථාසඞ්ඛ්‍යං කමොපි ච.

Việc trình bày lại theo đúng thứ tự các đối tượng đã được nêu ra trước, được gọi là “saṅkhyāna” (liệt kê), cũng như “yathāsaṅkhyaṃ” (tuần tự) và “kama” (thứ tự).

259. කමං විවරිතුමුපක්කමති ‘‘උද්දිට්ඨාන’’මිච්චාදි. උද්දිට්ඨානං පුබ්බෙ වුත්තානං පදත්ථානං වත්ථූනං කෙසඤ්චි යථාක්කමං උද්දෙසක්කමානතික්කමෙන [Pg.253] අනුද්දෙසො පුන අත්ථන්තරනිද්දෙසනයෙන අනුකථනං ‘‘සඞ්ඛ්‍යාන’’මිත්‍යපි ච, ‘‘යථාසඞ්ඛ්‍ය’’මිත්‍යපි ච නිද්දිට්ඨං වුත්තං. විධෙය්‍යත්තා තෙසං පධානත්තමිති තදපෙක්ඛාය නපුංසකත්තං, අනුවදිතබ්බත්තානුද්දෙසස්සාප්පධානත්තමිති න පුල්ලිඞ්ගපරිග්ගහො. ‘‘කමො’’ඉච්චපි නිද්දිට්ඨොති ලිඞ්ගවිපරිණාමො.

259. (Tác giả) bắt đầu giải thích về phép thứ tự (kama) bằng câu “uddiṭṭhānaṃ” v.v... Việc trình bày lại (anuddeso), tức là thuật lại theo cách chỉ ra một ý nghĩa khác, về một số đối tượng, một số sự vật đã được nêu ra, đã được nói đến trước đó, theo đúng thứ tự, không vượt qua thứ tự đã nêu, được gọi là, được nói là “saṅkhyāna” và cũng là “yathāsaṅkhyaṃ”. Do là vị từ, chúng (saṅkhyāna, yathāsaṅkhyaṃ) có vai trò chính, vì vậy dựa vào chúng mà (từ niddiṭṭhaṃ) ở trung tánh. Do là chủ từ cần được thuật lại, phần trình bày lại (anuddeso) có vai trò phụ, vì vậy không dùng nam tánh (cho nó). “Kamo” cũng được gọi là (niddiṭṭho); đây là sự thay đổi về tánh (của từ).

259. ඉදානි කමාලඞ්කාරං උද්දිසති ‘‘උද්දිට්ඨාන’’මිච්චාදිනා. උද්දිට්ඨානං පඨමකථිතානං පදත්ථානං යථාක්කමං උද්දිට්ඨක්කමමනතික්කම්ම අනුද්දෙසො අත්ථන්තරං නිස්සාය පුනකථනං ‘‘සඞ්ඛ්‍යාන’’මිති ච, ‘‘යථාසඞ්ඛ්‍ය’’මිති ච නිද්දිට්ඨං, කමොපි ච නිද්දිට්ඨො. එත්ථ පසිද්ධං අනුද්දෙසං පුබ්බද්ධෙන අනුවදිත්වා අප්පසිද්ධං කමම්පි කමපරියායං සඞ්ඛ්‍යානයථාසඞ්ඛ්‍යද්වයම්පි අපරද්ධෙන විදධාති. එත්ථ විධාතබ්බං දස්සෙතුං අනුවාදස්ස ආහරියමානත්තා අනුවාදො අප්පධානො, විධාතබ්බො පධානො. යඤ්හි විධාතබ්බං, තං පධානං, ඉතරමප්පධානන්ති ඉමිනා කාරණෙන වුච්චති. තස්මා ‘‘නිද්දිට්ඨ’’න්ති ‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, යථාසඞ්ඛ්‍ය’’න්ති ද්වයං අපෙක්ඛාය (තස්ස අප්පධානත්තා) නපුංසකං හොති. ‘‘කමො’’ති අපෙක්ඛාය ‘‘නිද්දිට්ඨො’’ති පුල්ලිඞ්ගො හොති. අප්පධානො අනුද්දෙසොති නාපෙක්ඛති. කමමනතික්කම්මාති ච, සඞ්ඛ්‍යාය අනභික්කමොති ච වාක්‍යං.

259. Bây giờ, (tác giả) chỉ ra phép trang sức thứ tự (kamālaṅkāra) bằng câu “uddiṭṭhānaṃ” v.v... Việc trình bày lại (anuddeso), tức là thuật lại lần nữa dựa vào một ý nghĩa khác, các đối tượng đã được nói đến đầu tiên, theo đúng thứ tự, không vượt qua thứ tự đã nêu, được gọi là “saṅkhyāna” và “yathāsaṅkhyaṃ”, và “kama” cũng được gọi như vậy. Ở đây, sau khi thuật lại phần trình bày lại (anuddesa) đã phổ biến ở nửa đầu (câu kệ), (tác giả) xác lập ở nửa sau cả phép thứ tự (kama) và hai từ đồng nghĩa của kama là saṅkhyāna và yathāsaṅkhyaṃ. Ở đây, vì phần thuật lại (anuvāda) được đưa ra để chỉ ra điều cần xác lập (vị từ), nên phần thuật lại là phụ, phần cần xác lập là chính. Quả vậy, điều gì cần xác lập thì đó là chính, cái còn lại là phụ - vì lý do này mà được nói như vậy. Do đó, từ “niddiṭṭhaṃ” ở trung tánh là dựa vào cặp đôi “saṅkhyānaṃ, yathāsaṅkhyaṃ” (do phần kia là phụ). Dựa vào “kamo”, từ “niddiṭṭho” ở nam tánh. (Từ này) không dựa vào “anuddeso” là phần phụ. Và câu (có nghĩa là) “không vượt qua thứ tự”, và “không đi quá sự liệt kê”.

260.

260.

ආලාපහාසලීලාහි, මුනින්ද විජයා තව;

කොකිලා කුමුදානි චො-පසෙවන්තෙ වනං ජලං.

Kính bạch đức Muninda, bởi sự chiến thắng từ những cử chỉ duyên dáng trong lời nói và nụ cười của Ngài, chim tu hú và hoa súng lần lượt tìm đến trú ẩn trong rừng và trong nước.

260. තමුදාහරති ‘‘ආලාපි’’ච්චාදිනා. මුනින්ද තව ආලාපහාසා ච තෙසං ලීලාහි, උද්දෙසොයං. විජයා කොකිලකුමුදානං පරාභවෙන කොකිලා කරවීකා කුමුදානි ච, යථොද්දෙසමනුද්දෙසොයං වුත්තාපෙක්ඛාය. වක්ඛමානාපෙක්ඛාය තු අයම්පි උද්දෙසොව, ‘‘කොකිලා වනං, කුමුදානි ජල’’මිති යථොද්දෙසමනුද්දෙසොයං. උපසෙවන්තෙ ඉව නිස්සයන්ති මඤ්ඤෙ. ඉති වත්ථුතො එව සම්භවො ඉවෙති [Pg.254] පරිකප්පතෙ. යජ්ජෙවං පරිකප්පනාය කථං යථාසඞ්ඛ්‍යන්ති චෙ? අත්‍රොච්චතෙ – යත්ථාලඞ්කාරන්තරමපි පතීයතෙ. තත්ථුද්දෙසානුරූපානුද්දෙසසම්භවෙ සඞ්ඛ්‍යානමෙවාලඞ්කාරො වොහරීයතෙ තස්සෙව මුඛ්‍යතො වත්තුමිච්ඡිතත්තා. යත්ථාලඞ්කාරන්තරං න ගම්‍යතෙ, තත්ථ අච්චන්තමෙව කමොති විඤ්ඤෙය්‍යං.

260. Ngài trích dẫn điều ấy bằng câu kệ bắt đầu bằng 'ālāpa'. 'Kính bạch đức Muninda, lời nói và nụ cười của Ngài cùng với những cử chỉ duyên dáng của chúng', đây là sự liệt kê. 'Bởi sự chiến thắng', tức là sự thất bại của chim tu hú và hoa súng, (nên) 'chim tu hú (karavīkā) và hoa súng', đây là sự giải thích tương ứng theo sự liệt kê đã nói. Tuy nhiên, xét theo điều sẽ được nói, đây cũng là sự liệt kê, (và) 'chim tu hú (đến) rừng, hoa súng (đến) nước' là sự giải thích tương ứng theo sự liệt kê. (Chúng) nương tựa dường như là tìm đến trú ẩn, ta cho là vậy. Như vậy, sự việc này được tưởng tượng ra như thể nó thực sự xảy ra. Nếu nói rằng, nếu đây là sự tưởng tượng, làm sao có thể là phép thứ tự tương ứng? Về điều này, được nói rằng: Nơi nào mà một phép tu từ khác cũng được nhận thấy, ở nơi đó, khi có sự tồn tại của sự giải thích tương ứng với sự liệt kê, thì chính phép thứ tự được gọi là phép tu từ, vì ý muốn nói đến nó một cách chủ yếu. Nơi nào mà một phép tu từ khác không được hiểu ngầm, ở nơi đó nên được hiểu rằng đó hoàn toàn là phép thứ tự.

260. උදාහරති ‘‘ආලාපි’’ච්චාදිනා. හෙ මුනින්ද තෙ තව ආලාපහාසලීලාහි මධුරසරලීලාහි සද්ධිං මන්දහසිතලීලාහි සඤ්ජාතා විජයා ජයහෙතු කොකිලා කරවීකා ච කුමුදානි කෙරවානි ච වනං ජලඤ්ච කමෙන උපසෙවන්තෙ ඉව නිස්සයං කරොන්තීති මඤ්ඤෙති. එත්ථ ‘‘ආලාපහාසලීලාහී’’ති උද්දෙසො, ‘‘කොකිලා කුමුදානී’’ති වුත්තාපෙක්ඛාය අනුද්දෙසො, ‘‘වනං ජල’’න්ති වක්ඛමානාපෙක්ඛාය උද්දෙසොව හොති, තත්වතො ඊදිසවිජයෙන කොකිලාදීනං වනාදිනිස්සයකාරණාභාවතො ඉවසද්දපයොගෙන නිද්දිට්ඨො. එවං සති අයං පරිකප්පනා න භවති. කස්මා? නානාලඞ්කාරසන්නිපාතෙ සති යො යො අලඞ්කාරො වත්තුනා ඉච්ඡිතො, තස්සෙව මුඛ්‍යතො වොහරීයමානත්තා. එවං පරිකප්පනාලඞ්කාරසංසග්ගෙ සතිපි උද්දෙසක්කමෙන දස්සිතස්ස අනුද්දෙසස්ස මුඛ්‍යත්තා අයං කමාලඞ්කාරො නාම. ඊදිසඤ්ඤම්පි එවමෙව දට්ඨබ්බං. ආලාපො ච හාසො චෙති ච, තෙසං ලීලායොති ච විග්ගහො.

260. Ngài trích dẫn bằng câu kệ bắt đầu bằng 'ālāpa'. 'Này đức Muninda, bởi sự chiến thắng được sinh ra từ những cử chỉ duyên dáng trong lời nói và nụ cười của Ngài, tức là cùng với những cử chỉ duyên dáng trong giọng nói ngọt ngào và những cử chỉ duyên dáng trong nụ cười mỉm, do nguyên nhân chiến thắng ấy, chim tu hú (karavīkā) và hoa súng (keravāni) lần lượt tìm đến trú ẩn trong rừng và trong nước, dường như làm nơi nương tựa', ta cho là vậy. Ở đây, 'ālāpahāsalīlāhi' là sự liệt kê; 'kokilā kumudāni' là sự giải thích tương ứng xét theo điều đã nói; 'vanaṃ jalaṃ' cũng là sự liệt kê xét theo điều sẽ được nói. Trên thực tế, vì không có nguyên nhân khiến chim tu hú v.v... phải nương tựa vào rừng v.v... bởi một sự chiến thắng như vậy, nên điều này được chỉ ra bằng cách sử dụng từ 'iva'. Khi như vậy, đây không phải là phép tưởng tượng. Tại sao? Bởi vì khi có sự kết hợp của nhiều phép tu từ, phép tu từ nào được người nói mong muốn, thì chính phép tu từ đó được gọi tên một cách chủ yếu. Như vậy, mặc dù có sự pha trộn với phép tu từ tưởng tượng, nhưng vì tính chủ yếu của sự giải thích tương ứng được trình bày theo thứ tự của sự liệt kê, nên đây được gọi là phép tu từ thứ tự. Những trường hợp tương tự khác cũng nên được hiểu theo cách này. Phân tích cú pháp là: 'ālāpo ca hāso ca' và 'tesaṃ līlāya'.

261.

261.

සියා පියතරං නාම, අත්ථරූපස්ස කස්සචි;

පියස්සා’තිසයෙනෙ’කං, යං හොති පටිපාදනං.

Sự trình bày nào đó về một đối tượng vốn đã thân ái một cách vượt trội, có thể được gọi là (phép tu từ) 'thân ái hơn'.

261. පියතරමාහරති ‘‘සියා’’ඉච්චාදිනා. අතිසයෙන පියස්ස කස්සචි අත්ථරූපස්ස අභිධෙය්‍යසභාවස්ස යං පටිපාදනමාඛ්‍යානං හොති, එතං පියතරං නාම සියා.

261. Ngài trình bày về (phép tu từ) 'thân ái hơn' bằng câu kệ bắt đầu bằng 'siyā'. Sự trình bày, tức là sự diễn giải nào đó về một đối tượng, tức là bản chất có thể biểu đạt, vốn đã vô cùng thân ái, điều ấy có thể được gọi là 'thân ái hơn'.

261. ඉදානි [Pg.255] පියතරාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘සියා’’ඉච්චාදිනා, අතිසයෙන පියස්ස කස්සචි අත්ථරූපස්ස අභිධෙය්‍යසභාවස්ස යං පටිපාදනං කථනං හොති, එතං පටිපාදනං පියතරං නාම පියතරාලඞ්කාරො නාම හොති. අතිසයෙන පියන්ති ච, අත්ථො එව රූපං සභාවොති ච වාක්‍යං.

261. Bây giờ, ngài chỉ ra phép tu từ 'thân ái hơn' bằng câu kệ bắt đầu bằng 'siyā'. Sự trình bày, tức là sự nói lên, về một đối tượng nào đó, tức là bản chất có thể biểu đạt, vốn đã vô cùng thân ái, sự trình bày ấy được gọi là 'thân ái hơn', tức là phép tu từ 'thân ái hơn'. Và các cụm từ là 'vô cùng thân ái' và 'đối tượng chính là hình thức, là bản chất'.

262.

262.

පීති යා මෙ සමුප්පන්නා, සන්ත සන්දස්සනා තව;

කාලෙනා’යං භවෙ පීති, තවෙව පුන දස්සනා.

Kính bạch bậc Thiện trí, niềm hỷ lạc nào đã khởi sinh nơi con do được diện kiến Ngài, mong rằng niềm hỷ lạc này sẽ lại khởi sinh vào một thời điểm (thích hợp) do được diện kiến chính Ngài một lần nữa.

262. උදාහරති ‘‘පීති’’ච්චාදි. සන්ත සප්පුරිස මහාමුනි තව සන්දස්සනා චක්ඛුපථාපාථමත්තෙන මධුරකථාසවනා යා පීති මෙ මම සමුප්පන්නා, අයං පීති කාලෙන ඊදිසෙන සුඛෙන තවෙව නාඤ්ඤස්ස කස්සචි, කො හි නාමොඤ්ඤො තවාදිසොති, පුන දස්සනා භවෙය්‍යාති.

262. Ngài trích dẫn ví dụ bằng câu kệ bắt đầu bằng 'pīti'. Kính bạch bậc Thiện trí, bậc Chân nhân, bậc Đại ẩn sĩ, do được diện kiến Ngài, chỉ bằng việc Ngài đi vào tầm mắt, bằng việc được nghe lời nói ngọt ngào, niềm hỷ lạc nào đã khởi sinh nơi con, của con, mong rằng niềm hỷ lạc này, vào một thời điểm với niềm an lạc như vậy, sẽ lại khởi sinh do được diện kiến chính Ngài một lần nữa, chứ không phải của bất kỳ ai khác - vì ai khác có thể được như Ngài?

262. ‘‘පීති’’ච්චාදි. හෙ සන්ත සප්පුරිස තථාගත තව සන්දස්සනා මම නෙත්තෙ ආපාථගමනතො යා පීති මෙ සමුප්පන්නා, අයං පීති කාලෙන ඊදිසක්ඛණෙන තයා සදිසස්ස අඤ්ඤස්සාභාවා තවෙව පුන දස්සනා දස්සනතො භවෙති. එත්ථ පීතියා’තිසයහෙතුභූතං අතිඉට්ඨාරම්මණඤ්ච දස්සනෙ අතිගෙධඤ්ච පකාසනෙන අතිපීතීති පදත්ථං, පකාසිතං හොති. ‘‘අයං පීති භවෙ’’ති පුබ්බකාලෙ උප්පන්නපීතියා පුනාසම්භවතො තංසදිසායෙව පීති ගහිතා යථා ‘‘සොයෙව වට්ටකො, තානියෙව ඔසධානී’’ති.

262. (Câu kệ) bắt đầu bằng 'Pīti'. Này bậc Thiện trí, bậc Chân nhân, bậc Như Lai, do được diện kiến Ngài, do Ngài đi vào tầm mắt của con, niềm hỷ lạc nào đã khởi sinh nơi con, mong rằng niềm hỷ lạc này, vào một thời điểm, một khoảnh khắc như vậy, sẽ khởi sinh do được diện kiến, bởi sự diện kiến chính Ngài một lần nữa, vì không có ai khác giống như Ngài. Ở đây, bằng cách biểu lộ đối tượng vô cùng đáng ưa thích vốn là nguyên nhân cho sự vượt trội của niềm hỷ lạc, và sự khao khát mãnh liệt trong việc diện kiến, ý nghĩa của từ 'niềm hỷ lạc tột cùng' được làm sáng tỏ. Với câu 'mong rằng niềm hỷ lạc này sẽ khởi sinh', vì niềm hỷ lạc đã khởi sinh trong quá khứ không thể khởi sinh lại, nên được hiểu là một niềm hỷ lạc tương tự như vậy, giống như (câu) 'chính là con chim cút ấy, chính là những dược liệu ấy'.

263.

263.

වණ්ණිතෙනො’පමානෙන, වුත්‍යා’ධිප්පෙතවත්ථුනො;

සමාසවුත්ති නාමා’යං, අත්ථසඞ්ඛෙපරූපතො.

Đây được gọi là (phép tu từ) 'lược thuyết', (là) sự trình bày về một đối tượng được ngụ ý thông qua một vật so sánh được mô tả, vì bản chất của nó là tóm lược ý nghĩa.

263. සමාසවුත්තිංවත්තුමාහ ‘‘වණ්ණිතෙනි’’ච්චාදි. වණ්ණිතෙන පසංසිතෙන උපමානෙන අධිප්පෙතස්ස මනසි නිහිතස්ස වත්ථුනො අත්ථස්ස වුත්‍යා කථනෙන අයං වුත්තලක්ඛණා සමාසවුත්ති නාම. කස්මා? අත්ථස්ස වත්තුමිච්ඡිතස්ස සඞ්ඛෙපො සඞ්ඛිපිත්වා [Pg.256] කථනං රූපං සභාවො, තස්මා තතොයමන්වත්ථසඤ්ඤා සඞ්ඛෙපවුත්ති සමාසවුත්තීති කත්වා. කස්මා? අයං ගුණීභූතා සකත්ථා අත්ථන්තරං විදධාති, න තු සකත්ථපධානා.

263. Để nói về 'lược thuyết', ngài nói (câu kệ) bắt đầu bằng 'vaṇṇitena'. Thông qua một vật so sánh được mô tả, được tán thán, bởi sự trình bày, sự nói lên, về ý nghĩa của đối tượng được ngụ ý, được giữ trong tâm, đây được gọi là 'lược thuyết' với đặc điểm đã được nêu. Tại sao? Bởi vì bản chất, đặc tính của nó là sự tóm lược, sự nói một cách ngắn gọn, về ý nghĩa muốn được diễn đạt; do đó, tên gọi này phù hợp với ý nghĩa, được tạo ra là 'trình bày ngắn gọn' hay 'lược thuyết'. Tại sao? (Bởi vì) phép tu từ này, với ý nghĩa riêng của nó trở thành thứ yếu, lại tạo ra một ý nghĩa khác, chứ không phải ý nghĩa riêng của nó là chủ yếu.

263. ඉදානි සමාසවුත්තිං නිද්දිසති ‘‘වණ්ණිතෙ’’ච්චාදිනා. වණ්ණිතෙන පසංසිතෙන උපමානෙන උපමානවත්ථුනා කරණභූතෙන අධිප්පෙතවත්ථුනො ඉච්ඡිතත්ථස්ස වුත්‍යා කථනෙන අත්ථසඞ්ඛෙපරූපතො වත්තුමිච්ඡිතත්ථස්ස සඞ්ගහරූපත්තා අයං යථාවුත්තලක්ඛණා සමාසවුත්ති නාම හොති. එත්ථ වත්තුමිච්ඡිතත්ථං සඞ්ගහෙත්වා මනසි කත්වා තස්ස උපමාභූතත්ථස්ස වණ්ණනාය මනසි කතස්ස පකාසනතො අයං සමාසවුත්ති නාම. එතිස්සා පදාභිහිතො සකත්ථො අප්පධානො, ගම්මමානත්ථො පන පධානො හොති. අධිප්පෙතඤ්ච තං වත්ථු චෙති ච, සමාසෙන සඞ්ඛෙපෙන වුත්ති කථනමිති ච, සඞ්ඛෙපොයෙව රූපං සරූපන්ති ච, අත්ථස්ස සඞ්ඛෙපරූපන්ති ච විග්ගහො.

263. Bây giờ, ngài chỉ ra 'lược thuyết' bằng câu kệ bắt đầu bằng 'vaṇṇite'. Thông qua vật so sánh được mô tả, được tán thán, tức là đối tượng so sánh đóng vai trò công cụ, bởi sự trình bày, sự nói lên, về ý nghĩa mong muốn của đối tượng được ngụ ý, vì bản chất của nó là tóm lược ý nghĩa, vì nó có hình thức thu tóm ý nghĩa muốn được diễn đạt, đây được gọi là 'lược thuyết' với đặc điểm như đã nêu. Ở đây, vì nó làm sáng tỏ điều được giữ trong tâm bằng cách mô tả ý nghĩa so sánh của nó, sau khi đã thu tóm và giữ trong tâm ý nghĩa muốn được diễn đạt, nên đây được gọi là 'lược thuyết'. Đối với phép tu từ này, ý nghĩa riêng được biểu thị bằng từ ngữ là thứ yếu, còn ý nghĩa được hiểu ngầm lại là chủ yếu. Phân tích cú pháp là: 'đối tượng ấy được ngụ ý', 'sự trình bày, sự nói lên, một cách ngắn gọn, tóm lược', 'sự tóm lược chính là hình thức, là bản chất', và 'hình thức tóm lược của ý nghĩa'.

264.

264.

සා’යං විසෙස්‍යමත්තෙන, භින්නා’භින්නවිසෙසනා;

අත්ථෙව අපරාප්‍ය’ත්ථි, භින්නාභින්නවිසෙසනා.

Phép tu từ này, chỉ với danh từ được bổ nghĩa, có loại khác biệt và loại có tính từ bổ nghĩa không khác biệt. Lại cũng có một loại khác chỉ về ý nghĩa, có tính từ bổ nghĩa khác biệt và không khác biệt.

264. තස්සා පභෙදං දස්සෙති ‘‘සාය’’මිච්චාදිනා. සා අයං සමාසවුත්ති යංකිඤ්චි වත්ථු සාමඤ්ඤාකාරප්පතීතං ‘‘ඊදිසමිදං නාඤ්ඤථා’’ති කුතොචි බ්‍යවච්ඡිජ්ජතෙ කෙනචි ගුණාදිනා වවත්ථාපීයතෙ, තං විසෙස්‍යං, තමෙව මත්තං විසෙසනභෙදබ්‍යවච්ඡෙදතො, තෙන. භින්නා අතුල්‍යා අවයවධම්මස්ස සමුදායෙ වත්තනතො. අභින්නං තුල්‍යාකාරං විසෙසනං යස්සං සා අභින්නවිසෙසනාපි අත්ථෙව. අපරාප්‍යත්ථි, න කෙවලං සායෙව. කීදිසී? භින්නඤ්ච අභින්නඤ්ච විසෙසනං යස්සන්ති භින්නාභින්නවිසෙසනා. විසෙස්‍යං තු භින්නන්ති.

264. Ngài chỉ ra sự phân loại của samāsavutti ấy bằng câu “sāyaṃ” v.v… Samāsavutti (hợp thể cú) này là bất cứ đối tượng nào được nhận thức theo thể cách thông thường, được phân biệt với một đối tượng nào đó và được xác định bởi một phẩm chất nào đó v.v… rằng “cái này là như thế này, không phải cách khác”, đối tượng ấy là visesya (đối tượng được bổ nghĩa). Chỉ riêng đối tượng ấy được phân biệt bởi sự khác biệt của visesana (từ bổ nghĩa), do đó. Nó là bhinnā (khác biệt), không tương đồng, vì bản chất của thành phần cũng hiện hành trong toàn thể. Cũng có abhinnavisesanā, là hợp thể cú có visesana (từ bổ nghĩa) là abhinna (không khác biệt), có hình thức tương đồng. Cũng có một loại khác, không chỉ có loại ấy mà thôi. Loại nào? Bhinnābhinnavisesanā là hợp thể cú có cả visesana (từ bổ nghĩa) khác biệt và không khác biệt. Nhưng visesya (đối tượng được bổ nghĩa) thì khác biệt.

264. ඉදානි තස්සා සමාසවුත්තියා භෙදං දස්සෙති ‘‘සාය’’මිච්චාදිනා. සා අයං සමාසවුත්ති විසෙස්‍යමත්තෙන ගුණාදිසදිසධම්මෙන [Pg.257] කරණභූතෙන කෙනචි උපමානවත්ථුනා මනසි කතං ‘‘ඉදං උපමෙය්‍යවත්ථු ඊදිස’’න්ති සාමඤ්ඤාවත්ථතො විසුං කතවිසෙස්‍යෙන භින්නා විසුං ජාතා, තත්තකෙන අතුල්‍යා වා, අභින්නවිසෙසනා තුල්‍යවිසෙසනයුත්තා අත්ථෙව භින්නාභින්නවිසෙසනා අතුල්‍යතුල්‍යවිසෙසනයුත්තා භින්නවිසෙස්‍යයුත්තා අපරාපි අත්ථි. එවං සමාසවුත්ති ද්විධා හොති. විසෙස්‍යමෙව මත්තමිති ච, අවයවෙන සම්භවභෙදසභාවස්ස සමුදායෙපි පවත්තත්තා භින්නාති වුත්තා. අභින්නානි විසෙසනානි යස්සමිති ච, භින්නානි ච අභින්නානි චෙති ච, තානි විසෙසනානි යස්සමිති ච විග්ගහො.

264. Bây giờ, ngài chỉ ra sự phân loại của samāsavutti ấy bằng câu “sāyaṃ” v.v… Samāsavutti này, chỉ bởi visesya (đối tượng được bổ nghĩa), bởi một đối tượng so sánh nào đó làm công cụ có bản chất tương tự như phẩm chất v.v…, được tác ý trong tâm rằng “đối tượng được so sánh này là như thế này”, bởi visesya được làm cho tách biệt khỏi đối tượng thông thường, nên trở thành bhinnā (khác biệt), trở thành riêng biệt, hoặc không tương đồng bởi chừng ấy. Cũng có abhinnavisesanā, hợp thể cú có visesana (từ bổ nghĩa) tương đồng; và cũng có một loại khác là bhinnābhinnavisesanā, hợp thể cú có visesana không tương đồng và tương đồng, và có visesya khác biệt. Như vậy, samāsavutti có hai loại. Và (nó được gọi là bhinnā) vì chỉ có visesya (là khác biệt). Và nó được gọi là bhinnā vì bản chất có thể khác biệt của thành phần cũng hiện hành trong toàn thể. Và viggaho (cú phân tích) là: “hợp thể cú trong đó các visesana là không khác biệt”, và “cả khác biệt và không khác biệt”, và “các visesana ấy ở trong hợp thể cú đó”.

අභින්නවිසෙසන

Hợp thể cú có từ bổ nghĩa không khác biệt

265.

265.

විසුද්ධාමතසන්දායී,පසත්ථරතනාලයො;

ගම්භීරො චා’ය’මම්භොධි,පුඤ්ඤෙනා’පාදිතො මයා.

Đại dương này, người ban cam lồ thanh tịnh, nơi ở của các bảo vật đáng tán thán, và sâu thẳm, đã được tôi đạt đến nhờ phước báu.

265. උභයමුදාහරති ‘‘විසුද්ධ’’ඉච්චාදිනා. අයමම්භොධි සාගරො පුඤ්ඤෙන චිරානුචිතකුසලමූලෙන හෙතුනා මයා ආපාදිතො පත්තො, කීදිසො? විසුද්ධං ලොකවොහාරතො දෙවාසුරානං මථනෙ විසෙනාසම්මිස්සත්තා අමතං පීයූසං සන්දදාතීති විසුද්ධාමතසන්දායී, අම්භොධි. විසුද්ධං දොසලෙසෙනාප්‍යසම්ඵුට්ඨත්තා අච්චන්තනිම්මලං අමතං මරණාභාවෙන අමතසඞ්ඛාතං නිබ්බානධාතුං සන්දදාති උපදෙසකභාවෙනාති විසුද්ධාමතසන්දායී, සද්ධම්මො. පසත්ථානි නිරවජ්ජත්තා රතනානි මුත්තාමණිආදීනි, තෙසං ආලයො පවත්තිට්ඨානං, අම්භොධි. පසත්ථානි බුද්ධාදීහි අනෙකධා, වණ්ණිතානි රතනානි සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මසඞ්ඛතානි, තෙසං ආලයො, සද්ධම්මො. ගම්භීරො ච අගාධත්තා සාගරො [Pg.258] සද්ධම්මො ච අයමාපාදිතොති පකතං. අයං විසෙස්‍යමත්තභින්නා අභින්නවිසෙසනා විසෙස්‍යස්ස අම්භොධිනො විවච්ඡිතා සද්ධම්මා භින්නත්තා, විසුද්ධාමතසන්දායිත්තාදිනො ච විසෙසනස්ස වුත්තෙන පකාරෙනාභින්නත්තාති.

265. Ngài nêu ví dụ cho cả hai bằng câu “visuddha” v.v… Đại dương (ambhodhi, sāgaro) này đã được tôi đạt đến (āpādito, patto) do nguyên nhân là phước báu, là cội rễ thiện lành đã được tích lũy từ lâu. Đại dương như thế nào? Đại dương là visuddhāmatasandāyī (người ban cam lồ thanh tịnh) vì theo cách nói của thế gian, trong cuộc khuấy đảo của chư thiên và a-tu-la, nó ban cho amata (bất tử) tức là pīyūsa (cam lồ) vì không bị pha trộn với nọc độc. Chánh pháp là visuddhāmatasandāyī vì ban cho amata (bất tử) tức là Niết-bàn giới, được gọi là bất tử do không có sự chết, là pháp hoàn toàn trong sạch vì không bị nhiễm ô dù chỉ một chút bởi tỳ vết, qua vai trò là người chỉ dạy. Đại dương là pasattharatanālayo (nơi ở của các bảo vật đáng tán thán) vì là nơi xuất hiện của các bảo vật như ngọc trai, ngọc ma-ni v.v… là những thứ đáng tán thán vì không có tỳ vết. Chánh pháp là ālayo (nơi ở) của các bảo vật đáng tán thán, tức là ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề, đã được chư Phật v.v… tán thán theo nhiều cách. Và (câu kệ) được hiểu là “đại dương sâu thẳm vì không có đáy, và chánh pháp (sâu thẳm), đã được đạt đến”. Đây là hợp thể cú abhinnavisesanā (có từ bổ nghĩa không khác biệt) và bhinnā (khác biệt) chỉ ở visesya (đối tượng được bổ nghĩa), vì visesya được nói đến là Chánh pháp thì khác với visesya là đại dương, và vì visesana (từ bổ nghĩa) “visuddhāmatasandāyī” v.v… là không khác biệt theo cách đã được nói.

265. ඉදානි උදාහරති ‘‘විසුද්ධා’’ඉච්චාදිනා. විසුද්ධාමතසන්දායී ලොකවොහාරතො දෙවාසුරානං සමුද්දමථනෙ විසෙන අමිස්සත්තා විසුද්ධභූතපීයූසදායකො, උපමාභූතසමුද්දවණ්ණනාය බුද්ධියං වත්තමානස්ස සද්ධම්මස්ස පකාසනතො විසුද්ධාමතසන්දායී කාමාමිසාදිදොසලවෙනාපි අමිස්සිතත්තා අතිනිම්මලං ජරාමරණරහිතං නිබ්බානං උපදෙසදානෙන වෙනෙය්‍යානං දායකො, පසත්ථරතනාලයො නිද්දොසත්තා පසත්ථානං මුත්තාමණිආදීනං රතනානං පවත්තිට්ඨානභූතො සමුද්දපක්ඛෙ, සද්ධම්මපක්ඛෙ පන පසත්ථරතනාලයො බුද්ධාදීහි පසත්ථානං සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මසඞ්ඛතරතනානං පවත්තිදෙසභූතො, ගම්භීරො පකතියායෙව අගාධො, එකත්තනයාදිචතුබ්බිධනයෙහි ගම්භීරො අයං අම්භොධි ච එසො සමුද්දො ච, චිත්තෙන ගහිතසද්ධම්මො ච පුඤ්ඤෙන භවන්තරොපචිතකුසලකම්මෙන මයා ආපාදිතො පත්තොති විසෙස්‍යභූතස්ස අම්භොධිනො වත්තුමිච්ඡිතසද්ධම්මතො භින්නත්තා ච, ‘‘විසුද්ධාමතසන්දායී’’ති ඉච්චාදිකානං විසෙසනානං උභයවිසෙස්‍යෙපි යථාවුත්තනයෙන අභින්නත්තා ච අයං සමාසවුත්ති විසෙස්‍යමත්තෙන භින්නා අභින්නවිසෙසනා හොති.

265. Bây giờ, ngài nêu ví dụ bằng câu “visuddhā” v.v… Visuddhāmatasandāyī (người ban cam lồ thanh tịnh): theo cách nói của thế gian, là người ban cho cam lồ đã trở nên thanh tịnh vì không bị pha trộn với nọc độc trong cuộc khuấy đảo biển cả của chư thiên và a-tu-la; do việc mô tả biển cả làm ví dụ đã làm sáng tỏ Chánh pháp đang hiện hành trong tâm trí, (Chánh pháp) là visuddhāmatasandāyī, là người ban cho Niết-bàn, pháp cực kỳ trong sạch, không có già và chết, cho những chúng sinh có thể được giáo hóa bằng cách ban cho lời chỉ dạy, vì không bị pha trộn dù chỉ một chút với tỳ vết của dục trần v.v… Pasattharatanālayo (nơi ở của các bảo vật đáng tán thán): về phương diện biển cả, là nơi xuất hiện của các bảo vật như ngọc trai, ngọc ma-ni v.v… đáng tán thán vì không có tỳ vết; còn về phương diện Chánh pháp, pasattharatanālayo là nơi xuất hiện của các bảo vật được gọi là ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề, được chư Phật v.v… tán thán. Gambhīro (sâu thẳm): tự bản chất là không có đáy; (Chánh pháp) sâu thẳm bởi bốn phương pháp như phương pháp nhất thể v.v… Đại dương (ambhodhi) này và biển cả (samuddo) ấy, và Chánh pháp được tâm nắm bắt, đã được tôi đạt đến (āpādito, patto) nhờ phước báu, là nghiệp thiện đã được tích lũy trong các kiếp khác. Do đó, vì Chánh pháp được muốn nói đến khác với đại dương là visesya (đối tượng được bổ nghĩa), và vì các visesana (từ bổ nghĩa) như “visuddhāmatasandāyī” v.v… là không khác biệt đối với cả hai visesya theo phương pháp đã nói, nên samāsavutti (hợp thể cú) này là bhinnā (khác biệt) chỉ ở visesya và là abhinnavisesanā (có từ bổ nghĩa không khác biệt).

භින්නාභින්නවිසෙසන

Hợp thể cú có từ bổ nghĩa khác biệt và không khác biệt

266.

266.

ඉච්ඡිතත්ථපදො සාරො,ඵලපුප්ඵොපසොභිතො;

සච්ඡායො’ය’මපුබ්බොව,කප්පරුක්ඛො සමුට්ඨිතො.

Cây ước nguyện này, người ban cho những điều mong muốn, là tinh túy, được trang hoàng bởi hoa và quả, có bóng mát, thật chưa từng có, đã mọc lên.

266. ‘‘ඉච්ඡිතෙ’’ච්චාදි. [Pg.259] අයමපුබ්බොව වුත්තගුණයොගෙන අච්ඡරියරූපත්තා කප්පරුක්ඛො සමුට්ඨිතො, කීදිසො? ඉච්ඡිතං ලොකියං යං කිඤ්චි අත්ථං පදදාතීති ඉච්ඡිතත්ථපදො, කප්පරුක්ඛො. ඉච්ඡිතං ලොකියලොකුත්තරං යං කිඤ්චි අත්ථං පදදාතීති ඉච්ඡිතත්ථපදො, ජිනො. සාරො සෙට්ඨො, කප්පරුක්ඛො ජිනො ච. ඵලානි පුප්ඵානි, තෙහි උපසොභිතො, කප්පරුක්ඛො. සහ ඡායාය චන්දසූරියාලොකවිලොමරූපාය වත්තතෙ සච්ඡායො, කප්පරුක්ඛො. ජිනො තු පුබ්බෙ වුත්තාය කායකන්තාදිරූපාය ඡායාය යුත්තොති සච්ඡායොති. අයං විසෙස්‍යමත්තභින්නා භින්නාභින්නවිසෙසනා ජිනතො විසෙස්‍යස්ස කප්පරුක්ඛස්ස භින්නත්තා, ඵලපුප්ඵොපසොභිතත්ථස්ස කප්පරුක්ඛෙයෙව සම්භවා, ඉච්ඡිතත්ථපදත්ථස්ස සාරතාය සච්ඡායතාය උභයත්ථෙව භාවතො වුත්තවිධිනාති.

266. Bằng câu “icchita” v.v… Cây ước nguyện (kapparukkho) này, thật chưa từng có (apubbova) vì có hình tướng kỳ diệu do sự liên hệ với các phẩm chất đã được nói, đã mọc lên (samuṭṭhito). Cây như thế nào? Cây ước nguyện là icchitatthapado (người ban cho những điều mong muốn) vì ban cho bất cứ điều gì thuộc thế gian được mong muốn. Đấng Chinh Phục (jino) là icchitatthapado vì ban cho bất cứ điều gì thuộc thế gian và siêu thế được mong muốn. Sāro (tinh túy) là cao quý nhất, (áp dụng cho) cả cây ước nguyện và Đấng Chinh Phục. Được trang hoàng (upasobhito) bởi các quả (phalāni) và hoa (pupphāni), (chỉ áp dụng cho) cây ước nguyện. Cây ước nguyện là sacchāyo (có bóng mát) vì hiện hữu cùng với bóng mát (saha chāyāya) có hình tướng ngược với ánh sáng của mặt trăng và mặt trời. Còn Đấng Chinh Phục là sacchāyo vì được phú cho hào quang (chāyāya) có hình tướng là sự rực rỡ của thân thể v.v… đã được nói ở trước. Đây là hợp thể cú bhinnābhinnavisesanā (có từ bổ nghĩa khác biệt và không khác biệt) và bhinnā (khác biệt) chỉ ở visesya (đối tượng được bổ nghĩa), vì visesya là cây ước nguyện thì khác với Đấng Chinh Phục, vì ý nghĩa “được trang hoàng bởi hoa và quả” chỉ có thể có ở cây ước nguyện, và vì ý nghĩa “người ban cho những điều mong muốn”, “tinh túy”, và “có bóng mát/hào quang” hiện hữu ở cả hai trường hợp, theo phương pháp đã nói.

266. ‘‘ඉච්ඡිතත්ථි’’ච්චාදි. ඉච්ඡිතත්ථපදො සත්තෙහි ඉච්ඡිතානං ලොකියඅවිඤ්ඤාණකවත්ථාභරණාදීනං දායකො කප්පරුක්ඛවණ්ණනාය චිත්තෙ පතිට්ඨිතස්ස ජිනපදත්ථස්ස කථෙතුකාමතාය ඉච්ඡිතත්ථපදො සත්තෙහි පත්ථිතානං ලොකියලොකුත්තරානං සකලත්ථානං අනුරූපවසෙන තෙසං තෙසං සත්තානං දායකො, සාරො රුක්ඛෙසු ඊදිසරුක්ඛස්සාභාවතො උත්තමො, සාරො සදෙවකාදිසත්තලොකෙසු තාදිසසත්තවිසෙසාභාවතො උත්තමො, ඵලපුප්ඵොපසොභිතො කප්පද්දුමානුරූපඵලෙහි පුප්ඵෙහි ච උපසොභිතො, සච්ඡායො චන්දසූරියාලොකෙහි ආවරණීයරුක්ඛච්ඡායාය සමන්නාගතො, සච්ඡායො නීලපීතාදිඡබ්බිධරංසිජාලෙහි සමන්නාගතො, අපුබ්බො පුබ්බෙ අසඤ්ජාතො අයං කප්පරුක්ඛො එසො පච්චක්ඛො කප්පපාදපො සමුට්ඨිතො සත්තානං පුඤ්ඤානුභාවෙන ලොකෙ පාතුභූතොති. වත්තුමිච්ඡිතත්ථජිනපදත්ථතො විසෙස්‍යස්ස කප්පරුක්ඛස්ස [Pg.260] භින්නත්තා ච, ඉච්ඡිතත්ථදානසාරභාවසච්ඡායසඞ්ඛතානං විසෙසනානං උභයසාධාරණත්තා ච, ඵලපුප්ඵොපසොභිතතාය රුක්ඛස්සෙව විසෙසනත්තා ච අයං සමාසවුත්ති විසෙස්‍යභින්නාව භින්නාභින්නවිසෙසනා හොති. ඉච්ඡිතො ච සො අත්ථො චෙති ච, තං පදදාතීති ච, ඵලපුප්ඵෙහි උපසොභිතොති ච, සහ ඡායාය වත්තමානොති ච වාක්‍යං.

266. ‘‘Icchitatthi’’ v.v... Từ ‘icchitatthapado’ là người ban cho những vật dụng thế gian vô tri như y phục, đồ trang sức v.v... được chúng sanh mong muốn. Do ý muốn nói lên ý nghĩa của từ ‘jina’ (đấng chiến thắng) đã được thiết lập trong tâm trí qua việc mô tả cây như ý (kapparukkha), nên từ ‘icchitatthapado’ có nghĩa là người ban cho tất cả những lợi ích thế gian và siêu thế được chúng sanh mong mỏi, tùy theo từng chúng sanh. ‘Sāro’ (tinh túy) là tốt nhất trong các loài cây vì không có cây nào như vậy; ‘sāro’ là tốt nhất trong thế giới chúng sanh bao gồm cả chư thiên vì không có chúng sanh đặc biệt nào như vậy. ‘Phalapupphopasobhito’ (được trang hoàng bởi hoa và quả) là được trang hoàng bởi hoa và quả tương xứng với cây như ý. ‘Sacchāyo’ (có bóng mát) là có bóng mát của cây có thể che được ánh sáng mặt trời và mặt trăng; ‘sacchāyo’ là có mạng lưới hào quang sáu màu xanh, vàng v.v... ‘Apubbo’ (chưa từng có) là cây như ý này trước đây chưa từng sanh ra, cây như ý hiện tiền này đã xuất hiện, đã hiện hữu trên đời do oai lực phước báu của chúng sanh. Và do tính từ được bổ nghĩa (visesya) là cây như ý khác với ý nghĩa của từ ‘jina’ muốn nói đến, và do các tính từ (visesana) được gọi là ‘icchitatthadāna’ (ban cho điều mong muốn), ‘sārabhāva’ (tính chất tinh túy), ‘sacchāya’ (có bóng mát) là chung cho cả hai, và do ‘phalapupphopasobhita’ (được trang hoàng bởi hoa và quả) chỉ là tính từ của cây, nên cách dùng hợp từ (samāsavutti) này có tính từ được bổ nghĩa khác nhau (visesyabhinna) và có các tính từ vừa khác nhau vừa không khác nhau (bhinnābhinnavisesanā). Và câu (phân tích hợp từ) là: ‘icchito ca so attho ceti’ (và đó là điều được mong muốn), và ‘taṃ padadāti’ (người ban cho điều đó), và ‘phalapupphehi upasobhito’ (được trang hoàng bởi hoa và quả), và ‘saha chāyāya vattamāno’ (hiện hữu cùng với bóng mát).

267.

267.

සාගරත්තෙන සද්ධම්මො,රුක්ඛත්තෙනො’දිතො ජිනො;

සබ්බෙ සාධාරණා ධම්මා,පුබ්බත්‍රා’ඤ්ඤත්‍ර තු’ත්තයං.

Diệu pháp được nói với tính chất của biển cả, Đấng Chiến Thắng được nói với tính chất của cây; Ở trường hợp trước, tất cả các pháp (tính từ) đều chung, nhưng ở trường hợp sau thì có ba (là chung).

267. තදුභයං විවරති ‘‘සාගරත්තෙනි’’ච්චාදිනා. සද්ධම්මො සම්බුද්ධභාසිතො සාගරත්තෙන සාගරගුණසදිසත්තා සාගරරූපෙන උදිතොති සම්බන්ධො, කිත්තිතොති අත්ථො. ජිනො රුක්ඛත්තෙන යථාවුත්තනයෙන උදිතො තං පත්තො අනුපෙක්ඛිතස්ස කක්ඛවුත්තියා අම්භොධිආදිසද්දානං. පකරණාදිනා තු තථා පතීත්‍යුදයො, අඤ්ඤථා කථං අම්භොධිආදිසද්දානං ධම්මාදිසච්ඡායකත්තං සියා. භෙදො තු අයං පුබ්බත්‍ර ‘‘විසුද්ධාමතසන්දායි’’ච්චාදිකෙ සබ්බෙ යෙ කෙචි තත්‍රොපාත්තා විසුද්ධාමතසන්දායිත්තාදයො සාධාරණා තුල්‍යා ධම්මා විසෙසනානි උභයත්‍රාපි සම්භවා, අඤ්ඤත්‍ර තු අනන්තරවුත්ත ‘‘ඉච්ඡිතත්ථපදො’’ඉච්චාදො පන තයං සාධාරණං, අසාධාරණඤ්ච විසෙසනං වුත්තනයෙනෙති.

267. Ngài giải thích cả hai điều đó bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘sāgarattena’. Diệu pháp do bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng, được nói với tính chất của biển cả, tức là dưới hình thức của biển cả do có sự tương đồng với các phẩm chất của biển cả, đây là mối liên hệ; ý nghĩa là được tán dương. Đấng Chiến Thắng được nói với tính chất của cây theo phương pháp đã được trình bày, đã đạt đến điều đó. Đối với các từ như ‘ambhodhi’ (biển cả) không được xem xét theo nghĩa đen của chúng. Do văn cảnh v.v..., sự khởi lên của sự hiểu biết như vậy mới có. Nếu không, làm sao các từ như ‘ambhodhi’ có thể có ý nghĩa là diệu pháp v.v...? Sự khác biệt là thế này: ở trường hợp trước, trong câu kệ bắt đầu bằng ‘visuddhāmatasandāyi’, tất cả những gì được đề cập ở đó, tức là các tính từ như ‘visuddhāmatasandāyitta’ v.v... đều là chung, tương đương, có thể có ở cả hai. Nhưng ở trường hợp sau, trong câu kệ bắt đầu bằng ‘icchitatthapado’ vừa được nói đến, thì có ba (tính từ) là chung, và có cả tính từ không chung, theo phương pháp đã được trình bày.

267. ඉදානි තෙහි ද්වීහි සමාසවුත්තෙහි වුත්තත්ථද්වයං පකාසෙති ‘‘සාගරි’’ච්චාදිනා. සාගරත්තෙන සාගරරූපෙන සද්ධම්මො සම්මාසම්බුද්ධෙන දෙසිතපරියත්තිසද්ධම්මො උදිතො කථිතො, රුක්ඛත්තෙන ජිනො උදිතො. සාගරකප්පරුක්ඛාදිසද්දා අත්තනො අභිධෙය්‍යභූතසාගරරුක්ඛාදිකෙ අත්ථෙ මුඛ්‍යභාවෙන [Pg.261] අපවත්තිත්වා බුද්ධියං පවත්තඅත්ථස්සාපි සාධාරණභූතවිසෙසනපරිග්ගහෙන ගම්මමානෙ වත්තුමිච්ඡිතසද්ධම්මජිනපදත්ථෙයෙව පකරණාදිතො තාදිසඅත්ථප්පතීතියාසම්භවතො මුඛ්‍යභාවෙන පවත්තන්තීති අධිප්පායො. තථා හි යදි එතෙ මුඛ්‍යත්ථෙන න පවත්තන්ති, අම්භොධිකප්පරුක්ඛසද්දා සද්ධම්මජිනපදත්ථෙ කථං පකාසෙන්තීති තෙසු ද්වීසු උදාහරණෙසු පුබ්බත්‍ර ‘‘විසුද්ධාමතසන්දායී’’ඉච්චාදිපුබ්බුදාහරණෙ සබ්බෙ ධම්මා ‘‘විසුද්ධාමතසන්දායී’’ති සබ්බෙ විසෙසනධම්මා සාධාරණා අම්භොධිසද්ධම්මානං සමානා, අඤ්ඤත්‍ර තු ‘‘ඉච්ඡිතත්ථපදො’’තිආදිකෙ අඤ්ඤස්මිං උදාහරණෙ පන තයං ‘‘ඉච්ඡිතත්ථපදො, සාරො, සච්ඡායො’’ති විසෙසනත්තයං සාධාරණං. ඵලපුප්ඵොපසොභිතභාවො පන රුක්ඛාවෙණිකො, ‘‘අපුබ්බො’’ඉච්චාදිකං විසෙසනමෙව. තථා හි ඉමිනා රුක්ඛධම්මභූතො කොචි විසෙසො පකාසිතො න හොතීති විසෙසනත්තං අඤ්ඤෙසුයෙව වුත්තං.

267. Bây giờ, ngài làm sáng tỏ hai ý nghĩa đã được nói đến bởi hai cách dùng hợp từ đó, bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘sāgari’. Với tính chất của biển cả, tức là dưới hình thức của biển cả, diệu pháp, tức là diệu pháp giáo điển do bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng, đã được nói, đã được tuyên bố. Với tính chất của cây, Đấng Chiến Thắng đã được nói. Ý chính là: các từ như ‘sāgara’ (biển cả), ‘kapparukkha’ (cây như ý) v.v... không hoạt động theo nghĩa đen của chúng là biển cả, cây cối v.v..., mà chúng hoạt động chủ yếu theo ý nghĩa muốn nói là diệu pháp và Đấng Chiến Thắng, những ý nghĩa này được hiểu thông qua việc nắm bắt các tính từ chung và có thể nhận biết được ý nghĩa như vậy từ văn cảnh v.v... Thật vậy, nếu những từ này không hoạt động theo nghĩa chính (trong văn cảnh này), thì làm sao các từ ‘ambhodhi’ và ‘kapparukkha’ có thể làm sáng tỏ ý nghĩa của các từ ‘saddhamma’ và ‘jina’? Trong hai ví dụ đó, ở ví dụ trước, bắt đầu bằng ‘visuddhāmatasandāyī’, tất cả các pháp, tức là tất cả các pháp tính từ như ‘visuddhāmatasandāyī’, đều là chung, tương đồng cho ‘ambhodhi’ và ‘saddhamma’. Nhưng ở ví dụ khác, bắt đầu bằng ‘icchitatthapado’, thì ba tính từ ‘icchitatthapado’, ‘sāro’, và ‘sacchāyo’ là chung. Còn tình trạng được trang hoàng bởi hoa và quả thì chỉ riêng thuộc về cây. Từ ‘apubbo’ v.v... chỉ là một tính từ. Thật vậy, vì qua từ này, không có đặc tính nào thuộc về cây được làm sáng tỏ, nên tính chất tính từ đã được nói ở những từ khác.

268.

268.

වත්ථුනො’ඤ්ඤප්පකාරෙන, ඨිතා වුත්ති තදඤ්ඤථා;

පරිකප්පීයතෙ යත්ථ, සා හොති පරිකප්පනා.

Nơi nào trạng thái của một đối tượng, vốn tồn tại theo một cách khác, lại được tưởng tượng một cách khác đi, đó gọi là phép tưởng tượng (parikappanā).

268. පරිකප්පනං පරිකප්පෙති ‘‘වත්ථුනො’’ච්චාදිනා. වත්ථුනො සජීවස්ස නිජ්ජීවස්ස වා වුත්ති අවත්ථා අඤ්ඤප්පකාරෙන වත්තුමිච්ඡිතප්පකාරාපෙක්ඛාය අඤ්ඤෙනෙව රූපෙන ඨිතා, තස්සෙව තතො යථාවට්ඨිතප්පකාරතො අඤ්ඤථා අඤ්ඤෙන පකාරෙන පරිකප්පීයතෙ යත්ථ වුත්තියං, සා පරිකප්පනා හොති, පරිකප්පීයතෙ අඤ්ඤථා කරීයතෙ වත්ථුට්ඨිති එතිස්සන්ති කත්වා.

268. Ngài định nghĩa phép tưởng tượng (parikappanā) bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘vatthuno’. Trạng thái của một đối tượng, dù là hữu tình hay vô tri, vốn tồn tại theo một cách khác, tức là dưới một hình thức khác so với cách muốn nói đến; nơi nào chính trạng thái đó được tưởng tượng một cách khác đi, tức là theo một cách khác so với cách nó thực sự tồn tại, đó là phép tưởng tượng. (Nó được gọi như vậy) vì trong đó, sự tồn tại của đối tượng được làm cho khác đi, được tưởng tượng.

268. ඉදානි පරිකප්පනං දස්සෙති ‘‘වත්ථුනො’’ඉච්චාදිනා. වත්ථුනො යස්ස කස්සචි සවිඤ්ඤාණකඅවිඤ්ඤාණකපදත්ථස්ස වුත්ති පවත්ති අඤ්ඤප්පකාරෙන කප්පනීයප්පකාරතො අඤ්ඤෙන විජ්ජමානප්පකාරෙන ඨිතා පවත්තමානා, තදඤ්ඤථා [Pg.262] තතො විජ්ජමානප්පකාරතො අඤ්ඤෙනාවිජ්ජමානප්පකාරෙන යත්ථ වුත්තියං පරිකප්පීයතෙ, සා පරිකප්පනා නාම හොති. පරිකප්පීයතෙ අඤ්ඤථා කරීයතෙ වත්ථුට්ඨිති එතිස්සමිති විග්ගහො.

268. Bây giờ, ngài chỉ ra (định nghĩa) phép tưởng tượng bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘vatthuno’. Sự diễn tiến của một đối tượng, tức là của bất kỳ ý nghĩa từ nào, dù là hữu thức hay vô thức, đang tồn tại, đang diễn ra theo một cách khác, tức là theo một cách hiện hữu khác với cách được tưởng tượng; nơi nào nó được tưởng tượng một cách khác đi, tức là theo một cách không hiện hữu khác với cách hiện hữu đó, đó được gọi là phép tưởng tượng. Sự phân tích (hợp từ) là: ‘trong đó, sự tồn tại của đối tượng được làm cho khác đi, được tưởng tượng’.

269.

269.

උපමාබ්භන්තරත්තෙන, කිරියාදිවසෙන ච;

කමෙනො’දාහරිස්සාමි, විවිධා පරිකප්පනා.

Phép tưởng tượng có nhiều loại, do có phép so sánh bên trong và do dựa vào hành động v.v... Ta sẽ lần lượt nêu ví dụ.

269. භෙදං තස්සා දස්සෙති ‘‘උපමා’’ඉච්චාදිනා. උපමා අබ්භන්තරෙ යස්සා, තස්සා භාවො, තෙන ච, කිරියාදිවසෙන ච විවිධා නානප්පකාරා පරිකප්පනා ඉදානි කමෙන උදාහරිස්සාමි.

269. Ngài chỉ ra sự phân loại của nó bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘upamā’. Do tình trạng của cái mà có phép so sánh ở bên trong, và do dựa vào hành động v.v..., phép tưởng tượng có nhiều loại, nhiều cách thức; (ý là) bây giờ ta sẽ lần lượt nêu ví dụ.

269. ඉදානි තස්ස භෙදං දස්සෙති ‘‘උපමාබ්භන්තරෙ’’ච්චාදිනා. උපමාබ්භන්තරත්තෙන උපමාය අබ්භන්තරෙ විජ්ජමානත්තා ච කිරියාදිවසෙන ච විවිධා පරිකප්පනා කමෙන උදාහරිස්සාමි. උපමා අබ්භන්තරෙ අස්සා පරිකප්පනායෙති ච, තස්සා භාවොති ච, අනෙකෙ විධා පකාරා යාසමිති ච විග්ගහො.

269. Bây giờ, ngài ấy trình bày sự phân loại của thể ấy bằng câu bắt đầu là ‘upamābbhantare’. Do vì là thể tưởng tượng nội tại tỷ dụ, do vì hiện hữu bên trong ví dụ, và do vì phương diện hành động v.v..., tôi sẽ lần lượt nêu lên các thể tưởng tượng đa dạng. Và sự phân tích cú pháp là: ‘ví dụ ở bên trong thể tưởng tượng này’, và ‘trạng thái của điều ấy’, và ‘những thể loại mà có nhiều cách thức’.

උපමාබ්භන්තරපරිකප්පනා

Thể Tưởng Tượng Nội Tại Tỷ Dụ

270.

270.

ඉච්ඡාභඞ්ගාතුරා’සීනා,තා’තිනිච්චල’මච්ඡරා;

වසං නෙන්තීව ධීරං තං,තදා යොගාභියොගතො.

Các nàng tiên nữ kia, đau khổ vì ước muốn bị tan vỡ, đã ngồi yên bất động; khi ấy, do nhờ sự chuyên tâm tu tập, dường như đang đưa bậc kiên định ấy vào vòng kiểm soát.

270. උදාහරති ‘‘ඉච්ඡා’’ඉච්චාදි. ඉච්ඡාභඞ්ගෙන ‘‘බුද්ධං භගවන්තං වසෙ වත්තෙස්සාමා’’ති බොධිමූලෙ කතාභිලාසවිනාසෙන ආතුරා දුක්ඛිතා අතිනිච්චලසභාවප්පත්තා අතිනිච්චලං නාසිකග්ගෙ නයනෙ කතානතාවසෙන අච්චන්තමක්‍රියමාසීනා නිසින්නා තා අච්ඡරා යොගිනිසඞ්කාසා මාරඞ්ගනාති [Pg.263] යථාවට්ඨිතාය සචෙතනානං මාරඞ්ගනාලක්ඛණානං වත්ථූනං වුත්ති වුත්තා, සායමඤ්ඤථා පරිකප්පීයතෙ. ධීරං දෙවඞ්ගනානම්පි සිඞ්ගාරභාවොපචරිතවිලාසාතිසයෙනාපි අකම්පත්තා. තං භගවන්තං. යොගො මන්තානුට්ඨානං, තත්ථ අභියොගතො යුඤ්ජනෙන වසමත්තනො ආයත්තභාවං තදා නෙන්තීව වහන්ති මඤ්ඤෙති. එත්ථ ඉව සද්දසුතියා උපමාසන්දෙහො න කාතබ්බො, සවසානයනමකුබ්බන්තියො මාරඞ්ගනා වසං නෙන්තීවාති පරිකප්පීයන්තෙ. හොති ච–

270. Ngài ấy nêu lên ví dụ bằng câu bắt đầu là ‘icchā’. Do ước muốn bị tan vỡ: do sự hủy diệt lòng ham muốn được thực hiện ở cội Bồ-đề rằng ‘chúng ta sẽ khiến đức Phật, đấng Thế Tôn, phải tuân theo sự kiểm soát’, (nên các nàng) đau khổ, phiền muộn, đã đạt đến trạng thái cực kỳ bất động, ngồi yên một cách hoàn toàn bất động do bởi trạng thái hướng mắt về chóp mũi. Các nàng tiên nữ ấy, các ái nữ của Ma vương, tương tự như các nữ hành giả, như vậy sự trình bày về các sự vật có đặc tính của các ái nữ của Ma vương, là những chúng sanh có tâm thức, đã được nói đến đúng như thực trạng, và điều ấy được tưởng tượng theo cách khác. Bậc kiên định: do vì không bị lay chuyển ngay cả bởi sự phô diễn quá mức các cử chỉ duyên dáng được thực hiện với ý định quyến rũ của các thiên nữ. Vị ấy: tức là đấng Thế Tôn. Yoga: là sự thực hành thần chú. Ở đây, do sự chuyên tâm: do sự áp dụng. Dường như đang đưa vào vòng kiểm soát: được cho là khi ấy họ dường như đang mang ngài vào trạng thái lệ thuộc vào chính mình. Ở đây, do nghe được từ ‘iva’, không nên có sự nghi ngờ về tỷ dụ. Các ái nữ của Ma vương, những người không thể đưa ngài vào vòng kiểm soát của mình, được tưởng tượng là dường như đang đưa ngài vào vòng kiểm soát. Và có câu rằng –

‘‘වසං නෙන්තීව ධීර’’න්ති, නයනෙ නො’පමානතා;

න හි කත්තුක්‍රියාය’ත්ථි, උපමානොපමෙය්‍යතාති.

Trong câu ‘dường như đang đưa bậc kiên định vào vòng kiểm soát’, trong hành động dẫn dắt không có tính chất của vật tỷ dụ; vì quả thật, trong hành động của tác nhân, không có tính chất của vật tỷ dụ và vật bị tỷ dụ.

ක්‍රියාපරිකප්පත්තෙපි අයමුපමාබ්භන්තරා පරිකප්පනා, න කෙවලක්‍රියාපරිකප්පනා මාරඞ්ගනානමචලොපවෙසනස්ස යොගාභියොගෙන සාම්‍යසන්දස්සනතො, තථාභූතාය චොපවෙසනක්‍රියාය ධීරස්සාපි තාදිසස්ස භගවතො අවසානයනත්තන්ති පරිකප්පනතොති.

Mặc dù là thể tưởng tượng về hành động, đây là thể tưởng tượng nội tại tỷ dụ, không phải chỉ đơn thuần là thể tưởng tượng về hành động, do vì có sự liên kết tương đồng giữa việc ngồi bất động của các ái nữ của Ma vương với sự chuyên tâm tu tập yoga, và do vì được tưởng tượng rằng hành động ngồi như vậy lại có thể đưa cả bậc kiên định, đấng Thế Tôn như thế, vào vòng kiểm soát.

270. ඉදානි උදාහරති ‘‘ඉච්ඡා’’ඉච්චාදිනා. ඉච්ඡාභඞ්ගාතුරා අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ නිසින්නං භගවන්තං ‘‘පලොභෙස්සාමා’’ති මාරඞ්ගනා අත්තනායෙව කතාය ඉච්ඡාය අනිබ්බත්තියා පීළිතා, අතිනිච්චලං හුත්වා නාසිකග්ගෙ පතිතදිට්ඨෙහි සමන්නාගතානඤ්ඤවුත්තියා ක්‍රියන්තරවිරහතො. ආසීනා ඣායමානා නිසින්නා තා අච්ඡරා යොගිනිසදිසා තණ්හාඅරතිරගාසඞ්ඛාතා මාරඞ්ගනායො ධීරං සිඞ්ගාරාධිප්පායෙන කතානෙකලීලාවිලාසෙනාපි අකම්පමානං තං භගවන්තං යොගාභියොගතො මන්තජප්පනසඞ්ඛාතයොගෙ යුඤ්ජනෙන වසං අත්තනො වසං තදා අත්තනො පරාජිතකාලෙ නෙන්තීව පාපෙන්ති මඤ්ඤෙති. එත්ථ පුබ්බද්ධෙන මාරඞ්ගනාසඞ්ඛාතසජීවපදත්ථානං විජ්ජමානප්පකාරං දස්සිතං. [Pg.264] පුන අපරද්ධෙන තෙසමෙව අවිජ්ජමානයොගාභියොගෙන වසීකරණං කප්පිතං. මාරඞ්ගනානං නිච්චලනිසජ්ජාය යොගිනීනං මන්තජ්ඣයනසදිසත්තා මාරඞ්ගනානං යොගිනීනං උපමානොපමෙය්‍යත්තං සාමත්ථියා ගම්‍යතෙති එසා උපමාබ්භන්තරපරිකප්පනා නාම. ‘‘නෙන්ති ඉවා’’ති පයොගෙ කතෙපි ක්‍රියාපරිකප්පනං න හොතෙව. ඉච්ඡාය භඞ්ගොති ච, තෙන ආතුරාති ච, නිග්ගතං චලං චලනං අස්මා ආසනස්මාති ච, අතිසයෙන නිච්චලන්ති ච, ක්‍රියාවිසෙසනං, යොගෙ අභියොගොති ච වාක්‍යං.

270. Bây giờ, ngài ấy nêu lên ví dụ bằng câu bắt đầu là ‘icchā’. Đau khổ vì ước muốn bị tan vỡ: các ái nữ của Ma vương bị dằn vặt do sự không thành tựu ước muốn do chính mình tạo ra rằng ‘chúng ta sẽ quyến rũ’ đấng Thế Tôn đang ngự tại cội cây đa Ajapāla, (các nàng) trở nên cực kỳ bất động, do không có hành động nào khác ngoài việc có ánh nhìn rơi trên chóp mũi. Đã ngồi: đang thiền định, đã ngồi. Các nàng tiên nữ ấy, các ái nữ của Ma vương được gọi là Taṇhā, Arati, và Ragā, giống như các nữ hành giả. Bậc kiên định: đấng Thế Tôn, người không bị lay chuyển ngay cả bởi nhiều cử chỉ và sự phô diễn được thực hiện với ý định quyến rũ. Do nhờ sự chuyên tâm tu tập: do sự áp dụng vào pháp tu được gọi là trì tụng thần chú. Dường như đang đưa vào vòng kiểm soát: được cho là khi ấy, vào lúc chính mình bị thất bại, họ dường như đang đưa ngài vào vòng kiểm soát của mình. Ở đây, nửa đầu câu thơ đã trình bày cách thức hiện hữu của các thực thể sống được gọi là các ái nữ của Ma vương. Kế đến, ở nửa sau, sự kiểm soát bằng sự chuyên tâm tu tập không có thật của chính họ đã được tưởng tượng ra. Do việc ngồi bất động của các ái nữ của Ma vương tương tự như việc trì tụng thần chú của các nữ hành giả, nên tính chất vật tỷ dụ (nữ hành giả) và vật bị tỷ dụ (ái nữ của Ma vương) được hiểu ngầm theo năng lực, do đó đây được gọi là thể tưởng tượng nội tại tỷ dụ. Mặc dù câu ‘nentī iva’ được sử dụng, đây không phải là thể tưởng tượng về hành động. Và các câu phân tích là: ‘sự tan vỡ của ước muốn’, và ‘do đó mà đau khổ’, và ‘sự chuyển động đã rời khỏi chỗ ngồi này’, và ‘bất động một cách tột cùng’ là trạng từ chỉ hành động, và ‘sự chuyên tâm trong tu tập’.

‘‘නෙන්ති ඉවා’’ති ඉධ ඉවසද්දසුතියා උපමාජොතනත්ථං චෙති සංසයො න කාතබ්බො, සාධම්මසඞ්ඛාතගුණවිසෙසස්ස සම්බන්ධෙ අසති ක්‍රියාමත්තස්ස උපමාභාවතො. වුත්තං හි–

Ở đây, trong câu ‘nentī iva’, do nghe được từ ‘iva’, không nên có sự nghi ngờ rằng đó là nhằm mục đích biểu thị tỷ dụ, bởi vì khi không có sự liên kết của một phẩm chất đặc biệt được gọi là thuộc tính chung, thì một hành động đơn thuần không thể trở thành tỷ dụ. Vì đã được nói rằng –

‘‘වසං නෙන්තීව ධීර’’න්ති, නයෙන නො’පමානතා;

න හි කත්තුක්‍රියාය’ත්ථි, උපමානොපමෙය්‍යතාති.

Trong câu ‘dường như đang đưa bậc kiên định vào vòng kiểm soát’, trong hành động dẫn dắt không có tính chất của vật tỷ dụ; vì quả thật, trong hành động của tác nhân, không có tính chất của vật tỷ dụ và vật bị tỷ dụ.

‘‘වසං නෙන්තීව ධීර’’න්ති එත්ථ නයනෙ ගම්‍යමානෙ පාපනෙ උපමානතා උපමානභාවො නත්ථි, හි තථෙව, කත්තුක්‍රියාය කත්තුසම්බන්ධියා ක්‍රියාය උපමානොපමෙය්‍යතා උපමානභාවො උපමෙය්‍යභාවො නත්ථීති අයං හෙත්ථත්ථො.

Ở đây, trong câu ‘dường như đang đưa bậc kiên định vào vòng kiểm soát’, trong hành động dẫn dắt, được hiểu là làm cho đạt đến, không có tính chất của vật tỷ dụ, tức là trạng thái của vật tỷ dụ. Vì quả thật, trong hành động của tác nhân, tức là hành động liên quan đến tác nhân, không có tính chất của vật tỷ dụ và vật bị tỷ dụ, tức là trạng thái của vật tỷ dụ và trạng thái của vật bị tỷ dụ. Đây là ý nghĩa ở đây.

ක්‍රියාපරිකප්පනා

Thể Tưởng Tượng Về Hành Động

271.

271.

ගජං මාරො සමාරුළ්හො, යුද්ධාය’ච්චන්ත’මුන්නතං;

මග්ග’මන්වෙසති නූන, ජිනභීතො පලායිතුං.

Ma vương, đã cưỡi lên con voi chiến cực kỳ cao lớn để giao chiến, chắc hẳn đang tìm kiếm một con đường để trốn chạy, vì sợ hãi đấng Chiến Thắng.

271. ‘‘ගජ’’මිච්චාදි. යුද්ධාය අච්චන්තමතිසයෙන උන්නතමුච්චං ගජං හත්ථිං සමාරුළ්හො මාරො වසවත්තී තං ජිනාතීති අත්ථෙන ජිනතො භීතො පලායිතුං කිඤ්චි නිලීයනට්ඨානං මග්ගං පථං අන්වෙසති නූන මඤ්ඤෙ. ඉති ක්‍රියාපරිකප්පනා ආරොහනක්‍රියාය මග්ගමන්වෙසනත්ථන්ති පරිකප්පිතත්තා.

271. Câu bắt đầu là ‘Gajaṃ’. Để giao chiến, Ma vương Vasavattī đã cưỡi lên con voi, con voi chiến, cao lớn, cực kỳ to lớn. Sợ hãi đấng Chiến Thắng, với ý nghĩa là ‘vị ấy chiến thắng Ma vương’, tôi cho rằng chắc hẳn Ma vương đang tìm kiếm một con đường, một lối đi, một nơi nào đó để ẩn náu hầu trốn chạy. Như vậy, đây là thể tưởng tượng về hành động, do vì hành động cưỡi voi được tưởng tượng là nhằm mục đích tìm kiếm con đường.

271. ‘‘ගජ’’මිච්චාදි. [Pg.265] යුද්ධාය යුද්ධත්ථං අච්චන්තං අතිසයෙන උන්නතං දියඩ්ඪසතයොජනායාමානුරූපඋච්චගුණසමන්නාගතං ගජං ගිරිමෙඛලං සමාරුළ්හො මාරො ජිනා භීතො පලායිතුං මග්ගං නිබ්භයං පථං අන්වෙසති නූන ගවෙසති මඤ්ඤෙ. යුද්ධත්ථං කුරුමානො ගජාරොහනං මග්ගාන්වෙසනත්ථමිති කවිනා පරිකප්පිතත්තා එසා ක්‍රියාපරිකප්පනා නාම. අච්චන්තමිති අසඞ්ඛ්‍ය සසඞ්ඛ්‍යභාවෙපි පකරණතො ආධික්කෙ එව වත්තති.

271. Câu bắt đầu là ‘Gajaṃ’. Để giao chiến, vì mục đích chiến đấu, Ma vương đã cưỡi lên con voi Girimekhala, con voi được phú cho phẩm chất cao lớn tương xứng với chiều dài một trăm năm mươi do-tuần, cực kỳ to lớn. Sợ hãi đấng Chiến Thắng, tôi cho rằng chắc hẳn Ma vương đang tìm kiếm, dò xét một con đường, một lối đi an toàn để trốn chạy. Do vì hành động cưỡi voi, được thực hiện với mục đích chiến đấu, lại được nhà thơ tưởng tượng là nhằm mục đích tìm kiếm con đường, nên đây được gọi là thể tưởng tượng về hành động. Từ ‘accantaṃ’, dù ở trong trường hợp có thể đếm được hay không đếm được, theo văn cảnh, nó vẫn được dùng với nghĩa là ‘tột cùng, quá mức’.

ගුණපරිකප්පනා

Thể Tưởng Tượng Về Phẩm Chất

272.

272.

මුනින්ද පාදද්වන්දෙ තෙ, චාරුරාජීවසුන්දරෙ;

මඤ්ඤෙ පාපාභිසම්මද්ද-ජාතසොණෙන සොණිමා.

Kính bạch đức Vua của các bậc Mâu-ni, đôi chân của ngài, đẹp như những đóa sen xanh kiều diễm; con cho rằng sắc đỏ của đôi chân ấy là do máu sinh ra từ việc nghiền nát Ác ma.

272. මුනින්ද තෙ චාරු ච තං රාජීවං පදුමඤ්ච තමිව සුන්දරං තස්මිංතෙ පාදද්වන්දෙ සොණිමා ලොහිතත්තගුණො, ඉති යථාවට්ඨිතා අචෙතනස්ස ලොහිතත්තලක්ඛණස්ස වත්ථුනො වුත්ති වුත්තා, සායමඤ්ඤථා පරිකප්පීයතෙ. පාපානං කිලෙසාරීනං අභිසම්මද්දෙන අතිසයං සම්පිසනෙන ජාතං සොණං රුධිරං, තෙන ජාතොති මඤ්ඤෙ. ඉති ගුණපරිකප්පනා පාදද්වන්දසන්නිහිතලොහිතත්තගුණස්ස ‘‘පාපා…පෙ… සොණෙනෙ’’ති පරිකප්පිතත්තා.

272. Hỡi đấng Muninda, nơi đôi chân của Ngài, vốn đẹp như hoa sen xanh và hoa sen hồng ấy, có sắc đỏ, tức là phẩm chất màu đỏ. Như vậy, sự hiện hữu của vật vô tri có đặc tính màu đỏ đã được nói đến như nó vốn có, điều ấy được tưởng tượng theo cách khác. Máu được sinh ra do sự nghiền nát, sự chà xát tột cùng các kẻ thù phiền não là các điều ác, tôi cho rằng nó sinh ra do cái đó. Như vậy, đây là sự tưởng tượng về phẩm chất (guṇaparikappanā) vì phẩm chất màu đỏ hiện hữu nơi đôi chân đã được tưởng tượng là 'do máu... sinh ra từ việc nghiền nát các điều ác'.

272. ‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. හෙ මුනින්ද තෙ තව චාරුරාජීවසුන්දරෙ මනුඤ්ඤපදුමසුන්දරෙ පාදද්වන්දෙ සොණිමා රත්තවණ්ණං පාපාභිසම්මද්දජාතසොණෙන මඤ්ඤෙ සපරසන්තානගතපාපානං සම්මද්දනෙන ජාතෙන රුධිරෙනාති මඤ්ඤෙ. සබ්බඤ්ඤුනො පාදෙ භවන්තරසිද්ධපුඤ්ඤකම්මානුභාවෙන ජාතරත්තවණ්ණං ‘‘පාපාභිසම්මද්දනෙනා’’ති පරිකප්පිතත්තා අයං ගුණපරිකප්පනා නාම. චාරු ච තං රාජීවඤ්චාති ච, පාපානං අභිසම්මද්දොති ච, තෙන ජාතඤ්චාති ච, තඤ්ච තං සොණඤ්චාති ච, සොණස්ස භාවොති ච විග්ගහො.

272. Câu "Muninde" v.v... Hỡi đấng Muninda, nơi đôi chân của Ngài, vốn đẹp như hoa sen xanh khả ái và hoa sen hồng đẹp đẽ, có sắc đỏ, tôi cho rằng (nó có được) là do máu sinh ra từ việc nghiền nát các điều ác; tôi cho rằng (nó có được) là do máu sinh ra từ việc chà xát các điều ác đã đi vào dòng tương tục của tự thân và của người khác. Sắc đỏ sinh ra nơi đôi chân của bậc Toàn Tri do uy lực của các nghiệp phước đã thành tựu trong các kiếp khác, được tưởng tượng là "do sự nghiền nát các điều ác", vì thế đây được gọi là sự tưởng tượng về phẩm chất. Phần phân tích cú pháp là: "cāru ca taṃ rājīvañca", "pāpānaṃ abhisammaddo", "tena jātaṃ", "tañca taṃ soṇañca", và "soṇassa bhāvo".

273.

273.

මඤ්ඤෙසඞ්කෙ [Pg.266] ධුවං නූන-මිව’මිච්චෙවමාදිහි;

සා’යං බ්‍යඤ්ජීයතෙ ක්වාපි, ක්වාපි වාක්‍යෙන ගම්‍යතෙ.

Bởi các từ như "maññe", "saṅke", "dhuvaṃ", "nūna", "iva", "evaṃ", v.v... sự tưởng tượng này đôi khi được biểu thị, đôi khi được hiểu ngầm qua câu.

273. වොහාරත්ථං පරිකප්පනාසූචකෙ සද්දෙ දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මඤ්ඤෙ’’ඉච්චාදි. ඉති එවරූපො සද්දරාසි ආදි යෙසං ‘‘තක්කෙමි, පරිකප්පෙමි, චින්තයාමි, යථෙ’’ත්‍යෙවමාදීනං, තෙහි සායං පරිකප්පනා ක්වාපි යථාවුත්තෙ බ්‍යඤ්ජීයතෙ පකාසීයතෙ, ක්වාපි කත්ථචි පන වාක්‍යෙන ගම්‍යතෙ මඤ්ඤෙඉච්චාදීනමභාවෙපීති.

273. Để tiện cho việc sử dụng, khi chỉ ra các từ biểu thị sự tưởng tượng, ngài nói "maññe" v.v... Như vậy, tập hợp các từ loại này là khởi đầu của các từ như "takkemi", "parikappemi", "cintayāmi", "yathā", v.v... Bởi những từ đó, sự tưởng tượng này đôi khi được biểu thị, được làm cho rõ ràng như đã nói; nhưng đôi khi ở một nơi nào đó, nó được hiểu ngầm qua câu, ngay cả khi không có các từ "maññe" v.v...

273. වොහාරසුඛත්ථං පරිකප්පනාපකාසකෙ සද්දෙ දස්සෙති ‘‘මඤ්ඤෙ’’ච්චාදිනා. මඤ්ඤෙ, සඞ්කෙ, ධුවං, නූන, ඉව, එවමාදීහි සද්දෙහි සායං පරිකප්පනා ක්වාපි එත්ථ විය කත්ථචි බ්‍යඤ්ජීයතෙ පකාසීයතෙ, ක්වාපි කත්ථචි වාක්‍යෙන ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධසහිතපදසමුදායෙන ගම්‍යතෙ ඉවාදිසද්දයොගාභාවෙපි කෙවලං වාක්‍යසාමත්ථියෙනෙව ඤායතෙ. ‘‘මඤ්ඤෙ’’ච්චාදිපදපඤ්චකංද්වන්දසමාසෙන නිද්දිට්ඨං. ඉති එවං පකාරො සද්දසමුදායො ආදි යෙසං ‘‘තක්කෙමි, පරිකප්පෙමි, චින්තයාමි, යථා’’තිආනීනන්ති විග්ගහො.

273. Để tiện cho việc sử dụng, ngài chỉ ra các từ biểu thị sự tưởng tượng bằng câu "maññe" v.v... Bởi các từ như "maññe", "saṅke", "dhuvaṃ", "nūna", "iva", "evaṃ", v.v... sự tưởng tượng này đôi khi ở một nơi nào đó, giống như ở đây, được biểu thị, được làm cho rõ ràng. Đôi khi ở một nơi nào đó, nó được hiểu ngầm qua câu, tức là qua một tập hợp các từ có mối liên hệ giữa hành động và tác nhân, ngay cả khi không có sự kết hợp của các từ như "iva", nó được biết đến chỉ bằng năng lực của câu. Năm từ "maññe" v.v... được chỉ ra bằng hợp từ đẳng lập. Phần phân tích cú pháp là: "Như vậy, tập hợp các từ loại này là khởi đầu của các từ như 'takkemi', 'parikappemi', 'cintayāmi', 'yathā'".

ගම්මපරිකප්පනා

Sự tưởng tượng được hiểu ngầm.

274.

274.

දයාසඤ්චාරසරසා, දෙහා නික්ඛන්තකන්තියො;

පීණෙන්තා ජින තෙ සාධු-ජනං සරසතං නයුං.

Hỡi đấng Chiến Thắng, từ thân của Ngài, vốn thấm nhuần sự vận hành của lòng bi mẫn, những ánh quang phát ra, làm cho thiện nhân vui thích, đã dẫn họ đến trạng thái thấm nhuần (tình thương).

274. උදාහරති ‘‘දයා’’ඉච්චාදි. රසො සිනෙහො, තෙන සහ වත්තමානො සරසො. දෙහො. දයාය කරුණාය සඤ්චාරො දුක්ඛිතසත්තවිසයා නිරන්තරප්පවත්ති, තෙන සරසො, තතො. ජින තෙ දෙහා සරීරතො නික්ඛන්තකන්තියො සාධුජනං පීණෙන්තා තප්පෙන්තා තමෙව ජනං සරසතං සපෙමතං නයුං පාපෙසුං, තාදිසං තථාවිධදෙහනික්ඛන්තකන්තී නං සාධුජනං පීණෙන්ති. ගම්මමානපරිකප්පනායං යතො කන්තියො [Pg.267] ලද්ධසරසසරීරසංසග්ගා සයම්පි සරසා ඉව අත්තානං සෙවමානම්පි සාධුජනං සරසතං නෙන්තීති ගම්‍යතෙ.

274. Ngài nêu ví dụ bằng câu "dayā" v.v... "Rasa" là tình thương, "sarasa" là hiện hữu cùng với nó. Thân. Sự vận hành của lòng bi mẫn là sự diễn tiến không ngừng đối với các chúng sinh đau khổ, do đó (thân) thấm nhuần. Hỡi đấng Chiến Thắng, từ thân của Ngài, những ánh quang phát ra, làm cho thiện nhân vui thích, làm cho họ hài lòng, đã dẫn dắt, đã đưa chính những người ấy đến trạng thái thấm nhuần, có tình thương. Những ánh quang phát ra từ thân như vậy làm cho thiện nhân vui thích. Đây là sự tưởng tượng được hiểu ngầm, vì được hiểu rằng những ánh quang, do có sự tiếp xúc với thân thể đã thấm nhuần (tình thương), tự chúng cũng dường như thấm nhuần và dẫn dắt cả những thiện nhân phục vụ chúng đến trạng thái thấm nhuần.

274. වාක්‍යගම්මපරිකප්පනමුදාහරති ‘‘දයෙ’’ච්චාදිනා. හෙ ජින තෙ දයාසඤ්චාරසරසා දුක්ඛිතසත්තවිසයාය කරුණාය සවිසයෙ නිරන්තරප්පවත්තියා සඤ්ජාතස්නෙහතො දෙහා සරීරතො නික්ඛන්තකන්තියො දසදිසාසු නිග්ගතා නීලාදිඡබ්බණ්ණරංසියො සාධුජනං කතපුඤ්ඤං උත්තමජනං පීණෙන්තා සරසතංසස්නෙහභාවං පෙමසහිතත්තං නයුං තමෙව සාධුජනං පාපෙසුං. ‘‘සරසතං නයු’’න්ති එත්ථ ‘‘සාධුජන’’න්ති සුතසම්බන්ධෙන ඤායති. කරුණාසිනෙහසොම්මදෙහසංසග්ගතො කන්තියො සයම්පි නිස්සයගුණතො සොම්මභූතා අත්තානං විසයං කත්වා පවත්තජනෙපි මුදුං කරොන්තෙවාති ඉවාදීනං අභාවෙපි වාක්‍යගම්මපරිකප්පනා. එත්ථ අචෙතනානං කන්තිවත්ථූනං ජනපසාදසඞ්ඛාතවත්ථුට්ඨිති ‘‘දයාසඤ්චාරසරසා ඉවා’’ති එවමාදිඅඤ්ඤප්පකාරෙන පරිකප්පිතො. දයාය සඤ්චාරො පුනප්පුනං පවත්තීති ච, සහ රසෙන ස්නෙහෙන වත්තමානොති ච, දයාසඤ්චාරෙන සරසොති ච, නික්ඛන්තා ච තා කන්තියො චෙති ච, සාධු ච සො ජනො චෙති ච, සරසස්ස භාවොති ච වාක්‍යං.

274. Ngài nêu ví dụ về sự tưởng tượng được hiểu ngầm qua câu bằng câu "daye" v.v... Hỡi đấng Chiến Thắng, từ thân của Ngài, vốn thấm nhuần tình thương sinh ra từ sự diễn tiến không ngừng của lòng bi mẫn đối với các chúng sinh đau khổ trong phạm vi của nó, những ánh quang phát ra, tức là sáu loại hào quang màu xanh v.v... tỏa ra mười phương, làm cho thiện nhân, những người đã tạo phước, những bậc tối thượng vui thích, đã dẫn dắt, đã đưa chính những thiện nhân ấy đến trạng thái thấm nhuần, trạng thái có tình thương, có lòng yêu mến. Trong câu "sarasataṃ nayuṃ", (đối tượng) được biết đến là "sādhujanaṃ" qua mối liên hệ đã được nghe. Do sự tiếp xúc với thân thể dịu dàng thấm nhuần tình thương của lòng bi mẫn, những ánh quang tự chúng cũng trở nên dịu dàng do phẩm chất của nơi nương tựa, và chúng làm cho những người mà chúng lấy làm đối tượng cũng trở nên mềm mại. Như vậy, ngay cả khi không có các từ như "iva", đây là sự tưởng tượng được hiểu ngầm qua câu. Ở đây, sự tồn tại của vật chất được gọi là sự hoan hỷ của chúng sinh đối với các vật vô tri là những ánh quang được tưởng tượng theo một cách khác như là "dường như thấm nhuần sự vận hành của lòng bi mẫn" v.v... Phần phân tích câu là: "dayāya sañcāro" là sự diễn tiến lặp đi lặp lại; "saha rasena snehena vattamāno"; "dayāsañcārena saraso"; "nikkhantā ca tā kantiyo ca"; "sādhu ca so jano ca"; và "sarasassa bhāvo".

275.

275.

ආරභන්තස්ස යං කිඤ්චි, කත්තුං පුඤ්ඤවසා පුන;

සාධනන්තරලාභො යො, තං වදන්ති සමාහිතං.

Đối với người bắt đầu làm bất cứ việc gì, lại nữa, do năng lực của phước báu, sự đạt được một phương tiện khác, điều đó họ gọi là samāhita (sự thành tựu).

275. සමාහිතං සමාහරති ‘‘ආරභන්තස්සි’’ච්චාදිනා. යං කිඤ්චි කාරියං කත්තුං සත්තුභඞ්ගාදිකං ආරභන්තස්ස සජ්ජීභූතස්ස යස්ස කස්සචි පුමුනො පුඤ්ඤවසා කුසලබලෙන කාරණෙන කුසලසාමත්ථියෙන පුන සාධ්‍යතෙ සාධියමනෙනෙති සාධනං, තතො තමෙව වා අන්තරමඤ්ඤං, තස්ස ලාභො, අඤ්ඤකාරණලාභොති අත්ථො. තං සමාහිතං වදන්ති, සමාධානං සමාහිතං.

275. Ngài trình bày về samāhita bằng câu "ārabhantassi" v.v... Đối với bất kỳ người nào đã chuẩn bị, bắt đầu làm bất cứ công việc gì như phá vỡ kẻ thù v.v..., lại nữa, do năng lực của phước báu, do nguyên nhân là sức mạnh của thiện nghiệp, do năng lực của thiện nghiệp, sự đạt được một phương tiện khác với phương tiện hiện có hoặc chính phương tiện đó - nghĩa là sự đạt được một nguyên nhân khác - điều đó họ gọi là samāhita. Samādhāna (sự hoàn thành) chính là samāhita.

275. ඉදානි [Pg.268] සමාහිතාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘ආරභ’’මිච්චාදිනා. යං කිඤ්චි අමිත්තවිජයාදිකං කත්තුං ආරභන්තස්ස යස්ස පුඤ්ඤවසා කුසලබලෙන පුන යො සාධනන්තරලාභො තස්සෙව කාරියසිද්ධියා උපකාරකස්ස අඤ්ඤසාධනස්ස යො ලාභො අත්ථි, තං කාරණලාභං සමාහිතං වදන්ති තස්සෙව කාරියස්ස සමාධානත්තා පතිට්ඨිතත්තා සමාහිතං ඉති කවිනො කථෙන්ති. සාධ්‍යතෙ සාධියමනෙනෙති ච, තඤ්ච තං අන්තරමඤ්ඤඤ්චෙති ච, තස්ස ලාභොති ච, සමාධානමිති ච වාක්‍යං.

275. Bây giờ, ngài trình bày về trang sức samāhita (sự hoàn thành) qua câu bắt đầu bằng ‘ārabha’. Khi một người bắt đầu thực hiện một việc gì đó, như là chiến thắng kẻ thù, do năng lực của phước báu và sức mạnh của thiện pháp, người ấy lại có được một phương tiện hỗ trợ khác; sự có được phương tiện khác này, vốn giúp ích cho việc thành tựu công việc ấy, sự có được nguyên nhân này được gọi là samāhita (sự hoàn thành), vì nó làm cho công việc ấy được vững chắc, được thiết lập, nên các thi sĩ gọi là samāhita. Và các câu (phân tích) là: ‘sādhyate sādhiyamaneneti’, và ‘tañca taṃ antaramaññañceti’, và ‘tassa lābhoti’, và ‘samādhānamiti’.

276.

276.

මාරාරිභඞ්ගාභිමුඛ-මනසො තස්ස සත්ථුනො;

මහාමහී මහාරාවං, රවී’ය’මුපකාරිකා.

Đối với bậc Đạo Sư ấy, người có tâm hướng đến việc phá tan kẻ thù là Ma vương; đại địa này, như một người trợ giúp, đã rống lên một tiếng rống vang dội.

276. උදාහරති ‘‘මාර’’ඉච්චාදි. මාරාරිනො මාරසත්තුනො භඞ්ගෙ අභිභවෙ අභිමුඛං න පරම්මුඛං මනං යස්ස තස්ස සත්ථුනො උපකාරිකා ආරද්ධමාරභඞ්ගක්‍රියානුග්ගාහිකා මහාමහී අයං මහාරාවං මාරාරිදුස්සහං මහානාදං රවී අකාසි. ඉධ මාරාරිභඤ්ජනං කාරියමාරද්ධං, තස්ස පුඤ්ඤවසෙනෙව මහීරාවො අපරං සාධනං සමාපන්නන්ති ලක්ඛණං යොජනීයං.

276. Ngài nêu ví dụ bằng câu ‘māra’ v.v... Đối với bậc Đạo Sư ấy, người có tâm hướng đến – không phải quay lưng lại – việc phá tan, việc chế ngự kẻ thù là Ma vương, chúng sanh Ma vương, đại địa này, như một người trợ giúp, một người hỗ trợ cho hành động phá tan Ma vương đã được khởi sự, đã tạo ra một tiếng rống vang dội, một tiếng gầm lớn mà kẻ thù là Ma vương không thể chịu đựng nổi. Ở đây, việc phá tan kẻ thù là Ma vương là công việc đã được khởi sự, và do năng lực phước báu của chính ngài, tiếng rống của đất đã trở thành một phương tiện khác được thành tựu. Đặc điểm này nên được áp dụng như vậy.

276. ‘‘මාරාරි’’ච්චාදි. මාරාරිභඞ්ගාභිමුඛමනසො මාරසඞ්ඛාතස්ස සත්තුනො මද්දනෙ අභිමුඛචිත්තස්ස තස්ස සත්ථුනො උපකාරිකා ආරද්ධමාරවිජයස්ස උපත්ථම්භිකා අයං මහාමහී මහාරාවං මාරස්ස හදයවත්ථුං මද්දන්තො විය සහිතුමසක්කුණෙය්‍යං මහානාදං රවී අකාසි. එත්ථ මාරභඞ්ගජනනං සත්ථූහි ආරද්ධකාරියං, තස්සෙව සිද්ධියා හෙතුභූතං අඤ්ඤකාරණං නාම මහීරාවො. මාරො එව අරි සත්තූති ච, තස්ස භඞ්ගොති ච, තස්මිං අභිමුඛං මනං යස්සෙති ච, මහන්තී ච සා මහී චෙති ච විග්ගහො.

276. Câu ‘Mārāri’ v.v... Đối với bậc Đạo Sư ấy, người có tâm hướng đến việc nhiếp phục chúng sanh được gọi là Ma vương, đại địa này, như một người trợ giúp, một người nâng đỡ cho cuộc chiến thắng Ma vương đã được khởi sự, đã tạo ra một tiếng rống vang dội, một tiếng gầm lớn không thể chịu đựng nổi, như thể đang nghiền nát tâm địa của Ma vương. Ở đây, việc tạo ra sự thất bại của Ma vương là công việc được bậc Đạo Sư khởi sự; tiếng rống của đất chính là nguyên nhân khác, là lý do cho sự thành tựu của chính công việc đó. Và các câu phân tích cú pháp là: ‘Māro eva ari sattūti’, và ‘tassa bhaṅgoti’, và ‘tasmiṃ abhimukhaṃ manaṃ yasseti’, và ‘mahantī ca sā mahī ceti’.

277.

277.

අවත්වා’භිමතං [Pg.269] තස්ස, සිද්ධියා දස්සන’ඤ්ඤථා;

වදන්ති තං පරියාය-වුත්තීති සුචිබුද්ධයො.

Không nói ra điều mong muốn, mà trình bày cách khác để thành tựu điều đó; những người có trí tuệ trong sạch gọi đó là pariyāyavutti (lối nói vòng).

277. පරියායවුත්තිං පටිපාදෙති ‘‘අවත්වා’’ඉච්චාදිනා. අභිමතං කිඤ්චි අත්ථං ධනදානාදිලක්ඛණං අවත්වා අඤ්ජසා වාචකබ්‍යාපාරෙන අනාඛ්‍යාය තස්සාභිමතස්සත්ථස්ස සිද්ධියා නිප්ඵාදනත්ථං අඤ්ඤථා අඤ්ඤෙන පකාරෙන තන්නිබ්බත්තිඅනුගුණෙන යං දස්සනං වචනං, තං සුචිබුද්ධයො පරියායවුත්තීති වදන්ති. පරියායෙන වචනං පරියායවුත්තීති.

277. Ngài giải thích về pariyāyavutti (lối nói vòng) bằng câu ‘avatvā’ v.v... Không nói ra một cách trực tiếp, không tuyên bố qua tác dụng của lời nói về một ý nghĩa nào đó được mong muốn – có đặc điểm như là việc cho tài sản v.v... – mà lời trình bày, lời nói theo cách khác, theo một phương thức khác phù hợp để tạo ra điều đó, nhằm mục đích hoàn thành ý nghĩa mong muốn ấy, thì những người có trí tuệ trong sạch gọi đó là pariyāyavutti. Pariyāyavutti là lời nói một cách vòng vo.

277. ඉදානි පරියායවුත්තිං දස්සෙති ‘‘අවත්වා’’ඉච්චාදිනා. අභිමතං ඉට්ඨං ධනදානාදිසරූපං යං කිඤ්චි අත්ථං අවත්වා උජුමකථෙත්වා තස්ස අභිමතත්ථස්ස සිද්ධියා නිප්ඵත්තියා අඤ්ඤථා වත්තුමිච්ඡිතත්ථස්සානුරූපෙනාඤ්ඤප්පකාරෙන දස්සනං යං කිඤ්චි දස්සනං කථනමත්ථි, සුචිබුද්ධයො පරියායවුත්තීති තං වදන්ති. පරියායෙන වුත්ති කථනමිති ච, සුචි බුද්ධි යෙසමිති ච වාක්‍යං.

277. Bây giờ, ngài trình bày về pariyāyavutti (lối nói vòng) qua câu bắt đầu bằng ‘avatvā’. Không nói ra, không trình bày một cách thẳng thắn về một ý nghĩa nào đó được mong muốn, được ưa thích, có bản chất là cho tài sản v.v..., mà để cho sự thành tựu, sự hoàn thành của ý nghĩa mong muốn đó, bất cứ sự trình bày, lời nói nào theo cách khác, theo một phương thức khác phù hợp với ý nghĩa muốn nói, thì những người có trí tuệ trong sạch gọi đó là pariyāyavutti. Và các câu (phân tích) là: ‘pariyāyena vutti kathanamiti’, và ‘suci buddhi yesamiti’.

278.

278.

විවටඞ්ගණනික්ඛිත්තං, ධන’මාරක්ඛවජ්ජිතං;

ධනකාම යථාකාමං, තුවං ගච්ඡ යදි’ච්ඡසි.

Tài sản được đặt ở sân rộng không che chắn, lại không có người canh giữ; Này người ham muốn tài sản, nếu ngươi muốn, hãy đi theo ý muốn của mình.

278. උදාහරති ‘‘විවටඞ්ගණෙ’’ච්චාදි. ධනං විවටෙ කෙනචි අනාවටත්තා අඞ්ගණෙ පකාසප්පදෙසෙ නික්ඛිත්තං අථ ච පන ආරක්ඛවජ්ජිතං. ධනං කාමෙතීති ධනකාමාති ආමන්තනං. තුවං යදි ඉච්ඡසි ගන්තුං ධනං වා, යථාකාමං ගච්ඡෙති ධනාවහරණමිච්ඡිතමඤ්ජසා අවත්වා තංසිද්ධියා බ්‍යාජෙන වදති. පරියායවුත්ති.

278. Ngài nêu ví dụ bằng câu ‘vivaṭaṅgaṇe’ v.v... Tài sản được đặt ở sân rộng, một nơi công khai, vì không được ai che đậy, và hơn nữa, lại không có người canh giữ. ‘Dhanakāma’ là một tiếng gọi: ‘người ham muốn tài sản’. Câu ‘Nếu ngươi muốn đi, hoặc muốn tài sản, hãy đi theo ý muốn của mình’ – ở đây, không nói thẳng ra việc lấy tài sản là điều được mong muốn, mà người nói đã dùng một cái cớ để việc đó được thành tựu. Đây là pariyāyavutti (lối nói vòng).

278. උදාහරති ‘‘විවට’’මිච්චාදිනා. ධනං මුත්තාමණිආදි විවටඞ්ගණනික්ඛිත්තං පාකාරාදිපරික්ඛෙපරහිතත්තා නිරාවරණට්ඨානෙ යෙන කෙනචි ඨපිතං අපිච ආරක්ඛවජ්ජිතං. භො ධනකාම තුවං යදිච්ඡසි ධනං ගමනං වා, යථාකාමං ගච්ඡාති [Pg.270] චිත්තෙනිච්ඡිතධනාවහරණවිධානං ‘‘ධනමාහරා’’ති උජුමවත්වා එවං බ්‍යාජෙන වුත්තත්තා ඉදං පරියායවුත්ති නාම. විවටඤ්ච තං අඞ්ගණඤ්චෙති ච, තස්මිං නික්ඛිත්තන්ති ච, ආරක්ඛෙන වජ්ජිතමිති ච, ධනං කාමෙතීති ච, කාමං තණ්හං තංසම්පයුත්තං වා චිත්තමනතික්කම්මාති ච වාක්‍යං.

278. Ngài nêu ví dụ bằng câu ‘vivaṭa’ v.v... Tài sản – ngọc trai, châu báu v.v... – được đặt ở sân rộng, được ai đó đặt ở một nơi không che chắn vì không có tường rào bao quanh, và hơn nữa, lại không có người canh giữ. ‘Này người ham muốn tài sản, nếu ngươi muốn tài sản hoặc muốn đi, hãy đi theo ý muốn của mình.’ Bởi vì phương cách lấy tài sản, điều được mong muốn trong tâm, đã được nói một cách vòng vo như vậy, mà không nói thẳng rằng ‘hãy lấy tài sản đi’, nên đây được gọi là pariyāyavutti. Và các câu (phân tích) là: ‘vivaṭañca taṃ aṅgaṇañceti’, và ‘tasmiṃ nikkhittanti’, và ‘ārakkhena vajjitamiti’, và ‘dhanaṃ kāmetīti’, và ‘kāmaṃ taṇhaṃ taṃsampayuttaṃ vā cittamanatikkammāti’.

279.

279.

ථුතිං කරොති නින්දන්තො, විය තං බ්‍යාජවණ්ණනං;

දොසාභාසා ගුණා එව, යන්ති සන්නිධි’මත්‍රහි.

Người ấy tán thán như thể đang chê bai; đó là byājavaṇṇanaṃ (sự tán thán trá hình). Vì ở đây, những gì có vẻ như là lỗi lầm, thực sự chính là những đức hạnh hiện hữu.

279. බ්‍යාජවණ්ණනං වණ්ණෙති ‘‘ථුති’’මිච්චාදිනා. නින්දන්තො විය දොසං නිදස්සෙන්තො විය ථුතිං කරොති වණ්ණං භාසති, තං බ්‍යාජථුතිලක්ඛණං බ්‍යාජවණ්ණනං නාම. කථමෙත්ථ ගුණා පතීයන්තීති ආහ ‘‘දොසි’’ච්චාදි. අත්‍ර වුත්තිවිසෙසෙ දොසා විය ආභාසන්ති පටිභන්ති. තාදිසපදාදිනා දොසාභාසා ගුණා එව ඉද්ධිමන්තතාදයො න දොසොපි කොචි සන්නිධිමවට්ඨානං යන්ති. හීති අවධාරණෙ අත්‍ර බ්‍යාජවණ්ණනමෙවිදං, න නින්දකමිති.

279. Ngài mô tả về byājavaṇṇanaṃ (sự tán thán trá hình) bằng câu ‘thutiṃ’ v.v... Như thể đang chê bai, như thể đang chỉ ra lỗi lầm, người ấy lại tán thán, lại nói lời ca ngợi; điều đó, có đặc điểm là tán thán bằng cái cớ, được gọi là byājavaṇṇanaṃ. Làm thế nào mà các đức hạnh lại được hiểu ở đây? Ngài nói ‘dosi’ v.v... Trong lối nói đặc biệt này, chúng xuất hiện, chúng có vẻ như là lỗi lầm. Qua những từ ngữ như vậy, những gì có vẻ như là lỗi lầm thực sự chính là những đức hạnh – như là sở hữu thần thông v.v... – chứ không phải bất kỳ lỗi lầm nào, chúng đạt đến sự hiện hữu, sự xác lập. Trợ từ ‘hi’ dùng để nhấn mạnh: đây thực sự là byājavaṇṇanaṃ, chứ không phải là lời chê bai.

279. ඉදානි බ්‍යාජවණ්ණනං දස්සෙති ‘‘ථුති’’ච්චාදිනා. නින්දන්තො විය දොසං දස්සෙන්තො විය ථුතිං කරොති වණ්ණනං කරොති, තං වණ්ණනාකරණං බ්‍යාජවණ්ණනං නාම හොති. නින්දාසභාවෙන පවත්තථුතිත්තා නින්දා එවෙති චෙ? අත්‍ර අස්මිං වුත්තිවිසෙසෙ දොසාභාසා දොසා විය පටිභාසමානා ගුණා එව තාදිසපදප්පයොගෙන ඉද්ධිමන්තතාදයො ගුණාව සන්නිධිං ගුණසභාවාවට්ඨානං යන්ති පාපුණන්තීති. බ්‍යාජෙන වණ්ණනමිති ච, දොසා ඉව ආභාසන්ති පටිභාසන්තීති ච වාක්‍යං.

279. Bây giờ, ngài trình bày về byājavaṇṇanaṃ (sự tán thán trá hình) qua câu bắt đầu bằng ‘thutiṃ’. Như thể đang chê bai, như thể đang chỉ ra lỗi lầm, người ấy lại tán thán, lại mô tả; hành động mô tả đó được gọi là byājavaṇṇanaṃ. Nếu có người hỏi: ‘Vì lời tán thán diễn ra với bản chất của sự chê bai, vậy nó chẳng phải chính là sự chê bai sao?’ (Câu trả lời là:) Ở đây, trong lối nói đặc biệt này, những gì có vẻ như là lỗi lầm, dường như là lỗi lầm, thực sự chính là những đức hạnh; qua việc sử dụng những từ ngữ như vậy, chính những đức hạnh như là sở hữu thần thông v.v... đạt đến sự hiện hữu, sự xác lập trong bản chất của đức hạnh. Và các câu (phân tích) là: ‘byājena vaṇṇanamiti’, và ‘dosā iva ābhāsanti paṭibhāsantīti’.

280.

280.

සඤ්චාලෙතු’මලං ත්වං’සි, භුසං කුවලයා’ඛිලං;

විසෙසං තාවතා නාථ, ගුණානං තෙ වදාම කිං.

Hỡi đấng Hộ Trì, Ngài thừa sức làm rung chuyển mạnh mẽ toàn bộ hoa súng xanh; chỉ với chừng ấy, chúng tôi biết nói gì về sự đặc biệt trong các đức hạnh của Ngài.

280. උදාහරති ‘‘සඤ්චාලෙතු’’මිච්චාදිනා. නාථ ත්වං අඛිලං කුවලයං උප්පලං පථවීවලයඤ්චෙති සිලිට්ඨං සඤ්චාලෙතුං භමයිතුමිතො [Pg.271] චිතො ච භුසමච්චන්තං අලං සමත්ථොපි තාවතා තංමත්තෙන තෙ ගුණානං විසෙසං අතිසයලක්ඛණං කිං කෙන කාරණෙන වදාම. ඉහ උප්පලචාලනසාමත්ථියවිභාවනවසෙන නින්දති, තාව නිඛිලභූමණ්ඩලසඤ්චාලාවිකරණතො පරමාය ථුතියා සංයොජිතොයං භගවා මහානුභාවං විචිතවාති භුවනමණ්ඩලසිඛාමණීති. බ්‍යාජවණ්ණනමීදිසමච්චන්තං රමණීයං, තදිදඤ්ච සබ්බථා සිලෙසමුපජීවති.

280. (Tác giả) nêu ví dụ bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘sañcāletuṃ’. Hỡi đấng Hộ Trì, Ngài có khả năng, có năng lực làm rung chuyển, làm xoay chuyển đây đó một cách vô cùng mạnh mẽ toàn bộ ‘kuvalaya’, tức là hoa súng xanh và vòng trái đất, đây là lối nói song quan; chỉ với chừng ấy, chỉ bằng bấy nhiêu đó, chúng tôi biết nói gì, do nguyên nhân nào mà nói về sự đặc biệt, về đặc tính siêu việt trong các đức hạnh của Ngài. Ở đây, (tác giả) chê bai qua việc thể hiện khả năng làm rung chuyển hoa súng xanh, rồi sau đó, do việc làm rung chuyển toàn bộ địa cầu, Đức Thế Tôn này được liên kết với lời tán thán tối thượng, (cho thấy rằng) Ngài đã tìm cầu đại oai lực, là ngọn cờ đầu của thế gian. Lối miêu tả ngụy trang như thế này thì vô cùng thú vị, và điều này hoàn toàn dựa vào phép song quan.

280. ඉදානි උදාහරති ‘‘සඤ්චාලෙතු’’මිච්චාදිනා. නාථ ත්වං අඛිලං කුවලයං නිස්සෙසං නීලුප්පලවනං පථවීමණ්ඩලං වා සඤ්චාලෙතුං කම්පෙතුං භුසමතිසයෙන අලං සමත්ථො, තාවතා තෙ ගුණානං විසෙසමතිසයං කිං වදාම කථං භණාමාති. කුවලයසද්දස්ස උප්පලවිසෙසවාචකත්තා පඨමං නින්දාව, තස්සෙව සද්දස්ස පථවීමණ්ඩලවාචකත්තා ‘‘ඉද්ධිමතො තව ඉදං කිං විසෙස’’න්ති උත්තමගුණවණ්ණනා කතා හොති. ඊදිසා බ්‍යාජවණ්ණනා පසත්ථා, සා ච සබ්බථා සිලෙසං නිස්සාය පවත්තතීති. කුයා පථවියා වලයං මණ්ඩලමිති සමාසො.

280. Bây giờ, (tác giả) nêu ví dụ bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘sañcāletuṃ’. Hỡi đấng Hộ Trì, Ngài có khả năng, có năng lực làm rung chuyển, làm lay động một cách vô cùng mạnh mẽ toàn bộ ‘kuvalaya’, tức là toàn bộ rừng hoa súng xanh hoặc là địa cầu; chỉ với chừng ấy, chúng tôi biết nói gì, biết kể sao về sự đặc biệt, sự siêu việt trong các đức hạnh của Ngài. Do từ ‘kuvalaya’ có nghĩa là một loại hoa súng đặc biệt, nên trước hết là lời chê bai; do chính từ ấy lại có nghĩa là địa cầu, nên sự miêu tả về đức hạnh tối thượng được thực hiện (với ý rằng): ‘Đối với Ngài, bậc có thần thông, điều này có gì đặc biệt đâu’. Lối miêu tả ngụy trang như thế này được tán thán, và nó hoàn toàn diễn ra nhờ vào phép song quan. (Từ `kuvalaya`) là một từ ghép: `ku` tức là `pathavī` (đất), `valaya` tức là `maṇḍala` (vòng tròn).

281.

281.

විසෙසි’ච්ඡායං දබ්බස්ස, ක්‍රියාජාතිගුණස්ස ච;

වෙකල්ලදස්සනං යත්‍ර, විසෙසො නාම’යං භවෙ.

Khi có ý muốn (nói về) một điều đặc biệt, nơi nào có sự trình bày về sự thiếu vắng (các phương tiện thông thường) của vật thể, của hành động, chủng loại, và phẩm chất, thì đây được gọi là đặc biệt ngữ.

281. විසෙසවුත්තිං වත්තෙති ‘‘විසෙසිච්ඡාය’’මිච්චාදිනා. විසෙසෙ අතිසයෙ කිස්මිඤ්චිපි කාරියවිසෙසෙ ඉච්ඡායං දබ්බාදීනං යත්‍ර වෙකල්ලස්ස අභාවස්ස දස්සනං වචනං, අයං විසෙසො නාම විසෙසවුත්ති නාම භවෙ.

281. (Tác giả) trình bày về lối nói đặc biệt bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘visesicchāyaṃ’. Khi có ý muốn (nói về) một sự đặc biệt, một sự siêu việt, một hành động đặc biệt nào đó, nơi nào có lời nói trình bày về sự thiếu vắng, sự không có mặt của vật thể v.v..., thì đây được gọi là `visesa`, tức là lối nói đặc biệt.

281. ඉදානි විසෙසාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘විසෙසි’’ච්චාදිනා. විසෙසිච්ඡායං අතිසයෙ කාරියවිසෙසෙ ඉච්ඡායං සති දබ්බස්ස ච ක්‍රියාජාතිගුණස්ස ච යත්‍ර යස්මිං වුත්තිවිසෙසෙ වෙකල්ලදස්සනං අභාවකථනමත්ථි, අයං විසෙසො [Pg.272] නාම භවෙ විසෙසවුත්ති නාම සියාති. විකලස්ස භාවොති ච, තස්ස දස්සනමිති ච වාක්‍යං.

281. Bây giờ, (tác giả) trình bày về phép tu từ đặc biệt bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘visesi’. Khi có ý muốn (nói về) một sự đặc biệt, một sự siêu việt, một hành động đặc biệt, nơi nào, trong lối nói đặc biệt nào, có sự trình bày về sự thiếu vắng, sự nói về sự không có mặt của vật thể, của hành động, chủng loại, và phẩm chất, thì đây được gọi là `visesa`, tức là lối nói đặc biệt. Câu (được phân tích là) ‘tình trạng thiếu sót’ và ‘sự trình bày về điều đó’.

282.

282.

න රථා න ච මාතඞ්ගා, න හයා න පදාතයො;

ජිතො මාරාරි මුනිනා, සම්භාරාවජ්ජනෙන හි.

Không xe ngựa, không voi trận, không ngựa chiến, không bộ binh; kẻ thù Ma Vương đã bị bậc Mâu-ni chiến thắng, quả thật, chỉ bằng sự hướng tâm đến các pháp tư lương.

දබ්බවිසෙසවුත්ති.

Lối nói đặc biệt về vật thể.

282. උදාහරති ‘‘න රථා’’ඉච්චාදි. සුබොධං. අත්‍ර ච විජයොපකරණචතුරඞ්ගානීකලක්ඛණදබ්බාභාවෙන සමතිංසපාරමිතාසඞ්ඛතසම්භාරාවජ්ජනස්සෙව මාරාරිවිජයලක්ඛණො විසෙසො වුත්තො.

282. (Tác giả) nêu ví dụ bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘na rathā’. (Câu kệ này) dễ hiểu. Và ở đây, do sự không có mặt của các vật thể có đặc tính là bốn binh chủng, vốn là phương tiện của chiến thắng, nên sự đặc biệt có đặc tính là chiến thắng kẻ thù Ma Vương chỉ bằng sự hướng tâm đến các pháp tư lương, được gọi là ba mươi pháp ba-la-mật, đã được nói đến.

282. ‘‘න රථා’’ඉච්චාදි. රථා තයො අන්තමසො සපරිවාරානං තිණ්ණං රථානං අනීකවොහාරතො තාදිසා තයො රථා ච නත්ථි. මාතඞ්ගා තයො වුත්තනයෙන අනීකසඞ්ඛාතා තයො මාතඞ්ගා ච නත්ථි. න හයා තයො තාදිසා අනීකසඞ්ඛාතා තයො අස්සා ච නත්ථි. පදා න අන්තමසො සායුධානං චතුන්නං පුරිසානං අනීකවොහාරතො තාදිසා චත්තාරො පුරිසා පදා ච නත්ථි. තථාපි මුනිනා සම්භාරාවජ්ජනෙන හි සමතිංසපාරමිධම්මානං ආභොගකරණෙනෙව මාරාරි මාරපච්චත්තිකො ජිතො අභිභවිතො. ඉහ ජයොපකරණභාවෙන ඨිතානං රථානීකාදීනං දබ්බානං වෙකල්ලං දස්සෙත්වා සත්තුවිජයසභාවානං සම්භාරානං ආවජ්ජනවිසෙසස්ස වුත්තත්තා එසා දබ්බවිසෙසවුත්ති නාම. රථො නාම චතුපුරිසපරිවාරො, තාදිසං රථත්තයං රථානීකං නාම. හත්ථී පන ද්වාදසපුරිසපරිවාරො හොති, තාදිසං හත්ථිත්තයං හත්ථානීකං නාම. අස්සො තිපුරිසපරිවාරො, තාදිසං හයත්තයං හයානීකං නාම. සායුධා චත්තාරො පුරිසා පදානීකං නාම. ඉහ රථාදීසු ඨිතා විය සීඝං පාදබලෙන ගන්ත්වා යුජ්ඣමානා පුරිසා පාදොපචාරෙන ‘‘පාදා’’ති වුත්තා. රථාදීනං පමාණං තයොති අනීකට්ඨානෙ [Pg.273] දස්සෙත්වා පුරිසපමාණස්සාවුත්තෙපි අන්තමසො චත්තාරො පුරිසා අනීකං නාම හොන්තීති පකරණතො චත්තාරොති ඤායති. නො චෙ? සාවුධපුරිසවාචකස්ස පදාතිසද්දස්ස ‘‘පදාතයො’’ති බහුවචනෙන රූපසම්භවතො ‘‘රථා න, මාතඞ්ගා න, හයා න, පදාතයො න’’ ඉති සම්බන්ධො. දබ්බවිසෙසවුත්ති දබ්බෙන දබ්බපටිසෙධනතො විසෙසකථනං විසෙසස්ස වුත්තීති ච, දබ්බෙන දබ්බපටිසෙධෙන විසෙසවුත්තීති ච වාක්‍යං. ක්‍රියාවිසෙසවුත්‍යාදිත්තයම්පි එවමෙව දට්ඨබ්බං.

282. (Câu kệ bắt đầu bằng) ‘Na rathā’. Không có xe ngựa, tức là không có ba cỗ xe như vậy, vì theo cách nói về binh chủng, tối thiểu ba cỗ xe có tùy tùng mới (tạo thành một binh chủng). Không có voi trận, tức là không có ba con voi được gọi là một binh chủng theo cách đã nói. Không có ngựa chiến, tức là không có ba con ngựa như vậy được gọi là một binh chủng. Không có bộ binh, tức là không có bốn người lính như vậy, vì theo cách nói về binh chủng, tối thiểu bốn người lính có vũ khí mới (tạo thành một binh chủng). Tuy vậy, kẻ thù Ma Vương đã bị bậc Mâu-ni chiến thắng, chế ngự, quả thật chỉ bằng sự hướng tâm đến các pháp tư lương, tức là chỉ bằng việc thực hành ba mươi pháp ba-la-mật. Ở đây, do đã trình bày sự thiếu vắng các vật thể là các binh chủng xe ngựa v.v., vốn là phương tiện chiến thắng, và do đã nói về sự đặc biệt của việc hướng tâm đến các pháp tư lương có bản chất là chiến thắng kẻ thù, nên đây được gọi là lối nói đặc biệt về vật thể. Một cỗ xe ngựa có bốn người tùy tùng, ba cỗ xe như vậy được gọi là binh chủng xe ngựa. Một con voi trận thì có mười hai người tùy tùng, ba con voi như vậy được gọi là binh chủng voi trận. Một con ngựa chiến có ba người tùy tùng, ba con ngựa như vậy được gọi là binh chủng ngựa chiến. Bốn người lính có vũ khí được gọi là binh chủng bộ binh. Ở đây, những người lính chiến đấu bằng cách di chuyển nhanh chóng bằng sức chân, giống như những người đứng trên xe ngựa v.v., được gọi là ‘pādā’ (bộ binh) theo phép chuyển nghĩa. Mặc dù số lượng của xe ngựa v.v. được chỉ ra là ba ở phần chú giải về binh chủng, và số lượng của lính không được nói đến, nhưng theo văn cảnh, có thể hiểu là bốn, vì tối thiểu bốn người lính mới tạo thành một binh chủng. Nếu không phải vậy thì sao? Do từ ‘padāti’ chỉ người lính có vũ khí có thể thành hình ở số nhiều là ‘padātayo’, nên có sự liên kết: ‘không có xe ngựa, không có voi trận, không có ngựa chiến, không có bộ binh’. Lối nói đặc biệt về vật thể (được phân tích là) ‘lời nói về sự đặc biệt do phủ định vật thể bằng vật thể’, là ‘lối nói của sự đặc biệt’; hoặc là ‘lối nói đặc biệt bằng cách phủ định vật thể bằng vật thể’. Ba loại còn lại là lối nói đặc biệt về hành động v.v. cũng nên được hiểu tương tự.

283.

283.

න බද්ධා භූකුටිනෙව, ඵුරිතො දසනච්ඡදො;

මාරාරිභඞ්ගඤ්චා’කාසි, මුනිවීරො වරො සයං.

Lông mày cũng không hề cau lại, môi cũng không hề run rẩy; và chính bậc Mâu-ni anh hùng cao quý đã làm cho kẻ thù Ma Vương tan vỡ.

ක්‍රියාවිසෙසවුත්ති.

Lối nói đặc biệt về hành động.

283. ‘‘න බද්ධා’’ඉච්චාදි. භූකුටි භමුභඞ්ගො කොපජනිතො න බද්ධා න රචිතා, දසනච්ඡදො චාධරො නෙව ඵුරිතො නෙව කම්පිතො කොපෙන. තථාපි ච වරො උත්තමො මුනිවීරො සයං මාරාරිනො භඞ්ගං පරාජයං අකාසීති. භූකුටිබන්ධනාදික්‍රියාවිගමෙන නිබ්බිකාරවිජයලක්ඛණො විසෙසො දස්සිතො.

283. (Câu kệ bắt đầu bằng) ‘Na baddhā’. `Bhūkuṭi`, tức là sự cau mày do sân hận sinh ra, đã không được tạo ra, không được hình thành; và `dasanacchada`, tức là môi, cũng không hề run rẩy, không hề lay động do sân hận. Tuy vậy, bậc Mâu-ni anh hùng cao quý, bậc tối thượng, đã tự mình làm cho kẻ thù Ma Vương tan vỡ, thất bại. Bằng sự vắng mặt của các hành động như cau mày v.v., sự đặc biệt có đặc tính là chiến thắng một cách không dao động đã được trình bày.

283. ‘‘න බද්ධා’’ඉච්චාදි. භූකුටි කොපවිකාරභූතො භමුභඞ්ගොපි න බද්ධා න කතා, දසනච්ඡදො දන්තාවරණො නෙව ඵුරිතො න කම්පාපිතො. තථාපි වරො උත්තමො මුනිවීරො මුනිගුණවීරගුණයුත්තො තථාගතො සයං මාරාරිභඞ්ගඤ්ච අකාසීති. එත්ථ භමුභඞ්ගරචනාදිකං ක්‍රියං අකත්වා නිබ්බිකාරස්ස මාරභඞ්ගසභාවවිසෙසස්ස වුත්තත්තා එසා ක්‍රියාවිසෙසවුත්ති නාම. භූනං කුටි වඞ්කතාති ච, මාරො එව අරීති ච, තෙසං භඞ්ගොති ච වාක්‍යං.

283. “Na baddhā” v.v... Cái nhíu mày, là sự cong lông mày sanh khởi từ sự biến đổi của sân hận, cũng không được tạo ra, không được thực hiện; môi, vật che răng, không hề rung động, không bị làm cho rung động. Tuy vậy, đấng Như Lai, bậc Munivīra cao cả tối thượng, người hội đủ đức tính của bậc hiền nhân và đức tính của bậc anh hùng, đã tự thân thực hiện việc phá tan kẻ thù là Ma vương. Ở đây, do không thực hiện hành động như là việc tạo ra sự cau mày, và do đã được nói đến bản chất đặc biệt của việc phá tan Ma vương của người không có sự biến đổi, nên đây được gọi là phép tu từ hành động đặc biệt (kriyāvisesavutti). Và câu (phân tích) là: “sự cong của các lông mày”, và “Ma vương chính là kẻ thù”, và “sự phá tan chúng”.

284.

284.

න [Pg.274] දිසාසු බ්‍යත්තා රංසි,නා’ලොකො ලොකපත්ථටො;

තථාප්‍ය’න්ධතමහරං,පරං සාධුසුභාසිතං.

Tia sáng không tỏa ra trong các phương, ánh sáng không lan khắp thế gian; tuy vậy, lời thiện thuyết của bậc thiện trí lại vô cùng phá tan bóng tối dày đặc.

ජාතිවිසෙසවුත්ති.

Phép tu từ chủng loại đặc biệt.

284. ‘‘නි’’ච්චාදි. දිසාසු දසසු බ්‍යත්තා පත්ථටා රංසි න භවති. ලොකෙ සකලස්මිං පත්ථටො විත්ථතො ආලොකොන භවති. තථාපීති විසෙසනිච්ඡායං, තජ්ජාතිකත්තාභාවෙපි සාධූනං සුභාසිතං සද්ධම්මසඞ්ඛාතං පරමච්චන්තමෙව අන්ධතමං ඉට්ඨානිට්ඨාවෙකල්ලතො පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස අන්ධකාරං මොහන්ධකාරං හරතීති අන්ධතමහරන්ති. රංසියා අන්ධකාරාපහාරසමත්ථාය නිවත්තියා විසෙසො සුභාසිතස්ස දස්සිතො.

284. “Na” v.v... Tia sáng không có tỏa ra, lan rộng trong mười phương. Ánh sáng không có lan rộng, trải khắp trong toàn thể thế gian. “Tuy vậy” là để xác định sự đặc biệt. Dù không có bản chất của chủng loại ấy, lời thiện thuyết của các bậc thiện trí, được gọi là Chánh pháp, lại vô cùng tột bậc diệt trừ bóng tối dày đặc, tức là bóng tối của si mê, là bóng tối của tuệ nhãn do sự không phân biệt được điều đáng ưa và không đáng ưa; vì vậy (gọi là) “vật phá tan bóng tối dày đặc”. Sự đặc biệt của lời thiện thuyết được chỉ ra bằng cách phủ định tia sáng vốn có khả năng phá tan bóng tối.

284. ‘‘න දිසාසු’’ඉච්චාදි. දිසාසු බ්‍යත්තා පත්ථටා රංසිපි නත්ථි, ලොකපත්ථටො ආලොකොපි නත්ථි. තථාපි සාධුසුභාසිතං සද්ධම්මො පරමච්චන්තං අන්ධතමහරං අත්ථානත්ථතීරණක්ඛමස්ස පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස අන්ධකාරකමොහතමං හරං හොතීති. ඉධ අන්ධකාරවිද්ධංසනෙ සමත්ථං රංසිජාත්‍යාදිකං පටිසෙධෙත්වා සුභාසිතස්ස අන්ධකාරාපහරණසඞ්ඛාතස්ස විසෙසස්ස වුත්තත්තා අයං ජාතිවිසෙසවුත්ති නාම. ලොකෙ පත්ථටොති ච, අන්ධෙතීති අන්ධො මොහො, තමසදිසත්තා අන්ධොයෙව තමොති ච, තං හරතීති ච, සාධූනං සුභාසිතමිති ච වාක්‍යං.

284. “Na disāsu” v.v... Tia sáng tỏa ra, lan rộng trong các phương cũng không có, ánh sáng lan khắp thế gian cũng không có. Tuy vậy, lời thiện thuyết, tức Chánh pháp, là vật vô cùng tột bậc diệt trừ bóng tối si mê, thứ gây ra sự mù quáng cho tuệ nhãn vốn có khả năng phân định điều lợi ích và không lợi ích, nên gọi là “vật phá tan bóng tối dày đặc”. Ở đây, do đã phủ định chủng loại tia sáng v.v... vốn có khả năng trong việc phá tan bóng tối, và do đã nói lên sự đặc biệt của lời thiện thuyết được gọi là sự phá tan bóng tối, nên đây được gọi là phép tu từ chủng loại đặc biệt (jātivisesavutti). Và câu (phân tích) là: “lan khắp thế gian”, và “làm cho mù quáng, nên gọi là 'andha', tức là si mê”, và “do giống như bóng tối, nên 'andha' chính là 'tamo' - bóng tối”, và “nó diệt trừ cái đó”, và “lời thiện thuyết của các bậc thiện trí”.

285.

285.

න ඛරං න හි වා ථද්ධං, මුනින්ද වචනං තව;

තථාපි ගාළ්හං ඛනති, නිම්මූලං ජනතාමදං.

Hỡi đấng Muninda, lời nói của Ngài không thô ráp, cũng không cứng nhắc; tuy vậy, nó lại đào lên một cách mạnh mẽ, tận gốc rễ sự kiêu mạn của chúng sanh.

ගුණවිසෙසවුත්ති.

Phép tu từ phẩm chất đặc biệt.

285. ‘‘න [Pg.275] ඛර’’මිච්චාදි. මුනින්ද තව වචනං න ඛරං න ලූඛං, න ථද්ධං වා කඨිනඤ්ච න හි. තථාපි තාදිසඛරත්තාදිගුණාභාවෙපි ජනතාය ජනසමූහස්ස මදං ගාළ්හං දළ්හං කත්වා නිම්මූලං ඛනතීති. අයොසඞ්කුම්හි පසිද්ධඛරත්තාදිගුණනිසෙධෙන මුනින්දවචනස්ස විසෙසො ආවිකතො.

285. “Na kharam” v.v... Hỡi đấng Muninda, lời nói của Ngài không thô ráp, không khô khan, hoặc không cứng nhắc, và chắc chắn không cứng rắn. Tuy vậy, dù không có các phẩm chất như là sự thô ráp ấy, nó vẫn đào lên sự kiêu mạn của chúng sanh, của đám đông, một cách mạnh mẽ, vững chắc, tận gốc rễ. Sự đặc biệt của lời nói của đấng Muninda được làm cho hiển lộ bằng sự phủ định phẩm chất thô ráp v.v... vốn nổi tiếng ở cái cọc sắt.

285. ‘‘න ඛර’’මිච්චාදි. හෙ මුනින්ද තව වචනං ඛරං කක්කසං න හොති, ථද්ධං වා න හොති. තථාපි ජනතාමදං ජනසමූහස්ස ජාත්‍යාදිං නිස්සාය පවත්තං ගබ්බං ගාළ්හං දළ්හං කත්වා නිම්මූලං මූලමසෙසෙත්වා ඛනතීති. ඛණනක්ඛමඅයොසඞ්කුආදීසු ලබ්භමානං ඛරත්තාදිගුණං පටිසෙධෙත්වා බුද්ධවචනස්ස මදඛණනසභාවසඞ්ඛාතස්ස විසෙසස්ස වුත්තත්තා අයං ගුණවිසෙසවුත්ති නාම හොති. නත්ථි මූලමස්ස ඛණනස්සාති ච, ජනානං සමූහොති ච, තාය මදොති ච විග්ගහො. ‘‘ගාළ්හං නිම්මූල’’න්ති ඛණනක්‍රියාය විසෙසනත්තා ගාළ්හං නිම්මූලං ඛණනං කරොතීති යොජනා.

285. “Na kharam” v.v... Này đấng Muninda, lời nói của Ngài không phải là thô ráp, cộc cằn, hoặc không phải là cứng nhắc. Tuy vậy, nó đào lên sự kiêu mạn của chúng sanh, tức là sự kiêu hãnh phát sanh do nương vào dòng dõi v.v... của đám đông, một cách mạnh mẽ, vững chắc, tận gốc rễ, không để sót lại gốc rễ. Do đã phủ định phẩm chất thô ráp v.v... được tìm thấy ở cọc sắt v.v... vốn có khả năng đào, và do đã nói lên sự đặc biệt của lời Phật dạy được gọi là bản chất đào bới sự kiêu mạn, nên đây được gọi là phép tu từ phẩm chất đặc biệt (guṇavisesavutti). Và sự phân tích cú pháp là: “sự đào này không có gốc rễ”, và “tập hợp của những người”, và “sự kiêu mạn của tập hợp ấy”. “Gāḷhaṃ nimmūlaṃ” do là trạng từ của hành động đào, nên cách kết nối là “nó thực hiện việc đào một cách mạnh mẽ, tận gốc rễ”.

286.

286.

දස්සීයතෙ’තිදිත්තං තු,සූරවීරත්තනං යහිං;

වදන්ති විඤ්ඤූ වචනං,රුළ්හාහඞ්කාරමීදිසං.

Còn nơi nào bản chất anh dũng và quả cảm được thể hiện một cách chói lọi, những người hiểu biết gọi lời nói như vậy là “sự kiêu hãnh dâng trào” (ruḷhāhaṅkāra).

286. රුළ්හාහඞ්කාරං වදන්ති.

286. (Họ) gọi là Ruḷhāhaṅkāra.

286. ඉදානි රුළ්හාහඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘දස්සීයතෙ’’ ඉච්චාදිනා. සූරවීරත්තනං සූරභාවවීරභාවං අතිදිත්තං තු අතිසයෙන පන දිත්තං යහිං වාක්‍යෙ දස්සීයතෙ, ඊදිසං වචනං විඤ්ඤූ කවයො රුළ්හාහඞ්කාරමිති වදන්තීති. සූරො ච වීරො චාති ච, තෙසං භාවොති ච, රුළ්හො උග්ගතො අහඞ්කාරො එත්ථ වුත්තිවිසෙසෙති ච වාක්‍යං.

286. Bây giờ, ngài chỉ ra phép ruḷhāhaṅkāra bằng câu bắt đầu bằng “dassīyate”. Trong câu nào mà bản chất anh dũng và quả cảm, tức là bản chất của người dũng cảm và bản chất của người anh hùng, được thể hiện một cách chói lọi, lại sáng chói một cách tột bậc, thì những nhà thơ hiểu biết gọi lời nói như vậy là ruḷhāhaṅkāra. Và câu (phân tích) là: “người dũng cảm và người anh hùng”, và “bản chất của họ”, và “sự kiêu hãnh đã dâng lên, đã trỗi dậy ở trong phép tu từ đặc biệt này”.

287.

287.

දමෙ [Pg.276] නන්දොපනන්දස්ස,කිං මෙ බ්‍යාපාරදස්සනා;

පුත්තා මෙ පාදසම්භත්තා,සජ්ජා සන්තෙව තාදිසෙ.

Trong việc nhiếp phục Nandopananda, ích lợi gì với việc ta phải ra tay? Các con trai của ta, những người trung thành dưới chân ta, quả thật có mặt, sẵn sàng cho việc như vậy.

287. උදාහරති ‘‘දමෙ’’ඉච්චාදිනා. නන්දොපනන්දස්ස නාගරාජස්ස අප්පමෙය්‍යමහානුභාවස්ස දමෙ දමනෙ මෙ මම නිරවධිසරන්තිප්පමෙය්‍යප්පභාවානුචරිතකිත්තිනොපි පරස්ස බ්‍යාපාරදස්සනා පයොගපටිපාදනෙන කිං පයොජනං, න කිම්පි, යතො මෙ පාදසම්භත්තා පාදාවනතා තාදිසෙ කම්මනි සජ්ජා බද්ධකච්ඡා සන්තෙව විජ්ජන්තෙව, තතොති යොජනීයං.

287. Ngài đưa ra ví dụ bằng câu bắt đầu bằng “dame”. Trong việc nhiếp phục, trong việc điều phục long vương Nandopananda có đại oai lực không thể đo lường, có ích lợi gì, chẳng có gì cả, với việc thể hiện sự nỗ lực, với việc thực hiện phương tiện của ta, người có danh tiếng theo sau bởi oai lực không thể đo lường, lan truyền không giới hạn? Bởi vì những người trung thành của ta, những người cúi đầu dưới chân, quả thật có mặt, hiện hữu, đã sẵn sàng, đã thắt lưng buộc bụng cho công việc như vậy; do đó, nên được kết nối (như thế).

287. ‘‘දමෙ’’ච්චාදි. නන්දොපනන්දස්ස නාගරඤ්ඤො දමෙ දමකරණෙ බ්‍යාපාරදස්සනා භුවනත්තයෙ පවත්තමානආනුභාවෙන ච සම්පවත්තිතකිත්තිසමූහෙන ච සමන්නාගතස්ස මය්හං තාදිසපයොගදස්සනෙන කිං පයොජනං. යස්මා මෙ පාදසම්භත්තා මය්හං චරණාවනතා තාදිසෙ කිච්චෙ සජ්ජා සන්නද්ධා පුත්තා බහවො සන්ති එව, තස්මාති. චෙතොවසිතාය සූරවීරභාවො ඉහ අතිදිත්තො දස්සිතො හොති. බ්‍යාපාරස්ස දස්සනමිති ච, පාදෙසු සම්භත්තාති ච වාක්‍යං.

287. “Dame” v.v... Trong việc nhiếp phục, trong việc thực hiện sự điều phục long vương Nandopananda, có ích lợi gì với việc thể hiện sự nỗ lực, với việc thể hiện phương tiện như vậy của ta, người được hội đủ bởi oai lực đang diễn ra trong ba cõi và bởi tập hợp danh tiếng đã lan truyền? Bởi vì nhiều người con của ta, những người trung thành, những người cúi đầu dưới chân ta, quả thật có mặt, đã sẵn sàng, đã được trang bị cho công việc như vậy, do đó (không cần ta ra tay). Ở đây, bản chất anh dũng quả cảm được thể hiện một cách chói lọi bởi sự làm chủ tâm. Và câu (phân tích) là: “sự thể hiện của nỗ lực”, và “những người trung thành nơi đôi chân”.

288.

288.

සිලෙසො වචනා’නෙකා-භිධෙය්‍යෙ’කපදායුතං;

අභින්නපදවාක්‍යාදි-වසා තෙධා’ය’මීරිතො.

Phép chơi chữ (silesa) là lời nói bao gồm một từ có nhiều nghĩa. Phép này được nói là có ba loại, do bởi từ không tách rời, câu, v.v...

288. සිලෙසං නිද්දිසති ‘‘සිලෙසො’’ඉච්චාදිනා. අනෙකං භින්නමභිධෙය්‍යත්ථො යස්සාත්‍යනෙකාභිධෙය්‍යං. එකෙන සමානෙන පදෙන සරූපෙන ආයුතමන්විතං යං වචනං වුත්තීති අනුවදිත්වා සො සිලෙසොති විධීයතෙ, යෙන කෙනචි [Pg.277] රූපෙන උපමානොපමෙය්‍යලක්ඛණත්ථානං සිලෙසනතො. අයඤ්චෙවංලක්ඛණො සිලෙසො තෙධා ඊරිතො. කථං? අභින්නපදවාක්‍යාදිවසා අභින්නමෙකං පදං ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තරූපං යත්‍ර, තමෙව වාක්‍යං වාක්‍යලක්ඛණොපෙතත්තා. තං ආදි යෙසං, තෙසං වසාති අත්ථො.

288. (Ngài) chỉ ra phép song quan (silesa) bằng câu “sileso” v.v... Anekābhidheyyaṃ là (câu văn) có nhiều ý nghĩa khác nhau cần được diễn đạt. Sau khi thuật lại rằng “lời nói nào được liên kết với một từ có hình thức giống nhau”, (lời nói) ấy được quy định là phép song quan (silesa), do sự kết hợp các ý nghĩa có đặc tính của vật so sánh (upamāna) và vật được so sánh (upameyya) bằng một hình thức nào đó. Phép song quan có đặc tính như vậy được nói là có ba loại. Như thế nào? Do bởi các loại như câu có từ không bị phân tách (abhinnapadavākya) v.v... Nơi nào có một từ không bị phân tách, có hình thức kết thúc bằng syādi hay tyādi, thì chính nó là một câu vì có đặc tính của câu. Nghĩa là do bởi những loại có cái đó làm đầu.

288. ඉදානි සිලෙසාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘සිලෙසො’’ච්චාදිනා. අනෙකාභිධෙය්‍යං එකපදායුතං උභයත්ථ සාධාරණත්තා තුල්‍යෙන සද්දරූපෙන යුත්තං යං වචනං අත්ථි, සො සිලෙසො නාම. සො පන යෙන කෙනචි සාධම්මරූපෙන උපමානොපමෙය්‍යභූතානමත්ථානං සිලිට්ඨත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵුසිත්වා ඨිතත්තා සිලෙසො නාම. අයං වුත්තලක්ඛණො සිලෙසො අභින්නපදවාක්‍යාදිවසා අකතවිකාරානං ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තපදසමන්නාගතානං වාක්‍යලක්ඛණොපෙතවාක්‍යානං පභෙදෙන තෙධා ඊරිතොති. අනෙකමභිධෙය්‍යං යස්සෙති ච, එකඤ්ච තං පදඤ්චෙති ච, තෙන ආයුතන්ති ච, අභින්නානි පදානි යස්මින්ති ච, තඤ්ච තං වාක්‍යඤ්චාති ච, තං ආදි යෙසං අභින්නපදවාක්‍යානන්ති ච, තෙසං වසො භෙදොති ච වාක්‍යං.

288. Bây giờ, (ngài) trình bày phép trang sức song quan (silesālaṅkāra) bằng câu “sileso” v.v... Lời nói nào có nhiều ý nghĩa, được liên kết với một từ, và được hợp thành bởi hình thức từ ngữ tương đương do tính phổ thông ở cả hai (nghĩa), thì lời nói ấy được gọi là phép song quan (silesa). Hơn nữa, nó được gọi là phép song quan do các ý nghĩa, vốn là vật so sánh và vật được so sánh, được kết dính và đứng chạm vào nhau bởi một hình thức đồng nhất nào đó. Phép song quan có đặc tính đã nói này được cho là có ba loại, theo sự phân chia của các loại như câu có từ không bị phân tách (abhinnapadavākya) v.v..., là những câu có đặc tính của câu, bao gồm những từ kết thúc bằng syādi hay tyādi không bị biến đổi. Và câu (phân tích cú pháp) là: “cái có nhiều ý nghĩa”, và “và đó là một từ”, và “được liên kết bởi nó”, và “trong đó có những từ không bị phân tách”, và “và đó là câu”, và “những câu có từ không bị phân tách có cái đó làm đầu”, và “sự phân chia của chúng”.

289.

289.

අන්ධන්තමහරො හාරී, සමාරුළ්හො මහොදයං;

රාජතෙ රංසිමාලී’යං, භගවා බොධයං ජනෙ.

Đấng Thế Tôn, người trừ diệt bóng tối dày đặc, người quyến rũ, đã lên đến đỉnh cao của sự vĩ đại; vị ấy, người có vòng hào quang, tỏa sáng trong khi giác ngộ cho chúng sanh.

අභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.

Phép song quan với câu có từ không bị phân tách.

289. උදාහරති ‘‘අන්ධන්තමි’’ච්චාදි. අයං භගවා සූරියො මහාමුනි ච. තත්ථ සූරියො තාව අන්ධන්තමහරො පකතියන්ධකාරොපහාරී, මහාමුනි තු අන්ධකාරමොහතමාපහාරී. හාරී මනුඤ්ඤො සූරියො මහාමුනි ච, සූරියො [Pg.278] මහොදයං මහන්තං උදයං පබ්බතං සමාරුළ්හො, මහාමුනි තු මහොදයං මහන්තමබ්භුදයං සම්මාසම්බොධිසමධිගමරූපං සමාරුළ්හො පත්තො. රංසීනං මාලා, සා අස්ස අත්ථීති රංසිමාලී, සූරියො මහාමුනි ච. ජනෙ බොධයං නිද්දාපගමනෙන කිලෙසනිද්දාපගමනෙන වා පබොධයන්තො රාජතෙ දිබ්බතීති. අභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො භඞ්ගෙන විනා යථාවට්ඨානමුභයත්ථ පදයොජනතො.

289. (Ngài) nêu ví dụ bằng câu “andhantam” v.v... Vị “bhagavā” này là mặt trời và cũng là bậc đại ẩn sĩ. Trong đó, mặt trời là “andhantamaharo”, người xua tan bóng tối tự nhiên; còn bậc đại ẩn sĩ là người xua tan bóng tối của si mê. “Hārī” là quyến rũ, (chỉ) cả mặt trời và bậc đại ẩn sĩ. Mặt trời đã lên đến “mahodayaṃ”, ngọn núi mọc vĩ đại; còn bậc đại ẩn sĩ đã đạt đến “mahodayaṃ”, sự thành tựu vĩ đại dưới hình thức chứng đắc Chánh Đẳng Giác. “Raṃsimālī” là vị có vòng hào quang, (chỉ) cả mặt trời và bậc đại ẩn sĩ. (Vị ấy) tỏa sáng trong khi làm cho chúng sanh thức tỉnh, bằng cách xua tan giấc ngủ (thông thường) hoặc xua tan giấc ngủ của phiền não. Đây là phép song quan với câu có từ không bị phân tách, do các từ được áp dụng cho cả hai nghĩa ở trạng thái nguyên vẹn mà không bị tách rời.

289. ඉදානි උදාහරති ‘‘අන්ධ’’මිච්චාදිනා. මහොදයං මහන්තං උදයං පබ්බතං, සබ්බඤ්ඤුපදවිසඞ්ඛාතමහාභිවුද්ධිං වා සමාරුළ්හො ආරුළ්හො, සම්පත්තො වා, අන්ධන්තමහරො චක්කවාළගබ්භෙ පත්ථටපකතිඝනන්ධකාරස්ස, ඤාණලොචනස්ස අන්ධකරණතො අන්ධකාරොති වුත්තමොහස්ස වා විද්ධංසකො, හාරී තෙනෙව මනුඤ්ඤො රංසිමාලී අත්තනො රංසිමාලාය සමන්නාගතො ජනෙ පකතිනිද්දාය කිලෙසනිද්දාය වා සමන්නාගතෙ සත්තෙ බොධයං බොධයන්තො අයං භගවා දිවාකරො, ඡහි භගධම්මෙහි සමන්නාගතො බුද්ධො වා රාජතෙ දිබ්බතීති. ද්වීසු පක්ඛෙසු පදානං සමානභාවෙන ඨිතත්තා අයං අභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො. අන්ධො ච සො තමො චෙති ච, තං හරතීති ච, මහන්තො ච සො උදයො පබ්බතො චාති ච, මහන්තො ච සො උදයො අබ්භුදයො අභිවුද්ධි චාති ච, රංසීනං මාලාති ච, සා අස්ස අත්ථීති ච, භගො සිරී අස්ස සූරියස්ස අත්ථීති ච, භගො සිරීකාමපයතනාදිප්පකාරො අස්ස සත්ථුනො අත්ථීති ච විග්ගහො. අභින්නපදවාක්‍යසඞ්ඛාතො සිලෙසො. අපරොපි අත්ථො එත්ථ සිලිස්සතීති සිලෙසො. ‘‘භින්නපදවාක්‍යසිලෙසො’’තිආදිකම්පි ඉමිනා නයෙන ඤාතබ්බං.

289. Bây giờ, (ngài) nêu ví dụ bằng câu “andhaṃ” v.v... Đã lên đến, hoặc đã đạt được “mahodayaṃ”, tức là ngọn núi mọc vĩ đại, hoặc sự tăng trưởng vĩ đại được gọi là địa vị toàn giác. “Andhantamaharo” là người hủy diệt bóng tối dày đặc tự nhiên lan rộng trong vũ trụ, hoặc (hủy diệt) si mê được gọi là bóng tối vì nó làm mù con mắt trí tuệ. “Hārī” là quyến rũ chính vì lý do đó. “Raṃsimālī” là vị được trang bị vòng hào quang của chính mình. (Vị ấy) tỏa sáng trong khi làm cho chúng sanh, những người đang chìm trong giấc ngủ tự nhiên hoặc giấc ngủ phiền não, được thức tỉnh. Vị “bhagavā” này, tức là mặt trời, hoặc là Đức Phật, người được trang bị sáu pháp của bậc Thế Tôn, tỏa sáng. Vì các từ đứng theo cách giống nhau trong cả hai trường hợp, đây là phép song quan với câu có từ không bị phân tách. Phân tích cú pháp là: “và đó là bóng tối mù mịt”, và “người xua tan nó”, và “và đó là ngọn núi mọc vĩ đại”, và “và đó là sự vươn lên, sự tăng trưởng vĩ đại”, và “vòng của các tia sáng”, và “vị ấy có nó”, và “bhaga, sự huy hoàng, thuộc về mặt trời này”, và “bhaga, các loại như huy hoàng, dục vọng, nỗ lực, v.v... thuộc về bậc Đạo Sư này”. Đây là phép song quan được gọi là câu có từ không bị phân tách. Silesa (còn có nghĩa là) một ý nghĩa khác cũng dính liền vào đây. “Phép song quan với câu có từ bị phân tách” v.v... cũng nên được hiểu theo cách này.

290.

290.

සාරදාමලකාභාසො, සමානීතපරික්ඛයො;

කුමුදාකරසම්බොධො, පීණෙති ජනතං සුධී.

Bậc trí tuệ, người có ánh sáng trong trẻo như mùa thu, người đã chấm dứt sự suy tàn, người làm cho hoa súng nở rộ, làm cho dân chúng vui lòng.

භින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.

Phép song quan với câu có từ bị phân tách.

290. ‘‘සාරදෙ’’ච්චාදි. සුධා අස්ස අත්ථීති සුධී, චන්දො. සොභනා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණරූපං බුද්ධි අස්ස අත්ථීති සුධී, [Pg.279] සම්මාසම්බුද්ධො. සාරදො සරදකාලෙ සම්භූතො අමලකො නිම්මලො ආභා සොභා යස්ස සො, චන්දො. පරෙසං නිබ්බානසාරං දදාතීති සාරදො, අමලකො ආභාසො, අමලකස්ස හත්ථාමලකස්සෙව වා ආභාසො අසෙසඤෙය්‍යාවබොධො යස්ස සො, සම්මාසම්බුද්ධො. සං සම්මා කමෙනානීයමානත්තා ආනීතො පරික්ඛයො කණ්හපක්ඛො යෙන සො, චන්දො. සමං වූපසමං ආනීතො පරික්ඛයො හානි කිලෙසසත්තුකතො අධිගතක්ඛයත්තා යෙනසො, සම්මාසම්බුද්ධො. කුමුදාකරස්ස කුමුදස්ස රංසියා සම්බොධි විකාසො යස්ස සො, චන්දො. කුයා පථවියා මුදං පීතිං කරොතීති කුමුදාකරො, සම්බොධො චතුසච්චාවබොධො යස්ස සො, සම්මාසම්බුද්ධො, ජනතං ජනසමූහං පීණෙතීති. අයං භින්නපදවාක්‍යසිලෙසො වුත්තෙන විධිනා පදානං භින්නත්තා.

290. (Câu bắt đầu bằng) “Sārada” v.v... “Sudhī” là vị có cam lồ (sudhā), tức là mặt trăng. “Sudhī” là vị có trí tuệ (dhī) tốt đẹp (su-) dưới hình thức trí toàn giác, tức là bậc Chánh Đẳng Giác. Vị có ánh sáng (ābhā) trong sạch (amalaka), sinh ra vào mùa thu (sārada), đó là mặt trăng. Vị ban cho người khác tinh túy của Niết-bàn là “sārada”; vị có sự thấu hiểu (ābhāsa) tất cả những gì cần biết trong sạch (amalaka) như quả amla trong lòng bàn tay, đó là bậc Chánh Đẳng Giác. Vị mà sự suy tàn, tức là hắc nguyệt, được mang đến một cách đúng đắn theo thứ tự, đó là mặt trăng. Vị mà sự hủy hoại do kẻ thù phiền não gây ra được đưa đến sự an tịnh, vì đã đạt được sự đoạn tận, đó là bậc Chánh Đẳng Giác. Vị mà nhờ tia sáng của mình, sự nở rộ của hồ hoa súng (kumudākara) xảy ra, đó là mặt trăng. Vị làm cho trái đất (ku) vui mừng (mudā) là “kumudākaro”; vị có sự giác ngộ (sambodha) là sự thấu hiểu Tứ Diệu Đế, đó là bậc Chánh Đẳng Giác, làm cho dân chúng, tức là đám đông, được vui lòng. Đây là phép song quan với câu có từ bị phân tách, do các từ bị phân tách theo phương pháp đã nói.

290. ‘‘සාර’’ඉච්චාදි. සාරදො සරදකාලෙ සම්භූතො, වෙනෙය්‍යානං නිබ්බානසාරදායකො වා, අමලකාභාසො නිම්මලසොභො, නිම්මලකෙතුමාලාසමන්නාගතත්තා තාදිසමත්ථකසොභො වා, අථ වා සාරදාමලකාභාසො සරදකාලෙ සඤ්ජාතනිම්මලසොභො, වෙනෙය්‍යානං නිබ්බානසාරදායකනිම්මලසොභො වා, අථ වා සාරදආමලකආභාසො නිබ්බානසාරදායකහත්ථාමලකසදිසඤෙය්‍යාවබොධො. සමානීතපරික්ඛයො කණ්හපක්ඛෙ සුට්ඨු කමෙන ආනීතො පරික්ඛයො පරිපුණ්ණො වා චන්දො, සමසඞ්ඛතසන්තිං ආනීතකිලෙසපරිහානිසඞ්ඛාතපරික්ඛයො වා. කුමුදාකරසම්බොධො කුමුදවිකාසනෙන සමන්නාගතො, කුසඞ්ඛාතපථවීනිස්සිතානං ජනානං පීතිජනනචතුසච්චාවබොධෙන සමන්නාගතො වා. සුධී සුධාසඞ්ඛාතඅමතවන්තතාය [Pg.280] තන්නාමකො චන්දො, සුන්දරපඤ්ඤවන්තතාය තන්නාමකො සම්මාසම්බුද්ධො වා. ජනතං ජනසමූහං පීණෙතීති. උභයපක්ඛෙසු පදං භින්දිත්වා අත්ථස්ස යොජනතො අයං භින්නපදවාක්‍යසිලෙසො. සරදෙ භවො සාරදො, චන්දො. සාරං දදාතීති සාරදො, භගවා. ‘‘සාරදො’’ති ඉදං ‘‘ආභාසො’’ති පදස්ස විසෙසනං හොති. අමලකොනිම්මලො ආභාසො අස්ස චන්දස්සාති ච, කම්හි මත්ථකෙ ආභාසොති ච, අමලො කාභාසො අස්ස සත්ථුනොති ච, සාරදො අමලකො ආභාසො යස්ස චන්දස්ස භගවතො වාති ච, සාරදො ආමලකස්ස විය ආභාසො ඤෙය්‍යාවබොධො අස්ස භගවතොති ච, සං සම්මා ආනීතො පරික්ඛයො කලාහානි අනෙනෙති ච, සමං වූපසමං ආනීතො පරික්ඛයො හානි කිලෙසසත්තුතො යෙනෙති ච, කුමුදානං ආකරොති ච, තෙසං සම්බොධො විකාසො යස්සෙති ච, මුදං පීතිං කරොතීති මුදාකරො. කුයා පථවියා මුදාකරොති ච, සො සම්බොධො චතුසච්චාවබොධො යස්සෙති ච, සුධා අමතං අස්ස චන්දස්ස අත්ථීති ච, සු සොභනා ධී බුද්ධි අස්ස සම්බුද්ධස්සාති ච විග්ගහො.

290. ‘‘Sāra’’ v.v... Sārado là được sanh vào mùa thu, hoặc là vị ban cho cốt tủy Niết-bàn đến chúng sanh cần được giáo hóa. Amalakābhāso là có vẻ đẹp trong sạch, hoặc là có vẻ đẹp trên đỉnh đầu như vậy do được trang bị vòng hoa trong sạch. Hoặc là sāradāmalakābhāso là có vẻ đẹp trong sạch sanh khởi vào mùa thu, hoặc là có vẻ đẹp trong sạch của vị ban cho cốt tủy Niết-bàn đến chúng sanh cần được giáo hóa. Hoặc là sāradaāmalakaābhāso là sự thấu triệt các pháp cần biết tương tự như quả amla trong lòng bàn tay của vị ban cho cốt tủy Niết-bàn. Samānītaparikkhayo là mặt trăng đã được đưa đến sự hao khuyết một cách tốt đẹp theo thứ tự trong hắc nguyệt, hoặc đã được viên mãn; hoặc là vị đã đưa đến sự hao khuyết được gọi là sự đoạn trừ phiền não để đạt đến sự an tịnh được gọi là sama. Kumudākarasambodho là được trang bị sự nở rộ của hoa súng, hoặc là được trang bị sự giác ngộ Tứ đế tạo ra hỷ lạc cho chúng sanh nương tựa trên đất được gọi là ku. Sudhī là mặt trăng có tên gọi như vậy do sở hữu chất cam lồ được gọi là sudhā, hoặc là bậc Chánh Đẳng Giác có tên gọi như vậy do sở hữu trí tuệ tốt đẹp. Janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti là làm cho đám đông chúng sanh được vui thích. Do sự liên kết ý nghĩa bằng cách tách từ trong cả hai phương diện, đây là phép song quan cú có từ bị tách (bhinnapadavākyasileso). Sarade bhavo sārado, là mặt trăng. Sāraṃ dadātīti sārado, là Đức Thế Tôn. ‘‘Sārado’’ này là tính từ của từ ‘‘ābhāso’’. Amalakonimmalo ābhāso assa candassāti ca (mặt trăng này có ánh sáng trong sạch không tỳ vết), và kamhi matthake ābhāsoti ca (ánh sáng ở trên đỉnh đầu nào), và amalo kābhāso assa satthunoti ca (vị Đạo sư này có ánh sáng trong sạch nào), và sārado amalako ābhāso yassa candassa bhagavato vāti ca (mặt trăng và Đức Thế Tôn nào có ánh sáng trong sạch của mùa thu), và sārado āmalakassa viya ābhāso ñeyyāvabodho assa bhagavatoti ca (Đức Thế Tôn này có sự thấu triệt các pháp cần biết sáng tỏ như quả amla), và saṃ sammā ānīto parikkhayo kalāhāni aneneti ca (sự hao khuyết các phần được đưa đến một cách chân chánh bởi vị này), và samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattuto yeneti ca (sự hao khuyết, sự đoạn trừ khỏi kẻ thù phiền não được đưa đến sự an tịnh bởi vị nào), và kumudānaṃ ākaroti ca (là nguồn của hoa súng), và tesaṃ sambodho vikāso yasseti ca (vị nào có sự nở rộ của chúng), và mudaṃ pītiṃ karotīti mudākaro (vị tạo ra hỷ lạc), và kuyā pathaviyā mudākaroti ca (vị tạo ra hỷ lạc trên đất), và so sambodho catusaccāvabodho yasseti ca (vị nào có sự giác ngộ đó là sự thấu triệt Tứ đế), và sudhā amataṃ assa candassa atthīti ca (mặt trăng này có cam lồ bất tử), và su sobhanā dhī buddhi assa sambuddhassāti ca (bậc Chánh Đẳng Giác này có trí tuệ tốt đẹp) là cách phân tích cú pháp.

291.

291.

සමාහිතත්තවිනයො, අහීනමදමද්දනො;

සුගතො විසදං පාතු, පාණිනං සො විනායකො.

Vị có sự điều phục tự thân đã được định tĩnh, vị dẹp tan kiêu mạn của loài rắn; bậc Thiện Thệ, vị Lãnh đạo ấy, xin hãy bảo hộ chúng sanh một cách rõ ràng.

භින්නාභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.

Phép song quan cú có từ bị tách và không bị tách.

291. ‘‘සමාහිතෙ’’ච්චාදි. සං සම්මා ආහිතො පතිට්ඨාපිතො අත්තස්ස විනයො විනයනං සබ්බත්ථ සවිසයෙ අප්පටිහතචාරවසෙන යස්ස සො, ගරුළො. විනයනං පවිවිත්තකායචිත්තප්පවත්තිවසෙන දමනං යස්ස සො, සම්මාසම්බුද්ධො. ඉති අභින්නපදං. අහීනං සප්පානං ඉනා නායකා, තෙසං මදං මද්දතීති අහීනමදමද්දනො, ගරුළො. අහීනානමුත්තමපුරිසානම්පි මහාබ්‍රහ්මාදීනං මදං මද්දතීති අහීනමදමද්දනො, සම්මාසම්බුද්ධො. සුන්දරං ගතං ගමනං සමුද්දං භින්දිත්වා ජලසඞ්ගමතො පඨමමෙවඋග්ගමනසාමත්ථියයොගතො [Pg.281] යස්ස සො, ගරුළො. සුන්දරං ගමනමස්ස නාගවික්කන්තචාරත්තා සුගතො, සම්මාසම්බුද්ධො. අභින්නපදං. සො වීනං පක්ඛීනං නායකො, ගරුළො. විසං දදාතීති විසදං පාණිනං නාගලොකං පාතු අහිංසනවසෙන පාලයතු, සො විනෙති වෙනෙය්‍යෙති විනායකො, සම්මාසම්බුද්ධො. පාණිනං සකලසත්තලොකං විසදං අසල්ලීනං පාතු. භින්නාභින්නපදවාක්‍යසිලෙසොයං වුත්තනයෙන පදානං උභයමිස්සත්තා.

291. ‘‘Samāhite’’ v.v... Vị nào có sự điều phục tự thân được thiết lập, được an trí một cách chân chánh, do sự di chuyển không bị cản trở khắp nơi trong lãnh địa của mình, vị ấy là chim garuḷa. Vị nào có sự điều phục là sự chế ngự do sự vận hành của thân và tâm thanh vắng, vị ấy là bậc Chánh Đẳng Giác. Như vậy là từ không bị tách (abhinnapadaṃ). Ahīnaṃ sappānaṃ inā nāyakā, tesaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, là vị dẹp tan kiêu mạn của các vị chúa, các vị lãnh đạo của loài rắn, vị ấy là chim garuḷa. Ahīnānamuttamapurisānampi mahābrahmādīnaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, là vị dẹp tan kiêu mạn của cả những bậc tối thượng như Đại Phạm Thiên v.v..., vị ấy là bậc Chánh Đẳng Giác. Sundaraṃ gataṃ gamanaṃ samuddaṃ bhinditvā jalasaṅgamato paṭhamamevauggamanasāmatthiyayogato yassa so, là vị có sự đi tốt đẹp, do có khả năng bay lên trước tiên từ mặt nước sau khi rẽ nước biển, vị ấy là chim garuḷa. Sundaraṃ gamanamassa nāgavikkantacārattā sugato, là bậc Thiện Thệ do có dáng đi oai nghi như voi chúa. Từ không bị tách (abhinnapadaṃ). So vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, vị ấy là lãnh đạo của các loài chim, là chim garuḷa. Visaṃ dadātīti visadaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pālayatu, xin hãy bảo hộ thế giới chúng sanh, thế giới loài nāga, là nơi cho ra nọc độc, bằng cách không làm hại. So vineti veneyyeti vināyako, vị ấy là bậc giáo hóa, vì giáo hóa chúng sanh cần được giáo hóa, là bậc Chánh Đẳng Giác. Pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ asallīnaṃ pātu, xin hãy bảo hộ toàn thể thế giới chúng sanh một cách rõ ràng, không rụt rè. Bhinnābhinnapadavākyasilesoyaṃ vuttanayena padānaṃ ubhayamissattā, đây là phép song quan cú có từ bị tách và không bị tách do sự pha trộn cả hai loại từ theo cách đã được nói.

291. ‘‘සමාහිතෙ’’ච්චාදි. සමාහිතත්තවිනයො සම්මා ආහිතාය ඨපිතාය සරීරස්ස සවිසයෙ ගතියා සමන්නාගතො, සම්මා ආහිතෙන ඨපිතෙන චිත්තදමනෙන සමන්නාගතො වා, අහීනමදමද්දනො නාගරාජූනං මදමද්දනො, අහීනානං උත්තමානං බකබ්‍රහ්මාදීනම්පි මදමද්දනො වා, සුගතො පක්ඛවාතවෙගෙන සමුද්දජලං ද්විධා කත්වා තස්මිං ජලෙ අනෙකීභූතෙයෙව නාගභවනං ගන්ත්වා නාගෙ ගහෙත්වා ගමනෙ සමත්ථත්තා සුන්දරගමනො, සමන්තභද්දකඅනෙකප්පකාරගමනො වා, විනායකො පක්ඛීනං නායකො සො ගරුළරාජා විසදං ඝොරවිසත්තා විසදායකං පාණිනං නාගලොකං පාතු අහිංසනවසෙන පාලෙතු. නො චෙ, විනායකො වෙනෙය්‍යෙ විනෙන්තො සො සම්මාසම්බුද්ධො පාණිනං සකලසත්තලොකං විසදං විසාරදං කත්වා පාතු අහිතාපනයනහිතොපනයනෙන රක්ඛතූති. උභයපක්ඛෙසු ‘‘අහීනමදමද්දනො’’ඉච්චාදිකෙහි භින්නෙහි ච ‘‘සමාහිතත්තවිනයො’’ඉච්චාදිකෙහි අභින්නෙහි ච පදෙහි සමන්නාගතත්තා අයං භින්නාභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො. අත්තස්ස විනයොති ච, සමාහිතො අත්තවිනයො යස්ස ගරුළස්ස තථාගතස්ස වාති ච, අහීනං ඉනා නායකාති ච, අහීනානං නාගරාජූනං මදොති ච, හීනෙහි අඤ්ඤෙ අහීනා උත්තමා, තෙසං මදොති [Pg.282] ච, තං මද්දතීති ච, වීනං පක්ඛීනං නායකොති ච, වෙනෙය්‍යජනෙ විනෙතීති ච වාක්‍යං. දුතියපක්ඛෙ ‘‘විසද’’න්ති ක්‍රියාවිසෙසනං.

291. ‘‘Samāhite’’ v.v... Samāhitattavinayo là được trang bị sự di chuyển của thân thể đã được đặt để, an trí một cách chân chánh trong lãnh địa của mình, hoặc được trang bị sự điều phục tâm đã được đặt để, an trí một cách chân chánh. Ahīnamadamaddano là vị dẹp tan kiêu mạn của các vua nāga, hoặc là vị dẹp tan kiêu mạn của cả những bậc tối thượng như Baka Brahmā v.v... Sugato là vị có sự đi tốt đẹp do có khả năng đi đến cõi nāga, bắt lấy nāga, và ra đi trong khi nước biển, đã bị rẽ làm đôi bởi sức gió từ đôi cánh, vẫn chưa hợp lại làm một; hoặc là vị có nhiều loại dáng đi tốt đẹp toàn diện. Vināyako là vị lãnh đạo của các loài chim, vua garuḷa ấy, visadaṃ ghoravisattā visadāyakaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pāletu, xin hãy bảo hộ thế giới chúng sanh, thế giới loài nāga, là nơi cho ra nọc độc do có nọc độc ghê gớm, bằng cách không làm hại. Hoặc là, vināyako veneyye vinento so sammāsambuddho pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ visāradaṃ katvā pātu ahitāpanayanahitopanayanena rakkhatūti, bậc giáo hóa, bậc Chánh Đẳng Giác ấy, người giáo hóa chúng sanh cần được giáo hóa, xin hãy bảo hộ toàn thể thế giới chúng sanh bằng cách làm cho họ trở nên tự tin, bằng cách loại bỏ điều bất lợi và mang lại điều lợi ích. Do được trang bị các từ bị tách như ‘‘ahīnamadamaddano’’ v.v... và các từ không bị tách như ‘‘samāhitattavinayo’’ v.v... trong cả hai phương diện, đây là phép song quan cú có từ bị tách và không bị tách. Các câu phân tích là: Attassa vinayoti ca (sự điều phục của tự thân), và samāhito attavinayo yassa garuḷassa tathāgatassa vāti ca (vị garuḷa hoặc Như Lai nào có sự điều phục tự thân đã được định tĩnh), và ahīnaṃ inā nāyakāti ca (các vị chúa, lãnh đạo của loài rắn), và ahīnānaṃ nāgarājūnaṃ madoti ca (kiêu mạn của các vua nāga không thấp kém), và hīnehi aññe ahīnā uttamā, tesaṃ madoti ca (những vị khác với kẻ thấp kém là những bậc tối thượng không thấp kém, kiêu mạn của họ), và taṃ maddatīti ca (vị ấy dẹp tan điều đó), và vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyakoti ca (lãnh đạo của các loài chim), và veneyyajane vinetīti ca (vị ấy giáo hóa chúng sanh cần được giáo hóa). Trong phương diện thứ hai, ‘‘visada’’nti là trạng từ.

292.

292.

විරුද්ධාවිරුද්ධාභින්න-කම්මා නියමවා පරො;

නියමක්ඛෙපවචනො, අවිරොධි විරොධ්‍ය’පි.

(Phép tu từ) khác có các hành động khác biệt, vừa mâu thuẫn vừa không mâu thuẫn, và có tính quy định; là lời nói vừa quy định vừa bác bỏ, không mâu thuẫn ngay cả khi có sự mâu thuẫn.

293.

293.

ඔචිත්‍යසම්පොසකාදි, සිලෙසො පදජාදි’ති ;

එසං නිදස්සනෙස්වෙව, රූප’මාවිභවිස්සති.

Phép song quan (sileso) phát sinh từ từ ngữ v.v..., có tác dụng nuôi dưỡng sự thích hợp v.v...; bản chất của những phép này sẽ trở nên rõ ràng ngay trong chính các ví dụ.

292-3. සිලෙසභෙදමඤ්ඤථාපි දස්සෙතුමාහ ‘‘විරුද්ධ’’ඉච්චාදි. විරුද්ධානි චාවිරුද්ධානි ච අඤ්ඤමභින්නඤ්ච, තානියෙව කම්මානි ක්‍රියානි යෙසං, තෙ තයො සිලෙසා. නියමො’වධාරණමස්මිං අත්ථීති නියමවා, පරො අඤ්ඤො සිලෙසොපි. නියමස්ස අක්ඛෙපො නිසෙධනං යස්ස, තං වචනමභිධානං යස්ස, තාදිසොපි. නාස්ස විරොධො අත්ථීත්‍යවිරොධි, සොපි. විරොධො අසඞ්ගති එත්ථ විජ්ජතීති විරොධි, සොපි. ඔචිත්‍යං සම්පොසෙතීති ඔචිත්‍යසම්පොසකො, සො ආදි යස්ස අලඞ්කාරන්තරගොචරස්ස සිලෙසස්ස, සො පදතො ජාතාදිසිලෙසොපි. ඉතිතෙ පරෙපි සිලෙසභෙදා සන්ති. එසං යථාවුත්තානං නිදස්සනෙසු පයොගෙස්වෙව රූපං සභාවො ලක්ඛණං ආවිභවිස්සතීති.

292-3. Để trình bày các loại silesa khác nữa, ngài nói: “viruddha” v.v… (1) Viruddha (mâu thuẫn), (2) aviruddha (không mâu thuẫn), và (3) abhinna (không khác biệt), những hành động (kamma, kriyā) của chúng chính là như vậy, đó là ba loại silesa. (4) Niyamavā là loại có sự hạn định (niyama) hay xác định (avadhāraṇa). Đó là một loại silesa khác. (5) Loại có lời nói (vacana, abhidhāna) phủ định (akkhepa, nisedhana) sự hạn định ấy cũng là một loại. (6) Avirodhi là loại không có sự mâu thuẫn. Đó cũng là một loại. (7) Virodhi là loại có sự mâu thuẫn hay không tương hợp (asaṅgati). Đó cũng là một loại. (8) Ocityasamposaka là loại nuôi dưỡng sự thích đáng (ocitiya), loại silesa này đứng đầu trong phạm vi các tu từ pháp khác, đó cũng là silesa phát sinh từ một từ (pada) v.v… Như vậy, có những loại silesa khác nữa. Hình thức, bản chất, hay đặc tính của những loại đã được nói đến này sẽ được thể hiện rõ trong các ví dụ và cách sử dụng.

292-3. අවුත්තසිලෙසවිසෙසෙ දස්සෙතුං උද්දිසති ‘‘විරුද්ධා’’ඉච්චාදි. විරුද්ධාවිරුද්ධාභින්නකම්මා අපි උභයත්ථස්ස විරුද්ධෙන ච අවිරුද්ධෙන ච අභින්නෙන ච කම්මෙන සමන්විතා තයො සිලෙසා ච, පරො අඤ්ඤො නියමවාපි අවධාරණෙන යුත්තසිලෙසො ච, නියමක්ඛෙපවචනොපි අවධාරණස්ස පටිසෙධපකාසකාභිධානසිලෙසො ච, අවිරොධිපි උභයපක්ඛාවිරොධිසිලෙසො ච, විරොධිඅපි උභයත්ථස්ස [Pg.283] විරොධිසිලෙසො ච, පදජාදි පදෙන ජාතො වාක්‍යෙන ජාතො ඔචිත්‍යසම්පොසකාදිසිලෙසොපීති එසං සිලෙසානං නිදස්සනෙස්වෙව නිදස්සනසඞ්ඛතඋදාහරණෙස්වෙව රූපං සරූපං තෙසං ලක්ඛණං වා ආවිභවිස්සති, නිදස්සියමානඋදාහරණෙනෙව ලක්ඛණස්ස ගම්මමානත්තා විසුං න කථෙස්සාමීති අධිප්පායො. විරුද්ධානි ච අවිරුද්ධානි ච අභින්නඤ්චෙති ච, තමෙව කම්මං ක්‍රියා යෙසං සිලෙසානමිති ච, නියමො අවධාරණං අස්මිං අත්ථීති ච, නියමස්ස අක්ඛෙපො පටිසෙධො අස්ස අත්ථීති ච, තං වචනං අභිධානං යස්ස සිලෙසස්සාති ච, නාස්ස විරොධො අත්ථීති ච, ඔචිත්‍යං සම්පොසෙතීති ච, සො ආදි යස්ස උපමාසිලෙසාදිනොති ච, පදතො ජාතොති ච, සො ආදි යස්ස වාක්‍යස්සාති ච විග්ගහො.

292-3. Để trình bày các loại silesa đặc biệt chưa được đề cập, ngài nêu ra: “viruddhā” v.v… (1-3) Viruddhāviruddhābhinnakammā cũng là ba loại silesa, được liên kết với hành động mâu thuẫn, không mâu thuẫn, và không khác biệt của cả hai ý nghĩa. (4) Và niyamavā, một loại silesa khác, có sự xác định. (5) Và niyamakkhepavacana, loại silesa có cách diễn đạt thể hiện sự phủ định sự xác định. (6) Và avirodhi, loại silesa không mâu thuẫn ở cả hai vế. (7) Và virodhi, loại silesa có sự mâu thuẫn ở cả hai ý nghĩa. (8) Và padajādi, tức là silesa phát sinh từ một từ (padena jāto), phát sinh từ một câu (vākyena jāto), loại silesa nuôi dưỡng sự thích đáng (ocityasamposakādi) v.v… Hình thức, bản chất, hay đặc tính của các loại silesa này sẽ được thể hiện rõ trong chính các ví dụ, tức là trong các ví dụ được gọi là nidassana. Ý nghĩa là: “Ta sẽ không nói riêng về đặc tính, vì nó có thể được hiểu thông qua chính các ví dụ được trình bày.” Phần phân tích cú pháp (viggaha) như sau: “Viruddhāni ca aviruddhāni ca abhinnañceti” (mâu thuẫn, không mâu thuẫn, và không khác biệt); “tameva kammaṃ kriyā yesaṃ silesānamiti” (những silesa có hành động/động từ như vậy); “niyamo avadhāraṇaṃ asmiṃ atthīti” (trong đó có sự hạn định, sự xác định); “niyamassa akkhepo paṭisedho assa atthīti” (trong đó có sự bác bỏ, phủ định sự hạn định); “taṃ vacanaṃ abhidhānaṃ yassa silesassāti” (silesa có lời nói, cách diễn đạt như vậy); “nāssa virodho atthīti” (không có sự mâu thuẫn trong đó); “ocityaṃ samposetīti” (nuôi dưỡng sự thích đáng); “so ādi yassa upamāsilesādinoti” (loại có upamāsilesa v.v… làm đầu); “padato jātoti” (phát sinh từ một từ); “so ādi yassa vākyassāti” (loại có câu làm đầu).

විරුද්ධකම්මසිලෙස

Silesa có hành động mâu thuẫn (Viruddhakammasilesa)

294.

294.

සවසෙ වත්තයං ලොකං, අඛිලං කල්ලවිග්ගහො ;

පරාභවති මාරාරි, ධම්මරාජා විජම්භතෙ.

Khiến toàn thể thế gian quy phục, kẻ có thân hình mỹ diệu (hoặc: kẻ ưa thích tranh đấu); Kẻ thù của Ma (Māra) bị bại trận, bậc Pháp Vương lại quang vinh.

294. තතො කමෙන තෙදස්සීයන්ති ‘‘සවසෙ’’ඉච්චාදි. අඛිලං ලොකං සවසෙ වත්තයං මාරාරි ධම්මරාජා ච, කල්ලො මනුඤ්ඤො විග්ගහො කලහො යස්ස මාරාරිනො, විග්ගහො සරීරසම්පදා යස්ස ධම්මරාජස්ස, තෙසු මාරාරි පරාභවති පරාභවමපෙති බොධියං පටිලද්ධපරාජයවසෙන, ධම්මරාජා සමන්තභද්දො තු විජම්භතෙ ලොකත්තයබ්‍යාපිසමුල්ලපිතවිජයද්ධනිපවත්තිවසෙන සමං භවතීති අයං විරුද්ධකම්මසිලෙසො පරාභවවිජම්භනානමඤ්ඤොඤ්ඤවිරොධතො.

294. Sau đó, theo thứ tự, chúng được trình bày qua câu “savase” v.v… Cả Mārāri và Dhammarājā đều khiến toàn thể thế gian quy phục dưới quyền mình. Đối với Mārāri, người có sự xung đột (viggaho=kalaho) là đáng ưa thích (kallo=manuñño). Đối với Dhammarājā, người có thân thể (viggaho) hoàn hảo (sarīrasampadā). Trong số đó, Mārāri bị bại trận (parābhavati), hoặc gây ra sự bại trận, theo nghĩa của sự thất bại đã nhận được tại cây Bồ-đề. Còn Pháp Vương, bậc Toàn Thiện (Samantabhadra), thì quang vinh (vijambhate), theo nghĩa của tiếng reo chiến thắng vang dội khắp ba cõi. Đây là silesa có hành động mâu thuẫn (viruddhakammasilesa) do sự đối lập lẫn nhau giữa bại trận (parābhava) và quang vinh (vijambhana).

294. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන උදාහරති ‘‘සවසෙ’’ඉච්චාදි. අඛිලං ලොකං සවසෙ වත්තයං අනත්ථෙ යුඤ්ජනතො අත්තනො වසෙ වත්තයන්තො, නො චෙ, සකලලොකං හිතෙ [Pg.284] යුඤ්ජනතො අත්තනො වසෙ වත්තයන්තො කල්ලවිග්ගහො මනුඤ්ඤකලහො, නො චෙ, මනුඤ්ඤසරීරසම්පත්තියුත්තො මාරාරි පරාභවති බොධිමූලෙ ලද්ධපරාජයවසෙන පරාභවං පාපුණාති, ධම්මරාජා තථාගතො පන විජම්භතෙ ලොකත්තයෙ පත්ථටජයඝොසවසෙන විජම්භතීති. පරාභවනවිජම්භනක්‍රියානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධත්තා අයං විරුද්ධකම්මසිලෙසො නාම. සස්ස අත්තනො වසො ඉස්සරියමිති ච, කල්ලො මනුඤ්ඤො විග්ගහො විවාදො දෙහො වා යස්සෙති ච වාක්‍යං.

294. Bây giờ, theo thứ tự đã nêu, ngài đưa ra ví dụ: “savase” v.v… Khiến toàn thể thế gian quy phục dưới quyền mình: (đối với Māra) là khiến họ quy phục bằng cách lôi kéo vào điều bất thiện; hoặc là, (đối với Pháp Vương) là khiến họ quy phục bằng cách hướng dẫn vào điều thiện. Kallaviggaho: (đối với Māra) là người có sự xung đột đáng ưa thích; hoặc là, (đối với Pháp Vương) là người có thân thể hoàn hảo đáng ưa thích. Mārāri (Ma vương, kẻ thù) bị bại trận (parābhavati), đạt đến sự bại trận, theo nghĩa của sự thất bại đã nhận được dưới cội Bồ-đề. Còn Pháp Vương, bậc Như Lai, lại quang vinh (vijambhate), theo nghĩa của tiếng reo chiến thắng vang dội khắp ba cõi. Do các hành động bại trận (parābhavana) và quang vinh (vijambhana) mâu thuẫn với nhau, nên đây được gọi là silesa có hành động mâu thuẫn (viruddhakammasilesa). Phân tích câu: “Sassa attano vaso issariyam” (quyền lực, sự thống trị của chính mình), và “kallo manuñño viggaho vivādo deho vā yassa” (người có sự tranh luận hoặc thân thể là đáng ưa thích, mỹ diệu).

අවිරුද්ධකම්මසිලෙස

Silesa có hành động không mâu thuẫn (Aviruddhakammasilesa)

295.

295.

සභාවමධුරං පුඤ්ඤ-විසෙසොදයසම්භවං;

සුණන්ති වාචං මුනිනො, ජනා පස්සන්ති චා’මතං.

Vốn tự nhiên ngọt ngào, do phước lành trổ sanh, chúng sanh nghe lời bậc ẩn sĩ, và cũng thấy được pháp bất tử.

295. ‘‘සභාවෙ’’ච්චාදි. සභාවෙනෙව මධුරා පියා වාචා, මධුරං අමතං, පුඤ්ඤවිසෙසස්ස උදයො අභිවඩ්ඪි, තෙන සම්භවො, යස්ස වා තං, මුනිනො වාචං සද්ධම්මසඞ්ඛාතං ජනා සුණන්ති, තස්සයං අමතඤ්ච පස්සන්තීති අයමවිරුද්ධකම්මසිලෙසො සවනදස්සනානං අවිරුද්ධත්තාති.

295. “Sabhāva” v.v… Lời nói (vācā) tự nó đã ngọt ngào, đáng mến. Pháp bất tử (amataṃ) cũng ngọt ngào. “Phát sinh từ sự trổ sanh của phước báu đặc biệt” (puññavisesodayasambhavaṃ) là: sự trổ sanh (udayo), tức là sự tăng trưởng (abhivaḍḍhi) của phước báu đặc biệt, do đó mà phát sinh (sabhavo). Chúng sanh lắng nghe lời nói của bậc ẩn sĩ, tức là Chánh pháp, và họ cũng thấy được pháp bất tử này. Đây là silesa có hành động không mâu thuẫn (aviruddhakammasilesa) vì nghe (savana) và thấy (dassana) không mâu thuẫn với nhau.

295. ‘‘සභාව’’මිච්චාදි. සභාවමධුරං ‘‘වාචාමධුරං කරිස්සාමී’’ති කත්තබ්බපයොගං විනාපි මධුරත්තා පකතිමධුරං, නො චෙ, කෙනචි පච්චයෙන අනුප්පන්නත්තා සඞ්ඛරවිසෙසං විනාපි පකතිපණීතං, පුඤ්ඤවිසෙසොදයසම්භවං පුඤ්ඤවිසෙසදෙසකස්ස මුනිනො කස්සචි කුසලවිසෙසස්ස අභිවුද්ධියා සම්භූතං, නො චෙ, වෙනෙය්‍යජනානං නිබ්බානාධිප්පායෙන කතකුසලවිසෙසස්ස අභිවුද්ධියා ආරම්මණත්තෙන පටිලද්ධං මුනිනො වාචං සද්ධම්මසඞ්ඛාතං සුණන්ති, අමතං නිබ්බානඤ්ච ජනා වෙනෙය්‍යජනා පස්සන්තීති. සවනදස්සනක්‍රියානං අඤ්ඤමඤ්ඤාවිරුද්ධත්තා අයං අවිරුද්ධකම්මසිලෙසො. සස්ස අත්තනො භාවොති [Pg.285] ච, තෙන මධුරා, මධුරමිති ච, පුඤ්ඤමෙව විසෙසොති ච, තස්සොදයොති ච, තෙන සම්භවො යස්සෙති ච විග්ගහො.

295. “Sabhāva” v.v… Sabhāvamadhuraṃ (tự nhiên ngọt ngào): (Đối với lời nói) là ngọt ngào tự nhiên, ngọt ngào mà không cần nỗ lực tạo tác rằng “ta sẽ làm cho lời nói ngọt ngào”; hoặc là, (đối với pháp bất tử) là tự nhiên cao thượng, không cần đến sự tạo tác đặc biệt nào vì không phải do nhân duyên nào sanh ra. Puññavisesodayasambhavaṃ (phát sinh từ sự trổ sanh của phước báu đặc biệt): (Đối với lời nói) là phát sinh từ sự tăng trưởng của một thiện pháp đặc biệt nào đó của bậc ẩn sĩ, người thuyết giảng về phước báu đặc biệt; hoặc là, (đối với pháp bất tử) là được chứng đắc như một đối tượng cho sự tăng trưởng của thiện pháp đặc biệt được thực hiện bởi những chúng sanh có thể giáo hóa với mục đích hướng đến Nibbāna. Chúng sanh, những người có thể giáo hóa, lắng nghe lời nói của bậc ẩn sĩ, tức là Chánh pháp, và thấy được pháp bất tử, tức là Nibbāna. Do các hành động nghe (savana) và thấy (dassana) không mâu thuẫn với nhau, nên đây là silesa có hành động không mâu thuẫn (aviruddhakammasilesa). Phần phân tích cú pháp (viggaha) như sau: “Sassa attano bhāvo” (bản chất của chính nó); “tena madhurā, madhuramiti” (do đó mà ngọt ngào); “puññameva viseso” (phước báu chính là sự đặc biệt); “tassodayo” (sự trổ sanh của nó); “tena sambhavo yassa” (cái phát sinh từ đó).

අභින්නකම්මසිලෙස

Silesa có hành động không khác biệt (Abhinnakammasilesa)

296.

296.

අන්ධකාරාපහාරාය,සභාවමධුරාය ච;

මනො පීණෙති ජන්තූනං,ජිනො වාචාය භාය ච.

Để xua tan bóng tối, và vì bản chất ngọt ngào, bậc Chiến Thắng làm cho tâm của chúng sanh được hoan hỷ, bằng lời nói và cũng bằng ánh quang.

296. ‘‘අන්ධකාරෙ’’ච්චාදි. අන්ධකාරං මොහසඞ්ඛාතං පකතිඅන්ධකාරං වා අපහරතීති අන්ධකාරාපහාරා, වාචා, භා ච. තාය සභාවභාසාය, සොභාය ච ජිනො ජන්තූනං මනො චිත්තං පීණෙතීති අයමභින්නකම්මසිලෙසො පීණනලක්ඛණායෙකාය ක්‍රියාය වාචාය භාය ච සම්පන්නොති.

296. (Câu) “Andhakāre” v.v… (Lời nói và ánh sáng) được gọi là “andhakārāpahārā” (vật xua tan bóng tối) vì đã xua tan bóng tối được gọi là si mê hay bóng tối tự nhiên. Bằng sự chiếu sáng tự nhiên và bằng vẻ đẹp ấy, bậc Chiến Thắng làm cho tâm, ý của chúng sanh được hài lòng. Do đó, đây là lối nói đa nghĩa với hành động không khác biệt (abhinnakammasilesa) vì được thành tựu bởi một hành động duy nhất có đặc tính làm hài lòng, cùng với lời nói và ánh sáng.

296. ‘‘අන්ධකාරා’’ඉච්චාදි. අන්ධකාරාපහාරාය මොහන්ධකාරං පකතිඅන්ධකාරං වා අපහරණාය සභාවමධුරාය ච සභාවතො කණ්ණසුඛාය, සභාවතො නෙත්තාභිරාමාය වාචාය භාය සරීරකන්තියා ච ජිනො ජන්තූනං මනො චිත්තං ධිනොති පීණෙතීති. පීණයනසභාවාය එකාය ක්‍රියාය සද්ධිං කරණභූතානං ද්වින්නං වාචාභානං යොජිතත්තා අයං අභින්නකම්මසිලෙසො. අන්ධකාර’මපහරතීති ච, සභාවෙන මධුරාති ච වාක්‍යං.

296. (Câu) “Andhakārā” v.v… Bậc Chiến Thắng làm cho thỏa mãn, làm cho hài lòng tâm, ý của chúng sanh bằng (lời nói) có khả năng xua tan bóng tối si mê hay bóng tối tự nhiên, và (lời nói) ngọt ngào tự nhiên, tự bản chất là êm tai, và bằng ánh sáng, vẻ đẹp của thân thể, tự bản chất là đẹp mắt. Đây là lối nói đa nghĩa với hành động không khác biệt (abhinnakammasilesa) do sự liên kết của hai công cụ là lời nói và ánh sáng với một hành động duy nhất có bản chất làm hài lòng. Các câu là “xua tan bóng tối” và “ngọt ngào tự nhiên”.

නියමවන්තසිලෙස

Lối nói đa nghĩa có sự giới hạn (Niyamavantasilesa)

297.

297.

කෙසක්ඛීනංව කණ්හත්තං, සමූනංයෙව වඞ්කතා;

පාණිපාදාධරානංව, මුනින්දස්සා’තිරත්තතා.

Sự đen thẩm chỉ thuộc về tóc và mắt, sự cong vẹo chỉ thuộc về cặp chân mày; sự đỏ thắm của bậc Chúa Tể các vị ẩn sĩ chỉ thuộc về tay, chân, và môi.

297. ‘‘කෙසි’’ච්චාදි. [Pg.286] කණ්හත්තං කෙසක්ඛීනංයෙව, න මනසි, කණ්හත්තගුණො පාපත්තඤ්ච සිලිට්ඨං. වඞ්කතා භමූනංයෙව, න අජ්ඣාසයෙ, වඞ්කතානතත්තං සඨත්තඤ්ච සිලිට්ඨං. අතිරත්තතා පාණිපාදාධරානංයෙව, න චිත්තෙ, අතිරත්තතාගුණො රාගො ච සිලිස්සතෙ. ‘‘මුනින්දස්සා’’ති ‘‘කණ්හත්ත’’න්තිආදීසු සබ්බත්ථ සම්බන්ධනීයං. නියමවා සිලෙසො කෙසක්ඛීනංවාති අවධාරණප්පයොගාති.

297. (Câu) “Kesi” v.v… Sự đen thẩm chỉ thuộc về tóc và mắt, không phải ở trong tâm; phẩm chất đen và trạng thái tội lỗi được kết hợp (trong lối nói đa nghĩa). Sự cong vẹo chỉ thuộc về cặp chân mày, không phải ở trong tâm tính; sự cong và sự gian xảo được kết hợp. Sự đỏ thắm chỉ thuộc về tay, chân, và môi, không phải ở trong tâm; phẩm chất đỏ thắm và lòng tham ái được kết hợp. (Từ) “Munindassā” (của bậc Chúa Tể các vị ẩn sĩ) nên được liên kết ở mọi nơi với (các từ) “kaṇhattaṃ” v.v… Đây là lối nói đa nghĩa có sự giới hạn vì có sự sử dụng từ nhấn mạnh trong (câu) “kesakkhīnaṃva”.

297. ‘‘කෙසක්ඛීන’’මිච්චාදි. මුනින්දස්ස කණ්හත්තං කෙසක්ඛීනං එව හොති, කණ්හත්තසඞ්ඛතමකුසලං න චිත්තෙ. වඞ්කතා භමූනංයෙව, නජ්ඣාසයෙ. අතිරත්තතා පාණිපාදාධරානං එව, න කෙසුචි වත්ථූසූති. ‘‘කෙසක්ඛීනංවා’’තිආදීසු නියමසඞ්ඛාතඅවධාරණපදස්ස විජ්ජමානත්තා කණ්හභාවෙන සද්ධිං පාපත්තස්ස ච, වඞ්කගුණෙන සද්ධිං සාඨෙය්‍යස්ස ච, රත්තගුණෙන සද්ධිං රාගස්ස ච සිලිට්ඨත්තා අයං නියමවන්තසිලෙසො නාම. කෙසානි ච අක්ඛීනි චෙති ච, කණ්හස්ස භාවොති ච, වඞ්කස්ස භාවොති ච, පාණයො ච පාදානි ච අධරානි චාති ච, අතිරත්තස්ස භාවොති ච විග්ගහො.

297. (Câu) “Kesakkhīnaṃ” v.v… Sự đen thẩm của bậc Chúa Tể các vị ẩn sĩ chỉ có ở tóc và mắt; điều bất thiện được gọi là sự đen tối thì không có ở trong tâm. Sự cong vẹo chỉ có ở cặp chân mày, không có ở trong tâm tính. Sự đỏ thắm chỉ có ở tay, chân, và môi, không có ở trong bất cứ vật nào. Vì trong (câu) “Kesakkhīnaṃvā” v.v… có sự hiện hữu của từ nhấn mạnh được gọi là sự giới hạn, và vì sự kết hợp của trạng thái đen với trạng thái tội lỗi, của phẩm chất cong với sự gian xảo, và của phẩm chất đỏ với lòng tham ái, nên đây được gọi là lối nói đa nghĩa có sự giới hạn (niyamavantasilesa). Phần phân tích cú pháp (viggaha) là: “tóc và mắt”, “trạng thái của màu đen”, “trạng thái của sự cong”, “tay và chân và môi”, và “trạng thái của sự rất đỏ”.

නියමක්ඛෙපසිලෙස

Lối nói đa nghĩa có sự phủ nhận giới hạn (Niyamakkhepasilesa)

298.

298.

පාණිපාදාධරෙස්වෙව, සාරාගො තව දිස්සති;

දිස්සතෙ සො’ය’මථ වා, නාථ සාධුගුණෙස්වපි.

Sự đỏ đẹp (sārāga) của Ngài chỉ được thấy ở tay, chân, và môi; hay đúng hơn, thưa ngài, sự nhiệt tâm ấy cũng được thấy trong các phẩm hạnh của người thiện.

298. ‘‘පාණි’’ච්චාදි. නාථ තව පාණිපාදාධරෙස්වෙව සාරාගො සොභනො රත්තවණ්ණො දිස්සති, න චිත්තෙ, සාරාගො රත්තවණ්ණො ඡන්දරාගො චාති සිලිට්ඨං. අයං නියමො අක්ඛිප්‍යතෙ. අථ වා කථං නියම්‍යතෙ, යතො සො අයං සාරාගො සාධූනං ගුණෙස්වෙව විරාගලක්ඛණො දිස්සතෙ ඉති. තස්මා කථමවධාරීයතීති නියමක්ඛෙපවචනො සිලෙසොයං.

298. (Câu) “Pāṇi” v.v… Bạch Thế Tôn, sự nhuốm màu (sārāga) của Ngài, tức là màu đỏ đẹp, chỉ được thấy ở tay, chân, và môi, không phải ở trong tâm; (từ) sārāga kết hợp (hai nghĩa) màu đỏ và lòng tham dục. Sự giới hạn này bị phủ nhận. Hay đúng hơn, làm sao có thể giới hạn được, vì sự nhiệt tâm (sārāga) ấy được thấy trong các phẩm hạnh của người thiện, vốn có đặc tính ly tham. Do đó, (câu) “làm sao có thể xác định được?” là lối nói đa nghĩa phủ nhận sự giới hạn.

298. ‘‘පාණි’’ච්චාදි. [Pg.287] හෙ නාථ තව සාරාගො සොභනො රත්තවණ්ණො පාණිපාදාධරෙස්වෙව දිස්සති, චිත්තෙ ලොභො පන න දිස්සති. අථ වා සො අයං සාරාගො කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දභූතො සාධුගුණෙස්වපි සජ්ජනානං සීලාදිගුණෙසුපි දිස්සති. ‘‘එවා’’ති දස්සිතනියමස්ස පටිසෙධකෙන ‘‘අථ වා’’ති වචනෙන සමන්නාගතත්තා රත්තවණ්ණසඞ්ඛාතරාගෙන ලොභස්ස සිලිට්ඨත්තා ච අයං නියමක්ඛෙපවචනසිලෙසො. සං සොභනො රාගොති විග්ගහො.

298. (Câu) “Pāṇi” v.v… Này Thế Tôn, sự nhuốm màu (sārāga) của Ngài, tức là màu đỏ đẹp, chỉ được thấy ở tay, chân, và môi; còn lòng tham trong tâm thì không được thấy. Hay đúng hơn, sự nhiệt tâm (sārāga) ấy, vốn là thiện pháp dục và ý muốn hành động, cũng được thấy trong các phẩm hạnh tốt đẹp, trong các đức hạnh như giới v.v… của những người hiền thiện. Vì (câu) được đi kèm với từ “atha vā” (hay đúng hơn) là từ phủ định sự giới hạn được chỉ ra bởi (từ) “eva”, và vì sự kết hợp của lòng tham với lòng ái nhiễm được gọi là màu đỏ, nên đây là lối nói đa nghĩa phủ nhận sự giới hạn. Phần phân tích cú pháp là “saṃ” (đẹp) + “rāgo” (màu/sự ái nhiễm).

අවිරොධිසිලෙස

Lối nói đa nghĩa không mâu thuẫn (Avirodhisilesa)

299.

299.

සලක්ඛණො’තිසුභගො,තෙජස්සී නියතොදයො;

ලොකෙසො ජිතසංක්ලෙසො,විභාති සමණිස්සරො.

Vị Chúa Tể của các Sa-môn, người có các tướng tốt, vô cùng đẹp đẽ, đầy uy lực, có sự xuất hiện chắc chắn, là Chúa Tể thế gian, đã chiến thắng phiền não, đang tỏa sáng rực rỡ.

299. ‘‘සලක්ඛණො’’ඉච්චාදි. සහ ලක්ඛණෙන සසරූපෙන ද්වත්තිං සවරපුරිසලක්ඛණෙන වා වත්තමානො සලක්ඛණො, චන්දො මුනින්දො ච, අතිසුභගො සො ච, තෙජස්සී සූරියො පභාවිසෙසයුත්තො ච, නියතො පතිදිනමුදයො පභාලක්ඛණො යස්ස සො නියතොදයො, සූරියො, නියතො ථිරො උදයො සම්මාසම්බුද්ධො සම්බොධිරූපො යස්ස සො නියතොදයො, මුනින්දො, ලොකෙසො බ්‍රහ්මා මුනින්දො ච, ජිතො සංක්ලෙසො ඣානරතිවසෙන කායචිත්තාබාධො යෙන සො, බ්‍රහ්මා, ජිතො සංක්ලෙසො දසවිධො අග්ගමග්ගඤ්ඤාණලාභා යෙන සො. සො මණීනං ඉස්සරො උපමණි, සමණානං ඉස්සරො මුනින්දො විභාතීති යොජ්ජං. අයමවිරොධිසිලෙසො ලක්ඛණසුභගාදීනමුභයත්ථාපි අබ්‍යවහිතත්තා.

299. (Câu) “Salakkhaṇo” v.v… (Từ) salakkhaṇo có nghĩa là người hiện hữu cùng với tướng, tức là hình con thỏ, hoặc với ba mươi hai tướng của bậc đại nhân; (đối tượng là) mặt trăng và bậc Chúa Tể các vị ẩn sĩ. (Từ) atisubhago (vô cùng đẹp đẽ) cũng chỉ hai vị ấy. (Từ) tejassī (đầy uy lực) chỉ mặt trời và người có năng lực đặc biệt. (Từ) niyatodayo (có sự xuất hiện chắc chắn) là người có sự mọc lên hằng ngày được đặc trưng bởi ánh sáng, tức là mặt trời; và là người có sự phát sanh, tức là sự giác ngộ viên mãn, một cách chắc chắn và vững bền, tức là bậc Chúa Tể các vị ẩn sĩ. (Từ) lokeso (Chúa Tể thế gian) chỉ Phạm thiên và bậc Chúa Tể các vị ẩn sĩ. (Từ) jitasaṃkleso (đã chiến thắng phiền não) là người đã chiến thắng các bệnh của thân và tâm bằng sự thích thú trong thiền định, tức là Phạm thiên; và là người đã chiến thắng mười loại phiền não bằng sự chứng đắc trí tuệ của thánh đạo cao nhất. Nên hiểu rằng: “Vị ấy, chúa tể của các viên ngọc, và vị chúa tể của các Sa-môn, tức bậc Chúa Tể các vị ẩn sĩ, đang tỏa sáng rực rỡ”. Đây là lối nói đa nghĩa không mâu thuẫn vì (các từ) lakkhaṇa, subhaga v.v… ở cả hai trường hợp đều không bị cản trở.

299. ‘‘සලක්ඛණො’’ඉච්චාදි. [Pg.288] සලක්ඛණො ලක්ඛණෙන සහිතො, අතිසුභගො අතිසුන්දරාය ලක්ඛියා සමන්නාගතො, නො චෙ, ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සහිතො අතිවිය සොභාදීහි යුත්තො, තෙජස්සී අන්ධකාරවිධමනසඞ්ඛතමහානුභාවෙන යුත්තො, නියතොදයො පතිදිනං පුබ්බණ්හකාලෙ නියමිතගගනුග්ගමනො, නො චෙ, නිරන්තරපවත්තබුද්ධතෙජසා යුත්තො ථිරසබ්බඤ්ඤුපදවිසඞ්ඛාතාභිවුඩ්ඪියා සමන්නාගතො, ලොකෙසො බ්‍රහ්මභූතො, ජිතසංක්ලෙසො ඣානපීතියා විජිතකායචිත්තදරථො, නො චෙ, තිලොකස්ස ඉස්සරභූතො චතුත්ථමග්ගඤ්ඤාණෙන හතදසවිධසංකිලෙසො, සමණිස්සරො සො උත්තමො මණි විභාති සොභති, නො චෙ, සමණානං ඉස්සරො විභාති දිබ්බතීති. ‘‘සලක්ඛණො සුභගො’’ඉච්චාදිකානං ද්වින්නං පදානං අවිරුද්ධත්තා ච, පඨමපාදෙ චන්දෙන දුතියෙ සූරියෙන තතියෙ බ්‍රහ්මුනා චතුත්ථෙ මණිනා ච සබ්බඤ්ඤුපදත්ථස්ස සිලිට්ඨත්තා ච අයං අවිරොධිසිලෙසො නාම. සහ ලක්ඛණෙන වත්තමානොති ච, අතිසොභනො භගො සිරී වා සිරීකාමපයතනාදිකො වා අස්සාති ච, තෙජො අස්ස අත්ථීති ච, නියතො උදයො අස්සෙති ච, ලොකස්ස ඉසො ඉස්සරොති ච, ජිතො සංක්ලෙසො යෙනෙති ච, මණීනං සමණානං වා ඉස්සරොති ච වාක්‍යං.

299. ‘‘Salakkhaṇo’’ v.v... Salakkhaṇo là cùng với tướng, atisubhago là được phú bẩm với vẻ đẹp vô cùng lộng lẫy, hoặc là, cùng với ba mươi hai tướng đại nhân, được hợp thành bởi vẻ đẹp v.v... một cách phi thường, tejassī là được hợp thành bởi đại oai lực được gọi là sự xua tan bóng tối, niyatodayo là sự đi lên bầu trời đã được quy định vào buổi sáng mỗi ngày, hoặc là, được hợp thành bởi sự tăng trưởng vững chắc được gọi là địa vị toàn giác, được hợp thành bởi oai lực của Phật diễn tiến không gián đoạn, lokeso là đã trở thành Phạm thiên, jitasaṃkleso là người đã chiến thắng sự mệt mỏi của thân và tâm bằng hỷ của thiền, hoặc là, đã trở thành bậc chúa tể của ba cõi, người đã diệt trừ mười loại phiền não bằng trí tuệ của đạo quả thứ tư, samaṇissaro là viên ngọc quý ấy chiếu sáng, rực rỡ, hoặc là, bậc chúa tể của các sa-môn chiếu sáng, tỏa rạng. Và do vì hai từ ‘‘salakkhaṇo subhago’’ v.v... không có sự mâu thuẫn, và do vì ý nghĩa của địa vị toàn giác được kết nối nhuần nhuyễn với mặt trăng ở dòng đầu, với mặt trời ở dòng thứ hai, với Phạm thiên ở dòng thứ ba, và với viên ngọc ở dòng thứ tư, nên đây được gọi là avirodhisilesa (song quan bất tương phản). Và câu cú là: ‘Saha lakkhaṇena vattamānoti’ (hiện hữu cùng với tướng), và ‘atisobhano bhago sirī vā sirīkāmapayatanādiko vā assāti’ (có được sự may mắn, vẻ đẹp, hoặc nền tảng của vẻ đẹp và sự ái dục rất tốt đẹp), và ‘tejo assa atthīti’ (có oai lực), và ‘niyato udayo asseti’ (có sự mọc lên đã được quy định), và ‘lokassa iso issaroti’ (là chủ, là chúa tể của thế gian), và ‘jito saṃkleso yeneti’ (người đã chiến thắng phiền não), và ‘maṇīnaṃ samaṇānaṃ vā issaroti’ (là chúa tể của các viên ngọc hoặc của các sa-môn).

විරොධිසිලෙස

Virodhisilesa (Song quan tương phản)

300.

300.

අසමොපි සමො ලොකෙ,ලොකෙසොපි නරුත්තමො;

සදයොප්‍ය’දයො පාපෙ,චිත්තා’යං මුනිනො ගති.

Dù không ai sánh bằng, Ngài bình đẳng trong đời, Dù là Chúa thế gian, Ngài là bậc tối thượng giữa loài người; Dù có lòng từ bi, Ngài không dung thứ điều ác, Con đường này của bậc ẩn sĩ thật là kỳ diệu.

300. ‘‘අසමොපි’’ච්චාදි. නත්ථි සමො රාජගුණාදීහි අස්සාති අසමො, කොචි රාජාදි, ‘‘අසමො’’ති ලොකෙකසිඛාමණිභාවෙන [Pg.289] මුනි. තත්ථ යදා අසමො රාජාදි, තදා ලොකෙ සමොති විරුද්ධං අසමත්තා තස්ස. අපිසද්දො විරොධං ජොතෙති. පක්ඛන්තරෙ ත්වවිරුද්ධං, ලොකෙ දෙවදත්තාදීනං විරොධිසත්තානං රාහුලාදීනං අවිරොධිසත්තානඤ්ච සමත්තා, තතොයෙවායං විරොධාභාසානඤ්චසා විරොධොයෙව. ලොකෙසො බ්‍රහ්මා මුනි ච. තත්ථ ‘‘බ්‍රහ්මා නරුත්තමො’’ති විරුද්ධං දිබ්බයොනිත්තා තස්ස. පක්ඛන්තරෙ ත්වබ්‍යාඝාතො උත්තමනරත්තා තස්ස. දයො දානං, සහ දයෙනාති සදයො, කොචි පුරිසො. සහ දයාය වත්තතීති සදයො, මුනි. තත්ථ පුරිසො දායකො පාපෙ ජනෙ කථමදයොති විරුජ්ඣති. මුනි පාපෙ රාගාදිකෙ අදයොති විරුජ්ඣති. තස්මා මුනිනො අයං යථාවුත්තා ගති පවත්ති චිත්තා අබ්භුතාති අයං වුත්තනයෙන විරොධිසිලෙසො උදාහටො.

300. ‘‘Asamopi’’ v.v... Asamo là người không có ai ngang bằng về các đức tính của vua v.v..., là một vị vua nào đó, ‘‘asamo’’ là bậc ẩn sĩ với bản chất là viên ngọc quý duy nhất trên đỉnh đầu của thế gian. Ở đó, khi vị vua là asamo (không ai sánh bằng), thì việc nói samo (bình đẳng) trong đời là mâu thuẫn, do sự không bình đẳng của vị ấy. Từ ‘api’ (dù) làm nổi bật sự mâu thuẫn. Tuy nhiên, ở phương diện khác thì không mâu thuẫn, do sự bình đẳng đối với các chúng sanh đối nghịch như Devadatta v.v... và các chúng sanh không đối nghịch như Rāhula v.v... trong thế gian, chính vì thế đây là sự mâu thuẫn của những gì có vẻ mâu thuẫn, và đó chính là sự mâu thuẫn. Lokeso là Phạm thiên và bậc ẩn sĩ. Ở đó, ‘‘Phạm thiên là bậc tối thượng giữa loài người’’ là mâu thuẫn, do ngài thuộc thai sanh của chư thiên. Tuy nhiên, ở phương diện khác thì không có sự cản trở, do ngài là con người tối thượng. Dayo là sự bố thí, sadayo là cùng với sự bố thí, là một người nào đó. Sadayo là người hành xử với lòng từ bi, là bậc ẩn sĩ. Ở đó, một người bố thí làm sao lại adayo (không bố thí) đối với những người xấu ác, điều này mâu thuẫn. Bậc ẩn sĩ adayo (không từ bi) đối với những điều xấu ác như tham ái v.v... là mâu thuẫn. Do đó, con đường, sự diễn tiến như đã nói này của bậc ẩn sĩ là cittā (kỳ diệu), abbhutā (phi thường), theo cách đã nói, đây được nêu lên làm ví dụ về virodhisilesa (song quan tương phản).

300. ‘‘අසමො’’ඉච්චාදි. අසමොපි අතුල්‍යොපි කොචි රාජාදිකො ලොකෙ සමො තුල්‍යො, නො චෙ, සදිසපුග්ගලරහිතො එව රාහුලභද්‍රදෙවදත්තාදිසබ්බලොකෙ අනුනයපටිඝාභාවෙන සමො හොති. ලොකෙසොපි බ්‍රහ්මභූතොපි නරුත්තමො නරවරො හොති, නො චෙ, සකලලොකාධිපති හුත්වා එව නරුත්තමො. සදයොපි යාචකෙසු දයසඞ්ඛාතෙන දානෙන යුත්තොපි පාපෙ පාපිට්ඨෙ අදයො දානරහිතො, නො චෙ, දයාසහිතො එව අකුසලෙ නිද්දයො. මුනිනො අයං ගති පවත්ති චිත්තා විචිත්තාති රාජාදිනො අසමසමතා ච, බ්‍රහ්මා හුත්වා උත්තමනරභාවො ච, දානසහිතස්ස කස්සචි පුරිසස්ස දානරහිතභාවො ච විරුද්ධො හොති. තස්මා රාජබ්‍රහ්මපුරිසෙහි මුනිනො සිලිට්ඨත්තා අයං විරොධිසිලෙසො නාම. පුබ්බපුබ්බපක්ඛෙ විරොධො අපරාපරපක්ඛෙහි නිරාකතො හොති. පුබ්බපක්ඛෙ අපිසද්දො විරොධං ජොතෙති, අපරපක්ඛෙ අවධාරණන්ති. [Pg.290] නත්ථි සමො යස්සෙති ච, නරො ච සො උත්තමො චෙති ච, සහ දයෙන දයාය වා වත්තමානොති ච, නත්ථි දයො දයා වා අස්සෙති ච විග්ගහො.

300. ‘‘Asamo’’ v.v... Asamopi, dù không ai sánh bằng, một vị vua nào đó, (lại) samo, bình đẳng, trong đời, hoặc là, chính vì không có người nào tương đương nên ngài bình đẳng do không có sự thiên vị và ác cảm đối với tất cả trong thế gian như Rāhulabhadra, Devadatta v.v... Lokesopi, dù đã trở thành Phạm thiên, (lại) là naruttamo, bậc tối thượng giữa loài người, hoặc là, chính vì đã trở thành bậc chúa tể của toàn thể thế gian nên là bậc tối thượng giữa loài người. Sadayopi, dù hợp thành với sự bố thí được gọi là lòng thương đối với những người ăn xin, (lại) adayo, không bố thí, đối với pāpe, những kẻ xấu xa, hoặc là, chính vì cùng với lòng từ bi nên ngài niddayo, không thương xót, đối với điều bất thiện. Gati, con đường, pavatti, sự diễn tiến, này của bậc ẩn sĩ là cittā, đa dạng. Và sự bình đẳng của vị vua không bình đẳng, và việc Phạm thiên trở thành người tối thượng, và việc một người nào đó có lòng bố thí lại trở thành người không bố thí là điều mâu thuẫn. Do đó, do bậc ẩn sĩ được kết nối nhuần nhuyễn với vị vua, Phạm thiên, và người (bố thí), nên đây được gọi là virodhisilesa (song quan tương phản). Sự mâu thuẫn ở các vế trước được hóa giải bởi các vế sau. Ở vế trước, từ ‘api’ (dù) làm nổi bật sự mâu thuẫn, ở vế sau, (nó có nghĩa) là sự nhấn mạnh. Và sự phân tích cú pháp là: ‘Natthi samo yasseti’ (người không có ai ngang bằng), và ‘naro ca so uttamo ceti’ (và người ấy là bậc tối thượng), và ‘saha dayena dayāya vā vattamānoti’ (hành xử cùng với sự bố thí hoặc lòng từ bi), và ‘natthi dayo dayā vā asseti’ (không có sự bố thí hoặc lòng từ bi).

ඔචිත්‍යසම්පොසකපදසිලෙස

Ocityasamposakapadasilesa (Song quan từ ngữ nuôi dưỡng sự thích hợp)

301.

301.

සංසාරදුක්ඛොපහතා-වනතා ජනතා ත්වයි;

සුඛ’මිච්ඡිත’මච්චන්තං, අමතන්දද වින්දති.

Hỡi Đấng ban bất tử, chúng sanh bị khổ luân hồi não hại, khi cúi đầu trước Ngài, tìm thấy được niềm an lạc vô biên hằng mong ước.

301. උදාහරති ‘‘සංසාරෙ’’ච්චාදි. සංසාරො අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා ඛන්ධපටිපාටියෙව දුක්ඛං දුක්ඛමත්තාදිනා, තෙන උපහතා පහටා ජනතා, අමතං සුඛං අමතං වා නිබ්බානං දදාතීති අමතන්දදාති ආමන්තනං, ත්වයි අවනතා පණාමවසෙන ඉච්ඡිතමතිමතං දුක්ඛාපගමනිබ්බත්තං කායිකං චෙතසිකඤ්ච සුඛං අච්චන්තං වින්දති පටිලභතීති. එත්ථ අමතං සුධා නිබ්බානඤ්ච, අමතන්දදො දුක්ඛොපහතෙ සුඛයතීති උචිතන්ති ‘‘අමතං දදාතී’’ති පදමධිගතෙ වත්ථුනි ඔචිත්‍යං සම්පොසයතීති ඔචිත්‍යසම්පොසකො පදසිලෙසොයං. ආදිසද්දෙන ‘‘සුගන්ධිසොභාසම්බන්ධී’’ත්‍යාද්‍යුපමාසිලෙසාදයො සඞ්ගහිතාති.

301. Ngài nêu ví dụ ‘‘saṃsāre’’ v.v... Saṃsāro là dukkhaṃ, khổ, do bản chất là khổ v.v..., chính là sự nối tiếp của các uẩn đang diễn tiến không gián đoạn, janatā, chúng sanh, upahatā, bị não hại, pahaṭā, bị đả thương, bởi điều ấy, amatandadāti là tiếng gọi, có nghĩa là người ban cho amataṃ, sự an lạc, hoặc amataṃ, Niết-bàn, tvayi avanatā, cúi đầu trước Ngài, bằng cách đảnh lễ, vindati, tìm thấy, paṭilabhati, đạt được, accantaṃ, một cách vô cùng, sukhaṃ, sự an lạc, về thân và tâm, được tạo ra do sự chấm dứt khổ đau, icchitamatimataṃ, điều được mong muốn, được ước ao. Ở đây, amataṃ là cam lồ và Niết-bàn, và vì amatandado, người ban bất tử, sukhayati, làm cho người bị khổ não được an lạc, là điều ucitanti, thích hợp, nên từ ‘‘amataṃ dadātī’’ samposayati, nuôi dưỡng, ocityaṃ, sự thích hợp, trong vấn đề đã được hiểu rõ, do đó đây là ocityasamposako padasilesa (song quan từ ngữ nuôi dưỡng sự thích hợp). Bằng từ ādi (v.v...), các loại như upamāsilesa (song quan trong ví von) v.v... như trong câu ‘‘sugandhisobhāsambandhī’’ được bao gồm.

301. ‘‘සංසාර’’ඉච්චාදි. සංසාරදුක්ඛොපහතා ඛන්ධධාතුආයතනානං නිරන්තරපවත්තිසඞ්ඛාතෙන දුක්ඛෙන උපහතා ජනතා, අමතන්දද හෙ සුධාදායක නො චෙ, නිබ්බානදායක තථාගත ත්වයි අවනතා පණමනවසෙන ඔනතා ඉච්ඡිතං අභිමතං සුඛං කායිකචෙතසිකසුඛං අච්චන්තං අතිසයෙන වින්දති සෙවතීති. අමතදායකා දුක්ඛිතෙ සුඛිතෙ කරොන්තීති ඉදං උචිතමෙවෙති උභයත්ථස්සාපි වාචකං ‘‘අමතං දදාතී’’ති පදං තාදිසජනස්ස සුඛදානෙ ඔචිත්‍යං පොසෙතීති අයං ඔචිත්‍යසම්පොසකපදසිලෙසො. සංසාරොයෙව දුක්ඛන්ති ච, තෙන උපහතාති ච, අමතං සුධං නිබ්බානං වා දදාතීති ච වාක්‍යං.

301. ‘‘Saṃsāra’’ v.v... Saṃsāradukkhopahatā janatā, chúng sanh bị não hại bởi khổ đau được gọi là sự diễn tiến không ngừng của các uẩn, giới, và xứ, amatandada, hỡi đấng ban cam lồ, hoặc là, hỡi đấng ban Niết-bàn, Như Lai, tvayi avanatā, cúi đầu trước Ngài, onatā, hạ mình, bằng cách đảnh lễ, vindati, thụ hưởng, sevati, một cách atisayena, vô cùng, accantaṃ, sukhaṃ, sự an lạc, kāyikacetasikasukhaṃ, sự an lạc về thân và tâm, icchitaṃ, được mong muốn, abhimataṃ, được ước ao. Việc những người ban bất tử làm cho những người đau khổ trở nên an lạc, điều này quả thật là thích hợp, vì vậy từ ‘‘amataṃ dadātī’’, là từ diễn đạt cả hai ý nghĩa, poseti, nuôi dưỡng, ocityaṃ, sự thích hợp, trong việc ban phát an lạc cho những người như vậy, do đó đây là ocityasamposakapadasileso (song quan từ ngữ nuôi dưỡng sự thích hợp). Và câu cú là: ‘Saṃsāroyeva dukkhanti’ (chính luân hồi là khổ), và ‘tena upahatāti’ (bị não hại bởi điều đó), và ‘amataṃ sudhaṃ nibbānaṃ vā dadātīti’ (ban cho amata, cam lồ, hoặc Niết-bàn).

302.

302.

ගුණයුත්තෙහි [Pg.291] වත්ථූහි, සමං කත්වාන කස්සචි;

සංකිත්තනං භවති යං, සා මතා තුල්‍යයොගිතා.

Việc mô tả nào đó về một đối tượng, bằng cách làm cho nó tương đương với những vật khác có cùng phẩm chất, được gọi là phép tương liên (tulyayogitā).

302. තුල්‍යයොගිතං යොජයති ‘‘ගුණෙ’’ච්චාදිනා. ගුණො ධම්මො සාධු අසාධු වා, තෙන යුත්තෙහි වත්ථූහි සහ සමං කත්වාන වත්ථුතො අසාම්‍යෙපි තථාභාවමාරොප්‍ය කස්සචි පුරිසාදිනො ථුතිනින්දත්ථං යං කිත්තනමාඛ්‍යානං, සා තුල්‍යක්ඛණා තුල්‍යයොගිතා මතා, වත්තුමිච්ඡිතෙන ගුණෙන තාදිසානං තුල්‍යයොගිතාපටිපාදනතො තදත්ථියෙන තුල්‍යයොගිතා තථා ද්විධා වත්තති.

302. Ngài áp dụng phép tương liên (tulyayogitā) qua câu kệ bắt đầu bằng ‘guṇe...’. Phẩm chất (guṇa) là một đặc tính, tốt hoặc xấu. Việc tường thuật nào đó nhằm mục đích tán thán hay chê bai một người nào đó, bằng cách làm cho tương đương với những vật có cùng phẩm chất ấy, dù trên thực tế không tương đương nhưng được gán cho trạng thái như vậy, thì đó được xem là phép tương liên (tulyayogitā) có đặc tính tương đương. Do việc trình bày sự tương liên của những đối tượng như vậy thông qua phẩm chất mong muốn được nói đến, nên phép tương liên (tulyayogitā) theo ý nghĩa đó diễn ra theo hai cách.

302. ඉදානි තුල්‍යයොගිතාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘ගුණයුත්තෙහි’’ඉච්චාදිනා. ගුණයුත්තෙහි සුන්දරාසුන්දරෙහි යෙහි කෙහිචි ගුණෙහි යුත්තෙහි වත්ථූහි, සමං කත්වාන තත්වතො අසමානෙසුපි සමානත්තබුද්ධියා ආරොපනං කත්වා, කස්සචි පුරිසාදිනො ථුතිං නින්දං වා නිස්සාය යං සංකිත්තනං ගුණාගුණකථනං භවති, සා තුල්‍යයොගිතාති මතාති. ගුණෙහි යුත්තාති ච, තුල්‍යෙන ගුණෙන සහ යොගොති ච, සො එතෙසං රංසිමාලීභගවන්තාදීනමත්ථීති ච, තෙසං භාවො තුල්‍යගුණසම්බන්ධොති ච විග්ගහො. එත්ථ තුල්‍යගුණයුත්තපදත්ථානං තග්ගුණසම්බන්ධස්ස තුල්‍යයොගිතාභාවතො තප්පටිපාදකො උත්තිවිසෙසො තදත්ථියෙන තුල්‍යයොගිතාති ඤෙය්‍යා.

302. Bây giờ, ngài trình bày về phép trang sức tương liên (tulyayogitālaṅkāra) qua câu kệ bắt đầu bằng ‘guṇayuttehi...’. Với những vật được phú cho những phẩm chất nào đó, tốt đẹp hay không tốt đẹp, bằng cách làm cho chúng tương đương, dù trên thực tế không tương đương, bằng cách gán cho ý niệm về sự tương đương, dựa vào sự tán thán hay chê bai một người nào đó, việc mô tả nào đó, tức là việc nói về phẩm chất và khuyết điểm, được gọi là phép tương liên (tulyayogitā). Và sự phân tích cú pháp (viggaha) là: ‘được phú cho những phẩm chất’ (guṇehi yutta), và ‘sự liên kết với phẩm chất tương đương’ (tulyena guṇena saha yogo), và ‘điều đó tồn tại nơi những vị này như mặt trời và Đức Thế Tôn’, và ‘trạng thái của các vị ấy là sự tương quan phẩm chất tương đương’ (tesaṃ bhāvo tulyaguṇasambandho). Ở đây, vì ý nghĩa của các từ ‘được phú cho phẩm chất tương đương’ chính là trạng thái tương liên (tulyayogitā) của sự tương quan với phẩm chất ấy, nên cần hiểu rằng cách diễn đạt đặc biệt trình bày điều đó được gọi là phép tương liên (tulyayogitā) theo ý nghĩa của nó.

303.

303.

සම්පත්තසම්මදො ලොකො,සම්පත්තාලොකසම්පදො;

උභොහි රංසිමාලී ච,භගවා ච තමොනුදො.

Thế gian đã đạt được niềm hân hoan, đã đạt được sự sung mãn của ánh sáng; bởi cả hai vị, mặt trời và Đức Thế Tôn, đều là những bậc xua tan bóng tối.

303. උදාහරති ‘‘සම්පත්තෙ’’ච්චාදි. තමං නුදතීති තමොනුදො. රංසිමාලී සූරියො ච, අථ වා සම්මාසම්බුද්ධො චාති උභොහි කරණභූතෙහි හෙතුභූතෙහි වා [Pg.292] ලොකො සත්තලොකො, සම්පත්තො සම්මදො පීති යෙන තථාවිධො ච, සම්පත්තො ආලොකස්ස සම්පදා යෙන තථාවිධො චාපීති. එත්ථ පීතිදානාදිගුණයුත්තෙන රංසිමාලිනා සමං කත්වා භගවතො ථුතිවසෙන කිත්තනන්ති ලක්ඛණං යොජනීයං.

303. Ngài đưa ra ví dụ qua câu kệ bắt đầu bằng ‘sampatte...’. ‘Bậc xua tan bóng tối’ (tamonudo) là vị xua tan bóng tối. Mặt trời (raṃsimālī) và Đức Thế Tôn, bởi cả hai vị này, với vai trò là công cụ hoặc nguyên nhân, thế gian, tức là thế giới chúng sanh, đã trở thành nơi mà niềm hân hoan, sự vui mừng được đạt đến, và cũng là nơi mà sự sung mãn của ánh sáng được đạt đến. Ở đây, cần áp dụng định nghĩa rằng đây là sự mô tả nhằm tán thán Đức Thế Tôn, bằng cách làm cho Ngài tương đương với mặt trời, vốn được phú cho những phẩm chất như ban tặng niềm vui, v.v.

303. ඉදානි උදාහරති ‘‘සම්පත්ති’’ච්චාදිනා. තමොනුදො අන්ධකාරං පහරන්තො රංසිමාලී ච භගවා ච උභොහි කරණභූතෙහි හෙතුභූතෙහි වා, ලොකො සත්තලොකො සම්පත්තසම්මදො පටිලද්ධපීතිකො ච සම්පත්තාලොකසම්පදා ච හොතීති. එත්ථ පීතිදානාලොකකරණසඞ්ඛාතගුණයුත්තෙන සූරියෙන තුල්‍යං කත්වා භගවතො ථුතිවසෙන ගුණකථනං හොති. සම්පත්තො සම්මදො පීති යෙනෙති ච, ආලොකස්ස සම්පදාති ච, සම්පත්තා ආලොකසම්පදා යෙනෙති ච, තමං නුදතීති ච වාක්‍යං. උදාහරණෙ අදස්සිතෙපි අසාධුගුණයුත්තෙන කෙනචි වත්ථුනා සමං කත්වා කස්සචි කාතබ්බනින්දාපි එවමෙව දට්ඨබ්බා.

303. Bây giờ, ngài đưa ra ví dụ qua câu kệ bắt đầu bằng ‘sampatti...’. ‘Bậc xua tan bóng tối’ (tamonudo) là vị đánh tan bóng tối; bởi cả hai vị, mặt trời và Đức Thế Tôn, với vai trò là công cụ hoặc nguyên nhân, thế gian, tức là thế giới chúng sanh, trở nên đã đạt được niềm hân hoan, đã có được sự vui mừng, và đã đạt được sự sung mãn của ánh sáng. Ở đây, có sự trình bày về phẩm chất nhằm tán thán Đức Thế Tôn, bằng cách làm cho Ngài tương đương với mặt trời, vốn được phú cho những phẩm chất được gọi là ban tặng niềm vui và tạo ra ánh sáng. Và các phân tích câu là: ‘niềm hân hoan, sự vui mừng được đạt đến bởi vị ấy’, và ‘sự sung mãn của ánh sáng’, và ‘sự sung mãn của ánh sáng được đạt đến bởi vị ấy’, và ‘vị ấy xua tan bóng tối’. Mặc dù ví dụ không được trình bày, sự chê bai cần phải có đối với một người nào đó, bằng cách làm cho người ấy tương đương với một vật nào đó có phẩm chất xấu, cũng cần được hiểu theo cách tương tự.

304.

304.

අත්ථන්තරං සාධයතා, කිඤ්චි තංසදිසං ඵලං;

දස්සීයතෙ අසන්තං වා, සන්තං වා තං නිදස්සනං.

Khi một sự việc khác được chứng minh, một kết quả nào đó tương tự với sự việc ấy, dù là xấu hay tốt, được trình bày, đó là phép minh họa (nidassanaṃ).

304. නිදස්සනං පදස්සෙති ‘‘අත්ථන්තර’’මිච්චාදිනා. අත්ථන්තරං නිදස්සෙතබ්බාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං කිඤ්චි උචිතං කාරියං සාධයතා කෙනචි වත්ථුනා හෙතුභූතෙන, තෙන අත්ථන්තරෙනෙව සදිසං තුල්‍යං ඵලං කිඤ්චි අසන්තං අනිට්ඨං වා සන්තං ඉට්ඨං වා දස්සීයතෙ පටිපාදීයතෙ, තං එවංලක්ඛණං නිදස්සනං සියා.

304. Ngài trình bày về phép minh họa (nidassanaṃ) qua câu kệ bắt đầu bằng ‘atthantara...’. Khi một sự việc khác, tức là một hành động thích hợp nào đó khác với điều cần được minh họa, được chứng minh bởi một đối tượng nào đó làm nguyên nhân, một kết quả nào đó tương tự, tương đương với sự việc khác ấy, dù là xấu/không mong muốn hay tốt/mong muốn, được trình bày, được thiết lập, thì đó, với đặc tính như vậy, sẽ là phép minh họa (nidassanaṃ).

304. ඉදානි නිදස්සනාලඞ්කාරං නිදස්සෙති ‘‘අත්ථන්තරි’’ච්චාදිනා. අත්ථන්තරං නිද්දිසිතබ්බතො අඤ්ඤං උචිතකාරියසඞ්ඛාතමත්තං සාධයතා සාධයන්තෙන කෙනචි වත්ථුනා තංසදිසං [Pg.293] තෙන අත්ථන්තරෙන සමානං අසන්තං අනිට්ඨං වා සන්තං ඉට්ඨං වා කිඤ්චි ඵලං දස්සීයතෙ වත්ථූහි පටිපාදීයතෙ, තං තාදිසං ඵලං නිදස්සනං නාමාති. අත්ථො ච සො අන්තරො අඤ්ඤො චාති ච, තෙන අත්ථන්තරෙන සදිසමිති ච, නිදස්සීයතෙති ච විග්ගහො.

304. Bây giờ, ngài minh họa về phép trang sức minh họa (nidassanālaṅkāra) qua câu kệ bắt đầu bằng ‘atthantari...’. Khi một sự việc khác, được gọi là một hành động thích hợp, khác với điều cần được chỉ ra, được chứng minh bởi một đối tượng nào đó, một kết quả nào đó tương tự, tương đương với sự việc khác ấy, dù là xấu/không mong muốn hay tốt/mong muốn, được trình bày, được thiết lập bởi các đối tượng, thì kết quả như vậy được gọi là phép minh họa (nidassanaṃ). Và sự phân tích cú pháp (viggaha) là: ‘và ý nghĩa đó là khác, là khác biệt’, và ‘tương tự với sự việc khác ấy’, và ‘được minh họa’.

අසන්තඵලනිදස්සන

Phép minh họa kết quả xấu

305.

305.

උදයා සමණින්දස්ස, යන්ති පාපා පරාභවං;

ධම්මරාජවිරුද්ධානං, සූචයන්තා දුරන්තතං.

Do sự xuất hiện của Vua các Sa-môn, các điều ác đi đến chỗ bại vong, như đang chỉ ra kết cục tồi tệ của những kẻ chống đối Pháp Vương.

305. ‘‘උදයා’’ඉච්චාදි. සමණින්දස්ස මහාමුනිනො උදයා පාතුභාවෙන පාපා ලොභාදයො පරාභවං නිධනං යන්ති, පරාභවන්තීති වුත්තං හොති. උදයපුබ්බකෙන පාපපරාභවනත්ථන්තරෙන සදිසං ඵලං නිදස්සෙති. කිං කරොන්තා? ධම්මරාජා ධම්මානපෙතො රාජා, මුනින්දො චාති සිලිට්ඨං, තෙන විරුද්ධානං, දුට්ඨො විරුද්ධො අන්තො අවසානං යස්ස, තස්ස භාවො, තං සූචයන්තාති ධම්මරාජවිරොධහෙතුකං අසන්තඵලමෙතං නිදස්සනං පරාභවස්සානිට්ඨත්තා.

305. Qua câu kệ bắt đầu bằng ‘Udayā...’. Do sự xuất hiện, sự hiện diện của Vua các Sa-môn, tức vị Đại Ẩn sĩ, các điều ác như tham, v.v., đi đến chỗ bại vong, chỗ hủy diệt; có nghĩa là chúng bị hủy diệt. Nó minh họa một kết quả tương tự với sự việc khác, đó là sự bại vong của các điều ác được bắt đầu bằng sự xuất hiện. (Chúng) làm gì? Pháp Vương (Dhammarājā) là một từ đa nghĩa (siliṭṭha): vị vua không đi ngược lại Chánh pháp, và cũng là Vua của các bậc ẩn sĩ. (Chỉ ra kết cục tồi tệ) của những kẻ chống đối vị ấy. (Durantataṃ là) trạng thái của cái có kết cục, hồi kết xấu xa, trái ngược; (chúng) chỉ ra điều đó. Đây là phép minh họa về một kết quả xấu do sự chống đối Pháp Vương làm nguyên nhân, vì sự bại vong là điều không mong muốn.

305. ඉදානි උදාහරති ‘‘උදයා’’ඉච්චාදිනා. සමණින්දස්ස මුනින්දස්ස උදයා ලොකෙ පාතුභාවෙන පාපා ලොභාදයො ධම්මරාජවිරුද්ධානං රාජධම්මෙහි සමන්නාගතරාජූහි, ධම්මාධිපතිනා මුනින්දෙන වා විරුද්ධානං දුරන්තතං අනිට්ඨාවසානතං සූචයන්තා පකාසෙන්තො පරාභවං පරිහානිං යන්ති පාපුණන්තීති. එත්ථ පුබ්බද්ධෙන උදයපුබ්බකො පාපපරාභවනසඞ්ඛාතො අත්ථන්තරො දස්සිතො, අපරද්ධෙන තංසදිසවිරොධහෙතුකං දුරන්තසඞ්ඛාතං අසන්තඵලං දස්සෙති. ධම්මරාජවිරොධහෙතුකං අසන්තඵලමෙතං පරාභවස්සානිට්ඨත්තා. සමණානමින්දොති ච, ධම්මෙන යුත්තො රාජාති වා ධම්මෙසු රාජාති [Pg.294] වාති ච, තෙන විරුද්ධාති ච, දුට්ඨො විරූපො අන්තො පරියොසානං යෙසමිති ච, තෙසං භාවොති ච වාක්‍යං.

305. Bây giờ, ngài đưa ra ví dụ qua câu kệ bắt đầu bằng ‘udayā...’. Do sự xuất hiện, sự hiện diện trong thế gian của Vua các Sa-môn, Vua các bậc ẩn sĩ, các điều ác như tham, v.v., trong khi chỉ ra, làm sáng tỏ kết cục tồi tệ, hồi kết không mong muốn của những kẻ chống đối Pháp Vương – tức là chống đối các vị vua có đầy đủ vương pháp, hoặc chống đối Vua của Chánh pháp, tức Vua các bậc ẩn sĩ – đã đi đến, đã đạt đến sự bại vong, sự suy tàn. Ở đây, nửa đầu câu kệ trình bày một sự việc khác, được gọi là sự bại vong của các điều ác được bắt đầu bằng sự xuất hiện. Nửa sau câu kệ trình bày một kết quả xấu, được gọi là kết cục tồi tệ do sự chống đối tương tự gây ra. Đây là một kết quả xấu do sự chống đối Pháp Vương làm nguyên nhân, vì sự bại vong là điều không mong muốn. Và các phân tích câu là: ‘Vua của các Sa-môn’, và ‘vị vua hợp với Chánh pháp’ hoặc ‘vị vua trong các pháp’, và ‘chống đối vị ấy’, và ‘những người có kết cục, hồi kết xấu xa, dị dạng’, và ‘trạng thái của họ’.

සන්තඵලනිදස්සන

Phép minh họa kết quả tốt

306.

306.

සිරොනික්ඛිත්තචරණො-ච්ඡරියාන’ම්බුජාන’යං;

පරමබ්භුතතං ලොකෙ,විඤ්ඤාපෙත’ත්තනො ජිනො.

Vị chiến thắng này, với đôi chân đặt trên đầu những đóa sen kỳ diệu, đã cho thế gian biết được bản tánh tối thượng kỳ diệu của mình.

306. ‘‘සිරො’’ච්චාදි. අච්ඡරියානං භගවතො චරණාරවින්දද්වන්දසම්පටිග්ගහණත්ථං පථවිං භින්දිත්වා සමුග්ගතානමච්ඡරියගුණොපෙතානමම්බුජානං සිරසි මත්ථකෙ නික්ඛිත්තා චරණා යෙන සො ජිනො. අම්බුජොපරිචරණනික්ඛෙපලක්ඛණෙනත්ථන්තරෙන සදිසං ඵලං දස්සෙති. අත්තනො පරමච්ඡරියභාවං විඤ්ඤාපෙති. සන්තඵලමිදං නිදස්සනං ජිනබ්භුතත්ථදීපනස්ස ඉට්ඨත්තාති.

306. “Siro”ccādi. Vị chiến thắng là người đã đặt đôi chân trên đầu, trên đỉnh của những đóa sen kỳ diệu, được phú bẩm những phẩm chất kỳ diệu, đã trồi lên sau khi làm nứt mặt đất để đón nhận đôi sen-chân của Đức Thế Tôn. Bằng một ý nghĩa khác, được đặc trưng bởi việc đặt chân lên trên những đóa sen, ngài đã cho thấy một kết quả tương tự. Ngài đã cho biết bản tánh tối thượng kỳ diệu của mình. Đây là một minh họa về kết quả an tịnh, vì nó được mong muốn để làm sáng tỏ ý nghĩa kỳ diệu của bậc Chiến Thắng.

306. ‘‘සිරො’’ඉච්චාදි. අයං ජිනො අච්ඡරියානං අත්තනො පාදපටිග්ගහණත්ථං පථවිං භින්දිත්වා උග්ගතත්තා අච්ඡරාපහරණයොග්ගානං අම්බුජානං සිරොනික්ඛිත්තචරණො මත්ථකෙ ඨපිතපාදො ලොකෙ සත්තලොකෙ අත්තනො පරමබ්භුතතං අතිඅච්ඡරියගුණං විඤ්ඤාපෙති අවබොධෙතීති. එත්ථ අච්ඡරියපදුමානං මත්ථකෙ චරණනික්ඛෙපසඞ්ඛාතෙන අත්ථන්තරෙන පරමබ්භුතතං විඤ්ඤාපෙතීති අයං සදිසසන්තඵලං ජිනබ්භුතත්ථදීපනස්ස ඉට්ඨත්තා. සිරසි නික්ඛිත්තානි චරණානි යෙනෙති ච, අච්ඡරං අච්ඡරාසඞ්ඝාතං අරහන්තීති ච, පරමො උත්තමො අබ්භුතො ගුණො අස්සෙති ච, තස්ස භාවොති ච විග්ගහො.

306. “Siro”iccādi. Vị chiến thắng này, người có đôi chân được đặt trên đầu, có bàn chân được thiết lập trên đỉnh của những đóa sen kỳ diệu, xứng đáng được các tiên nữ Apsarā mang đi, vì chúng đã trồi lên sau khi làm nứt mặt đất để đón nhận bàn chân của ngài, đã làm cho thế gian, thế giới của chúng sanh, biết và hiểu được bản tánh tối thượng kỳ diệu, phẩm chất vô cùng kỳ diệu của mình. Ở đây, bằng một ý nghĩa khác, được xem như là việc đặt chân trên đầu những đóa sen kỳ diệu, ngài đã cho biết bản tánh tối thượng kỳ diệu; điều này là kết quả an tịnh tương tự, vì nó được mong muốn để làm sáng tỏ ý nghĩa kỳ diệu của bậc Chiến Thắng. Và các phân tích cú pháp là: “Người mà đôi chân được đặt trên đầu”, và “Chúng xứng đáng với một cái búng tay (accharaṃ), một đoàn tiên nữ Apsarā (accharāsaṅghātaṃ)”, và “Phẩm chất của vị này là tối thượng, cao cả, kỳ diệu”, và “Bản tánh của điều đó”.

307.

307.

විභූතියාමහන්තත්තං, අධිප්පායස්ස වා සියා;

පරමුක්කංසතං යාතං, තං මහන්තත්ත’මීරිතං.

Sự vĩ đại có thể là do sự huy hoàng, hoặc do ý định; điều đã đạt đến sự tuyệt hảo tối thượng, đó được gọi là sự vĩ đại.

307. මහන්තත්තමුපදස්සෙති [Pg.295] ‘‘විභූතියා’’ඉච්චාදිනා. විභූතියා සම්පත්තියා අධිප්පායස්ස වා අජ්ඣාසයස්ස වා පරමුක්කංසතං පරමාතිසයභාවං යාතං උපගතං මහන්තත්තං නාම ඊරිතං කථිතං.

307. Ngài chỉ ra sự vĩ đại bằng (câu kệ) bắt đầu bằng “vibhūtiyā”. Sự vĩ đại được gọi, được nói đến là điều đã đạt đến, đã chứng được sự tuyệt hảo tối thượng, trạng thái siêu việt tối cao, của sự huy hoàng, sự thành tựu, hoặc của ý định, hoặc của chí hướng.

307. ඉදානි මහන්තත්තාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘විභූති’’ ඉච්චාදිනා. විභූතියා සම්පත්තියා වා අධිප්පායස්ස අජ්ඣාසයස්ස වා පරමුක්කංසතං අත්‍යුක්කංසභාවං යාතං යං මහන්තත්තං සියා, තං මහන්තත්තමිති ඊරිතන්ති. මහතො භාවොති ච, පරමො උක්කංසො අතිසයො යස්සෙති ච, තස්ස භාවොති ච වාක්‍යං.

307. Bây giờ, ngài chỉ ra phép trang sức về sự vĩ đại bằng (câu kệ) bắt đầu bằng “vibhūti”. Sự vĩ đại có thể là điều đã đạt đến trạng thái tuyệt hảo tột bậc của sự huy hoàng, sự thành tựu, hoặc của ý định, của chí hướng; đó được gọi là sự vĩ đại. Và các câu (phân tích) là: “Bản tánh của sự vĩ đại”, và “Người có sự tuyệt hảo, sự siêu việt là tối thượng”, và “Bản tánh của điều đó”.

විභූතිමහන්තත්ත

Sự vĩ đại của sự huy hoàng

308.

308.

කිරීටරතනච්ඡායා-නුවිද්ධාතපවාරණො;

පුරා පරං සිරිං වින්දි, බොධිසත්තො’භිනික්ඛමා.

Vị Bồ-tát, trước khi xuất gia, đã đạt được sự huy hoàng tối thượng; lọng che nắng của ngài được nhuốm bởi ánh quang của các bảo châu trên vương miện.

308. උදාහරති ‘‘කිරීටෙ’’ච්චාදි. අභිනික්ඛමා පුරා පුබ්බෙ බොධිසත්තො මායාදෙවියා පුත්තො පරමුක්කට්ඨං අනාඤ්ඤසාධාරණං සිරිං විභූතිං වින්දි පටිලභි. කීදිසො? කිරීටෙ මකුටෙ රතනානං ඡායාහි සොභාහි අනුවිද්ධො ඡුරිතො ආතපවාරණො සෙතච්ඡත්තං යස්ස සො තාදිසොති විභූතියා මහන්තත්තං වුත්තං ‘‘ආතපවාරණො රතනච්ඡායානුවිද්ධො’’ති.

308. Ngài đưa ra ví dụ bằng (câu kệ) bắt đầu bằng “kirīṭe”. Trước khi xuất gia, trước đây, vị Bồ-tát, con trai của hoàng hậu Māyā, đã đạt được, đã chứng được sự huy hoàng, sự lộng lẫy tối thượng, không gì sánh bằng. Ngài như thế nào? Ngài là người có lọng che nắng, tức lọng trắng, được nhuốm, được tô điểm bởi ánh quang, bởi vẻ đẹp của các bảo châu trên vương miện, trên mũ miện. Như vậy, sự vĩ đại của sự huy hoàng được nói đến qua câu “lọng che nắng được nhuốm bởi ánh quang của các bảo châu”.

308. ඉදානි උදාහරති ‘‘කිරීට’’ඉච්චාදිනා. බොධිසත්තො අන්තිමජාතියං මහාබොධිසත්තො අභිනික්ඛමා අභිනික්ඛමනතො පුරා පුබ්බෙ කිරීටරතනච්ඡායානුවිද්ධාතපවාරණො මොලිරතනරංසීහි රඤ්ජිතසෙතච්ඡත්තො පරමුක්කට්ඨං සිරිං විභූතිං වින්දි අනුභවීති. එත්ථ මොලිරතනකන්තියා සෙතච්ඡත්තස්ස ඔවිද්ධභාවකථනෙන විභූතියා මහන්තත්තං හොති. කිරීටෙ රතනානීති ච, තෙසං ඡායායොති [Pg.296] ච, තාහි අනුවිද්ධො ඡුරිතො ආතපවාරණො යස්සෙති ච වාක්‍යං.

308. Bây giờ, ngài đưa ra ví dụ bằng (câu kệ) bắt đầu bằng “kirīṭa”. Vị Bồ-tát, vị Đại Bồ-tát trong kiếp cuối cùng, trước khi xuất gia, trước lúc từ bỏ, là người có lọng trắng được tô điểm bởi những tia sáng của các bảo châu trên vương miện, đã tìm thấy, đã trải nghiệm sự huy hoàng, sự lộng lẫy tối thượng. Ở đây, qua việc mô tả lọng trắng được nhuốm bởi vẻ đẹp của các bảo châu trên vương miện, sự vĩ đại của sự huy hoàng đã được thể hiện. Và các câu (phân tích) là: “Các bảo châu trên vương miện”, và “Bởi ánh quang của chúng”, và “Người có lọng che nắng được nhuốm, được tô điểm bởi những ánh quang ấy”.

අධිප්පායමහන්තත්ත

Sự vĩ đại của ý định

309.

309.

සත්තො සම්බොධියං බොධි-සත්තො සත්තහිතාය සො;

හිත්වා ස්නෙහරසාබද්ධ-මපි රාහුලමාතරං.

Vị Bồ-tát ấy, vì lợi ích của chúng sanh, đã chuyên tâm vào sự giác ngộ viên mãn; ngài đã từ bỏ cả mẹ của Rāhula, người bị trói buộc bởi hương vị của tình thương mến.

309. ‘‘සත්තො’’ඉච්චාදි. ස්නෙහෙන පියභාවෙන ජාතෙන රසෙන රාගෙන ආබද්ධමත්තනි රාහුලමාතරං බිම්බාදෙවිම්පි, කිමුතඤ්ඤං යුවතිජනං, හිත්වා අනපෙක්ඛිත්වා අනාසත්තො හුත්වා සත්තානං හිතාය ලොකියලොකුත්තරාය වඩ්ඪියා බොධිසත්තො සිද්ධත්ථො සම්බොධියං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙයෙව සත්තො ආසත්තො, තත්ථෙව ලග්ගොති අධිප්පායො. මහන්තත්තමුක්කට්ඨං තාදිසවනිතාරතනානාසජ්ජනලක්ඛණමාලක්ඛීයතීති.

309. “Satto”iccādi. Vị Bồ-tát Siddhattha, vì lợi ích của chúng sanh, vì sự tăng trưởng thế gian và siêu thế, đã từ bỏ, không luyến tiếc, không dính mắc, ngay cả mẹ của Rāhula, tức công chúa Bimbā, người bị trói buộc vào ngài bởi tình thương mến, bởi tình cảm thân thương, bởi hương vị, bởi tham ái sinh ra từ đó, huống chi là những thiếu nữ khác. Ý định là ngài chỉ chuyên tâm, chỉ dính mắc vào sự giác ngộ viên mãn, vào trí tuệ toàn giác, chỉ gắn bó với điều đó. Sự vĩ đại tối thượng được nhận thấy qua đặc điểm không dính mắc vào một viên ngọc quý là người phụ nữ như vậy.

309. ‘‘සත්තො’’ඉච්චාදි. සො බොධිසත්තො ස්නෙහරසාබද්ධං පියභාවසඞ්ඛාතරාගෙන ආබද්ධං රාහුලමාතරං අපි බිම්බාදෙවිම්පි හිත්වා සත්තහිතාය සත්තානං ලොකියලොකුත්තරත්ථාය සම්බොධියං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙයෙව සත්තො ලග්ගොති. තාදිසඉත්ථිරතනෙපි අලග්ගතාකථනෙන බොධිසත්තස්ස උක්කට්ඨජ්ඣාසයමහන්තත්තං වුත්තං හොති. සම්මා බුජ්ඣති එතායාති ච, බොධියං සත්තො ලග්ගොති ච, සත්තානං හිතමිති ච, ස්නෙහෙන පියභාවෙන ජාතො රසො රාගොති ච, තෙන ආබද්ධාති ච විග්ගහො.

309. “Satto”iccādi. Vị Bồ-tát ấy, đã từ bỏ cả mẹ của Rāhula, tức công chúa Bimbā, người bị trói buộc bởi tham ái được xem như là tình cảm thân thương, vì lợi ích của chúng sanh, vì mục đích thế gian và siêu thế, và chỉ chuyên tâm, gắn bó với sự giác ngộ viên mãn, với trí tuệ toàn giác. Qua việc nói lên sự không dính mắc ngay cả với một viên ngọc quý là người phụ nữ như vậy, sự vĩ đại trong chí hướng cao thượng của Bồ-tát đã được nói lên. Và các phân tích cú pháp là: “Giác ngộ viên mãn nhờ đó”, và “Chuyên tâm, gắn bó với sự giác ngộ”, và “Lợi ích của chúng sanh”, và “Hương vị, tức tham ái, sinh ra từ tình thương mến, từ tình cảm thân thương”, và “Bị trói buộc bởi điều đó”.

310.

310.

ගොපෙත්වා වණ්ණනීයං යං,කිඤ්චි දස්සීයතෙ පරං;

අසමං වා සමං තස්ස,යදි සා වඤ්චනා මතා.

Khi che giấu một đối tượng đáng mô tả nào đó, rồi một đối tượng khác được trình bày; nếu đối tượng đó không tương đồng hoặc tương đồng với đối tượng trước, thì đó được xem là phép lừa dối (vañcanā).

310. වඤ්චනං [Pg.297] වදති ‘‘ගොපෙත්වා’’ඉච්චාදිනා, වණ්ණනීයං කිඤ්චි වත්ථුං ගොපෙත්වා නිරංකත්වා තස්ස වණ්ණනීයස්ස අසමං විසමං විසදිසං පරමඤ්ඤං යං කිඤ්චි වත්ථු යදි දස්සීයතෙ කවිනාති අනුවදිත්වා සා වඤ්චනා මතාති විධීයතෙ.

310. Ngài nói về phép lừa dối bằng (câu kệ) bắt đầu bằng “gopetvā”. Sau khi trình bày điều kiện: “nếu một đối tượng nào đó đáng mô tả bị che giấu, bị loại bỏ, rồi một đối tượng khác, bất cứ vật gì, không tương đồng, không cân xứng, không giống với đối tượng đáng mô tả ấy, được nhà thơ trình bày”, thì ngài quy định rằng: “đó được xem là phép lừa dối”.

310. ඉදානි වඤ්චනාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘ගොපෙත්වා’’ඉච්චාදිනා. වණ්ණනීයං කිඤ්චි වත්ථුං ගොපෙත්වා තස්ස වණ්ණනීයස්ස සමං සදිසං වා අසමං විසදිසං වා පරං යං කිඤ්චි වත්ථු යදි දස්සීයතෙ කවිනා, සා වඤ්චනාඉති මතාති. වඤ්චෙති වණ්ණනීයං එතාය වුත්තියාති වාක්‍යං.

310. Bây giờ, ngài chỉ ra phép trang sức lừa dối bằng (câu kệ) bắt đầu bằng “gopetvā”. Nếu một đối tượng nào đó đáng mô tả bị che giấu, rồi một đối tượng khác, bất cứ vật gì, tương đồng, giống nhau hoặc không tương đồng, không giống nhau với đối tượng đáng mô tả ấy, được nhà thơ trình bày, thì đó được xem là phép lừa dối. Câu (phân tích) là: “Đối tượng đáng mô tả bị lừa dối bởi cách nói này”.

අසමවඤ්චනා

Phép lừa dối bằng sự không tương đồng

311.

311.

පුරතො න සහස්සෙසු,න පඤ්චෙසු ච තාදිනො;

මාරො පරෙසු තස්සෙ’සං,සහස්සං දසවඩ්ඪිතං.

Ở trước bậc Như Nhiên, (những mũi tên của) Māra không (hiện hữu) thành hàng ngàn, hay thành năm; nhưng đối với những người khác, những mũi tên ấy của hắn lại là một ngàn được tăng lên mười lần.

311. උදාහරති ‘‘පුරතො’’ඉච්චාදි. මාරො කාමො තාදිනො ලොභාදීසු තාදිසත්තා මුනිනො පුරතො සම්මුඛෙ සහස්සං ඉසවො අස්සාති සහස්සෙසු ච න හොති. පඤ්ච ඉසවො අස්සාති පඤ්චෙසු ච න හොතීති වණ්ණනීයො මාරොත්‍ර ගොප්‍යතෙ. තස්ස යො තිභුවනං ජයී. පරෙසු අඤ්ඤසත්තෙසු සරාගෙසු එසමිසූනං දසවඩ්ඪිතං දසහි ගුණිතං සහස්සං, කථමඤ්ඤථාභුවනත්තයං ජයෙය්‍යාති මාරං ගොපෙත්වා දසසහස්සොපලක්ඛිතවත්ථන්තරස්ස දස්සිතත්තා අසමවඤ්චනායං.

311. Nêu lên ví dụ bằng câu ‘purato’ v.v… Ma vương chính là dục vọng, đối diện với bậc Mâu-ni, là bậc ‘tādī’ (bất động) trước tham ái v.v…, không có ngàn mũi tên, cũng không có năm mũi tên. Ở đây, Ma vương đáng được tán thán đã bị che giấu đi. Vị ấy là người đã chiến thắng ba cõi. Đối với các chúng sanh khác còn tham ái, số mũi tên của Ma vương này là một ngàn được nhân lên mười lần. Nếu không thì làm sao có thể chiến thắng ba cõi được? Do việc che giấu Ma vương và trình bày một sự vật khác được biểu thị bằng con số mười ngàn, nên đây là phép tu từ ‘asamavañcanā’ (bất đẳng man trá).

311. ඉදානි උදාහරති ‘‘පුරතො’’ඉච්චාදිනා. මාරො තාදිනො ලාභාලාභාදීසු අවිකාරිනො තථාගතස්ස පුරතො අභිමුඛෙ සහස්සෙසු ච සහස්සසරොපි න හොති, පඤ්චෙසු පඤ්ච ඉසු ච තාදිසෙ ඨපෙත්වා පඤ්ච ඉසු න හොති. [Pg.299] පරෙසු සුගතසම්මුඛෙ ඊදිසෙසුපි අඤ්ඤෙසු සංකිලෙසෙසු තස්ස තිලොකජෙතුනො මාරස්ස එසං සරානං දසවඩ්ඪිතං දසගණනාය වඩ්ඪිතං සහස්සං හොති දසසහස්සං හොතීති. වණ්ණනීයං මාරං ගොපෙත්වා දසසහස්සසඞ්ඛ්‍යාහි ගණිතස්ස අඤ්ඤස්ස සරසඞ්ඛාතවත්ථුනො දස්සිතත්තා අයං අසමවඤ්චනා නාම. සහස්සං ඉසවො අස්සෙති ච, පඤ්ච ඉසවො අස්සෙති ච, දසහි වඩ්ඪිතන්ති ච වාක්‍යං.

311. Bây giờ, nêu lên ví dụ bằng câu ‘purato’ v.v… Ma vương, đối diện với bậc Như Lai, là bậc ‘tādī’ (bất động) trước được và mất v.v…, không có ngàn mũi tên, và cũng không có năm mũi tên; ngoại trừ bậc như vậy, đối với những chúng sanh khác còn phiền não trước mặt bậc Thiện Thệ, Ma vương, kẻ chiến thắng ba cõi, có số mũi tên là một ngàn được nhân lên mười lần, tức là mười ngàn. Do việc che giấu Ma vương đáng được tán thán và trình bày một sự vật khác được gọi là mũi tên, được đếm bằng con số mười ngàn, nên đây được gọi là phép tu từ ‘asamavañcanā’. Các câu là: ‘sahassaṃ isavo assa’ (người có ngàn mũi tên), ‘pañca isavo assa’ (người có năm mũi tên), và ‘dasahi vaḍḍhitaṃ’ (được nhân lên mười lần).

සමවඤ්චනා

Phép tu từ Samavañcanā (Đẳng man trá)

312.

312.

විවාද’මනුයුඤ්ජන්තො,මුනින්දවදනින්දුනා;

සම්පුණ්ණො චන්දිමා නා’යං;

ඡත්ත’මෙතං මනොභුනො.

Tranh luận với vầng trăng nơi dung nhan của bậc Mâu-ni vương, vầng trăng tròn đầy này không phải là trăng, mà là chiếc lọng của vị thần ái dục.

312. ‘‘විවාද’’මිච්චාදි. මනොභුනොති කාමස්ස. සමවඤ්චනායං පුණ්ණචන්දං නිරංකත්වා ඡත්තස්ස දස්සිතත්තා.

312. Câu ‘Vivādaṃ’ v.v… ‘Manobhuno’ có nghĩa là ‘của thần ái dục’. Trong phép tu từ ‘samavañcanā’, do việc phủ nhận vầng trăng tròn và trình bày chiếc lọng nên được gọi như vậy.

312. ‘‘විවාද’’ඉච්චාදි. මුනින්දවදනින්දුනා සබ්බඤ්ඤුනො මුඛචන්දෙන විවාදං අනුයුඤ්ජන්තො සම්පුණ්ණො අයං පච්චක්ඛො චන්දිමා න හොති. කිඤ්චරහි එතං චන්දමණ්ඩලං මනොභුනො අනඞ්ගස්ස උබ්භූතියං ඡත්තං සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තන්ති. වණ්ණනීයං චන්දමණ්ඩලං ඨපෙත්වා තතො අඤ්ඤස්ස චන්දසදිසස්ස ඡත්තස්ස දස්සිතත්තා අයං වුත්ති සමවඤ්චනා නාම. මුනීනං ඉන්දොති ච, තස්ස වදනමිති ච, ඉන්දුසදිසො ඉන්දු, මුනින්දවදනමෙව ඉන්දූති ච, සමන්තතො පුණ්ණොති ච, මනසි භූතොති ච විග්ගහො.

312. Câu ‘Vivādaṃ’ v.v… Tranh luận với vầng trăng nơi dung nhan của bậc Toàn Giác, vầng trăng tròn đầy hiển hiện này không phải là trăng. Vậy thì là gì? Vầng trăng này là chiếc lọng trắng được giương lên cho sự xuất hiện của vị thần ái dục, vị thần không thân thể. Do việc gạt bỏ vầng trăng đáng được tán thán và trình bày một chiếc lọng khác tương tự như vầng trăng, nên cách nói này được gọi là ‘samavañcanā’. Các phân tích cú pháp là: ‘Munīnaṃ indo’ (vua của các bậc Mâu-ni), ‘tassa vadanaṃ’ (dung nhan của vị ấy), ‘indusadiso indu’ (giống như mặt trăng nên là mặt trăng), ‘munindavadanam eva indū’ (dung nhan của Mâu-ni vương chính là mặt trăng), ‘samantato puṇṇo’ (tròn đầy khắp nơi), và ‘manasi bhūto’ (sanh ra từ trong tâm).

313.

313.

පරානුවත්තනාදීහි, නිබ්බින්දෙනි’හ යා කතා;

ථුතිර’ප්පකතෙ සා’යං, සියා අප්පකතත්ථුති.

Lời tán thán được thốt ra ở đây, bởi người đã chán ngán với việc phục tùng kẻ khác v.v…, về một đối tượng không hiện diện, lời tán thán ấy được gọi là ‘appakatatthuti’ (tán thán điều không hiện diện).

313. අප්පකතත්ථුතිං පකාසෙති ‘‘පරි’’ච්චාදිනා. පරෙසං යෙසං කෙසඤ්චි අනුවත්තනං සෙවා, තමාදි යෙසං තෙහි නිබ්බින්දෙන විරත්තෙන අප්පකතෙ අසන්නිහිතෙ බුද්ධිවිසයෙයෙව ඉහ කිස්මිඤ්චි වත්ථුම්හි කතා යා ථුති සංරාධනං, සායං අප්පකතත්ථුති සියා.

313. Làm sáng tỏ phép tu từ ‘appakatatthuti’ bằng câu ‘pari’ v.v… ‘Anuvattanaṃ’ của ‘paresaṃ’ (kẻ khác) bất kỳ là sự phục vụ. Bởi người đã chán ngán, ly tham với điều đó và những điều tương tự, lời tán thán hay sự ca ngợi được thực hiện ở đây về một đối tượng nào đó không hiện diện, không có mặt, chỉ trong phạm vi của trí tuệ, lời tán thán ấy được gọi là ‘appakatatthuti’.

313. ඉදානි අප්පකතත්ථුතිං දස්සෙති ‘‘පරානු’’ච්චාදිනා. පරානුවත්තනාදීහි අඤ්ඤස්ස යස්ස කස්සචි අනුවත්තනාදීහි නිබ්බින්දෙන උබ්බෙගං පත්තෙන අප්පකතෙ අනධිගතෙ බුද්ධිවිසයෙ එව ඉහ ඉමස්මිං කිස්මිඤ්චි වත්ථුම්හි කතා යා ථුති සංරාධනසඞ්ඛාතා පසංසා අත්ථි, සා අයං අප්පකතත්ථුති නාම සියාති. පරෙසමනුවත්තනමිති ච, තං ආදි යෙසං පරපීළාදීනමිති ච, න පකතොති ච, රකාරො සන්ධිජො, අප්පකතෙ කතා ථුතීති ච වාක්‍යං.

313. Bây giờ, trình bày phép tu từ ‘appakatatthuti’ bằng câu ‘parānu’ v.v… Lời tán thán, hay sự ca ngợi được gọi là ‘saṃrādhana’, được thực hiện ở đây về một đối tượng nào đó chưa từng được thực hiện, chưa từng đạt được, chỉ trong phạm vi của bậc trí, bởi một người đã chán ngán, đã đạt đến sự kinh sợ đối với việc phục tùng kẻ khác v.v…, lời tán thán ấy được gọi là ‘appakatatthuti’. Các câu là: ‘paresam anuvattanam’ (sự phục tùng kẻ khác), ‘taṃ ādi yesaṃ parapīḷādīnam’ (điều đó và những điều khác như làm hại người khác là khởi đầu), ‘na pakato’ (không được thực hiện), ‘rakāro sandhijo’ (âm ‘r’ là do liên âm), và ‘appakate katā thuti’ (lời tán thán được thực hiện về điều không hiện diện).

314.

314.

සුඛං ජීවන්ති හරිණා, වනෙස්ව’පරසෙවිනො;

අනායාසොපලාභෙහි, ජලදබ්බඞ්කුරාදිභි.

Loài nai sống an lạc trong rừng, không phục vụ kẻ khác, với nước, mầm cỏ dabba, và những thứ khác, là những thứ có được không cần khó nhọc.

314. උදාහරති ‘‘සුඛ’’මිච්චාදි. ජලෙහි දබ්බඞ්කුරෙහි දබ්බතිණුග්ගමෙහි. ආදිසද්දෙන තරුපල්ලවාදීහි. කීදිසෙහි? අනායාසෙන සෙවාපරික්ලෙසාදිනා විනා උපලාභෙහි පාපුණිතබ්බෙහි. පරමඤ්ඤං කිඤ්චි න සෙවන්ති සීලෙනෙති අපරසෙවිනො. පරචිත්තාරාධනබ්‍යසනපරම්මුඛා හරිණා වනෙසු සුඛං නිරාකුලං ජීවන්තීති. එත්ථ රාජානුවත්තනක්ලෙසනිබ්බින්දෙන සන්නිහිතා මිගවුත්ති පසංසිතාති.

314. Nêu lên ví dụ bằng câu ‘sukhaṃ’ v.v… Với nước, với mầm cỏ dabba. Bằng từ ‘ādi’ (v.v…), có nghĩa là với chồi cây v.v… Những thứ đó như thế nào? Là những thứ có thể đạt được mà không cần nỗ lực, tức là không có sự phiền não của việc phục vụ v.v… ‘Aparasevino’ có nghĩa là những kẻ theo bản chất không phục vụ bất kỳ ai khác. Loài nai, những kẻ quay lưng lại với tai họa của việc làm hài lòng tâm ý kẻ khác, sống một cách an lạc, không vướng bận trong rừng. Ở đây, lối sống của loài nai, vốn không hiện diện (đối với người nói), được tán thán bởi một người đã chán ngán với sự phiền não của việc phục vụ vua chúa.

314. ඉදානි උදාහරති ‘‘සුඛ’’මිච්චාදිනා. හරිණා මිගා අපරසෙවිනො වුත්තිං නිස්සාය පරං අසෙවමානා අනායාසොපලාභෙහි පරපරිග්ගහාභාවතො පරසෙවාපරිස්සමං විනා ලබ්භනීයෙහි ජලදබ්බඞ්කුරාදිභි උදකදබ්බඞ්කුරරුක්ඛලතාපල්ලවාදීහි වනෙසු ඉච්ඡිතිච්ඡිතාරඤ්ඤෙසු සුඛං ජීවන්ති සුඛජීවනං කරොන්තීති. එත්ථ රාජසෙවාබ්‍යසනප්පත්තෙන කෙනචි අනධිගතාපි මිගජීවිකා පසංසිතා හොති. පරං න සෙවන්ති සීලෙනාති ච, අභාවො ආයාසස්සෙති ච, [Pg.300] තෙන උපලභිතබ්බාති ච, දබ්බානං අඞ්කුරානීති ච, ජලඤ්ච දබ්බඞ්කුරානි චෙති ච, තානි ආදි යෙසං පල්ලවාදීනමිති ච විග්ගහො.

314. Bây giờ, nêu lên ví dụ bằng câu ‘sukhaṃ’ v.v… Loài nai, là những con thú không phục vụ kẻ khác, dựa vào sinh kế của mình, không phục vụ người khác, sống một cách an lạc trong những khu rừng mà chúng mong muốn, với những thứ có được không cần khó nhọc—tức là có thể nhận được mà không cần sự mệt mỏi của việc phục vụ người khác vì không có sự sở hữu của người khác—như nước, mầm cỏ dabba, chồi cây và dây leo v.v… Ở đây, sinh kế của loài nai, dù chưa từng đạt được, vẫn được tán thán bởi một người nào đó đã gặp phải tai họa của việc phục vụ vua chúa. Các phân tích cú pháp là: ‘Paraṃ na sevanti sīlena’ (không phục vụ người khác theo bản chất), ‘abhāvo āyāsassa’ (không có sự khó nhọc), ‘tena upalabhitabbā’ (có thể đạt được bởi điều đó), ‘dabbānaṃ aṅkurāni’ (mầm của cỏ dabba), ‘jalañca dabbaṅkurāni ca’ (nước và mầm cỏ dabba), và ‘tāni ādi yesaṃ pallavādīnam’ (những thứ đó và những thứ khác như chồi cây là khởi đầu).

315.

315.

උත්තරං උත්තරං යත්ථ, පුබ්බපුබ්බවිසෙසනං;

සියා එකාවලී සා’යං, ද්විධා විධිනිසෙධතො.

Nơi nào mà vế sau làm định ngữ cho vế ngay trước, phép tu từ ấy được gọi là ‘ekāvalī’ (chuỗi đơn). Phép này có hai loại, dựa trên sự khẳng định và phủ định.

315. එකාවලිං කථයති ‘‘උත්තර’’මිච්ඡාදිනා. යත්ථ වුත්තියං උත්තරං උත්තරං උපරිට්ඨානමුපරිට්ඨානං පුබ්බස්ස පුබ්බස්ස විසෙසනං විධිනිසෙධනවසෙන එකාවලි නාම සියා. අයං එකාවලි විධිනිසෙධතො විධිවසෙන නිසෙධනවසෙන ච ද්විධා.

315. Trình bày về phép tu từ ‘ekāvalī’ bằng câu ‘uttaraṃ’ v.v… Nơi nào trong một tác phẩm, vế sau, tức vế đứng sau, làm định ngữ cho vế trước, tức vế đứng trước, theo cách khẳng định và phủ định, thì được gọi là ‘ekāvalī’. Phép ‘ekāvalī’ này có hai loại, dựa trên sự khẳng định và phủ định, tức là theo cách khẳng định và theo cách phủ định.

315. ඉදානි එකාවලිං දස්සෙති ‘‘උත්තර’’මිච්චාදිනා. යත්ථ උත්තියං උත්තරං උත්තරං උපරූපරිභවං පදං පුබ්බපුබ්බවිසෙසනං පුබ්බපුබ්බපදස්ස විධිනිසෙධනවසෙන විසෙසනං හොති, සා එකාවලි නාම සියා. අයං එකාවලි විධිනිසෙධතො විධිනිසෙධවසෙන ද්විධා හොතීති. උත්තරං පුබ්බන්ති ඨානූපචාරෙන ඨානීභූතං පදමෙව වුච්චති. පුබ්බස්ස පුබ්බස්ස විසෙසනමිති ච, එකතො ආවලියන්ති සංවලියන්ති පදානි එතායාති ච, විධිවිධානඤ්ච නිසෙධො පටිසෙධො චාති ච වාක්‍යං. එත්ථ ‘‘උත්තරං උත්තර’’න්ති ච ‘‘පුබ්බස්ස පුබ්බස්ස’’ඉති ච කමෙන විසෙසනවිසෙස්‍යගුණෙන බ්‍යාපනිච්ඡායං නිබ්බචනං, විසෙස්‍යගුණං ගම්මමානමෙව.

315. Bây giờ, ngài trình bày về ekāvali (chuỗi liên kết) bằng câu “uttaraṃ” v.v… Nơi nào mà câu văn được nói ra, từ ngữ sau, sau nữa, là từ ngữ có mặt ở trên, trên nữa, là định ngữ của từ ngữ trước, trước nữa, là định ngữ của từ ngữ trước, trước nữa theo cách khẳng định và phủ định, đó được gọi là ekāvali. Ekāvali này có hai loại theo cách khẳng định và phủ định. “Uttaraṃ pubbaṃ” (từ ngữ sau của từ ngữ trước) được nói đến chính là từ ngữ hiện hữu theo phép ẩn dụ hoán chuyển vị trí. Và câu văn là: “là định ngữ của từ ngữ trước, trước nữa”, và “các từ ngữ được kết lại, được xâu chuỗi lại với nhau thành một bởi phép tu từ này”, và “vidhi là sự khẳng định và nisedha là sự phủ định”. Ở đây, “uttaraṃ uttaraṃ” và “pubbassa pubbassa” theo thứ tự là sự giải thích theo ý nghĩa bao trùm về đặc tính của định ngữ và đối tượng được định nghĩa, với đặc tính của đối tượng được định nghĩa chỉ được hiểu ngầm.

විධිඑකාවලි

Ekāvali khẳng định

316.

316.

පාදා නඛාලිරුචිරා,නඛාලී රංසිභාසුරා;

රංසී තමොපහානෙක -රසා සොභන්ති සත්ථුනො.

Đôi bàn chân khả ái với những hàng móng, những hàng móng rực rỡ với những tia sáng; những tia sáng của đấng Đạo Sư, với công năng duy nhất là xua tan bóng tối, thật là huy hoàng.

316. උදාහරති [Pg.301] ‘‘පාදා’’ඉච්චාදි. සුගම්මං. එත්ථ පාදාදීනං විසෙස්‍යානං නඛාලිරුචිරත්තාදිවිධානෙන විසෙසනෙන විසෙසිතබ්බත්තා අයං විධිඑකාවලි.

316. Ngài nêu ví dụ bằng câu “pādā” v.v… Dễ hiểu. Ở đây, vì những đối tượng được định nghĩa là đôi bàn chân v.v… được định phẩm bởi định ngữ theo cách khẳng định về đặc tính khả ái với những hàng móng v.v…, nên đây là ekāvali khẳng định.

316. ඉදානි උදාහරති ‘‘පාදා’’ඉච්චාදිනා. සත්ථුනො පාදා නඛාලිරුචිරා නඛපන්තීහි මනුඤ්ඤා නඛාලී නඛපන්තියො රංසිභාසුරා රංසීහි දිබ්බමානා රංසී කන්තියො තමොපහානෙකරසා අන්ධකාරවිධමනෙ අසහායකිච්චා හුත්වා සොභන්තීති. එත්ථ පාදාදීනං පුබ්බපදානං නඛාලිරුචිරත්තාදිවිධායකෙහි උත්තරඋත්තරවිසෙසනෙහි විසෙසිතත්තා අයං විධිඑකාවලි නාම. නඛානං ආලි පාළීති ච, නඛාලීහි රුචිරාති ච, රංසීහි භාසුරාති ච, තමසො අපහාරො අපහරණමිති ච, සො එකො රසො කිච්චං එතාසං රංසීනමිති ච විග්ගහො.

316. Bây giờ, ngài nêu ví dụ bằng câu “pādā” v.v… Đôi bàn chân của đấng Đạo Sư khả ái với những hàng móng, đáng hài lòng với những dãy móng; những hàng móng, những dãy móng rực rỡ với những tia sáng, chiếu diệu với những tia sáng; những tia sáng, những ánh quang huy hoàng, có công năng duy nhất trong việc xua tan bóng tối. Ở đây, vì những từ ngữ đi trước là đôi bàn chân v.v… được định phẩm bởi những định ngữ sau, sau nữa, là những từ ngữ khẳng định về đặc tính khả ái với những hàng móng v.v…, nên đây được gọi là ekāvali khẳng định. Và cách phân tích cú pháp là: “nakhānaṃ āli” là “pāḷī” (hàng móng); “nakhālīhi rucirā” (khả ái với những hàng móng); “raṃsīhi bhāsurā” (rực rỡ với những tia sáng); “tamaso apahāro” là “apaharaṇaṃ” (sự xua tan bóng tối); “so eko raso kiccaṃ etāsaṃ raṃsīnaṃ” (công năng duy nhất ấy là phận sự của những tia sáng này).

නිසෙධඑකාවලි

Ekāvali phủ định

317.

317.

අසන්තුට්ඨො යතී නෙව,සන්තොසො නා’ලයාහතො;

නා’ලයො යො සජන්තූනං,නා’නන්තබ්‍යසනාවහො.

Người không tri túc thì không phải là tu sĩ, sự tri túc thì không bị ái dục tác hại; ái dục không phải là thứ không mang lại tai họa vô tận cho chúng sanh.

317. ‘‘අසන්තුට්ඨො’’ඉච්චාදි. අසන්තුට්ඨො චතුපච්චයසන්තොසවසෙන යො කොචි යති නාම නෙව සියා. ආලයෙන තණ්හාය ආහතො ච යො, සො සන්තොසො නාම න හොති. යො ජන්තූනං සත්තානං අනන්තබ්‍යසනාවහො න හොති, සො ආලයො නාම න භවතීති. අසන්තුට්ඨාදීනං යතිත්තාදිනිසෙධනවසෙන විසෙසනානං පවත්තියා නිසෙධඑකාවලි අයං.

317. (Giải thích câu) “Asantuṭṭho” v.v… Bất cứ ai không tri túc đối với bốn món vật dụng thì không thể là tu sĩ. Và cái gì bị ái dục, bị tham ái tác hại thì không được gọi là sự tri túc. Cái gì không mang lại tai họa vô tận cho các loài hữu tình, cho chúng sanh thì không được gọi là ái dục. Do sự xuất hiện của các định ngữ theo cách phủ định về trạng thái tu sĩ v.v… của người không tri túc v.v…, nên đây là ekāvali phủ định.

317. ‘‘අසන්තුට්ඨො’’ඉච්චාදි. අසන්තුට්ඨො චීවරාදීසු චතූසු පච්චයෙසු දස්සිතද්වාදසවිධසන්තොසානං අඤ්ඤතරෙන අසන්තුට්ඨො [Pg.302] යති න එව භික්ඛු නාම න හොති. ආලයාහතො තණ්හාය පහතො සන්තොසො න හොති. යො ජන්තූනං අනන්තබ්‍යසනාවහො න යො සත්තානං අපරියන්තපීළාපාපකො න හොති, සො ආලයො න හොතීති. අසන්තුට්ඨාදීනං යතිභාවාදිපටිසෙධවසෙන විසෙසනානං පවත්තත්තා අයං නිසෙධඑකාවලි නාම. අසන්තුට්ඨපදං යතිසහිතසකලසත්තසමුදායස්ස සාධාරණභාවෙන ඨිතං, යති න භවතීති යතිතො අඤ්ඤෙසු සකලසත්තසඞ්ඛාතෙසු අවයවෙසු පතිට්ඨාපනතො ‘‘අසන්තුට්ඨො’’ති විසෙස්‍යො, ‘‘යති නෙ’’ති ඉදං විසෙසනං. සෙසෙසුපි විසෙසනවිසෙස්‍යත්තං වුත්තනියාමෙන යථාරහං යොජෙතබ්බං. න සන්තුස්සතීති ච, ආලයෙන හතොති ච, නත්ථි අන්තො එතෙසමිති ච, තානි ච තානි බ්‍යසනානි චෙති ච, තානි ආවහතීති ච වාක්‍යං.

317. (Giải thích câu) “Asantuṭṭho” v.v… Người không tri túc, không tri túc với bất cứ loại nào trong mười hai loại tri túc đã được chỉ dạy về bốn món vật dụng như y phục v.v…, thì không phải là tu sĩ, không được gọi là tỳ khưu. Bị ái dục, bị tham ái tác hại thì không phải là sự tri túc. Cái gì không mang lại tai họa vô tận cho chúng sanh, cái gì không mang lại sự đau khổ vô biên cho các loài hữu tình, thì không phải là ái dục. Do sự xuất hiện của các định ngữ theo cách phủ định về bản chất tu sĩ v.v… của người không tri túc v.v…, nên đây được gọi là ekāvali phủ định. Từ “asantuṭṭho” (không tri túc) được đặt ra theo cách chung cho toàn thể cộng đồng chúng sanh bao gồm cả tu sĩ. Do được xác lập trong các thành phần khác, tức là trong toàn thể chúng sanh được kể là khác với tu sĩ, bởi câu nói “không phải là tu sĩ”, nên “asantuṭṭho” là đối tượng được định nghĩa, và “yati ne” (không phải là tu sĩ) này là định ngữ. Trong các trường hợp còn lại, đặc tính định ngữ và đối tượng được định nghĩa cũng nên được áp dụng một cách thích hợp theo phương pháp đã nêu. Và câu văn (phân tích) là: “na santussati” (không tri túc); “ālayena hato” (bị ái dục tác hại); “natthi anto etesaṃ” (những thứ này không có kết thúc); “tāni ca tāni byasanāni” (và những tai họa ấy); “tāni āvahati” (nó mang lại những thứ ấy).

318.

318.

යහිං භූසියභූසත්තං, අඤ්ඤමඤ්ඤං තු වත්ථුනං;

විනාව සදිසත්තං තං, අඤ්ඤමඤ්ඤවිභූසනං.

Nơi nào có đặc tính vừa là vật trang điểm vừa là vật được trang điểm một cách tương hỗ của các sự vật, mà không cần có sự tương đồng, đó là phép tu từ trang điểm tương hỗ.

318. අඤ්ඤමඤ්ඤමාහ ‘‘යහි’’මිච්චාදිනා. යහිං සදිසත්තං විනා එව වත්ථුනං පදත්ථානං අඤ්ඤමඤ්ඤං භූසියභූසත්තං, තං අඤ්ඤමඤ්ඤං නාම විභූසනමලඞ්කාරොති.

318. Ngài nói về phép tu từ tương hỗ bằng câu “yahiṃ” v.v… Nơi nào, không cần có sự tương đồng, có đặc tính vừa là vật trang điểm vừa là vật được trang điểm một cách tương hỗ của các sự vật, của các ý nghĩa của từ, đó là phép tu từ, là sự trang hoàng được gọi là tương hỗ.

318. ඉදානි අඤ්ඤමඤ්ඤාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘යහි’’මිච්චාදිනා. යහිං අලඞ්කාරෙ සදිසත්තං විනා එව වත්ථුනං අඤ්ඤමඤ්ඤං තු භූසියභූසත්තං අලඞ්කාරියඅලඞ්කාරත්තං හොති, තං අඤ්ඤමඤ්ඤවිභූසනං හොතීති. භූසියඤ්ච භූසා චාති ච, තාසං භාවොති ච, අඤ්ඤඤ්ච අඤ්ඤඤ්චෙති ච විග්ගහො. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති එත්ථ ඡට්ඨුන්තඅසඞ්ඛ්‍යමබ්‍යයං, සසඞ්ඛ්‍යෙ චෙති ‘‘භූසියභූසත්ත’’න්ති ඉමස්ස විසෙසනං කත්වා වත්තබ්බං. අලඞ්කාරියමපෙක්ඛාය අලඞ්කාරවත්ථු ච, තමපෙක්ඛාය අලඞ්කාරියවත්ථු ච අඤ්ඤමඤ්ඤං නාම. තන්දීපකාලඞ්කාරොපි තදත්ථියෙන තන්නාමකො හොති.

318. Bây giờ, ngài trình bày về phép tu từ tương hỗ bằng câu “yahiṃ” v.v… Nơi nào trong phép tu từ, không cần có sự tương đồng, có đặc tính vừa là vật trang điểm vừa là vật được trang điểm một cách tương hỗ của các sự vật, tức là đặc tính của vật được trang hoàng và vật trang hoàng, đó là phép tu từ trang điểm tương hỗ. Và cách phân tích cú pháp là: “bhūsiyañca bhūsā ca” (vật được trang điểm và vật trang điểm); “tāsaṃ bhāvo” (đặc tính của chúng); “aññañca aññañca” (cái này và cái kia). Ở đây, “aññamaññaṃ” là một bất biến từ số ít có kết thúc ở cách thứ sáu, và nên được nói bằng cách biến nó thành định ngữ của “bhūsiyabhūsattaṃ” theo nghĩa “có số lượng”. Vật trang hoàng liên quan đến vật được trang hoàng, và vật được trang hoàng liên quan đến vật trang hoàng ấy, được gọi là tương hỗ. Phép tu từ dīpaka (minh dụ) ấy cũng có tên gọi như vậy vì có ý nghĩa đó.

319.

319.

බ්‍යාමංසුමණ්ඩලං [Pg.303] තෙන, මුනිනා ලොකබන්ධුනා;

මහන්තිං වින්දතී කන්තිං, සොපි තෙනෙව තාදිසිං.

Vầng hào quang một sải tay, nhờ vị ẩn sĩ ấy, người thân của thế gian, mà đạt được vẻ đẹp rạng ngời; và vị ấy cũng nhờ chính vầng hào quang ấy mà có được vẻ đẹp tương tự.

319. උදාහරති ‘‘බ්‍යාමංසු’’ඉච්චාදිනා. සුබොධං.

319. Ngài nêu ví dụ bằng câu “byāmaṃsu” v.v… Dễ hiểu.

319. ඉදානි උදාහරති ‘‘බ්‍යාමංසු’’ඉච්චාදිනා. බ්‍යාමංසුමණ්ඩලං බ්‍යාමපභාමණ්ඩලං ලොකබන්ධුනා තෙන මුනිනා කරණභූතෙන මහන්තිං මහතිං පූජනීයං වා කන්තිං සොභං වින්දති සෙවති, සොපි මුනි තෙන එව බ්‍යාමංසුමණ්ඩලෙන තාදිසිං කන්තිං වින්දතීති. අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසානං බ්‍යාමංසුමණ්ඩලමුනිසඞ්ඛාතානං ද්වින්නං වත්ථූනං බ්‍යාමංසුමණ්ඩලං පඨමවාක්‍යෙ අලඞ්කාරියං හොති, මුනිපදත්ථො අලඞ්කාරො හොති. අපරවාක්‍යෙ ඉමෙ ද්වෙ විපල්ලාසෙන අලඞ්කාරියඅලඞ්කාරා හොන්ති. අංසූනං මණ්ඩලමිති ච, බ්‍යාමං එව අංසුමණ්ඩලමිති ච, ලොකො බන්ධු අස්සෙති ච, සා විය දිස්සතීති ච විග්ගහො.

319. Bây giờ, ngài nêu ví dụ bằng câu “byāmaṃsu” v.v… Vầng hào quang một sải tay, vòng ánh sáng một sải tay, nhờ vị ẩn sĩ ấy, người thân của thế gian, là tác nhân, mà đạt được, mà thừa hưởng vẻ đẹp, sự huy hoàng to lớn, vĩ đại, hoặc đáng tôn kính; và vị ẩn sĩ ấy cũng nhờ chính vầng hào quang một sải tay ấy mà đạt được vẻ đẹp tương tự. Một cách tương hỗ, trong hai sự vật không tương đồng được gọi là vầng hào quang và vị ẩn sĩ, ở câu đầu, vầng hào quang là vật được trang hoàng, ý nghĩa của từ “ẩn sĩ” là vật trang hoàng. Ở câu sau, hai đối tượng này, theo cách đảo ngược, trở thành vật được trang hoàng và vật trang hoàng. Và cách phân tích cú pháp là: “aṃsūnaṃ maṇḍalaṃ” (vòng hào quang); “byāmaṃ eva aṃsumaṇḍalaṃ” (chính là vòng hào quang một sải tay); “loko bandhu assa” (thế gian là người thân của vị ấy); “sā viya dissati” (nó trông giống như vậy).

320.

320.

කථනං සහභාවස්ස, ක්‍රියාය ච ගුණස්ස ච;

සහවුත්තීති විඤ්ඤෙය්‍යං, තදුදාහරණං යථා.

Sự trình bày về trạng thái đồng sanh khởi của hành động và của đức tánh, nên được hiểu là đồng khởi ngôn. Ví dụ về điều ấy như sau.

320. සහවුත්තිං වදති ‘‘කථන’’මිච්චාදිනා. සුබොධං.

320. Vị ấy trình bày về đồng khởi ngôn bằng câu kệ bắt đầu là “kathanaṃ”. (Nghĩa) dễ hiểu.

320. ඉදානි සහවුත්තිං දස්සෙති ‘‘කථන’’මිච්චාදිනා. ක්‍රියාය ගුණස්ස චාති ද්වින්නං සහභාවස්ස සහත්තස්ස කථනං සහවුත්තීති විඤ්ඤෙය්‍යං. තදුදාහරණං යථා තස්ස උදාහරණං එවං වක්ඛමානනයෙන දට්ඨබ්බන්ති. සහ සද්ධිං භවනමිති ච, සහභාවස්ස වුත්ති කථනමිති ච, තස්ස උදාහරණමිති ච විග්ගහො. සහභාවො චන්දරස්මිනඛංසුආදීනං පදත්ථානං. එවං සන්තෙපි තෙසං තංසහත්තං යස්සං ක්‍රියායං ගුණෙ වා භවතීති සහත්තං ක්‍රියාගුණානං හොතීති කත්වා ‘‘කථනං සහභාවස්ස ක්‍රියාය ච ගුණස්ස චා’’ති වුත්තං.

320. Bây giờ, vị ấy chỉ ra (trang sức) đồng khởi ngôn bằng câu kệ bắt đầu là “kathanaṃ”. Sự trình bày về trạng thái đồng sanh khởi, về sự hiện hữu cùng nhau của hai loại là hành động và đức tánh, nên được hiểu là đồng khởi ngôn. (Cụm từ) tadudāharaṇaṃ yathā (có nghĩa là) ví dụ về điều ấy nên được nhận thấy theo phương cách sẽ được trình bày như vậy. Cách phân tích cú pháp là: sự hiện hữu cùng với (saha saddhiṃ bhavanam), sự trình bày (vutti) về trạng thái đồng sanh khởi (sahabhāvassa) là sự diễn đạt (kathanam), và ví dụ của điều ấy (tassa udāharaṇam). Trạng thái đồng sanh khởi là của các nghĩa đen như là ánh sáng mặt trăng, tia sáng của móng tay, v.v... Mặc dù là như vậy, trạng thái hiện hữu cùng nhau của các đối tượng ấy hiện khởi trong hành động nào hay trong đức tánh nào, do đó trạng thái hiện hữu cùng nhau là của hành động và đức tánh. Vì được thực hiện như vậy nên câu kệ “kathanaṃ sahabhāvassa kriyāya ca guṇassa cā” đã được nói đến.

ක්‍රියාසහවුත්ති

Đồng khởi ngôn về hành động

321.

321.

ජලන්ති [Pg.304] චන්දරංසීහි, සමං සත්ථු නඛංසවො;

විජම්භති ච චන්දෙන, සමං තම්මුඛචන්දිමා.

Những tia sáng từ móng tay của bậc Đạo Sư chiếu sáng cùng với những tia sáng của mặt trăng; và vầng trăng nơi gương mặt của ngài bừng nở cùng với vầng trăng (trên trời).

321. ‘‘ජලන්ති’’ඉච්චාදි. සමන්ති සහ, තස්ස සත්ථුනො මුඛචන්දිමා. සෙසං සුබොධං. එත්ථ ජලනවිජම්භනානං උභයසාධාරණානං ක්‍රියානං සහභාවො විහිතොති ක්‍රියාසහවුත්ති අයන්ති.

321. (Câu kệ) bắt đầu là “jalanti”. (Từ) samaṃ (có nghĩa là) cùng với (saha). (Cụm từ tammukhacandimā có nghĩa là) vầng trăng nơi gương mặt của bậc Đạo Sư ấy. Phần còn lại dễ hiểu. Ở đây, vì trạng thái đồng sanh khởi của các hành động chiếu sáng và bừng nở, là những hành động chung cho cả hai, đã được quy định nên đây là (trang sức) đồng khởi ngôn về hành động.

321. ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතඋදාහරණං දස්සෙති ‘‘ජලන්ති’’ඉච්චාදිනා. සත්ථු සත්ථුනො නඛංසවො නඛකිරණා චන්දරංසීහි සමං ජලන්ති, තම්මුඛචන්දිමා ච චන්දෙන සමං විජම්භතීති. එත්ථ උභයපදත්ථානං සාධාරණභූතජලනවිජම්භනක්‍රියානං සහභාවස්ස වුත්තත්තා එසා ක්‍රියාසහවුත්ති නාම. චන්දස්ස රංසියොති ච, නඛානං අංසවොති ච, තස්ස සත්ථුනො මුඛන්ති ච, තමෙව චන්දිමසදිසත්තා චන්දිමාති ච වාක්‍යං. සමංඉති සහපරියායො නිපාතො.

321. Bây giờ, vị ấy chỉ ra ví dụ đã được hứa trước bằng câu kệ bắt đầu là “jalanti”. (Câu kệ có nghĩa là:) những tia sáng từ móng tay (nakhaṃsavo), tức là những tia sáng của móng (nakhakiraṇā), của bậc Đạo Sư (satthu), tức là của vị Thầy (satthuno), chiếu sáng cùng với những tia sáng của mặt trăng; và vầng trăng nơi gương mặt của ngài bừng nở cùng với vầng trăng. Ở đây, vì trạng thái đồng sanh khởi của các hành động chiếu sáng và bừng nở, đã trở thành điểm chung cho nghĩa đen của cả hai, đã được nói đến nên đây được gọi là (trang sức) đồng khởi ngôn về hành động. Các câu (phân tích) là: những tia sáng của mặt trăng (candassa raṃsiyo), những tia sáng của móng tay (nakhānaṃ aṃsavo), gương mặt của bậc Đạo Sư ấy (tassa satthuno mukhaṃ), và chính gương mặt ấy là vầng trăng do có sự tương đồng với mặt trăng (tameva candimasadisattā candimā). (Từ) samaṃ là một bất biến từ đồng nghĩa với (từ) saha.

ගුණසහවුත්ති

Đồng khởi ngôn về đức tánh

322.

322.

ජිනොදයෙන මලිනං, සහ දුජ්ජනචෙතසා;

පාපං දිසා සුවිමලා, සහ සජ්ජනචෙතසා.

Do sự xuất hiện của đấng Chiến Thắng, điều ác trở nên ô uế cùng với tâm của người xấu; các phương trời trở nên vô cùng trong sạch cùng với tâm của người tốt.

322. ‘‘ජිනොදයෙන’’ච්චාදි. ජිනොදයෙන කරණභූතෙන, හෙතුභූතෙන වා දුජ්ජනචෙතසා සහ පාපං මලිනං කිලිට්ඨං, සජ්ජනචෙතසා සහ දිසා දසවිධාපි සුවිමලා අච්චන්තනිම්මලා සුවිමලයසොමාලාවලයිතත්තා සජ්ජනචෙතො පාපාපගමෙනෙති. එත්ථ මලිනත්තස්ස ච සුවිමලත්තස්ස ඤායසම්බන්ධිනො සහභාවො වුත්තොති අයං ගුණසහවුත්ති.

322. (Câu kệ) bắt đầu là “jinodayena”. Do sự xuất hiện của đấng Chiến Thắng, là tác nhân hay là nguyên nhân, điều ác trở nên ô uế, nhiễm bẩn cùng với tâm của người xấu; cùng với tâm của người tốt, các phương trời, cả mười phương, trở nên vô cùng trong sạch, hoàn toàn không tỳ vết, do được bao quanh bởi vòng hoa danh tiếng vô cùng trong sạch và do sự loại trừ điều ác khỏi tâm của người tốt. Ở đây, vì trạng thái đồng sanh khởi của sự ô uế và sự vô cùng trong sạch, có sự liên quan hợp lý, đã được nói đến nên đây là (trang sức) đồng khởi ngôn về đức tánh.

322. ‘‘ජිනො’’ඉච්චාදි. ජිනොදයෙන ජිතමාරස්ස භගවතො පාතුභාවෙන, කරණභූතෙන හෙතුභූතෙන වා [Pg.305] පාපං ලොභාදිධම්මං දුජ්ජනචෙතසා දුජ්ජනානං චිත්තෙන සහ මලිනං කිලිට්ඨං හොති. ඉමිනායෙව ජිනොදයෙන දිසා දස දිසායො සජ්ජනචෙතසා සහ සුවිමලා සජ්ජනචෙතසන්තානතො පාපානං අපගමෙන කිත්තිමාලාය භුවනත්තයෙ පත්ථටත්තා අතිනිම්මලාති උභයපදත්ථානං සාධාරණභූතමලිනභාවසුවිමලභාවසඞ්ඛාතස්ස ගුණස්ස සහභාවස්ස වුත්තත්තා එසා ගුණසහවුත්ති නාම. ජිනස්ස උදයොති ච, දුජ්ජනානං චෙතොති ච, විගතං මලං එතාහිති ච, සු අතිසයෙන විමලාති ච, සන්තො ච තෙ ජනා චෙති ච, තෙසං චෙතොති ච වාක්‍යං.

322. (Câu kệ) bắt đầu là “jino”. (Cụm từ) jinodayena (có nghĩa là) do sự xuất hiện của đấng Thế Tôn, người đã chiến thắng ma vương, là tác nhân hay là nguyên nhân, điều ác, tức là các pháp như tham, v.v... trở nên ô uế, nhiễm bẩn cùng với tâm của người xấu (dujjanacetasā), tức là với tâm của những người xấu (dujjanānaṃ cittena). Chính do sự xuất hiện của đấng Chiến Thắng này, các phương trời, mười phương, trở nên vô cùng trong sạch cùng với tâm của người tốt; (chúng) trở nên cực kỳ không tỳ vết do sự loại trừ các điều ác khỏi dòng tương tục tâm của người tốt và do vòng hoa danh tiếng được lan truyền trong ba cõi. Vì trạng thái đồng sanh khởi của đức tánh, được gọi là trạng thái ô uế và trạng thái vô cùng trong sạch, đã trở thành điểm chung cho nghĩa đen của cả hai, đã được nói đến nên đây được gọi là (trang sức) đồng khởi ngôn về đức tánh. Các câu (phân tích) là: sự xuất hiện của đấng Chiến Thắng (jinassa udayo), tâm của những người xấu (dujjanānaṃ ceto), nơi các phương trời này vết nhơ đã được loại trừ (vigataṃ malaṃ etāhi), vô cùng trong sạch (su atisayena vimalā), những người ấy là người tốt (santo ca te janā ca), và tâm của họ (tesaṃ ceto).

323.

323.

විරොධීනං පදත්ථානං, යත්ථ සංසග්ගදස්සනං;

සමුක්කංසාභිධානත්ථං, මතා සා’යං විරොධිතා.

Nơi nào có sự trình bày về sự liên kết của các nghĩa đen đối nghịch nhau, nhằm mục đích diễn đạt sự ưu việt, thì điều này được xem là (trang sức) đối nghịch.

323. විරොධං විභාවෙති ‘‘විරොධීන’’මිච්චාදි. විරොධීනං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං ක්‍රියාදීනං යත්ථ වුත්තිවිසෙසෙ සංසග්ගස්ස සන්නිධිනො දස්සනං, කිමත්ථං? සමුක්කංසස්ස අතිසයස්ස අභිධානත්ථං කථනත්ථාය, සා අයං විරොධිතා විරොධීති මතා.

323. Vị ấy giải thích về (trang sức) đối nghịch bằng câu kệ bắt đầu là “virodhīnaṃ”. Nơi cách diễn đạt đặc biệt nào có sự trình bày về sự liên kết, về sự gần gũi của những thứ đối nghịch, tức là của các hành động, v.v... vốn tương phản lẫn nhau; (nhằm mục đích) gì? Nhằm mục đích diễn đạt sự ưu việt, tức là sự vượt trội, thì điều này được xem là (trang sức) đối nghịch (virodhitā) hay (virodhī).

323. ඉදානි විරොධාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘විරොධීන’’මිච්චාදිනා. යත්ථ උත්තිවිසෙසෙ සමුක්කංසාභිධානත්ථං වණ්ණනීයවත්ථුගතඅධිකකථනාය විරොධීනං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං පදත්ථානං ක්‍රියාගුණාදීනං සංසග්ගදස්සනං සන්නිට්ඨානදස්සනං සම්බන්ධදස්සනං හොති, සා අයං උත්ති විරොධිතාති මතාති. විරොධො එතෙසං ගුණාදීනං අත්ථීති ච, සංසග්ගස්ස සම්බන්ධස්ස දස්සනමිති ච, සමුක්කංසස්ස අධිකස්ස අභිධානන්ති ච, විරොධීනං භාවො අසඞ්ගහිතොති ච වාක්‍යං. විරොධිතාදීපකවුත්ති තදත්ථෙන තන්නාමිකා හොති.

323. Bây giờ, vị ấy chỉ ra trang sức đối nghịch bằng câu kệ bắt đầu là “virodhīnaṃ”. Nơi cách diễn đạt đặc biệt nào, nhằm mục đích diễn đạt sự ưu việt, tức là để trình bày sự vượt trội thuộc về đối tượng được mô tả, có sự trình bày về sự liên kết, sự trình bày về sự đặt cạnh nhau, sự trình bày về sự tương quan của các nghĩa đen, các hành động, đức tánh, v.v... vốn đối nghịch, tương phản lẫn nhau, thì cách diễn đạt này được xem là (trang sức) đối nghịch. Các câu (phân tích) là: sự đối nghịch hiện hữu nơi các đức tánh, v.v... này (virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthi), sự trình bày về sự liên kết, về sự tương quan (saṃsaggassa sambandhassa dassanam), sự diễn đạt về sự ưu việt, về sự vượt trội (samukkaṃsassa adhikassa abhidhānaṃ), và trạng thái của những thứ đối nghịch không được bao gồm (virodhīnaṃ bhāvo asaṅgahito). Cách diễn đạt làm sáng tỏ sự đối nghịch được đặt tên như vậy do ý nghĩa của nó.

324.

324.

ගුණා සභාවමධුරා, අපි ලොකෙකබන්ධුනො;

සෙවිතා පාපසෙවීනං, සම්පදූසෙන්ති මානසං.

Những đức tánh của bậc Thân Quyến duy nhất của thế gian, mặc dù ngọt ngào tự bản chất, khi được những kẻ làm ác tiếp cận, lại làm cho tâm trí của họ hoàn toàn bại hoại.

324. උදාහරති [Pg.306] ‘‘ගුණා’’ඉච්චාදි. ලොකෙකබන්ධුනො ලොකනාථස්ස සභාවමධුරා සාධුජනසම්පීණනෙකචාතුරා අපි ගුණා අරහන්තතාදයො සෙවිතා පාපසෙවීහි තෙසං පාපසෙවීනං මානසං සම්පදූසෙන්ති දොසදුට්ඨාපාදනවසෙනාවිකරොන්ති ‘‘තාදිසො ගුණාතිසයො තස්සා’’ති. එත්ථ ගුණානං සභාවමධුරානං පීතිවිසෙසුප්පාදනයොග්ගානං සම්පදූසනෙන සහ විරොධොති දට්ඨබ්බං.

324. Vị ấy đưa ra ví dụ bằng câu kệ bắt đầu là “guṇā”. Những đức tánh như là quả A-la-hán, v.v... của bậc Thân Quyến duy nhất của thế gian, tức là của đấng Hộ Trì thế gian, mặc dù ngọt ngào tự bản chất và khéo léo trong nhiều cách làm cho người tốt vui thích, khi được những kẻ làm ác tiếp cận, lại làm cho tâm trí của những kẻ làm ác ấy hoàn toàn bại hoại, tức là chúng làm cho (tâm) biểu lộ ra bằng cách tạo ra sự hư hỏng do sân hận (với ý nghĩ rằng): “Sự vượt trội về đức tánh của vị ấy là như vậy!”. Ở đây, nên được nhận thấy rằng có sự đối nghịch của những đức tánh, vốn ngọt ngào tự bản chất và có khả năng tạo ra niềm vui đặc biệt, với sự bại hoại hoàn toàn.

324. උදාහරති ‘‘ගුණා’’ඉච්චාදිනා. ලොකෙකබන්ධුනො බුද්ධස්ස ගුණා අරහත්තාදයො සභාවමධුරා අපි පකතිමධුරා අපි සෙවිතා පාපසෙවීහි සෙවිතා සමානා පාපසෙවීනං මානසං සම්පදූසෙන්ති අතිසයෙන කොපෙන්තීති. එවං හීනාධිමුත්තිකෙහි සහිතුමසක්කුණෙය්‍යො තස්ස ගුණාතිසයො වත්තති. නනු සභාවමධුරො ගුණො පීතිං විනා සම්පදූසනං න කරෙය්‍ය, සම්පදූසනම්පි තාදිසසභාවමධුරං විනා න භවෙය්‍යාති අඤ්ඤොඤ්ඤවිරුද්ධානමෙසං මධුරගුණසම්පදූසනක්‍රියානං සංසග්ගගුණාධිකදස්සනත්ථන්ති ලක්ඛණෙන යොජෙතබ්බං. අපිසද්දො විරොධත්ථෙ වත්තතෙ. සභාවෙන මධුරාති ච, එකො ච සො බන්ධු චාති ච, ලොකස්ස එකබන්ධූති ච, පාපං සෙවන්ති සීලෙනාති ච වාක්‍යං.

324. Ngài nêu ví dụ bằng câu "guṇā" v.v... Các đức tính như A-la-hán v.v... của đức Phật, người thân duy nhất của thế gian, dù ngọt ngào tự nhiên, dù ngọt ngào theo bản chất, khi được những kẻ làm ác tiếp cận, lại làm ô nhiễm tâm trí của những kẻ làm ác, làm họ tức giận một cách tột độ. Như vậy, sự vượt trội về đức tính của ngài không thể được những người có khuynh hướng thấp kém chịu đựng. Chẳng phải đức tính ngọt ngào tự nhiên sẽ không gây ra sự ô nhiễm nếu không có hỷ lạc sao, và sự ô nhiễm cũng sẽ không xảy ra nếu không có sự ngọt ngào tự nhiên như vậy? Nên được kết hợp với đặc điểm là để cho thấy sự vượt trội của đức tính kết hợp của những hành động mâu thuẫn nhau này, tức là đức tính ngọt ngào và hành động làm ô nhiễm. Từ "api" được dùng với nghĩa đối nghịch. Và các câu là "sabhāvena madhurā", "eko ca so bandhu", "lokassa ekabandhu", và "pāpaṃ sevanti sīlenā".

325.

325.

යස්ස කස්සචි දානෙන, යස්ස කස්සචි වත්ථුනො;

විසිට්ඨස්ස ය’මාදානං, පරිවුත්තීති සා මතා.

Bằng sự cho đi bất cứ vật gì của bất cứ ai; sự nhận lấy vật đặc biệt hơn, đó được xem là sự trao đổi.

325. පරිවුත්තිං පවත්තෙති ‘‘යස්ස’’ඉච්චාදිනා. යස්ස කස්සචීති පටිග්ගාහකං දස්සෙති. විසිට්ඨස්ස යං ආදානන්ති සම්බන්ධො. සෙසං සුබොධං.

325. Ngài trình bày về sự trao đổi bằng câu "yassa" v.v... "Yassa kassaci" chỉ người nhận. Có sự liên kết với "visiṭṭhassa yaṃ ādānaṃ". Phần còn lại dễ hiểu.

325. ඉදානි පරිවුත්තිං දස්සෙති ‘‘යස්ස කස්සචි’’ච්චාදිනා. යස්ස කස්සචි වත්ථුනො ඛුද්දකවත්ථුනො යස්ස කස්සචි පටිග්ගාහකස්ස දානෙන හෙතුභූතෙන විසිට්ඨස්ස උත්තමවත්ථුනො [Pg.307] යං ආදානං ගහණං අත්ථි, සා පරිවුත්තීති මතාති. දානග්ගහණපරිවුත්තත්තා පරිවුත්ති නාම.

325. Bây giờ, ngài chỉ ra sự trao đổi bằng câu "yassa kassaci" v.v... Bằng sự cho đi một vật nhỏ bé nào đó đến một người nhận nào đó làm nguyên nhân, có sự nhận lấy, sự tiếp nhận một vật đặc biệt, cao quý, đó được xem là sự trao đổi. Vì là sự trao đổi giữa cho và nhận, nên được gọi là sự trao đổi.

326.

326.

පුරා පරෙසං දත්වාන, මනුඤ්ඤං නයනාදිකං;

මුනිනා සමනුප්පත්තා, දානි සබ්බඤ්ඤුතාසිරී.

Xưa kia, sau khi đã cho người khác những thứ khả ái như mắt v.v...; nay, bậc Mâu-ni đã đạt được sự huy hoàng của nhất thiết trí.

326. උදාහරති ‘‘පුරා’’ඉච්චාදි. සුබොධං. එත්ථ නයනාදිදානෙන සබ්බඤ්ඤුතාසිරියා ආදානන්ති පරිවුත්ති අයං.

326. Ngài nêu ví dụ bằng câu "purā" v.v... Dễ hiểu. Ở đây, sự nhận lấy sự huy hoàng của nhất thiết trí bằng sự cho đi mắt v.v... chính là sự trao đổi này.

326. ඉදානි උදාහරති ‘‘පුරා’’ඉච්චාදිනා. මුනිනා පුරා පුබ්බෙ පරෙසං මනුඤ්ඤං නයනාදිකං දත්වාන ඉදානි සබ්බඤ්ඤුතාසිරී සබ්බඤ්ඤුතාසඞ්ඛාතා අනඤ්ඤසාධාරණා සිරී සමනුපත්තාති. ඉහ යස්ස දින්නං තතො එව ගහණෙ පරිවුත්තිසද්දස්ස නිරුළ්හත්තා නයනාදීනං දානෙන සබ්බඤ්ඤුතාසිරියා ආදානතො, දානාභාවෙ ආදානාභාවතො ච පටිග්ගාහකජනෙ අවිජ්ජමානෙපි සබ්බඤ්ඤුතා විජ්ජමානත්තෙන පරිකප්පිතාති පරිවුත්ති හොති. තෙනෙව දණ්ඩියං–

326. Bây giờ, ngài nêu ví dụ bằng câu "purā" v.v... Bậc Mâu-ni, xưa kia, trong quá khứ, sau khi đã cho người khác những thứ khả ái như mắt v.v..., nay đã đạt được sự huy hoàng của nhất thiết trí, sự huy hoàng được gọi là nhất thiết trí, không chung với ai khác. Ở đây, vì từ "trao đổi" (parivutti) có nghĩa thông thường là nhận lại từ chính người mà mình đã cho, nhưng do sự nhận lấy sự huy hoàng của nhất thiết trí bằng sự cho đi mắt v.v..., và do không có sự nhận lấy nếu không có sự cho đi, nên dù nhất thiết trí không tồn tại nơi người nhận, nó vẫn được hình dung là có tồn tại, do đó trở thành sự trao đổi. Do đó, (có câu của) Daṇḍin–

‘‘සත්ථප්පහරණං දත්වා, භුජෙන තව රාජුනං;

චිරං චිතාභටො තෙසං, යසො කුමුදපණ්ඩරො’’ති.

"Sau khi dùng cánh tay của ngài giáng những đòn vũ khí lên các vị vua, danh tiếng trắng như hoa súng của họ đã được ngài thu gom từ lâu."

ඉමස්මිං උදාහරණෙ පච්චත්ථිකානං ආයුධප්පහාරං දත්වා තව බාහුනා තෙසං රාජූනං චිරං රාසිකතො කෙරවනිම්මලො යසො ආභටොති. දදාති කම්මයුත්තතො එව ආදානං දස්සෙත්වා පරිවුත්තිඵුටා කතා. නයනානි ආදීනි යස්ස උත්තමඞ්ගාදිනොති ච, සබ්බං ජානාතීති ච, තස්ස භාවොති ච වාක්‍යං.

Trong ví dụ này, (có nghĩa là) sau khi dùng cánh tay của ngài giáng những đòn vũ khí lên kẻ thù, danh tiếng trong sạch như hoa súng của các vị vua ấy đã được thu gom từ lâu. Bằng cách chỉ ra sự nhận lấy từ chính đối tượng của hành động cho đi, sự trao đổi đã được làm rõ. Và các câu là "nayanāni ādīni yassa uttamaṅgādino", "sabbaṃ jānāti", và "tassa bhāvo".

327.

327.

කිඤ්චි දිස්වාන විඤ්ඤාතා,පටිපජ්ජති තංසමං;

සංසයාපගතං වත්ථුං,යත්ථ සො’යං භමො මතො.

Nơi nào người có trí, sau khi thấy một vật gì đó, lại nhận thức một vật khác tương tự nó một cách không nghi ngờ, đó được xem là ảo tưởng.

327. භමං [Pg.308] සම්භාවෙති ‘‘කිඤ්චී’’තිආදිනා. විඤ්ඤාතා පුරිසො කිඤ්චි දිස්වා උජ්ජලනාදිකං දිස්වාන තංසමං තස්ස පුරෙ දිස්සමානස්ස පදත්ථස්ස සදිසමඤ්ඤං වත්ථුං සංසයාපගතං අසන්නිධිං කත්වා පටිපජ්ජති ජානාති යත්ථ විසෙසෙ, සායං භමො මතො.

327. Ngài trình bày về ảo tưởng bằng câu "kiñci" v.v... Nơi nào một người có trí, sau khi thấy một vật gì đó, thấy sự sáng chói v.v..., lại nhận thức, biết một vật khác tương tự với vật đang được thấy trước mặt, làm cho nó không còn nghi ngờ (dù) không hiện diện, đó được xem là ảo tưởng.

327. ඉදානි භමාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘කිඤ්චි’’ඉච්චාදිනා. යත්ථ උත්තිවිසෙසෙ විඤ්ඤාතා අවබොධකාරකො කිඤ්චි දිසාවිලොචනාදිකං දිස්වාන තංසමං වත්ථුං තෙන දිස්සමානවත්ථුනා තුල්‍යමඤ්ඤං වත්ථුං සංසයාපගතං නිස්සංසයං කත්වා පටිපජ්ජති ජානාති, සො අයං අලඞ්කාරො භමොති මතොති. තෙන තස්ස වා සමන්ති ච, සංසයො අපගතො එතස්මාති ච, භමනං අනවට්ඨානං වත්ථූනන්ති ච විග්ගහො. සංසයාපගතන්ති ක්‍රියාවිසෙසනං.

327. Bây giờ, ngài chỉ ra trang sức ảo tưởng bằng câu "kiñci" v.v... Nơi nào trong một cách nói đặc biệt, người có trí, người nhận thức, sau khi thấy một cái gì đó như sự quan sát các phương hướng, lại nhận thức, biết một vật khác tương tự, giống với vật đang được thấy một cách không nghi ngờ, trang sức đó được xem là ảo tưởng. Và các cách phân tích cú pháp là: "tena tassa vā samaṃ", "saṃsayo apagato etasmā", và "bhamanaṃ anavaṭṭhānaṃ vatthūnaṃ". "Saṃsayāpagataṃ" là một trạng từ.

328.

328.

සමං දිසාසු’ජ්ජලාසු, ජිනපාදනඛංසුනා;

පස්සන්තා අභිනන්දන්ති, චන්දාතපමනා ජනා.

Khi các phương hướng cùng lúc rực sáng bởi ánh sáng từ móng chân của bậc Chiến Thắng, những người nhìn thấy, với tâm trí (nghĩ rằng đó là) ánh trăng, đều hoan hỷ.

328. උදාහරති ‘‘සම’’මිච්චාදි. ජිනස්ස පාදෙසු නඛංසුනා දිසාසු සබ්බාසු සමං එකතො උජ්ජලාසු සජොතීසු තා උජ්ජලා දිසා පස්සන්තා ජනා, චන්දාතපොති මනො යෙසං තෙ තථාවිධා. අභිනන්දන්ති සන්තුස්සන්තීති.

328. Ngài nêu ví dụ bằng câu "samaṃ" v.v... Khi tất cả các phương hướng cùng lúc rực sáng, tỏa sáng bởi ánh sáng từ móng ở chân của bậc Chiến Thắng, những người nhìn thấy các phương hướng rực sáng đó, họ là những người có tâm trí (nghĩ rằng) "đây là ánh trăng", họ hoan hỷ, tức là họ hài lòng.

328. ඉදානි උදාහරති ‘‘සම’’මිච්චාදිනා. ජිනපාදනඛංසුනා කරණභූතෙන දිසාසු දසසු සමං එකක්ඛණෙ උජ්ජලාසු තා උජ්ජලා දිසා පස්සන්තා ජනා චන්දාතපමනා චන්දාතපොති පවත්තචිත්තා අභිනන්දන්තීති. විජ්ජමානනඛමරීචියං බුද්ධිමකත්වා චන්දාතපෙ බුද්ධියා පවත්තාපනතො භමො නාම. සමන්ති අසඞ්ඛ්‍යං. චන්දාතපොඉති මනො යෙසන්ති වාක්‍යං.

328. Bây giờ, ngài nêu ví dụ bằng câu "samaṃ" v.v... Với ánh sáng từ móng chân của bậc Chiến Thắng làm công cụ, khi mười phương cùng lúc rực sáng, những người nhìn thấy các phương hướng rực sáng đó, với tâm trí khởi lên rằng "đây là ánh trăng", họ hoan hỷ. Vì không nhận thức ánh sáng thực sự đang tồn tại từ móng chân mà lại khởi lên nhận thức về ánh trăng, nên được gọi là ảo tưởng. "Samaṃ" có nghĩa là đồng loạt. Câu là "candātapo iti mano yesaṃ".

329.

329.

පවුච්චතෙ [Pg.309] යං නාමාදි,කවීනං භාවබොධනං;

යෙන කෙනචි වණ්ණෙන,භාවොනාමා’ය’මීරිතො.

Cái gì, như danh từ v.v..., làm bộc lộ tình cảm của các thi sĩ, được nói ra bằng bất kỳ hình thức nào, đây được gọi là tình cảm (bhāva).

329. භාවං භාවෙති ‘‘පවුච්චතෙ’’ච්චාදිනා. කවීනං භාවො අධිප්පායො, තං බොධෙතීති භාවබොධනං යං නාමාදි. ආදිසද්දෙන විසෙසනවාක්‍යානං ගහණං. යෙන කෙනචි නිසෙධනරූපෙන ආකාරෙන පවුච්චතෙ, අයං භාවො නාම ඊරිතොති.

329. Ngài trình bày về tình cảm bằng câu "pavuccate" v.v... "Bhāva" của các thi sĩ là chủ ý; cái gì làm bộc lộ điều đó, tức là làm bộc lộ tình cảm, là danh từ v.v... Bằng từ "ādi", các câu đặc tả được bao hàm. (Cái đó) được nói ra bằng bất kỳ hình thức nào, kể cả hình thức phủ định, đây được gọi là tình cảm.

329. ඉදානි භාවාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘පවුච්චතෙ’’ ඉච්චාදිනා. කවීනං වත්තූනං භාවබොධනං අධිප්පායපකාසකං යං නාමාදි නාමපදවිසෙසනපදාදි යෙන කෙනචි වණ්ණෙන ආකාරෙන සාගරාදිඅත්ථන්තරං පටිසෙධෙත්වා වා නො වා පවුච්චතෙ, අයං භාවො නාමාති ඊරිතොති. නාමං ආදි යස්ස විසෙසනවාක්‍යද්වයස්සෙති ච, භාවං බොධෙතීති ච වාක්‍යං. කවීනං අධිප්පායසඞ්ඛාතභාවපකාසකො උත්තිවිසෙසො තදත්ථෙන භාවො නාම, තස්ස නිස්සයභූතං නාමාදිපදසන්තානං ඉහ නිස්සිතොපචාරෙන භාවො නාමාති ඊරිතං.

329. Bây giờ, ngài giải thích về thể trang sức Bhāva (trạng thái) qua câu kệ bắt đầu bằng “pavuccate”. Bất cứ danh từ v.v..., danh cú, tính từ cú v.v... nào, được nói đến bằng bất cứ sự mô tả hay phương cách nào, hoặc bằng cách phủ định ý nghĩa khác như biển cả v.v... hoặc không, mà có khả năng làm cho biết trạng thái của các đối tượng của thi nhân, có khả năng biểu lộ chủ ý, thì điều này được gọi là Bhāva (trạng thái). Và câu cú (được giải thích là): “danh từ là phần khởi đầu của hai câu mô tả”, và “nó làm cho biết trạng thái”. Một cách nói đặc biệt biểu lộ trạng thái được gọi là chủ ý của thi nhân, theo ý nghĩa đó được gọi là Bhāva; ở đây, chuỗi từ ngữ như danh từ v.v... là nền tảng của nó, được gọi là Bhāva theo phép chuyển nghĩa dựa vào chỗ nương tựa.

330.

330.

නනු තෙයෙ’ව සන්තා නො,සාගරා න කුලාචලා;

මනම්පි මරියාදං යෙ,සංවට්ටෙපි ජහන්ති නො.

Quả thật, không phải là biển cả, không phải là các dãy núi Kulācala; (mà) chính là các bậc thiện nhân, những người ngay cả trong thời kiếp hoại cũng không từ bỏ giới hạn của mình dù chỉ một chút.

330. උදාහරති ‘‘නනු’’ච්චාදි. මනම්පීති ඊසකම්පි. මරියාදන්ති අත්තනො ආචාරසීමං, සංවට්ටෙපි පලයකාලෙපි. සෙසං සුබොධං. එත්ථ න ඉමෙ පකතිසමුද්දාදයො සමුද්දාදයො හොන්ති, යෙ පලයකාලෙ අත්තනො වෙලානුල්ලඞ්ඝනසඞ්ඛාතං අචලත්තසඞ්ඛාතඤ්ච මරියාදං පරිච්චජන්ති. කිඤ්චරහි [Pg.310] සන්තා එවෙතෙ සමුද්දාදයො, යෙ යදි පලයකාලෙපි සමාපතෙය්‍යුං, තදාපි අත්තනො මරියාදං න මුඤ්චන්ති. කොචි විපත්තිං පත්තො නිරතිසයං ධීරත්තමත්තනොවබොධෙතීති අඤ්ඤනිසෙධෙන කථිතං නාමං කවිසභාවං යථාවුත්තං බොධෙතීති භාවොයමිති.

330. Ngài nêu ví dụ qua câu kệ bắt đầu bằng “nanu”. “Manampi” nghĩa là “dù chỉ một chút”. “Mariyādaṃ” nghĩa là “giới hạn về hành vi của mình”. “Saṃvaṭṭepi” nghĩa là “ngay cả trong thời kỳ hoại diệt”. Phần còn lại dễ hiểu. Ở đây, những biển cả v.v... thông thường không phải là biển cả v.v... (đích thực), vì chúng từ bỏ giới hạn của mình vào thời kỳ hoại diệt, vốn được biết là không vượt qua bờ và được biết là sự bất động. Nhưng trái lại, chính các bậc thiện nhân mới là những biển cả v.v... ấy, những người mà nếu có gặp phải thời kỳ hoại diệt, thì khi đó cũng không từ bỏ giới hạn của mình. (Câu kệ có ý rằng:) “Người nào gặp phải tai họa mà vẫn làm cho biết sự kiên định vô song của mình”, do đó, danh từ được nói ra bằng cách phủ định cái khác đã làm cho biết trạng thái của thi nhân như đã được mô tả; đây chính là Bhāva.

330. ඉදානි උදාහරති ‘‘නනු’’ච්චාදිනා. සාගරා සංවට්ටකාලෙ තීරමරියාදං අතික්කමෙන්තා පකතිසමුද්දා සාගරා න භවන්ති. කුලාචලා තාදිසකාලෙ අචලසඞ්ඛාතමරියාදමතික්කමෙන්තා සත්ත කුලපබ්බතා කුලාචලා නාම න භවන්ති. කිඤ්චරහි සාගරාදයො. යෙ සාධවො සංවට්ටෙපි සබ්බවත්ථුවිනාසකකප්පවිනාසකාලෙපි මරියාදං අත්තනො ආචාරමරියාදං මනම්පි ඊසකම්පි නො ජහන්ති. සන්තා එව තෙ සාගරාදයො නාම හොන්ති නනූති. කොචි බ්‍යසනං පත්තො අත්තනො අනඤ්ඤසාධාරණං ධීරත්තං පකාසෙතීති ඉහ සාගරාදිඅත්ථන්තරපටිසෙධරූපෙන දස්සිතසාගරාදිනා වත්තුනො අකම්පනාධිප්පායං අවබොධෙතීති අයං භාවාලඞ්කාරො නාම. මනන්ති අප්පකාලවාචකමසඞ්ඛ්‍යං. අපීති සම්භාවනෙ.

330. Bây giờ, ngài nêu ví dụ qua câu kệ bắt đầu bằng “nanu”. Các biển cả thông thường, do vượt qua giới hạn bờ biển vào thời kiếp hoại, nên không phải là biển cả (đích thực). Bảy dãy núi lớn, do vượt qua giới hạn được gọi là sự bất động vào thời điểm như vậy, nên không được gọi là các dãy núi Kulācala (đích thực). Vậy thì, biển cả v.v... là gì? Chính là những người đức hạnh, những người ngay cả trong thời kiếp hoại, thời kỳ hoại diệt của kiếp làm tiêu tan mọi vật, cũng không từ bỏ giới hạn, tức giới hạn về hành vi của mình, dù chỉ một chút, dù chỉ trong khoảnh khắc. Quả thật, chính các bậc thiện nhân mới được gọi là biển cả v.v... (Câu kệ có ý rằng:) “Người nào gặp phải hoạn nạn mà vẫn biểu lộ sự kiên định phi thường của mình”, do đó, ở đây, bằng (từ) “biển cả” v.v... được trình bày dưới hình thức phủ định ý nghĩa khác của “biển cả” v.v..., nó làm cho biết chủ ý không lay chuyển của đối tượng; đây được gọi là thể trang sức Bhāva. “Manam” là một bất biến từ chỉ một khoảng thời gian ngắn. “Api” có nghĩa là khả năng.

331.

331.

අඞ්ගඞ්ගීභාවා සදිස-බලභාවා ච බන්ධනෙ;

සංසග්ගො’ලඞ්කතීනං යො, තං මිස්සන්ති පවුච්චති.

Sự kết hợp của các thể trang sức trong một tác phẩm, hoặc do mối quan hệ chính phụ, hoặc do có sức mạnh tương đương, thì được gọi là thể hỗn hợp (Missā).

331. මිස්සං දස්සෙති ‘‘අඞ්ග’’ඉච්චාදිනා. අඞ්ගමුපකාරකං, අඞ්ගී උපකාරියං, තෙසං භාවො අඞ්ගඞ්ගිභාවො සාධියසාධනත්තං, තතො ච. සදිසං සමං බලං යෙසං තෙ, තෙසං භාවො අඞ්ගඞ්ගිභාවමන්තරෙන අප්පධානභාවෙනාවට්ඨානං තතො ච හෙතුතො. බන්ධනෙ විසයෙ, යො අලඞ්කතීනං සංසග්ගො එකත්ථ සන්නිධානං, තං මිස්සන්ති පවුච්චති.

331. Ngài giải thích về thể hỗn hợp (Missā) qua câu kệ bắt đầu bằng “aṅga”. “Aṅga” (phụ) là cái hỗ trợ, “aṅgī” (chính) là cái được hỗ trợ; trạng thái của chúng, tức mối quan hệ chính-phụ, là mối quan hệ giữa cái cần được thực hiện và phương tiện thực hiện; và từ đó. (Sadisabala là) những cái có sức mạnh tương đương, ngang bằng nhau; trạng thái của chúng là sự tồn tại không có vai trò chính phụ, không có mối quan hệ chính-phụ; và từ nguyên nhân đó. Trong lĩnh vực sáng tác, sự kết hợp nào của các thể trang sức, tức sự hiện diện cùng nhau ở một nơi, thì được gọi là thể hỗn hợp.

331. ඉදානි [Pg.311] මිස්සාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘අඞ්ගඞ්ගී’’ච්චාදිනා. අඞ්ගඞ්ගීභාවා උපකාරකඋපකාරියසඞ්ඛාතපටිපාදකපටිපාදනීයසභාවෙන හෙතුභූතෙන සදිසබලභාවා ච සාධියසාධනභාවං විනා සමානබලවන්තභාවෙන ච බන්ධනෙ පජ්ජාදිබන්ධනවිසයෙ අලඞ්කතීනං අලඞ්කාරානං යො සංසග්ගො සන්නිධානං, තං මිස්සන්ති පවුච්චතීති. අඞ්ගං සාධනං අස්ස සාධියස්ස අත්ථීති ච, අඞ්ගඤ්ච අඞ්ගී චෙති ච, තෙසං භාවො සාධියසාධනසඞ්ඛාතො සම්බන්ධොති ච, සදිසං බලං යෙසමලඞ්කාරානමිති ච, තෙසං භාවො අඤ්ඤමඤ්ඤනිරපෙක්ඛතාති ච, මිස්සනං මිස්සීභවනමිති ච වාක්‍යං.

331. Bây giờ, ngài giải thích về thể trang sức hỗn hợp (Missālaṅkāra) qua câu kệ bắt đầu bằng “aṅgaṅgī”. Do mối quan hệ chính-phụ, tức là do bản chất của cái hỗ trợ và cái được hỗ trợ, được gọi là cái trình bày và cái được trình bày, làm nguyên nhân; và do trạng thái có sức mạnh tương đương, tức là do trạng thái có sức mạnh ngang bằng nhau mà không có mối quan hệ giữa cái cần thực hiện và phương tiện thực hiện; trong lĩnh vực sáng tác, như sáng tác thi kệ v.v..., sự kết hợp, sự hiện diện nào của các thể trang sức, thì được gọi là thể hỗn hợp. Và câu cú (được giải thích là): “Aṅga (phụ) là phương tiện của sādhiya (cái cần thực hiện)”; và “aṅga (phụ) và aṅgī (chính)”; và “trạng thái của chúng là mối quan hệ được gọi là phương tiện và cái cần thực hiện”; và “những thể trang sức có sức mạnh tương đương”; và “trạng thái của chúng là sự độc lập lẫn nhau”; và “sự hỗn hợp là trạng thái được trộn lẫn”.

අඞ්ගඞ්ගිභාවමිස්ස

Thể hỗn hợp theo mối quan hệ chính-phụ

332.

332.

පසත්ථා මුනිනො පාද-නඛරංසිමහානදී;

අහො ගාළ්හං නිමුග්ගෙපි, සුඛයත්‍යෙ’ව තෙ ජනෙ.

Dòng sông vĩ đại từ ánh sáng móng chân của bậc Mâu-ni thật đáng tán thán; ôi, ngay cả khi những người kia đã chìm sâu trong đó, nó vẫn làm cho họ được an lạc.

332. උදාහරති ‘‘පසත්ථා මුනි’’ච්චාදි. මුනිනො පාදෙසු නඛා තෙසං රංසි එව මහානදීසදිසත්තා මහානදී, සා පසත්ථා අච්ඡරියප්පත්තිසබ්භාවතො ගාළ්හමච්චන්තං නිමුග්ගෙපි තෙ ජනෙ සුඛයත්‍යෙව, අහො අච්ඡරියං යතො සෙසනදීවිධුරං. ‘‘අයං අත්තනි ගාළ්හං නිමුග්ගෙපි සුඛයතී’’ති එත්ථ ‘‘නිමුග්ගෙපී’’ති සමාධිනො සාධියත්තෙනඞ්ගිතායාවට්ඨිතස්ස ‘‘පාදනඛරංසිමහානදී’’ති රූපකං සාධනත්තෙනඞ්ගතායාවට්ඨිතන්ති මිස්සමිදමලඞ්කරණං.

332. Ngài nêu ví dụ qua câu kệ bắt đầu bằng “pasatthā muni”. Móng ở chân của bậc Mâu-ni, ánh sáng của chúng chính là dòng sông vĩ đại vì có sự tương đồng với sông vĩ đại; nó đáng tán thán vì sự tồn tại của việc đạt đến điều kỳ diệu. Nó quả thật làm cho những người kia được an lạc ngay cả khi đã chìm sâu, tức là hết sức (chìm đắm); ôi, thật kỳ diệu, vì điều này trái ngược với các dòng sông khác. Ở đây, trong câu “Cái này làm cho an lạc ngay cả khi đã chìm sâu trong nó”, thể trang sức Rūpaka (Ẩn dụ) “pādanakharaṃsimahānadī” (dòng sông vĩ đại từ ánh sáng móng chân) tồn tại với vai trò phụ (aṅga) vì là phương tiện, đối với thể trang sức Samādhi (Tĩnh tại) trong từ “nimuggepi” (ngay cả khi đã chìm sâu) vốn tồn tại với vai trò chính (aṅgī) vì là điều cần được thực hiện. Do đó, đây là một thể trang sức hỗn hợp.

332. ඉදානි උදාහරති ‘‘පසත්ථා’’ ඉච්චාදිනා. මුනිනො පසත්ථා අච්ඡරියත්තා පසංසනීයා පාදනඛරංසිමහානදී චරණනඛකිරණසඞ්ඛාතමහාගඞ්ගා ගාළ්හං අතිසයෙන නිමුග්ගෙපි තෙ ජනෙ සාධුසප්පුරිසෙ සුඛයති එව සුඛිතෙ කතො එව. අහො අච්ඡරියං සෙසනදීනමෙසා පවත්ති විරුද්ධාති. එත්ථ සාධනීයභාවෙන අඞ්ගිනො ‘‘නිමුග්ගෙ’’ති සමාධිඅලඞ්කාරස්ස [Pg.312] ‘‘පාදනඛරංසිමහානදී’’ති රූපකාලඞ්කාරො සාධනභාවෙන අඞ්ගන්ති කත්වා අඞ්ගාඅඞ්ගීභාවෙන ඉමෙසං අලඞ්කාරානං මිස්සිතා. පාදෙසු නඛාති ච, තෙසං රංසීති ච, මහතී ච සා නදී චෙති ච, මහානදී විය මහානදී පාදනඛරංසියො එව මහානදීති ච වාක්‍යං. ගාළ්හන්ති ක්‍රියාවිසෙසනං. ගාළ්හං නිමුජ්ජනං යෙ අකංසු, තෙපීති යොජනා. සුඛසමඞ්ගිනො ජනා සුඛිතෙ සුඛෙ කරොතීති වාක්‍යං.

332. Bây giờ, ngài nêu ví dụ qua câu kệ bắt đầu bằng “pasatthā”. Dòng sông vĩ đại từ ánh sáng móng chân của bậc Mâu-ni, tức dòng sông Hằng được gọi là tia sáng từ móng chân, đáng tán thán, đáng ca ngợi vì sự kỳ diệu của nó, quả thật làm cho những người kia, những bậc thiện nhân, được an lạc, tức là làm cho họ trở nên an lạc, ngay cả khi đã chìm sâu, tức là hết sức (chìm đắm). Ôi, thật kỳ diệu, vì cách vận hành này trái ngược với các dòng sông khác. Ở đây, đối với thể trang sức Samādhi (Tĩnh tại) trong từ “nimugge”, vốn là phần chính (aṅgī) vì là điều cần được thực hiện, thể trang sức Rūpaka (Ẩn dụ) “pādanakharaṃsimahānadī” được xem là phần phụ (aṅga) vì là phương tiện; do đó, có sự hỗn hợp của các thể trang sức này theo mối quan hệ chính-phụ. Và câu cú (được giải thích là): “móng ở chân”; và “ánh sáng của chúng”; và “nó là dòng sông lớn”; và “như một dòng sông lớn, nó là dòng sông lớn”; và “chính ánh sáng từ móng chân là dòng sông vĩ đại”. “Gāḷhaṃ” là một trạng từ. Cách kết nối câu là: “ngay cả những người đã thực hiện sự chìm sâu”. Câu cú (được giải thích là): “nó làm cho những người đã có hạnh phúc trở nên an lạc trong hạnh phúc”.

සදිසබලභාවමිස්ස

Thể hỗn hợp theo trạng thái sức mạnh tương đương

333.

333.

වෙසො සභාවමධුරො, රූපං නෙත්තරසායනං;

මධූවමුනිනො වාචා, න සම්පීණෙති කං ජනං.

Y phục của bậc Mâu-ni vốn tự nhiên ngọt ngào, sắc thân là thuốc bổ cho mắt, lời nói như mật ong; (những điều ấy) lại không làm cho người nào được hoan hỷ hay sao?

333. ‘‘වෙසො’’ඉච්චාදි සුබොධං. ඉදං පන සමාධිරූපකොපමාමිස්සසදිසබලන්ති.

333. ‘‘Veso’’ v.v... thì dễ hiểu. Nhưng đây là (thí dụ về) sự tương đương sức mạnh của sự hỗn hợp giữa (trang sức) định, (trang sức) tỷ dụ và (trang sức) so sánh.

333. ‘‘වෙසො’’ඉච්චාදි. මුනිනො සභාවමධුරො පකතිමධුරො වෙසො ජිනාවෙණිකො බුද්ධවෙසො ච නෙත්තරසායනං රූපං ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං රූපඤ්ච මධූව මධුරත්තෙන මධුසමානා වාචා භාරතී ච කං ජනං න සම්පීණෙතීති. ‘‘සභාවමධුරො’’ති සමාධිඅලඞ්කාරො ච, ‘‘නෙත්තරසායන’’න්ති රූපකාලඞ්කාරො ච, ‘‘මධූවා’’ති උපමාලඞ්කාරො චාති ඉමෙ තයො පීණනෙ අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛරහිතත්තා තුල්‍යබලාති ඉමෙසං මිස්සත්තං හොති. සභාවෙන මධුරොති ච, රසීයති අස්සාදීයතීති ච, රසො රසභූතො ආයනං ගති පවත්ති අස්සාති රසායනං, රසවත්ථු. රසායනමිව රූපං රසායනං, නෙත්තානං රසායනන්ති ච වාක්‍යං.

333. ‘‘Veso’’ v.v... (có nghĩa là): Vẻ ngoài ngọt ngào tự nhiên, ngọt ngào bẩm sinh của bậc Mâu-ni, vẻ ngoài đặc thù của bậc Chiến Thắng, vẻ ngoài của bậc Giác Ngộ, và sắc thân là thuốc bổ cho mắt, sắc thân đầy đủ tướng tốt và tướng phụ, và lời nói, lời phát biểu ngọt ngào như mật ong, thì không làm cho người nào được vui thích hay sao? ‘‘Sabhāvamadhuro’’ (ngọt ngào tự nhiên) là trang sức định. ‘‘Nettarasāyanaṃ’’ (thuốc bổ cho mắt) là trang sức tỷ dụ. Và ‘‘madhūvā’’ (như mật ong) là trang sức so sánh. Ba loại trang sức này có sức mạnh tương đương vì chúng không phụ thuộc lẫn nhau trong việc tạo ra sự vui thích. Do đó, có sự hỗn hợp của chúng. (Giải thích từ:) Sabhāvena madhuro (ngọt ngào tự nhiên). Rasīyati assādīyatīti raso (được nếm, được thưởng thức, nên là vị). Rasabhūto āyanaṃ gati pavatti assāti rasāyanaṃ, rasavatthu (cái có vị làm nguồn gốc, làm đường lối, làm sự diễn tiến, nên là thuốc bổ, là vật có vị). Rasāyanamiva rūpaṃ rasāyanaṃ (sắc thân như thuốc bổ, nên là thuốc bổ). Và câu là nettānaṃ rasāyananti (thuốc bổ cho mắt).

334.

334.

ආසී නාම සියා’ත්ථස්ස,ඉට්ඨස්සා’සීසනං යථා;

තිලොකෙකගතී නාථො,පාතු ලොක’මපායතො.

Lời cầu chúc (āsī) là sự mong ước đối với điều mong muốn. Ví như: Mong rằng bậc Lãnh Đạo, nơi nương tựa duy nhất của ba cõi, hãy bảo vệ thế gian khỏi cảnh khổ.

334. ආසිං [Pg.313] දස්සෙති ‘‘ආසි’’ච්චාදිනා. ඉට්ඨස්ස අභිමතස්ස වත්ථුනො ආසීසනං පත්ථනමිත්‍යනුවදිත්වා ආසී නාම සියාති විධීයතෙ. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති. තිලොකස්ස ලොකත්තයවත්තිනො ජනස්ස එකගති අසහායගති පටිසරණභූතො නාථො ලොකං සත්තලොකං අපායතො පාතු පාලෙතූති. එත්ථාතිලසිතං පාලනමාසීසිතන්ති.

334. (Tác giả) trình bày về lời cầu chúc qua câu ‘‘āsi’’ v.v... Sau khi lặp lại (định nghĩa) ‘sự mong ước, sự cầu nguyện đối với một sự vật được ưa thích, được chấp nhận’, (tác giả) quy định rằng ‘được gọi là lời cầu chúc’. (Tác giả) nêu ví dụ bằng từ ‘‘yathā’’. (Nghĩa là:) Bậc Lãnh Đạo, là nơi nương tựa duy nhất, nơi nương tựa không ai sánh bằng, là nơi trú ẩn cho chúng sanh trong ba cõi, mong rằng ngài hãy bảo vệ, hãy gìn giữ thế gian, thế giới chúng sanh, khỏi cảnh khổ. Ở đây, sự bảo vệ được mong ước.

334. ඉදානි ආසීඅලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘ආසී’’ ඉච්චාදිනා. ඉට්ඨස්ස අත්ථස්ස ඉච්ඡිතවත්ථුනො ආසීසනා පත්ථනා ආසී නාම සියා. යථා තත්ථොදාහරණමෙවං. තිලොකෙකගති තිභවස්ස අසහායසරණභූතො නාථො ලොකසාමි ලොකං සත්තලොකං අපායතො පාතු රක්ඛතූති. ආසී නාම පත්ථනා, තද්දීපිකාපි උත්ති තන්නාමිකාව හොති. ‘‘තිලොකෙකගතී’’ති ඉමස්මිං උදාහරණෙ පාලනං ආසීසිතං. තිණ්ණං ලොකානං සමාහාරොති ච, එකොයෙව ගති පටිසරණන්ති ච, තිලොකස්ස එකගතීති ච වාක්‍යං.

334. Bây giờ, (tác giả) trình bày về trang sức cầu chúc qua câu ‘‘āsī’’ v.v... Sự mong ước, sự cầu nguyện đối với một sự vật được ưa thích, một điều được mong muốn, được gọi là lời cầu chúc. Ví dụ ở đó như sau: Mong rằng bậc Lãnh Đạo, nơi nương tựa duy nhất của ba cõi, nơi trú ẩn không ai sánh bằng của ba cõi, chủ nhân của thế gian, hãy bảo vệ, hãy gìn giữ thế gian, thế giới chúng sanh, khỏi cảnh khổ. Lời cầu chúc là sự cầu nguyện, và lời nói làm sáng tỏ nó cũng có cùng tên gọi. Trong ví dụ ‘‘Tilokekagatī’’ này, sự bảo vệ được mong ước. (Giải thích từ:) Tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāro (tổng hợp của ba cõi), và ekoyeva gati paṭisaraṇanti (chỉ một nơi nương tựa, nơi trú ẩn duy nhất), và câu là tilokassa ekagatī (nơi nương tựa duy nhất của ba cõi).

335.

335.

රසප්පතීතිජනකං, ජායතෙ යං විභූසනං;

රසවන්තන්ති තං ඤෙය්‍යං, රසවන්තවිධානතො.

Bất cứ trang sức nào phát sinh mà tạo ra sự cảm nhận về vị, trang sức đó nên được biết là ‘có vị’ (rasavanta) do sự thể hiện có vị của nó.

335. රසවන්තමුදාහරති ‘‘රස’’ඉච්චාදිනා. යං විභූසනමලඞ්කරණං රසාභාසාදිනො පතීතිජනකං අවගමසම්පාදකං ජායතෙ, තං විභූසනං රසවන්තවිධානතො සම්පාදනතො ‘‘රසවන්ත’’න්ති විඤ්ඤෙය්‍යං යථා අත්ථප්පතීති ජනකො සද්දො ‘‘අත්ථවා’’ති.

335. (Tác giả) nêu ví dụ về (trang sức) có vị qua câu ‘‘rasa’’ v.v... Bất cứ sự tô điểm, trang sức nào phát sinh mà tạo ra sự cảm nhận, mang lại sự thấu hiểu về sự tương tự của vị v.v..., trang sức đó nên được hiểu là ‘có vị’ do sự thể hiện, sự tạo ra (vị). Giống như một từ tạo ra sự hiểu biết về ý nghĩa được gọi là ‘có ý nghĩa’.

335. උද්දෙසෙ රසීති උද්දිට්ඨරසාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘රස’’ඉච්චාදිනා. යං විභූසනං වුත්තාලඞ්කාරානමන්තරෙ යො කොචි අලඞ්කාරො රසප්පතීතිජනකං සිඞ්ගාරාදිනවවිධරසෙසු එකස්ස රසස්ස වා තස්සෙව රසාභාසස්ස වා [Pg.314] අවබොධනං සම්පාදෙන්තො ජායතෙ, තං විභූසනං රසවන්තවිධානතො අත්තනො රසසහිතභාවස්ස පකාසනතො රසවන්තන්ති රසීති ඤෙය්‍යන්ති. යථා අත්ථප්පතීතිජනකො සද්දො ‘‘අත්ථවා’’ති වුච්චති, එවං රසප්පතීතිජනකො අලඞ්කාරො රසවන්තො ‘‘රසී’’ති ච වුච්චති. රසස්ස පතීති ච, තං ජනෙතීති ච, රසො අස්ස අත්ථීති ච, රසවතො භාවොති ච, තස්ස විධානං සම්පාදනන්ති ච වාක්‍යං.

335. (Tác giả) trình bày về trang sức vị, được chỉ ra là ‘rasī’ trong phần đề mục, qua câu ‘‘rasa’’ v.v... Bất cứ sự tô điểm nào, bất cứ trang sức nào trong số các trang sức đã được đề cập, mà phát sinh trong khi tạo ra sự thấu hiểu về một trong chín loại vị bắt đầu bằng vị ái tình, hoặc về sự tương tự của chính vị đó, mà tạo ra sự cảm nhận về vị, thì sự tô điểm đó, do sự thể hiện có vị, do sự biểu lộ trạng thái có vị của chính nó, nên được biết là ‘rasavanta’ hay ‘rasī’. Giống như một từ tạo ra sự hiểu biết về ý nghĩa được gọi là ‘có ý nghĩa’, cũng vậy, một trang sức tạo ra sự cảm nhận về vị được gọi là ‘rasavanta’ hay ‘rasī’. (Giải thích từ:) Rasassa patīti (sự cảm nhận về vị), và taṃ janetīti (cái tạo ra nó), và raso assa atthīti (nó có vị), và rasavato bhāvo (trạng thái có vị), và tassa vidhānaṃ sampādanaṃ (sự thể hiện, sự tạo ra của nó) là các câu (phân tích).

336.

336.

රාගානතබ්භුතසරොජමුඛං ධරාය,පාදා තිලොකගුරුනො’ධිකබද්ධරාගා;

ආදාය නිච්චසරසෙන කරෙන ගාළ්හං,සඤ්චුම්බයන්ති සතතාහිතසම්භමෙන.

Với khuôn mặt là đóa sen tuyệt diệu cúi xuống vì lòng sùng mộ, với lòng sùng mộ được kết chặt mãnh liệt, (nữ thần) Đất dùng bàn tay luôn ẩm ướt của mình nắm chặt đôi chân của bậc Đạo Sư ba cõi và hôn lên chúng với sự tôn kính không ngừng.

336. උදාහරති ‘‘රාග’’ඉච්චාදි. ධරාය පථවීඅඞ්ගනාය රාගෙන ආනතං, මුඛං. රාගං රත්තවණ්ණං ආනතං නින්නමිතං, සරොජං. පඨමෙ අබ්භුතසරොජසදිසතාය මුඛං, තෙන සමානාධිකරණන්ති රාගානතෙන සමාසො. දුතියෙ තු රාගානතඤ්ච තං අබ්භුතසරොජං පථවිං භින්දිත්වා සිරීපාදසම්පටිග්ගහණත්ථං උට්ඨහමච්ඡරියපදුමඤ්ච, තමෙව තස්සා මුඛසදිසත්තා මුඛන්ති රාගානතබ්භුතසරොජමුඛං. තිලොකගුරුනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාදා. කීදිසා? අධිකබන්ධො රාගො අනුරාගො, රත්තවණ්ණො වා යෙසං තෙ, තථාවිධා. නිච්චමනවරතං සරසෙන රසවතා කරෙන හත්ථෙන, රංසිනා වා ගාළ්හං ආදාය ගහෙත්වා සතතං නිච්චං ආහිතො සම්භමො ආදරො, තදභිමුඛතා වා, තෙන සඤ්චුම්බයන්ති, නික්ඛිපන්ති වා. එත්ථ සිලෙසරූපකෙහි සම්භොගසිඞ්ගාරරසාභාසො ජන්‍යතෙ. සිඞ්ගාරො දුවිධො විප්පලම්භො, සම්භොගො චෙති. තෙසු විප්පලම්භොව සමග්ගවණ්ණනාධාරත්තා මනොහරො, නෙදිසො සම්භොගො. සම්භොගාභාසෙ තු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තථාපි’හා’ධිගතං සම්භොගාභාසොදාහරණං බාලප්පබොධනත්ථං කිඤ්චි විචාරෙස්සාම. තත්‍ර පාදානං කාමුකත්තං [Pg.315] ධරාය කාමිනිත්තඤ්ච වාක්‍යසාමත්ථියා විඤ්ඤායතෙ. සද්දෙන වුච්චමානං පුන වුත්තං සියා. අත්‍ර පාදානං තං විඤ්ඤෙය්‍යං, රත්‍යුක්කංසාභාසො යදි කවිනා පටිපාදෙතබ්බො න භවෙය්‍ය, තදා ගාථායමනනුපපන්නං සියාති එවංවිධවචනතොව පාදා රත්‍යාභාසවන්තොති ගම්‍යතෙ. රතියා ආලම්බණවිභාවාභාසො ධරාකාමිනි, රම්මදෙසාදිවිසෙසාභාවෙ අච්ඡරියපදුමුග්ගමනාභාවතො අබ්භුතසරොජසද්දසවනෙන ගම්මමානා රම්මදෙසාදයො උද්දීපනවිභාවාභාසා, බ්‍යභිචාරීභාවාභාසබොධකානි කවිවචනානි අනුභාවාභාසො. තථා හි ‘‘නිච්චසරසෙන කරෙන ගාළ්හං ආදායා’’ති කරස්ස සරසතාගාළ්හග්ගහණකථනෙන හරිසාදයො ගම්‍යන්තෙ. ‘‘සතතාහිතසම්භමෙනා’’ති ඉමිනා උස්සුක්කත්තාදයො පහීයන්තීති එවං බන්ධවුත්තීති විභාවාදීහි බන්ධත්ථාභාසානං මනසි යො උප්පජ්ජති ආනන්දාභාසො, සො රසාභාසො සම්භොගරසාභාසො වුත්තොති.

336. Nêu lên ví dụ bằng câu “rāga” v.v… Khuôn mặt của nàng thiếu nữ đất (pathavīaṅganā) được cúi xuống (ānataṃ) do ái luyến (rāgena). Bông sen (sarojaṃ) có màu đỏ (rattavaṇṇaṃ) được cúi xuống (ānataṃ). Trong trường hợp thứ nhất, khuôn mặt (mukhaṃ) do tương tự với bông sen kỳ diệu (abbhutasarojasadisatāya), do đó có sự đồng nhất vị trí (samānādhikaraṇa) nên có sự kết hợp (samāso) với “rāgānatena”. Còn trong trường hợp thứ hai, “rāgānatabbhutasarojamukhaṃ” là khuôn mặt (mukhaṃ) chính là đóa sen kỳ diệu (abbhutasarojaṃ) cúi xuống vì ái luyến (rāgānataṃ), đóa sen kỳ diệu (acchariyapadumaṃ) trồi lên từ lòng đất (pathaviṃ bhinditvā uṭṭhahaṃ) để đón nhận gót sen (sirīpādasampaṭiggahaṇatthaṃ), và chính nó (tameva) do tương tự với khuôn mặt của nàng (tassā mukhasadisattā). Đôi chân (pādā) của bậc Đạo Sư Ba Cõi (Tilokaguruno), bậc Chánh Đẳng Chánh Giác (sammāsambuddhassa). Như thế nào? Những đôi chân ấy (te) có sự ái luyến (anurāgo) hay màu đỏ (rattavaṇṇo) được kết buộc một cách mãnh liệt (adhikabandho rāgo), là như vậy (tathāvidhā). (Những đôi chân ấy) luôn luôn (niccamanavarataṃ) dùng bàn tay (karena hatthena) hay tia sáng (raṃsinā) đầy tình cảm (sarasena rasavatā) mà nắm giữ (ādāya gahetvā) một cách chặt chẽ (gāḷhaṃ), và luôn luôn (satataṃ niccaṃ) hôn lên (sañcumbayanti) hay đặt xuống (nikkhipanti) với sự kính trọng (sambhamo ādaro) hay sự hướng tâm (tadabhimukhatā) được thể hiện (āhito). Ở đây, cái bóng của vị ái luyến trong sự kết hợp (sambhogasiṅgārarasābhāso) được tạo ra (janyate) bởi các phép tu từ chơi chữ (silesa) và ẩn dụ (rūpaka). Vị ái luyến (siṅgāro) có hai loại: vị ái luyến trong sự xa cách (vippalambho) và vị ái luyến trong sự kết hợp (sambhogo). Trong số đó, chỉ có vị ái luyến trong sự xa cách (vippalambhova) mới làm say mê lòng người (manoharo) do là nền tảng cho sự miêu tả toàn diện (samaggavaṇṇanādhārattā), còn vị ái luyến trong sự kết hợp (sambhogo) thì không như vậy (nediso). Còn về cái bóng của vị ái luyến trong sự kết hợp (sambhogābhāse) thì không có gì đáng nói (vattabbameva natthi). Tuy nhiên, ở đây (iha) chúng ta sẽ xem xét một chút (kiñci vicāressāma) ví dụ về cái bóng của vị ái luyến trong sự kết hợp (sambhogābhāsodāharaṇaṃ) đã được trình bày (adhigataṃ) để làm sáng tỏ cho người mới học (bālappabodhanatthaṃ). Ở đó, tính cách của người tình (kāmukattaṃ) của đôi chân (pādānaṃ) và tính cách của người yêu (kāminittañca) của đất (dharāya) được hiểu (viññāyate) qua năng lực của câu văn (vākyasāmatthiyā). Nếu được nói ra bằng lời (saddena vuccamānaṃ) thì sẽ trở thành sự lặp lại (puna vuttaṃ siyā). Ở đây, điều đó (taṃ) về đôi chân (pādānaṃ) cần được hiểu rằng (viññeyyaṃ), nếu cái bóng của sự ái luyến tột bậc (ratyukkaṃsābhāso) không được nhà thơ trình bày (kavinā paṭipādetabbo na bhaveyya), thì điều đó sẽ không phù hợp (ananupapannaṃ siyā) trong câu kệ (gāthāyaṃ); chính từ những lời nói như vậy (evaṃvidhavacanatova) mà người ta hiểu rằng (gamyate) đôi chân (pādā) có cái bóng của sự ái luyến (ratyābhāsavanto). Cái bóng của nhân tố nương tựa (ālambaṇavibhāvābhāso) của ái luyến (ratiyā) là nàng thiếu nữ đất (dharākāmini); do không có sự xuất hiện của đóa sen kỳ diệu (acchariyapadumuggamanābhāvato) trong trường hợp không có những nơi chốn đặc biệt đáng yêu (rammadesādivisesābhāve), nên những nơi chốn đáng yêu v.v… (rammadesādayo) được hiểu (gammamānā) qua việc nghe từ “bông sen kỳ diệu” (abbhutasarojasaddasavanena) là những cái bóng của nhân tố kích thích (uddīpanavibhāvābhāsā); những lời nói của nhà thơ (kavivacanāni) cho biết cái bóng của những trạng thái tâm thoáng qua (byabhicārībhāvābhāsabodhakāni) là cái bóng của những biểu hiện bên ngoài (anubhāvābhāso). Thật vậy, qua câu “niccasarasena karena gāḷhaṃ ādāyā”, bằng cách nói về sự tình cảm (sarasatā) và sự nắm giữ chặt chẽ (gāḷhaggahaṇakathanena) của bàn tay (karassa), người ta hiểu được sự hân hoan v.v… (harisādayo gamyante). Qua câu “satatāhitasambhamenā”, sự háo hức v.v… (ussukkattādayo) được hiểu ngầm (pahīyanti); do đó, cái bóng của niềm vui (ānandābhāso) nảy sinh trong tâm trí (manasi yo uppajjati) từ những cái bóng của các yếu tố cấu thành (bandhatthābhāsānaṃ) bởi các nhân tố v.v… (vibhāvādīhi) được gọi là cái bóng của vị (rasābhāso), cái bóng của vị ái luyến trong sự kết hợp (sambhogarasābhāso).

336. ඉදානි උදාහරණං දස්සෙන්තො උත්තරිපි දස්සෙතබ්බසිඞ්ගාරහස්සකරුණාදිරසුද්දෙසස්ස අනුරූපතො සිඞ්ගාරරසයුත්තමෙව දස්සෙති ‘‘රාගා’’ඉච්චාදිනා. ධරාය මහීඅඞ්ගනාය රාගානතබ්භුතසරොජමුඛං රාගෙන අනුරාගෙන අභිමුඛං කත්වා නමිතං අච්ඡරියගුණොපෙතපදුමසදිසානනං නො චෙ, රත්තවණ්ණං ආනතං අබ්භුතසරොජසඞ්ඛතමුඛං තිලොකගුරුනො භුවනත්තයානුසාසකස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාදා අධිකබද්ධරාගා අධිකබද්ධානුරාගවන්තා නො චෙ, පුබ්බකම්මෙන කතඅධිකරත්තවණ්ණා නිච්චසරසෙන කරෙන සතතානුරාගයුත්තෙන හත්ථෙන නො චෙ, අවිකලත්තා සතතසම්පත්තිසහිතෙන කිරණෙන ගාළ්හං ආදාය ගාළ්හං ගහෙත්වා නො චෙ, ඵුසිත්වා සතතාහිතසම්භමෙන නිච්චං කතාදරෙන නො චෙ, නිරන්තරාහිතඅභිමුඛභාවෙන සඤ්චුම්බයන්ති [Pg.316] චුම්බන්ති නො චෙ, ඨිතික්‍රියාසාධනත්තෙන ඵුසන්තීති.

336. Bây giờ, khi trình bày ví dụ, và cũng để phù hợp với việc đề cập đến các vị như vị ái luyến, vị hài hước, vị bi ai v.v… sẽ được trình bày sau này, ngài chỉ trình bày (ví dụ) liên quan đến vị ái luyến (siṅgārarasāyuttaṃ) bằng câu “rāgā” v.v… Khuôn mặt sen kỳ diệu cúi xuống vì ái luyến (rāgānatabbhutasarojamukhaṃ) của nàng thiếu nữ đất (Dharāya mahīaṅganāya) là khuôn mặt (ānanaṃ) tương tự đóa sen (padumasadisaṃ) có phẩm chất kỳ diệu (acchariyaguṇopetaṃ) được làm cho hướng về (abhimukhaṃ katvā) và cúi xuống (namitaṃ) bởi ái luyến (rāgena anurāgena); hoặc là (no ce), khuôn mặt (mukhaṃ) được gọi là đóa sen kỳ diệu (abbhutasarojasaṅkhataṃ) có màu đỏ (rattavaṇṇaṃ) cúi xuống (ānataṃ). Đôi chân (pādā) của bậc Đạo Sư Ba Cõi (tilokaguruno), bậc Giáo Hóa Ba Cõi (bhuvanattayānusāsakassa), bậc Chánh Đẳng Chánh Giác (sammāsambuddhassa) có ái luyến được kết buộc mãnh liệt (adhikabaddharāgā), tức là có sự ái luyến được kết buộc mãnh liệt (adhikabaddhānurāgavantā); hoặc là (no ce), có màu đỏ đậm (adhikarattavaṇṇā) được tạo ra bởi nghiệp quá khứ (pubbakammena kata). (Những đôi chân ấy) dùng bàn tay (karena) đầy tình cảm thường xuyên (niccasarasena), tức là bàn tay (hatthena) luôn có ái luyến (satatānurāgayuttena); hoặc là (no ce), dùng tia sáng (kiraṇena) luôn đầy đủ (satatasampattisahitena) do sự không thiếu sót (avikalattā), mà nắm giữ (ādāya) một cách chặt chẽ (gāḷhaṃ), tức là nắm lấy (gahetvā) một cách chặt chẽ (gāḷhaṃ); hoặc là (no ce), tiếp xúc (phusitvā), và hôn lên (sañcumbayanti) với sự kính trọng được thể hiện luôn luôn (satatāhitasambhamena), tức là với sự kính trọng được thực hiện luôn luôn (niccaṃ katādarena); hoặc là (no ce), với trạng thái hướng tâm được thể hiện không ngừng (nirantarāhitaabhimukhabhāvena), tức là hôn lên (cumbanti); hoặc là (no ce), tiếp xúc (phusanti) do là phương tiện thực hiện hành động đứng (ṭhitikriyāsādhanattena).

රාගෙන අනුරාගෙන ආනතං අභිමුඛීකතමිති ච, අබ්භුතඤ්ච තං සරොජඤ්චෙති ච, තෙන සදිසතාය අබ්භුතසරොජඤ්ච තං මුඛඤ්චෙති ච, රාගානතඤ්ච තං අබ්භුතසරොජමුඛඤ්චෙති ච, රාගං රත්තවණ්ණං ආනතං නින්නමිති ච, තඤ්ච තං අබ්භුතසරොජඤ්චෙති ච, තමෙව තාදිසමුඛසදිසත්තා මුඛමිති ච, තිලොකස්ස ගුරූති ච, අධිකං කත්වා බද්ධො, අත්තනො පුබ්බකම්මෙන වා කතො, රාගො අනුරාගො රත්තවණ්ණො වා යෙසමිති ච, රසෙන අනුරාගෙන සම්පත්තියා වා සහ වත්තමානොති ච, ආහිතො විහිතො ච සො සම්භමො ආදරො තදභිමුඛභාවො වා චෙති ච විග්ගහො.

Phân tích cú pháp (viggaho) như sau: ‘được cúi xuống (ānataṃ), được làm cho hướng về (abhimukhīkataṃ) bởi ái luyến (rāgena anurāgena)’; và ‘đó là bông sen (taṃ sarojaṃ) kỳ diệu (abbhutaṃ)’; và ‘do tương tự với nó (tena sadisatāya), đó là khuôn mặt (taṃ mukhaṃ) và là bông sen kỳ diệu (abbhutasarojaṃ)’; và ‘đó là khuôn mặt sen kỳ diệu (taṃ abbhutasarojamukhaṃ) cúi xuống vì ái luyến (rāgānataṃ)’; và ‘cúi xuống (ānataṃ ninnam) màu đỏ (rāgaṃ rattavaṇṇaṃ)’; và ‘đó là bông sen kỳ diệu (taṃ abbhutasarojaṃ)’; và ‘chính nó (tameva) là khuôn mặt (mukhaṃ) do tương tự với khuôn mặt như vậy (tādisamukhasadisattā)’; và ‘bậc Đạo Sư (guru) của ba cõi (tilokassa)’; và ‘sự ái luyến (rāgo anurāgo) hay màu đỏ (rattavaṇṇo) của những vị ấy (yesaṃ) được kết buộc (baddho) một cách mãnh liệt (adhikaṃ katvā), hoặc được tạo ra (kato) bởi nghiệp quá khứ của chính mình (attano pubbakammena)’; và ‘hiện hữu cùng với (saha vattamāno) tình cảm (rasena anurāgena) hay sự sung túc (sampattiyā)’; và ‘sự kính trọng (sambhamo ādaro) hay trạng thái hướng tâm đó (tadabhimukhabhāvo) được thể hiện (āhito vihito)’.

එත්ථ ‘‘රාගානතා’’තිආදිකෙන සිලෙසාලඞ්කාරෙන ච ‘‘අබ්භුතසරොජමුඛ’’න්ති රූපකාලඞ්කාරෙන ච සම්භොගසිඞ්ගාරරසාභාසො උප්පාදීයති. තාදිසං ඉත්ථිපුරිසානං සම්භොගාභාවෙන, තදාකාරෙන ච කප්පිතත්තා රසාභාසො නාමාති දට්ඨබ්බො. සිඞ්ගාරස්ස ආයොගවිප්පයොගසම්භොගවසෙන තිවිධත්තෙපි ආයොගවිප්පයොගද්වයං විප්පලම්භමෙවාති විප්පලම්භො, සම්භොගො චෙති දුවිධො හොති. තෙසු විප්පලම්භොව අනූනවණ්ණනාය භූමිත්තා මනොහරො. සම්භොගො පන තාදිසො න හොති. සම්භොගාභාසොපි හීනො හොති. එවං සන්තෙ පයොගං කත්වා කුරුමානාය වණ්ණනාය උචිතභාවෙන ඉහාධිගතසම්භොගසිඞ්ගාරරසාභාසෙන රසිභූතාලඞ්කාරස්ස උදාහරණෙ රසාභාසො එවං වෙදිතබ්බො. පාදානං කාමුකභාවාභාසෙ ච ධරාය කාමිනීභාවාභාසෙ ච වාචකපදෙන අවුත්තෙපි ‘‘ධරාය පාදා තිලොකගුරුනො’’ති ඉදං ඨපෙත්වා පාණිධම්මපකාසකෙහි අවසෙසපදෙහි ඤායතෙ.

Ở đây, cái bóng của vị ái luyến trong sự kết hợp (sambhogasiṅgārarasābhāso) được tạo ra (uppādīyati) bởi phép tu từ chơi chữ (silesālaṅkārena) trong câu “rāgānatā” v.v… và bởi phép tu từ ẩn dụ (rūpakālaṅkārena) trong câu “abbhutasarojamukhaṃ”. Cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbo) đó được gọi là cái bóng của vị (rasābhāso nāma) do không có sự kết hợp (sambhogābhāvena) của người nam và người nữ như vậy (tādisaṃ itthipurisānaṃ), và do được tưởng tượng (kappitattā) theo hình thức đó (tadākārena). Mặc dù vị ái luyến (siṅgārassa) có ba loại theo phương diện sự nỗ lực (āyoga), sự xa cách (vippayoga), và sự kết hợp (sambhoga), nhưng vì cả hai loại là sự nỗ lực và sự xa cách (āyogavippayogadvayaṃ) đều là sự xa cách (vippalambhameva), nên có hai loại là vị ái luyến trong sự xa cách (vippalambho) và vị ái luyến trong sự kết hợp (sambhogo). Trong số đó, chỉ có vị ái luyến trong sự xa cách (vippalambhova) mới làm say mê lòng người (manoharo) do là mảnh đất (bhūmittā) cho sự miêu tả không thiếu sót (anūnavaṇṇanāya). Còn vị ái luyến trong sự kết hợp (sambhogo) thì không như vậy (tādiso na hoti). Cái bóng của vị ái luyến trong sự kết hợp (sambhogābhāsopi) cũng thấp kém hơn (hīno hoti). Khi sự việc là như vậy (evaṃ sante), trong ví dụ về phép tu từ đã trở thành vị (rasibhūtālaṅkārassa) với cái bóng của vị ái luyến trong sự kết hợp (sambhogasiṅgārarasābhāsena) đã được trình bày ở đây (ihādhigata) một cách thích hợp (ucitabhāvena) bởi sự miêu tả (vaṇṇanāya) đang được thực hiện (kurumānāya) sau khi đã sử dụng (payogaṃ katvā), cái bóng của vị (rasābhāso) cần được hiểu như vậy (evaṃ veditabbo). Mặc dù cái bóng của trạng thái người tình (kāmukabhāvābhāse) của đôi chân (pādānaṃ) và cái bóng của trạng thái người yêu (kāminībhāvābhāse) của đất (dharāya) không được nói đến (avuttepi) bằng từ ngữ chỉ định (vācakapadena), nhưng điều đó được hiểu (ñāyate) qua các từ còn lại (avasesapadehi) làm sáng tỏ bản chất của sự sống (pāṇidhammapakāsakehi), ngoại trừ câu “dharāya pādā tilokaguruno”.

ද්වින්නං [Pg.317] අඤ්ඤමඤ්ඤං රතිආභාසො ‘‘අධිකබද්ධරාගා රාගානත’’න්ති ඉමෙහි වුත්තො. අයං රතිආභාසො ඉධ ඨායීභාවො පුරිසරතියා ඉත්ථියා ච, ඉත්ථිරතියා පුරිසස්ස ච ආලම්බණත්තා පාදකාමුකධරාකාමිනියො ද්වෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලම්බණවිභාවාභාසා හොන්ති. රම්මදෙසාදිවිසෙසං විනා අච්ඡරියපදුමොදයස්ස අභාවතො අබ්භුතසරොජසද්දස්ස උච්චාරණෙන ගම්මමානා රම්මදෙසාදයො රතිං උද්දීපයන්තීති උද්දීපනවිභාවාභාසා නාම. ‘‘නිච්චසරසෙන කරෙන ගාළ්හමාදායා’’ති ඉමිනා කරස්ස සරසභාවස්ස ච ගාළ්හං ගහණස්ස ච වුත්තත්තා හරිසාදයො ඤායන්තෙ. ‘‘සතතාහිතසම්භමෙනා’’ති ඉමිනා උස්සාහාදයො ඤායන්ති. තත්ථ හරිසඋස්සාහාදයො බ්‍යභිචාරීභාවාභාසා නාම හොන්ති. තෙ බ්‍යභිචාරීභාවාභාසෙ පකාසෙන්තානි යථාවුත්තකවිවචනානි අනුභාවාභාසා නාමාති එවං බන්ධෙ දිස්සමානඨායීභාවබ්‍යභිචාරීභාවවිභාවඅනුභාවෙහි අත්ථාවබොධං කරොන්තානං පණ්ඩිතානං උප්පජ්ජමානො යො සන්තොසාභාසසඞ්ඛාතො රසාභාසො අත්ථි, සො ඉධ සම්භොගරසාභාසොති කථිතොති. ඨායීභාවාදයො උපරි ආවිභවිස්සන්ති.

Sự tương tự của tình yêu (ratiābhāso) giữa hai người được nói đến bằng những từ này: “adhikabaddharāgā rāgānata” (những người có ái luyến bị trói buộc quá mức, bị ái luyến khuất phục). Sự tương tự của tình yêu này ở đây là trạng thái thường trực (ṭhāyībhāvo) đối với tình yêu của người nam dành cho người nữ, và của người nữ dành cho người nam. Do là đối tượng (ālambaṇattā), hai người yêu nhau, người mang chiếc vòng chân và người khao khát, trở thành sự tương tự của nhân tố quyết định đối tượng (ālambaṇavibhāvābhāsā) cho nhau. Do không có sự xuất hiện của hoa sen kỳ diệu nếu không có nơi chốn thú vị đặc biệt, v.v., nên những nơi chốn thú vị, v.v., được hiểu qua việc phát âm từ “abbhutasarojassa” (của hoa sen kỳ diệu), kích thích tình yêu, nên được gọi là sự tương tự của nhân tố quyết định kích thích (uddīpanavibhāvābhāsā). Qua câu “niccasarasena karena gāḷhamādāyā” (sau khi nắm chặt bằng bàn tay luôn ẩm ướt), do việc nói đến trạng thái ẩm ướt của bàn tay và việc nắm chặt, nên hỷ lạc, v.v., được nhận biết. Qua câu “satatāhitasambhamenā” (với sự bối rối được áp đặt liên tục), nên sự nỗ lực, v.v., được nhận biết. Trong đó, hỷ lạc, nỗ lực, v.v., được gọi là sự tương tự của các trạng thái tạm thời (byabhicārībhāvābhāsā). Những lời mô tả như đã nói, vốn biểu lộ những sự tương tự của các trạng thái tạm thời ấy, được gọi là sự tương tự của các trạng thái kế tùy (anubhāvābhāsā). Như vậy, đối với các bậc học giả, những người liễu giải ý nghĩa thông qua các trạng thái thường trực, trạng thái tạm thời, nhân tố quyết định, và trạng thái kế tùy có thể thấy được trong tác phẩm, có một sự tương tự của vị (rasābhāso) khởi lên, được gọi là sự tương tự của sự mãn nguyện (santosābhāsa), ở đây được gọi là sự tương tự của vị ái luyến tương hợp (sambhogarasābhāso). Các trạng thái thường trực, v.v., sẽ được làm rõ ở phần sau.

337.

337.

ඉච්චා’නුගම්ම පුරිමාචරියානුභාවං,සඞ්ඛෙපතො නිගදිතො’ය’මලඞ්කතීනං;

භෙදො’පරූපරි කවීහි විකප්පියානං,කො නාම පස්සිතු’මලං ඛලු තාස’මන්තං.

Như vậy, noi theo năng lực của các vị thầy đi trước, sự phân loại các thi cú này đã được trình bày một cách tóm lược. Quả thật, ai có thể thấy được tận cùng của chúng, vốn được các thi sĩ sáng tạo thêm mãi về sau.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදවිරචිතෙ

Như vậy, trong tác phẩm được biên soạn bởi trưởng lão Mahāsāmi Saṅgharakkhita

සුබොධාලඞ්කාරෙ

Trong quyển Subodhālaṅkāra (Thi Pháp Dễ Hiểu)

අත්ථාලඞ්කාරාවබොධො නාම

có tên là Sự Liễu Giải Về Thi Cú Ý Nghĩa

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

Chương Thứ Tư.

337. එවමුද්දෙසානුක්කමෙන යථාපටිඤ්ඤාතං නිට්ඨපෙත්වා ඉදානි නිගමනපුබ්බකං බහුත්තමෙසං නිද්දිසිතුමාහ ‘‘ඉච්චි’’ච්චාදි. ඉති [Pg.318] ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන පුරිමානං දණ්ඩීආදීනං ආචරියානං ආනුභාවං බන්ධලක්ඛණානි අනුගම්ම අනුගන්ත්වා අලඞ්කතීනමලඞ්කාරානං අයං භෙදො සඞ්ඛෙපතො නිගදිතො කථිතො. සඞ්ඛෙපතොති වුත්තො, කස්මාති ආහ ‘‘උපරූපරී’’තිආදි. උපරූපරි දීඝකාලමාරබ්භ යාවෙදානි මත්ථකමත්ථකෙ කවීහි විකප්පියානං පභෙදියමානානං තාසමලඞ්කතීනං අන්තං පරියන්තං පස්සිතුං ඛලු එකන්තෙන කො නාම ජනො අලං සමත්ථො.

337. Sau khi đã hoàn thành như đã hứa theo thứ tự của đề cương, bây giờ để chỉ ra sự đa dạng của chúng với phần kết luận đi trước, ngài nói “icci”, v.v. “Iti” (như vậy) là theo cách đã được nói. Noi theo năng lực và các đặc điểm sáng tác của các vị thầy đi trước như Daṇḍin, v.v., sự phân loại các thi cú này đã được trình bày một cách tóm lược. Tại sao lại nói là “tóm lược”? Ngài nói “uparūpari” (thêm mãi về sau), v.v. Bắt đầu từ thời xa xưa cho đến tận ngày nay, ở các cấp độ cao nhất, quả thật có người nào hoàn toàn có khả năng thấy được tận cùng của những thi cú ấy, vốn đang được các thi sĩ đa dạng hóa và phân loại.

ඉති මහාසාමිනාමිකායං සුබොධාලඞ්කාරටීකායං

Như vậy, trong quyển Subodhālaṅkāraṭīkā (Phụ Chú Thi Pháp Dễ Hiểu) được đặt theo tên của vị Mahāsāmi

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

Chương Thứ Tư.

337. එවං උද්දෙසක්කමෙන යථාපටිඤ්ඤාතෙ අත්ථාලඞ්කාරෙ නිට්ඨපෙත්වා ඉදානි නිගමනමුඛෙන එසං අත්ථාලඞ්කාරානං බහුභාවං දස්සෙති ‘‘ඉච්චානුගම්ම’’ඉච්චාදිනා. ඉති යථාවුත්තනයෙන පුරිමාචරියානුභාවං පුබ්බකාලිකානං දණ්ඩීභද්දපාණාදීනං අලඞ්කාරසත්ථසඞ්ඛාතානුභාවං අනුගම්ම අලඞ්කතීනං අයං භෙදො සඞ්ඛෙපතො නිගදිතො මයා වුත්තො සඞ්ගහිතො. කස්මාති චෙ? උපරූපරි දීඝකාලතො පට්ඨාය යාවජ්ජතනා කවීහි රචනාකත්තාරෙහි විකප්පියානං අනෙකප්පකාරතො කප්පියමානත්තා පුථක්කරියමානානං තාසමලඞ්කතීනං අන්තං පරියන්තං පස්සිතුං ඛලු එකන්තෙන කො නාම පුග්ගලො අලං සමත්ථොති. සඞ්ගහමනාදියිත්වා කෙනාපි පරියන්තං අධිගන්තුං න සක්කාති අධිප්පායො. පුරෙ භවාති ච, පුරිමා ච තෙ ආචරියා චෙති ච, තෙසමානුභාවොති ච, විසෙසතො අසඞ්කරතො කප්පියන්ති ච වාක්‍යං.

337. Sau khi đã hoàn thành các thi cú ý nghĩa như đã hứa theo thứ tự của đề cương, bây giờ, qua phần kết luận, ngài chỉ ra sự đa dạng của các thi cú ý nghĩa này bằng câu “iccānugamma”, v.v. “Iti” (như vậy) là theo phương pháp đã được nói. Noi theo năng lực, được biết đến là khoa học về thi pháp, của các vị thầy thời xưa như Daṇḍin, Bhaddapāṇi, v.v., sự phân loại các thi cú này đã được tôi trình bày và biên soạn một cách tóm lược. Nếu hỏi tại sao? Bởi vì từ thời xa xưa cho đến ngày nay, chúng đang được các thi sĩ và nhà sáng tác hình thành theo nhiều cách và được phân biệt khác nhau, nên quả thật có cá nhân nào hoàn toàn có khả năng thấy được tận cùng của những thi cú ấy? Ý nghĩa là, nếu không thực hiện việc biên soạn, không ai có thể đạt đến tận cùng. Câu văn được phân tích như sau: “Pure bhavāti” (những gì có trước), và “purimā ca te ācariyā ceti” (và họ là những vị thầy đi trước), và “tesamānubhāvoti” (năng lực của họ), và “visesato asaṅkarato kappiyanti” (chúng được hình thành một cách đặc biệt và không lẫn lộn).

ඉති සුබොධාලඞ්කාරනිස්සයෙ

Như vậy, trong quyển Subodhālaṅkāranissaya (Y Chỉ Thi Pháp Dễ Hiểu)

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

Chương Thứ Tư.

5. භාවාවබොධපරිච්ඡෙද

5. Chương Liễu Giải Về Trạng Thái Tình Cảm

338.

338.

පටිභානවතා [Pg.319] ලොක-වොහාර’මනුසාරිනා;

තතො’චිත්‍යසමුල්ලාස-වෙදිනා කවිනා පරං.

Hơn nữa, bởi một thi sĩ có tài ứng đối, người noi theo quy ước thế gian, và người biết được sự rực rỡ của tính thích hợp.

338. තදෙව යථාපටිඤ්ඤාතමලඞ්කාරවිභාගං බොධෙත්වා සම්පති රසවන්තාලඞ්කාරප්පසඞ්ගෙනාධිගතං රසං සකල සංසාරදුක්ඛනිස්ස රණෙකනිමිත්තවිමුත්තිරසෙකරසවිසුද්ධසද්ධම්මාගමවිග්ගාහසප්පීණනොණතමතීනං පරමසද්ධාලූනමනධිගතත්තෙපි ලක්ඛණමත්තෙන ලොකවොහාරකොසල්ලමත්තපරිග්ගහාය කිඤ්චිමත්තමුපදිසිතුං න සාකල්ලෙන ‘‘පටිභානවතා’’තිආදිමාහ. පටිභානං තංතංඨානානුරූපප්පවත්තා පඤ්ඤා. සා හි සරසරචනායච්චන්තොපකාරිකා, තතොව කබ්බං ‘‘පටිභාන’’න්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘පටිභානවතා’’ති. කවිනා ලොකවොහාරානුගන්තබ්බො. යො හි සකලං ලොකවොහාරං නානුසරති, සො කවියෙව න හොති. තෙනාහ ‘‘ලොකවොහාරමනුසාරිනා’’ති. යතො ඔචිත්‍යං නාම කවීනං පරමං රහස්සං ලොකවොහාරෙපි උචිතඤ්ඤූයෙව පසංසීයතෙ, සමුචිතලොකවොහාරානුසාරෙනෙව ච වක්ඛමානානුක්කමෙන විරචිතා රචනා සචෙතනානං රසස්සාදාය සම්පජ්ජතෙ, තස්මා ඔචිත්‍යෙ සමුල්ලසත්තං දිත්තං ඵුටමෙව බන්ධනං කාතුං වට්ටති. තතොවච්චන්තමොචිත්‍යසමුල්ලාසවෙදිනා කවිනා භවිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘පරං ඔචිත්‍යසමුල්ලාසවෙදිනා’’ති. සබ්බඤ්චෙතං ‘‘කවිනා’’ති එත්ථ විසෙසනං, ‘‘කවිනා’’ති චෙතං ‘‘නිබන්ධා’’ති එත්ථ අවුත්තො කත්තා.

338. Sau khi đã giảng giải về sự phân loại thi cú như đã hứa, bây giờ, nhân dịp nói về thi cú có vị (rasavantālaṅkāra), để hướng dẫn một chút chứ không phải toàn bộ về vị (rasa) – vốn được liễu giải qua thi cú có vị – cho những người có đức tin tối thượng, những người có tâm trí hướng về và hoan hỷ trong việc thâm nhập vào Chánh Pháp thanh tịnh, vốn có một vị duy nhất là vị giải thoát, là nhân duy nhất để thoát khỏi mọi khổ đau của luân hồi, mặc dù họ chưa đạt được (vị giải thoát ấy), chỉ nhằm mục đích nắm bắt một chút qua đặc tính và sự khéo léo trong quy ước thế gian, ngài nói “paṭibhānavatā”, v.v. “Paṭibhāna” (tài ứng đối) là trí tuệ phát sinh phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể. Trí tuệ ấy quả thực vô cùng hữu ích cho việc sáng tác có vị (rasa). Do đó, thi ca được gọi là “paṭibhāna”. Vì vậy, ngài nói “paṭibhānavatā” (bởi người có tài ứng đối). Thi sĩ phải noi theo quy ước thế gian. Người nào không noi theo mọi quy ước thế gian thì không phải là thi sĩ. Vì vậy, ngài nói “lokavohāramanusārinā” (bởi người noi theo quy ước thế gian). Bởi vì tính thích hợp (ocitya) là bí mật tối cao của các thi sĩ, và ngay cả trong quy ước thế gian, người biết điều thích hợp mới được tán dương, và một tác phẩm được sáng tác theo quy ước thế gian phù hợp theo trình tự sẽ được mô tả, sẽ giúp cho chúng sinh hữu tình thưởng thức được vị (rasa), do đó, cần phải làm cho tác phẩm sáng tỏ và rực rỡ trong tính thích hợp của nó. Vì vậy, một thi sĩ phải là người biết được sự rực rỡ của tính thích hợp. Do đó, ngài nói “paraṃ ocityasamullāsavedinā” (hơn nữa, bởi người biết được sự rực rỡ của tính thích hợp). Tất cả những điều này là tính từ cho “kavinā” (bởi thi sĩ). Và “kavinā” này là tác nhân không được nêu rõ cho động từ “nibandhā” (nên được sáng tác).

338. එවං යථාපටිඤ්ඤාතානමලඞ්කාරානං දස්සනාවසරෙ රසවන්තාලඞ්කාරප්පසඞ්ගෙනාධිගතනවවිධසිඞ්ගාරාදිරසෙ සකලසංසාරදුක්ඛනිස්සරණඅසහායකරණභූතවිමුත්තිරසෙන එකරසභූතෙ අතිපණීතෙ සද්ධම්මාමතරසෙයෙව ලුද්ධානං සද්ධාබාහුල්ලසුද්ධසංයමානං විමුඛෙපි [Pg.320] ලක්ඛණමත්තපරිඤ්ඤාණෙන ලොකවොහාරෙසු අසම්මොහත්ථං සඞ්ඛෙපෙන දස්සෙතුකාමො ඉදානි ‘‘පටිභානවතා’’ඉච්චාදිමාහ. පටිභානවතා සරසරචනාය අච්චන්තොපකාරට්ඨානොචිතපඤ්ඤාවිසෙසවතා ලොකවොහාරමනුසාරිනා සකලලොකෙ වොහාරානුරූපමනුගතෙන තතො යස්මා ඔචිත්‍යං නාම හදයතො අබහි කාතබ්බං, රහස්සමිව බන්ධතො වියොජනීයං න හොති. තස්මා පරමතිසයෙන ඔචිත්‍යසමුල්ලාසවෙදිනා උචිතභාවෙන වත්තුමිච්ඡිතත්ථස්ස උද්දීපනස්සෙව අනුරූපප්පකාරෙන ඉට්ඨත්ථස්ස සමුල්ලාසනං දිත්තිං ජානන්තෙන කවිනා බන්ධකාරකෙන නිබන්ධාති සම්බන්ධො. පටිභා පටිභානන්ති පඤ්ඤායෙතං නාමං, තතො ජාතකබ්බස්සපි පටිභාති වුච්චමානත්තා අයං පඤ්ඤාවිසෙසො රචනාය අච්චන්තොපකාරොති ඤාතබ්බො. පටිභානමස්සත්ථීති ච, ලොකස්ස වොහාරොති ච, තං අනුගච්ඡති සීලෙනාති ච, ඔචිත්‍යෙන සමුල්ලාසොති ච, තං විජානාති සීලෙනාති ච විග්ගහො.

338. Như vậy, trong trường hợp trình bày về các thể văn trang sức (alaṅkāra) đã được hứa khả, do sự liên quan đến thể văn trang sức có thi vị (rasavantālaṅkāra) nên chín loại thi vị như là tình ái (siṅgāra), v.v... đã được đề cập đến. Ngay cả đối với những vị có đức tin dồi dào và có sự thu thúc trong sạch, là những người chỉ ưa thích hương vị vi diệu của Chánh pháp bất tử, là hương vị đã trở thành đồng nhất với hương vị giải thoát (vimuttirasa), là phương tiện độc nhất để thoát khỏi tất cả khổ đau trong vòng luân hồi, và là những người không quan tâm đến (các thi vị thế gian), (tác giả) có ý muốn trình bày một cách tóm tắt (về các thi vị ấy) nhằm mục đích không bị nhầm lẫn trong các quy ước của thế gian, chỉ bằng sự thông hiểu về các đặc tính. Bây giờ, ngài nói lên (câu kệ) “paṭibhānavatā” v.v... (Paṭibhānavatā) có nghĩa là: “Bởi người có trí tuệ đặc biệt thích hợp với vị trí, là phương tiện hỗ trợ đắc lực cho việc sáng tác thi vị.” (Lokavohāramanusārinā) có nghĩa là: “Bởi người đi theo quy ước của thế gian, là người tuân thủ theo những gì thích hợp với quy ước trong toàn thể thế gian.” Do đó, bởi vì điều được gọi là sự thích hợp (ocitya) không nên bị loại ra khỏi tâm, giống như điều bí mật không nên bị tách rời khỏi sự ràng buộc. Vì thế, có sự liên hệ (với câu kệ) như sau: “Được sáng tác (nibandhā) bởi nhà thơ (kavinā), là người sáng tác (bandhakārakena), là người biết được sự biểu lộ rực rỡ (samullāsanaṃ dittiṃ) của ý nghĩa mong muốn bằng phương cách thích hợp, chính là sự khơi dậy ý nghĩa muốn được nói đến bằng bản chất thích hợp, là người nhận biết sự biểu lộ rực rỡ của sự thích hợp một cách siêu việt.” Paṭibhā hay paṭibhāna là tên gọi của trí tuệ. Do đó, bởi vì tác phẩm Jātaka cũng được gọi là paṭibhā, nên cần phải biết rằng trí tuệ đặc biệt này là phương tiện hỗ trợ đắc lực cho việc sáng tác. Và các cách phân tích (của các từ) là: “Vị ấy có trí tuệ (paṭibhānaṃ assa atthi).” Và: “Quy ước của thế gian (lokassa vohāro).” Và: “Vị ấy tuân theo điều ấy theo bản chất (taṃ anugacchati sīlena).” Và: “Sự biểu lộ rực rỡ bởi sự thích hợp (ocityena samullāso).” Và: “Vị ấy biết điều ấy theo bản chất (taṃ vijānāti sīlena).”

339.

339.

ඨායීසම්බන්ධිනො භාව-විභාවා සානුභාවකා;

සම්පජ්ජන්ති නිබන්ධා තෙ, රසස්සාදාය සාධුනං.

Các trạng thái (bhāva) và các yếu tố quyết định (vibhāva) có liên quan đến trạng thái thường trực (ṭhāyī), cùng với các yếu tố tùy theo (anubhāva), những điều ấy được sáng tác và thành tựu vì sự thưởng thức thi vị (rasa) của những người tốt.

339. ‘‘ඨායි’’ච්චාදි. ඨායිනො වක්ඛමානරත්‍යාදයො තෙහි සහ සම්බන්ධො විභාවාදීහි යොගෙ රත්‍යාදීනමස්සාදියත්තමානීයමානත්තා එතෙසමත්ථීති ඨායීසම්බන්ධිනො. සහ අනුභාවෙහි වක්ඛමානලක්ඛණෙහීති සානුභාවකා, භාවො විභාවො ච, වක්ඛමානො භාවෙන භාවාභාසොපි ඉමිනාව සඞ්ගහිතො, රසස්සාදාය සම්පජ්ජන්තීති සම්බන්ධො.

339. (Câu kệ) “Ṭhāyī” v.v... (Ṭhāyino) là các trạng thái thường trực như là tình ái (rati), v.v... sẽ được nói đến. (Ṭhāyīsambandhino) có nghĩa là: “Chúng có sự liên quan đến các trạng thái thường trực ấy,” bởi vì các trạng thái như là tình ái, v.v... được đưa đến trạng thái có thể thưởng thức được, do sự kết hợp với các yếu tố quyết định (vibhāva), v.v... (Sānubhāvakā) có nghĩa là: “Cùng với các yếu tố tùy theo (anubhāva) có các đặc tính sẽ được nói đến.” (Bhāvo vibhāvo ca) là trạng thái (bhāva) và yếu tố quyết định (vibhāva) sẽ được nói đến. Do từ ngữ bhāva, sự tương tự của trạng thái (bhāvābhāsa) cũng được bao gồm bởi từ ngữ này. Có sự liên hệ với (các từ ngữ): “Thành tựu vì sự thưởng thức thi vị (rasassādāya sampajjanti).”

339. ‘‘ඨායි’’ච්චාදි. ඨායීසම්බන්ධිනො ඨායීපදෙන, තෙන වාච්චරතිහාසාදිඅත්ථෙන වා සම්බන්ධුපගතා සානුභාවකා වක්ඛමානානුභාවෙහි සහ පවත්තා භාවවිභාවා වක්ඛමානභාවවිභාවා නිබන්ධා වුත්තගුණොපෙතකවිනා බන්ධිතා එකත්ථ ආහරිත්වා දස්සිතා සාධුනං ඉස්සාදිදොසරහිතානං සජ්ජනානං රසස්සාදාය සිඞ්ගාරාදිවක්ඛමානරසස්ස අස්සාදනත්ථං සම්පජ්ජන්ති පවත්තන්තීති. ඉමාය ගාථාය ඨායීභාවො බ්‍යභිචාරීභාවො කෙවලභාවො විභාවො අනුභාවො රසො චෙති ඉමෙ උද්දිට්ඨා භවන්ති, කථන්ති චෙ? භාවවිභාවානං ‘‘ඨායීසම්බන්ධිනො’’ති විසෙසනං භවති, තෙන භාවස්ස ඨායී ච සො භාවො චෙති ච ඨායීපදෙන සම්බන්ධත්තා ඨායීභාවො ච, පුන බ්‍යභිචාරීභාවෙ සති ‘‘ඨායීභාවො’’ති ඉමස්ස සාධකත්තා ඉමස්සෙව ඨායීභාවපදස්ස පයොගසාමත්ථියෙන ගම්මමානො බ්‍යභිචාරීභාවො ච, පුන ඨායීපදෙන සමාසමකත්වා විසුං දස්සිතභාවසද්දසුතියා ඨායීභාවබ්‍යභිචාරීභාවෙහි අඤ්ඤො භාවො ච, තථා එව ඨායීපදෙන වාච්චරතිහාසාදිඅත්ථස්ස උප්පත්තිඋද්දීපනද්වයං විභූතං කත්වා සජ්ජෙත්වා ඨිතත්තා තෙහි රතිහාසාදීහි අත්ථෙහි සම්බන්ධිනො ආලම්බණඋද්දීපනසඞ්ඛතවිවිධවිභාවා ච, එවමෙව සානුභාවකපදෙන සමායොගෙන දස්සිතානුභාවො ච, ‘‘රසස්සාදායා’’ති ඉමිනා නිද්දිට්ඨරසො චාති එවමිමෙ ඨායීභාවාදයො උද්දිට්ඨා හොන්ති. ඨායිනා සහ සම්බන්ධොති ච, සො එතෙසමත්ථීති ච, භාවො ච විභාවො චෙති ච, සහ අනුභාවෙහි වත්තන්තීති ච, රසස්ස අස්සාදොති ච වාක්‍යං.

339. (Câu kệ) “Ṭhāyī” v.v... (Ṭhāyīsambandhino) có nghĩa là: “Có sự liên quan bởi từ ngữ ṭhāyī, hoặc có sự liên quan bởi ý nghĩa của từ ngữ ấy là tình ái, tiếng cười, v.v...” (Sānubhāvakā) có nghĩa là: “Cùng khởi lên với các yếu tố tùy theo (anubhāva) sẽ được nói đến.” (Bhāvavibhāvā) có nghĩa là: “Các trạng thái và các yếu tố quyết định sẽ được nói đến.” (Nibandhā) có nghĩa là: “Được sáng tác bởi nhà thơ có các phẩm chất đã được nói đến, được mang đến và trình bày ở một nơi.” (Sādhunaṃ) có nghĩa là: “Của những người tốt, là những thiện nhân không có các lỗi lầm như là ganh tỵ, v.v...” (Sampajjanti rasassādāya) có nghĩa là: “Chúng khởi lên nhằm mục đích thưởng thức thi vị (rasa) sẽ được nói đến như là tình ái, v.v...” Do câu kệ này, các điều này được nêu lên là: Trạng thái thường trực (ṭhāyībhāva), trạng thái thoáng qua (byabhicārībhāva), trạng thái đơn thuần (kevalabhāva), yếu tố quyết định (vibhāva), yếu tố tùy theo (anubhāva), và thi vị (rasa). Nếu hỏi: “Bằng cách nào?” (Thì được trả lời rằng): (Ṭhāyīsambandhino) là tính từ của bhāvavibhāvānaṃ. Do đó, bởi vì có sự liên quan bởi từ ngữ ṭhāyī (với câu): “Đó là trạng thái thường trực và đó là trạng thái (ṭhāyī ca so bhāvo ca),” nên có trạng thái thường trực (ṭhāyībhāva). Kế đến, bởi vì khi có trạng thái thoáng qua (byabhicārībhāva) thì điều này là yếu tố xác định của “trạng thái thường trực,” nên do năng lực của chính sự sử dụng từ ngữ ṭhāyībhāva này mà trạng thái thoáng qua (byabhicārībhāva) được hiểu ngầm. Kế đến, do việc nghe thấy từ ngữ bhāva được trình bày riêng biệt, không tạo thành hợp thể với từ ngữ ṭhāyī, nên có trạng thái khác (añño bhāvo) với trạng thái thường trực và trạng thái thoáng qua. Tương tự như thế, bởi vì hai phương diện khơi dậy và kích thích của ý nghĩa được biểu đạt là tình ái, tiếng cười, v.v... đã được làm cho hiển lộ và được sắp đặt bởi từ ngữ ṭhāyī, nên do sự liên quan đến các ý nghĩa tình ái, tiếng cười, v.v... ấy mà có các yếu tố quyết định đa dạng (vividhavibhāvā) được gọi là đối tượng (ālambaṇa) và tác nhân kích thích (uddīpana). Cũng tương tự như vậy, do sự kết hợp bởi từ ngữ sānubhāvakā mà yếu tố tùy theo (anubhāva) được trình bày. Và do từ ngữ “rasassādāya” mà thi vị (rasa) được chỉ định. Như vậy, các điều này là trạng thái thường trực, v.v... đã được nêu lên. Và các câu (phân tích) là: “Sự liên quan cùng với trạng thái thường trực (ṭhāyinā saha sambandho).” Và: “Điều ấy là của chúng (so etesaṃ atthi).” Và: “Trạng thái và yếu tố quyết định (bhāvo ca vibhāvo ca).” Và: “Chúng hiện hữu cùng với các yếu tố tùy theo (saha anubhāvehi vattanti).” Và: “Sự thưởng thức thi vị (rasassa assādo).”

භාවඅධිප්පාය

Ý nghĩa của trạng thái (bhāva)

340.

340.

චිත්තවුත්තිවිසෙසා තු, භාවයන්ති රසෙ යතො;

රත්‍යාදයො තතො භාව-සද්දෙන පරිකිත්තිතා.

Bởi vì các trạng thái đặc biệt của tâm, chính là tình ái, v.v... làm phát sinh các thi vị (rasa), do đó chúng được gọi bằng từ ngữ bhāva (trạng thái).

340. ඉදානි යථාඋද්දිට්ඨෙසු ඨායාදීහි භාවවිභාවානුභාවරසෙසු පඨමං භාවං විභාවෙතුං භාවසද්දමන්වත්ථයති ‘‘චිත්ත’’ඉච්චාදිනා. චිත්තස්ස වුත්තියො රමණහසනාදිආකාරෙන පවත්තියො, තාව විසෙසා විසිට්ඨසභාවත්ථාති චිත්තවුත්තිවිසෙසා. [Pg.322] රත්‍යාදයො ඨායීබ්‍යභිචාරීසාත්තිකා. තුසද්දො විසෙසෙ. යතො රසෙ සිඞ්ගාරාදයො භාවයන්ති නිප්ඵාදෙන්ති. තතො භාවසද්දෙන පරිකිත්තිතා භරතාදීහි කථිතා. එත්ථ හි ණ්‍යන්තො භූධාතු කරණෙ වත්තතෙ. යතො චායං න කෙවලං කරණෙයෙව වත්තතෙ, අථ ඛො බ්‍යාපනෙ, පටිපාදනෙ ච, තස්මාස්ස පටිභානං චිත්තං භාවයන්ති බ්‍යාපෙන්ති. අථ වා කවිනො ලොකට්ඨිතිඤාණලක්ඛණං අධිප්පායං භාවයන්ති පටිපාදෙන්තීති භාවාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

340. Bây giờ, trong số các trạng thái (bhāva), các yếu tố quyết định (vibhāva), các yếu tố tùy theo (anubhāva), và các thi vị (rasa) đã được liệt kê bắt đầu với trạng thái thường trực (ṭhāyī), v.v..., trước tiên để giải thích về trạng thái (bhāva), ngài nói về từ nguyên của từ ngữ bhāva với (câu kệ) “citta” v.v... (Cittavuttivisesā) có nghĩa là: “Các sự biến đổi (vuttiyo) của tâm là các sự vận hành theo hình thức yêu thương, vui cười, v.v...; chúng là đặc biệt (visesā) bởi vì chúng có bản chất riêng biệt.” (Ratyādayo) là các trạng thái thường trực (ṭhāyī), thoáng qua (byabhicārī), và tự phát (sāttika). Từ ngữ tu có nghĩa là đặc biệt. (Yato rase... bhāvayanti) có nghĩa là: “Bởi vì chúng làm phát sinh (nipphādenti) các thi vị (rasa) như là tình ái, v.v...” (Tato bhāvasaddena parikittitā) có nghĩa là: “Do đó, chúng được gọi (kathitā) bằng từ ngữ bhāva bởi Bharata, v.v...” Ở đây, căn bhū với tiếp vĩ ngữ ṇya (chỉ tác động) có nghĩa là tác thành. Bởi vì từ ngữ này không chỉ có nghĩa là tác thành, mà còn có nghĩa là thẩm thấu và hoàn thành. Do đó, (một ý nghĩa khác là): “Chúng thẩm thấu (byāpenti) tâm trí của người có trí tuệ (paṭibhānaṃ cittaṃ).” Hoặc: “Chúng được gọi là bhāva bởi vì chúng hoàn thành (paṭipādenti) ý định (adhippāyaṃ) của nhà thơ, là điều có đặc tính là sự hiểu biết về tình trạng của thế gian.” Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy.

340. ඉදානි උද්දිට්ඨෙසු ඨායීභාවාදීසු ඨායීආදීනං තිණ්ණං සාධාරණො භාවො නාම එසොති දස්සෙන්තො අන්වත්ථවසෙන දස්සෙති ‘‘චිත්ත’’ඉච්චාදි. චිත්තවුත්තිවිසෙසා තු චිත්තස්ස උත්තරි වක්ඛමානාරම්මණහසනසොචනාදීහි, නිබ්බෙදාදීහි, ථම්භාදීහි ච ආකාරෙහි පවත්තිසඞ්ඛාතා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරාකාරසඞ්ඛාතා විසෙසා පන ඨායීබ්‍යභිචාරීසාත්තිකා යතො යස්මා රසෙ සිඞ්ගාරාදිරසෙ භාවයන්ති නිප්ඵාදෙන්ති කරොන්ති. නො චෙ, රසෙ සිඞ්ගාරාදිරසවිසයෙ පණ්ඩිතානං චිත්තං භාවයන්ති බ්‍යාපනං කරොන්ති. නො චෙ, තස්මිංයෙව රසවිසයෙ කවිනො ලොකසභාවං විසයං කත්වා පවත්තඤාණලක්ඛණං අධිප්පායං භාවයන්ති පටිපාදනං කරොන්ති. තතො භාවසද්දෙන හෙතුකත්තරි නිප්ඵන්නෙන රත්‍යාදයො රතිහාසාදයො පරිකිත්තිතා භරතාදීහි වුත්තා හොන්තීති. ‘‘රත්‍යාදයො’’ති එත්ථ ආදිසද්දෙන හාසාදයො ඨායීභාවා ච, නිබ්බෙදාදයො බ්‍යභිචාරීභාවා ච, ථම්භපලයාදයො සාත්තිකභාවා ච සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. චිත්තස්ස වුත්තියොති ච, තා එව විසෙසාති ච, භාවො ඉති සද්දොති ච වාක්‍යං.

340. Bây giờ, trong số các tâm trạng thường trực (ṭhāyībhāva) v.v. đã được nêu, để chỉ ra rằng đây là ý nghĩa chung của ba loại tâm trạng thường trực (ṭhāyī) v.v., ngài giải thích theo nghĩa đen bằng câu "citta" (tâm) v.v. Các đặc tính của hành hoạt của tâm (cittavuttivisesā) chính là những đặc tính được gọi là sự vận hành của tâm theo các phương thức như vui cười, sầu muộn v.v. đối với các đối tượng sẽ được đề cập sau, hoặc theo các phương thức như nhàm chán v.v., hoặc theo các phương thức như sững sờ v.v.; chúng là những đặc tính không pha trộn lẫn nhau, được gọi là tâm trạng thường trực (ṭhāyī), tâm trạng thoáng qua (byabhicārī), và tâm trạng tự phát (sāttika). Bởi vì chúng tạo ra (bhāvayanti), sản sinh (nipphādenti), làm ra (karonti) vị (rasa), tức là vị ái luyến (siṅgārādirasa) v.v. Hoặc là, chúng làm cho tâm của các bậc hiền trí thấm nhuần (bhāvayanti byāpanaṃ karonti) đối tượng là vị, tức là vị ái luyến v.v. Hoặc là, trong chính đối tượng vị ấy, chúng làm cho ý định (adhippāyaṃ) của nhà thơ, vốn có đặc tính là trí tuệ vận hành lấy bản chất của thế gian làm đối tượng, được thể hiện (bhāvayanti paṭipādanaṃ karonti). Do đó, các tâm trạng như ái luyến (ratyādayo), tức là ái luyến, vui cười v.v., được các vị như Bharata gọi bằng từ "bhāva", vốn được hình thành từ gốc "bhū" với tiếp đầu ngữ "ati". Trong câu "ratyādayo", cần hiểu rằng từ "ādi" (v.v.) bao gồm các tâm trạng thường trực như vui cười v.v., các tâm trạng thoáng qua như nhàm chán v.v., và các tâm trạng tự phát như sững sờ, kinh hãi v.v. Các câu là "cittassa vuttiyo" (hành hoạt của tâm), "tā eva visesā" (chúng chính là các đặc tính), và "bhāvo iti saddo" (từ ngữ là bhāva).

ඨායීභාවඅධිප්පාය

Ý nghĩa của tâm trạng thường trực

341.

341.

විරොධිනා’ඤ්ඤභාවෙන,[Pg.323] යො භාවො න තිරොහිතො;

සීලෙන තිට්ඨති’ච්චෙ’සො,ඨායීභාවොති සද්දිතො.

Tâm trạng nào không bị che khuất, Bởi một tâm trạng khác đối nghịch; Tâm trạng ấy tồn tại do bản chất, Được gọi là tâm trạng thường trực.

341. ඨායාදිකෙ තිවිධෙ භාවෙ කමෙනාහ ‘‘විරොධිනා’’ඉච්චාදිනා. විරොධිනා අඤ්ඤෙන ජිගුච්ඡාදිනා භාවෙන යො භාවො රත්‍යාදිකො න තිරොහිතො නච්ඡාදිතො, එසො භාවො අනුච්ඡිජ්ජමානත්තා එව තිට්ඨති සීලෙනාති, ඨායී එව භාවොති ඨායීභාවොති සද්දිතො කථිතො. යො භාවාදීහි ආලොකිතස්සාදං නීතො සමානීතො, සො සාමාජිකෙහි අස්සාදියමානත්තා රසොති වුච්චති. වක්ඛති හි ‘‘සවිභාව’’ඉච්චාදි.

341. Ngài nói về ba loại tâm trạng, thường trực v.v., theo thứ tự bằng câu kệ "virodhinā" v.v. Tâm trạng nào, như là ái luyến (ratyādi), không bị che khuất, không bị che lấp bởi một tâm trạng khác đối nghịch, như là ghê tởm (jigucchādi), tâm trạng ấy, vì không bị gián đoạn, nên tồn tại do bản chất của nó; do đó, nó được gọi là tâm trạng thường trực (ṭhāyībhāva), vì nó là một tâm trạng thường trực (ṭhāyī). Cái gì được đưa đến, được mang đến trạng thái thưởng thức có thể nhận biết được bởi các tâm trạng v.v., cái đó được gọi là vị (rasa) vì nó được khán giả (sāmājika) thưởng thức. Quả vậy, sẽ được nói đến trong câu "savibhāva" v.v.

341. ඉදානි ඨායීආදිකෙ තිවිධභාවෙ කමෙන නිද්දිසති ‘‘විරොධි’’ඉච්චාදිනා. විරොධිනා අඤ්ඤභාවෙන රතිහාසාදීනං විරුද්ධෙන ජිගුච්ඡාදිනා අඤ්ඤභාවෙන යො භාවො රතිහාසාදිකො තිරොහිතො න බ්‍යවහිතො න හොති, එසො විරුද්ධභාවෙන අබ්‍යවහිතො භාවො තිට්ඨති සීලෙනාති ඉමිනා අත්ථෙන ඨායී නාම හොතීති කත්වා ඨායීභාවොති සද්දිතො කථිතොති. යො විභාවානුභාවාදීහි අස්සාදනීයත්තං පාපිතො සබ්භෙහි අස්සාදනීයත්තා රසොති වුච්චති, සො ඨායී නාමාති වුච්චති. අඤ්ඤො ච සො භාවො චෙති ච, තිරො කයිරිත්ථාති ච, ඨායී ච සො භාවො චෙති ච විග්ගහො.

341. Bây giờ, ngài chỉ ra ba loại tâm trạng, thường trực v.v., theo thứ tự bằng câu kệ "virodhi" v.v. Tâm trạng nào, như là ái luyến, vui cười v.v., không bị che khuất, không bị ngăn cách bởi một tâm trạng khác đối nghịch, tức là một tâm trạng khác như ghê tởm v.v. vốn đối nghịch với ái luyến, vui cười v.v.; tâm trạng ấy, không bị ngăn cách bởi tâm trạng đối nghịch, tồn tại do bản chất của nó. Với ý nghĩa này, nó được gọi là thường trực (ṭhāyī), và do đó được gọi là tâm trạng thường trực (ṭhāyībhāva). Cái gì được đưa đến trạng thái có thể thưởng thức được bởi các yếu tố quyết định (vibhāva), yếu tố kế quả (anubhāva) v.v., được gọi là vị (rasa) vì tất cả mọi người đều có thể thưởng thức được; cái đó được gọi là thường trực (ṭhāyī). Phần phân tích cú pháp (viggaha) là: "añño ca so bhāvo" (và đó là một tâm trạng khác), "tiro kayirittha" (nó đã bị che khuất), và "ṭhāyī ca so bhāvo" (và đó là một tâm trạng thường trực).

ඨායීභාවප්පභෙදඋද්දෙස

Đề mục về các loại tâm trạng thường trực

342.

342.

රතිහාසා ච සොකො ච,කොධුස්සාහභය’ම්පි ච;

ජිගුච්ඡාවිම්හයා චෙව,සමො ච නව ඨායිනො.

Ái luyến và vui cười, sầu muộn, Phẫn nộ, hăng hái, và cả sợ hãi; Ghê tởm và kinh ngạc, Cùng với tịch tĩnh, là chín tâm trạng thường trực.

342. රත්‍යාදීනං [Pg.324] නවන්නමෙව ඨායිත්වං සම්භවතීත්‍යාහ ‘‘රති’’ච්චාදි. සමො චෙති එවං ඨායිනො නවාති යොජනා. නවෙවෙතෙ සකසකවිභාවානුභාවෙහි සමුල්ලාසිතා විසුම්පි බන්ධිතබ්බා කවිනා, අභිනෙතබ්බා ච නටෙන, තථා සෙසභාවාපි. තත්ථ යදි පනායං රති අසෙසඉත්ථිපුරිසගුණයුත්තානං ඉත්ථිපුරිසානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ජනිතා, චන්දාදීහි උද්දීපනවිභාවෙහි උද්දීපිතා, උස්සුක්කතාදිබාධකෙහි අනුභාවෙහි පරිපොසිතා, සකසකානුභාවසාමත්ථියා පතීයමානෙහි අනෙකරූපෙහි බ්‍යභිචාරීහි චිත්තතා සියා, තදා තු ඨායී රති නටාභිනයෙන, සුබන්ධසවනෙන වා සබ්භෙහි අස්සාදියමානා සිඞ්ගාරරසත්තමාපජ්ජතෙ. එවං යථායොගං හාසාදිඨායීභාවානං හස්සරසාදිභාවාපජ්ජනෙ යුත්තිං සමන්නෙය්‍ය.

342. Để nói rằng chỉ có chín tâm trạng như ái luyến v.v. mới có thể là tâm trạng thường trực, ngài nói "rati" (ái luyến) v.v. Cần hiểu câu là: "samo ca" (và tịch tĩnh), như vậy có chín tâm trạng thường trực. Chín tâm trạng này, được làm cho rực rỡ bởi các yếu tố quyết định (vibhāva) và yếu tố kế quả (anubhāva) của riêng chúng, cần được nhà thơ sáng tác một cách riêng biệt, và được diễn viên trình diễn; các tâm trạng còn lại cũng vậy. Trong đó, nếu tâm trạng ái luyến này được phát sinh giữa người nam và người nữ có đầy đủ phẩm chất của nam và nữ, được khơi dậy bởi các yếu tố quyết định kích thích (uddīpanavibhāva) như mặt trăng v.v., được nuôi dưỡng bởi các yếu tố kế quả cản trở như khao khát (ussukkatādi) v.v., và được làm cho đa dạng bởi nhiều tâm trạng thoáng qua (byabhicārī) khác nhau được nhận biết qua năng lực của các yếu tố kế quả tương ứng, thì khi đó, tâm trạng thường trực ái luyến, được tất cả mọi người thưởng thức qua sự trình diễn của diễn viên hoặc qua việc nghe một tác phẩm được sáng tác hay, sẽ đạt đến trạng thái của vị ái luyến (siṅgārarasa). Tương tự, cần hiểu lý lẽ về việc các tâm trạng thường trực như vui cười (hāsa) v.v. đạt đến trạng thái của vị hài hước (hassarasādi) v.v. một cách thích hợp.

342. ඨායීභාවො නාම රත්‍යාදයො නවෙවෙති දස්සෙතුං ‘‘රතිහාසා’’තිආදිමාහ. රතිහාසා ච සොකො ච කොධුස්සාහභයම්පි ච ජිගුච්ඡාවිම්හයා චෙව සමො සන්තගුණො චාති එවං ඨායිනො නව හොන්ති. ඉමෙසං රත්‍යාදීනං නවන්නං සරූපකථනං ‘‘සිඞ්ගාරහස්සකරුණා’’තිආදිකාය උද්දෙසගාථාය අනන්තරෙ නිද්දෙසෙ පාකටො හොති. රති ච හාසො චාති ච, කොධො ච උස්සාහො ච භයඤ්චෙති ච, ජිගුච්ඡා ච විම්හයා චෙති ච වාක්‍යං. ඉමෙ නව ච එවං බ්‍යභිචාරීභාවසාත්තිකාභාවො චෙති ඉමෙ යථාසකමනුරූපවිභාවානුභාවෙහි දිත්තං කත්වා පච්චෙකං කවිනා බන්ධිතබ්බා, නටෙන ගහෙත්වා දස්සිතබ්බා ච. ඉමෙසු තිවිධභාවෙසු අයං රති අසෙසපුමිත්ථිගුණෙහි යුත්තෙහි නරනාරීහි අඤ්ඤමඤ්ඤං උප්පාදිතා, චන්දාදීහි උද්දීපනවිභාවෙහි උද්දීපිතා, උස්සාහාදිපකාසකකායිකවාචසිකපයොගසඞ්ඛාතානුභාවෙන පොසිතා, සකසකානුභාවසාමත්ථියෙහි ගම්මමානානෙකප්පකාරබ්‍යභිචාරීභාවෙහි විචිත්තකතා [Pg.325] හොති. ඊදිසා’යං රති නටස්ස අභිනයෙන ච පසත්ථබන්ධසවනෙන ච සබ්භෙහි අස්සාදියමානසිඞ්ගාරාදිරසත්තං පාපුණාතීති විඤ්ඤාතබ්බා. හාසාදීනං සෙසඨායීභාවානං හස්සරසාදිභාවාපත්තියං යුත්ති එවං යථාරහං වෙදිතබ්බාති.

342. Để chỉ ra rằng tâm trạng thường trực (ṭhāyībhāva) chỉ có chín loại là ái luyến v.v., ngài nói "ratihāsā" v.v. Ái luyến và vui cười, sầu muộn, phẫn nộ, hăng hái và sợ hãi, ghê tởm và kinh ngạc, và tịch tĩnh (santaguṇa), như vậy có chín tâm trạng thường trực. Việc trình bày bản chất của chín tâm trạng ái luyến v.v. này sẽ trở nên rõ ràng trong phần giải thích tiếp theo sau câu kệ đề mục bắt đầu bằng "siṅgārahassakaruṇā". Các câu là "rati ca hāso ca" (ái luyến và vui cười), "kodho ca ussāho ca bhayañca" (phẫn nộ, hăng hái và sợ hãi), và "jigucchā ca vimhayā ca" (ghê tởm và kinh ngạc). Chín tâm trạng này, cũng như các tâm trạng thoáng qua (byabhicārībhāva) và tâm trạng tự phát (sāttikābhāva), sau khi được làm cho rực rỡ bởi các yếu tố quyết định (vibhāva) và yếu tố kế quả (anubhāva) phù hợp của riêng chúng, cần được nhà thơ sáng tác riêng biệt, và được diễn viên nắm bắt và trình diễn. Trong ba loại tâm trạng này, tâm trạng ái luyến này được phát sinh giữa người nam và người nữ có đầy đủ phẩm chất của nam và nữ, được khơi dậy bởi các yếu tố quyết định kích thích (uddīpanavibhāva) như mặt trăng v.v., được nuôi dưỡng bởi yếu tố kế quả (anubhāva) được gọi là sự vận dụng thân và lời nói để biểu lộ sự hăng hái v.v., và được làm cho đa dạng bởi nhiều loại tâm trạng thoáng qua (byabhicārībhāva) khác nhau được nhận biết qua năng lực của các yếu tố kế quả tương ứng. Cần phải hiểu rằng tâm trạng ái luyến như vậy, được tất cả mọi người thưởng thức qua sự trình diễn của diễn viên và qua việc nghe một tác phẩm được tán dương, sẽ đạt đến trạng thái của vị ái luyến (siṅgārādirasa) v.v. Lý lẽ về việc các tâm trạng thường trực còn lại như vui cười (hāsa) v.v. đạt đến trạng thái của vị hài hước (hassarasādi) v.v. cũng cần được hiểu tương tự như vậy một cách thích hợp.

බ්‍යභිචාරීභාවඅධිප්පාය

Ý nghĩa của tâm trạng thoáng qua

343.

343.

තිරොභාවාවිභාවාදි-විසෙසෙනා’භිමුඛ්‍යතො;

යෙතෙ චරන්ති සීලෙන,තෙ හොන්ති බ්‍යභිචාරිනො.

Do đặc tính xuất hiện, biến mất, v.v., Chúng vận hành hướng về (vị chính) một cách đặc biệt; Những tâm trạng ấy do bản chất đó, Được gọi là những tâm trạng thoáng qua.

343. බ්‍යභිචාරිනො ආහ ‘‘තිරොභාව’’ඉච්චාදිනා. තිරොභාවො ඨායීනං එකස්සාපි භාවස්ස නිබ්බෙදාදිනො අචිරට්ඨායිතා ච ආවිභාවො පාකටතා ච නානාරසනිස්සයත්තා තෙ ආදයො යස්ස. ආදිසද්දෙන ඨායීධම්මස්ස සුඛදුක්ඛාදිරූපස්ස ගහණං, සොව විසෙසො, තෙන. ඨායීධම්මස්ස සුඛදුක්ඛරූපස්ස ගහණං, අත්තනො ධම්මස්ස සුඛදුක්ඛරූපස්ස ඨායිනි සමාරොපනඤ්චාභිමුඛ්‍යං. තථා හි රතියං පරිසමො සුඛානුවිද්ධො භවති, සොකෙ දුක්ඛානුවිද්ධො. රතියං සුඛසභාවාපි ගිලානිප්පභුතයො බ්‍යභිචාරිනො සකම්මං දුක්ඛමිමං සමාරොපයන්තෙව. තතො තෙන අභිමුඛභාවෙන යෙ එතෙ භාවා සීලෙන චරන්ති පවත්තන්ති, තෙ බ්‍යභිචාරිනො හොන්තීති.

343. Ngài nói về các trạng thái tùy biến (byabhicārino) bằng câu “sự ẩn tàng” (tirobhāva), v.v. Sự ẩn tàng (tirobhāvo) là tính chất không tồn tại lâu dài của bất kỳ trạng thái nào trong các trạng thái thường tại (ṭhāyīnaṃ), như sự nhàm chán (nibbeda), v.v.; và sự biểu hiện (āvibhāvo) là sự rõ ràng (pākaṭatā); do chúng nương tựa vào nhiều vị (rasa) khác nhau, nên chúng là khởi đầu của nó. Bằng từ “v.v.” (ādi), sự nắm bắt bản chất của trạng thái thường tại, như là lạc, khổ, v.v., được hiểu; đó chính là sự đặc biệt, do đó. Sự nắm bắt bản chất của trạng thái thường tại như là lạc và khổ, và sự áp đặt bản chất của chính mình như là lạc và khổ lên trạng thái thường tại, chính là sự đối diện (abhimukhyaṃ). Thật vậy, trong tình yêu (rati), sự mệt mỏi (parisamo) đi kèm với lạc; trong sầu muộn (soka), nó đi kèm với khổ. Ngay cả trong tình yêu, vốn có bản chất là lạc, các trạng thái tùy biến như bệnh tật (gilāni), v.v., cũng áp đặt chính nỗi khổ của chúng vào đó. Do đó, bởi sự đối diện ấy, những trạng thái nào diễn tiến theo bản chất (sīlena caranti pavattanti), chúng được gọi là các trạng thái tùy biến (byabhicārino).

343. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන බ්‍යභිචාරීභාවෙ ලක්ඛණතො දස්සෙති ‘‘තිරොභාවා’’ඉච්චාදිනා. තිරොභාවාවිභාවාදිවිසෙසෙන බ්‍යභිචාරීභාවානං අත්තනො අනෙකරසං නිස්සාය පවත්තත්තා, ලොකස්ස භින්නරුචිකත්තා ච කිස්මිඤ්චි ඨායීභාවෙ බ්‍යභිචාරීභාවානමත්තනො ගුණස්ස ලීනත්තඤ්ච කිස්මිඤ්චි තස්සෙව ගුණස්ස පාකටත්තඤ්චාතිආදිකෙන විසෙසෙන [Pg.326] අභිමුඛ්‍යතො ඨායීභාවානං සුඛදුක්ඛරූපං අත්තනි ච අත්තනො සුඛදුක්ඛරූපං ඨායීභාවෙසු ච ආරොපනසඞ්ඛාතෙන අභිමුඛභාවෙන යෙතෙ භාවා සීලෙන චරන්ති පකතියා පවත්තන්ති, තෙ භාවා බ්‍යභිචාරිනො නාම හොන්තීති. එවමෙව පීළා සරූපෙන එකො පරිසමසඞ්ඛතබ්‍යභිචාරීභාවො රතියං සගුණෙන ලීනො සුඛානුවිද්ධො හුත්වා, සොකෙ සගුණෙන පාකටො දුක්ඛානුවිද්ධො ච හුත්වා පවත්තතෙ. එවමෙව සුඛසභාවරතියං ගිලානාදයො බ්‍යභිචාරිනො සකියං දුක්ඛසරූපං ආරොපෙන්තීති කත්වා තිරොභාවවිභාවාදිවිසෙසෙන අභිමුඛං පවත්තන්ති. තිරොභවනමිති ච, ආවිභවනමිති ච, තිරොභාවො ච ආවිභාවො චෙති ච, තෙ ආදයො යස්ස ඨායීභාවෙසු විජ්ජමානානං සුඛදුක්ඛසභාවානං අත්තනි ආරොපනස්සෙති ච, සොයෙව විසෙසොති ච, අභිමුඛානං භාවොති ච විග්ගහො. බ්‍යභිචාරීපදෙ විසද්දො විසෙසත්ථෙ අභිසද්දො අභිමුඛභාවෙ වත්තති.

343. Bây giờ, ngài trình bày các trạng thái tùy biến (byabhicārībhāva) theo đặc tính, theo thứ tự đã nêu, bằng câu “sự ẩn tàng” (tirobhāva), v.v. Do các trạng thái tùy biến diễn tiến nương vào nhiều vị (rasa) khác nhau của chính chúng, và do thế gian có sở thích khác nhau, nên với sự đặc biệt như là trong một trạng thái thường tại nào đó, phẩm chất của các trạng thái tùy biến bị ẩn đi, và trong một trạng thái khác, chính phẩm chất ấy lại được biểu hiện rõ, v.v.; bởi sự đối diện (abhimukhyato), tức là bởi trạng thái đối diện được gọi là sự áp đặt bản chất lạc khổ của các trạng thái thường tại vào chính mình và bản chất lạc khổ của chính mình vào các trạng thái thường tại, những trạng thái nào diễn tiến theo bản chất (sīlena caranti pakatiyā pavattanti), những trạng thái ấy được gọi là các trạng thái tùy biến (byabhicārino). Tương tự như vậy, một trạng thái tùy biến được gọi là sự mệt mỏi (parisama), vốn có bản chất là sự đau đớn (pīḷā), trong tình yêu (ratiyaṃ) nó bị ẩn đi bởi phẩm chất của tình yêu và đi kèm với lạc, còn trong sầu muộn (soke) nó được biểu hiện rõ bởi phẩm chất của sầu muộn và đi kèm với khổ. Tương tự như vậy, trong tình yêu vốn có bản chất là lạc, các trạng thái tùy biến như bệnh tật (gilāna), v.v., áp đặt bản chất khổ đau của chính chúng vào, và do đó chúng diễn tiến một cách đối diện với sự đặc biệt của sự ẩn tàng và biểu hiện, v.v. Phân tích cú pháp (viggho) như sau: “sự ẩn đi” (tirobhavanam), và “sự hiện ra” (āvibhavanam); “sự ẩn tàng và sự biểu hiện” (tirobhāvo ca āvibhāvo ca); “chúng là khởi đầu của sự áp đặt bản chất lạc khổ hiện hữu trong các trạng thái thường tại vào chính mình”; “đó chính là sự đặc biệt”; và “trạng thái của những gì đối diện” (abhimukhānaṃ bhāvo). Trong từ “byabhicārī”, tiếp đầu ngữ “vi” có nghĩa là đặc biệt (visesa), tiếp đầu ngữ “abhi” có nghĩa là trạng thái đối diện (abhimukhabhāva).

බ්‍යභිචාරීභාවප්පභෙද

Phân loại các trạng thái tùy biến.

344.

344.

නිබ්බෙදො තක්කසඞ්කා සම-ධිතිජළතා දීනතුග්ගාලසත්තං,සුත්තං තාසො ගිලානු’ස්සුකහරිස-සතිස්සාවිසාදාබහිත්ථා.

Sự nhàm chán, suy luận, nghi ngờ, mệt mỏi, kiên định, đờ đẫn, khốn khổ, hung dữ, lười biếng, buồn ngủ, kinh hãi, bệnh tật, mong mỏi, vui mừng, hồi tưởng, ganh tị, tuyệt vọng, che giấu.

චින්තා ගබ්බා’පමාරො’මරිසමද-මතුම්මාදමොහා විබොධො,නිද්දාවෙගා සබිළං මරණ-සචපලාබ්‍යාධි තෙත්තිංසමෙ’තෙ.

Lo lắng, kiêu hãnh, động kinh, bất nhẫn, say sưa, quyết ý, điên cuồng, si mê, tỉnh thức, giấc ngủ, kích động, cùng với hổ thẹn, cái chết, cùng với sự nông nổi và bệnh tật; đây là ba mươi ba trạng thái.

344. තෙ දස්සෙති ‘‘නිබ්බෙදො’’ඉච්චාදිනා. දීනතුග්ගාලසත්තන්ති දීනතා ච උග්ගතඤ්ච ආලසත්තඤ්ච, ගිලානි උස්සුකඉති [Pg.327] උස්සුක්කං. චපලඉති චාපල්ලං, සහ චපලෙන සචපලො, සො චායං බ්‍යාධි ච, මරණඤ්ච සචපලබ්‍යාධි ච සමාහාරෙ. තඤ්ච සහ බිළාය වත්තතීති සබිළන්ති එතෙ යථාවුත්තබ්‍යභිචාරීභාවා තෙත්තිංස හොන්තීති. උස්සාහවතා වීරරසො තංවසෙනෙව අස්සාදීයති. භීරුනා තු සොව භයානකරසවසෙනෙති ලොකසභාවස්ස අනෙකත්තා තදත්ථමෙතෙ බ්‍යභිචාරිනො එකෙකස්සරසස්ස බහවො වණ්ණනීයා, යතො තංවණ්ණනාද්වාරෙන සබ්බොපි තෙසු කිඤ්චි අස්සාදෙතීති. තත්ථ යස්මා පන මාරණොපගතවෙරිදස්සනමෙකමෙව තඞ්ඛණෙයෙව භින්නං පකතිවසෙන භීරුනො භයස්ස හෙතු, සඞ්ගාමලොලස්ස තු උස්සාහනිමිත්තං සියා. තථා නටෙන කතං විකතමාභරණං ක්‍රියාවා නීචපකතීනං ඨායිනො හාසස්ස හෙතු, ගම්භීරපකතීනං බ්‍යභිචාරිනො හාසස්ස, තස්මා භාවෙ වණ්ණයතා කවිනා භාවා තථා වණ්ණනීයා, යථොචිත්‍යපරිපොසො සියා. ඔචිත්‍යභඞ්ගො තු මහතා වායාමෙන පරිහරිතබ්බො.

344. Ngài trình bày chúng bằng câu “sự nhàm chán” (nibbedo), v.v. “Dīnatuggālasattaṃ” là sự khốn khổ (dīnatā), sự hung dữ (uggatā), và sự lười biếng (ālasattaṃ). “Gilāni ussuka” là bệnh tật (gilāni) và sự mong mỏi (ussukkaṃ). “Capala” là sự nông nổi (cāpallaṃ). “Sacapalo” là “cùng với sự nông nổi”; nó, cùng với bệnh tật (byādhi) và cái chết (maraṇaṃ), tạo thành một hợp từ đẳng lập (samāhāra) là “sacapalabyādhi”. Và “sabiḷaṃ” là “cùng với sự hổ thẹn” (saha biḷāya). Như vậy, các trạng thái tùy biến đã được đề cập này có ba mươi ba loại. Đối với người nhiệt huyết, vị anh hùng (vīrarasa) được thưởng thức theo cách đó. Nhưng đối với kẻ nhút nhát, chính nó lại được thưởng thức theo cách của vị kinh sợ (bhayānakarasa). Do bản chất của thế gian là đa dạng, nên vì mục đích đó, nhiều trạng thái tùy biến này cần được mô tả cho mỗi một vị (rasa), bởi vì thông qua việc mô tả đó, mọi người đều có thể thưởng thức được điều gì đó trong chúng. Trong đó, vì việc nhìn thấy một kẻ thù sắp bị giết, chỉ một sự việc đó thôi, ngay tại khoảnh khắc đó, lại khác nhau tùy theo bản chất: đối với kẻ nhút nhát, đó là nguyên nhân của sự sợ hãi; nhưng đối với người ham thích chiến trận, đó có thể là dấu hiệu của sự hăng hái. Tương tự, một trang sức kỳ dị hoặc một hành động do diễn viên thực hiện là nguyên nhân của trạng thái thường tại là tiếng cười (hāsa) đối với những người có bản chất thấp kém, nhưng là nguyên nhân của trạng thái tùy biến là tiếng cười đối với những người có bản chất sâu sắc. Do đó, khi một nhà thơ mô tả các trạng thái, chúng phải được mô tả sao cho có sự nuôi dưỡng thích hợp. Sự phá vỡ tính thích hợp phải được tránh né bằng nỗ lực lớn.

තෙසු නිබ්බෙදො අත්තාවමානනං. තස්ස ච ඉත්ථීනඤ්ච නීචානඤ්ච දාලිද්දියං විභාවො, යොගීනං තු තත්වසංවෙදනං විභාවො, අස්සුපතනචින්තාදයො එත්ථ අනුභාවා.

Trong số đó, sự nhàm chán (nibbedo) là sự tự khinh miệt. Đối với phụ nữ và những người thấp kém, nguyên nhân quyết định (vibhāvo) của nó là sự nghèo đói; nhưng đối với các hành giả, nguyên nhân quyết định là sự thấu hiểu chân lý. Ở đây, sự rơi lệ, lo lắng, v.v., là các biểu hiện tương ứng (anubhāvā).

තක්කො විතක්කනං. තස්ස සන්දෙහො විභාවො, සිරොකම්පාදි අනුභාවො.

Suy luận (takko) là sự suy xét. Nguyên nhân quyết định của nó là sự nghi ngờ, biểu hiện tương ứng là lắc đầu, v.v.

සඞ්කාය විරුද්ධචරණං විභාවො, කම්පාදයො අනුභාවො.

Đối với sự nghi ngờ (saṅkā), nguyên nhân quyết định là hành vi mâu thuẫn, biểu hiện tương ứng là run rẩy, v.v.

සමො ඛෙදො. තත්ථ ගත්‍යාදි විභාවො, සෙදාදි අනුභාවො.

Mệt mỏi (samo) là sự kiệt sức. Ở đây, nguyên nhân quyết định là việc đi lại, v.v., biểu hiện tương ứng là đổ mồ hôi, v.v.

ධිති සන්තොසො. ඤාණාදි විභාවො, අනුභාවො භොගාලොලතාදි.

Kiên định (dhiti) là sự mãn nguyện. Nguyên nhân quyết định là trí tuệ, v.v., biểu hiện tương ứng là sự không dao động đối với các lạc thú, v.v.

ජළතා [Pg.328] අප්පටිපත්ති. තස්සා ඉට්ඨානිට්ඨදස්සනාදි විභාවො, අනිමිසනයනාලොචනාදි අනුභාවො.

Đờ đẫn (jaḷatā) là sự không phản ứng. Nguyên nhân quyết định của nó là việc thấy những điều đáng ưa và không đáng ưa, v.v., biểu hiện tương ứng là nhìn chằm chằm không chớp mắt, v.v.

දීනතා චෙතසො අනොජතා. තස්සා විභාවො දුග්ගතතාදි, අනුභාවො මලිනවත්ථතාදි.

Khốn khổ (dīnatā) là sự thiếu sinh lực của tâm. Nguyên nhân quyết định của nó là sự nghèo túng, v.v., biểu hiện tương ứng là quần áo bẩn thỉu, v.v.

උග්ගතා දාරුණත්තං. තස්සා විභාවො බලවාපරාධාදි, තස්ස අනුභාවො තජ්ජනාදි.

Hung dữ (uggatā) là sự tàn bạo. Nguyên nhân quyết định của nó là sự xúc phạm nặng nề, v.v., biểu hiện tương ứng của nó là sự đe dọa, v.v.

ආලසත්තස්ස පරිසමාදි විභාවො, ජිම්හතාදි අනුභාවො.

Đối với sự lười biếng (ālasatta), nguyên nhân quyết định là sự mệt mỏi, v.v., biểu hiện tương ứng là ngáp, v.v.

සුත්තස්ස නිද්දා විභාවො, තස්සාදාදයො අනුභාවො.

Đối với sự buồn ngủ (sutta), nguyên nhân quyết định là giấc ngủ, biểu hiện tương ứng là hơi thở sâu, v.v.

තාසො චිත්තක්ඛොභො. විභාවො අස්ස ගජ්ජිතාදි, කම්පනාදි අනුභාවො.

Kinh hãi (tāso) là sự xáo động của tâm. Nguyên nhân quyết định của nó là tiếng sấm, v.v., biểu hiện tương ứng là run rẩy, v.v.

ආයාසපිපාසාදි විභාවො ගිලානියා, විවණ්ණතාදයො අනුභාවො.

Nguyên nhân quyết định của bệnh tật (gilāni) là sự gắng sức, khát nước, v.v., biểu hiện tương ứng là sự xanh xao, v.v.

කාලක්ඛමතා උස්සුකං. විභාවො තස්ස රමණීයදස්සනිච්ඡාදි, අනුභාවො තුරිතතාදි.

Mong mỏi (ussukaṃ) là sự không thể chờ đợi. Nguyên nhân quyết định của nó là mong muốn nhìn thấy những điều thú vị, v.v., biểu hiện tương ứng là sự vội vã, v.v.

චෙතොපසාදො හරිතො. තත්‍ර උස්සවාදි විභාවො, අස්සුසෙදාදයො අනුභාවො.

Vui mừng (harisa) là sự trong sáng của tâm. Ở đây, nguyên nhân quyết định là lễ hội, v.v., biểu hiện tương ứng là nước mắt, mồ hôi, v.v.

සදිසදස්සනාදි විභාවො සතියා, අනුභාවො භමුසමුන්නමනාදි.

Nguyên nhân quyết định của sự hồi tưởng (sati) là việc nhìn thấy những thứ tương tự, v.v., biểu hiện tương ứng là nhướng mày, v.v.

පරෙසමුක්කංසාසහනතා ඉස්සා. තස්සා දුජ්ජනත්තගබ්බාදයො විභාවො, දොසකථනාවජානනාදයො අනුභාවො.

Ganh tị (issā) là sự không thể chịu đựng được sự ưu việt của người khác. Nguyên nhân quyết định của nó là sự xấu xa, kiêu ngạo, v.v., biểu hiện tương ứng là nói xấu, khinh miệt, v.v.

විසාදො ඛෙදො. විභාවො තස්ස ආරද්ධකාරියාසිද්ධාදි, බාධයතාපාදි අනුභාවො.

Visāda là sự mệt mỏi. Vibhāva của nó là sự không thành công trong công việc đã bắt đầu v.v., anubhāva là sự bức bách, dằn vặt v.v.

අබහිත්ථා කායසංවරණං. තස්සා විභාවො ලජ්ජාදි, අනුභාවො’ඤ්ඤවික්‍රියා.

Abahitthā là sự che giấu của thân. Vibhāva của nó là sự hổ thẹn v.v., anubhāva là sự biến đổi khác.

චින්තා [Pg.329] ඉට්ඨාලාභාදීහි, අනුභාවො මුකුලිතනයනාදි.

Cintā (sự lo lắng) [phát sinh] bởi những thứ như không đạt được điều mong muốn, anubhāva là những thứ như nhắm mắt.

ගබ්බො අභිමානො. විභාවොස්ස ඉස්සරියාදි, අනුභාවො අවජානනාදි.

Gabba là sự kiêu mạn. Vibhāva của nó là quyền thế v.v., anubhāva là sự coi thường v.v.

අපමාරො ගාහරුක්ඛාදීහි, භූපාතාදයො එත්ථ අනුභාවො.

Apamāra (bệnh động kinh) [phát sinh] do bị ma nhập v.v., ở đây anubhāva là những thứ như ngã xuống đất.

අමරිසො අක්ඛමතා. විභාවො අස්සාවමානනාදි, සිරොකම්පනතජ්ජනාදයො අනුභාවො.

Amarisa là sự không nhẫn nại. Vibhāva của nó là sự không tôn trọng v.v., anubhāva là những thứ như lắc đầu, dọa nạt.

මදො පමාදුක්කංසො. තස්ස විභාවො පානං, චලමානඞ්ගවචොගතිහාසාදයො අනුභාවො.

Mada là sự hưng phấn do say sưa. Vibhāva của nó là sự uống (rượu), anubhāva là những thứ như chân tay, lời nói, dáng đi, tiếng cười lay động.

මති කඞ්ඛච්ඡෙදො. උපදෙසාදි විභාවො, මුඛවිකාසාදි එත්ථ අනුභාවො.

Mati là sự đoạn trừ nghi ngờ. Vibhāva là sự chỉ dạy v.v., ở đây anubhāva là nét mặt rạng rỡ v.v.

අසමෙක්ඛිතකාරිතා උම්මාදො. තස්ස විභාවො සන්නිපාතගහණාදි, අට්ඨානරුදිතගීතහාසාදයො අනුභාවො.

Ummāda là sự hành động thiếu suy xét. Vibhāva của nó là sự rối loạn thể dịch, bị ma nhập v.v., anubhāva là những thứ như khóc, hát, cười không đúng lúc.

මොහො භයාදීහි, අනුභාවො ථම්භකම්පාදි.

Moha (sự si mê) [phát sinh] do sợ hãi v.v., anubhāva là sự cứng đờ, run rẩy v.v.

දුරාචාරාදීහි බිළං, අධොමුඛතාදි අනුභාවො.

Viḷa (sự xấu hổ) [phát sinh] do hành vi xấu xa v.v., anubhāva là sự cúi mặt v.v.

මරණං විභාවඅනුභාවෙහි සුපසිද්ධං.

Cái chết thì được biết rõ bởi các vibhāva và anubhāva của nó.

චපලතා රාගදොසාදීහි, සච්ඡන්දචරණාදි අනුභාවො. බ්‍යාධි පාකටො.

Capalatā (sự dao động) [phát sinh] do tham, sân v.v., anubhāva là sự hành động theo ý mình v.v. Bệnh tật thì rõ ràng.

යෙ වා පනඤ්ඤෙ ඉධ නිද්දිට්ඨා චිත්තවුත්තිවිසෙසාපි සංවිජ්ජන්ති සුඛුමභෙදා, තෙසු කෙචි වුත්තෙස්වන්තොගධා හොන්ති. යථා හි ඉච්ඡාසභාවා සබ්බෙ කාමා රතියං අන්තොගධා, තථා දොසප්පකාරා කොධා මරිසඉස්සාදීස්වන්තොගධා, දුක්ඛසභාවා සොකසමබ්‍යාධිගිලානි විසාදාදීස්වන්තොගධා. පීත්‍යාදයො සුඛසභාවා හරිසෙති දට්ඨබ්බං. තෙසු [Pg.330] භයා තාසො අඤ්ඤො, සඞ්කා තථා අමරිසො. තස්මා ඉස්සා, තථා ගිලානිතො සමො, නිද්දාය සුත්තං, උස්සුකා චපලතා, තථා මොහා පලයො වක්ඛමානො අඤ්ඤොති මන්තබ්බං.

Lại nữa, bất cứ những trạng thái tâm đặc biệt nào khác có sự phân biệt vi tế tồn tại mà không được chỉ ra ở đây, một số trong chúng được bao gồm trong những điều đã được nói đến. Ví dụ, tất cả các dục vọng, có bản chất là mong muốn, đều được bao gồm trong 'rati' (sự hoan hỷ); tương tự, các loại sân hận như sự tức giận được bao gồm trong 'amarisa' (sự không nhẫn nại), 'issā' (sự ganh tỵ) v.v.; những trạng thái có bản chất là khổ được bao gồm trong 'soka' (sầu muộn), 'sama' (mệt mỏi), 'byādhi' (bệnh tật), 'gilāni' (ốm đau), 'visāda' (chán nản) v.v. Nên hiểu rằng 'pīti' (hỷ) v.v., có bản chất là lạc, nằm trong 'harisa' (sự vui mừng). Trong số đó, 'tāsa' (sự kinh hoàng) khác với 'bhaya' (sự sợ hãi), 'saṅkā' (sự nghi ngờ) cũng vậy, và 'amarisa' (sự không nhẫn nại) cũng vậy. Do đó, nên cho rằng 'issā' (sự ganh tỵ) là khác, cũng như 'sama' (sự mệt mỏi) khác với 'gilāni' (sự ốm đau), 'suttaṃ' (giấc ngủ) khác với 'niddā' (sự hôn trầm), 'capalatā' (sự dao động) khác với 'ussuka' (sự lo lắng), và cũng như 'palayo' (sẽ được nói đến) khác với 'moha' (sự si mê).

344. ඉදානි තෙ බ්‍යභිචාරීභාවෙ සරූපෙන දස්සෙති ‘‘නිබ්බෙදො’’ඉච්චාදිනා. නිබ්බෙදො අත්තනින්දාසඞ්ඛතො ච, තක්කසඞ්කා ච, සමධිතිජළතා පරිසමො සන්තොසලක්ඛණා ධිති ජළතා ච, දීනතුග්ගාලසත්තං දීනභාවදාරුණභාවඅලසභාවා ච, සුත්තං සයනඤ්ච, තාසො චිත්තක්ඛොභො ච, ගිලානපරිමද්දිතභාවො ච, උස්සුකහරිසසතිස්සාවිසාදාබහිත්ථා උස්සාහපිතිසතිඉස්සාඛෙදආකාරසංවරා ච, චින්තා ච, ගබ්බො අභිමානො ච, අපමාරො ච, අමරිසමදමතුම්මාදමොහා අක්ඛන්තිපමාදාධික්කා කඞ්ඛච්ඡෙදඋම්මාදමොහා ච, විබොධො පබොධො ච, නිද්දාවෙගා නිද්දා ච, ආවෙගසඞ්ඛාතො සම්භමො ච, සබිළං ලජ්ජාසහිතං මරණසචපලාබ්‍යාධි මරණඤ්ච චාපල්‍යසහිතා බ්‍යාධි චෙති. එතෙ තෙත්තිංස බ්‍යභිචාරීභාවා නාම හොන්ති. තක්කො ච සඞ්කා චෙති ච, සමො ච ධිති ච ජළතා චෙති ච, දීනතා ච උග්ගො ච අලසත්තඤ්චාති ච, උස්සුකඤ්චහරිසො ච සති ච ඉස්සා ච විසාදො ච අබහිත්ථා චෙති ච, අමරිසො ච මදො ච මති ච උම්මාදො ච මොහො චෙති ච, නිද්දා ච ආවෙගො චෙති ච, සහ බිළාය වත්තතීති ච, සහ චපලෙන චාපල්‍යෙන වත්තතීති ච, සචපලො ච සො බ්‍යාධිචෙති ච, මරණඤ්ච සචපලබ්‍යාධි චෙති ච වාක්‍යං. මරණසචපලාබ්‍යාධීති සමාහාරද්වන්දො. තස්මා ‘‘සබිළ’’න්ති පදං එතස්ස විසෙසනං හොති.

344. Bây giờ, ngài chỉ ra các tùy cảm (byabhicārībhāva) ấy theo tự tánh của chúng, bắt đầu bằng 'nibbedo' v.v. Nibbeda, được biết là sự tự khiển trách; takka (sự suy luận) và saṅkā (sự nghi ngờ); sama (sự mệt mỏi), dhiti (sự kiên định), jaḷatā (sự đờ đẫn) là: sự mệt mỏi, sự kiên định có đặc tính là tri túc, và sự đờ đẫn; dīnata (sự hèn mọn), ugga (sự dữ dội), ālasatta (sự lười biếng) là: trạng thái hèn mọn, trạng thái dữ dội, và trạng thái lười biếng; suttaṃ là sự ngủ; tāsa là sự xáo động của tâm; gilāna là trạng thái bị bệnh tật chế ngự; ussuka (sự lo lắng), harisa (sự vui mừng), sati (niệm), issā (sự ganh tỵ), visāda (sự chán nản), abahitthā (sự che giấu) là: sự nỗ lực, hỷ, niệm, ganh tỵ, mệt mỏi, và sự thu thúc biểu cảm; và cintā (sự lo lắng); gabba là sự kiêu mạn; và apamāra (bệnh động kinh); amarisa (sự không nhẫn nại), mada (sự say sưa), mati (trí tuệ), ummāda (sự điên cuồng), moha (sự si mê) là: sự không nhẫn nại, sự hưng phấn do say sưa, sự đoạn trừ nghi ngờ, sự điên cuồng, và sự si mê; vibodha là sự tỉnh thức; niddā (sự hôn trầm) và āvega (sự xúc động) là: sự hôn trầm, và sự xúc động được biết là sự bối rối; sabiḷaṃ (cùng với sự xấu hổ) và maraṇasacapalābyādhi (cái chết, bệnh tật cùng với sự dao động) là: cái chết và bệnh tật cùng với sự dao động. Đây được gọi là ba mươi ba tùy cảm. Câu văn là: 'Takka và saṅkā'; 'sama và dhiti và jaḷatā'; 'dīnatā và ugga và alasatta'; 'ussuka và harisa và sati và issā và visādo và abahitthā'; 'amariso và mado và mati và ummādo và moho'; 'niddā và āvego'; 'hiện hữu cùng với biḷa (sự xấu hổ)'; 'hiện hữu cùng với capala/cāpalya (sự dao động)'; 'bệnh tật ấy cùng với sự dao động'; 'cái chết và bệnh tật cùng với sự dao động'. 'Maraṇasacapalābyādhi' là một hợp từ tập hợp (samāhāradvanda). Do đó, từ 'sabiḷaṃ' là tính từ của nó.

ලොකසභාවස්ස අනෙකවිධත්තා එකොයෙව වීරරසො උස්සාහවතා වීරරසාකාරෙන අස්සාදනීයො හොති, සොයෙව භීරුනා භයාකාරෙන අස්සාදනීයො හොති. [Pg.331] තස්මා එකෙකස්ස රසස්ස ඉමෙ බහූ බ්‍යභිචාරිනො වණ්ණෙතබ්බා හොන්ති. එවං සති අනෙකාධිප්පායකො ලොකො තෙසු කිඤ්චි අස්සාදෙති. එවං සති බන්ධො සබ්බජනස්ස කන්තො හොති. තස්සං භාවවණ්ණනායං යස්මා මාරෙතුමාගච්ඡන්තානං සත්තූනං දස්සනමෙකමෙව තඞ්ඛණෙ ජනාධිප්පායතො භිජ්ජිත්වා පකතිභීරූනං පුරිසානං භයස්ස ච යුද්ධලොලස්ස උස්සාහනස්ස ච කාරණං හොති. එවං නටෙන හසනත්ථං කතවිකතමාභරණඤ්ච තාදිසකිරියා ච උත්තානපකතිකානං පුරිසානං ඨායීහාසස්ස ච ගම්භීරපකතිකානං බ්‍යභිචාරීහාසස්ස ච හෙතු භවෙය්‍ය. තස්මා භාවෙ වණ්ණෙන්තෙන කවිනා ඔචිත්‍යභඞ්ගමකත්වා සක්කච්චමොචිත්‍යං සජ්ජෙත්වා භාවප්පකාසකානි සවිභාවානුභාවකවිවචනානි වණ්ණෙතබ්බානි. එත්ථ භාවාවබොධකවිභාවාදීනං ජානිතබ්බත්තා තෙහි තෙහි භාවෙහි සද්ධිං එවං වෙදිතබ්බා.

Do bản chất của thế gian là đa dạng, cùng một vị anh hùng (vīrarasa) được người hăng hái thưởng thức dưới dạng vị anh hùng, và cũng chính vị đó được người nhút nhát thưởng thức dưới dạng vị sợ hãi. Do đó, đối với mỗi một vị (rasa), nhiều tùy cảm (byabhicārino) này cần được mô tả. Khi như vậy, thế gian với nhiều ý hướng khác nhau sẽ thưởng thức được điều gì đó trong số chúng. Khi như vậy, tác phẩm sẽ làm hài lòng tất cả mọi người. Trong sự mô tả cảm xúc đó, bởi vì chỉ riêng việc nhìn thấy kẻ thù đang đến để giết, vào khoảnh khắc đó, được phân biệt theo ý hướng của con người, trở thành nguyên nhân của sự sợ hãi đối với những người vốn nhút nhát và của sự hăng hái đối với người ham muốn chiến đấu. Tương tự, một trang sức kỳ dị được diễn viên làm ra để gây cười và hành động như vậy có thể là nguyên nhân của tiếng cười thường trực (ṭhāyīhāsa) đối với những người có bản chất hời hợt và của tiếng cười tùy khởi (byabhicārīhāsa) đối với những người có bản chất sâu sắc. Do đó, khi mô tả các cảm xúc, nhà thơ không được phá vỡ sự thích hợp, mà phải cẩn thận sắp đặt sự thích hợp, và nên mô tả những biểu đạt thi ca làm hiển lộ cảm xúc cùng với các vibhāva và anubhāva của chúng. Ở đây, vì các vibhāva v.v. làm cho cảm xúc được biết đến cần phải được biết, chúng nên được hiểu như vậy cùng với các cảm xúc tương ứng của chúng.

තෙසු භාවෙසු අත්තාවමානනලක්ඛණො නිබ්බෙදො. ඉත්ථීනං, හීනානං වා උප්පජ්ජති චෙ, දාලිද්දියං ආලම්බණවිභාවො නාම, යොගීනං චෙ, තථාවබොධො ආලම්බණවිභාවො, එත්ථ අස්සුපතනචින්තාදිකං අනුභාවො නාම.

Trong số những cảm xúc đó, nibbeda có đặc tính là sự tự khinh miệt. Nếu nó phát sinh cho phụ nữ hoặc người thấp kém, sự nghèo đói được gọi là ālambaṇavibhāva (nhân duyên đối tượng); nếu đối với hành giả, sự giác ngộ như thật là ālambaṇavibhāva. Ở đây, sự rơi lệ, lo lắng v.v. được gọi là anubhāva.

විතක්කස්ස සන්දෙහො උද්දීපනවිභාවො නාම, සිරොකම්පාදිකං අනුභාවො නාම.

Đối với vitakka (sự suy tầm), sự nghi ngờ được gọi là uddīpanavibhāva (nhân duyên kích thích), sự lắc đầu v.v. được gọi là anubhāva.

සඞ්කාය විරුද්ධප්පවත්ති උද්දීපනවිභාවො, කම්පාදිකො අනුභාවො. උපරි ‘‘විභාවො’’ති වුත්තෙ ආලම්බණුද්දීපනෙසු ද්වීසු යං යුජ්ජති, තං ගහෙතබ්බං.

Đối với saṅkā (sự nghi ngờ), sự việc trái ngược là uddīpanavibhāva, sự run rẩy v.v. là anubhāva. Về sau, khi nói 'vibhāva', trong hai loại ālambaṇa và uddīpana, loại nào phù hợp thì nên hiểu là loại đó.

ඛෙදලක්ඛණස්ස සමස්ස ගමනාදිකං විභාවො, සෙදාදි අනුභාවො.

Đối với sama (sự mệt mỏi) có đặc tính là kiệt sức, sự đi lại v.v. là vibhāva, mồ hôi v.v. là anubhāva.

සන්තොසලක්ඛණාය ධිතියා ඤාණාදි විභාවො, භොගෙසු අලොලභාවාදි අනුභාවො.

Đối với dhiti (sự kiên định) có đặc tính là tri túc, trí tuệ v.v. là vibhāva, sự không tham đắm tài sản v.v. là anubhāva.

අයොග්ගතාලක්ඛණාය [Pg.332] ජළතාය ඉට්ඨානිට්ඨානං අජානනාදි විභාවො, විවටනයනෙහි අභිමුඛවිලොකනතාදි අනුභාවො.

Đối với jaḷatā (sự đờ đẫn) có đặc tính là không có khả năng, sự không biết điều đáng ưa và không đáng ưa v.v. là vibhāva, sự nhìn thẳng về phía trước với mắt mở to v.v. là anubhāva.

චිත්තස්සනිත්තෙජලක්ඛණාය දීනතාය දුග්ගතතාදි විභාවො, මලිනවත්ථතාදි අනුභාවො.

Đối với dīnatā (sự hèn mọn) có đặc tính là tâm không rạng rỡ, sự nghèo khổ v.v. là vibhāva, sự mặc quần áo bẩn thỉu v.v. là anubhāva.

දාරුණතාලක්ඛණස්ස උග්ගභාවස්සාතිසයාපරාධාදි විභාවො, තජ්ජනාදි අනුභාවො.

Đối với trạng thái hung bạo (uggabhāva) có đặc tính tàn khốc, sự xúc phạm quá đáng v.v... là vibhāva; sự đe dọa v.v... là anubhāva.

අලසත්තස්ස අට්ඨානපරිසමාදි විභාවො, වඞ්කිකභාවො අනුභාවො.

Đối với sự lười biếng (alasatta), sự mệt mỏi vì không hoạt động v.v... là vibhāva; trạng thái uể oải, cong vẹo là anubhāva.

සයනසඞ්ඛාතස්ස සුත්තස්ස නිද්දාදි විභාවො, අස්සාදාදි අනුභාවො. එත්ථ අස්සාදනං නාම සෙය්‍යසුඛපස්සසුඛාදිකං.

Đối với giấc ngủ (sutta), được gọi là sự nằm xuống, cơn buồn ngủ v.v... là vibhāva; sự thưởng thức v.v... là anubhāva. Ở đây, sự thưởng thức có nghĩa là sự thoải mái của giường nằm, sự thoải mái khi nằm nghiêng, v.v...

චිත්තක්ඛොභසඞ්ඛාතස්ස තාසස්ස ගජ්ජිතාදි විභාවො, ගජ්ජිතං නාම භයජනකවචනං. කොපෙන කම්පනා අනුභාවො.

Đối với sự kinh hãi (tāsa), được gọi là sự xáo động của tâm, tiếng gầm thét v.v... là vibhāva; tiếng gầm thét có nghĩa là lời nói gây sợ hãi. Sự run rẩy vì tức giận là anubhāva.

පීළාසඞ්ඛාතස්ස ගිලානස්ස ආයාසපිපාසාදි විභාවො, දුබ්බණ්ණතාදි අනුභාවො.

Đối với bệnh tật (gilāna), được gọi là sự đau đớn, sự mệt nhọc, khát nước v.v... là vibhāva; sắc diện xấu xí v.v... là anubhāva.

අනුරූපකාලස්ස අනොලොකනස්ස උස්සුක්කස්ස රම්මවත්ථුදස්සනිච්ඡාදි විභාවො, තුරිතතාදි අනුභාවො.

Đối với sự nóng lòng (ussukka), là sự không chờ đợi thời điểm thích hợp, việc mong muốn nhìn thấy vật đáng ưa thích v.v... là vibhāva; sự vội vã v.v... là anubhāva.

චෙතොපසාදලක්ඛණස්ස හරිසස්ස මඞ්ගලකීළාදි විභාවො, සන්තොසවචනාදි අනුභාවො.

Đối với niềm vui (harisa), có đặc tính là sự trong sáng của tâm, các trò chơi tốt lành v.v... là vibhāva; lời nói hoan hỷ v.v... là anubhāva.

සරණලක්ඛණාය සතියා සඤ්ඤාණදස්සනාදි විභාවො, භමුක්ඛෙපාදි අනුභාවො.

Đối với sự hồi tưởng (sati), có đặc tính là sự ghi nhớ, việc nhìn thấy dấu hiệu v.v... là vibhāva; sự nhướng mày v.v... là anubhāva.

පරසම්පත්තිඅසහනලක්ඛණාය ඉස්සාය දුජ්ජනභාවගබ්බාදි විභාවො, දොසකථනාවජානනාදි අනුභවො.

Đối với sự ganh tỵ (issā), có đặc tính là không chịu đựng được sự thành công của người khác, bản chất của kẻ xấu, sự kiêu ngạo v.v... là vibhāva; việc nói lỗi, sự khinh miệt v.v... là anubhāva.

ඛෙදලක්ඛණස්ස විසාදස්ස ආරද්ධකාරියාසිද්ධිකාරියබ්‍යාපත්තිආදි විභාවො, මනොසන්තාපාදි අනුභාවො.

Đối với sự chán nản (visāda), có đặc tính là sự mệt mỏi, việc đã bắt đầu không thành tựu, công việc thất bại v.v... là vibhāva; sự phiền muộn trong tâm v.v... là anubhāva.

ආකාරසංවරණලක්ඛණාය, [Pg.333] රසසභාවපටිච්ඡාදනලක්ඛණාය වා අබහිත්ථයලජ්ජාදි විභාවො, තදඤ්ඤක්‍රියාකරණං, අධොමුඛකරණං, පාදෙහි භූමිඛණනන්තිආදි අනුභාවො.

Đối với sự che giấu (avahitthā), có đặc tính là che đậy biểu hiện, hoặc có đặc tính là che giấu bản chất của cảm xúc, sự hổ thẹn v.v... là vibhāva; việc làm một hành động khác, việc cúi mặt, việc lấy chân cào đất v.v... là anubhāva.

චින්තාය ඉට්ඨත්ථාලාභාදී විභාවො, මකුලිතනයනාදි අධොඛිත්තචක්ඛාදි වා අනුභාවො.

Đối với sự lo âu (cintā), việc không đạt được điều mong muốn v.v... là vibhāva; việc khép hờ mắt, hoặc việc nhìn xuống v.v... là anubhāva.

ගබ්බස්ස ඉස්සරියාදි විභාවො, අවජානනාදි අනුභාවො.

Đối với sự kiêu ngạo (gabba), quyền thế v.v... là vibhāva; sự khinh miệt v.v... là anubhāva.

අපමාරස්ස යක්ඛපීළාදි විභාවො, භූමිපතනාදයො අනුභාවො.

Đối với bệnh động kinh (apamāra), sự quấy phá của dạ-xoa v.v... là vibhāva; việc ngã xuống đất v.v... là anubhāva.

අක්ඛමලක්ඛණස්ස අමරිසස්ස අවමානනාදි විභාවො, සිරොකම්පනතජ්ජනාදි අනුභාවො.

Đối với sự không khoan dung (amarisa), có đặc tính là không nhẫn nại, sự khinh thường v.v... là vibhāva; sự lắc đầu, sự đe dọa v.v... là anubhāva.

පමාදාධික්කලක්ඛණස්ස මදස්ස සන්තොසපානං විභාවො, කම්පමානහත්ථපාදවචනගමනහාසාදී අනුභාවො.

Đối với sự say sưa (mada), có đặc tính là sự quá buông lung, việc uống rượu cho vui là vibhāva; tay chân, lời nói, dáng đi, tiếng cười run rẩy v.v... là anubhāva.

කඞ්ඛාච්ඡෙදනලක්ඛණාය මතියා උපදෙසාදි විභාවො, මුඛසන්තොසාදි අනුභාවො.

Đối với trí tuệ (mati), có đặc tính là đoạn trừ hoài nghi, sự chỉ dạy v.v... là vibhāva; sự hoan hỷ trên nét mặt v.v... là anubhāva.

අනුපපරික්ඛකාරිතාලක්ඛණස්ස උම්මාදස්ස සන්නිපාතජ්ජරයක්ඛාදි විභාවො, අකාරණරොදනහසනාදි අනුභාවො.

Đối với sự điên cuồng (ummāda), có đặc tính là hành động không suy xét, bệnh sốt do rối loạn thể dịch, do dạ-xoa v.v... là vibhāva; việc khóc cười vô cớ v.v... là anubhāva.

මුය්හනලක්ඛණස්ස මොහස්ස අධිකභයාදි විභාවො, සභාවානවබොධනාදි අනුභාවො.

Đối với sự si mê (moha), có đặc tính là sự mê muội, sự sợ hãi quá mức v.v... là vibhāva; sự không liễu tri được tự tánh v.v... là anubhāva.

නිද්දාපගමසඞ්ඛාතස්ස විබොධස්ස කාලපරිණාමාදි ආලොකසරණාදි වා විභාවො, අක්ඛිමද්දනාදි අනුභාවො.

Đối với sự tỉnh thức (vibodha), được gọi là sự ra đi của giấc ngủ, sự thay đổi của thời gian v.v... hoặc sự nhớ đến ánh sáng v.v... là vibhāva; việc dụi mắt v.v... là anubhāva.

මනොසම්පීළනලක්ඛණාය නිද්දාය කස්සචි අචින්තනඅකරණාදි විභාවො, අක්ඛිපිදහනාදි අනුභාවො.

Đối với sự buồn ngủ (niddā), có đặc tính là sự đè nén của tâm, việc không suy nghĩ, không làm gì cả v.v... là vibhāva; việc nhắm mắt v.v... là anubhāva.

භයාගමනලක්ඛණස්ස ආවෙගස්ස පච්චත්ථිකදස්සනාදි විභාවො, උත්‍රාසකම්පාදි අනුභාවො.

Đối với sự hốt hoảng (āvega), có đặc tính là sự xuất hiện của nỗi sợ, việc nhìn thấy kẻ thù v.v... là vibhāva; sự kinh hoàng, run rẩy v.v... là anubhāva.

ලජ්ජාලක්ඛණාය [Pg.334] බිළාය දුරාචාරාදි විභාවො, අධොමුඛතාදි අනුභාවො.

Đối với sự xấu hổ (biḷā), có đặc tính là sự hổ thẹn, hành vi xấu xa v.v... là vibhāva; sự cúi mặt v.v... là anubhāva.

මරණස්ස සත්ථපහාරරොගාදි විභාවො, මුඛවිකාරාදි අනුභාවො.

Đối với cái chết (maraṇa), sự đả thương bằng vũ khí, bệnh tật v.v... là vibhāva; sự biến dạng của nét mặt v.v... là anubhāva.

චාපල්ලස්ස රාගදොසාදි විභාවො, අත්තනො සච්ඡන්දචරණාදි අනුභාවො.

Đối với sự nông nổi (cāpalla), tham, sân v.v... là vibhāva; sự hành động theo ý riêng của mình v.v... là anubhāva.

බ්‍යාධියා වාතපිත්තාදීනං උස්සදභාවාදි විභාවො, නිත්ථුනනාදි අනුභාවො.

Đối với bệnh hoạn (byādhi), tình trạng thái quá của gió, mật v.v... là vibhāva; sự rên rỉ v.v... là anubhāva.

ඉමස්මිං සුබොධාලඞ්කාරෙ අදස්සිතසුඛුමභෙදා අඤ්ඤාපි චිත්තවුත්තිවිසෙසා සන්ති, තෙසු ඉච්ඡාසභාවා සබ්බෙ භෙදා කාමරතියඤ්ච, දොසපකාරා කොධඅමරිසඉස්සාදීසු ච, දුක්ඛසභාවා සොකසමබ්‍යාධිගිලානවිසාදාදීසු ච, පිතිආදයො හරිසෙ ච අන්තොගධාති වෙදිතබ්බා. එවං සමානානං සඞ්ගහෙ සතිපි තාසතො භයස්ස ච, සඞ්කාය අමරිස්ස ච, අමරිසතො ඉස්සාය ච, ගිලානතො සමස්ස ච, නිද්දාය සුත්තස්ස ච, උස්සුක්කතො චපලතාය ච, මොහතො වක්ඛමානපලයස්ස ච පාකටවිසෙසෙන අඤ්ඤථා විසුං විසුං දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං.

Trong tác phẩm Subodhālaṅkāra này, cũng có những trạng thái tâm đặc biệt khác với những phân biệt vi tế chưa được trình bày. Trong số đó, cần phải hiểu rằng: tất cả các loại có bản chất là ham muốn đều được bao gồm trong ái dục (kāmarati); các loại sân hận được bao gồm trong sự phẫn nộ (kodha), không khoan dung (amarisa), ganh tỵ (issā) v.v...; các loại có bản chất là khổ đau được bao gồm trong sầu muộn (soka), mệt mỏi (sama), bệnh hoạn (byādhi), bệnh tật (gilāna), chán nản (visāda) v.v...; và hỷ (pīti) v.v... được bao gồm trong niềm vui (harisa). Mặc dù có sự gộp chung các trạng thái tương tự như vậy, nhưng cần phải thấy rằng: sự sợ hãi (bhaya) khác với sự kinh hãi (tāsa), sự không khoan dung (amarisa) khác với sự nghi ngờ (saṅkā), sự ganh tỵ (issā) khác với sự không khoan dung (amarisa), sự mệt mỏi (sama) khác với bệnh tật (gilāna), giấc ngủ (sutta) khác với cơn buồn ngủ (niddā), sự nông nổi (capalatā) khác với sự nóng lòng (ussukka), và sự hủy diệt (palayassa) sẽ được nói đến sau khác với sự si mê (moha), chúng được trình bày riêng biệt và khác nhau do có sự khác biệt rõ ràng.

සාත්තිකභාවඅධිප්පාය

Ý nghĩa của các trạng thái sāttika

345.

345.

සමාහිතත්තප්පභවං, සත්තං තෙනො’පපාදිතා;

සාත්තිකා’ප්‍ය’නුභාවත්තෙ, විසුං භාවාභවන්ති තෙ.

Satta (tinh chất) là cái phát sinh từ tâm định tĩnh; do nó mà các trạng thái sāttika được tạo ra. Mặc dù các trạng thái sāttika có bản chất là anubhāva (biểu hiện), chúng vẫn trở thành những trạng thái (bhāva) riêng biệt.

345. සාත්තිකෙ වදති ‘‘සමාහිතෙ’’ච්චාදිනා. සමාහිතො එකග්ගතාභාවාපාදනෙන කතසමාධානො අත්තා චිත්තං තතො පභවං උප්පන්නං යං, තං සත්තං නාම. තෙන සත්තෙන උපපාදිතා නිබ්බත්තිතා ථම්භාදයො සාත්තිකා වුච්චන්තෙ. තෙ ච පුන අනුභාවාපි භවන්ති ථම්භාදිභාවසංසූචනසභාවවිකාරරූපත්තා. තඤ්ච ‘‘චිත්තවුත්තිවිසෙසත්තා’’ඉච්චාදිනා වක්ඛති. [Pg.335] තෙනාහ ‘‘අනුභාවත්තෙපී’’ති. එවං සත්‍යපි තෙ සාත්තිකා විසුං පුථගෙව භාවා භවන්ති, වුත්තනයෙන චිත්තභවත්තවිරූපත්තා තෙසන්ති.

345. Vị ấy nói về các trạng thái sāttika bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘samāhite’ v.v... ‘Samāhita’ (định tĩnh) có nghĩa là tâm (attā, cittaṃ) đã được định tĩnh bằng cách tạo ra trạng thái nhất tâm. Cái gì phát sinh, sinh khởi từ đó, được gọi là satta. Sự tê liệt (thambha) v.v..., được tạo ra, được phát sinh bởi satta ấy, được gọi là các trạng thái sāttika. Và chúng cũng là các anubhāva (biểu hiện) vì chúng là những hình thức biến đổi tự nhiên cho thấy các trạng thái như tê liệt v.v... Điều đó sẽ được giải thích bằng câu ‘vì chúng là những trạng thái tâm đặc biệt’ v.v... Do đó, vị ấy nói ‘mặc dù có bản chất là anubhāva’. Dù vậy, những trạng thái sāttika ấy vẫn trở thành những trạng thái (bhāva) hoàn toàn riêng biệt, bởi vì theo phương pháp đã nêu, chúng có hình thức khác với những gì sinh ra từ tâm (thông thường).

345. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙනාධිගතකෙවලභාවසඞ්ඛාතං සාත්තිකාභාවං දස්සෙති ‘‘සමාහිත’’ඉච්චාදිනා. සමාහිතත්තප්පභවං එකග්ගතාභාවාපාදනෙන කතසමාධානචිත්තතො සම්භූතං සත්තං නාම හොති. තෙන ලාභාලාභාදීසු එකාකාරස්ස හෙතුනා ථිරභාවෙන උපපාදිතා නිප්ඵාදිතා ථම්භාදයො සාත්තිකා නාම භවන්ති. තෙ සාත්තිකා අනුභාවත්තෙපි චිත්තාකාරසඞ්ඛාතථම්භාදිපකාසනසභාවවිකාරසරූපත්තා අත්තනො අනුභාවත්තෙ සතිපි විසුං භාවා භවන්ති යථාවුත්ත ‘‘චිත්තවුත්තිවිසෙසා තු, භාවයන්ති රසෙ යතො’’තිආදිනා භාවා නාම හොන්තීති. ඉමෙ සාත්තිකාභාවානුභාවවසෙන දුවිධා හොන්ති. සමාහිතො ච සො අත්තා චෙති ච, තතො පභවමිති ච, සන්තො උපසන්තො ච සො අත්තා චෙති ච, සත්තතො භවන්තීති ච, සත්තෙන උප්පාදිතාති ච, අනුභාවානං භාවොති ච වාක්‍යං. අපීති අනුග්ගහත්ථෙ නිපාතො.

345. Bây giờ, ngài trình bày trạng thái tự phát (sāttikābhāva), được gọi là trạng thái thuần túy đã được liễu tri theo thứ tự của đề mục, bằng câu “samāhita” (định tĩnh) v.v... Cái được gọi là tâm (satta) là cái được sinh khởi từ tâm đã được định tĩnh (samādhānacitta) do sự thành tựu trạng thái nhất tâm (ekaggatābhāva) phát sinh từ tự thân đã được định tĩnh (samāhitatta). Do đó, các trạng thái như sững sờ (thambha) v.v... được tạo ra, được hoàn thành bởi trạng thái vững chắc (thirabhāva) do nguyên nhân của một dạng duy nhất trong được và mất v.v..., được gọi là các trạng thái tự phát (sāttikā). Các trạng thái tự phát (sāttikā) ấy, mặc dù là hiệu ứng (anubhāva), cũng là các trạng thái riêng biệt (visuṃ bhāvā) vì chúng có bản chất là sự biến đổi tự nhiên biểu hiện các trạng thái như sững sờ (thambha) v.v... được gọi là hình thái của tâm, mặc dù chúng là hiệu ứng của chính nó, như đã được nói: “cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato” (chính các trạng thái đặc biệt của tâm tạo ra các vị) v.v..., chúng được gọi là các trạng thái (bhāvā). Các trạng thái tự phát (sāttikābhāva) này có hai loại theo phương diện hiệu ứng (anubhāva). Các câu cú là: “Samāhito ca so attā ceti” (và tâm ấy được định tĩnh), và “tato pabhavamiti” (phát sinh từ đó), và “santo upasanto ca so attā ceti” (và tâm ấy được an tịnh, lắng dịu), và “sattato bhavantīti” (chúng sinh ra từ tâm), và “sattena uppāditāti” (chúng được tạo ra bởi tâm), và “anubhāvānaṃ bhāvoti” (trạng thái của các hiệu ứng). “Api” là một bất biến từ mang ý nghĩa hỗ trợ (anuggaha).

සාත්තිකභාවප්පභෙද

Phân loại các trạng thái tự phát

346.

346.

ථම්භො පලයරොමඤ්චා,තථා සෙදස්සුවෙපථු;

වෙවණ්ණියං විස්සරතා,භාවා’ට්ඨෙ’තෙ තු සාත්තිකා.

Sững sờ, ngất xỉu và nổi da gà, cũng vậy, mồ hôi, nước mắt và run rẩy; biến sắc, lạc giọng, tám trạng thái này chính là các trạng thái tự phát.

346. තෙ දස්සෙති ‘‘ථම්භො’’ඉච්චාදිනා. එත්ථ ථම්භො අවිස්සරකායචිත්තතා. පලයො අස්සාසපස්සාසමත්තාවසෙසො සුත්තාවත්ථාසභාවො නිද්දාපභවො. සුබ්‍යත්තලක්ඛණා සෙසා.

346. Ngài trình bày chúng bằng câu “thambho” (sững sờ) v.v... Ở đây, sững sờ (thambho) là trạng thái thân và tâm không tự chủ. Ngất xỉu (palayo) là trạng thái ngủ (suttāvatthā), phát sinh từ giấc ngủ (niddā), chỉ còn lại hơi thở ra vào. Các trạng thái còn lại có đặc tính rõ ràng.

346. ඉදානි [Pg.336] සාත්තිකෙ දස්සෙති ‘‘ථම්භො’’ඉච්චාදිනා. ථම්භො කායචිත්තානං අවිසරභාවසඞ්ඛාතො ච පලයරොමඤ්චා නිද්දාය උප්පජ්ජමානඅස්සාසපස්සාසමත්තාතිරිත්තසුත්තාවත්ථා ච පසාදාදිසම්භවො රොමුග්ගමො ච තථා එවං සෙදස්සුවෙපථු ච භයාදීහි උප්පජ්ජමානදාහො ච සන්තොසාදීහි උප්පජ්ජමානඅස්සු ච කම්පා ච වෙවණ්ණියං විරූපතා ච විස්සරතා විරූපසද්දතා චාති එතෙ අට්ඨ සාත්තිකා භාවා නාම හොන්ති. රොමානං අඤ්චො උග්ගමොති ච, පලයො ච රොමඤ්චො චෙති ච, වෙපනං කම්පනමිති ච, සෙදො ච අස්සු ච වෙපථු චාති ච, විරූපො වණ්ණො අස්සෙති ච, තස්ස භාවොති ච, විරූපො සරො අස්සෙති ච, තස්ස භාවොති ච වාක්‍යං.

346. Bây giờ, ngài trình bày các trạng thái tự phát (sāttika) bằng câu “thambho” (sững sờ) v.v... Sững sờ (thambho) là trạng thái được gọi là không tự chủ của thân và tâm; và ngất xỉu (palaya) và nổi da gà (romañca) là trạng thái ngủ (suttāvatthā) vượt ngoài mức độ chỉ có hơi thở ra vào, phát sinh từ giấc ngủ (niddā), và sự dựng đứng của lông tóc (romuggama) phát sinh từ sự trong sáng v.v...; cũng vậy, mồ hôi (seda), nước mắt (assu) và run rẩy (vepathu) là sự nóng bức (dāha) phát sinh từ sợ hãi v.v..., và nước mắt (assu) phát sinh từ sự hài lòng v.v..., và sự run rẩy (kampā); và biến sắc (vevaṇṇiya) là sự biến dạng (virūpatā); và lạc giọng (vissaratā) là âm thanh biến dạng (virūpasaddatā). Tám trạng thái tự phát (sāttikā bhāvā) này được gọi là như vậy. Các câu cú là: “Romānaṃ añco uggamoti” (sự dựng đứng của lông tóc), và “palayo ca romañco ceti” (và ngất xỉu và nổi da gà), và “vepanaṃ kampanamiti” (sự run rẩy là sự rung động), và “sedo ca assu ca vepathu cāti” (và mồ hôi, và nước mắt, và run rẩy), và “virūpo vaṇṇo asseti” (màu sắc của nó bị biến dạng), và “tassa bhāvoti” (trạng thái của nó), và “virūpo saro asseti” (âm thanh của nó bị biến dạng), và “tassa bhāvoti” (trạng thái của nó).

347.

347.

යදා රත්‍යාදයො භාවා,ඨිතිසීලා න හොන්ති චෙ;

තදා සබ්බෙපි තෙ භාවා,භවන්ති බ්‍යභිචාරිනො.

Khi các trạng thái như ái luyến (rati) v.v..., nếu không có bản chất thường hằng; khi ấy, tất cả các trạng thái ấy, trở thành các trạng thái thoáng qua.

347. න කෙවලං වුත්තායෙව බ්‍යභිචාරිනො, රත්‍යාදයොපීති ආහ ‘‘යදා’’ඉච්චාදි. භවන්ති බ්‍යභිචාරිනොති යථායොගං යථාසම්බන්ධං බ්‍යභිචාරිනො හොන්තීති අත්ථො. සෙසං සුබොධං.

347. Ngài nói “yadā” (khi) v.v... để chỉ rằng không chỉ các trạng thái đã được đề cập mới là thoáng qua, mà cả các trạng thái như ái luyến (rati) v.v... cũng vậy. “Bhavanti byabhicārino” (trở thành các trạng thái thoáng qua) có nghĩa là chúng trở thành các trạng thái thoáng qua tùy theo sự thích hợp và tùy theo sự liên quan. Phần còn lại dễ hiểu.

347. ඉදානි නිබ්බෙදාදයො විය රතිහාසාදයොපි කිස්මිඤ්චි කාලෙ බ්‍යභිචාරිනොපි හොන්තීති දස්සෙති ‘‘යදා’’ ඉච්චාදිනා. රත්‍යාදයො රතිහාසාදයො භාවා නව ඨායීභාවා යදා ඨිතිසීලා න හොන්ති චෙ විරොධීහි තෙහි තෙහි භාවන්තරෙහි බ්‍යවහිතත්තා සභාවතො ඨිතිසභාවා යදි න හොන්ති, තදා තෙ භාවා රත්‍යාදයො සබ්බෙපි බ්‍යභිචාරිනො භවන්තීති. යථාසකං බ්‍යභිචාරිතානුරූපවිභාවානුභාවානං යොගානුරූපෙන බ්‍යභිචාරීභාවා හොන්ති. රතිආදි යෙසං හාසාදීනමිති ච, ඨිති සීලං යෙසං රත්‍යාදීනමිති ච විග්ගහො.

347. Bây giờ, ngài trình bày rằng các trạng thái như ái luyến (rati), hài hước (hāsa) v.v... cũng có lúc trở thành các trạng thái thoáng qua (byabhicārin) giống như các trạng thái nhàm chán (nibbedā) v.v..., bằng câu “yadā” (khi) v.v... Khi chín trạng thái thường hằng (ṭhāyībhāvā) là các trạng thái ái luyến (rati), hài hước (hāsa) v.v..., nếu chúng không có bản chất thường hằng (ṭhitisīlā) do bị ngăn cách bởi các trạng thái đối nghịch khác nhau, nếu chúng tự bản chất không có bản chất thường hằng, khi ấy, tất cả các trạng thái ái luyến (rati) v.v... ấy trở thành các trạng thái thoáng qua (byabhicārin). Chúng trở thành các trạng thái thoáng qua (byabhicārībhāvā) tùy theo sự kết hợp của các nhân tố quyết định (vibhāva) và các hiệu ứng (anubhāva) tương ứng với tính chất thoáng qua của chúng. Phân tích cú pháp (viggaha) là: “Ratiādi yesaṃ hāsādīnamiti” (những trạng thái như hài hước v.v... mà có ái luyến là trạng thái đầu tiên), và “ṭhiti sīlaṃ yesaṃ ratyādīnamiti” (thường hằng là bản chất của các trạng thái như ái luyến v.v...).

348.

348.

විභාවො [Pg.337] කාරණං තෙසු’-ප්පත්තියු’ද්දීපනෙ තථා;

යො සියා බොධකො තෙස-මනුභාවො’ය’මීරිතො.

Nhân tố quyết định (vibhāva) là nguyên nhân trong sự phát sinh và cũng như trong sự tăng trưởng của chúng; cái gì là dấu hiệu nhận biết của chúng, cái đó được gọi là hiệu ứng (anubhāva).

348. ඉදානි විභාවානුභාවෙ දස්සෙති ‘‘විභාවො’’ඉච්චාදිනා. තෙසං රත්‍යාදීනං භාවානං උප්පත්තියා, තථා උද්දීපනෙ ච කාරණං ආලම්බණඋද්දීපනවසෙන දුවිධො විභාවො නාම. තත්ථ ආලම්බණවිභාවො කන්තාදි, උද්දීපනවිභාවො චන්දාදි. තෙසං බොධකො ඤාපකො කායිකො ච වාචසිකො ච බ්‍යාපාරො සියා, අයං අනුභාවො ඊරිතො.

348. Bây giờ, ngài trình bày về nhân tố quyết định (vibhāva) và hiệu ứng (anubhāva) bằng câu “vibhāvo” v.v... Nguyên nhân cho sự phát sinh và cũng như cho sự tăng trưởng của các trạng thái như ái luyến (rati) v.v... được gọi là nhân tố quyết định (vibhāva), có hai loại theo phương diện đối tượng (ālambaṇa) và kích thích (uddīpana). Trong đó, nhân tố quyết định đối tượng (ālambaṇavibhāva) là người yêu v.v...; nhân tố quyết định kích thích (uddīpanavibhāva) là mặt trăng v.v... Cái gì là hoạt động (byāpāra) về thân và về lời, là dấu hiệu nhận biết (bodhaka), là cái làm cho biết (ñāpaka) của chúng, cái đó được gọi là hiệu ứng (anubhāva).

348. ඉදානි විභාවානුභාවෙ දස්සෙති ‘‘විභාවො’’ඉච්චාදිනා. තෙසං ඨායීභාවාදීනං තිණ්ණං උප්පත්තියා ච තථා උද්දීපනෙ ච උප්පන්නානං දීපනෙ ච කාරණං ආලම්බණඋද්දීපනවසෙන දුවිධො හෙතු විභාවො නාම, තෙසං ඨායීභාවාදීනං බොධකො කායිකවාචසිකො යො සියා නටකවීනං බ්‍යාපාරො අත්ථි, අයං අනුභාවොති ඊරිතොති. විසෙසෙන භාවෙති වඩ්ඪෙතීති විභාවො. අනුභාවෙති බොධෙතීති අනුභාවො. එත්ථ විභාවො නාම රතිවිසයෙ නරනාරීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලම්බණවිභාවො, චන්දරම්මදෙසාදි උද්දීපනවිභාවො චෙති දුවිධො. හාසාදීනම්පි දුවිධවිභාවං යථාරහං යොජෙතබ්බං. අනුභාවො නාම ඨායීභාවාදීනං තෙසං තෙසං භාවානං පකාසකවාචසිකබ්‍යාපාරසඞ්ඛාතකවිපයොගො ච කායිකපයොගභූතො නටානං අභිනයසඞ්ඛාතො තංතංභාවසරූපනිරූපකො චෙති දුවිධො බ්‍යාපාරො.

348. Bây giờ, ngài trình bày về nhân tố quyết định (vibhāva) và hiệu ứng (anubhāva) bằng câu “vibhāvo” v.v... Nguyên nhân (hetu) cho sự phát sinh của ba loại trạng thái thường hằng (ṭhāyībhāva) v.v..., và cũng như cho sự tăng trưởng và sự biểu lộ của những trạng thái đã phát sinh, được gọi là nhân tố quyết định (vibhāva), có hai loại theo phương diện đối tượng (ālambaṇa) và kích thích (uddīpana). Cái gì là hoạt động (byāpāra) về thân và lời của các diễn viên (naṭa) và thi sĩ (kavi), là dấu hiệu nhận biết (bodhaka) của các trạng thái thường hằng (ṭhāyībhāva) v.v... ấy, cái đó được gọi là hiệu ứng (anubhāva). “Vibhāvo” là vì nó làm cho biểu lộ (bhāveti), làm cho tăng trưởng (vaḍḍheti) một cách đặc biệt (visesena). “Anubhāvo” là vì nó làm cho biết (anubhāveti), làm cho nhận biết (bodheti). Ở đây, nhân tố quyết định (vibhāva) trong lĩnh vực ái luyến (rati) có hai loại: nhân tố quyết định đối tượng (ālambaṇavibhāva) là người nam và người nữ đối với nhau, và nhân tố quyết định kích thích (uddīpanavibhāva) là mặt trăng, nơi chốn thú vị v.v... Nhân tố quyết định hai loại này cũng nên được áp dụng cho các trạng thái hài hước (hāsa) v.v... một cách thích hợp. Hiệu ứng (anubhāva) là hoạt động (byāpāra) có hai loại: 1) sự vận dụng của thi sĩ (kavipayoga) được gọi là hoạt động bằng lời nói (vācasikabyāpāra) để biểu hiện các trạng thái ấy, và 2) sự biểu diễn (abhinaya) của các diễn viên (naṭa) thuộc về sự vận dụng của thân (kāyikapayoga) để mô tả bản chất của từng trạng thái.

349.

349.

නෙකහෙතුං මනොවුත්ති-විසෙසඤ්ච විභාවිතුං;

භාවං විභාවානුභාවා, වණ්ණියා බන්ධනෙ ඵුටං.

Để làm biểu lộ trạng thái (bhāva) có nhiều nguyên nhân và là trạng thái đặc biệt của tâm, các nhân tố quyết định (vibhāva) và hiệu ứng (anubhāva) cần được mô tả rõ ràng trong tác phẩm.

349. විභාවාදිවණ්ණනායමෙව [Pg.338] භාවවිසෙසාවබොධො සියා, අඤ්ඤථා ‘‘දෙවදත්තස්ස සාස්සුලොචනයුගං සඤ්ජාත’’මිති වුත්තෙ සොකා ආනන්දා රොගා චෙති කො නාම සක්කොති කාරණං නිච්ඡිතුං, චිත්තවුත්තිවිසෙසඤ්ච භාවං විනා විභාවානුභාවං කවි වණ්ණෙතුං නටොභිනෙතුං සාමජ්ජිකො වා විඤ්ඤාතුං කො සක්කොතීති දස්සෙතුමාහ ‘‘නෙක’’ඉච්චාදි. නෙකහෙතුං බහුහෙතුං මනොවුත්තිවිසෙසඤ්ච භාවං විභාවිතුං පකාසෙතුං විභාවානුභාවා වුත්තලක්ඛණා බන්ධනෙ සභාවනිරූපකපදෙ ඵුටං වණ්ණනීයා, විභාවාදිරූපකෙනෙව අවුත්තම්පි කිඤ්චි පතීයතෙ.

349. Sự liễu tri về trạng thái đặc biệt (bhāvavisesa) chỉ có thể có được qua sự mô tả về nhân tố quyết định (vibhāva) v.v...; nếu không, khi nói rằng “đôi mắt của Devadatta đã trở nên đẫm lệ”, ai có thể xác định được nguyên nhân là do sầu muộn, do hoan hỷ, hay do bệnh tật? Và không có trạng thái (bhāva) là trạng thái đặc biệt của tâm, không có nhân tố quyết định (vibhāva) và hiệu ứng (anubhāva), ai có thể — thi sĩ mô tả, diễn viên biểu diễn, hay khán giả thấu hiểu? Để trình bày điều này, ngài nói “neka” (nhiều) v.v... Để làm biểu lộ (vibhāvituṃ), làm sáng tỏ (pakāsetuṃ) trạng thái (bhāva) có nhiều nguyên nhân (nekahetuṃ, bahuhetuṃ) và là trạng thái đặc biệt của tâm, các nhân tố quyết định (vibhāva) và hiệu ứng (anubhāva) với các đặc tính đã được nêu cần được mô tả rõ ràng trong tác phẩm (bandhana), trong những từ ngữ mô tả bản chất của nó (sabhāvanirūpakapada). Nhờ vào hình thức của nhân tố quyết định (vibhāva) v.v..., ngay cả điều gì đó không được nói ra cũng được thấu hiểu.

349. ‘‘දෙවදත්තස්ස චක්ඛූනි අස්සුපුණ්ණානී’’ති වුත්තෙ සොකෙන සන්තොසෙන රොගෙන වාති යථා අස්සුකාරණකථනං විනා න ජානාති, එවං චිත්තස්ස පවත්තිසඞ්ඛාතා රතිහාසාදයො තෙ තෙ භාවා අත්තනො පතීතියානුරූපං විභාවානුභාවකථනං විනා කවීහි වණ්ණෙතබ්බා, නටෙහි දස්සෙතබ්බා, සබ්භෙහි අස්සාදනීයා නත්ථීති ඨායීආදීනං වණ්ණනමෙව කාතබ්බන්ති ඉදානි අනුසාසෙන්තො ආහ ‘‘නෙක’’ඉච්චාදි. නෙකහෙතුං තෙසං තෙසං භාවානං උප්පත්‍යාදො ආලම්බණවිභාවාදිබහුකාරණවන්තං මනොවුත්තිවිසෙසං භාවඤ්ච චිත්තස්ස පවත්තිවිසෙසසඞ්ඛාතභාවඤ්ච විභාවිතුං පකාසෙතුං විභාවානුභාවා අනන්තරනිද්දිට්ඨා බන්ධනෙ රසභාවප්පකාසනෙ ඵුටං පකාසං කත්වා වණ්ණියා කවිනා වණ්ණනීයා හොන්තීති. න එකොති ච, සො හෙතු අස්සෙති ච, මනසො වුත්තීති ච, තාය විසෙසොති ච, විභාවො ච අනුභාවො චෙති ච වාක්‍යං.

349. Khi được nói rằng: “Đôi mắt của Devadatta đong đầy nước mắt”, người ta không biết được là do sầu muộn, do hoan hỷ, hay do bệnh tật nếu không có lời trình bày về nguyên nhân của nước mắt. Tương tự như vậy, các trạng thái tâm (bhāva) như là ái luyến, tiếu lâm v.v... được gọi là sự biểu hiện của tâm, nếu không có lời trình bày về nhân tố tạo sinh (vibhāva) và hệ quả biểu lộ (anubhāva) tương ứng với sự nhận thức của chính nó, thì không thể được các thi sĩ miêu tả, không thể được các diễn viên trình diễn, và không thể được tất cả mọi người thưởng thức. Do đó, chính sự miêu tả về các trạng thái tâm thường trực (ṭhāyī) v.v... là điều cần phải thực hiện. Bây giờ, trong khi giáo huấn điều này, ngài đã nói: “neka” (không phải một) v.v... (Nghĩa là) để làm hiển lộ (vibhāvituṃ) hay để trình bày trạng thái tâm (bhāva) là đặc tính của diễn biến trong tâm (manovuttivisesaṃ) và trạng thái tâm (bhāva) được gọi là đặc tính biểu hiện của tâm (cittassa pavattivisesasaṅkhātabhāvaṃ), vốn có nhiều nguyên nhân (nekahetuṃ) như là nhân tố tạo sinh mang tính đối tượng (ālambanavibhāva) v.v... là sự khởi sanh của các trạng thái tâm ấy, thì các nhân tố tạo sinh (vibhāva) và hệ quả biểu lộ (anubhāva) đã được trình bày ngay sau đó cần được thi sĩ miêu tả, sau khi đã làm cho sự trình bày được rõ ràng trong tác phẩm về sự biểu hiện của vị và trạng thái tâm. Và câu (phân tích) là: na eko (không phải một), so hetu assa (ấy là nguyên nhân của nó), manaso vutti (diễn biến của tâm), tāya viseso (đặc tính của nó), vibhāvo ca anubhāvo ca (nhân tố tạo sinh và hệ quả biểu lộ).

350.

350.

සවිභාවානුභාවෙහි, භාවා තෙ තෙ යථාරහං;

වණ්ණනීයා යථොචිත්‍යං, ලොකරූපානුගාමිනා.

Các trạng thái tâm ấy cần được miêu tả cùng với nhân tố tạo sinh và hệ quả biểu lộ, một cách tương xứng và một cách thích hợp, bởi người đi theo bản chất của thế gian.

350. ඉදානි තෙ භාවා ලොකසභාවානතික්කමෙන විභාවාදීහි වණ්ණනීයාති ආහ ‘‘සවිභාවෙ’’ච්චාදි. සහ විභාවෙහි [Pg.339] සවිභාවා, තෙ ච තෙ අනුභාවා ච, තෙහි. යථාරහන්ති අත්තනො සම්බන්ධීනං වසෙන යථාරහං වණ්ණනීයා.

350. Bây giờ, ngài nói: “savibhāve” (cùng với các nhân tố tạo sinh) v.v... (với ý nghĩa) rằng các trạng thái tâm ấy cần được miêu tả cùng với nhân tố tạo sinh v.v... theo cách không vượt qua bản chất của thế gian. (Trong đó) savibhāvā (cùng với các nhân tố tạo sinh) là saha vibhāvehi (cùng với các nhân tố tạo sinh); te ca te anubhāvā ca, tehi (và các hệ quả biểu lộ ấy, bởi các điều ấy). Yathārahaṃ (một cách tương xứng) (nghĩa là) cần được miêu tả một cách tương xứng tùy theo các mối liên hệ của chính nó.

350. ඉදානි විභාවානුභාවෙ නිස්සාය වණ්ණනීයා තෙ භාවා ලොකසභාවමනතික්කම්ම කාතබ්බාති අනුසාසන්තො ආහ ‘‘සවිභාවා’’ඉච්චාදි. ලොකරූපානුගාමිනා ලොකවොහාරමනුවත්තමානෙන තෙ තෙ භාවා ඨායීභාවාදයො තයො යථොචිත්‍යං ඔචිත්‍යානුරූපං සවිභාවානුභාවෙහි විභාවසහිතෙහි අනුභාවෙහි කරණභූතෙහි යථාරහං තෙහි තෙහි භාවෙහි සම්බන්ධීනං විභාවාදීනං වසෙන අනුරූපතො වණ්ණනීයා වණ්ණෙතබ්බා හොන්තීති. විභාවෙහි සහ යෙ වත්තන්තීති ච, තෙ ච තෙ අනුභාවා චෙති ච, අනතික්කම්ම අරහන්ති ච, අනතික්කම්ම ඔචිත්‍යමිති ච, ලොකස්ස රූපං සරූපමිති ච, තං අනුගච්ඡති සීලෙනාති ච විග්ගහො.

350. Bây giờ, trong khi giáo huấn rằng các trạng thái tâm ấy cần được miêu tả bằng cách nương vào nhân tố tạo sinh và hệ quả biểu lộ, và cần được thực hiện không vượt qua bản chất của thế gian, ngài đã nói: “savibhāvā” (cùng với các nhân tố tạo sinh) v.v... (Nghĩa là) bởi người đi theo bản chất của thế gian (lokarūpānugāminā), là người tuân theo quy ước của thế gian, ba loại trạng thái tâm ấy là trạng thái tâm thường trực (ṭhāyībhāva) v.v... cần được miêu tả một cách thích hợp (yathocityaṃ), tức là tương ứng với sự thích hợp, bởi các hệ quả biểu lộ cùng với các nhân tố tạo sinh (savibhāvānubhāvehi), tức là bởi các hệ quả biểu lộ (anubhāva) cùng với các nhân tố tạo sinh (vibhāva) trong vai trò công cụ, một cách tương xứng (yathārahaṃ), tức là một cách phù hợp tùy theo các nhân tố tạo sinh v.v... có liên quan đến các trạng thái tâm ấy. Và sự phân tích cú pháp (viggaho) là: vibhāvehi saha ye vattanti (những gì hiện hữu cùng với các nhân tố tạo sinh), te ca te anubhāvā ca (và các điều ấy là các hệ quả biểu lộ), anatikkamma arahanti (không vượt qua, chúng tương xứng), anatikkamma ocityam (không vượt qua sự thích hợp), lokassa rūpaṃ sarūpam (bản chất của thế gian), taṃ anugacchati sīlenāti (người có bản tánh đi theo điều ấy).

351.

351.

චිත්තවුත්ති විසෙසත්තා, මානසා සාත්තික’ඞ්ගතො;

බහිනිස්සටසෙදාදි-අනුභාවෙහි වණ්ණියා.

Do là đặc tính của diễn biến trong tâm, các trạng thái tâm thuộc về tinh thần (sāttika) cần được miêu tả bởi các hệ quả biểu lộ như là mồ hôi v.v... đã tuôn ra từ thân thể.

351. සාත්තිකා කථං වණ්ණනීයාති ආහ ‘‘චිත්තෙ’’ච්චාදි. චිත්තස්ස වුත්තිවිසෙසො යෙසං, තෙසං භාවො, තස්මා මානසා මනසි භවා සාත්තිකා අඞ්ගතො සරීරතො බහිනිස්සටෙහි නිග්ගතෙහි සෙදාදීහි අනුභාවෙහි වණ්ණනීයා, න පන සෙදසලිලමෙව භාවොති අධිප්පායො.

351. Ngài nói: “citte” (trong tâm) v.v... (để trả lời câu hỏi): “Các trạng thái tâm thuộc về tinh thần (sāttika) cần được miêu tả như thế nào?”. (Nghĩa là) trạng thái của các điều ấy, mà đặc tính của diễn biến trong tâm là của chúng. Do đó, các trạng thái tâm thuộc về tinh thần (sāttika) là những gì thuộc về tâm (mānasā), sanh khởi trong tâm, cần được miêu tả bởi các hệ quả biểu lộ như là mồ hôi v.v... đã tuôn ra, đã xuất ra từ thân thể, từ cơ thể. Chủ ý là không phải chỉ riêng giọt mồ hôi là trạng thái tâm (bhāva).

351. එවං සාමඤ්ඤෙන භාවවණ්ණනක්කමං දස්සෙත්වා ඉදානි විසෙසෙන සාත්තිකභාවවණ්ණනා ඊදිසාති දස්සෙති ‘‘චිත්ත’’ඉච්චාදිනා. චිත්තවුත්තිවිසෙසත්තා චිත්තස්ස පවත්තිවිසෙසත්තා මානසා චිත්තෙ භවා සාත්තිකාභාවා අඞ්ගතො සරීරතො බහිනිස්සටසෙදාදිඅනුභාවෙහි බහිනික්ඛන්තසෙදාදීහි අනුභාවෙහි කරණභූතෙහි වණ්ණියා වණ්ණනීයා හොන්තීති, [Pg.340] අඞ්ගතො බහි නිස්සටන්ති විසෙසනෙන විසිට්ඨභූතසෙදාදීනමෙව භාවානුභාවත්තං විනා කෙවලං සෙදාදයො වුත්තා සමානා භාවාදයො නාම න හොන්තීති අධිප්පායො. චිත්තස්ස වුත්තීති ච, සා එව විසෙසො යෙසං සාත්තිකානමිති ච, තෙසං භාවොති ච, මනසි භවාති ච, සෙදො ආදි යෙසං ඛෙළාදීනමිති ච, නිස්සටා නිග්ගතා ච තෙ සෙදාදයො චෙති ච, තෙ එව අනුභාවාති ච වාක්‍යං.

351. Sau khi đã trình bày phương cách miêu tả trạng thái tâm một cách tổng quát như vậy, bây giờ ngài trình bày rằng: “Sự miêu tả trạng thái tâm thuộc về tinh thần (sāttikabhāva) là như thế này” bằng câu: “citta” (tâm) v.v... (Nghĩa là) do là đặc tính của diễn biến trong tâm (cittavuttivisesattā), tức là do là đặc tính biểu hiện của tâm, các trạng thái tâm thuộc về tinh thần (sāttikābhāva) là những gì thuộc về tâm (mānasā), sanh khởi trong tâm, cần được miêu tả bởi các hệ quả biểu lộ như là mồ hôi v.v... đã tuôn ra từ thân thể (aṅgato sarīrato bahinissaṭasedādianubhāvehi), tức là bởi các hệ quả biểu lộ như là mồ hôi v.v... đã xuất ra bên ngoài trong vai trò công cụ. Chủ ý là: Bởi sự xác định với tính từ “đã tuôn ra từ thân thể”, chỉ có mồ hôi v.v... đã được xác định (như vậy) mới có bản chất là hệ quả biểu lộ của trạng thái tâm; nếu không, chỉ riêng mồ hôi v.v... khi được đề cập đến thì không được gọi là trạng thái tâm v.v... Và câu (phân tích) là: cittassa vutti (diễn biến của tâm), sā eva viseso yesaṃ sāttikānam (chính điều ấy là đặc tính của các trạng thái tâm thuộc về tinh thần), tesaṃ bhāvo (trạng thái của chúng), manasi bhavā (sanh khởi trong tâm), sedo ādi yesaṃ kheḷādīnam (mồ hôi là khởi đầu của các thứ như là đờm dãi v.v...), nissaṭā niggatā ca te sedādayo ca (và mồ hôi v.v... ấy đã tuôn ra, đã xuất ra), te eva anubhāvā (chính các điều ấy là các hệ quả biểu lộ).

රසඅධිප්පාය

Chủ ý về vị (rasa)

352.

352.

සාමජ්ජිකාන’මානන්දො, යො බන්ධත්ථානුසාරිනං;

රසීයතීති තඤ්ඤූහි, රසො නාමා’ය’මීරිතො.

Niềm hoan hỷ nào của các khán giả, là những người đi theo ý nghĩa của tác phẩm, (niềm hoan hỷ ấy) được gọi là vị (rasa) bởi những người am hiểu, vì rằng nó được thưởng thức.

352. ඉදානි ‘‘රසස්සාදාය සාධූන’’න්ති වුත්තත්තා රසෙ නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘සාමජ්ජිකාන’’මිච්චාදි. බන්ධස්ස අත්ථො, තදනුස්සරන්ති මනොභාවනාවසෙනාති බන්ධත්ථානුසාරිනො, තෙසං සාමජ්ජිකානං සබ්භානං මනසි යො ආනන්දො, අයං ලොකමධුරාදිරසො විය බන්ධෙ සිඞ්ගාරාදි රසො නාම ඊරිතො තඤ්ඤූහි රසඤ්ඤූහි. කථමිත්‍යාහ ‘‘රසීයතී’’ති, අස්සාදීයතීති අත්ථො. කිඤ්ච? යථා නානාබ්‍යඤ්ජනසඞ්ඛතමන්නං භුඤ්ජමානා රසෙ අස්සාදියන්ති සුමානසා පුරිසා සන්තොසඤ්චාධිගච්ඡන්ති, තථා නානාභිනයබ්‍යඤ්ජිතෙ වාචඞ්ගසත්ථොපෙතෙ ඨායීභාවෙ අස්සාදෙන්ති සුමානසාපෙක්ඛකා, තස්මා එතෙ නාට්‍යාතිපි වුච්චන්ති.

352. Bây giờ, do đã được nói rằng: “để cho các bậc thiện nhân thưởng thức vị (rasa)”, trong khi chỉ ra về vị (rasa), ngài đã nói: “sāmajjikānaṃ” (của các khán giả) v.v... Bandhatthānusārino (những người đi theo ý nghĩa của tác phẩm) (là những người) đi theo ý nghĩa của tác phẩm ấy tùy theo sự tu tập trong tâm. Niềm hoan hỷ nào có trong tâm của các khán giả, là những bậc thiện nhân ấy, vị (rasa) này trong tác phẩm như là vị ái tình (siṅgāra) v.v... được gọi tên bởi những người am hiểu, những người sành về vị (rasa), giống như vị ngọt ngào v.v... của thế gian. (Hỏi rằng): “Thế nào?” Ngài nói: “rasīyati” (được thưởng thức), nghĩa là được nếm trải. Hơn nữa, giống như những người có thiện tâm, trong khi dùng bữa ăn được chuẩn bị với nhiều loại gia vị, thưởng thức các vị và đạt được sự hài lòng; tương tự như vậy, các khán giả có thiện tâm thưởng thức trạng thái tâm thường trực (ṭhāyībhāva) được biểu lộ bởi nhiều sự trình diễn khác nhau, được hợp thành bởi lời nói, cử chỉ, và tinh thần. Do đó, các điều này cũng được gọi là kịch nghệ (nāṭya).

352. ඉදානි ‘‘රසස්සාදාය සාධූන’’න්ති වත්වා උද්දිට්ඨක්කමෙන සම්පත්තං රසං දස්සෙති ‘‘සාම’’ඉච්චාදිනා. බන්ධත්ථානුසාරිනං බන්ධස්ස අත්ථානුරූපසාරීනං බුද්ධියා පවත්තානං සාමජ්ජිකානං සබ්භානං චිත්තෙ භවො යො ආනන්දො සන්තොසො අත්ථි, අයං ලොකෙ මධුරාදිරසො විය අස්සාදනීයො හොතීති අත්ථයුත්තෙන ‘‘රසීයතී’’ති ඉමිනා වචනත්ථෙන රසො නාමාති තඤ්ඤූහිරසඤ්ඤූහි ඊරිතො කථිතොති. [Pg.341] සමජ්ජායං නියුත්තාති ච, බන්ධස්ස අත්ථොති ච, තං අනුස්සරන්තීති ච, තං ජානන්තීති ච වාක්‍යං. යථා නානාබ්‍යඤ්ජනෙහි අභිසඞ්ඛතමාහාරං පරිභුඤ්ජන්තා සත්තා ලවණම්බිලාදයො තෙ තෙ රසෙ අස්සාදෙය්‍යුං, සන්තුට්ඨා ච භවෙය්‍යුං, එවමෙව නානප්පකාරඅභිනයෙහි පකාසිතවණ්ණනාය අඞ්ගභූතෙහි අනුරූපෙහි සත්ථෙහි යුත්තෙ ඨායීභාවෙ ඉස්සාදිරහිතපඤ්ඤවන්තා අස්සාදෙන්ති, තස්මා ඉමෙ ඨායීභාවා නටාභිනයෙහි බ්‍යඤ්ජිතත්තා ච සබ්භානං සන්තොසසඞ්ඛතරසස්ස හෙතුත්තා ච නටරසාතිපි වුච්චන්ති.

352. Bây giờ, sau khi nói “rasassādāya sādhūnaṃ” (để cho những người tốt thưởng thức vị), ngài chỉ ra vị (rasa) đã đạt được theo thứ tự đã nêu bằng câu “sāma” v.v... Niềm hoan hỷ, sự hài lòng nào có trong tâm của những khán giả, những người thiện trí, những người có trí tuệ đi theo và phù hợp với ý nghĩa của tác phẩm, niềm hoan hỷ này có thể được thưởng thức giống như các vị ngọt v.v... trên đời. Do đó, bởi ý nghĩa của từ “rasīyati” (được nếm, được thưởng thức) có liên quan đến ý nghĩa này, nên nó được gọi là vị (rasa). Điều này đã được những người am hiểu về vị (rasa) tuyên bố và nói đến. Các câu (giải thích) là: “samajjāyaṃ niyuttā” (những người tham gia trong hội chúng), “bandhassa attho” (ý nghĩa của tác phẩm), “taṃ anussarantī” (những người ghi nhớ điều đó), và “taṃ jānantī” (những người biết điều đó). Giống như chúng sanh khi ăn thức ăn được chế biến với nhiều loại gia vị khác nhau sẽ nếm được các vị mặn, chua v.v... và sẽ được hài lòng, cũng vậy, những người có trí tuệ, không có ganh tỵ v.v..., thưởng thức các trạng thái tình cảm thường trực (ṭhāyībhāva) đi kèm với các nghệ thuật kịch nghệ phù hợp, là những thành phần của sự mô tả được thể hiện qua nhiều loại hình diễn xuất khác nhau. Do đó, những trạng thái tình cảm thường trực này, vì được biểu lộ qua diễn xuất của diễn viên và là nguyên nhân của vị (rasa) được gọi là sự hài lòng của những người thiện trí, nên cũng được gọi là vị kịch nghệ (naṭarasā).

රසප්පභෙද

Phân loại vị (rasa)

353.

353.

සවිභාවානුභාවෙහි,සාත්තිකාබ්‍යභිචාරිහි;

අස්සාදියත්ත’මානීය-මානො ඨායෙව සො රසො.

Bởi các nhân tố quyết định (vibhāva) và các biểu hiện (anubhāva), bởi các trạng thái tự phát (sāttika) và các tình cảm thoáng qua (byabhicārin); được đưa đến trạng thái có thể thưởng thức, chính trạng thái tình cảm thường trực (ṭhāyībhāva) đó là vị (rasa).

353. ඨායීනමෙව රසත්තාපත්තිමාහ ‘‘සවිභාවෙ’’ච්චාදිනා. ඨායෙව සොති සො යථාවුත්තො රසො ඨායීභාවොයෙව, නාඤ්ඤොති අත්ථො.

353. Ngài nói về việc chính các trạng thái tình cảm thường trực (ṭhāyībhāva) đạt đến trạng thái vị (rasa) bằng câu kệ “savibhāve” v.v... “Ṭhāyeva so” có nghĩa là: vị (rasa) đã được nói đến đó chính là trạng thái tình cảm thường trực, chứ không phải là cái gì khác.

353. ඉදානි ඨායීභාවානමෙව රසසරූපස්ස පාපුණනත්ථං විභාවෙති ‘‘සවිභාවා’’ඉච්චාදිනා. සො රසො අනන්තරනිද්දිට්ඨො සවිභාවානුභාවෙහි තෙසං තෙසං ඨායීනං අනුරූපෙහි විභාවසහිතෙහි අනුභාවෙහි ච, සාත්තිකාබ්‍යභිචාරිහි පකාසෙතබ්බඨායීභාවස්සෙව අනුකූලසාත්තිකභාවබ්‍යභිචාරීභාවෙහි කරණභූතෙහි අස්සාදියත්තං ආනීයමානො කවිනො සාමත්ථියා පාපුණියමානො ඨායෙව ඨායීභාවො එවාති කාරියොපචාරෙන රසො නාමාති වෙදිතබ්බොති. සහ භාවෙහි පවත්තන්තීති ච, සවිභාවා ච තෙ අනුභාවා චෙති [Pg.342] ච, සාත්තිකා ච බ්‍යභිචාරිනො චෙති ච, අස්සාදියස්ස භාවොති ච වාක්‍යං.

353. Bây giờ, để đạt được mục đích giải thích bản chất của vị (rasa) chính là các trạng thái tình cảm thường trực, ngài làm rõ bằng câu “savibhāvā” v.v... Vị (rasa) đó, đã được chỉ ra ngay trước, được đưa đến trạng thái có thể thưởng thức nhờ vào tài năng của nhà thơ, thông qua các phương tiện là: các nhân tố quyết định (vibhāva) và các biểu hiện (anubhāva) phù hợp với từng trạng thái tình cảm thường trực tương ứng; và các trạng thái tự phát (sāttikabhāva) cùng các tình cảm thoáng qua (byabhicārībhāva) thuận lợi cho chính trạng thái tình cảm thường trực cần được biểu lộ. Do đó, cần phải hiểu rằng nó được gọi là vị (rasa) theo phép ẩn dụ dựa trên kết quả, và nó chính là trạng thái tình cảm thường trực. Các câu (giải thích) là: “saha bhāvehi pavattantīti” (chúng diễn ra cùng với các trạng thái), “savibhāvā ca te anubhāvā ceti” (những cái có nhân tố quyết định và chúng là những biểu hiện), “sāttikā ca byabhicārino ceti” (các trạng thái tự phát và các tình cảm thoáng qua), và “assādiyassa bhāvoti” (trạng thái có thể được thưởng thức).

354.

354.

සිඞ්ගාරහස්සකරුණා, රුද්දවීරභයානකා;

බීභච්ඡබ්භුතසන්තා ච, රසා ඨායීන’නුක්කමා.

Vị ái tình (siṅgāra), hài hước (hassa), bi ai (karuṇā), phẫn nộ (rudda), anh hùng (vīra), kinh sợ (bhayānaka), ghê tởm (bībhaccha), kỳ diệu (abbhuta), và tĩnh lặng (santa) là các vị (rasa) theo thứ tự của các trạng thái tình cảm thường trực.

354. තෙසං නාමවසෙන විභාගමාහ ‘‘සිඞ්ගාරෙ’’ච්චාදිනා. ඨායීනනුක්කමාති ‘‘රතිහාසා ච සොකො චා’’තිආදිනා වුත්තානං ඨායීභාවානං අනුක්කමා, පටිපාටියාති අත්ථො.

354. Ngài nói về sự phân loại của chúng theo tên gọi bằng câu “siṅgāre” v.v... “Ṭhāyīnanukkamā” có nghĩa là: theo thứ tự, theo trình tự của các trạng thái tình cảm thường trực đã được nói đến trong câu bắt đầu bằng “ratihāsā ca soko cā” (tình yêu, tiếng cười, và sầu muộn...).

354. රසාවත්ථාසම්පත්තරතිහාසාදීනං ඨායීභාවානං ඉදානි කමෙන නාමන්තරං දස්සෙති ‘‘සිඞ්ගාර’’ඉච්චාදිනා. ඨායීනං හෙට්ඨා වුත්තානං රතිහාසාදිඨායීභාවානං අනුක්කමා පටිපාටියා සිඞ්ගාරහස්සකරුණා සිඞ්ගාරො හස්සො කරුණා ච රුද්දවීරභයානකා රුද්දො වීරො භයානකො ච බීභච්ඡබ්භුතසන්තා ච බිභච්ඡො අබ්භුතො සන්තො චෙති නව රසා නාම හොන්තීති. සිඞ්ගාරරසො හස්සරසොතිආදිනා රසසද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. සිඞ්ගාරො ච හස්සො ච කරුණා චෙති ච විග්ගහො. සෙසෙසුපි ලිඞ්ගසමාසා ඉමෙයෙව. ඉමෙ සිඞ්ගාරාදීනං රත්‍යාදීහි අනඤ්ඤත්තා උපරි රත්‍යාදිවිවරණෙයෙව ඤාතබ්බා.

354. Bây giờ, ngài chỉ ra một tên gọi khác theo thứ tự cho các trạng thái tình cảm thường trực như ái tình (rati), hài hước (hāsa) v.v..., những trạng thái đã đạt đến tình trạng vị (rasa), bằng câu “siṅgāra” v.v... Theo thứ tự, theo trình tự của các trạng thái tình cảm thường trực như ái tình, hài hước v.v... đã được nói đến ở dưới, có chín vị (rasa) được gọi là: vị ái tình (siṅgāra), hài hước (hassa), và bi ai (karuṇā); phẫn nộ (rudda), anh hùng (vīra), và kinh sợ (bhayānaka); ghê tởm (bībhaccha), kỳ diệu (abbhuta), và tĩnh lặng (santa). Từ “rasa” (vị) nên được kết hợp với mỗi từ, như là siṅgāraraso, hassaraso, v.v... Phân tích cú pháp là “siṅgāro ca hasso ca karuṇā ceti” (ái tình và hài hước và bi ai). Trong các trường hợp còn lại, các hợp từ có cùng giới tính cũng tương tự. Những vị này, siṅgāra v.v..., vì không khác biệt với rati v.v..., nên cần được hiểu trong phần giải thích về rati v.v... ở phần sau.

355.

355.

දුක්ඛරූපෙ’ය’මානන්දො,කථං නු කරුණාදිකෙ;

සියා සොතූන’මානන්දො,සොකො වෙස්සන්තරස්ස හි.

Trong vị bi ai (karuṇā) v.v..., vốn có bản chất là đau khổ, làm sao lại có được niềm hoan hỷ này? Đối với người nghe thì có niềm hoan hỷ, nhưng đối với Vessantara thì quả thật là sầu muộn.

355. සොකාදිරූපොකරුණාදි කථං රසො සියාති ආහ ‘‘දුක්ඛෙ’’ච්චාදි. වෙස්සන්තරස්ස පුත්තදාරවියොගා කරුණා සොකරූපො දුක්ඛමෙව අහොසි, සම්පති පන සොතූනං සබ්භානං ආනන්දොයෙවාති එත්ථාධිප්පායො.

355. Ngài hỏi: “Làm thế nào vị bi ai (karuṇā) v.v..., vốn có bản chất là sầu muộn v.v..., lại có thể là một vị (rasa)?” bằng câu kệ “dukkhe” v.v... Ý chính ở đây là: Đối với Vessantara, lòng bi mẫn do phải xa lìa con cái và vợ có bản chất là sầu muộn, chỉ là đau khổ; nhưng bây giờ, đối với những người nghe thiện trí, nó lại chính là niềm hoan hỷ.

355. හෙට්ඨා [Pg.343] වුත්තරසො සන්තොසොව, සොකකොධාදිලක්ඛණො කරුණාරුද්දාදිකො කථං රසො නාම භවෙය්‍යාති ආසඞ්කායමාහ ‘‘දුක්ඛරූපෙ’’ඉච්චාදි. අයං ආනන්දො ‘‘සාමජ්ජිකානමානන්දො’’තිආදිනා නිද්දිට්ඨො දුක්ඛරූපෙ දුක්ඛලක්ඛණෙ කරුණාදිකෙ කරුණාරුද්දාදිකෙ විසයෙ කථං භවෙය්‍යාති චෙ, නෙස දොසො හි තථෙව වෙස්සන්තරස්ස බොධිසත්තස්ස සොකො පුත්තදාරවිරහතො ජාතසොකො සොතූනං ඉදානි සුණන්තානං සබ්භානං ආනන්දො සියා ආනන්දස්ස කාරණත්තා කාරියොපචාරෙන සන්තොසො නාම භවෙය්‍යාති. වත්තුනො සාමත්ථියා කරුණාරසාදිකං පාපෙත්වා පකාසියමානස්ස සොකාදිකස්ස දුක්ඛරූපෙන ඨිතත්තා සුණන්තානං පීති උප්පාදියතෙවාති අධිප්පායො. දුක්ඛං රූපං සභාවො යස්ස කරුණාදිනොති ච, කරුණා ආදි යස්ස රුද්දාදිනොති ච වාක්‍යං.

355. Vị (rasa) được nói đến ở dưới chỉ là sự hài lòng. Khi có sự nghi ngờ rằng: “Làm thế nào vị bi ai (karuṇā), phẫn nộ (rudda) v.v..., vốn có đặc tính là sầu muộn, tức giận v.v..., lại có thể được gọi là vị (rasa)?”, ngài nói bằng câu “dukkharūpe” v.v... Nếu hỏi rằng: “Niềm hoan hỷ này, được chỉ ra bằng câu “sāmajjikānamānando” (niềm hoan hỷ của khán giả), làm sao có thể phát sinh trong đối tượng là vị bi ai, phẫn nộ v.v..., vốn có đặc tính đau khổ?”, (câu trả lời là:) điều này không có lỗi gì. Bởi vì, cũng giống như vậy, nỗi sầu muộn của Bồ tát Vessantara, nỗi sầu muộn sinh ra từ việc xa lìa con cái và vợ, lại trở thành niềm hoan hỷ cho những người thiện trí đang lắng nghe bây giờ. Vì nó là nguyên nhân của niềm hoan hỷ, nên theo phép ẩn dụ dựa trên kết quả, nó có thể được gọi là sự hài lòng. Ý chính là, do tài năng của người kể, nỗi sầu muộn v.v... được đưa đến và biểu lộ thành vị bi ai v.v..., dù vẫn tồn tại dưới hình thức đau khổ, nhưng nó vẫn thực sự tạo ra niềm hỷ lạc cho người nghe. Các câu (giải thích) là: “dukkhaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa karuṇādino” (cái mà đau khổ là hình thức, là bản chất của nó, tức là vị bi ai v.v...), và “karuṇā ādi yassa ruddādino” (cái mà vị bi ai là khởi đầu, tức là vị phẫn nộ v.v...).

ඨායීභාවනිද්දෙස

Chỉ dẫn về các trạng thái tình cảm thường trực (ṭhāyībhāva)

රතිඨායීභාව

Trạng thái tình cảm thường trực: Ái tình (rati)

356.

356.

රම්මදෙසකලාකාල-වෙසාදිපටිසෙවනා;

යුවාන’ඤ්ඤොඤ්ඤරත්තානං, පමොදොරති රුච්චතෙ.

Niềm vui của những người trẻ tuổi yêu mến lẫn nhau, phát sinh từ việc thường xuyên lui tới những nơi chốn, nghệ thuật, thời gian, trang phục v.v... thú vị, được gọi là ái tình (rati).

356. සිඞ්ගාරාදයො විභාගතො දස්සෙතුමාහ ‘‘රම්මෙ’’ච්චාදි. තත්ථ ‘‘රම්මදෙස’’ඉච්චාදිනා උද්දීපනවිභාවා දස්සිතා. ‘‘යුවාන’’න්ති ඉමිනා ආලම්බණවිභාවො. ඉත්ථී හි පුරිසස්ස, පුරිසො ඉත්ථියා ආලම්බණවිභාවො. පමොදොති අඤ්ඤමඤ්ඤාභිරමණවසෙන ආමොදරූපො.

356. Để chỉ ra vị ái tình (siṅgāra) v.v... một cách phân loại, ngài nói bằng câu “ramme” v.v... Trong đó, bằng câu “rammadesa” v.v..., các nhân tố quyết định kích thích (uddīpanavibhāva) được chỉ ra. Bằng từ “yuvānaṃ”, nhân tố quyết định nền tảng (ālambaṇavibhāva) (được chỉ ra). Vì người nữ là nhân tố quyết định nền tảng đối với người nam, và người nam đối với người nữ. “Pamodo” có nghĩa là: một dạng hoan hỷ theo cách thưởng thức lẫn nhau.

356. ඉදානි සිඞ්ගාරාදිනාමකෙ තෙරත්‍යාදිකෙ කමෙන නිද්දිසති ‘‘රම්ම’’ඉච්චාදිනා. රම්මදෙසකලාකාලවෙසාදිපටිසෙවනා රමණීයනිරාවරණසුචිපවිත්තවාසාරහදෙසො රම්මගීතිකාදිකලා [Pg.344] රතිජනකවසන්තාදිඅනුරූපකාලො මාලාගන්ධාදි උපසොභිතකිරියාදි මනුඤ්ඤවෙසො, ආදිසද්දෙන නිද්දිට්ඨභාසිතමිහිතාදිචෙති ඉමෙසං දිට්ඨසුතමුතාදීසු දිට්ඨාදිමත්තමකත්වා පඤ්ඤාය තෙන තෙනාකාරෙන පුනප්පුනානුභවනෙන අඤ්ඤොඤ්ඤරත්තානං අඤ්ඤමඤ්ඤං නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනසඞ්කප්පවසෙනාතිරත්තානං යුවානං තරුණිත්ථි පුරිසානං පමොදො අභිරමණවසෙන සන්තොසො පීති රති රුච්චතෙ රුච්චනතො ‘‘රතී’’ති වුච්චතීති. ඉමස්මිං පක්ඛෙ රකාරො සන්ධිජො. දෙසො ච කලා ච කාලො ච වෙසො චෙති ච, තෙ ආදයො යෙසමිති ච, රම්මා ච තෙ දෙස…පෙ… වෙසාදයො චෙති ච, තෙසං පටි පුනප්පුනං සෙවනමිති ච, අඤ්ඤො ච අඤ්ඤො චෙති ච, තෙසු රත්තාති ච වාක්‍යං.

356. Bây giờ, ngài tuần tự chỉ ra các yếu tố như ái luyến v.v... có tên gọi là tình ái (siṅgāra) v.v... bằng câu “ramma” (khả ái) v.v... Việc thường xuyên lui tới những nơi chốn, nghệ thuật, thời gian, trang phục v.v... khả ái (rammadesakalākālavesādipaṭisevanā) là: nơi chốn khả ái là nơi ở thích đáng, thanh tịnh, trong sạch, không chướng ngại, và đáng ưa thích; nghệ thuật khả ái là ca hát v.v...; thời gian tương xứng là mùa xuân v.v... tạo ra sự ái luyến; trang phục vừa ý là hành động được tô điểm bằng vòng hoa, hương liệu v.v...; và bằng từ “ādi” (v.v...) được chỉ định là lời nói, nụ cười v.v... Sự hoan hỷ, sự hài lòng, sự vui thích của những thanh niên nam nữ, những người trai trẻ và thiếu nữ, những người yêu thương lẫn nhau, những người quá say đắm nhau do năng lực của ý niệm về tướng và tuỳ hình hảo của nhau, bằng cách không chỉ thấy, nghe v.v... trong các đối tượng được thấy, được nghe, được cảm nhận v.v... của những điều này, mà bằng trí tuệ, bằng sự thể nghiệm lặp đi lặp lại theo cách thức này hay cách thức khác, được gọi là ái luyến (rati) vì nó được ưa thích (ruccate). Do sự ưa thích (ruccanato) nên được gọi là “rati”. Trong trường hợp này, mẫu tự “ra” là do liên âm. Và câu cú là: “deso ca kalā ca kālo ca veso ceti ca” (và nơi chốn, và nghệ thuật, và thời gian, và trang phục), và “te ādayo yesamiti ca” (chúng là khởi đầu của những thứ ấy), và “rammā ca te desa…pe… vesādayo ceti ca” (và chúng là những nơi chốn... cho đến... trang phục v.v... khả ái), và “tesaṃ paṭi punappunaṃ sevanamiti ca” (và việc thường xuyên lui tới chúng lặp đi lặp lại), và “añño ca añño ceti ca” (và người này và người kia), và “tesu rattāti ca” (và yêu thương trong chúng).

357.

357.

යුත්‍යා භාවානුභාවා තෙ,නිබන්ධා පොසයන්ති නං;

සොප්‍යා’යොගවිප්පයොග-සම්භොගානං වසා තිධා.

Những trạng thái và biểu hiện ấy, được kết hợp một cách thích đáng, nuôi dưỡng nó. Và nó, do năng lực của sự không hội hợp, sự ly biệt, và sự hội hợp, có ba loại.

357. ‘‘යුත්‍යා’’ඉච්චාදි. තෙ යථාවුත්තා භාවානුභාවා යුත්‍යා ආලසියඋග්ගතාජිගුච්ඡාවජ්ජිතා යෙ සඞ්කාඋස්සුක්කාදයො භාවා තංබ්‍යඤ්ජකා තදනුරූපා අනුභාවා ච අයොගාදිකෙ සිඞ්ගාරෙ යථා යථා යුඤ්ජන්ති, තාදිසියාව යුත්තියා නිබන්ධා නං රතිං සම්පොසයන්ති, සොයෙවමෙවං පොසිතො සිඞ්ගාරො නාම රසො සම්පජ්ජතෙ. සොපි තිධාති සම්බන්ධො. තත්ථ අයොගො නාම පුබ්බෙ අසඞ්ගතානං අනුරාගෙන සඞ්ගමමිච්ඡන්තානං ඉත්ථිපුරිසානමසඞ්ගමො. අතිසයවිරුළ්හපෙමානමුභින්නම්පි සිලෙසො විප්පයොගො. බලවකාමාවෙසවිසෙසානං කාමීනං දස්සනාදිසමඤ්ජනං සම්භොගො.

357. “Yutyā” v.v... Những trạng thái và biểu hiện đã được nói đến ấy, được kết hợp với sự thích đáng, nghĩa là những trạng thái như hoài nghi, mong mỏi v.v... và những biểu hiện tương xứng biểu thị điều ấy, vốn tránh xa sự lười biếng, sự tàn ác, và sự ghê tởm, được áp dụng trong vị tình ái như là không hội hợp v.v... theo cách thức nào đó, thì nuôi dưỡng ái luyến (rati) ấy. Vị có tên là tình ái (siṅgāra) được nuôi dưỡng như vậy, chính nó được thành tựu. Sự liên kết (với câu kệ) là: “Và nó có ba loại”. Trong ấy, không hội hợp (ayoga) là sự không gặp gỡ của người nam và người nữ, những người trước đây chưa từng gặp gỡ, nhưng mong muốn gặp gỡ do ái luyến. Ly biệt (vippayoga) là sự chia lìa của cả hai người có tình yêu đã phát triển vượt bậc. Hội hợp (sambhogo) là sự gặp gỡ như thấy v.v... của những người đang yêu có sự ám ảnh đặc biệt của ái dục mãnh liệt.

357. ඉදානි [Pg.345] රතියා පුට්ඨකාරණං පුට්ඨපයොගඤ්ච දස්සෙති ‘‘යුත්‍යා’’ඉච්චාදිනා. තෙ භාවානුභාවා නිද්දිට්ඨබ්‍යභිචාරීභාවෙසු රත්‍යානුරූපබ්‍යභිචාරීභාවො තප්පකාසකො අනුභාවො චෙති ඉමෙ ද්වෙ යුත්‍යා හෙතුභූතාය අයොගවිප්පයොගසම්භොගසඞ්ඛතානං තිණ්ණං සිඞ්ගාරානං අනුකූලත්ථෙන රතියා විරුද්ධත්තා ආලසියඋග්ගජිගුච්ඡාදිකෙ පරිවජ්ජෙත්වා සඞ්කාඋස්සුක්කාදීනං රත්‍යානුකූලභාවානං වසෙන යථායොගං නිබන්ධා කවීහි බන්ධා නං රතිං පොසයන්ති යථා තප්පකාසනෙන පූරෙන්ති සජ්ජෙන්ති, එවං සජ්ජිතො රතිසිඞ්ගාරො නාම රසො හොති. සොපි සාමඤ්ඤෙන නිද්දිට්ඨසිඞ්ගාරරසොපි අයොගවිප්පයොගසම්භොගානං සිඞ්ගාරානං වසා භෙදෙන තිධා භවතීති. තත්ථ අයොගො නාම පුබ්බෙ අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගමරහිතානං අභිනවානුරාගබලෙන සඞ්ගමං පත්ථෙන්තානං ථීපුමානං අසඞ්ගමො. විප්පයොගො නාම සඞ්ගමාතිසයෙන විරුළ්හපෙමානං ථීපුමානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිලෙසො. සම්භොගො නාම බලවකාමතණ්හාවිසෙසවසෙන යුත්තානං කාමිනිකාමුකානං අඤ්ඤමඤ්ඤං දස්සනාදිඅස්සාදො. භාවො ච අනුභාවො චෙති ච, අයොගො ච විප්පයොගො ච සම්භොගො චෙති ච වාක්‍යං.

357. Bây giờ, ngài chỉ ra nguyên nhân nuôi dưỡng và sự áp dụng được nuôi dưỡng của ái luyến bằng câu “yutyā” v.v... Những trạng thái và biểu hiện ấy, tức là hai điều này: trạng thái tùy biến tương xứng với ái luyến trong các trạng thái tùy biến đã được chỉ định, và biểu hiện làm sáng tỏ điều ấy, do sự thích đáng làm nguyên nhân, do sự tương hợp với ba loại tình ái được gọi là không hội hợp, ly biệt, và hội hợp, do sự đối nghịch với ái luyến, nên tránh xa sự lười biếng, tàn ác, ghê tởm v.v..., được kết hợp một cách thích đáng do năng lực của các trạng thái tương hợp với ái luyến như hoài nghi, mong mỏi v.v..., được các thi sĩ sáng tác, nuôi dưỡng ái luyến (rati) ấy, tức là làm cho đầy đủ, trang hoàng bằng sự biểu hiện ấy. Được trang hoàng như vậy, ái luyến trở thành vị có tên là tình ái (siṅgāra). Và vị tình ái đã được chỉ định một cách tổng quát ấy cũng có ba loại do sự phân biệt theo năng lực của các loại tình ái không hội hợp, ly biệt, và hội hợp. Trong ấy, không hội hợp (ayoga) là sự không gặp gỡ của người nữ và người nam, những người trước đây không có sự gặp gỡ lẫn nhau, nhưng mong muốn gặp gỡ do năng lực của ái luyến mới mẻ. Ly biệt (vippayogo) là sự chia lìa lẫn nhau của người nữ và người nam có tình yêu đã phát triển do sự gặp gỡ vượt bậc. Hội hợp (sambhogo) là sự thưởng thức việc thấy v.v... lẫn nhau của người nữ đang yêu và người nam đang yêu, những người được kết hợp do năng lực của ái dục đặc biệt mãnh liệt. Và câu cú là: “bhāvo ca anubhāvo ceti ca” (và trạng thái và biểu hiện), và “ayogo ca vippayogo ca sambhogo ceti ca” (và không hội hợp, và ly biệt, và hội hợp).

ඉමමලඞ්කාරං කරොන්තෙන ආචරියසඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදෙන පන පරමමධුරසද්ධම්මාමතලුද්ධසුද්ධසන්තානානං තපොධනානං අඤ්ඤරසාවබොධනෙ පයොජනාභාවෙපි ලොකියෙසු තෙසු තෙසු වොහාරෙසු අසම්මොහත්ථං සිඞ්ගාරාදිනවවිධරසානං ලක්ඛණමත්තස්සෙව දස්සිතත්තා තදනුරූපලක්ඛියපරිග්ගහෙ අසති ලක්ඛණාවබොධස්ස සුබ්‍යත්තාභාවතො වුත්තලක්ඛණාවබොධත්ථං තංතංලක්ඛණකථනානන්තරං තස්ස තස්ස ලක්ඛියස්ස මුඛමත්තං දස්සෙතබ්බං හොති. හෙට්ඨා ‘‘රාගානතබ්භුතසරොජමුඛං ධරායා’’තිආදිනා නිද්දිට්ඨසම්භොගසිඞ්ගාරරසාභාසෙනෙව හසාභාසාදීනං අට්ඨන්නං [Pg.346] රසාභාසරූපස්ස භාවාභාසස්ස, විභාවාභාසස්ස, අනුභාවාභාසස්ස ච ඤාතබ්බත්තා සිඞ්ගාරරසස්ස ලක්ඛියමෙවං වෙදිතබ්බං.

Tuy nhiên, do ngài Trưởng lão Tăng Hộ (Saṅgharakkhita), vị đại sư, tác giả của tập luận về thi pháp này, đã chỉ trình bày đặc tính của chín loại vị như tình ái v.v... chỉ nhằm mục đích không si mê trong các quy ước thế gian đó, mặc dù không có lợi ích gì trong việc liễu tri các vị khác đối với các bậc tu sĩ có tâm trong sạch, say mê vị cam lồ của Chánh pháp tối thượng ngọt ngào, nhưng vì sự liễu tri đặc tính không được rõ ràng khi không có sự nắm bắt ví dụ tương xứng, nên để liễu tri đặc tính đã được nói đến, sau khi trình bày đặc tính đó, chỉ cần chỉ ra phần mở đầu của ví dụ đó. Vì hình thức của tám loại vị tựa hồ như vị hài hước v.v..., của trạng thái tựa hồ, của nhân duyên tựa hồ, và của biểu hiện tựa hồ có thể được biết đến chỉ bằng vị tình ái hội hợp tựa hồ đã được chỉ định dưới đây bằng câu “rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāyā” v.v..., nên ví dụ về vị tình ái cần được hiểu như sau.

ගීතස්සරෙන උපකඩ්ඪිය නෙත්තරස්මි-බන්ධං කරංව විවසඤ්ච කරග්ගහෙන;

යා තාදිසෙපි විනියොජයි දුක්කරෙ මං,සෙරන්දතී අධිගතා විධිනා මයජ්ජාති.

Nàng, người đã khiến ta vướng vào việc khó làm như vậy, bằng cách lôi kéo bằng tiếng hát, trói buộc bằng ánh mắt, và làm cho ta bất lực bằng cách nắm tay; nàng Serandatī ấy, hôm nay ta đã gặp được do số mệnh.

ගීතස්සරෙන හත්ථීනං ගීතිකාය පියත්තා ගීතිකාධනිනා උපකඩ්ඪිය අත්තනො සමීපං ආකඩ්ඪිත්වා නෙත්තරස්මිබන්ධං නෙත්තසඞ්ඛාතහත්ථාචරියස්ස රජ්ජුනා බන්ධං කරග්ගහෙන හත්ථග්ගාහෙන සොණ්ඩග්ගහණෙන විවසඤ්ච අපගතඉච්ඡාචාරං පරවසං කරං ඉව හත්ථං ඉව ගීතස්සරෙන අත්තනො ලීලොපෙතගීතිකාධනිනා උපකඩ්ඪිය අත්තනො සමීපං නෙත්වා නෙත්තරස්මිබන්ධං අත්තනො නයනකන්තියා පටිබන්ධං කරග්ගහෙන හත්ථග්ගාහෙන විවසඤ්ච අපගතධිතිං මූළ්හං මං යා කන්තා තාදිසෙපි දුක්කරෙ විනියොජයි, සා ඉරන්දතී ඉරන්දතී නාම නාගමානවිකා මයා අජ්ජ විධිනා භාග්‍යෙන අධිගතා ලද්ධාති.

“Gītassarena”: do voi thích tiếng hát, nên bằng âm thanh của tiếng hát; “upakaḍḍhiya”: lôi kéo, kéo đến gần mình; “nettarasmibandhaṃ”: sự trói buộc bằng dây thừng của người quản tượng được gọi là người dẫn đường; “karaggahena”: bằng sự nắm lấy tay, tức là nắm lấy vòi; “vivasañca karaṃ iva”: và làm cho bất lực, mất tự chủ, bị người khác chi phối, giống như con voi. (Nghĩa thứ hai): “gītassarena”: bằng âm thanh của tiếng hát duyên dáng của mình; “upakaḍḍhiya”: dẫn đến gần mình; “nettarasmibandhaṃ”: sự trói buộc bằng vẻ đẹp của đôi mắt mình; “karaggahena”: bằng sự nắm lấy tay; “vivasañca”: và làm cho ta, người đã mất kiên định, si mê; “yā kantā tādisepi dukkare viniyojayi”: người yêu dấu nào đã khiến ta vướng vào việc khó làm như vậy; nàng Irandatī ấy, một thiếu nữ Nāga tên là Irandatī, đã được ta gặp được, đạt được hôm nay do số mệnh, do may mắn.

එත්ථ ගීතස්සරනෙත්තරස්මිකරග්ගහසඞ්ඛතාහි ඉමාහි පදාවලීහි උද්දීපනවිභාවො දස්සිතො. ථියා පුරිසො ච, පුරිසස්ස ථී ච ආලම්බණං හොතීති ‘‘සා ඉරන්දතී මයා’’ති ඉමිනා ආරම්මණවිභාවො දස්සිතො. ‘‘උපකඩ්ඪිය බන්ධං විවස’’න්ති ඉමෙහි කාමෙන උද්දීපිතඨායීභාවසඞ්ඛතා රති දස්සිතා. ‘‘තාදිසෙපි දුක්කරෙ විනියොජයී’’ති ඉමෙහි උස්සාහාදිකා ච ‘‘විධිනා අධිගතා මයජ්ජා’’ති ඉමෙහි හරිසාදිකා ච බ්‍යභිචාරීභාවා දස්සිතා. රතියා විරුද්ධෙ නිබ්බෙදආලසියඋග්ගතජිගුච්ඡාදිකෙ බ්‍යභිචාරීභාවෙ වජ්ජෙත්වා වුත්තප්පකාරවිභාවාදිකෙ පකාසන්තො ‘‘ගීතස්සරෙනෙ’’ච්චාදිකා රතිප්පතීතියා අනුරූපං පයුත්තා කවිප්පයොගා ඉධ අනුභාවා නාම හොන්ති. නාටකාදිදස්සනීයසත්ථෙ අභිනයො [Pg.347] අනුභාවො. රම්මදෙසරම්මකාලරම්මවෙසාදයො තදභාවෙ රතියා අනුප්පජ්ජනතො සාමත්ථියා ගම්‍යා භවන්තීති එවං ලක්ඛණානුගතලක්ඛියපරිග්ගාහො සබ්බත්ථ කාතබ්බො. එවං සතිබන්ධත්ථාවබොධකානං සබ්භානං උප්පජ්ජමානායපීතියා කාරණත්තා කාරියොපචාරෙන එසො බන්ධො රසො නාම හොතීති. උපරිපි එවමෙව.

Ở đây, trạng thái khơi gợi (uddīpanavibhāvo) được trình bày bởi những chuỗi từ ngữ này, được mô tả như là sự nắm bắt những tia sáng từ đôi mắt và âm điệu của lời ca. Người đàn ông đối với người phụ nữ, và người phụ nữ đối với người đàn ông là đối tượng nương tựa (ālambaṇaṃ), do đó trạng thái đối tượng (ārammaṇavibhāvo) được trình bày qua câu “nàng Irandatī bởi ta”. Qua những câu “sau khi kéo lại gần, hãy mở trói buộc”, ái tình (rati) được mô tả như là trạng thái thường tại (ṭhāyībhāva) được khơi dậy bởi dục vọng (kāma) đã được trình bày. Qua câu “vị ấy đã dấn thân vào những việc khó làm như thế”, các trạng thái nhất thời (byabhicārībhāva) như là sự nỗ lực v.v... được trình bày; và qua câu “hôm nay, nàng đã được ta đạt đến đúng theo phương cách”, các trạng thái nhất thời như là sự hân hoan v.v... được trình bày. Tránh xa các trạng thái nhất thời (byabhicārībhāva) đối nghịch với ái tình (rati) như là sự chán ngán, lười biếng, ghê tởm kinh sợ v.v..., những cách dùng từ của thi sĩ như là “bởi âm điệu của lời ca” v.v... được sử dụng tương ứng với sự cảm nhận ái tình (rati), trong khi biểu lộ các loại trạng thái cơ bản (vibhāva) v.v... đã được nói đến, ở đây được gọi là trạng thái biểu lộ (anubhāva). Trong các bộ luận về kịch nghệ v.v... có thể xem, sự diễn xuất (abhinayo) là trạng thái biểu lộ (anubhāvo). Những nơi chốn đáng ưa thích, thời gian đáng ưa thích, trang phục đáng ưa thích v.v... do vì ái tình (rati) không sanh khởi trong trường hợp không có những thứ ấy, nên được hiểu ngầm theo khả năng. Như vậy, sự nắm bắt đối tượng được định nghĩa theo sau định nghĩa cần được thực hiện ở mọi nơi. Như thế, do là nguyên nhân của sự hoan hỷ đang sanh khởi cho những người tốt, những người liễu giải ý nghĩa của tác phẩm, nên tác phẩm này được gọi là vị (raso) theo cách dùng chuyển hóa từ kết quả (đến nguyên nhân). Ở trên cũng tương tự như vậy.

හස්සඨායීභාව

Trạng thái thường tại của sự hài hước.

358.

358.

විකාරාකතිආදීහි,අත්තනො’ථ පරස්ස වා;

හාසො නිද්දා සමාලස්‍ය-මුච්ඡාදිබ්‍යභිචාරිභි;

පරිපොසෙ සියා හස්සො,භිය්‍යො’ත්ථිපභුතීන සො.

Do hình dạng biến đổi v.v..., hoặc của chính mình hoặc của người khác; sự hài hước (hāso) cùng với các trạng thái nhất thời như là buồn ngủ, mệt mỏi, ngất xỉu v.v...; khi được nuôi dưỡng đầy đủ, có thể trở thành vị hài hước (hasso). Vị ấy thường có nhiều hơn ở những người như là phụ nữ v.v...

358. ‘‘විකාරෙ’’ච්චාදි. විකාරාකති දෙසවයාදීනං විපරීතො කෙසබන්ධනාදි, සො ආදි යෙසං අඤ්ඤාකත්‍යාදිනච්චනාදීනං, තෙහි විභාවෙහි හාසො චෙතොවිකාසො, සොපි අත්තනො සම්බන්ධී වා අථ පරස්ස සම්බන්ධී වා, තත්ථ යො විභාවසාමත්ථියායෙවාභිබ්‍යත්තිං යාති, සො අත්තට්ඨො. යො පන විභාවදස්සනා උප්පන්නාපි පුරිසස්ස ගම්භීරත්තාදිනා ඡාදිතො සමානො පුරිසන්තරෙ හසත්‍යාභිබ්‍යත්තො, සො පරට්ඨො. සො හාසො නිද්දාදීහි බ්‍යභිචාරීහියෙව, අනුභාවපක්ඛෙ ආදිසද්දෙන අක්ඛිඵන්දනාදයො ගහිතා. පරිපොසෙ සති හස්සො නාම රසො සියා. සො හස්සො භිය්‍යො ඉත්ථිපභුතීනං සියාති සම්බන්ධො. එත්ථ පභුතිසද්දෙන නීචපකතයො සඞ්ගණ්හන්ති.

358. (Câu kệ) “Vikāre” (do sự biến đổi) v.v... Hình dạng biến đổi (vikārākati) là sự trái ngược với nơi chốn, tuổi tác v.v..., như là cách cột tóc v.v...; đó là khởi đầu của những thứ như là các hình dạng khác, sự nhảy múa v.v... Do những trạng thái cơ bản (vibhāva) ấy, sự hài hước (hāso), tức là sự nở rộ của tâm, (sanh khởi). Và nó cũng liên quan đến chính mình hoặc liên quan đến người khác. Trong đó, cái nào đi đến sự biểu lộ chỉ do năng lực của trạng thái cơ bản, cái đó là thuộc về mình (attaṭṭho). Còn cái nào, mặc dù đã sanh khởi do thấy trạng thái cơ bản, nhưng bị che đậy bởi sự nghiêm nghị v.v... của một người, lại được biểu lộ như là sự cười ở một người khác, cái đó là thuộc về người khác (paraṭṭho). Sự hài hước ấy (đi kèm) với các trạng thái nhất thời (byabhicārī) như là buồn ngủ v.v... Trong phần về trạng thái biểu lộ (anubhāva), qua từ “v.v...” (ādi), sự máy mắt v.v... được bao gồm. Khi được nuôi dưỡng đầy đủ, có thể trở thành vị (raso) được gọi là hài hước (hasso). Mối liên hệ là: “Vị hài hước ấy thường có nhiều hơn ở những người như là phụ nữ v.v...”. Ở đây, qua từ “v.v...” (pabhuti), những người có bản chất thấp kém được bao gồm.

358. ඉදානි හස්සරසස්ස පොසනාකාරං දස්සෙතුමාහ ‘‘විකාර’’ඉච්චාදි. විකාරාකතිආදීහි දෙසවයොලිඞ්ගානං [Pg.348] විපරීතෙහි කෙසබන්ධගතිට්ඨිතිආදිකෙහි, නච්චගීතආදිකෙහි ච දුවිධෙහි ආකතිසඞ්ඛතෙහි හෙතුභූතෙහි අත්තනො වා අථ පරස්ස වා සම්බන්ධී සො හාසො චෙතො විකාසලක්ඛණො නිද්දාසමාලස්‍යමුච්ඡාදිබ්‍යභිචාරිභි නිද්දාසමආලස්‍යමුච්ඡාඅක්ඛිඵන්දනාදීහි අනුභාවෙහි සුතසම්බන්ධෙන තෙහෙව නිද්දාසමාලස්‍යමුච්ඡාසඞ්ඛතබ්‍යභිචාරීහි කරණභූතෙහි පරිපොසෙ සති හස්සො හස්සො නාම රසො සියා, සො හස්සො භිය්‍යො ඉත්ථිපභුතීනං, නීචපකතීනඤ්ච සියාති. විකාරා ච සා ආකති චෙති ච, සො ආදි යෙසන්ති ච, නිද්දා ච සමො ච ආලස්‍යඤ්ච මුච්ඡා චෙති ච, තෙ ආදි යෙසං අක්ඛිඵන්දනාදීනං අනුභාවානන්ති ච, තෙ ච බ්‍යභිචාරිනො චෙති ච, ඉත්ථී පභුති යෙසං නීචපකතීනන්ති ච වාක්‍යං.

358. Bây giờ, để trình bày cách thức nuôi dưỡng vị hài hước, ngài nói (câu kệ) “vikāra” (sự biến đổi) v.v... Do những nguyên nhân là những hình dạng biến đổi v.v..., tức là những thứ trái ngược với nơi chốn, tuổi tác, giới tính, như là cách cột tóc, dáng đi, dáng đứng v.v..., và do hai loại được gọi là hình dạng như là nhảy múa, ca hát v.v...; sự hài hước (hāso) ấy, có đặc tính là sự nở rộ của tâm, liên quan đến chính mình hoặc đến người khác, khi được nuôi dưỡng đầy đủ bởi các trạng thái biểu lộ (anubhāva) như là buồn ngủ, mệt mỏi, lười biếng, ngất xỉu, máy mắt v.v..., và bởi các trạng thái nhất thời (byabhicārī) làm công cụ, được gọi là buồn ngủ, mệt mỏi, lười biếng, ngất xỉu, có thể trở thành vị (raso) được gọi là hài hước (hasso). Vị hài hước ấy thường có nhiều hơn ở những người như là phụ nữ v.v... và những người có bản chất thấp kém. (Phân tích câu kệ:) “Vikārā ca sā ākati ceti ca” (và đó là hình dạng biến đổi), “so ādi yesanti ca” (đó là khởi đầu của chúng), “niddā ca samo ca ālasyañca mucchā ceti ca” (và buồn ngủ, và mệt mỏi, và lười biếng, và ngất xỉu), “te ādi yesaṃ akkhiphandanādīnaṃ anubhāvānanti ca” (chúng là khởi đầu của các trạng thái biểu lộ như là máy mắt v.v...), “te ca byabhicārino ceti ca” (và chúng là các trạng thái nhất thời), “itthī pabhuti yesaṃ nīcapakatīnanti ca” (phụ nữ là khởi đầu của những người có bản chất thấp kém) là các câu (phân tích).

හස්සප්පභෙද

Các loại của sự hài hước.

359.

359.

සිතමිහ විකාසිනයනං,කිඤ්චා’ලක්ඛියදිජන්තු තං හසිතං;

මධුරස්සරං විහසිතං,සංසසිරොකම්පමුපහසිතං.

Ở đây, (cười) mỉm (sitaṃ) là (khi) mắt nở ra. Cái đó là (cười) tủm tỉm (hasitaṃ) khi răng hơi lộ ra một chút. (Cười) to (vihasitaṃ) là (khi có) âm thanh ngọt ngào. (Cười) lớn (upahasitaṃ) là (khi có) sự rung động vai và đầu.

360.

360.

අපහසිතං සඤ්ජල’ක්ඛි,වික්ඛිත්තඞ්ගං භවත්‍ය’තිහසිතං;

ද්වෙ ද්වෙ හස්සා කථිතා චෙ’සං,ජෙට්ඨෙ මජ්ඣෙ’ධමෙපි ච කමසො.

(Cười) phá lên (apahasitaṃ) là (khi) mắt có nước. (Cười) ngặt nghẽo (atihasitaṃ) là (khi) chân tay vung vãi. Và trong số chúng, hai loại, hai loại hài hước được nói đến theo thứ tự cho những người bậc thượng, bậc trung, và cả bậc hạ.

359-360. හස්සෙ භෙදමාහ ‘‘සිත’’මිච්චාදිනා. ඉහ හස්සෙ විකාසීනි නයනානි යස්ස තං සිතං, කිඤ්චි ආලක්ඛියා දිජා දන්තා යස්ස තං හසිතං. එවං මධුරො සරො සද්දො යස්ස තං විහසිතං. අංසසිරොකම්පෙන සහ වත්තමානං උපහසිතං, සහ ජලෙන අස්සුනා වත්තමානානි අක්ඛීනි [Pg.349] යස්ස තං අපහසිතං. වික්ඛිත්තානි ඉතො තතො පසාරිතානි අඞ්ගානි යස්ස තං අතිහසිතං නාම. එසඤ්ච සිතාදීනං මජ්ඣෙ ද්වෙ ද්වෙ හස්සා ආදිතො පට්ඨාය කමසො යථාක්කමෙන ජෙට්ඨෙ මජ්ඣෙ අධමෙපි ච කථිතාති සම්බන්ධො. පුරාතනෙහීති විඤ්ඤායති.

359-360. Ngài nói về các loại của sự hài hước qua (câu kệ) “sitaṃ” v.v... Ở đây, trong sự hài hước, cái mà có đôi mắt nở ra, đó là (cười) mỉm (sitaṃ). Cái mà có những chiếc răng hơi lộ ra một chút, đó là (cười) tủm tỉm (hasitaṃ). Tương tự, cái mà có âm thanh ngọt ngào, đó là (cười) to (vihasitaṃ). Cái diễn ra cùng với sự rung động vai và đầu là (cười) lớn (upahasitaṃ). Cái mà có đôi mắt cùng với nước mắt, đó là (cười) phá lên (apahasitaṃ). Cái mà có chân tay vung vãi đây đó, được gọi là (cười) ngặt nghẽo (atihasitaṃ). Mối liên hệ là: “Và trong số những loại này như là (cười) mỉm v.v..., hai loại, hai loại hài hước, bắt đầu từ đầu, theo thứ tự, được nói đến cho những người bậc thượng, bậc trung, và cả bậc hạ”. Được hiểu là “bởi những người xưa”.

359-360. ඉදානි හස්සභෙදං දස්සෙති ‘‘සිත’’මිච්චාදිනා. ඉහ ඉමස්මිං හස්සවිසයෙ විකාසිනයනං විවටනයනං සිතං නාම. කිඤ්චි ආලක්ඛියදිජං තු කිඤ්චි දිස්සමානදන්තං, තං හසිතං නාම. මධුරස්සරං මධුරනාදං විහසිතං නාම. සංසසිරොකම්පං අංසසිරොකම්පසහිතං උපහසිතං නාම. සජලක්ඛි අස්සුවිලොචනසහිතං අපහසිතං නාම. වික්ඛිත්තඞ්ගං අට්ඨානෙ පසාරණවසෙන වික්ඛිත්තහත්ථපාදාදිඅවයවවන්තං අතිහසිතං නාම භවති. එසං ඡන්නං කමසො කමෙන ද්වෙ ද්වෙ ජෙට්ඨෙ මජ්ඣෙ අධමෙපි විසයෙ කථිතා පුරාතනෙහි භාසිතාති. විකාසීනි නයනානි අස්සෙති ච, කිඤ්චි ඊසකං ආලක්ඛියා දිජා යස්සෙති ච, මධුරො සරො අස්සෙති ච, අංසො ච සිරො චෙති ච, අංසසිරසො කම්පොති ච, තෙන සහ වත්තතීති ච, සහ ජලෙන වත්තමානානි අක්ඛීනි යස්සෙති ච, අනුස්වරාගමො. වික්ඛිත්තානි අඞ්ගානි යස්සෙති ච වාක්‍යං. සිතහසිතද්වයං උත්තමෙ, විහසිතඋපහසිතද්වයං මජ්ඣිමෙ, අපහසිතඅතිහසිතද්වයං අධමෙ වත්තතෙ. එවං සිතාදයො අනුරූපවිභාවාදිනා පයුත්තා ඉමෙ රසා’වත්ථං පාපුණන්තීති අධිප්පායො.

359-360. Bây giờ, ngài chỉ ra sự phân biệt của tiếng cười (hassabhedaṃ) bằng câu kệ bắt đầu bằng ‘sita’. Ở đây, trong đối tượng của tiếng cười này, (nụ cười) có đôi mắt nở nang, có đôi mắt mở to được gọi là sita (mỉm cười). Còn (nụ cười) có hàm răng hơi lộ ra, có hàm răng hơi được nhìn thấy, điều ấy được gọi là hasita (cười tủm tỉm). (Nụ cười) có âm thanh ngọt ngào, có tiếng vang ngọt ngào được gọi là vihasita (cười thành tiếng). (Nụ cười) có sự rung động vai và đầu, đi cùng với sự rung động vai và đầu được gọi là upahasita (cười lớn). (Nụ cười) có đôi mắt đẫm lệ, đi cùng với đôi mắt có nước mắt được gọi là apahasita (cười ngặt nghẽo). (Nụ cười) có các chi phần bị vung vãi, có các chi phần như tay và chân bị vung vãi do sự duỗi ra không đúng chỗ, được gọi là atihasita (cười phá lên). Sáu loại này, theo thứ tự lần lượt, hai loại đầu được các bậc cổ nhân nói là ở đối tượng bậc thượng, (hai loại kế) ở bậc trung, và (hai loại cuối) ở bậc hạ. Và (giải thích ngữ pháp): ‘vikāsīni nayanāni assā’ (có đôi mắt nở nang), và ‘kiñci īsakaṃ ālakkhiyā dijā yassa’ (người có hàm răng hơi lộ ra), và ‘madhuro saro assā’ (có âm thanh ngọt ngào), và ‘aṃso ca siro ca’ (vai và đầu), và ‘aṃsasiraso kampo’ (sự rung động của vai và đầu), và ‘tena saha vattati’ (xảy ra cùng với điều ấy), và ‘saha jalena vattamānāni akkhīni yassa’ (người có đôi mắt đẫm lệ), (ở đây) có sự thêm vào của anusvāra. Và câu ‘vikkhittāni aṅgāni yassa’ (người có các chi phần bị vung vãi). Cặp sita và hasita xảy ra ở bậc thượng; cặp vihasita và upahasita ở bậc trung; cặp apahasita và atihasita ở bậc hạ. Như vậy, ý nghĩa là: các loại (cười) như sita v.v... khi được sử dụng với các vibhāva tương ứng v.v... sẽ đạt đến trạng thái của vị (rasa).

හස්සරසස්ස එවමුදාහරණං ඤාතබ්බං –

Ví dụ về vị hài hước (hassarasa) nên được hiểu như sau:

පූජෙසි කණ්ඨමණිනා අපි යො පසන්නො,ධම්මෙ පුරා’සමධුරං විධුරං ස හන්තුං;

ගොපෙන්තියාපි වචනෙන ථියා සභාවං;

භත්තිං අකාසි ඵරුසෙ මයි නාගරාජාති.

Vị long vương kia, người mà trước đây khi hoan hỷ với Chánh pháp đã từng cúng dường (Vidhura) bằng cả viên ngọc trên cổ, nay lại vì lời nói của một người phụ nữ che giấu bản chất của mình mà đã tỏ lòng thành kính đối với ta, một kẻ hung bạo, để giết hại Vidhura, bậc trí tuệ không ai sánh bằng.

යො [Pg.350] පුරා පුබ්බෙ ධම්මෙ තස්ස ධම්මකථනෙ පසන්නො කණ්ඨමණිනා අපි අත්තනො අනග්ඝකණ්ඨමණිනාපි තං පූජෙසි, සො නාගරාජා සභාවං අත්තනො අධිප්පායං ගොපෙන්තියා අපි ථියා වචනෙන ඉත්ථියා වචනෙන අසමධුරං තුල්‍යරහිතං විධුරං විධුරපණ්ඩිතං හන්තුං විනාසනත්ථං ඵරුසෙ චණ්ඩෙ මයි භත්තිං අකාසීති. ඉහ එකස්මිංයෙව වත්ථුනි නාගරාජස්ස පසාදවධවිධානාදිවිපරීතප්පවත්ති ආලම්බණවිභාවො, පඨමං අනග්ඝපියවත්ථූහි පූජිතභාවො ච බොධිසත්තස්ස අතුල්‍යභාවො ච ඉත්ථිවචනස්ස සම්පටිච්ඡනභාවො ච තස්සාධිප්පායස්ස අඤ්ඤාතභාවො ච පුණ්ණකස්ස චණ්ඩභාවො චෙති ඉමෙහි සබ්බවචනෙහි උද්දීපනවිභාවො දස්සිතො. ඉමෙහි උද්දීපිතඨායීභාවසඞ්ඛතො හාසො වාක්‍යසාමත්ථියා පකාසිතො හාසවිරොධිනිබ්බෙදාදිවජ්ජිතා සමාලසියසන්තොසඅස්සුවෙපථාදිකා බ්‍යභිචාරීභාවා සාත්තිකාභාවා ච එවං සාමත්ථියෙන දීපිතා. තදනුරූපවිභාවාදිපකාසකා යථාවුත්තකවිප්පයොගා අනුභාවා නාම හොන්ති. හස්සභෙදෙන මජ්ඣිමෙ පුරිසෙ වත්තබ්බාපි හසිතඋපහසිතා ද්වෙ ඉමා දට්ඨබ්බා.

Vị (long vương) nào trước đây, trong quá khứ, khi hoan hỷ với Chánh pháp, với bài thuyết pháp của vị ấy, đã cúng dường vị ấy bằng cả viên ngọc trên cổ, bằng cả viên ngọc vô giá trên cổ của mình, vị long vương ấy, vì lời nói của người phụ nữ, vì lời nói của người đàn bà che giấu bản chất, che giấu ý định của mình, đã tỏ lòng thành kính đối với ta, một kẻ hung bạo, một kẻ dữ tợn, để giết hại, nhằm mục đích tiêu diệt Vidhura, bậc trí tuệ Vidhura không ai sánh bằng, không có ai tương đương. Ở đây, trong cùng một sự việc, hành vi trái ngược của long vương như việc hoan hỷ và việc sắp đặt giết hại v.v... là ālambaṇavibhāva (nhân tố nền tảng). Việc trước tiên được cúng dường bằng những vật quý giá thân thương, và bản chất không ai sánh bằng của vị Bồ-tát, và việc chấp nhận lời nói của người phụ nữ, và việc không biết được ý định của bà ta, và bản chất hung bạo của Puṇṇaka, bằng tất cả những lời nói này, uddīpanavibhāva (nhân tố kích thích) đã được chỉ ra. Tiếng cười (hāsa), được gọi là trạng thái tình cảm thường trực (ṭhāyībhāva) được khơi dậy bởi những điều này, được biểu lộ qua năng lực của câu nói. Các byabhicārībhāvā (trạng thái tình cảm thoáng qua) và sāttikābhāvā (trạng thái vô chủ ý) như là sự lười biếng, sự mãn nguyện, nước mắt, sự run rẩy v.v..., không có sự chán ngán v.v... vốn đối nghịch với tiếng cười, đã được làm sáng tỏ bằng năng lực như vậy. Những anubhāvā (biểu hiện) được gọi là những sự phân ly đã được nói đến, vốn làm sáng tỏ các vibhāva tương ứng v.v... Hai loại hasita và upahasita này, mặc dù được nói đến cho người bậc trung theo sự phân loại của tiếng cười, nên được xem xét ở đây.

කරුණාඨායීභාව

Trạng thái tình cảm thường trực của lòng bi mẫn (karuṇāṭhāyībhāva).

361.

361.

සොකරූපො තු කරුණො-නිට්ඨපත්තිට්ඨනාසතො;

තත්ථා’නුභාවා රුදිත-පලයත්ථම්භකාදයො;

විසාදාලස්‍යමරණ-චින්තාදී බ්‍යභිචාරිනො.

Vị bi mẫn (karuṇo) có bản chất là sầu muộn (sokarūpo), (phát sinh) từ sự đạt được điều không mong muốn và sự mất đi điều mong muốn. Ở đó, các biểu hiện (anubhāvā) là khóc lóc, ngất xỉu, tê liệt, v.v...; các trạng thái tình cảm thoáng qua (byabhicārino) là thất vọng, lười biếng, cái chết, lo lắng, v.v...

361. ‘‘සොකෙ’’ච්චාදි. අනිට්ඨස්ස පුත්තවියොගාදිනො දෙසනික්කඩ්ඪනාදිනො පත්ති ච ඉට්ඨස්ස ධම්මස්ස, ධනාදිනො වා නාසො ච තතො විභාවභූතෙහි සම්පන්නො සොකරූපො [Pg.351] සොකසභාවො තු කරුණො රසො නාම. තත්ථ උත්තමානං සොකො පුත්තවියොගාදිඅනිට්ඨුප්පත්තිතො, ධම්මාදිඉට්ඨනාසතො ච ජායතෙ. නීචානං තු දෙසනික්කඩ්ඪනාදිඅනිට්ඨුප්පත්තිතො, ධනාදිඉට්ඨනාසතො ච, පරෙසං ධනාදිනාසතො තු උත්තමස්සෙව මහාකාරුණිකත්තා, සෙසං සුබොධං. අනුභාවො පනෙත්ථ යථොචිත්‍යං නිරූපයිතබ්බො.

361. (Câu kệ) bắt đầu bằng ‘soke’ v.v... Vị (rasa) được gọi là bi mẫn (karuṇo) có bản chất là sầu muộn, có tự tính là sầu muộn, được tạo ra bởi các nhân tố nền tảng (vibhāva) từ đó (phát sinh), tức là sự đạt được điều không mong muốn như sự chia ly với con trai v.v..., sự bị trục xuất khỏi xứ sở v.v..., và sự mất đi điều mong muốn là Chánh pháp, hoặc của cải v.v... Ở đó, sầu muộn của bậc thượng nhân phát sinh từ sự xảy ra của điều không mong muốn như sự chia ly với con trai v.v..., và từ sự mất đi điều mong muốn như Chánh pháp v.v... Còn sầu muộn của kẻ hạ liệt thì (phát sinh) từ sự xảy ra của điều không mong muốn như sự bị trục xuất khỏi xứ sở v.v..., và từ sự mất đi điều mong muốn như của cải v.v... Còn (sầu muộn) từ sự mất mát của cải v.v... của người khác thì chỉ (phát sinh) đối với bậc thượng nhân do có lòng đại bi. Phần còn lại dễ hiểu. Ở đây, biểu hiện (anubhāva) nên được xem xét một cách thích hợp.

361. ඉදානි කරුණාරසපොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘සොක’’ඉච්චාදිනා. අනිට්ඨප්පත්තිට්ඨනාසතො පුත්තවියොගාදිනො, දෙසචාගාදිනො වා අනිට්ඨස්ස උප්පත්ති ච සීලාදිනො, ධනාදිනො වා ඉට්ඨස්ස කන්තිවත්ථුනො විනාසො චාති ඉමෙහි ආලම්බණවිභාවෙහි කරණභූතෙහි උප්පන්නො සොකරූපො තු සොකසභාවො පන කරුණො කරුණාරසො නාම හොති. තත්ථ කරුණාරසෙ රුදිතපලයත්ථම්භකාදයො රුදිතො පලයො ථම්භොතිආදයො අනුභාවා නාම භවන්තීති. ථම්භාදීනං සරූපො හෙට්ඨා වුත්තොව. විසාදආලස්‍යමරණචින්තාදයො බ්‍යභිචාරිනො තස්මිංයෙව බ්‍යභිචාරිනො භවන්ති. ඉහ පුත්තවියොගාදිඅනිට්ඨප්පත්තියා ච සීලධම්මාදිඉට්ඨනාසනෙන ච උත්තමානං සොකො උප්පජ්ජති, දෙසචාගාදිඅනිට්ඨප්පත්තියා ච ධනාදිඉට්ඨනාසනෙන ච නීචානං. අඤ්ඤෙසං ධනාදිවිනාසනෙන පන මහාකරුණිකත්තා උත්තමස්සෙව උප්පජ්ජති. තස්මිං විසයෙ සො සොකො සෙසානං නුප්පජ්ජති. තස්මා යථාරහං පයොගො කාතබ්බො. සොකස්ස රූපො සභාවොති ච, අනිට්ඨස්ස පත්තීති ච, ඉට්ඨස්ස නාසොති ච, අනිට්ඨප්පත්ති ච ඉට්ඨනාසො චෙති ච, රුදිතඤ්ච පලයො ච ථම්භකො චෙති ච, තෙ ආදි යෙසමිති ච, විසාදො ච ආලස්‍යඤ්ච මරණඤ්ච චින්තා චෙති ච, තා ආදි යෙසමිති ච වාක්‍යං. ඉමස්ස කරුණාරසස්ස ලක්ඛියමෙවං දට්ඨබ්බං –

361. Bây giờ, ngài chỉ ra tiến trình nuôi dưỡng vị bi mẫn (karuṇārasa) bằng (câu kệ) bắt đầu bằng ‘soka’ v.v... Vị bi mẫn, được gọi là karuṇārasa, có bản chất là sầu muộn, có tự tính là sầu muộn, được phát sinh bởi các nhân tố nền tảng (ālambaṇavibhāva) làm công cụ này, tức là: từ sự đạt được điều không mong muốn và sự mất đi điều mong muốn, (cụ thể là) sự phát sinh của điều không mong muốn như sự chia ly với con trai v.v..., hoặc sự từ bỏ xứ sở v.v..., và sự hủy hoại của vật đáng yêu mến mong muốn như giới hạnh v.v..., hoặc của cải v.v... Ở đó, trong vị bi mẫn, khóc lóc, ngất xỉu, tê liệt, v.v..., tức là khóc lóc, ngất xỉu, tê liệt và những thứ khác, được gọi là các biểu hiện (anubhāvā). Bản chất của tê liệt v.v... đã được nói ở dưới. Thất vọng, lười biếng, cái chết, lo lắng, v.v... là các trạng thái tình cảm thoáng qua (byabhicārino), chúng trở thành các trạng thái tình cảm thoáng qua trong chính (vị bi mẫn) ấy. Ở đây, sầu muộn của bậc thượng nhân phát sinh do sự đạt được điều không mong muốn như sự chia ly với con trai v.v... và do sự hủy hoại điều mong muốn như giới hạnh, Chánh pháp v.v...; (sầu muộn) của kẻ hạ liệt (phát sinh) do sự đạt được điều không mong muốn như sự từ bỏ xứ sở v.v... và do sự hủy hoại điều mong muốn như của cải v.v... Còn (sầu muộn) do sự hủy hoại của cải v.v... của người khác thì chỉ phát sinh đối với bậc thượng nhân do có lòng đại bi. Trong đối tượng ấy, nỗi sầu muộn đó không phát sinh cho những người còn lại. Do đó, sự áp dụng nên được thực hiện một cách thích hợp. Và (giải thích ngữ pháp): ‘sokassa rūpo sabhāvo’ (bản chất, tự tính của sầu muộn), và ‘aniṭṭhassa patti’ (sự đạt được điều không mong muốn), và ‘iṭṭhassa nāso’ (sự mất đi điều mong muốn), và ‘aniṭṭhappatti ca iṭṭhanāso ca’ (sự đạt được điều không mong muốn và sự mất đi điều mong muốn), và ‘ruditañca palayo ca thambhako ca’ (khóc lóc và ngất xỉu và tê liệt), và ‘te ādi yesaṃ’ (những thứ bắt đầu bằng chúng), và ‘visādo ca ālasyañca maraṇañca cintā ca’ (thất vọng và lười biếng và cái chết và lo lắng), và ‘tā ādi yesaṃ’ (những thứ bắt đầu bằng chúng) là câu (phân tích). Ví dụ của vị bi mẫn này nên được xem như sau:

ආකඩ්ඪිතෙ’කසතරාජපුරක්ඛතො [Pg.352] යො,ධම්මෙන ආසනමලංකුරුතෙ ජිනොව;

සො අස්සවාලමවලම්බිය දානි නීතො,යක්ඛෙන ලොකතිලකො කුරුතෙ කිමෙකොති.

Vị nào, được một trăm lẻ một vị vua tôn vinh, đã trang hoàng pháp tọa bằng Chánh pháp như một bậc Chinh Phục Giả; vị ấy, bậc Trang Điểm Của Thế Gian, giờ đây bị một dạ xoa dẫn đi, trong khi đang níu lấy đuôi ngựa, thì có thể làm được gì?

යො එකසතරාජපුරක්ඛතො රාජූනං එකසතෙන පරිවාරිතො ජිනො ඉව බුද්ධො ඉව ධම්මෙන මධුරධම්මකථනෙන ආසනං ධම්මාසනං අලංකුරුතෙ සජ්ජෙති, ලොකතිලකො ලොකස්ස පියතාය තිලකාලඞ්කාරභූතො සො විධුරපණ්ඩිතො යක්ඛෙන පුණ්ණකෙන ආකඩ්ඪිතො හුත්වා නීතො අස්සවාලං අවලම්බිය ඉදානි එකො කිං කුරුතෙති. ඉහානීතොති දස්සිතපියවත්ථුවියොගො සොකස්ස ආලම්බණවිභාවො හොති. ‘‘ආකඩ්ඪිතෙකසතරාජෙ’’ච්චාදිනා සකලෙන වාක්‍යෙන උද්දීපනවිභාවො දස්සිතො, උද්දීපිතසොකසඞ්ඛාතඨායීභාවො ච විසාදාලස්‍යචින්තාදිකො බ්‍යභිචාරීභාවො ච රුදිතපලයථම්භකාදිකා විභාවාදිබොධකඅනුභාවා ච වාක්‍යසාමත්ථියෙන දීපිතා හොන්ති.

Vị nào được một trăm lẻ một vị vua tôn kính, được một trăm lẻ một vị vua vây quanh, giống như bậc chiến thắng, giống như đức Phật, trang hoàng, tô điểm pháp tòa bằng pháp thoại ngọt ngào hợp với chánh pháp, là bậc Vidhurapaṇḍita ấy, người là vật trang sức quý báu cho thế gian vì sự đáng yêu của thế gian, sau khi bị dạ-xoa Puṇṇaka lôi đi, bám vào đuôi ngựa, giờ đây một mình biết làm gì. Việc được dẫn đến đây là sự chia ly với đối tượng đáng yêu đã được trình bày, trở thành nhân tố nương tựa (ālambaṇavibhāva) của sầu bi. Bằng toàn bộ câu bắt đầu bằng "Ākaḍḍhitekasatarāje", nhân tố kích thích (uddīpanavibhāvo) được trình bày, và trạng thái thường trực (ṭhāyībhāva) được gọi là sầu bi được kích thích, và trạng thái tùy chuyển (byabhicārībhāvo) như thất vọng, lười biếng, lo âu, v.v., và các trạng thái biểu lộ (anubhāvā) như khóc lóc, than van, sững sờ, v.v., là những thứ làm cho biết các nhân tố, v.v., cũng được làm sáng tỏ bởi năng lực của câu văn.

රුද්දඨායීභාව

Trạng thái thường trực phẫn nộ

362.

362.

කොධො මච්ඡරියාදීහි, පොසෙ තාසමදාදිභි;

නයනාරුණතාදීහි, රුද්දො නාම රසො භවෙ.

Sân hận do bỏn xẻn v.v...; nơi người có sợ hãi, kiêu mạn v.v...; và mắt đỏ ngầu v.v...; trở thành vị tên là phẫn nộ.

362. ‘‘කොධො’’ඉච්චාදි, සුබොධං. එත්ථ පඨමෙන ආදිසද්දෙන අවික්ඛෙපඋපහාසාදයො විභාවා ගහිතා, දුතියෙන උග්ගසම්භමාදයො බ්‍යභිචාරිනො, තතියෙන භූකුටිපුරණඔට්ඨනිප්පීළනාදයො අනුභාවා.

362. (Câu) "Kodho" v.v... dễ hiểu. Ở đây, bằng từ "ādi" (v.v...) thứ nhất, các nhân tố (vibhāvā) như xúc phạm, chế nhạo, v.v... được hiểu; bằng (từ "ādi") thứ hai, các trạng thái tùy chuyển (byabhicārino) như hung dữ, hốt hoảng, v.v...; bằng (từ "ādi") thứ ba, các trạng thái biểu lộ (anubhāvā) như cau mày, mím môi, v.v...

362. ඉදානි රුද්දරසස්ස පොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘කොධො’’ඉච්චාදිනා. කොධො මච්ඡරියාදීහි මච්ඡරියඅවික්ඛෙපඋපහාසාදීහි ආලම්බණාදීහි විභාවෙහි ච හෙතුභූතෙහි තාසමදාදීහි තාසමදඋග්ගතසම්භමාදීහි බ්‍යභිචාරීභාවෙහි [Pg.353] ච නයනාරුණතාදීහි නෙත්තරත්තසුභඞ්ගඔට්ඨපීළනාදීහි අනුභාවෙහි ච කරණභූතෙහි පොසෙ සති රුද්දො නාම රසො භවෙති. මච්ඡරියං ආදි යෙසන්ති ච, තාසො ච මදො චෙති ච, තෙ ආදි යෙසමිති ච, නයනානි ච තානි අරුණානි චාති ච, තෙසං භාවොති ච, සා ආදි යෙසමිති ච වාක්‍යං.

362. Bây giờ, ngài trình bày tiến trình nuôi dưỡng vị phẫn nộ (ruddarasa) bằng (câu) "kodho" v.v... Sân hận (kodho) do bỏn xẻn v.v... (macchariyādīhi), tức là do các nhân tố (vibhāvehi) là nguyên nhân như nhân tố nương tựa (ālambaṇādi) v.v..., như bỏn xẻn, xúc phạm, chế nhạo v.v... (macchariyaavikkhepaupahāsādīhi); và do sợ hãi, kiêu mạn v.v... (tāsamadādīhi), tức là do các trạng thái tùy chuyển (byabhicārībhāvehi) như sợ hãi, kiêu mạn, hung dữ, hốt hoảng v.v... (tāsamadauggatasambhamādīhi); và do mắt đỏ ngầu v.v... (nayanāruṇatādīhi), tức là do các trạng thái biểu lộ (anubhāvehi) là công cụ như mắt đỏ, cau mày, mím môi v.v... (nettarattasubhaṅgaoṭṭhapīḷanādīhi); khi có mặt nơi người (pose sati), thì trở thành vị tên là phẫn nộ (ruddo nāma raso bhaveti). Và (đây là) các câu (phân tích): "Macchariyaṃ ādi yesanti", và "tāso ca mado ceti", và "te ādi yesamiti", và "nayanāni ca tāni aruṇāni cāti", và "tesaṃ bhāvoti", và "sā ādi yesamiti".

රුද්දරසස්ස උදාහරණමෙවං දට්ඨබ්බං –

Ví dụ về vị phẫn nộ (ruddarasa) nên được hiểu như sau –

යක්ඛෙන භො අධිගතොසි මනුස්සභක්ඛෙ,නා’ස්සස්ස වාල’මවලම්බ පුරං අවෙක්ඛ;

වෙරම්භවාතමුඛචුණ්ණිතසබ්බගත්තො,මච්චො කථං පුනපි පස්සති ජීවලොකන්ති.

Này, ngươi đã bị dạ-xoa ăn thịt người bắt giữ, đừng bám vào đuôi ngựa mà nhìn về thành phố; toàn thân bị gió Verambha thổi vào mặt làm cho tan nát, làm sao một người trần có thể nhìn thấy lại thế giới của chúng sanh?

භො මනුස්සභක්ඛෙන යක්ඛෙන අධිගතොසි ගහිතො අසි, අස්සස්ස වාලමවලම්බ වාලධිං ගහෙත්වා ඉදානෙව පුරං අවෙක්ඛ තුය්හං නගරං ඔලොකෙහි, තථෙව හි වෙරම්භවාතමුඛචුණ්ණිතසබ්බගත්තො වෙරම්භවාතස්ස අභිමුඛිචුණ්ණිතසකලසරීරො මච්චො මනුස්සො ජීවලොකං සත්තලොකං පුනපි කථං පස්සතීති. ඉහ මච්ඡරියාදිවිභාවා ච කොධාදිසඞ්ඛාතො ඨායීභාවො ච වාක්‍යසාමත්ථියා දීපිතා හොන්ති, අපරද්ධෙන තාසමදඋග්ගතාදිබ්‍යභිචාරීභාවා විභාවිතා හොන්ති. සමුදායෙන නයනාරුණතාදයො අනුභාවා සූචිතා හොන්ති.

Này, ngươi đã bị dạ-xoa ăn thịt người bắt giữ, đã bị tóm lấy. Bám vào đuôi ngựa, nắm lấy đuôi, ngay bây giờ hãy nhìn về thành phố, hãy ngắm nhìn kinh thành của ngươi. Vì quả thật, cũng như vậy, toàn thân bị gió Verambha thổi vào mặt làm cho tan nát, toàn bộ cơ thể bị tan nát khi đối diện với gió Verambha, làm sao một người trần, một con người, có thể nhìn thấy lại thế giới của chúng sanh, thế giới của hữu tình? Ở đây, các nhân tố như bỏn xẻn v.v... và trạng thái thường trực được gọi là sân hận v.v... được làm sáng tỏ bởi năng lực của câu văn. Do sự xúc phạm, các trạng thái tùy chuyển như sợ hãi, kiêu mạn, hung dữ v.v... được biểu lộ. Tổng hợp lại, các trạng thái biểu lộ như mắt đỏ ngầu v.v... được ám chỉ.

වීරඨායීභාව

Trạng thái thường trực anh hùng

363.

363.

පතාපවික්කමාදීහු-ස්සාහො විරොති සඤ්ඤිතො;

රණදානදයායොගා, වීරො’යං තිවිධො භවෙ;

තෙවා’නුභාවා ධිතිම-ත්‍යාදයො බ්‍යභිචාරිනො.

Hăng hái do uy lực, dũng mãnh v.v... được gọi là anh hùng; do liên quan đến chiến trận, bố thí, từ bi, vị anh hùng này có ba loại; ba điều ấy là trạng thái biểu lộ, còn kiên trì, trí tuệ v.v... là trạng thái tùy chuyển.

363. ‘‘පතාපි’’ච්චාදි. පතාපො සත්තුසන්තාපකාරී තෙජො, වික්කමො පරමණ්ඩලක්කමන්තං, තෙ ආදයො යෙසං බලාවික්ඛෙපාදීනං [Pg.354] පටිපුග්ගලගතානං විභාවානං, තෙහි ජාතො උස්සාහො රසත්තමාපන්නො වීරො රසොති සඤ්ඤිතො, අයං වීරො රණදානදයායොගා තිවිධො භවෙ යුද්ධවීරො දානවීරො දයාවීරොති, තෙ යුද්ධකරණාදයො එව තත්ථ අනුභාවා භවන්ති. ධිතිමතිඋග්ගතාදයො බ්‍යභිචාරිනො භවන්තීති.

363. (Câu) "Patāpa" v.v... Patāpa là uy lực làm cho kẻ thù kinh sợ, vikkama là sự dũng mãnh xâm chiếm lãnh thổ của người khác, chúng là khởi đầu của các nhân tố (vibhāvā) thuộc về cá nhân như sức mạnh, không xao lãng v.v... Sự hăng hái (ussāho) sinh ra từ chúng, đạt đến trạng thái của vị (rasa), được gọi là vị anh hùng (vīrarasa). Vị anh hùng này, do liên quan đến chiến trận, bố thí, từ bi, trở thành ba loại: anh hùng chiến trận, anh hùng bố thí, và anh hùng từ bi. Chính những hành động chiến đấu v.v... ở đó trở thành các trạng thái biểu lộ (anubhāvā). Kiên trì, trí tuệ, hung dữ v.v... là các trạng thái tùy chuyển (byabhicārino).

363. ඉදානි වීරරසභෙදං, පොසනක්කමඤ්ච දස්සෙති ‘‘පතාප’’ඉච්චාදිනා. පතාපවික්කමාදීහි අඤ්ඤරාජූනං දණ්ඩජතෙජසඞ්ඛතපතාපො, තෙසමෙව පරමණ්ඩලක්කමනසඞ්ඛාතවික්කමො ඵලභෙදො චෙතිආදීහි උප්පන්නො උස්සාහො වීරොති වීරරසොති සඤ්ඤිතො කවීහි ඤාතො, අයං වීරරසො රණදානදයායොගා යුද්ධචාගකරුණායොගෙන හෙතුභූතෙන තිවිධො භවෙ. තෙ එව රණදානදයා එව ඉමා අනුභාවා නාම හොන්ති. ධිතිමත්‍යාදයො ධිතිමතිඋග්ගතගබ්බාදයො බ්‍යභිචාරිනො භාවා හොන්තීති. යුද්ධවීරදානවීරදයාවීරවසෙන වීරරසො තිවිධො හොති. පතාපො ච වික්කමො චෙති ච, තෙ ආදි යෙසමිති ච, රණො ච දානඤ්ච දයා චෙති ච, තාහි යොගොති ච, තයො විධා පකාරා අස්සාති ච, ධිති ච මති චෙති ච, තා ආදි යෙසමිති ච වාක්‍යං.

363. Bây giờ, ngài trình bày sự phân loại của vị anh hùng (vīrarasa) và tiến trình nuôi dưỡng bằng (câu) "patāpa" v.v... Do uy lực, dũng mãnh v.v... (patāpavikkamādīhi), tức là uy lực được gọi là quyền năng sinh ra từ sự trừng phạt đối với các vị vua khác, và dũng mãnh được gọi là sự xâm chiếm lãnh thổ của chính họ, và sự khác biệt về kết quả v.v..., sự hăng hái (ussāho) phát sinh được các nhà thơ biết đến là anh hùng, là vị anh hùng (vīrarasa). Vị anh hùng này, do liên quan đến chiến trận, bố thí, từ bi (raṇadānadayāyogā), tức là do sự liên quan mang tính nguyên nhân với chiến tranh, từ thiện, lòng thương, trở thành ba loại. Chính những điều đó, chiến trận, bố thí, và từ bi, được gọi là các trạng thái biểu lộ (anubhāvā). Kiên trì, trí tuệ v.v... (dhitimatyādayo), tức là kiên trì, trí tuệ, hung dữ, kiêu hãnh v.v... (dhitimatiuggatagabbādayo) là các trạng thái tùy chuyển (byabhicārino bhāvā). Tùy theo anh hùng chiến trận, anh hùng bố thí, và anh hùng từ bi, vị anh hùng có ba loại. Và (đây là) các câu (phân tích): "Patāpo ca vikkamo ceti", và "te ādi yesamiti", và "raṇo ca dānañca dayā ceti", và "tāhi yogoti", và "tayo vidhā pakārā assāti", và "dhiti ca mati ceti", và "tā ādi yesamiti".

වීරරසස්ස උදාහරණමෙවං දට්ඨබ්බං –

Ví dụ về vị anh hùng (vīrarasa) nên được hiểu như sau –

විඤ්ඤාපෙත්වා කුවෙරං සුමහති-මපි චෙ’කොවකුම්භණ්ඩසෙනං,උත්තාසෙත්වා ගහෙත්වා මණිරතනවරංලක්ඛමාධාය ජූතෙ;

ජෙත්වා කොරබ්‍යරාජං සචිවරතන-මුද්ධච්ච රඤ්ඤං සතම්හා,එත්ථානෙත්වා’දියිස්සං සුයුවතිරතනංකො මමෙ’ත්ථ’ත්ථි භාරොති.

Sau khi thông báo cho Kuvera, và dù cho có đạo quân Kumbhaṇḍa rất đông đảo đến một trăm ngàn, ta sẽ làm cho chúng kinh hãi và chiếm lấy viên ngọc quý báu, và đặt cược một trăm ngàn trong ván xúc xắc; sau khi đánh bại vua xứ Kuru và đoạt lấy viên ngọc báu là vị quân sư từ một trăm vị vua, ta sẽ mang về đây và lấy đi viên ngọc báu là thiếu nữ xinh đẹp. Gánh nặng nào cho ta ở đây?

කුවෙරං [Pg.355] වෙස්සවණමහාරාජං විඤ්ඤාපෙත්වා බොධෙත්වා සුමහතිමපි කුම්භණ්ඩසෙනං අතිමහන්තිං කුම්භණ්ඩසෙනං එකොව උත්තාසෙත්වා භයං ජනෙත්වා මණිරතනවරං ගහෙත්වා ජූතෙ අක්ඛකීළායං ලක්ඛං ආධාය ඨපෙත්වා කොරබ්‍යරාජං ජෙත්වා රඤ්ඤං සතම්හා රාජසම්බන්ධිනා සතෙන සචිවරතනං අමච්චරතනං උද්ධච්ච උද්ධරිත්වා එත්ථානෙත්වා සුයුවතිරතනං සොභනඉත්ථිරතනං ආදියිස්සං ගණ්හිස්සාමි, එත්ථ යථාවුත්තෙසු මම කො භාරො අත්ථීති. එත්ථ ‘‘කො මමෙත්ථත්ථි භාරො’’ති ඉමිනා උස්සාහසඞ්ඛාතො ඨායීභාවො පකාසිතො. එතස්ස උප්පත්තිඋද්දීපනෙසු කාරණභූතස්ස ඉත්ථිරතනස්ස ආදානඛ්‍යාතනාගරාජගතපතාපවික්කමාදිවිභාවො ච, තංතංරූපප්පකාසකකවිවචනසඞ්ඛාතානුභාවො ච ‘‘විඤ්ඤාපෙත්වා’’ඉච්චාදිනා වාක්‍යසාමත්ථියෙන පටිපාදනීයා හොන්ති. ‘‘සුමහතිමපි කුම්භණ්ඩසෙනං එකො’’ති ච, ‘‘රඤ්ඤං සතම්හා සචිවරතනමුද්ධච්චා’’ති ච ඉමෙහි ධිතිඋග්ගතගබ්බාදයො ච, ‘‘විඤ්ඤාපෙත්වා කුවෙර’’න්ති ච, ‘‘උත්තාසෙත්වා කොරබ්‍යරාජ’’න්ති ච, ‘‘එත්ථානෙත්වා ඉච්චාදයො’’ති ච ඉමෙහි මත්‍යාදයො ච බ්‍යභිචාරිනො භාවා විභාවිතා හොන්ති. ඉමෙහි විභාවානුභාවබ්‍යභිචාරීභාවෙහි යුද්ධවීරරසො පොසිතොති දට්ඨබ්බො. ඉමිනායෙව නයෙන දානවීරාදයො විඤ්ඤාතබ්බා.

Sau khi thỉnh cầu và làm cho đại vương Vessavaṇa Kuvera hiểu rõ, một mình ta sẽ làm cho đạo quân Kumbhaṇḍa dù rất lớn, đạo quân Kumbhaṇḍa dù cực lớn phải kinh hãi, làm cho phát sanh sự sợ hãi, lấy được ngọc báu quý giá, đặt cược một trăm ngàn trong trò chơi súc sắc, chiến thắng vua Korabya, từ một trăm vị vua, với một trăm người thuộc hoàng tộc, ta sẽ nhấc bổng, mang đi vị mưu sĩ báu, vị cận thần báu, đem về đây, ta sẽ nhận lấy, ta sẽ chiếm lấy người thiếu nữ báu, người phụ nữ xinh đẹp. Ở đây, trong những việc đã nói, gánh nặng nào là của ta? Ở đây, qua câu ‘gánh nặng nào là của ta ở đây’, trạng thái thường trực (ṭhāyībhāva) được gọi là sự hăng hái (ussāha) đã được biểu thị. Đối với trạng thái này, vibhāva (nhân tố kích thích) là oai lực và dũng khí của long vương, v.v., được biết đến qua việc chiếm đoạt nữ bảo, là nguyên nhân trong việc phát sinh và khơi dậy; và anubhāva (biểu hiện ngoại tại) được gọi là lời nói của thi sĩ biểu thị các hình thái tương ứng ấy, cần được trình bày bằng năng lực của câu bắt đầu bằng ‘viññāpetvā’. Và qua các câu ‘một mình (đối với) đạo quân Kumbhaṇḍa dù rất lớn’ và ‘từ một trăm vị vua, nhấc bổng vị mưu sĩ báu’, các trạng thái biến đổi (byabhicārin) như sự kiên định (dhiti), sự phấn chấn (uggata), lòng kiêu hãnh (gabba), v.v., được làm rõ. Và qua các câu ‘làm cho Kuvera biết’, ‘làm cho vua Korabya kinh sợ’, và ‘đem về đây, v.v.’, các trạng thái biến đổi như sự suy xét (mati), v.v., được làm rõ. Cần phải hiểu rằng, qua các vibhāva, anubhāva, và byabhicārībhāva này, vị anh hùng chiến trận (yuddhavīrarasa) được nuôi dưỡng. Theo phương pháp này, các vị anh hùng bố thí (dānavīra), v.v., cũng cần được hiểu.

භයඨායීභාව

Trạng thái thường trực là sự sợ hãi.

364.

364.

විකාරිසනසත්තාදි-භයුක්කංසො භයානකො;

සෙදාදයො’නුභාවෙ’ත්ථ,තාසාදී බ්‍යභිචාරිනො.

Sự tột cùng của sợ hãi (phát sanh) từ âm thanh, sinh vật, v.v. bất thường là vị khủng khiếp (bhayānaka); Ở đây, sự đổ mồ hôi, v.v. là những biểu hiện ngoại tại (anubhāva), sự kinh hãi, v.v. là những trạng thái biến đổi (byabhicārin).

364. ‘‘විකාරි’’ච්චාදි. විකාරි අසභාවප්පවත්තො විරුද්ධො සනො සද්දො සත්තො ච, තෙ ආදයො යෙසං සුඤ්ඤාරඤ්ඤාදීනං [Pg.356] ඉත්ථිනීචප්පකතිසම්භවන්තානං, විභාවානං, ගුරුආදීනං වා උත්තමානං, තෙහි ජාතස්ස භයස්ස, කිත්තිමස්ස වා උක්කංසො භයානකො නාම රසො. එත්ථ සෙදකම්පනපාදචලනාදයො අනුභාවා, තාසාදයො බ්‍යභිචාරිනො.

364. Câu ‘Vikāri’ v.v. (có nghĩa là): Âm thanh (sana) và sinh vật (satta) bất thường (vikāri), diễn ra không tự nhiên, trái ngược, chúng là khởi đầu của những (vibhāva) như rừng hoang vắng, v.v. đối với những người có bản chất là phụ nữ và hạng thấp kém, hoặc đối với những bậc cao quý như các vị thầy, v.v.; sự tột cùng của nỗi sợ hãi phát sanh từ những điều ấy, hoặc (nỗi sợ) được tạo ra, được gọi là vị khủng khiếp (bhayānaka rasa). Ở đây, sự đổ mồ hôi, run rẩy, chân bước loạng choạng, v.v. là những biểu hiện ngoại tại (anubhāva); sự kinh hãi, v.v. là những trạng thái biến đổi (byabhicārin).

364. ඉදානි භයානකරසස්ස පොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘විකාරි’’ච්චාදිනා. විකාරිසනසත්තාදිභයුක්කංසො පකතිවිරහෙන විකාරවන්තෙහි විරුද්ධෙහි අසනිසද්දාදිසද්දෙහි, රක්ඛසාදිසත්තෙහි වා විභාවෙහි හෙතුභූතෙහි සඤ්ජාතො සාභාවිකො, කිත්තිමො වා භයපටිබන්ධො උක්කංසො භයානකරසො නාම හොති. එත්ථ භයානකරසවිසයෙ සෙදාදයො දාහසරීරකම්පනාදයො අනුභාවා කායිකවාචසිකප්පයොගසඞ්ඛතා අනුභාවා හොන්ති. තාසාදී බ්‍යභිචාරිනො තාසසඞ්කාදයො ඉහ බ්‍යභිචාරීභාවා හොන්තීති. සනො ච සත්තො චෙති ච, විකාරො එතෙසං අත්ථීති ච, විකාරිනො ච තෙ සනසත්තා චෙති ච, තෙ ආදයො යෙසං සුඤ්ඤාරඤ්ඤාදීනමිති ච, තෙහි ජාතං භයමිති ච, මජ්ඣෙ පදලොපො, තස්ස උක්කංසොති ච, සෙදො ආදි යෙසං කම්පනාදීනමිති ච, තාසො ආදි යෙසං සඞ්කාදීනමිති ච වාක්‍යං. ඉත්ථිනීචප්පකතිකානං භයහෙතු විකාරිසනසත්තාදි, උත්තමානං ගුරුආදි.

364. Bây giờ, ngài chỉ ra tiến trình nuôi dưỡng vị khủng khiếp (bhayānakarasa) qua câu ‘vikāri’ v.v. Sự tột cùng của sợ hãi (phát sanh) từ âm thanh, sinh vật, v.v. bất thường (Vikārisanasattādibhayukkaṃso) có nghĩa là: sự tột cùng của mối liên hệ với sợ hãi, dù là tự nhiên hay được tạo ra, phát sanh từ những nhân tố kích thích (vibhāva) làm nguyên nhân, như những âm thanh trái ngược, có sự biến đổi do trái với tự nhiên như tiếng sấm, v.v., hoặc những sinh vật như quỷ dạ xoa, v.v., được gọi là vị khủng khiếp (bhayānakarasa). Ở đây, trong lĩnh vực của vị khủng khiếp, sự đổ mồ hôi, v.v. (sedādayo) có nghĩa là sự nóng bức, run rẩy thân thể, v.v. là những biểu hiện ngoại tại (anubhāva), được gọi là sự vận dụng của thân và khẩu. Sự kinh hãi, v.v. là những trạng thái biến đổi (Tāsādī byabhicārino) có nghĩa là sự kinh hãi, nghi ngờ, v.v. ở đây là những trạng thái biến đổi (byabhicārībhāva). Câu (được phân tích như sau): ‘âm thanh và sinh vật’; ‘chúng có sự biến đổi’; ‘chúng là những âm thanh và sinh vật bất thường’; ‘chúng là khởi đầu của những thứ như rừng hoang vắng, v.v.’; ‘nỗi sợ hãi sanh ra từ chúng’; ở giữa có sự lược bỏ từ; ‘sự tột cùng của nó’; ‘sự đổ mồ hôi là khởi đầu của những thứ như run rẩy, v.v.’; và ‘sự kinh hãi là khởi đầu của những thứ như nghi ngờ, v.v.’. Đối với những người có bản chất là phụ nữ và hạng thấp kém, nguyên nhân của sợ hãi là âm thanh, sinh vật, v.v. bất thường; đối với những bậc cao quý là các vị thầy, v.v.

එත්ථ ලක්ඛියමෙවං වෙදිතබ්බං –

Ở đây, ví dụ cần được hiểu như sau –

යං දිට්ඨිසත්ථපතනෙන පරිප්ඵුරන්තී,කුම්භණ්ඩරක්ඛසචමූ ගමිතා සමන්තා;

ආචක්කවාළනග’මස්සගතං පුරීව,භොතො මුහුං මුහු’මපස්සි ස පුණ්ණකො’හන්ති.

Đạo quân Kumbhaṇḍa và Rakkhasa, run rẩy bởi sự rơi xuống của vũ khí ánh nhìn, đã bị xua đuổi khắp nơi cho đến tận núi Cakkavāḷa, đã nhiều lần nhìn thấy ngài, người đang ngồi trên lưng ngựa, giống như (nhìn thấy) thành phố của ngài. Ta chính là Puṇṇaka ấy.

දිට්ඨිසත්ථපතනෙන දිට්ඨිසල්ලසම්පාතනෙන පරිප්ඵුරන්තී කම්පමානා සමන්තා පරිසමන්තතො ආචක්කවාළනගං චක්කවාළපබ්බතාවධි ගමිතා පලාපිතා කුම්භණ්ඩරක්ඛසචමූ කුම්භණ්ඩරක්ඛසානං [Pg.357] සෙනා යං අස්සගතං අස්සපිට්ඨෙ නිසින්නකං භොතො භවතං තුම්හාකං පුරී ඉව පුරියා දස්සනමිව මුහුං මුහුං අපස්සි ඛණෙ ඛණෙ අපස්සිත්ථ, සො අහං පුණ්ණකො නාම යක්ඛොති. එත්ථ ‘‘දිට්ඨිසත්ථපතනෙනා’’ති දිට්ඨිසත්ථාරොපනෙන ච ‘‘ස පුණ්ණකො අහ’’න්ති ඉමිනා ච භයජනනස්ස හෙතුභූතවිරුද්ධසත්තසඞ්ඛාතා විභාවා නිද්දිට්ඨා, ‘‘මුහුං මුහු’මපස්සී’’ති රසාවත්ථසම්පත්තභයුක්කංසසඞ්ඛතො ඨායීභාවො විභාවිතො, ‘‘කුම්භණ්ඩරක්ඛසචමූ ගමිතා සමන්තා ආචක්කවාළනග’’න්ති තාසසඞ්කාදිකා බ්‍යභිචාරිනො භාවා ජොතිතා. ‘‘පරිප්ඵුරන්තී’’ති සෙදකම්පාදයො අනුභාවා දස්සිතා හොන්ති.

‘Bởi sự rơi xuống của vũ khí ánh nhìn’ (Diṭṭhisatthapatanena) nghĩa là bởi sự rơi xuống của mũi tên ánh nhìn. ‘Run rẩy’ (paripphurantī) nghĩa là run sợ. ‘Khắp nơi’ (samantā) nghĩa là khắp mọi phía. ‘Cho đến tận núi Cakkavāḷa’ (ācakkavāḷanagaṃ) nghĩa là đến giới hạn là núi Cakkavāḷa. ‘Bị xua đuổi’ (gamitā) nghĩa là bị làm cho bỏ chạy. ‘Đạo quân Kumbhaṇḍa và Rakkhasa’ (kumbhaṇḍarakkhasacamū) nghĩa là đạo quân của các Kumbhaṇḍa và Rakkhasa. ‘Ngài, người đang ngồi trên lưng ngựa’ (yaṃ assagataṃ) nghĩa là người đang ngồi trên lưng ngựa. ‘Của ngài’ (bhoto) nghĩa là của các ngài, của các vị. ‘Giống như thành phố’ (purī iva) nghĩa là giống như việc nhìn thấy thành phố. ‘Đã nhìn thấy nhiều lần’ (muhuṃ muhuṃ apassi) nghĩa là đã nhìn thấy trong từng khoảnh khắc. ‘Ta chính là Puṇṇaka ấy’ nghĩa là ta là dạ xoa tên Puṇṇaka. Ở đây, qua câu ‘bởi sự rơi xuống của vũ khí ánh nhìn’ và ‘ta chính là Puṇṇaka ấy’, các nhân tố kích thích (vibhāva) được gọi là sinh vật thù địch, là nguyên nhân của việc tạo ra sự sợ hãi, đã được chỉ ra. Qua câu ‘đã nhìn thấy nhiều lần’, trạng thái thường trực (ṭhāyībhāva) được gọi là sự tột cùng của sợ hãi đã đạt đến trạng thái của vị (rasa) được làm rõ. Qua câu ‘đạo quân Kumbhaṇḍa và Rakkhasa bị xua đuổi khắp nơi cho đến tận núi Cakkavāḷa’, các trạng thái biến đổi (byabhicārin) như kinh hãi, nghi ngờ, v.v. được làm sáng tỏ. Qua từ ‘run rẩy’, các biểu hiện ngoại tại (anubhāva) như đổ mồ hôi, run rẩy, v.v. được chỉ ra.

ජිගුච්ඡාඨායීභාව

Trạng thái thường trực là sự ghê tởm.

365.

365.

ජිගුච්ඡා රුධිරාදීහි,පූත්‍යාදීහි විරාගතො;

බීභච්ඡො ඛොභනු’බ්බෙගී,කමෙන කරුණායුතො;

නාසාවිකුනනාදීහි,සඞ්කාදීහි’ස්ස පොසනං.

Sự ghê tởm (jigucchā) (phát sanh) từ máu, v.v., từ sự chán ghét đối với những thứ thối rữa, v.v.; Vị ghê tởm (bībhaccha) là sự khuấy động, sự kinh hoàng, và theo thứ tự, có liên quan đến lòng bi mẫn; Sự nuôi dưỡng của nó (diễn ra) qua việc nhăn mũi, v.v., và qua sự lo âu, v.v.

365. ‘‘ජිගුච්ඡා’’ඉච්චාදි. රුධිරන්තාදීහි පූතිකිමිආදීහි විරාගතො ච ජාතා ජිගුච්ඡා ගරහා කමෙන ඛොභනො උබ්බෙගී කරුණායුතො ච බීභච්ඡො භවති, නාසාවිකුනනමුඛච්ඡදනාදීහි අනුභාවෙහි, සඞ්කාවෙගාදීහි බ්‍යභිචාරීහි ච අස්ස පොසනං භවතීති.

365. Câu ‘Jigucchā’ v.v. (có nghĩa là): Sự ghê tởm (jigucchā), sự chê bai (garahā), phát sanh từ sự chán ghét đối với máu, ruột, v.v., và những thứ thối rữa, giòi bọ, v.v., theo thứ tự trở thành vị ghê tởm (bībhaccha) có tính khuấy động, kinh hoàng, và liên quan đến lòng bi mẫn. Sự nuôi dưỡng của vị này diễn ra qua những biểu hiện ngoại tại (anubhāva) như nhăn mũi, che miệng, v.v., và qua những trạng thái biến đổi (byabhicārin) như lo âu, bối rối, v.v.

365. ඉදානි බීභච්ඡරසස්ස පොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘ජිගුච්ඡා’’ඉච්චාදිනා. රුධිරාදීහි රත්තන්තගුණාදීහි ච, පූත්‍යාදීහි පූතිකිමිආදීහි ච, විරාගතො විරත්තභාවෙන චාති ඉමෙහි තීහි විභාවෙහි හෙතුභූතෙහි උප්පජ්ජමානා ජිගුච්ඡා කමෙන රුධිරාදීනං තිණ්ණං විභාවානං පටිපාටියා ඛොභනො [Pg.358] අනවට්ඨානො අසමාහිතො උබ්බෙගී උබ්බෙගවා කරුණායුතො සොකරූපෙන සහිතො චාති එවං බීභච්ඡො රසො නාම හොති. නාසාවිකුනනාදීහි නාසසඞ්කොචනමුඛපිදහනාදීහි අනුභාවෙහි ච සඞ්කාදීහි ච සඞ්කාආවෙගාදීහි බ්‍යභිචාරීභාවෙහි ච කරණභූතෙහි අස්ස බීභච්ඡරසස්ස පොසනං හොතීති. රුධිරාදීසු තීසු පදෙසු, ඛොභනාදීසු තීසු ච ගම්‍යමානත්තා අවුත්තොපි චසද්දො යොජෙතබ්බො, තස්මා ඛොභනාදීහි තීහි යුත්තොව බීභච්ඡරසො නාමාති දට්ඨබ්බො. රුධිරං ආදි යෙසං අන්තාදීනමිති ච, පූතිආදි යෙසං කිමිආදීනමිති ච, උබ්බෙගො අස්ස බීභච්ඡස්ස අත්ථීති ච, කරුණෙන ආයුතොති ච, නාසාය විකුනනං සඞ්කොචනමිති ච, තං ආදි යෙසං මුඛච්ඡාදනාදීනමිති ච, සඞ්කා ආදි යෙසං ආවෙගාදීනමිති ච වාක්‍යං.

365. Bây giờ, ngài chỉ ra trình tự nuôi dưỡng của vị ghê tởm (bībhaccharasa) bằng câu ‘sự ghê tởm’ (jigucchā), v.v... Sự ghê tởm (jigucchā) sanh khởi do ba nhân duyên (vibhāva) này làm nhân tố, tức là: do máu mủ, v.v... và do ruột gan có màu đỏ, v.v...; do vật thối rữa, v.v... và do giòi bọ hôi thối, v.v...; và do sự nhàm chán, tức là do trạng thái đã nhàm chán. Theo thứ tự của ba nhân duyên là máu mủ, v.v..., (sự ghê tởm ấy) trở thành cái gọi là vị ghê tởm (bībhaccharasa) theo cách như sau: là sự khuấy động, là sự không đứng vững, là sự không định tĩnh, là sự kinh sợ, là có sự kinh sợ, là được kết hợp với lòng bi, là đi cùng với hình thức của sầu muộn. Và sự nuôi dưỡng vị ghê tởm này xảy ra do các biểu hiện tùy theo (anubhāva) làm công cụ như là sự nhăn mũi, v.v..., tức là sự co mũi, sự che miệng, v.v...; và do các trạng thái biến đổi (byabhicārībhāva) như là sự nghi ngờ, v.v..., tức là sự nghi ngờ, sự xúc động, v.v... Trong ba trường hợp về máu mủ, v.v... và trong ba trường hợp về sự khuấy động, v.v..., vì được hiểu ngầm nên từ ‘ca’ (và) dù không được nói đến cũng nên được kết hợp. Do đó, cần phải hiểu rằng cái gọi là vị ghê tởm (bībhaccharasa) chính là được kết hợp với ba (trạng thái) là sự khuấy động, v.v... Câu (phân tích các từ) là: ‘máu là khởi đầu của những thứ ấy, tức là ruột, v.v...’; và ‘vật thối rữa là khởi đầu của những thứ ấy, tức là giòi bọ, v.v...’; và ‘sự kinh sợ là có nơi vị ghê tởm này’; và ‘được kết hợp với lòng bi’; và ‘sự nhăn, tức là sự co của mũi’; và ‘điều ấy là khởi đầu của những thứ ấy, tức là sự che miệng, v.v...’; và ‘sự nghi ngờ là khởi đầu của những thứ ấy, tức là sự xúc động, v.v...’.

ඉමස්ස බීභච්ඡස්සොදාහරණමෙවං වෙදිතබ්බං –

Ví dụ về vị ghê tởm này nên được biết như sau –

යක්ඛා මච්චකරඞ්කකඞ්කනධරා යෙ නිම්මිතා පුණ්ණකෙ-නු’ත්තංසීකතපාණිපල්ලවධරා හාරීකතන්තොරගා;

ලිත්තා ලොහිතකුඞ්කුමෙහි විධුරෙනෙ’තෙ පිවන්තා වසා-මජ්ජං සීසකපාලපාතිහි පුරෙ ධුත්තා වියො’පෙක්ඛිතාති.

Những dạ-xoa nào được Puṇṇaka hóa hiện, đeo vòng tay bằng sọ người, mang những bàn tay non làm vòng hoa trên đầu, có những con rắn làm thành vòng cổ; chúng được thoa phết bởi bột nghệ là huyết, đang uống rượu là mỡ bằng những cái bát là sọ đầu ở phía trước, những dạ-xoa ấy đã bị bậc trí tuệ (Vidhura) xem thường như những kẻ say rượu.

පුණ්ණකෙන යක්ඛෙන නිම්මිතා මච්චකරඞ්කකඞ්කනධරා මනුස්සට්ඨිසඞ්ඛාතකරභූසනධාරිනො උත්තංසීකතපාණිපල්ලවධරා මත්ථකමාලිකතහත්ථතලසඞ්ඛතපල්ලවධාරිනො හාරීකතන්තොරගා මුත්තාහාරීකතමනුස්සන්තසඞ්ඛාතඋරගසම්පයුත්තා ලොහිතකුඞ්කුමෙහි රුධිරසඞ්ඛාතකුඞ්කුමකක්කෙහි ලිත්තා සීසකපාලපාතිහි සීසකපාලසඞ්ඛාතෙහි සරාවෙහි වසාමජ්ජං වසාසඞ්ඛාතසුරං පුරෙ අභිමුඛෙ පිවන්තා යෙ යක්ඛා සියුං, එතෙ යක්ඛා විධුරෙන පණ්ඩිතෙන ධුත්තා විය නගරෙ සුරාධුත්තා විය උපෙක්ඛිතා හොන්තීති. ඉහ ‘‘ලිත්තා ලොහිතකුඞ්කුමෙහී’’ති ච ‘‘උත්තංසීකතපාණිපල්ලවධරා’’ති ච [Pg.359] ‘‘හාරීකතන්තොරගා’’ති ච ඉමෙහි චිත්තක්ඛොභකාරණභූතො රුධිරාදිවිභාවො ච, ‘‘මච්චකරඞ්කකඞ්කනරො’’ති ච ‘‘සීසකපාලපාතිහි වසාමජ්ජං පිවන්තා’’ති ච ඉමෙහි උබ්බෙගවන්තසභාවස්ස හෙතුභූතො පූත්‍යාදිවිභාවො ච පකාසිතො. කරුණායුතසභාවස්ස කාරණභූතවිරජ්ජනවිභාවො ච නාසාවිකුනනාදිඅනුභාවො ච සඞ්කාවෙගාදිබ්‍යභිචාරීභාවො ච බීභච්ඡසඞ්ඛාතඨායීභාවො චාති ඉමෙ සබ්බෙ වාක්‍යසාමත්ථියෙන ගම්මාති වෙදිතබ්බා.

Những dạ-xoa nào được hóa hiện bởi dạ-xoa Puṇṇaka, là những kẻ đeo trang sức tay được gọi là xương người, là những kẻ mang những chồi non được gọi là lòng bàn tay làm thành vòng hoa trên đầu, là những kẻ được gắn liền với những con rắn được gọi là ruột người làm thành vòng cổ ngọc trai, được thoa phết bởi bột nhão nghệ được gọi là huyết, đang uống rượu được gọi là mỡ bằng những cái bát được gọi là sọ đầu ở phía trước, những dạ-xoa ấy đã bị bậc trí tuệ Vidhura xem thường như những kẻ nghiện rượu trong thành phố. Ở đây, qua các câu ‘được thoa phết bởi bột nghệ là huyết’, ‘mang những bàn tay non làm vòng hoa trên đầu’, và ‘có những con rắn làm thành vòng cổ’, nhân duyên về máu mủ, v.v... là nguyên nhân gây khuấy động tâm đã được trình bày; và qua các câu ‘đeo vòng tay bằng sọ người’ và ‘đang uống rượu là mỡ bằng những cái bát là sọ đầu’, nhân duyên về vật thối rữa, v.v... là nguyên nhân của trạng thái có sự kinh sợ đã được công bố. Còn nhân duyên về sự nhàm chán là nguyên nhân của trạng thái kết hợp với lòng bi, và biểu hiện tùy theo là sự nhăn mũi, v.v..., và trạng thái biến đổi là sự nghi ngờ, sự xúc động, v.v..., và trạng thái thường trực được gọi là vị ghê tởm, tất cả những điều này nên được biết là được hiểu ngầm qua năng lực của câu văn.

විම්හයඨායීභාව

Trạng thái thường trực là sự kinh ngạc

366.

366.

අතිලොකපදත්ථෙහි,විම්හයො’යං රසො’බ්භුතො;

තස්සා’නුභාවා සෙදස්සු-සාධුවාදාදයො සියුං;

තාසාවෙගධිතිප්පඤ්ඤා,හොන්තෙ’ත්ථ බ්‍යභිචාරිනො.

Do những sự vật siêu thế gian, sự kinh ngạc này là vị kỳ diệu; những biểu hiện tùy theo của vị ấy là mồ hôi, nước mắt, lời tán dương, v.v...; ở đây, sự kinh hãi, xúc động, kiên trì, trí tuệ là những trạng thái biến đổi.

366. ‘‘අති’’ච්චාදි. අතිලොකෙහි ලොකාතිවුත්තීහි මායාදිබ්බගෙහාරාමාදීහි පදත්ථෙහි ජාතො අයං විම්හයො චිත්තවිකාරසඞ්ඛාතො ඨායීභාවො අබ්භුතො රසො නාම. සෙදඅස්සුසාධුවාදරොමඤ්චාදයො තස්ස අනුභාවා සියුං, තාසාදයො බ්‍යභිචාරිනො හොන්තීති.

366. Câu ‘Ati’, v.v... Trạng thái thường trực này là sự kinh ngạc, được gọi là sự biến đổi của tâm, sanh ra từ những sự vật siêu thế gian, tức là vượt ngoài thế gian, như là ảo thuật, lâu đài, vườn cảnh của chư thiên, v.v..., được gọi là vị kỳ diệu (abbhuta rasa). Mồ hôi, nước mắt, lời tán dương, sự dựng lông, v.v... là những biểu hiện tùy theo của vị ấy; sự kinh hãi, v.v... là những trạng thái biến đổi.

366. ඉදානි විම්හයරසස්ස පොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘අති’’ඉච්චාදිනා. අතිලොකපදත්ථෙහි ලොකට්ඨිතිමතික්කම්ම පවත්තෙහි මායාදිබ්බභවනආරාමවිමානාදිපදත්ථෙහි හෙතුභූතෙහි උප්පජ්ජමානො අයං විම්හයො චිත්තබ්‍යාපනසඞ්ඛාතො ඨායීභාවො අබ්භුතො රසො අබ්භුතරසො නාම භවෙ, සෙදස්සුසාධුවාදාදයො තස්ස අබ්භුතරසස්ස අනුභාවා සියුං, තාසාවෙගධිතිප්පඤ්ඤා එත්ථ [Pg.360] අබ්භුතරසවිසයෙ බ්‍යභිචාරිනො භාවා හොන්තීති. අතික්කන්තා ලොකමිති ච, තෙ ච තෙ පදත්ථා චෙති ච, සාධුඉති වාදොති ච, සෙදො ච අස්සු ච සාධුවාදො චෙති ච, තෙ ආදි යෙසං රොමඤ්චාදීනමිති ච, තාසො ච ආවෙගො ච ධිති ච පඤ්ඤා චෙති ච වාක්‍යං.

366. Bây giờ, ngài chỉ ra trình tự nuôi dưỡng của vị kinh ngạc (vimhayarasa) bằng câu ‘ati’, v.v... Trạng thái thường trực này là sự kinh ngạc, được gọi là sự lan tỏa của tâm, sanh khởi do những sự vật siêu thế gian làm nhân tố, tức là những sự vật diễn tiến vượt qua tình trạng của thế gian như là ảo thuật, lâu đài, vườn cảnh, cung điện của chư thiên, v.v..., sẽ trở thành vị kỳ diệu, gọi là vị kỳ diệu (abbhutaraso). Mồ hôi, nước mắt, lời tán dương, v.v... là những biểu hiện tùy theo của vị kỳ diệu ấy. Sự kinh hãi, xúc động, kiên trì, trí tuệ, trong lĩnh vực của vị kỳ diệu này, là những trạng thái biến đổi. Câu (phân tích các từ) là: ‘đã vượt qua thế gian’; và ‘những sự vật ấy và những sự vật ấy’; và ‘lời nói rằng: lành thay’; và ‘mồ hôi và nước mắt và lời tán dương’; và ‘những điều ấy là khởi đầu của những thứ ấy, tức là sự dựng lông, v.v...’; và ‘sự kinh hãi và sự xúc động và sự kiên trì và trí tuệ’.

ඉමස්ස අබ්භුතරසස්සොදාහරණමෙවං දට්ඨබ්බං –

Ví dụ về vị kỳ diệu này nên được thấy như sau –

ස පුණ්ණකෙනා’හටනෙකභිංසනෙ-ස්ව’හො නටෙනෙව සුනිච්චලො’චලා;

නිපාතිතො තෙන අවංසිරොපතං,අසන්තසං තං මිනි දිට්ඨියට්ඨියාති.

Ôi! Vị ấy, khi nhiều điều khủng khiếp được Puṇṇaka mang đến, đã rất vững vàng không lay động như một diễn viên; bị y ném nhào đầu xuống đất, vị ấy không hề kinh hãi, ta đã đo lường (nhận thấy) vị ấy bằng cây thước là cái thấy.

සො විධුරපණ්ඩිතො පුණ්ණකෙන යක්ඛෙන නටෙන ඉව අනෙකවිකාරදස්සනකෙන නාටකෙන විය ආහටනෙකභිංසනෙසු භයත්තමානීතානෙකවිධභිංසනෙසු වත්තමානෙසු සුනිච්චලො තෙන පුණ්ණකෙන අචලා සට්ඨියොජනුබ්බෙධකාළාගිරිපබ්බතමත්ථකතො නිපාතිතො අවංසිරොපතං අධොසීසං පතන්තො අසන්තසං එවං අප්පතිට්ඨෙපි අනුත්තසන්තො තං පබ්බතං දිට්ඨියට්ඨියා මිනි පමාණමකාසි, අහො අච්ඡරියන්ති. එත්ථ භයහෙතුම්හි සති භීතියා ච තත්ථ පරිජානනාභාවස්ස ච ලොකසභාවත්තා තමතික්කම්ම භයකරණෙ අසන්තාසස්ස ච දිට්ඨියා පබ්බතමිනනස්ස ච පවත්තභාවකථනෙන ලොකාතික්කන්තපදත්ථසඞ්ඛාතො විභාවො ‘‘අසන්තසං තං මිනි දිට්ඨියට්ඨියා’’ති ඉමිනා පකාසිතො. ‘‘අහො’’ති වචනෙන, තස්ස සාමත්ථියෙන ච සාධුවාදසෙදඅස්සුආදයො අනුභාවා විභාවිතා. තාසආවෙගධිතිච්චාදිබ්‍යභිචාරීභාවා, විම්හයසඞ්ඛාතඨායීභාවො ච සමුදිතවාක්‍යසාමත්ථියෙන ජොතිතො.

Vị Vidhurapaṇḍita ấy, khi dạ-xoa Puṇṇaka giống như một vũ công biểu diễn nhiều hình dạng biến hóa, giống như một vở kịch với nhiều cảnh tượng ghê rợn được mang đến, và khi nhiều loại hình hăm dọa khác nhau đang diễn ra, ngài vẫn hoàn toàn không lay động. Bị dạ-xoa Puṇṇaka ấy xô ngã từ đỉnh núi Kāḷāgiri vững chắc, cao sáu mươi do-tuần, ngài rơi xuống với đầu chúc xuống dưới, nhưng không hề sợ hãi. Như vậy, ngay cả khi không có chỗ tựa, ngài vẫn không kinh hãi và đã dùng cây gậy thị kiến để đo lường ngọn núi ấy, (nghĩ rằng) ‘Ồ, thật kỳ diệu!’. Ở đây, khi có nguyên nhân gây sợ hãi, việc có sự sợ hãi và việc không nhận biết được điều đó là bản chất của thế gian. Bằng cách vượt qua điều đó, qua việc trình bày trạng thái không sợ hãi trước sự việc gây sợ hãi và việc đo lường ngọn núi bằng thị kiến, vibhāva (tình cảm nhân) được gọi là đối tượng siêu thế đã được biểu thị qua câu ‘asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyā’ (không sợ hãi, ngài đã đo lường nó bằng cây gậy thị kiến). Qua từ ‘aho’ (ồ) và năng lực của nó, các anubhāva (tình cảm quả) như lời tán thán, mồ hôi, nước mắt v.v... đã được biểu lộ. Các vyabhicārībhāva (tình cảm phụ) như sợ hãi, kích động, kiên định v.v... và ṭhāyībhāva (tình cảm chính) được gọi là kinh ngạc cũng được làm sáng tỏ bởi năng lực của toàn bộ câu văn.

සමඨායීභාව

Tình cảm chính là sự tĩnh lặng

367.

367.

ඨායීභාවො [Pg.361] සමො මෙත්තා-දයාමොදාදිසම්භවො;

භාවාදීහි තදු’ක්කංසො,සන්තො සන්තනිසෙවිතො.

Tình cảm chính là sự tĩnh lặng, phát sinh từ từ, bi, hỷ v.v...; Sự xuất sắc của nó là nhờ các tình cảm phụ v.v..., (đó là) tình cảm tịch tịnh (santa), được các bậc hiền nhân tu tập.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදවිරචිතෙ

Như vậy, trong tác phẩm được biên soạn bởi trưởng lão Mahāsāmi Saṅgharakkhita

සුබොධාලඞ්කාරෙ

trong tập Subodhālaṅkāra (Dễ Hiểu Về Thi Ca)

රසභාවාවබොධො නාම පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

chương thứ năm tên là Luận Về Tình Cảm Và Tâm Trạng đã kết thúc.

සුබොධාලඞ්කාරො සමත්තො.

Tập Subodhālaṅkāra đã hoàn tất.

367. ‘‘ඨායි’’ච්චාදි. මෙත්තාදිසම්භවො සමො උපසමසඞ්ඛාතො ඨායීභාවො භවති, තදනුරූපෙහි භාවානුභාවෙහි තස්ස උක්කංසො යස්ස, සො සන්තො නාම රසො භවති, සො ච සන්තනිසෙවිතොති.

367. Câu ‘Ṭhāyi’ v.v... (Tình cảm chính là...) có nghĩa là: Tình cảm chính được gọi là sự tĩnh lặng (sama), tức là sự lắng dịu (upasama), phát sinh từ từ bi v.v...; tình cảm (rasa) nào có sự xuất sắc nhờ các tình cảm phụ và tình cảm quả tương ứng, thì đó được gọi là tình cảm tịch tịnh (santa), và nó được các bậc hiền nhân tu tập.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරෙ මහාසාමිනාමිකායං ටීකායං

Như vậy, trong tập chú giải Subodhālaṅkāra mang tên của vị Đại Trưởng Lão

රසභාවාවබොධො පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

chương thứ năm, Luận Về Tình Cảm Và Tâm Trạng.

367. ඉදානි සන්තරසස්ස පොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘ඨායි’’ච්චාදිනා. මෙත්තාදයාමොදාදිසම්භවො මෙත්තාකරුණාපීතිආදිවිභාවෙහි සම්භූතො සමො කායචිත්තොපසමො ඨායීභාවො නාම හොති, භාවාදීහි බ්‍යභිචාරීභාවාදීහි කරණභූතෙහි, අපිච තස්ස සමස්ස අනුරූපෙහි බ්‍යභිචාරීභාවානුභාවෙහි තදුක්කංසො තස්ස ඨායීභාවස්ස උක්කංසයුත්තො සන්තනිසෙවිතො සාධූහි සෙවිතො සන්තො සන්තරසො නාම හොතීති. මෙත්තා ච දයා ච මොදො චෙති ච, තෙ ආදයො යෙසමිති ච, තෙහි සම්භවො යස්සෙති ච, තස්ස උක්කංසො අස්ස සන්තස්සෙති ච, සතං නිසෙවිතොති ච වාක්‍යං.

367. Bây giờ, ngài chỉ ra phương pháp nuôi dưỡng tình cảm tịch tịnh (santarasa) qua câu ‘ṭhāyi’ v.v... ‘Phát sinh từ từ, bi, hỷ v.v...’ (Mettādayāmodādisambhavo) có nghĩa là được tạo ra bởi các tình cảm nhân (vibhāva) như từ, bi, hỷ v.v... Sự tĩnh lặng (sama), tức là sự lắng dịu của thân và tâm, được gọi là tình cảm chính (ṭhāyībhāva). ‘Nhờ các tình cảm phụ v.v...’ (bhāvādīhi) có nghĩa là nhờ các tình cảm phụ v.v... làm công cụ. Hơn nữa, ‘sự xuất sắc của nó’ (tadukkaṃso) có nghĩa là được phú cho sự xuất sắc của tình cảm chính ấy thông qua các tình cảm phụ và tình cảm quả tương ứng với sự tĩnh lặng đó. ‘Được các bậc hiền nhân tu tập’ (santanisevito) có nghĩa là được các bậc thiện nhân tu tập. Tình cảm tịch tịnh (santo) được gọi là santarasa. Câu văn được phân tích như sau: ‘mettā ca dayā ca modo ca’ (từ và bi và hỷ), ‘te ādayo yesaṃ’ (những thứ ấy là khởi đầu của chúng), ‘tehi sambhavo yassa’ (sự phát sinh của nó là từ những thứ ấy), ‘tassa ukkaṃso assa santassa’ (sự xuất sắc của nó thuộc về tình cảm tịch tịnh ấy), và ‘sataṃ nisevitoti’ (được các bậc hiền nhân tu tập).

අස්ස [Pg.362] සන්තරසස්සොදාහරණමෙවං දට්ඨබ්බං –

Ví dụ về tình cảm tịch tịnh này nên được hiểu như sau –

එන්තෙසු කෙසරිකරීස්ව’පි වෙඨයන්තෙ,නාගෙ නගං මදගජෙ විය වෙළුගුම්බං;

යක්ඛෙ විචාලයති නොචලි ඊසකම්පි,සන්තිං ගතොව විධුරො මධුරාපි භාවොති.

Dù cho sư tử và voi đang tiến đến, dù cho rắn đang quấn quanh, dù cho dạ-xoa đang lay chuyển ngọn núi như voi điên lay bụi tre; Vidhura, như đã đạt đến sự tịch tịnh, đã không lay động dù chỉ một chút, ngay cả từ bản tính ngọt ngào của mình.

කෙසරිකරීසු සීහහත්ථීසු එන්තෙසු අපි භිංසනාකාරෙන සමීපමාගච්ඡන්තෙසුපි නාගෙ වෙඨයන්තෙපි නාගෙසු සරීරං වෙඨයන්තෙසුපි. ජාත්‍යාපෙක්ඛායෙකවචනං, වෙළුගුම්බං මදගජෙ විය විචාලයති මදගළිතහත්ථිම්හි චාලෙන්තෙ ඉව යක්ඛෙ පුණ්ණකෙ නගං කාළාගිරිපබ්බතං විචාලයතිපි අනෙකප්පකාරෙ චාලෙන්තෙපි විධුරො පණ්ඩිතො සන්තිං ගතොව නිබ්බානං ආලම්බණකරණවසෙන සම්පත්තො විය ඵලසමාපත්තිසමාපන්නො ඉව අථ වා දිට්ඨධම්මනිබ්බානසඞ්ඛතනිරොධසමාපත්තිසමාපන්නො විය ඊසකම්පි අප්පකම්පි මධුරා භාවා අපි මධුරසභාවතොපි නො චලි, නිසින්නට්ඨානතො පගෙවාති අධිප්පායො. එත්ථ ධාවනරොදනකම්පනාදීනං කරණභූතං සීහාදීනමාගමනං නාගවෙඨනං පබ්බතකම්පනන්තිආදීසු වත්තමානෙසුපි නිබ්බිකාරත්තෙන සන්තිං ගතොති ඉමිනා සන්තරසස්ස පකතිභූතෙ උද්දෙසෙ දස්සිතො නවමො ඨායීභාවො දස්සිතො හොති, එතස්ස උප්පත්තිඋද්දීපනානං කාරණභූතා මෙත්තාදයාමොදාදිවිභාවා සාමත්ථියා දස්සිතා හොන්තීති. ධිතිමතිසතිආදයො තදනුරූපබ්‍යභිචාරීභාවා ච තාදිසානුභාවා ච ‘‘එන්තෙසු වෙඨයන්තෙ විචාලයතී’’ති ඉමිනා, සකලවාක්‍යසාමත්ථියෙන ච පකාසිතාති දට්ඨබ්බා.

‘Kesarikarīsu’ (sư tử và voi) có nghĩa là: dù cho sư tử và voi đang tiến đến gần với hình dạng đáng sợ. ‘Nāge veṭhayante’ (rắn đang quấn quanh) có nghĩa là: dù cho rắn đang quấn quanh thân thể. Số ít được dùng với ý nghĩa chỉ loài. ‘Veḷugumbaṃ madagaje viya vicālayati’ (lay chuyển như voi điên lay bụi tre) có nghĩa là: dù cho dạ-xoa Puṇṇaka đang lay chuyển ngọn núi Kāḷāgiri theo nhiều cách, giống như một con voi đang tiết dịch lay chuyển. ‘Vidhuro paṇḍito santiṃ gatova’ (bậc trí Vidhura như đã đạt đến sự tịch tịnh) có nghĩa là: như đã đạt đến Niết-bàn bằng cách lấy đó làm đối tượng, hoặc như đã nhập quả định, hoặc như đã nhập diệt thọ tưởng định được gọi là Niết-bàn ngay trong hiện tại. ‘Īsakampi... no cali, madhurā bhāvā api’ (không lay động dù chỉ một chút, ngay cả từ bản tính ngọt ngào) có nghĩa là: không lay động dù chỉ một chút khỏi bản tính ngọt ngào của mình, huống chi là từ chỗ ngồi. Ý là như vậy. Ở đây, mặc dù các sự việc là nguyên nhân gây ra sự chạy trốn, khóc lóc, run rẩy v.v... như sự xuất hiện của sư tử, sự quấn quanh của rắn, sự lay chuyển của ngọn núi v.v... đang diễn ra, nhưng qua sự không biến đổi, tình cảm chính thứ chín, là nền tảng của tình cảm tịch tịnh, đã được chỉ ra qua câu ‘santiṃ gato’ (đã đạt đến sự tịch tịnh). Các tình cảm nhân (vibhāva) như từ, bi, hỷ v.v..., là nguyên nhân cho sự phát sinh và tăng trưởng của nó, được chỉ ra qua năng lực của câu văn. Các tình cảm phụ (byabhicārībhāva) tương ứng như kiên định, trí tuệ, chánh niệm v.v... và các tình cảm quả (anubhāva) tương tự được biểu thị qua các câu ‘entesu veṭhayante vicālayatī’ (đang tiến đến, đang quấn quanh, đang lay chuyển) và qua năng lực của toàn bộ câu văn, điều này nên được hiểu như vậy.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරනිස්සයෙ

Như vậy, trong tập Subodhālaṅkāranissaya

රසභාවාවබොධො නාම පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

chương thứ năm tên là Luận Về Tình Cảm Và Tâm Trạng.

සුබොධාලඞ්කාරටීකා සමත්තා.

Tập Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra đã hoàn tất.