නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

සුබොධාලඞ්කාරටීකා

सुबोधालंकारटीका

ගන්ථාරම්භකථා

ग्रंथारंभकथा

යො [Pg.1] පාදනීරජවරොදරරාධිතෙන,ලොකත්තයෙන’විකලෙන නිරාකුලෙන;

විඤ්ඤාපයී නිරුපමෙය්‍යතමත්තනො තං,වන්දෙ මුනින්දමභිවන්දිය වන්දනීයං.

ज्यांनी आपल्या चरणकमलांच्या धूलीने संपूर्ण आणि व्याकुळता नसलेल्या तिन्ही लोकांद्वारे पूजिले जाऊन, स्वतःच्या अनुपम स्वरूपाचे ज्ञान करून दिले, त्या वंदनीय मुनींद्रांना (मुनींच्या राजाला) मी अभिवादन करून वंदन करतो.

පත්තො සපත්තවිජයො ජයබොධිමූලෙ,සද්ධම්මරාජපදවිං යදනුග්ගහෙන;

සත්තාපසත්ත විපුලාමලසග්ගුණස්ස,සද්ධම්මසාරරතනස්ස නමත්ථු තස්ස.

ज्यांच्या अनुग्रहाने, विजयी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी शत्रूंवर (क्लेशांवर) विजय मिळवून सद्धम्मराजाचे पद प्राप्त केले; प्राणी ज्याच्याशी जोडलेले आहेत अशा त्या विशाल, निर्मळ आणि सद्गुणांनी युक्त असलेल्या सद्धम्मरूप श्रेष्ठ रत्नाला माझा नमस्कार असो.

යො භාජනත්තමභිසම්භුණි සග්ගුණස්ස,තස්සාපි ධම්මරතනස්ස මහාරහස්ස;

සම්භාවිතං සසිරසාහිතසන්නතෙහි,සම්භාවයාමි සිරසා ගණමුත්තමං තං.

जो सद्गुणांचे आणि अत्यंत मौल्यवान अशा धम्मरत्नाचे पात्र बनला; मस्तक नमवून वंदन करणाऱ्यांनी सन्मानित केलेल्या त्या उत्तम संघाला (गणाला) मी मस्तक नमवून आदरपूर्वक वंदन करतो.

යෙ’නන්තතන්තරතනාකරමන්ථනෙන,මන්ථා’චලොල්ලසිතඤාණවරෙන ලද්ධා;

සාරා මතාති සුඛිතා සුඛයන්ති චඤ්ඤෙ,තෙ මෙ ජයන්ති ගුරවො ගුරවො ගුණෙහි.

ज्यांनी अनंत शास्त्ररूपी रत्नांच्या महासागराचे मंथन करून, मंदर पर्वताप्रमाणे शोभणाऱ्या आपल्या श्रेष्ठ ज्ञानरूपी मंथनदंडाने (धम्माचा) सार प्राप्त केला, स्वतः सुखी झाले आणि इतरांनाही सुखी करतात; गुणांनी थोर असलेले ते माझे गुरुदेव विजयी होवोत.

1. දොසාවබොධ පඨමපරිච්ඡෙද

१. दोषबोध (दोषांचे ज्ञान) - पहिला परिच्छेद

රතනත්තයප්පණාමවණ්ණනා

रत्नत्रय-प्रणाम-वर्णन

1.

१.

මුනින්දවදනම්භොජ-ගබ්භසම්භවසුන්දරී;

සරණං පාණිනං වාණී, මය්හං පීණයතං මනං.

मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखकमलाच्या गर्भातून उत्पन्न झालेली सुंदर, प्राण्यांना शरण देणारी वाणी माझ्या मनाला आनंदित करो.

1. අථායං [Pg.2] ගන්ථකාරො ගන්ථාරම්භෙ පුබ්බපයොගානුබන්ධසභාවසිද්ධිකවිගුණොපෙතානං යතිපොතානං තදුපායන්තරවිරතා කමන්තරාපෙතපරක්කමසම්භවෙනාධිගතබ්‍යසනසතමුපලබ්භ දයාසඤ්ජාතරසරසහදයතාය තදුපායභූතං බන්ධලක්ඛණං විරචයිතුකාමොභිමතසිද්ධිනිමිත්තමත්තනොධිගතසද්ධම්මදෙවතානුස්සරණං තාව දස්සෙතුමාහ ‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. නනු ‘‘බන්ධලක්ඛණං විරචයිතුකාමො’’ති වුත්තං, කිමෙත්ථ ලක්ඛණකරණෙන අදිට්ඨලක්ඛණාපි දිස්සන්ති බන්ධන්තාති? සච්චං, තථාපි තෙ ඝුණක්ඛරප්පකාසා තබ්බිදූනං පයොගානුසාරිනො වා සියුං, පුබ්බෙ කතසත්ථපරිචයා වා සියුන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං. වාණී මය්හං මනං පීණයතන්ති සම්බන්ධො. වාණීති වා සරස්සත්‍යපරනාමධෙය්‍යා කාචි දෙවතා, සා සබ්බාවදාතා යථිච්ඡිතත්ථසාධනපුණ්ඩරීකගබ්භෙ නිසීදතීති ලොකවාදො. වාණීති පන පච්චුහවිරහෙනාභිමතසිද්ධිනිබන්ධනෙකතාණො සම්මාසම්බුද්ධභාසිතො සද්ධම්මො, තතොයෙවායං දෙවතා රුප්පතෙ. තත්ථ සරස්සතියා යථා’සත්තා ජාතාය මනොසම්පීණනන්ති ලොකො, සද්ධම්මදෙවතාය තු මනොපීණනං, තස්සා සබ්බවජ්ජරහිතායච්චන්තනිම්මලාය නිරන්තරත්ථනෙකතාණප්පවත්තියා මනසො සම්පීණනං. තෙන ච පස්සද්ධි, තාය පන සුඛං, තෙනාපි සමාධි, සමාධිසම්භවෙන යථාභූතාවබොධසම්භවතො විචිත්තානෙකසද්දත්ථවිසෙසා පටිභන්ත්‍යනායාසෙන, තතො ච යථිච්ඡිතසිද්ධිනිප්ඵත්තීති වඞ්කවුත්තියා තප්පසාදමාසීසති.

१. आता, हा ग्रंथकार ग्रंथाच्या सुरुवातीला, पूर्वप्रयत्न, अनुबंध आणि स्वभावसिद्धी यांमधील दोषांनी युक्त असलेल्या नवशिक्या भिक्षूंना (यतिपुत्रांना) इतर उपायांपासून विन्मुख झाल्यामुळे आणि योग्य प्रयत्नांच्या अभावामुळे शेकडो संकटांना सामोरे जावे लागते हे पाहून, दयेमुळे निर्माण झालेल्या रसाने (करुणेने) आर्द्र झालेल्या अंतःकरणाने, त्यावर उपायभूत असणारे 'बंधलक्षण' (काव्यरचनाशास्त्र) रचण्याची इच्छा धरून, आपल्या इष्ट कार्याच्या सिद्धीसाठी स्वतःला प्राप्त झालेल्या सद्धम्मरूपी देवतेचे स्मरण दर्शवण्यासाठी 'मुनींद्र' इत्यादी (गाथा) म्हणतात. शंका: 'बंधलक्षण रचण्याची इच्छा आहे' असे म्हटले आहे, तर येथे लक्षणे तयार करण्याचे काय प्रयोजन? कारण ज्यांना लक्षणे माहीत नाहीत, तेही काव्यरचना करताना दिसतात? उत्तर: हे खरे आहे, तरीही त्यांची ती रचना घुणाक्षराप्रमाणे (योगायोगाने) झालेली असते. ते तज्ज्ञांच्या प्रयोगांचे अनुकरण करणारे असावेत किंवा त्यांनी पूर्वी शास्त्राचा अभ्यास केलेला असावा, असे समजले पाहिजे. 'वाणी माझ्या मनाला आनंदित करो' असा (येथे) संबंध आहे. 'वाणी' म्हणजे सरस्वती हे दुसरे नाव असलेली कोणीतरी देवता, जी अत्यंत शुभ्र असून इच्छित अर्थ साध्य करणाऱ्या कमळाच्या गर्भात बसते, असा लोकप्रवाद आहे. परंतु 'वाणी' म्हणजे अडथळ्यांशिवाय इष्ट सिद्धी देणारा आणि एकमेव रक्षक असलेला सम्यक्संबुद्धांनी भाषिलेला 'सद्धम्म' होय, म्हणूनच या देवतेचे रूपक दिले आहे. त्यात, जसे सरस्वतीच्या उत्पत्तीने लोकांचे मन प्रसन्न होते, तसे सद्धम्मरूपी देवतेद्वारे मनाचे प्रसन्न होणे म्हणजे सर्व दोषांनी रहित, अत्यंत निर्मळ आणि निरंतर कल्याणाचे रक्षण करणाऱ्या प्रवृत्तीमुळे मनाचे पूर्ण समाधान होणे होय. आणि त्यामुळे 'प्रस्रब्धी' (शांती) मिळते, त्यापासून 'सुख' मिळते, सुखापासून 'समाधी' प्राप्त होते. समाधीच्या प्राप्तीमुळे यथाभूत ज्ञानाचा (यथार्थ ज्ञानाचा) उदय होत असल्याने, विविध आणि अनेक शब्द व अर्थांचे विशेष अनायासाने स्फुरतात, आणि त्यातून इच्छित सिद्धी प्राप्त होते; अशा वक्रोक्तीने (ग्रंथकार) तिच्या प्रसादाची (कृपेची) आकांक्षा करतो.

කිංවිසිට්ඨොච්චාහ [Pg.3] ‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. උභො ලොකෙ මුනාති ජානාතීති මුනි, ඉන්දති පරමිස්සරියං පවත්තෙති සබ්බත්ථාති ඉන්දො, මුනි ච සො ඉන්දො ච, මුනීනං ඉන්දොති වා මුනින්දො, සම්මාසම්බුද්ධො. තතොයං තස්ස නිමිත්තකසඤ්ඤා. විජ්ජමානෙසුපි පරියායසද්දෙස්වඤ්ඤෙසු කවිකාමිතස්සත්ථස්සෙකන්තවාචකත්තෙනො’ චිත්‍යසම්පොසකොයං මුනින්දසද්දො, තථා හි යො උභයලොකජානනෙන මුනීනං පරමිස්සරියපුග්ගලානම්පි පරමිස්සරියං වත්තෙති, සො පරං පීණෙති හෙතුභාවෙන’ත්‍රෙ’ත්‍යු’චිතමෙව, තථා පදන්තරානම්පි ඔචිත්‍යං පොසෙති. තථා හි තාදිසස්ස වදනාරවින්දොදරෙ සම්භවා සුන්දරී, තතොයෙව පටිසරණං, තස්මා ච මනො පීණෙතීති. තස්ස වදනං, තමිව මුනින්දවදනං, අම්භොජං. තමෙව වා ලක්ඛිසංයොගිතාදිසධම්මෙන’ම්භොජං, පදුමං. තස්ස ගබ්භො. තත්ථ සම්භවෙන පවත්තියා, උප්පත්තියා වා සුන්දරී නිරවජ්ජා දෙවතා. වාචා පන දොසලෙසෙනාප’සම්ඵුට්ඨාව නිරවජ්ජා, තථා ච වක්ඛති ‘‘ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තා’’ ඉච්චාදි. තතොවායං සරණං පාණිනං සත්තානං පටිභානාදිගුණවිසෙසාවහත්තමත්තෙන පටිසරණභූතා දෙවතා. වාචා පන සබ්බුපද්දවනිවාරණෙන සබ්බහිතසුඛසම්පදාසම්පාදනෙනච්චන්තපටිසරණභූතා. සභාවනපුංසකත්තා චෙත්ථ න ලිඞ්ගපරිවත්තනං. මය්හන්ති එකවචනෙනත්තනො නිරභිමානත’මානෙති සජ්ජනමාචාරං. අභින්නපදසිලෙසො චායං, සබ්බත්ථෙවාවීකතසද්දප්පයොගතො. සිලෙසො චායං වඞ්කවුත්තියා සබ්බත්ථ සිරිං පොසෙති. තථා ච වක්ඛති ‘‘වඞ්කවුත්තීසු පොසෙති, සිලෙසො තු සිරිං පර’’න්ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපෙන නයෙන අත්ථවණ්ණනා. විත්ථාරනයෙන පන නානප්පකාරෙනත්ථො සංවණ්ණෙතුං සක්කා. තථා සති ගන්ථගාරවොපි සියාති පකාරොයමෙවබ්භුපගතො.

ती वाणी कशी विशिष्ट आहे? हे सांगण्यासाठी 'मुनींद्र' इत्यादी म्हटले आहे. दोन्ही लोकांचे (या लोक आणि परलोकाचे) जे ज्ञान प्राप्त करतात ते 'मुनी' होत. जे सर्वत्र परम ऐश्वर्य गाजवतात ते 'इंद्र' होत. जे मुनीही आहेत आणि इंद्रही आहेत, किंवा जे मुनींचे इंद्र (राजे) आहेत, ते 'मुनींद्र' म्हणजेच सम्यक्संबुद्ध होत. त्यामुळे ही त्यांची कारणात्मक संज्ञा (नाव) आहे. इतर अनेक पर्यायी शब्द उपलब्ध असतानाही, कवीला अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचा तो एकमेव वाचक असल्याने आणि औचित्य वाढवणारा असल्याने येथे 'मुनींद्र' हा शब्द वापरला आहे. कारण, जो दोन्ही लोकांच्या ज्ञानामुळे मुनींच्या आणि परम ऐश्वर्यशाली व्यक्तींच्याही वर परम ऐश्वर्य गाजवतो, तो इतरांना आनंदित करतो, हे त्याचे कारण असणे येथे अत्यंत योग्यच आहे; तसेच तो इतर शब्दांचेही औचित्य वाढवतो. तसेच, अशा मुनींद्रांच्या मुखकमलाच्या गर्भातून उत्पन्न झालेली ती सुंदर (वाणी) आहे, म्हणूनच ती शरण (आश्रय) आहे आणि म्हणूनच ती मनाला आनंदित करते. त्यांचे मुख, त्यासारखे मुनींद्रांचे मुख हेच 'अंभोज' (कमळ) होय. किंवा शोभा इत्यादी गुणांच्या साधर्म्यामुळे ते 'अंभोज' म्हणजे कमळ आहे. त्याचा गर्भ (आतील भाग). तेथे उत्पन्न झाल्यामुळे किंवा प्रवृत्त झाल्यामुळे ती सुंदर आणि निर्दोष देवता आहे. वाणी तर दोषाच्या लवलेशानेही स्पर्श न झालेली असल्याने निर्दोष आहे, आणि म्हणूनच पुढे 'गुणांने व अलंकाराने युक्त' इत्यादी म्हटले जाईल. म्हणूनच ही प्राण्यांना (सजीवांना) शरण देणारी आहे. केवळ प्रतिभा इत्यादी विशेष गुणांना प्राप्त करून देणारी असल्याने ती शरणभूत देवता आहे. वाणी तर सर्व उपद्रवांचे निवारण करून, सर्व हित आणि सुखसंपत्ती प्रदान करणारी असल्याने अत्यंत श्रेष्ठ शरणभूत आहे. स्वभावतः नपुंसकलिंगी असल्यामुळे येथे लिंगपरिवर्तन होत नाही. 'माझ्या' (मया/मय्हं) या एकवचनाने स्वतःची निरभिमानता दर्शवणे हा सज्जनांचा आचार आहे. आणि हा अभिन्नपद श्लेष अलंकार आहे, कारण सर्वत्र स्पष्ट शब्दांचा प्रयोग केला आहे. आणि हा श्लेष वक्रोक्तीद्वारे सर्वत्र शोभा वाढवतो. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल - 'वक्रोक्तींमध्ये शलेशन अत्यंत शोभा वाढवतो'. ही येथे संक्षेपाने केलेली अर्थाची मांडणी (स्पष्टीकरण) आहे. विस्ताराने तर अनेक प्रकारे अर्थ स्पष्ट करता येऊ शकतो. परंतु तसे केल्यास ग्रंथाचा विस्तार खूप वाढेल, म्हणून हाच मार्ग स्वीकारला आहे.

1. සුපරිසුද්ධබුද්ධිගොචරපරමවිචිත්තගන්ථකාරකොයමාචරිය- සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදො [Pg.4] සපිටකත්තයසබ්බසත්ථපාරාවතරණෙන සඤ්ජාතානප්පකපීතිසුඛමනුභවං පටිපත්තිපටිවෙධසාසනද්වයස්ස පරියත්තිමූලකත්තා යෙන කෙනචි පරියායෙන තස්සා පරියත්තියා අත්ථාවබොධෙන ‘‘අප්පෙව නාම සාධුජනං පරිතොසෙය්‍ය’’මිති තදධිගමොපායභූතමිදං පකරණමාරභන්තො ගන්ථාරම්භෙ ඉට්ඨදෙවතාය පණාමකරණං සතාචාරානුරක්ඛණත්ථං, විසෙසතො අභිමතගන්ථස්සානන්තරායෙන පරිසමත්තියා ච කාරණමිති ඉට්ඨදෙවතානුස්සරණං, ගන්ථන්තරාරම්භපටික්ඛෙපකජනපටිබාහනපුබ්බකානි අභිධානාභිධෙය්‍යකරණප්පකාරපයොජනානි ච දස්සෙන්තො ‘‘මුනින්දවදනම්භොජ…පෙ… පරිස්සමො’’ති ගාථත්තයමාහ. එත්ථ පඨමගාථාය ඉට්ඨදෙවතාසඞ්ඛාතරතනත්තයප්පණාමො දස්සිතො, දුතියගාථාය ආරම්භපටික්ඛෙපකජනා නිසෙධිතා, තතියගාථාය අභිධානාදිකං දස්සිතං. තථා හි ලොකුත්තරධම්මනිස්සිතපරියත්තිසඞ්ඛාතසබ්බඤ්ඤුභාරතියා මනොසම්පීණනාසීසනාපදෙසෙන අත්තනො නිස්සෙසධම්මරතනෙ පසාදො පකාසිතො. සො පන ධම්මප්පසාදො තදවිනාභාවතො බුද්ධසඞ්ඝෙසුපි සිද්ධොති රතනත්තයවිසයං පණාමං වඞ්කවුත්තියා දස්සෙති. සො හි අත්ථතො පණාමක්‍රියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා. එත්ථ ඵලං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

१. अतिशय परिशुद्ध बुद्धीचे क्षेत्र असलेले आणि अत्यंत विस्तीर्ण व विविध ग्रंथांचे रचनाकार असलेले हे आचार्य संघरक्षित महासामीपाद, तिन्ही पिटक आणि सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत झाल्यामुळे उत्पन्न झालेल्या विपुल प्रीती आणि सुखाचा अनुभव घेत, प्रतिपत्ती (आचरण) आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) या दोन्ही शासनांचे मूळ 'परियत्ती' (धम्मवचन अभ्यास) असल्यामुळे, कोणत्याही प्रकारे त्या परियत्तीच्या अर्थाचे आकलन करून "सज्जन लोकांना आनंद व्हावा" या हेतूने, त्या आकलनाचा उपाय असलेल्या या प्रकरणाचा (ग्रंथाचा) आरंभ करत आहेत. ग्रंथाच्या आरंभी इष्टदेवतेला वंदन करणे हे सत्पुरुषांच्या आचाराचे रक्षण करण्यासाठी आहे, आणि विशेषतः इच्छित ग्रंथ विनाअडथळा पूर्ण व्हावा या कारणासाठी इष्टदेवतेचे स्मरण करणे, तसेच इतर ग्रंथांच्या आरंभाला विरोध करणाऱ्या लोकांचे खंडन करून ग्रंथाचे नाव (अभिधान), विषय (अभिधेय), रचना करण्याची पद्धत आणि प्रयोजन दर्शवत त्यांनी "मुनिन्दवदनम्भोज...पे... परिस्समो" या तीन गाथा म्हटल्या आहेत. येथे पहिल्या गाथेत इष्टदेवता मानल्या गेलेल्या रतनत्तय (त्रिरत्न) ला केलेले वंदन दर्शवले आहे, दुसऱ्या गाथेत ग्रंथाच्या आरंभाला विरोध करणाऱ्या लोकांचे निषेध केले आहे, आणि तिसऱ्या गाथेत ग्रंथाचे नाव इत्यादी दर्शवले आहे. तसेच, लोकोत्तर धम्मावर आधारित असलेल्या आणि 'परियत्ती' नावाच्या सर्वज्ञ बुद्धवाणीने मनाला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेच्या बहाण्याने त्यांनी आपल्या संपूर्ण धम्मरत्नावरील श्रद्धा (पसादो) व्यक्त केली आहे. ती धम्मावरील श्रद्धा बुद्ध आणि संघाशी अविनाभावी (अविभाज्य) असल्यामुळे, त्यांनी अप्रत्यक्षपणे (वंकवृत्तीने) त्रिरत्नाप्रतीचे वंदन दर्शवले आहे. कारण अर्थाच्या दृष्टीने वंदनाची क्रिया पूर्ण करणारी ती एक कुशल चेतनाच आहे. याचे फळ खाली (पूर्वीच) सांगितले आहे.

පුන සන්තෙසු රාමසම්මාද්‍යලඞ්කාරෙසු පිට්ඨපිසනං විය හොතීදං අලඞ්කාරකරණන්ති වදන්තා විරුද්ධවාදිනො රාමසම්මාදීනමත්ථිභාවං උබ්භාවෙත්වා තෙ සුද්ධමාගධිකා න වළඤ්ජෙන්තීති ඉමිනා පටිසිද්ධා. නිරාකරණඵලඤ්හි ගන්ථස්ස නිද්දොසභාවොව. අපිච සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරදීපකෙන අලඞ්කාරසද්දෙන [Pg.5] ගන්ථසරීරසඞ්ඛාතසඤ්ඤිනො සඤ්ඤාසඞ්ඛාතඅභිධානඤ්ච අලඞ්කාරසද්දස්ස සද්දාලඞ්කාරාද්‍යභිධෙය්‍යඤ්ච සුද්ධමාගධිකත්තං වත්වා අලඞ්කාරසද්දස්ස විසෙසනභූතඅනුරූපසද්දොපාදානෙන බුද්ධවචනස්ස උපයොගත්තං මාගධිකවොහාරෙන භවතීති ගම්‍යමානත්තා කරණප්පකාරඤ්ච අලඞ්කාරගන්ථප්පවත්තියා අත්ථාලඞ්කාරාදිනිස්සිතත්තා ඉමිනා අලඞ්කාරසද්දෙනෙව අලඞ්කාරසඞ්ඛරණසඞ්ඛාතප්පයොජනඤ්ච දස්සෙති.

पुन्हा, "रामसम्मदी (काव्यादर्श इत्यादी संस्कृत अलंकार ग्रंथ) अस्तित्वात असताना, हा अलंकार ग्रंथ तयार करणे म्हणजे पिष्टपेषण (दळलेले पुन्हा दळणे) करण्यासारखे आहे," असे म्हणणाऱ्या विरोधकांचे, रामसम्मदी इत्यादींचे अस्तित्व मान्य करूनही, "ते शुद्ध मागधी (पाली) भाषिक वापरत नाहीत" या विधानाने खंडन केले आहे. कारण खंडनाचे फळ ग्रंथाचे निर्दोषत्व हेच असते. शिवाय, शब्दालंकार आणि अर्थालंकार प्रकाशित करणाऱ्या 'अलंकार' या शब्दाने, ग्रंथशरीररूपी संज्ञेचे नाव (अभिधान) आणि 'अलंकार' शब्दाचा शब्दालंकार इत्यादी अर्थ (अभिधेय) हा शुद्ध मागधी भाषेत आहे असे सांगून, 'अलंकार' शब्दाचे विशेषण असलेल्या योग्य शब्दांच्या वापराने बुद्धवचनाची उपयुक्तता मागधी व्यवहाराने होते हे समजून येत असल्यामुळे रचना करण्याची पद्धत, आणि अलंकार ग्रंथाची प्रवृत्ती अर्थालंकार इत्यादींवर आधारित असल्यामुळे या 'अलंकार' शब्दानेच अलंकारांचे संपादन (संस्कार) करणे हे प्रयोजन दर्शवले आहे.

සත්ථප්පයොජනානං සාධ්‍යසාධනලක්ඛණො සම්බන්ධො පන සම්බන්ධස්ස නිස්සයභූතසත්ථප්පයොජනානං දස්සනෙනෙව තන්නිස්සිතත්තා සයම්පි වුත්තො හොති. වුත්තං හි–

शास्त्र आणि प्रयोजन यांमधील साध्य-साधन लक्षण असलेला संबंध तर, त्या संबंधाचे आधार असलेल्या शास्त्र आणि प्रयोजन यांच्या दर्शनानेच, त्यावर आधारित असल्यामुळे स्वतःच सांगितला जातो. कारण असे म्हटले आहे–

‘‘සත්ථං පයොජනඤ්චෙව, උභො සම්බන්ධනිස්සයා;

වුත්තා තංවුත්තියායෙව, වුත්තො තන්නිස්සිතොපි සො’’ති.

"शास्त्र आणि प्रयोजन हे दोन्ही संबंधाचे आधार आहेत; त्यांच्या कथनानेच त्यावर आधारित असलेला तो संबंध देखील सांगितला जातो."

තස්සත්ථො– සම්බන්ධනිස්සයා සම්බන්ධස්ස ආධාරභූතා සත්ථං, පයොජනඤ්ච උභො වුත්තා, තංවුත්තියායෙව තෙසං උභින්නං කථනෙනෙව තන්නිස්සිතො තෙ නිස්සාය පවත්තො සොපි සම්බන්ධො වුත්තො භවතීති.

त्याचा अर्थ असा– संबंधाचे आधार असलेले शास्त्र आणि प्रयोजन हे दोन्ही सांगितले असता, त्यांच्या कथनानेच म्हणजेच त्या दोघांच्या बोलण्यानेच, त्यावर आधारित असलेला आणि त्यांचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झालेला तो संबंध देखील सांगितला जातो.

එත්ථ අභිධානකථනං වොහාරසුඛත්ථං, අභිධෙය්‍යාදිකථනං පන තෙහි යුත්තානංයෙව ගන්ථානං සුබුද්ධිපුබ්බකාදීනං උපාදෙය්‍යත්තඤ්ච තබ්බිපරීතානං උම්මත්තකවචනාදීනමිවඅනුපාදෙය්‍යත්තඤ්ච පකාසනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හි –

येथे नावाचे (अभिधानाचे) कथन हे व्यवहाराच्या सुलभतेसाठी आहे, तर विषयाचे (अभिधेयाचे) इत्यादींचे कथन हे त्या विषयांनी युक्त असलेल्या आणि सुबुद्धीपूर्वक रचलेल्या ग्रंथांची स्वीकार्यता (उपादेयता) दर्शवण्यासाठी आणि त्याविपरीत असलेल्या वेड्याच्या बडबडीसारख्या ग्रंथांची अस्वीकार्यता (अनुपादेयता) प्रकट करण्यासाठी आहे, असे समजावे. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘සම්බන්ධානුගුණොපායං, පුරිසත්ථාභිධායකං;

වීමංසාධිගතං වාක්‍ය-මතොනධිගතං පර’’න්ති.

"संबंधाला अनुकूल असा उपाय असलेले, python (मानवी ध्येय) सांगणारे आणि मीमांसेने (विचाराने) प्राप्त झालेले वाक्यच (स्वीकारार्ह आहे), याव्यतिरिक्त इतर (वाक्य) स्वीकारार्ह नाही."

තස්සත්ථො– සම්බන්ධානුගුණොපායං සාධියසාධනලක්ඛණසම්බන්ධස්ස නිස්සයභූතවාච්චවාචකානං සම්බන්ධිභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපගුණපරිජානනෙ කාරණභූතං පුරිසත්ථාභිධායකං චතුබ්බිධධම්මඅත්ථකාමමොක්ඛසඞ්ඛාතානං පුරිසත්ථානං වාචකභූතං [Pg.6] වාක්‍යං ‘‘එකාඛ්‍යාතො පදච්චයො, සියා වාක්‍යං සකාරකො’’ති වුත්තලක්ඛණමජ්ඣපතිතවාක්‍යසමුදායොපෙතං මහාවාක්‍යසරූපසත්ථං වීමංසාධිගතං ඤාණගතිලක්ඛණඋපපරික්ඛාය අධිගතං අධිප්පෙතං, අතො පරං වුත්තලක්ඛණසත්ථතො අඤ්ඤං අනධිගතං නාධිප්පෙතන්ති. ඉදං පනෙත්ථ ගාථානං නික්ඛෙපප්පයොජනං.

त्याचा अर्थ असा– 'संबंधानुकूलोपाय' म्हणजे साध्य-साधन लक्षण असलेल्या संबंधाचे आधार असलेल्या वाच्य (प्रतिपाद्य विषय) आणि वाचक (शब्द) या संबंधितांच्या परस्परांना अनुरूप अशा गुणांचे ज्ञान करून देण्यास कारणीभूत असलेले. 'पुरुषार्थाभिधायक' म्हणजे धम्म, अत्थ (अर्थ), काम आणि मोक्ख (मोक्ष) या संज्ञेच्या चार प्रकारच्या पुरुषार्थांचे प्रतिपादन करणारे. 'वाक्य' म्हणजे "एक क्रियापद आणि कारकांसह असलेला पदांचा समूह हे वाक्य होय" या सांगितलेल्या लक्षणांतर्गत येणाऱ्या वाक्यसमुदायाने युक्त असलेले महावाक्यरूपी शास्त्र. 'मीमांसाधिगत' म्हणजे ज्ञानाच्या गतीचे लक्षण असलेल्या परीक्षणाने प्राप्त झालेले (अभिप्रेत असलेले). 'याव्यतिरिक्त' म्हणजे सांगितलेल्या लक्षणांच्या शास्त्रापेक्षा वेगळे असलेले, जे अप्राप्त (अनभिप्रेत) आहे. हेच येथे गाथांच्या मांडणीचे प्रयोजन आहे.

ලොකෙ පදුමගබ්භෙ වසන්තියා සබ්බඞ්ගධවලාය යථිච්ඡිතත්ථසාධිකාය සරස්සතීනාමිකාය දෙවතාය ‘‘වාණී’’ති වොහාරතො ඉමිනා අත්ථෙන යොජෙත්වා අභින්නපදසිලෙසාලඞ්කාරවසෙන වුත්තත්තා පදත්ථො එවං වෙදිතබ්බො – මුනින්දස්ස සොභාසුගන්ධාදිගුණයොගතො මුඛසදිසස්ස, නො චෙ මුඛසඞ්ඛාතඅම්භොජස්ස ගබ්භෙ උදරෙ සම්භවෙන පවත්තියා උප්පත්තියා වා සුන්දරී නිද්දොසා, සොභනා වා පාණිනං සරණං අතොයෙව අහිතාපනයනහිතාවහත්ථෙන සබ්බසත්තානං පටිස්සරණභූතා වාණී යථාවුත්තගුණොපෙතා සරස්සතීදෙවතා, නො චෙ සබ්බඤ්ඤුභාරතීති වුත්තසද්ධම්මරතනං මය්හං මනං ගන්ථවිරචනෙ බ්‍යාවටස්ස මෙ චිත්තං පීණයතං අභිමතත්ථසම්පාදනෙන පීණයතූති.

जगात कमळाच्या गर्भात राहणाऱ्या, सर्व अंगांनी धवल (पांढऱ्या) असलेल्या, इच्छित अर्थ पूर्ण करणाऱ्या 'सरस्वती' नावाच्या देवतेसाठी 'वाणी' असा व्यवहार होत असल्यामुळे, या अर्थाशी जोडून आणि अभिन्नपद श्लेष अलंकाराच्या (अभिन्नपदसिलेस) प्रभावाने म्हटल्यामुळे, पदांचा अर्थ असा समजावा – मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) शोभा, सुगंध इत्यादी गुणांच्या योगाने मुखासारख्या असलेल्या, किंवा मुखरूपी कमळाच्या गर्भातून (उदरातून) उत्पन्न झाल्यामुळे किंवा प्रवृत्त झाल्यामुळे सुंदर, निर्दोष किंवा शोभिवंत असलेली; प्राण्यांचे शरण असलेली, म्हणूनच अहित दूर करून हित करणाऱ्या हाताने सर्व प्राण्यांचा आश्रय बनलेली; अशा पूर्वोक्त गुणांनी युक्त असलेली 'वाणी' म्हणजेच सरस्वती देवी, किंवा 'सर्वज्ञभारती' (बुद्धवाणी) नावाचे सद्धम्मरत्न, ग्रंथ रचण्यात मग्न असलेल्या माझ्या मनाला (चित्ताला) इच्छित अर्थाची प्राप्ती करून देऊन प्रसन्न करो.

උභයලොකජානනතො මුනි ච සො ඉන්දභාවපවත්තනතො ඉන්දො චෙති කම්මධාරයෙන වා, අගාරියමුනිඅනගාරියමුනිසෙඛමුනිඅසෙඛමුනීනං චතුන්නං පඤ්චමො හුත්වා ඉන්දොති ඡට්ඨීතප්පුරිසෙන වා මුනින්දො. දෙවතාපක්ඛෙ වදනමිව වදනන්ති අම්භොජෙ, සද්ධම්මපක්ඛෙ අම්භොජමිව අම්භොජන්ති වදනෙ ච උපචාරෙන ගහිතෙ කම්මධාරයො. මුනින්දස්ස වදනම්භොජමිති ච, තස්ස ගබ්භොති ච, තස්මිං සම්භවොති ච, තෙන සුන්දරීති ච වාක්‍යං. වාණියා විසෙසනත්තෙපි එකන්තනපුංසකත්තා සරණසද්දස්ස න ලිඞ්ගපරිවත්තනභාවො. පාණිනන්ති රස්සත්තං, දීඝස්ස බ්‍යභිචාරත්තා. මය්හන්ති එකවචනෙන අත්තනො සාධුගුණොදයකාරණං [Pg.7] නිරතිමානතං දීපෙති. සන්තෙසුපි අඤ්ඤෙසු ජිනපරියායෙසු මුනින්දසද්දො ඉට්ඨමනොසම්පීණනඅම්භොජතුල්‍යතාසුන්දරිත්තසරණත්තසඞ්ඛාතානං අත්ථන්තරානං ඔචිත්‍යං පොසෙතීති පයුත්තො. තථා හි තාදිසස්ස මුඛං අම්භොජතුල්‍යං, තස්මිං මුඛොදරෙ සම්භවා සුන්දරී, තතොයෙව පාණිනං සරණං. තස්මායෙව මනොසම්පීණනෙ පටුත්තං සුබ්‍යත්තමිති ඔචිත්‍යං හොති. ලොකෙ පත්ථටමිදමොචිත්‍යමාදරණීයං හොති. තස්මිඤ්හි උත්තමකවයොයෙව උපදෙසකාති. වුත්තඤ්හි –

दोन्ही लोकांचे ज्ञान असल्यामुळे ते 'मुनी' आहेत आणि इंद्रत्वाचे (प्रभुत्वाचे) प्रवर्तन करत असल्यामुळे 'इंद्र' आहेत, अशा प्रकारे कर्मधारय समासाने; किंवा गृहस्थ-मुनी (अगारियमुनी), अनागारिय-मुनी, शैक्ष-मुनी (सेखमुनी) आणि अशैक्ष-मुनी (असेखमुनी) या चार मुनींनंतर पाचवे असणारे इंद्र (श्रेष्ठ) या अर्थाने षष्ठी तत्पुरुष समासाने 'मुनिंद' (मुनींद्र) हा शब्द सिद्ध होतो. देवतेच्या पक्षात मुखासारखे मुख कमळामध्ये, आणि सद्धम्माच्या पक्षात कमळासारखे कमळ मुखामध्ये, अशा उपचाराने ग्रहण केल्यास कर्मधारय समास होतो. 'मुनिंदांचे वदनकमळ', 'त्याचा गर्भ (अंतरंग)', 'त्यात उत्पन्न झालेली', आणि 'त्यामुळे सुंदरी (वाणी)' असे हे वाक्य आहे. 'वाणी' चे विशेषण असूनही, 'शरण' हा शब्द एकांततः (नित्य) नपुंसकलिंगी असल्यामुळे त्याचे लिंगपरिवर्तन होत नाही. 'पाणिनां' यामध्ये र्‍हस्वत्व आहे, कारण दीर्घत्वाचा व्यभिचार (अपवाद) होतो. 'मय्हं' (माझ्यासाठी) या एकवचनाने स्वतःच्या साधुगुणांच्या उदयाचे कारण असलेली निरभिमानता प्रकट होते. जिनांचे (बुद्धांचे) इतरही अनेक पर्यायशब्द असताना 'मुनिंद' हा शब्द वापरला आहे, कारण तो इष्ट मनाचे समाधान करणे, कमळाशी समानता, सौंदर्य आणि शरणत्व या विविध अर्थांचे औचित्य पोषित करतो. कारण अशा (मुनिंदांचे) मुख कमळासारखे आहे, त्या मुखकमळातून उत्पन्न झालेली वाणी सुंदरी आहे, आणि म्हणूनच ती प्राण्यांचे शरण आहे. म्हणूनच मनाचे रंजन करण्यात तिचे नैपुण्य स्पष्टपणे व्यक्त होते, हेच औचित्य आहे. जगात पसरलेले हे औचित्य आदरणीय असते. कारण त्याविषयी उत्तम कवीच उपदेशक असतात. म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘ඔචිත්‍යං නාම විඤ්ඤෙය්‍යං, ලොකෙ විඛ්‍යාතමාදරා;

තත්ථොපදෙසප්පභවා, සුජනා කවිපුඞ්ගවා’’ති.

“औचित्य हे जाणले पाहिजे, जे जगात आदराने प्रसिद्ध आहे; त्याविषयी उपदेश करण्यात समर्थ असणारे सुजन हे कवींमध्ये श्रेष्ठ (कविपुंगव) असतात.”

නිමිත්තවණ්ණනා

निमित्त-वर्णन

2.

२.

රාමසම්මාද්‍යලඞ්කාරා, සන්ති සන්තො පුරාතනා;

තථාපි තු වළඤ්ජෙන්ති, සුද්ධමාගධිකා න තෙ.

रामसम्म इत्यादी प्राचीन व सुंदर अलंकार अस्तित्वात आहेत; तरीही शुद्ध मागधी भाषेचा वापर करणारे त्यांचा उपयोग करत नाहीत.

2. අථෙවමභිගතාමිතසිද්ධිසම්පදාපාදනෙකචතුරපරමිට්ඨදෙවතා- භාවරූපිතසද්ධම්මරතනස්සො’ පදස්සිතනිපච්චකාරෙන ඉට්ඨදෙවතාපූජං දස්සෙත්වා ‘‘නනු බන්ධලක්ඛණමත්ථියෙව පුබ්බකං, තස්මා කිමනෙන පිට්ඨපිසනෙනෙ’’ති ලක්ඛණන්තරාරම්භපටික්ඛෙපකජනපටිබාහනපුබ්බකමභිධෙය්‍යප්පයොජන- සම්බන්ධෙ දස්සෙතුමාහ ‘‘රාමසම්මෙ’’ච්චාදි. රාමසම්මාදීනං රාමසම්මපභුතීනං පුබ්බාචරියානං, රාමසම්මාදයො වා තංසම්බන්ධතො. භවති හි තංසම්බන්ධතො තබ්බොහාරො යථා කිඤ්චිපි වෙජ්ජසත්ථං ‘‘බිම්බිසාරො’’ති. අලඞ්කාරා භූසාවිසෙසා, බන්ධාලඞ්කාරපටිපාදකත්ථෙන අලඞ්කාරඛ්‍යා ගන්ථවිසෙසා වා. සන්තො සොභනා. ද්වෙපි පුරා පුබ්බකාලෙ භවා පුරාතනා, පොරාණිකා. උභොපි සන්ති. යජ්ජපි සංවිජ්ජන්ති. තථාපි තූති නිපාතසමුදායොයං [Pg.8] විසෙසාභිධානාරම්භෙ. එවං සන්තෙපීති අත්ථො. සුද්ධමාගධිකාති මගධෙසු භවා, තත්ථ විදිතා වා මගධා, සද්දා. තෙ එතෙසං සන්ති, තෙසු වා නියුත්තාති මාගධිකා. සුද්ධා ච සක්කටාදිභාසිතකාලුසියාභාවෙන විසුද්ධා, අසම්මිස්සා වා අපරිචිතත්තා තෙ මාගධිකා චාති සුද්ධමාගධිකා, යතිපොතා. තෙ යථාවුත්තෙ අලඞ්කාරෙ ආභරණවිසෙසෙ න වළඤ්ජෙන්ති, පසාධනවිසෙසෙ නානුභවන්ති. ගන්ථවිසෙසෙ පන උග්ගහණධාරණාදිවසෙන අත්තනො සුද්ධමාගධිකත්තා, රාමසම්මාදීනඤ්ච සක්කටාදිභාවතොති අයමෙත්ථ සද්දත්ථො. භාවත්ථලෙසොපෙත්ථ පරිපූරති, තථාවිධපතීතියොගතො. සුද්ධමාගධිකා අත්තනො පරිසුද්ධභාවෙන පුබ්බෙ සොභනාපි තෙ අලඞ්කාරා ඉදානි මලග්ගහිතභාවප්පත්තා ‘‘කිං තෙහි මලග්ගහිතෙහි අම්හාදිසානං සුද්ධසත්තාන’’න්ති න වළඤ්ජෙන්තීති.

२. अशा प्रकारे, प्राप्त झालेल्या अमर्याद सिद्धी आणि संपत्ती प्रदान करण्यात अत्यंत चतुर अशा इष्टदेवतेच्या रूपात असलेल्या सद्धम्मरत्नाला नम्रतेने वंदन करून इष्टदेवतेची पूजा दाखवल्यानंतर, “पूर्वीचे काव्यलक्षण अस्तित्वात आहेच, तर मग या पिष्टपेषणाची (पुन्हा पुन्हा सांगण्याची) काय गरज?” असा आक्षेप घेऊन नवीन लक्षण ग्रंथाच्या आरंभाला विरोध करणाऱ्या लोकांचे खंडन करण्यासाठी, अभिधेय (विषय), प्रयोजन आणि संबंध दर्शवण्यासाठी “रामसम्मे” इत्यादी गाथा म्हणतात. 'रामसम्म' इत्यादी म्हणजे रामसम्म इत्यादी पूर्वाचार्यांचे, किंवा त्यांच्या संबंधामुळे 'रामसम्म' इत्यादी नाव पडले आहे. कारण संबंधामुळे तसा व्यवहार होतो, जसे की एखाद्या वैद्यकशास्त्राला 'बिंबिसार' म्हटले जाते. 'अलंकार' म्हणजे भूषणांचे प्रकार, किंवा काव्याच्या अलंकारांचे प्रतिपादन करणारे 'अलंकार' नावाचे ग्रंथविशेष. 'संतो' म्हणजे सुंदर, शोभिवंत. दोन्हीही प्राचीन काळातील असल्यामुळे 'पुराण' किंवा 'पौराणिक' आहेत. दोन्हीही 'संती' म्हणजे अस्तित्वात आहेत, जरी ते उपलब्ध आहेत. 'तथापि तु' हा निपातसमूह विशेष विधानाचा आरंभ करण्यासाठी आहे. 'असे असूनही' असा याचा अर्थ आहे. 'शुद्धमागधिक' म्हणजे मगध देशात उत्पन्न झालेले किंवा तेथे प्रसिद्ध असलेले मागध शब्द. जे या शब्दांचा वापर करतात किंवा त्यात निपुण आहेत ते 'मागधिक'. आणि जे संस्कृत इत्यादी भाषांच्या मिश्रणाने होणाऱ्या दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे 'शुद्ध' आहेत, किंवा अमिश्रित असल्यामुळे आणि अपरिचित नसल्यामुळे ते मागधिक आहेत, ते 'शुद्धमागधिक' होत, म्हणजेच यतिपुत्र (भिक्खू). ते वर सांगितलेल्या अलंकारांचा (आभूषणांचा) उपयोग करत नाहीत, सौंदर्यप्रसाधनांच्या रूपात त्यांचा अनुभव घेत नाहीत. ग्रंथविशेषांच्या बाबतीत मात्र, स्वतः शुद्धमागधिक असल्यामुळे आणि रामसम्म इत्यादी ग्रंथ संस्कृत इत्यादी भाषांमध्ये असल्यामुळे, ते अध्ययन-धारणा इत्यादींद्वारे त्यांचा स्वीकार करत नाहीत, हा येथे शब्दाचा अर्थ आहे. अशा प्रकारच्या प्रतीतीचा संबंध असल्यामुळे येथे भावार्थ देखील पूर्ण होतो. शुद्धमागधिक लोक आपल्या अत्यंत शुद्ध स्वभावामुळे, पूर्वी सुंदर असलेले परंतु आता मलीन झालेले ते अलंकार “आमच्यासारख्या शुद्ध प्राण्यांना अशा मलीन अलंकारांचे काय काम?” असे म्हणून वापरत नाहीत.

‘‘පතීයමානං පන කිඤ්චි වත්ථු,අත්ථෙව වාණීසු මහාකවීනං;

යං තං පසිද්ධාවයවාතිරිත්ත-මාභාති ලාවණ්‍යමිවඞ්ගනාසූ’’ති.

“परंतु महाकवींच्या वाणीमध्ये प्रतीत होणारी अशी काही गोष्ट (अर्थ) नक्कीच असते, जी स्त्रियांच्या शरीरात प्रसिद्ध अवयवांपेक्षा अतिरिक्त असणाऱ्या लावण्याप्रमाणे भासते.”

හි වුත්තං.

असे म्हटले आहे.

2. සන්තො විඤ්ඤූහි පසත්ථත්තා සොභනා පුරාතනා පුබ්බකාලසම්භූතා රාමසම්මාද්‍යලඞ්කාරා රාමසම්මාදීහි ආචරියෙහි විරචිතත්තා, තෙසං තංසම්බන්ධතො තබ්බොහාරසදිසනාමත්තා වා රාමසම්මාදයො නාම අලඞ්කාරා කිස්මිඤ්චි වෙජ්ජසත්ථෙ ‘‘බිම්බිසාරො’’ති වොහාරො විය. අලඞ්කාරා භූසාවිසෙසා, අලඞ්කාරත්තපටිපාදනතො අලඞ්කාරනාමිකා ගන්ථවිසෙසා වා සන්ති කිඤ්චාපි විජ්ජන්ති, තථාපි තු එවං සන්තෙපි සුද්ධමාගධිකා සක්කටපාකතාදීසු අඤ්ඤභාසාසු පරිචයාභාවතො කෙවලමාගධිකා තෙ රාමසම්මාදිකෙ අලඞ්කාරෙ න වළඤ්ජෙන්ති පසාධනවසෙන, උග්ගහණධාරණාදිවසෙන [Pg.9] න සෙවන්ති. මගධෙසු භවා, තෙසු වා විදිතා මගධා, සද්දා. තෙ එතෙසං අත්ථි, තෙසු නියුත්තාති වා මාගධිකා. සුද්ධසද්දො මගධවිසෙසනො, මාගධිකවිසෙසනො වා හොති. සද්දානං තාදිසපතීතිවිසෙසයොගතො භාවත්ථලෙසොපි ඉධ දිප්පති. තථා හි සුද්ධමාගධිකා අත්තනො සුද්ධත්තා තෙසං වින්‍යාසෙන සොභනත්තෙ සතිපි භාසාය පුරාතනත්තා අපරිසුද්ධොති අවමඤ්ඤමානා න වළඤ්ජෙන්තීති. වත්තිච්ඡිතස්සත්ථස්ස උපත්ථම්භකභූතො භාවත්ථලෙසොපි මහාකවීනං වචනෙසුයෙව ලබ්භතීති දට්ඨබ්බො. වුත්තං හි–

२. विद्वानांनी प्रशंसा केल्यामुळे जे सुंदर (संतो) आहेत, प्राचीन काळी निर्माण झालेले आहेत, रामसम्म इत्यादी आचार्यांनी रचलेले असल्यामुळे किंवा त्यांच्या संबंधामुळे तशाच नावाचे व्यवहार असणारे 'रामसम्म' इत्यादी अलंकार आहेत, जसे की एखाद्या वैद्यकशास्त्रात 'बिंबिसार' असा व्यवहार होतो. 'अलंकार' म्हणजे भूषणांचे प्रकार, किंवा अलंकारत्वाचे प्रतिपादन करत असल्यामुळे 'अलंकार' नावाचे ग्रंथविशेष अस्तित्वात आहेत, जरी ते उपलब्ध आहेत; तरीही असे असूनही, शुद्धमागधिक लोक संस्कृत, प्राकृत इत्यादी इतर भाषांचा परिचय नसल्यामुळे केवळ मागधी भाषेचा वापर करणारे असल्यामुळे, ते रामसम्म इत्यादी अलंकारांचा प्रसाधनाच्या रूपाने उपयोग करत नाहीत, किंवा अध्ययन-धारणा इत्यादींद्वारे त्यांचे सेवन करत नाहीत. मगध देशात उत्पन्न झालेले किंवा तेथे प्रसिद्ध असलेले मागध शब्द. जे या शब्दांचा वापर करतात किंवा त्यात निपुण आहेत ते 'मागधिक'. 'शुद्ध' हा शब्द 'मागध' चे विशेषण आहे किंवा 'मागधिक' चे विशेषण आहे. शब्दांच्या अशा विशिष्ट प्रतीतीच्या संबंधामुळे येथे भावार्थ देखील प्रकाशित होतो. कारण शुद्धमागधिक लोक स्वतःच्या शुद्धतेमुळे, त्या अलंकारांच्या रचनेत सौंदर्य असूनही, भाषेच्या प्राचीनतेमुळे ते अपवित्र आहेत असे मानून त्यांचा उपयोग करत नाहीत. वक्त्याला अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचा पोषक असणारा भावार्थ देखील महाकवींच्या वचनांमध्येच प्राप्त होतो, असे समजले पाहिजे. कारण म्हटले आहे –

‘‘පතීයමානං පන කිඤ්චි වත්ථු,අත්ථෙව වාණීසු මහාකවීනං;

යං තං පසිද්ධාවයවාතිරිත්ත-මාභාති ලාවණ්‍යමිවඞ්ගනාසූ’’ති.

“परंतु महाकवींच्या वाणीमध्ये प्रतीत होणारी अशी काही गोष्ट (अर्थ) नक्कीच असते, जी स्त्रियांच्या शरीरात प्रसिद्ध अवयवांपेक्षा अतिरिक्त असणाऱ्या लावण्याप्रमाणे भासते.”

තස්සත්ථො – මහාකවීනං පූජිතකවීනං වාණීසු වචනවිසෙසෙසු පතීයමානං ගම්මමානං යං කිඤ්චි වත්ථු යො කොචි අත්ථලෙසො අත්ථෙව අත්ථි එව, තං වත්ථු අඞ්ගනාසු වනිතාසු පසිද්ධාවයවාතිරිත්තං හත්ථපාදාදිපාකටසරීරාවයවතො අධිකං ලාවණ්‍යමිව මනොගොචරීභූතසුන්දරත්තං විය පසිද්ධාවයවාතිරිත්තං පකාසසද්දාවයවතො අධිකං හුත්වා ආභාති දිප්පතීති.

त्याचा अर्थ असा – महाकवींच्या म्हणजेच पूजनीय कवींच्या वाणीमध्ये, विशिष्ट वचनांमध्ये प्रतीत होणारा किंवा समजणारा जो काही अर्थविशेष (वस्तू) नक्कीच असतो, तो अर्थ स्त्रियांमध्ये (वनितांमध्ये) हात, पाय इत्यादी प्रसिद्ध शरीरावयवांपेक्षा अतिरिक्त असणाऱ्या लावण्याप्रमाणे (मनाला जाणवणाऱ्या सौंदर्याप्रमाणे), प्रसिद्ध शब्दावयवांपेक्षा अतिरिक्त होऊन प्रकाशित होतो, शोभून दिसतो.

අභිධානාදිවණ්ණනා

अभिधान-आदींचे वर्णन

3.

३.

තෙනාපි නාම තොසෙය්‍ය-මෙතෙ’ලඞ්කාරවජ්ජිතෙ;

අනුරූපෙනා’ලඞ්කාරෙ-නෙ’සමෙසො පරිස්සමො.

त्यामुळे, अलंकारांनी रहित असलेल्या या (मागधी भाषेचा वापर करणाऱ्यांना) अनुरूप अलंकाराने संतुष्ट करावे, याच उद्देशाने हा आमचा परिश्रम आहे.

3. තෙනෙච්චාදි. යෙන තෙ අලඞ්කාරෙ න වළඤ්ජෙන්ති, තෙන කාරණෙන අලඞ්කාරවජ්ජිතෙ ආභරණෙහි, ගන්ථවිසෙසෙහි වා රහිතෙ, අලඞ්කාරා වා යථාවුත්තවජ්ජිතා යෙහි [Pg.10] තෙ, එතෙ යතිපොතෙ එසං යතිපොතානං අනුරූපෙන ඉදානි විරචියමානත්තාභිනවභාවතො, දසබලවදනකමලමජ්ඣවාසිතභාසිතවිරචිතභාවතො ච අනුච්ඡවිකෙන අලඞ්කාරෙන ආභරණෙන, අලඞ්කාරසත්ථෙන වා තොසෙය්‍යං අපිනාම යථිච්ඡිතපසාධනවසෙන, සවනධාරණාදිවසෙන වා වළඤ්ජනෙන සන්තුට්ඨෙ කරෙය්‍යං අප්පෙව නාම යන්නූනාති එසො පරිස්සමො අයං අම්හාකං තාදිසසන්තුට්ඨිජනකාලඞ්කාරපකරණප්පයොගො.

३. तेनेच्चादि (त्या कारणाने इत्यादी). ज्या कारणाने ते अलंकारांचा वापर करत नाहीत, त्या कारणाने अलंकाररहित, म्हणजे विशिष्ट आभूषणांनी किंवा ग्रंथविशेषांनी रहित; किंवा ज्यांच्याद्वारे पूर्वोक्त अलंकार वर्जित आहेत ते; या तरुण भिक्खूंना (यतिपोतांना) त्यांच्या अनुरूप, आता रचले जात असल्यामुळे नूतन भावाने, आणि दसबल (बुद्ध) यांच्या मुखकमलातून प्रवृत्त झालेल्या भाषितातून रचले गेल्यामुळे, योग्य अशा अलंकाराने (आभूषणाने) किंवा अलंकारशास्त्राने मी संतुष्ट करावे. कदाचित त्यांच्या इच्छित प्रसाधनाद्वारे किंवा श्रवण-धारणा इत्यादीद्वारे वापर केल्याने मी त्यांना संतुष्ट करावे; हा आमचा तशा प्रकारचा संतोष निर्माण करणाऱ्या अलंकार-प्रकरणाचा (ग्रंथाचा) प्रयोग करण्याचा परिश्रम आहे.

අලඞ්කරොන්ති අත්තභාවමනෙනාති අලඞ්කාරො, ආභරණං හාරකෙයූරාදි. අලඞ්කරොන්ති බන්ධසරීරමනෙනාති අලඞ්කාරොතිමිනා පන අලඞ්කාරසද්දෙන පසාදාදයො සද්දාලඞ්කාරා, සභාවවුත්‍යාදයො ච අත්ථාලඞ්කාරා නානප්පකාරා සඞ්ගහිතා, යෙහි සද්දත්ථසඞ්ඛාතං බන්ධසරීරං සොභතෙ, යථා හි පුරිසසරීරෙ හාරකෙයූරාද්‍යලඞ්කාරො න්‍යස්‍යතෙ, යෙන සොභතෙ, තථා බන්ධසරීරෙපි සද්දාලඞ්කාරා, අත්ථාලඞ්කාරා ච නික්ඛිපීයන්ති, යතො සොභතෙ. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘තං තු පාපෙන්තුලඞ්කාරා, වින්දනීයතරත්තන’’න්ති ච, ‘‘අත්ථාලඞ්කාරසහිතෙ’’ච්චාදිකඤ්ච.

ज्याद्वारे आत्मभावाला (शरीराला) अलंकृत करतात तो 'अलंकार' होय, जसे की हार, केयूर (बाजूबंद) इत्यादी आभूषणे. ज्याद्वारे रचनेच्या शरीराला (काव्यशरीराला) अलंकृत करतात तो 'अलंकार' होय. या अलंकार शब्दाने प्रसाद इत्यादी शब्दालंकार आणि स्वभावोक्ती इत्यादी विविध प्रकारचे अर्थालंकार समाविष्ट केले जातात, ज्यांच्याद्वारे शब्द आणि अर्थाने युक्त असलेले रचना-शरीर शोभून दिसते. ज्याप्रमाणे मनुष्याच्या शरीरावर हार, केयूर इत्यादी अलंकार घातले जातात, ज्याने ते शोभून दिसते, त्याचप्रमाणे रचना-शरीरातही शब्दालंकार आणि अर्थालंकार योजले जातात, ज्याने ते शोभून दिसते. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल— "ते अलंकार त्याला अधिक आस्वादनीय बनवतात" आणि "अर्थालंकाराने युक्त" इत्यादी.

අලඞ්කාරවිධානභාවෙන තු බන්ධසරීරම්පි තදත්ථියා අලඞ්කාරො, තථා තප්පටිපාදකං සුබොධාලඞ්කාරනාමධෙය්‍යසත්ථං අලඞ්කතපටිපාදකත්තෙන මඞ්ගලසුත්තන්ති විය. වක්ඛති හි ‘‘ගන්ථොපි කවිවාචාන-මලඞ්කාරප්පකාසකො’’ ච්චාදි. අත්‍ර උච්චතෙ –

परंतु अलंकार-विधानाच्या स्वरूपात रचना-शरीर देखील त्या हेतूने 'अलंकार' ठरते; त्याचप्रमाणे त्याचे प्रतिपादन करणारे 'सुबोधालंकार' नावाचे शास्त्र देखील अलंकृत गोष्टीचे प्रतिपादन करत असल्यामुळे (अलंकार म्हटले जाते), जसे की 'मंगळसुत्त' (मंगलकारक असल्यामुळे मंगळसुत्त म्हटले जाते). कारण पुढे म्हटले जाईल— "हा ग्रंथ देखील कवींच्या वाणीच्या अलंकाराला प्रकाशित करणारा आहे" इत्यादी. येथे म्हटले आहे—

‘‘මුඛ්‍යොලඞ්කාරසද්දොයං, සද්දත්ථාලඞ්කතිස්සිතො;

සාමත්ථියා ත්වධිට්ඨානෙ, තථා සත්ථෙපි තබ්බතී’’ති.

"हा 'अलंकार' शब्द मुख्यत्वे शब्द आणि अर्थाच्या अलंकारांवर आश्रित आहे; परंतु सामर्थ्यामुळे (लाक्षणिकतेने) तो त्याच्या अधिष्ठानावर (रचना-शरीरावर) आणि त्याचप्रमाणे त्याविषयीच्या शास्त्रग्रंथावरही लागू होतो."

අනෙනස්සාභිධෙය්‍යාදීනි [Pg.11] වුච්චන්ති. අභිධීයතෙ ඉති අභිධෙය්‍යං, සමුදිතෙන සත්ථෙන වචනීයත්ථො. සො ච සරීරාලඞ්කාරවිභාගකප්පනාය තෙසං පටිපාදනං. සුබොධාලඞ්කාරෙන හි තෙ පටිපාදීයන්ති. යෙන ච යො පටිපාදීයති, තස්සායමත්ථො භවතීති අභිධෙය්‍යසත්ථොපි. දස්සිතමෙව තු සරීරාලඞ්කාරසඞ්ඛරණං පයොජනං, තං නිස්සාය සුබොධාලඞ්කාරප්පවත්තිතො. යස්ස හි යමුද්දිස්ස පවත්ති හොති, තං තස්ස පයොජනං, තං පන කවිත්තකිත්තිපසිද්ධාදිලක්ඛණං, පරම්පරාය තදත්ථතාය සුබොධාලඞ්කාරසඞ්ඛරණස්ස. සත්ථපයොජනානං, සාධියසාධනලක්ඛණො සම්බන්ධො තු නිස්සයපදස්සිනා දස්සිතොයෙව. යථාහ –

याद्वारे याचे अभिधेय (प्रतिपाद्य विषय) इत्यादी सांगितले जातात. जे प्रतिपादन केले जाते ते 'अभिधेय' होय, म्हणजेच संपूर्ण शास्त्राद्वारे सांगण्याचा विषय असलेला अर्थ. आणि तो म्हणजे शरीर व अलंकारांच्या विभागांची कल्पना करून त्यांचे प्रतिपादन करणे होय. कारण 'सुबोधालंकार' ग्रंथाद्वारे त्यांचे प्रतिपादन केले जाते. आणि ज्याच्याद्वारे जे प्रतिपादन केले जाते, तो त्याचा विषय होतो, म्हणून हे अभिधेय-शास्त्र देखील आहे. शरीर आणि अलंकारांचे संपादन करणे हे प्रयोजन तर दाखवलेच आहे, कारण त्यालाच आश्रय करून 'सुबोधालंकार' प्रवृत्त होतो. कारण ज्याला उद्देशून जी प्रवृत्ती होते, ते त्याचे प्रयोजन असते; आणि ते प्रयोजन परंपरेने कवित्व, कीर्ती, प्रसिद्धी इत्यादी लक्षणांचे असते, कारण सुबोधालंकाराची रचना त्याच हेतूने झाली आहे. शास्त्र आणि प्रयोजन यांमधील साध्य-साधन लक्षण असलेला संबंध तर आश्रय दाखवणाऱ्याने दाखवलाच आहे. जसे म्हटले आहे—

‘‘සත්ථං පයොජනඤ්චෙව, උභො සම්බන්ධනිස්සයා;

වුත්තාතංවුත්තියායෙව, වුත්තො තන්නිස්සිතොපි සො’’ති.

"शास्त्र आणि प्रयोजन, तसेच संबंध आणि आश्रय हे दोन्ही त्या वृत्तीद्वारेच (कथनाद्वारेच) सांगितले आहेत; आणि त्यावर आश्रित असलेला तो (विषय) देखील सांगितला गेला आहे."

අභිධෙය්‍යාදිකථනඤ්ච තංසමඞ්ගිස්සෙව ච වීමංසාවිසෙසසමඞ්ගීනමුපාදීයමානත්තා, අඤ්ඤාදිසස්ස පන උම්මත්තකවචනාදිනො විය හෙය්‍යත්තා. වුත්තඤ්හෙතං –

आणि अभिधेय इत्यादींचे कथन केवळ त्या योग्यतेच्या, म्हणजेच विशेष विचार-मीमांसा करणाऱ्या व्यक्तींकडूनच स्वीकारले जाते; इतरांसाठी मात्र ते वेड्याच्या बडबडीप्रमाणे त्याज्य असते. कारण असे म्हटले आहे—

‘‘සම්බන්ධානුගුණොපායං, පුරිසත්ථාභිධායකං;

වීමංසාධිගතං වාක්‍ය-මතොනධිගතං පර’’න්ති.

"संबंधाला अनुकूल असा उपाय असणारे, पुरुषार्थ (मानवी ध्येय) सांगणारे आणि विचार-मीमांसेने जाणलेले वाक्यच (स्वीकारार्ह असते); याहून भिन्न असलेले (विचार-मीमांसेने न जाणलेले) वाक्य इतर (त्याज्य) असते."

වාක්‍යන්ති චෙත්ථ වාක්‍යලක්ඛණොපෙතමන්තරවාක්‍යසන්නිචයං මහාවාක්‍යසරූපං සත්ථමෙවාධිප්පෙතං.

आणि येथे 'वाक्य' म्हणजे वाक्याच्या लक्षणांनी युक्त असलेला, अंतर्गत वाक्यांचा समूह असलेला आणि महावाक्याच्या स्वरूपाचा असलेला 'शास्त्रग्रंथ' हाच अभिप्रेत आहे.

3. යෙන තෙ තෙ අලඞ්කාරෙන වළඤ්ජෙන්ති, තෙන කාරණෙන අලඞ්කාරවජ්ජිතෙ ආභරණවිසෙසෙහි, ගන්ථවිසෙසෙහි වා වජ්ජිතෙ, තෙ විරහිතෙ යෙහි එතෙ සුද්ධමාගධිකෙ එසං සුද්ධමාගධිකානං අනුරූපෙන අභිනවභාවතො මාගධිකසරූපං අනුගතරූපෙන, දසබලභාසිතවිරචිතත්තා වා අනුකූලෙන අලඞ්කාරෙන ආභරණවිසෙසෙන, ගන්ථවිසෙසෙන වා තොසෙය්‍යං අලඞ්කාරවළඤ්ජාපනෙන, ගන්ථවිසෙසෙ උග්ගහණධාරණාදිකාරාපනෙන [Pg.12] වා සන්තුට්ඨෙ කරෙය්‍යං අපිනාම යංනූන සුන්දරමිති, එසො පරිස්සමො අයං මම අලඞ්කාරපකරණප්පයොගො. අපිනාමාති එත්ථ ඉතිසද්දො ගම්‍යමානො.

३. ज्या कारणाने ते त्या अलंकारांचा वापर करत नाहीत, त्या कारणाने अलंकाररहित, म्हणजे विशिष्ट आभूषणांनी किंवा ग्रंथविशेषांनी रहित; त्या रहित असलेल्या ज्या या शुद्ध मागधी भाषेचा वापर करणाऱ्यांना (शुद्धमागधिकांना) त्यांच्या अनुरूप, नूतनत्वामुळे मागधीच्या स्वरूपाचे अनुकरण करणाऱ्या रूपाने, किंवा दसबल (बुद्ध) यांच्या भाषिताने रचले गेल्यामुळे अनुकूल अशा अलंकाराने (विशिष्ट आभूषणाने) किंवा ग्रंथविशेषाने मी संतुष्ट करावे; अलंकाराचा वापर करवून किंवा ग्रंथविशेषाचे ग्रहण व धारण इत्यादी करवून मी त्यांना संतुष्ट करावे. 'कदाचित हे खरोखरच सुंदर होईल' असा हा माझा परिश्रम, हा माझा अलंकार-प्रकरणाचा (ग्रंथाचा) प्रयोग आहे. 'अपिनामा' या शब्दात 'इति' हा शब्द अध्याहृत आहे.

අලඞ්කාරෙහි වජ්ජිතා, අලඞ්කාරා වජ්ජිතා යෙහි වාති ච. රූපස්ස අනු අනුරූපං, රූපං අනුගතං අනුරූපං වා, තෙන අනුරූපෙන. අලඞ්කරොන්ති අත්තභාවමනෙනෙති අලඞ්කාරො, හාරකෙයූරාදි ආභරණපක්ඛෙ, ගන්ථපක්ඛෙ තු අලඞ්කරොන්ති බන්ධසරීරමනෙනෙති අලඞ්කාරො. ඉමිනා මුඛ්‍යභාවෙන පසාදාදිසද්දාලඞ්කාරා ච සභාවවුත්‍යාදිඅත්ථාලඞ්කාරා ච පවුච්චන්ති. අමුඛ්‍යතො පන ඉමෙසං ද්වින්නං අලඞ්කාරානමධිට්ඨානභූතබන්ධසරීරම්පි, තථා මඞ්ගලසුත්තරතනසුත්තාදිවොහාරො විය අලඞ්කාරපකාසකං ‘‘සම්මා බුජ්ඣන්ති ද්විප්පකාරා අලඞ්කාරා අනෙනෙ’’ති ඉමිනා අත්ථෙන ලද්ධසුබොධාලඞ්කාරවරනාමධෙය්‍යසත්ථම්පි වුච්චති. වුත්තමිදමෙව –

'अलंकारांनी वर्जित' किंवा 'ज्यांच्याकडून अलंकार वर्जित आहेत' असे. रूपाच्या योग्य ते 'अनुरूप', किंवा रूपाचे अनुकरण करणारे ते 'अनुरूप', त्या अनुरूपतेने. 'ज्याद्वारे आत्मभावाला (शरीराला) अलंकृत करतात' तो 'अलंकार' होय—आभूषणांच्या संदर्भात हार, केयूर इत्यादी; तर ग्रंथाच्या संदर्भात 'ज्याद्वारे रचना-शरीराला अलंकृत करतात' तो 'अलंकार' होय. या मुख्य अर्थाने प्रसाद इत्यादी शब्दालंकार आणि स्वभावोक्ती इत्यादी अर्थालंकार सांगितले जातात. परंतु अमुख्य (लाक्षणिक) अर्थाने या दोन्ही अलंकारांचे अधिष्ठान असलेले रचना-शरीर देखील 'अलंकार' म्हटले जाते; तसेच 'मंगळसुत्त', 'रतनसुत्त' इत्यादी व्यवहाराप्रमाणे, अलंकारांना प्रकाशित करणारे आणि 'ज्याद्वारे दोन्ही प्रकारचे अलंकार योग्य प्रकारे समजतात' या अर्थाने 'सुबोधालंकार' हे श्रेष्ठ नाव प्राप्त झालेले शास्त्र देखील 'अलंकार' म्हटले जाते. हेच सांगितले आहे—

‘‘මුඛ්‍යොලඞ්කාරසද්දොයං, සද්දත්ථාලඞ්කතිස්සිතො;

සාමත්ථියා ත්වධිට්ඨානෙ, තථා සත්ථෙපි තබ්බතී’’ති.

"हा 'अलंकार' शब्द मुख्यत्वे शब्द आणि अर्थाच्या अलंकारांवर आश्रित आहे; परंतु सामर्थ्यामुळे (लाक्षणिकतेने) तो त्याच्या अधिष्ठानावर (रचना-शरीरावर) आणि त्याचप्रमाणे त्याविषयीच्या शास्त्रग्रंथावरही लागू होतो."

එත්ථ සාමත්ථියං නාම තදාධාරතප්පටිපාදකත්තවොහාරතො තදාධෙය්‍යතප්පටිපාදනීයං න භවති චෙ, අඤ්ඤං කිං භවතීති අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණමෙවාති.

येथे 'सामर्थ्य' म्हणजे—त्याचा आधार असणे आणि त्याचे प्रतिपादन करणे या व्यवहारावरून, जर त्यात समाविष्ट असलेले आणि प्रतिपादन केले जाणारे समजले जात नसेल, तर दुसरे काय असणार? अशा प्रकारे हे 'अन्यथा अनुपपत्ती' (दुसरा कोणताही मार्ग न उरणे) या लक्षणाचेच आहे.

4.

४.

යෙසං න සඤ්චිතා පඤ්ඤා-නෙකසත්ථන්තරොචිතා;

සම්මොහබ්භාහතාවෙ’තෙ, නාවබුජ්ඣන්ති කිඤ්චිපි.

ज्यांची अनेक इतर शास्त्रांना समजून घेण्यास योग्य अशी प्रज्ञा संचित झालेली नाही, ते मोहाच्या ढगाने ग्रासलेले लोक काहीही समजू शकत नाहीत.

5.

५.

කිං තෙහි පාදසුස්සූසා, යෙසං නත්ථි ගුරූනී’හ ;

යෙ තප්පාදරජොකිණ්ණා, තෙ’ව සාධූවිවෙකිනො.

ज्यांनी या जगात गुरूंच्या चरणांची सेवा केली नाही, अशा लोकांचा काय उपयोग? जे त्यांच्या चरणधुलीने माखलेले आहेत, तेच खरोखर सज्जन आणि विवेकी आहेत.

4-5. එවං ලක්ඛණාරම්භපටික්ඛෙපකජනපටිබාහනපුබ්බකමභිධෙය්‍යාදිකං දස්සෙත්වා ඉදානි සත්ථතොව සබ්බත්ථ ගුණදොසවිවෙචනං. අතොයෙව වුච්චති –

४-५. अशा प्रकारे, लक्षणांच्या आरंभाला विरोध करणाऱ्या लोकांचे निवारण करून अभिधेय (विषय) इत्यादी दाखवल्यानंतर, आता सर्व ठिकाणी गुण आणि दोषांचे विवेचन केवळ शास्त्राच्या आधारेच केले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे—

‘‘සබ්බත්ථ [Pg.13] සත්ථතොයෙව, ගුණදොසවිවෙචනං;

යං කරොති විනා සත්ථං, සාහසං කිමතොධික’’න්ති.

"सर्व ठिकाणी गुण आणि दोषांचे विवेचन केवळ शास्त्राच्या आधारेच होते; जो शास्त्राशिवाय हे करतो, त्याचे हे धाडस यापेक्षा अधिक काय असू शकते?"

තස්මා ගුණදොසවිභාගවිචාරණං නාම තබ්බිදූනංයෙව, නාසත්ථඤ්ඤූනං පුරිසපසූනං. තථා චාහ –

त्यामुळे गुण आणि दोषांच्या विभागाचा विचार करणे हे केवळ शास्त्र जाणणाऱ्यांचेच काम आहे, शास्त्र न जाणणाऱ्या नरपशूंचे नाही. आणि म्हणूनच म्हटले आहे—

‘‘ගුණදොසමසත්ථඤ්ඤූ, ජනො විභජතෙ කථං;

අධිකාරො කිමන්ධස්ස, රූපභෙදොපලද්ධිය’’න්ති.

"शास्त्र न जाणणारा मनुष्य गुण आणि दोषांची विभागणी कशी करू शकेल? अंध व्यक्तीला रूपांमधील भेद ओळखण्याचा काय अधिकार आहे?"

යෙනෙවං, තෙනෙත්ථ ගුණදොසදස්සනෙ පසන්නානෙකසත්ථචක්ඛුයෙවාධිගතො, නඤ්ඤො තබ්බිපරීතොත්‍යන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘යෙස’’න්තිආදිගාථාද්වයමාහ. තත්ථ යෙසන්ති අනියමුද්දෙසො, යෙහීති අත්ථො. යෙහි න සඤ්චිතා න රාසිකතා, නානාසන්තානවුත්තිනීපි එකත්තනයෙන එකස්මිං සන්තානෙ න වාසිතා නපරිභාවිතාති වුත්තං හොති. කා සා? පඤ්ඤා හෙය්‍යොපාදෙය්‍යවිවෙකරූපා. කීදිසීති ආහ ‘‘අනෙකසත්ථන්තරොචිතා’’ති. අනෙකස්මිං තිපිටකතක්කබ්‍යාකරණාලඞ්කාරසත්ථාදිකෙ සත්ථන්තරෙ උචිතා සවනධාරණාදිවසෙන පරිචිතා සායං පඤ්ඤා යෙසං න සඤ්චිතාති පකතං. එතෙති යථාඋද්දිට්ඨානං නියමවචනං. සම්මොහබ්භාහතාති යථාවුත්තායාතිසයවතියා පඤ්ඤායාභාවතො බලප්පත්තෙන මොහෙන අබ්භාහතා විසෙසෙන පහතා, එවසද්දිතා හොන්තීති අධිප්පායො. යතො එවං, තස්මාපි කිඤ්චිපි හෙය්‍යොපාදෙය්‍යරූපං යං කිඤ්චිදෙව අට්ඨානානියොජකතාදිසගුරුපාදසුස්සූසානිස්සයපටිලද්ධවිවෙකපඤ්ඤාති- සයාලාභෙන නාවබුජ්ඣන්ති, න ජානන්තීත්‍යත්ථො. යතො ආලසියාදිදොසලෙසපරිග්ගහොපි සතතාචරියසෙවනවසෙන සිරොවිකිණ්ණතාදිසගුරුපාදපඞ්කජම්බුජපරායනො චිරෙනපි කාලෙන නානාවිධසත්ථන්තරකතපරිචයබලෙන පප්පොති තාදිසං පඤ්ඤාවෙයත්තියං. තෙනෙවාහ භගවා –

ज्याअर्थी असे आहे, त्याअर्थी येथे गुण आणि दोषांचे दर्शन घेण्यात प्रसन्न (निपुण) अशा अनेक शास्त्ररूपी चक्षू असलेल्यानेच (हे ज्ञान) प्राप्त केले आहे, त्याच्या विपरीत असणाऱ्या दुसऱ्या कोणाही व्यक्तीने नाही, हे अन्वय आणि व्यतिरेक नियमाद्वारे दर्शविताना 'येसं' (ज्यांच्या) इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या आहेत. तेथे 'येसं' हा अनियम निर्देश आहे, 'ज्यांच्याद्वारे' असा याचा अर्थ आहे. ज्यांच्याद्वारे संचित केली गेली नाही, राशीभूत केली गेली नाही; नाना प्रकारच्या संततीमध्ये (प्रवाहामध्ये) राहणारी असूनही एकत्वाच्या न्यायाने एकाच संततीमध्ये जी वासित (संस्कारित) किंवा परिभावित केली गेली नाही, असे म्हटले आहे. ती कोणती? हेय (त्याज्य) आणि उपादेय (ग्राह्य) यांच्या विवेकरूपा असणारी प्रज्ञा. ती कशी आहे? हे सांगताना 'अनेकसत्थन्तरोचिता' (अनेक शास्त्रांमध्ये निपुण) असे म्हटले आहे. अनेक अशा तिपिटक, तर्क, व्याकरण, अलंकार इत्यादी शास्त्रांमध्ये जी योग्य आहे, श्रवण आणि धारण इत्यादींद्वारे जिचा परिचय झाला आहे, अशी ती प्रज्ञा ज्यांनी संचित केली नाही, हा येथे संदर्भ आहे. 'एते' (हे) हा यथा-निर्दिष्ट लोकांचा नियमवाचक शब्द आहे. 'संमोहब्भाहता' (संमोहाने ग्रस्त) म्हणजे वर सांगितलेल्या अतिशययुक्त प्रज्ञेच्या अभावामुळे बलवान झालेल्या मोहाने जे ग्रस्त आहेत, विशेष रूपाने आहत (पीडित) आहेत, ते असेच असतात, असा अभिप्राय आहे. ज्याअर्थी असे आहे, त्याअर्थी अयोग्य ठिकाणी न योजणे इत्यादी गुणांनी युक्त अशा गुरूंच्या चरणांची सेवा आणि त्यांच्या आश्रयाने प्राप्त होणाऱ्या विवेकप्रज्ञेच्या अतिशयाचा लाभ न झाल्यामुळे, ते कोणतेही हेय आणि उपादेय रूप जाणत नाहीत, समजत नाहीत, असा अर्थ आहे. कारण आळस इत्यादी दोषांचा लवलेशही नसलेला, निरंतर आचार्यांच्या सेवेमध्ये मग्न असलेला, मस्तकावर धूळ उडवून घेणारा इत्यादी प्रकारे गुरूंच्या चरणकमलांच्या आश्रयाला राहिलेला मनुष्य दीर्घकाळानंतरही नाना प्रकारच्या शास्त्रांच्या परिचयाच्या बळावर तशा प्रकारच्या प्रज्ञेच्या निपुणतेला प्राप्त करतो. त्यामुळेच भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘නිහීයති [Pg.14] පුරිසො නිහීනසෙවී,න ච හායෙථ කදාචි තුල්‍යසෙවී;

සෙට්ඨමුපනමං උදෙති ඛිප්පං,තස්මා’ත්තනො උත්තරිතරං භජෙථා’’ති.

“हीन (दुर्जन) लोकांची सेवा करणारा मनुष्य अधोगतीला जातो, समान लोकांची सेवा करणारा कधीही नष्ट (ऱ्हास) पावत नाही; श्रेष्ठ लोकांच्या जवळ जाणारा मनुष्य शीघ्रच प्रगती करतो, म्हणून स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्यांचीच सेवा करावी.”

තතො එතාදිසො පඤ්ඤවායෙවෙත්ථ ගුණදොසවිභාගවිවෙචනෙ අධිකාරී, නඤ්ඤො තබ්බිපරීතො පුරිසපසූති අයමෙත්ථාධිප්පායො. රුළ්හො අත්ථවිසෙසො. තෙනාහ ‘‘කිං තෙහි පාදසුස්සූසා, යෙසං නත්ථි ගුරූනිහා’’ති. ඉහාති ඉමස්මිං ලොකෙ යෙසං ජනානං ගුරූනං කාතබ්බා පාදසුස්සූසා පාදපරිචරියා නත්ථි, තෙහි ජනෙහි යථාවුත්තනයෙන පඤ්ඤාවෙයත්තියරසානභිඤ්ඤෙහි කිං පයොජනං, ලෙසමත්තම්පි නත්ථි, අනධිගතායෙවෙත්ථ එතෙති අධිප්පායො. ඉදානි බ්‍යතිරෙකමුඛෙන ආහ ‘‘යෙ’’තිආදි. යෙ පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤතාදිසම්පත්තිසම්පන්නා තප්පාදරජෙහි තෙසං ගුරූනං පාදධූලීහි ඔකිණ්ණා ඔනද්ධා ගවච්ඡිතා, තෙව සාධූ යථාවුත්තනයෙන පඤ්ඤාවෙයත්තියෙන අභිඤ්ඤාතා සජ්ජනා එව විවෙකිනො හෙය්‍යොපාදෙය්‍යගුණදොසවිභාගනියමනපඤ්ඤාසම්පත්තිසමඞ්ගිනො හොන්ති, තෙයෙවෙත්ථ ගුණදොසවිවෙචනෙ අධිගතාති අධිප්පායො. සා චායං ගුරුපාදසුස්සූසා විසිට්ඨාදරෙන කරණීයාති වඞ්කවුත්තියා තදභ්‍යාසෙ සාධුජනෙ නියොජෙති.

त्यामुळे असा प्रज्ञावान मनुष्यच येथे गुण आणि दोषांच्या विभागाचे विवेचन करण्यास अधिकारी आहे, त्याच्या विपरीत असणारा दुसरा 'पशूतुल्य मनुष्य' नाही, असा येथे अभिप्राय आहे. हा रूढ अर्थविशेष आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ज्यांची या जगात गुरूंच्या चरणांची सेवा करण्याची वृत्ती नाही, त्यांच्याशी काय प्रयोजन?' 'इह' म्हणजे या लोकात ज्या लोकांची गुरूंच्या चरणांची सेवा करण्याची, चरणपरिचर्या करण्याची वृत्ती नाही, अशा वर सांगितलेल्या पद्धतीने प्रज्ञेच्या निपुणतेच्या रसाला न जाणणाऱ्या लोकांपासून काय प्रयोजन? काहीही उपयोग नाही, त्यांना येथे काहीही प्राप्त झालेले नाही, असा अभिप्राय आहे. आता व्यतिरेक पद्धतीने 'ये' (जे) इत्यादी म्हणतात. जे पूर्वी केलेल्या पुण्यकर्मांच्या संपत्तीने संपन्न आहेत, जे त्यांच्या गुरूंच्या चरणधुळीने माखलेले, आच्छादित आणि सुशोभित आहेत, तेच सज्जन वर सांगितलेल्या पद्धतीने प्रज्ञेच्या निपुणतेने युक्त असलेले, विवेकी आणि हेय-उपादेय तसेच गुण-दोषांच्या विभागाचे नियमन करणाऱ्या प्रज्ञासंपत्तीने युक्त असतात. तेच येथे गुण-दोषांच्या विवेचनात अधिकार प्राप्त करतात, असा अभिप्राय आहे. आणि ही गुरूंच्या चरणांची सेवा विशेष आदराने केली पाहिजे, असे वक्रोक्तीने (अप्रत्यक्षपणे) सांगून सज्जन लोकांना त्याच्या अभ्यासात प्रवृत्त केले जाते.

4-5. යෙ සකලසත්ථපරිචිතඤ්ඤාණපාටවා යදි දොසමාරොපයන්ති, තෙසං තද්දොසනිරාකරණං විනා පදෙසාවබොධනමත්තෙන පණ්ඩිතමානීනං වචනස්සාගුරුකරණං වඞ්කවුත්තියා දස්සෙන්තො ච තංද්වාරෙනෙව අත්තනො අනඤ්ඤසාධාරණගුරුගාරවතං සාධුජනෙහි පරමාදරෙන සම්පාදෙතබ්බමිති දස්සෙතුං ‘‘යෙසං…පෙ… කිනො’’ති ගාථාද්වයමාහ. අනෙකසත්ථානං [Pg.15] තිපිටකතක්කබ්‍යාකරණාදීනං අනෙකෙසං ගන්ථානං අන්තරෙ තත්වත්ථසඞ්ඛාතඅබ්භන්තරෙ උචිතා සවනඋග්ගහණධාරණාදිවසෙන පරිචිතා පඤ්ඤා සුතමයා පඤ්ඤා යෙසං යෙහි න සඤ්චිතා, ද්වින්නමෙකක්ඛණෙ පවත්තියාභාවෙපි උපචිතසමූහභාවතො, පුබ්බකාලිකපඤ්ඤාය අපරකාලිකපඤ්ඤාය අනන්තරආසෙවනාදිපච්චයලාභතො අවත්ථබාහුල්ලපවත්තිතො වා සඤ්චිතබ්බාපි න රාසිකතා. එතෙ ඊදිසපඤ්ඤාපාටවරහිතා ඉමෙ සම්මොහබ්භාහතා පඤ්ඤාපාටවාභාවතො බලප්පත්තෙන මොහෙන විසෙසෙන පහතා එව කිඤ්චිපි හෙය්‍යොපාදෙය්‍යං නාවබුජ්ඣන්ති. න එකෙ අනෙකෙති ච, තෙ ච තෙ සත්ථා චෙති ච, තෙසමන්තරමිති ච, තස්මිං උචිතාති ච සම්මොහෙන අබ්භාහතාති ච විග්ගහො. තෙන වුත්තං–

४-५. जे सर्व शास्त्रांच्या परिचयाने प्राप्त झालेल्या ज्ञानकौशल्याने युक्त आहेत, ते जर दोषारोप करत असतील, तर त्या दोषांचे निराकरण केल्याशिवाय, केवळ काही भागाच्या ज्ञानाने स्वतःला पंडित मानणाऱ्यांच्या वचनाला महत्त्व न देणे वक्रोक्तीने दर्शवत आणि त्याचद्वारे स्वतःचा असाधारण गुरुआदर सज्जन लोकांनी परम आदराने संपादन केला पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी 'yesaṃ…pe… kino' (ज्यांच्या...पे...) या दोन गाथा म्हटल्या आहेत. अनेक शास्त्रांच्या म्हणजे तिपिटक, तर्क, व्याकरण इत्यादी अनेक ग्रंथांच्या अंतर्गत असलेल्या तत्त्वार्थाच्या अभ्यंतरात जी योग्य आहे, श्रवण, ग्रहण, धारण इत्यादींद्वारे जिचा परिचय झाला आहे, अशी श्रुतमयी प्रज्ञा ज्यांनी संचित केली नाही; जरी दोन प्रज्ञा एकाच क्षणी प्रवृत्त होत नसतील, तरीही उपचित (एकत्रित) समूहाच्या रूपाने, पूर्वकालीन प्रज्ञेच्या आणि उत्तरकालीन प्रज्ञेच्या निरंतर आसेवनादी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) लाभामुळे किंवा अवस्थांच्या बहुलतेच्या प्रवृत्तीमुळे संचित करण्यायोग्य असूनही ती राशीभूत केली गेली नाही. अशा प्रज्ञाकौशल्याने रहित असलेले हे लोक संमोहाने ग्रस्त आहेत. प्रज्ञाकौशल्याच्या अभावामुळे बलवान झालेल्या मोहाने विशेष रूपाने आहत (पीडित) असल्यामुळे ते कोणतेही हेय आणि उपादेय जाणत नाहीत. 'न एके अनेक' (एक नसलेले ते अनेक), 'ते च ते सत्था च' (ते आणि ते शास्त्र), 'तेषामन्तरम्' (त्यांच्या अंतर्गत), 'तस्मिन् उचिता' (त्यात योग्य) आणि 'संमोहेन अब्भाहता' (संमोहाने ग्रस्त) असा हा विग्रह आहे. म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘ගුණදොසමසත්ථඤ්ඤූ, ජනො විභජතෙ කථං;

අධිකාරො කිමන්ධස්ස, රූපභෙදොපලද්ධිය’’න්ති.

“शास्त्राला न जाणणारा मनुष्य गुण आणि दोषांचे विभाजन कसे करू शकेल? अंध माणसाचा रूपाच्या भेदांचे (रंगांचे) आकलन करण्यात काय अधिकार असू शकतो?”

තස්සත්ථො – අසත්ථඤ්ඤූ ජනො ගුණදොසං කථං විභජතෙ. තථා හි රූපභෙදොපලද්ධියං නීලපීතාදිරූපවිසෙසාවබොධනෙ අන්ධස්ස අධිකාරො අභිමුඛකරණං කිං හොති, න භවත්‍යෙව, තස්මා අනෙකසත්ථන්තරගතසුප්පසන්නපඤ්ඤාචක්ඛුනා එව ගුණදොසවිවෙචනං භවති, තදභාවෙ න භවත්‍යෙව. ඉදමෙව වුච්චතෙ–

त्याचा अर्थ असा – शास्त्राला न जाणणारा मनुष्य गुण आणि दोषांचे विभाजन कसे करणार? ज्याप्रमाणे रूपाच्या भेदांचे आकलन करण्यात, म्हणजे निळा, पिवळा इत्यादी रूपांच्या विशेषांचे ज्ञान मिळवण्यात अंध माणसाचा काय अधिकार (प्रवृत्ती) असू शकतो? काहीही नाही. म्हणूनच, अनेक शास्त्रांच्या अंतर्गत असलेल्या अत्यंत प्रसन्न अशा प्रज्ञारूपी चक्षूनेच गुण आणि दोषांचे विवेचन होऊ शकते, त्याच्या अभावी ते होऊ शकत नाही. हेच म्हटले आहे –

‘‘සබ්බත්ථ සත්ථතොයෙව, ගුණදොසවිවෙචනං;

යං කරොති විනා සත්ථං, සාහසං කිමතොධික’’න්ති.

“सर्व ठिकाणी शास्त्राच्या आधारेच गुण आणि दोषांचे विवेचन होते; शास्त्राशिवाय जे काही केले जाते, ते केवळ धाडस आहे, यापेक्षा अधिक काय असू शकते?”

තස්සත්ථො – සබ්බත්ථ ගුණදොසවිවෙචනං සත්ථතොයෙව හොති, සත්ථං විනා සත්ථොචිතතාදිසපඤ්ඤං විනා යං කරොති ගුණාගුණවිභාගං කරොති, යං කරණං අත්ථි, අතොධිකං සාහසං කිං ආසුං කිරියා අනුපපරික්ඛනකිරියා නත්ථෙව.

त्याचा अर्थ असा – सर्व ठिकाणी गुण आणि दोषांचे विवेचन शास्त्राच्या आधारेच होते. शास्त्राशिवाय, म्हणजे शास्त्राला योग्य अशा प्रज्ञेशिवाय जे काही केले जाते, जो गुणागुणांचा विभाग केला जातो, ते करणे म्हणजे यापेक्षा मोठे धाडस काय असू शकते? ती केवळ विचार न करता केलेली घाईघाईची कृती आहे, त्यात कसलीही परीक्षा (परीक्षण) नसते.

ඉහ [Pg.16] ඉමස්මිං ලොකෙ යෙසං අකතපුඤ්ඤානං ජනානං ගුරූනං

या जगात ज्या पुण्य न केलेल्या लोकांची, गुरूंच्या...

‘‘පියො ගරු භාවනීයො,වත්තා ච වචනක්ඛමො;

ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා,නො චා’ට්ඨානෙ නියොජකො’’ති.

“जे प्रिय, आदरणीय, पूजनीय, उपदेशक, वचनांचे सहन करणारे (सहनशील), गंभीर विषयांवर चर्चा करणारे आणि अयोग्य ठिकाणी न योजणारे (अयोग्य मार्गावर न नेणारे) असतात;”

නිද්දිට්ඨගුණොපෙතානං ආචරියානං කාතබ්බා පාදසුස්සූසා පාදපරිචරියා නත්ථි, තෙහි කිං පයොජනං. යෙ කතපුඤ්ඤා ජනා තප්පාදරජොකිණ්ණා තෙසං ගුරූනං පාදරජෙහි ගවච්ඡිතා, තෙව සාධූ ජනා එව විවෙකිනො කල්‍යාණමිත්තගුරුපාසනාහි අධිගතවිසිට්ඨවිවෙකබුද්ධිනො භවන්ති, තෙ එව විවෙකං ජානන්තීති භාවො. සොතුමිච්ඡා සුස්සූසා, තං නිස්සාය කත්තබ්බපාදපරිචරියාපි තදත්ථියා සුස්සූසා නාම හොති. පාදෙසු සුස්සූසාති ච, තෙසං පාදාති ච, තෙසු රජානීති ච, තෙහි ඔකිණ්ණාති ච විග්ගහො. සිස්සානං සකලාභිබුද්ධියා ගුරුපටිබද්ධත්තා අත්තනො ගුණතො අධිකතරායෙව සෙවිතබ්බා. වුත්තඤ්හි භගවතා –

अशा निर्दिष्ट गुणांनी युक्त असलेल्या आचार्यांच्या चरणांची सेवा, चरणपरिचर्या ज्यांच्याकडून केली जात नाही, त्यांच्याशी काय प्रयोजन? जे पुण्यवान लोक त्यांच्या गुरूंच्या चरणधुळीने माखलेले आहेत, तेच सज्जन लोक विवेकी असतात. कल्याणमित्र आणि गुरूंच्या उपासनेने ज्यांना विशिष्ट विवेकबुद्धी प्राप्त झाली आहे, तेच विवेकाला जाणतात, असा भाव आहे. ऐकण्याची इच्छा म्हणजे 'सुस्स्रूसा' (शुश्रूषा), तिच्या आश्रयाने केली जाणारी चरणपरिचर्या देखील त्याच अर्थाने 'शुश्रूषा' म्हटली जाते. 'पादेसु सुस्स्रूसा' (चरणांची सेवा), 'तेसं पादा' (त्यांचे चरण), 'तेसु रजानि' (त्यांच्यावरील धूळ) आणि 'तेहि ओकिण्णा' (त्यांनी माखलेले) असा हा विग्रह आहे. शिष्यांची सर्व प्रकारची प्रगती गुरूंवरच अवलंबून असल्यामुळे, स्वतःच्या गुणांपेक्षा अधिक गुण असणाऱ्यांचीच सेवा केली पाहिजे. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘නිහීයති පුරිසො නිහීනසෙවී,න ච හායෙථ කදාචි තුල්‍යසෙවී;

සෙට්ඨමුපනමං උදෙති ඛිප්පං,තස්මා’ත්තනො උත්තරිතරං භජෙථා’’ති.

हीन (कनिष्ठ) लोकांची संगत करणारा मनुष्य अधोगतीला जातो, समान दर्जाच्या लोकांची संगत करणारा कधीही मागे पडत नाही (ऱ्हास पावत नाही); आणि श्रेष्ठ लोकांच्या जवळ जाणारा वेगाने प्रगती करतो. म्हणूनच, माणसाने स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्यांचीच संगत करावी.

6.

६.

කබ්බනාටකනික්ඛිත්ත-නෙත්තචිත්තා කවිජ්ජනා;

යංකිඤ්චි රචයන්තෙ’තං, න විම්හයකරං පරං.

काव्य आणि नाटकामध्ये ज्यांचे डोळे आणि मन गुंतलेले आहे, असे कवी लोक जे काही रचतात, ते इतरांसाठी फारसे आश्चर्यकारक नसते.

7.

७.

තෙයෙ’ව පටිභාවන්තො, සො’ව බන්ධො සවිම්හයො;

යෙන තොසෙන්ති විඤ්ඤූයෙ, තත්ථාප්‍ය’විහිතාදරා.

तेच प्रतिभासंपन्न लोक अशी रचना करतात जी आश्चर्यकारक असते, ज्याद्वारे ते विद्वानांना संतुष्ट करतात, जरी त्या विद्वानांचा त्यामध्ये विशेष रस (आदर) नसला तरीही.

6-7. එවමෙත්ථාන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙනාධිගතෙ දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘කිං අම්හාකං කබ්බනාටකපරිචයාභාවෙරචනාවිසෙසාභියොගොපජනිතපරිස්සමෙනා’’ති ඔලීනවුත්තිනො සොතුජනෙ සමුස්සාහෙති [Pg.17] ‘‘කබ්බනාටකා’’තිආදිනා. කවිප්පයොගසඞ්ඛාතො බන්ධොව කවිනො ඉදන්ති කබ්බං. මුත්තකාදිවාක්‍යස්වමුත්තිකාද්‍යවයවසභාවා අන්තරවාක්‍යසමුදායසම්පන්නං වුත්තජාතිභෙදභින්නං පජ්ජමයං ගජ්ජමයං පජ්ජගජ්ජමයං චම්පූනාමකඤ්ච, මහාවාක්‍යරූපං මහාකබ්බඤ්ච, තං පන මහාකබ්බං සග්ගෙහි සග්ගනාමකෙහි පරිච්ඡෙදවිසෙසෙහි බන්ධ්‍යතෙ කරීයතීති සග්ගබන්ධොති පවුච්චති. තස්ස තු ලක්ඛණං ‘‘සග්ගබන්ධස්ස මුඛං ඉට්ඨාසීසනං සියා පණාමො වා බන්ධසම්බන්ධිනො කස්සචි අත්ථස්ස නිද්දෙසො වා’’තිආදිනා අනෙකධා වණ්ණෙන්ති. තං යථා?

६-७. अशा प्रकारे, येथे अन्वय आणि व्यतिरेक यांच्याद्वारे प्राप्त झालेल्या गोष्टी दाखवून, आता 'काव्य आणि नाटकाच्या परिचयाच्या अभावामुळे विशेष रचना करण्याच्या प्रयत्नातून निर्माण होणाऱ्या श्रमाचा आपल्याला काय उपयोग?' असा विचार करून निरुत्साही झालेल्या श्रोत्यांना 'काव्यनाटक' इत्यादींद्वारे प्रोत्साहित करतात. कवीच्या प्रयोगाला (कृतीला) 'काव्य' (कब्ब) असे म्हणतात. मुक्तक इत्यादी वाक्यांच्या अवयव स्वभावामुळे, अंतर्गत वाक्यसमुदायाने युक्त, वृत्त आणि जातीच्या भेदांनी विभागलेले, पद्यमय, गद्यमय किंवा पद्य-गद्यमय (ज्याला 'चम्पू' म्हणतात) आणि महावाक्याच्या रूपातील 'महाकाव्य' होय. ते महाकाव्य 'सर्ग' नावाच्या विशेष परिच्छेदांनी बांधले (रचले) जाते, म्हणून त्याला 'सर्गबंध' असे म्हणतात. त्याचे लक्षण 'सर्गबंधाची सुरुवात इष्ट आशीर्वाद, नमस्कार किंवा काव्याशी संबंधित एखाद्या विषयाच्या निर्देशाने व्हावी' इत्यादी प्रकारे अनेक प्रकारे वर्णन केले जाते. ते कसे?

‘‘සග්ගබන්ධො මහාකබ්බ-මුච්චතෙ ත්වස්ස ලක්ඛණං;

පණාමො වත්ථුනිද්දෙසො, ආසීසාපි ච තම්මුඛං.

सर्गबंधाला 'महाकाव्य' म्हटले जाते, आणि त्याचे लक्षण असे आहे: त्याच्या सुरुवातीला नमस्कार (प्रणाम), कथावस्तूचा निर्देश (विषय-निर्देश) किंवा आशीर्वाद असावा.

ඉතිහාසකථුබ්භූතං, සන්තසන්නිස්සයම්පි වා;

චතුවග්ගඵලායත්තං, චතුරොදාත්තනායකං.

ते इतिहासातील कथेवर आधारित असावे किंवा सज्जनांच्या चरित्रावर आधारित असावे; धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चार पुरुषार्थांच्या (चतुर्वर्ग) फलांवर आधारित असावे, आणि त्याचा नायक चतुर व उदात्त असावा.

පුරණ්ණවුතුසෙලින්දු-සවිතූදයවණ්ණනං;

උය්‍යානසලිලක්කීළා, මධුපානරතුස්සවං.

त्यात नगर, समुद्र, पर्वत, ऋतू, चंद्रोदय आणि सूर्योदय यांचे वर्णन असावे; तसेच उद्यानविहार, जलक्रीडा, मद्यपान आणि रतिक्रीडेचे उत्सव यांचे वर्णन असावे.

විප්පලම්භවිවාහෙහි, කුමාරොදයවඩ්ඪිහි;

මන්තදූතප්පයානාජි-නායකාභ්‍යූදයෙහිපි.

विरह (विप्रलंभ) आणि विवाह, पुत्राचा (राजकुमाराचा) जन्म आणि त्याची वाढ; मंत्रणा (सल्लामसलत), दूत पाठवणे, सैन्याची कूच (प्रयाण), युद्ध आणि नायकाचा अभ्युदय (विजय) यांनी ते युक्त असावे.

අලඞ්කතමසංඛිත්ත-රසභාවනිරන්තරං;

නාතිවිත්ථිණ්ණසග්ගෙහි, පියවුත්තසුසන්ධිභි.

ते अलंकारांनी सुशोभित, विविध रस आणि भावांनी निरंतर समृद्ध, फार लांब नसलेल्या सर्गांनी युक्त, आणि ऐकण्यास मधुर अशा वृत्तांनी व सुंदर संधींनी (जोडणीने) युक्त असावे.

සබ්බත්ථ භින්නසග්ගන්තෙ-හුපෙතං ලොකරඤ්ජකං;

කබ්බං කප්පන්තරට්ඨායි, ජායතෙ සාධ්වලඞ්කතී’’ති.

सर्व ठिकाणी सर्गाच्या शेवटी भिन्न वृत्त असणारे, लोकांचे मनोरंजन करणारे आणि उत्तम अलंकारांनी युक्त असलेले काव्य युगायुगांपर्यंत टिकून राहते.

තත්ථ ඉතිහාසකථුබ්භූතන්ති පුරාවුත්තකථාසන්නිස්සයං. සන්තසන්නිස්සයන්ති ඉතරසොභනාධිකරණගුණරාජචරිතාදිනිස්සයං වා. චතුවග්ගඵලායත්තන්ති ධම්මාදිචතුවග්ගඵලායත්තං. ධම්මො [Pg.18] නාම අබ්භූදයනිබ්බානහෙතුකො. අත්ථො නාම විජ්ජාභුම්‍යාදීනං යථාඤ්ඤායමජ්ජනං, අජ්ජිතානඤ්ච රක්ඛණං. කාමො නාම නිරයො විසයො පයොගො. මොක්ඛො නාම සබ්බසංසාරදුක්ඛනිවත්ති. චතුරොදාත්තනායකන්ති උස්සාහසත්තිමන්තසත්තිපභූසත්තියොගෙන චතුරො කුසලො චාගාතිසයාදියොගෙන උදාත්තො උදාරො නායකො විපක්ඛො, පටිපක්ඛො ච යත්ථ, තං. මධු නාම සුරා. විප්පලම්භො විරහො. මන්තො නීතිවෙදීහි සහ කාරීයනිච්ඡයො. දූතො සන්ධානප්පවත්තො පුරිසො. පයානං සඞ්ගාමාදිනිමිත්තගමනං. ආජි සන්ධ්‍යාභාවෙ විග්ගහො. අසඞ්ඛත්තරසභාවනිරන්තරන්ති අසංඛිත්තා බහුත්තා රසා සිඞ්ගාරවීරාදයො, භාවා රතිඋස්සාහාදයො, තෙහි නිරන්තරං පත්ථටං. පියවුත්තසුසන්ධිභීති පියානි සුතිසුභගානි වුත්තානි ඉන්දවජිරාදීනි අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධසංසග්ගතාය සොභනො සන්ධි අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගහා යෙසං සග්ගානං, තෙහීති.

तेथे, 'इतिहासकथुब्भूत' म्हणजे प्राचीन काळातील कथांवर आधारित. 'संतसन्निश्रय' म्हणजे इतर शोभिवंत गुण असलेल्या राजांच्या चरित्रावर आधारित. 'चतुर्वर्गफलायत्त' म्हणजे धम्मादी चतुर्वर्गाच्या फलांवर आधारित. 'धम्म' म्हणजे अभ्युदय (लौकिक प्रगती) आणि निब्बाण (निर्वाण) यांचे कारण होय. 'अत्थ' (अर्थ) म्हणजे न्याय्य मार्गाने विद्या, भूमी इत्यादींचे संपादन करणे आणि संपादन केलेल्याचे रक्षण करणे. 'काम' म्हणजे इंद्रियविषयांचा उपभोग घेणे. 'मोक्ख' (मोक्ष) म्हणजे सर्व संसारदुःखांची निवृत्ती. 'चतुरोदात्तनायक' म्हणजे उत्साहशक्ती, मंत्रशक्ती आणि प्रभूशक्तीने युक्त असल्यामुळे चतुर (कुशल) असलेला, आणि त्याग इत्यादींच्या अतिशयाने युक्त असल्यामुळे उदात्त (उदार) असलेला नायक, आणि जेथे प्रतिनायक (शत्रू) देखील असतो. 'मधु' म्हणजे मद्य (सुरा). 'विप्रलंभ' म्हणजे विरह. 'मंत' (मंत्रणा) म्हणजे नीतिशास्त्रज्ञांच्या सोबत करायच्या कार्याचा निर्णय घेणे. 'दूत' म्हणजे संधान (तडजोड) साधण्यासाठी पाठवलेला मनुष्य. 'प्रयाण' म्हणजे युद्धादी कारणांसाठी प्रस्थान करणे. 'आजि' म्हणजे संधीचा (शांततेचा) अभाव असताना होणारे युद्ध. 'असंखित्तरसभावनिरंतर' म्हणजे शृंगार, वीर इत्यादी असंक्षिप्त (पुष्कळ) रस आणि रती, उत्साह इत्यादी भाव यांनी निरंतर व्यापलेले. 'पियवृत्तसुसंधी' म्हणजे ऐकण्यास मधुर असणारी इंद्रवज्रा इत्यादी वृत्ते आणि एकमेकांच्या संबंधामुळे व जोडणीमुळे ज्या सर्गांमध्ये सुंदर संधी (मेळ) साधला गेला आहे, अशा सर्गांनी युक्त.

පුනපි යථාවුත්තෙසු අඞ්ගෙසු නගරවණ්ණනාදීසු කිඤ්ච යථාසම්භවං මධුපානාදිරහිතම්පි තඤ්ඤූනං මනො රඤ්ජෙති උපාදියතෙව සබ්භීති දස්සෙතුමාහ–

पुन्हा, वर सांगितलेल्या नगरवर्णन इत्यादी अंगांपैकी किंवा परिस्थितीनुसार मद्यपान इत्यादींशिवाय देखील ते काव्य जाणकारांच्या मनाचे रंजन करते आणि सज्जनांद्वारे स्वीकारले जाते, हे दर्शवण्यासाठी ते म्हणाले–

‘‘කබ්බං න දුස්සතඞ්ගෙහි, න්‍යූනමප්‍යත්‍ර කෙහිචි;

බන්ධඞ්ගසම්පදා තඤ්ඤූ, කාමමාරාධයන්ති චෙ’’ති.

जरी यातील काही अंगांची कमतरता असली, तरी काव्याची रचना बिघडत नाही; जर त्या काव्याच्या रचनेच्या समृद्धीने जाणकार लोक संतुष्ट होत असतील तर.

පුනපි –

पुन्हा –

‘‘ගුණතො පඨමං වත්වා, නායකං තෙන සත්තුනො;

නිරාකරණමිච්චෙස, මග්ගො පකතිසුන්දරො.

प्रथम नायकाच्या गुणांचे वर्णन करून, त्यानंतर त्याच्याद्वारे शत्रूचा पराभव (निराकरण) दाखवणे, हाच नैसर्गिकरीत्या सुंदर मार्ग आहे.

වංසවීරසුතාදීනි, වණ්ණයිත්වා රිපුස්සපි;

තජ්ජයා නායකුක්කංස-කථනඤ්ච සුඛෙති නො’’ති ආහු.

शत्रूच्या देखील वंश, शौर्य, ज्ञान इत्यादींचे वर्णन करून, त्यावर विजय मिळवून नायकाच्या उत्कर्षाचे वर्णन करणे देखील आपल्याला आनंद देते, असे ते म्हणाले.

සබ්බම්පෙතං [Pg.19] සද්ධම්මාමතරසපානසරසහදයානං සම්ඵප්පලාපවිපුලවිසප්පවෙසොපද්දුතකබ්බනාටකපරම්මුඛානං සතතචරිතසඤ්චරිතරතනභාජනානං සප්පුරිසානං කිං හදයඛෙදොපජනිතපරිස්සමෙනෙති තදනුරූපමෙවොපදස්සිතන්ති.

हे सर्व, सद्धम्माच्या अमृतरसाचे पान केल्यामुळे सरस हृदय असलेल्या, निरर्थक बडबडीच्या (सम्पप्पलाप) विपुल विषाच्या प्रवेशाने दूषित झालेल्या काव्य आणि नाटकांकडे पाठ फिरवलेल्या, आणि सतत सदाचाराचे आचरण करणाऱ्या रत्नपात्र स्वरूप सज्जनांना 'हृदयाला खेद उत्पन्न करणाऱ्या श्रमाचा काय उपयोग?' असा विचार करून, त्यांच्या अनुरूपच दर्शवले गेले आहे.

නාටකං නාම භරතාදිනාට්‍යසත්ථෙ නානප්පකාරනිරූපිතරූපං කප්පං, තංලක්ඛණෙකදෙසභූතලක්ඛණානි පකරණාදීනි නව රූපකානි. නාටිකා ච එත්ථෙවාවරුම්භන්ති. කබ්බඤ්ච නාටකඤ්ච, තෙසු නික්ඛිත්තං ඨපිතං නෙත්තඤ්ච චිත්තඤ්ච යෙහීති විග්ගහො. කෙ තෙ? කවිනො. තත්ථ නික්ඛිත්තනෙත්තචිත්තවචනෙන සුතස්ස චින්තනඤ්ච ඌහාපොහමුඛෙන යථුග්ගහිතනියාමං, අවිපරීතත්ථනිච්ඡයනං, නිච්ඡිතස්ස භාවනා, නිරන්තරාභියොගො ච දස්සිතො. කබ්බනාටකවචනෙන සුතං, චින්තිතං, භාවිතඤ්ච දස්සිතං. සුතෙ දස්සිතෙ තන්නිස්සයං සුතමයඤාණම්පි දස්සිතමෙව සියාති. ‘‘කබ්බනාටකනික්ඛිත්තනෙත්තචිත්තා’’ති ඉමිනා සුතචින්තාභාවනානුක්කමෙන සම්පාදිතපඤ්ඤාපාටවානං කබ්බරචනාය සාමත්ථියං දස්සෙති. හොති හි තාදිසානං තංසුතාදි බන්ධනකාරණං. වුත්තඤ්හි –

नाटक म्हणजे भरत इत्यादींच्या नाट्यशास्त्रात विविध प्रकारे निरूपण केलेले रूपक होय. प्रकरण इत्यादी नऊ रूपके हे त्याच्या लक्षणांचा एक भाग आहेत. 'नाटिका' देखील यातच समाविष्ट होतात. काव्य आणि नाटक, यांच्यामध्ये ज्यांनी आपले डोळे आणि मन स्थिर केले आहे, असा याचा विग्रह आहे. ते कोण? कवी. येथे 'डोळे आणि मन स्थिर केले' या शब्दाने ऐकलेल्या गोष्टीचे चिंतन, तर्क-वितर्काद्वारे (ऊहापोह) ग्रहण केलेल्या नियमांनुसार अचूक अर्थाचा निश्चय करणे, निश्चित केलेल्या अर्थाची भावना (ध्यान) करणे आणि निरंतर अभ्यास करणे दर्शवले आहे. 'काव्य आणि नाटक' या शब्दांनी श्रुत (ऐकलेले), चिंतित (विचार केलेले) आणि भावित (ध्यान केलेले) दर्शवले आहे. श्रुत दर्शवले असता, त्यावर आधारित 'श्रुतमय ज्ञान' देखील दर्शवले जाते. 'काव्य आणि नाटकामध्ये ज्यांचे डोळे आणि मन गुंतलेले आहे' याने श्रवण, चिंतन आणि भावना यांच्या क्रमाने बुद्धीचे चातुर्य प्राप्त केलेल्या लोकांची काव्य रचण्याची क्षमता दर्शवली आहे. कारण अशा लोकांचे ते श्रवण इत्यादीच काव्यरचनेचे कारण बनते. कारण असे म्हटले आहे की –

‘‘සාභාවිකී ච පටිභා,සුතඤ්ච බහු නිම්මලං;

අමන්දො චාභියොගොයං,හෙතු හොතිහ බන්ධනෙ’’ති.

नैसर्गिक प्रतिभा, विपुल व निर्मळ ज्ञान (श्रुत) आणि तीव्र अभ्यास (उद्योग) हेच येथे काव्यरचनेचे कारण ठरतात.

යංකිඤ්චීති අත්තනො චිත්තාරුළ්හං යංකිඤ්චි බන්ධජාතං. ඉමිනා පන අනියමවචනෙන අත්තනො තත්ථ ආදරාභාවං දීපෙති. රචයන්ති කරොන්ති. එතං තෙහි රචිතං බන්ධජාතං පරං අච්චන්තමෙව විම්හයකරං න හොති, තාදිසොපායසම්පත්තිසම්පන්නස්ස උපෙය්‍යසම්පත්තිසබ්භාවතො අනච්ඡරියමෙවාති අධිප්පායො. තත්ථ තෙසු කබ්බනාටකෙසු රචනාවිසෙසඑකන්තොපායභූතෙසු අවිහිතාදරාඅපි සුතාදිවසෙන අකතාදරාපි [Pg.20] යෙ සප්පුරිසා පඤ්ඤවන්තො යෙන බන්ධවිසෙසෙන විඤ්ඤූ ගුණදොසවිදුනො සත්ථඤ්ඤුනො පණ්ඩිතජනෙ තොසෙන්ති පීණෙන්ති. තොසෙන්තියෙව හි තෙ තාදිසෙ සාභාවිකිපටිභාවිරහෙපි එතාදිසෙසු අත්ථෙසු සුතචින්තාභාවනාවසෙන වායමන්තා. වුත්තඤ්හි –

'जे काही' (यंकिंचि) म्हणजे स्वतःच्या मनात आलेली कोणतीही रचना. या अनिश्चित शब्दाने ते आपला त्याविषयीचा आदराचा अभाव दर्शवतात. 'रचतात' (रचयन्ति) म्हणजे निर्माण करतात. त्यांनी रचलेली ही रचना अत्यंत आश्चर्यकारक नसते; कारण अशा साधनांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला साध्य प्राप्त होणे हे आश्चर्यकारक नाही, असा याचा अभिप्राय आहे. तेथे, विशेष काव्यरचनेचे एकमेव साधन असलेल्या त्या काव्य आणि नाटकांमध्ये ज्यांनी विशेष रस घेतला नाही किंवा श्रवणादींद्वारे आदर दाखवला नाही, असे जे बुद्धिमान सज्जन आहेत, ते अशा विशिष्ट रचनेद्वारे गुण-दोष जाणणाऱ्या, शास्त्रज्ञ आणि पंडित विद्वानांना संतुष्ट करतात. नैसर्गिक प्रतिभेचा अभाव असला तरी, अशा विषयांमध्ये श्रवण, चिंतन आणि भावना यांच्याद्वारे प्रयत्न करणारे लोक विद्वानांना संतुष्ट करतातच. कारण असे म्हटले आहे की –

‘‘න විජ්ජතී යජ්ජපි පුබ්බවාසනා-ගුණානුබන්ධි පටිභානමබ්භුතං;

සුතෙන වාචු’ස්සහනෙනුපාසිතා,ධුවං කරොත්‍යෙව කමප්‍යනුග්ගහ’’න්ති.

जरी पूर्ववासनेच्या गुणांशी संबंधित असलेली अद्भुत प्रतिभा विद्यमान नसेल, तरीही श्रवणाने आणि वाणीच्या उत्साहाने केलेली उपासना निश्चितपणे काही ना काही उपकार करतेच.

පටිභාවන්තො හෙය්‍යොපාදෙය්‍යපරිච්ඡෙදලක්ඛණපඤ්ඤාය පඤ්ඤවන්තො නාම, තෙයෙව සප්පුරිසා. සවිම්හයො ‘‘කීදිසායං, තාදිසොපායන්තරරහිතානම්පි එතාදිසො බන්ධො සියා’’ති විම්හයෙන සහ වත්තමානොපි. සොව බන්ධො තමෙව බන්ධනං තාදිසොපායසම්පත්තිවිරහෙනොපෙය්‍යසම්පත්තියා සබ්භාවතො, නාඤ්ඤොති.

प्रतिभावंत म्हणजे काय त्याज्य आणि काय ग्राह्य हे ठरवण्याच्या लक्षणयुक्त प्रज्ञेने युक्त असलेले प्रज्ञावंत होत, तेच सत्पुरुष आहेत. 'हा कसा आहे, अशा प्रकारच्या इतर उपायांशिवाय असणाऱ्यांनाही असा बंध कसा काय प्राप्त होऊ शकतो?' अशा आश्चर्याने युक्त असणारा सुद्धा. तोच बंध, तीच रचना, तशा प्रकारच्या उपाय-संपत्तीच्या अभावी देखील साध्य-संपत्तीच्या अस्तित्वामुळे होते, इतर कशानेही नाही.

6-7. ඉදානි කබ්බනාටකෙසු අපරිචිතානමම්හාකං ගන්ථරචනාසභාවාවබොධොව කුතොති ඔසක්කන්තෙ ‘‘කබ්බනාටකා’’දිගාථාද්වයෙන සමුස්සාහෙති. කබ්බනාටකනික්ඛිත්තනෙත්තචිත්තා කබ්බනාටකෙසු සුතානුලොකනචින්තාභාවනාවසෙන ඨපිතනෙත්තචිත්තා කවිජ්ජනා කබ්බකාරකා යං කිඤ්චි අත්තනො අභිමතං රචයන්ති කරොන්ති, එතං බන්ධනං පරං අතිසයෙන න විම්හයකරං අච්ඡරියකරං න හොති, නිරන්තරාභියොගතො සිද්ධොපායමූලපඤ්ඤාසම්පදාය උපෙය්‍යභූතගන්ථසඞ්ඛරණං භවත්‍යෙවාති අධිප්පායො. කවිනො ඉදං කබ්බන්ති ච, නටකස්ස ඉදං නාටකං, නච්චගීතාදි. ඉධ පන තප්පටිපාදකකථාපකාසකගන්ථො නාටකං නාම. කබ්බඤ්ච නාටකඤ්චාති ච, කබ්බනාටකෙසු නික්ඛිත්තං නෙත්තචිත්තං යෙහීති ච [Pg.21] විග්ගහො. යෙ ජනා තත්ථ තෙසු කබ්බනාටකෙසු අවිහිතාදරාපි සවනධාරණාදිවසෙන අකතසම්භමා එව විඤ්ඤූ යෙන ගන්ථරචනාවිසෙසෙන තොසෙන්ති පීණෙන්ති, තෙයෙව පටිභාවන්තො පටිභානසඞ්ඛාතපඤ්ඤවන්තො භවන්ති. සොව බන්ධො සවිම්හයො අඤ්ඤෙසං උප්පජ්ජමානවිම්හයෙන සහිතො. පටිභා එතෙසං අත්ථීති ච, සහ විම්හයෙන වත්තතීති ච, අවිහිතො ආදරො යෙහීති ච විග්ගහො. බාහිරසත්ථාභියොගාභාවෙපි පුබ්බවාසනාභාවෙපි ඉහ නිරන්තරාභියොගං කරොන්තො තාදිසසාමත්ථියං සාධෙතීති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි –

६-७. आता, 'काव्य आणि नाटकांमध्ये अपरिचित असणाऱ्या आम्हांला ग्रंथ रचनेच्या स्वरूपाचे आकलन कसे होणार?' असे म्हणून मागे हटणाऱ्यांना 'काव्य-नाटक' इत्यादी दोन गाथांद्वारे प्रोत्साहित केले जाते. काव्य आणि नाटकांमध्ये डोळे आणि चित्त एकाग्र केलेले, काव्य व नाटकांमध्ये श्रवण, अवलोकन, चिंतन आणि भावनेच्या प्रभावाने डोळे व चित्त स्थिर केलेले कवी लोक, काव्यकार जे काही आपल्या आवडीचे रचतात किंवा करतात, ती रचना इतरांसाठी अत्यंत आश्चर्यकारक किंवा विस्मयकारक ठरत नाही; कारण निरंतरच्या परिश्रमामुळे सिद्ध झालेल्या उपायांवर आधारित मूळ प्रज्ञेच्या समृद्धीने साध्यभूत ग्रंथाची रचना होतेच, असा याचा अभिप्राय आहे. कवीचे ते 'काव्य' आणि नटाचे ते 'नाटक' जसे की नृत्य, गीत इत्यादी. परंतु येथे त्या विषयाचे प्रतिपादन करणाऱ्या आणि कथा प्रकाशित करणाऱ्या ग्रंथाला 'नाटक' म्हटले आहे. 'काव्य आणि नाटक' आणि 'काव्य व नाटकांमध्ये ज्यांनी आपले डोळे व चित्त एकाग्र केले आहे ते' असा विग्रह होतो. जे लोक त्या काव्य-नाटकांमध्ये विशेष आदर नसतानाही, केवळ श्रवण आणि धारणा इत्यादींच्या माध्यमातून गोंधळून न जाता, ज्या विशिष्ट ग्रंथ रचनेने सुज्ञांना संतुष्ट व प्रसन्न करतात, तेच प्रतिभावंत म्हणजेच प्रतिभा नावाच्या प्रज्ञेने युक्त असतात. तीच रचना आश्चर्याने युक्त असते, जी इतरांमध्ये निर्माण होणाऱ्या आश्चर्याने सहवर्तमान असते. 'ज्यांच्याकडे प्रतिभा आहे ते' आणि 'जे आश्चर्याने युक्त आहे ते' आणि 'ज्यांचा आदर विहित नाही ते' असा विग्रह आहे. बाह्य शास्त्रांचा अभ्यास नसतानाही आणि पूर्ववासना नसतानाही, या जन्मात निरंतर परिश्रम केल्याने तशा प्रकारची क्षमता साध्य करता येते, असे सांगितले आहे. कारण म्हटलेच आहे –

‘‘න විජ්ජතී යජ්ජපි පුබ්බවාසනා-ගුණානුබන්ධි පටිභානමබ්භුතං;

සුතෙන වාචු’ස්සහනෙනුපාසිතා,ධුවං කරොත්‍යෙව කමප්‍යනුග්ගහ’’න්ති.

जरी पूर्ववासनेच्या गुणांशी संबंधित असलेली अद्भुत प्रतिभा विद्यमान नसेल, तरीही श्रवणाने आणि वाणीच्या उत्साहाने केलेली उपासना निश्चितपणे काही ना काही उपकार करतेच.

තස්සත්ථො – යදි පුබ්බවාසනාගුණානුබන්ධී අතීතජාතියා පරිචයවාසනාගුණස්ස අනුබලප්පදානවසෙන අනුබන්ධො යස්සත්ථි, තාදිසං අබ්භුතං පටිභානං න විජ්ජතිපි, තථාපි සුතෙන සවනෙන උස්සහනෙන පගුණකරණාදිවාචුස්සහනෙන වා උපාසිතා කතගුරුපාසනා වාචා කමපි අනුග්ගහං කිඤ්චිපි පඤ්ඤාපාටවං ධුවං එකන්තෙන කරොති එවාති.

त्याचा अर्थ असा – जरी पूर्ववासनेच्या गुणांशी संबंधित असलेली, म्हणजे पूर्वजन्मातील परिचयाच्या वासनेच्या गुणाला बळ देण्याच्या स्वरूपात जिचा संबंध आहे अशी, अद्भुत प्रतिभा विद्यमान नसली, तरीही श्रवणाने, उत्साहाने, अभ्यासाने किंवा वाणीच्या प्रयत्नाने केलेली उपासना, अथवा गुरूंची केलेली उपासना, वाणीला निश्चितपणे काही ना काही अनुग्रह म्हणजे प्रज्ञेचे चातुर्य नक्कीच प्राप्त करून देते.

එත්ථ කබ්බං නාම මුත්තකකුලකාදිවාක්‍යවසෙන ච අවයවසභාවෙහි තෙසංයෙව අන්තරවාක්‍යාවයවසමූහෙහි පරිපුණ්ණං වුත්තවිසෙසෙහි පභෙදගතං කෙවලං පජ්ජමයං වා ගජ්ජමයං වා චම්පූතිඛ්‍යාතපජ්ජගජ්ජමයං වාති මහාවාක්‍යසභාවෙන ච තිට්ඨති. නාටකං නාම භරතාදිනටසත්ථගතනානප්පකාරදස්සිතසභාවං. කබ්බඤ්ච ඉධෙව දස්සිතලක්ඛණතො එකදෙසයුත්තප්පකරණාදිනවරූපකානි ච නාටිකා ච භවන්ති. කබ්බලක්ඛණං පන එවං දට්ඨබ්බං–

येथे 'काव्य' म्हणजे मुक्तक, कुलक इत्यादी वाक्यांच्या स्वरूपात आणि त्यांच्या अवयवांच्या स्वरूपाने, त्यांच्याच अंतर्गत वाक्य-अवयवांच्या समूहाने परिपूर्ण, विशिष्ट वृत्तांनी विभागलेले, केवळ पद्यमय किंवा गद्यमय किंवा 'चंपू' म्हणून प्रसिद्ध असलेले पद्य-गद्यमय अशा महावाक्याच्या स्वरूपात असते. 'नाटक' म्हणजे भरत इत्यादी नटशास्त्रात सांगितलेल्या विविध प्रकारांनी दर्शवलेले स्वरूप होय. आणि काव्य हे येथे दर्शवलेल्या लक्षणांनुसार एका अंशाने युक्त असलेल्या प्रकरणादी नऊ रूपके आणि नाटिकांच्या स्वरूपात असते. काव्याचे लक्षण तर याप्रमाणे समजले पाहिजे –

‘‘සග්ගබන්ධො [Pg.22] මහාකබ්බ-මුච්චතෙ ත්වස්ස ලක්ඛණං;

පණාමො වත්ථුනිද්දෙසො, ආසීසාපි ච තම්මුඛං.

सर्गबंधाला 'महाकाव्य' म्हटले जाते, आणि त्याचे लक्षण असे सांगितले आहे: नमस्कार, वस्तूचा निर्देश आणि आशीर्वाद हे त्याचे मुख असते.

ඉතිහාසකථුබ්භූතං, සන්තසන්නිස්සයම්පි වා;

චතුවග්ගඵලායත්තං, චතුරොදාත්තනායකං.

ते इतिहासातील कथेवर आधारित असते किंवा सज्जनांच्या आश्रयाने असते; धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चतुर्वर्ग फलांवर आधारित असते आणि त्याचा नायक चतुर व उदात्त असतो.

පුරණ්ණවුතුසෙලින්දු-සවිතූදයවණ්ණනං;

උය්‍යානසලිලක්කීළා, මධුපානරතුස්සවං.

त्यात नगर, समुद्र, पर्वत, चंद्र आणि सूर्याच्या उदयाचे वर्णन असते; तसेच उद्यानविहार, जलक्रीडा, मद्यपान आणि रती-उत्सवाचे वर्णन असते.

විප්පලම්භවිවාහෙහි, කුමාරොදයවඩ්ඪිහි;

මන්තදූතප්පයානාජි-නායකාභ්‍යූදයෙහිපි.

विरह आणि विवाह, पुत्राचा जन्म आणि त्याची वाढ; तसेच मंत्र, दूत पाठवणे, प्रयाण, युद्ध आणि नायकाचा अभ्युदय यांचेही वर्णन असते.

අලඞ්කතමසංඛිත්ත-රසභාවනිරන්තරං;

නාතිවිත්ථිණ්ණසග්ගෙහි, පියවුත්තසුසන්ධිභි.

ते अलंकारांनी सुशोभित, संक्षिप्त नसलेले, रस आणि भावांनी निरंतर युक्त, फार मोठे नसलेले सर्ग आणि प्रिय वृत्तांनी व चांगल्या संधींनी युक्त असते.

සබ්බත්ථ භින්නසග්ගන්තෙ-හුපෙතං ලොකරඤ්ජකං;

කබ්බං කප්පන්තරට්ඨායි, ජායතෙ සාධ්වලඞ්කතී’’ති.

सर्वत्र सर्गाच्या शेवटी भिन्न छंद असणारे, लोकांचे रंजन करणारे आणि उत्तम अलंकारांनी युक्त असलेले काव्य युगायुगांपर्यंत टिकून राहणारे बनते.

තස්සත්ථො – සග්ගබන්ධො සග්ගසඞ්ඛාතෙහි පරිච්ඡෙදවිසෙසෙහි බන්ධො ‘‘මහාකබ්බ’’න්ති උච්චතෙ. අස්ස ලක්ඛණං තු වුච්චතෙති සම්බන්ධො කාකක්ඛිගොළකනයෙන තම්මුඛං තස්ස කබ්බස්ස ආදි පන පණාමො දෙවතානමස්සනං වා, වත්ථුනිද්දෙසො –

त्याचा अर्थ असा – सर्गबंध म्हणजे सर्ग नावाच्या विशिष्ट परिच्छेदांनी केलेली रचना, याला 'महाकाव्य' म्हटले जाते. 'त्याचे लक्षण तर सांगितले जाते' असा संबंध काकाक्षिगोलक न्यायाने जोडला जातो. 'त्याचे मुख' म्हणजे त्या काव्याचा प्रारंभ होय, जो देवांना नमस्कार किंवा वस्तूचा निर्देश असतो –

‘‘අස්ත්‍යුත්තරස්‍යාං දිගි දෙවතාත්ම,හිමාලයො නාම නගාධිරාජ?;

පූවාපරෙඞ වාරිනිධී විගාහ්‍ය,ස්ථිත? පථිඣා ඉව මානදණ්ඩ?’’.

उत्तर दिशेला देवात्मा असलेला, हिमालया नावाचा पर्वतांचा राजा आहे; जो पूर्व आणि पश्चिम समुद्रात प्रवेश करून, पृथ्वीचा जणू मानदंड असल्यासारखा उभा आहे.

ඉච්චාදිබන්ධසම්බන්ධිනො කස්සචි වත්ථුනො දස්සනං, ආසීසාපි ‘‘මය්හං පීණයතං මන’’ මිච්චාදිඉට්ඨාසීසනං වා භවති.

इत्यादी रचनांशी संबंधित असलेल्या कोणत्याही विषयाचे दर्शन घडवणे, किंवा 'माझ्या मनाला आनंद देवो' इत्यादी इष्ट आशीर्वाद देणे, हे त्याचे स्वरूप असते.

ඉතිහාසකථුබ්භූතං පුරාවුත්තකථාසන්නිස්සයං වා සන්තසන්නිස්සයම්පි සොභනානම්පි රාජචරියාදිනිස්සයං වා චතුවග්ගඵලායත්තං [Pg.23] ලොකියලොකුත්තරසුඛකාරණං ධම්මො, විජ්ජාභූමිආදීනං සඤ්චයො, සඤ්චිතානං රක්ඛා ච අත්ථො, අපායසංවත්තනිකපඤ්චකාමගුණසඞ්ඛාතො කාමො, සබ්බදුක්ඛා නිවත්තිහෙතු මොක්ඛො චාති චතුවග්ගඵලාධීනං චතුරොදාත්තනායකං උස්සාහසත්තිමන්තසත්තිපභූසත්තියොගතො චතුරො දක්ඛො චාගාතිසයාදියොගෙන උදාත්තො උළාරො සපක්ඛො, විපක්ඛො වා නායකො යත්ථ, තං යථාවුත්තං පුරණ්ණවුතුසෙලින්දු-සවිතූදයවණ්ණනං පුරං නගරං, අණ්ණවං සාගරං, උතු හෙමන්තවසන්තාදිඋතු, සෙලං පබ්බතො, ඉන්දුසවිතූදයො චන්දසූරියානං උදයො චාති ඉමෙසං වණ්ණනං යත්ථ, තං. සවිතාති එත්ථ තුපච්චයන්තො. උය්‍යානසලිලක්කීළාමධුපානරතුස්සවං උය්‍යානකීළාසුරාපානරතිකීළාසඞ්ඛාතො උස්සවො යත්ථ, තං විප්පලම්භවිවාහෙහි දාරාවියොගදාරපරිග්ගහෙහි ච කුමාරොදයවඩ්ඪිහි කුමාරුප්පත්තිකුමාරවඩ්ඪීහි ච මන්තදූතප්පයානාජිනායකාභ්‍යූදයෙහි නීතිජානනපඤ්ඤා මන්තො, සන්ධානකාරකො දූතො, යුද්ධාභිගමනං පයානං, යුද්ධසඞ්ඛාතො ආජි, සපක්ඛනායකස්ස අභිවඩ්ඪිසඞ්ඛාතො අභ්‍යූදයො චාති ඉමෙහි අලඞ්කතං සජ්ජිතං අසංඛිත්ත…පෙ… න්තරං අසංඛිත්තා විත්ථාරා රසා සිඞ්ගාරාදයො අට්ඨ භාවා රතිඋස්සාහාදයො චාති ඉමෙහි නිරන්තරං විත්ථිණ්ණං පියවුත්තසුසන්ධිභි සුතිසුභගෙහි ඉන්දවජිරාදීහි වුත්තෙහි පුබ්බාපරසම්බන්ධපරිච්ඡෙදතාය සොභනා සන්ධි යෙසං සග්ගානං, තෙහි සබ්බත්ථ සබ්බස්මිං පරිච්ඡෙදෙ භින්නසග්ගන්තෙහි භින්නසග්ගා පරියොසානා යෙසං, තෙහි නාතිවිත්ථිණ්ණසග්ගෙහි නාතිවිත්ථාරසග්ගසඞ්ඛාතෙහි පරිච්ඡෙදෙහි උපෙතං යුත්තං සාධ්වලඞ්කති සොභනාලඞ්කාරවන්තං කබ්බං ලොකරඤ්ජකං තං සමානං කප්පන්තරට්ඨායි කප්පනිරන්තරට්ඨායි කප්පන්තරෙ ඨායි වා ජායතෙ. එත්ථ මධුපානාදිරහිතපුරවණ්ණනාදයොපි තඤ්ඤූනං චිත්තං ආරාධෙති චෙ, තංප්‍යදුට්ඨං. වුත්තඤ්හි –

इतिहासकथेतून उद्भूत झालेले किंवा प्राचीन कथेवर आधारित असलेले, किंवा सज्जनांच्या चरित्रावर आधारित असलेले, किंवा राजांच्या सुंदर चरित्रादींवर आधारित असलेले; धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चतुर्वर्ग फलांवर अवलंबून असलेले, जे लौकिक आणि लोकोत्तर सुखाचे कारण आहे. (त्यात) 'धर्म' म्हणजे विद्याभूमी इत्यादींचा संग्रह; 'अर्थ' म्हणजे संचित केलेल्याचा (संग्रहित केलेल्याचा) सांभाळ करणे; 'काम' म्हणजे अपायाकडे (दुर्गतीकडे) नेणाऱ्या पंचकामगुणांनी युक्त असलेला काम; आणि 'मोक्ष' म्हणजे सर्व दुःखांपासून निवृत्तीचे कारण होय. अशा या चतुर्वर्ग फलांच्या अधीन असलेला, चार प्रकारच्या उदात्त नायकांनी युक्त असलेला; उत्साहशक्ती, मंत्रशक्ती आणि प्रभुशक्ती यांच्या योगाने चतुर (दक्ष) असलेला, आणि त्याग इत्यादींच्या अतिशयाने उदात्त, उदार, स्वपक्षीय किंवा प्रतिपक्षीय नायक ज्यामध्ये असतो ते; तसेच वर सांगितल्याप्रमाणे नगर, समुद्र, ऋतू (हेमंत, वसंत इत्यादी ऋतू), पर्वत, चंद्र आणि सूर्य यांचा उदय यांचे वर्णन ज्यामध्ये असते ते. येथे 'सविता' या शब्दात 'तु' प्रत्यय लागला आहे. उद्यानविहार, जलक्रीडा, मद्यपान आणि रतिक्रीडा यांनी युक्त असलेला उत्सव ज्यामध्ये असतो ते; विप्रलंभ (विरह) व विवाह (स्त्रीचा वियोग आणि स्त्रीचा स्वीकार), पुत्राचा जन्म व पुत्राची वाढ, तसेच मंत्र (नीती जाणण्याची प्रज्ञा), दूत (संधि करणारा), प्रयाण (युद्धासाठी निघणे), आजि (युद्ध) आणि अभ्युदय (स्वपक्षीय नायकाचा उत्कर्ष) यांनी जे अलंकृत (सज्जित) केलेले असते; जे असंक्षिप्त...पे... (विस्तृत) रसांनी (शृंगार इत्यादी आठ रस) आणि भावांनी (रती, उत्साह इत्यादी भाव) निरंतर व्याप्त असते; ऐकण्यास मधुर असलेल्या इंद्रवज्रा इत्यादी वृत्तांनी युक्त आणि पूर्व-पर संबंधांच्या परिच्छेदामुळे ज्यांचे सर्ग सुंदर संधींनी युक्त असतात; सर्व ठिकाणी, सर्व परिच्छेदांमध्ये भिन्न सर्गांच्या अंताने समाप्त होणारे; फार मोठे नसलेल्या सर्गांनी (परिच्छेदांनी) युक्त असलेले; सुंदर अलंकारांनी युक्त असलेले आणि लोकांना आनंद देणारे असे काव्य कल्पान्तरापर्यंत टिकणारे (युगानुयुगे टिकणारे) होते. येथे मद्यपान इत्यादींनी रहित असलेले नगरवर्णन इत्यादी देखील जर मर्मज्ञांच्या चित्ताला आनंद देत असेल, तर तेही निर्दोषच मानले जाते. कारण असे म्हटले आहे की –

‘‘කබ්බං [Pg.24] න දුස්සතඞ්ගෙහි, න්‍යූනමප්‍යත්‍ර කෙහිචි;

බන්ධඞ්ගසම්පදා තඤ්ඤූ, කාමමාරාධයන්ති චෙ’’ති.

“काही अंगांनी (भागांनी) उणे असले तरी काव्य दूषित होत नाही; जर रचना-अंगांच्या समृद्धीने मर्मज्ञ (काव्य जाणणारे) लोक इच्छेनुसार संतुष्ट होत असतील तर.”

තස්සත්ථො – අත්‍ර ඉමෙසු කබ්බඞ්ගෙසු මජ්ඣෙ කෙහිචි අඞ්ගෙහි කෙහිචි අවයවෙහි න්‍යූනමපි ඌනමපි, නිසද්දොත්‍රතබ්භාවෙ. කබ්බං න දුස්සති, තං පන අදුස්සනං බන්ධඞ්ගසම්පදා රචිතපුරවණ්ණනාදිඅඞ්ගසම්පදා තඤ්ඤූ කබ්බඤ්ඤූ ජනෙ කාමං ඉච්ඡානුරූපං චෙ ආරාධයන්ති, එවං සන්තෙ භවති. පුනපි නායකවණ්ණනාසු සපක්ඛනායකං වණ්ණෙත්වා තෙන නිරාකරණභාවම්පි. නො චෙ, පච්චත්ථිකං වණ්ණෙත්වා අත්තනො නායකෙන තස්සාභිභවනම්පි වණ්ණෙතුං වට්ටති. වුත්තඤ්හි –

त्याचा अर्थ – येथे या काव्यांगांच्या मध्ये काही अंगांनी किंवा काही अवयवांनी उणे (कमी) असले तरी, (येथे 'अत्र' मधील 'अ' चा लोप झाला आहे). काव्य दूषित होत नाही. परंतु ते दूषित न होणे तेव्हाच घडते जेव्हा रचना-अंगांच्या समृद्धीने, म्हणजे रचलेल्या नगरवर्णन इत्यादी अंगांच्या समृद्धीने मर्मज्ञ (काव्य जाणणारे) लोक इच्छेनुसार संतुष्ट होतात. पुन्हा, नायकाच्या वर्णनामध्ये स्वपक्षीय नायकाचे वर्णन करून त्याच्याद्वारे (शत्रूच्या) निराकरणाचा भाव दाखवणे योग्य आहे. जर तसे नसेल, तर शत्रूचे वर्णन करून आपल्या नायकाद्वारे त्याचा पराभव केल्याचे वर्णन करणे योग्य ठरते. कारण असे म्हटले आहे की –

‘‘ගුණතො පඨමං වත්වා, නායකං තෙන සත්තුනො;

නිරාකරණමිච්චෙස, මග්ගො පකතිසුන්දරො.

“प्रथम गुणांच्या दृष्टीने नायकाचे वर्णन करून, त्याच्याद्वारे शत्रूचे निराकरण (पराभव) दाखवणे, हा मार्ग नैसर्गिकरीत्या सुंदर आहे.

වංසවීරසුතාදීනි, වණ්ණයිත්වා රිපුස්සපි;

තජ්ජයා නායකුක්කංස-කථනඤ්ච සුඛෙති නො’’ති.

शत्रूच्या देखील वंशाचे, वीरतेचे आणि शास्त्रादींचे वर्णन करून, त्यावर विजय मिळवल्याने नायकाच्या उत्कर्षाचे कथन करणे देखील आपल्याला सुखदायक वाटते.”

8.

८.

බන්ධො ච නාම සද්දත්ථා, සහිතා දොසවජ්ජිතා;

පජ්ජගජ්ජවිමිස්සානං, භෙදෙනා’යං තිධා භවෙ.

रचना (काव्यबंध) म्हणजे दोषांनी रहित असलेले आणि एकत्र आलेले शब्द व अर्थ होय; पद्य, गद्य आणि मिश्र (चंपू) अशा भेदांनी हे तीन प्रकारचे असते.

8. එවමෙතෙහි සොතුජනසමුස්සාහනං දස්සෙත්වා ඉදානි කත්තුමිච්ඡිතබන්ධොති වුත්තං බන්ධස්ස ලක්ඛණං කත්තුමාරභතෙ ‘‘බන්ධො චා’’තිආදි. දොසවජ්ජිතා දොසෙහි සද්දනිස්සිතෙහි, අත්ථනිස්සිතෙහි ච විරොධෙහි වජ්ජිතා පරිච්චත්තා, තෙ වා වජ්ජිතා යෙහි, සද්දත්ථා සහිතා එකීභූතා. වුත්තලක්ඛණා යෙහි තෙ පුබ්බාචරියෙහි සහිතා වුච්චන්ති. සහිතානං භාවො සහදයහිලාදකාරණං සාධ්‍යං සාහිච්චං. ඉති දොසවජ්ජිතෙ සහිතෙ සද්දත්ථෙ පසිද්ධභාවෙන අනුවදිත්වා බන්ධො නාම සභාවවුත්තිවඞ්කවුත්තිඅලඞ්කාරවුත්තිවසෙන තිවිධොපීති අප්පසිද්ධං බන්ධසරීරං විධීයතෙ යථා ‘‘යො කුණ්ඩලී, සො දෙවදත්තො’’ති. චසද්දොවත්තබ්බන්තරස්ස සමුච්චයො, කිඤ්චීති අත්ථො.

८. अशा प्रकारे श्रोत्यांच्या उत्साहाचे प्रदर्शन करून, आता करू इच्छित असलेल्या रचनेचे (काव्यबंधाचे) लक्षण सांगण्यास 'बन्धो च' इत्यादींनी प्रारंभ करतात. 'दोषवर्जित' म्हणजे शब्दांवर आधारित आणि अर्थांवर आधारित दोषांनी व विरोधांनी रहित (मुक्त) केलेले, किंवा ज्यांच्याद्वारे ते वर्जित केले गेले आहेत ते; 'शब्द आणि अर्थ' एकत्र आलेले (एकजीव झालेले). पूर्व आचार्यांनी ज्यांचे लक्षण सांगितले आहे, त्यांना 'सहित' म्हटले जाते. सहितांचा भाव म्हणजे सहृदयांना आनंद देणारे साध्य साहित्य होय. अशा प्रकारे दोषरहित आणि एकत्र आलेल्या शब्द व अर्थांचा प्रसिद्ध रूपाने अनुवाद करून, 'रचना' (काव्यबंध) ही स्वभावोक्ती, वक्रोक्ती आणि अलंकारोक्तीच्या रूपाने तीन प्रकारची असते, हे दर्शवण्यासाठी रचनेचे शरीर (स्वरूप) स्पष्ट केले जाते; जसे की 'जो कुंडल परिधान करणारा आहे, तो देवदत्त आहे'. 'च' हा शब्द दुसऱ्या सांगण्यायोग्य गोष्टीचा समुच्चय करतो, ज्याचा अर्थ 'काही' असा आहे.

තත්ථ [Pg.25] ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බලක්ඛණො සද්දානමත්ථො මුඛ්‍යො චතුබ්බිධො හොති. මුඛ්‍යස්සත්ථස්ස චතුබ්බිධත්තා තිවිධෙසු සද්දෙසු තබ්බාචකො චතුබ්බිධො හොති ජාතිසද්දො ගුණසද්දො ක්‍රියාසද්දො දබ්බසද්දොති. තිවිධො හි සද්දො වාචකො ලක්ඛණිකො බ්‍යඤ්ජකොති බ්‍යාපාරභෙදෙන. බ්‍යාපාරො ච නාම සද්දස්ස’ත්ථප්පතීතිකාරිත්තමෙව. සො හි තිවිධො මුඛ්‍යො ලක්ඛණො බ්‍යඤ්ජනසභාවො චෙති. තත්ථ ජාත්‍යාදිනිරන්තරත්ථවිසයො සද්දබ්‍යාපාරො මුඛ්‍යො. සොයෙව අභිධාති උච්චතෙ. තංබ්‍යාපාරවා අබ්‍යවහිතජාත්‍යාදිසකෙහි තමත්ථං මුඛ්‍යභාවෙන යො වදති ගොආදිකො, සො වාචකො. සද්දන්තරත්ථවිසයනිද්දිට්ඨො සද්දබ්‍යාපාරො ලක්ඛණො. සා දුවිධා සුද්ධා, උපචාරමිස්සා චෙති. තත්ථ සුද්ධා යථා ‘‘ගො මුච්චතු, මඤ්චා උග්ඝොසෙන්ති, ගඞ්ගායං ඝොසො’’ති. එත්ථ ගොසද්දෙන විසෙසනං ගොත්තසාමඤ්ඤමෙවොච්චතෙ, න තු ගොබ්‍යත්ති. වුත්තඤ්හි –

त्यामध्ये, जाती, गुण, क्रिया आणि द्रव्य हे लक्षण असलेला शब्दांचा मुख्य अर्थ चार प्रकारचा असतो. मुख्य अर्थ चार प्रकारचा असल्यामुळे, three प्रकारच्या शब्दांमध्ये त्याचा वाचक देखील चार प्रकारचा असतो – जातीशब्द, गुणशब्द, क्रियाशब्द आणि द्रव्यशब्द. शब्दांच्या व्यापाराच्या भेदाने शब्द तीन प्रकारचा असतो – वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक. 'व्यापार' म्हणजे शब्दाची अर्थप्रतीती करून देण्याची क्षमताच होय. तो व्यापार देखील तीन प्रकारचा असतो – मुख्य (अभिधा), लक्षण (लक्षणा) आणि व्यंजना स्वभाव असलेला. त्यामध्ये, जाती इत्यादी निरंतर अर्थाचा विषय असलेला शब्दव्यापार हा मुख्य होय. त्यालाच 'अभिधा' असे म्हटले जाते. त्या व्यापाराने युक्त असलेला आणि व्यवधानरहित अशा स्वतःच्या जाती इत्यादी अर्थाला मुख्य रूपाने जो सांगतो, जसे की 'गाय' इत्यादी, तो 'वाचक' शब्द होय. दुसऱ्या शब्दाच्या अर्थाचा विषय म्हणून निर्दिष्ट केलेला शब्दव्यापार म्हणजे 'लक्षण' (लक्षणा) होय. ती दोन प्रकारची असते – शुद्धा आणि उपचारमिश्रा (गौणी). त्यामध्ये शुद्धा जसे की – 'गाय मुक्त केली जावो, मंचक ओरडत आहेत, गंगेवर वस्ती आहे'. येथे 'गो' (गाय) या शब्दाने विशेषण असलेले गोत्व सामान्यच सांगितले जाते, गो-व्यक्ती (विशिष्ट गाय) नाही. कारण असे म्हटले आहे की –

‘‘විසෙස්‍යංනාභිධා ගච්ඡෙ, ඛීණසත්ති විසෙසනෙ’’ති.

“विशेषणावर शक्ती क्षीण झाल्यावर अभिधा विशेष्यापर्यंत पोहोचत नाही.”

සාමඤ්ඤස්ස බ්‍යාපකත්තා, අසරීරත්තා ච. තත්ථ බන්ධනමොචනානි න සම්භවන්තීති අත්තනො නිස්සයභූතා ගොබ්‍යත්ති ආකඩ්ඪීයතෙ, තථා මඤ්චානමුග්ඝොසනං න සම්භවතීති අත්තනො උග්ඝොසනක්‍රියාසිද්ධ්‍යත්ථං මඤ්චසමඞ්ගිනො පුරිසා ආකඩ්ඪීයන්ති. තථා ගඞ්ගාසද්දවාච්චස්ස ජලප්පවාහස්ස ඝොසප්පත්‍යාකරතා න සම්භවතීති ගඞ්ගාසද්දො අත්තනොභිධෙය්‍යස්සොදකප්පවාහස්ස නිකටං තටං ලක්ඛෙති. උපචාරස්සානෙකප්පකාරත්තා උපචාරමිස්සා ලක්ඛණාප්‍යනෙකධා සියා. යථා කත්ථචි කාරණෙ කාරීයමුපචරියතෙ, යථා ‘‘ආයු ඝත’’න්ති. කත්ථචි කාරණකාරියානමභෙදො යථා ‘‘ආයුයෙවෙද’’න්ති. කත්ථචි [Pg.26] උපමානෙ උපමෙය්‍යමුපචරීයතෙ, යථා ‘‘ගො බාහිකො’’ති. කත්ථචි අභෙදො තෙසං, යථා ‘‘ගොයෙවාය’’න්ති. කත්ථචි තදාධාරතාය තංබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘පදීපට්ඨා කපල්ලිකා පදීපො’’ති. කත්ථචි තංකම්මසම්බන්ධා තංබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘අවඩ්ඪකීපි වඩ්ඪකී අය’’න්ති. කත්ථචි සංසාමිසම්බන්ධා, යථා ‘‘රාජසම්බන්ධී පුරිසො රාජාය’’න්ති. කත්ථචි අවයවෙ සමුදායබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘පටෙකදෙසෙ පටසද්දො’’ ඉච්චාදි.

सामान्यत्वाच्या व्यापकतेमुळे आणि अशरीरत्वामुळे (अमूर्तत्वामुळे). तेथे बंधन आणि मोचन संभवत नाही म्हणून स्वतःचा आश्रय असणारी 'गो-व्यक्ती' (गाय) ओढली जाते; तसेच मंचांचे (खाटांचे) ओरडणे संभवत नाही म्हणून स्वतःच्या ओरडण्याच्या क्रियेच्या सिद्धीसाठी मंचावर बसलेले पुरुष ओढले जातात (लक्षित केले जातात). तसेच 'गंगा' या शब्दाने वाच्य असणाऱ्या जलप्रवाहामध्ये गवळ्यांची वस्ती संभवत नाही म्हणून 'गंगा' हा शब्द स्वतःच्या अभिधेय असणाऱ्या जलप्रवाहाच्या जवळचा 'तीर' (काठ) लक्षित करतो. उपचाराच्या अनेक प्रकारांमुळे उपचारमिश्रित लक्षणा देखील अनेक प्रकारची असू शकते. जसे की, कोठे कारणात कार्याचे उपचार केले जाते, जसे “आयुष्य हे तूप आहे” (आयु घृतम्). कोठे कारण आणि कार्यात अभेद असतो, जसे “आयुष्य हेच हे आहे” (आयुरेवेदम्). कोठे उपमानात उपमेयाचा उपचार केला जातो, जसे “बाहिक हा बैल आहे” (गो बाहिकः). कोठे त्यांचा अभेद असतो, जसे “हा बैलच आहे” (गोरेवायम्). कोठे त्याच्या आधारावरून त्याचे व्यपदेशन (नाव) होते, जसे “दिवा ठेवलेले भांडे म्हणजे दिवा” (प्रदीपस्था कपल्लिका प्रदीपः). कोठे त्याच्या कर्माच्या संबंधाने त्याचे व्यपदेशन होते, जसे “हा सुतार नसला तरी सुतार आहे” (अवर्धकी अपि वर्धकी अयम्). कोठे स्वामी-सेवक संबंधाने, जसे “राजाशी संबंधित पुरुष हा राजाच आहे” (राजसंबंधी पुरुषो राजा). कोठे अवयवामध्ये समुदायाचे व्यपदेशन होते, जसे “वस्त्राच्या एका भागात वस्त्र हा शब्द” (पटैकदेशे पटशब्दः) इत्यादी।

ලක්ඛණාය නිස්සයො සද්දො ලක්ඛණිකො. බ්‍යඤ්ජනසභාවො පන පරපරියායො සද්දස්ස තතියො බ්‍යාපාරො. තස්ස නිස්සයො සද්දො බ්‍යඤ්ජනකො. ඉච්චෙතං තිණ්ණං සද්දානං වසෙන අත්ථොපි තිවිධො හොති වාච්චො ලක්ඛණියො බ්‍යඞ්ග්‍යොති. තත්ථ බ්‍යඞ්ග්‍යොයෙවත්ථො බන්ධසත්ථා වුච්චතෙ. තෙනෙව පධානබ්‍යඞ්ග්‍යො බන්ධො උත්තමො, අපධානබ්‍යඞ්ග්‍යො මජ්ඣිමො, අබ්‍යඞ්ග්‍යො අධමො, බ්‍යඞ්ග්‍යෙන විනා බන්ධො නිජ්ජීවො සියාති පුබ්බාචරියානං පවත්ති, සභාවවුත්ති බන්ධොපි තු නිජ්ජීවොති නාසඞ්කනීයො. යස්මා කවීනං ලොකවොහාරකොසල්ලං සභාවවුත්තියෙව ගමෙති. යො හි සකලලොකට්ඨිතිං න ජානාති, සො කවියෙව න හොතීති.

लक्षणावर आश्रित असणारा शब्द 'लाक्षणिक' असतो. व्यंजना स्वभाव (व्यंग्य अर्थ प्रकट करणे) हा शब्दाचा तिसरा व्यापार आहे, जो दुसऱ्या पर्यायाने ओळखला जातो. त्यावर आश्रित असणारा शब्द 'व्यंजक' असतो. अशा प्रकारे या तीन शब्दांच्या आधारे अर्थ देखील तीन प्रकारचा असतो - वाच्य, लक्षणीय (लक्ष्य) आणि व्यंग्य. त्यामध्ये व्यंग्य अर्थालाच काव्याचा (बंधाचा) आत्मा म्हटले जाते. म्हणूनच प्रधान व्यंग्य असणारे काव्य उत्तम, अप्रधान व्यंग्य असणारे मध्यम आणि व्यंग्य नसलेले काव्य अधम मानले जाते. व्यंग्याशिवाय काव्य निर्जीव असते, अशी पूर्वाचार्यांची धारणा आहे. परंतु स्वभावोक्ती काव्य देखील निर्जीव आहे अशी शंका घेऊ नये. कारण कवींचे लोकव्यवहारातील कौशल्य स्वभावोक्तीमधूनच प्रकट होते. जो संपूर्ण जगाची स्थिती जाणत नाही, तो कवीच होऊ शकत नाही।

අථෙත්ථ තිවිධම්පි අත්ථං තාදිසජනාවබොධත්ථං සමුදාහරිස්සාම ‘‘මුනින්දවදනම්භොජෙ’’ත්‍යාදි. එත්ථ වාණීසද්දස්ස සද්ධම්මසඞ්ඛාතො අත්ථො වාච්චත්ථො. වාණී නාම චෙතනා, තස්සං යාව දෙවතත්ථං නාරොප්‍යතෙ, තාව තප්පතී අත්තනො මනොසම්පීණනආසීසනා න සංගච්ඡතීති වාක්‍යසාමත්ථියායෙව වාණියං සායමොචිත්‍යභෙදෙන දෙවතාසද්දස්ස ආරොපිතොත්ථො ලක්ඛණියො. තථා වදනසද්දස්සාපි මුඛං වාච්චත්ථො. අම්භොජසද්දස්ස සමාරොපිතොත්ථො ලක්ඛණියො. මනොසම්පීණනස්ස තු අඤ්ඤථා අනුපපත්තියා පස්සද්ධ්‍යාදික්කමෙන යථාභූතාවබොධසම්භවා අනායාසෙන [Pg.27] විචිත්තානෙකසද්දත්ථපටිභානෙන ගන්ථපරිසමත්තිසඞ්ඛාතා යථිච්ඡිතත්ථනිප්ඵත්ති හොතෙව, අයං බ්‍යඞ්ග්‍යත්ථො. තබ්බාචකා සද්දා වාචකලක්ඛණිකබ්‍යඤ්ජකා හොන්තීති එවං සබ්බත්ථ සද්දත්ථවිචාරො ගන්තබ්බො.

आता येथे त्या प्रकारच्या लोकांच्या आकलनासाठी तिन्ही प्रकारच्या अर्थांचे उदाहरण देऊ, जसे की “मुनींद्रवदनांभोजे” इत्यादी. येथे 'वाणी' शब्दाचा सद्धम्म नावाचा अर्थ हा वाच्य अर्थ आहे. वाणी म्हणजे चेतना; जोपर्यंत तिच्यावर देवतेचा आरोप केला जात नाही, तोपर्यंत तिच्याकडून स्वतःच्या मनाला आनंद देणारी प्रार्थना सुसंगत ठरत नाही. म्हणून वाक्याच्या सामर्थ्यामुळेच वाणीमध्ये योग्यतेच्या भेदाने देवता शब्दाचा आरोपित अर्थ हा लक्षणीय (लक्ष्य) अर्थ आहे. तसेच 'वदन' शब्दाचा 'मुख' हा वाच्य अर्थ आहे. 'अंभोज' (कमळ) शब्दाचा आरोपित अर्थ लक्षणीय आहे. मनाच्या आनंदाची इतर प्रकारे अनुपपत्ती असल्यामुळे, प्रसन्नता इत्यादी क्रमाने यथाभूत ज्ञानाचा संभव होत असल्यामुळे, अनायासाने विविध आणि अनेक शब्दार्थांच्या प्रतिभेने ग्रंथाच्या समाप्तीरूप इच्छित अर्थाची निष्पत्ती होतेच; हा व्यंग्य अर्थ आहे. त्याचे वाचक असणारे शब्द वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक असतात. अशा प्रकारे सर्वत्र शब्द आणि अर्थाचा विचार केला पाहिजे।

තමෙවං යථාවුත්තබන්ධසරීරං කතිවිධමිච්චාහ ‘‘පජ්ජෙ’’ච්චාදි. අයං යථාවුත්තො බන්ධො බන්ධසරීරං තිධා භවෙ තිප්පකාරෙන සියා, නාධිකං නාප්‍යූනං. කථං? පජ්ජගජ්ජවිමිස්සානං භෙදෙන පජ්ජසභාවාදීනං විසෙසෙන තිධා භවෙති පකතං. තත්ථ පජ්ජං නාම අම්හෙහියෙව විරචිතවුත්තොදයාඛ්‍යෙ ඡන්දසි නිරූපිතා වුත්තජාතිප්පභෙදා චතුප්පදිකත්ථා නිරූපිතො මුත්තකාදිපි වුත්තජාතිප්පකාරොයෙව. තෙනෙවෙත්ථ තෙසමදස්සනං. තෙසු එකගාථා නිට්ඨිතත්ථා සප්පධානා ගාථන්තරානිරපෙක්ඛා මුත්තකං, එකක්‍රියාදානෙන අඤ්ඤමඤ්ඤසාපෙක්ඛා නිට්ඨිතත්ථා පච්චෙකං අනිට්ඨිතත්ථා ගාථා කුලකං, නානාභිත්තියො භින්නකිරියො සප්පධානා ගාථා කොසො විය ඨපිතා කොසො, එකභිත්තිපදොසාදිකං වණ්ණෙතුං සමුදායෙන පවත්තා භින්නක්‍රියා ගාථා සඞ්ඝාතො, සොපි චතුබ්බිධො පජ්ජප්පකාරො යථාවුත්තසග්ගබන්ධොවාති විඤ්ඤාතබ්බං. ගජ්ජං නාම පාදසන්නිට්ඨානරහිතො ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තප්පබන්ධො. තස්ස තු ද්වෙ පකාරා ආඛ්‍යායිකා, කථාති. විමිස්සං පජ්ජගජ්ජමයං නාටකප්පකරණාදි, චම්පූ ජාතකමාලාදිකා ච.

अशा प्रकारे वर सांगितलेले काव्याचे शरीर (रचना) किती प्रकारचे आहे, हे सांगण्यासाठी “पद्य” इत्यादी म्हटले आहे. हे वर सांगितलेले काव्यशरीर तीन प्रकारचे असते, त्यापेक्षा जास्तही नाही आणि कमीही नाही. कसे? पद्य, गद्य आणि मिश्र यांच्या भेदाने पद्यस्वभाव इत्यादींच्या विशेषत्वाने ते तीन प्रकारचे होते, हे स्पष्ट आहे. त्यामध्ये 'पद्य' म्हणजे आम्हीच रचलेल्या 'वृत्तोदय' नावाच्या छंदशास्त्रात निरूपित केलेले, वृत्त आणि जातीच्या भेदांनी युक्त, चार चरणांचे आणि मुक्तक इत्यादी वृत्तजातींच्या प्रकारांचेच निरूपण होय. म्हणूनच येथे त्यांचे दर्शन घडवले नाही. त्यामध्ये एकच गाथा जिचा अर्थ पूर्ण झाला आहे, जी मुख्य आहे आणि दुसऱ्या गाथेची अपेक्षा ठेवत नाही, तिला 'मुक्तक' म्हणतात. एकाच क्रियेच्या संबंधाने एकमेकांवर अवलंबून असणाऱ्या, अर्थ पूर्ण करणाऱ्या परंतु स्वतंत्रपणे अर्थ पूर्ण न करणाऱ्या गाथांच्या समूहाला 'कुलक' म्हणतात. विविध आश्रय असणाऱ्या, भिन्न क्रिया असणाऱ्या आणि मुख्य असणाऱ्या गाथा कोशाप्रमाणे एकत्र ठेवल्यास त्याला 'कोश' म्हणतात. एकाच भिंतीच्या भागाचे इत्यादींचे वर्णन करण्यासाठी समुदायाने प्रवृत्त झालेल्या आणि भिन्न क्रिया असणाऱ्या गाथांना 'संघात' म्हणतात. हा चार प्रकारचा पद्यप्रकार देखील वर सांगितलेल्या सर्गबंधाप्रमाणेच (महाकाव्याप्रमाणेच) समजावा. 'गद्य' म्हणजे चरणांच्या बंधनाशिवाय असणारा, सुबंत आणि तिङंत पदांचा प्रबंध होय. त्याचे दोन प्रकार आहेत - आख्यायिका आणि कथा. 'मिश्र' म्हणजे पद्य आणि गद्य यांनी युक्त असणारे नाटक, प्रकरण इत्यादी, आणि चंपू काव्य जसे की जातकमाला इत्यादी।

8. ඉදානි සඤ්ජානනාභිලාසීනං අලඞ්කාරනිස්සිතං බන්ධසරීරං, සොව බන්ධොති අධිකතං, ‘‘යො කුණ්ඩලී, සො දෙවදත්තො’’ති පසිද්ධකුණ්ඩලිත්තානුවාදෙන අප්පසිද්ධස්ස දෙවදත්තත්තවිධානං විය දස්සෙන්තො ‘‘බන්ධො’’ච්චාදිමාහ. තත්ථ බන්ධො නාම ච බන්ධනං පන. දොසවජ්ජිතා සද්දත්ථනිස්සිතදොසෙහි පරිච්චත්තා, තෙ වා වජ්ජිතා එතෙහි තාදිසා. සහිතා අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපත්ථෙන සහභාවං ගතා. සද්දත්ථා සද්දො, [Pg.28] අත්ථො ච. එවංපකාරෙහි තු ඊදිසසද්දත්ථානං විඤ්ඤූනං තුට්ඨිජනකඅඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපගුණසහිතානං භාවොති වචනත්ථෙන ‘‘සාහිච්ච’’මිති වදන්ති. සද්දත්ථාති එත්ථ සද්දත්ථානං කිං නානාකරණන්ති? සද්දො පන අත්ථප්පතීතියං අත්තනො මුඛ්‍යබ්‍යාපාරං ලක්ඛණබ්‍යාපාරං බ්‍යඤ්ජනසභාවබ්‍යාපාරඤ්චෙති තිවිධං බ්‍යාපාරභෙදෙන. කමතො වාචකො ලක්ඛණිකො බ්‍යඤ්ජනකො චෙති තිවිධො. තථා අත්ථොපි වාච්චො ලක්ඛණියො බ්‍යඞ්ග්‍යො චෙභි තිවිධො. අත්‍ර තු වාචකො සද්දො අත්තනා දීපෙතබ්බමුඛ්‍යත්ථස්ස ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බභෙදෙන චතුබ්බිධත්තා සයම්පි ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බසද්දවසෙන චතුබ්බිධො. වාචකසද්දස්ස මුඛ්‍යබ්‍යාපාරො ‘‘අභිධා’’ති ච වොහරීයති. සො මුඛ්‍යබ්‍යාපාරො ජාත්‍යාදීහි අබ්‍යවහිතත්ථෙව වත්තතෙ. තථා හි ‘‘ගො නීලං පාචකො විසාණි’’ච්චාදො ගොආදිසද්දානං මුඛ්‍යබ්‍යාපාරො ගොපිණ්ඩනීලපටපාචකකත්තුසිඞ්ගීති දබ්බානං විසෙසනභූතජාතිගුණක්‍රියාදබ්බෙස්වෙව පවත්තති, න පන ජාත්‍යාදීනං නිස්සයභූතගොපිණ්ඩාදීසූති. වුත්තං හි–

८. आता, ज्यांना जाणून घेण्याची इच्छा आहे त्यांच्यासाठी अलंकारावर आश्रित असणारे काव्यशरीर, तेच काव्य आहे हे अधिकृत करून, “जो कुंडल परिधान करणारा आहे, तो देवदत्त आहे” या प्रसिद्ध कुंडलाच्या अनुवादाने देवदत्तत्वाचे विधान केल्याप्रमाणे दाखवून देत “बंधः” (काव्य) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'बंध' म्हणजे रचना होय. 'दोषवर्जित' म्हणजे शब्द आणि अर्थाशी संबंधित दोषांनी रहित असणारे. 'सहित' म्हणजे एकमेकांना अनुरूप अशा अर्थाने सहभाव प्राप्त झालेले. 'शब्दार्थ' म्हणजे शब्द आणि अर्थ. अशा प्रकारे, विद्वानांना आनंद देणाऱ्या आणि एकमेकांना अनुरूप अशा गुणांनी युक्त असणाऱ्या शब्द आणि अर्थांच्या भावाला 'साहित्य' (साहिच्च) असे म्हणतात. 'शब्दार्थ' यामध्ये शब्द आणि अर्थांचे काय वेगळेपण आहे? शब्द हा अर्थाच्या प्रतीतीमध्ये स्वतःचा मुख्य व्यापार, लक्षण व्यापार आणि व्यंजना स्वभाव व्यापार अशा तीन प्रकारच्या व्यापारांच्या भेदाने तीन प्रकारचा असतो. क्रमाने तो वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक असा तीन प्रकारचा आहे. तसेच अर्थ देखील वाच्य, लक्षणीय आणि व्यंग्य असा तीन प्रकारचा आहे. येथे 'वाचक' शब्द स्वतः प्रकाशित करावयाच्या मुख्य अर्थाच्या जात, गुण, क्रिया आणि द्रव्य या भेदांमुळे चार प्रकारचा असल्यामुळे, स्वतः देखील जात, गुण, क्रिया आणि द्रव्य शब्दांच्या रूपाने चार प्रकारचा होतो. वाचक शब्दाच्या मुख्य व्यापाराला 'abhidhā' (अभिधा) असे देखील म्हटले जाते. तो मुख्य व्यापार जाती इत्यादींनी थेट संबंधित असणाऱ्या अर्थामध्येच प्रवृत्त होतो. जसे की, “गाय, निळा, स्वयंपाकी, शिंगे असलेला” इत्यादींमध्ये गाय इत्यादी शब्दांचा मुख्य व्यापार हा गोपिंड (गाईचे शरीर), निळे वस्त्र, स्वयंपाक करणारा कर्ता आणि शिंगे असलेले द्रव्य यांच्या विशेषण असणाऱ्या जात, गुण, क्रिया आणि द्रव्यांमध्येच प्रवृत्त होतो, परंतु जाती इत्यादींचा आश्रय असणाऱ्या गोपिंड इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे की–

‘‘විසෙස්‍යං නාභිධා ගච්ඡෙ, ඛීණසත්ති විසෙසනෙ’’ති.

“अभिधा (शब्दाची मुख्य शक्ती) विशेष्यापर्यंत पोहोचत नाही, कारण तिची शक्ती विशेषणामध्येच क्षीण झालेली असते.”

තස්සත්ථො – විසෙසනෙ විසෙසනභූතජාත්‍යාදිම්හි ඛීණසත්ති ඛීණබ්‍යාපාරවතී අභිධා මුඛ්‍යබ්‍යාපාරොව විසෙස්‍යං දබ්බං න ගච්ඡෙ න පාපුණාතීති.

त्याचा अर्थ असा आहे – विशेषणामध्ये, जे विशेषणभूत जाती इत्यादी आहेत, त्यामध्ये क्षीण शक्ती आणि क्षीण व्यापार असलेली 'अभिधा' (मुख्य व्यापारच) विशेष्य अशा द्रव्याला प्राप्त होत नाही किंवा पोहोचत नाही.

ජාත්‍යාදීනං නිස්සයගොපිණ්ඩාදිකං අභිධා න වදති චෙ, එවඤ්ච සති ‘‘ගො ගච්ඡති, නීලං නිවාසෙති, පාචකො ආගච්ඡති, සිඞ්ගී ධාවති’’ච්චාදීසු ජාත්‍යාදිවිසිට්ඨගොපිණ්ඩාදීනං ගොආදිසද්දස්ස කථං වාචකත්තං යුජ්ජතීති? දබ්බාධීනජාතිගුණාදීසු වුත්තෙසු තබ්බිසිට්ඨස්ස දබ්බස්ස පරියායතො වාචකත්තා. නිප්පරියායතො පන සුද්ධලක්ඛණබ්‍යාපාරස්සෙව විසයො. ලක්ඛණබ්‍යාපාරොපි සුද්ධො උපචාරමිස්සොති දුවිධො. [Pg.29] තත්ථ සුද්ධො ලක්ඛණබ්‍යාපාරො ජාත්‍යාදිවජ්ජිතත්ථවිසයො. තථා හි ‘‘ගො ගච්ඡති, නීලං නිවාසෙති, පාචකො ආගච්ඡති, සිඞ්ගී ධාවති, මඤ්චා උග්ඝොසෙන්ති, ගඞ්ගායං ඝොසො’’ත්‍යාදීසු ජාතිගුණක්‍රියාසිඞ්ගදබ්බමඤ්චගඞ්ගාදීනං ගමනාදීහි යොගාසම්භවතො ජාතිගුණාදයො අතික්කම්ම යථාක්කමං ගමනනිවාසනආගමනධාවනඋග්ඝොසනඝොසාදීනං නිස්සයභූතගොපිණ්ඩාදයො පරාමසති.

जर अभिधा जाती इत्यादींचा आश्रय असलेल्या गोपिंड (गाईचे शरीर) इत्यादींना सांगत नसेल, तर असे असताना 'गाय जाते, निळा (वस्त्र) नेसतो, आचारी येतो, शिंग असलेला धावतो' इत्यादींमध्ये जाती इत्यादींनी विशिष्ट असलेल्या गोपिंड इत्यादींना 'गो' (गाय) इत्यादी शब्दांचे वाचकत्व कसे योग्य ठरेल? द्रव्याच्या अधीन असलेल्या जाती, गुण इत्यादींचे कथन केले असता, त्याने विशिष्ट असलेल्या द्रव्याचे पर्यायाने वाचकत्व सिद्ध होते. परंतु निष्पर्यायाने (थेटपणे) हा केवळ शुद्ध लक्षणा व्यापाराचाच विषय आहे. लक्षणा व्यापार सुद्धा 'शुद्ध' आणि 'उपचारमिश्र' असा दोन प्रकारचा आहे. त्यामध्ये शुद्ध लक्षणा व्यापार हा जाती इत्यादींनी रहित असलेल्या अर्थाचा विषय आहे. तसेच, 'गाय जाते, निळा नेसतो, आचारी येतो, शिंग असलेला धावतो, खाटा ओरडतात, गंगेवर घोष (वस्ती) आहे' इत्यादींमध्ये जाती, गुण, क्रिया, शिंग, द्रव्य, मंचक, गंगा इत्यादींचा गमनादी क्रियांशी संबंध असणे असंभव असल्यामुळे, जाती, गुण इत्यादींचे उल्लंघन करून अनुक्रमे गमन, नेसणे, आगमन, धावणे, ओरडणे, घोष इत्यादींचा आश्रय असलेल्या गोपिंड इत्यादींचा निर्देश केला जातो.

මිස්සො තු උපචාරභෙදෙන බහුවිධො. තථා හි කත්ථචි කාරණෙ කාරියමුපචරීයතෙ, යථා ‘‘ආයුඝත’’න්ති, එත්ථ ආයුවඩ්ඪනකාරණභූතෙ ඝතෙ කාරියභූතආයුනො වොහාරො ආරොපිතො හොති. උපරිපි උපචාරො යථායොගං යොජෙතබ්බො. අතංසභාවෙ හි තංසභාවාරොපනං උපචාරො. කත්ථචි කාරණකාරියානමභෙදො, යථා ‘‘ආයුයෙව ඝත’’න්ති. කත්ථචි උපමෙය්‍යඋපමානොපචාරො, යථා ‘‘ගො බාහිකො’’ති. කත්ථචි උපමානඋපමෙය්‍යානමභෙදො, යථා ‘‘ගොයෙවායං බාහිකො’’ති. කත්ථචි තදාධාරතාය තදූපචාරො, යථා ‘‘පදීපට්ඨා කපල්ලිකා පදීපො’’ති. කත්ථචි ක්‍රියාසම්බන්ධෙන තංබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘අවඩ්ඪකීපි වඩ්ඪකී අය’’න්ති. කත්ථචි සංසාමිසම්බන්ධෙන තංබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘රාජවල්ලභොපි රාජා අය’’න්ති. කත්ථචි අවයවෙ සමුදායබ්‍යපදෙසො, යථා ‘‘පටො දඩ්ඪො’’ති. ඉමිනා මුඛෙන උපචාරභෙදො දට්ඨබ්බො. බ්‍යඤ්ජනසභාවබ්‍යාපාරො එව ‘‘ධන’’න්ති ච වුච්චති, තස්ස තතියබ්‍යාපාරස්ස විසයො තාදිසවාක්‍යමෙව වාති දට්ඨබ්බො.

मिश्र (उपचारमिश्र लक्षणा) तर उपचाराच्या भेदाने अनेक प्रकारचा आहे. जसे की, कोठे कारणावर कार्याचा उपचार केला जातो, जसे 'आयुष्य हेच तूप' (आयुघृतम्), येथे आयुष्य वाढवण्यास कारणीभूत असलेल्या तुपामध्ये कार्यरूप आयुष्याचा व्यवहार आरोपित केला जातो. पुढेही उपचाराची योजना योग्यतेनुसार करावी. कारण तद्रूप नसलेल्या गोष्टीवर तद्रूपतेचा आरोप करणे म्हणजेच 'उपचार' होय. कोठे कारण आणि कार्यात अभेद असतो, जसे 'आयुष्य म्हणजेच तूप'. कोठे उपमेय आणि उपमानाचा उपचार असतो, जसे 'बाहीक (मूर्ख माणूस) हा बैल आहे'. कोठे उपमान आणि उपमेयाचा अभेद असतो, जसे 'हा बाहीक बैलच आहे'. कोठे त्याच्या आधारावर त्याचा उपचार असतो, जसे 'दिव्याचा आधार असलेली पणती म्हणजे दिवाच'. कोठे क्रियासंबंधामुळे तसा निर्देश केला जातो, जसे 'सुतार नसलेलाही हा सुतार आहे'. कोठे स्वामी-सेवक संबंधामुळे तसा निर्देश केला जातो, जसे 'राजाचा आवडता असलेलाही हा राजाच आहे'. कोठे अवयवावर समुदायाचा निर्देश केला जातो, जसे 'वस्त्र जळाले'. या प्रकारे उपचाराचे भेद समजून घ्यावेत. व्यंजना स्वभाव असणाऱ्या व्यापारालाच 'ध्वनी' (किंवा धन) असेही म्हटले जाते, आणि त्या तिसऱ्या व्यापाराचा विषय तशाच प्रकारचे वाक्य आहे, असे समजावे.

එත්ථ බ්‍යඞ්ග්‍යත්ථං බන්ධස්ස ජීවිතමිති ච, බ්‍යඞ්ග්‍යත්ථපධානං බන්ධමුත්තමන්ති ච, බ්‍යඞ්ග්‍යත්ථපධානරහිතං මජ්ඣිමන්ති ච, අබ්‍යඞ්ග්‍යබන්ධං අධමමිති ච වදන්ති. හොන්ති චෙත්ථ –

येथे व्यंग्यार्थाला रचनेचे (काव्याचे) जीवित (प्राण) म्हणतात, व्यंग्यार्थ प्रधान असलेल्या रचनेला 'उत्तम' म्हणतात, व्यंग्यार्थ प्राधान्य नसलेल्या रचनेला 'मध्यम' म्हणतात, आणि व्यंग्यार्थ नसलेल्या रचनेला 'अधम' म्हणतात. आणि याविषयी पुढील श्लोक आहेत –

අත්ථප්පතීතියං සද්ද-බ්‍යාපාරො තිවිධො භවෙ;

මුඛ්‍යො ලක්ඛණබ්‍යඤ්ජන-සභාවො චාති එත්ථ තු.

अर्थाच्या प्रतीतीमध्ये शब्दाचा व्यापार तीन प्रकारचा असतो; मुख्य (अभिधा), लक्षणा आणि व्यंजना स्वभावाचा, असे येथे समजावे.

අභිධාපරපරියායො, [Pg.30] බ්‍යාපාරො පඨමො භවෙ;

ධනන්තාපරපරියායො, බ්‍යාපාරො තතියො පුන.

पहिला व्यापार हा 'अभिधा' या दुसऱ्या पर्यायाने ओळखला जातो; आणि तिसरा व्यापार हा 'ध्वनी' (किंवा धन) या दुसऱ्या पर्यायाने ओळखला जातो.

මුඛ්‍යො නිරන්තරත්ථෙසු, ලක්ඛණා තු තිරොහිතෙ;

අත්ථෙ’තරො තු වාක්‍යස්ස, අත්ථෙයෙව පවත්තති.

मुख्य व्यापार हा व्यवधान नसलेल्या (थेट) अर्थांमध्ये प्रवृत्त होतो, तर लक्षणा ही मुख्य अर्थ लुप्त (बाधित) झाल्यावर प्रवृत्त होते; आणि दुसरा (व्यंजना व्यापार) हा वाक्याच्या अर्थामध्येच प्रवृत्त होतो.

බ්‍යාපාරස්ස පභෙදෙන, තිධා සද්දොපි වාචකො;

ලක්ඛණිකො බ්‍යඤ්ජකොති, තදත්ථොපි තිධා මතො.

व्यापाराच्या भेदाने शब्द सुद्धा तीन प्रकारचा होतो – वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक; आणि त्याचा अर्थ सुद्धा तीन प्रकारचा मानला गेला आहे.

වාච්චො ලක්ඛණියො බ්‍යඞ්ග්‍යො-ච්චෙවං සද්දෙසු වාචකො;

ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බ-භෙදෙන සො චතුබ්බිධො.

शब्दांमध्ये वाच्य, लाक्षणिक आणि व्यंग्य अशा अर्थांपैकी वाचक अर्थ, जाती, गुण, क्रिया आणि द्रव्य यांच्या भेदाने चार प्रकारचा असतो.

වාච්චත්ථස්ස චතුද්ධාව, භින්නත්තා ජාතිආදිතො;

ජාත්‍යාදීනං පභෙදෙන, තථා ලක්ඛණිකො මතො.

वाच्य अर्थ हा जाती इत्यादींच्या भेदाने चार प्रकारचाच भिन्न असल्यामुळे, जाती इत्यादींच्या भेदाने लाक्षणिक अर्थ देखील तसाच (चार प्रकारचा) मानला गेला आहे.

උපචාරබහුත්තෙන, භෙදෙ සතිපි තස්ස තු;

බ්‍යඤ්ජකො තු අනඤ්ඤත්තා, විසුං තෙහි න වුච්චතීති.

उपचाराच्या बहुत्वामुळे त्याचे अनेक भेद होत असले तरी, व्यंजक अर्थ हा अनन्यतेमुळे त्यांच्यापासून वेगळा सांगितला जात नाही.

ලක්ඛණතො එවං වෙදිතබ්බං – ‘‘මුනින්දවදනම්භොජෙ’’ ත්‍යාදිගාථායං වදනසද්දස්ස මුඛත්ථො වාච්චත්ථො, ආරොපිතඅම්භොජත්ථො ලක්ඛණියත්ථො. අම්භොජසද්දස්ස පදුමත්ථො වාච්චත්ථො, උපචරිතමුඛත්ථො ලක්ඛණියත්ථො. වාණිසද්දස්ස සද්ධම්මසඞ්ඛාතො අත්ථො වාච්චත්ථො, ආරොපිතදෙවතාඅත්ථො ලක්ඛණියත්ථො. එත්ථ ආසීසනා නාම යථාවුත්තනයෙන පුඤ්ඤාතිසයතා, තතො ඉධ අභිමතත්ථබාධකාකුසලනිවාරණඤ්ච කුසලානමනුබලප්පදානඤ්ච තතො කායචිත්තපීළාවිගමො ච තතො සුඛප්පටිලාභො ච තතො චිත්තසමාධානඤ්ච තතොයෙව අනෙකවිධත්ථාවබොධො ච තතො අභිමතගන්ථපරිසමත්ති ච භවතීත්‍යයං වාක්‍යසාමත්ථියතො ලද්ධත්ථො බ්‍යඞ්ග්‍යත්තො. තංතංඅත්ථප්පකාසකා සද්දා වාචකලක්ඛණිකබ්‍යඤ්ජනකා නාම භවන්ති. එවං සද්දසද්දත්ථවිචාරො වෙදිතබ්බො.

लक्षणावरून असे जाणावे – 'मुनिन्दवदनम्भोने' (मुनींद्रांच्या मुखकमलात) इत्यादी गाथेमध्ये 'वदन' शब्दाचा मुख्य अर्थ हा वाच्य अर्थ आहे, आणि आरोपित 'अम्भोज' (कमळ) अर्थ हा लाक्षणिक अर्थ आहे. 'अम्भोज' शब्दाचा 'कमळ' हा वाच्य अर्थ आहे, आणि उपचारित 'मुख' हा लाक्षणिक अर्थ आहे. 'वाणी' शब्दाचा सद्धम्म नावाचा अर्थ हा वाच्य अर्थ आहे, आणि आरोपित 'देवता' हा लाक्षणिक अर्थ आहे. येथे 'आशीर्वाद' (आसीसना) म्हणजे वर सांगितलेल्या पद्धतीने पुण्याचा अतिशय (उत्कर्ष) होय, त्यामुळे येथे इष्ट अर्थाला बाधा आणणाऱ्या अकुशलाचे निवारण आणि कुशलांना बळ देणे, त्यामुळे काय आणि चित्ताच्या पीळेचा (पीडेचा) नाश, त्यामुळे सुखाची प्राप्ती, त्यामुळे चित्ताची एकाग्रता (समाधान), आणि त्यामुळेच अनेक प्रकारच्या अर्थांचे आकलन आणि त्यामुळे इष्ट ग्रंथाची समाप्ती होते, हा वाक्याच्या सामर्थ्यावरून प्राप्त झालेला अर्थ 'व्यंग्यार्थ' आहे. त्या त्या अर्थाचे प्रकाशन करणारे शब्द अनुक्रमे वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक असे असतात. अशा प्रकारे शब्द आणि शब्दाच्या अर्थाचा विचार जाणावा.

ඉදානි [Pg.31] පකාසිතබන්ධස්ස භෙදං වදති ‘‘පජ්ජා’’දිනා. අයං වුත්තලක්ඛණො බන්ධො පජ්ජගජ්ජවිමිස්සානං භෙදෙන ගාථාචුණ්ණියතදුභයමිස්සානං වසෙන තිධා භවෙ. සද්දො ච අත්ථො චෙති ච, සහභාවං ඉතා පත්තාති ච, දොසෙහි වජ්ජිතා, දොසෙ වා වජ්ජිතා යෙහීති ච, පජ්ජඤ්ච ගජ්ජඤ්ච විමිස්සඤ්චෙති ච විග්ගහො. ඉහ පජ්ජං නාම මුත්තකකුලකකොසකසඞ්ඝාතවසෙන චතුප්පභෙදං ඡන්දසි නිද්දිට්ඨවුත්තවිසෙසවිරචිතං චතුප්පදිකගාථාබන්ධං. තත්ථ මුත්තකං නාම නිට්ඨිතත්ථා සප්පධානා එකා ගාථා, කුලකං නාම පච්චෙකමනිට්ඨිතත්ථා අඤ්ඤමඤ්ඤසාපෙක්ඛා එකක්‍රියාද්වාරිකා නානාගාථා, කොසකො නාම නානාවිධවණ්ණනාභූමිකා භින්නක්‍රියාද්වාරප්පවත්තා සප්පධානා ගාථාරාසි, සඞ්ඝාතො නාම සඤ්ච්‍යාකාලාදිඑකවණ්ණනාභූමිනිස්සිතා භින්නක්‍රියාසමුදායෙන පවත්තා ගාථා. ගජ්ජං නාම අනියතපදො ආඛ්‍යායිකාකථාවසෙන ද්විප්පභෙදො ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තො වචනප්පබන්ධො. මිස්සො පන ඉමෙහි ද්වීහි සංමිස්සො නාටකපකරණාදි ච ජාතකමාලාදිචම්පූ ච.

आता प्रकाशित केलेल्या रचनेचे (काव्याचे) भेद 'पद्य' इत्यादी शब्दांनी सांगतात. ही वर सांगितलेली लक्षणे असलेली रचना पद्य, गद्य आणि मिश्र यांच्या भेदाने, म्हणजेच गाथा, चूर्णिका आणि त्या दोन्हीच्या मिश्रणाने तीन प्रकारची होते. 'शब्द आणि अर्थ', 'सहभाव प्राप्त झालेले', 'दोषांनी रहित' किंवा 'ज्यांच्याद्वारे दोष वर्ज्य केले जातात', आणि 'पद्य, गद्य व मिश्र' असा हा विग्रह आहे. येथे 'पद्य' म्हणजे मुक्तक, kulak (कुलक), कोशक आणि संघात यांच्या भेदाने चार प्रकारची, छंदःशास्त्रात निर्दिष्ट केलेल्या विशिष्ट वृत्तांनी रचलेली चार चरणांची गाथारचना होय. त्यामध्ये 'मुक्तक' म्हणजे पूर्ण अर्थ असलेली, स्वतः प्रधान असलेली एक गाथा होय; 'कुलक' म्हणजे प्रत्येक गाथेचा अर्थ पूर्ण नसलेली, एकमेकांवर अवलंबून असलेली आणि एकाच क्रियापदाशी जोडलेली अनेक गाथांची रचना होय; 'कोशक' म्हणजे विविध प्रकारच्या वर्णनांवर आधारित, वेगवेगळ्या क्रियापदांनी युक्त असलेली, स्वतः प्रधान असलेल्या गाथांचा समूह होय; 'संघात' म्हणजे संचय, काळ इत्यादी एकाच वर्णनाच्या विषयावर आधारित, वेगवेगळ्या क्रियापदांच्या समूहाने प्रवृत्त झालेली गाथारचना होय. 'गद्य' म्हणजे अनियत (नियम नसलेले) पद असलेली, आख्यायिका आणि कथा यांच्या भेदाने दोन प्रकारची, सुबंत आणि तिङंत यांनी युक्त असलेली वाक्यरचना होय. आणि 'मिश्र' म्हणजे या दोन्हीचे मिश्रण असलेली, जसे नाटक, प्रकरण इत्यादी आणि जातकमाला इत्यादी चंपूकाव्य होय.

9.

९.

නිබන්ධො චා’නිබන්ධො ච, පුන ද්විධා නිරුප්පතෙ;

තං තු පාපෙන්ත්‍ය’ලඞ්කාරා, වින්දනීයතරත්තනං.

निबंध (बद्ध रचना) आणि अनिबंध (मुक्त रचना) अशा प्रकारे पुन्हा दोन प्रकार सांगितले जातात; आणि अलंकार त्या रचनेला अधिक आस्वाद घेण्यायोग्य (सुंदर) बनवतात.

9. එවං තිප්පකාරං බන්ධසරීරං වත්වා ඉදානි අඤ්ඤථාපි දස්සෙතුමාහ ‘‘නිබන්ධොචා’නිබන්ධො ච, පුන ද්විධා නිරුප්පතෙ’’ ඉති. පුන භිය්‍යො යථාවුත්තො පජ්ජමයබන්ධො ද්විධා ද්විප්පකාරෙන නිරුප්පතෙ නිච්ඡීයතෙ. කථං? නිබන්ධො ච තදෙකදෙසභූතෙහි මුත්තකාදීහි චතූහි සග්ගබන්ධාදිවසෙන බන්ධො ච අනිබන්ධො ච කෙවලං මුත්තකවසෙනාති එවං ද්විධා නිරුප්පතෙ ඉති පකතං. නනු තස්සෙතස්ස යථාවුත්තවාතිමයස්ස සක්කටං පාකතං අපබ්භංසො පෙසාචිකං මිස්සඤ්චෙති පඤ්චවිධත්තං වත්වා ‘‘සක්කටං නාම දෙවතාභාසා. පාකතං චතුබ්බිධං සක්කටෙහි වණ්ණඤ්ඤත්තමත්තෙන උප්පන්නත්තා [Pg.32] මහින්දසින්ධවාදි තබ්භවං, තස්සමං හිරිහරකමලාදි, මහාරට්ඨාදිදෙසපසිද්ධං දෙසීයං, තබ්භවාදීහි සම්මිස්සං මිස්සං. ආභීරාදීනං වාචා අපබ්භංසො, සො ච පාකතං විය චතුබ්බිධො, තිවිධො ච නාගරඋපනාගරවුද්ධභෙදෙන. පිසාචානං වචනං පෙසාචිකං. සබ්බෙසං වසෙන මිස්ස’’න්ති සක්කටාදීනං ලක්ඛණං වුත්තං. තථා ‘‘සිඞ්ගාරප්පධානනච්චසඞ්ඛාතලාස්‍යාදීනං පටිපාදකත්ථෙන ලාස්‍යාදිකමභිනයප්පධානත්තා දස්සනීයං, ඉතරං කබ්බං සවනීය’’න්ති දුවිධං වුත්තං, එවං පුබ්බාචරියෙහි භාසාභෙදෙන වුත්තං පඤ්චවිධත්තං, විනියොගභෙදෙන වුත්තං දුවිධත්තඤ්ච ඉධ කස්මා න වුත්තන්ති? සච්චං, තථාපි තදෙවමිධානුපයොගිතාය න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

९. अशा प्रकारे तीन प्रकारच्या 'बंधशरीरा'चे (रचना-शरीराचे) वर्णन करून, आता दुसऱ्या प्रकारे दर्शवण्यासाठी "निबंध आणि अनिबंध, पुन्हा दोन प्रकारे निरूपण केले जाते" असे म्हटले आहे. पुन्हा अधिक प्रमाणात, पूर्वोक्त पद्यमय बंध दोन प्रकारे (दोन प्रकारांनी) निरूपित केला जातो, निश्चित केला जातो. कसा? निबंध म्हणजे त्याच्याच एक भाग असलेल्या मुक्तक इत्यादी चार प्रकारांनी सर्गबंधादींच्या (महाकाव्यादींच्या) स्वरूपात बांधलेला आणि अनिबंध म्हणजे केवळ मुक्तक स्वरूपात असलेला; अशा प्रकारे दोन प्रकारांनी निरूपित केला जातो, हे प्रस्तुत आहे. शंका अशी की, त्या पूर्वोक्त वाणीमय बंधाचे 'सक्कठ' (संस्कृत), 'पाकत' (प्राकृत), 'अपब्भंस' (अपभ्रंश), 'पेसाचिक' (पैशाचिक) आणि 'मिस्स' (मिश्र) असे पाच प्रकार सांगून: "सक्कठ म्हणजे देवांची भाषा. पाकत हे चार प्रकारचे आहे - सक्कठ भाषेतील वर्णांच्या केवळ फरकाने उत्पन्न झाल्यामुळे 'तब्भव' (तद्भव) जसे की महिंद, सिंधव इत्यादी; त्याच्याशी समान असलेले 'तस्सम' (तत्सम) जसे की हरि, हर, कमल इत्यादी; महाराष्ट्र इत्यादी देशांमध्ये प्रसिद्ध असलेले 'देसीय' (देशीय); आणि तब्भव इत्यादींशी संमिश्र असलेले 'मिस्स' (मिश्र). आभीरादींची (गोपाळांची) भाषा म्हणजे 'अपब्भंस' (अपभ्रंश), ती प्राकृताप्रमाणे चार प्रकारची आहे आणि नागर, उपनागर व वृद्ध अशा भेदांनी तीन प्रकारची आहे. पिशाचांची भाषा म्हणजे 'पेसाचिक' (पैशाचिक). सर्वांच्या मिश्रणाने 'मिस्स' (मिश्र) होते" असे सक्कठ इत्यादींचे लक्षण सांगितले आहे. तसेच, "शृंगारप्रधान नृत्यात्मक लास्यादींचे प्रतिपादन करण्याच्या अर्थाने, अभिनयाची प्रधानता असल्यामुळे लास्यादी हे 'दसनीय' (दर्शनीय) आहे आणि इतर काव्य 'सवनीय' (श्रवणीय) आहे" असे दोन प्रकार सांगितले आहेत. मग पूर्व आचार्यांनी भाषाभेदाने सांगितलेले पाच प्रकार आणि विनियोगभेदाने सांगितलेले दोन प्रकार येथे का सांगितले नाहीत? हे सत्य आहे, तरीही ते येथे अनुपयुक्त असल्यामुळे सांगितले नाही, असे समजावे.

එවමලඞ්කාරාධිට්ඨානභාවෙන පඨමං බන්ධසරීරං දස්සෙත්වා ඉදානි හාරකෙයූරාදිනා පුරිසසරීරමිව බන්ධසරීරං සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරෙහි වින්දනීයතරං හොතීති දස්සෙතුමාහ ‘‘තං තු’’ ඉච්චාදි. තුසද්දො විසෙසවචනිච්ඡායං. තං බන්ධසරීරං තු අලඞ්කාරා අලඞ්කරියති තං බන්ධසරීරමෙතෙහීති පසාදාදයො සද්දාලඞ්කාරා, සභාවවුත්‍යාදයො අත්ථාලඞ්කාරා ච වින්දනීයතරත්තනං අතිසයෙන වින්දනීයභාවං අස්සාදනීයභාවං පාපෙන්ති නයන්ති. සබ්බථා නිද්දොසභූතානං සද්දත්ථානං අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපතො සහිතභාවෙන පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතං තාදිසපුරිසසරීරමිව වින්දනීයම්පි සමානං අලඞ්කාරෙහි පසාධිතෙ සති අච්චන්තමෙව වින්දනීයං සියාති අධිප්පායො.

अशा प्रकारे अलंकाराचे अधिष्ठान (आधार) म्हणून प्रथम 'बंधशरीर' दर्शवून, आता हार, केयूर (बाजूबंद) इत्यादींनी युक्त पुरुषाच्या शरीराप्रमाणे, बंधशरीर हे शब्दालंकार आणि अर्थालंकारांनी अधिक आस्वादनीय (आनंददायी) होते, हे दर्शवण्यासाठी "तंतु" (पण ते) इत्यादी म्हटले आहे. 'तु' हा शब्द विशेष अर्थ निश्चित करण्यासाठी आहे. 'ते बंधशरीर पण अलंकार' - ज्यांच्याद्वारे ते बंधशरीर अलंकृत केले जाते ते 'प्रसाद' इत्यादी शब्दालंकार आणि 'स्वभावोक्ती' इत्यादी अर्थालंकार त्याला 'विंदनीयतरत्व' म्हणजे अत्यंत आस्वादनीयता किंवा उपभोग्यतेप्रत पोहोचवतात (नेतात). सर्व प्रकारे दोषरहित असलेल्या शब्द आणि अर्थांच्या परस्परांशी सुसंगत अशा सहभावामुळे, परम वर्णसौंदर्याने युक्त असलेल्या पुरुषाच्या शरीराप्रमाणे, ते आधीच आस्वादनीय असले तरी, अलंकारांनी सुशोभित केल्यावर ते अत्यंत आस्वादनीय होते, असा अभिप्राय आहे.

9. පුනපි තස්සෙව බන්ධස්ස භෙදං කථෙතුං ‘‘නිබන්ධො චා’’දිමාහ. පුන නිබන්ධො ච මුත්තකාදීහි චතූහි අවිනාභාවතො මහාකබ්බාදිසභාවෙන නිරන්තරං කත්වා බන්ධො ච අනිබන්ධො ච කෙවලං මහාකබ්බාදිසභාවෙන මුත්තකත්තා අනිරන්තරං කත්වා බන්ධො චාති සොව බන්ධො ද්විධා නිරුප්පතෙ නිච්ඡීයතෙ. [Pg.33] පුනපි සො බන්ධො සක්කටපාකතඅපබ්භං සපෙසාචිකමිස්සභාසාභෙදෙන පඤ්චවිධො. සිඞ්ගාරපධානනච්චසඞ්ඛාතලාස්‍යාදීනං දස්සනප්පධානත්තා තාදිසං නච්චංදස්සනීයං, තදඤ්ඤං කබ්බං සවනීයමිති වළඤ්ජනභෙදතො දුවිධො ච හොති. සො සබ්බොපි පයොජනාභාවතො ඉහ න ගහිතො. තත්ථ සක්කටං නාම දෙවතාභාසා. තතො කෙහිචි අක්ඛරෙහි භින්නං පාකතං නාම. තං පන තබ්භවතස්සමදෙසියමිස්සවසෙන චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ සක්කටතො වණ්ණඤ්ඤත්තමත්තෙන නිබ්බත්තං තබ්භවං නාම, තං මහින්දසින්ධවාදි. තස්සමං හිරිහරකමලාදි. දෙසෙ පසිද්ධං දෙසියං. මිස්සං නාම තබ්භවාදීහි සම්මිස්සං. අපබ්භංසො නාම ගොපාලකාදීනං වාචා, සො ච තබ්භවාදීහි චතුබ්බිධො, නාගරඋපනාගරවුද්ධභෙදෙන තිවිධො ච හොති. පිසාචානං වචනං පෙසාචිකං. තෙහි සක්කටාදීහි සම්මිස්සං මිස්සං නාම හොති. ඉදානි ඊදිසප්පභෙදවන්තබන්ධස්ස අලඞ්කාරෙන සොභනත්තං වත්තුං ‘‘තං තු’’ච්චාදිමාහ. තං තු තං පන වුත්තප්පකාරං බන්ධසරීරං අලඞ්කාරා පසාදාදිසද්දාලඞ්කාරා, සභාවවුත්‍යාදිඅත්ථාලඞ්කාරා ච වින්දනීයතරත්තනං අතිසයපසාදනීයත්තං පාපෙන්ති. නිරන්තරං බන්ධො නිබන්ධොති ච, න නිබන්ධො අනිබන්ධොති ච, අතිසයෙන වින්දනීයො වින්දනීයතරො, තස්ස භාවො වින්දනීයතරත්තනන්ති ච විග්ගහො.

९. पुन्हा त्याच बंधाचा भेद सांगण्यासाठी "निबंध आणि..." इत्यादी म्हटले आहे. पुन्हा, निबंध म्हणजे मुक्तक इत्यादी चार प्रकारांशी अविनाभाव संबंध असल्यामुळे महाकाव्यादींच्या स्वरूपात निरंतर (सलग) केलेली रचना; आणि अनिबंध म्हणजे केवळ महाकाव्यादींच्या स्वरूपात नसून मुक्तक असल्यामुळे अनिरंतर (सलग नसलेली) केलेली रचना; अशा प्रकारे तोच बंध दोन प्रकारे निरूपित केला जातो, निश्चित केला जातो. पुन्हा तो बंध सक्कठ (संस्कृत), पाकत (प्राकृत), अपब्भंस (अपभ्रंश), पेसाचिक (पैशाचिक) आणि मिस्स (मिश्र) या भाषाभेदांमुळे पाच प्रकारचा आहे. शृंगारप्रधान नृत्यात्मक लास्यादींच्या दर्शनप्रधानतेमुळे तसे नृत्य 'दसनीय' (दर्शनीय) आहे, आणि त्याव्यतिरिक्त इतर काव्य 'सवनीय' (श्रवणीय) आहे, अशा वापराच्या भेदावरून तो दोन प्रकारचा होतो. तो सर्वच प्रकार येथे प्रयोजनाच्या अभावामुळे घेतलेला नाही. त्यात 'सक्कठ' म्हणजे देवांची भाषा. त्यापेक्षा काही अक्षरांनी भिन्न असलेली ती 'पाकत' (प्राकृत) होय. ती पुन्हा तब्भव, तस्सम, देसीय आणि मिस्स या भेदांमुळे चार प्रकारची असते. त्यात सक्कठ भाषेतील वर्णांच्या केवळ फरकाने निर्माण झालेले ते 'तब्भव' (तद्भव) होय, जसे की महिंद, सिंधव इत्यादी. त्याच्याशी समान असलेले ते 'तस्सम' (तत्सम) होय, जसे की हरि, हर, कमल इत्यादी. देशात प्रसिद्ध असलेले ते 'देसीय' (देशीय) होय. 'मिस्स' (मिश्र) म्हणजे तब्भव इत्यादींशी संमिश्र असलेले. 'अपब्भंस' (अपभ्रंश) म्हणजे गोपाळांची (गुराख्यांची) भाषा, ती तब्भव इत्यादींमुळे चार प्रकारची आणि नागर, उपनागर व वृद्ध या भेदांमुळे तीन प्रकारची असते. पिशाचांचे बोलणे म्हणजे 'पेसाचिक' (पैशाचिक). त्या सक्कठ इत्यादींशी संमिश्र असलेले ते 'मिस्स' (मिश्र) होय. आता अशा प्रकारच्या भेदयुक्त बंधाची अलंकाराने होणारी शोभा सांगण्यासाठी "तंतु" इत्यादी म्हटले आहे. 'तंतु' म्हणजे ते पूर्वोक्त प्रकारचे बंधशरीर, 'अलंकार' म्हणजे प्रसाद इत्यादी शब्दालंकार आणि स्वभावोक्ती इत्यादी अर्थालंकार त्याला 'विंदनीयतरत्व' म्हणजे अत्यंत आल्हाददायकता प्राप्त करून देतात. 'निरंतर बंध तो निबंध', 'जो निबंध नाही तो अनिबंध', 'अतिशय विंदनीय (आस्वादनीय) तो विंदनीयतर' आणि 'त्याचा भाव तो विंदनीयतरत्व' असा विग्रह आहे.

10.

१०.

අනවජ්ජං මුඛම්භොජ-මනවජ්ජා ච භාරතී;

අලඞ්කතාව සොභන්තෙ, කිං නු’තෙ නිරලඞ්කතා?

दोषरहित मुखकमल आणि दोषरहित वाणी (भाषा) हे अलंकृत झाल्यावरच शोभून दिसतात; ते अलंकाररहित असताना शोभतील काय? (अर्थात शोभणार नाहीत).

10. තමෙව සමත්ථෙති ‘‘අනවජ්ජ’’ මිච්චාදිනා. අනවජ්ජං අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපාධිකතනෙත්තකණ්ණාදිඅවයවෙන පිළකතිලකකාළකාද්‍යනාහතාය ච සුන්දරභාවතො අගරහිතං මුඛම්භොජං වදනාරවින්දඤ්ච තථා අනවජ්ජා පදාදිදොසානභිභූතාය සුන්දරභාවෙන අගරහිතා භාරතී ච වාණී උපචාරතො තප්පටිපාදනීයො අත්ථො චාති එතෙ අලඞ්කතාව [Pg.34] මුඛං තිලකතාඩඞ්කාදිනාලඞ්කාරෙන, සද්දත්ථා සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරෙහි පසාධිතා සජ්ජිතා එව, නිරලඞ්කතා තථා අපසාධිතා අසජ්ජිතා සොභන්තෙ කිං නු, න සොභන්තෙවාති විතක්කෙමීති අත්ථො. නුඉති විතක්කෙ.

१०. त्याचेच समर्थन "अनवज्ज" (दोषरहित) इत्यादींद्वारे करतात. 'अनवज्ज' म्हणजे परस्परांशी सुसंगत असलेले डोळे, कान इत्यादी अवयवांमुळे आणि पुरळ, तीळ, काळे डाग इत्यादींनी रहित असल्यामुळे सुंदरतेमुळे अनिंदित (दोषरहित) असलेले मुखकमल (वदनारविंद); तसेच 'अनवज्जा' म्हणजे पदादी दोषांनी अनभिभूत (मुक्त) असल्यामुळे सुंदरतेने अनिंदित असलेली 'भारती' म्हणजे वाणी आणि उपचाराने तिच्याद्वारे प्रतिपादन केला जाणारा अर्थ; हे 'अलंकृत' झाल्यावरच - मुख हे टिळा, ताटंक (कर्णभूषण) इत्यादी अलंकारांनी आणि शब्द-अर्थ हे शब्दालंकार व अर्थालंकारांनी सुशोभित, सज्ज झाल्यावरच; 'निरलंकृत' म्हणजे तसे सुशोभित न करता, सज्ज न करता शोभतील काय? अर्थात शोभणार नाहीत, असा मी तर्क करतो, हा अर्थ आहे. 'नु' हा शब्द तर्कासाठी (वितर्कासाठी) आहे.

10. තමෙව ‘‘අනවජ්ජ’’ මිච්චාදිනා සමත්ථෙති. වණ්ණසණ්ඨානාදිඅවයවසම්පත්තියා ච පිළකතිලකකාළකාදිදොසරහිතත්තා ච අනින්දිතං මුඛම්භොජඤ්ච අනවජ්ජා පදදොසවාක්‍යදොසඅත්ථදොසෙහි අමිස්සත්තා අගරහිතා භාරතී වාණී ච අභෙදොපචාරෙන තප්පටිපාදනීයත්ථො චාති ඉමෙ අලඞ්කතාව කුණ්ඩලතිලකාදිආභරණෙහි ච සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරෙහි ච සජ්ජිතා එව, නිරලඞ්කතා තෙහි අවිභූසිතා සොභන්තෙ කිං නු, න සොභන්තෙති මඤ්ඤෙ. නත්ථි අවජ්ජමස්සාති ච, මුඛමෙව අම්භොජමිති ච විග්ගහො. කිමිති පටිසෙධෙ, නුඉති විතක්කෙති.

१०. त्याचेच "अनवज्ज" इत्यादींद्वारे समर्थन करतात. वर्ण, आकार इत्यादी अवयवांच्या समृद्धीमुळे आणि पुरळ, तीळ, काळे डाग इत्यादी दोषांनी रहित असल्यामुळे अनिंदित असलेले मुखकमल; आणि 'अनवज्जा' म्हणजे पददोष, वाक्यदोष व अर्थदोष यांनी अमिश्रित (रहित) असल्यामुळे अनिंदित असलेली 'भारती' म्हणजे वाणी आणि अभेदाच्या उपचाराने तिच्याद्वारे प्रतिपादन केला जाणारा अर्थ; हे 'अलंकृत' झाल्यावरच - कुंडल, टिळा इत्यादी आभूषणांनी आणि शब्दालंकार व अर्थालंकारांनी सज्ज झाल्यावरच; 'निरलंकृत' म्हणजे त्यांनी विभूषित नसताना शोभतील काय? अर्थात शोभणार नाहीत, असे मला वाटते. 'ज्याला दोष नाही ते' (अनवद्य) आणि 'मुख हेच कमल' (मुखकमल) असा विग्रह आहे. 'किं' हा शब्द निषेधार्थ आहे, 'नु' हा शब्द तर्कासाठी आहे.

11.

११.

විනා ගුරූපදෙසං තං, බාලො’ලඞ්කත්තුමිච්ඡති;

සම්පාපුණෙ න විඤ්ඤූහි, හස්සභාවං කථං නු සො?

गुरूंच्या उपदेशाशिवाय जो मूर्ख मनुष्य त्या (काव्याला) अलंकृत करू इच्छितो, तो विद्वानांमध्ये उपहासाला (हसण्याला) कसा बरं पात्र ठरणार नाही? (अर्थात तो नक्कीच उपहासाचा विषय बनेल).

11. අලඞ්කරණඤ්ච තෙසං විනා ගුරූපදෙසෙන කරොන්තො විනා පහාසං නාපරං විසෙසමධිගච්ඡතීති දස්සෙතුං සිලෙසාලඞ්කාරමාහ ‘‘විනා’’තිආදි. ගුරූනං පසාධනොපායොපදෙසකානං, අලඞ්කාරකාරණොපායොපදෙසකානං වා උපදෙසං ‘‘එත්ථ එවං කතෙ සොභෙය්‍යා’’ති උපදිසනං විනා පරිච්චජ්ජ මුඛස්ස, බන්ධස්ස ච අලඞ්කරණානභිඤ්ඤතාය බාලො අඤ්ඤාණකො යො කොචි පුග්ගලො තං මුඛං, බන්ධං වා අලඞ්කත්තුං අනුරූපවසෙන සජ්ජෙතුං ඉච්ඡති අධිප්පෙති, සො තාදිසො අඤ්ඤාණපුග්ගලො විඤ්ඤූහි තබ්බිදූහි පණ්ඩිතජනෙහි හස්සභාවං අවහාසං කථං කෙන [Pg.35] පකාරෙන න සම්පාපුණෙය්‍ය. ‘‘කිමිදං අඤ්ඤාණපුරිසෙන කරියතී’’ති හසන්තෙවාති අධිප්පායො. නුඉති විතක්කෙ.

११. त्यांचे (चेहरा आणि काव्यरचना यांचे) सुशोभीकरण गुरूंच्या उपदेशाशिवाय करत असताना, उपहासाशिवाय इतर कोणतीही विशेष प्राप्ती होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'विना' इत्यादी श्लेषालंकार (silesālaṅkāra) सांगितला आहे. गुरूंच्या म्हणजे प्रसाधनाचे (सुशोभीकरणाचे) उपाय शिकवणाऱ्यांच्या किंवा अलंकाराच्या निर्मितीचे उपाय शिकवणाऱ्यांच्या उपदेशाशिवाय, म्हणजेच 'येथे असे केल्यास ते शोभून दिसेल' अशा उपदेशाचा त्याग करून, चेहरा आणि काव्यरचना (बंध) यांच्या सुशोभीकरणाचे ज्ञान नसलेला कोणताही अज्ञानी, मूर्ख मनुष्य जर त्या चेहऱ्याला किंवा काव्यरचनेला योग्य प्रकारे सजवू इच्छितो, तर तो अज्ञानी मनुष्य विद्वानांकडून, त्या विषयातील तज्ज्ञ पंडितांकडून उपहासाला (हसण्याला) कसा बरं पात्र ठरणार नाही? 'या अज्ञानी माणसाने हे काय केले आहे?' असे म्हणून ते नक्कीच हसतील, असा याचा अभिप्राय आहे. 'नु' (nu) हा शब्द वितर्कासाठी (तर्कासाठी) आहे.

11. ඉදානි පදාදිදොසරහිතබන්ධසරීරස්ස අලඞ්කාරෙහි භූසනමපි ගුරූපදෙසසහිතමෙව සෙට්ඨන්ති දස්සෙතුං ‘‘විනා ගුරූපදෙස’’ මිච්චාදිසිලෙසාලඞ්කාරමාහ. බාලො මුඛාදිසරීරාලඞ්කාරෙ, බන්ධාලඞ්කාරෙ වා අසමත්ථො යො කොචි ගුරූපදෙසං විනා සරීරාලඞ්කාරකරණස්ස, බන්ධාලඞ්කාරකරණස්ස වා අනුරූපොපදෙසමන්තරෙන තං සරීරං, බන්ධං වා අලඞ්කත්තුං තිලකතාඩඞ්කාදීහි, සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරෙහි වා සජ්ජෙතුං ඉච්ඡති චෙ, සො විඤ්ඤූහි තදුභයඤ්ඤූහි හස්සභාවං අවහසිතබ්බතං කථං න සම්පාපුණෙ, පාපුණාත්‍යෙව, තස්මා ගුරූහි සාදරතො උග්ගණ්හිත්වා කත්තබ්බන්ති භාවො.

११. आता, शब्दादी दोषांनी रहित असलेल्या काव्यरूपी शरीराचे अलंकारांनी सुशोभीकरण करणे देखील गुरूंच्या उपदेशासह असणेच श्रेष्ठ आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'विना गुरुपदेश' इत्यादी श्लेषालंकार सांगितला आहे. चेहरा इत्यादी शरीराचे अलंकार किंवा काव्यरचनेचे अलंकार करण्यात असमर्थ असलेला कोणताही मूर्ख मनुष्य जर गुरूंच्या उपदेशाशिवाय, शरीर सुशोभीकरणाच्या किंवा काव्यरचना सुशोभीकरणाच्या योग्य उपदेशाशिवाय, त्या शरीराला किंवा काव्यरचनेला टिळा, कर्णभूषणे इत्यादींनी किंवा शब्दालंकार व अर्थालंकारांनी सजवू इच्छित असेल, तर तो त्या दोन्ही गोष्टी जाणणाऱ्या विद्वानांकडून उपहासाला कसा बरं पात्र ठरणार नाही? तो नक्कीच पात्र ठरेल. म्हणूनच, गुरूंकडून आदराने शिकूनच हे केले पाहिजे, असा भाव आहे.

12.

१२.

ගන්ථොපි කවිවාචාන-මලඞ්කාරප්පකාසකො;

යාති තබ්බචනීයත්තං, තබ්බොහාරූපචාරතො.

कवींच्या वाणीच्या अलंकारांना प्रकाशित करणारा ग्रंथ देखील, त्या (अलंकार) शब्दाच्या व्यवहाराच्या उपचाराने (लाक्षणिक प्रयोगाने) त्याच नावाला (अलंकार या संज्ञेला) प्राप्त होतो.

12. නනු සද්දගම්මා, අත්ථගම්මා ච අලඞ්කාරාති ගන්ථො කථන්ති ආහ ‘‘ගන්ථොපී’’තිආදි. කවිවාචානං කවිප්පයොගානං සමුදායරූපානං, පටිපාදනීයතාය තබ්බචනීයානඤ්ච අත්ථානං අලඞ්කාරප්පකාසකො අලඞ්කාරානං යථාවුත්තානං විභාවිතො ගන්ථොපි කිරියාකප්පසඞ්ඛාතං සත්ථම්පි තබ්බචනීයත්තං තෙන අලඞ්කාරසද්දෙන වාච්චතං යාති උපගච්ඡති. කින්ති ආහ ‘‘තබ්බොහාරූපචාරතො’’ති. තස්ස කතවොහාරස්ස අලඞ්කාරසද්දස්ස, තස්මිං වා මණ්ඩනවිසෙසෙ පවත්තස්ස අලඞ්කාරවොහාරස්ස උපචරණං සොයමිත්‍යභෙදෙන පරිකප්පනං උපචාරො. කස්මා? පටිපාදනීයපටිපාදකානං අභෙදවසෙන කාරණෙ කාරීයස්ස උපචරියතොති අධිප්පායො.

१२. जर अलंकार हे शब्दाने समजणारे आणि अर्थाने समजणारे असतात, तर ग्रंथाला 'अलंकार' कसे म्हटले जाते? यावर 'ग्रंथोपि' (ganthopī) इत्यादी म्हटले आहे. समुदाय रूपातील कवींच्या प्रयोगांच्या म्हणजेच कवींच्या वाणीच्या, आणि प्रतिपादन करण्यास योग्य अशा प्रतिपाद्य अर्थांच्या अलंकारांना प्रकाशित करणारा, पूर्वोक्त अलंकारांना स्पष्ट करणारा ग्रंथ देखील—जो 'क्रियाकल्प' नावाचे शास्त्र आहे—त्या (अलंकार) शब्दाने वाच्यतेला (अलंकार या संज्ञेला) प्राप्त होतो. ते कशाने होते? यावर 'तद्वोहारूपचारतो' (tabbohārūpacārato) असे म्हटले आहे. त्या व्यवहारात आणलेल्या 'अलंकार' शब्दाचा, किंवा त्या विशिष्ट सुशोभीकरणात प्रवृत्त झालेल्या 'अलंकार' या व्यवहाराचा उपचार करणे, म्हणजेच 'तोच हा आहे' अशा अभेदाने कल्पना करणे म्हणजे 'उपचार' होय. कशामुळे? प्रतिपादन केले जाणारे (प्रतिपाद्य) आणि प्रतिपादन करणारे (प्रतिपादक) यांच्यातील अभेदामुळे कारणामध्ये कार्याच्या उपचाराने (आरोपाने) हे होते, असा अभिप्राय आहे.

12. ඉදානි [Pg.36] සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරගන්ථො කථමලඞ්කාරොති ආහ ‘‘ගන්ථො’’ච්චාදි. කවිවාචානං කවීහි වුත්තවාක්‍යසඞ්ඛාතානං, උපචාරතො තප්පටිපාදනීයඅත්ථසඞ්ඛාතානඤ්ච කවිප්පයොගානං අලඞ්කාරප්පකාසකො සද්දත්ථාලඞ්කාරප්පකාසකො ගන්ථොඅපි කිරියාකප්පසඞ්ඛාතං සත්ථම්පි තබ්බොහාරූපචාරතො තස්ස අලඞ්කාරොති කතවොහාරස්ස අලඞ්කාරසද්දස්ස කාරණෙ කාරීයූපචාරෙන තබ්බචනීයත්තං තෙන අලඞ්කාරසද්දෙන වත්තබ්බතං යාති. අපිසද්දො අලඞ්කාරමපෙක්ඛති. අලඞ්කාරෙ පකාසෙති, අලඞ්කාරානං වා පකාසකොති ච, තෙන වචනීයො, තස්ස භාවොති ච විග්ගහො. එත්ථ භාවොති වාච්චවාචකසම්බන්ධො. තස්ස සද්දාදිඅලඞ්කාරස්ස වොහාරොති ච, තබ්බොහාරස්ස අලඞ්කාරසද්දස්ස උපචාරොති ච වාක්‍යන්ති.

१२. आता, शब्दालंकार आणि अर्थालंकाराचा ग्रंथ स्वतः 'अलंकार' कसा आहे? हे सांगण्यासाठी 'ग्रंथो' इत्यादी म्हटले आहे. कवींनी म्हटलेल्या वाक्यांच्या रूपातील कवींच्या वाणीच्या, आणि उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) त्याद्वारे प्रतिपादन केल्या जाणाऱ्या अर्थांच्या रूपातील कवींच्या प्रयोगांच्या अलंकारांना प्रकाशित करणारा, म्हणजेच शब्द आणि अर्थ यांच्या अलंकारांना प्रकाशित करणारा ग्रंथ देखील—जो 'क्रियाकल्प' नावाचे शास्त्र आहे—त्या 'अलंकार' असा व्यवहार ठरलेल्या शब्दाच्या कारणामध्ये कार्याच्या उपचाराने (आरोपाने) त्या शब्दाने वाच्यतेला (अलंकार या संज्ञेने संबोधले जाण्यास) प्राप्त होतो. 'अपि' (api) हा शब्द अलंकाराची अपेक्षा करतो. 'अलंकारांना प्रकाशित करतो' किंवा 'अलंकारांचा प्रकाशक आहे' या अर्थाने 'वचनीय' (बोलण्यास योग्य) आणि त्याचा भाव म्हणजे 'वचनीयत्व' असा विग्रह होतो. येथे 'भाव' म्हणजे वाच्य-वाचक संबंध (वाच्य आणि वाचक यांचा संबंध) होय. त्या शब्दादी अलंकाराचा व्यवहार आणि त्या व्यवहारातील 'अलंकार' शब्दाचा उपचार, असा या वाक्याचा अर्थ आहे.

13.

१३.

ද්විප්පකාරා අලඞ්කාරා, තත්ථ සද්දත්ථභෙදතො;

සද්දත්ථා බන්ධනාමාව, තංසජ්ජිතතදාවලි.

अलंकार दोन प्रकारचे आहेत, त्यामध्ये शब्द आणि अर्थ यांच्या भेदाने (शब्दालंकार आणि अर्थालंकार असे दोन प्रकार होतात). शब्द आणि अर्थ यांनाच 'बंध' (काव्यरचना) असे नाव आहे, आणि त्यांनी सुशोभित केलेली त्यांची मालिका (समूह) म्हणजेच ती (काव्यरचना) होय.

13. ඉදානි යථාවුත්තඅලඞ්කාරානං පභෙදං, තප්පසඞ්කඤ්ච තංබන්ධසරීරඤ්ච හෙට්ඨා වුත්තම්පි එකතො සම්බන්ධෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘ද්විප්පකාරා’’දි ආරද්ධං. තත්ථ තස්මිං කිරියාකප්පසඞ්ඛාතෙ ගන්ථෙ, තස්මිං වා බන්ධාලඞ්කාරාධිකාරෙ අලඞ්කාරා යථාවුත්තා ද්විප්පකාරා හොන්ති. කථං? සද්දභෙදතො, අත්ථභෙදතො ච, සද්දාලඞ්කාරා අත්ථාලඞ්කාරාති අලඞ්කාරා ද්විප්පකාරා හොන්තීති අත්ථො. යෙසං භෙදෙන තෙ ද්විප්පකාරා, තෙ සද්දා, අත්ථා ච. ‘‘බන්ධො’’ ඉති වුත්තං නාමං යස්සා ආවලියා සා බන්ධනාමා එව. තංසජ්ජිතතදාවලි තෙහි අලඞ්කාරෙහි සජ්ජිතා පකාසිතා තංසජ්ජිතා, තෙසං සද්දත්ථානං ආවලි සමුදායා, මහාවාක්‍යං, අන්තරවාක්‍යං වා. පරිපුණ්ණො බන්ධො මහාවාක්‍යං, මුත්තකාදයොවයවා අන්තරවාක්‍යානි, තංසජ්ජිතතදාවලිකං පසිද්ධභාවෙන අනුවදිත්වා අප්පසිද්ධා සද්දත්ථා විධීයන්තෙ.

१३. आता, पूर्वोक्त अलंकारांचे प्रकार, त्यांचा प्रसंग आणि त्यांचे काव्यरूपी शरीर, जे आधी वेगवेगळ्या ठिकाणी सांगितले आहे, ते एकत्र जोडून दर्शवण्यासाठी 'द्विप्पकारा' (dvippakārā) इत्यादी सुरू केले आहे. त्यामध्ये, त्या 'क्रियाकल्प' नावाच्या ग्रंथात किंवा त्या काव्यरचना-अलंकाराच्या अधिकारात पूर्वोक्त अलंकार दोन प्रकारचे असतात. कसे? शब्दभेदाने आणि अर्थभेदाने; म्हणजेच शब्दालंकार आणि अर्थालंकार असे अलंकार दोन प्रकारचे असतात, असा अर्थ आहे. ज्यांच्या भेदाने ते दोन प्रकारचे होतात, ते म्हणजे शब्द आणि अर्थ होत. ज्या मालिकेला (समूहाला) 'बंध' (काव्यरचना) असे नाव दिले आहे, ती 'बंध' या नावानेच ओळखली जाते. 'तंसज्जिततदावलि' म्हणजे त्या अलंकारांनी सुशोभित केलेली, प्रकाशित केलेली; त्या शब्द आणि अर्थांची मालिका म्हणजे समूह, महावाक्य किंवा अंतर्गत वाक्य होय. परिपूर्ण काव्यरचना म्हणजे महावाक्य, आणि मुक्तक इत्यादी अवयव म्हणजे अंतर्गत वाक्ये होत. त्या अलंकारांनी सुशोभित केलेल्या शब्द-अर्थांच्या मालिकेला प्रसिद्ध रूपाने अनुवादाच्या स्वरूपात सांगून, शब्द आणि अर्थांचे विधान केले जाते.

13. ඉදානි [Pg.37] යථාවුත්තඅලඞ්කාරානං අවුත්තභෙදඤ්ච තදාධාරාධිකතං යථාවුත්තබන්ධසරීරඤ්ච එකතො දස්සෙතුං ‘‘ද්විප්පකාරෙ’’ච්චාදිමාහ. තත්ථ තස්මිං කිරියාකප්පසඞ්ඛාතෙ අලඞ්කාරගන්ථෙ, නො චෙ, අලඞ්කාරාධිකාරෙ වා අලඞ්කාරා වක්ඛමානාලඞ්කාරා සද්දත්ථභෙදතො සද්දාලඞ්කාරඅත්ථාලඞ්කාරභෙදෙන ද්විප්පකාරා හොන්ති, යෙසං භෙදෙන අලඞ්කාරා භින්නා, තෙ සද්දත්ථා බන්ධනාමාව. තංසජ්ජිතතදාවලි තෙහි සද්දත්ථාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතා, තෙසං සද්දත්ථානං මහාකබ්බාදිසමුදායරූපා පටිපාටිබන්ධොති වුත්තං හොති. ‘‘බන්ධො’’ ඉති නාමං යස්සෙති ච, තෙහි සද්දත්ථාලඞ්කාරෙහි සජ්ජිතාති ච, තෙසං සද්දත්ථානං ආවලීති ච සමාසො.

१३. आता, पूर्वोक्त अलंकारांचे न सांगितलेले प्रकार आणि त्यांचा आधार असलेल्या पूर्वोक्त काव्यरूपी शरीराला एकत्र दर्शवण्यासाठी 'द्विप्पकारे' (dvippakāre) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, त्या 'क्रियाकल्प' नावाच्या अलंकार ग्रंथात किंवा अलंकार अधिकारात, पुढे सांगितले जाणारे अलंकार शब्द आणि अर्थ यांच्या भेदाने, म्हणजेच शब्दालंकार आणि अर्थालंकार या भेदाने दोन प्रकारचे असतात. ज्यांच्या भेदाने अलंकार भिन्न होतात, ते शब्द आणि अर्थ म्हणजेच 'बंध' (काव्यरचना) होय. 'तंसज्जिततदावलि' म्हणजे त्या शब्दालंकार आणि अर्थालंकारांनी सुशोभित केलेली, त्या शब्द आणि अर्थांची महाकाव्य इत्यादी समूह रूपातील रचना (क्रमबद्ध रचना) होय, असे म्हटले आहे. 'बंध' हे नाव जिचे आहे ती, आणि त्या शब्द-अर्थांच्या अलंकारांनी सुशोभित केलेली, त्या शब्द-अर्थांची मालिका, असा हा समास आहे.

14.

१४.

ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තා, අපි දොසලවඞ්කිතා;

පසංසියා න විඤ්ඤූහි, සා කඤ්ඤා විය තාදිසී.

गुणांनी आणि अलंकारांनी युक्त असली, तरीही जर ती थोड्याशा दोषाने देखील दूषित असेल, तर विद्वानांकडून तिची प्रशंसा केली जात नाही; ती (दोषयुक्त काव्यरचना) तशाच प्रकारच्या (दोषयुक्त) कन्येसारखी (मुलीसारखी) असते.

14. එවං ගුණෙන අලඞ්කාරෙන සජ්ජිතාපි සා සද්දත්ථාවලි අප්පකෙනපි දොසෙන සංයුත්තා සතී අසම්ඵුසිතබ්බාව විඤ්ඤූහි සියාති දස්සෙතුමාහ ‘‘ගුණ’’ ඉච්චාදි. සද්දාලඞ්කාරාඛ්‍යෙන ගුණෙන, අත්ථාලඞ්කාරෙන ච සංයුත්තාපි විසෙසෙන සජ්ජිතාපි සද්දත්ථාවලි දොසලවෙන දොසලෙසෙනාපි අඞ්කිතා අභිලඤ්ඡිතා සතී විඤ්ඤූහි ගුණදොසවිභාගවිදූහි පණ්ඩිතපුරිසෙහි න පසංසියා නෙව පසංසිතබ්බා. කාවියාති ආහ ‘‘කඤ්ඤා වියතාදිසී’’ති. යථා හි කඤ්ඤා දසවස්සිකා සන්නද්ධයොබ්බනාභිමුඛභාවෙන ජනනයනමනොවිලුබ්භිනීගුණෙන, ආභරණවිසෙසෙන චාලඞ්කතා කෙනචි කුට්ඨදොසලෙසෙන අඞ්කිතා විඤ්ඤූනං අසම්ඵුසනීයා සියා, පගෙවාපරා, එවමෙව සද්දත්ථාවලිපි අප්පකෙනපි සද්දරූපෙන, අත්ථලක්ඛණෙන ච දොසෙන කුට්ඨකප්පෙන වජ්ජනීයා එව විඤ්ඤූනං, පගෙව බහුනාති වුත්තං හොති.

१४. अशा प्रकारे गुणांनी आणि अलंकारांनी सजवलेली असली तरीही, ती सद्दत्थावलि (शब्दार्थांची मालिका) जर थोड्याशा दोषानेही युक्त असेल, तर ती विद्वानांनी स्पर्श करण्यास अयोग्य (अस्वीकारार्ह) ठरते, हे दर्शवण्यासाठी 'गुण' इत्यादी म्हटले आहे. शब्दालंकार नावाच्या गुणाने आणि अर्थालंकाराने युक्त असूनही, विशेष रूपाने सजवलेली असूनही, ती सद्दत्थावलि जर थोड्याशा दोषाने किंवा दोषाच्या अंशाने चिन्हांकित असेल, तर गुण आणि दोषांमधील फरक जाणणाऱ्या विद्वान पुरुषांकडून (विज्ञांकडून) ती प्रशंसनीय ठरत नाही, तिची प्रशंसा केली जाऊ नये. काव्याच्या बाबतीत म्हटले आहे: 'ज्याप्रमाणे एखादी कन्या...' इत्यादी. ज्याप्रमाणे एखादी दहा वर्षांची कन्या, जिचे यौवन नुकतेच विकसित होऊ लागले आहे, जी लोकांच्या डोळ्यांना आणि मनाला आकर्षित करणाऱ्या गुणांनी युक्त आहे आणि विविध आभूषणांनी सजलेली आहे, परंतु जर ती कुष्ठरोगाच्या (कोडाच्या) थोड्याशा डागाने चिन्हांकित असेल, तर ती विद्वानांसाठी स्पर्श करण्यास अयोग्य ठरते, मग इतरांचे काय सांगावे! त्याचप्रमाणे, सद्दत्थावलि देखील जर शब्दाच्या स्वरूपातील किंवा अर्थाच्या लक्षणातील कुष्ठरोगासारख्या अगदी लहानशा दोषाने युक्त असेल, तर ती विद्वानांनी वर्ज्यच केली पाहिजे, मग मोठ्या दोषांचे काय सांगावे, असे म्हटले आहे.

14. එවං [Pg.38] සද්දත්ථානං ගුණීභූතෙහි අලඞ්කාරෙහි සජ්ජිතා සද්දත්ථාවලි කෙනචි පදාදිදොසෙන අභිලක්ඛිතා චෙ, අප්පසත්ථාති දස්සෙන්තො ‘‘ගුණාලඞ්කාරි’’ච්චාදිමාහ. ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තා අපි සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතගුණෙන, අත්ථාලඞ්කාරෙන ච විසෙසෙන යුත්තාපි සා සද්දත්ථාවලි දොසලවඞ්කිතා පදදොසාදිනා අණුමත්තෙනපි දොසෙන අඞ්කිතා යුත්තා සහිතා තාදිසී ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තාපි දොසලවඞ්කිතා කඤ්ඤා විය දසවස්සිකා යොබ්බනප්පත්තා වනිතාව විඤ්ඤූහි ගුණදොසපරික්ඛකෙහි න පසංසියා න පසංසිතබ්බා. යථා හි දසවස්සිකා ඉත්ථී පියසභාවසණ්ඨිතා මනුඤ්ඤෙහි ගුණෙහි, සොභනානුරූපගීවෙය්‍යාදිආභරණවිසෙසෙහි යුත්තාපි දිස්සමානෙන කෙනචි සෙතකුට්ඨලවෙන යුත්තා සමානා ගුණදොසපරික්ඛකෙහි දස්සනීයා න හොති, එවං වුත්තප්පකාරාපි බන්ධපද්ධති කුට්ඨතුල්‍යෙන කෙනචි පදාදිදොසෙන යුත්තා විඤ්ඤූහි අස්සාදනීයාති අධිප්පායො. දොසානං ලවො, තෙන අඞ්කිතාති ච, සා විය දිස්සතීති තාදීසීති ච විග්ගහො.

१४. अशा प्रकारे, शब्दांच्या आणि अर्थांच्या गुणांनी व अलंकारांनी सजवलेली सद्दत्थावलि जर एखाद्या पदादी दोषाने चिन्हांकित असेल, तर ती अप्रशस्त (अयोग्य) ठरते, हे दर्शवण्यासाठी 'गुणालंकार...' इत्यादी म्हटले आहे. गुणांनी आणि अलंकारांनी युक्त असूनही, म्हणजे शब्दालंकार नावाच्या गुणाने आणि अर्थालंकाराने विशेष रूपाने युक्त असूनही, ती सद्दत्थावलि जर थोड्याशा दोषाने चिन्हांकित असेल, म्हणजे पदादी दोषांपैकी अगदी लहानशा दोषाने युक्त किंवा चिन्हांकित असेल, तर ती गुणांनी व अलंकारांनी युक्त असूनही थोड्याशा दोषाने चिन्हांकित असल्यामुळे, दहा वर्षांच्या यौवनावस्थेत पोहोचलेल्या कन्येप्रमाणे किंवा स्त्रीप्रमाणे, गुण आणि दोषांचे परीक्षण करणाऱ्या विद्वानांकडून प्रशंसनीय ठरत नाही, तिची प्रशंसा केली जाऊ नये. ज्याप्रमाणे एखादी दहा वर्षांची मुलगी, जी प्रिय स्वभावाची व सुंदर शरीराची आहे, मनोहर गुणांनी आणि सुंदर व अनुरूप अशा गळ्यातील दागिन्यांनी युक्त आहे, परंतु जर ती पांढऱ्या कोडाच्या (श्वेतकुष्ठ) लहानशा डागाने युक्त असेल, तर ती गुण-दोषांचे परीक्षण करणाऱ्यांच्या दृष्टीने दर्शनीय (आकर्षक) ठरत नाही; त्याचप्रमाणे, वर सांगितलेल्या प्रकारची रचना (काव्यबंध) देखील कुष्ठरोगासारख्या एखाद्या पदादी दोषाने युक्त असेल, तर ती विद्वानांना आस्वादन करण्यायोग्य वाटत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'दोषांचा लव (अंश), त्याने चिन्हांकित' असा आणि 'तिच्यासारखी दिसते म्हणून तशी' असा विग्रह आहे.

15.

१५.

තෙන දොසනිරාසොව, මහුස්සාහෙන සාධියො;

නිද්දොසා සබ්බථා සා’යං, සගුණා න භවෙය්‍ය කිං.

म्हणूनच, मोठ्या उत्साहाने (प्रयत्नाने) दोषांचे निवारण करणेच अधिक श्रेयस्कर आहे; सर्व प्रकारे दोषरहित असलेली ही (सद्दत्थावलि) गुणांनी युक्त का बरं होणार नाही? (ती नक्कीच गुणांनी युक्त होईल.)

15. යතො එවං, තෙන තස්මා කාරණා මහුස්සාහෙන මහතා වායාමෙන දොසානං පදදොසාදීනමනත්ථනිමිත්තානං නිරාසොව සත්ථදිට්ඨියා සත්ථප්පභාවතො පරිච්චාගොයෙව සාධියො සාධෙතබ්බො, ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති සෙසො. එවං දොසනිරාසෙ කො ගුණො උපලබ්භතීති චෙ. සබ්බථා සබ්බප්පකාරෙන නිද්දොසා දොසෙහි නිග්ගතා සායං සද්දත්ථාවලි සගුණා සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතෙහි ගුණෙහි සහිතා න භවෙය්‍ය කිං, භවත්‍යෙව, ගුණරහිතං තංඅලඞ්කතමනුපාදෙය්‍යං සියාති අධිප්පායො.

१५. ज्या अर्थी असे आहे, त्या अर्थी (त्या कारणाने) मोठ्या उत्साहाने म्हणजे मोठ्या प्रयत्नाने, अनर्थाला कारणीभूत ठरणाऱ्या पदादी दोषांचे निवारण करणे, म्हणजेच शास्त्राच्या दृष्टीने आणि शास्त्राच्या प्रभावाने त्यांचा त्याग करणेच अधिक श्रेयस्कर आहे, ते विद्वानांनी साध्य केले पाहिजे ('विद्वानांनी' हा शब्द येथे अध्याहृत आहे). जर विचारले की, अशा प्रकारे दोषांचे निवारण केल्याने कोणता गुण प्राप्त होतो? तर, सर्व प्रकारे (सर्व प्रकारे दोषरहित झालेली), दोषांपासून मुक्त झालेली ही सद्दत्थावलि शब्दालंकार नावाच्या गुणांनी युक्त का बरं होणार नाही? ती नक्कीच गुणांनी युक्त होईल. गुणांशिवाय केवळ अलंकारांनी सजवलेले काव्य स्वीकारण्यास अयोग्य असते, असा अभिप्राय आहे.

15. තෙන [Pg.39] යතො දොසයුත්තා විඤ්ඤූහි අනුපාදෙය්‍යා, තස්මා මහුස්සාහෙන අධිකවායාමෙන දොසනිරාසොව පදදොසාදීනං නිරාකරණමෙව සාධියො අනෙකසත්ථවිසයාය පඤ්ඤාය විඤ්ඤූහි සාධෙතබ්බො, එවං සති සබ්බථා සබ්බාකාරෙන නිද්දොසා දොසරහිතා සා අයං සද්දත්ථාවලි සගුණා සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතෙහි ගුණෙහි යුත්තා න භවෙය්‍ය කිං, ගුණයුත්තා භවෙය්‍යාති අධිප්පායො. දොසානං නිරාසොති ච, නත්ථි දොසා එතිස්සා, නිග්ගතා දොසෙහි වාති ච, සහ ගුණෙහි වත්තමානාති ච විග්ගහො.

१५. म्हणूनच, ज्या अर्थी दोषांनी युक्त असलेली रचना विद्वानांकडून स्वीकारली जात नाही, त्या अर्थी मोठ्या उत्साहाने म्हणजे अधिक प्रयत्नाने, पदादी दोषांचे निवारण करणेच अधिक श्रेयस्कर आहे, जे अनेक शास्त्रांचे ज्ञान असलेल्या प्रज्ञेच्या साहाय्याने विद्वानांनी साध्य केले पाहिजे. असे झाले असता, सर्व प्रकारे म्हणजे सर्व रूपाने दोषरहित (दोषमुक्त) झालेली ही सद्दत्थावलि शब्दालंकार नावाच्या गुणांनी युक्त का बरं होणार नाही? ती गुणांनी युक्त होईलच, असा अभिप्राय आहे. 'दोषांचे निवारण' असा, 'जिच्यामध्ये दोष नाहीत किंवा जिच्यातून दोष निघून गेले आहेत ती' असा आणि 'गुणांसह वर्तमान असलेली' असा विग्रह आहे.

16.

१६.

සා’ලඞ්කාරවියුත්තාපි, ගුණයුත්තා මනොහරා;

නිද්දොසා දොසරහිතා, ගුණයුත්තා වධූ විය.

अलंकारांशिवाय असली तरीही, गुणांनी युक्त आणि दोषरहित असलेली ती (सद्दत्थावलि) मनोहर वाटते; ज्याप्रमाणे दोषांनी रहित आणि गुणांनी युक्त असलेली वधू (मनोहर वाटते).

16. කිංකාරණමෙවංභූතො දොසපරිච්චාගෙන ගුණාදානෙන බන්ධොති ආහ ‘‘සා’ලඞ්කාරෙ’’ච්චාදි. සා සද්දත්ථාවලි අලඞ්කාරෙහි වියුත්තාපි සතී නිද්දොසා සබ්බප්පකාරෙන දොසෙහි නිග්ගතා ගුණෙහි සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතෙහි සංයුත්තා ජනානමානන්දසන්දොහාභිසන්දනෙකහෙතුතාය මනො හරති අත්තනො සන්තිකමාකඩ්ඪතීති මනොහරා හොතීති. තත්ථොදාහරණමාහ ‘‘දොසරහිතා ගුණයුත්තා වධූ වියා’’ති. යථා යෙන කෙනචිපි දොසෙන විරහිතා වධූ මනාපචාරිතාදීහි ගුණවිසෙසෙහි සංයුත්තා සතී කෙනචි ආභරණෙන අමණ්ඩිතා අපසාධිතාපි කින්නාම මධුරා කවීනං පසාධනං කින්නාම මනොහරා හොති, එවමයං සද්දත්ථාවලිපි මනොහරා හොතීති අත්ථො.

१६. दोषांचा त्याग करून आणि गुणांचा स्वीकार करून केलेली रचना अशा प्रकारची का असते, हे सांगण्यासाठी 'सालंकार...' इत्यादी म्हटले आहे. ती सद्दत्थावलि अलंकारांशिवाय असली तरीही, सर्व प्रकारे दोषांपासून मुक्त (दोषरहित) आणि शब्दालंकार नावाच्या गुणांनी युक्त असल्यामुळे, लोकांच्या मनात आनंदाचा वर्षाव करण्याचे एकमेव कारण बनून मन हरण करते, म्हणजेच स्वतःकडे आकर्षित करते, म्हणून ती 'मनोहर' ठरते. त्याविषयी उदाहरण दिले आहे: 'दोषरहित आणि गुणांनी युक्त असलेल्या वधूप्रमाणे'. ज्याप्रमाणे कोणत्याही दोषाने रहित असलेली वधू, मनाला अनुकूल वर्तन इत्यादी विशेष गुणांनी युक्त असेल, तर ती कोणत्याही दागिन्यांनी सजवलेली नसली तरीही, कवींच्या दृष्टीने ती मधुर आणि मनोहरच असते; त्याचप्रमाणे ही सद्दत्थावलि देखील मनोहर ठरते, असा अर्थ आहे.

16. ඉදානි දොසපරිච්චාගෙන ගුණාදානෙ පයොජනං දස්සෙති ‘‘සා’ලඞ්කාරවියුත්තෙ’’ච්චාදිනා. සා සද්දත්ථාවලි අලඞ්කාරෙහි වියුත්තා සතීපි නිද්දොසා සබ්බප්පකාරෙන දොසරහිතා ගුණයුත්තා තතොයෙව ගුණීභූතා සද්දාලඞ්කාරෙන යුත්තා දොසරහිතා දුබ්බණ්ණදුස්සණ්ඨානාදිදොසෙහි [Pg.40] පරිච්චත්තා ගුණයුත්තා හදයඞ්ගමගුණයුත්තා වධූ විය අඞ්ගනා විය මනොහරා සාධුජනෙ ආරාධෙති.

१६. आता, दोषांचा त्याग करून गुणांचा स्वीकार करण्याचे प्रयोजन 'सालंकारवियुत्ता...' इत्यादीद्वारे दर्शवले आहे. ती सद्दत्थावलि अलंकारांशिवाय असली तरीही, सर्व प्रकारे दोषरहित आणि गुणांनी युक्त असल्यामुळे, म्हणजेच शब्दालंकाराने युक्त असल्यामुळे, तसेच कुरूपता, वाईट ठेवण इत्यादी दोषांनी रहित आणि हृदयस्पर्शी गुणांनी युक्त असल्यामुळे, एखाद्या वधूप्रमाणे किंवा स्त्रीप्रमाणे मनोहर होऊन सज्जन लोकांना आनंदित करते.

17.

१७.

පදෙ වාක්‍යෙ තදත්ථෙ ච, දොසා යෙ විවිධා මතා;

සොදාහරණමෙතෙසං, ලක්ඛණං කථයාම්‍ය’හං.

पदामध्ये, वाक्यामध्ये आणि त्यांच्या अर्थामध्ये जे विविध प्रकारचे दोष मानले गेले आहेत, त्यांचे लक्षण मी उदाहरणासहित सांगतो.

17. යතො එවං ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තායපි දොසලවඞ්කිතාය විඤ්ඤූනමනාදරණීයතා, අලඞ්කාරවියුත්තාපි දොසාභාවෙන ගුණයුත්තාය මනොහරතා, එවමනත්ථාවහස්සාපි දොසස්ස පරිහරිතබ්බතා සත්ථදිට්ඨියා, තස්මා තෙ දොසෙ දස්සෙතුං පටිජානාති ‘‘පදෙ’’තිආදිනා. තෙසං පදානං වාක්‍යානං අත්ථො තදත්ථො, තස්මිං. උදාහරීයති ලක්ඛ්‍යභාවෙනාති උදාහරණං, සහ උදාහරණෙහීති සොදාහරණං. ලක්ඛියති ලක්ඛියමනෙනාති ලක්ඛණං.

१७. ज्या अर्थी गुणांनी आणि अलंकारांनी युक्त असूनही थोड्याशा दोषाने चिन्हांकित असलेली रचना विद्वानांसाठी अनादरणीय ठरते, आणि अलंकारांशिवाय असली तरीही दोषांच्या अभावामुळे गुणांनी युक्त असलेली रचना मनोहर ठरते, तसेच अनर्थ घडवून आणणाऱ्या दोषांचे शास्त्राच्या दृष्टीने परिहार करणे (टाळणे) आवश्यक आहे; म्हणूनच, ते दोष दर्शवण्यासाठी 'पदे...' इत्यादीद्वारे प्रतिज्ञा केली आहे. त्या पदांचा आणि वाक्यांचा जो अर्थ, तो 'तदर्थ', त्यामध्ये. ज्याच्याद्वारे लक्ष्याचे स्पष्टीकरण केले जाते ते 'उदाहरण', उदाहरणासह ते 'सोदाहरण'. ज्याच्याद्वारे लक्षण निश्चित केले जाते ते 'लक्षण' होय.

17. එවං අලඞ්කාරයුත්තාපි අප්පකෙන දොසෙන යුත්තබන්ධස්ස අනුපාදෙය්‍යත්තා, අලඞ්කාරඅලඞ්කරණෙ අසතිපි දොසරහිතෙ විඤ්ඤූහි උපාදෙය්‍යත්තා ච මුඛ්‍යස්ස දොසපරිහාරස්ස අවස්සං කත්තබ්බත්තා ඉදානි අධිගතදොසෙ දස්සෙතුං පටිජානාති ‘‘පදෙ වාක්‍යෙ’’ච්චාදිනා. පදෙ නාමාදිචතුබ්බිධපදෙ ච, වාක්‍යෙ ‘‘ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තානං චයො වාක්‍යං සකාරකකිරියා’’ති වුත්තලක්ඛණෙ වාක්‍යෙ ච, තදත්ථෙ ච තෙසං පදවාක්‍යානං අත්ථෙ ච විවිධා අනෙකප්පකාරා යෙ දොසා විඤ්ඤූහි දොසභාවෙන මතා ඤෙය්‍යා, එතෙසං පදාදිදොසානං සොදාහරණං උදාහරණසහිතං ලක්ඛණං අහං කථයාමි. එත්ථ ච–

१७. अशा प्रकारे, जरी अलंकारयुक्त असले तरी, अल्पशा दोषाने युक्त असलेली रचना (बंध) अग्राह्य (स्वीकारण्यास अयोग्य) ठरते; आणि अलंकार नसतानाही दोषरहित असलेली रचना विद्वानांकडून स्वीकारली जाते. म्हणून मुख्य दोषांचे परिहार करणे अत्यंत आवश्यक असल्यामुळे, आता प्राप्त झालेल्या दोषांचे दर्शन घडवण्यासाठी "पदे वाक्ये" इत्यादींद्वारे प्रतिज्ञा केली जाते. 'पदे' म्हणजे नाम इत्यादी चार प्रकारच्या पदांमध्ये, 'वाक्ये' म्हणजे "सुबन्त आणि तिङन्त यांचा समूह आणि कारकासह क्रिया असणारे ते वाक्य" अशा सांगितलेल्या लक्षणाने युक्त वाक्यामध्ये, आणि 'तदत्थे' म्हणजे त्या पद आणि वाक्यांच्या अर्थामध्ये, विद्वानांनी दोष म्हणून मानलेले जे विविध आणि अनेक प्रकारचे दोष आहेत, त्या पद इत्यादी दोषांचे उदाहरणासहित लक्षण मी सांगतो. आणि येथे –

‘‘පදං චතුබ්බිධං වුත්තං, නාමාඛ්‍යාතොපසග්ගිකං;

නිපාතකඤ්ච තඤ්ඤූහි, අස්සො ඛල්වාභිධාවතී’’ති.

"पद चार प्रकारचे सांगितले आहे - नाम, आख्यात (क्रियापद), उपसर्ग आणि निपात; त्या विषयाच्या जाणकारांनी (उदाहरणादाखल) 'अस्सो खलु आभिधावति' (घोडा खरोखर वेगाने धावतो) असे म्हटले आहे."

වුත්තනියාමෙන පදං තාව දට්ඨබ්බං. උදාහරීයන්ති ලක්ඛියභාවෙනාති උදාහරණානීති ච, සහ උදාහරණෙනාති සොදාහරණන්ති [Pg.41] ච, ලක්ඛීයති ලක්ඛියමනෙනාති ච විග්ගහො.

सांगितलेल्या नियमानुसार प्रथम पद समजून घ्यावे. 'ज्यांच्याद्वारे लक्षित केले जाते ते' म्हणजे उदाहरणे (उदाहरणाने युक्त), आणि 'उदाहरणासह' म्हणजे सोदाहरण, आणि 'ज्याद्वारे लक्षित केले जाते' असा विग्रह आहे.

පදදොසඋද්දෙස

पददोषांचे उद्देश (कथन)

18.

१८.

විරුද්ධත්ථන්තරාඣත්ථ-කිලිට්ඨානි විරොධි ච;

නෙය්‍යං විසෙසනාපෙක්ඛං, හීනත්ථකමනත්ථකං.

विरुद्धार्थान्तर, अझत्थ (अध्यर्थ), किलिट्ठ (क्लिष्ट), विरोधी, नेय्य (नेय), विसेसनापेक्ख (विशेषणापेक्ष), हीनत्थक (हीनार्थक) आणि अनत्थक (अनर्थक).

වාක්‍යදොසඋද්දෙස

वाक्यदोषांचे उद्देश (कथन)

19.

१९.

දොසා පදාන, වාක්‍යාන-මෙකත්ථං භග්ගරීතිකං;

තථා බ්‍යාකිණ්ණගාම්මානි, යතිහීනං කමච්චුතං;

අතිවුත්තමපෙතත්ථං, සබන්ධඵරුසං තථා

पदांचे दोष (सांगितल्यानंतर), वाक्यांचे दोष (सांगितले जातात) - एकत्थ (एकार्थ), भग्गरीतिक (भग्नरीतिक), तसेच व्याकिण्ण (व्याकीर्ण), गाम्म (ग्राम्य), यतिहीन, कमच्चुत (क्रमच्युत), अतिवृत्त, अपेतत्थ (अपेतार्थ) आणि सबन्धफरुस (सबंधपरुष).

වාක්‍යත්ථදොසඋද්දෙස

वाक्यार्थदोषांचे उद्देश (कथन)

20.

२०.

අපක්කමො’චිත්‍යහීනං, භග්ගරීති සසංසයං;

ගාම්මං දුට්ඨාලඞ්කතීති, දොසා වාක්‍යත්ථනිස්සිතා.

अपक्कम (अपक्रम), ओचित्यहीन (औचित्यहीन), भग्गरीति (भग्नरीति), ससंशय, गाम्म (ग्राम्य) आणि दुट्ठाळंकती (दुष्टालंकृती) - हे वाक्यार्थावर आधारित (वाक्यार्थनिश्रित) दोष आहेत.

පදදොසාදිඋද්දෙසවණ්ණනා

पददोष इत्यादींच्या उद्देशाची वर्णना (स्पष्टीकरण)

18-19-20. ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතෙ දොසෙ උද්දිසති ‘‘විරුද්ධත්ථන්තර’’ ඉච්චාදිනා. විරුද්ධං අත්ථන්තරං යස්ස තං විරුද්ධත්ථන්තරං. කිං තං? පදං. එවමුපරිපි යථායොගං. අධිකො අත්ථො විසෙස්‍යස්ස යෙන තං අධ්‍යත්ථං. නීයති අවුත්තො හෙතු එත්ථ ආනීයතීති නෙය්‍යං. දොසා පදානන්ති යෙහි දොසෙහි පදානි දුට්ඨානි, තෙ විරුද්ධත්ථන්තරතාදයො පදානං දොසාති අත්ථො. එවමුපරිපි යථායොගං. වාක්‍යානං දොසාති සම්බන්ධො. භග්ගා රීති කමො යස්මිං තං භග්ගරීතිකං, වාක්‍යං. අපක්කමතාදයො වාක්‍යත්ථදොසා, වාක්‍යත්ථානං දොසතො. වාක්‍යං දුට්ඨං සියාති වාක්‍යමෙව විසෙස්‍යතෙ. තෙන සබ්බත්ථ නපුංසකලිඞ්ගෙන නිද්දෙසො.

१८-१९-२०. आता प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे "विरुद्धत्थन्तर" इत्यादींद्वारे दोषांचे निर्देश करतात. ज्याचा दुसरा अर्थ विरुद्ध आहे ते 'विरुद्धत्थन्तर' होय. ते काय आहे? पद. याचप्रमाणे पुढेही योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. विशेष्याला अधिक अर्थ प्राप्त करून देण्यामुळे त्याला 'अझत्थ' (अध्यर्थ) म्हणतात. जेथे न सांगितलेला हेतू आणला जातो ते 'नेय्य' (नेय) होय. 'पदांचे दोष' म्हणजे ज्या दोषांमुळे पदे दूषित होतात, ते विरुद्धत्थन्तर इत्यादी पदांचे दोष आहेत असा अर्थ आहे. याचप्रमाणे पुढेही योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. 'वाक्यांचे दोष' असा संबंध आहे. ज्यामध्ये रीतीचा क्रम भग्न झाला आहे ते 'भग्गरीतिक' वाक्य होय. अपक्रम इत्यादी वाक्यार्थाचे दोष आहेत, कारण ते वाक्यार्थाचे दोष आहेत. 'वाक्य दूषित असावे' यामध्ये वाक्याचेच विशेषण केले आहे. म्हणून सर्वत्र नपुंसकलिंगाने निर्देश केला आहे.

18-19-20. ඉදානි කථෙතබ්බභාවෙන පටිඤ්ඤාතෙ දොසෙ උද්දිසන්තො ‘‘විරුද්ධ…පෙ… නිස්සිතා’’ති ආහ. කවීහි ඉච්ඡිතත්ථතො [Pg.42] විරුද්ධො අඤ්ඤත්ථො යස්ස පදස්සාති තං විරුද්ධත්ථන්තරං නාම. විසෙස්‍යස්ස අධිකත්ථභාවකරණතො අඣත්ථං නාම. කවීහි ඉච්ඡිතත්ථස්සාවීකරණෙ අවිසදත්තා කිලිට්ඨං නාම. දෙසකාලකලාදීනං විරුද්ධත්තා විරොධි නාම. අඤ්ඤමාහරිත්වා වත්තබ්බතො නෙය්‍යං නාම. විසෙසනං පත්වාව සාත්ථකභාවප්පත්තිතො විසෙසනාපෙක්ඛං නාම. විසෙස්‍යස්ස හීනතාපාදනතො හීනත්ථකං නාම. අත්ථරහිතත්තා අනත්ථකං නාමාති ඉමෙ අට්ඨ පදනිස්සිතත්තා පදදොසා නාම.

१८-१९-२०. आता सांगण्याच्या उद्देशाने प्रतिज्ञा केलेल्या दोषांचा निर्देश करताना "विरुद्ध...पे... निस्सिता" असे म्हणतात. कवींना अभिप्रेत असलेल्या अर्थापेक्षा ज्या पदाचा दुसरा अर्थ विरुद्ध असतो, त्याला 'विरुद्धत्थन्तर' म्हणतात. विशेष्याला अधिक अर्थ प्राप्त करून देण्यामुळे त्याला 'अझत्थ' म्हणतात. कवींना अभिप्रेत असलेला अर्थ स्पष्ट न झाल्यामुळे अस्पष्ट असण्याला 'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) म्हणतात. देश, काळ, कला इत्यादींच्या विरुद्ध असल्यामुळे त्याला 'विरोधी' म्हणतात. दुसरा अर्थ आणून सांगावा लागत असल्यामुळे त्याला 'नेय्य' म्हणतात. विशेषण प्राप्त करूनच सार्थकता प्राप्त होत असल्यामुळे त्याला 'विसेसनापेक्ख' (विशेषणापेक्ष) म्हणतात. विशेष्याची हीनता दर्शवत असल्यामुळे त्याला 'हीनत्थक' (हीनार्थक) म्हणतात. अर्थरहित असल्यामुळे त्याला 'अनत्थक' (अनर्थक) म्हणतात. हे आठ पदांवर आधारित असल्यामुळे 'पददोष' म्हणून ओळखले जातात.

වුත්තත්ථස්සෙව පුන වචනතො එකත්ථං නාම. භින්නක්කමත්තා භග්ගරීතිකං නාම. තථා සම්මොහකාරණත්තා බ්‍යාකිණ්ණං නාම. විසිට්ඨවචනවිරහතො ගාම්මං නාම. යතිසම්පත්තිවිරහතො යතිහීනං නාම. පදත්ථක්කමතො චුතත්තා කමච්චුතං නාම. ලොකියං වොහාරමතික්කම්ම වුත්තත්තා අතිවුත්තං නාම. සමුදායත්ථතො අපගතත්තා අපෙතත්ථං නාම. බන්ධඵරුසයුත්තත්තා බන්ධඵරුසං නාම, තෙන සහිතං සබන්ධඵරුසන්ති ඉමෙ නව වාක්‍යානං තථා දොසා නාම. එත්ථ තථාසද්දො ‘‘දොසා’’ති පදං උපසංහරති.

सांगितलेल्या अर्थाचीच पुन्हा पुनरावृत्ती करण्याला 'एकत्थ' (एकार्थ) म्हणतात. क्रम भिन्न असल्यामुळे त्याला 'भग्गरीतिक' म्हणतात. तसेच संभ्रम निर्माण करत असल्यामुळे त्याला 'व्याकिण्ण' (व्याकीर्ण) म्हणतात. विशिष्ट (शिष्ट) शब्दांच्या अभावामुळे त्याला 'गाम्म' (ग्राम्य) म्हणतात. यतीचा अभाव असल्यामुळे त्याला 'यतिहीन' म्हणतात. पदांच्या अर्थाच्या क्रमापासून च्युत झाल्यामुळे त्याला 'कमच्चुत' (क्रमच्युत) म्हणतात. लौकिक व्यवहाराचे उल्लंघन करून बोलल्यामुळे त्याला 'अतिवृत्त' म्हणतात. समुदाय अर्थापासून दूर गेल्यामुळे त्याला 'अपेतत्थ' (अपेतार्थ) म्हणतात. रचनेच्या कठोरतेने युक्त असल्यामुळे त्याला 'बन्धफरुस' म्हणतात, आणि त्याने युक्त असण्याला 'सबन्धफरुस' म्हणतात. हे नऊ वाक्यांचे दोष आहेत. येथे 'तथा' हा शब्द 'दोष' या पदाचा उपसंहार करतो.

අපගතක්කමත්තා අපක්කමං නාම. උචිතභාවස්ස පරිහීනත්තා ඔචිත්‍යහීනං නාම. භින්නවිභත්තික්කමත්තා භග්ගරීති නාම. සංසයජනනතො සසංසයං නාම. දුප්පතීතිකරත්තා ගාම්මං නාම. දූසිතාලඞ්කාරත්තා දුට්ඨාලඞ්කති නාමාතිමෙ ඡ වාක්‍යත්ථනිස්සිතත්තා වාක්‍යත්ථදොසා නාම.

क्रम सुटल्यामुळे त्याला 'अपक्कम' (अपक्रम) म्हणतात. योग्यतेचा (औचित्याचा) अभाव असल्यामुळे त्याला 'ओचित्यहीन' (औचित्यहीन) म्हणतात. विभक्तीचा क्रम भिन्न असल्यामुळे त्याला 'भग्गरीति' म्हणतात. संशय निर्माण करत असल्यामुळे त्याला 'ससंशय' म्हणतात. समजण्यास कठीण असल्यामुळे त्याला 'गाम्म' (ग्राम्य) म्हणतात. अलंकार दूषित झाल्यामुळे त्याला 'दुट्ठाळंकती' (दुष्टालंकृती) म्हणतात. हे सहा वाक्यार्थावर आधारित असल्यामुळे 'वाक्यार्थदोष' म्हणून ओळखले जातात.

අඤ්ඤො අත්ථො අත්ථන්තරො. විරුද්ධො අත්ථන්තරො යස්සාති විග්ගහො. දොසපකාසකපදම්පි දොසතො අබ්‍යතිරිත්තත්තා දොසො නාම. එවං සන්තෙපි සමාසෙන පදස්ස ගහිතත්තා නපුංසකං හොති. එසෙවනයො ඉතො පරෙසුපි. විසෙස්‍යස්ස අධිකො අත්ථො යස්ස තං, කිලිට්ඨං විය කිලිට්ඨං. යථා හි මලග්ගහිතො ආදාසො අත්තනො කිලිට්ඨත්තා [Pg.43] මුඛාදීනං පකාසනෙ අවිසදො හොති, එවමධිප්පෙතත්ථප්පකාසනෙ අසමත්ථං පදං කිලිට්ඨං නාම. විරොධො අස්ස අත්ථීති විරොධි. නීයති අවුත්තො හෙතු එත්ථාති නෙය්‍යං. විසෙසනෙ අපෙක්ඛා යස්ස තං. හීනො විසෙස්‍යස්ස අත්ථො යෙන තං. නත්ථි අත්ථො යස්ස තන්ති විග්ගහො.

दुसरा अर्थ म्हणजे 'अर्थान्तर'. ज्याचा दुसरा अर्थ विरुद्ध आहे असा विग्रह आहे. दोषाचे प्रकाशन करणारे पद देखील दोषापेक्षा भिन्न नसल्यामुळे 'दोष' म्हटले जाते. असे असले तरी समासामध्ये पद ग्रहण केल्यामुळे ते नपुंसकलिंगी होते. हाच नियम यापुढील शब्दांनाही लागू होतो. विशेष्याचा अधिक अर्थ ज्यामध्ये असतो ते, आणि क्लिष्टासारखे असणारे ते 'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) होय. ज्याप्रमाणे धुळीने माखलेला आरसा स्वतः मलीन (क्लिष्ट) असल्यामुळे मुख इत्यादींचे दर्शन घडवण्यात अस्पष्ट असतो, त्याचप्रमाणे अभिप्रेत अर्थ प्रकट करण्यात असमर्थ असणारे पद 'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) म्हटले जाते. ज्यामध्ये विरोध असतो तो 'विरोधी'. जेथे न सांगितलेला हेतू आणला जातो ते 'नेय्य' (नेय). ज्याला विशेषणाची अपेक्षा असते ते (विशेषणापेक्ष). ज्याच्यामुळे विशेष्याचा अर्थ हीन होतो ते (हीनार्थक). ज्याला अर्थ नाही तो 'अनर्थक' असा विग्रह आहे.

පදදොසානං අනඤ්ඤත්තෙපි විකප්පනාභෙදතො ‘‘පදානං දොසා’’ති වුත්තං, යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති. වාක්‍යානං දොසාති එත්ථාපි එසෙව නයො. එකො අත්ථො යස්ස තං. භග්ගාරීති කමො යස්ස තං. විසුං විසුං ආකිණ්ණං බ්‍යාකිණ්ණං. ගාමෙ භවො ගාම්මො, අබ්‍යත්තානං වොහාරො. තප්පකාසකපදම්පි උපචාරතො ගාම්මං නාම. යති හීනා එත්ථාති යතිහීනං. කමතො චුතං කමච්චුතං. අතික්කම්ම වුත්තං අතිවුත්තං. අත්ථතො අපෙතං අපෙතත්ථං. බන්ධෙ ඵරුසං ඵරුසතා යත්ථ තං. අපගතො කමො යස්මා තං. ඔචිත්‍යං හීනං යත්ථ තං. භග්ගා රීති යත්ථ තං. සහ සංසයෙන වත්තතීති තං. ගාම්මං වුත්තනයමෙව. දුට්ඨා දූසිතා අලඞ්කති අලඞ්කාරො යත්ථ තං. වාක්‍යානං අත්ථො, තන්නිස්සිතා වාක්‍යත්ථනිස්සිතාති විග්ගහො. එත්ථ අනත්ථකාපෙතත්ථදොසද්වයං පදවාක්‍යතො භින්නං, අඤ්ඤං භග්ගරීතිදොසද්වයං, ගාම්මද්වයං, කමච්චුතඅපක්කමද්වයඤ්ච වාක්‍යවාක්‍යත්ථතො භින්නං.

पददोषांमध्ये भेद नसला तरी विकल्पांच्या भेदांमुळे "पदांचे दोष" असे म्हटले आहे, जसे की "शिलापुत्राचे (दगडाच्या मूर्तीचे) शरीर". 'वाक्यांचे दोष' यामध्येही हाच नियम आहे. ज्याचा एकच अर्थ आहे ते (एकार्थ). ज्याचा रीतीचा क्रम भग्न झाला आहे ते (भग्नरीतिक). वेगवेगळ्या ठिकाणी विखुरलेले ते 'व्याकिण्ण' (व्याकीर्ण). गावात राहणारा तो 'गाम्म' (ग्राम्य), म्हणजेच अडाणी लोकांचा व्यवहार. तो प्रकट करणारे पद देखील उपचाराने 'गाम्म' (ग्राम्य) म्हटले जाते. जेथे यतीचा अभाव आहे ते 'यतिहीन'. क्रमापासून च्युत झालेले ते 'कमच्चुत' (क्रमच्युत). मर्यादा ओलांडून बोललेले ते 'अतिवृत्त'. अर्थापासून दूर गेलेले ते 'अपेतत्थ' (अपेतार्थ). रचनेत कठोरता असणे म्हणजे 'परुषता' होय. ज्यातून क्रम निघून गेला आहे ते (अपक्रम). जेथे औचित्याचा अभाव आहे ते (औचित्यहीन). जेथे रीती भग्न झाली आहे ते (भग्नरीति). जे संशयाने युक्त असते ते (ससंशय). 'गाम्म' हे आधी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच आहे. जेथे अलंकार दूषित झाला आहे ते 'दुट्ठाळंकती' (दुष्टालंकृती). वाक्याचा अर्थ आणि त्यावर आधारित असणारे ते 'वाक्यार्थनिश्रित' असा विग्रह आहे. येथे 'अनत्थक' (अनर्थक) आणि 'अपेतत्थ' (अपेतार्थ) हे दोन दोष पद आणि वाक्यापेक्षा भिन्न आहेत; आणि दुसरे 'भग्गरीति' हे दोन दोष, 'गाम्म' हे दोन दोष, आणि 'कमच्चुत' व 'अपक्कम' हे दोन दोष वाक्य आणि वाक्यार्थापेक्षा भिन्न आहेत.

පදදොසනිද්දෙසවණ්ණනා

पददोषनिर्देशाची वर्णना (स्पष्टीकरण)

21.

२१.

විරුද්ධත්ථන්තරං තඤ්හි, යස්ස’ඤ්ඤත්ථො විරුජ්ඣති;

අධිප්පෙතෙ යථා මෙඝො, විසදො සුඛයෙ ජනං.

कारण ज्या शब्दाचा दुसरा अर्थ अभिप्रेत अर्थाशी विरुद्ध असतो, तो 'विरुद्धत्थन्तर' (विरुद्ध अर्थ असलेला) दोष होय; जसे की— 'विसद (विष देणारा / पाणी देणारा) मेघ लोकांनी सुखी करो.'

21. අථොද්දෙසක්කමෙන පදාදිදොසෙ උදාහරති ‘‘විරුද්ධි’’ ච්චාදිනා. හි යස්මා කාරණා, පසිද්ධියං වා හිසද්දො. යස්ස පදස්ස අඤ්ඤො අධිප්පෙතතො අපරො අත්ථො අධිප්පෙතෙ වත්තුමිච්ඡිතෙ අත්ථෙ විරුජ්ඣතීති අනුවදිත්වා තස්මා [Pg.44] තං ‘‘විරුද්ධත්ථන්තර’’න්ති විධීයතෙ. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති. යථා ඉදං විරුද්ධත්ථන්තරං, තථා අඤ්ඤම්පි තාදිසං දට්ඨබ්බං. න ත්විදමෙවෙති යථාසද්දස්ස අත්ථො. මෙඝො විසදො සුඛයෙ ජනන්ති. විසං උදකං, තං දදාතීති විසදො මෙඝො වාරිවහො ජනං ලොකං සුඛයෙ සුඛයතීති කවිච්ඡිතත්ථො. විසසද්දො ගරළස්ස ච වාචකො සියාති ගරළදො මෙඝො මාරයති, න පන සුඛයතීති ‘‘විසදො’’ති විසෙසනපදස්ස විරුද්ධතා.

२१. आता उद्देशक्रमानुसार (अनुक्रमे) 'विरुद्धी' इत्यादींद्वारे पदादी दोषांचे उदाहरण देतात. 'हि' म्हणजे ज्या कारणाने, किंवा 'हि' हा शब्द प्रसिद्धीसाठी आहे. ज्या पदाचा दुसरा अर्थ अभिप्रेत असलेल्या (सांगावयाच्या) अर्थाशी विरुद्ध असतो, असा अनुवाद करून, म्हणून त्याला 'विरुद्धत्थन्तर' असे म्हटले जाते. 'यथा' (जसे) असे उदाहरण देतात. जसे हे 'विरुद्धत्थन्तर' आहे, तसेच दुसरेही तशाच प्रकारचे समजावे. केवळ हेच नाही, असा 'यथा' शब्दाचा अर्थ आहे. 'मेघो विसदो सुखये जनं' (विसद मेघ लोकांना सुखी करो). 'विस' म्हणजे पाणी, ते देणारा तो 'विसद' म्हणजे मेघ (पाणी वाहून नेणारा) लोकांना सुखी करो, हा कवीचा अभिप्रेत अर्थ आहे. परंतु 'विस' शब्द हा विषाचाही (गरळ) वाचक असू शकतो, म्हणून 'विष देणारा मेघ मारतो, सुखी करत नाही' अशी 'विसद' या विशेषण पदाची विरुद्धता (विरोधाभास) आहे.

21. ඉදානි උද්දිට්ඨානුක්කමෙන විරුද්ධත්ථන්තරාදීනං සලක්ඛණලක්ඛියං දස්සෙන්තො ‘‘විරුද්ධි’’ච්චාදිමාහ. යස්ස පදස්ස අඤ්ඤත්ථො කවිච්ඡිතත්ථතො අඤ්ඤො අත්ථො අධිප්පෙතෙ ඉච්ඡිතත්ථෙ හි යස්මා විරුජ්ඣති, තස්මා තං පදං විරුද්ධත්ථන්තරං නාම. පසිද්ධියං වා හිසද්දො. තථා හෙස අප්පසිද්ධං විරුද්ධත්ථන්තරං ‘‘යස්ස අඤ්ඤත්ථො අධිප්පෙතෙ විරුජ්ඣතී’’ති පකාසෙත්වා තස්මිං පකාසිතත්ථවිසයෙ වත්තති. ‘‘තං හී’’ති යොජිතත්තා ‘‘යස්ස අඤ්ඤත්ථො අධිප්පෙතෙ විරුජ්ඣතී’’ති ලක්ඛණං පසිද්ධභාවෙන අනුවදිත්වා තං විරුද්ධත්ථන්තරන්ති අනුවදිතබ්බඅප්පසිද්ධවිරුද්ධත්ථන්තරං විධීයතෙ, යථා ‘‘යො කුණ්ඩලී, සො දෙවදත්තො’’ති. උපරි පසිද්ධානුවාදෙන අප්පසිද්ධවිධානමෙව දට්ඨබ්බං. ‘‘යථා…පෙ… ජන’’න්ති උදාහරණං ලක්ඛියං දස්සෙති. යථා ‘‘මෙඝො විසදො’’ච්චාදි විරුද්ධත්ථන්තරස්ස උදාහරණං, එවමීදිසමඤ්ඤම්පි ඉමස්සුදාහරණං, න කෙවලං ‘‘මෙඝො’’ච්චාදිමෙව භවතීති වුත්තං හොති. යථාසද්දො චෙත්ථ ඉවසද්දපරියායත්ථෙපි උදාහරණත්ථො දට්ඨබ්බො, උපරිප්‍යෙවං. මෙඝො අම්බුධරො විසදො විසසඞ්ඛාතං ජලං දදන්තො ජනං සුඛයෙ සුඛයතීති කවීහි අධිප්පෙතත්ථො. එත්ථ විසසද්දස්ස ගරළසඞ්ඛාතසප්පවිසවාචකත්තා, ‘‘විසං දදාතීති විසදො’’ති එත්ථ විසස්ස උදකවිසානං සාධාරණත්තා විසදායකො මෙඝො නාසෙතියෙව, න සුඛයතීති කවිනා [Pg.45] අධිප්පෙතස්ස සුඛකාරණස්ස මෙඝවිසෙසනවිසසද්දස්ස විරුද්ධඅඤ්ඤත්ථතාති විසපදං විරුද්ධත්ථන්තරදොසෙන දුට්ඨන්ති.

२१. आता उद्देशक्रमानुसार 'विरुद्धत्थन्तर' इत्यादींचे लक्षण आणि उदाहरणासह दर्शन घडवत 'विरुद्धी' इत्यादी म्हणतात. ज्या पदाचा दुसरा अर्थ कवीच्या अभिप्रेत अर्थापेक्षा वेगळा असून इच्छित अर्थाशी विरुद्ध असतो, म्हणून त्या पदाला 'विरुद्धत्थन्तर' म्हणतात. किंवा 'हि' शब्द प्रसिद्धीसाठी आहे. तसेच 'ज्याचा दुसरा अर्थ अभिप्रेत अर्थाशी विरुद्ध असतो' असे स्पष्ट करून त्या स्पष्ट केलेल्या अर्थाच्या विषयात तो वर्ततो. 'तं ही' असे जोडल्यामुळे 'ज्याचा दुसरा अर्थ अभिप्रेत अर्थाशी विरुद्ध असतो' हे लक्षण प्रसिद्ध असल्याने त्याचा अनुवाद करून, ते 'विरुद्धत्थन्तर' आहे असा अनुवाद करण्यायोग्य अप्रसिद्ध विरुद्धत्थन्तर सांगितले जाते, जसे 'जो कुंडल परिधान केलेला आहे, तो देवदत्त आहे'. पुढे प्रसिद्ध अनुवादाने अप्रसिद्ध विधानच पाहावे. 'यथा...पे... जनं' हे उदाहरण लक्ष्यार्थ दाखवते. जसे 'मेघो विसदो' इत्यादी विरुद्धत्थन्तरचे उदाहरण आहे, तसेच या प्रकारचे दुसरेही याचे उदाहरण असू शकते, केवळ 'मेघो' इत्यादीच नाही, असे म्हटले आहे. येथे 'यथा' शब्द 'इव' शब्दाच्या पर्यायी अर्थात उदाहरणासाठी समजला पाहिजे, पुढेही तसेच आहे. 'मेघो' म्हणजे मेघ, 'विसदो' म्हणजे विस नावाचे पाणी देणारा लोकांना सुखी करो, हा कवीचा अभिप्रेत अर्थ आहे. येथे 'विस' शब्दाचा अर्थ सर्पविष असाही होत असल्याने, 'विष देणारा तो विसद' यामध्ये 'विस' हा शब्द पाणी आणि विष या दोन्हीसाठी सामान्य असल्याने, विष देणारा मेघ नष्टच करतो, सुखी करत नाही. त्यामुळे कवीला अभिप्रेत असलेल्या सुखाच्या कारणाचा मेघविशेषण 'विसद' या शब्दाशी विरुद्ध असा दुसरा अर्थ निघत असल्याने, 'विस' हे पद 'विरुद्धत्थन्तर' दोषाने दूषित आहे.

22.

२२.

විසෙස්‍යමධිකං යෙනා’-ධ්‍යත්ථමෙතං භවෙ යථා;

ඔභාසිතාසෙසදිසො,ඛජ්ජොතො’යං විරාජතෙ.

ज्या (विशेषणाने) विशेष्य (ज्याचे वर्णन करायचे आहे ते पद) अर्थाच्या दृष्टीने अधिक (अतिशयोक्तीपूर्ण) होते, त्याला 'अज्झत्थ' (अत्यर्थ/अतिशयोक्ती) दोष म्हणावे; जसे की— 'सर्व दिशांना प्रकाशित करणारा हा काजवा शोभून दिसत आहे.'

22. යෙන පදෙන විසෙස්‍යං විසෙසිතබ්බං අපරං පදං අත්ථවසෙන අධිකං භවතීත්‍යනුවදිත්වා එතං අඣත්ථං භවෙති විධීයතෙ. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘ඔභාසිතෙ’’ච්චාදි. එවමුපරිපි සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ඔභාසිතා දීපිතා අසෙසා නිඛිලා දිසායෙන සොයං ඛජ්ජොතො විරාජතෙ දිප්පති. එත්ථ ඛජ්ජොතස්සාඛිලදිසාභාගාවභාසනමතිවුත්තීති අධිකත්ථං.

२२. ज्या पदाने विशेष्य म्हणजे विशेषित केले जाणारे दुसरे पद अर्थाच्या दृष्टीने अधिक होते, असा अनुवाद करून, त्याला 'अज्झत्थ' (अतिशयोक्ती) दोष म्हणतात. 'यथा' (जसे) असे 'ओभासित' इत्यादी उदाहरण देतात. यापुढेही हे सहज समजण्यासारखे आहे. 'ओभासिता' म्हणजे प्रकाशित केल्या आहेत 'असेसा' म्हणजे सर्व दिशा ज्याने, असा हा 'खज्जोतो' (काजवा) 'विराजते' (चमकत आहे). येथे काजव्याने सर्व दिशा प्रकाशित करणे ही अतिशयोक्ती (अतिवृत्ती) असल्याने हा 'अधिकत्थ' (अधिक अर्थ) दोष आहे.

22. යෙන විසෙසනපදෙන විසෙස්‍යං විසෙසිතබ්බං පදං අත්ථවසෙන අධිකං හොති, එතං යථාවුත්තලක්ඛණොපෙතං පදං අඣත්ථං භවෙ අඣත්ථං නාම පදදොසො භවෙ. යථා තස්සුදාහරණමෙවං. ඔභාසිතාසෙසදිසො ජොතිතසබ්බදිසො අයං ඛජ්ජොතො අයං ජොතිරිඞ්ගණො විරාජතෙ දිප්පති. එත්ථ විසෙස්‍යස්ස ඛජ්ජොතස්ස සකලදිසොභාසනස්ස අඣත්ථත්තා ‘‘ඔභාසිතාසෙසදිසො’’ති විසෙසනපදං අඣත්ථපදදොසො නාම. ඔභාසිතා අසෙසදිසා යෙනාති විග්ගහො.

२२. ज्या विशेषण पदाने विशेष्य म्हणजे विशेषित केले जाणारे पद अर्थाच्या दृष्टीने अधिक होते, हे वर सांगितलेल्या लक्षणाने युक्त असलेले पद 'अज्झत्थ' नावाचा पददोष ठरते. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे— 'ओभासितासेसदिसो' म्हणजे सर्व दिशा प्रकाशित करणारा 'अयं खज्जोतो' म्हणजे हा काजवा 'विराजते' म्हणजे चमकत आहे. येथे विशेष्य असलेल्या काजव्याचे सर्व दिशा प्रकाशित करणे हे अतिशयोक्तीपूर्ण (अज्झत्थ) असल्याने 'ओभासितासेसदिसो' हे विशेषण पद 'अज्झत्थ' नावाचा पददोष आहे. 'ओभासिता असेसा दिसा येन' (ज्याने सर्व दिशा प्रकाशित केल्या आहेत) असा याचा विग्रह आहे.

23.

२३.

යස්ස’ත්ථාවගමො දුක්ඛො,පකත්‍යාදිවිභාගතො;

කිලිට්ඨං තං යථා තාය,සො’යමාලිඞ්ග්‍යතෙ පියා.

प्रकृती (धातू/मूळ शब्द) आणि प्रत्यय इत्यादींच्या विभाजनामुळे ज्याचा अर्थ समजणे कठीण असते, तो 'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) दोष होय; जसे की— 'तिच्याद्वारे, त्या प्रियेद्वारे, हा आलिंगिला जात आहे.'

23. පකත්‍යාදිවිභාගතොති [Pg.46] පච්චයා පඨමං කරීයතීති පකති. ආදිසද්දෙන පච්චයාදීනං පරිග්ගහො. පකත්‍යාදීනංවිභාගතො විභජනතො, ‘‘අයං පකති, අයං පච්චයො, අයමාදෙසො’’තිආදිනා පකතිපච්චයවිභාගකප්පනතොති වුත්තං හොති. පීණෙතීති පී, තාය පියා වල්ලභාය සොයං සාමී ආලිඞ්ග්‍යතෙ සිලිස්සතෙ. එත්ථ ‘‘පියා’’ති කිලිට්ඨං.

२३. 'पकत्यादिविभागतो' म्हणजे प्रत्ययाच्या आधी जे केले जाते ती 'पकति' (प्रकृती/मूळ शब्द). 'आदि' शब्दाने प्रत्यय इत्यादींचे ग्रहण होते. प्रकृती इत्यादींच्या विभाजनावरून म्हणजे 'ही प्रकृती, हा प्रत्यय, हा आदेश' इत्यादी प्रकारे प्रकृती-प्रत्यय विभागाची कल्पना केल्याने, असे म्हटले आहे. 'पीणेति' (प्रसन्न करते) म्हणून 'पी' (स्त्री/प्रिया); तिच्याद्वारे म्हणजे 'पिया' (प्रियेद्वारे) हा पती आलिंगिला जात आहे. येथे 'पिया' हे पद क्लिष्ट (किलिट्ठ) आहे.

23. යස්ස පදස්ස අත්ථාවගමො අත්ථාවබොධො පකත්‍යාදිවිභාගතො ‘‘අයං පකති, අයං පච්චයො, අයමාදෙසො’’තිආදිනා පකත්‍යාදීනං විභජනජානනෙන, ‘‘පකත්‍යාදි නාම කි’’න්ති ගවෙසනතො වා දුක්ඛො, තං කිලිට්ඨං නාම. යථා තස්සුදාහරණමෙවං. තාය පියා වනිතාය සො අයං වල්ලභො ආලිඞ්ග්‍යතෙ සිලිස්සතෙ. පච්චයා පඨමං කරීයතීති පකති. සා ආදි යෙසං පච්චයානං, තෙසං විභාගොති වාක්‍යං. පීණෙතීති පී, නාරී. තාය පියා එත්ථ පියාසඞ්ඛාතාය වල්ලභාය කථනෙ පීසද්දස්ස අවිසදත්තා ‘‘පියා’’ති පදං කිලිට්ඨං.

२३. ज्या पदाचा अर्थबोध प्रकृती इत्यादींच्या विभाजनावरून म्हणजे 'ही प्रकृती, हा प्रत्यय, हा आदेश' इत्यादी प्रकारे प्रकृती इत्यादींचे विभाजन समजून घेतल्याने किंवा 'प्रकृती इत्यादी म्हणजे काय?' असा शोध घेतल्याने कणे होते, त्याला 'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) म्हणतात. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे— तिच्याद्वारे म्हणजे त्या प्रिय स्त्रीद्वारे हा पती आलिंगिला जात आहे. प्रत्ययाच्या आधी जे केले जाते ती प्रकृती. ती प्रकृती ज्या प्रत्ययांच्या सुरुवातीला असते, त्यांचे विभाजन असा वाक्याचा अर्थ आहे. 'पीणेति' (प्रसन्न करते) म्हणून 'पी' म्हणजे स्त्री. तिच्याद्वारे 'पिया'; येथे 'पिया' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रियेविषयी सांगताना 'पी' हा शब्द अस्पष्ट असल्याने 'पिया' हे पद क्लिष्ट (किलिट्ठ) आहे.

24.

२४.

යං කිලිට්ඨපදං මන්දා-භිධෙය්‍යං යමකාදිකං;

කිලිට්ඨපදදොසෙව, තම්පි අන්තො කරීයති.

जे क्लिष्ट पद मंद (अस्पष्ट) अर्थाचे असते, जसे की यमक इत्यादी, ते देखील क्लिष्ट पददोषाच्या (किलिट्ठपददोषाच्या) अंतर्गतच समाविष्ट केले जाते.

24. ඉදානි යමකාදිකමනධිප්පෙතම්පි කිලිට්ඨෙයෙව අන්තොගධං දස්සෙතුමාහ ‘‘ය’’න්තිආදි. තත්ථ යන්ති අනියමවචනං, තස්ස නියමවචනං යමකාදිකන්ති. යමකමාදි යස්ස පහෙළිකාජාතස්ස තං යමකාදිකං. කීදිසන්ති ආහ ‘‘කිලිට්ඨපද’’න්තිආදි. කිලිට්ඨානි අප්පතීතදොසසභාවෙ ඨිතතාය මලිතාන්‍යවිසදානි පදානි යස්ස තං කිලිට්ඨපදං. මන්දො අප්පකො අභිධෙය්‍යො අත්ථො යස්ස තං මන්දාභිධෙය්‍යං, තාදිසං තම්පි යමකාදිකං කිලිට්ඨපදදොසෙයෙව යථාවුත්තෙ අන්තො අබ්භන්තරෙ කරීයති විධීයති [Pg.47] තත්ථෙව පක්ඛිපීයති, කිලිට්ඨපදදොසතො න බ්‍යතිරිච්චතීති අධිප්පායො.

२४. आता यमक इत्यादी अनभिप्रेत असले तरी ते क्लिष्ट (किलिट्ठ) दोषातच समाविष्ट आहेत हे दाखवण्यासाठी 'यं' इत्यादी म्हणतात. तेथे 'यं' हा अनियमवाचक शब्द आहे, त्याचा नियमवाचक शब्द 'यमिकादिकं' असा आहे. यमक ज्याच्या सुरुवातीला असते अशा कोडेवजा रचनेला 'यमकादिक' म्हणतात. ते कसे असते? यावर 'किलिट्ठपदं' इत्यादी म्हणतात. अप्रतीती (अस्पष्टता) दोषाच्या स्वभावात राहिल्यामुळे जे शब्द मलिन आणि अस्पष्ट असतात, ते 'किलिट्ठपद' (क्लिष्ट पद) होय. ज्याचा अभिधेय (वाच्य) अर्थ मंद म्हणजे अल्प असतो, ते 'मंदाभिधेय' होय. अशा प्रकारच्या यमकादिकांना देखील वर सांगितलेल्या क्लिष्ट पददोषाच्या (किलिट्ठपददोषाच्या) अंतर्गतच समाविष्ट केले जाते किंवा त्यातच टाकले जाते; ते क्लिष्ट पददोषापेक्षा वेगळे नाही, असा याचा अभिप्राय आहे.

24. ඉදානි අනධිප්පෙතමපි යමකාදිං කිලිට්ඨදොසෙයෙව අන්තොකරණබ්‍යාජෙන ආවීකරොන්තො ආහ ‘‘යං කිලිට්ඨෙ’’ච්චාදි. කිලිට්ඨපදං අප්පතීතදොසෙන මිස්සකත්තා අවිසදපදං මන්දාභිධෙය්‍යං අප්පකාභිධෙය්‍යං යං යමකාදිකං යං යමකප්පහෙළිකාජාතමත්ථි, තම්පි කිලිට්ඨපදදොසෙයෙව යථාවුත්තකිලිට්ඨපදදොසෙයෙව අන්තො කරීයති අබ්භන්තරෙ කරීයති, කිලිට්ඨපදදොසතො අබ්‍යතිරිත්තන්ති අධිප්පායො. කිලිට්ඨානි පදානි යස්ස, මන්දො අභිධෙය්‍යො යස්ස, යමකං ආදි යස්ස පහෙළිකාජාතස්ස, කිලිට්ඨපදානං දොසොති විග්ගහො.

२४. आता अनपेक्षित असलेल्या देखील यमकादींना क्लिष्ट दोषातच समाविष्ट करण्याच्या बहाण्याने प्रकट करताना 'यं किलिट्ठे' (जे क्लिष्ट आहे) इत्यादी म्हणाले. क्लिष्ट पद हे अप्रतीत (अस्पष्ट) दोषाने मिश्रित असल्यामुळे अविशद पद, मंद अर्थ असणारे, अल्प अर्थ असणारे जे यमकादिक किंवा जे यमक-प्रहेलिका (कोडे) समूह आहे, त्याचाही क्लिष्ट पद दोषातच, म्हणजेच पूर्वोक्त क्लिष्ट पद दोषातच अंतर्भाव केला जातो, तो क्लिष्ट पद दोषापेक्षा वेगळा नाही असा अभिप्राय आहे. ज्याची पदे क्लिष्ट आहेत, ज्याचा अर्थ मंद (अस्पष्ट) आहे, यमक आदि ज्या प्रहेलिका समूहाचे आहे, तो 'क्लिष्ट पदांचा दोष' असा विग्रह आहे.

25.

२५.

පතීතසද්දරචිතං, සිලිට්ඨපදසන්ධිකං;

පසාදගුණසංයුත්තං, යමකං මත’මෙදිසං.

प्रसिद्ध शब्दांनी रचलेले, सुश्लिष्ट पदसंधी असणारे आणि प्रसाद गुणाने युक्त असणारे, असे यमक (विद्वानांना) संमत आहे.

25. හොතු කාමමනභිමතමෙදිසං යමකාදිකං, කිඤ්චරහි අභිමතන්ති ආහ ‘‘පතීති’’ච්චාදි. අත්තනො වචනීයත්ථප්පතීතවසෙන වාචකාපි සද්දා පතීතායෙව නාමාති පතීතෙහි පසිද්ධෙහි සද්දෙහි පාටිපදිකෙහි රචිතං කතං පතීතසද්දරචිතං. සිලිට්ඨා අඤ්ඤමඤ්ඤාලිඞ්ගනෙන මට්ඨා පදානං ස්‍යාද්‍යන්තාදීනං සන්ධයො සන්ධනා යස්ස තං සිලිට්ඨපදසන්ධිකං. පතීතසද්දරචිතත්තායෙව පසාදසඞ්ඛාතෙන ගුණෙන සද්දාලඞ්කාරෙන සංයුත්තං සම්මදෙවොපෙතං එදිසං යථාවුත්තගුණාසයං රමණීයං යමකං මතං අභිමතන්ති අත්ථො.

२५. असे (दोषयुक्त) यमकादिक अनभिमत (नापसंत) असो, तर मग अभिमत (पसंत) कोणते? यावर 'प्रतीत' इत्यादी म्हणाले. आपल्या सांगण्यायोग्य अर्थाच्या प्रतीतीमुळे वाचक शब्द देखील 'प्रतीत' (प्रसिद्ध) च होत असल्यामुळे, प्रतीत म्हणजे प्रसिद्ध प्रातिपदिक शब्दांनी रचलेले (केलेले) ते 'प्रतीतिशब्दरचित' होय. परस्परांच्या आलिंगनाने (जोडणीने) सुळसुळीत (मऊ) झालेल्या सुप्-तिङ् प्रत्ययान्त इत्यादी पदांचे संधी (जोडण्या) ज्यात आहेत, ते 'श्लिष्टपदसंधी' होय. प्रतीत शब्दांनी रचलेले असल्यामुळेच 'प्रसाद' नावाच्या गुणाने म्हणजेच शब्दालंकाराने युक्त, चांगल्या प्रकारे संपन्न, अशा पूर्वोक्त गुणांचा आश्रय असणारे रमणीय यमक संमत (अभिमत) आहे, असा अर्थ आहे.

25. ඉදානි අධිගතෙසු යමකෙසු ඊදිසං යමකමිට්ඨමිති සිස්සානං උපදිසන්තො ආහ ‘‘පතීතෙ’’ච්චාදි. පතීතසද්දරචිතං ‘‘ඉමස්සත්ථස්සායං වාචකො’’ති පතීතෙහි පසිද්ධෙහි සද්දෙහි රචිතං පාටිපදිකෙහි කතං සිලිට්ඨපදසන්ධිකං සිලිට්ඨා ස්‍යාද්‍යන්තාදිපදානං සන්ධයො යස්ස තං [Pg.48] පසාදගුණසංයුත්තං පතීතසද්දරචිතත්තායෙව පසාදසඞ්ඛාතෙන සද්දාලඞ්කාරගුණෙන සංයුත්තං ඊදිසං එවංභූතං ගුණාධිකතො රමණීයං උපරි වක්ඛමානයමකසදිසං යමකං මතං විඤ්ඤූහි අභිමතං. පතීතා ච තෙ සද්දා ච, තෙහි රචිතං, සිලිට්ඨා පදානං සන්ධයො යස්ස, පසාදොති ගුණො සද්දාලඞ්කාරො, තෙන සංයුත්තන්ති විග්ගහො.

२५. आता समजलेल्या यमकांमध्ये असे यमक इष्ट (योग्य) आहे, असा शिष्यांना उपदेश करताना 'प्रतीत' इत्यादी म्हणाले. प्रतीतशब्दांनी रचलेले म्हणजे 'या अर्थाचा हा वाचक आहे' अशा प्रतीत (प्रसिद्ध) प्रातिपदिक शब्दांनी रचलेले, श्लिष्टपदसंधी म्हणजे सुप्-तिङ् प्रत्ययान्त इत्यादी पदांचे संधी ज्यात श्लिष्ट (सुबद्ध) आहेत, प्रसादगुणयुक्त म्हणजे प्रतीत शब्दांनी रचलेले असल्यामुळेच 'प्रसाद' नावाच्या शब्दालंकार गुणाने युक्त, असे या प्रकारचे, गुणांच्या अधिक्यामुळे रमणीय आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या यमकासारखे यमक विद्वानांना संमत (अभिमत) आहे. प्रतीत (प्रसिद्ध) असलेले ते शब्द आणि त्यांनी रचलेले; श्लिष्ट (सुबद्ध) आहेत पदांचे संधी ज्यात ते; 'प्रसाद' हा गुण म्हणजेच शब्दालंकार, त्याने युक्त, असा विग्रह आहे.

26.

२६.

අබ්‍යපෙතං බ්‍යපෙත’ඤ්ඤ-මාවුත්තානෙකවණ්ණජං;

යමකං තඤ්ච පාදාන-මාදිමජ්ඣන්තගොචරං.

अव्यवहित (जवळ असलेले), व्यवहित (अंतर असलेले) आणि इतर (मिश्र), अनेक वर्णांच्या आवृत्तीने उत्पन्न झालेले यमक हे चरणांच्या (पादांच्या) आदि, मध्य आणि अंतात आढळणारे असते.

26. ඉදානි තං යථාවුත්තමභිමතං දස්සෙතුමුපක්කමතෙ ‘‘අබ්‍යපෙතෙ’’ච්චාදිනා. ආවුත්තා අධිවුත්තා පුනප්පුනුච්චාරණුපෙතා අනෙකෙසං පතිරූපත්තා, බහුවණ්ණා සරබ්‍යඤ්ජනරූපා, න එකො වණ්ණො තස්සානුප්පාසත්තා, තථා ච වක්ඛති ‘‘වණ්ණාවුත්ති පරො යථා’’ති, තෙහි ජාතං යමකන්ති විඤ්ඤායතෙ. කතිවිධං තං විකප්පීයතීති ආහ ‘‘අබ්‍යපෙතං බ්‍යපෙතඤ්ඤ’’න්ති. තත්ථ යං වණ්ණන්තරාබ්‍යවහිතං වණ්ණසමුදායෙන වුත්තං. තදබ්‍යපෙතං යමකං. යං තු බ්‍යවහිතං, තං බ්‍යපෙතං. යං පන උභයමිස්සං, තං අඤ්ඤං අපරං අබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතන්ති තිධා යමකං තාව විකප්පීයතෙ. තමෙතං තිවිධං යමකං විසයවිභාගනිරූපනායං ආදි ච මජ්ඣො ච අන්තො ච ගොචරො විසයො යස්සෙති ආදිමජ්ඣන්තගොචරං විඤ්ඤෙය්‍යං. කෙසං පාදානං? පච්චෙකං චතුන්නංගාථාවයවානං. සාපෙක්ඛත්තෙපි සමාසො ගම්මකත්තා.

२६. आता ते पूर्वोक्त अभिमत यमक दर्शवण्यासाठी 'अव्यपेत' इत्यादीने सुरुवात करतात. आवृत्त म्हणजे पुन्हा पुन्हा उच्चारलेले, अनेकांचे प्रतिरूप असल्यामुळे स्वर आणि व्यंजनांच्या रूपातील अनेक वर्ण (एक वर्ण नाही, कारण तो अनुप्रास होईल, आणि पुढे 'वर्णवृत्ती दुसरा जसा' असे सांगतीलच), त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेले ते 'यमक' असे समजले जाते. त्याचे किती प्रकार पडतात? यावर 'अव्यपेत, व्यपेत आणि इतर' असे म्हणाले. त्यामध्ये जे इतर वर्णांच्या व्यवधानाशिवाय (अंतर न ठेवता) वर्णसमुदायाने युक्त असते, ते 'अव्यपेत' यमक होय. जे व्यवधानासह (अंतराने) असते, ते 'व्यपेत' यमक होय. आणि जे दोन्हीचे मिश्र असते, ते 'इतर' म्हणजे 'अव्यपेत-व्यपेत' होय, अशा प्रकारे यमकाचे तीन प्रकार पडतात. हे तीन प्रकारचे यमक विषयाच्या विभागणीच्या निरूपणामध्ये आदि, मध्य आणि अंत हा ज्याचा गोचर (विषय) आहे, असे 'आदिमध्यांतगोचर' समजावे. कोणत्या चरणांच्या? गाथेच्या चारही अवयवांच्या (चरणांच्या) प्रत्येकी. सापेक्षता असली तरी बोधगम्यतेमुळे येथे समास झाला आहे.

තත්ථ පාදචතුක්කස්ස ආදිමජ්ඣන්තභාවීනං යමකානං යාවන්තො පකාරා සම්භවන්ති, තෙ මූලා සත්ත. කථං? එකස්මිංයෙව පාදෙ ක්වචි ආදියමකං, ක්වචි මජ්ඣයමකං, ක්වචි අන්තයමකං, ක්වචි මජ්ඣන්තයමකං, ක්වචි මජ්ඣාදියමකං, ක්වචි ආද්‍යන්තයමකං, ක්වචි සබ්බයමකන්ති. එවං පච්චෙකං මූලභූතා සත්තාති [Pg.49] චතූසු අට්ඨවීසති හොන්ති. පාදාදියමකඤ්ච පඨමපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං තථා දුතියතතියචතුත්ථපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං පඨමදුතියපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං පඨමතතියපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං පඨමචතුත්ථපාදාදියමකමබ්‍යපෙතන්තිආදිනා අනෙකධා පසංසන්ති. යදා ච සබ්බතොයමකං, තදා මහායමකාදයො විකප්පා ජායන්තීති වෙදිතබ්බං.

त्यामध्ये चार चरणांच्या आदि, मध्य आणि अंतात होणाऱ्या यमकांचे जेवढे प्रकार संभवतात, ते मूळ सात आहेत. कसे? एकाच चरणात कुठे आदि-यमक, कुठे मध्य-यमक, कुठे अंत-यमक, कुठे मध्य-अंत-यमक, कुठे मध्य-आदि-यमक, कुठे आदि-अंत-यमक, तर कुठे सर्व-यमक असते. अशा प्रकारे प्रत्येकी मूळ सात प्रकार असल्याने चार चरणांचे मिळून अठ्ठावीस प्रकार होतात. चरणाच्या सुरुवातीचे यमक, पहिल्या चरणाच्या सुरुवातीचे अव्यपेत यमक, तसेच दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या चरणाच्या सुरुवातीचे अव्यपेत यमक, पहिल्या व दुसऱ्या चरणाच्या सुरुवातीचे अव्यपेत यमक, पहिल्या व तिसऱ्या चरणाच्या सुरुवातीचे अव्यपेत यमक, पहिल्या व चौथ्या चरणाच्या सुरुवातीचे अव्यपेत यमक इत्यादी प्रकारे अनेक प्रकारे प्रशंसा करतात. आणि जेव्हा सर्व बाजूंनी यमक असते, तेव्हा 'महायमक' इत्यादी भेद निर्माण होतात, असे समजावे.

26. ඉදානි අභිමතයමකං දීපෙති ‘‘අබ්‍යපෙතෙ’’ච්චාදිනා. ආවුත්තෙහි පුනප්පුනං වුත්තෙහි අනෙකවණ්ණෙහි සමුදායරූපත්තා අනෙකෙහි සරබ්‍යඤ්ජනසරීරෙහි වණ්ණෙහි ජාතං යමකං අඤ්ඤෙහි වණ්ණෙහි අබ්‍යවහිතත්තා අබ්‍යපෙතං, වණ්ණන්තරෙහි බ්‍යවහිතත්තා බ්‍යපෙතං, උභයමිස්සකත්තා තෙහි අඤ්ඤං අබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතඤ්චාති තිවිධං හොති. තඤ්ච යමකං විසයවිභාගනියමෙන ගාථාපාදානං ආදිගොචරං මජ්ඣගොචරං අන්තගොචරමිති තිවිධං හොති. එත්ථ චසද්දො වත්තබ්බන්තරෙ පවත්තති, වත්තබ්බන්තරං නාම යථාවුත්තඅබ්‍යපෙතාදිභෙදතො අඤ්ඤං වත්තබ්බතාය සමුඛීභූතං පාදානං ආදිමජ්ඣාවසානන්තරං, උපන්‍යාසො වාක්‍යාරම්භොති ච එතස්සෙව නාමං. විසදිසෙන වණ්ණෙන අපෙතං බ්‍යපෙතං. තබ්බිපරීතමබ්‍යපෙතං. අබ්‍යපෙතඤ්ච බ්‍යපෙතඤ්ච අඤ්ඤඤ්චාති සමාහාරද්වන්දො. අනෙකෙ ච තෙ වණ්ණා ච, ආවුත්තායෙව අනෙකවණ්ණා, තෙහි ජාතං, ආදි ච මජ්ඣො ච අන්තො ච, තෙ ගොචරා යස්සාති විග්ගහො.

२६. आता अभिमत यमक स्पष्ट करताना 'अव्यपेत' इत्यादी म्हणाले. आवृत्त म्हणजे पुन्हा पुन्हा म्हटलेल्या अनेक वर्णांच्या समुदाय रूपामुळे, अनेक स्वर आणि व्यंजनात्मक शरीराच्या वर्णांपासून उत्पन्न झालेले यमक हे इतर वर्णांच्या व्यवधानाशिवाय (अंतराशिवाय) असल्यामुळे 'अव्यपेत', इतर वर्णांच्या व्यवधानामुळे 'व्यपेत' आणि दोन्हीच्या मिश्रणामुळे 'इतर' म्हणजेच 'अव्यपेत-व्यपेत' अशा तीन प्रकारचे असते. आणि ते यमक विषयाच्या विभागणीच्या नियमाने गाथेच्या चरणांचे आदिगोचर, मध्यगोचर आणि अंतगोचर अशा तीन प्रकारचे असते. येथे 'च' हा शब्द दुसऱ्या वक्तव्याच्या संदर्भात आला आहे. दुसरे वक्तव्य म्हणजे पूर्वोक्त अव्यपेत इत्यादी भेदांपेक्षा वेगळे, सांगण्यासाठी समोर आलेले चरणांचे आदि, मध्य आणि अंतानंतरचे स्वरूप होय; यालाच 'उपन्यास' किंवा 'वाक्यारंभ' असेही म्हणतात. विजातीय (वेगळ्या) वर्णाने युक्त नसलेले ते 'व्यपेत' होय. त्याच्या विरुद्ध ते 'अव्यपेत' होय. अव्यपेत, व्यपेत आणि इतर यांचा समाहार द्वंद्व समास आहे. अनेक असलेले ते वर्ण आणि आवृत्त असलेले ते अनेक वर्ण, त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेले; आदि, मध्य आणि अंत हे ज्याचे गोचर (विषय) आहेत, तो असा विग्रह आहे.

තත්ථ පාදචතුක්කස්ස ආදිමජ්ඣාවසානෙසු ලබ්භමානයමකභෙදා එකෙකස්මිං පාදෙ සත්ත සත්ත භවන්ති. කථං? පාදාදියමකං පාදමජ්ඣයමකං පාදන්තයමකං මජ්ඣන්තයමකං මජ්ඣාදියමකං ආද්‍යන්තයමකං සබ්බතොයමකන්ති එවං පච්චෙකං සත්ත සත්ත කත්වා චතූසු මූලභූතයමකා අට්ඨවීස [Pg.50] භවන්ති. එත්ථ පාදාදියමකාදිකම්පි අබ්‍යපෙතපඨමපාදාදියමකං තථා දුතියතතියචතුත්ථපාදාදියමකමිති ච අබ්‍යපෙතපඨමදුතියපාදාදියමකං තථා පඨමතතියපාදාදියමකං පඨමචතුත්ථපාදාදියමකමිති ච අබ්‍යපෙතදුතියතතියපාදාදියමකං තථා දුතියචතුත්ථපාදාදියමකමිති ච අබ්‍යපෙතතතියචතුත්ථපාදාදියමකමිති ච එවමබ්‍යපෙතපාදාදියමකා දස හොන්ති. තථා බ්‍යපෙතාපි දසාති වීසති, අබ්‍යපෙතපඨමපාදමජ්ඣයමකං තථා දුතියපාදමජ්ඣයමකමිච්චාදිනා මජ්ඣයමකම්පි වීසතිවිධං හොති. අබ්‍යපෙතපඨමපාදන්තයමකං තථා දුතියපාදන්තයමකමිච්චාදිනා අන්තයමකම්පි වීසතිවිධං. සංසග්ගභෙදතො පන අනෙකවිධං හොති.

तेथे चार चरणांच्या (पादांच्या) सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी मिळणारे यमकाचे भेद प्रत्येक चरणात सात-सात असतात. कसे? पादादियमक (चरणाच्या सुरुवातीचे यमक), पादमध्ययमक (चरणाच्या मधले यमक), पादान्तयमक (चरणाच्या शेवटीचे यमक), मध्यान्तयमक (मध्य आणि शेवटीचे यमक), मध्यादियमक (मध्य आणि सुरुवातीचे यमक), आद्यन्तयमक (सुरुवातीचे आणि शेवटीचे यमक) आणि सर्वतोयमक (सर्व ठिकाणी असणारे यमक) - अशा प्रकारे प्रत्येकी सात-सात करून चार चरणांमध्ये मूळ यमक अठ्ठावीस (२८) होतात. येथे पादादियमक इत्यादींमध्येही अव्यपेत (अखंड) प्रथम पादादियमक, तसेच द्वितीय, तृतीय व चतुर्थ पादादियमक; आणि अव्यपेत प्रथम-द्वितीय पादादियमक, तसेच प्रथम-तृतीय पादादियमक, प्रथम-चतुर्थ पादादियमक; आणि अव्यपेत द्वितीय-तृतीय पादादियमक, तसेच द्वितीय-चतुर्थ पादादियमक; आणि अव्यपेत तृतीय-चतुर्थ पादादियमक - अशा प्रकारे अव्यपेत पादादियमक दहा होतात. तसेच व्यपेत (खंडित) देखील दहा मिळून वीस होतात. अव्यपेत प्रथम पादमध्ययमक, तसेच द्वितीय पादमध्ययमक इत्यादी प्रकारे मध्ययमक देखील वीस प्रकारचे असते. अव्यपेत प्रथम पादान्तयमक, तसेच द्वितीय पादान्तयमक इत्यादी प्रकारे अन्तयमक देखील वीस प्रकारचे असते. संसर्गाच्या (मिश्रणाच्या) भेदाने तर हे अनेक प्रकारचे होते.

අබ්‍යපෙතපඨමපාදාදියමකවණ්ණනා

अव्यपेत-प्रथम-पादादि-यमक-वर्णन

27.

२७.

සුජනා’සුජනා සබ්බෙ, ගුණෙනාපි විවෙකිනො;

විවෙකං න සමායන්ති, අවිවෙකිජනන්තිකෙ.

सज्जन आणि असज्जन हे सर्व गुणाने विवेकी (भिन्न) असूनही, अविवेकी लोकांच्या जवळ विवेक (भेद/भिन्नता) प्राप्त करत नाहीत.

27. ‘‘සුජනා’’ඉච්චාදි. සුජනා සජ්ජනා, අසුජනා අසජ්ජනාති එතෙ සබ්බෙ උභයපක්ඛපාතිනො විසෙසා ජනා ගුණෙන සීලාදිනා කරණභූතෙන, හෙතුභූතෙන වා විවෙකිනොපි සාධූසු ලබ්භමානානමසාධූස්වනුපලබ්භනතො පුථුභූතාපි අවිවෙකීනං ජනානං අන්තිකෙ සමීපෙ තෙසං සන්නිධානෙ විවෙකං විභාගං න සමායන්ති නපාපුණන්ති, විභාගවිජානනපඤ්ඤාවෙකල්ලෙන ච විවෙකිනොපි ජනා තෙ එකතො කත්වා පස්සන්තීති. ඉදං පඨමපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං.

२७. “सुजना” इत्यादी. सुजन म्हणजे सज्जन, असुजन म्हणजे असज्जन, हे सर्व दोन्ही पक्षांतील विशेष लोक, शील इत्यादी साधनभूत किंवा हेतूभूत गुणांमुळे विवेकी (भिन्न) असूनही - कारण सज्जनांमध्ये जे गुण आढळतात ते असज्जनांमध्ये आढळत नसल्याने ते वेगळे झालेले असतात - तरीही अविवेकी लोकांच्या जवळ (समीप, त्यांच्या सान्निध्यात) विवेक म्हणजे विभाग (भेद) प्राप्त करत नाहीत (मिळवत नाहीत). विभाग समजून घेण्याच्या प्रज्ञेच्या अभावामुळे (अविवेकी लोक) त्या विवेकी लोकांनाही एकत्र करून (एकसारखेच) पाहतात. हे अव्यपेत प्रथम-पादादि-यमक आहे.

27. ඉදානි අබ්‍යපෙතපඨමපාදාදියමකස්ස මුඛමත්තං දස්සෙතුමාහ ‘‘සුජනි’’ච්චාදි. සුජනා සාධුජනා, අසුජනා අසාධුජනා චෙති සබ්බෙ උභයපක්ඛිකා සීලාදිනා, පාණාතිපාතාදිනා ගුණෙන හෙතුනා විවෙකිනො අපි සාධූසු [Pg.51] පාණාතිපාතාදීනං, අසාධූසු සීලාදීනං අප්පවත්තිතො ගුණෙන පුථුභූතාපි අවිවෙකිජනන්තිකෙ විවෙකඤාණරහිතානං ජනානං සන්තිකෙ විවෙකං විභාගං න සමායන්ති න පාපුණන්ති. විවෙකො විනාභවනමෙතෙසමත්ථීති විවෙකිනො. එත්ථ විසයොපචාරෙන විවෙකොති පඤ්ඤා, න විවෙකිනොති අවිවෙකිනො, තෙයෙව ජනා, තෙසං අන්තිකමිති ච විග්ගහො. ඉදං අබ්‍යපෙතපඨමපාදාදියමකං.

२७. आता अव्यपेत प्रथम-पादादि-यमकाचे केवळ स्वरूप दाखवण्यासाठी “सुजन” इत्यादी म्हणतात. सुजन म्हणजे साधू (चांगले) लोक, असुजन म्हणजे असाधू (वाईट) लोक, हे सर्व दोन्ही पक्षांतील लोक शील इत्यादी किंवा प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादी गुणांच्या (किंवा दोषांच्या) कारणाने विवेकी (भिन्न) असूनही - कारण साधू लोकांमध्ये प्राणातिपात इत्यादी प्रवृत्ती नसणे आणि असाधू लोकांमध्ये शील इत्यादी प्रवृत्ती नसणे या गुणांमुळे ते पृथक् (वेगळे) झालेले असतात - तरीही अविवेकी लोकांच्या जवळ (विवेकज्ञानाने रहित असलेल्या लोकांच्या समीप) विवेक म्हणजे विभाग (भेद) प्राप्त करत नाहीत. ज्यांच्यामध्ये विवेक (पृथक् भाव) असतो ते 'विवेकी' होत. येथे विषयाच्या उपचाराने 'विवेक' म्हणजे प्रज्ञा होय. जे विवेकी नाहीत ते 'अविवेकी', तेच लोक आणि त्यांचे समीप म्हणजे 'अविवेकी-जन-अन्तिक' असा विग्रह आहे. हे अव्यपेत प्रथम-पादादि-यमक आहे.

අබ්‍යපෙතපඨමදුතියපාදාදියමකවණ්ණනා

अव्यपेत-प्रथम-द्वितीय-पादादि-यमक-वर्णन

28.

२८.

කුසලා’කුසලා සබ්බෙ, පබලා’පබලා’ථවා;

නො යාතා යාව’හොසිත්තං, සුඛදුක්ඛප්පදා සියුං.

सर्व कुशल आणि अकुशल कर्मे, प्रबळ असोत अथवा दुर्बळ (अपबळ), जोपर्यंत 'अहोसिभाव' (अहोसिकर्म अवस्था) प्राप्त करत नाहीत, तोपर्यंत ती सुख आणि दुःख देणारी ठरतात.

28. ‘‘කුසලා’’ඉච්චාදි. පබලා ආසෙවනප්පටිලාභවසෙන බලවන්තො ච. අථාති අනන්තරත්ථෙ නිපාතො. අපබලා තදභාවතො දුබ්බලා ච සබ්බෙ කුසලාකුසලා ධම්මා යාව යත්තකං කාලං අහොසිත්තං විනා උප්පත්තිමත්තං ඵලදානාසම්භවතො කෙවලං ‘‘අහොසී’’ති වචනීයත්ථනිමිත්තමත්තකම්මභාවෙන අහොසිකම්මත්තං නො යාතා න සම්පත්තා, තාව තත්තකං කාලං සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච තං පදන්තීති සුඛදුක්ඛප්පදා සියුං. යාව සංසාරපවත්ති, තාව සුඛදුක්ඛදායකා හොන්තීති. ඉදං පඨමදුතියපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං.

२८. “कुसला” इत्यादी. प्रबळ म्हणजे आसेवनाचा (पुन्हा पुन्हा करण्याच्या अभ्यासाचा) लाभ मिळाल्यामुळे बलवान असणारे. 'अथ' हा नंतरच्या अर्थातील निपात आहे. अपबळ म्हणजे त्याच्या अभावामुळे दुर्बळ असणारे. हे सर्व कुशल आणि अकुशल धर्म (कर्मे) जोपर्यंत (ज्या काळापर्यंत) 'अहोसिभाव' (अहोसिकर्म अवस्था) प्राप्त करत नाहीत - कारण केवळ उत्पत्ती झाल्याने फल देणे अशक्य असल्याने, केवळ 'ते होते' असे म्हणण्याच्या निमित्तमात्र कर्मभावाने अहोसिकर्मत्वाला प्राप्त होत नाहीत - तोपर्यंत (त्या काळापर्यंत) सुख आणि दुःख देतात म्हणून ते 'सुखदुःखप्रद' ठरतात. जोपर्यंत संसार चालू राहतो, तोपर्यंत ते सुख आणि दुःख देणारे असतात. हे अव्यपेत प्रथम-द्वितीय-पादादि-यमक आहे.

28. පබලා ආසෙවනාදිපච්චයලාභෙන බලවන්තො වා අථ අපබලා තදභාවෙන දුබ්බලා වා සබ්බෙ කුසලාකුසලා අහොසිත්තං ඵලදානාභාවතො පවත්තිමත්තතං යාව යත්තකං කාලං නො යාතා අප්පත්තා, තාව තත්තකං සුඛදුක්ඛප්පදා යථාක්කමං සුඛදුක්ඛපදායිනො සියුං භවන්ති. ඉදං අබ්‍යපෙතපඨමදුතියපාදාදියමකං. කුසලපටිපක්ඛා අකුසලා. ‘‘අහොසී’’ති වත්තබ්බස්ස භාවො අහොසිත්තං. ‘‘එහිපස්සිකො’’තිආදීසු විය ක්‍රියාපදතොපි ණාදිපච්චයා හොන්ති.

२८. प्रबळ म्हणजे आसेवन इत्यादी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) लाभाने बलवान असणारे, किंवा अपबळ म्हणजे त्यांच्या अभावामुळे दुर्बळ असणारे. हे सर्व कुशल आणि अकुशल कर्मे, फल देण्याच्या अभावामुळे केवळ अस्तित्वात राहणे म्हणजेच 'अहोसिभाव' जोपर्यंत (ज्या काळापर्यंत) प्राप्त करत नाहीत (मिळवत नाहीत), तोपर्यंत त्या काळापर्यंत अनुक्रमे सुख आणि दुःख देणारे होतात. हे अव्यपेत प्रथम-Reacting-द्वितीय-पादादि-यमक आहे. कुशलांचे प्रतिपक्ष (विरोधी) ते अकुशल होत. 'अहोसि' (ते होते) असे म्हणण्याच्या भावाला 'अहोसिभाव' (अहोसित्तं) म्हणतात. 'एहिपस्सिको' इत्यादींप्रमाणे क्रियापदापासूनही 'णादि' प्रत्यय होतात.

අබ්‍යපෙතපඨමදුතියතතියපාදාදියමකවණ්ණනා

अव्यपेत-प्रथम-द्वितीय-तृतीय-पादादि-यमक-वर्णन

29.

२९.

සාදරං සා දරං හන්තු, විහිතා විහිතා මයා;

වන්දනා වන්දනාමාන-භාජනෙ රතනත්තයෙ.

वंदना आणि आदर-सन्मानाचे पात्र असलेल्या त्रिरत्नांच्या ठिकाणी माझ्याद्वारे आदरासहित केलेली ती वंदना (माझा तो नमस्कार) माझ्या शारीरिक व मानसिक संतापाचा (दराचा) नाश करो.

29. ‘‘සාදර’’මිච්චාදි. [Pg.52] වන්දනා ද්වාරත්තයොපදස්සියමානා මානො ච පූජා, තෙසං භාජනෙ ආධාරභූතෙ රතිජනනාදිනා අත්ථෙන රතනසඞ්ඛාතානං බුද්ධාදීනං තයෙ සමූහභූතෙ රතනත්තයෙ සාදරං ආදරසහිතං කත්වා මයා විහිතා කතා, විහිතා අලංසංසාරදුක්ඛවිසටනිරාකරණතො විසෙසෙන හිතා පධ්‍යා සා වන්දනා සො පණාමො දරං දරථං කායචිත්තපරිළාහං හන්තු හිංසතු. මයාති වුත්තත්තා මෙති අත්ථතො විඤ්ඤායති. ඉදං පන පඨමදුතියතතියපාදාදියමකමබ්‍යපෙතං.

२९. “सादरं” इत्यादी. वंदना म्हणजे तीन द्वारांनी (काया, वाचा, मनाने) दर्शवली जाणारी आणि 'मान' म्हणजे पूजा, त्यांच्यासाठी भाजन (पात्र किंवा आधारभूत) असलेल्या, प्रीती उत्पन्न करणे इत्यादी अर्थाने 'रत्न' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बुद्ध इत्यादींच्या त्रयीत (समूहात) म्हणजेच त्रिरत्नांच्या ठिकाणी, आदरासहित माझ्याद्वारे केली गेलेली, आणि 'विहिता' म्हणजे संसाराच्या दुःखाचा विस्तार दूर करण्याच्या दृष्टीने विशेष हितकारक (पथ्यकारक) असलेली ती वंदना (तो नमस्कार) माझ्या 'दराला' म्हणजे शारीरिक व मानसिक संतापाला (परिळाहाला) नष्ट करो. 'मया' (माझ्याद्वारे) असे म्हटल्यामुळे 'मे' (माझा) हा अर्थ आपोआप समजतो. हे अव्यपेत प्रथम-द्वितीय-तृतीय-पादादि-यमक आहे.

29. වන්දනාමානභාජනෙ ද්වාරත්තයෙන විධියමානපණාමපූජානං ආධාරභූතෙ රතනත්තයෙ රතිජනනාදිඅත්ථෙන රතනසඞ්ඛාතානං බුද්ධාදීනං තයෙ මයා යා වන්දනා සාදරං ආදරසහිතං විහිතා කතා, විහිතා ලොකිය ලොකුත්තර සම්පත්තිසාධනතො විසෙසෙන හිතා සා වන්දනා දරං මය්හං කායචිත්තදරථං හන්තු විනාසෙතු. ඉදං අබ්‍යපෙතපඨමදුතියතතියපාදාදියමකං. සහ ආදරෙන වත්තමානං සාදරං, ක්‍රියාවිසෙසනං. එත්ථ ක්‍රියා නාම විහිතාසද්දෙන නිද්දිට්ඨකරණං. කරණඤ්හි විහිතාසද්දස්ස වුත්තකම්මත්තෙපි අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණසාමත්ථියතො භිජ්ජිත්වා විජ්ජමානං ‘‘අකාසි’’න්ති ක්‍රියාය සම්බන්ධමුපෙන්තං කම්මඤ්ච හොති, භාවෙ විහිතස්ස යුපච්චයන්තස්ස නපුංසකත්තා නපුංසකඤ්ච, සත්තාය එකත්තා එකවචනඤ්ච තබ්බිසෙසනත්තා සාදරසද්දොපි නපුංසකදුතියෙකවචනො හොති.

२९. वंदना आणि आदर-सन्मानाचे पात्र असलेल्या, तीन द्वारांनी केल्या जाणाऱ्या नमस्कार व पूजेचे आधारभूत असलेल्या त्रिरत्नांच्या ठिकाणी - जे प्रीती उत्पन्न करणे इत्यादी अर्थाने 'रत्न' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बुद्ध इत्यादींचे त्रय (समूह) आहे - माझ्याद्वारे जी वंदना आदरासहित केली गेली आहे, आणि जी लौकिक व लोकोत्तर संपत्तीचे साधन असल्याने विशेष हितकारक आहे, ती वंदना माझ्या शारीरिक व मानसिक संतापाचा (दराचा) नाश करो. आदरासह वर्तमान असणारे ते 'सादर' (क्रियाविशेषण) होय. येथे क्रिया म्हणजे 'विहित' शब्दाने दर्शवलेले 'करणे' होय. कारण 'विहित' शब्दाचे कर्मत्व सांगितले असले तरी, अन्य प्रकारे सिद्ध न होण्याच्या लक्षणाच्या सामर्थ्यामुळे ते वेगळे होऊन 'केले' (अकासि) या क्रियेशी संबंध प्राप्त करणारे कर्म देखील होते. भावे प्रयोगात विहित असलेल्या 'यु' प्रत्ययान्त शब्दाच्या नपुंसकलिंगत्वामुळे नपुंसकलिंग आणि अस्तित्वाच्या एकत्वामुळे एकवचन होते, आणि त्याचे विशेषण असल्यामुळे 'सादर' शब्द देखील नपुंसकलिंगी द्वितीया विभक्तीचे एकवचन होतो.

‘‘විසෙස්‍යෙ [Pg.53] දිස්සමානා යා,ලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාවිභත්තියො;

තුල්‍යාධිකරණෙ භිය්‍යො,කාතබ්බා තා විසෙසනෙ’’ති.

“विशेष्यामध्ये जे लिंग, वचन आणि विभक्ती दिसून येतात, समानाधिकरणामध्ये बहुधा तेच विशेषणामध्येही योजावेत.”

හි වුත්තං. එවං ක්‍රියාවිසෙසනෙ ගහිතෙ සාමත්ථියතො ‘‘මයා’’ති තතියන්තස්ස පඨමන්තත්තං, ‘‘වන්දනා’’ති පඨමන්තස්ස ඡට්ඨුන්තඤ්ච හොති. වන්දනා ච මානො ච, තෙසං භාජනං. තිණ්ණං සමූහො තයං, රතනානං තයන්ති ච විග්ගහො.

असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे क्रियाविशेषण ग्रहण केले असता, सामर्थ्यामुळे 'मया' (माझ्याद्वारे) या तृतीयान्त विभक्तीचे प्रथमान्त रूप होते, आणि 'वन्दना' या प्रथमान्त विभक्तीचे षष्ठ्यन्त रूप होते. वंदना आणि मान (आदर), त्यांचे भाजन (पात्र). तिन्हींचा समूह म्हणजे 'तय' (त्रय), आणि 'रत्नानां तयं' (रत्नांचे त्रय) असा विग्रह होतो.

අබ්‍යපෙතචතුක්කපාදාදියමකවණ්ණනා

अव्यपेत-चतुष्क-पादादि-यमक-वर्णन

30.

३०.

කමලං ක’මලං කත්තුං-වනදො වනදො’ම්බරං;

සුගතො සුගතො ලොකං, සහිතං සහිතං කරං.

कमळ पाण्याला सुशोभित करण्यासाठी, मेघ आकाशाला सुशोभित करण्यासाठी; सुगत (बुद्ध) जगाला सुशोभित करण्यासाठी, कल्याणासह कल्याण करणारे आहेत.

30. ‘‘කමල’’මිච්චාදි. කමලං අරවින්දං කං ජලං අලඞ්කත්තුං සජ්ජනත්ථාය හොති, විකසිතාරවින්දසන්දොහසම්භාවිතොදකස්ස වාපාදීසු තාදිසරමණීයත්තසම්පත්තිසම්භවතො, අවනං රක්ඛං දදාති සස්සසම්පත්‍යාදිකාරණභාවෙනාති අවනදො. වනං ජලං දදාති න තුච්ඡොති වනදො මෙඝො අම්බරං ආකාසං ජලධාරභාරභරිතම්බරකුහරස්ස දස්සනීයතාගුණයොගතො අලංකත්තුන්ති අධිකතං. සහිතං සම්පුණ්ණං හිතං අභිවුද්ධිං කරං කරොන්තො සුට්ඨු ගදතීති සුගතො මඤ්ජුභාණී පුබ්බබුද්ධා විය නෙක්ඛම්මාදිනා කාමච්ඡන්දාදිකෙ පජහන්තො ගන්ත්වා අරහත්තමග්ගෙන සවාසනසකලකිලෙසෙ සමුච්ඡින්දිත්වා සොභනං නිබ්බානපුරං ගතොති වා සුගතොති වුත්තො සො මහාමුනි අත්තනො අපරිමිතපාරමිතාසිම්පකචගලිතතිලකභාවෙන ලොකං ලොකත්තයං, සහිතං ලොකන්ති වා යොජනීයං අලඞ්කත්තුං අලංකරණායාති. ඉදං පාදචතුක්කාදියමකමබ්‍යපෙතං.

३०. ‘कमलम्’ इत्यादी. ‘कमल’ म्हणजे कमळ (अरविंद), ‘कम्’ म्हणजे पाण्याला सुशोभित करण्यासाठी (सज्जित करण्यासाठी) असते, कारण विकसित कमळांच्या समूहाने युक्त असलेल्या पाण्याच्या विहिरी इत्यादींमध्ये तशा प्रकारच्या रमणीयतेची प्राप्ती संभवते. ‘अवन’ म्हणजे रक्षण देणारा, पीक-संपत्ती इत्यादींचे कारण असल्यामुळे रक्षण देणारा तो ‘अवनद’ होय. ‘वन’ म्हणजे पाणी देणारा, तुच्छ नसलेला तो ‘वनद’ म्हणजे मेघ (ढग), ‘अंबर’ म्हणजे आकाश, जलधारांच्या भाराने भरलेल्या आकाशाच्या गर्भाच्या (पोकळीच्या) दर्शनीयतेच्या गुणयोगामुळे सुशोभित करण्यासाठी, हे अधिकचे आहे. ‘सहित’ म्हणजे संपूर्ण हित आणि अभिवृद्धी करणारा, चांगल्या प्रकारे बोलणारा म्हणून ‘सुगत’ म्हणजे मधुर बोलणारा; किंवा पूर्व बुद्धांप्रमाणे नैष्क्रम्य (नेक्खम्म) इत्यादींद्वारे कामच्छंद इत्यादींचा त्याग करून जाणारा, अर्हतमार्गाने वासनेसह सर्व क्लेशांचा समूळ उच्छेद करून शोभिवंत अशा निर्वाणपुराला (निर्वाणनगराला) गेलेले म्हणून ‘सुगत’ असे म्हटलेले आहे. ते महामुनी आपल्या अपरिमित पारमितांच्या कौशल्यातून प्रकट झालेल्या श्रेष्ठत्वामुळे जगाला म्हणजे तिन्ही लोकांना, किंवा ‘सहित लोक’ (कल्याणासह असलेल्या जगाला) सुशोभित करण्यासाठी, असे जोडले पाहिजे. हे चारही चरणांच्या सुरुवातीचे अव्यपेत (अखंडित) यमक आहे.

30. කමලං [Pg.54] පදුමං කං ජලං අලඞ්කත්තුං පඤ්චවිධපදුමසඤ්ඡන්නස්ස උදකස්ස රමණීයත්තා සජ්ජෙතුං හොති. අවනදො කාලෙ වුට්ඨිසම්පදාය සස්සසම්පදාදීනං කාරණත්තා ආරක්ඛං දෙන්තො වනදො මෙඝො අම්බරං ආකාසං අලඞ්කත්තුං ජලධාරභාරභරිතම්බරකුච්ඡියා දස්සනීයත්තා සජ්ජෙතුං හොති, සහිතං සම්පුණ්ණං හිතං අභිවුඩ්ඪිං කරං කරොන්තො සුගතො චිත්‍රකථී සුන්දරං නිබ්බානං ගතො වා සො සුගතො සො තථාගතො ලොකං ලොකත්තයං, සහිතං ලොකං වා අලඞ්කත්තුං චිත්‍රකථාදිකාරණෙහි තාදිසස්ස අඤ්ඤස්ස ච ලොකරාමණෙය්‍යස්සාභාවා සජ්ජෙතුං හොති. සබ්බපදත්ථානං සත්තාබ්‍යභිචාරිත්තා හොතීති ගම්මං. තතොයෙව සබ්බෙ පඨමන්තභවනක්‍රියාය යුජ්ජන්තීති වදන්ති. ඉදං අබ්‍යපෙතචතුක්කපාදාදියමකං.

३०. ‘कमल’ म्हणजे पद्म (कमळ), ‘कम्’ म्हणजे पाण्याला सुशोभित करण्यासाठी, पाच प्रकारच्या कमळांनी आच्छादित पाण्याच्या रमणीयतेमुळे सजवण्यासाठी असते. ‘अवनद’ म्हणजे योग्य वेळी पर्जन्यवृष्टी करून पीक-संपत्ती इत्यादींचे कारण बनून रक्षण देणारा; ‘वनद’ म्हणजे मेघ, ‘अंबर’ म्हणजे आकाशाला सुशोभित करण्यासाठी, जलधारांच्या भाराने भरलेल्या आकाशाच्या उदराच्या (गर्भाच्या) दर्शनीयतेमुळे सजवण्यासाठी असतो. ‘सहित’ म्हणजे संपूर्ण हित आणि अभिवृद्धी करणारा, ‘सुगत’ म्हणजे चित्रकथी (विविध प्रकारे सुंदर उपदेश करणारे) किंवा सुंदर अशा निर्वाणाला गेलेले ते सुगत, ते तथागत जगाला म्हणजे तिन्ही लोकांना, किंवा कल्याणासह असलेल्या जगाला सुशोभित करण्यासाठी, चित्रकथा इत्यादी कारणांमुळे तशा प्रकारच्या इतर कोणत्याही जगाच्या रमणीयतेचा अभाव असल्यामुळे सजवण्यासाठी असतात. सर्व पदांच्या अर्थांचे अस्तित्व अव्यभिचारी (निश्चित) असल्यामुळे ‘होती’ (असते/आहे) हे अध्याहृत समजले जाते. म्हणूनच सर्व प्रथमान्त पदे ‘भवन’ (असणे/होणे) या क्रियेशी जोडली जातात, असे म्हणतात. हे अव्यपेत-चतुष्क-पादादि-यमक आहे.

31.

३१.

අබ්‍යපෙතාදියමක-ස්සෙසො ලෙසො නිදස්සිතො;

ඤෙය්‍යානි’මායෙව දිසා-ය’ඤ්ඤානි යමකානිපි.

अव्यपेत-आदि-यमकाचा हा लेश (अल्प भाग) दर्शविला आहे; याच दिशेने (पद्धतीने) इतर यमके देखील जाणून घ्यावीत.

31. ඉච්චෙවමභිමතයමකෙ අබ්‍යපෙතපාදාදියමකස්ස දිසාමත්තං දස්සෙත්වා උපසංහරති ‘‘අබ්‍යපෙතෙ’’ච්චාදිනා. අබ්‍යපෙතස්ස අබ්‍යවහිතස්ස චතුන්නං පාදානං ආදො, ආදිභූතස්ස වා යමකස්ස එසො යථාවුත්තො ලෙසො කොචිදෙව භෙදො නිදස්සිතො විකප්පිතො. අපරානිපි කිං න විකප්පියන්තීතිචෙති ආහ ‘‘ඤෙය්‍යානි’’ච්චාදි. ඉමාය දිසාය ඉමිනා උපායෙන මග්ගෙනෙව අඤ්ඤානි වුත්තතො අපරානි දුතියපාදාදියමකතතියපාදාදියමකචතුත්ථපාදාදියමකාදීනි අබ්‍යපෙතානිපි පඨමදුතියපාදාදියමකපඨමතතියපාදාදියමකානිපි බ්‍යපෙතානි, පඨමචතුත්ථදුතියතතියපාදාදියමකාදීනිපි අබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතානි, තථා මජ්ඣන්තපාදයමකානි ඤෙය්‍යානි ජානිතබ්බානි, විඤ්ඤූනං තාදිසාය දිසාය දස්සිතත්තාති. තත්ථ ච –

३१. अशा प्रकारे अभिमतात (इच्छित यमकात) अव्यपेत-पाद-आदि-यमकाची केवळ दिशा दाखवून ‘अव्यपेत’ इत्यादींद्वारे समारोप करतात. अव्यपेत म्हणजे अखंडित अशा चार चरणांच्या सुरुवातीला, किंवा सुरुवातीला असलेल्या यमकाचा हा वर सांगितलेला लेश म्हणजे काही भेद दर्शविला आहे, कल्पिला आहे. इतरही का कल्पिले जात नाहीत? म्हणून ‘ज्ञेयानि’ (जाणून घ्यावीत) इत्यादी म्हटले आहे. याच दिशेने, याच उपायाने किंवा मार्गाने, सांगितलेल्या व्यतिरिक्त इतर द्वितीय-पाद-आदि-यमक, तृतीय-पाद-आदि-यमक, चतुर्थ-पाद-आदि-यमक इत्यादी अव्यपेत यमके देखील, तसेच प्रथम-द्वितीय-पाद-आदि-यमक, प्रथम-तृतीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी व्यपेत (खंडित) यमके देखील, आणि प्रथम-चतुर्थ-द्वितीय-तृतीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी अव्यपेत-व्यपेत यमके देखील, तसेच मध्य आणि अंत्य पाद यमके देखील जाणून घ्यावीत, कारण विद्वानांना तशी दिशा दाखवून दिली आहे. आणि त्यामध्ये –

‘‘ගුණාගුණෙන [Pg.55] සහ තෙ, සාධවො’සාධවො ජනා;

විගාහන්තෙ සමං නාථ, චිත්තං චිත්තෙ කථං නු තෙ’’.

“गुणांसह आणि अवगुणांसह ते सज्जन आणि दुर्जन लोक; हे नाथ! तुमच्या चित्तात एकत्र कसे काय प्रवेश करतात? (हे आश्चर्यकारक आहे!)”

ඉච්චාදිනා දුතියපාදාදියමකාදීනි අබ්‍යපෙතානි,

इत्यादींद्वारे द्वितीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी अव्यपेत यमके (जाणून घ्यावीत),

‘‘පියෙන වචසා සබ්බෙ,පියෙන’ප්පියභාණිනො;

පාදානතෙ ජිනොකාසි,සො ධම්මො හන්තු වො’ප්පියං’’.

“प्रिय वचनाने सर्व, अप्रिय बोलणाऱ्यांना देखील प्रिय बनवून; जिनांनी (बुद्धांनी) चरणांवर लीन केले, तो धम्म तुमचे अप्रिय नष्ट करो.”

ඉච්චාදිනා පඨමදුතියපාදාදියමකාදීනි අබ්‍යපෙතානි,

इत्यादींद्वारे प्रथम-द्वितीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी अव्यपेत यमके (जाणून घ्यावीत),

‘‘ස’මලං සමලං කත්තුං, සුචිරංසුචි රංජයෙ;

සුචිරං සුචිරංගං තං, ස’මලං සමලංභි යො’’.

“मळासह असलेल्याला मळरहित करण्यासाठी, अत्यंत पवित्र अशाने दीर्घकाळ रंजन करावे; दीर्घकाळ सुंदर शरीर असलेल्या त्याला, ज्याने मळासह असलेल्याला चांगल्या प्रकारे प्राप्त केले.”

ඉච්චාදිනා පඨමචතුත්ථදුතියතතියපාදාදියමකාදීනි අබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතානි,

इत्यादींद्वारे प्रथम-चतुर्थ-द्वितीय-तृतीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी अव्यपेत-व्यपेत यमके (जाणून घ्यावीत),

‘‘මනොහර හර ක්ලෙසං, ජින චෙතොභවං මම;

නනු ත්වං පාරමීසාරා-මතභාවිතමොසධං’’.

“हे मनोहर जिन! माझ्या मनातील क्लेशांचे हरण करा; आपण पारमितांच्या साराने आणि अमृताने भावित केलेले औषध आहात ना?”

ඉච්චාදිනා මජ්ඣපාදයමකානි,

इत्यादींद्वारे मध्य-पाद-यमके (जाणून घ्यावीत),

‘‘සාධුනා රංජය ජය-ද්ධනිනා’පූරයි මහිං;

යො තං ජිනවරං ධීර-මත්ථකාමොසි චෙ තුවං’’.

“सज्जनाचे रंजन करा, ज्याने विजयाच्या घोषाने पृथ्वी भरून टाकली; जर तुम्ही त्या धीर जिनवराचे कल्याण इच्छिणारे असाल तर.”

ඉච්චාදිනා අන්තපාදයමකානි ජානිතබ්බානි.

इत्यादींद्वारे अंत्य-पाद-यमके जाणून घ्यावीत.

31. එවං අභිමතයමකෙන අබ්‍යපෙතයමකානමුපායාදීනි නිගමෙන්තො ආහ ‘‘අබ්‍යපෙති’’ච්චාදි. අබ්‍යපෙතාදියමකස්ස විසදිසවණ්ණෙහි අබ්‍යවහිතාදියමකස්ස, අබ්‍යපෙතපාදාදියමකස්ස වා එසො ලෙසො ‘‘සුජනි’’ච්චාදිකො අප්පකොදාහරණනයො නිදස්සිතො නිද්දිට්ඨො. අඤ්ඤානි යමකානිපි ඉමායෙව දිසාය ඉමිනා නයෙනෙව ඤෙය්‍යානි විඤ්ඤූහි ඤාතබ්බානි. ආදො යමකං, ආදිභූතං වා යමකං, අබ්‍යපෙතඤ්ච තං ආදියමකඤ්චාති වාක්‍යං. එවං දස්සිතෙන [Pg.56] ඉමිනා කමෙන අබ්‍යපෙතදුතියපාදාදියමකාදයො ඤාතබ්බාති අධිප්පායො.

३१. अशा प्रकारे अभिमतानुसार यमकाद्वारे अव्यपेत यमकांचे उपाय इत्यादींचा निष्कर्ष काढताना ‘अव्यपेत’ इत्यादी म्हणतात. अव्यपेत-आदि-यमकाचा, भिन्न वर्णांनी युक्त असलेल्या अखंडित आदि-यमकाचा, किंवा अव्यपेत-पाद-आदि-यमकाचा हा लेश म्हणजे ‘सुजन’ इत्यादी अल्प उदाहरणांचा मार्ग दर्शविला आहे, निर्दिष्ट केला आहे. इतर यमके देखील याच दिशेने, याच न्यायाने विद्वानांनी जाणून घ्यावीत. सुरुवातीला यमक, किंवा सुरुवातीला असलेले यमक, आणि ते अव्यपेत व आदि-यमक आहे, असे हे वाक्य आहे. अशा प्रकारे दर्शविलेल्या या क्रमाने अव्यपेत-द्वितीय-पाद-आदि-यमक इत्यादी जाणून घ्यावेत, असा अभिप्राय आहे.

තත්ථ අබ්‍යපෙතදුතියපාදාදියමකමෙවං වෙදිතබ්බං –

त्यामध्ये अव्यपेत-द्वितीय-पाद-आदि-यमक अशा प्रकारे समजून घ्यावे –

ගුණාගුණෙන සහ තෙ, සාධවො’සාධවො ජනා;

විගාහන්තෙ සමං නාථ, චිත්තං චිත්තෙ කථං නු තෙ.

गुणांसह आणि अवगुणांसह ते सज्जन आणि दुर्जन लोक; हे नाथ! तुमच्या चित्तात एकत्र कसे काय प्रवेश करतात? (हे आश्चर्यकारक आहे!)

භො නාථ තෙ තුය්හං චිත්තෙ සාධවො අසාධවො තෙ ජනා ගුණාගුණෙන සකසකගුණෙන අගුණෙන ච සහ සමං එකජ්ඣං කථං නු විගාහන්තෙ, චිත්තං අච්ඡරියං සුජනදුජ්ජනෙසු සමමෙත්තා අච්ඡරියාති අධිප්පායො.

हे नाथ! तुमच्या चित्तात ते सज्जन आणि दुर्जन लोक आपापल्या गुणांसह आणि अवगुणांसह एकत्र कसे काय प्रवेश करतात? ‘चित्तम्’ म्हणजे आश्चर्य, सज्जन आणि दुर्जनांवर समान मैत्री असणे हे आश्चर्यकारक आहे, असा अभिप्राय आहे.

අබ්‍යපෙතපඨමදුතියපාදාදියමකමෙවං දට්ඨබ්බං –

अव्यपेत-प्रथम-द्वितीय-पाद-आदि-यमक अशा प्रकारे पाहावे –

පියෙන වචසා සබ්බෙ, පියෙන’ප්පියභාණිනො;

පාදානතෙ ජිනොකාසි, සො ධම්මො හන්තු වො’ප්පීයං.

प्रिय वचनाने सर्व, अप्रिय बोलणाऱ्यांना देखील प्रिय बनवून; जिनांनी (बुद्धांनी) चरणांवर लीन केले, तो धम्म तुमचे अप्रिय नष्ट करो.

ජිනො අප්පියභාණිනොපි සබ්බෙ ජනෙ පියෙන යෙන වචසා පාදානතෙ අකාසි, සො ධම්මො වො අප්පියං හන්තු. එත්ථ අපිසද්දපරියායස්ස පිසද්දස්ස ගහිතත්තා යතිභඞ්ගො නත්ථි.

जिनांनी (बुद्धांनी) अप्रिय बोलणाऱ्यांना देखील सर्व लोकांना ज्या प्रिय वचनाने चरणांवर लीन केले, तो धम्म तुमचे अप्रिय नष्ट करो. येथे ‘अपि’ शब्दाचा पर्याय असलेला ‘पि’ शब्द ग्रहण केल्यामुळे यतिभंग होत नाही.

පඨමචතුත්ථදුතියතතියපාදාදිඅබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතයමකමෙවං දට්ඨබ්බං –

प्रथम-चतुर्थ-द्वितीय-तृतीय-पाद-आदि-अव्यपेत-व्यपेत-यमक अशा प्रकारे पाहावे –

ස’මලං සමලං කත්තුං, සුචිරංසුචි රංජයෙ;

සුචිරං සුචිරංගං තං, ස’මලං සමලංභි යොති.

मळासह असलेल्याला मळरहित करण्यासाठी, अत्यंत पवित्र अशाने दीर्घकाळ रंजन करावे; दीर्घकाळ सुंदर शरीर असलेल्या त्याला, ज्याने मळासह असलेल्याला चांगल्या प्रकारे प्राप्त केले.

එත්ථ ‘‘සමලං සමලං, සුචිරං සුචිර’’න්ති විසදිසවණ්ණෙහි අබ්‍යවහිතත්තා අබ්‍යපෙතං, ‘‘සමලං සමල’’න්ති පුබ්බපරයුගළං ‘‘කත්තු’’මිති භින්නවණ්ණෙහි, ‘‘සුචිරං සුචිර’’න්ති පුබ්බපරයුගළං ‘‘ජයෙ’’ති භින්නවණ්ණෙහි ච බ්‍යවහිතත්තා බ්‍යපෙතඤ්ච හොති. සුචිරංසුචි සොභනරංසිනා උචි යුත්තො යො ජිනො සං [Pg.57] සන්තිං නිබ්බානං සමලංභි අලභි, අලං අච්චන්තං අතිසයෙන සුචිරංගං විසුද්ධදෙහං තං ජිනං සමලං ජල්ලිකාසඞ්ඛාතෙන, රාගාදිකුච්ඡිතසඞ්ඛාතෙන වා මලෙන සහිතං සං අත්තානං අලංකත්තුං නිම්මලං කත්වා සජ්ජෙතුං සුචිරං සුචිරකාලං රංජයෙ අත්තනි අභිරමාපෙය්‍ය.

येथे "समलं समलं, सुचिरं सुचिरं" हे विसदृश वर्णांनी व्यवहित (अंतरित) न केल्यामुळे अव्यपेत (अव्यवहित) आहे, आणि "समलं समलं" हे पूर्व-पर युगळ (जोडी) "कत्तुं" या भिन्न वर्णांनी, तसेच "सुचिरं सुचिरं" हे पूर्व-पर युगळ "जये" या भिन्न वर्णांनी व्यवहित केल्यामुळे व्यपेत (व्यवहित) आहे. सुचिरं-शुचि म्हणजे सुंदर किरणांनी युक्त असलेले जे जिन (बुद्ध) आहेत, त्यांनी 'सं' म्हणजे शांती किंवा निर्वाण 'समलम्भी' म्हणजे प्राप्त केले. 'अलं' म्हणजे अत्यंत किंवा अतिशयाने 'सुचिरंगं' म्हणजे विशुद्ध देह असलेल्या त्या जिनाला 'समलं' म्हणजे मळ किंवा रागादी कुत्सित मळाने युक्त असलेल्या 'सं' म्हणजे स्वतःला 'अलंकरोतुं' म्हणजे निर्मळ करून सजवण्यासाठी 'सुचिरं' म्हणजे दीर्घकाळ 'रंजये' म्हणजे स्वतःमध्ये रमवावे.

පාදමජ්ඣයමකමෙවං දට්ඨබ්බං –

पादमध्ययमक (चरणाच्या मध्यभागी असणारे यमक) या प्रकारे समजावे –

මනොහර හර ක්ලෙසං, ජින චෙතොභවං මම;

නනු ත්වං පාරමීසාරා-මතභාවිතමොසධන්ති.

"हे मनोहर जिन! माझ्या मनातील क्लेशांचा नाश करा. आपण पारमितांच्या साररूपी अमृताने भावित (तयार केलेले) दिव्य औषधच आहात ना?"

මනොහර ජින මම චෙතොභවං ක්ලෙසං සන්තාපං හර අපනය, ත්වං පාරමීසාරාමතභාවිතං ඔසධං දිබ්බොසධං නනු.

हे मनोहर जिन! माझ्या मनातील क्लेश किंवा संतापाचा नाश करा, तो दूर करा. आपण पारमितांच्या साररूपी अमृताने भावित केलेले औषध, म्हणजेच दिव्य औषधच आहात ना!

පාදන්තයමකමෙවං දට්ඨබ්බං –

पादांतयमक (चरणाच्या शेवटी असणारे यमक) या प्रकारे समजावे –

සාධුනා රංජය ජය-ද්ධනිනා’පූරයි මහිං;

යො තං ජිනවරං ධීර-මත්ථකාමොසි චෙ තුවන්ති.

"ज्यांनी सज्जनांच्या जयघोषाने पृथ्वी व्यापून टाकली, हे धीर पुरुषा! जर तू स्वतःचे कल्याण इच्छिणारा असशील, तर त्या श्रेष्ठ जिनाला प्रसन्न कर (त्यांच्या ठायी रममाण हो)."

යො ජිනවරො සාධුනා ජයද්ධනිනා වෙනෙය්‍යජයඝොසෙන මහිං ආපූරයි, ධීරං තං ජිනවරං තුවං සප්පුරිස චෙ අත්ථකාමො අසි, රංජය අභිරමාපෙහි. ඉමිනා නිද්දිට්ඨයමකෙහෙව අවසෙසා තතියපාදාදියමකාදයො විඤ්ඤෙය්‍යා.

ज्या श्रेष्ठ जिनांनी सज्जनांच्या जयध्वनीने म्हणजेच विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) जनांच्या जयघोषाने पृथ्वी व्यापून टाकली, हे सत्पुरुषा! जर तू स्वतःचे कल्याण इच्छिणारा असशील, तर त्या धीर श्रेष्ठ जिनाला प्रसन्न कर, त्यांच्या ठायी रममाण हो. या दर्शविलेल्या यमकांवरूनच उर्वरित तिसऱ्या चरणातील इत्यादी यमके समजून घ्यावीत.

32.

३२.

අච්චන්තබහවො තෙසං,භෙදා සම්භෙදයොනියො;

තත්ථාපි කෙචි සුකරා,කෙචි අච්චන්තදුක්කරා.

"त्यांचे भेद आणि संमिश्रणाचे प्रकार अत्यंत विपुल आहेत. तरीही त्यांपैकी काही सुकर (सोपे) आहेत, तर काही अत्यंत दुष्कर (कठीण) आहेत."

32. කිං පන සාකල්ලෙන න විකප්පිතානීති ආහ ‘‘අච්චන්ති’’ච්චාදි. තෙසං විකප්පානං සම්භෙදො සඞ්කරො මිස්සත්තමුච්චාරණප්පකාරො යොනි පභවො යෙසං තෙ සම්භෙදයොනියො, භෙදා පකාරා අච්චන්තබහවො අතිසයෙන බහුලා යථාවුත්තනයෙන සම්භවන්ති, තත්ථාපි තෙසු විකප්පෙසුපි කෙචි විකප්පා සුඛෙන කරීයන්ති පයුජ්ජන්තීති [Pg.58] සුකරා, තබ්බිපරීතො ච කෙචි විකප්පා අච්චන්තදුක්කරා. ඉති ද්විධා සඞ්ගය්හන්ති, තෙසු සුකරානං කෙසඤ්චි අභිමතයමකානං මුඛමත්තං දස්සිතං. ඉදානි දුක්කරානං කෙසඤ්චි මුඛමත්තං න සබ්බමෙවං වෙදිතබ්බං.

३२. मग ते सर्व पूर्णपणे का वर्गीकृत केले नाहीत? म्हणून 'अच्चन्ति' इत्यादी म्हटले आहे. त्या विकल्पांचे संमिश्रण, संकर किंवा उच्चारणाचा प्रकार हाच ज्यांचा उगम (योनी) आहे, ते 'संभेदयोनयो' होत. त्यांचे भेद किंवा प्रकार वर सांगितलेल्या पद्धतीने अत्यंत विपुल प्रमाणात संभवतात. तरीही त्या विकल्पांमध्ये काही विकल्प सहजपणे करता येतात किंवा योजता येतात म्हणून ते 'सुकर' आहेत, आणि याच्या उलट काही विकल्प अत्यंत कठीण आहेत. अशा प्रकारे त्यांचे दोन प्रकारांत वर्गीकरण होते. त्यांपैकी सुकर असलेल्या काही आवडत्या यमकांचे केवळ मुखमात्र (प्राथमिक स्वरूप) दर्शविले आहे. आता काही दुष्कर यमकांचे केवळ मुखमात्र दर्शविले जात आहे, सर्वच येथे समजू नये.

සමුන්නතෙන තෙ සතා,කථං න තෙ න තෙ සියුං;

යතො නතෙනතෙපි’තො,සියුං න තෙ නතෙ සුභා.

"हे सज्जना! उन्नत अशा तुमच्यामुळे ते तुमचे का बरे होणार नाहीत? कारण नम्र झालेल्या किंवा नम्र न झालेल्या लोकांमध्येही ते तुमचे शुभ (कल्याणकारी) का बरे होणार नाहीत?"

ඉදං පාදචතුක්කමජ්ඣයමකමබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතමෙකරූපං දුක්කරං.

हे चारही चरणांच्या मध्यभागी असणारे, अव्यपेत-व्यपेत आणि एकरूप असलेले दुष्कर यमक आहे.

න භාසුරා තෙපි සුරා විභූසිතා,තථාසුරා භූරි සුරාපරාජිතා;

සභාසු රාජාපි තථා සුරාජිතො,යථා සුරාජන්ති සුරාවිනිස්සටා.

"विभूषित केलेले ते देवही तसे प्रकाशमान होत नाहीत, तसेच पुष्कळ मद्य पिऊन पराजित झालेले असुरही तसे दिसत नाहीत; आणि सभांमध्ये सुशोभित झालेला राजाही तसा शोभत नाही, ज्याप्रमाणे देवांच्या पलीकडे गेलेले (बुद्ध किंवा अर्हत) अत्यंत शोभून दिसतात."

ඉදං චතුක්කපාදමජ්ඣයමකමෙකරූපබ්‍යපෙතං.

हे चारही चरणांच्या मध्यभागी असणारे, एकरूप आणि व्यपेत (व्यवहित) यमक आहे.

32. සබ්බමිදමනුද්දිසිත්වා ලක්ඛණාතිදෙසෙන නිගමනං කිමත්ථමිච්චාසඞ්කායමාහ ‘‘අච්චන්තෙ’’ච්චාදි. තෙසං යමකානං සම්භෙදයොනියො පභෙදුප්පත්තිකාරණභූතා භෙදා උච්චාවචපකාරා අච්චන්තබහවො, තත්ථාපි තෙසුපි කෙචි යමකා සුකරා සුසාධියා, කෙචි අච්චන්තදුක්කරා අතිසයෙන දුස්සාධියා. සම්භෙදො යොනි යෙසන්ති විග්ගහො.

३२. हे सर्व न सांगता केवळ लक्षणाच्या अतिदेशाने (विस्ताराने) उपसंहार कशासाठी केला, अशी शंका घेऊन 'अच्चन्ते' इत्यादी म्हटले आहे. त्या यमकांच्या उपभेदांच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असलेले उच्च-नीच प्रकारचे भेद अत्यंत विपुल आहेत. तरीही त्यांमध्ये काही यमके सुकर म्हणजे सहज साध्य होणारी आहेत, तर काही अत्यंत दुष्कर म्हणजे साध्य करण्यास अत्यंत कठीण आहेत. 'संभेदः योनी येषाम्' (संमिश्रण हाच ज्यांचा उगम आहे) असा याचा विग्रह आहे.

ඉහ සුකරස්ස උපදිසිතත්තා දුක්කරයමකපවෙසොපායමත්තමුපදිසීයතෙ –

येथे सुकर यमकाचा उपदेश केल्यामुळे, आता दुष्कर यमकामध्ये प्रवेश करण्याचा केवळ उपाय (मार्ग) उपदेशिला जात आहे –

‘‘මනං මනං සත්ථු දදෙය්‍ය චෙ යො,මනං මනං පීණයත’ස්ස සත්ථු;

මනං මනං තෙන දදෙය්‍ය චෙ න,මනං මනංප’ස්ස න සාධුපුජ්ජ’’න්ති.

"जो मनुष्य शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चरणी आपले मन क्षणभरही समर्पित करतो, शास्ते त्या मनुष्याचे मन संतुष्ट करतात. जर त्याने आपले मन शास्त्यांच्या चरणी समर्पित केले नाही, तर त्याचे मन क्षणभरही सज्जनांकडून पूजनीय होत नाही."

ඉදං පාදචතුක්කාදියමකමෙකරූපං අබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතං.

हे चारही चरणांच्या सुरुवातीला असणारे, एकरूप आणि अव्यपेत-व्यपेत यमक आहे.

යො [Pg.59] පුග්ගලො මනං අත්තනො චිත්තං සත්ථු ජිනස්ස මනං ඛණමත්තම්පි දදෙය්‍ය චෙ, සත්ථු මුනින්දස්ස මනං චිත්තං අස්ස පුග්ගලස්ස මනං චිත්තං පීණයති සම්පීණෙති, තෙන තස්මා මනං මනං චිත්තං චිත්තං දදෙය්‍ය චෙ න යදි නො දදෙය්‍ය, අස්ස පුග්ගලස්ස මනං චිත්තං මනංපි මුහුත්තම්පි සාධුපුජ්ජං සාධූහි පූජිතබ්බං න භවති.

जो मनुष्य आपले मन म्हणजे स्वतःचे चित्त शास्त्यांच्या (जिनांच्या) चरणी क्षणभरही समर्पित करतो, तेव्हा मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) चित्त त्या मनुष्याच्या चित्ताला संतुष्ट करते. म्हणून, जर त्याने आपले चित्त समर्पित केले नाही, तर त्या मनुष्याचे चित्त क्षणभरही सज्जनांकडून पूजनीय (आदरणीय) ठरत नाही.

‘‘සමුන්නතෙන තෙ සතා,කථං න තෙ න තෙ සියුං;

යතො නතෙ’නතෙපි’තො,සියුං න තෙ නතෙ සුභා’’ති.

"हे सज्जना! उन्नत अशा तुमच्यामुळे ते तुमचे का बरे होणार नाहीत? कारण नम्र झालेल्या किंवा नम्र न झालेल्या लोकांमध्येही ते तुमचे शुभ (कल्याणकारी) का बरे होणार नाहीत?"

ඉදං පාදචතුක්කමජ්ඣයමකමෙකරූපමබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතං.

हे चारही चरणांच्या मध्यभागी असणारे, एकरूप आणि अव्यपेत-व्यपेत यमक आहे.

යතො යෙන කාරණෙන තෙ තුය්හං සතා සොභනෙන සමුන්නතෙන සම්මා උන්නතෙන හෙතුනා නතෙපි අවනතෙපි අනතෙපි අනවනතෙපි තෙ තෙ සුභා තෙ තෙ සොභනා න න සියුං, භවන්තෙව, අතො තෙන කාරණෙන තෙ සුභා තෙ සොභනා නතෙ අවනතෙ කථං න සියුං, භවන්තෙව.

ज्या कारणाने तुमचे ते सज्जन लोक, सुंदर आणि सम्यक् प्रकारे उन्नत अशा कारणाने, नम्र झालेल्यांमध्ये किंवा नम्र न झालेल्यांमध्येही ते ते शुभ (कल्याणकारी) किंवा शोभिवंत का बरे होणार नाहीत? ते नक्कीच होतात. म्हणून त्या कारणाने ते शुभ किंवा शोभिवंत लोक नम्र झालेल्यांमध्ये का बरे होणार नाहीत? ते नक्कीच होतात.

‘‘ජිනං පණාමොනතසජ්ජනං ජනං,ගුණෙ නිවෙසෙන්තමසජ්ජනං’ජනං;

වෙනෙය්‍යනෙත්තෙ ගුණභාජනං ජනං,නමෙ මමෙන්තං ඛලු සජ්ජනංජන’’න්ති.

"जे वंदन करण्यासाठी नम्र झालेल्या सज्जन लोकांना आणि दुर्जनांनाही गुणांमध्ये (शीलादी गुणांमध्ये) प्रवृत्त करतात, जे विनेय जनांच्या डोळ्यांतील अंजनरूप आहेत, जे गुणांचे पात्र आहेत आणि जे सज्जन लोकांवर अत्यंत प्रेम करतात, त्या जिनांना मी निश्चितपणे नमन करतो."

ඉදං පාදචතුක්කන්තයමකමෙකරූපමබ්‍යපෙතබ්‍යපෙතයමකං දුක්කරං.

हे चारही चरणांच्या शेवटी असणारे, एकरूप आणि अव्यपेत-व्यपेत असलेले दुष्कर यमक आहे.

පණාමොනතසජ්ජනං පණාමිතුකාමොනතසාධුජනවන්තං ජනං වෙනෙය්‍යජනං අසජ්ජ පමාදමකත්වා ගුණෙ සීලාදිගුණෙ නිවෙසෙන්තං නියොජෙන්තං වෙනෙය්‍යනෙත්තෙ අඤ්ජනං අඤ්ජනභූතං ගුණභාජනං ගුණානමාධාරභූතං සජ්ජනංජනං ඉමිනා කාරණෙන සාධුජනානං අඤ්ජනභූතං ජනං සාධුජනං ඛලු එකන්තෙන මමෙන්තං මමායන්තං නං ජිනං නමෙ නමාමි.

जे वंदन करण्याची इच्छा असणाऱ्या नम्र सज्जन लोकांना आणि विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांना आळस न करता शीलादी गुणांमध्ये प्रवृत्त करतात, जे विनेय जनांच्या डोळ्यांतील अंजनरूप आहेत, जे गुणांचे आधार (पात्र) आहेत, आणि जे सज्जन लोकांचे अंजनरूप असून त्यांच्यावर अत्यंत प्रेम करतात, त्या जिनांना मी निश्चितपणे नमन करतो.

‘‘සාභාසු [Pg.60] සාභා භුවනෙ ජිනස්ස,සාභාය සා භාසතියෙව ජාතු;

සාභාය සා භාති න චෙ කථං න,සාභා සසාභානමතිච්ච භාතී’’ති.

"या जगात अस्तित्वात असलेल्या सर्व प्रभांमध्ये (प्रकाशात) जिनांची ती सुंदर प्रभा स्वतःच्याच प्रभेने निश्चितपणे प्रकाशमान होते. जर ती जिनांची प्रभा इतर प्रभांपेक्षा अधिक होऊन शोभून दिसत नसेल, तर स्वतःची प्रभा असणाऱ्या ब्रह्मादींच्या सुंदर प्रभांना मागे टाकून ती कशी बरे शोभणार? ती नक्कीच शोभते."

ඉදං පාදචතුක්කාදියමකෙකරූපබ්‍යපෙතං.

हे चारही चरणांच्या सुरुवातीला असणारे, एकरूप आणि व्यपेत (व्यवहित) यमक आहे.

භුවනෙ සත්තලොකෙ සාභාසු විජ්ජමානාභාසු ජිනස්ස සාභා සොභනා ආභා සාභාය විජ්ජමානාය, සොභනාය වා ආභාය ආභාතො ජාතු එකන්තෙන භාසතියෙව දිප්පතෙව, සා ජිනාභා සාභාය විජ්ජමානාභාතො අධිකා හුත්වා චෙ න භාති යදි න භාසති, සසාභානං විජ්ජමානසොභනාභානං බ්‍රහ්මාදීනං සාභා සොභනාභායො අතිච්ච අතික්කම්ම කථං න භාති, භාසතියෙව.

या सत्वलोकात (जगात) अस्तित्वात असलेल्या सर्व प्रभांमध्ये जिनांची ती सुंदर प्रभा स्वतःच्याच सुंदर प्रभेने निश्चितपणे प्रकाशमान होते. जर ती जिनांची प्रभा इतर विद्यमान प्रभांपेक्षा अधिक होऊन शोभून दिसत नसेल, तर स्वतःची सुंदर प्रभा असणाऱ्या ब्रह्मादींच्या सुंदर प्रभांना मागे टाकून ती कशी बरे शोभणार नाही? ती नक्कीच शोभते.

‘‘න භාසුරා තෙපි සුරා විභූසිතා,තථාසුරා භූරි සුරාපරාජිතා;

සභාසු රාජාපි තථා සුරාජිතො,යථා සුරාජන්ති සුරාවිනිස්සටා’’ති.

"विभूषित केलेले ते देवही तसे प्रकाशमान होत नाहीत, तसेच पुष्कळ मद्य पिऊन पराजित झालेले असुरही तसे दिसत नाहीत; आणि सभांमध्ये सुशोभित झालेला राजाही तसा शोभत नाही, ज्याप्रमाणे देवांच्या पलीकडे गेलेले (बुद्ध किंवा अर्हत) अत्यंत शोभून दिसतात."

ඉදං පාදචතුක්කමජ්ඣයමකෙකරූපබ්‍යපෙතං.

हे चारही चरणांच्या मध्यभागी असणारे, एकरूप आणि व्यपेत (व्यवहित) यमक आहे.

සුරාවිනිස්සටා සුරාපානතො අපගතා ජනා යථා සුරාජන්ති, තථා විභූසිතා විසෙසෙන අලඞ්කතා තෙපි සුරා තෙ දෙවා අපි න භාසුරා සොභමානා න හොන්ති, තථා එවං සුරාපරාජිතා සුරාපානහෙතු පරාජිතභාවං පත්තා භූරි අසුරා බහවො වෙපචිත්තිආදයො අසුරාපි න භාසුරා න සොභන්ති, තථා එවං සුරාජිතො සුට්ඨු අලඞ්කතො රාජාපි සභාසු න භාසුරො.

ज्याप्रमाणे सुरापानापासून (मद्यपानापासून) दूर गेलेले लोक शोभून दिसतात, त्याप्रमाणे विशेष रूपाने विभूषित आणि अलंकृत असलेले ते 'सुर' (देव) देखील (मद्यपी असल्यास) तेजस्वी किंवा शोभिवंत दिसत नाहीत. त्याचप्रमाणे, सुरापानामुळे पराभूत झालेले (सुरा-पराजित), मद्यपानामुळे पराभवाला प्राप्त झालेले वेपचित्ती इत्यादी अनेक असुर देखील तेजस्वी दिसत नाहीत, शोभत नाहीत. तसेच, चांगल्या प्रकारे अलंकृत असलेला राजा देखील (मद्यपी असल्यास) सभांमध्ये शोभून दिसत नाही.

‘‘ජිනාණත්තියං [Pg.61] යො’හිතාසා සිතාසා,අවස්සංව තෙ හොන්ත්‍ය’තාසා හතාසා;

අතො සබ්බපාපෙ සතාසා වතාසා,කරොන්තෙව සන්තිස්සිතා සාමිතාසා’’ති.

जे जिनांच्या (बुद्धांच्या) आज्ञेमध्ये अर्पित श्रद्धा असणारे आणि शुद्ध मनाचे आहेत, ते निश्चितपणे भयरहित आणि तृष्णारहित होतात; म्हणूनच सर्व पापांच्या बाबतीत भय बाळगणारे आणि व्रताचे पालन करणारे, शांतीचा आश्रय घेतलेले साधू स्वामी बनण्याची (मुक्तीची) आकांक्षा बाळगतात.

ඉදං පාදචතුක්කන්තයමකමෙකරූපබ්‍යපෙතං.

हे चार चरणांचे यमक असून एकाच रूपाने युक्त (किंवा एका रूपाने विरहित) आहे.

යෙ සප්පුරිසා ජිනාණත්තියං බුද්ධස්ස විනයපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතාණත්තියං ඔහිතාසා අවීතික්කමවසෙන පතිට්ඨිතආසා හොන්ති සිතාසා පරිසුද්ධාසා, තෙ සාධවො හතාසා අනුක්කමෙන හතතණ්හා අවස්සංව එකන්තෙනෙව අතාසා භයරහිතා යතො හොන්ති, අතො තස්මා සබ්බපාපෙ සබ්බාකුසලෙ සතාසා භයසහිතා වතාසාව නිරවජ්ජවතාභිලාසවන්තො සාධුජනා සන්තිස්සිතා සන්තිනිස්සිතායො සාමිතාසා සාමිභාවාසායො කරොන්තෙව.

जे सत्पुरुष जिनांच्या आज्ञेमध्ये म्हणजेच बुद्धांच्या विनयप्रज्ञप्ती नावाच्या आज्ञेमध्ये अर्पित श्रद्धा असणारे (नियम न मोडण्याच्या भावनेने प्रतिष्ठित असलेले) आणि शुद्ध मनाचे असतात, ते साधू अनुक्रमाने तृष्णेचा नाश झाल्यामुळे निश्चितपणे भयरहित होतात; म्हणूनच, सर्व पापांच्या व अकुशल कर्मांच्या बाबतीत भय बाळगणारे आणि दोषरहित व्रताची अभिलाषा बाळगणारे, शांतीचा (निर्वाणाचा) आश्रय घेतलेले साधू लोक स्वामीभावाची (मुक्तीची) आकांक्षा बाळगतातच.

33.

३३.

යමකං තං පහෙළී ච, නෙකන්තමධුරානි’ති;

උපෙක්ඛියන්ති සබ්බානි, සිස්සඛෙදභයා මයා.

ते यमक आणि पहेळी (कोडे) पूर्णपणे मधुर नसतात; म्हणून शिष्यांच्या त्रासाच्या (खेदाच्या) भयामुळे माझ्याकडून त्या सर्वांची उपेक्षा केली जात आहे (म्हणजेच त्यांचा विस्तार केला जात नाही).

33. නනු යමකං නාම කවීනං සාමත්ථියවිසෙසසූචකන්ති තත්ථ තං සොපයොගං, පහෙළිකා ච සොපයොගා කීළාවිනොදනෙ සම්බාධට්ඨානමන්තනෙ පරබ්‍යාමොහනෙ ච, තස්මා තත්ථ කථමුපෙක්ඛා භවතොති ආහ ‘‘යමක’’න්තිආදි. තං යථාවුත්තං යමකඤ්ච සුකරදුක්කරප්පභෙදං. පහෙළිකා පන පුබ්බාචරියෙහි සොළස නිද්දිට්ඨා සමාගතාවඤ්චිතාදිකා. තත්ථිදං ලක්ඛණං –

३३. यमक हे कवींच्या विशेष सामर्थ्याचे सूचक असते, त्यामुळे ते उपयुक्त आहे; आणि पहेळिका (कोडे) देखील क्रीडा-विनोदासाठी, गुप्त ठिकाणी विचारविनिमय करण्यासाठी आणि इतरांना भ्रमित करण्यासाठी उपयुक्त असते. मग त्यांची उपेक्षा कशी काय होऊ शकते? यावर उत्तर म्हणून 'यमक' इत्यादी म्हटले आहे. ते वर सांगितलेले यमक सुकर (सोपे) आणि दुष्कर (कठीण) अशा भेदांचे आहे. परंतु पूर्वाचार्यांनी 'समागता', 'वंचिता' इत्यादी सोळा प्रकारच्या पहेळिका सांगितल्या आहेत. त्यांचे लक्षण खालीलप्रमाणे आहे –

සමාගතා නාම සියා, ගුළ්හත්ථා පදසන්ධිනා;

වඤ්චිතාඤ්ඤත්ථ රුළ්හෙන, යත්ථ සද්දෙන වඤ්චනා.

पदसंधीमुळे (शब्दांच्या जोडणीमुळे) जिचा अर्थ गूढ होतो, ती 'समागता' नावाची पहेळिका होय. जिथे शब्दाच्या रूढ अर्थापेक्षा वेगळा अर्थ काढून शब्दाद्वारे फसवणूक केली जाते, ती 'वंचिता' होय.

උක්කන්තාතිබ්‍යවහිත-ප්පයොගා [Pg.62] මොහකාරිනී;

සියා පමුස්සිතා යස්සා, දුබ්බොධත්ථා පදාවලි.

अत्यंत विस्कळीत (दूरच्या) शब्दप्रयोगामुळे भ्रम निर्माण करणारी ती 'उत्क्रांता' होय. जिची पदावली (शब्दांची रचना) समजण्यास अत्यंत कठीण असते, ती 'प्रमुषिता' होय.

සමානරූපා’මුඛ්‍යත්ථා-රොපාහිතපදා සියා;

ඵරුසා පච්චයාදීහි, ජාතසද්දා කථඤ්චිපි.

जिच्यामध्ये अमुख्य (गौण) अर्थाचा आरोप करून पदे योजलेली असतात, ती 'समानरूपा' होय. प्रत्यय इत्यादींच्या कठीण जोडणीमुळे कशीतरी क्लिष्ट शब्द बनवून जी तयार होते, ती 'परुषा' होय.

සඞ්ඛ්‍යාතා නාම සඞ්ඛ්‍යානං, යත්ථ බ්‍යාමොහකාරණං;

අඤ්ඤථා’භාසතෙ යත්ථ, වාක්‍යත්ථො සා පකප්පිතා.

जिथे संख्या (मोजणी) ही भ्रमाचे कारण बनते, ती 'संख्याता' होय. जिथे वाक्याचा अर्थ प्रत्यक्षात वेगळाच भासतो, ती 'प्रकल्पिता' होय.

සා නාමන්තරිකා යස්සා, නාමෙ නානත්ථකප්පනා;

නිභූතා’වට්ඨිතඤ්ඤත්ථා, තුල්‍යත්ථසුතිහෙතුතො.

जिच्यामध्ये नामामध्ये (नावामध्ये) अनेक अर्थांची कल्पना केलेली असते, ती 'नामांतरिका' होय. समान अर्थाच्या श्रवणामुळे (ऐकण्यामुळे) जी दुसऱ्या अर्थावर स्थिर असते, ती 'निभूता' होय.

සමානසද්දා සා ඉට්ඨ-සද්දපරියායසාධිතා;

සම්මුළ්හා මූළ්හතායෙව, නිද්දිට්ඨත්ථාපි සාධුකං.

जी इच्छित शब्दाच्या पर्यायी शब्दांनी साधलेली असते, ती 'समानशब्दा' होय. जिचा अर्थ स्पष्टपणे सांगितलेला असूनही केवळ भ्रमामुळे (मूढतेमुळे) समजण्यास कठीण जाते, ती 'संमूढा' होय.

යස්සා සම්බන්ධබාහුල්‍යා, නාමං සා පාරිහාරිකී;

එකච්ඡන්නා භවෙ බ්‍යඤ්ජා-ධෙය්‍යං නිස්සයගොපනා.

जिच्यामध्ये अनेक संबंधांच्या बाहुल्यामुळे नाव लपलेले असते, ती 'पारिहारिकी' होय. जिच्यामध्ये विशेषणांच्या आश्रयाने मुख्य वस्तू लपवली जाते, ती 'एकच्छन्ना' होय.

සා භවෙ උභයච්ඡන්නා, යස්සා උභයගොපනා;

සංකිණ්ණා නාම සා යස්සා, නානාලක්ඛණසඞ්කරොති.

जिच्यामध्ये दोन्ही (विशेषण आणि विशेष्य) लपवलेले असतात, ती 'उभयच्छन्ना' होय. जिच्यामध्ये अनेक लक्षणांचे मिश्रण असते, ती 'संकीर्णा' होय.

දොසත්තෙපි චෙසං සබ්බෙසං උක්කන්තාදීසු දොසභාවෙ නාරොපිතබ්බා. එසා හි ‘‘බහුගුණෙ පණමති’’ච්චාදිනා වාක්‍යසංකිණ්ණනාමෙන න වුත්තා, පකප්පිතා ච සංසයදොසපරිහාරෙන ‘‘යාතෙ දුතියං නිලය’’න්ති ආදිනා නිද්දිට්ඨා.

या सर्वांमध्ये दोष असला तरी, उत्क्रांता इत्यादींमध्ये दोषारोप करू नये. कारण ही 'बहुगुणे पणमति' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे 'वाक्यसंकीर्ण' नावाच्या दोषाने युक्त म्हटली जात नाही; आणि 'प्रकल्पिता' ही संशय दोषाचा परिहार करून 'याते दुतियं निलयं' इत्यादी उदाहरणांद्वारे दर्शवली गेली आहे.

‘‘පභවා’නතවිත්තිණ්ණා, තවා’ණා මහතී සති;

චිරාය ජයතං නාථ, පහුතඵලසාධනී’’ති.

हे नाथ! प्रभावाने अत्यंत विस्तीर्ण आणि विपुल फळ देणारी तुमची महान आज्ञा दीर्घकाळ विजयी असो.

අයං සමාගතා.

हे 'समागता' चे उदाहरण आहे.

‘‘භද්දමෙවො’පසෙවෙය්‍ය, [Pg.63] විධූතමදකිබ්බිසං;

සම්පාපයෙ පුරං ඛෙමං, ස දන්තො’ත්තනිසෙවින’’න්ති.

ज्याने मद आणि पाप नष्ट केले आहे अशा कल्याणाचीच सेवा करावी; तो स्वतःचे दमन करणारा आणि उत्तम पुरुषांची सेवा करणारा व्यक्ती क्षेम नगराला (निर्वाणाला) पोहोचवतो.

අයං වඤ්චිතා.

हे 'वंचिता' चे उदाहरण आहे.

පමුස්සිතාදයො තු ලක්ඛණානුසාරෙන, තත්ථොදාහරණානුසාරෙන ච වෙදිතබ්බා.

प्रमुषिता इत्यादी प्रकार तर लक्षणांनुसार आणि त्यांच्या उदाहरणांनुसार समजून घ्यावेत.

එවං පුබ්බාචරියෙහි පරිකප්පිතා පහෙළිකා චෙති එතානි සබ්බානි එකන්තෙන නියමෙන න මධුරානි අත්ථරසස්ස වා සද්දරසස්ස වා කස්සචි අභාවෙන අස්සාදිතබ්බානි න හොන්තීති ඉමිනා කාරණෙන සිස්සානමුප්පන්නො ඛෙදොයෙව භයං තතො තෙසං ඛෙදතො වා උප්පන්නභයතො මයා උපෙක්ඛියන්තීති සම්බන්ධනීයං.

अशा प्रकारे पूर्वाचार्यांनी कल्पिलेल्या पहेळिका हे सर्व नियमतः पूर्णपणे मधुर नसतात; कारण अर्थरस किंवा शब्दरस यांपैकी कशाचाही अभाव असल्यामुळे ते आस्वाद घेण्यायोग्य नसतात. या कारणाने शिष्यांना होणारा त्रास (खेद) हेच भय आहे, किंवा त्या त्रासापासून उत्पन्न होणाऱ्या भयामुळे माझ्याकडून त्यांची उपेक्षा केली जात आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे.

33. එවං සුකරදුක්කරවසෙන දුවිධත්තං වත්වා කවීනං සාමත්ථියප්පකාසනෙ සප්පයොජනයමකානඤ්ච, කීළාවිනොදනෙ සම්බාධට්ඨානසම්මන්තනෙ පරබ්‍යාමොහනෙ චාති ඉමෙසු සප්පයොජනානඤ්ච පහෙළිකානමවචනෙ කාරණං නිද්දිසති ‘‘යමක’’මිච්චාදිනා. තං යමකං යථාවුත්තං සුකරදුක්කරාදිභෙදං යමකජාතඤ්ච පහෙළි ච පුබ්බාචරියෙහි නිද්දිට්ඨා සමාගභාදිකා පහෙළිකා ච ඉති ඉමානි සබ්බානි එකන්තමධුරානි න ඉති අස්සාදෙතබ්බස්ස අත්ථරසස්ස, සද්දරසස්ස වා නියමතො අභාවා එකන්තෙන අමධුරානි, ඉති ඉමිනා කාරණෙන ච සිස්සඛෙදභයා සිස්සානං අසහනසඞ්ඛාතාය අසහනෙන ජාතාය වා භීතියා ච මයා උපෙක්ඛීයන්ති. සිස්සානං ඛෙදොයෙව භයං, සිස්සඛෙදතො උප්පන්නං වා භයං, තතොති විග්ගහො.

३३. अशा प्रकारे सुकर आणि दुष्कर अशा दोन प्रकारांचे वर्णन करून, कवींचे सामर्थ्य प्रकट करण्यासाठी उपयुक्त असलेल्या यमकांचे, आणि क्रीडा-विनोद, गुप्त ठिकाणी विचारविनिमय आणि इतरांना भ्रमित करणे यांमध्ये उपयुक्त असलेल्या पहेळिकांचे वर्णन न करण्याचे कारण 'यमक' इत्यादी शब्दांनी स्पष्ट केले आहे. ते यमक वर सांगितल्याप्रमाणे सुकर आणि दुष्कर अशा भेदांचे यमक आहे, आणि पहेळिका म्हणजे पूर्वाचार्यांनी सांगितलेली समागता इत्यादी पहेळिका होय. हे सर्व पूर्णपणे मधुर नसतात, कारण आस्वाद घेण्यायोग्य अर्थरस किंवा शब्दरस यांचा नियमतः अभाव असल्यामुळे ते पूर्णपणे अमधुर असतात. आणि या कारणाने शिष्यांच्या त्रासाच्या भयामुळे (म्हणजेच शिष्यांच्या असहनशीलतेमुळे किंवा असहनशीलतेतून निर्माण झालेल्या भीतीमुळे) माझ्याकडून त्यांची उपेक्षा केली जात आहे. 'शिष्यांचा त्रास (खेद) हेच भय आहे' किंवा 'शिष्यांच्या त्रासापासून उत्पन्न झालेले भय' असा याचा विग्रह आहे.

එත්ථ පහෙළිකා එවං දට්ඨබ්බා –

येथे पहेळिका अशा प्रकारे समजून घ्याव्यात –

සමාගතා ච වඤ්චිතු-ක්කන්තා පමුස්සිතාපි ච;

සමානරූපා ඵරුසා, සඞ්ඛ්‍යාතා ච පකප්පිතා.

समागता, वंचिता, उत्क्रांता, pramuṣitā (प्रमुषिता), समानरूपा, परुषा, संख्याता आणि प्रकल्पिता.

අථොපි [Pg.64] නාමන්තරිකා, නිභූතා ච පහෙළිකා;

අථො සමානසද්දා ච, සම්මුළ්හා පාරිහාරිකී;

එකච්ඡන්නොභයච්ඡන්නා, සංකිණ්ණාති ච සොළසාති.

तसेच नामांतरिका, निभूता, समानशब्दा, संमूढा, पारिहारिकी, एकच्छन्ना, उभयच्छन्ना आणि संकीर्णा अशा या सोळा पहेळिका आहेत.

තත්‍රිදං ලක්ඛණං –

त्याविषयीचे लक्षण खालीलप्रमाणे आहे –

සමාගතා නාම සියා, ගුළ්හත්ථා පදසන්ධිනා;

වඤ්චිතාඤ්ඤත්ථ රුළ්හෙන, යත්ථ සද්දෙන වඤ්චනා.

पदसंधीमुळे (शब्दांच्या जोडणीमुळे) जिचा अर्थ गूढ होतो, ती 'समागता' नावाची पहेळिका होय. जिथे शब्दाच्या रूढ अर्थापेक्षा वेगळा अर्थ काढून शब्दाद्वारे फसवणूक केली जाते, ती 'वंचिता' होय.

උක්කන්තාතිබ්‍යවහිත-ප්පයොගා මොහකාරිනී;

සියා පමුස්සිතා යස්සා, දුබ්බොධත්ථා පදාවලි.

अत्यंत विस्कळीत (दूरच्या) शब्दप्रयोगामुळे भ्रम निर्माण करणारी ती 'उत्क्रांता' होय. जिची पदावली (शब्दांची रचना) समजण्यास अत्यंत कठीण असते, ती 'प्रमुषिता' होय.

සමානරූපා’මුඛ්‍යත්ථා-රොපාහිතපදා සියා;

ඵරුසා පච්චයාදීහි, ජාතසද්දා කථඤ්චිපි.

जिच्यामध्ये अमुख्य (गौण) अर्थाचा आरोप करून पदे योजलेली असतात, ती 'समानरूपा' होय. प्रत्यय इत्यादींच्या कठीण जोडणीमुळे कशीतरी क्लिष्ट शब्द बनवून जी तयार होते, ती 'परुषा' होय.

සඞ්ඛ්‍යාතා නාම සඞ්ඛ්‍යානං, යත්ථ බ්‍යාමොහකාරණං;

අඤ්ඤථා’භාසතෙ යත්ථ, වාක්‍යත්ථො සා පකප්පිතා.

जिथे संख्या (मोजणी) ही भ्रमाचे कारण बनते, ती 'संख्याता' होय. जिथे वाक्याचा अर्थ प्रत्यक्षात वेगळाच भासतो, ती 'प्रकल्पिता' होय.

සා නාමන්තරිකා යස්සා, නාමෙ නානත්ථකප්පනා;

නිභූතා’වට්ඨිතඤ්ඤත්ථා, තුල්‍යත්ථසුතිහෙතුතො.

जिच्यामध्ये नामामध्ये (नावामध्ये) अनेक अर्थांची कल्पना केलेली असते, ती 'नामांतरिका' होय. समान अर्थाच्या श्रवणामुळे (ऐकण्यामुळे) जी दुसऱ्या अर्थावर स्थिर असते, ती 'निभूता' होय.

සමානසද්දා සා ඉට්ඨ-සද්දපරියායසාධිතා;

සම්මුළ්හා මූළ්හතායෙව, නිද්දිට්ඨත්ථාපි සාධුකං.

जी इच्छित शब्दाच्या पर्यायी शब्दांनी साधलेली असते, ती 'समानशब्दा' होय. जिचा अर्थ स्पष्टपणे सांगितलेला असूनही केवळ भ्रमामुळे (मूढतेमुळे) समजण्यास कठीण जाते, ती 'संमूढा' होय.

යස්සා සම්බන්ධබාහුල්‍යා, නාමං සා පාරිහාරිකී;

එකච්ඡන්නා භවෙ බ්‍යඤ්ජා-ධෙය්‍යං නිස්සයගොපනා.

जिच्यामध्ये अनेक संबंधांच्या बाहुल्यामुळे नाव लपलेले असते, ती 'पारिहारिकी' होय. जिच्यामध्ये विशेषणांच्या आश्रयाने मुख्य वस्तू लपवली जाते, ती 'एकच्छन्ना' होय.

සා භවෙ උභයච්ඡන්නා, යස්සා උභයගොපනා;

සංකිණ්ණා නාම සා යස්සා, නානාලක්ඛණසඞ්කරොති.

जिच्यामध्ये दोन्ही (विशेषण आणि विशेष्य) लपवलेले असतात, ती 'उभयच्छन्ना' होय. जिच्यामध्ये अनेक लक्षणांचे मिश्रण असते, ती 'संकीर्णा' होय.

අයං පනෙත්ථ අත්ථො – පදසන්ධිනා පදානං සන්ධානතො ගුළ්හත්ථා අපාකටත්ථා සමාගතා නාම සියා. ගුළ්හත්ථාති පසිද්ධානුවාදෙන අපසිද්ධා සමාගතා විධීයතෙ. ඉතො පරම්පි අනුවාදානුවාද්‍යභාවො එවං වෙදිතබ්බො. යත්ථ පහෙළිකායං අඤ්ඤත්ථ රුළ්හෙන සද්දෙන අඤ්ඤස්මිං අත්ථෙ පසිද්ධෙන රුළ්හිසද්දෙන වඤ්චනා වඤ්චිතා නාම සියා.

येथे हा अर्थ आहे – पदसंधीने पदांच्या जोडणीमुळे गुप्त अर्थ असलेली किंवा अप्रकट अर्थ असलेली 'समागत' नावाची पहेळिका असू शकते. 'गुप्त अर्थ असलेली' म्हणजे प्रसिद्ध अनुवादाने अप्रसिद्ध अशी समागत विहित केली जाते. यापुढेही अनुवाद आणि अनुवाद्य भाव असाच समजला पाहिजे. ज्या पहेळिकेमध्ये दुसऱ्या अर्थासाठी रूढ असलेल्या शब्दाने, म्हणजेच दुसऱ्या अर्थामध्ये प्रसिद्ध असलेल्या रूढ शब्दाने फसवणूक केली जाते, ती 'वंचित' नावाची पहेळिका असू शकते.

අතිබ්‍යවහිතප්පයොගා [Pg.65] අතිසයෙන අන්තරිතපයුජ්ජමානපදයුත්තා තතොයෙව මොහකාරිනී සම්මොහකාරිකා පහෙළිකා උක්කන්තා නාම. යස්සා පහෙළිකාය පදාවලි පදපන්ති දුබ්බොධත්ථා දුරනුබොධාභිධෙය්‍යා, සා පමුස්සිතා නාම.

अतिशय व्यवहित प्रयोगामुळे (म्हणजेच अत्यंत अंतराने वापरल्या गेलेल्या पदांनी युक्त असल्यामुळे) आणि म्हणूनच मोह निर्माण करणारी, संमोह निर्माण करणारी पहेळिका 'उत्क्रांत' (उक्कंत) नावाची असते. ज्या पहेळिकेची पदावली (पदपंक्ती) दुर्बोध अर्थाची (म्हणजेच समजण्यास कठीण अशा अभिधेयाची) असते, ती 'प्रमुषित' (पमुस्सित) नावाची असते.

අමුඛ්‍යත්ථාරොපාහිතපදා අප්පධානත්ථෙ මුඛ්‍යත්ථපකාසකසද්දානං කිඤ්චි සධම්මං නිස්සාය ආරොපනතො උපට්ඨිතපදයුත්තා සමානරූපා නාම සියා. පච්චයාදීහි පච්චයාදෙසාදීහි කථඤ්චිපි යෙන කෙනචි පකාරෙන ජාතසද්දා නිප්ඵන්නසද්දා ඵරුසා නාම.

अमुख्य अर्थाच्या आरोपाने युक्त पदांची, म्हणजेच अप्रधान अर्थामध्ये मुख्य अर्थ प्रकट करणाऱ्या शब्दांच्या काही समान धर्माचा आश्रय घेऊन आरोप केल्यामुळे उपस्थित झालेल्या पदांनी युक्त असलेली 'समानरूपा' नावाची पहेळिका असू शकते. प्रत्यय इत्यादींमुळे (म्हणजेच प्रत्यय, आदेश इत्यादींमुळे) कशातरी प्रकारे (कोणत्याही प्रकारे) उत्पन्न झालेले शब्द किंवा निष्पन्न झालेले शब्द असलेली 'परुषा' (कठोर) नावाची असते.

යත්ථ යස්සං පහෙළිකායං සඞ්ඛ්‍යානං ගණනං වුත්තමපි බ්‍යාමොහකාරණං හොති, සා පහෙළිකා සඞ්ඛ්‍යාතා නාම සියා. යත්ථ යස්සං පහෙළිකායං වාක්‍යත්ථො සමුදායත්ථො අඤ්ඤථා අඤ්ඤෙන පකාරෙන ආභාසතෙ විඤ්ඤායතෙ, සා පකප්පිතා නාම.

ज्या पहेळिकेमध्ये संख्या किंवा गणना सांगितलेली असूनही ती व्यामोहाचे (भ्रमाचे) कारण बनते, ती पहेळिका 'संख्यात' नावाची असू शकते. ज्या पहेळिकेमध्ये वाक्याचा अर्थ (समुदाय अर्थ) दुसऱ्याच प्रकारे भासतो किंवा समजला जातो, ती 'प्रकल्पित' नावाची असते.

යස්සා පහෙළිකාය නාමෙ පයුත්තාභිධානෙ නානත්ථකප්පනා විවිධාභිධෙය්‍යකප්පනා සම්භවති, සා පහෙළිකා නාමන්තරිකා නාම. තුල්‍යත්ථසුතිහෙතුතො සමානත්ථසද්දානං පයොගහෙතුයා අවට්ඨිතඤ්ඤත්ථා පතිට්ඨිතඅඤ්ඤත්ථා හොති, සා නිභූතා නාම.

ज्या पहेळिकेमध्ये नावाच्या (वापरलेल्या संज्ञेच्या) बाबतीत नाना अर्थांची कल्पना (विविध अर्थांची कल्पना) संभवते, ती पहेळिका 'नामान्तरिका' नावाची असते. समान अर्थाच्या श्रवणामुळे (म्हणजेच समान अर्थाच्या शब्दांच्या प्रयोगामुळे) दुसरा अर्थ प्रस्थापित होतो, ती 'निभूत' नावाची असते.

යා පහෙළිකා ඉට්ඨසද්දපරියායසාධිතා ඉච්ඡිතත්ථසද්දස්ස වෙවචනෙහි නිප්ඵාදිතා හොති, සා සමානසද්දා නාම. සාධුකං නිද්දිට්ඨත්ථාපි දස්සිතඅත්ථයුත්තාපියා මූළ්හතායෙව සම්මොහභාවත්ථං එව භවති, සා සම්මුළ්හා නාම.

जी पहेळिका इष्ट शब्दाच्या पर्यायांनी साधलेली (म्हणजेच इच्छित अर्थाच्या समानार्थी शब्दांनी निष्पन्न झालेली) असते, ती 'समानशब्दा' नावाची असते. जिचा अर्थ चांगल्या प्रकारे दर्शविलेला असूनही (किंवा दाखविलेल्या अर्थाने युक्त असूनही) केवळ मूढतेमुळेच (भ्रमामुळेच) संमोह निर्माण करणारी ठरते, ती 'संमूढा' नावाची असते.

යස්සා පහෙළිකාය විරචනෙ නාමං දස්සියමානං නාමං සම්බන්ධබාහුල්‍යා සම්බන්ධස්ස බහුලභාවතො භවති, සා පාරිහාරිකී නාම. යස්සා ආධෙය්‍යං බ්‍යඤ්ජ අභිබ්‍යඤ්ජිය පකාසෙත්වා [Pg.66] නිස්සයගොපනා ආධාරගුත්ති භවති, සා එකච්ඡන්නා නාම.

ज्या पहेळिकेच्या रचनेत दर्शविले जाणारे नाव हे संबंधाच्या बाहुल्यामुळे (संबंधाच्या प्रचुरतेमुळे) असते, ती 'पारिहारिकी' नावाची असते. ज्या पहेळिकेमध्ये आधेय (आश्रित गोष्ट) स्पष्टपणे प्रकट करून आश्रयाचे गोपन (आधाराचे रक्षण) केले जाते, ती 'एकच्छन्ना' नावाची असते.

යස්සා පයොගෙ උභයගොපනා උභින්නමාධාරාධෙය්‍යානං ගොපනා භවති, සා උභයච්ඡන්නා නාම. යස්සා නානාලක්ඛණසඞ්කරො සමාගතාදිනානාවිධලක්ඛණානං සඞ්කරො හොති, සා සංකිණ්ණා නාම සියා.

ज्या पहेळिकेच्या प्रयोगात उभयगोपन (म्हणजेच आधार आणि आधेय या दोन्हीचे गोपन) होते, ती 'उभयच्छन्ना' नावाची असते. ज्या पहेळिकेमध्ये नाना लक्षणांचा संकर (म्हणजेच समागत इत्यादी नाना प्रकारच्या लक्षणांचे मिश्रण) असतो, ती 'संकीर्ण' नावाची असू शकते.

ඉදානි සමාගතාදීනං ලක්ඛියං කමෙන එවං ඤාතබ්බං –

आता समागत इत्यादींचे उदाहरण क्रमाने याप्रमाणे समजून घ्यावे –

‘‘පභවා’නතවිත්තිණ්ණා, තවා’ණා මහතී සතී;

චිරාය ජයතං නාථ, පහුතඵලසාධිනී’’ති.

“हे नाथ! आपल्या प्रभावापासून पसरलेली, नम्र लोकांमध्ये विस्तारलेली, महान असलेली आपली आज्ञा विपुल फळ देणारी असून दीर्घकाळ विजयी असो.”

අයං සමාගතා.

ही 'समागत' (पहेळिका) आहे.

නාථ තව පභවතො පට්ඨාය නතවිත්තිණ්ණා ඔණතවසෙන පත්ථටා, එවං සති නදී විය දිස්සති. පභව පකට්ඨත්ත සොභාවන්ත. භො නාථ තව තුය්හං මහතී සතී මහන්තී සමානා ආණා ආනතවිත්තිණ්ණා අත්තනි නතෙසු ජනෙසු පත්ථටා පහුතඵලසාධිනී බහුලත්ථනිප්ඵාදනී චිරාය චිරකාලං ජයතං උක්කංසභාවෙන පවත්තතු. එත්ථ පභවආනතඉතිසන්ධිනා අත්ථො ගුළ්හො.

हे नाथ! आपल्या प्रभावापासून (उत्पत्तीपासून) नम्रतेने पसरलेली (विस्तारलेली), असे असताना ती नदीसारखी दिसते. 'प्रभव' म्हणजे उत्कृष्ट शोभा असणारे. हे नाथ! आपली (तुमची) महान असलेली आज्ञा, स्वतःकडे नम्र झालेल्या लोकांमध्ये पसरलेली, विपुल फळ देणारी (पुष्कळ अर्थ निष्पन्न करणारी) असून दीर्घकाळपर्यंत उत्कर्षाने प्रवृत्त राहो (विजयी असो). येथे 'प्रभव' आणि 'आनत' या संधीमुळे अर्थ गुप्त झाला आहे.

‘‘භද්දමෙවො’පසෙවෙය්‍ය, විධූතමදකිබ්බිසං;

සම්පාපයෙ පුරං ඛෙමං, ස දන්තො’ත්තනිසෙවිත’’න්ති.

“ज्याने मद आणि पाप धुवून टाकले आहे अशा भद्राचीच (कल्याणकारी पुरुषाची किंवा भद्र जातीच्या हत्तीची) सेवा करावी; तो दमित (संयमी किंवा प्रशिक्षित) असलेला आणि उत्तमांनी सेवित असलेला, सुरक्षित नगराप्रत पोहोचवतो.”

අයං වඤ්චිතා.

ही 'वंचित' (पहेळिका) आहे.

විධූතමදකිබ්බිසං විනාසිතමදදොසං භද්දමෙව මන්දපිය – භද්දජාතිකෙසු හත්ථීසු භද්දජාතිකහත්ථිමෙව උපසෙවෙය්‍යාති වුත්තං විය දිස්සති. භද්දමෙව උත්තමපුරිසමෙව සෙවෙය්‍යාති අත්ථො. සෙවනං කිමත්ථන්ති චෙ? හත්ථිපක්ඛෙ දන්තො සික්ඛිතො සො හත්ථි අත්තනිසෙවිතං අත්තානං භජිතං ජනං ඛෙමං නිබ්භයං පුරං නගරං සම්පාපෙති. පුරිසපක්ඛෙ පන [Pg.67] දන්තො දමිතො සො අරියපුග්ගලො අත්තනිසෙවිතං අත්තානමුපසෙවිතං ජනං ඛෙමං නිද්දුක්ඛං පුරං නිබ්බානපුරං පාපෙති. එත්ථ කවිච්ඡිතඋත්තමත්ථතො අඤ්ඤෙන හත්ථිඅත්ථෙ රුළ්හෙන සද්දෙන වඤ්චනා නාම.

ज्याचा मद आणि दोष नष्ट झाला आहे अशा 'भद्र' (कल्याणकारी) चीच सेवा करावी – जणू काही भद्र जातीच्या हत्तींमध्ये भद्र जातीच्या हत्तीचीच सेवा करावी, असे म्हटल्यासारखे दिसते. परंतु 'भद्राचीच' म्हणजे 'उत्तम पुरुषाचीच सेवा करावी' असा अर्थ आहे. सेवा कशासाठी? असे विचारल्यास – हत्तीच्या पक्षात, 'दंत' म्हणजे प्रशिक्षित असलेला तो हत्ती स्वतःची सेवा करणाऱ्या (स्वेच्छेने आश्रय घेणाऱ्या) माणसाला सुरक्षित (भयमुक्त) अशा नगरात पोहोचवतो. तर पुरुषाच्या पक्षात, 'दंत' म्हणजे दमित (इंद्रियसंयम केलेले) ते आर्यपुद्गल स्वतःची सेवा करणाऱ्या (स्वतःचा आश्रय घेणाऱ्या) माणसाला सुरक्षित (दुःखरहित) अशा निर्वाणनगराप्रत पोहोचवतात. येथे कवीला अभिप्रेत असलेल्या उत्तम अर्थापेक्षा, हत्तीच्या अर्थात रूढ असलेल्या दुसऱ्या शब्दाने फसवणूक केली आहे.

‘‘බහුගුණෙ පණමති, දුජ්ජනානංප්‍යයං ජනො;

හිතං පමුදිතො නිච්චං, සුගතං සමනුස්සර’’න්ති.

“हा लोक दुर्जनांच्या देखील अनेक गुणांसमोर नतमस्तक होतो; म्हणून नेहमी प्रमुदित होऊन हितावह अशा सुगतांचे (बुद्धांचे) स्मरण करावे.”

අයං උක්කන්තා. ඉමස්සත්ථො උපරි ආගමිස්සති.

ही 'उत्क्रांत' (पहेळिका) आहे. याचा अर्थ पुढे येईल.

බ්‍යාකිණ්ණදොසත්තෙ සතිපි පහෙළිකාරුළ්හත්තා එසා ඉට්ඨා. වුත්තඤ්හි ‘‘පහෙළිකායමාරුළ්හා, න හි දුට්ඨා කිලිට්ඨතා’’ති. ඉහ සම්බන්ධීපදානං අට්ඨානට්ඨාපනෙන බ්‍යවහිතත්තං හොති.

व्याकीर्ण (विखुरलेले असणे) हा दोष असूनही पहेळिकेमध्ये रूढ असल्यामुळे ही इष्ट मानली जाते. कारण असे म्हटले आहे की – “पहेळिकेमध्ये रूढ झालेली क्लिष्टता दुष्ट (दोषयुक्त) मानली जात नाही.” येथे संबंधी पदांना अयोग्य ठिकाणी ठेवल्यामुळे व्यवहितत्व (अंतर) निर्माण होते.

‘‘මුඛඵුල්ලං ගිඞ්ගමකං, නියුරුග්ගත්ථනුන්නතං;

පටච්චරී වරං පොසො, භීරුයා ධාරයන්තියා’’ති.

“मुखफुल्ल, गिंगमक, नियुर, उग्गत्थन आणि उन्नत (असे अलंकार) धारण करणाऱ्या स्त्रीपेक्षा, जीर्ण वस्त्र परिधान करणारा पुरुष श्रेष्ठ आहे.”

අයං පමුස්සිතා.

ही 'प्रमुषित' (पहेळिका) आहे.

මුඛඵුල්ලං තිලකාදිං ගිඞ්ගමකං එවංනාමකං පසාධනං නියුරුග්ගත්ථනුන්නතං නියුරං වලයං, උග්ගත්ථනං පයොධරපටං, උන්නතං නලාටපටාදිකං, මුඛතො උන්නතාභරණඤ්ච ධාරයන්තියා භීරුයා ඉත්ථියා පටච්චරී ජිණ්ණවත්ථනිවාසී පොසො පුරිසො වරං උත්තමො. එත්ථ බහුපයොගරහිතෙහි සද්දෙහි රචිතත්තා අත්ථස්ස දුරවබොධතා.

मुखफुल्ल म्हणजे टिळा इत्यादी, गिंगमक म्हणजे या नावाचे प्रसाधन, नियुर-उग्गत्थन-उन्नत म्हणजे नियुर म्हणजे कडे (वलय), उग्गत्थन म्हणजे स्तनपट (चोळी), उन्नत म्हणजे कपाळावरील पट्टी इत्यादी, आणि मुखावरील उन्नत आभूषणे धारण करणाऱ्या भिरू (स्त्री) पेक्षा पटच्चरी म्हणजे जीर्ण वस्त्र परिधान करणारा पोस (पुरुष) श्रेष्ठ (उत्तम) आहे. येथे व्यवहारात फारसे न वापरल्या जाणाऱ्या शब्दांनी रचना केल्यामुळे अर्थ समजणे कठीण झाले आहे.

‘‘නව’ග්ගරතනාන’ස්මිං, දිස්සන්ති රතනාකරෙ;

පුරිසානෙත්ථ අට්ඨන්නං, අට්ඨා’සාධාරණා’පර’’න්ති.

“या रत्नांच्या खाणीत नऊ श्रेष्ठ रत्ने दिसतात; त्यांपैकी आठ रत्ने आठ पुरुषांसाठी असाधारण आहेत आणि दुसरे (एक) साधारण आहे.”

අයං සමානරූපා.

ही 'समानरूपा' (पहेळिका) आहे.

අස්මිං රතනාකරෙ අග්ගරතනානි නව දිස්සන්ති, එත්ථ ඉමෙසු රතනෙසු අට්ඨ රතනානි අට්ඨන්නං පුරිසානං අසාධාරණානි, අපරං රතනං සාධාරණං. ඉමානි නව ලොකුත්තරානි චිත්තීකතාදිඅත්ථෙන ‘‘රතනානී’’ති ච තප්පභවො සම්මාසම්බුද්ධො [Pg.68]‘‘ආකරො’’ති ච කප්පිතොති අමුඛ්‍යත්ථෙසු රතනාදිසද්දානමාරොපනං හොති.

या रत्नांच्या खाणीत नऊ श्रेष्ठ रत्ने दिसतात, येथे या रत्नांपैकी आठ रत्ने आठ पुरुषांसाठी असाधारण आहेत आणि दुसरे (एक) साधारण आहे. ही नऊ लोकोत्तर (धम्म) पूजनीयत्वाच्या अर्थाने 'रत्ने' आणि त्यांचा उगम असणारे सम्यक्संबुद्ध हे 'खाण' (आकर) आहेत अशी कल्पना केल्यामुळे अमुख्य अर्थांवर रत्ने इत्यादी शब्दांचा आरोप झाला आहे.

‘‘වින්දන්ති දෙවගන්ධබ්බා, හිමවන්තමහාතලෙ;

රසවන්තෙ සරෙ සත්ත, න නාගාපි උපොසථා’’ති.

“देव आणि गंधर्व हिमालयाच्या विस्तीर्ण प्रदेशात रसयुक्त सरोवरांचा लाभ घेतात, परंतु उपोसथ नावाचे हत्ती (किंवा नाग) देखील तेथे जात नाहीत.”

අයං ඵරුසා.

ही 'परुषा' (पहेळिका) आहे.

හිමවන්තමහාතලෙ හිමාලයස්ස මත්ථකෙ රසවන්තෙ සොදකෙ සත්ත සරෙ අනොතත්තාදිකෙ දෙවගන්ධබ්බා වින්දන්ති සෙවන්ති, උපොසථා නාගාපි න වින්දන්ති. අයමපරත්ථො. හිමවන්තමහාතලෙ චන්දරංසියුත්තෙ මහාපාසාදතලෙ දෙවගන්ධබ්බා කීළමානා ගන්ධබ්බා රසවන්තෙ මධුරගුණයුත්තෙ සත්ත සරෙ වීණාය ඡජ්ජාදිකෙ සත්ත සරෙ වින්දන්ති, නාගාපි අරියාපි උපොසථාපි උපවුත්ථාපි න වින්දන්ති නානුභවන්ති. එත්ථ දිබ්බන්තීති දෙවා. උපොසථො එතෙසමත්ථීති උපොසථාති විග්ගහො. ලක්ඛණක්කමතො පසිද්ධපචුරපයොගතො අඤ්ඤදත්ථා යෙන කෙනචි ලෙසෙන පච්චයාදීනං ජාතසද්දස්ස අත්ථිතා.

हिमालय पर्वताच्या शिखरावर असलेल्या हिमवंताच्या विस्तीर्ण प्रदेशात, स्वादिष्ट आणि जलपूर्ण अशा अनोतत्त (अनवतप्त) इत्यादी सात सरोवरांचा देव आणि गंधर्व उपभोग घेतात व सेवा करतात, परंतु उपोसथ नाग देखील त्यांचा उपभोग घेत नाहीत. हा दुसरा अर्थ आहे. हिमवंताच्या विस्तीर्ण प्रदेशात, चंद्राच्या किरणांनी युक्त अशा महाप्रासादाच्या (भव्य वाड्याच्या) छतावर क्रीडा करणारे देव आणि गंधर्व, स्वादिष्ट व मधुर गुणांनी युक्त अशा सात स्वरांचा (सरोवरांचा) आणि वीणेच्या षड्ज इत्यादी सात स्वरांचा उपभोग घेतात; परंतु नाग, आर्य, उपोसथ किंवा उपवास करणारे देखील त्यांचा उपभोग घेत नाहीत, अनुभव घेत नाहीत. येथे जे क्रीडा करतात (किंवा प्रकाशतात) ते 'देव' होत. ज्यांच्याकडे उपोसथ (व्रत) आहे ते 'उपोसथ' होत, असा विग्रह आहे. लक्षणाच्या क्रमाने, प्रसिद्ध व विपुल प्रयोगामुळे आणि इतर कोणत्याही कारणाने किंवा प्रत्यय इत्यादींच्या योगाने 'जात' शब्दाचे अस्तित्व सिद्ध होते.

‘‘ගීතසද්දෙ සරා ද්වෙ ද්වෙ, ද්වෙ ඡජ්ජඤ්ඤත්‍ර ඡස්සරා;

පඤ්චවණ්ණං යථා චක්ඛු, ඡබ්බණ්ණා නාසිකා තථා’’ති.

“गीतस्वरांमध्ये दोन-दोन स्वर असतात, षड्ज वगळता इतर सहा स्वर दोन-दोन असतात; ज्याप्रमाणे डोळा पाच रंगांचा असतो, त्याचप्रमाणे नाक सहा रंगांचे असते.”

අයං සඞ්ඛ්‍යාතා.

ही संख्याता (संख्याविषयक कूट) आहे.

ගීතසද්දෙ සරා ද්වෙ හොන්ති, ඡජ්ජ’ඤ්ඤත්‍ර ඡජ්ජතො අඤ්ඤත්‍ර ඡජ්ජං වජ්ජෙත්වා උසභො ගන්ධාරො මජ්ඣිමො පඤ්චමො ධෙවතො නිසාදොති. එත්ථ යුගළතො ද්වෙ ද්වෙ ඡස්සරා ඡසරවන්තො. යථා චක්ඛු පඤ්චවණ්ණං හොති, තථා එවං නාසිකා ඡබ්බණ්ණා හොති, ගීතසද්දෙ ඊකාරඅකාරසරද්වයසබ්භාවතො ච ඡජ්ජං ඨපෙත්වා උසභාදීසු සරානං තිවිධත්තා ච ‘‘චක්ඛූ’’ති සරබ්‍යඤ්ජනවසෙන පඤ්චවණ්ණානං සබ්භාවතො ච ‘‘නාසිකා’’ති ඡන්නං සබ්භාවතො ච එවං වුත්තං. එත්ථ වුත්තසඞ්ඛ්‍යාගීතාදිසද්දසන්නිට්ඨානතො සම්මොහකාරිනී හොති.

गीतस्वरांमध्ये दोन स्वर असतात. 'षड्ज वगळता' म्हणजे षड्ज सोडून ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत आणि निषाद हे होत. येथे जोडीने दोन-दोन असे सहा स्वर आहेत. ज्याप्रमाणे डोळा पाच रंगांचा असतो, त्याचप्रमाणे नाक सहा रंगांचे असते. गीतशब्दात 'ई'कार आणि 'अ'कार या दोन स्वरांच्या अस्तित्वामुळे, आणि षड्ज वगळता ऋषभ इत्यादींमध्ये स्वरांच्या त्रिविधतेमुळे, तसेच 'चक्खु' (डोळा) या शब्दात स्वर आणि व्यंजनांच्या रचनेनुसार पाच वर्णांचे (अक्षरांचे) अस्तित्व असल्यामुळे आणि 'नासिका' (नाक) या शब्दात सहा वर्णांचे अस्तित्व असल्यामुळे असे म्हटले आहे. येथे सांगितलेली संख्या, गीत इत्यादी शब्दांच्या निश्चितीमुळे संभ्रम निर्माण करणारी ठरते.

‘‘පාතු [Pg.69] වො උදිතො රාජා, සිරිමා රත්තමණ්ඩලො;

සකන්තිගහනක්ඛත්ත-සඞ්ඝයුත්තො සුලක්ඛණො’’ති.

“उदित झालेला, शोभासंपन्न, रक्तवर्ण मंडल (किंवा अनुरक्त राष्ट्रमंडल) असलेला, स्वतःच्या कांतीने आणि ग्रह-नक्षत्रांच्या समूहाने युक्त असलेला आणि शुभ लक्षणांनी युक्त असलेला राजा तुमचे रक्षण करो.”

අයං පකප්පිතා.

ही प्रकल्पिता (कल्पित कूट) आहे.

සිරිමා සිරිමන්තො රත්තමණ්ඩලො අනුරත්තජනපදමණ්ඩලො, අනුරත්තඅමච්චමණ්ඩලො වා සකන්තිගහනක්ඛත්තසඞ්ඝයුත්තො සකස්ස අත්තනො අන්තෙ සමීපෙ ගහනෙහි අවිරළෙහි ඛත්තසඞ්ඝෙහි ඛත්තියසමූහෙහි යුත්තො සංයුත්තො සුලක්ඛණො පසත්ථපුරිසලක්ඛණො උදිතො පසිද්ධො රාජා නරින්දො වො තුම්හෙ පාතු රක්ඛතූති අයං අනධිප්පෙතත්ථො. සිරිමා ‘‘ලක්ඛියා වාසට්ඨානත්තා’’ති වුත්තත්තා සිරිමන්තො රත්තමණ්ඩලො උග්ගමනෙ රත්තමණ්ඩලො සකන්තිගහනක්ඛත්තසඞ්ඝයුත්තො කන්තිසහිතෙහි ගහනක්ඛත්තතාරගණෙහි යුත්තො සුලක්ඛණො සුට්ඨු සසලක්ඛණො උදිතො උග්ගතො රාජා චන්දො වො තුම්හෙ පාතූති උභයපක්ඛස්ස සාධාරණගුණගුණීපදපරිග්ගහෙන ඉධ වාක්‍යත්ථස්ස අඤ්ඤථා දිස්සමානතා හොති.

शोभासंपन्न म्हणजे ऐश्वर्यशाली; रक्तमंडल म्हणजे अनुरक्त (प्रेमळ) प्रजाजन असलेले मंडल किंवा अनुरक्त अमात्य (मंत्री) मंडल; स्वतःच्या कांतीने आणि ग्रह-नक्षत्रांच्या समूहाने युक्त म्हणजे स्वतःच्या जवळ दाट असलेल्या क्षत्रियांच्या समूहाने युक्त; शुभ लक्षणांनी युक्त म्हणजे प्रशंसनीय पुरुषलक्षणांनी युक्त; उदित झालेला म्हणजे प्रसिद्ध असलेला राजा (नरेंद्र) तुमचे रक्षण करो, हा येथे अनपेक्षित (गूढ) अर्थ आहे. 'लक्ष्मीचे निवासस्थान असल्यामुळे' शोभासंपन्न, उगवताना तांबडे मंडल असलेला, स्वतःच्या कांतीने आणि ग्रह, नक्षत्र व तारांच्या समूहाने युक्त असलेला, सशाच्या चिन्हाने (शशलक्षण) सुशोभित असलेला, उदित झालेला राजा चंद्र तुमचे रक्षण करो, असा दोन्ही पक्षांना लागू पडणारा साधारण गुण आणि गुणी पदांचा स्वीकार केल्यामुळे येथे वाक्याचा अर्थ वेगळा दिसून येतो.

‘‘වුච්චතා’දො ඉසිත්‍යෙ’කො, සුමහන්තොපකාරවා;

සනාතනො ච න ඉසි, න සඛා න සනාතනො’’ති.

“सुरुवातीला ज्याला 'इषि' (ऋषी) म्हटले जाते, जो अत्यंत उपकारक आहे, जो सनातन (शाश्वत) आहे, तरीही तो ऋषी नाही, मित्र नाही आणि सनातनही नाही.”

අයං නාමන්තරිකා.

ही नामन्तरिका (नावाच्या अंतर्गत अक्षरांचे कूट) आहे.

එකො ආදො පුබ්බෙ ‘‘ඉසී’’ති වුච්චති, සුමහන්තොපකාරවා අතිමහන්තොපකාරසමන්නාගතො සනාතනො ච සස්සතො ච හොති, තථාපි න ඉසි ඉසි නාම න හොති, න සඛා මිත්තොපි න හොති, න සනාතනො සස්සතොපි න හොති, අයං ගම්‍යමානත්ථො. සුමහා අතිමහන්තො එකො ආදො නාමාදිම්හි ඉසීති වුච්චති, අන්තො මජ්ඣෙ පකාරවා ප-කාරෙන සමන්නාගතො, සනාතනො ච සස්සතො ච හොති, ඉසිපි නාම න හොති, මිත්තොපි න හොති, සො නාතනො තනඉති අක්ඛරද්වයරහිතො න [Pg.70] හොති. ආදිමජ්ඣානං වුත්තත්තා අන්තෙති ඤායති, ‘‘ඉසිපතනවිහාරො’’ති ගහෙතබ්බං. තත්ථ ඉසිපතනනාමෙන ඉසිආදීනං ගම්‍යමානත්ථත්තා නානත්ථකප්පනා හොති.

सुरुवातीला एकाला 'इषि' (ऋषी) म्हटले जाते, जो अत्यंत उपकारक आहे आणि सनातन (शाश्वत) आहे, तरीही तो ऋषी नाही, मित्र (सखा) नाही आणि सनातनही नाही, हा समजणारा अर्थ आहे. 'सुमहा' म्हणजे अत्यंत मोठा; सुरुवातीला 'इषि' असे म्हटले जाते, शेवटी आणि मध्ये 'पकारवान' म्हणजे 'प' कारने युक्त आहे, आणि तो सनातन (शाश्वत) आहे; तो ऋषीही नाही, मित्रही नाही, आणि तो 'नातन' म्हणजे 'तन' या दोन अक्षरांनी रहित नाही. सुरुवातीचे आणि मधले सांगितले असल्यामुळे शेवटी काय आहे हे समजते, म्हणून 'इसिपतन विहार' असा अर्थ घ्यावा. तेथे 'इसिपतन' या नावाने ऋषी इत्यादी अर्थ ध्वनित होत असल्यामुळे विविध अर्थांची कल्पना होते.

‘‘ධාවන්තං උදයා අත්ථං, මුහුත්තං න නිවත්තති;

න චන්දමණ්ඩලං එතං, නාපි ආදිච්චමණ්ඩල’’න්ති.

“उदयापासून अस्त होईपर्यंत धावणारे, जे एका क्षणासाठीही थांबत नाही; ते चंद्राचे मंडल नाही आणि सूर्याचे मंडलही नाही.”

අයං නිභූතා.

ही निभूता (गुप्त किंवा लपविलेले कूट) आहे.

උදයා උදයතො පභුති අත්ථං යාව අත්ථං ධාවන්තං ජවන්තං මුහුත්තං මුහුත්තකාලං න නිවත්තති න පුනාවත්තති. එතං චන්දමණ්ඩලම්පි න හොති, ආදිච්චමණ්ඩලම්පි න හොති. උදයා පටිසන්ධිතො අත්ථං යාවචුති. ධාවන්තන්ති ආයුකිච්චතො ආයුචන්දාදීනමත්ථානං, තප්පකාසකසද්දානඤ්ච තුල්‍යත්තා එත්ථ පතිට්ඨිතචන්දාදිඅත්ථන්තරානං සම්භවො.

उदयापासून म्हणजे उगवल्यापासून अस्तापर्यंत वेगाने धावणारे, जे एका क्षणासाठीही मागे फिरत नाही. हे चंद्रमंडलही नाही आणि सूर्यमंडलही नाही. 'उदय' म्हणजे प्रतिसंधी (जन्म) आणि 'अस्त' म्हणजे च्युती (मृत्यू). 'धावणारे' म्हणजे आयुष्याच्या कार्यामुळे आयुष्य, चंद्र इत्यादी अर्थांचे आणि ते प्रकट करणाऱ्या शब्दांचे साम्य असल्यामुळे, येथे चंद्र इत्यादी व्यतिरिक्त इतर अर्थांचा संभव होतो.

‘‘දෙවිං කිත්තිමහීනාමං, කළාරත්ථව්හයං පුරිං;

හිත්වා න සරි සො ධීරො, කරොන්තොප්‍යු’ය්‍යමව්හය’’න්ති.

“'कीर्तिमही' नावाच्या देवीचा आणि 'कळार' नावाच्या नगराचा त्याग करून, 'उय्यम' नावाचा प्रयत्न करत असतानाही त्या धीर पुरुषाने त्यांचे स्मरण केले नाही.”

අයං සමානසද්දා.

ही समानशब्दा (समानार्थी शब्दांचे कूट) आहे.

කිත්තිමහීනාමං කිත්තිමහීනං ද්වින්නං නාමෙන සමන්නාගතං දෙවිං අග්ගමහෙසිං කළාරත්ථව්හයං පුරිං කළාරඅත්ථානං ද්වින්නං නාමෙන සමන්නාගතං පුරිං නගරඤ්ච සො ධීරො හිත්වා පරිච්චජිත්වා උය්‍යමව්හයං උය්‍යමනාමෙන සමන්නාගතං කරොන්තො අපි න සරි සම්පත්තිං නානුසරි, යසොධරාදෙවිඤ්ච කපිලවත්ථුපුරිඤ්ච හිත්වා වීරියසඞ්ඛාතපධානං කරොන්තො මහාසත්තො සම්පත්තිං න සරි, එත්ථාභිමතයසොධරාදිසද්දානං පරියායෙහි කිත්තිමහීසද්දාදීහි රචිතතා.

कीर्तिमही म्हणजे 'कीर्ती' आणि 'मही' या दोन नावांनी युक्त असलेल्या देवीचा (अग्रमहिषीचा), आणि 'कळार' व 'अत्थ' या दोन नावांनी युक्त असलेल्या नगराचा त्याग करून, त्या धीर पुरुषाने 'उय्यम' (उद्योग/प्रयत्न) नावाचा पुरुषार्थ करत असतानाही त्या वैभवाचे स्मरण केले नाही. यशोधरा देवी आणि कपिलवस्तू नगर यांचा त्याग करून वीर्य (प्रयत्न) नावाचे प्रधान कार्य करत असताना महासत्त्वांनी (बोधिसत्त्वांनी) वैभवाचे स्मरण केले नाही. येथे अभिप्रेत असलेल्या यशोधरा इत्यादी शब्दांची रचना 'कीर्तिमही' इत्यादी पर्यायी शब्दांद्वारे केली गेली आहे.

‘‘චතුද්දිසාමුඛා බන්ධා, චත්තාරො සින්ධවා සයං;

පරිභුඤ්ජන්ති නික්ඛිත්තං, තිණං මජ්ඣෙ යථාසුඛ’’න්ති.

“चारही दिशांकडे तोंड करून बांधलेले चार सिंधू घोडे, मध्ये टाकलेले गवत स्वतःच्या इच्छेनुसार आनंदाने खातात.”

අයං සම්මුළ්හා.

ही संमूढा (भ्रम निर्माण करणारे कूट) आहे.

සින්ධවා [Pg.71] චත්තාරො අස්සා චතුද්දිසාමුඛා යථා චතුද්දිසාසම්මුඛා හොන්ති, තථා බන්ධා මජ්ඣෙ නික්ඛිත්තං තිණං සයං යථාසුඛං පරිභුඤ්ජන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං පිට්ඨිං කත්වා බන්ධා විය ඛායති, තෙ පන සම්මුඛං කත්වා බන්ධා හොන්ති. එත්ථ ‘‘චතුද්දිසාමුඛාබන්ධා’’ති නිද්දිට්ඨත්තා පිට්ඨිං කත්වා බන්ධාති සම්මුළ්හතා හොති.

चार सिंधू घोडे चारही दिशांकडे तोंड करून जसे बांधलेले असतात, तसेच ते मध्ये टाकलेले गवत स्वतःच्या इच्छेनुसार खातात. ते एकमेकांकडे पाठ करून बांधल्यासारखे वाटतात, परंतु प्रत्यक्षात ते एकमेकांसमोर तोंड करून बांधलेले असतात. येथे 'चारही दिशांकडे तोंड करून बांधलेले' असे म्हटल्यामुळे, ते एकमेकांकडे पाठ करून बांधले आहेत असा भ्रम निर्माण होतो.

‘‘ජනො ජීවනජානන්ද-කරබන්ධුස්ස භාසිතං;

සක්කරොන්තොව පප්පොති, පුඤ්ඤාරික්ඛයගොචරෙ’’ති.

“लोक जीवनाला आनंद देणाऱ्या मित्राच्या (किंवा बंधूच्या) भाषणाचा आदर करतच पुण्य आणि अरि (शत्रू) यांच्या नाशाच्या स्थानाला (म्हणजेच निर्वाणाला) प्राप्त होतात.”

අයං පාරිහාරිකී.

ही 'पारिहारिकी' (पहेळिका) आहे.

ජීවනජානන්දකරබන්ධුස්ස ජීවනතො උදකතො ජාතානං පදුමානං ආනන්දකරස්ස සූරියස්ස බන්ධුස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස භාසිතං වචනං සක්කරොන්තො පූජෙන්තො ජනො පුඤ්ඤාරික්ඛයගොචරෙ පුඤ්ඤානං පටිපක්ඛත්තා පුඤ්ඤාරිසඞ්ඛාතානං අකුසලානං ඛයස්ස නිමිත්තභූතං නිබ්බානමාරම්මණං කත්වා උප්පන්නෙ මග්ගඵලෙ පප්පොති පාපුණාති. එත්ථ ජීවනජානං ආනන්දකරස්ස බන්ධුස්සෙති ච, පුඤ්ඤාරීනං ඛයනිමිත්තං ආරම්මණං කත්වා පවත්තෙති ච ඉමිනා බුද්ධො මග්ගඵලා ච පාරම්පරියෙන සම්බන්ධෙන වුත්තාති සම්බන්ධානං බාහුල්ලභාවො.

पाण्यातून (जीवन) उत्पन्न झालेल्या कमळांना आनंद देणाऱ्या सूर्याचे जे बंधू (समान) आहेत, अशा सम्यक्संबुद्धांच्या भाषित वचनाचा सत्कार व पूजा करणारा मनुष्य, पुण्याच्या शत्रूंच्या (पुण्यारि म्हणजेच अकुशलांच्या) क्षयाच्या विषयात, पुण्याच्या विरोधी असलेल्या 'पुण्यारि' संज्ञक अकुशलांच्या क्षयाचे निमित्त असलेल्या निर्वाणाला आलंबन करून उत्पन्न झालेल्या मार्गफलाला प्राप्त करतो. येथे 'जिवनजांना (कमळांना) आनंद देणाऱ्याचा बंधू' आणि 'पुण्यारींच्या (अकुशलांच्या) क्षयाचे निमित्त आलंबन करून प्रवृत्त होणारे' याने बुद्ध आणि मार्गफल हे परंपरेच्या संबंधाने सांगितले आहेत, म्हणून संबंधांचे बाहुल्य आहे.

‘‘න ගණ්හාති මහන්තම්පි, සද්දං න ච විභූසනං;

චතුප්පදස්ස කස්සාපි, කණ්ණොයං න කිලාඵලො’’ති.

“हा कोणत्याही चतुष्पादाचा (चार पायांच्या प्राण्याचा) कान मोठा आवाजही ग्रहण करत नाही आणि अलंकारही ग्रहण करत नाही, तरीही हा कान निष्फळ (अफल) नाही.”

අයං එකච්ඡන්නා.

ही 'एकच्छन्ना' (एक गुप्त असलेली प्रहेलिका) आहे.

කස්සාපි චතුප්පදස්ස කණ්ණො මහන්තම්පි සද්දං න ගණ්හාති, ආරම්මණං න කරොති, විභූසනම්පි න ගණ්හාති. තථාපි අයං කණ්ණො අඵලො න කිල, සඵලතො නිප්ඵලො න හොති කිර. අස්සකණ්ණො රුක්ඛො. එත්ථ කණ්ණොති ආධෙය්‍යං කත්වා තදාධාරස්ස අවචනතො නිස්සයගුත්ති.

कोणत्याही चतुष्पादाचा कान मोठा आवाजही ग्रहण करत नाही, आलंबन करत नाही आणि अलंकारही ग्रहण करत नाही. तरीही हा कान निष्फळ नाही, सार्थ असल्यामुळे तो निरुपयोगी होत नाही. (तो म्हणजे) 'अश्वकर्ण' नावाचा वृक्ष होय. येथे 'कर्ण' (कान) हे आधेय करून त्याच्या आधाराचे (अश्व/घोड्याचे) ग्रहण न केल्यामुळे ही 'निस्रयगुत्ती' (आश्रयगुप्तता) आहे.

‘‘අලඞ්කරොන්තො [Pg.72] භුවනං, සස්සිරිකො සදෙවකං;

කස්මිං සඤ්ජාතසංවද්ධො, කො කෙන නුපලිම්පතී’’ති.

“देवांसह संपूर्ण भुवनाला सुशोभित करणारा, शोभायमान असणारा, कशामध्ये उत्पन्न होऊन वाढलेला कोण, कशाने लिप्त होत नाही?”

අයං උභයච්ඡන්නා.

ही 'उभयच्छन्ना' (दोन्ही गुप्त असलेली प्रहेलिका) आहे.

සස්සිරිකො සදෙවකං භුවනං අලඞ්කරොන්තොති බුද්ධො විය ඛායති. භුවනං භුවනසඞ්ඛාතං කං ජලං සදා එව අලඞ්කරොන්තො සස්සිරිකො ලක්ඛියසමන්නාගතො කස්මිං ජලෙ සඤ්ජාතසංවද්ධො කො කතරො කෙන ජලෙන න උපලිම්පති න ලිම්පති. පදුමොති විසජ්ජනං. පදුමො හි පුංනපුංසකලිඞ්ගො. ඉහ ජලපදුමානං ද්වින්නම්පි ඡාදිතත්තා උභයච්ඡන්නා නාම.

'देवांसह भुवनाला सुशोभित करणारा शोभायमान' असे म्हटले असता ते बुद्धांप्रमाणे भासतात. 'भुवन' म्हणजे भुवनसंज्ञक 'क' (जल) याला नेहमी सुशोभित करणारा, शोभायमान व लक्षणांनी युक्त असलेला, कोणत्या पाण्यात उत्पन्न होऊन वाढलेला कोणता (पदार्थ) कोणत्या पाण्याने लिप्त होत नाही? 'पदुम' (कमळ) हे याचे उत्तर आहे. कारण 'पदुम' हा शब्द पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी दोन्ही आहे. येथे जल आणि कमळ या दोन्हीचे आच्छादन (गुप्तता) असल्यामुळे याला 'उभयच्छन्ना' म्हणतात.

‘‘ආදො සොයෙව යො අන්තෙ, මජ්ඣිමස්සාදි මජ්ඣිමො;

සිද්ධන්තාදීසු වත්තන්තං, අසඞ්ඛතපදං වදා’’ති.

“जो सुरुवातीला आहे तोच शेवटी आहे, जो मधल्या अक्षराचा सुरुवातीचा वर्ण आहे तोच मध्यभागी आहे; सिद्धांत इत्यादींमध्ये वर्तणारा, त्या असंस्कृत (असंखत) पदाला सांग.”

අයං සංකිණ්ණා.

ही 'संकीर्णा' (मिश्र प्रहेलिका) आहे.

අන්තෙ අවසානෙ යො හොති, ආදොපි සොයෙව හොති, මජ්ඣිමස්ස ආදිභූතො මජ්ඣිමො එව හොති, සිද්ධං නිප්ඵන්නං තාදීසු අරියෙසු වත්තන්තං අසඞ්ඛතපදං වද කථෙහීති අයමපරත්ථො. ආදො ආදිම්හි සොයෙව සකාරො එව අන්තෙ පරියොසානෙ යො යකාරොයෙව, මජ්ඣිමො මජ්ඣිමවණ්ණො මජ්ඣිමස්ස සද්දස්ස ආදි මකාරො, සිද්ධන්තාදීසු මතසමයකාලාදීසු වත්තන්තං වාචකභාවෙන පවත්තන්තං අසඞ්ඛතපදං සඞ්ඛතතො අඤ්ඤත්තා අසඞ්ඛතභූතං පඤ්ඤත්තිං වද කථෙහීති. සමයසද්දො හි නාමපඤ්ඤත්ති. එත්ථ සිද්ධන්තසද්දෙන ආදිසද්දස්ස සඞ්ගහිතත්තා තාදිඅත්ථො ලබ්භතීති අත්ථස්ස ගුළ්හතාය සමාගතාලක්ඛණෙන ච ‘‘සො’’ති ‘‘යො’’ති ‘‘අසඞ්ඛතපද’’න්ති අඤ්ඤත්ථරුළ්හසද්දෙන වඤ්චිතත්තා වඤ්චිතාලක්ඛණෙන ච සමයසද්දෙ නානත්ථකප්පනතො නාමන්තරිකාලක්ඛණෙන චාති තීහිපි ලක්ඛණෙහි මිස්සිතොති. සෙසෙසුපි සංකිණ්ණත්තං එවමෙව [Pg.73] වෙදිතබ්බං. තත්ථ තත්ථ වුත්තලක්ඛණානුසාරෙනෙව සමාගතාදීනං අන්වත්ථසඤ්ඤතා වෙදිතබ්බා.

शेवटी (अंतामध्ये) जो असतो, सुरुवातीलाही तोच असतो; मधल्या अक्षराचा जो आदिभूत आहे तोच मध्यभागी असतो; सिद्ध (निष्पन्न) झालेल्या अशा अर्हतांमध्ये वर्तणाऱ्या असंस्कृत (असंखत) पदाला सांग (कथन कर) - हा दुसरा अर्थ आहे. सुरुवातीला (आदीमध्ये) जो 'स'कार आहे, तोच शेवटी (अंतामध्ये) 'य'कार आहे; मध्यभागी असलेला मध्यम वर्ण हा 'मज्झिम' शब्दाचा आदिभूत 'म'कार आहे; सिद्धांत इत्यादींमध्ये म्हणजेच मत, समय, काळ इत्यादींमध्ये वाचकभावाने वर्तणाऱ्या, संस्कृत (संखत) पेक्षा भिन्न असल्यामुळे असंस्कृत (असंखत) झालेल्या संज्ञेला (प्रज्ञप्तीला) सांग (कथन कर). कारण 'समय' हा शब्द नामप्रज्ञप्ती (संज्ञा) आहे. येथे 'सिद्धांत' शब्दाने 'आदि' शब्दाचा संग्रह झाल्यामुळे तसा अर्थ प्राप्त होतो, म्हणून अर्थाच्या गूढतेमुळे 'समागत लक्षण', तसेच 'सो' (तो), 'यो' (जो), 'असंखतपद' या अन्य अर्थांत रूढ असलेल्या शब्दांनी फसवणूक झाल्यामुळे 'वंचित लक्षण', आणि 'समय' शब्दात अनेक अर्थांची कल्पना केल्यामुळे 'नामान्तरिका लक्षण' अशा तिन्ही लक्षणांचे मिश्रण आहे. उरलेल्यांमध्येही संकीर्णता याच प्रकारे जाणावी. त्या त्या ठिकाणी सांगितलेल्या लक्षणानुसारच 'समागत' इत्यादींची सार्थ संज्ञा जाणावी.

34.

३४.

දෙසකාලකලාලොක-ඤායාගමවිරොධි යං;

තං විරොධිපදං චෙ’ත-මුදාහරණතො ඵුටං.

“देश, काळ, कला, लोक, न्याय आणि आगम यांच्याशी जे विरोधी आहे, त्याला 'विरोधी पद' म्हणतात, आणि हे उदाहरणावरून स्पष्ट होते.”

34. ‘‘දෙසි’’ච්චාදි. දෙසො ථලජලදෙසාදි. කාලො රත්තින්දිවො. කලා නච්චගීතාදයො. ලොකො චරාචරභූතප්පවත්ති. ඤායො යුත්ති. ආගමො ඉධ බුද්ධවචනං. අඤ්ඤත්ථ තු සුතිධම්මසංහිතා, තෙ ච. තෙහි විරොධො අස්ස අත්ථීති දෙස…පෙ… විරොධි. යන්ති අනුවදිත්වා. තං විරොධිපදන්ති විධීයතෙ. එතඤ්ච පදං උදාහරණතො ලක්ඛියතො ඵුටං පාකටං. යතො ජලජාදීනං ථලාදීසු පාතුභාවාදි, රත්‍යාදීසු සම්භවන්තානං කුසුමාදීනං දිවාදීසු සම්භවො ච, ‘‘නච්චගීතාදිචතුසට්ඨියා කලාසු භින්නඡජ්ජො නාම සත්තසරො’’තිආදිනා කලාසත්ථාභිහිතලක්ඛණාතික්කමවිරොධො ච, ‘‘අග්ගිසීතලො, නිස්සාරො ඛදිරො’’තිආදිනා ලොකසීමාතික්කමො ච, වුත්තායපා’නරුප්පත්තසමුප්පත්තියා මිද්ධස්ස රූපභාවාපාදනාදිඤායවිරොධො ච, යථාසකමාගමෙන විරොධො ච සුඛෙන ච සක්කා පාකටත්තා විඤ්ඤාතුං, තතො සබ්බමෙතං නොදාහටන්ති අධිප්පායො.

३४. 'देसि' इत्यादी. 'देश' म्हणजे स्थल, जल देश इत्यादी. 'काळ' म्हणजे रात्र आणि दिवस. 'कला' म्हणजे नृत्य, गीत इत्यादी. 'लोक' म्हणजे चराचर प्राण्यांची प्रवृत्ती. 'न्याय' म्हणजे युक्ती. 'आगम' म्हणजे येथे बुद्धवचन; अन्य ठिकाणी मात्र श्रुती आणि धर्मसंहिता इत्यादी. त्यांच्याशी ज्याचा विरोध आहे तो 'देश... इत्यादी विरोधी' होय. 'यम्' (जे) याचा अनुवाद करून 'ते विरोधी पद' असे विधान केले जाते. आणि हे पद उदाहरणावरून (लक्ष्यावरून) स्पष्ट व प्रकट होते. कारण जलज (पाण्यात उत्पन्न होणारे) इत्यादींचा स्थलावर प्रादुर्भाव होणे इत्यादी, रात्री उमलणाऱ्या फुलांचे दिवसा उमलणे इत्यादी, 'नृत्य, गीत इत्यादी चौसष्ट कलांमध्ये भिन्नषड्ज नावाचा सातवा स्वर आहे' इत्यादी कलाशास्त्रात सांगितलेल्या लक्षणांचे उल्लंघन केल्यामुळे होणारा विरोध, 'अग्नी शीतल आहे, खैर (खदिर) निस्सार आहे' इत्यादी लोकसीमेचे उल्लंघन करणे, सांगितलेल्या किंवा न सांगितलेल्या उत्पत्तीच्या संबंधाने 'मिद्ध' (आळस/तंद्रा) याला रूपभाव प्राप्त करून देणे इत्यादी न्यायविरोध, आणि आपापल्या आगमाशी होणारा विरोध हा स्पष्ट असल्यामुळे सहजपणे समजता येतो, म्हणून हे सर्व उदाहरणाने दाखवले नाही, असा अभिप्राय आहे.

34. එවං යමකපහෙළිකානමදස්සනෙ කාරණං වත්වා ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන සම්පත්තවිරොධිදොසං ‘‘දෙසකාලි’’ච්චාදිනා වදති. යං පදං දෙසො ථලජලපබ්බතාදි. කාලො රත්තින්දිවො හෙමන්තාදිවසෙන තිවිධො, වසන්තාදිවසෙන ඡබ්බිධො. කලා නච්චගීතාදිචතුසට්ඨි. ලොකො ථාවරජඞ්ගමභූතපවත්තිසඞ්ඛාතො. ඤායො යුත්ති. ආගමො ඉහ බුද්ධවචනං, අඤ්ඤත්ථ පන සුතිධම්මසංහිතො ච. තෙහි විරොධො අස්ස අත්ථීති දෙස…පෙ… විරොධි. තං විරොධිපදං නාම. [Pg.74] එතං විරොධිපදං උදාහරණතො ලක්ඛියතො ඵුටං පරිබ්‍යත්තං. වස්සිකජාතිසුමනාදීනං ජලජාදිභාවො ච, පදුමකුමුදාදීනං ථලජාදිභාවො ච, රත්තිආදීසු ලබ්භමානානං කුමුදාදීනං දිවාදීසු සම්භවො ච, නච්චගීතාදිචතුසට්ඨියා කලාසු ‘‘ඡජ්ජො උසභො ගන්ධාරො මජ්ඣිමො පඤ්චමො ධෙවතො නිසාදො’’ති දස්සිතසත්තසරානමෙකදෙසස්ස ඡජ්ජස්ස භින්නසත්තසරො ඡජ්ජො නාමාති සමුදායවසෙන වොහාරකරණාදීහි සත්ථාගතතං, ලක්ඛණාතික්කමඤ්ච, ‘‘අග්ගි සීතලො, චන්දනං උණ්හං, ඛදිරරුක්ඛො නිස්සාරො, එරණ්ඩො සසාරො’’ ඉච්චාදිනා ලොකමරියාදාතික්කමො ච, මිද්ධස්ස අරූපභාවුපපත්තියා වුත්තායපි රූපභාවසාධනසදිසයුත්තිවිරොධිකථනඤ්ච, යථාසකමාගමමතික්කම්ම කථනඤ්චාති සබ්බෙසං විරුද්ධසභාවස්ස පාකටත්තා උදාහරණං න දස්සයිස්සාමාති අධිප්පායො. ඉමෙසමෙව දෙසාදිවිරොධීනමවිරුද්ධත්තං එත්ථෙව විරොධිපදදොසපරිහාරෙ ‘‘බොධිසත්තප්පභාවෙනා’’තිච්චාදිනා දිස්සති. දෙස…පෙ… ගමෙහි විරොධො, සො අස්ස අත්ථීති දෙස…පෙ… විරොධි. නින්දායං අයමස්සත්ථීති විවච්ඡිතා.

३४. अशा प्रकारे यमक आणि प्रहेलिका न दाखवण्याचे कारण सांगून, आता उद्देशक्रमाने प्राप्त झालेल्या 'विरोध दोषा'ला 'देसकालि' इत्यादींद्वारे सांगतात. जे पद देश - स्थल, जल, पर्वत इत्यादी; काळ - रात्र आणि दिवस, जो हेमंत इत्यादींच्या भेदाने तीन प्रकारचा आणि वसंत इत्यादींच्या भेदाने सहा प्रकारचा आहे; कला - नृत्य, गीत इत्यादी चौसष्ट; लोक - स्थावर आणि जंगम प्राण्यांच्या प्रवृत्तीने युक्त असलेला; न्याय - युक्ती; आगम - येथे बुद्धवचन, आणि अन्य ठिकाणी श्रुती व धर्मसंहिता; यांच्याशी ज्याचा विरोध आहे तो 'देश... इत्यादी विरोधी' होय. त्याला 'विरोधी पद' म्हणतात. हे विरोधी पद उदाहरणावरून (लक्ष्यावरून) स्पष्ट व पूर्णपणे प्रकट होते. वर्षाऋतूत उमलणाऱ्या जाई, जुई इत्यादी फुलांना जलज (पाण्यात उत्पन्न होणारे) म्हणणे, आणि कमळ, कुमुद इत्यादींना स्थलज (जमिनीवर उत्पन्न होणारे) म्हणणे, रात्री उमलणाऱ्या कुमुद इत्यादींचे दिवसा उमलणे, नृत्य, गीत इत्यादी चौसष्ट कलांमध्ये 'षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत, niṣāda' या दाखवलेल्या सात स्वरांपैकी एका भागाला (षड्जाला) 'भिन्नसप्तस्वर षड्ज' असे समुदाय रूपाने व्यवहार करणे इत्यादी शास्त्राविरुद्ध असणे आणि लक्षणांचे उल्लंघन करणे, 'अग्नी शीतल आहे, चंदन उष्ण आहे, खैराचे झाड निस्सार आहे, एरंड ससार (सारयुक्त) आहे' इत्यादी लोक मर्यादेचे उल्लंघन करणे, 'मिद्ध' (आळस/तंद्रा) हा अरूप (अमूर्त) धर्म असतानाही, त्याला रूपभाव (मूर्त रूप) सिद्ध करण्यासारखे युक्तीविरुद्ध कथन करणे, आणि आपापल्या आगमाचे उल्लंघन करून कथन करणे - या सर्वांचा विरुद्ध स्वभाव स्पष्ट असल्यामुळे मी याचे उदाहरण दाखवणार नाही, असा अभिप्राय आहे. याच देश इत्यादी विरोधकांचे अविरोधत्व येथेच विरोधी पद दोषाच्या परिहारामध्ये 'बोधिसत्त्वांच्या प्रभावाने...' इत्यादींद्वारे दिसून येते. देश... इत्यादी आगमांशी विरोध, तो ज्याच्यात आहे तो 'देश... विरोधी' होय. निंदेच्या अर्थात 'हा यात आहे' अशी विवक्षा आहे.

35.

३५.

ය’දප්පතීත’මානීය, වත්තබ්බං නෙය්‍යමාහු තං;

යථා සබ්බාපි ධවලා, දිසා රොචන්ති රත්තියං.

जे अप्रतीत (अपरिचित किंवा न समजलेले) आणून सांगावे लागते, त्याला ‘नेय्य’ (अनुमानाने समजून घेण्याजोगे) म्हणतात; जसे की, ‘रात्रीच्या वेळी सर्व दिशा पांढऱ्या शुभ्र चमकतात’.

35. ‘‘ය’’මිච්චාදි. අප්පතීතං සද්දතො, අත්ථතො වා අනධිගතං නහ්‍යඤ්ඤථාවගමො ගන්ථන්තරාභාවතො. වක්ඛති හි ‘‘දුල්ලභාවගතී සද්ද-සාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී’’ති. යං කිඤ්චි පදං සමානීය ආනෙත්වා වත්තබ්බං, තං නෙය්‍යමාහු. යථෙත්‍යුදාහරති. සබ්බාපි සකලාපි දිසා පුබ්බදිසාදයො දස දිසා රත්තියං රජන්‍යං ධවලා උජ්ජලා රොචන්ති දිප්පන්තීති එත්තකෙ නිද්දිට්ඨෙ චන්දමරීචිනො එත්ථ නෙය්‍යත්තං.

३५. ‘यम्’ (जे) इत्यादी. ‘अप्रतीत’ म्हणजे शब्दाने किंवा अर्थाने न समजलेले, कारण इतर ग्रंथांच्या अभावामुळे त्याचे आकलन दुसऱ्या प्रकारे होऊ शकत नाही. पुढे म्हटलेच जाईल की, ‘शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणारे आकलन दुर्मिळ असते.’ जे काही पद आणून (जोडून) सांगावे लागते, त्याला ‘नेय्य’ म्हणतात. ‘यथा’ (जसे) याने उदाहरण दिले आहे. ‘सर्वही’ म्हणजे संपूर्ण दिशा, पूर्व इत्यादी दहा दिशा, ‘रात्री’ म्हणजे रात्रीच्या वेळी ‘पांढऱ्या’ म्हणजे उज्ज्वल होऊन ‘चमकतात’ म्हणजे प्रकाशित होतात. एवढेच निर्दिष्ट केले असता, येथे ‘चंद्राची किरणे’ हे नेय्य (अनुमेय किंवा अध्याहृत) ठरते.

35. ඉදානි නෙය්‍යදොසමුදාහරති ‘‘ය’’මිච්චාදිනා. යං පදං අප්පතීතං පදන්තරෙන, තෙනාභිහිතත්ථෙන වා ‘‘ඉමස්සත්ථොය’’මිති [Pg.75] අවිඤ්ඤාතං ආනීය වත්තබ්බං, තතොයෙව පදන්තරමානීය වත්තබ්බං හොති, තං නෙය්‍යමාහු ‘‘නෙය්‍යදොසො’’ති පොරාණා ආහු. යථා තත්ථොදාහරණමීදිසං ‘‘සබ්බාපි ධවලා දිසා රොචන්ති රත්තිය’’න්ති. සබ්බාපි දිසා පුබ්බදක්ඛිණාදයො දස දිසා ධවලා සෙතා රත්තියං රජන්‍යං රොචන්ති දිප්පන්ති. එත්ථ දිසාය විසෙසනං ධවලගුණං කෙලාසකූටසුධාභිත්තිචන්දරංසිආදීසු කුතො සඤ්ජාතමිති අනිච්ඡිතත්තා අඤ්ඤනිවත්තනත්ථං චන්දකිරණාදිවාචකපදං ආනෙත්වා ධවලතා ඉමිනෙති වත්තබ්බත්තා ධවල පදං නෙය්‍යදොසෙන දුට්ඨං හොති. පතීතං විඤ්ඤාතං, න පතීතං අප්පතීතං. එත්ථ අකාරො පසජ්ජපටිසෙධෙ.

३५. आता ‘नेय्यदोष’ (अध्याहार दोष) ‘यम्’ इत्यादींद्वारे उदाहरणासह स्पष्ट करतात. जे पद दुसऱ्या पदाने किंवा त्याच्या अर्थाने ‘हा याचा अर्थ आहे’ असे समजले जात नाही (अप्रतीत असते) आणि ते आणून सांगावे लागते, तसेच त्याच कारणाने दुसरे पद आणून सांगावे लागते, त्याला प्राचीन आचार्य ‘नेय्य’ म्हणजेच ‘नेय्यदोष’ म्हणतात. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे— ‘रात्रीच्या वेळी सर्व दिशा पांढऱ्या शुभ्र चमकतात.’ सर्व दिशा म्हणजे पूर्व, दक्षिण इत्यादी दहा दिशा रात्रीच्या वेळी पांढऱ्या होऊन चमकतात (प्रकाशतात). येथे दिशांचे विशेषण असलेला ‘पांढरा’ (धवल) हा गुण कैलास शिखर, चुन्याची भिंत की चंद्राची किरणे इत्यादींपैकी कशामुळे निर्माण झाला आहे, हे निश्चित नसल्यामुळे, इतर गोष्टींचे निवारण करण्यासाठी ‘चंद्रकिरण’ इत्यादी वाचक पद आणून ‘या चंद्रकिरणांमुळे ही धवलता आहे’ असे सांगावे लागते. म्हणून ‘धवल’ हे पद ‘नेय्यदोषा’ने दूषित आहे. ‘प्रतीत’ म्हणजे जाणलेले, आणि जे प्रतीत नाही ते ‘अप्रतीत’. येथे ‘अ’ हा कार (नकारार्थी उपसर्ग) प्रसज्यप्रतिषेध (पूर्ण निषेध) दर्शवण्यासाठी आहे.

36.

३६.

නෙදිසං බහු මඤ්ඤන්ති, සබ්බෙ සබ්බත්ථ විඤ්ඤුනො;

දුල්ලභා’වගතී සද්ද-සාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී.

सर्व विद्वान लोक अशा प्रकारच्या (रचनेला) सर्वत्र फारसे मानत नाहीत (पसंत करत नाहीत); कारण शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणारे आकलन दुर्मिळ असते.

36. අප්පතීතං නිච්ඡන්ති විඤ්ඤූති දස්සෙතුමාහ ‘‘නෙ’’තිආදි. ඊදිසං අනන්තරෙ වුත්තප්පකාරං නෙය්‍යං සබ්බෙපි විඤ්ඤුනො ඤෙය්‍යවිදූ සබ්බත්ථ ගජ්ජාදිකෙ න බහු මඤ්ඤන්ති න සම්භාවෙන්ති නප්පයුජ්ජන්ති. කිං න බහුමඤ්ඤන්තීති චෙ ආහ ‘‘දුල්ලභා’’තිආදි. තථා හි අවගතී අත්ථාවගමො සද්දං වාචකං, සාමත්ථියඤ්ච ඤායං විලඞ්ඝයති චජති අනුපදස්සනතොති සද්දසාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී දුල්ලභා න ලභ්‍යතෙ. ඤායොපත්ථො වා සද්දොපත්ථො වා යොත්ථො න හොති. සො නප්පතීයතෙ යථා මනසි අවට්ඨිතමත්තෙනාති අත්ථො. තස්මා සද්දතො, අත්ථතො වා පතීතබ්බමනෙය්‍යං, තබ්බිපරීතං නෙය්‍යන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං.

३६. विद्वान लोक ‘अप्रतीत’ (अस्पष्ट) गोष्टी स्वीकारत नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी ‘न’ इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारच्या, वर सांगितलेल्या ‘नेय्य’ रचनेला सर्वच विद्वान (ज्ञेय जाणणारे) गद्य इत्यादींमध्ये फारसे मानत नाहीत, तिचा आदर करत नाहीत आणि तिचा प्रयोग करत नाहीत. ते तिचा आदर का करत नाहीत? याचे उत्तर ‘दुल्लभा’ (दुर्मिळ) इत्यादी शब्दांनी दिले आहे. कारण, अर्थाचे आकलन (अवगती) हे वाचक शब्दाचे आणि त्याच्या तर्कशुद्ध सामर्थ्याचे उल्लंघन करते (त्याचा त्याग करते), म्हणून शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणारे आकलन दुर्मिळ असते, म्हणजेच ते प्राप्त होत नाही. जो अर्थ तर्काने किंवा शब्दाने सिद्ध होत नाही, तो केवळ मनात असल्यामुळे समजला जाऊ शकत नाही. म्हणून, शब्दाने किंवा अर्थाने जे सहज समजते ते ‘अनेय्य’ (अध्याहाररहित) होय, आणि याच्या उलट जे असते ते ‘नेय्य’ (अध्याहारयुक्त) समजावे.

36. ඉමං අප්පතීතපදං විඤ්ඤූහි නාභිමතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නෙදිස’’මිච්චාදි. ඊදිසං යථාවුත්තප්පකාරං නෙය්‍යං සබ්බෙ විඤ්ඤුනො සබ්බත්ථ ගජ්ජපජ්ජාදිකෙ න බහු මඤ්ඤන්ති න සම්භාවෙන්ති නප්පයොජෙන්ති. අවගතී අත්ථාවබොධො සද්දසාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී [Pg.76] සද්දසඞ්ඛාතවාචකඤ්ච සාමත්ථියසඞ්ඛාතඤායඤ්ච අතික්කම්ම පවත්තිනී දුල්ලභා තාදිසපයොගාභාවතො දුල්ලභා හොති. යො අත්ථො සද්දාගතො, ඤායාගතො වා න හොති, සො කත්තුනො මනසි පතිට්ඨිතමත්තෙන පතීතො න හොතීති තං පදං නෙය්‍යදොසමිති සබ්බෙ කවිනො පරිහරන්තීති අධිප්පායො. බහුමානං කරොන්තීති වාක්‍යෙ බහුමඤ්ඤන්තීති නාමධාතු. සද්දසාමත්ථියං විලඞ්ඝයති සීලෙනාති සද්දසාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී.

३६. हे अप्रतीत पद विद्वानांना संमत नाही, हे दर्शवण्यासाठी ‘नेदिसम्’ (असे नाही) इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारच्या, वर सांगितलेल्या ‘नेय्य’ रचनेला सर्व विद्वान गद्य, पद्य इत्यादींमध्ये फारसे मानत नाहीत, तिचा आदर करत नाहीत आणि तिचा प्रयोग करत नाहीत. ‘अवगती’ म्हणजे अर्थाचा बोध. ‘सद्दसामत्थियविलङ्गिनी’ म्हणजे शब्द नावाच्या वाचकाचे आणि सामर्थ्य नावाच्या तर्काचे उल्लंघन करून प्रवृत्त होणारी; अशा प्रयोगांच्या अभावामुळे ती दुर्मिळ असते. जो अर्थ शब्दाने किंवा तर्काने सिद्ध होत नाही, तो केवळ कर्त्याच्या (लेखकाच्या) मनात असल्यामुळे प्रतीत (स्पष्ट) होत नाही; म्हणून सर्व कवी अशा पदाला ‘नेय्यदोष’ मानून त्याचा त्याग करतात, असा याचा अभिप्राय आहे. ‘बहुमान करतात’ या वाक्यात ‘बहुमञ्ञन्ति’ हा नामधातू आहे. शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणे जिचा स्वभाव आहे, ती ‘सद्दसामत्थियविलङ्गिनी’ होय.

37.

३७.

සියා විසෙසනාපෙක්ඛං,යං තං පත්වා විසෙසනං;

සාත්ථකං තං යථා තං සො,භිය්‍යො පස්සති චක්ඛුනා.

काही पद विशेषणावर अवलंबून असणारे (विशेषणापेक्षी) असू शकते, जे विशेषण प्राप्त करून अर्थपूर्ण (सार्थक) बनते; जसे की, ‘तो डोळ्याने अधिक स्पष्टपणे पाहतो’.

37. ‘‘සියා’’ඉච්චාදි. යං පදං විසෙසනං පත්වා අත්ථෙන සහ වත්තතීති සාත්ථකං. නිබ්බිසෙසනන්තු වුත්තත්ථමෙව හොති. තං විසෙසනාපෙක්ඛං සියා. ‘‘තං යථෙ’’ත්‍යාදිනා උදාහරති. ‘‘පස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘චක්ඛුනා’’ති ලබ්භතෙව.

३७. ‘सिया’ (असू शकते) इत्यादी. जे पद विशेषण प्राप्त करून अर्थासह वर्तते, ते ‘सार्थक’ होय. परंतु विशेषणाशिवाय ते केवळ आधीच सांगितलेल्या अर्थाचेच असते. ते विशेषणावर अवलंबून असणारे (विशेषणापेक्षी) असू शकते. ‘तम् यथा’ इत्यादींद्वारे त्याचे उदाहरण दिले आहे. ‘पाहतो’ असे म्हटले असता ‘डोळ्याने’ हे आपोआपच प्राप्त होते.

37. ‘‘සියා’’මිච්චාදි. යං පදං විසෙසනං පත්වා සාත්ථකං අත්ථසහිතං, තදභාවෙ නිරත්ථකං හොති, තං විසෙසනාපෙක්ඛං නාම සියා. තං යථා තස්සොදාහරණමෙවං ‘‘තං සො භිය්‍යො පස්සති චක්ඛුනා’’ති. සො පුරිසො තං පුරිසං භිය්‍යො යෙභුය්‍යසා චක්ඛුනා පස්සති. එත්ථ ‘‘පස්සතී’’ති වුත්තෙයෙව ‘‘චක්ඛුනා’’ති ඤායති. චක්ඛුනාති විසෙස්‍යපදං විසෙසනං ලද්ධාව සාත්ථකං හොති. විසෙසනෙ අපෙක්ඛා අස්සාති ච, සහ අත්ථෙන වත්තමානං සාත්ථකමිති ච සමාසො.

३७. ‘सिया’ इत्यादी. जे पद विशेषण प्राप्त करून सार्थक म्हणजे अर्थयुक्त होते आणि त्याच्या अभावी निरर्थक ठरते, त्याला ‘विशेषणापेक्षी’ म्हणतात. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे— ‘तो डोळ्याने अधिक स्पष्टपणे पाहतो.’ तो मनुष्य त्या मनुष्याला प्रामुख्याने डोळ्याने पाहतो. येथे ‘पाहतो’ असे म्हटले असता ‘डोळ्याने’ हे समजतेच. ‘डोळ्याने’ (चक्खुना) हे विशेष्य पद विशेषण मिळाल्यावरच सार्थक होते. ‘ज्याला विशेषणाची अपेक्षा आहे ते’ (विसेसने अपेक्खा अस्सा) आणि ‘अर्थासह वर्तमान असणारे ते सार्थक’ (सह अत्थेन वत्तमानं सात्थकम्) असा हा समास आहे.

38.

३८.

හීනං කරෙ විසෙස්‍යං යං, තං හීනත්ථං භවෙ යථා;

නිප්පභීකතඛජ්ජොතො, සමුදෙති දිවාකරො.

जे विशेषण विशेष्याला हीन (तुच्छ किंवा कमी दर्जाचे) बनवते, ते ‘हीनार्थ’ ठरते; जसे की, ‘काजव्याला प्रभाहीन करणारा सूर्य उगवतो’.

38. ‘‘හීන’’මිච්චාදි[Pg.77]. යං විසෙසනපදං විසෙස්‍යං විසෙසිතබ්බං හීනං ලාමකං කරෙ කරෙය්‍ය, තං විසෙසනපදං හීනත්ථං හීනො අත්ථො යස්ස තං හීනත්ථං නාම භවෙය්‍ය. ‘‘යථා’’ඉත්‍යාදිනා උදාහරති. නිප්පභීකතො ඛජ්ජොතො යෙන සො දිවාකරො පභාකරො සමුදෙති උපගච්ඡතීති. එත්ථ ඛජ්ජොතප්පභාපහරණෙ න ථුති දිවාකරස්සාති.

३८. ‘हीन’ इत्यादी. जे विशेषण पद विशेष्याला (ज्याचे विशेषण सांगायचे आहे त्याला) हीन किंवा तुच्छ बनवते, त्या विशेषण पदाला ‘हीनार्थ’ (ज्याचा अर्थ हीन आहे असे) म्हणतात. ‘यथा’ इत्यादींद्वारे त्याचे उदाहरण दिले आहे. ‘ज्याने काजव्याला प्रभाहीन केले आहे, असा सूर्य (दिवाकर) उगवतो.’ येथे काजव्याची प्रभा हिरावून घेण्यात सूर्याची काही स्तुती होत नाही.

38. ‘‘හීනං කරෙ’’ච්චාදි. යං පදං විසෙස්‍යං හීනං කරොති, තං හීනත්ථං භවෙ. යථා තත්ථොදාහරණමෙවං ‘‘නිප්පභීකතඛජ්ජොතො, සමුදෙති දිවාකරො’’ති. පභාරහිතකතා ඛජ්ජොතා යෙන සො දිවාකරො සූරියො සමුදෙති උග්ගච්ඡති. ‘‘නිප්පභීකතඛජ්ජොතො’’ති ඉමිනා විසෙසනෙන ලාමකාලොකලද්ධයුත්තස්ස ඛජ්ජොපනකස්ස අභිභවනප්පකාසනං සහස්සරංසිනො නින්දායෙව, න ථුතීති විසෙස්‍යං හීනත්ථං හොති. හීනො අත්ථො යස්සෙති ච, නත්ථි පභා එතෙසන්ති ච, නිප්පභා කතාති ච, නිප්පභීකතා ඛජ්ජොතා යෙනාති ච විග්ගහො.

३८. ‘हीनं करे’ इत्यादी. जे पद विशेष्याला हीन बनवते, ते ‘हीनार्थ’ ठरते. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे— ‘काजव्याला प्रभाहीन करणारा सूर्य उगवतो.’ ज्याने काजव्याला प्रकाशरहित केले आहे, असा सूर्य उगवतो. ‘निप्पभीकतखज्जोतो’ (काजव्याला प्रभाहीन करणारा) या विशेषणाद्वारे, अत्यंत अल्प प्रकाश असलेल्या काजव्याचा पराभव दाखवणे ही सहस्रकिरण सूर्याची निंदाच आहे, स्तुती नव्हे; त्यामुळे विशेष्य हीनार्थ ठरते. ‘ज्याचा अर्थ हीन आहे तो’ (हीनो अत्थो यस्स), ‘ज्यांना प्रभा नाही ते’ (नत्थि पभा एतेसं), ‘प्रभाहीन केलेले’ (निप्पभा कता), ‘ज्याने काजवे प्रभाहीन केले आहेत तो’ (निप्पभीकता खज्जोता yeन) असा याचा विग्रह आहे.

39.

३९.

පාදපූරණමත්තං යං, අනත්ථමිති තං මතං;

යථා හි වන්දෙ බුද්ධස්ස, පාදපඞ්කෙරුහම්පිච.

जे केवळ पादपूर्तीसाठी (श्लोकाचे चरण पूर्ण करण्यासाठी) असते, त्याला ‘अनर्थक’ (निरर्थक) मानले जाते; जसे की, ‘मी बुद्धांच्या चरणकमलांना वंदन करतोच’ (येथे ‘हि’ आणि ‘अपि च’ हे शब्द केवळ पादपूर्तीसाठी आहेत).

39. හි අපි චසද්දානං පාදපූරණමත්තත්තා අනත්ථකත්තං. විසෙසනවිසෙස්‍යපදදොසො.

३९. ‘हि’, ‘अपि’ आणि ‘च’ हे शब्द केवळ पादपूर्तीसाठी असल्यामुळे निरर्थक आहेत. हा विशेषण आणि विशेष्य पदांचा दोष आहे.

39. ‘‘පාදපූරණි’’ච්චාදි. යං පදං පාදපූරණමත්තං චතුත්ථංසසඞ්ඛාතස්ස පාදස්ස පූරණමත්තමෙව හොති, තං අනත්ථමිති මතං ඤාතං. යථාසද්දො වුත්තත්ථො. බුද්ධස්ස පාදපඞ්කෙරුහං පාදම්බුජං වන්දෙති. එත්ථ හි අපිචාති ඉමෙසං සමත්තනාදිඅත්ථෙසු අප්පවත්තිතො කෙවලං පාදපූරණමත්තතො අනත්ථකත්තං. මත්තසද්දො අවධාරණෙ. විසෙසනවිසෙස්‍යපදදොසො.

३९. “पादपूरण” इत्यादी. जे पद केवळ पादपूरण (श्लोकाचा चरण पूर्ण करणे) असते, म्हणजेच चतुर्थांश मानल्या गेलेल्या चरणाचे केवळ पूरण करणारे असते, ते अनर्थक (निरर्थक) मानले जाते, असे जाणावे. 'यथा' शब्दाचा अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. बुद्धांच्या पादपंकजांना (चरणकमलांना) वंदन करतो. येथे 'अपि च' इत्यादी शब्दांचा समाप्ती इत्यादी अर्थांमध्ये उपयोग न झाल्यामुळे, केवळ पादपूरण मात्र असल्यामुळे निरर्थकत्व आले आहे. 'मत्त' (मात्र) हा शब्द अवधारण (मर्यादा निश्चित करणे) दर्शवण्यासाठी आहे. हा विशेषण-विशेष्य पददोष आहे.

පදදොසනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पददोषनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

වාක්‍යදොසනිද්දෙසවණ්ණනා

वाक्यदोषनिर्देशवर्णन.

40.

४०.

සද්දතො අත්ථතො වුත්තං, යත්ථ භිය්‍යොපි වුච්චති;

තමෙකත්ථං යථා’භාති, වාරිදොවාරිදො අයං.

शब्दाने किंवा अर्थाने जे आधीच सांगितले आहे, तेच जर पुन्हा (वाक्यात) सांगितले जात असेल, तर त्याला 'एकार्थ' (दोष) म्हणतात. जसे की— हा वारिद (मेघ) वारिद (मेघ) शोभत आहे.

40. ‘‘සද්දතො’’ඉච්චාදි. සද්දතො වාචකෙන තස්මිංයෙවත්ථෙ තස්සෙව සද්දස්ස පුන පයොගතො අත්ථතො අභිධෙය්‍යෙන පුබ්බපටිපාදිකස්සෙව වත්ථුස්සාවිසෙසෙන පුන පටිපාදනතො වුත්තං පයුත්තං යං පදත්ථරූපං යත්ථ යස්මිං වාක්‍යෙ භිය්‍යොපි වුච්චති පුනපි පයුජ්ජතෙ, තමෙකත්ථන්ති අනුවදිත්වා ‘‘යථෙ’’ච්චාදිනා විධීයතෙ. වාරිං දදාතීති වාරිදො. අයං වාරිදො මෙඝො ආභාති දිප්පතීති. ජලදානමත්තාපෙක්ඛාය ඉදං සද්දතො එකත්ථං.

४०. “शब्दाने” इत्यादी. शब्दाने म्हणजे वाचकाने, त्याच अर्थामध्ये त्याच शब्दाचा पुन्हा प्रयोग केल्यामुळे; आणि अर्थाने म्हणजे अभिधेयाने, पूर्वी प्रतिपादन केलेल्याच वस्तूचे कोणत्याही विशेषाशिवाय पुन्हा प्रतिपादन केल्यामुळे; जे पद किंवा अर्थाचे रूप आधीच सांगितले किंवा योजले गेले आहे, ते ज्या वाक्यात पुन्हा सांगितले जाते किंवा योजले जाते, त्याला 'एकार्थ' असे म्हणून “यथा” इत्यादींद्वारे स्पष्ट केले आहे. पाणी देतो तो 'वारिद' (मेघ). “हा वारिद (मेघ) शोभतो (प्रकाशतो)” असे. केवळ जल देण्याच्या अपेक्षेने हे शब्दाच्या दृष्टीने 'एकार्थ' आहे.

40. ඉදානි උද්දිට්ඨක්කමෙන වාක්‍යදොසං නිද්දිසති ‘‘සද්දතො’’ච්චාදිනා. සද්දතො වාචකෙන අත්ථතො අභිධෙය්‍යෙන වුත්තං පයුත්තං යං පදත්ථරූපං යත්ථ යස්මිං වාක්‍යෙ භිය්‍යොපි පුනපි වුච්චති යුජ්ජතෙ, තං වාක්‍යං එකත්ථං නාම දොසො. උදාහරණං ‘‘යථි’’ච්චාදි. වාරිදො ජලදායකො අයං වාරිදො මෙඝො ආභාති දිප්පති. සම්පත්තිසාධකං ‘‘ජලදායකො’’ච්චාදිවිසෙසනං විනා ජලදානමත්තස්ස වුත්තත්තා සද්දතො එකත්ථං නාම හොති.

४०. आता उद्दिष्ट क्रमानुसार “शब्दाने” इत्यादींद्वारे वाक्यदोषाचा निर्देश करतात. शब्दाने (वाचकाने) किंवा अर्थाने (अभिधेयाने) जे पद किंवा अर्थाचे रूप आधीच सांगितले किंवा योजले गेले आहे, ते ज्या वाक्यात पुन्हा सांगितले जाते किंवा योजले जाते, त्या वाक्याला 'एकार्थ' नावाचा दोष म्हणतात. उदाहरण “यथा” इत्यादी. वारिद म्हणजे जल देणारा, हा वारिद (मेघ) शोभतो (प्रकाशतो). अर्थाची समृद्धी साधणाऱ्या “जलदायक” इत्यादी विशेषणाशिवाय केवळ जल देण्याचाच उल्लेख पुन्हा केल्यामुळे हा शब्दाच्या दृष्टीने 'एकार्थ' दोष होतो.

යථා ච

आणि जसे की—

41.

४१.

තිත්ථියඞ්කුරබීජානි, ජහං දිට්ඨිගතානි’හ;

පසාදෙති පසන්නෙ සො, මහාමුනි මහාජනෙ.

या जगात तीर्थंकररूपी अंकुरांचे बीज असलेल्या मिथ्या दृष्टींना नष्ट करत, ते महामुनी (बुद्ध) आधीच प्रसन्न असलेल्या महाजनांना प्रसन्न करतात.

41. තිත්ථියසඞ්ඛාතානං අඞ්කුරානං බීජානි උප්පත්තිහෙතුභූතානි දිට්ඨිගතානි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ජහං ජහන්තො දූරීකරොන්තො සො මහාමුනි සම්මාසම්බුද්ධො ඉහ ලොකෙ අත්තනි පසන්නෙ පසාදබහුලෙ මහාජනෙ පසාදෙතීති අපරමුදාහරණං. [Pg.79] පසාදසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස ‘‘පසන්නෙ පසාදෙතී’’ති වුත්තත්තා ඉදමත්ථතො එකත්ථං.

४१. तीर्थंकर मानल्या गेलेल्या अंकुरांचे उत्पत्तीचे कारण (बीज) असलेल्या बासष्ट मिथ्या दृष्टींचा त्याग करत, त्यांना दूर करत, ते महामुनी सम्यक्संबुद्ध या लोकात स्वतःवर प्रसन्न (श्रद्धावान) असलेल्या महाजनांना प्रसन्न करतात. येथे 'प्रसन्न' या अर्थाचा “प्रसन्न असलेल्यांना प्रसन्न करतात” असा उल्लेख केल्यामुळे हा अर्थाच्या दृष्टीने 'एकार्थ' दोष आहे.

41. ‘‘තිත්ථියි’’ච්චාදි. සො මහාමුනි තිත්ථියඞ්කුරබීජානි තිත්ථියසඞ්ඛාතානං අඞ්කුරානං උප්පත්තිකාරණභූතානි දිට්ඨිගතානි සස්සතාදිභෙදභින්නා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො ජහං ජහන්තො අපනෙන්තො ඉහ ලොකෙ පසන්නෙ අත්තනි පසන්නෙ මහාජනෙ පසාදෙති. පසන්නසද්දෙන වුත්තප්පසාදසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස පසාදෙතීති ක්‍රියාපදෙනපි වුත්තත්තා සද්දෙ භින්නෙපි අත්ථතො එකන්ති අත්ථතො එකත්ථස්සුදාහරණං. තිත්ථියා එව අඞ්කුරානි, තෙසං බීජානි, දිට්ඨීසු ගතානි, දිට්ඨියො එව ගතානීති වා විග්ගහො.

४१. “तीर्थंकर” इत्यादी. ते महामुनी, तीर्थंकर मानल्या गेलेल्या अंकुरांच्या उत्पत्तीचे कारण असलेल्या, शाश्वत इत्यादी भेदांनी युक्त बासष्ट मिथ्या दृष्टींचा त्याग करत, त्यांना दूर करत, या लोकात स्वतःवर प्रसन्न असलेल्या महाजनांना प्रसन्न करतात. 'प्रसन्न' या शब्दाने सांगितलेला प्रसन्नतेचा अर्थ 'प्रसन्न करतात' या क्रियापदानेही सांगितला गेल्यामुळे, शब्द भिन्न असले तरी अर्थ एकच आहे; म्हणून हे अर्थाच्या दृष्टीने 'एकार्थ' दोषाचे उदाहरण आहे. “तीर्थंकर हेच अंकुर, त्यांचे बीज” किंवा “दृष्टींमध्ये गेलेले” किंवा “दृष्टीच गेलेल्या” असा याचा विग्रह होतो.

42.

४२.

ආරද්ධක්කමවිච්ඡෙදා, භග්ගරීති භවෙ යථා;

කාපි පඤ්ඤා, කොපි ගුණො, පකතීපි අහො තව.

आरंभिलेल्या क्रमाचा विच्छेद झाल्यामुळे 'भग्नरीती' (दोष) होतो, जसे की— “तुमची प्रज्ञा काही अपूर्वच आहे, तुमचा गुणही काही अपूर्वच आहे, आणि तुमचा स्वभावही (प्रकृतीही) अहो!”

42. ආරද්ධො වත්තුමුපක්කමන්තො, කමො වචනපටිපාටි. තස්ස විච්ඡෙදො භඞ්ගො, තතො. ‘‘යථෙ’’තිආදිනා උදාහරති. අවුත්තස්සපි පසාදවසා අජ්ඣාහාරොති. මහාමුනි තව තෙ පඤ්ඤා කාපි සාතිසයත්තා අනිද්ධාරිතං සභාවවිසෙසා කාචියෙව, අහො පවත්තමානායපි වසභාවස්සානිද්ධාරිතත්තා අච්ඡරියන්ති අත්ථො. එත්ථ කාපි කොපීති සබ්බනාමපදක්කමස්ස පකතීති එත්ථ විච්ඡින්නත්තා භග්ගරීති.

४२. 'आरब्ध' म्हणजे बोलण्यास उपक्रम करणे, 'क्रम' म्हणजे शब्दांची मांडणी (रचना). त्याचा विच्छेद म्हणजे भंग, त्यावरून (हा दोष होतो). “यथा” इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. न सांगितलेल्या शब्दाचाही प्रसन्नतेमुळे अध्याहार होतो. हे महामुनी! तुमची प्रज्ञा काही अपूर्वच (अतिशययुक्त) आहे, जिचा स्वभावविशेष निश्चित करता येत नाही अशी ती काहीतरी वेगळीच आहे; आणि अहो! ती अस्तित्वात असूनही तिचा स्वभाव निश्चित न करता आल्यामुळे ती आश्चर्यकारक आहे, असा अर्थ आहे. येथे 'कापि' (काहीतरी), 'कोपि' (काहीतरी) या सर्वनाम पदांचा क्रम 'प्रकृती' (स्वभाव) या शब्दाच्या ठिकाणी तुटल्यामुळे (विच्छिन्न झाल्यामुळे) 'भग्नरीती' दोष आहे.

42. ‘‘ආරද්ධක්කමි’’ච්චාදි. ආරද්ධක්කමවිච්ඡෙදා වත්ථුමාරද්ධපදක්කමස්ස විච්ඡෙදහෙතු භග්ගරීති භවෙ භග්ගරීතිවාක්‍යදොසො භවති. උදාහරති ‘‘යථි’’ච්චාදි. මහාමුනි තව තුය්හං පඤ්ඤා සාතිසයභූතා පඤ්ඤා කාපි වචනවිසයාතික්කන්තත්තා කාපියෙව. ගුණො සීලසමාධිආදිඅනඤ්ඤසාධාරණගුණසමූහො කොපි පමාණපරිග්ගහස්ස කෙනචි [Pg.80] ලෙසෙනපි කත්තුමසක්කුණෙය්‍යත්තා කොපියෙව. පකතීපි අචින්තෙය්‍යභූතා පකතීපි එවමෙව අහො විජ්ජමානානංයෙව පඤ්ඤාදීනං සභාවාවබොධස්ස දුක්කරතා අච්ඡරියා. කාපි කොපීති පදක්කමස්ස ‘‘පකතී’’ති එත්ථ සුඤ්ඤත්තා රීතිභඞ්ගො. ආරද්ධොයෙව කමො, තස්ස විච්ඡෙදො, භග්ගා රීති අස්ස, එත්ථ වාති විග්ගහො.

४२. “आरब्धक्रम” इत्यादी. आरंभिलेल्या पदक्रमाचा विच्छेद झाल्यामुळे 'भग्नरीती' नावाचा वाक्यदोष होतो. “यथा” इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे महामुनी! तुमची प्रज्ञा अतिशययुक्त आहे, ती वाणीच्या विषयापलीकडची असल्यामुळे काही अपूर्वच आहे. गुण म्हणजे शील, समाधी इत्यादी असाधारण गुणांचा समूह; तो कोणत्याही प्रकारे प्रमाणाने मोजता येणे अशक्य असल्यामुळे काही अपूर्वच आहे. प्रकृती (स्वभाव) देखील अचिंत्य असल्यामुळे तशीच आहे; अहो! विद्यमान असलेल्या प्रज्ञा इत्यादींचा स्वभाव समजणे कठीण असणे हे आश्चर्यकारक आहे. 'कापि', 'कोपि' या पदक्रमाचा 'प्रकृती' या शब्दाच्या ठिकाणी अभाव (शून्यता) असल्यामुळे रीतीचा भंग होतो. “आरंभिलेलाच क्रम, त्याचा विच्छेद” किंवा “ज्याची रीती भग्न झाली आहे तो” असा येथे विग्रह होतो.

43.

४३.

පදානං දුබ්බිනික්ඛෙපා, බ්‍යාමොහො යත්ථ ජායති;

තං බ්‍යාකිණ්ණන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං, තදුදාහරණං යථා.

पदांच्या चुकीच्या मांडणीमुळे (दुष्ट स्थापनेमुळे) जेथे संभ्रम (व्यामोह) निर्माण होतो, त्याला 'व्याकीर्ण' (दोष) समजावे. त्याचे उदाहरण जसे की—

43. ‘‘පදාන’’මිච්චාදි. යත්ථ යස්මිං වාක්‍යෙ පදානං ස්‍යාද්‍යන්තාඛ්‍යාතිකානං දුබ්බිනික්ඛෙපා දුට්ඨපනතො බ්‍යාමොහො සංමුළ්හතා ජායති උප්පජ්ජති, තං වාක්‍යං බ්‍යාකිණ්ණන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං ඤාතබ්බං. තස්ස බ්‍යාකිණ්ණස්ස උදාහරණං ලක්ඛියං ‘‘යථෙ’’ති දස්සෙති. යථා ඉදං, තථා අඤ්ඤම්පීති අත්ථො.

४३. “पदानाम” इत्यादी. ज्या वाक्यात सुबंत आणि तिङंत पदांच्या चुकीच्या मांडणीमुळे (दुष्ट स्थापनेमुळे) संभ्रम (व्यामोह/मोह) निर्माण होतो, त्या वाक्याला 'व्याकीर्ण' समजावे, असे जाणावे. त्या व्याकीर्ण दोषाचे लक्ष्यभूत उदाहरण “यथा” इत्यादींद्वारे दाखवले आहे. जसे हे आहे, तसेच इतरही समजावे, असा अर्थ आहे.

43. ‘‘පදානි’’ච්චාදි. පදානං ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තපදානං දුබ්බිනික්ඛෙපා දුට්ඨපනතො යත්ථ වාක්‍යෙ බ්‍යාමොහො සංමොහො ජායති, තං බ්‍යාකිණ්ණදොසොති විඤ්ඤෙය්‍යං. තදුදාහරණං තස්ස බ්‍යාකිණ්ණදොසස්ස ලක්ඛියං යථා ඉමිනා වක්ඛමානනයෙන.

४३. “पदानि” इत्यादी. सुबंत आणि तिङंत पदांच्या चुकीच्या मांडणीमुळे ज्या वाक्यात संभ्रम (व्यामोह) निर्माण होतो, त्याला 'व्याकीर्णदोष' समजावे. त्या व्याकीर्णदोषाचे लक्ष्यभूत उदाहरण पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने आहे.

44.

४४.

බහුගුණෙ පණමති, දුජ්ජනානං ප්‍යයං ජනො;

හිතං පමුදිතො නිච්චං, සුගතං සමනුස්සරං.

हा मनुष्य प्रसन्न होऊन, अनंत गुणांचे स्मरण करत, दुर्जनांचेही हित करणाऱ्या सुगतांना नेहमी वंदन करतो.

44. බහුඅනන්තත්තා බහුභූතෙ ගුණෙ සීලාදිකෙ සමනුස්සරං සම්මදෙව උට්ඨාය සමුට්ඨාය අනුස්සරන්තො ගුණවිසයසතිං පච්චුපට්ඨාපෙන්තො තෙනෙව කාරණෙන පමුදිතො හට්ඨපහට්ඨො අයං ජනො සබ්බොපි ලොකො දුජ්ජනානං සුජනෙතරානම්පි දෙවදත්තාදීනං නිච්චං කාලං හිතං සුගතං සම්මාසම්බුද්ධං පණමති නමස්සතීති අයං අත්ථො කවිවඤ්චිතො. තත්ථ ‘‘බහුගුණෙ පණමතී’’ත්‍යාදි බ්‍යවහිතපදප්පයොගා මොහො ජායතීති බ්‍යාකිණ්ණං.

४४. 'बहु' म्हणजे अनंत असल्यामुळे अनेक असलेल्या शील इत्यादी गुणांचे चांगल्या प्रकारे वारंवार स्मरण करत, गुणांविषयीची स्मृती जागृत करत; त्याच कारणाने प्रसन्न (हर्षित) झालेला; 'हा मनुष्य' म्हणजे सर्व लोक; दुर्जनांचे म्हणजे देवदत्त इत्यादी सुजनेतरांचेही नेहमी हित करणाऱ्या सुगतांना (सम्यक्संबुद्धांना) वंदन करतो, असा कवीला अभिप्रेत असलेला अर्थ आहे. परंतु तेथे “बहुगुणे पणमति” इत्यादी व्यवहित (दूर अंतरावर असलेल्या) पदांच्या प्रयोगामुळे संभ्रम निर्माण होतो, म्हणून हा 'व्याकीर्ण' दोष आहे.

44. ‘‘බහුගුණෙ’’ච්චාදි. [Pg.81] බහුගුණෙ අනන්තත්තා බහුභූතෙ සීලසමාධිආදිගුණෙ සමනුස්සරං විසෙසතො අනුස්සරන්තො පමුදිතො තතොයෙව පහට්ඨො අයං ජනො සත්තනිකායො දුජ්ජනානම්පි අසප්පුරිසානම්පි නිච්චං සතතං හිතං මිත්තභූතං සුගතං සබ්බඤ්ඤුං පණමති වන්දති. එත්ථ පදානං අට්ඨානපයොගතො බ්‍යාකිණ්ණත්තං පදත්ථානුසාරෙනෙව ගම්‍යතෙ.

४४. “बहुगुणे” इत्यादी. 'बहुगुणे' म्हणजे अनंत असल्यामुळे विपुल झालेल्या शील, समाधी इत्यादी गुणांचे विशेष रूपाने अनुस्मरण करत प्रमुदित आणि त्यामुळेच प्रहर्षित झालेला हा जनसमूह (प्राणिमात्र), दुर्जनांचे व असत्पुरुषांचेही नित्य व सतत हित करणारे, मित्ररूप असणाऱ्या सुगतांना, सर्वज्ञांना प्रणाम करतो, वंदन करतो. येथे पदांच्या अयोग्य ठिकाणी प्रयोग केल्यामुळे झालेली व्याकीर्णता (अस्ताव्यस्तपणा) पदांच्या अर्थानुसारच समजली जाते.

45.

४५.

විසිට්ඨවචනා’පෙතං, ගාම්මං’ත්‍ය’භිමතං යථා;

කඤ්ඤෙ කාමයමානං මං, න කාමයසි කිං න්වි’දං.

विशिष्ट वचनाने रहित असलेल्या वाक्याला 'ग्राम्य' (अशिष्ट) मानले जाते, जसे की— “हे कन्ये! तुझ्यावर प्रेम करणाऱ्या माझ्यावर तू प्रेम का करत नाहीस, हे काय आहे?”

45. විසිට්ඨස්ස කස්සචි අත්ථස්ස වචනතො කථනතො අපෙතං පරිච්චත්තං. කඤ්ඤෙඉත්‍යාමන්තනං. අහං තං ඉච්ඡාමි, තාදිසං මං ත්වං කස්මා නිච්ඡසි, ඉදං කිං නු ඉති ගාමිකජනවචනත්තා ‘‘කඤ්ඤි’’ච්චාදිකං ගාම්මං.

४५. एखाद्या विशिष्ट अर्थाच्या कथनापासून रहित (सुटलेले) असणे. 'कन्ये' हे संबोधन आहे. “मी तुला इच्छितो, अशा माझ्यावर तू का प्रेम करत नाहीस, हे काय आहे?” अशा प्रकारच्या ग्रामीण लोकांच्या वचनामुळे “कन्ये” इत्यादी वाक्य 'ग्राम्य' (अशिष्ट) आहे.

45. ‘‘විසිට්ඨෙ’’ච්චාදි. විසිට්ඨවචනාපෙතං පියභූතෙන උත්තිවිසෙසෙන විසෙසිතබ්බස්ස කථනතො පරිහීනං වාක්‍යං ‘‘ගාම්මදොස’’න්ති කවීහි අභිමතං. උදාහරති ‘‘යථි’’ච්චාදි. කඤ්ඤෙ හෙ කඤ්ඤෙ කාමයමානං මං තුවං ඉච්ඡයමානං මං න කාමයසි ත්වං න ඉච්ඡසි, ඉදං කිං නු. ඊදිසෙ ඉච්ඡාවිඝාතෙ වුච්චමානෙ එවං–

४५. “विशिष्ट” इत्यादी. प्रिय वाटणाऱ्या विशिष्ट उक्तीने (कथनाने) विशेषित करण्यायोग्य अशा कथनापासून रहित असलेल्या वाक्याला कवींनी 'ग्राम्यदोष' मानले आहे. “यथा” इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात— “कन्ये” म्हणजे हे कन्ये! तुझ्यावर प्रेम करणाऱ्या माझ्यावर तू प्रेम करत नाहीस, हे काय आहे? अशा प्रकारच्या इच्छाभंगाच्या प्रसंगी असे म्हणावे—

‘‘යාචනා මදීයා තව කාරණායං,දිනෙ දිනෙ නිප්ඵලතං උපෙති;

දක්ඛො සදා මානිනිමානභඞ්ගෙ,ස මන්මථොන්‍යත්‍ර ගතො මතො නු’’ඉති විය.

“तुझ्यासाठी असणारी माझी याचना दिवसेंदिवस निष्फळ ठरत आहे. मानिनींच्या मानाचा भंग करण्यात सदैव चतुर असलेला तो मन्मथ (कामदेव) इतरत्र गेला आहे की मृत झाला आहे?” याप्रमाणे.

පියත්ථස්ස කථනාභාවතො ‘‘කඤ්ඤෙ’’ත්‍යාදිකං වචනං මිලක්ඛුකානං වචනත්තා ගාම්මං. එත්ථ කඤ්ඤාසද්දො දසවස්සිකාය වත්තතීති නියමො නත්ථි. විසිට්ඨස්ස අත්ථස්ස වචනතො අපෙතන්ති වාක්‍යං.

प्रिय अर्थाच्या कथनाचा अभाव असल्यामुळे “कन्ये” इत्यादी वचन म्लेंच्छांच्या (असंस्कृत लोकांच्या) वचनासारखे असल्यामुळे 'ग्राम्य' आहे. येथे 'कन्या' शब्द केवळ दहा वर्षांच्या मुलीसाठीच वापरला जातो असा नियम नाही. हे वाक्य विशिष्ट अर्थाच्या वचनापासून रहित आहे.

46.

४६.

පදසන්ධානතො කිඤ්චි, දුප්පතීතිකරං භවෙ;

තම්පි ගාම්මංත්‍ය’භිමතං, යථා යාභවතො පියා.

पदांच्या संधीमुळे (जोडणीमुळे) जर एखादे वाक्य वाईट प्रतीती (अयोग्य अर्थ) देणारे होत असेल, तर त्यालाही 'ग्राम्य' मानले जाते, जसे की— “याभवतो प्रिया” (yā bhavato piyā).

46. ‘‘පදෙ’’ච්චාදි. පදසන්ධානතො පුබ්බාපරානං පදානං සන්ධිවසෙන යං කිඤ්චි වාක්‍යං දුට්ඨු අසුතිසුභගං පතීතිමවබොධං කරොතීති කරං භවෙ, තම්පි යථාවුත්තං ගාම්මන්ත්‍යභිමතං. යථාත්‍යුදාහරති. භවතො යා කාචි වනිතා පියා හොතීති එකොත්ථො. යභ මෙථුනෙ. යභනං යාභො. සො විජ්ජතෙ යස්ස සො යාභවා. තස්ස යාභවතො පියාඉත්‍යපි භවති.

४६. “पदे” इत्यादी. पदांच्या संधीमुळे, म्हणजे पूर्व आणि उत्तर पदांच्या संधीमुळे जे काही वाक्य ऐकण्यास कटू आणि वाईट प्रतीती (बोध) करून देणारे होते, त्यालाही पूर्वोक्त 'ग्राम्य' मानले जाते. “यथा” इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात— “आपली जी कोणी प्रिय स्त्री आहे” हा एक अर्थ आहे. 'यभ्' धातू मैथुन अर्थात आहे. मैथुन करणे म्हणजे 'याभ'. तो ज्याच्याकडे आहे तो 'याभवान्'. त्याच्या 'याभवतो प्रिया' (मैथुन करणाऱ्याची प्रिया) असाही अर्थ होतो.

46. ‘‘පදසන්ධානි’’ච්චාදි. කිඤ්චි වාක්‍යං පදසන්ධානතො පුබ්බාපරපදානං ඝටනතො දුප්පතීතිකරං භවෙ අසබ්භභූතදුට්ඨත්ථස්ස පකාසකො හොති, තම්පි ගාම්මන්ති යථාවුත්තගාම්මදොසෙන දූසිතන්ති සබ්බෙහි කවීහි අභිමතං ඤාතං. යථාති උදාහරති. භවතො භවන්තස්ස යා කාචි ඉත්ථී පියා භවතීති අයං කවිනා ඉච්ඡිතත්ථො. යාභවතො මෙථුනවන්තස්ස පියාතිපි අත්ථො. ‘‘යභ මෙථුනෙ’’ති හි ධාතු. යභනං යාභො, සො අස්ස අත්ථීති යාභවා, තස්ස යාභවතොති ගහිතෙ අසොතබ්බත්තා දුප්පතීතිකරතා. දුට්ඨායෙව පතීති අවබොධො, තං කරොතීති විග්ගහො.

४६. “पदसंधान” इत्यादी. पदांच्या संधीमुळे, म्हणजे पूर्व आणि उत्तर पदांच्या जोडणीमुळे एखादे वाक्य वाईट प्रतीती देणारे (अश्लील व दुष्ट अर्थ प्रकट करणारे) होते, त्यालाही 'ग्राम्य' म्हणजे पूर्वोक्त ग्राम्यदोषाने दूषित असे सर्व कवींनी मानले आहे, जाणले आहे. “यथा” इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात— “आपली (भवंतांची) जी कोणी स्त्री प्रिय आहे” हा कवीला अभिप्रेत असलेला अर्थ आहे. परंतु “याभवतो” म्हणजे “मैथुन करणाऱ्याची प्रिया” असाही अर्थ निघतो. कारण 'यभ्' हा धातू मैथुन अर्थात आहे. मैथुन म्हणजे 'याभ', तो ज्याच्याकडे आहे तो 'याभवान्', आणि 'याभवतः' असा शब्द ग्रहण केल्यास तो ऐकण्यास अयोग्य असल्यामुळे वाईट प्रतीती देणारा ठरतो. दुष्ट (वाईट) प्रतीती म्हणजे बोध करून देणारे, असा याचा विग्रह आहे.

47.

४७.

වුත්තෙසු සූචිතෙ ඨානෙ, පදච්ඡෙදො භවෙ යති;

යං තාය හීනං තං වුත්තං, යතිහීනන්ති සා පන.

वृत्तांमध्ये निर्दिष्ट केलेल्या ठिकाणी जो पदांचा छेद (विराम) होतो, त्याला 'यती' म्हणतात. जे वाक्य त्या यतीने रहित असते, त्याला 'यतीहीन' म्हटले जाते.

47. ‘‘වුත්තෙස්වි’’ච්චාදි. වුත්තෙසු ඡන්දොසත්ථපරිනිද්දිට්ඨෙසු අනුට්ඨුභාදීසු සූචිතෙ ඨානෙ ‘‘එත්ථයතී’’ති ඡන්දොවිචිතියා පකාසිතට්ඨානෙ පදානං ස්‍යාද්‍යන්තානං ඡෙදො විච්ඡිති විභාගො අනුවාදො යං යති භවෙති විධීයති. තාය [Pg.83] යතියා හීනං පරිහීනං විරුද්ධං යං වාක්‍යං, තං යතිහීනන්ති වුත්තං, ‘‘යමනං විරාමො යති, සා හීනා එත්ථා’’ති කත්වා. පනාති විසෙසෙ, සා යති පනාති සම්බන්ධො.

४७. “वृत्तेषु” इत्यादी. वृत्तांमध्ये, म्हणजे छंदःशास्त्रामध्ये निर्दिष्ट केलेल्या अनुष्टुभ् इत्यादी वृत्तांमध्ये सुचविलेल्या ठिकाणी, “येथे यती आहे” अशा छंदःशास्त्रात प्रकाशित केलेल्या ठिकाणी, सुबंत आणि तिङंत पदांचा जो छेद, विच्छेदन, विभाग किंवा विराम होतो, त्याला 'यती' असे म्हटले जाते. त्या यतीने रहित किंवा विरुद्ध असलेले जे वाक्य असते, त्याला 'यतीहीन' म्हटले जाते; कारण “नियमन किंवा विराम म्हणजे यती, आणि ती ज्यामध्ये हीन (रहित) आहे ते यतीहीन”. 'पन' हा शब्द विशेष अर्थात आहे, 'ती यती' असा संबंध आहे.

47. ‘‘වුත්තෙස්ව’’ච්චාදි. වුත්තෙසු ඡන්දොසත්ථෙ නිද්දිට්ඨඅනුට්ඨුභාදීසු සූචිතෙ ඨානෙ ‘‘අයමෙත්ථ යතී’’ති පකාසිතෙ ඨානෙ පදච්ඡෙදො ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තාදීනං පදානං විච්ඡෙදො යති නාම භවෙ, තාය යතියා යං වාක්‍යං හීනං අභිමතට්ඨානෙ වණ්ණවිච්ඡෙදෙන පරිහීනං, තං වාක්‍යං යතිහීනන්ති යතිහීනදොසෙන දුට්ඨන්ති විඤ්ඤූහි වුත්තං.

४७. “वृत्तेषु” इत्यादी. वृत्तांमध्ये, म्हणजे छंदःशास्त्रामध्ये निर्दिष्ट केलेल्या अनुष्टुभ् इत्यादी वृत्तांमध्ये सुचविलेल्या ठिकाणी, “येथे यती आहे” अशा प्रकाशित केलेल्या ठिकाणी, सुबंत आणि तिङंत इत्यादी पदांचा जो विच्छेद होतो, त्याला 'यती' असे म्हणतात. त्या यतीने रहित असलेले, म्हणजे इच्छित ठिकाणी वर्णविच्छेदाने रहित असलेले जे वाक्य असते, त्याला विद्वानांनी 'यतीहीन' म्हणजे यतीहीनदोषाने दूषित असे म्हटले आहे.

48.

४८.

යති සබ්බත්ථ පාදන්තෙ, වුත්තඩ්ඪෙ ච විසෙසතො;

පුබ්බාපරානෙකවණ්ණ-පදමජ්ඣෙපි කත්ථචි.

यती सर्वत्र पादाच्या (चरणाच्या) शेवटी आणि विशेषतः वृत्ताच्या अर्ध्या भागामध्ये (अर्धभागाच्या शेवटी) असते; तसेच कधीकधी पूर्व आणि उत्तर अनेक वर्णांच्या पदांच्या मध्येही असते.

48. ‘‘යති’’ච්චාදි. සබ්බත්ථ පාදන්තෙ සබ්බස්මිං චතුත්ථංසසඞ්ඛාතානං ගාථාපාදානං අන්තෙ අවසානෙ ච විසෙසතො විසෙසෙන එකන්තෙන වුත්තඩ්ඪෙ ච වුත්තානං පාදද්වයසඞ්ඛාතෙ අඩ්ඪෙ ච, තදවසානෙ චාති අධිප්පායො. ‘‘සියා’’ති සෙසො. නනු ‘‘පදච්ඡෙදො’’ති වුත්තත්තා පදමජ්ඣෙ යති න හොතෙවාති චෙති ආහ ‘‘පුබ්බ’’ඉච්චාදි. කත්ථචි කිස්මිඤ්චි ඨානෙ, න සබ්බත්ථ. පුබ්බාපරානෙකවණ්ණපදමජ්ඣෙපි යතීති සම්බන්ධො. පුබ්බෙ ච අපරෙ ච පුබ්බාපරෙ. අනෙකෙ වණ්ණා අනෙකවණ්ණා. පුබ්බාපරෙ අනෙකවණ්ණා යස්ස තං තථා. තඤ්ච තං පදඤ්ච, තස්ස මජ්ඣෙපි.

४८. “यती” इत्यादी. सर्वत्र पादाच्या शेवटी, म्हणजे गाथेच्या चार चरणांपैकी प्रत्येक चरणाच्या शेवटी (अवसानात) आणि विशेषतः म्हणजे निश्चितपणे वृत्ताच्या अर्ध्या भागात, म्हणजे दोन चरणांच्या समाप्तीनंतर, त्याच्या शेवटी यती असते, असा अभिप्राय आहे. “असावी” हा शब्द अध्याहृत आहे. जर “पदाचा छेद” असे म्हटले आहे, तर पदाच्या मध्ये यती असूच शकत नाही का? यावर म्हणतात— “पूर्व” इत्यादी. “कत्थचि” म्हणजे काही ठिकाणी, सर्वत्र नाही. पूर्व आणि उत्तर अनेक वर्णांच्या पदांच्या मध्येही यती असते, असा संबंध आहे. पूर्व आणि उत्तर म्हणजे 'पूर्वापर'. अनेक वर्ण म्हणजे 'अनेकवर्ण'. ज्याच्या पूर्व आणि उत्तर भागात अनेक वर्ण आहेत ते 'पूर्वापर-अनेकवर्ण' पद होय, त्याच्या मध्येही (यती असते).

48. ඉදානි යතිම්හි ලබ්භමානං සබ්බවිසයං දස්සෙති ‘‘යති’’ච්චාදිනා. සා පන යති සබ්බත්ථ පාදන්තෙ චතුත්ථංසසඞ්ඛාතගාථාපාදානං අන්තෙ ච විසෙසතො නියමතො වුත්තඩ්ඪෙ ච වුත්තානං පාදද්වයසඞ්ඛාතෙ අඩ්ඪෙ ච, තදවසානෙ චාති අධිප්පායො. කත්ථචි කිස්මිඤ්චි ඨානෙ පුබ්බාපරානෙකවණ්ණපදමජ්ඣෙපි පුබ්බාපරභූතඅනෙකවණ්ණසමන්නාගතපදානං මජ්ඣෙ [Pg.84] ච සියා. පදච්ඡෙදස්ස ‘‘යතී’’ති වුත්තත්තා පදමජ්ඣෙ න හොතීති සඞ්කාපරිහරණත්ථං ‘‘පුබ්බාපරානෙකවණ්ණපදමජ්ඣෙ’’ති වුත්තං. එත්ථ පාදන්තො, වුත්තඩ්ඪො, පදමජ්ඣඤ්ච යතිට්ඨානන්ති. පදමජ්ඣෙයෙව ලබ්භමානා යති කත්ථචි හොති, ද්වක්ඛරත්‍යක්ඛරපදමජ්ඣෙ පන න හොති.

४८. आता “यती” इत्यादीद्वारे यतीचे सर्व विषय (स्थान) दाखवतात. ती यती सर्वत्र पादाच्या शेवटी, म्हणजे गाथेच्या चार चरणांपैकी प्रत्येक चरणाच्या शेवटी आणि विशेषतः म्हणजे नियमाने वृत्ताच्या अर्ध्या भागात, म्हणजे दोन चरणांच्या समाप्तीनंतर, त्याच्या शेवटी असते, असा अभिप्राय आहे. काही ठिकाणी पूर्व आणि उत्तर अनेक वर्णांनी युक्त असलेल्या पदांच्या मध्येही असू शकते. “पदाचा छेद म्हणजे यती” असे म्हटल्यामुळे पदाच्या मध्ये यती होत नाही, या शंकेचे निरसन करण्यासाठी “पूर्व आणि उत्तर अनेक वर्णांच्या पदांच्या मध्ये” असे म्हटले आहे. येथे पादाचा शेवट, वृत्ताचा अर्धा भाग आणि पदाचा मध्य ही यतीची स्थाने आहेत. पदाच्या मध्ये आढळणारी यती काही ठिकाणीच होते, परंतु दोन किंवा तीन अक्षरी पदांच्या मध्ये ती होत नाही.

තත්ථොදාහරණපච්චුදාහරණානි යථා –

त्याविषयी उदाहरणे आणि प्रत्युदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत—

49.

४९.

තං නමෙ සිරසා චාමී-කරවණ්ණං තථාගතං;

සකලාපි දිසා සිඤ්ච-තීව සොණ්ණරසෙහියො.

सुवर्णासारखा वर्ण असणाऱ्या त्या तथागतांना मी मस्तक झुकवून वंदन करतो; ते जणू सर्व दिशांना सुवर्णरसाने सिंचन करत आहेत.

49. උදාහරීයතීති උදාහරණං. පටිපක්ඛමුදාහරණං පච්චුදාහරණං. චාමීකරස්සෙව සුවණ්ණස්ස විය වණ්ණො යස්ස තං තථාගතං සිරසා නමාමි. කීදිසං? යො තථාගතො සකලාපි දිසා සබ්බායෙව දස දිසා සොණ්ණරසෙහි චාමීකරවණ්ණත්තා රසෙහි සුවණ්ණරසෙහි සිඤ්චතීව සිඤ්චතීති මඤ්ඤෙ, තං තථාගතන්ති අපෙක්ඛතෙ. එත්ථ පුබ්බපාදන්තෙ වුත්තඩ්ඪෙ ච නියතා යති. චාමීකරසද්දො චෙත්ථ චතුරක්ඛරො. තත්ථ චාමීඉති පුබ්බභාගො, කරඉති පරො. එත්ථ පුබ්බාපරානෙකවණ්ණපදමජ්ඣෙ යති. සිඤ්චතීති එත්ථ පන පුබ්බාපරානෙකවණ්ණපදමජ්ඣත්තාභාවා සිඤ්චඉත්‍යත්‍ර යති දුට්ඨාති. ඉදං පච්චුදාහරණං.

४९. जे उदाहृत केले जाते ते 'उदाहरण' होय. विरोधी उदाहरणाला 'प्रत्युदाहरण' (paccudāharaṇa) म्हणतात. ज्यांचा वर्ण चामीकर (शुद्ध सुवर्ण) सारखा आहे, त्या तथागतांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो. कसे (तथागतांना)? जे तथागत सर्व दिशांना - सर्व दहाही दिशांना - सुवर्णरसाने, चामीकरवर्ण असल्यामुळे सुवर्णरसाने जणू सिंचन करीत आहेत असे मला वाटते, त्या तथागतांना (असे अपेक्षित आहे). येथे पूर्व चरणाच्या शेवटी आणि सांगितलेल्या अर्ध्या भागात यती निश्चित आहे. आणि येथे 'चामीकर' हा शब्द चार अक्षरी आहे. त्यामध्ये 'चामी' हा पूर्वभाग आहे आणि 'कर' हा उत्तरभाग आहे. येथे पूर्व आणि उत्तर अशा अनेक वर्णांच्या शब्दांच्या मध्ये यती आहे. परंतु 'सिञ्चति' (siñcati) येथे पूर्व आणि उत्तर अशा अनेक वर्णांच्या शब्दांच्या मध्यभागाचा अभाव असल्यामुळे, 'सिञ्च' (siñca) येथे यती दोषयुक्त आहे. हे प्रत्युदाहरण आहे.

49. තත්ථ පාදන්තවුත්තඩ්ඪෙසු යතියා පාකටත්තා තස්මිං පදමජ්ඣෙ යතියා උදාහරණපච්චුදාහරණානි ඉට්ඨොදාහරණපටිපක්ඛොදාහරණානි යථා. ‘‘තං නමෙ’’ච්චාදි. යො තථාගතො සකලාපි දිසා සොණ්ණරසෙහි සුවණ්ණරසධාරාහි සිඤ්චතීව සිඤ්චති මඤ්ඤෙ, ඉවසද්දො විතක්කෙ. චාමීකරවණ්ණං සුවණ්ණවණ්ණසදිසඡවිවණ්ණං තං තථාගතං සිරසා නමෙ. එත්ථ ‘‘චාමීකරවණ්ණ’’න්ති යතියා චාමීති අක්ඛරද්වයමතික්කම්ම ඨිතත්තා අන්තෙපි කරඉති අක්ඛරද්වයෙනානූනත්තා [Pg.85] පදච්ඡෙදස්ස පුබ්බාපරවණ්ණානමනෙකත්තමිතිට්ඨොදාහරණං. සිඤ්චතීති පදෙ සිඤ්චාති වණ්ණද්වයමතික්කම්ම යතියා දිස්සමානත්තෙපි තිඉති පරභාගෙ එකවණ්ණත්තා අනෙකවණ්ණාභාවොති පච්චුදාහරණං. එත්ථ අනෙකවණ්ණත්තං පදවසෙනෙව ඤාතබ්බං. චාමීකරස්ස වණ්ණො විය වණ්ණො යස්ස සොති විග්ගහො.

४९. त्यामध्ये चरणाच्या शेवटी आणि सांगितलेल्या अर्ध्या भागात यती स्पष्ट असल्यामुळे, त्या शब्दाच्या मध्यभागातील यतीचे उदाहरण आणि प्रत्युदाहरण, तसेच इष्ट उदाहरण आणि विरोधी उदाहरण खालीलप्रमाणे आहेत. जसे की, 'तं नमे' (taṃ name) इत्यादी. जे तथागत सर्व दिशांना सुवर्णरसाने - सुवर्णरसाच्या धारांनी जणू सिंचन करीत आहेत असे मला वाटते, येथे 'इव' (iva) हा शब्द वितर्क (कल्पना) दर्शवतो. चामीकरवर्णासारखा, म्हणजे सुवर्णासारखा कांतीचा वर्ण असलेल्या त्या तथागतांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो. येथे 'चामीकरवण्णं' (cāmīkaravaṇṇaṃ) यामध्ये यती 'चामी' या दोन अक्षरांचे उल्लंघन करून स्थित असल्यामुळे आणि शेवटीही 'कर' या दोन अक्षरांपेक्षा कमी नसल्यामुळे, पदच्छेदाच्या पूर्व आणि उत्तर वर्णांचे अनेकत्व (बहुत्व) सिद्ध होते, म्हणून हे 'इष्ट उदाहरण' आहे. 'सिञ्चति' (siñcati) या पदात 'सिञ्च' (siñca) या दोन वर्णांचे उल्लंघन करून यती दिसत असली, तरी 'ति' (ti) या उत्तर भागात केवळ एकच वर्ण असल्यामुळे अनेक वर्णांचा अभाव आहे, म्हणून हे 'प्रत्युदाहरण' आहे. येथे अनेकवर्णत्व हे पदाच्या आधारावरच समजून घ्यावे. 'चामीकराच्या वर्णासारखा ज्याचा वर्ण आहे तो' असा याचा विग्रह आहे.

50.

५०.

සරො සන්ධිම්හි පුබ්බන්තො, විය ලොපෙ විභත්තියා;

අඤ්ඤථා ත්ව’ඤ්ඤථා තත්ථ, යාදෙසාදි පරාදි’ව.

विभक्तीचा लोप झाल्यावर संधीमध्ये स्वर हा पूर्वपदाच्या शेवटी असलेल्या स्वरासारखा (पूर्वन्त) होतो. अन्यथा (विभक्तीचा लोप न झाल्यास) तो तेथे वेगळ्या प्रकारे होतो, आणि 'य'कारादेश इत्यादी आदेश हे उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारखे (परादि) होतात.

50. ‘‘සරො’’ච්චාදි. විභත්තියා ලොපෙ සති සන්ධිම්හි සංහිතායං කතායං සරො පරපදාදිභූතො පුබ්බන්තො විය පුබ්බපදස්ස අන්තභූතො යො සරො, සො විය හොති, අනෙකවණ්ණත්තාභාවෙපි තතො විහිතයතියා නෙවත්ථි භඞ්ගොති අධිප්පායො. අඤ්ඤථා තු විභත්තියා අලොපෙ තු සති සංහිතායං කතායං පුබ්බපදන්තභූතො සරො චෙ, අඤ්ඤථා අඤ්ඤෙන පකාරෙන හොති, පරපදස්සාදිසරො විය හොතීති අත්ථො. තං විභත්තියා සද්ධිං විහාය කතයතියා නත්ථි භඞ්ගොති අධිප්පායො. තත්ථ තස්සං යතියං යාදෙසාදි ඉවණ්ණාදීනං කාතබ්බො යකාරාදෙසාදි පරාදිව පරපදස්ස ආදිසරො විය හොති. කතයාදෙසාදිසහිතං බ්‍යඤ්ජනං විහාය කතාය යතියා නත්ථි භඞ්ගොති අධිප්පායො.

५०. 'सरो' (saro) इत्यादी. विभक्तीचा लोप झाला असता, संधीमध्ये (संहितेमध्ये) उत्तरपदाच्या सुरुवातीला असलेला स्वर हा पूर्वपदाच्या शेवटी असलेल्या स्वरासारखा (पूर्वन्त) होतो. त्यामुळे अनेक वर्णांचा अभाव असला तरी, तेथे केलेल्या यतीचा भंग होत नाही, असा अभिप्राय आहे. परंतु अन्यथा, म्हणजे विभक्तीचा लोप न होता संहिता केली असता, जर पूर्वपदाच्या शेवटी स्वर असेल, तर तो दुसऱ्या प्रकारे होतो, म्हणजेच तो उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारखा होतो, असा अर्थ आहे. त्या विभक्तीसह त्याला सोडून केलेल्या यतीचा भंग होत नाही, असा अभिप्राय आहे. तेथे त्या यतीमध्ये 'इ'कार इत्यादींच्या जागी होणारा 'य'कारादेश इत्यादी आदेश हे उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारखे (परादि) होतात. केलेल्या यकारादेशासह व्यंजनाला सोडून केलेल्या यतीचा भंग होत नाही, असा अभिप्राय आहे.

50. ඉදානි හෙට්ඨා වුත්තස්ස විරුද්ධත්තෙපි යතිභඞ්ගාභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සරො’’ච්චාදි. විභත්තියා ලොපෙ සන්ධිම්හි සති සරො සන්ධිසරො පුබ්බන්තො විය පුබ්බපදස්ස අන්තො විය හොති, අඤ්ඤථා තු විභත්තියා අලොපෙ සංහිතායං කතායං අඤ්ඤථා හොති, පුබ්බපදන්තභූතො සරො පරපදස්ස ආදිසරො විය හොති. තත්ථ යතියං යාදෙසාදි [Pg.86] ඉවණ්ණාදීනං කත්තබ්බයකාරාදෙසාදි පරාදිව පරපදස්ස ආදිසරො විය හොති, පුබ්බන්තසදිසසරමතික්කමිත්වාපි පරපදාදිසරසදිසවණ්ණමාගම්ම තං අනතික්කමිත්වාපි පරපදාදිසරසදිසයාදෙසාදිමතික්කමිත්වාපි යතියා පයුත්තාය සති අනෙකවණ්ණත්තාභාවෙපි යතිභඞ්ගො න හොතීති අධිප්පායො. පුබ්බස්ස අන්තොති ච, යො ච සො ආදෙසො ච, සො ආදි යස්ස මකාරාදිනොති ච, පරස්ස ආදීති ච වාක්‍යං.

५०. आता खाली सांगितलेल्या नियमाच्या विरुद्ध असूनही यतीचा भंग होत नाही, हे दर्शवताना 'सरो' (saro) इत्यादी म्हणतात. विभक्तीचा लोप होऊन संधी झाली असता, संधीतील स्वर हा पूर्वपदाच्या शेवटी असलेल्या स्वरासारखा (पूर्वन्त) होतो. परंतु अन्यथा, विभक्तीचा लोप न होता संहिता केली असता तो वेगळ्या प्रकारे होतो, म्हणजे पूर्वपदाच्या शेवटी असलेला स्वर हा उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारखा होतो. तेथे यतीमध्ये 'इ'कार इत्यादींच्या जागी केला जाणारा 'य'कारादेश इत्यादी आदेश हे उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारखे होतात. पूर्वपदाच्या शेवटी असलेल्या स्वरासारख्या स्वराचे उल्लंघन करूनही, उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारख्या वर्णावर येऊन, त्याचे उल्लंघन न करता किंवा उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वरासारख्या यकारादेशादींचे उल्लंघन करूनही यतीचा प्रयोग केला असता, अनेक वर्णांचा अभाव असला तरी यतीचा भंग होत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'पूर्वपदाचा अंत' (pubbassa anto), 'जो आदेश आहे आणि जो म-कार इत्यादींचा आदि आहे' आणि 'उत्तरपदाचा आदि' (parassa ādi) असे हे वाक्य आहे.

51.

५१.

චාදී පුබ්බපදන්තාව, නිච්චං පුබ්බපදස්සිතා;

පාදයො නිච්චසම්බන්ධා, පරාදීව පරෙන තු.

'च' (ca) इत्यादी निपात हे नेहमी पूर्वपदावर आश्रित असल्यामुळे पूर्वपदाचे अंतिम अवयव (पूर्वन्तासारखे) मानले जातात. तर 'प्र' (pa) इत्यादी उपसर्ग हे उत्तरपदाशी नेहमी जोडलेले असल्यामुळे उत्तरपदाचे सुरुवातीचे अवयव (परादीसारखे) मानले जातात.

51. නිච්චං අනවරතං පුබ්බපදං සිතා නිස්සිතා චාදී චකාරාදයො නිපාතා පුබ්බස්ස පදස්ස අන්තා අවයවා විය හොන්ති, තෙ අන්තො කත්වා යති කාතබ්බාති අධිප්පායො. පරෙන පරපදෙන නිච්චසම්බන්ධා සතතයොගිනො, තුසද්දො අට්ඨානප්පයුත්තො, පාදයො තු පරාදීව පරපදස්ස ආදී අවයවා විය හොන්ති, තං විහාය පුබ්බපදන්තෙ යති කාතබ්බාති අධිප්පායො.

५१. नेहमी निरंतर पूर्वपदावर आश्रित असलेले 'च' इत्यादी निपात हे पूर्वपदाचे अंतिम अवयव असल्यासारखे असतात, त्यांना शेवटी ठेवून यती करावी, असा अभिप्राय आहे. उत्तरपदाशी नेहमी जोडलेले (सतत संबंध असलेले) 'प्र' इत्यादी उपसर्ग हे उत्तरपदाचे सुरुवातीचे अवयव असल्यासारखे असतात (येथे 'तु' शब्द अयोग्य ठिकाणी वापरला आहे), त्यांना सोडून पूर्वपदाच्या शेवटी यती करावी, असा अभिप्राय आहे.

51. ‘‘චාදි’’ච්චාදි. නිච්චං සතතං පුබ්බපදස්සිතා පුබ්බපදං නිස්සාය පවත්තා චාදී චකාරාදිනිපාතා පුබ්බපදන්තාව පුබ්බපදස්ස අන්තා අවයවා විය හොන්ති, පරෙන පරපදෙන නිච්චසම්බන්ධා නිරන්තරයොගිනො පාදයො තු පාදිඋපසග්ගා පන පරාදීව පරපදස්ස ආදී අවයවාවිය හොන්ති. චාදයො ආගම්ම තෙ බහි කත්වාපි පාදයො ආගම්ම තෙ අන්තො කත්වාපි පවත්තො විරාමො යතිභඞ්ගොති අධිප්පායො. චොආදි යෙසන්ති ච, පුබ්බපදං සිතාති ච, පො ආදි යෙසන්ති ච, නිච්චං සම්බන්ධාති ච විග්ගහො. එත්ථ ච තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණත්තා චකාරපකාරාදීනම්පි පරිග්ගහො.

५१. 'चादि' (cādi) इत्यादी. नेहमी निरंतर पूर्वपदावर आश्रित असलेले 'च' इत्यादी निपात हे पूर्वपदाचे अंतिम अवयव असल्यासारखे असतात. उत्तरपदाशी नेहमी जोडलेले 'प्र' इत्यादी उपसर्ग हे उत्तरपदाचे सुरुवातीचे अवयव असल्यासारखे असतात. 'च' इत्यादी निपातांना सोडून (त्यांना बाहेर ठेवून) किंवा 'प्र' इत्यादी उपसर्गांना समाविष्ट करून (त्यांना आत ठेवून) घेतलेला विराम हा यतीभंग मानला जातो, असा अभिप्राय आहे. 'च हा ज्यांचा आदि आहे ते', 'पूर्वपदावर आश्रित असलेले', 'प हा ज्यांचा आदि आहे ते' आणि 'नेहमी जोडलेले' असा याचा विग्रह आहे. आणि येथे तद्गुणसंविज्ञानामुळे 'च'कार आणि 'प'कार इत्यादींचाही स्वीकार होतो.

සබ්බත්ථොදාහරණානි යථා

सर्व ठिकाणची उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत:

52.

५२.

නමෙ තං සිරසා සබ්බො-පමාතීතං තථාගතං;

යස්ස ලොකග්ගතං පත්ත-ස්සො’පමා න හි යුජ්ජති.

सर्व उपमांच्या पलीकडे असलेल्या त्या तथागतांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो; ज्यांच्या लोकोत्तर श्रेष्ठत्वाला कोणतीही उपमा लागू पडत नाही.

53.

५३.

මුනින්දං තං සදා වන්දා-ම්‍ය’නන්තමති’මුත්තමං;

යස්ස පඤ්ඤා ච මෙත්තා ච, නිස්සීමාති විජම්භති.

अनंत बुद्धी असलेल्या आणि सर्वश्रेष्ठ अशा त्या मुनींद्रांना (मुनींच्या राजाला) मी नेहमी वंदन करतो; ज्यांची प्रज्ञा आणि मैत्री असीम होऊन विस्तारत आहे.

52-53. සබ්බත්ථාති [Pg.87] පුබ්බන්තසදිසාදීසු. ‘‘නමෙත’’න්තිආදිගාථාද්වයෙ පදත්ථො පාකටො, අධිප්පායො තු යතො ලොකග්ගතං පත්තො, තතො සබ්බොපමාතීතො, යතො පඤ්ඤාමෙත්තා ලොකෙ නිරන්තරමිව වත්තන්ති, තතො අනන්තමති, උත්තමො චාති. එත්ථ ‘‘සබ්බා උපමා’’ති සමාසං කත්වා විභත්තිලොපෙ සංහිතායඤ්ච කතායං පරපදාදිඋකාරො පුබ්බපදන්තබ්බකාරට්ඨඅකාරො විය හොතීති සබ්බො ඉච්චත්‍ර පාදන්තයති. පත්තස්සොපමා ඉච්චත්‍ර යකාරාදෙසස්ස පරාදිසදිසභාවො විය හොති, විභත්තියා අලොපෙ සංහිතායං කතායං සවිභත්තියා අකාරො පරපදාදි උකාරො විය හොතීති තංවිභත්තියා පසිද්ධං විහාය පත්තඉච්චත්‍ර පාදන්තයති. තථා වන්දාම්‍යනන්තඉච්චත්‍ර යකාරාදෙසස්ස පරාදිසදිසභාවො විහිතොති ම්‍යසද්දං වජ්ජෙත්වා වන්දාඉච්චත්‍ර පාදන්තයති. පුබ්බපදස්සිතානං චාදීනං පුබ්බපදන්තසදිසතා වුත්තාති මෙත්තා චාති චසද්දතො යති, අපරපදසම්බන්ධා පාදයො පරපදාදිසදිසා හොන්තීති නිස්සීමාති එත්ථ නිසද්දං විහාය තතො ආදිම්හි යති.

५२-५३. 'सब्बत्थाति' म्हणजे पूर्वान्तसदृश इत्यादींमध्ये. 'नमे तं' इत्यादी दोन गाथांमध्ये पदांचा अर्थ स्पष्ट आहे, परंतु अभिप्राय असा आहे की ज्या अर्थी ते (भगवान) लोकाग्रतेला (लोकोत्तर श्रेष्ठत्वाला) प्राप्त झाले आहेत, त्या अर्थी ते सर्व उपमांच्या अतीत आहेत; ज्या अर्थी त्यांची प्रज्ञा आणि मैत्री जगात निरंतरपणे प्रवृत्त होते, त्या अर्थी ते अनंतमती आणि उत्तम आहेत. येथे 'सब्बा उपमा' असा समास करून, विभक्तीचा लोप आणि संहिता (संधी) केली असता, परपदाचा आदि 'उ'कार हा पूर्वपदाच्या शेवटी असलेल्या 'ब्ब' कारामधील 'अ'कारासारखा होतो, म्हणून 'सब्बो' येथे पादाचा अंत होतो. 'पत्तस्सोपमा' येथे 'य'कारादेशाचा पर-आदि-सदृश भाव असल्यासारखा होतो; विभक्तीचा लोप न करता संहिता केली असता, विभक्तीसह असलेला 'अ'कार हा परपदाच्या आदि 'उ'कारासारखा होतो, म्हणून त्या विभक्तीची प्रसिद्धी सोडून 'पत्त' येथे पादाचा अंत होतो. तसेच 'वन्दाम्यनन्त' येथे 'य'कारादेशाचा पर-आदि-सदृश भाव विहित असल्यामुळे 'म्य' हा शब्द वर्ज्य करून 'वन्दा' येथे पादाचा अंत होतो. पूर्वपदावर आश्रित असलेल्या 'च' इत्यादींची पूर्वपद-अंत-सदृशता सांगितली असल्यामुळे 'मेत्ता च' येथील 'च' शब्दापासून यती होते. अपरपदाच्या संबंधामुळे 'प' इत्यादी परपदाच्या आदि सारखे होतात, म्हणून 'निस्सीमा' येथे 'नि' शब्द सोडून त्याच्या सुरुवातीला यती होते.

52-53. සබ්බත්ථ යථාවුත්තපුබ්බන්තසදිසසරාදීසු පඤ්චසු උදාහරණානියථා. ‘‘නමෙ ත’’මිච්චාදි, ලොකග්ගතං පත්තස්ස යස්ස බුද්ධස්ස උපමා න හි යුජ්ජති සකලපදත්ථානං අතික්කම්ම ඨිතත්තා න හි යුජ්ජති. සබ්බොපමාතීතං තං තථාගතං සිරසා නමෙ නමාමි. සබ්බොති එත්ථ ඔකාරස්ස පුබ්බපදන්තසරසදිසත්තා තතො පරාය යතියා ච ස්සොපමාති පරපදාදිසදිසං [Pg.88] වණ්ණමනතික්කම්ම ඨිතාය යතියා ච උදාහරණං.

५२-५३. सर्वत्र यथावक्त पूर्वान्तसदृश स्वरादी पाच उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत. 'नमे तं' इत्यादी, लोकाग्रतेला प्राप्त झालेल्या ज्या बुद्धांची उपमा योग्य ठरत नाही, कारण ते सर्व पदार्थांचे अतिक्रमण करून स्थित आहेत, म्हणून ती योग्य ठरत नाही. सर्व उपमांच्या अतीत असलेल्या त्या तथागतांना मी मस्तक नमवून नमन करतो. 'सब्बो' येथे 'ओ'कार पूर्वपदाच्या अंतिम स्वरासारखा असल्यामुळे त्यापुढील यतीचे, आणि 'स्सोपमा' हे परपदाच्या आदि वर्णासारख्या वर्णाचे अतिक्रमण न करता राहिलेल्या यतीचे उदाहरण आहे.

‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. යස්ස සම්බුද්ධස්ස පඤ්ඤා ච මෙත්තා චනිස්සීමා අනන්තසත්තඅනන්තඤෙය්‍යවිසයකරණතො සීමාරහිතා අතිවිජම්භති. අනන්තමතිං උදයබ්බයසම්භවෙපි ඤෙය්‍යස්සානන්තත්තා විසයිම්හි විසයවොහාරෙන අනන්තපඤ්ඤාය සමන්නාගතං උත්තමං තතො එව පවරං තං මුනින්දං සදා වන්දාමි, යාදෙසස්ස පරාදිසදිසත්තා තමනාගම්ම යති භවති. මෙත්තාචනිස්සීමාති එත්ථ චාදීනං පුබ්බපදන්තසදිසත්තාච පාදීනං පරපදාදිසදිසත්තා ච ‘‘චා’’ති ‘‘නී’’ති ඉමෙසම්පි යති භවති.

'मुनिन्द' इत्यादी. ज्या सम्यक्संबुद्धांची प्रज्ञा आणि मैत्री अनंत प्राणी आणि अनंत ज्ञेय विषयांना ग्रहण करणारी असल्यामुळे सीमारहित होऊन अत्यंत शोभून दिसते. उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) होत असतानाही ज्ञेयाच्या अनंततेमुळे विषयीमध्ये विषयाच्या व्यवहाराने अनंत प्रज्ञेने युक्त असलेल्या, उत्तम आणि म्हणूनच प्रवर (श्रेष्ठ) अशा त्या मुनींद्रांना मी सदा वंदन करतो. 'य'कारादेशाचा पर-आदि-सदृश भाव असल्यामुळे त्याला न अनुसरता यती होते. 'मेत्ता च निस्सीमा' येथे 'च' इत्यादी पूर्वपदाच्या अंतिम वर्णासारखे असल्यामुळे आणि 'प' इत्यादी परपदाच्या आदि वर्णासारखे असल्यामुळे 'चा' आणि 'नी' यांची देखील यती होते.

චාදිපාදීසු පච්චුදාහරණානි යථා

'च' आणि 'प' इत्यादींच्या बाबतीत प्रत्युदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत:

54.

५४.

මහාමෙත්තා මහාපඤ්ඤා, ච යත්ථ පරමොදයා;

පණමාමි ජිනං තං ප-වරං වරගුණාලයං.

महामैत्री आणि महाप्रज्ञा जेथे परम उदय (उत्कर्ष) पावतात, त्या श्रेष्ठ गुणांचे आलय असलेल्या प्रवर (उत्तम) अशा त्या जिनांना (बुद्धांना) मी प्रणाम करतो.

54. ‘‘මහා’’ඉච්චාදි. යත්ථාති යස්මිං ජිනෙ. පරමොදයාති මහාමෙත්තාදයො උක්කට්ඨාභිවුඩ්ඪියො. තතොයෙව වරගුණාලයං, තෙනෙව පවරං උත්තමං තං ජිනන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ පුබ්බපදනිස්සිතං චකාරං පරපදාදිභූතං කත්වා තතො පුබ්බෙ කතා යති ච, පරපදාදිසම්බන්ධපකාරං පුබ්බපදන්තභූතං කත්වා පකාරතො පරං කතා යති ච විරුද්ධාති උභයත්ථ පච්චුදාහරණං.

५४. 'महा' इत्यादी. 'यत्थ' म्हणजे ज्या जिनांच्या ठिकाणी. 'परमोदया' म्हणजे महामैत्री इत्यादींचा उत्कृष्ट विकास (अभिवृद्धी). म्हणूनच ते 'वरगुणालयं' (श्रेष्ठ गुणांचे आलय) आहेत, आणि म्हणूनच ते 'पवरं' (उत्तम) आहेत, अशा त्या 'जिनं' (जिनांना) असा संबंध आहे. येथे पूर्वपदावर आश्रित असलेल्या 'च' काराला परपदाचा आदि करून त्याच्यापूर्वी केलेली यती, आणि परपदाशी संबंधित असलेल्या 'प' काराला पूर्वपदाचा अंत करून 'प' कारानंतर केलेली यती विरुद्ध आहे, म्हणून दोन्ही ठिकाणी हे प्रत्युदाहरण आहे.

54. චාදිපාදීසු විසයභූතෙසු පච්චුදාහරණං යථා. ‘‘මහාමෙත්ති’’ච්චාදි. යත්ථ යස්මිං ජිනෙ මහාමෙත්තා ච මහාපඤ්ඤා ච ඉමා පරමොදයා උක්කට්ඨාභිවුඩ්ඪියො හොන්ති. වරගුණාලයං උත්තමගුණාකරං පවරං තතොයෙව උත්තමං තං ජිනං පණමාමි. එත්ථ චකාරං පරපදාදිං කත්වා පකාරං පුබ්බපදන්තං කත්වා යතියා පවත්තත්තා ‘‘ච යත්ථ, තං පා’’තිද්වයමපි පච්චුදාහරණං.

५४. 'च' आणि 'प' इत्यादी विषयभूत असलेल्या बाबतीत प्रत्युदाहरण खालीलप्रमाणे आहे. 'महामेत्ति' इत्यादी. जेथे ज्या जिनांच्या ठिकाणी महामैत्री आणि महाप्रज्ञा या परम उदय (उत्कृष्ट अभिवृद्धी) पावलेल्या असतात. श्रेष्ठ गुणांची खाण असलेल्या, म्हणूनच प्रवर (उत्तम) अशा त्या जिनांना मी प्रणाम करतो. येथे 'च' काराला परपदाचा आदि करून आणि 'प' काराला पूर्वपदाचा अंत करून यती प्रवृत्त झाल्यामुळे 'च यत्थ' आणि 'तं पा' हे दोन्ही प्रत्युदाहरण आहेत.

55.

५५.

පදත්ථක්කමතො [Pg.89] මුත්තං, කමච්චුතමිදං යථා;

ඛෙත්තං වා දෙහි ගාමං වා, දෙසං වා මම සොභනං.

पदांच्या अर्थाच्या क्रमापासून सुटलेले (भ्रष्ट झालेले) हे वाक्य 'क्रमच्युत' दोषयुक्त मानले जाते, जसे की: 'मला सुंदर शेत द्या, किंवा गाव द्या, किंवा देश द्या.'

55. ‘‘පද’’ඉච්චාදි. පදානං අත්ථක්කමතො මුත්තං ගළිතං කමච්චුතමිදන්ති විධීයතෙ. ඛෙත්තං වා ඉච්චාදිනා අරුචිතොයං යාචනක්කමො වත්තුනො අවිඤ්ඤුතං ගමෙති. යො හි ඛෙත්තම්පි දාතුං නිච්ඡති, කථං සො ගාමාදිකං දස්සතීති.

५५. 'पद' इत्यादी. पदांच्या अर्थाच्या क्रमापासून सुटलेले, गळून पडलेले हे वाक्य 'क्रमच्युत' नावाचे ठरते. 'खेत्तं वा' (शेत किंवा) इत्यादी याचना करण्याचा हा अयोग्य क्रम बोलणाऱ्याच्या अज्ञानाला दर्शवतो. कारण जो शेत देखील देण्यास इच्छित नाही, तो गाव इत्यादी कसा देईल?

55. ‘‘පදත්ථි’’ච්චාදි. පදත්ථක්කමතො පදානං අත්ථක්කමතො මුත්තං ගළිතං ඉදං වාක්‍යං කමච්චුතං නාම. උදාහරති ‘‘යථි’’ච්චාදි. මම සොභනං ඛෙත්තං වා ගාමං වා දෙසං වා ජනපදං වා දෙහි. එත්ථ ඛෙත්තමිච්චාදි යාචනක්කමො වත්තුනො අවිඤ්ඤුභාවං විනා උචිතපදත්ථක්කමං නප්පකාසෙති, තථා හි ඛෙත්තමපි දාතුමනිච්ඡන්තො ගාමනිගමජනපදාදිං කථං දස්සතීති කමහානි.

५५. 'पदत्थ' इत्यादी. पदांच्या अर्थाच्या क्रमापासून सुटलेले, गळून पडलेले हे वाक्य 'क्रमच्युत' नावाचे आहे. उदाहरण देतात 'यथि' इत्यादी. 'मला सुंदर शेत किंवा गाव किंवा देश किंवा जनपद द्या.' येथे शेत इत्यादी मागण्याचा क्रम बोलणाऱ्याच्या अज्ञतेशिवाय योग्य पद-अर्थ-क्रम प्रकट करत नाही. कारण शेत देखील देण्यास अनइच्छुक असलेला व्यक्ती गाव, निगम, जनपद इत्यादी कसा देईल? म्हणून येथे क्रमाची हानी (क्रमभंग) आहे.

56.

५६.

ලොකියත්ථ’මතික්කන්තං, අතිවුත්තං මතං යථා;

අතිසම්බාධ’මාකාස-මෙතිස්සා ථනජම්භනෙ.

लौकिक अर्थाचे अतिक्रमण करणारे वाक्य 'अतिवृत्त' (अतिशयोक्ती दोषयुक्त) मानले जाते, जसे की: 'तिच्या स्तनांच्या वाढीमुळे आकाश अत्यंत संकुचित झाले आहे.'

56. ‘‘ලොකි’’ච්චාදි. ලොකෙ විදිතො ලොකියො, තං ලොකියත්ථමභිධෙය්‍යං අතික්කන්තං අනනුවුත්තං යං තං අතිවුත්තං මතන්ති විධීයතෙ. යථෙත්‍යාදිනා උදාහරති. එතිස්සා වනිතාය ථනානං පයොධරානං ජම්භනෙ බ්‍යාපනෙ ආකාසං ගගනං අතිසම්බාධං අච්චන්තප්පකං.

५६. 'लोकि' इत्यादी. लोकात जे प्रसिद्ध आहे ते लौकिक; त्या लौकिक अर्थाचे (वाच्यार्थाचे) अतिक्रमण करणारे, त्याचे अनुसरण न करणारे जे वाक्य आहे, ते 'अतिवृत्त' मानले जाते. 'यथ' इत्यादीने उदाहरण देतात. या स्त्रीच्या स्तनांच्या विस्ताराने (वाढीने) आकाश अत्यंत संकुचित (अतिशय लहान) झाले आहे.

56. ‘‘ලොකියත්ථි’’ච්චාදි. ලොකියත්ථං ලොකෙ පසිද්ධමභිධෙය්‍යං අතික්කන්තං කථනාකාරෙන අතික්කමිතං වාක්‍යං අතිවුත්තමිති මතං. උදාහරති ‘‘යථි’’ච්චාදි. එතිස්සා ථනජම්භනෙ ථනානං විජම්භනෙ ආකාසං අතිසම්බාධං අනොකාසං. එත්ථ පයොධරානං මහන්තත්තං වදාමාති ලොකෙ මහන්තන්ති [Pg.90] පසිද්ධං ගගනමපි අතික්කන්තත්තා වාක්‍යමතිවුත්තදොසෙන දූසිතං.

५६. 'लोकियत्थ' इत्यादी. लौकिक अर्थाचे म्हणजे लोकात प्रसिद्ध असलेल्या वाच्यार्थाचे कथन करण्याच्या पद्धतीने अतिक्रमण केलेले वाक्य 'अतिवृत्त' मानले जाते. उदाहरण देतात 'यथि' इत्यादी. या स्त्रीच्या स्तनांच्या वाढीमुळे आकाश अत्यंत संकुचित (जागा नसलेले) झाले आहे. येथे स्तनांचे मोठेपण सांगताना, लोकात जे सर्वात मोठे म्हणून प्रसिद्ध आहे अशा आकाशाचेही अतिक्रमण केले गेल्यामुळे हे वाक्य 'अतिवृत्त' दोषाने दूषित झाले आहे.

57.

५७.

සමුදායත්ථතො’පෙතං, තං අපෙතත්ථකං යථා;

ගාවිපුත්තො බලීබද්ධො, තිණං ඛාදී පිවී ජලං.

समुदायाच्या अर्थापासून रहित असलेले वाक्य 'अपेतार्थक' मानले जाते, जसे की: 'गाईचा पुत्र बैल गवत खाल्ला, पाणी प्यायला.'

57. ‘‘සමුදායි’’ච්චාදි. සමුදායස්ස පකරණතො පදසන්ධිනො වාක්‍යස්ස අත්ථො අභිධෙය්‍යං අඞ්ගඞ්ගිභූතං ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධීවිසෙසලක්ඛණං සංවොහාරිකං, තතො අපෙතං අපගතං සුඤ්ඤං, විනා පදත්ථමත්තෙන තස්ස කත්ථචි බ්‍යභිචාරාභාවතො එතාදිසං යං තමපෙතත්ථකන්ති විධි. න හි ‘‘ගාවිපුත්තො’’ච්චාදීසු සමුදායත්ථො සම්භවති.

५७. 'समुदायि' इत्यादी. प्रकरणावरून किंवा पदांच्या संधानाने बनलेल्या वाक्याचा जो समुदाय-अर्थ (एकत्रित अर्थ) असतो, जो अंग-अंगी भावाने युक्त, क्रिया-कारक संबंधाचे विशेष लक्षण असलेला आणि व्यावहारिक असतो; त्या अर्थापासून जे रहित, अपगत (दूर गेलेले) किंवा शून्य असते, केवळ स्वतंत्र पदांच्या अर्थाव्यतिरिक्त ज्याचा कुठेही मेळ बसत नाही, अशा वाक्याला 'अपेतार्थक' म्हटले जाते. कारण 'गाविपुत्तो' (गाईचा पुत्र) इत्यादी वाक्यांमध्ये समुदाय-अर्थ संभवत नाही.

57. ‘‘සමුදායි’’ච්චාදි. සමුදායත්ථතො විසෙසනවිසෙස්‍යභූතක්‍රියාකාරකසම්බන්ධෙහි යුත්තවාක්‍යසඞ්ඛාතපදසමුදායස්ස සම්බන්ධපදත්තා වොහාරානුරූපඅත්ථතො අපෙතං අපගතං, අවයවත්ථමත්තස්ස වා සබ්බත්ථ ලබ්භමානත්තා සමුදායත්ථතො සුඤ්ඤං, තං වාක්‍යං අපෙතත්ථකං නාම. යථිච්චාදිනා උදාහරති ‘‘ගාවිපුත්තො බලීබද්ධො උසභො තිණං ඛාදි, ජලං පිවී’’ති. එත්ථ අවයවත්ථමත්තෙන විනා සමුදායෙන ගම්‍යමානස්ස කස්සචි විසෙසත්ථස්ස අභාවා සමුදායත්ථතො අපගතං නාම හොති.

५७. "समुदायी" इत्यादी. विशेषण-विशेष्य भाव आणि क्रिया-कारक संबंधांनी युक्त असलेल्या वाक्यात समाविष्ट असलेल्या पद-समुदायाच्या (शब्दांच्या समूहाच्या) संबंध पदांच्या व्यवहारानुरूप अर्थापासून दूर गेलेले (अपगत झालेले), किंवा केवळ अवयवांच्या (प्रत्येक शब्दाच्या स्वतंत्र) अर्थाची सर्वत्र प्राप्ती होत असल्यामुळे जो समुदाय-अर्थापासून शून्य असतो, त्या वाक्याला 'अपेतार्थक' (अर्थहीन) असे म्हणतात. 'यथा' (जसे की) इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात: "गाईचा मुलगा, बैल, वळू गवत खातो, पाणी पितो." येथे केवळ अवयवांच्या (शब्दांच्या स्वतंत्र) अर्थाव्यतिरिक्त, संपूर्ण समुदायाद्वारे (वाक्याद्वारे) समजणाऱ्या कोणत्याही विशेष अर्थाचा अभाव असल्यामुळे, ते समुदाय-अर्थापासून अपगत (रहित) मानले जाते.

58.

५८.

බන්ධෙ ඵරුසතා යත්ථ, තං බන්ධඵරුසං යථා;

ඛරා ඛිලා පරික්ඛීණා, ඛෙත්තෙ ඛිත්තං ඵලත්‍ය’ලං.

ज्या रचनेत (बंधात) कठोरता असते, त्याला 'बंधपरुष' (रचना-कठोर) म्हणतात, जसे की: "कठोर आणि नापीक (खिळ) जमीन नष्ट झाली आहे, शेतात पेरलेले (बीज) भरपूर फळ देते."

58. ‘‘බන්ධෙ’’ච්චාදි. [Pg.91] ඛරාඉච්චාදිකං බන්ධඵරුසං සුතිසුභගත්තාභාවතො ඛරා කක්කසා ඛිලා ඛාණුකාදයො පරික්ඛීණා ඛයං පත්තා යතො, තස්මා ඛෙත්තෙ කෙදාරෙ ඛිත්තං වුත්තං අලමච්චන්තං ඵලති නිප්ඵජ්ජති. වාක්‍යදොසො.

५८. "बंधे" इत्यादी. 'खरा' इत्यादी हे ऐकण्यास सुखद (श्रुतिसुभग) नसल्यामुळे 'बंधपरुष' (रचना-कठोर) आहे. कारण 'खरा' म्हणजे कठोर, 'खिला' म्हणजे खुंट इत्यादी नष्ट झाले आहेत (क्षयाला प्राप्त झाले आहेत), त्यामुळे शेतात (केदारात) पेरलेले बीज अत्यंत फलद्रूप होते (उत्पन्न होते). हा वाक्यदोष आहे.

58. ‘‘බන්ධෙ’’ච්චාදි. බන්ධෙ බන්ධසරීරෙ ඵරුසතා සුතිසුඛතාභාවතො ඵරුසභාවො යත්ථ වාක්‍යෙ භවති, තං වාක්‍යං බන්ධඵරුසං නාම හොති. යථාති උදාහරති. ඛරා කක්කසා ඛිලා ඛාණුකාදයො පරික්ඛීණා යස්මා ඛීණා හොන්ති, තස්මා ඛෙත්තෙ ඛිත්තං වුත්තං බීජං අලං අතිසයෙන ඵලති නිප්ඵජ්ජති.

५८. "बंधे" इत्यादी. बंधात म्हणजे रचनेच्या शरीरात, ऐकण्यास सुखद नसल्यामुळे (श्रुतिसुखत्वाच्या अभावामुळे) ज्या वाक्यात कठोरता (परुषभाव) असते, त्या वाक्याला 'बंधपरुष' असे म्हणतात. 'यथा' (जसे की) असे उदाहरण देतात. 'खरा' म्हणजे कठोर, 'खिला' म्हणजे खुंट इत्यादी ज्या अर्थी नष्ट झाले आहेत, त्या अर्थी शेतात पेरलेले बीज अत्यंत विपुल प्रमाणात फलद्रूप होते (उत्पन्न होते).

වාක්‍යදොසනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वाक्यदोष-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

වාක්‍යත්ථදොසනිද්දෙසවණ්ණනා

वाक्यार्थदोष-निर्देश-वर्णन.

59.

५९.

ඤෙය්‍යං ලක්ඛණමන්වත්ථ-වසෙනා’පක්කමාදිනං;

උදාහරණමෙතෙසං, දානි සන්දස්සයාම්‍ය’හං.

'अपक्रम' इत्यादींचे लक्षण त्यांच्या अन्वर्थाच्या (शब्दाच्या अर्थाच्या अनुसरणाच्या) वशाने जाणून घ्यावे. आता मी यांचे उदाहरण स्पष्ट करून दाखवतो.

59. ‘‘ඤෙය්‍ය’’මිච්චාදි. අපක්කමාදීනං යථාඋද්දිට්ඨානං ලක්ඛීයති උදාහරණමනෙනාති අත්ථෙන ලක්ඛණං අන්වත්ථවසෙන අපගතො කමො යත්ථ තං අපක්කමන්තිආදිනා අත්ථානුගමනවසෙන ඤෙය්‍යං විඤ්ඤාතබ්බං. ඉදානි වාක්‍යදොසෙ නිද්දිසිත්වා අවසරප්පත්තෙ ඉමස්මිං කාලෙ එතෙසං අපක්කමාදීනං උදාහරණං ලක්ඛියං අහං සන්දස්සයාමි පකාසෙස්සාමි.

५९. "ज्ञेय्यं" इत्यादी. 'अपक्रम' इत्यादींचे, जसे निर्दिष्ट केले आहे तसे, ज्याद्वारे लक्षण दर्शविले जाते त्या अर्थाने 'लक्षण' होय. अन्वर्थाच्या वशाने, म्हणजे ज्यामध्ये क्रम निघून गेला आहे (अपगत झाला आहे) तो 'अपक्रम' इत्यादी अर्थाच्या अनुसरणाने जाणून घ्यावे (समजून घ्यावे). आता वाक्यदोषांचे निर्देश केल्यानंतर, प्राप्त झालेल्या या प्रसंगी मी या अपक्रम इत्यादींचे लक्षणीय उदाहरण स्पष्ट करून दाखवतो (प्रकाशित करतो).

59. ඉදානි උද්දිට්ඨානුක්කමෙන අපක්කමාදිඅත්ථදොසානි විභාවෙති ‘‘ඤෙය්‍ය’’මිච්චාදිනා. අපක්කමාදීනං අපක්කමොචිත්‍යහීනාදීනං ලක්ඛණං අපක්කමාදිවිසයබුද්ධියා අවිපරීතවුත්තියා පවත්තිකාරණං අන්වත්ථවසෙන අපගතො කමො යත්ථිච්චාදිවචනත්ථානුගතඤාණවසෙන ඤෙය්‍යං ඤාතබ්බං, විසුං ලක්ඛණං න වදාමාති වුත්තං හොති. ඉදානි අහං එතෙසං අපක්කමාදීනං උදාහරණං ලක්ඛියං සන්දස්සයාමි. අත්ථානුගතමන්වත්ථං අන්වත්ථස්ස ඤාණස්ස වසොති විග්ගහො.

५९. आता निर्दिष्ट केलेल्या क्रमाने अपक्रम इत्यादी अर्थदोषांचे स्पष्टीकरण "ज्ञेय्यं" इत्यादीद्वारे करतात. अपक्रम, औचित्यहीन इत्यादींचे लक्षण हे अपक्रम इत्यादी विषयांच्या बुद्धीच्या अविपरीत (यथार्थ) प्रवृत्तीचे कारण आहे. अन्वर्थाच्या वशाने, म्हणजे "ज्यामध्ये क्रम निघून गेला आहे" इत्यादी वचनांच्या अर्थाचे अनुसरण करणाऱ्या ज्ञानाच्या वशाने ते जाणून घ्यावे, त्यांचे वेगळे लक्षण सांगत नाही, असे म्हटले आहे. आता मी या अपक्रम इत्यादींचे लक्षणीय उदाहरण स्पष्ट करून दाखवतो. अर्थाचे अनुसरण करणारे ते 'अन्वर्थ' होय, आणि 'अन्वर्थाच्या ज्ञानाच्या वशाने' असा याचा विग्रह आहे.

තත්ථාපක්කමං යථා

त्यामध्ये 'अपक्रम' जसे की:

60.

६०.

භාවනාදානසීලානි, සම්මා සම්පාදිතානි’හ;

භොගසග්ගාදිනිබ්බාන-සාධනානි න සංසයො.

भावना (ध्यान), दान आणि शील यांचे येथे योग्य प्रकारे संपादन केले असता, ते भोग, स्वर्ग आणि निर्वाण यांचे साधन बनतात, यात संशय नाही.

60. ‘‘භාවනා’’ඉච්චාදි. [Pg.92] සම්මා අලොභාදිහෙතුසම්පත්තියා සක්කච්චං සම්පාදිතානි නිප්ඵාදිතානි. එත්ථ භොගසග්ගාදිනිබ්බානානං හෙතවො යථාක්කමං දානසීලභාවනායො, න තු භාවනාදානසීලානි.

६०. "भावना" इत्यादी. 'सम्यक' म्हणजे अलोभ इत्यादी हेतूंच्या संपत्तीने आदरपूर्वक संपादित केलेले (निष्पादित केलेले). येथे भोग, स्वर्ग आणि निर्वाण यांचे हेतू अनुक्रमे दान, शील आणि भावना हे आहेत, न की भावना, दान आणि शील.

60. තත්ථ තෙසු අපක්කමාදීසු අපක්කමං යථා අපක්කමස්සොදාහරණමෙවං. ඔචිත්‍යහීනං යථාත්‍යාදීසුපි එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘භාවනි’’ච්චාදි. ඉහ ඉමස්මිං අත්තභාවෙ සම්මා සම්පාදිතානි අලොභාදිහෙතුසම්පත්තියා සක්කච්චං සම්පාදිතානි රාසිකතානි භාවනාදානසීලානි භොගසග්ගාදිනිබ්බානසාධනානි උපභොගපරිභොගානි, සග්ගුප්පත්තිආයුආරොග්‍යාදීනි, නිබ්බානඤ්චෙති එතෙසං සාධකානි. න සංසයො සදිසවිසදිසවිපාකදානෙ සංසයො නාම නත්ථි. එත්ථ භොගසග්ගනිබ්බානානං හෙතුභූතා පන කමතො දානසීලභාවනායො භවන්තීති ඵලක්කමස්ස හෙතුක්කමං විරුද්ධමිති කමාපෙතං නාම හොති.

६०. त्यामध्ये, त्या अपक्रम इत्यादींमध्ये 'अपक्रम' जसे की, हे अपक्रमाचेच उदाहरण आहे. 'औचित्यहीन' इत्यादींमध्येही असाच अर्थ समजून घ्यावा. "भावना" इत्यादी. येथे या आत्मभावात (जीवनात) सम्यक प्रकारे संपादित केलेले, म्हणजे अलोभ इत्यादी हेतूंच्या संपत्तीने आदरपूर्वक संपादित केलेले आणि संचय केलेले भावना, दान आणि शील हे भोग, स्वर्ग आणि निर्वाण यांचे साधन आहेत. उपभोग-परिभोग, स्वर्गाची उत्पत्ती, आयुष्य, आरोग्य इत्यादी आणि निर्वाण यांचे ते साधक आहेत. 'संशय नाही' म्हणजे सदृश आणि विसदृश विपाक (फळ) देण्यामध्ये कोणताही संशय नाही. परंतु येथे भोग, स्वर्ग आणि निर्वाण यांचे हेतू अनुक्रमे दान, शील आणि भावना हे आहेत. त्यामुळे फळाच्या क्रमाशी हेतूचा क्रम विरुद्ध ठरतो, म्हणून याला 'क्रमापेत' (अपक्रम) असे म्हणतात.

ඔචිත්‍යහීනං යථා

'औचित्यहीन' जसे की:

61. පූජනීයතරො ලොකෙ, අහ’මෙකො නිරන්තරං.මයෙකස්මිං ගුණා සබ්බෙ, යතො සමුදිතා අහුං.

६१. "या जगात मी एकटाच निरंतर अत्यंत पूजनीय आहे. कारण माझ्या एकट्यामध्येच सर्व गुण एकत्रित झाले आहेत."

61. ‘‘පූජනීයි’’ච්චාදි. යතො යස්මා කාරණා සබ්බෙ ගුණා සීලාදයො එකස්මිං කෙවලෙ මයි එව සමුදිතා රාසිභූතා අහුං අහෙසුං, තස්මා කාරණා ඉමස්මිං සත්තලොකෙ එකො කෙවලො අහමෙව නිරන්තරං සතතං පූජනීයතරො අතිසයෙන පුජ්ජොති. එවමත්තපසංසනමරුචිතං සප්පුරිසස්ස.

६१. "पूजनीय" इत्यादी. 'यतो' म्हणजे ज्या कारणाने सर्व गुण, शील इत्यादी, केवळ माझ्या एकट्यामध्येच एकत्रित (राशीभूत) झाले आहेत, त्या कारणाने या सत्वलोकात (जगात) मी एकटाच निरंतर (सतत) अत्यंत पूजनीय (अतिशयाने पूज्य) आहे. अशा प्रकारे स्वतःची प्रशंसा करणे सत्पुरुषाला शोभत नाही (अरुचिकर आहे).

61. ‘‘පූජනීයතරෙ’’ච්චාදි. [Pg.93] යතො යස්මා සබ්බෙ ගුණා සීලාදයො එකස්මිං මයි අදුතියෙ මයි එව සමුදිතා රාසිභූතා අහුං අහෙසුං, තස්මා ලොකෙ සත්තලොකෙ එකො අදුතියො අහමෙව නිරන්තරං සතතං පූජනීයතරො අතිසයෙන පූජනීයො. එවං අත්තප්පසංසනතො උචිතතාය පරිහානීති ඔචිත්‍යහීනං නාම.

६१. "पूजनीयतरो" इत्यादी. 'यतो' म्हणजे ज्या अर्थी सर्व गुण, शील इत्यादी, माझ्या एकट्यामध्येच, अद्वितीय अशा माझ्यामध्येच एकत्रित (राशीभूत) झाले आहेत, त्या अर्थी जगात (सत्वलोकात) मी एकटाच अद्वितीय निरंतर (सतत) अत्यंत पूजनीय आहे. अशा प्रकारे स्वतःची प्रशंसा केल्यामुळे औचित्याचा ऱ्हास होतो, म्हणून याला 'औचित्यहीन' असे म्हणतात.

යථා ච

आणि जसे की:

62.

६२.

යාචිතොහං කථං නාම, න දජ්ජාම්‍යපි ජීවිතං;

තථාපි පුත්තදානෙන, වෙධතෙ හදයං මම.

"याचकांनी याचना केली असता, मी माझे जीवनही का बरे देणार नाही? तरीही, पुत्राचे दान करताना माझे हृदय कंपित होत आहे."

62. ‘‘යාචිතො’’ඉච්චාදි. එත්ථ ‘‘යදි යාචිංසු, ජීවිතම්පි යාචකානං දජ්ජාමී’’ති දස්සිතොදාරතායානුචිතං පුත්තදානෙ හදයපවෙධනකථනං වෙස්සන්තරස්ස යජ්ජෙවමවොච.

६२. "याचितो" इत्यादी. येथे "जर त्यांनी याचना केली, तर मी याचकांना माझे जीवनही देईन" या दर्शविलेल्या औदार्याला अनुचित असे, पुत्राचे दान करताना हृदयाच्या कंपनाचे कथन वेस्संतराने (वेस्सांतर राजाने) केले आहे, जे त्याने असे म्हटले.

62. යථා ච, එවම්පි ඔචිත්‍යහීනස්ස උදාහරණං දට්ඨබ්බං ‘‘යාචිතො’’ච්චාදි. යාචිතො යාචකෙහි යාචිතො අහං ජීවිතමපි කථං නාම න දජ්ජාමි, තථාපි එවං දානජ්ඣාසයෙ සතිපි පුත්තදානෙන මම හදයං වෙධතෙ කම්පතෙ. එත්ථ වෙස්සන්තරස්ස ‘‘යදි යාචෙය්‍යුං, ජීවිතමපි යාචකානං දජ්ජාමී’’ති කතපටිඤ්ඤාය පුත්තදානෙන හදයකම්පනස්ස කථනං චාගාතිසයයොගසඞ්ඛාතඋදාරගුණස්ස අනනුච්ඡවිකන්ති ඔචිත්‍යහීනං.

६२. आणि जसे की, अशा प्रकारेही औचित्यहीनाचे उदाहरण "याचितो" इत्यादीद्वारे पाहावे. 'याचितो' म्हणजे याचकांनी याचना केली असता, मी माझे जीवनही का बरे देणार नाही? तरीही, अशी दानाची तीव्र इच्छा असतानाही, पुत्राच्या दानाने माझे हृदय 'वेधते' म्हणजे कंपित होते. येथे वेस्संतराच्या "जर त्यांनी याचना केली, तर मी याचकांना माझे जीवनही देईन" या केलेल्या प्रतिज्ञेच्या विरुद्ध, पुत्राच्या दानाने हृदयाच्या कंपनाचे कथन करणे हे त्याच्या अतिशय त्यागाच्या (त्यागातिशयाच्या) उदात्त गुणाला न शोभणारे (अननुरूप) आहे, म्हणून हे 'औचित्यहीन' आहे.

භග්ගරීති යථා

'भग्नरीती' (रचनाभंग) जसे की:

63.

६३.

ඉත්ථීනං දුජ්ජනානඤ්ච, විස්සාසො නොපපජ්ජතෙ;

විසෙ සිඞ්ගිම්හි නදියං, රොගෙ රාජකුලම්හී ච.

"स्त्रियांवर आणि दुर्जनांवर विश्वास ठेवणे योग्य नाही; तसेच विषामध्ये, शिंगे असलेल्या प्राण्यांमध्ये, नदीमध्ये, रोगामध्ये आणि राजकुलामध्ये (विश्वास ठेवणे योग्य नाही)."

63. ‘‘ඉත්ථීන’’මිච්චාදි. නොපපජ්ජතෙ න යුජ්ජති. එත්ථ සම්බන්ධෙ ඡට්ඨියා පරිච්චාගෙන විසෙඉච්චාදිනා ආධාරෙ සත්තමීනිද්දෙසො [Pg.94] අත්ථරීතියා භඞ්ගො. ආදො මජ්ඣෙ ච චකාරපරිච්චාගා සද්දරීතියා භඞ්ගො, රීතීනං අනන්තත්තා භඞ්ගාප්‍යනන්තා. උදාහරණං තු දිසාමත්තං.

६३. "इत्थीनां" इत्यादी. 'नोपपज्जते' म्हणजे योग्य नाही (जुळत नाही). येथे संबंध दर्शविणाऱ्या षष्ठी विभक्तीचा त्याग करून 'विसे' (विषामध्ये) इत्यादीद्वारे आधारात सप्तमी विभक्तीचा निर्देश करणे हा अर्थरीतीचा भंग आहे. सुरुवातीला आणि मध्ये 'च' (आणि) काराचा त्याग केल्यामुळे शब्दरीतीचा भंग आहे. रीती अनंत असल्यामुळे त्यांचे भंगही अनंत आहेत. हे उदाहरण केवळ दिशा दाखवण्यासाठी (दिग्दर्शनार्थ) आहे.

63. ‘‘ඉත්ථීන’’මිච්චාදි. ඉත්ථීනඤ්ච දුජ්ජනානඤ්ච විස්සාසො සහවාසාදීහි විස්සාසො නොපපජ්ජතෙ අනත්ථසංසයානිවත්තිකාරණත්තා න යුජ්ජති. විසෙ ගරළෙ ච සිඞ්ගිම්හි සිඞ්ගවති මහිං සාදො ච නදියඤ්ච රොගෙ වඩ්ඪමානකෙ රොගෙ ච රාජකුලම්හි ච වධබන්ධනාදිකාරකෙ රාජකුලෙ ච විස්සාසො නොපපජ්ජතෙ. එත්ථ ආදො සම්බන්ධෙ ඡට්ඨියා ආරභිත්වා තං පහාය සත්තමියා වුත්තත්තා අත්ථරීති ච, ආදිමජ්ඣෙසු චසද්දපරිච්චාගතො සද්දරීති ච භින්නා. චසද්දං පයුඤ්ජන්තෙන ආදො එව වා අන්තෙ එව වා පච්චෙකං වා යොජෙතබ්බං හොති. ඊදිසො පයොගො රීතිභඞ්ගො නාම හොති. රීතීනං බහුත්තා රීතිභඞ්ගදොසාපි බහුවිධා. ඉදං පන මුඛමත්තනිදස්සනං.

६३. “इत्थीनां” (स्त्रियांचा) इत्यादी. स्त्रियांवर आणि दुर्जनांवर सहवास इत्यादींमुळे विश्वास ठेवणे योग्य नाही, कारण त्यामुळे अनर्थ आणि संशय निर्माण होतो, म्हणून ते अयोग्य आहे. विषामध्ये (गरळ), शिंगे असलेल्या प्राण्यांमध्ये (शिंगी), पृथ्वीवर (मही), नदीमध्ये, वाढत जाणाऱ्या रोगामध्ये आणि वध-बंधनादी करणाऱ्या राजकुलामध्ये विश्वास ठेवणे योग्य ठरत नाही. येथे सुरुवातीला संबंध दर्शवण्यासाठी षष्ठी विभक्तीने सुरुवात करून, नंतर ती सोडून सप्तमी विभक्ती वापरल्यामुळे अर्थरीती आणि सुरुवातीला व मध्ये 'च' शब्दाचा त्याग केल्यामुळे शब्दरीती भिन्न झाली आहे. 'च' शब्दाचा प्रयोग करणाऱ्याने तो एकतर सुरुवातीलाच किंवा शेवटीच किंवा प्रत्येकासोबत जोडला पाहिजे. अशा प्रकारच्या प्रयोगाला 'रीतीभंग' म्हणतात. रीती अनेक प्रकारच्या असल्यामुळे रीतीभंग दोषही अनेक प्रकारचे असतात. हे केवळ एक प्रातिनिधिक उदाहरण (मुखमात्रनिदर्शन) आहे.

සසංසයං යථා

संशयात्मक (ससंशय) जसे की -

64.

६४.

මුනින්දචන්දිමාලොක-රසලොලවිලොචනො;

ජනො’වක්කන්තපන්ථො’ව, ගොපදස්සනපීණිතො.

मुनींद्ररूपी चंद्राच्या दर्शनाच्या रसाने (अनुरागाने) चंचल डोळे असलेला मनुष्य, जणू मार्गावर आलेला आणि गो-पद (किंवा किरणांच्या दर्शनाने / गाईच्या पावलांच्या खुणांच्या दर्शनाने) आनंदित झालेल्या प्रवाशासारखा आहे.

64. ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදි. [Pg.95] චන්දිමා විය චන්දිමා, මුනින්දොයෙව චන්දිමා, තස්ස ආලොකනං දස්සනං, ආලොකො පකාසො වා, තස්මිං රසො අනුරාගො, තෙන ලොලානි චපලානි ලොචනානි අක්ඛීනි යස්ස සො ජනො අවක්කන්තො ඔක්කන්තො පවිට්ඨො පන්ථො මග්ගො යෙන අවක්කන්තපන්ථො එව ගුන්නං රංසීනං, ඉට්ඨත්ථනිප්ඵත්තිසූචකභාවෙන ගොපදත්ථස්ස වා පදස්සනෙන පීණිතො මුදිතොති එත්ථ ගොරූපස්ස පදස්සනෙනාතිපි විඤ්ඤායතීති සන්දෙහො.

६४. “मुनींदी” इत्यादी. चंद्रासारखा चंद्र, मुनींद्र (मुनींचे इंद्र - बुद्ध) हेच चंद्र आहेत, त्यांचे आलोक म्हणजे दर्शन किंवा आलोक म्हणजे प्रकाश, त्यामध्ये रस म्हणजे अनुराग (प्रेम), त्यामुळे लोल म्हणजे चंचल झाले आहेत लोचने (डोळे) ज्याचे असा तो मनुष्य. 'अवक्कंतपंथो' म्हणजे ज्याने मार्गात प्रवेश केला आहे असा मार्गस्थ. 'गोपदस्सनपीणितो' म्हणजे किरणांच्या (किंवा गाईच्या पावलांच्या) दर्शनाने, इष्ट अर्थाच्या सिद्धीचे सूचक असल्यामुळे किंवा 'गोपद' (गाईचे पाऊल) च्या दर्शनाने आनंदित (मुदित) झालेला. येथे 'गो' रूपाच्या दर्शनाने असाही अर्थ समजला जात असल्यामुळे संशय निर्माण होतो.

64. ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදි. මුනින්දචන්දිමාලොකරසලොලවිලොචනො මුනින්දසඞ්ඛාතස්ස චන්දිමස්ස ආලොකෙ දස්සනෙ පාතුභාවෙ වා රසෙන ආලයෙන චඤ්චලනෙත්තො ජනො අවක්කන්තපන්ථොව ඔතිණ්ණමග්ගොව බුද්ධස්ස දස්සනත්ථාය මග්ගමොතිණ්ණොති අධිප්පායො. ගොපදස්සනපීණිතො ගොසඞ්ඛාතරංසිපදස්සනෙන, අභිමඞ්ගලසම්මතගොපදස්සනෙන වා සන්තුට්ඨො හොති. එත්ථ ගොපදස්සනෙනාති ච අත්ථස්ස ගම්‍යමානත්තා විඤ්ඤාතුං සංසයො උප්පජ්ජතීති සසංසයං නාම. අවක්කන්තො පන්ථො යෙනාති ච, ගුන්නං රංසීනං, ගාවස්ස වා පදස්සනන්ති ච, ගොපදස්සනෙන පීණිතොති ච විග්ගහො.

६४. “मुनींदी” इत्यादी. 'मुनिंदचंदिमालोकरसलोलविलोचनो' म्हणजे मुनींद्र नावाच्या चंद्राच्या आलोक (दर्शन किंवा प्राकट्य) मधील रसाने (आसक्तीने) चंचल नेत्र असलेला मनुष्य. 'अवक्कंतपंथो व' म्हणजे मार्गावर उतरलेला, बुद्धांच्या दर्शनासाठी मार्गावर उतरलेला मनुष्य असा अभिप्राय आहे. 'गोपदस्सनपीणितो' म्हणजे 'गो' संज्ञक किरणांच्या दर्शनाने किंवा अत्यंत मंगल मानल्या गेलेल्या गाईच्या पावलांच्या दर्शनाने संतुष्ट झालेला. येथे 'गोपदस्सन' या शब्दाचा अर्थ समजण्यात संशय निर्माण होत असल्यामुळे याला 'ससंशय' (संशयात्मक दोष) म्हणतात. 'अवक्कंतो पंथो येन' (ज्याने मार्गावर प्रवेश केला आहे), 'गुन्नं रंसीनं' (किरणांचे) किंवा 'गावस्स वा पदस्सनं' (गाईचे पाऊल पाहणे) आणि 'गोपदस्सनेन पीणितो' (गोपद दर्शनाने आनंदित) असा याचा विग्रह आहे.

65.

६५.

වාක්‍යත්ථතො දුප්පතීති-කරං ගාම්මං මතං යථා;

පොසො වීරියවාසො’යං, පරං හන්ත්වාන විස්සමි.

वाक्याच्या अर्थावरून जो कठीण किंवा अयोग्य बोध करून देतो, त्याला 'ग्राम्य' (अश्लील किंवा अशिष्ट) मानले जाते, जसे की - "हा पराक्रमी पुरुष शत्रूला मारून विसावला."

65. ‘‘වාක්‍ය’’ඉච්චාදි. පරං සත්තුං හන්ත්වාන පහරිත්වා වීරියවා සූරො සොයං පොසො පුරිසො විස්සමි විස්සත්ථො. අයමත්ථො තාව න දුප්පතීතො. පරං අච්චන්තං හන්ත්වාන වීරියවා උචිතසම්භවො සොයං පොසො විස්සමීති දුප්පතීතොයමත්ථො.

६५. “वाक्य” इत्यादी. 'परं' म्हणजे शत्रूला, 'हंत्वान' म्हणजे मारून किंवा प्रहार करून, 'वीरियवा' म्हणजे शूर, 'सो अयं पोसो' म्हणजे तो हा पुरुष, 'विस्समि' म्हणजे विसावला किंवा निश्चिंत झाला. हा अर्थ तर कठीण (अयोग्य) वाटत नाही. परंतु, 'परं' म्हणजे अत्यंत, 'हंत्वान' म्हणजे मैथुन करून, 'वीरियवा' म्हणजे वीर्यवान (शुक्रयुक्त), 'सो अयं पोसो' म्हणजे तो हा पुरुष, 'विस्समि' म्हणजे शिथिल झाला (थकला), हा अर्थ मात्र अयोग्य (ग्राम्य) वाटतो.

65. අන්වත්ථවසෙන ලක්ඛණස්ස අපාකටත්තා සලක්ඛණං ලක්ඛියමුදාහරති ‘‘වාක්‍යත්ථතො’’ච්චාදිනා. වාක්‍යත්ථතො දුප්පතීතිකරං විරුද්ධප්පකාසකං ගාම්මන්ති මතං. යථාති උදාහරති. පරං සත්තුං හන්ත්වාන මාරෙත්වාන වීරියවා සූරො සො අයං පොසො විස්සමි විගතපරිස්සමො අහොසි, අයමත්ථො ඉට්ඨො. පරං අතිසයෙන හන්ත්වාන වීතික්කමං කත්වා වීරියවා උපචිතසම්භවො උපචිතසුක්කො සො අයං පුරිසො වායාමෙන විස්සමි විගතවායාමො අහොසීති. ඉමස්සත්ථස්ස අසබ්භාරහත්තා ගාම්මත්තං. වීරියං උස්සාහො සම්භවො වා අස්ස අත්ථීති විග්ගහො.

६५. अन्वर्थाच्या (शब्दाच्या अर्थाच्या) अनुषंगाने लक्षण स्पष्ट नसल्यामुळे, लक्षणासह उदाहरणाचे स्पष्टीकरण "वाक्यत्थतो" इत्यादींद्वारे दिले आहे. वाक्याच्या अर्थावरून जो अयोग्य किंवा विरुद्ध अर्थ प्रकट करतो, त्याला 'ग्राम्य' मानले जाते. 'यथा' द्वारे उदाहरण दिले आहे. 'परं' म्हणजे शत्रूला, 'हंत्वान' म्हणजे मारून, 'वीरियवा' म्हणजे शूर, 'सो अयं पोसो' म्हणजे तो हा पुरुष, 'विस्समि' म्हणजे श्रमविरहित झाला (विसावला), हा अर्थ इष्ट (योग्य) आहे. परंतु, 'परं' म्हणजे अतिशय, 'हंत्वान' म्हणजे उल्लंघन (मैथुन) करून, 'वीरियवा' म्हणजे संचित वीर्य (शुक्र) असलेला, 'सो अयं पुरिसो' म्हणजे तो हा पुरुष, व्यायामाने (श्रमाने) 'विस्समि' म्हणजे वीर्य गमावून शिथिल झाला, असा अर्थ निघतो. हा अर्थ असभ्य (अश्लील) असल्यामुळे यात 'ग्राम्यत्व' दोष आहे. 'वीर्य' म्हणजे उत्साह किंवा वीर्य (धातू) ज्याच्याकडे आहे, असा याचा विग्रह आहे.

66.

६६.

දුට්ඨාලඞ්කරණං [Pg.96] තෙතං, යත්ථාලඞ්කාරදූසනං;

තස්සාලඞ්කාරනිද්දෙසෙ, රූපමාවීභවිස්සති.

ज्या वाक्यात अलंकाराचा दोष (दूषण) असतो, त्याला 'दुष्टालंकार' म्हणतात. त्याचे स्वरूप 'अलंकारनिर्देश' नावाच्या परिच्छेदात स्पष्ट होईल.

66. ‘‘දුට්ඨා’’ඉච්චාදි. යත්ථ යස්මිං වාක්‍යෙ අලඞ්කාරානං දූසනං විකටතා, එතන්තු දුට්ඨාලඞ්කරණං දුට්ඨාලඞ්කරණං නාම, තස්ස දුට්ඨාලඞ්කාරස්ස රූපං සරූපං අලඞ්කාරනිද්දෙසෙ තංනාමකෙ පරිච්ඡෙදෙ ආවීභවිස්සති පකාසිස්සති, තත්ථෙව තං දස්සයිස්සාමීති අධිප්පායො.

६६. “दुट्ठा” इत्यादी. ज्या वाक्यात अलंकारांचे दूषण म्हणजे विकृतता असते, त्याला 'दुष्टालंकार' म्हणतात. त्या दुष्टालंकाराचे स्वरूप 'अलंकारनिर्देश' नावाच्या परिच्छेदात प्रकट होईल (प्रकाशित होईल), तिथेच ते मी दाखवीन असा अभिप्राय आहे.

66. ‘‘දුට්ඨාලඞ්කරි’’ච්චාදි. යත්ථ වාක්‍යෙ අලඞ්කාරදූසනං අලඞ්කාරානං විරොධො හොති, එතං වාක්‍යත්ථනිස්සිතං එතං වාක්‍යං දුට්ඨාලඞ්කරණං දුට්ඨාලඞ්කාරො නාම, තස්ස දුට්ඨාලඞ්කරණදොසොපලක්ඛිතවාක්‍යස්ස රූපං සරූපං ලක්ඛියං අලඞ්කාරනිද්දෙසෙ අලඞ්කාරානං නිදස්සනට්ඨානභූතෙ පරිච්ඡෙදෙ ආවීභවිස්සති. එත්ථ වුත්තෙපි පුන තත්ථාපි වත්තබ්බං සියාති න වුත්තන්ති අධිප්පායො. උද්දෙසෙ ‘‘දුට්ඨාලඞ්කතී’’ති වත්වා ඉදානි ‘‘දුට්ඨාලඞ්කරණ’’න්ති වචනං අලඞ්කති අලඞ්කරණඅලඞ්කාරසද්දානං තුල්‍යත්ථත්තා න විරුජ්ඣති.

६६. “दुट्ठांलकारि” इत्यादी. ज्या वाक्यात अलंकाराचे दूषण म्हणजे अलंकारांचा विरोध असतो, ते वाक्यार्थावर आधारित वाक्य 'दुष्टालंकार' नावाचा दोष ठरते. त्या दुष्टालंकार दोषाने युक्त असलेल्या वाक्याचे स्वरूप 'अलंकारनिर्देश' नावाच्या, अलंकारांचे उदाहरण देणाऱ्या परिच्छेदात प्रकट होईल. येथे सांगितले तरी पुन्हा तिथेही सांगावे लागेल, म्हणून येथे सांगितले नाही असा अभिप्राय आहे. उद्देशात (प्रस्तावनेत) "दुट्ठांलकती" असे म्हणून आता "दुट्ठांलकरणं" असे म्हणणे विरुद्ध ठरत नाही, कारण अलंकती, अलंकरण आणि अलंकार हे शब्द समान अर्थाचे आहेत.

67.

६७.

කතො’ත්‍ර සඞ්ඛෙපනයා මයා’යං,දොසානමෙසං පවරො විභාගො;

එසො’ව’ලං බොධයිතුං කවීනං,තමත්ථි චෙ ඛෙදකරං පරම්පි.

येथे माझ्याद्वारे संक्षेप पद्धतीने या दोषांचे श्रेष्ठ वर्गीकरण केले गेले आहे. कवींना समजण्यासाठी एवढेच पुरेसे आहे, कारण यापेक्षा अधिक (विस्तृत वर्णन) क्लेशकारक ठरेल.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදවිරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ

इति संघरक्षित महास्वामीपादांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' मधील -

දොසාවබොධො නාම

'दोषावबोध' नावाचा -

පඨමො පරිච්ඡෙදො.

पहिला परिच्छेद समाप्त.

67. එවං ‘‘සොදාහරණමෙතෙසං, ලක්ඛණං කථයාම්‍යහ’’න්ති කතපටිඤ්ඤානුරූපං පටිපජ්ජ දානි ‘‘කතොත්‍රි’’ච්චාදිනා නික්ඛිපනනයං සඞ්ඛිපති. අත්‍ර ඉමස්මිං අධිකාරෙ, පරිච්ඡෙදෙ [Pg.97] වා එසං යථාවුත්තානං දොසානං පදදොසාදීනං පවරො උත්තමො විභාගො විභජනං සඞ්ඛෙපනයා සඞ්ඛෙපක්කමෙන, න විත්ථාරතො, යතො අපරිසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං නත්ථි පරියන්තො මයා කතො නිට්ඨාපිතො. නනු ‘‘සඞ්ඛෙපනයා’’ති වුත්තත්තා පුරාතනෙහි දීපිතා සන්ති බහූ දොසා, තෙ පරිච්චත්තා සියුන්ති? එත්ථ වුච්චතෙ, විත්ථාරක්කමස්ස අනධිප්පෙතත්තා ‘‘සඞ්ඛෙපනයා’’ති වුත්තං, න පන සබ්බථා පරිච්චාගෙන. තථා හි–

६७. अशा प्रकारे, "मी उदाहरणांसह यांचे लक्षण सांगतो" या केलेल्या प्रतिज्ञेनुसार आचरण करून, आता "कतोऽत्र" इत्यादी गाथेने ग्रंथाचा समारोप संक्षेपाने करत आहेत. 'अत्र' म्हणजे या अधिकारात किंवा परिच्छेदात, 'एसां' म्हणजे या पूर्वोक्त पददोषादी दोषांचे 'पवरो विभागो' म्हणजे श्रेष्ठ वर्गीकरण 'संखेपनया' म्हणजे संक्षेप पद्धतीने, विस्ताराने नाही (कारण असंख्य दोषांना अंत नाही), माझ्याद्वारे केले गेले आहे (पूर्ण केले गेले आहे). जर कोणी विचारले की, "संक्षेप पद्धतीने" असे म्हटल्यामुळे प्राचीन आचार्यांनी सांगितलेले अनेक दोष सुटले असतील का? तर त्यावर सांगितले जाते की, विस्तार पद्धती अभिप्रेत नसल्यामुळे "संक्षेप पद्धतीने" असे म्हटले आहे, परंतु त्यांचा पूर्णपणे त्याग केलेला नाही. ते खालीलप्रमाणे आहे -

‘‘නිහන්තු සොයං ජලිතං, පතඞ්ගො අරිපාවක’’න්තිආදීනං

"तो पतंग (कीटक) पेटलेल्या शत्रूरूपी अग्नीला नष्ट करो" इत्यादींमध्ये -

අක්ඛමත්ථන්තරාදිකං විරුද්ධත්ථන්තරානුගතන්ති ච. එත්ථ හි පතඞ්ගසද්දෙන ජොතිරිඞ්ගණසඞ්ඛාතමත්ථන්තරමසමත්ථමිච්ඡිතත්ථෙ ‘‘වචන්ති ගණ්ඩා’’ත්‍යෙවමාදිකං අමඞ්ගලඅපයුත්තපදාදිකං කිලිට්ඨෙ අන්තොගධන්ති ච.

असमर्थ अर्थादी दोष 'विरुद्धार्थान्तरागत' दोषात समाविष्ट होतात. कारण येथे 'पतंग' शब्दाने काजवा (ज्योतीरिंगण) हा दुसरा अर्थ निघत असल्यामुळे तो इच्छित अर्थ व्यक्त करण्यास असमर्थ ठरतो. "वचन्ति गण्डा" इत्यादी अमंगल आणि अयोग्य पदादी दोष 'क्लिष्ट' दोषात समाविष्ट होतात.

ගජහෙසාදි සම්බන්ධදූසිතං ලොකවිරොධි, සොගතාගමාදීසු පසිද්ධං රූපක්ඛන්ධාදිකමඤ්ඤත්‍ර වුත්තං අප්පතීතං නාම. ඉදං ආගමවිරොධිඉති, සම්බන්ධදූසිතප්පතීතාදිකං විරොධිම්හි පවිට්ඨන්ති ච, ආනෙතබ්බහෙතුත්තා හෙත්වපෙක්ඛං නෙය්‍යතො න බ්‍යතිරිච්චතීති ච.

हत्तीचे हसणे इत्यादी संबंधदूषित गोष्टी 'लोकविरोधी' दोषात येतात. बौद्ध आगमांमध्ये (शास्त्रांमध्ये) प्रसिद्ध असलेले 'रूपस्कंध' इत्यादी इतर ठिकाणी वापरल्यास त्याला 'अप्रतीत' म्हणतात. हा 'आगमविरोधी' दोष आहे. अशा प्रकारे संबंधदूषित आणि अप्रतीत इत्यादी दोष 'विरोधी' दोषात समाविष्ट होतात. तसेच, ज्यासाठी हेतू आणावा लागतो अशा हेतूची अपेक्षा असणारा दोष 'नेय्यार्थ' दोषापेक्षा वेगळा नाही.

‘‘දෙවො වොහරතු ක්ලෙසං, රාහුඛින්නො දිවාකරො’’

“देव (मेघ) क्लेशांचे वहन करो, जसा राहूने ग्रस्त केलेला सूर्य.”

ඉච්චාදිකං අසාමත්ථ්‍යාභිධෙය්‍යාදිකං ඔචිත්‍යහීනෙ සඞ්ගහිතන්ති ච. ජිගුච්ඡඅසබ්භසංසූචකඅත්ථන්තරකඤ්ච ගාම්මං දුප්පතීතිකරෙ සඞ්ගය්හතීති ච. ( ) සබන්ධඵරුසමෙවෙති ච.

इत्यादी असमर्थ-अभिधेय इत्यादींचा 'औचित्यहीन' मध्ये समावेश होतो. आणि घृणास्पद व अश्लील अर्थ सूचित करणारे 'ग्राम्य' हे 'दुःप्रतीतिकर' मध्ये समाविष्ट केले जाते. आणि तसेच 'सबंधपरुष' (कठोर रचना) देखील.

එත්ථ පන ඔචිත්‍යහීනදුප්පතීතිකරානං වාක්‍යත්ථදොසත්තෙපි ඵන්ධඵරුසස්ස ච වාක්‍යදොසත්තෙ පදපදත්ථානං දොසතො වාක්‍යමෙව දුට්ඨං සියා, වාක්‍යඤ්ච පදෙහි විරිච්චතෙ, පදෙ දුට්ඨෙ වාක්‍යත්ථො ච දුට්ඨො සියා. පදදොසතො වාක්‍යවාක්‍යත්ථානං නානාභාවාභාවඤාපනත්ථං අසාමත්ථියාභිධෙය්‍යාදිකං පදං ඔචිත්‍යහීනාදිවාක්‍යත්ථදොසාදීසු [Pg.98] අන්තො කථිතං. තථා හි පුරාතනෙහි විරුද්ධත්ථන්තරාදීහි පදෙහි විරචිතං වාක්‍යං විරුද්ධන්තිආදිනා බහූනි දුට්ඨානි වාක්‍යානි දස්සිතානි. ‘‘හරිසමානයී’’ති එත්ථ හපුබ්බං රිස’මානයීති ඉච්ඡිතත්ථා පරි භට්ඨං භට්ඨං. නානත්ථමප්පසිද්ධෙහි යුත්තං ගුළ්හං, යථා ‘‘සක්කො සහස්සගූ’’ති. ඉති භට්ඨගුළ්හත්ථාදයො පසාදාලඞ්කාරවිරුද්ධාති ච.

येथे औचित्यहीन आणि दुःप्रतीतिकर हे वाक्यार्थाचे दोष असले तरी, आणि बंधपरुष (कठोर रचना) हा वाक्याचा दोष असला तरी, पद आणि पदाच्या अर्थाच्या दोषामुळे वाक्यच दोषयुक्त होते; कारण वाक्य हे पदांनी बनलेले असते, आणि पद दोषयुक्त असल्यास वाक्याचा अर्थही दोषयुक्त होतो. पदाच्या दोषामुळे वाक्य आणि वाक्यार्थ यांच्यात भिन्नता नाही हे दर्शवण्यासाठी, असमर्थ-अभिधेय इत्यादी पदांचा औचित्यहीन इत्यादी वाक्यार्थदोषांमध्ये अंतर्भाव करून सांगण्यात आले आहे. तसेच प्राचीन आचार्यांनी विरुद्ध-अर्थाच्या इत्यादी पदांनी रचलेले वाक्य 'विरुद्ध' इत्यादी म्हणून अनेक दोषयुक्त वाक्ये दर्शविली आहेत. 'हरिसमानयी' (harisamānayī) येथे 'ह' पूर्वी असून 'रिसमानयी' असा इच्छित अर्थापासून भ्रष्ट झालेला अर्थ होतो. अनेक अर्थ असणाऱ्या आणि अप्रसिद्ध शब्दांनी युक्त असलेले 'गूढ' असते, जसे की 'सक्को सहस्सगू' (हजार किरण असलेला इंद्र/सूर्य). अशा प्रकारे भ्रष्ट आणि गूढ अर्थ इत्यादी हे 'प्रसाद' अलंकाराच्या विरुद्ध आहेत.

වාක්‍යෙපි විසන්ධිකමිහානුපයොගීති ච, වාක්‍යන්තරොපගතං වාක්‍යං වාක්‍යගබ්භං, වාක්‍යන්තරපදසම්මිස්සං ‘‘අපාථ්‍යමෙසො දිස්සති, වෙජ්ජං ඛාදත්‍යනාරත’’මිච්චාදිකං වාක්‍යසංකිණ්ණඤ්ච බ්‍යාකිණ්ණෙ සමොහිතන්ති ච.

वाक्यात देखील 'विसंधिक' (संधी नसलेले) हे येथे निरुपयोगी आहे, दुसऱ्या वाक्याच्या अंतर्गत आलेले वाक्य हे 'वाक्यगर्भ' असते, आणि दुसऱ्या वाक्याच्या पदांशी संमिश्र झालेले जसे की 'अपथ्यमेसो दिस्सति, वेज्जं खादत्यनारतं' (हा अपथ्य खाताना दिसतो, वैद्याला सतत खातो) इत्यादी 'वाक्यसंकीर्ण' हे 'व्याकीर्ण' दोषात समाविष्ट केले जाते.

‘‘කාචුය්‍යානෙ මයා දිට්ඨා, වල්ලරී පඤ්චපල්ලවා;

පල්ලවෙ පල්ලවෙ මුධා, යස්සා කුසුමමඤ්චරී’’ති.

“कोणत्यातरी एका उद्यानात मी पाच पानांची एक वेल पाहिली; जिच्या प्रत्येक पानावर निरर्थकपणे फुलांचा गुच्छ होता.”

ඉදමවාචකං පහෙළිකාය පමුස්සිතාසන්නිස්සිතන්ති ච, තත්ථ ච කවිනා උය්‍යානසද්දෙන ගෙහං, ලතාවාචිනා වල්ලරීසද්දෙන අඞ්ගනා, පල්ලවසද්දෙන කරචරණදසනච්ඡදා, මඤ්චරීසද්දෙන නඛසොභා දන්තකන්තියො ච වත්තුමිච්ඡිතා, වාක්‍යත්ථෙපි පදුමිනීනං රත්තියමුන්නිද්දතාදිකං විරුද්ධං විරොධිනිලීනන්ති ච නාත්‍යනුඤ්ඤාතා, න තු සබ්බථා පරිච්චාගෙන. එසොව එවං යථාවුත්තනයෙන නිට්ඨාපිතො අයං සඞ්ඛෙපනයො එව කවීනං පණ්ඩිතජනානං ඛෙදකරං ‘‘කථං නාම බන්ධෙපීදිසං සති සන්තී’’ති එවමාසුහනොපජනං පරං පදදොසෙ අසාධුසන්දිද්ධපරියාය ඤෙය්‍යඅප්පතීතත්ථඅප්පයොජක දුබ්බොධදෙසියාදිකං, වාක්‍යදොසෙ අධිකඌනභග්ගච්ඡන්දාදිකං, වාක්‍යත්ථදොසෙ උපක්කමොපසංහාරවිසමඤ්චෙති ඉච්චෙවමාදිකමපරම්පි දූසනං අත්ථි චෙ යදි භවෙය්‍ය, තම්පි බොධයිතුමවගමෙතුං අලං සමත්ථං යථාවුත්තදොසානුසාරෙන බුද්ධිමන්තෙහි සක්කා ඌහිතුන්ති.

हे 'अवाचक' (अर्थ व्यक्त न करणारे) कोडे (प्रहेलिका) विस्मृती किंवा चुकीच्या संदर्भावर आधारित आहे. तेथे कवीला 'उद्यान' शब्दाने 'घर', लतावाचक 'वल्लरी' शब्दाने 'स्त्री', 'पल्लव' शब्दाने 'हात, पाय आणि ओठ', आणि 'मंजरी' शब्दाने 'नखांची शोभा व दातांची कांती' असे म्हणायचे आहे. वाक्यार्थामध्ये देखील कमळिणींचे रात्री उमलणे इत्यादी विरुद्ध असणे हे 'विरोधनिलीन' म्हणून पूर्णपणे मान्य नाही, परंतु सर्वथा त्याग करण्यायोग्यही नाही. अशा प्रकारे, यथावक्त पद्धतीने पूर्ण केलेला हा संक्षेप मार्गच कवींना आणि पंडितांना खेद निर्माण करणारा आहे की, 'रचनेत असे दोष असताना कसे काय बरे लिहावे?' अशी शंका उत्पन्न करणारा आहे. याशिवाय पददोषांमध्ये असाधु, संदिग्ध, पर्यायज्ञेय, अप्रतीतार्थ, अप्रयोजक, दुर्बोध, देशीय इत्यादी; वाक्यदोषांमध्ये अधिक, ऊन, भग्नच्छंद इत्यादी; आणि वाक्यार्थदोषांमध्ये उपक्रम-उपसंहार-विषम इत्यादी इतरही दोष जर असतील, तर ते देखील समजून घेण्यास हा संक्षेप मार्ग समर्थ आहे. यथावक्त दोषांच्या अनुषंगाने बुद्धिमान लोकांनी स्वतः तर्क करून ते समजून घ्यावे.

එවං [Pg.99] වදතො ච ගන්ථකාරස්සායමධිප්පායො – යෙ දොසා විභාගසො න වුත්තා, තෙ මයා ගන්ථගාරවභයා සඞ්ඛෙපිතා, ලක්ඛණතො තු සඞ්ගහිතා. න හි තෙසමන්තං කො ජහාපෙති.

असे म्हणणाऱ्या ग्रंथकाराचा हा अभिप्राय आहे की – जे दोष विभागवार सांगितले नाहीत, ते मी ग्रंथाच्या विस्ताराच्या भयाने संक्षिप्त केले आहेत, परंतु लक्षणानुसार त्यांचा समावेश केला आहे. कारण त्यांचा अंत कोण करू शकतो?

තත්ථ සද්දසත්ථවිරුද්ධමසාධු. යං ක්‍රියාදිනිමිත්තමුපාදාය අත්ථන්තරෙපි වත්තතෙ, තං සඤ්ඤාභාවෙනෙව පයුත්තං සන්දිද්ධං, යථා ‘‘රවිම්හිහිමහා’’ති, ඉදං පන විසෙසනත්ථෙ සාධු හොති. පසිද්ධසඤ්ඤාසද්දස්ස පරියායන්තරෙන පරිකප්පිතපදං පරියායඤෙය්‍යං, යථා ‘‘වළවාමුඛෙනෙ’’ති එත්ථ ‘‘අස්සවනිතානනෙන’’ ඉති. යං අච්චන්තාබ්‍යභිචාරීභාවෙන විසෙස්‍යස්ස ගුණං වදති, තං අප්පතීතත්ථං, යථා ‘‘කණ්හමසී’’ති. අධිගතත්ථානුපයොගං අප්පයොජකං, යථා ‘‘අතිඵෙනිලං සාගරමලඞ්ඝී’’ති. ‘‘මනුඤ්ඤද්ධනයො පාදෙ, ඛාදයො කනි භන්ති තෙ’’ ඉච්චාදිකො දුබ්බොධො, කනි කඤ්ඤෙ ඛාදයො ගග්ඝරිකා. ‘‘ඉමෙ ලාවණ්‍යතල්ලා තෙ, ගල්ලා ලොලවිලොචනෙ’’ඉච්චාදිකො දෙසියො, තල්ලො ජලාසයවිසෙසො, ගල්ලො කපොලො. ‘‘සග්ගසෙවීනං රිපූනමිත්ථීනමකඞ්කණො පාණි. නෙත්තමනඤ්ජන’’න්තිආදිකං අධිකං. ‘‘අකඞ්කණො පාණී’’තිආදිනා වෙධබ්‍යස්ස ගම්මමානත්තා ‘‘සග්ගසෙවීන’’න්ති අධිකන්ති. යත්ථ වත්තබ්බස්ස ඌනතා, තං ඌනං, යථා ‘‘තිලොකතිලකං මුනි’’න්තිආදි. එත්ථ ‘‘වන්දාමී’’ති ඌනං, ඡන්දොභඞ්ගාන්විතං වචො භග්ගච්ඡන්දං පාකටං. ආරම්භාවසානෙන විසමං උපක්කමොපසංහාරවිසමං, තං පන ආරද්ධක්කමපරිච්චාගෙනාපරෙන නික්ඛිපනං වෙදිතබ්බං.

त्यामध्ये, व्याकरणशास्त्राच्या विरुद्ध असलेले ते 'असाधु' होय. जे क्रिया इत्यादी निमित्ताने दुसऱ्या अर्थातही वापरले जाते, ते संज्ञा (नाव) नसतानाही वापरल्यास 'संदिग्ध' होते, जसे की 'रविम्हिहिमहा' (ravimhihimahā); परंतु हे विशेषण अर्थात योग्य ठरते. प्रसिद्ध संज्ञेच्या शब्दाच्या पर्यायाने कल्पिलेले पद म्हणजे 'पर्यायज्ञेय' होय, जसे की 'वळवामुखेन' (vaḷavāmukhena) ऐवजी 'अस्सवनिताननेन' (घोड्याच्या स्त्रीच्या मुखाने) असे वापरणे. जे अत्यंत अव्यभिचारी भावाने विशेष्याचा गुण सांगते, ते 'अप्रतीतार्थ' होय, जसे की 'कण्हमसी' (kaṇhamasī - काळी राख/अग्नी). समजलेल्या अर्थासाठी निरुपयोगी असणारे ते 'अप्रयोजक' होय, जसे की 'अतिफेनिलं सागरमलङ्घी' (अतिशय फेसाळलेला समुद्र ओलांडला). 'मनुञ्ञद्धनयो पादे, खादयो कनि भन्ति ते' इत्यादी 'दुर्बोध' (समजण्यास कठीण) आहे, येथे 'कनि' म्हणजे कन्या आणि 'खादयो' म्हणजे घुंगरू. 'इमे लावण्यतल्ला ते, गल्ला लोलविलोचने' इत्यादी 'देशीय' (प्रांतिक) आहे, येथे 'तल्ल' म्हणजे विशिष्ट जलाशय आणि 'गल्ल' म्हणजे कपोल (गाल). 'सग्गसेवीनं रिपूनमित्थीनाम कङ्कणो पाणि, नेत्तमनञ्जनं' इत्यादी 'अधिक' (गरजेपेक्षा जास्त) आहे. 'अकङ्कणो पाणि' (हातात कडे नसणे) यावरून वैधव्य सूचित होत असल्याने 'सग्गसेवीनं' (स्वर्गवासी शत्रूंच्या) हा शब्द अधिकचा आहे. जेथे सांगण्याच्या गोष्टीची कमतरता असते, ते 'ऊन' होय, जसे की 'तिलोकतलिकं मुनिं' इत्यादी. येथे 'वंदामि' (मी वंदन करतो) हा शब्द कमी आहे. छंदोभंगाने युक्त असलेले वचन 'भग्नच्छंद' म्हणून स्पष्ट आहे. सुरुवातीच्या आणि शेवटाच्या विसंगतीमुळे जे विषम असते, ते 'उपक्रम-उपसंहार-विषम' होय; ते सुरू केलेल्या क्रमाचा त्याग करून दुसऱ्याच क्रमाने मांडणे असे समजावे.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරෙ මහාසාමිනාමිකාටීකායං

अशा प्रकारे सुबोधालंकार ग्रंथाच्या 'महास्वामी' नावाच्या टीकेमध्ये

දොසාවබොධපරිච්ඡෙදො.

दोष-अवबोध नावाचा परिच्छेद समाप्त झाला.

67. එවං ‘‘සොදාහරණමෙතෙසං, ලක්ඛණං කථයාම්‍යහ’’න්ති කතපටිඤ්ඤානුරූපං සම්පාදෙත්වා ඉදානි ‘‘කතොත්‍රෙ’’ච්චාදිනා නිගමෙන්තො දොසෙ සඞ්ඛිපති. අත්‍ර ඉමස්මිං අධිකාරෙ, [Pg.100] පරිච්ඡෙදෙ වා එසං දොසානං යථාවුත්තපදදොසාදීනං පවරො ලක්ඛණාවිරොධලක්ඛියතො උත්තමො විභාගො අසඞ්කරතො විභජනං සඞ්ඛෙපනයා විත්ථාරාපනියසඞ්ඛෙපක්කමෙන මයා කතො වුත්තො එසොව යථාවුත්තො එසො සඞ්ඛෙපක්කමො එව කවීනං විරචයන්තානං ඛෙදකරං බන්ධසරීරෙ ඊදිසං ඊදිසප්පයොගං කථං නාම කරොමීති එවං පවත්තඛෙදමුප්පාදයන්තං පරම්පි අසාධුසන්දිද්ධාදි අඤ්ඤම්පි දූසනමත්ථි චෙ, තං සබ්බං බොධයිතුං බොධෙතුං අලං සමත්ථො හොති. නියති අවුත්තොපි අත්ථො එතෙනාති ච, සඞ්ඛෙපො ච සො නයො චාති විග්ගහො.

६७. अशा प्रकारे 'मी उदाहरणांसह यांचे लक्षण सांगतो' या केलेल्या प्रतिज्ञेनुसार पूर्ण करून, आता 'कतोत्र' इत्यादी श्लोकाने समारोप करताना दोषांचा संक्षेप करतात. येथे या अधिकारात किंवा परिच्छेदात, या दोषांचा, म्हणजे यथावक्त पददोषादींचा श्रेष्ठ विभाग (लक्षणविरोधाच्या लक्ष्यावरून उत्तम विभागणी) न मिसळता संक्षेप मार्गाने, विस्ताराचा त्याग करून संक्षेप क्रमाने माझ्याद्वारे केला गेला आहे. हाच यथावक्त संक्षेप क्रम कवींना रचना करताना खेद निर्माण करणाऱ्या, 'रचनेच्या शरीरात असा असा प्रयोग कसा बरे करू?' असा खेद उत्पन्न करणाऱ्या, इतरही असाधु-संदिग्ध इत्यादी दोषांना समजून घेण्यास पूर्णपणे समर्थ आहे. न सांगितलेला अर्थही याने निश्चित केला जातो, आणि 'संक्षेप असलेला तोच मार्ग' असा याचा विग्रह आहे.

ඉහානිද්දිට්ඨං

येथे जे निर्दिष्ट केलेले नाही

‘‘නිහන්තු සොයං ජලිතං, පතඞ්ගො අරිපාවක’’න්තිආදිකං

“तो प्रज्वलित पतंग (सूर्य/कीटक) शत्रूरूपी अग्नीचा नाश करो” इत्यादी

අක්ඛමත්ථන්තරාදිකං විරුද්ධත්ථන්තරෙ අනුපතත්තා න වුත්තං, එත්ථ සූරියවාචකො පතඞ්ගසද්දො ජොතිරිඞ්ගණවාචකොපි හොතීති වත්තුමිච්ඡිතඅමිත්තග්ගිවිනාසෙ අසමත්ථඤ්ඤත්ථො හොති.

अक्षम-अर्थांतर इत्यादी हे 'विरुद्ध-अर्थांतर' मध्ये समाविष्ट होत असल्याने सांगितले नाही. येथे सूर्यवाचक असलेला 'पतंग' शब्द काजवावाचक देखील होतो, त्यामुळे इच्छित असलेल्या शत्रूरूपी अग्नीचा नाश करण्यास तो असमर्थ असा दुसरा अर्थ देणारा ठरतो.

‘‘වචන්ති ගණ්ඩි’’ච්චාදිකං ආගමෙ අප්පසිද්ධං ලක්ඛණමත්තෙන සාධියං. අප්පයුත්තපදාදිදොසො කිලිට්ඨපදදොසෙ අන්තොගධො හොතීති න වුත්තො.

“वचन्ति गण्डि” इत्यादी आगम-विरोध हे केवळ लक्षणानेच सिद्ध केले जावे. अप्रयुक्त पद इत्यादी दोष हे क्लिष्ट पद दोषात समाविष्ट होत असल्याने सांगितले नाहीत.

ගජහෙසාතුරඞ්ගකොඤ්චනාදාදිසම්බන්ධදූසිතඤ්ච. ජිනාගමාදීසු පසිද්ධරූපක්ඛන්ධාදිකමඤ්ඤත්‍ර පයුත්තමප්පතීතන්නාමාතීදං ද්වයං යථාක්කමං ලොකවිරොධමාගමවිරොධඤ්ච හොතීති විරොධිපදෙ අන්තොගධං හොති. හෙත්වපෙක්ඛං ආනෙතබ්බහෙතුත්තා නෙය්‍යෙ අන්තොගධන්ති න වුත්තං.

हत्तीची गर्जना, घोड्याचे खिंकाळणे आणि क्रौंच पक्षाचा आवाज इत्यादींच्या चुकीच्या संबंधाने दूषित झालेले; आणि जिनागम (बुद्धवचन) इत्यादींमध्ये प्रसिद्ध असलेले रूपस्कंध इत्यादी इतर ठिकाणी वापरल्यास त्याला 'अप्रतीत' (अपरिचित) म्हटले जाते. हे दोन्ही अनुक्रमे 'लोकविरोध' आणि 'आगमविरोध' ठरतात, म्हणून त्यांचा 'विरोधी' या दोषामध्ये अंतर्भाव होतो. हेतूची अपेक्षा असणारे आणि सिद्ध करण्यासाठी हेतू आणावा लागणारा असल्यामुळे, त्याला 'नेय्य' (नेयार्थ) मध्ये समाविष्ट केले आहे असे म्हटले नाही.

‘‘දෙවො වොහරතු ක්ලෙසං, රාහුඛින්නො දිවාකරො’’

“देव (मेघ) क्लेश दूर करो, (परंतु) सूर्य राहूने ग्रस्त आहे.”

ඉච්චාදිකං අසමත්ථාභිධායිච්චාදි ඔචිත්‍යහීනෙ අන්තොගධන්ති න වුත්තං. එත්ථ දිවාකරො සයං රාහුගහිතො අඤ්ඤෙසං කිලෙසාපනයනෙ [Pg.101] අසමත්ථොති තමසාමත්ථියං විසෙසනභූතෙන ‘‘රාහුඛින්නො’’ති පදෙන ඤායති.

इत्यादींना 'असमर्थ-अभिधायी' (असमर्थ वाचक) म्हटले जाते, त्यांचा 'औचित्यहीन' मध्ये अंतर्भाव होतो असे म्हटले नाही. येथे सूर्य स्वतः राहूने ग्रस्त असल्यामुळे इतरांचे क्लेश दूर करण्यास असमर्थ आहे, ही त्याची असमर्थता 'राहूखिन्न' (राहूने ग्रस्त) या विशेषण रूपातील पदावरून समजते.

ජිගුච්ඡාවමඞ්ගලඅසබ්භානං තිණ්ණමඤ්ඤත්‍රස්ස ජොතකං වාචකං වා අත්ථන්තරං වා ගාම්මං දුප්පතීතිකරත්තා වාක්‍යත්ථගාම්මදොසෙයෙව අන්තොගධන්ති න වුත්තං. දුරුච්චාරණභූතලක්ඛණං කට්ඨං බන්ධඵරුසතො අබ්‍යතිරිත්තන්ති න වුත්තන්ති. ‘‘හරිසමානයී’’ති වත්තබ්බෙ හපුබ්බං රිස’මානයිඉච්චාදිකං ඉච්ඡිතත්ථතො පරිභට්ඨත්තා භට්ඨඤ්ච ‘‘සක්කො සහස්සගූ’’ඉච්චාදිකං අපසිද්ධවිසයෙ පරියුත්තගුළ්හඤ්චෙති ඉමෙ අත්ථගුළ්හාදයො පසාදාලඞ්කාරවිරුද්ධත්තා පසාදගුණාදානෙනෙව පරිච්චත්තාති න වුත්තං. එත්ථ හි සහස්සං ගාවො චක්ඛූනි අස්සාති සහස්සගූති සක්කස්ස නාමං ගුළ්හං නාම හොති.

जुगुप्सा (घृणा), अमंगल आणि असभ्य या तिन्हींपैकी एकाचे द्योतक, वाचक किंवा अन्य अर्थ असणारे 'ग्राम्य' पद समजण्यास कठीण असल्यामुळे, त्याचा 'वाक्यार्थ-ग्राम्य' दोषामध्येच अंतर्भाव होतो असे म्हटले नाही. उच्चारण्यास कठीण असणारे 'कष्ट' पद हे 'बंधपरुष' (रचनेची कठोरता) पेक्षा भिन्न नसल्यामुळे त्याचा वेगळा उल्लेख केला नाही. “हरिसमानयी” (हरीला घेऊन ये) असे म्हणायचे असताना, 'ह' पूर्वी ठेवून 'रिसमानयी' इत्यादी म्हणणे हे इच्छित अर्थापासून भ्रष्ट झाल्यामुळे 'भ्रष्ट' दोष आहे; आणि “सक्क (इंद्र) हा सहस्सगू आहे” इत्यादी अप्रसिद्ध विषयात वापरलेले 'गूढ' पद आहे. हे 'अर्थगूढ' इत्यादी दोष 'प्रसाद' अलंकाराच्या विरुद्ध असल्यामुळे, 'प्रसाद गुणा'चा स्वीकार केल्यानेच त्यांचा त्याग होतो, म्हणून त्यांचा वेगळा उल्लेख केला नाही. कारण येथे 'ज्याला हजार डोळे (किंवा किरण) आहेत तो सहस्सगू' हे शक्राचे नाव अत्यंत गूढ आहे.

වාක්‍යදොසෙපි විසන්ධිවාක්‍යං ඉධ අනුපයොගිත්තා න වුත්තං. වාක්‍යමජ්ඣපතිතවාක්‍යයුත්තං වාක්‍යගබ්භඤ්ච, වාක්‍යන්තරපදසම්මිස්සං.

वाक्यदोषांमध्ये देखील 'विसंधी वाक्य' येथे निरुपयोगी असल्यामुळे सांगितले नाही. वाक्याच्या मध्ये दुसरे वाक्य आल्यास त्याला 'वाक्यगर्भ' म्हणतात, आणि दुसऱ्या वाक्यातील पदांचे मिश्रण झाल्यास त्याला 'वाक्यसंकीर्ण' म्हणतात.

‘‘අපාථ්‍යමෙසො දිස්සති, වෙජ්ජං ඛාදත්‍යනාරතං’’

“हा अपथ्य (अहितकारक) सांगताना दिसतो, वैद्याला सतत खातो (त्रास देतो).”

ඉච්චාදිකං වාක්‍යසංකිණ්ණඤ්ච බ්‍යාකිණ්ණෙ අන්තොගධන්ති න වුත්තං. එත්ථ එසො භිසක්කො අනාරතං නිච්චං අපාථ්‍යං රොගස්ස අහිතං දිස්සති වදති. එසො රොගී අනාරතං සතතං අපාථ්‍යං අහිතං ඛාදති. වෙජ්ජං භිසක්කං දිස්සති කුජ්ඣති. එවං අනෙකවාක්‍යෙහිපි සන්ධිවාක්‍යං සංකිණ්ණං නාම.

इत्यादी 'वाक्यसंकीर्ण' दोषाचा 'व्याकीर्ण' दोषामध्ये अंतर्भाव होतो असे म्हटले नाही. येथे “हा वैद्य सतत रोगासाठी अहितकारक असणारे अपथ्य सांगतो. हा रोगी सतत अपथ्य खातो. वैद्याला पाहून रागवतो.” अशा प्रकारे अनेक वाक्यांच्या मिश्रणाने बनलेल्या वाक्याला 'संकीर्ण' म्हणतात.

‘‘කාචුය්‍යානෙ මයා දිට්ඨා, වල්ලරී පඤ්චපල්ලවා;

පල්ලවෙ පල්ලවෙ මුධා, යස්සා කුසුමමඤ්චරී’’ති.

“कोणत्यातरी उद्यानात मी पाच पानांची एक लता पाहिली; जिच्या प्रत्येक पानावर निरर्थकपणे फुलांचा गुच्छ होता.”

ඉදමවාචකං පහෙළිකාසු පමුස්සිතාසන්නිස්සිතමිති න වුත්තං. නනු චෙත්ථ අත්තනා පහෙළිකාය අදස්සිතත්තා අවාචකස්ස පමුස්සිතාය අන්තොගධකරණං අසිද්ධෙන අසිද්ධසාධනන්ති? නයිදමෙවං, ‘‘උපෙක්ඛියන්ති සබ්බානි, සිස්සඛෙදභයා මයා’’ති ච උපරි කිලිට්ඨපදදොසපරිහාරෙ ‘‘පහෙළිකායමාරුළ්හා, න හි දුට්ඨා කිලිට්ඨතා’’ති චෙති ඉමිනා [Pg.102] පුරාතනෙහි නිද්දිට්ඨසොළසපහෙළිකායොපි දස්සිතාති සිද්ධෙන අසිද්ධසාධනං හොති. තත්ථ කවිනා උය්‍යානසද්දෙන ගෙහඤ්ච ලතාපරියායවල්ලරීසද්දෙන අඞ්ගනා ච පල්ලවසද්දෙන කරචරණාධරා ච මඤ්චරීසද්දෙන නඛදන්තකන්තියො ච වත්තුමිච්ඡිතා.

हे 'अवाचक' पद कोड्यांमध्ये 'प्रमुषित' (विसरलेल्या) वर आधारित असल्यामुळे सांगितले नाही. शंका: येथे स्वतः कोड्याचे प्रदर्शन न केल्यामुळे, 'अवाचक' पदाचा 'प्रमुषित' मध्ये अंतर्भाव करणे हे 'असिद्धाने असिद्ध साध्य करणे' होणार नाही का? उत्तर: असे नाही, कारण “शिष्यांच्या त्रासाच्या भीतीने मी या सर्वांची उपेक्षा केली आहे” आणि पुढे क्लिष्ट पददोषाच्या परिहारासाठी “कोड्यांमध्ये आलेली क्लिष्टता दोषयुक्त मानली जात नाही” असे म्हटले आहे. याद्वारे प्राचीन आचार्यांनी दर्शविलेल्या सोळा प्रकारच्या कोड्यांचेही स्पष्टीकरण होत असल्यामुळे, हे सिद्धानेच सिद्ध होते. त्या कोड्यामध्ये कवीला 'उद्यान' शब्दाने 'घर', 'वल्लरी' (लता) शब्दाने 'स्त्री', 'पल्लव' शब्दाने 'हात, पाय व ओठ' आणि 'मंजरी' शब्दाने 'नखे व दातांची कांती' असे सुचवायचे आहे.

වාක්‍යත්ථදොසෙපි පදුමිනීනං රත්තියං පබුජ්ඣනාදිකං විරුද්ධං විරොධිපදෙයෙව අන්තොගධත්තා න වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘කතොත්‍ර සඞ්ඛෙපනයා’’ති වුත්තං, න පන තෙසං සබ්බථා පරිච්චත්තත්තාති. එත්ථ ඔචිත්‍යහීනදුප්පතීතිකරානං ද්වින්නං වාක්‍යත්ථදොසත්තෙ සති බන්ධඵරුසස්ස වාක්‍යදොසත්තෙ සති විරොධිනො පදදොසත්තෙ සති ‘‘අසමත්ථාභිධායි’’ආදිපදං, ‘‘ජිගුච්ඡාදිත්තයපකාසකා’’දිපදං, කට්ඨපදං, පදුමිනීනං රත්තියං ඵුල්ලතාදි වාක්‍යත්ථඤ්චෙති ඉමෙ චත්තාරො දොසා භින්නජාතිකෙසු ඔචිත්‍යාදීසු කථං සඞ්ගහිතාති? සච්චං, තථාපි පදානං දුට්ඨත්තෙ සති වාක්‍යවාක්‍යත්ථානමදුට්ඨතා නාම නත්ථීති පදදොසෙන සන්ධිවාක්‍යවාක්‍යත්ථදොසානමනඤ්ඤත්තං සිස්සානං ඤාපනත්ථං පදදොසාදිකං වාක්‍යත්ථදොසාදීසු සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමිනායෙව පුරාතනෙහි විරුද්ධත්ථන්තරාදිපදෙහි විචරිතං වාක්‍යං විරුද්ධන්තිආදිනා දුට්ඨානි බහූනි වාක්‍යානි දස්සිතානීති දට්ඨබ්බං.

वाक्यार्थदोषांमध्ये देखील कमळिणींचे रात्री उमलणे इत्यादी विरुद्ध गोष्टींचा 'विरोधी' पददोषामध्येच अंतर्भाव होत असल्यामुळे ते सांगितले नाही, हे दर्शवण्यासाठी “येथे संक्षेप मार्ग केला आहे” असे म्हटले आहे, परंतु त्यांचा पूर्णपणे त्याग केला आहे असे नाही. येथे 'औचित्यहीन' आणि 'दुष्प्रतीतिकर' हे दोन वाक्यार्थदोष असताना, 'बंधपरुष' हा वाक्यदोष असताना आणि 'विरोधी' हा पददोष असताना; “असमर्थ-अभिधायी” इत्यादी पद, “जुगुप्सा इत्यादी तिन्हींचे प्रकाशक” इत्यादी पद, “कष्ट” पद आणि “कमळिणींचे रात्री उमलणे” इत्यादी वाक्यार्थ, हे चार दोष भिन्न जातीच्या औचित्य इत्यादींमध्ये कसे समाविष्ट केले गेले? हे खरे आहे, तरीही पदांमध्ये दोष असल्यास वाक्य आणि वाक्यार्थ दोषरहित असू शकत नाहीत. म्हणून पददोषामुळे संधिव्याकरण आणि वाक्यार्थदोषांचे अभिन्नत्व शिष्यांना समजण्यासाठी, पददोषादींचा वाक्यार्थदोषादींमध्ये अंतर्भाव केला आहे असे समजावे. याच कारणाने प्राचीन आचार्यांनी 'विरुद्ध', 'अर्थांतर' इत्यादी पदांनी युक्त असलेल्या वाक्याला 'विरुद्ध वाक्य' इत्यादी म्हणून अनेक दोषयुक्त वाक्ये दर्शविली आहेत, असे समजावे.

ඉමායෙව ගාථාය ‘‘තමත්ථි චෙ ඛෙදකරං පරම්පී’’ති එත්ථ පරසද්දෙනඅසාධුසන්දිද්ධපරියායඤෙය්‍යාප්පතීතත්ථඅප්පයොජක- දුබ්බොධදෙසියාදිපදදොසෙ ච අධිකඌනභග්ගච්ඡන්දාදිවාක්‍යදොසෙ ච උපක්කමොපසංහාරවිසමසඞ්ඛාතෙ වාක්‍යත්ථදොසෙ ච පරිග්ගණ්හාති. එත්ථ සද්දසත්ථවිරුද්ධමසාධු නාම. ක්‍රියානිප්ඵත්තිකාරණමුපාදාය අත්ථන්තරෙ පවත්තනාමං විසෙසනත්ථෙන විනා සඤ්ඤාභාජනෙ පයුත්තං සන්දිද්ධං නාම, යථා ‘‘රවිම්හි හිමහා’’ති. එත්ථ හිමහා රවීති විසෙසනෙ කතෙ දොසො [Pg.103] නත්ථි. පසිද්ධසඤ්ඤාසද්දස්ස පරියායනාමෙන කප්පිතපදං පරියායඤෙය්‍යං නාම, යථා ‘‘වළවාමුඛස්ස අස්සවනිතානන’’න්ති. අතිසයා විනා භාවිතත්ථෙන විසෙස්‍යස්ස ගුණවාචකං පදං අප්පතීතත්ථං නාම, යථා ‘‘කණ්හමසී’’ති. අධිගතත්තානුපයොගිපදං අප්පයොජකං නාම, යථා ‘‘අතිඵෙනිලං සාගරමලඞ්ඝී’’ති. අප්පසිද්ධවචනං දුබ්බොධං නාම, යථා–

याच गाथेतील “जर ते क्लेशकारक असेल तर इतरही...” यातील 'पर' (इतर) शब्दाने असाधू (अपशब्द), संदिग्ध, पर्यायज्ञेय, अप्रतीतार्थ, अप्रयोजक, दुर्बोध, देशीय इत्यादी पददोषांचे; अधिक, ऊन (कमी), भग्नच्छंद इत्यादी वाक्यदोषांचे; आणि उपक्रम-उपसंहार-विषम-संख्यात इत्यादी वाक्यार्थदोषांचे ग्रहण केले जाते. येथे व्याकरणशास्त्राच्या विरुद्ध असणाऱ्याला 'असाधू' म्हणतात. क्रिया पूर्ण होण्याचे कारण घेऊन दुसऱ्या अर्थात प्रवृत्त होणारे नाव, विशेषण अर्थाशिवाय केवळ संज्ञेसाठी वापरल्यास त्याला 'संदिग्ध' म्हणतात, जसे की “रविमहि हिमहा” (सूर्यामध्ये बर्फ नष्ट करणारा). येथे “हिमहा रवी” (बर्फ नष्ट करणारा सूर्य) असे विशेषण केल्यास दोष राहत नाही. प्रसिद्ध संज्ञा शब्दाच्या पर्यायी नावाने कल्पिलेल्या पदाला 'पर्यायज्ञेय' म्हणतात, जसे की “वडवामुखाला 'अश्ववनितानन' (घोडीचे तोंड) म्हणणे”. अतिशयोक्तीशिवाय केवळ सामान्य अर्थात विशेष्याचे गुणवाचक पद वापरल्यास त्याला 'अप्रतीतार्थ' म्हणतात, जसे की “कृष्णमसी” (काळी शाई). प्राप्त झालेल्या अर्थासाठी निरुपयोगी असणाऱ्या पदाला 'अप्रयोजक' म्हणतात, जसे की “अतिशय फेसाळलेला समुद्र ओलांडला”. अत्यंत अप्रसिद्ध वचनाला 'दुर्बोध' म्हणतात, जसे की–

‘‘මනුඤ්ඤද්ධනයො පාදෙ, ඛාදයො කනි භන්ති තෙ’’ති.

“हे कन्ये! तुझ्या पायातील मनोहर आवाज करणारे घुंगरू शोभून दिसत आहेत.”

කනි හෙ කඤ්ඤෙ තෙ තවපාදෙ මනුඤ්ඤද්ධනයො මනොහරසද්දසමන්නාගතා ඛාදයො ගග්ඝරිකා භන්ති දිබ්බන්තීති. කිස්මිඤ්චි දෙසෙයෙව සිද්ධනාමං දෙසියං නාම. යථා–

'कनी' म्हणजे हे कन्ये! 'ते' म्हणजे तुझ्या पायात, 'मनुज्ञध्वनी' म्हणजे मनोहर आवाजाने युक्त असलेले, 'खादयो' म्हणजे घुंगरू (घागरी) 'भांती' म्हणजे शोभून दिसतात (चमकतात). एखाद्या विशिष्ट प्रदेशातच प्रसिद्ध असलेल्या नावाला 'देशीय' म्हणतात. जसे की–

‘‘ඉමෙ ලාවණ්‍යතල්ලා තෙ, ගල්ලා ලොලවිලොචනෙ’’ති.

“हे चंचल डोळ्यांच्या कन्ये! तुझे हे गाल लावण्ययुक्त तलाव आहेत.”

හෙ ලොලවිලොචනෙ තෙ තව ඉමෙ ගල්ලා කපොලා ලාවණ්‍යතල්ලා මනුඤ්ඤතල්ලා ජලාසයවිසෙසා භවන්ති. කෙනචි ලෙසෙන පකාසිතමත්ථමුපාදාය පයුත්තමධිකං නාම. යථා–

हे चंचल डोळ्यांच्या कन्ये! तुझे हे गाल (कपोल) लावण्यतल्ल म्हणजे मनोहर जलाशयासारखे आहेत. कोणत्यातरी निमित्ताने प्रकाशित झालेला अर्थ घेऊन वापरलेल्या अधिक पदाला 'अधिक' म्हणतात. जसे की–

‘‘ත්වයි රාජති රාජින්ද, රිපූනං සග්ගසෙවිනං;

ථීනං අකඞ්කණො පාණි, සියා නෙත්තමනඤ්ජන’’න්ති.

“हे राजाधिराज! तू राज्य करत असताना, स्वर्गात गेलेल्या शत्रूंच्या स्त्रियांचे हात कंकणरहित आणि डोळे काजळरहित झाले आहेत.”

එත්ථ ‘‘අකඞ්කණො පාණි, නෙත්තමනඤ්ජන’’න්ති ඉමිනායෙවථීනං විධවත්තං ගම්‍යමානං හොතීති තප්පකාසනත්ථං පයුත්තං ‘‘සග්ගසෙවින’’න්ති ඉදං අධිකං නාම. වත්තබ්බයුත්තතො ඌනං වාක්‍යං ඌනං නාම. ‘‘තිලොකතිලකං මුනි’’න්ති එත්ථ ‘‘වන්දාමී’’ති වත්තබ්බස්ස අවුත්තත්තා ඌනං. ඡන්දොහානිසංයුත්තං භග්ගච්ඡන්දං නාම. ඉදං තෙසං තෙසං ඡන්දානං අක්ඛරගණනතො ඌනාධිකවසෙන පාකටං හොති. ආද්‍යන්තතො විසමං උපක්කමොපසංහාරවිසමං නාම. ඉදං ආරද්ධක්කමං පරිච්චජිත්වා කමන්තරෙන නියමන්ති වෙදිතබ්බං.

येथे 'अकंकणो पाणि, नेत्तममंजनं' (कंकणरहित हात, अंजनरहित डोळे) यानेच स्त्रियांचे वैधव्य सूचित होत असताना, ते प्रकट करण्यासाठी वापरलेले 'सग्गसेविनं' (स्वर्गसेवन करणारी) हे 'अधिक' नावाचा दोष आहे. सांगण्यास योग्य असलेल्या भागापेक्षा कमी असलेले वाक्य 'ऊन' (न्यून) नावाचा दोष आहे. 'तिलोकतितकं मुनिं' (त्रिलोकतिलक मुनींना) येथे 'वंदामि' (मी वंदन करतो) हे सांगण्याजोगे पद न म्हटल्यामुळे हे 'ऊन' (न्यून) आहे. छंदाच्या हानीने युक्त असणे म्हणजे 'भग्नच्छंद' होय. हे त्या त्या छंदांच्या अक्षरांच्या आणि गणांच्या कमी-अधिकतेमुळे स्पष्ट होते. सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत विषम असणे म्हणजे 'उपक्रमोपसंहारविषम' होय. हे सुरू केलेला क्रम सोडून दुसऱ्या क्रमाने नियमन करणे होय असे समजावे.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරනිස්සයෙ

अशा प्रकारे 'सुबोधालंकार-निस्यय' मध्ये

පඨමො පරිච්ඡෙදො.

पहिला परिच्छेद.

2. දොසපරිහාරාවබොධපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

२. दोषपरिहार-अवबोध परिच्छेदाचे वर्णन.

68.

६८.

කදාචි කවිකොසල්ලා, විරොධො සකලොප්‍ය’යං;

දොසසඞ්ඛ්‍යමතික්කම්ම, ගුණවීථිං විගාහතෙ.

कधीकधी कवीच्या कौशल्यामुळे, हा सर्व विरोध दोषांची संख्या (दोषत्व) ओलांडून गुणांच्या मार्गात प्रवेश करतो.

69.

६९.

තෙන වුත්තවිරොධාන-මවිරොධො යථා සියා;

තථා දොසපරිහාරා-වබොධො දානි නීයතෙ.

त्यामुळे, सांगितलेल्या विरोधांचा अविरोध (दोषरहितता) जसा होईल, तसा दोषपरिहाराचा बोध आता प्रस्तुत केला जात आहे.

68-69. ඉච්චෙවං [Pg.104] දොසවිභාගං පරිච්ඡිජ්ජ ඉදානි යථාවුත්තදොසපරිහාරක්කමමුපදිසිතුමාහ ‘‘කදාචී’’ත්‍යාදි. සකලොපි අයං විරොධො විරුද්ධත්ථන්තරාදිකතො න කොචි එකො එව දොසෙසු, දොසානං වා සඞ්ඛ්‍යං ගණනං දොසභාවං අතික්කම්ම පරිච්ඡිජ්ජ ගුණානං වීථිං පදවිං ගුණසභාවතං විගාහතෙ අබ්භුපගච්ඡති කදාචි, න සබ්බදා. කවිනො පයුජ්ජකස්ස කොසල්ලා තාදිසවිසයපරිග්ගහලක්ඛණනෙපුඤ්ඤකාරණා, න තු යථා තථා චෙති. ‘‘තෙනෙ’’ච්චාදි. යෙනෙවං, තෙන කාරණෙන වුත්තානං විරුද්ධත්ථන්තරාදීනං විරොධානං යථා යෙන පකාරෙන අවිරොධො නිද්දොසතා සියා භවෙය්‍ය, තථා තෙන පකාරෙන දොසානං පරිහාරො දූරීකරණං අවබුජ්ඣති ඤායති එතෙනාති අවබොධො, තස්ස අවබොධො, තන්නාමිකො පරිච්ඡෙදො ඉදානි නීයතෙ ආනීයතෙ වුච්චතෙති අත්ථො.

६८-६९. अशा प्रकारे दोषांचे वर्गीकरण निश्चित करून, आता सांगितलेल्या दोषांच्या परिहाराचा क्रम उपदेश करण्यासाठी 'कदाचि' इत्यादी म्हटले आहे. हा सर्व विरोध (विरुद्धार्थता इत्यादींमुळे होणारा) दोषांमधील कोणताही एकच नव्हे, तर दोषांची संख्या म्हणजे गणना किंवा दोषभाव ओलांडून (निश्चित करून) गुणांच्या मार्गावर, म्हणजेच गुणांच्या पदावर किंवा गुणस्वभावामध्ये कधीतरी प्रवेश करतो (स्वीकारतो), नेहमी नाही. हे कवीच्या (रचनाकाराच्या) कौशल्यामुळे, म्हणजेच तशा विषयाचे ग्रहण करण्याच्या निपुणतेच्या कारणामुळे होते, सहजपणे नाही. 'तेन' इत्यादी. ज्या कारणाने असे आहे, त्या कारणाने सांगितलेल्या विरुद्धार्थता इत्यादी विरोधांचा ज्या प्रकारे अविरोध (दोषरहितता) होईल, त्या प्रकारे दोषांचा परिहार (दूर करणे) ज्याद्वारे समजला जातो तो 'अवबोध' होय, त्याचा अवबोध करून देणारा त्या नावाचा परिच्छेद आता आणला जात आहे (सांगितला जात आहे) असा अर्थ आहे.

68-69. එවං දොසවිභාගං පරිච්ඡින්දිත්වා ඉදානි යථාවුත්තදොසානං පරිහාරත්ථමාරභන්තො ‘‘කදාචී’’ත්‍යාදිමාහ. සකලොපි අයං විරොධො පදදොසාදිකො දොසසඞ්ඛ්‍යං දොසානං, දොසෙසු වා ගණනං දොසභාවං අතික්කම්ම කදාචි කවිකොසල්ලා කවිනො බ්‍යාකරණාභිධානඡන්දොඅලඞ්කතිආදීසු පරිචයලක්ඛණෙන පඤ්ඤාපාටවෙන යතො ගුණවීථිං ගුණපදවිං කෙවලං ගුණසභාවං විගාහතෙ අබ්භුපගච්ඡති, තෙන කාරණෙන වුත්තවිරොධානං යථාවුත්තපදදොසාදිවිරොධානං අවිරොධො අවිරුද්ධතා යථා [Pg.105] සියා යෙන පකාරෙන භවෙය්‍ය, තථා තෙන පකාරෙන දොසපරිහාරාවබොධො යථාවුත්තපදදොසාදිසම්බන්ධිනො පරිහරණක්කමස්ස අවබොධකාරණත්තා තන්නාමිකපරිච්ඡෙදො ඉදානි ලද්ධාවසරෙ නීයතෙ වුච්චතෙ. යථාවුත්තදොසා කවිසාමත්ථියෙන නිද්දොසත්තං භජන්ති, තස්ස සාමත්ථියස්ස උපදෙසං දස්සාමාති අධිප්පායො.

६८-६९. अशा प्रकारे दोषांचे वर्गीकरण निश्चित करून, आता सांगितलेल्या दोषांच्या परिहारासाठी प्रारंभ करताना 'कदाचि' इत्यादी म्हटले आहे. हा सर्व विरोध (पददोष इत्यादी) दोषांची संख्या म्हणजे दोषांची गणना किंवा दोषभाव ओलांडून, कधीतरी कवीच्या कौशल्यामुळे—म्हणजेच कवीच्या व्याकरण, अभिधान (कोश), छंद, अलंकार इत्यादींमधील परिचयरूप प्रज्ञा-चातुर्यामुळे—गुणांच्या मार्गात, म्हणजेच गुणांच्या पदावर किंवा केवळ गुणस्वभावामध्ये प्रवेश करतो (स्वीकारतो). त्या कारणाने, सांगितलेल्या विरोधांचा (म्हणजेच सांगितलेल्या पददोषादी विरोधांचा) अविरोध (दोषरहितता) ज्या प्रकारे होईल, त्या प्रकारे दोषपरिहार-अवबोध—म्हणजेच सांगितलेल्या पददोषादींशी संबंधित परिहार-क्रमाचा बोध करून देणारा असल्यामुळे त्या नावाचा परिच्छेद—आता योग्य संधी मिळाल्यावर सादर केला जात आहे (सांगितला जात आहे). सांगितलेले दोष कवीच्या सामर्थ्याने दोषरहितता प्राप्त करतात, त्या सामर्थ्याचा उपदेश आम्ही दाखवू, असा अभिप्राय आहे.

පදදොසපරිහාරවණ්ණනා

पददोष-परिहाराचे वर्णन.

තත්ථ විරුද්ධත්ථන්තරස්ස පරිහාරො යථා –

त्यामध्ये विरुद्धार्थाच्या (विरुद्धार्थता दोषाच्या) परिहाराचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे –

70.

७०.

වින්දන්තං පාකසාලීනං, සාලීනං දස්සනා සුඛං;

තං කථං නාම මෙඝො’යං, විසදො සුඛයෙ ජනං.

पिकलेल्या भाताची शेते (किंवा लज्जाशील स्त्रिया) पाहिल्याने सुख मिळवणाऱ्या त्या माणसाला हा शुभ्र (किंवा विष देणारा) मेघ कसा बरे सुखी करेल?

70. ‘‘වින්දන්ත’’මිච්චාදි. පාකෙන පරිණතභාවෙන සාලීනං යුත්තානං, මනුඤ්ඤානං වා සාලීනං රත්තසාලිආදීනං සාලිජාතීනං දස්සනා සුඛං චෙතසිකං සොමනස්සං වින්දන්තං තං ජනං විසදො අයං මෙඝො අම්බුදො කථං නාම සුඛයෙති. එත්ථ තාදිසස්ස ජනස්ස අසුඛප්පදානං ගරළස්ස මෙඝස්සානුරූපන්ති විරුද්ධත්ථන්තරතා පරිහටා.

७०. 'विंदन्तं' इत्यादी. पाकाने (पिकलेल्या अवस्थेने) युक्त असलेल्या, किंवा सुंदर अशा तांबड्या तांदळादी (रक्तशालि इत्यादी) भाताच्या जातींच्या दर्शनाने सुख (मानसिक आनंद/सौमनस्य) मिळवणाऱ्या त्या माणसाला हा 'विसद' (शुभ्र किंवा विष देणारा) मेघ (ढग) कसा बरे सुखी करेल? येथे अशा माणसाला सुख न देणे हे विषारी (गरळयुक्त) मेघाला अनुरूपच आहे, अशा प्रकारे 'विरुद्धार्थता' हा दोष दूर केला गेला आहे.

70. තත්ථ විරුද්ධත්ථන්තරස්ස පරිහාරො යථා එවං. ‘‘වින්දන්ති’’ච්චාදි. පාකසාලීනං පරිණාමෙන යුත්තානං, මනුඤ්ඤානං වා සාලීනං රත්තසාලිආදීනං දස්සනා දස්සනහෙතු සුඛං චෙතසිකසොමනස්සං වින්දන්තං අනුභොන්තං තං ජනං තං කස්සකජනං විසදො ජලදායකො අයං මෙඝො කථං නාම සුඛයෙ, න සුඛයතෙව. තාදිසස්ස ජනස්ස දුක්ඛදානං ගරළදායකස්ස මෙඝස්සාපි අනුරූපමිති විරුද්ධඤ්ඤත්ථො අපනීතො හොති. පාකෙන සාලිනොති විග්ගහො. සුඛං කරොතීති සුඛයෙති නාමධාතු.

७०. त्यामध्ये विरुद्धार्थाच्या परिहाराचे उदाहरण अशा प्रकारे आहे. 'विंदन्ति' इत्यादी. पाकाने (पिकण्याने) युक्त असलेल्या, किंवा सुंदर अशा तांबड्या तांदळादी भाताच्या जातींच्या दर्शनामुळे सुख (मानसिक सौमनस्य) मिळवणाऱ्या, अनुभवणाऱ्या त्या माणसाला—त्या शेतकरी माणसाला—हा 'विसद' (जल देणारा किंवा विष देणारा) मेघ कसा बरे सुखी करेल? तो सुखी करतच नाही. अशा माणसाला दुःख देणे हे विष देणाऱ्या मेघालाही अनुरूपच आहे, अशा प्रकारे विरुद्ध अर्थ दूर केला जातो. 'पाकेन शालिनः' (पाकेन शालिनो) असा विग्रह आहे. 'सुखं करोति' या अर्थी 'सुखये' हा नामधातू आहे.

යථා වා –

किंवा जसे –

71.

७१.

විනායකොපි [Pg.106] නාගොසි,ගොතමොපි මහාමති;

පණීතොපි රසාපෙතො,චිත්තා මෙ සාමි තෙ ගති.

हे स्वामी! आपण विनायक (गरुड किंवा बुद्ध) असूनही नाग (सर्प किंवा निष्पाप) आहात; आपण गोतम (हीन पशू किंवा बुद्ध) असूनही महामती (महाबुद्धीमान) आहात; आपण प्रणीत (मधुर किंवा उत्तम) असूनही रसापेत (रसरहित किंवा रागादी रसांपासून मुक्त) आहात; आपली गती (लीला/अवस्था) माझ्यासाठी आश्चर्यकारक आहे.

71. ‘‘විනායකොපි’’ච්චාදි. වීනං පක්ඛීනං නායකො, ගරුළො, සත්තෙ විනෙතීති විනායකො, වුද්ධො, භගවා ච. තත්ථ යදා විනායකො ගරුළො, තදා තු නාගො පන්නගොසීති විරුද්ධං, පක්ඛන්තරෙ ත්වවිරුද්ධං භගවතො ආගුස්ස රාගාදිනො අභාවතො. ඉමෙසං ගුන්නං අතිසයෙන ගො ගොතමො හීනපසු, ගොතමවංසාවතිණ්ණත්තා ගොතමො භගවා ච. හීනපසු ච ත්වං මහාමති අසීති විරුද්ධං අච්චන්තහීනපසුනො මහතියා පඤ්ඤාය අභාවතො. පක්ඛන්තරෙ තු න බ්‍යාඝාතො. පණීතො මධුරො රසො, උත්තමො ච සුගතො. තත්ථ මධුරරසතො අපෙතො අපගතොසීති විරුජ්ඣති, භගවතො තු රසෙහි සිඞ්ගාරාදීහි අපෙතොති යුජ්ජති. මෙ මම. සාමීති ආමන්තනං. තෙ තව ගති පවත්ති චිත්තා අබ්භුතාති. එත්ථ විරුද්ධත්ථන්තරං විරොධාලඞ්කාරං සිලාඝනීයන්ති තෙන තං පරිහටං.

७१. 'विनायकोपि' इत्यादी. 'वी' म्हणजे पक्ष्यांचा नायक तो गरुड; प्राण्यांचे दमन (विनय) करतो तो विनायक, म्हणजेच बुद्ध आणि भगवान होय. तेथे जेव्हा 'विनायक' म्हणजे गरुड असा अर्थ घेतला जातो, तेव्हा 'नाग' म्हणजे सर्प असा विरोध होतो; परंतु दुसऱ्या बाजूने (भगवंतांच्या पक्षात) विरोध होत नाही, कारण भगवंतांच्या ठिकाणी 'आगु'चा (पापाचा किंवा रागादींचा) अभाव असतो. या गाईंमध्ये अतिशय श्रेष्ठ अशी 'गो' म्हणजे गोतम (हीन पशू), आणि गौतम वंशात अवतीर्ण झाल्यामुळे 'गोतम' म्हणजे भगवान बुद्ध होय. 'तू हीन पशू असून महामती (महाबुद्धीमान) आहेस' हा विरोध आहे, कारण अत्यंत हीन पशूमध्ये महान प्रज्ञेचा अभाव असतो. परंतु दुसऱ्या बाजूने (भगवंतांच्या पक्षात) कोणताही व्याघात (विरोध) होत नाही. 'प्रणीत' म्हणजे मधुर रस, आणि उत्तम असा सुगत (बुद्ध). तेथे 'तू मधुर रसापासून दूर गेला आहेस' असा विरोध होतो, परंतु भगवंतांच्या बाबतीत शृंगारादी रसांपासून मुक्त (अपेतो) असणे योग्यच ठरते. 'मे' म्हणजे माझे. 'सामि' हे संबोधन आहे. 'ते' म्हणजे आपली 'गती' (प्रवृत्ती) 'चित्ता' म्हणजे अद्भुत आहे. येथे 'विरुद्धार्थता' हा दोष प्रशंसनीय अशा 'विरोधाभास अलंकारा'मध्ये बदलतो, त्यामुळे तो दोष दूर केला गेला आहे.

71. යථා වා උත්තදොසස්ස පරිහාරො ඊදිසො වා. ‘‘විනායකො’’ච්චාදි. හෙ සාමි ත්වං විනායකොපි ගරුළොපි නාගොසි පන්නගො අසි. නො චෙ, විනායකොපි සත්තෙ විනෙන්තො එව නාගොසි නික්කිලෙසො අසි. ගොතමොපි පසුතමොපි මහාමති මහාපඤ්ඤවාසි. නො චෙ, ගොතමොපි ගොත්තතො ගොතමොයෙව මහාමති මහාපඤ්ඤවාසි. පණීතොපි මධුරොපි රසාපෙතො මධුරරසතො අපගතොසි. නො චෙ, පණීතොපි උත්තමො එව රසාපෙතො සිඞ්ගාරාදිරසතො අපගතොසි. තෙ තුය්හං ගති පවත්ති මෙ මය්හං චිත්තා අච්ඡරියා. [Pg.107] එත්ථ ගරුළස්ස නාගත්තඤ්ච පසුතමස්ස පඤ්ඤවන්තත්තඤ්ච පණීතස්ස නිරසත්තඤ්ච විරුද්ධං, තථාපි අඤ්ඤපක්ඛස්ස අවිරුද්ධත්තා විරුද්ධත්ථන්තරදොසො පසත්ථෙන විරුද්ධාලඞ්කාරෙන නිරාකතො. වීනං පක්ඛීනං නායකො, ගරුළො. සත්තෙ විනෙතීති විනායකො, බුද්ධො. නත්ථි ආගු එතස්සාති නාගො, බුද්ධො. ගුන්නමතිසයෙන ගොතමො, පසු. මහතී මති අස්සාති මහාමති, බුද්ධො. පධානත්තං නීතො පණීතො, මධුරො රසො. රසතො අපෙතොති රසාපෙතො, බුද්ධොති විග්ගහො.

७१. किंवा जसे कथित दोषाचे परिहार (निवारण) असे आहे. "विनायको" इत्यादी. "हे स्वामी! आपण विनायक (विशिष्ट नायक/पक्षीराज) आहात, गरुड आहात, नाग आहात आणि सर्प आहात. जर असे नसेल, तर विनायक (प्राण्यांना विनीत करणारे/मार्गदर्शन करणारे) असूनही प्राण्यांना विनीत करणारेच आहात, नाग (पापरहित) असून निष्किलेश आहात. आपण गोतम (उत्कृष्ट बैल) असूनही पशुतुल्य आहात, महामती आणि महाप्रज्ञावान आहात. जर असे नसेल, तर गोत्राने गोतम असूनही महामती आणि महाप्रज्ञावान आहात. आपण प्रणीत (उत्कृष्ट) असूनही मधुर आहात, रसापेत (रसापासून दूर गेलेले) असून मधुर रसापासून दूर गेलेले आहात. जर असे नसेल, तर प्रणीत (उत्कृष्ट) असूनही उत्तमच आहात, रसापेत असून शृंगारादी रसांपासून अलिप्त आहात. आपली ती गती (प्रवृत्ती) माझ्या चित्ताला आश्चर्यकारक वाटते." येथे गरुडाचे नाग असणे, पशुतुल्य असणाऱ्याचे प्रज्ञावान असणे आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असणाऱ्याचे नीरस असणे हे विरुद्ध आहे, तरीही दुसऱ्या बाजूने (दुसऱ्या अर्थाने) अविरुद्ध असल्यामुळे, 'विरुद्धार्थान्तर दोष' हा प्रशंसनीय अशा 'विरोधाभास अलंकारा'ने दूर केला गेला आहे. 'वीनां' म्हणजे पक्षांचा नायक तो गरुड. 'सत्ते विनेती' म्हणजे प्राण्यांना सन्मार्गावर आणणारे ते 'विनायक' (बुद्ध). 'नत्थि आगु एतस्सा' म्हणजे ज्यांच्यामध्ये पाप नाही ते 'नाग' (बुद्ध). 'गुन्नमतिसयेन' म्हणजे गाईंमध्ये श्रेष्ठ तो 'गोतम' (पशू). 'महती मति अस्सा' म्हणजे ज्यांची बुद्धी महान आहे ते 'महामती' (बुद्ध). 'प्रधानत्वं नीतो' म्हणजे श्रेष्ठत्वाला प्राप्त झालेले ते 'प्रणीत' (मधुर रस). 'रसतो अपेतो' म्हणजे रसापासून अलिप्त असलेले ते 'रसापेत' (बुद्ध) असा विग्रह आहे.

අඣත්ථස්ස යථා –

अधिकार्थाचे (अजहत्थाचे) उदाहरण जसे –

72.

७२.

කථං තාදිගුණාභාවෙ,ලොකං තොසෙති දුජ්ජනො;

ඔභාසිතාසෙසදිසො,ඛජ්ජොතො නාම කිං භවෙ.

तशा गुणांच्या अभावी दुर्जन लोकांना कसा संतुष्ट करू शकेल? सर्व दिशांना प्रकाशित करणारा काजवा कसा बरे असू शकेल?

72. ‘‘කථ’’මිච්චාදි. දුජ්ජනො තාදිනො ගුණා ලොකං තොසෙන්ති, තාදීනං ගුණානං අත්තනි අභාවෙ සති ලොකං සත්තලොකං කථං තොසෙති, න තොසෙතීති අත්ථො. වුත්තමෙවත්ථන්තරෙන සාධෙති ‘‘ඛජ්ජොතො නාම ඔභාසිතා දීපිතා අසෙසදිසා යෙන තථාවිධො කිං භවෙ, න භවෙය්‍ය තාදිනො ගුණස්ස අභාවතො’’ති. එත්ථ ඛජ්ජොතස්ස අධිකත්ථභාවෙන සිතො ඔභාසිතාසෙසදිසත්තදොසො ‘‘කථං තාදිගුණාභාවෙ’’තිආදිවචොභඞ්ගියා පරිහටො.

७२. "कथं" इत्यादी. दुर्जन व्यक्तीमध्ये तसे गुण (जे लोकांना संतुष्ट करतात) स्वतःमध्ये नसताना, तो लोक म्हणजेच प्राणीलोकाला कसा संतुष्ट करू शकेल? तो संतुष्ट करू शकत नाही, असा अर्थ आहे. हीच गोष्ट दुसऱ्या अर्थाने सिद्ध करतात – "काजवा सर्व दिशांना प्रकाशित करणारा कसा बरे असू शकेल? तशा गुणाच्या अभावामुळे तो तसा असू शकत नाही." येथे काजव्याच्या अधिकार्थभावामुळे आलेला 'सर्व दिशांना प्रकाशित करणे' हा दोष "कथं तादिगुणाभावे" इत्यादी वचनशैलीने दूर केला गेला आहे.

72. අඣත්ථස්ස යථාති එත්ථ පරිහාරො අජ්ඣාහාරො, එවමුපරිපි. ‘‘කථි’’ච්චාදි. දුජ්ජනො ගුණහීනජනො තාදිගුණාභාවෙ සන්තොසජනනකාරණානං තාදිසානං සීලාදිගුණානං [Pg.108] අත්තනි අවිජ්ජමානත්තෙ සති ලොකං සත්තලොකං කථං තොසෙති, න තොසෙතියෙව, තථා හි ඛජ්ජොතො නාම ඔභාසිතාසෙසදිසො කිං භවෙ, න භවත්‍යෙව. එත්ථ ඛජ්ජොතස්ස සකලදිසොභාසනසඞ්ඛාතමධිකත්ථදොසො ‘‘කථං තාදිගුණාභාවෙ’’ච්චාදිවාක්‍යලීලාය නිරාකතො. තාදී ච තෙ ගුණා චෙති විග්ගහො.

७२. "अजहत्थस्स यथा" येथे परिहार (निवारण) हा अध्याहार आहे, पुढेही असेच समजावे. "कथं" इत्यादी. दुर्जन म्हणजे गुणहीन मनुष्य, तशा गुणांच्या अभावी म्हणजे संतोष निर्माण करणाऱ्या तशा शील इत्यादी गुणांच्या स्वतःमध्ये अभावी, लोक म्हणजेच प्राणीलोकाला कसा संतुष्ट करू शकेल? तो संतुष्ट करूच शकत नाही. तसेच, काजवा सर्व दिशांना प्रकाशित करणारा कसा बरे असू शकेल? तो मुळीच असू शकत नाही. येथे काजव्याच्या सर्व दिशांना प्रकाशित करण्याच्या स्वरूपातील 'अधिकार्थ दोष' हा "कथं तादिगुणाभावे" इत्यादी वाक्यरचनेच्या कौशल्याने दूर केला गेला आहे. 'तादी च ते गुणा च' (ते आणि तसे गुण) असा विग्रह आहे.

73.

७३.

පහෙළිකායමාරුළ්හා, න හි දුට්ඨා කිලිට්ඨතා;

පියා සුඛා’ලිඞ්ගිතං ක-මාලිඞ්ගති නු නො ඉති.

प्रहेलिकेमध्ये (कोड्यात) आलेली क्लिष्टता (क्लिष्ट पददोष) दुष्ट (दोषयुक्त) मानली जात नाही. जसे की, "प्रिया सुखाने आलिंगन दिलेल्या कोणत्या पुरुषाला आलिंगन देत नाही?"

73. ‘‘පහෙළිකායං’’ඉච්චාදි. කිලිට්ඨතා කිලිට්ඨපදදොසො පහෙළිකාය විසයෙ ආරුළ්හා සහී න හි නො දුට්ඨො සියා. කීදිසීති ආහ ‘‘පියෙ’’ච්චාදි. ඉතීති නිදස්සනෙ. පියා වල්ලභාය ආලිඞ්ගිතං කං ජනං සුඛං කායිකං චෙතසිකඤ්ච නො ආලිඞ්ගති න සංයුජ්ජති නු. නුඉති පරිවිතක්කෙ නිපාතො. එත්ථ පියාති කිලිට්ඨං පහෙළිකාය සමාරොපෙන පරිහටං.

७३. "पहेळिकायं" इत्यादी. क्लिष्टता म्हणजे क्लिष्ट पददोष प्रहेलिकेच्या (कोड्याच्या) विषयात आलेला असेल, तर तो दोषयुक्त ठरत नाही. तो कसा? हे सांगताना "पिया" इत्यादी म्हटले आहे. 'इति' हे उदाहरणासाठी आहे. प्रिया (प्रियतमा) हिने आलिंगन दिलेल्या कोणत्या मनुष्याला शारीरिक आणि मानसिक सुख प्राप्त होत नाही? 'नु' हा वितर्काचा निपात आहे. येथे 'पिया' हे क्लिष्ट पद प्रहेलिकेच्या उपयोगामुळे दोषमुक्त झाले आहे.

73. ‘‘පහෙළිකෙ’’ච්චාදි. කිලිට්ඨතා කිලිට්ඨපදදොසසඞ්ඛාතා පහෙළිකායං විසයෙ ආරුළ්හා චෙ, න හි දුට්ඨා දුට්ඨා න හොති. කිමුදාහරණං? පියා සුඛාලිඞ්ගිතං කමාලිඞ්ගති නු නො ඉති, ඉතිසද්දස්ස නිදස්සනත්ථත්තා සෙසඋදාහරණානමෙතමුපලක්ඛණන්ති ඤාතබ්බං. නො චෙ, එවංපකාරානමුදාහරණානමපරිග්ගහෙතබ්බත්තා ඉතිසද්දො පකාරත්ථොති. පියා වල්ලභාය ආලිඞ්ගිතං උපගුහිතං කං නාම ජනං සුඛං කායිකමානසිකං නො ආලිඞ්ගති නු, ආලිඞ්ගතෙවාති. එත්ථ පියාති කිලිට්ඨපදං පහෙළිකායමාරොපනෙන නිරාකතං හොති.

७३. "पहेळिके" इत्यादी. क्लिष्ट पददोष स्वरूपातील क्लिष्टता जर प्रहेलिकेच्या विषयात आलेली असेल, तर ती दुष्ट (दोषयुक्त) ठरत नाही. उदाहरण काय? "प्रिया सुखाने आलिंगन दिलेल्या कोणत्या पुरुषाला आलिंगन देत नाही?" येथे 'इति' शब्द उदाहरणाचे निदर्शक असल्यामुळे इतर उदाहरणांचेही हे उपलक्षण आहे असे समजावे. जर असे नसेल, तर अशा प्रकारच्या उदाहरणांचा स्वीकार न करता आल्यामुळे 'इति' शब्द प्रकारवाचक ठरतो. प्रिया (प्रियतमा) हिने आलिंगन दिलेल्या कोणत्या बरं मनुष्याला शारीरिक आणि मानसिक सुख प्राप्त होत नाही? ते प्राप्त होतेच. येथे 'पिया' हे क्लिष्ट पद प्रहेलिकेच्या उपयोगामुळे दूर केले गेले आहे.

74.

७४.

යමකෙ නො පයොජෙය්‍ය, කිලිට්ඨපද’මිච්ඡිතෙ;

තතො යමක’මඤ්ඤං තු, සබ්බමෙතංමයං විය.

इच्छित यमकामध्ये क्लिष्ट पदाचा प्रयोग करू नये. परंतु, त्याव्यतिरिक्त इतर सर्व यमक तर या क्लिष्ट पदानेच युक्त असल्यासारखे वाटते.

74. ‘‘යමකෙ’’ච්චාදි. [Pg.109] තතො අඤ්ඤන්ති ඉච්ඡිතයමකතො අඤ්ඤං. තුඉති විසෙසජොතකො. එතංමයං වියාති එතෙන කිලිට්ඨපදෙන නිබ්බත්තං විය.

७४. "यमके" इत्यादी. 'ततो अञ्ञं' म्हणजे इच्छित यमकाव्यतिरिक्त इतर. 'तु' हा विशेष दर्शवणारा आहे. 'एतंमयं विय' म्हणजे या क्लिष्ट पदानेच निर्माण झाल्यासारखे.

74. ‘‘යමකෙ’’ච්චාදි. කිලිට්ඨපදං ඉච්ඡිතෙ යමකෙ ඉට්ඨයමකෙ නො පයොජෙය්‍ය නප්පයුජ්ජෙය්‍ය, තතො ඉට්ඨයමකතො අඤ්ඤං සබ්බං යමකං පන එතංමයං විය ඉමිනා කිලිට්ඨපදදොසෙන කතං විය හොති. එත්ථ ඉට්ඨයමකං වුත්තනයෙන ඤාතබ්බං, එතෙන නිබ්බත්තං එතංමයන්ති විග්ගහො.

७४. "यमके" इत्यादी. इच्छित यमकामध्ये (इष्ट यमकामध्ये) क्लिष्ट पदाचा प्रयोग करू नये. त्या इष्ट यमकाव्यतिरिक्त इतर सर्व यमक तर या क्लिष्ट पददोषानेच युक्त असल्यासारखे (त्याच्यापासूनच बनल्यासारखे) होते. येथे इष्ट यमक पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. 'एतेन निब्बत्तं एतंमयं' (याच्यापासून बनलेले ते एतन्मय) असा विग्रह आहे.

දෙසවිරොධිනො යථා –

देशविरोधाचे उदाहरण जसे –

75.

७५.

බොධිසත්තප්පභාවෙන, ථලෙපි ජලජාන්‍ය’හුං;

නුදන්තානි’ව සුචිරා-වාසක්ලෙසං තහිං ජලෙ.

बोधिसत्त्वांच्या प्रभावाने जमिनीवरही जलज (कमळे) उत्पन्न झाली, जणू काही ती त्या पाण्यातील दीर्घकाळाच्या वास्तव्याचा क्लेश दूर करत होती.

75. ‘‘බොධිසත්තෙ’’ච්චාදි. බොධිසත්තස්ස මායාදෙවියා සුතස්ස වක්ඛමානස්ස විසෙසස්ස තදුප්පන්නදිනෙ සම්භවා පභාවෙන පුඤ්ඤප්පභාවතො ජලජානි අම්බුජානි ථලෙපි අහුං අහෙසුං අචින්තනීයත්තා පුඤ්ඤප්පභාවස්ස. කිං පන වාප්‍යාදීසු කිං කරොන්තාව තහිං තස්මිඤ්ච ජලෙ සුචිරං සබ්බදාව ආවසනමාවාසො තෙන ජාතො ක්ලෙසො තං නුදන්තානිව දූරතො ජහන්තානිවෙති. අචින්තනීයත්තා පුඤ්ඤප්පභාවස්ස ඊදිසම්පි අච්ඡරියමහොසීති න දෙසවිරොධො.

७५. "बोधिसत्ते" इत्यादी. मायादेवींचे पुत्र असलेल्या बोधिसत्त्वांच्या जन्माच्या दिवशी त्यांच्या पुण्यप्रभावामुळे जमिनीवरही जलज (कमळे) उत्पन्न झाली; कारण पुण्यप्रभाव अचिंत्य असतो. मग तलाव इत्यादींमध्ये काय सांगावे! ती कमळे त्या पाण्यात दीर्घकाळ राहिल्यामुळे झालेला त्रास दूर करत असल्यासारखी वाटत होती. पुण्यप्रभावाच्या अचिंत्यतेमुळे असे आश्चर्य घडले, म्हणून येथे देशविरोध दोष नाही.

75. බොධිසත්තප්පභාවෙන බොධිසත්තස්ස අචින්තෙය්‍යානුභාවෙන ජලජානි ජලජසදිසත්තා තන්නාමකානි පදුමකෙරවාදීනි තහිං ජලෙ විසයත්තෙන පසිද්ධෙ තස්මිං උදකෙ සුචිරාවාසක්ලෙසං අතිචිරං නිවාසතො ජාතආයාසං නුදන්තානි ඉව චජන්තානි ඉව ථලෙපි අහුං අහෙසුං, වාපිආදීසු කා කථා. එත්ථ ජලජානං ථලුප්පත්තිකථනසඞ්ඛාතං දෙසවිරොධං අචින්තෙය්‍යපුඤ්ඤප්පභාවෙන ඊදිසානං [Pg.110] අච්ඡරියානං පාතුභාවතො ‘‘බොධිසත්තප්පභාවෙනා’’ති ඉමිනා නිරාකරොති. බොධියං චතුමග්ගපඤ්ඤායං සත්තොති ච, තස්ස පභාවොති ච, සුචිරං ආවාසොති ච, තෙන භූතො ක්ලෙසොති ච වාක්‍යං.

७५. बोधिसत्त्वांच्या अचिंत्य प्रभावामुळे, जलज (पाण्यात उत्पन्न होणारी कमळे, कुमुद इत्यादी) त्या पाण्यात (जे त्यांचे प्रसिद्ध निवासस्थान आहे) दीर्घकाळ राहिल्यामुळे झालेला त्रास दूर करत असल्यासारखी जमिनीवरही उत्पन्न झाली; मग तलाव इत्यादींमध्ये काय सांगावे! येथे कमळांचे जमिनीवर उत्पन्न होणे या स्वरूपातील 'देशविरोध दोष' हा अचिंत्य पुण्यप्रभावामुळे अशा आश्चर्यांचा प्रादुर्भाव होत असल्यामुळे "बोधिसत्तप्पभावेन" या शब्दाने दूर केला गेला आहे. 'बोधि' म्हणजे चार मार्गज्ञान, त्यात 'सत्त' (आसक्त/लीन असणारे) आणि त्यांचा 'प्रभाव', तसेच 'सुचिरं आवास' (दीर्घकाळ वास्तव्य) आणि त्यामुळे झालेला 'क्लेश' असा वाक्याचा अर्थ आहे.

කාලවිරොධිනො යථා –

कालविरोधाचे उदाहरण जसे –

76.

७६.

මහානුභාවපිසුනො, මුනිනො මන්දමාරුතො;

සබ්බොතුකමයං වායි, ධුනන්තො කුසුමං සමං.

महात्म्या मुनींच्या प्रभावाची सूचना देणारा मंद वारा, सर्व ऋतूंतील फुलांना समान रीतीने हलवत वाहू लागला.

76. ‘‘මහා’’ඉච්චාදි. මන්දො මුදුභූතො මාරුතො අයං සබ්බොතුකං සබ්බෙසු උතූසු පුප්ඵනකං කුසුමං පුප්ඵං සමං එකතො කත්වා ධුනන්තො විකිරන්තො මුනිනො මුනිසදිසත්තා භවිස්සන්තමුනිභාවෙන ච බොධිසත්තස්ස, මුනිනොයෙව වා සම්මාසම්බොධිසමධිගමසමයෙ මහානුභාවස්ස පිසුනො සූචකො වායි පවායතීති. එත්ථ යද්‍යපෙකදා සබ්බොතුකාසම්භවො නානාඋතූසු නානාකුසුමස්ස සම්භවා, තථාපි භගවතො මහානුභාවපිසුනමීදිසමෙකපදිකං සම්භවතීති කාලවිරොධො ඉමිනා පරිහටො.

७६. "महा" इत्यादी. हा मंद आणि कोमल वारा सर्व ऋतूंमध्ये फुलणारी फुले एकत्र करून, त्यांना हलवून आणि विखुरत, मुनींसारखे असण्यामुळे आणि भविष्यात मुनी होणार असल्यामुळे बोधिसत्त्वाच्या, किंवा सम्यक्संबोधित्व प्राप्त करण्याच्या वेळी मुनींच्या (बुद्धांच्या) महान प्रभावाचा सूचक होऊन वाहू लागला. येथे जरी एकाच वेळी सर्व ऋतूंचे असणे अशक्य असले, कारण वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये वेगवेगळी फुले उमलतात, तरीही भगवंतांच्या महान प्रभावाचे सूचक असे हे एकाच वेळी घडणे शक्य होते, अशा प्रकारे याने 'कालविरोध' (काळाचा विरोध) दूर केला आहे.

76. ‘‘මහානුභාවෙ’’ච්චාදි. අයං මන්දමාරුතො අචණ්ඩසමීරණො සබ්බොතුකං වසන්තාදීසු සබ්බඋතූසු විකසන්තං කුසුමං පුප්ඵජාතං සමං එකතො කත්වා ධුනන්තො කම්පෙන්තො මුනිනො එකන්තභාවිත්තා මුනිසඞ්ඛාතස්ස බොධිසත්තස්ස, සම්මාසම්බොධිසමධිගමසමයෙ භූතත්තා මුනිනො සබ්බඤ්ඤුනො වා මහානුභාවපිසුනො මහන්තං පුඤ්ඤප්පභාවං පකාසෙන්තො වායි සම්පවායීති. එත්ථ නානාකාලෙ සම්භවන්තානම්පි කුසුමානං එකකාලෙ සම්භවස්ස කාලවිරොධත්තෙපි භගවතො පුඤ්ඤානුභාවො තාදිසමච්ඡරියමෙකක්ඛණෙ ජනෙතුං සමත්ථොති කාලවිරොධං ‘‘මහානුභාවපිසුනො’’ති ඉමිනා නිරාකරොති. මහානුභාවස්ස, මහානුභාවං වා පිසුනොති වාක්‍යං.

७६. "महानुभावे" इत्यादी. हा मंद वारा, जो तीव्र नाही, वसंत इत्यादी सर्व ऋतूंमध्ये फुलणारी फुले एकत्र करून, त्यांना हलवून आणि कंपित करत, एकांतभावी असल्यामुळे 'मुनी' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बोधिसत्त्वाच्या, किंवा सम्यक्संबोधित्व प्राप्त करण्याच्या वेळी सर्वज्ञ मुनींच्या महान प्रभावाचा सूचक होऊन, त्यांचा महान पुण्यप्रभाव प्रकट करत वाहू लागला. येथे वेगवेगळ्या काळात उमलणाऱ्या फुलांचे एकाच वेळी उमलणे हा जरी कालविरोध असला, तरी भगवंतांचा पुण्यप्रभाव असा चमत्कार एकाच क्षणात निर्माण करण्यास समर्थ आहे, म्हणून "महानुभावपिसुनो" (महानुभावसूचक) या शब्दाने कालविरोधाचे निराकरण केले आहे. 'महानुभावाचा' किंवा 'महानुभावाला' सूचक असे हे वाक्य आहे.

කලාවිරොධිනො යථා –

कलाविरोधाचे उदाहरण जसे की –

77.

७७.

නිමුග්ගමනසො [Pg.111] බුද්ධ-ගුණෙ පඤ්චසිඛස්සපි;

තන්තිස්සරවිරොධො සො, න සම්පීණෙති කං ජනං.

बुद्धगुणांमध्ये मन मग्न झालेल्या पंचशिखाचा (गंधर्व देवपुत्राचा) देखील तो तंतूंच्या स्वराचा विरोध कोणत्या माणसाला आनंदित करणार नाही? (अर्थात तो सर्वांनाच आनंदित करतो).

77. ‘‘නිමුග්ගි’’ච්චාදි. බුද්ධස්ස ගුණෙ සීලාදිකෙ අපරිමාණෙ නිමුග්ගං ඔගාළ්හං මනං චිත්තං යස්ස තස්ස පඤ්චසිඛස්ස ගන්ධබ්බදෙවපුත්තස්සපි වීණාය තන්තියා සරො කිරියාකාලමානලක්ඛණවිලම්බිතදුතමජ්ඣභෙදභින්නො ඡජ්ජාදිකො තස්ස විරොධො කලාසත්ථපරිනිද්දිට්ඨකමවෙසමං කං ජනං න සම්පීණෙති, පීණෙතියෙව. සම්මාසම්බුද්ධස්ස ලොකියගුණානුබන්ධබුද්ධීනං වික්ඛෙපප්පවත්තිපි තථාවිධං පීණෙතීති. ‘‘බුද්ධගුණෙ නිමුග්ගමනසො’’ති ඉමිනා කලාවිරොධො පරිහටො.

७७. "निमुग्ग" इत्यादी. बुद्धांच्या शील इत्यादी अपरिमित गुणांमध्ये ज्याचे मन (चित्त) मग्न झाले आहे, अशा पंचशिख गंधर्व देवपुत्राच्या देखील वीणेच्या तारेचा स्वर—जो क्रिया, काळ, मान यांच्या लक्षणांनी युक्त आणि विलंबित, द्रुत व मध्य अशा भेदांनी भिन्न असलेला षड्ज इत्यादी स्वर आहे—त्याचा विरोध (कलाशास्त्रात सांगितलेल्या क्रमाशी विसंगती) कोणत्या माणसाला आनंदित करणार नाही? तो आनंदित करतोच. सम्यक्संबुद्धांच्या लौकिक गुणांशी जोडलेल्या बुद्धीचा विक्षेप (विचलन) देखील तशा प्रकारे आनंद देतो. "बुद्धगुणे निमुग्गमनसो" या शब्दाने कलाविरोध दूर केला आहे.

77. ‘‘නිමුග්ගි’’ච්චාදි. බුද්ධගුණෙ සබ්බඤ්ඤුනො විම්හයජනකසීලාදිගුණසම්භාරෙ නිමුග්ගමනසො ඔතිණ්ණචිත්තස්ස පඤ්චසිඛස්සපි ගන්ධබ්බදෙවපුත්තස්සාපි සො තන්තිස්සරවිරොධො වීණාය තන්තියා ඝට්ටනකිරියා, අද්ධමත්තිකාදිකාලො, හත්ථාදීනං සන්නිවෙසලක්ඛණො මානොති ඉමෙහි තීහි ලක්ඛණෙහි යුත්තස්ස මන්දසීඝමජ්ඣිමප්පමාණෙහි භින්නස්ස ඡජ්ජාදිසත්තසරස්ස කලාසත්ථාගතක්කමස්ස විනාසසඞ්ඛාතො විරොධො කං ජනං න සම්පීණෙති, සම්පීණෙති එව. එත්ථ අකන්තියා කාරණභූතො කලාසත්ථාගතක්කමභඞ්ගො ලොකුත්තරබුද්ධගුණානුගතබුද්ධියා ජාතොති සො භඞ්ගො ‘‘නිමුග්ගමනසො බුද්ධගුණෙ’’ති වුත්තත්තා පීතියා කාරණමෙවෙති න විරොධො. නිමුග්ගො මනො අස්සාති ච, තන්තියා සරොති ච, තෙසං විරොධොති ච වාක්‍යං.

७७. "निमुग्ग" इत्यादी. सर्वज्ञांच्या (बुद्धांच्या) विस्मयकारक शील इत्यादी गुणसमुदायात ज्याचे मन मग्न झाले आहे, अशा पंचशिख गंधर्व देवपुत्राचा देखील तो तंतूंच्या स्वराचा विरोध—जो वीणेच्या तारेची छेडण्याची क्रिया, अर्धमात्रा इत्यादी काळ आणि हातांच्या स्थितीचे लक्षण असलेले मान, या तीन लक्षणांनी युक्त असलेल्या आणि मंद, जलद व मध्यम प्रमाणाने भिन्न असलेल्या षड्ज इत्यादी सात स्वरांच्या कलाशास्त्रातील क्रमाचा भंग (विनाश) आहे—कोणत्या माणसाला आनंदित करणार नाही? तो आनंदित करतोच. येथे अप्रियतेचे कारण असलेला कलाशास्त्रातील क्रमाचा भंग हा लोकोत्तर बुद्धगुणांमध्ये मग्न असलेल्या बुद्धीमुळे झाला असल्याने, तो भंग "बुद्धगुणांमध्ये मग्न मन असलेला" असे म्हटल्यामुळे प्रीतीचे (आनंदाचे) कारणच ठरतो, म्हणून येथे विरोध नाही. 'ज्याचे मन मग्न आहे तो', 'तारेचा स्वर' आणि 'त्यांचा विरोध' असा या वाक्याचा विग्रह आहे.

ලොකවිරොධිනො යථා –

लोकविरोधाचे उदाहरण जसे की –

78.

७८.

ගණයෙ [Pg.112] චක්කවාළං සො, චන්දනායපි සීතලං;

සම්බොධිසත්තහදයො, පදිත්තඞ්ගාරපූරිතං.

ज्याचे हृदय संबोधीमध्ये (सम्यक्संबोधित्व मिळवण्यात) मग्न आहे, असा तो (बोधिसत्त्व) पेटलेल्या कोळशांनी भरलेल्या चक्रवाळाला (ब्रह्मांडाला) चंदनापेक्षाही शीतल मानतो.

78. ‘‘ගණයෙ’’ච්චාදි. චන්දනාය අපි සීතලං ගණයෙ චින්තෙසි. කින්තං? පදිත්තඞ්ගාරපූරිතං චක්කවාළං. කො සො? සම්බොධියං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ සත්තං පරිබද්ධං හදයං චිත්තං යස්ස සො. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානුබන්ධබුද්ධිනො හි තාදිසො මනොබන්ධොති න ලොකවිරොධො.

७८. "गणये" इत्यादी. चंदनापेक्षाही शीतल मानतो (विचार करतो). कशाला? पेटलेल्या कोळशांनी भरलेल्या चक्रवाळाला. तो कोण? संबोधीमध्ये म्हणजे सर्वज्ञतेच्या ज्ञानात ज्याचे हृदय (चित्त) आसक्त (बद्ध) झाले आहे असा तो. कारण सर्वज्ञतेच्या ज्ञानाशी जोडलेल्या बुद्धीचा असा मनोबंध असतो, म्हणून येथे लोकविरोध नाही.

78. ‘‘ගණයෙ’’ච්චාදි. සම්බොධිසත්තහදයො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ ආසත්තචිත්තො සො බොධිසත්තො පදිත්තඞ්ගාරපූරිතං ආදිත්තඞ්ගාරෙහි පරිපුණ්ණං චක්කවාළං චක්කවාළගබ්භං චන්දනායපි චන්දනතො අපි සීතලං අතිසීතලං කත්වා ගණයෙ චින්තෙය්‍යාති. ඉට්ඨත්ථලුද්ධස්ස චිත්තප්පවත්තියා ඊදිසත්තා අග්ගිනො චන්දනතොපි අධිකසීතත්තකප්පනා ‘‘චන්දනං සීතලං, අග්ගි උණ්හො’’ති පවත්තලොකසීමාය විරුද්ධා න හොති. සම්බොධියං සත්තහදයං යස්සෙති ච, පදිත්තානි අඞ්ගාරානීති ච, තෙහි පූරිතන්ති ච විග්ගහො.

७८. "गणये" इत्यादी. संबोधीमध्ये म्हणजे सर्वज्ञतेच्या ज्ञानात ज्याचे चित्त आसक्त आहे असा तो बोधिसत्त्व, पेटलेल्या कोळशांनी पूर्ण भरलेल्या चक्रवाळाला (चक्रवाळगर्भाला) चंदनापेक्षाही अतिशय शीतल मानतो (विचार करतो). इष्ट ध्येयासाठी उत्सुक असलेल्या चित्ताच्या प्रवृत्तीमुळे अग्नीला चंदनापेक्षाही अधिक शीतल मानण्याची ही कल्पना "चंदन शीतल असते आणि अग्नी उष्ण असतो" या प्रचलित लोकसमजुतीच्या मर्यादेच्या विरुद्ध ठरत नाही. 'संबोधीमध्ये ज्याचे हृदय आसक्त आहे तो', 'पेटलेले कोळसे' आणि 'त्यांनी भरलेले' असा याचा विग्रह आहे.

ඤායවිරොධිනො යථා –

न्यायविरोधाचे (तर्कविरोधाचे) उदाहरण जसे की –

79.

७९.

පරිච්චත්තභවොපි ත්ව-මුපනීතභවො අසි;

අචින්ත්‍යගුණසාරාය, නමො තෙ මුනිපුඞ්ගව.

हे मुनिश्रेष्ठ! आपण भवाचा (संसाराचा) त्याग केला असूनही भवाला (लोकांच्या कल्याणाला/अभिवृद्धीला) जवळ आणणारे आहात. अचिंत्य गुणांचे सार असलेल्या आपल्याला नमस्कार असो.

79. ‘‘පරිච්චත්තෙ’’ච්චාදි. මුනිපුඞ්ගව මුනීනං උත්තම පරිච්චත්තො විසට්ඨො භවො සුගතිදුග්ගතිසඞ්ඛාතො යෙනාති පරිච්චත්තභවොපි ත්වං උපනීතො ආනීතො පවත්තිතො භවො වුඩ්ඪි යෙනාති උපනීතභවො අසි. තස්මා කාරණා අචින්ත්‍යගුණසාරාය තෙ නමො අත්ථූති සෙසො. ඊදිසං න ඤායවිරුද්ධමෙවංවිධත්තා මුනිපුඞ්ගවස්ස.

७९. "परिच्चत्ते" इत्यादी. हे मुनिश्रेष्ठ (मुनींमध्ये उत्तम)! ज्यांनी सुगती आणि दुर्गती नावाच्या भवाचा (संसाराचा) त्याग केला आहे, असे भवाचा त्याग केलेले असूनही आपण, ज्यांनी लोकांची अभिवृद्धी (भव) आणली आहे, प्रवृत्त केली आहे, असे अभिवृद्धी आणणारे आहात. त्या कारणाने, अचिंत्य गुणांचे सार असलेल्या आपल्याला नमस्कार असो, हा उर्वरित अर्थ आहे. मुनिश्रेष्ठांचे स्वरूप असेच असल्यामुळे हे न्यायविरुद्ध (तर्कविरुद्ध) नाही.

79. ‘‘පරිච්චත්තෙ’’ච්චාදි. මුනිපුඞ්ගව මුනිසෙට්ඨ ත්වං පරිච්චත්තභවොපි අපනීතසුගතිදුග්ගතිභවොපි උපනීතභවො ලොකස්සානීතඅභිවුද්ධිකො අසි භවසි, අචින්ත්‍යගුණසාරාය තතො එව චින්තාවිසයාතික්කන්තසාරගුණස්ස තෙ තුය්හං නමො අත්ථූති සබ්බාකාරතො භවස්ස පරිච්චත්තත්තා අත්තනි අවිජ්ජමානං [Pg.113] සුගතිභවං ලොකස්ස දෙතීති එතං ඤායාගතං න හොතීති පටිභාති, තථාපි ච සබ්බඤ්ඤූනං පවත්ති ඊදිසායෙවාති ඤායවිරොධො නිරාකතො. අචින්ත්‍යා ගුණසාරා යස්මින්ති විග්ගහො.

७९. "परिच्चत्ते" इत्यादी. हे मुनिश्रेष्ठ! आपण भवाचा त्याग केलेले म्हणजे सुगती आणि दुर्गतीचा भव दूर केलेले असूनही, जगाला अभिवृद्धी (भव) प्राप्त करून देणारे आहात, म्हणूनच चिंतनाच्या विषयापलीकडे असलेल्या श्रेष्ठ गुणांचे सार असलेल्या आपल्याला नमस्कार असो. सर्व प्रकारे भवाचा त्याग केल्यामुळे स्वतःकडे नसलेला सुगतीचा भव ते जगाला देतात, हे न्यायाला (तर्काला) धरून नाही असे वाटते, तरीही सर्वज्ञांची प्रवृत्ती अशीच असते, म्हणून न्यायविरोध दूर केला आहे. 'ज्यांच्यामध्ये अचिंत्य गुणांचे सार आहे ते' असा याचा विग्रह आहे.

ආගමවිරොධිනො යථා –

आगमविरोधाचे (शास्त्राविरोधाचे) उदाहरण जसे की –

80.

८०.

නෙවාලපති කෙනාපි, වචීවිඤ්ඤත්තිතො යති;

සම්පජානමුසාවාදා, ඵුසෙය්‍යාපත්තිදුක්කටං.

यती (भिक्खू) कोणाशीही बोलत नाही, तरीही वाचेच्या विज्ञापनामुळे (इशारा किंवा संकेतामुळे) जाणूनबुजून खोटे बोलल्यामुळे त्याला 'दुक्कट' (दुष्कृत) आपत्ती प्राप्त होऊ शकते.

80. ‘‘නෙවෙ’’තිආදි. යතීති භික්ඛු කෙනාපි සහ නෙවාලපති න වදත්‍යෙව, තථාපි වචීවිඤ්ඤත්තිතො චොපනවාචාසඞ්ඛාතෙන වචීවිඤ්ඤත්තිහෙතුනා පවත්තිතො සම්පජානන්තස්ස මුසාවාදතො කාරණා ආපත්තිදුක්කටං ‘‘සම්පජානමුසාවාදස්ස හොතී’’ති වුත්තදුක්කටාපත්ති ඵුසෙය්‍ය ආපජ්ජතීති. එත්ථ අනාලපතො වචීවිඤ්ඤත්තියා කථං මුසාවාදොති අභිධම්මාපන්නවිරොධො නත්ථි, අපරවචනත්ථෙ ත්වීදිසො විරුජ්ඣතීති.

८०. "नेव" इत्यादी. 'यती' म्हणजे भिक्खू कोणाशीही बोलत नाही, तरीही वाचेच्या विज्ञापनामुळे (म्हणजे हालचाल किंवा संकेताने व्यक्त होणाऱ्या वाचेमुळे) जाणूनबुजून खोटे बोलल्याच्या कारणाने त्याला "जाणूनबुजून खोटे बोलणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते" या नियमानुसार दुक्कट आपत्ती प्राप्त होऊ शकते. येथे न बोलता केवळ वाचेच्या विज्ञापनाने खोटे बोलणे कसे शक्य आहे? असा अभिधम्माशी विरोध नाही, परंतु इतर वचनांच्या संदर्भात असा विरोध येऊ शकतो.

80. ‘‘නෙවි’’ච්චාදි. යති සමණො කෙනාපි කෙනචි සද්ධිං නෙවාලපති නො භාසති, තථාපි වචීවිඤ්ඤත්තිතො චොපනවාචාසඞ්ඛාතවිඤ්ඤත්තිකාරණා පවත්තනතො සම්පජානමුසාවාදා සම්පජානන්තස්ස මුසාභණනතො ආපත්තිදුක්කටං දුක්කටාපත්තිං ඵුසෙය්‍ය ආපජ්ජෙය්‍යාති. එත්ථ අනාලපන්තස්ස වචීවිඤ්ඤත්තිතො මුසාවාදො කථං සම්භවතීති අභිධම්මාපන්නවිරොධො, ‘‘සන්තිං ආපත්තිං නාවිකරෙය්‍ය, සම්පජානමුසාවාද’ස්ස හොතී’’ති නිදානුද්දෙසෙ නිද්දිට්ඨවචීද්වාරෙ අකිරියසමුට්ඨානා දුක්කටාපත්ති හොතීති ආගමවිරොධො නිරාකතො. මුසාභණනං විනා ආපත්ති කථං භවතීති? යථා කාලෙ අවස්සමානමෙඝතො සඤ්ජාතදුබ්භික්ඛං ‘‘මෙඝකතං දුබ්භික්ඛ’’න්ති වත්තබ්බං හොති, එවං කථෙතබ්බකාලෙ අකථනතො සඤ්ජාතා වචීද්වාරෙ අකිරියසමුට්ඨානා දුක්කටාපත්තිපි [Pg.114] තතො සඤ්ජාතාති වත්තබ්බා හොති. සම්පජානන්තස්ස මුසාවාදොති ච, ආපත්තියෙව දුක්කටන්ති ච වාක්‍යං.

८०. “नेवि” इत्यादी. जरी एखादा श्रमण कोणाशीही बोलत नाही किंवा संभाषण करत नाही, तरीही वचीविज्ञप्तीमुळे (वाचेच्या हालचालीद्वारे होणाऱ्या अभिव्यक्तीमुळे) आणि जाणूनबुजून खोटे बोलल्यामुळे (संपजानमुसावादा), जाणूनबुजून असत्य बोलणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती (दुष्कृत अपराध) प्राप्त होऊ शकते. येथे, न बोलणाऱ्याला वचीविज्ञप्तीद्वारे असत्य बोलण्याचा दोष कसा संभवतो? हा अभिधम्माशी विरोध आणि “विद्यमान आपत्ती प्रकट न केल्यास, त्याला संपजानमुसावाद (जाणूनबुजून खोटे बोलणे) होतो” या निदान-उद्देशात (पातिमोक्खाच्या प्रस्तावनेत) निर्दिष्ट केलेल्या वचीद्वारातील अक्रिया-समुत्थानामुळे दुक्कट आपत्ती होते, या आगम-विरोधाचे निराकरण केले आहे. असत्य भाषणाशिवाय आपत्ती कशी उद्भवू शकते? जसे योग्य वेळी पाऊस न पडल्यामुळे निर्माण झालेल्या दुष्काळाला “मेघकृत दुष्काळ” (ढगांमुळे झालेला दुष्काळ) म्हटले जाते, तसेच बोलण्याच्या वेळी न बोलल्यामुळे वचीद्वारात अक्रिया-समुत्थानामुळे निर्माण झालीली दुक्कट आपत्ती देखील त्यापासूनच (न बोलण्यापासून) उत्पन्न झाली आहे असे म्हटले पाहिजे. “संपजानंतस्स मुसावादो” (जाणूनबुजून खोटे बोलणे) आणि “आपत्तियेव दुक्कटं” (आपत्ती म्हणजेच दुक्कट) हे वाक्य आहे.

නෙය්‍යස්ස යථා –

नेय्य (अन्वयार्थाची अपेक्षा असणारे) चे उदाहरण जसे –

81.

८१.

මරීචිචන්දනාලෙප-ලාභා සීතමරීචිනො ;

ඉමා සබ්බාපි ධවලා, දිසා රොචන්ති නිබ්භරං.

शीतल किरणांच्या चंद्राच्या किरणरूपी चंदनाचा लेप मिळाल्यामुळे, या सर्व दिशा अत्यंत धवल (पांढऱ्याशुभ्र) होऊन शोभून दिसत आहेत.

81. ‘‘මරීචී’’ත්‍යාදි. සීතමරීචිනො චන්දස්ස මරීචියො දීධිතියො එව චන්දනං, තස්ස ආලෙපො උපදෙහො, තස්ස ලාභෙන ඉමා සබ්බාපි දිසා නිබ්භරමතිසයං ධවලා සෙතා රොචන්තීති නත්ථෙත්ථ නෙය්‍යතා මරීචියා සද්දොපාත්තත්ථාය තු.

८१. “मरीची” इत्यादी. शीतल किरण असणाऱ्या चंद्राचे किरण (मरीची) म्हणजेच चंदन आहे, त्याचा लेप (अनुलेप) मिळाल्यामुळे या सर्व दिशा अत्यंत धवल म्हणजे पांढऱ्या होऊन शोभत आहेत. येथे 'मरीची' या शब्दाने थेट अर्थ व्यक्त होत असल्यामुळे 'नेय्यता' (अन्वयार्थाची अपेक्षा) दोष नाही.

81. ‘‘මරීචි’’ච්චාදි. සීතමරීචිනො චන්දස්ස මරීචිචන්දනාලෙපලාභා මරීචිසඞ්ඛාතචන්දනාලෙපස්ස පටිලාභතො ඉමා සබ්බාපි දිසා නිබ්භරමතිසයං ධවලා සෙතා රොචන්ති දිබ්බන්තීති. දිසානං ධවලකාරණස්ස ‘‘මරීචිචන්දනාලෙපලාභා සීතමරීචිනො’’ති වුත්තත්තා නෙය්‍යදොසො න පතිට්ඨාති, චන්දනමිව චන්දනං, මරීචියොයෙව චන්දනමිති ච, තස්ස ආලෙපොති ච, තස්ස ලාභොති ච විග්ගහො.

८१. “मरीची” इत्यादी. शीतल किरण असणाऱ्या चंद्राच्या किरणरूपी चंदनाचा लेप मिळाल्यामुळे, म्हणजेच किरणरूपी चंदनाचा लेप प्राप्त झाल्यामुळे या सर्व दिशा अत्यंत धवल म्हणजे पांढऱ्या होऊन शोभत आहेत (चमकत आहेत). दिशांच्या धवलतेचे कारण “मरीचिचंदनालेपलाभा सीतमरीचिनो” असे सांगितल्यामुळे येथे 'नेय्यदोष' ठरत नाही. चंदनासारखे चंदन, किरण हेच चंदन, त्याचा लेप आणि त्याचा लाभ असा याचा विग्रह आहे.

යථා වා –

किंवा जसे –

81.

८१.

මනොනුරඤ්ජනො මාර-ඞ්ගනාසිඞ්ගාරවිබ්භමො;

ජිනෙනා’සමනුඤ්ඤාතො, මාරස්ස හදයානලො.

मनाला आनंद देणारा, मार-कन्यांच्या शृंगाराचा विलास, जो जिनांनी (बुद्धांनी) स्वीकारला नाही, तो माराच्या हृदयातील अग्नी (शोक) बनला.

82. ‘‘මනො’’ච්චාදි. මනං පස්සන්තානමනුස්සරන්තානඤ්ච චිත්තං අනුරඤ්ජෙතීති මනොනුරඤ්ජනො, මාරඞ්ගනානං සිඞ්ගාරකතො විබ්භමො විලාසො ජිනෙන අසමනුඤ්ඤාතො අබ්භුපගතො මාරස්ස වසවත්තිනො හදයානලො හදයග්ගි ජාතො. සොකො චෙත්ථ අනලත්ථෙ නිරුප්පිතො තස්ස [Pg.115] තාදිසත්ථානතිවත්තනතො, කාරණන්තුපචාරෙනාති. එත්ථ යජ්ජපි මාරඞ්ගනාපරාජයො න සද්දොපාත්තත්ථො, තථාපි ‘‘සිඞ්ගාරවිබ්භමො මාරස්ස හදයග්ගී’’ති වුත්තෙ සාමත්ථියා මාරඞ්ගනාපරාජයො ගම්‍යතෙ, තථාවිධස්ස මාරසොකස්ස මාරඞ්ගනාපරාජයාබ්‍යභිචාරතො. නෙවෙදිසස්ස නෙය්‍යතා, වඞ්කවුත්තීදිසී ගුණොයෙව බන්ධස්ස.

८२. “मनो” इत्यादी. पाहणाऱ्यांच्या आणि स्मरण करणाऱ्यांच्या मनाचे रंजन करतो म्हणून 'मनोनुरंजन'. मार-कन्यांच्या शृंगारामुळे झालेला विलास (हावभाव) जिनांनी (बुद्धांनी) स्वीकारला नाही (अमान्य केला), त्यामुळे वशवर्ती माराच्या हृदयात अग्नी (हृदयाग्नी) उत्पन्न झाला. येथे शोक हा अग्नीच्या रूपात निरूपित केला आहे, कारण तो तशाच तीव्रतेचा असतो, आणि हा कारणाचा उपचाराने केलेला प्रयोग आहे. येथे जरी मार-कन्यांचा पराभव शब्दाने थेट व्यक्त केलेला नसला, तरी “शृंगारविलास हा माराच्या हृदयातील अग्नी बनला” असे म्हटल्याने सामर्थ्यामुळे मार-कन्यांचा पराभव सूचित होतो, कारण अशा प्रकारचा माराचा शोक मार-कन्यांच्या पराभवाशिवाय शक्य नाही. अशा ठिकाणी 'नेय्यता' दोष नसून, अशी वक्रोक्ती (वंकवृत्ती) हा काव्याचा गुणच आहे.

82. වත්තබ්බස්ස ඤායොපාත්තත්තා නෙය්‍යදොසපරිහාරත්ථමුදාහරති ‘‘මනො’’ච්චාදි. මනොනුරඤ්ජනො දස්සනසවනානුස්සරණං කරොන්තානං ජනානං චිත්තමත්තනි අනුරඤ්ජන්තො මාරඞ්ගනාසිඞ්ගාරවිබ්භමො මාරවධූනං රතිකීළාහෙතුභූතකාමපත්ථනාසඞ්ඛාතසිඞ්ගාරෙන කතලීලා ජිනෙන ජිතපඤ්චමාරෙන සත්ථුනා අසමනුඤ්ඤාතො අනබ්භුපගතො අසම්පටිච්ඡිතො මාරස්ස වසවත්තිනො හදයානලො හදයග්ගි අහොසීති. අනලත්තෙන කප්පිතකාරියභූතො සොකො මාරඞ්ගනාසිඞ්ගාරවිබ්භමසඞ්ඛාතකාරණෙන සද්ධිං අභෙදකප්පනාය ‘‘ගුළො සෙම්හං, තිපුසං ජරො’’තිආදීසු විය තුල්‍යාධිකරණභාවෙන වුත්තො හොති. එත්ථ කිඤ්චාපි මාරඞ්ගනානං පරාජයවාචකො සද්දො නත්ථි, තථාපි ‘‘සිඞ්ගාරවිබ්භමො මාරස්ස හදයානලො’’ති වුත්තෙ මාරඞ්ගනාපරාජයං විනා තාදිසසොකුප්පත්තිකාරණස්ස අනධිගතත්තා අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණසාමත්ථියෙන තාසං පරාජයො පකාසිතො හොතීති ඊදිසවඞ්කවුත්තියා බන්ධගුණත්තා නෙය්‍යදොසො නිරාකතො හොතීති. මනො අනුරඤ්ජෙතීති ච, මාරඞ්ගනානං සිඞ්ගාරොති ච, තෙන කතො විබ්භමොති ච වාක්‍යං.

८२. जे सांगायचे आहे ते न्यायाने (तर्काने) प्राप्त होत असल्यामुळे 'नेय्यदोष' टाळण्यासाठी “मनो” इत्यादी उदाहरण देतात. मनोनुरंजन म्हणजे दर्शन, श्रवण आणि स्मरण करणाऱ्या लोकांचे चित्त स्वतःकडे आकर्षित करणारे; मार-कन्यांचा शृंगारविलास म्हणजे मार-कन्यांच्या रतिक्रीडेचे कारण असलेल्या काम-प्रार्थनारूपी शृंगाराने केलेली लीला, जी पाचही मारांवर विजय मिळवणाऱ्या जिनांनी (शास्त्यांनी) स्वीकारली नाही, मान्य केली नाही, ती वशवर्ती माराच्या हृदयातील अग्नी (हृदयाग्नी) झाली. अग्नीच्या रूपाने कल्पित केलेला कार्यरूप शोक आणि मार-कन्यांचा शृंगारविलास हे कारण, या दोघांमध्ये अभेद कल्पून “गूळ हा कफ आहे, काकडी हा ताप आहे” इत्यादींप्रमाणे सामानाधिकरण्य भावाने सांगितले आहे. येथे जरी मार-कन्यांच्या पराभवाचा वाचक शब्द नसला, तरी “शृंगारविलास हा माराच्या हृदयातील अग्नी झाला” असे म्हटल्याने, मार-कन्यांच्या पराभवाशिवाय अशा शोकाच्या उत्पत्तीचे कारण जुळत नसल्यामुळे, 'अन्यथानुपपत्ती' लक्षणाच्या सामर्थ्याने त्यांचा पराभव प्रकट होतो. अशा वक्रोक्तीमुळे (वंकवृत्तीमुळे) रचनेचा गुणच प्रकट होत असल्याने 'नेय्यदोष' दूर होतो. मनाचे रंजन करतो, मार-कन्यांचा शृंगार, आणि त्याने केलेला विलास असे हे वाक्य आहे.

විසෙසනාපෙක්ඛස්ස යථා –

विशेषणाची अपेक्षा असणाऱ्या (विशेषणापेक्ष) दोषाचे उदाहरण जसे –

83.

८३.

අපයාතාපරාධම්පි, අයං වෙරී ජනං ජනො;

කොධපාටලභූතෙන, භිය්‍යො පස්සති චක්ඛුනා.

हा वैरी मनुष्य, ज्याचा अपराध दूर झाला आहे अशाही माणसाकडे, क्रोधाने लाल-पांढऱ्या झालेल्या डोळ्यांनी वारंवार पाहतो.

83. ‘‘අපයාතෙ’’ච්චාදි. [Pg.116] අයං වෙරී ජනො අපයාතාපරාධම්පි ජනන්ති සම්බන්ධො. අපයාතො අපගතො අපරාධො යස්ස තං, කොධෙන පාටලභූතෙන සෙතරත්තෙන. ඉමිනා විසෙසනාපෙක්ඛදොසො පරිහටො.

८३. “अपयाते” इत्यादी. 'हा वैरी मनुष्य अपराध दूर झालेल्या माणसाकडे' असा संबंध आहे. 'अपयात' म्हणजे ज्याचा अपराध दूर झाला आहे तो. 'क्रोधाने पाटलभूत झालेल्या' म्हणजे पांढऱ्या-लाल झालेल्या. याने विशेषणाची अपेक्षा असणारा दोष दूर केला आहे.

83. ‘‘අපයාති’’ච්චාදි. අයං වෙරී ජනො අපයාතාපරාධම්පි අපගතාපරාධම්පි ජනං කොධපාටලභූතෙන කොධෙන භූතසෙතලොහිතවණ්ණයුත්තෙන චක්ඛුනා භිය්‍යො යෙභුය්‍යෙන පස්සතීති. ‘‘පස්සතී’’ති වචනස්ස විජ්ජමානත්තෙපි ‘‘චක්ඛුනා’’ති විසෙස්‍යවචනං ‘‘කොධපාටලභූතෙනා’’ති විසෙසනස්ස ලබ්භමානත්තා සාත්ථකං හොතීති විසෙසනාපෙක්ඛදොසො නිරාකතොති. අපයාතො අපගතො අපරාධො අස්මාති ච, කොධෙන පාටලභූතන්ති ච විග්ගහො.

८३. “अपयाति” इत्यादी. हा वैरी मनुष्य, ज्याचा अपराध दूर झाला आहे (अपगत-अपराध) अशा माणसाकडे, क्रोधाने पाटलभूत झालेल्या म्हणजे क्रोधाने पांढऱ्या-लाल रंगाने युक्त झालेल्या डोळ्यांनी वारंवार पाहतो. “पाहतो” (पस्सति) हा शब्द विद्यमान असतानाही, “डोळ्यांनी” (चक्खुना) हे विशेष्य पद “क्रोधाने पाटलभूत झालेल्या” या विशेषणामुळे सार्थक ठरते, म्हणून विशेषणाची अपेक्षा असणारा दोष दूर होतो. ज्याचा अपराध दूर झाला आहे तो, आणि क्रोधाने पाटलभूत झालेला असा याचा विग्रह आहे.

හීනත්ථස්ස යථා –

हीनार्थ (कमी दर्जाचा अर्थ असणाऱ्या) दोषाचे उदाहरण जसे –

84.

८४.

අප්පකානම්පි පාපානං,පභාවං නාසයෙ බුධො;

අපි නිප්පභතානීත-ඛජ්ජොතො හොති භාණුමා.

बुद्धिमान माणसाने लहान पापांचाही प्रभाव नष्ट करावा; कारण सूर्य देखील काजव्याला प्रभाहीन (तेजहीन) करतो.

84. ‘‘අප්පකාන’’මිච්චාදි. බුධො පණ්ඩිතපොසො අප්පකානං පාපානම්පි කිමුතමධිකානං පභාවං ආනුභාවං නාසයෙ අප්පවත්තිං පාපෙය්‍ය. තං අත්ථන්තරන්‍යාසෙන සාධෙති. භාණුමා සූරියො නිප්පභතං ආනීතො ඛජ්ජොතො යෙන තථාවිධො අපි හොති. ‘‘මන්දප්පභො අය’’න්ති ජොතිරිඞ්ගණම්පි නොපෙක්ඛති චක්කවාළකුහරානුචරිතමහානුභාවොපීති. එත්ථ අපීත්‍යාදිනා වචොභඞ්ගියා හීනත්ථදොසො පරිහටො.

८४. “अप्पकानं” इत्यादी. बुद्धिमान (पंडित) माणसाने लहान पापांचाही, मग मोठ्या पापांचा तर काय सांगावे, प्रभाव (अनुभाव) नष्ट करावा, म्हणजेच त्यांना प्रवृत्त होऊ देऊ नये. हे अर्थांतरन्यासाने सिद्ध केले आहे. सूर्य (भानुमान) काजव्याला तेजहीन करतो, असा तो देखील आहे. “हा मंद प्रकाशाचा आहे” म्हणून चक्रवाळ-विवरात संचार करणाऱ्या महान प्रभावशाली सूर्याने देखील काजव्याची उपेक्षा करू नये. येथे 'अपि' इत्यादी शब्दरचनेच्या कौशल्याने हीनार्थ दोष दूर केला आहे.

84. ‘‘අප්පකානි’’ච්චාදි. බුධො පඤ්ඤවා අප්පකානම්පි අතිමන්දානම්පි පාපානං අකුසලානං පභාවං විපාකදානසාමත්ථියසඞ්ඛාතානුභාවං නාසයෙ අහොසිකම්මතාපාදනෙන නාසෙය්‍ය, [Pg.117] බහූනං පාපානං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තමත්ථමත්ථන්තරන්‍යාසාලඞ්කාරෙන සමත්ථෙති අපිච්චාදි. භාණුමා සූරියො නිප්පභතානීතඛජ්ජොතො අපි නිප්පභතමාපාදිතජොතිරිඞ්ගණෙහි සමන්නාගතොපි හොතීති. හීනපභාවො හොති ඛජ්ජොපනකෙ පහාය අත්තනො ආලොකං කරොන්තො න හොතීති අධිප්පායො. එත්ථ අපි නිප්පභතිච්චාදිවචනවිලාසවසෙන හීනපක්ඛං ගහෙත්වාපි සූරියඋදාරත්තස්සෙව පොසිතත්තා ‘‘නිප්පභතානීතඛජ්ජොතො’’ති විසෙසනපදං හීනත්ථදොසං න නිස්සයති. නත්ථි පභා යෙසන්ති ච, තෙසං භාවොති ච, තං ආනීතා ඛජ්ජොතා යෙනෙති ච විග්ගහො.

८४. "अप्पकानि" इत्यादी. बुद्ध (ज्ञानी) प्रज्ञावान पुरुष अल्प किंवा अत्यंत मंद अशाही पापांचा, अकुशलांचा प्रभाव - जो विपाक देण्याच्या सामर्थ्य रूपाने ओळखला जातो - तो अहोसिकम्म (अहोसि-कर्म) करून नष्ट करू शकतात, मग पुष्कळ पापांविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही. याच अर्थाचे 'अर्थान्तरन्यास' अलंकाराने समर्थन करतात - 'अपिच्चादि' (इत्यादी). 'भानुमा' म्हणजे सूर्य, 'निप्पभतानीतखज्जोतो' म्हणजे ज्याची प्रभा नष्ट झाली आहे अशा काजव्यांनी युक्त असलेला असाही होतो. याचा अर्थ असा की, तो हीनप्रभ होतो, काजव्यांना सोडून स्वतःचा प्रकाश पाडणारा होत नाही, असा अभिप्राय आहे. येथे 'अपि निप्पभत' इत्यादी वचनविलासामुळे हीन पक्षाचा स्वीकार करूनही सूर्याच्या उदारतेचेच (महानतेचेच) पोषण केले गेल्यामुळे "निप्पभतानीतखज्जोतो" हे विशेषणपद 'हीनार्थ दोष' प्राप्त करत नाही. "ज्यांची प्रभा नाही ते" आणि "त्यांचा भाव" आणि "ज्याने काजवे आणले आहेत तो" असा विग्रह आहे.

අනත්ථස්ස යථා –

अनर्थाचे (निरर्थकतेचे) उदाहरण जसे -

85.

८५.

න පාදපූරණත්ථාය, පදං යොජෙය්‍ය කත්ථචි;

යථා වන්දෙ මුනින්දස්ස, පාදපඞ්කෙරුහං වරං.

पादपूर्तीसाठी (श्लोकाचे चरण पूर्ण करण्यासाठी) कुठेही पदाची योजना करू नये; जसे - "मी मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) श्रेष्ठ चरणकमलांना वंदन करतो."

85. ‘‘න පාදෙ’’ච්චාදි. එත්ථ වන්දෙඉච්චාදො හෙට්ඨා විය පාදපූරණස්ස කස්සචි අභාවෙන අනත්ථාභාවො.

८५. "न पाद" इत्यादी. येथे 'वन्दे' इत्यादींमध्ये खालीलप्रमाणे पादपूर्तीसाठी कोणत्याही निरर्थक शब्दाचा अभाव असल्यामुळे 'अनर्थ' (निरर्थकता) हा दोष नाही.

85. ‘‘න පාදි’’ච්චාදි. පාදපූරණත්ථාය ගාථාපාදානං පූරණසඞ්ඛාතපයොජනත්ථාය පදං නාමාදිකං කත්ථචි න යොජෙය්‍ය විඤ්ඤූති, යථා නිරත්ථකපදායොජනෙ උදාහරණමෙවං ‘‘මුනින්දස්ස වරං පාදපඞ්කෙරුහං වන්දෙ’’ති. හෙට්ඨා දුට්ඨොදාහරණෙ විය පාදපූරණත්ථං කස්සචි පදස්ස අයොජිතත්තා සාත්ථකපදෙහි නිරත්ථකදොසො නිරාකතොති. මුදුනිම්මලසොභාදිසාධාරණගුණයොගතො පඞ්කෙරුහසදිසං උපචාරතො පඞ්කෙරුහං නාම. පාදමෙව පඞ්කෙරුහන්ති විග්ගහො. විසෙසනවිසෙස්‍යපදදොසපරිහාරො.

८५. "न पादि" इत्यादी. पादपूर्तीसाठी म्हणजे गाथेचे चरण पूर्ण करण्याच्या प्रयोजनासाठी विद्वानाने नाम इत्यादी पदांची कुठेही योजना करू नये. जसे निरर्थक पदांच्या योजनेचे उदाहरण असे - "मुनींद्रांच्या श्रेष्ठ चरणकमलांना मी वंदन करतो." खालील दुष्ट (दोषयुक्त) उदाहरणाप्रमाणे पादपूर्तीसाठी कोणत्याही पदाची योजना न केल्यामुळे, सार्थ पदांद्वारे 'निरर्थक दोष' दूर केला गेला आहे. मृदुता, निर्मळता, शोभा इत्यादी साधारण गुणांच्या योगामुळे कमळासारखे असण्याला उपचाराने 'पङ्केरुह' (कमळ) म्हटले आहे. 'पाद (चरण) हेच पङ्केरुह (कमळ)' असा विग्रह आहे. हा विशेषण-विशेष्य पददोषाचा परिहार आहे.

86.

८६.

භයකොධපසංසාදි-විසෙසො තාදිසො යදි;

වත්තුං කාමීයතෙ දොසො,න තත්ථෙ’කත්ථතාකතො.

भय, क्रोध, प्रशंसा इत्यादी विशिष्ट भाव जर व्यक्त करायचे असतील, तर तेथे 'एकार्थता' (पुनरुक्ती) मुळे होणारा दोष मानला जात नाही.

86. ‘‘භයෙ’’ච්චාදි. [Pg.118] භයඤ්ච චිත්තුත්‍රාසො කොධො ච දොසො පසංසා ච ථුති, තා ආදි යස්ස තුරිතාදිනො සො තාදිසො විසෙසො යදි වත්තුං කාමීයතෙ ඉච්ඡීයතෙ, තත්ථ තස්මිං භයාදිවිසෙසෙ විසයෙ එකත්ථතාය එකත්ථභාවෙන කතො දොසො නත්ථි.

८६. "भये" इत्यादी. भय म्हणजे चित्ताचा त्रास (घाबरणे), क्रोध म्हणजे द्वेष आणि प्रशंसा म्हणजे स्तुती, हे ज्याच्या सुरुवातीला आहेत अशा घाई इत्यादी विशिष्ट भाव जर व्यक्त करण्याची इच्छा असेल, तर त्या भय इत्यादी विशिष्ट विषयांमध्ये 'एकार्थतेमुळे' (एकाच अर्थाच्या पुनरुक्तीमुळे) होणारा दोष नसतो.

86. ඉදානි වාක්‍යදොසපරිහාරත්ථමාරභති ‘‘භයකොධෙ’’ච්චාදි. භයකොධපසංසාදි චිත්තුත්‍රාසපටිඝථුතිආදීහි සමන්නාගතො තාදිසො විසෙසො වත්තුං යදි කාමීයතෙ චෙ විඤ්ඤූහි ඉච්ඡීයතෙ, තත්ථ භයකොධාදිකෙ විසෙසෙ එකත්ථතාකතො එකත්ථභාවෙන කතො දොසො වාක්‍යදොසො න භවති. භයාදිවිසෙසෙ වත්තුමිච්ඡිතෙ පුබ්බුච්චාරිතපදස්ස පුනුච්චාරණෙ එකත්ථදොසො න හොතීති අධිප්පායො. භයඤ්ච කොධො ච පසංසා චාති ච, තා ආදි යස්ස තුරිතකොතූහලඅච්ඡරාහාසසොකපසාදසඞ්ඛාතස්ස අත්ථවිසෙසස්සෙති ච විග්ගහො. තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණඅඤ්ඤපදත්ථසමාසත්තා භයාදීසු කථිතමපි ගහෙත්වා පුනප්පුනං කථනමවිරොධං. එකො අත්ථො යෙසං පදාදීනං තෙ එකත්ථා, තෙසං භාවො එකත්ථතා, තාය කතොති විග්ගහො.

८६. आता वाक्यदोषाचा परिहार करण्यासाठी "भयकोध" इत्यादी सुरू करतात. भय, क्रोध, प्रशंसा इत्यादी म्हणजे चित्ताचा त्रास, प्रतिघ (राग), स्तुती इत्यादींनी युक्त असलेला तसा विशिष्ट भाव जर विद्वानांना व्यक्त करायचा असेल, तर त्या भय, क्रोध इत्यादी विशिष्ट भावांमध्ये एकार्थतेमुळे झालेला दोष हा वाक्यदोष ठरत नाही. भय इत्यादी विशिष्ट भाव व्यक्त करायचे असताना पूर्वी उच्चारलेल्या पदाचा पुन्हा उच्चार केल्यास 'एकार्थ दोष' (पुनरुक्ती दोष) होत नाही, असा अभिप्राय आहे. भय, क्रोध आणि प्रशंसा, आणि हे ज्याच्या सुरुवातीला आहेत अशा घाई, कुतूहल, आश्चर्य, हास्य, शोक, प्रसाद (प्रसन्नता) या अर्थविशेषांचा, असा विग्रह आहे. तद्गुणसंविज्ञान बहुव्रीहि समासामुळे भय इत्यादींमध्ये सांगितलेले देखील घेऊन वारंवार सांगणे हे अविरोध (दोषरहित) आहे. ज्या पदांचा एकच अर्थ आहे ते 'एकार्थ', त्यांचा भाव म्हणजे 'एकार्थता', तिच्यामुळे झालेला (दोष), असा विग्रह आहे.

යථා –

जसे -

87.

८७.

සප්පො සප්පො අයං හන්ද, නිවත්තතු භවං තතො;

යදි ජීවිතුකාමො’සි, කථං තමුපසප්පසි.

"साप! साप! हा पहा, आपण तेथून मागे फिरा; जर आपल्याला जगण्याची इच्छा असेल, तर आपण त्याच्याजवळ कसे जात आहात?"

87. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘සප්පො’’ඉච්චාදි. ‘‘අයං සප්පො සප්පො’’ති භයෙනාමෙඩිතං හන්දාති ඛෙදෙ තතො තම්හා ඨානා, සප්පතො වා භවං භවන්තො නිවත්තතු ගතමග්ගාභිමුඛො ආවත්තතු. තං ඨානං, සප්පං වා. නත්ථෙත්ථ එකත්ථතාදොසො භයෙනාමෙඩිතප්පයොගතො.

८७. "यथा" चे उदाहरण देतात - "सप्पो" इत्यादी. "हा साप, साप" असे भयामुळे द्विरुक्ती (आमेडित) केली आहे. 'हन्द' हे खेद दर्शवते. 'ततो' म्हणजे त्या स्थानावरून किंवा सापापासून 'भवं' (आपण) मागे फिरावे, आलेल्या मार्गाकडे वळावे. 'तं' म्हणजे त्या स्थानाकडे किंवा सापाकडे. येथे भयामुळे द्विरुक्तीचा प्रयोग केल्यामुळे 'एकार्थता दोष' नाही.

87. ‘‘සප්පො’’ච්චාදි. [Pg.119] හන්ද නට්ඨො වත, අයං සප්පො සප්පො භවං තතො ඨානතො, සප්පතො වා නිවත්තතු ආවත්තතු යදි ජීවිතුකාමො අසි, තං ඨානං, සප්පං වා කථමුපසප්පසි කථමුපගච්ඡසීති. භයෙ ආමෙඩිතවචනත්තා එකත්ථතාදොසො නත්ථි, ජීවිතුකාමොසීති එත්ථ බින්දුලොපො.

८७. "सप्पो" इत्यादी. 'हन्द' म्हणजे अरेरे, नष्ट झाले! हा साप, साप! आपण त्या स्थानावरून किंवा सापापासून मागे फिरावे, जर आपल्याला जगण्याची इच्छा असेल. त्या स्थानाकडे किंवा सापाकडे आपण कसे जात आहात? भयामध्ये द्विरुक्तीचे वचन असल्यामुळे 'एकार्थता दोष' नाही. 'जीवितुकामोसि' येथे अनुस्वाराचा लोप (बिंदुलोप) झाला आहे.

පදදොසපරිහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पददोष-परिहार-वर्णन समाप्त झाले.

වාක්‍යදොසපරිහාරවණ්ණනා

वाक्यदोष-परिहार-वर्णन

භග්ගරීතිනො යථා –

भग्नरीतीचे (रीतीभंग दोषाच्या अभावाचे) उदाहरण जसे -

88.

८८.

යො කොචි රූපාතිසයො,කන්ති කාපි මනොහරා;

විලාසාතිසයො කොපි,අහො බුද්ධමහොදයො.

जो काही रूपाचा अतिशय (उत्कृष्टता), जी काही मनोहारी कांती (शोभा), जो काही विलासाचा अतिशय; अहो! बुद्धांचा हा महान उदय (अभ्युदय) किती आश्चर्यकारक आहे!

88. ‘‘යො’’ඉච්චාදි. රූපස්ස අනුබ්‍යඤ්ජනෙහි අනුබ්‍යඤ්ජිතබාත්තිංසවරපුරිසලක්ඛණොපසොභිතස්ස බ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාවිරාජිතස්ස අතිසයො ආධික්කං වාචාගොචරභාවාතික්කමෙන අවචනීයත්තා යො කොචියෙව. මනො අනෙකලොකස්ස චිත්තං හරතීති මනොහරා චිත්තමවහරන්තී කන්ති සොභා කාපි අවචනපථා කාපියෙව. විලාසස්ස ගත්‍යාදිනො අතිසයො වචනපථාතික්කන්තො කොපියෙව, තස්මා බුද්ධස්ස මහන්තො උදයො අභිවුඩ්ඪි අහො අබ්භුතොති. එත්ථ කිංසද්දෙනාරද්ධා රීති න කත්ථචි භග්ගා.

८८. "यो" इत्यादी. अनुव्यंजनांनी अनुव्यंजित, बत्तीस श्रेष्ठ महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित आणि व्यामप्रभा (शरीराभोवतीचे वलय) व केतुमालेने (मस्तकावरील प्रभेने) विराजमान असलेल्या रूपाचा अतिशय म्हणजे आधिक्य, जे वाणीच्या कक्षेच्या पलीकडे असल्यामुळे अवर्णनीय आहे, ते 'जो कोणी' (यो कोचि) असाच आहे. अनेक लोकांचे मन हरण करणारी म्हणून 'मनोहरा' म्हणजे चित्त वेधून घेणारी कांती (शोभा) ही 'कोणतीतरी' (कापि) म्हणजे शब्दांच्या पलीकडची अशीच आहे. गमन (चालणे) इत्यादी विलासाचा अतिशय हा वाणीच्या कक्षेच्या पलीकडे असलेला 'कोणतातरी' (कोपि) असाच आहे. म्हणूनच बुद्धांचा महान उदय म्हणजे अभिवृद्धी 'अहो अद्भुत' (किती आश्चर्यकारक) आहे! येथे 'किम्' शब्दाने सुरू झालेली रीती कुठेही भग्न झालेली नाही.

88. ‘‘යො කොචි’’ච්චාදි. රූපාතිසයො සුප්පහිට්ඨිතපාදතාදිද්වත්තිංසපුරිසලක්ඛණෙහි සොභිතස්ස චිත්තඞ්ගුලිතාදිඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනෙහි [Pg.120] අලඞ්කතස්ස බ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාහි උජ්ජලස්ස රූපකායස්ස ආධික්‍යං යො කොචියෙව මනොගොචරභාවං විනා වචනවිසයාතික්කන්තත්තා යො කොචියෙව. මනොහරා ලොකස්ස චිත්තං හරන්තී කන්ති සොභා කාපියෙව වචීවිසයාතික්කන්තත්තා කාපියෙව. විලාසාතිසයො විසයභූතපියභාවසඞ්ඛාතස්ස ගමනාදිවිලාසස්ස ආධික්‍යම්පි කොපියෙව වුත්තකාරණෙනෙවකොපියෙව. තතො බුද්ධමහොදයො බුද්ධස්ස මහාභිවුද්ධිසඞ්ඛාතො උදයො අහො අච්ඡරියොති. එත්ථ සබ්බනාමිකෙන කිං සද්දෙන වත්තුමාරද්ධක්කමො න කත්ථචි භින්නොති භග්ගරීතිදොසො නත්ථීති.

८८. "यो कोचि" इत्यादी. रूपाचा अतिशय म्हणजे सुप्रतिष्ठित पाद (पाय) इत्यादी बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित, चित्तांगुली (सुंदर बोटे) इत्यादी ऐंशी अनुव्यंजनांनी अलंकृत आणि व्यामप्रभा व केतुमालेने उज्ज्वल असलेल्या रूपकायाचे आधिक्य, जे मनाच्या कक्षेविना वाणीच्या विषयाच्या पलीकडे गेल्यामुळे 'जो कोणी' (यो कोचि) असाच आहे. लोकांचे मन हरण करणारी 'मनोहरा' कांती (शोभा) ही वाणीच्या विषयाच्या पलीकडे गेल्यामुळे 'कोणतीतरी' (कापि) अशीच आहे. प्रिय वाटणाऱ्या गमन (चालणे) इत्यादी विलासाचा अतिशय देखील पूर्वोक्त कारणामुळेच 'कोणतातरी' (कोपि) असाच आहे. त्यामुळे बुद्धांचा महान उदय म्हणजे महा-अभिवृद्धीरूप उदय 'अहो आश्चर्य' आहे! येथे सर्वनामरूप 'किम्' शब्दाने बोलण्याचा सुरू केलेला क्रम कुठेही खंडित होत नसल्यामुळे 'भग्नरीती दोष' नाही.

89.

८९.

අබ්‍යාමොහකරං බන්ධං, අබ්‍යාකිණ්ණං මනොහරං;

අදූරපදවින්‍යාසං, පසංසන්ති කවිස්සරා.

जे बंधन (रचना) व्यामोह (गोंधळ) निर्माण न करणारे, अव्याकीर्ण (स्पष्ट), मनोहर आणि अदूराग्र पदविन्यास (जवळजवळ असलेल्या पदांची रचना) असलेले असते, त्याची कवीश्वर प्रशंसा करतात.

89. ‘‘අබ්‍යාමොහ’’ඉච්චාදි. නත්ථි දූරමෙසන්ති අදූරානි, තානියෙව පදානි, තෙසං වින්‍යාසො යාථාවතො ඨපනං යස්ස තං. තතොයෙව අබ්‍යාකිණ්ණො අසම්මිස්සො ච. සො අබ්‍යාකිණ්ණතාය එව මනොහරො චාති අබ්‍යාකිණ්ණං මනොහරං. තෙනෙව ‘‘අයමෙත්ථ අත්ථො අයං වා’’ති එවං බ්‍යාමොහං න කරොතීති අබ්‍යාමොහකරො, තං. පසාදාලඞ්කාරාලඞ්කිතං බන්ධං. කවීනං ඉස්සරා පධානා. යෙ කනිට්ඨඞ්ගුලිගණනානිට්ඨා, තෙ පසංසන්ති ථුවන්ති තාදිසබන්ධගුණස්සාතිසයපසංසාරහභාවෙන.

८९. "अव्यामोह" इत्यादी. ज्यांच्यामध्ये अंतर नाही ते 'अदूर' शब्द, त्यांची योग्य प्रकारे केलेली मांडणी (विन्यास) ज्या रचनेत आहे ती. म्हणूनच ती अव्याकीर्ण (अमिश्रित) आहे. ती अव्याकीर्ण असल्यामुळेच मनोहर आहे, म्हणून 'अव्याकीर्ण मनोहर'. म्हणूनच "याचा हा अर्थ आहे की तो अर्थ आहे" असा संभ्रम (व्यामोह) निर्माण करत नाही, म्हणून 'अव्यामोहकर'. प्रसाद अलंकाराने सुशोभित अशा रचनेची, कवींचे ईश्वर म्हणजे जे श्रेष्ठ कवी करंगळीवर मोजण्याइतके श्रेष्ठ आहेत, ते अशा रचनागुणाच्या अतिशय प्रशंसनीयतेमुळे तिची प्रशंसा (स्तुती) करतात.

89. ‘‘අබ්‍යාමොහෙ’’ච්චාදි. අදූරපදවින්‍යාසං නාමාදිපදානං වොහාරකාලෙ අදූරසම්බන්ධො යථා සියා, තථා පටිපාටියා පදට්ඨපනෙන සමන්නාගතං අබ්‍යාකිණ්ණං, තතොයෙව අඤ්ඤසම්බන්ධීපදෙහි අසම්මිස්සං මනොහරං, තතොයෙව විඤ්ඤූනං චිත්තමාරාධෙන්තං අබ්‍යාමොහකරං ‘‘ඉමස්සත්ථො ඉමස්සත්ථො එසො එසො වා’’ති සංසයමනුප්පාදෙන්තං බන්ධං පසාදාලඞ්කාරසංයුත්තං බන්ධනං කවිස්සරා කවීනං [Pg.121] පධානා පණ්ඩිභජනා, කනිට්ඨඞ්ගුලියා ගණිතබ්බා අග්ගකවිනොති අධිප්පායො. පසංසන්ති ථොමෙන්ති. බ්‍යාමොහං න කරොතීති අබ්‍යාමොහකරො. වි ආකිණ්ණො බ්‍යාකිණ්ණො, න බ්‍යාකිණ්ණො අබ්‍යාකිණ්ණො. නත්ථි දූරං යෙසං, තානියෙව පදානි, තෙසං වින්‍යාසො ඨපනං යස්ස බන්ධස්සාති විග්ගහො.

८९. "अव्यामोहे" इत्यादी. व्यवहाराच्या वेळी नाम इत्यादी शब्दांचा जवळचा संबंध असावा, अशा प्रकारे क्रमाने शब्दांची मांडणी केलेली, अव्याकीर्ण, म्हणूनच इतर असंबंधित शब्दांशी अमिश्रित आणि मनोहर, म्हणूनच विद्वानांच्या चित्ताला प्रसन्न करणारी, "याचा हा अर्थ आहे की तो अर्थ आहे" असा संशय निर्माण न करणारी (अव्यामोहकर) रचना, प्रसाद अलंकाराने युक्त अशा रचनेची, कवींचे ईश्वर म्हणजे कवींमध्ये श्रेष्ठ असलेले पंडित, जे करंगळीवर मोजण्याइतके अग्रगण्य कवी आहेत, ते प्रशंसा (स्तुती) करतात. जो संभ्रम निर्माण करत नाही तो 'अव्यामोहकर'. 'वि-आकीर्ण' म्हणजे व्याकीर्ण, जे व्याकीर्ण नाही ते 'अव्याकीर्ण'. 'ज्यांच्यामध्ये अंतर नाही ते शब्द, आणि त्यांची मांडणी ज्या रचनेत आहे ती' असा याचा विग्रह आहे.

යථා –

जसे की –

90.

९०.

නීලුප්පලාභං නයනං,බන්ධුකරුචිරො’ධරො;

නාසා හෙමඞ්කුසො තෙන,ජිනොයං පියදස්සනො.

नीलकमलासारखे सुंदर डोळे, बंधुक पुष्पासारखा (दुपारच्या फुलासारखा) सुंदर ओठ आणि सोन्याच्या अंकुशासारखे नाक, यामुळे हे जिन (बुद्ध) प्रियदर्शन आहेत.

90. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘නීලුප්පලාභ’’මිච්චාදි. යස්ස ජිනස්ස නයනං නෙත්තං නීලුප්පලාභං ඉන්දීවරද්වයනිභං, අධරො අධරොට්ඨො බන්ධුකමිව බන්ධුකකුසුමමිව රුචිරො කන්තො, නාසා නාසිකා සයං හෙමඞ්කුසො සුවණ්ණඞ්කුසොයෙව, තෙන කාරණෙන අයං ජිනො පියං මධුරං දස්සනමස්සාති පියදස්සනො. ඊදිසො න බ්‍යාකිණ්ණදොසො, අබ්‍යාකිණ්ණො පසාදොයෙවාති.

९०. "यथा" असे उदाहरण देतात, "नीलुप्पल" इत्यादी. ज्या जिनांचे (बुद्धांचे) नेत्र नीलकमलासारखे आहेत, ओठ (अधरोष्ठ) बंधुक पुष्पासारखा सुंदर आणि कांतियुक्त आहे, नाक स्वतः सोन्याच्या अंकुशासारखेच आहे, त्या कारणाने हे जिन प्रिय आणि मधुर दर्शन असलेले (प्रियदर्शन) आहेत. अशी रचना व्याकीर्ण दोषाने युक्त नसते, तर ती अव्याकीर्ण आणि प्रसाद गुणाने युक्त असते.

90. ඉදානි බ්‍යාකිණ්ණදොසපරිහාරං පරිහරති ‘‘නීලුප්පලි’’ච්චාදිනා. නයනං යස්ස නෙත්තයුගළං නීලුප්පලාභං නීලුප්පලදලසදිසං, අධරො අධරොට්ඨො බන්ධුකරුචිරො බන්ධුකපුප්ඵමිව මනුඤ්ඤො, නාසා නාසිකා හෙමඞ්කුසො සුවණ්ණඞ්කුසොයෙව, තෙන කාරණෙන අයං ජිනො පියදස්සනො මනුඤ්ඤදස්සනො හොතීති. එත්ථ පසාදාලඞ්කාරෙන යුත්තත්තා න බ්‍යාකිණ්ණදොසො. ආභාසද්දො නිභාසද්දො විය ඉවත්ථො. නො චෙ, පභාපරියායො වා හොති. බන්ධුකමිව රුචිරොති ච, පියං දස්සනං යස්සෙති ච විග්ගහො. ඉහ දස්සනස්ස කත්තුභූතසාධුජනසම්බන්ධත්තෙපි විසයත්තෙනෙව [Pg.122] ජිනසම්බන්ධො හොතීති අඤ්ඤපදත්ථෙන තථාගතො ගහිතොති.

९०. आता "नीलुप्पल" इत्यादींद्वारे व्याकीर्ण दोषाचा परिहार करतात. ज्यांचे नेत्रयुगल नीलकमलाच्या पाकळीसारखे आहे, ओठ बंधुक पुष्पासारखा मनोहर आहे, नाक सोन्याच्या अंकुशासारखेच आहे, त्या कारणाने हे जिन प्रियदर्शन (मनोहर दर्शन असलेले) आहेत. येथे प्रसाद अलंकाराने युक्त असल्यामुळे व्याकीर्ण दोष नाही. 'आभा' शब्द हा 'निभा' शब्दाप्रमाणे 'सारखा' या अर्थी आहे, किंवा तो 'प्रभा' (कांती) चा समानार्थी आहे. 'बंधुक पुष्पासारखा सुंदर' आणि 'ज्याचे दर्शन प्रिय आहे तो' असा याचा विग्रह आहे. येथे दर्शनाचा संबंध कर्ता असलेल्या साधुजनांशी असला, तरी विषय म्हणून त्याचा संबंध जिनांशीच येतो, म्हणून अन्यपदार्थाने तथागतांचे ग्रहण केले आहे.

91.

९१.

සමතික්කන්තගාම්මත්ත-කන්තවාචාභිසඞ්ඛතං;

බන්ධනං රසහෙතුත්තා, ගාම්මත්තං අතිවත්තති.

ग्राम्यत्वाचे (अशिष्टतेचे) पूर्णपणे उल्लंघन करणाऱ्या आणि सुंदर शब्दांनी रचलेली रचना रसाच्या (माधुर्याच्या) कारणामुळे ग्राम्यत्वाचे उल्लंघन करते.

91. ‘‘සමතික්කන්ති’’ච්චාදි. සම්මා අතික්කන්තං නිග්ගතං. ගාම්මස්ස භාවො ගාම්මත්තං. යාසං කන්තානං මධුරානං වාචානං තාහි අභිසඞ්ඛතං රචිතං බන්ධනං රසස්ස මාධුරියස්ස හෙතුත්තා කාරණභාවෙන ගාම්මත්තං යථාවුත්තං අතිවත්තති අතික්කමති.

९१. "समतिक्कंति" इत्यादी. 'समतिक्कांत' म्हणजे पूर्णपणे ओलांडलेले किंवा बाहेर पडलेले. 'ग्राम्यत्व' म्हणजे ग्राम्य असण्याचा भाव (अशिष्टता). ज्या सुंदर आणि मधुर वाणीने रचलेली रचना, ती रसाच्या म्हणजे माधुर्याच्या कारणामुळे वर सांगितलेल्या ग्राम्यत्वाचे उल्लंघन करते (ओलांडून जाते).

91. ‘‘සමති’’ච්චාදි. සමතික්කන්තගාම්මත්තකන්තවාචාභිසඞ්ඛතං විසෙසතො අතික්කන්තගාම්මභාවාහි කන්තවාචාහි රචිතං බන්ධනං මුත්තකාදිබන්ධනං රසහෙතුත්තා පණ්ඩිතානං පීතිරසස්ස කාරණත්තා යථාවුත්තගාම්මදොසං අතිවත්තති අතික්කම්ම පවත්තතීති. සම්මා අතික්කන්තං ගාම්මත්තං යාසං, තාහියෙව කන්තවාචාහි අභිසඞ්ඛතන්ති ච, රසස්ස හෙතු, තස්ස භාවොති ච විග්ගහො.

९१. "समति" इत्यादी. विशेषतः ग्राम्यभाव ओलांडलेल्या सुंदर शब्दांनी रचलेली रचना (मुक्तक इत्यादी रचना), पंडितांच्या प्रीतीरसाचे कारण असल्यामुळे वर सांगितलेल्या ग्राम्यदोषाचे उल्लंघन करून प्रवृत्त होते. 'ज्यांनी ग्राम्यत्वाचे पूर्णपणे उल्लंघन केले आहे अशा सुंदर शब्दांनी रचलेली' आणि 'रसाचे कारण, त्याचा भाव' असा याचा विग्रह आहे.

යථා –

जसे की –

92.

९२.

දුනොති කාමචණ්ඩාලො,සො මං සදය නිද්දයො;

ඊදිසං බ්‍යසනාපන්නං,සුඛීපි කිමුපෙක්ඛසෙ.

तो निर्दयी काम-चांडाळ मला पीडा देत आहे, हे दयाळू! अशा संकटात सापडलेल्या माझ्याकडे आपण स्वतः सुखी असूनही का दुर्लक्ष करत आहात?

92. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති. කාමාතුරා කාචි වනිතා අත්තනො පියං පතිං විරවති ‘‘දුනොති’’ච්චාදිනා. දයාය සහ පවත්තීති සදයඉති අනුනයවසෙන පියස්ස ආමන්තනං, සානුනයාමන්තනඤ්හි තතොනුග්ගහාභිකඞ්ඛායමච්චන්තමුචිතං, සො කාමො කන්දප්පො එව චණ්ඩාලො අකණ්ඩො [Pg.123] වා අසය්හොපතාපාවහත්තා. කාමෙ චණ්ඩාලත්තාරොපනඤ්ච උචිතමෙව යතොනෙන කයිරමානමසහනමුපතාපමසහමානා තං පරිභවන්තං විප්පලපති, නිද්දයො නික්කරුණො, ඉදමපි උචිතමුපතාපෙ නික්කරුණානං තාදිසී ගතීති. මං දුනොති අධිකමුපතාපෙති නිද්දයත්තා, න භවන්තං, තෙනෙව භවං සුඛී. ඉමිනා අඤ්ඤාසත්තතං තස්ස දීපෙති. යදි නාඤ්ඤාසත්තොසි, නාහමෙකාකිනී භවාමි. අසහායානඤ්හි පටිසත්තවො හොන්ති. එකාකිත්තායෙවාහමප්පටිසරණත්තානෙන දුසාමීති තව කාමං ත්වං සුඛී හොසි. සනාථානං තාදිසී වුත්තීති එවං සුඛීපි ත්වං ඊදිසං බ්‍යසනමාපන්නං කිං කස්මා උපෙක්ඛසෙති. එවමයං වඞ්කවුත්තියා අත්තනො, තං විසයමනුභවන්තස්ස ච විමුඛත්තං නිදස්සෙතීතීදිසං න ගාම්මං.

९२. "जसे की" (यथा) असे उदाहरण दिले आहे. कामातुर झालेली एखादी स्त्री आपल्या प्रिय पतीला "दुःख देतो" (दुनोति) इत्यादी शब्दांनी आळवते. दयेसह प्रवृत्त होणारा तो 'सदय' (दयाळू), या अनुनयाच्या भावनेने प्रियकराला केलेले हे संबोधन आहे. कारण अनुनयपूर्वक केलेले संबोधन हे त्याच्याकडून अनुग्रहाची (कृपेची) आकांक्षा असताना अत्यंत योग्य असते. तो काम (मदन) हाच चंडाल किंवा अकंड (क्रूर) आहे, कारण तो असह्य संताप घडवून आणणारा आहे. कामावर चंडालत्वाचा आरोप करणे योग्यच आहे, कारण त्याच्याद्वारे केल्या जाणाऱ्या असह्य संतापाला सहन न करू शकल्यामुळे ती त्याचा तिरस्कार करत विलाप करते. 'निर्दय' म्हणजे कारुण्य नसलेला; संताप देण्याच्या बाबतीत निर्दयी लोकांची अशीच गती असते, म्हणून हे म्हणणेही योग्यच आहे. 'मला दुःख देतो' म्हणजे निर्दयीपणामुळे अधिक संताप देतो, 'आपल्याला नाही', म्हणूनच आपण सुखी आहात. याद्वारे ती त्याची दुसऱ्या स्त्रीवरील आसक्ती दर्शवते. जर आपण दुसऱ्या स्त्रीवर आसक्त नसता, तर मी अशी एकाकी राहिले नसते. कारण असहाय्य लोकांना शत्रू त्रास देतात. मी एकाकी आणि निराधार असल्यामुळेच याच्याकडून पीडित होत आहे, म्हणून आपल्या इच्छेनुसार आपण सुखी आहात. सनाथ (संरक्षित) लोकांची अशीच स्थिती असते, म्हणून आपण सुखी असूनही अशा संकटात सापडलेल्या माझ्याकडे का दुर्लक्ष करत आहात? अशा प्रकारे, ही वक्रोक्ती स्वतःची आणि त्या विषयाचा उपभोग घेणाऱ्या प्रियकराची विमुखता दर्शवते, म्हणून यात 'ग्राम्य दोष' (अश्लीलता किंवा गावंढळपणा) नाही.

92. ගාම්මදොසපරිහාරෙ ලක්ඛියං දස්සෙති ‘‘දුනොති’’ච්චාදි. කාමතණ්හාභිභූතා අඞ්ගනා අත්තනො වල්ලභං නිස්සාය එවං විලපති ‘‘සදය හෙ කාරුණික සො කාමචණ්ඩාලො සො අනඞ්ගනීචො නිද්දයො නික්කාරුණිකො මං දුනොති පීළෙති, සුඛීපි මම විය අනාථභාවාභාවතො සුඛිතොපි ත්වං ඊදිසං බ්‍යසනාපන්නං එවං කාමචණ්ඩාලෙන අකාරුණෙන කතඅසය්හසන්තාපසඞ්ඛාතබ්‍යසනමනුප්පත්තං මං කිමුපෙක්ඛසෙ කස්මා උදාසීනොසී’’ති. අත්තනො දුක්ඛාතුරත්තා දුක්ඛදූරීකරණං කාරුණිකානංයෙව විසයන්ති ‘‘සදයෙ’’ති අනුනයවසෙන ආමන්තනුචිතං අත්තනො දුක්ඛාතුරතං පොසෙතුං පීළාකාරකෙ කාමෙ චණ්ඩාලත්තාරොපනඤ්ච නිද්දයත්තකථනඤ්ච උචිතමෙව අත්තනි උපෙක්ඛකත්තා. සුඛීපීති ඉමිනා තස්ස පරවිසයාසත්තතාය අතිචාරං අබ්භුපගමෙති. එවං වඞ්කවුත්තියා අත්තනො වල්ලභෙ සානුරාගත්තඤ්ච අත්තනි තස්ස තදභාවත්තඤ්ච දස්සෙතීති. ‘‘කඤ්ඤෙ කාමයමානං මං, න කාමයසි කිංන්විද’’න්ති එත්ථ විය ඉහ ගාම්මදොසො නත්ථීති [Pg.124] ගාම්මදොසපරිහාරමිදං. කාමොයෙව චණ්ඩාලො කාමචණ්ඩාලො, සහ දයාය යො වත්තතීති ච, නත්ථි දයා අස්සෙති ච, සුඛමස්ස අත්ථීති ච විග්ගහො. අපිසද්දො අක්ඛමෙ.

९२. ग्राम्य दोषाच्या परिहाराचे (निवारणाचे) लक्ष्य "दुनोति" (दुःख देतो) इत्यादी शब्दांनी दाखवले आहे. कामतृष्णेने ग्रस्त झालेली स्त्री आपल्या प्रियकराला उद्देशून असा विलाप करते: "हे सदय! हे कारुणिक! तो कामरूपी चंडाल, तो कामरूपी नीच, निर्दयी आणि निष्करुण मला दुःख देतो, पीडा देतो. माझ्यासारखा अनाथभाव नसल्यामुळे सुखी असलेले आपण, अशा संकटात सापडलेल्या, म्हणजेच त्या निष्करुण कामचंडालाने निर्माण केलेल्या असह्य संतापरूपी संकटाला प्राप्त झालेल्या माझ्याकडे का दुर्लक्ष करत आहात? आपण का उदासीन आहात?" स्वतः दुःखाने व्याकुळ असल्यामुळे दुःख दूर करणे हे कारुणिक लोकांचेच काम आहे, म्हणून "हे सदय!" असे अनुनयपूर्वक केलेले संबोधन योग्य आहे. स्वतःची दुःखावस्था दर्शवण्यासाठी पीडा देणाऱ्या कामावर चंडालत्वाचा आरोप करणे आणि त्याला निर्दयी म्हणणे योग्यच आहे, कारण तो स्वतःकडे दुर्लक्ष करत आहे. "सुखी असूनही" (सुखीपि) या शब्दाने ती त्याची दुसऱ्या विषयावरील आसक्तीमुळे झालेली प्रतारणा मान्य करते. अशा प्रकारे, वक्रोक्तीद्वारे ती आपल्या प्रियकराबद्दलचे प्रेम आणि प्रियकराचे स्वतःबद्दलचे उदासीनत्व दर्शवते. "हे कन्ये! माझ्यावर प्रेम करणाऱ्या माझ्यावर तू प्रेम का करत नाहीस?" या उदाहरणाप्रमाणे येथे ग्राम्य दोष नाही, म्हणून हा ग्राम्य दोषाचा परिहार आहे. काम हाच चंडाल तो 'कामचंडाल'. जो दयेसह वर्ततो तो 'सदय'. ज्याच्याकडे दया नाही तो 'निर्दय'. ज्याला सुख आहे तो 'सुखी' असा विग्रह आहे. 'अपि' शब्द असमर्थतेच्या अर्थात आहे.

93.

९३.

යතිහීනපරිහාරො, න පුනෙ’දානි නීයතෙ;

යතො න සවනුබ්බෙගං, හෙට්ඨා යෙතං විචාරිතං.

यतीहीन दोषाचा परिहार (निवारण) आता पुन्हा येथे दिला जात नाही; कारण यामुळे ऐकणाऱ्याला कोणताही उद्वेग (त्रास) होत नाही आणि यावर खाली (पूर्वीच) विचार केला गेला आहे.

93. ‘‘යති’’ච්චාදි. විචාරිතන්ති ‘‘තං නමෙ සිරසා චාමී-කරවණ්ණං තථාගත’’න්තිආදිනා හෙට්ඨා පකාසිතන්ති අත්ථො.

९३. "यती" इत्यादी. 'विचार केला आहे' (विचारितं) याचा अर्थ "त्या सुवर्णवर्णीय तथागतांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो" इत्यादींद्वारे खाली (पूर्वीच) स्पष्ट केले आहे असा आहे.

93. ‘‘යතිහීනි’’ච්චාදි. යතො යස්මා සවනුබ්බෙගං ‘‘දොසානමුද්දෙසක්කමෙන දොසපරිහාරක්කමො න වුත්තො’’ති එවං විඤ්ඤූනමුප්පජ්ජමානං ඉමස්ස ගන්ථස්ස සවනාසහනං නත්ථි, තතො යතිහීනපරිහාරො යතිහීනදොසස්ස පරිහරණවසෙන පවත්තමුදාහරණං ඉදානි පුන න නීයතෙ නාහරීයතෙති. ඉමිනාධිගතමාදො වුත්තත්ථමෙව සමත්ථෙති. හෙට්ඨා යෙතං විචාරිතන්ති එවං යතිහීනදොසපරිහරණං හෙට්ඨා අනන්තරපරිච්ඡෙදෙ විචාරිතං ‘‘තං නමෙ සිරසා චාමී-කරවණ්ණං තථාගත’’න්තිආදිනා පකාසිතන්ති. ආදො යතිහීනදොසපාතුභාවෙයෙව පරිහාරක්කමස්සාපි දස්සිතත්තා ඉහාදස්සනෙපි ගන්ථස්ස ඌනතා නත්ථීති අධිප්පායො. යති හීනා එත්ථෙති ච, තස්ස පරිහාරොති ච, සවනෙ උබ්බෙගන්ති ච විග්ගහො.

९३. "यतीहीन" इत्यादी. ज्या कारणाने ऐकणाऱ्याला उद्वेग होत नाही, "दोषांच्या निर्देशक्रमानुसार दोषपरिहाराचा क्रम सांगितला नाही" असा विद्वानांमध्ये निर्माण होणारा या ग्रंथाच्या श्रवणाचा असहिष्णुताभाव नाही, म्हणूनच यतीहीन दोषाच्या परिहाराच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले उदाहरण आता पुन्हा दिले जात नाही. याद्वारे आधी सांगितलेल्या अर्थाचेच समर्थन केले आहे. 'खाली यावर विचार केला आहे' म्हणजे अशा प्रकारे यतीहीन दोषाचे निवारण खालील लगतच्या परिच्छेदात "त्या सुवर्णवर्णीय तथागतांना मी मस्तक नमवून वंदन करतो" इत्यादींद्वारे स्पष्ट केले आहे. सुरुवातीला यतीहीन दोषाच्या प्रकटीकरणाच्या वेळीच त्याच्या परिहाराचा मार्गही दाखवल्यामुळे, येथे तो न दाखवल्याने ग्रंथात कोणतीही उणीव राहत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'जिथे यती हीन (त्रुटिपूर्ण) आहे' तो 'यतीहीन', त्याचा परिहार तो 'यतीहीनपरिहार', ऐकण्यात उद्वेग तो 'श्रवणोद्वेग' असा विग्रह आहे.

කමච්චුතස්ස යථා –

क्रमच्युत (क्रमाचा भंग झालेल्या) दोषाचे निवारण जसे की –

94.

९४.

උදාරචරිතො’සි ත්වං, තෙනෙවා’රාධනා ත්වයි;

දෙසං වා දෙහි ගාමං වා, ඛෙත්තං වා මම සොභනං.

आपण उदार चरित्राचे आहात, म्हणूनच आपल्याकडे ही प्रार्थना आहे; मला एखादा देश द्या, किंवा एखादे गाव द्या, किंवा एखादे सुंदर शेत द्या.

94. ‘‘උදාර’’ඉච්චාදි. උදාරං උදාරත්තං චාගාතිසයසම්බන්ධතො චරිතං අතිගුණපවත්ති යස්සාති විග්ගහො. එත්ථ උචිතත්තා [Pg.125] දෙසාදීනං යාචනක්කමස්ස කමච්චුතස්ස පරිහාරොයං.

९४. "उदार" इत्यादी. उदार म्हणजे औदार्य, दातृत्वाच्या अतिशयाशी संबंधित असलेले चरित्र म्हणजे अत्यंत गुणवान प्रवृत्ती ज्याची आहे तो 'उदारचरित', असा विग्रह आहे. येथे देश इत्यादींच्या याचना करण्याचा क्रम योग्य असल्यामुळे हा क्रमच्युत दोषाचा परिहार आहे.

94. ‘‘උදාරි’’ච්චාදි. ත්වං පුඤ්ඤවන්ත උදාරචරිතොසි චාගාතිසයයොගතො විසාරදපවත්තියුත්තොසි, තෙනෙව තෙන කාරණෙනෙව ආරාධනා මම යාචනා ත්වයි හොති. දෙසං වාජනපදං වා, නො චෙ, ගාමං වා සංවසථං වා, නො චෙ, සොභනං ඛෙත්තං වා කෙදාරං වා මම දෙහීති අනුපුබ්බං හීනපදත්ථයාචනා දායකස්ස දානස්සාපි යාචකස්ස ඉච්ඡිතත්ථපටිලාභස්සාපි අනුරූපත්තා කමච්චුතදොසමපනෙති. උදාරං චරිතං අස්සාති විග්ගහො.

९४. "उदार" इत्यादी. हे पुण्यवान! आपण उदार चरित्राचे आहात, दातृत्वाच्या अतिशयामुळे आपण अत्यंत उदार प्रवृत्तीचे आहात, म्हणूनच, त्याच कारणाने माझी आपल्याकडे ही याचना आहे. मला एखादा देश (जनपद) द्या, ते शक्य नसेल तर एखादे गाव (वस्ती) द्या, तेही शक्य नसेल तर एखादे सुंदर शेत (शेतजमीन) द्या, अशी अनुक्रमाने उतरत्या क्रमाने केलेली याचना देणाऱ्याच्या दानाला आणि याचकाच्या इच्छित वस्तूच्या प्राप्तीलाही अनुरूप असल्यामुळे क्रमच्युत दोष दूर करते. 'उदार आहे चरित्र ज्याचे' तो 'उदारचरित' असा विग्रह आहे.

අතිවුත්තස්ස යථා –

अतिवृत्त (अतिशयोक्ती) दोषाचे निवारण जसे की –

95.

९५.

මුනින්දචන්දසම්භූත-යසොරාසිමරීචිනං;

සකලොප්‍ය’යමාකාසො,නා’වකාසො විජම්භනෙ.

मुनींद्ररूपी चंद्रापासून उत्पन्न झालेल्या कीर्तीसमूहाच्या किरणांना पसरण्यासाठी हा संपूर्ण आकाशही अपुरा पडत आहे (त्यात जागा उरलेली नाही).

95. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. මුනින්දොයෙව චන්දො, තතො සම්භූතා පාතුභූතා, යසොරාසී එව මරීචියො, තාසං. අයං සකලො ආකාසොපි ගගනමෙව, න තස්සෙකො පදෙසො. විජම්භනෙ බ්‍යාපනෙ නාවකාසො තාදිසත්තා තාසං මරීචිනන්ති නාතිවුත්තං.

९५. "मुनींद्र" इत्यादी. मुनींद्र (मुनींचे स्वामी) हेच चंद्र, त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेल्या, कीर्तीसमूह हेच किरण, त्यांच्यासाठी. हा संपूर्ण आकाश म्हणजे गगनच, त्याचा कोणताही एक भाग नाही. पसरण्यासाठी (व्यापण्यासाठी) जागा नाही, कारण त्या किरणांचे स्वरूप तसे आहे, म्हणून यात अतिशयोक्ती (अतिवृत्त) दोष नाही.

95. ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදි. මුනින්දචන්දසම්භූතයසොරාසිමරීචිනං මුනින්දසඞ්ඛාතචන්දතො පාතුභූතානං කිත්තිසමූහසඞ්ඛාතකිරණානං විජම්භනෙ බ්‍යාපනෙ අයං සකලොපි ආකාසො නාවකාසො න ඔකාසො හොතීති. හෙතුඵලාදිඑකෙකකාරණෙනාපි අප්පමෙය්‍යානං සබ්බඤ්ඤුගුණානං පවත්තියා අප්පමෙය්‍යසාමඤ්ඤභූතාකාසස්ස නිරවකාසස්ස ඉව කථනමුචිතන්ති අතිවුත්තදොසො ඉහ න භවති. චන්දො ඉව [Pg.126] චන්දො, මුනින්දො එව චන්දො, තතො සම්භූතානංයෙව යසානං රාසී ච තා මරීචියො චාති විග්ගහො.

९५. "मुनींद्र" इत्यादी. मुनींद्ररूपी चंद्रापासून उत्पन्न झालेल्या कीर्तीसमूहरूपी किरणांच्या पसरण्यासाठी (व्यापण्यासाठी) हा संपूर्ण आकाशही अपुरा पडतो (जागा उरत नाही). हेतू आणि फल इत्यादींपैकी एका जरी कारणाने अमर्याद अशा सर्वज्ञ गुणांच्या प्रवृत्तीमुळे, अमर्याद आणि सामान्य असलेल्या आकाशालाही जणू जागा उरली नाही असे सांगणे योग्यच आहे, म्हणून येथे अतिवृत्त (अतिशयोक्ती) दोष होत नाही. चंद्रासारखा चंद्र, मुनींद्र हेच चंद्र, त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेल्या कीर्तीचा समूह आणि त्या किरणांचा समूह असा विग्रह आहे.

96.

९६.

වාක්‍යං බ්‍යාපන්නචිත්තානං, අපෙතත්ථං අනින්දිතං;

තෙනු’ම්මත්තාදිකානං තං, වචනා’ඤ්ඤත්‍ර දුස්සති.

चित्तभ्रम झालेल्या (वेड्या) लोकांचे वाक्य जरी अर्थहीन असले तरी ते निंदनीय मानले जात नाही; म्हणूनच, वेड्या इत्यादींच्या भाषणाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी (सामान्य लोकांच्या भाषणात) असे वाक्य दोषयुक्त ठरते.

96. ‘‘වාක්‍ය’’මිච්චාදි. බ්‍යාපන්නං නට්ඨං අයථාපවත්තං චිත්තං යෙසං, තෙසං. වාක්‍යං වාක්‍යලක්ඛණොපෙතං. අපෙතො අපගතො සුඤ්ඤො අත්ථො අභිධෙය්‍යං සංවොහාරිකං යස්ස, තං. අනින්දිතං අහීළිතං. තෙන යථාවුත්තෙන කාරණෙන. තං වාක්‍යං උම්මත්තො ධාතුක්ඛොභාදිනා ඛිත්තචිත්තො, සො ආදි යෙසං බාලාදීනං තෙසං වචනා අසඞ්ගතාය වාචාය අඤ්ඤත්‍ර අඤ්ඤස්මිං අබ්‍යාපන්නචිත්තවිසයෙ දුස්සති දුට්ඨං ජායතෙ, උම්මත්තාදීනංයෙව තථාවිධාය වාචාය උචිතත්තාති.

९६. "वाक्य" इत्यादी. ज्यांचे चित्त नष्ट झाले आहे किंवा विचलित झाले आहे, त्यांचे. वाक्य म्हणजे वाक्यलक्षणांनी युक्त. 'अपेतार्थ' म्हणजे ज्याचा व्यावहारिक अर्थ निघून गेला आहे किंवा जो अर्थशून्य आहे, ते. 'अनिंदित' म्हणजे ज्याची निंदा केली जात नाही. त्या वर सांगितलेल्या कारणाने. ते वाक्य, वात-पित्त इत्यादी धातूंच्या क्षोभामुळे ज्यांचे चित्त विचलित झाले आहे असा वेडा, आणि ज्यांच्या सुरुवातीला वेडे इत्यादी आहेत अशा बालकांच्या असंगत भाषणाव्यतिरिक्त, इतर ठिकाणी म्हणजे ज्यांचे चित्त विचलित झालेले नाही अशा लोकांच्या भाषणात दोषयुक्त (दुष्ट) ठरते; कारण वेड्या इत्यादींच्या बाबतीत अशा प्रकारचे भाषण योग्यच मानले जाते.

96. ‘‘වාක්‍ය’’මිච්චාදි. බ්‍යාපන්නචිත්තානං විරුද්ධභාවමාපන්නචිත්තානං වාක්‍යං ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තපදසමුදායරූපං වාක්‍යං අපෙතත්ථං අපගතසමුදායත්ථං අනින්දිතං විඤ්ඤූහි ගරහිතං න හොති, තෙන කාරණෙන උම්මත්තාදිකානං උම්මත්තවෙදනට්ටාදීනං වචනාඤ්ඤත්‍ර වචනං විනා අනුම්මත්තාදිවචනෙ තං සමුදායත්ථසම්බන්ධරහිතං වචනං දුස්සති දොසදුට්ඨං හොති. බ්‍යාපන්නං චිත්තං යෙසන්ති ච, අපෙතො අත්ථො අස්සාති ච, උම්මත්තො ආදි යෙසන්ති ච විග්ගහො.

९६. "वाक्य" इत्यादी. चित्तभ्रम झालेल्या (विकृत चित्त झालेल्या) लोकांचे वाक्य, जे सुबंत आणि तिङंत पदांचा समूह असते, ते अर्थहीन (समूहाचा अर्थ नसलेले) असूनही विद्वानांकडून निंदिले जात नाही. त्या कारणाने, वेडे किंवा वेदनेने व्याकुळ झालेल्या इत्यादींच्या भाषणाव्यतिरिक्त, म्हणजे जे वेडे नाहीत अशांच्या भाषणात, तो समूहाच्या अर्थाशी संबंध नसलेला शब्दप्रयोग दोषयुक्त ठरतो. 'ज्यांचे चित्त विचलित झाले आहे' ते 'व्यापन्नचित्त', 'ज्याचा अर्थ निघून गेला आहे' तो 'अपेतार्थ', 'वेडा आहे ज्यांच्या सुरुवातीला' ते 'उन्मत्तादी' असा विग्रह आहे.

යථා –

जसे की –

97.

९७.

සමුද්දො පීයතෙ සො’ය-මහ’මජ්ජ ජරාතුරො;

ඉමෙ ගජ්ජන්ති ජීමූතා, සක්කස්සෙ’රාවණො පියො.

हा तो समुद्र आज म्हातारपणाने व्याकुळ झालेल्या माझ्याकडून प्यायला जात आहे; हे ढग गर्जना करत आहेत; इंद्राचा ऐरावत प्रिय आहे.

97. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘සමුද්දො’’ඉච්චාදි. න හෙත්ථ ‘‘සමුද්දො පීයතෙ’’ඉච්චාදිනො පදසමුදායස්ස කොචි එකො අත්ථො ගය්හති, යො සො බන්ධත්ථො සියා. අවයවත්ථා [Pg.127] එව තු අයොසලාකාකප්පාපටිභන්තීති ඊදිසමපෙතත්ථමනින්දිතං විඤ්ඤෙය්‍යං බ්‍යාපන්නචිත්තානං.

९७. "जसे की" असे उदाहरण दिले जाते "समुद्र" इत्यादी. कारण येथे "समुद्र प्यायला जातो" इत्यादी शब्दसमूहाचा कोणताही एक अर्थ घेतला जात नाही, जो की रचनेचा अर्थ (बंधार्थ) असू शकेल. परंतु अवयवांचे अर्थच लोखंडी सळईसारखे भासतात, म्हणून व्याकुळ चित्त असलेल्यांचे असे अपेतार्थ (अर्थहीन) वाक्य अनिंदित समजावे.

97. ‘‘සමුද්දො’’ච්චාදි. සො අයං සමුද්දො පීයතෙ යෙන කෙනචි පීයතෙ, අහං අජ්ජ ජරාතුරො ජරරොගාභිභූතො, ඉමෙ ජීමූතා මෙඝා ගජ්ජන්ති ථනයන්ති. සක්කස්ස එරාවණො පියොති. ඉදං නින්දිතානින්දිතානං ද්වින්නමුදාහරණං. ඉදං වාක්‍යං අවයවත්ථමන්තරෙන සමුදායතො ගම්‍යමානත්ථස්සාභාවා අපෙතත්ථං නාම හොති. ඊදිසං වාක්‍යං උම්මත්තකාදීහි වුත්තමප්පීතිකරං න හොති, අඤ්ඤෙහි වුත්තං පන කණ්ණෙ අයොසලාකා විය අප්පීතිකරං. ජරාය ආතුරොති වාක්‍යං.

९७. "समुद्र" इत्यादी. तो हा समुद्र प्यायला जातो, ज्या कोणाकडूनही प्यायला जातो; मी आज जरेने (वृद्धत्वाने) व्याकुळ आहे, जराव्याधीने ग्रस्त आहे; हे जीमूत (मेघ) गर्जना करत आहेत, गडगडत आहेत; शक्राचा (इंद्राचा) ऐरावत प्रिय आहे. हे निंदित आणि अनिंदित या दोन्हीचे उदाहरण आहे. हे वाक्य अवयवांच्या अर्थाशिवाय समूहातून समजणाऱ्या अर्थाच्या अभावामुळे 'अपेतार्थ' (अर्थहीन) नावाचे होते. असे वाक्य वेड्या इत्यादींनी बोलले असता अप्रिय वाटत नाही, परंतु इतरांनी बोलले असता कानात लोखंडी सळई घातल्यासारखे अप्रिय वाटते. 'जरेने व्याकुळ' हे वाक्य आहे.

98.

९८.

සුඛුමාලාවිරොධිත්ත-දිත්තභාවප්පභාවිතං;

බන්ධනං බන්ධඵරුස-දොසං සංදූසයෙය්‍ය තං.

सुकुमारतेशी अविरोध आणि दीप्तभावाने (तेजस्वी भावाने) प्रभावित झालेली रचना, त्या रचना-परुष (कठोर रचना) दोषाचा नाश करते.

98. ‘‘සුඛුමාලි’’ච්චාදි. න විරුජ්ඣති සීලෙනාති අවිරොධී, තස්ස භාවො අවිරොධිත්තං. සුඛුමාලස්ස අවිරොධිත්තං යස්ස සො දිත්තභාවො, තෙන පභාවිතං වඩ්ඪිතං සංයුත්තං තං බන්ධනං බන්ධඵරුසදොසං සංදූසයෙය්‍ය නාසයෙති අත්ථො.

९८. "सुकुमारी" इत्यादी. जे स्वभावाने विरुद्ध होत नाही ते 'अविरोधी', त्याचा भाव म्हणजे 'अविरोधित्व'. सुकुमाराचे अविरोधित्व ज्यामध्ये आहे तो 'दीप्तभाव', त्याने प्रभावित म्हणजे वाढवलेले किंवा युक्त असलेले ते बंधन (रचना) 'बंधपरुष' दोषाचा संदूषण करते म्हणजे नाश करते, असा अर्थ आहे.

98. ‘‘සුඛුමාලි’’ච්චාදි. සුඛුමාලාවිරොධිත්තදිත්තභාවප්පභාවිතං ‘‘අනිට්ඨුරක්ඛරප්පායෙ’’ච්චාදිනා වුච්චමානසුඛුමාලගුණස්ස අවිරුද්ධභාවසමන්නාගතෙන වණ්ණානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගභිලක්ඛණෙන දිත්තභාවෙන පියභාවෙන අනුබ්‍රූහිතං තං බන්ධනං බන්ධඵරුසදොසං බන්ධඵරුසසඞ්ඛාතදොසං සංදූසයෙය්‍ය නාසෙය්‍ය, තං බන්ධඵරුසදොසන්ති වා සම්බන්ධොති. න විරුජ්ඣති සීලෙනාති අවිරොධී, තස්ස භාවොති ච, සුඛුමාලස්ස අවිරොධිත්තං යස්සාති ච, සොයෙව දිත්තස්ස භාවොති ච, තෙන පභාවිතන්ති ච වාක්‍යං.

९८. "सुकुमारी" इत्यादी. सुकुमारतेशी अविरोध आणि दीप्तभावाने प्रभावित झालेले, "अकठोर अक्षरांचे प्राचुर्य" इत्यादींद्वारे सांगितले गेलेल्या सुकुमार गुणाच्या अविरुद्ध भावाने युक्त असलेल्या, वर्णांच्या परस्परांच्या संबंधाचे लक्षण असलेल्या दीप्तभावाने (तेजस्वी भावाने) किंवा प्रियभावाने पुष्ट झालेले ते बंधन (रचना) 'बंधपरुष' दोषाचा म्हणजे 'बंधपरुष' नावाच्या दोषाचा नाश करते, किंवा 'त्या बंधपरुष दोषाला' असा संबंध आहे. 'स्वभावाने विरुद्ध होत नाही तो अविरोधी', 'त्याचा भाव' असे, आणि 'सुकुमाराचे अविरोधित्व ज्यामध्ये आहे' असे, 'तोच दीप्तभाव' असे, आणि 'त्याने प्रभावित' असे हे वाक्य आहे.

යථා –

जसे की –

99.

९९.

පස්සන්තා [Pg.128] රූපවිභවං, සුණන්තා මධුරං ගිරං;

චරන්ති සාධූ සම්බුද්ධ-කාලෙ කෙළිපරම්මුඛා.

सम्यक्संबुद्धांच्या काळात सज्जन लोक (त्यांचे) रूपवैभव पाहत आणि मधुर वाणी ऐकत, क्रीडेकडे (खेळाकडे) पाठ फिरवून आचरण करतात.

99. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘පස්සන්තා’’ඉච්චාදි. කෙළියා කීළාය පරම්මුඛා විගතච්ඡන්දා චරන්තීති සම්බන්ධො.

९९. "जसे की" असे उदाहरण दिले जाते "पाहत" इत्यादी. 'केळिया' म्हणजे क्रीडेपासून पराङ्मुख, विरक्त होऊन आचरण करतात, असा संबंध आहे.

99. ‘‘පස්සන්තෙ’’ච්චාදි. සාධූ සජ්ජනා සම්බුද්ධකාලෙ සම්බුද්ධස්ස ධරමානකාලෙ රූපවිභවං තස්ස රූපසම්පත්තිං පස්සන්තා චක්ඛුං සන්තප්පෙත්වා ඔලොකෙන්තා මධුරං ගිරං තස්සෙව භගවතො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං මධුරවචනං සුණන්තා කෙළිපරම්මුඛා කීළාය විමුඛා කීළාභිරතිරහිතා චරන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති. කෙවලං ඵරුසසිථිලවණ්ණෙහි විනා සුඛුච්චාරණීයවණ්ණෙහි සම්භූතසුඛුමාලගුණාවිරොධඅඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගතවණ්ණවිසදප්පවත්තගුණයුත්තත්තා එත්ථ බන්ධඵරුසදොසො නත්ථි. කෙළියා පරානි පරිවත්තිතානි මුඛානි එතෙසන්ති විග්ගහො. එත්ථ කාලොති කිරියා. සා ච අත්ථතො තදාකාරප්පවත්තසම්බන්ධොයෙව. ලොකො පන විසුං එකො පදත්ථොයෙවාති වොහරති. වාක්‍යදොසපරිහාරො.

९९. "पाहत" इत्यादी. सज्जन लोक सम्यक्संबुद्धांच्या काळात, म्हणजे सम्यक्संबुद्ध हयात असताना, त्यांचे रूपवैभव म्हणजे त्यांची रूपसंपत्ती पाहत, डोळे तृप्त करून पाहत, आणि त्याच भगवंतांची अष्टांगयुक्त मधुर वाणी ऐकत, क्रीडेपासून पराङ्मुख म्हणजे खेळापासून विमुख, क्रीडेतील आवडीशिवाय आचरण करतात, जातात किंवा प्रवृत्त होतात. केवळ कठोर आणि शिथिल वर्णांशिवाय, सुलभ उच्चारता येणाऱ्या वर्णांनी उत्पन्न झालेल्या सुकुमार गुणाशी अविरोध असलेल्या आणि परस्परांशी सुसंगत असलेल्या वर्णांच्या स्पष्ट प्रवृत्तीच्या गुणामुळे युक्त असल्यामुळे येथे 'बंधपरुष' दोष नाही. 'क्रीडेपासून ज्यांची मुखे परावृत्त झाली आहेत ते' असा विग्रह आहे. येथे 'काळ' ही क्रिया आहे. आणि ती अर्थाच्या दृष्टीने त्या प्रकारे प्रवृत्त होणारा संबंधच आहे. परंतु लोक स्वतंत्रपणे एकच पदार्थाचा अर्थ असा व्यवहार करतात. हा वाक्यदोषाचा परिहार आहे.

වාක්‍යදොසපරිහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वाक्यदोष परिहाराचे वर्णन समाप्त झाले.

වාක්‍යත්ථදොසපරිහාරවණ්ණනා

वाक्यार्थदोष परिहाराचे वर्णन

අපක්කමස්ස යථා –

अपक्रम (क्रमभंग) दोषाचे उदाहरण जसे की –

100.

१००.

භාවනාදානසීලානි, සම්මා සම්පාදිතානි’හ;

නිබ්බානභොගසග්ගාදි-සාධනානි න සංසයො.

या जगात सम्यक प्रकारे संपादन केलेली भावना, दान आणि शील हे अनुक्रमे निर्वाण, भोग आणि स्वर्ग इत्यादींचे साधन आहेत, यात संशय नाही.

100. ‘‘භාවනා’’ඉච්චාදි. එත්ථ භාවනාදීනි නිද්දිසිත්වා යථාක්කමං නිබ්බානාදීනං නිද්දෙසෙන අපක්කමදොසො පරිහටො.

१००. "भावना" इत्यादी. येथे भावना इत्यादींचा निर्देश करून यथाक्रमाने निर्वाण इत्यादींचा निर्देश केल्यामुळे अपक्रम (क्रमभंग) दोष दूर केला गेला आहे.

100. ‘‘භාවනෙ’’ච්චාදි. [Pg.129] ඉහ මනුස්සලොකෙ සම්මා සම්පාදිතානි කම්මඵලං සද්දහිත්වා යථාවිධි සම්පාදිතානි අත්තනො සන්තානෙ පවත්තාපිතානි භාවනාදානසීලානි නිබ්බානභොගසග්ගාදිසාධනානි යථාක්කමං නිබ්බානඋපභොගපරිභොගසම්පත්තිසග්ගුප්පත්තිආදීනං හෙතුභාවෙන සාධකානි හොන්ති, එත්ථ සාධනෙ න සංසයො හොතීති. ඉහ භාවනාදයො උද්දිසිත්වා උද්දෙසක්කමං අනතික්කම්ම නිබ්බානාදීනමනුද්දෙසස්ස කතත්තා අපක්කමවාක්‍යත්ථදොසස්ස ඔකාසො න හොති.

१००. "भावना" इत्यादी. या मनुष्यलोकात सम्यक प्रकारे संपादन केलेली, म्हणजे कर्मफलावर श्रद्धा ठेवून यथाविधी संपादन केलेली आणि स्वतःच्या चित्तप्रवाहात प्रवृत्त केलेली भावना, दान आणि शील हे अनुक्रमे निर्वाण, उपभोग-परिभोग संपत्ती आणि स्वर्गाची उत्पत्ती इत्यादींचे हेतू म्हणून साधक होतात, या साधनात संशय नाही. येथे भावना इत्यादींचा उल्लेख करून, उल्लेखाच्या क्रमाचे उल्लंघन न करता निर्वाण इत्यादींचा अनुल्लेख (अनुक्रम) केल्यामुळे अपक्रम वाक्यार्थदोषाला वाव उरत नाही.

101.

१०१.

උද්දිට්ඨවිසයො කොචි, විසෙසො තාදිසො යදි;

අනුද්දිට්ඨෙසු නෙව’ත්ථි, දොසො කමවිලඞ්ඝනෙ.

जर पहिल्यांदा उल्लेख केलेल्या विषयाचा तसा काही विशेष असेल, तर नंतर उल्लेख न केलेल्यांमध्ये क्रमाचे उल्लंघन केल्यास कोणताही दोष नसतो.

101. ‘‘උද්දිට්ඨෙ’’ච්චාදි. උද්දිට්ඨා පඨමං යුත්තා අත්ථා විසයො ගොචරො යස්ස උද්දෙසානුද්දෙසසම්බන්ධවිජානනලක්ඛණස්ස විසෙසස්ස සො තාදිසො කොචි විසෙසො අනුද්දිට්ඨෙසු යථාක්කමමුද්දෙසකමානමතික්කමෙන පුන අත්ථන්තරනිස්සයෙන පරාමට්ඨෙසු යදි භවෙය්‍ය, කමස්ස යථොද්දිට්ඨෙසු අනුක්කමස්ස විලඞ්ඝනෙ අතික්කමෙ දොසො නෙවත්ථි.

१०१. "उद्दिष्ट" इत्यादी. पहिल्यांदा उल्लेख केलेले अर्थ ज्याचे विषय (गोचर) आहेत अशा उल्लेख आणि अनुल्लेख यांच्या संबंधाच्या ज्ञानाचे लक्षण असलेल्या विशेषाचा तसा कोणताही विशेष जर नंतर उल्लेख न केलेल्यांमध्ये, यथाक्रमाने उल्लेखाच्या क्रमाचे उल्लंघन करून पुन्हा दुसऱ्या अर्थाच्या आश्रयाने विचार केला असता जर असेल, तर जसे उल्लेख केले आहे त्या अनुक्रमाचे उल्लंघन केल्यास कोणताही दोष नसतो.

101. ‘‘උද්දිට්ඨෙ’’ච්චාදි. උද්දිට්ඨවිසයො පඨමං පයුත්තත්ථවිසයො තාදිසො කොචි විසෙසො උද්දෙසානුද්දෙසානං ‘‘ඉදමස්ස පුබ්බකථනං, ඉදමස්ස පච්ඡාකථන’’න්ති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛලක්ඛණසම්බන්ධපරිජානනලක්ඛණො විසෙසො අනුද්දිට්ඨෙසු අත්ථන්තරං නිස්සාය පුන වුත්තෙසු යදි ‘‘භවෙය්‍යා’’ති සෙසො. කමවිලඞ්ඝනෙ උද්දෙසානුද්දෙසානං කමාතික්කමෙ දොසො සත්ථඤ්ඤූනං සුතිකාලෙ අසහනකාරණං නෙවත්ථීති. උද්දිට්ඨා පඨමුච්චාරිතා අත්ථා විසයො ගොචරො අස්සෙති ච, කමස්ස විලඞ්ඝනන්ති ච වාක්‍යං.

१०१. "उद्दिष्ट" इत्यादी. पहिल्यांदा प्रयुक्त केलेल्या अर्थाचा विषय असलेला तसा कोणताही विशेष, जो उल्लेख आणि अनुल्लेखांच्या "हे याचे पूर्वकथन आहे, हे याचे पश्चात्कथन आहे" अशा परस्परांच्या अपेक्षेचे लक्षण असलेल्या संबंधाच्या ज्ञानाचे लक्षण असलेला विशेष आहे, तो जर नंतर उल्लेख न केलेल्यांमध्ये दुसऱ्या अर्थाचा आश्रय घेऊन पुन्हा सांगितला असता "असेल" (हा शब्द उरलेला आहे). क्रमाचे उल्लंघन केल्यास, म्हणजे उल्लेख आणि अनुल्लेखांच्या क्रमाचे उल्लंघन केल्यास, शास्त्र जाणणाऱ्यांना ऐकण्याच्या वेळी असह्य होण्याचे कारण असलेला दोष मुळीच नसतो. 'उद्दिष्ट म्हणजे पहिल्यांदा उच्चारलेले अर्थ ज्याचे विषय आहेत' असे, आणि 'क्रमाचे उल्लंघन' असे हे वाक्य आहे.

යථා –

जसे की –

102.

१०२.

කුසලාකුසලං [Pg.130] අබ්‍යා-කත’මිච්චෙසු පච්ඡිමං;

අබ්‍යාකතං පාකදං න, පාකදං පඨමද්වයං.

कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत यांपैकी शेवटचे अव्याकृत हे विपाक देणारे (फळ देणारे) नाही, आणि पहिले दोन (कुशल व अकुशल) विपाक देणारे आहेत.

102. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘කුසලෙ’’ච්චාදි. කුසලං කාමාවචරාදිකමෙකවීසතිවිධං, අකුසලඤ්ච ද්වාදසවිධං, අබ්‍යාකතං විපාකක්‍රියාසඞ්ඛාතමිති එතෙසු තීසු පච්ඡිමං අබ්‍යාකතං, පාකං විපාකං දදාතීති පාකදං. නෙති නිපාතපදං. පඨමද්වයං කුසලාකුසලං පාකං දදාතීති පාකදන්ති. එත්ථ අපාකදත්තං අබ්‍යාකතස්සෙව, පාකදත්තං තෙසමෙව ද්වින්නන්ති විසෙසො දට්ඨබ්බො.

१०२. "जसे की" असे उदाहरण दिले जाते "कुशल" इत्यादी. कुशल हे कामावचर इत्यादी एकवीस प्रकारचे आहे, अकुशल बारा प्रकारचे आहे, आणि अव्याकृत हे विपाक व क्रिया नावाचे आहे. या तिन्हींमध्ये शेवटचे अव्याकृत आहे. 'पाक' म्हणजे विपाक देणारे ते 'पाकप्रद' (विपाक देणारे). 'नाही' (न) हे निपात पद आहे. पहिले दोन म्हणजे कुशल आणि अकुशल हे विपाक देतात म्हणून 'विपाक देणारे' आहेत. येथे विपाक न देणे हे केवळ अव्याकृताचेच आहे, आणि विपाक देणे हे त्या दोघांचेच आहे, हा विशेष पाहावा.

102. ‘‘කුසලෙ’’ච්චාදි. කුසලං කාමාවචරාදිඑකවීසතිකුසලඤ්ච අකුසලං ද්වාදසවිධං අකුසලඤ්ච අබ්‍යාකතං විපාකක්‍රියාරූපනිබ්බානවසෙන චතුබ්බිධමබ්‍යාකතඤ්ච ඉච්චෙසු එවමෙතෙසු තීසු පච්ඡිමං උද්දෙසක්කමෙන පච්ඡිමමබ්‍යාකතං පාකදං න විපාකදායකං න හොති, පඨමද්වයං කුසලාකුසලං පාකදං යථාසකං විපාකදායකං හොතීති. ‘‘යථාසඞ්ඛ්‍යමනුදෙසො සමාන’’න්ති වුත්තත්තා උද්දිට්ඨෙහි සමානමනුද්දිට්ඨානමෙව සමසඞ්ඛ්‍යාය ලබ්භමානත්තා සඞ්ඛ්‍යායානතික්කමො හොති. එත්ථ පන කුසලාදිසභාවතො තිවිධත්තෙපි විපාකදානාදානවසෙන දුවිධකුසලාකුසලාදිවිසයභූතවිසෙසස්ස පවත්තියා වත්තිච්ඡාතො පඨමං වත්තබ්බතං විනා කමෙන නිස්සයනං නාම නත්ථීති අපක්කමදොසො න හොතීති.

१०२. “कुसले” इत्यादी. कुशल म्हणजे कामावचर इत्यादी एकवीस प्रकारचे कुशल, अकुशल म्हणजे बारा प्रकारचे अकुशल, आणि अव्याकृत म्हणजे विपाक, क्रिया, रूप आणि निर्वाण यांच्या भेदाने चार प्रकारचे अव्याकृत. अशा या तिन्हींमध्ये, निर्देश केलेल्या क्रमानुसार शेवटचे अव्याकृत हे 'पाकदम' (विपाक देणारे) नसते, आणि पहिले दोन (कुशल व अकुशल) हे 'पाकदम' म्हणजे आपापल्या परीने विपाक देणारे असतात. “यथासंख्यानुदेशो समानं” (यथासंख्य अनुदेश समान असतो) असे म्हटल्यामुळे, निर्देश केलेल्यांच्या समान संख्येनेच अनुनिर्देश केलेल्यांची प्राप्ती होत असल्यामुळे संख्येचे उल्लंघन होत नाही. येथे कुशल इत्यादी स्वभावामुळे तीन प्रकार असले तरी, विपाक देणे आणि न देणे यानुसार दोन प्रकारच्या कुशल-अकुशल इत्यादी विषयांच्या विशेषाच्या प्रवृत्तीच्या विवक्षेमुळे (बोलण्याच्या इच्छेमुळे), पहिल्यांदा सांगण्यायोग्य गोष्टीशिवाय क्रमाने आश्रय घेणे शक्य नसल्यामुळे 'अपक्रम दोष' होत नाही.

103.

१०३.

සගුණානා’විකරණෙ, කාරණෙ සති තාදිසෙ;

ඔචිත්‍යහීනතාපත්ති, නත්ථි භූතත්ථසංසිනො.

तशा प्रकारचे कारण असताना स्वतःच्या गुणांचे प्रकटीकरण करण्यात, यथार्थ (सत्य) गोष्टी सांगणाऱ्याला औचित्यहीनतेची आपत्ती (दोष) येत नाही.

103. ‘‘සගුණාන’’මිච්චාදි. [Pg.131] සොතූනං අත්තත්ථනිප්ඵාදනාදිකෙ තාදිසෙ කාරණෙ හෙතුම්හි සති භූතං යථාපවත්තං අත්ථං අත්තනො චරිතලක්ඛණං සංසිනො වදන්තස්ස සස්ස අත්තනො, සානං වා ගුණානං ආවිකරණෙ අධිකාරවසෙන ‘‘පූජනීයතරො ලොකෙ’’ඉච්චාදිකථනෙ ඔචික්‍යහීනතාය ආපත්ති පාපුණනං සම්භවො නත්ථි.

१०३. “सगुणानां” इत्यादी. श्रोत्यांच्या स्वतःच्या कल्याणाची सिद्धी इत्यादी तशा प्रकारचे कारण किंवा हेतू असताना, यथार्थ, जसा घडला आहे तसा अर्थ किंवा स्वतःच्या चरित्राचे लक्षण सांगणाऱ्या वक्त्याला, स्वतःच्या किंवा आपल्या गुणांचे प्रकटीकरण करण्यात, अधिकाराच्या वशाने “लोकात अत्यंत पूजनीय” इत्यादी सांगण्यात औचित्यहीनतेची आपत्ती (दोष) प्राप्त होण्याचा संभव नसतो.

103. ‘‘සගුණි’’ච්චාදි. තාදිසෙ කාරණෙ සති සොතූනං අත්තත්ථනිප්ඵාදනාදිකෙ තාදිසෙ හෙතුම්හි විජ්ජමානෙ භූතත්ථසංසිනො අත්තනි විජ්ජමානකායාදිසංවරලක්ඛණගුණසඞ්ඛාතමත්ථං ‘‘පූජනීයතරො ලොකෙ අහමෙකො’’ඉච්චාදිනා තාදිසාවසරෙ වදන්තස්ස සගුණානං සස්ස අත්තනො, සානං වා සකානං ගුණානං ආවිකරණෙ පාකටීකරණෙ ඔචිත්‍යහීනතාපත්ති ඔචිත්‍යහීනසඞ්ඛාතදොසස්සාපත්ති නත්ථීති. සසද්දස්ස අත්තඅත්තනියවාචකත්තා සස්ස අත්තනො ගුණා සෙ ච තෙ ගුණා චෙති වා විග්ගහො. භූතොයෙව අත්ථො, තං සංසති වදති සීලෙනාති විග්ගහො.

१०३. “सगुणि” इत्यादी. तशा प्रकारचे कारण असताना, म्हणजे श्रोत्यांच्या स्वतःच्या कल्याणाची सिद्धी इत्यादी तसा हेतू विद्यमान असताना, यथार्थ सांगणाऱ्याला, स्वतःमध्ये विद्यमान असलेल्या काय-संवर (शारीरिक संयम) इत्यादी लक्षणयुक्त गुणांविषयी “या लोकात मी एकटाच अत्यंत पूजनीय आहे” इत्यादी प्रकारे तशा प्रसंगी सांगणाऱ्याला, स्वतःच्या किंवा आपल्या गुणांचे प्रकटीकरण करण्यात औचित्यहीनतेची आपत्ती म्हणजे औचित्यहीन नावाच्या दोषाची प्राप्ती होत नाही. 'स' हा शब्द स्वतः आणि स्वतःचे (आत्म आणि आत्मीय) यांचा वाचक असल्यामुळे, 'सस्स अत्तनो गुणा' (स्वतःचे गुण) किंवा 'से च ते गुणा च' असा विग्रह होतो. 'भूत' (यथार्थ) हाच अर्थ आहे, त्याला जो स्वभावतः सांगतो, तो 'भूतत्थसंसी' असा विग्रह होतो.

104.

१०४.

ඔචිත්‍යං නාම විඤ්ඤෙය්‍යං, ලොකෙ විඛ්‍යාතමාදරා;

තත්ථො’පදෙසපභවා, සුජනා කවිපුඞ්ගවා.

औचित्य हे लोकात आदराने प्रसिद्ध असलेले जाणावे; त्या औचित्यामध्ये उपदेशाचे उगमस्थान असणारे सज्जन हे श्रेष्ठ कवी (कविपुंगव) असतात.

104. ‘‘ඔචිත්‍ය’’මිච්චාදි. ලොකෙ සත්තලොකෙ විඛ්‍යාතං පසිද්ධං ආබාලජනං යථාසකමනුරූපං විජානනතො ඔචිත්‍යං උචිතභාවො නාමෙති පසිද්ධියං ආදරා ආදරෙන උස්සාහෙන තතො පරමාදරණීයස්සාභාවතො, න හි අනුචිතං කිඤ්චි කෙනාප්‍යාදරණීයං සබ්බථා අනස්සාදනීයත්තා, විඤ්ඤෙය්‍යං ‘‘සොතූන’’න්ති සෙසො. තත්ථ තස්මිං ඔචිත්‍යෙ උපදෙසස්ස පඨමුච්චාරණස්ස උග්ගණ්හාපනවසෙන පවත්තස්ස පභවා උප්පත්තිට්ඨානභූතා සුජනා සුට්ඨුජනා කවිපුඞ්ගවා උත්තමා, කවිසෙට්ඨාති වුත්තං හොති.

१०४. “औचित्य” इत्यादी. लोकात म्हणजे प्राणिमात्र लोकात प्रसिद्ध असलेले, बालकांपासून सर्वांना आपापल्या परीने योग्य वाटणारे 'औचित्य' म्हणजे योग्य भाव होय. 'आदरा' म्हणजे आदराने, उत्साहाने, कारण त्यापेक्षा अधिक आदरणीय काहीही नसते; कारण अनुचित गोष्टीचा कोणीही कधीही आदर करत नाही, कारण ती सर्वथा आस्वाद घेण्यायोग्य नसते. 'जाणावे' (विज्ञेय्यं), येथे “श्रोत्यांनी” हा शब्द अध्याहृत आहे. त्या औचित्यामध्ये, शिकवण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त झालेल्या उपदेशाचे (प्रथम उच्चारणाचे) जे उगमस्थान आहेत, ते सज्जन हे 'कविपुंगव' म्हणजे उत्तम कवी किंवा श्रेष्ठ कवी होत, असे म्हटले आहे.

104. ‘‘ඔචිත්‍යෙ’’ච්චාදි. [Pg.132] ලොකෙ සත්තලොකෙ විඛ්‍යාතං ආබාලපසිද්ධං ඔචිත්‍යං නාම ආදරා ගාරවෙන විඤ්ඤෙය්‍යං විඤ්ඤූහි ඤාතබ්බං හොති, තත්ථ ඔචිත්‍යවිසයෙ උපදෙසපභවා පඨමුච්චාරණස්ස උප්පත්තිට්ඨානභූතා සුජනා සාධුජනභූතා කවිපුඞ්ගවා උත්තමකවයො භවන්තීති, පසිද්ධඔචිත්‍යපදෙන යුත්තත්තා එත්ථ නාමසද්දො පසිද්ධියං. උපදෙසස්ස පභවාති ච, පුමානො ච තෙ ගාවො චෙති ච, කවීනං පුඞ්ගවාති ච වාක්‍යං.

१०४. “औचित्ये” इत्यादी. लोकात म्हणजे प्राणिमात्र लोकात प्रसिद्ध असलेले, बालकांपासून सर्वांना ठाऊक असलेले 'औचित्य' हे आदराने, गौरवाने विद्वानांनी जाणण्यायोग्य असते. त्या औचित्यविषयात उपदेशाचे (प्रथम उच्चारणाचे) उगमस्थान असणारे सज्जन (साधू पुरुष) हे 'कविपुंगव' म्हणजे उत्तम कवी असतात. प्रसिद्ध औचित्य पदाशी युक्त असल्यामुळे येथे 'नाम' हा शब्द प्रसिद्धीच्या अर्थात आहे. 'उपदेशाचे उगमस्थान' (उपदेसस्स पभवा), 'पुंगव' म्हणजे बैल (पुमानो च ते गावो च), आणि 'कवींमध्ये श्रेष्ठ' (कवीनं पुंगवा) असे हे वाक्य आहे.

105.

१०५.

විඤ්ඤාතොචිත්‍යවිභවො-චිත්‍යහීනං පරිහරෙ;

තතො’චිත්‍යස්ස සම්පොසෙ,රසපොසො සියා කතෙ.

ज्याने औचित्यरुपी संपत्ती जाणली आहे, त्याने औचित्यहीनतेचा (दोषाचा) त्याग करावा; त्यामुळे औचित्याचे संवर्धन केले असता, रसाचे संवर्धन (परिपोष) होते.

105. ‘‘විඤ්ඤාත’’මිච්චාදි. විඤ්ඤාතො අවබුද්ධො යථාවුත්තකවිවරපසාදා ඔචිත්‍යමෙව විභවො සම්පත්ති යෙන සො ඔචිත්‍යහීනං නාම දූසනං පරිහරෙ පරිවජ්ජෙය්‍ය. තතො තස්මා පරිහාරතො හෙතුතො ඔචිත්‍යස්ස සම්පොසෙ සුට්ඨු වඩ්ඪිභාවෙ වඩ්ඪනෙ කතෙ රසස්ස අස්සාදිතබ්බතාසඞ්ඛාතස්ස මාධුරියස්ස සම්පොසො සියා භවෙය්‍ය.

१०५. “विज्ञातो” इत्यादी. ज्याने पूर्वोक्त श्रेष्ठ कवींच्या कृपेने औचित्य हीच संपत्ती आहे हे जाणले आहे, त्याने 'औचित्यहीन' नावाच्या दोषाचा त्याग करावा. त्या त्यागाच्या कारणाने औचित्याचे संवर्धन (चांगल्या प्रकारे वृद्धी) केले असता, आस्वाद घेण्यायोग्य अशा रसाच्या माधुर्याचे संवर्धन (परिपोष) होते.

105. ‘‘විඤ්ඤාතෙ’’ච්චාදි. විඤ්ඤාතොචිත්‍යවිභවො තාදිසකවීනමනුග්ගහෙන විඤ්ඤාතඔචිත්‍යසඞ්ඛාතසම්පත්තිසමන්නාගතො කවි ඔචිත්‍යහීනං නාම දූසනං පරිහරෙ නිරාකරෙය්‍ය, තතො දොසපරිහාරතො ඔචිත්‍යස්ස සම්පොසෙ උපබ්‍රූහනෙ කතෙ සති රසපොසො මාධුරියසඞ්ඛතස්ස අස්සාදෙතබ්බස්ස පූරණං සියා භවෙය්‍යාති. ඔචිත්‍යමෙව විභවොති ච, විඤ්ඤාතො ඔචිත්‍යවිභවො යෙනෙති ච, රසස්ස පොසො පුට්ඨභාවො පොසෙතබ්බභාවොති ච වාක්‍යං.

१०५. “विज्ञाते” इत्यादी. ज्याने तशा कवींच्या अनुग्रहाने औचित्यरुपी संपत्ती प्राप्त केली आहे अशा कवीने, 'औचित्यहीन' नावाच्या दोषाचा त्याग करावा. त्या दोषपरिहारामुळे औचित्याचे संवर्धन (पुष्टी) केले असता, रसाचे संवर्धन म्हणजे आस्वाद घेण्यायोग्य माधुर्याची परिपूर्णता होते. 'औचित्य हाच विभव (संपत्ती)', 'ज्याने औचित्यरुपी संपत्ती जाणली आहे', आणि 'रसाचे संवर्धन म्हणजे पुष्ट होणे किंवा संवर्धित होणे' असे हे वाक्य आहे.

යථා –

जसे की –

106.

१०६.

යො [Pg.133] මාරසෙනමාසන්න-මාසන්නවිජයුස්සවො;

තිණායපි න මඤ්ඤිත්ථ, සො වො දෙතු ජයං ජිනො.

ज्यांनी जवळ आलेल्या मारसेनेला, विजयाचा उत्सव जवळ आलेला असताना, तृणासारखेही (कस्पटासमान) मानले नाही, ते जिन (बुद्ध) तुम्हांला विजय देवोत.

106. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති ‘‘යො’’ඉච්චාදි. විජයො පරාභිභවො ආසන්නො විජයො එව උස්සවො අබ්භුදයො නිප්පටිපක්ඛා පවත්ති යස්ස එදිසො යො ආසන්නං අත්තනො සමීපමුපගතං මාරසෙනං තිණායපි න මඤ්ඤිත්ථ තිණම්පි න මඤ්ඤිත්ථ, තිණතොපි හීනං මඤ්ඤිත්ථ, සො ජිනො මාරජි වො තුම්හාකං ජයං දෙතූති විදධාතු. එත්ථ ජයාසීසනා ‘‘ජිනො’’ති අච්චන්තමුචිතං, යො අජිනි පඤ්චමාරෙති ජිනො පරාභිභවෙකරසො, තස්ස පරෙසං විජයප්පදානෙ සාමත්ථියෙකයොගො සියාති. ‘‘මාරසෙනමාසන්නං තිණායපි න මඤ්ඤිත්ථා’’ති ඉදං පනෙත්ථ අතිසමුචිතං යතො සමීපමුපගතම්පි තාදිසං මාරසෙනං තිණතොපි හීනං මඤ්ඤි, තෙනස්ස පරෙසං විජයප්පදානෙකරසතා විසෙසතො යුත්තාති.

१०६. “यथा” असे उदाहरण देतात, “यो” इत्यादी. विजय म्हणजे शत्रूचा पराभव; ज्यांचा विजय हाच उत्सव म्हणजे अभ्युदय (प्रतिपक्षाशिवाय प्रवृत्ती) जवळ आला आहे, असे जे, ज्यांनी आपल्या जवळ आलेल्या मारसेनेला तृणासारखेही मानले नाही, म्हणजे तृणापेक्षाही हीन मानले, ते जिन (मारविजेते बुद्ध) तुम्हांला विजय देवोत. येथे विजयाची आकांक्षा करताना “जिन” हा शब्द अत्यंत योग्य आहे, कारण ज्यांनी पाच मारांवर विजय मिळवला आहे ते 'जिन' आहेत, त्यांच्यामध्ये इतरांना विजय देण्याचे सामर्थ्य असणे अत्यंत योग्य आहे. “जवळ आलेल्या मारसेनेला तृणासारखेही मानले नाही” हे येथे अत्यंत योग्य आहे, कारण जवळ आलेल्या अशा मारसेनेला त्यांनी तृणापेक्षाही हीन मानले, त्यामुळे इतरांना विजय देण्याची त्यांची क्षमता विशेषत्वाने योग्य ठरते.

106. ඉහ සත්ථෙ සබ්බත්ථ සඞ්ඛෙපක්කමමිච්ඡන්තොපි ආචරියො ඔචිත්‍යං නාම ආදරෙන සග්ගරූහි උග්ගණ්හිත්වා පයුජ්ජිතබ්බමිච්චෙවං විත්ථාරෙන සිස්සෙ අනුසාසිත්වා ඉදානි ඔචිත්‍යහීනපරිහරණත්ථං ‘‘යො මාරසෙනමාසන්නෙ’’ච්චාදිනා ලක්ඛියමුදාහරති. ආසන්නවිජයුස්සවො අදූරසත්තුවිජයසඞ්ඛාතඋස්සවො, අථ වා අච්චාසන්නපටිපක්ඛවිරහප්පවත්තිසඞ්ඛාතඅභිවුද්ධියා සමන්නාගතො යො ජිනො ආසන්නං අනෙකප්පකාරභිංසනකරූපෙන අත්තනො සමීපමාගතං මාරසෙනං මාරබලං තිණායපි තිණලවං කත්වාපි න මඤ්ඤිත්ථ සල්ලක්ඛණං නාකාසි, සො ජිනො සො ජිතපඤ්චමාරො වො තුම්හාකං ජයං දෙතූති. එත්ථ යො පඤ්චමාරෙ ජිතත්තා ජිනො නාම හොති, සො පරාභිභවනෙ අසහායකිච්චත්තා පරෙසං ජයදානෙ සාමත්ථියයුත්තොති ‘‘ජයං දෙතූ’’ති කතං ජයාසීසනමතිඋචිතං [Pg.134] හොති, ජයදානෙ සාමත්ථියස්සෙව පොසකත්තා. ‘‘මාරසෙනමාසන්නං තිණායපි න මඤ්ඤිත්ථා’’ති ඉදං වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. එවං අච්චන්තඋචිතපයොගෙන ඔචිත්‍යහීනදොසො නිරාකතොති. විජයො එව උස්සවො, ආසන්නො විජයුස්සවො යස්සෙති විග්ගහො.

१०६. या शास्त्रामध्ये सर्वत्र संक्षेपक्रम इच्छिणारे असूनही, आचार्यांनी 'औचित्य' हे आदराने आणि सन्मानाने शिकून घेऊन उपयोगात आणले पाहिजे, अशा प्रकारे शिष्यांना विस्ताराने उपदेश करून, आता औचित्यहीनतेचा परिहार करण्यासाठी 'यो मारसेनामसन्ने' इत्यादीद्वारे लक्ष्याचे उदाहरण दिले आहे. 'आसन्नविजयोत्सव' म्हणजे जवळच असलेल्या शत्रूवरील विजयरूपी उत्सव, किंवा अत्यंत जवळ असलेल्या प्रतिपक्षाच्या अभावामुळे प्राप्त झालेल्या अभिवृद्धीने युक्त असलेला जो जिन (बुद्ध), अत्यंत जवळ आलेल्या आणि अनेक प्रकारच्या भयानक रूपाने स्वतःच्या समीप आलेल्या मारसेनेला (मारबळाला) तृणासारखे (गवताच्या काडीसारखे) करूनही ज्यांनी काहीच मानले नाही, लक्ष दिले नाही, तो जिन, तो पंचमारांवर विजय मिळवणारा (बुद्ध) तुम्हांला विजय देवो. येथे जो पंचमारांवर विजय मिळवल्यामुळे 'जिन' या नावाने ओळखला जातो, तो इतरांचा पराभव करण्याच्या असहाय्य कार्यामुळे इतरांना विजय देण्यास सामर्थ्यवान आहे, म्हणून 'विजय देवो' असे केलेले विजयाचे आशिष अत्यंत योग्य आहे, कारण ते विजय देण्याच्या सामर्थ्यालाच पुष्टी देणारे आहे. 'जवळ आलेल्या मारसेनेला तृणासारखेही मानले नाही' हे तर सांगण्याची गरजच नाही. अशा प्रकारे अत्यंत योग्य प्रयोगाने औचित्यहीनतेचा दोष दूर केला गेला आहे. 'विजय हाच उत्सव, आणि ज्याचा विजयोत्सव जवळ आला आहे तो' असा विग्रह आहे.

107.

१०७.

ආරද්ධකත්තුකම්මාදි-කමාතික්කමලඞ්ඝනෙ;

භග්ගරීතිවිරොධො’යං, ගතිං න ක්වාපි වින්දති.

सुरू केलेल्या कर्ता, कर्म इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन किंवा अतिक्रमण केल्यास, हा 'भग्गरीतिविरोध' (शैलीचा भंग होण्याचा दोष) होतो, ज्याला कुठेही स्थान (स्वीकृती) मिळत नाही.

107. ‘‘ආරද්ධ’’ඉච්චාදි. කත්තා ච කම්මඤ්ච තානි ආදීනි යෙසං කරණාදීනං ආරද්ධානි වත්තුං පට්ඨපිතානි කත්තුකම්මාදීනි තෙසං කමො තස්ස අතික්කමො පරිච්චාගො තස්ස ලඞ්ඝනෙ සති, වත්තුමාරද්ධකත්තුකම්මාදිකමානතික්කමෙති වුත්තං හොති. අයං යථාවුත්තො භග්ගරීතිවිරොධො ක්වාපි කත්ථචිපි ඨානෙ ගතිං න වින්දති පතිට්ඨං න ලභතෙ.

१०७. 'आरद्ध' इत्यादी. कर्ता आणि कर्म हे ज्यांचे आदि (सुरुवात) आहेत अशा करण इत्यादींचे, जे सांगण्यासाठी सुरू केले गेले आहेत, त्या कर्ता-कर्म इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन म्हणजे त्याचा त्याग करणे, त्याचे उल्लंघन झाले असता, सांगण्यास सुरू केलेल्या कर्ता-कर्म इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन न करणे असे म्हटले आहे. हा वर सांगितलेला 'भग्गरीतिविरोध' कोणत्याही ठिकाणी गती प्राप्त करत नाही, म्हणजेच प्रतिष्ठा मिळवत नाही.

107. ‘‘ආරද්ධි’’ච්චාදි. ආරද්ධකත්තුකම්මාදිකමාතික්කමලඞ්ඝනෙ වත්තුමාරද්ධකත්තුකම්මාදීනං කමපරිච්චාගස්සාතික්කමෙ අයං යථාවුත්තභග්ගරීතිවිරොධො ක්වාපි කත්ථචිපි ඨානෙ ගතිං පතිට්ඨං න වින්දති න ලභතෙති. ආරද්ධානි ච තානි කත්තුකම්මාදීනි යෙසං කරණාදීනං තෙසං කමස්ස අතික්කමො තස්ස ලඞ්ඝනන්ති විග්ගහො.

१०७. 'आरद्धि' इत्यादी. सुरू केलेल्या कर्ता, कर्म इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन किंवा अतिक्रमण केल्यास, म्हणजे सांगण्यास सुरू केलेल्या कर्ता, कर्म इत्यादींच्या क्रमाचा त्याग करण्याच्या उल्लंघनामध्ये, हा वर सांगितलेला 'भग्गरीतिविरोध' कोणत्याही ठिकाणी गती किंवा प्रतिष्ठा प्राप्त करत नाही, म्हणजेच मिळवत नाही. जे कर्ता, कर्म इत्यादी सुरू केले गेले आहेत, त्या करण इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन म्हणजे त्याचे अतिक्रमण, असा विग्रह आहे.

යථා –

जसे की –

108.

१०८.

සුජනඤ්ඤාන’මිත්ථීනං, විස්සාසො නො’පපජ්ජතෙ;

විසස්ස සිඞ්ගිනො රොග-නදීරාජකුලස්ස ච.

सज्जन नसलेले (दुर्जन), स्त्रिया, विष, शिंगे असलेले प्राणी, रोग, नदी आणि राजकुळ यांच्यावर विश्वास ठेवणे योग्य नाही.

109.

१०९.

භෙසජ්ජෙ විහිතෙ සුද්ධ-බුද්ධාදිරතනත්තයෙ;

පසාද’මාචරෙ නිච්චං, සජ්ජනෙ සගුණෙපි ච.

विहित (योग्य) औषधावर, शुद्ध बुद्ध इत्यादी त्रिरत्नांवर, सज्जनांवर आणि सद्गुणी लोकांवर नेहमीच प्रसन्नता (श्रद्धा) ठेवावी.

108-109. එත්ථ ච ‘‘සුජන’’මිච්චාදිකෙ ‘‘භෙසජ්ජෙ’’ඉච්චාදිකෙ ච ගාථාද්වයෙ ඡට්ඨියා, සත්තමියා ච අපරිච්චාගෙන නාත්ථරීතියා භඞ්ගො, චකාරස්සෙකස්ස කතත්තා න සද්දරීතියා [Pg.135] භඞ්ගො. බහූනමත්ථානඤ්හි සමුච්චයත්ථං වාක්‍යෙ එකො වා චකාරො කාතබ්බො පටිපදං වා.

१०८-१०९. आणि येथे 'सुजन' इत्यादी आणि 'भेषज्ज' इत्यादी या दोन्ही गाथांमध्ये षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तीचा त्याग न केल्यामुळे अर्थरीतीचा भंग होत नाही, आणि केवळ एकाच 'च' (आणि) शब्दाचा प्रयोग केल्यामुळे शब्दरीतीचाही भंग होत नाही. कारण अनेक अर्थांच्या समुच्चयासाठी (एकत्र जोडण्यासाठी) वाक्यात एकच 'च' कार वापरावा किंवा प्रत्येक पदाच्या मागे वापरावा.

108. ‘‘සුජනෙ’’ච්චාදි. සුජනඤ්ඤානං සජ්ජනෙහි අඤ්ඤෙසං දුජ්ජනානඤ්ච ඉත්ථීනඤ්ච විසස්ස ජීවිතහරණසමත්ථස්ස සිඞ්ගිනො විසාණවතො ච රොගනදීරාජකුලස්ස ච විස්සාසො සංසග්ගො න උපපජ්ජතෙ කිඤ්චිකාලෙ විරුජ්ඣනතො න යුජ්ජතෙති. එත්ථ ආරද්ධස්ස ඡට්ඨුන්තක්කමස්ස සබ්බත්ථ අපරිච්චාගතො අත්ථරීතිභඞ්ගො ච, යුත්තට්ඨානෙ එකස්සෙව චකාරස්ස යුත්තත්තා සද්දරීතිභඞ්ගො ච නත්ථි. චසද්දස්ස අනෙකත්ථසමුච්චයත්තා ‘‘සුජනඤ්ඤානඤ්චා’’තිආදිම්හි වා, ඉහ වුත්තනියාමෙන අවසානෙ වා, සබ්බත්ථ වා යොජනමරහති.

१०८. 'सुजन' इत्यादी. सज्जनांशिवाय इतरांचा म्हणजे दुर्जनांचा, स्त्रियांचा, प्राणांचे हरण करण्यास समर्थ असलेल्या विषाचा, शिंगे असलेल्या प्राण्यांचा, रोग, नदी आणि राजकुळ यांचा विश्वास किंवा संसर्ग योग्य नाही, कारण ते कोणत्याही वेळी विरुद्ध होऊ शकतात म्हणून ते योग्य नाही. येथे सुरू केलेल्या षष्ठी विभक्तीच्या क्रमाचा सर्वत्र त्याग न केल्यामुळे अर्थरीतीचा भंग होत नाही, आणि योग्य ठिकाणी एकाच 'च' काराचा प्रयोग केल्यामुळे शब्दरीतीचाही भंग होत नाही. 'च' शब्दाचा अनेक अर्थांचा समुच्चय करण्यासाठी 'सुजनज्ञानांच' इत्यादींमध्ये किंवा येथे सांगितलेल्या नियमानुसार शेवटी किंवा सर्व ठिकाणी योजना करणे योग्य आहे.

109. ‘‘භෙසජ්ජෙ’’ච්චාදිගාථායම්පි එසෙව නයො සත්තමීමත්තමෙව විසෙසො. විහිතෙ පථ්‍යෙ භෙසජ්ජෙ ඔසධෙ ච සුද්ධබුද්ධාදිරතනත්තයෙ ච සජ්ජනෙ සාධුජනෙ ච අපි පුනපි සගුණෙ විජ්ජමානගුණෙ ච පසාදං අත්තනො චිත්තපසාදං නිච්චං සතතං ආචරෙ සප්පුරිසො කරෙය්‍ය සෙවෙය්‍යාති.

१०९. 'भेषज्जे' इत्यादी गाथेतही हाच नियम लागू होतो, फक्त सप्तमी विभक्तीचाच विशेष फरक आहे. विहित (पथ्यकारक) औषधावर, शुद्ध बुद्ध इत्यादी त्रिरत्नांवर, सज्जन (साधू) लोकांवर आणि सद्गुणी (विद्यमान गुण असलेल्या) लोकांवर सत्पुरुषाने नेहमीच स्वतःचा चित्तप्रसाद (श्रद्धा) ठेवावा किंवा त्याचे आचरण करावे.

සසංසයස්ස යථා –

ससंशय (संशयाने युक्त) चे उदाहरण जसे की –

110.

११०.

මුනින්දචන්දිමාලොක-රසලොලවිලොචනො;

ජනො’වක්කන්තපන්ථො’ව,රංසිදස්සනපීණිතො.

मुनींद्ररूपी चंद्राच्या प्रकाशाच्या रसाने चंचल झालेल्या डोळ्यांचा मनुष्य, जणू मार्गावरून बाजूला गेलेल्या प्रवाशाप्रमाणे, किरणांच्या दर्शनाने तृप्त झाला.

110. ‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. එත්ථ රංසිසද්දො සසංසයං පරිහරති.

११०. 'मुनींद्र' इत्यादी. येथे 'रंसि' (किरण) हा शब्द संशयाचे निवारण करतो.

110. සසංසයපරිහාරලක්ඛියභූතා ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදිගාථා අනන්තරපරිච්ඡෙදෙ වුත්තත්ථාව. රංසිසද්දොයෙව හි විසෙසො, එත්ථ රංසිසද්දෙන සුණන්තානං උප්පජ්ජමානසංසයෙන සසංසයභූතං බන්ධදොසමොහතීති.

११०. संशय निवारणाचे लक्ष्य असलेली 'मुनींद्र' इत्यादी गाथा पुढील परिच्छेदात सांगितलेल्या अर्थाचीच आहे. 'रंसि' (किरण) हा शब्दच विशेष आहे, येथे 'रंसि' शब्दाने ऐकणाऱ्यांच्या मनात निर्माण होणाऱ्या संशयामुळे संशयाने युक्त असलेला काव्यबंधाचा दोष दूर होतो.

111.

१११.

සංසයායෙව [Pg.136] යං කිඤ්චි, යදි කීළාදිහෙතුනා;

පයුජ්ජතෙ න දොසො’ව, සසංසයසමප්පිතො.

जर खेळाच्या किंवा इतर कारणाने केवळ संशय निर्माण करण्यासाठीच काही प्रयोग केला गेला असेल, तर संशयाने युक्त असलेला तो प्रयोग दोष मानला जात नाही.

111. ‘‘සංසයෙ’’ච්චාදි. කීළාදීති ආදිසද්දෙන ආකිණ්ණසම්මන්තනාදිං සඞ්ගණ්හාති, කීළාදිහෙතුනා යං කිඤ්චි සංසයායෙව යදි පයුජ්ජතෙති සම්බන්ධො.

१११. 'संशय' इत्यादी. 'क्रीडा' इत्यादी मधील 'आदि' शब्दाने गुप्त मसलत इत्यादींचा संग्रह होतो. क्रीडा इत्यादी कारणाने जर काही केवळ संशयासाठीच योजले गेले असेल, असा संबंध आहे.

111. ‘‘සංසයායෙවෙ’’ච්චාදි. කීළාදිහෙතුනා කීළාසම්බාධසම්මන්තනාදිකාරණෙන යං කිඤ්චි සංසයුප්පාදනසමත්ථං යං කිඤ්චි පදං සංසයාය එව සොතූනං උප්පජ්ජමානසංසයත්ථමෙව යදි පයුජ්ජතෙ තස්මිං බන්ධනෙ වත්තාරෙහි පයුජ්ජතෙ චෙ, සසංසයසමප්පිතො සසංසයදොසසහිතො බන්ධො න දොසොව අදුට්ඨොවාති. සසංසයෙන සමප්පිතොති විග්ගහො.

१११. 'संशयायैव' इत्यादी. क्रीडा इत्यादी कारणाने, म्हणजे खेळ किंवा गुप्त मसलत इत्यादी कारणाने, संशय निर्माण करण्यास समर्थ असलेले कोणतेही पद जर केवळ संशयासाठीच, म्हणजे ऐकणाऱ्यांच्या मनात संशय निर्माण करण्यासाठीच जर त्या रचनेत वक्त्यांकडून योजले गेले असेल, तर संशयाने युक्त असलेला (संशयदोषाने युक्त असलेला) तो काव्यबंध दोषयुक्त नसून अदोष (दोषरहित) आहे. 'ससंशयेन समर्पितः' (संशयाने युक्त असलेला) असा विग्रह आहे.

යථා –

जसे की –

112.

११२.

යාතෙ දුතියංනිලයං, ගුරුම්හි සකගෙහතො;

පාපුණෙය්‍යාම නියතං, සුඛ’මජ්ඣයනාදිනා.

गुरू आपल्या स्वतःच्या घरातून दुसऱ्या घरी गेले असता, आम्ही निश्चितपणे अध्ययनाद्वारे सुख प्राप्त करू.

112. ‘‘යාතෙ’’ච්චාදි. ගුරුම්හි අජ්ඣාපකෙ සකගෙහතො අත්තනො මූලනිලයතො දුතියං නිලයං දුතියං ඝරං යාතෙ සති නියතමෙකන්තමජ්ඣයනාදිනා සුඛං පාපුණෙය්‍යාමාති අයමනිච්ඡිතත්ථො. ගුරුම්හි සුරාචරියෙ සකගෙහතො අත්තනො ජාතරාසිතො දුතියං නිලයං දුතියං රාසිං යාතෙ සති නියතමජ්ඣයනාදිනා සුඛං පාපුණෙය්‍යාමාති අයමෙත්ථ ඉච්ඡිතත්ථො.

११२. 'याते' इत्यादी. गुरू म्हणजे शिक्षक आपल्या स्वतःच्या घरातून (मूळ निवासस्थानातून) दुसऱ्या घरात गेले असता, आम्ही निश्चितपणे केवळ अध्ययनाद्वारे सुख प्राप्त करू, हा येथे अनपेक्षित (अनिच्छित) अर्थ आहे. गुरू म्हणजे बृहस्पती (देवगुरू) आपल्या स्वतःच्या घरातून (स्वतःच्या जन्मराशीतून) दुसऱ्या घरात (दुसऱ्या राशीत) गेले असता, आम्ही निश्चितपणे अध्ययनाद्वारे सुख प्राप्त करू, हा येथे अपेक्षित (इच्छित) अर्थ आहे.

112. ‘‘යාතෙ’’ච්චාදි. ගුරුම්හි ආචරියෙ සකගෙහතො අත්තනො වාසාගාරතො දුතියං නිලයං දුතියං ඝරංයාතෙ සති, අයමනිච්ඡිතත්ථො. ගුරුම්හි සුරාචරියෙ සකගෙහතො අත්තනො ජාතරාසිතො දුතියං නිලයං දුතියං [Pg.137] රාසිං යාතෙ ගතෙ සති අනුකූලත්තා නියතමෙකන්තෙන අජ්ඣයනාදිනා උග්ගහණාදිනා සුඛං මානසිකසුඛං, නො චෙ සුඛකාරණං ගන්ථපරිසමත්තිං පාපුණෙය්‍යාමාති. උභයපක්ඛස්සාපි අපරත්ථෙ අත්ථො සාධාරණො හොති. එත්ථ අජ්ඣයනසද්දසන්නිධානෙන පයුත්තගුරුසද්දස්ස ආචරියත්ථවාචකත්තෙපි ඉච්ඡිතත්ථගොපනත්ථං පයුත්තත්තා අදුට්ඨොති.

११२. "याते" इत्यादी. गुरू म्हणजे आचार्य आपल्या स्वतःच्या घरातून (निवासस्थानातून) दुसऱ्या निवासस्थानी (दुसऱ्या घरात) गेले असता, हा अनिष्ट अर्थ होतो. गुरू म्हणजे सुराचार्य (बृहस्पती) आपल्या स्वतःच्या राशीतून (जन्मराशीतून) दुसऱ्या राशीत गेले असता, अनुकूलतेमुळे निश्चितपणे अध्ययनादी व ग्रहणादी द्वारे सुख म्हणजे मानसिक सुख मिळते, आणि जर तसे नसेल तर सुखाचे कारण असलेल्या ग्रंथसमाप्तीला आपण प्राप्त करू. दोन्ही पक्षांमध्येही दुसऱ्या अर्थामध्ये अर्थ साधारण होतो. येथे 'अध्ययन' शब्दाच्या सान्निध्यामुळे प्रयुक्त झालेल्या 'गुरू' शब्दाचा अर्थ 'आचार्य' असा वाचक असला तरी, इच्छित अर्थाच्या गोपनासाठी प्रयुक्त झाल्यामुळे तो दोषरहित आहे.

113.

११३.

සුභගා භගිනී සා’යං, එතස්සි’ච්චෙවමාදිකං;

න ‘‘ගාම්ම’’මිති නිද්දිට්ඨං, කවීහි සකලෙහිපි.

"ती ही बहीण सुभगा (सुंदर) आहे, या पुरुषाची..." इत्यादी वाक्य सर्वच कवींनी "ग्राम्य" (ग्राम्य दोषयुक्त) म्हणून निर्दिष्ट केलेले नाही.

113. ‘‘සුභගා’’ඉච්චාදි. ඉච්චෙවමාදිකං භගිනීඉච්චෙවමාදිකං.

११३. "सुभगा" इत्यादी. "याप्रमाणे" इत्यादी म्हणजे "बहीण" इत्यादी होय.

113. ‘‘සුභගෙ’’ච්චාදි. එතස්ස පුරිසස්ස සා අයං භගිනී සුභගා සුන්දරාති ඉච්චෙවමාදිකං සකලෙහි කවීහි අපි න ගාම්මමිති ගාම්මදොසෙන න දුට්ඨමිති නිද්දිට්ඨන්ති. සුභං සුන්දරභාවං ගතාති ‘‘සුභගා’’ති අග්ගහෙත්වා බහුබ්බීහිසමාසෙ කතෙ ලබ්භමානත්ථස්ස අසබ්භභාවෙපි කවීනං චිත්තඛෙදං න ජනෙතීති අධිප්පායො. ඉති එවං අයං පකාරො ආදි අස්ස ඊදිසස්ස වාක්‍යස්සාති වාක්‍යං.

११३. "सुभगा" इत्यादी. "या पुरुषाची ती ही बहीण सुभगा म्हणजे सुंदर आहे" इत्यादी वाक्य सर्व कवींनी "ग्राम्य नाही" म्हणजेच ग्राम्य दोषाने दूषित नाही असे निर्दिष्ट केले आहे. "शुभ म्हणजे सुंदर भावाला प्राप्त झालेली ती सुभगा" असा अर्थ न घेता, बहुव्रीहि समास केल्यावर मिळणाऱ्या अर्थाच्या असभ्यतेमध्येही कवींच्या मनात खेद निर्माण होत नाही, असा अभिप्राय आहे. अशा प्रकारे हा प्रकार ज्याच्या सुरुवातीला आहे अशा वाक्याला 'वाक्य' म्हणतात.

114.

११४.

දුට්ඨාලඞ්කාරවිගමෙ, සොභනාලඞ්කතික්කමො;

අලඞ්කාරපරිච්ඡෙදෙ, ආවිභාවං ගමිස්සති.

दुष्ट (दोषयुक्त) अलंकाराचा नाश झाल्यावर, शोभन (सुंदर) अलंकारांची प्रवृत्ती अलंकार परिच्छेदामध्ये प्रकट होईल.

114. ‘‘දුට්ඨ’’ඉච්චාදි. දුට්ඨාලඞ්කාරස්ස දොසදූසිතස්ස අලඞ්කාරස්ස විගමෙ අපගමෙ සති.

११४. "दुष्ट" इत्यादी. दुष्ट अलंकाराचा म्हणजे दोषाने दूषित झालेल्या अलंकाराचा नाश (अपगम) झाला असता.

114. ‘‘දුට්ඨි’’ච්චාදි. දුට්ඨාලඞ්කාරවිගමෙ දොසදුට්ඨස්ස අලඞ්කාරස්ස අපගමෙ සති සොභනාලඞ්කතික්කමො පසත්ථානමලඞ්කාරානං පවත්තිආකාරො අලඞ්කාරපරිච්ඡෙදෙ අලඞ්කාරපකාසකත්තා තන්නාමකෙ පරිච්ඡෙදෙ ආවිභාවං පකාසත්තං ගමිස්සති පාපුණිස්සතීති. පරිච්ඡිජ්ජතීති පරිච්ඡෙදො. අලඞ්කාරපකාසකත්තා තදත්ථෙන අලඞ්කාරො ච සො පරිච්ඡෙදො චෙති විග්ගහො.

११४. "दुष्ट" इत्यादी. दुष्ट अलंकाराचा नाश झाल्यावर म्हणजे दोषाने दूषित अलंकाराचा अपगम झाला असता, शोभन अलंकारांचे अतिक्रमण म्हणजे प्रशंसनीय अलंकारांच्या प्रवृत्तीचा प्रकार, अलंकार परिच्छेदामध्ये म्हणजे अलंकारांचे प्रकाशन करणाऱ्या त्या नावाच्या परिच्छेदामध्ये आविर्भाव म्हणजे प्रकटता प्राप्त करेल. ज्याचे वर्गीकरण (परिच्छेदन) केले जाते तो 'परिच्छेद' होय. अलंकारांचे प्रकाशन करणारा असल्यामुळे त्या अर्थाने 'तो अलंकार आणि तो परिच्छेद' असा विग्रह होतो.

115.

११५.

දොසෙ [Pg.138] පරීහරිතුමෙස වරො’පදෙසො,සත්ථන්තරානුසරණෙන කතො මයෙවං;

විඤ්ඤායි’මං ගුරුවරාන’ධිකප්පසාදා,දොසෙ පරං පරිහරෙය්‍ය යසොභිලාසී.

दोषांचे परिहार करण्यासाठी हा उत्तम उपदेश इतर शास्त्रांच्या अनुसरणाने माझ्याद्वारे असा केला गेला आहे; श्रेष्ठ गुरूंच्या अत्यंत कृपेने (प्रसादाने) हा जाणून, यशाची अभिलाषा धरणाऱ्याने दोषांचा पूर्णपणे परिहार करावा.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදවිරචිතෙ

अशा प्रकारे संघरक्षित महास्वामीपादांनी रचलेल्या...

සුබොධාලඞ්කාරෙ

सुबोधालंकारामध्ये...

දොසපරිහාරාවබොධො නාම

'दोषपरिहारावबोध' नावाचा...

දුතියො පරිච්ඡෙදො.

दुसरा परिच्छेद.

115. ‘‘දොසෙ’’ඉච්චාදි. දොසෙ යථාවුත්තෙ පදදොසාදිකෙ පරිහරිතුං පරිච්චජිතුං එසො වරො උත්තමො උපදෙසො සත්ථන්තරානං බහූනං අනුසරණෙන අනුගමෙන මයා එවං කතො නිප්ඵාදිතො, ඉමං උපදෙසං ගුරුවරානං අධිකප්පසාදා මහතා පසාදෙන න අප්පකෙන, තථාවිධෙන තාදිසස්ස මහතො අත්ථස්ස අපසිජ්ඣනතො, විඤ්ඤාය ජානිත්වා ආදරතො කරෙය්‍ය දොසෙ යථාවුත්තෙ දොසෙ යසො පරිසුද්ධබන්ධනං ක්‍රියාලක්ඛණතො එකන්තෙන කිත්තිහෙතුත්තා, තංසබ්භාවා කිත්ති වා, තං අභිලසති සීලෙනෙති යසොභිලාසී පරං අච්චන්තමෙව පරිහරෙය්‍ය දූරතො කරෙය්‍ය.

११५. "दोषांना" इत्यादी. वर सांगितलेल्या पददोषादी दोषांचा परिहार करण्यासाठी (त्याग करण्यासाठी) हा श्रेष्ठ म्हणजे उत्तम उपदेश इतर अनेक शास्त्रांच्या अनुसरणाने (अनुगमनाने) माझ्याद्वारे असा केला (निर्माण केला) गेला आहे. हा उपदेश श्रेष्ठ गुरूंच्या अधिक प्रसादाने (मोठ्या कृपेने, अल्प नव्हे, कारण अशा प्रकारच्या मोठ्या अर्थाची सिद्धी त्याशिवाय होत नाही) जाणून (समजून) आदराने करावा. वर सांगितलेल्या दोषांमध्ये, यश म्हणजे क्रियालक्षणाने निश्चितपणे कीर्तीचे कारण असल्यामुळे अत्यंत शुद्ध रचना, किंवा त्या स्वरूपाची कीर्ती, तिची स्वभावाने इच्छा करणारा 'यशोभिलाषी' दोषांचा अत्यंत परिहार करेल म्हणजे त्यांना दूर करेल.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරෙ මහාසාමිනාමිකායං ටීකායං

अशा प्रकारे 'सुबोधालंकार' या महास्वामी नावाच्या टीकेमध्ये...

දොසපරිහාරාවබොධපරිච්ඡෙදො දුතියො.

दोषपरिहारावबोध नावाचा दुसरा परिच्छेद समाप्त.

115. ‘‘දොසෙ’’ච්චාදි. දොසෙ යථාවුත්තපදදොසාදිකෙ පරිහරිතුමපනෙතුං වරො උත්තමො එසො උපදෙසො සත්ථන්තරානුසරණෙන බහූනං බාහිරසත්ථානං අනුස්සතියා මයා එවං අනන්තරුද්දිට්ඨක්කමෙන කතො විරචිතො, ඉමං උපදෙසං ගුරුවරානං අධිකප්පසාදා අධිකප්පසාදෙන විඤ්ඤාය සභාවතො ඤත්වා යසොභිලාසී යසපටිලාභකාරණත්තා [Pg.139] කාරණෙ කාරියොපචාරෙන දොසාපගමෙන පරිසුද්ධබන්ධනං වා තාදිසබන්ධනහෙතු උප්පජ්ජමානකිත්තිං වා ඉච්ඡන්තො පඤ්ඤවා දොසෙ යථාවුත්තදොසෙ පරං අතිසයෙන පරිහරෙය්‍ය දූරතො කරෙය්‍යාති. එත්ථ පුබ්බද්ධෙන දොසපරිහාරපරිච්ඡෙදස්ස පසත්ථභාවො දස්සිතො, අපරද්ධෙන සිස්සජනානුසාසනං දස්සිතං හොති. තථා පුබ්බද්ධෙන කරුණාපුබ්බඞ්ගමපඤ්ඤාකිච්චං දස්සිතං, අපරද්ධෙන පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමකරුණාකිච්චං දස්සිතං. තථා පුබ්බද්ධෙන අත්තහිතසම්පත්ති, අපරද්ධෙන පරහිතසම්පත්ති දස්සිතාති. එවමනෙකාකාරදීපිකාය ඉමාය ගාථාය පරිච්ඡෙදං නිගමෙති. අඤ්ඤෙ සත්ථා සත්ථන්තරා, අන්තරසද්දො හි අඤ්ඤසද්දපරියායො. යථා ‘‘ගාමන්තරං න ගච්ඡෙය්‍යා’’ති. යසං අභිලසති සීලෙනාති වාක්‍යං.

११५. "दोषांना" इत्यादी. वर सांगितलेल्या पददोषादी दोषांचा परिहार करण्यासाठी (दूर करण्यासाठी) हा श्रेष्ठ म्हणजे उत्तम उपदेश इतर शास्त्रांच्या अनुसरणाने (अनेक बाह्य शास्त्रांच्या स्मरणाने) माझ्याद्वारे अशा प्रकारे आधी सांगितलेल्या क्रमाने रचला गेला आहे. हा उपदेश श्रेष्ठ गुरूंच्या अधिक प्रसादाने (कृपेने) जाणून (स्वभावाने समजून), यशाची प्राप्ती करून देणारा असल्यामुळे, कारणात कार्याच्या उपचाराने, दोषांच्या अभावाने शुद्ध रचना किंवा अशा रचनेमुळे उत्पन्न होणारी कीर्ती इच्छिणारा प्रज्ञावान मनुष्य वर सांगितलेल्या दोषांचा अत्यंत परिहार करेल म्हणजे त्यांना दूर करेल. येथे पूर्वार्धाने दोषपरिहार परिच्छेदाची प्रशंसनीयता दर्शवली आहे, आणि उत्तरार्धाने शिष्यांना दिलेला उपदेश दर्शवला आहे. तसेच पूर्वार्धाने करुणेने युक्त प्रज्ञेचे कार्य दर्शवले आहे, आणि उत्तरार्धाने प्रज्ञेने युक्त करुणेचे कार्य दर्शवले आहे. तसेच पूर्वार्धाने आत्महितसंपत्ती आणि उत्तरार्धाने परहितसंपत्ती दर्शवली आहे. अशा प्रकारे अनेक अर्थ प्रकाशित करणाऱ्या या गाथेने परिच्छेदाचा उपसंहार केला आहे. इतर शास्त्रे म्हणजे 'शास्त्रान्तरे', कारण 'अन्तर' शब्द हा 'अन्य' शब्दाचा पर्यायवाची आहे. जसे "दुसऱ्या गावात जाऊ नये" (गामन्तरं न गच्छेय्य). यशाची स्वभावाने इच्छा करतो, असे हे वाक्य आहे.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරනිස්සයෙ

अशा प्रकारे 'सुबोधालंकार' निसयामध्ये...

දුතියො පරිච්ඡෙදො.

दुसरा परिच्छेद समाप्त.

3. ගුණාවබොධපරිච්ඡෙද

३. गुणावबोध परिच्छेद

අනුසන්ධිවණ්ණනා

अनुसंधिवर्णन

116.

११६.

සම්භවන්ති ගුණා යස්මා,දොසානෙ’ව’මතික්කමෙ;

දස්සෙස්සං තෙ තතො දානි,සද්දෙ සම්භූසයන්ති යෙ.

ज्या अर्थी दोषांचे उल्लंघन (त्याग) केल्यावरच गुणांची उत्पत्ती होते, त्या अर्थी आता मी त्या गुणांचे वर्णन करीन जे शब्दांना सुशोभित करतात.

116. එවං දොසපරිහාරොපදෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි දොසපරිහාරා සමුපගතගුණං උපදස්සිතුමධිකාරං විරචයන්තො ආහ ‘‘සම්භවන්ති’’ඉච්චාදි. දොසානං යථාවුත්තානං පදදොසාදීනං එවං යථාවුත්තනයෙන අතික්කමෙ සති ගුණා ධම්මා [Pg.140] සද්දාලඞ්කාරසභාවා පසාදාදයො යස්මා කාරණා සම්භවන්ති සිජ්ඣන්ති, තඤ්ච ‘‘පසාදො කිලිට්ඨාදීනං වජ්ජනා සම්භවතී’’ත්‍යාදිනා යථායොගං විඤ්ඤෙය්‍යං, තතො තස්මා කාරණා යෙ ගුණා සද්දෙ සම්භූසයන්ති අලඞ්කරොන්ති, තෙ සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතෙ ගුණෙ ඉදානි දස්සෙස්සං උපදිසිස්සාමි.

११६. अशा प्रकारे दोषपरिहाराचा उपदेश दाखवून, आता दोषपरिहाराने प्राप्त होणाऱ्या गुणांचे प्रदर्शन करण्याचा अधिकार रचताना "संभवन्ति" इत्यादी म्हणाले. वर सांगितलेल्या पददोषादी दोषांचे अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने उल्लंघन (त्याग) झाले असता, ज्या कारणाने शब्दालंकार स्वरूप असलेले प्रसाद इत्यादी गुणधर्म संभवतात (सिद्ध होतात), आणि ते "क्लिष्ट इत्यादींच्या वर्जनाने प्रसाद संभवतो" इत्यादींद्वारे योग्य प्रकारे जाणून घ्यावे, त्या कारणाने जे गुण शब्दांना सुशोभित (अलंकृत) करतात, त्या शब्दालंकार संज्ञक गुणांना आता मी दाखवीन (उपदेश करीन).

116. එවං දොසපරිහාරපවෙසොපායං දස්සෙත්වා ඉදානි යථාවුත්තදොසානං පරිහාරෙන ‘‘බන්ධනිස්සිතගුණා එතෙ’’ති දස්සෙතුං පුබ්බාපරපරිච්ඡෙදානං සම්බන්ධං ඝටෙන්තො ‘‘සම්භවන්ති’’ච්චාදිගාථමාහ. දොසානං නිද්දිට්ඨපදදොසාදීනං එවං අනන්තරපරිච්ඡෙදෙ නිද්දිට්ඨක්කමෙන අතික්කමෙ සති ගුණා පසාදාදිසද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතා පසාදාදයො සද්දධම්මා යස්මා සම්භවන්ති, තතො යෙ සද්දධම්මා සද්දෙ සම්භූසයන්ති සජ්ජන්ති, තෙ සද්දධම්මෙ දස්සෙස්සං පකාසිස්සාමීති. එත්ථ කිලිට්ඨදොසබ්‍යාකිණ්ණදොසපරිහාරෙහි පසාදාලඞ්කාරො සිජ්ඣති, සෙසාපි යථාලාභතො ඤාතබ්බා.

११६. अशा प्रकारे दोषपरिहार प्रवेशाचा उपाय दाखवून, आता वर सांगितलेल्या दोषांच्या परिहाराने "हे रचनेवर आधारित गुण आहेत" हे दाखवण्यासाठी पूर्व आणि उत्तर परिच्छेदांचा संबंध जोडताना "संभवन्ति" इत्यादी गाथा म्हणाले. निर्दिष्ट केलेल्या पददोषादी दोषांचे अशा प्रकारे पुढील परिच्छेदात निर्दिष्ट केलेल्या क्रमाने उल्लंघन झाले असता, ज्या कारणाने प्रसादादी शब्दालंकार संज्ञक प्रसादादी शब्दधर्म संभवतात, त्या कारणाने जे शब्दधर्म शब्दांना सुशोभित (सज्जित) करतात, त्या शब्दधर्मांना मी दाखवीन (प्रकाशित करीन). येथे क्लिष्ट दोष आणि व्याकीर्ण दोषांच्या परिहाराने प्रसादांलकार सिद्ध होतो, आणि उर्वरित देखील यथालाभ जाणून घ्यावेत.

සද්දාලඞ්කාරඋද්දෙසවණ්ණනා

शब्दालंकार उद्देश वर्णन

117.

११७.

පසාදො’ජො මධුරතා,සමතා සුඛුමාලතා;

සිලෙසො’දාරතා කන්ති,අත්ථබ්‍යත්තිසමාධයො.

प्रसाद, ओज, मधुरता, समता, सुकुमारता, श्लेष, उदारता, कान्ति, अर्थव्यक्ति आणि समाधी.

117. ඉදානි තෙ විභජති ‘‘පසාදො’’ඉච්චාදිනා පසත්ථි පසාදො පකාසත්ථතා, ඔජො සමාසවුත්තිබාහුල්ලං අත්ථපාරිණත්‍යඤ්ච, මධුරතා සද්දානං රසවන්තතා, සමතා පජ්ජාපෙක්ඛාය චතුන්නං පාදානමෙකජාතියසම්බන්ධතා, ගජ්ජාපෙක්ඛාය තු පදානං, සුඛුමාලතා අඵරුසක්ඛරබාහුල්ලං, සිලෙසනං සිලෙසො බන්ධගාරවං, උදාරතා උක්කංසතා කෙනචි අත්ථෙන සනාථතා විසිට්ඨවිසෙසනයුත්තතා ච, කන්ති සබ්බලොකමනොහරතා, අත්ථබ්‍යත්ති සිද්ධෙන [Pg.141] ඤායෙන වා අභිධෙය්‍යස්ස ගහණං, සමාධි ලොකප්පතීත්‍යනුසාරිඅමුඛ්‍යත්ථතා, තෙසු ඔජඋදාරතා සද්දත්ථගුණා, සමාධි අත්ථගුණො, අත්ථානුගාමිත්තා එත්ථ සද්දානං, අඤ්ඤෙ තු සද්දගුණාව.

११७. आता ते (ग्रंथकार) 'प्रसाद' इत्यादींद्वारे त्यांचे वर्गीकरण करतात—प्रसाद म्हणजे अर्थाची स्पष्टता (प्रकटता); ओज म्हणजे समासांचा विपुल वापर आणि अर्थाची परिपक्वता; मधुरता म्हणजे शब्दांची रसमयता; समता म्हणजे पद्याच्या संदर्भात चारही चरणांचा एकाच प्रकारचा संबंध असणे आणि गद्याच्या संदर्भात पदांचा (शब्दांचा) समान संबंध असणे; सुकुमारता म्हणजे कठोर नसलेल्या अक्षरांचा विपुल वापर; श्लेष म्हणजे शब्दांचे परस्परांशी घट्ट जोडले जाणे (बंधाची दृढता); उदारता म्हणजे उत्कटता, विशिष्ट अर्थाने युक्त असणे आणि विशिष्ट विशेषणांनी युक्त असणे; कान्ति म्हणजे सर्व लोकांचे मन हरण करणारी मनोहरता; अर्थव्यक्ति म्हणजे प्रस्थापित नियमाने किंवा न्यायाने वाच्यार्थाचे सहज ग्रहण होणे; समाधी म्हणजे लोकप्रसिद्धीनुसार अमुख्य अर्थाचा (लक्ष्यार्थाचा) स्वीकार करणे. त्यांपैकी 'ओज' आणि 'उदारता' हे शब्द आणि अर्थ दोन्हीचे गुण आहेत, 'समाधी' हा अर्थाचा गुण आहे कारण येथे शब्द अर्थाचे अनुकरण करतात, आणि इतर सर्व केवळ शब्दगुणच आहेत.

117. ඉදානි ‘‘පසාදොජො’’ඉච්චාදිනා තෙ සද්දාලඞ්කාරෙ කමෙන විභජිතුං උද්දිසති. පසාදො පසන්නඵළිකාවලි අත්තනි ආවුනිතරත්තකම්බලසුත්තමිව සද්දානං අත්ථස්ස පසාදනසඞ්ඛාතො පසාදාලඞ්කාරො ච, ඔජො සමාසවුත්තිබාහුල්‍යඅත්ථපාරිණත්‍යසඞ්ඛතො සද්දත්ථානං ගුණො ච, මධුරතා සද්දානං රසවන්තභාවසඞ්ඛාතකණ්ණමධුරතා ච, සමතා පජ්ජෙ පාදස්ස සුතිතො සදිසතා ච, ගජ්ජෙ පදානං තථෙව සදිසතාති එවං පාදානං පදානඤ්ච තුල්‍යගුණතා ච, සුඛුමාලතා වණ්ණානං අතිඵරුසඅතිසිථිලභාවං විනා සමප්පමාණමුදුගුණො ච, සිලෙසො ඨානකරණාදිසම්භූතසභාගවණ්ණසුතීහි අච්ඡිද්දගුරුගුණො ච, උදාරතා උක්කට්ඨෙන කෙනචි අත්ථෙන බන්ධස්ස සජ්ජිතභාවො ච, විසිට්ඨවිසෙසනපදෙන යුත්තතා ච, කන්ති සබ්බෙසං පියගුණතා ච, අත්ථබ්‍යත්ති ඉච්ඡිතත්ථස්ස සිද්ධෙන වා න්‍යායෙන වා සුපාකටභාවො ච, සමාධයො ලොකප්පතීතිඅනතික්කන්තඅඤ්ඤධම්මාරොපනෙන අමුඛ්‍යත්ථතා චාති ඉමෙ සද්දත්ථගුණා දස හොන්ති. ‘‘සමාධයො’’ති තස්සෙව බහුත්තං දීපෙති, ඉමෙසු දසසු ඔජොදාරතාති ද්වෙ සද්දත්ථගුණා, සමාධි අත්ථගුණො පරියායෙන තදත්ථජොතකසද්දගුණොපි, සෙසා සත්ත සද්දගුණා එව, එතෙ සබ්බෙපි අලඞ්කරොන්ති බන්ධමනෙනාති වාක්‍යෙන අලඞ්කාරා නාම.

११७. आता 'प्रसाद, ओज' इत्यादींद्वारे त्या शब्दालंकारांचे क्रमाने वर्गीकरण करण्याचा उद्देश आहे. 'प्रसाद' म्हणजे जसे स्वच्छ स्फटिकांच्या माळेत ओवलेला लाल लोकरीचा दोरा स्पष्ट दिसतो, त्याप्रमाणे शब्दांच्या अर्थाची स्पष्टता दर्शवणारा 'प्रसाद अलंकार' होय; 'ओज' म्हणजे समासांचा विपुल वापर आणि अर्थाची परिपक्वता याने युक्त असलेला शब्द आणि अर्थाचा गुण होय; 'मधुरता' म्हणजे शब्दांच्या रसमयतेमुळे कानांना गोड वाटणारा गुण (कर्णमधुरता) होय; 'समता' म्हणजे पद्यामध्ये चरणांच्या ऐकण्यातील समानता आणि गद्यामध्ये शब्दांची तशीच समानता, अशा प्रकारे चरणांची आणि शब्दांची समान गुणयुक्तता होय; 'सुकुमारता' म्हणजे वर्णांमध्ये अत्यंत कठोर किंवा अत्यंत शिथिल भाव नसलेला, योग्य प्रमाणातील मृदुपणाचा गुण होय; 'श्लेष' म्हणजे उच्चारण स्थान आणि प्रयत्न इत्यादींमुळे निर्माण होणाऱ्या समान वर्णांच्या श्रवणाने अखंड आणि भारदस्त वाटणारा गुण होय; 'उदारता' म्हणजे एखाद्या उत्कृष्ट अर्थाने रचनेची सजावट असणे आणि विशिष्ट विशेषण पदांनी युक्त असणे होय; 'कान्ति' म्हणजे सर्वांना प्रिय वाटणारा गुण होय; 'अर्थव्यक्ति' म्हणजे इच्छित अर्थाचा प्रस्थापित नियमाने किंवा न्यायाने अत्यंत स्पष्ट होणारा भाव होय; 'समाधी' म्हणजे लोकप्रसिद्धीचे उल्लंघन न करता इतर गुणांच्या आरोपाने अमुख्य अर्थ (लक्ष्यार्थ) प्रकट करणे होय. हे शब्द आणि अर्थाचे दहा गुण आहेत. 'समाधयो' हा शब्द त्याचाच बहुविधपणा दर्शवतो. या दहा गुणांमध्ये 'ओज' आणि 'उदारता' हे दोन शब्द आणि अर्थाचे गुण आहेत; 'समाधी' हा अर्थाचा गुण आहे आणि पर्यायाने त्या अर्थाला प्रकट करणारा शब्दगुणही आहे; उर्वरित सात केवळ शब्दगुणच आहेत. हे सर्व या रचनेला सुशोभित करतात, म्हणून या नियमाने यांना 'अलंकार' असे म्हटले जाते.

සද්දාලඞ්කාරපයොජනවණ්ණනා

शब्दालंकाराच्या प्रयोजनाचे वर्णन.

118.

११८.

ගුණෙහෙ’තෙහි සම්පන්නො, බන්ධො කවිමනොහරො;

සම්පාදයති කත්තූනං, කිත්තිමච්චන්තනිම්මලං.

या गुणांनी संपन्न असलेली आणि कवींचे मन हरण करणारी रचना, तिच्या कर्त्यांना (रचनाकारांना) अत्यंत निर्मळ कीर्ती मिळवून देते.

118. ‘‘ගුණෙහි’’ච්චාදි. [Pg.142] එතෙහියෙව වුත්තෙහි දසහි ගුණෙහි ධම්මෙහි සද්දාලඞ්කාරසබ්භාවෙහි සම්පන්නො යුත්තො සමිද්ධො වා කවීනං මනො හරති සවසෙ වත්තෙතීති කවිමනොහරො කවිහදයහිලාදකාරී බන්ධො කත්තූනං බන්ධන්තානං කවීනං අච්චන්තනිම්මලං අතිසයපරිසුද්ධං අගුණලෙසෙනාප’නාලිම්පත්තා කිත්තිං ගුණඝොසං සම්පාදයති නිප්ඵාදෙති.

११८. 'गुणेहि' इत्यादी. वर सांगितलेल्या या दहा गुणांनी, धर्मांनी किंवा शब्दालंकारांच्या अस्तित्वाने संपन्न, युक्त किंवा समृद्ध असलेली आणि कवींचे मन हरण करणारी, त्यांना आपल्या वशमध्ये करणारी, म्हणजेच कवींच्या हृदयाला आनंद देणारी रचना (काव्यबंध), रचना करणाऱ्या कवींना अत्यंत निर्मळ, अतिशय शुद्ध, दोषांच्या लेशानेही कलंकित न झालेली कीर्ती (गुणांचा घोष) मिळवून देते किंवा निर्माण करते.

118. ‘‘ගුණෙ’’ච්චාදි. එතෙහි ගුණෙහි ඉමෙහි සද්දාලඞ්කාරසඞ්ඛාතදසවිධසද්දධම්මෙහි සම්පන්නො සමන්නාගතො සමිද්ධො වා බන්ධො පජ්ජාදිබන්ධො කවිමනොහරො අත්තනො නිරවජ්ජත්තා කවීනං චිත්තං පීණෙන්තො කත්තූනං රචයන්තානං අච්චන්තනිම්මලං අප්පකදොසෙනාපි අසම්මිස්සත්තා අතිපරිසුද්ධං කිත්තිං බන්ධනවිසයභූතයසොරාසිං සම්පාදයති නිප්ඵාදෙතීති. ඉමිනා කාරණෙන බන්ධස්ස යථාවුත්තදසවිධගුණපරිග්ගහො සඋස්සාහං කාතබ්බොති අධිප්පායො. මනො හරතීති මනොහරො, කවීනං මනොහරො කවිමනොහරොති විග්ගහො.

११८. 'गुणे' इत्यादी. या गुणांनी, म्हणजेच शब्दालंकार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दहा प्रकारच्या शब्दधर्मांनी संपन्न, युक्त किंवा समृद्ध असलेली पद्यादी रचना, आपल्या निर्दोषत्वामुळे कवींचे मन हरण करणारी आणि कवींच्या चित्ताला आनंद देणारी असून, रचना करणाऱ्या कर्त्यांना, अल्पशा दोषानेही अमिश्रित असल्यामुळे अत्यंत निर्मळ, अतिशय शुद्ध अशी कीर्ती (रचनेच्या संदर्भातील यशोवृद्धी) मिळवून देते किंवा निर्माण करते. या कारणास्तव, रचनेमध्ये वर सांगितलेल्या दहा प्रकारच्या गुणांचा स्वीकार उत्साहाने केला पाहिजे, असा याचा अभिप्राय आहे. 'मन हरण करते ते मनोहर' आणि 'कवींचे मनोहर ते कवीमनोहर' असा याचा विग्रह आहे.

සද්දාලඞ්කාරනිද්දෙසවණ්ණනා

शब्दालंकाराच्या निर्देशाचे वर्णन.

119.

११९.

අදූරාහිතසම්බන්ධ-සුභගා යා පදාවලි;

සුපසිද්ධාභිධෙය්‍යා’යං, පසාදං ජනයෙ යථා.

ज्या पदांच्या मालिकेत (शब्दांच्या रचनेत) जवळच संबंध प्रस्थापित झाल्यामुळे सौंदर्य आले आहे, आणि जिचा वाच्यार्थ अत्यंत सुप्रसिद्ध (सहज समजणारा) आहे, ती 'प्रसाद' नावाचा गुण निर्माण करते. जसे की...

119. ඉදානි යථොද්දෙසානමෙසං නිද්දෙසං සොදාහරණං කරොන්තො ආහ ‘‘අදූර’’ඉච්චාදි. අදූරෙ ආසන්නෙ අදූරෙන වා අදූරාහිතක්‍රියාකත්තුකම්මාදිපදවසෙන ආහිතො ඨපිතො කතො සම්බන්ධො අන්වයො, තෙන සුභගා මනොහරා සුපසිද්ධො සුප්පකාසො සුගම්මො අභිධෙය්‍යො අත්ථො යස්සා සාති තථා, න තු භාවත්ථො තස්ස සභාවගම්භීරත්තා. වුත්තඤ්හි –

११९. आता उद्देशानुसार यांचे उदाहरणसहित स्पष्टीकरण करताना 'अदूर' इत्यादी म्हणतात. 'अदूर' म्हणजे जवळ किंवा जवळच प्रस्थापित केलेल्या क्रियापद, कर्ता, कर्म इत्यादी पदांच्या आधारे प्रस्थापित केलेला संबंध किंवा अन्वय, त्याने सुभग म्हणजे मनोहर झालेली; जिचा अभिधेय अर्थ (वाच्यार्थ) अत्यंत प्रसिद्ध, स्पष्ट आणि सुगम आहे ती तशी (पदमालिका), परंतु भावार्थ नव्हे, कारण तो स्वभावानेच गंभीर असतो. कारण असे म्हटले आहे की—

‘‘කවීන’ධිප්පාය’මසද්දගොචරං,[Pg.143] පදෙ ඵුරන්තං මුදුකම්හි කෙවලං;

විසන්ති භාවාවගමා කතස්සමා,පකාසයන්ත්‍යා’කතියො තු තාදිසා’’ති.

"कवींचा अभिप्राय जो शब्दांच्या कक्षेबाहेरचा आहे आणि केवळ मृदू पदांमध्ये स्फुरणारा आहे, त्यात परिश्रम केलेले लोकच भावाचे आकलन करून प्रवेश करतात; परंतु सामान्य लोक तशा प्रकारचा अर्थ प्रकट करू शकत नाहीत."

තාදිසා යා පදාවලි පදපන්ති අයං පසාදං තන්නාමකං ගුණං ජනයෙ උප්පාදයති. යථාති තමුදාහරති.

तशा प्रकारची जी पदांची मालिका (शब्दांची रचना) आहे, ती 'प्रसाद' नावाचा गुण निर्माण करते (उत्पन्न करते). 'जसे की' याद्वारे त्याचे उदाहरण दिले जाते.

119. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන එතෙසං සද්දාලඞ්කාරාදීනං නිද්දෙසං සොදාහරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අදූරාහිතෙ’’ච්චාදි. අදූරෙ ආසන්නපදෙසෙ තදුපචාරෙන ආසන්නෙ වා ආහිතො ක්‍රියාය, ලද්ධක්‍රියායොගකත්තුකම්මාදිපදානං වසෙන ච කතො, නො චෙ වින්‍යාසවසෙන ඨපිතො වා සම්බන්ධො ඉච්ඡිතත්ථපතීතික්කමෙන අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛලක්ඛණක්‍රියාකාරකයොගො තෙන සුභගා මනොහරා, සුපසිද්ධො පසිද්ධත්ථවිසයෙ සද්දපයොගතො අතිපාකටො අභිධෙය්‍යො සද්දත්ථො යස්සා සා අයං පදාවලි පදපන්ති පසාදං පසාදනාමකං ගුණං ජනයෙ උප්පාදයති. යථාති ලක්ඛියං දස්සෙති. අදූරෙ ආහිතොති වා, උපචරිතත්තා අදූරො ච සො ආහිතො චාති වා, සො ච සො සම්බන්ධො චෙති ච, තෙන සුභගාති ච, සු අතිසයෙන පසිද්ධොති ච, සො අභිධෙය්‍යො අස්සෙති ච වාක්‍යං. එත්ථ සුපසිද්ධො නාම සද්දත්ථො, අධිප්පායත්ථො පන පකතිගම්භීරො. වුත්තඤ්හි –

११९. आता उद्देशाच्या क्रमानुसार या शब्दालंकार इत्यादींचे उदाहरणसहित स्पष्टीकरण देताना 'अदूराहिते' इत्यादी म्हणतात. 'अदूर' म्हणजे जवळच्या प्रदेशात किंवा उपचाराने जवळ असलेल्या ठिकाणी, क्रियेद्वारे प्रस्थापित केलेला, आणि क्रियापदाशी संबंध असलेल्या कर्ता, कर्म इत्यादी पदांच्या आधारे केलेला, किंवा रचनेच्या क्रमाने ठेवलेला संबंध (अन्वय), जो इच्छित अर्थाच्या प्रतीतीच्या क्रमाने परस्परांच्या अपेक्षेचे लक्षण असलेल्या क्रिया आणि कारकांच्या योगाने युक्त असतो, त्याने सुभग म्हणजे मनोहर झालेली; जिचा अभिधेय शब्दार्थ प्रसिद्ध अर्थाच्या बाबतीत शब्दांच्या प्रयोगामुळे अत्यंत स्पष्ट असतो, अशी ही पदांची मालिका (शब्दांची रचना) 'प्रसाद' नावाचा गुण निर्माण करते (उत्पन्न करते). 'जसे की' याद्वारे त्याचे लक्षण (उदाहरण) दाखवले जाते. 'अदूर' मध्ये प्रस्थापित केलेला, किंवा उपचाराने जो जवळ आहे आणि प्रस्थापित केला आहे तो, आणि तोच तो संबंध, त्याने सुभग झालेली, आणि अतिशय प्रसिद्ध असलेला, आणि तोच जिचा अभिधेय अर्थ आहे, असे हे वाक्य आहे. येथे 'सुप्रसिद्ध' म्हणजे शब्दाचा अर्थ (वाच्यार्थ) होय, परंतु अभिप्रेत अर्थ (अभिप्राय) हा स्वभावानेच गंभीर असतो. कारण असे म्हटले आहे की—

‘‘කවීන’ධිප්පාය’මසද්දගොචරං,පදෙ ඵුරන්තං මුදුකම්හි කෙවලං;

විසන්ති භාවාවගමා කතස්සමා,පකාසයන්ත්‍යා’කතියො තු තාදිසා’’ති.

"कवींचा अभिप्राय जो शब्दांच्या कक्षेबाहेरचा आहे आणि केवळ मृदू पदांमध्ये स्फुरणारा आहे, त्यात परिश्रम केलेले लोकच भावाचे आकलन करून प्रवेश करतात; परंतु सामान्य लोक तशा प्रकारचा अर्थ प्रकट करू शकत नाहीत."

තස්සත්ථො – අසද්දගොචරං සද්දස්ස අවිසයං හුත්වා මුදුකම්හි පදෙ කෙවලං විසුං ඵුරන්තං චාපෙන්තං කවීනධිප්පායං කවීනමජ්ඣාසයං [Pg.144] කතස්සමා සද්දත්ථවිසයෙ කතපරිචයා පණ්ඩිතා භාවාවගමා පදත්ථාවබොධෙන විසන්ති පවිසන්ති, තාදිසා ආකතියො තු සද්දසද්දත්ථානං ආකාරා පකාසයන්ති අධිප්පායත්ථං ජොතෙන්තීති.

त्याचा अर्थ असा – शब्दाचा विषय न होता (शब्दाच्या कक्षेबाहेर राहून) केवळ कोमल पदांमध्ये स्वतंत्रपणे स्फुरण पावणारे आणि वळण घेणारे, कवींचे अभिप्राय आणि कवींचे आशय असणारे, ज्यांनी शब्द आणि अर्थाच्या विषयात अभ्यास व परिचय केला आहे असे पंडित लोक भावाच्या आकलनाने आणि पदांच्या अर्थाच्या बोधाने (त्यात) प्रवेश करतात. अशा प्रकारच्या आकृती (स्वरूप) शब्द आणि शब्दांच्या अर्थांचे आकार प्रकाशित करतात आणि अभिप्रेत अर्थाला उजळून टाकतात.

120.

१२०.

අලඞ්කරොන්තා වදනං, මුනිනො’ධරරංසියො;

සොභන්තෙ’රුණරංසී’ව, සම්පතන්තා’ම්බුජොදරෙ.

मुनींच्या (बुद्धांच्या) मुखाला अलंकृत करणाऱ्या त्यांच्या ओठांच्या किरणांची प्रभा, कमळाच्या गर्भात पडणाऱ्या बालसूर्याच्या (अरुणाच्या) किरणांप्रमाणे शोभून दिसते.

120. ‘‘අලඞ්කරොන්තා’’ඉච්චාදි. මුනිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වදනං සභාවමධුරපකතිමුඛං අලඞ්කරොන්තා සජ්ජන්තා සොභයමානා අධරානං රංසියො සුපක්කබිම්බඵලොපමඔට්ඨයුගළවිනිස්සටබහුතරකන්තිච්ඡිතාභා මුනිනොති විඤ්ඤායති සුතත්තා. අම්බුජොදරෙ තා කාලොපනතපුප්ඵකාසරමණීයෙ පදුමබ්භන්තරෙ සම්පතන්තා පවත්තමානා අරුණරංසීව බාලසූරියරංසියො විය සොභන්තෙ විරාජන්ති.

१२०. ‘अलङ्करोन्ता’ इत्यादी. मुनींच्या म्हणजेच सम्यक्संबुद्धांच्या स्वाभाविकपणे मधुर आणि सुंदर असणाऱ्या मुखाला अलंकृत करणारे, सुशोभित करणारे; पिकलेल्या तोंडलीच्या (बिंब) फळासारख्या ओठद्वयीतून बाहेर पडणारे आणि विपुल कांतीने युक्त असणारे ओठांचे किरण – येथे ‘मुनींचे’ असे ऐकले गेल्यामुळे समजते. कमळाच्या गर्भात, म्हणजेच योग्य वेळी उमललेल्या फुलाच्या रमणीय अशा कमळाच्या आत पडणारे (किरण), बालसूर्याच्या किरणांप्रमाणे (अरुणकिरणांप्रमाणे) शोभून दिसतात, विराजतात.

120. ‘‘අලඞ්කරොන්තෙ’’ච්චාදි. මුනිනො වදනං පකතිසුන්දරමුඛං අලඞ්කරොන්තා සජ්ජන්තා අධරරංසියො තස්සෙව මුනිනො ඔට්ඨද්වයතො නික්ඛන්තකන්තිසමූහා අම්බුජොදරෙ විකසනානුරූපකාලාභිමුඛෙ පදුමගබ්භෙ උපඩ්ඪවිකසිතෙති වුත්තං හොති. සම්පතන්තා පවත්තමානා අරුණරංසී ඉව බාලසූරියරංසීව සොභන්තෙ දිබ්බන්තීති. එත්ථ අදූරසම්බන්ධං පසිද්ධත්ථඤ්ච නිස්සාය පසාදගුණො පාකටො. අධරරංසීනං මුනිසම්බන්ධො සුතානුමිතසම්බන්ධෙසු සුතසම්බන්ධස්ස බලවත්තා, කාකක්ඛිගොළකනයෙන වා ලබ්භතීති. අධරෙ රංසීති ච, අම්බුජස්ස උදරන්ති ච වාක්‍යං.

१२०. ‘अलङ्करोन्ते’ इत्यादी. मुनींच्या स्वाभाविकपणे सुंदर मुखाला अलंकृत करणारे, सुशोभित करणारे; त्याच मुनींच्या ओठद्वयीतून बाहेर पडलेले कांतीचे समूह असणारे ओठांचे किरण, कमळाच्या गर्भात – म्हणजेच उमलण्याच्या काळाला अनुकूल अशा अर्धविकसित कमळाच्या आत – पडणारे, बालसूर्याच्या किरणांप्रमाणे शोभून दिसतात, प्रकाशतात. येथे जवळचा संबंध आणि प्रसिद्ध अर्थाचा आश्रय घेतल्यामुळे ‘प्रसाद गुण’ स्पष्ट होतो. ओठांच्या किरणांचा मुनींशी असणारा संबंध हा ‘ऐकलेल्या’ आणि ‘अनुमान केलेल्या’ संबंधांमध्ये ऐकलेल्या संबंधाच्या बलवत्तेमुळे किंवा ‘काकाक्षिगोलक न्यायाने’ (कावळ्याच्या डोळ्याच्या बुबुळाच्या न्यायाने) प्राप्त होतो. ‘अधरे रंसी’ (ओठांवर किरण) आणि ‘अम्बुजस्स उदरं’ (कमळाचा गर्भ) असे हे वाक्य आहे.

121.

१२१.

ඔජො සමාසබාහුල්‍ය-මෙසො ගජ්ජස්ස ජීවිතං;

පජ්ජෙප්‍ය’නාකුලො සො’යං,කන්තො කාමීයතෙ යථා.

समासांचे बाहुल्य (प्रमाण जास्त असणे) म्हणजे ‘ओज’ होय. हे गद्याचे जीवन (प्राण) आहे. पद्यामध्येही जर ते व्याकुळता नसलेले (स्पष्ट) असेल, तर ते एखाद्या प्रियकराप्रमाणे प्रिय मानले जाते.

121. ‘‘ඔජො’’ඉච්චාදි. [Pg.145] සමාසස්ස එකත්ථවුත්තියා බාහුල්‍යං භිය්‍යොභාවො ඉත්‍යනුවදිත්වා පුන ඔජො විධීයතෙ, එසො ඔජො සමාසබාහුල්ලලක්ඛණො ගජ්ජස්ස වුත්තිරූපස්ස ජීවිතං හදයං සාරං තප්පධානත්තා ගජ්ජස්ස, න පජ්ජස්ස, සොයං ඔජො අනාකුලො අගහනො අතොයෙව කන්තො හදයඞ්ගමො, පජ්ජෙපි න කෙවලං ගජ්ජෙ කාමීයතෙ පයුජ්ජතෙ. යථෙත්‍යුදාහරති.

१२१. ‘ओजो’ इत्यादी. समासाच्या एकार्थी वृत्तीचे बाहुल्य म्हणजे अधिकता, असा अनुवाद करून पुन्हा ‘ओज’ विहित केला जातो. समासाच्या बाहुल्याचे लक्षण असलेला हा ओज गुण, गद्यबंधाचे जीवन, हृदय आणि सार आहे; कारण गद्यामध्ये त्याचे प्राधान्य असते, पद्यात नाही. तो हा ओज गुण व्याकुळता नसलेला (स्पष्ट), अगहन (सुलभ) आणि म्हणूनच कांत (हृदयस्पर्शी) असून, केवळ गद्यातच नव्हे तर पद्यातही इच्छिला जातो, म्हणजेच वापरला जातो. ‘यथा’ (जसे की) असे म्हणून ते उदाहरण देतात.

121. ඉදානි ඔජගුණං දස්සෙති ‘‘ඔජො’’ච්චාදිනා. ඔජො නාම සමාසබාහුල්‍යං භින්නත්ථෙසු පවත්තසද්දානං එකත්ථපවත්තිලක්ඛණස්ස සමාසස්ස බහුලතා, එසො ඔජො ගජ්ජස්ස ගජ්ජබන්ධස්ස ජීවිතං හදයං, ජීවිතසීසෙන හදයසඞ්ඛතං චිත්තං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සො අයං ඔජො අනාකුලො නිබ්‍යාකුලො කන්තො තතොයෙව විඤ්ඤූනං පියභූතො පජ්ජෙපි පජ්ජබන්ධෙපි කාමීයතෙ කවීහි පයුජ්ජතෙති. බහුලස්ස භාවො බාහුල්‍යං, සමාසස්ස බාහුල්‍යන්ති විග්ගහො. ගජ්ජබන්ධාධිකාරස්සාභාවා පජ්ජවිසයස්ස ඔජගුණස්ස ලක්ඛියං දස්සෙති ‘‘යථෙ’’ච්චාදිනා.

१२१. आता ‘ओजो’ इत्यादींद्वारे ओज गुणाचे दर्शन घडवितात. ओज म्हणजे समासांचे बाहुल्य; वेगवेगळ्या अर्थांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या शब्दांच्या एकाच अर्थातील प्रवृत्तीचे लक्षण असलेल्या समासाची प्रचुरता होय. हा ओज गुण गद्याचा, म्हणजेच गद्यबंधाचा प्राण किंवा हृदय आहे; येथे ‘प्राण’ या शब्दाने हृदयरूप चित्त अभिप्रेत आहे, असे समजावे. तो हा ओज गुण व्याकुळता नसलेला (स्पष्ट), निर्व्याकुळ, कांत आणि म्हणूनच विद्वानांना प्रिय असणारा असून, पद्यातही म्हणजेच पद्यबंधातही कवींद्वारे इच्छिला जातो व वापरला जातो. ‘बहुलाचा भाव म्हणजे बाहुल्य’ आणि ‘समासाचे बाहुल्य’ असा याचा विग्रह आहे. गद्यबंधाचा अधिकार नसल्यामुळे, पद्यविषयक ओज गुणाचे लक्ष्य ‘यथा’ इत्यादींद्वारे दाखवितात.

122.

१२२.

මුනින්දමන්දසඤ්ජාත-හාසචන්දනලිම්පිතා;

පල්ලවා ධවලා තස්සෙ-වෙකොනා’ධරපල්ලවො.

मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मंदहास्यरूपी चंदनाने लिप्त झालेले सर्व पल्लव (झाडांची पाने) पांढरे झाले; परंतु केवळ त्यांचा एकच अधरपल्लव (ओठरूपी कोवळे पान) पांढरा झाला नाही.

122. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. මුනින්දස්ස මන්දං ඊසකං සඤ්ජාතො පවත්තො තංසභාවත්තා භගවතො හාසස්ස හාසො හසිතං සොව චන්දනමිව චන්දනං ධවලත්තරූපත්තා, තෙන ලිම්පිතා උපදෙහිතා පල්ලවා සබ්බානි කිලසයානි ‘‘ඉදමෙවෙ’’ති නියමාභාවතො, ධවලා පකතිවණ්ණපරිච්චාගෙන සුක්කා අහෙසුං ගාහාපිතත්තා සගුණස්ස තාදිසවිසිට්ඨස්ස පටිලාභතො, එවං සන්තෙපි තස්ස මුනින්දස්සෙව එකො අඤ්ඤස්ස තාදිසස්සාභාවා අධරපල්ලවො න ධවලො [Pg.146] ධවලො නාහොසි. අච්චාසන්නදෙසියොපි බහුමන්තබ්බො’ය’මස්සානුභාවොති.

१२२. ‘मुनिन्द’ इत्यादी. मुनींद्रांचे मंद म्हणजे थोडेसे उत्पन्न झालेले, त्यांच्या स्वभावामुळे भगवंतांचे जे हास्य (हसणे) आहे, तेच पांढऱ्या रंगामुळे चंदनासारखे आहे. त्याने लिप्त झालेले, माखलेले पल्लव म्हणजे सर्व कोवळी पाने (‘हेच’ असा नियम नसल्यामुळे), आपल्या नैसर्गिक रंगाचा त्याग करून पांढरे झाले; कारण त्यांना तशा विशिष्ट गुणाची प्राप्ती झाली होती. असे असूनही, त्या मुनींद्रांचाच एक (कारण दुसऱ्या कोणाचा तसा नाही) अधरपल्लव (ओठरूपी पान) पांढरा झाला नाही. अत्यंत जवळ असूनही पांढरा न होणे, हा त्यांचा प्रभाव अत्यंत आदरणीय मानला पाहिजे.

‘‘පෙමාවබන්ධහදයෙ සදයෙ ජිනස්මිං,තස්මිං නු කිං කුමතයො භවථ’ප්පසන්නා;

කිං තෙන වො න විහිතං හිත’මුග්ගදුග්ග-සංසාරසාගරසමුත්තරණාවසානං’’.

ज्यांचे हृदय प्रेमाने बांधलेले आहे आणि जे अत्यंत दयाळू आहेत, अशा त्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) विषयी, हे दुर्बुद्धी लोकांनो, तुम्ही अप्रसन्न का आहात? अत्यंत दुर्गम अशा संसारसागरातून पार होण्यापर्यंतचे कोणते हित त्यांनी तुमच्यासाठी केले नाही?

ඉච්චපරමුදාහරණං. එවමෙතාදිසො අනාකුලො කන්තො ඔජො ජානිතබ්බොති. නනු ච ය-තසද්දානං නිච්චො සම්බන්ධො, තස්මා කථං ‘‘තස්සෙවෙකො නාධරපල්ලවො’’ති එත්ථ යසද්දාභාවොති? සච්චං, කින්තු පක්කන්තවිසයො, තථා පසිද්ධවිසයො, අනුභූතවිසයො ච තසද්දො යසද්දං නාපෙක්ඛතෙ. යථා –

हे दुसरे उदाहरण आहे. अशा प्रकारे, हा व्याकुळता नसलेला (स्पष्ट) आणि कांत ओज गुण जाणावा. शंका अशी की, ‘यद्’ (जो) आणि ‘तद्’ (तो) या शब्दांचा नित्य संबंध असतो, मग ‘तस्सेवेको नाधरपल्लवो’ यामध्ये ‘यद्’ शब्दाचा अभाव कसा? हे सत्य आहे, परंतु प्रकृत विषय (प्रस्तुत विषय), प्रसिद्ध विषय आणि अनुभूत विषय असणारा ‘तद्’ शब्द ‘यद्’ शब्दाची अपेक्षा ठेवत नाही. जसे की –

‘‘සවාසනෙ කිලෙසෙ සො, එකො සබ්බෙ නිඝාතිය;

අහු සුසුද්ධසන්තානො, පූජානඤ්ච සදාරහො’’.

त्यांनी (बुद्धांनी) एकट्यानेच वासनेसह सर्व क्लेशांचा नाश करून, अत्यंत शुद्ध चित्तसंतती प्राप्त केली आणि ते सदैव पूजेस पात्र झाले.

ඉච්චාදි. එත්ථ බුද්ධො ‘‘බුද්ධානුස්සතිමාදිතො’’ති පක්කන්තො.

इत्यादी. येथे ‘बुद्धानुस्मृतीच्या सुरुवातीपासून’ बुद्ध हा प्रकृत (प्रस्तुत) विषय आहे.

පසිද්ධවිසයො යථා –

प्रसिद्ध विषय जसे की –

‘‘අග්ගිං පක්ඛන්ද’ අථ වා, ‘පබ්බතග්ගා පතෙ’ති වා;

යදි වක්ඛති කත්තබ්බං, ඤාතකාරීහි සො ජිනො’’.

‘अग्नीत उडी घे’ किंवा ‘पर्वताच्या शिखरावरून खाली पड’ असे जरी त्यांनी सांगितले, तरी ज्ञात्यांनी (हित जाणणाऱ्यांनी) त्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) आज्ञेचे पालन केले पाहिजे.

ඉච්චාදි.

इत्यादी.

අනුභූතවිසයො යථා –

अनुभूत विषय जसे की –

‘‘අතීතං නානුසොචාමි, නප්පජප්පාම’නාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙමි, තෙන වණ්ණො පසීදති’’.

मी भूतकाळाचा शोक करत नाही, भविष्यकाळाची आकांक्षा धरत नाही; मी वर्तमानकाळात जगतो, म्हणूनच माझा वर्ण प्रसन्न दिसतो.

ඉච්චාදි.

इत्यादी.

යසද්දො තුත්තරවාක්‍යට්ඨො පුබ්බවාක්‍යෙ තසද්දමෙව ගමයති. යථා –

परंतु उत्तर वाक्यात (पुढील वाक्यात) असलेला ‘यद्’ शब्द पूर्व वाक्यात (मागील वाक्यात) ‘तद्’ शब्दाचाच बोध करून देतो. जसे की –

‘‘බොධිං [Pg.147] නමාමි නතිභාජනමච්චුළාරං,පුඤ්ඤාකරං භුවනමණ්ඩලසොත්ථිභූතං;

යො චක්ඛුසොතසතිගොචරතං සමෙතො,දොසාරිදප්පමථනෙ’කරසො බුධානං’’.

मी त्या अत्यंत उदात्त, वंदनीय, पुण्याचा ठेवा असणाऱ्या आणि जगतासाठी कल्याणकारी असणाऱ्या बोधीला (बोधीवृक्षाला किंवा ज्ञानाला) नमन करतो; जी डोळे, कान आणि स्मृतीच्या कक्षेत आली आहे आणि जी विद्वानांच्या दोषांरूपी शत्रूंच्या गर्वाचे मर्दन करण्यात एकरस (तत्पर) आहे.

ඉච්චාදි.

इत्यादी.

පුබ්බවාක්‍යොපාත්තො තු යසද්දො උත්තරවාක්‍යෙතසද්දොපාදානං විනා සාකඞ්ඛෙ වාක්‍යස්ස ඌනත්තං ජනෙති. එත්ථ පක්කන්තවිසයො තසද්දො.

परंतु पूर्व वाक्यात वापरलेला ‘यद्’ शब्द जर उत्तर वाक्यात ‘तद्’ शब्दाचा प्रयोग न करता आला, तर तो आकांक्षेसह वाक्यात अपूर्णता निर्माण करतो. येथे ‘तद्’ शब्द प्रकृत (प्रस्तुत) विषय आहे.

122. මුනින්දස්ස මන්දං ඊසකං සඤ්ජාතො පවත්තො හාසොයෙව සිතං චන්දනචුණ්ණමිව තෙන ලිම්පිතා ආලෙපිතා පල්ලවා රුක්ඛලතාදීනං පකතිරත්තානි කිසලයානි ධවලා සගුණපරිච්චාගෙන සෙතා අහෙසුං, තථාපි තස්සෙව තථාගතස්ස එකො අතුලො අසහායො වා අධරපල්ලවො දන්තාවරණසඞ්ඛාතපල්ලවො න රංසිසංසට්ඨොපි සමීපට්ඨොපි ධවලො සෙතො නාහොසි. එවමෙත්ථ අගහනසමාසබාහුල්‍යං දීපිතං හොති.

१२२. मुनींद्रांचे मंद म्हणजे थोडेसे उत्पन्न झालेले जे हास्य आहे, तेच पांढऱ्या चंदनाच्या उटीसारखे आहे. त्याने लिप्त झालेल्या, माखलेल्या पल्लवांनी – म्हणजे वृक्ष-वेलींच्या नैसर्गिकरीत्या तांबड्या असणाऱ्या कोवळ्या पानांनी – आपल्या नैसर्गिक रंगाचा त्याग करून पांढरा रंग धारण केला; तरीसुद्धा, त्याच तथागतांचा एक अतुलनीय किंवा अद्वितीय असा अधरपल्लव (ओठरूपी पान), जो दातांचे आवरण आहे, तो किरणांच्या संपर्कात असूनही आणि अत्यंत जवळ असूनही पांढरा झाला नाही. अशा प्रकारे, येथे सुबोध (व्याकुळता नसलेल्या) समासांचे बाहुल्य स्पष्ट केले आहे.

‘‘පෙමාවබන්ධහදයෙ සදයෙ ජිනස්මිං,තස්මිං නු කිං කුමතයො භවථ’ප්පසන්නා;

කිං තෙන වො න විහිතං හිත’මුග්ගදුග්ග-සංසාරසාගරසමුත්තරණාවසාන’’න්ති.

“ज्यांचे हृदय प्रेमाने बांधलेले आहे आणि जे अत्यंत दयाळू आहेत, अशा त्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) विषयी, हे दुर्बुद्धी लोकांनो, तुम्ही अप्रसन्न का आहात? अत्यंत दुर्गम अशा संसारसागरातून पार होण्यापर्यंतचे कोणते हित त्यांनी तुमच्यासाठी केले नाही?”

අපරමුදාහරණං. තස්සත්ථො – කුමතයො හෙ අඤ්ඤාණා! පෙමාවබන්ධහදයෙ සබ්බෙසු තුම්හෙසු නිච්චං පවත්තිතදළ්හපෙමානුබන්ධචිත්තෙ සදයෙ තතොයෙව දයාසහිතෙ තස්මිං ජිනස්මිං විසයභූතෙ කිං නු කස්මා අප්පසන්නා භවථ, තථා හි වො තුම්හාකං තෙන ජිනෙන උග්ගො දාරුණො ච, දුග්ගො ගන්තුමසක්කුණෙය්‍යො ච, සොයෙව සංසාරසාගරො තස්ස සමුත්තරණං පරියන්තප්පත්තියෙව අවසානං යස්ස තං න විහිතං අකතං හිතං වුද්ධි නාම කිං හොති, න [Pg.148] හොතෙව. එත්ථාපි සමාසස්ස පාකටත්තා ඔජො ගුණො කන්තො හොතීති.

दुसरे उदाहरण. त्याचा अर्थ असा – हे अज्ञानी लोकांनो! प्रेमाचे बंधन असलेल्या हृदयात, तुमच्या सर्वांमध्ये नेहमी दृढ प्रेमाचा अनुबंध असणाऱ्या आणि म्हणूनच दयाळू असलेल्या त्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) बाबतीत तुम्ही का बरे प्रसन्न होत नाही? कारण तुमच्यासाठी त्या जिनांनी जो उग्र (भयानक) आणि दुर्गम (पार करण्यास कठीण) असा हा संसारसागर आहे, त्याचे पार जाणे म्हणजेच ज्याचा अंत आहे, ते जर केले नाही, तर तुमचे हित किंवा कल्याण काय होणार? काहीच होणार नाही. येथेही समासाच्या स्पष्टतेमुळे 'ओज' गुण प्रिय वाटतो.

නනු ය-තසද්දානං නිච්චසම්බන්ධොති කථං ‘‘තස්සෙවෙකො’’ති ච ‘‘තස්මිං නු කිං කුමතයො’’ති ච ඉච්චාදීසු හෙට්ඨා වුත්තයසද්දො නත්ථීති? සච්චං, තථාපි පක්කන්තත්ථවිසයො, පසිද්ධත්ථවිසයො, අනුභූතත්ථවිසයො වා තසද්දො යසද්දං නාපෙක්ඛති. තථා හි –

शंका: 'य' आणि 'त' या शब्दांचा नित्य संबंध असतो, तर मग "त्याचाच एक" (तस्सेवेको) आणि "त्याच्याविषयी का, हे अज्ञानी लोकांनो!" (तस्मिं नु किं कुमतयो) इत्यादींमध्ये खाली (पूर्वी) सांगितलेला 'य' शब्द का नाही? उत्तर: हे खरे आहे, तरीही प्रकृत विषयाशी संबंधित असलेला, प्रसिद्ध विषयाशी संबंधित असलेला किंवा अनुभवलेल्या विषयाशी संबंधित असलेला 'त' शब्द 'य' शब्दाची अपेक्षा करत नाही. जसे की –

‘‘සවාසනෙ කිලෙසෙ සො, එකො සබ්බෙ නිඝාතිය;

අහු සුසුද්ධසන්තානො, පූජානඤ්ච සදාරහො’’ති.

"त्यांनी (बुद्धांनी) एकट्यानेच वासनेसह सर्व क्लेशांचा नाश करून, अत्यंत शुद्ध अंतःकरण धारण केले आणि ते नेहमी पूजेस पात्र झाले."

එවමාදීසු ‘‘සො’’ති නිද්දිට්ඨතසද්දො ‘‘බුද්ධානුස්සතිමාදිතො’’ති එත්ථ අතීතෙන බුද්ධසද්දෙන වචනීයවිසයො හොති.

इतक्यादींमध्ये "ते" (सो) या शब्दाने दर्शवलेला 'त' शब्द "बुद्धानुस्मृतीच्या सुरुवातीला" यातील पूर्वी आलेल्या 'बुद्ध' शब्दाने व्यक्त होणाऱ्या विषयाला दर्शवतो.

‘‘අග්ගිං පක්ඛන්ද’ අථවා, ‘පබ්බතග්ගා පතෙ’ති වා;

යදි වක්ඛති කත්තබ්බං, ඤාතකාරීහි සො ජිනො’’ති.

"अग्नीत उडी घे किंवा पर्वताच्या शिखरावरून खाली पड, असे जर ते करायला सांगतील, तर जाणकारांनी ते केले पाहिजे, कारण ते जीन (बुद्ध) जाणणारे आहेत."

එවමාදීසු තසද්දො ඤාතකාරීහි කත්තබ්බත්තා පසිද්ධබුද්ධපදත්ථවිසයො.

इतक्यादींमध्ये 'त' शब्द जाणकारांनी करण्यायोग्य असल्यामुळे प्रसिद्ध असलेल्या 'बुद्ध' या पदाच्या अर्थाचा विषय आहे.

‘‘අතීතං නානුසොචාමි, නප්පජප්පාම’නාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙමි, තෙන වණ්ණො පසීදතී’’ති.

"मी भूतकाळाचा शोक करत नाही, भविष्याची आकांक्षा धरत नाही; मी वर्तमानात जगतो, म्हणूनच माझा वर्ण प्रसन्न दिसतो."

එවමාදීසු තසද්දො අනනුසොචනනප්පජප්පනයාපනසඞ්ඛාතවිජානනවසෙන අනුභූතත්ථවිසයො, තස්මා තීසුපි ඨානෙසු තසද්දො යසද්දං නාපෙක්ඛතෙ. එත්ථ පන පක්කන්තවිසයො තසද්දො අධිප්පෙතො. අපිච උත්තරවාක්‍යෙ ඨිතො යසද්දො පුබ්බවාක්‍යෙ තසද්දෙ අසතිපි තමෙව දීපෙති. තථා හි –

इतक्यादींमध्ये 'त' (तेन) हा शब्द शोक न करणे, आकांक्षा न ठेवणे आणि वर्तमानात जगणे या रूपाने अनुभवलेल्या विषयाशी संबंधित आहे, म्हणून तिन्ही ठिकाणी 'त' शब्द 'य' शब्दाची अपेक्षा करत नाही. परंतु येथे प्रकृत विषयाशी संबंधित असलेला 'त' शब्द अभिप्रेत आहे. शिवाय, नंतरच्या वाक्यात असलेला 'य' शब्द आधीच्या वाक्यात 'त' शब्द नसला तरी त्यालाच दर्शवतो. जसे की –

බොධිං නමාමි නතිභාජනමච්චුළාරං,පුඤ්ඤාකරං භුවනමණ්ඩලසොත්ථිභූතං;

යො චක්ඛුසොතසතිගොචරතං සමෙතො,දොසාරිදප්පමථනෙ’කරසො බුධානන්ති.

"मी त्या अत्यंत श्रेष्ठ, वंदनीय, पुण्याचा उगम असलेल्या आणि संपूर्ण जगासाठी कल्याणकारी असलेल्या बोधीला वंदन करतो; जी विद्वानांच्या डोळ्यांचा, कानांचा आणि स्मृतीचा विषय झाली आहे, आणि जी दोषांरूपी शत्रूंचा गर्व नष्ट करण्यात एकमेव रस (मुख्य कार्य) असणारी आहे."

යො [Pg.149] බුධානං චක්ඛුසොතසතීනං ගොචරතං විසයභාවං සමෙතො පත්තො, තෙසංයෙව දොසාරීනං කිලෙසපච්චත්ථිකානං දප්පමථනෙ දප්පමද්දනෙ එකරසො පධානකිච්චො සමිද්ධිවන්තො වා හොති, තං බොධිං නමාමීති සම්බන්ධො. පුබ්බවාක්‍යෙ පයොජිතො යසද්දො උත්තරවාක්‍යෙ තසද්දොපාදානෙ අසති සංසයමුප්පාදයමානො වාක්‍යස්ස ඌනත්තං කරොති. උදාහරණං පන පාකටං.

"जी विद्वानांच्या डोळ्यांचा, कानांचा आणि स्मृतीचा विषय झाली आहे, आणि क्लेशांरूपी शत्रूंचा गर्व नष्ट करण्यात एकमेव रस असणारी किंवा मुख्य कार्य करणारी आहे, त्या बोधीला मी वंदन करतो" असा संबंध आहे. पहिल्या वाक्यात वापरलेला 'य' शब्द नंतरच्या वाक्यात 'त' शब्दाचा प्रयोग न केल्यास संशय निर्माण करतो आणि वाक्यात उणीव निर्माण करतो. याचे उदाहरण स्पष्टच आहे.

123.

१२३.

පදාභිධෙය්‍යවිසයං,සමාසබ්‍යාසසම්භවං;

යං පාරිණත්‍යං හොති’හ,සොපි ඔජොව තං යථා.

शब्द आणि अर्थ यांच्या विषयात, समास किंवा व्यासापासून (विस्तारापासून) उत्पन्न होणारी जी परिपक्वता येथे दिसून येते, ती देखील 'ओज' गुणच आहे, जसे की –

123. ‘‘පදි’’ච්චාදි. පදස්ස අභිධෙය්‍යො අත්ථො සො විසයො යස්ස. යත්ථ පචුරසද්දාභිධෙය්‍යො අත්ථො සංඛිත්තපදෙහි වුච්චතෙ, සො සමාසො. යත්ථප්පකෙහි පදෙහි අභිධෙය්‍යත්ථො පචුරපදෙහි වුච්චතෙ, සො බ්‍යාසො. තතො සමාසබ්‍යාසතො සම්භවො යස්ස. තං තථාවිධං යං පාරිණත්‍යං පරිණතභාවො හොතීති අනුවදිත්වා සොපි ඉහ සසත්ථෙ ඔජොවාති විධීයතෙ. තං යථෙත්‍යුභයම්පි උදාහරති.

१२३. 'पदि' इत्यादी. पदाचा जो अभिधेय (वाच्य) अर्थ आहे, तो ज्याचा विषय आहे. जेथे पुष्कळ शब्दांनी सांगण्याचा अर्थ संक्षिप्त पदांनी सांगितला जातो, तो 'समास' होय. जेथे थोड्या पदांनी सांगण्याचा अर्थ विस्तृत पदांनी सांगितला जातो, तो 'व्यास' (विस्तार) होय. त्या समास आणि व्यासापासून ज्याची उत्पत्ती होते. त्या प्रकारची जी 'पारिणत्य' म्हणजे परिणत अवस्था (परिपक्वता) होते, असा अनुवाद करून, तो देखील येथे स्वार्थात 'ओज' (ओजोगुण) म्हणून विहित केला जातो. 'तं यथा' (ते जसे) याने त्या दोन्हीचे उदाहरण दिले जाते.

123. ‘‘පදෙ’’ච්චාදි. පදානං බහූනං අප්පකානං වා පදානං අභිධෙය්‍යවිසයං විත්ථාරසංඛිත්තත්ථවිසයවන්තං සමාසබ්‍යාසසම්භවං යථාක්කමං සඞ්ඛෙපවිත්ථාරද්වයෙන නිප්ඵන්නං නිප්ඵත්තිවන්තං වා යං පාරිණත්‍යං කත්තූනං ගන්ථවිසයෙ පරිණතිප්පකාසකො යො සද්දධම්මො අත්ථධම්මො හොති, සද්දගුණො අත්ථගුණොති වුත්තං හොති, සොපි ඉහ සුබොධාලඞ්කාරෙ ඔජො නාම සද්දගුණො අත්ථගුණො. තං යථාති ද්වීසු ලක්ඛියං දස්සෙති, පදානං අභිධෙය්‍යො විසයො යස්ස පාරිණත්‍යස්සෙති ච, සමාසො ච බ්‍යාසො චාති ච, තතො සම්භවන්ති ච, තතො සම්භවො අස්සාති ච, පරිණතස්ස [Pg.150] කත්තුනො ගන්ථස්ස එව වා භාවොති ච විග්ගහො. කත්තු පාරිණත්‍යපක්ඛෙ තප්පකාසකගන්ථස්ස තදත්ථෙන පාරිණත්‍යං සිද්ධං.

१२३. 'पदे' इत्यादी. अनेक पदांचा किंवा थोड्या पदांचा जो अभिधेय विषय आहे, जो विस्तार आणि संक्षेप अर्थाचा विषय असलेला, समास आणि व्यासापासून उत्पन्न होणारा, अनुक्रमे संक्षेप आणि विस्तार या दोन्हींद्वारे निष्पन्न झालेला किंवा निष्पत्ती असलेला जो 'पारिणत्य' (परिपक्वता) आहे, जो कर्त्यांच्या ग्रंथाच्या विषयात परिणती (परिपक्वता) प्रकाशित करणारा शब्दधर्म किंवा अर्थधर्म असतो, ज्याला शब्दगुण किंवा अर्थगुण म्हटले जाते, तो देखील येथे 'सुबोधालंकार' ग्रंथात 'ओज' नावाचा शब्दगुण आणि अर्थगुण आहे. 'तं यथा' (ते जसे) याने दोन्ही लक्ष्यांमध्ये दाखवले जाते. 'पदांचा अभिधेय विषय आहे ज्या पारिणत्याचा' असा, आणि 'समास आणि व्यास' असा, 'त्यापासून उत्पन्न होतात' असा, 'त्यापासून ज्याची उत्पत्ती आहे' असा, आणि 'परिणत झालेल्या कर्त्याच्या ग्रंथाचाच भाव' असा विग्रह आहे. कर्त्याच्या पारिणत्य पक्षाच्या बाबतीत, त्याला प्रकाशित करणाऱ्या ग्रंथाचे त्या अर्थाने पारिणत्य सिद्ध होते.

124.

१२४.

ජොතයිත්වාන සද්ධම්මං,සන්තාරෙත්වා සදෙවකෙ;

ජලිත්වා අග්ගිඛන්ධො’ව,නිබ්බුතො සො සසාවකො.

सद्धम्माला प्रकाशित करून, देवलोकांसह सर्व प्राण्यांना (संसारसागरातून) तारून, अग्नीच्या विशाल समूहाप्रमाणे प्रज्वलित होऊन, ते (भगवान) आपल्या श्रावकांसह परिनिर्वाण पावले.

124. ‘‘ජොතයිත්වානෙ’’ච්චාදි. ඉමිනා හෙට්ඨා පචුරපදාභිහිතො බුද්ධවංසො සඞ්ඛෙපරූපෙන වුත්තො.

१२४. 'जोतयित्वान' इत्यादी. याद्वारे खाली अनेक पदांनी सांगितलेला बुद्धवंश संक्षेप रूपाने सांगितला आहे.

124. ‘‘ජොතයි’’ච්චාදි. සො තථාගතො සද්ධම්මං සපරියත්තිකං නවලොකුත්තරසද්ධම්මං ජොතයිත්වාන ඤාණාලොකෙන ඔභාසෙත්වා සදෙවකෙ සත්තෙ සන්තාරෙත්වා සංසාරසාගරපරියන්තමුපනෙත්වා අග්ගිඛන්ධොව මහාතෙජෙන අග්ගික්ඛන්ධො විය ජලිත්වා අනඤ්ඤසාධාරණරූපකායසම්පත්තියා පජ්ජලිත්වා අන්තෙ සසාවකො සාවකෙහි සහ නිබ්බුතො ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතොති. ඉමිනා සකලබුද්ධවංසෙ බහූහි පදෙහි වුත්තත්ථො සඞ්ඛෙපක්කමෙන වුත්තො. සතං ධම්මො, සන්තො සංවිජ්ජමානො වා ධම්මොති ච, සහ දෙවෙහි වත්තමානාති ච, සහ සාවකෙහි වත්තමානොති ච විග්ගහො.

१२४. 'जोतयि' इत्यादी. त्या तथागतांनी सपरियत्तिक (परियत्तीसह) नवलोकुत्तर सद्धम्माला प्रकाशित करून, ज्ञानाच्या प्रकाशाने उजळून, देवलोकांसह सर्व प्राण्यांना तारून, संसारसागराच्या पैलतीराला पोहोचवून, अग्नीच्या विशाल समूहाप्रमाणे महातेजाने प्रज्वलित होऊन, असाधारण रूपकाय संपत्तीने देदीप्यमान होऊन, शेवटी आपल्या श्रावकांसह 'खंडपरिनिर्वाणा'ने (स्कंधपरिनिर्वाणाने) परिनिर्वाण प्राप्त केले. याद्वारे संपूर्ण बुद्धवंशात अनेक पदांनी सांगितलेला अर्थ संक्षेप क्रमाने सांगितला आहे. 'सत्पुरुषांचा धम्म' किंवा 'विद्यमान असलेला धम्म' म्हणजे सद्धम्म, 'देवांसह वर्तमान असलेले' म्हणजे सदेवक, आणि 'श्रावकांसह वर्तमान असलेले' म्हणजे सश्रावक, असा विग्रह आहे.

125.

१२५.

මත්ථකට්ඨී මතස්සාපි, රජොභාවං වජන්තු මෙ;

යතො පුඤ්ඤෙන තෙ සෙන්ති, ජෙනපාදම්බුජද්වයෙ.

मृत्यूनंतरही माझ्या मस्तकाची हाडे धूळ बनून जावोत; जेणेकरून पुण्याच्या प्रभावाने ती धूळ जिनांच्या (बुद्धांच्या) दोन्ही चरणकमलांवर स्थिरावेल.

125. ‘‘මත්ථකට්ඨී’’ඉච්චාදි. මතස්සාපි මරණමාපන්නස්සාපි මෙ මත්ථකෙ මුද්ධනි අට්ඨී රජොභාවං ධූලිත්තං වජන්තු පාපුණන්තු. කස්මාති චෙ? යතො යස්මා කාරණා පුඤ්ඤෙන කුසලෙන කම්මෙන හෙතුනා තෙ රජා ජිනස්ස ඉමෙ ජෙනා, පාදා, තෙයෙව අම්බුජානිව අම්බුජානි, තෙසං ද්වයෙ [Pg.151] සෙන්ති පවත්තන්ති, තථා හොතු වා මා වා, පණතිගෙධෙනෙව වදති. එත්ථ ‘‘කථමහං භගවතො පාදෙ නිච්චං සිරසා පණමාමී’’ත්‍යධිප්පායො විත්ථාරෙන වුත්තො.

१२५. 'मत्थकट्ठी' इत्यादी. मृत झालेल्या म्हणजे मरणाला प्राप्त झालेल्या माझ्या मस्तकावरील हाडे धूळ बनून जावोत (धुलिकण होवोत). असे का? कारण ज्या पुण्याच्या म्हणजे कुशल कर्माच्या हेतूने ते धुलिकण जिनांच्या (बुद्धांच्या) या चरणकमलांच्या जोडीवर पडतील (स्थिरावतील). असे होवो वा न होवो, केवळ वंदनेच्या तीव्र इच्छेनेच ते असे म्हणतात. येथे 'मी भगवंतांच्या चरणांवर नित्य मस्तक ठेवून कशा प्रकारे वंदन करू?' हा अभिप्राय विस्ताराने सांगितला आहे.

125. ‘‘මත්ථකි’’ච්චාදි, මතස්සාපි මෙ මය්හං මත්ථකට්ඨී මුද්ධනි අට්ඨීනි රජොභාවං අතිසුඛුමරජත්තං වජන්තු පාපුණන්තු. කස්මා ආසීසනං කරොතීති චෙ? යතො යස්මා කාරණා පුඤ්ඤෙන මය්හං තථාවිධෙන කුසලකම්මෙන හෙතුනා තෙ රජා ජෙනපාදම්බුජද්වයෙ ජිනපටිබද්ධචරණපදුමයුගළෙ සෙන්ති පවත්තන්ති, බුද්ධස්ස සිරිපාදෙ කිඤ්චිපි රජොජල්ලං න උපලිම්පතෙව, තථාපි වන්දනාභිලාසෙන එවං වුත්තං. එත්ථ ‘‘කථමහං භගවතො සිරිපාදෙ මුද්ධනා නිච්චං පණමාමී’’ත්‍යභිලාසො විත්ථාරෙන වුත්තො. මත්ථකෙ අට්ඨීති ච, රජසො භාවොති ච, ජිනස්ස ඉමෙති ච, ජෙනා ච තෙ පාදා චෙති ච, තෙයෙව අම්බුජානීති ච, තෙසං ද්වයන්ති ච විග්ගහො.

१२५. “मत्थकि” इत्यादी, माझ्या मृत्यूनंतरही माझ्या डोक्यातील हाडे (मत्थकट्ठी) धुलिकण बनोत (अतिसूक्ष्म धुलिकण होवोत). अशी आकांक्षा का केली जात आहे? कारण ज्या पुण्यामुळे, माझ्या तशा प्रकारच्या कुशल कर्माच्या हेतूने, ते धुलिकण जिनांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलद्वयावर (जिनांशी संबंधित चरणकमलयुगुलावर) पडतील (किंवा राहतील). बुद्धांच्या श्रीचरणांवर कोणताही धुलिकण किंवा मळ लिप्त होत नाही, तरीही वंदनेच्या इच्छेने असे म्हटले आहे. येथे “मी भगवंतांच्या श्रीचरणांवर डोके ठेवून निरंतर कशा प्रकारे वंदन करू?” ही इच्छा विस्ताराने सांगितली आहे. 'मत्थके अट्ठी' (डोक्यातील हाडे), 'रजसो भावो' (धुलिकण होणे), 'जिनस्स इमे' (जिनांचे हे), 'जेना च ते पादा च' (जे जिन आहेत आणि त्यांचे पाय), 'तेयेव अम्बुजानि' (तेच कमळ), 'तेसं द्वयं' (त्यांचे द्वय) असा विग्रह आहे.

126.

१२६.

ඉච්චත්‍ර නිච්චංපණති-ගෙධො සාධු පදිස්සති;

ජායතෙ’යං ගුණො තික්ඛ-පඤ්ඤාන’මභියොගතො.

अशा प्रकारे येथे निरंतर वंदन करण्याची तीव्र इच्छा (आसक्ती) चांगल्या प्रकारे दिसून येते; हा गुण तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्यांच्या (तीव्र बुद्धिमत्ता असलेल्यांच्या) सततच्या अभ्यासाने (प्रयत्नाने) उत्पन्न होतो.

126. බ්‍යාසත්තමෙවස්ස විවරති ‘‘ඉච්චත්‍රි’’ච්චාදිනා. ඉච්චෙවං අත්‍ර ගාථායං පණතියං පණාමෙ ගෙධො අධිකච්ඡන්දො සාධු සුන්දරං පදිස්සති විඤ්ඤායතෙ, අයං යථාවුත්තො ඔජො ගුණො පරිණතභාවසඞ්ඛාතො තික්ඛපඤ්ඤානං සාතිසයමතීනං එවං සන්තෙපි අභියොගතො පුනප්පුනප්පවත්තිතපරිචයබලෙන ජායතෙ උප්පජ්ජති.

१२६. याचाच विस्तार “इच्चत्र” इत्यादीने स्पष्ट केला आहे. अशा प्रकारे या गाथेमध्ये वंदना करण्याविषयीची तीव्र इच्छा (अधिक छंद) चांगल्या प्रकारे (सुंदर रीतीने) दिसून येते (किंवा समजते). हा पूर्वोक्त 'ओज' गुण, जो परिपक्व भावाने युक्त आहे, तो तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्यांच्या (अतिशय बुद्धिमान लोकांच्या) सततच्या अभ्यासाने आणि वारंवार केलेल्या सरावाच्या बळावर उत्पन्न होतो.

126. ඉදානි සංඛිත්තස්සත්ථස්ස විත්ථාරෙන පකාසිතභාවං ‘‘ඉච්චත්‍ර’’ඉච්චාදිනා නිද්දිසති. ඉති ඉමිනා අනන්තරගාථායං වුත්තක්කමෙන අත්‍ර ඉමිස්සං ගාථායං නිච්චංපණතිගෙධො නිරන්තරපණාමෙ අධිකකත්තුකාමතාකුසලච්ඡන්දො සාධු විභූතො විභූතං වා පදිස්සති පඤ්ඤායති, අයං [Pg.152] ගුණො යථාවුත්තො අයං පරිණතභාවසඞ්ඛාතො ඔජො නාම සද්දත්ථගුණො තික්ඛපඤ්ඤානං සුඛුමබුද්ධිමන්තානං අභියොගතො ගන්ථවිසයභූතෙන නිරන්තරාභ්‍යාසෙනෙව ජායතෙ සිජ්ඣති, වත්තු පාරිණත්‍යෙනෙව භවනතො යෙසං කෙසඤ්චි යෙන කෙනචි පකාරෙන න සිජ්ඣතීති. නිච්චං පවත්තා පණතීති ච, තස්සං ගෙධොති ච, තික්ඛා පඤ්ඤා යෙසන්ති ච, අභි පුනප්පුනං යොගො යුඤ්ජනන්ති ච විග්ගහො.

१२६. आता संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचा विस्ताराने प्रकाश पाडणारा भाव “इच्चत्र” इत्यादीने दर्शवितात. अशा प्रकारे, या आधीच्या गाथेत सांगितलेल्या क्रमाने, या गाथेत निरंतर वंदन करण्याची तीव्र इच्छा (अधिक करण्याची इच्छा असलेला कुशल छंद) चांगल्या प्रकारे स्पष्टपणे दिसून येते (किंवा समजते). हा पूर्वोक्त गुण, जो परिपक्व भावाने युक्त असलेला 'ओज' नावाचा शब्दार्थ गुण आहे, तो तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्या (सूक्ष्म बुद्धिमत्ता असलेल्या) लोकांच्या ग्रंथाच्या विषयातील निरंतर अभ्यासानेच उत्पन्न होतो (किंवा सिद्ध होतो). वक्त्याच्या परिपक्वतेमुळेच तो होत असल्याने, इतर कोणाही द्वारे कोणत्याही प्रकारे तो सिद्ध होत नाही. 'निच्चं पवत्ता पणती' (निरंतर चालणारे वंदन), 'तस्सं गेधो' (त्यात असलेली तीव्र इच्छा), 'तिक्खा पञ्ञा येसं' (ज्यांची प्रज्ञा तीक्ष्ण आहे), 'अभि पुनप्पुनं योगो युञ्जनं' (वारंवार अभ्यास करणे किंवा जोडणे) असा विग्रह आहे.

127.

१२७.

මධුරත්තං පදාසත්ති-රනුප්පාසවසා ද්විධා;

සියා සමසුති පුබ්බා, වණ්ණාවුත්ති පරො යථා.

मधुरता (माधुर्य गुण) ही पदांची आसत्ती (जवळ असणे) आणि अनुप्रास या दोन कारणांमुळे दोन प्रकारची असते; पहिली (पदांची आसत्ती) ही 'समश्रुती' (समान ऐकू येणारी) असावी आणि दुसरी (अनुप्रास) ही 'वर्णावृत्ती' (वर्णांची पुनरावृत्ती) असावी, जसे की...

127. මාධුරියමවධාරයමාහ ‘‘මධුරත්ත’’මිච්චාදි. සවනීයත්තෙන මනොහරත්තං මධුරත්තං. තං පදානි වාක්‍යාලඞ්කාරානි සමානානි උත්තරුත්තරෙහි, තෙසං ආසත්ති ඨානාදිනායථාකථඤ්චි සමසුතීනං ආසන්නතා පදාසත්ති, පඨමප්පයුත්තස්සක්ඛරස්ස පච්ඡා පාසො පක්ඛෙපො අනුප්පාසො, පදාසත්ති ච අනුප්පාසො ච, තෙසං වසෙන ද්විධා හොති. ‘‘කීදිසා තෙ’’ති ආහ ‘‘සියා’’තිආදි. පුබ්බා පඨමාභිහිතා පදාසත්ති සමා යෙන කෙනචි ඨානමත්තාසංයොගාදිනා පදන්තරෙන සුති වණ්ණො යස්සා සා සියා භවෙය්‍ය, පරො පච්ඡිමො අනුප්පාසො තු වණ්ණස්ස සරබ්‍යඤ්ජනලක්ඛණස්ස ආවුත්ති පුනප්පුනුච්චාරණං සියාති. එවං කත්ථචි බන්ධෙ සමානපදාසත්ති කත්ථචි අනුප්පාසො කත්ථචි තදුභයං, ද්වයෙන රහිතො විරසො බන්ධො නස්සාදීයතෙ කවීහි, තාදිසං මධුරත්තං දුවිධං පටිපජ්ජිතබ්බං, සිලෙසසමතාන්විතන්තුච්චන්තමෙව රමණීයං සියාති ලක්ඛණං දස්සෙත්වා ‘‘යථෙ’’ති ලක්ඛියමුභයත්ථොදාහරති ‘‘යදෙ’’ච්චාදිනා, ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදිනා ච.

१२७. माधुर्य निश्चित करताना “मधुरत्तं” इत्यादी म्हटले आहे. ऐकण्यास योग्य असल्याने जे मनोहारी असते, ते 'मधुरत्व' (माधुर्य) होय. ते वाक्य अलंकारयुक्त आणि पुढील पदांशी समान असणारे पद होय; त्यांची उच्चारण स्थान इत्यादींच्या आधारे कोणत्याही प्रकारे समान ऐकू येण्याची जी जवळीक असते, ती 'पदासत्ती' होय. पहिल्यांदा वापरलेल्या अक्षराचा नंतर पुन्हा प्रयोग करणे (फेकणे) म्हणजे 'अनुप्रास' होय. अशा प्रकारे 'पदासत्ती' आणि 'अनुप्रास' यांच्यामुळे ते दोन प्रकारचे असते. “ते कसे असावेत?” यावर “सिया” इत्यादी म्हटले आहे. पहिली, म्हणजेच आधी सांगितलेली 'पदासत्ती' ही उच्चारण स्थान, मात्रा किंवा संयोगाच्या आधारे दुसऱ्या पदाशी समान ऐकू येणारा वर्ण असणारी असावी. तर दुसरी, म्हणजेच नंतरचा 'अनुप्रास' हा स्वर आणि व्यंजनांच्या स्वरूपातील वर्णांची पुनरावृत्ती (वारंवार उच्चारण) असावा. अशा प्रकारे काही रचनांमध्ये समान पदासत्ती असते, काही ठिकाणी अनुप्रास असतो, तर काही ठिकाणी दोन्ही असतात. या दोन्ही गोष्टींनी रहित असलेली नीरस रचना कवींकडून स्वीकारली जात नाही. अशा प्रकारचे माधुर्य दोन प्रकारे समजून घेतले पाहिजे. श्लेष आणि समतेने युक्त असलेली रचनाच अत्यंत रमणीय असते, असे लक्षण दाखवून “यथा” या शब्दाने दोन्ही उदाहरणे “यदा” इत्यादी आणि “मुनिन्द” इत्यादी गाथांद्वारे स्पष्ट केली आहेत.

127. ඉදානි මධුරගුණං දස්සෙති ‘‘මධුරි’’ච්චාදිනා. මධුරත්තං සවනීයභාවතො මනොහරත්තං මධුරගුණං, පදානං වාක්‍යාවයවසඞ්ඛාතානං ස්‍යාද්‍යන්තාදීනං උපරූපරිපදෙහි සමානානං [Pg.153] ආසත්ති ඨානකරණාදිනා යෙන කෙනචි පකාරෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසන්නතා, අනුප්පාසො පුබ්බුච්චාරිතවණ්ණානං පුන පක්ඛිපනඤ්චාති ද්වින්නං වසා විභාගෙන ද්විධා හොති. තත්ථ පුබ්බා පදාසත්ති සමසුති සියා, පුබ්බාපරවණ්ණානං ඨානමත්තාකරණාදීහි ආසන්නසුතිසඞ්ඛතවණ්ණවුත්ති හොති, පරො අනුප්පාසො පන වණ්ණාවුත්ති සරබ්‍යඤ්ජනසභාවානං පුබ්බුච්චාරිතවණ්ණානං පුනප්පුනුච්චාරණං සියාති. යථාති ද්වීසු උදාහරණමාදිසති. එවං කත්ථචි බන්ධෙ පදාසත්ති කත්ථචි අනුප්පාසො කත්ථචි තදුභයං, ද්වීහි විනිමුත්තො පන බන්ධො විඤ්ඤූහි අස්සාදනීයො න හොති. උපරි වක්ඛමානාහි සිලෙසසමතාහි යුත්තං මධුරත්තං පන විසෙසතො අස්සාදනීයං හොතීති. මධුරස්ස බන්ධස්ස භාවොති ච, පදානං ආසත්තීති ච, අනු පච්ඡා පාසො පක්ඛෙපොති ච, පදාසත්ති ච අනුප්පාසො චාති ච, තෙසං වසො භෙදොති ච, සමා සුති වණ්ණො යස්සාති ච, වණ්ණස්ස ආවුත්තීති ච විග්ගහො.

१२७. आता “मधुर” इत्यादीने माधुर्य गुण दाखवितात. ऐकण्यास योग्य असल्यामुळे जे मनोहारी असते, ते 'मधुरत्व' म्हणजेच 'माधुर्य गुण' होय. वाक्याचे अवयव मानल्या गेलेल्या सुबंत-तिङंत इत्यादी पदांची पुढील पदांशी उच्चारण स्थान, करण इत्यादींच्या आधारे कोणत्याही प्रकारे परस्परांशी असणारी जवळीक (आसत्ती), आणि आधी उच्चारलेल्या वर्णांचा पुन्हा प्रयोग करणे म्हणजे 'अनुप्रास' होय. या दोन्हीच्या प्रभावाने विभागणीनुसार ते दोन प्रकारचे असते. त्यामध्ये पहिली 'पदासत्ती' ही 'समश्रुती' असावी, म्हणजेच पूर्व आणि पर वर्णांच्या उच्चारण स्थान, मात्रा, करण इत्यादींच्या आधारे जवळच्या श्रुतींनी युक्त असणारी वर्णावृत्ती होय. तर दुसरा 'अनुप्रास' म्हणजे वर्णावृत्ती होय, जी स्वर आणि व्यंजनांच्या स्वरूपातील आधी उच्चारलेल्या वर्णांची वारंवार होणारी पुनरावृत्ती असावी. “यथा” (जसे की) असे म्हणून दोन्ही उदाहरणे दर्शवितात. अशा प्रकारे काही रचनांमध्ये पदासत्ती असते, काही ठिकाणी अनुप्रास असतो, तर काही ठिकाणी दोन्ही असतात. या दोन्ही गोष्टींनी विरहित असलेली रचना विद्वानांना आस्वाद घेण्यायोग्य वाटत नाही. पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या श्लेष आणि समतेने युक्त असलेले माधुर्य विशेषतः आस्वाद घेण्यायोग्य असते. 'मधुरस्स बंधस्स भावो' (मधुर रचनेचा भाव), 'पदानं आसत्ती' (पदांची जवळीक), 'अनु पच्छा पासो पक्खेपो' (नंतर पुन्हा प्रयोग करणे), 'पदासत्ती च अनुप्रासो च' (पदासत्ती आणि अनुप्रास), 'तेसं वसो भेदो' (त्यांचा भेद), 'समा सुति वण्णो यस्सा' (ज्याची श्रुती किंवा वर्ण समान आहे), 'वण्णस्स आवुत्ती' (वर्णाची पुनरावृत्ती) असा विग्रह आहे.

128.

१२८.

යදා එසො’භිසම්බොධිං,සම්පත්තො මුනිපුඞ්ගවො;

තදා පභුති ධම්මස්ස,ලොකෙ ජාතො මහුස්සවො.

जेव्हा या मुनिश्रेष्ठांनी (मुनिपुंगवांनी) अभिसंबोधी (पूर्ण ज्ञान) प्राप्त केली; तेव्हापासून जगात धर्माचा मोठा उत्सव (महोत्सव) सुरू झाला.

128. එසො මුනිපුඞ්ගවො යදා යතො පභුති අභිසම්බොධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සම්පත්තො සමධිගතො, තදා පභුති තතො ආරබ්භ ධම්මස්ස චතුසතිපට්ඨානාදිභෙදස්ස සත්තතිංසබොධිපක්ඛියසඞ්ඛාතස්ස මහුස්සවො මහන්තො අබ්භුදයො නිප්පටිපක්ඛා පවත්ති ලොකෙ තිවිධෙ ජාතො අහොසීති. ඉහ ක්වචි දීඝතාකතං සදිසත්තං, ක්වචි ඨානකතං, ක්වචි සංයොගකතං, ක්වචි අඤ්ඤථා, තෙනාහ ‘‘සියා සමසුති පුබ්බා’’ති.

१२८. जेव्हापासून या मुनिश्रेष्ठांनी अभिसंबोधी म्हणजेच सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केले, तेव्हापासून आरंभ करून, चार स्मृतिप्रस्थान इत्यादी भेदांनी युक्त आणि सदतीस बोधिपाक्षिक धर्मांच्या स्वरूपातील धर्माचा मोठा उत्सव (महान अभ्युदय आणि निष्कंटक प्रवृत्ती) तिन्ही प्रकारच्या लोकांमध्ये (लोकात) उत्पन्न झाला. येथे काही ठिकाणी दीर्घत्वामुळे समानता आहे, काही ठिकाणी स्थानामुळे, काही ठिकाणी संयोगामुळे, तर काही ठिकाणी इतर कारणांमुळे आहे; म्हणूनच “सिया समसुति पुब्बा” (पहिली समश्रुती असावी) असे म्हटले आहे.

128. ‘‘යදි’’ච්චාදි. [Pg.154] එසො මුනිපුඞ්ගවො යදා අභිසම්බොධිං සබ්බඤ්ඤුතං සම්පත්තො සසන්තානෙ උප්පාදනවසෙන සම්පාපුණි, තදා පභුති තතො පට්ඨාය ධම්මස්ස කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානාදිපභෙදස්ස සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මස්ස මහුස්සවො මහාභිවුද්ධි ලොකෙ කාමාදිලොකත්තයෙ ජාතොති. ඉහ ‘‘යදා එසො’’ති දීඝකාලවසෙන ආසන්නතා, ‘‘ය එ’’ති ඨානවසෙන ආසන්නතා, ‘‘අභිසම්බොධිං සම්පත්තො’’ති සංයොගවසෙන ආසන්නතා, ‘‘භි ධි’’න්ති ධනිතතො ආසන්නතාති ඉච්චාදිනා පදාසත්ති දට්ඨබ්බා. අභිසම්බුජ්ඣති එතායාති ච, පුමා ච සො ගොචෙති ච, මුනීනං පුඞ්ගවොති ච, මහන්තො ච සො උස්සවො චාති ච විග්ගහො.

१२८. "यदि" इत्यादी. जेव्हा या मुनिश्रेष्ठाने (मुनिपुंगवाने) स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न होण्याच्या रूपाने अभिसंबोधी म्हणजेच सर्वज्ञता प्राप्त केली, तेव्हापासून या लोकामध्ये (कामलोकादी तिन्ही लोकांमध्ये) कायानुपस्सना सतिपट्ठान इत्यादी प्रकारच्या सदतीस बोधिपक्खिय धम्माचा मोठा उत्सव म्हणजेच मोठी अभिवृद्धी झाली. येथे "यदा एसो" या शब्दांमध्ये दीर्घ काळाच्या दृष्टीने निकटता (आसन्नता) आहे, "य ए" मध्ये स्थानाच्या दृष्टीने निकटता आहे, "अभिसंबोधिं संपत्तो" मध्ये संयोगाच्या दृष्टीने निकटता आहे, "भि धि" मध्ये ध्वनीच्या दृष्टीने निकटता आहे, अशा प्रकारे पदांची आसत्ती (निकटता) पाहावी. "अभिसम्बुज्झति एतायाति" (ज्याद्वारे अभिसंबुद्ध होतात ती), "पुमा च सो गोचेति च" (तो पुरुष आणि श्रेष्ठ आहे), "मुनीनं पुङ्गवोति" (मुनींमध्ये श्रेष्ठ), आणि "महन्तो च सो उस्सवाे चाति" (तो मोठा उत्सव आहे) असा विग्रह आहे.

129.

१२९.

මුනින්දමන්දහාසා තෙ, කුන්දසන්දොහවිබ්භමා;

දිසන්ත’මනුධාවන්ති, හසන්තා චන්දකන්තියො.

कुंदाच्या फुलांच्या समूहासारखी शोभा असणारे ते मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) मंदहास्य, चंद्राच्या किरणांना हसवत (त्यांच्यावर मात करत) दिशांच्या अंतापर्यंत धावत जाते (सर्व दिशांना पसरते).

129. කුන්දානං කුසුමානං සන්දොහො සමූහො, තස්ස විබ්භමො යෙසං තෙ, මුනින්දස්ස මන්දහාසා මනුඤ්ඤා හසිතානි චන්දස්ස කන්තියො සොභායො හසන්තා විඩම්බයන්තා දිසන්තමනුධාවන්ති අනුවිචරන්ති. ඉච්චත්‍ර නකාරසහිතස්ස දකාරස්ස, තකාරස්ස චානුවත්තනං.

१२९. कुंद फुलांचा संदोह म्हणजे समूह, त्याची शोभा ज्यांच्यामध्ये आहे ते; मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) मंदहास्य म्हणजे मनोहर हास्य, चंद्राच्या कांतीला (शोभेला) हसवत म्हणजेच तिचे विडंबन करत (तिच्यावर मात करत) दिशांच्या अंतापर्यंत धावते म्हणजेच सर्वत्र पसरते. येथे 'न' कारयुक्त 'द' कार आणि 'त' कार यांची अनुवृत्ती (पुनरावृत्ती) आहे.

‘‘ඉන්දනීලදලද්වන්ද-සුන්දරං සිරිමන්දිරං;

මුනින්දනයනද්වන්දං, වින්දති’න්දීවරජ්ජුතිං’’.

"इंद्रनील मण्याच्या दोन पाकळ्यांप्रमाणे सुंदर आणि सौंदर्याचे मंदिर (निवासस्थान) असलेले मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) दोन्ही नेत्र, नीलकमलाची कांती (शोभा) प्राप्त करतात."

ඉච්චපරමුදාහරණං.

हे दुसरे उदाहरण आहे.

129. ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදි. කුන්දසන්දොහවිබ්භමා සුපුප්ඵිතකුන්දකුසුමරාසිසදිසලීලාවන්තා තෙ මුනින්දමන්දහාසා බුද්ධස්ස මනුඤ්ඤා හසිතා චන්දකන්තියො නිම්මලචන්දකිරණෙ හසන්තා නින්දන්තා දිසන්තං තං තං දිසං, දිසාපරියන්තං වා අනුධාවන්ති විධාවන්තීති. එත්ථ නකාරසහිතදකාරස්ස, නකාරසහිතතකාරස්ස ච ආවුත්ති දට්ඨබ්බා. මන්දා ච තෙ හාසා චෙති [Pg.155] ච, මුනින්දස්ස මන්දහාසාති ච, කුන්දානං සන්දොහොති ච, තස්ස විබ්භමො යෙසන්ති ච, දිසායෙව දිසන්තං, දිසානං වා අන්තන්ති ච විග්ගහො.

१२९. "मुनिन्द" इत्यादी. कुंद फुलांच्या समूहाच्या शोभेसारखी, म्हणजेच चांगल्या फुललेल्या कुंद फुलांच्या राशीसारखी विलास असणारे ते मुनींद्रांचे मंदहास्य, बुद्धांचे मनोहर हास्य, चंद्राच्या कांतीला म्हणजेच निर्मळ चंद्रकिरणांना हसवत (त्यांच्यावर मात करत) दिशांच्या अंतापर्यंत म्हणजेच त्या त्या दिशेला किंवा दिशांच्या मर्यादेपर्यंत धावते (पसरते). येथे 'न' कारयुक्त 'द' कार आणि 'न' कारयुक्त 'त' कार यांची आवृत्ती (पुनरावृत्ती) पाहावी. "मन्दा च ते हासा चेति" (ते मंद आणि हास्य आहेत), "मुनिन्दस्स मन्दहासाति" (मुनींद्रांचे मंदहास्य), "कुन्दानां संदोहोति" (कुंदांचा समूह), "तस्स विब्भमो yeसन्ति" (त्याची शोभा ज्यांच्यामध्ये आहे ते), "दिसायेव दिसन्तं" किंवा "दिसानं वा अन्तान्ति" (दिशांचा अंत) असा विग्रह आहे.

‘‘ඉන්දනීලදලද්වන්ද-සුන්දරං සිරිමන්දිරං;

මුනින්දනයනද්වන්දං, වින්දති’න්දීවරජ්ජුති’’න්ති.

"इंद्रनील मण्याच्या दोन पाकळ्यांप्रमाणे सुंदर आणि सौंदर्याचे मंदिर असलेले मुनींद्रांचे दोन्ही नेत्र, नीलकमलाची कांती प्राप्त करतात."

ඉදම්පි නකාරසහිතදකාරවණ්ණාවුත්තියා අපරමුදාහරණං.

हे देखील 'न' कारयुक्त 'द' कार या वर्णाच्या आवृत्तीचे दुसरे उदाहरण आहे.

තත්ථ ඉන්දනීලදලද්වන්දසුන්දරං ඉන්දනීලමණිසකලිකායුගළමිව මනොහරං සිරිමන්දිරං තතොයෙව සොභාය නිවාසට්ඨානභූතං මුනින්දනයනද්වන්දං ඉන්දීවරජ්ජුතිං නීලුප්පලකන්තිං වින්දති අනුභොති, ඉන්දීවරජ්ජුතිසමානාති අධිප්පායො.

त्यामध्ये, 'इंद्रनीलदलद्वंद्वसुंदरम्' म्हणजे इंद्रनील मण्याच्या दोन तुकड्यांप्रमाणे (पाकळ्यांप्रमाणे) मनोहर, 'सिरिमंदिरम्' म्हणजे त्याच शोभेचे निवासस्थान असलेले मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) दोन्ही नेत्र, 'इंदीवरज्जुतिम्' म्हणजे नीलकमलाची कांती प्राप्त करतात (अनुभवतात); नीलकमलाच्या कांतीसमान आहेत, असा अभिप्राय आहे.

130.

१३०.

සබ්බකොමලවණ්ණෙහි, නා’නුප්පාසො පසංසියො;

යථා’යං මාලතීමාලා, ලිනලොලාලිමාලිනී.

केवळ सर्व कोमल वर्णांनी केलेला अनुप्रास प्रशंसनीय मानला जात नाही; जसे की ही मालतीची माळ, जिच्यावर लीन (बसलेले) आणि लोल (लोभी) असलेले भ्रमर माळेसारखे (रांगेत) आहेत.

130. යෙහි කෙහිචි ආවුත්තිතො අනුප්පාසොති චෙ? නෙත්‍යාහ ‘‘සබ්බ’’ඉච්චාදි. සබ්බෙහි කොමලෙහි සුකුමාරෙහි වණ්ණෙහි අක්ඛරෙහි අනුප්පාසො න පසංසියො සිලාඝනීයො න හොති සිලෙසවිරොධිත්තා. ‘‘යථෙ’’ති තං උදාහරති. අයං මාලතීමාලා ජාතිකුසුමදාමං ලිනානං බ්‍යාධිතානං ලොලානං [Pg.156] කුසුමරසාරබ්භ ලොලුපානං අලීනං භමරානං මාලා පන්ති සා අස්සා අත්ථීති ලිනලොලාලිමාලිනී.

१३०. कोणत्याही वर्णांच्या आवृत्तीने अनुप्रास होतो का? तर नाही, असे सांगण्यासाठी "सब्ब" इत्यादी म्हटले आहे. सर्व कोमल म्हणजेच सुकुमार वर्णांनी (अक्षरांनी) केलेला अनुप्रास प्रशंसनीय (श्लाघनीय) नसतो, कारण तो श्लेष अलंकाराच्या विरुद्ध असतो. "यथा" या शब्दाने त्याचे उदाहरण देतात. ही मालतीची माळ म्हणजे जाईच्या फुलांचा हार; लीन झालेल्या (बसलेल्या), लोल (फुलांच्या रसासाठी हपापलेल्या) भ्रमरांच्या (अलिंच्या) माळा (रांगा) जिच्यावर आहेत, ती 'लीनलोलालिमालिनी' होय.

130. වුත්තානුප්පාසොපි සබ්බකොමලවණ්ණෙහි විරචිතො න පසංසියොති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බකොමලවණ්ණෙහී’’තිආදිමාහ. සබ්බකොමලවණ්ණෙහි සබ්බෙහි සුකුමාරක්ඛරෙහි කතො අනුප්පාසො වණ්ණාවුත්තිලක්ඛණො න පසංසියො සිලෙසාලඞ්කාරවිරුද්ධත්තා පසත්ථො න හොති. ‘‘යථා’’ති තමුදාහරති. අයං මාලතීමාලා එසා ජාතිසුමනමාලිකා ලිනානං බ්‍යාවටානං පතන්තානං ලොලානං ගන්ධලුද්ධානං අලීනං භමරානං මාලිනී පන්තියුත්තාති. එත්ථ ලකාරස්සෙව පුනප්පුනප්පයොගෙන කොමලවණ්ණාවුත්ති. මාලතීනං මාලාති ච, ලොලා ච තෙ අලයො චාති ච, ලිනා ච තෙ ලොලාලයො චාති ච, තෙසං මාලාති ච, සා අස්ස අත්ථීති ච විග්ගහො.

१३०. सांगितलेला अनुप्रास देखील सर्व कोमल वर्णांनी रचलेला असल्यास प्रशंसनीय नसतो, हे दर्शवण्यासाठी "सब्बकोमलवण्णेहि" इत्यादी म्हटले आहे. सर्व कोमल म्हणजेच सुकुमार अक्षरांनी केलेला अनुप्रास (जो वर्ण-आवृत्तीच्या लक्षणाचा असतो) प्रशंसनीय नसतो, कारण तो श्लेष अलंकाराच्या विरुद्ध असल्यामुळे प्रशस्त मानला जात नाही. "यथा" या शब्दाने त्याचे उदाहरण देतात. ही मालतीची माळ म्हणजे जाईच्या फुलांची माळ; लीन झालेल्या (गुंतलेल्या/पडणाऱ्या), लोल (गंधाचे लोभी असलेल्या) भ्रमरांच्या (अलिंच्या) माळेने (रांगेने) युक्त आहे. येथे 'ल' काराच्याच वारंवार प्रयोगाने कोमल वर्णाची आवृत्ती झाली आहे. "मालतीनां माला" (मालतीची माळ), "लोला च ते अलयो च" (लोल असलेले भ्रमर), "लीना च ते लोलालयो च" (लीन आणि लोल असलेले भ्रमर), "तेसां माला" (त्यांची माळ) आणि "सा अस्स अत्थि" (ती जिच्याजवळ आहे) असा विग्रह आहे.

131.

१३१.

මුදූහි වා කෙවලෙහි,කෙවලෙහි ඵුටෙහි වා;

මිස්සෙහි වා තිධා හොති,වණ්ණෙහි සමතා යථා.

केवळ मृदू वर्णांनी, किंवा केवळ स्फुट (स्पष्ट/कठीण) वर्णांनी, अथवा मिश्र वर्णांनी अशा तीन प्रकारे वर्णांच्या द्वारे 'समता' (समता गुण) होते; जसे की...

131. සමතං සම්භාවෙති ‘‘මුදූහි’’ච්චාදිනා. කෙවලෙහි කෙවලඵුටාදිභාවාපවත්තෙහි සකලෙහි මුදූහි චතූසුපි පාදෙසු සජාතියෙහි අසිථිලකොමලෙහි වා කකාරාදීහි වා සිථිලකොමලස්ස සිලෙසපටිපක්ඛත්තා කෙවලෙහි ඵුටෙහි වා අධිමත්තසුතීහි භකාරාදීහි වා අකිච්ඡවචනීයෙ කිච්ඡවචනීයස්ස සුඛුමාලවිපරියයත්තා මිස්සෙහි වා මජ්ඣිමසුතීහි මුදුභූතසංසට්ඨෙහි වා වණ්ණෙහි අක්ඛරෙහි කරණභූතෙහි සමතා තිධා හොති ගජ්ජෙ පජ්ජෙ වා. ‘‘යථෙ’’ති තිවිධමුදාහරති.

१३१. "मुदूहि" इत्यादींद्वारे समता गुणाचे प्रतिपादन करतात. केवळ स्फुट इत्यादी भावांपासून रहित असलेल्या सर्व मृदू (चारही चरणांमध्ये सजातीय असलेल्या, अशथिल आणि कोमल अशा 'क' कार इत्यादी) वर्णांनी - कारण शिथिल-कोमल वर्ण हे श्लेषाचे विरोधी असतात; किंवा केवळ स्फुट (अतिशय स्पष्ट ऐकू येणाऱ्या 'भ' कार इत्यादी कठीण उच्चारणीय) वर्णांनी - कारण सुकुमारतेच्या विरुद्ध कठीण उच्चारणीय वर्ण असतात; किंवा मिश्र (मध्यम स्वरूपाच्या, मृदू आणि स्फुट यांच्या संमिश्रणाने बनलेल्या) वर्णांनी (अक्षरांनी) गद्यात किंवा पद्यात समता तीन प्रकारची होते. "यथा" या शब्दाने तिन्ही प्रकारची उदाहरणे देतात.

131. ඉදානි සමතං විභාවෙතුං ‘‘මුදූහි’’ච්චාදිමාහ. කෙවලෙහි ඵුටමිස්සෙහි අඤ්ඤත්තා සකලෙහි මුදූහි සිථිලකොමලෙහි වණ්ණෙහි කකාරාදීහි වා කෙවලෙහි ඵුටෙහි කෙවලකොමලවණ්ණරහිතත්තා සකලෙහි අකිච්ඡුච්චාරණීයෙහි අධිමත්තසුතීහි භකාරාදීහි වණ්ණෙහි වා මිස්සෙහි යථාවුත්තමුදුඵුටසම්මිස්සෙහි වණ්ණෙහි වා කරණභූතෙහි සමතා ගජ්ජෙ වා පජ්ජෙ වා තිධා හොතීති. යදි සිථිලකොමලවණ්ණෙහි විචරිතං සිලෙසාලඞ්කාරස්ස, කිච්ඡුච්චාරණීයෙහි ඵුටවණ්ණෙහි කතං සුඛුමාලාලඞ්කාරස්ස [Pg.157] ච විරුජ්ඣතීති. ‘‘යථා’’ති තිවිධමුදාහරති.

१३१. आता समता गुणाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी "मुदूहि" इत्यादी म्हटले आहे. स्फुट आणि मिश्र वर्णांशिवाय इतर केवळ मृदू (शिथिल आणि कोमल अशा 'क' कार इत्यादी) वर्णांनी; किंवा केवळ स्फुट (केवळ कोमल वर्णांशिवाय असलेल्या, सहज उच्चारता न येणाऱ्या, अतिशय स्पष्ट ऐकू येणाऱ्या 'भ' कार इत्यादी) वर्णांनी; किंवा मिश्र (वर सांगितलेल्या मृदू आणि स्फुट यांच्या संमिश्रणाने बनलेल्या) वर्णांनी गद्यात किंवा पद्यात समता तीन प्रकारची होते. जर शिथिल-कोमल वर्णांनी रचना केली तर ती श्लेष अलंकाराच्या विरुद्ध होते, आणि कठीण उच्चारणीय स्फुट वर्णांनी रचना केली तर ती सुकुमार अलंकाराच्या विरुद्ध होते. "यथा" या शब्दाने तिन्ही प्रकारची उदाहरणे देतात.

කෙවලමුදුසමතා

केवळ मृदू समता (केवळ कोमल वर्णांची समता)

132.

१३२.

කොකිලාලාපසංවාදී,මුනින්දාලාපවිබ්භමො;

හදයඞ්ගමතං යාති,සතං දෙති ච නිබ්බුතිං.

कोकिळेच्या सुरावटीशी सुसंवाद साधणारा, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) वाणीचा विलास सज्जनांच्या हृदयाला भिडतो (हृदयंगम होतो) आणि त्यांना निब्बान (शांती) प्रदान करतो.

132. ‘‘කොකිලෙ’’ච්චාදි. කොකිලානං කරවීකසකුණානං ආලාපො කූජිතං, තං සංවදති පකාසති සීලෙනාති කොකිලාලාපසංවාදී, තංසදිසොති අත්ථො, මුනින්දස්ස ආලාපො විසට්ඨාදිඅට්ඨඞ්ගිකො සරො තස්ස විබ්භමො විලාසො සතං සප්පුරිසානං හදයඞ්ගමතං මනොනුසාරිතං මධුරභාවං යාති, නිබ්බුතිං නිබ්බානඤ්ච තෙසං දෙති.

१३२. "कोकिल" इत्यादी. कोकिळा म्हणजेच करवीक पक्ष्यांचे कूजन (गाणे), त्याच्याशी जो सुसंवाद साधतो (त्याच्यासारखा भासतो) तो 'कोकिलालापसंवादी' म्हणजे त्याच्यासारखा, असा अर्थ आहे. मुनींद्रांचा (बुद्धांचा) आलाप म्हणजेच स्पष्ट इत्यादी आठ अंगांनी युक्त असलेला स्वर, त्याचा विलास (सौंदर्य) सज्जनांच्या (सत्पुरुषांच्या) मनाला भिडणारा (हृदयंगम) म्हणजेच मनाला अनुकूल वाटणारा मधुर भाव प्राप्त करतो आणि त्यांना निब्बुती म्हणजेच निब्बान (निर्वाण) प्रदान करतो.

132. ‘‘කොකිලි’’ච්චාදි. කොකිලානං කරවීකසකුණානං ආලාපං නාදලීලං සංවාදී පකාසනසීලො, තංසදිසොති අධිප්පායො, මුනින්දස්ස සබ්බඤ්ඤුනො ආලාපස්ස විසට්ඨාදිඅට්ඨඞ්ගිකනාදස්ස විබ්භමො විලාසො සතං සප්පුරිසානං හදයඞ්ගමතං චිත්තාරාධිතභාවං යාති ච, නිබ්බුතිං සුතසම්බන්ධෙන තෙසංයෙව සාධූනං නිබ්බානං දෙති ච දෙන්තොපි හොතීති. එත්ථ කොකිලාලාපසද්දෙන නිස්සිතෙ නිස්සයවොහාරෙන ලීලා ගහිතා.

१३२. “कोकिलि” इत्यादी. कोकिळा आणि करवीक पक्ष्यांच्या आलापाशी (नादलीलेशी) सुसंगत असणारा, तो प्रकट करण्याचा स्वभाव असलेला, त्याच्यासारखा असा अभिप्राय आहे. सर्वज्ञ मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) आलापाचा (स्पष्ट इत्यादी आठ अंगांनी युक्त अशा नादाचा) विलास (सौंदर्य) सत्पुरुषांच्या हृदयाला भिडणारा आणि चित्ताला प्रसन्न करणारा ठरतो, आणि श्रवणाच्या संबंधाने त्या सज्जनांना निब्बान (निर्वाण) देणारा ठरतो. येथे 'कोकिलालाप' या शब्दाने आश्रित अशा उपचाराने (लक्षणावृत्तीने) 'लीला' हा अर्थ घेतला आहे.

කෙවලඵුටසමතා

केवळस्फुटसमता

133.

१३३.

සම්භාවනීයසම්භාවං,භගවන්තං භවන්තගුං;

භවන්තසාධනාකඞ්ඛී,කො න සම්භාවයෙ විභුං.

आदरणीय अशा उत्तम अभिप्राय असणाऱ्या, संसाराचा अंत करणाऱ्या (निब्बानाला गेलेल्या) आणि सामर्थ्यशाली अशा भगवंतांचा, संसाराचा अंत (निब्बान) साधण्याची आकांक्षा बाळगणारा कोणता पुरुष आदर करणार नाही? (अर्थात सर्वच करतील.)

133. ‘‘සම්භාවනීයෙ’’ච්චාදි. [Pg.158] සම්භාවනීයො ආදරණීයො. සදෙවකෙ ලොකෙ සන්තො සොභනො භාවො අධිප්පායො යස්ස තං. භවන්තං නිබ්බානං ගතොති භවන්තගු, තං විභුං. භගවන්තං සම්මාසම්බුද්ධං. භවස්ස සංසාරස්ස අන්තො අවසානං නිබ්බානං, තස්ස සාධනං සම්පාදනමාකඞ්ඛති සීලෙනාති භවන්තසාධනාකඞ්ඛී, කො නාම සංසාරවත්තිජනො. න සම්භාවයෙ ආදරං න කරෙය්‍ය, කරොත්‍යෙවාති අත්ථො.

१३३. “संभावनीये” इत्यादी. 'संभावनीय' म्हणजे आदरणीय. देवलोकासह संपूर्ण जगात ज्यांचा उत्तम व शोभिवंत भाव (अभिप्राय) आहे त्यांना. 'भवन्तगु' म्हणजे संसाराचा अंत करणाऱ्या निब्बानाला गेलेले, त्या 'विभु' म्हणजे सामर्थ्यशाली अशा भगवंत सम्यक्संबुद्धांना. 'भव' म्हणजे संसाराचा अंत (समाप्ती) म्हणजेच निब्बान, त्याचे साधन (प्राप्ती) करण्याची ज्याचा स्वभावतःच आकांक्षा आहे तो 'भवंतसाधनाकांक्षी' होय. संसारात फिरणारा असा कोणता मनुष्य असेल जो आदर करणार नाही? अर्थात तो आदर करतोच, असा अर्थ आहे.

133. ‘‘සම්භාවනීයි’’ච්චාදි. සම්භාවනීයසම්භාවං සදෙවකෙන ලොකෙන ආදරණීයසොභනාධිප්පායං භවන්තගුං භවස්ස අන්තසඞ්ඛාතං නිබ්බානං ගතං විභුං පභුං භගවන්තං සම්මාසම්බුද්ධං භවන්තසාධනාකඞ්ඛී නිබ්බානසාධනාභිලාසී කො කතමො සංසාරවත්තිජනො න සම්භාවයෙ ආදරං න කරෙය්‍ය, කරොත්‍යෙව. සන්තො ච සො භාවො චාති ච, සම්භාවනීයො සම්භාවො යස්සෙති ච, භවස්ස අන්තන්ති ච, භවන්තං ගතොති ච, තස්ස සාධනන්ති ච, තං ආකඞ්ඛති සීලෙනාති ච විග්ගහො.

१३३. “संभावनीय” इत्यादी. 'संभावनीयसंभाव' म्हणजे देवलोकासह संपूर्ण जगाकडून आदरणीय व शोभिवंत अभिप्राय असलेले. 'भवन्तगु' म्हणजे संसाराचा अंत म्हटल्या गेलेल्या निब्बानाला गेलेले. 'विभु' म्हणजे प्रभू (सामर्थ्यशाली) अशा भगवंत सम्यक्संबुद्धांचा, 'भवंतसाधनाकांक्षी' म्हणजे निब्बान साधण्याची अभिलाषा बाळगणारा कोणता संसारी मनुष्य आदर करणार नाही? अर्थात तो आदर करतोच. 'संतो च सो भावो चाति च' (तो भाव शांत आणि शोभिवंत आहे), 'संभावनीयो संभावो यस्सेति च' (ज्याचा अभिप्राय आदरणीय आहे), 'भवस्स अंतन्ति च' (संसाराचा अंत), 'भवन्तं गतोति च' (संसाराच्या अंताला गेलेले), 'तस्स साधनन्ति च' (त्याचे साधन), 'तं आकङ्खति सीलेनाति च' (स्वभावतः त्याची आकांक्षा बाळगणारा) असा विग्रह आहे.

මිස්සකසමතා

मिश्रकसमता

134.

१३४.

ලද්ධචන්දනසංසග්ග-සුගන්ධිමලයානිලො;

මන්ද’මායාති භීතොව, මුනින්දමුඛමාරුතා.

चंदनाच्या वृक्षांच्या संपर्काने सुगंधी झालेला मलय पर्वतावरील वारा, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखातून निघणाऱ्या वायूला (श्वासाला) जणू काही घाबरूनच हळूहळू वाहत येत आहे.

134. ‘‘ලද්ධි’’ච්චාදි. ලද්ධො චන්දනතරූනං සංසග්ගො පරිචයො තෙන සොභනො ගන්ධො අස්සාති සුගන්ධී සුරභි මලයානිලොදක්ඛිණපවමානො මුනින්දස්ස මුඛමාරුතා භීතොව තාදිසමුදුත්තසීතලත්තසුගන්ධසම්පත්තියා අත්තනො දූරතරත්තා ආයාති අනුවත්තති. මන්දන්ති ආගමනක්‍රියාවිසෙසනං.

१३४. “लद्धि” इत्यादी. चंदनाच्या वृक्षांचा संपर्क (परिचय) मिळाल्यामुळे ज्याला उत्तम सुगंध प्राप्त झाला आहे असा सुगंधी, सुवासिक मलय पर्वतावरून येणारा दक्षिण वारा (मलय अनिल), मुनींद्रांच्या मुखातून निघणाऱ्या वायूला जणू घाबरूनच, तशा प्रकारच्या कोमलता, शीतलता आणि सुगंधाच्या समृद्धीपासून स्वतः खूप दूर असल्यामुळे हळूहळू येतो (अनुसरण करतो). 'मंदं' हे येण्याच्या क्रियेचे विशेषण (क्रियाविशेषण) आहे.

134. ‘‘ලද්ධි’’ච්චාදි. [Pg.159] ලද්ධචන්දනසංසග්ගසුගන්ධිමලයානිලො පටිලද්ධචන්දනතරුසාරසමවායෙන සොභනගන්ධසමන්නාගතො මලයදෙසතො ආගච්ඡමානමාලුතො මුනින්දමුඛමාරුතා බුද්ධස්ස මුඛසුරභිවාසිතපවනතො භීතො ඉව තාදිසමුදුසුරභිසීතලත්තස්ස අත්තනි අසම්භවතො භීතොව මන්දං සණිකං යාති අභිමුඛමෙතීති. චන්දනානං සංසග්ගොති ච, ලද්ධො ච සො චන්දනසංසග්ගොති ච, සොභනො ගන්ධො යස්සාති ච, ලද්ධචන්දනසංසග්ගෙන සුගන්ධීති ච, මලයතො ආගතො අනිලොති ච, මුනින්දමුඛතො නික්ඛන්තො මාරුතොති ච විග්ගහො. මන්දන්ති ක්‍රියාවිසෙසනං. එත්ථ තිවිධසමතායං ‘‘කොකිලාලාපසංවාදි’’ච්චාදිතිවිධලක්ඛියස්සාපි ‘‘මුදූහි වා කෙවලෙහි’’ච්චාදිනා දස්සිතලක්ඛණත්තයෙන තුල්‍යතා සුපාකටාවාති.

१३४. “लद्धि” इत्यादी. 'लद्धचंदनसंसग्गसुगंधिमलयानिलो' म्हणजे चंदनाच्या वृक्षाच्या साराच्या संपर्कामुळे उत्तम सुगंधाने युक्त होऊन मलय देशाकडून येणारा वारा, मुनींद्रांच्या मुखातून निघणाऱ्या वायूला म्हणजेच बुद्धांच्या मुखातील सुगंधी श्वासाला जणू घाबरूनच, तशा प्रकारची कोमलता, सुवासिकता आणि शीतलता स्वतःमध्ये नसल्यामुळे घाबरल्यासारखा हळूहळू, सावकाश समोर येतो. 'चंदनानां संसग्गो' (चंदनाचा संपर्क), 'लद्धो च सो चंदनसंसग्गो' (मिळालेला तो चंदनाचा संपर्क), 'सोभनो गंधो यस्स' (ज्याला उत्तम सुगंध आहे), 'लद्धचंदनसंसग्गेन सुगंधी' (चंदनाच्या संपर्काने सुगंधी झालेला), 'मलयतो आगतो अनिलो' (मलय पर्वतावरून आलेला वारा), 'मुनींदमुखतो निक्खंतो मारुतो' (मुनींद्रांच्या मुखातून निघालेला वायू) असा विग्रह आहे. 'मंदं' हे क्रियाविशेषण आहे. येथे तीन प्रकारच्या समतेमध्ये "कोकिलालापसंवादी" इत्यादी तीन प्रकारच्या लक्ष्यांची देखील "मदूही वा केवलेही" इत्यादी सूत्राने दर्शविलेल्या तीन लक्षणांशी समानता स्पष्टपणे दिसून येते.

135.

१३५.

අනිට්ඨුරක්ඛරප්පායා, සබ්බකොමලනිස්සටා;

කිච්ඡමුච්චාරණාපෙත-බ්‍යඤ්ජනා සුඛුමාලතා.

ज्यामध्ये कठोर नसलेले (मृदू) वर्ण बहुसंख्येने असतात, जे सर्व कोमल वर्णांनी युक्त असते आणि कष्टाने उच्चारल्या जाणाऱ्या व्यंजनांनी जे रहित असते, त्याला 'सुकुमारता' (सौकुमार्य) म्हणतात.

135. සුඛුමාලතා කථීයති ‘‘අනිට්ඨුරක්ඛරෙ’’ච්චාදිනා. අනිට්ඨුරානි අඵරුසානි අක්ඛරානි වණ්ණානි පායානි බහූනි යස්සා සා තථා, ‘‘නිට්ඨුරානි අප්පකානී’’ති පායග්ගහණෙන සූචිතං, තතොයෙව සබ්බෙහි කෙවලෙහි කොමලෙහි සිථිලෙහි ලඝූහි අක්ඛරෙහි නිස්සටා නිග්ගතා කිච්ඡෙන දුක්ඛෙන උච්චාරණා තතො අපෙතානි අපගතානි බ්‍යඤ්ජනානි යස්සා සාති අනුවදිත්වා සුඛුමාලතා විධීයතෙ.

१३५. “अनिठ्ठुरक्खरे” इत्यादी सूत्राने सुकुमारतेचे कथन केले जाते. 'अनिठ्ठुर' म्हणजे जे कठोर नसलेले वर्ण (अक्षर) बहुसंख्येने ज्यात आहेत ती तशी. 'कठोर वर्ण अल्प प्रमाणात आहेत' हे 'प्राय' (बहुतांश) या शब्दाच्या ग्रहणाने सूचित होते. म्हणूनच केवळ सर्व कोमल, शिथिल आणि लघु अक्षरांनी युक्त (निर्गत) असलेली, आणि कष्टाने (दुःखाने) होणाऱ्या उच्चारापासून दूर गेलेली व्यंजने ज्यात आहेत, अशा रचनेला 'सुकुमारता' असे म्हटले जाते.

135. ඉදානි සුඛුමාලතං දස්සෙති ‘‘අනිට්ඨුරෙ’’ච්චාදිනා. අනිට්ඨුරක්ඛරප්පායා අකක්කසවණ්ණබහුලා සබ්බකොමලනිස්සටා අනිට්ඨුරක්ඛරානං යෙභුය්‍යග්ගහණතොයෙව සකලසිථිලවණ්ණවිරහිතා කිච්ඡමුච්චාරණාපෙතබ්‍යඤ්ජනා දුක්ඛුච්චාරණීයවණ්ණෙහි විගතඅක්ඛරසමන්නාගතා සුඛුමාලතා නාමාති. අනිට්ඨුරානි අක්ඛරානි පායානි බහූනි යස්සන්ති ච, සබ්බෙ ච තෙ කොමලා චෙති ච, තෙහි නිස්සටාති [Pg.160] ච, කිච්ඡෙන උච්චාරණාති ච, තෙහි අපෙතානීති ච, තානි බ්‍යඤ්ජනානි යස්සාති ච විග්ගහො. නිග්ගහීතාගමො.

१३५. आता “अनिठ्ठुरे” इत्यादी सूत्राने सुकुमारता दर्शवितात. 'अनिठ्ठुरक्खरप्पाया' म्हणजे अकर्कश (मृदू) वर्णांची बहुलता असलेली. 'सब्बकोमलनिस्सटा' म्हणजे कठोर नसलेल्या वर्णांच्या बहुतांश ग्रहणामुळेच सर्व शिथिल वर्णांनी युक्त असलेली. 'किच्छमुच्चारणापेतब्यंजना' म्हणजे कष्टाने उच्चारल्या जाणाऱ्या वर्णांपासून मुक्त अशा अक्षरांनी युक्त असलेली रचना म्हणजे 'सुकुमारता' होय. 'अनिठ्ठुरानि अक्खरानि पायानि बहूनि यस्स' (ज्यात कठोर नसलेली अक्षरे बहुसंख्येने आहेत), 'सब्बे च ते कोमला चेति च' (आणि ते सर्व कोमल आहेत), 'तेहि निस्सटा' (त्यांच्यापासून निघालेली), 'किच्छेन उच्चारणा' (कष्टाने उच्चार करणे), 'तेहि अपेतानि' (त्यांच्यापासून दूर गेलेली), 'तानि ब्यंजनानि यस्स' (ती व्यंजने ज्यात आहेत) असा विग्रह आहे. येथे निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) आगम झाला आहे.

136.

१३६.

පස්සන්තා රූපවිභවං, සුණන්තා මධුරං ගිරං;

චරන්ති සාධූ සම්බුද්ධ-කාලෙ කෙළිපරම්මුඛා.

सम्यक्संबुद्धांच्या काळात सज्जन लोक (बुद्धांचे) रूपसौंदर्य पाहत आणि मधुर वाणी ऐकत, क्रीडा-प्रमोदाकडे पाठ फिरवून आचरण करतात.

136. උදාහරති ‘‘පස්සන්තා’’ඉච්චාදි. රූපවිභවං රූපසම්පත්තිං පස්සන්තා මධුරං ගිරං වාචං සුණන්තා සාධවො කෙළිපරම්මුඛා කීළාය නිච්ඡන්තා චරන්තීති සම්බන්ධො. කත්ථාති ආහ ‘‘සම්බුද්ධකාලෙ’’ති.

१३६. “पस्संता” इत्यादी उदाहरणाने स्पष्ट करतात. रूपवैभव (रूपसंपत्ती) पाहत आणि मधुर वाणी ऐकत सज्जन लोक क्रीडा-प्रमोदाकडे पाठ फिरवून (क्रीडेची इच्छा न बाळगता) आचरण करतात, असा संबंध आहे. कोठे? तर त्यावर म्हणतात— “संबुद्धकाले” (सम्यक्संबुद्धांच्या काळात).

136. ‘‘පස්සන්ති’’ච්චාදිනා ලක්ඛියමුදාහරති, තං වුත්තත්ථමෙව.

१३६. “पस्संति” इत्यादी सूत्राने लक्ष्याचे उदाहरण देतात, त्याचा अर्थ वर सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

137.

१३७.

අලඞ්කාරවිහීනාපි, සතං සම්මුඛතෙ’දිසී;

ආරොහති විසෙසෙන, රමණීයා තදුජ්ජලා.

अलंकारांनी विरहित असली तरी अशी सुकुमारता सज्जनांच्या (विद्वानांच्या) समोर येते (त्यांच्या आदरास पात्र ठरते); आणि जर ती अलंकारांनी उज्ज्वल असेल, तर ती विशेष रूपाने रमणीय ठरते.

137. විසිට්ඨස්සාඤ්ඤධම්මස්ස අභාවෙපිමිනාවොපාදෙයො බන්ධොති ආහ ‘‘අලඞ්කාරෙ’’ච්චාදි. අලඞ්කාරෙහි විහීනාපි එදිසී සුඛුමාලතා සතං පණ්ඩිතජනානං සම්මුඛතං අභිමුඛභාවං වාචාගොචරත්තං ආරොහති උපගච්ඡති, කිමුතඅත්ථාලඞ්කාරාලඞ්කිතෙත්‍යපිසද්දො. තෙන සභාවවුත්‍යාදිනා අලඞ්කාරෙන උජ්ජලා දිත්තා පන විසෙසෙනාතිසයෙන රමණීයා මනුඤ්ඤාති.

१३७. विशिष्ट अशा दुसऱ्या गुणाच्या अभावी देखील या गुणानेच रचना स्वीकारार्ह ठरते, म्हणून “अलंकारे” इत्यादी म्हणतात. अलंकारांनी विरहित असली तरी अशी सुकुमारता सज्जन पंडितांच्या समोर येते (त्यांच्या वाणीचा विषय बनते), मग अर्थालंकाराने अलंकृत असल्यास काय सांगावे! हा 'अपि' शब्दाचा अर्थ आहे. म्हणून स्वभावोक्ती इत्यादी अलंकारांनी उज्ज्वल (प्रकाशित) झालेली रचना विशेष रूपाने अत्यंत रमणीय व मनवेधक ठरते.

137. ‘‘අලඞ්කාරෙ’’ච්චාදි. එදිසී එවංවිධා සුඛුමාලතා අලඞ්කාරවිහීනාපි අත්ථාලඞ්කාරවිරහිතාපි සතං පඤ්ඤවන්තානං සම්මුඛතං අභිමුඛභාවං තෙසං වචනවිසයභාවන්ති අත්ථො ආරොහති පාපුණාති. තදුජ්ජලා තෙන සභාවවුත්තිවඞ්කවුත්තිසම්භූතෙන අත්ථාලඞ්කාරෙන ජොතමානා විසෙසෙන අතිසයෙන රමණීයා මනුඤ්ඤා හොති. අලඞ්කාරෙහි විහීනාති ච, තෙන උජ්ජලාති ච විග්ගහො.

१३७. “अलंकारे” इत्यादी. अशी या प्रकारची सुकुमारता अलंकारांशिवाय देखील (अर्थालंकाराने विरहित असली तरी) सज्जन प्रज्ञावंतांच्या समोर येते, म्हणजेच त्यांच्या वाणीचा विषय बनते, असा अर्थ आहे. 'तदुज्जला' म्हणजे स्वभावोक्ती आणि वक्रोक्ती इत्यादींनी उत्पन्न झालेल्या अर्थालंकाराने प्रकाशित होणारी रचना विशेष रूपाने अत्यंत रमणीय व मनवेधक ठरते. 'अलंकारेहि विहीना' (अलंकारांनी विरहित) आणि 'तेन उज्झला' (त्याने उज्ज्वल) असा विग्रह आहे.

138.

१३८.

රොමඤ්චපිඤ්ඡරචනා, [Pg.161] සාධුවාදාහිතද්ධනී;

ලළන්ති’මෙ මුනීමෙඝු-ම්මදා සාධු සිඛාවලා.

रोमांचाने पुलकित झालेल्या शरीराची रचना असणारे, 'साधु-साधु' अशा उद्घोषाचा नाद करणारे आणि मुनींद्ररूपी (बुद्धरूपी) मेघाने हर्षित झालेले हे सज्जनरूपी मयूर सुंदर क्रीडा करत आहेत।

138. තමුදාහරති ‘‘රොමඤ්චෙ’’ච්චාදිනා. රොමඤ්චා ලොමහංසා ඉව රොමඤ්චා එව වා, පිඤ්ඡානි බරිහානි තෙසං රචනා ඡත්තාකාරෙන විධානං යෙසං තෙ තථා, ‘‘සාධූ’’ති වාදො වචනං තංසදිසොයෙව වා, ආහිතො ධනි කෙකාසඞ්ඛාතො යෙසං තෙ තථා, මුනිමෙඝෙන මුනිසදිසෙන මුනිසඞ්ඛාතෙන වා වාරිදෙන උම්මදා මත්තා සාධුසදිසා සාධු එව වා සිඛාවලා මයූරා ලළන්ති ලීලොපෙතා විචරන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං රමන්තීති අත්ථො.

१३८. ते 'रोमञ्चे' इत्यादींद्वारे त्याचे उदाहरण देतात. रोमाञ्च म्हणजे अंगावर रोमांच उभे राहण्यासारखे किंवा रोमाञ्चच; पिच्छ म्हणजे मोरपिसे, त्यांची रचना छत्रीच्या आकारासारखी मांडणी ज्यांची आहे ते तसे; 'साधू' (उत्तम) असा वाद म्हणजे वचन किंवा त्याच्यासारखेच; ज्यांच्यामध्ये केकारव नावाचा ध्वनी निर्माण झाला आहे ते तसे; मुनींसारख्या किंवा मुनी म्हटल्या गेलेल्या मेघाने (मेघरूपी मुनीने) उन्मत्त (हर्षित) झालेले, सज्जनांसारखे किंवा उत्तमच असलेले शिखावळ म्हणजे मयूर (मोर) विलासपूर्वक (लीलेने) वावरतात, परस्परांमध्ये रममाण होतात, असा अर्थ आहे.

138. අත්ථාලඞ්කාරයුත්තසුඛුමාලතමුදාහරති ‘‘රොමෙ’’ච්චාදිනා. රොමඤ්චපිඤ්ඡරචනා ලොමහංසසදිසා රොමා එව වා පිඤ්ඡානං බරිහානං රචනා ඡත්තාකාරෙන විත්ථාරවන්තා සාධුවාදාහිතද්ධනී ‘‘සාධූ’’ති වචනසදිසෙහි සාධුවාදෙහි වා පවත්තකෙකානින්නාදෙහි සමන්නාගතා මුනිමෙඝුම්මදා මුනිසදිසෙන මුනිසඞ්ඛාතෙන වා මෙඝෙන සඤ්ජාතමදා ඉමෙ සාධුසිඛාවලා සජ්ජනසදිසා සාධුනො එව වා මයූරා ලළන්ති ලීලොපෙතා භවන්තීති. ඉදං අසෙසවත්ථුවිසයං සමාසරූපකං අමුඛ්‍යපක්ඛෙ ‘‘රොමඤ්චා විය සාධුවාදො විය මුනි විය සාධවො වියා’’ති ච, මුඛ්‍යපක්ඛෙ ‘‘පිඤ්ඡරචනා විය ආහිතද්ධනී විය මෙඝො විය සිඛාවලා වියා’’ති උපචරිතබ්බං. රොමඤ්චා එව පිඤ්ඡානීති ච, තෙසං රචනා යෙසන්ති ච, ‘‘සාධු’’ඉති වාදොති ච, ආහිතො ච සො ධනි චෙති ච, සාධුවාදො ආහිතද්ධනි යෙසන්ති ච, මුනි එව මෙඝොති ච, තෙන උම්මදාති ච, සාධවො එව සිඛාවලාති ච වාක්‍යං. ‘‘මුනීමෙඝො’’ති එත්ථ දීඝත්තං ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං.

१३८. अर्थालंकाराने युक्त अशा सुकुमारतेचे 'रोम' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. रोमाञ्चपिच्छरचना म्हणजे अंगावर रोमांच उभे राहण्यासारखे रोम किंवा पिच्छांची (मोरपिसांची) रचना छत्रीच्या आकारासारखी विस्तारलेली; साधुवादाने युक्त ध्वनी म्हणजे 'साधू' (उत्तम) अशा वचनासारख्या साधुवादांनी किंवा प्रवृत्त झालेल्या केकारवाच्या ध्वनींनी युक्त; मुनीमेघोन्मत्त म्हणजे मुनींसारख्या किंवा मुनी म्हटल्या गेलेल्या मेघाने ज्यांच्यामध्ये मद (हर्ष) उत्पन्न झाला आहे असे; हे साधुशिखावळ म्हणजे सज्जनांसारखे किंवा उत्तमच असलेले मयूर (मोर) विलासपूर्वक (लीलेने) वावरतात. हे संपूर्ण वस्तूच्या विषयाचे 'समासरूपक' आहे. अमुख्य पक्षामध्ये 'रोमाञ्चाप्रमाणे, साधुवादाप्रमाणे, मुनींप्रमाणे, सज्जनांप्रमाणे' असे आणि मुख्य पक्षामध्ये 'पिच्छरचनेप्रमाणे, उत्पन्न झालेल्या ध्वनीप्रमाणे, मेघाप्रमाणे, शिखावळांप्रमाणे (मोरांप्रमाणे)' असे लाक्षणिक अर्थाने ग्रहण केले पाहिजे. 'रोमाञ्च हेच पिच्छ (पिसे)' आणि 'त्यांची रचना ज्यांची आहे ते', 'साधू असा वाद (वचन)', 'आणि तो उत्पन्न झालेला ध्वनी', 'साधुवाद आणि उत्पन्न झालेला ध्वनी ज्यांच्यामध्ये आहे ते', 'मुनी हाच मेघ', 'त्याच्यामुळे उन्मत्त (हर्षित)', 'सज्जन हेच शिखावळ (मोर)' असे हे वाक्य आहे. 'मुनीमेघो' येथे 'नी' चे दीर्घत्व छंदाच्या रक्षणासाठी (वृत्तबद्धतेसाठी) आहे.

139.

१३९.

සුඛුමාලත්තමත්ථෙව, පදත්ථවිසයම්පි ච;

යථා මතාදිසද්දෙසු, කිත්තිසෙසාදිකිත්තනං.

सुकुमारता ही अर्थामध्येही असते, तसेच ती पदांच्या अर्थाच्या विषयातही असते; जसे 'मृत' इत्यादी शब्दांच्या ऐवजी 'कीर्तिशेष' इत्यादी शब्दांचे कथन करणे.

139. න [Pg.162] කෙවලං සුඛුමාලතා සද්දෙව, අත්ථෙපීති දස්සෙතුමාහ ‘‘සුඛුමාලත්ත’’මිච්චාදි. අත්ථෙවාති විජ්ජතෙව, තං තු අනොචිත්‍යගාම්මාදිවජ්ජනා සම්භවති. ‘‘යථෙ’’ති තමුදාහරති. මතාදිසද්දෙසු වත්තබ්බෙසු කිත්තිසෙසාදීනං සද්දානං කිත්තනං කථනං.

१३९. सुकुमारता केवळ शब्दातच नसते, तर अर्थातही असते, हे दर्शवण्यासाठी 'सुकुमारत्तं' इत्यादी म्हणतात. 'अर्थातच असते' म्हणजे विद्यमानच असते, आणि ती अनौचित्य, ग्राम्यत्व इत्यादी दोषांच्या वर्जनाने (टाळण्याने) संभवते. 'यथा' (जसे) याद्वारे त्याचे उदाहरण देतात. 'मृत' इत्यादी शब्द बोलायचे असताना 'कीर्तिशेष' इत्यादी शब्दांचे कीर्तन म्हणजे कथन करणे.

139. අයං සුඛුමාලතා න කෙවලං සද්දෙව, අත්ථෙපීති දස්සෙතුං ආහ ‘‘සුඛුමාලත්ත’’මිච්චාදි. සුඛුමාලත්තමත්ථෙව පදත්ථවිසයම්පි ච පදාභිධෙය්‍යගොචරම්පි සුඛුමාලත්තං අත්ථෙව, තඤ්ච ඔචිත්‍යහීනගාම්මදොසපරිහාරෙන සිජ්ඣති. ‘‘යථා’’ති තමුදාහරති. මතාදිසද්දෙසු වත්තබ්බෙසු කිත්තිසෙසාදිසද්දානං කිත්තනං කථනන්ති. මතො ඉතිආදි යෙසං ‘‘ජීවිතක්ඛයං පත්තො’’ ඉච්චාදීනමිති ච, කිත්තිසෙසො ඉතිආදියෙසං ‘‘දෙවත්තං ගතො, සග්ගකායමලඞ්කරී’’ත්‍යාදීනමිති ච විග්ගහො.

१३९. ही सुकुमारता केवळ शब्दातच नसते, तर अर्थातही असते, हे दर्शवण्यासाठी 'सुकुमारत्तं' इत्यादी म्हणतात. 'सुकुमारता अर्थातच असते आणि पदांच्या अर्थाच्या विषयातही' म्हणजे पदांच्या अभिधेय (वाच्य) विषयामध्येही सुकुमारता असतेच, आणि ती अनौचित्य व ग्राम्यत्व या दोषांच्या परिहाराने (टाळण्याने) सिद्ध होते. 'यथा' (जसे) याद्वारे त्याचे उदाहरण देतात. 'मृत' इत्यादी शब्द बोलायचे असताना 'कीर्तिशेष' इत्यादी शब्दांचे कीर्तन म्हणजे कथन करणे. 'मृत' इत्यादी ज्यांचा अर्थ 'जीवनाचा क्षय झालेला' इत्यादी असा आहे, आणि 'कीर्तिशेष' इत्यादी ज्यांचा अर्थ 'देवत्वाला प्राप्त झालेला, स्वर्गलोकाला अलंकृत करणारा' इत्यादी असा आहे, असा विग्रह आहे.

140.

१४०.

සිලිට්ඨපදසංසග්ග-රමණීයගුණාලයො;

සබන්ධගාරවො සො’යං,සිලෙසො නාම තං යථා.

श्लिष्ट (परस्परांशी घट्ट जोडलेल्या) पदांच्या संसर्गाने रमणीय अशा गुणांचे जे स्थान (आलय) आहे, आणि जो बंधाच्या गौरवाने (रचनेच्या दृढतेने) युक्त आहे, तो हा 'सिलेस' (श्लेष) नावाचा गुण आहे; त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे.

140. සිලෙසං දස්සෙති ‘‘සිලිට්ඨෙ’’ච්චාදිනා. සිලිට්ඨානං බන්ධලාඝවාභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සිලිට්ඨානං පදානං සංසග්ගෙන රමණීයො මනුඤ්ඤො ගුණො තස්ස ආලයො පවත්තිට්ඨානං. බන්ධස්ස රචනාය ගාරවො අසිථිලතා, සහ තෙන වත්තතීති සබන්ධගාරවොති අනුවදිත්වා සොයං සිලෙසො නාමාති විධීයතෙ. ‘‘තං යථෙ’’ත්‍යුදාහරති. යථා අයං සිලෙසො, තථා අඤ්ඤොපි තාදිසො දට්ඨබ්බො, න ත්වයමෙවෙති ‘‘තං යථා’’ සද්දස්සත්ථො.

१४०. ते 'सिलीठ' इत्यादींद्वारे सिलेस (श्लेष) दर्शवतात. श्लिष्ट म्हणजे बंधाच्या शिथिलतेच्या अभावामुळे परस्परांशी घट्ट जोडलेल्या पदांच्या संसर्गाने रमणीय, मनोहर अशा गुणाचे जे आलय म्हणजे प्रवृत्तीचे स्थान आहे. बंधाच्या रचनेचा गौरव म्हणजे अशिथिलता (दृढता), त्याने युक्त असलेला तो 'सबन्धगौरव' होय, असा अनुवाद करून 'तो हा सिलेस नावाचा गुण आहे' असे विधान केले जाते. 'तं यथा' (त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे) याद्वारे उदाहरण देतात. जसा हा सिलेस आहे, तसाच दुसराही तशाच प्रकारचा समजावा, केवळ हा एकच नाही, असा 'तं यथा' या शब्दाचा अर्थ आहे.

140. ඉදානි සිලෙසං නිද්දිසති ‘‘සිලිට්ඨෙ’’ච්චාදිනා. සිලිට්ඨපදසංසග්ගරමණීයගුණාලයො ඨානකරණාදීහි ආසන්නවණ්ණානං [Pg.163] වින්‍යාසහෙතු අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සිතානං පදානං සමවායෙන මනුඤ්ඤගුණස්ස පවත්තිට්ඨානභූතො සබන්ධගාරවො බන්ධගාරවසඞ්ඛාතරචනාය අසිථිලභාවෙන සහ පවත්තො සො අයං බන්ධො සිලෙසො නාමාති. සිලෙසො නාම බන්ධගාරවො, තප්පටිපාදකබන්ධොප්‍යෙත්ථ සිලෙසොති වුච්චති. සිලිට්ඨා ච තෙ පදා චෙති ච, තෙසං සංසග්ගොති ච, තෙන රමණීයොති ච, සො එව ගුණොති ච, තස්ස ආලයොති ච, බන්ධස්ස ගුරුනො භාවොති ච, තෙන සහ පවත්තතීති ච වාක්‍යං. තං යථා ‘‘බාලින්දු’’ඉච්චාදි.

१४०. आता 'सिलीठ' इत्यादींद्वारे सिलेसचे (श्लेषाचे) निर्देश करतात. श्लिष्टपदांच्या संसर्गाने रमणीय गुणांचे आलय म्हणजे स्थान, करण इत्यादींमुळे जवळ असलेल्या वर्णांच्या विन्यासामुळे (रचनेमुळे) परस्परांवर आश्रित असलेल्या पदांच्या समवायाने (एकत्र येण्याने) मनोहर गुणाचे प्रवृत्तीचे स्थान बनलेला; सबन्धगौरव म्हणजे बंधगौरव नावाच्या रचनेच्या अशिथिलतेने (दृढतेने) युक्त असलेला, तो हा बंध 'सिलेस' नावाचा आहे. सिलेस म्हणजे बंधगौरव होय, आणि त्याचे प्रतिपादन करणारा बंधही येथे 'सिलेस' म्हटला जातो. 'श्लिष्ट आणि ती पदे' आणि 'त्यांचा संसर्ग', 'त्याच्यामुळे रमणीय', 'तोच गुण', 'त्याचे आलय', 'बंधाच्या गुरुत्वाचा (गौरवाचा) भाव', 'त्याच्यासह प्रवृत्त होतो' असे हे वाक्य आहे. त्याचे उदाहरण जसे 'बालिन्दु' इत्यादी.

141.

१४१.

බාලින්දුවිබ්භමච්ඡෙදි-නඛරාවලිකන්තිභි;

සා මුනින්දපදම්භොජ-කන්ති වො වලිතා’වතං.

बालचंद्राच्या विलासाचा (सौंदर्याचा) पराभव करणाऱ्या नखपंक्तींच्या कांतींनी (शोभेने) युक्त असलेली, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलांची ती कांती तुमचे रक्षण करो.

141. ‘‘බාලින්දු’’ඉච්චාදි. බාලින්දුනො පඤ්චමී පඤ්චදසකලස්ස විබ්භමො මනොහරත්තං, තං ඡින්දති සීලෙනාති බාලින්දුවිබ්භමච්ඡෙදියො පඤ්චමීචන්දස්ස කලාසන්නිභානං නඛරානං නඛානං ආවලියො තාසං කන්තිභි සොභාහි සහ වලිතා සංයුත්තා සා, මුනින්දස්ස පදානියෙව අම්භොජානි පදුමානි තෙසං කන්ති. වො තුම්හෙ සාමඤ්ඤෙන වදති. අවතං පාලයතු.

१४१. 'बालिन्दु' इत्यादी. बालचंद्र म्हणजे पंचमीच्या किंवा पंधरा कळांच्या चंद्राचा विलास म्हणजे मनोहरता, तिचा स्वभावतःच छेद (पराभव) करतात म्हणून 'बालिन्दुविब्भमच्छेदी' (बालचंद्रविलासच्छेदी); पंचमीच्या चंद्राच्या कळेसारख्या असलेल्या नखांच्या पंक्ती, त्यांच्या कांतींनी म्हणजे शोभेने युक्त (वेढलेली) असलेली ती, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) पाय हेच अंबुज म्हणजे कमळ, त्यांची कांती (शोभा) होय. 'वो' म्हणजे तुम्हांला, असे सामान्यपणे म्हणतात. 'अवतं' म्हणजे रक्षण करो.

141. බාලින්දු…පෙ… කන්තිභි තරුණචන්දවිලාසවිනාසනසභාවසමන්නාගතනඛපන්තිසොභාහි සහ වලිතා සංයුත්තා සා මුනින්දපදම්භොජකන්ති සා සම්බුද්ධපාදපදුමසොභා වො තුම්හෙ අවතං රක්ඛතූති. බාලො ච සො ඉන්දු චාති ච, තස්ස විබ්භමොති ච, තං ඡින්දති සීලෙනාති ච, නඛානං ආවලියොති ච, තාසං කන්තීති ච, බාලින්දුවිබ්භමච්ඡෙදියො ච තා නඛරාවලිකන්තියො චාති ච, මුනින්දස්ස පදානීති ච, තානියෙව අම්භොජානීති ච, තෙසං කන්තීති ච විග්ගහො.

१४१. 'बालिन्दु... पे... कांतीभि' म्हणजे तरुण चंद्राच्या विलासाचा विनाश करण्याच्या स्वभावाने युक्त असलेल्या नखपंक्तींच्या शोभेने युक्त (वेढलेली) असलेली ती मुनींद्र-पद-अंबुज-कांती म्हणजे संबुद्धांच्या पादपद्मांची शोभा 'वो' म्हणजे तुमचे 'अवतं' म्हणजे रक्षण करो. 'बाल आणि तो चंद्र' (बालचंद्र), 'त्याचा विलास', 'त्याचा स्वभावतः छेद करणारा', 'नखांची पंक्ती', 'त्यांची कांती', 'बालचंद्रविलासच्छेदी आणि त्या नखपंक्तींच्या कांती', 'मुनींद्रांचे पाय', 'तेच अंबुज (कमळ)', 'त्यांची कांती' असा विग्रह आहे.

142.

१४२.

උක්කංසවන්තො [Pg.164] යො කොචි,ගුණො යදි පතීයතෙ;

උදාරො’යං භවෙ තෙන,සනාථා බන්ධපද්ධති.

जर कोणताही उत्कर्षयुक्त (श्रेष्ठ) गुण प्रतीत होत असेल, तर त्याच्यामुळे हा 'उदार' नावाचा गुण होतो, ज्याच्याने रचनापद्धती सनाथ (समृद्ध) होते.

142. උදාරත්තමවධාරයමාහ ‘‘උක්කංසවන්තො’’ඉච්චාදි. යො කොචි ‘‘ඉදමෙවෙ’’ති නියමාභාවා ගුණො චාගාතිසයාදිකො උක්කංසවන්තො අධිමත්තො යදි පතීයතෙ විඤ්ඤායතෙ බන්ධෙති විඤ්ඤායති ‘‘බන්ධපද්ධතී’’ති වක්ඛමානත්තා, අයං උදාරො භවෙති විධි. උදාරොයං හොතු, කිං තතො සියාති ආහ ‘‘තෙනි’’ච්චාදි. තෙන උක්කංසවතා ගුණෙන බන්ධපද්ධති රචනක්කමො නාථභූතෙන උදාරගුණෙන සහ වත්තතීති සනාථා, සම්පදාවාති වුත්තං හොති.

१४२. उदारतेची निश्चिती करत 'उक्कंसवन्तो' इत्यादी म्हणतात. 'हाच' असा नियम नसल्यामुळे कोणताही त्याग इत्यादींचा अतिशय असलेला उत्कर्षयुक्त, श्रेष्ठ गुण जर प्रतीत होतो म्हणजे जाणवला जातो—'रचनेमध्ये' असे जाणवले जाते, कारण पुढे 'बंधपद्धती' असे म्हटले जाणार आहे—तर हा 'उदार' गुण होतो, असा नियम आहे. हा उदार गुण असो, पण त्याने काय होईल? म्हणून 'तेन' इत्यादी म्हणतात. त्या उत्कर्षयुक्त गुणाने रचनापद्धती म्हणजे रचनेचा क्रम, जो नाथभूत (रक्षक) अशा उदार गुणाने युक्त असतो, म्हणून ती 'सनाथ' म्हणजे समृद्ध होते, असे म्हटले आहे.

142. ඉදානි උදාරත්තමුද්දිසති ‘‘උක්කංසෙ’’ච්චාදිනා. උක්කංසවන්තො අතිසයවා යොකොචි ගුණො චාගාතිසයාදිකො සද්දාවලියා පටිපාදනීයො ආනුභාවො යදි පතීයතෙ සචෙ කත්ථචි බන්ධෙ විඤ්ඤායතෙ, අයං යථාවුත්තගුණො උදාරො නාම භවෙ. තෙන කිං පයොජනන්ති චෙ? බන්ධබන්ධති පදාවලි තෙන උක්කංසවතා ගුණෙන සනාථා සප්පතිට්ඨා හොති. උක්කංසො අස්ස අත්ථීති ච, නාථෙන සහ වත්තතීති ච, බන්ධස්ස පද්ධතීති ච විග්ගහො.

१४२. आता 'उदारत्व' (उदात्तता) 'उक्कंसे' इत्यादींद्वारे दर्शवितात. शब्दावलीद्वारे प्रतिपादन करण्याजोगा कोणताही उत्कर्षयुक्त किंवा अतिशय गुण, जसे की दानाचा अतिशय (त्यागाची पराकाष्ठा) इत्यादी किंवा प्रभाव जर कुठे रचनेत (काव्यात) समजून येत असेल किंवा प्रतीत होत असेल, तर हा पूर्वोक्त गुण 'उदार' नावाचा होतो. त्याने काय प्रयोजन आहे? तर, शब्दांची रचना (पदावली) त्या उत्कर्षयुक्त गुणाने सनाथ (युक्त) आणि सुप्रतिष्ठित होते. 'उत्कर्ष ज्याचा आहे तो' (उक्कंसो अस्स अत्थीति), 'नाथासह (रक्षकासह) राहतो तो' (नाथेन सह वत्ततीति) आणि 'रचनेची पद्धती' (बंधस्स पद्धतीति) असा याचा विग्रह आहे.

143.

१४३.

පාදම්භොජරජොලිත්ත-ගත්තා යෙතව ගොතම;

අහො තෙ ජන්තවො යන්ති, සබ්බථා නිරජත්තනං.

हे गोतम! ज्यांचे शरीर आपल्या चरणकमलांच्या धुळीने माखलेले आहे; अहो! ते प्राणी सर्व प्रकारे पूर्णपणे रज-रहिततेला (निष्क्लेशतेला) प्राप्त होतात.

143. තමුදාහරති ‘‘පාදෙ’’ච්චාදිනා. ගොතමාති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති. තව භගවතො පාදම්භොජානං රජානි රෙණවො, තෙහි ලිත්තානි උපදෙහිතානි ගත්තානි යෙසන්ති විග්ගහො. යෙ ජනා තෙ ජන්තවො සබ්බප්පකාරෙන රජොලවෙනාප්‍යනුපලිත්තත්තා රජෙහි කිලෙසසඞ්ඛාතෙහි [Pg.165] නිග්ගතා නිරජා, තෙසං භාවො නිරජත්තනං නික්කිලෙසභාවං යන්ති පාපුණන්ති. අහො අච්ඡරියං යතො රජසා ලිත්තා නාම සංකිලිට්ඨායෙව සියුං, භවං පන පාදරජසා විලෙපනෙ ජනෙ නිරජෙ කරොති. අච්ඡරියං භවතො ඉදන්ති අත්ථො.

१४३. 'पादे' इत्यादींद्वारे त्याचे उदाहरण देतात. 'गोतम' या गोत्राने ते भगवंतांना संबोधित करतात. 'आपल्या (भगवंतांच्या) चरणकमलांची धूळ (रेणू), ज्यांनी आपले शरीर माखले आहे' असा विग्रह आहे. जे लोक म्हणजेच प्राणी, सर्व प्रकारे धुळीच्या कणानेही न माखल्यामुळे, क्लेशरूपी धुळीपासून मुक्त (निरज) होतात, त्यांची ती अवस्था म्हणजे 'निरजत्तनं' (निष्क्लेश भाव) प्राप्त करतात. अहो आश्चर्य! कारण जे धुळीने माखलेले असतात ते तर मलीनच (संक्लिष्ट) असायला हवेत, परंतु आपण मात्र चरणांच्या धुळीच्या विलेपनाने लोकांना निष्क्लेश (निरज) करता. हे आपले आश्चर्य आहे, असा याचा अर्थ आहे.

143. ඉදානි උදාහරති ‘‘පාදම්භොජෙ’’ච්චාදිනා. භො ගොතම යෙ සත්තා තව තුය්හං පාදම්භොජරජොලිත්තගත්තා පාදපදුමරෙණුලිත්තමත්ථකනලාටාදිසරීරාවයවයුත්තා තෙ ජන්තවො සත්තා සබ්බථා කිලෙසසඞ්ඛාතරජොජල්ලෙහි අනුපලිත්තත්තා සබ්බප්පකාරෙන නිරජත්තනං විගතකිලෙසරජොභාවං යන්ති පාපුණන්ති, අහො අච්ඡරියං. රජොලිත්තා නාම සංකිලිට්ඨා සියුං, ත්වං පන පාදරජසා උපලිත්තෙපි සත්තෙ නිරජෙ කරොසීති භාවො. ඉහ භගවතො උක්කංසගුණො දීපිතො හොති. පාදානියෙව අම්භොජානීති ච, තෙසං රජානීති ච, තෙහි ලිත්තානි ගත්තානි යෙසන්ති ච, රජෙහි කිලෙසෙහි නිග්ගතාති ච, තෙසං භාවොති ච වාක්‍යං.

१४३. आता 'पादंभोजे' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे गोतम! जे प्राणी आपल्या चरणकमलांच्या धुळीने माखलेल्या शरीराचे आहेत, म्हणजेच ज्यांचे मस्तक, कपाळ इत्यादी शरीराचे अवयव चरणकमलांच्या परागाने माखलेले आहेत, ते प्राणी सर्व प्रकारे क्लेशरूपी मळ-धुळीने न माखल्यामुळे, सर्व प्रकारे 'निरजत्तनं' म्हणजे क्लेशरूपी धुळीने रहित अशा अवस्थेला प्राप्त होतात, अहो आश्चर्य! धुळीने माखलेले लोक तर मलीन असायला हवेत, परंतु आपण मात्र चरणांच्या धुळीने माखलेल्या प्राण्यांनाही निष्क्लेश (निरज) करता, असा भाव आहे. येथे भगवंतांचा उत्कर्ष-गुण प्रकाशित होतो. 'चरण हेच कमल' (पादानियेव अंभोजानीति), 'त्यांची धूळ' (तेसं रजानीति), 'त्यांनी ज्यांचे शरीर माखले आहे ते' (तेहि लित्तानि गत्तानि येसन्ति), 'क्लेशरूपी धुळीपासून मुक्त' (रजेहि किलेसेहि निग्गताति) आणि 'त्यांची अवस्था' (तेसं भावोति) असे हे वाक्य आहे.

144.

१४४.

එවං ජිනානුභාවස්ස, සමුක්කංසො’ත්‍රදිස්සති;

පඤ්ඤවා විධිනා’නෙන, චින්තයෙ පරමීදිසං.

अशा प्रकारे, येथे जिनांच्या (बुद्धांच्या) प्रभावाचा उत्कर्ष दिसून येतो; प्रज्ञावानाने या पद्धतीने अशाच इतर गोष्टींचा विचार करावा.

144. කො පනෙත්ථ උක්කංසවන්තො ගුණො යෙන බන්ධො සනාථො සියාති චෙ? ආහ ‘‘එව’’මිච්චාදි. එවමිති ජිනානුභාවස්ස සම්මාසම්බුද්ධපභාවස්ස සමුක්කංසො අතිසයො දිස්සති පදිස්සතෙ අත්‍ර බන්ධෙ, තස්මා ජිනානුභාවෙන උක්කංසවතා ගුණෙන බන්ධො සනාථො සියාති. පකාරමිමමඤ්ඤත්‍රපිඅතිදිසන්තො ආහ ‘‘පඤ්ඤවා’’තිආදි. පඤ්ඤවා පඤ්ඤාසම්පන්නො අනෙන විධිනා ඉමිනා පකාරෙන එදිසං එවරූපං පරං අඤ්ඤං චින්තයෙ විතක්කෙය්‍ය.

१४४. येथे असा कोणता उत्कर्षयुक्त गुण आहे, ज्याने रचना सनाथ (युक्त) होईल? असे विचारल्यास ते 'एवं' इत्यादी म्हणतात. 'एवं' म्हणजे जिनांच्या प्रभावाचा म्हणजेच सम्यक्संबुद्धांच्या प्रभावाचा उत्कर्ष (अतिशय) या रचनेत दिसून येतो, म्हणून जिनांच्या प्रभावरूपी उत्कर्षयुक्त गुणाने रचना सनाथ होते. हाच प्रकार इतरत्रही लागू करताना ते 'पञ्ञवा' (प्रज्ञावान) इत्यादी म्हणतात. प्रज्ञावान म्हणजे प्रज्ञेने संपन्न असलेल्याने या पद्धतीने (या प्रकारे) अशाच प्रकारच्या इतर गोष्टींचा विचार करावा.

144. ඉදානි [Pg.166] යථාවුත්තගුණනිදස්සනඤ්ච සිස්සානුසාසනඤ්ච දස්සෙති ‘‘එව’’මිච්චාදිනා. අත්‍ර ඉමිස්සං අනන්තරගාථායං එවං යථාවුත්තක්කමෙන ජිනානුභාවස්ස තථාගතප්පභාවස්ස සමුක්කංසො ආධික්කං දිස්සති පදිස්සතෙ, තස්මා ජිනානුභාවසඞ්ඛාතෙන උක්කංසවතා ගුණෙන බන්ධො සනාථො භවෙය්‍ය. පඤ්ඤවා පසත්ථඤාණවන්තො අනෙන විධිනා ඉමිනා කමෙන ඊදිසං පරං අඤ්ඤං චින්තයෙ කප්පෙය්‍ය.

१४४. आता पूर्वोक्त गुणाचे उदाहरण आणि शिष्यांना उपदेश 'एवं' इत्यादींद्वारे दर्शवितात. येथे या नंतरच्या गाथेमध्ये, अशा प्रकारे पूर्वोक्त क्रमाने जिनांच्या प्रभावाचा म्हणजेच तथागतांच्या प्रभावाचा उत्कर्ष (अधिक्य) दिसून येतो, म्हणून जिनांच्या प्रभावरूपी उत्कर्षयुक्त गुणाने रचना सनाथ व्हावी. प्रज्ञावान म्हणजे प्रशंसनीय ज्ञान असलेल्याने या पद्धतीने (या क्रमाने) अशाच प्रकारच्या इतर गोष्टींची कल्पना करावी (विचार करावा).

145.

१४५.

උදාරො සොපි විඤ්ඤෙය්‍යො,යං පසත්ථවිසෙසනං;

යථා කීළාසරො ලීලා-හාස හෙමඞ්ගදාදයො.

ज्याला प्रशंसनीय विशेषण जोडलेले असते, तो देखील 'उदार' समजावा; जसे की 'क्रीडासरोवर' (क्रीडासर), 'लीलाहास' (विलासयुक्त हास्य), 'हेमांगद' (सोन्याचे बाजूबंद) इत्यादी.

145. අපරමුදාරප්පකාරං දස්සෙතුමාහ ‘‘උදාරො’’ඉච්චාදි. යං පසත්ථං සිලාඝනීයං විසෙසනං උපාදියති, සොපි න පන යථාවුත්තොව උදාරො විඤ්ඤෙය්‍යො. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති. කීළාය කීළත්ථං සරො, ලීලාය යුත්තො හාසො, හෙමං හෙමමයමඞ්ගදන්ති සමාසො, තං ආදි යෙසන්ති බාහිරත්ථො. ආදිසද්දෙන කුසුමදාමමණිමෙඛලාදීනං සඞ්ගහො. අයං තු බන්ධඵරුසගාම්මපරිච්චාගා සම්භවති.

१४५. उदार गुणाचा दुसरा प्रकार दर्शविण्यासाठी 'उदारो' इत्यादी म्हणतात. जे प्रशंसनीय म्हणजेच श्लाघनीय विशेषण ग्रहण करते, तो देखील—केवळ पूर्वोक्तच नव्हे तर—'उदार' समजावा. 'यथा' द्वारे उदाहरण देतात. 'क्रीडेसाठी असलेला सरोवर' (कीळासरो), 'लीलेने (विलासाने) युक्त असलेले हास्य' (लीलाहासो), 'सोने म्हणजेच सुवर्णमय बाजूबंद' (हेमांगद) असा हा समास आहे, आणि 'ज्यांच्या सुरुवातीला हे आहेत' असा बाह्य अर्थ आहे. 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने फुलांचे हार, मणीमय मेखला (कमरपट्टा) इत्यादींचा संग्रह होतो. हा गुण मात्र रचनेतील कठोरता आणि ग्राम्यता (अशिष्टता) यांच्या त्यागामुळे संभवतो.

145. අඤ්ඤමපි උදාරං දස්සෙති ‘‘උදාරො’’ච්චාදිනා. යං පසත්ථවිසෙසනං පසංසනීයවිසෙසනං හොති, සොපි උදාරොති විඤ්ඤෙය්‍යො. ‘‘යථා’’ති තමුදාහරති. කීළාසරො කීළාය කතො සරො. ලීලාහාසො ලීලාය යුත්තො හාසො. හෙමඞ්ගදාදයො සුවණ්ණකෙයූරාඉච්චාදයොති. කීළත්ථාය සරොති ච, ලීලාය යුත්තො හාසොති ච, හෙමං හෙමමයං අඞ්ගදන්ති ච, ලීලාහාසො ච හෙමඞ්ගදඤ්චාති ච, තානි ආදීනි යෙසං කුසුමදාමමණිමෙඛලාදීනන්ති ච විග්ගහො. අයමුදාරො බන්ධඵරුසගාම්මාදිදොසපරිච්චාගෙන සිජ්ඣති.

१४५. दुसराही उदार गुण 'उकारो' इत्यादींद्वारे दर्शवितात. जे प्रशंसनीय विशेषण असते, तो देखील 'उदार' म्हणून समजावा. 'यथा' द्वारे त्याचे उदाहरण देतात. 'क्रीडासरोवर' म्हणजे क्रीडेसाठी बनवलेला सरोवर. 'लीलाहास' म्हणजे लीलेने युक्त असलेले हास्य. 'हेमांगदादयो' म्हणजे सोन्याचे बाजूबंद इत्यादी. 'क्रीडेसाठी सरोवर' (कीळत्थाय सरोति), 'लीलेने युक्त हास्य' (लीलाय युत्तो हासोति), 'सोने म्हणजेच सुवर्णमय बाजूबंद' (हेमं हेममयं अंगदन्ति), 'लीलाहास आणि हेमांगद' (लीलाहासो च हेमांगदञ्चाति) आणि 'ज्यांच्या सुरुवातीला हे आहेत, जसे की फुलांचे हार, मणीमय मेखला इत्यादी' (तानि आदीनि येसं कुसुमहाममणिमेखलादीनन्ति) असा विग्रह आहे. हा 'उदार' गुण रचनेतील कठोरता आणि ग्राम्यता इत्यादी दोषांच्या त्यागामुळे सिद्ध होतो.

146.

१४६.

ලොකියත්ථානතික්කන්තා,[Pg.167] කන්තා සබ්බජනානපි;

කන්ති නාමා’තිවුත්තස්ස,වුත්තා සා පරිහාරතො.

लौकिक (लोकप्रसिद्ध) अर्थाचे उल्लंघन न करणारी आणि सर्व लोकांना प्रिय वाटणारी ती 'कांती' (सौंदर्य/मनोहरता) होय; ती अतिशयोक्तीच्या (अतिवृत्त दोषाच्या) परिहाराने (टाळण्याने) निर्माण होते असे म्हटले आहे.

යථා ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි.

जसे की 'मुनिंद' (मुनींद्र) इत्यादी.

146. කන්තිං කථයති ‘‘ලොකියි’’ච්චාදිනා. ලොකෙ විදිතො ලොකියො, තං ලොකියං අත්ථං අභිධෙය්‍යං අනතික්කන්තා අනතීතා සබ්බෙසං කවීනමිතරෙසං වා ජනානං එව කන්තා මනොහරා කන්ති නාමාති වුච්චති. අයං පන සද්දගුණො අතිවුත්තස්ස වාක්‍යදොසස්ස පරිච්චාගෙන සම්භවති. තෙනාහ ‘‘අතිවුත්තස්සා’’තිආදි. උදාහරණත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

१४६. 'कांती' इत्यादींद्वारे 'कांती' गुणाचे वर्णन करतात. लोकात प्रसिद्ध असलेला तो 'लौकिक' होय. त्या लौकिक अर्थाचे (अभिधेय अर्थाचे) उल्लंघन न करणारी आणि सर्व कवींना किंवा इतर लोकांनाही प्रिय (मनोहर) वाटणारी ती 'कांती' नावाची म्हटली जाते. हा शब्दगुण मात्र 'अतिवृत्त' (अतिशयोक्ती) या वाक्यदोषाच्या त्यागामुळे संभवतो. म्हणूनच ते 'अतिवृत्तस्स' इत्यादी म्हणतात. उदाहरणाचा अर्थ खाली सांगितलेलाच आहे.

146. ඉදානි කන්තිං දස්සෙති ‘‘ලොකියි’’ච්චාදිනා. ලොකියත්ථානතික්කන්තා ලොකෙ පසිද්ධසද්දත්ථමනතික්කන්තා සබ්බජනානං සකලකවීනං කන්තා මනුඤ්ඤා කන්ති නාම වුච්චතෙ, සා අතිවුත්තස්ස අතිවුත්තදොසස්ස පරිහාරතො වුත්තා දොසපරිහාරපරිච්ඡෙදෙ කථිතා හොති. අතිවුත්තදොසපරිහාරතො එව කන්තියා සිද්ධත්තා තස්ස ලක්ඛියො එව එතිස්සා හොතීති අධිප්පායො. ලොකෙ විදිතොති ච, සො ච සො අත්ථො චෙති ච විග්ගහො. ‘‘යථා’’ති කන්තියා උදාහරණං දස්සෙති ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. තං වුත්තමෙව.

१४६. आता 'लोकियि' इत्यादींद्वारे 'कांती' दर्शवितात. लौकिक अर्थाचे उल्लंघन न करणारी, म्हणजेच लोकात प्रसिद्ध असलेल्या शब्दार्थाचे उल्लंघन न करणारी आणि सर्व लोकांना म्हणजेच सर्व कवींना प्रिय (मनोहर) वाटणारी ती 'कांती' म्हटली जाते. ती 'अतिवृत्त' (अतिशयोक्ती) दोषाच्या परिहाराने (टाळण्याने) होते, असे दोषपरिहार परिच्छेदात सांगितले आहे. अतिवृत्त दोषाच्या परिहारानेच कांती सिद्ध होत असल्यामुळे, तिचे लक्षण हेच ठरते, असा अभिप्राय आहे. 'लोकात प्रसिद्ध असलेला' (लोके विदितोति) आणि 'तोच तो अर्थ' (सो च सो अत्थो चेति) असा विग्रह आहे. 'यथा' द्वारे कांतीचे उदाहरण 'मुनिंद' इत्यादी दर्शवितात. ते आधीच सांगितले आहे.

147.

१४७.

අත්ථබ්‍යත්තා’භිධෙය්‍යස්සා-නෙය්‍යතා සද්දතො’ත්ථතො;

සා’යං තදුභයා නෙය්‍ය-පරිහාරෙ පදස්සිතා.

शब्दावरून आणि अर्थावरून अभिधेय (व्यक्त होणाऱ्या) अर्थाची सहज सुबोधता (अनेय्यता - क्लिष्टतेचा अभाव) म्हणजे 'अर्थव्यक्ती' होय. ती या दोन्ही प्रकारच्या 'नेय्य' (क्लिष्टता) दोषाच्या परिहारात दर्शविली आहे.

යථා ‘‘මරීචි’’ච්චාදි ච, ‘‘මනොනුරඤ්ජනො’’ච්චාදි ච.

जसे की 'मरीचि' इत्यादी आणि 'मनोनुरंजनो' इत्यादी.

147. අත්ථබ්‍යත්තිං [Pg.168] බ්‍යඤ්ජයති ‘‘අත්ථබ්‍යත්තාභිධෙය්‍යි’’ච්චාදිනා. අභිධෙය්‍යස්ස සම්බන්ධඅත්ථස්ස සද්දතො අත්ථතො වා සාමත්ථියතො වා අනෙය්‍යතා පතීති අඤ්ඤථා වගමො ගත්‍යන්තරාභාවා, යතො වුත්තං ‘‘දුල්ලභාවගතී සද්ද-සාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී’’ති. තමනුවදිත්වා අත්ථබ්‍යත්ති විධීයතෙ. සා පන බ්‍යාකිණ්ණනෙය්‍යාදිදොසවජ්ජනාය ජායතෙ. තදුභයා ජාතා සායං අනෙය්‍යතා නෙය්‍යපරිහාරෙ පදස්සිතා පකාසිතා. පඨමදුතියොදාහරණස්සත්ථො වුත්තො.

१४७. "अर्थब्यत्ति" (अर्थाची स्पष्टता) चे स्पष्टीकरण "अत्थब्यत्ताभिधेय्यि" इत्यादींद्वारे केले आहे. अभिधेय (वाच्य) असलेल्या संबंधित अर्थाची शब्दावरून, अर्थावरून किंवा सामर्थ्यावरून 'अनेय्यता' (दुसऱ्या अर्थाची गरज नसणे) म्हणजेच प्रतीती (स्पष्ट आकलन) होय; कारण दुसरा मार्ग नसल्यामुळे अन्यथा समजणे अशक्य असते. म्हणूनच म्हटले आहे - "शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणारी समजूत दुर्मिळ असते." त्याचा अनुवाद करून 'अर्थब्यत्ति'चे विधान केले जाते. ती (अर्थब्यत्ति) व्याकीर्ण (विखुरलेले) आणि नेय्य (अध्याहार्य) इत्यादी दोषांच्या वर्जनाने उत्पन्न होते. त्या दोन्ही प्रकारांनी उत्पन्न झालेली ही 'अनेय्यता' (अनेय्यत्व) 'नेय्यपरिहार' (नेय्य दोषाचे निवारण) मध्ये दर्शविली आहे, प्रकाशित केली आहे. पहिल्या आणि दुसऱ्या उदाहरणाचा अर्थ सांगितला आहे.

147. ඉදානි අත්ථබ්‍යත්තිං දස්සෙති ‘‘අත්ථබ්‍යත්ති’’ච්චාදිනා. අභිධෙය්‍යස්ස අත්ථස්ස සද්දතො අත්ථතො අත්ථසාමත්ථියතො ච අනෙය්‍යතා තත්ථෙව විජ්ජමානත්තා සද්දස්ස අත්ථස්ස වා ආහරිත්වා වත්තබ්බස්ස අභාවො අත්ථබ්‍යත්ති නාම, තදුභයා තෙහි ද්වීහි ජාතා සා අයං අනෙය්‍යතාසඞ්ඛතා අත්ථබ්‍යත්ති නෙය්‍යපරිහාරෙ නෙය්‍යදොසපරිහාරපදෙසෙ පදස්සිතා පකාසිතාති. ‘‘දුල්ලභාවගතී සද්ද-සාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී’’ති වුත්තත්තා අත්ථපතීති පන විනා සද්දඤ්ච සාමත්ථියඤ්ච අඤ්ඤථානුපලබ්භතීති ඉහ ‘‘සද්දතො අත්ථතො’’ති වුත්තං. අත්ථස්ස බ්‍යත්ති පතීතීති ච, නත්ථි නෙය්‍යං ආහරිතබ්බං අස්ස අභිධෙය්‍යස්සාති ච, තස්ස භාවොති ච, තෙ ච තෙ උභො සද්දත්ථා චාති ච, තෙ අවයවා එතිස්සාති ච, නෙය්‍යස්ස පරිහාරොති ච වාක්‍යං. ඉදානි ‘‘යථෙ’’ච්චාදිනා ද්විප්පකාරාය අත්ථබ්‍යත්තියා යථාක්කමං උදාහරණමනුස්සාරෙති ‘‘මරි’’ච්චාදිගාථාද්වයෙන, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

१४७. आता "अत्थब्यत्ति" इत्यादींद्वारे अर्थब्यत्ति दर्शवितात. अभिधेय अर्थाची शब्दावरून, अर्थावरून आणि अर्थसामर्थ्यावरून 'अनेय्यता' (दुसऱ्या अर्थाची गरज नसणे) म्हणजेच तिथेच विद्यमान असल्यामुळे शब्दाचा किंवा अर्थाचा बाहेरून आणून सांगण्याचा अभाव असणे, याला 'अर्थब्यत्ति' म्हणतात. त्या दोन्ही प्रकारांनी (म्हणजे त्या दोन कारणांनी) उत्पन्न झालेली ही 'अनेय्यता' नावाची अर्थब्यत्ति 'नेय्यपरिहार' (नेय्य दोष परिहार क्षेत्रात) दर्शविली आहे, प्रकाशित केली आहे. "शब्दाच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणारी समजूत दुर्मिळ असते" असे म्हटल्यामुळे, अर्थाची प्रतीती शब्दाशिवाय आणि सामर्थ्याशिवाय इतर प्रकारे प्राप्त होत नाही, म्हणून येथे "शब्दावरून, अर्थावरून" असे म्हटले आहे. "अर्थाची ब्यत्ति (स्पष्टता) म्हणजे प्रतीती", "या अभिधेयासाठी बाहेरून आणण्यासारखे काही नेय्य (अध्याहार्य) नाही", "त्याचा भाव", "ते दोन्ही शब्द आणि अर्थ", "ते अवयव हिचे आहेत", "नेय्यचा परिहार" हे वाक्य आहे. आता "यथा" इत्यादींद्वारे दोन प्रकारच्या अर्थब्यत्तीचे अनुक्रमे उदाहरण "मरि" इत्यादी दोन गाथांद्वारे आठवण करून देतात, जे आधीच सांगितले आहे.

පුන අත්ථෙන යථා –

पुन्हा अर्थाच्या दृष्टीने जसे -

148.

१४८.

සභාවාමලතා ධීර,මුධා පාදනඛෙසු තෙ;

යතො තෙ’වනතානන්ත-මොළිච්ඡායා ජහන්ති නො.

"हे धीर (बुद्ध)! आपल्या पायांच्या नखांमधील नैसर्गिक निर्मळता व्यर्थ आहे; कारण ती नखे लवलेल्या अनंत (नागराजांच्या) मुकुटांची सावली सोडत नाहीत."

148. පුන [Pg.169] දුතියෙ තු ධීරාති ආමන්තනං. තෙ තව පාදනඛෙසු සභාවාමලතා පකතිපරිසුද්ධතා මුධා තුච්ඡා. කස්මාති චෙ? යතො යස්මා කාරණා තෙ පාදනඛා අවනතස්ස සන්නතස්ස අනන්තස්ස නාගරාජස්ස මොළිනො කිරීටස්ස අවනතානං වා නරමරානං අනන්තානං මොළීනං ඡායා ඡවියො නො ජහන්ති න පරිච්චජන්ති, සඤ්ඡවියො පන ජහන්තීති. එත්ථ නඛෙසු සඤ්ඡවිත්තා පාදනඛස්ස මොළීනං නිරන්තරප්පණාමාබ්‍යභිචාරානරමරාදීනං භගවතො පාදාරවින්දවන්දනං සාමත්ථියා ඵුටං ගම්‍යතෙ.

१४८. पुन्हा दुसऱ्या गाथेत "धीरा" हे संबोधन आहे. "ते" म्हणजे आपल्या पायांच्या नखांमधील "सभावमलता" म्हणजे नैसर्गिक निर्मळता "मुधा" म्हणजे व्यर्थ, तुच्छ आहे. का? कारण ज्या कारणाने ते पायांचे नख लवलेल्या, नम्र झालेल्या अनंत नागराजाच्या मुकुटाची (किरीटाची) किंवा लवलेल्या अनंत देव-मनुष्यांच्या मुकुटांची सावली (कांती) सोडत नाहीत, त्याग करत नाहीत; परंतु स्वतःची कांती सोडतात. येथे नखांमध्ये मुकुटांची सावली पडल्यामुळे, पायांच्या नखांवर मुकुटांचे निरंतर नमन करण्याच्या न चुकणाऱ्या क्रियेवरून देव-मनुष्यादींद्वारे भगवंतांच्या चरणकमलांचे वंदन सामर्थ्याने स्पष्टपणे समजून येते.

148. ‘‘පුන අත්ථෙන යථා සභාවි’’ච්චාදි. ධීර තෙ තව පාදනඛෙසු සභාවාමලතා පකතිපරිසුද්ධතා මුධා තුච්ඡා. කස්මාති චෙ? යතො යස්මා තෙ චරණනඛා අවනතානන්තමොළිච්ඡායා පාදානතස්ස අනන්තනාගරාජස්ස කිරීටස්ස සම්බන්ධිනී, අවනතානං වා අනන්තානං දෙවමනුස්සානං මොළීනං ඡායා කන්තියො නො ජහන්ති න විජහන්ති, පකතිවණ්ණං පහාය කිරීටකන්තිසදිසා තෙ හොන්ති, තස්මා එත්ථ චන්දකිරණසන්නිභානං නඛරංසීනං සමීපෙ මොළීනං නඛරංසීහි අමද්දිතසකකන්තියුත්තභාවමාපජ්ජනං තාදිසානං නිරන්තරප්පණාමාභාවාභාවතො ඛත්තියාදීනං මුනින්දපාදාරවින්දද්වන්දෙ නිරන්තරප්පණාමො සාමත්ථියා විභූතං ගම්‍යතෙ. සස්ස භාවොති ච, තෙන අමලාති ච, තෙසං භාවොති ච, පඨමපක්ඛෙ අවනතො ච සො අනන්තො චාති ච, තස්ස මොළීති ච, තස්ස ඡායායොති ච, දුතියපක්ඛෙ අනන්තා ච තෙ මොළී චෙති ච, අවනතානං අනන්තමොළීති ච, තෙසං ඡායායොති ච වාක්‍යං.

१४८. "पुन्हा अर्थाच्या दृष्टीने जसे स्वभाव..." इत्यादी. हे धीर! आपल्या पायांच्या नखांमधील नैसर्गिक निर्मळता व्यर्थ, तुच्छ आहे. का? कारण ज्या कारणाने ते चरणनख लवलेल्या अनंत नागराजाच्या मुकुटाशी संबंधित किंवा लवलेल्या अनंत देव-मनुष्यांच्या मुकुटांची सावली (कांती) सोडत नाहीत, त्याग करत नाहीत; नैसर्गिक रंग सोडून ते मुकुटाच्या कांतीसारखे होतात. म्हणून येथे चंद्रकिरणांसारख्या नखांच्या किरणांच्या जवळ मुकुटांच्या नखकिरणांनी न दबलेल्या स्वतःच्या कांतीयुक्त भावाला प्राप्त होणे, अशा प्रकारच्या निरंतर नमनाच्या अभावाचा अभाव असल्यामुळे (म्हणजे निरंतर नमन असल्यामुळे) क्षत्रिय आदींचे मुनींद्रांच्या चरणकमलद्वयीवर निरंतर नमन सामर्थ्याने स्पष्टपणे समजून येते. "त्याचा भाव", "त्याच्यामुळे निर्मळ", "त्यांचा भाव", पहिल्या पक्षात "जो लवलेला आणि अनंत आहे तो", "त्याचा मुकुट", "त्याच्या सावलीत", दुसऱ्या पक्षात "जे अनंत आणि मुकुट आहेत ते", "लवलेल्यांचे अनंत मुकुट", "त्यांच्या सावलीत" हे वाक्य आहे.

149.

१४९.

‘‘බන්ධසාරො’’ති මඤ්ඤන්ති, යං සමග්ගාපි විඤ්ඤුනො;

දස්සනාවසරං පත්තො, සමාධි නාම’යං ගුණො.

"ज्याला सर्वच विद्वान काव्यबंधाचा सार (प्राण) मानतात, तो 'समाधी' नावाचा गुण आता दर्शविण्याच्या प्रसंगी प्राप्त झाला आहे."

149. සමාධිඵලං කිච්චාහ ‘‘බන්ධෙ’’ච්චාදි. යන්ති යං සමාධිං බන්ධස්ස ගජ්ජපජ්ජමිස්සභාවස්ස සාරොති සබ්බස්ස ජීවිතං [Pg.170] තප්පරායත්තා බන්ධස්ස සමග්ගාපි විඤ්ඤුනො සබ්බෙපි කවිනො මඤ්ඤන්ති චින්තෙන්ති ජානන්ති, අයං සමාධි නාම සමාධිඛ්‍යො ගුණො දස්සනෙ පකාසනෙ අවසරං ඔකාසං අනොත්තරත්තා පරස්ස සම්පත්තො උද්දිට්ඨානුක්කමෙනාති.

१४९. समाधीचे फल आणि कार्य सांगतात - "बंध" इत्यादी. "यं" म्हणजे ज्या समाधीला गद्य-पद्य मिश्रित अशा काव्यबंधाचा सार म्हणजे सर्व जीवन (प्राण) मानतात, कारण तो बंध त्यावरच अवलंबून असतो, सर्वच विद्वान म्हणजे सर्व कवी मानतात, विचार करतात, जाणतात; हा 'समाधी' नावाचा गुण दर्शविण्याच्या (प्रकाशित करण्याच्या) प्रसंगी (संधीला) अनुत्तर असल्यामुळे दुसऱ्याच्या पुढे निर्दिष्ट केलेल्या क्रमाने प्राप्त झाला आहे.

149. ඉදානි සමාධයො නිද්දිසති ‘‘බන්ධි’’ච්චාදිනා. සමග්ගා අපි විඤ්ඤුනො සබ්බෙපි කවයො යං සමාධිං ‘‘බන්ධසාරො’’ති පජ්ජගජ්ජවිමිස්සසඞ්ඛාතස්ස බන්ධස්ස ජීවිතමිති මඤ්ඤන්ති, අයං සමාධි නාම ගුණො දස්සනාවසරං පත්තො උද්දිට්ඨානුක්කමෙන දස්සනොකාසං පත්තො හොති. බන්ධස්ස සාරොති ච, දස්සනෙ අවසරන්ති ච, තං පත්තොති ච විග්ගහො.

१४९. आता "बंध" इत्यादींद्वारे समाधीचे निर्देश करतात. सर्वच विद्वान म्हणजे सर्व कवी ज्या समाधीला "बंधसार" म्हणजे पद्य-गद्य मिश्रित अशा काव्यबंधाचे जीवन (प्राण) मानतात, हा 'समाधी' नावाचा गुण दर्शविण्याच्या प्रसंगी म्हणजे निर्दिष्ट केलेल्या क्रमाने दर्शविण्याच्या संधीला प्राप्त झाला आहे. "बंधाचा सार", "दर्शविण्याचा प्रसंग", "त्याला प्राप्त झालेला" हा विग्रह आहे.

150.

१५०.

අඤ්ඤධම්මො තතො’ඤ්ඤත්ථ,ලොකසීමානුරොධතො;

සම්මා ආධීයතෙ’ච්චෙ’සො,සමාධීති නිරුච්චති.

"जेव्हा एकाचा धर्म (गुण) दुसऱ्यामध्ये, लोकव्यवहाराच्या मर्यादेचे पालन करण्यासाठी, योग्य प्रकारे प्रस्थापित केला जातो, तेव्हा त्याला 'समाधी' असे म्हटले जाते."

150. කථමයං සද්දවොහාරො බන්ධෙ ‘‘සමාධී’’ති වුච්චතීත්‍යාහ ‘‘අඤ්ඤෙ’’ච්චාදි. අඤ්ඤස්ස වත්ථුනො පකතාපෙක්ඛාය ධම්මො ගුණො පසිද්ධො, තතො තස්මා මුඛ්‍යවිසයා අඤ්ඤත්ථ අමුඛ්‍යෙ විසයෙ ලොකසීමානුරොධතො ලොකප්පතීත්‍යනුවත්තනෙන සම්මා සාධු ලොකසීමානුවත්තනමෙවෙහ සාධුත්තං ආධීයතෙ ආරොප්‍යතෙ, ඉති ඉමිනා කාරණෙන එසො එවංවිධො ධම්මො ‘‘සමාධී’’ති නිරුච්චතීතිධ සම්මා ආධීයතීති එවං නීහරිත්වා වුච්චතීති අත්ථො.

१५०. काव्यबंधात "समाधी" हा शब्दव्यवहार कसा केला जातो, हे सांगतात - "अञ्ञ" इत्यादी. दुसऱ्या वस्तूचा (प्रस्तुताच्या अपेक्षेने) धर्म म्हणजे प्रसिद्ध गुण, त्या मुख्य विषयावरून दुसऱ्या अमूख्य विषयात लोकव्यवहाराच्या मर्यादेचे पालन करण्यासाठी (लोकप्रसिद्धीचे अनुकरण करून) योग्य प्रकारे (चांगल्या प्रकारे, येथे लोकव्यवहाराचे अनुकरण करणे हेच योग्यत्व आहे) प्रस्थापित केला जातो (आरोपिला जातो); या कारणाने असा हा धर्म "समाधी" असा म्हटला जातो. येथे "योग्य प्रकारे प्रस्थापित केला जातो" (सम्मा आधीयति) असा अर्थ काढून सांगितला आहे.

150. ‘‘සමාධී’’ති අයං වොහාරො බන්ධවිසයෙ කථං පවත්තතීති ආසඞ්කායං පඨමං නිබ්බචනං දස්සෙතුං ආහ ‘‘අඤ්ඤි’’ච්චාදි. යස්මා අඤ්ඤධම්මො සමාධානස්ස විසයභූතඅමුඛ්‍යතො අඤ්ඤස්ස මුඛ්‍යවත්ථුනො පසිද්ධගුණො, තතො [Pg.171] මුඛ්‍යවිසයතො අඤ්ඤත්ථ අමුඛ්‍යවිසයෙ ලොකසීමානුරොධතො ලොකවොහාරමරියාදාවිරොධභාවෙන ලොකප්පතීත්‍යනුවත්තනෙනෙව සම්මා ආධීයති ඨපීයති, ඉති ඉමිනා කාරණෙන එසො යථාවුත්තගුණො ‘‘සමාධී’’ති නිරුච්චති වුච්චතීති. අඤ්ඤස්ස ධම්මොති ච, ලොකස්ස සීමාති ච, තස්සා අනුරොධොති ච විග්ගහො.

१५०. काव्यबंधाच्या विषयात "समाधी" हा व्यवहार कसा प्रवृत्त होतो, या शंकेचे निरसन करण्यासाठी पहिले निर्वचन दर्शविताना सांगतात - "अञ्ञ" इत्यादी. ज्या कारणाने दुसऱ्याचा धर्म म्हणजे समाधानाचा विषय असलेल्या अमूख्य वस्तूव्यतिरिक्त दुसऱ्या मुख्य वस्तूचा प्रसिद्ध गुण, त्या मुख्य विषयावरून दुसऱ्या अमूख्य विषयात लोकव्यवहाराच्या मर्यादेच्या अविरोध भावाने (लोकप्रसिद्धीचे अनुकरण करूनच) योग्य प्रकारे प्रस्थापित केला जातो (ठेवला जातो); या कारणाने हा पूर्वोक्त गुण "समाधी" असा म्हटला जातो. "दुसऱ्याचा धर्म", "लोकाची मर्यादा", "तिचे पालन (अनुरोध)" हा विग्रह आहे.

සමාධිඋද්දෙස

समाधीचे प्रकार (समाधी-उद्देश)

151.

१५१.

අපාණෙ පාණිනං ධම්මො, සම්මා ආධීයතෙ ක්වචි;

නිරූපෙ රූපයුත්තස්ස, නිරසෙ සරසස්ස ච.

"कधी निर्जीवामध्ये सजीवाचा धर्म योग्य प्रकारे प्रस्थापित केला जातो, कधी अमूर्तामध्ये मूर्ताचा, तर कधी नीरसात सरसाचा धर्म प्रस्थापित केला जातो."

152.

१५२.

අද්‍රවෙ ද්‍රවයුත්තස්ස, අකත්තරිපි කත්තුතා;

කඨිනස්සා’සරීරෙපි, රූපං තෙසං කමා සියා.

"कधी अद्रवात द्रायुक्ताचा धर्म, कधी अकर्त्यामध्ये कर्तेपणा, तर कधी अशरीरीमध्ये कठीणतेचे रूप अनुक्रमे प्रस्थापित केले जाते."

151-152. සමාධානවිසයමාහ ‘‘අපාණෙ’’ඉච්චාදි. ක්වචි ඨානෙ පාණිනං පාණවන්තානං පදත්ථානං ධම්මො ගුණො අපාණෙ පාණවිරහිතෙ වත්ථුනි සම්මා ලොකපතීත්‍යනුවත්තනෙන ආධීයතෙ ආරොප්‍යතෙ, එවමුපරිපි යථානුරූපං. නිරූපෙති රූපවිරහිතෙ වත්ථුනි, ක්වචීති සබ්බත්ථ අනුවත්තති. අසරීරෙ අඝනෙ අසංහතෙ වත්ථුනි කඨිනස්ස දළ්හස්ස, තෙසං යථාවුත්තානං සමාධීනං රූපං උදාහරණං කමා උද්දිට්ඨානුක්කමෙන.

१५१-१५२. समाधानाचा (समाधी अलंकाराचा) विषय सांगताना 'अपाणे' इत्यादी म्हणतात. काही ठिकाणी सजीवांचा (प्राणवंतांचा) धर्म किंवा गुण हा लोकप्रसिद्धीच्या अनुसरणाने निर्जीव (प्राणरहित) वस्तूवर योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो, याचप्रमाणे पुढेही योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. 'निरूपे' म्हणजे रूपरहित वस्तूमध्ये. 'क्वचि' (काही ठिकाणी) हा शब्द सर्वत्र लागू होतो. 'अशरीर' म्हणजे अमूर्त किंवा असंघात वस्तूमध्ये कठीण किंवा दृढ वस्तूचा धर्म आरोपित केला जातो. त्या पूर्वोक्त समाधींचे स्वरूप आणि उदाहरण अनुक्रमे दिले आहे.

151-152. උද්දෙසෙ ‘‘සමාධයො’’ති බහුවචනෙන නිද්දිට්ඨානං සමාධීනං විසයමුපදස්සෙති ‘‘අපාණෙ’’ච්චාදිනා. ක්වචි කිස්මිඤ්චි ඨානෙ පාණිනං ධම්මො ඉන්ද්‍රියබද්ධානං ගුණො අපාණෙ පාණරහිතවත්ථුම්හි සම්මා ලොකපතීතිඅනුසාරෙන ආධීයතෙ ආරොප්‍යතෙ, ක්වචි රූපයුත්තස්ස රූපවන්තවත්ථුනො ධම්මො නිරූපෙ රූපරහිතවත්ථුම්හි, ක්වචි සරසස්ස රසවන්තස්ස වත්ථුනො ධම්මො නිරසෙ රසරහිතෙ ච, ක්වචි ද්‍රවයුත්තස්ස ද්‍රවවන්තවත්ථුනො ධම්මො අද්‍රවෙ ද්‍රවරහිතෙ ච, [Pg.172] ක්වචි කත්තුතා කත්තුගුණො අකත්තරිපි, ක්වචි කඨිනස්ස ථද්ධස්ස වත්ථුනො ධම්මො අසරීරෙපි සරීරරහිතෙපි සම්මා ආධීයතෙ. තෙසං ඡන්නං සමාධීනං රූපං උදාහරණං කමා ‘‘අපාණෙ පාණින’’න්ති උද්දිට්ඨානුක්කමෙන සියා භවෙය්‍යාති. න සන්ති පාණා අස්සෙති ච, රූපා නිග්ගතොති ච, රූපෙන යුත්තොති ච, රසා නිග්ගතොති ච, රසෙන සහ වත්තමානොති ච, ද්‍රවාඅඤ්ඤොති ච, ද්‍රවෙන ද්‍රවභාවෙන යුත්තොති ච, කත්තුතො අඤ්ඤොති ච, කත්තුනො භාවොති ච, නත්ථි සරීරං අස්සාති ච විග්ගහො.

१५१-१५२. उद्देशात 'समाधयो' या बहुवचनाने निर्दिष्ट केलेल्या समाधींचा विषय 'अपाणे' इत्यादीद्वारे दर्शविला आहे. काही ठिकाणी सजीवांचा (इंद्रियबद्ध प्राण्यांचा) धर्म किंवा गुण हा लोकप्रसिद्धीच्या अनुसरणाने निर्जीव (प्राणरहित) वस्तूवर योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो; काही ठिकाणी रूपयुक्त (साकार) वस्तूचा धर्म रूपरहित (निराकार) वस्तूवर; काही ठिकाणी सरस (रसयुक्त) वस्तूचा धर्म नीरस (रसरहित) वस्तूवर; काही ठिकाणी द्रवयुक्त वस्तूचा धर्म अद्रव (द्रवरहित) वस्तूवर; काही ठिकाणी कर्त्याचा धर्म (कर्तृत्व) अकर्त्यावरही; आणि काही ठिकाणी कठीण (दृढ) वस्तूचा धर्म अशरीर (शरीररहित/अमूर्त) वस्तूवर योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो. त्या सहा प्रकारच्या समाधींचे स्वरूप आणि उदाहरण अनुक्रमे 'अपाणे पाणिनं' इत्यादी क्रमाने असावे. 'ज्याला प्राण नाहीत तो' (अपाण), 'ज्यातून रूप निघून गेले आहे तो' (निरूप), 'रूपाने युक्त तो' (रूपवान), 'ज्यातून रस निघून गेला आहे तो' (नीरस), 'रसासह वर्तमान असलेला तो' (सरस), 'द्रवापेक्षा भिन्न तो' किंवा 'द्रवाने (द्रवभावाने) युक्त तो' (द्रववान), 'कर्त्यापेक्षा भिन्न तो' किंवा 'कर्त्याचा भाव तो' (कर्तृत्व), 'ज्याला शरीर नाही तो' (अशरीर) असा विग्रह आहे.

සමාධිනිද්දෙස

समाधी-निर्देश

අපාණෙ පාණිනං ධම්මො

अप्राण (निर्जीव) वस्तूवर प्राण्यांचा (सजीवांचा) धर्म (आरोपित करणे)

153.

१५३.

උණ්ණාපුණ්ණින්දුනා නාථ, දිවාපි සහ සඞ්ගමා;

විනිද්දා සම්පමොදන්ති, මඤ්ඤෙ කුමුදිනී තව.

हे नाथ! आपल्या ऊर्णा-पूर्णचंद्राशी (कपाळावरील ऊर्णा-लोमयुक्त पूर्णचंद्राशी) दिवसाही झालेल्या संगमामुळे (भेटीमुळे) या कुमुदिनी (कमळिणी) निद्रा सोडून (विकसित होऊन) अत्यंत आनंदित होत आहेत, असे मला वाटते.

153. ‘‘උණ්ණා’’ඉච්චාදි. නාථාති ලොකත්තයෙකපටිසරණභූතතාය භගවන්තං ආලපති. තව උණ්ණාරොමධාතුසඞ්ඛාතෙන පුණ්ණින්දුනා සහ සඞ්ගමා සංයොගෙන කුමුදිනී කුමුදිනියො කුමුදාකරා දිවාපි විනිද්දා විගතසොප්පා සම්පමොදන්ති මඤ්ඤෙ සුට්ඨුයෙව පමොදන්තීති පරිකප්පෙමීති. එත්ථ පාණිධම්මස්ස සුරතරූපස්ස සඞ්ගමස්ස විනිද්දාය සම්පීණනස්ස ච අපාණිනි ආරොපිතපුම්භාවෙ උණ්ණාපුණ්ණින්දුම්හි, තථා ආරොපිතඉත්ථිභාවාසු කුමුදිනීසු ලොකසීමානුරොධෙන සමාධානතො සොයං පසිද්ධො ධම්මො ‘‘සමාධී’’ති වුච්චති. තදභිධායී සද්දො ච උපචාරතො අත්ථානුගාමිත්තා සද්දිකවොහාරං දස්සෙති, එවමුපරිපි යථායොගං.

१५३. 'ऊर्णा' इत्यादी. 'नाथ' या शब्दाने तिन्ही लोकांचे एकमेव शरण असलेल्या भगवंतांना संबोधित केले आहे. आपल्या ऊर्णा-रोमधातू नावाच्या पूर्णचंद्राशी झालेल्या संगमामुळे (संयोगामुळे) कुमुदिनी (कमळिणी) दिवसाही निद्रारहित (विकसित) होऊन अत्यंत आनंदित होत आहेत, अशी मी कल्पना करतो. येथे सजीवांचा धर्म असलेल्या संभोगरूप संगम, निद्रानाश आणि आनंदित होणे यांचा, निर्जीव असूनही पुरुषभाव आरोपित केलेल्या 'ऊर्णा-पूर्णचंद्रावर' तसेच स्त्रीभाव आरोपित केलेल्या 'कुमुदिनींवर' लोकव्यवहाराच्या मर्यादेनुसार योग्य प्रकारे आरोप केल्यामुळे हा प्रसिद्ध धर्म 'समाधी' (समाधी अलंकार) म्हटला जातो. त्याचा वाचक शब्द उपचाराने अर्थाचे अनुकरण करत असल्यामुळे शाब्दिक व्यवहार दर्शवतो; पुढेही याचप्रमाणे योग्यतेनुसार समजून घ्यावे.

153. තෙසු පාණිධම්මසමාධිනො උදාහරණමාදිසති ‘‘උණ්ණා’’ඉච්චාදිනා. නාථ තව තුය්හං උණ්ණාපුණ්ණින්දුනා උණ්ණාරොමමණ්ඩලසඞ්ඛාතපුණ්ණචන්දෙන සහ සඞ්ගමා අඤ්ඤමඤ්ඤසමවායහෙතුනා කුමුදිනී කෙරවාකරසඞ්ඛාතා කුමුදිනියො දිවාපි [Pg.173] විනිද්දා විකසිතා සම්පමොදන්ති මඤ්ඤෙ අතිසන්තුට්ඨා හොන්තීති කප්පෙමීති ඉන්දුසම්පමොදො සහසද්දෙන ඤායතෙ. එත්ථ පාණිධම්මසඞ්ඛාතො සුරතසඞ්ගමො ච නිද්දාපගමො ච සම්පමොදනඤ්චාති තිණ්ණං උණ්ණාපුණ්ණින්දුකුමුදිනීසඞ්ඛාතෙසු අපාණෙසු ලොකවොහාරානතික්කම්ම බුද්ධියා ආරොපනෙන පාණිධම්මතො පසිද්ධා තයො අත්ථා ඉධ සමාධයො නාම, තප්පටිපාදකගන්ථොපි අත්ථානුගාමිත්තා තදුපචාරෙන සමාධීති දට්ඨබ්බො. පුණ්ණො ච සො ඉන්දු චෙති ච, උණ්ණා එව පුණ්ණින්දු චාති ච, විගතා නිද්දා යෙහීති ච විග්ගහො.

१५३. त्यांपैकी सजीव-धर्म-समाधीचे उदाहरण 'ऊर्णा' इत्यादीद्वारे दाखवले आहे. हे नाथ! आपल्या ऊर्णा-रोममंडळ नावाच्या पूर्णचंद्राशी झालेल्या संगमामुळे (परस्पर संबंधाच्या कारणामुळे) कुमुदिनी (कमळिणी) दिवसाही निद्रारहित (विकसित) होऊन अत्यंत आनंदित होत आहेत, अशी मी कल्पना करतो. चंद्राचा आनंद 'सह' (सोबत) या शब्दाने समजला जातो. येथे सजीवांचा धर्म मानला गेलेला संभोगरूप संगम, निद्रानाश आणि आनंदित होणे या तिन्हींचा, ऊर्णा-पूर्णचंद्र आणि कुमुदिनी या निर्जीव वस्तूंवर लोकव्यवहाराचे उल्लंघन न करता बुद्धीने आरोप केल्यामुळे, सजीव धर्मामुळे प्रसिद्ध असलेले हे तीन अर्थ येथे 'समाधी' नावाचे आहेत. त्याचे प्रतिपादन करणारा ग्रंथही अर्थाचे अनुकरण करत असल्यामुळे उपचाराने 'समाधी' समजावा. 'जो पूर्ण आहे तो चंद्र' (पूर्णेन्दु), 'ऊर्णा हाच पूर्णचंद्र' (ऊर्णापूर्णेन्दु), 'ज्यांची निद्रा निघून गेली आहे ते' (विनिद्रा) असा विग्रह आहे.

නිරූපෙ රූපයුත්තස්ස

रूपरहित (निराकार) वस्तूवर रूपयुक्त (साकार) वस्तूचा धर्म (आरोपित करणे)

154.

१५४.

දයාරසෙසු මුජ්ජන්තා, ජනා’මතරසෙස්වි’ව;

සුඛිතා හතදොසා තෙ, නාථ පාදම්බුජානතා.

हे नाथ! आपल्या चरणकमलांना वंदन करणारे लोक, अमृताच्या रसात बुडाल्याप्रमाणे आपल्या दयारूपी रसात (करुणारसात) बुडून, दोषमुक्त होऊन सुखी होतात.

154. ‘‘දයා’’ඉච්චාදි. නාථ තෙ පාදම්බුජෙසු ආනතා පණාමවසෙන ජනා තිලොකකුහරපවත්තිනො සත්තා අමතරසෙස්විව පීයූසරසෙසු විය දයාරසෙසු කරුණාරසෙසු ගුණෙසු. ‘‘සිඞ්ගාරාදො විසෙ වීරියෙ, ගුණෙ රාගෙ ද්‍රවෙ රසො’’ති හි නිඝණ්ටු. මුජ්ජන්තා නිමුජ්ජමානා හතා නට්ඨා දොසා වාතාදයො අමතපක්ඛෙ, අඤ්ඤත්ථ තු හතා නට්ඨා දොසා රාගාදයො යෙසන්ති විග්ගහො, තතොයෙව සුඛිතා සුඛං කායිකචෙතසිකසුඛං ඉතා පත්තා ගතාති අත්ථො.

१५४. 'दया' इत्यादी. हे नाथ! आपल्या चरणकमलांना नमस्कार करणाऱ्या भावाने वंदन करणारे लोक म्हणजे तिन्ही लोकांमध्ये राहणारे प्राणी, अमृताच्या रसात म्हणजे पीयूषरसात बुडाल्याप्रमाणे दयारूपी रसात म्हणजे करुणारूपी गुणांमध्ये बुडतात. कारण 'शृंगार इत्यादींमध्ये, विषात, वीर्यात, गुणात, रागात आणि द्रवात रस शब्द वापरला जातो' असा निघंटु (कोश) आहे. 'मुज्जन्ता' म्हणजे बुडणारे. अमृताच्या पक्षात 'हतदोष' म्हणजे वात इत्यादी दोष नष्ट झालेले; तर दुसऱ्या पक्षात (दयारूपी रसाच्या पक्षात) ज्यांचे राग (आसक्ती) इत्यादी दोष नष्ट झाले आहेत असा विग्रह आहे. म्हणूनच ते सुखी होतात, म्हणजेच कायिक आणि चैतसिक सुखाला प्राप्त होतात असा अर्थ आहे.

154. ඉදානි රූපධම්මසමාධිනො උදාහරණං උද්දිසති ‘‘දයා’’ඉච්චාදිනා. නාථ තෙ තව පාදම්බුජානතා චරණපදුමෙ පණතා ජනා දෙවමනුස්සා අමතරසෙසු ඉව සුධාජලෙසු විය දයාරසෙසු අනඤ්ඤසාධාරණකරුණාගුණෙසු මුජ්ජන්තා නිමුජ්ජමානා හතදොසා විනට්ඨවාතපිත්තාදයො විනට්ඨරාගාදිදොසා වා සුඛිතා තතොයෙව අජරාමරසඞ්ඛාතසුඛං [Pg.174] ඉතා පත්තාති. එත්ථ රූපයුත්තජලෙ ලබ්භමානං මුජ්ජනං නිරූපෙ දයාගුණෙ ආරොපිතං හොති. දයා එව රසා ගුණාති ච, අමතා එව රසාති ච, හතා වාතාදයො රාගාදයො වා දොසා යෙසන්ති ච, පාදානි එව අම්බුජානීති ච, තෙසු ආනතාති ච විග්ගහො.

१५४. आता रूप-धर्म-समाधीचे उदाहरण 'दया' इत्यादीद्वारे दाखवले आहे. हे नाथ! आपल्या चरणकमलांना वंदन करणारे लोक (देव आणि मनुष्य), अमृताच्या रसात म्हणजे सुधाजलात बुडाल्याप्रमाणे आपल्या असाधारण अशा दयारूपी रसात (करुणारूपी गुणांमध्ये) बुडणारे, ज्यांचे वात-पित्त इत्यादी दोष किंवा राग इत्यादी दोष नष्ट झाले आहेत असे ते सुखी होतात, म्हणजेच अजर-अमर अशा सुखाला प्राप्त होतात. येथे रूपयुक्त पाण्यात शक्य असलेले 'बुडणे' हे रूपरहित दयागुणावर आरोपित केले आहे. 'दया हाच रस (गुण)' (दयारस), 'अमृत हाच रस' (अमतरस), 'ज्यांचे वात इत्यादी किंवा राग इत्यादी दोष नष्ट झाले आहेत ते' (हतदोष), 'चरण हेच कमळ' (पादाम्बुज), 'त्यांना वंदन करणारे' (पादाम्बुजानत) असा विग्रह आहे.

‘‘සිඞ්ගාරාදොවිසෙ වීරියෙ, ගුණෙ රාගෙ ද්‍රවෙරසො’’ති එත්ථ රසසද්දො ගුණජලෙසු වත්තති.

'शृंगार इत्यादींमध्ये, विषात, वीर्यात, गुणात, रागात आणि द्रवात रस शब्द वापरला जातो' यामध्ये 'रस' हा शब्द गुण आणि जल (पाणी) या दोन्ही अर्थांत वापरला जातो.

නිරසෙ සරසස්ස

नीरस (रसरहित) वस्तूवर सरस (रसयुक्त) वस्तूचा धर्म (आरोपित करणे)

155.

१५५.

මධුරෙපි ගුණෙ ධීර, නප්පසීදන්ති යෙ තව;

කීදිසීමනසො වුත්ති, තෙසං ඛාරගුණානභො.

हे धीर (बुद्धिमान)! जे आपल्या मधुर गुणांवरही प्रसन्न होत नाहीत, त्यांच्या मनाची वृत्ती कशी असेल? ती खारट गुणांसारखी (नीरस) आहे.

155. ‘‘මධුරෙ’’ච්චාදි. ධියා ඊරතීති ධීරො, භො ධීර තව මධුරෙපි මනොහරෙපි ගුණෙ කරුණාදිකෙ යෙ නප්පසීදන්ති පසාදං න කරොන්ති, ඛාරගුණානං අමධුරගුණානං තෙසං ජනානං මනසො වුත්ති චිත්තප්පවත්ති කීදිසීති කිමිව දිස්සති, න විඤ්ඤායතෙ ‘‘ඊදිසී’’ති. යතො තාදිසගුණාවබොධපරම්මුඛා මොහන්ධකාරසම්බන්ධිතාති.

१५५. 'मधुर' इत्यादी. 'बुद्धीने जो प्रेरित करतो तो धीर'. हे धीर! आपल्या मधुर आणि मनोहर अशा करुणा इत्यादी गुणांवर जे प्रसन्न होत नाहीत (श्रद्धा ठेवत नाहीत), खारट गुणांनी युक्त (अमधुर गुणांनी युक्त) असलेल्या त्या लोकांच्या मनाची वृत्ती (चित्तप्रवृत्ती) कशी असेल? ती कशी दिसते? 'ती अशी आहे' हे समजणे कठीण आहे. कारण ते अशा गुणांच्या आकलनापासून पराङ्मुख असून मोहाच्या अंधकारात बुडालेले असतात.

155. ඉදානි සරසධම්මසමාධිනො උදාහරණමුද්දිසති ‘‘මධුරි’’ච්චාදිනා. භො ධීර තව තෙ මධුරෙ අපි ගුණෙ පකතිසුන්දරෙ කරුණාපඤ්ඤාගුණෙපි යෙ හීනාධිමුත්තිකා ජනා නප්පසීදන්ති, ඛාරගුණානං අමධුරගුණානං තෙසං ජනානං මනසො වුත්ති චිත්තප්පවත්ති කීදිසී කථං රුහති. ධියා ඊරති පවත්තතීති ච, කා විය සා දිස්සතීති ච, ඛාරා ගුණා යෙසන්ති ච විග්ගහො. එත්ථ සමාධි නාම රසහීනෙ ආරොපිතරසයුත්තධම්මභූතං මධුරඛාරගුණද්වයං.

१५५. आता 'मधुरि' इत्यादींद्वारे सरस-धर्म-समाधीचे (सजल किंवा रसाळ गुणांच्या समाधीचे) उदाहरण दर्शवितात. हे धीर (विद्वान)! आपल्या त्या मधुर आणि स्वभावतः सुंदर असलेल्या गुणांवर, तसेच करुणा व प्रज्ञा या गुणांवरही जे हीन प्रवृत्तीचे (हीन-अधिमुक्तिक) लोक प्रसन्न होत नाहीत, त्या खारट (कटू) गुणांच्या, अमधुर गुणांच्या लोकांच्या मनाची वृत्ती किंवा चित्ताची प्रवृत्ती कशी असेल, ती कशी उत्पन्न होईल? 'धिया ईरति' (बुद्धीने प्रवृत्त होते) आणि ती कशी दिसते, तसेच 'खारट गुण ज्यांचे आहेत' असा विग्रह आहे. येथे समाधी म्हणजे रसरहित वस्तूवर आरोपित केलेल्या रसयुक्त धर्मरूप मधुर आणि खारट अशा दोन्ही गुणांचा मेळ होय.

අද්‍රවෙ ද්‍රවයුත්තස්ස

द्रवरहित (कोरड्या) वस्तूमध्ये द्रवयुक्त (द्रवपदार्थाने युक्त) गुणाचा आरोप करणे.

156.

१५६.

සබ්බත්ථසිද්ධ [Pg.175] චූළක-පුටපෙය්‍යා මහාගුණා;

දිසා සමන්තා ධාවන්ති, කුන්දසොභාසලක්ඛණා.

हे सर्वार्थसिद्ध (बुद्ध)! आपल्या अंजळीने प्राशन करण्याजोगे, कुंदाच्या फुलासारखी शोभा व लक्षणे असलेले महान गुण सर्व दिशांना पसरत आहेत.

156. ‘‘සබ්බත්ථසිද්ධි’’ච්චාදි. සබ්බත්ථසිද්ධස්ස මහාමුනිනො චූළකපුටෙන පෙය්‍යා පාතබ්බා කුන්දසොභාසලක්ඛණා කුන්දකුසුමස්ස සොභාසවන්තා ජුතිවිජම්භිනො මහාගුණා සමන්තා පරිතො දිසා දිසන්තානි ධාවන්ති.

१५६. 'सर्वार्थसिद्धी' इत्यादी. सर्वार्थसिद्ध अशा महामुनींच्या (बुद्धांच्या) अंजळीने प्राशन करण्याजोगे, कुंदाच्या फुलासारखी शोभा व लक्षणे असलेले, कुंदपुष्पाच्या शोभेप्रमाणे चमकणारे आणि पसरणारे महान गुण सर्व बाजूंनी दिशा-दिशात धावत आहेत (पसरत आहेत).

156. ඉදානි ද්‍රවයුත්තසමාධිනො උදාහරණමුද්දිසති ‘‘සබ්බත්ථි’’ච්චාදිනා. සබ්බත්ථසිද්ධ සබ්බකිච්චෙ පරිනිප්ඵන්න, නිප්ඵන්නෙහි සබ්බත්ථෙහි වා සමන්නාගත හෙ තථාගත තව චූළකපුටපෙය්‍යා චූළකපුටෙන පාතබ්බා කුන්දසොභාසලක්ඛණා කුන්දසොභාහි සමානලක්ඛණා කුන්දසොභාසදිසා වා මහාගුණා සඞ්ඛ්‍යාමහන්තත්තා ආනුභාවමහන්තත්තා වා මහන්තා වා අරහත්තාදයො ගුණා සමන්තා සමන්තතො දිසා දසදිසාසු ධාවන්තීති. එත්ථ ද්‍රවයුත්තගුණභූතො චූළකපුටපෙය්‍යභාවො ද්‍රවරහිතෙ ගුණෙ ආරොපිතො සමාධි නාම හොති. සබ්බෙ ච තෙ අත්ථා චෙති ච, තෙ සිද්ධා යස්සෙති ච, චූළකමෙව පුටමිති ච, තෙන පෙය්‍යාති ච, මහන්තා ච තෙ ගුණා චෙති ච, කුන්දානං සොභාති ච, තාහි සමානං ලක්ඛණං යෙසන්ති ච විග්ගහො.

१५६. आता 'सब्बत्थि' इत्यादींद्वारे द्रवयुक्त-समाधीचे उदाहरण दर्शवितात. हे सर्वार्थसिद्ध! सर्व कार्ये पूर्ण केलेल्या किंवा पूर्ण झालेल्या सर्व अर्थांनी युक्त अशा हे तथागत! आपले अंजळीने प्राशन करण्याजोगे, कुंदाच्या शोभेसारखे लक्षण असलेले किंवा कुंदाच्या शोभेसारखे असणारे, संख्येच्या मोठेपणामुळे किंवा प्रभावाच्या मोठेपणामुळे महान असलेले अर्हत्त्व इत्यादी महान गुण सर्व बाजूंनी दहाही दिशांमध्ये धावत आहेत (पसरत आहेत). येथे द्रवयुक्त गुण असलेला 'अंजळीने प्राशन करण्याजोगा भाव' हा द्रवरहित गुणावर आरोपित केला आहे, यालाच समाधी म्हणतात. 'सर्व आणि ते अर्थ' आणि 'ते ज्याचे सिद्ध झाले आहेत', 'अंजळी हेच पात्र' आणि 'त्याने प्राशन करण्याजोगे', 'महान आणि ते गुण', 'कुंदांची शोभा' आणि 'त्यांच्यासारखे लक्षण ज्यांचे आहे' असा विग्रह आहे.

අකත්තරි කත්තුතා

अकर्त्यामध्ये कर्तृत्वाचा आरोप करणे.

157.

१५७.

මාරාරිබලවිස්සට්ඨා, කුණ්ඨා නානාවිධා’යුධා;

ලජ්ජමානා’ඤ්ඤවෙසෙන, ජින පාදානතා තව.

हे जिन (विजेते बुद्ध)! माररूपी शत्रूच्या सैन्याने सोडलेली, बोथट झालेली विविध प्रकारची शस्त्रे लज्जित होऊन दुसऱ्या वेषात आपल्या चरणी लीन झाली आहेत.

157. ‘‘මාරා’’ඉච්චාදි. මාරොයෙව අරි සත්තූති මාරාරී, තෙන, බලෙන අත්තනො සත්තියා, තස්ස වා බලෙන සෙනාය විස්සට්ඨා අභිමුඛං ඡඩ්ඩිතා නානාවිධා අනෙකප්පකාරා [Pg.176] ආයුධා භින්දිවාළාදයො කුණ්ඨා පරිච්චත්තතිඛිණභාවා තායෙව කුණ්ඨභාවප්පත්තියා ලජ්ජමානා ‘‘ලොකප්පතීතානුභාවානමම්හාකම්පි එවරූපං ජාත’’න්ති ලජ්ජන්තා අඤ්ඤවෙසෙන ‘‘කථං නාම පරෙ අම්හෙ න ජානෙය්‍යු’’න්ති අත්තනො ආවුධවෙසං පරිවත්තිත්වා කුසුමවෙසෙන, ජිනාති ආමන්තනං, තව පාදානතා පාදෙසු සන්නතා.

१५७. 'मारात' इत्यादी. मार हाच शत्रू म्हणजे 'मारारी', त्याने किंवा त्याच्या सैन्याच्या बळाने समोर फेकलेली विविध प्रकारची भिंदिपाल इत्यादी शस्त्रे बोथट झाली, म्हणजेच त्यांनी आपले तीक्ष्णत्व सोडले. त्या बोथटपणामुळे लज्जित होऊन, 'जगात प्रसिद्ध प्रभाव असलेल्या आमचीही अशी अवस्था झाली!' असे वाटून लज्जित होत, 'इतरांना आमची ओळख पटू नये' म्हणून स्वतःचा शस्त्राचा वेष बदलून फुलांचा वेष धारण करून, हे जिन! आपल्या चरणी लीन झाली, म्हणजेच चरणांजवळ नम्र झाली.

157. ඉදානි කත්තුධම්මසමාධිනො උදාහරණමුද්දිසති ‘‘මාරාරි’’ච්චාදිනා. හෙ ජින මාරාරිබලවිස්සට්ඨා මාරසත්තුනා අත්තනො සත්තියා විස්සට්ඨා, මාරාරිනො වා සෙනාය විස්සට්ඨා අභිමුඛෙ පාතිතා නානාවිධායුධා අනෙකප්පකාරභින්දිවාළඋසුසත්තිතොමරාදයො ආවුධා කුණ්ඨා අතිඛිණා ලජ්ජමානා ‘‘කස්මා එවං ලොකපසිද්ධානුභාවානමම්හාකම්පි ඊදිසං විප්පකාරමහොසී’’ති ලජ්ජන්තා අඤ්ඤවෙසෙන ‘‘කථමම්හෙ පරෙ න ජානෙය්‍යු’’න්ති ආවුධවෙසං හිත්වා තදඤ්ඤභූතෙන පුප්ඵවෙසෙන තව පාදානතා පාදසමීපෙ නතා අහෙසුන්ති. එත්ථ කත්තුධම්මභූතං ලජ්ජනඤ්ච අඤ්ඤවෙසෙන පරිවත්තනඤ්ච ආනතඤ්චෙති ඉමෙ ලජ්ජනාදීනං අකත්තුභූතෙසු විසයෙසු ආරොපිතා සමාධයො නාම හොන්ති. මාරො එව අරීති ච, බලෙන විස්සට්ඨාති ච, මාරාරිනා බලවිස්සට්ඨාති ච මාරාරිනො බලං සෙනාති ච, තෙන විස්සට්ඨාති ච, නානා අනෙකවිධා පකාරා යෙසන්ති ච, අඤ්ඤෙසං වෙසොති ච, අඤ්ඤො ච සො වෙසො චාති ච, පාදෙසු ආනතාති ච විග්ගහො.

१५७. आता 'मारारी' इत्यादींद्वारे कर्तृधर्म-समाधीचे उदाहरण दर्शवितात. हे जिन! माररूपी शत्रूने आपल्या शक्तीने सोडलेली किंवा मारशत्रूच्या सैन्याने समोर फेकलेली विविध प्रकारची भिंदिपाल, बाण, शक्ती, तोमर इत्यादी शस्त्रे बोथट (अतीक्ष्ण) झाली आणि 'जगात प्रसिद्ध प्रभाव असलेल्या आमचीही अशी दुर्दशा का झाली?' म्हणून लज्जित होत, 'इतरांनी आम्हाला ओळखू नये' म्हणून शस्त्राचा वेष सोडून त्याहून भिन्न अशा फुलांचा वेष धारण करून आपल्या चरणांजवळ नम्र झाली. येथे कर्ता नसलेल्या शस्त्रांवर 'लज्जित होणे', 'दुसरा वेष धारण करणे' आणि 'नम्र होणे' या कर्तृधर्मांचा आरोप केला आहे, यालाच समाधी म्हणतात. 'मार हाच शत्रू', 'बळाने सोडलेले', 'मारशत्रूने बळाने सोडलेले', 'मारशत्रूचे बळ म्हणजे सेना' आणि 'त्याने सोडलेले', 'अनेक प्रकार ज्यांचे आहेत', 'दुसऱ्यांचा वेष', 'दुसरा आणि तो वेष' आणि 'चरणांवर नम्र झालेले' असा विग्रह आहे.

කඨිනස්ස අසරීරෙ

कठीण (मूर्त) धर्माचा अमूर्त (शरीररहित) वस्तूवर आरोप करणे.

158.

१५८.

මුනින්දභාණුමා කාලො-දිතො බොධොදයාචලෙ;

සද්ධම්මරංසිනා භාති,ඉන්දමන්ධතමං පරං.

बोधिरूपी उदयाचलावर (उदय पर्वतावर) योग्य वेळी उदित झालेले मुनींद्ररूपी सूर्य आपल्या सद्धम्मरूपी किरणांनी अत्यंत दाट अंधकाराचा नाश करत शोभून दिसत आहेत.

158. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. [Pg.177] බොධො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසදිසො සොයෙව වා උදයාචලො උදයපබ්බතො තස්මිං කාලෙ රත්තිපරියන්තෙ අභිනික්ඛන්තසමයෙ උදිතො පාතුභූතො මුනින්දො මුනින්දසදිසො සොයෙව වා භාණුමා සූරියො අන්ධතමං අන්ධකාරං මොහං වා පරං අච්චන්තමෙව සද්ධම්මරංසිනා සද්ධම්මසදිසෙන සද්ධම්මසඞ්ඛතෙන වා රංසිනා භින්දං පදාලෙන්තො භාති සොභතීති.

१५८. 'मुनींद्र' इत्यादी. बोधी म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानासारखा किंवा तोच उदय पर्वत (उदयाचल), त्यावर योग्य वेळी म्हणजे रात्रीच्या शेवटी, गृहत्यागाच्या वेळी उदित झालेले, मुनींद्रांसारखे किंवा मुनींद्र हेच सूर्य, सद्धम्मरूपी किंवा सद्धम्मासारख्या किरणांनी दाट अंधकाराचा किंवा मोहाचा अत्यंत नाश करत शोभून दिसत आहेत.

158. ඉදානි කඨිනධම්මසමාධිනො උදාහරණමුද්දිසති ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදිනා. බොධොදයාචලෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසදිසෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතෙ වා උදයපබ්බතෙ කාලොදිතො රත්තික්ඛයෙ මාරපරාජිතසමයෙ වා උදිතො පාතුභූතො මුනින්දභානුමා මුනින්දසදිසො මුනින්දොයෙව වා සූරියො අන්ධතමං පකතිඝනන්ධකාරං බහලමොහන්ධකාරං සද්ධම්මරංසිනා සද්ධම්මසදිසෙන සද්ධම්මභූතෙන වා කිරණෙන පරමතිසයෙන භින්දං පදාලෙන්තො භාති සොභතීති. එත්ථ ථද්ධධම්මභූතං භෙදනං අසරීරභූතෙ අන්ධකාරෙ බුද්ධියා ආරොපිතං සමාධි නාම හොති. මුනීනං ඉන්දොති ච, සොයෙව භානුමාති ච, බොධො එව උදයාචලොති ච, සද්ධම්මො එව රංසීති ච විග්ගහො.

१५८. आता 'मुनींद्र' इत्यादींद्वारे कठीणधर्म-समाधीचे उदाहरण दर्शवितात. सर्वज्ञता-ज्ञानासारख्या किंवा सर्वज्ञता-ज्ञानरूपी उदय पर्वतावर (बोधोदयाचलावर) योग्य वेळी म्हणजे रात्रीच्या समाप्तीला, मार-पराजयाच्या वेळी उदित झालेले मुनींद्ररूपी सूर्य, सद्धम्मरूपी किंवा सद्धम्मासारख्या किरणांनी दाट नैसर्गिक अंधकाराचा किंवा दाट मोहांधकाराचा अत्यंत नाश करत शोभून दिसत आहेत. येथे कठीण (मूर्त) धर्म असलेला 'भेदनाचा' (नाश करण्याचा) गुण शरीररहित (अमूर्त) अशा अंधकारावर बुद्धीने आरोपित केला आहे, यालाच समाधी म्हणतात. 'मुनींचा इंद्र', 'तोच सूर्य', 'बोधी हाच उदय पर्वत' आणि 'सद्धम्म हाच किरण' असा विग्रह आहे.

159.

१५९.

වමනුග්ගිරනාද්‍යෙ’තං, ගුණවුත්‍යපරිච්චුතං;

අතිසුන්දරමඤ්ඤං තු, කාමං වින්දති ගාම්මතං.

ओकणे (वमन), बाहेर टाकणे (उद्गीरण) इत्यादी शब्द जर गौण अर्थाने वापरले गेले, तर ते अत्यंत सुंदर वाटतात; परंतु मुख्य अर्थाने वापरल्यास ते निश्चितच ग्राम्यतेला (अशिष्टतेला) प्राप्त होतात.

159. කොචි ධම්මො අමුඛ්‍යවිසයෙ බන්ධෙ සොභතෙ, න මුඛ්‍යවිසයෙති දස්සන්තො ආහ ‘‘වමනං’’ඉච්චාදි. වමනඤ්ච උග්ගිරනඤ්ච, ආදිසද්දෙන විරෙචනාදිපරිග්ගහො. එතං යථාවුත්තං ගුණා පධානෙතරා පසිද්ධවිසයා විසයන්තරපරිග්ගහලක්ඛණා වුත්ති පයොගරූපා, තතො අපරිච්චුතං අපරිගළිතං සන්තං අමුඛ්‍යභූතං අතිසුන්දරං අච්චන්තමනොහරමලඞ්කාරරූපත්තා, අඤ්ඤං තු ඉතරං පන මුඛ්‍යන්ති වුත්තං හොති. කාමං එකන්තෙන [Pg.178] ගාම්මතං අසබ්භසභාවං බන්ධෙ තස්සානුචිතභාවතො වින්දති පටිලභති පසවතීති අත්ථො.

१५९. काही शब्द मुख्य विषयात नव्हे, तर अमुख्य (गौण) विषयात रचनेत शोभून दिसतात, हे दर्शविताना 'वमन' इत्यादी म्हणतात. वमन (ओकणे) आणि उद्गीरण (बाहेर टाकणे), 'इत्यादी' शब्दाने विरेचन (जुलाब) इत्यादींचा स्वीकार होतो. हे वर सांगितल्याप्रमाणे गौण अर्थाच्या प्रसिद्ध विषयापेक्षा इतर विषयाचा स्वीकार करण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेले प्रयोगरूप कार्य आहे. त्यापासून च्युत न झालेले (गौण राहिलेले) हे रूप अलंकाररूप असल्यामुळे अत्यंत सुंदर आणि मनोहर वाटते. परंतु 'इतर' म्हणजे मुख्य अर्थाने वापरल्यास, रचनेत अयोग्य असल्यामुळे ते निश्चितच ग्राम्यता (अशिष्टता) प्राप्त करते, असा अर्थ आहे.

159. ඉදානි ඉමෙසුයෙව පාණිධම්මාදීසු කොචි ධම්මො අමුඛ්‍යවිසයෙ පයුත්තො පසත්ථො, මුඛ්‍යවිසයෙ පයුත්තො අපසත්ථොති දස්සෙන්තො ‘‘වමනුග්ගි’’ච්චාදිමාහ. එතං වමනුග්ගිරනාදි වමනඋග්ගිරනවිරෙචනාදිකං ගුණවුත්‍යපරිච්චුතං අමුඛ්‍යපයොගතො අගළිතං අමුඛ්‍යභූතං අතිසුන්දරං සබ්බෙසං අතිපියං හොති, අඤ්ඤං තු උත්තතො බ්‍යතිරෙකං මුඛ්‍යවිසයෙ පයුත්තං වමනුග්ගිරනාදිකං පන කාමං එකන්තෙන ගාම්මතං සභාවඅප්පියගාම්මදොසතං වින්දති සෙවතීති. වමනඤ්ච උග්ගිරනඤ්චෙති ච, තානි ආදීනි යස්සෙති ච, ගුණා අප්පධානා වුත්තීති ච, තතො අපරිච්චුතන්ති ච විග්ගහො.

१५९. आता या प्राणधर्मादींमध्येच एखादा धर्म अमुख्य विषयात प्रयुक्त केल्यास प्रशंसनीय ठरतो, आणि मुख्य विषयात प्रयुक्त केल्यास अप्रशंसनीय ठरतो, हे दर्शविताना 'वमनुग्गि' इत्यादी म्हटले आहे. हे वमन-उद्गीरण (ओकणे व थुंकणे) इत्यादी, वमन-उद्गीरण-विरेचन इत्यादी गुणवृत्तीपासून च्युत न झालेले (अपरीच्युत), अमुख्य प्रयोगामुळे न गळलेले, अमुख्य झालेले, अतिशय सुंदर आणि सर्वांना अत्यंत प्रिय असते. परंतु याच्या उलट, मुख्य विषयात प्रयुक्त केलेले वमन-उद्गीरण इत्यादी मात्र निश्चितपणे पूर्णपणे ग्राम्यता (अशिष्टता) आणि स्वभावतः अप्रिय अशा ग्राम्य दोषाला प्राप्त होते किंवा त्याचे सेवन करते. 'वमन च उद्गीरण च' (ओकणे आणि थुंकणे), ते आहेत आदी ज्याचे ते, 'गुणा अप्पधाना वृत्ती' (गौण अर्थाची वृत्ती) आणि 'त्यापासून च्युत न झालेले' असा याचा विग्रह आहे.

160.

१६०.

කන්තීනං වමනබ්‍යාජා, මුනිපාදනඛාවලී;

චන්දකන්තී පිවන්තීව, නිප්පභං තං කරොන්තියො.

मुनींच्या (बुद्धांच्या) पादनखांची पंक्ती जणू काही आपल्या कांतीचे (तेजाचे) वमन करण्याच्या बहाण्याने, चंद्राला प्रभाहीन (तेजहीन) करत, चंद्रकिरणांचे प्राशनच करत आहे.

160. උදාහරති ‘‘කන්තීන’’මිච්චාදි. මුනිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාදනඛානං ආවලී සෙණියො කන්තීනං අත්තනො නිරන්තරං නිස්සරන්තීනං සොභාවිසෙසානං වමනබ්‍යාජා උග්ගිරනලෙසෙන චන්දකන්තී චන්දච්ඡවියො සබ්බත්ථ පත්ථටත්තා පිවන්තීව පානං කරොන්තීති තක්කෙමි. කීදිසී වියාති පරිකප්පනාබීජමාහ ‘‘නිප්පභ’’න්තිආදි. තං චන්දං නිප්පභං පභාවිරහිතං කරොන්තියො විදහමානා. ඉදඤ්හි කප්පනාබීජං යතො නඛසොභාලිඞ්ගනෙන චන්දස්ස සොභාවතො නිප්පභත්තං පස්සිත්වා මහත්තඤ්ච තස්සා නඛාවලියො චන්දකන්තී පිවන්තීති පරිකප්පෙති කන්තීනඤ්ච වමනබ්‍යාජං.

१६०. 'कांतीनं' इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. मुनींच्या म्हणजे सम्यक्संबुद्धांच्या पादनखांची आवली म्हणजे पंक्ती, स्वतःमधून निरंतर बाहेर पडणाऱ्या विशेष शोभांच्या (कांतीच्या) वमनाच्या बहाण्याने (उद्गीरणाच्या मिषाने), सर्वत्र पसरलेली असल्यामुळे चंद्रकांतीचे म्हणजे चंद्राच्या तेजाचे जणू प्राशन करत आहेत, असा मी तर्क करतो. ती कशी आहे? हे कल्पनेचे बीज सांगताना 'निप्पभं' इत्यादी म्हटले आहे. त्या चंद्राला प्रभाहीन म्हणजे तेजरहित करणाऱ्या. हेच कल्पनेचे बीज आहे, कारण नखांच्या शोभेच्या संपर्कामुळे चंद्राच्या शोभेपेक्षा त्याचे प्रभाहीनत्व पाहून आणि तिचे मोठेपण पाहून, नखांची पंक्ती चंद्रकांतीचे प्राशन करत आहे आणि कांतीचे वमन करण्याचा बहाणा करत आहे, अशी कवी कल्पना करतो.

160. ඉට්ඨවිසයෙ පයුත්තවමනුග්ගිරනාදීනමුදාහරණමුද්දිසති ‘‘කන්තීන’’මිච්චාදිනා. මුනිපාදනඛාවලී මුනිපාදනඛසෙණියො කන්තීනං අත්තනො චන්දමරීචිසදිසසොභානං වමනබ්‍යාජා උග්ගිරනලෙසෙන තං නිම්මලචන්දං නිප්පභං කරොන්තියො අත්තනො සබ්බත්ථ පත්ථටත්තා නිප්පභං කරොන්තියො චන්දකන්තී චන්දරංසියො [Pg.179] පිවන්ති මඤ්ඤෙ. නඛරංසීනං සබ්බත්ථ පත්ථටත්තා සප්පභස්සාපි චන්දස්ස නිප්පභත්තඤ්ච නඛරංසීනං අධිකත්තඤ්ච දිස්වා චන්දකන්තී පිවන්ති ඉවෙති නඛාවලීනං චන්දකන්තිපිවනඤ්ච සකකන්තිවමනඤ්ච පකති න හොති, බ්‍යාජමිති කවිනා පරිකප්පිතං හොති. එත්ථ භත්තසිත්ථාදිමුඛ්‍යවිසයතො අඤ්ඤකන්තිසඞ්ඛතඅමුඛ්‍යවිසයෙ පයුත්තං වමනං ගුණවුත්තීති ඤාතබ්බං. වමනමෙව බ්‍යාජමිති ච, මුනිනො පාදාති ච, තෙසු නඛාති ච, තෙසං ආවලියොති ච, චන්දස්ස කන්තියොති ච, නිග්ගතො පභාහීති ච විග්ගහො.

१६०. इष्ट विषयात प्रयुक्त केलेल्या वमन-उद्गीरण इत्यादींचे उदाहरण 'कांतीनं' इत्यादीद्वारे दर्शवितात. मुनींच्या पादनखांची पंक्ती (नखश्रेणी), स्वतःच्या चंद्रकिरणांसारख्या शोभेच्या वमनाच्या बहाण्याने, त्या निर्मळ चंद्राला प्रभाहीन करत, स्वतः सर्वत्र पसरल्यामुळे चंद्रकांतीचे (चंद्रकिरणांचे) जणू प्राशन करत आहे, असे मला वाटते. नखांचे किरण सर्वत्र पसरल्यामुळे, सप्रभ (तेजस्वी) असलेल्या चंद्राचेही प्रभाहीनत्व आणि नखकिरणांचे आधिक्य पाहून, 'चंद्रकांतीचे प्राशन करत आहेत' असे नखपंक्तीचे चंद्रकांती-प्राशन आणि स्वतःच्या कांतीचे वमन करणे हे नैसर्गिक नसून, तो एक बहाणा (व्याज) आहे, अशी कवीने कल्पना केली आहे. येथे भाताचे शीत (कण) इत्यादी मुख्य विषयापेक्षा भिन्न अशा कांती नावाच्या अमुख्य विषयात प्रयुक्त केलेले 'वमन' हे गुणवृत्ती आहे, असे जाणावे. 'वमनच व्याज' (वमन हाच बहाणा), 'मुनींचे पाद' (पाय), 'त्यांमधील नखे', 'त्यांची आवली' (पंक्ती), 'चंद्राची कांती' आणि 'निर्गत झाली आहे प्रभा ज्याची तो' (प्रभाहीन) असा याचा विग्रह आहे.

161.

१६१.

අචිත්තකත්තුකං රුඣ-මිච්චෙවං ගුණකම්ම තං ;

සචිත්තකත්තුකං පෙ’තං, ගුණකම්මං යදු’ත්තමං.

अचेतन (अचित्तक) कर्ता असलेले आणि गुणकर्म असलेले ते वमन इत्यादी रचना सुंदर (रुचकर) असते; आणि सचेतन (सचित्तक) कर्ता असलेले गुणकर्म देखील उत्तम (श्रेष्ठ) असते.

161. යථාවුත්තං නිගමෙති ‘‘අචිත්ත’’ඉච්චාදිනා. ඉච්චෙවං අචිත්තො කත්තා යස්ස තං අචිත්තකත්තුකං. ගුණො කම්මං යස්ස තං ගුණකම්මං. තඤ්ච වමනාදි රුඣමතිමනොහරං භවති බන්ධොචිතත්තා. නඛාවලියො හි අචිත්තකත්තාරො, කන්තියො ගුණකම්මන්ති වමනමත්‍රාතිසුන්දරං. නෙදමෙව රුඣන්ති ආහ ‘‘සචිත්ත’’ඉච්චාදි. එතං වමනාදිකං සචිත්තකත්තුකම්පියදිගුණකම්මං, උත්තමං සෙට්ඨං බන්ධොචිතත්තා.

१६१. सांगितलेल्या विषयाचा उपसंहार 'अचित्त' इत्यादीद्वारे करतात. अशा प्रकारे, ज्याचा कर्ता अचेतन (अचित्त) आहे ते 'अचित्तकत्तुक' होय. गुण हेच ज्याचे कर्म आहे ते 'गुणकर्म' होय. आणि ते वमन इत्यादी, रचनेला योग्य असल्यामुळे 'रुझं' म्हणजे अत्यंत मनोहर असते. कारण नखपंक्ती या अचेतन कर्त्या आहेत आणि कांती हे गुणकर्म आहे, म्हणून येथे 'वमन' अतिशय सुंदर आहे. केवळ हेच मनोहर आहे असे नाही, म्हणून 'सचित्त' इत्यादी म्हटले आहे. हे वमन इत्यादी सचेतन कर्ता असलेले देखील जर गुणकर्म असेल, तर ते रचनेला योग्य असल्यामुळे उत्तम म्हणजे श्रेष्ठ असते.

161. අනන්තරොදාහරණස්ස පසත්ථත්තඤ්ච කම්මනි ගුණෙ සති සචිත්තකත්තුකවමනාදිකඤ්ච ඉට්ඨමිති දස්සෙන්තො ‘‘අචිත්තකත්තුක’’මිච්චාදිමාහ. ඉච්චෙවං ඉමිනා පකාරෙන අචිත්තකත්තුකං නඛාවලිසඞ්ඛාතඅවිඤ්ඤාණකකත්තුවන්තං ගුණකම්මං නඛකන්තිසඞ්ඛාතඅප්පධානකම්මවන්තං වමනාදිකං රුඣං රචනාය උචිතත්තා රුචිජනකං හොති, එතං වමනාදිකං සචිත්තකත්තුකම්පි සවිඤ්ඤාණකකත්තුවන්තම්පි යදි ගුණකම්මං අමුඛ්‍යකම්මං චෙ, උත්තමං විසිට්ඨමෙව, ‘‘කන්තීන’’න්ති භාවසම්බන්ධෙ ඡට්ඨියා සතිපි වමනක්‍රියාය කම්මත්තං නාතිවත්තති. නත්ථි චිත්තං යෙසන්ති ච, අචිත්තා කත්තාරො යස්සාති ච, ගුණො කම්මං යස්සෙති ච, සහ [Pg.180] චිත්තෙන වත්තමානොති ච වාක්‍යං. ඉති නිදස්සනෙ එවං පකාරෙ නිපාතො, අථ වා වචනවචනීයානං නිගමාරම්භෙ නිපාතසමුදායො.

१६१. मागील उदाहरणाची प्रशंसनीयता आणि कर्मामध्ये गुण असताना सचेतन कर्ता असलेले वमन इत्यादी देखील इष्ट असते, हे दर्शविताना 'अचित्तकत्तुकं' इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे, या पद्धतीने अचेतन कर्ता असलेले म्हणजे नखपंक्ती नावाचा अविज्ञानक (अचेतन) कर्ता असलेले, आणि गुणकर्म असलेले म्हणजे नखकांती नावाचे अप्रधान कर्म असलेले वमन इत्यादी, रचनेसाठी योग्य असल्यामुळे 'रुझं' म्हणजे रुची उत्पन्न करणारे (मनोहेर) असते. हे वमन इत्यादी सचेतन कर्ता असलेले (सविज्ञानक कर्ता असलेले) देखील जर गुणकर्म म्हणजे अमुख्य कर्म असेल, तर ते उत्तम म्हणजे विशिष्टच असते. 'कांतीनं' यामध्ये भावसंबंधात षष्ठी विभक्ती असली, तरी वमनक्रियेच्या कर्मत्त्वाचे उल्लंघन होत नाही. 'ज्यांना चित्त नाही ते' (अचित्त), 'अचित्त कर्ते आहेत ज्याचे ते', 'गुण हेच कर्म आहे ज्याचे ते', 'चित्तासह वर्तमान असलेला' असा वाक्याचा विग्रह आहे. 'इति' हा निदर्शन (उदाहरण) किंवा अशा प्रकारे या अर्थाचा निपात आहे, अथवा बोलल्या गेलेल्या शब्दांच्या उपसंहाराच्या आरंभी वापरलेला निपातसमूह आहे.

162.

१६२.

උග්ගිරන්තොව ස ස්නෙහ-රසං ජිනවරො ජනෙ;

භාසන්තො මධුරං ධම්මං, කං න සම්පීණයෙ ජනං.

ते जिनवर (बुद्ध) लोकांवर जणू आपल्या स्नेहरसाचे (प्रेमाचे) वमन करत, मधुर धर्माचा उपदेश करत, कोणत्या बरं मनुष्याला संतुष्ट करणार नाहीत? (अर्थात सर्वांनाच संतुष्ट करतात.)

162. තදුදාහරති ‘‘උග්ගිරන්තොවා’’තිආදිනා. සො ජිනවරො ජනෙ සකලසත්තනිකායෙ ස්නෙහරසං අත්තනො පෙමසඞ්ඛාතං අනුරාගං උග්ගිරන්තොව වමන්තො විය මධුරං අතිපණීතං ධම්මං භාසන්තො කං ජනං න සම්පීණයෙ, සබ්බමෙව සම්පීණෙති. එත්ථ ජිනවරො කත්තා සචිත්තො, ස්නෙහරසො ගුණකම්මං.

१६२. त्याचे उदाहरण 'उग्गिरंतो व' इत्यादीद्वारे देतात. ते जिनवर (बुद्ध) लोकांवर म्हणजे संपूर्ण प्राणिमात्र समूहावर आपल्या स्नेहरसाचे म्हणजे स्वतःच्या प्रेमरूपी अनुरागाचे जणू वमन करत (बाहेर टाकत), मधुर म्हणजे अत्यंत प्रणीत धर्माचा उपदेश करत कोणत्या मनुष्याला संतुष्ट करणार नाहीत? सर्वांनाच संतुष्ट करतात. येथे 'जिनवर' हे सचेतन (सचित्त) कर्ते आहेत आणि 'स्नेहरस' हे गुणकर्म आहे.

162. ඉදානි සචිත්තකකත්තුපක්ඛෙ උදාහරණමුද්දිසති ‘‘උග්ගිරන්තො’’ච්චාදිනා. සො ජිනවරො ජනෙ සකලසත්තනිකායෙ ස්නෙහරසං අත්තනො පෙමසඞ්ඛාතඅනුරාගං උග්ගිරන්තො ඉව වමන්තො විය මධුරං ආදිකල්‍යාණාදිභාවෙන පණීතං ධම්මං සද්ධම්මං භාසන්තො දෙසෙන්තො යථාසයං වදන්තො කං ජනං කීදිසං පුග්ගලං න සම්පීණයෙ, පීණෙති එවාති. එත්ථ උග්ගිරනං ජිනවරසඞ්ඛතසචිත්තකකත්තුවන්තම්පි ස්නෙහරසසඞ්ඛාතඅමුඛ්‍යකම්මයුත්තත්තා පසත්ථං හොති. ස්නෙහො එව රසො අනුරාගොති විග්ගහො.

१६२. आता सचेतन कर्त्याच्या पक्षात उदाहरण 'उग्गिरंतो' इत्यादीद्वारे दर्शवितात. ते जिनवर (बुद्ध) लोकांवर म्हणजे संपूर्ण प्राणिमात्र समूहावर आपल्या स्नेहरसाचे म्हणजे स्वतःच्या प्रेमरूपी अनुरागाचे जणू वमन करत, मधुर म्हणजे आदिकल्याण इत्यादी भावाने प्रणीत अशा सद्धर्माचा उपदेश करत, देशना देत, आपल्या आशयानुसार बोलत कोणत्या मनुष्याला, कशा प्रकारच्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) संतुष्ट करणार नाहीत? संतुष्ट करतातच. येथे 'उद्गीरण' (वमन) हे जिनवर नावाच्या सचेतन कर्त्याचे असले, तरी स्नेहरस नावाच्या अमुख्य कर्माशी युक्त असल्यामुळे प्रशंसनीय ठरते. 'स्नेह हाच रस (अनुराग)' असा याचा विग्रह आहे.

163.

१६३.

යො සද්දසත්ථකුසලො කුසලො නිඝණ්ටු-ඡන්දොඅලඞ්කතිසු නිච්චකතාභියොගො;

සො’යං කවිත්තවිකලොපි කවීසු සඞ්ඛ්‍ය-මොගය්හ වින්දති හි කිත්ති’මමන්දරූපං.

जो शब्दशास्त्रात (व्याकरणात) कुशल आहे, निघंटू (कोश), छंद आणि अलंकार शास्त्रात कुशल आहे, आणि ज्याने यामध्ये निरंतर अभ्यास (अभियोग) केला आहे; तो मनुष्य स्वतः कवित्वापासून (काव्यप्रतिभेपासून) विरहित असला तरीही, कवींमध्ये गणना प्राप्त करून अत्यंत विपुल कीर्ती मिळवतो.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදවිරචිතෙ

अशा प्रकारे संघरक्षित महास्वामींच्या चरणांनी रचित (संघरक्षित महास्वामींनी रचलेल्या)

සුබොධාලඞ්කාරෙ

सुबोधालंकार या ग्रंथातील

ගුණාවබොධො නාම තතියො පරිච්ඡෙදො.

'गुणावबोध' नावाचा तिसरा परिच्छेद समाप्त झाला.

163. ගන්ථන්තරාහිතවාසනාය, [Pg.181] තදනුබන්ධපටිභානෙ චාවිජ්ජමානෙපි සුතෙන අභියොගබලෙන කවිතා කිත්ති ච තදනුගතා සමුපලබ්භතීති සමනුසාසති ‘‘යො’’ඉච්චාදිනා. සද්දසත්ථෙ බ්‍යාකරණෙ කිස්මිඤ්චි ‘‘ඉදමෙවෙ’’ති නියමාභාවා කුසලො ඡෙකො නිඝණ්ටුම්හි අභිධානසත්ථෙ ච ඡන්දසි වුත්තිජාතිප්පපඤ්චපකාසකඡන්දොවිචිතිසත්ථෙ ච අලඞ්කතිසු අලඞ්කාරසත්ථෙ ච කුසලො න කෙවලං සද්දසත්ථෙයෙව, අථ ච පන නිච්චමනවරතං දිවා ච රත්තො ච කතො අභියොගො වායාමො රචනාවිසයෙ යස්ස සොයං කවිත්තවිකලොපි බන්ධකරණසඞ්ඛාතකවිගුණපරිහීනොපි කවීසු කවිගුණොපෙතෙසු සඞ්ඛ්‍යං ගණනං ඔගය්හ පටිලභිත්වා අමන්දරූපං අතිබහුං කිත්තිං පරිසුද්ධබන්ධරචනාලක්ඛණං තප්පභවං ඛ්‍යාතං වින්දති පටිලභතෙවාති.

१६३. इतर ग्रंथांच्या अभ्यासाने निर्माण झालेल्या संस्कारांच्या (वासना) आणि त्यासंबंधीच्या प्रतिभेच्या अभावी देखील, केवळ श्रवण (बहुश्रुतता) आणि सततच्या अभ्यासाच्या (अभियोग) बळावर कवित्व आणि त्या अनुषंगाने येणारी कीर्ती प्राप्त होते, असा उपदेश 'यो' इत्यादी शब्दांनी केला आहे. शब्दशास्त्रामध्ये म्हणजेच व्याकरणात 'हेच असावे' असा कोणताही नियम नसल्यामुळे, जो कुशल आणि चतुर आहे, जो निघंटूमध्ये (अभिधानशास्त्रात), छंदशास्त्रामध्ये (वृत्त आणि जातींच्या विस्ताराचा प्रकाश करणाऱ्या छंदोविचिती शास्त्रामध्ये) आणि अलंकारांमध्ये (अलंकारशास्त्रामध्ये) कुशल आहे—केवळ शब्दशास्त्रामध्येच नव्हे; तर ज्याने दिवस-रात्र निरंतर रचना करण्याच्या बाबतीत अभ्यास (अभियोग) आणि प्रयत्न केला आहे, तो स्वतः कवित्वाचा अभाव असलेला असला तरी, किंवा काव्यरचना करण्याच्या गुणांनी रहित असला तरी, कविगुणांनी युक्त असलेल्या कवींच्या समूहात गणना प्राप्त करून, अत्यंत विपुल अशी कीर्ती, जी शुद्ध रचनाशैलीचे लक्षण आहे आणि त्यापासून उत्पन्न होणारी प्रसिद्धी प्राप्त करतोच.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරෙ මහාසාමිනාමිකායං

अशा प्रकारे महासामी नावाच्या सुबोधालंकारात...

සුබොධාලඞ්කාරටීකායං

सुबोधालंकारटीकेमध्ये

ගුණාවබොධපරිච්ඡෙදො තතියො.

गुणबोध नावाचा तिसरा परिच्छेद समाप्त.

163. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන සද්දාලඞ්කාරෙ නිද්දිසිත්වා බ්‍යාකරණනිඝණ්ටුඡන්දොපරිවාරිතෙ ඉමස්මිං නිරන්තරාභියොගො ඉහලොකියාදිමහන්තයසස්ස කාරණමිති සිස්සානමනුසාසන්තො ‘‘යො සද්දසත්ථකුසලො’’ච්චාදිමාහ. යො ථෙරනවමජ්ඣිමෙසු කොචි සද්දසත්ථකුසලො සද්දානුසාසනබ්‍යාකරණවිසයෙ පකතිපච්චයාදිවිභාගකප්පනාය ඡෙකො නිඝණ්ටුඡන්දොඅලඞ්කතීසු අභිධානඡන්දොඅලඞ්කාරසත්ථෙසුපි කුසලො තංතංවිභාගබුද්ධීනං පටිපාදනෙන ඡෙකො නිච්චකතාභියොගො ධාරණමනසිකාරවසෙන නිච්චං කතුස්සාහො හොති. සො අයං අප්පමාදී කවිත්තවිකලොපි පකතිසිද්ධකබ්බරචනගුණරහිතොපි කවීසු සඞ්ඛ්‍යං කබ්බකත්තූසු ගණනං ඔගය්හ කබ්බකරණටීකාකරණාදිපකාරෙන ඔගාහෙත්වා තං ගණනං පාපුණිත්වා [Pg.182] අමන්දරූපං අනප්පකසභාවං අතිබහුං කිත්තිං නිද්දොසං සත්ථරචනලක්ඛණං පුඤ්ඤසඤ්චයං, තප්පභවං පසිද්ධිං වා වින්දති ලභතෙවාති. යථාවුත්තසත්ථෙසු අභියොගො බන්ධස්ස එකන්තකාරණමෙව. වුත්තං හි–

१६३. आता उद्देशक्रमानुसार शब्दालंकारांचे निर्देश करून, व्याकरण, निघंटू आणि छंदाने वेढलेल्या या शास्त्रामध्ये निरंतर अभ्यास करणे हे इहलोकातील महान यशाचे कारण आहे, असा शिष्यांना उपदेश करताना 'यो सद्दसत्थकुसलो' (जो शब्दशास्त्रात कुशल आहे) इत्यादी गाथा म्हटली आहे. जो थेर (स्थवीर), नव किंवा मध्यम भिक्खूंपैकी कोणीही शब्दशास्त्रात कुशल असेल, शब्दशासनाच्या (व्याकरणाच्या) विषयात प्रकृती-प्रत्यय इत्यादी विभागांच्या कल्पनेत चतुर असेल, निघंटू, छंद आणि अलंकारांमध्ये म्हणजेच अभिधान, छंद आणि अलंकारशास्त्रामध्येही कुशल असेल, त्या त्या विभागांच्या बुद्धीचे प्रतिपादन करण्यात चतुर असेल, आणि धारणा व मनसिकाच्या (मनन) बळावर निरंतर अभ्यास करणारा व नेहमी उत्साही असणारा असेल; तो हा अप्रमादी (जागरूक) पुरुष स्वतः कवित्वाचा अभाव असलेला असला तरी, किंवा नैसर्गिक काव्यरचना करण्याच्या गुणांनी रहित असला तरी, कवींच्या (काव्यकर्त्यांच्या) समूहात गणना प्राप्त करून, काव्यरचना आणि टीकालेखन इत्यादी प्रकारे त्यात प्रवेश करून, ती गणना प्राप्त करतो आणि अत्यंत विपुल अशी कीर्ती, जी निर्दोष शास्त्ररचनेचे लक्षण आहे, पुण्याचा संचय आणि त्यापासून उत्पन्न होणारी प्रसिद्धी प्राप्त करतोच. वर सांगितलेल्या शास्त्रांमधील अभ्यास हा काव्यरचनेचे एकमेव कारण आहे. कारण असे म्हटले आहे की–

‘‘සාභාවිකී ච පටිභා,සුතඤ්ච බහුනිම්මලං;

අමන්දො චාභියොගො’යං,හෙතු හොති’හ බන්ධනෙ’’ති.

'स्वाभाविक प्रतिभा, अत्यंत निर्मळ बहुश्रुतता (श्रुत) आणि तीव्र अभ्यास (अभियोग), हेच येथे काव्यरचनेचे (बंधनाचे) कारण ठरतात.'

තත්ථ සාභාවිකී සභාවසිද්ධා පටිභා ච පඤ්ඤා ච බහු නිම්මලං අනප්පකං නිජ්ජටං සුතඤ්ච අමන්දො අභියොගො ච අනප්පකො අභ්‍යාසො චෙති අයමෙසො සබ්බොපි ඉහ බන්ධනෙ ඉමිස්සං කබ්බරචනායං හෙතු හොති කාරණං භවතීති. සද්දෙ සාසති එත්ථ එතෙනාති ඉමස්මිං අත්ථෙ තප්පච්චයඤ්ච තස්ස ථාදෙසඤ්ච කත්වා සද්දසත්ථන්ති ඤාතබ්බං, සද්දසත්ථෙ කුසලොති ච, නිඝණ්ටු ච ඡන්දො ච අලඞ්කති අලඞ්කාරඤ්චෙති ච විග්ගහො, එත්ථ අලඞ්කතිසද්දො සත්ථාපෙක්ඛාය නපුංසකො හොති, නිච්චං කතො අභියොගො අස්සෙති ච, කවිනො භාවොති ච, තෙන විකලොති ච, අමන්දං රූපං සභාවො යස්සෙති ච වාක්‍යං.

त्यात 'स्वाभाविक' म्हणजे स्वभावसिद्ध प्रतिभा आणि प्रज्ञा; 'अत्यंत निर्मळ' म्हणजे विपुल आणि दोषरहित बहुश्रुतता; आणि 'तीव्र अभ्यास' म्हणजे निरंतर केलेला सराव. हे सर्व मिळून येथे 'बंधनात' म्हणजेच या काव्यरचनेत हेतू किंवा कारण ठरतात. 'सद्दे सासति एत्थ एतेnaति' (ज्याद्वारे शब्दांचे शासन केले जाते) या अर्थाने प्रत्यय लावून आणि त्याचा 'था' आदेश करून 'सद्दसत्थ' (शब्दशास्त्र) असे जाणावे. 'शब्दशास्त्रात कुशल' (सद्दसत्थे कुसलो) आणि 'निघंटू, छंद आणि अलंकार' असा विग्रह करावा. येथे 'अलंकार' हा शब्द शास्त्राच्या अपेक्षेने नपुंसकलिंगी होतो. 'ज्याने निरंतर अभ्यास केला आहे तो' आणि 'कवीचा भाव (कवित्व)' आणि 'त्याने रहित असलेला (विकल)' आणि 'ज्याचा स्वभाव मंद नाही (अमंद रूप)' असे हे वाक्य आहे.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරනිස්සයෙ

अशा प्रकारे सुबोधालंकार निश्रयात...

තතියො පරිච්ඡෙදො.

तिसरा परिच्छेद समाप्त.

4. අත්ථාලඞ්කාරාවබොධපරිච්ඡෙද

४. अर्थालंकारबोध परिच्छेद

164.

१६४.

අත්ථාලඞ්කාරසහිතා, සගුණා බන්ධපද්ධති;

අච්චන්තකන්තා කන්තාව, වුච්චන්තෙතෙ තතො’ධුනා.

अर्थालंकाराने युक्त आणि गुणांनी संपन्न असलेली काव्यरचना (बंधपद्धती), अत्यंत प्रिय पत्नीप्रमाणे अत्यंत सुंदर वाटते; म्हणून आता त्यांचे वर्णन केले जात आहे.

164. එවං [Pg.183] සද්දාලඞ්කාරෙ පරිච්ඡිජ්ජ සම්පත්‍යත්ථාලඞ්කාරං බොධයිතුමාහ ‘‘අත්ථාලඞ්කාර’’ඉච්චාදි. සගුණා යථාවුත්තෙහි පසාදාදීහි සද්දගුණෙහි සහිතා බන්ධපද්ධති කබ්බරචනං. අලඞ්කරීයති කන්තිං නීයති බන්ධො එතෙහි සරීරමිව හාරාදීහීති අලඞ්කාරා, තෙහි අත්ථාලඞ්කාරෙහි ජාත්‍යාදිලක්ඛණෙහි සහිතා සංයුත්තා සතී සගුණා පතිබ්බතාදිගුණොපෙතා අත්ථෙන ධනෙන අලඞ්කාරෙන ආභරණෙන සහිතා යුත්තා කන්තාව අඞ්ගනා විය. යතො අච්චන්තකන්තා අතිසයරමණීයා සියා, තතො තෙන කාරණෙන යෙ අත්ථාලඞ්කාරා අවසරං පත්තා, තෙ අධුනා ඉදානි වුච්චන්තෙ කථීයන්ති.

१६४. अशा प्रकारे शब्दालंकारांचे वर्गीकरण करून, आता अर्थालंकाराचा बोध करून देण्यासाठी 'अर्थालंकार' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. 'सगुणा' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रसाद इत्यादी शब्दगुणांनी युक्त असलेली 'बंधपद्धती' म्हणजेच काव्यरचना. ज्यांच्याद्वारे काव्याची शोभा वाढवली जाते, जसे हारादी अलंकारांनी शरीराची शोभा वाढवली जाते, त्यांना 'अलंकार' म्हणतात. त्या जाती इत्यादी लक्षणांनी युक्त असलेल्या अर्थालंकारांनी युक्त असलेली काव्यरचना, जशी पतीव्रता इत्यादी गुणांनी युक्त आणि धन (अर्थ) व आभूषणांनी (अलंकारांनी) नटलेली एखादी प्रिय स्त्री (कांता) असते, त्याप्रमाणे अत्यंत रमणीय (अत्यंत कांत) असते. म्हणून, त्या कारणाने जे अर्थालंकार येथे प्रस्तुत आहेत, ते आता सांगितले जात आहेत.

164. එවං සද්දාලඞ්කාරවිභාගං දස්සෙත්වා ඉදානි තන්නිස්සයංයෙව අත්ථාලඞ්කාරබන්ධමාරභන්තො ‘‘අත්ථාලඞ්කාරි’’ච්චාදිමාහ. සගුණා යථාවුත්තපසාදාදිසද්දගුණයුත්තා බන්ධපද්ධති පජ්ජගජ්ජාදිපභෙදා රචනාවලි අත්ථාලඞ්කාරසහිතා සභාවවුත්තිවඞ්කවුත්තිසඞ්ඛාතෙන අත්ථාලඞ්කාරෙන සංයුත්තා සගුණා අත්ථාලඞ්කාරසහිතා කන්තා ඉව පතිබ්බතාදීහි ගුණෙහි යුත්තා සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදිධනෙහි ගීවෙය්‍යකටකනූපුරාදීහි ආභරණෙහි ච යුත්තා අඞ්ගනාව අච්චන්තකන්තා යතො අතිසයෙන රමණීයා, තතො තස්මා තෙ අත්ථාලඞ්කාරා අධුනා දානි වුච්චන්තෙ. අලඞ්කරොන්ති බන්ධං සරීරං වා එතෙහීති ච, අත්ථස්ස අලඞ්කාරාති ච, තෙහි සහිතාති ච, ගුණෙහි සහ වත්තතීති ච, බන්ධස්ස පද්ධතීති ච, අච්චන්තං අතිසයෙන කන්තාති ච විග්ගහො.

१६४. अशा प्रकारे शब्दालंकारांचे वर्गीकरण दाखवून, आता त्यावरच आधारित अर्थालंकारांच्या रचनेचा प्रारंभ करताना 'अर्थालंकार' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. 'सगुणा' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रसाद इत्यादी शब्दगुणांनी युक्त असलेली 'बंधपद्धती' म्हणजेच पद्य-गद्य इत्यादी प्रकारची रचनामालिका. ती 'अर्थालंकाराने युक्त' म्हणजे स्वभावोक्ती आणि वक्रोक्ती नावाच्या अर्थालंकारांनी युक्त असते. जशी पतीव्रता इत्यादी गुणांनी युक्त आणि सोने, चांदी, मणी, मोती इत्यादी धनाने तसेच कंठाभरण, कडे, नूपुर इत्यादी आभूषणांनी नटलेली स्त्री अत्यंत रमणीय असते, त्याचप्रमाणे ही रचना अत्यंत सुंदर असते. म्हणून, ते अर्थालंकार आता सांगितले जात आहेत. 'ज्यांच्याद्वारे काव्याची किंवा शरीराची शोभा वाढवली जाते ते अलंकार', 'अर्थाचे अलंकार', 'त्यांनी युक्त', 'गुणांसह वर्तमान असणारी', 'काव्याची पद्धती' आणि 'अत्यंत रमणीय' असा हा विग्रह आहे.

165.

१६५.

සභාවවඞ්කවුත්තීනං, භෙදා ද්විධා අලංක්‍රියා;

පඨමා තත්ථ වත්ථූනං, නානාවත්ථාවිභාවිනී.

स्वभावोक्ती आणि वक्रोक्ती या भेदांमुळे अलंकार दोन प्रकारचे आहेत. त्यातील पहिला (स्वभावोक्ती) हा वस्तूंच्या विविध अवस्थांचे प्रकटीकरण करणारा आहे.

165. කතිප්පභෙදා තෙ ඉච්චාහ ‘‘සභාව’’ඉච්චාදි. සභාවවුත්ති වඞ්කවුත්තීති ඉමෙසං භෙදා පභෙදෙන අලංක්‍රියා අත්ථාලඞ්කාරාද්විධාද්විප්පකාරා. [Pg.185] තෙසු සභාවවුත්ති කීදිසීති ආහ ‘‘පඨමා’’තිආදි. තත්ථ තාසු පඨමා සභාවවුත්ති වත්ථූනං පදත්ථානං ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බසභාවානං නානා විචිත්තා, න ද්වෙකාව අවත්ථා අවසරා විභාවිනී පකාසිකා විඤ්ඤෙය්‍යා. ජාත්‍යාදීනං පදත්ථානං යථාසභාවමනෙකප්පකාරං සම්මදෙව විවරන්තී සභාවං පදත්ථානං විචිත්තං වදතීති සභාවවුත්ති නාමාති අධිප්පායො, සාව ජාතියා පදත්ථසරූපස්ස තථාතථාපටිපාදකත්තෙන වුත්තියා ජාතිපි වුච්චති.

१६५. ते किती प्रकारचे आहेत, हे सांगताना 'स्वभाव' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. स्वभावोक्ती (स्वभाववृत्ती) आणि वक्रोक्ती (वक्रवृत्ती) या भेदांमुळे अलंकार म्हणजेच अर्थालंकार दोन प्रकारचे आहेत. त्यापैकी स्वभावोक्ती कशी आहे, हे सांगताना 'पठमा' (पहिली) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये पहिली स्वभावोक्ती म्हणजे वस्तूंच्या (पदार्थांच्या) जाती, गुण, क्रिया आणि द्रव्याच्या स्वभावाची विविध आणि विचित्र अवस्था प्रकट करणारी आहे, असे जाणावे. जाती इत्यादी पदार्थांच्या स्वाभाविक स्वरूपाचे अनेक प्रकारे योग्य प्रकारे वर्णन करून, पदार्थांच्या विचित्र स्वभावाचे कथन करते म्हणून तिला 'स्वभाववृत्ती' (स्वभावोक्ती) असे म्हणतात, असा अभिप्राय आहे. तीच जातीच्या द्वारे पदार्थाच्या स्वरूपाचे तशा प्रकारे प्रतिपादन करत असल्यामुळे तिला 'जाती' असेही म्हटले जाते.

165. පසත්ථාලඞ්කාරා පභෙදතො එත්තකාති දස්සෙන්තො ‘‘සභාවි’’ච්චාදිමාහ. අලංක්‍රියා අත්ථාලඞ්කාරා සභාවවඞ්කවුත්තීනං භෙදා පභෙදතො ද්විධා ද්විප්පකාරා හොන්ති. තත්ථ තාසුද්වීසු පඨමා සභාවවුත්ති වත්ථූනං ජාතිගුණක්‍රියාදබ්බලක්ඛණානං පදත්ථානං නානාවත්ථාවිභාවිනී අනෙකප්පකාරස්ස පකාසිනී හොති. එත්ථ ජාත්‍යාදීනං පදත්ථානං අනෙකප්පකාරසභාවපකාසිනී සභාවවුත්ති නාම. එසාව ජාති ගුණාදිචතුබ්බිධපදත්ථානං සරූපසඞ්ඛාතජාතියා තෙහි ආකාරෙහි පටිපාදනතො උපචාරතො ජාති නාම හොති. ජාත්‍යාදිපදත්ථානංයෙව යථාසභාවං හිත්වා වත්ථුපරිකප්පිතඅතිසයොපමාරූපකාදිසරූපසඞ්ඛාතං වඞ්කසභාවං පකාසෙන්තී වඞ්කවුත්ති නාම. යභාවො ච වඞ්කො චාති ච, තෙසං වුත්තීති ච, අලංකරොන්ති එතාහීති ච, නානා අනෙකා ච සා අවත්ථා චාති ච වාක්‍යං.

१६५. प्रशस्त अलंकारांचे प्रभेदानुसार इतके प्रकार आहेत हे दर्शविताना 'स्वभावी' इत्यादी म्हटले आहे. अलंकार म्हणजेच अर्थालंकार हे स्वभाववृत्ती आणि वक्रवृत्ती या भेदांमुळे प्रभेदानुसार दोन प्रकारचे असतात. त्या दोन्हीमध्ये पहिली 'स्वभाववृत्ती' ही वस्तूंच्या जाती, गुण, क्रिया आणि द्रव्य या लक्षणांच्या पदार्थांच्या विविध अवस्थांचे प्रकटीकरण करणारी, म्हणजेच अनेक प्रकारांना प्रकाशित करणारी असते. येथे जाती इत्यादी पदार्थांच्या अनेक प्रकारच्या स्वभावाला प्रकाशित करणारी ती 'स्वभाववृत्ती' होय. हीच जाती, गुण इत्यादी चार प्रकारच्या पदार्थांच्या स्वरूपसंज्ञक जातीच्या त्या त्या आकारांनी प्रतिपादन केल्यामुळे उपचाराने 'जाती' या नावाने ओळखली जाते. जाती इत्यादी पदार्थांचाच यथास्वभाव सोडून, वस्तूच्या कल्पनेने सिद्ध झालेल्या अतिशयोक्ती, उपमा, रूपक इत्यादी स्वरूपसंज्ञक वक्र स्वभावाला प्रकाशित करणारी ती 'वक्रवृत्ती' होय. 'जो भाव आहे आणि जो वक्र आहे', 'त्यांची वृत्ती' आणि 'ज्यांच्याद्वारे अलंकारित केले जाते' आणि 'ती विविध व अनेक अवस्था आहे' असे हे वाक्य आहे.

යථා –

जसे की –

166.

१६६.

ලීලාවිකන්තිසුභගො,දිසාථිරවිලොකනො;

බොධිසත්තඞ්කුරො භාසං,විරොචි වාචමාසභිං.

लीलायुक्त विलासाने सुशोभित, दिशांकडे स्थिर दृष्टीने पाहणारे, ते बोधिसत्त्व अंकुर (बाळ बोधिसत्त्व) गर्जनायुक्त (उत्कृष्ट) वाणी बोलत शोभून दिसले.

166. ‘‘යථෙ’’ති තං උදාහරති. ලීලාය විලාසෙන විහිතාය විකන්තියා ගමනෙන සත්තපදවීතිහාරසඞ්ඛාතෙන සුභගො සුන්දරො දිසාසු දසසු ථිරමචලං විලොකනං යස්ස සො බොධිසත්තඞ්කුරො තදහුජාතො මහාබොධිසත්තො ආසභිං වාචං ‘‘අග්ගොහමස්මී’’තිආදිකමුත්තමං නිබ්භයවචනං භාසං වදන්තො විරොචි විසෙසෙන රමණීයත්තං පත්තො. අයං සභාවවුත්ති. එවං ජාතිසභාවවුත්‍යාදයොපි පරිකප්පනීයා.

१६६. 'जसे की' या शब्दाने त्याचे उदाहरण देतात. लीलेने म्हणजेच विलासाने केलेल्या गतीने, सात पावले चालण्याने सुशोभित व सुंदर, दहा दिशांमध्ये स्थिर व अचल दृष्टी असणारे ते बोधिसत्त्व अंकुर, म्हणजेच त्या दिवशी जन्मलेले महाबोधिसत्त्व, 'मी सर्वश्रेष्ठ आहे' इत्यादी उत्तम व निर्भय अशी 'आसभी' (श्रेष्ठ) वाणी बोलत विशेष रूपाने शोभून दिसले (रमणीयतेला प्राप्त झाले). ही स्वभाववृत्ती आहे. याचप्रमाणे जाती-स्वभाववृत्ती इत्यादींचीही कल्पना करावी.

166. ඉදානි සභාවවුත්තියා උදාහරණං ආහ ‘‘යථා – ලීලාවිකන්ති’’ච්චාදි. ලීලාවිකන්තිසුභගො විලාසගමනෙන සත්තපදවීතිහාරෙන සුන්දරො දිසාථිරවිලොකනො දසදිසාසු අචලඔලොකනො බොධිසත්තඞ්කුරො මහාබොධිසත්තඞ්කුරො ආසභිං වාචං ‘‘අග්ගොහමස්මී’’තිආදිනා අභීතවචනං භාසං වදන්තො විරොචි අසොභීති. ඉහ බොධිසත්තසඞ්ඛාතස්ස දබ්බස්ස ලීලාවිකන්තිදිසාථිරවිලොකනවචොනිච්ඡාරණසඞ්ඛතානං අවත්ථානං පකාසිතත්තා දබ්බසභාවවුත්තීති ඤාතබ්බා. එසායෙව දබ්බගතගත්‍යාදිවිචිත්‍රසරූපං අලඞ්කරණතො අලඞ්කාරො නාම, දබ්බගතගත්‍යාදයො පන අලංකිරියමානත්තා අලංකිරියා නාම. ජාතිගුණක්‍රියාසභාවවුත්තියොපි එවමෙව දට්ඨබ්බා. ලීලාය යුත්තා විකන්තීති ච, තාය සුභගොති ච, දිසාසු ථිරං විලොකනං යස්සෙති ච, බොධියා පඤ්ඤාය සත්තොති ච, සොයෙව අඞ්කුරොති ච, උසභස්ස භාවොති ච වාක්‍යං. උසභස්ස භාවසඞ්ඛාතා අකම්පනීයා ඨිති ආසභං නාම, අකම්පභාවතො තෙන සමාපි වාචා උපචාරතො ආසභී නාම හොති.

१६६. आता स्वभाववृत्तीचे उदाहरण 'जसे – लीलाविकंती' इत्यादीद्वारे सांगतात. लीलायुक्त विलासाने सुशोभित म्हणजेच विलासपूर्ण गतीने सात पावले चालण्याने सुंदर, दिशांकडे स्थिर दृष्टीने पाहणारे म्हणजेच दहा दिशांमध्ये अचल दृष्टी असणारे, बोधिसत्त्व अंकुर म्हणजेच महाबोधिसत्त्व अंकुर, 'मी सर्वश्रेष्ठ आहे' इत्यादी अभय वाणी बोलत शोभून दिसले. येथे बोधिसत्त्व नावाच्या द्रव्याच्या लीलायुक्त गमन, दिशांकडे स्थिर दृष्टी आणि वाणीचा उच्चार या अवस्थांचे प्रकटीकरण केल्यामुळे ही 'द्रव्यस्वभाववृत्ती' आहे असे समजावे. हीच द्रव्याच्या गती इत्यादी विचित्र स्वरूपाला अलंकृत करत असल्यामुळे 'अलंकार' या नावाने ओळखली जाते, आणि द्रव्याची गती इत्यादी अलंकृत होत असल्यामुळे त्यांना 'अलंकरणीय' म्हटले जाते. जाती, गुण आणि क्रिया यांच्या स्वभाववृत्ती देखील याचप्रमाणे समजाव्यात. 'लीलेने युक्त गती', 'तिच्यामुळे सुशोभित', 'दिशांमध्ये स्थिर दृष्टी आहे ज्याची तो', 'बोधी म्हणजेच प्रज्ञेने युक्त सत्त्व', 'तोच अंकुर', 'ऋषभाचा भाव' असे हे वाक्य आहे. ऋषभाच्या भावासारखी अकंपनीय (अचल) स्थिती म्हणजे 'आसभ' होय, आणि अकंप भावामुळे तिच्याशी समान असलेली वाणी उपचाराने 'आसभी' (निर्भय वाणी) म्हटली जाते.

167.

१६७.

වුත්ති වත්ථුසභාවස්ස, යා’ඤ්ඤථා සා පරාභවෙ;

තස්සා’නන්තවිකප්පත්තා, හොති බීජොපදස්සනං.

वस्तूच्या स्वभावाचे जे वर्णन असते, त्याहून जे वेगळे असते ते दुसऱ्या (वक्रवृत्ती) मध्ये असते. तिचे अनंत प्रकार असल्यामुळे, येथे केवळ बीजाचे (मूलभूत तत्त्वाचे) दर्शन घडवले आहे.

167. දුතියමාහ [Pg.186] ‘‘වුත්ති’’ච්චාදිනා. වත්ථුනො ජාත්‍යාදිරූපස්ස පදත්ථස්ස සභාවො යස්සං අවත්ථායං යාදිසං රූපං තස්ස අඤ්ඤථාභාවෙන තස්ස රූපස්ස තථෙතං දබ්බාපනෙන වුත්ති වචනං. පරා භවෙ අඤ්ඤා වඞ්කවුත්ති නාම සියා. කිං සා සාකල්ලෙන වත්තුං සක්කාති ආහ ‘‘තස්සා’’ඉච්චාදි. තස්සා වඞ්කවුත්තියා අනන්තවිකප්පත්තා අපරිමිතභෙදකත්තා බීජස්ස කාරණත්තා සකලබ්‍යත්තිබ්‍යාපිසාමඤ්ඤරූපස්ස යතො පරෙ විචිත්තාලඞ්කාරා පසවන්ති, උපදස්සනං කථනං හොති නිරවසෙසාභිධානස්ස කෙනාප්‍යසක්කුණෙය්‍යත්තා.

१६७. दुसऱ्या प्रकाराविषयी 'वृत्ती' इत्यादीद्वारे सांगतात. वस्तूच्या जाती इत्यादी रूपाच्या पदार्थाचा स्वभाव ज्या अवस्थेत ज्या रूपाचा असतो, त्याच्या अन्यथाभावाने (वेगळ्या रूपाने) त्या रूपाचे तेथे प्रतिपादन करणे म्हणजे वृत्ती किंवा वचन होय. 'दुसऱ्या प्रकारात' म्हणजे दुसरी 'वक्रवृत्ती' होय. ती संपूर्णपणे सांगणे शक्य आहे का? यावर 'तिचे' इत्यादी म्हणतात. त्या वक्रवृत्तीचे अनंत प्रकार असल्यामुळे, म्हणजेच अमर्याद भेद असल्यामुळे, आणि बीज हे कारण असल्यामुळे, ज्या सामान्य रूपापासून पुढे विविध अलंकार निर्माण होतात, त्याचे केवळ 'उपदर्शन' म्हणजेच कथन केले आहे; कारण तिचे पूर्णपणे वर्णन करणे कोणालाही शक्य नाही.

167. ඉදානි වඞ්කවුත්තිං දස්සෙති ‘‘වුත්ති’’ච්චාදිනා. වත්ථුසභාවස්ස ජාත්‍යාදිපදත්ථසම්බන්ධිනො තාසු තාසු අවත්ථාසු යො සභාවො විජ්ජති, තස්ස සභාවස්ස අඤ්ඤථා විජ්ජමානාකාරං හිත්වා වත්තුපරිකප්පිතෙන අතිසයඋපමාරූපකාදිඅඤ්ඤපකාරෙන යා වුත්ති යං කථනං අත්ථි, සා පරාභවෙ සභාවවුත්තිතො අඤ්ඤා වඞ්කවුත්ති නාම සියා. තස්සා වඞ්කවුත්තියා අනන්තවිකප්පත්තා අප්පමාණපක්ඛත්තා කථනෙන පරිසමාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා නයතො තස්ස අනන්තපක්ඛස්ස පරිග්ගහණත්ථං බීජොපදස්සනං කාරණමත්තස්ස නිදස්සනං හොති. වක්ඛමානභෙදතො එකමෙකම්පි අත්තනා සදිසං අනන්තභෙදපරිග්ගහජානනත්ථං පහොතීති අධිප්පායො. වත්ථූනං සභාවොති ච, අනන්තා විකප්පා යස්ස සභාවස්සෙති ච, තස්ස භාවොති ච, බීජස්ස උපදස්සනන්ති ච විග්ගහො.

१६७. आता 'वृत्ती' इत्यादीद्वारे वक्रवृत्ती दर्शवितात. वस्तूच्या स्वभावाच्या, म्हणजेच जाती इत्यादी पदार्थांशी संबंधित वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये जो स्वभाव असतो, त्या स्वभावाचा प्रत्यक्ष विद्यमान आकार सोडून, वस्तूच्या कल्पनेने अतिशयोक्ती, उपमा, रूपक इत्यादी दुसऱ्या प्रकारे जे वर्णन (वृत्ती) केले जाते, ती दुसऱ्या प्रकारात म्हणजेच स्वभाववृत्तीपेक्षा भिन्न असलेली 'वक्रवृत्ती' होय. त्या वक्रवृत्तीचे अनंत प्रकार असल्यामुळे, म्हणजेच अमर्याद भेद असल्यामुळे, कथनाने ती पूर्ण करणे अशक्य असल्याने, त्या अनंत पक्षांचे ग्रहण करण्यासाठी 'बीजोपदर्शन' म्हणजेच केवळ कारणाचे दिग्दर्शन केले आहे. पुढे सांगण्यात येणाऱ्या भेदांपैकी प्रत्येक भेद देखील स्वतःसारख्या अनंत भेदांचे ग्रहण समजण्यासाठी पुरेसा आहे, असा याचा अभिप्राय आहे. 'वस्तूंचा स्वभाव', 'ज्या स्वभावाचे अनंत प्रकार आहेत तो', 'त्याचा भाव' आणि 'बीजाचे उपदर्शन' असा हा विग्रह आहे.

වඞ්කවුත්තිඅත්ථාලඞ්කාරඋද්දෙසවණ්ණනා

वक्रवृत्ती अर्थालंकार उद्देश वर्णन

168.

१६८.

තත්ථා’තිසයඋපමා-රූපකාවුත්තිදීපකං;

අක්ඛෙපො’ත්ථන්තරන්‍යාසො,බ්‍යතිරෙකො විභාවනා.

त्यामध्ये अतिशयोक्ती, उपमा, रूपक, आवृत्ती, दीपक, आक्षेप, अर्थान्तरन्यास, व्यतिरेक, विभावना,

169.

१६९.

හෙතුක්කමො [Pg.187] පියතරං, සමාසපරිකප්පනා;

සමාහිතං පරියාය-වුත්තිබ්‍යාජොපවණ්ණනං.

हेतू, क्रम, प्रियतर, समासोक्ती (समास), परिकल्पना, समाहित, पर्यायोक्ती (पर्यायवृत्ती), व्याजोक्ती (व्याजवर्णन),

170.

१७०.

විසෙස රුළ්හාහඞ්කාරා,සිලෙසො තුල්‍යයොගිතා;

නිදස්සනං මහන්තත්තං,වඤ්චනා’ප්පකතත්ථුති.

विशेष, रूळ्हाहंकार, अहंकार, श्लेष, तुल्ययोगिता, निदर्शना, महत्ता (महंतत्व), वंचना, अप्रस्तुतप्रशंसा (अप्रकृतस्तुती),

171.

१७१.

එකාවලි අඤ්ඤමඤ්ඤං, සහවුත්ති විරොධිතා;

පරිවුත්තිබ්භමොභාවො, මිස්ස’මාසී රසී ඉති.

एकावळी, अन्योन्य, सहवृत्ती, विरोध, परिवृत्ती, भ्रम, भाव, संसृष्टी (मिश्र), आशिष आणि रसी (रसवत्) हे आहेत.

172.

१७२.

එතෙ භෙදා සමුද්දිට්ඨා, භාවො ජීවිතමුච්චතෙ;

වඞ්කවුත්තීසු පොසෙති, සිලෙසො තු සිරිං පරං.

हे भेद सांगितले आहेत. 'भाव' हा काव्याचा प्राण (जीवित) म्हटला जातो. वक्रवृत्तींमध्ये श्लेष हा अत्यंत शोभा (सौंदर्य) वाढवतो.

168-172. යථොද්දෙසං නිද්දිසිතුකාමො උද්දිසති ‘‘තත්ථෙ’’ච්චාදි. තත්ථාති තස්සං වඞ්කවුත්තියං ‘‘එතෙ භෙදා සමුද්දිට්ඨා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. සමුද්දිට්ඨාති සඞ්ඛෙපනයෙන වුත්තා. අතිසයො උපමා රූපකං ආවුත්ති දීපකඤ්ච, සමාසො සමාසවුත්ති පරිකප්පනා ච, විසෙසො රුළ්හාහඞ්කාරො ච, ජීවිතමුච්චතෙති තදභාවෙ බන්ධස්ස ඡවස්සෙව හෙය්‍යත්තා වුත්තං, සිලෙසො තු වඞ්කවුත්තීසු සභාවවුත්තිං හිත්වා වත්ථුසභාවතො අඤ්ඤථා යථා තථා පරිකප්පනරූපාසු අතිසයාදීසු වුත්තීසු පරං සිරිං කන්තිං පොසෙති තං පූරෙති ආවහතීති.

१६८-१७२. उद्देशानुसार (क्रमानुसार) निर्देश करण्याची इच्छा असणारे 'तेथे' इत्यादीद्वारे उद्देश करतात. 'तेथे' म्हणजे त्या वक्रवृत्तीमध्ये, याचा 'हे भेद सांगितले आहेत' याच्याशी संबंध आहे. 'सांगितले आहेत' म्हणजे संक्षेप रूपाने सांगितले आहेत. अतिशयोक्ती, उपमा, रूपक, आवृत्ती आणि दीपक; समास म्हणजेच समासोक्ती आणि परिकल्पना; विशेष, रूळ्हाहंकार आणि अहंकार; 'प्राण (जीवित) म्हटले जाते' कारण त्याच्या अभावी काव्यरचना ही प्रेतासारखी त्याज्य ठरते म्हणून असे म्हटले आहे. श्लेष हा वक्रवृत्तींमध्ये स्वभाववृत्ती सोडून वस्तूच्या स्वभावापेक्षा वेगळ्या प्रकारे जशी कल्पना केली जाते अशा अतिशयोक्ती इत्यादी वृत्तींमध्ये अत्यंत शोभा म्हणजेच कांती वाढवतो, ती पूर्ण करतो किंवा प्राप्त करून देतो.

168-172. භෙදවන්තානං පදත්ථානං සභාවකථනං උද්දෙසක්කමෙන පාකටං හොතීති වත්තමානෙහි අලඞ්කාරෙහි උද්දිසන්තො ‘‘තත්ථාතිසය…පෙ… රසී’’ති ගාථාචතුක්කමාහ. තත්ථ තත්ථාති තිස්සං වඞ්කවුත්තියං ඉති එවං එතෙ පඤ්චතිංස භෙදා සමුද්දිට්ඨා සඞ්ඛෙපෙන වුත්තාති. එතෙසං පන පදානං අත්ථො නිද්දෙසෙ ආවිභවිස්සති. ඉමිනා භාවො ච සිලෙසො ච අතිප්පසත්ථොති දීපෙති. භාවො භාවාලඞ්කාරො ජීවිතං බන්ධස්ස පාණභූතොති වුච්චතෙ, [Pg.188] භාවරහිතස්ස බන්ධස්ස ඡවසරීරස්ස විය අනුපාදෙය්‍යත්තා, සිලෙසො තු සිලෙසාලඞ්කාරො පන වඞ්කවුත්තීසු අතිසයොපමාදිවඞ්කවුත්තීසු පරමුක්කංසභූතං සිරිං සොභං පොසෙති පූරෙති.

१६८-१७२. भेदयुक्त पदार्थांचे स्वभावकथन उद्देशक्रमाने स्पष्ट होते, हे सध्याच्या अलंकारांद्वारे दर्शविताना 'तत्रातिशय...पे... रसी' ही चार गाथांची मालिका (गाथाचतुष्क) सांगितली आहे. तेथे 'तत्र' म्हणजे त्या वक्रवृत्तीमध्ये, अशा प्रकारे हे पस्तीस भेद संक्षेपाने सांगितले आहेत. या पदांचा अर्थ निर्देशात (स्पष्टीकरणात) प्रकट होईल. याद्वारे 'भाव' आणि 'श्लेष' हे अत्यंत प्रशंसनीय आहेत हे दर्शविले आहे. 'भाव' म्हणजे भावालांकार हा काव्याचा (बंधाचा) प्राण किंवा जीवन मानला जातो, कारण भावरहित काव्य हे मृत शरीराप्रमाणे निरुपयोगी असते. तर 'श्लेष' म्हणजे श्लेषांकार हा वक्रवृत्तींमध्ये, विशेषतः अतिशयोक्ती आणि उपमा इत्यादी वक्रवृत्तींमध्ये परम उत्कर्षरूप शोभा किंवा सौंदर्य वाढवतो आणि पूर्ण करतो.

නිද්දෙසවණ්ණනා

निर्देशवर्णन

173.

१७३.

පකාසිකා විසෙසස්ස,සියා’තිසයවුත්ති යා;

ලොකාතික්කන්තවිසයා,ලොකියාති ච සා ද්විධා.

जी वैशिष्ट्य प्रकट करणारी असते, ती 'अतिशयवृत्ती' (अतिशयोक्ती) होय. ती लोकातिक्रांतविषया (लोकोत्तर) आणि लौकिक अशी दोन प्रकारची असते.

173. තත්ථාතිසයවුත්තීනං තාව නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘පකාසිකා’’ඉච්චාදි. විසෙසස්ස වත්ථුගතස්සාතිමත්තස්ස පකාසිකායාති අනුවදිත්වා සා අතිසයවුත්ති සියාති විධීයතෙ, අතිසයස්ස වත්ථුනො උක්කංසස්ස පටිපාදිකා වුත්ති අතිසයවුත්ති. සා ච දුවිධාති ආහ ‘‘ලොක’’ඉච්චාදි. ලොකං ලොකප්පතීතිං අතික්කන්තො විසයො ගොචරො යස්සා සා ලොකාතික්කන්තවිසයා ච ලොකෙ භවා ලොකඨිතිමනතික්කන්තත්තාති ලොකියා චාති අතිසයවුත්ති ද්විධා ද්විප්පකාරා භවති.

१७३. त्यामध्ये प्रथम अतिशयवृत्तीचा निर्देश करताना 'प्रकाशिका' इत्यादी म्हटले आहे. वस्तूमध्ये असलेल्या अतिशय वैशिष्ट्याला प्रकट करणारी, असा अनुवाद करून ती 'अतिशयवृत्ती' असावी असा नियम केला आहे. अतिशय वस्तूच्या उत्कर्षाचे प्रतिपादन करणारी वृत्ती म्हणजे अतिशयवृत्ती होय. ती दोन प्रकारची आहे हे सांगताना 'लोक' इत्यादी म्हटले आहे. लोकप्रसिद्धीचे उल्लंघन करणारा जिचा विषय किंवा गोचर आहे ती 'लोकातिक्रांतविषया' (लोकोत्तर) आणि लोकात असणारी, लोकस्थितीचे उल्लंघन न करणारी ती 'लौकिक' होय. अशा प्रकारे अतिशयवृत्ती दोन प्रकारची असते.

173. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන අතිසයවුත්තිං දස්සෙති ‘‘පකාසි’’ච්චාදිනා. විසෙසස්ස ජාත්‍යාදිපදත්ථගතඅධිකවිසෙසස්ස යා වුත්ති පකාසිකා, සා අතිසයවුත්ති නාම සියා, සා අතිසයවුත්ති ලොකාතික්කන්තවිසයා ච ජාත්‍යාදිපදත්ථානං යථාසභාවසඞ්ඛතලොකඨිත්‍යාතික්කන්තවිසයත්තා ලොකාතික්කන්ත විසයාති ච ලොකියාති ච යථාවුත්තලොකමනතික්කම්ම පවත්තනතො ලොකියාති චෙවං ද්විධා ද්විප්පකාරා හොන්ති. වදතීති වුත්ති, අතිසයස්ස වුත්තීති ච, ලොකං අතික්කන්තො විසයො එතිස්සාති ච, ලොකෙ භවාති ච විග්ගහො. ‘‘විසෙසස්ස පකාසිකා’’ති පසිද්ධගුණානුවාදෙන [Pg.189] සා අතිසයවුත්ති සියාති අපසිද්ධං අතිසයවුත්තිවිධානං කරොති, යථා ‘‘යො කුණ්ඩලී, සො දෙවදත්තො’’ති. අනුවාදකඅනුවාදනීයභෙදො උපරිප්‍යෙවමෙව දට්ඨබ්බො.

१७३. आता उद्देशक्रमाने अतिशयवृत्ती दर्शविताना 'प्रकाशी' इत्यादी म्हटले आहे. जाती इत्यादी पदार्थांमधील अधिक वैशिष्ट्य प्रकट करणारी जी वृत्ती आहे, ती 'अतिशयवृत्ती' होय. ती अतिशयवृत्ती लोकातिक्रांतविषया (जाती इत्यादी पदार्थांच्या स्वाभाविक लोकस्थितीचे उल्लंघन करणारा विषय असल्यामुळे लोकातिक्रांतविषया) आणि लौकिक (पूर्वोक्त लोकाचे उल्लंघन न करता प्रवृत्त होणारी असल्यामुळे लौकिक) अशा दोन प्रकारची असते. 'जी बोलते (प्रतिपादन करते) ती वृत्ती', 'अतिशयाची वृत्ती', 'लोकाचे उल्लंघन करणारा जिचा विषय आहे ती' आणि 'लोकात असणारी' असा विग्रह आहे. 'वैशिष्ट्य प्रकट करणारी' या प्रसिद्ध गुणाच्या अनुवादाने ती 'अतिशयवृत्ती असावी' असे अप्रसिद्ध अतिशयवृत्तीचे विधान केले जाते, जसे की 'जो कुंडल परिधान केलेला आहे, तो देवदत्त आहे'. अनुवादक आणि अनुवाद्य यांमधील भेद पुढेही याच प्रकारे समजून घ्यावा.

174.

१७४.

ලොකියාතිසයස්සෙ’තෙ,භෙදා යෙ ජාතිආදයො;

පටිපාදීයතෙ ත්ව’ජ්ජ,ලොකාතික්කන්තගොචරා.

लौकिक अतिशयाचे हे जे जाती इत्यादी भेद आहेत; परंतु आज (आता) लोकातिक्रांतगोचर (लोकोत्तर) अतिशयवृत्तीचे प्रतिपादन केले जात आहे.

174. අයං ද්විප්පකාරා අතිසයවුත්ති සභාවවුත්‍යාදීහි භින්නාති චෙ? ආහ ‘‘ලොක’’ඉච්චාදි. ජාතිආදයො යතො පදත්ථස්ස විචිත්තං සරූපං වදතීති විචිත්තසරූපපටිපාදිකා සභාවවුත්තිපි අලඞ්කාරො, අලඞ්කාරියං තු වත්ථුමත්තං, තතො සභාවවුත්‍යාදයො යෙ භෙදා විසෙසා, එතෙ ලොකියාතිසයස්ස භෙදා, යථා සරීරෙ යං සහජං සුන්දරත්තං, තස්ස පොසකාපි මුත්තාවලිප්පභුති අලඞ්කාරොති වුච්චති, එවං බන්ධෙප්‍යලඞ්කාරියවත්ථුනිමිත්තං ධම්මත්තං යාය උක්කංසීයති, සා උක්කංසොති වුච්චති. සා ච වුත්ති අලඞ්කාරසද්දෙන වුච්චතෙ. සා පන අතිසයවුත්තියෙව. තෙනෙවාහ ‘‘ලොකියාතිසයස්සෙතෙ, භෙදා යෙ ජාතිආදයො’’ති. යතො එවං, තතො ලොකාතික්කන්තවිසයා ච විසුං දස්සනීයාති ආහ ‘‘පටී’’තිආදි. තුසද්දො භෙදෙ. අජ්ජ තු ඉදානි පන ලොකාතික්කන්තගොචරා පටිපාදීයතෙති සම්බන්ධො.

१७४. ही दोन प्रकारची अतिशयवृत्ती स्वभाववृत्ती इत्यादींपेक्षा भिन्न आहे का? यावर 'लोक' इत्यादी म्हटले आहे. जाती इत्यादी पदार्थांचे विचित्र (विविध) स्वरूप सांगणारी स्वभाववृत्ती देखील अलंकार आहे, तर अलंकार्य (ज्याला अलंकृत करायचे आहे) ती केवळ वस्तू आहे. म्हणून स्वभाववृत्ती इत्यादी जे भेद (विशेष) आहेत, ते लौकिक अतिशयाचे भेद आहेत. ज्याप्रमाणे शरीराचे जे सहज सौंदर्य असते, त्याचे पोषण करणारी मुक्ताहार (मोत्यांची माळ) इत्यादी देखील अलंकार म्हटले जातात, त्याचप्रमाणे काव्यातही अलंकार्य वस्तूच्या निमित्ताने ज्या धर्माचा उत्कर्ष केला जातो, त्याला उत्कर्ष म्हटले जाते. ती वृत्ती 'अलंकार' या शब्दाने ओळखली जाते. ती तर अतिशयवृत्तीच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— 'लौकिक अतिशयाचे हे जे जाती इत्यादी भेद आहेत'. यामुळेच लोकातिक्रांतविषया अतिशयवृत्ती स्वतंत्रपणे दाखविली पाहिजे, म्हणून 'पटी' (प्रतिपाद्यते) इत्यादी म्हटले आहे. 'तु' हा शब्द भेदासाठी आहे. 'आज (आता) तर लोकातिक्रांतगोचर अतिशयवृत्तीचे प्रतिपादन केले जात आहे' असा संबंध आहे.

174. ඉදානි එසා ද්විප්පකාරාපි අතිසයවුත්තිසභාවවුත්‍යාදීහි අනඤ්ඤාති දස්සෙතුං ‘‘ලොකියෙ’’ච්චාදිමාහ. ජාතිආදයො ජාතිගුණාදිපදත්ථගතවිචිත්තසරූපස්ස පකාසනතො නිස්සයවොහාරෙන ‘‘ජාත්‍යාදයො’’ති නිද්දිට්ඨා ජාතිසභාවවුත්තිගුණසභාවවුත්‍යාදයො යෙ භෙදා [Pg.190] විසෙසා, එතෙ ලොකියාතිසයස්ස ලොකියාතිසයවුත්තියායෙව භෙදා අවයවා. තත්ථ ලොකියාතිසයවුත්ති නාම ජාතිසභාවවුත්තිගුණසභාවවුත්‍යාදයොයෙවාති. එසායෙව විචිත්‍රරූපපටිපාදිකා උක්කංසාති ච වුච්චති. එවං ලොකියාතිසයවුත්තියා ‘‘ලීලාවිකන්තිසුභගො’’ති උදාහරණස්ස ගම්‍යමානත්තා වක්ඛමානං පටිජානාති ‘‘පටිපාදීයතෙ’’ච්චාදිනා. අජ්ජ තු ඉදානි පන ලොකාතික්කන්තගොචරා අතිසයවුත්ති පටිපාදීයතෙ උදාහරණතො නිප්ඵාදීයති. ලොකෙ භවොති ච, තස්ස අතිසයො ආධික්කමිති ච වාක්‍යං.

१७४. आता ही दोन्ही प्रकारची अतिशयवृत्ती स्वभाववृत्ती इत्यादींपेक्षा भिन्न नाही, हे दर्शविण्यासाठी 'लोकीय' इत्यादी म्हटले आहे. जाती, गुण इत्यादी पदार्थांच्या विचित्र स्वरूपाचे प्रकाशन करत असल्यामुळे आश्रय व्यवहाराने 'जाती इत्यादी' असे निर्दिष्ट केलेले जाती-स्वभाववृत्ती, गुण-स्वभाववृत्ती इत्यादी जे भेद आहेत, ते लौकिक अतिशयाचे म्हणजेच लौकिक अतिशयवृत्तीचेच भेद (अवयव) आहेत. तेथे लौकिक अतिशयवृत्ती म्हणजे जाती-स्वभाववृत्ती, गुण-स्वभाववृत्ती इत्यादीच होत. हिलाच विचित्र रूपाचे प्रतिपादन करणारी 'उत्कर्ष' असेही म्हटले जाते. अशा प्रकारे लौकिक अतिशयवृत्तीचे 'लीलाविकान्तिसुभगो' हे उदाहरण समजले जात असल्यामुळे, पुढे सांगण्यात येणाऱ्या गोष्टीची प्रतिज्ञा 'प्रतिपाद्यते' इत्यादींद्वारे केली आहे. 'आज (आता) तर लोकातिक्रांतगोचर अतिशयवृत्तीचे प्रतिपादन केले जात आहे' म्हणजे उदाहरणाद्वारे सिद्ध केले जात आहे. 'लोकात असणारा' आणि 'त्याचा अतिशय म्हणजे आधिक्य' असे हे वाक्य आहे.

175.

१७५.

පිවන්ති දෙහකන්තී යෙ,නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන තෙ;

නා’ලං හන්තුං ජිනෙ’සං ත්වං,තණ්හං තණ්හාහරොපි කිං.

हे जिन! जे लोक आपल्या नेत्ररूपी अंजलीपुटाने (डोळ्यांच्या द्रोणाने) आपल्या देहाची कांती (सौंदर्य) पितात, त्यांची तृष्णा (तहान किंवा लोभ) दूर करण्यास आपण तृष्णा नष्ट करणारे असूनही का समर्थ नाही?

175. තමුදාහරති ‘‘පිවන්ති’’ච්චාදිනා. ජින තෙ දෙහකන්තී සරීරසොභායො යෙ ජනා නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන අත්තනො නයනද්වන්දසඞ්ඛාතෙන අඤ්ජලිපුටෙන පිවන්ති, එසං ජනානං තණ්හං පිපාසං ලොභමෙව වා හරති අනුපතති. තණ්හාහරොපි සමානො ත්වං හන්තුං නිවත්තිතුං කිං නාලං කස්මා අසමත්ථොසි. තණ්හාහරා නාම තණ්හමෙව නුදන්ති. අත්‍ර හනන්තාමපිහ සම්පනුදති ලොකඨිතිං අතික්කම්ම දෙහකන්තියා බහුත්තනධම්මො වුත්තො.

१७५. तेच उदाहरणाने स्पष्ट करताना 'पिबन्ति' इत्यादी म्हटले आहे. हे जिन! आपल्या देहाची कांती म्हणजे शरीराची शोभा जे लोक नेत्ररूपी अंजलीपुटाने—म्हणजे आपल्या दोन्ही डोळ्यांच्या अंजलीपुटाने पितात, त्या लोकांची तृष्णा म्हणजे तहान किंवा लोभ आपण दूर करता. तृष्णा नष्ट करणारे असूनही आपण ती नष्ट करण्यास (निवृत्त करण्यास) का समर्थ नाही, म्हणजेच असमर्थ का आहात? तृष्णा नष्ट करणारे हे तृष्णेचेच निवारण करतात. येथे तृष्णा नष्ट करणाऱ्याचेही निवारण केले जात असल्यामुळे, लोकस्थितीचे उल्लंघन करून देहकांतीच्या विपुलतेचा धर्म सांगितला आहे.

175. ඉදානි පටිඤ්ඤාතානුසාරෙන පටිපාදෙති ‘‘පිවන්ති’’ච්චාදිනා. භො ජින තෙ තුය්හං දෙහකන්තී සරීරසොභායො යෙ ජනා නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන නෙත්තසඞ්ඛාතෙන හත්ථපුටෙන පිවන්ති, එසං සාධුජනානං තණ්හං පිපාසං ලොභමෙව [Pg.191] වා තණ්හාහරොපි ත්වං සබ්බෙසං තණ්හාවිනාසකොපි හන්තුං නිවාරෙතුං කිං නාලං කස්මා අසමත්ථොසීති. එත්ථ පිවනං නාම පිපාසං විනෙතීති ලොකසභාවො. තණ්හං හන්තුං නාලමිති ලොකසභාවමතික්කන්තත්ථො. කන්තීනං අධිකපියතා අතිසයධම්මො, තස්ස වුත්ති පන තණ්හං හන්තුං නාලමිති ලොකාතික්කන්තඅත්ථං විසයං කත්වා පවත්තො හොති. සා පන කථෙතුමිච්ඡිතං කන්තීනං අධිකපියතං තණ්හාහනනෙ අසමත්ථං වත්වා දීපෙතීති වඞ්කවුත්ති නාම. වුච්චමානානං උපමාරූපකාදීනම්පි වඞ්කවුත්තිතා ඉච්ඡිතත්ථස්ස පකාරන්තරෙන පකාසනතොයෙව. යථා නාම සරීරසහජං පීනත්තාදිසුන්දරත්තං උද්දීපනාකාරෙන ඨිතා කටකඋණ්හීසහාරාදයො අලඞ්කාරා නාම භවන්ති, එවං බන්ධසරීරසඞ්ඛාතෙ අලඞ්කරණීයවත්ථුම්හි විජ්ජමානඅතිපියතාදිමෙව උද්දීපෙත්වා අලඞ්කුරුමානා ‘‘තණ්හාහරොසි ත්වං එසං කන්තී පිවන්තානං තණ්හං හන්තුං නාල’’මිති වාචාභඞ්ගී අලඞ්කාරො නාම. අලඞ්කාරියං නාම අලඞ්කාතබ්බකන්තිපියතාය බහුත්තන්ති. උත්තරිපි අලඞ්කාරඅලඞ්කාරියවිභාගො ච අනුරූපතො යොජනක්කමො ච එවමෙව දට්ඨබ්බො. දෙහෙ කන්තීති ච, අඤ්ජලීයෙව පුටොති ච, නෙත්තානියෙව අඤ්ජලිපුටොති ච, තණ්හං හරතීති ච විග්ගහො.

१७५. आता प्रतिज्ञेनुसार (वचनानुसार) 'पिबन्ति' (पितात) इत्यादींद्वारे प्रतिपादन करतात. हे जिन! आपल्या देहकांतीला, शरीराच्या शोभेला जे लोक नेत्ररूप अंजलीपुटाने (डोळ्यांच्या ओंजळीने) पितात, त्या साधुजनांची तृष्णा (तहान) किंवा लोभ नष्ट करण्यास, सर्व तृष्णेचा विनाश करणारे असूनही आपण का समर्थ नाही? आपण का असमर्थ आहात? येथे 'पिणे' म्हणजे तहान शमवणे हा लोकस्वभाव (लौकिक नियम) आहे. 'तृष्णा नष्ट करण्यास असमर्थ असणे' हा लोकस्वभावाचे उल्लंघन करणारा (लोकोत्तर) अर्थ आहे. कांतीची (तेजाची) अतिशय प्रियता हा अतिशय धर्म आहे, आणि त्याची प्रवृत्ती 'तृष्णा नष्ट करण्यास असमर्थ असणे' या लोकोत्तर अर्थाला विषय करून प्रवृत्त होते. ती (प्रवृत्ती) सांगू इच्छिलेल्या कांतीच्या अतिशय प्रियतेला तृष्णा नष्ट करण्यास असमर्थ असे सांगून प्रकाशित करते, म्हणून तिला 'वक्रवृत्ती' (वक्रोक्ती) म्हणतात. सांगितले जाणारे उपमा, रूपक इत्यादींची वक्रवृत्ती सुद्धा इच्छित अर्थाला दुसऱ्या प्रकारे प्रकाशित करण्यामुळेच असते. ज्याप्रमाणे शरीराचे सहज पुष्टता इत्यादी सौंदर्य उद्दीपित करणाऱ्या रूपात असलेले कडे (वलय), मुकुट, हार इत्यादी अलंकार असतात, त्याचप्रमाणे काव्यबंधरूप शरीरामध्ये अलंकार देण्यायोग्य असलेल्या विषयातील अत्यंत प्रियतेलाच उद्दीपित करून सुशोभित करणारी 'आपण तृष्णा हरण करणारे आहात, तरीही या कांतीचे पान करणाऱ्यांची तृष्णा नष्ट करण्यास समर्थ नाही' अशी ही वचनरचना (वाचाभंगी) 'अलंकार' होय. 'अलंकार्य' म्हणजे अलंकार देण्यायोग्य अशा कांतीच्या प्रियतेचे बाहुल्य (अतिशयता) होय. पुढेही अलंकार आणि अलंकार्य यांचा विभाग आणि योग्य योजनेचा क्रम याचप्रमाणे समजला पाहिजे. 'देहे कांती' (देहातील कांती), 'अंजलीच पुट' (अंजलीपुट), 'नेत्रच अंजलीपुट' (नेत्रांजलीपुट) आणि 'तृष्णा हरण करतो तो' (तृष्णाहर) असा विग्रह आहे.

176.

१७६.

උපමානොපමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං සියො’පමා;

සද්දත්ථගම්මා වාක්‍යත්ථ-විසයාති ච සා තිධා.

उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समान धर्म असणे (समानता असणे) ही 'उपमा' होय. ती (उपमा) शब्दगम्या, अर्थगम्या आणि वाक्यार्थविषया अशी तीन प्रकारची (त्रिधा) असते.

176. උපමං නිද්දිසති ‘‘උපමානෙ’’ච්චාදිනා. උපමීයතෙ අනෙනාති උපමානං, පදුමාදිකවත්ථු. පදුමාදිකො තු සද්දො උපමානවාචකො. උපමීයතීති උපමෙය්‍යං, මුඛාදිකවත්ථු. මුඛාදිකො සද්දො තු උපමෙය්‍යවාචකො. තෙසං උපමානොපමෙය්‍යානං පදුමාදිමුඛාදිවත්ථූනඤ්ච. සධම්මත්තන්ති සමානො ධම්මො කන්තිමන්තතා යස්ස සො සධම්මො, තස්ස භාවො සධම්මසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තසමානෙන ධම්මෙන සහ සම්බන්ධො සධම්මත්තං [Pg.192] උපමානොපමෙය්‍යපතිට්ඨිතං උපමා සියා, උපමීයති යථාවුත්තො සම්බන්ධොති කත්වා. සා පනාලඞ්කාරියස්ස ධම්මස්සාතිසයපටිපාදනප්පකාරො. කතිවිධා සාති ආහ ‘‘සද්ද’’ඉච්චාදි. සද්දො ච අත්ථො ච, තෙහි ගම්මා පතීයමානා සද්දත්ථගම්මා. වාක්‍යං පදසමුදායො. තස්ස අත්ථො විසයො ගොචරො යස්සා වාක්‍යත්ථවිසයාති ච සා උපමා තිවිධා සද්දගම්මඅත්ථගම්මවාක්‍යත්ථවිසයාති තිධා හොති.

१७६. 'उपमान' इत्यादींद्वारे उपमेचे निर्देश (लक्षण) करतात. ज्याच्याद्वारे तुलना केली जाते ते 'उपमान' होय, जसे की कमळ इत्यादी वस्तू. कमळ इत्यादी शब्द तर उपमानवाचक आहेत. ज्याची तुलना केली जाते ते 'उपमेय' होय, जसे की मुख इत्यादी वस्तू. मुख इत्यादी शब्द तर उपमेयवाचक आहेत. त्या उपमान आणि उपमेय असलेल्या कमळ आणि मुख इत्यादी वस्तूंचा. 'सधर्मत्व' म्हणजे ज्याचा समान धर्म (जसे की कांतीमान असणे) आहे तो सधर्म, त्याचा भाव (अस्तित्व) म्हणजे सधर्म शब्दाच्या प्रवृत्तीनिमित्तभूत समान धर्माशी असलेला संबंध म्हणजे सधर्मत्व होय. उपमान आणि उपमेय यांच्यावर अधिष्ठित असलेला हा संबंध म्हणजेच 'उपमा' होय, कारण येथे पूर्वोक्त संबंधाची तुलना केली जाते. ती (उपमा) अलंकार्य धर्माच्या अतिशयतेचे प्रतिपादन करण्याचा एक प्रकार आहे. ती किती प्रकारची आहे? हे सांगताना 'सद्द' (शब्द) इत्यादी म्हणतात. शब्द आणि अर्थ, यांच्याद्वारे जाणली जाणारी (प्रतीत होणारी) ती 'शब्दार्थगम्या' (शब्दगम्या आणि अर्थगम्या) होय. वाक्य म्हणजे पदांचा समूह. त्याचा अर्थ हा जिचा विषय किंवा गोचर (क्षेत्र) आहे ती 'वाक्यार्थविषया' होय. अशा प्रकारे ती उपमा शब्दगम्या, अर्थगम्या आणि वाक्यार्थविषया अशी तीन प्रकारची (त्रिधा) असते.

176. ඉදානි උපමාලඞ්කාරං නිද්දිසති ‘‘උපමානො’’ච්චාදිනා. උපමානොපමෙය්‍යානං චන්දනීලුප්පලදලාභාදීනං ආනනනයනාදීනඤ්ච පදත්ථානං සධම්මත්තං කන්තිමන්තතාපීනතාදිතුල්‍යධම්මසම්බන්ධො උපමා නාම සියා, සා අලඞ්කරණීයවත්ථුනො ආධික්කපටිපාදනප්පකාරා උපමා සද්දත්ථගම්මා සද්දගම්මා ච අත්ථගම්මා ච වාක්‍යත්ථවිසයා ච, ඉති එවං තිධා තිප්පකාරා හොති. එත්ථ උපමානොපමෙය්‍යභූතානං චන්දානනාදිපදත්ථානං සධම්මසඞ්ඛතො අඤ්ඤමඤ්ඤතුල්‍යකන්තිමන්තතාපීනතාදිධම්මයොගො පදත්ථානං උපමත්ථස්ස පතිට්ඨිතත්තා උපට්ඨානතාය උපමා නාම හොති, තන්නිස්සයචන්දාදයො පන නිස්සිතවොහාරෙන උපමා නාම හොති, උපමානභූතචන්දාදිඅත්ථපටිපාදකො චන්දිමාදිසද්දොපි තදත්ථෙන උපමා නාම හොති, උපමෙය්‍යුපමෙය්‍යනිස්සයතප්පටිපාදකානම්පි උපමෙය්‍යභාවො එවමෙව දට්ඨබ්බො. උපමීයතෙ අනෙනාති උපමානන්ති කත්වා චන්දාදි උපමානං වුච්චති, උපමීයතීති උපමෙය්‍යං, ආනනාදි, උපමානඤ්ච උපමෙය්‍යඤ්චාති ච, සමානො ච සො ධම්මො චෙති ච, තස්ස භාවොති ච, සද්දො ච අත්ථො චාති ච, තෙහි ගම්මාති ච, වාක්‍යස්ස අත්ථොති ච, සො විසයො යස්සා උපමායාති ච වාක්‍යං.

१७६. आता 'उपमान' इत्यादींद्वारे उपमालंकाराचे निर्देश करतात. चंद्र, नीलकमलाचे दल (पाकळी) इत्यादी उपमान आणि मुख, नेत्र इत्यादी उपमेय असलेल्या पदार्थांचे सधर्मत्व म्हणजे कांतीमानता, पुष्टता इत्यादी समान धर्मांचा संबंध म्हणजेच 'उपमा' होय. ती अलंकार देण्यायोग्य वस्तूच्या अतिशयतेचे प्रतिपादन करणारी उपमा शब्दार्थगम्या (शब्दगम्या आणि अर्थगम्या) आणि वाक्यार्थविषया अशा तीन प्रकारची असते. येथे उपमान आणि उपमेयरूप असलेल्या चंद्र, मुख इत्यादी पदार्थांचा सधर्मसंज्ञक असा परस्परांशी असलेला समान कांतीमानता, पुष्टता इत्यादी धर्मांचा संबंध, पदार्थांमध्ये उपमेचा अर्थ प्रतिष्ठित असल्यामुळे आणि तो प्रकट होत असल्यामुळे 'उपमा' या नावाने ओळखला जातो. परंतु त्यावर आश्रित असलेले चंद्र इत्यादी (पदार्थ) आश्रित व्यवहाराने 'उपमा' (उपमान) म्हटले जातात. उपमानभूत चंद्र इत्यादी अर्थांचे प्रतिपादन करणारा 'चंद्र' इत्यादी शब्द देखील त्या अर्थामुळे 'उपमा' (उपमानवाचक) म्हटला जातो. उपमेय, उपमेयाचा आश्रय आणि त्याचे प्रतिपादन करणारे शब्द यांच्या बाबतीतही उपमेयभाव याचप्रमाणे समजला पाहिजे. 'ज्याच्याद्वारे तुलना केली जाते ते उपमान' या व्युत्पत्तीनुसार चंद्र इत्यादींना उपमान म्हटले जाते; 'ज्याची तुलना केली जाते ते उपमेय' या व्युत्पत्तीनुसार मुख इत्यादींना उपमेय म्हटले जाते. 'उपमान आणि उपमेय', 'समान असलेला धर्म', 'त्याचा भाव' (सधर्मत्व), 'शब्द आणि अर्थ', 'त्यांच्याद्वारे जाणली जाणारी' (शब्दार्थगम्या), 'वाक्याचा अर्थ' आणि 'तो जिचा विषय आहे ती' (वाक्यार्थविषया) असा वाक्याचा विग्रह आहे.

177.

१७७.

සමාසපච්චයෙවාදී, සද්දා තෙසං වසා තිධා;

සද්දගම්මා සමාසෙන, මුනින්දො චන්දිමානනො.

समास, प्रत्यय आणि 'इव' (सारखा) इत्यादी शब्द; त्यांच्या प्रभावाने (शब्दांच्या आधारे) ती (शब्दगम्या उपमा) तीन प्रकारची होते. समासाद्वारे होणारी शब्दगम्या उपमा, जसे की 'मुनिन्दो चन्दिमाननो' (चंद्रमुख मुनींद्र).

177. තත්ථ [Pg.193] සද්දගම්මාපි තිධා සියාති දස්සෙතුමාහ ‘‘සමාස’’ඉච්චාදි. සමාසො ච පච්චයො ච ඉවාදි ච, තෙ සද්දා නාම, සද්දසද්දෙන සමාසාදයො වත්තුමධිප්පෙතාති අත්ථො. තෙසං සමාසාදීනං වසා සද්දගම්මා තිධා හොති සමාසසද්දගම්මා පච්චයසද්දගම්මා ඉවාදිසද්දගම්මාති, සමාසෙන සමාසසද්දෙන ගම්මා උපමා වුච්චතීති සෙසො. උදාහරති ‘‘මුනින්දො චන්දිමානනො’’ති, චන්දිමා විය රුචිරමානනං මුඛං යස්ස සො චන්දිමානනො. එත්ථ ච චන්දිමං උපමානං, ආනනං උපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං ධම්මො, චන්දිමානනානං සමානධම්මසම්බන්ධිජොතකො වියසද්දො, තෙසු සාධාරණධම්මවාචකස්ස වියසද්දස්ස චොපමාජොතකස්සාප්පයොගො සමාසෙනෙව වුත්තත්තා, එත්ථ පන වියසද්දො චන්දිමාසද්දෙන උපමානවාචකෙන සම්බන්ධමුපගතො චන්දගතමෙව සදිසත්තං වදති, මුඛගතං පන සාමත්ථියා පදීයතෙ, එවමීදිසං දට්ඨබ්බං.

१७७. त्यामध्ये शब्दगम्या उपमा देखील three प्रकारची असू शकते, हे दर्शवण्यासाठी 'समास' इत्यादी म्हणतात. समास, प्रत्यय आणि 'इव' इत्यादी; त्यांना 'शब्द' म्हटले आहे. 'शब्द' या शब्दाने समास इत्यादी अभिप्रेत आहेत, असा अर्थ आहे. त्या समास इत्यादींच्या प्रभावाने शब्दगम्या उपमा तीन प्रकारची होते: समास-शब्दगम्या, प्रत्यय-शब्दगम्या आणि इवादि-शब्दगम्या. समासाद्वारे म्हणजे समासयुक्त शब्दाने जाणली जाणारी उपमा सांगितली जात आहे, हा उर्वरित अर्थ आहे. उदाहरण देतात: 'मुनिन्दो चन्दिमाननो' (चंद्रमुख मुनींद्र) - चंद्राप्रमाणे सुंदर मुख आहे ज्यांचे, ते 'चन्दिमाननो' (चंद्रमुख). आणि येथे चंद्र हे उपमान आहे, मुख हे उपमेय आहे, सौंदर्य (रुचिरत्व) हा धर्म आहे, आणि 'इव' (सारखा) हा शब्द चंद्र आणि मुख यांच्यातील समान धर्माच्या संबंधाचा द्योतक आहे. त्यांच्यामध्ये साधारण धर्मवाचक शब्दाचा आणि उपमाद्योतक 'इव' शब्दाचा प्रयोग न करणे हे समासाद्वारेच व्यक्त झाले असल्यामुळे आहे. येथे 'इव' हा शब्द उपमानवाचक 'चंद्र' शब्दाशी संबंधित होऊन चंद्राच्या ठिकाणी असलेले सादृश्य सांगतो, तर मुखाच्या ठिकाणी असलेले सादृश्य सामर्थ्याने (अर्थापत्तीने) प्रकट होते. अशा प्रकारे हे समजून घेतले पाहिजे.

177. තෙසු යථාවුත්තෙසු සද්දගම්මස්ස තිවිධත්තං දස්සෙතුං ආහ ‘‘සමාසෙ’’ච්චාදි. සමාසපච්චයෙවාදී සමාසො, ආයාදිපච්චයා, ඉවාදයො ච සද්දා නාම, තෙසං සමාසාදීනං වසා භෙදෙන සද්දගම්මා තිධා සමාසසද්දගම්මා පච්චයසද්දගම්මා ඉවාදිසද්දගම්මාති තිවිධා හොති. සමාසෙන සමාසසද්දෙන ගම්මොපමා වුච්චති ‘‘මුනින්දො චන්දිමානනො’’ති. මුනින්දො සම්මාසම්බුද්ධො චන්දිමානනො චන්දසමානමනොහරමුඛමණ්ඩලෙන යුත්තො හොති, සමාසො ච පච්චයො ච ඉවඉති ඉදං ආදි යෙසං වාදීනන්ති ච, සද්දෙන ගම්මාති ච, මුනීනං ඉන්දොති ච, චන්දිමා විය රුචිරං ආනනං මුඛං යස්සෙති ච විග්ගහො. එත්ථ ‘‘චන්දිමා’’ති උපමානං, ‘‘ආනන’’න්ති උපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං උපමානොපමෙය්‍යානං සාධාරණධම්මො, ‘‘වියා’’ති සද්දො චන්දානනානං ද්වින්නං ආනනගතරුචිරත්තං චන්දෙ ච, චන්දගතරුචිරත්තං ආනනෙ ච අත්ථීති සමානධම්මසම්බන්ධං [Pg.194] ජොතෙති, ඉහ සාධාරණධම්මවාචකස්ස රුචිරසද්දස්ස, තුල්‍යධම්මසඞ්ඛාතොපමාජොතකස්ස වියසද්දස්ස ච අප්පයොගො තෙසං අත්ථානං සමාසෙන වුත්තත්තා. එත්ථ උපමානවාචකෙන චන්දිමාසද්දෙන යුත්තො විය සද්දො චන්දගතසදිසත්තං ජොතෙති, මුඛගතසදිසත්තං පන සාමත්ථියා පතීයතෙ. තථා හි මුඛං චන්දසමානමාගච්ඡන්තං චන්දස්ස මුඛසදිසත්තං විනා න භවතීති අඤ්ඤථානුපපත්ති සාමත්ථියන්ති.

१७७. त्या पूर्वोक्त (शब्दांपैकी) 'सद्दगम्म' (शब्दाने गम्य असणाऱ्या उपमेचे) चे त्रिविधत्व (तीन प्रकार) दर्शवण्यासाठी "समासे..." इत्यादी म्हटले आहे. समास, प्रत्यय आणि 'इव' इत्यादी शब्द; त्या समास इत्यादींच्या भेदाने 'सद्दगम्मा' (शब्दाने गम्य असणारी उपमा) तीन प्रकारची होते: 'समाससद्दगम्मा' (समास-शब्दगम्य), 'पच्चयसद्दगम्मा' (प्रत्यय-शब्दगम्य) आणि 'इवादिसद्दगम्मा' (इवादि-शब्दगम्य). समासाने किंवा समासशब्दाने गम्य असणाऱ्या उपमेला "मुनिन्दो चन्दिमाननो" (मुनींद्र चंद्रमुख आहेत) असे म्हटले जाते. 'मुनिन्दो' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध. 'चन्दिमाननो' म्हणजे चंद्रासारख्या मनोहर मुखमंडलाने युक्त असलेले. 'समास, प्रत्यय आणि इव हे ज्यांचे आदि (सुरुवात) आहे ते' असा, आणि 'शब्दाने गम्य' असा, 'मुनींचा इंद्र (मुनिंद)' असा, आणि 'चंद्राप्रमाणे सुंदर मुख (आनन) आहे ज्याचे' असा विग्रह आहे. येथे "चन्दिमा" (चंद्र) हे उपमान आहे, "आननं" (मुख) हे उपमेय आहे, 'रुचिरत्व' (सौंदर्य) हा उपमान आणि उपमेयाचा साधारण धर्म आहे. "विय" (प्रमाणे) हा शब्द चंद्र आणि मुख या दोन्हीमधील, मुखातील सौंदर्य चंद्रात आहे आणि चंद्रातील सौंदर्य मुखात आहे, असा समान धर्माचा संबंध प्रकट करतो. येथे साधारण धर्म दर्शवणाऱ्या 'रुचिर' शब्दाचा आणि तुल्यधर्म दर्शवणाऱ्या उपमावाचक 'विय' शब्दाचा प्रयोग केलेला नाही, कारण त्यांचे अर्थ समासानेच व्यक्त झाले आहेत. येथे उपमानवाचक 'चन्दिमा' शब्दाशी जोडलेला 'विय' (सारखा) शब्द चंद्रातील सादृश्यता प्रकट करतो, तर मुखातील सादृश्यता सामर्थ्याने (अर्थापत्तीने) समजून येते. कारण, मुख चंद्रासमान होणे हे चंद्राच्या मुखसदृशतेशिवाय शक्य नाही, हीच सामर्थ्याची (अर्थापत्तीची) अनुपपत्ती आहे.

178.

१७८.

ආයාදී පච්චයා තෙහි, වදනං පඞ්කජායතෙ;

මුනින්දනයනද්වන්දං, නීලුප්පලදලීයති.

'आय' इत्यादी प्रत्ययांनी, मुख कमळासारखे आचरण करते (कमळासारखे दिसते); मुनींद्रांचे नेत्रयुगळ नीलकमळाच्या पाकळीसारखे आचरण करते (नीलकमळाच्या पाकळीसारखे दिसते).

178. ඉදානි පච්චයසද්දගම්මං දස්සෙති ‘‘ආයාදි’’ච්චාදිනා. ආයාදීති ආයඊයකපච්චයාදයො පච්චයා පච්චයසද්දා නාම, තෙහි පච්චයසද්දෙහි ගම්මා උපමා වුච්චති. උදාහරති ‘‘වදන’’මිච්චාදි. පඞ්කජමිව රුචිරමාචරති පඞ්කජායතෙ. එත්ථාපි පඞ්කජමුපමානං, ආචරණක්‍රියාය කත්තුභූතං ආනනමුපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං සධම්මො, පඞ්කජානනානං සමානධම්මසම්බන්ධජොතකො ඉවසද්දො. තත්ථ රුචිර ඉවසද්දානං පුබ්බෙ වියාප්පයොගො පච්චයෙන වුත්තත්තාති සබ්බත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යං. එවමුපරිපි.

१७८. आता "आयादि..." इत्यादींद्वारे प्रत्यय-शब्दगम्य उपमा दर्शवितात. 'आयादि' म्हणजे 'आय', 'ईय', 'क' इत्यादी प्रत्यय हे प्रत्यय-शब्द होत. त्या प्रत्यय-शब्दांनी गम्य असणाऱ्या उपमेला प्रत्यय-शब्दगम्य उपमा म्हणतात. "वदनं..." इत्यादी उदाहरण देतात. कमळाप्रमाणे सुंदर आचरण करते ते 'पंकजाते' (कमळासारखे भासते). येथेही 'पंकज' (कमळ) हे उपमान आहे, आचरण क्रियेचा कर्ता असलेले 'आनन्' (मुख) हे उपमेय आहे, 'रुचिरत्व' (सौंदर्य) हा समान धर्म आहे, आणि 'इव' शब्द हा पंकज व मुख यांच्यातील समान धर्माचा संबंध दर्शवणारा आहे. तेथे 'रुचिर' आणि 'इव' या शब्दांचा पूर्वीप्रमाणेच अप्रयोग (वापर न करणे) आहे, कारण तो अर्थ प्रत्ययानेच सांगितले गेले आहे, असे सर्वत्र समजावे. पुढेही असेच आहे.

178. ඉදානි පච්චයසද්දගම්මොපමං නිදස්සෙති ‘‘ආයාදි’’ච්චාදිනා. ආයාදී ‘‘ආය ඊය ක’’ඉතිආදයො පච්චයා පච්චයසද්දා නාම, තෙහි පච්චයසද්දෙහි ගම්මොපමා වුච්චති ‘‘වදනං…පෙ… දලීයතී’’ති. වදනං මුඛං පඞ්කජායතෙ පදුමමිව රුචිරං ආචරති. මුනින්දනයනද්වන්දං සබ්බඤ්ඤුනො නෙත්තයුගළං නීලුප්පලදලීයති නීලුප්පලපත්තමිව රුචිරමාචරති. ආයො ආදි යෙසං ඊයාදීනන්ති ච, පඞ්කජමිව රුචිරමාචරති පවත්තතීති ච, මුනින්දස්ස නයනද්වන්දමිති ච, නීලුප්පලස්ස දලමිති ච, තමිව රුචිරමාචරතීති ච වාක්‍යං. එත්ථ ‘‘පඞ්කජ’’මිති ච ‘‘නීලුප්පල’’මිති ච උපමානං, ආචරණක්‍රියාය කත්තුභූතං වදනං [Pg.195] නයනද්වන්දඤ්ච උපමෙය්‍යං, රුචිරත්තං උපමානොපමෙය්‍යානං සධම්මො, උපමානොපමෙය්‍යානං සමානධම්මජොතකො ඉවසද්දො, තෙසං අත්ථානං පච්චයෙන වුත්තත්තා තෙසමප්පයොගො. එවරූපෙසු අඤ්ඤෙසුපි එවමෙව වෙදිතබ්බො.

१७८. आता "आयादि..." इत्यादींद्वारे प्रत्यय-शब्दगम्य उपमेचे स्पष्टीकरण करतात. 'आयादि' म्हणजे 'आय', 'ईय', 'क' इत्यादी प्रत्यय हे प्रत्यय-शब्द होत. त्या प्रत्यय-शब्दांनी गम्य असणाऱ्या उपमेला "वदनं...पे... दलीयति" असे म्हणतात. 'वदनं' म्हणजे मुख, 'पंकजाते' म्हणजे कमळाप्रमाणे सुंदर आचरण करते. मुनींद्रांचे नेत्रयुगळ म्हणजे सर्वज्ञांचे नेत्रयुगळ, 'नीलुप्पलदलीयति' म्हणजे नीलकमळाच्या पाकळीप्रमाणे सुंदर आचरण करते. 'आय' हा ज्यांचा आदि आहे अशा 'ईय' इत्यादींचा, 'कमळाप्रमाणे सुंदर आचरण करते किंवा प्रवर्तते', 'मुनींद्रांचे नेत्रयुगळ', 'नीलकमळाचे दल (पाकळी)', 'त्याच्याप्रमाणे सुंदर आचरण करते' असा वाक्याचा विग्रह आहे. येथे 'पंकज' आणि 'नीलोत्पल' हे उपमान आहेत; आचरण क्रियेचा कर्ता असलेले 'वदन' (मुख) आणि 'नयनद्वंद्व' (नेत्रयुगळ) हे उपमेय आहेत; 'रुचिरत्व' हा उपमान आणि उपमेयाचा समान धर्म आहे; 'इव' हा उपमान आणि उपमेयाचा समान धर्म दर्शवणारा शब्द आहे; आणि त्यांचा अर्थ प्रत्ययानेच सांगितला गेल्यामुळे त्यांचा प्रयोग केलेला नाही. अशा प्रकारच्या इतर उदाहरणांमध्येही याचप्रमाणे समजून घ्यावे.

179.

१७९.

ඉවාදී ඉව වා තුල්‍ය-සමාන නිභ සන්නිභා;

යථාසඞ්කාස තුලිත-ප්පකාස පතිරූපකා.

इव, वा, तुल्य, समान, निभ, संनिभ, यथा, संकाश, तुलित, प्रकाश, प्रतिरूपक;

180.

१८०.

සරීසරික්ඛ සංවාදී, විරොධී සදිසා විය;

පටිපක්ඛපච්චනීක-සපක්ඛො’පමිතො’පමා.

सरी, सरिक्ख, संवादी, विरोधी, सदिस, विय, प्रतिपक्ष, प्रत्यनीक, सपक्ष, उपमित, उपमा;

181.

१८१.

පටිබිම්බ පටිච්ඡන්න-සරූප සම සම්මිතා;

සවණ්ණා’භා පටිනිධි, සධම්මාදි සලක්ඛණා.

प्रतिबिंब, प्रतिच्छन्न, सरूप, सम, संमित, सवर्ण, आभा, प्रतिनिधि, सधर्मा, सलक्षणा;

182.

१८२.

ජයත්‍ය’ක්කොසති හසති, පතිගජ්ජති දූභති;

උසූයත්‍ය’වජානාති, නින්දති’ස්සති රුන්ධති.

जयति (जिंकतो), अक्कोसति (आक्रोश करतो/निंदा करतो), हसति (हसतो), पतिगज्जति (प्रतिगर्जना करतो), दूभति (द्रोह करतो), उसूयति (असूया करतो), अवजानाति (अवमान करतो), निन्दति (निंदा करतो), इस्सति (ईर्ष्या करतो), रुन्धति (अडवतो);

183.

१८३.

තස්ස චොරෙති සොභග්ගං, තස්ස කන්තිං විලුම්පති;

තෙන සද්ධිං විවදති, තුල්‍යං තෙනාධිරොහති.

त्याचे सौभाग्य चोरतो, त्याची कांती लुटतो, त्याच्याशी विवाद करतो, त्याच्याशी समानतेवर चढतो (त्याच्या बरोबरीचा होतो);

184.

१८४.

කච්ඡංවිගාහතෙ තස්ස, තමන්වෙත්‍ය’නුබන්ධති;

තංසීලං, තං නිසෙධෙති, තස්ස චානුකරොති’මෙ.

त्याच्या कक्षेत प्रवेश करतो, त्याचे अनुकरण करतो, त्याच्या मागे जातो, त्याचे शील (स्वभाव) धारण करतो, त्याला निषेध करतो (त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो), आणि त्याचे अनुकरण करतो; हे (सर्व शब्द उपमावाचक आहेत).

179-184. ඉවාදී ඉවාදයො නාම ඉමෙති සම්බන්ධො. ඉවො ච වා ච තුල්‍යො ච සමානො ච නිභො ච සන්නිභො චාති ද්වන්දෙ ඉව…පෙ… සන්නිභා. සද්දමපෙක්ඛිය පුල්ලිඞ්ගතා. එවමුපරිපි යථායොගං. ‘‘සධම්මාදී’’ති ආදිසද්දෙන සාධාරණසච්ඡායාදීනං පරිග්ගහො. ජයතිච්චාදීසු කම්මං.

१७९-१८४. 'इवादि' म्हणजे 'इव' इत्यादी; 'इमे' (हे) याच्याशी याचा संबंध आहे. 'इव', 'वा', 'तुल्य', 'समान', 'निभ' आणि 'संनिभ' यांचा द्वंद्व समास होऊन 'इव...पे... संनिभा' असा शब्द बनतो. शब्दाच्या अपेक्षेने पुल्लिंगी रूप आहे. पुढेही योग्यतेनुसार असेच समजावे. "सधर्मा..." यातील 'आदि' शब्दाने 'साधारण', 'सच्छाया' इत्यादींचा स्वीकार होतो. 'जयति' इत्यादींमध्ये कर्म अभिप्रेत आहे.

179- 184. ඉවාදිසද්දගම්මොපමාධිකාරෙ පඨමං තාව ‘‘ඉවාදයො නාම එතෙ’’ති දස්සෙති ‘‘ඉවාදි’’ච්චාදිනා. ඉවාදීති පදස්ස ඡට්ඨමගාථාය ඉමෙති ඉමිනා සම්බන්ධො, තස්ස චාති චසද්දං යුජ්ජනට්ඨානෙ යොජෙත්වා සන්නිභා චාතිආදයො යොජෙතබ්බා. ‘‘සධම්මාදී’’තිආදිසද්දෙන සාධාරණසච්ඡායාදයො ගහිතා. නින්දති ඉස්සතීති පදච්ඡෙදො, ඉමෙ [Pg.196] ද්වෙපඤ්ඤාස ඉවාදයො නාම. ‘‘ජයති අක්කොසති හසති’’ඉච්චාදිකං තංතංක්‍රියාපදසඞ්ඛතඅනුකාරියානං අනුකරණන්ති කත්වා ද්වන්දොයෙව, ‘‘සන්ධිසමාසා අද්ධස්සා’’ති වුත්තත්තා සන්ධිසමාසානං ගාථද්ධස්ස විනා උභයද්ධමජ්ඣෙ අලබ්භනතො දූභතිපදතො පුබ්බෙයෙව සමාසො කාතබ්බො, නො චෙ, අසමාසොති ගහෙතබ්බො. තස්ස චොරෙති සොභග්ගමිච්චාදිකම්පි වාක්‍යානුකරණන්ති කත්වා තත්ථ සමාසො, වාක්‍යෙ කෙවලපදානීති වා ගහෙතබ්බො. ඉමෙසං සබ්බෙසම්පි ඉව සද්දපරියායත්තා සදිසත්ථාති සබ්බත්ථ භාවත්ථො, අවයවත්ථො පන පාකටොයෙව.

१७९- १८४. 'इवादि-शब्दगम्य उपमा' या अधिकारात सर्वप्रथम "हे इव इत्यादी शब्द आहेत" हे दर्शवण्यासाठी "इवादि..." इत्यादी म्हटले आहे. 'इवादि' या पदाचा सहाव्या गाथेतील 'इमे' या शब्दाशी संबंध आहे. 'तस्स च' मधील 'च' शब्द योग्य ठिकाणी जोडून 'संनिभा च' इत्यादी जोडले पाहिजेत. "सधर्मा..." यातील 'आदि' शब्दाने 'साधारण', 'सच्छाया' इत्यादी शब्द घेतले आहेत. 'निन्दति इस्सति' असा पदच्छेद आहे. हे बावन्न (५२) 'इवादि' शब्द आहेत. "जयति अक्कोसति हसति" इत्यादी त्या-त्या क्रियापदांच्या अनुकरणाने बनलेला द्वंद्व समास आहे. "संधी आणि समास अर्ध्या गाथेचे..." असे म्हटल्यामुळे, संधी आणि समासांचा गाथेच्या अर्ध्या भागाशिवाय दोन्ही अर्ध्या भागांच्या मध्ये लाभ होत नसल्याने, 'दूभति' पदाच्या आधीच समास केला पाहिजे; तसे नसेल तर तो असमस्त (समास नसलेला) मानला पाहिजे. "तस्स चोरेति सोभग्गं" इत्यादी देखील वाक्याचे अनुकरण असल्यामुळे तेथे समास आहे, किंवा वाक्यात केवळ स्वतंत्र पदे आहेत असे मानले पाहिजे. या सर्वांचाच 'इव' शब्दाचे पर्यायवाची असल्यामुळे 'सादृश्य' हाच अर्थ सर्वत्र भावार्थ आहे, तर अवयवार्थ (प्रत्येक शब्दाचा स्वतंत्र अर्थ) स्पष्टच आहे.

185.

१८५.

උපමානොපමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං විභාවිහි;

ඉමෙහි උපමාභෙදා, කෙචි නිය්‍යන්ති සම්පති.

उपमान आणि उपमेयाचा समान धर्म स्पष्ट करून; आता या शब्दांद्वारे उपमेचे काही भेद सांगितले जात आहेत.

185. ඉවාදීනං විනියොගවිසයං දස්සෙත්වා උපමාභෙදං දස්සෙතුං පටිජානාති ‘‘උපමාන’’ඉච්චාදි. කෙචීති ඉමිනා අපරියන්තත්තමෙසං දස්සෙති. තථා ච වක්ඛති ‘‘පරියන්තො විකප්පාන’’න්තිආදි. නිය්‍යන්ති උදාහරීයන්ති.

१८५. 'इव' इत्यादींच्या विनियोगाचा (वापराचा) विषय दर्शवून, उपमेचे भेद दर्शवण्यासाठी "उपमान..." इत्यादी प्रतिज्ञा करतात. 'केचि' (काही) या शब्दाने त्यांची अमर्यादितता (अनंतत्व) दर्शविली आहे. आणि तसेच पुढे "परियन्तो विकप्पानां..." (विकल्पांचा अंत नाही) इत्यादी सांगतील. 'निय्यन्ति' म्हणजे उदाहरणांद्वारे स्पष्ट केले जातात.

185. ඉදානි ඉවාදිසද්දගම්මොපමං දස්සෙතුං පටිජානාති ‘‘උපමානො’’ච්චාදිනා. උපමානොපමෙය්‍යානං සධම්මත්තං සමානධම්මසම්බන්ධො. විභාවිහි පකාසකෙහි. ඉමෙහි ඉවාදීහි සද්දෙහි ජානිතබ්බා කෙචි උපමාභෙදා අපරියන්තත්තා සම්පති දානි ලද්ධාවසරෙ නිය්‍යන්ති උදාහරණමත්තෙන පටිපාදීයන්ති.

१८५. आता 'इव' इत्यादी शब्दांद्वारे समजली जाणारी उपमा दर्शवण्यासाठी 'उपमानो' इत्यादींद्वारे प्रतिज्ञा केली जाते. उपमान आणि उपमेय यांचे 'सधर्मत्व' म्हणजे समान धर्माचा संबंध होय. 'विभाविहि' म्हणजे स्पष्ट करणाऱ्या शब्दांद्वारे. या 'इव' इत्यादी शब्दांद्वारे जाणले जाणारे काही उपमाभेद, जे अमर्याद आहेत, ते आता योग्य संधी मिळाल्यामुळे केवळ उदाहरणांच्या माध्यमातून मांडले जात आहेत.

186.

१८६.

විකාසිපදුමං’වා’ති-සුන්දරං සුගතානනං;

ඉති ධම්මොපමා නාම, තුල්‍යධම්මනිදස්සනා.

उमललेल्या कमळाप्रमाणे सुगतांचे (बुद्धांचे) मुख सुंदर आहे; याला 'धर्मोपमा' असे म्हणतात, कारण यात समान धर्माचे (गुणाचे) दर्शन घडवले जाते.

186. ‘‘විකාසි’’ච්චාදි. සුගතානනං මුනින්දස්ස වදනං අතිසුන්දරං අච්චන්තරමණීයං. කිමිව? විකාසිපදුමංව පබුජ්ඣමානපදුමංවිය. ඉති අයමෙවංවිධා ධම්මොපමා නාම හොති. කස්මා? [Pg.197] ආනනපදුමානං සමානස්ස ධම්මස්ස ගුණස්ස සුන්දරස්ස ලක්ඛණස්ස නිදස්සනා සුන්දරත්තන්ති පටිපාදනතො.

१८६. 'विकार्सि' इत्यादी. 'सुगतानन' म्हणजे मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) मुख अत्यंत सुंदर, अत्यंत रमणीय आहे. कशासारखे? उमललेल्या कमळाप्रमाणे. अशा प्रकारे ही अशा प्रकारची 'धर्मोपमा' होते. का? कारण मुख आणि कमळ यांच्यातील समान धर्म, गुण किंवा सुंदर लक्षणाचे दर्शन 'सुंदरता' या शब्दाने प्रतिपादित केले गेल्यामुळे.

186. උදාහරණමාහ ‘‘විකාසි’’ච්චාදිනා. සුගතානනං භගවතො මුඛං විකාසිපදුමංව බුජ්ඣමානපඞ්කජමිව අතිසුන්දරං හොති. ඉති ඊදිසා උපමා තුල්‍යධම්මනිදස්සනා අතිසුන්දරමිති සමානගුණදස්සනෙන ධම්මොපමා නාම හොති. පදුමානනානං සාධාරණගුණස්ස පකාසනතො අතිසුන්දරමිති තුල්‍යධම්මො නාම හොති. එත්ථ පදුමගතතුල්‍යධම්මසම්බන්ධසඞ්ඛාතාය උපමාය ඉවසද්දෙන ජොතියමානත්තෙපි අතිසුන්දරන්ති වුත්තත්තා යථාවුත්තොපමාය ධම්මෙන යුත්තත්තා ධම්මොපමා නාම හොතීති අධිප්පායො.

१८६. 'विकार्सि' इत्यादी गाथेने उदाहरण दिले आहे. 'सुगतानन' म्हणजे भगवंतांचे मुख उमललेल्या कमळाप्रमाणे अत्यंत सुंदर आहे. अशा प्रकारे, अशी उपमा समान धर्माचे दर्शन घडवणारी असल्याने, 'अत्यंत सुंदर' या समान गुणाच्या दर्शनामुळे 'धर्मोपमा' ठरते. कमळ आणि मुख यांच्यातील साधारण गुणाचे प्रकटीकरण केल्यामुळे 'अत्यंत सुंदर' हा 'तुल्यधर्म' (समान धर्म) ठरतो. येथे कमळामध्ये असलेल्या समान धर्माच्या संबंधात्मक उपमेला 'इव' शब्दाने प्रकाशित केले गेले असले, तरी 'अत्यंत सुंदर' असे म्हटल्यामुळे, पूर्वोक्त उपमा धर्माने युक्त असल्याने तिला 'धर्मोपमा' म्हटले जाते, असा अभिप्राय आहे.

187.

१८७.

ධම්මහීනා මුඛ’ම්භොජ-සදිසං මුනිනො ඉති;

විපරීතොපමා තුල්‍ය-මානනෙන’ම්බුජං තව.

'मुनींचे मुख कमळासारखे आहे' ही धर्महीन उपमा (धर्महीना) आहे; 'हे मुनी, तुमच्या मुखाशी कमळ समान आहे' ही विपरीत उपमा (विपरीतोपमा) आहे.

187. ‘‘ධම්ම’’ඉච්චාදි. මුනිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස මුඛං අම්භොජෙන පදුමෙන සදිසං සමානං. ඉති අයං ධම්මහීනොපමා නාම සුන්දරසඞ්ඛාතස්ස ගුණස්ස අනිද්දිට්ඨත්තා, සා තු අත්ථවසා ගම්‍යතෙ. කථමඤ්ඤථා යුජ්ජතීති? එත්ථ පන සදිසසද්දො උපමෙය්‍යස්ස මුඛස්ස විසෙසනන්ති මුඛගතමෙව සදිසත්තං වදති, අම්භොජගතං තු සාමත්ථියා ගම්‍යතෙ. එවමීදිසං ඤෙය්‍යං. ‘‘විපරීතෙ’’ච්චාදි. මුනීති ගම්‍යතෙ සුතත්තා, භො මුනි තව ආනනෙන මුඛෙන අම්බුජං තුල්‍යන්ති අයං විපරීතොපමා. ධම්මහීනත්තෙපි පසිද්ධිවිපරියයෙනාභිහිතත්තා තන්නාමෙනෙව වුත්තා. එවමුපරිපි.

१८७. 'धम्म' इत्यादी. मुनींचे म्हणजे सम्यक्संबुद्धांचे मुख अंभोजाशी (कमळाशी) सदृश म्हणजे समान आहे. अशा प्रकारे ही 'धर्महीनोपमा' आहे, कारण यात 'सुंदर' नावाच्या गुणाचा स्पष्ट उल्लेख केलेला नाही, परंतु तो अर्थाच्या सामर्थ्याने समजला जातो. अन्यथा ते कसे जुळणार? येथे 'सदृश' हा शब्द उपमेय असलेल्या मुखाचे विशेषण असल्याने तो मुखातील सादृश्य सांगतो, तर कमळातील सादृश्य सामर्थ्याने समजले जाते. अशा प्रकारे हे जाणावे. 'विपरीते' इत्यादी. ऐकल्यामुळे 'मुनी' असा अर्थ समजतो; 'हे मुनी, तुमच्या आननाने (मुखाने) कमळ समान आहे' ही 'विपरीत उपमा' आहे. धर्महीन असूनही, लोकप्रसिद्धीच्या विपर्यासाने सांगितल्यामुळे तिला त्याच नावाने म्हटले आहे. पुढेही असेच जाणावे.

187. ‘‘ධම්මහීනෙ’’ච්චාදි. ‘‘මුඛම්භොජසදිසං මුනිනො’’ත්‍යයං උපමා. ධම්මහීනා තුල්‍යධම්මපකාසකසුන්දරාදිසද්දහීනත්තා ධම්මහීනා නාම. වාචකාභාවෙ තුල්‍යධම්මො කථං පතීයතීති චෙ? මුනිනො මුඛං වදනං අම්භොජසදිසං පදුමසදිසමිති. එත්ථ මුඛස්ස අම්භොජසමානත්තං මුඛම්භොජානං සාධාරණධම්මෙ අසති [Pg.198] කථං භවතීති? අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණසාමත්ථියාති, ඉවපරියායො සදිසසද්දො මුඛස්ස විසෙසනං යස්මා හොති, තස්මා මුඛගතසදිසත්තං වදති, අම්භොජගතසදිසත්තං පන සාමත්ථියා එව විඤ්ඤායතෙ. හෙ මුනි තව තුය්හං ආනනෙන අම්භොජං තුල්‍යං සමානන්ති අයං විපරීතොපමා. ‘‘අම්බුජෙන ආනනං තුල්‍ය’’න්ති ලොකප්පසිද්ධියා විපරියයෙන ‘‘ආනනෙන අම්බුජං තුල්‍ය’’න්ති වුත්තත්තා ධම්මහීනත්තෙ සතිපි විපරීතොපමා නාම හොති. ‘‘සුතානුමිතෙසු සුතසම්බන්ධො බලවා’’ති වුත්තත්තා එත්ථ ‘‘මුනී’’ති අවිජ්ජමානෙපි පුබ්බද්ධෙ ‘‘මුනිනො’’ති සුතත්තා ලබ්භමානො ‘‘තවා’’ති තුම්හසද්දසන්නිධානෙන ආමන්තනත්ථො විඤ්ඤායති. එත්ථ ඉවපරියායො තුල්‍යසද්දො අම්බුජවිසෙසනභූතො අම්බුජගතසදිසත්තං වදති, ආනනගතසදිසත්තඤ්ච අම්බුජානනානං සාධාරණධම්මො ච සාමත්ථියා ඤායතිච්චාදිකං වුත්තනයෙන ඤාතබ්බං. උපරිපි පාකටට්ඨානං යථාරහං යොජෙතබ්බං.

१८७. 'धम्महीने' इत्यादी. 'मुनींचे मुख कमळासारखे आहे' ही उपमा होय. समान धर्म प्रकाशित करणाऱ्या 'सुंदर' इत्यादी शब्दांचा अभाव असल्यामुळे हिला 'धर्महीना' म्हणतात. वाचक शब्दाचा अभाव असताना समान धर्म कसा समजणार, असे विचारल्यास: मुनींचे मुख अंभोजसदृश (कमळासारखे) आहे. येथे मुख आणि कमळ यांच्यात साधारण धर्म नसताना मुखाचे कमळाशी साम्य कसे असू शकते? 'अन्यथानुपपत्ति' (दुसऱ्या प्रकारे सिद्ध न होणे) या लक्षणाच्या सामर्थ्यामुळे; 'इव' चा पर्यायी असलेला 'सदृश' शब्द मुखाचे विशेषण असल्यामुळे तो मुखातील सादृश्य सांगतो, तर कमळातील सादृश्य सामर्थ्यानेच समजले जाते. 'हे मुनी, तुमच्या मुखाशी कमळ समान आहे' ही 'विपरीत उपमा' आहे. 'कमळाशी मुख समान आहे' या लोकप्रसिद्धीच्या उलट 'मुखाशी कमळ समान आहे' असे म्हटल्यामुळे, धर्महीनता असली तरीही ही 'विपरीत उपमा' ठरते. 'ऐकलेल्या आणि अनुमान केलेल्या गोष्टींमध्ये ऐकलेला संबंध बालवान असतो' या नियमानुसार, येथे 'मुनी' हा शब्द थेट नसला तरी पूर्वार्धात 'मुनिनो' असे ऐकले गेल्यामुळे, 'तव' (तुमच्या) या शब्दाच्या सान्निध्याने संबोधनाचा अर्थ समजतो. येथे 'इव' चा पर्यायी असलेला 'तुल्य' शब्द कमळाचे विशेषण बनून कमळातील सादृश्य सांगतो, आणि मुखातील सादृश्य तसेच कमळ व मुख यांतील साधारण धर्म सामर्थ्याने समजला जातो, हे पूर्वोक्त पद्धतीने जाणावे. पुढेही स्पष्ट असलेल्या ठिकाणी योग्यतेनुसार योजना करावी.

188.

१८८.

තවානන’මිව’ම්භොජං, අම්භොජ’මිව තෙ මුඛං;

අඤ්ඤමඤ්ඤොපමා සා’යං, අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතො.

तुमच्या मुखासारखे कमळ आहे, आणि कमळासारखे तुमचे मुख आहे; परस्पर उपमान बनविल्यामुळे ही 'परस्परोपमा' (अन्योन्योपमा) आहे.

188. ‘‘තව’’ඉච්චාදි. අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතොති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස මුඛස්ස අම්භොජස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤෙන තංද්වයෙන උපමානතො.

१८८. 'तव' इत्यादी. 'परस्पर उपमान बनविल्यामुळे' म्हणजे मुख आणि कमळ या दोन्हींचे परस्परांशी उपमान म्हणून वर्णन केल्यामुळे.

188. ‘‘තවානනි’’ච්චාදි. ‘‘අම්භොජං තවානනමිව, තෙ මුඛං අම්භොජමිවා’’ති අයමුපමා. අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතො අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උපමානත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤොපමා නාම හොති. අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උපමාති ච, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උපමානන්ති ච විග්ගහො. විග්ගහද්වයෙපි පුබ්බවිභත්තිලොපො. සබ්බාදීනං බ්‍යතිහාරලක්ඛණෙන උත්තරවිභත්තිලොපො. සමාසලක්ඛණෙන අඤ්ඤත්ථස්ස අපෙක්ඛාසිද්ධත්තා [Pg.199] මුඛාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං අම්භොජඤ්ච, අම්භොජාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං මුඛඤ්ච කමෙන උපමෙය්‍යා නාම. අම්භොජාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං මුඛඤ්ච, මුඛාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං අම්භොජඤ්ච උපමානං නාම.

१८८. 'तवानन' इत्यादी. 'कमळ तुमच्या मुखासारखे आहे, आणि तुमचे मुख कमळासारखे आहे' ही उपमा होय. परस्परांचे उपमान बनविल्यामुळे हिला 'परस्परोपमा' (अन्योन्योपमा) म्हणतात. 'परस्परांची उपमा' आणि 'परस्परांचे उपमान' असा याचा विग्रह होतो. दोन्ही विग्रहांमध्ये पूर्व विभक्तीचा लोप होतो. 'सर्वादि' शब्दांच्या व्यतिहार लक्षणामुळे उत्तर विभक्तीचा लोप होतो. समास लक्षणामुळे अन्य अर्थाची अपेक्षा सिद्ध होत असल्याने, मुखाच्या अपेक्षेने दुसरे कमळ, आणि कमळाच्या अपेक्षेने दुसरे मुख हे क्रमाने 'उपमेय' ठरतात. कमळाच्या अपेक्षेने दुसरे मुख, आणि मुखाच्या अपेक्षेने दुसरे कमळ हे 'उपमान' ठरतात.

189.

१८९.

යදි කිඤ්චි භවෙ’ම්භොජං,ලොචනබ්භමුවිබ්භමං;

ධාරෙතුං මුඛසොභං තං,තවෙ’ති අබ්භුතොපමා.

जर डोळे आणि भुवयांच्या विलासाने युक्त असे एखादे कमळ अस्तित्वात असेल, तरच ते तुमच्या मुखाची शोभा धारण करू शकेल; ही 'अद्भुत उपमा' (अद्भुतोपमा) आहे.

189. ‘‘යදි’’ච්චාදි. ලොචනානි ච භමුයො ච, තාසං විබ්භමො යස්මිං, තං, තාදිසමම්භොජං කිඤ්චි කිමපි යදි භවෙ. තමීදිසමම්භොජං තව මුඛසොභං වදනකන්තිං ධාරෙතුං නිසිජ්ඣතෙ. කිං න්වච්ඡරියමීදිසන්ති අබ්භුතත්ථවිභාවනෙන වදනමම්බුජෙනොපමීයතීති අයමබ්භුතොපමා ඤාතබ්බාති.

१८९. 'यदि' इत्यादी. डोळे आणि भुवया, ज्यांच्यामध्ये त्यांचा विलास आहे, असे तसले एखादे कमळ जर अस्तित्वात असेल, तर तसले कमळ तुमच्या मुखाची शोभा (वदनकांती) धारण करण्यास समर्थ ठरेल. 'हे केवढे आश्चर्य आहे!' अशा अद्भुत अर्थाच्या प्रकटीकरणाने मुखाची कमळाशी उपमा दिली जात असल्याने, ही 'अद्भुत उपमा' (अद्भुतोपमा) जाणावी.

189. ‘‘යදි’’ච්චාදි. ලොචනබ්භමුවිබ්භමං ලොචනභමූනං ලීලාවන්තං කිඤ්චි අම්භොජං කිඤ්චි අච්ඡරියං පදුමං යදි භවෙ චෙ සියා, තමම්භොජං තව මුඛසොභං වදනකන්තිං ධාරෙතුං සමත්ථො හොති. ඉති ඊදිසී උපමා අබ්භුතොපමා අබ්භුතධම්මපකාසකත්තා අබ්භුතොපමා නාම. එත්ථ අවිජ්ජමානොපි විජ්ජමානත්තෙන පරිකප්පිතො පදුමගතො ලොචනබ්භමුවිබ්භමසම්බන්ධො අම්භොජවිසෙසනෙන ‘‘ලොචනබ්භමුවිබ්භම’’න්ති ඉමිනා ජොතිතො. තස්මා අම්භොජං ලොචනබ්භමුවිබ්භමසම්බන්ධසඞ්ඛතඋපමාය ජොතකත්තා නිස්සිතවොහාරෙන උපමා, මුඛං උපමෙය්‍යන්ති මුඛගතො ලොචනබ්භමුවිබ්භමසම්බන්ධො යදි මුඛෙ න භවෙය්‍ය, තාදිසං මුඛසොභං ධාරෙතුං කථං සමත්ථොති සාමත්ථියා ඤායති. ලොචනබ්භමුවිබ්භමසඞ්ඛාතසාධාරණධම්මො පන ‘‘ලොචනානි ච භමුයො චෙති ච, තාසං විබ්භමො යස්මි’’න්ති ච විග්ගහෙ නිප්ඵන්නෙන [Pg.200] භින්නාධිකරණඅඤ්ඤපදත්ථසමාසෙන ගුණීභූතස්සපි ගහිතත්තා විඤ්ඤායති.

१८९. ‘यदि’ इत्यादी. डोळे आणि भुवयांचे विलास (सौंदर्य) असलेले एखादे आश्चर्यकारक कमळ जर अस्तित्वात असेल, तर ते कमळ तुझ्या मुखाची शोभा (चेहऱ्याची कांती) धारण करण्यास समर्थ होईल. अशा प्रकारची उपमा ही 'अद्भुतोपमा' (अब्भुतोपमा) होय, कारण ती एका अद्भुत (असामान्य) गोष्टीचे प्रकटीकरण करते. येथे प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसलेला परंतु अस्तित्वात असल्यासारखा कल्पिलेला, कमळामध्ये असलेला डोळे आणि भुवयांच्या विलासाचा संबंध 'लोचनब्भमुविब्भमं' (डोळे आणि भुवयांचा विलास असलेले) या कमळाच्या विशेषणाद्वारे दर्शविला आहे. म्हणून, डोळे आणि भुवयांच्या विलासाच्या संबंधाने युक्त अशा उपमेचे द्योतक असल्यामुळे कमळ हे उपमान (औपचारिक व्यवहाराने) ठरते आणि मुख हे उपमेय ठरते. जर मुखामध्ये असलेला डोळे आणि भुवयांच्या विलासाचा संबंध मुखात नसता, तर ते तशी मुखशोभा धारण करण्यास कसे समर्थ झाले असते, हे सामर्थ्यावरून समजते. 'लोचनब्भमुविब्भम' नावाचा साधारण धर्म तर 'डोळे आणि भुवया, आणि ज्यांच्यामध्ये त्यांचा विलास आहे' अशा विग्रहाने निष्पन्न झालेल्या भिन्नाधिकरण बहुव्रीहि समासाद्वारे (bhinnādhikaraṇaaññapadatthasamāsa) गौण झालेल्या अर्थाचे ग्रहण केल्यामुळे समजला जातो.

190.

१९०.

සුගන්ධි සොභසම්බන්ධි, සිසිරංසුවිරොධි ච;

මුඛං තව’ම්බුජංවෙ’ති, සා සිලෙසොපමා මතා.

सुगंधी, शोभेशी संबंधित (सुंदर) आणि चंद्राशी विरोध असणारे तुझे मुख कमळासारखेच आहे, अशी ही 'सिलेसौपमा' (श्लेषोपमा) मानली जाते.

190. ‘‘සුගන්ධි’’ච්චාදි. තව මුඛං අම්භොජමිව සිසිරංසුනොචන්දස්ස විරොධි පච්චනීකං, මුඛං තංසමානකන්තිත්තා අම්බුජඤ්ච තදුදයෙ සඞ්කොචභජනතො. සොභසම්බන්ධි කන්තියුත්තං, මුඛමම්බුජඤ්ච. සුගන්ධො අස්ස අත්ථීති සුගන්ධි ච ද්වයමපීති එවං සිලෙසපරිග්ගහෙන මුඛම්බුජානං උපමායොගතො සා යථාවුත්තා සිලෙසොපමා මතා.

१९०. ‘सुगंधी’ इत्यादी. तुझे मुख कमळाप्रमाणे 'सिसिरंसु' म्हणजेच चंद्राचे विरोधी (शत्रू) आहे; मुख हे चंद्रासारखीच कांती असणारे असल्यामुळे (चंद्राशी स्पर्धा करते म्हणून) आणि कमळ हे चंद्राच्या उदयाने संकोच पावणारे (मिटणारे) असल्यामुळे विरोधी आहे. 'सोभसम्बन्धी' म्हणजे कांतीयुक्त, मुख आणि कमळ दोन्हीही कांतीयुक्त आहेत. ज्याला सुवास आहे ते 'सुगंधी' होय, हे दोन्हीही (मुख आणि कमळ) सुगंधी आहेत. अशा प्रकारे श्लेषाच्या (द्विअर्थी शब्दांच्या) ग्रहणाने मुख आणि कमळ यांच्यात उपमेचा संबंध जोडला गेल्यामुळे, ती पूर्वोक्त 'सिलेसौपमा' (श्लेषोपमा) मानली जाते.

190. ‘‘සුගන්ධි’’ච්චාදි. තව මුඛං අම්භොජමිව සිසිරංසුවිරොධි චන්දස්ස විරුද්ධං හොති තුල්‍යත්තා. පදුමං පන චන්දොදයෙන අත්තනො සඞ්කොචනත්තා තස්ස විරුද්ධං හොති. සොභසම්බන්ධි ච අනඤ්ඤසාධාරණමුඛගතකන්තිසම්බන්ධයුත්තඤ්ච හොති. පදුමං පන පදුමගතකන්තිසම්බන්ධිනා යුත්තං හොති. සුගන්ධි ච චතුජ්ජාතිසුගන්ධවහනතො සුගන්ධි ච හොති. අම්බුජං පන පදුමසුගන්ධෙනෙව යුත්තං හොති. ඉති ඊදිසී උපමා සිලෙසොපමා එකපදාතිහිතඋභයත්ථලක්ඛණෙන සිලෙසවසෙන වුත්තත්තා සිලෙසොපමා නාම හොති. සිසිරා සීතලා අංසු කන්ති අස්සෙති ච, තස්ස විරුජ්ඣති සීලෙනෙති ච, පච්චයසාමත්ථියවසෙන ද්වින්නං ද්වින්නං අත්ථානං ලබ්භනතො සිලිස්සති අපරොපි අත්ථො එත්ථ අලඞ්කාරෙති ච, සිලෙසවසෙන වුත්තා උපමාති ච විග්ගහො. එත්ථ සුගන්ධො ච සොතසම්බන්ධො ච සිසිරංසුවිරොධිත්තඤ්චෙති ඉමෙ උපමානොපමෙය්‍යානමම්බුජමුඛානං තුල්‍යධම්මො, තෙසු අම්බුජගතතුල්‍යධම්මසම්බන්ධො සධම්මත්තා උපමා නාම හොති, සා අම්බුජසම්බන්ධිනා ඉවසද්දෙන ජොතිතා, [Pg.201] මුඛගතතුල්‍යධම්මො පන අස්සත්ථිතස්සීලත්ථෙ කතපච්චයෙ සතිපි සාමත්ථියායෙව ගම්‍යතෙ.

१९०. ‘सुगंधी’ इत्यादी. तुझे मुख कमळाप्रमाणे 'सिसिरंसुविरोधी' म्हणजेच चंद्राच्या विरुद्ध आहे, कारण ते चंद्राच्या समान (सुंदर) आहे. परंतु कमळ हे चंद्राच्या उदयाने स्वतः संकुचित होत असल्यामुळे चंद्राच्या विरुद्ध असते. 'सोभसम्बन्धी' म्हणजे मुखाच्या बाबतीत ते अनन्यसाधारण अशा मुखाच्या कांतीच्या संबंधाने युक्त असते, तर कमळाच्या बाबतीत ते कमळाच्या कांतीच्या संबंधाने युक्त असते. 'सुगंधी' म्हणजे मुखाच्या बाबतीत ते चार प्रकारच्या सुवासाने (चतुर्जाति सुगंध) युक्त असल्यामुळे सुगंधी असते, तर कमळ हे केवळ कमळाच्याच सुगंधाने युक्त असते. अशा प्रकारची उपमा ही 'सिलेसौपमा' (श्लेषोपमा) होय, कारण ती एकाच पदात सामावलेल्या दोन्ही अर्थांच्या लक्षणांमुळे श्लेषाच्या (द्विअर्थीपणाच्या) आधारे सांगितली गेली आहे. 'शिशिर (शीतल) आहेत किरण (कांती) ज्याचे तो' (सिसिरंसु - चंद्र) आणि 'त्याच्याशी जो स्वभावतः विरोध करतो तो' (सिसिरंसुविरोधी), अशा प्रत्ययाच्या सामर्थ्यामुळे दोन-दोन अर्थ प्राप्त होत असल्यामुळे येथे श्लेष होतो आणि दुसरा अर्थही या अलंकाराला सुशोभित करतो; म्हणून श्लेषाच्या आधारे सांगितलेली उपमा म्हणजे 'सिलेसौपमा', असा याचा विग्रह आहे. येथे सुगंध, शोभेचा संबंध आणि चंद्राशी विरोध असणे हे कमळ आणि मुख या उपमान व उपमेयांचे समान धर्म (तुल्यधर्म) आहेत. त्यांपैकी कमळामध्ये असलेला समान धर्माचा संबंध हा समान धर्म असल्यामुळे 'उपमा' ठरतो, जो कमळाशी संबंधित 'इव' (सारखे) या शब्दाने दर्शविला आहे. मुखामध्ये असलेला समान धर्म मात्र 'अस्तित्व' आणि 'स्वभाव' या अर्थांमध्ये प्रत्यय लागलेला असूनही केवळ सामर्थ्यावरूनच समजला जातो.

191.

१९१.

සරූපසද්දවාච්චත්තා, සා සන්තානොපමා යථා;

බාලා’වු’ය්‍යානමාලා’යං, සාලකානනසොභිනී.

समान रूपाच्या शब्दांनी व्यक्त होत असल्यामुळे ती 'संतानोपमा' (सन्तानोपमा) म्हटली जाते, जसे की: 'ही तरुणी (बाला) उद्यानाच्या माळेप्रमाणे (उद्यानपंक्तीप्रमाणे) अलकावलीने (केसांच्या रचनेने) युक्त अशा मुखाने शोभणारी आणि सालवृक्षांच्या वनाने शोभणारी आहे.'

191. ‘‘සරූප’’ඉච්චාදි. අයමුය්‍යානමාලා බාලාව ඉත්ථී විය. කථං? සාලකානනසොභිනී බාලා තාව සහාලකෙන කෙසසන්නිවෙසවිසෙසෙන වත්තතෙ සාලකමානනං තෙන සොභතෙ. සාලකානනසොභිනී උය්‍යානමාලාපි සාලානං රුක්ඛවිසෙසානං කානනෙන ගහනෙන සොභතෙ, එවරූපා සා තාදිසී සන්තානොපමා ආඛ්‍යායතෙ, කස්මා? සිලෙසොපමත්තසභාවෙපි සරූපෙන සදිසෙන සද්දෙන ‘‘සාලකානනසොභිනී’’ත්වෙවංවිධෙන සද්දසන්තානෙන විසෙසභූතෙන වාච්චත්තා පකාසියත්තා තස්සාඉති ගම්‍යතෙ. යථෙති නිදස්සනෙ.

१९१. ‘सरूप’ इत्यादी. ही उद्यानाची माळ (रांग) एखाद्या तरुणीप्रमाणे (बालेप्रमाणे) आहे. कसे? 'साळकाननसोभिनी' - तरुणीच्या बाबतीत ती 'स-आलक' म्हणजे केसांच्या विशिष्ट रचनेने युक्त अशा मुखाने (आननाने) शोभून दिसते. उद्यानाच्या माळेच्या बाबतीत ती 'साल-कानन' म्हणजे साल नावाच्या विशिष्ट वृक्षांच्या दाट वनाने (अरण्याने) शोभून दिसते. अशा प्रकारची ती उपमा 'संतानोपमा' (सन्तानोपमा) म्हटली जाते. का? कारण श्लेषोपमेचा स्वभाव असूनही, समान रूपाच्या (सारख्याच) शब्दाने म्हणजेच 'साळकाननसोभिनी' अशा विशिष्ट शब्दसमूहाने (शब्दसंतानाने) ती व्यक्त होत असल्यामुळे, प्रकट होत असल्यामुळे तिला संतानोपमा म्हटले जाते, हे समजते. 'यथा' हे उदाहरणासाठी आहे.

191. ‘‘සරූපෙ’’ච්චාදි. සරූපසද්දවාච්චත්තා තුල්‍යසුතියා අච්ඡින්නසම්බන්ධවචනමාලාය වුච්චමානත්තා සා උපමා සන්තානොපමා නාම හොති, සිලෙසත්තෙ සතිපි කතසමාසෙහි පදසන්තානෙහි වුච්චමානත්තා සන්තානොපමා නාම හොතීති අධිප්පායො. ‘‘යථෙ’’ති උදාහරති. අයං උය්‍යානමාලා එසා උය්‍යානපන්ති සාලකානනසොභිනී අලකසඞ්ඛාතකෙසසන්නිවෙසසහිතෙන මුඛෙන සොභමානා බාලාව අඞ්ගනා ඉව සාලකානනසොභිනී සාලවනෙහි සොභමානා හොති. උපමානොපමෙය්‍යානං සමානං රූපං යෙසන්ති ච, සරූපා ච තෙ සද්දා චෙති ච, තෙහි වාච්චා උපමාති ච, තස්සා භාවොති ච, සන්තානෙන යුත්තා උපමාති ච, උය්‍යානානං මාලාති ච, සහ අලකෙන වත්තමානන්ති ච, තඤ්ච තං ආනනඤ්චාති ච, තෙන සොභති සීලෙනාති ච, සාලානං කානනන්ති ච, තෙන සොභති සීලෙනාති ච වාක්‍යං.

१९१. ‘सरूपे’ इत्यादी. समान रूपाच्या शब्दांनी व्यक्त होत असल्यामुळे, म्हणजेच समान ऐकू येणाऱ्या आणि अखंड संबंध असलेल्या वचनमालेने (शब्दसमूहाने) सांगितली जात असल्यामुळे ती उपमा 'संतानोपमा' (सन्तानोपमा) ठरते. श्लेष असूनही, केलेल्या समासांच्या पदसमूहांद्वारे (पदासंततीद्वारे) ती सांगितली जात असल्यामुळे तिला 'संतानोपमा' म्हणतात, असा अभिप्राय आहे. 'यथा' द्वारे उदाहरण देतात. ही उद्यानाची माळ (उद्यानपंक्ती) 'साळकाननसोभिनी' म्हणजे केसांच्या रचनेने युक्त अशा मुखाने शोभणाऱ्या तरुणीप्रमाणे (बालेप्रमाणे) सालवृक्षांच्या वनाने शोभणारी आहे. उपमान आणि उपमेयांचे रूप ज्यांचे समान आहे ते 'सरूप', आणि ते शब्द म्हणजे 'सरूपशब्द', त्यांच्याद्वारे जी उपमा व्यक्त होते ती 'सरूपशब्दवाच्या उपमा' आणि तिचा भाव म्हणजे 'सरूपशब्दवाच्यता'. संतानाने (परंपरेने/समूहाने) युक्त असलेली उपमा म्हणजे 'संतानोपमा'. उद्यानांची माळ म्हणजे 'उद्यानमाला'. केसांच्या (अलक) रचनेसह असणारे म्हणजे 'स-अलक', आणि ते मुख (आनन) म्हणजे 'सालक-आनन', त्याने जी स्वभावतः शोभते ती 'साळकाननसोभिनी' (तरुणीच्या अर्थाने). सालवृक्षांचे वन म्हणजे 'साल-कानन', त्याने जी स्वभावतः शोभते ती 'साळकाननसोभिनी' (उद्यानाच्या अर्थाने), असा हा वाक्यविग्रह आहे.

192.

१९२.

ඛයී [Pg.202] චන්දො බහුරජං, පදුමං තෙහි තෙ මුඛං;

සමානම්පි සමුක්කංසී-ත්‍ය’යං නින්දොපමා මතා.

चंद्र क्षय पावणारा आहे आणि कमळ पुष्कळ परागकणांनी (धुळीने) युक्त आहे; तरीही त्यांच्याशी समान असणारे तुझे मुख अत्यंत श्रेष्ठ आहे, अशी ही 'निंदोपमा' (निन्दोपमा) मानली जाते.

192. ‘‘ඛයී’’ඉච්චාදි. චන්දො ඛයී ඛයො අච්චයො යස්සෙති, පදුමං බහුරජං බහූනි රජානි පරාගාවයවා යස්මින්ති, තෙහි එවංභූතෙහි චන්දපදුමෙහි කන්තිආදිනා සමානම්පි සදිසම්පි සන්තං තව මුඛං සමුක්කංසි පරමුක්කංසවන්තං, ඛයසද්දස්ස ච රජස්ස ච දොසෙපි වත්තනතො, සද්දච්ඡලෙන ඛයස්ස දොසරූපස්ස බහුරජත්තස්ස ච තත්ථාභාවතොති. ඉති එවරූපා අයං නින්දොපමා මතා නින්දිතෙන චන්දාදිනා ඛයස්සොපමිතත්තා.

१९२. ‘खयी’ इत्यादी. चंद्र हा 'क्षयी' (क्षय पावणारा) आहे, म्हणजेच ज्याचा क्षय (ऱ्हास) होतो तो; कमळ हे 'बहुरज' (अनेक परागकणांनी युक्त) आहे, म्हणजेच ज्याच्यामध्ये पुष्कळ परागकण आहेत ते. अशा दोषयुक्त चंद्र आणि कमळाशी कांती इत्यादी बाबतीत समान असूनही तुझे मुख 'समुक्कंसी' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ (उत्कृष्ट) आहे. कारण 'क्षय' आणि 'रज' हे शब्द दोषांचेही वाचक आहेत, आणि शब्दांच्या छलाने (श्लेषाने) क्षयरूपी दोष आणि बहुरजत्व (अतिशय धूळ किंवा दोष) हे मुखामध्ये नसल्यामुळे मुख श्रेष्ठ ठरते. अशा प्रकारे, ही 'निंदोपमा' (निन्दोपमा) मानली जाते, कारण येथे निंद्य (दोषयुक्त) अशा चंद्र इत्यादींशी उपमा दिली गेली आहे.

192. ‘‘ඛයි’’ච්චාදි. චන්දො ඛයී පාටිපදතො පට්ඨාය දිනෙ දිනෙ එකමෙකාය කලාය සූරියස්ස ආසන්නහෙතු ඛීයනසභාවයුත්තො හොති, පදුමං බහුරජං බහුරෙණුසමන්නාගතං හොති, තෙහි චන්දපදුමෙහි සමානම්පි කන්තිසුගන්ධාදීහි සදිසම්පි තෙ මුඛං තවානනං සමුක්කංසි ඛයරජසද්දෙහි දොසස්සාපි වාච්චත්තා සද්දච්ඡලෙහි ගම්‍යමානස්ස තාදිසස්ස දොසස්ස මුඛෙ අවිජ්ජමානත්තා අධිකුක්කංසගුණවන්තං හොති, ඉති ඊදිසී අයං උපමා නින්දොපමා නින්දිතානං චන්දපදුමානං මුඛස්ස උපමිතාති නින්දොපමා නාම හොති, මුඛවිසෙසනෙන ඉවසද්දපරියායෙන සමානසද්දෙන මුඛගතසධම්මො ජොතිතො හොති, උපමාසඞ්ඛතචන්දපදුමගතසධම්මොපි ද්වීසු තුල්‍යධම්මොපි සාමත්ථියා ගම්‍යතෙ, අපිසද්දො චෙත්ථ වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ, සමුක්කංසොති වත්තබ්බන්තරො.

१९२. "क्षयी" इत्यादी. चंद्र प्रतिपदेपासून सुरू करून दिवसागणिक एकेका कलेने सूर्याच्या निकट जाण्यामुळे क्षय पावण्याच्या स्वभावाचा असतो, कमळ हे पुष्कळ परागकणांनी (रजाने) युक्त असते. त्या चंद्र आणि कमळाशी समान असूनही, कांती आणि सुवासाने सदृश असूनही, आपले मुख (चेहरा) श्रेष्ठ आहे; कारण 'क्षय' आणि 'रज' या शब्दांद्वारे दोषांचेही वाचकत्व असल्यामुळे, शब्दच्छलाने प्रतीत होणारा तसा दोष मुखामध्ये विद्यमान नसल्यामुळे ते (मुख) अधिक उत्कृष्ट गुणांनी युक्त आहे. अशा प्रकारे ही उपमा 'निंदोपमा' आहे, कारण निंदित अशा चंद्र आणि कमळाशी मुखाची तुलना केली गेली आहे, म्हणून हिला निंदोपमा म्हणतात. मुखाच्या विशेषणाने, 'इव' (सारखे) शब्दाचा पर्याय असलेल्या 'समान' शब्दाने मुखातील समान धर्म प्रकाशित होतो. उपमारूप चंद्र आणि कमळ यांमधील समान धर्म देखील, दोन्हीमधील तुल्य धर्म सामर्थ्याने समजला जातो. आणि येथील 'अपि' शब्द हा दुसऱ्या वक्तव्याच्या समुच्चयासाठी आहे, 'समुत्कर्ष' (श्रेष्ठत्व) हे दुसरे वक्तव्य आहे.

193.

१९३.

අසමත්ථො මුඛෙනි’න්දු, ජින තෙ පටිගජ්ජිතුං;

ජළො කලඞ්කී’ති අයං, පටිසෙධොපමා සියා.

हे जिन! आपल्या मुखाशी स्पर्धा करण्यास चंद्र असमर्थ आहे; कारण तो जड (शीतल/मूर्ख) आणि कलंकित आहे. ही 'प्रतिषेधोपमा' होय.

193. ‘‘අසමත්ථො’’ඉච්චාදි. ජින තෙ මුඛෙන ජළො සීතො අකුසලො ච කලඞ්කො මිගලඤ්ඡනලක්ඛණො දොසො [Pg.203] අස්ස අත්ථීති කලඞ්කී. සද්දච්ඡලෙන දොසකථනං. තාදිසො ඉන්දු චන්දො පටිගජ්ජිතුං විවදිතුං අසමත්ථො, මුඛන්තු විසදං අලඞ්කතඤ්චෙති කථමනෙනායං සදිසොති නිසෙධද්වාරෙන සධම්මතාව ගම්මතෙ, අයං පටිසෙධොපමා සියා.

१९३. "असमर्थ" इत्यादी. हे जिन! आपल्या मुखाशी (तुलना करता), 'जड' म्हणजे शीतल आणि अकुशल, आणि 'कलंक' म्हणजे मृगचिन्हरूपी दोष ज्याला आहे तो 'कलंकित' होय. हा शब्दच्छलाने केलेला दोषाचा निर्देश आहे. तसा चंद्र प्रतिगर्जना करण्यास (स्पर्धा करण्यास) किंवा वाद घालण्यास असमर्थ आहे. मुख तर स्वच्छ आणि अलंकृत आहे, मग हा (चंद्र) याच्याशी कसा समान असू शकेल? अशा प्रकारे निषेधाच्या द्वारे समान धर्मच प्रतीत होतो, म्हणून ही 'प्रतिषेधोपमा' होय.

193. ‘‘අසමත්ථො’’ච්චාදි. හෙ ජින තෙ තුය්හං මුඛෙන පටිගජ්ජිතුං විවදිතුං ජළො සීතලො අවිසදො කලඞ්කී සසලක්ඛණො වා සදොසො වා ඉන්දු චන්දො අසමත්ථො හොතීති, අයං එදිසී උපමා පටිසෙධොපමා නාම. කලඞ්කො අස්ස අත්ථීති වාක්‍යං. එත්ථ විසදෙන කලඞ්කරහිතෙන මුඛෙන සීතලො අවිසදො සදොසො චන්දො සමානො භවිතුමසමත්ථොති එවං පටිසෙධද්වයෙන ඉන්දමුඛසඞ්ඛාතානං උපමානොපමෙය්‍යානං තුල්‍යධම්මසම්බන්ධස්ස පකාසිතත්තා සතිපි නින්දොපමාභාවෙ පටිසෙධොපමා නාම හොතීති අධිප්පායො. ‘‘පටිගජ්ජිතු’’න්ති ඉදං චන්දස්ස විසෙසනත්තා චන්දගතසධම්මං ජොතෙති.

१९३. "असमर्थ" इत्यादी. हे जिन! आपल्या मुखाशी प्रतिगर्जना करण्यास किंवा वाद घालण्यास जड (शीतल, अस्वच्छ) आणि कलंकित (शशचिन्हयुक्त किंवा सदोष) असलेला चंद्र असमर्थ आहे; अशी ही उपमा 'प्रतिषेधोपमा' नावाचे आहे. 'ज्याला कलंक आहे तो' असे हे वाक्य आहे. येथे स्वच्छ आणि कलंकरहित मुखाशी शीतल, अस्वच्छ आणि सदोष चंद्र समान होण्यास असमर्थ आहे, अशा प्रकारे निषेधाच्या द्वारे चंद्र आणि मुख या संज्ञित उपमान व उपमेयांच्या समान धर्माचा संबंध प्रकाशित केल्यामुळे, निंदोपमेचा भाव असला तरीही ही 'प्रतिषेधोपमा' ठरते, असा अभिप्राय आहे. 'प्रतिगर्जना करणे' हे चंद्राचे विशेषण असल्यामुळे चंद्रातील समान धर्म प्रकाशित करते.

194.

१९४.

කච්ඡං චන්දාරවින්දානං, අතික්කම්ම මුඛං තව;

අත්තනාව සමං ජාත-මිත්‍ය’සාධාරණොපමා.

चंद्र आणि कमळ यांच्या मर्यादेचे उल्लंघन करून आपले मुख स्वतःशीच समान झाले आहे; ही 'असाधारणोपमा' होय.

194. ‘‘කච්ඡ’’මිච්චාදි. චන්දස්ස අරවින්දස්ස ච කච්ඡං පදවිං අතික්කම්ම අවත්ථරිය තෙස’මවකංසතො, තව මුඛං අත්තනො සරූපෙනෙව සමං ජාතමිති එවරූපා අසාධාරණතාභිධානෙන සදිසත්තපතීතියා අසාධාරණොපමෙති නිගද්‍යතෙ.

१९४. "कक्ष" इत्यादी. चंद्र आणि कमळ यांच्या कक्ष्येचे म्हणजे पदवीचे उल्लंघन करून, त्यांना मागे टाकून, आपले मुख स्वतःच्याच स्वरूपाशी समान झाले आहे, अशा प्रकारे असाधारणत्वाच्या कथनाने सादृश्याची प्रतीती होत असल्यामुळे हिला 'असाधारणोपमा' असे म्हटले जाते.

194. ‘‘කච්ඡ’’මිච්චාදි. හෙ මුනි තව මුඛං චන්දාරවින්දානං ලොකපූජිතානං සසිඅම්බුජානං කච්ඡං පදවිං අවත්ථං වා අතික්කම්ම අත්තනො අතුල්‍යත්තෙන අත්තනා එව සමානත්තවත්ථුනො අභාවා සමං ජාතං, ඉති ඊදිසා උපමා අසාධාරණොපමා [Pg.204] අතුල්‍යධම්මභාවස්ස පකාසනතො අසාධාරණොපමා නාම හොති. ඉහ උපමාභූතානං චන්දාරවින්දානං මුඛස්ස හීනභාවපටිපාදනද්වාරෙන චන්දාරවින්දෙහි මුඛං තුල්‍යන්ති පඤ්ඤාපනතො චන්දාරවින්දා අසාධාරණොපමා නාම හොති. සමසද්දො මුඛගතස්ස සාධාරණධම්මං ජොතෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

१९४. "कक्ष" इत्यादी. हे मुनी! आपले मुख, लोकांनी पूजिलेल्या चंद्र आणि कमळ यांच्या कक्ष्येचे म्हणजे पदवीचे किंवा अवस्थेचे उल्लंघन करून, स्वतःच्या अतुल्यतेमुळे, स्वतःशिवाय इतर कोणतीही समान वस्तू नसल्यामुळे, स्वतःशीच समान झाले आहे. अशी ही उपमा 'असाधारणोपमा' होय; कारण अतुल्य धर्मभावाचे प्रकाशन केल्यामुळे हिला असाधारणोपमा म्हणतात. येथे उपमारूप असलेल्या चंद्र आणि कमळांच्या तुलनेत मुखाच्या हीनभावाचे प्रतिपादन करण्याच्या द्वारे, चंद्र आणि कमळाशी मुख समान नाही हे दर्शविल्यामुळे ही 'असाधारणोपमा' ठरते. 'सम' हा शब्द मुखातील साधारण धर्म प्रकाशित करतो. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखा आहे.

195.

१९५.

සබ්බම්භොජප්පභාසාරො, රාසිභූතොව කත්ථචි;

තවා’නනං විභාතීති, හොතා’භූතොපමා අයං.

सर्व कमळांच्या कांतीचा सार जणू काही एका ठिकाणी गोळा (राशीभूत) झाला आहे, असे आपले मुख शोभून दिसते; ही 'अभूतोपमा' होय.

195. ‘‘සබ්බ’’ඉච්චාදි. කත්ථචි එකට්ඨානෙ රාසිභූතො සබ්බෙසමම්භොජානං පභාසාරොව තවානනං විභාතීති එවංභූතා අයං අභූතොපමා හොති.

१९५. "सर्व" इत्यादी. कुठे एका ठिकाणी गोळा झालेला सर्व कमळांच्या कांतीचा सारच जणू आपले मुख शोभून दिसते, अशा प्रकारची ही 'अभूतोपमा' होते.

195. ‘‘සබ්බ’’මිච්චාදි. කත්ථචි ඨානෙ රාසිභූතො සබ්බම්භොජප්පභාසාරොව සකලපදුමානං උත්තමකන්තිපුඤ්ජො විය තවානනං විභාති විසෙසෙන පභාති, ඉති ඊදිසී උපමා අභූතොපමා අවිජ්ජමානවත්ථුනො උපමිතත්තා අභූතොපමා නාම හොති. අරාසි රාසිභූතොති විග්ගහො. එත්ථ යොජනාවිභූතො තාදිසපභාසාරාභාවතො අවිජ්ජමානත්ථෙන පරිකප්පිතො.

१९५. "सर्व" इत्यादी. कोणत्यातरी ठिकाणी गोळा झालेला सर्व कमळांच्या कांतीचा सार, म्हणजेच सर्व कमळांच्या उत्तम कांतीचा समूह असल्यासारखे आपले मुख शोभते (विशेष रूपाने प्रकाशित होते). अशी ही उपमा 'अभूतोपमा' होय; कारण अविद्यमान (अस्तित्वात नसलेल्या) वस्तूशी तुलना केल्यामुळे हिला अभूतोपमा म्हणतात. 'जो राशी नव्हता तो राशीभूत झाला' (अराशी राशीभूतः) असा याचा विग्रह आहे. येथे योजनेनुसार तशा प्रकारच्या कांतीचा सार अस्तित्वात नसल्यामुळे, तो अविद्यमान अर्थाने कल्पिला गेला आहे.

196.

१९६.

පතීයතෙ’ත්ථගම්මා තු, සද්දසාමත්ථියා ක්වචි;

සමාසප්පච්චයෙවාදි-සද්දයොගං විනා අපි.

परंतु 'अर्थगम्या' (अर्थातून समजणारी उपमा) ही कधीकधी समास, प्रत्यय किंवा 'इव' इत्यादी शब्दांच्या योगाशिवाय देखील शब्दांच्या सामर्थ्याने प्रतीत होते.

196. අත්ථගම්මොපමං දස්සෙති ‘‘පතීයතෙ’’ඉච්චාදි. අත්ථගම්මා තු’පමා ක්වචි කිස්මිඤ්චි ඨානෙ සමාසාදිසද්දානං යොගං විනා අපි සද්දානං පයොගවිසෙසාදිගාළ්හෙන අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණෙන සාමත්ථියෙන පතීයතෙ.

१९६. "प्रतीत होते" इत्यादीद्वारे अर्थगम्या उपमा दर्शवितात. अर्थगम्या उपमा तर कधीकधी कोणत्यातरी ठिकाणी समास इत्यादी शब्दांच्या योगाशिवाय देखील, शब्दांच्या प्रयोगविशेषाने दृढ झालेल्या आणि 'अन्यथा अनुपपत्ती' (दुसऱ्या प्रकारे सिद्ध न होणे) या लक्षणाने युक्त असलेल्या सामर्थ्याने प्रतीत होते.

196. තිවිධං සද්දගම්මොපමං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්ථගම්මොපමං දස්සෙති ‘‘පතීයතෙ’’ත්‍යාදිනා. අත්ථගම්මා තු අත්ථගම්මොපමා [Pg.205] පන ක්වචි ඨානෙ සමාසපච්චයෙවාදිසද්දයොගං විනාපි තෙසං සද්දානං සම්බන්ධං හිත්වාපි සද්දසාමත්ථියා සම්බන්ධෙ පයුත්තාවසෙසසද්දානං අත්ථසත්තියා පතීයතෙ. සද්දානං සාමත්ථියන්ති විග්ගහො.

१९६. तीन प्रकारची शब्दगम्या उपमा दर्शवून आता "प्रतीत होते" इत्यादीद्वारे अर्थगम्या उपमा दर्शवितात. परंतु अर्थगम्या उपमा कधीकधी कोणत्यातरी ठिकाणी समास, प्रत्यय किंवा 'इव' इत्यादी शब्दांच्या योगाशिवाय देखील, त्या शब्दांचा संबंध सोडून देखील, शब्दांच्या सामर्थ्याने म्हणजे संबंधात वापरलेल्या उर्वरित शब्दांच्या अर्थशक्तीने प्रतीत होते. 'शब्दांचे सामर्थ्य' (शब्दसामर्थ्य) असा याचा विग्रह आहे.

197.

१९७.

භිඞ්ගානෙ’මානි චක්ඛූනි, නා’ම්බුජං මුඛ’මෙවි’දං;

සුබ්‍යත්තසදිසත්තෙන, සා සරූපොපමා මතා.

हे भ्रमर नाहीत, हे तर डोळे आहेत; हे कमळ नाही, हे तर मुखच आहे. अतिशय स्पष्ट सादृश्यामुळे ही 'स्वरूपोपमा' मानली जाते.

197. උදාහරති ‘‘භිඞ්ගෙ’’ච්චාදිනා. න භිඞ්ගා එතෙ, කිඤ්චරහි චක්ඛූනිමානි, නම්බුජමෙතං, කින්තු මුඛමෙවිදන්ති එවරූපා සා සරූපොපමා මතා භිඞ්ගාදීනමවිපරීතසරූපස්ස දීපනතො. තෙනාහ ‘‘සුබ්‍යත්තෙ’’ත්‍යාදි. සුබ්‍යත්තෙන භිඞ්ගචක්ඛූනං අම්බුජමුඛානඤ්ච පරිඵුටෙන සදිසත්තෙන චඤ්චලත්තකන්ත්‍යාදිලක්ඛණෙන තෙනෙවාභෙදසඞ්කාපුබ්බමෙව විවෙචිතං අඤ්ඤත්‍ර චක්ඛාදීසු යං භිඞ්ගාදිඤ්ඤාණමුප්පන්නං, තස්ස පච්චක්ඛානතො උපමාජොතකානමිවාදීනමභාවෙපි භිඞ්ගලොචනාදීනං සදිසත්තං පතීයතෙ සාමත්ථියතො. එවමුපරිපි යථායොගං.

१९७. "भ्रमर" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. हे भ्रमर नाहीत, तर मग काय आहेत? हे डोळे आहेत; हे कमळ नाही, तर हे मुखच आहे; अशा प्रकारची ती 'स्वरूपोपमा' मानली जाते, कारण भ्रमर इत्यादींच्या अविपरीत (यथार्थ) स्वरूपाचे प्रकाशन येथे होते. म्हणूनच "सुव्यत्त" (अतिशय स्पष्ट) इत्यादी म्हटले आहे. भ्रमर व डोळे आणि कमळ व मुख यांच्या चंचलत्व, कांती इत्यादी लक्षणांच्या अतिशय स्पष्ट आणि प्रगट सादृश्यामुळे, त्यांच्यातील अभेदशंकेचे आधीच निवारण करून, डोळे इत्यादींमध्ये जे भ्रमर इत्यादींचे ज्ञान उत्पन्न झाले होते, त्याचा नकार केल्यामुळे, 'इव' इत्यादी उपमावाचक शब्दांचा अभाव असूनही, सामर्थ्यामुळे भ्रमर व डोळे इत्यादींचे सादृश्य प्रतीत होते. पुढेही याचप्रमाणे योग्यतेनुसार समजून घ्यावे.

197. ඉදානි උදාහරණමාහරති ‘‘භිඞ්ගානි’’ච්චාදිනා. ඉමානි භිඞ්ගානි භමරා න භවන්ති, කිඤ්චරහි චක්ඛූනි. අම්බුජං න ඉදං පදුමං න හොති, කින්තු මුඛමෙවාති. ඊදිසී සා උපමා සුබ්‍යත්තසදිසත්තෙන සුපාකටෙන භිඞ්ගලොචනානං අම්බුජමුඛානඤ්ච තුල්‍යභාවෙන සරූපොපමා නාම හොති. එත්ථ සමාසපච්චයඉවාදිසද්දපයොගාභාවෙපි ‘‘භිඞ්ගානෙමානි චක්ඛූනි’’ච්චාදිනා චක්ඛුමුඛෙසු භිඞ්ගඅම්බුජන්ති විපරීතපවත්තබුද්ධිං පටිසෙධෙත්වා චක්ඛුමුඛවිධානතො චඤ්චලත්තකන්තිමත්තාදීසු සුබ්‍යත්තං තුල්‍යත්තං විනා චක්ඛුමුඛෙසු භිඞ්ගම්බුජබුද්ධිං කීදිසමුප්පජ්ජතීති අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණසාමත්ථියා උපමානභූතානං භිඞ්ගම්බුජානං උපමෙය්‍යභූතානං චක්ඛුමුඛානඤ්ච සදිසත්තං ඤායති. සුට්ඨු බ්‍යත්තං පාකටන්ති ච, තඤ්ච තං සදිසත්තඤ්චාති ච, සමානං රූපං සභාවො යස්සා උපමායාති ච, සා ච සා උපමා චාති ච වාක්‍යං.

१९७. आता 'भिंगानि' (bhiṅgāni - भ्रमर) इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. हे भ्रमर (भिंगानि) नसून डोळे आहेत. हे कमळ (अम्बुज) नसून मुखच आहे. अशा प्रकारे, अत्यंत स्पष्ट सादृश्यामुळे (subyattasadisattena) आणि सुस्पष्टतेमुळे भ्रमररूप डोळे आणि कमळरूप मुख यांच्यातील समानतेमुळे ही 'सरूपोपमा' (sarūpopamā) ठरते. येथे समास, प्रत्यय किंवा 'इव' इत्यादी शब्दांचा प्रयोग नसतानाही, 'हे डोळे भ्रमर आहेत' इत्यादी वाक्यांद्वारे डोळे आणि मुख यांमध्ये भ्रमर आणि कमळ अशी विपरीत बुद्धी (गैरसमज) दूर करून, डोळे आणि मुखाच्या स्वरूपाचे प्रतिपादन केल्यामुळे, चंचलता आणि कांती इत्यादींमधील स्पष्ट समानतेशिवाय डोळे आणि मुखांमध्ये भ्रमर व कमळाची बुद्धी कशी उत्पन्न होऊ शकते? अशा 'अन्यथानुपपत्ती' (अशक्यतेच्या) लक्षणाच्या सामर्थ्याने उपमान बनलेल्या भ्रमर-कमळ आणि उपमेय बनलेल्या डोळे-मुख यांचे सादृश्य समजून येते. 'सुट्टु ब्यत्तं पाकटं' (अतिशय स्पष्ट व प्रकट) आणि ते सादृश्य, तसेच जिचा स्वभाव किंवा रूप समान आहे ती उपमा, असा या वाक्याचा विग्रह आहे.

198.

१९८.

මයෙව [Pg.206] මුඛසොභා’ස්සෙ-ත්‍යල’මින්දු විකත්ථනා;

යතො’ම්බුජෙපිසා’ත්ථීති, පරිකප්පොපමා අයං.

“या (मुनींच्या) मुखाची शोभा केवळ माझ्यातच आहे, हे चंद्रा! तुझी ही बढाई आता पुरे झाली; कारण ती (शोभा) कमळातही आहे.” ही 'परिकल्पोपमा' (parikappopamā) आहे.

198. ‘‘මයෙවි’’ච්චාදි. ඉන්දු චන්ද, අස්ස මුනිනො මුඛසොභා වදනජුති මයෙව, නාඤ්ඤත්‍රාති එවරූපා විකත්ථනා අත්ථපසංසනෙන අලමිති පටිසෙධො. කිමිති? යතො යස්මා කාරණා සා මුඛසොභා අම්බුජෙපි න කෙවලමින්දුම්හි අත්ථි, නො නත්ථීති අසතොපි තථා විකත්ථනස්ස පරිකප්පනතො වදනමින්දුනොපමීයතීති එවරූපා අයං පරිකප්පොපමා.

१९८. “मयेव” इत्यादी. हे इंदू म्हणजे चंद्रा! या मुनींची मुखशोभा (वदनकांती) केवळ माझ्यातच आहे, इतर कोठेही नाही, अशी ही बढाई (आत्मप्रशंसा) 'अलम्' म्हणजे पुरे झाली, असा हा निषेध आहे. का बरे? कारण ती मुखशोभा केवळ चंद्रातच नाही, तर कमळातही आहे, असे नाही की ती तेथे नाही. अशा प्रकारे, नसलेल्या गोष्टीचीही तशी कल्पना (परिकल्पना) करून मुखाची चंद्राशी तुलना केली जात असल्यामुळे ही 'परिकल्पोपमा' आहे.

198. ‘‘මයෙ’’ච්චාදි. හෙ ඉන්දු අස්ස ඉමස්ස ලොකසාමිනො මුඛසොභා වදනකන්ති එකකෙ මයි එව, ඊදිසී විකත්ථනා අත්තසිලාඝෙන අලං නිප්පයොජනං. කස්මාති චෙ? යතො සා මුඛසොභා අම්බුජෙපි අත්ථි, තස්මාති. ඉති ඊදිසා අයං උපමා පරිකප්පොපමා නාම හොති. යතොති අනියමනිද්දිට්ඨකාරණං පන අම්බුජෙපි සා අත්ථීති දස්සියමානං පදුමෙපි තස්ස අත්ථිත්තමෙව. පරිකප්පනාය වුත්තා උපමාති විග්ගහො. ඉධ චන්දස්ස අවිජ්ජමානවිකත්ථනස්ස විජ්ජමානත්තෙන පරිකප්පනතො සධම්මජොතකසද්දන්තරෙ අසතිපි උපමානභූතඉන්දුනො ච උපමෙය්‍යභූතමුඛස්ස ච සදිසත්තං ඉමෙසං ද්වින්නං සදිසත්තං විනා වත්තුනො තාදිසකප්පනා කථං හොතීති ඉමාය අත්ථසත්තියා ගම්‍යතෙ.

१९८. “मये” इत्यादी. हे चंद्रा! या लोकस्वामींच्या (बुद्धांच्या) मुखाची शोभा केवळ माझ्यातच आहे, अशी स्वतःची स्तुती करणारी बढाई आता पुरे, ती निरर्थक आहे. का बरे? कारण ती मुखशोभा कमळातही आहे, म्हणून. अशा प्रकारे ही उपमा 'परिकल्पोपमा' ठरते. 'यतो' (ज्या अर्थी) हे अनिश्चित कारण दर्शवले आहे, परंतु 'ती कमळातही आहे' असे दाखवून कमळामध्येही तिचे अस्तित्व सिद्ध केले आहे. 'परिकल्पनेने सांगितलेली उपमा' असा याचा विग्रह आहे. येथे चंद्राची नसलेली बढाई कल्पनेने अस्तित्वात आणल्यामुळे, समान धर्म दर्शवणारा दुसरा शब्द नसतानाही, उपमान असलेल्या चंद्राचे आणि उपमेय असलेल्या मुखाचे सादृश्य, या दोघांच्या सादृश्याशिवाय वक्त्याची अशी कल्पना कशी होऊ शकते? या अर्थसामर्थ्याने समजून येते.

199.

१९९.

කිං වා’ම්බුජ’න්තොභන්තාලි,කිං ලොලනයනං මුඛං;

මම දොලායතෙ චිත්ත-මිච්ච’යං සංසයොපමා.

“हे आत भ्रमर फिरणारे कमळ आहे की चंचल डोळे असलेले मुख आहे? माझे मन हिंदोळ्यासारखे (द्विधा मनःस्थितीत) डोलत आहे.” ही 'संशयोपमा' (saṃsayopamā) आहे.

199. ‘‘කිං වා’’ඉච්චාදි. අන්තො භන්තා අලී භමරා යස්මිං, තමීදිසමම්බුජං කිං වා. ලොලානි චපලානි නයනානි යස්මිං, තාදිසං වා. ජින තවෙදං මුඛං කින්ති මම චිත්තං දොලායතෙ [Pg.207] දොලෙවාචරති. එවං පක්ඛද්වයපරිග්ගහෙන සංසයතීති අත්ථො. ඉච්චයමීදිසී සංසයවෙසෙන අම්බුජමුඛානමොපමාවගමා සංසයොපමා.

१९९. “किं वा” इत्यादी. ज्याच्या आत भ्रमर फिरत आहेत असे हे कमळ आहे की काय? किंवा ज्यामध्ये चंचल डोळे आहेत असे हे मुख आहे काय? हे जिन (बुद्ध)! आपले हे मुख काय आहे, या संशयाने माझे मन हिंदोळ्याप्रमाणे डोलत आहे (आचरण करत आहे). अशा प्रकारे दोन्ही बाजूंचा स्वीकार केल्याने संशय निर्माण होतो, असा अर्थ आहे. अशा संशयाच्या रूपाने कमळ आणि मुख यांच्यातील उपमेचे ज्ञान होत असल्यामुळे ही 'संशयोपमा' आहे.

199. ‘‘කිං වා’ම්බුජෙ’’ච්චාදි. අන්තොභන්තාලි අබ්භන්තරෙ භමමානභමරවන්තං අම්බුජං කිං වා, තුය්හං ලොලනයනං චඤ්චලනෙත්තං මුඛං කිං වාති මම චිත්තං දොලායතෙ උභයසම්භමජනනතො දොලා විය හොති. ඉති අයං එවරූපා උපමා සංසයොපමා ද්වින්නං සදිසත්තස්ස සංසයෙන පකාසිතත්තා සංසයොපමා නාම හොති. අන්තො භන්තා අලී යස්මින්ති ච, ලොලානි නයනානි යස්මින්ති ච, දොලා විය ආචරතීති ච, සංසයෙන වුත්තා උපමාති ච විග්ගහො. ඉහාපි සධම්මපකාසකෙ සද්දන්තරෙ අසතිපි යථාවුත්තවිසෙසනද්වයෙන විසිට්ඨානං ද්වින්නං අම්බුජමුඛානං සංසයනිමිත්තෙ තුල්‍යත්තෙ අසති කථං සංසයො උප්පජ්ජතීති ඉමිනා සාමත්ථියෙනෙව තුල්‍යධම්මසම්බන්ධො ගම්‍යතෙ.

१९९. “किं वा अम्बुजे” इत्यादी. ज्याच्या आत भ्रमर फिरत आहेत असे कमळ आहे की काय, किंवा आपले चंचल डोळे असलेले मुख आहे काय, या विचाराने माझे मन डोलत आहे; कारण दोन्ही गोष्टींमुळे संभ्रम निर्माण होऊन ते हिंदोळ्यासारखे होते. अशा प्रकारे ही उपमा 'संशयोपमा' ठरते, कारण दोन्हीमधील सादृश्य संशयाद्वारे प्रकट केले गेले आहे. 'ज्याच्या आत भ्रमर फिरत आहेत ते' आणि 'ज्यात चंचल डोळे आहेत ते' आणि 'हिंदोळ्याप्रमाणे आचरण करते ते' आणि 'संशयाने सांगितलेली उपमा' असा याचा विग्रह आहे. येथेही समान धर्म प्रकट करणारा दुसरा शब्द नसतानाही, वर सांगितलेल्या दोन विशेषणांनी युक्त असलेल्या कमळ आणि मुख या दोन्हीमधील संशयाचे कारण असलेल्या समानतेशिवाय संशय कसा उत्पन्न होऊ शकतो? या सामर्थ्यानेच समान धर्माचा संबंध समजून येतो.

200.

२००.

කිඤ්චි වත්ථුං පදස්සෙත්වා,සධම්මස්සා’භිධානතො;

සාම්‍යප්පතීතිසබ්භාවා,පතිවත්ථූපමා යථා.

एखादी वस्तू दर्शवून, तिच्याशी समान धर्म असलेल्या दुसऱ्या वस्तूचे कथन केल्यामुळे, त्यांच्यातील सादृश्याची प्रचिती (ज्ञान) होत असल्यामुळे ती 'प्रतिवस्तूपमा' (pativatthūpamā) ठरते, जसे की-

200. ‘‘කිඤ්චි’’ඉච්චාදි. කිඤ්චි වත්ථුමිච්ඡිතං සම්බුද්ධාදිකං උපදස්සෙත්වා සධම්මස්ස තෙන වත්ථුනා කෙනචි ආකාරෙන සදිසස්ස අඤ්ඤස්ස වත්ථුනො අභිධානතො සාම්‍යස්ස තෙසං ද්වින්නං සදිසත්තස්ස පතීතියා අවසායස්ස සම්භාවා විජ්ජමානත්තෙන පතිවත්ථූපමා වුච්චතෙ. පතිවත්ථුනා තථාවිධෙනාධිගතස්ස වත්ථුනො තුල්‍යතා පටිපාදිතා. යථෙත්‍යුදාහරති.

२००. “किंचि” इत्यादी. कोणतीही इष्ट वस्तू जसे की सम्यक्संबुद्ध इत्यादी दर्शवून, त्या वस्तूशी कोणत्या तरी प्रकारे समान असलेल्या दुसऱ्या वस्तूचे कथन केल्यामुळे, त्या दोन्हीमधील सादृश्याची प्रचिती (निश्चय) होत असल्यामुळे तिला 'प्रतिवस्तूपमा' म्हटले जाते. प्रतिवस्तूद्वारे (दुसऱ्या वस्तूद्वारे) तशा प्रकारे प्राप्त झालेल्या वस्तूची समानता प्रतिपादित केली जाते. 'यथा' (जसे की) द्वारे उदाहरण दिले जाते.

200. ‘‘කිඤ්චි’’ච්චාදි. කිඤ්චි වත්ථුමිච්ඡිතං ජිනාදිකිඤ්චිපදත්ථං උපදස්සෙත්වා පඨමං නිදස්සෙත්වා සධම්මස්ස පටිපාදනීයඅත්ථෙන සහ [Pg.208] කිඤ්චි ආකාරෙන සදිසභාවස්ස කස්සචි වත්ථුනො අභිධානතො කථනතො සාම්‍යප්පතීතිසබ්භාවා සදිසතාසම්බන්ධිනො පරිජානනස්ස විජ්ජමානත්තා පතිවත්ථූපමා වත්ථුනො උපට්ඨිතස්ස ජිනාදිපදත්ථස්ස තුල්‍යත්ථපකාසනතො නාමෙන පතිවත්ථූපමා නාම. සමානො ධම්මො යස්ස වා පාරිජාතාදිනො ඉති ච, සමානානං තුල්‍යානං උපමානොපමෙය්‍යානං භාවොති ච, සාම්‍යස්ස පතීති ච, සාම්‍යප්පතීතියා සබ්භාවොති ච, පතිවත්ථුනා වුත්තා උපමාති ච වාක්‍යං. යථාති උදාහරති.

२००. “किंचि” इत्यादी. कोणतीही इष्ट वस्तू जसे की जिन (बुद्ध) इत्यादी पदार्थ प्रथम दर्शवून (उदाहरणादाखल मांडून), प्रतिपादन करावयाच्या अर्थाशी कोणत्या तरी प्रकारे समान भाव असलेल्या दुसऱ्या एखाद्या वस्तूचे कथन केल्यामुळे, सादृश्याच्या प्रचितीचे अस्तित्व (सादृश्याचे ज्ञान) असल्यामुळे ती 'प्रतिवस्तूपमा' ठरते. उपस्थित केलेल्या जिन इत्यादी पदार्थांच्या समान अर्थाचे प्रकाशन करणाऱ्या प्रतिवस्तूमुळे तिला 'प्रतिवस्तूपमा' हे नाव मिळाले आहे. 'ज्याचा समान धर्म आहे तो पारिजात इत्यादी' आणि 'समान असलेल्या उपमान व उपमेयांचा भाव' आणि 'सादृश्याची प्रचिती' आणि 'सादृश्याच्या प्रचितीचे अस्तित्व' आणि 'प्रतिवस्तूद्वारे सांगितलेली उपमा' असा या वाक्याचा विग्रह आहे. 'यथा' (जसे की) द्वारे उदाहरण दिले जाते.

201.

२०१.

ජනෙසු ජායමානෙසු,නෙ’කොපි ජිනසාදිසො;

දුතියො නනු නත්ථෙව,පාරිජාතස්ස පාදපො.

“उत्पन्न होणाऱ्या मानवांमध्ये एकही मनुष्य जिनांच्या (बुद्धांच्या) समान नाही; पारिजात वृक्षासारखा दुसरा वृक्ष खरोखर अस्तित्वातच नाही ना?”

201. ‘‘ජනෙසු’’ච්චාදි. ජායමානෙසු ජනෙසු මජ්ඣෙ එකොපි ජනො ගුණවා ජිනසාදිසො සම්මාසම්බුද්ධසමානො න විජ්ජතීත්‍යෙකං තාව වත්ථු උපදස්සිතං, දුතියො ඉච්චාදි පතිවත්ථූපමදස්සනං, නනූත්‍යනුමතියං, පාරිජාතස්ස දිබ්බරුක්ඛවිසෙසස්ස දුතියො සමානො පාදපො නත්ථෙව. පාරිජාතොයෙව රුක්ඛජාතීසු උත්තමො, තථා ජිනො ජනෙසූති.

२०१. “जनेसु” इत्यादी. उत्पन्न होणाऱ्या मानवांमध्ये एकही गुणवान मनुष्य जिनांच्या समान (सम्यक्संबुद्धांच्या समान) नाही, ही पहिली वस्तू दर्शवली आहे. 'दुतियो' इत्यादी प्रतिवस्तूपमेचे दर्शन आहे. 'ननु' हा शब्द संमती दर्शवतो. पारिजात या दिव्य वृक्षविशेषासारखा दुसरा समान वृक्ष अस्तित्वातच नाही. वृक्षजातींमध्ये पारिजातच जसा उत्तम आहे, तसेच मानवांमध्ये जिन (बुद्ध) उत्तम आहेत.

201. ‘‘ජනෙසු’’ච්චාදි. ජායමානෙසු ජනෙසු එකොපි ජිනසාදිසො සම්බුද්ධසදිසො නත්ථි, පාරිජාතස්ස රුක්ඛස්ස දුතියො තෙන සමො දුතියො පාදපො රුක්ඛො නත්ථි එව නනු, නනූති අනුඤ්ඤායං. තෙන සබ්බඤ්ඤුනො අඤ්ඤෙන අතුල්‍යභාවං අනුජානාති. ඉහ පාරිජාතරුක්ඛස්ස අඤ්ඤෙහි රුක්ඛෙහි උත්තමත්තඤ්ච බුද්ධස්ස අඤ්ඤෙසු සත්තෙසු උත්තමත්තඤ්චාති ඉදං ද්වයං උපමානොපමෙය්‍යභූතානං ද්වින්නං වත්ථූනං සාම්‍යං නාම, එතං සාම්‍යං වුත්තත්ථස්ස සමත්ථනවසෙන පතිවත්ථුභූතපාරිජාතස්ස රුක්ඛෙහි අසමානත්තකථනෙනෙව ජොතිතං හොති.

२०१. “जनेसु” इत्यादी. जन्म घेणाऱ्या मनुष्यांमध्ये एकही जिनांसारखा (जिनांच्या सदृश) किंवा सम्यक्संबुद्धांसारखा नाही. पारिजात वृक्षासारखा दुसरा त्याच्याशी समान असणारा दुसरा वृक्ष नाहीच की! 'ननु' हा शब्द अनुमती (स्वीकृती) दर्शवण्यासाठी आहे. याद्वारे सर्वज्ञांचे (बुद्धांचे) इतरांशी असणारे अतुलनीयत्व मान्य केले जाते. येथे पारिजात वृक्षाचे इतर वृक्षांपेक्षा श्रेष्ठ असणे आणि बुद्धांचे इतर प्राण्यांपेक्षा श्रेष्ठ असणे, हे दोन्ही उपमान आणि उपमेय बनलेल्या दोन वस्तूंचे 'साम्य' (सारखेपणा) होय. हे साम्य, सांगितलेल्या अर्थाचे समर्थन करण्याच्या हेतूने, प्रतिवस्तू बनलेल्या पारिजात वृक्षाचे इतर वृक्षांशी असणारे असमानत्व सांगण्याद्वारेच प्रकट होते.

202.

२०२.

වාක්‍යත්ථෙනෙව [Pg.209] වාක්‍යත්ථො,යදි කොච්‍යු’පමීයතෙ;

ඉවයුත්තවියුත්තත්තා,සා වාක්‍යත්ථොපමා ද්විධා.

“जर वाक्यार्थानेच दुसऱ्या वाक्यार्थाची तुलना केली जात असेल, तर 'इव' (सारखा/प्रमाणे) शब्दाच्या योगाने (युक्त) आणि वियोगाने (वियुक्त) ती 'वाक्यार्थोपमा' दोन प्रकारची होते.”

202. වාක්‍යත්ථවිසයොපමං දස්සෙති ‘‘වාක්‍යත්ථෙනෙවි’’ච්චාදිනා. වාක්‍යත්ථො ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධවිසෙසො, තෙනෙව, න පදත්ථමත්තෙන වාක්‍යත්ථො වුත්තලක්ඛණො කොචි වත්තුමිච්ඡිතො කොචි යදි උපමීයතෙ සදිසො කථ්‍යතෙ, සා වාක්‍යත්ථොපමා ද්විධා භිජ්ජතෙ. කථං? යුත්තා ච වියුත්තා ච යුත්තවියුත්තා, ඉවෙන අත්ථනිද්දෙසොයං යුත්තවියුත්තා උපමා, තස්සා භාවා කාරණා ද්විධාති අධිකතං.

२०२. “वाक्यार्थेनेच” इत्यादीद्वारे वाक्यार्थविषयक उपमा दर्शवितात. वाक्यार्थ म्हणजे क्रिया आणि कारक यांच्यातील विशिष्ट संबंध; केवळ शब्दाच्या अर्थाने (पदार्थाने) नव्हे, तर त्याच वाक्यार्थाने. जर पूर्वोक्त लक्षणांनी युक्त असा कोणताही सांगण्याची इच्छा असलेला वाक्यार्थ उपमेय केला जात असेल (म्हणजेच सदृश सांगितला जात असेल), तर ती वाक्यार्थोपमा दोन प्रकारांत विभागली जाते. कसे? युक्त (जोडलेली) आणि वियुक्त (विरहित) ती 'युक्तवियुक्त'. 'इव' शब्दाने अर्थाचा निर्देश करणारी ही युक्त-वियुक्त उपमा आहे. तिच्या अस्तित्वामुळे (किंवा कारणामुळे) ती दोन प्रकारची आहे, असे अधिक स्पष्ट केले आहे.

202. ඉදානි වාක්‍යත්ථවිසයොපමං දස්සෙති ‘‘වාක්‍යත්ථෙ’’ච්චාදිනා. වාක්‍යත්ථෙනෙව ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධවිසෙසසඞ්ඛතසමුදායභූතෙන වාක්‍යත්ථෙන කොචි වත්තුමිච්ඡිතො යො කොචි වාක්‍යත්ථො වුත්තලක්ඛණො යදි උපමීයතෙ සදිසභාවෙන කථීයතෙ, සා උපමා වාක්‍යත්ථොපමා නාම හොති. ඉවයුත්තවියුත්තත්තා ඉවයුත්තවියුත්තවසෙන ද්විධා ද්විප්පකාරා. එත්ථ ‘‘ඉවා’’ති ඉවාදීනමත්ථස්ස ගහිතත්තා ඉවසද්දොපි තප්පරියායසද්දාපි ගය්හන්තෙ.

२०२. आता “वाक्यार्थ” इत्यादीद्वारे वाक्यार्थविषयक उपमा दर्शवितात. क्रिया आणि कारक यांच्या विशिष्ट संबंधाने बनलेल्या समुदायस्वरूप वाक्यार्थानेच, जर पूर्वोक्त लक्षणांनी युक्त असा कोणताही सांगण्याची इच्छा असलेला वाक्यार्थ उपमेय केला जात असेल (म्हणजेच सदृश भावाने सांगितला जात असेल), तर ती उपमा 'वाक्यार्थोपमा' नावाची होते. 'इव' शब्दाच्या योगाने आणि वियोगाने ती दोन प्रकारची होते. येथे 'इव' या शब्दाने 'इव' इत्यादींच्या अर्थाचे ग्रहण केल्यामुळे 'इव' शब्द आणि त्याचे समानार्थी शब्द देखील घेतले जातात.

ඉවයුත්ත

इव-युक्त (इव शब्दाने युक्त)

203.

२०३.

ජිනො සංක්ලෙසතත්තානං,ආවිභූතො ජනාන’යං;

ඝම්මසන්තාපතත්තානං,ඝම්මකාලෙ’ම්බුදො විය.

“संक्लेशांनी (क्लेशांनी) तप्त झालेल्या लोकांच्या कल्याणासाठी हे जिन (बुद्ध) प्रकट झाले आहेत; जसे उन्हाच्या तापाने तप्त झालेल्या लोकांसाठी उन्हाळ्यात मेघ (ढग) प्रकट होतो.”

203. උදාහරති ‘‘ජිනො’’ඉච්චාදි. සංක්ලෙසෙහි දසවිධෙහි තත්තානං සන්තාපං අනුප්පත්තානං ජනානං අයං ජිනො සම්මාසම්බුද්ධො [Pg.210] ආවිභූතො කතකිච්චත්තා සම්මාසම්බොධාධිගමෙන ලොකෙ පාතුභූතො. එකං තාව වාක්‍යමුපමෙය්‍යභූතං. කිමිවෙත්‍යාහ ‘‘ඝම්මෙ’’ච්චාදි. ඝම්මසන්තාපෙන තත්තානං ජනානං ඝම්මකාලෙ ගිම්හානසමයෙ අම්බුදො මෙඝො වියාති දුතියවාක්‍යමුපමානභූතමිත්‍යයමිවයුත්තා වාක්‍යත්ථොපමා. එත්ථ පුබ්බුත්තරවාක්‍යත්ථානං විසෙස්‍යවිසෙසනභාවො එකවාක්‍යත්ථත්තාව වෙදිතබ්බො. එවමුපරිපි.

२०३. “जिनो” इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. दहा प्रकारच्या संक्लेशांनी (क्लेशांनी) तप्त झालेल्या आणि संतापाला प्राप्त झालेल्या लोकांसाठी हे जिन सम्यक्संबुद्ध प्रकट झाले आहेत, म्हणजेच कृतकृत्य झाल्यामुळे सम्यक्संबोधीच्या प्राप्तीने जगात प्रकट झाले आहेत. हे पहिले वाक्य उपमेयभूत आहे. कशाप्रमाणे? यावर “घम्म” इत्यादी म्हणतात. उन्हाच्या तापाने तप्त झालेल्या लोकांसाठी उन्हाळ्यात (ग्रीष्म ऋतूत) मेघ (ढग) जसा प्रकट होतो, हे दुसरे वाक्य उपमानभूत आहे. अशा प्रकारे ही 'इव-युक्त वाक्यार्थोपमा' आहे. येथे पूर्व आणि उत्तर वाक्यार्थांचा विशेष्य-विशेषण भाव हा एकाच वाक्यार्थाप्रमाणे समजला पाहिजे. पुढेही याचप्रमाणे समजावे.

203. උදාහරති ‘‘ජිනො’’ච්චාදිනා. අයං ජිනො එසො ජිතපඤ්චමාරො සත්ථා සංක්ලෙසතත්තානං අනෙකප්පකාර කිලෙසසන්තාපතත්තානං ජනානං ආවිභූතො කතකිච්චො හුත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමෙන ලොකෙ උපට්ඨිතො. කෙන සන්තත්තස්ස කස්සචි කිමිවෙති චෙ? ඝම්මසන්තාපතත්තානං ජනානං ඝම්මකාලෙ ගිම්හසමයෙ අම්බුදොවිය මෙඝො ඉව. ඉහ උත්තරවාක්‍යත්ථො භෙදකත්තා විසෙසනං හොති, පුබ්බවාක්‍යත්ථො පන භෙද්‍යත්තා විසෙස්‍යො හොති. එවං වාක්‍යභෙදෙ සතිපි වාක්‍යත්ථො එකොවෙති දට්ඨබ්බො. එවමුත්තරත්‍රාපි. උත්තරවාක්‍යෙ ඉවසද්දො තස්මිංයෙව ගුණගුණීපදත්ථානං සදිසත්තං දීපෙති, පුබ්බවාක්‍යෙ ගුණගුණීනං සදිසත්තං පන උත්තරවාක්‍යත්ථස්ස පුබ්බවාක්‍යෙන සමානත්තං විනා අඤ්ඤථානුපපත්තියා ඤායති. සංක්ලෙසෙහි තත්තාති ච, ඝම්මො එව සන්තාපොති ච, තෙන තත්තාති ච, ඝම්මො එව කාලොති ච වාක්‍යං.

२०३. “जिनो” इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. हे जिन, ज्यांनी पाच मारांवर विजय मिळवला आहे असे शास्ता (बुद्ध), अनेक प्रकारच्या क्लेशांच्या संतापाने तप्त झालेल्या लोकांसाठी प्रकट झाले आहेत, म्हणजेच कृतकृत्य होऊन सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीने जगात उपस्थित झाले आहेत. कोणा तप्त झालेल्यासाठी कशाप्रमाणे? असे विचारल्यास, उन्हाच्या तापाने तप्त झालेल्या लोकांसाठी उन्हाळ्यात (ग्रीष्म ऋतूत) मेघाप्रमाणे (ढगाप्रमाणे). येथे उत्तर वाक्यार्थ भेदक असल्यामुळे विशेषण होतो, आणि पूर्व वाक्यार्थ भेद्य असल्यामुळे विशेष्य होतो. अशा प्रकारे वाक्यांमध्ये भेद असला तरी वाक्यार्थ एकच आहे असे समजावे. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. उत्तर वाक्यातील 'इव' शब्द त्यातीलच गुण आणि गुणी या पदांच्या अर्थांचे सादृश्य दर्शवतो, तर पूर्व वाक्यातील गुण आणि गुणी यांचे सादृश्य हे उत्तर वाक्यार्थाच्या पूर्व वाक्यार्थाशी असणाऱ्या समानतेशिवाय इतर कोणत्याही प्रकारे सिद्ध होऊ शकत नसल्यामुळे (अन्यथानुपपत्तीने) समजून येते. “संक्लेशांनी तप्त”, “उष्णता हाच संताप”, “त्याने तप्त”, आणि “उन्हाळा हाच काळ” असा या वाक्याचा विग्रह आहे.

ඉවවියුත්ත

इव-वियुक्त (इव शब्दाने विरहित)

204.

२०४.

මුනින්දානන’මාභාති, විලාසෙකමනොහරං;

උද්ධං සමුග්ගතස්සාපි, කිං තෙ චන්ද විජම්භනා.

“सौंदर्याने अद्वितीय आणि मनोहर असणारे मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) मुख शोभून दिसते; हे चंद्रा, तू आकाशात वर उदित झाला असलास तरी तुझ्या या गर्विष्ठ विहाराचा (प्रसार पाडण्याचा) काय उपयोग?”

204. දුතියමාහ ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදිනා. විලාසෙන එකමතුල්‍යං මනොහරං දුතියස්ස තාදිසස්සාභාවතො මුනින්දානනං [Pg.211] ආභාති අතිසයෙන සොභතෙති එකං තාව වාක්‍යමුපමෙය්‍යභූතං. භො චන්ද උද්ධං ගගනතලං සමුග්ගතස්සාපි අබ්භුට්ඨිතස්සාපි තෙ තව විජම්භනා සාහංකාරපරිබ්භමනෙන කිං පයොජනං න කිංපි, තංසදිසසොභාසම්පත්තියාභාවතො. අසදිසත්තං මුනින්දානනස්ස තස්ස තතොපි උද්ධමුග්ගච්ඡතො විලාසමත්තමෙව ඵලසම්භවතොති දුතියවාක්‍යමුපමානභූතං. තථා හෙත්ථ සබ්බථා සදිසතාපතීතියා කරියමානානමුග්ගමනවිජම්භනානං පටික්ඛෙපෙන කථඤ්චිපි මුඛචන්දානං සාධම්මපතීති උපමාවගමොති අයමිවවියුත්තවාක්‍යත්ථොපමා.

२०४. “मुनींद्र” इत्यादीद्वारे दुसरे उदाहरण सांगतात. सौंदर्याने अद्वितीय आणि मनोहर असणारे, तसेच त्याच्यासारखे दुसरे नसल्यामुळे मुनींद्रांचे मुख अत्यंत शोभून दिसते, हे पहिले वाक्य उपमेयभूत आहे. हे चंद्रा! आकाशात वर उदित झालेल्याही तुझ्या गर्विष्ठ विहाराचा (अहंकाराने फिरण्याचा) काय उपयोग? काहीच नाही, कारण तुझ्याकडे मुनींद्रांच्या मुखासारखी शोभा नाही. मुनींद्रांच्या मुखाचे असमानत्व आणि त्याहूनही वर जाणाऱ्या चंद्राच्या केवळ विलासाचाच संभव असणे, हे दुसरे वाक्य उपमानभूत आहे. कारण येथे सर्व प्रकारे सादृश्य प्रतीत व्हावे म्हणून केल्या जाणाऱ्या उदित होण्याच्या आणि विहाराच्या निषेधाद्वारे, मुख आणि चंद्र यांच्यातील साधर्म्याची प्रतीती होऊन उपमेचा बोध होतो, म्हणून ही 'इव-वियुक्त वाक्यार्थोपमा' आहे.

204. ඉදානි ඉවවියුත්තවාක්‍යත්ථොපමංයෙව උදාහරති ‘‘මුනින්දානනි’’ච්චාදිනා. විලාසෙකමනොහරං ලීලාය අතුල්‍යං තතොයෙව මනොහරං මුනින්දානනං සබ්බඤ්ඤුනො වදනං ආභාති අතිදිබ්බති, තස්මා හෙ චන්ද උද්ධං උච්චං නභං සමුග්ගතස්සාපි තෙ තුය්හං විජම්භනා අහංකාරෙන පරිබ්භමනෙන කිං පයොජනං. ඉහ පුබ්බවාක්‍යත්ථස්ස උත්තරවාක්‍යත්ථො ඉවවියුත්තොපමා නාම හොති. තථා හි ‘‘සබ්බථා මුඛෙන සදිසො භවාමී’’ති මානං කරොන්තස්ස චන්දස්ස ගගනතලාරොහොපි විජම්භනඤ්චෙති ඉමෙසං ද්වින්නං පටික්ඛෙපෙන මුඛචන්දානං විලාසෙකමනොහරත්තං කන්තිමත්තසඞ්ඛාතසදිසත්තං ඉවාදීනමභාවෙපි විඤ්ඤායතීති කත්වා උත්තරවාක්‍යත්ථො පුබ්බවාක්‍යත්ථස්ස උපමා ච විසෙසනඤ්ච හොති. විලාසෙන එකමතුල්‍යන්ති ච, තඤ්ච තං මනොහරඤ්චාති ච විග්ගහො. අපිසද්දො සම්භාවනත්ථො.

२०४. आता “मुनींद्रानन” इत्यादीद्वारे इव-वियुक्त वाक्यार्थोपमेचेच उदाहरण देतात. सौंदर्याने अद्वितीय आणि म्हणूनच मनोहर असणारे मुनींद्रांचे म्हणजेच सर्वज्ञांचे मुख अत्यंत शोभून दिसते. म्हणून हे चंद्रा! आकाशात वर उदित झालेल्याही तुझ्या गर्विष्ठ विहाराचा (अहंकाराने फिरण्याचा) काय उपयोग? येथे पूर्व वाक्यार्थासाठी उत्तर वाक्यार्थ हा 'इव-वियुक्त उपमा' नावाचा होतो. कारण “मी सर्व प्रकारे मुखासारखा होईन” असा अभिमान बाळगणाऱ्या चंद्राचे आकाशात चढणे आणि त्याचा विहार या दोन्ही गोष्टींच्या निषेधाद्वारे, मुख आणि चंद्र यांचे सौंदर्याने अद्वितीय असणे आणि कांतिमय असणे हे सादृश्य 'इव' इत्यादी शब्दांच्या अभावीही समजून येते; त्यामुळे उत्तर वाक्यार्थ हा पूर्व वाक्यार्थाची उपमा आणि विशेषण बनतो. “विलासाने अद्वितीय” आणि “तेच मनोहर” असा याचा विग्रह आहे. 'अपि' हा शब्द संभावनेच्या अर्थात आहे.

205.

२०५.

සමුබ්බෙජෙති ධීමන්තං, භින්නලිඞ්ගාදිකං තු යං;

උපමාදූසනායා’ල-මෙතං කත්ථචි තං යථා.

“जे भिन्न लिंग इत्यादी दोषांनी युक्त असते, ते बुद्धिमान माणसाला उद्विग्न करते. हे काही ठिकाणी उपमेला दूषित करण्यासाठी पुरेसे असते, जसे की...”

205. දොසපරිච්ඡෙදෙ [Pg.212] දුට්ඨාලඞ්කතීතිමුපමාලඞ්කාරදූසනං දස්සෙතුමාහ ‘‘සමුබ්බෙජෙති’’ච්චාදි. යං භින්නලිඞ්ගාදිකං තු, ආදිසද්දෙන භින්නවචනහීනතාඅධිකතාදීනං පරිග්ගහො. තුසද්දො අත්ථජොතකො, තථාපීති අත්ථො. ධීමන්තං මෙධාවිං සමුබ්බෙජෙති න පීණෙති, එතං භින්නලිඞ්ගදිකං කත්ථචි න සබ්බත්ථ උපමාදූසනාය විරොධත්ථං අලං සමත්ථං. ‘‘තං යථෙ’’ති උදාහරති.

२०५. दोषपरिच्छेदामध्ये 'दुष्ट अलंकार' या अंतर्गत उपमा अलंकारातील दोष दर्शवण्यासाठी “समुब्बेजेति” इत्यादी म्हणतात. जे भिन्न लिंग इत्यादी दोष आहेत, येथे 'आदि' शब्दाने भिन्न वचन, हीनता, अधिकता इत्यादींचे ग्रहण केले जाते. 'तु' हा शब्द अर्थाचा द्योतक आहे, त्याचा अर्थ 'तरीही' असा आहे. बुद्धिमान (मेधावी) माणसाला उद्विग्न करते, आनंदित करत नाही. हे भिन्न लिंग इत्यादी दोष काही ठिकाणी (सर्व ठिकाणी नव्हे) उपमेला दूषित करण्यासाठी किंवा विरोध निर्माण करण्यासाठी पुरेसे (समर्थ) असतात. “तम् यथा” (जसे की) असे म्हणून उदाहरण देतात.

205. දොසපරිච්ඡෙදෙ දොසානමනුද්දෙසාවසානෙ නිද්දිට්ඨාය දුට්ඨාලඞ්කතියා දස්සෙතබ්බඋදාහරණෙ –

२०५. दोषपरिच्छेदात दोषांच्या निर्देशानंतर शेवटी दर्शविलेल्या दुष्टालंकाराचे (दोषयुक्त अलंकाराचे) उदाहरण दाखवताना –

‘‘දුට්ඨාලඞ්කරණං තෙතං, යත්ථාලඞ්කාරදූසනං;

තස්සාලඞ්කාරනිද්දෙසෙ, රූපමාවිභවිස්සතී’’ති.

“ते दुष्टालंकरण (दोषयुक्त अलंकार) आहे, जेथे अलंकाराचा दोष असतो; त्या अलंकाराच्या निर्देशात त्याचे रूप प्रकट होईल.”

කතපටිඤ්ඤානුසාරෙන ඉදානි දස්සෙතුමාහ ‘‘සමුබ්බෙජෙති’’ච්චාදි. යං භින්නලිඞ්ගාදිකං තු වක්ඛමානං යං භින්නලිඞ්ගවචනාදිකං පන ධීමන්තං පඤ්ඤවන්තං කවිං සමුබ්බෙජෙති ‘‘එවං නාම වත්තබ්බං සියා’’ති උබ්බෙගං ජනෙති, එතං භින්නලිඞ්ගාදිකං උපමාදූසනාය යථාවුත්තඋපමාවිනාසනත්ථං කත්ථචි ‘‘ඉත්ථීවායං ජනො යාති’’ඉච්චාදිවත්තබ්බවිසයතො අඤ්ඤත්ථ අලං සමත්ථං. ‘‘තං යථා’’ති උදාහරති. භින්නං විසදිසඤ්ච තං ලිඞ්ගඤ්චෙති ච, තං ආදි යස්ස විසදිසවචනාදිනොති ච, උපමාය දූසනමිති ච වාක්‍යං.

केलेल्या प्रतिज्ञेनुसार आता दाखवण्यासाठी “समुब्बेजेति” (उद्वेग निर्माण करतो) इत्यादी म्हणतात. जे भिन्नलिंग इत्यादी पुढे सांगितले जाणार आहे, जे भिन्नलिंग आणि वचन इत्यादी बुद्धिमान, प्रज्ञावान कवीला उद्विग्न करते, “असे खरोखर म्हटले पाहिजे का?” असा उद्वेग निर्माण करते, ते भिन्नलिंग इत्यादी उपमेच्या दोषासाठी, वर सांगितलेल्या उपमेचा नाश करण्यासाठी, काही ठिकाणी “इत्थीवायं जनो याति” (हा मनुष्य स्त्रीप्रमाणे जातो) इत्यादी बोलण्याच्या विषयाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी समर्थ आहे. “ते जसे की” असे उदाहरण देतात. भिन्न आणि विसदृश असलेले ते लिंग, आणि विसदृश वचन इत्यादी ज्याच्या सुरुवातीला आहे ते, आणि उपमेचा दोष, असे हे वाक्य आहे.

206.

२०६.

හංසීවා’යං සසී භින්න-ලිඞ්ගා’කාසං සරානිව;

විජාතිවචනා හීනා,සා’ව භත්තො භටො’ධිපෙ.

“हा शशी (चंद्र) हंसासारखा (हंसिणीसारखा) आहे” हे भिन्नलिंग आहे; “आकाश सरोवरांसारखे आहे” हे विजातीवचन आहे; “स्वामीच्या ठिकाणी सेवक कुत्र्यासारखा निष्ठावान आहे” हे हीन (उपमा) आहे.

206. ‘‘හංසීවාය’’න්ති අයං සසී චන්දො හංසීව හංසීසදිසො. භින්නලිඞ්ගා භින්නලිඞ්ගොපමා. ‘‘ආකාසං සරානිවා’’ති විජාතිවචනා විසදිසවචනොපමා. ‘‘භටො අධිපෙ සාමිනි සාව [Pg.213] භත්තො’’ති හීනා හීනොපමා කුක්කුරස්ස හීනෙන ජාත්‍යාදිනා අධිකස්ස උපමිතත්තා.

२०६. “हंसीवायं” म्हणजे हा शशी (चंद्र) हंसीसारखा, हंसीसदृश आहे. (ही) भिन्नलिंगा म्हणजे भिन्नलिंग उपमा आहे. “आकासं सरानिव” ही विजातीवचना म्हणजे विसदृश वचन असलेली उपमा आहे. “भटो अधिपे सामिनि साव भत्तो” (स्वामीच्या ठिकाणी सेवक कुत्र्यासारखा भक्त/निष्ठावान आहे) ही हीना म्हणजे हीनोपमा आहे, कारण कुत्र्यासारख्या जातीने हीन असलेल्या प्राण्याशी श्रेष्ठ (मनुष्याची) उपमा दिली गेली आहे.

206. ‘‘හංසි’’ච්චාදි. අයං සසී චන්දො හංසී ඉව හංසිධෙනූව හොති. ඉච්චාදිකොපමා භින්නලිඞ්ගා උපමෙය්‍යතො භින්නලිඞ්ගත්තා භින්නලිඞ්ගොපමා නාම හොති. ආකාසං නභං සරානිවාති අයං විජාතිවචනා උපමෙය්‍යෙන විසදිසවචනත්තා විජාතිවචනොපමා නාම හොති. අධිපෙ සාමිනි භටො සෙවකො සාව සුනඛො ඉව භත්තොති අයං හීනා ජාතිහීනෙන සුනඛෙන උත්තමස්ස පුරිසස්ස උපමිතත්තා හීනොපමා නාම හොති. භින්නං ලිඞ්ගමෙතිස්සාති ච, විවිධා ජාති සභාවො අස්සෙති ච, විජාති වචනං අස්සා උපමායාති ච විග්ගහො.

२०६. “हंसी” इत्यादी. हा शशी (चंद्र) हंसीप्रमाणे, मादी हंसाप्रमाणे आहे. इत्यादी उपमा भिन्नलिंगा आहे, कारण उपमेयापेक्षा भिन्न लिंग असल्यामुळे तिला ‘भिन्नलिंगोपमा’ म्हणतात. “आकाश (नभ) सरोवरांसारखे आहे” ही विजातीवचना आहे, कारण उपमेयाशी विसदृश वचन असल्यामुळे तिला ‘विजातीवचनोपमा’ म्हणतात. “अधिपती (स्वामी) च्या ठिकाणी भट (सेवक) ‘सा’ म्हणजे कुत्र्याप्रमाणे भक्त (निष्ठावान) आहे” ही हीना आहे, कारण जातीने हीन असलेल्या कुत्र्याशी उत्तम पुरुषाची उपमा दिली गेल्यामुळे तिला ‘हीनोपमा’ म्हणतात. ‘भिन्न आहे लिंग जिचे ती’ आणि ‘विविध जाती (स्वभाव) आहे जिचा ती’, ‘विजाती वचन आहे ज्या उपमेचे ती’ असा विग्रह आहे.

207.

२०७.

ඛජ්ජොතො භානුමාලීව,විභාතීත්‍යධිකොපමා;

අඵුට්ඨත්ථා බලම්භොධි,සාගරො විය සංඛුභි.

“काजवा सूर्यासारखा प्रकाशतो” ही अधिकोपमा आहे; “सैन्यरूपी समुद्र सागराप्रमाणे खवळला” ही अपुष्टार्था (अस्पष्ट अर्थाची उपमा) आहे.

207. ‘‘ඛජ්ජොතො’’ඉච්චාදි. ඛජ්ජොතො භානුමාලීව සූරියො විය විභාතීත්‍යධිකොපමා අධිකෙන හීනස්ස උපමිතත්තා. බලම්භොධි සෙනාසාගරො සාගරො විය සංඛුභීති අඵුට්ඨත්ථොපමා ‘‘බලම්භොධී’’ති රූපකෙන සෙනාය මහන්තත්තාවගමතො පුන ‘‘සාගරො වියා’’ති උපමාය කස්සචි විසෙසත්ථස්ස අසංඵුට්ඨත්තා.

२०७. “खज्जोतो” इत्यादी. काजवा भानुमाली (सूर्य) प्रमाणे प्रकाशतो, ही अधिकोपमा आहे, कारण हीन (कनिष्ठ) वस्तूची अधिक (श्रेष्ठ) वस्तूशी उपमा दिली आहे. “बलम्भोधि” म्हणजे सैन्यरूपी समुद्र सागराप्रमाणे खवळला, ही अपुष्टार्थोपमा आहे, कारण “बलम्भोधि” या रूपकाद्वारे सैन्याचे मोठेपण समजून आल्यानंतर पुन्हा “सागराप्रमाणे” या उपमेने कोणत्याही विशेष अर्थाचा स्पर्श (प्रकटीकरण) होत नाही.

207. ‘‘ඛජ්ජොතො’’ච්චාදි. ‘‘ඛජ්ජොතො භානුමාලීව විභාතී’’ති අයං අධිකොපමා අධිකාය උපමාය උපමිතත්තා අධිකොපමා නාම හොති. ‘‘බලම්භොධි සෙනාසමුද්දො සාගරො විය සංඛුභී’’ති අයං අඵුට්ඨත්ථා සෙනාය මහත්තං ‘‘බලම්භොධී’’ති තිරොභූතඋපමායෙව අවගතං, [Pg.214] තස්මා පුන ‘‘සාගරො වියා’’ති උපමාය ඵුසිතබ්බත්ථස්සාභාවා අඵුට්ඨත්ථොපමා නාම හොති. අඵුට්ඨො අත්ථො එතිස්සාති ච, බලං එව අම්භොධීති ච වාක්‍යං.

२०७. “खज्जोतो” इत्यादी. “काजवा सूर्यासारखा प्रकाशतो” ही अधिकोपमा आहे, कारण अधिक (श्रेष्ठ) उपमानाशी उपमित केल्यामुळे तिला ‘अधिकोपमा’ म्हणतात. “सैन्यरूपी समुद्र सागराप्रमाणे खवळला” ही अपुष्टार्था आहे, कारण सैन्याचे मोठेपण “बलम्भोधि” या लुप्तोपमेनेच (रूपकाने) समजते, त्यामुळे पुन्हा “सागराप्रमाणे” या उपमेने स्पष्ट होण्यासारखा कोणताही अर्थ उरत नसल्याने तिला ‘अपुष्टार्थोपमा’ म्हणतात. ‘अपुष्ट (अस्पष्ट) आहे अर्थ जिचा ती’ आणि ‘बल (सैन्य) हाच समुद्र’ असे हे वाक्य आहे.

208.

२०८.

චන්දෙ කලඞ්කො භිඞ්ගොවෙ-ත්‍යු’පමාපෙක්ඛිනී අයං;

ඛණ්ඩිතා කෙරවාකාරො,සකලඞ්කො නිසාකරො.

“चंद्रावरील डाग भ्रमरासारखा आहे” ही उपमापेक्षिणी आहे; “डागासहित असलेला निशाकर (चंद्र) कुमुदासारखा (कमळासारखा) आहे” ही खंडिता आहे.

208. ‘‘චන්දෙ’’ඉච්චාදි. කලඞ්කො භිඞ්ගො වියාත්‍යයමුපමා ‘‘චන්දෙ කුසුමගච්ඡසදිසෙ’’ ඉත්‍යුපමන්තරමපෙක්ඛතෙති යතො චන්දෙ භිඞ්ගො න සම්භවති, පුප්ඵගච්ඡෙ තු සම්භවතීති අයමුපමා උපමාපෙක්ඛිනී. සකලඞ්කො සසලක්ඛණො නිසාකරො චන්දො කෙරවාකාරො කුමුදසන්නිභොති ඛණ්ඩිතොපමා කෙරවස්ස අන්තොකණ්හත්තං පටිපාදෙතුං ‘‘සභිඞ්ගකෙරවාකාරො’’ති වත්තබ්බත්තා.

२०८. “चंदे” इत्यादी. “चंद्रावरील डाग भ्रमरासारखा आहे” ही उपमा “फूलझाडासारख्या चंद्रावर” अशा दुसऱ्या उपमेची अपेक्षा करते, कारण चंद्रावर भ्रमर असणे शक्य नाही, परंतु फूलझाडावर ते शक्य आहे; म्हणून ही उपमा ‘उपमापेक्षिणी’ आहे. डागासहित (शशलांछन असलेला) निशाकर चंद्र कुमुदासारखा (कमळासारखा) आहे, ही खंडितोपमा आहे, कारण कुमुदाच्या आतील काळेपणा दर्शवण्यासाठी “सभृंग-कुमुदासारखा” (भ्रमरासहित कमळासारखा) असे म्हणायला हवे होते.

208. ‘‘චන්දෙ’’ච්චාදි. ‘‘චන්දෙ කලඞ්කො භිඞ්ගො ඉවා’’ති අයං උපමාපෙක්ඛිනී චන්දස්සඋපමාභූතපුප්ඵගච්ඡකාදිඅපෙක්ඛනතො උපමාපෙක්ඛිනී නාම හොති. චන්දෙ භිඞ්ගපවත්තියා අභාවතො තස්ස විසයභූතපුප්ඵගච්ඡකාදි චන්දස්ස උපමත්තෙන ගහෙත්වා අවුත්තත්තා දුට්ඨාති අධිප්පායො. සකලඞ්කො කලඞ්කසහිතො නිසාකරො චන්දො කෙරවාකාරො කුමුදසදිසොති අයං ඛණ්ඩිතා චන්දගතං කණ්හත්තං පකාසෙතුං ‘‘සභිඞ්ගකෙරවාකාරො’’ති වත්තබ්බෙ භිඞ්ගොපමාභාවස්ස ඛණ්ඩිතත්තා ඛණ්ඩිතොපමා නාම හොති. උපමං අපෙක්ඛතීති ච, ඛණ්ඩං ඉතා ගතාති ච, ඛණ්ඩෙන ඉතා යුත්තා වාති ච, කෙරවස්සාකාරො අස්සෙති ච, සහ කලඞ්කෙන වත්තතීති ච වාක්‍යං.

२०८. “चंदे” इत्यादी. “चंद्रावरील डाग भ्रमरासारखा आहे” ही उपमापेक्षिणी आहे, कारण ती चंद्राची उपमा असलेल्या फूलझाड इत्यादींची अपेक्षा करते, म्हणून तिला ‘उपमापेक्षिणी’ म्हणतात. चंद्रावर भ्रमराचे असणे अशक्य असल्याने, त्याचा विषय असलेले फूलझाड इत्यादी चंद्राचे उपमान म्हणून न सांगितल्यामुळे ती दोषयुक्त आहे, असा अभिप्राय आहे. डागासहित असलेला निशाकर चंद्र कुमुदासारखा (कमळासारखा) आहे, ही खंडिता आहे, कारण चंद्रातील काळेपणा प्रकट करण्यासाठी “सभृंग-कुमुदासारखा” असे म्हणायला हवे असताना भ्रमराच्या उपमेचा अभाव खंडित झाल्यामुळे तिला ‘खंडितोपमा’ म्हणतात. ‘उपमेची अपेक्षा करते ती’, ‘खंडाला प्राप्त झालेली’, ‘खंडाने युक्त असलेली’, ‘कुमुदासारखा आकार आहे जिचा ती’ आणि ‘डागासह वर्तमान असलेली’ असे हे वाक्य आहे.

209.

२०९.

ඉච්චෙවමාදිරූපෙසු, භවන්ති විගතාදරා;

කරොන්ති චා’දරං ධීරා, පයොගෙ ක්වචිදෙව තු.

अशा प्रकारच्या रूपांमध्ये (प्रयोगांमध्ये) विद्वान लोक अनादर दाखवतात; परंतु काही विशिष्ट प्रयोगांमध्ये मात्र ते आदरही दाखवतात.

209. වුත්තං [Pg.215] නිගමෙති ‘‘ඉච්චෙව’’මාදිනා. රූපෙසු පයොගෙසු. විගතො අපගතො ආදරො සම්භාවනා යෙසං තථා භවන්ති. කිං භින්නලිඞ්ගාදිකං නියමෙනානාදරණීයමෙව, අනියමෙනෙති චෙ ගය්හූපගම්පි අත්ථීති ආහ ‘‘කරොන්ති’’ච්චාදිං. ක්වචිදෙව තු පයොගෙ ධීරා කවයො ආදරං කරොන්ති චාති. චසද්දො වත්තබ්බන්තරත්ථං සමුච්චිනොති.

२०९. “इच्चेवम्” इत्यादींनी सांगितलेल्या विषयाचा उपसंहार करतात. रूपांमध्ये म्हणजे प्रयोगांमध्ये. ज्यांचा आदर (सन्मान) निघून गेला आहे, असे ते होतात. काय भिन्नलिंग इत्यादी नियमतः अनादरणीयच आहेत की अनियमतः? जर विचारले, तर ते स्वीकारण्यायोग्य देखील आहेत, म्हणून “करोन्ति” इत्यादी म्हणतात. काही विशिष्ट प्रयोगांमध्ये मात्र धीर (बुढीमान) कवी आदरही करतात. ‘च’ हा शब्द इतर सांगण्यायोग्य अर्थाचा समुच्चय करतो.

209. ‘‘ඉච්චෙ’’ච්චාදි. ඉති අනන්තරං නිද්දිට්ඨෙසු එවමාදිරූපෙසු පයොගෙසු ධීරා විගතාදරා භවන්ති. ඉමෙයෙව ධීරා ක්වචිදෙව තු පයොගෙ භින්නලිඞ්ගාදිකෙ ආදරං කරොන්ති ච. ඉති එවං අයං පකාරො ආදි යෙසමිති ච, තානි ච තානි රූපානි චෙති ච, විගතො ආදරො යෙසමිති ච විග්ගහො. චසද්දො වාක්‍යන්තරසමුච්චයෙ. තස්මා විගතාදරත්ථෙන අඤ්ඤමාදරකරණං වුච්චමානකථාසන්තතිං ආකඩ්ඪති.

२०९. “इच्चे” इत्यादी. याप्रमाणे नंतर निर्देशित केलेल्या अशा प्रकारच्या प्रयोगांमध्ये बुद्धिमान लोक अनादरयुक्त असतात. हेच बुद्धिमान लोक काही विशिष्ट प्रयोगांमध्ये भिन्नलिंग इत्यादींचा आदरही करतात. ‘इति’ म्हणजे अशा प्रकारे, हा प्रकार ज्यांच्या सुरुवातीला आहे ते, आणि ती ती रूपे, आणि ज्यांचा आदर निघून गेला आहे ते, असा विग्रह आहे. ‘च’ हा शब्द दुसऱ्या वाक्याच्या समुच्चयासाठी आहे. म्हणून अनादराच्या अर्थानंतर दुसऱ्या (आदर करण्याच्या) गोष्टीचा उल्लेख करणे हे चालू कथेचा प्रवाह पुढे नेते.

210.

२१०.

ඉත්ථීවා’යං ජනො යාති,වදත්‍යෙසා පුමා විය;

පියො පාණා ඉවා’යං මෙ,විජ්ජා ධනමිව’ච්චිතා.

“हा मनुष्य स्त्रीप्रमाणे चालतो”, “ही स्त्री पुरुषाप्रमाणे बोलते”, “हा मला प्राणासारखा प्रिय आहे”, “विद्या धनासारखी पूजनीय आहे”.

210. උදාහරති ‘‘ඉත්ථි’’ච්චාදි. අයං ජනො ඉත්ථීව යාති ක්‍රියානුවත්තිතො. එසා ඉත්ථී පුමාව පුරිසො විය වදති තාදිසස්ස පාගබ්භියයොගතො. එත්ථ ලිඞ්ගනානත්තමුපමානොපමෙය්‍යානං. අයමිච්ඡිතො කොචි මෙ පාණා ඉව පියො ඉට්ඨො, විජ්ජා බ්‍යාකරණාදයො ධනමිව අච්චිතා රාසිකතාති වචනභෙදො.

२१०. “इत्थि” इत्यादी उदाहरण देतात. हा मनुष्य क्रियेच्या अनुकरणामुळे स्त्रीप्रमाणे चालतो. ही स्त्री तशा प्रकारच्या धिटाईमुळे पुरुषाप्रमाणे बोलते. येथे उपमान आणि उपमेयाचे लिंग भिन्न आहे. हा माझा प्रिय कोणीतरी प्राणासारखा प्रिय (इष्ट) आहे, विद्या (व्याकरण इत्यादी) धनासारखी पूजनीय (संचित) आहे, हा वचनाचा भेद आहे.

210. ඉදානි භින්නලිඞ්ගානං ගහෙතබ්බවිසයං දස්සෙති ‘‘ඉත්ථීවා’ය’’මිච්චාදිනා. අයං ජනො ඉත්ථීව අවිසදගමනෙන මහිලා [Pg.216] විය යාති. එසා ඉත්ථී පුමා විය තාදිසපාගබ්භියයුත්තත්තා පුරිසො විය වදතීති. ඉහ ද්වින්නං උපමානොපමෙය්‍යානං ලිඞ්ගභෙදෙ සතිපි කවයො ආදරං කරොන්ති. අයං පුරිසො මෙ මම පාණා ඉව ආයවොව පියො. අච්චිතා සඤ්චිතා විජ්ජා බ්‍යාකරණනිඝණ්ටුආදයො ධනමිව හොන්තීති. එත්ථ උපමානොපමෙය්‍යානං වචනතො විසෙසත්තෙ සතිපි ඉට්ඨමෙව.

२१०. आता भिन्न लिंगांच्या स्वीकारार्ह विषयाला "इत्थीवाऽयं" (itthīvā'yaṃ) इत्यादींद्वारे दर्शवितात. हा मनुष्य अस्पष्ट चालण्यामुळे स्त्रीसारखा (किंवा) महिलेसारखा चालतो. ही स्त्री पुरुषासारख्या धिटाईने युक्त असल्यामुळे पुरुषासारखी बोलते. येथे उपमान आणि उपमेय या दोन्हीमध्ये लिंगभेद असूनही कवी त्याचा आदर करतात (स्वीकार करतात). हा मनुष्य माझ्यासाठी माझ्या प्राणासारखा प्रिय आहे. पूजनीय आणि संचित केलेले व्याकरण, निघंटू इत्यादी विद्या धनासारख्या आहेत. येथे उपमान आणि उपमेय यांच्या वचनामध्ये भिन्नता (विशेषत्व) असूनही ते इष्टच (स्वीकारार्हच) आहे.

211.

२११.

භවං විය මහීපාල, දෙවරාජා විරාජතෙ;

අල’මංසුමතො කච්ඡං, තෙජසා රොහිතුං අයං.

"हे महीपाल (पृथ्वीचे पालनकर्ते राजे)! आपल्यासारखे देवराज (इंद्र) शोभून दिसतात; हा (राजा) आपल्या तेजाने सूर्याच्या कक्षेत (तेजस्वीपणात) पोहोचण्यास समर्थ आहे."

211. හීනාධිකමුත්තමුදාහරණමාහ ‘‘භවං වියි’’ච්චාදි. මහීපාලෙත්‍යාමන්තනං, දෙවරාජා භවං විය විරාජතෙ. ඉති හීනෙනාපි හොති. එවංවිධෙ සමුචිතෙ විසයෙ ලිඞ්ගවචනභෙදාදිකං නොපමං දූසෙතීති.

२११. "भवं विय" (bhavaṃ viya) इत्यादींद्वारे हीन, अधिक आणि उत्तम यांचे उदाहरण सांगतात. 'महीपाल' हे संबोधन आहे, देवराज आपल्यासारखे शोभून दिसतात. अशा प्रकारे हीन (उपमानाने) देखील होते. अशा प्रकारच्या योग्य विषयात लिंग, वचन इत्यादींचा भेद उपमेला दूषित करत नाही.

211. ‘‘භව’’මිච්චාදි. මහීපාල භො රාජ, දෙවරාජා සක්කො දෙවරාජා භවං විය විරාජතෙති. එත්ථ සක්කමුපාදාය ‘‘භවං වියා’’ති හීනත්තෙපි ඉට්ඨමෙව. අයං රාජා අංසුමතො සූරියස්ස කච්ඡං පදවිං තෙජසා ආරොහිතුං පත්තුං අලං සමත්ථොති. එත්ථ තෙජසා අධිකොපි සූරියො උපමාභූතො ඉට්ඨොව, ‘‘කච්ඡං ආරොහිතු’’න්ති ඉවසද්දපරියායො. ඊදිසං භින්නලිඞ්ගාදිකොපමාදිකං උපමාදූසනං න කරොති.

२११. "भवं" (bhavaṃ) इत्यादी. हे महीपाल म्हणजे हे राजा! देवराज शक्र आपल्यासारखे शोभून दिसतात. येथे शक्राचे ग्रहण करून "आपल्यासारखे" असे हीनत्व (कमीपणा) असूनही ते इष्टच आहे. हा राजा आपल्या तेजाने अंशुमान म्हणजेच सूर्याच्या कक्षेला (पदवीला) प्राप्त करण्यास समर्थ आहे. येथे तेजाने अधिक असलेला सूर्य उपमारूप असूनही इष्टच आहे, "कच्छं आरोहितुं" (कक्षेला प्राप्त करणे) हा 'इव' शब्दाचाच पर्याय आहे. अशा प्रकारचे भिन्न लिंग इत्यादी असलेले उपमान उपमेला दूषित करत नाही.

212.

२१२.

උපමානොපමෙය්‍යානං, අභෙදස්ස නිරූපනා;

උපමෙව තිරොභූත-භෙදා රූපකමුච්චතෙ.

उपमान आणि उपमेय यांच्यातील अभेदाचे (एकत्वाचे) निरूपण करणे, ज्यामध्ये उपमेतील भेद लुप्त (तिरोभूत) झालेला असतो, त्याला 'रूपक' (अलंकार) म्हटले जाते.

212. රූපකං නිරූපයති ‘‘උපමානෙ’’ච්චාදිනා. උපමානොපමෙය්‍යානං යථාවුත්තානං අභෙදස්ස නානත්තාභාවස්ස නිරූපනා ආරොපනෙන උපමානොපමෙය්‍යානමභෙදං රූපයති දස්සෙතීති [Pg.217] රූපකමුච්චතෙ. උපමානස්ස උපමානොපමෙය්‍යානමභෙදාරොපනෙන තිරොභූතො අපාකටො භෙදො නානත්තං යස්සාති තාදිසී උපමෙව යථාවුත්තලක්ඛණා රූපකමුච්චතෙ ‘‘රූපක’’න්ති. ‘‘පදම්බුජ’’න්ති එත්ථ පදමෙව අම්බුජසදිසත්තා අම්බුජං රුප්‍යතෙ. ඉත්‍යුපමෙය්‍යොපමානභූතානං පදම්බුජානමභෙදාරොපනෙන උපමානොපමෙය්‍යගතසාධම්මසඞ්ඛාතායපි උපමාය භෙදො විජ්ජමානොපි තිරොහිතො. න තු ආවිභූතො ‘‘පදං අම්බුජමිවෙ’’ති. සා චොපමා තථාවිධා උපමානොපමෙය්‍යානමභෙදමායාති නාමාති රූපකමුච්චතෙති අධිප්පායො.

२१२. "उपमाने" इत्यादींद्वारे रूपकाचे निरूपण करतात. पूर्वोक्त उपमान आणि उपमेय यांच्यातील अभेदाचे म्हणजेच भिन्नतेच्या अभावाचे निरूपण आरोपाद्वारे उपमान आणि उपमेयाचा अभेद दर्शविते, म्हणून त्याला 'रूपक' म्हटले जाते. उपमान आणि उपमेय यांच्यातील अभेदाच्या आरोपामुळे ज्याचा भेद (भिन्नता) तिरोभूत (अस्पष्ट) झाला आहे, अशा पूर्वोक्त लक्षणांनी युक्त उपमेलाच 'रूपक' असे म्हणतात. "पदाम्बुज" (चरणकमळ) येथे चरणच कमळासारखे असल्यामुळे कमळरूपाने दर्शविले जाते. अशा प्रकारे उपमेय आणि उपमान असलेल्या चरण व कमळ यांच्यातील अभेदाच्या आरोपामुळे, उपमान आणि उपमेयातील समान धर्माने युक्त असलेल्या उपमेचा भेद विद्यमान असूनही तो लुप्त (तिरोहित) होतो. "पदं अम्बुजमिव" (चरण कमळासारखे आहे) याप्रमाणे तो प्रकट होत नाही. आणि ती उपमा अशा प्रकारे उपमान व उपमेयाच्या अभेदाला प्राप्त होते, म्हणून तिला 'रूपक' म्हटले जाते, असा अभिप्राय आहे.

212. ඉදානි උද්දිට්ඨක්කමෙන රූපකාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘උපමානො’’ච්චාදිනා. උපමානොපමෙය්‍යානං අනන්තරනිද්දිට්ඨඋපමානොපමෙය්‍යානං අභෙදස්ස සභාවතො භෙදෙ සතිපි විභූතසදිසත්තං නිස්සාය ‘‘සො එසො, එසො සො’’ති වත්තාරෙහි පරිකප්පිතස්ස අභෙදස්ස නිරූපනා උපමානොපමෙය්‍යපදත්ථෙසු බුද්ධියා ආරොපනං නිස්සාය තිරොභූතභෙදා ‘‘පදං අම්බුජමිවා’’ති එවං පාකටනානත්තං විනා ‘‘පදම්බුජ’’න්ති තිරොහිතභෙදා උපමෙව පදත්ථානං සාධම්මසඞ්ඛාතා උපමා එව රූපකං ඉති වුච්චතෙ. විභූතසදිසත්තං නිස්සාය උපමානොපමෙය්‍යවත්ථූනි අභෙදෙන ගය්හන්ති. තෙසමභෙදග්ගහණෙනෙව තෙ නිස්සාය පවත්තමානභින්නසාධම්මසඞ්ඛාතාය උපමායපි භෙදො තිරොහිතො හොති. එවං තිරොභූතනානත්තවන්තසාධම්මසඞ්ඛාතා උපමා එව වත්ථූනමභෙදං දීපෙතීති රූපකං නාම හොතීති අධිප්පායො. තිරොභූතො භෙදො යස්සෙති ච, අභෙදං රූපයති පකාසෙතීති ච වාක්‍යං.

२१२. आता निर्दिष्ट केलेल्या क्रमाने "उपमानो" इत्यादींद्वारे रूपक अलंकाराला दर्शवितात. नुकत्याच सांगितलेल्या उपमान आणि उपमेय यांच्यात स्वाभाविकपणे भेद असूनही, त्यांच्यातील अतिशय सादृश्याचा आश्रय घेऊन "तो हाच आहे, हा तोच आहे" अशा प्रकारे वक्त्यांनी कल्पिलेल्या अभेदाचे निरूपण करणे, म्हणजेच उपमान आणि उपमेय यांच्या पदार्थांवर बुद्धीने केलेल्या आरोपाचा आश्रय घेऊन, ज्याचा भेद लुप्त झाला आहे, "पदं अम्बुजमिव" (चरण कमळासारखे आहे) याप्रमाणे प्रकट भिन्नतेशिवाय "पदाम्बुज" (चरणकमळ) याप्रमाणे लुप्त भेद असलेली उपमेयाची आणि उपमानाची समानधर्माने युक्त असलेली उपमाच 'रूपक' म्हटली जाते. अतिशय सादृश्याचा आश्रय घेऊन उपमान आणि उपमेय वस्तू अभेदाने ग्रहण केल्या जातात. त्यांच्या अभेदग्रहणामुळेच, त्यांचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होणाऱ्या भिन्न समानधर्माने युक्त असलेल्या उपमेचा भेद देखील लुप्त होतो. अशा प्रकारे लुप्त भिन्नता असलेल्या समानधर्माने युक्त असलेली उपमाच वस्तूंचा अभेद प्रकाशित करते, म्हणून त्याला 'रूपक' म्हणतात, असा अभिप्राय आहे. "ज्याचा भेद लुप्त झाला आहे" आणि "अभेदाचे रूपण करतो म्हणजेच प्रकट करतो" असा विग्रह आहे.

213.

२१३.

අසෙසවත්ථුවිසයං, එකදෙසවිවත්ති ච;

තං ද්විධා පුන පච්චෙකං, සමාසාදිවසා තිධා.

ते (रूपक) 'अशेषवस्तुविषय' (सर्व वस्तूंच्या स्वरूपात रूपक करणे) आणि 'एकदेशविवर्ती' (काही भागांत रूपक न करणे) अशा दोन प्रकारचे आहे. पुन्हा ते प्रत्येक स्वतंत्रपणे समास इत्यादींच्या आधारे तीन प्रकारचे होते.

213. තස්ස [Pg.218] භෙදං නිද්දිසති ‘‘අසෙස’’ඉච්චාදිනා. අසෙසවත්ථු විසයො යස්ස තං තථාවිධඤ්ච, එකදෙසෙ අවයවෙ විවත්තතීති එකදෙසවිවත්ති චෙති තං රූපකං ද්විධා, පුන පච්චෙකං විසුං විසුං සමාසාදිවසා උපමානොපමෙය්‍යානං කතසමාසත්තා සමාසරූපක අසමාසරූපක සමාසාසමාසරූපකවසෙන තිධා සියා.

२१३. "अशेष" इत्यादींद्वारे त्याचे भेद दाखवितात. सर्व वस्तू ज्याचा विषय आहेत ते 'अशेषवस्तुविषय' आणि एका भागात (अवयवात) जे निवृत्त होते ते 'एकदेशविवर्ती' अशा प्रकारे ते रूपक दोन प्रकारचे आहे. पुन्हा ते प्रत्येक स्वतंत्रपणे समास इत्यादींच्या आधारे, उपमान आणि उपमेयाचा समास केल्यामुळे 'समासरूपक', 'असमासरूपक' आणि 'समासासमासरूपक' या भेदाने तीन प्रकारचे होते.

213. ‘‘අසෙසි’’ච්චාදි. තං රූපකං අසෙසවත්ථුවිසයං එකදෙසවිවත්ති චාති ද්විධා හොති, පුන පච්චෙකං තං ද්වයම්පි සමාසාදිවසා සමාසරූපකං අසමාසරූපකං සමාසාසමාසරූපකඤ්චෙති ඉමෙසං භෙදෙන තිධා හොති. අසෙසං වත්ථු විසයො අස්සෙති ච, එකදෙසෙ විවත්තතීති ච, එකං එකං පතීති ච, සමාසො සමාසරූපකං ආදි යෙසමිති ච, තෙසං වසො භෙදොති ච, තීහි පකාරෙහීති ච විග්ගහො.

२१३. "अशेष" इत्यादी. ते रूपक 'अशेषवस्तुविषय' आणि 'एकदेशविवर्ती' अशा दोन प्रकारचे असते. पुन्हा ते दोन्ही प्रत्येक स्वतंत्रपणे समास इत्यादींच्या आधारे 'समासरूपक', 'असमासरूपक' आणि 'समासासमासरूपक' या भेदाने तीन प्रकारचे होते. "अशेष (सर्व) वस्तू ज्याचा विषय आहेत", "एका भागात निवृत्त होते", "प्रत्येकाला उद्देशून", "समास म्हणजेच समासरूपक आहे आदी ज्यांचे", "त्यांचा वश म्हणजेच भेद", "तीन प्रकारांनी" असा विग्रह आहे.

අසෙසවත්ථුවිසයසමාස

अशेषवस्तुविषय-समास (रूपक)

214.

२१४.

අඞ්ගුලීදලසංසොභිං, නඛදීධිතිකෙසරං;

සිරසා න පිළන්ධන්ති, කෙ මුනින්දපදම්බුජං.

बोटांच्या पाकळ्यांनी सुशोभित असणाऱ्या आणि नखांच्या किरणांचेच केशर असणाऱ्या, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमळाला कोणते लोक आपल्या डोक्यावर धारण करत नाहीत? (अर्थात सर्वच जण धारण करतात.)

214. උදාහරති ‘‘අඞ්ගුලි’’ච්චාදි. අඞ්ගුලීහියෙව උපමානගම්මත්තා සිනිද්ධතම්බාහි දලෙහි පත්තෙහි සංසොභිං අච්චන්තං විරොචමානං නඛානං දීධිතියො කිරණා එව කෙසරානි යත්ථ තාදිසං මුනින්දස්ස පදමෙව අම්බුජං සිරසා මුද්ධනා කෙ නාම ජනා න පිළන්ධන්ති පසාධනවසෙන න ධාරෙන්තීති. ඉදමසෙසවත්ථුවිසයං සමාසරූපකං අඞ්ගිනො පදස්ස අඞ්ගානමඞ්ගුල්‍යාදීනමසෙසානං රූපනතො. එවමුපරිපි යථායොගං.

२१४. "अंगुलि" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. बोटांच्याच उपमानत्वामुळे स्निग्ध व तांबूस अशा पाकळ्यांनी (पत्रांनी) सुशोभित असणाऱ्या, अत्यंत शोभून दिसणाऱ्या आणि नखांचे किरण हेच ज्यामध्ये केशर आहेत, अशा मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणरूपी कमळाला कोणते लोक आपल्या मस्तकावर आभूषणाप्रमाणे धारण करत नाहीत? हे 'अशेषवस्तुविषय समासरूपक' आहे, कारण मुख्य अवयवी असलेल्या चरणाच्या बोटे इत्यादी सर्व अवयवांचे रूपक केले गेले आहे. यापुढेही योग्यतेनुसार असेच समजावे.

214. ඉදානි උදාහරති ‘‘අඞ්ගුලි’’ච්චාදි. අඞ්ගුලීදලසංසොභිං අඞ්ගුලිසඞ්ඛතෙහි පත්තෙහි සංසොභිං නඛදීධිතිකෙසරං නඛරංසිසඞ්ඛතකෙසරං මුනින්දපදම්බුජං සිරසා කෙ [Pg.219] න පිළන්ධන්ති. විසෙස්‍යභූතං චරණං විසෙසනභූතා අඞ්ගුලී නඛදීධිති චෙති ඉමෙසං උපමාභූතෙහි අම්බුජදලකෙසරෙහි අභෙදකප්පනාය එකත්තං ගහෙත්වා සමාසෙනෙව නිද්දිට්ඨත්තා ඉදං අසෙසවත්ථුවිසයසමාසරූපකං නාම. අඞ්ගුලියො එව දලානීති ච, තෙහි සංසොභීති ච, නඛෙසු දීධිතියොති ච, තා එව කෙසරානි අස්සෙති ච වාක්‍යං.

२१४. आता "अंगुलि" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. बोटारूपी पाकळ्यांनी सुशोभित असणाऱ्या, नखांच्या किरणरूपी केशरांनी युक्त असणाऱ्या मुनींद्रांच्या चरणकमळाला मस्तकावर कोण धारण करत नाही? विशेष्य असलेला चरण आणि विशेषण असलेली बोटे व नखांचे किरण, यांचे उपमारूप असलेल्या कमळ, पाकळ्या आणि केशर यांच्याशी अभेद कल्पून, एकत्व मानून समासानेच निर्देश केला गेल्यामुळे, याला 'अशेषवस्तुविषय समासरूपक' म्हणतात. "बोटेच पाकळ्या आहेत", "त्यांनी सुशोभित", "नखांमधील किरण", "तेच त्याचे केशर आहेत" असा विग्रह आहे.

අසෙසවත්ථුවිසයඅසමාස

अशेषवस्तुविषय-असमास (रूपक)

215.

२१५.

රතනානි ගුණා භූරී, කරුණා සීතලං ජලං;

ගම්භීරත්තමගාධත්තං, පච්චක්ඛො’යං ජිනො’ම්බුධි.

गुण हेच विपुल रत्ने आहेत, करुणा हेच शीतल जल आहे, गंभीरपणा हाच अगाधपणा आहे; हे प्रत्यक्ष जिन (बुद्ध) हेच महासागर आहेत.

215. ‘‘රතනානි’’ඉච්චාදි. අයං ජිනො සම්මාසම්බුද්ධො, පච්චක්ඛො න පරොක්ඛො අම්හාකං අම්බුධි සාගරො. කථං? යෙ තස්ස භූරී බහවො ගුණා මෙත්තාදයො, තෙ රතනානි අතුල්‍යදුල්ලභදස්සනාදිසාධම්මෙන. යා තස්ස කරුණා, සා සීතලං ජලං සකලජනසන්තාපාපහත්තසාධම්මෙන. යං තස්ස ගම්භීරත්තමනුත්තානතා ලාභාදීසු, තං අගාධත්තමකලලම්භසො අම්බුධිට්ඨතාසාධම්මෙනාති ඉදමසෙසවත්ථුවිසයං අසමාසරූපකං.

२१५. "रतनानि" इत्यादी. हे जिन सम्यक्संबुद्ध आपल्यासाठी प्रत्यक्ष आहेत, परोक्ष नाहीत, ते जणू महासागर आहेत. कसे? त्यांचे जे विपुल आणि अनेक मैत्री इत्यादी गुण आहेत, ते अतुलनीय आणि दुर्लभ दर्शनादी समानतेमुळे 'रत्ने' आहेत. त्यांची जी करुणा आहे, ती सर्व लोकांचा संताप दूर करण्याच्या समानतेमुळे 'शीतल जल' आहे. लाभ इत्यादींमध्ये त्यांचे जे गंभीरपण (अचंचलता) आहे, ते अगाधतेमुळे आणि कलंकविरहिततेमुळे महासागराच्या स्थितीशी समान असल्यामुळे 'अगाधता' आहे. हे 'असेसवत्थुविसय असमासरूपक' आहे.

215. ‘‘රතනානි’’ච්චාදි. අයං ජිනො අම්හාකං පච්චක්ඛො අම්බුධි සාගරො, තථා හි තස්ස භූරී ගුණා සීලසමාධිආදයො රතනානි චිත්තීකතාදිසාධම්මතො රතනානෙව, කරුණා අනඤ්ඤසාධාරණකරුණා සීතලං ජලං සන්තාපවිනොදනසාධම්මෙන සීතලජලමෙව හොති, ගම්භීරත්තං ලාභාලාභාදීසු එකාකාරතා අගාධත්තං ගම්භීරතා එව හොති. ඉදං අසෙසවත්ථුවිසයඅසමාසරූපකං. ‘‘භූරී’’ති අබ්‍යයං.

२१५. "रतनानि" इत्यादी. हे जिन आपल्यासाठी प्रत्यक्ष महासागर आहेत, कारण त्यांचे शील, समाधी इत्यादी विपुल गुण हे आदरणीयत्व इत्यादी समानतेमुळे 'रत्नेच' आहेत; त्यांची असाधारण करुणा ही संताप दूर करण्याच्या समानतेमुळे 'शीतल जलच' आहे; लाभ-अलाभ इत्यादींमध्ये एकसारखे राहणे हे गंभीरपण म्हणजेच 'अगाधताच' आहे. हे 'असेसवत्थुविसय असमासरूपक' आहे. "भूरि" हे अव्यय आहे.

අසෙසවත්ථුවිසයමිස්සක

असेसवत्थुविसयमिस्सक

216.

२१६.

චන්දිකා [Pg.220] මන්දහාසා තෙ, මුනින්ද වදනින්දුනො;

පබොධයත්‍ය’යං සාධු-මනොකුමුදකානනං.

हे मुनींद्र! आपल्या वदनचंद्राचे मंदहास्य हीच चांदणी आहे, जी सज्जनांच्या मनरूपी कुमुदांच्या (कमळांच्या) वनाला प्रफुल्लित करते.

216. ‘‘චන්දිකා’’ඉච්චාදි. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාමන්තනං, තෙ වදනමෙව ඉන්දු වදනින්දුනො ඉති සමාසරූපකං, අයං මන්දහාසා චන්දිකා චන්දකන්තියො, අසමාසරූපකං. සාධූනං මනානියෙව කුමුදානි කෙරවානි, සමාසරූපකං. තෙසං කානනං වනං, පබොධයති විකාසයතීති ඉදං සමාසාසමාසරූපකං.

२१६. "चंदिका" इत्यादी. "मुनिंद" हे संबोधन आहे. आपले वदन (मुख) हाच चंद्र म्हणजे 'वदनिंदु' हे समासरूपक आहे. हे मंदहास्य म्हणजेच चांदणी (चंद्रप्रकाश) हे असमासरूपक आहे. सज्जनांची मने हीच कुमुदे (कमळे) हे समासरूपक आहे. त्यांचे कानन म्हणजे वन, त्याला प्रफुल्लित करते म्हणजे विकसित करते. म्हणून हे 'समासासमासरूपक' आहे.

216. ‘‘චන්දි’’ච්චාදි. හෙ මුනින්දතෙ තුය්හං වදනින්දුනො මුඛචන්දස්ස මන්දහාසා මන්දමිහිතභූතා චන්දිකා චන්දකන්තියො, ‘‘අය’’න්ති ජාත්‍යෙකවචනෙන මන්දහාසචන්දිකා නිද්දිට්ඨා. අථ වා අයං වදනින්දු. සාධුමනොකුමුදකානනං සප්පුරිසානං චිත්තසඞ්ඛාතකෙරවකානනං පබොධයති විකාසයති. ‘‘චන්දිකා මන්දහාසා’’ති අසමාසරූපකං. ‘‘වදනින්දුනො’’ති ච ‘‘මනොකුමුදකානන’’න්ති ච සමාසරූපකං. තස්මා ඉදං අසෙසවත්ථුවිසයසමාසාසමාසරූපකං. මන්දා ච තෙ හාසා චාති ච, වදනමෙව ඉන්දූති ච, සාධූනං මනානීති ච, තානියෙව කුමුදානීති ච, තෙසං කානනමිති ච විග්ගහො.

२१६. "चन्दि" इत्यादी. हे मुनींद्र! आपल्या वदनचंद्राचे (मुखचंद्राचे) मंदहास्य हेच चांदणी (चंद्रप्रकाश) आहे. येथे "अयं" या जाती-एकवचनाने मंदहास्यरूपी चांदणी दर्शविली आहे. किंवा हा वदनचंद्र सज्जनांच्या मनरूपी कुमुदांच्या वनाला प्रफुल्लित करतो म्हणजे विकसित करतो. "चंदिका मंदहासा" हे असमासरूपक आहे. "वदनिंदु" आणि "मनोकुमुदकानन" हे समासरूपक आहेत. म्हणून हे 'असेसवत्थुविसय समासासमासरूपक' आहे. 'मंद च ते हासा च' (मंदहास्य), 'वदनमेव इंदु' (वदनचंद्र), 'साधूनं मनानि' (सज्जनांची मने), 'तानेव कुमुदानि' (तीच कुमुदे) आणि 'तेषां काननम्' (त्यांचे वन) असा विग्रह आहे.

217.

२१७.

අසෙසවත්ථුවිසයෙ, පභෙදො රූපකෙ අයං;

එකදෙසවිවත්තිම්හි, භෙදො දානි පවුච්චති.

असेसवत्थुविसय रूपकाचा हा भेद आहे. आता 'एकदेसविवात्ति' रूपकाचा भेद सांगितला जात आहे.

217. නිගමයති ‘‘අසෙසි’’ච්චාදිනා. දුතියස්ස පභෙදං වත්තුං පටිජානාති ‘‘එකි’’ච්චාදිනා.

२१७. "असेस" इत्यादींद्वारे उपसंहार करतात. "एकि" इत्यादींद्वारे दुसऱ्या भेदाचे वर्णन करण्याची प्रतिज्ञा करतात.

217. ‘‘අසෙසෙ’’ච්චාදි. අසෙසවත්ථුවිසයෙ රූපකෙ අයං ‘‘අඞ්ගුලීදලසංසොභිං’’ඉච්චාදිකං උදාහරණත්තයං පභෙදො හොති. ඉදානි එකදෙසවිවත්තිම්හි රූපකෙ භෙදො විසෙසො පවුච්චති.

२१७. "असेस" इत्यादी. असेसवत्थुविसय रूपकामध्ये "अंगुलीदलसंसोभिं" इत्यादी तीन उदाहरणे हा त्याचा भेद आहे. आता 'एकदेसविवात्ति' रूपकाचा विशेष भेद सांगितला जात आहे.

එකදෙසවිවත්තිසමාස

एकदेसविवात्ति समास

218.

२१८.

විලාසහාසකුසුමං, [Pg.221] රුචිරාධරපල්ලවං;

සුඛං කෙ වා න වින්දන්ති, පස්සන්තා මුනිනො මුඛං.

ज्यांचे विलासमय हास्य हेच पुष्प आहे आणि सुंदर ओठ हेच पल्लव (कोवळी पाने) आहेत, अशा मुनींचे मुख पाहताना कोणत्या बरं लोकांना सुख प्राप्त होणार नाही? (अर्थात सर्वांनाच प्राप्त होईल).

218. ‘‘විලාස’’ඉච්චාදි. විලාසෙන යුත්තො හාසොයෙව කුසුමං යස්ස. රුචිරො මනුඤ්ඤො අධරොයෙව පල්ලවො යස්ස. තාදිසං මුනිනො මුඛං පස්සන්තා කෙ නාම ජනා සුඛං න වින්දන්ති සබ්බෙපීති. ඉදං අඞ්ගානි හාසාදීනි රූපයිත්වා මුඛමඞ්ගි න රූපිතන්ති එකදෙසවිවත්තිසමාසරූපකං. එවං උපරිපි යථායොගං.

२१८. "विलास" इत्यादी. विलासाने युक्त असलेले हास्य हेच ज्यांचे पुष्प आहे. सुंदर आणि मनोहर ओठ हेच ज्यांचे पल्लव आहेत. अशा मुनींचे मुख पाहताना कोणते लोक सुख प्राप्त करत नाहीत? सर्वच करतात. येथे हास्य इत्यादी अंगांवर (पुष्प इत्यादींचे) रूपक केले आहे, परंतु अंगी असलेल्या मुखावर रूपक केलेले नाही, म्हणून हे 'एकदेसविवात्ति समासरूपक' आहे. पुढेही याचप्रमाणे योग्यतेनुसार समजून घ्यावे.

218. ‘‘විලාසි’’ච්චාදි. විලාසහාසකුසුමං ලීලායුත්තහාසසඞ්ඛතපුප්ඵං රුචිරාධරපල්ලවං මනුඤ්ඤඅධරසඞ්ඛාතකිසලයං මුනිනො මුඛං පස්සන්තා කෙ වා කෙ නාම ජනා සුඛං න වින්දන්ති පීතිසුඛං නානුභොන්ති, අනුභවන්තෙව. විසෙසනභූතානං හාසඅධරානං උපමාභූතකුසුමපල්ලවෙහි අභෙදං දස්සෙත්වා විසෙස්‍යභූතස්ස මුඛස්ස අඤ්ඤතරඋපමාවත්ථුනා අභෙදෙන අවුත්තත්තා අභෙදාරොපනං එකදෙසෙයෙව විවත්තීති ඉදං එකදෙසවිවත්තිසමාසරූපකං. විලාසෙන යුත්තො හාසොති ච, සොයෙව කුසුමං අස්සෙති ච, රුචිරො ච සො අධරො චෙති ච, සොයෙව පල්ලවො අස්සෙති ච වාක්‍යං.

२१८. "विलासि" इत्यादी. विलासमय हास्यरूपी पुष्प आणि सुंदर ओठरूपी पल्लव असलेल्या मुनींचे मुख पाहताना कोणते लोक सुख प्राप्त करत नाहीत, म्हणजेच प्रीतीसुखाचा अनुभव घेत नाहीत? सर्वच अनुभवतात. येथे विशेषण असलेल्या हास्य आणि ओठांचा उपमान असलेल्या पुष्प व पल्लवांशी अभेद दाखवला आहे, परंतु विशेष्य असलेल्या मुखाचा इतर कोणत्याही उपमानाशी अभेद न सांगितल्यामुळे, अभेदाचा आरोप केवळ एकाच भागात (एकदेशात) राहतो, म्हणून हे 'एकदेसविवात्ति समासरूपक' आहे. 'विलासाने युक्त हास्य', 'तेच ज्याचे पुष्प आहे', 'सुंदर असलेला ओठ', 'तोच ज्याचा पल्लव आहे' असा वाक्याचा विग्रह आहे.

එකදෙසවිවත්තිඅසමාස

एकदेसविवात्ति असमास

219.

२१९.

පාදද්වන්දං මුනින්දස්ස, දදාතු විජයං තව;

නඛරංසී පරං කන්තා, යස්ස පාපජයද්ධජා.

मुनींद्रांचे चरणयुगल तुम्हाला विजय प्रदान करोत, ज्यांच्या नखांची अत्यंत सुंदर प्रभा (किरणे) ही पापांवर विजय मिळवणारे ध्वज आहेत.

219. ‘‘පාද’’ඉච්චාදි. මුනින්දස්ස විජයිනො පාදද්වන්දං තව විජයං පටිපක්ඛපරාභවං දදාතු. කීදිසං? යස්ස පරමච්චන්තං කන්තා මනුඤ්ඤා නඛරංසී පාපානං ලොභාදීනං ජයෙ උස්සිතා ධජා කෙතවොති. ඉදමෙකදෙසවිවත්තිඅසමාසරූපකං.

२१९. "पाद" इत्यादी. विजयी मुनींद्रांचे चरणयुगल तुम्हाला विजय म्हणजेच शत्रूंचा (क्लेशांचा) पराभव प्रदान करोत. कसे? ज्यांच्या नखांची अत्यंत सुंदर आणि मनोहर प्रभा ही पापांच्या (लोभ इत्यादींच्या) विजयासाठी उभारलेले ध्वज आहेत. हे 'एकदेसविवात्ति असमासरूपक' आहे.

219. ‘‘පාදෙ’’ච්චාදි.[Pg.222] යස්ස සම්බුද්ධස්ස පරං අතිසයෙන කන්තා මනුඤ්ඤා නඛරංසී චරණනඛකන්තියො පාපජයද්ධජා පාපවිජයෙ උස්සාපිතධජායෙව හොන්ති, තස්ස මුනින්දස්ස පාදද්වන්දං චරණයුගළං තව තුය්හං විජයං පටිපක්ඛපරාභවං දදාතූති. නඛරංසීනං උපමාභූතධජෙහි අභෙදමාරොපෙත්වා ‘‘පාදද්වන්ද’’මිති අනිරූපිතත්තා එකදෙසවිවත්තිඅසමාසරූපකං නාම. පාපානං ජයොති ච, තස්මිං ධජාති ච විග්ගහො.

२१९. "पादे" इत्यादी. ज्या सम्यक्संबुद्धांच्या नखांची अत्यंत सुंदर आणि मनोहर प्रभा ही पापांवर विजय मिळवण्यासाठी उभारलेले ध्वजच आहेत, त्या मुनींद्रांचे चरणयुगल तुम्हाला विजय म्हणजेच शत्रूंचा पराभव प्रदान करोत. येथे नखांच्या प्रभेवर उपमान असलेल्या ध्वजांचा अभेद आरोपिला आहे, परंतु "चरणयुगल" यावर रूपक न केल्यामुळे याला 'एकदेसविवात्ति असमासरूपक' म्हणतात. 'पापांचा विजय' आणि 'त्यातील ध्वज' असा विग्रह आहे.

එකදෙසවිවත්තිමිස්සක

एकदेसविवात्ति मिस्सक

220.

२२०.

සුනිම්මලකපොලස්ස, මුනින්දවදනින්දුනො;

සාධුප්පබුද්ධහදයං, ජාතං කෙරවකානනං.

ज्यांचे कपोल (गाल) अत्यंत निर्मळ आहेत, अशा मुनींद्र वदनचंद्राच्या प्रभावाने सज्जनांचे प्रबुद्ध हृदय हेच कुमुदांचे (कमळांचे) वन बनले आहे.

220. ‘‘සුනිම්මල’’ඉච්චාදි. සුනිම්මලො කපොලො යස්ස, තස්ස මුනින්දවදනින්දුනො සාධූනං පබුද්ධං ධම්මාවබොධවසෙන විකසිතං හදයං චිත්තං කෙරවකානනං ජාතන්ති එකදෙසවිවත්තිසමාසාසමාසරූපකං.

२२०. "सुनिम्मल" इत्यादी. ज्यांचे कपोल अत्यंत निर्मळ आहेत, अशा मुनींद्र वदनचंद्राच्या प्रभावाने सज्जनांचे प्रबुद्ध म्हणजे धम्माच्या अवबोधामुळे विकसित झालेले हृदय (चित्त) हेच कुमुदांचे वन बनले आहे. हे 'एकदेसविवात्ति समासासमासरूपक' आहे.

220. ‘‘සුනිම්මලි’’ච්චාදි. සුනිම්මලකපොලස්ස මුනින්දවදනින්දුනො සාධුප්පබුද්ධහදයං සජ්ජනානං චතුසච්චාවබොධෙන පසන්නමානසං කෙරවකානනං කුමුදවනං ජාතන්ති. වදනහදයානං උපමාභූතෙහි ඉන්දුකෙරවෙහි අභෙදාරොපනං කත්වා කපොලස්ස මණ්ඩලාදීහි උපමාවිසෙසෙහි අනිරූපිතත්තා එකදෙසවිවත්තිසමාසාසමාසරූපකං. එත්ථ සමාසො නාම වදනින්දූනමෙව. අසමාසො නාම හදයකෙරවානමෙවාති. තථා හි රූපකවිසයෙ සමාසාසමාසත්තං උපමානොපමෙය්‍යපදානං ද්වින්නමෙවාති. සුට්ඨු නිම්මලොති ච, සො කපොලො අස්සාති ච, මුනින්දවදනමෙව ඉන්දූති ච, පබුද්ධඤ්ච තං හදයඤ්චාති ච, සාධූනං පබුද්ධහදයමිති ච, කෙරවානං කානනමිති ච වාක්‍යං.

२२०. “सुनिम्मली” इत्यादी. अत्यंत निर्मळ गाल असलेल्या मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखरूपी चंद्राचे, सज्जनांचे उत्तम प्रकारे प्रबुद्ध झालेले हृदय, जे चतुरार्यसत्याच्या अवबोधामुळे (ज्ञानामुळे) प्रसन्न मनाचे झाले आहे, ते कुमुदवन (कमळांचे वन) झाले आहे. मुख आणि हृदय यांच्या उपमाभूत असलेल्या चंद्र आणि कुमुद (कमळ) यांच्याशी अभेद आरोप करून, गालाच्या मंडल इत्यादी उपमाविशेषांनी निरूपण न केल्यामुळे हे 'एकदेशविवर्ति-समासासमास-रूपक' आहे. येथे 'समास' म्हणजे केवळ 'वदनिंदू' (मुखचंद्र) यांचेच होय. 'असमास' म्हणजे केवळ 'हदयकेरवा' (हृदयकमळ) यांचेच होय. कारण रूपकाच्या विषयात समास आणि असमास असणे हे उपमान आणि उपमेय या दोन्ही पदांचेच असते. 'अत्यंत निर्मळ' आणि 'तो गाल ज्याचा आहे तो', 'मुनींद्रांचे मुख हेच चंद्र', 'प्रबुद्ध आणि ते हृदय', 'सज्जनांचे प्रबुद्ध हृदय' आणि 'कुमुदांचे वन' असे हे वाक्य आहे.

221.

२२१.

රූපකානි [Pg.223] බහූන්‍යෙව, යුත්තායුත්තාදිභෙදතො;

විසුං න තානි වුත්තානි, එත්ථෙ’ව’න්තොගධානි’ති.

युक्त आणि अयुक्त इत्यादी भेदांमुळे रूपक अलंकार अनेक प्रकारचेच आहेत; ते येथेच (या रूपकातच) अंतर्भूत असल्यामुळे त्यांचे स्वतंत्रपणे वर्णन केलेले नाही.

221.

२२१.

එත්තකොයෙව කිං රූපකභෙදොති ආහ‘‘රූපකානි’’ච්චාදි;

සුබොධං;

තත්ථ –

रूपकाचे भेद एवढेच आहेत काय? म्हणून 'रूपकानि' इत्यादी म्हटले आहे. हे सुबोध (स्पष्ट) आहे. त्यामध्ये -

‘‘සිතපුප්ඵුජ්ජලං ලොල-නෙත්තභිඞ්ගං තවානනං;

කස්ස නාම මනො ධීර, නාකඩ්ඪති මනොහර’’න්ති.

“हे धीर! पांढऱ्या फुलांनी उज्ज्वल आणि चंचल नेत्ररूपी भ्रमरांनी युक्त असलेले आपले हे मनोहर मुख कोणाचे मन बरे आकर्षित करून घेत नाही?”

යුත්තරූපකං යුත්තත්තා පුප්ඵභිඞ්ගානං, තදනුසාරෙන අයුත්තරූපකාදිපි විඤ්ඤෙය්‍යන්ති.

फुले आणि भ्रमर यांच्या योग्य संबंधामुळे (युक्तत्वामुळे) हे 'युक्त रूपक' आहे, आणि त्यानुसार 'अयुक्त रूपक' इत्यादी देखील समजून घ्यावे.

221. රූපකානි පුනපි සන්තීති දස්සෙතුමාහ ‘‘රූපකානි’’ච්චාදි. රූපකානි යුත්තායුත්තාදිභෙදතො යුත්තරූපකඅයුත්තරූපකාදිභෙදෙන බහූනි එව හොන්ති, තානි රූපකානි එත්ථෙව රූපකෙ අන්තොගධානි. ඉති තස්මා කාරණා තානි විසුං න වුත්තානි. අන්තො මජ්ඣෙ ගධානි පවත්තානීති විග්ගහො.

२२१. रूपकाचे आणखीही प्रकार आहेत हे दर्शवण्यासाठी 'रूपकानि' इत्यादी म्हटले आहे. युक्त आणि अयुक्त इत्यादी भेदांमुळे, म्हणजेच युक्त रूपक, अयुक्त रूपक इत्यादी भेदांमुळे रूपक अनेक प्रकारचेच असतात. ते सर्व रूपक येथेच (या रूपकातच) अंतर्भूत आहेत. म्हणूनच त्यांचे स्वतंत्रपणे वर्णन केलेले नाही. 'अंतो' म्हणजे मध्ये, 'गधानि' म्हणजे प्रवृत्त झालेले (अंतर्भूत झालेले) असा विग्रह आहे.

‘‘සිතපුප්ඵුජ්ජලං ලොල-නෙත්තභිඞ්ගං තවානනං;

කස්ස නාම මනො ධීර, නාකඩ්ඪති මනොහර’’න්ති.

“हे धीर! पांढऱ्या फुलांनी उज्ज्वल आणि चंचल नेत्ररूपी भ्रमरांनी युक्त असलेले आपले हे मनोहर मुख कोणाचे मन बरे आकर्षित करून घेत नाही?”

එත්ථ පුප්ඵභිඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤයුත්තත්තා යුත්තරූපකං නාම.

येथे फुले आणि भ्रमर यांच्या परस्परांशी असलेल्या योग्य संबंधामुळे (युक्तत्वामुळे) याला 'युक्त रूपक' म्हणतात.

හෙ ධීර සිතපුප්ඵුජ්ජලං මන්දහසිතසඞ්ඛාතෙහි කුසුමෙහි විජොතන්තං ලොලනෙත්තභිඞ්ගං මනොහරං තවානනං කස්ස නාම මනො නාකඩ්ඪතීති. ඉමස්ස පටිපක්ඛතො අයුත්තරූපකං වෙදිතබ්බං.

हे धीर! मंदहास्यरूपी फुलांनी प्रकाशमान असणारे आणि चंचल नेत्ररूपी भ्रमरांनी युक्त असलेले आपले मनोहर मुख कोणाचे मन बरे आकर्षित करून घेत नाही? याच्या उलट (प्रतिपक्षावरून) 'अयुक्त रूपक' समजून घ्यावे.

222.

२२२.

චන්දිමා’කාසපදුම-මිච්චෙතං ඛණ්ඩරූපකං;

දුට්ඨ’මම්භොරුහවනං, නෙත්තානි’ච්චාදි සුන්දරං.

“'चंद्र हा आकाशरूपी कमळ आहे' हे खंड रूपक दोषयुक्त आहे. परंतु 'नेत्र हे कमळांचे वन आहे' इत्यादी (वचनभेद असूनही) सुंदर आहे.”

222. රූපකස්ස විරොධාවිරොධො උපමායමිවො’හිතුං සක්කාති උපලක්ඛෙති ‘‘චන්දිමා’’ඉච්චාදිනා. එත්ථ ආකාසස්ස තළාකෙ රූපිතෙ චන්දස්ස පදුමත්තං රූපකං යුත්තන්ති එතං [Pg.224] ඛණ්ඩරූපකං දුට්ඨං, ‘‘අම්භොරුහවනං නෙත්තානි’’ච්චාදි තු වචනභෙදෙපි සුන්දරං.

२२२. रूपकाचा विरोध आणि अविरोध हा उपमेप्रमाणेच समजून घेता येतो, हे दर्शवण्यासाठी 'चंदिमा' इत्यादी म्हटले आहे. येथे आकाशावर तलावाचा आरोप न करता चंद्रावर कमळाचा आरोप करणे अयोग्य असल्यामुळे हे 'खंड रूपक' दोषयुक्त आहे. परंतु 'कमळांचे वन हे नेत्र आहेत' इत्यादी रूपक मात्र वचनभेद असूनही सुंदर आहे.

222. රූපකෙ දොසාදොසං උපමායං විය පරිකප්පෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති උපදිසන්තො ආහ ‘‘චන්දිමි’’ච්චාදි. ‘‘චන්දිමා චන්දො ආකාසපදුම’’න්ති එතං ඛණ්ඩරූපකං ආකාසස්ස තළාකත්තෙන අනිරූපිතත්තා ඛණ්ඩරූපකං නාම. දුට්ඨං ඛණ්ඩිතොපමා විය දොසදුට්ඨං නාම. ‘‘අම්භොරුහවනං නීලුප්පලවනං නෙත්තානී’’තිආදිකං උපමානොපමෙය්‍යානං වචනනානත්තෙපි සුන්දරමෙව.

२२२. रूपकातील दोष आणि अदोष (गुण) हे उपमेप्रमाणेच कल्पून ग्रहण करावेत, असा उपदेश करताना 'चंदिमा' इत्यादी म्हटले आहे. 'चंद्र हा आकाशरूपी कमळ आहे' हे खंड रूपक आहे, कारण आकाशाचे तलावाच्या रूपाने निरूपण केलेले नाही, म्हणून याला 'खंड रूपक' म्हणतात. हे खंडितोपमेप्रमाणे दोषयुक्त आहे. 'कमळांचे वन (किंवा नीलकमळांचे वन) हे नेत्र आहेत' इत्यादी रूपक उपमान आणि उपमेय यांच्यात वचनभेद (वचनाची भिन्नता) असूनही सुंदरच आहे.

223.

२२३.

පරියන්තො විකප්පානං, රූපකස්සො’පමාය ච;

නත්ථි යං තෙන විඤ්ඤෙය්‍යං, අවුත්ත’මනුමානතො.

रूपक आणि उपमेच्या भेदांचा (विकल्पांचा) अंत नाही. म्हणूनच, जे येथे सांगितले नाही, ते अनुमानाने समजून घ्यावे.

223. කිමෙත්තකා එවොපමාරූපකභෙදා? නෙති පරිදීපෙන්තො අවුත්තං අතිදිසති ‘‘පරියන්තො’’ඉච්චාදිනා. රූපකස්ස උපමාය ච විකප්පානං පභෙදානං පරියන්තො අවසානං නත්ථි යං යස්මා කාරණා, තෙන කාරණෙන අවුත්තං ඉහානුපාතං විකප්පජාතං සබ්බවිකප්පබ්‍යාපකසාමඤ්ඤලක්ඛණානුගතරූපකවිකප්පානුසාරෙන විඤ්ඤෙය්‍යං. කස්මා? අනුමානතො යථාවුත්තවිකප්පසඞ්ඛාතලිඞ්ගතො අවුත්තසෙසරූපකාවගමසඞ්ඛාතෙන අනුමානඤාණෙනාති අත්ථො.

२२३. उपमा आणि रूपकाचे भेद एवढेच आहेत काय? 'नाही' असे स्पष्ट करत, न सांगितलेल्या गोष्टींचा अतिदेश करण्यासाठी 'परियंतो' इत्यादी म्हटले आहे. रूपक आणि उपमेच्या विकल्पांचा (भेदांचा) अंत (शेवट) नाही, म्हणूनच येथे न सांगितलेले विविध भेद, सर्व विकल्पांना व्यापणाऱ्या सामान्य लक्षणाने युक्त अशा रूपक-विकल्पांच्या अनुषंगाने समजून घ्यावेत. कशावरून? अनुमानावरून, म्हणजेच सांगितलेल्या विकल्पांच्या चिन्हांवरून (लिंगावरून) उर्वरित न सांगितलेल्या रूपकांचे ज्ञान करून घेणाऱ्या अनुमानज्ञानाने, असा अर्थ आहे.

223. ඉදානි ඉමෙසමෙව උපමාරූපකානං අවුත්තානන්තභෙදො වුත්තානුසාරෙනෙව ඤාතබ්බොති දස්සෙතුමාහ ‘‘පරියන්තො’’ඉච්චාදි. රූපකස්ස ච රූපකාලඞ්කාරස්ස ච උපමාය ච උපමාලඞ්කාරස්ස ච විකප්පානං විවිධාකාරෙන කප්පිතපක්ඛානං පරියන්තො කොටි යං යස්මා නත්ථි, තෙන කාරණෙන අවුත්තං ඉමස්මිං සුබොධාලඞ්කාරෙ අවුත්තපක්ඛං සමූහං අනුමානතො අනුමානඤාණෙන විඤ්ඤෙය්‍යන්ති. උපමාරූපකානං සකලමවුත්තපක්ඛං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං සාමඤ්ඤලක්ඛණං අනතික්කමිත්වා වුත්තෙහි තෙහි තෙහි පක්ඛසඞ්ඛාතෙහි ලිඞ්ගෙහි [Pg.225] සිද්ධානුමානඤාණෙන සාමඤ්ඤලක්ඛණෙ අන්තොගධානමනුත්තරූපකසඞ්ඛාතානුමෙය්‍යානං අවබොධො සක්කාති අධිප්පායො. රූපකස්ස පන උපමන්තොගධත්තා උපමාය නිද්දිට්ඨදොසාදොසං ද්වින්නමපි උත්තානුත්තපක්ඛස්ස සාධාරණං හොති.

२२३. आता याच उपमा आणि रूपकांचे न सांगितलेले अनंत भेद सांगितलेल्या भेदांच्या अनुषंगानेच जाणून घ्यावेत, हे दर्शवण्यासाठी 'परियंतो' इत्यादी म्हटले आहे. रूपक अलंकाराच्या आणि उपमा अलंकाराच्या विविध प्रकारे कल्पिलेल्या पक्षांचा (भेदांचा) अंत किंवा मर्यादा नसल्यामुळे, या 'सुबोधालंकार' ग्रंथात न सांगितलेला भाग अनुमानाने (अनुमानज्ञानाने) समजून घ्यावा. उपमा आणि रूपकाच्या न सांगितलेल्या सर्व पक्षांना व्यापून राहणाऱ्या सामान्य लक्षणाचे उल्लंघन न करता, सांगितलेल्या त्या त्या पक्षांच्या चिन्हांवरून (लिंगांवरून) सिद्ध होणाऱ्या अनुमानज्ञानाने, सामान्य लक्षणात अंतर्भूत असलेल्या आणि न सांगितलेल्या रूपकरूपी अनुमेयांचे ज्ञान करून घेणे शक्य आहे, असा अभिप्राय आहे. रूपक हे उपमेतच अंतर्भूत असल्यामुळे, उपमेचे जे दोष आणि अदोष (गुण) सांगितले आहेत, ते दोन्ही अलंकारांच्या सांगितलेल्या आणि न सांगितलेल्या पक्षांना समान रीतीने लागू होतात.

224.

२२४.

පුනප්පුනමුච්චාරණං, ය’මත්ථස්ස පදස්ස ච;

උභයෙසඤ්ච විඤ්ඤෙය්‍යා, සා’ය’මාවුත්ති නාමතො.

अर्थाची, शब्दाची किंवा या दोघांचीही जी वारंवार पुनरावृत्ती (उच्चारण) होते, तिला 'आवृत्ती' (आवृत्ती अलंकार) म्हणून ओळखावे.

224. ආවුත්තිමධිකිච්චාහ ‘‘පුන’’ඉච්චාදිනා. අත්ථස්ස අභිධෙය්‍යස්ස පදස්ස සද්දස්ස ච උභයෙසං අත්ථපදානඤ්ච පුනප්පුනං භිය්‍යො භිය්‍යො යං උච්චාරණං, සායං තිවිධා නාමතො ආවුත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා, උච්චාරණවසෙන ආ පුනප්පුනං වත්තනමාවුත්තීති.

२२४. आवृत्तीच्या संदर्भात 'पुन' इत्यादी म्हटले आहे. अर्थाचे (वाच्यार्थाचे), शब्दाचे किंवा अर्थ आणि शब्द या दोघांचेही जे वारंवार (पुन्हा पुन्हा) उच्चारण होते, ती ही तीन प्रकारची 'आवृत्ती' म्हणून जाणावी. वारंवार उच्चारण करण्याच्या क्रियेमुळे पुन्हा पुन्हा प्रवृत्त होणे म्हणजे 'आवृत्ती' होय.

224. ඉදානි ආවුත්තිං දස්සෙති ‘‘පුනප්පුනෙ’’ච්චාදිනා. අත්ථස්ස සද්දාභිහිතඅත්ථස්ස ච පදස්ස ච උභයෙසං අත්ථපදානඤ්ච යං පුනප්පුනුච්චාරණං, සා අයං තිවිධා නාමතො ආවුත්ති ඉති විඤ්ඤෙය්‍යා. පුනප්පුනෙති එතදබ්‍යයං ක්‍රියාබාහුල්‍යෙ වත්තතෙ. උච්චාරණවසෙන ආ පුනප්පුනං වත්තනමාවුත්ති.

२२४. आता आवृत्ती दर्शवतात, 'पुनप्पुन' इत्यादींद्वारे. अर्थाचे (शब्दाने सांगितलेल्या अर्थाचे), शब्दाचे किंवा अर्थ आणि शब्द या दोघांचेही जे वारंवार उच्चारण होते, ती ही तीन प्रकारची 'आवृत्ती' म्हणून जाणावी. 'पुनप्पुन' हे अव्यय क्रियेच्या वारंवारतेसाठी (बाहुल्यासाठी) वापरले जाते. वारंवार उच्चारण करण्याच्या क्रियेमुळे पुन्हा पुन्हा प्रवृत्त होणे म्हणजे 'आवृत्ती' होय.

අත්ථාවුත්ති

अर्थावृत्ती

225.

२२५.

මනො හරති සබ්බෙසං, ආදදාති දිසා දස;

ගණ්හාති නිම්මලත්තඤ්ච, යසොරාසි ජිනස්ස’යං.

“जिनांचा (बुद्धांचा) हा यशोसमूह सर्वांचे मन हरण करतो, दहाही दिशांना व्यापून टाकतो आणि निर्मळता ग्रहण करतो.”

225. උදාහරති ‘‘මනො’’ඉච්චාදි. ජිනස්ස අයං යසොරාසි සබ්බෙසං ජනානං මනො චිත්තං හරති, දස දිසා ආදදාති සබ්බදා තංවිසයත්තා, නිම්මලත්තං නිම්මලභාවං ගණ්හාති, එත්ථ ගහණලක්ඛණස්ස අත්ථස්ස අනෙකෙහි පරියායවචනෙහි ආවත්තිතත්තා අයං අත්ථාවුත්ති.

२२५. उदाहरण देतात, 'मनो' इत्यादी. जिनांचा (बुद्धांचा) हा यशोसमूह सर्व लोकांचे मन (चित्त) हरण करतो, दहाही दिशांना व्यापून टाकतो (नेहमी त्या विषयाशी संबंधित असल्यामुळे) आणि निर्मळता (निर्मळ भाव) ग्रहण करतो. येथे 'ग्रहण करणे' या अर्थाची अनेक पर्यायी शब्दांद्वारे पुनरावृत्ती झाल्यामुळे ही 'अर्थावृत्ती' आहे.

225. උදාහරති [Pg.226] ‘‘මනො හරති’’ච්චාදිනා. ජිනස්ස අයං යසොරාසි සබ්බෙසං සත්තානං මනො චිත්තං හරති ගණ්හාති, දස දිසා ආදදාති අවිසයට්ඨානාභාවතො ගණ්හාති, නිම්මලත්තඤ්ච භූතපරිසුද්ධගුණෙන නිප්ඵන්නත්තා ගණ්හාති. එත්ථ ‘‘ගණ්හාතී’’ති එකස්සෙවත්ථස්ස ‘‘හරති, ආදදාති, ගණ්හාතී’’ති අඤ්ඤෙහි පරියායවචනෙහි ආවත්තිතත්තා අයමත්ථාවුත්ති නාම. නිග්ගතො මලෙහීති ච, තස්ස භාවොති ච, යසසො රාසිඉති ච විග්ගහො.

२२५. 'मनो हरति' इत्यादीने उदाहरण देतात. जिनांचा (बुद्धांचा) हा यशोसमूह सर्व प्राण्यांचे मन (चित्त) हरण करतो (आकर्षित करतो), दहाही दिशांना व्यापून घेतो (अविषय स्थान नसल्यामुळे ग्रहण करतो), आणि वास्तविक अत्यंत शुद्ध गुणाने निष्पन्न झाल्यामुळे निर्मळत्व ग्रहण करतो. येथे 'ग्रहण करतो' या एकाच अर्थाची 'हरति' (हरण करतो), 'आददाति' (स्वीकारतो), 'गण्हाति' (ग्रहण करतो) या इतर पर्यायी शब्दांनी पुनरावृत्ती झाल्यामुळे याला 'अर्थावृत्ती' म्हणतात. 'मळापासून मुक्त झालेला' म्हणजे निर्मळ, त्याचा भाव म्हणजे निर्मळत्व, आणि 'यशाचा समूह' म्हणजे यशोराशी, असा विग्रह आहे.

පදාවුත්ති

पदावृत्ती (शब्दांची पुनरावृत्ती)

226.

२२६.

විභාසෙන්ති දිසා සබ්බා, මුනිනො දෙහකන්තියො;

විභා සෙන්ති ච සබ්බාපි, චන්දාදීනං හතා විය.

मुनींच्या शरीराची कांती सर्व दिशांना प्रकाशित करते; आणि चंद्र इत्यादींची सर्व प्रभा (कांती) जणू नष्ट झाल्यासारखी फिकट पडते.

226. ‘‘විභාසෙන්ති’’ච්චාදි. මුනිනො දෙහකන්තියො සබ්බා දිසා විභාසෙන්ති විසෙසෙන දීපෙන්ති, යතො එවං තස්මා කාරණා චන්දාදීනං සබ්බාපි විභා සොභා හතා පහතා විය සෙන්ති පවත්තන්තීති පදාවුත්ති.

२२६. 'विभासेन्ति' इत्यादी. मुनींच्या शरीराची कांती सर्व दिशांना विशेष रूपाने प्रकाशित करते, ज्या कारणाने चंद्र इत्यादींची सर्व प्रभा (शोभा) नष्ट झाल्यासारखी फिकट पडते, ही 'पदावृत्ती' आहे.

226. ‘‘විභාසෙන්ති’’ච්චාදි. මුනිනො දෙහකන්තියො සබ්බා දිසා විභාසෙන්ති යස්මා විසෙසෙන පකාසෙන්ති, තස්මා චන්දාදීනං සබ්බාපි විභා කන්තියො හතා පහතා විය සෙන්ති පවත්තන්ති ච, ‘‘විභාසෙන්තී’’ති පදස්සෙව ආවත්තනතො අයං පදාවුත්ති නාම. දෙහෙ කන්තියොති වාක්‍යං.

२२६. 'विभासेन्ति' इत्यादी. मुनींच्या शरीराची कांती सर्व दिशांना विशेष रूपाने प्रकाशित करते, म्हणून चंद्र इत्यादींची सर्व प्रभा (कांती) नष्ट झाल्यासारखी फिकट पडते. येथे 'विभासेन्ति' या पदाचीच पुनरावृत्ती झाल्यामुळे याला 'पदावृत्ती' म्हणतात. 'शरीरावरील कांती' असा वाक्यप्रयोग आहे.

උභයාවුත්ති

उभयावृत्ती (शब्द आणि अर्थ या दोन्हीची पुनरावृत्ती)

227.

२२७.

ජිත්වා විහරති ක්ලෙස-රිපුං ලොකෙ ජිනො අයං;

විහරත්‍යා’රිවග්ගො’යං, රාසීභූතොව දුජ්ජනෙ.

क्लेशरूपी शत्रूला जिंकून हे जीन (बुद्ध) लोकात विहरतात (राहतात); आणि हा शत्रूंचा समूह दुर्जन माणसांमध्ये एकत्र आल्यासारखा विहरतो (राहतो).

227. ‘‘ජිත්වා’’ඉච්චාදි. අයං ජිනො ක්ලෙසරිපුං ජිත්වා ලොකෙ විහරති පවත්තති, අයං තෙන ජිතො අරිවග්ගො සත්තුසමූහො [Pg.227] දුජ්ජනෙ රාසීභූතො විය තතො අලද්ධප්පතිට්ඨත්තා. ‘‘විහරතී’’ති අත්ථස්ස පදානඤ්ච ආවුත්තිතො උභයාවුත්ති.

२२७. 'जित्वा' इत्यादी. हे जीन (बुद्ध) क्लेशरूपी शत्रूला जिंकून लोकात विहरतात (राहतात). त्यांच्याद्वारे पराभूत झालेला हा शत्रूंचा समूह दुर्जनांमध्ये एकत्र आल्यासारखा राहतो, कारण त्याला तेथे (सज्जनांमध्ये) स्थान मिळत नाही. येथे 'विहरति' या अर्थाची आणि पदाची पुनरावृत्ती झाल्यामुळे ही 'उभयावृत्ती' आहे.

227. ‘‘ජිත්වා’’ඉච්චාදි. අයං ජිනො ක්ලෙසරිපුං ජිත්වා ලොකෙ විහරති, අයං අරිවග්ගො ක්ලෙසරිපුසමූහො දුජ්ජනෙ රාසීභූතොව විහරතීති. වාසසඞ්ඛතස්ස අත්ථස්ස ච ‘‘විහරතී’’ති පදස්ස ච පුන උච්චාරණතො අයං උභයාවුත්ති නාම හොති. ක්ලෙසො එව රිපූති ච, අරීනං වග්ගොති ච, අරාසි රාසි අභවීති ච, කුච්ඡිතො ජනොති ච වාක්‍යං.

२२७. 'जित्वा' इत्यादी. हे जीन (बुद्ध) क्लेशरूपी शत्रूला जिंकून लोकात विहरतात, आणि हा क्लेशरूपी शत्रूंचा समूह दुर्जनांमध्ये एकत्र आल्यासारखा विहरतो. येथे विहारात्मक अर्थाची आणि 'विहरति' या पदाची पुन्हा उच्चारणा झाल्यामुळे ही 'उभयावृत्ती' आहे. 'क्लेश हाच शत्रू', 'शत्रूंचा समूह', 'जो समूह नव्हता तो समूह बनला', आणि 'निंद्य मनुष्य (दुर्जन)' असा वाक्यविग्रह आहे.

228.

२२८.

එකත්ථ වත්තමානම්පි, සබ්බවාක්‍යොපකාරකං;

දීපකං නාම තඤ්චාදි-මජ්ඣන්තවිසයං තිධා.

एकाच ठिकाणी विद्यमान असूनही जे संपूर्ण वाक्याला उपकारक ठरते, त्याला 'दीपक' (अलंकार) म्हणतात. ते वाक्याच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी येण्याच्या भेदाने तीन प्रकारचे असते.

228. දීපකං පරිදීපයමාහ ‘‘එකත්ථෙ’’ච්චාදි. එකත්ථ වාක්‍යස්සාදො මජ්ඣෙ අන්තෙ වා වත්තමානම්පි ක්‍රියාජාත්‍යාදිකං සබ්බස්ස අභිමතස්ස කස්සචි වාක්‍යස්ස ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධාභිධායිනො පදසන්තානස්ස උපකාරකං වාක්‍යත්ථාන්වයවසෙන දීපකං නාම, දීපො විය එකදෙසෙ වත්තිතොපි සකලපදත්ථවසෙන සබ්බවාක්‍යං දීපයති පකාසෙතීති. තඤ්ච දීපකං ආදි ච මජ්ඣඤ්ච අන්තඤ්ච විසයො ගොචරො යස්ස තාදිසං තිධා ආදිදීපකං මජ්ඣදීපකං අන්තදීපකන්ති තිවිධං හොතීති අත්ථො, තම්පි ක්‍රියාදීනං වසෙන පච්චෙකං තිවිධං හොති.

२२८. दीपक अलंकाराचे स्पष्टीकरण करताना 'एकत्थ' इत्यादी म्हणतात. वाक्याच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी एकाच ठिकाणी विद्यमान असलेली क्रिया, जात इत्यादी, क्रिया आणि कारकाचा संबंध दर्शवणाऱ्या कोणत्याही इष्ट वाक्याच्या पदसमूहाला वाक्यार्थाच्या अन्वयाने उपकारक ठरते, त्याला 'दीपक' म्हणतात. ज्याप्रमाणे दिवा एका कोपऱ्यात ठेवला तरी तो आपल्या प्रकाशाने संपूर्ण घराला प्रकाशित करतो, त्याचप्रमाणे हे संपूर्ण वाक्याला प्रकाशित करते. ते दीपक अलंकार सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी येण्याच्या स्थानानुसार तीन प्रकारचे असते: 'आदिदीपक', 'मध्यदीपक' आणि 'अंतदीपक'. क्रिया इत्यादींच्या भेदाने हे प्रत्येक पुन्हा तीन प्रकारचे होते, असा अर्थ आहे.

228. ඉදානි දීපකාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘එකත්ථෙ’’ච්චාදිනා. එකත්ථ වාක්‍යස්ස ආදිමජ්ඣාවසානෙස්වෙකස්මිං වත්තමානම්පි ක්‍රියාජාතිගුණත්තයං සබ්බවාක්‍යොපකාරකං වත්තුමිච්ඡිතක්‍රියාකාරකසම්බන්ධප්පකාසකපදසන්තානසඞ්ඛාතවාක්‍යස්ස වාක්‍යත්ථාවබොධවසෙන පයොජනං දීපකං නාම එකට්ඨානෙ [Pg.228] ඨත්වා විසයීභූතසබ්බට්ඨානගතදබ්බපකාසකපදීපසමානත්තා දීපකං නාම හොති. තඤ්ච දීපකං ආදිමජ්ඣන්තවිසයං වාක්‍යස්ස ආදිවිසයං මජ්ඣවිසයං අන්තවිසයඤ්චෙති තිධා හොති. එතෙසු එකෙකමපි ක්‍රියාජාතිගුණභෙදෙන පුනපි තිවිධං හොතීති විඤ්ඤෙය්‍යං. දීපෙතීති දීපො, පදීපො. පටිභාගත්ථෙ කප්පච්චයෙන දීපො වියාති දීපකං. වාක්‍යස්ස ආදි ච මජ්ඣඤ්ච අන්තඤ්චෙති ච, තං විසයො අස්සෙති ච වාක්‍යං.

२२८. आता 'एकत्थ' इत्यादीने दीपक अलंकार दाखवतात. वाक्याच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी एकाच ठिकाणी विद्यमान असलेले क्रिया, जात आणि गुण हे तिन्ही, संपूर्ण वाक्याला उपकारक ठरतात. सांगू इच्छिलेल्या क्रिया-कारक संबंधाला प्रकाशित करणाऱ्या पदसमूहरूपी वाक्याच्या अर्थाचे आकलन करून देण्याच्या प्रयोजनामुळे याला 'दीपक' म्हणतात. एका ठिकाणी राहून सर्व ठिकाणी असलेल्या वस्तू प्रकाशित करणाऱ्या दिव्याप्रमाणे असल्यामुळे याला 'दीपक' नाव दिले आहे. ते दीपक वाक्याच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी येण्याच्या स्थानानुसार तीन प्रकारचे असते. यातील प्रत्येक प्रकार क्रिया, जात आणि गुणाच्या भेदाने पुन्हा तीन प्रकारचा होतो, असे समजावे. जे प्रकाशित करते तो 'दीप' किंवा 'प्रदीप' होय. सादृश्यार्थात 'क' प्रत्यय लागून 'दिव्यासारखा' म्हणून 'दीपक' शब्द बनतो. 'वाक्याची सुरुवात, मध्य आणि अंत' असा, आणि 'तो ज्याचा विषय आहे' असा वाक्यविग्रह आहे.

ආදිදීපක

आदिदीपक (सुरुवातीला येणारा दीपक अलंकार)

229.

२२९.

අකාසි බුද්ධො වෙනෙය්‍ය-බන්ධූනමමිතොදයං;

සබ්බපාපෙහි ච සමං-නෙකතිත්ථියමද්දනං.

बुद्धांनी विनेय (उपदेशास पात्र असलेल्या) बांधवांचा अमर्याद उत्कर्ष केला; आणि त्याच वेळी सर्व पापांसह अनेक तीर्थकांचे (पाखंडींचे) दमन केले.

229. උදාහරති ‘‘අකාසි’’ච්චාදි. බුද්ධො වෙනෙය්‍යා විනෙතබ්බායෙව බන්ධවො තෙසං අමිතමපරිමිතං උදයමභිවුද්ධිං අකාසි. න කෙවලං තමෙව, සබ්බපාපෙහි සමං එකතො අනෙකානං තිත්ථියානං මද්දනඤ්ච අකාසීති. ඉහ ‘‘අකාසී’’ති ක්‍රියාපදෙනාදිවත්තිනා සබ්බමෙව වාක්‍යං දීපයතීති ක්‍රියාදිදීපකමෙතං.

२२९. 'अकासि' इत्यादीने उदाहरण देतात. बुद्धांनी विनेय म्हणजे उपदेशास पात्र असलेल्या बांधवांचा अमित म्हणजे अमर्याद उदय (अभ्युदय/उत्कर्ष) केला. केवळ एवढेच नाही, तर सर्व पापांसह एकाच वेळी अनेक तीर्थकांचे दमन देखील केले. येथे सुरुवातीला आलेल्या 'अकासि' (केला) या क्रियापदाने संपूर्ण वाक्य प्रकाशित होत असल्यामुळे हा 'क्रिया-आदिदीपक' अलंकार आहे.

229. ‘‘අකාසි’’ච්චාදි. බුද්ධො වෙනෙය්‍යබන්ධූනං අමිතොදයං පමාණරහිතාභිවුද්ධිං අකාසි. න කෙවලං තමෙව, සමං එකක්ඛණෙ සබ්බපාපෙහි සහානෙකතිත්ථියමද්දනඤ්ච අකාසීති. වාක්‍යාදිම්හි ක්‍රියාය ඨිතත්තා ඉදං ක්‍රියාදිදීපකං නාම. අමිතො ච සො උදයො චෙති ච, අනෙකා ච තෙ තිත්ථියා චෙති ච, තෙසං මද්දනමිති ච විග්ගහො.

२२९. 'अकासि' इत्यादी. बुद्धांनी विनेय बांधवांचा अमितोदय म्हणजे प्रमाणरहित (अमर्याद) उत्कर्ष केला. केवळ एवढेच नाही, तर एकाच क्षणी सर्व पापांसह अनेक तीर्थकांचे दमन देखील केले. वाक्याच्या सुरुवातीला क्रियापद असल्यामुळे याला 'क्रिया-आदिदीपक' म्हणतात. 'अमित असलेला उदय' असा, 'अनेक असलेले तीर्थक' असा, 'त्यांचे दमन' असा विग्रह आहे.

මජ්ඣෙදීපක

मध्यदीपक (मध्ये येणारा दीपक अलंकार)

230.

२३०.

දස්සනං මුනිනො සාධු-ජනානං ජායතෙ’මතං;

තදඤ්ඤෙසං තු ජන්තූනං, විසං නිච්චොපතාපනං.

मुनींचे दर्शन सज्जनांसाठी अमृत (निर्वाण) ठरते; परंतु इतर प्राण्यांसाठी मात्र ते निरंतर संताप देणारे विष ठरते.

230. ‘‘දස්සන’’මිච්චාදි. [Pg.229] මුනිනො දස්සනං සාධුජනානං අමතං නිබ්බානං නාම ජායතෙ අමතස්ස සාධනතො, තෙහි සාධුජනෙහි අඤ්ඤෙසං ජන්තූනං නිච්චමුපතාපෙතීති නිච්චොපතාපනං විසං ජායතෙ, තස්මිං මනොපදොසස්ස විසසදිසත්තා නිරයාදිදුක්ඛාවහභාවතොති. ක්‍රියාමජ්ඣදීපකමෙතං.

२३०. 'दस्सनं' इत्यादी. मुनींचे दर्शन सज्जनांसाठी अमृत म्हणजे निर्वाण ठरते, कारण ते अमृताचे साधन आहे. त्या सज्जनांशिवाय इतर प्राण्यांसाठी मात्र ते निरंतर संताप देणारे विष ठरते, कारण त्यांच्या मनात निर्माण होणारा द्वेष हा विषासारखा असून तो नरक इत्यादी दुःखांना कारणीभूत ठरतो. हा 'क्रिया-मध्यदीपक' अलंकार आहे.

230. ‘‘දස්සන’’මිච්චාදි. මුනිනො දස්සනං සාධුජනානං අමතං අමතසඞ්ඛාතනිබ්බානස්ස එකන්තකාරණත්තා කාරියොපචාරෙන අමතං භූතං ජායතෙ, තදඤ්ඤෙසං තෙහි සාධුජනෙහි අඤ්ඤෙසං ජන්තූනං තු නිච්චොපතාපනං සතතමුපතාපකරණතො විසං ජායතෙ විසතුල්‍යපටිඝකාරණත්තා කාරියොපචාරෙන විසං භවතීති. ඉදං ක්‍රියාය මජ්ඣෙ ඨිතත්තා ක්‍රියාමජ්ඣදීපකං. සාධවො ච තෙ ජනා චෙති ච, තෙහි අඤ්ඤෙති ච වාක්‍යං.

२३०. 'दस्सनं' इत्यादी. मुनींचे दर्शन सज्जनांसाठी अमृत ठरते, कारण ते अमृतसंज्ञक निर्वाणाचे एकमेव कारण असल्यामुळे कार्योपचाराने अमृतच बनते. त्या सज्जनांशिवाय इतर प्राण्यांसाठी मात्र ते निरंतर संताप देणारे विष ठरते, कारण ते विषासारख्या द्वेषाचे कारण असल्यामुळे कार्योपचाराने विष बनते. हे क्रियापद वाक्याच्या मध्ये असल्यामुळे 'क्रिया-मध्यदीपक' आहे. 'जे सज्जन आहेत ते लोक' असा, आणि 'त्यांच्याहून इतर' असा वाक्यविग्रह आहे.

අන්තදීපක

अंतदीपक (शेवटी येणारा दीपक अलंकार)

231.

२३१.

අච්චන්තකන්තලාවණ්‍ය-චන්දාතපමනොහරො;

ජිනානනින්දු ඉන්දු ච, කස්ස නා’නන්දකො භවෙ.

अत्यंत सुंदर आणि लावण्यमयी चांदण्याप्रमाणे मनोहर असलेला जिनांचा (बुद्धांचा) मुखचंद्र आणि प्रत्यक्ष चंद्र, कोणाला आनंद देणारा ठरणार नाही?

231. ‘‘අච්චන්තෙ’’ච්චාදි. අච්චන්තං කන්තං මනුඤ්ඤං ලාවණ්‍යං පියභාවො, තමෙව, තමිව වාචන්දාතපො චන්දිකා, තෙන මනොහරො ජිනානනින්දු ඉන්දු චන්දො ච කස්ස ජනස්ස ආනන්දකො න භවතීති. ක්‍රියාන්තදීපකං.

२३१. 'अच्चन्त' इत्यादी. अत्यंत कांत म्हणजे मनोहर लावण्य (प्रियभाव), तेच किंवा त्यासारखी चांदणी (चंद्रप्रकाश), त्याने मनोहर असलेला जिनांचा मुखचंद्र आणि प्रत्यक्ष चंद्र कोणत्या मनुष्याला आनंद देणारा ठरणार नाही? हा 'क्रिया-अंतदीपक' अलंकार आहे.

231. ‘‘අච්චන්ති’’ච්චාදි. අච්චන්තකන්තලාවණ්‍යචන්දාතපමනොහරො අතිසයෙන මනුඤ්ඤපියභාවසඞ්ඛාතවිලාසනාමකෙන චන්දකිරණෙන, නො චෙ, අතිසයෙන මනුඤ්ඤපියතාසඞ්ඛාතවිලාසසදිසෙන චන්දකිරණෙන මනොහරො ජිනානනින්දු සම්බුද්ධස්ස මුඛචන්දො ච ඉන්දු ච පකතිචන්දො ච කස්ස ආනන්දකො න භවෙ. ඉදං ක්‍රියාය අන්තෙ ඨිතත්තා ක්‍රියාන්තදීපකං නාම. අන්තං අතික්කන්තන්ති ච, තඤ්ච තං කන්තඤ්චෙති ච, [Pg.230] ලවණස්ස භාවො ලාවණ්‍යං, මධුරභාවො, තංසදිසත්තා අච්චන්තකන්තඤ්ච තං ලාවණ්‍යඤ්චාති ච, චන්දස්ස ආතපො කිරණොති ච, අච්චන්තකන්තලාවණ්‍යමෙව චන්දාතපොති ච, චන්දපක්ඛෙ අච්චන්තකන්තලාවණ්‍යමිව ච සො චන්දාතපො චාති ච, තෙන මනොහරොති ච, ජිනානනමෙව ඉන්දූති ච වාක්‍යං. ඉමිනා ක්‍රියාදීපකත්තයෙනෙව අවුත්තජාතිදීපකගුණදීපකානිපි ඤාතබ්බානි.

२३१. 'अच्चन्ति' इत्यादी. अत्यंत कांत आणि लावण्यमयी चांदण्याने मनोहर असलेला म्हणजे अतिशय मनोहर प्रियभावरूपी विलास नावाच्या चंद्रकिरणाने, किंवा अतिशय मनोहर प्रियतेच्या विलाससदृश चंद्रकिरणाने मनोहर असलेला संबुद्धांचा मुखचंद्र आणि प्रत्यक्ष चंद्र कोणाला आनंद देणारा ठरणार नाही? हे क्रियापद वाक्याच्या शेवटी असल्यामुळे याला 'क्रिया-अंतदीपक' म्हणतात. 'मर्यादेचे उल्लंघन केलेले' असा, 'ते आणि कांत केलेले' असा, 'लवणाचा भाव म्हणजे लावण्य (मधुरता)', 'त्याच्या सादृश्यामुळे अत्यंत कांत आणि लावण्य' असा, 'चंद्राचा प्रकाश म्हणजे किरण' असा, 'अत्यंत कांत लावण्य हेच चांदणे' असा, आणि चंद्राच्या पक्षात 'अत्यंत कांत लावण्यासारखे ते चांदणे' असा, 'त्याने मनोहर' असा, 'जिनांचे मुख हाच चंद्र' असा वाक्यविग्रह आहे. या तीन क्रियादीपक अलंकारांवरूनच येथे न सांगितलेले 'जातीदीपक' आणि 'गुणदीपक' अलंकार देखील समजून घ्यावेत.

මාලාදීපක

मालादीपक (मालेसारखा दीपक अलंकार)

232.

२३२.

හොතා’විප්පටිසාරාය,සීලං පාමොජ්ජහෙතු සො;

තං පීතිහෙතු, සා චා’යං,පස්සද්ධාදිපසිද්ධියා.

शील हे पश्चात्ताप न होण्यासाठी (अविप्पटिसार) असते, ते (अविप्पटिसार) प्रमोदाचे (आनंदाचे) कारण बनते; तो प्रमोद प्रीतीचे कारण बनतो, आणि ती प्रीती शांतता (पस्सद्धि) इत्यादींच्या सिद्धीसाठी कारणीभूत ठरते.

232. ආදිදීපකාදීසුපි තෙසු පයොගක්කමෙන පකාරන්තරමත්ථීති වදති ‘‘හොති’’ච්චාදි. සීලං පඤ්චසීලාදිකං, අවිප්පටිසාරාය පච්ඡානුතාපාභාවාය හොති, සො අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජස්ස උප්පන්නමත්තාය පීතියා හෙතු හොති, තං පාමොජ්ජං පීතියා බලවභූතාය හෙතු හොති, සා චායං පීති පස්සද්ධාදීනං පස්සද්ධිසුඛාදීනං පසිද්ධියා නිප්ඵත්තියා හොතීති යොජනීයං.

२३२. त्या आदिदीपक इत्यादींमध्ये सुद्धा प्रयोगाच्या क्रमाने दुसरा प्रकार अस्तित्वात आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'होती' (होते) इत्यादी म्हणतात. शील म्हणजे पंचशील इत्यादी, अविप्पटिसार (पश्चात्ताप न होणे) यासाठी कारणीभूत ठरते. तो अविप्पटिसार प्रामोद्यासाठी (आनंदासाठी) आणि उत्पन्न झालेल्या प्रीतीसाठी कारण ठरतो. ते प्रामोद्य बलवान झालेल्या प्रीतीचे कारण बनते. आणि ती प्रीती पस्सद्धि (प्रश्रब्धी) इत्यादींच्या म्हणजे पस्सद्धि आणि सुख इत्यादींच्या सिद्धीसाठी (उत्पत्तीसाठी) कारणीभूत ठरते, अशी योजना करावी.

232. ඉදානි නවසු දීපකෙසු පයොගවිසෙසෙන සාධෙතබ්බෙ අඤ්ඤප්පකාරෙ දස්සෙති ‘‘හොති’’ච්චාදිනා. සීලං සුරක්ඛිතං පඤ්චඞ්ගදසඞ්ගාදිසීලං අවිප්පටිසාරාය හොති, සො අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජහෙතු හොති උප්පන්නමත්තාය තරුණපීතියා කාරණං භවති, තං පාමොජ්ජං පීතිහෙතු බලවපීතිකාරණං හොති, සා අයඤ්ච පීති පස්සද්ධාදිපසිද්ධියා කායපස්සද්ධිචිත්තපස්සද්ධිආදීනං සිද්ධියා හෙතු හොති. න විප්පටිසාරො අවිප්පටිසාරො, නසද්දො පසජ්ජපටිසෙධෙ වත්තතෙ. පමුදිතස්ස භාවොති ච, තස්ස හෙතූති [Pg.231] ච, පස්සද්ධි ආදි යෙසං සුඛාදීනන්ති ච, තෙසං පසිද්ධීති ච විග්ගහො.

२३२. आता नऊ दीपकांमध्ये प्रयोगाच्या विशेषाने साध्य करण्यायोग्य इतर प्रकार 'होती' इत्यादीद्वारे दाखवतात. सुरक्षित राखलेले पंचशील, दशशील इत्यादी शील हे अविप्पटिसारासाठी (पश्चात्ताप न होण्यासाठी) असते. तो अविप्पटिसार प्रामोद्याचे कारण होतो आणि उत्पन्न झालेल्या प्राथमिक (तरुण) प्रीतीचे कारण बनतो. ते प्रामोद्य प्रीतीचे कारण म्हणजे बलवान प्रीतीचे कारण होते. आणि ती ही प्रीती पस्सद्धि इत्यादींच्या सिद्धीसाठी, म्हणजेच कायपस्सद्धि (कायेची शांतता) आणि चित्तपस्सद्धि (चित्ताची शांतता) इत्यादींच्या सिद्धीसाठी कारण ठरते. विप्पटिसार नसणे म्हणजे अविप्पटिसार; येथे 'न' शब्द प्रसज्यप्रतिषेध (निषेध) अर्थी वापरला आहे. प्रमुदिताचा भाव (प्रामोद्य) आणि त्याचे कारण, तसेच पस्सद्धि आहे आदी ज्यांच्यात अशा सुख इत्यादींची सिद्धी, असा विग्रह आहे.

233.

२३३.

ඉච්චා’දිදීපකත්තෙපි, පුබ්බං පුබ්බමපෙක්ඛිනී;

වාක්‍යමාලා පවත්තාති, තං මාලාදීපකං මතං.

अशा प्रकारे आदिदीपकत्व असूनही, पूर्वीच्या पूर्वीच्या वाक्याची अपेक्षा ठेवणारी वाक्यमाला प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला 'मालादीपक' मानले जाते.

233. කිමිදං තව පකාරන්තරමිච්චාහ ‘‘ඉච්චාදි’’ච්චාදි. ඉච්චෙවමිමං යං තං මාලාදීපකං මතං. නනු ක්‍රියාදිදීපකමෙතමිච්චාහ ‘‘ආදිදීපකත්තෙපී’’ති. යජ්ජප්‍යාදිදීපකමෙතං පුබ්බං පුබ්බං වාක්‍යං ‘‘හොතාවිප්පටිසාරාය සීල’’න්තිආදිකං අපෙක්ඛිනී අපෙක්ඛමානා වාක්‍යානං යථාවුත්තානං මාලා පරම්පරා පවත්තාති. තං යථාවුත්තං මාලාදීපකං මතං, නාදිදීපකන්ති.

२३३. हा तुमचा दुसरा प्रकार कोणता? यावर 'इत्यादी' असे म्हणतात. हे जे आहे, त्याला 'मालादीपक' मानले जाते. 'पण हे क्रिया-आदिदीपक नाही का?' यावर 'आदिदीपकत्व असूनही' असे म्हणतात. जरी हे आदिदीपक असले, तरी पूर्वीच्या पूर्वीच्या वाक्याची, जसे की 'शील अविप्पटिसारासाठी होते' इत्यादींची अपेक्षा ठेवणारी, सांगितलेल्या वाक्यांची माळ (परंपरा) प्रवृत्त होते. म्हणून त्याला पूर्वोक्त 'मालादीपक' मानले जाते, केवळ आदिदीपक नाही.

233. ‘‘ඉච්චාදි’’ච්චාදි. ආදිදීපකත්තෙපි ක්‍රියාදිදීපකභාවෙ සතිපි වාක්‍යමාලා අනෙකවාක්‍යෙන සම්බජ්ඣමානා පරම්පරා පුබ්බං පුබ්බං ‘‘හොතාවිප්පටිසාරායා’’තිආදිකං වාක්‍යං අපෙක්ඛිනී පවත්තා. ඉති ඉදං අනන්තරගතප්පකාරං දීපකං ‘‘මාලාදීපක’’න්ති මතන්ති. ආදිම්හි දීපකමිති ච, විසයොපචාරෙන ආදි ච තං දීපකඤ්චාති ච, මාලා එව දීපකමිති ච වාක්‍යං.

२३३. 'इत्यादी' इत्यादी. आदिदीपकत्व असूनही, म्हणजे क्रिया-आदिदीपक भाव असतानाही, अनेक वाक्यांशी जोडली गेलेली वाक्यमाला (परंपरा), पूर्वीच्या पूर्वीच्या 'अविप्पटिसारासाठी होते' इत्यादी वाक्यांची अपेक्षा ठेवून प्रवृत्त होते. म्हणून या नंतर आलेल्या दीपक प्रकाराला 'मालादीपक' मानले जाते. 'सुरुवातीला दीपक' आणि विषयाच्या उपचाराने 'जे आदि आहे तेच दीपक' आणि 'माला हेच दीपक' असे हे वाक्य आहे.

234.

२३४.

අනෙනෙව පකාරෙන, සෙසානමපි දීපකෙ;

විකප්පානං විධාතබ්බා-නුගතී සුද්ධබුද්ධිභි.

याच प्रकारे, दीपकातील उर्वरित प्रकारांचे (विकल्पांचे) आकलन शुद्ध बुद्धी असलेल्यांनी करावे.

234. අවුත්තෙ දීපකවිකප්පෙ අතිදිසන්තො නිගමෙති ‘‘අනෙනි’’ච්චාදිනා. අනෙනෙව අනන්තරා වුත්තෙන පකාරෙන විධිනා දීපකෙ දීපකවිසයෙ සෙසානමවුත්තානං විකප්පානං ජාත්‍යාදිදීපකාදිභෙදානං අනුගති අවබොධො සුද්ධබුද්ධිභි පරිසුද්ධමතීහි කවීහි විධාතබ්බා කාතබ්බාති.

२३४. न सांगितलेल्या दीपक प्रकारांचा अतिदेश (विस्तार) करत 'याच प्रकारे' इत्यादींद्वारे समारोप करतात. याच, नुकत्याच सांगितलेल्या प्रकाराने (विधीने) दीपकाच्या विषयात, उर्वरित न सांगितलेल्या विकल्पांचे (प्रकारांचे), जसे की जाती-दीपक इत्यादी भेदांचे आकलन (बोध) शुद्ध बुद्धी असलेल्या, अत्यंत निर्मळ मती असलेल्या कवींनी करावा.

234. ඉදානි අවුත්තදීපකානිපි අතිදිසති ‘‘අනෙනෙවි’’ච්චාදිනා. අනෙනෙව පකාරෙන යථාවුත්තදීපකප්පකාරෙන දීපකෙ දීපකවිසයෙ සෙසානං අපි විකප්පානං අවුත්තජාතිදීපකගුණදීපකසඞ්ඛාතානං [Pg.232] පක්ඛානං ජාත්‍යාදිදීපකගුණාදිදීපකාදීනං ඡන්නං මාලාදීපකානඤ්ච අනුගති අවබොධො සුද්ධබුද්ධිභි කවීහි විධාතබ්බා වුත්තානුසාරෙනෙව කාතබ්බා. විසෙසතො අසඞ්කරතො කප්පීයන්තීති ච, සුද්ධා බුද්ධි යෙසන්ති ච වාක්‍යං.

२३४. आता न सांगितलेल्या दीपकांचाही अतिदेश 'याच प्रकारे' इत्यादींद्वारे करतात. याच प्रकारे, पूर्वोक्त दीपक प्रकाराप्रमाणे, दीपकाच्या विषयात, उर्वरित विकल्पांचे (प्रकारांचे) सुद्धा, जे न सांगितलेले जाती-दीपक, गुण-दीपक म्हणून ओळखले जाणारे पक्ष आहेत, त्या जाती-दीपक, गुण-दीपक इत्यादींचे आणि सहा प्रकारच्या मालादीपकांचे आकलन (बोध) शुद्ध बुद्धी असलेल्या कवींनी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच करावा. 'विशेषतः संकर न करता कल्पिले जातात' आणि 'ज्यांची बुद्धी शुद्ध आहे' असे हे वाक्य आहे.

235.

२३५.

විසෙසවචනිච්ඡායං,නිසෙධවචනං තු යං;

අක්ඛෙපො නාම සො’යඤ්ච,තිධා කාලප්පභෙදතො.

विशेष सांगण्याच्या इच्छेने जे निषेधाचे वचन असते, त्याला 'आक्षेप' म्हणतात; आणि तो काळाच्या भेदावरून तीन प्रकारचा असतो.

235. අක්ඛෙපමුපක්ඛිපති ‘‘විසෙසි’’ච්චාදිනා. විසෙසස්ස යස්ස කස්සචි වචනිච්ඡායං යං නිසෙධස්ස පටිසෙධස්ස වචනං වුත්ති, සො අක්ඛෙපො නාම අක්ඛිපනං පටිසෙධොති කත්වා. සොයමක්ඛෙපො ච කාලප්පභෙදතො අතීතාදිතො තිධා තිප්පකාරො.

२३५. 'विशेष' इत्यादींद्वारे आक्षेपाची मांडणी करतात. कोणत्याही विशेषाचे कथन करण्याच्या इच्छेने जे निषेधाचे किंवा प्रतिषेधाचे वचन (कथन) असते, त्याला 'आक्षेप' म्हणतात, कारण तो आक्षेप घेणे किंवा प्रतिषेध करणे होय. आणि हा आक्षेप काळाच्या भेदावरून, म्हणजे भूतकाळ इत्यादींवरून तीन प्रकारचा असतो.

235. ඉදානි අක්ඛෙපං දස්සෙති ‘‘විසෙසෙ’’ච්චාදිනා. විසෙසවචනිච්ඡායං තු යස්ස කස්සචි පදත්ථවිසෙසස්ස කථනිච්ඡාය එව යං නිසෙධවචනං පටිසෙධවචනං අත්ථි, සො පටිසෙධො අක්ඛෙපො නාම අක්ඛෙපාලඞ්කාරො නාම. අයඤ්ච අක්ඛෙපො කාලප්පභෙදතො අතීතාදිකාලවිසෙසෙන තිධා හොති. විසෙසස්ස කස්සචි වචනන්ති ච, තස්මිං ඉච්ඡාති ච, නිසෙධස්ස පටිසෙධස්ස වචනමිති ච, අක්ඛිපනං පටික්ඛිපනන්ති ච, කාලස්ස ක්‍රියාය වා පභෙදොති ච වාක්‍යං.

२३५. आता 'विशेष' इत्यादींद्वारे आक्षेप दर्शवतात. कोणत्याही पदार्थाच्या विशेषाचे कथन करण्याच्या इच्छेनेच जे निषेधवाचक किंवा प्रतिषेधवाचक वचन असते, त्या प्रतिषेधाला 'आक्षेप' किंवा 'आक्षेप अलंकार' म्हणतात. आणि हा आक्षेपकाळाच्या भेदावरून, म्हणजे भूतकाळ इत्यादी काळाच्या विशेषाने तीन प्रकारचा असतो. 'कोणत्याही विशेषाचे वचन' आणि 'त्याची इच्छा', 'निषेधाचे किंवा प्रतिषेधाचे वचन', 'आक्षेप घेणे किंवा नाकारणे', आणि 'काळाचा किंवा क्रियेचा भेद' असे हे वाक्य आहे.

236.

२३६.

එකාකී’නෙකසෙනං තං, මාරංසවිජයීජිනො;

කථං ත’මථ වා තස්ස, පාරමීබලමීදිසං.

एकटे असूनही अनेक सेना असलेल्या त्या मारावर विजय मिळवणाऱ्या जिनांनी (बुद्धांनी) ते कसे केले? अथवा त्यांच्या पारमितांचे बल असे (अद्भूत) होते.

අතීතක්ඛෙපො.

अतीत-आक्षेप (भूतकालीन आक्षेप).

236. ‘‘එකාකි’’ච්චාදි. සො ජිනො එකාකී එකො සමානො අනෙකසෙනං තං මාරං විජයි පරාජෙසි, තං කථං යුජ්ජතෙ. [Pg.233] අථ වා කිං න යුජ්ජතෙ, යතො තස්ස ජිනස්ස පාරමී සමතිංසවිධා පාරමිතා එව බලං ඊදිසං යාදිසං තස්ස විජයකාරණන්ති. එත්ථ එකාකිත්තකාරණසාමත්ථියා මාරවිජයායොගබුද්ධි ‘‘සසෙනං මාරං විජිතවාති කථං යුජ්ජතී’’ති එවමාකාරා අතීතා අක්ඛිත්තාති අතීතක්ඛෙපොයං.

२३६. 'एकटे' इत्यादी. ते जीन (बुद्ध) एकटे असताना, अनेक सेना असलेल्या त्या माराचा त्यांनी पराभव केला, ते कसे योग्य ठरते? अथवा का योग्य ठरणार नाही? कारण त्या जिनांचे पारमितांचे बल, म्हणजे तीस प्रकारच्या पारमितांचे बल असे होते, जे त्यांच्या विजयाचे कारण ठरले. येथे एकटे असण्याच्या कारणाच्या सामर्थ्यामुळे मार-विजयाच्या अयोग्यतेची बुद्धी, 'ससैन्य माराला जिंकले हे कसे योग्य ठरते?' अशा प्रकारची भूतकालीन शंका आक्षिप्त केली गेली आहे, म्हणून हा 'अतीत-आक्षेप' आहे.

236. ඉදානි උදාහරති ‘‘එකාකි’’ච්චාදිනා. ස ජිනො සො සබ්බඤ්ඤූ එකාකී අසහායො අදුතියො අනෙකසෙනං තං මාරං විජයී අජිනීති, තං කථං යුජ්ජති. අථ වා යුජ්ජතෙව, තස්ස ජිනස්ස පාරමීබලං සමතිංසපාරමීබලං සමතිංසපාරමීතාසඞ්ඛතසෙනා ඊදිසමීදිසාති. බුද්ධස්ස අදුතියභාවඤ්ච මාරස්ස සපරිවාරභාවඤ්ච නිස්සාය කස්සචි උප්පන්නා ‘‘එකාකිනා කථමනෙකසෙනො මාරො ජිතො’’ති විපරීතබුද්ධි අතීතමාරවිජයවිසයත්තා අතීතා හොති, ‘‘තස්ස පාරමීබලං ඊදිස’’න්ති අත්ථවිසෙසස්ස කථනිච්ඡාය ‘‘අථ වා’’ති නිද්දිට්ඨපටිසෙධවචනෙන අක්ඛිත්තන්ති අතීතස්ස අක්ඛෙපනතො අතීතක්ඛෙපො නාම.

२३६. आता 'एकटे' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. ते जीन, ते सर्वज्ञ, एकटे, असहाय (सोबत कोणी नसलेले), अद्वितीय असताना, अनेक सेना असलेल्या त्या माराला जिंकते झाले, ते कसे योग्य ठरते? अथवा ते योग्यच आहे, कारण त्या जिनांचे पारमितांचे बल, म्हणजे तीस पारमितांचे बल, जी तीस पारमितांची सेनाच होती, ती अशी अशी होती. बुद्धांचे अद्वितीयत्व (एकटे असणे) आणि माराचे सपरिवारत्व (सैन्य असणे) यावर आधारित, कोणाच्या मनात उत्पन्न झालेली 'एकट्याने अनेक सेना असलेल्या माराला कसे जिंकले?' ही विपरीत बुद्धी (शंका), भूतकाळातील मार-विजयाच्या विषयाशी संबंधित असल्याने भूतकालीन असते. 'त्यांचे पारमिता बल असे होते' या अर्थविशेषाचे कथन करण्याच्या इच्छेने, 'अथवा' या निर्दिष्ट प्रतिषेध वचनाद्वारे ती आक्षिप्त केली गेली आहे, म्हणून भूतकाळाचा आक्षेप घेतल्यामुळे याला 'अतीत-आक्षेप' म्हणतात.

237.

२३७.

කිං චිත්තෙ’ජාසමුග්ඝාතං,අප්පත්තො’ස්මිති ඛිජ්ජසෙ;

පණාමො නනු සොයෙව,සකිම්පි සුගතෙ කතො.

हे चित्ता, एजा (तृष्णेचा) समूळ नाश मी मिळवला नाही म्हणून का खेद करतोस? सुगतांच्या (बुद्धांच्या) चरणी एकदा जरी केलेला प्रणाम तोच (तृष्णेचा नाश) नाही का?

වත්තමානක්ඛෙපො.

वर्तमान-आक्षेप (वर्तमानकालीन आक्षेप).

237. ‘‘කිං චිත්තෙ’’ච්චාදි. චිත්ත එජාය තණ්හාය සමුග්ඝාතං සබ්බථා අප්පවත්තිං අප්පත්තොස්මීති කිං ඛිජ්ජසෙ, තුච්ඡො තව ඛෙදො. සුගතෙ සකිම්පි එකවාරම්පි කතො පණාමො සොයෙව තණ්හාය සමුග්ඝාතොයෙව නනු එකන්තකාරණත්තා තස්සාති වත්තමානක්ඛෙපොයං වත්තමානස්ස ඛෙදස්සාක්ඛිතත්තා.

२३७. 'का चित्ता' इत्यादी. हे चित्ता, एजा म्हणजे तृष्णेचा समूळ नाश (सर्वथा अप्रवृत्ती) मी मिळवला नाही म्हणून का खेद करतोस? तुझा खेद व्यर्थ आहे. सुगतांच्या चरणी एकदा जरी केलेला प्रणाम हाच तृष्णेचा समूळ नाश नाही का? कारण तो त्याचा निश्चित कारण आहे. वर्तमानकालीन खेदाचा आक्षेप घेतल्यामुळे हा 'वर्तमान-आक्षेप' आहे.

237. ‘‘කිං චිත්තෙ’’ච්චාදි. [Pg.234] හෙ චිත්ත එජාසමුග්ඝාතං එජාසඞ්ඛතාය තණ්හාය සමුච්ඡෙදපහානං අප්පත්තොස්මීති කිං ඛිජ්ජසෙ, තුච්ඡො තව ඛෙදො. තථා හි සුගතෙ බුද්ධවිසයෙ සකිම්පි කතො පණාමො සොයෙව නනු තණ්හාසමුච්ඡෙදස්ස එකන්තකාරණත්තා කාරණකාරියානමභෙදබුද්ධියා සො එජාසමුග්ඝාතොයෙව කිං න භවති, භවත්‍යෙව. ‘‘පණාමො’’ත්‍යාදිවිසෙසකථනාධිප්පායෙන ‘‘කිං ඛිජ්ජසෙ’’ති චිත්තස්ස වත්තමානඛෙදස්ස පටිසෙධිතත්තා අයං වත්තමානක්ඛෙපො නාම. එජාය සමුග්ඝාතොති වාක්‍යං.

२३७. 'का चित्ता' इत्यादी. हे चित्ता, एजा-समूळ नाश म्हणजे एजा नावाच्या तृष्णेचा समूळ उच्छेद (प्रहाण) मी मिळवला नाही म्हणून का खेद करतोस? तुझा खेद व्यर्थ आहे. कारण सुगतांच्या म्हणजे बुद्धांच्या विषयात एकदा जरी केलेला प्रणाम हाच तृष्णेच्या समूळ उच्छेदाचे निश्चित कारण असल्याने, कारण आणि कार्य यांच्या अभेद बुद्धीने तो एजा-समूळ नाशच का होणार नाही? तो नक्कीच होईल. 'प्रणाम' इत्यादी विशेष सांगण्याच्या अभिप्रायाने 'का खेद करतोस' याद्वारे चित्ताच्या वर्तमानकालीन खेदाचा प्रतिषेध (निषेध) केल्यामुळे याला 'वर्तमान-आक्षेप' म्हणतात. 'एजेचा समूळ नाश' असे हे वाक्य आहे.

238.

२३८.

සච්චං න තෙ ගමිස්සන්ති, සිවං සුජනගොචරං;

මිච්ඡාදිට්ඨිපරික්කන්ත-මානසා යෙ සුදුජ්ජනා.

हे सत्य आहे की, जे अत्यंत दुर्जन आहेत आणि ज्यांचे मन मिथ्यादृष्टीने ग्रासलेले आहे, ते सज्जनांचा विषय असलेल्या शिव (कल्याणकारी शांत) पदाला जाणार नाहीत.

අනාගතක්ඛෙපො.

अनागत-आक्षेप (भविष्यकालीन आक्षेप).

238. ‘‘සච්ච’’මිච්චාදි. සුජනගොචරං සිවං සන්තිපදං තෙ සච්චං නියතං න ගමිස්සන්ති. යෙ මිච්ඡාදිට්ඨියා සස්සතාදිකාය පරික්කන්තං අභිභූතං මානසං චිත්තං යෙසං තාදිසා සුට්ඨු අතිසයෙන දුජ්ජනාති යොජනීයං. අයමනාගතක්ඛෙපො භාවිනො ගමනස්සාක්ඛිත්තත්තා.

२३८. 'सत्य' इत्यादी. सज्जनांचा विषय असलेल्या शिव म्हणजे शांतीपदाला ते निश्चितपणे जाणार नाहीत. जे शाश्वत इत्यादी मिथ्यादृष्टीने ग्रासलेले (अभिभूत झालेले) मन किंवा चित्त असलेले, अत्यंत दुर्जन आहेत, अशी योजना करावी. भविष्यातील जाण्याचा (गमनाचा) आक्षेप घेतल्यामुळे हा 'अनागत-आक्षेप' आहे.

‘‘ජීවිතාසා බලවතී, ධනාසා දුබ්බලා මම;

ගච්ඡ වා තිට්ඨ වා කන්ත, මමාවත්ථා නිවෙදිතා’’ති.

माझी जगण्याची आशा बलवान आहे, धनाची आशा दुर्बळ आहे; हे प्रियकरा, तू जा किंवा राहा, माझी अवस्था मी तुला सांगितली आहे.

අයමනාදරක්ඛෙපොති එවමාදයො තු තබ්භෙදායෙවාති උපෙක්ඛිතා.

हा अनादर-आक्षेप आहे, इत्यादी प्रकार तर त्याचेच भेद असल्याने (येथे स्वतंत्रपणे न सांगता) दुर्लक्षित केले आहेत.

238. ‘‘සච්ච’’මිච්චාදි. සුජනගොචරං සාධූනං විසයගතං සිවං සන්තිපදං තෙ සච්චමෙකන්තෙන න ගමිස්සන්ති. කෙ? යෙ මිච්ඡාදිට්ඨිපරික්කන්තමානසා සුදුජ්ජනා, තෙයෙවාති. ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨී’’තිආදිවිසෙසස්ස කථනාධිප්පායෙන ‘‘තෙ න ගමිස්සන්තී’’ති තිත්ථියානං භාවිනො නිබ්බානගමනස්ස බුද්ධියා පටිසිද්ධත්තා [Pg.235] අයං අනාගතක්ඛෙපො නාම. මිච්ඡා විපරීතා ච සා දිට්ඨි චාති ච, තාය පරික්කන්තං මානසං යෙසන්ති ච වාක්‍යං.

२३८. 'सत्य' इत्यादी. सज्जनांच्या, साधूंच्या विषयात असलेले शिव म्हणजे शांतीपदाला ते निश्चितपणे जाणार नाहीत. कोण? जे मिथ्यादृष्टीने ग्रासलेले मन असलेले अत्यंत दुर्जन आहेत, तेच. 'मिथ्यादृष्टी' इत्यादी विशेष सांगण्याच्या अभिप्रायाने 'ते जाणार नाहीत' याद्वारे तीर्थिकांच्या भविष्यातील निर्वाण-गमनाचा बुद्धीने प्रतिषेध केल्यामुळे याला 'अनागत-आक्षेप' म्हणतात. 'मिथ्या म्हणजे विपरीत आणि ती दृष्टी' आणि 'तिच्याद्वारे ग्रासलेले मन ज्यांचे आहे' असे हे वाक्य आहे.

‘‘ජීවිතාසා බලවතී, ධනාසා දුබ්බලා මම;

ගච්ඡ වා තිට්ඨ වා කන්ත, මමාවත්ථා නිවෙදිතා’’ –

माझी जगण्याची आशा बलवान आहे, धनाची आशा दुर्बळ आहे; हे प्रियकरा, तू जा किंवा राहा, माझी अवस्था मी तुला सांगितली आहे -

ත්‍යාදිකො අනාදරක්ඛෙපොපි දස්සිතාතීතක්ඛෙපාදීහි අනඤ්ඤත්තා විසුං න වුත්තො. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – හෙ කන්ත වල්ලභ මම ජීවිතාසා බලවතී හොති, ධනාසා දුබ්බලා, ත්වං ගච්ඡ වා තිට්ඨ වා, මමාවත්ථා මම පකති නිවෙදිතා විඤ්ඤාපිතා. ‘‘එත්ථ මමාවත්ථා නිවෙදිතා’’ති විසෙසස්ස කථනාධිප්පායෙන ‘‘ගච්ඡ වා තිට්ඨ වා’’ති ඉමිනා අනාදරවචනෙන අත්තනො වල්ලභස්ස වත්තමානස්ස අනාගතස්ස වා ගමනස්ස පටිසෙධිතත්තා වත්තමානක්ඛෙපො වා අනාගතක්ඛෙපො වා හොති.

इत्यादी प्रकारचा अनादर-आक्षेप सुद्धा दर्शवलेल्या अतीत-आक्षेप इत्यादींपेक्षा वेगळा नसल्याने स्वतंत्रपणे सांगितलेला नाही. येथे हा अर्थ आहे - हे प्रियकरा (वल्लभा), माझी जगण्याची आशा बलवान आहे, धनाची आशा दुर्बळ आहे, तू जा किंवा राहा, माझी अवस्था (माझी प्रकृती) मी तुला सांगितली आहे (निवेदन केली आहे). 'येथे माझी अवस्था सांगितली आहे' हा विशेष सांगण्याच्या अभिप्रायाने, 'जा किंवा राहा' या अनादर वचनाद्वारे आपल्या प्रियकराच्या वर्तमानकालीन किंवा भविष्यकालीन गमनाचा (जाण्याचा) प्रतिषेध केल्यामुळे हा वर्तमान-आक्षेप किंवा अनागत-आक्षेप होतो.

239.

२३९.

ඤෙය්‍යො සොත්ථන්තරන්‍යාසො,යො’ඤ්ඤවාක්‍යත්ථසාධනො;

සබ්බබ්‍යාපී විසෙසට්ඨො,හිවිසිට්ඨ’ස්ස භෙදතො.

जो दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाचे साधन (समर्थन) करतो, तो अर्थांतरन्यास समजावा; तो सर्वव्यापी (सामान्य) आणि विशेष अर्थाचा असतो, आणि 'हि' शब्दाने विशिष्ट असणे हे त्याचे भेद आहेत.

239. අත්ථන්තරන්‍යාසං න්‍යාසයති ‘‘ඤෙය්‍යි’’ච්චාදිනා. අඤ්ඤවාක්‍යත්ථසාධනො අඤ්ඤස්ස වත්තුමිච්ඡිතස්ස කස්සචි වාක්‍යත්ථස්ස සාධනො සමත්ථකො කස්සචිදෙව අත්ථස්ස පරස්ස න්‍යාසො යො, සො අත්ථන්තරන්‍යාසො ඤෙය්‍යො අත්ථන්තරස්ස කස්සචි වත්ථුනො න්‍යාසො පයොගොති කත්වා. තස්ස භෙදමාහ ‘‘සබ්බෙ’’ච්චාදිනා. අස්ස අත්ථන්තරන්‍යාසස්ස භෙදතො විකප්පතො හිවිසිට්ඨා හිසද්දෙන විසෙසිතා සබ්බබ්‍යාපී ච විසෙසට්ඨො චාති ඉමෙ භවන්ති. නනු පතිවත්ථූපමාය ඉමස්ස ච කො භෙදොති? සච්චං, තථාපි උභයත්ථ අත්ථන්තරන්‍යාසමත්තෙන සදිසත්තෙපි යත්ථ මුඛ්‍යතො සාම්‍යප්පතීතිසබ්භාවො, සා පතිවත්ථූපමා. යත්ථ පන සාධනරූපස්සෙවත්ථන්තරන්‍යාසො, සො අත්ථන්තරන්‍යාසොති පාකටොයෙවුභින්නං භෙදොති.

२३९. 'समजावा' इत्यादींद्वारे अर्थांतरन्यासाची मांडणी करतात. दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाचे साधन म्हणजे सांगण्याची इच्छा असलेल्या दुसऱ्या कोणत्याही वाक्याच्या अर्थाचे साधन किंवा समर्थक असणारा, दुसऱ्या कोणत्याही अर्थाचा जो न्यास (मांडणी) आहे, तो अर्थांतरन्यास समजावा; कारण तो दुसऱ्या अर्थाच्या किंवा वस्तूचा न्यास (प्रयोग) करणे होय. त्याचे भेद 'सर्व' इत्यादींद्वारे सांगतात. या अर्थांतरन्यासाच्या भेदावरून (विकल्पावरून) 'हि' शब्दाने विशिष्ट (विशेषित), सर्वव्यापी (सामान्य) आणि विशेष अर्थाचे, हे भेद होतात. 'पण प्रतिवस्तूपमा आणि यामध्ये काय भेद आहे?' हे सत्य आहे की, दोन्ही ठिकाणी केवळ अर्थांतरन्यास असल्यामुळे साम्य असले, तरी जिथे प्रामुख्याने साम्याची प्रचिती असते, ती प्रतिवस्तूपमा होय. पण जिथे साधनरूपानेच अर्थांतरन्यास असतो, तो अर्थांतरन्यास होय, असा या दोघांमधील भेद स्पष्टच आहे.

239. ඉදානි අත්ථන්තරන්‍යාසං දස්සෙති ‘‘ඤෙය්‍ය’’ච්චාදිනා. යො අඤ්ඤවාක්‍යත්ථසාධනො අඤ්ඤවාක්‍යත්ථස්ස සාධනො හොති, අඤ්ඤවාක්‍යත්ථං සාධෙති, සො අත්ථන්තරන්‍යාසො සාධියවාක්‍යත්ථතො අඤ්ඤත්ථස්ස ඨපනං කථනං ‘‘අත්ථන්තරන්‍යාසො’’ති ඤෙය්‍යො, අස්ස අත්ථන්තරන්‍යාසස්ස භෙදතො පභෙදෙන සබ්බබ්‍යාපී විසෙසට්ඨො ච, එතෙයෙව හිවිසිට්ඨා චාති චත්තාරො භවන්ති. අත්ථො ච සො අන්තරො අඤ්ඤො චෙති ච, තස්ස න්‍යාසොති ච, සබ්බං බ්‍යාපෙති සීලෙනාති ච, විසෙසෙ පදෙසෙ තිට්ඨතීති ච, හිසද්දෙන විසිට්ඨාති ච වාක්‍යං.

२३९. आता "ञेय्य" (ज्ञेय) इत्यादींद्वारे अत्थन्तरन्यास दर्शवितात. जो दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाचे साधन (सिद्ध करणारा) असतो, दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाला सिद्ध करतो, तो अत्थन्तरन्यास होय. साध्य वाक्याच्या अर्थापेक्षा दुसऱ्या अर्थाची स्थापना करणे किंवा सांगणे म्हणजे "अत्थन्तरन्यास" असे जाणावे. या अत्थन्तरन्यासाचे भेदांच्या प्रभेदाने - सब्बब्यापी (सर्वव्यापी), विसेसट्ठ (विशेषार्थ) आणि हेच दोन्ही 'हि' (शब्दाने) विसिठ्ठ (विशिष्ट) असे चार प्रकार होतात. 'अत्थ' (अर्थ) आणि तो 'अन्तर' (दुसरा) आणि 'त्याचा न्यास', 'स्वभावाने सर्वांना व्यापणारा' आणि 'विशेष प्रदेशात राहणारा' आणि 'हि' शब्दाने विशिष्ट, असे हे वाक्य आहे.

හි-රහිතසබ්බබ්‍යාපී

'हि'-विरहित सर्वव्यापी (हि-रहितसब्बब्यापी)

240.

२४०.

තෙපි ලොකහිතාසත්තා, සූරියො චන්දිමා අපි ;

අත්ථං පස්ස ගමිස්සන්ති, නියමො කෙන ලඞ්ඝ්‍යතෙ.

ते देखील जे जगाच्या हितामध्ये मग्न आहेत, सूर्य आणि चंद्र सुद्धा; अस्ताला (नाशाला) जातील, पहा! हा नियम कोणाकडून ओलांडला जाऊ शकतो?

240. උදාහරති ‘‘තෙපි’’ච්චාදි. ලොකස්ස හිතෙ අභිවුද්ධියං ආසත්තා අභිරත්තා සූරියො චන්දිමා අපීති තෙ මහන්තාපි අත්ථං උදයවිපරියාස’මභාවං ගමිස්සන්ති, න තථෙව තිට්ඨන්ති, ‘‘පස්සෙ’’ති තමවබොධයති. තථා හි නියමො ‘‘භාවො නාම න පායිනි. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා වයධම්මිනො’’ති අයං නියති. කෙන නාම වත්ථුනා ලඞ්ඝ්‍යතෙ අතික්කමිතුං සක්කාති. අයං හිසද්දරහිතො සබ්බබ්‍යාපී අත්ථන්තරන්‍යාසො තාදිසස්ස නියමස්ස සබ්බගතත්තා.

२४०. "तेपि" (ते देखील) इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. जगाच्या हितामध्ये, अभिवृद्धीमध्ये आसक्त (मग्न) असलेले सूर्य आणि चंद्र सुद्धा, ते महान असूनही अस्ताला म्हणजे उदयाच्या उलट अशा अभावाला प्राप्त होतील, तसेच टिकून राहणार नाहीत, "पहा" (पस्स) याद्वारे हे बोधित करतात. कारण की नियम असा आहे - "उत्पन्न झालेली कोणतीही गोष्ट नष्ट न होणारी नाही. सर्व संस्कार (सङ्खार) व्ययधर्मी (नाशवंत) आहेत" हाच नियम आहे. कोणत्या बरं वस्तूने हा नियम ओलांडला जाऊ शकतो, म्हणजेच याचे उल्लंघन करणे शक्य आहे? हा 'हि' शब्दरहित सर्वव्यापी अत्थन्तरन्यास आहे, कारण असा नियम सर्वत्र लागू पडणारा (सब्बगत) आहे.

240. ‘‘තෙපි’’ච්චාදි. ලොකහිතාසත්තා ලොකාභිවුද්ධියං ලග්ගා සූරියො අපි චන්දිමා අපි තෙපි මහානුභාවා අත්ථං විනාසං ගමිස්සන්ති, පස්ස එතෙසං පාකටං විනාසං [Pg.237] ඔලොකෙහි. තථා හි නියමො ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති සබ්බපදත්ථමනතික්කම්ම පවත්තනියමො කෙන ලඞ්ඝ්‍යතෙ පච්චයසමුප්පන්නෙන කෙන පදත්ථෙන අතික්කම්‍යතෙති. අයං හිසද්දරහිතො අත්ථගමනසඞ්ඛාතො නියමො සබ්බත්ථ ගතොති සබ්බබ්‍යාපී අත්ථන්තරන්‍යාසො. පතිවත්ථූපමාය ච අත්ථන්තරන්‍යාසස්ස ච අත්ථන්තරන්‍යාසත්තෙන තුල්‍යත්තෙපි තත්ථ සාධම්මපකාසත්තසභාවො, එත්ථ වුත්තත්ථස්ස සාධනසභාවොති එවමිමෙසං නානත්තං සුබ්‍යත්තං. අපීති සම්භාවනායං, දුතියො අපිසද්දො සමුච්චයෙ.

२४०. "तेपि" इत्यादी. जगाच्या हितामध्ये आसक्त, जगाच्या अभिवृद्धीमध्ये लागलेले सूर्य आणि चंद्र सुद्धा, ते महानुभाव देखील अस्ताला म्हणजे विनाशाला प्राप्त होतील; पहा, त्यांचा हा उघड विनाश डोळे उघडून पहा. कारण की नियम असा आहे - "सर्व संस्कार अनित्य आहेत" (सब्बे सङ्खारा अनिच्चा), सर्व पदार्थांचे उल्लंघन न करता प्रवृत्त होणारा हा नियम कोणत्या प्रत्ययसमुत्पन्न (पच्चयसमुप्पन्न) पदार्थाने ओलांडला जाऊ शकतो? हा 'हि' शब्दरहित, अस्ताला जाणे रूपी नियम सर्वत्र लागू पडणारा असल्याने 'सब्बब्यापी अत्थन्तरन्यास' (सर्वव्यापी अर्थान्तरन्यास) आहे. प्रतिवस्तूपमा आणि अत्थन्तरन्यास या दोन्हीमध्ये अत्थन्तरन्यासत्वामुळे समानता असली, तरी तिथे (प्रतिवस्तूपमेत) समान धर्माचे प्रकाशन करण्याचा स्वभाव असतो, तर येथे (अत्थन्तरन्यासात) सांगितलेल्या अर्थाचे साधन (सिद्ध करणे) हा स्वभाव असतो; अशा प्रकारे या दोघांमधील भेद स्पष्ट आहे. 'अपि' हा शब्द संभावनेसाठी आहे, आणि दुसरा 'अपि' शब्द समुच्चयासाठी (एकत्र करण्यासाठी) आहे.

හි-සහිතසබ්බබ්‍යාපී

'हि'-सहित सर्वव्यापी (हि-सहितसब्बब्यापी)

241.

२४१.

සත්ථා දෙවමනුස්සානං, වසී සොපි මුනිස්සරො;

ගතොව නිබ්බුතිං සබ්බෙ, සඞ්ඛාරා න හි සස්සතා.

देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (सत्था), इंद्रियांवर ताबा मिळवलेले (वसी) ते मुनीश्वर (बुद्ध) देखील निर्वाणाला (निब्बुती) प्राप्त झाले; कारण सर्व संस्कार (सङ्खार) निश्चितच शाश्वत नाहीत.

241. ‘‘සත්ථා’’ඉච්චාදි. දෙවමනුස්සානං දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන සත්ථා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙහි පරමත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසතීති, වසී පඤ්චහි වසිතාහි අතිසයවසීහි වසිප්පත්තො සොපි මුනිස්සරො නිබ්බුතිං ඛන්ධපරිනිබ්බානසඞ්ඛාතං ගතො පත්තොයෙව, හිසද්දො සමත්ථනෙ. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා පච්චයසමුප්පන්නා න සස්සතා න නිච්චා උප්පාදවයධම්මත්තා අනිච්චා. අයම්පි හිසද්දසහිතසබ්බබ්‍යාපී අත්ථන්තරන්‍යාසො අනිච්චතාය සබ්බගතත්තාති.

२४१. "सत्था" इत्यादी. देव आणि मनुष्यांचे, देव आणि मनुष्यांच्या उत्कृष्ट मर्यादेनुसार शास्ता (शासक/गुरु), जे ऐहिक (दिट्ठधम्मिक), पारलौकिक (सम्परायिक) आणि परमार्थाने योग्य प्रकारे उपदेश करतात; 'वसी' म्हणजे पाच वशतेने अत्यंत वशता प्राप्त केलेले ते मुनीश्वर (बुद्ध) देखील निर्वाणाला म्हणजे स्कंधपरिनिर्वाणाला (खन्धपरिनिब्बान) प्राप्त झाले आहेत. 'हि' शब्द समर्थनासाठी आहे. सर्व संस्कार प्रत्ययसमुत्पन्न (पच्चयसमुप्पन्न) असून शाश्वत नाहीत, नित्य नाहीत, कारण ते उत्पाद-व्यय-धर्मी (उत्पत्ती आणि नाश होणारे) असल्याने अनित्य आहेत. हा देखील 'हि' शब्दाने युक्त असलेला सर्वव्यापी अत्थन्तरन्यास आहे, कारण अनित्यता सर्वव्यापी आहे.

241. ‘‘සත්ථා’’ඉච්චාදි. දෙවමනුස්සානං උක්කට්ඨවසෙන සත්ථා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථෙහි යථාරහමනුසාසකො වසී වුට්ඨානඅධිට්ඨානාදීසු පඤ්චසු වසිභාවෙසු සාතිසයං ඉස්සරියවා සො මුනිස්සරො අපි නිබ්බුතිං ඛන්ධනිබ්බානං ගතො එව. හි තථෙව, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සස්සතා න හොන්තීති. අයං හිසද්දසහිතො අනිච්චතාය සබ්බගතත්තා සබ්බබ්‍යාපී අත්ථන්තරන්‍යාසො. වසො අස්ස අත්ථීති වාක්‍යං.

२४१. "सत्था" इत्यादी. देव आणि मनुष्यांचे उत्कृष्टतेने शास्ता, ऐहिक आणि पारलौकिक अर्थांनी योग्य प्रकारे उपदेश करणारे, 'वसी' म्हणजे उठणे (वुट्ठाण), अधिष्ठान इत्यादी पाच वशभावांमध्ये अत्यंत ऐश्वर्यवान असलेले ते मुनीश्वर देखील निर्वाणाला म्हणजे स्कंधनिर्वाणाला प्राप्त झाले आहेत. 'हि' शब्द तसाच आहे, सर्व संस्कार शाश्वत नसतात. हा 'हि' शब्दाने युक्त, अनित्यता सर्वव्यापी असल्यामुळे 'सब्बब्यापी अत्थन्तरन्यास' आहे. 'वश ज्याच्याजवळ आहे तो' असा याचा विग्रह आहे.

හි-රහිතවිසෙසට්ඨ

'हि'-विरहित विशेषार्थ (हि-रहितविसेसट्ठ)

242.

२४२.

ජිනො [Pg.238] සංසාරකන්තාරා, ජනං පාපෙති නිබ්බුතිං;

නනු යුත්තා ගති සා’යං, වෙසාරජ්ජසමඞ්ගිනං.

जिन (बुद्ध) लोकांना संसाररूपी अरण्यातून निर्वाणाला पोहोचवतात; वैशारद्याने (निर्भयतेने) युक्त असलेल्यांसाठी ही गती (प्रवृत्ती) योग्यच आहे ना?

242. ‘‘ජිනො’’ඉච්චාදි. ජිනො සංසාරොයෙව කන්තාරො දුග්ගමත්තා, තතො ජනං සකලම්පි ලොකං නිබ්බුතිං පාපෙති. නනු පසිද්ධියමනුමතියං වා. සායං ගති නිබ්බුතිපාපනසඞ්ඛාතා පවත්ති, විගතො සාරදො භයමස්සාති විසාරදො, තස්ස භාවො නිබ්භයතා වෙසාරජ්ජං, තෙන සමඞ්ගීනං යුත්තානං. යුත්තාති අනුරූපාති. අයං හිසද්දවිරහිතො විසෙසට්ඨො අත්ථන්තරන්‍යාසො, වෙසාරජ්ජසමඞ්ගීනමෙව තථාභාවතො න සබ්බබ්‍යාපී.

२४२. "जिनो" इत्यादी. जिन (बुद्ध) संसाररूपी दुर्गम अरण्यातून लोकांना, संपूर्ण जगाला निर्वाणाला पोहोचवतात. 'ननु' हा शब्द प्रसिद्धी किंवा अनुमती दर्शवण्यासाठी आहे. 'सा अयम् गती' म्हणजे निर्वाणप्राप्ती रूपी प्रवृत्ती; ज्याचे भय निघून गेले आहे तो 'विशारद' (विसारद), त्याचा भाव म्हणजे निर्भयता म्हणजेच 'वैशारद्य' (वेसारज्ज), त्याने युक्त असलेल्यांना योग्य आहे. 'युत्ता' म्हणजे अनुरूप. हा 'हि' शब्दरहित विशेषार्थ अत्थन्तरन्यास आहे, कारण केवळ वैशारद्याने युक्त असलेल्यांचाच असा स्वभाव असतो, हा सर्वव्यापी नाही.

242. ‘‘ජිනො’’ඉච්චාදි. ජිනො ජනං සත්තලොකං සංසාරකන්තාරා නිබ්බුතිං පාපෙති, සා අයං ගති පවත්ති වෙසාරජ්ජසමඞ්ගීනං චතුවෙසාරජ්ජගුණසමන්නාගතානං තථාගතානං යුත්තා නනූති. අයං ජනානං නිබ්බානං පාපනා වෙසාරජ්ජසමඞ්ගීනංයෙව ආවෙණිකත්තා විසෙසට්ඨො හිසද්දරහිතො අත්ථන්තරන්‍යාසො. විගතො සාරදො භයං අස්සෙති ච, කස්ස භාවොති ච, තෙන සමඞ්ගිනොති ච වාක්‍යං. නනූති පසිද්ධියං අනුමතියං වා වත්තතෙ. ද්වින්නම්පි අත්ථො වුත්තනයෙන ඤාතබ්බො.

२४२. "जिनो" इत्यादी. जिन लोकांना, प्राणीमात्रांना संसाररूपी अरण्यातून निर्वाणाला पोहोचवतात, ही गती म्हणजे प्रवृत्ती चार वैशारद्य गुणांनी युक्त असलेल्या तथागतांना योग्यच आहे ना? लोकांना निर्वाण मिळवून देणे हे केवळ वैशारद्याने युक्त असलेल्यांचेच असाधारण (आवेणिक) वैशिष्ट्य असल्यामुळे हा 'हि' शब्दरहित विशेषार्थ अत्थन्तरन्यास आहे. 'ज्याचे भय निघून गेले आहे', 'त्याचा भाव' आणि 'त्याने युक्त असलेला' असा हा विग्रह आहे. 'ननु' हा शब्द प्रसिद्धी किंवा अनुमती दर्शवण्यासाठी वापरला जातो. दोन्हीचा अर्थ सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा.

හි-සහිතවිසෙසට්ඨ

'हि'-सहित विशेषार्थ (हि-सहितविसेसट्ठ)

243.

२४३.

සුරත්තං තෙ’ධරපුටං, ජින රඤ්ජෙති මානසං;

සයං රාගපරීතා හි, පරෙ රඤ්ජෙන්ති සඞ්ගතෙ.

हे जिन! आपले अत्यंत लाल ओठ पाहणाऱ्यांचे मन रंजित (आनंदित) करतात; कारण जे स्वतः रागाने (लाल रंगाने किंवा प्रेमाने) युक्त असतात, ते आपल्याशी जोडल्या गेलेल्या इतरांनाही रंजित करतात.

243. ‘‘සුරත්ත’’මිච්චාදි. ජින තෙ තව සුරත්තං බිම්බඵලසමානවණ්ණත්තා අධරපුටං මානසං පස්සතං යෙසං කෙසඤ්චි රඤ්ජෙති පීණෙතීති. හි සමත්ථනෙ, තථා හීති අත්ථො. සයං [Pg.239] යෙන කෙනචි රාගෙන රත්තවණ්ණෙන අනුරාගෙන වා පරීතා ගතා සඞ්ගතෙ අත්තනා සංසට්ඨෙ පරෙ අඤ්ඤෙ රඤ්ජෙන්ති රත්තවණ්ණෙ අනුරත්තෙ වා කරොන්තීති සසිලෙසො සාධනො. අයඤ්ච හිසද්දසහිතො විසෙසට්ඨො අත්ථන්තරන්‍යාසො තථාභාවස්ස තථාවිධානමෙව සම්භවතො.

२४३. "सुरत्तम्" इत्यादी. हे जिन! आपले तोंडाचे बिंबफळासारखे लाल असलेले ओठ पाहणाऱ्यांच्या मनाला रंजित करतात, आनंदित करतात. 'हि' शब्द समर्थनासाठी आहे, 'तथा हि' (कारण की) असा याचा अर्थ आहे. जे स्वतः कोणत्या तरी रागाने म्हणजे लाल रंगाने किंवा प्रेमाने युक्त असतात, ते आपल्याशी जोडल्या गेलेल्या इतरांना रंजित करतात, म्हणजेच लाल रंगाचे किंवा प्रेमयुक्त करतात, असा हा श्लेषासह (ससिट्ठो) साधलेला अर्थ आहे. आणि हा 'हि' शब्दाने युक्त असलेला विशेषार्थ अत्थन्तरन्यास आहे, कारण असा स्वभाव केवळ तशाच प्रकारच्या व्यक्तींमध्ये संभवतो.

243. ‘‘සුරත්ත’’මිච්චාදි. භො ජින තෙ තව සුරත්තං අධරපුටං ඔට්ඨයුගළං මානසං පස්සන්තානං චිත්තං රඤ්ජෙති පීණයති. හි තථෙව, සයං රාගපරීතා රත්තවණ්ණෙන අනුරාගෙන වා යුත්තා සඞ්ගතෙ අත්තනා සංසට්ඨෙ පරෙ අඤ්ඤෙ රඤ්ජෙන්ති රත්තවණ්ණෙ අනුරත්තෙ වා කරොන්ති. ඉදං තෙසං සභාවමෙවෙති. අයං ඊදිසානමෙව ආවෙණිකත්තා විසෙසට්ඨො හිසද්දසහිතො අත්ථන්තරන්‍යාසො. පුටසදිසත්තා අධරො එව පුටමිති ච, රාගෙන පරීතා යුත්තාති ච විග්ගහො.

२४३. "सुरत्तम्" इत्यादी. हे जिन! आपले अत्यंत लाल ओठ पाहणाऱ्यांच्या चित्ताला रंजित करतात, आनंदित करतात. 'हि' शब्द तसाच आहे, जे स्वतः रागाने म्हणजे लाल रंगाने किंवा प्रेमाने युक्त असतात, ते आपल्याशी जोडल्या गेलेल्या इतरांना रंजित करतात, म्हणजेच लाल रंगाचे किंवा प्रेमयुक्त करतात. हा त्यांचा स्वभावच आहे. हा तशाच प्रकारच्या लोकांचे असाधारण (आवेणिक) वैशिष्ट्य असल्यामुळे 'हि' शब्दाने युक्त असलेला विशेषार्थ अत्थन्तरन्यास आहे. 'पुटासारखे असल्यामुळे ओठ हेच पुट' आणि 'रागाने युक्त' असा हा विग्रह आहे.

244.

२४४.

වාච්චෙ ගම්මෙ’ථ වත්ථූනං,සදිසත්තෙ පභෙදනං;

බ්‍යතිරෙකො’ය’මප්‍යෙ’කො-භයභෙදා චතුබ්බිධො.

वस्तूंच्या समानतेमध्ये, ती शब्दाने व्यक्त (वाच्च) असो किंवा अर्थावरून समजणारी (गम्म) असो, त्यांच्यातील भेद दाखवणे म्हणजे व्यतिरेक (ब्यतिरेक) अलंकार होय. हा व्यतिरेक देखील एक आणि दोन्हीच्या भेदाने चार प्रकारचा होतो.

244. බ්‍යතිරෙකවිකප්පමාහ ‘‘වාච්චෙ’’ඉච්චාදිනා. වත්ථූනං වත්තුමිච්ඡිතානං කෙසඤ්චි වත්ථූනං සදිසත්තෙ කථඤ්චි වත්ථූනං තුල්‍යත්තෙ වාච්චෙ සද්දෙන වාචකෙන පටිපාදිතෙ අථ ගම්මෙ අසද්දපටිපාදිතෙ සබ්බත්ථබලෙන පකරණාදිනා ඤාතෙ වා, න කෙවලං සද්දපටිපාදිතෙ. පභෙදනං තෙසමෙව වත්ථූනං විසෙසකථනං බ්‍යතිරෙකො බ්‍යතිරෙචනං පුථක්කරණන්ති කත්වා. අයං බ්‍යතිරෙකොපි එකොභයභෙදා එකබ්‍යතිරෙකො උභයබ්‍යතිරෙකොති වාච්චගම්මානං පච්චෙකං විසෙසෙන චතුබ්බිධො.

२४४. "वाच्चे" इत्यादींद्वारे व्यतिरेकाचे प्रकार सांगतात. सांगू इच्छिलेल्या काही वस्तूंच्या समानतेमध्ये, म्हणजेच वस्तूंच्या तुल्यतेमध्ये, ती शब्दाने (वाचक शब्दाने) प्रतिपादित (वाच्च) असो किंवा शब्दाने प्रतिपादित न करता सामर्थ्याने, प्रकरणाने इत्यादींद्वारे समजणारी (गम्म) असो, केवळ शब्दाने प्रतिपादित नसून; त्यांच्यातील भेद दाखवणे, म्हणजेच त्या वस्तूंचे विशेष कथन करणे म्हणजे व्यतिरेक (ब्यतिरेक) होय, ज्याचा अर्थ वेगळे करणे असा होतो. हा व्यतिरेक देखील एक आणि दोन्हीच्या भेदाने, म्हणजेच एकव्यतिरेक आणि उभयव्यतिरेक या रूपाने, वाच्च आणि गम्म यांच्या प्रत्येकी विशेष रूपाने चार प्रकारचा होतो.

244. ඉදානි [Pg.240] බ්‍යතිරෙකං දස්සෙති ‘‘වාච්චෙ’’ඉච්චාදිනා. වත්ථූනං වත්තුමිච්ඡිතානං කෙසඤ්චි පදත්ථානං සදිසත්තෙ යෙන කෙනචි ආකාරෙන සමානත්තෙ වාච්චෙ වාචකසද්දෙන පටිපාදනීයෙ අථ පුන ගම්මෙ තස්මිංයෙව සදිසත්තෙ අත්ථසත්තිසඞ්ඛාතසාමත්ථියෙන ගම්මමානෙ පභෙදනං තෙසංයෙව වත්ථූනං නානත්තකථනං බ්‍යතිරෙකො නාම. අයම්පි බ්‍යතිරෙකො එකොභයභෙදා බ්‍යතිරෙචනසඞ්ඛාතපුථක්කරණසාමඤ්ඤෙන අභින්නොපි වාච්චගම්මානං ද්වින්නං පච්චෙකමෙව එකබ්‍යතිරෙකො උභයබ්‍යතිරෙකොති විසෙසෙන චතුබ්බිධො හොති. සදිසානං භාවොති ච, පකාරෙන භෙදනං කථනමිති ච, බ්‍යතිරෙචනං පුථක්කරණමිති ච, එකො ච උභයො චාති ච, තෙසං භෙදො විසෙසනන්ති ච විග්ගහො.

२४४. आता "वाच्चे" इत्यादींद्वारे व्यतिरेक दर्शवितात. सांगू इच्छिलेल्या काही पदार्थांच्या समानतेमध्ये, म्हणजेच कोणत्याही प्रकारे समानतेमध्ये, ती वाचक शब्दाने प्रतिपादन करण्यायोग्य (वाच्च) असो किंवा पुन्हा त्या समानतेमध्ये अर्थाच्या शक्तीरूप सामर्थ्याने समजणारी (गम्म) असो, त्यांच्यातील भेद दाखवणे, म्हणजेच त्या वस्तूंचे नानात्व (भिन्नत्व) सांगणे म्हणजे व्यतिरेक होय. हा व्यतिरेक देखील एक आणि दोन्हीच्या भेदाने, वेगळे करणे रूपी सामान्य अर्थाने अभिन्न असला तरी, वाच्च आणि गम्म या दोघांच्या प्रत्येकी एकव्यतिरेक आणि उभयव्यतिरेक या रूपाने विशेषतः चार प्रकारचा होतो. 'समानांचा भाव', 'प्रकाराने भेद सांगणे', 'वेगळे करणे' आणि 'एक आणि दोन्ही', 'त्यांचा भेद म्हणजे विशेष' असा हा विग्रह आहे.

වාච්චඑකබ්‍යතිරෙක

वाच्च एकव्यतिरेक (वाच्चएकब्यतिरेक)

245.

२४५.

ගම්භීරත්තමහත්තාදි-ගුණා ජලධිනා ජින;

තුල්‍යො ත්ව’මසි භෙදො තු,සරීරෙනෙ’දිසෙන තෙ.

हे जिन! आपण गांभीर्य, मोठेपणा इत्यादी गुणांमुळे समुद्रासारखे आहात; परंतु आपल्या या अशा शरीरामुळे आपल्यात आणि समुद्रात भेद आहे.

245. උදාහරති ‘‘ගම්භීර’’ඉච්චාදි. ත්වං ගම්භීරත්තං අගාධතා අජ්ඣාසයවිසිට්ඨතා ච මහත්තං වෙපුල්ලං ගුණමහන්තතා ච තං ආදි යස්ස උපකාරිතාදිනො, තස්මා ගුණා ජලධිනා සාගරෙන තුල්‍යො. ‘‘අසී’’තිසද්දපටිපාදිතං සදිසත්තං වුත්තං. භෙදං දස්සෙති ‘‘භෙදො තු’’ඉච්චාදිනා. භෙදො තු විසෙසො පන සාගරෙන සහ ඊදිසෙන දිස්සමානෙන කරචරණාදිමතා රුචිරෙන තෙ සරීරෙනෙව හෙතුනා, නාඤ්ඤථා, තස්සෙදිසං සරීරං නත්ථීති. සදිසත්තෙ පටිපාදිතෙ එකබ්‍යතිරෙකොයං එකස්මිං ජිනෙ වත්තමානෙන ධම්මෙන උපමෙය්‍යොපමානභූතජිනසාගරානං තස්ස භෙදස්ස පතීයමානත්තා.

२४५. "गम्भीर" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. आपण गांभीर्य म्हणजे अगाधता आणि आशयाची विशिष्टता, आणि मोठेपणा म्हणजे विपुलता आणि गुणांचे मोठेपण, इत्यादी उपकारित्व ज्याचे आदि आहे, त्या गुणांमुळे समुद्राशी (जलधीशी) तुल्य आहात. "असि" (आहात) या शब्दाने प्रतिपादित केलेली समानता सांगितली आहे. "भेदो तु" इत्यादींद्वारे भेद दर्शवितात. परंतु समुद्राशी असलेला भेद (विशेष) आपल्या या अशा दिसणाऱ्या, हात-पाय इत्यादींनी युक्त आणि सुंदर शरीरामुळेच आहे, इतर कशामुळे नाही; कारण समुद्राला असे शरीर नाही. समानता प्रतिपादित केली असता हा एकव्यतिरेक आहे, कारण एका जिनांमध्ये असलेल्या धर्मामुळे उपमेय आणि उपमान बनलेल्या जिन आणि समुद्राचा हा भेद प्रतीत होतो.

245. ඉදානි [Pg.241] තමුදාහරති ‘‘ගම්භීරත්ති’’ච්චාදිනා. හෙ ජින ත්වං ගම්භීරත්තමහත්තාදිගුණා ජලධිනා තුල්‍යො අසි. ඉමිනා වාක්‍යෙන ජිනසාගරානං ද්වින්නං සද්දෙන වාච්චසදිසත්තං වුත්තං. භෙදො තු සාගරෙන සහ තව විසෙසො පන තෙ තුය්හං ඊදිසෙන එවරූපෙන දිස්සමානහත්ථපාදාදිඅවයවයුත්තෙන සරීරෙන සරීරහෙතුනා හොති. ද්වින්නං වත්ථූනං වත්තබ්බසදිසත්තං වත්වා ඉමිනා වාක්‍යෙන ‘‘ඊදිසෙන සරීරෙනා’’ති එකස්මිංයෙව ජිනපදත්ථෙ විසෙසකථනෙන ජලධිතො ජිනපදත්ථස්ස විසුං කතත්තා සදිසත්තෙ සද්දෙන වාච්චෙ සති අයමෙකබ්‍යතිරෙකො නාම. ගම්භීරස්ස ගම්භීරගුණයුත්තස්ස සාගරස්ස වා ගම්භීරජ්ඣාසයසමඞ්ගිනො ජිනස්ස වා භාවොති ච, මහතො පකතියා මහතො සාගරස්ස වා ගුණෙහි මහතො ජිනස්ස වා භාවොති ච, ගම්භීරත්තඤ්ච මහත්තඤ්චාති ච, තං ආදි යස්ස උපකාරිතාදිනොති ච, සො ච සො ගුණො චෙති ච වාක්‍යං.

२४५. आता त्याचे उदाहरण "गम्भीर" इत्यादींद्वारे देतात. हे जिन! आपण गांभीर्य, मोठेपणा इत्यादी गुणांमुळे समुद्राशी तुल्य आहात. या वाक्याने जिन आणि समुद्र या दोघांची शब्दाने व्यक्त होणारी समानता सांगितली आहे. परंतु समुद्राशी असलेला आपला भेद (विशेष) आपल्या अशा दिसणाऱ्या हात-पाय इत्यादी अवयवांनी युक्त असलेल्या शरीरामुळे, शरीराच्या हेतूने होतो. दोन वस्तूंची सांगण्यायोग्य समानता सांगून या वाक्याने "अशा शरीरामुळे" असे एकाच जिन रूपी पदार्थात विशेष कथन केल्याने समुद्रापासून जिन रूपी पदार्थाला वेगळे केले असल्यामुळे, समानता शब्दाने व्यक्त (वाच्च) असताना हा 'एकव्यतिरेक' होय. 'गंभीर असलेल्या गंभीर गुणयुक्त समुद्राचा किंवा गंभीर आशयाने युक्त असलेल्या जिनांचा भाव', 'स्वभावाने महान असलेल्या समुद्राचा किंवा गुणांनी महान असलेल्या जिनांचा भाव', 'गांभीर्य आणि मोठेपणा', 'ते ज्याचे आदि आहे ते उपकारित्व इत्यादी' आणि 'तोच तो गुण' असे हे वाक्य आहे.

වාච්චඋභයබ්‍යතිරෙක

वाच्च उभयव्यतिरेक (वाच्चउभयब्यतिरेक)

246.

२४६.

මහාසත්තා’තිගම්භීරා, සාගරො සුගතොපි ච;

සාගරො’ඤ්ජනසඞ්කාසො, ජිනො චාමීකරජ්ජුති.

समुद्र आणि सुगत (बुद्ध) हे दोन्ही महासत्त्व (महान प्राणी किंवा महान सत्त्व असलेले) आणि अत्यंत गंभीर आहेत; परंतु समुद्र काजळासारखा (काळा) आहे आणि जिन सुवर्णासारख्या कांतीचे आहेत.

246. ‘‘මහා’’ඉච්චාදි. සාගරො සුගතොපි චාති තෙ උභො මහන්තා සත්තා මකරාදයො යත්ථ සාගරෙ, මහන්තං වා සත්තං සම්මප්පධානං යස්ස සුගතස්ස, අතිගම්භීරා අතිසයෙන අගාධා ඉති. සදිසතාභෙදමාහ ‘‘සාගරො’’ඉච්චාදිනා. සාගරො අඤ්ජනසඞ්කාසො අඤ්ජනෙන තුල්‍යො, කණ්හොති වුත්තං හොති. ජිනො තු චාමීකරස්ස සුවණ්ණස්සෙව ජුති සොභා අස්සෙති චාමීකරජ්ජුති. වාච්චෙ සදිසත්තෙ උභයබ්‍යතිරෙකොයං උභයත්ථ වත්තමානෙන ගුණෙන උභින්නමුපමානොපමෙය්‍යානං භෙදස්ස පතීයමානත්තා.

२४६. "महा" इत्यादी. समुद्र आणि सुगत देखील, ते दोन्ही - ज्या समुद्रात मगरी इत्यादी मोठे प्राणी (सत्त) आहेत, किंवा ज्या सुगतांचे सत्त्व (चित्त) महान आणि सम्यक् प्रधान आहे, ते अत्यंत गंभीर म्हणजे अतिशय अगाध आहेत. समानतेमधील भेद "सागरा" इत्यादींद्वारे सांगतात. समुद्र अंजनसदृश म्हणजे काजळासारखा आहे, म्हणजेच तो काळा आहे असे सांगितले आहे. परंतु जिनांची कांती सुवर्णासारखी (चामीकर) आहे, म्हणजेच त्यांना सुवर्णासारखी शोभा आहे. समानता शब्दाने व्यक्त (वाच्च) असताना हा उभयव्यतिरेक आहे, कारण दोन्ही ठिकाणी असलेल्या गुणांमुळे उपमान आणि उपमेय या दोघांचा भेद प्रतीत होतो.

246. ‘‘මහා’’ඉච්චාදි. [Pg.242] සාගරො සුගතොපි චාති ඉමෙ ද්වෙ මහාසත්තා කමෙන තිමිතිමිඞ්ගලාදිමහාසත්තා ච, ලාභාලාභාදීසු අනඤ්ඤසාධාරණත්තා මහන්තතාදිභාවසඞ්ඛාතසදිසත්තයුත්තා ච, අතිගම්භීරා අවගාහිතුමසක්කුණෙය්‍යත්තා ච, අජ්ඣාසයගම්භීරත්තා ච ද්වෙපි අතිගම්භීරා හොන්ති. තෙසු සාගරො අඤ්ජනසඞ්කාසො, ජිනො චාමීකරජ්ජුති සුවණ්ණසදිසකන්තියුත්තො හොති. එත්ථ පුබ්බද්ධෙන ද්වින්නං වත්ථූනං සදිසත්තං වත්වා අපරද්ධෙන තදුභයවත්ථුගතවිසෙසෙන තෙසං ද්වින්නමඤ්ඤමඤ්ඤතො විසෙසිතත්තා සදිසත්තෙ සද්දෙන වත්තබ්බෙ සති අයං උභයබ්‍යතිරෙකො නාම. මහන්තා සත්තා මච්ඡකච්ඡපාදයො යත්ථ සාගරෙති වා, මහන්තං සත්තං සමානභාවො යස්ස සුගතස්සාති වා, අතිසයෙන ගම්භීරාති ච, අඤ්ජනෙන සඞ්කාසො සදිසොති ච, චාමීකරස්ස ඉව ජුති අස්සෙති ච වාක්‍යං.

२४६. "महा" इत्यादी. सागर आणि सुगत (बुद्ध) हे दोन्ही महासत्त्व अनुक्रमे तिमितिमिंगळ इत्यादी महाप्राणी आणि लाभ-अलाभ इत्यादींमध्ये इतरांपेक्षा वेगळे असल्यामुळे मोठेपणा इत्यादी भावाने युक्त आणि समान आहेत. तसेच ते अत्यंत गंभीर आहेत, कारण सागराचे आकलन करणे कठीण आहे आणि सुगतांचा आशय (अभिप्राय) अत्यंत गंभीर आहे, त्यामुळे दोन्ही अत्यंत गंभीर आहेत. त्यापैकी सागर अंजन (काजळ) सारखा काळा आहे आणि जिन (बुद्ध) सुवर्णासारख्या कांतीने युक्त आहेत. येथे पूर्वार्धाने दोन्ही वस्तूंचे सादृश्य सांगून, उत्तरार्धाने त्या दोन्ही वस्तूंमधील विशेषांमुळे त्या दोघांचे एकमेकांपासून वेगळेपण दाखवले आहे. सादृश्य शब्दाने व्यक्त करायचे असताना याला 'उभयव्यतिरेक' (दोन्हीमधील भेद) असे म्हणतात. ज्या सागरामध्ये मासे, कासव इत्यादी मोठे प्राणी राहतात किंवा ज्या सुगतांचा स्वभाव थोर प्राण्यांसारखा (महासत्त्वांसारखा) आहे, ते अत्यंत गंभीर आहेत, अंजनसदृश आहेत आणि सुवर्णासारखी ज्यांची कांती आहे, असे हे वाक्य आहे.

ගම්මඑකබ්‍යතිරෙක

गम्यैकव्यतिरेक

247.

२४७.

න සන්තාපාපහං නෙවි-ච්ඡිතදං මිගලොචනං;

මුනින්ද නයනද්වන්දං, තව තග්ගුණභූසිතං.

हे मुनींद्र! हरिणीचे डोळे संताप (क्लेश) दूर करत नाहीत आणि इच्छित (स्वर्ग-मोक्ष संपत्ती) देत नाहीत; परंतु आपले दोन्ही नयन मात्र त्या गुणांनी सुशोभित आहेत.

247. ‘‘නි’’ච්චාදි. මිගස්ස ලොචනං සන්තාපං කිලෙසපරිළාහං අපහනති හිංසතීති සන්තාපාපහං න භවති. නෙව ඉච්ඡිතං සග්ගමොක්ඛසම්පත්තිං දදාතීති නෙවිච්ඡිතදං. මුනින්ද තව නයනානං ද්වන්දං යුගළං තු තෙහි යථාවුත්තෙහි සන්තාපාපහත්තඉච්ඡිතදත්තගුණෙහි භූසිතමලඞ්කතං. එත්ථ පන මිගලොචනනයනානං දීඝත්තාදිනා සදිසත්තං පතීයතෙ. ගම්මෙ සදිසත්තෙ එකබ්‍යතිරෙකොයං වුත්තනයෙන.

२४७. "नि" इत्यादी. हरिणीचे डोळे संताप म्हणजे क्लेशांचा दाह नष्ट करत नाहीत, म्हणून ते 'संतापपह' नाहीत. तसेच ते इच्छित स्वर्ग आणि मोक्ष संपत्ती देत नाहीत, म्हणून ते 'इच्छितद' नाहीत. हे मुनींद्र! आपल्या नयनांचे युगळ (दोन्ही डोळे) मात्र वर सांगितलेल्या संताप दूर करणे आणि इच्छित प्रदान करणे या गुणांनी भूषित (अलंकृत) आहे. येथे हरिणीचे डोळे आणि मुनींद्रांचे नयन यांच्यातील दीर्घत्व इत्यादींमुळे सादृश्य प्रतीत होते. गम्य सादृश्यामध्ये हा सांगितलेल्या पद्धतीने 'एकव्यतिरेक' आहे.

247. ‘‘න සන්තා’’ඉච්චාදි. මිගලොචනං මිගපොතකචක්ඛුයුගළං සන්තාපාපහං කිලෙසසන්තාපාපහං න හොති. ඉච්ඡිතදං ලොකෙහි පත්ථිතලොකියලොකුත්තරත්ථානං දායකං [Pg.243] න හොති. හෙ මුනින්ද තව නයනද්වන්දං පන තග්ගුණභූසිතං ජනසන්තාපාපහානාදියථාවුත්තගුණෙහි සොභිතං හොති, ඉහ සන්තාපාපහනනාදීනං පටිසෙධද්වාරෙන උපමානොපමෙය්‍යභූතඋභයලොචනසඞ්ඛාතවත්ථූනං දීඝපුථුලතාදිසදිසධම්මං සාමත්ථියෙන පකාසෙත්වා අපරද්ධෙන සන්තාපාපහනනාදිගුණහෙතු ජිනනයනානං විසුං කතත්තා සදිසත්තෙ ගම්මමානෙ අයමෙකබ්‍යතිරෙකො නාම. සන්තාපං අපහනති හිං සතීති ච, ඉච්ඡිතං දදාතීති ච, තෙ ච තෙ ගුණා චාති ච, තෙහි භූසිතන්ති ච වාක්‍යං.

२४७. "न संता" इत्यादी. हरिणीचे डोळे म्हणजे हरिणशावकाच्या डोळ्यांचे युगळ क्लेशांचा संताप दूर करणारे नसते. ते लोकांद्वारे इच्छित लौकिक आणि लोकोत्तर अर्थांचे (फळांचे) दान देणारे नसते. परंतु, हे मुनींद्र! आपले नयनयुगळ मात्र त्या गुणांनी सुशोभित आहे, म्हणजेच लोकांचा संताप दूर करणे इत्यादी वर सांगितलेल्या गुणांनी शोभिवंत आहे. येथे संताप दूर करणे इत्यादींच्या निषेधाद्वारे उपमान आणि उपमेय असलेल्या दोन्ही डोळ्यांमधील दीर्घत्व, विशालत्व इत्यादी समान धर्म सामर्थ्याने प्रकट करून, उत्तरार्धात संताप दूर करणे इत्यादी गुणांच्या कारणाने जिनांच्या (बुद्धांच्या) नयनांचे वेगळेपण दाखवले आहे. सादृश्य गम्य (प्रतीत) होत असताना याला 'एकव्यतिरेक' असे म्हणतात. संताप दूर करतो (नष्ट करतो) आणि इच्छित देतो, आणि ते जे गुण आहेत, त्यांनी सुशोभित आहे, असे हे वाक्य आहे.

ගම්මඋභයබ්‍යතිරෙක

गम्योभयव्यतिरेक

248.

२४८.

මුනින්දානන’මම්භොජ-මෙසං නානත්ත’මීදිසං;

සුවුත්තාමතසන්දායි, වදනං නෙ’දිස’ම්බුජං.

मुनींद्रांचे मुख आणि कमळ यांच्यातील भेद असा आहे: मुनींद्रांचे मुख सुभाषितरूपी अमृताचा वर्षाव करणारे आहे, परंतु कमळ तसे (अमृताचा वर्षाव करणारे) नाही.

248. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. මුනින්දානනං අම්භොජඤ්චෙති යානි වත්ථූනි කන්තාදිනා පතීයමානත්තා සදිසත්ථානි, එසං නානත්තං භෙදො ඊදිසං. කථං? වදනං සුවුත්තාමතං සද්ධම්මාමතං සන්දදාතීති සුවුත්තාමතසන්දායි, අම්බුජං තු නෙදිසන්ති. ඉමිනා භෙදෙන ඉමෙසං විසදිසත්තා ‘‘එස’’න්ත්‍යාදිනාහු. පතීයමානෙන සදිසානීති ගම්මෙ සදිසත්තෙ උභයබ්‍යතිරෙකොයං වුත්තනයෙනෙති.

२४८. "मुनींद्र" इत्यादी. मुनींद्रांचे मुख आणि कमळ या वस्तू त्यांच्या कांती इत्यादींमुळे समान अर्थाच्या (सदृश) वाटतात, त्यांच्यातील भेद (नानात्व) असा आहे. कसा? मुख हे सुभाषितरूपी अमृत म्हणजे सद्धम्मरूपी अमृत प्रदान करणारे आहे, म्हणून ते 'सुवृत्तामृतसंदायी' आहे, परंतु कमळ तसे नाही. या भेदाने त्यांचे वेगळेपण असल्यामुळे "एषं" इत्यादी म्हटले आहे. प्रतीत होणाऱ्या सादृश्यामुळे गम्य सादृश्यात हा सांगितलेल्या पद्धतीने 'उभयव्यतिरेक' आहे.

248. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. මුනින්දානනං අම්භොජඤ්චෙති ඉමෙසං ද්වින්නං නානත්තං ඊදිසං. කථන්ති චෙ? එසං ද්වින්නං වදනං සුවුත්තාමතසන්දායි සුට්ඨු වුත්තත්තා සුවුත්තසඞ්ඛාතස්ස සද්ධම්මාමතස්ස දායකං හොති, අම්බුජං තු එදිසං න ඊදිසං න හොති, තාදිසං ධම්මාමතං න දදාතීති අධිප්පායො. ‘‘එසං නානත්තමීදිස’’න්ති වචනෙන සුගන්ධකන්තිමත්තාදීහි ගුණෙහි ද්වින්නම්පි භෙදො නත්ථීති ගම්මමානත්තා තං පකාසෙත්වා අපරද්ධෙන වදනතො අම්බුජස්ස, අම්බුජතො වදනස්ස විසුං කතත්තා සදිසත්තෙ ගම්මමානෙ අයමුභයබ්‍යතිරෙකො නාම. නානා අනෙකප්පකාරානං [Pg.244] භාවොති ච, සාධු වුත්තමිති ච, තමෙව අමතන්ති ච, තං සම්මා දෙති සීලෙනාති ච වාක්‍යං.

२४८. "मुनींद्र" इत्यादी. मुनींद्रांचे मुख आणि कमळ या दोघांमधील भेद असा आहे. कसा? या दोघांपैकी मुख हे सुभाषितरूपी अमृत देणारे आहे, कारण ते उत्तम प्रकारे बोलले गेल्यामुळे 'सुवृत्त' संज्ञक सद्धम्मरूपी अमृताचे दान देणारे आहे. परंतु कमळ तसे नाही, ते तशा प्रकारचे धम्माचे अमृत देत नाही, असा अभिप्राय आहे. "एषं नानात्वमीदृशं" या वचनाने सुगंध, कांती इत्यादी गुणांमुळे दोघांमध्ये कोणताही भेद नाही, हे गम्य (प्रतीत) होत असल्यामुळे ते प्रकट करून, उत्तरार्धात मुखापासून कमळाचे आणि कमळापासून मुखाचे वेगळेपण दाखवले आहे. सादृश्य गम्य असताना याला 'उभयव्यतिरेक' असे म्हणतात. नाना म्हणजे अनेक प्रकारचा भाव, साधू (चांगले) बोलले गेले ते, आणि तेच अमृत, आणि ते जे स्वभावाने चांगल्या प्रकारे देते, असे हे वाक्य आहे.

249.

२४९.

පසිද්ධං කාරණං යත්ථ, නිවත්තෙත්වා’ඤ්ඤකාරණං;

සාභාවිකත්ත’මථ වා, විභාබ්‍යං සා විභාවනා.

जेथे प्रसिद्ध कारणाचा निषेध करून अन्य कारण किंवा स्वाभाविकत्व दर्शवले जाते, ती 'विभावना' (विभावना अलंकार) होय.

249. විභාවනං සම්භාවෙති ‘‘පසිද්ධ’’මිච්චාදිනා. යත්ථ අලඞ්කතියං පසිද්ධං ලොකප්පතීතං කාරණං කිඤ්චි නිවත්තෙත්වා නිරස්‍ය අඤ්ඤං කාරණං පසිද්ධකාරණතො අඤ්ඤං නිමිත්තං විභාබ්‍යං අවගම්‍යතෙ. යත්ථ කාරණන්තරං නත්ථි, තත්ථ කා ගතීති ආහ ‘‘සාභාවිකත්ත’’න්තිආදි. අථ වා පක්ඛන්තරෙ, සාභාවිකං ධම්මතාසිද්ධං, තස්ස භාවො සාභාවිකත්තං විභාබ්‍යං, සා තාදිසී විභාවනා විඤ්ඤෙය්‍යා, විභාවීයතෙ පකාසීයතෙ කාරණන්තරං සාභාවිකත්තං වා එතායාති, එතිස්සන්ති වා කත්වා.

२४९. विभावना स्पष्ट करताना "प्रसिद्ध" इत्यादी म्हटले आहे. ज्या अलंकारामध्ये प्रसिद्ध, लोकमान्य असे एखादे कारण नाकारून (निषेध करून) दुसरे कारण, म्हणजेच प्रसिद्ध कारणाव्यतिरिक्त अन्य निमित्त समजून घेतले जाते. जेथे दुसरे कारण नसते, तेथे काय गती असते? म्हणून "स्वाभाविकत्व" इत्यादी म्हटले आहे. अथवा दुसऱ्या पक्षात, स्वाभाविक म्हणजे धम्मतेने (निसर्गतः) सिद्ध असलेले, त्याचा भाव म्हणजे स्वाभाविकत्व प्रकट केले जाते, ती तशा प्रकारची 'विभावना' समजावी. जिच्याद्वारे अन्य कारण किंवा स्वाभाविकत्व प्रकट केले जाते, ती विभावना होय.

249. ඉදානි විභාවනං දස්සෙති ‘‘පසිද්ධ’’මිච්චාදිනා. යත්ථ අලඞ්කාරෙ පසිද්ධං ලොකප්පතීතං කාරණං තංතංගුණසාධනහෙතුං නිවත්තෙත්වා පටිසෙධෙත්වා අඤ්ඤකාරණං ලොකප්පසිද්ධකාරණතො අඤ්ඤං කාරණං, අථ වා නො චෙ පසිද්ධකාරණතො අඤ්ඤකාරණෙ ලබ්භමානෙ සාභාවිකත්තං ධම්මතාසිද්ධගුණං විභාබ්‍යං පකාසනීයං හොති, සා විභාවනා නාම හොති, කාරණන්තරවිභාවනා සාභාවිකවිභාවනාති දුවිධා හොතීති අධිප්පායො. අඤ්ඤඤ්ච තං කාරණඤ්චෙති ච, සස්ස අත්තනො භාවොති ච, තෙන සම්භූතමිති ච, තස්ස භාවොති ච, විභාවීයති අඤ්ඤකාරණං සාභාවිකත්තං වා එතාය විභාවනාය, එතිස්සං විභාවනායන්ති ච වාති විග්ගහො.

२४९. आता विभावना दर्शवितात "प्रसिद्ध" इत्यादीद्वारे. ज्या अलंकारामध्ये प्रसिद्ध, लोकमान्य कारण जे त्या त्या गुणांचे साधन किंवा हेतू आहे, त्याचा निषेध करून अन्य कारण म्हणजे लोकप्रसिद्ध कारणाव्यतिरिक्त दुसरे कारण दर्शवले जाते; अथवा जर प्रसिद्ध कारणाव्यतिरिक्त अन्य कारण मिळत नसेल, तर स्वाभाविकत्व म्हणजे धम्मतेने सिद्ध असलेला गुण प्रकट केला जातो, ती 'विभावना' होय. ही विभावना 'कारणान्तरविभावना' आणि 'स्वाभाविकविभावना' अशी दोन प्रकारची असते, असा अभिप्राय आहे. अन्य आणि ते कारण, स्वतःचा भाव, आणि त्याने उत्पन्न झालेले, आणि त्याचा भाव, जिच्याद्वारे अन्य कारण किंवा स्वाभाविकत्व प्रकट केले जाते ती विभावना, असा याचा विग्रह आहे.

කාරණන්තරවිභාවනා

कारणान्तरविभावना

250.

२५०.

අනඤ්ජිතා’සිතං [Pg.245] නෙත්තං, අධරො රඤ්ජිතා’රුණො;

සමානතා භමු චා’යං, ජිනා’නාවඤ්ඡිතා තව.

हे जिन! आपले नेत्र अंजन न लावताही काळे आहेत, अधर (ओठ) रंग न लावताही तांबडे आहेत, आणि ही भुवई न वाकवताही सुंदर वक्र (वाकलेली) आहे.

250. උදාහරති ‘‘අනඤ්ජිත’’ඉච්චාදි. ජින තව නෙත්තඤ්ච අනඤ්ජිතං අඤ්ජනසලාකාය යවතට්ඨීනමඵුට්ඨමෙව අසිතං කණ්හං, අධරො ච අනඤ්ජිතොයෙව ලාඛාරාගාදිනා අරුණො රත්තො, අයං භමු ච අනාවඤ්ඡිතා උස්සාහෙන යෙන කෙනචි අනාමිතා සමානා සමානතා සුට්ඨු ආනතා, තතො සබ්බං ලොකියං තවෙති. එත්ථ පසිද්ධකාරණමඤ්ජනාදි, තන්නිවත්තනෙපි කාරණන්තරමත්ථාදිනාවගම්‍යතෙ, තඤ්ච කම්මං, කාරියස්ස අකාරණත්තායොගතොති කාරණන්තරවිභාවනා’යං.

२५०. "अनंजित" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. हे जिन! आपले नेत्र अंजन न लावता, म्हणजेच अंजनाच्या शलाकेने न शिवताही काळे आहेत. अधर देखील लाक्षा (रंग) इत्यादींनी न रंगवताही तांबडे आहेत. आणि ही भुवई कोणत्याही प्रयत्नाने न वाकवताही सुंदर वक्र आहे. त्यामुळे आपले सर्व काही अलौकिक आहे. येथे प्रसिद्ध कारण अंजन इत्यादी आहे, त्याचा निषेध केला तरी अर्थावरून दुसरे कारण समजून येते, आणि ते कारण म्हणजे 'कम्म' (कर्म) आहे, कारण कारणाशिवाय कार्य घडू शकत नाही. म्हणून ही 'कारणान्तरविभावना' आहे.

250. ඉදානි උදාහරති ‘‘අනඤ්ජි’’ච්චාදිනා. හෙ ජින තව නෙත්තං පකතිමධුරං නයනයුගළඤ්ච අනඤ්ජිතං විලොචනානං කණ්හත්තසාධනත්ථං ලොකප්පසිද්ධඅඤ්ජනෙහි අනඤ්ජිතං සමානං අසිතං භවන්තරසිද්ධෙන කුසලකම්මෙන නීලං හොති, අධරො ච අරඤ්ජිතො කෙනචි රාගෙන අරඤ්ජිතො සමානො අරුණො රත්තොහොති, අයං භමු ච අනාවඤ්ඡිතා කෙනචි වායාමෙන අනාමිතා සමානා සමානතා සුට්ඨු ආනතා හොතීති. එත්ථ නයනඅධරභමූනං කණ්හරත්තකුටිලගුණසාධනෙ ලොකප්පසිද්ධානි අඤ්ජනානි කාරණානි පටිසෙධෙත්වා නෙත්තාදීනං අසිතාදිභාවකථනෙනෙව කාරණවිනිමුත්තස්ස කාරියස්ස ලොකෙ අවිජ්ජමානත්තා අත්ථප්පකරණාදිනා අසිතාදිභාවස්ස කාරණං නාම පුබ්බජාතියං සිද්ධකුසලකම්මමෙවාති පතීයමානත්තා අයං කාරණන්තරවිභාවනා නාම. න අඤ්ජිතන්ති ච, න රඤ්ජිතොති ච, න ආවඤ්ඡිතොති ච වාක්‍යං. නසද්දො පසජ්ජපටිසෙධෙ වත්තතෙ. සං සම්මා ආනතාති විග්ගහො.

२५०. आता "अनंजि" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. हे जिन! आपले निसर्गतः सुंदर असलेले नयनयुगळ अंजन न लावता, म्हणजेच डोळ्यांच्या काळेपणासाठी लोकप्रसिद्ध असलेल्या अंजनाने न माखताही, पूर्वजन्मात संपादन केलेल्या कुशल कर्मामुळे काळे (नील) आहे. अधर देखील कोणत्याही रंगाने न रंगवता तांबडे आहेत. आणि ही भुवई कोणत्याही प्रयत्नाने न वाकवताही सुंदर वक्र आहे. येथे डोळे, ओठ आणि भुवया यांच्या काळेपणा, तांबडेपणा आणि वक्रता या गुणांच्या सिद्धीसाठी लोकप्रसिद्ध असलेली अंजनादी कारणे नाकारून, नेत्रादींच्या काळेपणा इत्यादींचे कथन केल्याने, कारणाशिवाय कार्य जगात अस्तित्वात असू शकत नसल्यामुळे, अर्थावरून या काळेपणा इत्यादींचे कारण पूर्वजन्मात सिद्ध झालेले कुशल कम्म (कर्म) हेच आहे असे प्रतीत होते. म्हणून ही 'कारणान्तरविभावना' होय. अंजन न लावलेले, न रंगवलेले, न वाकवलेले असे हे वाक्य आहे. 'न' शब्द हा निषेध दर्शवण्यासाठी वापरला आहे. चांगल्या प्रकारे वाकलेली असा याचा विग्रह आहे.

සාභාවිකවිභාවනා

स्वाभाविकविभावना

251.

२५१.

න [Pg.246] හොති ඛලු දුජ්ජන්‍ය-මපි දුජ්ජනසඞ්ගමෙ;

සභාවනිම්මලතරෙ,සාධුජන්තූන චෙතසි.

दुर्जनांच्या संगतीत असूनही, सज्जनांच्या स्वभावाने अत्यंत निर्मळ असलेल्या चित्तात दुर्जनता (दुष्टपणा) खरोखर कधीही निर्माण होत नाही.

251. ‘‘න හොති’’ච්චාදි. දුජ්ජනෙහි සහ සඞ්ගමෙ සමාගමෙ සත්‍යපි සාධුජන්තූනං සප්පුරිසානං සභාවෙන තාදිසෙන පයොගෙන විනාව නිම්මලතරෙ අතිසයෙන නිම්මලෙ චෙතසි දුජ්ජන්‍යං සුජනෙතරභාවො න හොති තාදිසාතිසයසාධුත්තසමායොගතොති. ඉහ කිඤ්චාපි සභාවසද්දෙන සබ්බථා හෙතුනිවත්තනං කතං, තථාපි යොනිසොමනසිකාරාදිතථාවිධනිමිත්තමත්ථෙව. තථාපි ලොකො තමනපෙක්ඛමානො, පසිද්ධඤ්ච කාරණං තාදිසමපස්සන්තො සාභාවිකං ඵලං වොහරති, තදනුසාරෙන ච සාභාවිකං ඵලං විභාබ්‍යතෙති, අයං සාභාවිකඵලවිභාවනා.

२५१. "न होति" इत्यादी. दुर्जनांच्या संगतीत (संपर्कात) असूनही, सज्जनांच्या स्वभावाने, म्हणजेच कोणत्याही बाह्य प्रयत्नाशिवाय अत्यंत निर्मळ असलेल्या चित्तात दुर्जनता म्हणजे दुष्टपणा निर्माण होत नाही, कारण ते अत्यंत साधुत्वाने (सज्जनतेने) युक्त असतात. येथे जरी 'स्वभाव' शब्दाने सर्व प्रकारे हेतूचा निषेध केला असला, तरी योनिसोमनसिकार (योग्य विचार) इत्यादींसारखे निमित्त अस्तित्वात असतेच. तरीही लोक त्याकडे दुर्लक्ष करून आणि प्रसिद्ध कारण न पाहता, स्वाभाविक फळाचा व्यवहार करतात. त्यानुसार स्वाभाविक फळ प्रकट केले जात असल्यामुळे ही 'स्वाभाविकफलविभावना' आहे.

251. ‘‘න හොති’’ච්චාදි. දුජ්ජනසඞ්ගමෙ අපි දුජ්ජනෙහි සහ වාසෙ සතිපි සාධුජන්තූනං සභාවනිම්මලතරෙ කිඤ්චි පයොගං විනා පකතියා එව අතිනිම්මලෙ චෙතසි දුජ්ජන්‍යං දුජ්ජනගුණං ඛලු එකන්තෙන න හොතීති. ඉහ චිත්තනිම්මලහෙතුභූතානං යොනිසොමනසිකාරාදීනං විජ්ජමානත්තෙපි ලොකෙන තං කාරණං අනපෙක්ඛිත්වා අඤ්ඤම්පි පසිද්ධකාරණං චිත්තනිම්මලකාරණමදිස්වා සභාවසිද්ධං නිම්මලන්ති වොහරියමානත්තාතෙනෙව ලොකවොහාරානුසාරෙන ‘‘සභාවනිම්මලතරෙ’’ති සබ්බාකාරෙන කාරණං පටිසෙධං කත්වා සභාවසිද්ධනිම්මලත්තසඞ්ඛාතඵලස්ස පකාසිතත්තා අයං සාභාවිකඵලවිභාවනා නාම. දුජ්ජනානං භාවොති ච, සස්ස අත්තනො භාවොති ච, තෙන නිම්මලතරන්ති ච වාක්‍යං.

२५१. "न होति" इत्यादी. दुर्जनांच्या संगतीत म्हणजे दुर्जनांसोबत राहूनही, सज्जनांच्या कोणत्याही बाह्य प्रयत्नाशिवाय निसर्गतःच अत्यंत निर्मळ असलेल्या चित्तात दुर्जनता म्हणजे दुर्जनांचे गुण खरोखर कधीही निर्माण होत नाहीत. येथे चित्ताच्या निर्मळतेचे हेतू असलेले योनिसोमनसिकार इत्यादी विद्यमान असूनही, लोक त्या कारणाचा विचार न करता आणि चित्त निर्मळ करण्याचे इतर कोणतेही प्रसिद्ध कारण न पाहता, स्वभावानेच निर्मळ असा व्यवहार करतात. म्हणूनच लोकव्यवहारानुसार "स्वभावनिर्मळतरे" असे म्हणून सर्व प्रकारे कारणाचा निषेध करून, स्वभावसिद्ध निर्मळतारूपी फळ प्रकट केले गेले असल्यामुळे ही 'स्वाभाविकफलविभावना' होय. दुर्जनांचा भाव, स्वतःचा भाव, आणि त्याने अत्यंत निर्मळ, असे हे वाक्य आहे.

252.

२५२.

ජනකො [Pg.247] ඤාපකො චෙති,දුවිධා හෙතවො සියුං;

පටිසඞ්ඛරණං තෙසං,අලඞ්කාරතයො’දිතං.

जनक (उत्पादक) आणि ज्ञापक (बोधक) असे दोन प्रकारचे हेतू असतात; त्यांचे सुशोभीकरण (विशेष रूपाने कथन करणे) हाच अलंकार मानला गेला आहे.

252. හෙතුං නිද්දිසති ‘‘ජනකො’’ඉච්චාදිනා. ජනකො භාවාභාවරූපස්ස නිබ්බත්‍යාදිකාරියස්ස කාරකො ඤාපකො විජ්ජමානස්සෙව කස්සචි සම්බන්ධතො කුතොචි පටිබොධකො චාති හෙතවො දුවිධා සියුං. නනු කිමෙත්ථ අසනං, කෙවලං ‘‘අනෙනෙතං කරීයතී’’ති සරූපකථනමත්ත, විසෙසො තු න කොචි විසෙසරූපො වාචාලඞ්කාරොති විසෙසං යොජයති ‘‘පටී’’තිආදිනා. තෙසං කාරියුප්පාදයොගීනං හෙතූනං පටිසඞ්ඛරණං උපබ්‍රූහනං විසිට්ඨභාවෙන පරිඵුටං කත්වා යාථාවතො කථනං අලඞ්කාරතාය බන්ධභූසනරූපෙන උදිතං අභිහිතං විසෙසරූපත්තා, න පනෙතෙනෙතං කරීයතීති.

२५२. हेतूचे निर्देश करताना "जनको" इत्यादी म्हटले आहे. भावाभाव रूपातील उत्पत्ती इत्यादी कार्याचा कर्ता असलेला 'जनक' आणि विद्यमान असलेल्या कशाच्या तरी संबंधाने बोध करून देणारा 'ज्ञापक' असे दोन प्रकारचे हेतू असतात. परंतु येथे काय विशेष आहे? केवळ "याने हे केले जाते" असे स्वरूपाचे कथन मात्र आहे, यात कोणताही विशेष वागलंकार नाही, म्हणून "पटी" इत्यादीद्वारे विशेष जोडतात. कार्य उत्पन्न करणाऱ्या त्या हेतूंचे 'प्रतिसंखरण' म्हणजे पुष्टीकरण करून, विशिष्ट भावाने स्पष्ट करून यथार्थपणे सांगणे, यालाच रचनेचे भूषण (अलंकार) म्हटले गेले आहे, कारण ते विशेष रूपाने असते, केवळ "याने हे केले जाते" एवढ्यापुरतेच मर्यादित नसते.

252. ඉදානි හෙත්වාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘ජනකො’’ච්චාදිනා. ජනකො ච කස්සචි ‘‘සත්තා අසත්තා’’ති වුත්තස්ස භාවාභාවසඞ්ඛාතකාරියස්ස ජනකහෙතු ච ඤාපකො ච කස්සචි විජ්ජමානත්තං අඤ්ඤෙන කෙනචි සම්බන්ධෙන අවබොධෙන්තො ඤාපකහෙතු චාති එවං හෙතවො දුවිධා සියුං. ඉහ ඵලපකාසකහෙතුම්හි වුච්චමානෙ ‘‘ඉමිනා හෙතුනා ඉදං ඵලං ජාත’’න්ති සරූපකථනමත්තං විනා විසෙසරූපාලඞ්කාරො ඉධ නත්ථීති ආසඞ්කිය අලඞ්කාරසරූපවිසෙසො එසොති දස්සෙතුමපරද්ධමාහ. තෙසං ඵලපකාසනඛමානං හෙතූනං පටිසඞ්ඛරණං විසිට්ඨභාවෙන පකාසං කත්වා තත්වතො කථනං අලඞ්කාරතාය අලඞ්කාරසභාවෙන උදිතං පසිද්ධං හොති, කවීහි පත්ථිතං වා හොති. සාලිඅඞ්කුරාදීනං සාලිබීජාදයො විය ජන්‍යස්ස අච්චන්තොපකාරකො ජනකහෙතු [Pg.248] නාම, විජ්ජමානඅග්ගිආදීනං ධූමාදයො විය කස්සචි විජ්ජමානත්තඤාපකො ඤාපකහෙතු නාම. අලඞ්කාරස්ස භාවො අලඞ්කාරතා. අලඞ්කාරතයාති ඡන්දං නිස්සාය මත්තාහානි.

२५२. आता "जनको" इत्यादींद्वारे हेतू अलंकार (hetvālaṅkāra) दाखवितात. जनक (उत्पादक) आणि ज्ञापक (बोध करून देणारा) असे दोन प्रकारचे हेतू असतात. एखाद्या गोष्टीच्या अस्तित्वाला किंवा नास्तित्वाला (भाव-अभाव) उत्पन्न करणारा तो 'जनक हेतू' आणि एखाद्या विद्यमान गोष्टीचे दुसऱ्या संबंधाने ज्ञान करून देणारा तो 'ज्ञापक हेतू' होय. येथे फलप्रकाशक हेतूविषयी सांगताना, "या हेतूने हे फल उत्पन्न झाले" एवढेच केवळ स्वरूपकथन करण्याव्यतिरिक्त येथे कोणताही विशेष रूप अलंकार नाही, अशी शंका घेऊन, हा अलंकाराचा एक विशेष प्रकार आहे हे दर्शविण्यासाठी पुढील गाथा म्हटली आहे. फल प्रकाशित करण्यास समर्थ असणाऱ्या त्या हेतूंचे वैशिष्ट्यपूर्ण रीतीने प्रकटीकरण करून त्यांचे यथार्थ कथन करणे, याला अलंकारत्वामुळे (अलंकार स्वभावामुळे) अलंकार म्हटले जाते किंवा कवींद्वारे ते इच्छिलेले असते. जसे भाताच्या अंकुरासाठी भाताचे बी इत्यादी अत्यंत उपकारक असते, त्याला 'जनक हेतू' म्हणतात; आणि विद्यमान अग्नी इत्यादींसाठी धूर इत्यादी जसे त्याच्या अस्तित्वाचे ज्ञान करून देतात, त्याला 'ज्ञापक हेतू' म्हणतात. अलंकाराचा भाव म्हणजे अलंकारता. 'अलंकारतया' हा शब्द छंदाच्या गरजेनुसार मात्रा कमी करून वापरला आहे.

253.

२५३.

භාවාභාවකිච්චවසා,චිත්තහෙතුවසාපි ච;

භෙදා’නන්තා ඉදං තෙසං,මුඛමත්තනිදස්සනං.

भाव आणि अभाव यांच्या कार्याच्या प्रभावाने, तसेच चित्रहेतूच्या (आश्चर्यकारक हेतूच्या) प्रभावाने देखील याचे अनंत भेद होतात; हे त्यांचे केवळ मुखमात्र (प्राथमिक) दर्शन आहे.

253. උදාහරති ‘‘භාව’’ඉච්චාදි. භාවො සත්තා ච, අභාවො අසත්තා ච, තෙයෙව කිච්චානි තෙසං වසෙන ච, චිත්තා පසිද්ධහෙතුවිපරීතා අච්ඡරියාරහා හෙතවො තෙසං වසෙනාපි ච භෙදා හෙතුවිකප්පා අනන්තා අනවවියො, යතො එවං තස්මා තෙසං හෙතූනං ඉදං මුඛමත්තනිදස්සනං, තස්මා තම්මුඛෙන සක්කා හෙතුවිසෙසෙ පවිසිතුන්ති.

२५३. "भाव" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. भाव म्हणजे अस्तित्व आणि अभाव म्हणजे नास्तित्व, हीच त्यांची कार्ये आहेत आणि त्यांच्या प्रभावाने; तसेच 'चित्र' म्हणजे प्रसिद्ध हेतूच्या विपरीत असणारे आश्चर्यकारक हेतू, त्यांच्या प्रभावाने देखील हेतूंचे भेद (प्रकार) अनंत म्हणजेच अमर्याद आहेत. ज्याअर्थी असे आहे, त्याअर्थी त्या हेतूंचे हे केवळ मुखमात्र (प्राथमिक) दर्शन आहे, म्हणून त्याद्वारे हेतूंच्या विशेष भेदांमध्ये प्रवेश करणे शक्य आहे.

253. ‘‘භාවා’’ඉච්චාදි. භාවාභාවකිච්චවසා භාවඅභාවසඞ්ඛතසත්තාඅසත්තාක්‍රියාවසෙන ච, චිත්තහෙතුවසාපි ච පසිද්ධහෙතුනො විරුද්ධෙන අච්ඡරියහෙතූනං පභෙදෙන ච, භෙදා හෙතුවිසෙසා අනන්තා යස්මා අපරියන්තා හොන්ති, තස්මා ඉදං වක්ඛමානං තෙසං හෙතූනං මුඛමත්තනිදස්සනං අවසෙසහෙතූනං ඔගාහණද්වාරමත්තස්ස නිදස්සනං හොති. භාවො ච අභාවො චාති ච, තෙයෙව කිච්චානීති ච, තෙසං වසො භෙදොති ච, චිත්තා විචිත්තා ච තෙ හෙතවො චාති ච, තෙසං වසොති ච, මුඛමෙව මුඛමත්තං, මුඛඤ්ච තං වා මත්තං සාමඤ්ඤඤ්චෙති ච, තස්ස නිදස්සනමිති ච වාක්‍යං. මත්තසද්දො අවධාරණෙ සාමඤ්ඤෙ වා වත්තතෙ.

२५३. "भावा" इत्यादी. 'भावाभावकृत्यवशात्' म्हणजे भाव आणि अभावाने युक्त अशा अस्तित्व व नास्तित्वाच्या क्रियांच्या प्रभावाने, आणि 'चित्रहेतूवशात्' म्हणजे प्रसिद्ध हेतूच्या विरुद्ध असणाऱ्या आश्चर्यकारक हेतूंच्या भेदांमुळे, हेतूंचे विशेष भेद अनंत म्हणजेच अमर्याद असतात. म्हणून, पुढे सांगितले जाणारे हे त्या हेतूंचे केवळ मुखमात्र दर्शन (प्राथमिक उदाहरण) आहे, जे उर्वरित हेतूंमध्ये प्रवेश करण्यासाठी केवळ एका द्वारासारखे दर्शन आहे. 'भाव आणि अभाव', 'तीच त्यांची कार्ये', 'त्यांचा प्रभाव म्हणजेच भेद', 'चित्र म्हणजे विविध आणि ते हेतू', 'त्यांचा प्रभाव', 'मुख हेच मुखमात्र', 'ते मुख आणि ते मात्र (सामान्य)', आणि 'त्याचे दर्शन' असे हे वाक्य आहे. 'मात्र' हा शब्द अवधारण (निश्चय) किंवा सामान्य अर्थाने वापरला जातो.

254.

२५४.

පරමත්ථපකාසෙක-[Pg.249] රසා සබ්බමනොහරා;

මුනිනො දෙසනා’යං මෙ,කාමං තොසෙති මානසං.

परमार्थ प्रकाशित करणे हाच जिचा एकमेव रस (प्रयोजन) आहे, जी सर्वांचे मन हरण करणारी आहे, अशी मुनींची (बुद्धांची) ही देशना माझ्या मनाला पूर्णपणे संतुष्ट करते.

භාවකිච්චො කාරකහෙතු.

भावकृत्य कारकहेतू (उत्पादक हेतू).

254. උදාහරති ‘‘පරමත්ථ’’ඉච්චාදි. පරමත්ථසභාවස්ස නාමරූපාදිනො පකාසොයෙව එකරසො අසහායකිච්චං යස්සා සා තාදිසී. සබ්බෙසං මනො හරතීති සබ්බමනොහරා මුනිනො අයං දෙසනා මෙ මානසං චිත්තං කාමමෙකන්තෙන තොසෙතීති අයං භාවකිච්චො කාරකහෙතු සන්තොසසත්තාය කාරණතො.

२५४. "परमत्थ" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. नाम-रूप इत्यादी परमार्थ स्वभावाचे प्रकटीकरण करणे हाच जिचा एकमेव रस (अद्वितीय कार्य) आहे, अशी ती आहे. सर्वांचे मन हरण करते म्हणून 'सर्वमनोहरा'. मुनींची ही देशना माझ्या मानसाला म्हणजेच चित्ताला पूर्णपणे संतुष्ट करते. हा 'भावकृत्य कारकहेतू' आहे, कारण तो संतोषाच्या अस्तित्वाचे कारण आहे.

254. ඉදානි උදාහරති ‘‘පරමත්ථ’’ඉච්චාදිනා. පරමත්ථපකාසෙකරසා නාමරූපඛන්ධආයතනාදිඋත්තමත්ථානං පකාසනසඞ්ඛාත අසහායකිච්චවතී සබ්බමනොහරා වොහාරානුරූපෙන විසයභාවූපගමනෙන සබ්බෙසං මනොහරා මුනිනො අයං දෙසනා මෙ මය්හං මානසං කාමං එකන්තෙන තොසෙතීති. බුද්ධස්ස ධම්මදෙසනා පුබ්බෙ අවිජ්ජමානස්ස සන්තොසස්ස සත්තාසඞ්ඛාතසමුප්පාදං කරොතීති කාරකහෙතු නාම හොති. සා ච දෙසනා ‘‘මානසං තොසෙතී’’ති එත්තකෙන අදස්සෙත්වා ‘‘පරමත්ථපකාසෙකරසා’’ති සවිසෙසනං කත්වා වුත්තත්තා අලඞ්කාරොති අභිමතා. එකො ච සො රසො චෙති ච, පරමත්ථපකාසොයෙව එකරසො එකකිච්චමස්සෙති ච විග්ගහො. භාවකිච්චො භාවසඞ්ඛාතං සත්තාකිච්චං කත්වා පවත්තො කාරකහෙතු ජනකහෙතු.

२५४. आता "परमत्थ" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. 'परमत्थपकासेकरसा' म्हणजे नाम, रूप, स्कंध, आयतन इत्यादी उत्तम अर्थांचे प्रकटीकरण करणे हेच जिचे एकमेव कार्य आहे अशी; 'सब्बमनोहरा' म्हणजे व्यवहाराला अनुसरून विषयाच्या स्वरूपात प्राप्त झाल्यामुळे सर्वांचे मन हरण करणारी; मुनींची ही देशना माझ्या मनाला पूर्णपणे संतुष्ट करते. बुद्धांची धम्मदेशना पूर्वी अस्तित्वात नसलेल्या संतोषाच्या उत्पत्तीला (अस्तित्वाला) कारणीभूत ठरते, म्हणून तिला 'कारकहेतू' म्हणतात. आणि ती देशना केवळ "मनाला संतुष्ट करते" एवढेच न दाखवता "परमार्थ प्रकाशित करणे हाच जिचा एकमेव रस आहे" असे विशेषणासह सांगितल्यामुळे तिला अलंकार मानले गेले आहे. 'एक आणि तो रस', 'परमार्थ प्रकटीकरण हाच जिचा एकमेव रस (एकच कार्य) आहे' असा याचा विग्रह आहे. भावकृत्य म्हणजे अस्तित्वाचे कार्य करून प्रवृत्त होणारा कारकहेतू म्हणजेच 'जनकहेतू' होय.

255.

२५५.

ධීරෙහි සහ සංවාසා, සද්ධම්මස්සා’භියොගතො;

නිග්ගහෙනි’න්ද්‍රියානඤ්ච, දුක්ඛස්සු’පසමො සියා.

धीर (ज्ञानी) पुरुषांच्या सहवासाने, सद्धम्माच्या अभ्यासाने (सतत चिंतनाने) आणि इंद्रियांच्या निग्रहाने दुःखाचा उपशम (नाश) होतो.

අභාවකිච්චො කාරකහෙතු.

अभावकृत्य कारकहेतू.

255. ‘‘ධීරෙහි’’ච්චාදි. [Pg.250] ධීරෙහි සප්පඤ්ඤෙහි සහ සංවාසා සංසග්ගෙන ච, සද්ධම්මස්ස සම්බුද්ධදෙසිතස්ස අභියොගතො අභ්‍යාසෙන ච, ඉන්ද්‍රියානං චක්ඛාදීනං නිග්ගහෙන විසයප්පවත්තිනිරොධරූපෙන විජයෙන ච හෙතුනා දුක්ඛස්ස පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛතස්ස අනුප්පාදනිරොධසඞ්ඛාතො උපසමො සියා භවෙය්‍යාති අයං අභාවකිච්චො කාරකහෙතු අනුප්පාදනිරොධසඞ්ඛාතස්ස අභාවස්ස කාරණතො.

२५५. "धीरेहि" इत्यादी. धीर म्हणजे प्रज्ञावंतांच्या सहवासाने, संबुद्धांनी उपदेशिलेल्या सद्धम्माच्या अभ्यासाने (सतत चिंतनाने), आणि चक्षु इत्यादी इंद्रियांच्या निग्रहाने (विषयांकडे जाण्यापासून रोखण्याच्या रूपातील विजयाने) या हेतूंमुळे, पंचस्कंधात्मक दुःखाचा अनुत्पाद-निरोध रूप उपशम होतो. हा 'अभावकृत्य कारकहेतू' आहे, कारण तो अनुत्पाद-निरोध रूप अभावाचे कारण आहे.

255. ‘‘ධීරෙහි’’ච්චාදි. ධීරෙහි සහ සංවාසා සමග්ගවාසෙන ච, සද්ධම්මස්ස බුද්ධදෙසිතස්ස අභියොගතො නිරන්තරාභ්‍යාසෙන ච, ඉන්ද්‍රියානං චක්ඛුආදීනං නිග්ගහෙන රූපාදිආරම්මණෙසු සුභාදිග්ගහණස්ස නිවාරණෙන චාති ඉමෙහි කාරණෙහි දුක්ඛස්ස ඛන්ධායතනාදිකස්ස උපසමො අනුප්පාදනිරොධො ඛන්ධපරිනිබ්බානං වා සියාති. අභිණ්හසො යොගොති විග්ගහො. අභාවකිච්චො දුක්ඛස්ස උපසමසඞ්ඛාතං අසත්තාකිච්චං කත්වා පවත්තො කාරකහෙතු අවිජ්ජමානසඞ්ඛාතාය අසත්තාය උප්පාදනතො ජනකහෙතු නාම. අභාවො කිච්චමස්සෙති ච, කාරකො ච සො හෙතු චාති ච වාක්‍යං. භාවකිච්චොපි වුත්තබ්‍යතිරෙකතො ඤායති.

२५५. "धीरेहि" इत्यादी. धीर पुरुषांच्या सहवासाने (एकत्र राहण्याने), बुद्धांनी उपदेशिलेल्या सद्धम्माच्या अभ्यासाने (निरंतर अभ्यासाने), आणि चक्षु इत्यादी इंद्रियांच्या निग्रहाने (रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये शुभ इत्यादी ग्रहण करण्याचे निवारण केल्याने) या कारणांमुळे स्कंध, आयतन इत्यादी दुःखाचा उपशम म्हणजेच अनुत्पाद-निरोध किंवा स्कंधपरिनिर्वाण होते. 'अभिक्ष्णशः योगः' (सतत अभ्यास) असा विग्रह आहे. अभावकृत्य म्हणजे दुःखाचा उपशम नावाचे नास्तित्व-कार्य करून प्रवृत्त होणारा कारकहेतू, जो पूर्वी नसलेल्या अभावाच्या उत्पत्तीमुळे 'जनकहेतू' म्हटला जातो. 'अभाव हेच जिचे कार्य आहे', 'तो कारक आणि तो हेतू' असे हे वाक्य आहे. भावकृत्य देखील याच्या उलट समजले जाते.

256.

२५६.

මුනින්ද චන්දසංවාදි-කන්තභාවොපසොභිනා;

මුඛෙනෙව සුබොධං තෙ, මනං පාපාභිනිස්සටං.

हे मुनींद्र! चंद्राशी संवाद साधणाऱ्या (चंद्रासारख्या) सुंदर भावाने सुशोभित असणाऱ्या आपल्या मुखावरूनच, आपले मन पापांपासून (क्लेशांपासून) पूर्णपणे मुक्त झाले आहे हे सहज समजते.

භාවකිච්චො ඤාපකහෙතු.

भावकृत्य ज्ञापकहेतू.

256. ‘‘මුනින්දි’’ච්චාදි. මුනින්දෙති ආමන්තනං. තෙ තව චන්දසංවාදිනා චන්දසදිසෙන කන්තභාවෙන උපසොභිනා සොභමානෙන මුඛෙනෙව පාපෙහි රාගාදීහි අභිනිස්සටං බ්‍යපගතං මනං චිත්තං සුබොධං සුට්ඨු විඤ්ඤායතීති අයං භාවකිච්චො ඤාපකහෙතු අවබොධසත්තාය ඤාපනතො.

२५६. "मुनिंद" इत्यादी. 'मुनिंद' हे संबोधन आहे. 'ते' म्हणजे आपले. चंद्राशी संवाद साधणाऱ्या (चंद्रासारख्या) सुंदर भावाने सुशोभित असणाऱ्या मुखावरूनच, पापांपासून म्हणजेच राग इत्यादी क्लेशांपासून मुक्त झालेले आपले मन (चित्त) सहज समजते (चांगल्या प्रकारे जाणले जाते). हा 'भावकृत्य ज्ञापकहेतू' आहे, कारण तो ज्ञानाच्या अस्तित्वाचा बोध करून देतो.

256. ‘‘මුනින්ද’’ඉච්චාදි. හෙ මුනින්ද තෙ තව චන්දසංවාදිකන්තභාවොපසොභිනා චන්දකන්තභාවසදිසෙන කන්තභාවෙන සොභමානෙන මුඛෙන මනං තුය්හං චිත්තං පාපාභිනිස්සටං රාගාදීහි කිලෙසෙහි නික්ඛන්තන්ති සුබොධං සුට්ඨු විඤ්ඤායතීති. ඉහ මුඛං මනකන්තභාවසම්බන්ධෙන සමන්නාගතං සයං විජ්ජමානමෙව කිලෙසාපගමස්ස අවබොධසත්තං ඤාපෙතීති භාවකිච්චො ඤාපකහෙතු නාම ජාතො. චන්දෙන අභෙදොපචාරතො චන්දලාවණ්‍යෙන සංවාදී සදිසොති ච, සො ච සො කන්තභාවො චෙති ච, තෙන උපසොභිතොති ච, පාපෙහි අභිනිස්සටන්ති ච වාක්‍යං.

२५६. "मुनिंदा" इत्यादी. हे मुनींद्र! चंद्राशी संवाद साधणाऱ्या सुंदर भावासारख्या सुंदर भावाने सुशोभित असणाऱ्या आपल्या मुखावरून आपले मन (चित्त) पापांपासून म्हणजेच राग इत्यादी क्लेशांपासून मुक्त झाले आहे हे सहज समजते. येथे मुख हे मनाच्या सुंदर भावाच्या संबंधाने युक्त असून, स्वतः विद्यमान असतानाच क्लेशांच्या नाशाच्या ज्ञानाचा बोध करून देते, म्हणून हा 'भावकृत्य ज्ञापकहेतू' झाला आहे. चंद्राशी अभेदोपचाराने चंद्राच्या लावण्याशी संवाद साधणारे (समान) असणारे, 'तो आणि तो सुंदर भाव', 'त्याने सुशोभित', 'पापांपासून मुक्त' असे हे वाक्य आहे.

257.

२५७.

සාධුහත්ථාරවින්දානි, සඞ්කොචයතිතෙ කථං;

මුනින්ද චරණද්වන්ද-රාගබාලාතපො ඵුසං.

हे मुनींद्र! आपल्या चरणयुगुळांच्या लालीरूपी कोवळ्या उन्हाचा स्पर्श सुजनांच्या हस्तकमळांना संकुचित (हात जोडण्यास प्रवृत्त) कसा करतो?

අයුත්තකාරී චිත්තහෙතු.

अयुक्तकारी चित्रहेतू (अयोग्य कार्य करणारा आश्चर्यकारक हेतू).

257. ‘‘සාධු’’ඉච්චාදි. මුනින්ද තෙ චරණානං ද්වන්දස්ස රාගො බාලො ච සො ආතපො චෙති රාගබාලාතපො තරුණකිරණසමූහො ලොහිතත්තාදිනා සාධූනං හත්ථාරවින්දානි කන්තාදිනා ඵුසං විසාරිත්තෙනා’මසන්තො කථං සඞ්කොචයති මකුලයති, අඤ්ජලිපණාමබන්ධෙන අයුත්තමෙතං. බාලාතපො හි පදුමානමුම්මීලනහෙතු, අයං තු අපුබ්බො බාලාතපො යො පදුමානි නිමීලෙතීති අනුචිතකාරියකාරණා අයුත්තකාරී චිත්තහෙතු, එවංවිධො විඤ්ඤෙය්‍යො භාවකිච්චත්තෙපීති.

२५७. "साधु" इत्यादी. हे मुनींद्र! आपल्या चरणयुगुळांची लाली आणि कोवळा ऊन म्हणजेच 'रागबालातप' (तरुण किरणसमूह), जो लाल रंगाने युक्त असल्यामुळे सुजनांच्या हस्तकमळांना स्पर्श करून (हात जोडण्याच्या रूपाने) कसा संकुचित करतो (मिटवतो)? कोवळा ऊन तर कमळांना उमलविणारा असतो, परंतु हा एक अपूर्व कोवळा ऊन आहे जो कमळांना मिटवतो, म्हणून अयोग्य कार्य करण्याच्या कारणामुळे हा 'अयुक्तकारी चित्रहेतू' आहे. भावकृत्यामध्येही असाच प्रकार समजून घ्यावा.

257. ‘‘සාධු’’ඉච්චාදි. හෙ මුනින්ද තෙ තව චරණද්වන්දරාගබාලාතපො පාදයුගළස්ස අරුණවණ්ණසඞ්ඛතඅභිනවසූරියකිරණො සාධුහත්ථාරවින්දානි සුජනානං කරපදුමානි ඵුසං අත්තනො සබ්බබ්‍යාපිත්තා ඵුසන්තො කථං සඞ්කොචයති කරසම්පුටරූපෙන මකුලයතීති. බාලාතපො නාම පදුමවිකසනං විනා සඞ්කොචනං න කරොති, එසො ආතපො අච්ඡරියො විචිත්තොති ගම්‍යමානත්තා අයුත්තසඞ්කොචසත්තාකරණතො අයං අයුත්තකාරී චිත්තහෙතු [Pg.252] නාම. අයුත්තං කරොතීති ච, චිත්තඤ්ච තං හෙතු චාති ච වාක්‍යං.

२५७. "साधु" इत्यादी. हे मुनींद्र! आपल्या चरणयुगुळांच्या लालीरूपी कोवळ्या उन्हाचा (पायांच्या तांबड्या रंगासारख्या नवीन सूर्यकिरणांचा) स्पर्श सुजनांच्या हस्तकमळांना (हात जोडण्याच्या रूपाने) कसा संकुचित करतो? कोवळा ऊन कमळांना उमलविण्याऐवजी कधीही संकुचित करत नाही, परंतु हा ऊन आश्चर्यकारक व विचित्र वाटत असल्यामुळे आणि अयोग्य संकोच घडवून आणत असल्यामुळे याला 'अयुक्तकारी चित्रहेतू' म्हणतात. 'अयोग्य करतो तो' आणि 'चित्र असलेला तो हेतू' असे हे वाक्य आहे.

258.

२५८.

සඞ්කොචයන්ති ජන්තූනං, පාණිපඞ්කෙරුහානි’හ;

මුනින්දචරණද්වන්ද-නඛචන්දාන’මංසවො.

या जगात मुनींद्रांच्या चरणयुगुळांच्या नखरूपी चंद्रांचे किरण प्राण्यांच्या हस्तकमळांना संकुचित करतात (हात जोडण्यास प्रवृत्त करतात).

යුත්තකාරී චිත්තහෙතු.

युक्तकारी चित्रहेतू (योग्य कार्य करणारा आश्चर्यकारक हेतू).

258. ‘‘සඞ්කොචයන්ති’’ච්චාදි. මුනින්දස්ස පාදානං ද්වන්දෙ නඛා එව චන්දා කන්තාදිනා තෙසං අංසවො කිරණා ඉහ ලොකෙ ජන්තූනං සත්තානං පාණයො එව පඞ්කෙරුහානි කන්තාදිනා සඞ්කොචයන්ති පණාමකරණසම්පුටරූපෙන මිලීයන්තීති යුත්තකාරී චිත්තහෙතු චන්දතො පඞ්කජසඞ්කොචස්ස උචිතත්තා. වුත්තනයෙපීති.

२५८. "संकोचयन्ति" इत्यादी. मुनींद्रांच्या चरणांमधील नख हेच चंद्र आहेत, त्यांचे किरण या जगात प्राण्यांच्या हस्तकमलांना संकुचित करतात (हात जोडण्याच्या रूपाने मिटवतात). चंद्राच्या किरणांमुळे कमळांचे संकुचित होणे योग्यच असल्यामुळे हा 'युक्तकारी चित्रहेतू' आहे. पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे समजून घ्यावे.

258. ‘‘සඞ්කො’’ඉච්චාදි. මුනින්දචරණද්වන්දනඛචන්දානං සම්බුද්ධස්ස පාදද්වන්දෙ නඛාවලිසඞ්ඛාතානං චන්දානං අංසවො රංසයො ඉහ ලොකෙ ජන්තූනං පාණිපඞ්කෙරුහානි සඞ්කොචයන්ති කරසම්පුටාකාරෙන සඞ්කොචයන්ති මකුලං කරොන්තීති. චන්දකිරණෙහි කත්තබ්බාය එව පදුමසඞ්කොචසත්තාය කතත්තා ච, පකතිචන්දකිරණකත්තබ්බකිච්චස්ස චන්දමරීචිසමානඅඤ්ඤාදිට්ඨපුබ්බවිචිත්‍රඅංසූහි කතත්තා ච අයං යුත්තකාරී චිත්තහෙතු නාම. පාණයො ච තෙ පඞ්කෙරුහානි චෙති ච, මුනින්දස්ස චරණද්වන්දමිති ච, තස්මිං නඛානීති ච, තෙව චන්දාති ච වාක්‍යං.

२५८. "संको" इत्यादी. संबुद्धांच्या चरणयुगुळांमधील नखरूपी चंद्रांचे किरण या जगात प्राण्यांच्या हस्तकमळांना संकुचित करतात (हात जोडण्याच्या रूपाने मिटवतात). चंद्रकिरणांमुळे कमळांचे संकुचित होणे स्वाभाविक असल्यामुळे, आणि नैसर्गिक चंद्रकिरणांचे कार्य चंद्रकिरणांसारख्या इतर अपूर्व व विचित्र किरणांद्वारे केले गेल्यामुळे हा 'युक्तकारी चित्रहेतू' आहे. 'हात हेच कमळ', 'मुनींद्रांचे चरणयुगुल', 'त्यातील नखे' आणि 'तीच चंद्र' असे हे वाक्य आहे.

259.

२५९.

උද්දිට්ඨානං පදත්ථානං, අනුද්දෙසො යථාක්කමං;

සඞ්ඛ්‍යාන’මිති නිද්දිට්ඨං, යථාසඞ්ඛ්‍යං කමොපි ච.

पूर्वी उल्लेखिलेल्या पदार्थांचा (गोष्टींचा) अनुक्रमे (त्यांच्या क्रमानुसार) पुन्हा निर्देश करणे, याला 'संख्यान', 'यथासंख्या' किंवा 'क्रम' असे म्हटले जाते.

259. කමං විවරිතුමුපක්කමති ‘‘උද්දිට්ඨාන’’මිච්චාදි. උද්දිට්ඨානං පුබ්බෙ වුත්තානං පදත්ථානං වත්ථූනං කෙසඤ්චි යථාක්කමං උද්දෙසක්කමානතික්කමෙන [Pg.253] අනුද්දෙසො පුන අත්ථන්තරනිද්දෙසනයෙන අනුකථනං ‘‘සඞ්ඛ්‍යාන’’මිත්‍යපි ච, ‘‘යථාසඞ්ඛ්‍ය’’මිත්‍යපි ච නිද්දිට්ඨං වුත්තං. විධෙය්‍යත්තා තෙසං පධානත්තමිති තදපෙක්ඛාය නපුංසකත්තං, අනුවදිතබ්බත්තානුද්දෙසස්සාප්පධානත්තමිති න පුල්ලිඞ්ගපරිග්ගහො. ‘‘කමො’’ඉච්චපි නිද්දිට්ඨොති ලිඞ්ගවිපරිණාමො.

२५९. क्रमाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी "उद्दिठ्ठानं" इत्यादींनी सुरुवात करतात. पूर्वी उल्लेखिलेल्या काही पदार्थांचा (वस्तूंचा) त्यांच्या क्रमानुसार (उदेश क्रमाचे उल्लंघन न करता) पुन्हा दुसऱ्या अर्थाने निर्देश करणे, याला 'संख्यान' किंवा 'यथासंख्या' असे म्हटले जाते. विधेय असल्यामुळे त्यांचे प्राधान्य आहे, म्हणून त्या अपेक्षेने नपुंसकलिंग वापरले आहे; आणि अनुवाद्य असल्यामुळे अनुद्देशाचे अप्राधान्य आहे, म्हणून पुल्लिंगाचा स्वीकार केलेला नाही. "क्रमो" असे देखील म्हटले आहे, हा लिंगविपरिणाम (लिंग बदल) आहे.

259. ඉදානි කමාලඞ්කාරං උද්දිසති ‘‘උද්දිට්ඨාන’’මිච්චාදිනා. උද්දිට්ඨානං පඨමකථිතානං පදත්ථානං යථාක්කමං උද්දිට්ඨක්කමමනතික්කම්ම අනුද්දෙසො අත්ථන්තරං නිස්සාය පුනකථනං ‘‘සඞ්ඛ්‍යාන’’මිති ච, ‘‘යථාසඞ්ඛ්‍ය’’මිති ච නිද්දිට්ඨං, කමොපි ච නිද්දිට්ඨො. එත්ථ පසිද්ධං අනුද්දෙසං පුබ්බද්ධෙන අනුවදිත්වා අප්පසිද්ධං කමම්පි කමපරියායං සඞ්ඛ්‍යානයථාසඞ්ඛ්‍යද්වයම්පි අපරද්ධෙන විදධාති. එත්ථ විධාතබ්බං දස්සෙතුං අනුවාදස්ස ආහරියමානත්තා අනුවාදො අප්පධානො, විධාතබ්බො පධානො. යඤ්හි විධාතබ්බං, තං පධානං, ඉතරමප්පධානන්ති ඉමිනා කාරණෙන වුච්චති. තස්මා ‘‘නිද්දිට්ඨ’’න්ති ‘‘සඞ්ඛ්‍යානං, යථාසඞ්ඛ්‍ය’’න්ති ද්වයං අපෙක්ඛාය (තස්ස අප්පධානත්තා) නපුංසකං හොති. ‘‘කමො’’ති අපෙක්ඛාය ‘‘නිද්දිට්ඨො’’ති පුල්ලිඞ්ගො හොති. අප්පධානො අනුද්දෙසොති නාපෙක්ඛති. කමමනතික්කම්මාති ච, සඞ්ඛ්‍යාය අනභික්කමොති ච වාක්‍යං.

२५९. आता 'क्रमालंकारा'चे (कम-अलंकार) निर्देश 'उद्दिष्टानं' इत्यादींद्वारे करतात. पहिल्यांदा सांगितलेल्या पदार्थांच्या उद्दिष्ट क्रमाचे उल्लंघन न करता, यथाक्रमाने दुसऱ्या अर्थाचा आश्रय घेऊन पुन्हा सांगणे म्हणजे 'अनुद्देश' होय. यालाच 'संख्यान' आणि 'यथासंख्य' असेही म्हटले आहे, आणि 'क्रम' देखील निर्दिष्ट केला आहे. येथे पूर्वार्धाने प्रसिद्ध अनुद्देशाचा अनुवाद करून, उत्तरार्धाने क्रम, क्रमाचा पर्याय आणि संख्यान व यथासंख्य या दोन्हीचे विधान केले आहे. येथे जे विधान करायचे आहे ते दर्शवण्यासाठी अनुवादाचा उपयोग केला गेल्यामुळे अनुवाद हा अप्रधान आहे आणि विधान करायचे आहे ते प्रधान आहे. कारण जे विधान करायचे असते ते प्रधान असते आणि इतर अप्रधान असते, असे या कारणाने म्हटले जाते. म्हणून 'निर्दिष्टम्' (niddiṭṭhaṃ) हे 'संख्यान' आणि 'यथासंख्य' या दोन्हींच्या अपेक्षेने (त्याच्या अप्रधानतेमुळे) नपुंसकलिंगी होते. 'क्रमः' (kamo) च्या अपेक्षेने 'निर्दिष्टः' (niddiṭṭho) हे पुल्लिंगी होते. अप्रधान असलेला अनुद्देश अपेक्षा करत नाही. 'क्रमाचे उल्लंघन न करता' आणि 'संख्येचे उल्लंघन न करता' असे हे वाक्य आहे.

260.

२६०.

ආලාපහාසලීලාහි, මුනින්ද විජයා තව;

කොකිලා කුමුදානි චො-පසෙවන්තෙ වනං ජලං.

हे मुनींद्र! आपल्या संभाषण आणि हास्याच्या विलासाने (लीलेने) पराभूत होऊन, कोकिळ आणि कमळे अनुक्रमे वन आणि जलाचा आश्रय घेतात.

260. තමුදාහරති ‘‘ආලාපි’’ච්චාදිනා. මුනින්ද තව ආලාපහාසා ච තෙසං ලීලාහි, උද්දෙසොයං. විජයා කොකිලකුමුදානං පරාභවෙන කොකිලා කරවීකා කුමුදානි ච, යථොද්දෙසමනුද්දෙසොයං වුත්තාපෙක්ඛාය. වක්ඛමානාපෙක්ඛාය තු අයම්පි උද්දෙසොව, ‘‘කොකිලා වනං, කුමුදානි ජල’’මිති යථොද්දෙසමනුද්දෙසොයං. උපසෙවන්තෙ ඉව නිස්සයන්ති මඤ්ඤෙ. ඉති වත්ථුතො එව සම්භවො ඉවෙති [Pg.254] පරිකප්පතෙ. යජ්ජෙවං පරිකප්පනාය කථං යථාසඞ්ඛ්‍යන්ති චෙ? අත්‍රොච්චතෙ – යත්ථාලඞ්කාරන්තරමපි පතීයතෙ. තත්ථුද්දෙසානුරූපානුද්දෙසසම්භවෙ සඞ්ඛ්‍යානමෙවාලඞ්කාරො වොහරීයතෙ තස්සෙව මුඛ්‍යතො වත්තුමිච්ඡිතත්තා. යත්ථාලඞ්කාරන්තරං න ගම්‍යතෙ, තත්ථ අච්චන්තමෙව කමොති විඤ්ඤෙය්‍යං.

२६०. त्याचे उदाहरण 'आलाप...' इत्यादींद्वारे देतात. हे मुनींद्र! आपल्या संभाषण आणि हास्याच्या विलासाने, हा 'उद्देश' आहे. विजयामुळे म्हणजे कोकिळ आणि कमळांच्या पराभवामुळे, कोकिळ (करवीक पक्षी) आणि कमळे, हा पूर्वोक्ताच्या अपेक्षेने 'यथाउद्देश अनुद्देश' आहे. परंतु पुढे सांगायच्या अपेक्षेने हा देखील 'उद्देशच' आहे, जसे 'कोकिळ वनाचे आणि कमळे जलाचे' हा यथाउद्देश अनुद्देश आहे. 'सेवन करतात' म्हणजे जणू आश्रय घेतात असे वाटते. अशा प्रकारे वस्तूच्या स्वरूपावरूनच 'जणू' (इव) अशी कल्पना केली जाते. जर अशी कल्पना केली जाते, तर 'यथासंख्य' कसे होईल? यावर सांगितले जाते – जेथे दुसरा अलंकार देखील प्रतीत होतो, तेथे उद्देशाला अनुरूप अनुद्देशाचा संभव असल्यामुळे 'संख्यान' हाच अलंकार मानला जातो, कारण प्रामुख्याने तेच सांगण्याची इच्छा असते. जेथे दुसरा अलंकार जाणवत नाही, तेथे केवळ 'क्रम' (क्रमांलकार) आहे असे समजावे.

260. උදාහරති ‘‘ආලාපි’’ච්චාදිනා. හෙ මුනින්ද තෙ තව ආලාපහාසලීලාහි මධුරසරලීලාහි සද්ධිං මන්දහසිතලීලාහි සඤ්ජාතා විජයා ජයහෙතු කොකිලා කරවීකා ච කුමුදානි කෙරවානි ච වනං ජලඤ්ච කමෙන උපසෙවන්තෙ ඉව නිස්සයං කරොන්තීති මඤ්ඤෙති. එත්ථ ‘‘ආලාපහාසලීලාහී’’ති උද්දෙසො, ‘‘කොකිලා කුමුදානී’’ති වුත්තාපෙක්ඛාය අනුද්දෙසො, ‘‘වනං ජල’’න්ති වක්ඛමානාපෙක්ඛාය උද්දෙසොව හොති, තත්වතො ඊදිසවිජයෙන කොකිලාදීනං වනාදිනිස්සයකාරණාභාවතො ඉවසද්දපයොගෙන නිද්දිට්ඨො. එවං සති අයං පරිකප්පනා න භවති. කස්මා? නානාලඞ්කාරසන්නිපාතෙ සති යො යො අලඞ්කාරො වත්තුනා ඉච්ඡිතො, තස්සෙව මුඛ්‍යතො වොහරීයමානත්තා. එවං පරිකප්පනාලඞ්කාරසංසග්ගෙ සතිපි උද්දෙසක්කමෙන දස්සිතස්ස අනුද්දෙසස්ස මුඛ්‍යත්තා අයං කමාලඞ්කාරො නාම. ඊදිසඤ්ඤම්පි එවමෙව දට්ඨබ්බං. ආලාපො ච හාසො චෙති ච, තෙසං ලීලායොති ච විග්ගහො.

२६०. 'आलाप...' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे मुनींद्र! आपल्या संभाषण आणि हास्याच्या विलासाने म्हणजे मधुर संभाषणाच्या विलासासह मंदहास्याच्या विलासाने झालेल्या विजयामुळे (जयाच्या कारणाने), कोकिळ (करवीक) आणि कमळे (कैरव) अनुक्रमे वन आणि जलाचे जणू सेवन करतात, म्हणजे आश्रय घेतात असे वाटते. येथे 'आलाप-हास-लीलांनी' हा उद्देश आहे, 'कोकिळ आणि कमळे' हा पूर्वोक्ताच्या अपेक्षेने अनुद्देश आहे, आणि 'वन व जल' हा पुढे सांगायच्या अपेक्षेने उद्देशच होतो. वास्तव पाहता, अशा विजयामुळे कोकिळ इत्यादींना वनाचा आश्रय घेण्याचे कारण नसल्यामुळे 'इव' (जणू) शब्दाच्या प्रयोगाने ते निर्दिष्ट केले आहे. असे असताना ही केवळ कल्पना (उत्प्रेक्षा) होत नाही. का? कारण अनेक अलंकारांचा संकर असताना, वक्त्याला जो जो अलंकार अभिप्रेत असतो, तोच प्रामुख्याने व्यवहारात आणला जातो. अशा प्रकारे कल्पनेच्या (उत्प्रेक्षा अलंकाराच्या) संसर्गातही, उद्देशाच्या क्रमाने दर्शवलेल्या अनुद्देशाच्या मुख्यतेमुळे याला 'क्रमांलकार' (कम-अलंकार) असे म्हणतात. इतरही अशाच प्रकारे समजावे. 'आलाप आणि हास' आणि 'त्यांची लीला' असा याचा विग्रह आहे.

261.

२६१.

සියා පියතරං නාම, අත්ථරූපස්ස කස්සචි;

පියස්සා’තිසයෙනෙ’කං, යං හොති පටිපාදනං.

अतिशय प्रिय असलेल्या एखाद्या विषयाचे (अर्थरूपाचे) जे एक प्रकारे प्रतिपादन केले जाते, त्याला 'प्रियतर' (अलंकार) असे म्हणतात.

261. පියතරමාහරති ‘‘සියා’’ඉච්චාදිනා. අතිසයෙන පියස්ස කස්සචි අත්ථරූපස්ස අභිධෙය්‍යසභාවස්ස යං පටිපාදනමාඛ්‍යානං හොති, එතං පියතරං නාම සියා.

२६१. 'सिया...' इत्यादींद्वारे प्रियतर अलंकाराचे उदाहरण देतात. अतिशय प्रिय असलेल्या एखाद्या विषयाचे (अर्थरूपाचे किंवा अभिधेय स्वभावाचे) जे प्रतिपादन (कथन) केले जाते, त्याला 'प्रियतर' असे म्हणतात.

261. ඉදානි [Pg.255] පියතරාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘සියා’’ඉච්චාදිනා, අතිසයෙන පියස්ස කස්සචි අත්ථරූපස්ස අභිධෙය්‍යසභාවස්ස යං පටිපාදනං කථනං හොති, එතං පටිපාදනං පියතරං නාම පියතරාලඞ්කාරො නාම හොති. අතිසයෙන පියන්ති ච, අත්ථො එව රූපං සභාවොති ච වාක්‍යං.

२६१. आता 'सिया...' इत्यादींद्वारे प्रियतर अलंकाराचे दर्शन घडवतात. अतिशय प्रिय असलेल्या एखाद्या विषयाचे (अर्थरूपाचे किंवा अभिधेय स्वभावाचे) जे प्रतिपादन म्हणजे कथन केले जाते, त्या प्रतिपादनाला 'प्रियतर' किंवा 'प्रियतर अलंकार' असे म्हणतात. 'अतिशय प्रिय' आणि 'अर्थ हाच रूप म्हणजे स्वभाव' असे हे वाक्य आहे.

262.

२६२.

පීති යා මෙ සමුප්පන්නා, සන්ත සන්දස්සනා තව;

කාලෙනා’යං භවෙ පීති, තවෙව පුන දස්සනා.

हे शांत (सत्पुरुष)! आपल्या दर्शनाने मला जी प्रीती (आनंद) उत्पन्न झाली आहे, तीच प्रीती भविष्यात केवळ आपल्याच पुन्हा दर्शनाने प्राप्त होवो.

262. උදාහරති ‘‘පීති’’ච්චාදි. සන්ත සප්පුරිස මහාමුනි තව සන්දස්සනා චක්ඛුපථාපාථමත්තෙන මධුරකථාසවනා යා පීති මෙ මම සමුප්පන්නා, අයං පීති කාලෙන ඊදිසෙන සුඛෙන තවෙව නාඤ්ඤස්ස කස්සචි, කො හි නාමොඤ්ඤො තවාදිසොති, පුන දස්සනා භවෙය්‍යාති.

२६२. 'पीति...' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे शांत, सत्पुरुष, महामुनी! आपल्या दर्शनाने म्हणजे केवळ दृष्टीपथात येण्याने आणि मधुर कथा ऐकल्याने मला जी प्रीती (आनंद) उत्पन्न झाली आहे, ती प्रीती भविष्यात अशा सुखाने केवळ आपल्याच (दुसऱ्या कोणाच्याही नाही, कारण आपल्यासारखा दुसरा कोण असणार?) पुन्हा दर्शनाने प्राप्त होवो.

262. ‘‘පීති’’ච්චාදි. හෙ සන්ත සප්පුරිස තථාගත තව සන්දස්සනා මම නෙත්තෙ ආපාථගමනතො යා පීති මෙ සමුප්පන්නා, අයං පීති කාලෙන ඊදිසක්ඛණෙන තයා සදිසස්ස අඤ්ඤස්සාභාවා තවෙව පුන දස්සනා දස්සනතො භවෙති. එත්ථ පීතියා’තිසයහෙතුභූතං අතිඉට්ඨාරම්මණඤ්ච දස්සනෙ අතිගෙධඤ්ච පකාසනෙන අතිපීතීති පදත්ථං, පකාසිතං හොති. ‘‘අයං පීති භවෙ’’ති පුබ්බකාලෙ උප්පන්නපීතියා පුනාසම්භවතො තංසදිසායෙව පීති ගහිතා යථා ‘‘සොයෙව වට්ටකො, තානියෙව ඔසධානී’’ති.

२६२. 'पीति...' इत्यादी. हे शांत, सत्पुरुष, तथागत! आपल्या दर्शनाने म्हणजे माझ्या डोळ्यांच्या दृष्टीपथात येण्याने मला जी प्रीती उत्पन्न झाली आहे, ती प्रीती भविष्यात अशा क्षणी आपल्यासारखा दुसरा कोणी नसल्यामुळे केवळ आपल्याच पुन्हा दर्शनाने होईल. येथे प्रीतीच्या अतिशयतेचे कारण असलेले अत्यंत इष्ट आलंबन आणि दर्शनाची तीव्र लालसा प्रकट केल्यामुळे 'अतिप्रीती' हा पदार्थाचा अर्थ प्रकाशित होतो. 'ही प्रीती होवो' यामध्ये पूर्वीच्या काळी उत्पन्न झालेली प्रीती पुन्हा जशीच्या तशी संभवत नसल्यामुळे, तिच्यासारखीच दुसरी प्रीती ग्रहण केली आहे, जसे 'तोच लाव्हा पक्षी, तीच औषधे' असे म्हटले जाते.

263.

२६३.

වණ්ණිතෙනො’පමානෙන, වුත්‍යා’ධිප්පෙතවත්ථුනො;

සමාසවුත්ති නාමා’යං, අත්ථසඞ්ඛෙපරූපතො.

वर्णन केलेल्या उपमानाद्वारे अभिप्रेत असलेल्या वस्तूचे (अर्थाचे) जे कथन केले जाते, त्याला अर्थाच्या संक्षेप रूपामुळे 'समासोक्ती' (समासवृत्ती) असे म्हणतात.

263. සමාසවුත්තිංවත්තුමාහ ‘‘වණ්ණිතෙනි’’ච්චාදි. වණ්ණිතෙන පසංසිතෙන උපමානෙන අධිප්පෙතස්ස මනසි නිහිතස්ස වත්ථුනො අත්ථස්ස වුත්‍යා කථනෙන අයං වුත්තලක්ඛණා සමාසවුත්ති නාම. කස්මා? අත්ථස්ස වත්තුමිච්ඡිතස්ස සඞ්ඛෙපො සඞ්ඛිපිත්වා [Pg.256] කථනං රූපං සභාවො, තස්මා තතොයමන්වත්ථසඤ්ඤා සඞ්ඛෙපවුත්ති සමාසවුත්තීති කත්වා. කස්මා? අයං ගුණීභූතා සකත්ථා අත්ථන්තරං විදධාති, න තු සකත්ථපධානා.

२६३. समासवृत्ती सांगण्यासाठी 'वर्णित...' इत्यादी म्हणतात. वर्णित म्हणजे प्रशंसित उपमानाद्वारे अभिप्रेत असलेल्या, मनात ठेवलेल्या वस्तूच्या अर्थाचे कथन केल्यामुळे याला पूर्वोक्त लक्षणाची 'समासवृत्ती' म्हणतात. का? कारण सांगू इच्छिलेल्या अर्थाचा संक्षेप (थोडक्यात सांगणे) हेच तिचे रूप किंवा स्वभाव आहे, म्हणून या सार्थ संज्ञेला संक्षेपवृत्ती किंवा समासवृत्ती म्हटले जाते. का? कारण ही स्वतःचा अर्थ गौण करून दुसऱ्या अर्थाचे विधान करते, स्वतःच्या अर्थाला प्रधान मानत नाही.

263. ඉදානි සමාසවුත්තිං නිද්දිසති ‘‘වණ්ණිතෙ’’ච්චාදිනා. වණ්ණිතෙන පසංසිතෙන උපමානෙන උපමානවත්ථුනා කරණභූතෙන අධිප්පෙතවත්ථුනො ඉච්ඡිතත්ථස්ස වුත්‍යා කථනෙන අත්ථසඞ්ඛෙපරූපතො වත්තුමිච්ඡිතත්ථස්ස සඞ්ගහරූපත්තා අයං යථාවුත්තලක්ඛණා සමාසවුත්ති නාම හොති. එත්ථ වත්තුමිච්ඡිතත්ථං සඞ්ගහෙත්වා මනසි කත්වා තස්ස උපමාභූතත්ථස්ස වණ්ණනාය මනසි කතස්ස පකාසනතො අයං සමාසවුත්ති නාම. එතිස්සා පදාභිහිතො සකත්ථො අප්පධානො, ගම්මමානත්ථො පන පධානො හොති. අධිප්පෙතඤ්ච තං වත්ථු චෙති ච, සමාසෙන සඞ්ඛෙපෙන වුත්ති කථනමිති ච, සඞ්ඛෙපොයෙව රූපං සරූපන්ති ච, අත්ථස්ස සඞ්ඛෙපරූපන්ති ච විග්ගහො.

२६३. आता 'वर्णित...' इत्यादींद्वारे समासवृत्तीचे निर्देश करतात. वर्णित म्हणजे प्रशंसित उपमानाद्वारे (उपमान वस्तूच्या साहाय्याने) अभिप्रेत असलेल्या वस्तूच्या (इच्छित अर्थाच्या) कथनाने, अर्थाच्या संक्षेप रूपामुळे (सांगू इच्छिलेल्या अर्थाचा संग्रह असल्यामुळे) ही पूर्वोक्त लक्षणाची 'समासवृत्ती' होय. येथे सांगू इच्छिलेला अर्थ मनात संग्रहित करून, त्या उपमानभूत अर्थाच्या वर्णनाने मनात असलेल्या गोष्टीचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे याला समासवृत्ती म्हणतात. हिचा पदांनी सांगितलेला स्वतःचा अर्थ अप्रधान असतो, तर ध्वनित होणारा (गम्यमान) अर्थ प्रधान असतो. 'अभिप्रेत असलेली वस्तू', 'समासाने म्हणजे संक्षेपाने वृत्ती म्हणजे कथन', 'संक्षेप हेच रूप' आणि 'अर्थाचे संक्षेप रूप' असा याचा विग्रह आहे.

264.

२६४.

සා’යං විසෙස්‍යමත්තෙන, භින්නා’භින්නවිසෙසනා;

අත්ථෙව අපරාප්‍ය’ත්ථි, භින්නාභින්නවිසෙසනා.

ती ही (समासवृत्ती) केवळ विशेष्यामुळे भिन्न आणि अभिन्न विशेषण असलेली असते; तसेच दुसरी देखील भिन्न आणि अभिन्न विशेषण असलेली असते.

264. තස්සා පභෙදං දස්සෙති ‘‘සාය’’මිච්චාදිනා. සා අයං සමාසවුත්ති යංකිඤ්චි වත්ථු සාමඤ්ඤාකාරප්පතීතං ‘‘ඊදිසමිදං නාඤ්ඤථා’’ති කුතොචි බ්‍යවච්ඡිජ්ජතෙ කෙනචි ගුණාදිනා වවත්ථාපීයතෙ, තං විසෙස්‍යං, තමෙව මත්තං විසෙසනභෙදබ්‍යවච්ඡෙදතො, තෙන. භින්නා අතුල්‍යා අවයවධම්මස්ස සමුදායෙ වත්තනතො. අභින්නං තුල්‍යාකාරං විසෙසනං යස්සං සා අභින්නවිසෙසනාපි අත්ථෙව. අපරාප්‍යත්ථි, න කෙවලං සායෙව. කීදිසී? භින්නඤ්ච අභින්නඤ්ච විසෙසනං යස්සන්ති භින්නාභින්නවිසෙසනා. විසෙස්‍යං තු භින්නන්ති.

२६४. तिचे प्रभेद 'सा अयम्...' इत्यादींद्वारे दर्शवतात. ती ही समासवृत्ती – जी कोणतीही वस्तू सामान्य रूपाने प्रतीत झाल्यावर 'हे असेच आहे, अन्यथा नाही' अशा प्रकारे कशाने तरी वेगळी केली जाते किंवा एखाद्या गुणाने प्रस्थापित केली जाते, त्याला 'विशेष्य' म्हणतात; केवळ त्या विशेष्याच्या आणि विशेषणाच्या भेदाच्या व्यवच्छेदामुळे. अवयवाचा धर्म समुदायामध्ये वर्तत असल्यामुळे ती 'भिन्न' म्हणजे अतुल्य असते. जिच्यामध्ये अभिन्न म्हणजे समान आकाराचे विशेषण असते, ती 'अभिन्नविशेषणा' देखील असतेच. दुसरी देखील आहे, केवळ तीच नाही. ती कशी? जिच्यामध्ये भिन्न आणि अभिन्न दोन्ही विशेषणे असतात, ती 'भिन्नाभिन्नविशेषणा' होय. परंतु विशेष्य मात्र भिन्न असते.

264. ඉදානි තස්සා සමාසවුත්තියා භෙදං දස්සෙති ‘‘සාය’’මිච්චාදිනා. සා අයං සමාසවුත්ති විසෙස්‍යමත්තෙන ගුණාදිසදිසධම්මෙන [Pg.257] කරණභූතෙන කෙනචි උපමානවත්ථුනා මනසි කතං ‘‘ඉදං උපමෙය්‍යවත්ථු ඊදිස’’න්ති සාමඤ්ඤාවත්ථතො විසුං කතවිසෙස්‍යෙන භින්නා විසුං ජාතා, තත්තකෙන අතුල්‍යා වා, අභින්නවිසෙසනා තුල්‍යවිසෙසනයුත්තා අත්ථෙව භින්නාභින්නවිසෙසනා අතුල්‍යතුල්‍යවිසෙසනයුත්තා භින්නවිසෙස්‍යයුත්තා අපරාපි අත්ථි. එවං සමාසවුත්ති ද්විධා හොති. විසෙස්‍යමෙව මත්තමිති ච, අවයවෙන සම්භවභෙදසභාවස්ස සමුදායෙපි පවත්තත්තා භින්නාති වුත්තා. අභින්නානි විසෙසනානි යස්සමිති ච, භින්නානි ච අභින්නානි චෙති ච, තානි විසෙසනානි යස්සමිති ච විග්ගහො.

२६४. आता त्या समासवृत्तीचा भेद 'सा अयम्...' इत्यादींद्वारे दर्शवतात. ती ही समासवृत्ती – गुणांसारख्या समान धर्माने युक्त असलेल्या एखाद्या उपमान वस्तूच्या साहाय्याने मनात घेतलेल्या 'हे उपमेय वस्तू अशा प्रकारची आहे' या सामान्य वस्तूपासून वेगळ्या केलेल्या विशेष्यामुळे भिन्न (वेगळी झालेली) किंवा तेवढ्यापुरती अतुल्य असते; आणि अभिन्न विशेषणांनी (समान विशेषणांनी) युक्त असलेली असते. तसेच, भिन्न-अभिन्न विशेषणांनी (अतुल्य-तुल्य विशेषणांनी) युक्त आणि भिन्न विशेष्य असलेली दुसरी देखील असते. अशा प्रकारे समासवृत्ती दोन प्रकारची असते. 'विशेष्यच केवळ' आणि अवयवाच्या संभवणाऱ्या भेदस्वभावाचा समुदायातही प्रवृत्ती होत असल्यामुळे तिला 'भिन्न' म्हटले आहे. 'जिच्यामध्ये अभिन्न विशेषणे आहेत' आणि 'भिन्न आणि अभिन्न' अशी ती विशेषणे जिच्यात आहेत, असा याचा विग्रह आहे.

අභින්නවිසෙසන

अभिन्नविशेषण

265.

२६५.

විසුද්ධාමතසන්දායී,පසත්ථරතනාලයො;

ගම්භීරො චා’ය’මම්භොධි,පුඤ්ඤෙනා’පාදිතො මයා.

विशुद्ध अमृताचे दान देणारा, प्रशंसनीय रत्नांचे माहेरघर (आलय) आणि गंभीर असलेला हा समुद्र माझ्या पुण्याच्या प्रभावाने मला प्राप्त झाला आहे.

265. උභයමුදාහරති ‘‘විසුද්ධ’’ඉච්චාදිනා. අයමම්භොධි සාගරො පුඤ්ඤෙන චිරානුචිතකුසලමූලෙන හෙතුනා මයා ආපාදිතො පත්තො, කීදිසො? විසුද්ධං ලොකවොහාරතො දෙවාසුරානං මථනෙ විසෙනාසම්මිස්සත්තා අමතං පීයූසං සන්දදාතීති විසුද්ධාමතසන්දායී, අම්භොධි. විසුද්ධං දොසලෙසෙනාප්‍යසම්ඵුට්ඨත්තා අච්චන්තනිම්මලං අමතං මරණාභාවෙන අමතසඞ්ඛාතං නිබ්බානධාතුං සන්දදාති උපදෙසකභාවෙනාති විසුද්ධාමතසන්දායී, සද්ධම්මො. පසත්ථානි නිරවජ්ජත්තා රතනානි මුත්තාමණිආදීනි, තෙසං ආලයො පවත්තිට්ඨානං, අම්භොධි. පසත්ථානි බුද්ධාදීහි අනෙකධා, වණ්ණිතානි රතනානි සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මසඞ්ඛතානි, තෙසං ආලයො, සද්ධම්මො. ගම්භීරො ච අගාධත්තා සාගරො [Pg.258] සද්ධම්මො ච අයමාපාදිතොති පකතං. අයං විසෙස්‍යමත්තභින්නා අභින්නවිසෙසනා විසෙස්‍යස්ස අම්භොධිනො විවච්ඡිතා සද්ධම්මා භින්නත්තා, විසුද්ධාමතසන්දායිත්තාදිනො ච විසෙසනස්ස වුත්තෙන පකාරෙනාභින්නත්තාති.

२६५. दोन्हींचे उदाहरण 'विशुद्ध...' इत्यादींद्वारे देतात. हा समुद्र (सागर) दीर्घकाळ संचित केलेल्या कुशलमुळांच्या (पुण्याच्या) प्रभावाने मला प्राप्त झाला आहे. तो कसा आहे? लोकव्यवहारानुसार देव आणि असुरांच्या समुद्रमंथनात विषाशी संमिश्रित न झाल्यामुळे जो विशुद्ध अमृताचे (पीयूषाचे) दान देतो, तो 'विशुद्धामृतसंदायी' समुद्र होय. दोषाच्या अंशानेही स्पर्श न झाल्यामुळे अत्यंत निर्मळ आणि मरणाचा अभाव असल्यामुळे अमृत संज्ञक अशा निर्वाणधातूचे उपदेशक रूपाने जे दान देतो, तो 'विशुद्धामृतसंदायी' सद्धम्म होय. दोषरहित असल्यामुळे प्रशंसनीय असलेली मुक्ता-मणी इत्यादी रत्ने, त्यांचे जे उत्पत्तीस्थान (आलय) आहे, तो समुद्र होय. बुद्धादींनी अनेक प्रकारे प्रशंसिलेली, सदतीस बोधीपाक्षिक धर्मांनी युक्त असलेली जी रत्ने आहेत, त्यांचे जे स्थान आहे, तो सद्धम्म होय. गंभीर म्हणजे अगाध असलेला सागर आणि सद्धम्म मला प्राप्त झाला आहे, हे स्पष्ट आहे. ही केवळ विशेष्यामुळे भिन्न आणि अभिन्न विशेषण असलेली समासवृत्ती आहे; कारण विशेष्य असलेला समुद्र हा विवक्षित सद्धम्मापेक्षा भिन्न आहे, आणि 'विशुद्धामृतसंदायी' इत्यादी विशेषणे सांगितलेल्या प्रकारे अभिन्न आहेत.

265. ඉදානි උදාහරති ‘‘විසුද්ධා’’ඉච්චාදිනා. විසුද්ධාමතසන්දායී ලොකවොහාරතො දෙවාසුරානං සමුද්දමථනෙ විසෙන අමිස්සත්තා විසුද්ධභූතපීයූසදායකො, උපමාභූතසමුද්දවණ්ණනාය බුද්ධියං වත්තමානස්ස සද්ධම්මස්ස පකාසනතො විසුද්ධාමතසන්දායී කාමාමිසාදිදොසලවෙනාපි අමිස්සිතත්තා අතිනිම්මලං ජරාමරණරහිතං නිබ්බානං උපදෙසදානෙන වෙනෙය්‍යානං දායකො, පසත්ථරතනාලයො නිද්දොසත්තා පසත්ථානං මුත්තාමණිආදීනං රතනානං පවත්තිට්ඨානභූතො සමුද්දපක්ඛෙ, සද්ධම්මපක්ඛෙ පන පසත්ථරතනාලයො බුද්ධාදීහි පසත්ථානං සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මසඞ්ඛතරතනානං පවත්තිදෙසභූතො, ගම්භීරො පකතියායෙව අගාධො, එකත්තනයාදිචතුබ්බිධනයෙහි ගම්භීරො අයං අම්භොධි ච එසො සමුද්දො ච, චිත්තෙන ගහිතසද්ධම්මො ච පුඤ්ඤෙන භවන්තරොපචිතකුසලකම්මෙන මයා ආපාදිතො පත්තොති විසෙස්‍යභූතස්ස අම්භොධිනො වත්තුමිච්ඡිතසද්ධම්මතො භින්නත්තා ච, ‘‘විසුද්ධාමතසන්දායී’’ති ඉච්චාදිකානං විසෙසනානං උභයවිසෙස්‍යෙපි යථාවුත්තනයෙන අභින්නත්තා ච අයං සමාසවුත්ති විසෙස්‍යමත්තෙන භින්නා අභින්නවිසෙසනා හොති.

२६५. आता "विसुद्धा" (विशुद्ध) इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. 'विशुद्ध-अमृत-प्रदाता' (विसुद्धाभतसन्दायी) म्हणजे लौकिक व्यवहारात देव आणि असुरांच्या समुद्रमंथनात विषाने अमिश्रित असल्यामुळे विशुद्ध असे पीयूष (अमृत) देणारा; उपमारूप समुद्राच्या वर्णनाने बुद्धीमध्ये विद्यमान असलेल्या सद्धम्माचे प्रकाशन केल्यामुळे 'विशुद्ध-अमृत-प्रदाता' म्हणजे काम-आमिष इत्यादी दोषांच्या अंशानेही अमिश्रित असल्यामुळे अत्यंत निर्मळ, जरामरणरहित अशा निर्वाणाचा उपदेशाद्वारे विनेय (शिष्य) जनांना दाता होय. 'प्रशस्त-रत्न-आलय' (पसत्थरतनालयो) म्हणजे निर्दोष असल्यामुळे समुद्राच्या पक्षात प्रशस्त अशा मुक्ता, मणी इत्यादी रत्नांचे उत्पत्तीस्थान; परंतु सद्धम्माच्या पक्षात 'प्रशस्त-रत्न-आलय' म्हणजे बुद्धादींनी प्रशस्त मानलेल्या सदतीस बोधिपाक्षिकधम्मरूपी रत्नांचे प्रवृत्तीस्थान (उत्पत्तीस्थान) होय. 'गंभीर' म्हणजे स्वभावानेच अगाध; एकत्वनय इत्यादी चार प्रकारच्या नयांनी गंभीर असा हा 'अंभोधी' (समुद्र) आणि हा समुद्र; आणि चित्ताने ग्रहण केलेला सद्धम्म हा पुण्याने, म्हणजेच जन्मांतरी संचित केलेल्या कुशल कर्माने माझ्याद्वारे प्राप्त केला गेला आहे. अशा प्रकारे विशेष्यभूत असलेल्या समुद्राचा, सांगू इच्छित असलेल्या सद्धम्मापासून भिन्न असल्यामुळे, आणि "विशुद्ध-अमृत-प्रदाता" इत्यादी विशेषणांचा दोन्ही विशेष्यांमध्ये पूर्वोक्त पद्धतीने अभिन्न असल्यामुळे, ही समासवृत्ती केवळ विशेष्यापुरती भिन्न आणि अभिन्न विशेषण असणारी (भिन्नाभिन्नविशेषणा) होते.

භින්නාභින්නවිසෙසන

भिन्नाभिन्नविशेषण

266.

२६६.

ඉච්ඡිතත්ථපදො සාරො,ඵලපුප්ඵොපසොභිතො;

සච්ඡායො’ය’මපුබ්බොව,කප්පරුක්ඛො සමුට්ඨිතො.

इच्छित अर्थ प्रदान करणारा, श्रेष्ठ, फलपुष्पांनी सुशोभित, सुंदर छाया असलेला हा जणू अपूर्व कल्पवृक्षच उभा राहिला आहे.

266. ‘‘ඉච්ඡිතෙ’’ච්චාදි. [Pg.259] අයමපුබ්බොව වුත්තගුණයොගෙන අච්ඡරියරූපත්තා කප්පරුක්ඛො සමුට්ඨිතො, කීදිසො? ඉච්ඡිතං ලොකියං යං කිඤ්චි අත්ථං පදදාතීති ඉච්ඡිතත්ථපදො, කප්පරුක්ඛො. ඉච්ඡිතං ලොකියලොකුත්තරං යං කිඤ්චි අත්ථං පදදාතීති ඉච්ඡිතත්ථපදො, ජිනො. සාරො සෙට්ඨො, කප්පරුක්ඛො ජිනො ච. ඵලානි පුප්ඵානි, තෙහි උපසොභිතො, කප්පරුක්ඛො. සහ ඡායාය චන්දසූරියාලොකවිලොමරූපාය වත්තතෙ සච්ඡායො, කප්පරුක්ඛො. ජිනො තු පුබ්බෙ වුත්තාය කායකන්තාදිරූපාය ඡායාය යුත්තොති සච්ඡායොති. අයං විසෙස්‍යමත්තභින්නා භින්නාභින්නවිසෙසනා ජිනතො විසෙස්‍යස්ස කප්පරුක්ඛස්ස භින්නත්තා, ඵලපුප්ඵොපසොභිතත්ථස්ස කප්පරුක්ඛෙයෙව සම්භවා, ඉච්ඡිතත්ථපදත්ථස්ස සාරතාය සච්ඡායතාය උභයත්ථෙව භාවතො වුත්තවිධිනාති.

२६६. "इच्छित" इत्यादी. हा अपूर्वच, कथित गुणांच्या योगाने आश्चर्यकारक रूप असल्यामुळे कल्पवृक्ष उभा राहिला आहे. तो कसा आहे? इच्छित असा कोणताही लौकिक अर्थ प्रदान करतो म्हणून 'इच्छितार्थप्रद' (इच्छितत्थपदो) - कल्पवृक्ष. इच्छित असा कोणताही लौकिक व लोकोत्तर अर्थ प्रदान करतो म्हणून 'इच्छितार्थप्रद' - जीन (बुद्ध). 'सार' म्हणजे श्रेष्ठ - कल्पवृक्ष आणि जीन दोन्ही. फळे आणि फुले यांनी सुशोभित - कल्पवृक्ष. चंद्र आणि सूर्याच्या प्रकाशाच्या विरुद्ध असणाऱ्या छायेशी युक्त असलेला 'सच्छाय' (सुंदर छाया असलेला) - कल्पवृक्ष. परंतु जीन (बुद्ध) हे पूर्वी सांगितलेलेल्या शरीरकांती इत्यादी रूपी छायेशी युक्त असल्यामुळे 'सच्छाय' होत. हे केवळ विशेष्यापुरते भिन्न आणि भिन्नाभिन्नविशेषण आहे; कारण जीन या विशेष्यापेक्षा कल्पवृक्ष हे विशेष्य भिन्न आहे, 'फलपुष्पांनी सुशोभित' हा अर्थ केवळ कल्पवृक्षाच्या बाबतीतच संभवतो, आणि 'इच्छितार्थप्रद', 'सार' व 'सच्छाय' हे अर्थ दोन्ही ठिकाणी (कल्पवृक्ष व जीन) विद्यमान असल्यामुळे पूर्वोक्त विधीनुसार हे सिद्ध होते.

266. ‘‘ඉච්ඡිතත්ථි’’ච්චාදි. ඉච්ඡිතත්ථපදො සත්තෙහි ඉච්ඡිතානං ලොකියඅවිඤ්ඤාණකවත්ථාභරණාදීනං දායකො කප්පරුක්ඛවණ්ණනාය චිත්තෙ පතිට්ඨිතස්ස ජිනපදත්ථස්ස කථෙතුකාමතාය ඉච්ඡිතත්ථපදො සත්තෙහි පත්ථිතානං ලොකියලොකුත්තරානං සකලත්ථානං අනුරූපවසෙන තෙසං තෙසං සත්තානං දායකො, සාරො රුක්ඛෙසු ඊදිසරුක්ඛස්සාභාවතො උත්තමො, සාරො සදෙවකාදිසත්තලොකෙසු තාදිසසත්තවිසෙසාභාවතො උත්තමො, ඵලපුප්ඵොපසොභිතො කප්පද්දුමානුරූපඵලෙහි පුප්ඵෙහි ච උපසොභිතො, සච්ඡායො චන්දසූරියාලොකෙහි ආවරණීයරුක්ඛච්ඡායාය සමන්නාගතො, සච්ඡායො නීලපීතාදිඡබ්බිධරංසිජාලෙහි සමන්නාගතො, අපුබ්බො පුබ්බෙ අසඤ්ජාතො අයං කප්පරුක්ඛො එසො පච්චක්ඛො කප්පපාදපො සමුට්ඨිතො සත්තානං පුඤ්ඤානුභාවෙන ලොකෙ පාතුභූතොති. වත්තුමිච්ඡිතත්ථජිනපදත්ථතො විසෙස්‍යස්ස කප්පරුක්ඛස්ස [Pg.260] භින්නත්තා ච, ඉච්ඡිතත්ථදානසාරභාවසච්ඡායසඞ්ඛතානං විසෙසනානං උභයසාධාරණත්තා ච, ඵලපුප්ඵොපසොභිතතාය රුක්ඛස්සෙව විසෙසනත්තා ච අයං සමාසවුත්ති විසෙස්‍යභින්නාව භින්නාභින්නවිසෙසනා හොති. ඉච්ඡිතො ච සො අත්ථො චෙති ච, තං පදදාතීති ච, ඵලපුප්ඵෙහි උපසොභිතොති ච, සහ ඡායාය වත්තමානොති ච වාක්‍යං.

२६६. "इच्छितार्थ" इत्यादी. 'इच्छितार्थप्रद' म्हणजे प्राण्यांनी इच्छिलेल्या लौकिक, अचेतन वस्तू, आभूषणे इत्यादींचा दाता - कल्पवृक्षाच्या वर्णनाद्वारे चित्तात प्रतिष्ठित असलेल्या 'जीन' (बुद्ध) या पदाच्या अर्थाचे कथन करण्याच्या इच्छेने; 'इच्छितार्थप्रद' म्हणजे प्राण्यांनी प्रार्थना केलेल्या लौकिक व लोकोत्तर अशा सर्व अर्थांचा त्या त्या प्राण्यांच्या अनुरूपतेनुसार दाता होय. 'सार' म्हणजे वृक्षांमध्ये अशा वृक्षाचा अभाव असल्यामुळे उत्तम; 'सार' म्हणजे सदेवकादी प्राणीलोकांमध्ये तशा विशिष्ट प्राण्याचा (बुद्धांचा) अभाव असल्यामुळे उत्तम. 'फलपुष्पसुशोभित' म्हणजे कल्पवृक्षाला अनुरूप अशा फळांनी आणि फुलांनी सुशोभित. 'सच्छाय' म्हणजे चंद्र-सूर्याच्या प्रकाशापासून संरक्षण करणाऱ्या वृक्षाच्या छायेने युक्त; 'सच्छाय' म्हणजे नील, पीत इत्यादी सहा प्रकारच्या रश्मीजालांनी (किरणांनी) युक्त. 'अपूर्व' म्हणजे पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेला हा कल्पवृक्ष, हा प्रत्यक्ष कल्पवृक्ष उभा राहिला आहे, जो प्राण्यांच्या पुण्याच्या प्रभावाने जगात प्रकट झाला आहे. सांगू इच्छित असलेल्या 'जीन' या विशेष्यापेक्षा कल्पवृक्ष हे विशेष्य भिन्न असल्यामुळे, आणि 'इच्छितार्थदान', 'सारत्व' व 'सच्छायत्व' या संज्ञित विशेषणांच्या दोन्ही ठिकाणी साधारण (समान) असल्यामुळे, आणि 'फलपुष्पसुशोभितत्व' हे केवळ वृक्षाचेच विशेषण असल्यामुळे, ही समासवृत्ती विशेष्यभिन्न असून भिन्नाभिन्नविशेषणा होते. "इच्छित आणि तो अर्थ" असा, "तो प्रदान करतो" असा, "फळांनी व फुलांनी सुशोभित" असा, आणि "छायेशी युक्त असलेला" असा हा वाक्यविग्रह आहे.

267.

२६७.

සාගරත්තෙන සද්ධම්මො,රුක්ඛත්තෙනො’දිතො ජිනො;

සබ්බෙ සාධාරණා ධම්මා,පුබ්බත්‍රා’ඤ්ඤත්‍ර තු’ත්තයං.

सागररूपाने सद्धम्म आणि कल्पवृक्षरूपाने जीन (बुद्ध) कथित केले आहेत; पहिल्या उदाहरणात सर्व धर्म (विशेषणे) साधारण आहेत, तर दुसऱ्या उदाहरणात तीन विशेषणे साधारण आहेत.

267. තදුභයං විවරති ‘‘සාගරත්තෙනි’’ච්චාදිනා. සද්ධම්මො සම්බුද්ධභාසිතො සාගරත්තෙන සාගරගුණසදිසත්තා සාගරරූපෙන උදිතොති සම්බන්ධො, කිත්තිතොති අත්ථො. ජිනො රුක්ඛත්තෙන යථාවුත්තනයෙන උදිතො තං පත්තො අනුපෙක්ඛිතස්ස කක්ඛවුත්තියා අම්භොධිආදිසද්දානං. පකරණාදිනා තු තථා පතීත්‍යුදයො, අඤ්ඤථා කථං අම්භොධිආදිසද්දානං ධම්මාදිසච්ඡායකත්තං සියා. භෙදො තු අයං පුබ්බත්‍ර ‘‘විසුද්ධාමතසන්දායි’’ච්චාදිකෙ සබ්බෙ යෙ කෙචි තත්‍රොපාත්තා විසුද්ධාමතසන්දායිත්තාදයො සාධාරණා තුල්‍යා ධම්මා විසෙසනානි උභයත්‍රාපි සම්භවා, අඤ්ඤත්‍ර තු අනන්තරවුත්ත ‘‘ඉච්ඡිතත්ථපදො’’ඉච්චාදො පන තයං සාධාරණං, අසාධාරණඤ්ච විසෙසනං වුත්තනයෙනෙති.

२६७. त्या दोन्हीचे विवरण "सागररूपाने" इत्यादीद्वारे करतात. सम्यक्संबुद्धांनी भाषिलेला सद्धम्म सागररूपाने, म्हणजेच सागराच्या गुणांशी सदृश असल्यामुळे सागररूपाने कथित केला आहे, असा संबंध आहे; 'कीर्तित केला आहे' असा अर्थ आहे. जीन (बुद्ध) हे वृक्षरूपाने पूर्वोक्त पद्धतीने कथित केले आहेत, म्हणजेच त्या अवस्थेला प्राप्त झाले आहेत. प्रकरणादींच्या योगाने तशा अर्थाची प्रतीती होते; अन्यथा 'अंभोधी' (समुद्र) इत्यादी शब्दांचे सद्धम्मादींशी समान विशेषणत्व कसे बरे होईल? परंतु भेद हा आहे की, पहिल्या "विशुद्ध-अमृत-प्रदाता" इत्यादी उदाहरणात जे काही तिथे घेतलेले 'विशुद्ध-अमृत-प्रदातृत्व' इत्यादी सर्व धर्म (विशेषणे) आहेत, ते दोन्ही ठिकाणी संभवणारे साधारण व तुल्य धर्म आहेत. परंतु दुसऱ्या, नुकत्याच सांगितलेल्या "इच्छितार्थप्रद" इत्यादी उदाहरणात मात्र तीन विशेषणे साधारण आहेत आणि असाधारण विशेषण पूर्वोक्त पद्धतीने आहे.

267. ඉදානි තෙහි ද්වීහි සමාසවුත්තෙහි වුත්තත්ථද්වයං පකාසෙති ‘‘සාගරි’’ච්චාදිනා. සාගරත්තෙන සාගරරූපෙන සද්ධම්මො සම්මාසම්බුද්ධෙන දෙසිතපරියත්තිසද්ධම්මො උදිතො කථිතො, රුක්ඛත්තෙන ජිනො උදිතො. සාගරකප්පරුක්ඛාදිසද්දා අත්තනො අභිධෙය්‍යභූතසාගරරුක්ඛාදිකෙ අත්ථෙ මුඛ්‍යභාවෙන [Pg.261] අපවත්තිත්වා බුද්ධියං පවත්තඅත්ථස්සාපි සාධාරණභූතවිසෙසනපරිග්ගහෙන ගම්මමානෙ වත්තුමිච්ඡිතසද්ධම්මජිනපදත්ථෙයෙව පකරණාදිතො තාදිසඅත්ථප්පතීතියාසම්භවතො මුඛ්‍යභාවෙන පවත්තන්තීති අධිප්පායො. තථා හි යදි එතෙ මුඛ්‍යත්ථෙන න පවත්තන්ති, අම්භොධිකප්පරුක්ඛසද්දා සද්ධම්මජිනපදත්ථෙ කථං පකාසෙන්තීති තෙසු ද්වීසු උදාහරණෙසු පුබ්බත්‍ර ‘‘විසුද්ධාමතසන්දායී’’ඉච්චාදිපුබ්බුදාහරණෙ සබ්බෙ ධම්මා ‘‘විසුද්ධාමතසන්දායී’’ති සබ්බෙ විසෙසනධම්මා සාධාරණා අම්භොධිසද්ධම්මානං සමානා, අඤ්ඤත්‍ර තු ‘‘ඉච්ඡිතත්ථපදො’’තිආදිකෙ අඤ්ඤස්මිං උදාහරණෙ පන තයං ‘‘ඉච්ඡිතත්ථපදො, සාරො, සච්ඡායො’’ති විසෙසනත්තයං සාධාරණං. ඵලපුප්ඵොපසොභිතභාවො පන රුක්ඛාවෙණිකො, ‘‘අපුබ්බො’’ඉච්චාදිකං විසෙසනමෙව. තථා හි ඉමිනා රුක්ඛධම්මභූතො කොචි විසෙසො පකාසිතො න හොතීති විසෙසනත්තං අඤ්ඤෙසුයෙව වුත්තං.

२६७. आता त्या दोन समासवृत्तींद्वारे कथित केलेल्या दोन अर्थांचे प्रकाशन "सागर" इत्यादीद्वारे करतात. सागररूपाने सद्धम्म, म्हणजेच सम्यक्संबुद्धांनी देशिलेला परियत्ति-सद्धम्म कथित (सांगितला) गेला आहे; वृक्षरूपाने जीन (बुद्ध) कथित केले गेले आहेत. सागर, कल्पवृक्ष इत्यादी शब्द आपल्या अभिधेयभूत (वाच्यार्थ) सागर, वृक्ष इत्यादी अर्थांमध्ये मुख्य रूपाने प्रवृत्त न होता, बुद्धीमध्ये प्रवृत्त झालेल्या अर्थाच्या देखील साधारण अशा विशेषणांच्या ग्रहणाने समजल्या जाणाऱ्या, सांगू इच्छित असलेल्या सद्धम्म आणि जीन या पदांच्या अर्थांमध्येच प्रकरणादींमुळे तशा अर्थाची प्रतीती संभवत असल्यामुळे मुख्य रूपाने प्रवृत्त होतात, असा अभिप्राय आहे. कारण जर हे मुख्य अर्थाने प्रवृत्त झाले नसते, तर अंभोधी आणि कल्पवृक्ष हे शब्द सद्धम्म आणि जीन यांच्या अर्थाला कसे बरे प्रकाशित करू शकले असते? म्हणून त्या दोन उदाहरणांपैकी पहिल्या "विशुद्ध-अमृत-प्रदाता" इत्यादी पूर्व उदाहरणात सर्व धर्म, म्हणजेच "विशुद्ध-अमृत-प्रदाता" इत्यादी सर्व विशेषणधर्म अंभोधी आणि सद्धम्म या दोघांचे साधारण (समान) आहेत. परंतु दुसऱ्या "इच्छितार्थप्रद" इत्यादी उदाहरणात मात्र "इच्छितार्थप्रद, सार, सच्छाय" हे तीन विशेषण साधारण आहेत. 'फलपुष्पसुशोभितत्व' हा धर्म मात्र वृक्षाचा असाधारण (आवेणिक) धर्म आहे, आणि "अपूर्व" इत्यादी केवळ विशेषणच आहे. कारण याने वृक्षधर्माशी संबंधित असलेला कोणताही विशेष अर्थ प्रकाशित होत नाही, म्हणून विशेषणत्व इतरांच्या बाबतीतच सांगितले आहे.

268.

२६८.

වත්ථුනො’ඤ්ඤප්පකාරෙන, ඨිතා වුත්ති තදඤ්ඤථා;

පරිකප්පීයතෙ යත්ථ, සා හොති පරිකප්පනා.

वस्तूची स्थिती एका प्रकारे असताना, जिथे तिच्यापेक्षा भिन्न अशा दुसऱ्या प्रकारे तिची कल्पना केली जाते, ती 'परिकल्पना' (उत्प्रेक्षा) होय.

268. පරිකප්පනං පරිකප්පෙති ‘‘වත්ථුනො’’ච්චාදිනා. වත්ථුනො සජීවස්ස නිජ්ජීවස්ස වා වුත්ති අවත්ථා අඤ්ඤප්පකාරෙන වත්තුමිච්ඡිතප්පකාරාපෙක්ඛාය අඤ්ඤෙනෙව රූපෙන ඨිතා, තස්සෙව තතො යථාවට්ඨිතප්පකාරතො අඤ්ඤථා අඤ්ඤෙන පකාරෙන පරිකප්පීයතෙ යත්ථ වුත්තියං, සා පරිකප්පනා හොති, පරිකප්පීයතෙ අඤ්ඤථා කරීයතෙ වත්ථුට්ඨිති එතිස්සන්ති කත්වා.

२६८. "वस्तूच्या" इत्यादीद्वारे परिकल्पनेचे लक्षण सांगतात. सजीव किंवा निर्जीव वस्तूची वृत्ती (अवस्था) एका प्रकारे, म्हणजेच सांगू इच्छित असलेल्या प्रकाराच्या अपेक्षेने दुसऱ्याच रूपाने स्थित असताना, तिची त्या वास्तविक स्थितीपेक्षा भिन्न अशा दुसऱ्या प्रकारे जिथे कल्पना केली जाते, ती 'परिकल्पना' होते; कारण "जिच्यामध्ये वस्तूची स्थिती अन्यथा (वेगळी) कल्पिली जाते" असा याचा विग्रह आहे.

268. ඉදානි පරිකප්පනං දස්සෙති ‘‘වත්ථුනො’’ඉච්චාදිනා. වත්ථුනො යස්ස කස්සචි සවිඤ්ඤාණකඅවිඤ්ඤාණකපදත්ථස්ස වුත්ති පවත්ති අඤ්ඤප්පකාරෙන කප්පනීයප්පකාරතො අඤ්ඤෙන විජ්ජමානප්පකාරෙන ඨිතා පවත්තමානා, තදඤ්ඤථා [Pg.262] තතො විජ්ජමානප්පකාරතො අඤ්ඤෙනාවිජ්ජමානප්පකාරෙන යත්ථ වුත්තියං පරිකප්පීයතෙ, සා පරිකප්පනා නාම හොති. පරිකප්පීයතෙ අඤ්ඤථා කරීයතෙ වත්ථුට්ඨිති එතිස්සමිති විග්ගහො.

२६८. आता "वस्तूच्या" इत्यादीद्वारे परिकल्पना दर्शवितात. कोणत्याही सचेतन किंवा अचेतन पदार्थाची वृत्ती (प्रवृत्ती) एका प्रकारे, म्हणजेच कल्पिलेल्या प्रकारापेक्षा भिन्न अशा विद्यमान प्रकाराने स्थित (प्रवृत्त) असताना, त्या विद्यमान प्रकारापेक्षा भिन्न अशा अविद्यमान प्रकाराने जिथे वृत्तीची कल्पना केली जाते, ती 'परिकल्पना' नावाचा अलंकार होय. "जिच्यामध्ये वस्तूची स्थिती अन्यथा (वेगळी) कल्पिली जाते" असा याचा विग्रह आहे.

269.

२६९.

උපමාබ්භන්තරත්තෙන, කිරියාදිවසෙන ච;

කමෙනො’දාහරිස්සාමි, විවිධා පරිකප්පනා.

उपमेचा अंतर्भाव असल्यामुळे आणि क्रिया इत्यादींच्या योगाने विविध प्रकारची असणारी परिकल्पना मी आता क्रमाने उदाहरणांसह स्पष्ट करेन.

269. භෙදං තස්සා දස්සෙති ‘‘උපමා’’ඉච්චාදිනා. උපමා අබ්භන්තරෙ යස්සා, තස්සා භාවො, තෙන ච, කිරියාදිවසෙන ච විවිධා නානප්පකාරා පරිකප්පනා ඉදානි කමෙන උදාහරිස්සාමි.

२६९. "उपमा" इत्यादीद्वारे तिचे भेद दर्शवितात. जिच्यामध्ये उपमा अंतर्भूत आहे तो भाव (उपमाभ्यंतरत्व) आणि क्रिया इत्यादींच्या योगाने विविध प्रकारची असणारी परिकल्पना मी आता क्रमाने उदाहरणांसह स्पष्ट करेन.

269. ඉදානි තස්ස භෙදං දස්සෙති ‘‘උපමාබ්භන්තරෙ’’ච්චාදිනා. උපමාබ්භන්තරත්තෙන උපමාය අබ්භන්තරෙ විජ්ජමානත්තා ච කිරියාදිවසෙන ච විවිධා පරිකප්පනා කමෙන උදාහරිස්සාමි. උපමා අබ්භන්තරෙ අස්සා පරිකප්පනායෙති ච, තස්සා භාවොති ච, අනෙකෙ විධා පකාරා යාසමිති ච විග්ගහො.

२६९. आता तिचे भेद "उपमेचा अंतर्भाव" इत्यादीद्वारे दर्शवितात. उपमेचा अंतर्भाव असल्यामुळे, म्हणजेच उपमा अंतर्भूत असल्यामुळे आणि क्रिया इत्यादींच्या योगाने विविध प्रकारची असणारी परिकल्पना मी क्रमाने उदाहरणांसह स्पष्ट करेन. "जिच्यामध्ये उपमा अंतर्भूत आहे ती परिकल्पना" असा आणि "तिचा भाव" असा, तसेच "जिचे अनेक प्रकार आहेत ती" असा याचा विग्रह आहे.

උපමාබ්භන්තරපරිකප්පනා

उपमाभ्यंतरपरिकल्पना (उपमेचा अंतर्भाव असणारी परिकल्पना)

270.

२७०.

ඉච්ඡාභඞ්ගාතුරා’සීනා,තා’තිනිච්චල’මච්ඡරා;

වසං නෙන්තීව ධීරං තං,තදා යොගාභියොගතො.

इच्छाभंगामुळे व्याकुळ होऊन अत्यंत निश्चल बसलेल्या त्या अप्सरा, जणू योगाभ्यासाच्या बळाने त्या धीरगंभीर (बुद्धांना) आपल्या वशात आणत आहेत.

270. උදාහරති ‘‘ඉච්ඡා’’ඉච්චාදි. ඉච්ඡාභඞ්ගෙන ‘‘බුද්ධං භගවන්තං වසෙ වත්තෙස්සාමා’’ති බොධිමූලෙ කතාභිලාසවිනාසෙන ආතුරා දුක්ඛිතා අතිනිච්චලසභාවප්පත්තා අතිනිච්චලං නාසිකග්ගෙ නයනෙ කතානතාවසෙන අච්චන්තමක්‍රියමාසීනා නිසින්නා තා අච්ඡරා යොගිනිසඞ්කාසා මාරඞ්ගනාති [Pg.263] යථාවට්ඨිතාය සචෙතනානං මාරඞ්ගනාලක්ඛණානං වත්ථූනං වුත්ති වුත්තා, සායමඤ්ඤථා පරිකප්පීයතෙ. ධීරං දෙවඞ්ගනානම්පි සිඞ්ගාරභාවොපචරිතවිලාසාතිසයෙනාපි අකම්පත්තා. තං භගවන්තං. යොගො මන්තානුට්ඨානං, තත්ථ අභියොගතො යුඤ්ජනෙන වසමත්තනො ආයත්තභාවං තදා නෙන්තීව වහන්ති මඤ්ඤෙති. එත්ථ ඉව සද්දසුතියා උපමාසන්දෙහො න කාතබ්බො, සවසානයනමකුබ්බන්තියො මාරඞ්ගනා වසං නෙන්තීවාති පරිකප්පීයන්තෙ. හොති ච–

२७०. "इच्छा" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. इच्छाभंगामुळे, म्हणजेच "आम्ही बुद्ध भगवंतांना वश करू" या बोधीवृक्षाच्या मुळाशी केलेल्या इच्छेचा विनाश झाल्यामुळे व्याकुळ (दुःखित) झालेल्या, अत्यंत निश्चल स्वभावाला प्राप्त झालेल्या, नाकाच्या शेंड्यावर दृष्टी स्थिर करून खाली वाकल्यामुळे अत्यंत अक्रिय होऊन बसलेल्या त्या अप्सरा, म्हणजेच योगिनींसारख्या दिसणाऱ्या मारकन्या (मारेच्या कन्या) होत. अशा प्रकारे सचेतन असणाऱ्या मारकन्यांच्या लक्षणांची जशी स्थिती होती तशी ती सांगितली आहे, परंतु तिची येथे अन्यथा (वेगळ्या प्रकारे) कल्पना केली जात आहे. देवकन्यांच्या शृंगारभावाने युक्त अशा विलासांच्या अतिशयानेही जे कंपित झाले नाहीत अशा 'धीर' भगवंतांना. 'योग' म्हणजे मंत्रानुष्ठान, त्यात 'अभियोग' म्हणजे जोडल्या गेल्यामुळे (एकाग्रतेमुळे) जणू त्या भगवंतांना आपल्या वशात आणत आहेत, असे मानले जाते. येथे 'इव' (जणू) हा शब्द ऐकून उपमेचा संशय घेऊ नये; कारण स्वतःच्या वशात न आणू शकणाऱ्या मारकन्या जणू वशात आणत आहेत, अशी कल्पना केली जात आहे. आणि असे म्हटले आहे -

‘‘වසං නෙන්තීව ධීර’’න්ති, නයනෙ නො’පමානතා;

න හි කත්තුක්‍රියාය’ත්ථි, උපමානොපමෙය්‍යතාති.

"धीर भगवंतांना जणू वशात आणत आहेत" या न्यायामध्ये उपमानत्व नाही; कारण कर्त्याच्या क्रियेमध्ये उपमान-उपमेयभाव नसतो.

ක්‍රියාපරිකප්පත්තෙපි අයමුපමාබ්භන්තරා පරිකප්පනා, න කෙවලක්‍රියාපරිකප්පනා මාරඞ්ගනානමචලොපවෙසනස්ස යොගාභියොගෙන සාම්‍යසන්දස්සනතො, තථාභූතාය චොපවෙසනක්‍රියාය ධීරස්සාපි තාදිසස්ස භගවතො අවසානයනත්තන්ති පරිකප්පනතොති.

क्रियापरिकल्पना असली तरीही ही उपमाभ्यंतर परिकल्पना आहे, केवळ क्रियापरिकल्पना नाही; कारण मारकन्यांच्या निश्चल बसण्याचा योगाभ्यासाशी (योगाभियोगाशी) साम्यसंबंध दिसून येतो, आणि तशा प्रकारच्या बसण्याच्या क्रियेने त्या धीरगंभीर अशा भगवंतांना देखील आपल्या वशात आणत आहेत, अशी कल्पना केली गेल्यामुळे हे सिद्ध होते.

270. ඉදානි උදාහරති ‘‘ඉච්ඡා’’ඉච්චාදිනා. ඉච්ඡාභඞ්ගාතුරා අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ නිසින්නං භගවන්තං ‘‘පලොභෙස්සාමා’’ති මාරඞ්ගනා අත්තනායෙව කතාය ඉච්ඡාය අනිබ්බත්තියා පීළිතා, අතිනිච්චලං හුත්වා නාසිකග්ගෙ පතිතදිට්ඨෙහි සමන්නාගතානඤ්ඤවුත්තියා ක්‍රියන්තරවිරහතො. ආසීනා ඣායමානා නිසින්නා තා අච්ඡරා යොගිනිසදිසා තණ්හාඅරතිරගාසඞ්ඛාතා මාරඞ්ගනායො ධීරං සිඞ්ගාරාධිප්පායෙන කතානෙකලීලාවිලාසෙනාපි අකම්පමානං තං භගවන්තං යොගාභියොගතො මන්තජප්පනසඞ්ඛාතයොගෙ යුඤ්ජනෙන වසං අත්තනො වසං තදා අත්තනො පරාජිතකාලෙ නෙන්තීව පාපෙන්ති මඤ්ඤෙති. එත්ථ පුබ්බද්ධෙන මාරඞ්ගනාසඞ්ඛාතසජීවපදත්ථානං විජ්ජමානප්පකාරං දස්සිතං. [Pg.264] පුන අපරද්ධෙන තෙසමෙව අවිජ්ජමානයොගාභියොගෙන වසීකරණං කප්පිතං. මාරඞ්ගනානං නිච්චලනිසජ්ජාය යොගිනීනං මන්තජ්ඣයනසදිසත්තා මාරඞ්ගනානං යොගිනීනං උපමානොපමෙය්‍යත්තං සාමත්ථියා ගම්‍යතෙති එසා උපමාබ්භන්තරපරිකප්පනා නාම. ‘‘නෙන්ති ඉවා’’ති පයොගෙ කතෙපි ක්‍රියාපරිකප්පනං න හොතෙව. ඉච්ඡාය භඞ්ගොති ච, තෙන ආතුරාති ච, නිග්ගතං චලං චලනං අස්මා ආසනස්මාති ච, අතිසයෙන නිච්චලන්ති ච, ක්‍රියාවිසෙසනං, යොගෙ අභියොගොති ච වාක්‍යං.

२७०. आता "इच्छा" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. इच्छेच्या भंगाने व्याकुळ झालेल्या, अजपाल वडाच्या झाडाखाली बसलेल्या भगवंतांना "आम्ही भुरळ पाडू" अशा स्वतःच्याच इच्छेच्या अपूर्णतेने पीडित झालेल्या, अत्यंत निश्चल होऊन नाकाच्या शेंड्यावर दृष्टी स्थिर केलेल्या आणि इतर कोणत्याही क्रियेविना एकाग्र झालेल्या. ध्यान करत बसलेल्या, योगिनींसारख्या असणाऱ्या त्या तण्हा (तृष्णा), अरती आणि रागा नावाच्या मारकन्या (मारेच्या कन्या) त्या धीरगंभीर भगवंतांना शृंगारिक हेतूने केलेल्या अनेक लीला-विलासांनी देखील विचलित न करता, योगाभ्यासाने किंवा मंत्रजप रूपी योगात मग्न होऊन आपल्या वशमध्ये करत आहेत, म्हणजेच आपल्या पराभवाच्या वेळी त्यांना आपल्या अधीन करत आहेत असे वाटते. येथे पूर्वार्धाने मारकन्या नावाच्या सजीव पदार्थांची विद्यमान स्थिती दर्शविली आहे. पुन्हा उत्तरार्धाने त्यांच्या नसलेल्या योगाभ्यासाने वश करणे कल्पिले आहे. मारकन्यांचे निश्चल बसणे हे योगिनींच्या मंत्रध्यानासारखे असल्यामुळे मारकन्या आणि योगिनी यांच्यातील उपमान-उपमेय भाव सामर्थ्याने समजला जातो, म्हणून याला 'उपमाभ्यंतर परिकल्पना' म्हणतात. "नेतात जणू" (नेन्ती इव) असा प्रयोग केला असला तरी येथे क्रिया-परिकल्पना होत नाही. "इच्छेचा भंग" आणि "त्याने व्याकुळ", "आसनावरून हालचाल नाहीशी झाली आहे" आणि "अत्यंत निश्चल" हे क्रियाविशेषण आहे, आणि "योगात अभियोग" हे वाक्य आहे.

‘‘නෙන්ති ඉවා’’ති ඉධ ඉවසද්දසුතියා උපමාජොතනත්ථං චෙති සංසයො න කාතබ්බො, සාධම්මසඞ්ඛාතගුණවිසෙසස්ස සම්බන්ධෙ අසති ක්‍රියාමත්තස්ස උපමාභාවතො. වුත්තං හි–

"नेतात जणू" (नेन्ती इव) येथे 'इव' शब्दाच्या श्रवणाने उपमा दर्शवण्यासाठी आहे अशी शंका घेऊ नये, कारण समान धर्म असलेल्या गुणविशेषाचा संबंध नसताना केवळ क्रियेची उपमा होऊ शकत नाही. कारण म्हटले आहे -

‘‘වසං නෙන්තීව ධීර’’න්ති, නයෙන නො’පමානතා;

න හි කත්තුක්‍රියාය’ත්ථි, උපමානොපමෙය්‍යතාති.

"धीरगंभीर पुरुषाला वश करत आहेत जणू" यामध्ये नेण्याच्या क्रियेत उपमानत्व (उपमान भाव) नाही; कारण कर्त्याच्या क्रियेमध्ये उपमान-उपमेय भाव नसतो.

‘‘වසං නෙන්තීව ධීර’’න්ති එත්ථ නයනෙ ගම්‍යමානෙ පාපනෙ උපමානතා උපමානභාවො නත්ථි, හි තථෙව, කත්තුක්‍රියාය කත්තුසම්බන්ධියා ක්‍රියාය උපමානොපමෙය්‍යතා උපමානභාවො උපමෙය්‍යභාවො නත්ථීති අයං හෙත්ථත්ථො.

"धीरगंभीर पुरुषाला वश करत आहेत जणू" येथे नेणे म्हणजेच प्राप्त करून देणे यात उपमानत्व किंवा उपमानभाव नाही, कारण कर्त्याशी संबंधित असलेल्या क्रियेमध्ये उपमानभाव आणि उपमेयभाव नसतो, हाच याचा अर्थ आहे.

ක්‍රියාපරිකප්පනා

क्रियापरिकल्पना (क्रियेची कल्पना)

271.

२७१.

ගජං මාරො සමාරුළ්හො, යුද්ධාය’ච්චන්ත’මුන්නතං;

මග්ග’මන්වෙසති නූන, ජිනභීතො පලායිතුං.

युद्धासाठी अत्यंत उंच अशा हत्तीवर आरूढ झालेला मार, जिनांच्या (बुद्धांच्या) भयाने पळून जाण्यासाठी नक्कीच मार्ग शोधत आहे.

271. ‘‘ගජ’’මිච්චාදි. යුද්ධාය අච්චන්තමතිසයෙන උන්නතමුච්චං ගජං හත්ථිං සමාරුළ්හො මාරො වසවත්තී තං ජිනාතීති අත්ථෙන ජිනතො භීතො පලායිතුං කිඤ්චි නිලීයනට්ඨානං මග්ගං පථං අන්වෙසති නූන මඤ්ඤෙ. ඉති ක්‍රියාපරිකප්පනා ආරොහනක්‍රියාය මග්ගමන්වෙසනත්ථන්ති පරිකප්පිතත්තා.

२७१. "गज" इत्यादी. युद्धासाठी अत्यंत म्हणजे अतिशय उंच अशा हत्तीवर आरूढ झालेला वशवर्ती मार, जो जिंकतो या अर्थाने 'जिन' असलेल्या भगवंतांच्या भयाने पळून जाण्यासाठी लपण्याची जागा किंवा मार्ग शोधत आहे असे वाटते. ही क्रियापरिकल्पना आहे, कारण हत्तीवर चढण्याची क्रिया ही मार्ग शोधण्यासाठी आहे अशी कल्पना केली आहे.

271. ‘‘ගජ’’මිච්චාදි. [Pg.265] යුද්ධාය යුද්ධත්ථං අච්චන්තං අතිසයෙන උන්නතං දියඩ්ඪසතයොජනායාමානුරූපඋච්චගුණසමන්නාගතං ගජං ගිරිමෙඛලං සමාරුළ්හො මාරො ජිනා භීතො පලායිතුං මග්ගං නිබ්භයං පථං අන්වෙසති නූන ගවෙසති මඤ්ඤෙ. යුද්ධත්ථං කුරුමානො ගජාරොහනං මග්ගාන්වෙසනත්ථමිති කවිනා පරිකප්පිතත්තා එසා ක්‍රියාපරිකප්පනා නාම. අච්චන්තමිති අසඞ්ඛ්‍ය සසඞ්ඛ්‍යභාවෙපි පකරණතො ආධික්කෙ එව වත්තති.

२७१. "गज" इत्यादी. युद्धासाठी म्हणजे युद्धाच्या उद्देशाने अत्यंत म्हणजे अतिशय उंच, दीडशे योजन उंचीच्या गुणांनी युक्त अशा 'गिरीमेखल' नावाच्या हत्तीवर आरूढ झालेला मार, जिनांच्या (बुद्धांच्या) भयाने पळून जाण्यासाठी निर्भय मार्ग शोधत आहे असे वाटते. युद्धासाठी हत्तीवर चढणे हे मार्ग शोधण्यासाठी आहे अशी कवीने कल्पना केल्यामुळे याला 'क्रियापरिकल्पना' म्हणतात. 'अत्यंत' हा शब्द संख्या नसलेल्या किंवा संख्या असलेल्या दोन्ही बाबतीत संदर्भावरून अधिकता दर्शवण्यासाठीच वापरला जातो.

ගුණපරිකප්පනා

गुणपरिकल्पना (गुणाची कल्पना)

272.

२७२.

මුනින්ද පාදද්වන්දෙ තෙ, චාරුරාජීවසුන්දරෙ;

මඤ්ඤෙ පාපාභිසම්මද්ද-ජාතසොණෙන සොණිමා.

हे मुनींद्र! सुंदर कमळासारख्या आपल्या दोन्ही चरणकमलांवरील लाल रंग, मला वाटते की, पापांच्या विमर्दाने (नाशाने) निघालेल्या रक्तामुळे लाल झाला आहे.

272. මුනින්ද තෙ චාරු ච තං රාජීවං පදුමඤ්ච තමිව සුන්දරං තස්මිංතෙ පාදද්වන්දෙ සොණිමා ලොහිතත්තගුණො, ඉති යථාවට්ඨිතා අචෙතනස්ස ලොහිතත්තලක්ඛණස්ස වත්ථුනො වුත්ති වුත්තා, සායමඤ්ඤථා පරිකප්පීයතෙ. පාපානං කිලෙසාරීනං අභිසම්මද්දෙන අතිසයං සම්පිසනෙන ජාතං සොණං රුධිරං, තෙන ජාතොති මඤ්ඤෙ. ඉති ගුණපරිකප්පනා පාදද්වන්දසන්නිහිතලොහිතත්තගුණස්ස ‘‘පාපා…පෙ… සොණෙනෙ’’ති පරිකප්පිතත්තා.

२७२. हे मुनींद्र! आपल्या सुंदर कमळासारख्या दोन्ही चरणांमधील लालसरपणा हा लाल रंगाचा गुण आहे. अशा प्रकारे अचेतन वस्तूच्या लाल रंगाच्या लक्षणाची जशी आहे तशी स्थिती सांगितली आहे, तिची येथे दुसऱ्या प्रकारे कल्पना केली आहे. पापांच्या म्हणजेच क्लेशरूपी शत्रूंच्या विमर्दाने (चेंदामेंदा केल्याने) निघालेले लाल रक्त, त्याने तो लाल रंग निर्माण झाला आहे असे मला वाटते. ही गुणपरिकल्पना आहे, कारण चरणांवर असलेल्या लाल रंगाच्या गुणाची "पापांच्या... रक्ताने" अशी कल्पना केली आहे.

272. ‘‘මුනින්දෙ’’ච්චාදි. හෙ මුනින්ද තෙ තව චාරුරාජීවසුන්දරෙ මනුඤ්ඤපදුමසුන්දරෙ පාදද්වන්දෙ සොණිමා රත්තවණ්ණං පාපාභිසම්මද්දජාතසොණෙන මඤ්ඤෙ සපරසන්තානගතපාපානං සම්මද්දනෙන ජාතෙන රුධිරෙනාති මඤ්ඤෙ. සබ්බඤ්ඤුනො පාදෙ භවන්තරසිද්ධපුඤ්ඤකම්මානුභාවෙන ජාතරත්තවණ්ණං ‘‘පාපාභිසම්මද්දනෙනා’’ති පරිකප්පිතත්තා අයං ගුණපරිකප්පනා නාම. චාරු ච තං රාජීවඤ්චාති ච, පාපානං අභිසම්මද්දොති ච, තෙන ජාතඤ්චාති ච, තඤ්ච තං සොණඤ්චාති ච, සොණස්ස භාවොති ච විග්ගහො.

२७२. "मुनींद्र" इत्यादी. हे मुनींद्र! आपल्या सुंदर कमळासारख्या मनोहर दोन्ही चरणांमधील लाल रंग हा स्वतःच्या आणि इतरांच्या मनातील पापांच्या विमर्दाने निर्माण झालेल्या रक्तामुळे झाला आहे असे मला वाटते. सर्वज्ञांच्या (बुद्धांच्या) चरणांवर पूर्वजन्मीच्या पुण्यकर्माच्या प्रभावाने निर्माण झालेल्या लाल रंगाची "पापांच्या विमर्दाने" अशी कल्पना केल्यामुळे याला 'गुणपरिकल्पना' म्हणतात. "सुंदर आणि ते कमळ", "पापांचा विमर्द", "त्याच्याने निर्माण झालेले", "ते आणि ते रक्त", "रक्ताचा भाव" असा याचा विग्रह आहे.

273.

२७३.

මඤ්ඤෙසඞ්කෙ [Pg.266] ධුවං නූන-මිව’මිච්චෙවමාදිහි;

සා’යං බ්‍යඤ්ජීයතෙ ක්වාපි, ක්වාපි වාක්‍යෙන ගම්‍යතෙ.

मला वाटते (मञ्ञे), शंका वाटते (सङ्के), निश्चितच (धुवं), नक्कीच (नूनं), जणू (इव) इत्यादी शब्दांद्वारे ही परिकल्पना कधी व्यक्त केली जाते, तर कधी वाक्याद्वारे समजली जाते.

273. වොහාරත්ථං පරිකප්පනාසූචකෙ සද්දෙ දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මඤ්ඤෙ’’ඉච්චාදි. ඉති එවරූපො සද්දරාසි ආදි යෙසං ‘‘තක්කෙමි, පරිකප්පෙමි, චින්තයාමි, යථෙ’’ත්‍යෙවමාදීනං, තෙහි සායං පරිකප්පනා ක්වාපි යථාවුත්තෙ බ්‍යඤ්ජීයතෙ පකාසීයතෙ, ක්වාපි කත්ථචි පන වාක්‍යෙන ගම්‍යතෙ මඤ්ඤෙඉච්චාදීනමභාවෙපීති.

२७३. व्यवहारासाठी परिकल्पना सुचवणारे शब्द दाखवताना "मला वाटते" (मञ्ञे) इत्यादी म्हणतात. अशा प्रकारच्या शब्दांचा समूह ज्यांच्या सुरुवातीला आहे, जसे की "तर्क करतो", "कल्पना करतो", "विचार करतो", "जसे" इत्यादी, त्यांच्याद्वारे ही परिकल्पना कधी वर सांगितल्याप्रमाणे स्पष्ट केली जाते, तर कधी "मला वाटते" इत्यादी शब्द नसतानाही केवळ वाक्याद्वारे समजली जाते.

273. වොහාරසුඛත්ථං පරිකප්පනාපකාසකෙ සද්දෙ දස්සෙති ‘‘මඤ්ඤෙ’’ච්චාදිනා. මඤ්ඤෙ, සඞ්කෙ, ධුවං, නූන, ඉව, එවමාදීහි සද්දෙහි සායං පරිකප්පනා ක්වාපි එත්ථ විය කත්ථචි බ්‍යඤ්ජීයතෙ පකාසීයතෙ, ක්වාපි කත්ථචි වාක්‍යෙන ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධසහිතපදසමුදායෙන ගම්‍යතෙ ඉවාදිසද්දයොගාභාවෙපි කෙවලං වාක්‍යසාමත්ථියෙනෙව ඤායතෙ. ‘‘මඤ්ඤෙ’’ච්චාදිපදපඤ්චකංද්වන්දසමාසෙන නිද්දිට්ඨං. ඉති එවං පකාරො සද්දසමුදායො ආදි යෙසං ‘‘තක්කෙමි, පරිකප්පෙමි, චින්තයාමි, යථා’’තිආනීනන්ති විග්ගහො.

२७३. व्यवहाराच्या सुलभतेसाठी परिकल्पना प्रकट करणारे शब्द दाखवताना "मला वाटते" (मञ्ञे) इत्यादी म्हणतात. मञ्ञे (मला वाटते), सङ्के (शंका वाटते), धुवं (निश्चितच), नूनं (नक्कीच), इव (जणू) इत्यादी शब्दांद्वारे ही परिकल्पना कधी येथे सांगितल्याप्रमाणे स्पष्ट केली जाते, तर कधी 'इव' इत्यादी शब्दांचा संबंध नसतानाही केवळ क्रिया आणि कारक यांच्या संबंधाने युक्त असलेल्या पदसमूहाच्या (वाक्याच्या) सामर्थ्यानेच समजली जाते. "मञ्ञे" इत्यादी पाच पदांचा द्वंद्व समासाने निर्देश केला आहे. अशा प्रकारचा शब्दसमूह ज्यांच्या सुरुवातीला आहे, जसे की "तर्क करतो", "कल्पना करतो", "विचार करतो", "जसे" इत्यादी, असा याचा विग्रह आहे.

ගම්මපරිකප්පනා

गम्यपरिकल्पना (वाक्यावरून समजणारी कल्पना)

274.

२७४.

දයාසඤ්චාරසරසා, දෙහා නික්ඛන්තකන්තියො;

පීණෙන්තා ජින තෙ සාධු-ජනං සරසතං නයුං.

हे जिन! दयेच्या प्रवाहाने सरस (करुणेने ओथंबलेल्या) आपल्या शरीरातून निघालेली कांती (तेज) सज्जनांना तृप्त करत त्यांनाही सरसतेकडे (प्रेमाकडे) घेऊन गेली.

274. උදාහරති ‘‘දයා’’ඉච්චාදි. රසො සිනෙහො, තෙන සහ වත්තමානො සරසො. දෙහො. දයාය කරුණාය සඤ්චාරො දුක්ඛිතසත්තවිසයා නිරන්තරප්පවත්ති, තෙන සරසො, තතො. ජින තෙ දෙහා සරීරතො නික්ඛන්තකන්තියො සාධුජනං පීණෙන්තා තප්පෙන්තා තමෙව ජනං සරසතං සපෙමතං නයුං පාපෙසුං, තාදිසං තථාවිධදෙහනික්ඛන්තකන්තී නං සාධුජනං පීණෙන්ති. ගම්මමානපරිකප්පනායං යතො කන්තියො [Pg.267] ලද්ධසරසසරීරසංසග්ගා සයම්පි සරසා ඉව අත්තානං සෙවමානම්පි සාධුජනං සරසතං නෙන්තීති ගම්‍යතෙ.

२७४. "दया" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. रस म्हणजे स्नेह (प्रेम), त्याने युक्त असलेला तो 'सरस'. देह. दयेचा म्हणजेच करुणेचा संचार म्हणजे दुःखी प्राण्यांविषयी निरंतर प्रवृत्ती, त्याने सरस, त्यावरून. हे जिन! आपल्या शरीरातून निघालेली कांती सज्जनांना तृप्त करत, त्यांनाही सरसतेकडे म्हणजेच प्रेमाकडे घेऊन गेली, अशा प्रकारच्या शरीरातून निघालेल्या कांती सज्जनांना तृप्त करतात. गम्यमान परिकल्पनेमध्ये, ज्या अर्थी कांतीला सरस शरीराचा संसर्ग लाभल्यामुळे ती स्वतःही सरस असल्यासारखी आपली सेवा करणाऱ्या सज्जनांनाही सरस बनवते, असे समजते.

274. වාක්‍යගම්මපරිකප්පනමුදාහරති ‘‘දයෙ’’ච්චාදිනා. හෙ ජින තෙ දයාසඤ්චාරසරසා දුක්ඛිතසත්තවිසයාය කරුණාය සවිසයෙ නිරන්තරප්පවත්තියා සඤ්ජාතස්නෙහතො දෙහා සරීරතො නික්ඛන්තකන්තියො දසදිසාසු නිග්ගතා නීලාදිඡබ්බණ්ණරංසියො සාධුජනං කතපුඤ්ඤං උත්තමජනං පීණෙන්තා සරසතංසස්නෙහභාවං පෙමසහිතත්තං නයුං තමෙව සාධුජනං පාපෙසුං. ‘‘සරසතං නයු’’න්ති එත්ථ ‘‘සාධුජන’’න්ති සුතසම්බන්ධෙන ඤායති. කරුණාසිනෙහසොම්මදෙහසංසග්ගතො කන්තියො සයම්පි නිස්සයගුණතො සොම්මභූතා අත්තානං විසයං කත්වා පවත්තජනෙපි මුදුං කරොන්තෙවාති ඉවාදීනං අභාවෙපි වාක්‍යගම්මපරිකප්පනා. එත්ථ අචෙතනානං කන්තිවත්ථූනං ජනපසාදසඞ්ඛාතවත්ථුට්ඨිති ‘‘දයාසඤ්චාරසරසා ඉවා’’ති එවමාදිඅඤ්ඤප්පකාරෙන පරිකප්පිතො. දයාය සඤ්චාරො පුනප්පුනං පවත්තීති ච, සහ රසෙන ස්නෙහෙන වත්තමානොති ච, දයාසඤ්චාරෙන සරසොති ච, නික්ඛන්තා ච තා කන්තියො චෙති ච, සාධු ච සො ජනො චෙති ච, සරසස්ස භාවොති ච වාක්‍යං.

२७४. वाक्यगम्य परिकल्पनेचे उदाहरण "दया" इत्यादीद्वारे देतात. हे जिन! दयेच्या संचाराने सरस म्हणजे दुःखी प्राण्यांविषयीच्या करुणेच्या निरंतर प्रवृत्तीमुळे निर्माण झालेल्या स्नेहाने युक्त अशा आपल्या शरीरातून निघालेली कांती, जो दहा दिशांमध्ये पसरलेली निळ्या इत्यादी सहा रंगांची किरणे आहेत, ती सज्जनांना म्हणजेच पुण्यवान उत्तम लोकांना तृप्त करत सरसतेकडे म्हणजेच स्नेहभावाकडे किंवा प्रेमाकडे घेऊन गेली. "सरसतेकडे घेऊन गेली" येथे "सज्जनांना" हा संबंध ऐकल्याने समजतो. करुणेच्या स्नेहाने सौम्य झालेल्या शरीराच्या संसर्गामुळे कांती स्वतःही आश्रयाच्या गुणाने सौम्य होऊन, स्वतःला विषय बनवणाऱ्या लोकांनाही जणू कोमल बनवते, अशा प्रकारे 'इव' इत्यादी शब्द नसतानाही ही वाक्यगम्य परिकल्पना आहे. येथे अचेतन अशा कांतीरूपी वस्तूंची लोकांच्या प्रसन्नतेची स्थिती "दयेच्या संचाराने सरस असल्यासारखी" अशा दुसऱ्या प्रकारे कल्पिली आहे. "दयेचा संचार म्हणजे वारंवार प्रवृत्ती", "रसाने म्हणजेच स्नेहाने युक्त असलेला", "दयेच्या संचाराने सरस", "निघालेली ती कांती", "सज्जन तो माणूस", "सरस असण्याचा भाव" असा याचा विग्रह आहे.

275.

२७५.

ආරභන්තස්ස යං කිඤ්චි, කත්තුං පුඤ්ඤවසා පුන;

සාධනන්තරලාභො යො, තං වදන්ති සමාහිතං.

कोणतेही कार्य करण्यासाठी सिद्ध झालेल्या व्यक्तीला पुण्याच्या प्रभावाने (पुण्यबलाने) पुन्हा जे दुसरे साधन प्राप्त होते, त्याला 'समाहित' (अलंकार) म्हणतात.

275. සමාහිතං සමාහරති ‘‘ආරභන්තස්සි’’ච්චාදිනා. යං කිඤ්චි කාරියං කත්තුං සත්තුභඞ්ගාදිකං ආරභන්තස්ස සජ්ජීභූතස්ස යස්ස කස්සචි පුමුනො පුඤ්ඤවසා කුසලබලෙන කාරණෙන කුසලසාමත්ථියෙන පුන සාධ්‍යතෙ සාධියමනෙනෙති සාධනං, තතො තමෙව වා අන්තරමඤ්ඤං, තස්ස ලාභො, අඤ්ඤකාරණලාභොති අත්ථො. තං සමාහිතං වදන්ති, සමාධානං සමාහිතං.

२७५. "आरभन्तस्स" इत्यादीद्वारे समाहित अलंकाराचे वर्णन करतात. शत्रूचा पराभव करणे इत्यादी कोणतेही कार्य करण्यासाठी सिद्ध झालेल्या कोणत्याही पुरुषाला पुण्याच्या प्रभावाने म्हणजे कुशल बलाच्या कारणाने किंवा कुशल सामर्थ्याने जे साध्य केले जाते ते साधन, किंवा त्याहून दुसरे साधन प्राप्त होते, म्हणजेच इतर कारणाची प्राप्ती होते. त्याला 'समाहित' म्हणतात, समाधानालाच समाहित म्हणतात.

275. ඉදානි [Pg.268] සමාහිතාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘ආරභ’’මිච්චාදිනා. යං කිඤ්චි අමිත්තවිජයාදිකං කත්තුං ආරභන්තස්ස යස්ස පුඤ්ඤවසා කුසලබලෙන පුන යො සාධනන්තරලාභො තස්සෙව කාරියසිද්ධියා උපකාරකස්ස අඤ්ඤසාධනස්ස යො ලාභො අත්ථි, තං කාරණලාභං සමාහිතං වදන්ති තස්සෙව කාරියස්ස සමාධානත්තා පතිට්ඨිතත්තා සමාහිතං ඉති කවිනො කථෙන්ති. සාධ්‍යතෙ සාධියමනෙනෙති ච, තඤ්ච තං අන්තරමඤ්ඤඤ්චෙති ච, තස්ස ලාභොති ච, සමාධානමිති ච වාක්‍යං.

२७५. आता 'समाहित' अलंकार दाखवतात. शत्रूवर विजय मिळवणे इत्यादी कोणतेही कार्य करण्यासाठी सिद्ध झालेल्या व्यक्तीला पुण्याच्या प्रभावाने म्हणजेच कुशल बलाने जे दुसरे साधन प्राप्त होते, म्हणजेच त्या कार्याच्या सिद्धीसाठी उपकारक असणाऱ्या इतर साधनाची जो प्राप्ती होते, त्या कारणाच्या प्राप्तीला 'समाहित' म्हणतात. त्या कार्याच्या समाधानामुळे म्हणजेच ते कार्य दृढ झाल्यामुळे कवी त्याला 'समाहित' म्हणतात. "ज्याद्वारे साध्य केले जाते ते", "ते आणि ते दुसरे", "त्याची प्राप्ती", "समाधान" असा याचा विग्रह आहे.

276.

२७६.

මාරාරිභඞ්ගාභිමුඛ-මනසො තස්ස සත්ථුනො;

මහාමහී මහාරාවං, රවී’ය’මුපකාරිකා.

मारेकरी शत्रूचा (मारेचा) पराभव करण्यासाठी ज्यांचे मन तत्पर आहे, अशा त्या शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) उपकारकर्त्या या विशाल पृथ्वीने मोठा गर्जनायुक्त आवाज केला.

276. උදාහරති ‘‘මාර’’ඉච්චාදි. මාරාරිනො මාරසත්තුනො භඞ්ගෙ අභිභවෙ අභිමුඛං න පරම්මුඛං මනං යස්ස තස්ස සත්ථුනො උපකාරිකා ආරද්ධමාරභඞ්ගක්‍රියානුග්ගාහිකා මහාමහී අයං මහාරාවං මාරාරිදුස්සහං මහානාදං රවී අකාසි. ඉධ මාරාරිභඤ්ජනං කාරියමාරද්ධං, තස්ස පුඤ්ඤවසෙනෙව මහීරාවො අපරං සාධනං සමාපන්නන්ති ලක්ඛණං යොජනීයං.

२७६. "मार" इत्यादीद्वारे उदाहरण देतात. माररूपी शत्रूचा पराभव करण्यासाठी ज्यांचे मन सन्मुख आहे (पराङ्मुख नाही), अशा त्या शास्त्यांची (बुद्धांची) उपकारकर्ती, म्हणजेच सुरू केलेल्या मार-पराभवाच्या क्रियेला साहाय्य करणारी ही विशाल पृथ्वी माररूपी शत्रूला असह्य असा मोठा नाद (गर्जना) करती झाली. येथे मार-पराभव करण्याचे कार्य सुरू केले गेले आहे, आणि पुण्याच्या प्रभावानेच पृथ्वीची गर्जना हे दुसरे साधन प्राप्त झाले, असे लक्षण येथे योजावे.

276. ‘‘මාරාරි’’ච්චාදි. මාරාරිභඞ්ගාභිමුඛමනසො මාරසඞ්ඛාතස්ස සත්තුනො මද්දනෙ අභිමුඛචිත්තස්ස තස්ස සත්ථුනො උපකාරිකා ආරද්ධමාරවිජයස්ස උපත්ථම්භිකා අයං මහාමහී මහාරාවං මාරස්ස හදයවත්ථුං මද්දන්තො විය සහිතුමසක්කුණෙය්‍යං මහානාදං රවී අකාසි. එත්ථ මාරභඞ්ගජනනං සත්ථූහි ආරද්ධකාරියං, තස්සෙව සිද්ධියා හෙතුභූතං අඤ්ඤකාරණං නාම මහීරාවො. මාරො එව අරි සත්තූති ච, තස්ස භඞ්ගොති ච, තස්මිං අභිමුඛං මනං යස්සෙති ච, මහන්තී ච සා මහී චෙති ච විග්ගහො.

२७६. "मारारि" इत्यादी. माररूपी शत्रूचे मर्दन करण्यासाठी ज्यांचे चित्त तत्पर आहे, अशा त्या शास्त्यांची (बुद्धांची) उपकारकर्ती, म्हणजेच सुरू केलेल्या मार-विजयाला साहाय्य करणारी ही विशाल पृथ्वी माराचे हृदय विदीर्ण करणारी, सहन न होणारी मोठी गर्जना करती झाली. येथे मार-पराभव करणे हे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) सुरू केलेले कार्य आहे, आणि त्याच्याच सिद्धीसाठी कारणीभूत झालेले दुसरे कारण म्हणजे पृथ्वीची गर्जना होय. "मार हाच शत्रू", "त्याचा पराभव", "त्यात तत्पर असलेले मन ज्यांचे", "विशाल अशी ती पृथ्वी" असा याचा विग्रह आहे.

277.

२७७.

අවත්වා’භිමතං [Pg.269] තස්ස, සිද්ධියා දස්සන’ඤ්ඤථා;

වදන්ති තං පරියාය-වුත්තීති සුචිබුද්ධයො.

इच्छित गोष्ट थेट न सांगता, तिच्या सिद्धीसाठी दुसऱ्या प्रकारे दाखवणे, याला शुद्ध बुद्धीचे लोक 'पर्यायोक्ती' म्हणतात.

277. පරියායවුත්තිං පටිපාදෙති ‘‘අවත්වා’’ඉච්චාදිනා. අභිමතං කිඤ්චි අත්ථං ධනදානාදිලක්ඛණං අවත්වා අඤ්ජසා වාචකබ්‍යාපාරෙන අනාඛ්‍යාය තස්සාභිමතස්සත්ථස්ස සිද්ධියා නිප්ඵාදනත්ථං අඤ්ඤථා අඤ්ඤෙන පකාරෙන තන්නිබ්බත්තිඅනුගුණෙන යං දස්සනං වචනං, තං සුචිබුද්ධයො පරියායවුත්තීති වදන්ති. පරියායෙන වචනං පරියායවුත්තීති.

२७७. ‘अवात्वा’ (न बोलता) इत्यादींद्वारे पर्यायवृत्ती (pariyāyavutti) स्पष्ट केली जाते. इच्छित असलेला कोणताही अर्थ, जसे की धनदान इत्यादींचे लक्षण, थेट न सांगता, सरळ शब्दांच्या व्यापाराने व्यक्त न करता, त्या इच्छित अर्थाच्या सिद्धीसाठी किंवा निष्पत्तीसाठी दुसऱ्या प्रकारे, त्याच्या उत्पत्तीला अनुकूल अशा अन्य मार्गाने जे दर्शन किंवा वचन (कथन) केले जाते, त्याला शुद्ध बुद्धीचे लोक (विद्वान) ‘पर्यायवृत्ती’ असे म्हणतात. पर्यायाने (परोक्ष रीतीने) केलेले कथन म्हणजे ‘पर्यायवृत्ती’ होय।

277. ඉදානි පරියායවුත්තිං දස්සෙති ‘‘අවත්වා’’ඉච්චාදිනා. අභිමතං ඉට්ඨං ධනදානාදිසරූපං යං කිඤ්චි අත්ථං අවත්වා උජුමකථෙත්වා තස්ස අභිමතත්ථස්ස සිද්ධියා නිප්ඵත්තියා අඤ්ඤථා වත්තුමිච්ඡිතත්ථස්සානුරූපෙනාඤ්ඤප්පකාරෙන දස්සනං යං කිඤ්චි දස්සනං කථනමත්ථි, සුචිබුද්ධයො පරියායවුත්තීති තං වදන්ති. පරියායෙන වුත්ති කථනමිති ච, සුචි බුද්ධි යෙසමිති ච වාක්‍යං.

२७७. आता ‘अवात्वा’ इत्यादींद्वारे पर्यायवृत्ती दर्शविली जाते. इच्छित, इष्ट असलेले धनदान इत्यादी स्वरूपाचा कोणताही अर्थ थेट न सांगता, सरळ न बोलता, त्या इच्छित अर्थाच्या सिद्धीसाठी किंवा निष्पत्तीसाठी, बोलू इच्छिलेल्या अर्थाला अनुरूप अशा दुसऱ्या प्रकारे, अन्य मार्गाने जे काही दर्शन किंवा कथन केले जाते, त्याला शुद्ध बुद्धीचे लोक ‘पर्यायवृत्ती’ असे म्हणतात. ‘पर्यायाने वृत्ती म्हणजे कथन’ आणि ‘ज्यांची बुद्धी शुद्ध आहे ते’ (शुचिबुद्धी) असे हे वाक्य आहे।

278.

२७८.

විවටඞ්ගණනික්ඛිත්තං, ධන’මාරක්ඛවජ්ජිතං;

ධනකාම යථාකාමං, තුවං ගච්ඡ යදි’ච්ඡසි.

उघड्या अंगणात ठेवलेले आणि रक्षणाशिवाय असलेले हे धन आहे; हे धनलोभी माणसा, जर तुझी इच्छा असेल, तर तू तुझ्या इच्छेनुसार जा (किंवा ते घेऊन जा).

278. උදාහරති ‘‘විවටඞ්ගණෙ’’ච්චාදි. ධනං විවටෙ කෙනචි අනාවටත්තා අඞ්ගණෙ පකාසප්පදෙසෙ නික්ඛිත්තං අථ ච පන ආරක්ඛවජ්ජිතං. ධනං කාමෙතීති ධනකාමාති ආමන්තනං. තුවං යදි ඉච්ඡසි ගන්තුං ධනං වා, යථාකාමං ගච්ඡෙති ධනාවහරණමිච්ඡිතමඤ්ජසා අවත්වා තංසිද්ධියා බ්‍යාජෙන වදති. පරියායවුත්ති.

२७८. ‘विवटंगणे’ इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. धन हे उघड्या, कोणाकडूनही न झाकलेल्या अंगणात, उघड्या जागी ठेवलेले आहे आणि शिवाय ते रक्षणाशिवाय आहे. जो धनाची इच्छा करतो तो ‘धनकाम’ (धनलोभी), असे हे संबोधन आहे. ‘जर तुला जाण्याची किंवा धन घेण्याची इच्छा असेल, तर इच्छेनुसार जा,’ असे म्हणून, धनाचे हरण करण्याची इच्छा थेट न सांगता, त्या सिद्धीसाठी बहाण्याने बोलले जाते. ही पर्यायवृत्ती होय।

278. උදාහරති ‘‘විවට’’මිච්චාදිනා. ධනං මුත්තාමණිආදි විවටඞ්ගණනික්ඛිත්තං පාකාරාදිපරික්ඛෙපරහිතත්තා නිරාවරණට්ඨානෙ යෙන කෙනචි ඨපිතං අපිච ආරක්ඛවජ්ජිතං. භො ධනකාම තුවං යදිච්ඡසි ධනං ගමනං වා, යථාකාමං ගච්ඡාති [Pg.270] චිත්තෙනිච්ඡිතධනාවහරණවිධානං ‘‘ධනමාහරා’’ති උජුමවත්වා එවං බ්‍යාජෙන වුත්තත්තා ඉදං පරියායවුත්ති නාම. විවටඤ්ච තං අඞ්ගණඤ්චෙති ච, තස්මිං නික්ඛිත්තන්ති ච, ආරක්ඛෙන වජ්ජිතමිති ච, ධනං කාමෙතීති ච, කාමං තණ්හං තංසම්පයුත්තං වා චිත්තමනතික්කම්මාති ච වාක්‍යං.

२७८. ‘विवट’ इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. मोती, मणी इत्यादी स्वरूपाचे धन, भिंत इत्यादी कुंपण नसल्यामुळे उघड्या अंगणात, निरावरण (उघड्या) ठिकाणी कोणाकडून तरी ठेवलेले आहे आणि शिवाय ते रक्षणाशिवाय आहे. ‘हे धनलोभी माणसा, जर तुला धन किंवा जाण्याची इच्छा असेल, तर इच्छेनुसार जा,’ असे म्हणून, मनात इच्छिलेले धनाचे हरण करण्याचे विधान ‘धन घेऊन जा’ असे थेट न सांगता, अशा बहाण्याने बोलल्यामुळे याला ‘पर्यायवृत्ती’ असे म्हणतात. ‘जे उघडे आहे ते अंगण’, ‘त्यात ठेवलेले’, ‘रक्षणाने विरहित’, ‘धनाची इच्छा करणारा’, आणि ‘इच्छा म्हणजे तृष्णा किंवा तिच्याशी संप्रयुक्त चित्ताचे उल्लंघन न करता’ असे हे वाक्य आहे।

279.

२७९.

ථුතිං කරොති නින්දන්තො, විය තං බ්‍යාජවණ්ණනං;

දොසාභාසා ගුණා එව, යන්ති සන්නිධි’මත්‍රහි.

निंदा केल्यासारखे दाखवून जी स्तुती केली जाते, त्याला ‘व्याजवर्णन’ (byājavaṇṇana) म्हणतात; कारण येथे दोषांचा केवळ आभास होतो, प्रत्यक्षात गुणच जवळ येतात (प्रकट होतात).

279. බ්‍යාජවණ්ණනං වණ්ණෙති ‘‘ථුති’’මිච්චාදිනා. නින්දන්තො විය දොසං නිදස්සෙන්තො විය ථුතිං කරොති වණ්ණං භාසති, තං බ්‍යාජථුතිලක්ඛණං බ්‍යාජවණ්ණනං නාම. කථමෙත්ථ ගුණා පතීයන්තීති ආහ ‘‘දොසි’’ච්චාදි. අත්‍ර වුත්තිවිසෙසෙ දොසා විය ආභාසන්ති පටිභන්ති. තාදිසපදාදිනා දොසාභාසා ගුණා එව ඉද්ධිමන්තතාදයො න දොසොපි කොචි සන්නිධිමවට්ඨානං යන්ති. හීති අවධාරණෙ අත්‍ර බ්‍යාජවණ්ණනමෙවිදං, න නින්දකමිති.

२७९. ‘थुतिम्’ इत्यादींद्वारे व्याजवर्णनाचे वर्णन केले जाते. निंदा केल्यासारखे, दोष दाखविल्यासारखे करून जी स्तुती केली जाते, प्रशंसा केली जाते, त्या व्याजस्तुती-लक्षणाला ‘व्याजवर्णन’ असे म्हणतात. येथे गुण कसे प्रतीत होतात? यावर ‘दोसि’ इत्यादी म्हणतात. या विशिष्ट वृत्तीमध्ये दोष असल्यासारखे भासतात. तशा पदांमुळे दोषाभास असलेले ऋद्धिमत्ता इत्यादी गुणच जवळ येतात (प्रकट होतात), कोणताही दोष जवळ येत नाही. ‘हि’ हा शब्द निश्चयार्थक आहे; येथे हे केवळ व्याजवर्णनच आहे, निंदा नाही।

279. ඉදානි බ්‍යාජවණ්ණනං දස්සෙති ‘‘ථුති’’ච්චාදිනා. නින්දන්තො විය දොසං දස්සෙන්තො විය ථුතිං කරොති වණ්ණනං කරොති, තං වණ්ණනාකරණං බ්‍යාජවණ්ණනං නාම හොති. නින්දාසභාවෙන පවත්තථුතිත්තා නින්දා එවෙති චෙ? අත්‍ර අස්මිං වුත්තිවිසෙසෙ දොසාභාසා දොසා විය පටිභාසමානා ගුණා එව තාදිසපදප්පයොගෙන ඉද්ධිමන්තතාදයො ගුණාව සන්නිධිං ගුණසභාවාවට්ඨානං යන්ති පාපුණන්තීති. බ්‍යාජෙන වණ්ණනමිති ච, දොසා ඉව ආභාසන්ති පටිභාසන්තීති ච වාක්‍යං.

२७९. आता ‘थुति’ इत्यादींद्वारे व्याजवर्णन दर्शविले जाते. निंदा केल्यासारखे, दोष दाखविल्यासारखे करून जी स्तुती केली जाते, वर्णन केले जाते, त्या वर्णनाला ‘व्याजवर्णन’ असे म्हणतात. जर असे म्हटले की, निंदास्वभावाने प्रवृत्त झालेली स्तुती असल्यामुळे ही निंदाच आहे का? तर या विशिष्ट वृत्तीमध्ये दोषाभास असलेले, दोषासारखे भासणारे ऋद्धिमत्ता इत्यादी गुणच तशा पदांच्या प्रयोगाने जवळ येतात, म्हणजेच गुणस्वभावाच्या अवस्थेला प्राप्त होतात. ‘बहाण्याने केलेले वर्णन’ आणि ‘दोषांसारखे भासतात’ असे हे वाक्य आहे।

280.

२८०.

සඤ්චාලෙතු’මලං ත්වං’සි, භුසං කුවලයා’ඛිලං;

විසෙසං තාවතා නාථ, ගුණානං තෙ වදාම කිං.

हे नाथा, आपण संपूर्ण कुवलय (कमळ किंवा पृथ्वीमंडल) अत्यंत हलविण्यास समर्थ आहात; केवळ तेवढ्यावरून, हे नाथा, आपल्या गुणांचे वैशिष्ट्य आम्ही काय सांगावे?

280. උදාහරති ‘‘සඤ්චාලෙතු’’මිච්චාදිනා. නාථ ත්වං අඛිලං කුවලයං උප්පලං පථවීවලයඤ්චෙති සිලිට්ඨං සඤ්චාලෙතුං භමයිතුමිතො [Pg.271] චිතො ච භුසමච්චන්තං අලං සමත්ථොපි තාවතා තංමත්තෙන තෙ ගුණානං විසෙසං අතිසයලක්ඛණං කිං කෙන කාරණෙන වදාම. ඉහ උප්පලචාලනසාමත්ථියවිභාවනවසෙන නින්දති, තාව නිඛිලභූමණ්ඩලසඤ්චාලාවිකරණතො පරමාය ථුතියා සංයොජිතොයං භගවා මහානුභාවං විචිතවාති භුවනමණ්ඩලසිඛාමණීති. බ්‍යාජවණ්ණනමීදිසමච්චන්තං රමණීයං, තදිදඤ්ච සබ්බථා සිලෙසමුපජීවති.

२८०. ‘संचालेतुम्’ इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. हे नाथा, आपण संपूर्ण कुवलय—म्हणजेच कमळ आणि पृथ्वीमंडल या श्लिष्ट अर्थाने—हलविण्यास, इकडेतिकडे फिरविण्यास अत्यंत समर्थ असूनही, केवळ तेवढ्यावरून, आपल्या गुणांचे वैशिष्ट्य (अतिशय लक्षण) आम्ही कोणत्या कारणाने सांगावे? येथे कमळ हलविण्याच्या सामर्थ्याच्या प्रदर्शनाद्वारे निंदा केली जाते, परंतु संपूर्ण भूमंडलाला हलविण्याच्या सामर्थ्यामुळे ही परम स्तुती जोडली गेली आहे की, हे भगवान महानुभाव आणि भुवनमंडळाचे शिरोमणी आहेत. असे व्याजवर्णन अत्यंत रमणीय असते, आणि हे पूर्णपणे श्लेषावर (silesa) अवलंबून असते।

280. ඉදානි උදාහරති ‘‘සඤ්චාලෙතු’’මිච්චාදිනා. නාථ ත්වං අඛිලං කුවලයං නිස්සෙසං නීලුප්පලවනං පථවීමණ්ඩලං වා සඤ්චාලෙතුං කම්පෙතුං භුසමතිසයෙන අලං සමත්ථො, තාවතා තෙ ගුණානං විසෙසමතිසයං කිං වදාම කථං භණාමාති. කුවලයසද්දස්ස උප්පලවිසෙසවාචකත්තා පඨමං නින්දාව, තස්සෙව සද්දස්ස පථවීමණ්ඩලවාචකත්තා ‘‘ඉද්ධිමතො තව ඉදං කිං විසෙස’’න්ති උත්තමගුණවණ්ණනා කතා හොති. ඊදිසා බ්‍යාජවණ්ණනා පසත්ථා, සා ච සබ්බථා සිලෙසං නිස්සාය පවත්තතීති. කුයා පථවියා වලයං මණ්ඩලමිති සමාසො.

२८०. आता ‘संचालेtuम्’ इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. हे नाथा, आपण संपूर्ण कुवलय—म्हणजेच संपूर्ण नीलकमळांचे वन किंवा पृथ्वीमंडल—हलविण्यास, कंपित करण्यास अत्यंत समर्थ आहात, केवळ तेवढ्यावरून आपल्या गुणांचे वैशिष्ट्य आम्ही काय सांगावे, कसे बोलावे? ‘कुवलय’ शब्दाचा अर्थ कमळविशेष असल्यामुळे प्रथम निंदाच वाटते, परंतु त्याच शब्दाचा अर्थ पृथ्वीमंडल असल्यामुळे ‘ऋद्धिवान असलेल्या आपल्यासाठी हे काय विशेष आहे?’ अशी उत्तम गुणांची प्रशंसा केली जाते. अशी व्याजवर्णना प्रशंसनीय आहे, आणि ती पूर्णपणे श्लेषाचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होते. ‘कु’ म्हणजे पृथ्वीचे ‘वलय’ म्हणजे मंडल, असा हा समास आहे।

281.

२८१.

විසෙසි’ච්ඡායං දබ්බස්ස, ක්‍රියාජාතිගුණස්ස ච;

වෙකල්ලදස්සනං යත්‍ර, විසෙසො නාම’යං භවෙ.

द्रव्य, क्रिया, जाती आणि गुणांच्या विशेष इच्छेमध्ये, जेथे विकलता (अभाव) दर्शविली जाते, त्याला ‘विशेष’ (visesa) अलंकार म्हणतात।

281. විසෙසවුත්තිං වත්තෙති ‘‘විසෙසිච්ඡාය’’මිච්චාදිනා. විසෙසෙ අතිසයෙ කිස්මිඤ්චිපි කාරියවිසෙසෙ ඉච්ඡායං දබ්බාදීනං යත්‍ර වෙකල්ලස්ස අභාවස්ස දස්සනං වචනං, අයං විසෙසො නාම විසෙසවුත්ති නාම භවෙ.

२८१. ‘विसेसिच्छायम्’ इत्यादींद्वारे विशेषवृत्तीचे वर्णन केले जाते. विशेषात, म्हणजेच कोणत्याही अतिशय कार्यविशेषाच्या इच्छेमध्ये, जेथे द्रव्यादींच्या विकलतेचे (अभावाचे) दर्शन किंवा कथन केले जाते, त्याला ‘विशेष’ किंवा ‘विशेषवृत्ती’ असे म्हणतात।

281. ඉදානි විසෙසාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘විසෙසි’’ච්චාදිනා. විසෙසිච්ඡායං අතිසයෙ කාරියවිසෙසෙ ඉච්ඡායං සති දබ්බස්ස ච ක්‍රියාජාතිගුණස්ස ච යත්‍ර යස්මිං වුත්තිවිසෙසෙ වෙකල්ලදස්සනං අභාවකථනමත්ථි, අයං විසෙසො [Pg.272] නාම භවෙ විසෙසවුත්ති නාම සියාති. විකලස්ස භාවොති ච, තස්ස දස්සනමිති ච වාක්‍යං.

२८१. आता ‘विसेसि’ इत्यादींद्वारे विशेषालंकार दर्शविला जातो. विशेषाची इच्छा असताना, म्हणजेच अतिशय कार्यविशेषाची इच्छा असताना, द्रव्य, क्रिया, जाती आणि गुणांचे जेथे, ज्या विशिष्ट वृत्तीमध्ये विकलतेचे दर्शन (अभावाचे कथन) असते, तो ‘विशेष’ किंवा ‘विशेषवृत्ती’ असावा. ‘विकालाचा भाव’ (विकलता) आणि ‘त्याचे दर्शन’ असे हे वाक्य आहे।

282.

२८२.

න රථා න ච මාතඞ්ගා, න හයා න පදාතයො;

ජිතො මාරාරි මුනිනා, සම්භාරාවජ්ජනෙන හි.

रथ नव्हते, हत्ती नव्हते, घोडे नव्हते आणि पायदळही नव्हते; तरीही मुनींनी (बुद्धांनी) केवळ संभारांच्या (पारमितांच्या) आवर्तनानेच मारशत्रूला जिंकले।

දබ්බවිසෙසවුත්ති.

द्रव्यविशेषवृत्ती।

282. උදාහරති ‘‘න රථා’’ඉච්චාදි. සුබොධං. අත්‍ර ච විජයොපකරණචතුරඞ්ගානීකලක්ඛණදබ්බාභාවෙන සමතිංසපාරමිතාසඞ්ඛතසම්භාරාවජ්ජනස්සෙව මාරාරිවිජයලක්ඛණො විසෙසො වුත්තො.

२८२. ‘न रथा’ इत्यादींद्वारे उदाहरण दिले जाते. हे सुबोध आहे. आणि येथे विजयाचे साधन असलेल्या चतुरंग सेनेच्या स्वरूपातील द्रव्याच्या अभावाने, तीस पारमितांनी युक्त अशा संभारांच्या आवर्तनाचाच मारविजयरूपी विशेष सांगितला आहे।

282. ‘‘න රථා’’ඉච්චාදි. රථා තයො අන්තමසො සපරිවාරානං තිණ්ණං රථානං අනීකවොහාරතො තාදිසා තයො රථා ච නත්ථි. මාතඞ්ගා තයො වුත්තනයෙන අනීකසඞ්ඛාතා තයො මාතඞ්ගා ච නත්ථි. න හයා තයො තාදිසා අනීකසඞ්ඛාතා තයො අස්සා ච නත්ථි. පදා න අන්තමසො සායුධානං චතුන්නං පුරිසානං අනීකවොහාරතො තාදිසා චත්තාරො පුරිසා පදා ච නත්ථි. තථාපි මුනිනා සම්භාරාවජ්ජනෙන හි සමතිංසපාරමිධම්මානං ආභොගකරණෙනෙව මාරාරි මාරපච්චත්තිකො ජිතො අභිභවිතො. ඉහ ජයොපකරණභාවෙන ඨිතානං රථානීකාදීනං දබ්බානං වෙකල්ලං දස්සෙත්වා සත්තුවිජයසභාවානං සම්භාරානං ආවජ්ජනවිසෙසස්ස වුත්තත්තා එසා දබ්බවිසෙසවුත්ති නාම. රථො නාම චතුපුරිසපරිවාරො, තාදිසං රථත්තයං රථානීකං නාම. හත්ථී පන ද්වාදසපුරිසපරිවාරො හොති, තාදිසං හත්ථිත්තයං හත්ථානීකං නාම. අස්සො තිපුරිසපරිවාරො, තාදිසං හයත්තයං හයානීකං නාම. සායුධා චත්තාරො පුරිසා පදානීකං නාම. ඉහ රථාදීසු ඨිතා විය සීඝං පාදබලෙන ගන්ත්වා යුජ්ඣමානා පුරිසා පාදොපචාරෙන ‘‘පාදා’’ති වුත්තා. රථාදීනං පමාණං තයොති අනීකට්ඨානෙ [Pg.273] දස්සෙත්වා පුරිසපමාණස්සාවුත්තෙපි අන්තමසො චත්තාරො පුරිසා අනීකං නාම හොන්තීති පකරණතො චත්තාරොති ඤායති. නො චෙ? සාවුධපුරිසවාචකස්ස පදාතිසද්දස්ස ‘‘පදාතයො’’ති බහුවචනෙන රූපසම්භවතො ‘‘රථා න, මාතඞ්ගා න, හයා න, පදාතයො න’’ ඉති සම්බන්ධො. දබ්බවිසෙසවුත්ති දබ්බෙන දබ්බපටිසෙධනතො විසෙසකථනං විසෙසස්ස වුත්තීති ච, දබ්බෙන දබ්බපටිසෙධෙන විසෙසවුත්තීති ච වාක්‍යං. ක්‍රියාවිසෙසවුත්‍යාදිත්තයම්පි එවමෙව දට්ඨබ්බං.

२८२. ‘न रथा’ इत्यादी. रथ तीन, अगदी कमीत कमी सपरिवारासह तीन रथांच्या सेनेच्या व्यवहाराने तसे तीन रथही नाहीत. हत्ती तीन, सांगितलेल्या पद्धतीने सेना संज्ञक तीन हत्तीही नाहीत. घोडे तीन, तसे सेना संज्ञक तीन घोडेही नाहीत. पायदळ नाही, अगदी कमीत कमी शस्त्रास्त्रांसह चार पुरुषांच्या सेनेच्या व्यवहाराने तसे चार पुरुष पायदळही नाहीत. तरीही मुनींनी (बुद्धांनी) संभारांच्या आवर्तनानेच, म्हणजेच तीस पारमिता धर्मांच्या चिंतनानेच मारशत्रूला जिंकले, पराभूत केले. येथे विजयाचे साधन म्हणून राहिलेल्या रथांच्या सेने इत्यादी द्रव्यांची विकलता (अभाव) दाखवून, शत्रूवर विजय मिळवून देणाऱ्या संभारांच्या आवर्तनाचा विशेष सांगितल्यामुळे ही ‘द्रव्यविशेषवृत्ती’ होय. रथ म्हणजे चार पुरुषांचा परिवार, तशा तीन रथांना ‘रथसेना’ (रथानीक) म्हणतात. हत्ती हा बारा पुरुषांचा परिवार असतो, तशा तीन हत्तींना ‘हत्तीसेना’ (हस्तीनीक) म्हणतात. घोडा हा तीन पुरुषांचा परिवार असतो, तशा तीन घोड्यांना ‘अश्वसेना’ (हयानीक) म्हणतात. शस्त्रास्त्रांसह चार पुरुष म्हणजे ‘पायदळ सेना’ (पदातीनीक) होय. येथे रथादींवर बसलेल्यांप्रमाणे वेगाने पायांच्या बळाने जाऊन युद्ध करणाऱ्या पुरुषांना उपचाराने ‘पादाः’ (पायदळ) म्हटले आहे. रथादींचे प्रमाण तीन आहे असे सेनेच्या ठिकाणी दाखवून, पुरुषांचे प्रमाण सांगितले नसले तरी कमीत कमी चार पुरुष सेना होतात, असे प्रकरणावरून चार हे समजते. जर असे नसेल, तर शस्त्रधारी पुरुषांच्या वाचक असलेल्या ‘पदाति’ शब्दाच्या ‘पदा तयो’ या बहुवचनाच्या रूपाच्या संभवामुळे ‘रथ नाहीत, हत्ती नाहीत, घोडे नाहीत, पायदळ नाही’ असा संबंध जोडला जातो. ‘द्रव्यविशेषवृत्ती’ म्हणजे द्रव्याने द्रव्याचा निषेध करून विशेष सांगणे, किंवा द्रव्याने द्रव्याच्या निषेधाद्वारे विशेषवृत्ती, असे हे वाक्य आहे. क्रियाविशेषवृत्ती इत्यादी तिन्ही प्रकारही याचप्रमाणे समजावेत।

283.

२८३.

න බද්ධා භූකුටිනෙව, ඵුරිතො දසනච්ඡදො;

මාරාරිභඞ්ගඤ්චා’කාසි, මුනිවීරො වරො සයං.

भुवयांची आटणी घातली नाही, ओठही थरथरले नाहीत; तरीही श्रेष्ठ मुनिवीरांनी (बुद्धांनी) स्वतः मारशत्रूचा पराभव केला।

ක්‍රියාවිසෙසවුත්ති.

क्रियाविशेषवृत्ती।

283. ‘‘න බද්ධා’’ඉච්චාදි. භූකුටි භමුභඞ්ගො කොපජනිතො න බද්ධා න රචිතා, දසනච්ඡදො චාධරො නෙව ඵුරිතො නෙව කම්පිතො කොපෙන. තථාපි ච වරො උත්තමො මුනිවීරො සයං මාරාරිනො භඞ්ගං පරාජයං අකාසීති. භූකුටිබන්ධනාදික්‍රියාවිගමෙන නිබ්බිකාරවිජයලක්ඛණො විසෙසො දස්සිතො.

२८३. ‘न बद्धा’ इत्यादी. भृकुटी म्हणजे कोपामुळे होणारा भुवयांचा भंग (आटणी) घातली नाही, रचली नाही, आणि दशनच्छद म्हणजे ओठही कोपामुळे थरथरले नाहीत, कंपित झाले नाहीत. तरीही श्रेष्ठ, उत्तम मुनिवीरांनी स्वतः मारशत्रूचा भंग (पराभव) केला. भृकुटी बांधणे इत्यादी क्रियांच्या अभावाने निर्विकार विजयरूपी विशेष दर्शविला आहे।

283. ‘‘න බද්ධා’’ඉච්චාදි. භූකුටි කොපවිකාරභූතො භමුභඞ්ගොපි න බද්ධා න කතා, දසනච්ඡදො දන්තාවරණො නෙව ඵුරිතො න කම්පාපිතො. තථාපි වරො උත්තමො මුනිවීරො මුනිගුණවීරගුණයුත්තො තථාගතො සයං මාරාරිභඞ්ගඤ්ච අකාසීති. එත්ථ භමුභඞ්ගරචනාදිකං ක්‍රියං අකත්වා නිබ්බිකාරස්ස මාරභඞ්ගසභාවවිසෙසස්ස වුත්තත්තා එසා ක්‍රියාවිසෙසවුත්ති නාම. භූනං කුටි වඞ්කතාති ච, මාරො එව අරීති ච, තෙසං භඞ්ගොති ච වාක්‍යං.

२८३. ‘न बद्धा’ इत्यादी. भृकुटी म्हणजे कोपाचा विकार असलेला भुवयांचा भंगही घातला नाही, केला नाही, दशनच्छद म्हणजे दातांचे आवरण (ओठ) थरथरले नाही, कंपित केले नाही. तरीही श्रेष्ठ, उत्तम मुनिवीर, मुनींचे गुण आणि वीरांचे गुण यांनी युक्त अशा तथागतांनी स्वतः मारशत्रूचा पराभव केला. येथे भुवयांची आटणी घालणे इत्यादी क्रिया न करता, निर्विकार अशा मार-पराभवाच्या स्वभावविशेषाचे कथन केल्यामुळे ही ‘क्रियाविशेषवृत्ती’ होय. ‘भुवयांची वक्रता (कुटी)’, ‘मार हाच शत्रू (अरी)’, आणि ‘त्यांचा भंग’ असे हे वाक्य आहे।

284.

२८४.

න [Pg.274] දිසාසු බ්‍යත්තා රංසි,නා’ලොකො ලොකපත්ථටො;

තථාප්‍ය’න්ධතමහරං,පරං සාධුසුභාසිතං.

दिशांमध्ये किरणे पसरली नव्हती, जगात प्रकाशही पसरला नव्हता; तरीही अत्यंत दाट अंधकार नष्ट करणारे सज्जनांचे सुभाषित (सद्धम्म) हे श्रेष्ठ आहे।

ජාතිවිසෙසවුත්ති.

जातिविशेषवृत्ती।

284. ‘‘නි’’ච්චාදි. දිසාසු දසසු බ්‍යත්තා පත්ථටා රංසි න භවති. ලොකෙ සකලස්මිං පත්ථටො විත්ථතො ආලොකොන භවති. තථාපීති විසෙසනිච්ඡායං, තජ්ජාතිකත්තාභාවෙපි සාධූනං සුභාසිතං සද්ධම්මසඞ්ඛාතං පරමච්චන්තමෙව අන්ධතමං ඉට්ඨානිට්ඨාවෙකල්ලතො පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස අන්ධකාරං මොහන්ධකාරං හරතීති අන්ධතමහරන්ති. රංසියා අන්ධකාරාපහාරසමත්ථාය නිවත්තියා විසෙසො සුභාසිතස්ස දස්සිතො.

२८४. ‘नि’ इत्यादी. दहा दिशांमध्ये स्पष्टपणे पसरलेली किरणे नसतात. संपूर्ण जगात पसरलेला, विस्तृत प्रकाश नसतो. ‘तरीही’ हे विशेषाचा निश्चय करण्यासाठी आहे, त्या जातीचे (किरणांचे) कर्तृत्व नसतानाही, सज्जनांचे सुभाषित, जे सद्धम्म संज्ञक आहे, ते अत्यंत दाट अंधकार—म्हणजेच इष्ट-अनिष्टाच्या अभावामुळे प्रज्ञाचक्षूचा जो अंधकार आहे, तो मोहाचा अंधकार नष्ट करते, म्हणून त्याला ‘अंधतमहर’ (दाट अंधकार नष्ट करणारे) म्हणतात. अंधकार दूर करण्यास समर्थ असलेल्या किरणांच्या अभावी सुभाषिताचा हा विशेष दर्शविला आहे।

284. ‘‘න දිසාසු’’ඉච්චාදි. දිසාසු බ්‍යත්තා පත්ථටා රංසිපි නත්ථි, ලොකපත්ථටො ආලොකොපි නත්ථි. තථාපි සාධුසුභාසිතං සද්ධම්මො පරමච්චන්තං අන්ධතමහරං අත්ථානත්ථතීරණක්ඛමස්ස පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස අන්ධකාරකමොහතමං හරං හොතීති. ඉධ අන්ධකාරවිද්ධංසනෙ සමත්ථං රංසිජාත්‍යාදිකං පටිසෙධෙත්වා සුභාසිතස්ස අන්ධකාරාපහරණසඞ්ඛාතස්ස විසෙසස්ස වුත්තත්තා අයං ජාතිවිසෙසවුත්ති නාම. ලොකෙ පත්ථටොති ච, අන්ධෙතීති අන්ධො මොහො, තමසදිසත්තා අන්ධොයෙව තමොති ච, තං හරතීති ච, සාධූනං සුභාසිතමිති ච වාක්‍යං.

२८४. “दिशांमध्ये नाही” इत्यादी. दिशांमध्ये पसरलेले स्पष्ट किरणही नाहीत, आणि जगात पसरलेला प्रकाशही नाही. तरीही, सज्जनांचे सुभाषित असलेला सद्धम्म हा अत्यंत अंधकार नष्ट करणारा असून, हित आणि अहित यांचा निर्णय करण्यास समर्थ असलेल्या प्रज्ञाचक्षूचा अंधकाररूप मोहाचा नाश करणारा ठरतो. येथे अंधकार नष्ट करण्यास समर्थ असलेल्या किरणांच्या जाती इत्यादींचा निषेध करून, सुभाषिताच्या अंधकार दूर करण्याच्या विशिष्ट गुणाचे वर्णन केले असल्याने, याला ‘जातिविशेषवृत्ती’ (जतिविसेसवुत्ति) असे म्हणतात. “जगात पसरलेला” असे, “अंध करतो म्हणून अंध (मोह)”, “अंधकारासारखा असल्यामुळे अंधकारच”, “त्याचा नाश करतो म्हणून”, आणि “सज्जनांचे सुभाषित” असे हे वाक्य आहे.

285.

२८५.

න ඛරං න හි වා ථද්ධං, මුනින්ද වචනං තව;

තථාපි ගාළ්හං ඛනති, නිම්මූලං ජනතාමදං.

हे मुनींद्र, आपले वचन कठोर नाही आणि कठीणही नाही; तरीही ते लोकांच्या मदाला (अहंकाराला) मुळासकट खोलवर उखडून टाकते.

ගුණවිසෙසවුත්ති.

गुणविशेषवृत्ती.

285. ‘‘න [Pg.275] ඛර’’මිච්චාදි. මුනින්ද තව වචනං න ඛරං න ලූඛං, න ථද්ධං වා කඨිනඤ්ච න හි. තථාපි තාදිසඛරත්තාදිගුණාභාවෙපි ජනතාය ජනසමූහස්ස මදං ගාළ්හං දළ්හං කත්වා නිම්මූලං ඛනතීති. අයොසඞ්කුම්හි පසිද්ධඛරත්තාදිගුණනිසෙධෙන මුනින්දවචනස්ස විසෙසො ආවිකතො.

२८५. “कठोर नाही” इत्यादी. हे मुनींद्र, आपले वचन कठोर किंवा रूक्ष नाही, आणि कठीण किंवा वज्रतुल्यही नाही. तरीही, अशा कठोरता इत्यादी गुणांचा अभाव असतानाही, ते जनसमूहाच्या मदाला (अहंकाराला) अत्यंत दृढपणे मुळासकट उखडून टाकते. लोखंडाच्या खिळ्यामध्ये (किंवा पहारीमध्ये) प्रसिद्ध असलेल्या कठोरता इत्यादी गुणांचा निषेध करून मुनींद्रांच्या वचनाचे वैशिष्ट्य प्रकट केले गेले आहे.

285. ‘‘න ඛර’’මිච්චාදි. හෙ මුනින්ද තව වචනං ඛරං කක්කසං න හොති, ථද්ධං වා න හොති. තථාපි ජනතාමදං ජනසමූහස්ස ජාත්‍යාදිං නිස්සාය පවත්තං ගබ්බං ගාළ්හං දළ්හං කත්වා නිම්මූලං මූලමසෙසෙත්වා ඛනතීති. ඛණනක්ඛමඅයොසඞ්කුආදීසු ලබ්භමානං ඛරත්තාදිගුණං පටිසෙධෙත්වා බුද්ධවචනස්ස මදඛණනසභාවසඞ්ඛාතස්ස විසෙසස්ස වුත්තත්තා අයං ගුණවිසෙසවුත්ති නාම හොති. නත්ථි මූලමස්ස ඛණනස්සාති ච, ජනානං සමූහොති ච, තාය මදොති ච විග්ගහො. ‘‘ගාළ්හං නිම්මූල’’න්ති ඛණනක්‍රියාය විසෙසනත්තා ගාළ්හං නිම්මූලං ඛණනං කරොතීති යොජනා.

२८५. “कठोर नाही” इत्यादी. हे मुनींद्र, आपले वचन कठोर किंवा कर्कश नाही, आणि कठीणही नाही. तरीही ते जनसमूहाच्या, जाती इत्यादींच्या आधारे निर्माण झालेल्या मदाला (अहंकाराला) अत्यंत दृढपणे मुळासकट (काहीही शिल्लक न ठेवता) उखडून टाकते. खोदण्यास समर्थ असलेल्या लोखंडाच्या पहारी इत्यादींमध्ये आढळणाऱ्या कठोरता इत्यादी गुणांचा निषेध करून, बुद्धवचनाच्या मद-उखडण्याच्या स्वभावरूप वैशिष्ट्याचे वर्णन केले असल्याने, याला ‘गुणविशेषवृत्ती’ (गुणविसेसवुत्ति) असे म्हणतात. “ज्या उखडण्याला मूळ उरले नाही ते”, “लोकांचा समूह” आणि “त्यांचा मद” असा विग्रह आहे. “खोलवर आणि मुळासकट” हे खोदण्याच्या क्रियेचे विशेषण असल्याने, “खोलवर मुळासकट उखडून टाकते” अशी योजना करावी.

286.

२८६.

දස්සීයතෙ’තිදිත්තං තු,සූරවීරත්තනං යහිං;

වදන්ති විඤ්ඤූ වචනං,රුළ්හාහඞ්කාරමීදිසං.

ज्या वाक्यात अत्यंत प्रदीप्त असे शूरत्व आणि वीरत्व दर्शविले जाते, अशा वचनाला विद्वान लोक ‘रूढा अहंकार’ (रुळ्हाहंकार) असे म्हणतात.

286. රුළ්හාහඞ්කාරං වදන්ති.

२८६. रूढा अहंकार असे म्हणतात.

286. ඉදානි රුළ්හාහඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘දස්සීයතෙ’’ ඉච්චාදිනා. සූරවීරත්තනං සූරභාවවීරභාවං අතිදිත්තං තු අතිසයෙන පන දිත්තං යහිං වාක්‍යෙ දස්සීයතෙ, ඊදිසං වචනං විඤ්ඤූ කවයො රුළ්හාහඞ්කාරමිති වදන්තීති. සූරො ච වීරො චාති ච, තෙසං භාවොති ච, රුළ්හො උග්ගතො අහඞ්කාරො එත්ථ වුත්තිවිසෙසෙති ච වාක්‍යං.

२८६. आता ‘रूढा अहंकार’ दर्शवितात, “दस्सीयते” इत्यादींद्वारे. ज्या वाक्यात शूरभाव आणि वीरभाव अत्यंत प्रदीप्तपणे दर्शविला जातो, अशा वचनाला विद्वान कवी ‘रूढा अहंकार’ असे म्हणतात. “शूर आणि वीर” आणि “त्यांचा भाव”, “रूढ झालेला म्हणजेच प्रकट झालेला अहंकार येथे वृत्तीविशेष आहे” असे हे वाक्य आहे.

287.

२८७.

දමෙ [Pg.276] නන්දොපනන්දස්ස,කිං මෙ බ්‍යාපාරදස්සනා;

පුත්තා මෙ පාදසම්භත්තා,සජ්ජා සන්තෙව තාදිසෙ.

नंदोपनंद नागराजाच्या दमनात मला माझा पराक्रम दाखवण्याची काय गरज? माझे चरणांशी लीन असलेले पुत्र अशा कार्यात सज्ज आहेतच.

287. උදාහරති ‘‘දමෙ’’ඉච්චාදිනා. නන්දොපනන්දස්ස නාගරාජස්ස අප්පමෙය්‍යමහානුභාවස්ස දමෙ දමනෙ මෙ මම නිරවධිසරන්තිප්පමෙය්‍යප්පභාවානුචරිතකිත්තිනොපි පරස්ස බ්‍යාපාරදස්සනා පයොගපටිපාදනෙන කිං පයොජනං, න කිම්පි, යතො මෙ පාදසම්භත්තා පාදාවනතා තාදිසෙ කම්මනි සජ්ජා බද්ධකච්ඡා සන්තෙව විජ්ජන්තෙව, තතොති යොජනීයං.

२८७. “दमे” इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. अपार सामर्थ्यशाली अशा नंदोपनंद नागराजाच्या दमनामध्ये, ज्यांची कीर्ती आणि असीम प्रभाव सर्वत्र पसरलेला आहे अशा माझ्यासारख्याने स्वतःचा पराक्रम किंवा प्रयत्न दाखवण्याचे काय प्रयोजन? काहीच नाही. कारण माझे चरणांशी लीन असलेले (पुत्र) अशा कार्यात सज्ज (कमर कसून तयार) आहेतच, म्हणून अशी योजना करावी.

287. ‘‘දමෙ’’ච්චාදි. නන්දොපනන්දස්ස නාගරඤ්ඤො දමෙ දමකරණෙ බ්‍යාපාරදස්සනා භුවනත්තයෙ පවත්තමානආනුභාවෙන ච සම්පවත්තිතකිත්තිසමූහෙන ච සමන්නාගතස්ස මය්හං තාදිසපයොගදස්සනෙන කිං පයොජනං. යස්මා මෙ පාදසම්භත්තා මය්හං චරණාවනතා තාදිසෙ කිච්චෙ සජ්ජා සන්නද්ධා පුත්තා බහවො සන්ති එව, තස්මාති. චෙතොවසිතාය සූරවීරභාවො ඉහ අතිදිත්තො දස්සිතො හොති. බ්‍යාපාරස්ස දස්සනමිති ච, පාදෙසු සම්භත්තාති ච වාක්‍යං.

२८७. “दमे” इत्यादी. नंदोपनंद नागराजाच्या दमनामध्ये, तिन्ही लोकांत पसरलेल्या प्रभावाने आणि कीर्तीने युक्त असलेल्या माझ्यासारख्याने स्वतःचा पराक्रम दाखवण्याचे काय प्रयोजन? कारण माझ्या चरणांशी लीन असलेले, अशा कार्यात सज्ज आणि कटिबद्ध असलेले अनेक पुत्र आहेतच, म्हणून. येथे चित्ताच्या वशतेमुळे शूरवीरभाव अत्यंत प्रदीप्तपणे दर्शविला गेला आहे. “व्यापाराचे (प्रयत्नाचे) दर्शन” आणि “चरणांशी लीन असलेले” असे हे वाक्य आहे.

288.

२८८.

සිලෙසො වචනා’නෙකා-භිධෙය්‍යෙ’කපදායුතං;

අභින්නපදවාක්‍යාදි-වසා තෙධා’ය’මීරිතො.

एकाच पदाने युक्त असलेल्या आणि अनेक अर्थ व्यक्त करणाऱ्या वचनाला ‘श्लेष’ (सिलेस) म्हणतात. अभिन्नपद, भिन्नपद आणि वाक्य इत्यादींच्या भेदाने हा तीन प्रकारचा सांगितला आहे.

288. සිලෙසං නිද්දිසති ‘‘සිලෙසො’’ඉච්චාදිනා. අනෙකං භින්නමභිධෙය්‍යත්ථො යස්සාත්‍යනෙකාභිධෙය්‍යං. එකෙන සමානෙන පදෙන සරූපෙන ආයුතමන්විතං යං වචනං වුත්තීති අනුවදිත්වා සො සිලෙසොති විධීයතෙ, යෙන කෙනචි [Pg.277] රූපෙන උපමානොපමෙය්‍යලක්ඛණත්ථානං සිලෙසනතො. අයඤ්චෙවංලක්ඛණො සිලෙසො තෙධා ඊරිතො. කථං? අභින්නපදවාක්‍යාදිවසා අභින්නමෙකං පදං ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තරූපං යත්‍ර, තමෙව වාක්‍යං වාක්‍යලක්ඛණොපෙතත්තා. තං ආදි යෙසං, තෙසං වසාති අත්ථො.

२८८. “सिलेसो” इत्यादींद्वारे श्लेषाचे (सिलेस) निर्देश करतात. ज्याचे अनेक भिन्न अर्थ असतात ते ‘अनेकाभिधेय’. एकाच समान रूपाच्या पदाने युक्त असलेल्या वचनाला ‘श्लेष’ असे म्हणतात, कारण कोणत्याही रूपाने उपमान आणि उपमेय यांच्या अर्थांचे येथे श्लिष्टीकरण (एकत्रीकरण) होते. अशा लक्षणांनी युक्त असलेला श्लेष तीन प्रकारचा सांगितला आहे. कसा? अभिन्नपद, वाक्य इत्यादींच्या भेदाने. जेथे विभक्ती इत्यादी प्रत्ययांनी युक्त असलेले पद अभिन्न असते, आणि वाक्य हे वाक्याच्या लक्षणांनी युक्त असते, ते ज्यांच्या सुरुवातीला आहे त्यांच्या भेदाने, असा अर्थ आहे.

288. ඉදානි සිලෙසාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘සිලෙසො’’ච්චාදිනා. අනෙකාභිධෙය්‍යං එකපදායුතං උභයත්ථ සාධාරණත්තා තුල්‍යෙන සද්දරූපෙන යුත්තං යං වචනං අත්ථි, සො සිලෙසො නාම. සො පන යෙන කෙනචි සාධම්මරූපෙන උපමානොපමෙය්‍යභූතානමත්ථානං සිලිට්ඨත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵුසිත්වා ඨිතත්තා සිලෙසො නාම. අයං වුත්තලක්ඛණො සිලෙසො අභින්නපදවාක්‍යාදිවසා අකතවිකාරානං ස්‍යාද්‍යන්තත්‍යාද්‍යන්තපදසමන්නාගතානං වාක්‍යලක්ඛණොපෙතවාක්‍යානං පභෙදෙන තෙධා ඊරිතොති. අනෙකමභිධෙය්‍යං යස්සෙති ච, එකඤ්ච තං පදඤ්චෙති ච, තෙන ආයුතන්ති ච, අභින්නානි පදානි යස්මින්ති ච, තඤ්ච තං වාක්‍යඤ්චාති ච, තං ආදි යෙසං අභින්නපදවාක්‍යානන්ති ච, තෙසං වසො භෙදොති ච වාක්‍යං.

२८८. आता “सिलेसो” इत्यादींद्वारे श्लेषालंकार (सिलेसालंकार) दर्शवितात. दोन्ही अर्थांमध्ये साधारण असलेल्या समान शब्दरूपाने युक्त आणि अनेक अर्थ व्यक्त करणारे जे वचन असते, त्याला ‘श्लेष’ म्हणतात. तो कोणत्याही साधर्म्य रूपाने उपमान आणि उपमेय असलेल्या अर्थांच्या श्लिष्टतेमुळे (एकमेकांना स्पर्श करून राहिल्यामुळे) ‘श्लेष’ या नावाने ओळखला जातो. हा सांगितलेल्या लक्षणांचा श्लेष, अभिन्नपद आणि वाक्य इत्यादींच्या भेदाने, विकार न पावलेल्या विभक्ती व क्रियापद प्रत्ययांनी युक्त असलेल्या वाक्यांच्या प्रकारांनुसार तीन प्रकारचा सांगितला आहे. “ज्याचे अनेक अर्थ आहेत ते”, “एकच असलेले पद”, “त्याने युक्त असलेले”, “ज्यात पदे अभिन्न आहेत ते”, “तेच वाक्य”, “अभिन्नपद आणि वाक्य ज्यांच्या सुरुवातीला आहेत ते”, “त्यांचा भेद” असे हे वाक्य आहे. येथे दुसराही अर्थ श्लिष्ट होतो म्हणून तो श्लेष आहे. “भिन्नपदवाक्यश्लेष” इत्यादी देखील याच पद्धतीने समजून घ्यावे.

289.

२८९.

අන්ධන්තමහරො හාරී, සමාරුළ්හො මහොදයං;

රාජතෙ රංසිමාලී’යං, භගවා බොධයං ජනෙ.

अंधकार नष्ट करणारे, मनोहर, महाउदयाला (किंवा महान अभ्युदयाला) प्राप्त झालेले; हे किरणमाली (सूर्य) किंवा भगवान, लोकांना जागृत (किंवा प्रबुद्ध) करत शोभून दिसत आहेत.

අභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.

अभिन्नपदवाक्यश्लेष.

289. උදාහරති ‘‘අන්ධන්තමි’’ච්චාදි. අයං භගවා සූරියො මහාමුනි ච. තත්ථ සූරියො තාව අන්ධන්තමහරො පකතියන්ධකාරොපහාරී, මහාමුනි තු අන්ධකාරමොහතමාපහාරී. හාරී මනුඤ්ඤො සූරියො මහාමුනි ච, සූරියො [Pg.278] මහොදයං මහන්තං උදයං පබ්බතං සමාරුළ්හො, මහාමුනි තු මහොදයං මහන්තමබ්භුදයං සම්මාසම්බොධිසමධිගමරූපං සමාරුළ්හො පත්තො. රංසීනං මාලා, සා අස්ස අත්ථීති රංසිමාලී, සූරියො මහාමුනි ච. ජනෙ බොධයං නිද්දාපගමනෙන කිලෙසනිද්දාපගමනෙන වා පබොධයන්තො රාජතෙ දිබ්බතීති. අභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො භඞ්ගෙන විනා යථාවට්ඨානමුභයත්ථ පදයොජනතො.

२८९. “अंधन्तमं” इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे भगवान म्हणजे सूर्य आणि महामुनी (बुद्ध) दोन्ही आहेत. त्यापैकी सूर्य हा नैसर्गिक अंधकार नष्ट करणारा आहे, तर महामुनी हे अज्ञानरूपी मोहाचा अंधकार नष्ट करणारे आहेत. ‘हारी’ म्हणजे मनोहर, सूर्य आणि महामुनी दोन्ही मनोहर आहेत. सूर्य हा ‘महोदय’ म्हणजे मोठ्या उदय पर्वतावर आरूढ झाला आहे, तर महामुनी हे ‘महोदय’ म्हणजे सम्यक्संबोधीच्या प्राप्तीरूप महान अभ्युदयाला प्राप्त झाले आहेत. किरणांची माला ज्याच्याजवळ आहे तो ‘किरणमाली’ (रश्मिमाली), सूर्य आणि महामुनी दोन्ही किरणमाली आहेत. लोकांना झोपेतून जागे करत किंवा क्लेशरूपी निद्रेतून प्रबुद्ध करत ते शोभून दिसत आहेत. पदांचे विभाजन न करता दोन्ही अर्थांमध्ये जशीच्या तशी पदयोजना होत असल्यामुळे हा ‘अभिन्नपदवाक्यश्लेष’ आहे.

289. ඉදානි උදාහරති ‘‘අන්ධ’’මිච්චාදිනා. මහොදයං මහන්තං උදයං පබ්බතං, සබ්බඤ්ඤුපදවිසඞ්ඛාතමහාභිවුද්ධිං වා සමාරුළ්හො ආරුළ්හො, සම්පත්තො වා, අන්ධන්තමහරො චක්කවාළගබ්භෙ පත්ථටපකතිඝනන්ධකාරස්ස, ඤාණලොචනස්ස අන්ධකරණතො අන්ධකාරොති වුත්තමොහස්ස වා විද්ධංසකො, හාරී තෙනෙව මනුඤ්ඤො රංසිමාලී අත්තනො රංසිමාලාය සමන්නාගතො ජනෙ පකතිනිද්දාය කිලෙසනිද්දාය වා සමන්නාගතෙ සත්තෙ බොධයං බොධයන්තො අයං භගවා දිවාකරො, ඡහි භගධම්මෙහි සමන්නාගතො බුද්ධො වා රාජතෙ දිබ්බතීති. ද්වීසු පක්ඛෙසු පදානං සමානභාවෙන ඨිතත්තා අයං අභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො. අන්ධො ච සො තමො චෙති ච, තං හරතීති ච, මහන්තො ච සො උදයො පබ්බතො චාති ච, මහන්තො ච සො උදයො අබ්භුදයො අභිවුද්ධි චාති ච, රංසීනං මාලාති ච, සා අස්ස අත්ථීති ච, භගො සිරී අස්ස සූරියස්ස අත්ථීති ච, භගො සිරීකාමපයතනාදිප්පකාරො අස්ස සත්ථුනො අත්ථීති ච විග්ගහො. අභින්නපදවාක්‍යසඞ්ඛාතො සිලෙසො. අපරොපි අත්ථො එත්ථ සිලිස්සතීති සිලෙසො. ‘‘භින්නපදවාක්‍යසිලෙසො’’තිආදිකම්පි ඉමිනා නයෙන ඤාතබ්බං.

२८९. आता “अंधं” इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. ‘महोदय’ म्हणजे मोठ्या उदय पर्वतावर आरूढ झालेला, किंवा सर्वज्ञतेच्या पदाने युक्त अशा महान अभिवृद्धीला प्राप्त झालेला. ‘अंधंतमहर’ म्हणजे चक्रवाळामध्ये पसरलेल्या नैसर्गिक दाट अंधकाराचा नाश करणारा, किंवा ज्ञानचक्षूला आंधळे करत असल्यामुळे अंधकार म्हटल्या गेलेल्या मोहाचा नाश करणारा. ‘हारी’ म्हणजे मनोहर, आपल्या किरणमालेने युक्त असलेला, लोकांना नैसर्गिक निद्रेतून किंवा क्लेशरूपी निद्रेत असलेल्या प्राण्यांना प्रबुद्ध करत असलेला हा भगवान सूर्य किंवा सहा भगधर्मांनी युक्त असलेले बुद्ध शोभून दिसत आहेत. दोन्ही बाजूंनी पदांची रचना समान राहिल्यामुळे हा ‘अभिन्नपदवाक्यश्लेष’ आहे. “तो अंधकाररूप मोह” आणि “त्याचा नाश करणारा”, “मोठा उदय पर्वत”, “महान अभ्युदय किंवा अभिवृद्धी”, “किरणांची माला” आणि “ती ज्याच्याजवळ आहे तो”, “ज्या सूर्याकडे ऐश्वर्य (भग) आहे तो”, “ज्या शास्त्यांकडे ऐश्वर्य, कीर्ती, काम, प्रयत्न इत्यादी प्रकारचा भग आहे तो” असा विग्रह आहे. हा ‘अभिन्नपदवाक्य’ नावाचा श्लेष आहे. येथे दुसराही अर्थ श्लिष्ट होतो म्हणून तो श्लेष आहे. “भिन्नपदवाक्यश्लेष” इत्यादी देखील याच पद्धतीने समजून घ्यावे.

290.

२९०.

සාරදාමලකාභාසො, සමානීතපරික්ඛයො;

කුමුදාකරසම්බොධො, පීණෙති ජනතං සුධී.

शरद ऋतूतील निर्मल प्रकाशासारखा (किंवा निर्वाणरूपी सार देणारा आणि हस्तामलकासारखा ज्ञानप्रकाश असलेला), क्षय पावलेला (किंवा क्लेशांचा क्षय घडवून आणलेला); कुमुदांना (कमळांना) विकसित करणारा (किंवा पृथ्वीवरील लोकांना आनंदित करून चतुरार्यसत्याचा बोध करून देणारा) तो सुधी (चंद्र किंवा बुद्ध) जनसमूहाला आनंदित करतो.

භින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.

भिन्नपदवाक्यश्लेष.

290. ‘‘සාරදෙ’’ච්චාදි. සුධා අස්ස අත්ථීති සුධී, චන්දො. සොභනා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණරූපං බුද්ධි අස්ස අත්ථීති සුධී, [Pg.279] සම්මාසම්බුද්ධො. සාරදො සරදකාලෙ සම්භූතො අමලකො නිම්මලො ආභා සොභා යස්ස සො, චන්දො. පරෙසං නිබ්බානසාරං දදාතීති සාරදො, අමලකො ආභාසො, අමලකස්ස හත්ථාමලකස්සෙව වා ආභාසො අසෙසඤෙය්‍යාවබොධො යස්ස සො, සම්මාසම්බුද්ධො. සං සම්මා කමෙනානීයමානත්තා ආනීතො පරික්ඛයො කණ්හපක්ඛො යෙන සො, චන්දො. සමං වූපසමං ආනීතො පරික්ඛයො හානි කිලෙසසත්තුකතො අධිගතක්ඛයත්තා යෙනසො, සම්මාසම්බුද්ධො. කුමුදාකරස්ස කුමුදස්ස රංසියා සම්බොධි විකාසො යස්ස සො, චන්දො. කුයා පථවියා මුදං පීතිං කරොතීති කුමුදාකරො, සම්බොධො චතුසච්චාවබොධො යස්ස සො, සම්මාසම්බුද්ධො, ජනතං ජනසමූහං පීණෙතීති. අයං භින්නපදවාක්‍යසිලෙසො වුත්තෙන විධිනා පදානං භින්නත්තා.

२९०. “सारद” इत्यादी. ज्याच्याकडे ‘सुधा’ (अमृत) आहे तो ‘सुधी’ म्हणजे चंद्र. ज्यांच्याकडे शोभन अशी सर्वज्ञताज्ञानाची बुद्धी आहे ते ‘सुधी’ म्हणजे सम्यक्संबुद्ध. ‘सारद’ म्हणजे शरद ऋतूत उत्पन्न झालेली, निर्मल अशी आभा (शोभा) ज्याची आहे तो चंद्र. इतरांना निर्वाणरूपी सार देतात म्हणून ‘सारद’, निर्मल आभास असलेले, किंवा हातावरील आवळ्याप्रमाणे (हस्तामलक) ज्यांना संपूर्ण ज्ञेय गोष्टींचा बोध झाला आहे ते सम्यक्संबुद्ध. ज्याच्याद्वारे कृष्णपक्षाचा क्षय योग्य क्रमाने आणला जातो तो चंद्र. ज्यांच्याद्वारे क्लेशरूपी शत्रूंचा क्षय करून शांतता (शम) प्राप्त केली गेली आहे ते सम्यक्संबुद्ध. कुमुदांच्या (कमळांच्या) समूहाचा आपल्या किरणांनी विकास (बोध) घडवून आणणारा तो चंद्र. ‘कु’ म्हणजे पृथ्वीवर ‘मुद’ म्हणजे आनंद निर्माण करणारे ते ‘कुमुदाकर’, आणि ज्यांना चतुरार्यसत्याचा बोध झाला आहे ते सम्यक्संबुद्ध, जनसमूहाला आनंदित करतात. सांगितलेल्या विधीनुसार पदांचे विभाजन होत असल्यामुळे हा ‘भिन्नपदवाक्यश्लेष’ आहे.

290. ‘‘සාර’’ඉච්චාදි. සාරදො සරදකාලෙ සම්භූතො, වෙනෙය්‍යානං නිබ්බානසාරදායකො වා, අමලකාභාසො නිම්මලසොභො, නිම්මලකෙතුමාලාසමන්නාගතත්තා තාදිසමත්ථකසොභො වා, අථ වා සාරදාමලකාභාසො සරදකාලෙ සඤ්ජාතනිම්මලසොභො, වෙනෙය්‍යානං නිබ්බානසාරදායකනිම්මලසොභො වා, අථ වා සාරදආමලකආභාසො නිබ්බානසාරදායකහත්ථාමලකසදිසඤෙය්‍යාවබොධො. සමානීතපරික්ඛයො කණ්හපක්ඛෙ සුට්ඨු කමෙන ආනීතො පරික්ඛයො පරිපුණ්ණො වා චන්දො, සමසඞ්ඛතසන්තිං ආනීතකිලෙසපරිහානිසඞ්ඛාතපරික්ඛයො වා. කුමුදාකරසම්බොධො කුමුදවිකාසනෙන සමන්නාගතො, කුසඞ්ඛාතපථවීනිස්සිතානං ජනානං පීතිජනනචතුසච්චාවබොධෙන සමන්නාගතො වා. සුධී සුධාසඞ්ඛාතඅමතවන්තතාය [Pg.280] තන්නාමකො චන්දො, සුන්දරපඤ්ඤවන්තතාය තන්නාමකො සම්මාසම්බුද්ධො වා. ජනතං ජනසමූහං පීණෙතීති. උභයපක්ඛෙසු පදං භින්දිත්වා අත්ථස්ස යොජනතො අයං භින්නපදවාක්‍යසිලෙසො. සරදෙ භවො සාරදො, චන්දො. සාරං දදාතීති සාරදො, භගවා. ‘‘සාරදො’’ති ඉදං ‘‘ආභාසො’’ති පදස්ස විසෙසනං හොති. අමලකොනිම්මලො ආභාසො අස්ස චන්දස්සාති ච, කම්හි මත්ථකෙ ආභාසොති ච, අමලො කාභාසො අස්ස සත්ථුනොති ච, සාරදො අමලකො ආභාසො යස්ස චන්දස්ස භගවතො වාති ච, සාරදො ආමලකස්ස විය ආභාසො ඤෙය්‍යාවබොධො අස්ස භගවතොති ච, සං සම්මා ආනීතො පරික්ඛයො කලාහානි අනෙනෙති ච, සමං වූපසමං ආනීතො පරික්ඛයො හානි කිලෙසසත්තුතො යෙනෙති ච, කුමුදානං ආකරොති ච, තෙසං සම්බොධො විකාසො යස්සෙති ච, මුදං පීතිං කරොතීති මුදාකරො. කුයා පථවියා මුදාකරොති ච, සො සම්බොධො චතුසච්චාවබොධො යස්සෙති ච, සුධා අමතං අස්ස චන්දස්ස අත්ථීති ච, සු සොභනා ධී බුද්ධි අස්ස සම්බුද්ධස්සාති ච විග්ගහො.

२९०. “सार” इत्यादी. 'सारद' म्हणजे शरद ऋतूत उत्पन्न झालेला, किंवा विनेय (शिष्य) लोकांना निर्वाणरूपी सार देणारा. 'अमलकाभास' म्हणजे निर्मळ शोभा असलेला, किंवा निर्मळ केतुमाळेने (प्रभामंडळाने) युक्त असल्यामुळे तशा प्रकारच्या मस्तकावरील शोभेने युक्त असलेला. अथवा 'सारदामलकाभास' म्हणजे शरद ऋतूत उत्पन्न झालेली निर्मळ शोभा असलेला, किंवा विनेय लोकांना निर्वाणरूपी सार देणारी निर्मळ शोभा असलेला. अथवा 'सारद-आमलक-आभास' म्हणजे निर्वाणरूपी सार देणारा आणि हातावरील आवळ्याप्रमाणे ज्ञेय गोष्टींचे आकलन (अवबोध) करून देणारा. 'समानीतपरिक्षय' म्हणजे कृष्णपक्षात क्रमाने पूर्णपणे क्षयाला गेलेला किंवा पूर्ण झालेला चंद्र, अथवा सम (शांत) अशा निर्वाणरूपी शांतीला प्राप्त करून देणारा आणि क्लेशांच्या क्षयाने युक्त असलेला. 'कुमुदाकरसंबोध' म्हणजे कमळांच्या विकासाने (उमलण्याने) युक्त असलेला, किंवा 'कु' म्हणजे पृथ्वीवर आश्रित असलेल्या लोकांमध्ये प्रीती उत्पन्न करणाऱ्या चार आर्यसत्यांच्या अवबोधाने (ज्ञानाने) युक्त असलेला. 'सुधी' म्हणजे 'सुधा' नावाच्या अमृताने युक्त असल्यामुळे त्या नावाचा चंद्र, किंवा सुंदर प्रज्ञेने युक्त असल्यामुळे त्या नावाचे सम्यक्संबुद्ध. 'जनतम्' म्हणजे जनसमूहाला तृप्त करतो. दोन्ही बाजूंनी पदांचा विग्रह करून अर्थ लावल्यामुळे हा 'भिन्नपदवाक्यश्लेष' (भिन्नपदवाक्यसिलेस) आहे. शरद ऋतूत होणारा तो 'सारद' म्हणजे चंद्र. सार देणारा तो 'सारद' म्हणजे भगवान. 'सारद' हे 'आभास' या पदाचे विशेषण आहे. चंद्राची शोभा निर्मळ (अमल) आहे, आणि मस्तकावर (कम्-मध्ये) शोभा आहे, शास्त्यांची (बुद्धांची) शोभा निर्मळ आहे, चंद्र किंवा भगवान यांची शोभा शरद ऋतूतील आवळ्याप्रमाणे निर्मळ आहे, भगवंतांचे ज्ञेय वस्तूंचे आकलन शरद ऋतूतील आवळ्याप्रमाणे स्पष्ट आहे, ज्याच्याद्वारे कलेचा क्षय चांगल्या प्रकारे आणला गेला आहे, ज्याच्याद्वारे क्लेशरूपी शत्रूंचा क्षय किंवा उपशम केला गेला आहे, कमळांचा जो आकर (समूह) आहे आणि त्यांचा जो संबोध (विकास) आहे, जो मोद (आनंद) निर्माण करतो तो मुदाकर, 'कु' म्हणजे पृथ्वीवरील लोकांना आनंद देणारा आणि तो संबोध म्हणजे चार आर्यसत्यांचा अवबोध ज्याला झाला आहे तो, चंद्राकडे सुधा (अमृत) आहे, आणि सम्यक्संबुद्धांकडे सुंदर 'धी' (बुद्धी/प्रज्ञा) आहे, असा हा विग्रह आहे.

291.

२९१.

සමාහිතත්තවිනයො, අහීනමදමද්දනො;

සුගතො විසදං පාතු, පාණිනං සො විනායකො.

समाहितचित्त आणि संयमी (किंवा योग्य गतीने युक्त), गर्विष्ठांच्या गर्वाचे मर्दन करणारे; ते सुगत प्राण्यांचे स्पष्टपणे रक्षण करोत, जे प्राण्यांचे मार्गदर्शक (विनायक) आहेत.

භින්නාභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.

भिन्नाभिन्नपदवाक्यश्लेष.

291. ‘‘සමාහිතෙ’’ච්චාදි. සං සම්මා ආහිතො පතිට්ඨාපිතො අත්තස්ස විනයො විනයනං සබ්බත්ථ සවිසයෙ අප්පටිහතචාරවසෙන යස්ස සො, ගරුළො. විනයනං පවිවිත්තකායචිත්තප්පවත්තිවසෙන දමනං යස්ස සො, සම්මාසම්බුද්ධො. ඉති අභින්නපදං. අහීනං සප්පානං ඉනා නායකා, තෙසං මදං මද්දතීති අහීනමදමද්දනො, ගරුළො. අහීනානමුත්තමපුරිසානම්පි මහාබ්‍රහ්මාදීනං මදං මද්දතීති අහීනමදමද්දනො, සම්මාසම්බුද්ධො. සුන්දරං ගතං ගමනං සමුද්දං භින්දිත්වා ජලසඞ්ගමතො පඨමමෙවඋග්ගමනසාමත්ථියයොගතො [Pg.281] යස්ස සො, ගරුළො. සුන්දරං ගමනමස්ස නාගවික්කන්තචාරත්තා සුගතො, සම්මාසම්බුද්ධො. අභින්නපදං. සො වීනං පක්ඛීනං නායකො, ගරුළො. විසං දදාතීති විසදං පාණිනං නාගලොකං පාතු අහිංසනවසෙන පාලයතු, සො විනෙති වෙනෙය්‍යෙති විනායකො, සම්මාසම්බුද්ධො. පාණිනං සකලසත්තලොකං විසදං අසල්ලීනං පාතු. භින්නාභින්නපදවාක්‍යසිලෙසොයං වුත්තනයෙන පදානං උභයමිස්සත්තා.

२९१. “समाहित” इत्यादी. ज्याने आपल्या विषयामध्ये अडथळा नसलेल्या गतीमुळे स्वतःचा विनय (संयम किंवा गती) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केला आहे तो गरुळ. काय आणि चित्त यांच्या एकांत प्रवृत्तीद्वारे ज्याचे दमन (संयम) झाले आहे ते सम्यक्संबुद्ध. हे 'अभिन्नपद' आहे. 'अहीन' म्हणजे सर्प, त्यांचे 'इन' म्हणजे नायक (राजे), त्यांच्या गर्वाचे मर्दन करतो तो 'अहीनमदमर्दन' म्हणजे गरुळ. 'अहीन' म्हणजे महाब्रह्मा इत्यादी उत्तम पुरुषांच्याही गर्वाचे मर्दन करतात ते 'अहीनमदमर्दन' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध. समुद्राचे पाणी दुभंगून पाण्याच्या प्रवाहातून सर्वप्रथम वर येण्याच्या सामर्थ्यामुळे ज्याचे गमन सुंदर आहे तो गरुळ. नागविक्रांत गतीने चालत असल्यामुळे ज्यांचे गमन सुंदर आहे ते 'सुगत' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध. हे 'अभिन्नपद' आहे. 'वी' म्हणजे पक्षी, त्यांचा जो नायक तो गरुळ. 'विष' देणारा जो 'विषद' म्हणजे नागलोक, त्याचे अहिंसेच्या द्वारे रक्षण करो, आणि जे विनेय (शिष्य) लोकांना सन्मार्गावर आणतात (विनेति) ते 'विनायक' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध. ते संपूर्ण प्राणीलोकाचे स्पष्टपणे (विशदपणे) किंवा निर्भयपणे रक्षण करोत. पदांमधील दोन्ही प्रकारच्या (भिन्न आणि अभिन्न) मिश्रणामुळे सांगितलेल्या पद्धतीने हा 'भिन्नाभिन्नपदवाक्यश्लेष' आहे.

291. ‘‘සමාහිතෙ’’ච්චාදි. සමාහිතත්තවිනයො සම්මා ආහිතාය ඨපිතාය සරීරස්ස සවිසයෙ ගතියා සමන්නාගතො, සම්මා ආහිතෙන ඨපිතෙන චිත්තදමනෙන සමන්නාගතො වා, අහීනමදමද්දනො නාගරාජූනං මදමද්දනො, අහීනානං උත්තමානං බකබ්‍රහ්මාදීනම්පි මදමද්දනො වා, සුගතො පක්ඛවාතවෙගෙන සමුද්දජලං ද්විධා කත්වා තස්මිං ජලෙ අනෙකීභූතෙයෙව නාගභවනං ගන්ත්වා නාගෙ ගහෙත්වා ගමනෙ සමත්ථත්තා සුන්දරගමනො, සමන්තභද්දකඅනෙකප්පකාරගමනො වා, විනායකො පක්ඛීනං නායකො සො ගරුළරාජා විසදං ඝොරවිසත්තා විසදායකං පාණිනං නාගලොකං පාතු අහිංසනවසෙන පාලෙතු. නො චෙ, විනායකො වෙනෙය්‍යෙ විනෙන්තො සො සම්මාසම්බුද්ධො පාණිනං සකලසත්තලොකං විසදං විසාරදං කත්වා පාතු අහිතාපනයනහිතොපනයනෙන රක්ඛතූති. උභයපක්ඛෙසු ‘‘අහීනමදමද්දනො’’ඉච්චාදිකෙහි භින්නෙහි ච ‘‘සමාහිතත්තවිනයො’’ඉච්චාදිකෙහි අභින්නෙහි ච පදෙහි සමන්නාගතත්තා අයං භින්නාභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො. අත්තස්ස විනයොති ච, සමාහිතො අත්තවිනයො යස්ස ගරුළස්ස තථාගතස්ස වාති ච, අහීනං ඉනා නායකාති ච, අහීනානං නාගරාජූනං මදොති ච, හීනෙහි අඤ්ඤෙ අහීනා උත්තමා, තෙසං මදොති [Pg.282] ච, තං මද්දතීති ච, වීනං පක්ඛීනං නායකොති ච, වෙනෙය්‍යජනෙ විනෙතීති ච වාක්‍යං. දුතියපක්ඛෙ ‘‘විසද’’න්ති ක්‍රියාවිසෙසනං.

२९१. “समाहित” इत्यादी. 'समाहितत्तविनय' म्हणजे शरीराच्या स्वतःच्या विषयांमधील गती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केलेल्या गतीने युक्त असलेला (गरुळ), किंवा चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केलेल्या चित्तदमनाने युक्त असलेले (सम्यक्संबुद्ध). 'अहीनमदमर्दन' म्हणजे नागराजांच्या गर्वाचे मर्दन करणारा (गरुळ), किंवा 'अहीन' म्हणजे श्रेष्ठ अशा बकब्रह्मा इत्यादींच्याही गर्वाचे मर्दन करणारे (सम्यक्संबुद्ध). 'सुगत' म्हणजे पंखांच्या वाऱ्याच्या वेगाने समुद्राचे पाणी दुभंगून, त्या पाण्यात एकत्र असलेल्या नागभवनात जाऊन नागांना पकडून जाण्यास समर्थ असल्यामुळे सुंदर गमन करणारा (गरुळ), किंवा सर्व बाजूंनी कल्याणकारी अशा अनेक प्रकारच्या गमनाने युक्त असलेले (सम्यक्संबुद्ध). 'विनायक' म्हणजे पक्ष्यांचा नायक तो गरुळराज, घोर विषामुळे विष देणाऱ्या (विषद) प्राण्यांच्या नागलोकाचे अहिंसेच्या द्वारे रक्षण करो. अथवा, 'विनायक' म्हणजे विनेय लोकांना सन्मार्गावर आणणारे ते सम्यक्संबुद्ध संपूर्ण प्राणीलोकाला विशद (विशारद/भयमुक्त) करून त्यांचे रक्षण करोत, अहित दूर करून आणि हित प्रदान करून त्यांचे रक्षण करोत. दोन्ही बाजूंनी 'अहीनमदमर्दन' इत्यादी भिन्न पदांनी आणि 'समाहितत्तविनय' इत्यादी अभिन्न पदांनी युक्त असल्यामुळे हा 'भिन्नाभिन्नपदवाक्यश्लेष' आहे. स्वतःचा विनय असा विग्रह, किंवा ज्याचा आत्मसंयम समाहित आहे असा तो गरुळ किंवा तथागत. 'अहीन' म्हणजे सर्प आणि 'इन' म्हणजे नायक. 'अहीन' म्हणजे नागराजांचा गर्व. हीन लोकांशिवाय इतर ते 'अहीन' म्हणजे उत्तम लोक, त्यांचा गर्व, आणि त्याचे मर्दन करतो तो. 'वी' म्हणजे पक्षी, त्यांचा नायक. विनेय लोकांना सन्मार्गावर आणतो ते वाक्य. दुसऱ्या पक्षात 'विशदम्' हे क्रियाविशेषण आहे.

292.

२९२.

විරුද්ධාවිරුද්ධාභින්න-කම්මා නියමවා පරො;

නියමක්ඛෙපවචනො, අවිරොධි විරොධ්‍ය’පි.

विरुद्धकर्म, अविरुद्धकर्म आणि अभिन्नकर्म श्लेष, तसेच दुसरा नियमवान श्लेष; नियमक्षेपवचन श्लेष, अविरोधी श्लेष आणि विरोधी श्लेष देखील आहेत.

293.

२९३.

ඔචිත්‍යසම්පොසකාදි, සිලෙසො පදජාදි’ති ;

එසං නිදස්සනෙස්වෙව, රූප’මාවිභවිස්සති.

औचित्यसंपोषक इत्यादी श्लेष, आणि पदापासून उत्पन्न होणारे (पदजात) इत्यादी श्लेष; यांची रूपे (लक्षणे) यांच्या उदाहरणांमध्येच स्पष्ट होतील.

292-3. සිලෙසභෙදමඤ්ඤථාපි දස්සෙතුමාහ ‘‘විරුද්ධ’’ඉච්චාදි. විරුද්ධානි චාවිරුද්ධානි ච අඤ්ඤමභින්නඤ්ච, තානියෙව කම්මානි ක්‍රියානි යෙසං, තෙ තයො සිලෙසා. නියමො’වධාරණමස්මිං අත්ථීති නියමවා, පරො අඤ්ඤො සිලෙසොපි. නියමස්ස අක්ඛෙපො නිසෙධනං යස්ස, තං වචනමභිධානං යස්ස, තාදිසොපි. නාස්ස විරොධො අත්ථීත්‍යවිරොධි, සොපි. විරොධො අසඞ්ගති එත්ථ විජ්ජතීති විරොධි, සොපි. ඔචිත්‍යං සම්පොසෙතීති ඔචිත්‍යසම්පොසකො, සො ආදි යස්ස අලඞ්කාරන්තරගොචරස්ස සිලෙසස්ස, සො පදතො ජාතාදිසිලෙසොපි. ඉතිතෙ පරෙපි සිලෙසභෙදා සන්ති. එසං යථාවුත්තානං නිදස්සනෙසු පයොගෙස්වෙව රූපං සභාවො ලක්ඛණං ආවිභවිස්සතීති.

२९२-३. श्लेषाचे भेद इतर प्रकारेही दाखवण्यासाठी "विरुद्ध" इत्यादी म्हणाले. ज्यांचे कर्म म्हणजे क्रिया विरुद्ध, अविरुद्ध आणि अभिन्न आहेत, ते तीन श्लेष आहेत. 'नियम' म्हणजे अवधारण (निश्चिती) ज्यामध्ये आहे तो 'नियमवान' नावाचा दुसरा श्लेष आहे. नियमाचा आक्षेप म्हणजे निषेध ज्यामध्ये आहे, असे वचन (कथन) असणारा श्लेष देखील आहे. ज्यामध्ये विरोध नाही तो 'अविरोधी' श्लेष देखील आहे. ज्यामध्ये विरोध म्हणजे असंगती आढळते तो 'विरोधी' श्लेष देखील आहे. औचित्याचे पोषण करतो तो 'औचित्यसंपोषक' श्लेष, तो ज्याच्या सुरुवातीला आहे असा इतर अलंकारांच्या विषयात येणारा श्लेष, आणि पदापासून उत्पन्न होणारा (पदजात) इत्यादी श्लेष देखील आहेत. अशा प्रकारे श्लेषाचे इतरही भेद आहेत. या सांगितलेल्या श्लेषांचे रूप म्हणजे स्वभाव किंवा लक्षण त्यांच्या उदाहरणांमध्ये (प्रयोगांमध्ये) च स्पष्ट होईल.

292-3. අවුත්තසිලෙසවිසෙසෙ දස්සෙතුං උද්දිසති ‘‘විරුද්ධා’’ඉච්චාදි. විරුද්ධාවිරුද්ධාභින්නකම්මා අපි උභයත්ථස්ස විරුද්ධෙන ච අවිරුද්ධෙන ච අභින්නෙන ච කම්මෙන සමන්විතා තයො සිලෙසා ච, පරො අඤ්ඤො නියමවාපි අවධාරණෙන යුත්තසිලෙසො ච, නියමක්ඛෙපවචනොපි අවධාරණස්ස පටිසෙධපකාසකාභිධානසිලෙසො ච, අවිරොධිපි උභයපක්ඛාවිරොධිසිලෙසො ච, විරොධිඅපි උභයත්ථස්ස [Pg.283] විරොධිසිලෙසො ච, පදජාදි පදෙන ජාතො වාක්‍යෙන ජාතො ඔචිත්‍යසම්පොසකාදිසිලෙසොපීති එසං සිලෙසානං නිදස්සනෙස්වෙව නිදස්සනසඞ්ඛතඋදාහරණෙස්වෙව රූපං සරූපං තෙසං ලක්ඛණං වා ආවිභවිස්සති, නිදස්සියමානඋදාහරණෙනෙව ලක්ඛණස්ස ගම්මමානත්තා විසුං න කථෙස්සාමීති අධිප්පායො. විරුද්ධානි ච අවිරුද්ධානි ච අභින්නඤ්චෙති ච, තමෙව කම්මං ක්‍රියා යෙසං සිලෙසානමිති ච, නියමො අවධාරණං අස්මිං අත්ථීති ච, නියමස්ස අක්ඛෙපො පටිසෙධො අස්ස අත්ථීති ච, තං වචනං අභිධානං යස්ස සිලෙසස්සාති ච, නාස්ස විරොධො අත්ථීති ච, ඔචිත්‍යං සම්පොසෙතීති ච, සො ආදි යස්ස උපමාසිලෙසාදිනොති ච, පදතො ජාතොති ච, සො ආදි යස්ස වාක්‍යස්සාති ච විග්ගහො.

२९२-३. न सांगितलेले श्लेषविशेष दाखवण्यासाठी "विरुद्ध" इत्यादी उद्दिष्ट केले आहे. दोन्ही अर्थांच्या विरुद्ध, अविरुद्ध आणि अभिन्न कर्माने (क्रियेने) युक्त असलेले 'विरुद्धकर्म', 'अविरुद्धकर्म' आणि 'अभिन्नकर्म' हे तीन श्लेष, आणि दुसरा 'नियमवान' म्हणजे अवधारणायुक्त श्लेष, तसेच 'नियमक्षेपवचन' म्हणजे अवधारणाचा प्रतिषेध (निषेध) प्रकट करणारे कथन असलेला श्लेष, दोन्ही पक्षांमध्ये विरोध नसलेला 'अविरोधी' श्लेष, दोन्ही अर्थांमध्ये विरोध असलेला 'विरोधी' शलेशन, आणि पदापासून उत्पन्न झालेला किंवा वाक्यापासून उत्पन्न झालेला 'औचित्यसंपोषक' इत्यादी श्लेष; या श्लेषांचे रूप म्हणजे त्यांचे स्वरूप किंवा लक्षण त्यांच्या उदाहरणांमध्येच (उदाहरणांच्या प्रयोगांमध्येच) स्पष्ट होईल. कारण उदाहरणांवरूनच लक्षण समजून येत असल्यामुळे मी ते स्वतंत्रपणे सांगणार नाही, असा अभिप्राय आहे. विरुद्ध, अविरुद्ध आणि अभिन्न असा विग्रह, आणि तीच क्रिया ज्या श्लेषांची आहे असा विग्रह. 'नियम' म्हणजे अवधारण ज्यामध्ये आहे, नियमाचा आक्षेप म्हणजे प्रतिषेध ज्याला आहे, आणि ते वचन (कथन) ज्या श्लेषाचे आहे, ज्याला विरोध नाही, जे औचित्याचे पोषण करते, तो ज्याच्या सुरुवातीला आहे असा उपमाश्लेष इत्यादी, पदापासून उत्पन्न झालेला, आणि तो ज्याच्या सुरुवातीला आहे असे वाक्य, असा हा विग्रह आहे.

විරුද්ධකම්මසිලෙස

विरुद्धकर्मश्लेष

294.

२९४.

සවසෙ වත්තයං ලොකං, අඛිලං කල්ලවිග්ගහො ;

පරාභවති මාරාරි, ධම්මරාජා විජම්භතෙ.

संपूर्ण जगाला आपल्या वशात ठेवणारे, सुंदर शरीर असलेले (किंवा सुंदर कलह करणारे); मारारी (मारशत्रू) पराभूत होतात आणि धर्मराज (बुद्ध) विजयी होतात.

294. තතො කමෙන තෙදස්සීයන්ති ‘‘සවසෙ’’ඉච්චාදි. අඛිලං ලොකං සවසෙ වත්තයං මාරාරි ධම්මරාජා ච, කල්ලො මනුඤ්ඤො විග්ගහො කලහො යස්ස මාරාරිනො, විග්ගහො සරීරසම්පදා යස්ස ධම්මරාජස්ස, තෙසු මාරාරි පරාභවති පරාභවමපෙති බොධියං පටිලද්ධපරාජයවසෙන, ධම්මරාජා සමන්තභද්දො තු විජම්භතෙ ලොකත්තයබ්‍යාපිසමුල්ලපිතවිජයද්ධනිපවත්තිවසෙන සමං භවතීති අයං විරුද්ධකම්මසිලෙසො පරාභවවිජම්භනානමඤ්ඤොඤ්ඤවිරොධතො.

२९४. त्यानंतर क्रमाने ते दाखवले जातात, "सवसे" इत्यादी. संपूर्ण जगाला आपल्या वशात ठेवणारे मारारी आणि धर्मराज; ज्या मारारीचा कलह (विग्रह) 'कल्ल' म्हणजे सुंदर आहे, आणि ज्या धर्मराजाचा विग्रह म्हणजे शरीरसंपदा सुंदर आहे; त्या दोघांमध्ये मारारी पराभूत होतो, म्हणजे बोधीच्या ठिकाणी मिळालेल्या पराजयामुळे पराभवाला प्राप्त होतो, आणि धर्मराज (बुद्ध) मात्र तिन्ही लोकांमध्ये पसरलेल्या विजयाच्या घोषणेमुळे विजयी होतात (विस्तारतात). पराभव आणि विजय (विजृंभण) या क्रियांच्या परस्परांमधील विरोधामुळे हा 'विरुद्धकर्मश्लेष' आहे.

294. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන උදාහරති ‘‘සවසෙ’’ඉච්චාදි. අඛිලං ලොකං සවසෙ වත්තයං අනත්ථෙ යුඤ්ජනතො අත්තනො වසෙ වත්තයන්තො, නො චෙ, සකලලොකං හිතෙ [Pg.284] යුඤ්ජනතො අත්තනො වසෙ වත්තයන්තො කල්ලවිග්ගහො මනුඤ්ඤකලහො, නො චෙ, මනුඤ්ඤසරීරසම්පත්තියුත්තො මාරාරි පරාභවති බොධිමූලෙ ලද්ධපරාජයවසෙන පරාභවං පාපුණාති, ධම්මරාජා තථාගතො පන විජම්භතෙ ලොකත්තයෙ පත්ථටජයඝොසවසෙන විජම්භතීති. පරාභවනවිජම්භනක්‍රියානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධත්තා අයං විරුද්ධකම්මසිලෙසො නාම. සස්ස අත්තනො වසො ඉස්සරියමිති ච, කල්ලො මනුඤ්ඤො විග්ගහො විවාදො දෙහො වා යස්සෙති ච වාක්‍යං.

२९४. आता उद्देशाच्या क्रमाने उदाहरण देतात, "सवसे" इत्यादी. संपूर्ण जगाला आपल्या वशात ठेवणारा, म्हणजे अनिष्ट गोष्टींमध्ये जोडल्यामुळे स्वतःच्या वशात ठेवणारा, अथवा संपूर्ण जगाला हितामध्ये जोडल्यामुळे स्वतःच्या वशात ठेवणारे; सुंदर कलह करणारा, अथवा सुंदर शरीरसंपत्तीने युक्त असलेले; मारारी बोधीवृक्षाच्या मुळाशी मिळालेल्या पराजयामुळे पराभूत होतो, म्हणजे पराभवाला प्राप्त होतो; परंतु धर्मराज तथागत तिन्ही लोकांमध्ये पसरलेल्या विजयघोषामुळे विजयी होतात (विस्तारतात). पराभव आणि विजय (विजृंभण) या क्रियांच्या परस्परांमधील विरोधामुळे याला 'विरुद्धकर्मश्लेष' म्हणतात. स्वतःचा वश म्हणजे ऐश्वर्य असा विग्रह, आणि 'कल्ल' म्हणजे सुंदर कलह किंवा शरीर ज्याचे आहे ते वाक्य.

අවිරුද්ධකම්මසිලෙස

अविरुद्धकर्मश्लेष

295.

२९५.

සභාවමධුරං පුඤ්ඤ-විසෙසොදයසම්භවං;

සුණන්ති වාචං මුනිනො, ජනා පස්සන්ති චා’මතං.

स्वभावानेच मधुर असलेली आणि पुण्यविशेषाच्या उदयाने उत्पन्न झालेली; मुनींची वाणी लोक ऐकतात आणि अमृताला (निर्वाणाला) पाहतात.

295. ‘‘සභාවෙ’’ච්චාදි. සභාවෙනෙව මධුරා පියා වාචා, මධුරං අමතං, පුඤ්ඤවිසෙසස්ස උදයො අභිවඩ්ඪි, තෙන සම්භවො, යස්ස වා තං, මුනිනො වාචං සද්ධම්මසඞ්ඛාතං ජනා සුණන්ති, තස්සයං අමතඤ්ච පස්සන්තීති අයමවිරුද්ධකම්මසිලෙසො සවනදස්සනානං අවිරුද්ධත්තාති.

२९५. “स्वभावे” इत्यादी. स्वभावानेच मधुर म्हणजे प्रिय असलेली वाणी, मधुर असलेले अमृत, पुण्यविशेषाचा उदय म्हणजे अभिवृद्धी, त्याने उत्पन्न झालेली, किंवा ज्या मुनींची सद्धम्मरूपी वाणी लोक ऐकतात आणि त्याद्वारे अमृताला (निर्वाणाला) पाहतात. ऐकणे आणि पाहणे या क्रियांच्या परस्परांमध्ये विरोध नसल्यामुळे हा 'अविरुद्धकर्मश्लेष' आहे.

295. ‘‘සභාව’’මිච්චාදි. සභාවමධුරං ‘‘වාචාමධුරං කරිස්සාමී’’ති කත්තබ්බපයොගං විනාපි මධුරත්තා පකතිමධුරං, නො චෙ, කෙනචි පච්චයෙන අනුප්පන්නත්තා සඞ්ඛරවිසෙසං විනාපි පකතිපණීතං, පුඤ්ඤවිසෙසොදයසම්භවං පුඤ්ඤවිසෙසදෙසකස්ස මුනිනො කස්සචි කුසලවිසෙසස්ස අභිවුද්ධියා සම්භූතං, නො චෙ, වෙනෙය්‍යජනානං නිබ්බානාධිප්පායෙන කතකුසලවිසෙසස්ස අභිවුද්ධියා ආරම්මණත්තෙන පටිලද්ධං මුනිනො වාචං සද්ධම්මසඞ්ඛාතං සුණන්ති, අමතං නිබ්බානඤ්ච ජනා වෙනෙය්‍යජනා පස්සන්තීති. සවනදස්සනක්‍රියානං අඤ්ඤමඤ්ඤාවිරුද්ධත්තා අයං අවිරුද්ධකම්මසිලෙසො. සස්ස අත්තනො භාවොති [Pg.285] ච, තෙන මධුරා, මධුරමිති ච, පුඤ්ඤමෙව විසෙසොති ච, තස්සොදයොති ච, තෙන සම්භවො යස්සෙති ච විග්ගහො.

२९५. “स्वभावम्” इत्यादी. 'स्वभावमधुर' म्हणजे "मी वाणी मधुर करीन" अशा प्रकारच्या प्रयत्नाशिवाय मधुर असल्यामुळे निसर्गतःच मधुर, अथवा कोणत्याही प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न न झाल्यामुळे कोणत्याही संस्काराशिवाय निसर्गतःच प्रणीत (उत्कृष्ट); 'पुण्यविशेषोदयसंभव' म्हणजे पुण्यविशेषाचा उपदेश करणाऱ्या मुनींच्या कोणत्यातरी कुशलविशेषाच्या अभिवृद्धीने उत्पन्न झालेली, अथवा विनेय लोकांच्या निर्वाणाच्या उद्देशाने केलेल्या कुशलविशेषाच्या अभिवृद्धीने आलंबन म्हणून प्राप्त झालेली मुनींची सद्धम्मरूपी वाणी लोक ऐकतात, आणि विनेय लोक अमृत म्हणजे निर्वाणाला पाहतात. ऐकणे आणि पाहणे या क्रियांच्या परस्परांमध्ये विरोध नसल्यामुळे हा 'अविरुद्धकर्मश्लेष' आहे. स्वतःचा भाव असा विग्रह, आणि त्याने मधुर, मधुर असा विग्रह, पुण्य हाच विशेष, आणि त्याचा उदय, आणि त्याने ज्याची उत्पत्ती झाली आहे असा विग्रह आहे.

අභින්නකම්මසිලෙස

अभिन्नकर्मश्लेष

296.

२९६.

අන්ධකාරාපහාරාය,සභාවමධුරාය ච;

මනො පීණෙති ජන්තූනං,ජිනො වාචාය භාය ච.

अंधकार दूर करण्यासाठी आणि स्वभावाने मधुर असणाऱ्या आपल्या वाणीने व प्रभेने (तेजाने) जिन (बुद्ध) प्राण्यांचे मन प्रसन्न करतात.

296. ‘‘අන්ධකාරෙ’’ච්චාදි. අන්ධකාරං මොහසඞ්ඛාතං පකතිඅන්ධකාරං වා අපහරතීති අන්ධකාරාපහාරා, වාචා, භා ච. තාය සභාවභාසාය, සොභාය ච ජිනො ජන්තූනං මනො චිත්තං පීණෙතීති අයමභින්නකම්මසිලෙසො පීණනලක්ඛණායෙකාය ක්‍රියාය වාචාය භාය ච සම්පන්නොති.

२९६. "अंधकारे" इत्यादी. मोह नावाचा अंधकार किंवा नैसर्गिक अंधकार दूर करणारी ती 'अंधकारापहार' (अंधकार दूर करणारी) वाणी आणि प्रभा (तेज) होय. त्या स्वाभाविक प्रकाशाने आणि शोभेने जिन (बुद्ध) प्राण्यांचे मन (चित्त) प्रसन्न करतात. प्रसन्न करण्याच्या एकाच क्रियेने वाणी आणि प्रभा या दोन्ही गोष्टी युक्त असल्यामुळे हा 'अभिन्नकर्मश्लेष' (अलंकार) आहे.

296. ‘‘අන්ධකාරා’’ඉච්චාදි. අන්ධකාරාපහාරාය මොහන්ධකාරං පකතිඅන්ධකාරං වා අපහරණාය සභාවමධුරාය ච සභාවතො කණ්ණසුඛාය, සභාවතො නෙත්තාභිරාමාය වාචාය භාය සරීරකන්තියා ච ජිනො ජන්තූනං මනො චිත්තං ධිනොති පීණෙතීති. පීණයනසභාවාය එකාය ක්‍රියාය සද්ධිං කරණභූතානං ද්වින්නං වාචාභානං යොජිතත්තා අයං අභින්නකම්මසිලෙසො. අන්ධකාර’මපහරතීති ච, සභාවෙන මධුරාති ච වාක්‍යං.

२९६. "अंधकारा" इत्यादी. मोहरूपी अंधकार किंवा नैसर्गिक अंधकार दूर करण्यासाठी, आणि स्वभावाने मधुर म्हणजे कानांना सुखद असणाऱ्या वाणीने आणि डोळ्यांना आनंद देणाऱ्या शरीराच्या प्रभेने (कांतीने) जिन प्राण्यांचे मन (चित्त) तृप्त करतात, प्रसन्न करतात. प्रसन्न करण्याच्या स्वभावाच्या एकाच क्रियेसोबत साधनभूत असणाऱ्या वाणी आणि प्रभा या दोन्ही गोष्टी जोडल्या गेल्या असल्यामुळे हा 'अभिन्नकर्मश्लेष' आहे. "अंधकार दूर करतो" आणि "स्वभावाने मधुर" असे हे वाक्य आहे.

නියමවන්තසිලෙස

नियमवत् श्लेष

297.

२९७.

කෙසක්ඛීනංව කණ්හත්තං, සමූනංයෙව වඞ්කතා;

පාණිපාදාධරානංව, මුනින්දස්සා’තිරත්තතා.

मुनींद्रांच्या केवळ केस आणि डोळ्यांमध्येच काळेपणा आहे (मनात नाही); केवळ भुवयांमध्येच वक्रता (वाकडेपणा) आहे (स्वभावात नाही); आणि केवळ हात, पाय व ओठांमध्येच अति-रक्तता (लाली) आहे (चित्तात राग/आसक्ती नाही).

297. ‘‘කෙසි’’ච්චාදි. [Pg.286] කණ්හත්තං කෙසක්ඛීනංයෙව, න මනසි, කණ්හත්තගුණො පාපත්තඤ්ච සිලිට්ඨං. වඞ්කතා භමූනංයෙව, න අජ්ඣාසයෙ, වඞ්කතානතත්තං සඨත්තඤ්ච සිලිට්ඨං. අතිරත්තතා පාණිපාදාධරානංයෙව, න චිත්තෙ, අතිරත්තතාගුණො රාගො ච සිලිස්සතෙ. ‘‘මුනින්දස්සා’’ති ‘‘කණ්හත්ත’’න්තිආදීසු සබ්බත්ථ සම්බන්ධනීයං. නියමවා සිලෙසො කෙසක්ඛීනංවාති අවධාරණප්පයොගාති.

२९७. "केसी" इत्यादी. काळेपणा केवळ केस आणि डोळ्यांमध्येच आहे, मनात नाही; येथे काळेपणाचा गुण आणि पापीपणा (दुष्टपणा) हे श्लिष्ट (एकत्रित) आहेत. वक्रता केवळ भुवयांमध्येच आहे, आशयात (स्वभावात) नाही; येथे वाकडेपणा आणि शठता (लबाडी) हे श्लिष्ट आहेत. अति-रक्तता (लाली) केवळ हात, पाय आणि ओठांमध्येच आहे, चित्तात नाही; येथे लाल रंगाचा गुण आणि राग (आसक्ती) हे श्लिष्ट आहेत. "मुनींद्रांच्या" हा शब्द "काळेपणा" इत्यादी सर्व ठिकाणी जोडला जावा. "केवळ केस आणि डोळ्यांमध्येच" अशा प्रकारच्या अवधारण (नियमन) प्रयोगामुळे हा 'नियमवंत श्लेष' आहे.

297. ‘‘කෙසක්ඛීන’’මිච්චාදි. මුනින්දස්ස කණ්හත්තං කෙසක්ඛීනං එව හොති, කණ්හත්තසඞ්ඛතමකුසලං න චිත්තෙ. වඞ්කතා භමූනංයෙව, නජ්ඣාසයෙ. අතිරත්තතා පාණිපාදාධරානං එව, න කෙසුචි වත්ථූසූති. ‘‘කෙසක්ඛීනංවා’’තිආදීසු නියමසඞ්ඛාතඅවධාරණපදස්ස විජ්ජමානත්තා කණ්හභාවෙන සද්ධිං පාපත්තස්ස ච, වඞ්කගුණෙන සද්ධිං සාඨෙය්‍යස්ස ච, රත්තගුණෙන සද්ධිං රාගස්ස ච සිලිට්ඨත්තා අයං නියමවන්තසිලෙසො නාම. කෙසානි ච අක්ඛීනි චෙති ච, කණ්හස්ස භාවොති ච, වඞ්කස්ස භාවොති ච, පාණයො ච පාදානි ච අධරානි චාති ච, අතිරත්තස්ස භාවොති ච විග්ගහො.

२९७. "केसक्खीनं" इत्यादी. मुनींद्रांचा काळेपणा केवळ केस आणि डोळ्यांमध्येच असतो, काळेपणा नावाचे अकुशल त्यांच्या चित्तात नसते. वक्रता केवळ भुवयांमध्येच असते, आशयात (स्वभावात) नाही. अति-रक्तता केवळ हात, पाय आणि ओठांमध्येच असते, इतर कोणत्याही वस्तूंमध्ये नाही. "केस आणि डोळ्यांमध्येच" इत्यादी शब्दांत नियमन दर्शवणारा अवधारणवाचक शब्द असल्यामुळे आणि काळेपणासोबत पापीपणाचा, वक्रतेसोबत शठतेचा (लबाडीचा) आणि लाल रंगासोबत रागाचा (आसक्तीचा) श्लेष साधला गेल्यामुळे याला 'नियमवंत श्लेष' असे म्हणतात. "केस आणि डोळे", "काळेपणा", "वक्रता", "हात, पाय आणि ओठ" आणि "अति-रक्तता" असा याचा विग्रह आहे.

නියමක්ඛෙපසිලෙස

नियमक्षेप श्लेष

298.

२९८.

පාණිපාදාධරෙස්වෙව, සාරාගො තව දිස්සති;

දිස්සතෙ සො’ය’මථ වා, නාථ සාධුගුණෙස්වපි.

हे नाथ! आपली अति-रक्तता (लाली/आसक्ती) केवळ आपले हात, पाय आणि ओठांवरच दिसते; किंवा मग ती सज्जनांच्या गुणांवरही दिसून येते.

298. ‘‘පාණි’’ච්චාදි. නාථ තව පාණිපාදාධරෙස්වෙව සාරාගො සොභනො රත්තවණ්ණො දිස්සති, න චිත්තෙ, සාරාගො රත්තවණ්ණො ඡන්දරාගො චාති සිලිට්ඨං. අයං නියමො අක්ඛිප්‍යතෙ. අථ වා කථං නියම්‍යතෙ, යතො සො අයං සාරාගො සාධූනං ගුණෙස්වෙව විරාගලක්ඛණො දිස්සතෙ ඉති. තස්මා කථමවධාරීයතීති නියමක්ඛෙපවචනො සිලෙසොයං.

२९८. "पाणि" इत्यादी. हे नाथ! आपली अति-रक्तता (सुंदर लाल रंग) केवळ आपले हात, पाय आणि ओठांवरच दिसते, चित्तात नाही; येथे 'साराग' म्हणजे लाल रंग आणि छंदराग (आसक्ती) हे श्लिष्ट आहेत. या नियमाचा येथे आक्षेप (अस्वीकार) केला जातो. किंवा मग नियम कसा लावता येईल, कारण हा 'साराग' (अनुराग/प्रेम) सज्जनांच्या गुणांवरही विराग-लक्षण रूपाने दिसून येतो. म्हणून याचे अवधारण (नियमन) कसे करता येईल? या कारणाने हा 'नियमक्षेपवाचक श्लेष' आहे.

298. ‘‘පාණි’’ච්චාදි. [Pg.287] හෙ නාථ තව සාරාගො සොභනො රත්තවණ්ණො පාණිපාදාධරෙස්වෙව දිස්සති, චිත්තෙ ලොභො පන න දිස්සති. අථ වා සො අයං සාරාගො කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දභූතො සාධුගුණෙස්වපි සජ්ජනානං සීලාදිගුණෙසුපි දිස්සති. ‘‘එවා’’ති දස්සිතනියමස්ස පටිසෙධකෙන ‘‘අථ වා’’ති වචනෙන සමන්නාගතත්තා රත්තවණ්ණසඞ්ඛාතරාගෙන ලොභස්ස සිලිට්ඨත්තා ච අයං නියමක්ඛෙපවචනසිලෙසො. සං සොභනො රාගොති විග්ගහො.

२९८. "पाणि" इत्यादी. हे नाथ! आपली अति-रक्तता (सुंदर लाल रंग) केवळ आपले हात, पाय आणि ओठांवरच दिसते, चित्तात मात्र लोभ दिसत नाही. किंवा मग हा 'साराग' (करावयाच्या इच्छेचा कुशल छंद) सज्जनांच्या शील इत्यादी गुणांवरही दिसून येतो. 'एव' (केवळ) या शब्दाने दर्शवलेल्या नियमाचा निषेध करणाऱ्या 'अथ वा' (किंवा मग) या शब्दाने युक्त असल्यामुळे आणि लाल रंगाच्या श्लेषाने लोभाचा श्लेष साधला गेल्यामुळे हा 'नियमक्षेपवाचक श्लेष' आहे. "सुंदर असा राग (रंग/अनुराग)" असा याचा विग्रह आहे.

අවිරොධිසිලෙස

अविरोधी श्लेष

299.

२९९.

සලක්ඛණො’තිසුභගො,තෙජස්සී නියතොදයො;

ලොකෙසො ජිතසංක්ලෙසො,විභාති සමණිස්සරො.

लक्षणांनी युक्त, अत्यंत भाग्यवान (सौंदर्यवान), तेजस्वी, निरंतर उदय पावणारे, लोकांचे स्वामी (लोकेश), संक्लेशांवर विजय मिळवणारे श्रमणेश्वर (श्रमणांचे स्वामी बुद्ध) शोभून दिसतात.

299. ‘‘සලක්ඛණො’’ඉච්චාදි. සහ ලක්ඛණෙන සසරූපෙන ද්වත්තිං සවරපුරිසලක්ඛණෙන වා වත්තමානො සලක්ඛණො, චන්දො මුනින්දො ච, අතිසුභගො සො ච, තෙජස්සී සූරියො පභාවිසෙසයුත්තො ච, නියතො පතිදිනමුදයො පභාලක්ඛණො යස්ස සො නියතොදයො, සූරියො, නියතො ථිරො උදයො සම්මාසම්බුද්ධො සම්බොධිරූපො යස්ස සො නියතොදයො, මුනින්දො, ලොකෙසො බ්‍රහ්මා මුනින්දො ච, ජිතො සංක්ලෙසො ඣානරතිවසෙන කායචිත්තාබාධො යෙන සො, බ්‍රහ්මා, ජිතො සංක්ලෙසො දසවිධො අග්ගමග්ගඤ්ඤාණලාභා යෙන සො. සො මණීනං ඉස්සරො උපමණි, සමණානං ඉස්සරො මුනින්දො විභාතීති යොජ්ජං. අයමවිරොධිසිලෙසො ලක්ඛණසුභගාදීනමුභයත්ථාපි අබ්‍යවහිතත්තා.

२९९. "सलक्खणो" इत्यादी. स्वतःच्या रूपाने किंवा बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त असणारा तो 'सलक्षण' (चंद्र आणि मुनींद्र); तो अत्यंत भाग्यवान (सौंदर्यवान) देखील आहे. 'तेजस्वी' म्हणजे सूर्य किंवा विशेष प्रभेने युक्त असणारा. 'नित्योदय' म्हणजे ज्याचा प्रकाशाचा उदय दररोज निश्चित आहे असा सूर्य, किंवा ज्यांचा सम्यक्संबुद्ध पदाचा (संबोधीचा) उदय निश्चित व स्थिर आहे असे मुनींद्र. 'लोकेश' म्हणजे ब्रह्मा आणि मुनींद्र. 'जितसंक्लेश' म्हणजे ध्यानाच्या आनंदाने ज्यांनी शारीरिक व मानसिक पीडा जिंकली आहे असा ब्रह्मा, किंवा ज्यांनी अग्र मार्गज्ञानाच्या (अर्हत मार्गाच्या) प्राप्तीने दहा प्रकारच्या संक्लेशांवर विजय मिळवला आहे असे मुनींद्र. ते मण्यांचे स्वामी (उत्कृष्ट मणी) किंवा श्रमणांचे स्वामी (मुनींद्र) शोभून दिसतात, अशी योजना करावी. लक्षण, सौभाग्य इत्यादी दोन्ही अर्थांमध्ये कोणताही विरोध नसल्यामुळे हा 'अविरोधी श्लेष' आहे.

299. ‘‘සලක්ඛණො’’ඉච්චාදි. [Pg.288] සලක්ඛණො ලක්ඛණෙන සහිතො, අතිසුභගො අතිසුන්දරාය ලක්ඛියා සමන්නාගතො, නො චෙ, ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සහිතො අතිවිය සොභාදීහි යුත්තො, තෙජස්සී අන්ධකාරවිධමනසඞ්ඛතමහානුභාවෙන යුත්තො, නියතොදයො පතිදිනං පුබ්බණ්හකාලෙ නියමිතගගනුග්ගමනො, නො චෙ, නිරන්තරපවත්තබුද්ධතෙජසා යුත්තො ථිරසබ්බඤ්ඤුපදවිසඞ්ඛාතාභිවුඩ්ඪියා සමන්නාගතො, ලොකෙසො බ්‍රහ්මභූතො, ජිතසංක්ලෙසො ඣානපීතියා විජිතකායචිත්තදරථො, නො චෙ, තිලොකස්ස ඉස්සරභූතො චතුත්ථමග්ගඤ්ඤාණෙන හතදසවිධසංකිලෙසො, සමණිස්සරො සො උත්තමො මණි විභාති සොභති, නො චෙ, සමණානං ඉස්සරො විභාති දිබ්බතීති. ‘‘සලක්ඛණො සුභගො’’ඉච්චාදිකානං ද්වින්නං පදානං අවිරුද්ධත්තා ච, පඨමපාදෙ චන්දෙන දුතියෙ සූරියෙන තතියෙ බ්‍රහ්මුනා චතුත්ථෙ මණිනා ච සබ්බඤ්ඤුපදත්ථස්ස සිලිට්ඨත්තා ච අයං අවිරොධිසිලෙසො නාම. සහ ලක්ඛණෙන වත්තමානොති ච, අතිසොභනො භගො සිරී වා සිරීකාමපයතනාදිකො වා අස්සාති ච, තෙජො අස්ස අත්ථීති ච, නියතො උදයො අස්සෙති ච, ලොකස්ස ඉසො ඉස්සරොති ච, ජිතො සංක්ලෙසො යෙනෙති ච, මණීනං සමණානං වා ඉස්සරොති ච වාක්‍යං.

२९९. "सलक्खणो" इत्यादी. 'सलक्षण' म्हणजे लक्षणांनी युक्त; 'अतिसुभग' म्हणजे अत्यंत सुंदर लक्ष्मीने (शोभेने) युक्त, किंवा बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त आणि अत्यंत शोभेने संपन्न; 'तेजस्वी' म्हणजे अंधकार नष्ट करणाऱ्या महान प्रभावाने युक्त, किंवा निरंतर प्रवृत्त असणाऱ्या बुद्ध-तेजाने युक्त; 'नित्योदय' म्हणजे दररोज सकाळी आकाशात निश्चितपणे उदय पावणारा, किंवा स्थिर अशा सर्वज्ञतेच्या पदाच्या वृद्धीने युक्त; 'लोकेश' म्हणजे ब्रह्मरूप असणारा, किंवा त्रिलोकाचा स्वामी असणारा; 'जितसंक्लेश' म्हणजे ध्यानाच्या प्रीतीने शारीरिक व मानसिक क्लेश जिंकणारा, किंवा चौथ्या मार्गज्ञानाने (अर्हत मार्गाने) दहा प्रकारच्या संक्लेशांचा नाश करणारा; 'श्रमणेश्वर' म्हणजे तो उत्तम मणी शोभतो, किंवा श्रमणांचे स्वामी (बुद्ध) शोभून दिसतात. "सलक्खणो सुभगो" इत्यादी पदांमध्ये कोणताही विरोध नसल्यामुळे आणि पहिल्या चरणात चंद्राशी, दुसऱ्यात सूर्याशी, तिसऱ्यात ब्रह्मदेवाशी आणि चौथ्यात मण्याशी सर्वज्ञ (बुद्ध) पदाचा श्लेष साधला गेल्यामुळे याला 'अविरोधी श्लेष' असे म्हणतात. "लक्षणांसह वर्तमान असणारा", "अत्यंत शोभिवंत भाग्य किंवा श्री असणारा", "ज्याला तेज आहे असा", "ज्याचा उदय निश्चित आहे असा", "लोकांचा ईश्वर (स्वामी)", "ज्याने संक्लेश जिंकले आहेत असा" आणि "मण्यांचा किंवा श्रमणांचा स्वामी" असा याचा विग्रह आहे.

විරොධිසිලෙස

विरोधी श्लेष

300.

३००.

අසමොපි සමො ලොකෙ,ලොකෙසොපි නරුත්තමො;

සදයොප්‍ය’දයො පාපෙ,චිත්තා’යං මුනිනො ගති.

अनुपमेय (अतुल्य) असूनही जे जगात सम (समान/रागद्वेषरहित) आहेत; लोकांचे स्वामी (लोकेश) असूनही जे नरोत्तम (मनुष्यश्रेष्ठ) आहेत; आणि दयाळू असूनही जे पापाच्या बाबतीत निर्दयी (कठोर) आहेत; मुनींची ही गती (अवस्था) खरोखरच आश्चर्यकारक आहे.

300. ‘‘අසමොපි’’ච්චාදි. නත්ථි සමො රාජගුණාදීහි අස්සාති අසමො, කොචි රාජාදි, ‘‘අසමො’’ති ලොකෙකසිඛාමණිභාවෙන [Pg.289] මුනි. තත්ථ යදා අසමො රාජාදි, තදා ලොකෙ සමොති විරුද්ධං අසමත්තා තස්ස. අපිසද්දො විරොධං ජොතෙති. පක්ඛන්තරෙ ත්වවිරුද්ධං, ලොකෙ දෙවදත්තාදීනං විරොධිසත්තානං රාහුලාදීනං අවිරොධිසත්තානඤ්ච සමත්තා, තතොයෙවායං විරොධාභාසානඤ්චසා විරොධොයෙව. ලොකෙසො බ්‍රහ්මා මුනි ච. තත්ථ ‘‘බ්‍රහ්මා නරුත්තමො’’ති විරුද්ධං දිබ්බයොනිත්තා තස්ස. පක්ඛන්තරෙ ත්වබ්‍යාඝාතො උත්තමනරත්තා තස්ස. දයො දානං, සහ දයෙනාති සදයො, කොචි පුරිසො. සහ දයාය වත්තතීති සදයො, මුනි. තත්ථ පුරිසො දායකො පාපෙ ජනෙ කථමදයොති විරුජ්ඣති. මුනි පාපෙ රාගාදිකෙ අදයොති විරුජ්ඣති. තස්මා මුනිනො අයං යථාවුත්තා ගති පවත්ති චිත්තා අබ්භුතාති අයං වුත්තනයෙන විරොධිසිලෙසො උදාහටො.

३००. "असमोपि" इत्यादी. ज्याला राजगुणादी बाबतीत कोणी समान नाही तो 'असम' (अतुल्य), जसे की एखादा राजा; आणि जगातील एकमेव शिरोमणी असल्यामुळे मुनी हे 'असम' आहेत. तेथे जेव्हा राजा असम असतो, तेव्हा तो जगात 'सम' (समान) आहे असे म्हणणे त्याच्या असमत्वामुळे विरुद्ध वाटते. 'अपि' हा शब्द विरोध दर्शवतो. दुसऱ्या बाजूने पाहिल्यास यात कोणताही विरोध नाही, कारण जगात देवदत्त इत्यादी विरोधी व्यक्ती आणि राहुल इत्यादी अनुकूल व्यक्ती यांच्याविषयी मुनींचे समत्व (समान भाव) असते; म्हणूनच हा केवळ विरोधाभास आहे, वास्तविक विरोध नाही. 'लोकेश' म्हणजे ब्रह्मा आणि मुनी. तेथे "ब्रह्मा नरोत्तम (मनुष्यश्रेष्ठ) आहे" असे म्हणणे त्याच्या दिव्य योनीतील जन्मामुळे विरुद्ध वाटते. दुसऱ्या बाजूने पाहिल्यास यात कोणताही अडथळा नाही, कारण मुनी हे श्रेष्ठ मनुष्य आहेत. 'दय' म्हणजे दान; दानासह असणारा तो 'सदय', जसे की एखादा मनुष्य. दयेसह (करुणेसह) राहणारे ते 'सदय' म्हणजे मुनी. तेथे दानशूर मनुष्य पापी लोकांच्या बाबतीत 'अदय' (निर्दयी) कसा असू शकतो? हा विरोध आहे. मुनी हे राग इत्यादी पापरूपी क्लेशांच्या बाबतीत 'अदय' (निर्दयी/कठोर) असतात. म्हणून मुनींची ही सांगितलेली गती (प्रवृत्ती) आश्चर्यकारक आहे. अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने हा 'विरोधी श्लेष' उदाहरणासह स्पष्ट केला आहे.

300. ‘‘අසමො’’ඉච්චාදි. අසමොපි අතුල්‍යොපි කොචි රාජාදිකො ලොකෙ සමො තුල්‍යො, නො චෙ, සදිසපුග්ගලරහිතො එව රාහුලභද්‍රදෙවදත්තාදිසබ්බලොකෙ අනුනයපටිඝාභාවෙන සමො හොති. ලොකෙසොපි බ්‍රහ්මභූතොපි නරුත්තමො නරවරො හොති, නො චෙ, සකලලොකාධිපති හුත්වා එව නරුත්තමො. සදයොපි යාචකෙසු දයසඞ්ඛාතෙන දානෙන යුත්තොපි පාපෙ පාපිට්ඨෙ අදයො දානරහිතො, නො චෙ, දයාසහිතො එව අකුසලෙ නිද්දයො. මුනිනො අයං ගති පවත්ති චිත්තා විචිත්තාති රාජාදිනො අසමසමතා ච, බ්‍රහ්මා හුත්වා උත්තමනරභාවො ච, දානසහිතස්ස කස්සචි පුරිසස්ස දානරහිතභාවො ච විරුද්ධො හොති. තස්මා රාජබ්‍රහ්මපුරිසෙහි මුනිනො සිලිට්ඨත්තා අයං විරොධිසිලෙසො නාම. පුබ්බපුබ්බපක්ඛෙ විරොධො අපරාපරපක්ඛෙහි නිරාකතො හොති. පුබ්බපක්ඛෙ අපිසද්දො විරොධං ජොතෙති, අපරපක්ඛෙ අවධාරණන්ති. [Pg.290] නත්ථි සමො යස්සෙති ච, නරො ච සො උත්තමො චෙති ච, සහ දයෙන දයාය වා වත්තමානොති ච, නත්ථි දයො දයා වා අස්සෙති ච විග්ගහො.

३००. "असमो" इत्यादी. अतुल्य असूनही एखादा राजा इत्यादी जगात समान असतो; किंवा मग, स्वतःच्या समान दुसरा कोणीही नसतानाही, राहुल, भद्र, देवदत्त इत्यादी संपूर्ण जगाविषयी अनुनय (आसक्ती) आणि प्रतिघ (द्वेष) नसल्यामुळे ते 'सम' (समान) असतात. लोकेश (ब्रह्मरूप) असूनही ते नरोत्तम (मनुष्यश्रेष्ठ) असतात; किंवा मग, संपूर्ण जगाचे अधिपती असूनही ते नरोत्तम आहेत. सदय असूनही म्हणजे याचकांना दयेने (दानाने) युक्त असूनही, पापी लोकांच्या बाबतीत ते 'अदय' (दानरहित) असतात; किंवा मग, दयेने युक्त असूनही अकुशलाच्या बाबतीत ते निर्दयी (कठोर) असतात. मुनींची ही गती (प्रवृत्ती) विचित्र (आश्चर्यकारक) आहे. राजाची असम-समता, ब्रह्मा असूनही नरोत्तम असणे, आणि दान देणाऱ्या व्यक्तीचे दानरहित असणे हे विरुद्ध वाटते. म्हणून राजा, ब्रह्मा आणि मनुष्य यांच्याशी मुनींचा श्लेष साधला गेल्यामुळे याला 'विरोधी श्लेष' असे म्हणतात. पूर्व-पूर्व पक्षातील विरोध उत्तर-उत्तर पक्षांद्वारे दूर केला जातो. पूर्वपक्षात 'अपि' हा शब्द विरोध दर्शवतो, तर उत्तरपक्षात तो अवधारण (नियमन) दर्शवतो. "ज्याला कोणी समान नाही तो", "जो मनुष्य असून श्रेष्ठ आहे तो", "दान किंवा दयेसह वर्तमान असणारा" आणि "ज्याला दान किंवा दया नाही तो" असा याचा विग्रह आहे.

ඔචිත්‍යසම්පොසකපදසිලෙස

औचित्यसंपोषक पदश्लेष

301.

३०१.

සංසාරදුක්ඛොපහතා-වනතා ජනතා ත්වයි;

සුඛ’මිච්ඡිත’මච්චන්තං, අමතන්දද වින්දති.

हे अमृत देणाऱ्या (किंवा निर्वाण देणाऱ्या बुद्धा)! संसाराच्या दुःखाने पीडित झालेले आणि आपल्या चरणी लीन झालेले लोक इच्छित असलेले अत्यंत (परम) सुख प्राप्त करतात.

301. උදාහරති ‘‘සංසාරෙ’’ච්චාදි. සංසාරො අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා ඛන්ධපටිපාටියෙව දුක්ඛං දුක්ඛමත්තාදිනා, තෙන උපහතා පහටා ජනතා, අමතං සුඛං අමතං වා නිබ්බානං දදාතීති අමතන්දදාති ආමන්තනං, ත්වයි අවනතා පණාමවසෙන ඉච්ඡිතමතිමතං දුක්ඛාපගමනිබ්බත්තං කායිකං චෙතසිකඤ්ච සුඛං අච්චන්තං වින්දති පටිලභතීති. එත්ථ අමතං සුධා නිබ්බානඤ්ච, අමතන්දදො දුක්ඛොපහතෙ සුඛයතීති උචිතන්ති ‘‘අමතං දදාතී’’ති පදමධිගතෙ වත්ථුනි ඔචිත්‍යං සම්පොසයතීති ඔචිත්‍යසම්පොසකො පදසිලෙසොයං. ආදිසද්දෙන ‘‘සුගන්ධිසොභාසම්බන්ධී’’ත්‍යාද්‍යුපමාසිලෙසාදයො සඞ්ගහිතාති.

३०१. उदाहरण देतात: "संसारे" इत्यादी. संसार म्हणजे निरंतर चालणारी स्कंधांची मालिका, जी दुःखात्मक असल्यामुळे दुःखरूप आहे; त्याने पीडित झालेले लोक. "अमतंदद" हे संबोधन असून त्याचा अर्थ "अमृत देणारा किंवा निर्वाण देणारा" असा आहे. आपल्या चरणी नमस्कार करून लीन झालेले लोक दुःखाच्या निवृत्तीने उत्पन्न होणारे इच्छित असे अत्यंत शारीरिक व मानसिक सुख प्राप्त करतात. येथे 'अमृत' म्हणजे सुधा (अमृत) आणि निर्वाण होय. अमृत देणाऱ्याने दुःखी लोकांना सुखी करणे हे अत्यंत योग्य (उचित) आहे. म्हणून "अमृत देणारा" हे पद प्राप्त झालेल्या विषयातील औचित्याचे पोषण करते, म्हणून हा 'औचित्यसंपोषक पदश्लेष' आहे. 'इत्यादी' शब्दाने "सुगंधिशोभासंबंधी" इत्यादी उपमाश्लेष इत्यादींचा संग्रह होतो.

301. ‘‘සංසාර’’ඉච්චාදි. සංසාරදුක්ඛොපහතා ඛන්ධධාතුආයතනානං නිරන්තරපවත්තිසඞ්ඛාතෙන දුක්ඛෙන උපහතා ජනතා, අමතන්දද හෙ සුධාදායක නො චෙ, නිබ්බානදායක තථාගත ත්වයි අවනතා පණමනවසෙන ඔනතා ඉච්ඡිතං අභිමතං සුඛං කායිකචෙතසිකසුඛං අච්චන්තං අතිසයෙන වින්දති සෙවතීති. අමතදායකා දුක්ඛිතෙ සුඛිතෙ කරොන්තීති ඉදං උචිතමෙවෙති උභයත්ථස්සාපි වාචකං ‘‘අමතං දදාතී’’ති පදං තාදිසජනස්ස සුඛදානෙ ඔචිත්‍යං පොසෙතීති අයං ඔචිත්‍යසම්පොසකපදසිලෙසො. සංසාරොයෙව දුක්ඛන්ති ච, තෙන උපහතාති ච, අමතං සුධං නිබ්බානං වා දදාතීති ච වාක්‍යං.

३०१. "संसार" इत्यादी. संसाराच्या दुःखाने पीडित म्हणजे स्कंध, धातू आणि आयतनांच्या निरंतर प्रवृत्तीरूप दुःखाने पीडित झालेले लोक; हे अमतंदद म्हणजे हे सुधादायक (अमृत देणारे), किंवा हे निर्वाण देणारे तथागत! आपल्या चरणी नमस्कार करून लीन झालेले लोक इच्छित असे अत्यंत शारीरिक व मानसिक सुख प्राप्त करतात, त्याचा उपभोग घेतात. अमृत देणाऱ्यांनी दुःखी लोकांना सुखी करणे हे अत्यंत योग्यच आहे. म्हणून दोन्ही अर्थांचे वाचक असणारे "अमृत देणारा" हे पद अशा लोकांना सुख देण्यातील औचित्याचे पोषण करते, म्हणून हा 'औचित्यसंपोषक पदश्लेष' आहे. "संसार हेच दुःख", "त्याने पीडित" आणि "अमृत (सुधा) किंवा निर्वाण देणारा" असे हे वाक्य आहे.

302.

३०२.

ගුණයුත්තෙහි [Pg.291] වත්ථූහි, සමං කත්වාන කස්සචි;

සංකිත්තනං භවති යං, සා මතා තුල්‍යයොගිතා.

गुणांनी युक्त असणाऱ्या वस्तूंसोबत एखाद्याची तुलना करून (समान करून) जे वर्णन केले जाते, त्याला 'तुल्ययोगिता' (अलंकार) मानले जाते.

302. තුල්‍යයොගිතං යොජයති ‘‘ගුණෙ’’ච්චාදිනා. ගුණො ධම්මො සාධු අසාධු වා, තෙන යුත්තෙහි වත්ථූහි සහ සමං කත්වාන වත්ථුතො අසාම්‍යෙපි තථාභාවමාරොප්‍ය කස්සචි පුරිසාදිනො ථුතිනින්දත්ථං යං කිත්තනමාඛ්‍යානං, සා තුල්‍යක්ඛණා තුල්‍යයොගිතා මතා, වත්තුමිච්ඡිතෙන ගුණෙන තාදිසානං තුල්‍යයොගිතාපටිපාදනතො තදත්ථියෙන තුල්‍යයොගිතා තථා ද්විධා වත්තති.

३०२. "गुणे" इत्यादींद्वारे 'तुल्ययोगिता' (अलंकार) जोडतात. गुण म्हणजे चांगला किंवा वाईट धर्म (स्वभाव), त्याने युक्त असलेल्या वस्तूंसोबत समान करून, वस्तूच्या दृष्टीने असमानता असली तरीही तशा भावाचा आरोप करून, एखाद्या पुरुषादींच्या स्तुती किंवा निंदेसाठी जे कीर्तन (वर्णन) किंवा आख्यान केले जाते, ती समान लक्षणे असलेली 'तुल्ययोगिता' मानली जाते. बोलण्याची इच्छा असलेल्या गुणाने तशा प्रकारच्या वस्तूंची तुल्ययोगिता प्रतिपादन केल्यामुळे, त्या अर्थाने तुल्ययोगिता अशा प्रकारे दोन प्रकारची असते.

302. ඉදානි තුල්‍යයොගිතාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘ගුණයුත්තෙහි’’ඉච්චාදිනා. ගුණයුත්තෙහි සුන්දරාසුන්දරෙහි යෙහි කෙහිචි ගුණෙහි යුත්තෙහි වත්ථූහි, සමං කත්වාන තත්වතො අසමානෙසුපි සමානත්තබුද්ධියා ආරොපනං කත්වා, කස්සචි පුරිසාදිනො ථුතිං නින්දං වා නිස්සාය යං සංකිත්තනං ගුණාගුණකථනං භවති, සා තුල්‍යයොගිතාති මතාති. ගුණෙහි යුත්තාති ච, තුල්‍යෙන ගුණෙන සහ යොගොති ච, සො එතෙසං රංසිමාලීභගවන්තාදීනමත්ථීති ච, තෙසං භාවො තුල්‍යගුණසම්බන්ධොති ච විග්ගහො. එත්ථ තුල්‍යගුණයුත්තපදත්ථානං තග්ගුණසම්බන්ධස්ස තුල්‍යයොගිතාභාවතො තප්පටිපාදකො උත්තිවිසෙසො තදත්ථියෙන තුල්‍යයොගිතාති ඤෙය්‍යා.

३०२. आता "गुणयुत्तेहि" इत्यादींद्वारे 'तुल्ययोगिता' अलंकार दाखवितात. गुणांनी युक्त असलेल्या, सुंदर किंवा असुंदर अशा कोणत्याही गुणांनी युक्त वस्तूंसोबत समान करून, तत्त्वतः असमान असतानाही समानतेच्या बुद्धीने आरोप करून, एखाद्या पुरुषादींच्या स्तुती किंवा निंदेचा आश्रय घेऊन जे संकीर्तन म्हणजे गुणावगुणांचे कथन होते, ती 'तुल्ययोगिता' मानली जाते. "गुणांनी युक्त" आणि "समान गुणाशी संबंध" आणि "तो या रश्मिमाली (सूर्य) आणि भगवान इत्यादींचा आहे" आणि "त्यांचा भाव म्हणजे तुल्यगुणसंबंध" असा विग्रह आहे. येथे समान गुणांनी युक्त असलेल्या पदार्थांच्या त्या गुणाच्या संबंधाची तुल्ययोगिता असल्यामुळे, त्याचे प्रतिपादन करणारा विशिष्ट उक्ती (कथन) त्या अर्थाने 'तुल्ययोगिता' समजावी.

303.

३०३.

සම්පත්තසම්මදො ලොකො,සම්පත්තාලොකසම්පදො;

උභොහි රංසිමාලී ච,භගවා ච තමොනුදො.

संपन्न झालेल्या आनंदाने युक्त हा लोक (जग), प्रकाशाच्या संपत्तीला प्राप्त झाला आहे; कारण रश्मिमाली (सूर्य) आणि भगवान हे दोन्ही अंधकार दूर करणारे आहेत.

303. උදාහරති ‘‘සම්පත්තෙ’’ච්චාදි. තමං නුදතීති තමොනුදො. රංසිමාලී සූරියො ච, අථ වා සම්මාසම්බුද්ධො චාති උභොහි කරණභූතෙහි හෙතුභූතෙහි වා [Pg.292] ලොකො සත්තලොකො, සම්පත්තො සම්මදො පීති යෙන තථාවිධො ච, සම්පත්තො ආලොකස්ස සම්පදා යෙන තථාවිධො චාපීති. එත්ථ පීතිදානාදිගුණයුත්තෙන රංසිමාලිනා සමං කත්වා භගවතො ථුතිවසෙන කිත්තනන්ති ලක්ඛණං යොජනීයං.

३०३. "संपत्ते" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. अंधकार दूर करतो तो 'तमोनुद' (अंधकार दूर करणारा). रश्मिमाली म्हणजे सूर्य आणि सम्यक्संबुद्ध हे दोन्ही कारणभूत किंवा हेतूभूत असल्यामुळे लोक म्हणजे सत्त्वलोक (प्राणिमात्र), ज्यांच्याद्वारे आनंद (प्रिती) प्राप्त झाला आहे असा आणि ज्यांच्याद्वारे प्रकाशाची संपत्ती प्राप्त झाली आहे असाही होतो. येथे प्रिती देणे इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या सूर्याशी समान करून भगवंतांच्या स्तुतीरूपाने जे कीर्तन केले आहे, ते लक्षण योजावे.

303. ඉදානි උදාහරති ‘‘සම්පත්ති’’ච්චාදිනා. තමොනුදො අන්ධකාරං පහරන්තො රංසිමාලී ච භගවා ච උභොහි කරණභූතෙහි හෙතුභූතෙහි වා, ලොකො සත්තලොකො සම්පත්තසම්මදො පටිලද්ධපීතිකො ච සම්පත්තාලොකසම්පදා ච හොතීති. එත්ථ පීතිදානාලොකකරණසඞ්ඛාතගුණයුත්තෙන සූරියෙන තුල්‍යං කත්වා භගවතො ථුතිවසෙන ගුණකථනං හොති. සම්පත්තො සම්මදො පීති යෙනෙති ච, ආලොකස්ස සම්පදාති ච, සම්පත්තා ආලොකසම්පදා යෙනෙති ච, තමං නුදතීති ච වාක්‍යං. උදාහරණෙ අදස්සිතෙපි අසාධුගුණයුත්තෙන කෙනචි වත්ථුනා සමං කත්වා කස්සචි කාතබ්බනින්දාපි එවමෙව දට්ඨබ්බා.

३०३. आता "संपत्ति" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. अंधकार दूर करणारे रश्मिमाली (सूर्य) आणि भगवान या दोन्ही कारणभूत किंवा हेतूभूत घटकांमुळे, लोक म्हणजे सत्त्वलोक हा प्राप्त झालेल्या आनंदाने युक्त (प्रिती मिळवलेला) आणि प्रकाशाच्या संपत्तीला प्राप्त झालेला होतो. येथे प्रिती देणे आणि प्रकाश करणे या संज्ञेने युक्त असलेल्या सूर्याशी समान करून भगवंतांच्या स्तुतीरूपाने गुणकथन होते. "ज्यांच्याद्वारे आनंद प्राप्त झाला आहे तो", "प्रकाशाची संपत्ती", "ज्यांच्याद्वारे प्रकाशाची संपत्ती प्राप्त झाली आहे तो" आणि "अंधकार दूर करतो तो" असे वाक्य आहे. उदाहरणात दाखविले नसले तरी, वाईट गुणांनी युक्त असलेल्या एखाद्या वस्तूशी समान करून कोणाची तरी केली जाणारी निंदाही याच प्रकारे समजावी.

304.

३०४.

අත්ථන්තරං සාධයතා, කිඤ්චි තංසදිසං ඵලං;

දස්සීයතෙ අසන්තං වා, සන්තං වා තං නිදස්සනං.

दुसरा अर्थ (विषय) सिद्ध करताना, त्याच्यासारखेच असणारे काही असत (अनिष्ट) किंवा सत (इष्ट) फल जे दाखविले जाते, ते 'निदर्शन' (अलंकार) होय.

304. නිදස්සනං පදස්සෙති ‘‘අත්ථන්තර’’මිච්චාදිනා. අත්ථන්තරං නිදස්සෙතබ්බාපෙක්ඛාය අඤ්ඤං කිඤ්චි උචිතං කාරියං සාධයතා කෙනචි වත්ථුනා හෙතුභූතෙන, තෙන අත්ථන්තරෙනෙව සදිසං තුල්‍යං ඵලං කිඤ්චි අසන්තං අනිට්ඨං වා සන්තං ඉට්ඨං වා දස්සීයතෙ පටිපාදීයතෙ, තං එවංලක්ඛණං නිදස්සනං සියා.

३०४. "अत्थन्तरं" इत्यादींद्वारे निदर्शन अलंकार दाखवितात. निदर्शन करण्याच्या अपेक्षेने दुसरा अर्थ म्हणजे इतर काही योग्य कार्य सिद्ध करणाऱ्या एखाद्या हेतूभूत वस्तूद्वारे, त्या दुसऱ्या अर्थासारखेच समान असणारे काही असत म्हणजे अनिष्ट किंवा सत म्हणजे इष्ट फल जे दाखविले जाते किंवा प्रतिपादन केले जाते, ते अशा लक्षणांचे 'निदर्शन' होय.

304. ඉදානි නිදස්සනාලඞ්කාරං නිදස්සෙති ‘‘අත්ථන්තරි’’ච්චාදිනා. අත්ථන්තරං නිද්දිසිතබ්බතො අඤ්ඤං උචිතකාරියසඞ්ඛාතමත්තං සාධයතා සාධයන්තෙන කෙනචි වත්ථුනා තංසදිසං [Pg.293] තෙන අත්ථන්තරෙන සමානං අසන්තං අනිට්ඨං වා සන්තං ඉට්ඨං වා කිඤ්චි ඵලං දස්සීයතෙ වත්ථූහි පටිපාදීයතෙ, තං තාදිසං ඵලං නිදස්සනං නාමාති. අත්ථො ච සො අන්තරො අඤ්ඤො චාති ච, තෙන අත්ථන්තරෙන සදිසමිති ච, නිදස්සීයතෙති ච විග්ගහො.

३०४. आता "अत्थन्तरि" इत्यादींद्वारे निदर्शन अलंकार स्पष्ट करतात. निर्देश करण्यायोग्य गोष्टीपेक्षा दुसरा अर्थ म्हणजे केवळ योग्य कार्य सिद्ध करणाऱ्या एखाद्या वस्तूद्वारे, त्याच्यासारखेच म्हणजे त्या दुसऱ्या अर्थाशी समान असणारे असत (अनिष्ट) किंवा सत (इष्ट) असे काही फल वस्तूं द्वारे दाखविले किंवा प्रतिपादन केले जाते, त्या तशा प्रकारच्या फलाला 'निदर्शन' म्हणतात. "तो अर्थ जो दुसरा (अन्य) आहे" आणि "त्या दुसऱ्या अर्थाशी समान" आणि "दाखविले जाते" असा विग्रह आहे.

අසන්තඵලනිදස්සන

असत-फल-निदर्शन (अनिष्ट फल निदर्शन)

305.

३०५.

උදයා සමණින්දස්ස, යන්ති පාපා පරාභවං;

ධම්මරාජවිරුද්ධානං, සූචයන්තා දුරන්තතං.

श्रमणेंद्रांच्या (श्रमणश्रेष्ठांच्या) उदयाने पाप पराभवाला (नाशाला) प्राप्त होते; जे धर्मराजाशी विरोध करणाऱ्यांच्या वाईट अंताची (दुरांततेची) सूचना देते.

305. ‘‘උදයා’’ඉච්චාදි. සමණින්දස්ස මහාමුනිනො උදයා පාතුභාවෙන පාපා ලොභාදයො පරාභවං නිධනං යන්ති, පරාභවන්තීති වුත්තං හොති. උදයපුබ්බකෙන පාපපරාභවනත්ථන්තරෙන සදිසං ඵලං නිදස්සෙති. කිං කරොන්තා? ධම්මරාජා ධම්මානපෙතො රාජා, මුනින්දො චාති සිලිට්ඨං, තෙන විරුද්ධානං, දුට්ඨො විරුද්ධො අන්තො අවසානං යස්ස, තස්ස භාවො, තං සූචයන්තාති ධම්මරාජවිරොධහෙතුකං අසන්තඵලමෙතං නිදස්සනං පරාභවස්සානිට්ඨත්තා.

३०५. "उदया" इत्यादी. श्रमणेंद्र म्हणजे महामुनींच्या उदयाने (प्रकट होण्याने) पाप म्हणजे लोभ इत्यादी पराभवाला (नाशाला) प्राप्त होतात, म्हणजेच पराभूत होतात असे म्हटले आहे. उदयाने पूर्वगामी असलेल्या पापाच्या पराभवरूपी दुसऱ्या अर्थाशी समान फल दाखवितात. काय करत असताना? धर्मराज म्हणजे धर्माने युक्त असलेला राजा आणि मुनींद्र हे श्लिष्ट (एकत्रित) आहेत, त्यांच्याशी विरोध करणाऱ्यांच्या, ज्याचा अंत (शेवट) वाईट किंवा विरुद्ध आहे अशा भावाची सूचना देत असताना; हे धर्मराजाच्या विरोधाला कारणीभूत असणारे असत-फल निदर्शन आहे, कारण पराभव हा अनिष्ट असतो.

305. ඉදානි උදාහරති ‘‘උදයා’’ඉච්චාදිනා. සමණින්දස්ස මුනින්දස්ස උදයා ලොකෙ පාතුභාවෙන පාපා ලොභාදයො ධම්මරාජවිරුද්ධානං රාජධම්මෙහි සමන්නාගතරාජූහි, ධම්මාධිපතිනා මුනින්දෙන වා විරුද්ධානං දුරන්තතං අනිට්ඨාවසානතං සූචයන්තා පකාසෙන්තො පරාභවං පරිහානිං යන්ති පාපුණන්තීති. එත්ථ පුබ්බද්ධෙන උදයපුබ්බකො පාපපරාභවනසඞ්ඛාතො අත්ථන්තරො දස්සිතො, අපරද්ධෙන තංසදිසවිරොධහෙතුකං දුරන්තසඞ්ඛාතං අසන්තඵලං දස්සෙති. ධම්මරාජවිරොධහෙතුකං අසන්තඵලමෙතං පරාභවස්සානිට්ඨත්තා. සමණානමින්දොති ච, ධම්මෙන යුත්තො රාජාති වා ධම්මෙසු රාජාති [Pg.294] වාති ච, තෙන විරුද්ධාති ච, දුට්ඨො විරූපො අන්තො පරියොසානං යෙසමිති ච, තෙසං භාවොති ච වාක්‍යං.

३०५. आता "उदया" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. श्रमणेंद्र म्हणजे मुनींद्रांच्या जगात उदयाने (प्रकट होण्याने) पाप म्हणजे लोभ इत्यादी, धर्मराजाशी विरोध करणाऱ्यांच्या—म्हणजे राजधर्माने युक्त असलेल्या राजांशी किंवा धर्माधिपती मुनींद्रांशी विरोध करणाऱ्यांच्या—दुरांततेला (अनिष्ट अंताला) सूचित किंवा प्रकाशित करत पराभवाला (हानीला) प्राप्त होतात. येथे पूर्वार्धाने उदयाने पूर्वगामी असलेला पापाचा पराभव नावाचा दुसरा अर्थ दाखविला आहे, आणि उत्तरार्धाने त्याच्याशी समान असलेल्या विरोधाला कारणीभूत असणारे दुरांत नावाचे असत-फल दाखविले आहे. पराभव अनिष्ट असल्यामुळे हे धर्मराज-विरोधाला कारणीभूत असणारे असत-फल आहे. "श्रमणांचा इंद्र (श्रेष्ठ)" आणि "धर्माने युक्त असलेला राजा" किंवा "धर्मामध्ये राजा" आणि "त्याच्याशी विरुद्ध असलेले" आणि "ज्यांचा अंत वाईट किंवा विरूप आहे" आणि "त्यांचा भाव" असे वाक्य आहे.

සන්තඵලනිදස්සන

सत-फल-निदर्शन (इष्ट फल निदर्शन)

306.

३०६.

සිරොනික්ඛිත්තචරණො-ච්ඡරියාන’ම්බුජාන’යං;

පරමබ්භුතතං ලොකෙ,විඤ්ඤාපෙත’ත්තනො ජිනො.

ज्यांनी आश्चर्यकारक कमळांच्या डोक्यावर (मस्तकावर) आपले चरण ठेवले आहेत, असे हे जिन जगात स्वतःच्या परम अद्भुततेला प्रकट करतात.

306. ‘‘සිරො’’ච්චාදි. අච්ඡරියානං භගවතො චරණාරවින්දද්වන්දසම්පටිග්ගහණත්ථං පථවිං භින්දිත්වා සමුග්ගතානමච්ඡරියගුණොපෙතානමම්බුජානං සිරසි මත්ථකෙ නික්ඛිත්තා චරණා යෙන සො ජිනො. අම්බුජොපරිචරණනික්ඛෙපලක්ඛණෙනත්ථන්තරෙන සදිසං ඵලං දස්සෙති. අත්තනො පරමච්ඡරියභාවං විඤ්ඤාපෙති. සන්තඵලමිදං නිදස්සනං ජිනබ්භුතත්ථදීපනස්ස ඉට්ඨත්තාති.

३०६. "सिरो" इत्यादी. भगवंतांच्या दोन्ही चरणकमळांचे स्वागत करण्यासाठी पृथ्वी भेदून वर आलेल्या, आश्चर्यकारक गुणांनी युक्त अशा कमळांच्या डोक्यावर (मस्तकावर) ज्यांनी आपले चरण ठेवले आहेत, ते जिन होत. कमळांवर चरण ठेवण्याच्या लक्षणरूपी दुसऱ्या अर्थाशी समान फल दाखवितात. ते स्वतःच्या परम आश्चर्यकारक भावाला प्रकट करतात. जिनांच्या अद्भुततेचा अर्थ प्रकाशित करणे इष्ट असल्यामुळे हे सत-फल निदर्शन आहे.

306. ‘‘සිරො’’ඉච්චාදි. අයං ජිනො අච්ඡරියානං අත්තනො පාදපටිග්ගහණත්ථං පථවිං භින්දිත්වා උග්ගතත්තා අච්ඡරාපහරණයොග්ගානං අම්බුජානං සිරොනික්ඛිත්තචරණො මත්ථකෙ ඨපිතපාදො ලොකෙ සත්තලොකෙ අත්තනො පරමබ්භුතතං අතිඅච්ඡරියගුණං විඤ්ඤාපෙති අවබොධෙතීති. එත්ථ අච්ඡරියපදුමානං මත්ථකෙ චරණනික්ඛෙපසඞ්ඛාතෙන අත්ථන්තරෙන පරමබ්භුතතං විඤ්ඤාපෙතීති අයං සදිසසන්තඵලං ජිනබ්භුතත්ථදීපනස්ස ඉට්ඨත්තා. සිරසි නික්ඛිත්තානි චරණානි යෙනෙති ච, අච්ඡරං අච්ඡරාසඞ්ඝාතං අරහන්තීති ච, පරමො උත්තමො අබ්භුතො ගුණො අස්සෙති ච, තස්ස භාවොති ච විග්ගහො.

३०६. "सिरो" इत्यादी. हे जिन, आश्चर्यकारक अशा स्वतःच्या चरणांचे स्वागत करण्यासाठी पृथ्वी भेदून वर आल्यामुळे चुटकी वाजवण्यास (आश्चर्य व्यक्त करण्यास) योग्य असलेल्या कमळांच्या मस्तकावर चरण ठेवणारे (पाय ठेवलेले) असून, जगात (सत्त्वलोकात) स्वतःच्या परम अद्भुततेला म्हणजे अत्यंत आश्चर्यकारक गुणाला प्रकट करतात (जाणवून देतात). येथे आश्चर्यकारक कमळांच्या मस्तकावर चरण ठेवण्याच्या संज्ञारूपी दुसऱ्या अर्थाने परम अद्भुतता प्रकट करतात, हे जिनांच्या अद्भुततेचा अर्थ प्रकाशित करणे इष्ट असल्यामुळे त्याच्याशी समान असलेले सत-फल आहे. "ज्यांच्याद्वारे मस्तकावर चरण ठेवले गेले आहेत" आणि "जे चुटकी वाजवण्यास (आश्चर्य व्यक्त करण्यास) पात्र आहेत" आणि "ज्यांचा परम उत्तम अद्भुत गुण आहे" आणि "त्याचा भाव" असा विग्रह आहे.

307.

३०७.

විභූතියාමහන්තත්තං, අධිප්පායස්ස වා සියා;

පරමුක්කංසතං යාතං, තං මහන්තත්ත’මීරිතං.

विभूतीची (वैभवाची) किंवा अभिप्रायाची (विचारांची/इच्छेची) जी परम उत्कटता (उत्कृष्टता) प्राप्त झालेली असते, त्याला 'महंतत्व' (उदात्तता) म्हटले आहे.

307. මහන්තත්තමුපදස්සෙති [Pg.295] ‘‘විභූතියා’’ඉච්චාදිනා. විභූතියා සම්පත්තියා අධිප්පායස්ස වා අජ්ඣාසයස්ස වා පරමුක්කංසතං පරමාතිසයභාවං යාතං උපගතං මහන්තත්තං නාම ඊරිතං කථිතං.

३०७. "विभूतीया" इत्यादींद्वारे महंतत्व दाखवितात. विभूतीच्या म्हणजे संपत्तीच्या किंवा अभिप्रायाच्या म्हणजे आशयाच्या परम उत्कर्षाला, परम अतिशय भावाला प्राप्त झालेल्या अवस्थेला 'महंतत्व' म्हटले किंवा सांगितले आहे.

307. ඉදානි මහන්තත්තාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘විභූති’’ ඉච්චාදිනා. විභූතියා සම්පත්තියා වා අධිප්පායස්ස අජ්ඣාසයස්ස වා පරමුක්කංසතං අත්‍යුක්කංසභාවං යාතං යං මහන්තත්තං සියා, තං මහන්තත්තමිති ඊරිතන්ති. මහතො භාවොති ච, පරමො උක්කංසො අතිසයො යස්සෙති ච, තස්ස භාවොති ච වාක්‍යං.

३०७. आता "विभूति" इत्यादींद्वारे महंतत्व अलंकार दाखवितात. विभूतीच्या म्हणजे संपत्तीच्या किंवा अभिप्रायाच्या म्हणजे आशयाच्या परम उत्कर्षाला (अत्युत्कृष्ट भावाला) प्राप्त झालेले जे महंतत्व असते, त्याला 'महंतत्व' असे म्हटले आहे. "महान असण्याचा भाव" आणि "ज्याचा परम उत्कर्ष किंवा अतिशय आहे" आणि "त्याचा भाव" असे वाक्य आहे.

විභූතිමහන්තත්ත

विभूती-महंतत्व (वैभवाची उदात्तता)

308.

३०८.

කිරීටරතනච්ඡායා-නුවිද්ධාතපවාරණො;

පුරා පරං සිරිං වින්දි, බොධිසත්තො’භිනික්ඛමා.

मुकुटातील रत्नांच्या प्रभेने (कांतीने) युक्त असे छत्र धारण करणारे बोधिसत्व, अभिनिष्क्रमणापूर्वी पूर्वी परम वैभवाला (लक्ष्मीला) प्राप्त झाले होते.

308. උදාහරති ‘‘කිරීටෙ’’ච්චාදි. අභිනික්ඛමා පුරා පුබ්බෙ බොධිසත්තො මායාදෙවියා පුත්තො පරමුක්කට්ඨං අනාඤ්ඤසාධාරණං සිරිං විභූතිං වින්දි පටිලභි. කීදිසො? කිරීටෙ මකුටෙ රතනානං ඡායාහි සොභාහි අනුවිද්ධො ඡුරිතො ආතපවාරණො සෙතච්ඡත්තං යස්ස සො තාදිසොති විභූතියා මහන්තත්තං වුත්තං ‘‘ආතපවාරණො රතනච්ඡායානුවිද්ධො’’ති.

३०८. "किरीटे" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. अभिनिष्क्रमणापूर्वी पूर्वी बोधिसत्व म्हणजे मायादेवींचे पुत्र यांनी परम उत्कृष्ट आणि इतरांना असाधारण केलेले वैभव (श्री) प्राप्त केले होते. ते कसे होते? मुकुटातील रत्नांच्या छायांनी म्हणजे शोभेने युक्त (खचित) केलेले छत्र म्हणजे श्वेतछत्र ज्यांचे होते, ते तसे होते; अशा प्रकारे "रत्नांच्या छायेने युक्त छत्र असलेले" या शब्दांनी विभूतीचे महंतत्व सांगितले आहे.

308. ඉදානි උදාහරති ‘‘කිරීට’’ඉච්චාදිනා. බොධිසත්තො අන්තිමජාතියං මහාබොධිසත්තො අභිනික්ඛමා අභිනික්ඛමනතො පුරා පුබ්බෙ කිරීටරතනච්ඡායානුවිද්ධාතපවාරණො මොලිරතනරංසීහි රඤ්ජිතසෙතච්ඡත්තො පරමුක්කට්ඨං සිරිං විභූතිං වින්දි අනුභවීති. එත්ථ මොලිරතනකන්තියා සෙතච්ඡත්තස්ස ඔවිද්ධභාවකථනෙන විභූතියා මහන්තත්තං හොති. කිරීටෙ රතනානීති ච, තෙසං ඡායායොති [Pg.296] ච, තාහි අනුවිද්ධො ඡුරිතො ආතපවාරණො යස්සෙති ච වාක්‍යං.

३०८. आता "किरीट" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. बोधिसत्व म्हणजे अंतिम जन्मातील महाबोधिसत्व, अभिनिष्क्रमणापूर्वी (गृहत्यागापूर्वी) मुकुटातील रत्नांच्या छायेने युक्त छत्र असलेले, म्हणजेच मुकुटातील रत्नांच्या किरणांनी सुशोभित श्वेतछत्र धारण करणारे असून, परम उत्कृष्ट वैभव (श्री) अनुभवत होते. येथे मुकुटातील रत्नांच्या कांतीने श्वेतछत्र सुशोभित असल्याच्या कथनाने विभूतीचे महंतत्व प्रकट होते. "मुकुटातील रत्ने" आणि "त्यांची छाया" आणि "त्यांनी युक्त (खचित) केलेले छत्र ज्यांचे आहे" असे वाक्य आहे.

අධිප්පායමහන්තත්ත

अभिप्राय-महंतत्व (आशयाची/विचारांची उदात्तता)

309.

३०९.

සත්තො සම්බොධියං බොධි-සත්තො සත්තහිතාය සො;

හිත්වා ස්නෙහරසාබද්ධ-මපි රාහුලමාතරං.

ते बोधिसत्व प्राण्यांच्या (सत्त्वांच्या) हितासाठी, स्नेह रसाने बांधलेल्या राहुलमातेला (यशोधरेला) देखील सोडून, संबोधीमध्ये (सम्यक्संबोधीमध्ये) आसक्त (लीन) झाले.

309. ‘‘සත්තො’’ඉච්චාදි. ස්නෙහෙන පියභාවෙන ජාතෙන රසෙන රාගෙන ආබද්ධමත්තනි රාහුලමාතරං බිම්බාදෙවිම්පි, කිමුතඤ්ඤං යුවතිජනං, හිත්වා අනපෙක්ඛිත්වා අනාසත්තො හුත්වා සත්තානං හිතාය ලොකියලොකුත්තරාය වඩ්ඪියා බොධිසත්තො සිද්ධත්ථො සම්බොධියං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙයෙව සත්තො ආසත්තො, තත්ථෙව ලග්ගොති අධිප්පායො. මහන්තත්තමුක්කට්ඨං තාදිසවනිතාරතනානාසජ්ජනලක්ඛණමාලක්ඛීයතීති.

३०९. "सत्तो" इत्यादी. स्नेहाने म्हणजे प्रियभावाने उत्पन्न झालेल्या रसाने (रागाने) स्वतःशी बांधलेल्या राहुलमाता बिंबादेवींना (यशोधरेला) देखील, मग इतर युवतींबद्दल काय बोलावे, सोडून (अपेक्षा न ठेवता) अनासक्त होऊन, प्राण्यांच्या हितासाठी म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर वृद्धीसाठी, बोधिसत्व सिद्धार्थ हे संबोधीमध्ये म्हणजे सर्वज्ञताज्ञानामध्येच आसक्त (लीन) झाले, तिथेच रमले असा अभिप्राय आहे. अशा स्त्रीरत्नाविषयी अनासक्ती असण्याच्या लक्षणाने उत्कृष्ट महंतत्व दिसून येते.

309. ‘‘සත්තො’’ඉච්චාදි. සො බොධිසත්තො ස්නෙහරසාබද්ධං පියභාවසඞ්ඛාතරාගෙන ආබද්ධං රාහුලමාතරං අපි බිම්බාදෙවිම්පි හිත්වා සත්තහිතාය සත්තානං ලොකියලොකුත්තරත්ථාය සම්බොධියං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙයෙව සත්තො ලග්ගොති. තාදිසඉත්ථිරතනෙපි අලග්ගතාකථනෙන බොධිසත්තස්ස උක්කට්ඨජ්ඣාසයමහන්තත්තං වුත්තං හොති. සම්මා බුජ්ඣති එතායාති ච, බොධියං සත්තො ලග්ගොති ච, සත්තානං හිතමිති ච, ස්නෙහෙන පියභාවෙන ජාතො රසො රාගොති ච, තෙන ආබද්ධාති ච විග්ගහො.

३०९. "सत्तो" इत्यादी. ते बोधिसत्व, स्नेह रसाने बांधलेल्या म्हणजे प्रियभाव संज्ञेच्या रागाने बांधलेल्या राहुलमाता बिंबादेवींना देखील सोडून, प्राण्यांच्या हितासाठी म्हणजे प्राण्यांच्या लौकिक आणि लोकोत्तर कल्याणासाठी, संबोधीमध्ये म्हणजे सर्वज्ञताज्ञानामध्येच आसक्त (लीन) झाले. अशा स्त्रीरत्नामध्येही अनासक्तीच्या कथनाने बोधिसत्वांच्या उत्कृष्ट आशयाचे महंतत्व सांगितले गेले आहे. "ज्याद्वारे सम्यक जाणले जाते ती" आणि "बोधीमध्ये आसक्त (लीन)" आणि "प्राण्यांचे हित" आणि "स्नेहाने म्हणजे प्रियभावाने उत्पन्न झालेला रस म्हणजे राग" आणि "त्याने बांधलेली" असा विग्रह आहे.

310.

३१०.

ගොපෙත්වා වණ්ණනීයං යං,කිඤ්චි දස්සීයතෙ පරං;

අසමං වා සමං තස්ස,යදි සා වඤ්චනා මතා.

वर्णन करण्यास योग्य असलेल्या गोष्टीला लपवून (गोपित करून), जर त्याच्याशी असमान किंवा समान असणारे इतर काही दाखविले जात असेल, तर ती 'वंचना' (अलंकार) मानली जाते.

310. වඤ්චනං [Pg.297] වදති ‘‘ගොපෙත්වා’’ඉච්චාදිනා, වණ්ණනීයං කිඤ්චි වත්ථුං ගොපෙත්වා නිරංකත්වා තස්ස වණ්ණනීයස්ස අසමං විසමං විසදිසං පරමඤ්ඤං යං කිඤ්චි වත්ථු යදි දස්සීයතෙ කවිනාති අනුවදිත්වා සා වඤ්චනා මතාති විධීයතෙ.

३१०. "गोपेत्वा" इत्यादींद्वारे वंचना अलंकार सांगतात. वर्णन करण्यास योग्य असलेल्या एखाद्या वस्तूला लपवून (निराकृत करून), त्या वर्णनीय वस्तूशी असमान म्हणजे विषम किंवा विसदृश असणारी दुसरी कोणतीही वस्तू जर कवीद्वारे दाखविली जात असेल, तर ती 'वंचना' मानली जाते, असा नियम केला आहे.

310. ඉදානි වඤ්චනාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘ගොපෙත්වා’’ඉච්චාදිනා. වණ්ණනීයං කිඤ්චි වත්ථුං ගොපෙත්වා තස්ස වණ්ණනීයස්ස සමං සදිසං වා අසමං විසදිසං වා පරං යං කිඤ්චි වත්ථු යදි දස්සීයතෙ කවිනා, සා වඤ්චනාඉති මතාති. වඤ්චෙති වණ්ණනීයං එතාය වුත්තියාති වාක්‍යං.

३१०. आता "गोपेत्वा" (लपवून) इत्यादींद्वारे 'वंचना' (वंचनालंकार) दर्शवितात. वर्णन करण्यास योग्य असलेली कोणतीही वस्तू लपवून, त्या वर्णनीय वस्तूच्या समान (सदृश) किंवा असमान (विसदृश) अशी इतर कोणतीही वस्तू जर कवीद्वारे दर्शविली जात असेल, तर ती 'वंचना' मानली जाते. या रचनेद्वारे वर्णनीय वस्तू लपविली (वंचित केली) जाते, असा या वाक्याचा अर्थ आहे.

අසමවඤ්චනා

असमवंचना (असमान वंचना)

311.

३११.

පුරතො න සහස්සෙසු,න පඤ්චෙසු ච තාදිනො;

මාරො පරෙසු තස්සෙ’සං,සහස්සං දසවඩ්ඪිතං.

त्या तादी (तथागत/बुद्ध) यांच्या समोर हजारांमध्येही नाही आणि पाचांमध्येही नाही; परंतु इतरांच्या बाबतीत मारचे ते बाण दहा पटीने वाढलेले हजार (म्हणजेच दहा हजार) होतात.

311. උදාහරති ‘‘පුරතො’’ඉච්චාදි. මාරො කාමො තාදිනො ලොභාදීසු තාදිසත්තා මුනිනො පුරතො සම්මුඛෙ සහස්සං ඉසවො අස්සාති සහස්සෙසු ච න හොති. පඤ්ච ඉසවො අස්සාති පඤ්චෙසු ච න හොතීති වණ්ණනීයො මාරොත්‍ර ගොප්‍යතෙ. තස්ස යො තිභුවනං ජයී. පරෙසු අඤ්ඤසත්තෙසු සරාගෙසු එසමිසූනං දසවඩ්ඪිතං දසහි ගුණිතං සහස්සං, කථමඤ්ඤථාභුවනත්තයං ජයෙය්‍යාති මාරං ගොපෙත්වා දසසහස්සොපලක්ඛිතවත්ථන්තරස්ස දස්සිතත්තා අසමවඤ්චනායං.

३११. "पुरतो" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. मार म्हणजे काम (वासना). लोभ इत्यादींच्या बाबतीत 'तादी' (अविकारी) असल्यामुळे, मुनींच्या (बुद्धांच्या) समोर प्रत्यक्षपणे त्याचे हजार बाणही चालत नाहीत आणि पाच बाणही चालत नाहीत. येथे वर्णनीय अशा मारला लपविले गेले आहे. त्या तिन्ही लोकांवर विजय मिळविणाऱ्या माराचे, इतर रागी (आसक्त) प्राण्यांच्या बाबतीत, बाण दहा पटीने गुणिलेले हजार (म्हणजेच दहा हजार) होतात. अन्यथा तो तिन्ही लोकांवर कसा बरे विजय मिळवू शकेल? अशा प्रकारे मारला लपवून दहा हजारांनी युक्त अशा दुसऱ्या वस्तूचे दर्शन घडविले गेल्यामुळे हा 'असमवंचना' अलंकार आहे.

311. ඉදානි උදාහරති ‘‘පුරතො’’ඉච්චාදිනා. මාරො තාදිනො ලාභාලාභාදීසු අවිකාරිනො තථාගතස්ස පුරතො අභිමුඛෙ සහස්සෙසු ච සහස්සසරොපි න හොති, පඤ්චෙසු පඤ්ච ඉසු ච තාදිසෙ ඨපෙත්වා පඤ්ච ඉසු න හොති. [Pg.299] පරෙසු සුගතසම්මුඛෙ ඊදිසෙසුපි අඤ්ඤෙසු සංකිලෙසෙසු තස්ස තිලොකජෙතුනො මාරස්ස එසං සරානං දසවඩ්ඪිතං දසගණනාය වඩ්ඪිතං සහස්සං හොති දසසහස්සං හොතීති. වණ්ණනීයං මාරං ගොපෙත්වා දසසහස්සසඞ්ඛ්‍යාහි ගණිතස්ස අඤ්ඤස්ස සරසඞ්ඛාතවත්ථුනො දස්සිතත්තා අයං අසමවඤ්චනා නාම. සහස්සං ඉසවො අස්සෙති ච, පඤ්ච ඉසවො අස්සෙති ච, දසහි වඩ්ඪිතන්ති ච වාක්‍යං.

३११. आता "पुरतो" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. लाभ-अलाभ इत्यादींमध्ये अविकारी असणाऱ्या 'तादी' तथागतांच्या समोर मारचे हजार बाणही चालत नाहीत, आणि अशा मुनींना सोडून इतरांच्या बाबतीत त्याचे पाच बाणही चालत नाहीत. सुगतांच्या (बुद्धांच्या) समोर असणाऱ्या अशा मुनींशिवाय इतर संक्लेशयुक्त (मलीन) प्राण्यांच्या बाबतीत, त्या त्रिलोकविजेत्या माराचे बाण दहाच्या संख्येने वाढविलेले हजार म्हणजेच दहा हजार होतात. येथे वर्णनीय अशा मारला लपवून, दहा हजार संख्येने मोजल्या जाणाऱ्या दुसऱ्या बाणरूपी वस्तूचे दर्शन घडविले गेल्यामुळे याला 'असमवंचना' असे म्हणतात. "ज्याचे हजार बाण आहेत", "ज्याचे पाच बाण आहेत" आणि "दहाने वाढविलेले" असा या वाक्याचा विग्रह आहे.

සමවඤ්චනා

समवंचना (समान वंचना)

312.

३१२.

විවාද’මනුයුඤ්ජන්තො,මුනින්දවදනින්දුනා;

සම්පුණ්ණො චන්දිමා නා’යං;

ඡත්ත’මෙතං මනොභුනො.

मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखचंद्राशी वाद घालणारा हा पूर्ण चंद्र (वास्तविक) चंद्र नाही; तर हे कामदेवाचे (माराचे) छत्र आहे.

312. ‘‘විවාද’’මිච්චාදි. මනොභුනොති කාමස්ස. සමවඤ්චනායං පුණ්ණචන්දං නිරංකත්වා ඡත්තස්ස දස්සිතත්තා.

३१२. "विवाद" इत्यादी. 'मनोभू' म्हणजे कामाचा (माराचा). समवंचना अलंकारामध्ये पूर्ण चंद्राचे निराकरण करून छत्राचे दर्शन घडविले गेले आहे.

312. ‘‘විවාද’’ඉච්චාදි. මුනින්දවදනින්දුනා සබ්බඤ්ඤුනො මුඛචන්දෙන විවාදං අනුයුඤ්ජන්තො සම්පුණ්ණො අයං පච්චක්ඛො චන්දිමා න හොති. කිඤ්චරහි එතං චන්දමණ්ඩලං මනොභුනො අනඞ්ගස්ස උබ්භූතියං ඡත්තං සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තන්ති. වණ්ණනීයං චන්දමණ්ඩලං ඨපෙත්වා තතො අඤ්ඤස්ස චන්දසදිසස්ස ඡත්තස්ස දස්සිතත්තා අයං වුත්ති සමවඤ්චනා නාම. මුනීනං ඉන්දොති ච, තස්ස වදනමිති ච, ඉන්දුසදිසො ඉන්දු, මුනින්දවදනමෙව ඉන්දූති ච, සමන්තතො පුණ්ණොති ච, මනසි භූතොති ච විග්ගහො.

३१२. "विवाद" इत्यादी. मुनींद्रांच्या म्हणजेच सर्वज्ञांच्या मुखचंद्राशी वाद घालणारा हा प्रत्यक्ष दिसणारा पूर्ण चंद्र चंद्र नाही. तर मग हे काय आहे? हे चंद्रमंडळ म्हणजे मनोभूचे (कामदेवाचे) वर उभारलेले पांढरे छत्र (श्वेतछत्र) आहे. येथे वर्णनीय अशा चंद्रमंडळाला बाजूला ठेवून, त्यासारख्याच दुसऱ्या छत्राचे दर्शन घडविले गेल्यामुळे या रचनेला 'समवंचना' असे म्हणतात. "मुनींचा इंद्र" (मुनींद्र), "त्याचे मुख" (वदन), "चंद्रासारखा चंद्र" (इंदू), "मुनींद्रांचे मुख हाच चंद्र" (मुनींद्रवदनेंदू), "सर्व बाजूंनी पूर्ण" (संपूर्ण) आणि "मनात उत्पन्न झालेला" (मनोभू) असा याचा विग्रह आहे.

313.

३१३.

පරානුවත්තනාදීහි, නිබ්බින්දෙනි’හ යා කතා;

ථුතිර’ප්පකතෙ සා’යං, සියා අප්පකතත්ථුති.

इतरांचे अनुकरण करणे इत्यादींमुळे निर्माण झालेल्या विरक्तीतून (कंटाळ्यातून) येथे जी अप्रस्तुताची स्तुती केली जाते, ती 'अप्रस्तुतस्तुती' (अप्पकतत्थुति) मानली जाते.

313. අප්පකතත්ථුතිං පකාසෙති ‘‘පරි’’ච්චාදිනා. පරෙසං යෙසං කෙසඤ්චි අනුවත්තනං සෙවා, තමාදි යෙසං තෙහි නිබ්බින්දෙන විරත්තෙන අප්පකතෙ අසන්නිහිතෙ බුද්ධිවිසයෙයෙව ඉහ කිස්මිඤ්චි වත්ථුම්හි කතා යා ථුති සංරාධනං, සායං අප්පකතත්ථුති සියා.

३१३. "परि" इत्यादींद्वारे 'अप्रस्तुतस्तुती' स्पष्ट करतात. इतरांचे अनुकरण करणे म्हणजेच त्यांची सेवा करणे इत्यादी गोष्टींबद्दल विरक्त (कंटाळलेल्या) झालेल्या व्यक्तीने, येथे अप्रस्तुत (असंनिहित) अशा बुद्धविषयक कोणत्याही वस्तूची जी स्तुती किंवा आराधना केली आहे, ती 'अप्रस्तुतस्तुती' (अप्पकतत्थुति) होय.

313. ඉදානි අප්පකතත්ථුතිං දස්සෙති ‘‘පරානු’’ච්චාදිනා. පරානුවත්තනාදීහි අඤ්ඤස්ස යස්ස කස්සචි අනුවත්තනාදීහි නිබ්බින්දෙන උබ්බෙගං පත්තෙන අප්පකතෙ අනධිගතෙ බුද්ධිවිසයෙ එව ඉහ ඉමස්මිං කිස්මිඤ්චි වත්ථුම්හි කතා යා ථුති සංරාධනසඞ්ඛාතා පසංසා අත්ථි, සා අයං අප්පකතත්ථුති නාම සියාති. පරෙසමනුවත්තනමිති ච, තං ආදි යෙසං පරපීළාදීනමිති ච, න පකතොති ච, රකාරො සන්ධිජො, අප්පකතෙ කතා ථුතීති ච වාක්‍යං.

३१३. आता "परानु" इत्यादींद्वारे 'अप्रस्तुतस्तुती' दर्शवितात. इतरांचे अनुकरण करणे म्हणजेच इतर कोणाचेही अनुकरण इत्यादींमुळे कंटाळलेल्या (उद्विग्न झालेल्या) व्यक्तीने, येथे या अप्रस्तुत (अप्राप्त) अशा बुद्धविषयक वस्तूची जी स्तुती किंवा आराधना केली आहे, ती 'अप्रस्तुतस्तुती' होय. "इतरांचे अनुकरण करणे", "इतरांना पीडा देणे इत्यादी ज्याच्या सुरुवातीला आहे", "जे प्रस्तुत नाही" (येथे 'र' हा संधीमुळे आलेला वर्ण आहे) आणि "अप्रस्तुताची केलेली स्तुती" असा या वाक्याचा विग्रह आहे.

314.

३१४.

සුඛං ජීවන්ති හරිණා, වනෙස්ව’පරසෙවිනො;

අනායාසොපලාභෙහි, ජලදබ්බඞ්කුරාදිභි.

इतरांची सेवा न करणारे हरिण वनांमध्ये विनासायास मिळणारे पाणी, दर्भाचे अंकुर इत्यादींद्वारे सुखाने जीवन जगतात.

314. උදාහරති ‘‘සුඛ’’මිච්චාදි. ජලෙහි දබ්බඞ්කුරෙහි දබ්බතිණුග්ගමෙහි. ආදිසද්දෙන තරුපල්ලවාදීහි. කීදිසෙහි? අනායාසෙන සෙවාපරික්ලෙසාදිනා විනා උපලාභෙහි පාපුණිතබ්බෙහි. පරමඤ්ඤං කිඤ්චි න සෙවන්ති සීලෙනෙති අපරසෙවිනො. පරචිත්තාරාධනබ්‍යසනපරම්මුඛා හරිණා වනෙසු සුඛං නිරාකුලං ජීවන්තීති. එත්ථ රාජානුවත්තනක්ලෙසනිබ්බින්දෙන සන්නිහිතා මිගවුත්ති පසංසිතාති.

३१४. "सुखं" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. पाणी आणि दर्भाचे अंकुर (दर्भाचे कोंब) यांच्याद्वारे. 'इत्यादी' शब्दाने झाडांचे कोवळे कोंब (पल्लव) इत्यादी अभिप्रेत आहेत. ते कसे आहेत? विनासायास म्हणजेच सेवा करण्याच्या त्रासाशिवाय मिळणारे आहेत. स्वभावाने इतर कोणाचीही सेवा न करणारे ते 'अपरसेविन्' (अपरसेविणो) होत. इतरांच्या मनाचे रंजन करण्याच्या त्रासापासून दूर असणारे हरिण वनांमध्ये सुखाने आणि निर्धास्तपणे जगतात. येथे राजाचे अनुकरण करण्याच्या त्रासाला कंटाळून, समोर असणाऱ्या हरिणांच्या जीवनपद्धतीची प्रशंसा केली गेली आहे.

314. ඉදානි උදාහරති ‘‘සුඛ’’මිච්චාදිනා. හරිණා මිගා අපරසෙවිනො වුත්තිං නිස්සාය පරං අසෙවමානා අනායාසොපලාභෙහි පරපරිග්ගහාභාවතො පරසෙවාපරිස්සමං විනා ලබ්භනීයෙහි ජලදබ්බඞ්කුරාදිභි උදකදබ්බඞ්කුරරුක්ඛලතාපල්ලවාදීහි වනෙසු ඉච්ඡිතිච්ඡිතාරඤ්ඤෙසු සුඛං ජීවන්ති සුඛජීවනං කරොන්තීති. එත්ථ රාජසෙවාබ්‍යසනප්පත්තෙන කෙනචි අනධිගතාපි මිගජීවිකා පසංසිතා හොති. පරං න සෙවන්ති සීලෙනාති ච, අභාවො ආයාසස්සෙති ච, [Pg.300] තෙන උපලභිතබ්බාති ච, දබ්බානං අඞ්කුරානීති ච, ජලඤ්ච දබ්බඞ්කුරානි චෙති ච, තානි ආදි යෙසං පල්ලවාදීනමිති ච විග්ගහො.

३१४. आता "सुखं" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हरिण (मृग) हे इतर कोणाचीही सेवा न करता, दुसऱ्याच्या मालकीचा अभाव असल्यामुळे आणि सेवा करण्याच्या श्रमाशिवाय सहज मिळणारे पाणी, दर्भाचे अंकुर, झाडे व वेलींचे कोवळे कोंब इत्यादींद्वारे आपल्या आवडीच्या वनांमध्ये सुखाने जीवन जगतात. येथे राजसेवेच्या त्रासाने त्रस्त झालेल्या एखाद्या व्यक्तीद्वारे, स्वतःला प्राप्त नसलेल्या अशा हरिणांच्या जीवनपद्धतीची प्रशंसा केली गेली आहे. "स्वभावाने इतरांची सेवा न करणारे", "आयासाचा (कष्टाचा) अभाव", "त्याद्वारे प्राप्त होणारे", "दर्भाचे अंकुर", "पाणी आणि दर्भाचे अंकुर" आणि "कोवळे कोंब इत्यादी ज्यांच्या सुरुवातीला आहेत" असा याचा विग्रह आहे.

315.

३१५.

උත්තරං උත්තරං යත්ථ, පුබ්බපුබ්බවිසෙසනං;

සියා එකාවලී සා’යං, ද්විධා විධිනිසෙධතො.

जेथे प्रत्येक पुढील पद हे मागील पदाचे विशेषण असते, ती 'एकावली' (एकावली अलंकार) होय. विधी (विधान) आणि निषेध (नकार) या दोन प्रकारांमुळे ती दोन प्रकारची असते.

315. එකාවලිං කථයති ‘‘උත්තර’’මිච්ඡාදිනා. යත්ථ වුත්තියං උත්තරං උත්තරං උපරිට්ඨානමුපරිට්ඨානං පුබ්බස්ස පුබ්බස්ස විසෙසනං විධිනිසෙධනවසෙන එකාවලි නාම සියා. අයං එකාවලි විධිනිසෙධතො විධිවසෙන නිසෙධනවසෙන ච ද්විධා.

३१५. "उत्तरं" इत्यादींद्वारे 'एकावली' सांगतात. ज्या रचनेमध्ये प्रत्येक पुढील (वरचे वरचे) पद हे मागील पदाचे विधी किंवा निषेधाच्या रूपाने विशेषण असते, ती 'एकावली' होय. ही एकावली विधी आणि निषेधाच्या रूपाने दोन प्रकारची असते.

315. ඉදානි එකාවලිං දස්සෙති ‘‘උත්තර’’මිච්චාදිනා. යත්ථ උත්තියං උත්තරං උත්තරං උපරූපරිභවං පදං පුබ්බපුබ්බවිසෙසනං පුබ්බපුබ්බපදස්ස විධිනිසෙධනවසෙන විසෙසනං හොති, සා එකාවලි නාම සියා. අයං එකාවලි විධිනිසෙධතො විධිනිසෙධවසෙන ද්විධා හොතීති. උත්තරං පුබ්බන්ති ඨානූපචාරෙන ඨානීභූතං පදමෙව වුච්චති. පුබ්බස්ස පුබ්බස්ස විසෙසනමිති ච, එකතො ආවලියන්ති සංවලියන්ති පදානි එතායාති ච, විධිවිධානඤ්ච නිසෙධො පටිසෙධො චාති ච වාක්‍යං. එත්ථ ‘‘උත්තරං උත්තර’’න්ති ච ‘‘පුබ්බස්ස පුබ්බස්ස’’ඉති ච කමෙන විසෙසනවිසෙස්‍යගුණෙන බ්‍යාපනිච්ඡායං නිබ්බචනං, විසෙස්‍යගුණං ගම්මමානමෙව.

३१५. आता "उत्तरं" इत्यादींद्वारे 'एकावली' दर्शवितात. ज्या रचनेमध्ये प्रत्येक पुढील (वरचे वरचे) पद हे मागील पदाचे विधी किंवा निषेधाच्या रूपाने विशेषण असते, ती 'एकावली' होय. ही एकावली विधी आणि निषेधाच्या रूपाने दोन प्रकारची असते. 'उत्तर' आणि 'पूर्व' हे शब्दांच्या स्थानावरून त्यांच्या पदांनाच म्हटले जाते. "मागील पदाचे विशेषण", "ज्याद्वारे पदे एका माळेत गुंफली जातात" आणि "विधी (विधान) व निषेध (प्रतिषेध)" असा या वाक्याचा विग्रह आहे. येथे "उत्तरं उत्तरं" आणि "पुब्बस्स पुब्बस्स" हे अनुक्रमे विशेषण आणि विशेष्य यांच्या गुणांच्या व्याप्तीनुसार स्पष्ट केले आहे.

විධිඑකාවලි

विधी एकावली

316.

३१६.

පාදා නඛාලිරුචිරා,නඛාලී රංසිභාසුරා;

රංසී තමොපහානෙක -රසා සොභන්ති සත්ථුනො.

शास्त्यांचे (बुद्धांचे) चरण नखांच्या पंक्तीमुळे सुंदर आहेत, नखांची पंक्ती किरणांनी देदीप्यमान आहे, आणि ते किरण अंधकार नष्ट करण्याचे एकमेव कार्य करणारे असून शोभून दिसतात.

316. උදාහරති [Pg.301] ‘‘පාදා’’ඉච්චාදි. සුගම්මං. එත්ථ පාදාදීනං විසෙස්‍යානං නඛාලිරුචිරත්තාදිවිධානෙන විසෙසනෙන විසෙසිතබ්බත්තා අයං විධිඑකාවලි.

३१६. "पादा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे समजण्यास सोपे आहे. येथे चरण इत्यादी विशेष्य पदांना नखांच्या पंक्तीमुळे सुंदर असणे इत्यादी विधी (विधानात्मक) विशेषणांद्वारे विशेषित केले गेल्यामुळे ही 'विधी एकावली' आहे.

316. ඉදානි උදාහරති ‘‘පාදා’’ඉච්චාදිනා. සත්ථුනො පාදා නඛාලිරුචිරා නඛපන්තීහි මනුඤ්ඤා නඛාලී නඛපන්තියො රංසිභාසුරා රංසීහි දිබ්බමානා රංසී කන්තියො තමොපහානෙකරසා අන්ධකාරවිධමනෙ අසහායකිච්චා හුත්වා සොභන්තීති. එත්ථ පාදාදීනං පුබ්බපදානං නඛාලිරුචිරත්තාදිවිධායකෙහි උත්තරඋත්තරවිසෙසනෙහි විසෙසිතත්තා අයං විධිඑකාවලි නාම. නඛානං ආලි පාළීති ච, නඛාලීහි රුචිරාති ච, රංසීහි භාසුරාති ච, තමසො අපහාරො අපහරණමිති ච, සො එකො රසො කිච්චං එතාසං රංසීනමිති ච විග්ගහො.

३१६. आता "पादा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. शास्त्यांचे (बुद्धांचे) चरण नखांच्या पंक्तीमुळे सुंदर आहेत, नखांची पंक्ती किरणांनी देदीप्यमान आहे, आणि ते किरण अंधकार नष्ट करण्याचे एकमेव कार्य करणारे असून शोभून दिसतात. येथे चरण इत्यादी पूर्वपदांना नखांच्या पंक्तीमुळे सुंदर असणे इत्यादी पुढील विशेषणांद्वारे विशेषित केले गेल्यामुळे ही 'विधी एकावली' होय. "नखांची पंक्ती", "नखांच्या पंक्तीमुळे सुंदर", "किरणांनी देदीप्यमान", "अंधकाराचा नाश करणे" आणि "तेच ज्या किरणांचे एकमेव कार्य आहे" असा याचा विग्रह आहे.

නිසෙධඑකාවලි

निषेध एकावली

317.

३१७.

අසන්තුට්ඨො යතී නෙව,සන්තොසො නා’ලයාහතො;

නා’ලයො යො සජන්තූනං,නා’නන්තබ්‍යසනාවහො.

जो असंतुष्ट आहे तो भिक्खू (यती) असूच शकत नाही; जो तृष्णेने (आलयाने) ग्रस्त आहे तो संतोष असू शकत नाही; आणि जो प्राण्यांना अनंत संकटे आणणारा नाही तो आलय (तृष्णा) असू शकत नाही.

317. ‘‘අසන්තුට්ඨො’’ඉච්චාදි. අසන්තුට්ඨො චතුපච්චයසන්තොසවසෙන යො කොචි යති නාම නෙව සියා. ආලයෙන තණ්හාය ආහතො ච යො, සො සන්තොසො නාම න හොති. යො ජන්තූනං සත්තානං අනන්තබ්‍යසනාවහො න හොති, සො ආලයො නාම න භවතීති. අසන්තුට්ඨාදීනං යතිත්තාදිනිසෙධනවසෙන විසෙසනානං පවත්තියා නිසෙධඑකාවලි අයං.

३१७. "असंतुट्ठो" इत्यादी. चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) संतोषाच्या बाबतीत जो असंतुष्ट आहे, तो भिक्खू (यती) असूच शकत नाही. जो तृष्णेने (आलयाने) ग्रस्त आहे, तो संतोष असू शकत नाही. आणि जो प्राण्यांना अनंत संकटे आणणारा नाही, तो आलय (तृष्णा) असू शकत नाही. येथे असंतुष्ट इत्यादी पदांना भिक्खू असणे इत्यादींच्या निषेधाच्या रूपाने विशेषित केले गेल्यामुळे ही 'निषेध एकावली' आहे.

317. ‘‘අසන්තුට්ඨො’’ඉච්චාදි. අසන්තුට්ඨො චීවරාදීසු චතූසු පච්චයෙසු දස්සිතද්වාදසවිධසන්තොසානං අඤ්ඤතරෙන අසන්තුට්ඨො [Pg.302] යති න එව භික්ඛු නාම න හොති. ආලයාහතො තණ්හාය පහතො සන්තොසො න හොති. යො ජන්තූනං අනන්තබ්‍යසනාවහො න යො සත්තානං අපරියන්තපීළාපාපකො න හොති, සො ආලයො න හොතීති. අසන්තුට්ඨාදීනං යතිභාවාදිපටිසෙධවසෙන විසෙසනානං පවත්තත්තා අයං නිසෙධඑකාවලි නාම. අසන්තුට්ඨපදං යතිසහිතසකලසත්තසමුදායස්ස සාධාරණභාවෙන ඨිතං, යති න භවතීති යතිතො අඤ්ඤෙසු සකලසත්තසඞ්ඛාතෙසු අවයවෙසු පතිට්ඨාපනතො ‘‘අසන්තුට්ඨො’’ති විසෙස්‍යො, ‘‘යති නෙ’’ති ඉදං විසෙසනං. සෙසෙසුපි විසෙසනවිසෙස්‍යත්තං වුත්තනියාමෙන යථාරහං යොජෙතබ්බං. න සන්තුස්සතීති ච, ආලයෙන හතොති ච, නත්ථි අන්තො එතෙසමිති ච, තානි ච තානි බ්‍යසනානි චෙති ච, තානි ආවහතීති ච වාක්‍යං.

३१७. "असंतुट्ठो" इत्यादी. चीवर इत्यादी चार प्रत्ययांच्या बाबतीत दर्शविलेल्या बारा प्रकारच्या संतोषांपैकी कोणत्याही एका संतोषाने जो असंतुष्ट आहे, तो भिक्खू असूच शकत नाही. जो तृष्णेने (आलयाने) ग्रस्त आहे, तो संतोष असू शकत नाही. जो प्राण्यांना अनंत संकटे आणणारा नाही, तो आलय (तृष्णा) असू शकत नाही. येथे असंतुष्ट इत्यादी पदांना भिक्खू असणे इत्यादींच्या निषेधाच्या रूपाने विशेषित केले गेल्यामुळे ही 'निषेध एकावली' होय. "असंतुष्ट" हे पद भिक्खूंसह सर्व प्राण्यांच्या समुदायासाठी सामान्य रूपाने स्थित आहे, "तो भिक्खू होत नाही" असे म्हणून भिक्खूव्यतिरिक्त इतर सर्व प्राण्यांमध्ये त्याची स्थापना केली गेल्यामुळे "असंतुष्ट" हे विशेष्य आहे आणि "भिक्खू नाही" हे त्याचे विशेषण आहे. इतर पदांच्या बाबतीतही विशेषण आणि विशेष्य भाव सांगितलेल्या नियमानुसार योग्य प्रकारे जोडला पाहिजे. "जो संतुष्ट होत नाही", "जो तृष्णेने ग्रस्त आहे", "ज्याला अंत नाही", "ती आणि ती संकटे" आणि "ती संकटे आणणारा" असा याचा विग्रह आहे.

318.

३१८.

යහිං භූසියභූසත්තං, අඤ්ඤමඤ්ඤං තු වත්ථුනං;

විනාව සදිසත්තං තං, අඤ්ඤමඤ්ඤවිභූසනං.

जेथे कोणत्याही सादृश्याशिवाय (समानतेशिवाय) दोन वस्तूंमध्ये परस्परांना सुशोभित करण्याचा (अलंकार आणि अलंकृत होण्याचा) भाव असतो, तो 'अन्योन्यालंकार' (अञ्ञमञ्ञविभूसन) होय.

318. අඤ්ඤමඤ්ඤමාහ ‘‘යහි’’මිච්චාදිනා. යහිං සදිසත්තං විනා එව වත්ථුනං පදත්ථානං අඤ්ඤමඤ්ඤං භූසියභූසත්තං, තං අඤ්ඤමඤ්ඤං නාම විභූසනමලඞ්කාරොති.

३१८. "यहिं" इत्यादींद्वारे 'अन्योन्यालंकार' सांगतात. जेथे सादृश्याशिवाय दोन वस्तूंच्या किंवा पदार्थांच्या बाबतीत परस्परांना सुशोभित करण्याचा भाव असतो, तो 'अन्योन्यालंकार' (परस्पर विभूषण) होय.

318. ඉදානි අඤ්ඤමඤ්ඤාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘යහි’’මිච්චාදිනා. යහිං අලඞ්කාරෙ සදිසත්තං විනා එව වත්ථුනං අඤ්ඤමඤ්ඤං තු භූසියභූසත්තං අලඞ්කාරියඅලඞ්කාරත්තං හොති, තං අඤ්ඤමඤ්ඤවිභූසනං හොතීති. භූසියඤ්ච භූසා චාති ච, තාසං භාවොති ච, අඤ්ඤඤ්ච අඤ්ඤඤ්චෙති ච විග්ගහො. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති එත්ථ ඡට්ඨුන්තඅසඞ්ඛ්‍යමබ්‍යයං, සසඞ්ඛ්‍යෙ චෙති ‘‘භූසියභූසත්ත’’න්ති ඉමස්ස විසෙසනං කත්වා වත්තබ්බං. අලඞ්කාරියමපෙක්ඛාය අලඞ්කාරවත්ථු ච, තමපෙක්ඛාය අලඞ්කාරියවත්ථු ච අඤ්ඤමඤ්ඤං නාම. තන්දීපකාලඞ්කාරොපි තදත්ථියෙන තන්නාමකො හොති.

३१८. आता "यहिं" इत्यादींद्वारे 'अन्योन्यालंकार' दर्शवितात. ज्या अलंकारामध्ये सादृश्याशिवाय दोन वस्तूंमध्ये परस्परांना सुशोभित करण्याचा म्हणजेच अलंकृत होण्याचा आणि अलंकृत करण्याचा भाव असतो, तो 'अन्योन्यालंकार' (परस्पर विभूषण) होय. "अलंकृत होणारे आणि अलंकृत करणारे", "त्यांचा भाव", "एक आणि दुसरे" असा याचा विग्रह आहे. येथे "अञ्ञमञ्ञं" हे अव्यय असून ते "भूषियभूषत्व" चे विशेषण म्हणून योजले पाहिजे. अलंकृत होणाऱ्याच्या अपेक्षेने अलंकार असणारी वस्तू आणि अलंकाराच्या अपेक्षेने अलंकृत होणारी वस्तू या परस्परांना 'अन्योन्य' म्हणतात.

319.

३१९.

බ්‍යාමංසුමණ්ඩලං [Pg.303] තෙන, මුනිනා ලොකබන්ධුනා;

මහන්තිං වින්දතී කන්තිං, සොපි තෙනෙව තාදිසිං.

जगाचे बंधू असणाऱ्या त्या मुनींमुळे (बुद्धांमुळे) त्यांचे व्यामप्रभामंडल (शरीराभोवतीचे वलय) अत्यंत शोभा प्राप्त करते, आणि ते व्यामप्रभामंडल देखील त्यांच्यामुळे तशीच शोभा प्राप्त करते.

319. උදාහරති ‘‘බ්‍යාමංසු’’ඉච්චාදිනා. සුබොධං.

३१९. "ब्यामंसु" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे समजण्यास सोपे आहे.

319. ඉදානි උදාහරති ‘‘බ්‍යාමංසු’’ඉච්චාදිනා. බ්‍යාමංසුමණ්ඩලං බ්‍යාමපභාමණ්ඩලං ලොකබන්ධුනා තෙන මුනිනා කරණභූතෙන මහන්තිං මහතිං පූජනීයං වා කන්තිං සොභං වින්දති සෙවති, සොපි මුනි තෙන එව බ්‍යාමංසුමණ්ඩලෙන තාදිසිං කන්තිං වින්දතීති. අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසානං බ්‍යාමංසුමණ්ඩලමුනිසඞ්ඛාතානං ද්වින්නං වත්ථූනං බ්‍යාමංසුමණ්ඩලං පඨමවාක්‍යෙ අලඞ්කාරියං හොති, මුනිපදත්ථො අලඞ්කාරො හොති. අපරවාක්‍යෙ ඉමෙ ද්වෙ විපල්ලාසෙන අලඞ්කාරියඅලඞ්කාරා හොන්ති. අංසූනං මණ්ඩලමිති ච, බ්‍යාමං එව අංසුමණ්ඩලමිති ච, ලොකො බන්ධු අස්සෙති ච, සා විය දිස්සතීති ච විග්ගහො.

३१९. आता "ब्यामंसु" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. व्यामप्रभामंडल हे त्या लोकबंधू मुनींच्या (बुद्धांच्या) माध्यमातून अत्यंत महान आणि पूजनीय अशी कांती किंवा शोभा प्राप्त करते, आणि ते मुनी देखील त्याच व्यामप्रभामंडलामुळे तशाच प्रकारची कांती प्राप्त करतात. परस्परांशी तुलना नसलेल्या व्यामप्रभामंडल आणि मुनी या दोन वस्तूंपैकी, पहिल्या वाक्यात व्यामप्रभामंडल हे 'अलंकार्य' (ज्याला अलंकृत करायचे आहे ते) आहे आणि 'मुनी' हा शब्दार्थ 'अलंकार' (अलंकृत करणारा) आहे. दुसऱ्या वाक्यात हे दोन्ही उलट होऊन (विपर्यास होऊन) अलंकार्य आणि अलंकार बनतात. 'किरणांचे मंडल' (अंसूनां मंडलं), 'व्याम (हात पसरल्यावर होणारे अंतर) हेच किरणमंडल' (ब्यामं एव अंसुमंडलं), 'लोक हाच ज्याचा बंधू आहे तो' (लोको बंधू अस्स) आणि 'त्याच्यासारखी दिसते' (सा विय दिस्सति) असा विग्रह आहे.

320.

३२०.

කථනං සහභාවස්ස, ක්‍රියාය ච ගුණස්ස ච;

සහවුත්තීති විඤ්ඤෙය්‍යං, තදුදාහරණං යථා.

क्रिया आणि गुण यांच्या सहभावाचे (एकत्र असण्याचे) जे कथन आहे, त्याला 'सहवृत्ती' (सहभावोक्ती) समजावे. त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे.

320. සහවුත්තිං වදති ‘‘කථන’’මිච්චාදිනා. සුබොධං.

३२०. "कथनं" इत्यादींद्वारे सहवृत्तीचे वर्णन करतात. हे सुबोध (स्पष्ट) आहे.

320. ඉදානි සහවුත්තිං දස්සෙති ‘‘කථන’’මිච්චාදිනා. ක්‍රියාය ගුණස්ස චාති ද්වින්නං සහභාවස්ස සහත්තස්ස කථනං සහවුත්තීති විඤ්ඤෙය්‍යං. තදුදාහරණං යථා තස්ස උදාහරණං එවං වක්ඛමානනයෙන දට්ඨබ්බන්ති. සහ සද්ධිං භවනමිති ච, සහභාවස්ස වුත්ති කථනමිති ච, තස්ස උදාහරණමිති ච විග්ගහො. සහභාවො චන්දරස්මිනඛංසුආදීනං පදත්ථානං. එවං සන්තෙපි තෙසං තංසහත්තං යස්සං ක්‍රියායං ගුණෙ වා භවතීති සහත්තං ක්‍රියාගුණානං හොතීති කත්වා ‘‘කථනං සහභාවස්ස ක්‍රියාය ච ගුණස්ස චා’’ති වුත්තං.

३२०. आता "कथनं" इत्यादींद्वारे सहवृत्ती दर्शवितात. क्रिया आणि गुण या दोघांच्या सहभावाचे (एकत्र असण्याचे) जे कथन आहे, त्याला 'सहवृत्ती' समजावे. "तदुदाहरणं यथा" म्हणजे त्याचे उदाहरण पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने पाहावे. 'सहा' म्हणजे सोबत असणे (भवन), 'सहभावाचे कथन' म्हणजे सहवृत्ती, आणि 'त्याचे उदाहरण' असा विग्रह आहे. हा सहभाव चंद्रकिरण आणि नखकिरण इत्यादी पदार्थांचा आहे. असे असले तरी, त्यांचे ते एकत्र असणे ज्या क्रियेत किंवा गुणात घडते, त्यावरून क्रिया आणि गुणांचे एकत्र असणे होते, म्हणून "क्रिया आणि गुण यांच्या सहभावाचे कथन" असे म्हटले आहे.

ක්‍රියාසහවුත්ති

क्रिया-सहवृत्ती (क्रिया-सहभावोक्ती)

321.

३२१.

ජලන්ති [Pg.304] චන්දරංසීහි, සමං සත්ථු නඛංසවො;

විජම්භති ච චන්දෙන, සමං තම්මුඛචන්දිමා.

चंद्राच्या किरणांसोबत शास्त्यांचे (बुद्धांचे) नखकिरण चमकतात, आणि चंद्रासोबत त्यांचा मुखचंद्र प्रफुल्लित होतो.

321. ‘‘ජලන්ති’’ඉච්චාදි. සමන්ති සහ, තස්ස සත්ථුනො මුඛචන්දිමා. සෙසං සුබොධං. එත්ථ ජලනවිජම්භනානං උභයසාධාරණානං ක්‍රියානං සහභාවො විහිතොති ක්‍රියාසහවුත්ති අයන්ති.

३२१. "जलन्ति" इत्यादी. 'समं' म्हणजे सोबत, 'तस्स सत्थुनो मुखचन्दिमा' म्हणजे त्या शास्त्यांचा मुखचंद्र. उर्वरित भाग सुबोध आहे. येथे चमकणे (जलन) आणि प्रफुल्लित होणे (विजम्भन) या दोन्ही सामान्य क्रियांचा सहभाव दर्शविला असल्याने ही 'क्रिया-सहवृत्ती' आहे.

321. ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතඋදාහරණං දස්සෙති ‘‘ජලන්ති’’ඉච්චාදිනා. සත්ථු සත්ථුනො නඛංසවො නඛකිරණා චන්දරංසීහි සමං ජලන්ති, තම්මුඛචන්දිමා ච චන්දෙන සමං විජම්භතීති. එත්ථ උභයපදත්ථානං සාධාරණභූතජලනවිජම්භනක්‍රියානං සහභාවස්ස වුත්තත්තා එසා ක්‍රියාසහවුත්ති නාම. චන්දස්ස රංසියොති ච, නඛානං අංසවොති ච, තස්ස සත්ථුනො මුඛන්ති ච, තමෙව චන්දිමසදිසත්තා චන්දිමාති ච වාක්‍යං. සමංඉති සහපරියායො නිපාතො.

३२१. आता प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे "जलन्ति" इत्यादींद्वारे उदाहरण दर्शवितात. शास्त्यांचे (बुद्धांचे) नखकिरण चंद्राच्या किरणांसोबत चमकतात आणि त्यांचा मुखचंद्र चंद्रासोबत प्रफुल्लित होतो. येथे दोन्ही पदार्थांच्या सामान्य अशा चमकणे आणि प्रफुल्लित होणे या क्रियांच्या सहभावाचे कथन केल्यामुळे याला 'क्रिया-सहवृत्ती' म्हणतात. 'चंद्राचे किरण' (चन्दस्स रंसियो), 'नखांचे किरण' (नखानं अंसवो), 'त्या शास्त्यांचे मुख' (तस्स सत्थुनो मुखं) आणि 'ते चंद्रासारखे असल्यामुळे मुखचंद्र' (तमेव चन्दिमसदisत्ता चन्दिमा) असे वाक्य आहे. 'समं' हा 'सह' या अर्थाचा निपात (अव्यय) आहे.

ගුණසහවුත්ති

गुण-सहवृत्ती (गुण-सहभावोक्ती)

322.

३२२.

ජිනොදයෙන මලිනං, සහ දුජ්ජනචෙතසා;

පාපං දිසා සුවිමලා, සහ සජ්ජනචෙතසා.

जिनांच्या (बुद्धांच्या) उदयाने दुर्जनांच्या चित्तासोबत पाप मलीन (नष्ट) झाले, आणि सज्जनांच्या चित्तासोबत सर्व दिशा अत्यंत विमल (स्वच्छ) झाल्या.

322. ‘‘ජිනොදයෙන’’ච්චාදි. ජිනොදයෙන කරණභූතෙන, හෙතුභූතෙන වා දුජ්ජනචෙතසා සහ පාපං මලිනං කිලිට්ඨං, සජ්ජනචෙතසා සහ දිසා දසවිධාපි සුවිමලා අච්චන්තනිම්මලා සුවිමලයසොමාලාවලයිතත්තා සජ්ජනචෙතො පාපාපගමෙනෙති. එත්ථ මලිනත්තස්ස ච සුවිමලත්තස්ස ඤායසම්බන්ධිනො සහභාවො වුත්තොති අයං ගුණසහවුත්ති.

३२२. "जिनोदयेन" इत्यादी. कारण किंवा हेतू असलेल्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) उदयाने दुर्जनांच्या चित्तासोबत पाप मलीन (कलुषित) झाले, आणि सज्जनांच्या चित्तासोबत दशाही दिशा अत्यंत विमल (अतिशय निर्मळ) झाल्या; कारण सज्जनांचे चित्त पापनाशामुळे आणि त्यांच्या सुविमल यशरूपी मालेने वेढले गेल्यामुळे निर्मळ झाले. येथे मलीनता आणि सुविमलत्व या न्यायसंगत गुणांच्या सहभावाचे कथन केले असल्याने ही 'गुण-सहवृत्ती' आहे.

322. ‘‘ජිනො’’ඉච්චාදි. ජිනොදයෙන ජිතමාරස්ස භගවතො පාතුභාවෙන, කරණභූතෙන හෙතුභූතෙන වා [Pg.305] පාපං ලොභාදිධම්මං දුජ්ජනචෙතසා දුජ්ජනානං චිත්තෙන සහ මලිනං කිලිට්ඨං හොති. ඉමිනායෙව ජිනොදයෙන දිසා දස දිසායො සජ්ජනචෙතසා සහ සුවිමලා සජ්ජනචෙතසන්තානතො පාපානං අපගමෙන කිත්තිමාලාය භුවනත්තයෙ පත්ථටත්තා අතිනිම්මලාති උභයපදත්ථානං සාධාරණභූතමලිනභාවසුවිමලභාවසඞ්ඛාතස්ස ගුණස්ස සහභාවස්ස වුත්තත්තා එසා ගුණසහවුත්ති නාම. ජිනස්ස උදයොති ච, දුජ්ජනානං චෙතොති ච, විගතං මලං එතාහිති ච, සු අතිසයෙන විමලාති ච, සන්තො ච තෙ ජනා චෙති ච, තෙසං චෙතොති ච වාක්‍යං.

३२२. "जिनो" इत्यादी. जिनांच्या उदयाने म्हणजे मारविजेत्या भगवंतांच्या प्राकट्याने, जे कारण किंवा हेतू आहे, दुर्जनांच्या चित्तासोबत पाप (लोभादी धर्म) मलीन (कलुषित) होते. याच जिनांच्या उदयाने, सज्जनांच्या चित्तसंतानातील पापांच्या नाशामुळे आणि त्यांच्या कीर्तिमालेचा तिन्ही लोकांत विस्तार झाल्यामुळे, दशाही दिशा सज्जनांच्या चित्तासोबत अत्यंत विमल (अतिशय निर्मळ) होतात. अशा प्रकारे दोन्ही पदार्थांच्या सामान्य अशा मलीनभाव आणि सुविमलभाव या गुणांच्या सहभावाचे कथन केल्यामुळे याला 'गुण-सहवृत्ती' म्हणतात. 'जिनांचा उदय' (जिनस्स उदयो), 'दुर्जनांचे चित्त' (दुज्जनानं चेतो), 'ज्यांच्यातील मळ निघून गेला आहे अशा' (विगतं मलं एताहि), 'अतिशय विमल' (सु अतिसयेन विमला), 'जे संत (सज्जन) लोक आहेत ते' (सन्तो च ते जना च) आणि 'त्यांचे चित्त' (तेसं चेतो) असे वाक्य आहे.

323.

३२३.

විරොධීනං පදත්ථානං, යත්ථ සංසග්ගදස්සනං;

සමුක්කංසාභිධානත්ථං, මතා සා’යං විරොධිතා.

जिथे परस्परविरोधी पदार्थांचा संबंध (संसर्ग) उत्कर्षाचे (अतिशयाचे) कथन करण्यासाठी दर्शविला जातो, त्याला 'विरोधिता' (विरोधाभास अलंकार) मानले जाते.

323. විරොධං විභාවෙති ‘‘විරොධීන’’මිච්චාදි. විරොධීනං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං ක්‍රියාදීනං යත්ථ වුත්තිවිසෙසෙ සංසග්ගස්ස සන්නිධිනො දස්සනං, කිමත්ථං? සමුක්කංසස්ස අතිසයස්ස අභිධානත්ථං කථනත්ථාය, සා අයං විරොධිතා විරොධීති මතා.

३२३. "विरोधीनं" इत्यादींद्वारे विरोधाचे स्पष्टीकरण करतात. परस्परविरोधी अशा क्रिया इत्यादींचा जिथे विशिष्ट कथनात संसर्ग (जवळ असणे) दर्शविला जातो, कशासाठी? तर उत्कर्षाचे (अतिशयाचे) कथन करण्यासाठी; त्याला ही 'विरोधिता' किंवा 'विरोध' मानले जाते.

323. ඉදානි විරොධාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘විරොධීන’’මිච්චාදිනා. යත්ථ උත්තිවිසෙසෙ සමුක්කංසාභිධානත්ථං වණ්ණනීයවත්ථුගතඅධිකකථනාය විරොධීනං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං පදත්ථානං ක්‍රියාගුණාදීනං සංසග්ගදස්සනං සන්නිට්ඨානදස්සනං සම්බන්ධදස්සනං හොති, සා අයං උත්ති විරොධිතාති මතාති. විරොධො එතෙසං ගුණාදීනං අත්ථීති ච, සංසග්ගස්ස සම්බන්ධස්ස දස්සනමිති ච, සමුක්කංසස්ස අධිකස්ස අභිධානන්ති ච, විරොධීනං භාවො අසඞ්ගහිතොති ච වාක්‍යං. විරොධිතාදීපකවුත්ති තදත්ථෙන තන්නාමිකා හොති.

३२३. आता "विरोधीनं" इत्यादींद्वारे विरोधांलकार दर्शवितात. ज्या विशिष्ट कथनात उत्कर्षाच्या कथनासाठी (वर्णन करायच्या वस्तूच्या अतिशयोक्तीसाठी) परस्परविरोधी अशा क्रिया, गुण इत्यादी पदार्थांचा संसर्ग (संबंध किंवा एकत्र असणे) दर्शविला जातो, त्या कथनाला 'विरोधिता' मानले जाते. 'या गुणादींचा विरोध आहे' (विरोधो एतेसं गुणादीनं अत्थि), 'संसर्गाचे म्हणजेच संबंधाचे दर्शन' (संसग्गस्स सम्बन्धस्स दस्सनं), 'उत्कर्षाचे म्हणजेच अधिकतेचे कथन' (समुक्कंसस्स अधिकस्स अभिधानं) आणि 'विरोधी असण्याचा भाव' (विरोधीनं भावो) असे वाक्य आहे. विरोधिता आणि दीपक वृत्ती त्यांच्या अर्थानुसार त्या नावाच्या होतात.

324.

३२४.

ගුණා සභාවමධුරා, අපි ලොකෙකබන්ධුනො;

සෙවිතා පාපසෙවීනං, සම්පදූසෙන්ති මානසං.

जगाचे एकमेव बंधू असलेल्या (बुद्धांचे) स्वभावतः मधुर असलेले गुण देखील, पापांचे सेवन करणाऱ्यांनी (दुर्जनांनी) सेवन केले असता, त्यांच्या मनाला अत्यंत दूषित करतात.

324. උදාහරති [Pg.306] ‘‘ගුණා’’ඉච්චාදි. ලොකෙකබන්ධුනො ලොකනාථස්ස සභාවමධුරා සාධුජනසම්පීණනෙකචාතුරා අපි ගුණා අරහන්තතාදයො සෙවිතා පාපසෙවීහි තෙසං පාපසෙවීනං මානසං සම්පදූසෙන්ති දොසදුට්ඨාපාදනවසෙනාවිකරොන්ති ‘‘තාදිසො ගුණාතිසයො තස්සා’’ති. එත්ථ ගුණානං සභාවමධුරානං පීතිවිසෙසුප්පාදනයොග්ගානං සම්පදූසනෙන සහ විරොධොති දට්ඨබ්බං.

३२४. "गुणा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. जगाचे एकमेव बंधू असलेल्या लोकनाथांचे (बुद्धांचे) स्वभावतः मधुर आणि सज्जनांना संतुष्ट करण्यात चतुर असलेले अर्हत्त्व इत्यादी गुण देखील, पापांचे सेवन करणाऱ्यांनी सेवन केले असता, त्यांच्या मनाला अत्यंत दूषित करतात (दोषांमुळे कलुषित करतात), कारण "त्यांचा गुणातिशय तशा प्रकारचा आहे". येथे स्वभावतः मधुर आणि विशेष प्रीती उत्पन्न करण्यास योग्य असलेल्या गुणांचा 'दूषित करणे' या क्रियेशी विरोध आहे, असे पाहावे.

324. උදාහරති ‘‘ගුණා’’ඉච්චාදිනා. ලොකෙකබන්ධුනො බුද්ධස්ස ගුණා අරහත්තාදයො සභාවමධුරා අපි පකතිමධුරා අපි සෙවිතා පාපසෙවීහි සෙවිතා සමානා පාපසෙවීනං මානසං සම්පදූසෙන්ති අතිසයෙන කොපෙන්තීති. එවං හීනාධිමුත්තිකෙහි සහිතුමසක්කුණෙය්‍යො තස්ස ගුණාතිසයො වත්තති. නනු සභාවමධුරො ගුණො පීතිං විනා සම්පදූසනං න කරෙය්‍ය, සම්පදූසනම්පි තාදිසසභාවමධුරං විනා න භවෙය්‍යාති අඤ්ඤොඤ්ඤවිරුද්ධානමෙසං මධුරගුණසම්පදූසනක්‍රියානං සංසග්ගගුණාධිකදස්සනත්ථන්ති ලක්ඛණෙන යොජෙතබ්බං. අපිසද්දො විරොධත්ථෙ වත්තතෙ. සභාවෙන මධුරාති ච, එකො ච සො බන්ධු චාති ච, ලොකස්ස එකබන්ධූති ච, පාපං සෙවන්ති සීලෙනාති ච වාක්‍යං.

३२४. "गुणा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. जगाचे एकमेव बंधू असलेल्या बुद्धांचे अर्हत्त्व इत्यादी गुण स्वभावतः मधुर (प्रकृतीने मधुर) असूनही, पापांचे सेवन करणाऱ्यांनी सेवन केले असता, त्यांच्या मनाला अत्यंत दूषित करतात (अतिशय क्रुद्ध करतात). अशा प्रकारे, हीन प्रवृत्तीच्या लोकांना सहन न होणारा त्यांचा गुणातिशय दिसून येतो. स्वभावतः मधुर असलेला गुण प्रीतीशिवाय दूषित करणार नाही, आणि दूषित करणे देखील तशा स्वभावतः मधुर गुणाशिवाय होणार नाही; म्हणून या परस्परविरोधी अशा मधुर गुण आणि दूषित करणे या क्रियेचा संसर्ग गुणांचा अधिक्य दर्शवण्यासाठी आहे, असे लक्षणाशी जोडले पाहिजे. 'अपि' हा शब्द विरोधाच्या अर्थात वापरला आहे. 'स्वभावाने मधुर' (सभावेन मधुरा), 'तो एकच बंधू आहे' (एको च सो बन्धु च), 'जगाचा एकमेव बंधू' (लोकस्स एकबन्धू) आणि 'स्वभावाने पापाचे सेवन करतात' (पापं sevanti सीलेन) असे वाक्य आहे.

325.

३२५.

යස්ස කස්සචි දානෙන, යස්ස කස්සචි වත්ථුනො;

විසිට්ඨස්ස ය’මාදානං, පරිවුත්තීති සා මතා.

कोणत्याही व्यक्तीला कोणत्याही वस्तूचे दान देऊन, त्यापेक्षा विशिष्ट (उत्कृष्ट) वस्तू ग्रहण करणे, याला 'परिवृत्ती' (परिवृत्ती अलंकार) मानले जाते.

325. පරිවුත්තිං පවත්තෙති ‘‘යස්ස’’ඉච්චාදිනා. යස්ස කස්සචීති පටිග්ගාහකං දස්සෙති. විසිට්ඨස්ස යං ආදානන්ති සම්බන්ධො. සෙසං සුබොධං.

३२५. "यस्स" इत्यादींद्वारे परिवृत्तीचे वर्णन करतात. "यस्स कस्सचि" (ज्या कोणालाही) याद्वारे प्रतिग्राहक (दान घेणारा) दर्शविला आहे. "विशिष्ट वस्तूचे ग्रहण" (विसिट्ठस्स यं आदानं) असा संबंध आहे. उर्वरित भाग सुबोध आहे.

325. ඉදානි පරිවුත්තිං දස්සෙති ‘‘යස්ස කස්සචි’’ච්චාදිනා. යස්ස කස්සචි වත්ථුනො ඛුද්දකවත්ථුනො යස්ස කස්සචි පටිග්ගාහකස්ස දානෙන හෙතුභූතෙන විසිට්ඨස්ස උත්තමවත්ථුනො [Pg.307] යං ආදානං ගහණං අත්ථි, සා පරිවුත්තීති මතාති. දානග්ගහණපරිවුත්තත්තා පරිවුත්ති නාම.

३२५. आता "यस्स कस्सचि" इत्यादींद्वारे परिवृत्ती दर्शवितात. कोणत्याही लहान वस्तूचे कोणत्याही प्रतिग्राहकाला दान देणे हे कारण होऊन, त्या बदल्यात विशिष्ट (उत्कृष्ट) वस्तूचे जे ग्रहण (स्वीकार) करणे आहे, त्याला 'परिवृत्ती' मानले जाते. दान आणि ग्रहण यांच्या अदलाबदलीमुळे (परिवर्तनामुळे) याला 'परिवृत्ती' म्हणतात.

326.

३२६.

පුරා පරෙසං දත්වාන, මනුඤ්ඤං නයනාදිකං;

මුනිනා සමනුප්පත්තා, දානි සබ්බඤ්ඤුතාසිරී.

पूर्वी इतरांना आपले सुंदर नेत्र इत्यादी दान करून, आता मुनींनी (बुद्धांनी) सर्वज्ञतेची लक्ष्मी (सब्बञ्ञुतासिरी) प्राप्त केली आहे.

326. උදාහරති ‘‘පුරා’’ඉච්චාදි. සුබොධං. එත්ථ නයනාදිදානෙන සබ්බඤ්ඤුතාසිරියා ආදානන්ති පරිවුත්ති අයං.

३२६. "पुरा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. हे सुबोध आहे. येथे नेत्र इत्यादींच्या दानाने सर्वज्ञतेच्या लक्ष्मीचे ग्रहण झाले असल्याने ही 'परिवृत्ती' आहे.

326. ඉදානි උදාහරති ‘‘පුරා’’ඉච්චාදිනා. මුනිනා පුරා පුබ්බෙ පරෙසං මනුඤ්ඤං නයනාදිකං දත්වාන ඉදානි සබ්බඤ්ඤුතාසිරී සබ්බඤ්ඤුතාසඞ්ඛාතා අනඤ්ඤසාධාරණා සිරී සමනුපත්තාති. ඉහ යස්ස දින්නං තතො එව ගහණෙ පරිවුත්තිසද්දස්ස නිරුළ්හත්තා නයනාදීනං දානෙන සබ්බඤ්ඤුතාසිරියා ආදානතො, දානාභාවෙ ආදානාභාවතො ච පටිග්ගාහකජනෙ අවිජ්ජමානෙපි සබ්බඤ්ඤුතා විජ්ජමානත්තෙන පරිකප්පිතාති පරිවුත්ති හොති. තෙනෙව දණ්ඩියං–

३२६. आता "पुरा" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. मुनींनी पूर्वी इतरांना आपले सुंदर नेत्र इत्यादी दान करून, आता सर्वज्ञतारूपी असाधारण लक्ष्मी प्राप्त केली आहे. येथे ज्याला दिले आहे त्याच्याकडूनच ग्रहण करण्याच्या अर्थात 'परिवृत्ती' हा शब्द रूढ असल्यामुळे, नेत्रादींच्या दानाने सर्वज्ञतेच्या लक्ष्मीचे ग्रहण होते, आणि दानाच्या अभावी ग्रहण होत नाही; म्हणून प्रतिग्राहक लोकांमध्ये सर्वज्ञता नसली तरी ती असल्यासारखी कल्पिली गेल्यामुळे ही 'परिवृत्ती' होते. म्हणूनच दंडीने म्हटले आहे–

‘‘සත්ථප්පහරණං දත්වා, භුජෙන තව රාජුනං;

චිරං චිතාභටො තෙසං, යසො කුමුදපණ්ඩරො’’ති.

"तुझ्या हाताने शत्रू राजांना शस्त्रांचे प्रहार देऊन, त्यांच्याकडून दीर्घकाळ संचित केलेले आणि कुमुदासारखे पांढरे शुभ्र असलेले यश मिळवले आहे."

ඉමස්මිං උදාහරණෙ පච්චත්ථිකානං ආයුධප්පහාරං දත්වා තව බාහුනා තෙසං රාජූනං චිරං රාසිකතො කෙරවනිම්මලො යසො ආභටොති. දදාති කම්මයුත්තතො එව ආදානං දස්සෙත්වා පරිවුත්තිඵුටා කතා. නයනානි ආදීනි යස්ස උත්තමඞ්ගාදිනොති ච, සබ්බං ජානාතීති ච, තස්ස භාවොති ච වාක්‍යං.

या उदाहरणात शत्रूंना शस्त्रांचे प्रहार देऊन तुझ्या बाहूने त्या राजांचे दीर्घकाळ साठवलेले कुमुदासारखे निर्मळ यश मिळवले आहे, असे म्हटले आहे. देण्याच्या क्रियेशी जोडलेलेच ग्रहण दर्शवून परिवृत्ती स्पष्ट केली आहे. 'नेत्र इत्यादी ज्याचे उत्तम अंग (अवयव) आहेत' (नयनानि आदीनि यस्स उत्तमाङ्गादिनो), 'जो सर्व काही जाणतो' (सब्बं जानाति) आणि 'त्याचा भाव' (तस्स भावो) असे वाक्य आहे.

327.

३२७.

කිඤ්චි දිස්වාන විඤ්ඤාතා,පටිපජ්ජති තංසමං;

සංසයාපගතං වත්ථුං,යත්ථ සො’යං භමො මතො.

जिथे एखादी वस्तू पाहून जाणकार मनुष्य संशयरहित होऊन, तिच्यासारख्याच दुसऱ्या वस्तूला तीच समजतो, त्याला 'भ्रम' (भ्रान्तिमान अलंकार) मानले जाते.

327. භමං [Pg.308] සම්භාවෙති ‘‘කිඤ්චී’’තිආදිනා. විඤ්ඤාතා පුරිසො කිඤ්චි දිස්වා උජ්ජලනාදිකං දිස්වාන තංසමං තස්ස පුරෙ දිස්සමානස්ස පදත්ථස්ස සදිසමඤ්ඤං වත්ථුං සංසයාපගතං අසන්නිධිං කත්වා පටිපජ්ජති ජානාති යත්ථ විසෙසෙ, සායං භමො මතො.

३२७. "किञ्चि" इत्यादींद्वारे भ्रमाचे स्पष्टीकरण करतात. जाणकार मनुष्य काहीतरी (चमकणे इत्यादी) पाहून, त्याच्यासारख्याच, समोर दिसणाऱ्या पदार्थाशी साम्य असलेल्या दुसऱ्या वस्तूला संशयरहित होऊन (संशय दूर करून) समजतो, त्या विशिष्ट स्थितीला 'भ्रम' मानले जाते.

327. ඉදානි භමාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘කිඤ්චි’’ඉච්චාදිනා. යත්ථ උත්තිවිසෙසෙ විඤ්ඤාතා අවබොධකාරකො කිඤ්චි දිසාවිලොචනාදිකං දිස්වාන තංසමං වත්ථුං තෙන දිස්සමානවත්ථුනා තුල්‍යමඤ්ඤං වත්ථුං සංසයාපගතං නිස්සංසයං කත්වා පටිපජ්ජති ජානාති, සො අයං අලඞ්කාරො භමොති මතොති. තෙන තස්ස වා සමන්ති ච, සංසයො අපගතො එතස්මාති ච, භමනං අනවට්ඨානං වත්ථූනන්ති ච විග්ගහො. සංසයාපගතන්ති ක්‍රියාවිසෙසනං.

३२७. आता "किञ्चि" इत्यादींद्वारे भ्रमालंकार दर्शवितात. ज्या विशिष्ट कथनात जाणकार मनुष्य काहीतरी (दिशांचे अवलोकन इत्यादी) पाहून, त्या दिसणाऱ्या वस्तूशी समान असलेल्या दुसऱ्या वस्तूला संशयरहित (निःसंशय) होऊन समजतो, तो अलंकार 'भ्रम' मानला जातो. 'त्याच्याशी समान' (तेन तस्स वा समं), 'ज्यातून संशय निघून गेला आहे' (संसयो अपगतो एतस्मा), आणि 'वस्तूंचे फिरणे किंवा अस्थिर असणे म्हणजे भ्रम' (भमणं अनवट्ठानं वत्थूनं) असा विग्रह आहे. 'संशयापगतं' हे क्रियाविशेषण आहे.

328.

३२८.

සමං දිසාසු’ජ්ජලාසු, ජිනපාදනඛංසුනා;

පස්සන්තා අභිනන්දන්ති, චන්දාතපමනා ජනා.

जिनांच्या (बुद्धांच्या) पायांच्या नखकिरणांमुळे सर्व दिशा एकाच वेळी उजळून निघाल्या असता, त्या पाहणारे लोक त्यांना चांदणे समजून आनंदित होतात.

328. උදාහරති ‘‘සම’’මිච්චාදි. ජිනස්ස පාදෙසු නඛංසුනා දිසාසු සබ්බාසු සමං එකතො උජ්ජලාසු සජොතීසු තා උජ්ජලා දිසා පස්සන්තා ජනා, චන්දාතපොති මනො යෙසං තෙ තථාවිධා. අභිනන්දන්ති සන්තුස්සන්තීති.

३२८. "समं" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. जिनांच्या पायांच्या नखकिरणांमुळे सर्व दिशा एकाच वेळी उजळून निघाल्या असता, त्या उजळलेल्या दिशा पाहणारे लोक, ज्यांचे मन 'हे चांदणे आहे' असे समजते, ते आनंदित होतात (संतुष्ट होतात).

328. ඉදානි උදාහරති ‘‘සම’’මිච්චාදිනා. ජිනපාදනඛංසුනා කරණභූතෙන දිසාසු දසසු සමං එකක්ඛණෙ උජ්ජලාසු තා උජ්ජලා දිසා පස්සන්තා ජනා චන්දාතපමනා චන්දාතපොති පවත්තචිත්තා අභිනන්දන්තීති. විජ්ජමානනඛමරීචියං බුද්ධිමකත්වා චන්දාතපෙ බුද්ධියා පවත්තාපනතො භමො නාම. සමන්ති අසඞ්ඛ්‍යං. චන්දාතපොඉති මනො යෙසන්ති වාක්‍යං.

३२८. आता "समं" इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. जिनांच्या पायांच्या नखकिरणांमुळे दशाही दिशा एकाच वेळी उजळून निघाल्या असता, त्या उजळलेल्या दिशा पाहणारे लोक 'हे चांदणे आहे' अशा विचाराने आनंदित होतात. प्रत्यक्ष असलेल्या नखकिरणांकडे लक्ष न देता, बुद्धी चांदण्याकडे वळल्यामुळे याला 'भ्रम' म्हणतात. 'समं' म्हणजे एकाच वेळी. 'चांदणे हेच ज्यांचे मन (विचार) आहे' (चन्दातपो इति मनो येसं) असे वाक्य आहे.

329.

३२९.

පවුච්චතෙ [Pg.309] යං නාමාදි,කවීනං භාවබොධනං;

යෙන කෙනචි වණ්ණෙන,භාවොනාමා’ය’මීරිතො.

कवींच्या मनातील भाव (अभिप्राय) व्यक्त करणारे जे नाम इत्यादी (नाम, विशेषण इत्यादी) कोणत्याही प्रकारे (वर्णनाने) सांगितले जाते, त्याला 'भाव' (भावालंकार) असे म्हटले जाते.

329. භාවං භාවෙති ‘‘පවුච්චතෙ’’ච්චාදිනා. කවීනං භාවො අධිප්පායො, තං බොධෙතීති භාවබොධනං යං නාමාදි. ආදිසද්දෙන විසෙසනවාක්‍යානං ගහණං. යෙන කෙනචි නිසෙධනරූපෙන ආකාරෙන පවුච්චතෙ, අයං භාවො නාම ඊරිතොති.

३२९. 'पवुच्चते' (सांगितले जाते) इत्यादींद्वारे भावाचे स्पष्टीकरण केले जाते. कवींचा 'भाव' म्हणजे त्यांचा अभिप्राय (हेतू), तो जो प्रकट करतो तो 'भावबोधन' होय, जो नाम इत्यादी आहे. 'आदि' या शब्दाने विशेषण वाक्यांचे ग्रहण होते. ज्या कोणत्याही निषेधार्थक रूपाने किंवा प्रकारे सांगितले जाते, त्याला 'भाव' असे म्हटले जाते.

329. ඉදානි භාවාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘පවුච්චතෙ’’ ඉච්චාදිනා. කවීනං වත්තූනං භාවබොධනං අධිප්පායපකාසකං යං නාමාදි නාමපදවිසෙසනපදාදි යෙන කෙනචි වණ්ණෙන ආකාරෙන සාගරාදිඅත්ථන්තරං පටිසෙධෙත්වා වා නො වා පවුච්චතෙ, අයං භාවො නාමාති ඊරිතොති. නාමං ආදි යස්ස විසෙසනවාක්‍යද්වයස්සෙති ච, භාවං බොධෙතීති ච වාක්‍යං. කවීනං අධිප්පායසඞ්ඛාතභාවපකාසකො උත්තිවිසෙසො තදත්ථෙන භාවො නාම, තස්ස නිස්සයභූතං නාමාදිපදසන්තානං ඉහ නිස්සිතොපචාරෙන භාවො නාමාති ඊරිතං.

३२९. आता 'पवुच्चते' इत्यादींद्वारे भावालंकार दर्शवितात. कवींच्या वर्ण्य विषयांचा भाव प्रकट करणारे (अभिप्राय व्यक्त करणारे) जे नाम इत्यादी (नामपद, विशेषणपद इत्यादी) कोणत्याही प्रकारे, समुद्रासारख्या इतर अर्थांचा निषेध करून किंवा न करता सांगितले जाते, त्याला 'भाव' असे म्हटले जाते. 'नाम' ज्याच्या सुरुवातीला आहे अशा दोन विशेषण वाक्यांचा आणि 'भावाला प्रकट करतो' असा हा वाक्याचा अर्थ आहे. कवींचा अभिप्राय समजल्या जाणाऱ्या भावाला प्रकट करणारी विशिष्ट उक्ती (कथन) त्या अर्थाने 'भाव' आहे, आणि तिचा आधार असणारा नाम इत्यादी पदांचा समूह येथे उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) 'भाव' म्हणून सांगितला गेला आहे.

330.

३३०.

නනු තෙයෙ’ව සන්තා නො,සාගරා න කුලාචලා;

මනම්පි මරියාදං යෙ,සංවට්ටෙපි ජහන්ති නො.

तेच खरे संत (सज्जन) आहेत, सागर किंवा कुलाचल (महान पर्वत) नव्हेत; जे प्रलयकाळातही आपल्या मर्यादेचा (सदाचाराच्या सीमेचा) यत्किंचितही त्याग करत नाहीत.

330. උදාහරති ‘‘නනු’’ච්චාදි. මනම්පීති ඊසකම්පි. මරියාදන්ති අත්තනො ආචාරසීමං, සංවට්ටෙපි පලයකාලෙපි. සෙසං සුබොධං. එත්ථ න ඉමෙ පකතිසමුද්දාදයො සමුද්දාදයො හොන්ති, යෙ පලයකාලෙ අත්තනො වෙලානුල්ලඞ්ඝනසඞ්ඛාතං අචලත්තසඞ්ඛාතඤ්ච මරියාදං පරිච්චජන්ති. කිඤ්චරහි [Pg.310] සන්තා එවෙතෙ සමුද්දාදයො, යෙ යදි පලයකාලෙපි සමාපතෙය්‍යුං, තදාපි අත්තනො මරියාදං න මුඤ්චන්ති. කොචි විපත්තිං පත්තො නිරතිසයං ධීරත්තමත්තනොවබොධෙතීති අඤ්ඤනිසෙධෙන කථිතං නාමං කවිසභාවං යථාවුත්තං බොධෙතීති භාවොයමිති.

३३०. 'ननु' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. 'मनम्पि' म्हणजे यत्किंचितही (किंचितही). 'मरियादं' म्हणजे स्वतःच्या आचरणाची सीमा, 'संवट्टेपि' म्हणजे प्रलयकाळातही. उर्वरित भाग समजण्यास सोपा आहे. येथे हे नैसर्गिक समुद्र इत्यादी खरे समुद्र नव्हेत, जे प्रलयकाळात आपली मर्यादा (तट न ओलांडणे आणि अचल राहणे) सोडून देतात. तर मग खरे समुद्र इत्यादी ते संतच (सज्जन) आहेत, जे प्रलयकाळ आला तरी आपली मर्यादा सोडत नाहीत. संकटात सापडलेला कोणीतरी स्वतःचे अनुपम धैर्य प्रकट करतो, अशा प्रकारे इतरांच्या निषेधाद्वारे सांगितलेले नाम कवीच्या अभिप्रायाला यथायोग्य प्रकट करते, म्हणून हा 'भाव' (भावालंकार) आहे.

330. ඉදානි උදාහරති ‘‘නනු’’ච්චාදිනා. සාගරා සංවට්ටකාලෙ තීරමරියාදං අතික්කමෙන්තා පකතිසමුද්දා සාගරා න භවන්ති. කුලාචලා තාදිසකාලෙ අචලසඞ්ඛාතමරියාදමතික්කමෙන්තා සත්ත කුලපබ්බතා කුලාචලා නාම න භවන්ති. කිඤ්චරහි සාගරාදයො. යෙ සාධවො සංවට්ටෙපි සබ්බවත්ථුවිනාසකකප්පවිනාසකාලෙපි මරියාදං අත්තනො ආචාරමරියාදං මනම්පි ඊසකම්පි නො ජහන්ති. සන්තා එව තෙ සාගරාදයො නාම හොන්ති නනූති. කොචි බ්‍යසනං පත්තො අත්තනො අනඤ්ඤසාධාරණං ධීරත්තං පකාසෙතීති ඉහ සාගරාදිඅත්ථන්තරපටිසෙධරූපෙන දස්සිතසාගරාදිනා වත්තුනො අකම්පනාධිප්පායං අවබොධෙතීති අයං භාවාලඞ්කාරො නාම. මනන්ති අප්පකාලවාචකමසඞ්ඛ්‍යං. අපීති සම්භාවනෙ.

३३०. आता 'ननु' इत्यादींद्वारे उदाहरण स्पष्ट करतात. प्रलयकाळात आपल्या किनाऱ्याची मर्यादा ओलांडणारे नैसर्गिक समुद्र हे खरे 'सागर' नव्हेत. अशा वेळी आपल्या अचलतेची मर्यादा ओलांडणारे सात कुलपर्वत हे 'कुलाचल' नव्हेत. तर मग सागर इत्यादी कोण आहेत? जे सज्जन प्रलयकाळात (सर्व वस्तूंचा आणि कल्पचा नाश करणाऱ्या काळात) देखील आपली आचारमर्यादा यत्किंचितही सोडत नाहीत, तेच खरे सागर इत्यादी आहेत. संकटात सापडलेला कोणीतरी आपले असाधारण धैर्य प्रकट करतो; येथे सागर इत्यादी इतर अर्थांच्या निषेध रूपाने दर्शविलेल्या सागर इत्यादींद्वारे वर्ण्य विषयाचा अचल राहण्याचा अभिप्राय समजतो, म्हणून हा 'भावालंकार' होय. 'मनं' हा शब्द अल्प काळ किंवा अल्प प्रमाण दर्शवणारा आहे. 'अपि' हा शब्द संभावनेच्या अर्थात आहे.

331.

३३१.

අඞ්ගඞ්ගීභාවා සදිස-බලභාවා ච බන්ධනෙ;

සංසග්ගො’ලඞ්කතීනං යො, තං මිස්සන්ති පවුච්චති.

रचनेत (काव्यात) अलंकारांचा जो परस्पर संबंध (मिश्रण) अंग-अंगी भावामुळे (उपकारक-उपकार्य भावामुळे) किंवा समान बल असण्यामुळे होतो, त्याला 'मिश्र' (मिश्रालंकार) असे म्हटले जाते.

331. මිස්සං දස්සෙති ‘‘අඞ්ග’’ඉච්චාදිනා. අඞ්ගමුපකාරකං, අඞ්ගී උපකාරියං, තෙසං භාවො අඞ්ගඞ්ගිභාවො සාධියසාධනත්තං, තතො ච. සදිසං සමං බලං යෙසං තෙ, තෙසං භාවො අඞ්ගඞ්ගිභාවමන්තරෙන අප්පධානභාවෙනාවට්ඨානං තතො ච හෙතුතො. බන්ධනෙ විසයෙ, යො අලඞ්කතීනං සංසග්ගො එකත්ථ සන්නිධානං, තං මිස්සන්ති පවුච්චති.

३३१. 'अंग' इत्यादींद्वारे मिश्रालंकार दर्शवितात. 'अंग' म्हणजे उपकारक (साधन) आणि 'अंगी' म्हणजे उपकार्य (साध्य), त्यांचा भाव म्हणजे 'अंग-अंगी भाव' (साध्य-साधन भाव) होय. ज्यांचे बल समान आहे, त्यांचा भाव म्हणजे अंग-अंगी भावाशिवाय अप्रधान रूपाने राहणे होय. काव्यरचनेच्या विषयात अलंकारांचा जो संसर्ग म्हणजे एकाच ठिकाणी एकत्र येणे होय, त्याला 'मिश्र' असे म्हटले जाते.

331. ඉදානි [Pg.311] මිස්සාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘අඞ්ගඞ්ගී’’ච්චාදිනා. අඞ්ගඞ්ගීභාවා උපකාරකඋපකාරියසඞ්ඛාතපටිපාදකපටිපාදනීයසභාවෙන හෙතුභූතෙන සදිසබලභාවා ච සාධියසාධනභාවං විනා සමානබලවන්තභාවෙන ච බන්ධනෙ පජ්ජාදිබන්ධනවිසයෙ අලඞ්කතීනං අලඞ්කාරානං යො සංසග්ගො සන්නිධානං, තං මිස්සන්ති පවුච්චතීති. අඞ්ගං සාධනං අස්ස සාධියස්ස අත්ථීති ච, අඞ්ගඤ්ච අඞ්ගී චෙති ච, තෙසං භාවො සාධියසාධනසඞ්ඛාතො සම්බන්ධොති ච, සදිසං බලං යෙසමලඞ්කාරානමිති ච, තෙසං භාවො අඤ්ඤමඤ්ඤනිරපෙක්ඛතාති ච, මිස්සනං මිස්සීභවනමිති ච වාක්‍යං.

३३१. आता 'अंगांगी' इत्यादींद्वारे मिश्रालंकार दर्शवितात. उपकारक आणि उपकार्य (साधक आणि साध्य) या स्वरूपाच्या अंग-अंगी भावामुळे आणि साध्य-साधन भावाशिवाय समान बल असण्यामुळे, पद्य इत्यादी रचनेच्या विषयात अलंकारांचा जो संसर्ग (एकत्र येणे) होतो, त्याला 'मिश्र' असे म्हटले जाते. साध्याचे साधन म्हणजे 'अंग' होय, आणि 'अंग व अंगी' यांचा भाव म्हणजे साध्य-साधन नावाचा संबंध होय; ज्या अलंकारांचे बल समान आहे त्यांचा भाव म्हणजे परस्परांवरील निरपेक्षता होय; आणि 'मिसळणे' म्हणजे एकत्र येणे, असा या वाक्याचा अर्थ आहे.

අඞ්ගඞ්ගිභාවමිස්ස

अंगांगीभाव मिश्र

332.

३३२.

පසත්ථා මුනිනො පාද-නඛරංසිමහානදී;

අහො ගාළ්හං නිමුග්ගෙපි, සුඛයත්‍යෙ’ව තෙ ජනෙ.

मुनींच्या (बुद्धांच्या) चरण-नखांच्या किरणांची महानदी प्रशंसनीय आहे; आश्चर्य आहे की, तिच्यात खोलवर बुडालेल्या लोकांनाही ती सुखीच करते!

332. උදාහරති ‘‘පසත්ථා මුනි’’ච්චාදි. මුනිනො පාදෙසු නඛා තෙසං රංසි එව මහානදීසදිසත්තා මහානදී, සා පසත්ථා අච්ඡරියප්පත්තිසබ්භාවතො ගාළ්හමච්චන්තං නිමුග්ගෙපි තෙ ජනෙ සුඛයත්‍යෙව, අහො අච්ඡරියං යතො සෙසනදීවිධුරං. ‘‘අයං අත්තනි ගාළ්හං නිමුග්ගෙපි සුඛයතී’’ති එත්ථ ‘‘නිමුග්ගෙපී’’ති සමාධිනො සාධියත්තෙනඞ්ගිතායාවට්ඨිතස්ස ‘‘පාදනඛරංසිමහානදී’’ති රූපකං සාධනත්තෙනඞ්ගතායාවට්ඨිතන්ති මිස්සමිදමලඞ්කරණං.

३३२. 'पसत्था मुनि' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. मुनींच्या चरणांतील नखे आणि त्यांचे किरण हे महानदीसारखे असल्यामुळे ती 'महानदी' आहे. ती तिच्या आश्चर्यकारक स्वरूपामुळे प्रशंसनीय आहे, कारण तिच्यात खोलवर बुडालेल्या लोकांनाही ती सुखीच करते. हे मोठे आश्चर्य आहे, कारण इतर नद्यांच्या बाबतीत याच्या उलट घडते. 'स्वतःमध्ये खोलवर बुडालेल्यांनाही सुखी करते' या वाक्यात 'निमुग्गेपि' (बुडालेल्यांनाही) हा 'समाधी' अलंकार साध्य (अंगी) रूपाने स्थित आहे, आणि 'पादनखरंसिमहानदी' हा 'रूपक' अलंकार साधन (अंग) रूपाने स्थित आहे; म्हणून हे अलंकारांचे मिश्रण (मिश्रालंकार) आहे.

332. ඉදානි උදාහරති ‘‘පසත්ථා’’ ඉච්චාදිනා. මුනිනො පසත්ථා අච්ඡරියත්තා පසංසනීයා පාදනඛරංසිමහානදී චරණනඛකිරණසඞ්ඛාතමහාගඞ්ගා ගාළ්හං අතිසයෙන නිමුග්ගෙපි තෙ ජනෙ සාධුසප්පුරිසෙ සුඛයති එව සුඛිතෙ කතො එව. අහො අච්ඡරියං සෙසනදීනමෙසා පවත්ති විරුද්ධාති. එත්ථ සාධනීයභාවෙන අඞ්ගිනො ‘‘නිමුග්ගෙ’’ති සමාධිඅලඞ්කාරස්ස [Pg.312] ‘‘පාදනඛරංසිමහානදී’’ති රූපකාලඞ්කාරො සාධනභාවෙන අඞ්ගන්ති කත්වා අඞ්ගාඅඞ්ගීභාවෙන ඉමෙසං අලඞ්කාරානං මිස්සිතා. පාදෙසු නඛාති ච, තෙසං රංසීති ච, මහතී ච සා නදී චෙති ච, මහානදී විය මහානදී පාදනඛරංසියො එව මහානදීති ච වාක්‍යං. ගාළ්හන්ති ක්‍රියාවිසෙසනං. ගාළ්හං නිමුජ්ජනං යෙ අකංසු, තෙපීති යොජනා. සුඛසමඞ්ගිනො ජනා සුඛිතෙ සුඛෙ කරොතීති වාක්‍යං.

३३२. आता 'पसत्था' इत्यादींद्वारे उदाहरण स्पष्ट करतात. मुनींची (बुद्धांची) प्रशंसनीय आणि आश्चर्यकारक अशी चरण-नख-किरणरूपी महानदी (नखांच्या किरणांची महागंगा) तिच्यात अत्यंत खोलवर बुडालेल्या सज्जन लोकांनाही सुखीच करते. हे मोठे आश्चर्य आहे, कारण इतर नद्यांची प्रवृत्ती याच्या विरुद्ध असते. येथे साध्य रूपाने मुख्य (अंगी) असलेल्या 'निमुग्गे' या 'समाधी' अलंकाराचा, 'पादनखरंसिमहानदी' हा 'रूपक' अलंकार साधन रूपाने अंग बनल्यामुळे, अंग-अंगी भावाने या अलंकारांचे मिश्रण झाले आहे. चरणांतील नखे, त्यांचे किरण आणि ती महानदी; चरण-नखांचे किरण हीच महानदी, असा या वाक्याचा अर्थ आहे. 'गाळ्हं' हे क्रियाविशेषण आहे. ज्यांनी खोलवर बुडी घेतली आहे, ते देखील, असा याचा संबंध आहे. सुखी लोकांना ती अधिक सुखी करते, असा या वाक्याचा अर्थ आहे.

සදිසබලභාවමිස්ස

सदृशबलभाव मिश्र

333.

३३३.

වෙසො සභාවමධුරො, රූපං නෙත්තරසායනං;

මධූවමුනිනො වාචා, න සම්පීණෙති කං ජනං.

मुनींचे (बुद्धांचे) रूप (वेष) स्वभावतःच मधुर आहे, त्यांचे सौंदर्य डोळ्यांसाठी रसायन (अमृत) आहे आणि त्यांची वाणी मधासारखी मधुर आहे; ती कोणत्या मनुष्याला आनंदित करत नाही?

333. ‘‘වෙසො’’ඉච්චාදි සුබොධං. ඉදං පන සමාධිරූපකොපමාමිස්සසදිසබලන්ති.

३३३. 'वेसो' इत्यादी समजण्यास सोपे आहे. हे मात्र समाधी, रूपक आणि opama या अलंकारांचे समान बल असणारे मिश्रण आहे.

333. ‘‘වෙසො’’ඉච්චාදි. මුනිනො සභාවමධුරො පකතිමධුරො වෙසො ජිනාවෙණිකො බුද්ධවෙසො ච නෙත්තරසායනං රූපං ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං රූපඤ්ච මධූව මධුරත්තෙන මධුසමානා වාචා භාරතී ච කං ජනං න සම්පීණෙතීති. ‘‘සභාවමධුරො’’ති සමාධිඅලඞ්කාරො ච, ‘‘නෙත්තරසායන’’න්ති රූපකාලඞ්කාරො ච, ‘‘මධූවා’’ති උපමාලඞ්කාරො චාති ඉමෙ තයො පීණනෙ අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛරහිතත්තා තුල්‍යබලාති ඉමෙසං මිස්සත්තං හොති. සභාවෙන මධුරොති ච, රසීයති අස්සාදීයතීති ච, රසො රසභූතො ආයනං ගති පවත්ති අස්සාති රසායනං, රසවත්ථු. රසායනමිව රූපං රසායනං, නෙත්තානං රසායනන්ති ච වාක්‍යං.

३३३. 'वेसो' इत्यादी. मुनींचा (बुद्धांचा) स्वभावतःच मधुर असणारा वेष (बुद्धवेष) आणि लक्षणे व अनुव्यंजनांनी संपन्न असणारे डोळ्यांना तृप्त करणारे रूप, तसेच गोडीमुळे मधासारखी असणारी वाणी कोणत्या मनुष्याला आनंदित करत नाही? येथे 'सभावमधुरो' हा 'समाधी' अलंकार, 'नेत्तरसायनं' हा 'रूपक' अलंकार आणि 'मधूव' हा 'उपमा' अलंकार आहे. हे तिन्ही अलंकार आनंद देण्याच्या बाबतीत परस्परांवर अवलंबून नसल्यामुळे समान बल असणारे आहेत, म्हणून त्यांचे हे मिश्रण आहे. स्वभावाने मधुर; ज्याचा आस्वाद घेतला जातो तो रस; रसयुक्त असणारी प्रवृत्ती म्हणजे 'रसायन' (औषध किंवा अमृत). रसायनासारखे रूप ते रसायन, डोळ्यांचे रसायन, असा या वाक्याचा अर्थ आहे.

334.

३३४.

ආසී නාම සියා’ත්ථස්ස,ඉට්ඨස්සා’සීසනං යථා;

තිලොකෙකගතී නාථො,පාතු ලොක’මපායතො.

इच्छित वस्तूची प्रार्थना करणे (इच्छा करणे) म्हणजे 'आशी' (आशीरालंकार) होय. जसे की: तिन्ही लोकांचे एकमेव आश्रयस्थान असणारे नाथ (बुद्ध) जगाचे अपायापासून (संकटांपासून) रक्षण करोत.

334. ආසිං [Pg.313] දස්සෙති ‘‘ආසි’’ච්චාදිනා. ඉට්ඨස්ස අභිමතස්ස වත්ථුනො ආසීසනං පත්ථනමිත්‍යනුවදිත්වා ආසී නාම සියාති විධීයතෙ. ‘‘යථෙ’’ත්‍යුදාහරති. තිලොකස්ස ලොකත්තයවත්තිනො ජනස්ස එකගති අසහායගති පටිසරණභූතො නාථො ලොකං සත්තලොකං අපායතො පාතු පාලෙතූති. එත්ථාතිලසිතං පාලනමාසීසිතන්ති.

३३४. 'आसी' इत्यादींद्वारे आशीरालंकार दर्शवितात. इच्छित वस्तूची प्रार्थना किंवा इच्छा करणे याला 'आशी' असे म्हटले जाते. 'यथा' शब्दाने उदाहरण देतात. तिन्ही लोकांत राहणाऱ्या लोकांचे एकमेव आश्रयस्थान असणारे नाथ प्राणिमात्रांच्या जगाचे संकटांपासून रक्षण करोत. येथे अत्यंत इच्छित असलेल्या रक्षणाची प्रार्थना केली आहे.

334. ඉදානි ආසීඅලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘ආසී’’ ඉච්චාදිනා. ඉට්ඨස්ස අත්ථස්ස ඉච්ඡිතවත්ථුනො ආසීසනා පත්ථනා ආසී නාම සියා. යථා තත්ථොදාහරණමෙවං. තිලොකෙකගති තිභවස්ස අසහායසරණභූතො නාථො ලොකසාමි ලොකං සත්තලොකං අපායතො පාතු රක්ඛතූති. ආසී නාම පත්ථනා, තද්දීපිකාපි උත්ති තන්නාමිකාව හොති. ‘‘තිලොකෙකගතී’’ති ඉමස්මිං උදාහරණෙ පාලනං ආසීසිතං. තිණ්ණං ලොකානං සමාහාරොති ච, එකොයෙව ගති පටිසරණන්ති ච, තිලොකස්ස එකගතීති ච වාක්‍යං.

३३४. आता 'आसी' इत्यादींद्वारे आशीरालंकार दर्शवितात. इच्छित वस्तूची प्रार्थना किंवा याचना करणे म्हणजे 'आशी' होय. त्याचे उदाहरण याप्रमाणे आहे. तिन्ही लोकांचे एकमेव आश्रयस्थान असणारे जगन्नाथ (बुद्ध) प्राणिमात्रांच्या जगाचे संकटांपासून रक्षण करोत. 'आशी' म्हणजे प्रार्थना, आणि ती प्रकट करणारी उक्ती देखील त्याच नावाने ओळखली जाते. 'तिलोकेकगती' या उदाहरणात रक्षणाची प्रार्थना केली आहे. तिन्ही लोकांचा समूह; एकमेव गती म्हणजे आश्रय; तिन्ही लोकांचे एकमेव आश्रयस्थान, असा या वाक्याचा अर्थ आहे.

335.

३३५.

රසප්පතීතිජනකං, ජායතෙ යං විභූසනං;

රසවන්තන්ති තං ඤෙය්‍යං, රසවන්තවිධානතො.

जे अलंकार रसप्रतीती (रसाचा अनुभव) निर्माण करणारे ठरतात, त्यांना रसाच्या सादरीकरणामुळे 'रसवंत' (रसवंत अलंकार) म्हणून जाणावे.

335. රසවන්තමුදාහරති ‘‘රස’’ඉච්චාදිනා. යං විභූසනමලඞ්කරණං රසාභාසාදිනො පතීතිජනකං අවගමසම්පාදකං ජායතෙ, තං විභූසනං රසවන්තවිධානතො සම්පාදනතො ‘‘රසවන්ත’’න්ති විඤ්ඤෙය්‍යං යථා අත්ථප්පතීති ජනකො සද්දො ‘‘අත්ථවා’’ති.

३३५. 'रस' इत्यादींद्वारे रसवंत अलंकाराचे उदाहरण देतात. जे अलंकार रस किंवा रसाभास इत्यादींची प्रतीती (ज्ञान) करून देणारे ठरतात, ते अलंकार रसाच्या सादरीकरणामुळे 'रसवंत' म्हणून ओळखले जावे; ज्याप्रमाणे अर्थाची प्रतीती करून देणारा शब्द 'अर्थवान' म्हटला जातो.

335. උද්දෙසෙ රසීති උද්දිට්ඨරසාලඞ්කාරං දස්සෙති ‘‘රස’’ඉච්චාදිනා. යං විභූසනං වුත්තාලඞ්කාරානමන්තරෙ යො කොචි අලඞ්කාරො රසප්පතීතිජනකං සිඞ්ගාරාදිනවවිධරසෙසු එකස්ස රසස්ස වා තස්සෙව රසාභාසස්ස වා [Pg.314] අවබොධනං සම්පාදෙන්තො ජායතෙ, තං විභූසනං රසවන්තවිධානතො අත්තනො රසසහිතභාවස්ස පකාසනතො රසවන්තන්ති රසීති ඤෙය්‍යන්ති. යථා අත්ථප්පතීතිජනකො සද්දො ‘‘අත්ථවා’’ති වුච්චති, එවං රසප්පතීතිජනකො අලඞ්කාරො රසවන්තො ‘‘රසී’’ති ච වුච්චති. රසස්ස පතීති ච, තං ජනෙතීති ච, රසො අස්ස අත්ථීති ච, රසවතො භාවොති ච, තස්ස විධානං සම්පාදනන්ති ච වාක්‍යං.

३३५. उद्देशात 'रसी' म्हणून उल्लेखिलेल्या रसालंकाराला 'रस' इत्यादींद्वारे दर्शवितात. पूर्वी सांगितलेल्या अलंकारांपैकी जो कोणताही अलंकार रसप्रतीती निर्माण करणारा, म्हणजे शृंगार इत्यादी नऊ रसांपैकी एखाद्या रसाचे किंवा रसाभासाचे ज्ञान करून देणारा ठरतो, तो अलंकार रसाच्या सादरीकरणामुळे (स्वतःच्या रसयुक्त भावाला प्रकट केल्यामुळे) 'रसवंत' किंवा 'रसी' म्हणून जाणावा. ज्याप्रमाणे अर्थाची प्रतीती करून देणारा शब्द 'अर्थवान' म्हटला जातो, त्याचप्रमाणे रसप्रतीती करून देणारा अलंकार 'रसवंत' किंवा 'रसी' म्हटला जातो. रसाची प्रतीती; ती निर्माण करणारा; ज्याच्यात रस आहे तो; रसयुक्त असण्याचा भाव; आणि त्याचे सादरीकरण (निर्माण करणे), असा या वाक्याचा अर्थ आहे.

336.

३३६.

රාගානතබ්භුතසරොජමුඛං ධරාය,පාදා තිලොකගුරුනො’ධිකබද්ධරාගා;

ආදාය නිච්චසරසෙන කරෙන ගාළ්හං,සඤ්චුම්බයන්ති සතතාහිතසම්භමෙන.

तिन्ही लोकांचे गुरू असणाऱ्या बुद्धांचे अत्यंत लाल (किंवा अनुरागयुक्त) चरण, पृथ्वीच्या प्रेमाने लवलेल्या अद्भुत कमळरूपी मुखाला आपल्या नित्य सरस हाताने (किंवा किरणांनी) घट्ट पकडून, निरंतर आदरयुक्त उत्सुकतेने वारंवार चुंबन घेत आहेत.

336. උදාහරති ‘‘රාග’’ඉච්චාදි. ධරාය පථවීඅඞ්ගනාය රාගෙන ආනතං, මුඛං. රාගං රත්තවණ්ණං ආනතං නින්නමිතං, සරොජං. පඨමෙ අබ්භුතසරොජසදිසතාය මුඛං, තෙන සමානාධිකරණන්ති රාගානතෙන සමාසො. දුතියෙ තු රාගානතඤ්ච තං අබ්භුතසරොජං පථවිං භින්දිත්වා සිරීපාදසම්පටිග්ගහණත්ථං උට්ඨහමච්ඡරියපදුමඤ්ච, තමෙව තස්සා මුඛසදිසත්තා මුඛන්ති රාගානතබ්භුතසරොජමුඛං. තිලොකගුරුනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාදා. කීදිසා? අධිකබන්ධො රාගො අනුරාගො, රත්තවණ්ණො වා යෙසං තෙ, තථාවිධා. නිච්චමනවරතං සරසෙන රසවතා කරෙන හත්ථෙන, රංසිනා වා ගාළ්හං ආදාය ගහෙත්වා සතතං නිච්චං ආහිතො සම්භමො ආදරො, තදභිමුඛතා වා, තෙන සඤ්චුම්බයන්ති, නික්ඛිපන්ති වා. එත්ථ සිලෙසරූපකෙහි සම්භොගසිඞ්ගාරරසාභාසො ජන්‍යතෙ. සිඞ්ගාරො දුවිධො විප්පලම්භො, සම්භොගො චෙති. තෙසු විප්පලම්භොව සමග්ගවණ්ණනාධාරත්තා මනොහරො, නෙදිසො සම්භොගො. සම්භොගාභාසෙ තු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තථාපි’හා’ධිගතං සම්භොගාභාසොදාහරණං බාලප්පබොධනත්ථං කිඤ්චි විචාරෙස්සාම. තත්‍ර පාදානං කාමුකත්තං [Pg.315] ධරාය කාමිනිත්තඤ්ච වාක්‍යසාමත්ථියා විඤ්ඤායතෙ. සද්දෙන වුච්චමානං පුන වුත්තං සියා. අත්‍ර පාදානං තං විඤ්ඤෙය්‍යං, රත්‍යුක්කංසාභාසො යදි කවිනා පටිපාදෙතබ්බො න භවෙය්‍ය, තදා ගාථායමනනුපපන්නං සියාති එවංවිධවචනතොව පාදා රත්‍යාභාසවන්තොති ගම්‍යතෙ. රතියා ආලම්බණවිභාවාභාසො ධරාකාමිනි, රම්මදෙසාදිවිසෙසාභාවෙ අච්ඡරියපදුමුග්ගමනාභාවතො අබ්භුතසරොජසද්දසවනෙන ගම්මමානා රම්මදෙසාදයො උද්දීපනවිභාවාභාසා, බ්‍යභිචාරීභාවාභාසබොධකානි කවිවචනානි අනුභාවාභාසො. තථා හි ‘‘නිච්චසරසෙන කරෙන ගාළ්හං ආදායා’’ති කරස්ස සරසතාගාළ්හග්ගහණකථනෙන හරිසාදයො ගම්‍යන්තෙ. ‘‘සතතාහිතසම්භමෙනා’’ති ඉමිනා උස්සුක්කත්තාදයො පහීයන්තීති එවං බන්ධවුත්තීති විභාවාදීහි බන්ධත්ථාභාසානං මනසි යො උප්පජ්ජති ආනන්දාභාසො, සො රසාභාසො සම්භොගරසාභාසො වුත්තොති.

३३६. "राग" इत्यादी उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करतात. पृथ्वीरूपी स्त्रीच्या (धरा) रागाने (प्रेमाने किंवा रंगाने) वाकलेले ते मुख. राग म्हणजे लाल रंग, वाकलेले म्हणजे खाली झुकलेले ते कमळ (सरोज). पहिल्या अर्थामध्ये, अद्भुत कमळासारखे मुख असल्यामुळे, त्याच्याशी समानाधिकरण करून 'रागानत' असा समास होतो. दुसऱ्या अर्थामध्ये, रागाने वाकलेले आणि ते अद्भुत कमळ, जे पृथ्वीला भेदून श्रीचरणांचे स्वागत करण्यासाठी उगवलेले आश्चर्यकारक कमळ आहे, आणि तेच तिच्या मुखासारखे असल्यामुळे मुख, असा 'रागानत-अद्भुत-सरोज-मुख' असा समास होतो. त्रिलोकगुरू सम्यक्संबुद्धांचे चरण. ते कसे आहेत? ज्यांच्यावर अत्यंत दृढ राग म्हणजे अनुराग (प्रेम) किंवा लाल रंग आहे, असे ते आहेत. नेहमी निरंतर, सरस म्हणजे रसयुक्त अशा कराने म्हणजे हाताने किंवा किरणाने घट्ट धरून, सतत नेहमी आदरयुक्त संभ्रम (आदर किंवा त्याकडे अभिमुखता) ठेवून चुंबन घेतात किंवा स्पर्श करतात. येथे श्लेष आणि रूपक अलंकारांद्वारे संभोग शृंगार रसाभास निर्माण होतो. शृंगार दोन प्रकारचा आहे - विप्रलंभ आणि संभोग. त्यापैकी विप्रलंभ शृंगारच संपूर्ण वर्णनाचा आधार असल्यामुळे मनोहर वाटतो, संभोग तसा नाही. संभोगाभासाविषयी तर काही बोलण्याची गरजच नाही. तरीही, येथे आलेल्या संभोगाभासाच्या उदाहरणाचा बालकांच्या (नवशिक्यांच्या) प्रबोधनासाठी थोडा विचार करूया. तेथे चरणांची कामुकता आणि पृथ्वीची कामिनी अवस्था वाक्याच्या सामर्थ्यावरून समजते. शब्दाने स्पष्टपणे सांगितले तर ती पुनरुक्ती होईल. येथे चरणांचे ते समजून घ्यावे. जर कवीला रतीचा उत्कर्षाभास प्रतिपादन करायचा नसता, तर गाथेचा अर्थ जुळला नसता; म्हणून अशा प्रकारच्या वचनावरूनच चरणांमध्ये रतीचा आभास आहे असे समजते. रतीचा आलंबन विभाव आभास म्हणजे पृथ्वीरूपी कामिनी होय. रम्य प्रदेश इत्यादींच्या अभावी आश्चर्यकारक कमळ उगवण्याचा आभास नसल्यामुळे, 'अद्भुत सरोज' हा शब्द ऐकल्याने समजणारे रम्य प्रदेश इत्यादी उद्दीपन विभाव आभास आहेत. व्यभिचारी भावाच्या आभासाचे बोध करून देणारे कवीचे वचन हे अनुभाव आभास आहे. जसे की, "नेहमी सरस हाताने घट्ट धरून" या विधानात हाताची सरसता आणि घट्ट पकडणे या कथनाने हर्ष इत्यादी भाव समजतात. "सतत आदरयुक्त संभ्रमाने" याने उत्सुकता इत्यादी नष्ट होतात, अशा प्रकारच्या रचनेमुळे विभाव इत्यादींद्वारे रचनेच्या अर्थाचा जो आभास मनात निर्माण होतो आणि जो आनंदाभास उत्पन्न होतो, त्याला रसाभास किंवा संभोग रसाभास म्हटले आहे.

336. ඉදානි උදාහරණං දස්සෙන්තො උත්තරිපි දස්සෙතබ්බසිඞ්ගාරහස්සකරුණාදිරසුද්දෙසස්ස අනුරූපතො සිඞ්ගාරරසයුත්තමෙව දස්සෙති ‘‘රාගා’’ඉච්චාදිනා. ධරාය මහීඅඞ්ගනාය රාගානතබ්භුතසරොජමුඛං රාගෙන අනුරාගෙන අභිමුඛං කත්වා නමිතං අච්ඡරියගුණොපෙතපදුමසදිසානනං නො චෙ, රත්තවණ්ණං ආනතං අබ්භුතසරොජසඞ්ඛතමුඛං තිලොකගුරුනො භුවනත්තයානුසාසකස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාදා අධිකබද්ධරාගා අධිකබද්ධානුරාගවන්තා නො චෙ, පුබ්බකම්මෙන කතඅධිකරත්තවණ්ණා නිච්චසරසෙන කරෙන සතතානුරාගයුත්තෙන හත්ථෙන නො චෙ, අවිකලත්තා සතතසම්පත්තිසහිතෙන කිරණෙන ගාළ්හං ආදාය ගාළ්හං ගහෙත්වා නො චෙ, ඵුසිත්වා සතතාහිතසම්භමෙන නිච්චං කතාදරෙන නො චෙ, නිරන්තරාහිතඅභිමුඛභාවෙන සඤ්චුම්බයන්ති [Pg.316] චුම්බන්ති නො චෙ, ඨිතික්‍රියාසාධනත්තෙන ඵුසන්තීති.

३३६. आता उदाहरण दाखवताना, पुढे दाखवल्या जाणाऱ्या शृंगार, हास्य, करुण इत्यादी रसांच्या उद्देशाला अनुरूप असा शृंगाररसयुक्तच श्लोक "रागा..." इत्यादींद्वारे दाखवतात. पृथ्वीरूपी स्त्रीचे रागाने (प्रेमाने) वाकलेले अद्भुत कमळरूपी मुख, म्हणजे प्रेमाने अभिमुख करून नमविलेले, आश्चर्यकारक गुणांनी युक्त अशा कमळासारखे मुख; किंवा लाल रंगाने वाकलेले, अद्भुत कमळरूपी मुख. त्रिलोकगुरू, तिन्ही लोकांचे अनुशासक असणाऱ्या सम्यक्संबुद्धांचे चरण, जे अत्यंत दृढ अनुरागयुक्त (प्रेमयुक्त) आहेत; किंवा पूर्वकर्मामुळे अत्यंत लाल रंगाचे झालेले आहेत. नेहमी सरस असणाऱ्या कराने म्हणजे सतत अनुरागाने युक्त अशा हाताने; किंवा परिपूर्णतेमुळे सतत संपत्तीने युक्त अशा किरणाने घट्ट धरून म्हणजे घट्ट पकडून; किंवा स्पर्श करून, सतत आदरयुक्त संभ्रमाने म्हणजे नेहमी आदर दाखवून; किंवा निरंतर अभिमुख राहून चुंबन घेतात म्हणजे चुंबतात; किंवा स्थिर राहण्याच्या क्रियेचे साधन असल्यामुळे स्पर्श करतात.

රාගෙන අනුරාගෙන ආනතං අභිමුඛීකතමිති ච, අබ්භුතඤ්ච තං සරොජඤ්චෙති ච, තෙන සදිසතාය අබ්භුතසරොජඤ්ච තං මුඛඤ්චෙති ච, රාගානතඤ්ච තං අබ්භුතසරොජමුඛඤ්චෙති ච, රාගං රත්තවණ්ණං ආනතං නින්නමිති ච, තඤ්ච තං අබ්භුතසරොජඤ්චෙති ච, තමෙව තාදිසමුඛසදිසත්තා මුඛමිති ච, තිලොකස්ස ගුරූති ච, අධිකං කත්වා බද්ධො, අත්තනො පුබ්බකම්මෙන වා කතො, රාගො අනුරාගො රත්තවණ්ණො වා යෙසමිති ච, රසෙන අනුරාගෙන සම්පත්තියා වා සහ වත්තමානොති ච, ආහිතො විහිතො ච සො සම්භමො ආදරො තදභිමුඛභාවො වා චෙති ච විග්ගහො.

'रागाने म्हणजे अनुरागाने वाकलेले (अभिमुख केलेले)', 'ते अद्भुत आणि कमळ (सरोज)', 'त्याच्याशी सादृश्यामुळे अद्भुत कमळ आणि ते मुख', 'रागाने वाकलेले आणि ते अद्भुत कमळरूपी मुख', 'राग म्हणजे लाल रंग आणि वाकलेले म्हणजे खाली झुकलेले', 'ते आणि ते अद्भुत कमळ', 'तेच तशा मुखाशी सादृश्य असल्यामुळे मुख', 'त्रिलोकाचे गुरू', 'अत्यंत दृढतेने बांधलेला किंवा स्वतःच्या पूर्वकर्मामुळे झालेला राग (अनुराग किंवा लाल रंग) ज्यांचा आहे ते', 'रसाने म्हणजे अनुरागाने किंवा संपत्तीने युक्त असणारा', 'आणि आदरयुक्त संभ्रम म्हणजे आदर किंवा त्याकडे अभिमुखता दाखवणे' - असा हा विग्रह आहे.

එත්ථ ‘‘රාගානතා’’තිආදිකෙන සිලෙසාලඞ්කාරෙන ච ‘‘අබ්භුතසරොජමුඛ’’න්ති රූපකාලඞ්කාරෙන ච සම්භොගසිඞ්ගාරරසාභාසො උප්පාදීයති. තාදිසං ඉත්ථිපුරිසානං සම්භොගාභාවෙන, තදාකාරෙන ච කප්පිතත්තා රසාභාසො නාමාති දට්ඨබ්බො. සිඞ්ගාරස්ස ආයොගවිප්පයොගසම්භොගවසෙන තිවිධත්තෙපි ආයොගවිප්පයොගද්වයං විප්පලම්භමෙවාති විප්පලම්භො, සම්භොගො චෙති දුවිධො හොති. තෙසු විප්පලම්භොව අනූනවණ්ණනාය භූමිත්තා මනොහරො. සම්භොගො පන තාදිසො න හොති. සම්භොගාභාසොපි හීනො හොති. එවං සන්තෙ පයොගං කත්වා කුරුමානාය වණ්ණනාය උචිතභාවෙන ඉහාධිගතසම්භොගසිඞ්ගාරරසාභාසෙන රසිභූතාලඞ්කාරස්ස උදාහරණෙ රසාභාසො එවං වෙදිතබ්බො. පාදානං කාමුකභාවාභාසෙ ච ධරාය කාමිනීභාවාභාසෙ ච වාචකපදෙන අවුත්තෙපි ‘‘ධරාය පාදා තිලොකගුරුනො’’ති ඉදං ඨපෙත්වා පාණිධම්මපකාසකෙහි අවසෙසපදෙහි ඤායතෙ.

येथे "रागानत" इत्यादी श्लेष अलंकाराने आणि "अद्भुतसरोजमुख" या रूपक अलंकाराने संभोग शृंगार रसाभास उत्पन्न केला जातो. स्त्री-पुरुषांच्या संभोगाभासाने आणि त्या आकाराने कल्पित असल्यामुळे त्याला 'रसाभास' असे समजावे. शृंगाराचे अयोग, विप्रयोग आणि संभोग या भेदांमुळे तीन प्रकार असले, तरी अयोग आणि विप्रयोग हे दोन्ही विप्रलंभच असल्यामुळे, विप्रलंभ आणि संभोग असे दोनच प्रकार होतात. त्यापैकी विप्रलंभ शृंगारच संपूर्ण वर्णनाचा विषय असल्यामुळे मनोहर वाटतो. संभोग तसा नसतो. संभोगाभास तर त्याहूनही हीन असतो. असे असताना, प्रयोगाद्वारे केलेल्या वर्णनाच्या उचिततेमुळे येथे प्राप्त झालेल्या संभोग शृंगार रसाभासाने 'रसवत्' अलंकाराच्या उदाहरणात रसाभास असा समजला पाहिजे. चरणांचा कामुकभावाभास आणि पृथ्वीचा कामिनीभावाभास वाचक शब्दांनी स्पष्टपणे सांगितलेला नसला, तरी "त्रिलोकगुरूंचे चरण पृथ्वीचे..." हे सोडून, हस्तक्रिया प्रकट करणाऱ्या उर्वरित शब्दांवरून तो समजतो.

ද්වින්නං [Pg.317] අඤ්ඤමඤ්ඤං රතිආභාසො ‘‘අධිකබද්ධරාගා රාගානත’’න්ති ඉමෙහි වුත්තො. අයං රතිආභාසො ඉධ ඨායීභාවො පුරිසරතියා ඉත්ථියා ච, ඉත්ථිරතියා පුරිසස්ස ච ආලම්බණත්තා පාදකාමුකධරාකාමිනියො ද්වෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලම්බණවිභාවාභාසා හොන්ති. රම්මදෙසාදිවිසෙසං විනා අච්ඡරියපදුමොදයස්ස අභාවතො අබ්භුතසරොජසද්දස්ස උච්චාරණෙන ගම්මමානා රම්මදෙසාදයො රතිං උද්දීපයන්තීති උද්දීපනවිභාවාභාසා නාම. ‘‘නිච්චසරසෙන කරෙන ගාළ්හමාදායා’’ති ඉමිනා කරස්ස සරසභාවස්ස ච ගාළ්හං ගහණස්ස ච වුත්තත්තා හරිසාදයො ඤායන්තෙ. ‘‘සතතාහිතසම්භමෙනා’’ති ඉමිනා උස්සාහාදයො ඤායන්ති. තත්ථ හරිසඋස්සාහාදයො බ්‍යභිචාරීභාවාභාසා නාම හොන්ති. තෙ බ්‍යභිචාරීභාවාභාසෙ පකාසෙන්තානි යථාවුත්තකවිවචනානි අනුභාවාභාසා නාමාති එවං බන්ධෙ දිස්සමානඨායීභාවබ්‍යභිචාරීභාවවිභාවඅනුභාවෙහි අත්ථාවබොධං කරොන්තානං පණ්ඩිතානං උප්පජ්ජමානො යො සන්තොසාභාසසඞ්ඛාතො රසාභාසො අත්ථි, සො ඉධ සම්භොගරසාභාසොති කථිතොති. ඨායීභාවාදයො උපරි ආවිභවිස්සන්ති.

दोघांचा परस्परांवरील रतीचा आभास "अत्यंत दृढ अनुराग असलेले" आणि "रागाने वाकलेले" या शब्दांनी सांगितला आहे. हा रतीचा आभास येथे स्थायीभाव आहे. पुरुषाच्या रतीसाठी स्त्री आणि स्त्रीच्या रतीसाठी पुरुष आलंबन असल्यामुळे, कामुक चरण आणि कामिनी पृथ्वी हे दोन्ही परस्परांचे आलंबन विभाव आभास आहेत. रम्य प्रदेश इत्यादींच्या वैशिष्ट्याशिवाय आश्चर्यकारक कमळाचा उदय होणे अशक्य असल्याने, 'अद्भुत सरोज' या शब्दाच्या उच्चारणाने सूचित होणारे रम्य प्रदेश इत्यादी रतीला उद्दीपित करतात, म्हणून त्यांना उद्दीपन विभाव आभास म्हणतात. "नेहमी सरस हाताने घट्ट धरून" या विधानाने हाताची सरसता आणि घट्ट पकडणे सांगितले असल्याने हर्ष इत्यादी भाव समजतात. "सतत आदरयुक्त संभ्रमाने" याने उत्साह इत्यादी भाव समजतात. तेथे हर्ष, उत्साह इत्यादी व्यभिचारी भाव आभास आहेत. त्या व्यभिचारी भावांच्या आभासाला प्रकट करणारी कवीची वचने अनुभाव आभास आहेत. अशा प्रकारे, रचनेत दिसणाऱ्या स्थायीभाव, व्यभिचारी भाव, विभाव आणि अनुभाव यांच्याद्वारे अर्थाचे आकलन करणाऱ्या विद्वानांच्या मनात जो संतोषाभास नावाचा रसाभास उत्पन्न होतो, त्याला येथे 'संभोग रसाभास' म्हटले आहे. स्थायीभाव इत्यादींचे वर्णन पुढे येईल.

337.

३३७.

ඉච්චා’නුගම්ම පුරිමාචරියානුභාවං,සඞ්ඛෙපතො නිගදිතො’ය’මලඞ්කතීනං;

භෙදො’පරූපරි කවීහි විකප්පියානං,කො නාම පස්සිතු’මලං ඛලු තාස’මන්තං.

अशा प्रकारे, पूर्व आचार्यांच्या प्रभावाचे अनुकरण करून, अलंकारांचे हे भेद संक्षेपाने सांगितले आहेत. कवींनी वेळोवेळी कल्पिलेल्या त्या अलंकारांचा अंत पाहण्यास खरोखर कोण समर्थ आहे?

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදවිරචිතෙ

अशा प्रकारे संघरक्षित महास्वामीपादांनी रचलेल्या,

සුබොධාලඞ්කාරෙ

'सुबोधालंकार' या ग्रंथातील,

අත්ථාලඞ්කාරාවබොධො නාම

'अर्थालंकार बोध' नावाचा,

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

चौथा परिच्छेद समाप्त झाला.

337. එවමුද්දෙසානුක්කමෙන යථාපටිඤ්ඤාතං නිට්ඨපෙත්වා ඉදානි නිගමනපුබ්බකං බහුත්තමෙසං නිද්දිසිතුමාහ ‘‘ඉච්චි’’ච්චාදි. ඉති [Pg.318] ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන පුරිමානං දණ්ඩීආදීනං ආචරියානං ආනුභාවං බන්ධලක්ඛණානි අනුගම්ම අනුගන්ත්වා අලඞ්කතීනමලඞ්කාරානං අයං භෙදො සඞ්ඛෙපතො නිගදිතො කථිතො. සඞ්ඛෙපතොති වුත්තො, කස්මාති ආහ ‘‘උපරූපරී’’තිආදි. උපරූපරි දීඝකාලමාරබ්භ යාවෙදානි මත්ථකමත්ථකෙ කවීහි විකප්පියානං පභෙදියමානානං තාසමලඞ්කතීනං අන්තං පරියන්තං පස්සිතුං ඛලු එකන්තෙන කො නාම ජනො අලං සමත්ථො.

३३७. अशा प्रकारे उद्देशाच्या अनुक्रमाने प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे समाप्त करून, आता उपसंहारासह त्यांची विपुलता दर्शवण्यासाठी "इति..." इत्यादी म्हणतात. 'इति' म्हणजे या सांगितलेल्या प्रकारे, पूर्वीच्या दंडी इत्यादी आचार्यांच्या प्रभावाचे म्हणजे रचना-लक्षणांचे अनुकरण करून अलंकारांचे हे भेद संक्षेपाने सांगितले आहेत. संक्षेपाने का सांगितले? म्हणून म्हणतात - "वेळोवेळी..." इत्यादी. दीर्घकाळापासून आजतागायत कवींनी वेळोवेळी कल्पिलेल्या आणि विभागलेल्या त्या अलंकारांचा अंत म्हणजे मर्यादा पाहण्यास खरोखर कोणता मनुष्य समर्थ आहे?

ඉති මහාසාමිනාමිකායං සුබොධාලඞ්කාරටීකායං

अशा प्रकारे 'महास्वामी' नावाच्या सुबोधालंकार टीकेतील,

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

चौथा परिच्छेद समाप्त झाला.

337. එවං උද්දෙසක්කමෙන යථාපටිඤ්ඤාතෙ අත්ථාලඞ්කාරෙ නිට්ඨපෙත්වා ඉදානි නිගමනමුඛෙන එසං අත්ථාලඞ්කාරානං බහුභාවං දස්සෙති ‘‘ඉච්චානුගම්ම’’ඉච්චාදිනා. ඉති යථාවුත්තනයෙන පුරිමාචරියානුභාවං පුබ්බකාලිකානං දණ්ඩීභද්දපාණාදීනං අලඞ්කාරසත්ථසඞ්ඛාතානුභාවං අනුගම්ම අලඞ්කතීනං අයං භෙදො සඞ්ඛෙපතො නිගදිතො මයා වුත්තො සඞ්ගහිතො. කස්මාති චෙ? උපරූපරි දීඝකාලතො පට්ඨාය යාවජ්ජතනා කවීහි රචනාකත්තාරෙහි විකප්පියානං අනෙකප්පකාරතො කප්පියමානත්තා පුථක්කරියමානානං තාසමලඞ්කතීනං අන්තං පරියන්තං පස්සිතුං ඛලු එකන්තෙන කො නාම පුග්ගලො අලං සමත්ථොති. සඞ්ගහමනාදියිත්වා කෙනාපි පරියන්තං අධිගන්තුං න සක්කාති අධිප්පායො. පුරෙ භවාති ච, පුරිමා ච තෙ ආචරියා චෙති ච, තෙසමානුභාවොති ච, විසෙසතො අසඞ්කරතො කප්පියන්ති ච වාක්‍යං.

३३७. अशा प्रकारे उद्देशाच्या क्रमाने प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे अर्थालंकार समाप्त करून, आता उपसंहाराच्या माध्यमातून या अर्थालंकारांची विपुलता "इच्चानुगम्म..." इत्यादींद्वारे दर्शवतात. 'इति' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने, पूर्वीच्या दंडी, भद्रपाणि इत्यादी आचार्यांच्या प्रभावाचे म्हणजे अलंकारशास्त्रातील ज्ञानाचे अनुकरण करून अलंकारांचे हे भेद माझ्याद्वारे संक्षेपाने सांगितले म्हणजे संग्रहित केले आहेत. का? कारण दीर्घकाळापासून आजतागायत कवींनी म्हणजे रचनाकारांनी अनेक प्रकारे कल्पिलेल्या आणि स्वतंत्र केलेल्या त्या अलंकारांचा अंत म्हणजे मर्यादा पाहण्यास खरोखर कोणता व्यक्ती समर्थ आहे? संक्षेपाचा आश्रय घेतल्याशिवाय कोणालाही त्याचा अंत गाठता येत नाही, असा याचा अभिप्राय आहे. 'पूर्वी झालेले' म्हणजे 'पूर्वीचे', 'ते आचार्य' म्हणजे 'पूर्वाचार्य', 'त्यांचा प्रभाव' म्हणजे 'त्यांचा प्रभाव', आणि 'विशेषतः संकर न करता कल्पिले जातात' असा या वाक्याचा अर्थ आहे.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරනිස්සයෙ

अशा प्रकारे 'सुबोधालंकार निसय' मधील,

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

चौथा परिच्छेद समाप्त झाला.

5. භාවාවබොධපරිච්ඡෙද

५. भावबोध परिच्छेद.

338.

३३८.

පටිභානවතා [Pg.319] ලොක-වොහාර’මනුසාරිනා;

තතො’චිත්‍යසමුල්ලාස-වෙදිනා කවිනා පරං.

प्रतिभावान, लोकव्यवहाराचे अनुकरण करणाऱ्या आणि त्यानंतर औचित्याचा उत्कर्ष जाणणाऱ्या कवीनेच केवळ (काव्यरचना करावी).

338. තදෙව යථාපටිඤ්ඤාතමලඞ්කාරවිභාගං බොධෙත්වා සම්පති රසවන්තාලඞ්කාරප්පසඞ්ගෙනාධිගතං රසං සකල සංසාරදුක්ඛනිස්ස රණෙකනිමිත්තවිමුත්තිරසෙකරසවිසුද්ධසද්ධම්මාගමවිග්ගාහසප්පීණනොණතමතීනං පරමසද්ධාලූනමනධිගතත්තෙපි ලක්ඛණමත්තෙන ලොකවොහාරකොසල්ලමත්තපරිග්ගහාය කිඤ්චිමත්තමුපදිසිතුං න සාකල්ලෙන ‘‘පටිභානවතා’’තිආදිමාහ. පටිභානං තංතංඨානානුරූපප්පවත්තා පඤ්ඤා. සා හි සරසරචනායච්චන්තොපකාරිකා, තතොව කබ්බං ‘‘පටිභාන’’න්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘පටිභානවතා’’ති. කවිනා ලොකවොහාරානුගන්තබ්බො. යො හි සකලං ලොකවොහාරං නානුසරති, සො කවියෙව න හොති. තෙනාහ ‘‘ලොකවොහාරමනුසාරිනා’’ති. යතො ඔචිත්‍යං නාම කවීනං පරමං රහස්සං ලොකවොහාරෙපි උචිතඤ්ඤූයෙව පසංසීයතෙ, සමුචිතලොකවොහාරානුසාරෙනෙව ච වක්ඛමානානුක්කමෙන විරචිතා රචනා සචෙතනානං රසස්සාදාය සම්පජ්ජතෙ, තස්මා ඔචිත්‍යෙ සමුල්ලසත්තං දිත්තං ඵුටමෙව බන්ධනං කාතුං වට්ටති. තතොවච්චන්තමොචිත්‍යසමුල්ලාසවෙදිනා කවිනා භවිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘පරං ඔචිත්‍යසමුල්ලාසවෙදිනා’’ති. සබ්බඤ්චෙතං ‘‘කවිනා’’ති එත්ථ විසෙසනං, ‘‘කවිනා’’ති චෙතං ‘‘නිබන්ධා’’ති එත්ථ අවුත්තො කත්තා.

३३८. अशा प्रकारे प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे अलंकारांचे वर्गीकरण स्पष्ट करून, आता रसवत् अलंकाराच्या प्रसंगाने प्राप्त झालेल्या रसाचे - जे संपूर्ण संसारदुःखातून मुक्त होण्याचे एकमेव कारण असलेल्या विमुक्तीरसरूपी शुद्ध सद्धर्माच्या आगमाच्या अवगाहनाने तृप्त आणि नम्र बुद्धी असलेल्या परम श्रद्धाळू लोकांना प्राप्त झाले नसले तरी - केवळ लक्षणांच्या द्वारे लोकव्यवहारातील कौशल्याचे ग्रहण करण्यासाठी, पूर्णपणे नव्हे तर थोडेसे उपदेश करण्यासाठी "प्रतिभावता..." इत्यादी म्हणतात. प्रतिभा म्हणजे त्या त्या प्रसंगाला अनुरूप अशी प्रवृत्त होणारी प्रज्ञा (बुद्धी) होय. ती सरस रचनेसाठी अत्यंत उपकारक असते, म्हणूनच काव्याला 'प्रतिभा' असे म्हटले जाते. म्हणून "प्रतिभावता" असे म्हटले आहे. कवीने लोकव्यवहाराचे अनुकरण केले पाहिजे. जो संपूर्ण लोकव्यवहाराचे अनुकरण करत नाही, तो कवीच होऊ शकत नाही. म्हणून "लोकव्यवहारानुसारी" असे म्हटले आहे. कारण औचित्य हे कवींचे परम रहस्य आहे, लोकव्यवहारातही योग्य जाणणाऱ्याचीच प्रशंसा केली जाते, आणि योग्य लोकव्यवहाराच्या अनुकरणानेच पुढे सांगण्यात येणाऱ्या अनुक्रमाने रचलेली रचना संवेदनशील लोकांच्या रसास्वादासाठी उपयुक्त ठरते; म्हणून औचित्यामध्ये स्पष्ट आणि प्रदीप्त अशीच रचना केली पाहिजे. म्हणूनच कवीने अत्यंत औचित्याचा उत्कर्ष जाणणारा असावे. म्हणून "केवळ औचित्याचा उत्कर्ष जाणणारा" असे म्हटले आहे. हे सर्व "कवीने" याचे विशेषण आहे, आणि "कवीने" हा "रचना करावी" या क्रियापदाचा येथे न सांगितलेला कर्ता आहे।

338. එවං යථාපටිඤ්ඤාතානමලඞ්කාරානං දස්සනාවසරෙ රසවන්තාලඞ්කාරප්පසඞ්ගෙනාධිගතනවවිධසිඞ්ගාරාදිරසෙ සකලසංසාරදුක්ඛනිස්සරණඅසහායකරණභූතවිමුත්තිරසෙන එකරසභූතෙ අතිපණීතෙ සද්ධම්මාමතරසෙයෙව ලුද්ධානං සද්ධාබාහුල්ලසුද්ධසංයමානං විමුඛෙපි [Pg.320] ලක්ඛණමත්තපරිඤ්ඤාණෙන ලොකවොහාරෙසු අසම්මොහත්ථං සඞ්ඛෙපෙන දස්සෙතුකාමො ඉදානි ‘‘පටිභානවතා’’ඉච්චාදිමාහ. පටිභානවතා සරසරචනාය අච්චන්තොපකාරට්ඨානොචිතපඤ්ඤාවිසෙසවතා ලොකවොහාරමනුසාරිනා සකලලොකෙ වොහාරානුරූපමනුගතෙන තතො යස්මා ඔචිත්‍යං නාම හදයතො අබහි කාතබ්බං, රහස්සමිව බන්ධතො වියොජනීයං න හොති. තස්මා පරමතිසයෙන ඔචිත්‍යසමුල්ලාසවෙදිනා උචිතභාවෙන වත්තුමිච්ඡිතත්ථස්ස උද්දීපනස්සෙව අනුරූපප්පකාරෙන ඉට්ඨත්ථස්ස සමුල්ලාසනං දිත්තිං ජානන්තෙන කවිනා බන්ධකාරකෙන නිබන්ධාති සම්බන්ධො. පටිභා පටිභානන්ති පඤ්ඤායෙතං නාමං, තතො ජාතකබ්බස්සපි පටිභාති වුච්චමානත්තා අයං පඤ්ඤාවිසෙසො රචනාය අච්චන්තොපකාරොති ඤාතබ්බො. පටිභානමස්සත්ථීති ච, ලොකස්ස වොහාරොති ච, තං අනුගච්ඡති සීලෙනාති ච, ඔචිත්‍යෙන සමුල්ලාසොති ච, තං විජානාති සීලෙනාති ච විග්ගහො.

३३८. अशा प्रकारे, प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे अलंकारांचे दर्शन घडविण्याच्या प्रसंगी, रसवंत अलंकारांच्या प्रसंगाने प्राप्त झालेल्या नऊ प्रकारच्या शृंगारादी रसांमध्ये, संपूर्ण संसारदुःखातून मुक्त होण्यास एकमेव साहाय्यक ठरलेल्या विमुक्ती रसाने एकरस झालेल्या आणि अत्यंत प्रणीत अशा सद्धम्म-अमृत रसातच लुब्ध (आसक्त) असलेल्या, श्रद्धाबहुल व शुद्ध संयम राखणाऱ्या व्यक्ती जरी (काव्यादी लौकिक व्यवहारांपासून) विन्मुख असल्या, तरी केवळ लक्षणांच्या परिज्ञानाने लौकिक व्यवहारांमध्ये त्यांचा संमोह (भ्रम) होऊ नये या उद्देशाने, संक्षेपाने दर्शविण्याची इच्छा धरून आता "प्रतिभावता" (paṭibhānavatā) इत्यादी म्हणाले आहेत. 'प्रतिभावता' म्हणजे सरस रचनेसाठी अत्यंत उपकारक ठरणाऱ्या योग्य अशा प्रज्ञाविशेषाने युक्त असलेल्या, लौकिक व्यवहाराचे अनुसरण करणाऱ्या, संपूर्ण लोकात व्यवहाराला अनुरूप चालणाऱ्या; आणि ज्या कारणाने 'औचित्य' हे हृदयापासून बाहेर न टाकण्याजोगे असते, जसे की एखादे रहस्य बंधनातून सोडवण्याजोगे नसते. म्हणून, परम अतिशयाने औचित्याचा उल्हास जाणणाऱ्या, योग्य भावाने सांगू इच्छित असलेल्या अर्थाच्या उद्दीपनाप्रमाणेच अनुरूप प्रकारे इष्ट अर्थाचा उल्हास (प्रकाश) जाणणाऱ्या कवीने (रचनाकाराने) रचना करावी, असा संबंध आहे. 'प्रतिभा' किंवा 'प्रतिभान' हे प्रज्ञेचेच नाव आहे, आणि त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या काव्यालाही 'प्रतिभा' म्हटले जात असल्यामुळे, हा प्रज्ञाविशेष रचनेसाठी अत्यंत उपकारक आहे असे जाणावे. "प्रतिभान ज्याच्याकडे आहे तो", "लोकाचा व्यवहार", "त्याचे जो स्वभावाने अनुसरण करतो तो", "औचित्याने उल्हास", आणि "तो जो स्वभावाने जाणतो" असा विग्रह आहे.

339.

३३९.

ඨායීසම්බන්ධිනො භාව-විභාවා සානුභාවකා;

සම්පජ්ජන්ති නිබන්ධා තෙ, රසස්සාදාය සාධුනං.

स्थायी भावांशी संबंधित असलेले भाव आणि विभाव, जे अनुभावांसह (सहानुभावक) असतात; ते काव्यात गुंफलेले (निबद्ध केलेले) सज्जनांच्या रसास्वादासाठी कारणीभूत ठरतात.

339. ‘‘ඨායි’’ච්චාදි. ඨායිනො වක්ඛමානරත්‍යාදයො තෙහි සහ සම්බන්ධො විභාවාදීහි යොගෙ රත්‍යාදීනමස්සාදියත්තමානීයමානත්තා එතෙසමත්ථීති ඨායීසම්බන්ධිනො. සහ අනුභාවෙහි වක්ඛමානලක්ඛණෙහීති සානුභාවකා, භාවො විභාවො ච, වක්ඛමානො භාවෙන භාවාභාසොපි ඉමිනාව සඞ්ගහිතො, රසස්සාදාය සම්පජ්ජන්තීති සම්බන්ධො.

३३९. "स्थायी" (ṭhāyi) इत्यादी. स्थायी म्हणजे पुढे सांगितले जाणारे रती इत्यादी भाव; त्यांच्याशी संबंध असणारे विभाव इत्यादींच्या योगाने रती इत्यादींना आस्वादयोग्यतेप्रत आणले जात असल्यामुळे ज्यांच्याकडे हा संबंध आहे ते 'स्थायीसंबंधी' (स्थायीशी संबंधित) होत. पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या लक्षणांनी युक्त अशा अनुभावांसह असणारे ते 'सानुभावक' (अनुभावांसह असलेले) होत. भाव आणि विभाव; पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या भावामध्ये भावाभास देखील याच संज्ञेने समाविष्ट होतो. 'रसास्वादासाठी कारणीभूत ठरतात' असा संबंध आहे.

339. ‘‘ඨායි’’ච්චාදි. ඨායීසම්බන්ධිනො ඨායීපදෙන, තෙන වාච්චරතිහාසාදිඅත්ථෙන වා සම්බන්ධුපගතා සානුභාවකා වක්ඛමානානුභාවෙහි සහ පවත්තා භාවවිභාවා වක්ඛමානභාවවිභාවා නිබන්ධා වුත්තගුණොපෙතකවිනා බන්ධිතා එකත්ථ ආහරිත්වා දස්සිතා සාධුනං ඉස්සාදිදොසරහිතානං සජ්ජනානං රසස්සාදාය සිඞ්ගාරාදිවක්ඛමානරසස්ස අස්සාදනත්ථං සම්පජ්ජන්ති පවත්තන්තීති. ඉමාය ගාථාය ඨායීභාවො බ්‍යභිචාරීභාවො කෙවලභාවො විභාවො අනුභාවො රසො චෙති ඉමෙ උද්දිට්ඨා භවන්ති, කථන්ති චෙ? භාවවිභාවානං ‘‘ඨායීසම්බන්ධිනො’’ති විසෙසනං භවති, තෙන භාවස්ස ඨායී ච සො භාවො චෙති ච ඨායීපදෙන සම්බන්ධත්තා ඨායීභාවො ච, පුන බ්‍යභිචාරීභාවෙ සති ‘‘ඨායීභාවො’’ති ඉමස්ස සාධකත්තා ඉමස්සෙව ඨායීභාවපදස්ස පයොගසාමත්ථියෙන ගම්මමානො බ්‍යභිචාරීභාවො ච, පුන ඨායීපදෙන සමාසමකත්වා විසුං දස්සිතභාවසද්දසුතියා ඨායීභාවබ්‍යභිචාරීභාවෙහි අඤ්ඤො භාවො ච, තථා එව ඨායීපදෙන වාච්චරතිහාසාදිඅත්ථස්ස උප්පත්තිඋද්දීපනද්වයං විභූතං කත්වා සජ්ජෙත්වා ඨිතත්තා තෙහි රතිහාසාදීහි අත්ථෙහි සම්බන්ධිනො ආලම්බණඋද්දීපනසඞ්ඛතවිවිධවිභාවා ච, එවමෙව සානුභාවකපදෙන සමායොගෙන දස්සිතානුභාවො ච, ‘‘රසස්සාදායා’’ති ඉමිනා නිද්දිට්ඨරසො චාති එවමිමෙ ඨායීභාවාදයො උද්දිට්ඨා හොන්ති. ඨායිනා සහ සම්බන්ධොති ච, සො එතෙසමත්ථීති ච, භාවො ච විභාවො චෙති ච, සහ අනුභාවෙහි වත්තන්තීති ච, රසස්ස අස්සාදොති ච වාක්‍යං.

३३९. "स्थायी" इत्यादी. 'स्थायीसंबंधी' म्हणजे 'स्थायी' या पदाने किंवा त्या पदाने व्यक्त होणाऱ्या रती, हास इत्यादी अर्थाशी संबंध पावलेले; 'सानुभावक' म्हणजे पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या अनुभावांसह प्रवृत्त झालेले; 'भाव-विभाव' म्हणजे पुढे सांगितले जाणारे भाव आणि विभाव; 'निबंध' म्हणजे सांगितलेल्या गुणांनी युक्त अशा कवीने रचलेले, एका ठिकाणी आणून दाखविलेले; 'सज्जनांच्या' म्हणजे ईर्ष्या इत्यादी दोषांनी रहित असलेल्या सज्जनांच्या; 'रसास्वादासाठी' म्हणजे शृंगार इत्यादी पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या रसाच्या आस्वादासाठी 'कारणीभूत ठरतात' (प्रवृत्त होतात). या गाथेमध्ये स्थायीभाव, व्यभिचारीभाव, केवळ भाव, विभाव, अनुभाव आणि रस हे निर्दिष्ट केले आहेत. ते कसे? तर भाव आणि विभावांचे "स्थायीसंबंधी" असे विशेषण आहे; त्यामुळे भावाचा 'स्थायी' आणि 'तो भाव' असा 'स्थायी' पदाशी संबंध असल्यामुळे 'स्थायीभाव' होतो. पुन्हा, व्यभिचारीभाव असताना "स्थायीभाव" हा त्याचा साधक (पोषक) असल्यामुळे, याच स्थायीभाव पदाच्या प्रयोगसामर्थ्याने समजला जाणारा 'व्यभिचारीभाव' देखील येतो. पुन्हा, 'स्थायी' पदाशी समास न करता स्वतंत्रपणे ऐकू येणाऱ्या 'भाव' शब्दावरून स्थायीभाव व व्यभिचारीभावापेक्षा 'अन्य भाव' (केवळ भाव) देखील सूचित होतो. तसेच, 'स्थायी' पदाने व्यक्त होणाऱ्या रती, हास इत्यादी अर्थांची उत्पत्ती आणि उद्दीपन हे दोन्ही स्पष्ट करून सज्ज ठेवल्यामुळे, त्या रती, हास इत्यादी अर्थांशी संबंधित असलेले आलंबन व उद्दीपन संज्ञक 'विविध विभाव' देखील सूचित होतात. त्याचप्रमाणे 'सानुभावक' या पदाच्या संयोगाने दर्शविलेला 'अनुभाव' आणि "रसास्वादासाठी" या पदाने निर्दिष्ट केलेला 'रस' देखील सूचित होतो. अशा प्रकारे हे स्थायीभाव इत्यादी निर्दिष्ट केले आहेत. "स्थायीशी संबंध", "तो ज्यांच्याकडे आहे", "भाव आणि विभाव", "अनुभावांसह प्रवृत्त होतात", आणि "रसाचा आस्वाद" असा वाक्याचा विग्रह आहे.

භාවඅධිප්පාය

भाव-अभिप्राय (भावाचा अर्थ/अभिप्राय)

340.

३४०.

චිත්තවුත්තිවිසෙසා තු, භාවයන්ති රසෙ යතො;

රත්‍යාදයො තතො භාව-සද්දෙන පරිකිත්තිතා.

चित्ताच्या वृत्तींचे विशेष (विशिष्ट अवस्था) रती इत्यादी भाव ज्या कारणाने रसांना भावित (उत्पन्न) करतात, त्या कारणाने त्यांना 'भाव' या शब्दाने संबोधिले जाते.

340. ඉදානි යථාඋද්දිට්ඨෙසු ඨායාදීහි භාවවිභාවානුභාවරසෙසු පඨමං භාවං විභාවෙතුං භාවසද්දමන්වත්ථයති ‘‘චිත්ත’’ඉච්චාදිනා. චිත්තස්ස වුත්තියො රමණහසනාදිආකාරෙන පවත්තියො, තාව විසෙසා විසිට්ඨසභාවත්ථාති චිත්තවුත්තිවිසෙසා. [Pg.322] රත්‍යාදයො ඨායීබ්‍යභිචාරීසාත්තිකා. තුසද්දො විසෙසෙ. යතො රසෙ සිඞ්ගාරාදයො භාවයන්ති නිප්ඵාදෙන්ති. තතො භාවසද්දෙන පරිකිත්තිතා භරතාදීහි කථිතා. එත්ථ හි ණ්‍යන්තො භූධාතු කරණෙ වත්තතෙ. යතො චායං න කෙවලං කරණෙයෙව වත්තතෙ, අථ ඛො බ්‍යාපනෙ, පටිපාදනෙ ච, තස්මාස්ස පටිභානං චිත්තං භාවයන්ති බ්‍යාපෙන්ති. අථ වා කවිනො ලොකට්ඨිතිඤාණලක්ඛණං අධිප්පායං භාවයන්ති පටිපාදෙන්තීති භාවාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

३४०. आता, निर्दिष्ट केलेल्या स्थायी इत्यादी भाव, विभाव, अनुभाव आणि रसांमध्ये पहिल्यांदा 'भाव' स्पष्ट करण्यासाठी "चित्त" इत्यादींद्वारे 'भाव' शब्दाचा अन्वर्थ (सार्थ अर्थ) सांगतात. चित्ताच्या वृत्ती म्हणजे रममाण होणे, हसणे इत्यादी रूपाने होणाऱ्या प्रवृत्ती; त्यांचे विशेष म्हणजे विशिष्ट स्वभाव केलेले, म्हणून 'चित्तवृत्तीविशेष'. रती इत्यादी स्थायी, व्यभिचारी आणि सात्त्विक भाव होत. 'तु' (tu) हा शब्द विशेषासाठी आहे. ज्या कारणाने रसांमध्ये शृंगार इत्यादी भावित करतात म्हणजे निष्पन्न (उत्पन्न) करतात, त्या कारणाने त्यांना 'भाव' या शब्दाने संबोधिले जाते, असे भरत इत्यादींनी म्हटले आहे. येथे 'णिच्' प्रत्ययान्त 'भू' धातू 'करण' (करविणे) या अर्थात वापरला आहे. आणि हा धातू केवळ 'करण' अर्थातच वापरला जात नाही, तर 'व्यापणे' (व्याप्त करणे) आणि 'प्रतिपादन करणे' या अर्थातही वापरला जातो; म्हणून ते प्रतिभावंताच्या चित्ताला भावित करतात म्हणजे व्यापून टाकतात. अथवा, कवीच्या लोकस्थितीच्या ज्ञानात्मक अभिप्रायाला भावित करतात म्हणजे प्रतिपादित करतात, म्हणून ते 'भाव' होत, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे.

340. ඉදානි උද්දිට්ඨෙසු ඨායීභාවාදීසු ඨායීආදීනං තිණ්ණං සාධාරණො භාවො නාම එසොති දස්සෙන්තො අන්වත්ථවසෙන දස්සෙති ‘‘චිත්ත’’ඉච්චාදි. චිත්තවුත්තිවිසෙසා තු චිත්තස්ස උත්තරි වක්ඛමානාරම්මණහසනසොචනාදීහි, නිබ්බෙදාදීහි, ථම්භාදීහි ච ආකාරෙහි පවත්තිසඞ්ඛාතා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරාකාරසඞ්ඛාතා විසෙසා පන ඨායීබ්‍යභිචාරීසාත්තිකා යතො යස්මා රසෙ සිඞ්ගාරාදිරසෙ භාවයන්ති නිප්ඵාදෙන්ති කරොන්ති. නො චෙ, රසෙ සිඞ්ගාරාදිරසවිසයෙ පණ්ඩිතානං චිත්තං භාවයන්ති බ්‍යාපනං කරොන්ති. නො චෙ, තස්මිංයෙව රසවිසයෙ කවිනො ලොකසභාවං විසයං කත්වා පවත්තඤාණලක්ඛණං අධිප්පායං භාවයන්ති පටිපාදනං කරොන්ති. තතො භාවසද්දෙන හෙතුකත්තරි නිප්ඵන්නෙන රත්‍යාදයො රතිහාසාදයො පරිකිත්තිතා භරතාදීහි වුත්තා හොන්තීති. ‘‘රත්‍යාදයො’’ති එත්ථ ආදිසද්දෙන හාසාදයො ඨායීභාවා ච, නිබ්බෙදාදයො බ්‍යභිචාරීභාවා ච, ථම්භපලයාදයො සාත්තිකභාවා ච සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. චිත්තස්ස වුත්තියොති ච, තා එව විසෙසාති ච, භාවො ඉති සද්දොති ච වාක්‍යං.

३४०. आता, निर्दिष्ट केलेल्या स्थायीभाव इत्यादींमध्ये स्थायी इत्यादी तिन्हींचा 'भाव' हा साधारण धर्म आहे, हे दर्शविताना अन्वर्थाच्या (सार्थतेच्या) आधारे "चित्त" इत्यादी सांगतात. 'चित्तवृत्तीविशेष' म्हणजे चित्ताच्या पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या आलंबन, हास, शोक इत्यादींनी, निर्वेदादींनी आणि स्तंभादी आकारांनी होणाऱ्या प्रवृत्ती; परस्परांमध्ये संकर न होणाऱ्या आकाराच्या विशेष अशा स्थायी, व्यभिचारी आणि सात्त्विक वृत्ती ज्या कारणाने रसांमध्ये, म्हणजे शृंगार इत्यादी रसांमध्ये भावित करतात, निष्पन्न करतात, निर्माण करतात. किंवा, शृंगार इत्यादी रसांच्या विषयात पंडितांच्या चित्ताला भावित करतात म्हणजे व्यापून टाकतात. किंवा, त्याच रसविषयात कवीच्या लोकस्वभावाला विषय करून प्रवृत्त झालेल्या ज्ञानात्मक अभिप्रायाला भावित करतात म्हणजे प्रतिपादित करतात. म्हणून, 'भाव' या शब्दाने (जो णिच् प्रत्ययाने निष्पन्न होतो) रती, हास इत्यादी 'भाव' म्हणून संबोधिले जातात, असे भरत इत्यादींनी म्हटले आहे. "रती इत्यादी" यामध्ये 'इत्यादी' शब्दाने हास इत्यादी स्थायीभाव, निर्वेदादी व्यभिचारीभाव आणि स्तंभ, प्रलय इत्यादी सात्त्विक भाव समाविष्ट केले आहेत असे जाणावे. "चित्ताच्या वृत्ती", "त्याच विशेष", आणि "भाव असा शब्द" असा वाक्याचा विग्रह आहे.

ඨායීභාවඅධිප්පාය

स्थायीभाव-अभिप्राय (स्थायीभावाचा अर्थ/अभिप्राय)

341.

३४१.

විරොධිනා’ඤ්ඤභාවෙන,[Pg.323] යො භාවො න තිරොහිතො;

සීලෙන තිට්ඨති’ච්චෙ’සො,ඨායීභාවොති සද්දිතො.

जो भाव विरोधी किंवा अन्य भावाने झाकला (तिरोहित केला) जात नाही, आणि जो आपल्या स्वभावाने टिकून राहतो, त्याला 'स्थायीभाव' असे म्हटले जाते.

341. ඨායාදිකෙ තිවිධෙ භාවෙ කමෙනාහ ‘‘විරොධිනා’’ඉච්චාදිනා. විරොධිනා අඤ්ඤෙන ජිගුච්ඡාදිනා භාවෙන යො භාවො රත්‍යාදිකො න තිරොහිතො නච්ඡාදිතො, එසො භාවො අනුච්ඡිජ්ජමානත්තා එව තිට්ඨති සීලෙනාති, ඨායී එව භාවොති ඨායීභාවොති සද්දිතො කථිතො. යො භාවාදීහි ආලොකිතස්සාදං නීතො සමානීතො, සො සාමාජිකෙහි අස්සාදියමානත්තා රසොති වුච්චති. වක්ඛති හි ‘‘සවිභාව’’ඉච්චාදි.

३४१. स्थायी इत्यादी तीन प्रकारच्या भावांमध्ये क्रमाने "विरोधी" इत्यादींद्वारे सांगतात. विरोधी अशा दुसऱ्या जुगुप्सा (घृणा) इत्यादी भावाने जो रती इत्यादी भाव झाकला जात नाही, आच्छादित केला जात नाही; हा भाव नष्ट न होता आपल्या स्वभावाने टिकून राहतो म्हणून 'स्थायी' असलेला भाव म्हणजेच 'स्थायीभाव' असे म्हटले गेले आहे, सांगितले गेले आहे. जो भाव इत्यादींच्या योगाने आस्वादयोग्यतेप्रत आणला जातो, तो प्रेक्षकांद्वारे आस्वादला जात असल्यामुळे 'रस' म्हटला जातो. पुढे "सविभाव" इत्यादी सांगतीलच.

341. ඉදානි ඨායීආදිකෙ තිවිධභාවෙ කමෙන නිද්දිසති ‘‘විරොධි’’ඉච්චාදිනා. විරොධිනා අඤ්ඤභාවෙන රතිහාසාදීනං විරුද්ධෙන ජිගුච්ඡාදිනා අඤ්ඤභාවෙන යො භාවො රතිහාසාදිකො තිරොහිතො න බ්‍යවහිතො න හොති, එසො විරුද්ධභාවෙන අබ්‍යවහිතො භාවො තිට්ඨති සීලෙනාති ඉමිනා අත්ථෙන ඨායී නාම හොතීති කත්වා ඨායීභාවොති සද්දිතො කථිතොති. යො විභාවානුභාවාදීහි අස්සාදනීයත්තං පාපිතො සබ්භෙහි අස්සාදනීයත්තා රසොති වුච්චති, සො ඨායී නාමාති වුච්චති. අඤ්ඤො ච සො භාවො චෙති ච, තිරො කයිරිත්ථාති ච, ඨායී ච සො භාවො චෙති ච විග්ගහො.

३४१. आता, स्थायी इत्यादी तीन प्रकारच्या भावांचे क्रमाने निर्देश करतात "विरोधी" इत्यादींद्वारे. विरोधी अशा दुसऱ्या भावाने, म्हणजे रती, हास इत्यादींच्या विरुद्ध असलेल्या जुगुप्सा इत्यादी दुसऱ्या भावाने जो रती, हास इत्यादी भाव झाकला जात नाही, व्यवहित (बाधित) होत नाही; हा विरोधी भावाने अबाधित असलेला भाव आपल्या स्वभावाने टिकून राहतो, या अर्थाने तो 'स्थायी' होतो, म्हणून त्याला 'स्थायीभाव' असे म्हटले गेले आहे, सांगितले गेले आहे. जो विभाव, अनुभाव इत्यादींच्या योगाने आस्वाद घेण्यायोग्य स्थितीला पोहोचवला जातो आणि सर्वांद्वारे आस्वादला जात असल्यामुळे 'रस' म्हटला जातो, त्याला 'स्थायी' असे म्हणतात. "दुसरा आणि तो भाव", "झाकला जावा", आणि "स्थायी आणि तो भाव" असा विग्रह आहे.

ඨායීභාවප්පභෙදඋද්දෙස

स्थायीभावांच्या प्रभेदांचा (प्रकारांचा) उद्देश (कथन)

342.

३४२.

රතිහාසා ච සොකො ච,කොධුස්සාහභය’ම්පි ච;

ජිගුච්ඡාවිම්හයා චෙව,සමො ච නව ඨායිනො.

रती, हास, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा, विस्मय आणि शम (शांतता) हे नऊ स्थायीभाव आहेत.

342. රත්‍යාදීනං [Pg.324] නවන්නමෙව ඨායිත්වං සම්භවතීත්‍යාහ ‘‘රති’’ච්චාදි. සමො චෙති එවං ඨායිනො නවාති යොජනා. නවෙවෙතෙ සකසකවිභාවානුභාවෙහි සමුල්ලාසිතා විසුම්පි බන්ධිතබ්බා කවිනා, අභිනෙතබ්බා ච නටෙන, තථා සෙසභාවාපි. තත්ථ යදි පනායං රති අසෙසඉත්ථිපුරිසගුණයුත්තානං ඉත්ථිපුරිසානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ජනිතා, චන්දාදීහි උද්දීපනවිභාවෙහි උද්දීපිතා, උස්සුක්කතාදිබාධකෙහි අනුභාවෙහි පරිපොසිතා, සකසකානුභාවසාමත්ථියා පතීයමානෙහි අනෙකරූපෙහි බ්‍යභිචාරීහි චිත්තතා සියා, තදා තු ඨායී රති නටාභිනයෙන, සුබන්ධසවනෙන වා සබ්භෙහි අස්සාදියමානා සිඞ්ගාරරසත්තමාපජ්ජතෙ. එවං යථායොගං හාසාදිඨායීභාවානං හස්සරසාදිභාවාපජ්ජනෙ යුත්තිං සමන්නෙය්‍ය.

३४२. रती इत्यादी नऊ भावांचेच स्थायीत्व संभवते, असे "रती" इत्यादींद्वारे सांगतात. 'शम' (samo) देखील, अशा प्रकारे नऊ स्थायीभाव आहेत, अशी योजना आहे. हे नऊही भाव आपापल्या विभाव आणि अनुभावांनी उल्लसित करून कवीने स्वतंत्रपणे काव्यात गुंफले पाहिजेत आणि नटाने अभिनित केले पाहिजेत, तसेच उर्वरित भाव देखील. त्यामध्ये, जर ही 'रती' सर्व स्त्री-पुरुष गुणांनी युक्त असलेल्या स्त्री-पुरुषांमध्ये परस्परांबद्दल उत्पन्न झाली असेल, चंद्र इत्यादी उद्दीपन विभावांनी उद्दीपित झाली असेल, उत्सुकता इत्यादी बाधक अनुभावांनी परिपुष्ट झाली असेल, आणि आपापल्या अनुभावांच्या सामर्थ्याने प्रतीत होणाऱ्या अनेक प्रकारच्या व्यभिचारी भावांनी चित्रविचित्र (विविध रूपांची) झाली असेल, तेव्हा ती स्थायी 'रती' नटाच्या अभिनयाने किंवा सुंदर काव्याच्या श्रवणाने सर्वांद्वारे आस्वादिली जात असताना 'शृंगार रस' बनते. अशा प्रकारे, योग्यतेनुसार हास इत्यादी स्थायीभावांचे हास्य इत्यादी रसांमध्ये रूपांतर होण्याबाबतची योजना समजावून घ्यावी.

342. ඨායීභාවො නාම රත්‍යාදයො නවෙවෙති දස්සෙතුං ‘‘රතිහාසා’’තිආදිමාහ. රතිහාසා ච සොකො ච කොධුස්සාහභයම්පි ච ජිගුච්ඡාවිම්හයා චෙව සමො සන්තගුණො චාති එවං ඨායිනො නව හොන්ති. ඉමෙසං රත්‍යාදීනං නවන්නං සරූපකථනං ‘‘සිඞ්ගාරහස්සකරුණා’’තිආදිකාය උද්දෙසගාථාය අනන්තරෙ නිද්දෙසෙ පාකටො හොති. රති ච හාසො චාති ච, කොධො ච උස්සාහො ච භයඤ්චෙති ච, ජිගුච්ඡා ච විම්හයා චෙති ච වාක්‍යං. ඉමෙ නව ච එවං බ්‍යභිචාරීභාවසාත්තිකාභාවො චෙති ඉමෙ යථාසකමනුරූපවිභාවානුභාවෙහි දිත්තං කත්වා පච්චෙකං කවිනා බන්ධිතබ්බා, නටෙන ගහෙත්වා දස්සිතබ්බා ච. ඉමෙසු තිවිධභාවෙසු අයං රති අසෙසපුමිත්ථිගුණෙහි යුත්තෙහි නරනාරීහි අඤ්ඤමඤ්ඤං උප්පාදිතා, චන්දාදීහි උද්දීපනවිභාවෙහි උද්දීපිතා, උස්සාහාදිපකාසකකායිකවාචසිකපයොගසඞ්ඛාතානුභාවෙන පොසිතා, සකසකානුභාවසාමත්ථියෙහි ගම්මමානානෙකප්පකාරබ්‍යභිචාරීභාවෙහි විචිත්තකතා [Pg.325] හොති. ඊදිසා’යං රති නටස්ස අභිනයෙන ච පසත්ථබන්ධසවනෙන ච සබ්භෙහි අස්සාදියමානසිඞ්ගාරාදිරසත්තං පාපුණාතීති විඤ්ඤාතබ්බා. හාසාදීනං සෙසඨායීභාවානං හස්සරසාදිභාවාපත්තියං යුත්ති එවං යථාරහං වෙදිතබ්බාති.

३४२. स्थायीभाव म्हणजे रती इत्यादी नऊच आहेत हे दर्शविण्यासाठी "रती, हास" इत्यादी म्हणाले आहेत. रती, हास, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा, विस्मय आणि शम म्हणजे शांत गुण, अशा प्रकारे नऊ स्थायीभाव असतात. या रती इत्यादी नऊ भावांचे स्वरूपकथन "शृंगार, हास्य, करुण" इत्यादी उद्देशगाथेच्या पुढील निर्देशात स्पष्ट होते. "रती आणि हास", "क्रोध, उत्साह आणि भय", "जुगुप्सा आणि विस्मय" असा वाक्याचा विग्रह आहे. हे नऊ आणि तसेच व्यभिचारीभाव व सात्त्विकभाव हे आपापल्या अनुरूप विभाव आणि अनुभावांनी प्रदीप्त करून कवीने स्वतंत्रपणे गुंफले पाहिजेत आणि नटाने ग्रहण करून दाखविले पाहिजेत. या तीन प्रकारच्या भावांमध्ये ही 'रती' सर्व स्त्री-पुरुष गुणांनी युक्त असलेल्या स्त्री-पुरुषांद्वारे परस्परांमध्ये उत्पन्न केली गेलेली, चंद्र इत्यादी उद्दीपन विभावांनी उद्दीपित केलेली, उत्साहादी प्रकट करणाऱ्या कायिक व वाचिक प्रयोगात्मक अनुभावांनी पोसलेली, आणि आपापल्या अनुभावांच्या सामर्थ्याने समजल्या जाणाऱ्या अनेक प्रकारच्या व्यभिचारी भावांनी चित्रविचित्र केलेली असते. अशी ही 'रती' नटाच्या अभिनयाने आणि प्रशस्त काव्याच्या श्रवणाने सर्वांद्वारे आस्वादिली जाणारी शृंगार इत्यादी रसरूपाला प्राप्त होते, असे जाणावे. हास इत्यादी उर्वरित स्थायीभावांचे हास्य इत्यादी रसांमध्ये रूपांतर होण्याची योजना देखील अशाच प्रकारे योग्यतेनुसार समजून घ्यावी.

බ්‍යභිචාරීභාවඅධිප්පාය

व्यभिचारी भावाचा अभिप्राय

343.

३४३.

තිරොභාවාවිභාවාදි-විසෙසෙනා’භිමුඛ්‍යතො;

යෙතෙ චරන්ති සීලෙන,තෙ හොන්ති බ්‍යභිචාරිනො.

जे भाव तिरोभाव (लोप पावणे) आणि आविर्भाव (प्रकट होणे) इत्यादी विशेषांमुळे अभिमुख होऊन (स्थायीभावाच्या देशाने) स्वभावाने संचार करतात, ते 'व्यभिचारी' भाव असतात.

343. බ්‍යභිචාරිනො ආහ ‘‘තිරොභාව’’ඉච්චාදිනා. තිරොභාවො ඨායීනං එකස්සාපි භාවස්ස නිබ්බෙදාදිනො අචිරට්ඨායිතා ච ආවිභාවො පාකටතා ච නානාරසනිස්සයත්තා තෙ ආදයො යස්ස. ආදිසද්දෙන ඨායීධම්මස්ස සුඛදුක්ඛාදිරූපස්ස ගහණං, සොව විසෙසො, තෙන. ඨායීධම්මස්ස සුඛදුක්ඛරූපස්ස ගහණං, අත්තනො ධම්මස්ස සුඛදුක්ඛරූපස්ස ඨායිනි සමාරොපනඤ්චාභිමුඛ්‍යං. තථා හි රතියං පරිසමො සුඛානුවිද්ධො භවති, සොකෙ දුක්ඛානුවිද්ධො. රතියං සුඛසභාවාපි ගිලානිප්පභුතයො බ්‍යභිචාරිනො සකම්මං දුක්ඛමිමං සමාරොපයන්තෙව. තතො තෙන අභිමුඛභාවෙන යෙ එතෙ භාවා සීලෙන චරන්ති පවත්තන්ති, තෙ බ්‍යභිචාරිනො හොන්තීති.

३४३. ‘तिरोभाव’ इत्यादींद्वारे व्यभिचारी भावांचे वर्णन केले आहे. तिरोभाव म्हणजे स्थायी भावांपैकी एकाही भावाचा (उदा. निर्वेद इत्यादींचा) अल्पकाळ टिकणे (अचिरस्थायित्व) आणि आविर्भाव म्हणजे प्रकटता होय. विविध रसांच्या आश्रयाने राहिल्यामुळे हे ज्यांचे आदि (सुरुवात) आहेत. ‘आदि’ शब्दाने सुख-दुःखादी रूप असलेल्या स्थायी धर्माचे ग्रहण होते, तोच विशेष आहे, त्याने. सुख-दुःखरूप स्थायी धर्माचे ग्रहण करणे आणि आपल्या स्वतःच्या सुख-दुःखरूप धर्माचा स्थायी भावावर आरोप करणे हेच ‘अभिमुख्य’ (सन्मुख असणे) आहे. तसेच, रतीमध्ये (प्रेमात) थकवा (परिश्रम) सुखाने युक्त होतो, तर शोकामध्ये दुःखाने युक्त होतो. रतीमध्ये सुखस्वभावाचे असूनही, ग्लानी इत्यादी व्यभिचारी भाव आपल्या कार्याने या दुःखाचा आरोप करतातच. त्यामुळे, त्या अभिमुख भावाने जे हे भाव स्वभावाने वावरतात किंवा प्रवृत्त होतात, त्यांना ‘व्यभिचारी भाव’ असे म्हणतात.

343. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන බ්‍යභිචාරීභාවෙ ලක්ඛණතො දස්සෙති ‘‘තිරොභාවා’’ඉච්චාදිනා. තිරොභාවාවිභාවාදිවිසෙසෙන බ්‍යභිචාරීභාවානං අත්තනො අනෙකරසං නිස්සාය පවත්තත්තා, ලොකස්ස භින්නරුචිකත්තා ච කිස්මිඤ්චි ඨායීභාවෙ බ්‍යභිචාරීභාවානමත්තනො ගුණස්ස ලීනත්තඤ්ච කිස්මිඤ්චි තස්සෙව ගුණස්ස පාකටත්තඤ්චාතිආදිකෙන විසෙසෙන [Pg.326] අභිමුඛ්‍යතො ඨායීභාවානං සුඛදුක්ඛරූපං අත්තනි ච අත්තනො සුඛදුක්ඛරූපං ඨායීභාවෙසු ච ආරොපනසඞ්ඛාතෙන අභිමුඛභාවෙන යෙතෙ භාවා සීලෙන චරන්ති පකතියා පවත්තන්ති, තෙ භාවා බ්‍යභිචාරිනො නාම හොන්තීති. එවමෙව පීළා සරූපෙන එකො පරිසමසඞ්ඛතබ්‍යභිචාරීභාවො රතියං සගුණෙන ලීනො සුඛානුවිද්ධො හුත්වා, සොකෙ සගුණෙන පාකටො දුක්ඛානුවිද්ධො ච හුත්වා පවත්තතෙ. එවමෙව සුඛසභාවරතියං ගිලානාදයො බ්‍යභිචාරිනො සකියං දුක්ඛසරූපං ආරොපෙන්තීති කත්වා තිරොභාවවිභාවාදිවිසෙසෙන අභිමුඛං පවත්තන්ති. තිරොභවනමිති ච, ආවිභවනමිති ච, තිරොභාවො ච ආවිභාවො චෙති ච, තෙ ආදයො යස්ස ඨායීභාවෙසු විජ්ජමානානං සුඛදුක්ඛසභාවානං අත්තනි ආරොපනස්සෙති ච, සොයෙව විසෙසොති ච, අභිමුඛානං භාවොති ච විග්ගහො. බ්‍යභිචාරීපදෙ විසද්දො විසෙසත්ථෙ අභිසද්දො අභිමුඛභාවෙ වත්තති.

३४३. आता उद्देशक्रमानुसार ‘तिरोभाव’ इत्यादींद्वारे व्यभिचारी भावांचे लक्षणांसह दर्शन घडवितात. तिरोभाव आणि आविर्भाव इत्यादी विशेषांमुळे व्यभिचारी भावांचे स्वतःच्या अनेक रसांना आश्रय देऊन प्रवृत्त होणे, आणि लोकांच्या भिन्न आवडीनिवडींमुळे (रुचीमुळे) एखाद्या स्थायी भावामध्ये व्यभिचारी भावांच्या स्वतःच्या गुणांचे लीन असणे आणि एखाद्यामध्ये त्याच गुणाचे प्रकट असणे इत्यादी विशेषांमुळे, अभिमुखतेने स्थायी भावांचे सुख-दुःखरूप स्वतःमध्ये आणि स्वतःचे सुख-दुःखरूप स्थायी भावांमध्ये आरोप करण्याच्या संज्ञेने, अभिमुख भावाने जे हे भाव स्वभावाने वावरतात किंवा प्रकृतीने प्रवृत्त होतात, त्यांना ‘व्यभिचारी भाव’ असे म्हणतात. याचप्रमाणे, पीडा (त्रास) स्वतःच्या रूपाने एक ‘परिश्रम’ नावाचा व्यभिचारी भाव असून, तो रतीमध्ये स्वतःच्या गुणाने लीन होऊन सुखाने युक्त होतो, आणि शोकामध्ये स्वतःच्या गुणाने प्रकट होऊन दुःखाने युक्त होऊन प्रवृत्त होतो. याचप्रमाणे, सुखस्वभाव असलेल्या रतीमध्ये ग्लानी इत्यादी व्यभिचारी भाव स्वतःचे दुःखरूप आरोपित करतात, म्हणून ते तिरोभाव-आविर्भाव इत्यादी विशेषाने अभिमुख होऊन प्रवृत्त होतात. ‘तिरोभवन’ (अदृश्य होणे) आणि ‘आविर्भवन’ (प्रकट होणे), म्हणजेच तिरोभाव आणि आविर्भाव, हे ज्याचे आदि आहेत; स्थायी भावांमध्ये विद्यमान असलेल्या सुख-दुःख स्वभावाचा स्वतःमध्ये आरोप करणे, तोच विशेष आहे; आणि अभिमुखांचा भाव, असा याचा विग्रह आहे. ‘व्यभिचारी’ या पदामध्ये ‘वि’ हा शब्द विशेष अर्थात आणि ‘अभि’ हा शब्द अभिमुख भावाच्या अर्थात वापरला जातो.

බ්‍යභිචාරීභාවප්පභෙද

व्यभिचारी भावांचे प्रकार

344.

३४४.

නිබ්බෙදො තක්කසඞ්කා සම-ධිතිජළතා දීනතුග්ගාලසත්තං,සුත්තං තාසො ගිලානු’ස්සුකහරිස-සතිස්සාවිසාදාබහිත්ථා.

निर्वेद (उदासीनता), तर्क, शंका, श्रम (थकवा), धृती (धैर्य/संतोष), जडता, दीनता, उग्रता, आळस, सुप्त (झोप), त्रास (भय), ग्लानी, उत्सुकता, हर्ष, स्मृती, ईर्ष्या, विषाद आणि अवहित्था (भाव लपवणे).

චින්තා ගබ්බා’පමාරො’මරිසමද-මතුම්මාදමොහා විබොධො,නිද්දාවෙගා සබිළං මරණ-සචපලාබ්‍යාධි තෙත්තිංසමෙ’තෙ.

चिंता, गर्व, अपस्मार (फेफरे), अमर्ष (असहशीलता), मद, मती (बुद्धी), उन्माद, मोह, विबोध (जागृती), निद्रा, आवेग, व्रीडा (लाज - ‘सबीळ’ म्हणजे लाजेसह), मरण, चपळता आणि व्याधी; हे तेहतीस (व्यभिचारी भाव) आहेत.

344. තෙ දස්සෙති ‘‘නිබ්බෙදො’’ඉච්චාදිනා. දීනතුග්ගාලසත්තන්ති දීනතා ච උග්ගතඤ්ච ආලසත්තඤ්ච, ගිලානි උස්සුකඉති [Pg.327] උස්සුක්කං. චපලඉති චාපල්ලං, සහ චපලෙන සචපලො, සො චායං බ්‍යාධි ච, මරණඤ්ච සචපලබ්‍යාධි ච සමාහාරෙ. තඤ්ච සහ බිළාය වත්තතීති සබිළන්ති එතෙ යථාවුත්තබ්‍යභිචාරීභාවා තෙත්තිංස හොන්තීති. උස්සාහවතා වීරරසො තංවසෙනෙව අස්සාදීයති. භීරුනා තු සොව භයානකරසවසෙනෙති ලොකසභාවස්ස අනෙකත්තා තදත්ථමෙතෙ බ්‍යභිචාරිනො එකෙකස්සරසස්ස බහවො වණ්ණනීයා, යතො තංවණ්ණනාද්වාරෙන සබ්බොපි තෙසු කිඤ්චි අස්සාදෙතීති. තත්ථ යස්මා පන මාරණොපගතවෙරිදස්සනමෙකමෙව තඞ්ඛණෙයෙව භින්නං පකතිවසෙන භීරුනො භයස්ස හෙතු, සඞ්ගාමලොලස්ස තු උස්සාහනිමිත්තං සියා. තථා නටෙන කතං විකතමාභරණං ක්‍රියාවා නීචපකතීනං ඨායිනො හාසස්ස හෙතු, ගම්භීරපකතීනං බ්‍යභිචාරිනො හාසස්ස, තස්මා භාවෙ වණ්ණයතා කවිනා භාවා තථා වණ්ණනීයා, යථොචිත්‍යපරිපොසො සියා. ඔචිත්‍යභඞ්ගො තු මහතා වායාමෙන පරිහරිතබ්බො.

३४४. ते ‘निर्वेद’ इत्यादींद्वारे दाखवितात. ‘दीनतुग्गालसत्तं’ म्हणजे दीनता, उग्रता आणि आळस होय. ‘ग्लानी उत्सुक’ म्हणजे उत्सुकता होय. ‘चपल’ म्हणजे चपळता; चपळतेसह असणारा तो ‘सचपळ’ आणि तोच हा व्याधी आणि मरण; ‘सचपळव्याधी’ हा समाहार द्वंद्व समास आहे. आणि ते लाजेसह (व्रीडेसह) असते म्हणून ‘सबीळ’ (लाजेसह) म्हटले आहे; हे वर सांगितलेले तेहतीस व्यभिचारी भाव आहेत. उत्साही व्यक्तीद्वारे वीर रसाचा त्याच (उत्साहाच्या) प्रभावाने आस्वाद घेतला जातो. परंतु भित्रा मनुष्य त्याच वीर रसाचा भयानक रसाच्या प्रभावाने आस्वाद घेतो; अशा प्रकारे जगाचा स्वभाव अनेकविध असल्यामुळे, त्याकरिता हे व्यभिचारी भाव प्रत्येक रसाचे अनेक प्रकारे वर्णन करण्यायोग्य आहेत, कारण त्या वर्णनाद्वारे प्रत्येक जण त्यातील कशाचा ना कशाचा आस्वाद घेतो. त्यामध्ये, कारण मारण्यासाठी आलेल्या शत्रूचे दर्शन हे एकाच वेळी वेगवेगळ्या स्वभावामुळे भित्र्या माणसासाठी भयाचे कारण ठरते, तर युद्धाची आवड असणाऱ्यासाठी उत्साहाचे निमित्त ठरते. तसेच नटाने परिधान केलेले विकृत दागिने किंवा केलेली क्रिया ही हलक्या स्वभावाच्या लोकांच्या स्थायी हास्याचे कारण ठरते, तर गंभीर स्वभावाच्या लोकांच्या व्यभिचारी हास्याचे कारण ठरते. म्हणून भावांचे वर्णन करणाऱ्या कवीने भावांचे असे वर्णन केले पाहिजे, जेणेकरून औचित्याचा परिपोष होईल. औचित्याचा भंग मात्र मोठ्या प्रयत्नाने टाळला पाहिजे.

තෙසු නිබ්බෙදො අත්තාවමානනං. තස්ස ච ඉත්ථීනඤ්ච නීචානඤ්ච දාලිද්දියං විභාවො, යොගීනං තු තත්වසංවෙදනං විභාවො, අස්සුපතනචින්තාදයො එත්ථ අනුභාවා.

त्यापैकी ‘निर्वेद’ म्हणजे स्वतःचा अवमान करणे (स्वतःला कमी लेखणे). स्त्रिया आणि कनिष्ठ लोकांच्या बाबतीत दारिद्र्य हा त्याचा विभाव (कारण) आहे, तर योगी पुरुषांच्या बाबतीत तत्त्वज्ञान (सत्याची जाणीव) हा विभाव आहे; अश्रू ढाळणे, चिंता इत्यादी येथे अनुभाव (परिणाम) आहेत.

තක්කො විතක්කනං. තස්ස සන්දෙහො විභාවො, සිරොකම්පාදි අනුභාවො.

‘तर्क’ म्हणजे विचार करणे. संशय हा त्याचा विभाव आहे, आणि डोके हलवणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

සඞ්කාය විරුද්ධචරණං විභාවො, කම්පාදයො අනුභාවො.

‘शंके’चा विभाव विरुद्ध वर्तन करणे हा आहे, आणि थरथरणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

සමො ඛෙදො. තත්ථ ගත්‍යාදි විභාවො, සෙදාදි අනුභාවො.

‘श्रम’ म्हणजे थकवा. त्यामध्ये चालणे इत्यादी विभाव आहेत, आणि घाम येणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

ධිති සන්තොසො. ඤාණාදි විභාවො, අනුභාවො භොගාලොලතාදි.

‘धृती’ म्हणजे संतोष (समाधान). ज्ञान इत्यादी विभाव आहेत, आणि भोगांविषयी अनासक्ती इत्यादी अनुभाव आहेत.

ජළතා [Pg.328] අප්පටිපත්ති. තස්සා ඉට්ඨානිට්ඨදස්සනාදි විභාවො, අනිමිසනයනාලොචනාදි අනුභාවො.

‘जडता’ म्हणजे अकार्यक्षमता (किंवा काही सुचू न देणे). इष्ट किंवा अनिष्ट गोष्टींचे दर्शन इत्यादी तिचा विभाव आहे, आणि पापणी न लववता एकटक पाहणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

දීනතා චෙතසො අනොජතා. තස්සා විභාවො දුග්ගතතාදි, අනුභාවො මලිනවත්ථතාදි.

‘दीनता’ म्हणजे मनाची दुर्बलता (उत्साहहीनता). दारिद्र्य इत्यादी तिचा विभाव आहे, आणि मळलेले कपडे घालणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

උග්ගතා දාරුණත්තං. තස්සා විභාවො බලවාපරාධාදි, තස්ස අනුභාවො තජ්ජනාදි.

‘उग्रता’ म्हणजे क्रूरता (कठोरपणा). मोठा अपराध इत्यादी तिचा विभाव आहे, आणि धमकावणे इत्यादी तिचा अनुभाव आहे.

ආලසත්තස්ස පරිසමාදි විභාවො, ජිම්හතාදි අනුභාවො.

‘आळसा’चा विभाव थकवा इत्यादी आहे, आणि आळस देणे (शरीर ताणणे) इत्यादी अनुभाव आहेत.

සුත්තස්ස නිද්දා විභාවො, තස්සාදාදයො අනුභාවො.

‘सुप्त’ (झोपणे) चा विभाव निद्रा आहे, आणि जांभई देणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

තාසො චිත්තක්ඛොභො. විභාවො අස්ස ගජ්ජිතාදි, කම්පනාදි අනුභාවො.

‘त्रास’ म्हणजे मनाची खळबळ (भय). गर्जना इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि थरथरणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

ආයාසපිපාසාදි විභාවො ගිලානියා, විවණ්ණතාදයො අනුභාවො.

अतिश्रम, तहान इत्यादी ‘ग्लानी’चे विभाव आहेत, आणि चेहऱ्याचा रंग उडणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

කාලක්ඛමතා උස්සුකං. විභාවො තස්ස රමණීයදස්සනිච්ඡාදි, අනුභාවො තුරිතතාදි.

‘उत्सुकता’ म्हणजे वेळेची असहिष्णुता (घाई). रमणीय गोष्टी पाहण्याची इच्छा इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि घाईगडबड करणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

චෙතොපසාදො හරිතො. තත්‍ර උස්සවාදි විභාවො, අස්සුසෙදාදයො අනුභාවො.

‘हर्ष’ म्हणजे मनाची प्रसन्नता. त्यामध्ये उत्सव इत्यादी विभाव आहेत, आणि अश्रू, घाम इत्यादी अनुभाव आहेत.

සදිසදස්සනාදි විභාවො සතියා, අනුභාවො භමුසමුන්නමනාදි.

सारख्या वस्तूचे दर्शन इत्यादी ‘स्मृती’चा विभाव आहे, आणि भुवया उंचावणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

පරෙසමුක්කංසාසහනතා ඉස්සා. තස්සා දුජ්ජනත්තගබ්බාදයො විභාවො, දොසකථනාවජානනාදයො අනුභාවො.

‘ईर्ष्या’ म्हणजे इतरांचा उत्कर्ष सहन न होणे. दुर्जनता, गर्व इत्यादी तिचा विभाव आहे, आणि दोष सांगणे, अवहेलना करणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

විසාදො ඛෙදො. විභාවො තස්ස ආරද්ධකාරියාසිද්ධාදි, බාධයතාපාදි අනුභාවො.

‘विषाद’ म्हणजे दुःख (खिन्नता). सुरू केलेले काम यशस्वी न होणे इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि पीडा, संताप इत्यादी अनुभाव आहेत.

අබහිත්ථා කායසංවරණං. තස්සා විභාවො ලජ්ජාදි, අනුභාවො’ඤ්ඤවික්‍රියා.

‘अवहित्था’ म्हणजे शरीराचे (भावांचे) गोपन करणे (लपवणे). लज्जा इत्यादी तिचा विभाव आहे, आणि अन्य प्रकारे हावभाव बदलणे हा अनुभाव आहे.

චින්තා [Pg.329] ඉට්ඨාලාභාදීහි, අනුභාවො මුකුලිතනයනාදි.

‘चिंता’ ही इष्ट गोष्टी न मिळाल्यामुळे इत्यादी कारणांनी होते, आणि डोळे मिटणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

ගබ්බො අභිමානො. විභාවොස්ස ඉස්සරියාදි, අනුභාවො අවජානනාදි.

‘गर्व’ म्हणजे अभिमान. ऐश्वर्य इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि दुसऱ्याची अवहेलना करणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

අපමාරො ගාහරුක්ඛාදීහි, භූපාතාදයො එත්ථ අනුභාවො.

‘अपस्मार’ (फेफरे) हा ग्रहबाधा, झाडावरून पडणे इत्यादींमुळे होतो, आणि जमिनीवर पडणे इत्यादी येथे अनुभाव आहेत.

අමරිසො අක්ඛමතා. විභාවො අස්සාවමානනාදි, සිරොකම්පනතජ්ජනාදයො අනුභාවො.

‘अमर्ष’ म्हणजे असहिष्णुता (राग). अपमान इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि डोके हलवणे, धमकावणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

මදො පමාදුක්කංසො. තස්ස විභාවො පානං, චලමානඞ්ගවචොගතිහාසාදයො අනුභාවො.

‘मद’ म्हणजे मद्यपानामुळे आलेली धुंदी. मद्यपान हा त्याचा विभाव आहे, आणि लटपटणारे अवयव, अडखळणारे बोलणे, चालणे, हसणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

මති කඞ්ඛච්ඡෙදො. උපදෙසාදි විභාවො, මුඛවිකාසාදි එත්ථ අනුභාවො.

‘मती’ म्हणजे संशयाचे निरसन होणे. उपदेश इत्यादी विभाव आहेत, आणि चेहऱ्यावर आनंद पसरणे इत्यादी येथे अनुभाव आहेत.

අසමෙක්ඛිතකාරිතා උම්මාදො. තස්ස විභාවො සන්නිපාතගහණාදි, අට්ඨානරුදිතගීතහාසාදයො අනුභාවො.

‘उन्माद’ म्हणजे विचार न करता वागणे (वेडेपणा). सन्निपात (ज्वर), ग्रहबाधा इत्यादी त्याचा विभाव आहे, आणि अवेळी रडणे, गाणे, हसणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

මොහො භයාදීහි, අනුභාවො ථම්භකම්පාදි.

‘मोह’ हा भय इत्यादींमुळे होतो, आणि स्तब्ध होणे, थरथरणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

දුරාචාරාදීහි බිළං, අධොමුඛතාදි අනුභාවො.

‘व्रीडा’ (लाज) ही दुराचार इत्यादींमुळे उत्पन्न होते, आणि मान खाली घालणे इत्यादी अनुभाव आहेत.

මරණං විභාවඅනුභාවෙහි සුපසිද්ධං.

‘मरण’ हे विभाव आणि अनुभावांद्वारे सुप्रसिद्धच आहे.

චපලතා රාගදොසාදීහි, සච්ඡන්දචරණාදි අනුභාවො. බ්‍යාධි පාකටො.

‘चपळता’ ही राग, द्वेष इत्यादींमुळे होते, आणि स्वैर वर्तन करणे इत्यादी अनुभाव आहेत. ‘व्याधी’ (आजार) हा स्पष्टच आहे.

යෙ වා පනඤ්ඤෙ ඉධ නිද්දිට්ඨා චිත්තවුත්තිවිසෙසාපි සංවිජ්ජන්ති සුඛුමභෙදා, තෙසු කෙචි වුත්තෙස්වන්තොගධා හොන්ති. යථා හි ඉච්ඡාසභාවා සබ්බෙ කාමා රතියං අන්තොගධා, තථා දොසප්පකාරා කොධා මරිසඉස්සාදීස්වන්තොගධා, දුක්ඛසභාවා සොකසමබ්‍යාධිගිලානි විසාදාදීස්වන්තොගධා. පීත්‍යාදයො සුඛසභාවා හරිසෙති දට්ඨබ්බං. තෙසු [Pg.330] භයා තාසො අඤ්ඤො, සඞ්කා තථා අමරිසො. තස්මා ඉස්සා, තථා ගිලානිතො සමො, නිද්දාය සුත්තං, උස්සුකා චපලතා, තථා මොහා පලයො වක්ඛමානො අඤ්ඤොති මන්තබ්බං.

किंवा येथे जे इतर सूक्ष्म भेद असलेले चित्तवृत्तींचे विशेष सांगितले आहेत, त्यातील काही वर सांगितलेल्यांमध्येच अंतर्भूत होतात. ज्याप्रमाणे इच्छास्वभाव असलेले सर्व काम (वासना) रतीमध्ये अंतर्भूत होतात, त्याचप्रमाणे द्वेषयुक्त असलेले क्रोध हे अमर्ष, ईर्ष्या इत्यादींमध्ये अंतर्भूत होतात; दुःखस्वभाव असलेले शोक, श्रम, व्याधी, ग्लानी, विषाद इत्यादींमध्ये अंतर्भूत होतात. प्रीती इत्यादी सुखस्वभाव हे हर्षामध्ये अंतर्भूत होतात, असे समजावे. त्यामध्ये भयापेक्षा ‘त्रास’ वेगळा आहे, शंकेपेक्षा ‘अमर्ष’ वेगळा आहे. म्हणून ईर्ष्या, तसेच ग्लानीपेक्षा ‘श्रम’, निद्रेपेक्षा ‘सुप्त’, उत्सुकतेपेक्षा ‘चपळता’, तसेच मोहापेक्षा पुढे सांगितला जाणारा ‘प्रलय’ हा वेगळा आहे, असे मानले पाहिजे.

344. ඉදානි තෙ බ්‍යභිචාරීභාවෙ සරූපෙන දස්සෙති ‘‘නිබ්බෙදො’’ඉච්චාදිනා. නිබ්බෙදො අත්තනින්දාසඞ්ඛතො ච, තක්කසඞ්කා ච, සමධිතිජළතා පරිසමො සන්තොසලක්ඛණා ධිති ජළතා ච, දීනතුග්ගාලසත්තං දීනභාවදාරුණභාවඅලසභාවා ච, සුත්තං සයනඤ්ච, තාසො චිත්තක්ඛොභො ච, ගිලානපරිමද්දිතභාවො ච, උස්සුකහරිසසතිස්සාවිසාදාබහිත්ථා උස්සාහපිතිසතිඉස්සාඛෙදආකාරසංවරා ච, චින්තා ච, ගබ්බො අභිමානො ච, අපමාරො ච, අමරිසමදමතුම්මාදමොහා අක්ඛන්තිපමාදාධික්කා කඞ්ඛච්ඡෙදඋම්මාදමොහා ච, විබොධො පබොධො ච, නිද්දාවෙගා නිද්දා ච, ආවෙගසඞ්ඛාතො සම්භමො ච, සබිළං ලජ්ජාසහිතං මරණසචපලාබ්‍යාධි මරණඤ්ච චාපල්‍යසහිතා බ්‍යාධි චෙති. එතෙ තෙත්තිංස බ්‍යභිචාරීභාවා නාම හොන්ති. තක්කො ච සඞ්කා චෙති ච, සමො ච ධිති ච ජළතා චෙති ච, දීනතා ච උග්ගො ච අලසත්තඤ්චාති ච, උස්සුකඤ්චහරිසො ච සති ච ඉස්සා ච විසාදො ච අබහිත්ථා චෙති ච, අමරිසො ච මදො ච මති ච උම්මාදො ච මොහො චෙති ච, නිද්දා ච ආවෙගො චෙති ච, සහ බිළාය වත්තතීති ච, සහ චපලෙන චාපල්‍යෙන වත්තතීති ච, සචපලො ච සො බ්‍යාධිචෙති ච, මරණඤ්ච සචපලබ්‍යාධි චෙති ච වාක්‍යං. මරණසචපලාබ්‍යාධීති සමාහාරද්වන්දො. තස්මා ‘‘සබිළ’’න්ති පදං එතස්ස විසෙසනං හොති.

३४४. आता ते व्यभिचारी भाव स्वतःच्या रूपाने ‘निर्वेद’ इत्यादींद्वारे दाखवितात. निर्वेद म्हणजे आत्मनिंदा; तर्क आणि शंका; श्रम, धृती आणि जडता म्हणजे थकवा, संतोषरूप धृती आणि जडता; दीनता, उग्रता आणि आळस म्हणजे दीनभाव, क्रूरभाव आणि आळस; सुप्त म्हणजे झोपणे; त्रास म्हणजे मनाची खळबळ; ग्लानी म्हणजे थकलेला भाव; उत्सुकता, हर्ष, स्मृती, ईर्ष्या, विषाद आणि अवहित्था म्हणजे उत्साह, प्रीती, स्मृती, ईर्ष्या, खिन्नता आणि आकाराचे गोपन (भाव लपवणे); चिंता; गर्व म्हणजे अभिमान; अपस्मार; अमर्ष, मद, मती, उन्माद आणि मोह म्हणजे असहिष्णुता, प्रमदाची अधिकता, संशयाचे निरसन, उन्माद आणि मोह; विबोध म्हणजे जागृती; निद्रा आणि आवेग म्हणजे निद्रा आणि आवेगरूप संभ्रम; सबीळ म्हणजे लाजेसह असणारा; मरण, चपळता आणि व्याधी म्हणजे मरण आणि चपळतेसह असणारी व्याधी. हे तेहतीस व्यभिचारी भाव आहेत. तर्क आणि शंका; श्रम, धृती आणि जडता; दीनता, उग्रता आणि आळस; उत्सुकता, हर्ष, स्मृती, ईर्ष्या, विषाद आणि अवहित्था; अमर्ष, मद, मती, उन्माद आणि मोह; निद्रा आणि आवेग; लाजेसह असणारा; चपळतेसह असणारा; चपळ आणि व्याधी; मरण आणि चपळतेसह असणारी व्याधी, असे हे वाक्य आहे. ‘मरणसचपळव्याधी’ हा समाहार द्वंद्व समास आहे. म्हणून ‘सबीळ’ हे पद याचे विशेषण आहे.

ලොකසභාවස්ස අනෙකවිධත්තා එකොයෙව වීරරසො උස්සාහවතා වීරරසාකාරෙන අස්සාදනීයො හොති, සොයෙව භීරුනා භයාකාරෙන අස්සාදනීයො හොති. [Pg.331] තස්මා එකෙකස්ස රසස්ස ඉමෙ බහූ බ්‍යභිචාරිනො වණ්ණෙතබ්බා හොන්ති. එවං සති අනෙකාධිප්පායකො ලොකො තෙසු කිඤ්චි අස්සාදෙති. එවං සති බන්ධො සබ්බජනස්ස කන්තො හොති. තස්සං භාවවණ්ණනායං යස්මා මාරෙතුමාගච්ඡන්තානං සත්තූනං දස්සනමෙකමෙව තඞ්ඛණෙ ජනාධිප්පායතො භිජ්ජිත්වා පකතිභීරූනං පුරිසානං භයස්ස ච යුද්ධලොලස්ස උස්සාහනස්ස ච කාරණං හොති. එවං නටෙන හසනත්ථං කතවිකතමාභරණඤ්ච තාදිසකිරියා ච උත්තානපකතිකානං පුරිසානං ඨායීහාසස්ස ච ගම්භීරපකතිකානං බ්‍යභිචාරීහාසස්ස ච හෙතු භවෙය්‍ය. තස්මා භාවෙ වණ්ණෙන්තෙන කවිනා ඔචිත්‍යභඞ්ගමකත්වා සක්කච්චමොචිත්‍යං සජ්ජෙත්වා භාවප්පකාසකානි සවිභාවානුභාවකවිවචනානි වණ්ණෙතබ්බානි. එත්ථ භාවාවබොධකවිභාවාදීනං ජානිතබ්බත්තා තෙහි තෙහි භාවෙහි සද්ධිං එවං වෙදිතබ්බා.

जगाचा स्वभाव अनेकविध असल्यामुळे, एकच वीर रस उत्साही व्यक्तीद्वारे वीर रसाच्या रूपाने आस्वाद घेण्याजोगा असतो, तर तोच भित्र्या व्यक्तीद्वारे भयाने आस्वाद घेण्याजोगा असतो. म्हणून प्रत्येक रसाचे हे अनेक व्यभिचारी भाव वर्णन करण्यायोग्य असतात. असे असताना, अनेक प्रकारच्या मतांचे लोग त्यातील कशाचा ना कशाचा आस्वाद घेतात. असे असताना, ही रचना सर्व लोकांसाठी प्रिय ठरते. त्या भावांच्या वर्णनामध्ये, कारण मारण्यासाठी येणाऱ्या शत्रूंचे दर्शन हे एकाच वेळी लोकांच्या अभिप्रायानुसार बदलून, स्वभावतः भित्र्या माणसांच्या भयाचे आणि युद्धाची आवड असणाऱ्यांच्या उत्साहाचे कारण ठरते. तसेच नटाने हसण्यासाठी परिधान केलेले विकृत दागिने आणि तशीच क्रिया ही उथळ स्वभावाच्या लोकांच्या स्थायी हास्याचे आणि गंभीर स्वभावाच्या लोकांच्या व्यभिचारी हास्याचे कारण ठरू शकते. म्हणून भावांचे वर्णन करणाऱ्या कवीने औचित्याचा भंग न करता, काळजीपूर्वक औचित्य साधून, भाव प्रकट करणारी आणि विभाव-अनुभावांसह असणारी कवीची वचने वर्णिली पाहिजेत. येथे भावांचे आकलन करून देणारे विभाव इत्यादी जाणून घेणे आवश्यक असल्यामुळे, त्या त्या भावांसह ते खालीलप्रमाणे समजून घ्यावेत.

තෙසු භාවෙසු අත්තාවමානනලක්ඛණො නිබ්බෙදො. ඉත්ථීනං, හීනානං වා උප්පජ්ජති චෙ, දාලිද්දියං ආලම්බණවිභාවො නාම, යොගීනං චෙ, තථාවබොධො ආලම්බණවිභාවො, එත්ථ අස්සුපතනචින්තාදිකං අනුභාවො නාම.

त्या भावांमध्ये स्वतःचा अवमान करण्याचे लक्षण असलेला तो ‘निर्वेद’ होय. जर तो स्त्रियांमध्ये किंवा कनिष्ठांमध्ये उत्पन्न झाला, तर दारिद्र्य हा ‘आलंबन विभाव’ होय; जर तो योगी पुरुषांमध्ये उत्पन्न झाला, तर तत्त्वज्ञान (सत्याची जाणीव) हा ‘आलंबन विभाव’ होय; येथे अश्रू ढाळणे, चिंता इत्यादी ‘अनुभाव’ आहेत.

විතක්කස්ස සන්දෙහො උද්දීපනවිභාවො නාම, සිරොකම්පාදිකං අනුභාවො නාම.

वितर्काचा (विचाराचा) संशय हा ‘उद्दीपन विभाव’ होय, आणि डोके हलवणे इत्यादी ‘अनुभाव’ होय.

සඞ්කාය විරුද්ධප්පවත්ති උද්දීපනවිභාවො, කම්පාදිකො අනුභාවො. උපරි ‘‘විභාවො’’ති වුත්තෙ ආලම්බණුද්දීපනෙසු ද්වීසු යං යුජ්ජති, තං ගහෙතබ්බං.

शंकेचा (सङ्का) विरुद्ध प्रवृत्ती हा उद्दीपन-विभाव आहे, आणि थरथरणे इत्यादी अनुभाव आहे. पुढे 'विभाव' असे म्हटले असता आलंबन आणि उद्दीपन या दोन्हीपैकी जे योग्य असेल, ते ग्रहण करावे.

ඛෙදලක්ඛණස්ස සමස්ස ගමනාදිකං විභාවො, සෙදාදි අනුභාවො.

खिन्नता हे लक्षण असलेल्या श्रमाचा (सम) चालणे इत्यादी विभाव आहे, आणि घाम येणे इत्यादी अनुभाव आहे.

සන්තොසලක්ඛණාය ධිතියා ඤාණාදි විභාවො, භොගෙසු අලොලභාවාදි අනුභාවො.

संतोष हे लक्षण असलेल्या धैर्याचा (धृति) ज्ञान इत्यादी विभाव आहे, आणि भोगांमध्ये अलोलुपता इत्यादी अनुभाव आहे.

අයොග්ගතාලක්ඛණාය [Pg.332] ජළතාය ඉට්ඨානිට්ඨානං අජානනාදි විභාවො, විවටනයනෙහි අභිමුඛවිලොකනතාදි අනුභාවො.

अयोग्यता हे लक्षण असलेल्या जडतेचा (जळता) इष्ट आणि अनिष्ट न जाणणे इत्यादी विभाव आहे, आणि उघड्या डोळ्यांनी समोर पाहणे इत्यादी अनुभाव आहे.

චිත්තස්සනිත්තෙජලක්ඛණාය දීනතාය දුග්ගතතාදි විභාවො, මලිනවත්ථතාදි අනුභාවො.

चित्ताचे निस्तेजपण हे लक्षण असलेल्या दीनतेचा (दीनता) दारिद्र्य इत्यादी विभाव आहे, आणि मळलेले वस्त्र परिधान करणे इत्यादी अनुभाव आहे.

දාරුණතාලක්ඛණස්ස උග්ගභාවස්සාතිසයාපරාධාදි විභාවො, තජ්ජනාදි අනුභාවො.

दारुणता हे लक्षण असलेल्या उग्रभावाचा (उग्गभाव) अतिशय मोठा अपराध इत्यादी विभाव आहे, आणि धमकावणे इत्यादी अनुभाव आहे.

අලසත්තස්ස අට්ඨානපරිසමාදි විභාවො, වඞ්කිකභාවො අනුභාවො.

आळशीपणाचा (अलसत्त) न उठणे, थकवा इत्यादी विभाव आहे, आणि शरीर वाकवणे हा अनुभाव आहे.

සයනසඞ්ඛාතස්ස සුත්තස්ස නිද්දාදි විභාවො, අස්සාදාදි අනුභාවො. එත්ථ අස්සාදනං නාම සෙය්‍යසුඛපස්සසුඛාදිකං.

शयन म्हटल्या गेलेल्या सुप्ततेचा (सुत्त) निद्रा इत्यादी विभाव आहे, आणि आस्वादन इत्यादी अनुभाव आहे. येथे आस्वादन म्हणजे शय्यासुख, कुशीवर वळण्याचे सुख इत्यादी होय.

චිත්තක්ඛොභසඞ්ඛාතස්ස තාසස්ස ගජ්ජිතාදි විභාවො, ගජ්ජිතං නාම භයජනකවචනං. කොපෙන කම්පනා අනුභාවො.

चित्तक्षोभ म्हटल्या गेलेल्या त्रासाचा (तास) गर्जना इत्यादी विभाव आहे; गर्जना म्हणजे भय निर्माण करणारे वचन होय. क्रोधाने थरथरणे हा अनुभाव आहे.

පීළාසඞ්ඛාතස්ස ගිලානස්ස ආයාසපිපාසාදි විභාවො, දුබ්බණ්ණතාදි අනුභාවො.

पीडा म्हटल्या गेलेल्या आजारपणाचा (गिलाण) थकवा, तहान इत्यादी विभाव आहे, आणि विवर्णता इत्यादी अनुभाव आहे.

අනුරූපකාලස්ස අනොලොකනස්ස උස්සුක්කස්ස රම්මවත්ථුදස්සනිච්ඡාදි විභාවො, තුරිතතාදි අනුභාවො.

योग्य काळाकडे न पाहणे हे स्वरूप असलेल्या उत्सुकतेचा (उस्सुक्क) रमणीय वस्तू पाहण्याची इच्छा इत्यादी विभाव आहे, आणि घाईगडबड इत्यादी अनुभाव आहे.

චෙතොපසාදලක්ඛණස්ස හරිසස්ස මඞ්ගලකීළාදි විභාවො, සන්තොසවචනාදි අනුභාවො.

चित्तप्रसन्नता हे लक्षण असलेल्या हर्षाचा (हरिस) मंगल क्रीडा इत्यादी विभाव आहे, आणि संतोषाचे शब्द इत्यादी अनुभाव आहे.

සරණලක්ඛණාය සතියා සඤ්ඤාණදස්සනාදි විභාවො, භමුක්ඛෙපාදි අනුභාවො.

स्मरण हे लक्षण असलेल्या स्मृतीचा (सति) चिन्हांचे दर्शन इत्यादी विभाव आहे, आणि भुवया उंचावणे इत्यादी अनुभाव आहे.

පරසම්පත්තිඅසහනලක්ඛණාය ඉස්සාය දුජ්ජනභාවගබ්බාදි විභාවො, දොසකථනාවජානනාදි අනුභවො.

दुसऱ्याच्या संपत्तीबद्दल असहनशीलता हे लक्षण असलेल्या ईर्षेचा (इस्सा) दुर्जनपणा, गर्व इत्यादी विभाव आहे, आणि दोष सांगणे, अवहेलना करणे इत्यादी अनुभाव आहे.

ඛෙදලක්ඛණස්ස විසාදස්ස ආරද්ධකාරියාසිද්ධිකාරියබ්‍යාපත්තිආදි විභාවො, මනොසන්තාපාදි අනුභාවො.

खिन्नता हे लक्षण असलेल्या विषादाचा (विसाद) सुरू केलेले कार्य सिद्ध न होणे, कार्यातील अपयश इत्यादी विभाव आहे, आणि मनस्ताप इत्यादी अनुभाव आहे.

ආකාරසංවරණලක්ඛණාය, [Pg.333] රසසභාවපටිච්ඡාදනලක්ඛණාය වා අබහිත්ථයලජ්ජාදි විභාවො, තදඤ්ඤක්‍රියාකරණං, අධොමුඛකරණං, පාදෙහි භූමිඛණනන්තිආදි අනුභාවො.

आकार लपवणे किंवा रसाचा स्वभाव झाकणे हे लक्षण असलेल्या अवहित्थेचा (अवहिट्ठ) लज्जा इत्यादी विभाव आहे, आणि त्याहून भिन्न क्रिया करणे, तोंड खाली करणे, पायांनी जमीन खाजवणे इत्यादी अनुभाव आहे.

චින්තාය ඉට්ඨත්ථාලාභාදී විභාවො, මකුලිතනයනාදි අධොඛිත්තචක්ඛාදි වා අනුභාවො.

चिंतेचा (चिन्ता) इष्ट वस्तूचा लाभ न होणे इत्यादी विभाव आहे, आणि अर्धोन्मीलित डोळे किंवा खाली झुकलेले डोळे इत्यादी अनुभाव आहे.

ගබ්බස්ස ඉස්සරියාදි විභාවො, අවජානනාදි අනුභාවො.

गर्वाचा (गब्ब) ऐश्वर्य इत्यादी विभाव आहे, आणि अवहेलना करणे इत्यादी अनुभाव आहे.

අපමාරස්ස යක්ඛපීළාදි විභාවො, භූමිපතනාදයො අනුභාවො.

अपस्माराचा (अपमार) यक्षाची पीडा इत्यादी विभाव आहे, आणि जमिनीवर पडणे इत्यादी अनुभाव आहे.

අක්ඛමලක්ඛණස්ස අමරිසස්ස අවමානනාදි විභාවො, සිරොකම්පනතජ්ජනාදි අනුභාවො.

अक्षमता हे लक्षण असलेल्या अमर्षाचा (अमरिस) अवमान इत्यादी विभाव आहे, आणि डोके हलवणे, धमकावणे इत्यादी अनुभाव आहे.

පමාදාධික්කලක්ඛණස්ස මදස්ස සන්තොසපානං විභාවො, කම්පමානහත්ථපාදවචනගමනහාසාදී අනුභාවො.

प्रमादाचा अतिरेक हे लक्षण असलेल्या मदाचा (मद) आनंदाने मद्यपान करणे इत्यादी विभाव आहे, आणि हात-पाय थरथरणे, बोलणे, चालणे, हसणे इत्यादी अनुभाव आहे.

කඞ්ඛාච්ඡෙදනලක්ඛණාය මතියා උපදෙසාදි විභාවො, මුඛසන්තොසාදි අනුභාවො.

शंकेचे निरसन करणे हे लक्षण असलेल्या मतीचा (मति) उपदेश इत्यादी विभाव आहे, आणि चेहऱ्यावरील प्रसन्नता इत्यादी अनुभाव आहे.

අනුපපරික්ඛකාරිතාලක්ඛණස්ස උම්මාදස්ස සන්නිපාතජ්ජරයක්ඛාදි විභාවො, අකාරණරොදනහසනාදි අනුභාවො.

विचार न करता कार्य करणे हे लक्षण असलेल्या उन्मादाचा (उन्माद) सन्निपात ज्वर, यक्ष इत्यादी विभाव आहे, आणि विनाकारण रडणे, हसणे इत्यादी अनुभाव आहे.

මුය්හනලක්ඛණස්ස මොහස්ස අධිකභයාදි විභාවො, සභාවානවබොධනාදි අනුභාවො.

भ्रमित होणे हे लक्षण असलेल्या मोहाचा (मोह) अतिशय भय इत्यादी विभाव आहे, आणि वस्तूचा खरा स्वभाव न समजणे इत्यादी अनुभाव आहे.

නිද්දාපගමසඞ්ඛාතස්ස විබොධස්ස කාලපරිණාමාදි ආලොකසරණාදි වා විභාවො, අක්ඛිමද්දනාදි අනුභාවො.

निद्रेचा नाश म्हटल्या गेलेल्या विबोधाचा (विबोध) काळाचा परिणाम इत्यादी किंवा प्रकाशाचे स्मरण इत्यादी विभाव आहे, आणि डोळे चोळणे इत्यादी अनुभाव आहे.

මනොසම්පීළනලක්ඛණාය නිද්දාය කස්සචි අචින්තනඅකරණාදි විභාවො, අක්ඛිපිදහනාදි අනුභාවො.

मनाचा थकवा हे लक्षण असलेल्या निद्रेचा (निद्दा) कशाचाही विचार न करणे, काहीही न करणे इत्यादी विभाव आहे, आणि डोळे मिटणे इत्यादी अनुभाव आहे.

භයාගමනලක්ඛණස්ස ආවෙගස්ස පච්චත්ථිකදස්සනාදි විභාවො, උත්‍රාසකම්පාදි අනුභාවො.

भयाचे आगमन हे लक्षण असलेल्या आवेगाचा (आवेग) शत्रूचे दर्शन इत्यादी विभाव आहे, आणि भीती, थरथरणे इत्यादी अनुभाव आहे.

ලජ්ජාලක්ඛණාය [Pg.334] බිළාය දුරාචාරාදි විභාවො, අධොමුඛතාදි අනුභාවො.

लज्जा हे लक्षण असलेल्या व्रीडेचा (विळा) दुराचार इत्यादी विभाव आहे, आणि तोंड खाली करणे इत्यादी अनुभाव आहे.

මරණස්ස සත්ථපහාරරොගාදි විභාවො, මුඛවිකාරාදි අනුභාවො.

मरणाचा (मरण) शस्त्राचा प्रहार, रोग इत्यादी विभाव आहे, आणि चेहऱ्याचा विकार इत्यादी अनुभाव आहे.

චාපල්ලස්ස රාගදොසාදි විභාවො, අත්තනො සච්ඡන්දචරණාදි අනුභාවො.

चापल्याचा (चापल्ल) राग, द्वेष इत्यादी विभाव आहे, आणि स्वतःच्या इच्छेनुसार वागणे इत्यादी अनुभाव आहे.

බ්‍යාධියා වාතපිත්තාදීනං උස්සදභාවාදි විභාවො, නිත්ථුනනාදි අනුභාවො.

व्याधीचा (व्याधि) वात, पित्त इत्यादींचा उद्रेक इत्यादी विभाव आहे, आणि कण्हणे इत्यादी अनुभाव आहे.

ඉමස්මිං සුබොධාලඞ්කාරෙ අදස්සිතසුඛුමභෙදා අඤ්ඤාපි චිත්තවුත්තිවිසෙසා සන්ති, තෙසු ඉච්ඡාසභාවා සබ්බෙ භෙදා කාමරතියඤ්ච, දොසපකාරා කොධඅමරිසඉස්සාදීසු ච, දුක්ඛසභාවා සොකසමබ්‍යාධිගිලානවිසාදාදීසු ච, පිතිආදයො හරිසෙ ච අන්තොගධාති වෙදිතබ්බා. එවං සමානානං සඞ්ගහෙ සතිපි තාසතො භයස්ස ච, සඞ්කාය අමරිස්ස ච, අමරිසතො ඉස්සාය ච, ගිලානතො සමස්ස ච, නිද්දාය සුත්තස්ස ච, උස්සුක්කතො චපලතාය ච, මොහතො වක්ඛමානපලයස්ස ච පාකටවිසෙසෙන අඤ්ඤථා විසුං විසුං දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං.

या सुबोधालंकारामध्ये न दाखवलेले सूक्ष्म भेद असलेले इतरही चित्तवृत्तींचे विशेष आहेत. त्यापैकी इच्छास्वभाव असलेले सर्व भेद कामरतीमध्ये, द्वेषाचे प्रकार क्रोध, अमर्ष आणि ईर्ष्या इत्यादींमध्ये, दुःखस्वभाव असलेले शोक, श्रम, व्याधी, ग्लानी, विषाद इत्यादींमध्ये, आणि प्रीती इत्यादी हर्षात अंतर्भूत आहेत असे जाणावे. अशा प्रकारे समान असलेल्यांचा संग्रह केला असला तरी, त्रासापासून भयाचा, शंकेपासून अमर्षाचा, अमर्षापासून ईर्षेचा, ग्लानीपासून श्रमाचा, निद्रेपासून सुप्ततेचा, उत्सुकतेपासून चंचलतेचा, आणि मोहापासून पुढे सांगण्यात येणाऱ्या प्रलयाचा स्पष्ट फरकामुळे वेगळा वेगळा निर्देश केला आहे असे समजावे.

සාත්තිකභාවඅධිප්පාය

सात्त्विकभावाचा अभिप्राय

345.

३४५.

සමාහිතත්තප්පභවං, සත්තං තෙනො’පපාදිතා;

සාත්තිකා’ප්‍ය’නුභාවත්තෙ, විසුං භාවාභවන්ති තෙ.

समाहित (एकाग्र) चित्तापासून उत्पन्न होणारे सत्त्व आहे; त्या सत्त्वापासून उत्पन्न झालेले सात्त्विक भाव आहेत. ते अनुभाव असूनही स्वतंत्र भाव मानले जातात.

345. සාත්තිකෙ වදති ‘‘සමාහිතෙ’’ච්චාදිනා. සමාහිතො එකග්ගතාභාවාපාදනෙන කතසමාධානො අත්තා චිත්තං තතො පභවං උප්පන්නං යං, තං සත්තං නාම. තෙන සත්තෙන උපපාදිතා නිබ්බත්තිතා ථම්භාදයො සාත්තිකා වුච්චන්තෙ. තෙ ච පුන අනුභාවාපි භවන්ති ථම්භාදිභාවසංසූචනසභාවවිකාරරූපත්තා. තඤ්ච ‘‘චිත්තවුත්තිවිසෙසත්තා’’ඉච්චාදිනා වක්ඛති. [Pg.335] තෙනාහ ‘‘අනුභාවත්තෙපී’’ති. එවං සත්‍යපි තෙ සාත්තිකා විසුං පුථගෙව භාවා භවන්ති, වුත්තනයෙන චිත්තභවත්තවිරූපත්තා තෙසන්ති.

३४५. 'समाहित' इत्यादींद्वारे सात्त्विक भावांचे वर्णन करतात. 'समाहित' म्हणजे एकाग्रतेमुळे समाधी प्राप्त झालेले चित्त (अत्ता), त्यापासून जे उत्पन्न होते त्याला 'सत्त्व' म्हणतात. त्या सत्त्वापासून उत्पन्न झालेले स्तंभ इत्यादी भाव 'सात्त्विक' म्हटले जातात. आणि ते स्तंभ इत्यादी भावांचे सूचक असलेल्या शारीरिक विकारांच्या रूपाने पुन्हा अनुभावही होतात. हेच पुढे 'चित्तवृत्तींचे विशेष असल्यामुळे' इत्यादींद्वारे सांगितले जाईल. म्हणूनच 'अनुभाव असूनही' असे म्हटले आहे. असे असले तरी, हे सात्त्विक भाव स्वतंत्रपणे वेगळे भाव आहेत, कारण सांगितलेल्या पद्धतीने ते चित्ताच्या अवस्थांचे विकार आहेत.

345. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙනාධිගතකෙවලභාවසඞ්ඛාතං සාත්තිකාභාවං දස්සෙති ‘‘සමාහිත’’ඉච්චාදිනා. සමාහිතත්තප්පභවං එකග්ගතාභාවාපාදනෙන කතසමාධානචිත්තතො සම්භූතං සත්තං නාම හොති. තෙන ලාභාලාභාදීසු එකාකාරස්ස හෙතුනා ථිරභාවෙන උපපාදිතා නිප්ඵාදිතා ථම්භාදයො සාත්තිකා නාම භවන්ති. තෙ සාත්තිකා අනුභාවත්තෙපි චිත්තාකාරසඞ්ඛාතථම්භාදිපකාසනසභාවවිකාරසරූපත්තා අත්තනො අනුභාවත්තෙ සතිපි විසුං භාවා භවන්ති යථාවුත්ත ‘‘චිත්තවුත්තිවිසෙසා තු, භාවයන්ති රසෙ යතො’’තිආදිනා භාවා නාම හොන්තීති. ඉමෙ සාත්තිකාභාවානුභාවවසෙන දුවිධා හොන්ති. සමාහිතො ච සො අත්තා චෙති ච, තතො පභවමිති ච, සන්තො උපසන්තො ච සො අත්තා චෙති ච, සත්තතො භවන්තීති ච, සත්තෙන උප්පාදිතාති ච, අනුභාවානං භාවොති ච වාක්‍යං. අපීති අනුග්ගහත්ථෙ නිපාතො.

३४५. आता उद्देशक्रमानुसार शुद्ध भाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सात्त्विक भावाचे दर्शन 'समाहित' इत्यादींद्वारे घडवतात. एकाग्रतेमुळे समाधी प्राप्त झालेल्या चित्तापासून जे उत्पन्न होते त्याला 'सत्त्व' म्हणतात. त्या सत्त्वामुळे, लाभ-हानी इत्यादींमध्ये एकसारखे राहण्याच्या कारणाने स्थिरभावाने उत्पन्न झालेले स्तंभ इत्यादी भाव 'सात्त्विक' नावाचे होतात. हे सात्त्विक भाव अनुभाव असूनही, चित्ताच्या अवस्था दर्शवणाऱ्या स्तंभ इत्यादींच्या शारीरिक विकारांच्या स्वरूपामुळे स्वतः अनुभाव असतानाही स्वतंत्र भाव होतात, जसे की 'चित्तवृत्तींचे विशेष रसांना भावित करतात' इत्यादींमध्ये सांगितले आहे. हे सात्त्विक भाव आणि अनुभाव या रूपाने दोन प्रकारचे असतात. 'समाहित आणि तो आत्मा (चित्त)', 'त्यापासून उत्पन्न होणारे', 'शांत व उपशांत आणि तो आत्मा', 'सत्त्वापासून होणारे', 'सत्त्वाने उत्पन्न केलेले', 'अनुभावांचा भाव' असे हे वाक्य आहे. 'अपि' हा निपात अनुग्रह (समावेश) अर्थाचा आहे.

සාත්තිකභාවප්පභෙද

सात्त्विकभावांचे प्रभेद (प्रकार)

346.

३४६.

ථම්භො පලයරොමඤ්චා,තථා සෙදස්සුවෙපථු;

වෙවණ්ණියං විස්සරතා,භාවා’ට්ඨෙ’තෙ තු සාත්තිකා.

स्तंभ (थक्क होणे), प्रलय (मूर्च्छा), रोमांच, तसेच घाम, थरथरणे, विवर्णता (रंग बदलणे) आणि स्वरभंग (आवाज बदलणे) – हे आठ सात्त्विक भाव आहेत.

346. තෙ දස්සෙති ‘‘ථම්භො’’ඉච්චාදිනා. එත්ථ ථම්භො අවිස්සරකායචිත්තතා. පලයො අස්සාසපස්සාසමත්තාවසෙසො සුත්තාවත්ථාසභාවො නිද්දාපභවො. සුබ්‍යත්තලක්ඛණා සෙසා.

३४६. ते 'स्तंभ' इत्यादींद्वारे दाखवतात. येथे 'स्तंभ' म्हणजे शरीर आणि चित्ताची निश्चलता. 'प्रलय' म्हणजे केवळ श्वासोच्छ्वास शिल्लक राहिलेली सुप्त अवस्था, जी निद्रेपासून उत्पन्न होते. उरलेल्यांचे लक्षण स्पष्ट आहे.

346. ඉදානි [Pg.336] සාත්තිකෙ දස්සෙති ‘‘ථම්භො’’ඉච්චාදිනා. ථම්භො කායචිත්තානං අවිසරභාවසඞ්ඛාතො ච පලයරොමඤ්චා නිද්දාය උප්පජ්ජමානඅස්සාසපස්සාසමත්තාතිරිත්තසුත්තාවත්ථා ච පසාදාදිසම්භවො රොමුග්ගමො ච තථා එවං සෙදස්සුවෙපථු ච භයාදීහි උප්පජ්ජමානදාහො ච සන්තොසාදීහි උප්පජ්ජමානඅස්සු ච කම්පා ච වෙවණ්ණියං විරූපතා ච විස්සරතා විරූපසද්දතා චාති එතෙ අට්ඨ සාත්තිකා භාවා නාම හොන්ති. රොමානං අඤ්චො උග්ගමොති ච, පලයො ච රොමඤ්චො චෙති ච, වෙපනං කම්පනමිති ච, සෙදො ච අස්සු ච වෙපථු චාති ච, විරූපො වණ්ණො අස්සෙති ච, තස්ස භාවොති ච, විරූපො සරො අස්සෙති ච, තස්ස භාවොති ච වාක්‍යං.

३४६. आता सात्त्विक भाव 'स्तंभ' इत्यादींद्वारे दाखवतात. 'स्तंभ' म्हणजे शरीर आणि चित्ताची निश्चलता; 'प्रलय' म्हणजे निद्रेमुळे उत्पन्न होणारी आणि केवळ श्वासोच्छ्वास शिल्लक राहिलेली सुप्त अवस्था; 'रोमांच' म्हणजे हर्ष इत्यादींमुळे अंगावर काटा येणे; तसेच 'घाम' आणि 'थरथरणे' म्हणजे भयादींमुळे उत्पन्न होणारा दाह, संतोषादींमुळे येणारे 'अश्रू' आणि 'कंप'; 'विवर्णता' म्हणजे शरीराचा रंग बदलणे; आणि 'स्वरभंग' म्हणजे आवाजात विकृती येणे – हे आठ सात्त्विक भाव आहेत. 'रोमांचांचा उद्गम', 'प्रलय आणि रोमांच', 'कंपन म्हणजे थरथरणे', 'घाम, अश्रू आणि थरथरणे', 'ज्याचा रंग बदलला आहे तो' आणि 'त्याचा भाव', 'ज्याचा आवाज बदलला आहे तो' आणि 'त्याचा भाव' असे हे वाक्य आहे.

347.

३४७.

යදා රත්‍යාදයො භාවා,ඨිතිසීලා න හොන්ති චෙ;

තදා සබ්බෙපි තෙ භාවා,භවන්ති බ්‍යභිචාරිනො.

जेव्हा रती इत्यादी भाव स्थिर स्वभावाचे नसतात, तेव्हा ते सर्व भाव व्यभिचारी (संचारी) भाव होतात.

347. න කෙවලං වුත්තායෙව බ්‍යභිචාරිනො, රත්‍යාදයොපීති ආහ ‘‘යදා’’ඉච්චාදි. භවන්ති බ්‍යභිචාරිනොති යථායොගං යථාසම්බන්ධං බ්‍යභිචාරිනො හොන්තීති අත්ථො. සෙසං සුබොධං.

३४७. केवळ आधी सांगितलेलेच व्यभिचारी भाव असतात असे नाही, तर रती इत्यादी देखील असतात, म्हणून 'जेव्हा' इत्यादी म्हटले आहे. 'व्यभिचारी होतात' म्हणजे योग्यतेनुसार आणि संबंधानुसार ते व्यभिचारी भाव होतात असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग सुबोध आहे.

347. ඉදානි නිබ්බෙදාදයො විය රතිහාසාදයොපි කිස්මිඤ්චි කාලෙ බ්‍යභිචාරිනොපි හොන්තීති දස්සෙති ‘‘යදා’’ ඉච්චාදිනා. රත්‍යාදයො රතිහාසාදයො භාවා නව ඨායීභාවා යදා ඨිතිසීලා න හොන්ති චෙ විරොධීහි තෙහි තෙහි භාවන්තරෙහි බ්‍යවහිතත්තා සභාවතො ඨිතිසභාවා යදි න හොන්ති, තදා තෙ භාවා රත්‍යාදයො සබ්බෙපි බ්‍යභිචාරිනො භවන්තීති. යථාසකං බ්‍යභිචාරිතානුරූපවිභාවානුභාවානං යොගානුරූපෙන බ්‍යභිචාරීභාවා හොන්ති. රතිආදි යෙසං හාසාදීනමිති ච, ඨිති සීලං යෙසං රත්‍යාදීනමිති ච විග්ගහො.

३४७. आता निर्वेदाप्रमाणेच रती, हास इत्यादी देखील काही प्रसंगी व्यभिचारी भाव होतात, हे 'जेव्हा' इत्यादींद्वारे दाखवतात. रती, हास इत्यादी नऊ स्थायीभाव जेव्हा विरोधी अशा वेगवेगळ्या इतर भावांमुळे खंडित झाल्याने स्वभावतः स्थिर राहणारे नसतात, तेव्हा ते रती इत्यादी सर्व भाव व्यभिचारी होतात. आपापल्या व्यभिचारी भावांना अनुरूप अशा विभाव आणि अनुभावांच्या संयोगाने ते व्यभिचारी भाव बनतात. 'रती इत्यादी ज्यांच्यामध्ये हास इत्यादी आहेत', 'स्थिर राहणे हा ज्यांचा स्वभाव आहे अशा रती इत्यादी' असा विग्रह आहे.

348.

३४८.

විභාවො [Pg.337] කාරණං තෙසු’-ප්පත්තියු’ද්දීපනෙ තථා;

යො සියා බොධකො තෙස-මනුභාවො’ය’මීරිතො.

त्यांच्या उत्पत्तीचे आणि उद्दीपनाचे जे कारण असते, तो विभाव होय; आणि जो त्यांचा बोधक (प्रकट करणारा) असतो, तो अनुभाव म्हटला गेला आहे.

348. ඉදානි විභාවානුභාවෙ දස්සෙති ‘‘විභාවො’’ඉච්චාදිනා. තෙසං රත්‍යාදීනං භාවානං උප්පත්තියා, තථා උද්දීපනෙ ච කාරණං ආලම්බණඋද්දීපනවසෙන දුවිධො විභාවො නාම. තත්ථ ආලම්බණවිභාවො කන්තාදි, උද්දීපනවිභාවො චන්දාදි. තෙසං බොධකො ඤාපකො කායිකො ච වාචසිකො ච බ්‍යාපාරො සියා, අයං අනුභාවො ඊරිතො.

३४८. आता विभाव आणि अनुभाव 'विभाव' इत्यादींद्वारे दाखवतात. त्या रती इत्यादी भावांच्या उत्पत्तीचे आणि उद्दीपनाचे जे कारण असते, ते आलंबन आणि उद्दीपन या भेदाने दोन प्रकारचा विभाव आहे. त्यामध्ये आलंबन-विभाव म्हणजे कांता (प्रियतमा) इत्यादी, आणि उद्दीपन-विभाव म्हणजे चंद्र इत्यादी होय. त्यांचा बोधक (ज्ञापक) असलेला जो कायिक आणि वाचिक व्यापार असतो, तो अनुभाव म्हटला गेला आहे.

348. ඉදානි විභාවානුභාවෙ දස්සෙති ‘‘විභාවො’’ඉච්චාදිනා. තෙසං ඨායීභාවාදීනං තිණ්ණං උප්පත්තියා ච තථා උද්දීපනෙ ච උප්පන්නානං දීපනෙ ච කාරණං ආලම්බණඋද්දීපනවසෙන දුවිධො හෙතු විභාවො නාම, තෙසං ඨායීභාවාදීනං බොධකො කායිකවාචසිකො යො සියා නටකවීනං බ්‍යාපාරො අත්ථි, අයං අනුභාවොති ඊරිතොති. විසෙසෙන භාවෙති වඩ්ඪෙතීති විභාවො. අනුභාවෙති බොධෙතීති අනුභාවො. එත්ථ විභාවො නාම රතිවිසයෙ නරනාරීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලම්බණවිභාවො, චන්දරම්මදෙසාදි උද්දීපනවිභාවො චෙති දුවිධො. හාසාදීනම්පි දුවිධවිභාවං යථාරහං යොජෙතබ්බං. අනුභාවො නාම ඨායීභාවාදීනං තෙසං තෙසං භාවානං පකාසකවාචසිකබ්‍යාපාරසඞ්ඛාතකවිපයොගො ච කායිකපයොගභූතො නටානං අභිනයසඞ්ඛාතො තංතංභාවසරූපනිරූපකො චෙති දුවිධො බ්‍යාපාරො.

३४८. आता विभाव आणि अनुभाव 'विभाव' इत्यादींद्वारे दाखवतात. त्या स्थायीभाव इत्यादी तिन्हींच्या उत्पत्तीचे आणि उद्दीपनाचे (उत्पन्न झालेल्यांना तीव्र करण्याचे) जे कारण असते, ते आलंबन आणि उद्दीपन या भेदाने दोन प्रकारचा हेतू म्हणजेच विभाव होय. त्या स्थायीभाव इत्यादींचा बोधक असलेला नट आणि कवींचा जो कायिक व वाचिक व्यापार असतो, तो अनुभाव म्हटला गेला आहे. विशेष रूपाने भावित करतो (वाढवतो) तो विभाव. अनुभव करून देतो (बोध करून देतो) तो अनुभाव. येथे विभाव म्हणजे रतीच्या बाबतीत स्त्री-पुरुषांचे परस्परांवरील आलंबन-विभाव, आणि चंद्र, रमणीय स्थान इत्यादी उद्दीपन-विभाव असा दोन प्रकारचा आहे. हास इत्यादींचेही दोन्ही प्रकारचे विभाव योग्यतेनुसार जाणावेत. अनुभाव म्हणजे त्या त्या स्थायीभावांना प्रकट करणारा वाचिक व्यापार आणि नटांचा अभिनय म्हटला जाणारा कायिक व्यापार, जो त्या त्या भावांचे स्वरूप दर्शवतो, असा दोन प्रकारचा व्यापार आहे.

349.

३४९.

නෙකහෙතුං මනොවුත්ති-විසෙසඤ්ච විභාවිතුං;

භාවං විභාවානුභාවා, වණ්ණියා බන්ධනෙ ඵුටං.

अनेक कारणे असलेल्या आणि विशिष्ट चित्तवृत्ती स्वरूप असलेल्या भावाला स्पष्ट करण्यासाठी, काव्याच्या रचनेत विभाव आणि अनुभाव यांचे स्पष्टपणे वर्णन केले पाहिजे.

349. විභාවාදිවණ්ණනායමෙව [Pg.338] භාවවිසෙසාවබොධො සියා, අඤ්ඤථා ‘‘දෙවදත්තස්ස සාස්සුලොචනයුගං සඤ්ජාත’’මිති වුත්තෙ සොකා ආනන්දා රොගා චෙති කො නාම සක්කොති කාරණං නිච්ඡිතුං, චිත්තවුත්තිවිසෙසඤ්ච භාවං විනා විභාවානුභාවං කවි වණ්ණෙතුං නටොභිනෙතුං සාමජ්ජිකො වා විඤ්ඤාතුං කො සක්කොතීති දස්සෙතුමාහ ‘‘නෙක’’ඉච්චාදි. නෙකහෙතුං බහුහෙතුං මනොවුත්තිවිසෙසඤ්ච භාවං විභාවිතුං පකාසෙතුං විභාවානුභාවා වුත්තලක්ඛණා බන්ධනෙ සභාවනිරූපකපදෙ ඵුටං වණ්ණනීයා, විභාවාදිරූපකෙනෙව අවුත්තම්පි කිඤ්චි පතීයතෙ.

३४९. विभाव इत्यादींच्या वर्णनानेच भावविशेषाचे आकलन होऊ शकते. अन्यथा, 'देवदत्ताचे डोळे अश्रूंनी भरून आले' असे म्हटले असता, ते शोकामुळे, आनंदाने की रोगामुळे झाले आहे, याचे कारण निश्चित करण्यास कोण समर्थ होईल? आणि चित्तवृत्तीच्या विशेष भावाशिवाय कवी विभावाचे व अनुभावाचे वर्णन करण्यास, नट अभिनय करण्यास किंवा सामाजिक (प्रेक्षक) ते समजून घेण्यास कसा समर्थ होईल? हे दर्शवण्यासाठी 'नेक' इत्यादी म्हटले आहे. अनेक हेतू असलेल्या, बहुहेतुक आणि मनोवृत्तीच्या विशेष भावाला विभावित (प्रकट) करण्यासाठी, काव्यात स्वभाव-निरूपक पदांमध्ये कथित लक्षणांचे विभाव आणि अनुभाव स्पष्टपणे वर्णिले पाहिजेत. विभाव इत्यादींच्या रूपानेच न बोललेले देखील काहीतरी प्रतीत होते.

349. ‘‘දෙවදත්තස්ස චක්ඛූනි අස්සුපුණ්ණානී’’ති වුත්තෙ සොකෙන සන්තොසෙන රොගෙන වාති යථා අස්සුකාරණකථනං විනා න ජානාති, එවං චිත්තස්ස පවත්තිසඞ්ඛාතා රතිහාසාදයො තෙ තෙ භාවා අත්තනො පතීතියානුරූපං විභාවානුභාවකථනං විනා කවීහි වණ්ණෙතබ්බා, නටෙහි දස්සෙතබ්බා, සබ්භෙහි අස්සාදනීයා නත්ථීති ඨායීආදීනං වණ්ණනමෙව කාතබ්බන්ති ඉදානි අනුසාසෙන්තො ආහ ‘‘නෙක’’ඉච්චාදි. නෙකහෙතුං තෙසං තෙසං භාවානං උප්පත්‍යාදො ආලම්බණවිභාවාදිබහුකාරණවන්තං මනොවුත්තිවිසෙසං භාවඤ්ච චිත්තස්ස පවත්තිවිසෙසසඞ්ඛාතභාවඤ්ච විභාවිතුං පකාසෙතුං විභාවානුභාවා අනන්තරනිද්දිට්ඨා බන්ධනෙ රසභාවප්පකාසනෙ ඵුටං පකාසං කත්වා වණ්ණියා කවිනා වණ්ණනීයා හොන්තීති. න එකොති ච, සො හෙතු අස්සෙති ච, මනසො වුත්තීති ච, තාය විසෙසොති ච, විභාවො ච අනුභාවො චෙති ච වාක්‍යං.

३४९. 'देवदत्ताचे डोळे अश्रूंनी भरलेले आहेत' असे म्हटले असता, ते शोकामुळे, आनंदाने की रोगामुळे आहे, हे जसे अश्रूंच्या कारणाच्या कथनाशिवाय समजत नाही; त्याचप्रमाणे चित्ताची प्रवृत्ती समजले जाणारे रती, हास इत्यादी ते ते भाव आपापल्या प्रतीतीनुसार विभाव आणि अनुभावाच्या कथनाशिवाय कवींनी वर्णन करण्याजोगे, नटांनी दर्शवण्याजोगे आणि प्रेक्षकांनी आस्वाद घेण्याजोगे नसतात. म्हणून स्थायी इत्यादींचे वर्णनच केले पाहिजे, असा उपदेश करताना आता 'नेक' इत्यादी म्हटले आहे. अनेक हेतू असलेल्या, त्या त्या भावांच्या उत्पत्ती इत्यादींमध्ये आलंबन-विभाव इत्यादी अनेक कारणे असलेल्या मनोवृत्तीच्या विशेष भावाला आणि चित्ताच्या प्रवृत्तीविशेषरूप भावाला विभावित (प्रकट) करण्यासाठी, नंतर सांगितलेले विभाव आणि अनुभाव काव्यात रस व भाव प्रकट करताना स्पष्टपणे प्रकट करून कवीने वर्णिले पाहिजेत. 'एक नाही' (न एक), 'तो त्याचा हेतू आहे', 'मनाची वृत्ती', 'त्याचा विशेष', आणि 'विभाव व अनुभाव' असे हे वाक्य आहे.

350.

३५०.

සවිභාවානුභාවෙහි, භාවා තෙ තෙ යථාරහං;

වණ්ණනීයා යථොචිත්‍යං, ලොකරූපානුගාමිනා.

विभाव आणि अनुभावांसह ते ते भाव योग्यतेनुसार, लोकस्वभावाचे अनुसरण करणाऱ्या (कवीने) औचित्यानुसार वर्णिले पाहिजेत.

350. ඉදානි තෙ භාවා ලොකසභාවානතික්කමෙන විභාවාදීහි වණ්ණනීයාති ආහ ‘‘සවිභාවෙ’’ච්චාදි. සහ විභාවෙහි [Pg.339] සවිභාවා, තෙ ච තෙ අනුභාවා ච, තෙහි. යථාරහන්ති අත්තනො සම්බන්ධීනං වසෙන යථාරහං වණ්ණනීයා.

३५०. आता ते भाव लोकस्वभावाचे उल्लंघन न करता विभाव इत्यादींद्वारे वर्णिले पाहिजेत, हे सांगण्यासाठी 'सविभाव' इत्यादी म्हटले आहे. विभावांसह ते 'सविभाव' आणि तेच अनुभाव, त्यांच्याद्वारे. 'यथार्ह' म्हणजे आपापल्या संबंधांच्या वशने योग्यतेनुसार वर्णिले पाहिजेत.

350. ඉදානි විභාවානුභාවෙ නිස්සාය වණ්ණනීයා තෙ භාවා ලොකසභාවමනතික්කම්ම කාතබ්බාති අනුසාසන්තො ආහ ‘‘සවිභාවා’’ඉච්චාදි. ලොකරූපානුගාමිනා ලොකවොහාරමනුවත්තමානෙන තෙ තෙ භාවා ඨායීභාවාදයො තයො යථොචිත්‍යං ඔචිත්‍යානුරූපං සවිභාවානුභාවෙහි විභාවසහිතෙහි අනුභාවෙහි කරණභූතෙහි යථාරහං තෙහි තෙහි භාවෙහි සම්බන්ධීනං විභාවාදීනං වසෙන අනුරූපතො වණ්ණනීයා වණ්ණෙතබ්බා හොන්තීති. විභාවෙහි සහ යෙ වත්තන්තීති ච, තෙ ච තෙ අනුභාවා චෙති ච, අනතික්කම්ම අරහන්ති ච, අනතික්කම්ම ඔචිත්‍යමිති ච, ලොකස්ස රූපං සරූපමිති ච, තං අනුගච්ඡති සීලෙනාති ච විග්ගහො.

३५०. आता विभाव आणि अनुभावांचा आश्रय घेऊन वर्णिले जाणारे ते भाव लोकस्वभावाचे उल्लंघन न करता व्यक्त केले पाहिजेत, असा उपदेश करताना 'सविभाव' इत्यादी म्हटले आहे. 'लोकरूपानुगामी' म्हणजे लोकव्यवहाराचे अनुसरण करणाऱ्या कवीने ते ते स्थायीभाव इत्यादी तिन्ही भाव औचित्यानुसार (योग्यतेनुसार) विभावयुक्त अनुभावांच्या द्वारे, त्या त्या भावांशी संबंधित असलेल्या विभाव इत्यादींच्या वशने अनुरूपतेने वर्णिले पाहिजेत. 'जे विभावांसह वर्ततात', 'ते आणि ते अनुभाव', 'उल्लंघन न करता योग्य असणे', 'औचित्याचे उल्लंघन न करणे', 'लोकाचे रूप म्हणजे त्याचे स्वरूप', आणि 'त्याचे शीलतः अनुसरण करणे' असा हा विग्रह आहे.

351.

३५१.

චිත්තවුත්ති විසෙසත්තා, මානසා සාත්තික’ඞ්ගතො;

බහිනිස්සටසෙදාදි-අනුභාවෙහි වණ්ණියා.

चित्तवृत्तीच्या विशेषत्वामुळे मनात उत्पन्न होणारे सात्त्विक भाव, शरीरातून बाहेर पडणाऱ्या घाम (स्वेद) इत्यादी अनुभावांद्वारे वर्णिले पाहिजेत.

351. සාත්තිකා කථං වණ්ණනීයාති ආහ ‘‘චිත්තෙ’’ච්චාදි. චිත්තස්ස වුත්තිවිසෙසො යෙසං, තෙසං භාවො, තස්මා මානසා මනසි භවා සාත්තිකා අඞ්ගතො සරීරතො බහිනිස්සටෙහි නිග්ගතෙහි සෙදාදීහි අනුභාවෙහි වණ්ණනීයා, න පන සෙදසලිලමෙව භාවොති අධිප්පායො.

३५१. सात्त्विक भाव कसे वर्णिले पाहिजेत, हे सांगण्यासाठी 'चित्त' इत्यादी म्हटले आहे. ज्यांचा चित्ताचा वृत्तीविशेष आहे, त्यांचा भाव; म्हणून 'मानसिक' म्हणजे मनात उत्पन्न होणारे सात्त्विक भाव शरीरातून बाहेर पडलेल्या घाम (स्वेद) इत्यादी अनुभावांद्वारे वर्णिले पाहिजेत, परंतु केवळ घामाचे पाणी म्हणजेच भाव नव्हे, असा अभिप्राय आहे.

351. එවං සාමඤ්ඤෙන භාවවණ්ණනක්කමං දස්සෙත්වා ඉදානි විසෙසෙන සාත්තිකභාවවණ්ණනා ඊදිසාති දස්සෙති ‘‘චිත්ත’’ඉච්චාදිනා. චිත්තවුත්තිවිසෙසත්තා චිත්තස්ස පවත්තිවිසෙසත්තා මානසා චිත්තෙ භවා සාත්තිකාභාවා අඞ්ගතො සරීරතො බහිනිස්සටසෙදාදිඅනුභාවෙහි බහිනික්ඛන්තසෙදාදීහි අනුභාවෙහි කරණභූතෙහි වණ්ණියා වණ්ණනීයා හොන්තීති, [Pg.340] අඞ්ගතො බහි නිස්සටන්ති විසෙසනෙන විසිට්ඨභූතසෙදාදීනමෙව භාවානුභාවත්තං විනා කෙවලං සෙදාදයො වුත්තා සමානා භාවාදයො නාම න හොන්තීති අධිප්පායො. චිත්තස්ස වුත්තීති ච, සා එව විසෙසො යෙසං සාත්තිකානමිති ච, තෙසං භාවොති ච, මනසි භවාති ච, සෙදො ආදි යෙසං ඛෙළාදීනමිති ච, නිස්සටා නිග්ගතා ච තෙ සෙදාදයො චෙති ච, තෙ එව අනුභාවාති ච වාක්‍යං.

३५१. अशा प्रकारे सामान्यतः भाववर्णनाचा क्रम दाखवून, आता विशेष रूपाने सात्त्विक भावांचे वर्णन कसे असते, हे दर्शवण्यासाठी 'चित्त' इत्यादी म्हटले आहे. चित्तवृत्तीच्या विशेषत्वामुळे म्हणजेच चित्ताच्या प्रवृत्तीविशेषत्वामुळे मनात उत्पन्न होणारे सात्त्विक भाव शरीरातून बाहेर पडलेल्या घाम (स्वेद) इत्यादी अनुभावांच्या द्वारे वर्णिले पाहिजेत. 'शरीरातून बाहेर पडलेले' या विशेषणाने विशिष्ट झालेले घाम इत्यादीच भावांचे अनुभाव होतात; त्याशिवाय केवळ घाम इत्यादी म्हटले असता ते भाव इत्यादी होत नाहीत, असा अभिप्राय आहे. 'चित्ताची वृत्ती', 'तीच ज्या सात्त्विकांचा विशेष आहे', 'त्याचा भाव', 'मनात उत्पन्न होणारे', 'घाम इत्यादी ज्या लाळ इत्यादींचे आदि आहेत', 'बाहेर पडलेले ते घाम इत्यादी', आणि 'तेच अनुभाव' असे हे वाक्य आहे.

රසඅධිප්පාය

रसाचा अभिप्राय

352.

३५२.

සාමජ්ජිකාන’මානන්දො, යො බන්ධත්ථානුසාරිනං;

රසීයතීති තඤ්ඤූහි, රසො නාමා’ය’මීරිතො.

काव्याच्या अर्थाचे अनुसरण करणाऱ्या प्रेक्षकांच्या मनात जो आनंद निर्माण होतो, त्याचा आस्वाद घेतला जातो म्हणून त्याला रसज्ञांनी 'रस' असे म्हटले आहे.

352. ඉදානි ‘‘රසස්සාදාය සාධූන’’න්ති වුත්තත්තා රසෙ නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘සාමජ්ජිකාන’’මිච්චාදි. බන්ධස්ස අත්ථො, තදනුස්සරන්ති මනොභාවනාවසෙනාති බන්ධත්ථානුසාරිනො, තෙසං සාමජ්ජිකානං සබ්භානං මනසි යො ආනන්දො, අයං ලොකමධුරාදිරසො විය බන්ධෙ සිඞ්ගාරාදි රසො නාම ඊරිතො තඤ්ඤූහි රසඤ්ඤූහි. කථමිත්‍යාහ ‘‘රසීයතී’’ති, අස්සාදීයතීති අත්ථො. කිඤ්ච? යථා නානාබ්‍යඤ්ජනසඞ්ඛතමන්නං භුඤ්ජමානා රසෙ අස්සාදියන්ති සුමානසා පුරිසා සන්තොසඤ්චාධිගච්ඡන්ති, තථා නානාභිනයබ්‍යඤ්ජිතෙ වාචඞ්ගසත්ථොපෙතෙ ඨායීභාවෙ අස්සාදෙන්ති සුමානසාපෙක්ඛකා, තස්මා එතෙ නාට්‍යාතිපි වුච්චන්ති.

३५२. आता 'सज्जनांच्या रसास्वादासाठी' असे म्हटल्यामुळे रसाचे निर्देश करताना 'सामाजिकान' इत्यादी म्हटले आहे. काव्याचा अर्थ, त्याचे मनोभावनेच्या वशने जे अनुसरण करतात ते 'बंधार्थानुसारी' (काव्यार्थानुसारी) होत. त्या सामाजिक (प्रेक्षक) सज्जनांच्या मनात जो आनंद होतो, तो लौकिक मधुर इत्यादी रसाप्रमाणे काव्यात शृंगार इत्यादी रस म्हणून रसज्ञांनी सांगितला आहे. तो कसा? तर 'रसीयती' म्हणजे त्याचा आस्वाद घेतला जातो, असा अर्थ आहे. आणखी काय? ज्याप्रमाणे विविध व्यंजनांनी युक्त अन्नाचे सेवन करताना प्रसन्न मनाचे लोक रसाचा आस्वाद घेतात आणि संतोष प्राप्त करतात, त्याचप्रमाणे विविध अभिनयांनी प्रकट केलेल्या, वाणी, अंग आणि शास्त्राने युक्त अशा स्थायीभावांचा प्रसन्न मनाचे प्रेक्षक आस्वाद घेतात; म्हणून यांना 'नाट्य' असेही म्हटले जाते.

352. ඉදානි ‘‘රසස්සාදාය සාධූන’’න්ති වත්වා උද්දිට්ඨක්කමෙන සම්පත්තං රසං දස්සෙති ‘‘සාම’’ඉච්චාදිනා. බන්ධත්ථානුසාරිනං බන්ධස්ස අත්ථානුරූපසාරීනං බුද්ධියා පවත්තානං සාමජ්ජිකානං සබ්භානං චිත්තෙ භවො යො ආනන්දො සන්තොසො අත්ථි, අයං ලොකෙ මධුරාදිරසො විය අස්සාදනීයො හොතීති අත්ථයුත්තෙන ‘‘රසීයතී’’ති ඉමිනා වචනත්ථෙන රසො නාමාති තඤ්ඤූහිරසඤ්ඤූහි ඊරිතො කථිතොති. [Pg.341] සමජ්ජායං නියුත්තාති ච, බන්ධස්ස අත්ථොති ච, තං අනුස්සරන්තීති ච, තං ජානන්තීති ච වාක්‍යං. යථා නානාබ්‍යඤ්ජනෙහි අභිසඞ්ඛතමාහාරං පරිභුඤ්ජන්තා සත්තා ලවණම්බිලාදයො තෙ තෙ රසෙ අස්සාදෙය්‍යුං, සන්තුට්ඨා ච භවෙය්‍යුං, එවමෙව නානප්පකාරඅභිනයෙහි පකාසිතවණ්ණනාය අඞ්ගභූතෙහි අනුරූපෙහි සත්ථෙහි යුත්තෙ ඨායීභාවෙ ඉස්සාදිරහිතපඤ්ඤවන්තා අස්සාදෙන්ති, තස්මා ඉමෙ ඨායීභාවා නටාභිනයෙහි බ්‍යඤ්ජිතත්තා ච සබ්භානං සන්තොසසඞ්ඛතරසස්ස හෙතුත්තා ච නටරසාතිපි වුච්චන්ති.

३५२. आता 'सज्जनांच्या रसास्वादासाठी' असे सांगून, उद्दिष्ट क्रमानुसार प्राप्त झालेल्या रसाला दर्शवण्यासाठी 'साम' इत्यादी म्हटले आहे. काव्याच्या अर्थानुरूप बुद्धीने प्रवृत्त होणाऱ्या सामाजिक (प्रेक्षक) सज्जनांच्या चित्तात जो आनंद किंवा संतोष उत्पन्न होतो, तो जगात मधुर इत्यादी रसाप्रमाणे आस्वाद घेण्याजोगा असतो, म्हणून अर्थयुक्त अशा 'रसीयती' (आस्वाद घेतला जातो) या शब्दाच्या अर्थाने त्याला 'रस' असे रसज्ञांनी म्हटले आहे. 'सभेत नियुक्त असलेले', 'काव्याचा अर्थ', 'त्याचे अनुसरण करतात', 'ते जाणतात' असे हे वाक्य आहे. ज्याप्रमाणे विविध व्यंजनांनी तयार केलेल्या आहाराचे सेवन करणारे प्राणी खारट, आंबट इत्यादी त्या त्या रसांचा आस्वाद घेतात आणि संतुष्ट होतात; त्याचप्रमाणे विविध प्रकारच्या अभिनयांनी प्रकट केलेल्या वर्णनाचे अंग असलेल्या आणि अनुरूप शास्त्रांनी युक्त अशा स्थायीभावांचा, ईर्ष्या इत्यादींनी रहित असलेले बुद्धिमान लोक आस्वाद घेतात. म्हणून हे स्थायीभाव नटांच्या अभिनयाने अभिव्यक्त होत असल्यामुळे आणि सज्जनांच्या संतोषरूप रसाचे हेतू असल्यामुळे त्यांना 'नटरस' असेही म्हटले जाते.

රසප්පභෙද

रसाचे प्रकार

353.

३५३.

සවිභාවානුභාවෙහි,සාත්තිකාබ්‍යභිචාරිහි;

අස්සාදියත්ත’මානීය-මානො ඨායෙව සො රසො.

विभाव आणि अनुभावांसह, तसेच सात्त्विक व व्यभिचारी भावांसह आस्वाद घेण्याजोग्या अवस्थेला आणला जाणारा तो स्थायीभावच रस होय.

353. ඨායීනමෙව රසත්තාපත්තිමාහ ‘‘සවිභාවෙ’’ච්චාදිනා. ඨායෙව සොති සො යථාවුත්තො රසො ඨායීභාවොයෙව, නාඤ්ඤොති අත්ථො.

३५३. स्थायीभावांनाच रसत्व प्राप्त होते हे सांगण्यासाठी 'सविभाव' इत्यादी म्हटले आहे. 'स्थायी एव सः' म्हणजे तो वर सांगितलेला रस स्थायीभावच आहे, दुसरा काही नाही, असा अर्थ आहे.

353. ඉදානි ඨායීභාවානමෙව රසසරූපස්ස පාපුණනත්ථං විභාවෙති ‘‘සවිභාවා’’ඉච්චාදිනා. සො රසො අනන්තරනිද්දිට්ඨො සවිභාවානුභාවෙහි තෙසං තෙසං ඨායීනං අනුරූපෙහි විභාවසහිතෙහි අනුභාවෙහි ච, සාත්තිකාබ්‍යභිචාරිහි පකාසෙතබ්බඨායීභාවස්සෙව අනුකූලසාත්තිකභාවබ්‍යභිචාරීභාවෙහි කරණභූතෙහි අස්සාදියත්තං ආනීයමානො කවිනො සාමත්ථියා පාපුණියමානො ඨායෙව ඨායීභාවො එවාති කාරියොපචාරෙන රසො නාමාති වෙදිතබ්බොති. සහ භාවෙහි පවත්තන්තීති ච, සවිභාවා ච තෙ අනුභාවා චෙති [Pg.342] ච, සාත්තිකා ච බ්‍යභිචාරිනො චෙති ච, අස්සාදියස්ස භාවොති ච වාක්‍යං.

३५३. आता स्थायीभावांनाच रसरूप प्राप्त होण्यासाठी स्पष्टीकरण करताना 'सविभाव' इत्यादी म्हटले आहे. तो नंतर निर्दिष्ट केलेला रस, त्या त्या स्थायीभावांच्या अनुरूप अशा विभावयुक्त अनुभावांच्या द्वारे आणि प्रकट करावयाच्या स्थायीभावाच्याच अनुकूल असलेल्या सात्त्विक व व्यभिचारी भावांच्या द्वारे आस्वाद घेण्याजोग्या अवस्थेला आणला जात असताना, कवीच्या सामर्थ्याने प्राप्त केला जाणारा स्थायीभावच 'रस' या नावाने ओळखला पाहिजे, असे कार्याच्या उपचाराने समजावे. 'भावांसह जे प्रवृत्त होतात', 'विभावांसह ते आणि ते अनुभाव', 'सात्त्विक आणि व्यभिचारी', 'आस्वाद घेण्याचा भाव' असे हे वाक्य आहे.

354.

३५४.

සිඞ්ගාරහස්සකරුණා, රුද්දවීරභයානකා;

බීභච්ඡබ්භුතසන්තා ච, රසා ඨායීන’නුක්කමා.

शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत आणि शांत हे स्थायीभावांच्या अनुक्रमाने रस आहेत.

354. තෙසං නාමවසෙන විභාගමාහ ‘‘සිඞ්ගාරෙ’’ච්චාදිනා. ඨායීනනුක්කමාති ‘‘රතිහාසා ච සොකො චා’’තිආදිනා වුත්තානං ඨායීභාවානං අනුක්කමා, පටිපාටියාති අත්ථො.

३५४. त्यांच्या नावांच्या आधारे विभाग सांगण्यासाठी 'शृंगार' इत्यादी म्हटले आहे. 'स्थायींच्या अनुक्रमाने' म्हणजे 'रती, हास आणि शोक' इत्यादी रूपाने सांगितलेल्या स्थायीभावांच्या अनुक्रमाने, म्हणजेच परंपरेने, असा अर्थ आहे.

354. රසාවත්ථාසම්පත්තරතිහාසාදීනං ඨායීභාවානං ඉදානි කමෙන නාමන්තරං දස්සෙති ‘‘සිඞ්ගාර’’ඉච්චාදිනා. ඨායීනං හෙට්ඨා වුත්තානං රතිහාසාදිඨායීභාවානං අනුක්කමා පටිපාටියා සිඞ්ගාරහස්සකරුණා සිඞ්ගාරො හස්සො කරුණා ච රුද්දවීරභයානකා රුද්දො වීරො භයානකො ච බීභච්ඡබ්භුතසන්තා ච බිභච්ඡො අබ්භුතො සන්තො චෙති නව රසා නාම හොන්තීති. සිඞ්ගාරරසො හස්සරසොතිආදිනා රසසද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. සිඞ්ගාරො ච හස්සො ච කරුණා චෙති ච විග්ගහො. සෙසෙසුපි ලිඞ්ගසමාසා ඉමෙයෙව. ඉමෙ සිඞ්ගාරාදීනං රත්‍යාදීහි අනඤ්ඤත්තා උපරි රත්‍යාදිවිවරණෙයෙව ඤාතබ්බා.

३५४. रसावस्था प्राप्त झालेल्या रती, हास इत्यादी स्थायीभावांचे आता क्रमाने दुसरे नाव दर्शवण्यासाठी 'शृंगार' इत्यादी म्हटले आहे. खाली सांगितलेल्या रती, हास इत्यादी स्थायीभावांच्या अनुक्रमाने किंवा परंपरेने शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत आणि शांत हे नऊ रस होतात. 'शृंगाररस', 'हास्यरस' इत्यादींमध्ये 'रस' हा शब्द प्रत्येकाशी जोडला पाहिजे. 'शृंगार, हास्य आणि करुण' असा हा विग्रह आहे. इतरांमध्येही हेच लिंगसमास आहेत. हे शृंगार इत्यादी रती इत्यादींपेक्षा भिन्न नसून, पुढे रती इत्यादींच्या विवरणातच ते जाणले पाहिजेत.

355.

३५५.

දුක්ඛරූපෙ’ය’මානන්දො,කථං නු කරුණාදිකෙ;

සියා සොතූන’මානන්දො,සොකො වෙස්සන්තරස්ස හි.

दुःखस्वरूप अशा करुण इत्यादींमध्ये हा आनंद कसा बरे असू शकेल? कारण वेस्संतराचा शोक हा श्रोत्यांसाठी आनंदच ठरतो.

355. සොකාදිරූපොකරුණාදි කථං රසො සියාති ආහ ‘‘දුක්ඛෙ’’ච්චාදි. වෙස්සන්තරස්ස පුත්තදාරවියොගා කරුණා සොකරූපො දුක්ඛමෙව අහොසි, සම්පති පන සොතූනං සබ්භානං ආනන්දොයෙවාති එත්ථාධිප්පායො.

३५५. शोकादिरूप असलेला करुण इत्यादी रस कसा असू शकतो, हे सांगण्यासाठी 'दुःखे' इत्यादी म्हटले आहे. वेस्संतराचा (वेस्सन्तर राजाचा) पुत्र आणि पत्नीच्या वियोगामुळे झालेला करुण शोक हा केवळ दुःखच होता, परंतु आता ऐकणाऱ्या सर्व सज्जनांसाठी तो आनंदच ठरतो, असा येथे अभिप्राय आहे.

355. හෙට්ඨා [Pg.343] වුත්තරසො සන්තොසොව, සොකකොධාදිලක්ඛණො කරුණාරුද්දාදිකො කථං රසො නාම භවෙය්‍යාති ආසඞ්කායමාහ ‘‘දුක්ඛරූපෙ’’ඉච්චාදි. අයං ආනන්දො ‘‘සාමජ්ජිකානමානන්දො’’තිආදිනා නිද්දිට්ඨො දුක්ඛරූපෙ දුක්ඛලක්ඛණෙ කරුණාදිකෙ කරුණාරුද්දාදිකෙ විසයෙ කථං භවෙය්‍යාති චෙ, නෙස දොසො හි තථෙව වෙස්සන්තරස්ස බොධිසත්තස්ස සොකො පුත්තදාරවිරහතො ජාතසොකො සොතූනං ඉදානි සුණන්තානං සබ්භානං ආනන්දො සියා ආනන්දස්ස කාරණත්තා කාරියොපචාරෙන සන්තොසො නාම භවෙය්‍යාති. වත්තුනො සාමත්ථියා කරුණාරසාදිකං පාපෙත්වා පකාසියමානස්ස සොකාදිකස්ස දුක්ඛරූපෙන ඨිතත්තා සුණන්තානං පීති උප්පාදියතෙවාති අධිප්පායො. දුක්ඛං රූපං සභාවො යස්ස කරුණාදිනොති ච, කරුණා ආදි යස්ස රුද්දාදිනොති ච වාක්‍යං.

३५५. खाली सांगितलेला रस हा संतोषच आहे, तर शोक, क्रोध इत्यादी लक्षणे असलेला करुण, रौद्र इत्यादी रस कसा बरे होऊ शकतो? अशी शंका आल्यावर 'दुःखरूपे' इत्यादी म्हटले आहे. 'सामाजिकानमानंदो' इत्यादींद्वारे निर्दिष्ट केलेला हा आनंद दुःखरूप किंवा दुःखलक्षण असलेल्या करुण, रौद्र इत्यादी विषयोंमध्ये कसा असू शकेल? असे विचारल्यास, यात काही दोष नाही. कारण त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्व वेस्संतराचा पुत्र आणि पत्नीच्या विरहामुळे झालेला शोक, आता ऐकणाऱ्या सर्व सज्जनांसाठी आनंदच ठरतो. आनंदाचे कारण असल्यामुळे कार्याच्या उपचाराने त्याला संतोष म्हटले जाते. वक्त्याच्या सामर्थ्याने करुण रस इत्यादी अवस्थेला प्राप्त करून प्रकट केल्या जाणाऱ्या शोकादिकांचे स्वरूप दुःखरूप असले, तरी ऐकणाऱ्यांमध्ये प्रीती (आनंद) उत्पन्न होतेच, असा अभिप्राय आहे. 'दुःख हेच ज्याचे रूप किंवा स्वभाव आहे अशा करुण इत्यादींचा', आणि 'करुण ज्याचा आदि आहे अशा रौद्र इत्यादींचा' असे हे वाक्य आहे.

ඨායීභාවනිද්දෙස

स्थायीभाव निर्देश

රතිඨායීභාව

रती स्थायीभाव

356.

३५६.

රම්මදෙසකලාකාල-වෙසාදිපටිසෙවනා;

යුවාන’ඤ්ඤොඤ්ඤරත්තානං, පමොදොරති රුච්චතෙ.

रमणीय देश, कला, काळ, वेष इत्यादींचे सेवन करणाऱ्या आणि परस्परांवर अनुरक्त असलेल्या तरुणांच्या प्रमदाला (आनंदाला) रती म्हटले जाते.

356. සිඞ්ගාරාදයො විභාගතො දස්සෙතුමාහ ‘‘රම්මෙ’’ච්චාදි. තත්ථ ‘‘රම්මදෙස’’ඉච්චාදිනා උද්දීපනවිභාවා දස්සිතා. ‘‘යුවාන’’න්ති ඉමිනා ආලම්බණවිභාවො. ඉත්ථී හි පුරිසස්ස, පුරිසො ඉත්ථියා ආලම්බණවිභාවො. පමොදොති අඤ්ඤමඤ්ඤාභිරමණවසෙන ආමොදරූපො.

३५६. शृंगार इत्यादींचे विभागांनुसार दर्शन घडवण्यासाठी 'रम्मे' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'रम्यदेश' इत्यादींद्वारे उद्दीपन-विभाव दर्शविले आहेत. 'युवानं' या शब्दाने आलंबन-विभाव दर्शविला आहे. कारण स्त्री ही पुरुषासाठी आणि पुरुष हा स्त्रीसाठी आलंबन-विभाव असतो. 'प्रमोद' म्हणजे परस्परांच्या अभिरमणामुळे उत्पन्न होणारा आनंदस्वरूप भाव होय.

356. ඉදානි සිඞ්ගාරාදිනාමකෙ තෙරත්‍යාදිකෙ කමෙන නිද්දිසති ‘‘රම්ම’’ඉච්චාදිනා. රම්මදෙසකලාකාලවෙසාදිපටිසෙවනා රමණීයනිරාවරණසුචිපවිත්තවාසාරහදෙසො රම්මගීතිකාදිකලා [Pg.344] රතිජනකවසන්තාදිඅනුරූපකාලො මාලාගන්ධාදි උපසොභිතකිරියාදි මනුඤ්ඤවෙසො, ආදිසද්දෙන නිද්දිට්ඨභාසිතමිහිතාදිචෙති ඉමෙසං දිට්ඨසුතමුතාදීසු දිට්ඨාදිමත්තමකත්වා පඤ්ඤාය තෙන තෙනාකාරෙන පුනප්පුනානුභවනෙන අඤ්ඤොඤ්ඤරත්තානං අඤ්ඤමඤ්ඤං නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනසඞ්කප්පවසෙනාතිරත්තානං යුවානං තරුණිත්ථි පුරිසානං පමොදො අභිරමණවසෙන සන්තොසො පීති රති රුච්චතෙ රුච්චනතො ‘‘රතී’’ති වුච්චතීති. ඉමස්මිං පක්ඛෙ රකාරො සන්ධිජො. දෙසො ච කලා ච කාලො ච වෙසො චෙති ච, තෙ ආදයො යෙසමිති ච, රම්මා ච තෙ දෙස…පෙ… වෙසාදයො චෙති ච, තෙසං පටි පුනප්පුනං සෙවනමිති ච, අඤ්ඤො ච අඤ්ඤො චෙති ච, තෙසු රත්තාති ච වාක්‍යං.

३५६. आता सिंगार (शृंगार) इत्यादी नावांच्या आणि रती इत्यादी स्थायीभावांचे क्रमाने "रम्य" इत्यादी शब्दांनी निर्देश करतात. रम्य देश (स्थान), कला, काळ (वेळ), वेष इत्यादींचे सेवन करणे म्हणजे: रमणीय, अडथळामुक्त, स्वच्छ, पवित्र आणि राहण्यास योग्य असा देश; सुंदर गीते इत्यादी कला; रती (प्रेम) उत्पन्न करणारा वसंत ऋतू इत्यादी अनुकूल काळ; माळा, गंध इत्यादींनी सुशोभित क्रिया आणि मनोहर वेष; आणि 'आदि' शब्दाने निर्दिष्ट केलेले भाषण, स्मित इत्यादी. यांच्याविषयी केवळ पाहिलेले, ऐकलेले किंवा अनुभवलेले एवढेच न मानता, प्रज्ञेने त्या त्या प्रकारे वारंवार अनुभव घेतल्याने, परस्परांवर अनुरक्त असलेल्या आणि परस्परांच्या निमित्त (चिन्हे) व अनुव्यंजनांच्या (दुय्यम लक्षणे) संकल्पाने अत्यंत आसक्त झालेल्या तरुण स्त्री-पुरुषांचा जो प्रमोद (आनंद), अभिरमणामुळे मिळणारा संतोष, प्रीती आणि रती आहे, त्याला 'रुच्चते' (आवडणे) या अर्थावरून 'रती' असे म्हटले जाते. या पक्षात 'र' हा वर्ण संधीमुळे झालेला आहे. 'देश, कला, काळ आणि वेष' आणि 'ते आहेत आदी ज्यांचे', 'रम्य आहेत ते देश...पे... वेष इत्यादी', 'त्यांचे प्रति (वारंवार) सेवन करणे', आणि 'एक आणि दुसरा' (परस्पर), 'त्यांच्यामध्ये अनुरक्त' असे हे वाक्य आहे.

357.

३५७.

යුත්‍යා භාවානුභාවා තෙ,නිබන්ධා පොසයන්ති නං;

සොප්‍යා’යොගවිප්පයොග-සම්භොගානං වසා තිධා.

योग्यतेने ते भाव आणि अनुभाव, काव्याच्या रचनेने (निबंधाने) तिला (रतीला) पुष्ट करतात. तो देखील अयोग, विप्रयोग आणि संभोग यांच्या भेदाने तीन प्रकारचा आहे.

357. ‘‘යුත්‍යා’’ඉච්චාදි. තෙ යථාවුත්තා භාවානුභාවා යුත්‍යා ආලසියඋග්ගතාජිගුච්ඡාවජ්ජිතා යෙ සඞ්කාඋස්සුක්කාදයො භාවා තංබ්‍යඤ්ජකා තදනුරූපා අනුභාවා ච අයොගාදිකෙ සිඞ්ගාරෙ යථා යථා යුඤ්ජන්ති, තාදිසියාව යුත්තියා නිබන්ධා නං රතිං සම්පොසයන්ති, සොයෙවමෙවං පොසිතො සිඞ්ගාරො නාම රසො සම්පජ්ජතෙ. සොපි තිධාති සම්බන්ධො. තත්ථ අයොගො නාම පුබ්බෙ අසඞ්ගතානං අනුරාගෙන සඞ්ගමමිච්ඡන්තානං ඉත්ථිපුරිසානමසඞ්ගමො. අතිසයවිරුළ්හපෙමානමුභින්නම්පි සිලෙසො විප්පයොගො. බලවකාමාවෙසවිසෙසානං කාමීනං දස්සනාදිසමඤ්ජනං සම්භොගො.

३५७. “युत्या” (योग्यतेने) इत्यादी. ते वर सांगितलेले भाव आणि अनुभाव योग्यतेने आळस, उग्रता आणि जुगुप्सा (वीभत्सता) यांनी रहित असलेले जे शंका, उत्सुकता इत्यादी भाव आहेत, त्यांचे अभिव्यंजक आणि तदनुरूप अनुभाव अयोग इत्यादी सिंगारामध्ये जसे जसे जोडले जातात, तशाच प्रकारच्या योग्यतेने रचलेले काव्य (निबंध) त्या रतीला चांगल्या प्रकारे पुष्ट करतात. अशा प्रकारे पुष्ट झालेला तोच सिंगार नावाचा रस बनतो. 'तो देखील तीन प्रकारचा आहे' असा संबंध आहे. त्यामध्ये 'अयोग' म्हणजे पूर्वी एकत्र न आलेल्या, परंतु प्रेमामुळे मीलनाची इच्छा करणाऱ्या स्त्री-पुरुषांचे मिलन न होणे (असंगम). अत्यंत दृढ प्रेम असलेल्या दोघांचा विरह (विश्लेष) म्हणजे 'विप्रयोग' होय. तीव्र कामवासनेने युक्त असलेल्या प्रेमींचे दर्शन इत्यादींनी युक्त असणे म्हणजे 'संभोग' होय.

357. ඉදානි [Pg.345] රතියා පුට්ඨකාරණං පුට්ඨපයොගඤ්ච දස්සෙති ‘‘යුත්‍යා’’ඉච්චාදිනා. තෙ භාවානුභාවා නිද්දිට්ඨබ්‍යභිචාරීභාවෙසු රත්‍යානුරූපබ්‍යභිචාරීභාවො තප්පකාසකො අනුභාවො චෙති ඉමෙ ද්වෙ යුත්‍යා හෙතුභූතාය අයොගවිප්පයොගසම්භොගසඞ්ඛතානං තිණ්ණං සිඞ්ගාරානං අනුකූලත්ථෙන රතියා විරුද්ධත්තා ආලසියඋග්ගජිගුච්ඡාදිකෙ පරිවජ්ජෙත්වා සඞ්කාඋස්සුක්කාදීනං රත්‍යානුකූලභාවානං වසෙන යථායොගං නිබන්ධා කවීහි බන්ධා නං රතිං පොසයන්ති යථා තප්පකාසනෙන පූරෙන්ති සජ්ජෙන්ති, එවං සජ්ජිතො රතිසිඞ්ගාරො නාම රසො හොති. සොපි සාමඤ්ඤෙන නිද්දිට්ඨසිඞ්ගාරරසොපි අයොගවිප්පයොගසම්භොගානං සිඞ්ගාරානං වසා භෙදෙන තිධා භවතීති. තත්ථ අයොගො නාම පුබ්බෙ අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගමරහිතානං අභිනවානුරාගබලෙන සඞ්ගමං පත්ථෙන්තානං ථීපුමානං අසඞ්ගමො. විප්පයොගො නාම සඞ්ගමාතිසයෙන විරුළ්හපෙමානං ථීපුමානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිලෙසො. සම්භොගො නාම බලවකාමතණ්හාවිසෙසවසෙන යුත්තානං කාමිනිකාමුකානං අඤ්ඤමඤ්ඤං දස්සනාදිඅස්සාදො. භාවො ච අනුභාවො චෙති ච, අයොගො ච විප්පයොගො ච සම්භොගො චෙති ච වාක්‍යං.

३५७. आता रतीच्या पुष्टीचे कारण आणि पुष्टीचा प्रयोग "युत्या" इत्यादींनी दाखवतात. ते भाव आणि अनुभाव म्हणजे निर्दिष्ट केलेल्या व्यभिचारी भावांमध्ये रतीला अनुकूल असणारा व्यभिचारी भाव आणि त्याचा प्रकाशक अनुभाव, हे दोन्ही योग्यतेच्या कारणाने अयोग, विप्रयोग आणि संभोग नावाच्या तिन्ही सिंगारांच्या अनुकूल अर्थाने, रतीच्या विरुद्ध असल्यामुळे आळस, उग्रता, जुगुप्सा इत्यादींचा त्याग करून, शंका, उत्सुकता इत्यादी रतीला अनुकूल असणाऱ्या भावांच्या द्वारे योग्य रीतीने कवींनी रचलेल्या काव्याच्या (निबंधाच्या) बंधांनी त्या रतीला पुष्ट करतात, म्हणजेच तिच्या प्रकाशनाने ती पूर्ण व सज्ज करतात. अशा प्रकारे सज्ज झालेला रती-सिंगार नावाचा रस होतो. तो सामान्यपणे निर्दिष्ट केलेला सिंगार रस देखील अयोग, विप्रयोग आणि संभोग या सिंगारांच्या भेदाने तीन प्रकारचा होतो. त्यामध्ये 'अयोग' म्हणजे पूर्वी परस्परांच्या मीलनापासून रहित असलेल्या, नवीन प्रेमाच्या बळाने मीलनाची इच्छा करणाऱ्या स्त्री-पुरुषांचे मिलन न होणे (असंगम). 'विप्रयोग' म्हणजे मीलनाच्या अतिशयामुळे दृढ प्रेम झालेल्या स्त्री-पुरुषांचा परस्परांपासून विरह (विश्लेष). 'संभोग' म्हणजे तीव्र कामतृष्णेच्या विशेष प्रभावामुळे एकत्र आलेल्या प्रेमी आणि प्रेयसीचा परस्परांचे दर्शन इत्यादींचा आस्वाद घेणे. 'भाव आणि अनुभाव', 'अयोग, विप्रयोग आणि संभोग' असे हे वाक्य आहे.

ඉමමලඞ්කාරං කරොන්තෙන ආචරියසඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදෙන පන පරමමධුරසද්ධම්මාමතලුද්ධසුද්ධසන්තානානං තපොධනානං අඤ්ඤරසාවබොධනෙ පයොජනාභාවෙපි ලොකියෙසු තෙසු තෙසු වොහාරෙසු අසම්මොහත්ථං සිඞ්ගාරාදිනවවිධරසානං ලක්ඛණමත්තස්සෙව දස්සිතත්තා තදනුරූපලක්ඛියපරිග්ගහෙ අසති ලක්ඛණාවබොධස්ස සුබ්‍යත්තාභාවතො වුත්තලක්ඛණාවබොධත්ථං තංතංලක්ඛණකථනානන්තරං තස්ස තස්ස ලක්ඛියස්ස මුඛමත්තං දස්සෙතබ්බං හොති. හෙට්ඨා ‘‘රාගානතබ්භුතසරොජමුඛං ධරායා’’තිආදිනා නිද්දිට්ඨසම්භොගසිඞ්ගාරරසාභාසෙනෙව හසාභාසාදීනං අට්ඨන්නං [Pg.346] රසාභාසරූපස්ස භාවාභාසස්ස, විභාවාභාසස්ස, අනුභාවාභාසස්ස ච ඤාතබ්බත්තා සිඞ්ගාරරසස්ස ලක්ඛියමෙවං වෙදිතබ්බං.

हा अलंकार ग्रंथ रचणाऱ्या आचार्य संघरक्षित महास्वामीजींनी परम मधुर सद्धर्माच्या अमृताचे भुकेले असलेल्या शुद्ध अंतःकरणाच्या तपस्वींना इतर रसांच्या आकलनाचे काही प्रयोजन नसले, तरी लौकिक व्यवहारांमध्ये संभ्रम निर्माण होऊ नये म्हणून सिंगार इत्यादी नऊ प्रकारच्या रसांचे केवळ लक्षणच दाखवले आहे. परंतु, तदनुरूप उदाहरणांचे (लक्ष्य) ग्रहण केल्याशिवाय लक्षणाचे आकलन स्पष्ट होत नसल्यामुळे, सांगितलेल्या लक्षणाच्या आकलनासाठी त्या त्या लक्षणाच्या कथनानंतर त्या त्या उदाहरणाचा केवळ तोंडओळख (मुखमात्र) दाखवणे आवश्यक ठरते. खाली "रागानातब्भुतsarojamukhaṃ dharāyā" इत्यादींद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या संभोग-सिंगार रसाभासाप्रमाणेच हासाभास इत्यादी आठ रसाभासांच्या रूपातील भावाभास, विभावाभास आणि अनुभावाभास जाणून घ्यायचे असल्यामुळे, सिंगार रसाचे उदाहरण (लक्ष्य) याप्रमाणे समजून घ्यावे.

ගීතස්සරෙන උපකඩ්ඪිය නෙත්තරස්මි-බන්ධං කරංව විවසඤ්ච කරග්ගහෙන;

යා තාදිසෙපි විනියොජයි දුක්කරෙ මං,සෙරන්දතී අධිගතා විධිනා මයජ්ජාති.

जिने मला गीताच्या स्वराने ओढून, डोळ्यांच्या किरणांच्या बंधनाने बांधून आणि हाताने पकडून विवश (परवश) केले; जिने मला अशा कठीण कार्यात प्रवृत्त केले, ती इरंदती आज मला भाग्याने प्राप्त झाली आहे.

ගීතස්සරෙන හත්ථීනං ගීතිකාය පියත්තා ගීතිකාධනිනා උපකඩ්ඪිය අත්තනො සමීපං ආකඩ්ඪිත්වා නෙත්තරස්මිබන්ධං නෙත්තසඞ්ඛාතහත්ථාචරියස්ස රජ්ජුනා බන්ධං කරග්ගහෙන හත්ථග්ගාහෙන සොණ්ඩග්ගහණෙන විවසඤ්ච අපගතඉච්ඡාචාරං පරවසං කරං ඉව හත්ථං ඉව ගීතස්සරෙන අත්තනො ලීලොපෙතගීතිකාධනිනා උපකඩ්ඪිය අත්තනො සමීපං නෙත්වා නෙත්තරස්මිබන්ධං අත්තනො නයනකන්තියා පටිබන්ධං කරග්ගහෙන හත්ථග්ගාහෙන විවසඤ්ච අපගතධිතිං මූළ්හං මං යා කන්තා තාදිසෙපි දුක්කරෙ විනියොජයි, සා ඉරන්දතී ඉරන්දතී නාම නාගමානවිකා මයා අජ්ජ විධිනා භාග්‍යෙන අධිගතා ලද්ධාති.

हत्तींना गाणे प्रिय असल्यामुळे गीताच्या स्वराने, म्हणजेच गायनाच्या ध्वनीने ओढून, स्वतःच्या जवळ खेचून, डोळ्यांच्या किरणांच्या बंधनाने म्हणजे डोळे नावाच्या हत्तीच्या माहुताच्या दोरीने बांधून, हाताने पकडून म्हणजे सोंड पकडून, विवश म्हणजे स्वतःची इच्छा नष्ट झालेल्या परवश हत्तीप्रमाणे, आपल्या विलासमय गायनाच्या स्वराने ओढून, स्वतःच्या जवळ नेऊन, डोळ्यांच्या किरणांच्या बंधनाने म्हणजे स्वतःच्या डोळ्यांच्या कांतीने बांधून, हाताने पकडून (हात धरून), विवश म्हणजे धैर्य गमावलेल्या आणि मोहित झालेल्या मला ज्या कांतेने (स्त्रीने) अशा कठीण कार्यात प्रवृत्त केले, ती 'इरंदती' नावाची नागकन्या आज मला भाग्याने (दैवाने) प्राप्त झाली आहे.

එත්ථ ගීතස්සරනෙත්තරස්මිකරග්ගහසඞ්ඛතාහි ඉමාහි පදාවලීහි උද්දීපනවිභාවො දස්සිතො. ථියා පුරිසො ච, පුරිසස්ස ථී ච ආලම්බණං හොතීති ‘‘සා ඉරන්දතී මයා’’ති ඉමිනා ආරම්මණවිභාවො දස්සිතො. ‘‘උපකඩ්ඪිය බන්ධං විවස’’න්ති ඉමෙහි කාමෙන උද්දීපිතඨායීභාවසඞ්ඛතා රති දස්සිතා. ‘‘තාදිසෙපි දුක්කරෙ විනියොජයී’’ති ඉමෙහි උස්සාහාදිකා ච ‘‘විධිනා අධිගතා මයජ්ජා’’ති ඉමෙහි හරිසාදිකා ච බ්‍යභිචාරීභාවා දස්සිතා. රතියා විරුද්ධෙ නිබ්බෙදආලසියඋග්ගතජිගුච්ඡාදිකෙ බ්‍යභිචාරීභාවෙ වජ්ජෙත්වා වුත්තප්පකාරවිභාවාදිකෙ පකාසන්තො ‘‘ගීතස්සරෙනෙ’’ච්චාදිකා රතිප්පතීතියා අනුරූපං පයුත්තා කවිප්පයොගා ඉධ අනුභාවා නාම හොන්ති. නාටකාදිදස්සනීයසත්ථෙ අභිනයො [Pg.347] අනුභාවො. රම්මදෙසරම්මකාලරම්මවෙසාදයො තදභාවෙ රතියා අනුප්පජ්ජනතො සාමත්ථියා ගම්‍යා භවන්තීති එවං ලක්ඛණානුගතලක්ඛියපරිග්ගාහො සබ්බත්ථ කාතබ්බො. එවං සතිබන්ධත්ථාවබොධකානං සබ්භානං උප්පජ්ජමානායපීතියා කාරණත්තා කාරියොපචාරෙන එසො බන්ධො රසො නාම හොතීති. උපරිපි එවමෙව.

येथे 'गीतस्वर, नेत्ररश्मी आणि करग्रह' (हात पकडणे) या पदसमूहांद्वारे 'उद्दीपन विभाव' दाखवला आहे. स्त्रीसाठी पुरुष आणि पुरुषासाठी स्त्री ही आलंबन असते, म्हणून "ती इरंदती माझ्याद्वारे" या शब्दांनी 'आलंबन विभाव' दाखवला आहे. "ओढून, बांधून आणि विवश" या शब्दांनी कामामुळे उद्दीपित झालेल्या स्थायीभावरूप 'रती' दाखवली आहे. "तशा कठीण कार्यात प्रवृत्त केले" याने उत्साह इत्यादी आणि "आज मला भाग्याने प्राप्त झाली" याने हर्ष इत्यादी व्यभिचारी भाव दाखवले आहेत. रतीच्या विरुद्ध असणारे निर्वेद, आळस, उग्रता, जुगुप्सा इत्यादी व्यभिचारी भाव वर्ज्य करून, वर सांगितलेल्या प्रकारच्या विभावांना प्रकाशित करणारा "गीतस्वराने" इत्यादी रतीच्या प्रतीतीला अनुकूल असा कवीचा प्रयोग येथे 'अनुभाव' ठरतो. नाटक इत्यादी दृश्य शास्त्रांमध्ये अभिनय हाच अनुभाव असतो. रम्य देश, रम्य काळ, रम्य वेष इत्यादी त्यांच्या अभावी रती उत्पन्न होत नसल्यामुळे सामर्थ्याने समजून घेण्याजोगे होतात; अशा प्रकारे लक्षणाला अनुसरून उदाहरणाचे ग्रहण सर्वत्र केले पाहिजे. अशा प्रकारे, काव्याच्या अर्थाचे आकलन करणाऱ्या सज्जनांना उत्पन्न होणाऱ्या प्रीतीचे (आनंदाचे) कारण असल्यामुळे, कार्याच्या उपचाराने हा बंध 'रस' या नावाने ओळखला जातो. पुढेही याचप्रमाणे समजून घ्यावे.

හස්සඨායීභාව

हास्य स्थायीभाव

358.

३५८.

විකාරාකතිආදීහි,අත්තනො’ථ පරස්ස වා;

හාසො නිද්දා සමාලස්‍ය-මුච්ඡාදිබ්‍යභිචාරිභි;

පරිපොසෙ සියා හස්සො,භිය්‍යො’ත්ථිපභුතීන සො.

विकृत आकृती इत्यादींमुळे स्वतःचा किंवा दुसऱ्याचा जो हास (हास्य) उत्पन्न होतो, तो निद्रा, आळस, मूर्च्छा इत्यादी व्यभिचारी भावांनी पुष्ट झाल्यावर 'हास्य रस' बनतो. तो हास्य रस बहुतांश करून स्त्रिया आणि कनिष्ठ प्रकृतीच्या लोकांमध्ये आढळतो.

358. ‘‘විකාරෙ’’ච්චාදි. විකාරාකති දෙසවයාදීනං විපරීතො කෙසබන්ධනාදි, සො ආදි යෙසං අඤ්ඤාකත්‍යාදිනච්චනාදීනං, තෙහි විභාවෙහි හාසො චෙතොවිකාසො, සොපි අත්තනො සම්බන්ධී වා අථ පරස්ස සම්බන්ධී වා, තත්ථ යො විභාවසාමත්ථියායෙවාභිබ්‍යත්තිං යාති, සො අත්තට්ඨො. යො පන විභාවදස්සනා උප්පන්නාපි පුරිසස්ස ගම්භීරත්තාදිනා ඡාදිතො සමානො පුරිසන්තරෙ හසත්‍යාභිබ්‍යත්තො, සො පරට්ඨො. සො හාසො නිද්දාදීහි බ්‍යභිචාරීහියෙව, අනුභාවපක්ඛෙ ආදිසද්දෙන අක්ඛිඵන්දනාදයො ගහිතා. පරිපොසෙ සති හස්සො නාම රසො සියා. සො හස්සො භිය්‍යො ඉත්ථිපභුතීනං සියාති සම්බන්ධො. එත්ථ පභුතිසද්දෙන නීචපකතයො සඞ්ගණ්හන්ති.

३५८. “विकार” इत्यादी. विकृत आकृती म्हणजे देश, वय इत्यादींच्या विपरीत असणारी केशरचना इत्यादी; ती आहे आदी ज्यांच्या अशा इतर आकृती, नृत्य इत्यादी विभावांनी जो 'हास' (चित्ताचा विकास) होतो, तो स्वतःशी संबंधित असतो किंवा दुसऱ्याशी संबंधित असतो. त्यामध्ये जो विभावाच्या सामर्थ्यानेच अभिव्यक्त होतो, तो 'आत्मस्थ' (स्वतःमध्ये असलेला) होय. परंतु, जो विभाव पाहिल्याने उत्पन्न होऊनही माणसाच्या गंभीरतेमुळे लपवला जातो आणि दुसऱ्या माणसाने हसल्यामुळे अभिव्यक्त होतो, तो 'परस्थ' (दुसऱ्यामध्ये असलेला) होय. तो हास निद्रा इत्यादी व्यभिचारी भावांनीच पुष्ट होतो; अनुभावाच्या पक्षात 'आदि' शब्दाने डोळे मिचकावणे इत्यादी घेतले जातात. पुष्टी झाल्यावर 'हास्य' नावाचा रस होतो. तो हास्य रस बहुतांश करून स्त्रिया इत्यादींमध्ये होतो, असा संबंध आहे. येथे 'प्रभृती' (इत्यादी) शब्दाने कनिष्ठ प्रकृतीचे (स्वभावाचे) लोक घेतले जातात.

358. ඉදානි හස්සරසස්ස පොසනාකාරං දස්සෙතුමාහ ‘‘විකාර’’ඉච්චාදි. විකාරාකතිආදීහි දෙසවයොලිඞ්ගානං [Pg.348] විපරීතෙහි කෙසබන්ධගතිට්ඨිතිආදිකෙහි, නච්චගීතආදිකෙහි ච දුවිධෙහි ආකතිසඞ්ඛතෙහි හෙතුභූතෙහි අත්තනො වා අථ පරස්ස වා සම්බන්ධී සො හාසො චෙතො විකාසලක්ඛණො නිද්දාසමාලස්‍යමුච්ඡාදිබ්‍යභිචාරිභි නිද්දාසමආලස්‍යමුච්ඡාඅක්ඛිඵන්දනාදීහි අනුභාවෙහි සුතසම්බන්ධෙන තෙහෙව නිද්දාසමාලස්‍යමුච්ඡාසඞ්ඛතබ්‍යභිචාරීහි කරණභූතෙහි පරිපොසෙ සති හස්සො හස්සො නාම රසො සියා, සො හස්සො භිය්‍යො ඉත්ථිපභුතීනං, නීචපකතීනඤ්ච සියාති. විකාරා ච සා ආකති චෙති ච, සො ආදි යෙසන්ති ච, නිද්දා ච සමො ච ආලස්‍යඤ්ච මුච්ඡා චෙති ච, තෙ ආදි යෙසං අක්ඛිඵන්දනාදීනං අනුභාවානන්ති ච, තෙ ච බ්‍යභිචාරිනො චෙති ච, ඉත්ථී පභුති යෙසං නීචපකතීනන්ති ච වාක්‍යං.

३५८. आता हास्य रसाच्या पुष्टीचा प्रकार दाखवण्यासाठी "विकार" इत्यादी म्हणतात. देश, वय आणि लिंग यांच्या विपरीत असणाऱ्या केशरचना, चालणे, उभे राहणे इत्यादी आणि नृत्य, गीत इत्यादी अशा दोन प्रकारच्या आकृतीरूप कारणांमुळे स्वतःचा किंवा दुसऱ्याचा जो चित्तविकासरूप 'हास' उत्पन्न होतो, तो निद्रा, श्रम (थकवा), आळस, मूर्च्छा इत्यादी व्यभिचारी भावांनी आणि निद्रा, श्रम, आळस, मूर्च्छा, डोळे मिचकावणे इत्यादी अनुभावांनी, तसेच ऐकलेल्या संबंधाने निद्रा, श्रम, आळस, मूर्च्छा रूप व्यभिचारी भावांच्या कारणाने पुष्ट झाल्यावर 'हास्य' नावाचा रस होतो. तो हास्य रस बहुतांश करून स्त्रिया आणि कनिष्ठ प्रकृतीच्या लोकांमध्ये होतो. 'विकृत आहे ती आकृती', 'ती आहे आदी ज्यांच्या', 'निद्रा, श्रम आणि आळस व मूर्च्छा', 'ते आहेत आदी ज्यांच्या अशा डोळे मिचकावणे इत्यादी अनुभावांचे', 'आणि ते व्यभिचारी आहेत', 'स्त्री आहे आदी ज्यांच्या अशा कनिष्ठ प्रकृतीचे लोक' असे हे वाक्य आहे.

හස්සප්පභෙද

हास्याचे प्रकार

359.

३५९.

සිතමිහ විකාසිනයනං,කිඤ්චා’ලක්ඛියදිජන්තු තං හසිතං;

මධුරස්සරං විහසිතං,සංසසිරොකම්පමුපහසිතං.

येथे (हास्यामध्ये) डोळे विकसित होणे म्हणजे 'स्मित' (सित) होय; दात थोडे दिसणे म्हणजे 'हसित' होय; मधुर स्वर असणे म्हणजे 'विहसित' होय; आणि खांदे व डोके हलवण्यासह असणे म्हणजे 'उपहसित' होय.

360.

३६०.

අපහසිතං සඤ්ජල’ක්ඛි,වික්ඛිත්තඞ්ගං භවත්‍ය’තිහසිතං;

ද්වෙ ද්වෙ හස්සා කථිතා චෙ’සං,ජෙට්ඨෙ මජ්ඣෙ’ධමෙපි ච කමසො.

डोळ्यांत पाणी (अश्रू) असणे म्हणजे 'अपहसित' होय; आणि शरीराचे अवयव इकडेतिकडे फेकणे (हातपाय झाडणे) म्हणजे 'अतिहसित' होय. या हास्यांपैकी दोन-दोन प्रकार क्रमाने ज्येष्ठ (उत्तम), मध्यम आणि अधम (कनिष्ठ) प्रकृतीच्या लोकांमध्ये सांगितले आहेत.

359-360. හස්සෙ භෙදමාහ ‘‘සිත’’මිච්චාදිනා. ඉහ හස්සෙ විකාසීනි නයනානි යස්ස තං සිතං, කිඤ්චි ආලක්ඛියා දිජා දන්තා යස්ස තං හසිතං. එවං මධුරො සරො සද්දො යස්ස තං විහසිතං. අංසසිරොකම්පෙන සහ වත්තමානං උපහසිතං, සහ ජලෙන අස්සුනා වත්තමානානි අක්ඛීනි [Pg.349] යස්ස තං අපහසිතං. වික්ඛිත්තානි ඉතො තතො පසාරිතානි අඞ්ගානි යස්ස තං අතිහසිතං නාම. එසඤ්ච සිතාදීනං මජ්ඣෙ ද්වෙ ද්වෙ හස්සා ආදිතො පට්ඨාය කමසො යථාක්කමෙන ජෙට්ඨෙ මජ්ඣෙ අධමෙපි ච කථිතාති සම්බන්ධො. පුරාතනෙහීති විඤ්ඤායති.

३५९-३६०. “सित” (स्मित) इत्यादींद्वारे हास्याचे भेद सांगतात. येथे हास्यामध्ये ज्याचे डोळे विकसित होतात ते 'स्मित' (सित) होय; ज्याचे दात थोडे दिसतात ते 'हसित' होय. त्याचप्रमाणे ज्याचा स्वर (आवाज) मधुर असतो ते 'विहसित' होय. खांदे आणि डोके हलवण्यासह असणारे ते 'उपहसित' होय; डोळ्यांत पाण्यासह (अश्रूंसह) असणारे ते 'अपहसित' होय. इकडेतिकडे पसरवलेले (फेकलेले) अवयव असणारे ते 'अतिहसित' होय. आणि या स्मित इत्यादींपैकी सुरुवातीपासून दोन-दोन हास्य प्रकार क्रमाने ज्येष्ठ, मध्यम आणि अधम प्रकृतीच्या लोकांमध्ये सांगितले आहेत, असा संबंध आहे. 'प्राचीन आचार्यांनी' असे म्हटले आहे, असे समजले जाते.

359-360. ඉදානි හස්සභෙදං දස්සෙති ‘‘සිත’’මිච්චාදිනා. ඉහ ඉමස්මිං හස්සවිසයෙ විකාසිනයනං විවටනයනං සිතං නාම. කිඤ්චි ආලක්ඛියදිජං තු කිඤ්චි දිස්සමානදන්තං, තං හසිතං නාම. මධුරස්සරං මධුරනාදං විහසිතං නාම. සංසසිරොකම්පං අංසසිරොකම්පසහිතං උපහසිතං නාම. සජලක්ඛි අස්සුවිලොචනසහිතං අපහසිතං නාම. වික්ඛිත්තඞ්ගං අට්ඨානෙ පසාරණවසෙන වික්ඛිත්තහත්ථපාදාදිඅවයවවන්තං අතිහසිතං නාම භවති. එසං ඡන්නං කමසො කමෙන ද්වෙ ද්වෙ ජෙට්ඨෙ මජ්ඣෙ අධමෙපි විසයෙ කථිතා පුරාතනෙහි භාසිතාති. විකාසීනි නයනානි අස්සෙති ච, කිඤ්චි ඊසකං ආලක්ඛියා දිජා යස්සෙති ච, මධුරො සරො අස්සෙති ච, අංසො ච සිරො චෙති ච, අංසසිරසො කම්පොති ච, තෙන සහ වත්තතීති ච, සහ ජලෙන වත්තමානානි අක්ඛීනි යස්සෙති ච, අනුස්වරාගමො. වික්ඛිත්තානි අඞ්ගානි යස්සෙති ච වාක්‍යං. සිතහසිතද්වයං උත්තමෙ, විහසිතඋපහසිතද්වයං මජ්ඣිමෙ, අපහසිතඅතිහසිතද්වයං අධමෙ වත්තතෙ. එවං සිතාදයො අනුරූපවිභාවාදිනා පයුත්තා ඉමෙ රසා’වත්ථං පාපුණන්තීති අධිප්පායො.

३५९-३६०. आता "सित" इत्यादींद्वारे हास्यरसाचे भेद दाखवितात. येथे या हास्यविषयात डोळे प्रफुल्लित किंवा विकसित होणे म्हणजे 'सित' (मंदस्मित) होय. थोडे दात दिसणे म्हणजे 'हसित' (हसणे) होय. मधुर स्वर किंवा मधुर नाद असणे म्हणजे 'विहसित' होय. खांदे आणि डोके हलविण्यासह असणे म्हणजे 'उपहसित' होय. डोळ्यात पाणी किंवा अश्रू असणे म्हणजे 'अपहसित' होय. अयोग्य ठिकाणी हात-पाय इत्यादी अवयव पसरविल्यामुळे विखुरलेले अंग असणे म्हणजे 'अतिहसित' होय. या सहा प्रकारांचे क्रमाने दोन-दोन प्रकार उत्तम, मध्यम आणि अधम वर्गाच्या विषयात प्राचीन आचार्यांनी सांगितले आहेत. प्रफुल्लित डोळे असणे, थोडे दात दिसणे, मधुर स्वर असणे, खांदे आणि डोके हलविणे, डोळ्यात पाणी असणे आणि विखुरलेले अंग असणे हे यांचे स्पष्टीकरण आहे. 'सित' आणि 'हसित' हे दोन उत्तम पात्रांमध्ये, 'विहसित' आणि 'उपहसित' हे दोन मध्यम पात्रांमध्ये, तर 'अपहसित' आणि 'अतिहसित' हे दोन अधम पात्रांमध्ये आढळतात. अशा प्रकारे सितादी प्रकार योग्य विभाव इत्यादींनी युक्त होऊन रसावस्थेला प्राप्त होतात, असा अभिप्राय आहे.

හස්සරසස්ස එවමුදාහරණං ඤාතබ්බං –

हास्यरसाचे उदाहरण याप्रमाणे जाणावे –

පූජෙසි කණ්ඨමණිනා අපි යො පසන්නො,ධම්මෙ පුරා’සමධුරං විධුරං ස හන්තුං;

ගොපෙන්තියාපි වචනෙන ථියා සභාවං;

භත්තිං අකාසි ඵරුසෙ මයි නාගරාජාති.

"जो पूर्वी धर्मावर प्रसन्न होऊन आपल्या कंठमण्यानेही पूजा करीत असे, तो नागराज आता स्वतःचा स्वभाव लपविणाऱ्या स्त्रीच्या शब्दांवर विश्वास ठेवून, अतुलनीय अशा विधुर पंडिताचा वध करण्यासाठी, माझ्यासारख्या क्रूर व्यक्तीवर भक्ती (विश्वास) करीत आहे."

යො [Pg.350] පුරා පුබ්බෙ ධම්මෙ තස්ස ධම්මකථනෙ පසන්නො කණ්ඨමණිනා අපි අත්තනො අනග්ඝකණ්ඨමණිනාපි තං පූජෙසි, සො නාගරාජා සභාවං අත්තනො අධිප්පායං ගොපෙන්තියා අපි ථියා වචනෙන ඉත්ථියා වචනෙන අසමධුරං තුල්‍යරහිතං විධුරං විධුරපණ්ඩිතං හන්තුං විනාසනත්ථං ඵරුසෙ චණ්ඩෙ මයි භත්තිං අකාසීති. ඉහ එකස්මිංයෙව වත්ථුනි නාගරාජස්ස පසාදවධවිධානාදිවිපරීතප්පවත්ති ආලම්බණවිභාවො, පඨමං අනග්ඝපියවත්ථූහි පූජිතභාවො ච බොධිසත්තස්ස අතුල්‍යභාවො ච ඉත්ථිවචනස්ස සම්පටිච්ඡනභාවො ච තස්සාධිප්පායස්ස අඤ්ඤාතභාවො ච පුණ්ණකස්ස චණ්ඩභාවො චෙති ඉමෙහි සබ්බවචනෙහි උද්දීපනවිභාවො දස්සිතො. ඉමෙහි උද්දීපිතඨායීභාවසඞ්ඛතො හාසො වාක්‍යසාමත්ථියා පකාසිතො හාසවිරොධිනිබ්බෙදාදිවජ්ජිතා සමාලසියසන්තොසඅස්සුවෙපථාදිකා බ්‍යභිචාරීභාවා සාත්තිකාභාවා ච එවං සාමත්ථියෙන දීපිතා. තදනුරූපවිභාවාදිපකාසකා යථාවුත්තකවිප්පයොගා අනුභාවා නාම හොන්ති. හස්සභෙදෙන මජ්ඣිමෙ පුරිසෙ වත්තබ්බාපි හසිතඋපහසිතා ද්වෙ ඉමා දට්ඨබ්බා.

जो पूर्वी धर्मावर आणि त्यांच्या धर्मकथनावर प्रसन्न होऊन आपल्या अमूल्य कंठमण्यानेही त्यांची पूजा करीत असे, तो नागराज स्वतःचा हेतू लपविणाऱ्या स्त्रीच्या शब्दांमुळे, अतुलनीय अशा विधुर पंडिताचा नाश करण्यासाठी माझ्यासारख्या क्रूर आणि उग्र व्यक्तीवर भक्ती (विश्वास) करीत आहे. येथे एकाच विषयात नागराजाची प्रसन्नता आणि वध करण्याची इच्छा ही विपरीत प्रवृत्ती 'आलंबन विभाव' आहे. सुरुवातीला अमूल्य व प्रिय वस्तूंनी केलेली पूजा, बोधिसत्त्वांचे अतुलनीयत्व, स्त्रीच्या शब्दांचा स्वीकार करणे, तिचा खरा हेतू न समजणे आणि पुण्णकाचा क्रूर स्वभाव या सर्व शब्दांद्वारे 'उद्दीपन विभाव' दर्शविला आहे. यांद्वारे उद्दीपित झालेला स्थायीभाव असलेला 'हास' (हास्य) वाक्याच्या सामर्थ्याने प्रकट होतो. हास्यविरोधी असलेल्या निर्वेदादी भावांनी रहित असलेले आळस, संतोष, अश्रू, कंप इत्यादी व्यभिचारी भाव आणि सात्त्विक भाव अशा प्रकारे सामर्थ्याने प्रकाशित होतात. त्याला अनुरूप असणारे विभाव इत्यादी प्रकट करणारे आणि वर सांगितलेल्या विप्रयोगाला दर्शविणारे 'अनुभाव' असतात. हास्यभेदांमध्ये मध्यम पुरुषांच्या बाबतीत 'हसित' आणि 'उपहसित' हे दोन प्रकार येथे पाहावे लागतात.

කරුණාඨායීභාව

करुण स्थायीभाव

361.

३६१.

සොකරූපො තු කරුණො-නිට්ඨපත්තිට්ඨනාසතො;

තත්ථා’නුභාවා රුදිත-පලයත්ථම්භකාදයො;

විසාදාලස්‍යමරණ-චින්තාදී බ්‍යභිචාරිනො.

अनिष्टाची प्राप्ती आणि इष्टाचा नाश यांमुळे शोक उत्पन्न होतो, तोच 'करुण' रस होय. तेथे रडणे, विलाप करणे, स्तब्ध होणे इत्यादी 'अनुभाव' आहेत; आणि विषाद, आळस, मरण, चिंता इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' आहेत.

361. ‘‘සොකෙ’’ච්චාදි. අනිට්ඨස්ස පුත්තවියොගාදිනො දෙසනික්කඩ්ඪනාදිනො පත්ති ච ඉට්ඨස්ස ධම්මස්ස, ධනාදිනො වා නාසො ච තතො විභාවභූතෙහි සම්පන්නො සොකරූපො [Pg.351] සොකසභාවො තු කරුණො රසො නාම. තත්ථ උත්තමානං සොකො පුත්තවියොගාදිඅනිට්ඨුප්පත්තිතො, ධම්මාදිඉට්ඨනාසතො ච ජායතෙ. නීචානං තු දෙසනික්කඩ්ඪනාදිඅනිට්ඨුප්පත්තිතො, ධනාදිඉට්ඨනාසතො ච, පරෙසං ධනාදිනාසතො තු උත්තමස්සෙව මහාකාරුණිකත්තා, සෙසං සුබොධං. අනුභාවො පනෙත්ථ යථොචිත්‍යං නිරූපයිතබ්බො.

३६१. "सोके" इत्यादी. अनिष्टाची म्हणजे पुत्रवियोग, देशातून हाकलून देणे इत्यादींची प्राप्ती आणि इष्टाचा म्हणजे धर्म, धन इत्यादींचा नाश या विभावजन्य कारणांमुळे उत्पन्न होणारा शोकरूप किंवा शोकस्वभाव असलेला रस म्हणजे 'करुण रस' होय. तेथे उत्तम पुरुषांचा शोक हा पुत्रवियोगासारख्या अनिष्टाच्या प्राप्तीमुळे आणि धर्मासारख्या इष्टाच्या नाशामुळे उत्पन्न होतो. कनिष्ठ लोकांचा शोक हा देशातून हाकलून देण्यासारख्या अनिष्टाच्या प्राप्तीमुळे आणि धनासारख्या इष्टाच्या नाशामुळे उत्पन्न होतो. इतरांच्या धनादीच्या नाशामुळे होणारा शोक हा केवळ महाकारुणिक असल्यामुळे उत्तम पुरुषांनाच होतो. उर्वरित भाग समजण्यास सोपा आहे. येथे अनुभाव योग्यतेनुसार समजून घ्यावा.

361. ඉදානි කරුණාරසපොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘සොක’’ඉච්චාදිනා. අනිට්ඨප්පත්තිට්ඨනාසතො පුත්තවියොගාදිනො, දෙසචාගාදිනො වා අනිට්ඨස්ස උප්පත්ති ච සීලාදිනො, ධනාදිනො වා ඉට්ඨස්ස කන්තිවත්ථුනො විනාසො චාති ඉමෙහි ආලම්බණවිභාවෙහි කරණභූතෙහි උප්පන්නො සොකරූපො තු සොකසභාවො පන කරුණො කරුණාරසො නාම හොති. තත්ථ කරුණාරසෙ රුදිතපලයත්ථම්භකාදයො රුදිතො පලයො ථම්භොතිආදයො අනුභාවා නාම භවන්තීති. ථම්භාදීනං සරූපො හෙට්ඨා වුත්තොව. විසාදආලස්‍යමරණචින්තාදයො බ්‍යභිචාරිනො තස්මිංයෙව බ්‍යභිචාරිනො භවන්ති. ඉහ පුත්තවියොගාදිඅනිට්ඨප්පත්තියා ච සීලධම්මාදිඉට්ඨනාසනෙන ච උත්තමානං සොකො උප්පජ්ජති, දෙසචාගාදිඅනිට්ඨප්පත්තියා ච ධනාදිඉට්ඨනාසනෙන ච නීචානං. අඤ්ඤෙසං ධනාදිවිනාසනෙන පන මහාකරුණිකත්තා උත්තමස්සෙව උප්පජ්ජති. තස්මිං විසයෙ සො සොකො සෙසානං නුප්පජ්ජති. තස්මා යථාරහං පයොගො කාතබ්බො. සොකස්ස රූපො සභාවොති ච, අනිට්ඨස්ස පත්තීති ච, ඉට්ඨස්ස නාසොති ච, අනිට්ඨප්පත්ති ච ඉට්ඨනාසො චෙති ච, රුදිතඤ්ච පලයො ච ථම්භකො චෙති ච, තෙ ආදි යෙසමිති ච, විසාදො ච ආලස්‍යඤ්ච මරණඤ්ච චින්තා චෙති ච, තා ආදි යෙසමිති ච වාක්‍යං. ඉමස්ස කරුණාරසස්ස ලක්ඛියමෙවං දට්ඨබ්බං –

३६१. आता "शोक" इत्यादींद्वारे करुण रसाच्या पोषणाचा क्रम दाखवितात. अनिष्टाची प्राप्ती आणि इष्टाचा नाश म्हणजे पुत्रवियोग, देशत्याग इत्यादी अनिष्टांची उत्पत्ती आणि शील, धन इत्यादी प्रिय वस्तूंचा विनाश या आलंबन विभावांच्या कारणांमुळे उत्पन्न होणारा शोकरूप किंवा शोकस्वभाव असलेला रस म्हणजे 'करुण रस' होय. त्या करुण रसात रडणे, विलाप करणे, स्तब्ध होणे इत्यादी अनुभाव असतात. स्तब्धता इत्यादींचे स्वरूप खाली सांगितलेच आहे. विषाद, आळस, मरण, चिंता इत्यादी व्यभिचारी भाव त्यातच उत्पन्न होतात. येथे पुत्रवियोगासारख्या अनिष्टाच्या प्राप्तीमुळे आणि शीलधर्मासारख्या इष्टाच्या नाशामुळे उत्तम पुरुषांना शोक उत्पन्न होतो; तर देशत्यागासारख्या अनिष्टाच्या प्राप्तीमुळे आणि धनासारख्या इष्टाच्या नाशामुळे कनिष्ठ लोकांना शोक होतो. इतरांच्या धनादीच्या विनाशाने केवळ महाकारुणिक असल्यामुळे उत्तम पुरुषांनाच शोक उत्पन्न होतो. त्या विषयात इतरांना तो शोक उत्पन्न होत नाही. म्हणून योग्यतेनुसार त्याचा प्रयोग करावा. शोकाचे रूप किंवा स्वभाव, अनिष्टाची प्राप्ती, इष्टाचा नाश, अनिष्टप्राप्ती आणि इष्टनाश, रडणे, विलाप आणि स्तब्धता इत्यादी, विषाद, आळस, मरण आणि चिंता इत्यादी हे या वाक्यांचे स्पष्टीकरण आहे. या करुण रसाचे उदाहरण याप्रमाणे पाहावे –

ආකඩ්ඪිතෙ’කසතරාජපුරක්ඛතො [Pg.352] යො,ධම්මෙන ආසනමලංකුරුතෙ ජිනොව;

සො අස්සවාලමවලම්බිය දානි නීතො,යක්ඛෙන ලොකතිලකො කුරුතෙ කිමෙකොති.

"जो एकशे एक राजांनी वेढलेला असून, जिनाप्रमाणे (बुद्धाप्रमाणे) धर्माने (धर्माचरणाने किंवा धर्मोपदेशाने) आसनाला अलंकृत करीत असे; तो जगाचा टिळक (श्रेष्ठ पुरुष) आता यक्षाने ओढून नेला असून, घोड्याच्या शेपटीला लटकून काय बरे करीत असेल?"

යො එකසතරාජපුරක්ඛතො රාජූනං එකසතෙන පරිවාරිතො ජිනො ඉව බුද්ධො ඉව ධම්මෙන මධුරධම්මකථනෙන ආසනං ධම්මාසනං අලංකුරුතෙ සජ්ජෙති, ලොකතිලකො ලොකස්ස පියතාය තිලකාලඞ්කාරභූතො සො විධුරපණ්ඩිතො යක්ඛෙන පුණ්ණකෙන ආකඩ්ඪිතො හුත්වා නීතො අස්සවාලං අවලම්බිය ඉදානි එකො කිං කුරුතෙති. ඉහානීතොති දස්සිතපියවත්ථුවියොගො සොකස්ස ආලම්බණවිභාවො හොති. ‘‘ආකඩ්ඪිතෙකසතරාජෙ’’ච්චාදිනා සකලෙන වාක්‍යෙන උද්දීපනවිභාවො දස්සිතො, උද්දීපිතසොකසඞ්ඛාතඨායීභාවො ච විසාදාලස්‍යචින්තාදිකො බ්‍යභිචාරීභාවො ච රුදිතපලයථම්භකාදිකා විභාවාදිබොධකඅනුභාවා ච වාක්‍යසාමත්ථියෙන දීපිතා හොන්ති.

जो एकशे एक राजांनी वेढलेला, जिनाप्रमाणे म्हणजेच बुद्धाप्रमाणे धर्माने (मधुर धर्मकथनाने) आसनाला (धर्मासनाला) अलंकृत करीत असे, जगाचा टिळक (लोकांचा प्रिय असल्यामुळे टिळकाप्रमाणे अलंकाररूप असलेला) तो विधुर पंडित यक्ष पुण्णकाने ओढून नेला असता, घोड्याच्या शेपटीला लटकून आता एकटा काय करीत असेल? येथे 'नेला गेला' यावरून दर्शविलेला प्रिय वस्तूचा वियोग हा शोकाचा 'आलंबन विभाव' आहे. "आकड्ढिते कसत राजे" इत्यादी संपूर्ण वाक्याने 'उद्दीपन विभाव' दर्शविला आहे. उद्दीपित झालेल्या शोकरूप स्थायीभाव, विषाद, आळस, चिंता इत्यादी व्यभिचारी भाव आणि रडणे, विलाप, स्तब्धता इत्यादी विभावबोधक अनुभाव वाक्याच्या सामर्थ्याने प्रकाशित होतात.

රුද්දඨායීභාව

रौद्र स्थायीभाव

362.

३६२.

කොධො මච්ඡරියාදීහි, පොසෙ තාසමදාදිභි;

නයනාරුණතාදීහි, රුද්දො නාම රසො භවෙ.

मत्सर इत्यादींमुळे क्रोध उत्पन्न होतो, तो त्रास, मद इत्यादींनी पुष्ट होतो आणि डोळे लाल होणे इत्यादी अनुभावांनी युक्त असतो, त्याला 'रौद्र' रस म्हणतात.

362. ‘‘කොධො’’ඉච්චාදි, සුබොධං. එත්ථ පඨමෙන ආදිසද්දෙන අවික්ඛෙපඋපහාසාදයො විභාවා ගහිතා, දුතියෙන උග්ගසම්භමාදයො බ්‍යභිචාරිනො, තතියෙන භූකුටිපුරණඔට්ඨනිප්පීළනාදයො අනුභාවා.

३६२. "कोधो" इत्यादी समजण्यास सोपे आहे. येथे पहिल्या 'आदि' शब्दाने अविक्षेप, उपहास इत्यादी विभाव घेतले आहेत; दुसऱ्याने उग्रता, संभ्रम इत्यादी व्यभिचारी भाव; आणि तिसऱ्याने भुवया चढवणे, ओठ दाबणे इत्यादी अनुभाव घेतले आहेत.

362. ඉදානි රුද්දරසස්ස පොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘කොධො’’ඉච්චාදිනා. කොධො මච්ඡරියාදීහි මච්ඡරියඅවික්ඛෙපඋපහාසාදීහි ආලම්බණාදීහි විභාවෙහි ච හෙතුභූතෙහි තාසමදාදීහි තාසමදඋග්ගතසම්භමාදීහි බ්‍යභිචාරීභාවෙහි [Pg.353] ච නයනාරුණතාදීහි නෙත්තරත්තසුභඞ්ගඔට්ඨපීළනාදීහි අනුභාවෙහි ච කරණභූතෙහි පොසෙ සති රුද්දො නාම රසො භවෙති. මච්ඡරියං ආදි යෙසන්ති ච, තාසො ච මදො චෙති ච, තෙ ආදි යෙසමිති ච, නයනානි ච තානි අරුණානි චාති ච, තෙසං භාවොති ච, සා ආදි යෙසමිති ච වාක්‍යං.

३६२. आता रौद्र रसाच्या पोषणाचा क्रम "कोधो" इत्यादींद्वारे दाखवितात. मत्सर, अविक्षेप, उपहास इत्यादी आलंबन विभाव कारणीभूत असताना, आणि त्रास, मद, उग्रता, संभ्रम इत्यादी व्यभिचारी भावांनी आणि डोळे लाल होणे, भुवया चढवणे, ओठ दाबणे इत्यादी अनुभावांनी पुष्ट झालेला क्रोध म्हणजेच 'रौद्र रस' होय. मत्सर इत्यादी, त्रास आणि मद इत्यादी, डोळे लाल होणे आणि त्यांची अवस्था इत्यादी हे या वाक्यांचे स्पष्टीकरण आहे.

රුද්දරසස්ස උදාහරණමෙවං දට්ඨබ්බං –

रौद्र रसाचे उदाहरण याप्रमाणे पाहावे –

යක්ඛෙන භො අධිගතොසි මනුස්සභක්ඛෙ,නා’ස්සස්ස වාල’මවලම්බ පුරං අවෙක්ඛ;

වෙරම්භවාතමුඛචුණ්ණිතසබ්බගත්තො,මච්චො කථං පුනපි පස්සති ජීවලොකන්ති.

"हे माणसा, तू मनुष्यभक्षक यक्षाच्या हाती सापडला आहेस! आता घोड्याच्या शेपटीला लटकून आपल्या नगराकडे शेवटचे पाहून घे; कारण वेरंभ वाऱ्याच्या तडाख्याने ज्याचे सर्व शरीर चूर्ण झाले आहे, असा मनुष्य पुन्हा जिवंत लोकाला (या जगाला) कसा पाहू शकेल?"

භො මනුස්සභක්ඛෙන යක්ඛෙන අධිගතොසි ගහිතො අසි, අස්සස්ස වාලමවලම්බ වාලධිං ගහෙත්වා ඉදානෙව පුරං අවෙක්ඛ තුය්හං නගරං ඔලොකෙහි, තථෙව හි වෙරම්භවාතමුඛචුණ්ණිතසබ්බගත්තො වෙරම්භවාතස්ස අභිමුඛිචුණ්ණිතසකලසරීරො මච්චො මනුස්සො ජීවලොකං සත්තලොකං පුනපි කථං පස්සතීති. ඉහ මච්ඡරියාදිවිභාවා ච කොධාදිසඞ්ඛාතො ඨායීභාවො ච වාක්‍යසාමත්ථියා දීපිතා හොන්ති, අපරද්ධෙන තාසමදඋග්ගතාදිබ්‍යභිචාරීභාවා විභාවිතා හොන්ති. සමුදායෙන නයනාරුණතාදයො අනුභාවා සූචිතා හොන්ති.

"हे माणसा, तू मनुष्यभक्षक यक्षाच्या हाती सापडला आहेस (पकडला गेला आहेस), घोड्याची शेपटी धरून आताच तुझ्या नगराकडे पाहून घे (अवलोकन कर). कारण वेरंभ वाऱ्याच्या तडाख्याने ज्याचे सर्व शरीर चूर्ण झाले आहे, असा मनुष्य पुन्हा जिवंत लोकाला (प्राणिमात्रांच्या जगाला) कसा पाहू शकेल?" येथे मत्सर इत्यादी विभाव आणि क्रोधादी स्थायीभाव वाक्याच्या सामर्थ्याने प्रकाशित होतात. अपराधाने त्रास, मद, उग्रता इत्यादी व्यभिचारी भाव स्पष्ट होतात. एकत्रितपणे डोळे लाल होणे इत्यादी अनुभाव सूचित होतात.

වීරඨායීභාව

वीर स्थायीभाव

363.

३६३.

පතාපවික්කමාදීහු-ස්සාහො විරොති සඤ්ඤිතො;

රණදානදයායොගා, වීරො’යං තිවිධො භවෙ;

තෙවා’නුභාවා ධිතිම-ත්‍යාදයො බ්‍යභිචාරිනො.

प्रताप, पराक्रम इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेला उत्साह 'वीर' रस म्हणून ओळखला जातो. युद्ध, दान आणि दया यांच्या योगाने हा वीर रस तीन प्रकारचा होतो. तेथे युद्ध करणे इत्यादी अनुभाव असतात आणि धृती (धैर्य), मती इत्यादी व्यभिचारी भाव असतात.

363. ‘‘පතාපි’’ච්චාදි. පතාපො සත්තුසන්තාපකාරී තෙජො, වික්කමො පරමණ්ඩලක්කමන්තං, තෙ ආදයො යෙසං බලාවික්ඛෙපාදීනං [Pg.354] පටිපුග්ගලගතානං විභාවානං, තෙහි ජාතො උස්සාහො රසත්තමාපන්නො වීරො රසොති සඤ්ඤිතො, අයං වීරො රණදානදයායොගා තිවිධො භවෙ යුද්ධවීරො දානවීරො දයාවීරොති, තෙ යුද්ධකරණාදයො එව තත්ථ අනුභාවා භවන්ති. ධිතිමතිඋග්ගතාදයො බ්‍යභිචාරිනො භවන්තීති.

३६३. "प्रताप" इत्यादी. प्रताप म्हणजे शत्रूला संताप देणारे तेज, पराक्रम म्हणजे शत्रूच्या राज्यावर आक्रमण करणे; हे ज्यांचे आदि आहेत अशा प्रतिपक्षाच्या बल, अविक्षेप इत्यादी विभावांमुळे उत्पन्न झालेला उत्साह जेव्हा रसावस्थेला प्राप्त होतो, तेव्हा त्याला 'वीर रस' असे म्हणतात. हा वीर रस युद्ध, दान आणि दया यांच्या योगाने तीन प्रकारचा होतो – युद्धवीर, दानवीर आणि दयावीर. तेथे युद्ध करणे इत्यादीच अनुभाव असतात. धृती, मती, उग्रता इत्यादी व्यभिचारी भाव असतात.

363. ඉදානි වීරරසභෙදං, පොසනක්කමඤ්ච දස්සෙති ‘‘පතාප’’ඉච්චාදිනා. පතාපවික්කමාදීහි අඤ්ඤරාජූනං දණ්ඩජතෙජසඞ්ඛතපතාපො, තෙසමෙව පරමණ්ඩලක්කමනසඞ්ඛාතවික්කමො ඵලභෙදො චෙතිආදීහි උප්පන්නො උස්සාහො වීරොති වීරරසොති සඤ්ඤිතො කවීහි ඤාතො, අයං වීරරසො රණදානදයායොගා යුද්ධචාගකරුණායොගෙන හෙතුභූතෙන තිවිධො භවෙ. තෙ එව රණදානදයා එව ඉමා අනුභාවා නාම හොන්ති. ධිතිමත්‍යාදයො ධිතිමතිඋග්ගතගබ්බාදයො බ්‍යභිචාරිනො භාවා හොන්තීති. යුද්ධවීරදානවීරදයාවීරවසෙන වීරරසො තිවිධො හොති. පතාපො ච වික්කමො චෙති ච, තෙ ආදි යෙසමිති ච, රණො ච දානඤ්ච දයා චෙති ච, තාහි යොගොති ච, තයො විධා පකාරා අස්සාති ච, ධිති ච මති චෙති ච, තා ආදි යෙසමිති ච වාක්‍යං.

३६३. आता वीर रसाचे भेद आणि त्याच्या पोषणाचा क्रम "प्रताप" इत्यादींद्वारे दाखवितात. प्रताप आणि पराक्रम इत्यादींमुळे म्हणजे इतर राजांच्या दंडात्मक तेजाला प्रताप म्हणतात, आणि त्यांच्याच परराज्यावरील आक्रमणाला पराक्रम म्हणतात, या फलभेदादींमुळे उत्पन्न झालेला उत्साह कवींनी 'वीर रस' म्हणून ओळखला आहे. हा वीर रस युद्ध, दान आणि दया यांच्या योगाने (युद्ध, त्याग आणि करुणा यांच्या कारणाने) तीन प्रकारचा होतो. युद्ध, दान आणि दया हेच येथे अनुभाव असतात. धृती, मती, उग्रता, गर्व इत्यादी व्यभिचारी भाव असतात. युद्धवीर, दानवीर आणि दयावीर या भेदांमुळे वीर रस तीन प्रकारचा होतो. प्रताप आणि पराक्रम इत्यादी, युद्ध, दान आणि दया इत्यादी, त्यांच्याशी योग, त्याचे तीन प्रकार, धृती आणि मती इत्यादी हे या वाक्यांचे स्पष्टीकरण आहे.

වීරරසස්ස උදාහරණමෙවං දට්ඨබ්බං –

वीर रसाचे उदाहरण याप्रमाणे पाहावे –

විඤ්ඤාපෙත්වා කුවෙරං සුමහති-මපි චෙ’කොවකුම්භණ්ඩසෙනං,උත්තාසෙත්වා ගහෙත්වා මණිරතනවරංලක්ඛමාධාය ජූතෙ;

ජෙත්වා කොරබ්‍යරාජං සචිවරතන-මුද්ධච්ච රඤ්ඤං සතම්හා,එත්ථානෙත්වා’දියිස්සං සුයුවතිරතනංකො මමෙ’ත්ථ’ත්ථි භාරොති.

"कुबेराला विनंती करून किंवा कुंभंडाच्या विशाल सेनेला भयभीत करून श्रेष्ठ मणिरत्न प्राप्त करीन; द्युतात (जुगारात) लाख पणाला लावून, कौरव्य राजाला जिंकून आणि शंभर राजांमधून श्रेष्ठ अमात्याला (विधुर पंडिताला) सोडवून येथे आणून त्या सुंदर युवतीरत्नाला (इरंदतीला) प्राप्त करीन. यात माझ्यासाठी कोणता मोठा भार (कठीण काम) आहे?"

කුවෙරං [Pg.355] වෙස්සවණමහාරාජං විඤ්ඤාපෙත්වා බොධෙත්වා සුමහතිමපි කුම්භණ්ඩසෙනං අතිමහන්තිං කුම්භණ්ඩසෙනං එකොව උත්තාසෙත්වා භයං ජනෙත්වා මණිරතනවරං ගහෙත්වා ජූතෙ අක්ඛකීළායං ලක්ඛං ආධාය ඨපෙත්වා කොරබ්‍යරාජං ජෙත්වා රඤ්ඤං සතම්හා රාජසම්බන්ධිනා සතෙන සචිවරතනං අමච්චරතනං උද්ධච්ච උද්ධරිත්වා එත්ථානෙත්වා සුයුවතිරතනං සොභනඉත්ථිරතනං ආදියිස්සං ගණ්හිස්සාමි, එත්ථ යථාවුත්තෙසු මම කො භාරො අත්ථීති. එත්ථ ‘‘කො මමෙත්ථත්ථි භාරො’’ති ඉමිනා උස්සාහසඞ්ඛාතො ඨායීභාවො පකාසිතො. එතස්ස උප්පත්තිඋද්දීපනෙසු කාරණභූතස්ස ඉත්ථිරතනස්ස ආදානඛ්‍යාතනාගරාජගතපතාපවික්කමාදිවිභාවො ච, තංතංරූපප්පකාසකකවිවචනසඞ්ඛාතානුභාවො ච ‘‘විඤ්ඤාපෙත්වා’’ඉච්චාදිනා වාක්‍යසාමත්ථියෙන පටිපාදනීයා හොන්ති. ‘‘සුමහතිමපි කුම්භණ්ඩසෙනං එකො’’ති ච, ‘‘රඤ්ඤං සතම්හා සචිවරතනමුද්ධච්චා’’ති ච ඉමෙහි ධිතිඋග්ගතගබ්බාදයො ච, ‘‘විඤ්ඤාපෙත්වා කුවෙර’’න්ති ච, ‘‘උත්තාසෙත්වා කොරබ්‍යරාජ’’න්ති ච, ‘‘එත්ථානෙත්වා ඉච්චාදයො’’ති ච ඉමෙහි මත්‍යාදයො ච බ්‍යභිචාරිනො භාවා විභාවිතා හොන්ති. ඉමෙහි විභාවානුභාවබ්‍යභිචාරීභාවෙහි යුද්ධවීරරසො පොසිතොති දට්ඨබ්බො. ඉමිනායෙව නයෙන දානවීරාදයො විඤ්ඤාතබ්බා.

कुवेर वैश्रवण महाराजांना समजावून (विनंती करून) आणि बोध करून, अत्यंत विशाल अशा कुंभांड सेनेला, अतिशय मोठ्या कुंभांड सेनेला एकट्यानेच भयभीत करून, त्यांच्यात भीती निर्माण करून, श्रेष्ठ मणिरत्न घेऊन, द्यूत खेळात (फाशांच्या खेळात) लक्ष (लाख) पणाला लावून, कोरव्य राजाला जिंकून, राजाच्या शंभर नातेवाईक राजांमधून श्रेष्ठ अमात्यरत्न (विदुर पंडित) यांना खेचून काढून, येथे आणून, सुंदर युवतीरत्न (शोभन स्त्रीरत्न) मी प्राप्त करीन, ग्रहण करीन; यात वर सांगितलेल्या गोष्टींमध्ये माझा काय भार (कठीण काम) आहे? येथे 'यात माझा काय भार आहे?' याने उत्साहात्मक 'स्थायीभाव' प्रकट केला आहे. याच्या उत्पत्ती आणि उद्दीपनाला कारणीभूत असलेल्या स्त्रीरत्नाचे ग्रहण करणे, प्रसिद्ध नागराजाकडे जाणे, प्रताप, पराक्रम इत्यादी 'विभाव' आहेत; आणि त्या त्या रूपाला प्रकट करणाऱ्या कवीच्या वचनात्मक 'अनुभाव' हे 'विज्ञापेत्वा' (समजावून) इत्यादी वाक्यांच्या सामर्थ्याने प्रतिपादन केले जातात. 'अत्यंत विशाल कुंभांड सेनेला एकटाच' आणि 'राजाच्या शंभरामधून अमात्यरत्नाला खेचून काढून' यांद्वारे धृती (धैर्य), गर्व इत्यादी, आणि 'कुवेराला समजावून', 'कोरव्य राजाला भयभीत करून', 'येथे आणून' इत्यादींद्वारे मती (बुद्धी) इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' स्पष्ट केले आहेत. या विभाव, अनुभाव आणि व्यभिचारी भावांद्वारे 'युद्धवीर रस' पोषित झाला आहे, असे समजावे. याच पद्धतीने दानवीर इत्यादी रसही समजून घ्यावेत.

භයඨායීභාව

भय स्थायीभाव

364.

३६४.

විකාරිසනසත්තාදි-භයුක්කංසො භයානකො;

සෙදාදයො’නුභාවෙ’ත්ථ,තාසාදී බ්‍යභිචාරිනො.

विकारी आवाज, प्राणी इत्यादींमुळे भयाचा जो उत्कर्ष होतो, तो 'भयानक रस' होय. येथे घाम येणे इत्यादी 'अनुभाव' आहेत आणि त्रास (भीती) इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' आहेत.

364. ‘‘විකාරි’’ච්චාදි. විකාරි අසභාවප්පවත්තො විරුද්ධො සනො සද්දො සත්තො ච, තෙ ආදයො යෙසං සුඤ්ඤාරඤ්ඤාදීනං [Pg.356] ඉත්ථිනීචප්පකතිසම්භවන්තානං, විභාවානං, ගුරුආදීනං වා උත්තමානං, තෙහි ජාතස්ස භයස්ස, කිත්තිමස්ස වා උක්කංසො භයානකො නාම රසො. එත්ථ සෙදකම්පනපාදචලනාදයො අනුභාවා, තාසාදයො බ්‍යභිචාරිනො.

३६४. 'विकारी' इत्यादी. विकारी म्हणजे अस्वाभाविकपणे प्रवृत्त झालेला विरुद्ध आवाज (शब्द) आणि प्राणी, जे शून्य अरण्य इत्यादींमध्ये राहणारे, स्त्री किंवा नीच प्रकृतीच्या लोकांमध्ये उत्पन्न होणारे 'विभाव' आहेत, किंवा गुरु इत्यादी उत्तम लोकांच्या बाबतीत जे विभाव आहेत, त्यांच्यामुळे निर्माण झालेल्या स्वाभाविक किंवा कृत्रिम भयाचा उत्कर्ष म्हणजेच 'भयानक' नावाचा रस होय. येथे घाम येणे, थरथरणे, पाय लटपटणे इत्यादी 'अनुभाव' आहेत आणि त्रास (भीती) इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' आहेत.

364. ඉදානි භයානකරසස්ස පොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘විකාරි’’ච්චාදිනා. විකාරිසනසත්තාදිභයුක්කංසො පකතිවිරහෙන විකාරවන්තෙහි විරුද්ධෙහි අසනිසද්දාදිසද්දෙහි, රක්ඛසාදිසත්තෙහි වා විභාවෙහි හෙතුභූතෙහි සඤ්ජාතො සාභාවිකො, කිත්තිමො වා භයපටිබන්ධො උක්කංසො භයානකරසො නාම හොති. එත්ථ භයානකරසවිසයෙ සෙදාදයො දාහසරීරකම්පනාදයො අනුභාවා කායිකවාචසිකප්පයොගසඞ්ඛතා අනුභාවා හොන්ති. තාසාදී බ්‍යභිචාරිනො තාසසඞ්කාදයො ඉහ බ්‍යභිචාරීභාවා හොන්තීති. සනො ච සත්තො චෙති ච, විකාරො එතෙසං අත්ථීති ච, විකාරිනො ච තෙ සනසත්තා චෙති ච, තෙ ආදයො යෙසං සුඤ්ඤාරඤ්ඤාදීනමිති ච, තෙහි ජාතං භයමිති ච, මජ්ඣෙ පදලොපො, තස්ස උක්කංසොති ච, සෙදො ආදි යෙසං කම්පනාදීනමිති ච, තාසො ආදි යෙසං සඞ්කාදීනමිති ච වාක්‍යං. ඉත්ථිනීචප්පකතිකානං භයහෙතු විකාරිසනසත්තාදි, උත්තමානං ගුරුආදි.

३६४. आता 'विकारी' इत्यादींद्वारे भयानक रसाच्या पोषणाचा क्रम दाखवितात. 'विकारिसनसत्तादिभयुक्कंसो' म्हणजे प्रकृतीचा (स्वाभाविकतेचा) अभाव असल्यामुळे विकारयुक्त, विरुद्ध अशा वीज कोसळण्याच्या आवाजासारख्या शब्दांमुळे किंवा राक्षस इत्यादी प्राण्यांसारख्या कारणीभूत असलेल्या 'विभावां'मुळे निर्माण झालेला स्वाभाविक किंवा कृत्रिम भयाशी संबंधित उत्कर्ष म्हणजेच 'भयानक रस' होय. येथे भयानक रसाच्या विषयात घाम येणे, दाह होणे, शरीर थरथरणे इत्यादी शारीरिक आणि वाचिक प्रयोगांनी युक्त असलेले 'अनुभाव' होतात. त्रास (भीती), शंका इत्यादी येथे 'व्यभिचारी भाव' होतात. 'सद्द' (आवाज) आणि 'सत्त' (प्राणी), ज्यांना विकार आहे ते 'विकारी', आणि ते विकारी आवाज व प्राणी इत्यादी ज्या शून्य अरण्यादींचे विभाव आहेत, त्यांच्यामुळे निर्माण झालेले भय (येथे मध्यमपदलोपी समास आहे), त्याचा उत्कर्ष; घाम येणे इत्यादी ज्या थरथरणे इत्यादींचे आदि आहे, त्रास ज्या शंका इत्यादींचे आदि आहे, असे हे वाक्य आहे. स्त्री आणि नीच प्रकृतीच्या लोकांच्या भयाचे कारण विकारी आवाज, प्राणी इत्यादी आहेत, तर उत्तम लोकांच्या भयाचे कारण गुरु इत्यादी आहेत.

එත්ථ ලක්ඛියමෙවං වෙදිතබ්බං –

येथे याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे समजून घ्यावे –

යං දිට්ඨිසත්ථපතනෙන පරිප්ඵුරන්තී,කුම්භණ්ඩරක්ඛසචමූ ගමිතා සමන්තා;

ආචක්කවාළනග’මස්සගතං පුරීව,භොතො මුහුං මුහු’මපස්සි ස පුණ්ණකො’හන්ති.

दृष्टीरूपी शस्त्राच्या प्रहाराने थरथरणारी, कुंभांड आणि राक्षसांची सेना चहूबाजूंनी चक्रवाळ पर्वतापर्यंत पळवून लावली गेली; घोड्यावर बसलेल्या ज्या आपल्याकडे (पुण्णकाकडे) ती सेना एखाद्या नगराकडे पहावे तशी वारंवार पाहत होती, तो मी 'पुण्णक' नावाचा यक्ष आहे.

දිට්ඨිසත්ථපතනෙන දිට්ඨිසල්ලසම්පාතනෙන පරිප්ඵුරන්තී කම්පමානා සමන්තා පරිසමන්තතො ආචක්කවාළනගං චක්කවාළපබ්බතාවධි ගමිතා පලාපිතා කුම්භණ්ඩරක්ඛසචමූ කුම්භණ්ඩරක්ඛසානං [Pg.357] සෙනා යං අස්සගතං අස්සපිට්ඨෙ නිසින්නකං භොතො භවතං තුම්හාකං පුරී ඉව පුරියා දස්සනමිව මුහුං මුහුං අපස්සි ඛණෙ ඛණෙ අපස්සිත්ථ, සො අහං පුණ්ණකො නාම යක්ඛොති. එත්ථ ‘‘දිට්ඨිසත්ථපතනෙනා’’ති දිට්ඨිසත්ථාරොපනෙන ච ‘‘ස පුණ්ණකො අහ’’න්ති ඉමිනා ච භයජනනස්ස හෙතුභූතවිරුද්ධසත්තසඞ්ඛාතා විභාවා නිද්දිට්ඨා, ‘‘මුහුං මුහු’මපස්සී’’ති රසාවත්ථසම්පත්තභයුක්කංසසඞ්ඛතො ඨායීභාවො විභාවිතො, ‘‘කුම්භණ්ඩරක්ඛසචමූ ගමිතා සමන්තා ආචක්කවාළනග’’න්ති තාසසඞ්කාදිකා බ්‍යභිචාරිනො භාවා ජොතිතා. ‘‘පරිප්ඵුරන්තී’’ති සෙදකම්පාදයො අනුභාවා දස්සිතා හොන්ති.

'दिट्ठिसत्थपतननेन' म्हणजे दृष्टीरूपी शल्य (बाण) मारल्यामुळे 'परिप्फुरन्ती' म्हणजे थरथरणारी, 'समन्ता' म्हणजे चहूबाजूंनी 'आचक्कवाळनगं' म्हणजे चक्रवाळ पर्वताच्या मर्यादेपर्यंत 'गमिता' म्हणजे पळवून लावलेली 'कुम्भाण्डरक्खस चमू' म्हणजे कुंभांड आणि राक्षसांची सेना, 'अस्सगतं' म्हणजे घोड्याच्या पाठीवर बसलेल्या, 'भोतो' म्हणजे आपल्या, तुमच्याकडे 'पुरी इव' म्हणजे नगराच्या दर्शनाप्रमाणे 'मुहुं मुहुं अपस्सि' म्हणजे क्षणाक्षणाला पाहत होती, तो मी 'पुण्णक' नावाचा यक्ष आहे. येथे 'दिट्ठिसत्थपतननेन' म्हणजे दृष्टीरूपी शस्त्राचा रोख करण्याने आणि 'सो पुण्णको अहं' याने भय निर्माण करण्यास कारणीभूत असलेल्या विरुद्ध प्राण्यांच्या रूपातील 'विभाव' निर्दिष्ट केले आहेत. 'मुहुं मुहुं अपस्सि' याने रसावस्थेला प्राप्त झालेल्या भयाचा उत्कर्षरूपी 'स्थायीभाव' स्पष्ट केला आहे. 'कुम्भाण्डरक्खस चमू गमिता समन्ता आचक्कवाळनगं' याने त्रास, शंका इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' प्रकट केले आहेत. 'परिप्फुरन्ती' याने घाम येणे, थरथरणे इत्यादी 'अनुभाव' दर्शविले आहेत.

ජිගුච්ඡාඨායීභාව

जुगुप्सा (घृणा) स्थायीभाव

365.

३६५.

ජිගුච්ඡා රුධිරාදීහි,පූත්‍යාදීහි විරාගතො;

බීභච්ඡො ඛොභනු’බ්බෙගී,කමෙන කරුණායුතො;

නාසාවිකුනනාදීහි,සඞ්කාදීහි’ස්ස පොසනං.

रक्त इत्यादींमुळे, कुजलेल्या गोष्टी इत्यादींमुळे आणि वैराग्यामुळे निर्माण झालेली 'जुगुप्सा' (घृणा) अनुक्रमे क्षोभक, उद्वेगजनक आणि करुणेने युक्त अशी 'बीभत्स रस' बनते. नाक मुरडणे इत्यादी 'अनुभावां'द्वारे आणि शंका इत्यादी 'व्यभिचारी भावां'द्वारे याचे पोषण होते.

365. ‘‘ජිගුච්ඡා’’ඉච්චාදි. රුධිරන්තාදීහි පූතිකිමිආදීහි විරාගතො ච ජාතා ජිගුච්ඡා ගරහා කමෙන ඛොභනො උබ්බෙගී කරුණායුතො ච බීභච්ඡො භවති, නාසාවිකුනනමුඛච්ඡදනාදීහි අනුභාවෙහි, සඞ්කාවෙගාදීහි බ්‍යභිචාරීහි ච අස්ස පොසනං භවතීති.

३६५. 'जिगुच्छा' इत्यादी. रक्त, आतडे इत्यादींमुळे, कुजलेले किडे इत्यादींमुळे आणि वैराग्यामुळे निर्माण झालेली 'जुगुप्सा' म्हणजे घृणा अनुक्रमे क्षोभक, उद्वेगजनक आणि करुणेने युक्त अशी 'बीभत्स रस' बनते. नाक मुरडणे, तोंड झाकणे इत्यादी 'अनुभावां'द्वारे आणि शंका, आवेग इत्यादी 'व्यभिचारी भावां'द्वारे याचे पोषण होते.

365. ඉදානි බීභච්ඡරසස්ස පොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘ජිගුච්ඡා’’ඉච්චාදිනා. රුධිරාදීහි රත්තන්තගුණාදීහි ච, පූත්‍යාදීහි පූතිකිමිආදීහි ච, විරාගතො විරත්තභාවෙන චාති ඉමෙහි තීහි විභාවෙහි හෙතුභූතෙහි උප්පජ්ජමානා ජිගුච්ඡා කමෙන රුධිරාදීනං තිණ්ණං විභාවානං පටිපාටියා ඛොභනො [Pg.358] අනවට්ඨානො අසමාහිතො උබ්බෙගී උබ්බෙගවා කරුණායුතො සොකරූපෙන සහිතො චාති එවං බීභච්ඡො රසො නාම හොති. නාසාවිකුනනාදීහි නාසසඞ්කොචනමුඛපිදහනාදීහි අනුභාවෙහි ච සඞ්කාදීහි ච සඞ්කාආවෙගාදීහි බ්‍යභිචාරීභාවෙහි ච කරණභූතෙහි අස්ස බීභච්ඡරසස්ස පොසනං හොතීති. රුධිරාදීසු තීසු පදෙසු, ඛොභනාදීසු තීසු ච ගම්‍යමානත්තා අවුත්තොපි චසද්දො යොජෙතබ්බො, තස්මා ඛොභනාදීහි තීහි යුත්තොව බීභච්ඡරසො නාමාති දට්ඨබ්බො. රුධිරං ආදි යෙසං අන්තාදීනමිති ච, පූතිආදි යෙසං කිමිආදීනමිති ච, උබ්බෙගො අස්ස බීභච්ඡස්ස අත්ථීති ච, කරුණෙන ආයුතොති ච, නාසාය විකුනනං සඞ්කොචනමිති ච, තං ආදි යෙසං මුඛච්ඡාදනාදීනමිති ච, සඞ්කා ආදි යෙසං ආවෙගාදීනමිති ච වාක්‍යං.

३६५. आता 'जिगुच्छा' इत्यादींद्वारे बीभत्स रसाच्या पोषणाचा क्रम दाखवितात. रक्त इत्यादी म्हणजे लाल रक्त, आतडे इत्यादींमुळे, कुजलेले इत्यादी म्हणजे कुजलेले किडे इत्यादींमुळे आणि वैराग्यामुळे म्हणजे विरक्त भावामुळे, या तीन कारणीभूत असलेल्या 'विभावां'मुळे उत्पन्न होणारी जुगुप्सा (घृणा) अनुक्रमे रक्त इत्यादी तीन विभावांच्या क्रमाने क्षोभक (अस्थिर, असमाहित), उद्वेगजनक (उद्वेगयुक्त) आणि करुणेने युक्त (शोकयुक्त) अशी होऊन 'बीभत्स रस' बनते. नाक मुरडणे इत्यादी म्हणजे नाक संकुचित करणे, तोंड झाकणे इत्यादी 'अनुभावां'द्वारे आणि शंका इत्यादी म्हणजे शंका, आवेग इत्यादी 'व्यभिचारी भावां'द्वारे या बीभत्स रसाचे पोषण होते. 'रुधिरादि' या तीन पदांमध्ये आणि 'खोभन' इत्यादी तीन पदांमध्ये अर्थ स्पष्ट होत असल्यामुळे न सांगितलेला देखील 'च' (आणि) शब्द जोडला पाहिजे, म्हणून क्षोभक इत्यादी तिन्हींनी युक्त असलेलाच 'बीभत्स रस' समजावा. रक्त ज्यांचे आदि आहे ते आतडे इत्यादी, कुजलेले ज्यांचे आदि आहे ते किडे इत्यादी, उद्वेग ज्या बीभत्साला आहे तो उद्वेगी, करुणेने युक्त तो करुणायुत, नाकाचे विकुंचन म्हणजे संकोच करणे, ते ज्यांचे आदि आहे ते तोंड झाकणे इत्यादी, शंका ज्यांचे आदि आहे ते आवेग इत्यादी, असे हे वाक्य आहे.

ඉමස්ස බීභච්ඡස්සොදාහරණමෙවං වෙදිතබ්බං –

या बीभत्स रसाचे उदाहरण खालीलप्रमाणे समजून घ्यावे –

යක්ඛා මච්චකරඞ්කකඞ්කනධරා යෙ නිම්මිතා පුණ්ණකෙ-නු’ත්තංසීකතපාණිපල්ලවධරා හාරීකතන්තොරගා;

ලිත්තා ලොහිතකුඞ්කුමෙහි විධුරෙනෙ’තෙ පිවන්තා වසා-මජ්ජං සීසකපාලපාතිහි පුරෙ ධුත්තා වියො’පෙක්ඛිතාති.

पुण्णकाने निर्माण केलेले जे यक्ष मानवी हाडांचे कडे (कंकण) धारण करणारे, हातांचे तळवे डोक्यावर माळेसारखे धारण करणारे, मानवी आतड्यांचे हार गळ्यात घालणारे, लाल रक्ताच्या कुंकुमाने माखलेले आणि डोक्याच्या कवटीच्या पात्रातून चरबीयुक्त मद्य समोर पिणारे होते; ते यक्ष विदुर पंडितांनी एखाद्या नगरातील मद्यपी धूर्तांप्रमाणे उपेक्षिले (उदासीनतेने पाहिले).

පුණ්ණකෙන යක්ඛෙන නිම්මිතා මච්චකරඞ්කකඞ්කනධරා මනුස්සට්ඨිසඞ්ඛාතකරභූසනධාරිනො උත්තංසීකතපාණිපල්ලවධරා මත්ථකමාලිකතහත්ථතලසඞ්ඛතපල්ලවධාරිනො හාරීකතන්තොරගා මුත්තාහාරීකතමනුස්සන්තසඞ්ඛාතඋරගසම්පයුත්තා ලොහිතකුඞ්කුමෙහි රුධිරසඞ්ඛාතකුඞ්කුමකක්කෙහි ලිත්තා සීසකපාලපාතිහි සීසකපාලසඞ්ඛාතෙහි සරාවෙහි වසාමජ්ජං වසාසඞ්ඛාතසුරං පුරෙ අභිමුඛෙ පිවන්තා යෙ යක්ඛා සියුං, එතෙ යක්ඛා විධුරෙන පණ්ඩිතෙන ධුත්තා විය නගරෙ සුරාධුත්තා විය උපෙක්ඛිතා හොන්තීති. ඉහ ‘‘ලිත්තා ලොහිතකුඞ්කුමෙහී’’ති ච ‘‘උත්තංසීකතපාණිපල්ලවධරා’’ති ච [Pg.359] ‘‘හාරීකතන්තොරගා’’ති ච ඉමෙහි චිත්තක්ඛොභකාරණභූතො රුධිරාදිවිභාවො ච, ‘‘මච්චකරඞ්කකඞ්කනරො’’ති ච ‘‘සීසකපාලපාතිහි වසාමජ්ජං පිවන්තා’’ති ච ඉමෙහි උබ්බෙගවන්තසභාවස්ස හෙතුභූතො පූත්‍යාදිවිභාවො ච පකාසිතො. කරුණායුතසභාවස්ස කාරණභූතවිරජ්ජනවිභාවො ච නාසාවිකුනනාදිඅනුභාවො ච සඞ්කාවෙගාදිබ්‍යභිචාරීභාවො ච බීභච්ඡසඞ්ඛාතඨායීභාවො චාති ඉමෙ සබ්බෙ වාක්‍යසාමත්ථියෙන ගම්මාති වෙදිතබ්බා.

पुण्णक यक्षाने निर्माण केलेले, 'मच्चकरङ्ककङ्कणधरा' म्हणजे मानवी हाडांचे हातातील भूषण धारण करणारे, 'उत्तंसीकतपाणिपल्लवधरा' म्हणजे डोक्यावर माळेसारखे हाताचे तळवे धारण करणारे, 'हारीकतन्तोरगा' म्हणजे मुक्ताहाराप्रमाणे मानवी आतड्यांचे हार गळ्यात घालणारे, 'लोहितकुङ्कुमेहि' म्हणजे रक्ताच्या कुंकुमाने माखलेले, 'सीसकपालपातीहि' म्हणजे डोक्याच्या कवटीच्या पात्रातून 'वसामज्जं' म्हणजे चरबीयुक्त मद्य समोर पिणारे जे यक्ष होते; ते यक्ष विदुर पंडितांनी एखाद्या नगरातील मद्यपी धूर्तांप्रमाणे उपेक्षिले (उदासीनतेने पाहिले). येथे 'लोहितकुंकुमाने माखलेले', 'डोक्यावर हाताचे तळवे धारण करणारे' आणि 'आतड्यांचे हार घालणारे' यांद्वारे चित्तक्षोभाला कारणीभूत असलेला रक्तादी 'विभाव' आणि 'मानवी हाडांचे कंकण धारण करणारे' व 'डोक्याच्या कवटीच्या पात्रातून चरबीयुक्त मद्य पिणारे' यांद्वारे उद्वेगजनक स्वभावाला कारणीभूत असलेला कुजलेला इत्यादी 'विभाव' प्रकट केला आहे. करुणेने युक्त स्वभावाला कारणीभूत असलेला वैराग्यरूपी विभाव, नाक मुरडणे इत्यादी अनुभाव, शंका, आवेग इत्यादी व्यभिचारी भाव आणि बीभत्स नावाचा स्थायीभाव, हे सर्व वाक्याच्या सामर्थ्याने समजून घ्यावेत.

විම්හයඨායීභාව

विस्मय (आश्चर्य) स्थायीभाव

366.

३६६.

අතිලොකපදත්ථෙහි,විම්හයො’යං රසො’බ්භුතො;

තස්සා’නුභාවා සෙදස්සු-සාධුවාදාදයො සියුං;

තාසාවෙගධිතිප්පඤ්ඤා,හොන්තෙ’ත්ථ බ්‍යභිචාරිනො.

लोकोत्तर (अलौकिक) गोष्टींमुळे निर्माण होणारा जो विस्मय आहे, तो 'अद्भुत रस' होय. घाम येणे, अश्रू येणे, 'साधू-साधू' म्हणणे (धन्यवाद देणे) इत्यादी त्याचे 'अनुभाव' आहेत; आणि त्रास (भीती), आवेग, धृती (धैर्य) व प्रज्ञा (बुद्धी) हे येथे 'व्यभिचारी भाव' होतात.

366. ‘‘අති’’ච්චාදි. අතිලොකෙහි ලොකාතිවුත්තීහි මායාදිබ්බගෙහාරාමාදීහි පදත්ථෙහි ජාතො අයං විම්හයො චිත්තවිකාරසඞ්ඛාතො ඨායීභාවො අබ්භුතො රසො නාම. සෙදඅස්සුසාධුවාදරොමඤ්චාදයො තස්ස අනුභාවා සියුං, තාසාදයො බ්‍යභිචාරිනො හොන්තීති.

३६६. 'अति' इत्यादी. अतिलोक म्हणजे लोकोत्तर अशा माया, दिव्य घरे, उद्याने इत्यादी गोष्टींमुळे निर्माण झालेला हा विस्मयरूपी चित्तविकारात्मक 'स्थायीभाव' म्हणजेच 'अद्भुत रस' होय. घाम येणे, अश्रू येणे, 'साधू-साधू' म्हणणे, रोमांच उभे राहणे इत्यादी त्याचे 'अनुभाव' आहेत आणि त्रास इत्यादी 'व्यभिचारी भाव' होतात.

366. ඉදානි විම්හයරසස්ස පොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘අති’’ඉච්චාදිනා. අතිලොකපදත්ථෙහි ලොකට්ඨිතිමතික්කම්ම පවත්තෙහි මායාදිබ්බභවනආරාමවිමානාදිපදත්ථෙහි හෙතුභූතෙහි උප්පජ්ජමානො අයං විම්හයො චිත්තබ්‍යාපනසඞ්ඛාතො ඨායීභාවො අබ්භුතො රසො අබ්භුතරසො නාම භවෙ, සෙදස්සුසාධුවාදාදයො තස්ස අබ්භුතරසස්ස අනුභාවා සියුං, තාසාවෙගධිතිප්පඤ්ඤා එත්ථ [Pg.360] අබ්භුතරසවිසයෙ බ්‍යභිචාරිනො භාවා හොන්තීති. අතික්කන්තා ලොකමිති ච, තෙ ච තෙ පදත්ථා චෙති ච, සාධුඉති වාදොති ච, සෙදො ච අස්සු ච සාධුවාදො චෙති ච, තෙ ආදි යෙසං රොමඤ්චාදීනමිති ච, තාසො ච ආවෙගො ච ධිති ච පඤ්ඤා චෙති ච වාක්‍යං.

३६६. आता 'अति' इत्यादींद्वारे विस्मय रसाच्या (अद्भुत रसाच्या) पोषणाचा क्रम दाखवितात. 'अतिलोकपदार्थेहि' म्हणजे जगाच्या मर्यादेचे उल्लंघन करून अस्तित्वात असलेल्या माया, दिव्य भवन, उद्यान, विमान इत्यादी पदार्थांमुळे कारणीभूत होऊन उत्पन्न होणारा हा विस्मयरूपी चित्तव्यापनात्मक 'स्थायीभाव' म्हणजेच 'अद्भुत रस' होय. घाम येणे, अश्रू येणे, 'साधू-साधू' म्हणणे इत्यादी या अद्भुत रसाचे 'अनुभाव' होतात; आणि त्रास, आवेग, धृती व प्रज्ञा हे येथे अद्भुत रसाच्या विषयात 'व्यभिचारी भाव' होतात. जगाचे उल्लंघन केलेले ते 'अतिलोक', आणि ते पदार्थ म्हणजे 'अतिलोकपदार्थ'; 'साधू' असा वाद (म्हणणे) म्हणजे 'साधुवाद'; घाम, अश्रू आणि साधुवाद हे ज्यांचे आदि आहे ते रोमांच इत्यादी; त्रास, आवेग, धृती आणि प्रज्ञा, असे हे वाक्य आहे.

ඉමස්ස අබ්භුතරසස්සොදාහරණමෙවං දට්ඨබ්බං –

या अद्भुत रसाचे उदाहरण खालीलप्रमाणे समजावे –

ස පුණ්ණකෙනා’හටනෙකභිංසනෙ-ස්ව’හො නටෙනෙව සුනිච්චලො’චලා;

නිපාතිතො තෙන අවංසිරොපතං,අසන්තසං තං මිනි දිට්ඨියට්ඨියාති.

पुण्णकाने आणलेल्या अनेक भयानक घोड्यांवर बसून, अहो! नटाप्रमाणे अत्यंत निश्चल राहून, त्याने पर्वतावरून खाली डोके करून पाडलेल्या, परंतु भयभीत न झालेल्या त्या (विदुर पंडिताला) त्याने आपल्या दृष्टीच्या काठीने (नजरेने) मोजले.

සො විධුරපණ්ඩිතො පුණ්ණකෙන යක්ඛෙන නටෙන ඉව අනෙකවිකාරදස්සනකෙන නාටකෙන විය ආහටනෙකභිංසනෙසු භයත්තමානීතානෙකවිධභිංසනෙසු වත්තමානෙසු සුනිච්චලො තෙන පුණ්ණකෙන අචලා සට්ඨියොජනුබ්බෙධකාළාගිරිපබ්බතමත්ථකතො නිපාතිතො අවංසිරොපතං අධොසීසං පතන්තො අසන්තසං එවං අප්පතිට්ඨෙපි අනුත්තසන්තො තං පබ්බතං දිට්ඨියට්ඨියා මිනි පමාණමකාසි, අහො අච්ඡරියන්ති. එත්ථ භයහෙතුම්හි සති භීතියා ච තත්ථ පරිජානනාභාවස්ස ච ලොකසභාවත්තා තමතික්කම්ම භයකරණෙ අසන්තාසස්ස ච දිට්ඨියා පබ්බතමිනනස්ස ච පවත්තභාවකථනෙන ලොකාතික්කන්තපදත්ථසඞ්ඛාතො විභාවො ‘‘අසන්තසං තං මිනි දිට්ඨියට්ඨියා’’ති ඉමිනා පකාසිතො. ‘‘අහො’’ති වචනෙන, තස්ස සාමත්ථියෙන ච සාධුවාදසෙදඅස්සුආදයො අනුභාවා විභාවිතා. තාසආවෙගධිතිච්චාදිබ්‍යභිචාරීභාවා, විම්හයසඞ්ඛාතඨායීභාවො ච සමුදිතවාක්‍යසාමත්ථියෙන ජොතිතො.

ते विधुरपंडित, पुण्णक यक्षाने नटाप्रमाणे अनेक विकारांचे प्रदर्शन करणाऱ्या नाटकासारखे आणलेल्या अनेक भयानक प्रसंगांमध्ये आणि भीती निर्माण करणाऱ्या अनेक प्रकारच्या भीषण गोष्टी घडत असतानाही अत्यंत निश्चल राहिले. त्या पुण्णकाने त्यांना साठ योजन उंचीच्या अचल अशा काळागिरी पर्वताच्या शिखरावरून खाली पाडले. डोके खाली करून खाली पडत असतानाही, ते अजिबात न घाबरता, अशा निराधार अवस्थेतही भयभीत न होता, त्यांनी त्या पर्वताला आपल्या दृष्टीरूपी काठीने मोजले, त्याचे प्रमाण मोजले, 'अहो आश्चर्य!' असे म्हटले. येथे भीतीचे कारण असतानाही भीती न वाटणे आणि तिथे अज्ञानाचा अभाव असणे हा लोकांचा स्वभाव असल्यामुळे, त्याचे उल्लंघन करून भय निर्माण करणाऱ्या प्रसंगातही भयभीत न होणे आणि दृष्टीने पर्वत मोजणे या घडलेल्या गोष्टीच्या कथनाने लोकातीत (लोकोत्तर) अर्थ असलेला विभाव 'असंतसं तं मिनि दिट्ठियट्ठिया' (न घाबरता त्यांनी त्याला दृष्टीरूपी काठीने मोजले) याद्वारे प्रकट केला आहे. 'अहो' या शब्दाने आणि त्याच्या सामर्थ्याने साधुवाद, घाम, अश्रू इत्यादी अनुभाव विभावित (प्रकट) झाले आहेत. त्रास (भीती), आवेग, धृती (धैर्य) इत्यादी व्यभिचारी भाव आणि विस्मय नावाचा स्थायीभाव या संपूर्ण वाक्याच्या सामर्थ्याने प्रकाशित झाला आहे.

සමඨායීභාව

शम स्थायीभाव

367.

३६७.

ඨායීභාවො [Pg.361] සමො මෙත්තා-දයාමොදාදිසම්භවො;

භාවාදීහි තදු’ක්කංසො,සන්තො සන්තනිසෙවිතො.

मैत्री, दया, मोद (प्रमोद) इत्यादींपासून उत्पन्न होणारा 'शम' (शांती) हा स्थायीभाव आहे; भाव इत्यादींद्वारे त्याचा उत्कर्ष होतो, त्याला संतांनी (सत्पुरुषांनी) सेवन केलेला 'शांत रस' असे म्हणतात.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිපාදවිරචිතෙ

अशा प्रकारे संघरक्षित महास्वामीपादांनी रचलेल्या

සුබොධාලඞ්කාරෙ

सुबोधालंकारामध्ये

රසභාවාවබොධො නාම පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

रसभावबोध नावाचा पाचवा परिच्छेद समाप्त.

සුබොධාලඞ්කාරො සමත්තො.

सुबोधालंकार समाप्त झाला.

367. ‘‘ඨායි’’ච්චාදි. මෙත්තාදිසම්භවො සමො උපසමසඞ්ඛාතො ඨායීභාවො භවති, තදනුරූපෙහි භාවානුභාවෙහි තස්ස උක්කංසො යස්ස, සො සන්තො නාම රසො භවති, සො ච සන්තනිසෙවිතොති.

३६७. 'ठायी' इत्यादी. मैत्री इत्यादींपासून उत्पन्न होणारा, उपशम (शांती) नावाचा 'शम' हा स्थायीभाव होतो. त्याच्याशी सुसंगत अशा भाव आणि अनुभावांद्वारे ज्याचा उत्कर्ष होतो, तो 'शांत' नावाचा रस होतो, आणि तो संतांनी सेवन केलेला असतो.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරෙ මහාසාමිනාමිකායං ටීකායං

अशा प्रकारे सुबोधालंकारावरील 'महास्वामी' नावाच्या टीकेमध्ये

රසභාවාවබොධො පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

रसभावबोध नावाचा पाचवा परिच्छेद समाप्त.

367. ඉදානි සන්තරසස්ස පොසනක්කමං දස්සෙති ‘‘ඨායි’’ච්චාදිනා. මෙත්තාදයාමොදාදිසම්භවො මෙත්තාකරුණාපීතිආදිවිභාවෙහි සම්භූතො සමො කායචිත්තොපසමො ඨායීභාවො නාම හොති, භාවාදීහි බ්‍යභිචාරීභාවාදීහි කරණභූතෙහි, අපිච තස්ස සමස්ස අනුරූපෙහි බ්‍යභිචාරීභාවානුභාවෙහි තදුක්කංසො තස්ස ඨායීභාවස්ස උක්කංසයුත්තො සන්තනිසෙවිතො සාධූහි සෙවිතො සන්තො සන්තරසො නාම හොතීති. මෙත්තා ච දයා ච මොදො චෙති ච, තෙ ආදයො යෙසමිති ච, තෙහි සම්භවො යස්සෙති ච, තස්ස උක්කංසො අස්ස සන්තස්සෙති ච, සතං නිසෙවිතොති ච වාක්‍යං.

३६७. आता 'ठायी' इत्यादींद्वारे शांत रसाच्या पोषणाचा क्रम दाखवितात. मैत्री, दया, मोद इत्यादींपासून उत्पन्न होणारा, म्हणजे मैत्री, करुणा, प्रीती इत्यादी विभावांद्वारे निर्माण झालेला, काय आणि चित्ताचा उपशम (शांती) असलेला 'शम' हा स्थायीभाव होतो. भाव इत्यादींद्वारे म्हणजे व्यभिचारी भाव इत्यादी कारणांद्वारे, तसेच त्या शम भावाच्या अनुरूप अशा व्यभिचारी भाव आणि अनुभावांद्वारे ज्याचा उत्कर्ष होतो, त्या स्थायीभावाच्या उत्कर्षाने युक्त असलेला, संतांनी म्हणजे सज्जनांनी सेवन केलेला रस 'शांत रस' होतो. मैत्री, दया आणि मोद, आणि ते ज्यांच्या सुरुवातीला आहेत ते, त्यांच्यापासून ज्याची उत्पत्ती होते तो, आणि ज्याचा उत्कर्ष या शांत रसाला प्राप्त होतो तो, आणि संतांनी सेवन केलेला, असे हे वाक्य आहे.

අස්ස [Pg.362] සන්තරසස්සොදාහරණමෙවං දට්ඨබ්බං –

या शांत रसाचे उदाहरण याप्रमाणे पाहावे –

එන්තෙසු කෙසරිකරීස්ව’පි වෙඨයන්තෙ,නාගෙ නගං මදගජෙ විය වෙළුගුම්බං;

යක්ඛෙ විචාලයති නොචලි ඊසකම්පි,සන්තිං ගතොව විධුරො මධුරාපි භාවොති.

सिंह आणि हत्ती जवळ येत असतानाही, सर्प शरीराला वेढत असतानाही, आणि मदोन्मत्त हत्ती बांबूच्या बेटाला हलवतो त्याप्रमाणे यक्ष (पुण्णक) पर्वताला हलवत असतानाही, विधुर पंडित थोडेही विचलित झाले नाहीत; जणू काही ते शांतीला (निर्वाणाला) प्राप्त झाले होते, आणि त्यांचा स्वभाव मधुरच राहिला.

කෙසරිකරීසු සීහහත්ථීසු එන්තෙසු අපි භිංසනාකාරෙන සමීපමාගච්ඡන්තෙසුපි නාගෙ වෙඨයන්තෙපි නාගෙසු සරීරං වෙඨයන්තෙසුපි. ජාත්‍යාපෙක්ඛායෙකවචනං, වෙළුගුම්බං මදගජෙ විය විචාලයති මදගළිතහත්ථිම්හි චාලෙන්තෙ ඉව යක්ඛෙ පුණ්ණකෙ නගං කාළාගිරිපබ්බතං විචාලයතිපි අනෙකප්පකාරෙ චාලෙන්තෙපි විධුරො පණ්ඩිතො සන්තිං ගතොව නිබ්බානං ආලම්බණකරණවසෙන සම්පත්තො විය ඵලසමාපත්තිසමාපන්නො ඉව අථ වා දිට්ඨධම්මනිබ්බානසඞ්ඛතනිරොධසමාපත්තිසමාපන්නො විය ඊසකම්පි අප්පකම්පි මධුරා භාවා අපි මධුරසභාවතොපි නො චලි, නිසින්නට්ඨානතො පගෙවාති අධිප්පායො. එත්ථ ධාවනරොදනකම්පනාදීනං කරණභූතං සීහාදීනමාගමනං නාගවෙඨනං පබ්බතකම්පනන්තිආදීසු වත්තමානෙසුපි නිබ්බිකාරත්තෙන සන්තිං ගතොති ඉමිනා සන්තරසස්ස පකතිභූතෙ උද්දෙසෙ දස්සිතො නවමො ඨායීභාවො දස්සිතො හොති, එතස්ස උප්පත්තිඋද්දීපනානං කාරණභූතා මෙත්තාදයාමොදාදිවිභාවා සාමත්ථියා දස්සිතා හොන්තීති. ධිතිමතිසතිආදයො තදනුරූපබ්‍යභිචාරීභාවා ච තාදිසානුභාවා ච ‘‘එන්තෙසු වෙඨයන්තෙ විචාලයතී’’ති ඉමිනා, සකලවාක්‍යසාමත්ථියෙන ච පකාසිතාති දට්ඨබ්බා.

सिंह आणि हत्ती जवळ येत असतानाही, म्हणजे भयानक रूपाने जवळ येत असतानाही, सर्प शरीराला वेढत असतानाही, म्हणजे नागांनी शरीराला वेढले असतानाही (येथे जातीच्या अपेक्षेने एकवचन वापरले आहे), मदोन्मत्त हत्तीने बांबूच्या बेटाला हलवावे त्याप्रमाणे यक्ष पुण्णकाने पर्वताला, म्हणजे काळागिरी पर्वताला हलवले तरी, अनेक प्रकारे हलवले तरीही, विधुर पंडित शांतीला प्राप्त झाल्यासारखे, म्हणजे निर्वाणाला आलंबन केल्यामुळे फळसमापत्तीला प्राप्त झाल्यासारखे, अथवा दृष्टधम्मनिर्वाण नावाच्या निरोधसमापत्तीला प्राप्त झाल्यासारखे, थोडेही, अगदी अल्पही, आपल्या मधुर स्वभावापासून विचलित झाले नाहीत, ते बसलेल्या जागेवरून हलणे तर दूरच राहिले, असा अभिप्राय आहे. येथे धावणे, रडणे, कापणे इत्यादींना कारणीभूत असणारे सिंहादींचे येणे, नागांचे वेढणे, पर्वताचे कंप पावणे इत्यादी घडत असतानाही, निर्विकार राहिल्यामुळे 'शांतीला प्राप्त झालेले' या शब्दाने शांत रसाचा मूळ असलेला नववा स्थायीभाव दर्शविला आहे. याच्या उत्पत्ती आणि उद्दीपनाला कारणीभूत असणारे मैत्री, दया, मोद इत्यादी विभाव सामर्थ्याने दर्शविले आहेत. धृती (धैर्य), मती, स्मृती इत्यादी तदनुरूप व्यभिचारी भाव आणि तशाच प्रकारचे अनुभाव 'एन्तेसु वेठयन्ते विचालयति' या शब्दाने आणि संपूर्ण वाक्याच्या सामर्थ्याने प्रकाशित झाले आहेत, असे समजावे.

ඉති සුබොධාලඞ්කාරනිස්සයෙ

अशा प्रकारे सुबोधालंकार निस्यामध्ये (टीकेमध्ये)

රසභාවාවබොධො නාම පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

रसभावबोध नावाचा पाचवा परिच्छेद समाप्त.

සුබොධාලඞ්කාරටීකා සමත්තා.

सुबोधालंकार टीका समाप्त झाली.