Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

ထိုဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ အလုံးစုံသောတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင်မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Subodhālaṅkāraṭīkā

သုဗောဓာလင်္ကာရဋီကာ

Ganthārambhakathā

ကျမ်းစာနိဒါန်းစကား

Yo [Pg.1] pādanīrajavarodararādhitena,Lokattayena’vikalena nirākulena;

Viññāpayī nirupameyyatamattano taṃ,Vande munindamabhivandiya vandanīyaṃ.

မချို့ယွင်းမရှုပ်ထွေးသော သုံးလောကသားတို့က မိမိ၏ခြေတော်ကြာပွင့်၏ မြတ်သောအတွင်းတည်းဟူသော ခြေဖဝါးတော်ကို ပူဇော်သဖြင့် မိမိ၏အတုမရှိသောဂုဏ်တော်အဖြစ်ကို သိစေတော်မူသော၊ ရှိခိုးထိုက်တော်မူသော ထိုမုနိန္ဒမြတ်စွာဘုရားကို ရိုသေစွာရှိခိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

Patto sapattavijayo jayabodhimūle,Saddhammarājapadaviṃ yadanuggahena;

Sattāpasatta vipulāmalasagguṇassa,Saddhammasāraratanassa namatthu tassa.

အကြင်သူတော်ကောင်းတရားတော်၏ ချီးမြှောက်မှုကြောင့် (မြတ်စွာဘုရားသည်) အောင်မြင်အပ်သော ဗောဓိပင်ရင်း၌ ရန်သူအပေါင်းကို အောင်တော်မူပြီးလျှင် သူတော်ကောင်းတရား၏ မင်းအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ သတ္တဝါတို့၏ ကိလေသာညစ်ညူးမှုကို ဖယ်ရှားတတ်သော၊ ပြန့်ပြောဖြူစင်သော ကောင်းသောဂုဏ်ရှိသော ထိုသူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော ရတနာမြတ်အား ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း။

Yo bhājanattamabhisambhuṇi sagguṇassa,Tassāpi dhammaratanassa mahārahassa;

Sambhāvitaṃ sasirasāhitasannatehi,Sambhāvayāmi sirasā gaṇamuttamaṃ taṃ.

အကြင်သံဃာတော်သည် ကောင်းသောဂုဏ်ရှိသော၊ အလွန်အဖိုးတန်လှသော ထိုတရားရတနာ၏ တည်ရာအိုးအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏၊ ဦးခေါင်းကို ညွတ်ကျိုးရှိခိုးကြကုန်သော လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့သည် ပူဇော်အပ်သော ထိုမြတ်လှစွာသော သံဃာတော်အပေါင်းကို ဦးခေါင်းဖြင့် ရိုသေစွာ ပူဇော်ပါ၏။

Ye’nantatantaratanākaramanthanena,Manthā’calollasitañāṇavarena laddhā;

Sārā matāti sukhitā sukhayanti caññe,Te me jayanti guravo guravo guṇehi.

အကြင်ဆရာသမားတို့သည် အနန္တကျမ်းဂန်တည်းဟူသော ရတနာသမုဒ္ဒရာကို မန္ဒရတောင်နှင့်တူသော ကောင်းမြတ်သောဉာဏ်တော်ဖြင့် မွှေနှောက်ခြင်းကြောင့် ရရှိအပ်သော တရားအဆီအနှစ်တည်းဟူသော အမြိုက်ဆေးကို ရရှိကြသဖြင့် ကိုယ်တိုင်လည်း ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း ချမ်းသာအောင် ပြုတော်မူကြကုန်၏၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ကြီးမြတ်တော်မူကြကုန်သော ထိုအကျွန်ုပ်၏ ဆရာသမားတို့သည် (အလုံးစုံသော ဘေးရန်တို့ကို) အောင်မြင်တော်မူကြပါစေသတည်း။

1. Dosāvabodha paṭhamapariccheda

၁. ပြစ်ချက်ကို သိခြင်း အခန်း - ပထမပရိစ္ဆေဒ

Ratanattayappaṇāmavaṇṇanā

ရတနာသုံးပါး ရှိခိုးခြင်းအဖွင့်

1.

၁။

Munindavadanambhoja-gabbhasambhavasundarī;

Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī, mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ.

မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော ကြာပွင့်၏အတွင်း၌ ဖြစ်သော၊ တင့်တယ်စိုပြေသော၊ သတ္တဝါတို့၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်သော စကားတော် (ဝါ) ဝါဏီနတ်သမီးသည် အကျွန်ုပ်၏ စိတ်နှလုံးကို နှစ်သက်စေပါစေသတည်း။

1. Athāyaṃ [Pg.2] ganthakāro ganthārambhe pubbapayogānubandhasabhāvasiddhikaviguṇopetānaṃ yatipotānaṃ tadupāyantaraviratā kamantarāpetaparakkamasambhavenādhigatabyasanasatamupalabbha dayāsañjātarasarasahadayatāya tadupāyabhūtaṃ bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmobhimatasiddhinimittamattanodhigatasaddhammadevatānussaraṇaṃ tāva dassetumāha ‘‘muninde’’ccādi. Nanu ‘‘bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmo’’ti vuttaṃ, kimettha lakkhaṇakaraṇena adiṭṭhalakkhaṇāpi dissanti bandhantāti? Saccaṃ, tathāpi te ghuṇakkharappakāsā tabbidūnaṃ payogānusārino vā siyuṃ, pubbe katasatthaparicayā vā siyunti viññeyyaṃ. Vāṇī mayhaṃ manaṃ pīṇayatanti sambandho. Vāṇīti vā sarassatyaparanāmadheyyā kāci devatā, sā sabbāvadātā yathicchitatthasādhanapuṇḍarīkagabbhe nisīdatīti lokavādo. Vāṇīti pana paccuhavirahenābhimatasiddhinibandhanekatāṇo sammāsambuddhabhāsito saddhammo, tatoyevāyaṃ devatā ruppate. Tattha sarassatiyā yathā’sattā jātāya manosampīṇananti loko, saddhammadevatāya tu manopīṇanaṃ, tassā sabbavajjarahitāyaccantanimmalāya nirantaratthanekatāṇappavattiyā manaso sampīṇanaṃ. Tena ca passaddhi, tāya pana sukhaṃ, tenāpi samādhi, samādhisambhavena yathābhūtāvabodhasambhavato vicittānekasaddatthavisesā paṭibhantyanāyāsena, tato ca yathicchitasiddhinipphattīti vaṅkavuttiyā tappasādamāsīsati.

၁. ယခုအခါ ဤကျမ်းပြုဆရာသည် ကျမ်းစာ၏အစ၌ ရှေးဦးစွာ အားထုတ်မှု၊ အစဉ်လိုက်သော အားထုတ်မှုတို့၏ သဘောအားဖြင့် ပြီးစီးခြင်း၌ ကင်းဆိတ်သော ဂုဏ်ရှိကြကုန်သော ရဟန်းငယ်တို့အား ထိုနည်းလမ်းမှ တစ်ပါးသောနည်းလမ်းတို့မှ ကင်းဆိတ်၍ ဝီရိယကို အခြားသို့ ပို့ဆောင်မိခြင်းကြောင့် ရောက်ရှိလာသော ရာနှင့်ချီသော ပျက်စီးခြင်းတို့သို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို မြင်တော်မူသဖြင့် သနားကရုဏာစိတ် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ထိုကရုဏာစိတ်အား နည်းလမ်းဖြစ်စေသော စပ်ထုံးလက္ခဏာကျမ်းကို ပြုစုလိုရကား မိမိအလိုရှိအပ်သော အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်း အတိတ်နိမိတ်အလို့ငှာ မိမိမျက်မှောက်ပြုအပ်သော သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော နတ်သမီးကို အောက်မေ့ပူဇော်ခြင်းကို ပြဆိုခြင်းငှာ 'မုနိန္ဒ' အစရှိသည်ကို မိန့်ကြားတော်မူ၏။ 'စပ်ထုံးစပ်နည်းလက္ခဏာကို ပြုစုလိုသည်' ဟု ဆိုသော်၊ ဤစပ်နည်းလက္ခဏာကို ပြုစုခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း၊ စပ်နည်းလက္ခဏာကို မသိမမြင်ဖူးသော သူတို့သည်လည်း ကျမ်းဂန်တို့ကို ရေးစပ်သည်ကို မြင်တွေ့နေရသည်မဟုတ်လောဟု အမေးရှိအံ့။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း ထိုသူတို့၏ ရေးစပ်မှုတို့သည် ခြပိုးကိုက်ရာ စာလုံးပေါ်သကဲ့သို့ တိုက်ဆိုင်မှုမျှသာ ဖြစ်အပ်၏။ ထိုစပ်နည်းလက္ခဏာကို သိသော ပညာရှိတို့၏ နည်းနာကို လိုက်နာသူများ သော်လည်း ဖြစ်ကုန်ရာ၏၊ သို့မဟုတ် ရှေးအခါက ကျမ်းဂန်များကို လေ့လာဖူးသူများ သော်လည်း ဖြစ်ကုန်ရာ၏ဟု သိအပ်၏။ 'ဝါဏီ မယှံ မနံ ပီဏယတု' ဟု စပ်ရမည်။ ဝါဏီဟူသည် သရဿတီဟု အမည်အခြားရှိသော နတ်သမီးတစ်ပါးကို ဆိုလို၏၊ ထိုနတ်သမီးသည် အလုံးစုံ ဖြူစင်၍ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော ကြာဖြူ၏အတွင်း၌ နေတတ်၏ဟု လောက၌ ပြောစမှတ် ပြုကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် ဝါဏီဟူသည် ဘေးရန်အန္တရာယ် ကင်းဝေးသဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ပြီးမြောက်စေကြောင်း တစ်ခုတည်းသော အားကိုးရာဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော သူတော်ကောင်းတရားတော်တည်း၊ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ထိုတရားတော်ကို နတ်သမီးအဖြစ် တင်စားတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ လောကသားတို့သည် သရဿတီနတ်သမီး ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် စိတ်နှလုံး နှစ်သက်တတ်၏ဟု ယူဆကြသကဲ့သို့၊ သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော နတ်သမီးကြောင့်လည်း စိတ်နှလုံး နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုတရားတော်သည် အလုံးစုံသော အပြစ်တို့မှ ကင်းဆိတ်၍ အလွန်တရာ စင်ကြယ်သဖြင့် အစဉ်မပြတ် အနက်အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုးဖြင့် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးတတ်သောကြောင့် စိတ်နှလုံးကို နှစ်သက်စေတတ်၏။ ထိုစိတ်နှလုံး နှစ်သက်ခြင်းကြောင့် ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့် ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုချမ်းသာခြင်းကြောင့် သမာဓိ ဖြစ်၏၊ သမာဓိ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်သောဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာရကား ဆန်းပြားလှသော စကားအနက်အမျိုးမျိုးတို့သည် အားထုတ်စရာမလိုဘဲ ထင်ရှားလာကုန်၏၊ ထိုမှတစ်ဆင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကိစ္စ ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏ဟု ဝှေ့ဝိုက်၍ ဆိုသောစကား (ဝက္ကဝုတ္တိ) အားဖြင့် ထိုတရားတော်၏ ကြည်ညိုမှုကို တောင်းတတော်မူ၏။

Kiṃvisiṭṭhoccāha [Pg.3] ‘‘muninde’’ccādi. Ubho loke munāti jānātīti muni, indati paramissariyaṃ pavatteti sabbatthāti indo, muni ca so indo ca, munīnaṃ indoti vā munindo, sammāsambuddho. Tatoyaṃ tassa nimittakasaññā. Vijjamānesupi pariyāyasaddesvaññesu kavikāmitassatthassekantavācakatteno’ cityasamposakoyaṃ munindasaddo, tathā hi yo ubhayalokajānanena munīnaṃ paramissariyapuggalānampi paramissariyaṃ vatteti, so paraṃ pīṇeti hetubhāvena’tre’tyu’citameva, tathā padantarānampi ocityaṃ poseti. Tathā hi tādisassa vadanāravindodare sambhavā sundarī, tatoyeva paṭisaraṇaṃ, tasmā ca mano pīṇetīti. Tassa vadanaṃ, tamiva munindavadanaṃ, ambhojaṃ. Tameva vā lakkhisaṃyogitādisadhammena’mbhojaṃ, padumaṃ. Tassa gabbho. Tattha sambhavena pavattiyā, uppattiyā vā sundarī niravajjā devatā. Vācā pana dosalesenāpa’samphuṭṭhāva niravajjā, tathā ca vakkhati ‘‘guṇālaṅkārasaṃyuttā’’ iccādi. Tatovāyaṃ saraṇaṃ pāṇinaṃ sattānaṃ paṭibhānādiguṇavisesāvahattamattena paṭisaraṇabhūtā devatā. Vācā pana sabbupaddavanivāraṇena sabbahitasukhasampadāsampādanenaccantapaṭisaraṇabhūtā. Sabhāvanapuṃsakattā cettha na liṅgaparivattanaṃ. Mayhanti ekavacanenattano nirabhimānata’māneti sajjanamācāraṃ. Abhinnapadasileso cāyaṃ, sabbatthevāvīkatasaddappayogato. Sileso cāyaṃ vaṅkavuttiyā sabbattha siriṃ poseti. Tathā ca vakkhati ‘‘vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ para’’nti. Ayamettha saṅkhepena nayena atthavaṇṇanā. Vitthāranayena pana nānappakārenattho saṃvaṇṇetuṃ sakkā. Tathā sati ganthagāravopi siyāti pakāroyamevabbhupagato.

အဘယ်သို့သော ထူးခြားမှုရှိသနည်းဟု မေးသော် 'မုနိန္ဒ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ နှစ်ဖက်သော လောကတို့ကို သိတော်မူသောကြောင့် 'မုနိ' ဟု ခေါ်၏၊ အလုံးစုံသော အရာ၌ မြတ်သော အစိုးရခြင်းကို ပြုတော်မူသောကြောင့် 'အိန္ဒ' ဟု ခေါ်၏၊ မုနိလည်းဖြစ် အိန္ဒလည်းဖြစ်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ မုနိတို့၏ အရှင်ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် သော်လည်းကောင်း 'မုနိန္ဒ' ဟု ခေါ်အပ်သော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထို 'မုနိန္ဒ' ဟူသောအမည်သည် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို အမှီပြု၍ ခေါ်ဝေါ်အပ်သော အမည်ဖြစ်၏။ အခြားသော ပရိယာယ်ပုဒ်များ ရှိကြပါသော်လည်း ကဗျာဆရာ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို စင်စစ် ဟောပြတတ်သည်ဖြစ်၍ လျော်ကန်သင့်မြတ်သောအနက်ကို အားပေးတတ်သောကြောင့် ဤ 'မုနိန္ဒ' ဟူသော ပုဒ်ကို သုံးနှုန်းတော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် နှစ်ဦးသောလောကကို သိတော်မူသဖြင့် မုနိတို့ထက်လည်းကောင်း၊ မြတ်သောအစိုးရခြင်းရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက်လည်းကောင်း မြတ်သော အစိုးရခြင်းကို ပြုတော်မူ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အခြားသောသူကို နှစ်သက်စေတော်မူ၏ဟူသော အကြောင်းရင်းကို ပြဆိုရာ၌ ဤ 'မုနိန္ဒ' ဟူသောပုဒ်သည် အလွန်လျော်ကန်လှပေ၏။ ထို့ပြင် အခြားသော ပုဒ်တို့၏ လျော်ကန်သင့်မြတ်မှုကိုလည်း အားပေး၏။ ထိုနည်းတူစွာ ထိုကဲ့သို့သော မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော ကြာပွင့်၏ အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါဏီနတ်သမီးသည် တင့်တယ်လှပ၏၊ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း စိတ်ကို နှစ်သက်စေတတ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဆက်စပ်ရမည်။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်၊ ထိုမျက်နှာတော်သည် မုနိန္ဒ၏ မျက်နှာတော်တည်း၊ ထိုမျက်နှာတော်သည် ရေမှဖြစ်သော ကြာပွင့်နှင့် တူ၏။ ကျက်သရေနှင့် ပြည့်စုံခြင်း အစရှိသော သဘောတရားတို့ကြောင့် ထိုမျက်နှာတော်ကိုပင် ရေမှဖြစ်သော ကြာပွင့် (ပဒုမ္မာကြာ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကြာပွင့်၏ အတွင်းတည်းဟူသော အလယ်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် အပြစ်ကင်းသော နတ်သမီးသည် တင့်တယ်လှပ၏။ စကားတော်သည်ကား အပြစ်အနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် မထိတွေ့အပ်သည်ဖြစ်၍ အပြစ်ကင်းလှပေ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'ဂုဏာလင်္ကာရသံယုတ္တာ' (ဂုဏ်နှင့် တန်ဆာတို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော) အစရှိသည်ဖြင့် နောင်၌ မိန့်ဆိုတော်မူလတ္တံ့။ ထို့ကြောင့် ဤနတ်သမီးသည် သတ္တဝါတို့အား သိမြင်နိုင်စွမ်းသော ဉာဏ်ပညာ (ပဋိဘာန်) စသော ထူးခြားသော ဂုဏ်ကျေးဇူးများကို ဆောင်ယူပေးနိုင်ရုံမျှဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်သော နတ်သမီး ဖြစ်၏။ တရားစကားတော်သည်ကား ခပ်သိမ်းသော ဘေးဥပါဒ်တို့ကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော စီးပွားချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း လုံးဝဥဿုံ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ပေ၏။ ဤနေရာ၌ 'ဝါဏီ' သည် ပင်ကိုသဘောအရ နပုမ်လိင် ဖြစ်သောကြောင့် လိင်ပြောင်းလဲခြင်း မရှိပေ။ 'မယှံ' (အကျွန်ုပ်၏) ဟူသော ဧကဝုစ်ပုဒ်ဖြင့် မိမိ၏ ထောင်လွှားမှုမရှိခြင်းကို ပြသလျက် သူတော်ကောင်းတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကို ဆောင်ယူပြသတော်မူ၏။ စကားလုံးများကို မခွဲခြားဘဲ အနက်အမျိုးမျိုးထွက်သော အဘိန္နပဒသိလိဿ တန်ဆာလည်း ဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခပ်သိမ်းသော အနက်တို့၌ စကားလုံးများကို တစ်သားတည်း သုံးစွဲထားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသိလိဿ တန်ဆာသည်လည်း ဝှေ့ဝိုက်၍ ပြောဆိုခြင်းအားဖြင့် အရာခပ်သိမ်း၌ ကျက်သရေကို တိုးပွားစေတတ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း နောင်၌ 'ဝက္ကဝုတ္တီသု ပေါသေတိ၊ သိလေသော တု သိရိန် ပရံ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူလတ္တံ့။ ဤသည်ကား ဤကျမ်းစာ၌ အကျဉ်းချုပ်နည်းအားဖြင့် အနက်အဖွင့် ဖြစ်၏။ အကျယ်နည်းအားဖြင့်မူ အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် အနက်ကို ဖွင့်ဆိုနိုင်ပါ၏။ ထိုသို့ဖွင့်ဆိုပါက ကျမ်းစာ အလွန်ကြီးမားသွားမည် စိုးသောကြောင့် ဤအကျဉ်းချုပ်နည်းကိုသာ လက်ခံထားခြင်း ဖြစ်၏။

1. Suparisuddhabuddhigocaraparamavicittaganthakārakoyamācariya- saṅgharakkhitamahāsāmipādo [Pg.4] sapiṭakattayasabbasatthapārāvataraṇena sañjātānappakapītisukhamanubhavaṃ paṭipattipaṭivedhasāsanadvayassa pariyattimūlakattā yena kenaci pariyāyena tassā pariyattiyā atthāvabodhena ‘‘appeva nāma sādhujanaṃ paritoseyya’’miti tadadhigamopāyabhūtamidaṃ pakaraṇamārabhanto ganthārambhe iṭṭhadevatāya paṇāmakaraṇaṃ satācārānurakkhaṇatthaṃ, visesato abhimataganthassānantarāyena parisamattiyā ca kāraṇamiti iṭṭhadevatānussaraṇaṃ, ganthantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakāni abhidhānābhidheyyakaraṇappakārapayojanāni ca dassento ‘‘munindavadanambhoja…pe… parissamo’’ti gāthattayamāha. Ettha paṭhamagāthāya iṭṭhadevatāsaṅkhātaratanattayappaṇāmo dassito, dutiyagāthāya ārambhapaṭikkhepakajanā nisedhitā, tatiyagāthāya abhidhānādikaṃ dassitaṃ. Tathā hi lokuttaradhammanissitapariyattisaṅkhātasabbaññubhāratiyā manosampīṇanāsīsanāpadesena attano nissesadhammaratane pasādo pakāsito. So pana dhammappasādo tadavinābhāvato buddhasaṅghesupi siddhoti ratanattayavisayaṃ paṇāmaṃ vaṅkavuttiyā dasseti. So hi atthato paṇāmakriyābhinipphādikā kusalacetanā. Ettha phalaṃ heṭṭhā vuttameva.

၁. အလွန်သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ပညာရှိတို့၏ ကျက်စားရာဖြစ်၍ အလွန်ဆန်းကြယ်သော ကျမ်းဂန်ကို ပြုတော်မူသော ဤအရှင်သံဃရက္ခိတ မဟာသာမိသည် ပိဋကတ်သုံးပုံနှင့်တကွ ခပ်သိမ်းသော ကျမ်းဂန်တို့ကို ကူးမြောက်တတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မနည်းလှစွာသော ပီတိသုခကို ခံစားလျက်၊ ပဋိပတ်သာသနာ၊ ပဋိဝေဓသာသနာတည်းဟူသော သာသနာတော်နှစ်ရပ်သည် ပရိယတ္တိလျှင် အခြေခံရှိသည်ဖြစ်ရကား တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းပရိယာယ်ဖြင့် ထိုပရိယတ္တိ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိနားလည်ခြင်းဖြင့် "သူတော်ကောင်းအပေါင်းကို နှစ်သက်စေနိုင်ပါစေသတည်း" ဟု ကြံစည်လျက်၊ ထိုပရိယတ္တိအနက်ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဥပါယ်ဖြစ်သော ဤကျမ်းကို အစပျိုးတော်မူသည်ရှိသော် ကျမ်း၏အစ၌ အလိုရှိအပ်သော ရတနာမြတ်အား ရှိခိုးခြင်းသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကို စောင့်ရှောက်ရန်ဖြစ်၍၊ အထူးသဖြင့် မိမိအလိုရှိအပ်သော ကျမ်း၏ အန္တရာယ်မရှိဘဲ ပြီးဆုံးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အလိုရှိအပ်သော ရတနာကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်း၊ အခြားကျမ်းကို စတင်ခြင်းကို တားမြစ်ကန့်ကွက်သောသူတို့ကို ပယ်လှန်ခြင်းလျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော ကျမ်းအမည် (အဘိဓာန်)၊ ကျမ်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် (အဘိဓေယျ)၊ ကျမ်းပြုပုံအခြင်းအရာ (ကရဏပ္ပကာရ) နှင့် အကျိုးကျေးဇူး (ပယောဇန) တို့ကို ပြသလိုသဖြင့် "မုနိန္ဒဝဒနမ္ဘောဇ...ပ...ပရိဿမော" ဟူသော ဂါထာသုံးပုဒ်ကို မိန့်ကြားတော်မူခဲ့၏။ ဤနေရာ၌ ပထမဂါထာဖြင့် အလိုရှိအပ်သောနတ်ဟူ၍ ဆိုအပ်သော ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြသတော်မူ၏၊ ဒုတိယဂါထာဖြင့် ကျမ်းစတင်ခြင်းကို တားမြစ်ကန့်ကွက်သောသူတို့ကို ပယ်မြစ်တော်မူ၏၊ တတိယဂါထာဖြင့် ကျမ်းအမည်စသည်ကို ပြသတော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား လောကုတ္တရာတရားကို အမှီပြုသော ပရိယတ်ဟူ၍ ဆိုအပ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ နှုတ်ကပတ်တော် (ဗုဒ္ဓဝစန) သည် စိတ်နှလုံးကို ရွှင်လန်းစေပါစေဟူသော တောင့်တမှုအဟန်ဖြင့် မိမိ၏ ခပ်သိမ်းသော ဓမ္မရတနာ၌ ကြည်ညိုခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသတော်မူ၏။ ထိုတရားတော်၌ ကြည်ညိုခြင်းသည်လည်း ထိုတရားနှင့် ကင်း၍မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားနှင့် သံဃာတော်တို့၌လည်း ပြီးမြောက်ထင်ရှားသည်ဖြစ်ရကား ရတနာသုံးပါး၏ အာရုံ၌ ရှိခိုးခြင်းကို စောင်းမြောင်းသော ဝုတ္တိ (ဝက္ကဝုတ္တိ) အားဖြင့် ပြသတော်မူ၏။ ထိုရှိခိုးခြင်းသည် အနက်အားဖြင့် ရှိခိုးခြင်းကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ကုသိုလ်စေတနာပင် ဖြစ်၏။ ဤရှိခိုးခြင်း၏ အကျိုးကိုမူ ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။

Puna santesu rāmasammādyalaṅkāresu piṭṭhapisanaṃ viya hotīdaṃ alaṅkārakaraṇanti vadantā viruddhavādino rāmasammādīnamatthibhāvaṃ ubbhāvetvā te suddhamāgadhikā na vaḷañjentīti iminā paṭisiddhā. Nirākaraṇaphalañhi ganthassa niddosabhāvova. Apica saddālaṅkāraatthālaṅkāradīpakena alaṅkārasaddena [Pg.5] ganthasarīrasaṅkhātasaññino saññāsaṅkhātaabhidhānañca alaṅkārasaddassa saddālaṅkārādyabhidheyyañca suddhamāgadhikattaṃ vatvā alaṅkārasaddassa visesanabhūtaanurūpasaddopādānena buddhavacanassa upayogattaṃ māgadhikavohārena bhavatīti gamyamānattā karaṇappakārañca alaṅkāraganthappavattiyā atthālaṅkārādinissitattā iminā alaṅkārasaddeneva alaṅkārasaṅkharaṇasaṅkhātappayojanañca dasseti.

တစ်ဖန် "ရာမ၊ သမ္မာစသော လင်္ကာကျမ်းများ ရှိပါလျက်နှင့် ဤလင်္ကာကျမ်းကို ပြုလုပ်ခြင်းသည် ညက်ပြီးသားမုန့်ညက်ကို ထပ်၍ညက်အောင် ပြုလုပ်သကဲ့သို့ (အပိုအလုပ်သာ) ဖြစ်၏" ဟု ပြောဆိုကြကုန်သော ဆန့်ကျင်ဘက်ဝါဒီတို့ကို ရာမ၊ သမ္မာစသည်တို့၏ ရှိသည်ဖြစ်သောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေပြီးလျှင် "ထို (ရာမစသော လင်္ကာကျမ်း) တို့သည် စင်ကြယ်သော မာဂဓဘာသာ (ပါဠိဘာသာ) ကို သုံးစွဲသောသူတို့နှင့် မထိုက်တန်ကုန် (မသုံးစွဲကြကုန်)" ဟု ဆိုအပ်သော ဤစကားဖြင့် ပယ်မြစ်တော်မူ၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဝါဒကို ပယ်ဖျက်ရခြင်း၏ အကျိုးသည်ကား ကျမ်းဂန်၏ အပြစ်ကင်းစင်သောအဖြစ်ပင် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် သဒ္ဒါလင်္ကာ၊ အတ္ထာလင်္ကာတို့ကို ပြတတ်သော "လင်္ကာ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကျမ်းကိုယ်တည်းဟူသော သညီ (အမည်ရှိသောကျမ်း)၏ အမည်တည်းဟူသော အဘိဓာန်ကိုလည်းကောင်း၊ လင်္ကာဟူသော ပုဒ်၏ သဒ္ဒါလင်္ကာစသော အနက်အဘိဓေယျကိုလည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်သော မာဂဓဘာသာအဖြစ်ကို ဆို၍၊ "လင်္ကာ" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝိသေသနဖြစ်သော "အနုရူပ (လျော်ကန်သော)" ဟူသော ပုဒ်ကို ယူခြင်းဖြင့် ဗုဒ္ဓဝစန၏ အသုံးဝင်ပုံသည် မာဂဓဝေါဟာရဖြင့် ဖြစ်ရသည်ဟူ၍ သိသာသောကြောင့် ကျမ်းပြုပုံအခြင်းအရာ (ကရဏပ္ပကာရ) ကိုလည်းကောင်း ပြတော်မူ၏။ လင်္ကာကျမ်းဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် အတ္ထာလင်္ကာစသည်ကို အမှီပြုသောကြောင့် ဤ "လင်္ကာ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့်ပင် လင်္ကာကို တန်ဆာဆင်ခြင်းတည်းဟူသော အကျိုး (ပယောဇန) ကိုလည်း ပြသတော်မူ၏။

Satthappayojanānaṃ sādhyasādhanalakkhaṇo sambandho pana sambandhassa nissayabhūtasatthappayojanānaṃ dassaneneva tannissitattā sayampi vutto hoti. Vuttaṃ hi–

ကျမ်းဂန်နှင့် အကျိုးကျေးဇူးတို့၏ ပြီးမြောက်အပ်သောအရာ (သာဓျ) နှင့် ပြီးမြောက်စေကြောင်း (သာဓန) လက္ခဏာရှိသော ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) သည်လည်း၊ ထိုဆက်စပ်မှု၏ အမှီပြုရာဖြစ်သော ကျမ်းဂန်နှင့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ပြသခြင်းဖြင့်ပင် ထိုဆက်စပ်မှုသည် ၎င်းတို့ကို အမှီပြုနေသောကြောင့် ကိုယ်တိုင်လည်း ပြောဆိုပြီးသား ဖြစ်ပေ၏။ ထိုသို့လည်း မိန့်ဆိုအပ်ပြီ -

‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā;

Vuttā taṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti.

"ဆက်စပ်မှု၏ အမှီသဟဲဖြစ်သော ကျမ်းဂန်နှင့် အကျိုးကျေးဇူး နှစ်ပါးလုံးကို ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုနှစ်ပါးကို ဆိုခြင်းဖြင့်ပင်လျှင် ထိုနှစ်ပါးကို အမှီပြု၍ဖြစ်သော ထိုဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) ကိုလည်း ပြောဆိုပြီးသား ဖြစ်ပေ၏။"

Tassattho– sambandhanissayā sambandhassa ādhārabhūtā satthaṃ, payojanañca ubho vuttā, taṃvuttiyāyeva tesaṃ ubhinnaṃ kathaneneva tannissito te nissāya pavatto sopi sambandho vutto bhavatīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - ဆက်စပ်မှု၏ အမှီဖြစ်ကုန်သော၊ ဆက်စပ်မှု၏ တည်ရာဖြစ်ကုန်သော ကျမ်းဂန်နှင့် အကျိုးကျေးဇူး နှစ်ပါးလုံးကို ပြောဆိုအပ်ပြီ၊ ထိုနှစ်ပါးကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့်ပင်လျှင် ထိုကျမ်းဂန်နှင့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုဆက်စပ်မှုသည်လည်း ပြောဆိုပြီးသား ဖြစ်၏ ဟူလို။

Ettha abhidhānakathanaṃ vohārasukhatthaṃ, abhidheyyādikathanaṃ pana tehi yuttānaṃyeva ganthānaṃ subuddhipubbakādīnaṃ upādeyyattañca tabbiparītānaṃ ummattakavacanādīnamivaanupādeyyattañca pakāsanatthanti veditabbaṃ. Vuttañhi –

ဤကျမ်းဂန်၌ ကျမ်းအမည် (အဘိဓာန်) ကို ပြောဆိုခြင်းသည် ဝေါဟာရလွယ်ကူစေရန် ဖြစ်၏၊ ကျမ်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် (အဘိဓေယျ) စသည်တို့ကို ပြောဆိုခြင်းသည်ကား ထိုအဘိဓေယျစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံ၍ ကောင်းသောပညာလျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော ကျမ်းဂန်တို့၏ လက်ခံအပ်သော (ဥပါဒေယျ) အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ရူးသွပ်သူတို့၏ စကားကဲ့သို့သော ကျမ်းတို့၏ လက်မခံအပ်သော (အနုပါဒေယျ) အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြသခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုသို့လည်း မိန့်ဆိုအပ်ပြီ -

‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ, purisatthābhidhāyakaṃ;

Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti.

"ဆက်စပ်မှုနှင့် လျော်ကန်သော အကြောင်းဥပါယ် ရှိသည်လည်းဖြစ်သော၊ လူတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြောဆိုတတ်သည်လည်းဖြစ်သော၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သော စကား (ကျမ်းဂန်) ကို (လက်ခံအပ်၏)။ ထိုမှတစ်ပါးသော (ထိုသို့မဟုတ်သော) ကျမ်းဂန်ကိုမူကား လက်မခံအပ်။"

Tassattho– sambandhānuguṇopāyaṃ sādhiyasādhanalakkhaṇasambandhassa nissayabhūtavāccavācakānaṃ sambandhibhūtānaṃ aññamaññānurūpaguṇaparijānane kāraṇabhūtaṃ purisatthābhidhāyakaṃ catubbidhadhammaatthakāmamokkhasaṅkhātānaṃ purisatthānaṃ vācakabhūtaṃ [Pg.6] vākyaṃ ‘‘ekākhyāto padaccayo, siyā vākyaṃ sakārako’’ti vuttalakkhaṇamajjhapatitavākyasamudāyopetaṃ mahāvākyasarūpasatthaṃ vīmaṃsādhigataṃ ñāṇagatilakkhaṇaupaparikkhāya adhigataṃ adhippetaṃ, ato paraṃ vuttalakkhaṇasatthato aññaṃ anadhigataṃ nādhippetanti. Idaṃ panettha gāthānaṃ nikkhepappayojanaṃ.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - ဆက်စပ်မှုနှင့် လျော်ကန်သော အကြောင်းဥပါယ် ရှိသည်ဖြစ်သော (သမ္ဗန္ဓာနုဂုဏောပါယ) ဟူသည်ကား ပြီးမြောက်အပ်သောအရာနှင့် ပြီးမြောက်စေကြောင်း လက္ခဏာရှိသော ဆက်စပ်မှု၏ အမှီသဟဲဖြစ်ကုန်သော၊ အချင်းချင်း ဆက်စပ်လျက်ရှိကုန်သော ဟောပြရာအနက် (ဝါစျ) နှင့် ဟောတတ်သောပုဒ် (ဝါစက) တို့၏ အချင်းချင်း လျော်ကန်သော ဂုဏ်ကို သိရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ လူတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြောဆိုတတ်သော (ပုရိသတ္ထာဘိဓာယက) ဟူသည်ကား သီလစသောတရား (ဓမ္မ)၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ (အတ္ထ)၊ ကာမဂုဏ် (ကာမ) နှင့် နိဗ္ဗာန် (မောက္ခ) ဟု ဆိုအပ်သော လေးပါးသော လူတို့၏ အကျိုးစီးပွားတို့ကို ဟောပြတတ်သော၊ စကား (ဝါကျ) ဟူသည်ကား "ကိရိယာတစ်လုံး၊ ကာရကနှင့်တကွ ဖြစ်သော ပုဒ်အပေါင်းသည် ဝါကျဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်သော လက္ခဏာသို့ သက်ဝင်သော ဝါကျအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ဝါကျကြီး၏ ကိုယ်စားဖြစ်သော ကျမ်းဂန်ကို၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သော (ဝီမံသာဓိဂတ) ဟူသည်ကား ဉာဏ်၏ လှည့်ပတ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ရအပ်သော အလိုရှိအပ်သော ကျမ်းကို (လက်ခံအပ်၏)။ ထိုမှတစ်ပါးသော ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော ကျမ်းဂန်မှတစ်ပါး အခြားသောကျမ်းကိုကား လက်မခံအပ် (အလိုမရှိအပ်)။ ဤသည်ကား ဤနေရာ၌ ဂါထာတို့ကို ထည့်သွင်းရခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်၏။

Loke padumagabbhe vasantiyā sabbaṅgadhavalāya yathicchitatthasādhikāya sarassatīnāmikāya devatāya ‘‘vāṇī’’ti vohārato iminā atthena yojetvā abhinnapadasilesālaṅkāravasena vuttattā padattho evaṃ veditabbo – munindassa sobhāsugandhādiguṇayogato mukhasadisassa, no ce mukhasaṅkhātaambhojassa gabbhe udare sambhavena pavattiyā uppattiyā vā sundarī niddosā, sobhanā vā pāṇinaṃ saraṇaṃ atoyeva ahitāpanayanahitāvahatthena sabbasattānaṃ paṭissaraṇabhūtā vāṇī yathāvuttaguṇopetā sarassatīdevatā, no ce sabbaññubhāratīti vuttasaddhammaratanaṃ mayhaṃ manaṃ ganthaviracane byāvaṭassa me cittaṃ pīṇayataṃ abhimatatthasampādanena pīṇayatūti.

လောက၌ ကြာတိုက် (ကြာပွင့်အတွင်း) ၌ နေလေ့ရှိသော၊ တစ်ကိုယ်လုံး ဖြူစင်သော၊ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို အလိုရှိတိုင်း ပြီးစီးစေတတ်သော၊ "သူရဿတီ" အမည်ရှိသော နတ်သမီးအား "ဝါဏီ" ဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်းကြောင့် ဤအနက်နှင့် ယှဉ်စပ်၍ အဘိန္နပဒသိလေသလင်္ကာ (မခွဲအပ်သော ပုဒ်တို့ဖြင့် နက်နှစ်ဖြာ ထပ်တူထင်စေသော တန်ဆာ) ၏ စွမ်းအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - မုနိန္ဒ (မြတ်စွာဘုရား) ၏ တင့်တယ်ခြင်း၊ မွှေးကြိုင်ခြင်းစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် နှုတ်ခမ်းနှင့်တူသော သို့မဟုတ် နှုတ်ခမ်းတည်းဟူသော ကြာပွင့်၏ အတွင်းတိုက် (ဝမ်းဗိုက်) ၌ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း သို့မဟုတ် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် လှပတင့်တယ်သော သို့မဟုတ် အပြစ်ကင်းစင်သော၊ သတ္တဝါတို့၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်သော ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် မကောင်းမှုကို ဖယ်ရှား၍ ကောင်းမှုကို ဆောင်ကြဉ်းပေးတတ်သော နည်းဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ အားထားရာဖြစ်သော၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော သူရဿတီနတ်သမီး သို့မဟုတ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ နှုတ်ကပတ်တော် (ဗုဒ္ဓဝစန) ဟု ဆိုအပ်သော သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော ရတနာ (ဝါဏီ) သည်၊ ကျမ်းဂန်ရေးသားခြင်း၌ လုံ့လပြုနေသော ငါ၏စိတ်နှလုံးကို အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ပြီးပြည့်စုံစေခြင်းဖြင့် နှစ်သက်ရွှင်လန်းစေပါစေသတည်း။

Ubhayalokajānanato muni ca so indabhāvapavattanato indo ceti kammadhārayena vā, agāriyamunianagāriyamunisekhamuniasekhamunīnaṃ catunnaṃ pañcamo hutvā indoti chaṭṭhītappurisena vā munindo. Devatāpakkhe vadanamiva vadananti ambhoje, saddhammapakkhe ambhojamiva ambhojanti vadane ca upacārena gahite kammadhārayo. Munindassa vadanambhojamiti ca, tassa gabbhoti ca, tasmiṃ sambhavoti ca, tena sundarīti ca vākyaṃ. Vāṇiyā visesanattepi ekantanapuṃsakattā saraṇasaddassa na liṅgaparivattanabhāvo. Pāṇinanti rassattaṃ, dīghassa byabhicārattā. Mayhanti ekavacanena attano sādhuguṇodayakāraṇaṃ [Pg.7] niratimānataṃ dīpeti. Santesupi aññesu jinapariyāyesu munindasaddo iṭṭhamanosampīṇanaambhojatulyatāsundarittasaraṇattasaṅkhātānaṃ atthantarānaṃ ocityaṃ posetīti payutto. Tathā hi tādisassa mukhaṃ ambhojatulyaṃ, tasmiṃ mukhodare sambhavā sundarī, tatoyeva pāṇinaṃ saraṇaṃ. Tasmāyeva manosampīṇane paṭuttaṃ subyattamiti ocityaṃ hoti. Loke patthaṭamidamocityamādaraṇīyaṃ hoti. Tasmiñhi uttamakavayoyeva upadesakāti. Vuttañhi –

လောကနှစ်ပါးကို သိတော်မူသောကြောင့် မုနိလည်း ဖြစ်တော်မူ၏၊ အစိုးရသော အဖြစ်ကို ဖြစ်စေတော်မူသောကြောင့် အရှင် (အစိုးရသူ) လည်း ဖြစ်တော်မူ၏ ဟူ၍ ကမ္မဓာရည်းသမာသ်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ လူမုနိ၊ ရဟန်းမုနိ၊ သေက္ခမုနိ၊ အသေက္ခမုနိ ဟူသော လေးပါးသော မုနိတို့ထက် ငါးခုမြောက် ဖြစ်၍ အစိုးရသောကြောင့် ‘မုနိန္ဒ’ (မုနိတို့၏ အရှင်) ဟူ၍ ဆဋ္ဌီတပ္ပုရိသ်သမာသ်ဖြင့် လည်းကောင်း အနက်ရ၏။ နတ်ဖက်၌ မျက်နှာနှင့်တူသော မျက်နှာဟူ၍ ကြာ၌ လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားဖက်၌ ကြာနှင့်တူသော ကြာဟူ၍ မျက်နှာ၌ လည်းကောင်း ဥပစာဖြင့် ယူအပ်သည်ရှိသော် ကမ္မဓာရည်းသမာသ် ဖြစ်၏။ မုနိန္ဒ၏ မျက်နှာတည်းဟူသော ကြာတိုက်ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ထိုမျက်နှာကြာတိုက်၏ အတွင်းဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ထိုအတွင်း၌ ဖြစ်ခြင်းဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ထိုဖြစ်ခြင်းကြောင့် တင့်တယ်လှပခြင်းဟူ၍ လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံ ရှိ၏။ ဝါဏီ (နှုတ်ထွက်စကား) ၏ ဝိသေသန ဖြစ်သော်လည်း သရဏသဒ္ဒါသည် ဧကန္တနပုံသကလိင် ဖြစ်သောကြောင့် လိင်ပြောင်းလဲခြင်း မရှိပေ။ ‘ပါဏိနံ’ ဟု ရဿပြုခြင်းသည် ဒီဃဖြစ်ခြင်း၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘မယှံ’ ဟူသော ဧကဝုစ်စကားဖြင့် မိမိအား ကောင်းမြတ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူး ဖြစ်ထွန်းခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော မာန်မာနကင်းခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ တခြားသော ဇိနပရိယာယ်သဒ္ဒါတို့ ရှိပါသော်လည်း မုနိန္ဒသဒ္ဒါကို အလိုရှိအပ်သော စိတ်ကို အလွန်ရွှင်လန်းစေခြင်း၊ ကြာနှင့်တူခြင်း၊ တင့်တယ်ခြင်း၊ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အနက်ထူးတို့၏ သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှုကို တိုးပွားစေတတ်သောကြောင့် အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုသို့သော မုနိန္ဒအရှင်၏ မျက်နှာတော်သည် ကြာပွင့်နှင့် တူ၏၊ ထိုမျက်နှာ၏အတွင်း၌ ဖြစ်သောကြောင့် တင့်တယ်လှပ၏၊ ထိုကြောင့်သာလျှင် သတ္တဝါတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့်ပင် စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေခြင်း၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်းသည် အလွန်ထင်ရှားလှ၏ဟု သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှု ရှိ၏။ လောက၌ ပြန့်နှံ့ကျော်ကြားသော ဤသင့်လျော်လျောက်ပတ်မှု (ဩစိတျ) သည် ရိုသေလေးစားထိုက်၏။ ထိုဩစိတျ၌ မြတ်သော ကဗျာဆရာတို့သည်သာ လမ်းညွှန်ပြသသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်မှာ -

‘‘Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā;

Tatthopadesappabhavā, sujanā kavipuṅgavā’’ti.

“ဩစိတျ (သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှု) မည်သည်ကို သိအပ်၏၊ လောက၌ ရိုသေစွာ ကျော်ကြားလှ၏။ ထိုဩစိတျနှင့် စပ်လျဉ်း၍ လမ်းညွှန်ပြသရာ၌ သူတော်ကောင်း ဖြစ်ကုန်သော ကဗျာဆရာမြတ်တို့သည် ရှိကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Nimittavaṇṇanā

နိမိတ်ဖွင့်ဆိုချက်

2.

၂။

Rāmasammādyalaṅkārā, santi santo purātanā;

Tathāpi tu vaḷañjenti, suddhamāgadhikā na te.

ရှေးဟောင်း ဖြစ်ကုန်သော၊ သူတော်ကောင်းတို့ ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော ရာမသမ္မ စသော အလင်္ကာကျမ်းတို့သည် ရှိကြပါသော်လည်း၊ စင်ကြယ်သော မာဂဓဘာသာကို သုံးစွဲသူတို့သည် ထိုအလင်္ကာကျမ်းတို့ကို မသုံးစွဲကြကုန်။

2. Athevamabhigatāmitasiddhisampadāpādanekacaturaparamiṭṭhadevatā- bhāvarūpitasaddhammaratanasso’ padassitanipaccakārena iṭṭhadevatāpūjaṃ dassetvā ‘‘nanu bandhalakkhaṇamatthiyeva pubbakaṃ, tasmā kimanena piṭṭhapisanene’’ti lakkhaṇantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyappayojana- sambandhe dassetumāha ‘‘rāmasamme’’ccādi. Rāmasammādīnaṃ rāmasammapabhutīnaṃ pubbācariyānaṃ, rāmasammādayo vā taṃsambandhato. Bhavati hi taṃsambandhato tabbohāro yathā kiñcipi vejjasatthaṃ ‘‘bimbisāro’’ti. Alaṅkārā bhūsāvisesā, bandhālaṅkārapaṭipādakatthena alaṅkārakhyā ganthavisesā vā. Santo sobhanā. Dvepi purā pubbakāle bhavā purātanā, porāṇikā. Ubhopi santi. Yajjapi saṃvijjanti. Tathāpi tūti nipātasamudāyoyaṃ [Pg.8] visesābhidhānārambhe. Evaṃ santepīti attho. Suddhamāgadhikāti magadhesu bhavā, tattha viditā vā magadhā, saddā. Te etesaṃ santi, tesu vā niyuttāti māgadhikā. Suddhā ca sakkaṭādibhāsitakālusiyābhāvena visuddhā, asammissā vā aparicitattā te māgadhikā cāti suddhamāgadhikā, yatipotā. Te yathāvutte alaṅkāre ābharaṇavisese na vaḷañjenti, pasādhanavisese nānubhavanti. Ganthavisese pana uggahaṇadhāraṇādivasena attano suddhamāgadhikattā, rāmasammādīnañca sakkaṭādibhāvatoti ayamettha saddattho. Bhāvatthalesopettha paripūrati, tathāvidhapatītiyogato. Suddhamāgadhikā attano parisuddhabhāvena pubbe sobhanāpi te alaṅkārā idāni malaggahitabhāvappattā ‘‘kiṃ tehi malaggahitehi amhādisānaṃ suddhasattāna’’nti na vaḷañjentīti.

၂. ထိုမှတစ်ပါး ဤသို့ ဆည်းကပ်အပ်သော၊ မရေတွက်နိုင်သော ပြီးမြောက်ခြင်း စည်းစိမ်ကို ပေးတတ်သော၊ တစ်ပါးတည်းသော လိမ္မာကျွမ်းကျင်တော်မူသော၊ မြတ်သော အလိုရှိအပ်သော နတ်မင်း၏အဖြစ်ဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော ရတနာရှိသော ဆရာသည် ပြသအပ်သော ရိုသေစွာ ဦးညွှတ်ခြင်းအားဖြင့် အလိုရှိအပ်သော နတ်မင်းအား ပူဇော်ခြင်းကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ “ရှေးဟောင်း စပ်ထုံးလက္ခဏာသည် ရှိနှင့်ပြီးသည် မဟုတ်လော၊ သို့ဖြစ်ပါလျှင် ကြိတ်ပြီးသားကို ထပ်မံကြိတ်ခြင်းနှင့်တူသော ဤကျမ်းပြုခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း” ဟု အခြားသော လက္ခဏာကို အစပျိုးခြင်းအား ကန့်ကွက်သောသူတို့ကို တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်းကို ရှေးရှုပြုလျက် ဟောကြားအပ်သော အနက် (အဘိဓေယျ)၊ အကျိုး (ပယောဇန)၊ စပ်သွယ်ခြင်း (သမ္ဗန္ဓ) တို့ကို ပြသခြင်းငှာ “ရာမသမ္မ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ရာမသမ္မ စသည်တို့သည် ရာမသမ္မအစရှိသော ရှေးဆရာတို့၏ ကျမ်းများ ဖြစ်ကြ၏။ သို့မဟုတ် ထိုဆရာတို့နှင့် စပ်လျဉ်းသောကြောင့် ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်အပ်ကုန်၏။ ဆေးကျမ်းတစ်စုံတစ်ခုကို “ဗိမ္ဗိသာရ” ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့ ထိုသူနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် ဖြစ်တတ်၏။ အလင်္ကာတို့သည် တန်ဆာထူးများ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် စပ်ကုံးခြင်းဆိုင်ရာ တန်ဆာတို့ကို ပြသခြင်းကြောင့် အလင်္ကာဟု အမည်ရသော ကျမ်းထူးများ ဖြစ်ကုန်၏။ သန္တော ဟူသည် တင့်တယ်ကောင်းမွန်ကုန်သော။ နှစ်မျိုးလုံးပင် ရှေးဦးအခါ၌ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ရှေးဟောင်း ဖြစ်ကုန်သော၊ ရှေးဟောင်းပညာရှိတို့ ဖြစ်ကုန်သော။ နှစ်မျိုးလုံးပင် ရှိကြကုန်၏၊ တည်ရှိနေကြကုန်၏။ ‘တထာပိ တု’ ဟူသည် ထူးခြားသော အနက်ကို အစပျိုးခြင်း၌ သုံးသော နိပါတ်အစုအဝေး ဖြစ်၏။ ဤသို့ ရှိငြားအံ့သော်လည်း ဟု အနက်ရ၏။ ‘သုဒ္ဓမာგဓိကာ’ ဟူသည် မဂဓတိုင်း၌ ဖြစ်ကုန်သော သို့မဟုတ် ထိုတိုင်း၌ သိအပ်ကုန်သော မဂဓသဒ္ဒါများ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့သည် ၎င်းတို့၌ ရှိကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုသဒ္ဒါတို့၌ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်သောကြောင့် မာဂဓိက မည်ကုန်၏။ သက္ကတ စသော ဘာသာစကားတို့၏ နောက်ကျုးခြင်းမရှိသဖြင့် စင်ကြယ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် မကျွမ်းဝင်ခြင်းကြောင့် မရောနှောကုန်သော ထိုမာგဓိကတို့လည်း ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ‘သုဒ္ဓမာგဓိကာ’ မည်ကုန်၏၊ (ရဟန်းတော်ငယ်များ ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ကုန်၏)။ ထိုသူတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော တန်ဆာဆင်ယင်မှု အထူးဟူသော အလင်္ကာကို မသုံးစွဲကြကုန်၊ တန်ဆာအထူးအဖြစ် မခံစားကြကုန်။ ကျမ်းအထူး၌မူကား သင်ယူခြင်း ဆောင်ထားခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် မိမိတို့သည် စင်ကြယ်သော မာဂဓဘာသာရှိသူ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရာမသမ္မ စသောကျမ်းတို့သည် သက္ကတစသော ဘာသာများဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မသုံးစွဲကြကုန်ဟူသည် ဤနေရာ၌ သဒ္ဒါ၏ အနက်တည်း။ ထိုသို့သော ထင်ရှားကျော်ကြားမှုနှင့် ယှဉ်စပ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ သဘောတရားအနက် (ဘာဝတ္ထ) အနည်းငယ်သည်လည်း ပြည့်စုံ၏။ စင်ကြယ်သော မာဂဓဘာသာကို သုံးစွဲသူတို့သည် မိမိတို့၏ စင်ကြယ်သော အဖြစ်ကြောင့် ရှေးအခါက တင့်တယ်လှပခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ ညစ်ပေခြင်းသို့ ရောက်နေသော ထိုအလင်္ကာကျမ်းတို့ကို “ငါတို့ကဲ့သို့သော စင်ကြယ်သော သတ္တဝါတို့အား ထိုညစ်ပေနေသော အလင်္ကာတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း” ဟု နှလုံးသွင်းလျက် မသုံးစွဲကြကုန်။

‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ;

Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti.

“မဟာကဗျာဆရာတို့၏ နှုတ်ထွက်စကားတို့၌ ထင်ရှားသော စကားလုံးအစိတ်အပိုင်းတို့ထက် လွန်ကဲ၍၊ အမျိုးသမီးတို့၌ လှပတင့်တယ်ခြင်း ကဲ့သို့ တင့်တယ်ထွန်းပသော သိအပ်သော (အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သော) တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်သဘောသည် ရှိသည်သာတည်း” ဟု -

Hi vuttaṃ.

မိန့်ဆိုအပ်၏။

2. Santo viññūhi pasatthattā sobhanā purātanā pubbakālasambhūtā rāmasammādyalaṅkārā rāmasammādīhi ācariyehi viracitattā, tesaṃ taṃsambandhato tabbohārasadisanāmattā vā rāmasammādayo nāma alaṅkārā kismiñci vejjasatthe ‘‘bimbisāro’’ti vohāro viya. Alaṅkārā bhūsāvisesā, alaṅkārattapaṭipādanato alaṅkāranāmikā ganthavisesā vā santi kiñcāpi vijjanti, tathāpi tu evaṃ santepi suddhamāgadhikā sakkaṭapākatādīsu aññabhāsāsu paricayābhāvato kevalamāgadhikā te rāmasammādike alaṅkāre na vaḷañjenti pasādhanavasena, uggahaṇadhāraṇādivasena [Pg.9] na sevanti. Magadhesu bhavā, tesu vā viditā magadhā, saddā. Te etesaṃ atthi, tesu niyuttāti vā māgadhikā. Suddhasaddo magadhavisesano, māgadhikavisesano vā hoti. Saddānaṃ tādisapatītivisesayogato bhāvatthalesopi idha dippati. Tathā hi suddhamāgadhikā attano suddhattā tesaṃ vinyāsena sobhanatte satipi bhāsāya purātanattā aparisuddhoti avamaññamānā na vaḷañjentīti. Vatticchitassatthassa upatthambhakabhūto bhāvatthalesopi mahākavīnaṃ vacanesuyeva labbhatīti daṭṭhabbo. Vuttaṃ hi–

၂. သန္တော ဟူသည် ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့် တင့်တယ်ကောင်းမွန်ကုန်သော၊ ပုရာတနာ ဟူသည် ရှေးဦးအခါ၌ ဖြစ်ထွန်းကုန်သော။ ရာမသမ္မ စသော အလင်္ကာတို့သည် ရာမသမ္မ စသော ဆရာတို့သည် စီရင်အပ်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ထိုဆရာတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းနှင့်တူသော အမည်ရှိသောကြောင့် သော်လည်းကောင်း ရာမသမ္မ စသည်ဖြင့် အမည်ရသော အလင်္ကာကျမ်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဆေးကျမ်းတစ်စုံတစ်ခု၌ “ဗိမ္ဗိသာရ” ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အလင်္ကာတို့သည် တန်ဆာထူးများ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် အလင်္ကာအဖြစ်ကို ပြသခြင်းကြောင့် အလင်္ကာဟု အမည်ရသော ကျမ်းထူးများ ဖြစ်ကုန်၏၊ အနည်းငယ်မျှ ရှိကြသော်လည်း၊ သို့သော်လည်း ဤသို့ ရှိငြားအံ့သော်လည်း၊ စင်ကြယ်သော မာဂဓဘာသာကို သုံးစွဲသူတို့သည် သက္ကတ၊ ပါကတ စသော အခြားဘာသာတို့၌ အကျွမ်းတဝင်မရှိခြင်းကြောင့် သက်သက်သော မာဂဓဘာသာကိုသာ သုံးစွဲသူတို့ ဖြစ်ကုန်လျက် ထိုရာမသမ္မစသော အလင်္ကာကျမ်းတို့ကို တန်ဆာဆင်ခြင်း အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင်ယူခြင်း ဆောင်ထားခြင်း အားဖြင့်လည်းကောင်း မသုံးစွဲ မမှီဝဲကြကုန်။ မဂဓတိုင်း၌ ဖြစ်ကုန်သော သို့မဟုတ် ထိုတိုင်း၌ သိအပ်ကုန်သော မဂဓသဒ္ဒါများ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့သည် ၎င်းတို့၌ ရှိကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုသဒ္ဒါတို့၌ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်သောကြောင့် မာဂဓိက မည်ကုန်၏။ သုဒ္ဓသဒ္ဒါသည် မဂဓ၏ ဝိသေသန သော်လည်းကောင်း၊ မာဂဓိက၏ ဝိသေသန သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သဒ္ဒါတို့၏ ထိုသို့သော ထင်ရှားကျော်ကြားမှုနှင့် ယှဉ်စပ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ သဘောတရားအနက် (ဘာဝတ္ထ) အနည်းငယ်သည်လည်း ထွန်းပ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် စင်ကြယ်သော မာဂဓဘာသာကို သုံးစွဲသူတို့သည် မိမိတို့၏ စင်ကြယ်သောကြောင့် ထိုအလင်္ကာတို့၏ စီစဉ်ထားပုံဖြင့် တင့်တယ်မှု ရှိသော်လည်း၊ ဘာသာစကား၏ ရှေးကျလွန်းခြင်းကြောင့် မစင်ကြယ်ဟု အထင်သေးကာ မသုံးစွဲကြကုန်။ ပြောလိုသောအနက်အား ထောက်ပံ့တတ်သော သဘောတရားအနက် (ဘာဝတ္ထ) အနည်းငယ်ကို မဟာကဗျာဆရာတို့၏ စကားတို့၌သာ ရရှိနိုင်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်မှာ -

‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ;

Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti.

“မဟာကဗျာဆရာတို့၏ နှုတ်ထွက်စကားတို့၌ ထင်ရှားသော စကားလုံးအစိတ်အပိုင်းတို့ထက် လွန်ကဲ၍၊ အမျိုးသမီးတို့၌ လှပတင့်တယ်ခြင်း ကဲ့သို့ တင့်တယ်ထွန်းပသော သိအပ်သော (အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သော) တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်သဘောသည် ရှိသည်သာတည်း” ဟု -

Tassattho – mahākavīnaṃ pūjitakavīnaṃ vāṇīsu vacanavisesesu patīyamānaṃ gammamānaṃ yaṃ kiñci vatthu yo koci atthaleso attheva atthi eva, taṃ vatthu aṅganāsu vanitāsu pasiddhāvayavātirittaṃ hatthapādādipākaṭasarīrāvayavato adhikaṃ lāvaṇyamiva manogocarībhūtasundarattaṃ viya pasiddhāvayavātirittaṃ pakāsasaddāvayavato adhikaṃ hutvā ābhāti dippatīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်ကား - ပူဇော်ထိုက်သော မဟာကဗျာဆရာတို့၏ နှုတ်ထွက်စကား အထူးတို့၌ သိအပ်သော (သက်ရောက်သော) တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်သဘောသည် ရှိသည်သာတည်း၊ ထိုအနက်သဘောသည် အမျိုးသမီးတို့၌ လက်ခြေစသော ထင်ရှားသော ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ထက် လွန်ကဲသော၊ စိတ်၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော လှပတင့်တယ်ခြင်း ကဲ့သို့ ထင်ရှားသော စကားလုံးအစိတ်အပိုင်းတို့ထက် လွန်ကဲ၍ တင့်တယ်ထွန်းပ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Abhidhānādivaṇṇanā

အဘိဓာန်အစရှိသည်တို့ကို ဖွင့်ဆိုချက်

3.

၃။

Tenāpi nāma toseyya-mete’laṅkāravajjite;

Anurūpenā’laṅkāre-ne’sameso parissamo.

ထိုအကြောင်းကြောင့် အလင်္ကာကင်းမဲ့နေသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို သင့်လျော်သော အလင်္ကာဖြင့် စိတ်ကျေနပ်စေလိုပါ၏၊ ဤငါ၏ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုသည် (ထိုသို့ စိတ်ကျေနပ်စေရန်ပင် ဖြစ်၏)။

3. Teneccādi. Yena te alaṅkāre na vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇehi, ganthavisesehi vā rahite, alaṅkārā vā yathāvuttavajjitā yehi [Pg.10] te, ete yatipote esaṃ yatipotānaṃ anurūpena idāni viraciyamānattābhinavabhāvato, dasabalavadanakamalamajjhavāsitabhāsitaviracitabhāvato ca anucchavikena alaṅkārena ābharaṇena, alaṅkārasatthena vā toseyyaṃ apināma yathicchitapasādhanavasena, savanadhāraṇādivasena vā vaḷañjanena santuṭṭhe kareyyaṃ appeva nāma yannūnāti eso parissamo ayaṃ amhākaṃ tādisasantuṭṭhijanakālaṅkārapakaraṇappayogo.

၃. တေနစ္စာဒိ-ဟူသော ပုဒ်၌- အကြင်အဆင်တန်ဆာကို ထိုသူတို့သည် မသုံးဆောင်ကြကုန်၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် အဆင်တန်ဆာမှ ကင်းကုန်သော၊ တန်ဆာဆင်မှုတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျမ်းထူးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ကင်းဆိတ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် ဆိုအပ်ပြီးသော အဆင်တန်ဆာတို့သည် အကြင်သူတို့ထံမှ ကင်းကုန်၏၊ ထိုရဟန်းငယ်တို့ကို... ထိုရဟန်းငယ်တို့အား လျော်ကန်သောအားဖြင့် ယခုအခါ အသစ်စီရင်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆယ်ပါးသောအားရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ကြာပန်းနှင့်တူသော နှုတ်တော်အလယ်၌ ကိန်းအောင်း၍ ဟောကြားစီရင်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း လျော်ကန်သော အဆင်တန်ဆာဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလင်္ကာကျမ်းဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်သက်စေအံ့၊ အလိုရှိအပ်သော တန်ဆာဆင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြားနာဆောင်ထားခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်းကို ပြုစေအံ့၊ ကောင်းလေစွတကား၊ ဤသို့ပတ်သက်၍ အားထုတ်ခြင်းသည် ငါတို့၏ ထိုသို့သော ရောင့်ရဲခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အလင်္ကာကျမ်းကို အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်၏။

Alaṅkaronti attabhāvamanenāti alaṅkāro, ābharaṇaṃ hārakeyūrādi. Alaṅkaronti bandhasarīramanenāti alaṅkārotiminā pana alaṅkārasaddena pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo ca atthālaṅkārā nānappakārā saṅgahitā, yehi saddatthasaṅkhātaṃ bandhasarīraṃ sobhate, yathā hi purisasarīre hārakeyūrādyalaṅkāro nyasyate, yena sobhate, tathā bandhasarīrepi saddālaṅkārā, atthālaṅkārā ca nikkhipīyanti, yato sobhate. Teneva vakkhati ‘‘taṃ tu pāpentulaṅkārā, vindanīyatarattana’’nti ca, ‘‘atthālaṅkārasahite’’ccādikañca.

ကိုယ်ခန္ဓာကို ဤတန်ဆာဖြင့် ဆင်ပြင်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အဆင်တန်ဆာ (အလင်္ကာ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ လည်ဆွဲ တန်ဆာ၊ လက်ကောက် လက်ကြပ် စသည်တို့တည်း။ စပ်ကုံးအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကို ဤတန်ဆာဖြင့် ဆင်ပြင်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အလင်္ကာ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤအလင်္ကာသဒ္ဒါဖြင့် ပသာဒစသော သဒ္ဒါလင်္ကာတို့နှင့် သဘာဝဝုတ္တိစသော အတ္ထာလင်္ကာ အပြားအမျိုးမျိုးတို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်ကုန်၏၊ ထိုအလင်္ကာတို့ဖြင့် သဒ္ဒါနှင့် အနက်ဟု ဆိုအပ်သော စပ်ကုံးအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာသည် တင့်တယ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ယောက်ျား၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ လည်ဆွဲ တန်ဆာ၊ လက်ကောက် လက်ကြပ် စသော တန်ဆာကို တင်ထားအပ်သကဲ့သို့၊ ထိုတန်ဆာကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာသည် တင့်တယ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စပ်ကုံးအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ၌လည်း သဒ္ဒါလင်္ကာတို့နှင့် အတ္ထာလင်္ကာတို့ကို တင်ထားအပ်ကုန်၏၊ ထိုတန်ဆာကြောင့် တင့်တယ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'ထိုစကားကို အလင်္ကာတို့သည် ရောက်စေကုန်အံ့၊ သာယာဖွယ်ရှိသည်၏ အဖြစ်သို့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အတ္ထာလင်္ကာနှင့် တကွဖြစ်သော' စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဆိုလတ္တံ့။

Alaṅkāravidhānabhāvena tu bandhasarīrampi tadatthiyā alaṅkāro, tathā tappaṭipādakaṃ subodhālaṅkāranāmadheyyasatthaṃ alaṅkatapaṭipādakattena maṅgalasuttanti viya. Vakkhati hi ‘‘ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako’’ ccādi. Atra uccate –

အဆင်တန်ဆာကို စီရင်ကြောင်း ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်း စပ်ကုံးအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာသည်လည်း ထိုအလင်္ကာကို အလိုရှိအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အလင်္ကာမည်၏။ ထို့အတူ ထိုအလင်္ကာကို ပြတတ်သော သုဗောဓာလင်္ကာ အမည်ရှိသော ကျမ်းသည်လည်း တန်ဆာဆင်အပ်သော တရားကို ပြသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မင်္ဂလသုတ် စသည်ကဲ့သို့ (အလင်္ကာမည်၏)။ စင်စစ်သော်ကား 'ကျမ်းသည်လည်း ကဗျာဆရာတို့၏ နှုတ်မြွက်စကားတို့၏ အဆင်တန်ဆာကို ပြတတ်၏' စသည်ဖြင့် ဆိုလတ္တံ့။ ဤအရာ၌ ဆိုအပ်၏-

‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito;

Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti.

ဤအလင်္ကာသဒ္ဒါသည် သဒ္ဒါ၊ အနက်ဟူသော အဆင်တန်ဆာကို မှီ၍ တိုက်ရိုက် (မုချ) ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် စွမ်းဆောင်နိုင်မှုစွမ်းအား (သာမတ္ထိယ) ဖြင့် ထိုအဆင်တန်ဆာတို့ တည်ရာဖြစ်သော ကိုယ်ထည်၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ထိုအဆင်တန်ဆာရှိသော ကျမ်း၌လည်းကောင်း (အလင်္ကာသဒ္ဒါ) သက်ရောက်၏။

Anenassābhidheyyādīni [Pg.11] vuccanti. Abhidhīyate iti abhidheyyaṃ, samuditena satthena vacanīyattho. So ca sarīrālaṅkāravibhāgakappanāya tesaṃ paṭipādanaṃ. Subodhālaṅkārena hi te paṭipādīyanti. Yena ca yo paṭipādīyati, tassāyamattho bhavatīti abhidheyyasatthopi. Dassitameva tu sarīrālaṅkārasaṅkharaṇaṃ payojanaṃ, taṃ nissāya subodhālaṅkārappavattito. Yassa hi yamuddissa pavatti hoti, taṃ tassa payojanaṃ, taṃ pana kavittakittipasiddhādilakkhaṇaṃ, paramparāya tadatthatāya subodhālaṅkārasaṅkharaṇassa. Satthapayojanānaṃ, sādhiyasādhanalakkhaṇo sambandho tu nissayapadassinā dassitoyeva. Yathāha –

ဤစကားဖြင့် ထိုကျမ်း၏ ဟောအပ်သောအနက် (အဘိဓေယျ) စသည်တို့ကို ဆိုအပ်၏။ ဟောအပ်-ပြအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဘိဓေယျ (ဟောအပ်သောအနက်) မည်၏။ ပေါင်းအပ်သော ကျမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော အနက်တည်း။ ထိုအနက်သည်လည်း ကိုယ်ထည်နှင့် အဆင်တန်ဆာတို့၏ အပြားကို စီရင်ခြင်းအားဖြင့် ထိုတရားတို့ကို ပြခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုတရားတို့ကို သုဗောဓာလင်္ကာကျမ်းဖြင့် ပြအပ်ကုန်၏။ အကြင်ကျမ်းဖြင့် အကြင်အနက်ကို ပြအပ်၏၊ ထိုကျမ်းအား ဤအနက်သည် ဖြစ်၏ဟု ဟောအပ်သောအနက်ရှိသော ကျမ်းလည်း ဖြစ်၏။ ကိုယ်ထည်နှင့် အဆင်တန်ဆာကို ပြုပြင်ခြင်းတည်းဟူသော အကျိုးကို ပြအပ်ပြီးသည်သာတည်း။ ထိုအကျိုးကို အမှီပြု၍ သုဗောဓာလင်္ကာကျမ်း၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အကြင်သူသည် အကြင်အကျိုးကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုရည်ညွှန်းအပ်သောအရာသည် ထိုကျမ်း၏ အကျိုးတည်း။ ထိုအကျိုးသည်လည်း ကဗျာဆရာဖြစ်ခြင်း၊ ကျော်စောခြင်း၊ ထင်ရှားခြင်း စသော လက္ခဏာရှိ၏။ သုဗောဓာလင်္ကာကျမ်းကို စီရင်ခြင်းသည် အစဉ်သဖြင့် ထိုအကျိုးအလို့ငှာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ကျမ်းနှင့် အကျိုးတို့၏ ပြီးစေအပ်သောအရာနှင့် ပြီးစေတတ်သောတရားဟူသော လက္ခဏာရှိသော ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) ကိုမူကား မှီရာကို ပြတတ်သောဆရာက ပြအပ်ပြီးသည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်၏-

‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā;

Vuttātaṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti.

ကျမ်းနှင့် အကျိုးနှစ်ပါးစုံ၊ ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) နှင့် မှီရာ (နိဿယ) နှစ်ပါးတို့ကို ထိုကျမ်းကို ဆိုခြင်းဖြင့်သာလျှင် ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုကျမ်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော ထိုအရာသည်လည်း ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Abhidheyyādikathanañca taṃsamaṅgisseva ca vīmaṃsāvisesasamaṅgīnamupādīyamānattā, aññādisassa pana ummattakavacanādino viya heyyattā. Vuttañhetaṃ –

အဘိဓေယျစသည်ကို ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း ထိုအဘိဓေယျနှင့် ပြည့်စုံသူ၊ ထူးခြားသော ဆင်ခြင်တုံတရားနှင့် ပြည့်စုံသူတို့သာလျှင် ခံယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အခြားသော ရူးသွပ်သောသူ၏ စကားစသည်တို့ကဲ့သို့ စွန့်ပစ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်၏-

‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ, purisatthābhidhāyakaṃ;

Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti.

ဆက်စပ်မှုအားလျော်သော အကြောင်းရှိသော၊ လူတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဟောတတ်သော၊ ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် သိအပ်သော စကားကို ခံယူအပ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး မသိအပ်သော စကားကိုမူကား စွန့်အပ်၏။

Vākyanti cettha vākyalakkhaṇopetamantaravākyasannicayaṃ mahāvākyasarūpaṃ satthamevādhippetaṃ.

ဤအရာ၌ 'ဝါကျ' ဟူသည်ကား ဝါကျ၏ လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော အကြားဝါကျတို့၏ အပေါင်းဖြစ်သော၊ မဟာဝါကျ၏ သဘောရှိသော ကျမ်းကိုသာလျှင် အလိုရှိအပ်၏။

3. Yena te te alaṅkārena vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇavisesehi, ganthavisesehi vā vajjite, te virahite yehi ete suddhamāgadhike esaṃ suddhamāgadhikānaṃ anurūpena abhinavabhāvato māgadhikasarūpaṃ anugatarūpena, dasabalabhāsitaviracitattā vā anukūlena alaṅkārena ābharaṇavisesena, ganthavisesena vā toseyyaṃ alaṅkāravaḷañjāpanena, ganthavisese uggahaṇadhāraṇādikārāpanena [Pg.12] vā santuṭṭhe kareyyaṃ apināma yaṃnūna sundaramiti, eso parissamo ayaṃ mama alaṅkārapakaraṇappayogo. Apināmāti ettha itisaddo gamyamāno.

၃. အကြင်အဆင်တန်ဆာဖြင့် ထိုထိုသူတို့သည် မသုံးဆောင်ကြကုန်၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် အဆင်တန်ဆာမှ ကင်းကုန်သော၊ တန်ဆာဆင်မှုအထူးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျမ်းထူးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ကင်းဆိတ်ကုန်သော၊ အကြင်သူတို့သည် ထိုအဆင်တန်ဆာတို့မှ ကင်းကုန်၏၊ ထိုစင်ကြယ်သော မာဂဓဘာသာရှိသော ရဟန်းတို့ကို... ထိုစင်ကြယ်သော မာဂဓဘာသာရှိသော သူတို့အား လျော်ကန်သောအားဖြင့် အသစ်ဖြစ်သောကြောင့် မာဂဓဘာသာ၏ သဘောအတိုင်း အစဉ်လိုက်သော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆယ်ပါးသောအားရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ လျော်ကန်သော အဆင်တန်ဆာအထူးဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ကျမ်းထူးဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အဆင်တန်ဆာကို သုံးဆောင်စေခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ကျမ်းထူးကို သင်ယူစေခြင်း ဆောင်ထားစေခြင်း စသည်တို့ကို ပြုစေခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း နှစ်သက်စေအံ့၊ ရောင့်ရဲစေအံ့။ ကောင်းလေစွတကား၊ ဤသို့ပတ်သက်၍ အားထုတ်ခြင်းသည် ငါ၏ အလင်္ကာကျမ်းကို အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'အပိနာမ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဣတိ'သဒ္ဒါကို သိအပ်၏။

Alaṅkārehi vajjitā, alaṅkārā vajjitā yehi vāti ca. Rūpassa anu anurūpaṃ, rūpaṃ anugataṃ anurūpaṃ vā, tena anurūpena. Alaṅkaronti attabhāvamaneneti alaṅkāro, hārakeyūrādi ābharaṇapakkhe, ganthapakkhe tu alaṅkaronti bandhasarīramaneneti alaṅkāro. Iminā mukhyabhāvena pasādādisaddālaṅkārā ca sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca pavuccanti. Amukhyato pana imesaṃ dvinnaṃ alaṅkārānamadhiṭṭhānabhūtabandhasarīrampi, tathā maṅgalasuttaratanasuttādivohāro viya alaṅkārapakāsakaṃ ‘‘sammā bujjhanti dvippakārā alaṅkārā anene’’ti iminā atthena laddhasubodhālaṅkāravaranāmadheyyasatthampi vuccati. Vuttamidameva –

အဆင်တန်ဆာတို့မှ ကင်းကုန်သော၊ သို့မဟုတ် အဆင်တန်ဆာတို့သည် အကြင်သူတို့ထံမှ ကင်းကုန်၏။ ရုပ်၏အလိုက်သည် အနုရူပ မည်၏။ သို့မဟုတ် ရုပ်သို့ အစဉ်လိုက်သည် အနုရူပ မည်၏။ ထိုလျော်ကန်သောအားဖြင့်။ ကိုယ်ခန္ဓာကို ဤတန်ဆာဖြင့် ဆင်ပြင်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အဆင်တန်ဆာ (အလင်္ကာ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ တန်ဆာဘက်၌ လည်ဆွဲ တန်ဆာ၊ လက်ကောက် လက်ကြပ် စသည်တို့တည်း။ ကျမ်းဘက်၌မူကား စပ်ကုံးအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကို ဤတန်ဆာဖြင့် ဆင်ပြင်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အလင်္ကာ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤမုချအပြားဖြင့် ပသာဒစသော သဒ္ဒါလင်္ကာတို့နှင့် သဘာဝဝုတ္တိစသော အတ္ထာလင်္ကာတို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ မုချမဟုတ်သော အပြားအားဖြင့်မူကား ထိုနှစ်ပါးသော အလင်္ကာတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော ကိုယ်ထည်သည်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ မင်္ဂလသုတ်၊ ရတနသုတ် စသော ဝေါဟာရကဲ့သို့ 'နှစ်ပါးသော အလင်္ကာတို့ကို ဤကျမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ သိအပ်ကုန်၏' ဟူသော ဤအနက်ကြောင့် ရအပ်သော သုဗောဓာလင်္ကာ အမည်ရှိသော ကျမ်းမြတ်သည်လည်းကောင်း အလင်္ကာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤအရာကို ဆိုအပ်ပြီးသည်သာတည်း-

‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito;

Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti.

ဤအလင်္ကာသဒ္ဒါသည် သဒ္ဒါ၊ အနက်ဟူသော အဆင်တန်ဆာကို မှီ၍ တိုက်ရိုက် (မုချ) ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် စွမ်းဆောင်နိုင်မှုစွမ်းအား (သာမတ္ထိယ) ဖြင့် ထိုအဆင်တန်ဆာတို့ တည်ရာဖြစ်သော ကိုယ်ထည်၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ထိုအဆင်တန်ဆာရှိသော ကျမ်း၌လည်းကောင်း (အလင်္ကာသဒ္ဒါ) သက်ရောက်၏။

Ettha sāmatthiyaṃ nāma tadādhāratappaṭipādakattavohārato tadādheyyatappaṭipādanīyaṃ na bhavati ce, aññaṃ kiṃ bhavatīti aññathānupapattilakkhaṇamevāti.

ဤအရာ၌ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုစွမ်းအား (သာမတ္ထိယ) ဟူသည်ကား ထိုအလင်္ကာ၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်း၊ ထိုအလင်္ကာကို ပြတတ်သည်၏ အဖြစ်ဟူသော ဝေါဟာရကြောင့် ထိုအလင်္ကာ၌ တည်အပ်သောတရား၊ ပြအပ်သောတရား မဖြစ်အံ့၊ အခြား အဘယ်ဖြစ်အံ့နည်းဟု အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်သော လက္ခဏာ (အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏာ) သာလျှင် တည်း။

4.

၄။

Yesaṃ na sañcitā paññā-nekasatthantarocitā;

Sammohabbhāhatāve’te, nāvabujjhanti kiñcipi.

အကြင်သူတို့အား များစွာသော အခြားသောကျမ်းတို့၌ လျော်ကန်သော စုဆောင်းအပ်သော ပညာသည် မရှိ၊ ထိုသူတို့သည် တွေဝေခြင်းနှိပ်စက်အပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မသိနိုင်ကြကုန်။

5.

၅။

Kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnī’ha ;

Ye tappādarajokiṇṇā, te’va sādhūvivekino.

ဤလောက၌ ဆရာသမားတို့၏ ခြေတော်ရင်း၌ လုပ်ကျွေးခြင်းမရှိသော ထိုသူတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ အကြင်သူတို့သည် ထိုဆရာသမားတို့၏ ခြေဖုန်မှုန့်တို့ဖြင့် လူးပေအပ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့သာလျှင် ကောင်းမြတ်သော ခွဲခြားဆင်ခြင်နိုင်သူတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

4-5. Evaṃ lakkhaṇārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyādikaṃ dassetvā idāni satthatova sabbattha guṇadosavivecanaṃ. Atoyeva vuccati –

၄-၅. ဤသို့ လက္ခဏာကို အစပြုခြင်းကို ကန့်ကွက်သောသူတို့ကို ပယ်မြစ်ခြင်းကို ရှေးဦးစွာ ပြု၍ အဘိဓေယျစသည်ကို ပြပြီးလျှင် ယခုအခါ ကျမ်းစာအားဖြင့်သာလျှင် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ အပြစ်နှင့် ဂုဏ်ကို ခွဲခြားခြင်းကို ပြအံ့။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်၏-

‘‘Sabbattha [Pg.13] satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ;

Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti.

ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ကျမ်းစာအားဖြင့်သာလျှင် အပြစ်နှင့် ဂုဏ်ကို ခွဲခြားအပ်၏။ ကျမ်းစာမရှိဘဲ ခွဲခြားခြင်းကို ပြုအံ့၊ ထိုထက်လွန်သော ရဲတင်းမှုသည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း။

Tasmā guṇadosavibhāgavicāraṇaṃ nāma tabbidūnaṃyeva, nāsatthaññūnaṃ purisapasūnaṃ. Tathā cāha –

ထို့ကြောင့် ဂုဏ်နှင့် အပြစ်၏ အပြားကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း မည်သည်ကား ထိုအရာကို သိသော ပညာရှိတို့၏ အရာသာလျှင် ဖြစ်၏၊ ကျမ်းဂန်ကို မသိသော လူပြိန်း လူနွားတို့၏ အရာမဟုတ်။ ထို့ကြောင့်လည်း ဆိုအပ်၏-

‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ;

Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti.

ကျမ်းဂန်ကို မသိသောသူသည် ဂုဏ်နှင့် အပြစ်ကို အဘယ်သို့ ခွဲခြားနိုင်အံ့နည်း။ မျက်စိကန်းသောသူအား အရောင်အဆင်း၏ အပြားကို သိခြင်း၌ အခွင့်အရေးသည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း။

Yenevaṃ, tenettha guṇadosadassane pasannānekasatthacakkhuyevādhigato, nañño tabbiparītotyanvayabyatirekavasena dassento ‘‘yesa’’ntiādigāthādvayamāha. Tattha yesanti aniyamuddeso, yehīti attho. Yehi na sañcitā na rāsikatā, nānāsantānavuttinīpi ekattanayena ekasmiṃ santāne na vāsitā naparibhāvitāti vuttaṃ hoti. Kā sā? Paññā heyyopādeyyavivekarūpā. Kīdisīti āha ‘‘anekasatthantarocitā’’ti. Anekasmiṃ tipiṭakatakkabyākaraṇālaṅkārasatthādike satthantare ucitā savanadhāraṇādivasena paricitā sāyaṃ paññā yesaṃ na sañcitāti pakataṃ. Eteti yathāuddiṭṭhānaṃ niyamavacanaṃ. Sammohabbhāhatāti yathāvuttāyātisayavatiyā paññāyābhāvato balappattena mohena abbhāhatā visesena pahatā, evasadditā hontīti adhippāyo. Yato evaṃ, tasmāpi kiñcipi heyyopādeyyarūpaṃ yaṃ kiñcideva aṭṭhānāniyojakatādisagurupādasussūsānissayapaṭiladdhavivekapaññāti- sayālābhena nāvabujjhanti, na jānantītyattho. Yato ālasiyādidosalesapariggahopi satatācariyasevanavasena sirovikiṇṇatādisagurupādapaṅkajambujaparāyano cirenapi kālena nānāvidhasatthantarakataparicayabalena pappoti tādisaṃ paññāveyattiyaṃ. Tenevāha bhagavā –

ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့် ဤဂုဏ်အပြစ်ကို မြင်ခြင်း၌ ကြည်လင်သော များစွာသော ကျမ်းဂန်မျက်စိရှိသူသည်သာလျှင် ရအပ်သဖြင့်၊ ထိုမှတစ်ပါး ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောသူသည် မသိနိုင်ဟု အနုဝယဗျတိရေကအားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် 'ယေသံ' အစရှိသော ဂါထာနှစ်ခုကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာတို့တွင် 'ယေသံ' ဟူသည် အတိအကျမဟုတ်သော ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၍ 'အကြင်သူတို့သည်' ဟု အနက်ရ၏။ အကြင်သူတို့သည် မစုဆောင်းအပ်၊ ပုံမပုံအပ်၊ အစဥ်အဆက် အမျိုးမျိုး၌ ဖြစ်သော်လည်း တစ်ခုတည်းသော နည်းအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော သန္တာန်၌ ကိန်းဝပ်အောင် မပြုအပ်၊ မထုံမွှမ်းအပ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုတရားကား အဘယ်နည်း? စွန့်အပ်အပ် ယူအပ်အပ်သော အရာကို ခွဲခြားသိမြင်တတ်သော ပညာတည်း။ ထိုပညာသည် အဘယ်သို့သော ပညာနည်းဟူမူ - 'အနေကသတ္ထန္တရောစိတာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပိဋကတ်သုံးပုံ၊ တက္ကဗေဒ၊ ဗျာကရုဏ်း၊ အလင်္ကာ အစရှိသော များစွာသော ကျမ်းဂန်တို့၌ သင့်လျော်သော၊ နာယူခြင်း ဆောင်ထားခြင်း စသည်ဖြင့် ကျွမ်းကျင်လိမ္မာအပ်သော ထိုပညာကို အကြင်သူတို့သည် မစုဆောင်းအပ်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧတေ' ဟူသည် ညွှန်ပြအပ်သည့်အတိုင်း အတိအကျ သတ်မှတ်သော စကားတည်း။ 'သမ္မောဟဗ္ဘာဟတာ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ထူးခြားလှစွာသော ပညာမရှိခြင်းကြောင့် အားကြီးသော မောဟသည် လွှမ်းမိုးအပ်ကုန်သော၊ အထူးသဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်ကုန်သော သူတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မသင့်လျော်သော အရပ်၌ မစေခိုင်းခြင်း စသည့် ဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသော ဆရာသမားတို့၏ ခြေရင်း၌ လုပ်ကျွေးခြင်းကို အမှီပြု၍ ရအပ်သော ခွဲခြားတတ်သည့် ပညာထူးကို မရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စွန့်အပ်အပ် ယူအပ်အပ်သော သဘောကို အနည်းငယ်မျှလည်း မသိနိုင်ကြကုန်။ အကြောင်းမူကား ပျင်းရိခြင်း အစရှိသော အပြစ်အနည်းငယ်မျှ ရှိစေကာမူ အမြဲမပြတ် ဆရာသမားကို ဆည်းကပ်ခြင်းအားဖြင့် ဦးခေါင်းကို ခြေဖဝါး၌ ချ၍ ဆရာသမား၏ ခြေတော်ကြာတည်းဟူသော ကြာပန်း၌ မှီဝဲဆည်းကပ်သူသည် ကြာမြင့်သော အချိန်၌သော်လည်း များစွာသော ကျမ်းဂန်တို့၌ ကျွမ်းကျင်လေ့လာထားသော အားဖြင့် ထိုသို့သော ပညာရင့်သန်ခြင်းသို့ ရောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် မိန့်တော်မူ၏ -

‘‘Nihīyati [Pg.14] puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti.

"ယုတ်ညံ့သူကို ဆည်းကပ်သောသူသည် ဆုတ်ယုတ်၏၊\nမိမိနှင့် တူမျှသူကို ဆည်းကပ်သောသူသည် ဘယ်သောအခါမျှ မဆုတ်ယုတ်၊\nမြတ်သောသူကို ဆည်းကပ်သောသူသည် လျင်မြန်စွာ တိုးတက်ကြီးပွား၏၊\nထို့ကြောင့် မိမိထက် သာလွန်ထူးကဲသောသူကိုသာ ဆည်းကပ်ရာ၏" ဟု (မိန့်တော်မူ၏)။

Tato etādiso paññavāyevettha guṇadosavibhāgavivecane adhikārī, nañño tabbiparīto purisapasūti ayametthādhippāyo. Ruḷho atthaviseso. Tenāha ‘‘kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnihā’’ti. Ihāti imasmiṃ loke yesaṃ janānaṃ gurūnaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi janehi yathāvuttanayena paññāveyattiyarasānabhiññehi kiṃ payojanaṃ, lesamattampi natthi, anadhigatāyevettha eteti adhippāyo. Idāni byatirekamukhena āha ‘‘ye’’tiādi. Ye pubbe katapuññatādisampattisampannā tappādarajehi tesaṃ gurūnaṃ pādadhūlīhi okiṇṇā onaddhā gavacchitā, teva sādhū yathāvuttanayena paññāveyattiyena abhiññātā sajjanā eva vivekino heyyopādeyyaguṇadosavibhāganiyamanapaññāsampattisamaṅgino honti, teyevettha guṇadosavivecane adhigatāti adhippāyo. Sā cāyaṃ gurupādasussūsā visiṭṭhādarena karaṇīyāti vaṅkavuttiyā tadabhyāse sādhujane niyojeti.

ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤကဲ့သို့သော ပညာရှိသူသည်သာ ဤဂုဏ်အပြစ်ကို ခွဲခြားစိစစ်ခြင်း၌ အရာထိုက်သူဖြစ်၏၊ ထိုမှတစ်ပါး ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော လူပြိန်းလူအသည်ကား မထိုက်ဟူသည် ဤ၌ ဆိုလိုရင်း အနက်ဖြစ်၏။ ထိုအနက်ထူးသည် ထင်ရှားကျော်စော၏။ ထို့ကြောင့် "ယခုဘဝ၌ ဆရာသမားတို့အား ပြုအပ်သော ခြေရင်းလုပ်ကျွေးခြင်း မရှိသော သူတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဣဟ" ဟူသည် ဤလောက၌ အကြင်သူတို့အား ဆရာသမားတို့အား ပြုအပ်သော ခြေရင်းလုပ်ကျွေးခြင်း ဝတ်ပြုခြင်းမရှိ၊ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ပညာရင့်သန်ခြင်း အရသာကို မသိသော ထိုသူတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ အနည်းငယ်မျှသော အကျိုးမျှမရှိ၊ ဤဂုဏ်အပြစ်ကို သိခြင်း၌ ထိုသူတို့သည် မရအပ်ကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ၌ ဗျတိရေကအားဖြင့် 'ယေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အကြင် ရှေး၌ပြုအပ်သော ကောင်းမှုကံ အစရှိသော ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော သူတို့သည် ထိုဆရာသမားတို့၏ ခြေဖုန်တို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်၊ ဖုံးအုပ်အပ်၊ ရောပြွမ်းအပ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည်သာ ကောင်းမြတ်သောသူတို့ဖြစ်၍ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ပညာရင့်သန်ခြင်းဖြင့် ထင်ရှားကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့သည်သာလျှင် ခွဲခြားတတ်ကုန်လျက် စွန့်အပ်အပ် ယူအပ်အပ်သော ဂုဏ်အပြစ်တို့ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်တတ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည်သာ ဤဂုဏ်အပြစ်ကို ခွဲခြားစိစစ်ခြင်းသို့ ရောက်အပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဆရာသမားတို့၏ ခြေရင်း၌ လုပ်ကျွေးခြင်းကို အထူးသဖြင့် ရိုသေစွာ ပြုအပ်၏ဟု သွယ်ဝိုက်သော စကားအားဖြင့် ထိုလုပ်ကျွေးခြင်းကို အဖန်တလဲလဲ ပြုလုပ်ခြင်း၌ သူတော်ကောင်းတို့ကို တိုက်တွန်းတော်မူ၏။

4-5. Ye sakalasatthaparicitaññāṇapāṭavā yadi dosamāropayanti, tesaṃ taddosanirākaraṇaṃ vinā padesāvabodhanamattena paṇḍitamānīnaṃ vacanassāgurukaraṇaṃ vaṅkavuttiyā dassento ca taṃdvāreneva attano anaññasādhāraṇagurugāravataṃ sādhujanehi paramādarena sampādetabbamiti dassetuṃ ‘‘yesaṃ…pe… kino’’ti gāthādvayamāha. Anekasatthānaṃ [Pg.15] tipiṭakatakkabyākaraṇādīnaṃ anekesaṃ ganthānaṃ antare tatvatthasaṅkhātaabbhantare ucitā savanauggahaṇadhāraṇādivasena paricitā paññā sutamayā paññā yesaṃ yehi na sañcitā, dvinnamekakkhaṇe pavattiyābhāvepi upacitasamūhabhāvato, pubbakālikapaññāya aparakālikapaññāya anantaraāsevanādipaccayalābhato avatthabāhullapavattito vā sañcitabbāpi na rāsikatā. Ete īdisapaññāpāṭavarahitā ime sammohabbhāhatā paññāpāṭavābhāvato balappattena mohena visesena pahatā eva kiñcipi heyyopādeyyaṃ nāvabujjhanti. Na eke aneketi ca, te ca te satthā ceti ca, tesamantaramiti ca, tasmiṃ ucitāti ca sammohena abbhāhatāti ca viggaho. Tena vuttaṃ–

၄-၅. ခပ်သိမ်းသော ကျမ်းဂန်တို့၌ ကျွမ်းကျင်သော ဉာဏ်စွမ်းရှိသော သူတို့သည် အကယ်၍ အပြစ်တင်ကြကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့၏ အပြစ်ကို ပယ်ဖျက်ခြင်းမှတစ်ပါး တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို သိရုံမျှဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ပညာရှိဟု ထင်မှတ်နေသူတို့၏ စကားကို ဂရုမစိုက်အပ်ပုံကို သွယ်ဝိုက်သော စကားအားဖြင့် ပြတော်မူလျက်၊ ထိုသို့ပြခြင်းဖြင့်ပင် သူတော်ကောင်းတို့သည် မိမိ၏ အခြားသူများနှင့်မတူ ထူးခြားသော ဆရာသမားအပေါ် ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းကို အထူးရိုသေစွာ ဆောင်ရွက်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် 'ယေသံ...ပေ... ကိနော' ဟု ဂါထာနှစ်ခုကို မိန့်တော်မူ၏။ ပိဋကတ်သုံးပုံ၊ တက္ကဗေဒ၊ ဗျာကရုဏ်း အစရှိသော များစွာသော ကျမ်းဂန်တို့၏၊ များစွာသော ကျမ်းဂန်တို့၏ အတွင်းဖြစ်သော သစ္စာအနက်တည်းဟူသော အတွင်းသဘော၌ သင့်လျော်သော၊ နာယူခြင်း၊ သင်ယူခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကျွမ်းကျင်အပ်သော သုတမယပညာကို အကြင်သူတို့သည် မစုဆောင်းအပ်၊ ပညာနှစ်ခုတို့သည် တစ်ခဏတည်း၌ အတူတကွ မဖြစ်နိုင်သော်လည်း စုဆောင်းအပ်သော အစုအပုံအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှေး၌ဖြစ်သော ပညာသည် နောက်၌ဖြစ်သော ပညာအား အနန္တရပစ္စည်း၊ အာသေဝနပစ္စည်း စသည်ဖြင့် အထောက်အပံ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း စုဆောင်းအပ်သော်လည်း မပုံထားအပ်။ ဤကဲ့သို့သော ပညာစွမ်းမရှိသော ဤသူတို့သည် တွေဝေခြင်း (မောဟ) လွှမ်းမိုးအပ်ကုန်သဖြင့်၊ ပညာစွမ်းမရှိခြင်းကြောင့် အားကြီးသော မောဟသည် အထူးသဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်ကုန်ရကား စွန့်အပ်အပ် ယူအပ်အပ်သောအရာကို အနည်းငယ်မျှလည်း မသိကြကုန်။ "န ဧကေ အနေကေ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တေ စ တေ သတ္ထာ စ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တေသံ အန္တရံ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တသ္မိံ ဥစိတာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "သမ္မောဟေန အဗ္ဘာဟတာ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်၏ -

‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ;

Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti.

"ကျမ်းဂန်ကို မသိသောသူသည် ဂုဏ်နှင့် အပြစ်ကို အဘယ်သို့ ခွဲခြားနိုင်အံ့နည်း၊\nမျက်စိကန်းသောသူအား အပြာ၊ အဝါ အစရှိသော အရောင်အမျိုးမျိုးကို မြင်ခြင်း၌ အဘယ်သို့ အခွင့်ရှိအံ့နည်း" ဟု (မိန့်တော်မူအပ်၏)။

Tassattho – asatthaññū jano guṇadosaṃ kathaṃ vibhajate. Tathā hi rūpabhedopaladdhiyaṃ nīlapītādirūpavisesāvabodhane andhassa adhikāro abhimukhakaraṇaṃ kiṃ hoti, na bhavatyeva, tasmā anekasatthantaragatasuppasannapaññācakkhunā eva guṇadosavivecanaṃ bhavati, tadabhāve na bhavatyeva. Idameva vuccate–

ထိုဂါထာ၏ အနက်ကား - ကျမ်းဂန်ကို မသိသောသူသည် ဂုဏ်နှင့် အပြစ်ကို အဘယ်သို့ ခွဲခြားနိုင်အံ့နည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အပြာ၊ အဝါ အစရှိသော အရောင်အမျိုးမျိုးကို သိမြင်ခြင်း၌ မျက်စိကန်းသောသူအား ရှေးရှုပြုခြင်းတည်းဟူသော အခွင့်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်း၊ မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် များစွာသော ကျမ်းဂန်တို့သို့ သက်ဝင်သော အလွန်ကြည်လင်သော ပညာမျက်စိဖြင့်သာလျှင် ဂုဏ်နှင့် အပြစ်ကို ခွဲခြားနိုင်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုပညာမျက်စိ မရှိပါက မခွဲခြားနိုင်သည်သာတည်း။ ဤအရာကိုပင် ဆိုအပ်၏ -

‘‘Sabbattha satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ;

Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti.

"ခပ်သိမ်းသော အရာတို့၌ ဂုဏ်နှင့် အပြစ်ကို ခွဲခြားခြင်းသည် ကျမ်းဂန်အားဖြင့်သာ ဖြစ်၏၊\nကျမ်းဂန်မပါဘဲ (စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းမရှိဘဲ) ဂုဏ်အပြစ်ကို ခွဲခြားခြင်းကို ပြုအံ့၊ ထိုသို့ပြုခြင်းထက် လွန်ကဲသော မဆင်မခြင် ပြုလုပ်ခြင်းသည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း" ဟု (ဆိုအပ်၏)။

Tassattho – sabbattha guṇadosavivecanaṃ satthatoyeva hoti, satthaṃ vinā satthocitatādisapaññaṃ vinā yaṃ karoti guṇāguṇavibhāgaṃ karoti, yaṃ karaṇaṃ atthi, atodhikaṃ sāhasaṃ kiṃ āsuṃ kiriyā anupaparikkhanakiriyā nattheva.

ထိုဂါထာ၏ အနက်ကား - ခပ်သိမ်းသော အရာတို့၌ ဂုဏ်နှင့် အပြစ်ကို ခွဲခြားခြင်းသည် ကျမ်းဂန်အားဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ ကျမ်းဂန်မရှိဘဲ၊ ကျမ်းဂန်နှင့် သင့်လျော်သော ပညာမရှိဘဲ အကြင် ဂုဏ်နှင့် အပြစ်ကို ခွဲခြားခြင်းကို ပြုအံ့၊ ထိုသို့ ပြုလုပ်ခြင်းထက် လွန်ကဲသော မဆင်မခြင် အဆောတလျင် ပြုလုပ်ခြင်း၊ မစူးစမ်းဘဲ ပြုလုပ်ခြင်းသည် မရှိသည်သာတည်း။

Iha [Pg.16] imasmiṃ loke yesaṃ akatapuññānaṃ janānaṃ gurūnaṃ

ဤလောက၌ ကောင်းမှုကုသိုလ် မပြုဖူးသော အကြင်သူတို့အား ဆရာသမားတို့၏...

‘‘Piyo garu bhāvanīyo,Vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā,No cā’ṭṭhāne niyojako’’ti.

"ချစ်ခင်အပ်သောသူ၊ ရိုသေအပ်သောသူ၊ ပွားများအပ်သောသူ၊\nဆုံးမတတ်သောသူ၊ သည်းခံတတ်သောသူ၊\nနက်နဲသော စကားကို ပြောကြားတတ်သောသူ၊\nမသင့်လျော်သော အရာ၌ မစေခိုင်းတတ်သောသူ" ဟု (မိန့်တော်မူအပ်သော)။

Niddiṭṭhaguṇopetānaṃ ācariyānaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi kiṃ payojanaṃ. Ye katapuññā janā tappādarajokiṇṇā tesaṃ gurūnaṃ pādarajehi gavacchitā, teva sādhū janā eva vivekino kalyāṇamittagurupāsanāhi adhigatavisiṭṭhavivekabuddhino bhavanti, te eva vivekaṃ jānantīti bhāvo. Sotumicchā sussūsā, taṃ nissāya kattabbapādaparicariyāpi tadatthiyā sussūsā nāma hoti. Pādesu sussūsāti ca, tesaṃ pādāti ca, tesu rajānīti ca, tehi okiṇṇāti ca viggaho. Sissānaṃ sakalābhibuddhiyā gurupaṭibaddhattā attano guṇato adhikatarāyeva sevitabbā. Vuttañhi bhagavatā –

ညွှန်ပြအပ်သော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ဆရာသမားတို့အား ပြုအပ်သော ခြေရင်းလုပ်ကျွေးခြင်း ဝတ်ပြုခြင်းမရှိ၊ ထိုသူတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ အကြင် ကောင်းမှုကုသိုလ် ပြုဖူးသော သူတို့သည် ထိုဆရာသမားတို့၏ ခြေဖုန်တို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်ကုန်၏ (ဆည်းကပ်ရကုန်၏)၊ ထိုသူတို့သည်သာ ကောင်းမြတ်သောသူ၊ ခွဲခြားတတ်သောသူ၊ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်း ဆရာသမားတို့ကို ဆည်းကပ်ခြင်းကြောင့် ရအပ်သော ထူးခြားသော ခွဲခြားတတ်သည့် ပညာရှိသော သူတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည်သာ ခွဲခြားတတ်သော သဘောကို သိကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ နာယူလိုခြင်းသည် သုဿူသာ (နာယူခြင်း) မည်၏၊ ထိုနာယူခြင်းကို အမှီပြု၍ ပြုအပ်သော ခြေရင်းလုပ်ကျွေးခြင်းသည်လည်း ထိုနာယူခြင်းကို အကျိုးပြုတတ်သောကြောင့် သုဿူသာ (လုပ်ကျွေးခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ပါဒေသု သုဿူသာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တေသံ ပါဒါ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တေသု ရဇာနိ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တေဟိ ဩကိဏ္ဏာ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ တပည့်တို့၏ ခပ်သိမ်းသော ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းသည် ဆရာသမား၌ တည်မှီနေသောကြောင့် မိမိထက် ဂုဏ်သိက္ခာ သာလွန်ထူးကဲသော ဆရာသမားကိုသာ ဆည်းကပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် မိန့်တော်မူအပ်၏ -

‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti.

‘‘ယုတ်ညံ့သူကို ဆည်းကပ်သောသူသည် ဆုတ်ယုတ်ရ၏၊ တူမျှသူကို ဆည်းကပ်သောသူသည် မည်သည့်အခါမျှ မဆုတ်ယုတ်နိုင်၊ မြတ်သောသူကို ဆည်းကပ်ချဉ်းကပ်သောသူသည် လျင်မြန်စွာ တိုးတက်ကြီးပွား၏။ ထို့ကြောင့် မိမိထက် လွန်ကဲမြတ်ပြတ်သူကိုသာ ဆည်းကပ်အပ်၏။’’

6.

၆။

Kabbanāṭakanikkhitta-nettacittā kavijjanā;

Yaṃkiñci racayante’taṃ, na vimhayakaraṃ paraṃ.

ကဗျာလင်္ကာနှင့် ပြဇာတ်တို့၌ မျက်စိနှင့် စိတ်ကို သွင်းထားကြကုန်သော ပညာရှိကဝိတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့ကို ရေးသားစပ်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစပ်ဆိုမှုသည် အလွန်အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသည်မဟုတ်ပေ။

7.

၇။

Teye’va paṭibhāvanto, so’va bandho savimhayo;

Yena tosenti viññūye, tatthāpya’vihitādarā.

ထိုကဗျာပြဇာတ်တို့၌ ဂရုတစိုက် အားမထုတ်ကြကုန်သော်လည်း၊ ထိုကဗျာပြဇာတ်တို့ကိုသာလျှင် ထင်ရှားစေလျက်၊ အကြင် စပ်ဆိုမှုဖြင့် လူဗဟုသုတရှိသော ပညာရှိတို့ကို နှစ်သက်စေကုန်၏၊ ထိုစပ်ဆိုမှုသည်သာလျှင် အံ့ဩဖွယ်နှင့်တကွ ဖြစ်သော စပ်ဆိုမှု ဖြစ်ပေ၏။

6-7. Evametthānvayabyatirekavasenādhigate dassetvā idāni ‘‘kiṃ amhākaṃ kabbanāṭakaparicayābhāveracanāvisesābhiyogopajanitaparissamenā’’ti olīnavuttino sotujane samussāheti [Pg.17] ‘‘kabbanāṭakā’’tiādinā. Kavippayogasaṅkhāto bandhova kavino idanti kabbaṃ. Muttakādivākyasvamuttikādyavayavasabhāvā antaravākyasamudāyasampannaṃ vuttajātibhedabhinnaṃ pajjamayaṃ gajjamayaṃ pajjagajjamayaṃ campūnāmakañca, mahāvākyarūpaṃ mahākabbañca, taṃ pana mahākabbaṃ saggehi sagganāmakehi paricchedavisesehi bandhyate karīyatīti saggabandhoti pavuccati. Tassa tu lakkhaṇaṃ ‘‘saggabandhassa mukhaṃ iṭṭhāsīsanaṃ siyā paṇāmo vā bandhasambandhino kassaci atthassa niddeso vā’’tiādinā anekadhā vaṇṇenti. Taṃ yathā?

၆-၇. ဤသို့လျှင် ဤအရာ၌ အနွယ (အနုလုံ) ဗျတိရေက (ပဋိလုံ) အားဖြင့် သိအပ်ပြီးသော အနက်ကို ပြသ၍၊ ယခုအခါ၌ “ငါတို့အား ကဗျာပြဇာတ်တို့နှင့် အကျွမ်းတဝင်မရှိခြင်းကြောင့် ထူးခြားသော ရေးသားစပ်ဆိုမှု၌ အားထုတ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပင်ပန်းမှုသည် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း” ဟု စိတ်ဓာတ်ကျနေသော နာယူသူတို့ကို “ကဗျာနာဋက” အစရှိသည်ဖြင့် အားပေးမြှင့်တင်တော်မူ၏။ ကဝိတို့၏ လုံ့လအားထုတ်မှုဟု ဆိုအပ်သော စပ်ဆိုမှုသည်ပင် ကဝိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် “ကဗျာ (ကဗ္ဗ)” မည်၏။ မုတ္တကစသော ဝါကျစုတို့၏ သဘောရှိသော အတွင်းဝါကျ အစုအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံသော၊ ဝတ္တ၊ ဇာတိ ကွဲပြားခြားနားမှုဖြင့် ကွဲပြားသော၊ ဂါထာ (ပဇ္ဇ) အစု၊ စကားပြေ (ဂဇ္ဇ) အစု၊ ဂါထာစကားပြေနှစ်မျိုးလုံးရောနှောသော စမ္ပူ (ကျမ်း) အမည်ရှိသော၊ မဟာဝါကျပုံစံရှိသော မဟာကဗျာလည်း ရှိ၏။ ထိုမဟာကဗျာကိုလည်း သရုပ်ခွဲခြားမှု အပိုင်းအခြား အမည်ရှိသော သဂ္ဂ (အခန်း) တို့ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သောကြောင့် “သဂ္ဂဗန္ဓ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသဂ္ဂဗန္ဓ၏ အင်္ဂါလက္ခဏာကိုလည်း “သဂ္ဂဗန္ဓ၏ အစဦးသည် အလိုရှိအပ်သော ဆုတောင်းခြင်း၊ သို့မဟုတ် ရှိခိုးခြင်း၊ သို့မဟုတ် စပ်ဆိုမှုနှင့် ဆက်စပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်ရာ၏” အစရှိသည်ဖြင့် များစွာသော အပြားအားဖြင့် ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဖွင့်ဆိုချက်ကား အဘယ်နည်း?

‘‘Saggabandho mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ;

Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ.

‘‘သဂ္ဂဗန္ဓကို မဟာကဗျာဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမဟာကဗျာ၏ လက္ခဏာကား ရှိခိုးခြင်း၊ အရာဝတ္ထုကို ညွှန်ပြခြင်း၊ ဆုတောင်းခြင်းတို့သည် ထိုမဟာကဗျာ၏ အစဦး (မျက်နှာ) ဖြစ်၏။

Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā;

Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ.

သမိုင်းဝင်ပုံပြင် ဇာတ်လမ်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသောသော်လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောသော်လည်းကောင်း၊ အစုလေးပါး (ဓမ္မ၊ အတ္ထ၊ ကာမ၊ မောက္ခ) တို့၏ အကျိုးစီးပွားကို အမှီပြုသော၊ တော်လှန်ရဲစွမ်းသတ္တိရှိပြီး လိမ္မာပါးနပ်၍ မြင့်မြတ်သော ခေါင်းဆောင်ရှိသော၊

Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ;

Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ.

မြို့၊ သမုဒ္ဒရာ၊ တောင်၊ လ၊ နေ မင်းတို့ ထွက်ပေါ်လာပုံကို ချီးမွမ်းခြင်းရှိသော၊ ဥယျာဉ်ကစားခြင်း၊ ရေကစားခြင်း၊ သေရည်သောက်ခြင်း၊ ကာမဂုဏ်ခံစားခြင်း၊ ပွဲလမ်းသဘင် ကျင်းပခြင်း ရှိသော၊

Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi;

Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi.

ချစ်သူနှင့် ကွဲကွာခြင်း၊ ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခြင်း၊ သားရတနာဖွားမြင်ခြင်းနှင့် ကြီးပြင်းလာခြင်း၊ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်း၊ တမန်စေလွှတ်ခြင်း၊ စစ်တိုက်ရန် ချီတက်ခြင်း၊ တိုက်ပွဲဝင်ခြင်း၊ ခေါင်းဆောင်တို့ ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်း တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊

Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ;

Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi.

တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ မကျဉ်းလွန်းသော ရသနှင့် ဘာဝတို့ဖြင့် အစဉ်မပြတ် ပျံ့နှံ့နေသော၊ အလွန်မကျယ်ဝန်းသော အခန်း (သဂ္ဂ) တို့နှင့် ပြည့်စုံသော၊ ချစ်မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်းသော ဂါထာဆန်းနှင့် ကောင်းမွန်သော ဆက်စပ်မှုတို့ဖြင့်၊

Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ;

Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti.

အရပ်ခပ်သိမ်း၌ အခန်းအဆုံးတွင် မတူကွဲပြားသော ဆန်းဂါထာတို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော၊ လူအများ၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေတတ်သော၊ ကောင်းစွာ တန်ဆာဆင်အပ်သော မဟာကဗျာသည် ကမ္ဘာတည်သရွေ့ တည်တံ့နိုင်ပေ၏။’’

Tattha itihāsakathubbhūtanti purāvuttakathāsannissayaṃ. Santasannissayanti itarasobhanādhikaraṇaguṇarājacaritādinissayaṃ vā. Catuvaggaphalāyattanti dhammādicatuvaggaphalāyattaṃ. Dhammo [Pg.18] nāma abbhūdayanibbānahetuko. Attho nāma vijjābhumyādīnaṃ yathāññāyamajjanaṃ, ajjitānañca rakkhaṇaṃ. Kāmo nāma nirayo visayo payogo. Mokkho nāma sabbasaṃsāradukkhanivatti. Caturodāttanāyakanti ussāhasattimantasattipabhūsattiyogena caturo kusalo cāgātisayādiyogena udātto udāro nāyako vipakkho, paṭipakkho ca yattha, taṃ. Madhu nāma surā. Vippalambho viraho. Manto nītivedīhi saha kārīyanicchayo. Dūto sandhānappavatto puriso. Payānaṃ saṅgāmādinimittagamanaṃ. Āji sandhyābhāve viggaho. Asaṅkhattarasabhāvanirantaranti asaṃkhittā bahuttā rasā siṅgāravīrādayo, bhāvā ratiussāhādayo, tehi nirantaraṃ patthaṭaṃ. Piyavuttasusandhibhīti piyāni sutisubhagāni vuttāni indavajirādīni aññamaññasambandhasaṃsaggatāya sobhano sandhi aññamaññasaṅgahā yesaṃ saggānaṃ, tehīti.

ထိုမဟာကဗျာ၏ လက္ခဏာတို့တွင် 'ဣတိဟာသကထုဗ္ဘူတံ' ဟူသည် ရှေးဟောင်းပုံပြင် ဇာတ်လမ်းကို အမှီပြုခြင်း ဖြစ်၏။ 'သန္တသန္နိဿယံ' ဟူသည် အခြားသော တင့်တယ်လျောက်ပတ်သော အကြောင်းအရာ၊ ဂုဏ်ကျေးဇူး၊ မင်းတို့၏ အကျင့် သမိုင်း စသည်တို့ကို အမှီပြုခြင်း ဖြစ်၏။ 'စတုဝဂ္ဂဖလာယတ္တံ' ဟူသည် တရား (ဓမ္မ) အစရှိသော အုပ်စုလေးပါးတို့၏ အကျိုးကို အမှီပြုခြင်း ဖြစ်၏။ တရား (ဓမ္မ) မည်သည်မှာ ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းနှင့် နိဗ္ဗာန်၏ အကြောင်းတရား ဖြစ်၏။ စည်းစိမ် (အတ္ထ) မည်သည်မှာ ပညာ၊ မြေယာ စသည်တို့ကို တရားသဖြင့် ရှာဖွေခြင်း၊ ရှာဖွေရရှိသော ပစ္စည်းတို့ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကကာမ (ကာမ) မည်သည်မှာ မွေ့လျော်ဖွယ် အာရုံငါးပါး ဖြစ်၏။ လွတ်မြောက်ခြင်း (မောက္ခ) မည်သည်မှာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ ခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်၏။ 'စတုရောဒါတ္တနာယကံ' ဟူသည် လုံ့လဝီရိယ အစွမ်း၊ မန္တန်စွမ်းအား၊ အစိုးရခြင်း စွမ်းအားတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် လိမ္မာပါးနပ်သော၊ စွန့်ကြဲခြင်း အစရှိသော ထူးကဲသော ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် မြင့်မြတ်သော ခေါင်းဆောင် (မင်းသား) နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူ (ပဋိပက္ခ) ရှိရာ ဖြစ်သော မဟာကဗျာ ဖြစ်၏။ 'မဓု' ဟူသည် သေရည်ကို ဆိုလို၏။ 'ဝိပ္ပလမ္ဘ' ဟူသည် ကွဲကွာခြင်း ဖြစ်၏။ 'မန္တ' ဟူသည် ပညာရှိ နည်းနာသိသူတို့နှင့်အတူ ပြုလုပ်ဖွယ်ရာတို့ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဒူတ' ဟူသည် ဆက်သွယ်စေ့စပ်ရန် စေလွှတ်အပ်သော ယုံကြည်ရသူ ဖြစ်၏။ 'ပယာန' ဟူသည် စစ်ပွဲစသည်တို့အတွက် ချီတက်သွားလာခြင်း ဖြစ်၏။ 'အာဇိ' ဟူသည် စစ်တိုက်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'အသင်္ခိတ္တရသဘာဝနိရန္တရံ' ဟူသည် မကျဉ်းမြောင်းဘဲ များပြားလှစွာသော သိင်္ဂါရ၊ ဝီရ စသော ရသတို့၊ ရတိ၊ ဥဿာဟ စသော ဘာဝတို့ဖြင့် အစဉ်မပြတ် ပျံ့နှံ့နေခြင်း ဖြစ်၏။ 'ပိယဝုတ္တသုသန္ဓိဘိ' ဟူသည် နားထောင်ကောင်းသော ဣန္ဒဝဇိရ အစရှိသော ချစ်မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်းသော ဆန်းဂါထာတို့လည်းကောင်း၊ အချင်းချင်း စပ်လျဉ်းပတ်သက်မှုကြောင့် ကောင်းမွန်သော ဆက်စပ်မှု ရှိကြကုန်သော အခန်း (သဂ္ဂ) တို့ဖြင့် ဖြစ်၏။

Punapi yathāvuttesu aṅgesu nagaravaṇṇanādīsu kiñca yathāsambhavaṃ madhupānādirahitampi taññūnaṃ mano rañjeti upādiyateva sabbhīti dassetumāha–

တစ်ဖန်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော မြို့တော်ကို ချီးမွမ်းခြင်းစသော အင်္ဂါရပ်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော အင်္ဂါရပ်၊ သို့မဟုတ် သေရည်သောက်ခြင်း အစရှိသည်တို့ ကင်းမဲ့နေသော်လည်း ထိုကဗျာ၏ အရသာကို သိသောသူတို့၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေတတ်၏၊ သူတော်ကောင်းတို့သည်လည်း ထိုကဗျာကို နှစ်သက်လက်ခံကြကုန်၏ဟု ပြသခြင်းငှာ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘Kabbaṃ na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici;

Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti.

‘‘ထိုမဟာကဗျာ၌ အချို့သောအင်္ဂါရပ်တို့ ယုတ်လျော့နေသော်လည်း၊ ကဗျာရေးသားမှုဆိုင်ရာ အင်္ဂါရပ်တို့နှင့် ပြည့်စုံမှုရှိခြင်းကြောင့် ထိုကဗျာအရသာကို သိသူတို့သည် အကယ်၍ နှစ်သက်ကြပါမူ ထိုကဗျာသည် အင်္ဂါချို့ယွင်းခြင်းကြောင့် မညစ်နွမ်းပေ။’’

Punapi –

တစ်ဖန်လည်း -

‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno;

Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro.

‘‘ခေါင်းဆောင် (မင်းသား) ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ရှေးဦးစွာ ပြောကြား၍၊ ထိုခေါင်းဆောင်ဖြင့် ရန်သူကို နှိမ်နင်းခြင်းဟူသော ဤနည်းလမ်းသည် သဘာဝအားဖြင့် သင့်လျော်တင့်တယ်သော နည်းလမ်း ဖြစ်၏။

Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi;

Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti āhu.

ရန်သူ၏ အမျိုးအနွယ်၊ ရဲစွမ်းသတ္တိ၊ ကြားသိရခြင်း စသည်တို့ကို ချီးမွမ်း၍၊ ထိုရန်သူကို အောင်နိုင်ခြင်းဖြင့် ခေါင်းဆောင်၏ မြင့်မြတ်ပုံကို ပြောကြားခြင်းသည်လည်း ငါတို့ကို စိတ်ချမ်းသာစေ၏’’ ဟု (ရှေးပညာရှိတို့) မိန့်ဆိုကြကုန်၏။

Sabbampetaṃ [Pg.19] saddhammāmatarasapānasarasahadayānaṃ samphappalāpavipulavisappavesopaddutakabbanāṭakaparammukhānaṃ satatacaritasañcaritaratanabhājanānaṃ sappurisānaṃ kiṃ hadayakhedopajanitaparissameneti tadanurūpamevopadassitanti.

ဤဖော်ပြပါ အလုံးစုံသည် သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော မြတ်သော အမြိုက်အရသာကို သောက်သုံးရသဖြင့် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော နှလုံးသားရှိကြကုန်သော၊ ပြိန်ဖျင်းသော စကား (သမ္ဖပ္ပလာပ) တည်းဟူသော ကြီးစွာသော အဆိပ်အတောက် ဝင်ရောက်မှုဖြင့် ဘေးဒုက္ခဖြစ်စေတတ်သော ကဗျာပြဇာတ်တို့၌ မျက်နှာလွှဲထားကြကုန်သော၊ အစဉ်သဖြင့် ကောင်းသောအကျင့်တည်းဟူသော ရတနာတို့ကို ဆောင်ထားရာ ရတနာအိုးသဖွယ် ဖြစ်ကြကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့အား စိတ်ပင်ပန်းမှုဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အားထုတ်မှုသည် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟု တွေးတော၍ ထိုသူတော်ကောင်းတို့နှင့် လျောက်ပတ်သည်ကိုသာလျှင် ပြသအပ်ပေသည်။

Nāṭakaṃ nāma bharatādināṭyasatthe nānappakāranirūpitarūpaṃ kappaṃ, taṃlakkhaṇekadesabhūtalakkhaṇāni pakaraṇādīni nava rūpakāni. Nāṭikā ca etthevāvarumbhanti. Kabbañca nāṭakañca, tesu nikkhittaṃ ṭhapitaṃ nettañca cittañca yehīti viggaho. Ke te? Kavino. Tattha nikkhittanettacittavacanena sutassa cintanañca ūhāpohamukhena yathuggahitaniyāmaṃ, aviparītatthanicchayanaṃ, nicchitassa bhāvanā, nirantarābhiyogo ca dassito. Kabbanāṭakavacanena sutaṃ, cintitaṃ, bhāvitañca dassitaṃ. Sute dassite tannissayaṃ sutamayañāṇampi dassitameva siyāti. ‘‘Kabbanāṭakanikkhittanettacittā’’ti iminā sutacintābhāvanānukkamena sampāditapaññāpāṭavānaṃ kabbaracanāya sāmatthiyaṃ dasseti. Hoti hi tādisānaṃ taṃsutādi bandhanakāraṇaṃ. Vuttañhi –

ပြဇာတ် (နာဋက) မည်သည်မှာ ဘရတစသော ကဗျာကျမ်းတို့၌ အမျိုးမျိုး ဖော်ပြအပ်သော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော စပ်ဆိုမှု ဖြစ်၏။ ထိုပြဇာတ်၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော လက္ခဏာရှိကုန်သော ပကရဏစသော ရူပကကိုးပါးတို့လည်း ရှိ၏။ နာဋိကာ (ပြဇာတ်တို) သည်လည်း ဤအရာ၌ပင် အကျုံးဝင်၏။ ကဗျာနှင့် ပြဇာတ်သည် ကဗ္ဗနာဋက မည်၏။ ထိုကဗ္ဗနာဋကတို့၌ သွင်းထားအပ်၊ ထားအပ်သော မျက်စိနှင့် စိတ်ရှိကြကုန်သော သူတို့သည် 'ကဗ္ဗနာဋကနိက္ခိတ္တနေတ္တစိတ္တာ' မည်၏။ ထိုသူတို့ကား အဘယ်သူတို့နည်း? ကဝိတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုစကား၌ 'မျက်စိနှင့် စိတ်ကို သွင်းထားခြင်း' ဟူသော စကားဖြင့် ကြားနာအပ်သော အရာကို တွေးတောခြင်း၊ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့် မိမိသင်ယူထားသည့်အတိုင်း မှန်ကန်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း၊ ဆုံးဖြတ်အပ်သော အရာကို အဖန်တလဲလဲ ပွားများခြင်းနှင့် အစဉ်တစိုက် အားထုတ်ခြင်းတို့ကို ပြသတော်မူ၏။ 'ကဗ္ဗနာဋက' ဟူသော စကားဖြင့် ကြားနာအပ်သော အရာ၊ တွေးတောအပ်သော အရာနှင့် ပွားများအပ်သော အရာတို့ကို ပြသတော်မူ၏။ ကြားနာအပ်သော အရာကို ပြသအပ်သည်ရှိသော် ထိုအရာကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သုတမယဉာဏ်ကိုလည်း ပြသပြီး ဖြစ်ပေ၏။ 'ကဗ္ဗနာဋကနိက္ခိတ္တနေတ္တစိတ္တာ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကြားနာခြင်း၊ တွေးတောခြင်း၊ ပွားများခြင်းဟူသော အစဉ်အတိုင်း ပြီးမြောက်အပ်သော ပညာစွမ်းရည်ရှိသူတို့၏ ကဗျာရေးသားစပ်ဆိုခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုသို့သော သူတို့အား ထိုကြားနာခြင်း စသည်သည် ကဗျာရေးသားစပ်ဆိုခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေ၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏ -

‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,Sutañca bahu nimmalaṃ;

Amando cābhiyogoyaṃ,Hetu hotiha bandhane’’ti.

‘‘ပင်ကိုယ်ဖြစ်သော ဉာဏ်ပညာရှိခြင်း၊ စင်ကြယ်လှစွာသော များစွာသော အကြားအမြင် ရှိခြင်း၊ မလျော့သော လုံ့လဝီရိယရှိခြင်း ဤအရာတို့သည် ဤလောက၌ ကဗျာစပ်ဆိုခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေ၏။’’

Yaṃkiñcīti attano cittāruḷhaṃ yaṃkiñci bandhajātaṃ. Iminā pana aniyamavacanena attano tattha ādarābhāvaṃ dīpeti. Racayanti karonti. Etaṃ tehi racitaṃ bandhajātaṃ paraṃ accantameva vimhayakaraṃ na hoti, tādisopāyasampattisampannassa upeyyasampattisabbhāvato anacchariyamevāti adhippāyo. Tattha tesu kabbanāṭakesu racanāvisesaekantopāyabhūtesu avihitādarāapi sutādivasena akatādarāpi [Pg.20] ye sappurisā paññavanto yena bandhavisesena viññū guṇadosaviduno satthaññuno paṇḍitajane tosenti pīṇenti. Tosentiyeva hi te tādise sābhāvikipaṭibhāvirahepi etādisesu atthesu sutacintābhāvanāvasena vāyamantā. Vuttañhi –

‘ယံကိဉ္စိ’ ဟူသည် မိမိစိတ်၌ ထင်လာသော တစ်စုံတစ်ခုသော ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့မျိုးကို ဆိုလို၏။ ဤသို့ အတိအကျမဟုတ်သော စကားဖြင့် ထိုကဗျာ၌ မိမိ၏ ဂရုမပြုမှုကို ပြသတော်မူ၏။ ‘ရစယန္တိ’ ဟူသည် ပြုလုပ်ကြကုန်၏ (ရေးသားကြကုန်၏)။ ထိုကဝိတို့ ရေးသားအပ်သော ဤကဗျာအဖွဲ့သည် အလွန်အမင်း အံ့ဩဖွယ်ရာ မဖြစ်ပေ။ ထိုသို့သော အကြောင်းတရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူအား ရရှိအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မဆန်းကြယ်လှပေဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ထိုကဗျာပြဇာတ်တို့၌ အထူးသဖြင့် ရေးသားစပ်ဆိုခြင်း၏ အကြောင်းတရားတို့၌ အားထုတ်မှုမရှိကြသော်လည်း၊ ကြားနာခြင်းစသည်ဖြင့် ဂရုမပြုကြသော်လည်း၊ အကြင် ကဗျာအဖွဲ့ဖြင့် ကောင်းကျိုးဆိုးပြစ်ကို သိမြင်နားလည်ကြကုန်သော ကျမ်းစာတတ် ပညာရှိလူအများတို့ကို နှစ်သက်စေကုန်၏၊ ထိုသူတော်ကောင်း ပညာရှိတို့သည် နှစ်သက်စေကြကုန်သည်သာတည်း။ ထိုသို့သော ပင်ကိုယ်ဉာဏ် ကင်းမဲ့နေသော်လည်း ဤသို့သော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့၌ ကြားနာခြင်း၊ တွေးတောခြင်း၊ ပွားများခြင်းအားဖြင့် ကြိုးစားအားထုတ်ကြကုန်သော ထိုသူတို့သည် လူအများကို နှစ်သက်စေကြကုန်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏ -

‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ;

Sutena vācu’ssahanenupāsitā,Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti.

ရှေး၌ဖြစ်ဖူးသော ဝါသနာတည်းဟူသော ဂုဏ်ကို အစဉ်လိုက်သော အံ့ဖွယ်ရှိသော ဉာဏ်ပဋိဘာန်သည် အကယ်၍ မရှိငြားသော်လည်း၊ ကြားနာခြင်းတည်းဟူသော သုတဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့် အားထုတ်ခြင်း (ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း ဆည်းကပ်အပ်သော (လေ့လာအပ်သော) ဝါစာသည် စင်စစ် ဧကန် တစ်စုံတစ်ခုသော ချီးမြှောက်ခြင်းကို ပြုသည်သာတည်း။

Paṭibhāvanto heyyopādeyyaparicchedalakkhaṇapaññāya paññavanto nāma, teyeva sappurisā. Savimhayo ‘‘kīdisāyaṃ, tādisopāyantararahitānampi etādiso bandho siyā’’ti vimhayena saha vattamānopi. Sova bandho tameva bandhanaṃ tādisopāyasampattivirahenopeyyasampattiyā sabbhāvato, nāññoti.

ဉာဏ်ပဋိဘာန် ရှိသူတို့သည် စွန့်အပ်အပ်သော တရား၊ ဆည်းကပ်အပ်သော တရားတို့၏ အပိုင်းအခြား အမှတ်အသားကို သိတတ်သော ပညာရှိသောကြောင့် 'ပညာရှိသူတို့' မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည်သာလျှင် သူတော်ကောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ (ဤသို့သော အစီအစဉ်သည်) အံ့ဩခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော်လည်း 'ဤသို့သော စပ်ထုံးသည် အသို့နည်း၊ ထိုကဲ့သို့သော အခြားသော ဥပါယ်နည်းလမ်း ကင်းငြားသော်လည်း ဤကဲ့သို့သော စပ်ထုံးသည် ဖြစ်နိုင်ပါသလော' ဟု အံ့ဩခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုစပ်ထုံးသည်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော စပ်ထုံးဖွဲ့ဆိုမှုသည်လည်းကောင်း ထိုကဲ့သို့သော ဥပါယ်သမ္ပတ္တိ ကင်းငြားသော်လည်း ရအပ်သောအကျိုး (ဥပေယျသမ္ပတ္တိ) ရှိခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်၏၊ အခြားကြောင့်မဟုတ်။

6-7. Idāni kabbanāṭakesu aparicitānamamhākaṃ gantharacanāsabhāvāvabodhova kutoti osakkante ‘‘kabbanāṭakā’’digāthādvayena samussāheti. Kabbanāṭakanikkhittanettacittā kabbanāṭakesu sutānulokanacintābhāvanāvasena ṭhapitanettacittā kavijjanā kabbakārakā yaṃ kiñci attano abhimataṃ racayanti karonti, etaṃ bandhanaṃ paraṃ atisayena na vimhayakaraṃ acchariyakaraṃ na hoti, nirantarābhiyogato siddhopāyamūlapaññāsampadāya upeyyabhūtaganthasaṅkharaṇaṃ bhavatyevāti adhippāyo. Kavino idaṃ kabbanti ca, naṭakassa idaṃ nāṭakaṃ, naccagītādi. Idha pana tappaṭipādakakathāpakāsakagantho nāṭakaṃ nāma. Kabbañca nāṭakañcāti ca, kabbanāṭakesu nikkhittaṃ nettacittaṃ yehīti ca [Pg.21] viggaho. Ye janā tattha tesu kabbanāṭakesu avihitādarāpi savanadhāraṇādivasena akatasambhamā eva viññū yena gantharacanāvisesena tosenti pīṇenti, teyeva paṭibhāvanto paṭibhānasaṅkhātapaññavanto bhavanti. Sova bandho savimhayo aññesaṃ uppajjamānavimhayena sahito. Paṭibhā etesaṃ atthīti ca, saha vimhayena vattatīti ca, avihito ādaro yehīti ca viggaho. Bāhirasatthābhiyogābhāvepi pubbavāsanābhāvepi iha nirantarābhiyogaṃ karonto tādisasāmatthiyaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti. Vuttañhi –

၆-၇. ယခုအခါ 'ကဗျာနှင့် ပြဇာတ်တို့၌ မကျွမ်းကျင်သော ငါတို့အား ကျမ်းဂန်ရေးသားခြင်း၏ သဘောကို သိမြင်ခြင်းသည် အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း' ဟု ဆုတ်နစ်နေသူတို့အား 'ကဗျာနှင့် ပြဇာတ်' အစရှိသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်ဖြင့် အားပေးမြှောက်ပင်၏။ ကဗျာနှင့် ပြဇာတ်တို့၌ မျက်စိနှင့် စိတ်ကို သွင်းထားကုန်သော၊ ကဗျာနှင့် ပြဇာတ်တို့၌ ကြားနာခြင်း၊ အဖန်တလဲလဲ ကြည့်ရှုခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်း၊ ပွားများခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တည်ထားအပ်သော မျက်စိနှင့် စိတ်ရှိကြကုန်သော ကဗျာဆရာ (စာဆို) ဖြစ်ကုန်သော လူတို့သည် မိမိတို့ အလိုရှိအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော (စာပေတရားကို) ရေးသားစီရင်ကြကုန်၏၊ ထိုဖွဲ့ဆိုအပ်သော စပ်ထုံးသည် လွန်ကဲစွာ အလွန်အံ့ဩဖွယ်ကို မပြုတတ်သည် မဟုတ် (အံ့ဩဖွယ် ဖြစ်သည်သာတည်း)။ အမြဲမပြတ် အားထုတ်ခြင်းကြောင့် ပြီးစီးသော ဥပါယ်တည်းဟူသော မူလပညာနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ရအပ်သောအကျိုး ဖြစ်သော ကျမ်းဂန်ကို ပြုပြင်ခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်းဟု ဆိုလိုသည်။ ကဗျာဆရာ၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် 'ကဗျာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကချေသည်၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် 'ပြဇာတ် (နာဋက)' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းသည် ကခြင်း သီခြင်း အစရှိသည်တည်း။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ ထိုကခြင်းစသည်တို့ကို တင်ပြတတ်သော၊ ပြသတတ်သော စကားတို့ကို ပြသရာ ကျမ်းဂန်ကို 'ပြဇာတ် (နာဋက)' ဟု ခေါ်သည်။ ကဗျာသည်လည်းကောင်း၊ ပြဇာတ်သည်လည်းကောင်း 'ကဗျာနှင့် ပြဇာတ်' တို့တည်း။ ကဗျာနှင့် ပြဇာတ်တို့၌ သွင်းထားအပ်သော မျက်စိနှင့် စိတ် ရှိကြကုန်သော သူတို့သည် 'ကဗျာပြဇာတ်တို့၌ သွင်းအပ်သော မျက်စိနှင့် စိတ်ရှိသူတို့' မည်ကုန်၏ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ အကြင်လူတို့သည် ထိုကဗျာနှင့် ပြဇာတ်တို့၌ အထူးသဖြင့် ရိုသေခြင်း မပြုအပ်သော်လည်း ကြားနာခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း အစရှိသော အစွမ်းဖြင့် မတုန်လှုပ်ဘဲ သာလျှင် ပညာရှိတို့သည် အကြင်ထူးခြားသော ကျမ်းဂန်ရေးသားခြင်းဖြင့် နှစ်သက်စေကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည်သာလျှင် ဉာဏ်ပဋိဘာန် ရှိသူ၊ ပဋိဘာန်ဟု ဆိုအပ်သော ပညာရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုစပ်ထုံးသည် အခြားသူတို့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော အံ့ဩခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် 'အံ့ဩခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော စပ်ထုံး' မည်၏။ ထိုသူတို့အား ဉာဏ်ပဋိဘာန် ရှိ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အံ့ဩခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မပြုအပ်သော ရိုသေခြင်း ရှိ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ပြင်ပကျမ်းဂန်တို့၌ အားထုတ်ခြင်း မရှိသော်လည်း၊ ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော ဝါသနာ မရှိသော်လည်း ဤကျမ်း၌ အမြဲမပြတ် အားထုတ်ခြင်းကို ပြုသောသူသည် ထိုကဲ့သို့သော စွမ်းရည်ကို ပြီးစီးစေနိုင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဆိုအပ်ပြီတည်း -

‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ;

Sutena vācu’ssahanenupāsitā,Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti.

ရှေး၌ဖြစ်ဖူးသော ဝါသနာတည်းဟူသော ဂုဏ်ကို အစဉ်လိုက်သော အံ့ဖွယ်ရှိသော ဉာဏ်ပဋိဘာန်သည် အကယ်၍ မရှိငြားသော်လည်း၊ ကြားနာခြင်းတည်းဟူသော သုတဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့် အားထုတ်ခြင်း (ရွတ်ဖတ်သရზ္ဈာယ်ခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း ဆည်းကပ်အပ်သော (လေ့လာအပ်သော) ဝါစာသည် စင်စစ် ဧကန် တစ်စုံတစ်ခုသော ချီးမြှောက်ခြင်းကို ပြုသည်သာတည်း။

Tassattho – yadi pubbavāsanāguṇānubandhī atītajātiyā paricayavāsanāguṇassa anubalappadānavasena anubandho yassatthi, tādisaṃ abbhutaṃ paṭibhānaṃ na vijjatipi, tathāpi sutena savanena ussahanena paguṇakaraṇādivācussahanena vā upāsitā katagurupāsanā vācā kamapi anuggahaṃ kiñcipi paññāpāṭavaṃ dhuvaṃ ekantena karoti evāti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - အကယ်၍ ရှေးဘဝ၌ အလေ့အထဖြစ်ခဲ့သော ဝါသနာတည်းဟူသော ဂုဏ်အား အားပေးကူညီခြင်းအားဖြင့် အစဉ်လိုက်ခြင်း ရှိသော၊ ထိုကဲ့သို့သော အံ့ဖွယ်ရှိသော ဉာဏ်ပဋိဘာန်သည် မရှိငြားသော်လည်း၊ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ကြားနာခြင်းတည်းဟူသော သုတဖြင့်လည်းကောင်း၊ လေ့ကျင့်ပွားများခြင်း အစရှိသော နှုတ်ဖြင့် အားထုတ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆည်းkပ်အပ်သော၊ သို့မဟုတ် ဆရာကို ဆည်းကပ်ခြင်းကို ပြုအပ်သော စကားသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ချီးမြှောက်ခြင်းတည်းဟူသော အနည်းငယ်မျှသော ပညာရဲရင့်မှု (ဉာဏ်ပဋိဘာန် ထက်မြက်မှု) ကို စင်စစ် ဧကန် ပြုသည်သာတည်း။

Ettha kabbaṃ nāma muttakakulakādivākyavasena ca avayavasabhāvehi tesaṃyeva antaravākyāvayavasamūhehi paripuṇṇaṃ vuttavisesehi pabhedagataṃ kevalaṃ pajjamayaṃ vā gajjamayaṃ vā campūtikhyātapajjagajjamayaṃ vāti mahāvākyasabhāvena ca tiṭṭhati. Nāṭakaṃ nāma bharatādinaṭasatthagatanānappakāradassitasabhāvaṃ. Kabbañca idheva dassitalakkhaṇato ekadesayuttappakaraṇādinavarūpakāni ca nāṭikā ca bhavanti. Kabbalakkhaṇaṃ pana evaṃ daṭṭhabbaṃ–

ဤ၌ ကဗျာ (ကဗ္ဗ) မည်သည် မုတ္တကကဗျာ၊ ကုလကကဗျာ အစရှိသော ဝါကျတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း သဘောတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအင်္ဂါတို့၏ အတွင်းဝါကျ အစိတ်အပိုင်း အစုအဝေးတို့ဖြင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ဆန်းထူးတို့ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားလျက်၊ လုံးလုံးလျားလျား ဂါထာ (လင်္ကာ) အစွမ်းဖြင့် ဖွဲ့အပ်သော ပဇ္ဇမယသော်လည်းကောင်း၊ စကားပြေ အစွမ်းဖြင့် ဖွဲ့အပ်သော ဂဇ္ဇမယသော်လည်းကောင်း၊ 'စမ္ပူ' ဟု ကျော်ကြားသော ဂါထာစကားပြေ နှစ်မျိုးလုံးဖြင့် ဖွဲ့အပ်သော ပဇ္ဇဂဇ္ဇမယသော်လည်းကောင်း ဤသို့သော မဟာဝါကျသဘောဖြင့် တည်၏။ ပြဇာတ် (နာṭက) မည်သည် ဘရတ အစရှိသော ကချေသည်ကျမ်းဂန်တို့၌ လာရှိသော အထူးထူးအပြားပြားသော သဘောတို့ကို ပြသတတ်၏။ ကဗျာသည်လည်းကောင်း၊ ဤကျမ်း၌ ပြအပ်သော အမှတ်အသားနှင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ယှဉ်စပ်သော ပြကရဏ အစရှိသော ကိုးပါးသော ရူပကတို့သည်လည်းကောင်း၊ နာဋိကာတို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ကဗျာ၏ အမှတ်အသား (လက္ခဏာ) ကိုမူကား ဤသို့ မှတ်အပ်၏ -

‘‘Saggabandho [Pg.22] mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ;

Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ.

အခန်းအဆက် (သဂ္ဂ) တို့ဖြင့် ဖွဲ့ဆိုအပ်သော ကျမ်းကို 'မဟာကဗျာ (မဟာကဗ္ဗ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမဟာကဗျာ၏ အမှတ်အသားလက္ခဏာကိုမူကား ဆိုပေအံ့ - ရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်း၊ ဖွဲ့ဆိုအပ်သော အကြောင်းအရာကို ညွှန်ပြခြင်း၊ ကောင်းချီးတောင်းခြင်း (ဆုတောင်းခြင်း) တို့သည် ထိုမဟာကဗျာ၏ အစ (မျက်နှာ) ဖြစ်ကုန်၏။

Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā;

Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ.

ရှေးဟောင်းပုံပြင် (ရာဇဝင်) စကားမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြောင်းအရာ ရှိသည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သူတော်ကောင်းတို့ကို မှီခဲသော အကြောင်းအရာ ရှိသည်လည်းကောင်း၊ (ဓမ္မ၊ အတ္ထ၊ ကာမ၊ မောက္ခ ဟူသော) လေးပါးသော အစုတည်းဟူသော အကျိုးကို အမှီပြုသည်လည်းကောင်း၊ လိမ္မာယဉ်ကျေး၍ မြင့်မြတ်သော ခေါင်းဆောင် (ဇာတ်လိုက်) ရှိသည်လည်းကောင်း၊

Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ;

Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ.

မြို့ပြ၊ သမုဒ္ဒရာ၊ တောင်၊ ရာသီဥတု၊ လ၊ နေတို့ ပေါ်ထွက်ခြင်းကို ဖွဲ့ဆိုခြင်း ရှိသည်လည်းကောင်း၊ ဥယျာဉ်ကစားခြင်း၊ ရေကစားခြင်း၊ သေရည်သောက်ခြင်း၊ ပျော်ပွဲသဘင် အလှူပွဲများ ရှိသည်လည်းကောင်း၊

Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi;

Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi.

ချစ်သူတို့ ကွဲကွာခြင်း၊ ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခြင်း၊ သားရတနာဖွားမြင်ခြင်းနှင့် ကြီးပြင်းခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်း၊ တမန်စေလွှတ်ခြင်း၊ စစ်တိုက်ခြင်း၊ ခေါင်းဆောင်၏ တိုးတက်ကြီးပွားခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊

Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ;

Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi.

တန်ဆာဆင်အပ်သည်ဖြစ်၍ မကျဉ်းမလွန်းသော၊ ရသနှင့် ဘာဝတို့ အမြဲမပြတ် ရှိသည်ဖြစ်၍၊ အလွန်မကျယ်ဝန်းသော အခန်း (သဂ္ဂ) တို့ ရှိသည်ဖြစ်၍၊ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ဂါထာဖွဲ့ထုံးတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ စပ်စပ်မိမိ ရှိသည်ဖြစ်၍၊

Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ;

Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti.

ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ အခန်းအဆုံးတို့တွင် မတူကွဲပြားသော ဆန်း (လင်္ကာဖွဲ့ထုံး) တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍၊ လူအပေါင်းကို နှစ်သက်စေတတ်သော၊ ကောင်းစွာ တန်ဆာဆင်အပ်သော ကဗျာသည် ကမ္ဘာတည်သရွေ့ တည်တံ့နိုင်သည် ဖြစ်၏။

Tassattho – saggabandho saggasaṅkhātehi paricchedavisesehi bandho ‘‘mahākabba’’nti uccate. Assa lakkhaṇaṃ tu vuccateti sambandho kākakkhigoḷakanayena tammukhaṃ tassa kabbassa ādi pana paṇāmo devatānamassanaṃ vā, vatthuniddeso –

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - သဂ္ဂ (အခန်း) ဟု ဆိုအပ်သော အထူးထူးသော အပိုင်းအခြားတို့ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သော စပ်ထုံးကို 'မဟာကဗျာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုမဟာကဗျာ၏ အမှတ်အသား (လက္ခဏာ) ကိုမူကား ဆိုပေအံ့ ဟု ကျီးကန်းမျက်စိ၏ အလုံး (နှစ်ဖက်လုံးကို ကြည့်နိုင်သော နည်း) အလားဖြင့် ဆက်စပ်အပ်၏။ ထိုကဗျာ၏ အစ (မျက်နှာ) ကား တန်ခိုးကြီးသော နတ်တို့အား ရှိခိုးခြင်းဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ဖွဲ့ဆိုအပ်သော အကြောင်းအရာကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်စေ ဖြစ်၏ -

‘‘Astyuttarasyāṃ digi devatātma,Himālayo nāma nagādhirāja?;

Pūvāpareṅa vārinidhī vigāhya,Sthita? Pathijhā iva mānadaṇḍa?’’.

မြောက်ဘက်အရပ်၌ နတ်တို့၏ကိုယ်စားဖြစ်သော၊ ဟိမဝန္တာဟု အမည်ရှိသော တောင်တို့၏မင်းသည် ရှိ၏။ ထိုတောင်သည် အရှေ့နှင့် အနောက် သမုဒ္ဒရာနှစ်သွယ်သို့ သက်ဝင်စောက်တည်လျက် မြေပြင်၏ တိုင်းတာရာ တံမြက်ခတ် (ပေတံ) ကဲ့သို့ တည်ရှိနေ၏။

Iccādibandhasambandhino kassaci vatthuno dassanaṃ, āsīsāpi ‘‘mayhaṃ pīṇayataṃ mana’’ miccādiiṭṭhāsīsanaṃ vā bhavati.

ဤသို့အစရှိသော စပ်ထုံးနှင့် ဆက်စပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းအရာကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် 'ငါ၏စိတ်ကို နှစ်သက်စေသတည်း' အစရှိသော အလိုရှိအပ်သော ကောင်းချီးတောင်းခြင်းဖြစ်စေ ဖြစ်၏။

Itihāsakathubbhūtaṃ purāvuttakathāsannissayaṃ vā santasannissayampi sobhanānampi rājacariyādinissayaṃ vā catuvaggaphalāyattaṃ [Pg.23] lokiyalokuttarasukhakāraṇaṃ dhammo, vijjābhūmiādīnaṃ sañcayo, sañcitānaṃ rakkhā ca attho, apāyasaṃvattanikapañcakāmaguṇasaṅkhāto kāmo, sabbadukkhā nivattihetu mokkho cāti catuvaggaphalādhīnaṃ caturodāttanāyakaṃ ussāhasattimantasattipabhūsattiyogato caturo dakkho cāgātisayādiyogena udātto uḷāro sapakkho, vipakkho vā nāyako yattha, taṃ yathāvuttaṃ puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ puraṃ nagaraṃ, aṇṇavaṃ sāgaraṃ, utu hemantavasantādiutu, selaṃ pabbato, indusavitūdayo candasūriyānaṃ udayo cāti imesaṃ vaṇṇanaṃ yattha, taṃ. Savitāti ettha tupaccayanto. Uyyānasalilakkīḷāmadhupānaratussavaṃ uyyānakīḷāsurāpānaratikīḷāsaṅkhāto ussavo yattha, taṃ vippalambhavivāhehi dārāviyogadārapariggahehi ca kumārodayavaḍḍhihi kumāruppattikumāravaḍḍhīhi ca mantadūtappayānājināyakābhyūdayehi nītijānanapaññā manto, sandhānakārako dūto, yuddhābhigamanaṃ payānaṃ, yuddhasaṅkhāto āji, sapakkhanāyakassa abhivaḍḍhisaṅkhāto abhyūdayo cāti imehi alaṅkataṃ sajjitaṃ asaṃkhitta…pe… ntaraṃ asaṃkhittā vitthārā rasā siṅgārādayo aṭṭha bhāvā ratiussāhādayo cāti imehi nirantaraṃ vitthiṇṇaṃ piyavuttasusandhibhi sutisubhagehi indavajirādīhi vuttehi pubbāparasambandhaparicchedatāya sobhanā sandhi yesaṃ saggānaṃ, tehi sabbattha sabbasmiṃ paricchede bhinnasaggantehi bhinnasaggā pariyosānā yesaṃ, tehi nātivitthiṇṇasaggehi nātivitthārasaggasaṅkhātehi paricchedehi upetaṃ yuttaṃ sādhvalaṅkati sobhanālaṅkāravantaṃ kabbaṃ lokarañjakaṃ taṃ samānaṃ kappantaraṭṭhāyi kappanirantaraṭṭhāyi kappantare ṭhāyi vā jāyate. Ettha madhupānādirahitapuravaṇṇanādayopi taññūnaṃ cittaṃ ārādheti ce, taṃpyaduṭṭhaṃ. Vuttañhi –

သမိုင်းဝင်ပုံပြင် ဇာတ်လမ်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သို့မဟုတ် ရှေးဟောင်းဇာတ်လမ်းကို အမှီပြုသော သို့မဟုတ် သူတော်ကောင်းတို့ကို အမှီပြုသော သို့မဟုတ် တင့်တယ်ကောင်းမြတ်သော မင်းတို့၏ အကျင့် စသည်ကို အမှီပြုသော၊ လောကီလောကုတ္တရာချမ်းသာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော 'ဓမ္မ'၊ ပညာရပ် အခြေခံ စသည်တို့ကို စုဆောင်းခြင်းနှင့် စုဆောင်းထားသည်တို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်သော 'အတ္ထ'၊ အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သော ငါးပါးသောအာရုံ ကာမဂုဏ်ဟု ဆိုအပ်သော 'ကာမ'၊ ဆင်းရဲခပ်သိမ်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော 'မောက္ခ' ဟူသော စတုဝဂ္ဂဖလ (အကျိုးတရား လေးပါး) ကို မှီသော၊ ဥဿာဟစွမ်းအား၊ မန္တစွမ်းအား၊ ပဘူစွမ်းအားတို့နှင့် ယှဉ်သဖြင့် လိမ္မာကျွမ်းကျင်၍ စွန့်ကြဲခြင်း အစွမ်းထက်မြက်ခြင်း စသည်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် မြင့်မြတ်ကျယ်ပြန့်သော မိမိဘက်တော်သား သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူ ခေါင်းဆောင်ရှိရာဖြစ်သော ထိုကဗျာကို၊ ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း မြို့၊ သမုဒ္ဒရာ၊ ဥတု၊ တောင်၊ လမင်းနှင့် နေမင်းတို့ ပေါ်ထွန်းပုံကို ပြဆိုခြင်း (မြို့ပြမွမ်းမံမှု စသည်) ရှိရာဖြစ်သော ထိုကဗျာကို။ ဤ၌ 'ပုရ' ဟူသည် မြို့၊ 'အဏ္ဏဝ' ဟူသည် သမုဒ္ဒရာ၊ 'ဥတု' ဟူသည် ဟေမန္တ၊ ဝသန္တ စသော ဥတု၊ 'သေလ' ဟူသည် တောင်၊ 'ဣန္ဒုသဝိတုဒယ' ဟူသည် လနှင့်နေတို့ ထွက်ပေါ်လာခြင်းတည်း။ 'သဝိတာ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'တု' ပစ္စည်း အဆုံးရှိ၏။ ဥယျာဉ်ကစားခြင်း၊ ရေကစားခြင်း၊ သေရည်သောက်ခြင်း၊ ကာမဂုဏ်ခံစားခြင်း ပွဲတော်ကြီးဟု ဆိုအပ်သော ပွဲတော်ရှိရာဖြစ်သော ထိုကဗျာကို။ ချစ်သူနှင့် ကွဲကွာခြင်း၊ ထိမ်းမြားခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဇနီးနှင့် ကွဲကွာခြင်း၊ ဇနီးကို သိမ်းပိုက်ခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သားဖွားမြင်ခြင်း၊ သားကြီးပြင်းလာခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိုင်ပင်ခံခြင်း၊ တမန်စေလွှတ်ခြင်း၊ စစ်ချီခြင်း၊ စစ်တိုက်ခြင်း၊ မိမိဘက်တော်သား ခေါင်းဆောင်၏ ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း တန်ဆာဆင်အပ်သော ထိုကဗျာကို။ နည်းလမ်းကို သိတတ်သော ပညာသည် 'မန္တ' မည်၏၊ စေ့စပ်ပေးတတ်သူသည် 'ဒူတ' မည်၏၊ စစ်မြေပြင်သို့ သွားခြင်းသည် 'ပယာန' မည်၏၊ စစ်တိုက်ခြင်းကို 'အာဇိ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ မိမိဘက်တော်သား ခေါင်းဆောင်၏ ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းကို 'အဘျူဒယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအရာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ မကျဉ်းမကျပ်ဘဲ ကျယ်ပြန့်သော သိင်္ဂါရစသော ရသ ၈ ပါး၊ ရတိ၊ ဥဿာဟစသော ဘာဝတို့ဖြင့် အစဉ်မပြတ် ကျယ်ပြန့်စွာ တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ နားဝင်ချို၍ ဆွဲဆောင်မှုရှိသော သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိသော ဣန္ဒဝဇိရစသော ဂါထာဆန်းတို့ဖြင့် ရှေးဦးနောက်ဦး ကောင်းစွာဆက်စပ်ပြီး အပိုင်းအခြား ရှိသဖြင့် တင့်တယ်သော ဆက်စပ်မှုရှိသော ကဏ္ဍ (သဂ္ဂ) တို့ဖြင့်၊ ခပ်သိမ်းသော အပိုင်းအခြားတို့၌ ခြားနားသော ဂါထာဆန်းဖြင့် အဆုံးသတ်ခြင်းရှိသော၊ အလွန်မကျယ်ဝန်းသော ကဏ္ဍဟူသော အပိုင်းအခြားတို့နှင့် ပြည့်စုံစပ်ယှဉ်သော၊ လောကသားတို့ကို နှစ်သက်စေတတ်သော ကောင်းသော အလင်္ကာရှိသော ထိုကဗျာသည် ကမ္ဘာတည်သရွေ့ တည်တံ့နိုင်သည်ဖြစ်၏။ ဤ၌ သေရည်သောက်ခြင်း စသည် ကင်းလွတ်သော မြို့ပြမွမ်းမံမှု စသည်တို့သည်လည်း ကဗျာတတ်သိနားလည်သူတို့၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေနိုင်ပါက ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း အပြစ်မရှိပေ။ ထိုသို့လည်း ဆိုအပ်၏ -

‘‘Kabbaṃ [Pg.24] na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici;

Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti.

‘‘ကဗျာသည် ဤဖွဲ့စည်းပုံ အင်္ဂါတို့တွင် အချို့သောအင်္ဂါတို့ဖြင့် လျော့နည်းသော်လည်း အပြစ်မရှိပေ။ စပ်ထုံးအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ကဗျာတတ်သိသူတို့ကို အလိုရှိတိုင်း နှစ်သက်စေနိုင်ပါက ထိုသို့ ဖြစ်ပေ၏’’ ဟု ဆိုအပ်၏။

Tassattho – atra imesu kabbaṅgesu majjhe kehici aṅgehi kehici avayavehi nyūnamapi ūnamapi, nisaddotratabbhāve. Kabbaṃ na dussati, taṃ pana adussanaṃ bandhaṅgasampadā racitapuravaṇṇanādiaṅgasampadā taññū kabbaññū jane kāmaṃ icchānurūpaṃ ce ārādhayanti, evaṃ sante bhavati. Punapi nāyakavaṇṇanāsu sapakkhanāyakaṃ vaṇṇetvā tena nirākaraṇabhāvampi. No ce, paccatthikaṃ vaṇṇetvā attano nāyakena tassābhibhavanampi vaṇṇetuṃ vaṭṭati. Vuttañhi –

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - ဤကဗျာအင်္ဂါရပ်တို့အနက် အချို့သော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ဖြင့် လျော့နည်းသော်လည်း၊ ('နိ' သဒ္ဒါသည် ဤနေရာ၌ ကင်းခြင်းအနက်ကို ပြ၏)။ ကဗျာသည် အပြစ်မဖြစ်ပေ၊ ထိုသို့ အပြစ်မဖြစ်ခြင်းသည် စပ်ထုံးအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်သော ရေးစပ်အပ်သော မြို့ပြမွမ်းမံမှုစသော အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ကဗျာတတ်သိသူတို့အား အလိုရှိတိုင်း စိတ်နှလုံးကို နှစ်သက်စေနိုင်ပါက ထိုသို့ ဖြစ်ပေ၏။ တစ်ဖန် ခေါင်းဆောင်ကို ချီးမွမ်းရာ၌ မိမိဘက်တော်သား ခေါင်းဆောင်ကို ချီးမွမ်း၍ ထိုခေါင်းဆောင်၏ ပယ်ရှားတတ်သော သဘောကိုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ်ပါက ရန်သူကို ချီးမွမ်း၍ မိမိ၏ခေါင်းဆောင်က ထိုရန်သူကို နှိမ်နင်းခြင်းကိုလည်းကောင်း ချီးမွမ်းဖွဲ့ဆိုထိုက်၏။ ထိုသို့လည်း ဆိုအပ်၏ -

‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno;

Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro.

‘‘ရှေးဦးစွာ ဂုဏ်ကျေးဇူးအားဖြင့် ခေါင်းဆောင်ကို ဖွဲ့ဆိုပြီးနောက် ထိုခေါင်းဆောင်က ရန်သူကို နှိမ်နင်းပုံကို ဖွဲ့ဆိုခြင်းဟူသော ဤလမ်းစဉ်သည် သဘာဝအားဖြင့် ကောင်းမြတ်သော လမ်းစဉ်ဖြစ်၏။

Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi;

Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti.

ရန်သူ၏ အမျိုးအနွယ်၊ ရဲစွမ်းသတ္တိ၊ အကြားအမြင် စသည်တို့ကို ဖွဲ့ဆိုပြီးနောက် ထိုရန်သူကို အောင်နိုင်ခြင်းဖြင့် မိမိဘက်တော်သား ခေါင်းဆောင်၏ မြင့်မြတ်ပုံကို ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း ငါတို့အား နှစ်သက်စေ၏’’ ဟု ဆိုအပ်၏။

8.

၈။

Bandho ca nāma saddatthā, sahitā dosavajjitā;

Pajjagajjavimissānaṃ, bhedenā’yaṃ tidhā bhave.

အပြစ်တို့မှ ကင်းစင်၍ သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့ ကောင်းစွာ ပေါင်းစပ်ထားခြင်းကို 'ဗန္ဓ' (စပ်ထုံး/ကဗျာ) ဟု ခေါ်၏။ ထိုဗန္ဓသည် ပဇ္ဇ (လင်္ကာ)၊ ဂဇ္ဇ (စကားပြေ)၊ ဝိမိဿ (လင်္ကာနှင့် စကားပြေ ရောနှောခြင်း) ဟူသော အပြားအားဖြင့် သုံးပါး အပြားရှိ၏။

8. Evametehi sotujanasamussāhanaṃ dassetvā idāni kattumicchitabandhoti vuttaṃ bandhassa lakkhaṇaṃ kattumārabhate ‘‘bandho cā’’tiādi. Dosavajjitā dosehi saddanissitehi, atthanissitehi ca virodhehi vajjitā pariccattā, te vā vajjitā yehi, saddatthā sahitā ekībhūtā. Vuttalakkhaṇā yehi te pubbācariyehi sahitā vuccanti. Sahitānaṃ bhāvo sahadayahilādakāraṇaṃ sādhyaṃ sāhiccaṃ. Iti dosavajjite sahite saddatthe pasiddhabhāvena anuvaditvā bandho nāma sabhāvavuttivaṅkavuttialaṅkāravuttivasena tividhopīti appasiddhaṃ bandhasarīraṃ vidhīyate yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Casaddovattabbantarassa samuccayo, kiñcīti attho.

၈. ဤသို့ဖြင့် ကြားနာသူတို့အား ရဲရင့်တက်ကြွစေခြင်းကို ပြသပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ပြုလုပ်လိုအပ်သော 'ဗန္ဓ' ဟု ဆိုအပ်သော ဗန္ဓ၏ လက္ခဏာကို ပြဆိုခြင်းငှာ "ဗန္ဓော စ" စသည်ဖြင့် စတင်တော်မူ၏။ 'ဒေါသဝဇ္ဇိတာ' ဟူသည် သဒ္ဒါကို မှီသော အပြစ်၊ အနက်ကို မှီသော အပြစ်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အပြစ်တို့မှ ကင်းလွတ်စွန့်ပယ်အပ်သော သို့မဟုတ် ထိုအပြစ်တို့ ကင်းစင်အပ်သော သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့ တစ်ပေါင်းတည်း ဖြစ်ခြင်းတည်း။ ဖော်ပြပါ လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့ကို ရှေးဆရာတို့က 'သဟိတ' ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ သဟိတတို့၏ အဖြစ် (သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့ ပေါင်းစပ်ခြင်း) သည် နှလုံးသားရှိသူတို့ကို ကြည်နူးစေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပြီးမြောက်အပ်သော 'သာဟိစ္စ' (စာပေအတတ်) မည်၏။ ဤသို့လျှင် အပြစ်မှ ကင်းစင်၍ အတူတကွဖြစ်သော သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့ကို ထင်ရှားသောအဖြစ်ဖြင့် ထပ်ဆင့်ဆို၍ ဗန္ဓမည်သည် သဘာဝဝုတ္တိ၊ ဝက္ကဝုတ္တိ၊ အလင်္ကာဝုတ္တိ အားဖြင့် သုံးပါးအပြားရှိ၏ဟု သိစေရန် "နားတောင်းဝတ်ဆင်ထားသူသည် ဒေဝဒတ်ဖြစ်၏" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဗန္ဓ၏ ကိုယ်ထည်ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြတော်မူ၏။ 'စ' သဒ္ဒါသည် ဆိုအပ်ပြီးသောအခြားအနက်ကို ပေါင်းစည်းခြင်း (သမုစ္စယ) အနက်ရှိ၏၊ အနည်းငယ်ဟု အနက်ရ၏။

Tattha [Pg.25] jātiguṇakriyādabbalakkhaṇo saddānamattho mukhyo catubbidho hoti. Mukhyassatthassa catubbidhattā tividhesu saddesu tabbācako catubbidho hoti jātisaddo guṇasaddo kriyāsaddo dabbasaddoti. Tividho hi saddo vācako lakkhaṇiko byañjakoti byāpārabhedena. Byāpāro ca nāma saddassa’tthappatītikārittameva. So hi tividho mukhyo lakkhaṇo byañjanasabhāvo ceti. Tattha jātyādinirantaratthavisayo saddabyāpāro mukhyo. Soyeva abhidhāti uccate. Taṃbyāpāravā abyavahitajātyādisakehi tamatthaṃ mukhyabhāvena yo vadati goādiko, so vācako. Saddantaratthavisayaniddiṭṭho saddabyāpāro lakkhaṇo. Sā duvidhā suddhā, upacāramissā ceti. Tattha suddhā yathā ‘‘go muccatu, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’ti. Ettha gosaddena visesanaṃ gottasāmaññamevoccate, na tu gobyatti. Vuttañhi –

ထိုသဒ္ဒါတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ ဇာတ် (အမျိုးအစား)၊ ဂုဏ်၊ ကြိယာ၊ ဒြပ် ဟူသော လက္ခဏာရှိသော မူလအနက် (မုချအနက်) သည် လေးပါးအပြား ရှိ၏။ မူလအနက်သည် လေးပါးအပြားရှိသောကြောင့် သုံးပါးသောအပြားရှိသော သဒ္ဒါတို့တွင် ထိုအနက်ကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါသည်လည်း ဇာတ်သဒ္ဒါ၊ ဂုဏ်သဒ္ဒါ၊ ကြိယာသဒ္ဒါ၊ ဒြပ်သဒ္ဒါဟူ၍ လေးပါးအပြား ရှိ၏။ သဒ္ဒါသည် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှု (ဗျာပါရ) အားဖြင့် ဝါစက (တိုက်ရိုက်ဟောသောသဒ္ဒါ)၊ ลက္ခဏိက (သွယ်ဝိုက်ညွှန်းသောသဒ္ဒါ)၊ ဗျဉ္ဇက (တင်စားဖော်ပြသောသဒ္ဒါ) ဟူ၍ သုံးပါးအပြား ရှိ၏။ ဗျာပါရဟူသည် သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိစေတတ်သော အစွမ်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုဗျာပါရသည်လည်း မုချဗျာပါရ၊ လက္ခဏာဗျာပါရ၊ ဗျဉ္ဇနဗျာပါရဟူ၍ သုံးပါးအပြား ရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဇာတ်စသော တိုက်ရိုက်အနက်ကို အာရုံပြုသော သဒ္ဒါ၏ လုပ်ဆောင်ချက်သည် မုချဗျာပါရ မည်၏။ ထိုဗျာပါရကိုပင် 'အဘိဓာ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုဗျာပါရရှိသော၊ ကြားခံမရှိဘဲ ဇာတ်စသော မိမိ၏ မူလအနက်ကို တိုက်ရိုက်ဟောတတ်သော နွားစသော သဒ္ဒါသည် 'ဝါစက' မည်၏။ အခြားသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို အာရုံပြု၍ ညွှန်းဆိုအပ်သော သဒ္ဒါ၏ လုပ်ဆောင်ချက်သည် 'လက္ခဏာ' မည်၏။ ထိုလက္ခဏာသည် သုဒ္ဓလက္ခဏာ၊ ဥပစာရမိဿလက္ခဏာဟူ၍ နှစ်ပါးအပြား ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သုဒ္ဓလက္ခဏာသည် ဥပမာအားဖြင့် 'နွားကို လွှတ်စေလော့'၊ 'ညောင်စောင်းတို့သည် ကြွေးကြော်ကြကုန်၏'၊ 'ဂင်္ဂါမြစ်၌ နွားကျောင်းရွာ ရှိ၏' ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤ၌ 'ဂေါ' (နွား) သဒ္ဒါဖြင့် ဝိသေသနဖြစ်သော နွားမျိုးနွယ် အထွေထွေ (ဂေါတ္တသာမည) ကိုသာ ဆိုလို၏၊ နွားတစ်ကောင်ချင်းစီ (ဂေါဗျတ္တိ) ကို မဆိုလိုပေ။ ထိုသို့လည်း ဆိုအပ်၏ -

‘‘Visesyaṃnābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti.

‘‘အဘိဓာ (မူလဟောသောအစွမ်း) သည် ဝိသေသန (ဂုဏ်ထူး) ၌ စွမ်းအားကုန်ဆုံးသွားသဖြင့် ဝိသေဿ (ဂုဏ်ထူးဆောင်ပစ္စည်း) သို့ မရောက်နိုင်တော့ပေ’’ ဟု ဆိုအပ်၏။

Sāmaññassa byāpakattā, asarīrattā ca. Tattha bandhanamocanāni na sambhavantīti attano nissayabhūtā gobyatti ākaḍḍhīyate, tathā mañcānamugghosanaṃ na sambhavatīti attano ugghosanakriyāsiddhyatthaṃ mañcasamaṅgino purisā ākaḍḍhīyanti. Tathā gaṅgāsaddavāccassa jalappavāhassa ghosappatyākaratā na sambhavatīti gaṅgāsaddo attanobhidheyyassodakappavāhassa nikaṭaṃ taṭaṃ lakkheti. Upacārassānekappakārattā upacāramissā lakkhaṇāpyanekadhā siyā. Yathā katthaci kāraṇe kārīyamupacariyate, yathā ‘‘āyu ghata’’nti. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo yathā ‘‘āyuyeveda’’nti. Katthaci [Pg.26] upamāne upameyyamupacarīyate, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci abhedo tesaṃ, yathā ‘‘goyevāya’’nti. Katthaci tadādhāratāya taṃbyapadeso, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci taṃkammasambandhā taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhā, yathā ‘‘rājasambandhī puriso rājāya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭekadese paṭasaddo’’ iccādi.

အများဆိုင်သော သာမညတရားသည် ပျံ့နှံ့တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာမရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသာမညတရား၌ ချည်နှောင်ခြင်း၊ လွှတ်ခြင်းတို့သည် မဖြစ်နိုင်ကုန်ဟု မိမိ၏မှီရာဖြစ်သော နွားတစ်ဦးချင်း (ဂေါဗျတ္တိ) ကို ဆွဲယူအပ်၏။ ထို့အတူ ညောင်စောင်း (ခုတင်) တို့သည် ဟစ်အော်ခြင်း မဖြစ်နိုင်ဟု မိမိ၏ဟစ်အော်ခြင်း ကိစ္စပြီးမြောက်ရန် ညောင်စောင်းနှင့် စပ်ဆိုင်သူ ယောက်ျားတို့ကို ဆွဲယူအပ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ဂင်္ဂါဟူသော စကားလုံးဖြင့် ဖော်ပြအပ်သော ရေအလျဉ်၌ နွားခြံ၊ ရွာစသည် တည်ရှိခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ဟု ဂင်္ဂါဟူသော စကားလုံးသည် မိမိ၏ ဟောအပ်သော ရေအလျဉ်၏ အနီးဖြစ်သော ကမ်းကို မှတ်ယူ (လက္ခဏာပြု) ၏။ တင်စားခြင်း (ဥပစာ) အပြားများသောကြောင့် ဥပစာနှင့် ရောနှောသော လက္ခဏာသည်လည်း အပြားများစွာ ဖြစ်ရာ၏။ သာဓကအားဖြင့်- အချို့သောနေရာ၌ အကြောင်း၌ အကျိုးကို တင်စားအပ်၏၊ 'ထောပတ်သည် အသက်တည်း' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ အကြောင်းနှင့် အကျိုးကို အထူးမရှိ တသားတည်း တင်စားအပ်၏၊ 'အသက်သည် ထောပတ်သာတည်း' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ဥပမာန၌ နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ဥပမေယျကို တင်စားအပ်၏၊ 'ဗာဟိကရွာသားသည် နွားဖြစ်သည်' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ အထူးမရှိ တသားတည်းဖြစ်ခြင်းကို တင်စားအပ်၏၊ 'ဤသူသည် နွားသာတည်း' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ ထိုအရာကို အမှီပြု၍ တည်သောကြောင့် ထိုအရာအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်အပ်၏၊ 'ဆီမီးတည်ရာ မြေခွက်ငယ်ကို ဆီမီး' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ ထိုသူ၏ လုပ်ငန်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ထိုလုပ်ငန်းအမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်အပ်၏၊ 'လက်သမားမဟုတ်သော်လည်း ဤသူသည် လက်သမားဖြစ်၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ အရှင်နှင့် ကျွန် ဆက်စပ်မှုကြောင့် တင်စားအပ်၏၊ 'မင်းနှင့် ဆက်စပ်သော ယောက်ျားကို မင်းဖြစ်၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ အစိတ်အပိုင်း၌ အစုအဝေးတစ်ခုလုံး၏ အမည်အားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်အပ်၏၊ 'အဝတ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ အဝတ်ဟူသော စကားလုံး' ကို သုံးစွဲသကဲ့သို့ စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။

Lakkhaṇāya nissayo saddo lakkhaṇiko. Byañjanasabhāvo pana parapariyāyo saddassa tatiyo byāpāro. Tassa nissayo saddo byañjanako. Iccetaṃ tiṇṇaṃ saddānaṃ vasena atthopi tividho hoti vācco lakkhaṇiyo byaṅgyoti. Tattha byaṅgyoyevattho bandhasatthā vuccate. Teneva padhānabyaṅgyo bandho uttamo, apadhānabyaṅgyo majjhimo, abyaṅgyo adhamo, byaṅgyena vinā bandho nijjīvo siyāti pubbācariyānaṃ pavatti, sabhāvavutti bandhopi tu nijjīvoti nāsaṅkanīyo. Yasmā kavīnaṃ lokavohārakosallaṃ sabhāvavuttiyeva gameti. Yo hi sakalalokaṭṭhitiṃ na jānāti, so kaviyeva na hotīti.

လက္ခဏာ၏ မှီရာဖြစ်သော စကားလုံးသည် 'လက္ခဏိကစကားလုံး' မည်၏။ သာယာနာပျော်ဖွယ် ညွှန်ပြတတ်သော သဘော (ဗျဉ္ဇနသဘော) သည်ကား တစ်ပါးသော ပရိယာယ်အားဖြင့် စကားလုံး၏ တတိယမြောက် လုပ်ငန်း (ဗျာပါရ) ဖြစ်၏။ ထိုဗျဉ္ဇနသဘော၏ မှီရာဖြစ်သော စကားလုံးသည် 'ဗျဉ္ဇနကစကားလုံး' မည်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုစကားလုံးသုံးမျိုးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်သည်လည်း 'ဝါစျအနက်'၊ 'လက္ခဏိယအနက်'၊ 'ဗျင်္ဂျအနက်' ဟု သုံးမျိုး ဖြစ်၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် ဗျင်္ဂျအနက် (သွယ်ဝိုက်သော အနက်ရှိုင်း) ကိုသာလျှင် ကဗျာလင်္ကာ၏ အသက်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဗျင်္ဂျအနက် အဓိကရှိသော ကဗျာသည် မြတ်သော ကဗျာ (ဥတ္တမဗန္ဓ) မည်၏၊ ဗျင်္ဂျအနက် အဓိကမဟုတ်သော ကဗျာသည် အလတ်စား ကဗျာ (မဇ္ဈိမဗန္ဓ) မည်၏၊ ဗျင်္ဂျအနက် ကင်းသော ကဗျာသည် အောက်တန်းစား ကဗျာ (အဓမဗန္ဓ) မည်၏။ ဗျင်္ဂျအနက် မပါသော ကဗျာသည် အသက်မရှိသော ကဗျာ ဖြစ်ရာ၏ဟူသည် ရှေးဆရာတို့၏ အယူအဆ ဖြစ်၏။ သို့သော် သဘာဝအတိုင်း ရိုးရိုးစင်းစင်း ရေးဖွဲ့အပ်သော ကဗျာကိုလည်း အသက်မရှိဟု မသံသယပွားအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကဗျာဆရာတို့၏ လောကဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှုသည် သဘာဝအတိုင်း ရေးဖွဲ့ခြင်းကိုပင် သိစေတတ်သောကြောင့်တည်း။ အကြင်သူသည် တစ်လောကလုံး၏ အခြေအနေကို မသိပါက၊ ထိုသူသည် ကဗျာဆရာပင် မဟုတ်တော့ပေ။

Athettha tividhampi atthaṃ tādisajanāvabodhatthaṃ samudāharissāma ‘‘munindavadanambhoje’’tyādi. Ettha vāṇīsaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho. Vāṇī nāma cetanā, tassaṃ yāva devatatthaṃ nāropyate, tāva tappatī attano manosampīṇanaāsīsanā na saṃgacchatīti vākyasāmatthiyāyeva vāṇiyaṃ sāyamocityabhedena devatāsaddassa āropitottho lakkhaṇiyo. Tathā vadanasaddassāpi mukhaṃ vāccattho. Ambhojasaddassa samāropitottho lakkhaṇiyo. Manosampīṇanassa tu aññathā anupapattiyā passaddhyādikkamena yathābhūtāvabodhasambhavā anāyāsena [Pg.27] vicittānekasaddatthapaṭibhānena ganthaparisamattisaṅkhātā yathicchitatthanipphatti hoteva, ayaṃ byaṅgyattho. Tabbācakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjakā hontīti evaṃ sabbattha saddatthavicāro gantabbo.

ဤကျမ်းစာ၌ ထိုသုံးမျိုးသော အနက်ကို ထိုသို့သော (ကျမ်းဂန်လိုလားသူ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့ သိစေခြင်းအကျိုးငှာ 'မုနိန္ဒဝဒနမ္ဘောဇေ' စသည်ဖြင့် ဥပမာပြအံ့။ ဤဂါထာ၌ 'ဝါဏီ' (နှုတ်ထွက်စကား) ဟူသော စကားလုံး၏ သူတော်ကောင်းတရား ဟုခေါ်ဆိုအပ်သော အနက်သည် ဟောရင်းအနက် (ဝါစျအနက်) ဖြစ်၏။ 'ဝါဏီ' မည်သည် စေတနာဖြစ်၏၊ ထိုဝါဏီ၌ နတ်သမီးအဖြစ်ကို မတင်စားသမျှ ကာလပတ်လုံး၊ ထိုနတ်သမီး၏ လက္ခဏာသည် မိမိ၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေလိုသော ဆုတောင်းခြင်းနှင့် မကိုက်ညီနိုင်တော့ပေ။ သို့ဖြစ်၍ ဝါကျ၏ အစွမ်းကြောင့်ပင် ဝါဏီ (နှုတ်ထွက်စကား) ၌ သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ တင်စားအပ်သော နတ်သမီးဟူသော အနက်သည် 'လက္ခဏိယအနက်' ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'ဝဒန' (မျက်နှာ) ဟူသော စကားလုံး၏လည်း 'မျက်နှာ' ဟူသော အနက်သည် ဝါစျအနက် ဖြစ်၏။ 'အမ္ဘောဇ' (ကြာ) ဟူသော စကားလုံး၌ တင်စားအပ်သော အနက်သည် 'လက္ခဏိယအနက်' ဖြစ်၏။ စိတ်ကို နှစ်သက်ရွှင်လန်းစေခြင်းသည်ကား အခြားသော နည်းလမ်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်သဖြင့်၊ ငြိမ်သက်အေးချမ်းခြင်း စသည်တို့၏ အစဉ်အတိုင်း ဟုတ်မှန်စွာ သိရှိနားလည်နိုင်ခြင်းကြောင့် လွယ်ကူစွာဖြင့် ထူးခြားဆန်းပြားသော စကားလုံးနှင့် အနက်တို့၏ ဉာဏ်ပညာ ပေါ်လွင်ခြင်းဖြင့် ကျမ်းစာပြီးမြောက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အလိုရှိအပ်သော အကျိုးတရား ပြီးမြောက်ခြင်းသည် အမှန်ပင် ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ 'ဗျင်္ဂျအနက်' ဖြစ်၏။ ထိုအနက်ကို ဟောတတ်၊ ပြတတ်သော စကားလုံးတို့သည် 'ဝါစကစကားလုံး'၊ 'လက္ခဏိကစကားလုံး' နှင့် 'ဗျဉ္ဇနကစကားလုံး' တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏ဟု ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ စကားလုံးနှင့် အနက်ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းသို့ ရောက်အပ်၏။

Tamevaṃ yathāvuttabandhasarīraṃ katividhamiccāha ‘‘pajje’’ccādi. Ayaṃ yathāvutto bandho bandhasarīraṃ tidhā bhave tippakārena siyā, nādhikaṃ nāpyūnaṃ. Kathaṃ? Pajjagajjavimissānaṃ bhedena pajjasabhāvādīnaṃ visesena tidhā bhaveti pakataṃ. Tattha pajjaṃ nāma amhehiyeva viracitavuttodayākhye chandasi nirūpitā vuttajātippabhedā catuppadikatthā nirūpito muttakādipi vuttajātippakāroyeva. Tenevettha tesamadassanaṃ. Tesu ekagāthā niṭṭhitatthā sappadhānā gāthantarānirapekkhā muttakaṃ, ekakriyādānena aññamaññasāpekkhā niṭṭhitatthā paccekaṃ aniṭṭhitatthā gāthā kulakaṃ, nānābhittiyo bhinnakiriyo sappadhānā gāthā koso viya ṭhapitā koso, ekabhittipadosādikaṃ vaṇṇetuṃ samudāyena pavattā bhinnakriyā gāthā saṅghāto, sopi catubbidho pajjappakāro yathāvuttasaggabandhovāti viññātabbaṃ. Gajjaṃ nāma pādasanniṭṭhānarahito syādyantatyādyantappabandho. Tassa tu dve pakārā ākhyāyikā, kathāti. Vimissaṃ pajjagajjamayaṃ nāṭakappakaraṇādi, campū jātakamālādikā ca.

ဤသို့လျှင် ဆိုခဲ့ပြီးသော ကဗျာအင်္ဂါရပ် (ဗန္ဓသရီရ) သည် အဘယ်မျှသော အပြားရှိသနည်းဟူသော မေးခွန်းအား 'ပဇ္ဇေ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော ကဗျာအင်္ဂါရပ်သည် သုံးမျိုးသာ ဖြစ်ရာ၏၊ ထို့ထက် မပို၊ မယုတ်စေရ။ အဘယ်သို့နည်း? လင်္ကာ (ပဇ္ဇ)၊ စကားပြေ (ဂဇ္ဇ)၊ အလ္လာပသလ္လာပ (ဝိမိဿ- ရောနှောခြင်း) ဟူသော အပြားအားဖြင့် လင်္ကာသဘော စသည်တို့၏ အထူးကြောင့် သုံးမျိုးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှား၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် 'ပဇ္ဇ' (လင်္ကာ) မည်သည် ငါတို့ကိုယ်တိုင် ရေးသားအပ်သော ဝုတ္တောဒယကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်သော ဂါထာအမျိုးအစား အပြားရှိသော၊ အနက်ကို ပြီးစေတတ်သော လေးပါဒရှိသော၊ ပြဆိုအပ်သော မုတ္တက စသည်တို့သည်လည်း ဂါထာအမျိုးအစား အပြားသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဤနေရာ၌ ထိုမုတ္တကစသည်တို့ကို မပြသခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဂါထာတို့တွင် ဂါထာတစ်ပုဒ်တည်းဖြင့် အနက်ပြီးမြောက်၍ အဓိကဖြစ်ကာ၊ အခြားဂါထာကို မငဲ့ကွက်သော ဂါထာသည် 'မုတ္တက' မည်၏။ ကိရိယာတစ်လုံးတည်းကို ယူခြင်းဖြင့် အချင်းချင်း ငဲ့ကွက်ရသော၊ စုပေါင်းမှ အနက်ပြီးမြောက်၍ တစ်ပုဒ်ချင်း၌ အနက်မပြီးမြောက်သော ဂါထာအစုအဝေးသည် 'ကုလက' မည်၏။ အထူးထူးသော အမှီပြုရာ တံတိုင်းရှိသော၊ ကွဲပြားသော ကိရိယာရှိသော၊ အဓိကဖြစ်သော ဂါထာတို့ကို ဘဏ္ဍာတိုက်ကဲ့သို့ ထားအပ်သော ဂါထာသည် 'ကောသ' မည်၏။ တံတိုင်းတစ်ခုတည်း၌ တည်သော တောအုပ် စသည်ကို ဝဏ္ဏနာပြုရန် အစုအဝေးအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ကွဲပြားသော ကိရိယာရှိသော ဂါထာသည် 'သံဃာတ' မည်၏။ ထိုသို့သော လေးမျိုးသော လင်္ကာအပြားသည်လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော သဂ္ဂဗန္ဓ (မဟာကဗျာ) သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ဂဇ္ဇ' (စကားပြေ) မည်သည်ကား ဂါထာခြေ (ပါဒ) သတ်မှတ်ချက် မရှိဘဲ သိဗတုဝိဘတ်၊ တိတုဝိဘတ်တို့ဖြင့် အဆုံးသတ်သော စစာအဆက်အစပ် ဖြစ်၏။ ထိုဂဇ္ဇသည်လည်း အာချာယိကာ၊ ကထာ ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ 'ဝိမိဿ' (ရောနှောခြင်း) မည်သည် လင်္ကာနှင့် စကားပြေ နှစ်မျိုးလုံးပါဝင်သော ပြဇာတ် (နာဋက)၊ ကျမ်းငယ် (ပကရဏ) စသည်တို့နှင့် စမ္ပူကဗျာ၊ ဇာတကမာလာ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

8. Idāni sañjānanābhilāsīnaṃ alaṅkāranissitaṃ bandhasarīraṃ, sova bandhoti adhikataṃ, ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti pasiddhakuṇḍalittānuvādena appasiddhassa devadattattavidhānaṃ viya dassento ‘‘bandho’’ccādimāha. Tattha bandho nāma ca bandhanaṃ pana. Dosavajjitā saddatthanissitadosehi pariccattā, te vā vajjitā etehi tādisā. Sahitā aññamaññānurūpatthena sahabhāvaṃ gatā. Saddatthā saddo, [Pg.28] attho ca. Evaṃpakārehi tu īdisasaddatthānaṃ viññūnaṃ tuṭṭhijanakaaññamaññānurūpaguṇasahitānaṃ bhāvoti vacanatthena ‘‘sāhicca’’miti vadanti. Saddatthāti ettha saddatthānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Saddo pana atthappatītiyaṃ attano mukhyabyāpāraṃ lakkhaṇabyāpāraṃ byañjanasabhāvabyāpārañceti tividhaṃ byāpārabhedena. Kamato vācako lakkhaṇiko byañjanako ceti tividho. Tathā atthopi vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo cebhi tividho. Atra tu vācako saddo attanā dīpetabbamukhyatthassa jātiguṇakriyādabbabhedena catubbidhattā sayampi jātiguṇakriyādabbasaddavasena catubbidho. Vācakasaddassa mukhyabyāpāro ‘‘abhidhā’’ti ca voharīyati. So mukhyabyāpāro jātyādīhi abyavahitattheva vattate. Tathā hi ‘‘go nīlaṃ pācako visāṇi’’ccādo goādisaddānaṃ mukhyabyāpāro gopiṇḍanīlapaṭapācakakattusiṅgīti dabbānaṃ visesanabhūtajātiguṇakriyādabbesveva pavattati, na pana jātyādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādīsūti. Vuttaṃ hi–

၈. ယခုအခါ ကဗျာအင်္ဂါရပ်ကို သိရှိလိုသူတို့အတွက် တန်ဆာ (အလင်္ကာ) ကို မှီသော ကဗျာကိုယ်ခန္ဓာကိုပင် 'ကဗျာ (ဗန္ဓ)' ဟူ၍ ယူဆအပ်၏။ 'နားတောင်းရှိသောသူသည် ဒေဝဒတ်ဖြစ်၏' ဟု ထင်ရှားသော နားတောင်းရှိသူကို ရည်ညွှန်း၍ မထင်ရှားသေးသော ဒေဝဒတ်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသကဲ့သို့ ပြလိုသဖြင့် 'ဗန္ဓော' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဗန္ဓ' မည်သည် ရေးဖွဲ့သီကုံးခြင်း (ကဗျာ) ပင် ဖြစ်၏။ 'ဒေါသဝဇ္ဇိတာ' မည်သည် စကားလုံးနှင့် အနက်ကို မှီသော အပြစ် (ဒေါသ) တို့မှ ကင်းလွတ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် ထိုအပြစ်တို့ကို ဖယ်ရှားအပ်ကုန်သော ဖြစ်၏။ 'သဟိတာ' မည်သည် အချင်းချင်း လျောက်ပတ်သော အနက်နှင့် တကွဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော ဖြစ်၏။ 'သဒ္ဒတ္ထာ' မည်သည် စကားလုံးနှင့် အနက် ဖြစ်၏။ ဤသို့သော အပြားရှိကုန်သော၊ ပညာရှိတို့၏ နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်သော၊ အချင်းချင်း လျောက်ပတ်သော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော စကားလုံးနှင့် အနက်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းကို 'သာဟိစ္စ' (စာပေ) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကုန်၏။ 'သဒ္ဒတ္ထာ' ဟူသော ပုဒ်၌ စကားလုံးနှင့် အနက်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကား အဘယ်နည်း? စကားလုံးသည်ကား အနက်ကို ထင်ရှားစေရာ၌ မိမိ၏ မူလလုပ်ငန်း (မုချဗျာပါရ)၊ တင်စားသော လုပ်ငန်း (လက္ခဏာဗျာပါရ) နှင့် ညွှန်ပြသောလုပ်ငန်း (ဗျဉ္ဇနသဘောဗျာပါရ) ဟူ၍ လုပ်ငန်းအပြားအားဖြင့် သုံးမျိုး ဖြစ်၏။ အစဉ်အတိုင်း 'ဝါစကစကားလုံး'၊ 'လက္ခဏိကစကားလုံး' နှင့် 'ဗျဉ္ဇနကစကားလုံး' ဟု သုံးမျိုး ရှိ၏။ ထို့အတူ အနက်သည်လည်း 'ဝါစျအနက်'၊ 'လက္ခဏိယအနက်' နှင့် 'ဗျင်္ဂျအနက်' ဟု သုံးမျိုး ရှိ၏။ ဤနေရာ၌မူ ဝါစကစကားလုံးသည် မိမိပြအပ်သော မူလအနက် (မုချအနက်) သည် ဇာတိ၊ ဂုဏ်၊ ကိရိယာ၊ ဒြပ် အပြားအားဖြင့် လေးမျိုးရှိသောကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ဇာတိစကား၊ ဂုဏ်စကား၊ ကိရိယာစကား၊ ဒြပ်စကား အစွမ်းဖြင့် လေးမျိုး ဖြစ်၏။ ဝါစကစကားလုံး၏ မူလလုပ်ငန်းကို 'အဘိဓာ' (ဟောခြင်းလုပ်ငန်း) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဝေါ်အပ်၏။ ထိုမူလလုပ်ငန်းသည် ဇာတိစသည်တို့နှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်သော အနက်၌သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'နွား၊ အပြာ၊ ချက်ပြုတ်သူ၊ ဦးချိုရှိသူ' စသည်တို့၌ နွားအစရှိသော စကားလုံးတို့၏ မူလလုပ်ငန်းသည် နွားတစ်ကောင်၊ ပြာသောအဝတ်၊ ချက်ပြုတ်သူ၊ ဦးချို စသော ဒြပ်တို့၏ ဝိသေသနဖြစ်သော ဇာတိ၊ ဂုဏ်၊ ကိရိယာ၊ ဒြပ်တို့၌သာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ဇာတိစသည်တို့၏ အမှီပြုရာဖြစ်သော နွားတစ်ကောင် စသည်တို့၌မူ မဖြစ်ပေါ်ပေ။ ဤသို့လျှင် ဆိုအပ်ဖူး၏–

‘‘Visesyaṃ nābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti.

“ဝိသေသန (ထူးခြားစေတတ်သော ဂုဏ်ပုဒ်) ၌ စွမ်းအားကုန်ဆုံးသွားသော အဘိဓာ (တိုက်ရိုက်ဟောစွမ်းအား) သည် ဝိသေဿ (ထူးခြားစေအပ်သော ဒြပ်) သို့ မရောက်နိုင်။”

Tassattho – visesane visesanabhūtajātyādimhi khīṇasatti khīṇabyāpāravatī abhidhā mukhyabyāpārova visesyaṃ dabbaṃ na gacche na pāpuṇātīti.

ထိုဂါထာ၏အနက်မှာ— ဝိသေသနဖြစ်သော ဇာတ် (အနွယ်) စသည်တို့၌ စွမ်းအားကုန်ပြီးသော၊ ဆောင်ရွက်မှု ကင်းပြီးသော မုချဆောင်ရွက်မှုဟု ဆိုအပ်သော အဘိဓာ (တိုက်ရိုက်ဟောစွမ်းအား) သည် ဝိသေဿဖြစ်သော ဒြပ်သို့ မရောက်နိုင်၊ မရရှိနိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။

Jātyādīnaṃ nissayagopiṇḍādikaṃ abhidhā na vadati ce, evañca sati ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati’’ccādīsu jātyādivisiṭṭhagopiṇḍādīnaṃ goādisaddassa kathaṃ vācakattaṃ yujjatīti? Dabbādhīnajātiguṇādīsu vuttesu tabbisiṭṭhassa dabbassa pariyāyato vācakattā. Nippariyāyato pana suddhalakkhaṇabyāpārasseva visayo. Lakkhaṇabyāpāropi suddho upacāramissoti duvidho. [Pg.29] Tattha suddho lakkhaṇabyāpāro jātyādivajjitatthavisayo. Tathā hi ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’tyādīsu jātiguṇakriyāsiṅgadabbamañcagaṅgādīnaṃ gamanādīhi yogāsambhavato jātiguṇādayo atikkamma yathākkamaṃ gamananivāsanaāgamanadhāvanaugghosanaghosādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādayo parāmasati.

ဇာတ်စသည်တို့၏ မှီရာဖြစ်သော နွားတစ်ကိုယ် စသည်ကို အဘိဓာက တိုက်ရိုက်မဟောပါမူ၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် “go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati” (နွားသည် သွား၏၊ အပြာရောင်ကို ဝတ်ဆင်၏၊ စားဖိုမှူးသည် လာ၏၊ ဂျိုရှိသောသတ္တဝါသည် ပြေး၏) စသည်တို့၌ ဇာတ်စသည်ဖြင့် ထူးခြားသော နွားတစ်ကိုယ် စသည်တို့ကို နွားစသော စကားလုံးတို့က ဟောကြားနိုင်သူ (ဝါစက) ဖြစ်ကြောင်း မည်သို့ သင့်လျော်ပါမည်နည်း။ ဒြပ်ကို မှီရသော ဇာတ်၊ ဂုဏ်စသည်တို့ကို ဟောကြားအပ်သည်ရှိသော် ထိုဇာတ်ဂုဏ်တို့ဖြင့် ထူးခြားသော ဒြပ်ကို သွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်) အားဖြင့် ဟောကြားနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပရိယာယ်မဟုတ်ဘဲ တိုက်ရိုက် (နိပ္ပရိယာယ်) အားဖြင့်မူ စင်ကြယ်သော လက္ခဏာစွမ်းအား၏ အရာသာ ဖြစ်သည်။ လက္ခဏာစွမ်းအားသည်လည်း စင်ကြယ်သော လက္ခဏာ (သုဒ္ဓလက္ခဏာ)၊ ဥပစာနှင့် ရောနှောသော လက္ခဏာ (ဥပစာရမိဿလက္ခဏာ) ဟု နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် စင်ကြယ်သော လက္ခဏာစွမ်းအားသည် ဇာတ်စသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်သော အနက်အရာ ရှိသည်။ မှန်ပါသည်၊ “go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso” (နွားသည် သွား၏၊ အပြာရောင်ကို ဝတ်ဆင်၏၊ စားဖိုမှူးသည် လာ၏၊ ဂျိုရှိသောသတ္တဝါသည် ပြေး၏၊ ညောင်စောင်းတို့သည် အော်ဟစ်ကြကုန်၏၊ ဂင်္ဂါမြစ်၌ ရွာတည်၏) စသည်တို့၌ ဇာတ်၊ ဂုဏ်၊ ကရိယာ၊ ဂျို၊ ဒြပ်၊ ညောင်စောင်း၊ ဂင်္ဂါမြစ် စသည်တို့သည် သွားခြင်း စသည်တို့နှင့် ဆက်စပ်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဇာတ်ဂုဏ်စသည်တို့ကို ကျော်လွန်၍ အစဉ်အတိုင်း သွားခြင်း၊ ဝတ်ဆင်ခြင်း၊ လာခြင်း၊ ပြေးခြင်း၊ အော်ဟစ်ခြင်း၊ အသံ (ရွာ) စသည်တို့၏ တည်ရာမှီရာဖြစ်သော နွားတစ်ကိုယ် စသည်တို့ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

Misso tu upacārabhedena bahuvidho. Tathā hi katthaci kāraṇe kāriyamupacarīyate, yathā ‘‘āyughata’’nti, ettha āyuvaḍḍhanakāraṇabhūte ghate kāriyabhūtaāyuno vohāro āropito hoti. Uparipi upacāro yathāyogaṃ yojetabbo. Ataṃsabhāve hi taṃsabhāvāropanaṃ upacāro. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo, yathā ‘‘āyuyeva ghata’’nti. Katthaci upameyyaupamānopacāro, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci upamānaupameyyānamabhedo, yathā ‘‘goyevāyaṃ bāhiko’’ti. Katthaci tadādhāratāya tadūpacāro, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci kriyāsambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘rājavallabhopi rājā aya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭo daḍḍho’’ti. Iminā mukhena upacārabhedo daṭṭhabbo. Byañjanasabhāvabyāpāro eva ‘‘dhana’’nti ca vuccati, tassa tatiyabyāpārassa visayo tādisavākyameva vāti daṭṭhabbo.

ရောနှောသော လက္ခဏာ (မိဿလက္ခဏာ) ကား ဥပစာ အပြားအားဖြင့် များစွာသော အပြားရှိ၏။ ထို့သို့ဖြစ်ရာ— အချို့သော နေရာ၌ အကြောင်းရင်း၌ အကျိုးကို တင်စားတတ်၏၊ သာဓကအားဖြင့် “āyughata” (ထောပတ်သည် အသက်တည်း) ဟု ဆိုရာ၌ အသက်ရှည်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထောပတ်၌ အကျိုးဖြစ်သော အသက်ဟူသော ဝေါဟာရကို တင်စားထားခြင်း ဖြစ်သည်။ နောင်၌လည်း ဥပစာကို လျော်ကန်သလို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုသဘာဝမဟုတ်သော အရာ၌ ထိုသဘာဝရှိသည်ဟု တင်စားခြင်းသည် ဥပစာ မည်၏။ အချို့သော နေရာ၌ အကြောင်းနှင့် အကျိုးကို ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ တင်စား၏၊ သာဓကအားဖြင့် “āyuyeva ghata” (ထောပတ်သည်သာလျှင် အသက်ဖြစ်၏) ဟု ဖြစ်သည်။ အချို့သော နေရာ၌ နှိုင်းယှဉ်အပ်သောအရာ (ဥပမေယျ) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ဖွယ်ရာ (ဥပမာန) ကို တင်စား၏၊ သာဓကအားဖြင့် “go bāhiko” (ဗာဟီကသည် နွားဖြစ်၏) ဟု ဖြစ်သည်။ အချို့သော နေရာ၌ ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့၏ ခွဲခြားမှုမရှိခြင်းကို တင်စား၏၊ သာဓကအားဖြင့် “goyevāyaṃ bāhiko” (ဤဗာဟီကသည် နွားသာလျှင် ဖြစ်၏) ဟု ဖြစ်သည်။ အချို့သော နေရာ၌ ထိုအရာ၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဥပစာ တင်စား၏၊ သာဓကအားဖြင့် “padīpaṭṭhā kapallikā padīpo” (ဆီမီးခွက်သည် ဆီမီးဖြစ်၏) ဟု ဖြစ်သည်။ အချို့သော နေရာ၌ ကရိယာနှင့် ဆက်စပ်သဖြင့် ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်၏၊ သာဓကအားဖြင့် “avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya” (လက်သမားမဟုတ်သော်လည်း ဤသူသည် လက်သမားဖြစ်၏) ဟု ဖြစ်သည်။ အချို့သော နေရာ၌ အရှင်နှင့်အစေခံ (သံသာမိ) ဆက်စပ်မှုကြောင့် ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်၏၊ သာဓကအားဖြင့် “rājavallabhopi rājā aya” (မင်း၏ ချစ်ကျွမ်းဝင်သူ ဖြစ်သော်လည်း ဤသူသည် မင်းဖြစ်၏) ဟု ဖြစ်သည်။ အချို့သော နေရာ၌ အစိတ်အပိုင်း၌ တစ်ခုလုံးကို တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်၏၊ သာဓကအားဖြင့် “paṭo daḍḍho” (ပုဆိုး ကျွမ်းပြီ [မီးလောင်ပြီ]) ဟု ဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဥပစာ၏ အပြားကို သိအပ်၏။ ဗျဉ္ဇနသဘာဝရှိသော စွမ်းအားကိုသာလျှင် “dhana” (ဓန) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုတတိယမြောက် စွမ်းအား (ဗျဉ္ဇနာ) ၏ အရာသည် ထိုသို့သော ဝါကျသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Ettha byaṅgyatthaṃ bandhassa jīvitamiti ca, byaṅgyatthapadhānaṃ bandhamuttamanti ca, byaṅgyatthapadhānarahitaṃ majjhimanti ca, abyaṅgyabandhaṃ adhamamiti ca vadanti. Honti cettha –

ဤလောက၌ (ကျမ်းပြုဆရာတို့သည်) ဗျင်္ဂနက် (ညွှန်ပြအပ်သော အနက်) ကို စပ်ထုံး (ဗန္ဓ) ၏ အသက်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဗျင်္ဂနက် အဓိကရှိသော စပ်ထုံးကို အမွန်အမြတ် (ဥတ္တမ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဗျင်္ဂနက် အဓိကမရှိသော စပ်ထုံးကို အလတ်စား (မဇ္ဈိမ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဗျင်္ဂနက်ကင်းသော စပ်ထုံးကို အောက်တန်းစား (အဓမ) ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုကြကုန်၏။ ဤအရာ၌ ဂါထာတို့သည်လည်း ရှိကုန်၏—

Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave;

Mukhyo lakkhaṇabyañjana-sabhāvo cāti ettha tu.

အနက်ကို သိနားလည်ခြင်း၌ စကားလုံး၏ ဆောင်ရွက်မှု (စွမ်းအား) သည် မုချစွမ်းအား၊ လက္ခဏာစွမ်းအား၊ ဗျဉ္ဇနာစွမ်းအားဟူ၍ သုံးမျိုးရှိ၏။

Abhidhāparapariyāyo, [Pg.30] byāpāro paṭhamo bhave;

Dhanantāparapariyāyo, byāpāro tatiyo puna.

ပထမဖြစ်သော စွမ်းအားသည် အဘိဓာဟူသော အမည်ပရိယာယ်ရှိ၏၊ တစ်ဖန် တတိယဖြစ်သော စွမ်းအားသည် 'ဓန' ဟူသော အမည်ပရိယာယ် ရှိပြန်၏။

Mukhyo nirantaratthesu, lakkhaṇā tu tirohite;

Atthe’taro tu vākyassa, attheyeva pavattati.

မုချစွမ်းအားသည် တိုက်ရိုက် (အကြားမရှိသော) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏၊ လက္ခဏာစွမ်းအားသည် ကွယ်ပျောက်သော (တိုက်ရိုက်အနက် တားမြစ်အပ်သော) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ အခြားသော (တတိယ) စွမ်းအားမူကား ဝါကျ၏ အနက်၌သာလျှင် ဖြစ်၏။

Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako;

Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato.

ဆောင်ရွက်မှု (စွမ်းအား) ၏ အပြားအားဖြင့် သံပြာပြစကားလုံး (သဒ္ဒ) သည်လည်း ဝါစက၊ လက္ခဏိက၊ ဗျဉ္ဇကဟူ၍ သုံးမျိုးရှိ၏၊ ထိုသဒ္ဒါ၏ အနက်သည်လည်း သုံးမျိုးဟု ယူဆအပ်၏။

Vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo-ccevaṃ saddesu vācako;

Jātiguṇakriyādabba-bhedena so catubbidho.

သဒ္ဒါတို့၏ အနက်သည် ဝါစျ၊ လက္ခဏိယ၊ ဗျင်္ဂတည်းဟူ၍ သုံးမျိုးရှိပြီး ထိုအနက်တို့တွင် ဝါစျအနက် (တိုက်ရိုက်ဟောအနက်) သည် ဇာတ်၊ ဂုဏ်၊ ကရိယာ၊ ဒြပ် ဟူသော အပြားအားဖြင့် လေးမျိုးရှိ၏။

Vāccatthassa catuddhāva, bhinnattā jātiādito;

Jātyādīnaṃ pabhedena, tathā lakkhaṇiko mato.

ဝါစျအနက်သည် ဇာတ်စသည်ဖြင့် လေးပါးအပြား ကွဲပြားသောကြောင့် ထိုနည်းတူစွာ လက္ခဏိယအနက်သည်လည်း ဇာတ်စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် လေးပါးရှိသည်ဟု ယူဆအပ်၏။

Upacārabahuttena, bhede satipi tassa tu;

Byañjako tu anaññattā, visuṃ tehi na vuccatīti.

ဥပစာ များပြားခြင်းကြောင့် ထိုလက္ခဏာစွမ်းအား၌ အပြားကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း၊ ဗျဉ္ဇက (ညွှန်ပြတတ်သော သဒ္ဒါ) မူကား ထို (ဝါစက၊ လက္ခဏိက) တို့နှင့် ထူးခြားမှု မရှိသောကြောင့် သီးခြားခွဲ၍ မဟောကြားအပ်ပေ။

Lakkhaṇato evaṃ veditabbaṃ – ‘‘munindavadanambhoje’’ tyādigāthāyaṃ vadanasaddassa mukhattho vāccattho, āropitaambhojattho lakkhaṇiyattho. Ambhojasaddassa padumattho vāccattho, upacaritamukhattho lakkhaṇiyattho. Vāṇisaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho, āropitadevatāattho lakkhaṇiyattho. Ettha āsīsanā nāma yathāvuttanayena puññātisayatā, tato idha abhimatatthabādhakākusalanivāraṇañca kusalānamanubalappadānañca tato kāyacittapīḷāvigamo ca tato sukhappaṭilābho ca tato cittasamādhānañca tatoyeva anekavidhatthāvabodho ca tato abhimataganthaparisamatti ca bhavatītyayaṃ vākyasāmatthiyato laddhattho byaṅgyatto. Taṃtaṃatthappakāsakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjanakā nāma bhavanti. Evaṃ saddasaddatthavicāro veditabbo.

အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (လက္ခဏာ) အားဖြင့် ဤသို့ သိအပ်၏— “munindavadanambhoje” စသော ဂါထာ၌ “vadana” သဒ္ဒါ၏ မျက်နှာဟူသော မူရင်းအနက်သည် ဝါစျအနက် ဖြစ်၏၊ တင်စားအပ်သော ကြာဟူသောအနက်သည် လက္ခဏိယအနက် ဖြစ်၏။ “ambhoja” သဒ္ဒါ၏ ကြာပန်းဟူသောအနက်သည် ဝါစျအနက် ဖြစ်၏၊ တင်စားအပ်သော မျက်နှာဟူသောအနက်သည် လက္ခဏိယအနက် ဖြစ်၏။ “vāṇī” သဒ္ဒါ၏ သူတော်ကောင်းတရားဟု ဆိုအပ်သော အနက်သည် ဝါစျအနက် ဖြစ်၏၊ တင်စားအပ်သော နတ်သမီးဟူသောအနက်သည် လက္ခဏိယအနက် ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ 'အာသီသနာ' (ဆုတောင်းခြင်း) မည်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကောင်းမှုကုသိုလ် အထူးပင် ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ဤကျမ်း၌ မိမိအလိုရှိအပ်သော အကျိုးစီးပွားကို နှောင့်ယှက်တတ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို တားမြစ်ခြင်း၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို အားပေးကူညီခြင်း၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါးတို့၏ ဆင်းရဲပင်ပန်းမှု ကင်းဝေးခြင်း၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ချမ်းသာခြင်းကို ရရှိခြင်း၊ ထိုမှတစ်ဆင့် စိတ်တည်ကြည်ခြင်း၊ ထိုစိတ်တည်ကြည်ခြင်းကြောင့်ပင်လျှင် များစွာသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို သိရှိနားလည်ခြင်း၊ ထိုမှတစ်ဆင့် အလိုရှိအပ်သော ကျမ်းစာ ပြီးမြောက်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ ဤသည်ကား ဝါကျ၏ စွမ်းဆောင်ရည်ကြောင့် ရရှိအပ်သော ဗျင်္ဂနက် (ညွှန်ပြအပ်သော အနက်) ဖြစ်သည်။ ထိုထိုအနက်တို့ကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါတို့ကို ဝါစက၊ လက္ခဏိက၊ ဗျဉ္ဇကသဒ္ဒါများဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ဤသို့လျှင် သဒ္ဒါနှင့် သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို စိစစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။

Idāni [Pg.31] pakāsitabandhassa bhedaṃ vadati ‘‘pajjā’’dinā. Ayaṃ vuttalakkhaṇo bandho pajjagajjavimissānaṃ bhedena gāthācuṇṇiyatadubhayamissānaṃ vasena tidhā bhave. Saddo ca attho ceti ca, sahabhāvaṃ itā pattāti ca, dosehi vajjitā, dose vā vajjitā yehīti ca, pajjañca gajjañca vimissañceti ca viggaho. Iha pajjaṃ nāma muttakakulakakosakasaṅghātavasena catuppabhedaṃ chandasi niddiṭṭhavuttavisesaviracitaṃ catuppadikagāthābandhaṃ. Tattha muttakaṃ nāma niṭṭhitatthā sappadhānā ekā gāthā, kulakaṃ nāma paccekamaniṭṭhitatthā aññamaññasāpekkhā ekakriyādvārikā nānāgāthā, kosako nāma nānāvidhavaṇṇanābhūmikā bhinnakriyādvārappavattā sappadhānā gāthārāsi, saṅghāto nāma sañcyākālādiekavaṇṇanābhūminissitā bhinnakriyāsamudāyena pavattā gāthā. Gajjaṃ nāma aniyatapado ākhyāyikākathāvasena dvippabhedo syādyantatyādyanto vacanappabandho. Misso pana imehi dvīhi saṃmisso nāṭakapakaraṇādi ca jātakamālādicampū ca.

ယခုအခါ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော စပ်ထုံး (ဗန္ဓ) ၏ အပြားကို “pajja” (ပဇ္ဇ) စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူသည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော ဤစပ်ထုံးသည် ဂါထာ (လင်္ကာ)၊ စုဏ္ဏိယ (စကားပြေ)၊ ထိုနှစ်မျိုးလုံး ရောနှောခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပဇ္ဇ (လင်္ကာ)၊ ဂဇ္ဇ (စကားပြေ)၊ ဝိမိဿ (ရောနှောသော စပ်ထုံး) ဟူ၍ သုံးမျိုး ဖြစ်၏။ “saddo ca attho ca” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “sahabhāvaṃ itā” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “dosehi vajjitā” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “dose vā vajjitā yehi” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “pajjañca gajjañca vimissañca” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤစပ်ထုံး၌ 'ပဇ္ဇ' (လင်္ကာ) မည်သည်မှာ— မုတ္တက၊ ကုလက၊ ကောသက၊ သံဃာတ ဟူသော အစွမ်းဖြင့် လေးပါးအပြားရှိပြီး ဆန်းကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်သော ဂါထာဆန်းအထူးတို့ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သော အခြေလေးပါးရှိသော ဂါထာစပ်ထုံး ဖြစ်သည်။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် 'မုတ္တက' မည်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ပြီးဆုံး၍ ကိုယ်ပိုင် အရေးကြီးသော ဂါထာတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ 'ကုလက' မည်သည် တစ်ပုဒ်ချင်း၌ အနက်မပြီးဘဲ အချင်းချင်း အမှီပြုကာ ကရိယာတစ်ခုတည်းဖြင့် အနက်ပြီးသော ဂါထာအများ ဖြစ်သည်။ 'ကောသက' မည်သည် အမျိုးမျိုးသော ပုံရိပ်ကို ဖော်ကျူး၍ ကွဲပြားသော ကရိယာတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော၊ ကိုယ်ပိုင်အနက်ရှိသော ဂါထာအစုအဝေး ဖြစ်သည်။ 'သံဃာတ' မည်သည် ဥတု၊ အချိန်အခါ စသည်တို့၏ တစ်ခုတည်းသော သရုပ်ဖော်မှုကို အမှီပြု၍ ကွဲပြားသော ကရိယာအစုအဝေးဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဂါထာစု ဖြစ်သည်။ 'ဂဇ္ဇ' (စကားပြေ) မည်သည်ကား အခြေ (ပါဒ) အပိုင်းအခြား မမြဲဘဲ၊ အာခယာယိကာ (ရာဇဝင်သမိုင်း) နှင့် ကထာ (ဝတ္ထုပုံပြင်) အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးရှိသော၊ ဝိဘတ်ဆုံးသံရှိသော စကားအဆက်အစပ် ဖြစ်သည်။ 'ဝိမိဿ' (ရောနှောစပ်ထုံး) မူကား ဤနှစ်မျိုးလုံးနှင့် ရောနှောနေသော ပြဇာတ် (နာဋက)၊ ကျမ်းငယ် (ပကရဏ) စသည်တို့နှင့် ဇာတကမာလာစသော စမ္ပူး (လင်္ကာစကားပြေရော) ကျမ်းတို့ ဖြစ်သည်။

9.

၉။

Nibandho cā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate;

Taṃ tu pāpentya’laṅkārā, vindanīyatarattanaṃ.

တစ်ဖန် ထိုစပ်ထုံးကို 'နိဗန္ဓ' (ချည်နှောင်အပ်သော စပ်ထုံး) နှင့် 'အနိဗန္ဓ' (မချည်နှောင်အပ်သော စပ်ထုံး) ဟူ၍ နှစ်မျိုးဟု ဖော်ပြအပ်ပြန်သည်။ အလင်္ကာတို့သည် ထိုစပ်ထုံးကို ပိုမိုနှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်စေကုန်၏။

9. Evaṃ tippakāraṃ bandhasarīraṃ vatvā idāni aññathāpi dassetumāha ‘‘nibandhocā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate’’ iti. Puna bhiyyo yathāvutto pajjamayabandho dvidhā dvippakārena niruppate nicchīyate. Kathaṃ? Nibandho ca tadekadesabhūtehi muttakādīhi catūhi saggabandhādivasena bandho ca anibandho ca kevalaṃ muttakavasenāti evaṃ dvidhā niruppate iti pakataṃ. Nanu tassetassa yathāvuttavātimayassa sakkaṭaṃ pākataṃ apabbhaṃso pesācikaṃ missañceti pañcavidhattaṃ vatvā ‘‘sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Pākataṃ catubbidhaṃ sakkaṭehi vaṇṇaññattamattena uppannattā [Pg.32] mahindasindhavādi tabbhavaṃ, tassamaṃ hiriharakamalādi, mahāraṭṭhādidesapasiddhaṃ desīyaṃ, tabbhavādīhi sammissaṃ missaṃ. Ābhīrādīnaṃ vācā apabbhaṃso, so ca pākataṃ viya catubbidho, tividho ca nāgaraupanāgaravuddhabhedena. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Sabbesaṃ vasena missa’’nti sakkaṭādīnaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ. Tathā ‘‘siṅgārappadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ paṭipādakatthena lāsyādikamabhinayappadhānattā dassanīyaṃ, itaraṃ kabbaṃ savanīya’’nti duvidhaṃ vuttaṃ, evaṃ pubbācariyehi bhāsābhedena vuttaṃ pañcavidhattaṃ, viniyogabhedena vuttaṃ duvidhattañca idha kasmā na vuttanti? Saccaṃ, tathāpi tadevamidhānupayogitāya na vuttanti veditabbaṃ.

၉. ဤသို့ သုံးပါးသောအပြားရှိသော ကဗျာကိုယ် (ဗန္ဓသရီရ) ကို ဟောကြားတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ တစ်မျိုးတစ်ဖုံအားဖြင့်လည်း ပြသခြင်းငှာ “နိဗန္ဓော စာနိဗန္ဓော စ၊ ပုန ဒွိဓာ နိရုပ္ပတေ” (တစ်ဖန် နိဗန္ဓနှင့် အနိဗန္ဓဟူ၍ နှစ်မျိုးနှစ်စား ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တစ်ဖန် လွန်ကဲစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဂါထာစပ် ကဗျာသည် နှစ်မျိုးနှစ်စား အပြားအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်း သတ်မှတ်အပ်၏။ အသို့နည်းဟူမူ - ကဗျာ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော မုတ္တက စသည်တို့ဖြင့် သရုပ်ဖော်အပ်သော သဂ္ဂဗန္ဓ (ပျို့၊ လင်္ကာကြီး) စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖွဲ့စည်းအပ်သော ‘နိဗန္ဓ’လည်းကောင်း၊ သက်သက် မုတ္တကစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ ဖွဲ့စည်းအပ်သော ‘အနိဗန္ဓ’လည်းကောင်း ဤသို့ နှစ်ပါးသောအပြားအားဖြင့် သတ်မှတ်အပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နှုတ်မြွက်စကားဖြင့် ပြီးသော ကဗျာသည် သက္ကတ၊ ပါကတ၊ အပဘြံသ၊ ပေသာစိက၊ မိဿဟူ၍ ငါးပါးသောအပြားရှိသည်ကို ဟောကြားတော်မူ၍ - “သက္ကတ မည်သည်မှာ နတ်တို့၏ ဘာသာစကား ဖြစ်၏။ ပါကတသည် သက္ကတဘာသာစကားမှ အက္ခရာအပြောင်းအလဲမျှဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် လေးမျိုးရှိ၏၊ ‘မဟိန္ဒ’၊ ‘သိန္ဓဝ’ စသည်တို့သည် တဗ္ဘဝ (သက္ကတမှဖြစ်သော) မည်၏၊ ‘ဟိရိ’၊ ‘ဟရ’၊ ‘ကမလ’ စသည်တို့သည် တဿမ (သက္ကတနှင့်တူသော) မည်၏၊ မဟာရဋ္ဌတိုင်းစသည်တို့၌ ထင်ရှားသော စကားသည် ဒေသီယ (တိုင်းရင်းစကား) မည်၏၊ တဗ္ဘဝစသည်တို့နှင့် ရောနှောအပ်သော စကားသည် မိဿ (ရောနှောသောစကား) မည်၏။ နွားကျောင်းသားစသည်တို့၏ စကားသည် အပဘြံသ မည်၏၊ ထိုစကားသည်လည်း ပါကတကဲ့သို့ လေးမျိုးပြား၏၊ နာဂရ၊ ဥပနာဂရ၊ ဝုဒ္ဓဟူသော အပြားအားဖြင့် သုံးမျိုးလည်း ရှိ၏။ ဘီလူးပြိတ္တာတို့၏ စကားသည် ပေသာစိက မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော စကားတို့နှင့် ရောနှောခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် မိဿ မည်၏” ဟု သက္ကတစသည်တို့၏ လက္ခဏာကို ရှေးဆရာတို့ မိန့်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင်လည်း “သိင်္ဂါရရသ အဓိကရှိသော ကခုန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လာသျှစသည်တို့ကို ပြဆိုတတ်သော အနက်ရှိသောကြောင့် လာသျှစသည်သည် သရုပ်ဆောင်ခြင်း အဓိကရှိသဖြင့် ပွဲကြည့်ပရိသတ်တို့ မြင်အပ်သော ကဗျာ (ဒဿနီယကဗျာ) မည်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ကဗျာသည် နားထောင်အပ်သော ကဗျာ (သဝနီယကဗျာ) မည်၏” ဟု နှစ်မျိုးသော ကဗျာကို မိန့်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ ရှေးဆရာတို့သည် ဘာသာစကားကွဲပြားခြင်းဖြင့် ငါးမျိုးဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အသုံးပြုပုံကွဲပြားခြင်းဖြင့် နှစ်မျိုးဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း မိန့်ဆိုခဲ့ပါလျက်၊ ဤကျမ်း၌ အဘယ်ကြောင့် မမိန့်ဆိုသနည်း? ဟူမူ - မှန်ပေသည်၊ သို့သော်လည်း ထိုခွဲခြားမှုသည် ဤကျမ်း၌ အသုံးမဝင်သောကြောင့် မမိန့်ဆိုအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Evamalaṅkārādhiṭṭhānabhāvena paṭhamaṃ bandhasarīraṃ dassetvā idāni hārakeyūrādinā purisasarīramiva bandhasarīraṃ saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vindanīyataraṃ hotīti dassetumāha ‘‘taṃ tu’’ iccādi. Tusaddo visesavacanicchāyaṃ. Taṃ bandhasarīraṃ tu alaṅkārā alaṅkariyati taṃ bandhasarīrametehīti pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo atthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayena vindanīyabhāvaṃ assādanīyabhāvaṃ pāpenti nayanti. Sabbathā niddosabhūtānaṃ saddatthānaṃ aññamaññānurūpato sahitabhāvena paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ tādisapurisasarīramiva vindanīyampi samānaṃ alaṅkārehi pasādhite sati accantameva vindanīyaṃ siyāti adhippāyo.

ဤသို့ တန်ဆာ (အလင်္ကာ) တို့ တည်ရာဖြစ်သော အစွမ်းဖြင့် ရှေးဦးစွာ ကဗျာကိုယ် (ဗန္ဓသရီရ) ကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ စလွယ် လက်ကောက် စသည်တို့ဖြင့် ယောက်ျား၏ ကိုယ်ကဲ့သို့ ကဗျာကိုယ်သည် သဒ္ဒါလင်္ကာ၊ အတ္ထာလင်္ကာတို့ဖြင့် သာလွန်၍ ခံစား (နှစ်သက်) အပ်သည် ဖြစ်၏ဟု ပြသခြင်းငှာ “တံ တု” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘တု’ သဒ္ဒါသည် ထူးခြားသောအနက်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ ရှိ၏။ ထိုကဗျာကိုယ်ကိုမူကား အလင်္ကာတို့သည် (ဤတန်ဆာတို့ဖြင့် ကဗျာကိုယ်ကို တန်ဆာဆင်အပ်ကုန်၏ဟူ၍) ပသာဒစသော သဒ္ဒါလင်္ကာတို့သည်လည်းကောင်း၊ သဘာဝဝုတ္တိစသော အတ္ထာလင်္ကာတို့သည်လည်းကောင်း လွန်ကဲစွာ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသည်၏ အဖြစ်၊ သာလွန်၍ အရသာ ခံစားထိုက်သည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်စေကုန်၏၊ ဆောင်ကုန်၏။ ခပ်သိမ်းသော အပြစ်ကင်းကုန်သော သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့သည် အချင်းချင်း လျော်ညီစွာ အတူတကွရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် မြတ်သော အဆင်းအရောင်နှင့် ပြည့်စုံသော ထိုယောက်ျား၏ ကိုယ်ကဲ့သို့ နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်ပါသော်လည်း၊ တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည်ရှိသော် အလွန်အမင်း နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်ရာ၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။

9. Punapi tasseva bandhassa bhedaṃ kathetuṃ ‘‘nibandho cā’’dimāha. Puna nibandho ca muttakādīhi catūhi avinābhāvato mahākabbādisabhāvena nirantaraṃ katvā bandho ca anibandho ca kevalaṃ mahākabbādisabhāvena muttakattā anirantaraṃ katvā bandho cāti sova bandho dvidhā niruppate nicchīyate. [Pg.33] Punapi so bandho sakkaṭapākataapabbhaṃ sapesācikamissabhāsābhedena pañcavidho. Siṅgārapadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ dassanappadhānattā tādisaṃ naccaṃdassanīyaṃ, tadaññaṃ kabbaṃ savanīyamiti vaḷañjanabhedato duvidho ca hoti. So sabbopi payojanābhāvato iha na gahito. Tattha sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Tato kehici akkharehi bhinnaṃ pākataṃ nāma. Taṃ pana tabbhavatassamadesiyamissavasena catubbidhaṃ hoti. Tattha sakkaṭato vaṇṇaññattamattena nibbattaṃ tabbhavaṃ nāma, taṃ mahindasindhavādi. Tassamaṃ hiriharakamalādi. Dese pasiddhaṃ desiyaṃ. Missaṃ nāma tabbhavādīhi sammissaṃ. Apabbhaṃso nāma gopālakādīnaṃ vācā, so ca tabbhavādīhi catubbidho, nāgaraupanāgaravuddhabhedena tividho ca hoti. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Tehi sakkaṭādīhi sammissaṃ missaṃ nāma hoti. Idāni īdisappabhedavantabandhassa alaṅkārena sobhanattaṃ vattuṃ ‘‘taṃ tu’’ccādimāha. Taṃ tu taṃ pana vuttappakāraṃ bandhasarīraṃ alaṅkārā pasādādisaddālaṅkārā, sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayapasādanīyattaṃ pāpenti. Nirantaraṃ bandho nibandhoti ca, na nibandho anibandhoti ca, atisayena vindanīyo vindanīyataro, tassa bhāvo vindanīyatarattananti ca viggaho.

၉. တစ်ဖန် ထိုကဗျာ၏ ကွဲပြားခြင်းကို ပြောဆိုခြင်းငှာ “နိဗန္ဓော စာ” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ တစ်ဖန် မုတ္တက စသည်တို့သည် အချင်းချင်း ကင်းကွာ၍ မဖြစ်ခြင်းကြောင့် မဟာကဗျာစသော သဘောဖြင့် အဆက်မပြတ် ပြု၍ ဖွဲ့စပ်အပ်သော ‘နိဗန္ဓ’ လည်းကောင်း၊ မဟာကဗျာစသော သဘောဖြင့် မဟုတ်ဘဲ သက်သက် မုတ္တကဖြစ်သောကြောင့် အဆက်မပြတ် မပြုဘဲ ဖွဲ့စပ်အပ်သော ‘အနိဗန္ဓ’ လည်းကောင်း ဤသို့ ထိုကဗျာသည်ပင် နှစ်မျိုးအပြားအားဖြင့် သတ်မှတ် ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ တစ်ဖန် ထိုကဗျာသည် သက္ကတ၊ ပါကတ၊ အပဘြံသ၊ ပေသာစိက၊ မိဿဟူသော ဘာသာကွဲပြားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးမျိုးအပြားရှိ၏။ သိင်္ဂါရရသ အဓိကရှိသော ကခုန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လာသျှစသည်တို့သည် ပွဲကြည့်ပရိသတ်တို့ မြင်အပ်ခြင်းလျှင် အဓိကရှိသောကြောင့် ထိုသို့သော ကခုန်ခြင်းကို ‘ဒဿနီယ’ (မြင်အပ်သော ကဗျာ) မည်၏၊ ထိုမှ တစ်ပါးသော ကဗျာကို ‘သဝနီယ’ (နားထောင်အပ်သော ကဗျာ) မည်၏ဟူ၍ သုံးစွဲပုံကွဲပြားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးလည်း ဖြစ်၏။ ထိုအပြားအားလုံးသည်ပင် ဤကျမ်း၌ အသုံးမဝင်သောကြောင့် မယူအပ်ပေ။ ထိုဘာသာစကားတို့တွင် ‘သက္ကတ’ မည်သည်မှာ နတ်တို့၏ ဘာသာစကား ဖြစ်၏။ ထိုသက္ကတမှ အချို့သော အက္ခရာတို့ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော စကားသည် ‘ပါကတ’ မည်၏။ ထိုပါကတသည်လည်း တဗ္ဘဝ၊ တဿမ၊ ဒေသီယ၊ မိဿ၏ အစွမ်းဖြင့် လေးမျိုးရှိ၏။ ထိုလေးမျိုးတွင် သက္ကတမှ အက္ခရာပြောင်းလဲရုံမျှဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စကားသည် ‘တဗ္ဘဝ’ မည်၏၊ ထိုစကားသည် ‘မဟိန္ဒ’၊ ‘သိန္ဓဝ’ စသည်တို့ ဖြစ်၏။ သက္ကတနှင့် တူသော စကားသည် ‘တဿမ’ မည်၏၊ ထိုစကားသည် ‘ဟိရိ’၊ ‘ဟရ’၊ ‘ကမလ’ စသည်တို့ ဖြစ်၏။ တိုင်းဒေသ၌ ထင်ရှားသော စကားသည် ‘ဒေသီယ’ မည်၏။ တဗ္ဘဝစသည်တို့နှင့် ရောနှောအပ်သော စကားသည် ‘မိဿ’ မည်၏။ ‘အပဘြံသ’ မည်သည်ကား နွားကျောင်းသားစသည်တို့၏ စကား ဖြစ်၏၊ ထိုစကားသည်လည်း တဗ္ဘဝစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးမျိုးပြား၏၊ နာဂရ၊ ဥပနာဂရ၊ ဝုဒ္ဓဟူသော အပြားအားဖြင့် သုံးမျိုးလည်း ရှိ၏။ ဘီလူးတို့၏ စကားသည် ‘ပေသာစိက’ မည်၏။ ထိုသက္ကတစသည်တို့နှင့် ရောနှောအပ်သော စကားသည် ‘မိဿ’ မည်၏။ ယခုအခါ ဤသို့သော အပြားရှိသော ကဗျာကိုယ်၏ အလင်္ကာဖြင့် တင့်တယ်ခြင်းကို ပြောဆိုခြင်းငှာ “တံ တု” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ကဗျာကိုယ်ကိုမူကား အလင်္ကာတို့သည်— ပသာဒစသော သဒ္ဒါလင်္ကာတို့သည်လည်းကောင်း၊ သဘာဝဝုတ္တိစသော အတ္ထာလင်္ကာတို့သည်လည်းကောင်း သာလွန်၍ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်စေကုန်၏။ “နိရန္တရံ ဗန္ဓော နိဗန္ဓော” (အဆက်မပြတ် ဖွဲ့စည်းအပ်သည်မှာ နိဗန္ဓ မည်၏)၊ “န နိဗန္ဓော အနိဗန္ဓော” (နိဗန္ဓ မဟုတ်သည်မှာ အနိဗန္ဓ မည်၏)၊ “အတိသယေန ဝိန္ဒနီယော ဝိန္ဒနီယတရော” (လွန်ကဲစွာ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသည်မှာ ဝိန္ဒနီယတရ မည်၏)၊ “တဿ ဘာဝေါ ဝိန္ဒနီယတရတ္တံ” (ထိုဝိန္ဒနီယတရ၏ အဖြစ်သည် ဝိန္ဒနီယတရတ္တ မည်၏) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

10.

၁၀။

Anavajjaṃ mukhambhoja-manavajjā ca bhāratī;

Alaṅkatāva sobhante, kiṃ nu’te niralaṅkatā?

အပြစ်ကင်းသော မျက်နှာတည်းဟူသော ကြာသည်လည်းကောင်း၊ အပြစ်ကင်းသော စကားသည်လည်းကောင်း တန်ဆာဆင်အပ်ကုန်သည်သာလျှင် တင့်တယ်ကုန်၏၊ ထိုမျက်နှာနှင့် စကားတို့သည် တန်ဆာမဆင်အပ်ကုန်သည်ဖြစ်သော် တင့်တယ်ပါအံ့လော? (မတင့်တယ်နိုင်ကုန်ရာ)။

10. Tameva samattheti ‘‘anavajja’’ miccādinā. Anavajjaṃ aññamaññānurūpādhikatanettakaṇṇādiavayavena piḷakatilakakāḷakādyanāhatāya ca sundarabhāvato agarahitaṃ mukhambhojaṃ vadanāravindañca tathā anavajjā padādidosānabhibhūtāya sundarabhāvena agarahitā bhāratī ca vāṇī upacārato tappaṭipādanīyo attho cāti ete alaṅkatāva [Pg.34] mukhaṃ tilakatāḍaṅkādinālaṅkārena, saddatthā saddālaṅkāraatthālaṅkārehi pasādhitā sajjitā eva, niralaṅkatā tathā apasādhitā asajjitā sobhante kiṃ nu, na sobhantevāti vitakkemīti attho. Nuiti vitakke.

၁၀. ထိုအနက်ကိုပင် “အနဝဇ္ဇံ” စသည်ဖြင့် ထောက်ခံတော်မူသည်။ အချင်းချင်း လျော်ညီစွာ တည်အပ်သော မျက်စိ၊ နား စသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မှဲ့ခြောက်၊ မှဲ့စက်၊ တင်းတိတ်စသော အပြစ်တို့ မဖျက်ဆီးအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း လှပတင့်တယ်သော သဘောရှိသဖြင့် မကဲ့ရဲ့အပ်သော မျက်နှာတည်းဟူသော ကြာ (နှုတ်ခမ်းဖျား) သည်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ပုဒ်စသော အပြစ်တို့ မလွှမ်းမိုးအပ်ခြင်းကြောင့် လှပတင့်တယ်သော သဘောဖြင့် မကဲ့ရဲ့အပ်သော စကားသည်လည်းကောင်း၊ ဥပစာအားဖြင့် ထိုစကားက ပြဆိုအပ်သော အနက်သည်လည်းကောင်း ဤဆိုအပ်ပြီးသည်တို့သည် တန်ဆာဆင်အပ်ကုန်သည်သာလျှင်— မျက်နှာသည် မှဲ့ကွက်၊ နားတောင်းစသော တန်ဆာဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့သည် သဒ္ဒါလင်္ကာ၊ အတ္ထာလင်္ကာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း မွမ်းမံပြင်ဆင်အပ်ကုန်သည်သာလျှင် တင့်တယ်ကုန်၏။ ထိုသို့ တန်ဆာမဆင်အပ်၊ မမွမ်းမံအပ်ဘဲ တင့်တယ်ပါအံ့လော၊ မတင့်တယ်နိုင်ကုန်ရာဟု ကြံစည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘နု’ သဒ္ဒါသည် ကြံစည်ခြင်း (ဝိတက္က) အနက်၌ ရှိ၏။

10. Tameva ‘‘anavajja’’ miccādinā samattheti. Vaṇṇasaṇṭhānādiavayavasampattiyā ca piḷakatilakakāḷakādidosarahitattā ca aninditaṃ mukhambhojañca anavajjā padadosavākyadosaatthadosehi amissattā agarahitā bhāratī vāṇī ca abhedopacārena tappaṭipādanīyattho cāti ime alaṅkatāva kuṇḍalatilakādiābharaṇehi ca saddālaṅkāraatthālaṅkārehi ca sajjitā eva, niralaṅkatā tehi avibhūsitā sobhante kiṃ nu, na sobhanteti maññe. Natthi avajjamassāti ca, mukhameva ambhojamiti ca viggaho. Kimiti paṭisedhe, nuiti vitakketi.

၁၀. ထိုအနက်ကိုပင် “အနဝဇ္ဇံ” စသည်ဖြင့် ထောက်ခံတော်မူသည်။ အဆင်းသဏ္ဌာန်စသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မှဲ့ခြောက်၊ မှဲ့စက်၊ တင်းတိတ်စသော အပြစ်တို့မှ ကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မကဲ့ရဲ့အပ်သော မျက်နှာတည်းဟူသော ကြာသည်လည်းကောင်း၊ ပဒဒေါသ၊ ဝါကျဒေါသ၊ အတ္ထဒေါသတို့နှင့် မရောနှောခြင်းကြောင့် မကဲ့ရဲ့အပ်သော စကားသည်လည်းကောင်း၊ အဘေဒဥပစာအားဖြင့် ထိုစကားက ပြဆိုအပ်သော အနက်သည်လည်းကောင်း ဤဆိုအပ်ပြီးသည်တို့သည် တန်ဆာဆင်အပ်ကုန်သည်သာလျှင်— နားတောင်း၊ သနပ်ခါးကွက်စသော ရတနာတန်ဆာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါလင်္ကာ၊ အတ္ထာလင်္ကာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း မွမ်းမံပြင်ဆင်အပ်ကုန်သည်သာလျှင် တင့်တယ်ကုန်၏။ ထိုတန်ဆာတို့ဖြင့် မဆင်ပြင်အပ်ဘဲ တင့်တယ်ပါအံ့လော၊ မတင့်တယ်နိုင်ကုန်ရာဟု ထင်မှတ်၏။ “နတ္hierarchy အဝဇ္ဇမဿာတိ အနဝဇ္ဇံ” (အပြစ်သည် ဤသူ (မျက်နှာ၊ စကား) အား မရှိဟု အနဝဇ္ဇ မည်၏) ဟုလည်းကောင်း၊ “မုခမေဝ အမ္ဘောဇံ မုခံဘောဇံ” (မျက်နှာသည်သာလျှင် ကြာဖြစ်၏ဟု မုခံဘောဇ မည်၏) ဟုလည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ‘ကိံ’ သဒ္ဒါသည် တားမြစ်ခြင်း (ပဋိသေဓ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘နု’ သဒ္ဒါသည် ကြံစည်ခြင်း (ဝိတက္က) အနက်၌ ဖြစ်၏။

11.

၁၁။

Vinā gurūpadesaṃ taṃ, bālo’laṅkattumicchati;

Sampāpuṇe na viññūhi, hassabhāvaṃ kathaṃ nu so?

ဆရာ၏ ညွှန်ကြားချက် ဩဝါဒ မရှိဘဲ ထိုကဗျာကို တန်ဆာဆင်ခြင်းငှာ အလိုရှိသော လူမိုက်သည် ပညာရှိတို့၏ လှောင်ပြောင်ရယ်မောဖွယ်အဖြစ်သို့ အဘယ်ကြောင့် မရောက်ဘဲ ရှိအံ့နည်း? (ဧကန် ရောက်ရမည်သာ ဖြစ်၏။)

11. Alaṅkaraṇañca tesaṃ vinā gurūpadesena karonto vinā pahāsaṃ nāparaṃ visesamadhigacchatīti dassetuṃ silesālaṅkāramāha ‘‘vinā’’tiādi. Gurūnaṃ pasādhanopāyopadesakānaṃ, alaṅkārakāraṇopāyopadesakānaṃ vā upadesaṃ ‘‘ettha evaṃ kate sobheyyā’’ti upadisanaṃ vinā pariccajja mukhassa, bandhassa ca alaṅkaraṇānabhiññatāya bālo aññāṇako yo koci puggalo taṃ mukhaṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ anurūpavasena sajjetuṃ icchati adhippeti, so tādiso aññāṇapuggalo viññūhi tabbidūhi paṇḍitajanehi hassabhāvaṃ avahāsaṃ kathaṃ kena [Pg.35] pakārena na sampāpuṇeyya. ‘‘Kimidaṃ aññāṇapurisena kariyatī’’ti hasantevāti adhippāyo. Nuiti vitakke.

၁၁. ဆရာ့ညွှန်ကြားချက်မရှိဘဲ ထိုအရာတို့ကို တန်ဆာဆင်ခြင်းကို ပြုလုပ်သောသူသည် ရယ်သွန်းခြင်းမှတစ်ပါး အခြားထူးခြားသော အကျိုးကျေးဇူးကို မရနိုင်ကြောင်း ပြသရန် ‘‘vinā’’ အစရှိသည်ဖြင့် သလိဋ္ဌာလင်္ကာရ (သိလေသတန်ဆာ) ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ တန်ဆာဆင်နည်း နည်းလမ်းကောင်းများကို ညွှန်ပြတတ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် တန်ဆာဆင်ခြင်း အကြောင်းအကျိုး နည်းလမ်းများကို ညွှန်ပြတတ်ကုန်သော ဆရာသမားတို့၏ ‘‘ဤနေရာ၌ ဤသို့ပြုလုပ်လျှင် တင့်တယ်လှပပေမည်’’ ဟု ညွှန်ကြားပြသခြင်းတည်းဟူသော ညွှန်ကြားချက်ကို မရယူဘဲ ဖယ်ထား၍၊ မျက်နှာကိုလည်းကောင်း၊ ကဗျာဗန္ဓကိုလည်းကောင်း တန်ဆာဆင်ခြင်း၌ မလိမ္မာမကျွမ်းကျင်သဖြင့် မိုက်မဲသောအသိဉာဏ်ကင်းသော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ထိုမျက်နှာကို သို့မဟုတ် ကဗျာဗန္ဓကို တန်ဆာဆင်ရန် လျောက်ပတ်သောအားဖြင့် ပြင်ဆင်ခြင်းငှာ အလိုရှိငြားအံ့ (ရည်ရွယ်ငြားအံ့)၊ ထိုကဲ့သို့သော အသိဉာဏ်မရှိသောသူသည် ထိုအတတ်ပညာကို သိနားလည်ကုန်သော ပညာရှိလူအများတို့၏ ရယ်သွန်းလှောင်ပြောင်ခြင်းသို့ အဘယ်ကြောင့် (အဘယ်သို့သော နည်းလမ်းဖြင့်) မရောက်ဘဲ ရှိပါအံ့နည်း (ဧကန်မုချ ရောက်ရပေမည်)။ ‘‘ဤအသိဉာဏ်မရှိသောသူသည် အဘယ်အရာကို ပြုလုပ်နေသနည်း’’ ဟု ရယ်မောကြကုန်အံ့ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘‘Nu’’ ဟူသည် ကြံစည်ခြင်း (ဝိတက်) အနက်၌ ရှိ၏။

11. Idāni padādidosarahitabandhasarīrassa alaṅkārehi bhūsanamapi gurūpadesasahitameva seṭṭhanti dassetuṃ ‘‘vinā gurūpadesa’’ miccādisilesālaṅkāramāha. Bālo mukhādisarīrālaṅkāre, bandhālaṅkāre vā asamattho yo koci gurūpadesaṃ vinā sarīrālaṅkārakaraṇassa, bandhālaṅkārakaraṇassa vā anurūpopadesamantarena taṃ sarīraṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ tilakatāḍaṅkādīhi, saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vā sajjetuṃ icchati ce, so viññūhi tadubhayaññūhi hassabhāvaṃ avahasitabbataṃ kathaṃ na sampāpuṇe, pāpuṇātyeva, tasmā gurūhi sādarato uggaṇhitvā kattabbanti bhāvo.

၁၁. ယခုအခါ ပုဒ်အစရှိသော အပြစ်ကင်းသော ကဗျာဗန္ဓကိုယ်ကို တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်ခြင်းသည်လည်း ဆရာ့ညွှန်ကြားချက်နှင့် ပြည့်စုံမှသာလျှင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ‘‘vinā gurūpadesaṃ’’ အစရှိသည်ဖြင့် သလိဋ္ဌာလင်္ကာရ (သိလေသတန်ဆာ) ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ မျက်နှာအစရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာကို တန်ဆာဆင်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ကဗျာဗန္ဓကို တန်ဆာဆင်ခြင်း၌လည်းကောင်း မလိမ္မာသော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ဆရာ့ညွှန်ကြားချက်မရှိဘဲ ကိုယ်ခန္ဓာကို တန်ဆာဆင်ခြင်း၏ သို့မဟုတ် ကဗျာဗန္ဓကို တန်ဆာဆင်ခြင်း၏ လျောက်ပတ်သော ညွှန်ကြားချက်မပါဘဲ ထိုကိုယ်ခန္ဓာကို သို့မဟုတ် ကဗျာဗန္ဓကို သနပ်ခါး၊ နားတောင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါလင်္ကာရ အတ္ထာလင်္ကာရတို့ဖြင့်လည်းကောင်း တန်ဆာဆင်ရန် အလိုရှိငြားအံ့၊ ထိုသူသည် ထိုအချက်နှစ်မျိုးလုံးကို သိနားလည်ကြကုန်သော ပညာရှိတို့၏ ရယ်မောလှောင်ပြောင်ခြင်းသို့ အဘယ်သို့ မရောက်ဘဲ ရှိပါအံ့နည်း၊ ဧကန်မုချ ရောက်ရပေမည်။ ထို့ကြောင့် ဆရာသမားတို့ထံမှ ရိုသေစွာ သင်ယူပြီးမှသာ ပြုလုပ်သင့်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။

12.

၁၂။

Ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako;

Yāti tabbacanīyattaṃ, tabbohārūpacārato.

ကျမ်းစာသည်လည်း ကဗျာဆရာတို့၏ စကားအဆင်တန်ဆာကို ပြသတတ်သည်ဖြစ်၍ ထိုစကားအသုံးအနှုန်းကို တင်စားခြင်း (ဥပစာ) အားဖြင့် ထိုတန်ဆာဟူသော အမည်ကို ရရှိပေသည်။

12. Nanu saddagammā, atthagammā ca alaṅkārāti gantho kathanti āha ‘‘ganthopī’’tiādi. Kavivācānaṃ kavippayogānaṃ samudāyarūpānaṃ, paṭipādanīyatāya tabbacanīyānañca atthānaṃ alaṅkārappakāsako alaṅkārānaṃ yathāvuttānaṃ vibhāvito ganthopi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vāccataṃ yāti upagacchati. Kinti āha ‘‘tabbohārūpacārato’’ti. Tassa katavohārassa alaṅkārasaddassa, tasmiṃ vā maṇḍanavisese pavattassa alaṅkāravohārassa upacaraṇaṃ soyamityabhedena parikappanaṃ upacāro. Kasmā? Paṭipādanīyapaṭipādakānaṃ abhedavasena kāraṇe kārīyassa upacariyatoti adhippāyo.

၁၂. စင်စစ် တန်ဆာတို့သည် သဒ္ဒါမှ သိအပ်ကုန်သော သဒ္ဒါလင်္ကာရ၊ အနက်မှ သိအပ်ကုန်သော အတ္ထာလင်္ကာရတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ သို့ဖြစ်ပါလျက် ကျမ်းစာကို အဘယ်ကြောင့် တန်ဆာဟု ခေါ်ဆိုရသနည်းဟူမူ ‘‘ganthopī’’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ကဗျာဆရာတို့၏ အသုံးအနှုန်း အစုအဝေးဖြစ်ကုန်သော၊ ပြသအပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုတန်ဆာစကားဖြင့် ပြောဆိုအပ်ကုန်သော အနက်တို့၏ အဆင်တန်ဆာကို ပြသတတ်သော၊ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော အဆင်တန်ဆာတို့ကို ထင်ရှားစေတတ်သော ကဗျာဖွဲ့ထုံးကျမ်း (ကိရိယာကပ္ပကျမ်း) သည်လည်း ထိုတန်ဆာဟူသော စကားလုံးဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော အဖြစ် (တန်ဆာအမည်) သို့ ရောက်ရှိပေသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ‘‘tabbohārūpacārato’’ ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထိုသတ်မှတ်အပ်သော တန်ဆာဟူသော စကားလုံး၏ သို့မဟုတ် ထိုတန်ဆာဆင်ခြင်းထူး၌ ဖြစ်သော အလင်္ကာရဝေါဟာရကို တင်စားခြင်း (ထိုကျမ်းနှင့် တန်ဆာကို မကွဲပြားခြားနားဘဲ ကြံစည်ယူဆခြင်း) သည် ဥပစာ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ပြသအပ်သော အနက်နှင့် ပြသတတ်သော စကားတို့၏ မခြားနားသော အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းတရား၌ အကျိုးတရားကို တင်စား၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။

12. Idāni [Pg.36] saddālaṅkāraatthālaṅkāragantho kathamalaṅkāroti āha ‘‘gantho’’ccādi. Kavivācānaṃ kavīhi vuttavākyasaṅkhātānaṃ, upacārato tappaṭipādanīyaatthasaṅkhātānañca kavippayogānaṃ alaṅkārappakāsako saddatthālaṅkārappakāsako ganthoapi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbohārūpacārato tassa alaṅkāroti katavohārassa alaṅkārasaddassa kāraṇe kārīyūpacārena tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vattabbataṃ yāti. Apisaddo alaṅkāramapekkhati. Alaṅkāre pakāseti, alaṅkārānaṃ vā pakāsakoti ca, tena vacanīyo, tassa bhāvoti ca viggaho. Ettha bhāvoti vāccavācakasambandho. Tassa saddādialaṅkārassa vohāroti ca, tabbohārassa alaṅkārasaddassa upacāroti ca vākyanti.

၁၂. ယခုအခါ သဒ္ဒါလင်္ကာရ အတ္ထာလင်္ကာရကျမ်းသည် အဘယ်သို့လျှင် အလင်္ကာရ (တန်ဆာ) ဖြစ်သနည်းဟူမူ ‘‘gantho’’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုသည်။ ကဗျာဆရာတို့ ပြောဆိုအပ်သော ဝါကျအစုအဝေး ဖြစ်ကုန်သော၊ ဥပစာအားဖြင့် ထိုကျမ်းက ပြသအပ်သော အနက်အစုအဝေး ဖြစ်ကုန်သော ကဗျာအသုံးအနှုန်းတို့၏ အဆင်တန်ဆာကို ပြသတတ်သော၊ သဒ္ဒါလင်္ကာရ အတ္ထာလင်္ကာရတို့ကို ထင်ရှားစေတတ်သော ကျမ်းစာသည်လည်း (ကိရိယာကပ္ပကျမ်းသည်လည်း) ထိုတန်ဆာဟူသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းကို တင်စားခြင်းအားဖြင့်၊ တန်ဆာဟု သတ်မှတ်အပ်သော အလင်္ကာရစကားလုံးကို အကြောင်းတရား၌ အကျိုးတရားကို တင်စားသောအစွမ်းဖြင့် ထိုတန်ဆာဟူသော စကားလုံးဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပေသည်။ ‘‘Api’’ သဒ္ဒါသည် တန်ဆာကို ငဲ့ကွက်၏။ ‘‘Alaṅkāre pakāseti’’ သို့မဟုတ် ‘‘alaṅkārānaṃ pakāsako’’ (တန်ဆာတို့ကို ပြသတတ်သောကြောင့်)၊ ထိုကြောင့် ‘‘vacanīya’’ (ပြောဆိုအပ်သောကျမ်း)၊ ထိုကျမ်း၏ အဖြစ်သည် ‘‘vacanīyatā’’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်သည်။ ဤနေရာ၌ ‘‘bhāva’’ (အဖြစ်) ဟူသည် ဖော်ပြအပ်သော အနက်နှင့် ဖော်ပြတတ်သော စကားတို့၏ ဆက်စပ်မှု (ဝါစ္စဝါစက သမ္ဗန္ဓ) ဖြစ်သည်။ ထိုသဒ္ဒါလင်္ကာရစသည်တို့၏ အသုံးအနှုန်း ဝေါဟာရဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဝေါဟာရဖြစ်သော အလင်္ကာရစကားလုံး၏ တင်စားမှု (ဥပစာ) ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဆက်စပ်မှု ရှိသည်။

13.

၁၃။

Dvippakārā alaṅkārā, tattha saddatthabhedato;

Saddatthā bandhanāmāva, taṃsajjitatadāvali.

တန်ဆာတို့သည် သဒ္ဒါနှင့် အနက်၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းအားဖြင့် ထိုကျမ်း၌ နှစ်ပါးအပြား ရှိကုန်၏။ သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့သည်သာလျှင် ကဗျာဗန္ဓ မည်ကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါ၊ အနက်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော စကားအစဉ်သည် ထိုကဗျာဗန္ဓ၏ အစုအဝေး ဖြစ်ပေသည်။

13. Idāni yathāvuttaalaṅkārānaṃ pabhedaṃ, tappasaṅkañca taṃbandhasarīrañca heṭṭhā vuttampi ekato sambandhetvā dassetuṃ ‘‘dvippakārā’’di āraddhaṃ. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte ganthe, tasmiṃ vā bandhālaṅkārādhikāre alaṅkārā yathāvuttā dvippakārā honti. Kathaṃ? Saddabhedato, atthabhedato ca, saddālaṅkārā atthālaṅkārāti alaṅkārā dvippakārā hontīti attho. Yesaṃ bhedena te dvippakārā, te saddā, atthā ca. ‘‘Bandho’’ iti vuttaṃ nāmaṃ yassā āvaliyā sā bandhanāmā eva. Taṃsajjitatadāvali tehi alaṅkārehi sajjitā pakāsitā taṃsajjitā, tesaṃ saddatthānaṃ āvali samudāyā, mahāvākyaṃ, antaravākyaṃ vā. Paripuṇṇo bandho mahāvākyaṃ, muttakādayovayavā antaravākyāni, taṃsajjitatadāvalikaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā appasiddhā saddatthā vidhīyante.

၁၃. ယခုအခါ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော တန်ဆာတို့၏ အပြားကိုလည်းကောင်း၊ ထိုတန်ဆာတို့နှင့် စပ်လျဉ်းသော အကြောင်းအရာကိုလည်းကောင်း၊ အောက်၌ မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသော ထိုကဗျာဗန္ဓ၏ ကိုယ်ထည်ကိုလည်းကောင်း တစ်ပေါင်းတည်း ဆက်စပ်၍ ပြသရန် ‘‘dvippakārā’’ အစရှိသည်ကို စတင်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုကိရိယာကပ္ပကျမ်းဟု ဆိုအပ်သော ကျမ်း၌ သို့မဟုတ် ထိုကဗျာဗန္ဓအဆင်တန်ဆာဆိုင်ရာ အခန်း၌ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော တန်ဆာတို့သည် နှစ်ပါးအပြား ရှိကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ သဒ္ဒါ၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း သဒ္ဒါလင်္ကာရ၊ အတ္ထာလင်္ကာရဟူ၍ တန်ဆာတို့သည် နှစ်မျိုးနှစ်စား ရှိကုန်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အကြင်သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကြောင့် ထိုတန်ဆာတို့သည် နှစ်မျိုးနှစ်စား ကွဲပြားကုန်၏၊ ထိုအရာတို့သည် သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ‘‘Bandho’’ ဟူသော အမည်ရှိသော စကားအစဉ်ကို ‘‘bandhanāmā’’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘‘Taṃsajjitatadāvali’’ ဟူသည် ထိုတန်ဆာတို့ဖြင့် ပြင်ဆင်အပ်သော (ပြသအပ်သော) ကြောင့် ‘‘taṃsajjita’’ မည်၏၊ ထိုသဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ အစုအဝေး (မဟာဝါကျ သို့မဟုတ် အန္တရဝါကျ) သည် ‘‘āvali’’ မည်၏။ ပြည့်စုံသော ကဗျာဗန္ဓသည် မဟာဝါကျ မည်၏၊ မုတ္တကအစရှိသော အစိတ်အပိုင်းတို့သည် အန္တရဝါကျများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ထိုစကားအစဉ်၏ ထင်ရှားသောအဖြစ်ကို လိုက်၍ ပြောဆိုပြီးလျှင် သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့ကို ပြဋ္ဌာန်းအပ်ကုန်၏။

13. Idāni [Pg.37] yathāvuttaalaṅkārānaṃ avuttabhedañca tadādhārādhikataṃ yathāvuttabandhasarīrañca ekato dassetuṃ ‘‘dvippakāre’’ccādimāha. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte alaṅkāraganthe, no ce, alaṅkārādhikāre vā alaṅkārā vakkhamānālaṅkārā saddatthabhedato saddālaṅkāraatthālaṅkārabhedena dvippakārā honti, yesaṃ bhedena alaṅkārā bhinnā, te saddatthā bandhanāmāva. Taṃsajjitatadāvali tehi saddatthālaṅkārehi alaṅkatā, tesaṃ saddatthānaṃ mahākabbādisamudāyarūpā paṭipāṭibandhoti vuttaṃ hoti. ‘‘Bandho’’ iti nāmaṃ yasseti ca, tehi saddatthālaṅkārehi sajjitāti ca, tesaṃ saddatthānaṃ āvalīti ca samāso.

၁၃. ယခုအခါ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော တန်ဆာတို့၏ မမိန့်ဆိုရသေးသော အပြားကိုလည်းကောင်း၊ ထိုတန်ဆာတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော ဖော်ပြအပ်ပြီးသော ကဗျာဗန္ဓကိုယ်ထည်ကိုလည်းကောင်း တစ်ပေါင်းတည်း ပြသရန် ‘‘dvippakāre’’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုကိရိယာကပ္ပကျမ်းဟု ဆိုအပ်သော အလင်္ကာကျမ်း၌ သို့မဟုတ် အလင်္ကာအခန်း၌ ဟောကြားလတ္တံ့သော တန်ဆာတို့သည် သဒ္ဒါနှင့် အနက်၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းအားဖြင့် သဒ္ဒါလင်္ကာရ အတ္ထာလင်္ကာရဟူ၍ နှစ်မျိုးနှစ်စား ရှိကုန်၏။ အကြင်သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကြောင့် တန်ဆာတို့သည် ကွဲပြားကုန်၏၊ ထိုသဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့သည်သာလျှင် ကဗျာဗန္ဓ မည်ကုန်၏။ ‘‘Taṃsajjitatadāvali’’ ဟူသည် ထိုသဒ္ဒါလင်္ကာရ အတ္ထာလင်္ကာရတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ထိုသဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ မဟာကဗျာအစရှိသော အစုအဝေးပုံစံ အစဉ်အတိုင်း ဖွဲ့စပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘‘Bandho’’ ဟူသော အမည်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသဒ္ဒါလင်္ကာရ အတ္ထာလင်္ကာရတို့ဖြင့် ပြင်ဆင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ အစဉ်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း သမတ်ဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

14.

၁၄။

Guṇālaṅkārasaṃyuttā, api dosalavaṅkitā;

Pasaṃsiyā na viññūhi, sā kaññā viya tādisī.

ဂုဏ်အဆင်တန်ဆာနှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း အပြစ်အနည်းငယ်ဖြင့် ကောက်ကွေ့စွန်းထင်းနေသော ထိုကဗျာဗန္ဓသည် ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်သည် မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့သော ကဗျာဗန္ဓသည် ဂုဏ်တန်ဆာရှိသော်လည်း အနည်းငယ်သော အပြစ်ကြောင့် အလှပျက်သော အမျိုးသမီးငယ်နှင့် တူလှပေ၏။

14. Evaṃ guṇena alaṅkārena sajjitāpi sā saddatthāvali appakenapi dosena saṃyuttā satī asamphusitabbāva viññūhi siyāti dassetumāha ‘‘guṇa’’ iccādi. Saddālaṅkārākhyena guṇena, atthālaṅkārena ca saṃyuttāpi visesena sajjitāpi saddatthāvali dosalavena dosalesenāpi aṅkitā abhilañchitā satī viññūhi guṇadosavibhāgavidūhi paṇḍitapurisehi na pasaṃsiyā neva pasaṃsitabbā. Kāviyāti āha ‘‘kaññā viyatādisī’’ti. Yathā hi kaññā dasavassikā sannaddhayobbanābhimukhabhāvena jananayanamanovilubbhinīguṇena, ābharaṇavisesena cālaṅkatā kenaci kuṭṭhadosalesena aṅkitā viññūnaṃ asamphusanīyā siyā, pagevāparā, evameva saddatthāvalipi appakenapi saddarūpena, atthalakkhaṇena ca dosena kuṭṭhakappena vajjanīyā eva viññūnaṃ, pageva bahunāti vuttaṃ hoti.

၁၄. ဤသို့ ဂုဏ်၊ တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော်လည်း ထိုပုဒ်အနက်အစဉ် (သဒ္ဒတ္ထာဝလိ) သည် အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်နှင့် ယှဉ်သည်ရှိသော် ပညာရှိတို့ မသုံးဆောင်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်ရာ၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'ဂုဏ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သဒ္ဒါလင်္ကာရဟု ခေါ်အပ်သော ဂုဏ်၊ အတ္ထာလင်္ကာရတို့နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော်လည်း၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော်လည်း၊ ပုဒ်အနက်အစဉ်သည် အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်ဖြင့် မှတ်သားအပ် (လိမ်းကျံအပ်) သည်ရှိသော် ဂုဏ်နှင့်အပြစ်၏ အခြားအနားကို သိကြကုန်သော ပညာရှိတို့သည် မချီးမွမ်းအပ်သည်သာလျှင် တည်း။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ— 'ကညာ ဝိယတာဒိသီ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား အသက်တစ်ဆယ်အရွယ်ရှိသော သတို့သမီးသည် ပျိုဖျန်းသောအရွယ်သို့ ရှေးရှုဦးတည်နေသဖြင့် လူတို့၏မျက်စိနှင့် စိတ်ကို စွဲမက်စေတတ်သော ဂုဏ်နှင့်လည်းကောင်း၊ အဆင်တန်ဆာထူးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း တန်ဆာဆင်အပ်သော်လည်း အနည်းငယ်သော နူနာအပြစ်ဖြင့် မှတ်သားအပ် (လိမ်းကျံအပ်) ပါက ပညာရှိတို့ မထိတွေ့အပ်သည် ဖြစ်ရာ၏၊ အခြားသော အပြစ်များသူကိုမူကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ။ ထို့အတူပင် ပုဒ်အနက်အစဉ်သည်လည်း အနည်းငယ်မျှသော သဒ္ဒါ့အသွင်၊ အနက်လက္ခဏာဖြစ်သော နူနာနှင့်တူသော အပြစ်ရှိပါက ပညာရှိတို့ ရှောင်ကြဉ်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ များစွာသော အပြစ်ရှိသည်ကိုမူကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။

14. Evaṃ [Pg.38] saddatthānaṃ guṇībhūtehi alaṅkārehi sajjitā saddatthāvali kenaci padādidosena abhilakkhitā ce, appasatthāti dassento ‘‘guṇālaṅkāri’’ccādimāha. Guṇālaṅkārasaṃyuttā api saddālaṅkārasaṅkhātaguṇena, atthālaṅkārena ca visesena yuttāpi sā saddatthāvali dosalavaṅkitā padadosādinā aṇumattenapi dosena aṅkitā yuttā sahitā tādisī guṇālaṅkārasaṃyuttāpi dosalavaṅkitā kaññā viya dasavassikā yobbanappattā vanitāva viññūhi guṇadosaparikkhakehi na pasaṃsiyā na pasaṃsitabbā. Yathā hi dasavassikā itthī piyasabhāvasaṇṭhitā manuññehi guṇehi, sobhanānurūpagīveyyādiābharaṇavisesehi yuttāpi dissamānena kenaci setakuṭṭhalavena yuttā samānā guṇadosaparikkhakehi dassanīyā na hoti, evaṃ vuttappakārāpi bandhapaddhati kuṭṭhatulyena kenaci padādidosena yuttā viññūhi assādanīyāti adhippāyo. Dosānaṃ lavo, tena aṅkitāti ca, sā viya dissatīti tādīsīti ca viggaho.

၁၄. ဤသို့ ပုဒ်အနက်တို့၏ အင်္ဂါဖြစ်ကုန်သော အလင်္ကာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ပုဒ်အနက်အစဉ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော ပုဒ်အပြစ် စသည်ဖြင့် ထင်ရှားစွာ မှတ်သားအပ်ပါက မချီးမွမ်းအပ်သည် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ဂုဏာလင်္ကာရိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သဒ္ဒါလင်္ကာရဟု ဆိုအပ်သော ဂုဏ်နှင့်လည်းကောင်း၊ အတ္ထာလင်္ကာရနှင့်လည်းကောင်း အထူးသဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်သော်လည်း ထိုပုဒ်အနက်အစဉ်သည် အနည်းငယ်သော ပုဒ်အပြစ်စသည်ဖြင့် မြူမှုန့်မျှသော အပြစ်ဖြင့် သော်လည်း လိမ်းကျံအပ်၊ ယှဉ်စပ်အပ်၊ ရှိသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုကဲ့သို့ ဂုဏ်တန်ဆာတို့နှင့် ယှဉ်သော်လည်း အနည်းငယ်သော အပြစ်စွန်းထင်းနေသော ပုဒ်အနက်အစဉ်သည် အရွယ်ရောက်ကာစ ဖြစ်သော အသက်တစ်ဆယ်အရွယ် မိန်းမငယ်ကဲ့သို့ ဂုဏ်နှင့်အပြစ်ကို စစ်ဆေးတတ်သော ပညာရှိတို့ မချီးမွမ်းအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ချစ်ဖွယ်သော သဘာဝအဆင်းရှိသော၊ နှစ်သက်ဖွယ်သော ဂုဏ်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ လှပတင့်တယ်သော လည်ဆွဲ စသော တန်ဆာထူးတို့နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသော်လည်း မြင်သာသော အဖြူရောင် နူနာကွက်ငယ်နှင့် ပြည့်စုံနေသော အသက်တစ်ဆယ်အရွယ် မိန်းမငယ်သည် ဂုဏ်နှင့်အပြစ်ကို စမ်းသပ်တတ်သူတို့အဖို့ ရှုချင်စဖွယ် မဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သော ကဗျာအစဉ်သည်လည်း နူနာနှင့်တူသော တစ်စုံတစ်ခုသော ပုဒ်အပြစ် စသည်နှင့် ယှဉ်ပါက ပညာရှိတို့ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် (ခံစားဖွယ်) မဖြစ်နိုင်ဟု ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'ဒေါသာနံ လဝေါ၊ တေန အင်္ကိတာ' (အပြစ်တို့၏ အစိတ်အပိုင်း၊ ထိုအစိတ်အပိုင်းဖြင့် မှတ်သားအပ်သူ) ဟုလည်းကောင်း၊ 'ထိုမိန်းမငယ်ကဲ့သို့ ထင်ရှား၏' ဟု 'တာဒိသီ' ဟုလည်းကောင်း ဝਿဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

15.

၁၅။

Tena dosanirāsova, mahussāhena sādhiyo;

Niddosā sabbathā sā’yaṃ, saguṇā na bhaveyya kiṃ.

ထို့ကြောင့် ကြီးစွာသော လုံ့လဝီရိယဖြင့် အပြစ်ကို ဖယ်ရှားခြင်းကိုသာလျှင် ပြီးမြောက်အောင် ပြုအပ်၏။ ခပ်သိမ်းသော အပြစ်တို့မှ ကင်းစင်သော ထိုဤ ပုဒ်အနက်အစဉ်သည် ဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသည် အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်ဘဲ ရှိအံ့နည်း (စင်စစ် ဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသည်သာ ဖြစ်၏)။

15. Yato evaṃ, tena tasmā kāraṇā mahussāhena mahatā vāyāmena dosānaṃ padadosādīnamanatthanimittānaṃ nirāsova satthadiṭṭhiyā satthappabhāvato pariccāgoyeva sādhiyo sādhetabbo, ‘‘viññūhī’’ti seso. Evaṃ dosanirāse ko guṇo upalabbhatīti ce. Sabbathā sabbappakārena niddosā dosehi niggatā sāyaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi sahitā na bhaveyya kiṃ, bhavatyeva, guṇarahitaṃ taṃalaṅkatamanupādeyyaṃ siyāti adhippāyo.

၁၅. အကြင်ကြောင့် ဤသို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းကြောင့် ကြီးစွာသော အားထုတ်မှု လုံ့လဝီရိယဖြင့် အကျိုးမဲ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော ပုဒ်အပြစ် စသည်တို့ကို ကျမ်းဂန်အမြင်အားဖြင့်၊ ကျမ်းဂန်၏ စွမ်းရည်ကြောင့် စွန့်ပယ်ခြင်းကိုသာလျှင် ပြီးမြောက်အောင် ဆောင်ရွက်အပ်၏၊ 'ပညာရှိတို့သည်' ဟု ကျန်သောပုဒ်ကို ဆက်စပ်အပ်၏။ ဤသို့ အပြစ်ကို ဖယ်ရှားသော် အဘယ်ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ရရှိအပ်သနည်းဟူမူ— ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အပြစ်တို့မှ ကင်းစင်သော ထိုဤ ပုဒ်အနက်အစဉ်သည် သဒ္ဒါလင်္ကာရဟု ဆိုအပ်သော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသည် အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်ဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ စင်စစ် ဖြစ်သည်သာလျှင် တည်း။ ဂုဏ်ကင်းလျက် တန်ဆာဆင်အပ်သော ထိုကဗျာကို မယူအပ်သည် ဖြစ်ရာ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

15. Tena [Pg.39] yato dosayuttā viññūhi anupādeyyā, tasmā mahussāhena adhikavāyāmena dosanirāsova padadosādīnaṃ nirākaraṇameva sādhiyo anekasatthavisayāya paññāya viññūhi sādhetabbo, evaṃ sati sabbathā sabbākārena niddosā dosarahitā sā ayaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi yuttā na bhaveyya kiṃ, guṇayuttā bhaveyyāti adhippāyo. Dosānaṃ nirāsoti ca, natthi dosā etissā, niggatā dosehi vāti ca, saha guṇehi vattamānāti ca viggaho.

၁၅. ထို့ကြောင့် အပြစ်နှင့် ယှဉ်စပ်သော ကဗျာကို ပညာရှိတို့ မယူအပ်သောကြောင့် ကြီးစွာသော လုံ့လဝီရိယဖြင့် အပြစ်ကို ဖယ်ရှားခြင်းဖြစ်သော ပုဒ်အပြစ် စသည်တို့ကို ပယ်ဖျက်ခြင်းကိုသာလျှင် များစွာသော ကျမ်းဂန်၌ ကျက်စားသော ပညာဖြင့် ပညာရှိတို့သည် ပြီးမြောက်အောင် ပြုအပ်၏။ ဤသို့ ရှိသော် ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာအားဖြင့် အပြစ်ကင်းသော ထိုဤ ပုဒ်အနက်အစဉ်သည် သဒ္ဒါလင်္ကာရဟု ဆိုအပ်သော ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်သည် အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်ဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ ဂုဏ်နှင့် ယှဉ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဒေါသာနံ နိရာသော' ဟုလည်းကောင်း၊ 'နတ္phi ဒေါသာ ဧတိဿာ၊ နိဂ္ဂတာ ဒေါသေဟိ ဝါ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'သဟ ဂုဏေဟိ ဝတ္တမာနာ' ဟုလည်းကောင်း ဝਿဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

16.

၁၆။

Sā’laṅkāraviyuttāpi, guṇayuttā manoharā;

Niddosā dosarahitā, guṇayuttā vadhū viya.

အဆင်တန်ဆာတို့နှင့် ကင်းသော်လည်း ခပ်သိမ်းသော အပြစ်တို့မှ ကင်းစင်လျက် ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဒ်အနက်အစဉ်သည် အပြစ်ကင်း၍ ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော သတို့သမီး (သတို့သမီးသစ်) ကဲ့သို့ နှလုံးကို ဆွဲဆောင်တတ်၏။

16. Kiṃkāraṇamevaṃbhūto dosapariccāgena guṇādānena bandhoti āha ‘‘sā’laṅkāre’’ccādi. Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttāpi satī niddosā sabbappakārena dosehi niggatā guṇehi saddālaṅkārasaṅkhātehi saṃyuttā janānamānandasandohābhisandanekahetutāya mano harati attano santikamākaḍḍhatīti manoharā hotīti. Tatthodāharaṇamāha ‘‘dosarahitā guṇayuttā vadhū viyā’’ti. Yathā yena kenacipi dosena virahitā vadhū manāpacāritādīhi guṇavisesehi saṃyuttā satī kenaci ābharaṇena amaṇḍitā apasādhitāpi kinnāma madhurā kavīnaṃ pasādhanaṃ kinnāma manoharā hoti, evamayaṃ saddatthāvalipi manoharā hotīti attho.

၁၆. အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဖြစ်ရသနည်းဟူမူ— အပြစ်ကို စွန့်ပယ်ခြင်း၊ ဂုဏ်ကို ဆောင်ယူခြင်းဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သော ကဗျာသည် 'သာလင်္ကာရေ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်အနက်အစဉ်သည် အလင်္ကာတို့နှင့် ကင်းသော်လည်း ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အပြစ်တို့မှ ထွက်မြောက်လျက် သဒ္ဒါလင်္ကာရဟု ဆိုအပ်သော ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်သည်ဖြစ်၍ လူတို့၏ အဖန်ဖန်ဖြစ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်းအစုကို စီးဆင်းစေတတ်သော အတုမရှိသော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် စိတ်ကို ဆွဲဆောင်တတ်၏၊ မိမိ၏ အနီးသို့ ဆွဲငင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မနောဟရာ' (နှလုံးကို ဆွဲဆောင်တတ်သည်) ဖြစ်၏။ ထိုအရာ၌ ဥပမာကို 'ဒေါသရဟိတာ ဂုဏယုတ္တာ ဝဓူ ဝိယ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော အပြစ်နှင့် ကင်းဝေးသော သတို့သမီးသည် စိတ်နှလုံး မွေ့လျော်ဖွယ် ကျင့်ခြင်း စသော ဂုဏ်ထူးတို့နှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်ပါက တစ်စုံတစ်ခုသော ရတနာအဆင်တန်ဆာဖြင့် မပြင်ဆင်၊ မမွမ်းမံအပ်သော်လည်း ချိုသာမြိန်မြတ်လှသည် မဟုတ်ပါလော၊ ကဗျာဆရာတို့၏ တန်ဆာဆင်ခြင်း မဟုတ်ပါလော၊ စိတ်နှလုံးကို ဆွဲဆောင်တတ်သည် မဟုတ်ပါလော။ ထို့အတူ ဤပုဒ်အနက်အစဉ်သည်လည်း နှလုံးကို ဆွဲဆောင်တတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

16. Idāni dosapariccāgena guṇādāne payojanaṃ dasseti ‘‘sā’laṅkāraviyutte’’ccādinā. Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttā satīpi niddosā sabbappakārena dosarahitā guṇayuttā tatoyeva guṇībhūtā saddālaṅkārena yuttā dosarahitā dubbaṇṇadussaṇṭhānādidosehi [Pg.40] pariccattā guṇayuttā hadayaṅgamaguṇayuttā vadhū viya aṅganā viya manoharā sādhujane ārādheti.

၁၆. ယခုအခါ အပြစ်ကို စွန့်ပယ်၍ ဂုဏ်ကို ဆောင်ယူခြင်း၌ အကျိုးကျေးဇူးကို 'သာလင်္ကာရဝိယုတ္တ' စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်အနက်အစဉ်သည် အလင်္ကာတို့နှင့် ကင်းသော်လည်း ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အပြစ်ကင်းလျက် ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ထိုဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်ပင်လျှင် သဒ္ဒါလင်္ကာရနှင့် ယှဉ်အပ်သည် ဖြစ်၏။ အဆင်းမလှခြင်း၊ ကိုယ်လုံးကိုယ်ပေါက် မတင့်တယ်ခြင်း စသော အပြစ်တို့ကို စွန့်ပယ်အပ်လျက် နှလုံးကို စွဲမက်စေတတ်သော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော သတို့သမီးကဲ့သို့ (မိန်းမပျိုကဲ့သို့) စိတ်နှလုံးကို ဆွဲဆောင်တတ်သည် ဖြစ်၍ သူတော်ကောင်းတို့ကို နှစ်သက်စေ၏။

17.

၁၇။

Pade vākye tadatthe ca, dosā ye vividhā matā;

Sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmya’haṃ.

ပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ ဝါကျ၌လည်းကောင်း၊ ထိုပုဒ်ဝါကျတို့၏ အနက်၌လည်းကောင်း အမျိုးမျိုးသော အပြစ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ထိုအပြစ်တို့၏ လက္ခဏာကို ဥပမာ (သာဓက) နှင့်တကွ ငါသည် ပြောဆိုပေအံ့။

17. Yato evaṃ guṇālaṅkārasaṃyuttāyapi dosalavaṅkitāya viññūnamanādaraṇīyatā, alaṅkāraviyuttāpi dosābhāvena guṇayuttāya manoharatā, evamanatthāvahassāpi dosassa pariharitabbatā satthadiṭṭhiyā, tasmā te dose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade’’tiādinā. Tesaṃ padānaṃ vākyānaṃ attho tadattho, tasmiṃ. Udāharīyati lakkhyabhāvenāti udāharaṇaṃ, saha udāharaṇehīti sodāharaṇaṃ. Lakkhiyati lakkhiyamanenāti lakkhaṇaṃ.

၁၇. အကြင်ကြောင့် ဤသို့ ဂုဏ်၊ တန်ဆာတို့နှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း အပြစ်မြူမှုန့်မျှ စွန်းထင်းနေသော ကဗျာကို ပညာရှိတို့ မရိုသေအပ်ခြင်း၊ အလင်္ကာနှင့် ကင်းသော်လည်း အပြစ်မရှိဘဲ ဂုဏ်နှင့် ယှဉ်စပ်သော ကဗျာ၏ စိတ်နှလုံးကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခြင်း၊ ဤသို့ အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်သော အပြစ်ကို ကျမ်းဂန်အမြင်အားဖြင့် ရှောင်ကြဉ်အပ်သည် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုအပြစ်တို့ကို ပြခြင်းငှာ 'ပဒေ' စသည်ဖြင့် ဝန်ခံကတိပြုတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်၊ ဝါကျတို့၏ အနက်သည် 'တဒတ္ထ' မည်၏၊ ထိုအနက်၌။ စာကိုယ်အဖြစ်ဖြင့် သာဓကထုတ်အပ်သောကြောင့် 'ဥဒါဟရဏ' (ဥပမာ) မည်၏၊ ဥပမာနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် 'သောဒါဟရဏ' မည်၏။ မှတ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'လက္ခဏ' (လက္ခဏာ) မည်၏။

17. Evaṃ alaṅkārayuttāpi appakena dosena yuttabandhassa anupādeyyattā, alaṅkāraalaṅkaraṇe asatipi dosarahite viññūhi upādeyyattā ca mukhyassa dosaparihārassa avassaṃ kattabbattā idāni adhigatadose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade vākye’’ccādinā. Pade nāmādicatubbidhapade ca, vākye ‘‘syādyantatyādyantānaṃ cayo vākyaṃ sakārakakiriyā’’ti vuttalakkhaṇe vākye ca, tadatthe ca tesaṃ padavākyānaṃ atthe ca vividhā anekappakārā ye dosā viññūhi dosabhāvena matā ñeyyā, etesaṃ padādidosānaṃ sodāharaṇaṃ udāharaṇasahitaṃ lakkhaṇaṃ ahaṃ kathayāmi. Ettha ca–

၁၇. ဤသို့ တန်ဆာနှင့် ယှဉ်သော်လည်း အနည်းငယ်သော အပြစ်နှင့် ယှဉ်သော စပ်ထုံးကို (ပညာရှိတို့) မယူထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တန်ဆာဆင်မှု မရှိသော်လည်း အပြစ်ကင်းသောအရာကို ပညာရှိတို့ ယူထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဓိကဖြစ်သော အပြစ်ပယ်ရှားခြင်းကို မလွဲမသွေ ပြုအပ်သောကြောင့် ယခုအခါ၌ သိအပ်ပြီးသော အပြစ်တို့ကို ပြသရန် “ပဒေ ဝါကျေ” စသည်ဖြင့် ဝန်ခံကတိပြုတော်မူ၏။ ‘ပဒေ’ ဟူသည် နာမ်စသော လေးပါးသော ပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ‘ဝါကျေ’ ဟူသည် “သိ၊ တိ ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ အစုအပေါင်းသည် ကာရက ကြိယာနှင့်တကွဖြစ်သော ဝါကျမည်၏” ဟု ဆိုအပ်သော လက္ခဏာရှိသော ဝါကျ၌လည်းကောင်း၊ ‘တဒတ္ထေ’ ဟူသည် ထိုပုဒ် ဝါကျတို့၏ အနက်၌လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့သည် အပြစ်ဟု သိမှတ်အပ်သော များစွာသောအပြားရှိကုန်သော အကြင်အပြစ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုပုဒ်စသော အပြစ်တို့၏ ဥပမာနှင့်တကွသော လက္ခဏာကို ငါသည် ဆိုအံ့။ ထိုအရာ၌လည်း-

‘‘Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ, nāmākhyātopasaggikaṃ;

Nipātakañca taññūhi, asso khalvābhidhāvatī’’ti.

“ပုဒ်ကို နာမ်၊ အာချာတ်၊ ဥပသာ်၊ နိပါတ်ဟူ၍ လေးပါးအပြားအားဖြင့် ထိုပုဒ်အရာကို သိသော ပညာရှိတို့သည် ဟောတော်မူအပ်၏။ ပမာကား ‘အဿော ခေါ အာဘိဓာဝတိ’ ဟူသကဲ့သို့တည်း။”

Vuttaniyāmena padaṃ tāva daṭṭhabbaṃ. Udāharīyanti lakkhiyabhāvenāti udāharaṇānīti ca, saha udāharaṇenāti sodāharaṇanti [Pg.41] ca, lakkhīyati lakkhiyamanenāti ca viggaho.

ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပုဒ်ကို ရှေးဦးစွာ သိအပ်၏။ ထင်ရှားပြသအပ်သောကြောင့် ‘ဥဒါဟရဏ’ မည်၏။ ဥပမာနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် ‘သဥဒါဟရဏ (သေါဒါဟရဏ)’ မည်၏။ သိစေကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘လက္ခဏ’ မည်၏ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

Padadosauddesa

ပဒဒေါသဥဒ္ဒေသ

18.

၁၈။

Viruddhatthantarājhattha-kiliṭṭhāni virodhi ca;

Neyyaṃ visesanāpekkhaṃ, hīnatthakamanatthakaṃ.

ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ၊ အဇ္ဈတ္ထ၊ ကิလိဋ္ဌ၊ ဝိရောဓိ၊ နေယျ၊ ဝိသေသနာပေက္ခ၊ ဟီနတ္ထက၊ အနတ္ထက (တို့ ဖြစ်ကုန်၏။)

Vākyadosauddesa

ဝါကျဒေါသဥဒ္ဒေသ

19.

၁၉။

Dosā padāna, vākyāna-mekatthaṃ bhaggarītikaṃ;

Tathā byākiṇṇagāmmāni, yatihīnaṃ kamaccutaṃ;

Ativuttamapetatthaṃ, sabandhapharusaṃ tathā

ဧကတ္ထ၊ ဘဂ္ဂရီတိက၊ ဗျာကိဏ္ဏ၊ ဂါမ္မ၊ ယတိဟီန၊ ကမစ္စုတ၊ အတိဝုတ္တ၊ အပေတတ္ထ၊ သဗန္ဓဖရုသ တို့သည် ဝါကျတို့၏ အပြစ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Vākyatthadosauddesa

ဝါကျတ္ထဒေါသဥဒ္ဒေသ

20.

၂၀။

Apakkamo’cityahīnaṃ, bhaggarīti sasaṃsayaṃ;

Gāmmaṃ duṭṭhālaṅkatīti, dosā vākyatthanissitā.

အပက္ကမ၊ ဩစိတျဟီန၊ ဘဂ္ဂရီတိ၊ သသံသယ၊ ဂါမ္မ၊ ဒုဋ္ဌာလင်္ကတိ တို့သည် ဝါကျ၏ အနက်ကို မှီသော ဝါကျတ္ထဒေါသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Padadosādiuddesavaṇṇanā

ပဒဒေါသာဒိဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

18-19-20. Idāni yathāpaṭiññāte dose uddisati ‘‘viruddhatthantara’’ iccādinā. Viruddhaṃ atthantaraṃ yassa taṃ viruddhatthantaraṃ. Kiṃ taṃ? Padaṃ. Evamuparipi yathāyogaṃ. Adhiko attho visesyassa yena taṃ adhyatthaṃ. Nīyati avutto hetu ettha ānīyatīti neyyaṃ. Dosā padānanti yehi dosehi padāni duṭṭhāni, te viruddhatthantaratādayo padānaṃ dosāti attho. Evamuparipi yathāyogaṃ. Vākyānaṃ dosāti sambandho. Bhaggā rīti kamo yasmiṃ taṃ bhaggarītikaṃ, vākyaṃ. Apakkamatādayo vākyatthadosā, vākyatthānaṃ dosato. Vākyaṃ duṭṭhaṃ siyāti vākyameva visesyate. Tena sabbattha napuṃsakaliṅgena niddeso.

၁၈-၁၉-၂၀. ယခုအခါ ဝန်ခံကတိပြုသည့်အတိုင်း အပြစ်တို့ကို “ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ” စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အခြားအနက်သည် အကြင်ပုဒ်၌ ရှိ၏၊ ထိုပုဒ်သည် ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ မည်၏။ ထိုသည်ကား အဘယ်နည်း။ ပုဒ်တည်း။ ဤသို့ နောင်လာလတ္တံ့သောအရာတို့၌လည်း သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။ ဝိသေသျ၏ ပိုလွန်သောအနက်သည် အကြင်ပုဒ်ကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထိုပုဒ်သည် အဇ္ဈတ္ထ မည်၏။ မဆိုအပ်သော အကြောင်းတရားကို ဤနေရာ၌ ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် နေယျ မည်၏။ ‘ပုဒ်တို့၏ အပြစ်တို့’ ဟူသည် အကြင်အပြစ်တို့ကြောင့် ပုဒ်တို့သည် ပျက်စီးကုန်၏၊ ထိုဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရစသည်တို့သည် ပုဒ်တို့၏ အပြစ်တို့ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ နောင်၌လည်း သင့်လျော်သလို ဆက်စပ်အပ်၏။ ‘ဝါကျတို့၏ အပြစ်တို့’ ဟု ဆက်စပ်ရန် ဖြစ်သည်။ ပျက်စီးသော စပ်ထုံးအစီအစဉ်ရှိသော ဝါကျသည် ဘဂ္ဂရီတိက မည်၏။ အပက္ကမစသည်တို့သည် ဝါကျအနက်ကို ပျက်စီးစေသောကြောင့် ဝါကျတ္ထဒေါသတို့ မည်ကုန်၏။ ဝါကျသည် ပျက်စီးခြင်းရှိရာ၏ ဟု ဝါကျကိုသာလျှင် ဝိသေသျပြုအပ်၏။ ထိုကြောင့် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ နပုံလိင်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

18-19-20. Idāni kathetabbabhāvena paṭiññāte dose uddisanto ‘‘viruddha…pe… nissitā’’ti āha. Kavīhi icchitatthato [Pg.42] viruddho aññattho yassa padassāti taṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Visesyassa adhikatthabhāvakaraṇato ajhatthaṃ nāma. Kavīhi icchitatthassāvīkaraṇe avisadattā kiliṭṭhaṃ nāma. Desakālakalādīnaṃ viruddhattā virodhi nāma. Aññamāharitvā vattabbato neyyaṃ nāma. Visesanaṃ patvāva sātthakabhāvappattito visesanāpekkhaṃ nāma. Visesyassa hīnatāpādanato hīnatthakaṃ nāma. Attharahitattā anatthakaṃ nāmāti ime aṭṭha padanissitattā padadosā nāma.

၁၈-၁၉-၂၀. ယခုအခါ ပြောကြားရန် ဝန်ခံအပ်ပြီးသော အပြစ်တို့ကို ညွှန်ပြတော်မူလိုသဖြင့် “ဝိရုဒ္ဓ...ပေ... နိဿိတာ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကဗျာဆရာတို့ အလိုရှိအပ်သော အနက်မှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အခြားအနက်ရှိသော ပုဒ်သည် ‘ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ’ မည်၏။ ဝိသေသျ၏ ပိုလွန်သော အနက်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘အဇ္ဈတ္ထ’ မည်၏။ ကဗျာဆရာတို့ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို မထင်ရှားစေသဖြင့် မရှင်းလင်းသောကြောင့် ‘ကိလိဋ္ဌ’ မည်၏။ ဒေသ၊ ကာလ၊ ကလာ စသည်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်သောကြောင့် ‘ဝိရောဓိ’ မည်၏။ အခြားအရာကို ဆောင်ယူ၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘နေယျ’ မည်၏။ ဝိသေသနကို ရရှိမှသာလျှင် အနက်ရှိသောအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ‘ဝိသေသနာပေက္ခ’ မည်၏။ ဝိသေသျ၏ ယုတ်ညံ့ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ဟီနတ္ထက’ မည်၏။ အနက်မရှိသောကြောင့် ‘အနတ္ထက’ မည်၏။ ဤရှစ်ပါးတို့သည် ပုဒ်ကို မှီ၍ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပဒဒေါသ’ မည်ကုန်၏။

Vuttatthasseva puna vacanato ekatthaṃ nāma. Bhinnakkamattā bhaggarītikaṃ nāma. Tathā sammohakāraṇattā byākiṇṇaṃ nāma. Visiṭṭhavacanavirahato gāmmaṃ nāma. Yatisampattivirahato yatihīnaṃ nāma. Padatthakkamato cutattā kamaccutaṃ nāma. Lokiyaṃ vohāramatikkamma vuttattā ativuttaṃ nāma. Samudāyatthato apagatattā apetatthaṃ nāma. Bandhapharusayuttattā bandhapharusaṃ nāma, tena sahitaṃ sabandhapharusanti ime nava vākyānaṃ tathā dosā nāma. Ettha tathāsaddo ‘‘dosā’’ti padaṃ upasaṃharati.

ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ထပ်မံ၍ ပြောဆိုသောကြောင့် ‘ဧကတ္ထ’ မည်၏။ အစဉ်အတန်း ပျက်စီးသောကြောင့် ‘ဘဂ္ဂရီတိက’ မည်၏။ ထို့အတူ တွေဝေခြင်းကို ဖြစ်စေသောကြောင့် ‘ဗျာကိဏ္ဏ’ မည်၏။ ထူးခြားသော စကားလုံး ကင်းဆိတ်သောကြောင့် ‘gāmma’ မည်၏။ ယတိ (အသံရပ်နားခြင်း) ပြည့်စုံမှု ကင်းဆိတ်သောကြောင့် ‘ယတိဟီန’ မည်၏။ ပုဒ်၏ အနက်အစဉ်မှ ရွေ့လျောသောကြောင့် ‘ကမစ္စုတ’ မည်၏။ လောကီဝေါဟာရကို လွန်ကဲ၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘အတိဝုတ္တ’ မည်၏။ အပေါင်းအစု၏ အနက်မှ ကင်းလွတ်သောကြောင့် ‘အပေတတ္ထ’ မည်၏။ စပ်ထုံး၌ ကြမ်းတမ်းခြင်းနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ‘ဗန္ဓဖရုသ’ မည်၏၊ ထိုဗန္ဓဖရုသနှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် ‘သဗန္ဓဖရုသ’ မည်၏။ ဤကိုးပါးတို့သည် ထို့အတူ ဝါကျတို့၏ အပြစ် (ဝါကျဒေါသ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ ‘တထာ’ သဒ္ဒါသည် ‘ဒေါသာ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၏။

Apagatakkamattā apakkamaṃ nāma. Ucitabhāvassa parihīnattā ocityahīnaṃ nāma. Bhinnavibhattikkamattā bhaggarīti nāma. Saṃsayajananato sasaṃsayaṃ nāma. Duppatītikarattā gāmmaṃ nāma. Dūsitālaṅkārattā duṭṭhālaṅkati nāmātime cha vākyatthanissitattā vākyatthadosā nāma.

အစဉ်အတန်းမှ ဖဲခွာသောကြောင့် ‘အပက္ကမ’ မည်၏။ သင့်လျော်လျောက်ပတ်သောအဖြစ်မှ ဆုတ်ယုတ်သောကြောင့် ‘ဩစိတျဟီန’ မည်၏။ ဝိဘတ်အစဉ် ပျက်စီးသောကြောင့် ‘ဘဂ္ဂရီတိ’ မည်၏။ သံသယကို ဖြစ်စေသောကြောင့် ‘သသံသယ’ မည်၏။ မနှစ်လိုဖွယ် ဖြစ်စေသောကြောင့် ‘ဂါမ္မ’ မည်၏။ တန်ဆာဆင်မှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ‘ဒုဋ္ဌာလင်္ကတိ’ မည်၏။ ဤခြောက်ပါးတို့သည် ဝါကျ၏ အနက်ကို မှီသောကြောင့် ‘ဝါကျတ္ထဒေါသ’ မည်ကုန်၏။

Añño attho atthantaro. Viruddho atthantaro yassāti viggaho. Dosapakāsakapadampi dosato abyatirittattā doso nāma. Evaṃ santepi samāsena padassa gahitattā napuṃsakaṃ hoti. Esevanayo ito paresupi. Visesyassa adhiko attho yassa taṃ, kiliṭṭhaṃ viya kiliṭṭhaṃ. Yathā hi malaggahito ādāso attano kiliṭṭhattā [Pg.43] mukhādīnaṃ pakāsane avisado hoti, evamadhippetatthappakāsane asamatthaṃ padaṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Virodho assa atthīti virodhi. Nīyati avutto hetu etthāti neyyaṃ. Visesane apekkhā yassa taṃ. Hīno visesyassa attho yena taṃ. Natthi attho yassa tanti viggaho.

အခြားသောအနက်သည် အတ္ထန္တရ မည်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အခြားအနက်ရှိသော ပုဒ်သည် (ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ မည်၏) ဟု ဝိဂ္ဂဟတိုက်အပ်၏။ အပြစ်ကို ပြတတ်သော ပုဒ်သည်လည်း အပြစ်မှ ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိသောကြောင့် ‘ဒေါသ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း သမတ်စပ်ခြင်းဖြင့် ပုဒ်ကို ယူထားသောကြောင့် နပုံလိင် ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် ဤမှတစ်ပါးသော နောက်နောင်သော အရာတို့၌လည်း သက်ဆိုင်၏။ ဝိသေသျ၏ လွန်ကဲသော အနက်ရှိသော ပုဒ်သည် (အဇ္ဈတ္ထ မည်၏)။ ညစ်နွမ်းသော အရာကဲ့သို့ ‘ကိလိဋ္ဌ’ မည်၏။ ပမာအားဖြင့် ညစ်ကြေးစွဲကပ်နေသော မှန်သည် မိမိ၏ ညစ်နွမ်းသောအဖြစ်ကြောင့် မျက်နှာစသည်တို့ကို ပြသရာ၌ မပြတ်သား မထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ပြသခြင်းငှာ မစွမ်းဆောင်နိုင်သော ပုဒ်သည် ‘ကိလိဋ္ဌ’ မည်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် ‘ဝိရောဓိ’ မည်၏။ မဆိုအပ်သော အကြောင်းတရားကို ဤနေရာ၌ ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် ‘နေယျ’ မည်၏။ ဝိသေသန၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိသော ပုဒ်သည် (ဝိသေသနာပေက္ခ မည်၏)။ ဝိသေသျ၏ အနက်သည် အကြင်ပုဒ်ကြောင့် ယုတ်ညံ့၏၊ (ထိုပုဒ်သည် ဟီနတ္ထက မည်၏)။ အနက်မရှိသော ပုဒ်သည် (အနတ္ထက မည်၏) ဟု ဝိဂ္ဂဟတိုက်အပ်၏။

Padadosānaṃ anaññattepi vikappanābhedato ‘‘padānaṃ dosā’’ti vuttaṃ, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Vākyānaṃ dosāti etthāpi eseva nayo. Eko attho yassa taṃ. Bhaggārīti kamo yassa taṃ. Visuṃ visuṃ ākiṇṇaṃ byākiṇṇaṃ. Gāme bhavo gāmmo, abyattānaṃ vohāro. Tappakāsakapadampi upacārato gāmmaṃ nāma. Yati hīnā etthāti yatihīnaṃ. Kamato cutaṃ kamaccutaṃ. Atikkamma vuttaṃ ativuttaṃ. Atthato apetaṃ apetatthaṃ. Bandhe pharusaṃ pharusatā yattha taṃ. Apagato kamo yasmā taṃ. Ocityaṃ hīnaṃ yattha taṃ. Bhaggā rīti yattha taṃ. Saha saṃsayena vattatīti taṃ. Gāmmaṃ vuttanayameva. Duṭṭhā dūsitā alaṅkati alaṅkāro yattha taṃ. Vākyānaṃ attho, tannissitā vākyatthanissitāti viggaho. Ettha anatthakāpetatthadosadvayaṃ padavākyato bhinnaṃ, aññaṃ bhaggarītidosadvayaṃ, gāmmadvayaṃ, kamaccutaapakkamadvayañca vākyavākyatthato bhinnaṃ.

ပုဒ်အပြစ်တို့၏ ကိုယ်တိုင် သီးခြားမရှိသော်လည်း ကွဲပြားခြားနားသော ဝိကပ္ပနာ အားဖြင့် ‘ပုဒ်တို့၏ အပြစ်တို့’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဥပမာအားဖြင့် ‘ကျောက်ပြင်ကလေး၏ ကိုယ်’ ဟူသကဲ့သို့တည်း။ ‘ဝါကျတို့၏ အပြစ်တို့’ ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းလမ်းပင် ဖြစ်၏။ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော ဝါကျသည် (ဧကတ္ထ မည်၏)။ ပျက်စီးသော အစီအစဉ်ရှိသော ဝါကျသည် (ဘဂ္ဂရီတိက မည်၏)။ ဖရိုဖရဲ ပျံ့နှံ့နေသော ဝါကျသည် ‘ဗျာကိဏ္ဏ’ မည်၏။ ရွာ၌ ဖြစ်သော စကားသည် ‘ဂါမ္မ’ မည်၏၊ ဆိုလိုသည်မှာ လူပြိန်းတို့၏ စကားတည်း။ ထိုစကားကို ပြတတ်သော ပုဒ်သည်လည်း ဥပစာအားဖြင့် ‘ဂါမ္မ’ မည်၏။ ယတိ (အသံရပ်နားခြင်း) ဆုတ်ယုတ်သော ဝါကျသည် ‘ယတိဟီန’ မည်၏။ အစီအစဉ်မှ ရွေ့လျောသော ဝါကျသည် ‘ကမစ္စုတ’ မည်၏။ လောကီထုံးစံကို ကျော်လွန်၍ ပြောဆိုအပ်သော ဝါကျသည် ‘အတိဝုတ္တ’ မည်၏။ အနက်မှ ဖဲခွာသော ဝါကျသည် ‘အပေတတ္ထ’ မည်၏။ စပ်ထုံး၌ ကြမ်းတမ်းခြင်းသည် အကြင်ဝါကျ၌ ရှိ၏၊ (ထိုဝါကျသည် ဖရုသ မည်၏)။ အစီအစဉ်သည် အကြင်ဝါကျမှ ဖဲခွာ၏၊ (ထိုဝါကျသည် အပက္ကမ မည်၏)။ လျောက်ပတ်သောအဖြစ်သည် အကြင်ဝါကျ၌ ဆုတ်ယုတ်၏၊ (ထိုဝါကျသည် ဩစိတျဟီန မည်၏)။ အစီအစဉ် ပျက်စီးခြင်းသည် အကြင်ဝါကျ၌ ရှိ၏၊ (ထိုဝါကျသည် ဘဂ္ဂရီတိ မည်၏)။ သံသယနှင့်တကွ ဖြစ်တတ်သော ဝါကျသည် (သသံသယ မည်၏)။ ‘ဂါမ္မ’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ပျက်စီးသော တန်ဆာရှိသော ဝါကျသည် ‘ဒုဋ္ဌာလင်္ကတိ’ မည်၏။ ဝါကျတို့၏ အနက်သည် ဝါကျတ္ထ၊ ထိုအနက်ကို မှီသော အပြစ်တို့သည် ‘ဝါကျတ္ထနိဿိတ’ မည်ကုန်၏ ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ အနတ္ထကနှင့် အပေတတ္ထ ဟူသော အပြစ်နှစ်ခုတို့သည် ပုဒ်နှင့် ဝါကျအားဖြင့် ကွဲပြားကုန်၏။ အခြားသော ဘဂ္ဂရီတိအပြစ်နှစ်ခု၊ ဂါမ္မအပြစ်နှစ်ခု၊ ကမစ္စုတနှင့် အပက္ကမ အပြစ်နှစ်ခုတို့သည်လည်း ဝါကျနှင့် ဝါကျအနက်အားဖြင့် ကွဲပြားကုန်၏။

Padadosaniddesavaṇṇanā

ပဒဒေါသနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

21.

၂၁။

Viruddhatthantaraṃ tañhi, yassa’ññattho virujjhati;

Adhippete yathā megho, visado sukhaye janaṃ.

အကြင်ပုဒ်၏ အခြားသော အနက်သည် အလိုရှိအပ်သော အနက်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နေပါမူ၊ ထိုပုဒ်သည် 'ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ' မည်၏။ သာဓကအားဖြင့်— 'visada' ဖြစ်သော မိုးသည် လူအပေါင်းကို ချမ်းသာစေသတည်း ဟု ဆိုရာ၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

21. Athoddesakkamena padādidose udāharati ‘‘viruddhi’’ ccādinā. Hi yasmā kāraṇā, pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Yassa padassa añño adhippetato aparo attho adhippete vattumicchite atthe virujjhatīti anuvaditvā tasmā [Pg.44] taṃ ‘‘viruddhatthantara’’nti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Yathā idaṃ viruddhatthantaraṃ, tathā aññampi tādisaṃ daṭṭhabbaṃ. Na tvidameveti yathāsaddassa attho. Megho visado sukhaye jananti. Visaṃ udakaṃ, taṃ dadātīti visado megho vārivaho janaṃ lokaṃ sukhaye sukhayatīti kavicchitattho. Visasaddo garaḷassa ca vācako siyāti garaḷado megho mārayati, na pana sukhayatīti ‘‘visado’’ti visesanapadassa viruddhatā.

၂၁. ထိုမှတစ်ပါး ညွှန်းဆိုပြခဲ့သော အစဉ်အတိုင်း ပုဒ်အစရှိသော အပြစ်တို့ကို ပြရန် 'viruddhi' စသည်ဖြင့် သာဓကပြတော်မူ၏။ 'hi' သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြခြင်း၌ ဖြစ်စေ၊ ထင်ရှားခြင်း၌ ဖြစ်စေ ရှိ၏။ အကြင်ပုဒ်၏ အလိုရှိအပ်သော အနက်မှတစ်ပါးသော အခြားအနက်သည် အလိုရှိအပ်သော အနက်၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏ ဟု တစ်ဖန်ဆို၍၊ ထို့ကြောင့် ထိုပုဒ်ကို 'ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ' ဟု ပြဋ္ဌာန်းတော်မူ၏။ 'yathā' ဟု သာဓကပြ၏။ ဤ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရသည် ဤသို့ ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုသို့သော အခြားပုဒ်ကိုလည်း မှတ်ယူအပ်၏။ ဤမျှသာ မကဟူသည်မှာ 'yathā' သဒ္ဒါ၏ အနက်တည်း။ 'megho visado sukhaye janaṃ' ဟူရာ၌ 'visa' သည် ရေ ဖြစ်၍၊ ထိုရေကို ပေးတတ်သောကြောင့် 'visada' မည်သော မိုးသည် လူအပေါင်းကို ချမ်းသာစေသတည်း ဟူသည်မှာ ကဗျာဆရာ၏ အလိုရှိအပ်သော အနက် ဖြစ်၏။ 'visa' သဒ္ဒါသည် အဆိပ်ကိုလည်း ဟောတတ်သဖြင့် အဆိပ်ကို ပေးတတ်သော မိုးသည် သေစေတတ်၏၊ မချမ်းသာစေနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'visada' ဟူသော ဝိသေသနပုဒ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နေခြင်း ဖြစ်၏။

21. Idāni uddiṭṭhānukkamena viruddhatthantarādīnaṃ salakkhaṇalakkhiyaṃ dassento ‘‘viruddhi’’ccādimāha. Yassa padassa aññattho kavicchitatthato añño attho adhippete icchitatthe hi yasmā virujjhati, tasmā taṃ padaṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Tathā hesa appasiddhaṃ viruddhatthantaraṃ ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti pakāsetvā tasmiṃ pakāsitatthavisaye vattati. ‘‘Taṃ hī’’ti yojitattā ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti lakkhaṇaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā taṃ viruddhatthantaranti anuvaditabbaappasiddhaviruddhatthantaraṃ vidhīyate, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Upari pasiddhānuvādena appasiddhavidhānameva daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yathā…pe… jana’’nti udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ dasseti. Yathā ‘‘megho visado’’ccādi viruddhatthantarassa udāharaṇaṃ, evamīdisamaññampi imassudāharaṇaṃ, na kevalaṃ ‘‘megho’’ccādimeva bhavatīti vuttaṃ hoti. Yathāsaddo cettha ivasaddapariyāyatthepi udāharaṇattho daṭṭhabbo, uparipyevaṃ. Megho ambudharo visado visasaṅkhātaṃ jalaṃ dadanto janaṃ sukhaye sukhayatīti kavīhi adhippetattho. Ettha visasaddassa garaḷasaṅkhātasappavisavācakattā, ‘‘visaṃ dadātīti visado’’ti ettha visassa udakavisānaṃ sādhāraṇattā visadāyako megho nāsetiyeva, na sukhayatīti kavinā [Pg.45] adhippetassa sukhakāraṇassa meghavisesanavisasaddassa viruddhaaññatthatāti visapadaṃ viruddhatthantaradosena duṭṭhanti.

၂၁. ယခုအခါ ညွှန်းဆိုပြခဲ့သော အစဉ်အတိုင်း ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ အစရှိသည်တို့၏ လက္ခဏာနှင့် သာဓကတို့ကို ပြလိုသဖြင့် 'viruddhi' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ပုဒ်၏ ကဗျာဆရာ အလိုရှိအပ်သော အနက်မှ တစ်ပါးသော အခြားအနက်သည် အလိုရှိအပ်သော အနက်၌ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နေပါမူ၊ ထို့ကြောင့် ထိုပုဒ်သည် 'ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ' မည်၏။ 'hi' သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ထိုသဒ္ဒါသည်လည်း ထိုသို့သော အနက်၌ ရှိ၏။ 'yassa aññattho adhippete virujjhati' ဟူသော လက္ခဏာကို ထင်ရှားသောအားဖြင့် ထပ်ဆင့်ဆို၍၊ ထို ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရကို ထပ်ဆင့်ဆိုအပ်သော မထင်ရှားသေးသော ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရအဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းတော်မူ၏။ သာဓကအားဖြင့်— 'နားတောင်းရှိသောသူသည် ဒေဝဒတ်ဖြစ်၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ နောင်၌လည်း ထင်ရှားသော အနက်ကို ထပ်ဆင့်ဆိုခြင်းဖြင့် မထင်ရှားသော အနက်ကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်းကိုသာ ရှုအပ်၏။ 'yathā...pe... jana' ဟူသော သာဓကဖြင့် ပြအပ်သော အရာကို ပြတော်မူ၏။ 'megho visado' အစရှိသည်သည် ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ၏ သာဓကဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤကဲ့သို့သော အခြားပုဒ်သည်လည်း ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ၏ သာဓက ဖြစ်၏၊ 'megho' အစရှိသည်မျှသာ မကဟူ၍ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ 'yathā' သဒ္ဒါသည် 'iva' သဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ်အနက်၌ ဖြစ်သော်လည်း ဥပမာအနက်ဖြင့် ရှုအပ်၏၊ နောင်၌လည်း ဤသို့ပင် ဖြစ်၏။ 'မိုးသည် visa ဟု ဆိုအပ်သော ရေကို ပေးတတ်သဖြင့် လူအပေါင်းကို ချမ်းသာစေသတည်း' ဟူသည်မှာ ကဗျာဆရာတို့၏ အလိုရှိအပ်သော အနက် ဖြစ်၏။ ဤ၌ 'visa' သဒ္ဒါသည် အဆိပ်ဟု ဆိုအပ်သော မြွေဆိပ်စသည်ကိုလည်း ဟောတတ်သည်ဖြစ်၍၊ 'visaṃ dadātīti visado' ဟူသော ဤ၌ 'visa' သည် ရေနှင့် အဆိပ် နှစ်မျိုးလုံး၌ သက်ဆိုင်သောကြောင့် အဆိပ်ကို ပေးတတ်သော မိုးသည် ပျက်စီးစေရုံသာ ရှိ၏၊ မချမ်းသာစေနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ကဗျာဆရာ အလိုရှိအပ်သော ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော မိုး၏ ဝိသေသနဖြစ်သော 'visa' (visada) သဒ္ဒါသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အခြားအနက်ရှိသောကြောင့် 'visa' (visada) ပုဒ်သည် ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရဒေါသဖြင့် ပျက်စီးနေ၏။

22.

၂၂။

Visesyamadhikaṃ yenā’-Dhyatthametaṃ bhave yathā;

Obhāsitāsesadiso,Khajjoto’yaṃ virājate.

အကြင် ဝိသေသနပုဒ်ကြောင့် ဝိသေသျသည် အနက်အားဖြင့် လွန်ကဲပွားများခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ထိုပုဒ်သည် 'အဇ္ဈတ္ထ' (အလွန်အကျွံ အနက်ရှိသော ပုဒ်ဒေါသ) မည်၏။ သာဓကကား— 'အရပ်မျက်နှာ အားလုံးတို့ကို ထွန်းလင်းစေတတ်သော ဤပိုးစုန်းကြူးသည် တင့်တယ်၏' ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

22. Yena padena visesyaṃ visesitabbaṃ aparaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ bhavatītyanuvaditvā etaṃ ajhatthaṃ bhaveti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘obhāsite’’ccādi. Evamuparipi suviññeyyaṃ. Obhāsitā dīpitā asesā nikhilā disāyena soyaṃ khajjoto virājate dippati. Ettha khajjotassākhiladisābhāgāvabhāsanamativuttīti adhikatthaṃ.

၂၂. အကြင် ဝိသေသနပုဒ်ကြောင့် ဝိသေသျ ဖြစ်သော ဝိသေသနပြုအပ်သော အခြားပုဒ်သည် အနက်အားဖြင့် လွန်ကဲပွားများခြင်းသို့ ရောက်၏ ဟု ထပ်ဆင့်ဆို၍ ထိုပုဒ်ကို 'အဇ္ဈတ္ထ' ဟု ပြဋ္ဌာန်းတော်မူ၏။ 'yathā' ဟု သာဓကပြ၍ 'obhāsitā' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နောင်၌လည်း ဤသို့ပင် ကောင်းစွာ သိအပ်၏။ အကြင်ပိုးစုန်းကြူးကြောင့် အလုံးစုံကုန်သော အရပ်မျက်နှာတို့သည် ထွန်းလင်းအပ်ကုန်၏၊ ထိုပိုးစုန်းကြူးသည် တင့်တယ်၏၊ ထွန်းပ၏။ ဤ၌ ပိုးစုန်းကြူးသည် အရပ်မျက်နှာ အားလုံးတို့ကို ထွန်းလင်းစေသည် ဟု ဆိုခြင်းသည် အလွန်အကျွံ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အနက်လွန်ကဲသော အပြစ် ဖြစ်၏။

22. Yena visesanapadena visesyaṃ visesitabbaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ hoti, etaṃ yathāvuttalakkhaṇopetaṃ padaṃ ajhatthaṃ bhave ajhatthaṃ nāma padadoso bhave. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Obhāsitāsesadiso jotitasabbadiso ayaṃ khajjoto ayaṃ jotiriṅgaṇo virājate dippati. Ettha visesyassa khajjotassa sakaladisobhāsanassa ajhatthattā ‘‘obhāsitāsesadiso’’ti visesanapadaṃ ajhatthapadadoso nāma. Obhāsitā asesadisā yenāti viggaho.

၂၂. အကြင် ဝိသေသနပုဒ်ကြောင့် ဝိသေသျ ဖြစ်သော ပုဒ်သည် အနက်အားဖြင့် လွန်ကဲခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော ထိုပုဒ်သည် 'အဇ္ဈတ္ထ' မည်သော ပုဒ်ဒေါသ ဖြစ်၏။ ၎င်း၏ သာဓကသည် ဤသို့ ဖြစ်၏။ အရပ်အားလုံးတို့ကို ထွန်းလင်းစေသော ဤပိုးစုန်းကြူးသည် တင့်တယ်၏၊ ထွန်းပ၏။ ဤ၌ ဝိသေသျဖြစ်သော ပိုးစုန်းကြူး၏ အရပ်အားလုံးကို ထွန်းလင်းစေနိုင်ခြင်းသည် လက်တွေ့မကျဘဲ အလွန်အကျွံဖြစ်နေသောကြောင့် 'obhāsitāsesadiso' ဟူသော ဝိသေသနပုဒ်သည် 'အဇ္ဈတ္ထ' ပုဒ်ဒေါသ မည်၏။ 'obhāsitā asesadisā yena' ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

23.

၂၃။

Yassa’tthāvagamo dukkho,Pakatyādivibhāgato;

Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya,So’yamāliṅgyate piyā.

အကြင်ပုဒ်၏ အနက်ကို သိရခြင်းသည် ပကတိ၊ ပစ္စည်း စသည်တို့ကို ခွဲခြားခြင်းကြောင့် ခဲယဉ်း၏၊ ထိုပုဒ်သည် 'ကိလိဋ္ဌ' မည်၏။ သာဓကကား— 'ထိုချစ်အပ်သော ဇနီးသည် ဤလင်ယောကျ်ားကို ဖက်ယမ်းအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

23. Pakatyādivibhāgatoti [Pg.46] paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Ādisaddena paccayādīnaṃ pariggaho. Pakatyādīnaṃvibhāgato vibhajanato, ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatipaccayavibhāgakappanatoti vuttaṃ hoti. Pīṇetīti pī, tāya piyā vallabhāya soyaṃ sāmī āliṅgyate silissate. Ettha ‘‘piyā’’ti kiliṭṭhaṃ.

၂၃. 'Pakatyādivibhāgato' ဟူသည် ပစ္စည်း၏ ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်သောကြောင့် 'ပကတိ' မည်၏။ 'ādi' သဒ္ဒါဖြင့် ပစ္စည်း စသည်တို့ကို သိမ်းယူအပ်၏။ ပကတိ စသည်တို့ကို ခွဲခြားခြင်းကြောင့်၊ 'ဤကား ပကတိ၊ ဤကား ပစ္စည်း၊ ဤကား အာဒေသ' စသည်ဖြင့် ပကတိနှင့် ပစ္စည်းတို့ကို ခွဲခြား စိတ်ကူးခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'pīṇeti' (နှစ်သက်စေတတ်၏) ဟူသော အနက်ကြောင့် 'pī' (ချစ်အပ်သော ဇနီး) မည်၏။ ထိုချစ်အပ်သော ဇနီးသည် ဤလင်ယောကျ်ားကို ဖက်ယမ်းအပ်၏။ ဤ၌ 'piyā' ဟူသော ပုဒ်သည် ကိလိဋ္ဌဒေါသ ဖြစ်၏။

23. Yassa padassa atthāvagamo atthāvabodho pakatyādivibhāgato ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatyādīnaṃ vibhajanajānanena, ‘‘pakatyādi nāma ki’’nti gavesanato vā dukkho, taṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Tāya piyā vanitāya so ayaṃ vallabho āliṅgyate silissate. Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Sā ādi yesaṃ paccayānaṃ, tesaṃ vibhāgoti vākyaṃ. Pīṇetīti pī, nārī. Tāya piyā ettha piyāsaṅkhātāya vallabhāya kathane pīsaddassa avisadattā ‘‘piyā’’ti padaṃ kiliṭṭhaṃ.

၂၃. အကြင်ပုဒ်၏ အနက်ကို သိခြင်းသည် 'ဤကား ပကတိ၊ ဤကား ပစ္စည်း၊ ဤကား အာဒေသ' စသည်ဖြင့် ပကတိ၊ ပစ္စည်း စသည်တို့ကို ခွဲခြား၍ သိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'ပကတိ စသည်သည် အဘယ်နည်း' ဟု ရှာဖွေရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ခဲယဉ်းအံ့၊ ထိုပုဒ်သည် 'ကိလိဋ္ဌ' မည်၏။ ၎င်း၏ သာဓကသည် ဤသို့ ဖြစ်၏။ ထိုချစ်အပ်သော ဇနီးသည် ဤချစ်အပ်သော လင်ကို ဖက်ယမ်းအပ်၏။ ပစ္စည်း၏ ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်သောကြောင့် 'ပကတိ' မည်၏။ ထိုပကတိသည် အစရှိကုန်သော အကြင်ပစ္စည်းတို့၏ ခွဲခြားခြင်းသည် 'pakatyādivibhāga' မည်၏ ဟု ဝါကျဖွဲ့အပ်၏။ 'pīṇeti' (နှစ်သက်စေတတ်၏) ဟူသော အနက်ကြောင့် 'pī' မည်သော အမျိုးသမီး ဖြစ်၏။ ထို 'piyā' ဟု ဆိုအပ်သော ချစ်အပ်သော ဇနီးကို ပြောဆိုရာ၌ 'pī' သဒ္ဒါသည် မထင်ရှားသောကြောင့် 'piyā' ဟူသော ပုဒ်သည် ကိလိဋ္ဌဒေါသ ဖြစ်၏။

24.

၂၄။

Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā-bhidheyyaṃ yamakādikaṃ;

Kiliṭṭhapadadoseva, tampi anto karīyati.

အနည်းငယ်မျှသာ ထင်ရှားသော အနက်ရှိ၍ ရှုပ်ထွေးသော ပုဒ်ရှိသော ယမက အစရှိသည်ကိုလည်း ကိလိဋ္ဌပုဒ်ဒေါသ၌သာလျှင် သွတ်သွင်းအပ်၏။

24. Idāni yamakādikamanadhippetampi kiliṭṭheyeva antogadhaṃ dassetumāha ‘‘ya’’ntiādi. Tattha yanti aniyamavacanaṃ, tassa niyamavacanaṃ yamakādikanti. Yamakamādi yassa paheḷikājātassa taṃ yamakādikaṃ. Kīdisanti āha ‘‘kiliṭṭhapada’’ntiādi. Kiliṭṭhāni appatītadosasabhāve ṭhitatāya malitānyavisadāni padāni yassa taṃ kiliṭṭhapadaṃ. Mando appako abhidheyyo attho yassa taṃ mandābhidheyyaṃ, tādisaṃ tampi yamakādikaṃ kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvutte anto abbhantare karīyati vidhīyati [Pg.47] tattheva pakkhipīyati, kiliṭṭhapadadosato na byatiriccatīti adhippāyo.

၂၄. ယခုအခါ အလိုမရှိအပ်သော်လည်း ယမက အစရှိသည်တို့ကို ကိလိဋ္ဌဒေါသ၌သာလျှင် အကျုံးဝင်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ 'yaṃ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ 'yaṃ' ဟူသည် အနိယမဝစန ဖြစ်၍၊ ၎င်း၏ နိယမဝစနကား 'yamakādikaṃ' ဖြစ်၏။ ယမကသည် အစရှိသည် ဖြစ်သော အကြင်စကားထာ (ပဟေဠိ) မျိုးသည် 'yamakādika' မည်၏။ အဘယ်ကဲ့သို့သော စကားထာမျိုးနည်း ဟူမူ 'kiliṭṭhapadaṃ' စသည်ဖြင့် ဆို၏။ မထင်ရှားသော အပြစ်သဘော၌ တည်သောကြောင့် ညစ်နွမ်းကုန်သော၊ မထင်ရှားကုန်သော ပုဒ်တို့ ရှိသည်ဖြစ်၍ 'ကိလိဋ္ဌပဒ' မည်၏။ အနည်းငယ်မျှသာ ဖြစ်သော ဆိုလိုရင်းအနက် ရှိသည်ဖြစ်၍ 'မန္ဒာဘိဓေယျ' မည်၏၊ ထိုကဲ့သို့သော ယမက အစရှိသည်ကိုလည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော 'ကိလိဋ္ဌပုဒ်ဒေါသ' အတွင်း၌သာလျှင် သွတ်သွင်းအပ်၏၊ ၎င်း၌သာ ထည့်သွင်းအပ်၏၊ ကိလိဋ္ဌပုဒ်ဒေါသမှ သီးခြားမရှိဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

24. Idāni anadhippetamapi yamakādiṃ kiliṭṭhadoseyeva antokaraṇabyājena āvīkaronto āha ‘‘yaṃ kiliṭṭhe’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ appatītadosena missakattā avisadapadaṃ mandābhidheyyaṃ appakābhidheyyaṃ yaṃ yamakādikaṃ yaṃ yamakappaheḷikājātamatthi, tampi kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvuttakiliṭṭhapadadoseyeva anto karīyati abbhantare karīyati, kiliṭṭhapadadosato abyatirittanti adhippāyo. Kiliṭṭhāni padāni yassa, mando abhidheyyo yassa, yamakaṃ ādi yassa paheḷikājātassa, kiliṭṭhapadānaṃ dosoti viggaho.

၂၄. ယခုအခါ အလိုမရှိအပ်သော ယမကအစရှိသည်ကိုလည်း ကိလိဋ္ဌဒေါသ (ညစ်နွမ်းသော အပြစ်) ၌သာလျှင် အတွင်းသွင်းခြင်း အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြလိုသည်ဖြစ်၍ 'ယံ ကိလိဋ္ဌေ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— မထင်ရှားသော အပြစ်နှင့် ရောနှောနေသောကြောင့် ကိလိဋ္ဌပုဒ်ဖြစ်၍ မရှင်းလင်းသော ပုဒ်ရှိသော၊ နားလည်ရခက်သော အနက်ရှိသော သို့မဟုတ် နည်းပါးသော အနက်ရှိသော အကြင်ယမကအစရှိသော၊ အကြင်ယမကပဟေဠိအုပ်စုသည် ရှိ၏၊ ထိုယမကကိုလည်း ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသ (ညစ်နွမ်းသော ပုဒ်အပြစ်) ၌သာလျှင်၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသ၏ အတွင်း၌သာလျှင် သွင်းအပ်၏ (အတွင်း၌ ထည့်သွင်းအပ်၏)။ ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသထက် ထူးခြားမှုမရှိဟု ဆိုလိုသည်။ ကိလိဋ္ဌပုဒ်များ ရှိသော၊ သိရခက်သော အနက်ရှိသော၊ ယမက အစရှိသော ပဟေဠိအုပ်စုသည် 'ကိလိဋ္ဌပဒါနံ ဒေါသော' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

25.

၂၅။

Patītasaddaracitaṃ, siliṭṭhapadasandhikaṃ;

Pasādaguṇasaṃyuttaṃ, yamakaṃ mata’medisaṃ.

ထင်ရှားကျော်စောသော စကားလုံးတို့ဖြင့် စီကုံးအပ်သော၊ စေ့စပ်သပ်ရပ်သော ပုဒ်ဆက်ခြင်းရှိသော၊ ပသာဒဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ဤသို့သဘောရှိသော ယမကကို (ပညာရှိတို့) နှစ်သက်အပ်၏ ဟု ယူဆအပ်၏။

25. Hotu kāmamanabhimatamedisaṃ yamakādikaṃ, kiñcarahi abhimatanti āha ‘‘patīti’’ccādi. Attano vacanīyatthappatītavasena vācakāpi saddā patītāyeva nāmāti patītehi pasiddhehi saddehi pāṭipadikehi racitaṃ kataṃ patītasaddaracitaṃ. Siliṭṭhā aññamaññāliṅganena maṭṭhā padānaṃ syādyantādīnaṃ sandhayo sandhanā yassa taṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ. Patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena guṇena saddālaṅkārena saṃyuttaṃ sammadevopetaṃ edisaṃ yathāvuttaguṇāsayaṃ ramaṇīyaṃ yamakaṃ mataṃ abhimatanti attho.

၂၅. ဤသို့သဘောရှိသော (ရှေ့၌ဆိုအပ်ခဲ့သော) ယမကအစရှိသည်သည် အလိုမရှိအပ်သည် ဖြစ်ပါစေဦးတော့၊ သို့ဖြစ်လျှင် အလိုရှိအပ်သော ယမကကား အဘယ်နည်း ဟု မေးသော်— 'ပတီတ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မိမိတို့ ဟောအပ်သော အနက်ကို သိလွယ်ခြင်းအားဖြင့် ဟောတတ်သော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း ထင်ရှားကျော်စောသည်သာလျှင် မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထင်ရှားကျော်စောကုန်သော ပုဒ်များဖြင့် စီကုံးအပ် စပ်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ပတီတသဒ္ဒရစိတ' မည်၏။ အချင်းချင်း ဖက်တွယ်ခြင်းအားဖြင့် ချောမွေ့ပြေပြစ်ကုန်သော သိယန္တ အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ ဆက်စပ်ခြင်း (သန္ဓိ) ရှိသောကြောင့် 'သိလိဋ္ဌပဒသန္ဓိက' မည်၏။ ထင်ရှားသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် စီကုံးထားသောကြောင့်သာလျှင် ပသာဒဟု ဆိုအပ်သော ဂုဏ်ဖြစ်သော သဒ္ဒါလင်္ကာနှင့် အထူးသဖြင့် ကောင်းစွာ ပြည့်စုံသော၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော ဂုဏ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်၍ မွေ့လျော်ဖွယ်ကောင်းသော ဤသို့သော ယမကကို (ပညာရှိတို့) အလိုရှိအပ်၏ဟု ယူဆအပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

25. Idāni adhigatesu yamakesu īdisaṃ yamakamiṭṭhamiti sissānaṃ upadisanto āha ‘‘patīte’’ccādi. Patītasaddaracitaṃ ‘‘imassatthassāyaṃ vācako’’ti patītehi pasiddhehi saddehi racitaṃ pāṭipadikehi kataṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ siliṭṭhā syādyantādipadānaṃ sandhayo yassa taṃ [Pg.48] pasādaguṇasaṃyuttaṃ patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena saddālaṅkāraguṇena saṃyuttaṃ īdisaṃ evaṃbhūtaṃ guṇādhikato ramaṇīyaṃ upari vakkhamānayamakasadisaṃ yamakaṃ mataṃ viññūhi abhimataṃ. Patītā ca te saddā ca, tehi racitaṃ, siliṭṭhā padānaṃ sandhayo yassa, pasādoti guṇo saddālaṅkāro, tena saṃyuttanti viggaho.

၂၅. ယခုအခါ သိအပ်ကုန်ပြီးသော ယမကတို့တွင် ဤသို့သော ယမကသည် အလိုရှိအပ်၏ ဟု တပည့်တို့အား ညွှန်ပြလျက် 'ပတီတ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဤအနက်၏ ဤသဒ္ဒါသည် ဟောတတ်သော သဒ္ဒါဖြစ်၏' ဟု ထင်ရှားကျော်စောကုန်သော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် စီကုံးအပ်သော၊ သိယန္တ အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ စပ်ထုံးတို့သည် စေ့စပ်ချောမွေ့မှုရှိသော၊ ထင်ရှားသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သည်ဖြစ်၍ ပသာဒဟု ဆိုအပ်သော သဒ္ဒါလင်္ကာဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော၊ ဤသို့သဘောရှိသော ဂုဏ်ထူးကြောင့် မွေ့လျော်ဖွယ်ဖြစ်သော နောင်၌ပြလတ္တံ့သော ယမကနှင့် တူသော ယမကကို ပညာရှိတို့ အလိုရှိအပ်၏ ဟု ယူဆအပ်၏။ ထင်ရှားကျော်စောကုန်သော သဒ္ဒါတို့ဖြစ်၍ ထိုသဒ္ဒါတို့ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သော (ပတီတသဒ္ဒရစိတ)၊ ပုဒ်တို့၏ ဆက်စပ်မှုတို့သည် စေ့စပ်ပြေပြစ်သော (သိလိဋ္ဌပဒသန္ဓိက)၊ ပသာဒဂုဏ်တည်းဟူသော သဒ္ဒါလင်္ကာဖြင့် ပြည့်စုံသော (ပသာဒဂုဏ်သံယုတ္တ) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

26.

၂၆။

Abyapetaṃ byapeta’ñña-māvuttānekavaṇṇajaṃ;

Yamakaṃ tañca pādāna-mādimajjhantagocaraṃ.

ခြားနားမှု မရှိသော (အဗျပေတ)၊ ခြားနားမှု ရှိသော (ဗျပေတ)၊ ထိုမှတစ်ပါးသော (အခြားပြားသော)၊ ထပ်တလဲလဲ ရွတ်ဆိုအပ်သော များစွာသော အက္ခရာတို့ကြောင့် ဖြစ်သော ယမကသည်လည်းကောင်း၊ ထိုယမကသည်လည်း ဂါထာခြေတို့၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး၌ တည်သော အရာရှိ၏။

26. Idāni taṃ yathāvuttamabhimataṃ dassetumupakkamate ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttā adhivuttā punappunuccāraṇupetā anekesaṃ patirūpattā, bahuvaṇṇā sarabyañjanarūpā, na eko vaṇṇo tassānuppāsattā, tathā ca vakkhati ‘‘vaṇṇāvutti paro yathā’’ti, tehi jātaṃ yamakanti viññāyate. Katividhaṃ taṃ vikappīyatīti āha ‘‘abyapetaṃ byapetañña’’nti. Tattha yaṃ vaṇṇantarābyavahitaṃ vaṇṇasamudāyena vuttaṃ. Tadabyapetaṃ yamakaṃ. Yaṃ tu byavahitaṃ, taṃ byapetaṃ. Yaṃ pana ubhayamissaṃ, taṃ aññaṃ aparaṃ abyapetabyapetanti tidhā yamakaṃ tāva vikappīyate. Tametaṃ tividhaṃ yamakaṃ visayavibhāganirūpanāyaṃ ādi ca majjho ca anto ca gocaro visayo yasseti ādimajjhantagocaraṃ viññeyyaṃ. Kesaṃ pādānaṃ? Paccekaṃ catunnaṃgāthāvayavānaṃ. Sāpekkhattepi samāso gammakattā.

၂၆. ယခုအခါ ထိုဆိုခဲ့ပြီးသော အလိုရှိအပ်သော ယမကကို ပြခြင်းငှါ 'အဗျပေတ' အစရှိသည်ဖြင့် အစပျိုးတော်မူ၏။ အဖန်ဖန် ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်သော၊ များစွာသော သဘောရှိသောကြောင့် သရဗျည်း သဏ္ဌာန်အားဖြင့် များစွာသော အက္ခရာရှိကုန်သော (အက္ခရာတစ်ခုတည်း မဟုတ်သည်ဖြစ်၍ တစ်ခုတည်းသော အက္ခရာဖြစ်လျှင် အနုပ္ပါသ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း 'ဝဏ္ဏာဝုတ္တိ ပရော ယထာ' ဟု နောင်၌ မိန့်ဆိုလတ္တံ့) ထိုအက္ခရာတို့ကြောင့် ဖြစ်သော အရာကို ယမက ဟု သိအပ်၏။ ထိုယမကသည် ဘယ်နှစ်ပါးသော အပြားရှိသနည်း ဟု မေးသော် 'အဗျပေတံ ဗျပေတညံ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အခြားအက္ခရာဖြင့် ကြားမကပ်ဘဲ (မခြားဘဲ) အက္ခရာအုပ်စုဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သော ယမကသည် အဗျပေတယမက ဖြစ်၏။ အခြားအက္ခရာ ခြားနား၍ ရွတ်ဆိုအပ်သော ယမကသည် ဗျပေတယမက ဖြစ်၏။ နှစ်မျိုးလုံး ရောနှောနေသော ယမကသည်ကား အဗျပေတဗျပေတ ဖြစ်သော အခြားတစ်မျိုး ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ယမကသည် သုံးမျိုးသော အပြားရှိ၏။ ထိုသုံးမျိုးသော ယမကကိုပင် အရာဒေသ အပိုင်းအခြားကို ပြရန်အလို့ငှာ အစသည်လည်းကောင်း၊ အလယ်သည်လည်းကောင်း၊ အဆုံးသည်လည်းကောင်း တည်ရာရှိသောကြောင့် 'အာဒိမဇ္ဈန္တဂေါစရ' ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်တို့၏ ဖြစ်သနည်း ဟု မေးသော် ဂါထာ၏ စိတ်အပိုင်းဖြစ်ကုန်သော ခြေလေးခုတို့၏ ဖြစ်၏။ အချင်းချင်း ငံ့လင့်အပ်သော သဘော ရှိသော်လည်း သိလွယ်သောကြောင့် သမတ်ပြုအပ်၏။

Tattha pādacatukkassa ādimajjhantabhāvīnaṃ yamakānaṃ yāvanto pakārā sambhavanti, te mūlā satta. Kathaṃ? Ekasmiṃyeva pāde kvaci ādiyamakaṃ, kvaci majjhayamakaṃ, kvaci antayamakaṃ, kvaci majjhantayamakaṃ, kvaci majjhādiyamakaṃ, kvaci ādyantayamakaṃ, kvaci sabbayamakanti. Evaṃ paccekaṃ mūlabhūtā sattāti [Pg.49] catūsu aṭṭhavīsati honti. Pādādiyamakañca paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamabyapetantiādinā anekadhā pasaṃsanti. Yadā ca sabbatoyamakaṃ, tadā mahāyamakādayo vikappā jāyantīti veditabbaṃ.

ထိုဂါထာခြေလေးခုတို့၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး၌ ဖြစ်ကုန်သော ယမကတို့၏ ဖြစ်နိုင်သမျှသော အပြားတို့သည် မူလအားဖြင့် ခုနစ်ပါး ရှိကုန်၏။ မည်သို့နည်း ဟူမူ— ဂါထာခြေ တစ်ခုတည်း၌ပင် အချို့နေရာ၌ အာဒိယမက၊ အချို့နေရာ၌ မဇ္ဈယမက၊ အချို့နေရာ၌ အန္တယမက၊ အချို့နေရာ၌ မဇ္ဈန္တယမက၊ အချို့နေရာ၌ မဇ္ဈာဒိယမက၊ အချို့နေရာ၌ အာဒျန္တယမက၊ အချို့နေရာ၌ သဗ္ဗယမက ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဂါထာခြေ တစ်ခုစီ၌ မူလဖြစ်သော ယမက ခုနစ်ပါးစီ ရှိသဖြင့် ခြေလေးခုတို့၌ နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ခြေအစ၌ဖြစ်သော ယမကကိုလည်းကောင်း၊ ပထမခြေအစ၌ဖြစ်သော အဗျပေတယမက၊ ထို့အတူ ဒုတိယ တတိယ စတုတ္ထခြေတို့၏ အစ၌ဖြစ်သော အဗျပေတယမက၊ ပထမနှင့် ဒုတိယခြေတို့၏ အစ၌ဖြစ်သော အဗျပေတယမက၊ ပထမနှင့် တတိယခြေတို့၏ အစ၌ဖြစ်သော အဗျပေတယမက၊ ပထမနှင့် စတုတ္ထခြေတို့၏ အစ၌ဖြစ်သော အဗျပေတယမက အစရှိသည်ဖြင့် များစွာသော နည်းတို့ဖြင့် ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ တစ်ခုလုံးသည် ယမက ဖြစ်သောအခါ၌ မဟာယမက အစရှိသော အပြားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏ ဟု သိအပ်၏။

26. Idāni abhimatayamakaṃ dīpeti ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttehi punappunaṃ vuttehi anekavaṇṇehi samudāyarūpattā anekehi sarabyañjanasarīrehi vaṇṇehi jātaṃ yamakaṃ aññehi vaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, vaṇṇantarehi byavahitattā byapetaṃ, ubhayamissakattā tehi aññaṃ abyapetabyapetañcāti tividhaṃ hoti. Tañca yamakaṃ visayavibhāganiyamena gāthāpādānaṃ ādigocaraṃ majjhagocaraṃ antagocaramiti tividhaṃ hoti. Ettha casaddo vattabbantare pavattati, vattabbantaraṃ nāma yathāvuttaabyapetādibhedato aññaṃ vattabbatāya samukhībhūtaṃ pādānaṃ ādimajjhāvasānantaraṃ, upanyāso vākyārambhoti ca etasseva nāmaṃ. Visadisena vaṇṇena apetaṃ byapetaṃ. Tabbiparītamabyapetaṃ. Abyapetañca byapetañca aññañcāti samāhāradvando. Aneke ca te vaṇṇā ca, āvuttāyeva anekavaṇṇā, tehi jātaṃ, ādi ca majjho ca anto ca, te gocarā yassāti viggaho.

၂၆. ယခုအခါ အလိုရှိအပ်သော ယမကကို ပြလိုသဖြင့် 'အဗျပေတ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အဖန်ဖန် ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်သော များစွာသော သရဗျည်း အစုအဝေး သဏ္ဌာန်ရှိသော အက္ခရာတို့ဖြင့် ဖြစ်သော ယမကသည် အခြားအက္ခရာတို့ဖြင့် ကြားမခြားသောကြောင့် အဗျပေတယမက၊ အခြားအက္ခရာတို့ဖြင့် ခြားနားသောကြောင့် ဗျပေတယမက၊ နှစ်မျိုးလုံး ရောနှောနေသောကြောင့် ယမကနှစ်မျိုးထက် အခြားဖြစ်သော အဗျပေတဗျပေတယမက ဟူ၍ သုံးမျိုး ဖြစ်၏။ ထိုယမကသည်လည်း အရပ်ဒေသ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဂါထာခြေတို့၏ အစ၌ တည်သော ယမက၊ အလယ်၌ တည်သော ယမက၊ အဆုံး၌ တည်သော ယမက ဟူ၍ သုံးမျိုး ဖြစ်၏။ ဤဂါထာ၌ 'စ' သဒ္ဒါသည် အခြားပြောဖွယ်ရာ၌ ဝတ်၏။ အခြားပြောဖွယ်ရာ ဟူသည်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော အဗျပေတအစရှိသော အပြားတို့မှတစ်ပါး ပြောဆိုရန် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော ဂါထာခြေတို့၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို ဆိုလို၏။ ၎င်းကို ဥပညသ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝါကျာရမ္ဘ (ဝါကျအစပျိုးခြင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်၏။ မတူသော အက္ခရာဖြင့် ကင်းပြတ်ခြင်းသည် ဗျပေတ မည်၏။ ထိုမှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သောအရာသည် အဗျပေတ မည်၏။ 'အဗျပေတဉ္စ ဗျပေတဉ္စ အညဉ္စ' ဟု သမာဟာရဒွန္ဒပြုအပ်၏။ များစွာသော အက္ခရာတို့ဖြစ်၍ အဖန်ဖန် ရွတ်ဆိုအပ်သော အက္ခရာတို့ဖြင့် ဖြစ်သော (အာဝုတ္တာနေkဝဏ္ဏဇ)၊ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးတို့သည် တည်ရာရှိသော (အာဒိမဇ္ဈန္တဂေါစရ) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Tattha pādacatukkassa ādimajjhāvasānesu labbhamānayamakabhedā ekekasmiṃ pāde satta satta bhavanti. Kathaṃ? Pādādiyamakaṃ pādamajjhayamakaṃ pādantayamakaṃ majjhantayamakaṃ majjhādiyamakaṃ ādyantayamakaṃ sabbatoyamakanti evaṃ paccekaṃ satta satta katvā catūsu mūlabhūtayamakā aṭṭhavīsa [Pg.50] bhavanti. Ettha pādādiyamakādikampi abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ tathā paṭhamatatiyapādādiyamakaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetadutiyatatiyapādādiyamakaṃ tathā dutiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca evamabyapetapādādiyamakā dasa honti. Tathā byapetāpi dasāti vīsati, abyapetapaṭhamapādamajjhayamakaṃ tathā dutiyapādamajjhayamakamiccādinā majjhayamakampi vīsatividhaṃ hoti. Abyapetapaṭhamapādantayamakaṃ tathā dutiyapādantayamakamiccādinā antayamakampi vīsatividhaṃ. Saṃsaggabhedato pana anekavidhaṃ hoti.

ထိုယမိုက်တို့တွင် ဂါထာတစ်ပုဒ်၏ ပါဒလေးပါးတို့၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးတို့၌ ရရှိအပ်သော ယမိုက်ကွဲပြားပုံတို့သည် တစ်ပါဒစီ၌ ခုနစ်ခုစီ ရှိကြကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ပါဒါဒိယမိုက်၊ ပါဒမဇ္ဈယမိုက်၊ ပါဒန္တယမိုက်၊ မဇ္ဈန္တယမိုက်၊ မဇ္ဈာဒိယမိုက်၊ အာဒျန္တယမိုက်၊ သဗ္ဗတောယမိုက် ဟူ၍ တစ်ခုခု၌ ခုနစ်မျိုးစီ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပါဒလေးပါးတို့၌ မူလဖြစ်သော ယမိုက်တို့သည် နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့တွင် ပါဒါဒိယမိုက်စသည်သည်လည်း- အကြားမရှိသော ပထမပါဒါဒိယမိုက်၊ ထို့အတူ ဒုတိယ၊ တတိယ၊ စတုတ္ထပါဒါဒိယမိုက်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အကြားမရှိသော ပထမနှင့် ဒုတိယပါဒါဒိယမိုက်၊ ထို့အတူ ပထမနှင့် တတိယပါဒါဒိယမိုက်၊ ပထမနှင့် စတုတ္ထပါဒါဒိယမိုက်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အကြားမရှိသော ဒုတိယနှင့် တတိယပါဒါဒိယမိုက်၊ ထို့အတူ ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထပါဒါဒိယမိုက်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အကြားမရှိသော တတိယနှင့် စတုတ္ထပါဒါဒိယမိုက်ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အကြားမရှိသော ပါဒါဒိယမိုက်တို့သည် တစ်ဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ အကြားရှိသော ပါဒါဒိယမိုက်တို့သည်လည်း တစ်ဆယ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပေါင်း နှစ်ဆယ် ဖြစ်၏။ အကြားမရှိသော ပထမပါဒမဇ္ဈယမိုက်၊ ထို့အတူ ဒုတိယပါဒမဇ္ဈယမိုက် စသည်ဖြင့် မဇ္ဈယမိုက်သည်လည်း နှစ်ဆယ်အပြား ရှိ၏။ အကြားမရှိသော ပထမပါဒန္တယမိုက်၊ ထို့အတူ ဒုတိယပါဒန္တယမိုက် စသည်ဖြင့် အန္တယမိုက်သည်လည်း နှစ်ဆယ်အပြား ရှိ၏။ ရောနှောခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်ကား အထူးထူးအပြားပြား ဖြစ်၏။

Abyapetapaṭhamapādādiyamakavaṇṇanā

အကြားမရှိသော ပထမပါဒါဒိယမိုက် ဝဏ္ဏနာ။

27.

၂၇။

Sujanā’sujanā sabbe, guṇenāpi vivekino;

Vivekaṃ na samāyanti, avivekijanantike.

သုဇနာ အသုဇနာ သဗ္ဗေ၊ ဂုဏေနာပိ ဝိဝေကိနော။ ဝိဝေကံ န သမာယန္တိ၊ အဝိဝေကိဇနန္တိကေ။

27. ‘‘Sujanā’’iccādi. Sujanā sajjanā, asujanā asajjanāti ete sabbe ubhayapakkhapātino visesā janā guṇena sīlādinā karaṇabhūtena, hetubhūtena vā vivekinopi sādhūsu labbhamānānamasādhūsvanupalabbhanato puthubhūtāpi avivekīnaṃ janānaṃ antike samīpe tesaṃ sannidhāne vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti napāpuṇanti, vibhāgavijānanapaññāvekallena ca vivekinopi janā te ekato katvā passantīti. Idaṃ paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ.

၂၇. ‘‘သုဇနာ’’ စသည်ဖြင့်။ သုဇနာ ဟူသည် သူတော်ကောင်းတို့လည်းကောင်း၊ အသုဇနာ ဟူသည် မသူတော်ကောင်းတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ နှစ်ဖက်သော အဖို့သို့ သက်ဝင်ကုန်သော လူအပေါင်းတို့သည် ပြုလုပ်ကြောင်းဖြစ်သော သို့မဟုတ် အကြောင်းဖြစ်သော သီလစသော ဂုဏ်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကြကုန်သော်လည်း သူတော်ကောင်းတို့၌ ရအပ်၍ မသူတော်ကောင်းတို့၌ မရအပ်ခြင်းကြောင့် သီးခြားကွဲပြားလျက် ရှိကြသော်လည်း အခွဲအခြားမသိသော လူမိုက်တို့၏ အနီးအပါး၌ ထိုသူတို့၏ အထံ၌ ကွဲပြားခြားနားခြင်းသို့ မရောက်ကြကုန်။ ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော ပညာကင်းမဲ့ခြင်းကြောင့်လည်း အသိဉာဏ်မရှိသော ထိုသူတို့သည် ကွဲပြားခြားနားသော လူတို့ကိုလည်း တစ်ခုတည်း ပြုလုပ်၍ ရှုမြင်ကြကုန်၏။ ဤသည်မှာ အကြားမရှိသော ပထမပါဒါဒိယမိုက် ဖြစ်သည်။

27. Idāni abyapetapaṭhamapādādiyamakassa mukhamattaṃ dassetumāha ‘‘sujani’’ccādi. Sujanā sādhujanā, asujanā asādhujanā ceti sabbe ubhayapakkhikā sīlādinā, pāṇātipātādinā guṇena hetunā vivekino api sādhūsu [Pg.51] pāṇātipātādīnaṃ, asādhūsu sīlādīnaṃ appavattito guṇena puthubhūtāpi avivekijanantike vivekañāṇarahitānaṃ janānaṃ santike vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti na pāpuṇanti. Viveko vinābhavanametesamatthīti vivekino. Ettha visayopacārena vivekoti paññā, na vivekinoti avivekino, teyeva janā, tesaṃ antikamiti ca viggaho. Idaṃ abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ.

၂၇. ယခုအခါ၌ အကြားမရှိသော ပထမပါဒါဒိယမိုက်၏ ဥပမာမျှကို ပြခြင်းငှာ ‘‘သုဇနီ’’စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သုဇနာ ဟူသည် သူတော်ကောင်းတို့လည်းကောင်း၊ အသုဇနာ ဟူသည် သူတော်ကောင်းမဟုတ်သူတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ နှစ်ဖက်သော အဖို့၌ ရှိကြကုန်သော ထိုသူအားလုံးတို့သည် သီလစသော ဂုဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသော အကုသိုလ်တရားဖြင့်လည်းကောင်း အကြောင်းဖြစ်သော ဂုဏ်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကြကုန်သော်လည်း သူတော်ကောင်းတို့၌ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသည်တို့ မဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းမဟုတ်သူတို့၌ သီလစသည်တို့ မဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဂုဏ်တရားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကြသော်လည်း အခွဲအခြားကို သိသောဉာဏ် ကင်းကြကုန်သော လူမိုက်တို့၏ အနီး၌ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို မရရှိကြကုန်။ ကင်းကွာခြင်းဟူသော ဝိဝေကသည် ထိုသူတို့အား ရှိ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ဝိဝေကိနော ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ ဝိသယုပစာရအားဖြင့် ဝိဝေကဟူသည် ပညာဖြစ်၏။ ပညာမရှိသောသူတို့သည် အဝိဝေကိနော မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည်ပင် လူတို့ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ အနီးအပါး ဟူ၍ ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။ ဤသည်မှာ အကြားမရှိသော ပထမပါဒါဒိယမိုက် ဖြစ်သည်။

Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakavaṇṇanā

အကြားမရှိသော ပထမနှင့် ဒုတိယပါဒါဒိယမိုက် ဝဏ္ဏနာ။

28.

၂၈။

Kusalā’kusalā sabbe, pabalā’pabalā’thavā;

No yātā yāva’hosittaṃ, sukhadukkhappadā siyuṃ.

ကုသလာကုသလာ သဗ္ဗေ၊ ပဗလာပဗလာထဝါ။ နော ယာတာ ယာဝဟောသိတ္တံ၊ သုခဒုက္ခပ္ပဒါ သိယုံ။

28. ‘‘Kusalā’’iccādi. Pabalā āsevanappaṭilābhavasena balavanto ca. Athāti anantaratthe nipāto. Apabalā tadabhāvato dubbalā ca sabbe kusalākusalā dhammā yāva yattakaṃ kālaṃ ahosittaṃ vinā uppattimattaṃ phaladānāsambhavato kevalaṃ ‘‘ahosī’’ti vacanīyatthanimittamattakammabhāvena ahosikammattaṃ no yātā na sampattā, tāva tattakaṃ kālaṃ sukhañca dukkhañca taṃ padantīti sukhadukkhappadā siyuṃ. Yāva saṃsārapavatti, tāva sukhadukkhadāyakā hontīti. Idaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ.

၂၈. ‘‘ကုသလာ’’ စသည်ဖြင့်။ ပဗလာ ဟူသည် အာသေဝနကို ရခြင်းအစွမ်းဖြင့် အားကြီးကုန်သော တရားတို့လည်းကောင်း။ အထဟူသည် ကွဲပြားခြားနားသော အနက်၌ရှိသော နိပါတ် ဖြစ်၏။ အပဗလာ ဟူသည် ထိုအာသေဝန မရှိခြင်းကြောင့် အားနည်းကုန်သော တရားတို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကုသိုလ် အကုသိုလ်ဖြစ်သော တရားအားလုံးတို့သည် ယင်းသို့ အဟောသိကံ အဖြစ်သို့ မရောက်သမျှ ကာလပတ်လုံး ချမ်းသာနှင့် ဆင်းရဲကို ပေးတတ်ကုန်သည် ဖြစ်ရာ၏။ သံသရာ လည်ပတ်နေသမျှ ကာလပတ်လုံး ချမ်းသာဆင်းရဲကို ပေးတတ်ကုန်သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်မှာ အကြားမရှိသော ပထမနှင့် ဒုတိယပါဒါဒိယမိုက် ဖြစ်သည်။

28. Pabalā āsevanādipaccayalābhena balavanto vā atha apabalā tadabhāvena dubbalā vā sabbe kusalākusalā ahosittaṃ phaladānābhāvato pavattimattataṃ yāva yattakaṃ kālaṃ no yātā appattā, tāva tattakaṃ sukhadukkhappadā yathākkamaṃ sukhadukkhapadāyino siyuṃ bhavanti. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ. Kusalapaṭipakkhā akusalā. ‘‘Ahosī’’ti vattabbassa bhāvo ahosittaṃ. ‘‘Ehipassiko’’tiādīsu viya kriyāpadatopi ṇādipaccayā honti.

၂၈. အာသေဝနစသော ပစ္စည်းကို ရခြင်းကြောင့် အားကြီးကုန်သော သို့မဟုတ် အားနည်းကုန်သော ကုသိုလ် အကုသိုလ် အလုံးစုံတို့သည် အကျိုးမပေးနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်တည်ရုံမျှဖြစ်သော အဟောသိကံအဖြစ်သို့ မရောက်သမျှ ကာလပတ်လုံး ချမ်းသာ ဆင်းရဲကို ပေးတတ်ကုန်သည် ဖြစ်ရာ၏။ ဤသည်မှာ အကြားမရှိသော ပထမနှင့် ဒုတိယပါဒါဒိယမိုက် ဖြစ်သည်။ ကုသိုလ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တို့သည် အကုသိုလ်တို့ မည်ကုန်၏။ ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ ဟု ပြောဆိုအပ်သော သဘောသည် အဟောသိတ္တ မည်၏။ ဧဟိပဿိကော စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ကိရိယာပုဒ်မှလည်း ဏာဒိပစ္စည်းတို့ သက်ရောက်နိုင်ကုန်၏။

Abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakavaṇṇanā

အကြားမရှိသော ပထမ၊ ဒုတိယနှင့် တတိယပါဒါဒိယမိုက် ဝဏ္ဏနာ။

29.

၂၉။

Sādaraṃ sā daraṃ hantu, vihitā vihitā mayā;

Vandanā vandanāmāna-bhājane ratanattaye.

သာဒရံ သာ ဒရံ ဟန္တု၊ ဝိဟိတာ ဝိဟိတာ မယာ။ ဝန္ဒနာ ဝန္ဒနာမာန-ဘာဇနေ ရတနတ္တယေ။

29. ‘‘Sādara’’miccādi. [Pg.52] Vandanā dvārattayopadassiyamānā māno ca pūjā, tesaṃ bhājane ādhārabhūte ratijananādinā atthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye samūhabhūte ratanattaye sādaraṃ ādarasahitaṃ katvā mayā vihitā katā, vihitā alaṃsaṃsāradukkhavisaṭanirākaraṇato visesena hitā padhyā sā vandanā so paṇāmo daraṃ darathaṃ kāyacittapariḷāhaṃ hantu hiṃsatu. Mayāti vuttattā meti atthato viññāyati. Idaṃ pana paṭhamadutiyatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ.

၂၉. ‘‘သာဒရံ’’ စသည်ဖြင့်။ ဒွါရသုံးပါးဖြင့် ပြသအပ်သော ရှိခိုးခြင်းနှင့် မြတ်နိုးပူဇော်ခြင်းဟူသော တရားတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော၊ မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ရတနာဟု ဆိုအပ်သော ဘုရားအစရှိသော ရတနာသုံးပါး အပေါင်း၌ ရိုသေခြင်းနှင့်တကွ ငါသည် ပြုအပ်သော၊ သံသရာဆင်းရဲ အစုအဝေးကို ပယ်ဖျောက်တတ်ခြင်းကြောင့် အထူးသဖြင့် အကျိုးရှိသော ထိုရှိခိုးခြင်းသည် ငါ၏ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ပူပန်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ပါစေသတည်း။ မယာ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် အနက်အားဖြင့် မေ (ငါ၏) ဟု သိအပ်၏။ ဤသည်မှာ အကြားမရှိသော ပထမ၊ ဒုတိယနှင့် တတိယပါဒါဒိယမိုက် ဖြစ်သည်။

29. Vandanāmānabhājane dvārattayena vidhiyamānapaṇāmapūjānaṃ ādhārabhūte ratanattaye ratijananādiatthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye mayā yā vandanā sādaraṃ ādarasahitaṃ vihitā katā, vihitā lokiya lokuttara sampattisādhanato visesena hitā sā vandanā daraṃ mayhaṃ kāyacittadarathaṃ hantu vināsetu. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakaṃ. Saha ādarena vattamānaṃ sādaraṃ, kriyāvisesanaṃ. Ettha kriyā nāma vihitāsaddena niddiṭṭhakaraṇaṃ. Karaṇañhi vihitāsaddassa vuttakammattepi aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyato bhijjitvā vijjamānaṃ ‘‘akāsi’’nti kriyāya sambandhamupentaṃ kammañca hoti, bhāve vihitassa yupaccayantassa napuṃsakattā napuṃsakañca, sattāya ekattā ekavacanañca tabbisesanattā sādarasaddopi napuṃsakadutiyekavacano hoti.

၂၉. ဒွါရသုံးပါးတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ရှိခိုးခြင်း ပူဇော်ခြင်းတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော ရတနာသုံးပါးတို့၌ ငါသည် ရိုသေစွာဖြင့် ပြုအပ်သော၊ လောကီလောကုတ္တရာ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်ခြင်းကြောင့် အထူးသဖြင့် အကျိုးရှိသော ထိုရှိခိုးခြင်းသည် ငါ၏ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ပူပန်ခြင်းကို ပျက်စီးစေသတည်း။ ဤသည်မှာ အကြားမရှိသော ပထမ၊ ဒုတိယနှင့် တတိယပါဒါဒိယမိုက် ဖြစ်သည်။ ရိုသေခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် သာဒရံ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းသည် ကိရိယာဝိသေသန ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ကိရိယာဟူသည် ဝိဟိတ ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ပြအပ်သော ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ပြုခြင်းသည် ဝိဟိတသဒ္ဒါ၏ ဝုတ္တကံဖြစ်သော်လည်း အခြားမဖြစ်နိုင်သော သဘောအစွမ်းဖြင့် ကွဲပြား၍ တည်ရှိသော ပြုခဲ့၏ ဟူသော ကိရိယာနှင့် စပ်လျဉ်းသော ကံလည်း ဖြစ်၏။ ဘာဝအနက်၌ ဝိဟိတဖြစ်သော ယုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ နပုမ်လိင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် နပုမ်လိင်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိသဖြင့် ဧကဝုစ်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ ထိုပုဒ်၏ ဝိသေသနဖြစ်သောကြောင့် သာဒရသဒ္ဒါသည်လည်း နပုမ်လိင် ဒုတိယဧကဝုစ် ဖြစ်၏။

‘‘Visesye [Pg.53] dissamānā yā,Liṅgasaṅkhyāvibhattiyo;

Tulyādhikaraṇe bhiyyo,Kātabbā tā visesane’’ti.

‘‘ဝိသေသနပြုအပ်သော ပုဒ်၌ ထင်ရှားရှိသော လိင်၊ ဝစန၊ ဝိဘတ်တို့သည် တူညီသော အနက်ကို ဟောသောအခါ၌ ဝိသေသနပုဒ်၌လည်း ထိုလိင်၊ ဝစန၊ ဝိဘတ်တို့ကို အများအားဖြင့် ပြုအပ်ကုန်၏’’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Hi vuttaṃ. Evaṃ kriyāvisesane gahite sāmatthiyato ‘‘mayā’’ti tatiyantassa paṭhamantattaṃ, ‘‘vandanā’’ti paṭhamantassa chaṭṭhuntañca hoti. Vandanā ca māno ca, tesaṃ bhājanaṃ. Tiṇṇaṃ samūho tayaṃ, ratanānaṃ tayanti ca viggaho.

ဟုတ်မှန်သဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ကြိယာဝိသေသနကို ယူအပ်သော် စွမ်းအား (သတ္တိ) ကြောင့် “မယာ” ဟူသော တတိယဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ ပထမဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ “ဝန္ဒနာ” ဟူသော ပထမဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်အဖြစ်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဝန္ဒနာ (ရှိခိုးခြင်း) လည်းကောင်း၊ မာန (ပူဇော်ခြင်း) လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ တည်ရာ (ခွက်) ဖြစ်၏။ သုံးခုတို့၏ အပေါင်းသည် “တယံ” မည်၏၊ ရတနာတို့၏ သုံးပါးအစုသည် “ရတနတယံ” မည်၏ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Abyapetacatukkapādādiyamakavaṇṇanā

မခြားဘဲ လေးပါးသော ဂါထာခြေတို့၏ အစ၌ ဖြစ်သော ယမိုက်၏ ဖွင့်ဆိုချက်။

30.

၃၀။

Kamalaṃ ka’malaṃ kattuṃ-vanado vanado’mbaraṃ;

Sugato sugato lokaṃ, sahitaṃ sahitaṃ karaṃ.

ကမလံ က’မလံ ကတ္တုံ-ဝနဒေါ ဝနဒေါ’မ္ဗရံ; သုဂတော သုဂတော လောကံ၊ သဟိတံ သဟိတံ ကရံ။

30. ‘‘Kamala’’miccādi. Kamalaṃ aravindaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ sajjanatthāya hoti, vikasitāravindasandohasambhāvitodakassa vāpādīsu tādisaramaṇīyattasampattisambhavato, avanaṃ rakkhaṃ dadāti sassasampatyādikāraṇabhāvenāti avanado. Vanaṃ jalaṃ dadāti na tucchoti vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ jaladhārabhārabharitambarakuharassa dassanīyatāguṇayogato alaṃkattunti adhikataṃ. Sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuddhiṃ karaṃ karonto suṭṭhu gadatīti sugato mañjubhāṇī pubbabuddhā viya nekkhammādinā kāmacchandādike pajahanto gantvā arahattamaggena savāsanasakalakilese samucchinditvā sobhanaṃ nibbānapuraṃ gatoti vā sugatoti vutto so mahāmuni attano aparimitapāramitāsimpakacagalitatilakabhāvena lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokanti vā yojanīyaṃ alaṅkattuṃ alaṃkaraṇāyāti. Idaṃ pādacatukkādiyamakamabyapetaṃ.

၃၀. “ကမလံ” အစရှိသည်ကား- ကမလံ-ကြာတောသည်၊ ကံ-ရေကို၊ အလင်္ကတ္တုံ-တန်ဆာဆင်ခြင်းငှာ (သို့မဟုတ်) တင့်တယ်စေခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ပွင့်သော ကြာအစုတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ရေရှိသော ကန်ကြီး စသည်တို့၌ ထိုကဲ့သို့သော မွေ့လျော်ဖွယ် တင့်တယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ “အဝနဒေါ” ဟူသည် သီးနှံသစ်သီး ပြည့်စုံခြင်း စသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် စောင့်ရှောက်ခြင်း “အဝန” ကို ပေးတတ်၏။ “ဝနဒေါ” ဟူသည် ရေကို ပေးတတ်သော၊ မပြတ်သော မိုးတိမ်သည်၊ အမ္ဗရံ-ကောင်းကင်ပြင်ကို (တန်ဆာဆင်ခြင်းငှာ) တင့်တယ်စေရန် ဖြစ်၏။ ရေအလျဉ်ဝန်ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ကောင်းကင်ဂူ၏ ရှုချင်စဖွယ် ကောင်းသော ဂုဏ်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် “တန်ဆာဆင်ခြင်းငှာ” ဟု အဓိပ္ပာယ်ယူအပ်၏။ သဟိတံ-ပြည့်စုံသော၊ ဟိတံ-အကျိုးစီးပွား တိုးတက်မှုကို၊ ကရံ-ပြုတော်မူလျက်၊ ကောင်းစွာ မြွက်ဆိုတော်မူတတ်သောကြောင့် “သုဂတော” မည်တော်မူသော၊ သာယာသော စကားရှိတော်မူသော၊ သို့မဟုတ် ရှေးဘုရားရှင်တို့ကဲ့သို့ နေက္ခမ္မ စသည်တို့ဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒ စသည်တို့ကို စွန့်ပယ်တော်မူလျက် ကြွသွား၍ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိလေသာ အလုံးစုံကို အဝါသနာနှင့်တကွ အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပယ်သတ်ပြီးလျှင် သပ္ပာယ်လှစွာသော နိဗ္ဗာန်ပြည်သို့ ကြွတော်မူတတ်သောကြောင့် “သုဂတော” ဟု ဆိုအပ်သော ထိုမဟာမုနိ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ အတိုင်းမသိသော ပါရမီတော်တည်းဟူသော စုတ်တံမှ ယိုစီးကျသော အလှပြောက်ကလေး၏ အဖြစ်ဖြင့်၊ လောကံ-လောကသုံးပါးကို၊ သို့မဟုတ် “သဟိတံ လောကံ” (အကျိုးနှင့်ယှဉ်သော လောကကို) ဟု စပ်အပ်၏၊ တန်ဆာဆင်ခြင်းငှာ (ဖြစ်တော်မူ၏)။ ဤသည်ကား မခြားဘဲ လေးပါးသော ဂါထာခြေအစ၌ ဖြစ်သော ယမိုက် (အဗျပေတစတုက္ကပါဒါဒိယမိုက်) ဖြစ်၏။

30. Kamalaṃ [Pg.54] padumaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ pañcavidhapadumasañchannassa udakassa ramaṇīyattā sajjetuṃ hoti. Avanado kāle vuṭṭhisampadāya sassasampadādīnaṃ kāraṇattā ārakkhaṃ dento vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ alaṅkattuṃ jaladhārabhārabharitambarakucchiyā dassanīyattā sajjetuṃ hoti, sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuḍḍhiṃ karaṃ karonto sugato citrakathī sundaraṃ nibbānaṃ gato vā so sugato so tathāgato lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokaṃ vā alaṅkattuṃ citrakathādikāraṇehi tādisassa aññassa ca lokarāmaṇeyyassābhāvā sajjetuṃ hoti. Sabbapadatthānaṃ sattābyabhicārittā hotīti gammaṃ. Tatoyeva sabbe paṭhamantabhavanakriyāya yujjantīti vadanti. Idaṃ abyapetacatukkapādādiyamakaṃ.

၃၀. ကမလံ-ကြာသည်၊ ကံ-ရေကို၊ အလင်္ကတ္တုံ-ငါးပါးသော ကြာတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော ရေ၏ မွေ့လျော်ဖွယ်ဖြစ်သောကြောင့် တန်ဆာဆင်ရန် ဖြစ်၏။ အဝနဒေါ-အခါကာလ၌ မိုးရွာခြင်း ပြည့်စုံမှုဖြင့် သီးနှံသစ်သီး ပြည့်စုံခြင်း စသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် စောင့်ရှောက်မှုကို ပေးတတ်သော၊ ဝနဒေါ-မိုးတိမ်သည်၊ အမ္ဗရံ-ကောင်းကင်ကို၊ အလင်္ကတ္တုံ-ရေအလျဉ်ဝန်ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ကောင်းကင်ဝမ်း၏ ရှုချင်စဖွယ် ကောင်းသောကြောင့် တန်ဆာဆင်ရန် ဖြစ်၏။ သဟိတံ-ပြည့်စုံသော၊ ဟိတံ-အကျိုးစီးပွား တိုးတက်မှုကို၊ ကရံ-ပြုတော်မူလျက်၊ သုဂတော-ဆန်းကြယ်သော တရားစကားရှိတော်မူသော၊ သို့မဟုတ် တင့်တယ်လှစွာသော နိဗ္ဗာန်သို့ ကြွတော်မူတတ်သော ထိုသုဂတ၊ ထိုတထာဂတ မြတ်စွာဘုရားသည်၊ လောကံ-လောကသုံးပါးကို၊ သို့မဟုတ် “သဟိတံ လောကံ” ကို၊ အလင်္ကတ္တုံ-ဆန်းကြယ်သော တရားစကားရှိတော်မူခြင်း စသော အကြောင်းတို့ဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော အခြားသော လောကတင့်တယ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် တန်ဆာဆင်ရန် ဖြစ်၏။ ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၏ အနက်သည် မချွတ်ယွင်းဘဲ တည်ရှိသောကြောင့် “ဟောတိ” (ဖြစ်၏) ဟူသော ကြိယာကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့သည် ပထမန္တ ဖြစ်သော ဖြစ်ခြင်းကိရိယာနှင့် ယှဉ်ကုန်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသည်ကား မခြားဘဲ လေးပါးသော ဂါထာခြေအစ၌ ဖြစ်သော ယမိုက် (အဗျပေတစတုက္ကပါဒါဒိယမိုက်) မည်၏။

31.

၃၁။

Abyapetādiyamaka-sseso leso nidassito;

Ñeyyāni’māyeva disā-ya’ññāni yamakānipi.

မခြားသော အစရှိသော ယမိုက်၏ ဤသည်ကား အနည်းငယ်သော အပြားကို ပြသအပ်၏။ အခြားသော ယမိုက်တို့ကိုလည်း ဤနည်းလမ်းဖြင့်သာလျှင် သိအပ်ကုန်၏။

31. Iccevamabhimatayamake abyapetapādādiyamakassa disāmattaṃ dassetvā upasaṃharati ‘‘abyapete’’ccādinā. Abyapetassa abyavahitassa catunnaṃ pādānaṃ ādo, ādibhūtassa vā yamakassa eso yathāvutto leso kocideva bhedo nidassito vikappito. Aparānipi kiṃ na vikappiyantīticeti āha ‘‘ñeyyāni’’ccādi. Imāya disāya iminā upāyena maggeneva aññāni vuttato aparāni dutiyapādādiyamakatatiyapādādiyamakacatutthapādādiyamakādīni abyapetānipi paṭhamadutiyapādādiyamakapaṭhamatatiyapādādiyamakānipi byapetāni, paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīnipi abyapetabyapetāni, tathā majjhantapādayamakāni ñeyyāni jānitabbāni, viññūnaṃ tādisāya disāya dassitattāti. Tattha ca –

၃၁. ဤသို့ အလိုရှိအပ်သော ယမိုက်ဝယ် မခြားသော ဂါထာခြေ၏ အစ၌ ဖြစ်သော ယမိုက် (အဗျပေတပါဒါဒိယမိုက်) ၏ လမ်းညွှန်မျှကို ပြသ၍ “အဗျပေတ” အစရှိသည်ဖြင့် နိဂုံးချုပ်ပြတော်မူ၏။ အဗျပေတဿ-မခြားအပ်သော၊ ဂါထာခြေလေးပါးတို့၏ အစ၌၊ သို့မဟုတ် အစ၌ ဖြစ်သော ယမိုက်၏၊ ဧသော-ဤဆိုအပ်ပြီးသော၊ လေသော-အနည်းငယ်မျှသော အပြားကို၊ နိဒဿိတော-ပြသအပ်ပြီ (သို့မဟုတ်) ခွဲခြားအပ်ပြီ။ အခြားသော ယမိုက်တို့ကိုလည်း အဘယ်ကြောင့် မခွဲခြားသနည်း ဟူမူ “ဉေယျာနိ” အစရှိသည်ကို ဆိုတော်မူ၏။ ဣမာယ ဒိသာယ-ဤနည်းလမ်း အစီအရင်ဖြင့်သာလျှင်၊ အညာနိ-ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ တပါးအခြားကုန်သော၊ ဒုတိယပါဒါဒိယမိုက်၊ တတိယပါဒါဒိယမိုက်၊ စတုတ္ထပါဒါဒိယမိုက် အစရှိကုန်သော မခြားသော ယမိုက်တို့ကို လည်းကောင်း၊ ပထမဒုတိယပါဒါဒိယမိုက်၊ ပထမတတိယပါဒါဒိယမိုက် အစရှိကုန်သော ခြားသော ယမိုက်တို့ကို လည်းကောင်း၊ ပထမစတုတ္ထဒုတိယတတိယပါဒါဒိယမိုက် အစရှိကုန်သော မခြားလည်းမခြား ခြားလည်းခြားသော (အဗျပေတဗျပေတ) ယမိုက်တို့ကို လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် ဂါထာခြေအလယ်၌ ဖြစ်သော ယမိုက်၊ အဆုံး၌ ဖြစ်သော ယမိုက်တို့ကို လည်းကောင်း၊ ဉေယျာနိ-ပညာရှိတို့သည် သိအပ်ကုန်၏၊ ပညာရှိတို့အား ထိုကဲ့သို့သော နည်းလမ်းကို ပြသအပ်ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုယမိုက်တို့တွင်လည်း-

‘‘Guṇāguṇena [Pg.55] saha te, sādhavo’sādhavo janā;

Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te’’.

“ဂုဏာဂုဏေန သဟ တေ၊ သာဓဝေါ’သာဓဝေါ ဇနာ; ဝိဂါဟန္တေ သမံ နာထ၊ စိတ္တံ စိတ္တေ ကထံ နု တေ”။

Iccādinā dutiyapādādiyamakādīni abyapetāni,

အစရှိသည်တို့ဖြင့် မခြားသော ဒုတိယဂါထာခြေအစရှိသော ယမိုက်တို့ကို လည်းကောင်း၊

‘‘Piyena vacasā sabbe,Piyena’ppiyabhāṇino;

Pādānate jinokāsi,So dhammo hantu vo’ppiyaṃ’’.

“ပိယေန ဝစသာ သဗ္ဗေ၊ ပိယေန’ပ္ပိယဘာဏိနော; ပါဒါနတေ ဇိနောကာသိ၊ သော ဓမ္မော ဟန္တု ဝေါ’ပ္ပိယံ”။

Iccādinā paṭhamadutiyapādādiyamakādīni abyapetāni,

အစရှိသည်တို့ဖြင့် မခြားသော ပထမဒုတိယဂါထာခြေအစရှိသော ယမိုက်တို့ကို လည်းကောင်း၊

‘‘Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye;

Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yo’’.

“သ’မလံ သမလံ ကတ္တုံ၊ သုစိရံသုစိ ရံဇယေ; သုစိရံ သုစိရံဂံ တံ၊ သ’မလံ သမလမ္ဘိ ယော”။

Iccādinā paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīni abyapetabyapetāni,

အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပထမစတုတ္ထနှင့် ဒုတိယတတိယဂါထာခြေအစရှိသော မခြားလည်းမခြား ခြားလည်းခြားသော (အဗျပေတဗျပေတ) ယမိုက်တို့ကို လည်းကောင်း၊

‘‘Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama;

Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhaṃ’’.

“မနောဟရ ဟရ ကိလေသံ၊ ဇိန စေတောဘဝံ မမ; နနု တွံ ပါရမီသာရာ-မတဘာဝိတမောသဓံ”။

Iccādinā majjhapādayamakāni,

အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဂါထာခြေအလယ်၌ ဖြစ်သော ယမိုက်တို့ကို လည်းကောင်း၊

‘‘Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ;

Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvaṃ’’.

“သာဓုနာ ရံဇယ ဇယ-ဒ္ဓနိနာ’ပူရယိ မဟိံ; ယော တံ ဇိနဝရံ ဓီရ-မတ္ထကာမောသိ စေ တုဝံ”။

Iccādinā antapādayamakāni jānitabbāni.

အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဂါထာခြေအဆုံး၌ ဖြစ်သော ယမိုက်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

31. Evaṃ abhimatayamakena abyapetayamakānamupāyādīni nigamento āha ‘‘abyapeti’’ccādi. Abyapetādiyamakassa visadisavaṇṇehi abyavahitādiyamakassa, abyapetapādādiyamakassa vā eso leso ‘‘sujani’’ccādiko appakodāharaṇanayo nidassito niddiṭṭho. Aññāni yamakānipi imāyeva disāya iminā nayeneva ñeyyāni viññūhi ñātabbāni. Ādo yamakaṃ, ādibhūtaṃ vā yamakaṃ, abyapetañca taṃ ādiyamakañcāti vākyaṃ. Evaṃ dassitena [Pg.56] iminā kamena abyapetadutiyapādādiyamakādayo ñātabbāti adhippāyo.

၃၁. ဤသို့ အလိုရှိအပ်သော ယမိုက်ဖြင့် မခြားသော ယမိုက်တို့၏ နည်းလမ်းအစရှိသည်တို့ကို နိဂုံးချုပ်လျက် “အဗျပေတ” အစရှိသည်ကို ဆိုတော်မူ၏။ အဗျပေတာဒိယမကဿ-မတူသော အက္ခရာတို့ဖြင့် မခြားအပ်သော အစရှိသော ယမိုက်၏၊ သို့မဟုတ် မခြားသော ဂါထာခြေအစ၌ ဖြစ်သော ယမိုက်၏၊ ဧသော-ဤ “သုဇန” အစရှိသော နည်းလမ်းငယ်မျှသော သာဓကဥပမာသည်၊ နိဒဿိတော-ညွှန်ပြအပ်ပြီ။ အခြားသော ယမိုက်တို့ကိုလည်း ဤနည်းလမ်း အစီအရင်ဖြင့်သာလျှင် ပညာရှိတို့သည် သိအပ်ကုန်၏။ ဂါထာ၏ အစ၌ ဖြစ်သော ယမိုက်၊ သို့မဟုတ် အစ၌ ဖြစ်သော ယမိုက်၊ မခြားလည်းမခြား အစ၌လည်းဖြစ်သော ယမိုက်ဟု ဝါကျစပ်အပ်၏။ ဤသို့ ပြသအပ်သော ဤအစဉ်ဖြင့် မခြားသော ဒုတိယဂါထာခြေအစရှိသော ယမိုက်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။

Tattha abyapetadutiyapādādiyamakamevaṃ veditabbaṃ –

ထိုယမိုက်တို့တွင် မခြားသော ဒုတိယဂါထာခြေအစ၌ ဖြစ်သော ယမိုက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏-

Guṇāguṇena saha te, sādhavo’sādhavo janā;

Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te.

ဂုဏာဂုဏေန သဟ တေ၊ သာဓဝေါ’သာဓဝေါ ဇနာ; ဝိဂါဟန္တေ သမံ နာထ၊ စိတ္တံ စိတ္တေ ကထံ နု တေ။

Bho nātha te tuyhaṃ citte sādhavo asādhavo te janā guṇāguṇena sakasakaguṇena aguṇena ca saha samaṃ ekajjhaṃ kathaṃ nu vigāhante, cittaṃ acchariyaṃ sujanadujjanesu samamettā acchariyāti adhippāyo.

အို... ကိုးကွယ်ရာအရှင်... သူတော်ကောင်း ဖြစ်သော သူတော်မဟုတ်သော ထိုလူတို့သည် မိမိတို့၏ ဂုဏ်၊ မဂုဏ်နှင့်တကွ သင်ချစ်သား၏ စိတ်တော်သို့ တူညီစွာ တစ်ပေါင်းတည်း အဘယ်သို့ သက်ဝင်ပါကုန်သနည်း။ စိတ္တံ-အံ့ဩဖွယ် ဖြစ်၏၊ သူတော်ကောင်း ဒုစရိုက်သမားတို့အပေါ်၌ ညီတူညီမျှ မေတ္တာထားတော်မူခြင်းသည် အံ့ဩဖွယ် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

မခြားသော ပထမဒုတိယဂါထာခြေအစ၌ ဖြစ်သော ယမိုက်ကို ဤသို့ ရှုအပ်၏-

Piyena vacasā sabbe, piyena’ppiyabhāṇino;

Pādānate jinokāsi, so dhammo hantu vo’ppīyaṃ.

ပိယေန ဝစသာ သဗ္ဗေ၊ ပိယေန’ပ္ပိယဘာဏิနော; ပါဒါနတေ ဇိနောကာသိ၊ သော ဓမ္မော ဟန္တု ဝေါ’ပ္ပိယံ။

Jino appiyabhāṇinopi sabbe jane piyena yena vacasā pādānate akāsi, so dhammo vo appiyaṃ hantu. Ettha apisaddapariyāyassa pisaddassa gahitattā yatibhaṅgo natthi.

မြတ်စွာဘုရားသည် မချစ်မနှစ်လိုဖွယ် စကားကို ပြောဆိုတတ်သူတို့ အပါအဝင် ခပ်သိမ်းသော သူတို့ကို မည်သည့် ချစ်ဖွယ်သော စကားဖြင့် ခြေတော်ရင်း၌ ဦးညွှတ်စေတော်မူ၏၊ ထိုတရားသည် သင်တို့၏ မချစ်မနှစ်သက်အပ်သော ဘေးရန်ကို ဖျက်ဆီးပါစေသတည်း။ ဤဂါထာ၌ “အပိ” သဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ်ဖြစ်သော “ပိ” သဒ္ဒါကို ယူအပ်သောကြောင့် ယတိပျက်ခြင်း (ယတိဘင်္ဂ) မရှိပေ။

Paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiabyapetabyapetayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ပထမစတုတ္ထနှင့် ဒုတိယတတိယဂါထာခြေအစရှိသော မခြားလည်းမခြား ခြားလည်းခြားသော (အဗျပေတဗျပေတ) ယမိုက်ကို ဤသို့ ရှုအပ်၏-

Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye;

Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yoti.

သ’မလံ သမလံ ကတ္တုံ၊ သုစိရံသုစိ ရံဇယေ; သုစိရံ သုစိရံဂံ တံ၊ သ’မလံ သမလမ္ဘိ ယော။

Ettha ‘‘samalaṃ samalaṃ, suciraṃ sucira’’nti visadisavaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, ‘‘samalaṃ samala’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘kattu’’miti bhinnavaṇṇehi, ‘‘suciraṃ sucira’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘jaye’’ti bhinnavaṇṇehi ca byavahitattā byapetañca hoti. Suciraṃsuci sobhanaraṃsinā uci yutto yo jino saṃ [Pg.57] santiṃ nibbānaṃ samalaṃbhi alabhi, alaṃ accantaṃ atisayena suciraṃgaṃ visuddhadehaṃ taṃ jinaṃ samalaṃ jallikāsaṅkhātena, rāgādikucchitasaṅkhātena vā malena sahitaṃ saṃ attānaṃ alaṃkattuṃ nimmalaṃ katvā sajjetuṃ suciraṃ sucirakālaṃ raṃjaye attani abhiramāpeyya.

ထိုဂါထာ၌ ‘samalaṃ samalaṃ, suciraṃ sucira’ ဟူသော အစုံသည် မတူသော အက္ခရာတို့ဖြင့် ကြားမခြားအပ်သောကြောင့် ‘အဗျပေတ’ ဖြစ်၏၊ ‘samalaṃ samala’ ဟူသော ရှေ့နောက်အစုံကို ‘kattum’ ဟူသော ခြားနားသော အက္ခရာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘suciraṃ sucira’ ဟူသော ရှေ့နောက်အစုံကို ‘jaye’ ဟူသော ခြားနားသော အက္ခရာဖြင့်လည်းကောင်း ကြားခြားအပ်သောကြောင့် ‘ဗျပေတ’ လည်း ဖြစ်၏။ (အနက်ကား) - ကောင်းမြတ်သော ရောင်ခြည်တော်ဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်ကို ရတော်မူပြီ။ လွန်စွာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ကိုယ်တော်ရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ညစ်ကြေးဟု ဆိုအပ်သော သို့မဟုတ် ရာဂစသော ယုတ်ညံ့သော အညစ်အကြေးနှင့်တကွဖြစ်သော မိမိကိုယ်ကို တန်ဆာဆင်ခြင်းငှါ (ကိလေသာညစ်ကြေး ကင်းစင်အောင် ပြုပြင်ဆင်ယင်ရန်) အလွန်ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး မိမိ၌ မွေ့လျော်စေရာ၏။

Pādamajjhayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ပါဒမဇ္ဈယမက (ပါဒ်၏ အလယ်၌ ယမိုက်တူပုံ) ကို ဤသို့ သိအပ်၏ -

Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama;

Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhanti.

စိတ်ကို ဆွဲဆောင်တော်မူတတ်သော အောင်တော်မူမြတ်စွာဘုရား... အကျွန်ုပ်၏ စိတ်၌ဖြစ်သော ကိလေသာအပူမီးကို ပယ်ဖျောက်တော်မူပါ။ ကိုယ်တော်မြတ်သည် ပါရမီတည်းဟူသော သာရအမြိုက်ဆေးဖြင့် ပျိုးထောင်အပ်သော နတ်ဆေးသဖွယ် မဟုတ်ပါလော။

Manohara jina mama cetobhavaṃ klesaṃ santāpaṃ hara apanaya, tvaṃ pāramīsārāmatabhāvitaṃ osadhaṃ dibbosadhaṃ nanu.

စိတ်ကို ဆွဲဆောင်တော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရား... အကျွန်ုပ်၏ စိတ်၌ဖြစ်သော ကိလေသာအပူမီးကို ပယ်ဖျောက်တော်မူပါ။ ကိုယ်တော်မြတ်သည် ပါရမီတည်းဟူသော အနှစ်သာရရှိသော အမြိုက်ဆေးဖြင့် ကောင်းစွာ ဖော်စပ်အပ်သော နတ်ဆေးသဖွယ် မဟုတ်ပါလော။

Pādantayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ပါဒန္တယမက (ပါဒ်၏ အဆုံး၌ ယမိုက်တူပုံ) ကို ဤသို့ သိအပ်၏ -

Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ;

Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvanti.

အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းမြတ်သော အောင်သံဖြင့် မြေပြင်ကို ပြည့်စေတော်မူပြီ။ ပညာရှိသော အို-အချင်း... သင်သည် အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို (မိမိစိတ်၌) ကောင်းစွာ ကြည်ညိုစေလော့။

Yo jinavaro sādhunā jayaddhaninā veneyyajayaghosena mahiṃ āpūrayi, dhīraṃ taṃ jinavaraṃ tuvaṃ sappurisa ce atthakāmo asi, raṃjaya abhiramāpehi. Iminā niddiṭṭhayamakeheva avasesā tatiyapādādiyamakādayo viññeyyā.

အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းမြတ်သော အောင်သံတည်းဟူသော ဝေနေယျတို့၏ အောင်ကြွေးသံဖြင့် မြေပြင်ကို ပြည့်စေတော်မူပြီ။ ပညာရှိသော အို-သူတော်ကောင်း... သင်သည် အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို (မိမိစိတ်၌) မွေ့လျော်စေလော့။ ဤပြသခဲ့ပြီးသော ယမိုက်တို့ဖြင့် ကြွင်းကျန်သော တတိယပါဒယမိုက်စသည်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

32.

၃၂။

Accantabahavo tesaṃ,Bhedā sambhedayoniyo;

Tatthāpi keci sukarā,Keci accantadukkarā.

ထိုယမိုက်တို့၏ ရောနှောစပ်ယှက်ခြင်းကို အကြောင်းခံ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အပြားတို့သည် အလွန်တရာ များပြားကုန်၏။ ထိုအပြားတို့တွင် အချို့သော ယမိုက်တို့သည် ရေးစပ်ရလွယ်ကူကုန်၏။ အချို့ကား အလွန်တရာ ရေးစပ်ရခက်ခဲကုန်၏။

32. Kiṃ pana sākallena na vikappitānīti āha ‘‘accanti’’ccādi. Tesaṃ vikappānaṃ sambhedo saṅkaro missattamuccāraṇappakāro yoni pabhavo yesaṃ te sambhedayoniyo, bhedā pakārā accantabahavo atisayena bahulā yathāvuttanayena sambhavanti, tatthāpi tesu vikappesupi keci vikappā sukhena karīyanti payujjantīti [Pg.58] sukarā, tabbiparīto ca keci vikappā accantadukkarā. Iti dvidhā saṅgayhanti, tesu sukarānaṃ kesañci abhimatayamakānaṃ mukhamattaṃ dassitaṃ. Idāni dukkarānaṃ kesañci mukhamattaṃ na sabbamevaṃ veditabbaṃ.

၃၂. အဘယ်ကြောင့် အလုံးစုံကို အပြားအားဖြင့် မဝေဖန်သနည်းဟူမူ - ‘accanta’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုအပြားတို့၏ ရောနှောခြင်း၊ ရွတ်ဆိုပုံနည်းစနစ်သည် အကြောင်းရင်းရှိကုန်သောကြောင့် ‘သမ္ဘေဒယောနိ’ မည်ကုန်၏။ ထိုသို့သော အပြားတို့သည် အထက်ပါနည်းအတိုင်း အလွန်တရာ များပြားစွာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန်၏။ ထိုသို့ အပြားများပြားသော်လည်း ထိုအပြားတို့တွင် အချို့သောအပြားတို့သည် လွယ်ကူစွာ ပြုလုပ်စပ်ဆိုနိုင်သောကြောင့် ‘သုကရ’ (ပြုလွယ်သောယမိုက်) မည်ကုန်၏။ ယင်း၏ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အချို့သောအပြားတို့သည် အလွန်တရာ ပြုလုပ်စပ်ဆိုရခက်ခဲသောကြောင့် ‘အစ္စန္တဒုက္ကရ’ (အလွန်ပြုရခက်သောယမိုက်) မည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် နှစ်ပါးသော အစုအားဖြင့် သိမ်းကျုံးယူအပ်ကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် လွယ်ကူသော အချို့သော နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ယမိုက်တို့၏ လမ်းစမျှကိုသာ ပြသအပ်ပြီ။ ယခုအခါ ခက်ခဲသော ယမိုက်အချို့တို့၏ လမ်းစမျှကို ပြသအံ့၊ အလုံးစုံကိုကား ဤသို့ မသိအပ်။

Samunnatena te satā,Kathaṃ na te na te siyuṃ;

Yato natenatepi’to,Siyuṃ na te nate subhā.

ပညာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား... မြတ်သော အထက်တန်းကျခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ကိုယ်တော်မြတ်အား ညွတ်ကိုင်းသူတို့သည်လည်းကောင်း၊ မညွတ်ကိုင်းသူတို့သည်လည်းကောင်း ကောင်းမြတ်သော အဆင်းအရောင်နှင့် ပြည့်စုံသူများ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်ဘဲ ရှိကုန်အံ့နည်း။ ထိုကြောင့် ကိုယ်တော်မြတ်အား ညွတ်ကိုင်းသူတို့သည် ကောင်းမြတ်သောအဆင်းရှိသူများ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်ဘဲ ရှိကုန်အံ့နည်း။

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamabyapetabyapetamekarūpaṃ dukkaraṃ.

ဤဂါထာသည် ပါဒ်လေးခုလုံး၏ အလယ်၌ အက္ခရာတူပုံ (ပါဒမဇ္ဈယမက) ဖြစ်ပြီး၊ ‘အဗျပေတဗျပေတ’ လည်းဖြစ်ကာ တစ်မျိုးတည်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ခက်ခဲသော ယမိုက် ဖြစ်သည်။

Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,Tathāsurā bhūri surāparājitā;

Sabhāsu rājāpi tathā surājito,Yathā surājanti surāvinissaṭā.

တန်ဆာဆင်အပ်သော ထိုနတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ များစွာသော နတ်တို့သည် နှိမ်နင်းအပ်သော အသူရာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် သဘင်အစည်းအဝေးတို့၌ ကောင်းစွာ မင်းပြုသောမင်းသည်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ မတင့်တယ်ကုန်။ ကိလေသာညစ်ကြေး ကင်းစင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သာဝကတို့သည် ကောင်းစွာ တင့်တယ်တော်မူကြသကဲ့သို့ တင့်တယ်ခြင်း မရှိကြကုန်။

Idaṃ catukkapādamajjhayamakamekarūpabyapetaṃ.

ဤဂါထာသည် ပါဒ်လေးခုလုံး၏ အလယ်၌ အက္ခရာတူပုံ (ပါဒမဇ္ဈယမက) ဖြစ်ပြီး၊ တစ်မျိုးတည်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ‘ဗျပေတ’ ယမိုက် ဖြစ်သည်။

32. Sabbamidamanuddisitvā lakkhaṇātidesena nigamanaṃ kimatthamiccāsaṅkāyamāha ‘‘accante’’ccādi. Tesaṃ yamakānaṃ sambhedayoniyo pabheduppattikāraṇabhūtā bhedā uccāvacapakārā accantabahavo, tatthāpi tesupi keci yamakā sukarā susādhiyā, keci accantadukkarā atisayena dussādhiyā. Sambhedo yoni yesanti viggaho.

၃၂. ဤအလုံးစုံသော ယမိုက်ကို အကျယ်မညွှန်းဘဲ လက္ခဏာကို အခြားသို့ ကူးစက်စေခြင်းဖြင့် နိဂုံးချုပ်ခြင်းသည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟု သံသယရှိသော် ‘accanta’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုယမိုက်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားသော အပြားအမျိုးမျိုး ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အနိမ့်အမြင့် အမျိုးမျိုးသော အပြားတို့သည် အလွန်တရာ များပြားကုန်၏။ ထိုယမိုက်တို့တွင်လည်း အချို့သော ယမိုက်တို့သည် လွယ်ကူစွာ ပြီးမြောက်နိုင်ကုန်၏။ အချို့ကား အလွန်တရာ ပြီးမြောက်ရန် ခက်ခဲကုန်၏။ ‘Sambhedo yoni yesanti = sambhedayoniyo’ (ထိုယမိုက်တို့၏ ရောနှောခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ရာ အကြောင်းရင်း ရှိကုန်၏) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Iha sukarassa upadisitattā dukkarayamakapavesopāyamattamupadisīyate –

ဤကျမ်း၌ လွယ်ကူသော ယမိုက်ကို ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ခက်ခဲသော ယမိုက်သို့ သက်ဝင်ရန် အကြောင်းဥပါယ်မျှကိုသာ ပြသတော်မူအံ့ -

‘‘Manaṃ manaṃ satthu dadeyya ce yo,Manaṃ manaṃ pīṇayata’ssa satthu;

Manaṃ manaṃ tena dadeyya ce na,Manaṃ manaṃpa’ssa na sādhupujja’’nti.

အကြင်သူသည် ကောင်းမြတ်သော မိမိစိတ်ကို မြတ်စွာဘုရားအား ခဏမျှသော်လည်း လှူဒါန်းငြားအံ့၊ ထိုသူ၏ စိတ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် နှစ်သက်စေတော်မူ၏။ ထိုကြောင့် ထိုသူသည် ကောင်းမြတ်သော မိမိစိတ်ကို မြတ်စွာဘုရားအား မလှူဒါန်းငြားအံ့၊ ထိုသူ၏ စိတ်သည် ခဏမျှသော်လည်း သူတော်ကောင်းတို့ ပူဇော်အပ်သည် မဖြစ်ရာ။

Idaṃ pādacatukkādiyamakamekarūpaṃ abyapetabyapetaṃ.

ဤဂါထာသည် ပါဒ်လေးခုလုံး၏ အစ၌ အက္ခရာတူပုံ (ပါဒါဒိယမက) ဖြစ်ပြီး၊ တစ်မျိုးတည်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ‘အဗျပေတဗျပေတ’ ယမိုက် ဖြစ်သည်။

Yo [Pg.59] puggalo manaṃ attano cittaṃ satthu jinassa manaṃ khaṇamattampi dadeyya ce, satthu munindassa manaṃ cittaṃ assa puggalassa manaṃ cittaṃ pīṇayati sampīṇeti, tena tasmā manaṃ manaṃ cittaṃ cittaṃ dadeyya ce na yadi no dadeyya, assa puggalassa manaṃ cittaṃ manaṃpi muhuttampi sādhupujjaṃ sādhūhi pūjitabbaṃ na bhavati.

အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ စိတ်နှလုံးကို မြတ်စွာဘုရားအား ခဏမျှသော်လည်း လှူဒါန်းငြားအံ့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေတော်မူ၏။ ထိုကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ စိတ်နှလုံးကို မလှူဒါန်းငြားအံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ခဏမျှသော်လည်း သူတော်ကောင်းတို့ ပူဇော်ထိုက်သည် မဖြစ်ပေ။

‘‘Samunnatena te satā,Kathaṃ na te na te siyuṃ;

Yato nate’natepi’to,Siyuṃ na te nate subhā’’ti.

ပညာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား... မြတ်သော အထက်တန်းကျခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ကိုယ်တော်မြတ်အား ညွတ်ကိုင်းသူတို့သည်လည်းကောင်း၊ မညွတ်ကိုင်းသူတို့သည်လည်းကောင်း ကောင်းမြတ်သော အဆင်းအရောင်နှင့် ပြည့်စုံသူများ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်ဘဲ ရှိကုန်အံ့နည်း။ ထိုကြောင့် ကိုယ်တော်မြတ်အား ညွတ်ကိုင်းသူတို့သည် ကောင်းမြတ်သောအဆင်းရှိသူများ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်ဘဲ ရှိကုန်အံ့နည်း။

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamekarūpamabyapetabyapetaṃ.

ဤဂါထာသည် ပါဒ်လေးခုလုံး၏ အလယ်၌ အက္ခရာတူပုံ (ပါဒမဇ္ဈယမက) ဖြစ်ပြီး၊ တစ်မျိုးတည်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ‘အဗျပေတဗျပေတ’ ယမိုက် ဖြစ်သည်။

Yato yena kāraṇena te tuyhaṃ satā sobhanena samunnatena sammā unnatena hetunā natepi avanatepi anatepi anavanatepi te te subhā te te sobhanā na na siyuṃ, bhavanteva, ato tena kāraṇena te subhā te sobhanā nate avanate kathaṃ na siyuṃ, bhavanteva.

အကြင်အကြောင်းကြောင့် ကိုယ်တော်မြတ်အား ကောင်းမြတ်သော၊ မြင့်မြတ်သော အကြောင်းကြောင့် ညွတ်ကိုင်းသူတို့၌လည်းကောင်း၊ မညွတ်ကိုင်းသူတို့၌လည်းကောင်း ထိုထိုကောင်းမြတ်သော အဆင်းရှိသူများ မဖြစ်ဘဲ မရှိကုန်၊ ဖြစ်ကြသည်သာတည်း。 ထိုကြောင့် ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုကောင်းမြတ်သော အဆင်းရှိသူများသည် ညွတ်ကိုင်းသူတို့၌ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်ဘဲ ရှိကုန်အံ့နည်း၊ ဖြစ်ကြသည်သာတည်း။

‘‘Jinaṃ paṇāmonatasajjanaṃ janaṃ,Guṇe nivesentamasajjanaṃ’janaṃ;

Veneyyanette guṇabhājanaṃ janaṃ,Name mamentaṃ khalu sajjanaṃjana’’nti.

ရှိခိုးခြင်းဖြင့် ညွတ်ကိုင်းသော သူတော်ကောင်းရှိသော၊ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို သီလစသော ဂုဏ်တို့၌ တည်စေတော်မူတတ်သော၊ ကိလေသာညစ်ကြေး ကင်းစင်တော်မူသော၊ ဝေနေယျတို့၏ မျက်စိ၌ မျက်စဉ်းကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသော၊ ဂုဏ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်တော်မူသော၊ သူတော်ကောင်းတို့ကို ကောင်းစွာ တင့်တယ်စေတော်မူသော၊ အစဉ်သဖြင့် ငါ့အား ချစ်ခင်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားကို အကျွန်ုပ် ရှိခိုးပါ၏။

Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpamabyapetabyapetayamakaṃ dukkaraṃ.

ဤဂါထာသည် ပါဒ်လေးခုလုံး၏ အဆုံး၌ အက္ခရာတူပုံ (ပါဒန္တယမက) ဖြစ်ပြီး၊ တစ်မျိုးတည်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ‘အဗျပေတဗျပေတ’ ဖြစ်ကာ ခက်ခဲသော ယမိုက် ဖြစ်သည်။

Paṇāmonatasajjanaṃ paṇāmitukāmonatasādhujanavantaṃ janaṃ veneyyajanaṃ asajja pamādamakatvā guṇe sīlādiguṇe nivesentaṃ niyojentaṃ veneyyanette añjanaṃ añjanabhūtaṃ guṇabhājanaṃ guṇānamādhārabhūtaṃ sajjanaṃjanaṃ iminā kāraṇena sādhujanānaṃ añjanabhūtaṃ janaṃ sādhujanaṃ khalu ekantena mamentaṃ mamāyantaṃ naṃ jinaṃ name namāmi.

ရှိခိုးခြင်းငှါ ညွတ်ကိုင်းသော သူတော်ကောင်းရှိသော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို မမေ့မလျော့ဘဲ သီလစသော ဂုဏ်တို့၌ ဆောက်တည်စေတော်မူတတ်သော၊ ဝေနေယျတို့၏ မျက်စိ၌ မျက်စဉ်းနှင့်တူသော၊ ဂုဏ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်တော်မူသော၊ ဤအကြောင်းကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ မျက်စဉ်းကဲ့သို့သော သူတော်ကောင်းကို ကောင်းစွာ တင့်တယ်စေတော်မူသော၊ စင်စစ်အားဖြင့် ငါ့ကို ချစ်ခင်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားကို အကျွန်ုပ် ရှိခိုးပါ၏။

‘‘Sābhāsu [Pg.60] sābhā bhuvane jinassa,Sābhāya sā bhāsatiyeva jātu;

Sābhāya sā bhāti na ce kathaṃ na,Sābhā sasābhānamaticca bhātī’’ti.

ဤသတ္တလောက၌ ထင်ရှားရှိသော အရောင်တို့တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ကောင်းမြတ်သော အရောင်တော်သည် ထိုအရောင်ထက် လွန်ကဲ၍ ကောင်းစွာ လင်းလက်တောက်ပသည်သာတည်း။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ အရောင်တော်သည် အခြားရှိသော အရောင်ထက် လွန်ကဲ၍ မတင့်တယ်ဟု ဆိုအံ့၊ ကောင်းမြတ်သော အရောင်ရှိကြကုန်သော ဗြဟ္မာစသည်တို့၏ ကောင်းမြတ်သော အရောင်ကို လွန်မြောက်၍ အဘယ်ကြောင့် မတင့်တယ်ဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ တင့်တယ်သည်သာတည်း။

Idaṃ pādacatukkādiyamakekarūpabyapetaṃ.

ဤဂါထာသည် ပါဒ်လေးခုလုံး၏ အစ၌ အက္ခရာတူပုံ (ပါဒါဒိယမက) ဖြစ်ပြီး၊ တစ်မျိုးတည်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ‘ဗျပေတ’ ယမိုက် ဖြစ်သည်။

Bhuvane sattaloke sābhāsu vijjamānābhāsu jinassa sābhā sobhanā ābhā sābhāya vijjamānāya, sobhanāya vā ābhāya ābhāto jātu ekantena bhāsatiyeva dippateva, sā jinābhā sābhāya vijjamānābhāto adhikā hutvā ce na bhāti yadi na bhāsati, sasābhānaṃ vijjamānasobhanābhānaṃ brahmādīnaṃ sābhā sobhanābhāyo aticca atikkamma kathaṃ na bhāti, bhāsatiyeva.

သတ္တလောက၌ ထင်ရှားရှိသော အရောင်တို့တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ကောင်းမြတ်သော အရောင်တော်သည် ကောင်းမြတ်သော အခြားအရောင်ထက် လွန်ကဲ၍ ဧကန်မုချ ကောင်းစွာ လင်းလက်တောက်ပသည်သာတည်း။ ထိုဘုရားရှင်၏ အရောင်တော်သည် ထင်ရှားရှိသော အရောင်ထက် သာလွန်၍ မတင့်တယ်ငြားအံ့၊ ကောင်းမြတ်သော အရောင်ရှိကြကုန်သော ဗြဟ္မာစသည်တို့၏ ကောင်းမြတ်သော အရောင်တို့ကို လွန်မြောက်၍ အဘယ်ကြောင့် မတင့်တယ်ဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ တင့်တယ်တောက်ပသည်သာတည်း။

‘‘Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,Tathāsurā bhūri surāparājitā;

Sabhāsu rājāpi tathā surājito,Yathā surājanti surāvinissaṭā’’ti.

တန်ဆာဆင်အပ်သော ထိုနတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ များစွာသော နတ်တို့သည် နှိမ်နင်းအပ်သော အသူရာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် သဘင်အစည်းအဝေးတို့၌ ကောင်းစွာ မင်းပြုသောမင်းသည်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ မတင့်တယ်ကုန်။ ကိလေသာညစ်ကြေး ကင်းစင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သာဝကတို့သည် ကောင်းစွာ တင့်တယ်တော်မူကြသကဲ့သို့ တင့်တယ်ခြင်း မရှိကြကုန်။

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakekarūpabyapetaṃ.

ဤဂါထာသည် ပါဒ်လေးခုလုံး၏ အလယ်၌ အက္ခရာတူပုံ (ပါဒမဇ္ဈယမက) ဖြစ်ပြီး၊ တစ်မျိုးတည်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ‘ဗျပေတ’ ယမိုက် ဖြစ်သည်။

Surāvinissaṭā surāpānato apagatā janā yathā surājanti, tathā vibhūsitā visesena alaṅkatā tepi surā te devā api na bhāsurā sobhamānā na honti, tathā evaṃ surāparājitā surāpānahetu parājitabhāvaṃ pattā bhūri asurā bahavo vepacittiādayo asurāpi na bhāsurā na sobhanti, tathā evaṃ surājito suṭṭhu alaṅkato rājāpi sabhāsu na bhāsuro.

သေရည်သောက်ခြင်းမှ ကင်းဝေးကုန်သော လူတို့သည် တင့်တယ်စိုပြည်ကြကုန်သကဲ့သို့၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်ကုန်သော်လည်း ထိုနတ် (သုရ) တို့သည် တင့်တယ်ခြင်း မရှိကြကုန်၊ ထို့အတူ သေရည်သောက်ခြင်းကြောင့် ရှုံးနိမ့်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်သော ဝေပစိတ္တိအစရှိသော များစွာသော အသူရာတို့သည်လည်း တင့်တယ်ခြင်း မရှိကြကုန်၊ ထို့အတူ ကောင်းစွာ တန်ဆာဆင်အပ်သော မင်းသည်လည်း ပရိသတ်အလယ်၌ တင့်တယ်ခြင်း မရှိပေ။

‘‘Jināṇattiyaṃ [Pg.61] yo’hitāsā sitāsā,Avassaṃva te hontya’tāsā hatāsā;

Ato sabbapāpe satāsā vatāsā,Karonteva santissitā sāmitāsā’’ti.

‘‘Jināṇattiyaṃ yo’hitāsā sitāsā,Avassaṃva te hontya’tāsā hatāsā;Ato sabbapāpe satāsā vatāsā,Karonteva santissitā sāmitāsā’’ti.

Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpabyapetaṃ.

ဤဂါထာသည် ဂါထာလေးပါဒလုံး၌ တူညီသော အက္ခရာတို့ဖြင့် ဖွဲ့ဆိုအပ်သော်လည်း တစ်ခုတည်းသော ရုပ်ဖြင့် မဟုတ်ဘဲ ကွဲပြားသော ရုပ်ရှိသော (ဧကရူပဗျပေတ) ယမိုက် ဖြစ်သည်။

Ye sappurisā jināṇattiyaṃ buddhassa vinayapaññattisaṅkhātāṇattiyaṃ ohitāsā avītikkamavasena patiṭṭhitaāsā honti sitāsā parisuddhāsā, te sādhavo hatāsā anukkamena hatataṇhā avassaṃva ekanteneva atāsā bhayarahitā yato honti, ato tasmā sabbapāpe sabbākusale satāsā bhayasahitā vatāsāva niravajjavatābhilāsavanto sādhujanā santissitā santinissitāyo sāmitāsā sāmibhāvāsāyo karonteva.

အကြင်သူတော်ကောင်းတို့သည် အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမ ဝိနည်းပညတ်တော်ဟု ဆိုအပ်သော အမိန့်တော်၌ မကျူးလွန်ခြင်းဖြင့် တည်သော မျှော်လင့်ခြင်း (အာသာ) ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ စင်ကြယ်သော မျှော်လင့်ခြင်း ရှိကြကုန်၏၊ ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် အစဉ်သဖြင့် သတ်အပ်သော တဏှာရှိကြသဖြင့် ဧကန်မုချ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကင်းရာသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့၌ ဘေးနှင့်တကွ ဖြစ်ကြကုန်သော၊ အပြစ်မရှိသော ဝတ်ကို တောင့်တခြင်းရှိကြကုန်သော၊ ငြိမ်းချမ်းခြင်းကို မှီဝဲကြကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့သည် အရှင်အဖြစ်ကို တောင့်တခြင်းတို့ကို ပြုကြကုန်သည်သာတည်း။

33.

၃၃။

Yamakaṃ taṃ paheḷī ca, nekantamadhurāni’ti;

Upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā.

‘‘ထိုယမိုက်နှင့် ပဟေဠိတို့သည် အစဉ်သဖြင့် သာယာနာပျော်ဖွယ် မရှိကြကုန်၊ တပည့်တို့၏ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း ဘေးကို စိုးရိမ်သဖြင့် ငါသည် ယင်းအားလုံးတို့ကို ချန်လှပ် (လျစ်လျူရှု) ခဲ့၏။’’

33. Nanu yamakaṃ nāma kavīnaṃ sāmatthiyavisesasūcakanti tattha taṃ sopayogaṃ, paheḷikā ca sopayogā kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānamantane parabyāmohane ca, tasmā tattha kathamupekkhā bhavatoti āha ‘‘yamaka’’ntiādi. Taṃ yathāvuttaṃ yamakañca sukaradukkarappabhedaṃ. Paheḷikā pana pubbācariyehi soḷasa niddiṭṭhā samāgatāvañcitādikā. Tatthidaṃ lakkhaṇaṃ –

၃၃. စင်စစ် ယမိုက်မည်သည် ကဗျာဆရာတို့၏ ထူးခြားသော စွမ်းရည်ကို ပြသတတ်သဖြင့် ထိုယမိုက်သည် အသုံးဝင်သည် မဟုတ်ပါလော၊ ပဟေဠိသည်လည်း ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲတို့၌လည်းကောင်း၊ လျှို့ဝှက်သော အရပ်၌ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးရာ၌လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို မိန်းမောတွေဝေစေရာ၌လည်းကောင်း အသုံးဝင်သည် မဟုတ်ပါလော၊ ထို့ကြောင့် ထိုအရာ၌ အဘယ်ကြောင့် ချန်လှပ်ရသနည်းဟူမူ - 'yamaka' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ယမိုက်သည်လည်းကောင်း၊ လွယ်ကူ ခက်ခဲသော အပြားရှိ၏။ ရှေးဆရာတို့သည် သမာဂတ၊ ဝဉ္စိတ အစရှိသည်ဖြင့် ပဟေဠိ တစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုးတို့ကို ပြသတော်မူခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုတွင် ဤသည်ကား လက္ခဏာဖြစ်သည် -

Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā;

Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā.

ပုဒ်ချင်းစပ်ခြင်းဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သော အနက်ရှိသော ပဟေဠိသည် 'သမာဂတ' ပဟေဠိ မည်၏။ အခြားအနက်၌ ရူးဠှီအားဖြင့် ထင်ရှားသော ပုဒ်ဖြင့် လှည့်ဖြားခြင်း ရှိရာဖြစ်သော ပဟေဠိသည် 'ဝဉ္စိတ' ပဟေဠိ မည်၏။

Ukkantātibyavahita-ppayogā [Pg.62] mohakārinī;

Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali.

အလွန်အမင်း ဝေးကွာသော အသုံးအနှုန်းကို သုံးစွဲသဖြင့် တွေဝေခြင်းကို ပြုတတ်သော ပဟေဠိသည် 'ဥက္ကန္တ' ပဟေဠိ မည်၏။ အကြင်ပဟေဠိ၏ ပုဒ်အစဉ်သည် သိနိုင်ခဲသော အနက်ရှိ၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'ပမုဿိတ' ပဟေဠိ မည်၏။

Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā;

Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi.

တူညီသော ရူပရှိ၍ အဓိကမဟုတ်သော အနက်ကို တင်စားသော ပုဒ်ရှိသော ပဟေဠိသည် 'သမာနရူပ' ပဟေဠိ မည်၏။ ပစ္စည်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ခက်ခဲစွာ ဖြစ်စေအပ်သော အသံရှိသော ပဟေဠိသည် 'ဖရုသ' ပဟေဠိ မည်၏။

Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ;

Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā.

အကြင်ပဟေဠိ၌ အရေအတွက်သည် တွေဝေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'သင်္ချာတ' ပဟေဠိ မည်၏။ အကြင်ပဟေဠိ၌ ဝါကျ၏ အနက်သည် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ထင်ရှား၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'ပကပ္ပိတ' ပဟေဠိ မည်၏။

Sā nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā;

Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto.

အကြင်ပဟေဠိ၏ အမည်၌ ထူးခြားသော အနက်ကို ကြံစည်ရ၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'နာမန္တရိက' ပဟေဠိ မည်၏။ တူညီသော အနက်ရှိသော အသံကို ကြားရခြင်း အကြောင်းကြောင့် အခြားအနက်၌ တည်သော ပဟေဠိသည် 'နိဘူတ' ပဟေဠိ မည်၏။

Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā;

Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ.

အလိုရှိအပ်သော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ဖြင့် ပြီးစေအပ်သော ပဟေဠိသည် 'သမာနသဒ္ဒ' ပဟေဠိ မည်၏။ ကောင်းစွာ ဖော်ပြအပ်သော အနက်ရှိသော်လည်း တွေဝေခြင်းကြောင့်သာလျှင် 'သမ္မူဠှ' ပဟေဠိ မည်၏။

Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī;

Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā.

အကြင်ပဟေဠိ၌ ဆက်စပ်မှု များပြားခြင်းကြောင့် အမည်ကို ဖုံးကွယ်အပ်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'ပါရိဟာရိက' ပဟေဠိ မည်၏။ အမှီပြုရာကို ဖုံးကွယ်သဖြင့် ဗျည်းတို့၏ တည်ရာကို ဖုံးကွယ်အပ်သော ပဟေဠိသည် 'ဧကစ္ဆန္န' ပဟေဠိ မည်၏။

Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā;

Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti.

နှစ်ပါးလုံးကို ဖုံးကွယ်အပ်သော ပဟေဠိသည် 'ဥဘယစ္ဆန္န' ပဟေဠိ မည်၏။ အကြင်ပဟေဠိ၌ အထူးထူးသော လက္ခဏာတို့ ရောနှောခြင်းရှိ၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'သင်္ကိဏ္ဏ' ပဟေဠိ မည်၏။

Dosattepi cesaṃ sabbesaṃ ukkantādīsu dosabhāve nāropitabbā. Esā hi ‘‘bahuguṇe paṇamati’’ccādinā vākyasaṃkiṇṇanāmena na vuttā, pakappitā ca saṃsayadosaparihārena ‘‘yāte dutiyaṃ nilaya’’nti ādinā niddiṭṭhā.

ဤသို့ အလုံးစုံသော ဥက္ကန္တအစရှိသည်တို့၌ အပြစ်ရှိသော်လည်း အပြစ်ဟု မယူဆအပ်ပေ။ ဤပဟေဠိကို 'bahuguṇe paṇamati' စသည်ဖြင့် ဝါကျရှုပ်ထွေးခြင်းဟူသော အမည်ဖြင့် မဆိုအပ်၊ 'yāte dutiyaṃ nilayaṃ' စသည်ဖြင့် သံသယအပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းအားဖြင့် 'ပကပ္ပိတ' ပဟေဠိဟု ဖော်ပြအပ်သည်။

‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī sati;

Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhanī’’ti.

‘‘အို ကိုးကွယ်ရာအရှင်... ဘေးအန္တရာယ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်တတ်၍ ပြန့်ပြောကျယ်ဝန်းလှသော၊ များစွာသော အကျိုးကျေးဇူးကို ပြီးစေတတ်သော အရှင်မြတ်၏ ကြီးမြတ်လှသော အမိန့်တော် (အာဏာစက်) သည် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး အောင်မြင်ပါစေသတည်း။’’

Ayaṃ samāgatā.

ဤသည်ကား သမာဂတပဟေဠိ ဖြစ်သည်။

‘‘Bhaddamevo’paseveyya, [Pg.63] vidhūtamadakibbisaṃ;

Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevina’’nti.

‘‘ယစ်မူးခြင်း ကိလေသာညစ်ကြေးကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော၊ ဘေးကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ပြည်သို့ ရောက်စေတတ်သော ကောင်းမြတ်သော တရားကိုသာလျှင် မှီဝဲရာ၏။ ထိုသူသည် မိမိကိုယ်ကို ဆုံးမလျက် မြတ်သောတရားကို ဆည်းကပ်သူ ဖြစ်၏။’’

Ayaṃ vañcitā.

ဤသည်ကား ဝဉ္စိတပဟေဠိ ဖြစ်သည်။

Pamussitādayo tu lakkhaṇānusārena, tatthodāharaṇānusārena ca veditabbā.

ပမုဿိတ အစရှိသော ပဟေဠိတို့ကိုမူကား လက္ခဏာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုထိုဥပမာပုံစံတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်ကုန်၏။

Evaṃ pubbācariyehi parikappitā paheḷikā ceti etāni sabbāni ekantena niyamena na madhurāni attharasassa vā saddarasassa vā kassaci abhāvena assāditabbāni na hontīti iminā kāraṇena sissānamuppanno khedoyeva bhayaṃ tato tesaṃ khedato vā uppannabhayato mayā upekkhiyantīti sambandhanīyaṃ.

ဤသို့လျှင် ရှေးဆရာတို့ ကြံဆအပ်သော ပဟေဠိတို့သည်လည်းကောင်း၊ ယင်းအားလုံးတို့သည် ဧကန်မုချ သာယာနာပျော်ဖွယ် မရှိကြကုန်၊ အနက်အရသာ သို့မဟုတ် သဒ္ဒအရသာ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိသဖြင့် ခံစားအပ်သည် မဟုတ်ကြကုန်ဟူသော ဤအကြောင်းကြောင့် တပည့်တို့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းသည်သာလျှင် စိုးရိမ်စရာဖြစ်၍၊ ထိုသူတို့၏ ပင်ပန်းခြင်း သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဘေးကြောင့် ငါသည် ယင်းတို့ကို ချန်လှပ် (လျစ်လျူရှု) ခဲ့၏ဟု စပ်စပ်၍ ကြည့်အပ်၏။

33. Evaṃ sukaradukkaravasena duvidhattaṃ vatvā kavīnaṃ sāmatthiyappakāsane sappayojanayamakānañca, kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānasammantane parabyāmohane cāti imesu sappayojanānañca paheḷikānamavacane kāraṇaṃ niddisati ‘‘yamaka’’miccādinā. Taṃ yamakaṃ yathāvuttaṃ sukaradukkarādibhedaṃ yamakajātañca paheḷi ca pubbācariyehi niddiṭṭhā samāgabhādikā paheḷikā ca iti imāni sabbāni ekantamadhurāni na iti assādetabbassa attharasassa, saddarasassa vā niyamato abhāvā ekantena amadhurāni, iti iminā kāraṇena ca sissakhedabhayā sissānaṃ asahanasaṅkhātāya asahanena jātāya vā bhītiyā ca mayā upekkhīyanti. Sissānaṃ khedoyeva bhayaṃ, sissakhedato uppannaṃ vā bhayaṃ, tatoti viggaho.

၃၃. ဤသို့လျှင် လွယ်ကူခြင်း ခက်ခဲခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိသည်ကို မိန့်ဆို၍ ကဗျာဆရာတို့၏ စွမ်းရည်ကို ပြသရာ၌ အသုံးဝင်သော ယမိုက်တို့၏လည်းကောင်း၊ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲတို့၌လည်းကောင်း၊ ကျဉ်းမြောင်းသောအရပ်၌ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးရာ၌လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို မိန်းမောတွေဝေစေရာ၌လည်းကောင်း အသုံးဝင်သော ပဟေဠိတို့ကို မပြဆိုခြင်း၏ အကြောင်းကို 'yamaka' စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော လွယ်ကူခက်ခဲသော အပြားရှိသော ယမိုက်အပေါင်းသည်လည်းကောင်း၊ ရှေးဆရာတို့ ပြသအပ်သော သမာဂတ အစရှိသော ပဟေဠိသည်လည်းကောင်း ဤအားလုံးတို့သည် ဧကန်မုချ သာယာဖွယ် မရှိကြကုန်၊ ခံစားထိုက်သော အနက်အရသာ သို့မဟုတ် သဒ္ဒအရသာတို့ စည်းကမ်းတကျ မရှိခြင်းကြောင့် ဧကန်မုချ မသာယာအပ်ကုန်၊ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'sissakhedabhayā' တပည့်တို့၏ မခံနိုင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မခံနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ငါသည် ချန်လှပ် (လျစ်လျူရှု) ခဲ့၏။ တပည့်တို့၏ ပင်ပန်းခြင်းသည်သာလျှင် ဘေးဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် တပည့်တို့၏ ပင်ပန်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဘေးဖြစ်၏၊ ထိုကြောင့်ဟု ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။

Ettha paheḷikā evaṃ daṭṭhabbā –

ဤအရာ၌ ပဟေဠိတို့ကို ဤသို့ သိအပ်ကုန်၏ -

Samāgatā ca vañcitu-kkantā pamussitāpi ca;

Samānarūpā pharusā, saṅkhyātā ca pakappitā.

သမာဂတပဟေဠိ၊ ဝဉ္စိတပဟေဠိ၊ ဥက္ကန္တပဟေဠိ၊ ပမုဿိတပဟေဠိ၊ သမာနရူပပဟေဠိ၊ ဖရုသပဟေဠိ၊ သင်္ချာတပဟေဠိ၊ ပကပ္ပိတပဟေဠိ။

Athopi [Pg.64] nāmantarikā, nibhūtā ca paheḷikā;

Atho samānasaddā ca, sammuḷhā pārihārikī;

Ekacchannobhayacchannā, saṃkiṇṇāti ca soḷasāti.

ထို့ပြင် နာမန္တရိကပဟေဠိ၊ နိဘူတပဟေဠိ၊ သမာနသဒ္ဒပဟေဠိ၊ သမ္မူဠှပဟေဠိ၊ ပါရိဟာရိကပဟေဠိ၊ ဧကစ္ဆန္နပဟေဠိ၊ ဥဘယစ္ဆန္နပဟေဠိ၊ သင်္ကိဏ္ဏပဟေဠိ ဟု တစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုး ဖြစ်ကုန်၏။

Tatridaṃ lakkhaṇaṃ –

ထိုတွင် ဤသည်ကား လက္ခဏာဖြစ်သည် -

Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā;

Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā.

ပုဒ်ချင်းစပ်ခြင်းဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သော အနက်ရှိသော ပဟေဠိသည် 'သမာဂတ' ပဟေဠိ မည်၏။ အခြားအနက်၌ ရူးဠှီအားဖြင့် ထင်ရှားသော ပုဒ်ဖြင့် လှည့်ဖြားခြင်း ရှိရာဖြစ်သော ပဟေဠိသည် 'ဝဉ္စိတ' ပဟေဠိ မည်၏။

Ukkantātibyavahita-ppayogā mohakārinī;

Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali.

အလွန်အမင်း ဝေးကွာသော အသုံးအနှုန်းကို သုံးစွဲသဖြင့် တွေဝေခြင်းကို ပြုတတ်သော ပဟေဠိသည် 'ဥက္ကန္တ' ပဟေဠိ မည်၏။ အကြင်ပဟေဠိ၏ ပုဒ်အစဉ်သည် သိနိုင်ခဲသော အနက်ရှိ၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'ပမုဿိတ' ပဟေဠိ မည်၏။

Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā;

Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi.

တူညီသော ရူပရှိ၍ အဓိကမဟုတ်သော အနက်ကို တင်စားသော ပုဒ်ရှိသော ပဟေဠိသည် 'သမာနရူပ' ပဟေဠိ မည်၏။ ပစ္စည်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ခက်ခဲစွာ ဖြစ်စေအပ်သော အသံရှိသော ပဟေဠိသည် 'ဖရုသ' ပဟေဠိ မည်၏။

Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ;

Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā.

အကြင်ပဟေဠိ၌ အရေအတွက်သည် တွေဝေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'သင်္ချာတ' ပဟေဠိ မည်၏။ အကြင်ပဟေဠိ၌ ဝါကျ၏ အနက်သည် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ထင်ရှား၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'ပကပ္ပိတ' ပဟေဠိ မည်၏။

Sā nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā;

Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto.

အကြင်ပဟေဠိ၏ အမည်၌ ထူးခြားသော အနက်ကို ကြံစည်ရ၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'နာမန္တရိက' ပဟေဠိ မည်၏။ တူညီသော အနက်ရှိသော အသံကို ကြားရခြင်း အကြောင်းကြောင့် အခြားအနက်၌ တည်သော ပဟေဠိသည် 'နိဘူတ' ပဟေဠိ မည်၏။

Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā;

Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ.

အလိုရှိအပ်သော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ဖြင့် ပြီးစေအပ်သော ပဟေဠိသည် 'သမာနသဒ္ဒ' ပဟေဠိ မည်၏။ ကောင်းစွာ ဖော်ပြအပ်သော အနက်ရှိသော်လည်း တွေဝေခြင်းကြောင့်သာလျှင် 'သမ္မူဠှ' ပဟေဠိ မည်၏။

Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī;

Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā.

အကြင်ပဟေဠိ၌ ဆက်စပ်မှု များပြားခြင်းကြောင့် အမည်ကို ဖုံးကွယ်အပ်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'ပါရိဟာရိက' ပဟေဠိ မည်၏။ အမှီပြုရာကို ဖုံးကွယ်သဖြင့် ဗျည်းတို့၏ တည်ရာကို ဖုံးကွယ်အပ်သော ပဟေဠိသည် 'ဧကစ္ဆန္န' ပဟေဠိ မည်၏။

Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā;

Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti.

နှစ်ပါးလုံးကို ဖုံးကွယ်အပ်သော ပဟေဠိသည် 'ဥဘယစ္ဆန္န' ပဟေဠိ မည်၏။ အကြင်ပဟေဠိ၌ အထူးထူးသော လက္ခဏာတို့ ရောနှောခြင်းရှိ၏၊ ထိုပဟေဠိသည် 'သင်္ကိဏ္ဏ' ပဟေဠိ မည်၏။

Ayaṃ panettha attho – padasandhinā padānaṃ sandhānato guḷhatthā apākaṭatthā samāgatā nāma siyā. Guḷhatthāti pasiddhānuvādena apasiddhā samāgatā vidhīyate. Ito parampi anuvādānuvādyabhāvo evaṃ veditabbo. Yattha paheḷikāyaṃ aññattha ruḷhena saddena aññasmiṃ atthe pasiddhena ruḷhisaddena vañcanā vañcitā nāma siyā.

ဤ၌ ဤသည်ကား အနက်တည်း။ ပုဒ်ချင်းစပ်ခြင်း (ပုဒ်သန္ဓိ) ဖြင့် ပုဒ်တို့ကို စပ်စပ်မိမိ ဆက်စပ်ထားခြင်းကြောင့် ကွယ်ဝှက်သော အနက်ရှိသော (မထင်ရှားသော အနက်ရှိသော) ပဟေဠိသည် ‘သမာဂတာ’ မည်၏။ ‘ကွယ်ဝှက်သော အနက်ရှိသော’ ဟူ၍ ထင်ရှားသော စကားဖြင့် ထပ်ဆင့်ဆိုခြင်းဖြင့် မထင်ရှားသော သမာဂတာ ပဟေဠိကို ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏။ ဤမှနောင်၌လည်း ထပ်ဆင့်ဆိုအပ်သော အရာနှင့် ထပ်ဆင့်ဆိုခြင်းခံရသောအရာ (အနုဝါဒနှင့် အနုဝါဒျ) တို့၏အဖြစ်ကို ဤနည်းတူ သိအပ်၏။ အကြင်ပဟေဠိ၌ အခြားတစ်ပါးသော အနက်၌ ထင်ရှားလှသော ရူဠှီသဒ္ဒါဖြင့် လှည့်ပတ်ခြင်းရှိသော် ထိုပဟေဠိသည် ‘ဝဉ္စိတာ’ မည်၏။

Atibyavahitappayogā [Pg.65] atisayena antaritapayujjamānapadayuttā tatoyeva mohakārinī sammohakārikā paheḷikā ukkantā nāma. Yassā paheḷikāya padāvali padapanti dubbodhatthā duranubodhābhidheyyā, sā pamussitā nāma.

အလွန်အမင်း ခြားနားလျက် သုံးစွဲအပ်သော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်သဖြင့် ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင်လျှင် တွေဝေခြင်းကို ပြုတတ်သော (မိန်းမောတွေဝေစေတတ်သော) ပဟေဠိသည် ‘ဥက္ကန္တာ’ မည်၏။ အကြင်ပဟေဠိ၏ ပုဒ်အစဉ်သည် ခက်ခဲစွာ နားလည်အပ်သော အနက်ရှိ၏၊ ထိုပဟေဠိသည် ‘ပမုဿိတာ’ မည်၏။

Amukhyatthāropāhitapadā appadhānatthe mukhyatthapakāsakasaddānaṃ kiñci sadhammaṃ nissāya āropanato upaṭṭhitapadayuttā samānarūpā nāma siyā. Paccayādīhi paccayādesādīhi kathañcipi yena kenaci pakārena jātasaddā nipphannasaddā pharusā nāma.

အဓိကမဟုတ်သော အနက်၌ အဓိကအနက်ကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါတို့ကို တစ်စုံတစ်ခုသော တူညီသောသဘောကို အမှီပြု၍ တင်စားကာ သုံးစွဲအပ်သော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော ပဟေဠိသည် ‘သမာနရူပါ’ မည်၏။ ပစ္စည်း၊ အာဒေသ စသည်တို့ဖြင့် တစ်စုံတစ်ရာသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ခက်ခဲစွာ ပြီးမြောက်သော သဒ္ဒါရှိသော ပဟေဠိသည် ‘ဖရုသာ’ မည်၏။

Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ saṅkhyānaṃ gaṇanaṃ vuttamapi byāmohakāraṇaṃ hoti, sā paheḷikā saṅkhyātā nāma siyā. Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ vākyattho samudāyattho aññathā aññena pakārena ābhāsate viññāyate, sā pakappitā nāma.

အကြင်ပဟေဠိ၌ အရေအတွက် သင်္ချာကို ပြောဆိုအပ်သော်လည်း တွေဝေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် ‘သင်္ချာတာ’ မည်၏။ အကြင်ပဟေဠိ၌ ဝါကျ၏ အစုအပုံအနက်သည် တစ်မျိုးတစ်ဖုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားသိမြင်ရ၏၊ ထိုပဟေဠိသည် ‘ပကပ္ပိတာ’ မည်၏။

Yassā paheḷikāya nāme payuttābhidhāne nānatthakappanā vividhābhidheyyakappanā sambhavati, sā paheḷikā nāmantarikā nāma. Tulyatthasutihetuto samānatthasaddānaṃ payogahetuyā avaṭṭhitaññatthā patiṭṭhitaaññatthā hoti, sā nibhūtā nāma.

အကြင်ပဟေဠိ၏ သုံးစွဲအပ်သော အမည်သဒ္ဒါ၌ အနက်အမျိုးမျိုး ကြံဆနိုင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် ‘နာမန္တရိကာ’ မည်၏။ အနက်တူသော သဒ္ဒါတို့ကို သုံးစွဲခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် တစ်ပါးသော အနက်၌ စွဲမြဲစွာတည်ရှိ၏၊ ထိုပဟေဠိသည် ‘နိဘူတာ’ မည်၏။

Yā paheḷikā iṭṭhasaddapariyāyasādhitā icchitatthasaddassa vevacanehi nipphāditā hoti, sā samānasaddā nāma. Sādhukaṃ niddiṭṭhatthāpi dassitaatthayuttāpiyā mūḷhatāyeva sammohabhāvatthaṃ eva bhavati, sā sammuḷhā nāma.

အကြင်ပဟေဠိသည် အလိုရှိအပ်သော သဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်ဝေဝုစ်တို့ဖြင့် ပြီးမြောက်စေအပ်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် ‘သမာနသဒ္ဒါ’ မည်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကောင်းစွာ ပြသထားသော်လည်း တွေဝေသော သဘောရှိခြင်းကြောင့် မိန်းမောတွေဝေခြင်းအလို့ငှာသာ ဖြစ်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် ‘သမ္မူဠှာ’ မည်၏။

Yassā paheḷikāya viracane nāmaṃ dassiyamānaṃ nāmaṃ sambandhabāhulyā sambandhassa bahulabhāvato bhavati, sā pārihārikī nāma. Yassā ādheyyaṃ byañja abhibyañjiya pakāsetvā [Pg.66] nissayagopanā ādhāragutti bhavati, sā ekacchannā nāma.

အကြင်ပဟေဠိကို စီကုံးရာ၌ ပြသအပ်သော အမည်သည် ဆက်စပ်မှုများပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် ‘ပါရိဟာရိကီ’ မည်၏။ အကြင်ပဟေဠိ၌ တင်ရှိအပ်သော အရာ (အာဓေယျ) ကို ထင်ရှားစွာပြသ၍ မှီရာတည်ရာ (အာဓာရ) ကို ဝှက်ကွယ်ထားခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် ‘ဧကဆန္နာ’ မည်၏။

Yassā payoge ubhayagopanā ubhinnamādhārādheyyānaṃ gopanā bhavati, sā ubhayacchannā nāma. Yassā nānālakkhaṇasaṅkaro samāgatādinānāvidhalakkhaṇānaṃ saṅkaro hoti, sā saṃkiṇṇā nāma siyā.

အကြင်ပဟေဠိ၏ သုံးစွဲရာ၌ မှီရာအာဓာရနှင့် တင်ရှိအပ်သော အာဓေယျ နှစ်မျိုးလုံးကို ဝှက်ကွယ်ထားခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် ‘ဥဘယဆန္နာ’ မည်၏။ အကြင်ပဟေဠိ၌ သမာဂတာ စသော များပြားလှစွာသော လက္ခဏာတို့ ရောနှောရှုပ်ထွေးခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုပဟေဠိသည် ‘သံကိဏ္ဏာ’ မည်၏။

Idāni samāgatādīnaṃ lakkhiyaṃ kamena evaṃ ñātabbaṃ –

ယခုအခါ သမာဂတာ စသည်တို့၏ သာဓက (လက္ခိယ) ကို အစဉ်အတိုင်း ဤသို့ သိအပ်၏ -

‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī satī;

Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhinī’’ti.

“အရှင်မြတ်... အရှင်၏ စတင်ရာမှစ၍ နိမ့်ရာသို့ စီးဆင်းပြန့်ပွားသော (မြစ်ကြီးကဲ့သို့သော) အရှင်မြတ်၏ အစွမ်းအာဏာတော်သည် ညွတ်ကိုင်းသော သူတို့၌ ပြန့်ကျယ်ပွားများလျက် များစွာသော အကျိုးထူးကို ပြီးစေတတ်သည်ဖြစ်၍ အဓွန့်ရှည်စွာ အောင်မြင်တော်မူပါစေသတည်း။”

Ayaṃ samāgatā.

ဤသည်ကား သမာဂတာ ပဟေဠိတည်း။

Nātha tava pabhavato paṭṭhāya natavittiṇṇā oṇatavasena patthaṭā, evaṃ sati nadī viya dissati. Pabhava pakaṭṭhatta sobhāvanta. Bho nātha tava tuyhaṃ mahatī satī mahantī samānā āṇā ānatavittiṇṇā attani natesu janesu patthaṭā pahutaphalasādhinī bahulatthanipphādanī cirāya cirakālaṃ jayataṃ ukkaṃsabhāvena pavattatu. Ettha pabhavaānataitisandhinā attho guḷho.

အရှင်မြတ်... အရှင်၏ စတင်ရာမှစ၍ နိမ့်ရာသို့ စီးဆင်းပြန့်ပွားသော (ဤသို့ဖြစ်သော် မြစ်နှင့်တူ၏)။ ပဘဝ-ဟူသည် မြင့်မြတ်ခြင်း တင့်တယ်ခြင်းတည်း။ အရှင်မြတ်... အရှင်၏ ကြီးမြတ်လှသော အာဏာစက်တော်သည် မိမိအား ရိုသေကိုင်းညွတ်သော သူတို့၌ ပြန့်ပွားလျက် များစွာသော အကျိုးတရားကို ဖြစ်ထွန်းစေလျက် အဓွန့်ရှည်စွာ သာလွန်ထူးကဲသော အဖြစ်ဖြင့် အောင်မြင်တော်မူပါစေသတည်း။ ဤဂါထာ၌ ‘ပဘဝ’ နှင့် ‘အာနတ’ ဟူသော သန္ဓိစပ်ခြင်းကြောင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ကွယ်ဝှက်လျက်ရှိ၏။

‘‘Bhaddamevo’paseveyya, vidhūtamadakibbisaṃ;

Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevita’’nti.

“မာန်ယစ်ခြင်း အပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်အပ်သော၊ မြတ်သောသူတို့ မှီဝဲအပ်သော၊ ယဉ်ကျေးပြီးသော (သူတော်ကောင်း) ကိုသာ မှီဝဲရာ၏။ ထိုသူသည် ဘေးကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ပြည်သို့ ရောက်စေရာ၏။”

Ayaṃ vañcitā.

ဤသည်ကား ဝဉ္စိတာ ပဟေဠိတည်း။

Vidhūtamadakibbisaṃ vināsitamadadosaṃ bhaddameva mandapiya – bhaddajātikesu hatthīsu bhaddajātikahatthimeva upaseveyyāti vuttaṃ viya dissati. Bhaddameva uttamapurisameva seveyyāti attho. Sevanaṃ kimatthanti ce? Hatthipakkhe danto sikkhito so hatthi attanisevitaṃ attānaṃ bhajitaṃ janaṃ khemaṃ nibbhayaṃ puraṃ nagaraṃ sampāpeti. Purisapakkhe pana [Pg.67] danto damito so ariyapuggalo attanisevitaṃ attānamupasevitaṃ janaṃ khemaṃ niddukkhaṃ puraṃ nibbānapuraṃ pāpeti. Ettha kavicchitauttamatthato aññena hatthiatthe ruḷhena saddena vañcanā nāma.

မာန်ယစ်ခြင်း အပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်အပ်သော မန္ဒပိယ-ဘဒ္ဒစသော ဆင်မျိုးတို့တွင် ဘဒ္ဒဇာတ်ရှိသော ဆင်ကိုသာလျှင် မှီဝဲရာ၏ဟု ပြောဆိုသကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား ‘သူတော်ကောင်း (ဥတ္တမပုရိသ) ကိုသာလျှင် မှီဝဲရာ၏’ ဟု အနက်ရ၏။ ထိုသို့မှီဝဲခြင်းသည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟူမူ - ဆင်ဘက်၌မူကား ယဉ်ကျေးအောင် သင်ကြားအပ်သော ထိုဆင်သည် မိမိကို မှီဝဲဆည်းကပ်သောသူကို ဘေးကင်းရာမြို့သို့ ရောက်စေတတ်၏။ လူဘက်၌မူကား ကိလေသာကို ဆုံးမပြီးသော ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိကို ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်သောသူကို ဘေးကင်းရာ ဒုက္ခကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ပြည်သို့ ရောက်စေတတ်၏။ ဤ၌ ကဗျာဆရာ အလိုရှိအပ်သော မြတ်သောသူဟူသော အနက်မှတစ်ပါး ဆင်ဟူသော အနက်၌ ရူဠှီဖြစ်သော သဒ္ဒါဖြင့် လှည့်ပတ်ခြင်း (ဝဉ္စနာ) ဟု ဆိုအပ်၏။

‘‘Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃpyayaṃ jano;

Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussara’’nti.

“ဤလူသည် လူယုတ်မာတို့အားလည်း များစွာသော ဂုဏ်တို့ကြောင့် ဦးညွတ်၏။ စိတ်နှလုံး ရွှင်လန်းသည်ဖြစ်၍ အစဉ်အမြဲ အကျိုးရှိသော မြတ်စွာဘုရားကို အစဉ်အောက်မေ့ရာ၏။”

Ayaṃ ukkantā. Imassattho upari āgamissati.

ဤသည်ကား ဥက္ကန္တာ ပဟေဠိတည်း။ ဤဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် နောင်၌ လာလတ္တံ့။

Byākiṇṇadosatte satipi paheḷikāruḷhattā esā iṭṭhā. Vuttañhi ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti. Iha sambandhīpadānaṃ aṭṭhānaṭṭhāpanena byavahitattaṃ hoti.

ဗျာကိဏ္ဏဒေါသ (ရှုပ်ထွေးခြင်းအပြစ်) ရှိသော်လည်း ပဟေဠိအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ဤပဟေဠိကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း “ပဟေဠိအဖြစ်သို့ တက်ရောက်သွားပါက ကိလိဋ္ဌဒေါသ (ညစ်နွမ်းခြင်းအပြစ်) သည် အပြစ်မမြောက်ပါ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဂါထာ၌ အချင်းချင်း ဆက်စပ်အပ်သော ပုဒ်တို့ကို မသင့်လျော်သောနေရာ၌ ထားခြင်းကြောင့် အလွန်အမင်း ခြားနားခြင်းသည် ဖြစ်၏။

‘‘Mukhaphullaṃ giṅgamakaṃ, niyuruggatthanunnataṃ;

Paṭaccarī varaṃ poso, bhīruyā dhārayantiyā’’ti.

“မျက်နှာဝတ် တိလကစသော တန်ဆာ၊ ဂိင်္ဂမကခေါ်သော တန်ဆာ၊ လက်ကောက်၊ ရင်စည်း၊ နဖူးစည်းတန်ဆာတို့ကို ဆင်ယင်ထားသော အမျိုးသမီးအား စုတ်ပြတ်သောအဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ထားသော ယောက်ျားသည်ပင် မြတ်၏။”

Ayaṃ pamussitā.

ဤသည်ကား ပမုဿိတာ ပဟေဠိတည်း။

Mukhaphullaṃ tilakādiṃ giṅgamakaṃ evaṃnāmakaṃ pasādhanaṃ niyuruggatthanunnataṃ niyuraṃ valayaṃ, uggatthanaṃ payodharapaṭaṃ, unnataṃ nalāṭapaṭādikaṃ, mukhato unnatābharaṇañca dhārayantiyā bhīruyā itthiyā paṭaccarī jiṇṇavatthanivāsī poso puriso varaṃ uttamo. Ettha bahupayogarahitehi saddehi racitattā atthassa duravabodhatā.

မုခဖုလ္လ ဟူသည် တိလက စသော တန်ဆာတည်း။ ဂိင်္ဂမက ဟူသည် ထိုအမည်ရှိသော တန်ဆာတည်း။ နိယုရုဂ္ဂတ္ထနုန္နတံ ဟူရာ၌ - နိယုရ ဟူသည် လက်ကောက်တည်း။ ဥဂ္ဂတ္ထန ဟူသည် ရင်စည်းတန်ဆာတည်း။ ဥန္နတ ဟူသည် နဖူးစည်းတန်ဆာ စသည်နှင့် မျက်နှာထက်၌ မြင့်သောတန်ဆာတည်း။ ဤတန်ဆာတို့ကို ဆင်ယင်ထားသော အမျိုးသမီးအား ဆွေးမြည့်စုတ်ပြတ်သော အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ထားသော ယောက်ျားသည်ပင် မြတ်၏။ ဤဂါထာ၌ အသုံးနည်းသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် စီကုံးထားသောကြောင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်ရန် အလွန်ခက်ခဲလှ၏။

‘‘Nava’ggaratanāna’smiṃ, dissanti ratanākare;

Purisānettha aṭṭhannaṃ, aṭṭhā’sādhāraṇā’para’’nti.

“ဤရတနာတွင်း၌ မြတ်သော ရတနာကိုးပါးတို့သည် ထင်ရှားကုန်၏။ ထိုရတနာတို့တွင် ရှစ်ပါးသော ရတနာတို့သည် ရှစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မဆက်ဆံကုန် (အသီးသီးသာ သီးခြားသက်ဆိုင်ကုန်၏)။ ကျန်တစ်ပါးသော ရတနာသည်မူကား အများအားဖြင့် ဆက်ဆံ၏။”

Ayaṃ samānarūpā.

ဤသည်ကား သမာနရူပါ ပဟေဠိတည်း။

Asmiṃ ratanākare aggaratanāni nava dissanti, ettha imesu ratanesu aṭṭha ratanāni aṭṭhannaṃ purisānaṃ asādhāraṇāni, aparaṃ ratanaṃ sādhāraṇaṃ. Imāni nava lokuttarāni cittīkatādiatthena ‘‘ratanānī’’ti ca tappabhavo sammāsambuddho [Pg.68]‘‘ākaro’’ti ca kappitoti amukhyatthesu ratanādisaddānamāropanaṃ hoti.

ဤရတနာတွင်း၌ မြတ်သောရတနာ ကိုးပါးတို့သည် ထင်ရှားကုန်၏။ ထိုရတနာကိုးပါးတို့တွင် ရှစ်ပါးသော ရတနာတို့သည် ရှစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မဆက်ဆံကုန် (အသီးသီးသာ သီးခြားသက်ဆိုင်ကုန်၏)၊ ကျန်တစ်ပါးသော ရတနာသည် ဆက်ဆံ၏။ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့ကို မြတ်နိုးပူဇော်အပ်သော အနက်ကြောင့် ‘ရတနာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုတရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာဖြစ်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကို ‘တွင်း (အာကရ)’ ဟူ၍လည်းကောင်း ကြံဆတင်စားအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အဓိကမဟုတ်သော အနက်တို့၌ ရတနာစသော သဒ္ဒါတို့ကို တင်စားခြင်း ဖြစ်၏။

‘‘Vindanti devagandhabbā, himavantamahātale;

Rasavante sare satta, na nāgāpi uposathā’’ti.

“နတ်၊ ဂန္ဓဗ္ဗတို့သည် ဟိမဝန္တာ တောင်ကြီးဝယ် အရသာနှင့်ပြည့်စုံသော အိုင်ကြီးခုနစ်ခုတို့ကို ရရှိခံစားကြကုန်၏။ ဥပေါသထ ဆင်မင်းတို့သော်လည်းကောင်း၊ နဂါးတို့သော်လည်းကောင်း ထိုအိုင်တို့ကို မရရှိကြကုန်။”

Ayaṃ pharusā.

ဤသည်ကား ဖရုသာ ပဟေဠိတည်း။

Himavantamahātale himālayassa matthake rasavante sodake satta sare anotattādike devagandhabbā vindanti sevanti, uposathā nāgāpi na vindanti. Ayamaparattho. Himavantamahātale candaraṃsiyutte mahāpāsādatale devagandhabbā kīḷamānā gandhabbā rasavante madhuraguṇayutte satta sare vīṇāya chajjādike satta sare vindanti, nāgāpi ariyāpi uposathāpi upavutthāpi na vindanti nānubhavanti. Ettha dibbantīti devā. Uposatho etesamatthīti uposathāti viggaho. Lakkhaṇakkamato pasiddhapacurapayogato aññadatthā yena kenaci lesena paccayādīnaṃ jātasaddassa atthitā.

ဟိမဝန္တာတောင်ပြင်၊ ဟိမဝန္တာတောင်ထိပ်၌ အရသာရှိသော၊ ကောင်းသောရေရှိသော အနောတတ်အစရှိသော ရေအိုင်ခုနစ်ခုတို့ကို နတ်ဂန္ဓဗ္ဗတို့သည် ခံစားကြကုန်၏၊ မှီဝဲကြကုန်၏။ ဥပေါသထနဂါးတို့သည်ပင် မခံစားရကုန်။ ဤသည်ကား အပရတ္ထ (အခြားတစ်ပါးသော အနက်ရှိသော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။ ဟိမဝန္တာတောင်ပြင်၊ လရောင်နှင့်ယှဉ်သော ပြာသာဒ်ကြီးထက်၌ နတ်ဂန္ဓဗ္ဗတို့သည် ကစားကြကုန်လျက်၊ ဂန္ဓဗ္ဗ (နတ်အဆိုတော်) တို့သည် အရသာရှိသော၊ ချိုမြိန်သောဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော စောင်း၏ ဆဇ္ဇအစရှိသော အသံခုနစ်မျိုးတို့ကို ခံစားကြကုန်၏။ နဂါးတို့သော်လည်းကောင်း၊ အရိယာတို့သော်လည်းကောင်း၊ ဥပုသ်စောင့်သော ဥပေါသထနဂါးတို့သော်လည်းကောင်း မခံစားကြရ၊ မမွေ့လျော်ကြရကုန်။ ဤ၌ 'ဒိဗ္ဗန္တိ' ဟု နတ်တို့ကို ဆိုအပ်၏။ ဥပုသ်သီလသည် ဤသူတို့အား ရှိ၏ဟူ၍ 'ဥပေါသထာ' ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ လက္ခဏာစဉ်အရ လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားသော အသုံးများသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော စကား၏ အခြားအကြောင်းတစ်ခုခုဖြင့် ပစ္စည်းစသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သဒ္ဒါ၏ တည်ရှိမှုသည် ရှိပေ၏။

‘‘Gītasadde sarā dve dve, dve chajjaññatra chassarā;

Pañcavaṇṇaṃ yathā cakkhu, chabbaṇṇā nāsikā tathā’’ti.

သီချင်းသံ၌ အသံတို့သည် နှစ်ခု နှစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆဇ္ဇသံမှတစ်ပါး အခြားသော အသံခြောက်ခုတို့၌ နှစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏။ မျက်စိသည် ငါးပါးသော အဆင်းရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ နှာခေါင်းသည် ခြောက်ပါးသော အဆင်းရှိ၏။

Ayaṃ saṅkhyātā.

ဤသည်ကား သင်္ချာတာ (သင်္ချာဖြင့် ရောထွေးစေသော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။

Gītasadde sarā dve honti, chajja’ññatra chajjato aññatra chajjaṃ vajjetvā usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādoti. Ettha yugaḷato dve dve chassarā chasaravanto. Yathā cakkhu pañcavaṇṇaṃ hoti, tathā evaṃ nāsikā chabbaṇṇā hoti, gītasadde īkāraakārasaradvayasabbhāvato ca chajjaṃ ṭhapetvā usabhādīsu sarānaṃ tividhattā ca ‘‘cakkhū’’ti sarabyañjanavasena pañcavaṇṇānaṃ sabbhāvato ca ‘‘nāsikā’’ti channaṃ sabbhāvato ca evaṃ vuttaṃ. Ettha vuttasaṅkhyāgītādisaddasanniṭṭhānato sammohakārinī hoti.

သီချင်းသံ၌ သရ နှစ်ခု ရှိကုန်၏။ 'ဆဇ္ဇညတြ' ဟူသည် ဆဇ္ဇသံမှတစ်ပါး၊ ဆဇ္ဇသံကို ကြဉ်၍ ဥသဘ၊ ဂန္ဓာရ၊ မဇ္ဈိမ၊ ပဉ္စမ၊ ဓေဝတ၊ นိသာဒ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ အစုံအားဖြင့် နှစ်ခုနှစ်ခုစီသော အသံခြောက်ခုတို့သည် ရှိကုန်၏။ မျက်စိသည် ငါးပါးသော အဆင်းရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ နှာခေါင်းသည် ခြောက်ပါးသော အဆင်းရှိ၏။ သီချင်းသံ (ဂီတသဒ္ဒ) ၌ 'ဤ'ကာရ၊ 'အ'ကာရ ဟူသော သရနှစ်ခု ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆဇ္ဇသံကို ဖယ်ထား၍ ဥသဘစသည်တို့၌ သရတို့၏ သုံးပါးသော အပြားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'စက္ခု' ဟူသော သရဗျည်းအစွမ်းဖြင့် ငါးပါးသော အက္ခရာတို့၏ တည်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'နာသိကာ' ဟူသော အက္ခရာ ခြောက်လုံး၏ တည်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ ဆိုအပ်သော သင်္ချာ၊ သီချင်း အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကြောင့် တွေဝေခြင်းကို ပြုတတ်သည် ဖြစ်၏။

‘‘Pātu [Pg.69] vo udito rājā, sirimā rattamaṇḍalo;

Sakantigahanakkhatta-saṅghayutto sulakkhaṇo’’ti.

ကျက်သရေရှိသော၊ နီသောအဝန်းရှိသော၊ မိမိ၏ အရောင်အဝါ ဂြိုဟ်နက္ခတ်အပေါင်းနှင့် ယှဉ်သော၊ ကောင်းသော လက္ခဏာရှိသော၊ ပေါ်ထွန်းလာသော မင်းကြီးသည် သင်တို့ကို စောင့်ရှောက်ပါစေသတည်း။

Ayaṃ pakappitā.

ဤသည်ကား ပကပ္ပိတာ (ကြံဆအပ်သော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။

Sirimā sirimanto rattamaṇḍalo anurattajanapadamaṇḍalo, anurattaamaccamaṇḍalo vā sakantigahanakkhattasaṅghayutto sakassa attano ante samīpe gahanehi aviraḷehi khattasaṅghehi khattiyasamūhehi yutto saṃyutto sulakkhaṇo pasatthapurisalakkhaṇo udito pasiddho rājā narindo vo tumhe pātu rakkhatūti ayaṃ anadhippetattho. Sirimā ‘‘lakkhiyā vāsaṭṭhānattā’’ti vuttattā sirimanto rattamaṇḍalo uggamane rattamaṇḍalo sakantigahanakkhattasaṅghayutto kantisahitehi gahanakkhattatāragaṇehi yutto sulakkhaṇo suṭṭhu sasalakkhaṇo udito uggato rājā cando vo tumhe pātūti ubhayapakkhassa sādhāraṇaguṇaguṇīpadapariggahena idha vākyatthassa aññathā dissamānatā hoti.

'သိရိမာ' ဟူသည် ကျက်သရေရှိသော၊ 'ရတ္တမဏ္ဍလော' ဟူသည် ချစ်ခင်သော တိုင်းသူပြည်သားအပေါင်း ရှိသော သို့မဟုတ် ချစ်ခင်သော အမတ်အပေါင်း ရှိသော၊ 'သကန္တိဂဟနက္ခတ္တသံဃယုတ္တော' ဟူသည် မိမိ၏ အနီးအပါး၌ ထူထပ်လှစွာသော မင်းမျိုးအပေါင်းတို့နှင့် ယှဉ်စပ်သော၊ 'သုလက္ခဏော' ဟူသည် ချီးမွမ်းအပ်သော ယောက်ျားမြတ်၏ လက္ခဏာရှိသော၊ 'ဥဒိတော' ဟူသည် ထင်ရှားကျော်စောသော၊ 'ရာဇာ' ဟူသည် လူတို့၏အရှင်မင်းကြီးသည်၊ 'ဝေါ' ဟူသည် သင်တို့ကို၊ 'ပါတု' ဟူသည် စောင့်ရှောက်ပါစေသတည်း ဤသို့သော အနက်သည် မလိုလားအပ်သော အနက်ဖြစ်၏။ 'သိရိမာ' ဟူသည် ကျက်သရေ၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ကျက်သရေရှိသော၊ 'ရတ္တမဏ္ဍလော' ဟူသည် ထွက်ပြူစ၌ နီသောအဝန်းရှိသော၊ 'သကန္တိဂဟနက္ခတ္တသံဃယုတ္တော' ဟူသည် အရောင်အဝါနှင့်တကွ ဂြိုဟ်နက္ခတ်တာရာအပေါင်းတို့နှင့် ယှဉ်စပ်သော၊ 'သုလက္ခဏော' ဟူသည် ကောင်းစွာသော ယုန်ရုပ်လက္ခဏာရှိသော၊ 'ဥဒိတော' ဟူသည် ပေါ်ထွန်းလာသော၊ 'ရာဇာ' ဟူသည် မင်းဖြစ်သော လမင်းသည်၊ 'ဝေါ' ဟူသည် သင်တို့ကို စောင့်ရှောက်ပါစေသတည်းဟု နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံး၌ သက်ဆိုင်သော ဂုဏ်၊ ဂုဏ်ရှိသော ပုဒ်တို့ကို ယူခြင်းဖြင့် ဤ၌ ဝါကျ၏အနက်သည် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ထင်ရှားပေါ်လွင်လျက် ရှိ၏။

‘‘Vuccatā’do isitye’ko, sumahantopakāravā;

Sanātano ca na isi, na sakhā na sanātano’’ti.

အစ၌ တစ်ခုသော သဒ္ဒါကို 'ဣသိ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ အလွန်ကြီးစွာသော ကျေးဇူးရှိ၏၊ အစဉ်အမြဲ တည်တံ့၏၊ သို့သော်လည်း ရသေ့မဟုတ်၊ အဆွေခင်ပွန်းလည်းမဟုတ်၊ 'န တန' (မပြန့်ပွားသည်) လည်း မဟုတ်။

Ayaṃ nāmantarikā.

ဤသည်ကား နာမန္တရိကာ (အမည်ကို ဖုံးကွယ်ထားသော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။

Eko ādo pubbe ‘‘isī’’ti vuccati, sumahantopakāravā atimahantopakārasamannāgato sanātano ca sassato ca hoti, tathāpi na isi isi nāma na hoti, na sakhā mittopi na hoti, na sanātano sassatopi na hoti, ayaṃ gamyamānattho. Sumahā atimahanto eko ādo nāmādimhi isīti vuccati, anto majjhe pakāravā pa-kārena samannāgato, sanātano ca sassato ca hoti, isipi nāma na hoti, mittopi na hoti, so nātano tanaiti akkharadvayarahito na [Pg.70] hoti. Ādimajjhānaṃ vuttattā anteti ñāyati, ‘‘isipatanavihāro’’ti gahetabbaṃ. Tattha isipatananāmena isiādīnaṃ gamyamānatthattā nānatthakappanā hoti.

ရှေးဦးစွာ အစ၌ တစ်ခုသော စကားလုံးကို 'ဣသိ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ အလွန်ကြီးစွာသော ကျေးဇူးရှိခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ထာဝရလည်း ဖြစ်၏၊ သို့သော်လည်း ရသေ့ (ဣသိ) မဟုတ်၊ အဆွေခင်ပွန်း (သခါ) လည်း မဟုတ်၊ အစဉ်အမြဲ ဖြစ်သောသူ (သနာတန) လည်း မဟုတ်၊ ဤသည်ကား သာမန်အားဖြင့် သိရှိရသော အနက်ဖြစ်၏။ အလွန်ကြီးသော အစဦး၌ 'ဣသိ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ အလယ်၌ 'ပကာရဝါ' (ပ-အက္ခရာ) နှင့် ယှဉ်၏၊ အစဉ်အမြဲဖြစ်သောသူ ဖြစ်သော်လည်း ရသေ့မဟုတ်၊ အဆွေခင်ပွန်းမဟုတ်၊ ထိုသူသည် 'တန' ဟူသော အက္ခရာနှစ်လုံး ကင်းသည်မဟုတ် (နာတန ဖြစ်၏)။ အစနှင့် အလယ်ကို ဆိုအပ်သောကြောင့် အဆုံး၌ သိအပ်၏၊ 'ဣသိပတန' ဟု ယူအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဣသိပတန အမည်ဖြင့် ရသေ့စသည်တို့၏ သိသာသော အနက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အနက်အမျိုးမျိုး ကြံဆခြင်း ဖြစ်၏။

‘‘Dhāvantaṃ udayā atthaṃ, muhuttaṃ na nivattati;

Na candamaṇḍalaṃ etaṃ, nāpi ādiccamaṇḍala’’nti.

ထွက်ပေါ်လာရာမှ စ၍ ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ ပြေးသွားလျက် ခဏမျှပင် မပြန်လှည့်ပါ၊ ဤသည်ကား လဝန်းလည်း မဟုတ်၊ နေဝန်းလည်း မဟုတ်ပေ။

Ayaṃ nibhūtā.

ဤသည်ကား နိဘူတာ (ဖုံးကွယ်ထားသော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။

Udayā udayato pabhuti atthaṃ yāva atthaṃ dhāvantaṃ javantaṃ muhuttaṃ muhuttakālaṃ na nivattati na punāvattati. Etaṃ candamaṇḍalampi na hoti, ādiccamaṇḍalampi na hoti. Udayā paṭisandhito atthaṃ yāvacuti. Dhāvantanti āyukiccato āyucandādīnamatthānaṃ, tappakāsakasaddānañca tulyattā ettha patiṭṭhitacandādiatthantarānaṃ sambhavo.

'ဥဒယာ' ဟူသည် ပေါ်ထွန်းလာသည်မှ စ၍ 'အတ္ထံ' ချုပ်ငြိမ်းသည်တိုင်အောင်၊ 'ဓာဝန္တံ' ပြေးသွားလျက်ရှိရာ၊ 'မုဟုတ္တံ' ခဏမျှပင် 'န နိဝတ္တတိ' ပြန်မလှည့်ပေ။ ဤသည်ကား လဝန်းလည်း မဟုတ်၊ နေဝန်းလည်း မဟုတ်။ 'ဥဒယာ' ဟူသည် ပဋိသန္ဓေမှ စ၍၊ 'အတ္ထံ' စုတိတိုင်အောင် ဖြစ်၏။ 'ဓာဝန္တံ' ဟူသည် အသက်၏ ကိစ္စကြောင့် အသက်နှင့် လမင်းစသည်တို့၏ ကွယ်ပျောက်ခြင်း၊ ထိုအနက်ကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါတို့၏ တူညီခြင်းကြောင့် ဤ၌ တည်ရှိသော လမင်းစသော အခြားအနက်တို့၏ ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိပေ၏။

‘‘Deviṃ kittimahīnāmaṃ, kaḷāratthavhayaṃ puriṃ;

Hitvā na sari so dhīro, karontopyu’yyamavhaya’’nti.

ထိုပညာရှိသည် 'ကိတ္တိမဟီ' အမည်ရှိသော ဒေဝီကိုလည်းကောင်း၊ 'ကဠာရ' အမည်ရှိသော ပြည်ကြီးကိုလည်းကောင်း စွန့်ပစ်၍၊ 'ဥယျမ' အမည်ရှိသော လုံ့လကို ပြုသော်လည်း စည်းစိမ်ကို မတောင့်တပြီ။

Ayaṃ samānasaddā.

ဤသည်ကား သမာနသဒ္ဒါ (တူညီသော သဒ္ဒါရှိသော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။

Kittimahīnāmaṃ kittimahīnaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ deviṃ aggamahesiṃ kaḷāratthavhayaṃ puriṃ kaḷāraatthānaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ puriṃ nagarañca so dhīro hitvā pariccajitvā uyyamavhayaṃ uyyamanāmena samannāgataṃ karonto api na sari sampattiṃ nānusari, yasodharādeviñca kapilavatthupuriñca hitvā vīriyasaṅkhātapadhānaṃ karonto mahāsatto sampattiṃ na sari, etthābhimatayasodharādisaddānaṃ pariyāyehi kittimahīsaddādīhi racitatā.

'ကိတ္တိမဟီနာမံ' ဟူသည် ကိတ္တိနှင့် မဟီ ဟူသော နာမည်နှစ်ခုနှင့် ပြည့်စုံသော မိဖုရားခေါင်ကြီး (ဒေဝီ) ကိုလည်းကောင်း၊ 'ကဠာရတ္ถဝှယံ ပုရိံ' ဟူသည် ကဠာရ အနက်ရှိသော အမည်နှစ်ခုနှင့် ပြည့်စုံသော မြို့ပြ (ပုရိ) ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုပညာရှိသည် စွန့်ပစ်၍ 'ဥယျမ' ဟု ဆိုအပ်သော လုံ့လကို ပြုသော်လည်း စည်းစိမ် (သမ္ပတ္တိ) ကို မအောက်မေ့၊ ယသောဓရာဒေဝီနှင့် ကပိလဝတ်ပြည်ကြီးကို စွန့်ပစ်၍ ဝီရိယဟု ဆိုအပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းအကျင့်ကို အားထုတ်တော်မူသော မဟာသတ်သည် စည်းစိမ်ကို မတောင့်တပြီ။ ဤ၌ အလိုရှိအပ်သော ယသောဓရာအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ပရိယာယ်တို့ဖြင့် 'ကိတ္တိမဟီ' သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့ကို စပ်ဆိုအပ်သည်ဖြစ်၏။

‘‘Catuddisāmukhā bandhā, cattāro sindhavā sayaṃ;

Paribhuñjanti nikkhittaṃ, tiṇaṃ majjhe yathāsukha’’nti.

မျက်နှာချင်းဆိုင် အရပ်လေးမျက်နှာသို့ လှည့်၍ ချည်နှောင်အပ်သော သိန္ဓောမြင်း လေးစီးတို့သည် အလယ်၌ ချထားအပ်သော မြက်ကို မိမိတို့အလိုရှိသလို ချမ်းသာစွာ စားကြကုန်၏။

Ayaṃ sammuḷhā.

ဤသည်ကား သမ္မူဠှာ (တွေဝေစေတတ်သော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။

Sindhavā [Pg.71] cattāro assā catuddisāmukhā yathā catuddisāsammukhā honti, tathā bandhā majjhe nikkhittaṃ tiṇaṃ sayaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjanti, aññamaññaṃ piṭṭhiṃ katvā bandhā viya khāyati, te pana sammukhaṃ katvā bandhā honti. Ettha ‘‘catuddisāmukhābandhā’’ti niddiṭṭhattā piṭṭhiṃ katvā bandhāti sammuḷhatā hoti.

သိန္ဓောမြင်း လေးစီးတို့သည် အရပ်လေးမျက်နှာသို့ မျက်နှာမူလျက် ရှိကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ချည်နှောင်အပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ အလယ်၌ ချထားအပ်သော မြက်ကို မိမိတို့အလိုရှိသလို ချမ်းသာစွာ စားကြကုန်၏။ တစ်စီးနှင့်တစ်စီး ကျောချင်းကပ်၍ ချည်နှောင်ထားသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း ၎င်းတို့သည် မျက်နှာချင်းဆိုင်၍ ချည်နှောင်အပ်ကုန်၏။ ဤ၌ 'စတုဒ္ဒိသာမုခါဗန္ဓာ' ဟု ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် ကျောချင်းကပ်၍ ချည်နှောင်အပ်ကုန်၏ဟူ၍ တွေဝေခြင်း ဖြစ်ရ၏။

‘‘Jano jīvanajānanda-karabandhussa bhāsitaṃ;

Sakkarontova pappoti, puññārikkhayagocare’’ti.

လူသည် အသက်ရှင်ခြင်းကို ပေးတတ်သော၊ သတ္တဝါတို့၏ နှစ်သက်မှုကို ပြုတတ်သော ဆွေမျိုး (မြတ်စွာဘုရား) ၏ စကားကို ရိုသေစွာ ပြုသည်ရှိသော် ပုညနှင့် အရိက္ခယ (ကုသိုလ်နှင့် ကိလေသာကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်၏။

Ayaṃ pārihārikī.

ဤသည်ကား ပါရိဟာရိကီ (ဘေးရန်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။

Jīvanajānandakarabandhussa jīvanato udakato jātānaṃ padumānaṃ ānandakarassa sūriyassa bandhussa sammāsambuddhassa bhāsitaṃ vacanaṃ sakkaronto pūjento jano puññārikkhayagocare puññānaṃ paṭipakkhattā puññārisaṅkhātānaṃ akusalānaṃ khayassa nimittabhūtaṃ nibbānamārammaṇaṃ katvā uppanne maggaphale pappoti pāpuṇāti. Ettha jīvanajānaṃ ānandakarassa bandhusseti ca, puññārīnaṃ khayanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatteti ca iminā buddho maggaphalā ca pārampariyena sambandhena vuttāti sambandhānaṃ bāhullabhāvo.

ဇီဝန (ရေ) မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြာတို့အား ရွှင်လန်းမှုကို ပြုတတ်သော နေမင်း၏ အဆွေဖြစ်တော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ ဟောကြားအပ်သော စကားတော်ကို ရိုသေပူဇော်သော သူသည် ကုသိုလ်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ 'ပုညာရိ' (ကုသိုလ်၏ ရန်သူ) ဟု ဆိုအပ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ ကုန်ဆုံးခြင်း၏ အကြောင်းနိမိတ်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုကာ ဖြစ်ပေါ်လာသော မဂ်ဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိ၏။ ဤ၌ 'ဇီဝနဇာနံ အာနန္ဒkရဿ ဗန္ဓု' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပုညာရီနံ ခယနိမိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားနှင့် မဂ်ဖိုလ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဆက်စပ်မှုအားဖြင့် ဟောကြားအပ်သောကြောင့် စပ်သွယ်မှုများပြားခြင်း (သမ္ဗန္ဓဗာဟုလ္လ) ဖြစ်သည်။

‘‘Na gaṇhāti mahantampi, saddaṃ na ca vibhūsanaṃ;

Catuppadassa kassāpi, kaṇṇoyaṃ na kilāphalo’’ti.

"အလွန်ကျယ်လောင်သော အသံကိုလည်း လက်မခံ (မကြား)၊ တန်ဆာဆင်မှုကိုလည်း လက်မခံ၊ သို့သော်လည်း မည်သည့် လေးခြေသတ္တဝါ၏ နားဖြစ်သော ဤနားသည် အကျိုးမရှိသည် မဟုတ်ပေ။"

Ayaṃ ekacchannā.

ဤသည်ကား ဧကစ္ဆန္နာ (တစ်ဖက်ဖုံးကွယ်ထားသော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။

Kassāpi catuppadassa kaṇṇo mahantampi saddaṃ na gaṇhāti, ārammaṇaṃ na karoti, vibhūsanampi na gaṇhāti. Tathāpi ayaṃ kaṇṇo aphalo na kila, saphalato nipphalo na hoti kira. Assakaṇṇo rukkho. Ettha kaṇṇoti ādheyyaṃ katvā tadādhārassa avacanato nissayagutti.

မည်သည့် လေးခြေသတ္တဝါ၏ နားမျှ ကြီးမားသော အသံကို မယူ၊ အာရုံမပြု၊ တန်ဆာဆင်ခြင်းကိုလည်း မယူပေ။ သို့သော်လည်း ဤနားသည် အကျိုးမရှိသည် မဟုတ်တုံ၊ အကျိုးရှိသောကြောင့် အချည်းနှီး မဟုတ်ပေ။ အဿကဏ္ဏ (မြင်းနားရွက် - အင်ကြင်းပင်မျိုး) သစ်ပင် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ 'ကဏ္ဏ' (နားရွက်) ဟု တင်ဆောင်အပ်သော (အာဓေယျ) တရားကို ပြု၍ ၎င်း၏ မှီရာဖြစ်သော (အာဓာရဖြစ်သော) 'အဿ' (မြင်း) ဟူသော စကားကို မပြောဆိုအပ်သောကြောင့် နိဿယဂုတ္တိ (မှီရာကို ဖုံးကွယ်ခြင်း) မည်၏။

‘‘Alaṅkaronto [Pg.72] bhuvanaṃ, sassiriko sadevakaṃ;

Kasmiṃ sañjātasaṃvaddho, ko kena nupalimpatī’’ti.

"နတ်နှင့်တကွသော လောကကို တင့်တယ်စေလျက် ကျက်သရေနှင့် ပြည့်စုံစွာဖြင့်၊ အဘယ်အရာ၌ မွေးဖွားကြီးပြင်း၍ အဘယ်အရာသည် အဘယ်အရာဖြင့် မပေကျံ (မလိမ်းကျံ) သနည်း။"

Ayaṃ ubhayacchannā.

ဤသည်ကား ဥဘယစ္ဆန္နာ (နှစ်ဖက်လုံး ဖုံးကွယ်ထားသော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။

Sassiriko sadevakaṃ bhuvanaṃ alaṅkarontoti buddho viya khāyati. Bhuvanaṃ bhuvanasaṅkhātaṃ kaṃ jalaṃ sadā eva alaṅkaronto sassiriko lakkhiyasamannāgato kasmiṃ jale sañjātasaṃvaddho ko kataro kena jalena na upalimpati na limpati. Padumoti visajjanaṃ. Padumo hi puṃnapuṃsakaliṅgo. Iha jalapadumānaṃ dvinnampi chāditattā ubhayacchannā nāma.

"'နတ်နှင့်တကွသော လောကကို တင့်တယ်စေလျက် ကျက်သရေနှင့် ပြည့်စုံစွာ...' ဟူသော စကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ လောကဟု ဆိုအပ်သော 'က' ဟူသော ရေကို အစဉ် တင့်တယ်စေလျက် ကျက်သရေနှင့် ပြည့်စုံသော (လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော) အဘယ် ကြာသည် အဘယ်ရေ၌ မွေးဖွားကြီးပြင်း၍ အဘယ်ရေဖြင့် မပေကျံသနည်း။ အဖြေကား 'ပဒုမ' (ကြာ) ဖြစ်သည်။ ပဒုမသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင် ရှိ၏။ ဤ၌ ရေနှင့် ကြာ နှစ်မျိုးလုံးကို ဖုံးကွယ်ထားသောကြောင့် ဥဘယစ္ဆန္နာ မည်၏။"

‘‘Ādo soyeva yo ante, majjhimassādi majjhimo;

Siddhantādīsu vattantaṃ, asaṅkhatapadaṃ vadā’’ti.

"အစ၌ ရှိသော အက္ခရာသည်သာ အဆုံး၌လည်း ရှိ၏၊ အလယ်လုံး၏ အစသည် အလယ်လုံး ဖြစ်၏၊ သိဒ္ဓန္တစသည်တို့၌ ဖြစ်သော၊ အသင်္ခတပုဒ်ကို ပြောပါလော့။"

Ayaṃ saṃkiṇṇā.

ဤသည်ကား သံကိဏ္ဏာ (ရောပြွမ်းဖုံးကွယ်ထားသော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။

Ante avasāne yo hoti, ādopi soyeva hoti, majjhimassa ādibhūto majjhimo eva hoti, siddhaṃ nipphannaṃ tādīsu ariyesu vattantaṃ asaṅkhatapadaṃ vada kathehīti ayamaparattho. Ādo ādimhi soyeva sakāro eva ante pariyosāne yo yakāroyeva, majjhimo majjhimavaṇṇo majjhimassa saddassa ādi makāro, siddhantādīsu matasamayakālādīsu vattantaṃ vācakabhāvena pavattantaṃ asaṅkhatapadaṃ saṅkhatato aññattā asaṅkhatabhūtaṃ paññattiṃ vada kathehīti. Samayasaddo hi nāmapaññatti. Ettha siddhantasaddena ādisaddassa saṅgahitattā tādiattho labbhatīti atthassa guḷhatāya samāgatālakkhaṇena ca ‘‘so’’ti ‘‘yo’’ti ‘‘asaṅkhatapada’’nti aññattharuḷhasaddena vañcitattā vañcitālakkhaṇena ca samayasadde nānatthakappanato nāmantarikālakkhaṇena cāti tīhipi lakkhaṇehi missitoti. Sesesupi saṃkiṇṇattaṃ evameva [Pg.73] veditabbaṃ. Tattha tattha vuttalakkhaṇānusāreneva samāgatādīnaṃ anvatthasaññatā veditabbā.

အဆုံး၌ ဖြစ်သော အက္ခရာသည်သာလျှင် အစ၌လည်း ဖြစ်၏။ အလယ်လုံး၏ အစဖြစ်သော အလုံးသည် အလယ်လုံးသာ ဖြစ်၏။ ပြီးမြောက်အပ်သော (သိဒ္ဓဖြစ်သော) ထိုကဲ့သို့သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်သော အသင်္ခတပုဒ်ကို ပြောပါလော့ ဟူသည်ကား အခြားသော အနက်တည်း။ (တစ်နည်းကား) အစ၌ 'သ' က္ခရာသည်သာ အဆုံး၌လည်း 'ယ' က္ခရာသာ ဖြစ်၏။ အလယ်အက္ခရာသည် 'မဇ္ဈိမ' သဒ္ဒါ၏ အစ 'မ' က္ခရာ ဖြစ်၏။ သိဒ္ဓန္တ (ဝါဒ) စသည်တို့၌ သမယ၊ ကာလ စသည်တို့၌ ဟောကြားခြင်း သဘောဖြင့် ဖြစ်သော အသင်္ခတပုဒ် (သင်္ခတတရားမှ တစ်ပါးသော အသင်္ခတဖြစ်သော ပညတ်) ကို ပြောပါလော့ ဟူလို။ သမယသဒ္ဒါသည် နာမပညတ် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ 'သိဒ္ဓန္တ' သဒ္ဒါဖြင့် 'အာဒိ' သဒ္ဒါကို ယူအပ်သောကြောင့် 'တာဒိ' အနက်ကို ရသဖြင့် အနက်၏ နက်နဲခြင်းကြောင့် 'သမာဂတာလက္ခဏာ' ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'သော' ဟူ၍လည်းကောင်း 'ယော' ဟူ၍လည်းကောင်း 'အသင်္ခတပုဒ်' ဟူ၍လည်းကောင်း အသင်္ခတတရားမှတစ်ပါးသော အနက်၌ ရုဠှီစကားဖြင့် လှည့်စားအပ်သောကြောင့် 'ဝဉ္စိတာလက္ခဏာ' ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'သမယ' သဒ္ဒါ၌ အမျိုးမျိုးသော အနက်ကို ကြံဆရသောကြောင့် 'နာမန္တရိကာလက္ခဏာ' ဖြင့်လည်းကောင်း ဤလက္ခဏာသုံးပါးတို့ဖြင့် ရောပြွမ်းနေ၏။ ကြွင်းသော ပဟေဠိတို့၌လည်း ရောပြွမ်းပုံကို ဤနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ထိုထိုနေရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာတို့၏ အစဉ်အတိုင်း သမာဂတစသည်တို့၏ အနက်နှင့် လျော်ညီသော အမည်ရှိသည်ကို သိအပ်၏။

34.

၃၄။

Desakālakalāloka-ñāyāgamavirodhi yaṃ;

Taṃ virodhipadaṃ ce’ta-mudāharaṇato phuṭaṃ.

"ဒေသ၊ ကာလ၊ ကလာ၊ လောက၊ ဉာယ၊ အာဂမတို့နှင့် ဆန့်ကျင်သောအရာသည် 'ဝိရောဓိပုဒ်' ဖြစ်၏။ ထိုဝိရောဓိပုဒ်ကို ဥပမာသာဓကအားဖြင့် ထင်ရှားစေအံ့။"

34. ‘‘Desi’’ccādi. Deso thalajaladesādi. Kālo rattindivo. Kalā naccagītādayo. Loko carācarabhūtappavatti. Ñāyo yutti. Āgamo idha buddhavacanaṃ. Aññattha tu sutidhammasaṃhitā, te ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Yanti anuvaditvā. Taṃ virodhipadanti vidhīyate. Etañca padaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ pākaṭaṃ. Yato jalajādīnaṃ thalādīsu pātubhāvādi, ratyādīsu sambhavantānaṃ kusumādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, ‘‘naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu bhinnachajjo nāma sattasaro’’tiādinā kalāsatthābhihitalakkhaṇātikkamavirodho ca, ‘‘aggisītalo, nissāro khadiro’’tiādinā lokasīmātikkamo ca, vuttāyapā’naruppattasamuppattiyā middhassa rūpabhāvāpādanādiñāyavirodho ca, yathāsakamāgamena virodho ca sukhena ca sakkā pākaṭattā viññātuṃ, tato sabbametaṃ nodāhaṭanti adhippāyo.

၃၄. ‘ဒေသိ’ အစရှိသည်ကား- ဒေသဆိုသည်မှာ ကုန်းမြေ၊ ရေစသော အရပ်ဒေသတည်း။ ကာလဆိုသည်မှာ နေ့ညဉ့်တည်း။ ကလာဆိုသည်မှာ ကဗျာ၊ သီချင်း၊ ကချေစသည်တည်း။ လောကဆိုသည်မှာ လှုပ်ရှားတတ်၊ မလှုပ်ရှားတတ်သော သတ္တဝါတို့၏ ဖြစ်ပျက်ပုံတည်း။ ဉာယဆိုသည်မှာ ယုတ္တိတည်း။ ဤ၌ အာဂမဆိုသည်မှာ ဘုရားဟော ပါဠိတော်တည်း။ အခြားကျမ်းဂန်တို့၌မူ ကမ္ဘာဦးကျမ်း သို့မဟုတ် ဓမ္မသတ်ကျမ်းစသည်တို့တည်း။ ၎င်းတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် ဒေသ...ပေ...ဝိရောဓိ မည်၏။ 'ယံ' ဟူသော စကားဖြင့် အနုဝါဒပြု၍ 'တံ ဝိရောဓိပဒံ' ဟု ဝိဓိပြုသည်။ ထိုဝိရောဓိပုဒ်သည် ဥပမာ သာဓက (လက္ခိယ) အားဖြင့် အလွန်ထင်ရှားလှ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရေ၌ဖြစ်သော ကြာစသည်တို့ ကုန်း၌ ပွင့်ခြင်းစသည်၊ ညဉ့်၌ပွင့်သော ပန်းစသည်တို့ နေ့၌ပွင့်ခြင်းစသည်၊ 'ကချေ သီချင်း စသော ခြောက်ဆယ့်လေးပါးသော ကလာတို့၌ ဆဋ္ဌမသံနှင့် ကွဲပြားသော သတ္တသရ မည်၏' စသည်ဖြင့် ကလာကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်သော လက္ခဏာကို ကျော်လွန်၍ ဆန့်ကျင်ခြင်း၊ 'မီးသည် အေး၏၊ ရှားပင်သည် အနှစ်မရှိ' စသည်ဖြင့် လောကစည်းကမ်းကို ကျော်လွန်ခြင်း၊ တဖန် ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောရှိသည့် ငိုက်မြည်းခြင်း (မိဒ္ဓ) အား ရုပ်သဘော ဖြစ်စေခြင်းစသည့် ယုတ္တိ (ဉာယ) ဆန့်ကျင်ခြင်း၊ မိမိတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော ကျမ်းဂန်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်း စသည်တို့ကို အလွန်ထင်ရှားသောကြောင့် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရာအားလုံးကို ဥပမာ သာဓက မပြတော့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။

34. Evaṃ yamakapaheḷikānamadassane kāraṇaṃ vatvā idāni uddesakkamena sampattavirodhidosaṃ ‘‘desakāli’’ccādinā vadati. Yaṃ padaṃ deso thalajalapabbatādi. Kālo rattindivo hemantādivasena tividho, vasantādivasena chabbidho. Kalā naccagītādicatusaṭṭhi. Loko thāvarajaṅgamabhūtapavattisaṅkhāto. Ñāyo yutti. Āgamo iha buddhavacanaṃ, aññattha pana sutidhammasaṃhito ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Taṃ virodhipadaṃ nāma. [Pg.74] Etaṃ virodhipadaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ paribyattaṃ. Vassikajātisumanādīnaṃ jalajādibhāvo ca, padumakumudādīnaṃ thalajādibhāvo ca, rattiādīsu labbhamānānaṃ kumudādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu ‘‘chajjo usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādo’’ti dassitasattasarānamekadesassa chajjassa bhinnasattasaro chajjo nāmāti samudāyavasena vohārakaraṇādīhi satthāgatataṃ, lakkhaṇātikkamañca, ‘‘aggi sītalo, candanaṃ uṇhaṃ, khadirarukkho nissāro, eraṇḍo sasāro’’ iccādinā lokamariyādātikkamo ca, middhassa arūpabhāvupapattiyā vuttāyapi rūpabhāvasādhanasadisayuttivirodhikathanañca, yathāsakamāgamamatikkamma kathanañcāti sabbesaṃ viruddhasabhāvassa pākaṭattā udāharaṇaṃ na dassayissāmāti adhippāyo. Imesameva desādivirodhīnamaviruddhattaṃ ettheva virodhipadadosaparihāre ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ticcādinā dissati. Desa…pe… gamehi virodho, so assa atthīti desa…pe… virodhi. Nindāyaṃ ayamassatthīti vivacchitā.

၃၄. ဤသို့ ယမိုက်နှင့် ပဟေဠိကာတို့အား မပြရခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆိုပြီး၍ ယခုအခါတွင် ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ဆိုက်ရောက်လာသော ဝိရောဓိဒေါသကို 'ဒေသကာလိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ဒေသဟူသော ပုဒ်သည် ကုန်း၊ ရေ၊ တောင် စသည် ဖြစ်၏။ ကာလဟူသည် နေ့နှင့်ညဉ့်၊ ဟေမန္တစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သုံးပါး၊ ဝသန္တစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ခြောက်ပါး ဖြစ်၏။ ကလာဟူသည် ကခြင်း၊ သီဆိုခြင်း စသော ခြောက်ဆယ့်လေးပါးသော အတတ်ပညာ ဖြစ်၏။ လောကဟူသည် မလှုပ်မရှားသော သက်မဲ့နှင့် လှုပ်ရှားတတ်သော သက်ရှိ သတ္တဝါတို့၏ ဖြစ်ပျက်ပုံ (အစဉ်) ဖြစ်၏။ ညာယဟူသည် ယုတ္တိ ဖြစ်၏။ အာဂမဟူသည် ဤကျမ်း၌ ဗုဒ္ဓဝစန ဖြစ်၍၊ အခြားကျမ်းဂန်တို့၌မူ သုတိ (ဗေဒင်) နှင့် တရားဓမ္မနှင့် စပ်လျဉ်းသော ကျမ်းဂန် ဖြစ်၏။ ထိုဒေသစသည်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်းသည် ထိုပုဒ်အား ရှိ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ဒေသ...ပေ... ဝိရောဓိ မည်၏။ ထိုပုဒ်ကို ဝိရောဓိပုဒ် ဟု ခေါ်၏။ ဤဝိရောဓိပုဒ်သည် ဥပမာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားစွာ သိသာအပ်၏။ ဝါဆိုပန်း၊ မြတ်လေးပန်း စသည်တို့၏ ရေတွင် ဖြစ်သော အဖြစ်၊ ပဒုမ္မာကြာ၊ ကုမုဒြာကြာ စသည်တို့၏ ကုန်း၌ ဖြစ်သော အဖြစ် လည်းကောင်း၊ ညဉ့်စသည်တို့၌သာ ရနိုင်သော ကုမုဒြာကြာ စသည်တို့သည် နေ့စသည်တို့၌ ပွင့်ခြင်း လည်းကောင်း၊ ကခြင်း သီဆိုခြင်း စသော ခြောက်ဆယ့်လေးပါးသော ကလာတို့တွင် 'ဆဇ္ဇ၊ ဥသဘ၊ ဂန္ဓာရ၊ မဇ္ဈိမ၊ ပဉ္စမ၊ ဓေဝတ၊ နိသာဒ' ဟု ပြအပ်သော အသံခုနစ်ပါးတို့တွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သော 'ဆဇ္ဇ' အသံကို ကွဲပြားသော သံခုနစ်ပါးရှိသော ဆဇ္ဇမည်၏ဟု အပေါင်းအစု (သမုဒါယ) စွမ်းအားဖြင့် ဝေါဟာရပြုခြင်း စသည်ဖြင့် ကျမ်းဂန်နှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်းနှင့် လက္ခဏာကို ကျော်လွန်ခြင်း လည်းကောင်း၊ 'မီးသည် အေး၏၊ စန္ဒကူးသည် ပူ၏၊ ရှားပင်သည် အနှစ်မရှိ၊ ကြက်ဆူပင်သည် အနှစ်ရှိ၏' စသည်ဖြင့် လောက၏ နယ်ပယ်စည်းကမ်းကို ကျော်လွန်ခြင်း လည်းကောင်း၊ ထိနမိဒ္ဓ၏ ရူပကတ္တားမရှိသော အရူပသဘော ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုအပ်ပြီးသော်လည်း ရူပအဖြစ်ကို ပြီးစေခြင်းနှင့်တူသော ယုတ္တိနှင့် ဆန့်ကျင်သော စကားကို ဆိုခြင်း လည်းကောင်း၊ မိမိမိမိဆိုင်ရာ အာဂမကို ကျော်လွန်၍ ပြောဆိုခြင်း လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် အားလုံးသော ဆန့်ကျင်ဘက် သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ထင်ရှားသောကြောင့် ဥပမာ သာဓကကို မပြတော့အံ့ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်၏။ ဤဒေသဝိရောဓိ စသည်တို့၏ မဆန့်ကျင်သော အဖြစ်ကိုမူကား ဤကျမ်းစာ၌ပင် ဝိရောဓိပုဒ်၏ အပြစ်ကို ပယ်ရာ၌ 'ဗောဓိသတ္တပ္ပဘာဝေန' စသည်ဖြင့် တွေ့မြင်အပ်၏။ ဒေသ...ပေ... အာဂမတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်း ဝိရောဓိသည် ထိုပုဒ်အား ရှိ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ဒေသ...ပေ... ဝိရောဓိ မည်၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၌ ဤဝိရောဓိသည် ဤပုဒ်အား ရှိ၏ ဟူ၍ အနက်ကို အလိုရှိအပ်၏။

35.

၃၅။

Ya’dappatīta’mānīya, vattabbaṃ neyyamāhu taṃ;

Yathā sabbāpi dhavalā, disā rocanti rattiyaṃ.

မထင်ရှားသော အနက်ရှိသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို နေယျ (ဆောင်ယူ၍ သိအပ်သောပုဒ်) ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ပမာသော်ကား ညဉ့်အခါ၌ အရပ်မျက်နှာ အားလုံးတို့သည်ပင် ဖြူဖွေးစွာ တောက်ပကုန်၏ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

35. ‘‘Ya’’miccādi. Appatītaṃ saddato, atthato vā anadhigataṃ nahyaññathāvagamo ganthantarābhāvato. Vakkhati hi ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Yaṃ kiñci padaṃ samānīya ānetvā vattabbaṃ, taṃ neyyamāhu. Yathetyudāharati. Sabbāpi sakalāpi disā pubbadisādayo dasa disā rattiyaṃ rajanyaṃ dhavalā ujjalā rocanti dippantīti ettake niddiṭṭhe candamarīcino ettha neyyattaṃ.

၃၅. 'ယံ' စသည်ကား၊ သဒ္ဒါအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့် သော်လည်းကောင်း မသိအပ်၊ မဆိုက်ရောက်အပ်သော အရာသည် အပ္ပတီတ (မထင်ရှားသည်) မည်၏။ အခြားကျမ်းဂန် မရှိခြင်းကြောင့် အခြားနည်းဖြင့် သိရှိခြင်းသည် မရှိသည်သာတည်း။ 'ဒုလ္လဘာဝဂတိ သဒ္ဒသာမတ္ထိယဝိလင်္ဃိနီ' ဟု နောင်၌ မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ တစ်စုံတစ်ခုသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ သွင်းယူ၍ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုပုဒ်ကို နေယျ ဟု ဆိုကုန်၏။ 'ယထာ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဥပမာ သာဓကကို ပြ၏။ အလုံးစုံလည်း ဖြစ်ကုန်သော အရှေ့အရပ် စသော ဆယ်မျက်နှာသော အရပ်မျက်နှာတို့သည် ညဉ့်အခါဝယ် ဖြူစင် တောက်ပစွာ ထွန်းလင်းကုန်၏ ဟု ဤမျှလောက် ညွှန်ပြအပ်သော်၊ လရောင် (စန္ဒမရီစိ) ဟူသော စကားရပ်ကို ဤနေရာ၌ ဆောင်ယူ၍ သိအပ်သော အဖြစ် (နေယျတ္တ) သည် ရှိ၏။

35. Idāni neyyadosamudāharati ‘‘ya’’miccādinā. Yaṃ padaṃ appatītaṃ padantarena, tenābhihitatthena vā ‘‘imassatthoya’’miti [Pg.75] aviññātaṃ ānīya vattabbaṃ, tatoyeva padantaramānīya vattabbaṃ hoti, taṃ neyyamāhu ‘‘neyyadoso’’ti porāṇā āhu. Yathā tatthodāharaṇamīdisaṃ ‘‘sabbāpi dhavalā disā rocanti rattiya’’nti. Sabbāpi disā pubbadakkhiṇādayo dasa disā dhavalā setā rattiyaṃ rajanyaṃ rocanti dippanti. Ettha disāya visesanaṃ dhavalaguṇaṃ kelāsakūṭasudhābhitticandaraṃsiādīsu kuto sañjātamiti anicchitattā aññanivattanatthaṃ candakiraṇādivācakapadaṃ ānetvā dhavalatā imineti vattabbattā dhavala padaṃ neyyadosena duṭṭhaṃ hoti. Patītaṃ viññātaṃ, na patītaṃ appatītaṃ. Ettha akāro pasajjapaṭisedhe.

၃၅. ယခုအခါ နေယျဒေါသကို 'ယံ' စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ အကြင်ပုဒ်ကို အခြားပုဒ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ထိုပုဒ်ဟောအပ်သော အနက်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း 'ဤပုဒ်၏ အနက်သည် ဤသည်ဖြစ်၏' ဟု မထင်ရှား မသိအပ်ဘဲ ဆောင်ယူ၍ ပြောဆိုအပ်သော စကား၊ ထိုသို့ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် အခြားသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ ပြောဆိုအပ်သည်ဖြစ်ရာ၊ ထိုပုဒ်ကို ရှေးဆရာတို့သည် 'နေယျ' ဟု ဆိုကုန်၏၊ 'နေယျဒေါသ' ဟု ဆိုလိုကြကုန်၏။ ယင်း၌ သာဓက ဥပမာကား ဤသို့ ဖြစ်၏ — 'သဗ္ဗာပိ ဓဝလာ ဒိသာ ရောစန္တိ ရတ္တိယံ'။ အရှေ့၊ တောင် စသော ဆယ်ပါးသော အရပ်မျက်နှာ အားလုံးတို့သည်လည်း ညဉ့်အခါဝယ် ဖြူစင်စွာ ထွန်းလင်းတောက်ပကုန်၏။ ဤနေရာ၌ အရပ်မျက်နှာ၏ ဝိသေသနဖြစ်သော ဖြူဖွေးသော ဂုဏ်သတ္တိသည် ကေလာသတောင်ထွဋ်၊ ထုံးသုတ်ထားသော နံရံ၊ လရောင် စသည်တို့တွင် အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသနည်းဟု ဆုံးဖြတ်ချက် မရှိခြင်းကြောင့် အခြားအရာကို တားမြစ်ရန်အလို့ငှာ 'လရောင်' စသော စကားရပ်ကို ဆောင်ယူပြီးလျှင် 'ဤလရောင်ကြောင့် ဖြူဖွေးခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ပြောဆိုရမည် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဓဝလ' ပုဒ်သည် နေယျဒေါသဖြင့် ပျက်စီး (ညစ်နွမ်း) သော ပုဒ် ဖြစ်၏။ ပတီတဟူသည် ထင်ရှားစွာ သိအပ်သည်၊ မထင်ရှား မသိအပ်သည်မှာ အပ္ပတီတ မည်၏။ ဤနေရာ၌ 'အ' သရသည် ပသဇ္ဇပဋိသေဓ ဖြစ်၏။

36.

၃၆။

Nedisaṃ bahu maññanti, sabbe sabbattha viññuno;

Dullabhā’vagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī.

ပညာရှိ အားလုံးတို့သည် ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ ဤကဲ့သို့သော ပုဒ်ကို အလေးဂရု မပြုကြကုန်။ သဒ္ဒါ၏ စွမ်းဆောင်နိုင်မှု စည်းကမ်းကို လွန်ကျူး၍ ဖြစ်သော အနက်ကို သိရှိရခြင်းသည် ခဲယဉ်းလှ၏။

36. Appatītaṃ nicchanti viññūti dassetumāha ‘‘ne’’tiādi. Īdisaṃ anantare vuttappakāraṃ neyyaṃ sabbepi viññuno ñeyyavidū sabbattha gajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayujjanti. Kiṃ na bahumaññantīti ce āha ‘‘dullabhā’’tiādi. Tathā hi avagatī atthāvagamo saddaṃ vācakaṃ, sāmatthiyañca ñāyaṃ vilaṅghayati cajati anupadassanatoti saddasāmatthiyavilaṅghinī dullabhā na labhyate. Ñāyopattho vā saddopattho vā yottho na hoti. So nappatīyate yathā manasi avaṭṭhitamattenāti attho. Tasmā saddato, atthato vā patītabbamaneyyaṃ, tabbiparītaṃ neyyanti viññeyyaṃ.

၃၆. ပညာရှိတို့သည် မထင်ရှားသောပုဒ်ကို မနှစ်သက်ကြကြောင်း ပြခြင်းငှာ 'နေဒိသံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ဤကဲ့သို့ ရှေ့၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းရှိသော နေယျပုဒ်ကို သိအပ်သော အရာ၌ လိမ္မာကုန်သော ပညာရှိ အားလုံးတို့သည် စကားပြေ၊ လင်္ကာ စသော ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ အလေးမမူကြကုန်၊ မချီးမွမ်းကြကုန်၊ မသုံးစွဲကြကုန်။ အဘယ်ကြောင့် အလေးမမူကြသနည်း ဟူမူ 'ဒုလ္လဘာ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ အမှန်အားဖြင့် အနက်ကို သိရှိခြင်းသည် ဟောတတ်သော သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း၊ စွမ်းအားဖြစ်သော ယုတ္တိကိုလည်းကောင်း လွန်ကျူးစွန့်ပယ်၍ မပြတတ်သောကြောင့် 'သဒ္ဒသာမတ္ထိယဝိလင်္ဃိနီ' မည်၏။ ထိုသို့ အနက်ကို သိရှိရန် ခဲယဉ်းလှ၏၊ မရနိုင်ရာ။ ယုတ္တိကြောင့် ဆိုက်ရောက်အပ်သော အနက် သော်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါကြောင့် ဆိုက်ရောက်အပ်သော အနက် သော်လည်းကောင်း မဟုတ်သော အနက်သည် စိတ်ထဲ၌ တည်ရုံမျှဖြင့် မထင်ရှားနိုင်ဟု ဆိုလို၏။ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့် သော်လည်းကောင်း သိအပ်သောပုဒ်သည် အနေယျ မည်၍၊ ထိုမှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောပုဒ်သည် နေယျ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

36. Imaṃ appatītapadaṃ viññūhi nābhimatanti dassento āha ‘‘nedisa’’miccādi. Īdisaṃ yathāvuttappakāraṃ neyyaṃ sabbe viññuno sabbattha gajjapajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayojenti. Avagatī atthāvabodho saddasāmatthiyavilaṅghinī [Pg.76] saddasaṅkhātavācakañca sāmatthiyasaṅkhātañāyañca atikkamma pavattinī dullabhā tādisapayogābhāvato dullabhā hoti. Yo attho saddāgato, ñāyāgato vā na hoti, so kattuno manasi patiṭṭhitamattena patīto na hotīti taṃ padaṃ neyyadosamiti sabbe kavino pariharantīti adhippāyo. Bahumānaṃ karontīti vākye bahumaññantīti nāmadhātu. Saddasāmatthiyaṃ vilaṅghayati sīlenāti saddasāmatthiyavilaṅghinī.

၃၆. ဤမထင်ရှားသော ပုဒ်ကို ပညာရှိတို့ မနှစ်သက်ကြကြောင်း ပြလိုသဖြင့် 'နေဒိသံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ဤကဲ့သို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းရှိသော နေယျပုဒ်ကို ပညာရှိ အားလုံးတို့သည် စကားပြေ၊ လင်္ကာ စသော ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ အလေးဂရုမပြုကြကုန်၊ မချီးမွမ်းကြကုန်၊ မသုံးစွဲကြကုန်။ အနက်ကို သိရှိခြင်းသည် သဒ္ဒါဟူသော ဟောကြားချက်ကိုလည်းကောင်း၊ စွမ်းအားဟူသော ယုတ္တိကိုလည်းကောင်း ကျော်လွန်၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'သဒ္ဒသာမတ္ထိယဝိလင်္ဃိနီ' မည်၏။ ထိုသို့သော အသုံးအနှုန်း မရှိခြင်းကြောင့် အနက်ကို သိနိုင်ရန် ခဲယဉ်းလှ၏။ သဒ္ဒါမှ ဆိုက်ရောက်လာသော အနက် သော်လည်းကောင်း၊ ယုတ္တိမှ ဆိုက်ရောက်လာသော အနက် သော်လည်းကောင်း မဟုတ်သော အနက်သည် ရေးစပ်သူ၏ စိတ်ထဲ၌ တည်ရှိရုံမျှဖြင့် ထင်ရှားစွာ မသိနိုင်သောကြောင့် ထိုပုဒ်ကို နေယျဒေါသ ဟု ကဗျာဆရာ အားလုံးတို့သည် ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်၏ ဟု ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်၏။ 'အလေးဂရုပြုကြကုန်၏' ဟူသော ဝါကျ၌ 'ဗဟုမညန္တိ' ဟူသည် နာမဓာတ် ဖြစ်၏။ သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားကို လွန်ကျူးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'သဒ္ဒသာမတ္ထိယဝိလင်္ဃိနီ' မည်၏။

37.

၃၇။

Siyā visesanāpekkhaṃ,Yaṃ taṃ patvā visesanaṃ;

Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so,Bhiyyo passati cakkhunā.

ဝိသေသနကို ငဲ့ကွက်အပ်သော ပုဒ်သည် ရှိရာ၏။ ထိုဝိသေသနသို့ ရောက်၍ အနက်နှင့် တကွ ဖြစ်သောကြောင့် အကျိုးရှိသော ပုဒ်သည် ဖြစ်၏။ ပမာသော်ကား ထိုသူသည် မျက်စိဖြင့် သာလွန်၍ ကြည့်ရှု၏ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

37. ‘‘Siyā’’iccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā atthena saha vattatīti sātthakaṃ. Nibbisesanantu vuttatthameva hoti. Taṃ visesanāpekkhaṃ siyā. ‘‘Taṃ yathe’’tyādinā udāharati. ‘‘Passatī’’ti vutte ‘‘cakkhunā’’ti labbhateva.

၃၇. 'သိယာ' စသည်ကား၊ အကြင်ပုဒ်သည် ဝိသေသနသို့ ဆိုက်ရောက်၍ အနက်နှင့်တကွ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'သာတ္ထက' မည်၏။ ဝိသေသနမရှိkမူ အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်သည် ဝိသေသနကို ငဲ့ကွက်အပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ 'တံ ယထာ' စသည်ဖြင့် သာဓကပြ၏။ 'ကြည့်ရှု၏' ဟု ဆိုလျှင် 'မျက်စိဖြင့်' ဟူသော စကားရပ်ကို ရရှိအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

37. ‘‘Siyā’’miccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā sātthakaṃ atthasahitaṃ, tadabhāve niratthakaṃ hoti, taṃ visesanāpekkhaṃ nāma siyā. Taṃ yathā tassodāharaṇamevaṃ ‘‘taṃ so bhiyyo passati cakkhunā’’ti. So puriso taṃ purisaṃ bhiyyo yebhuyyasā cakkhunā passati. Ettha ‘‘passatī’’ti vutteyeva ‘‘cakkhunā’’ti ñāyati. Cakkhunāti visesyapadaṃ visesanaṃ laddhāva sātthakaṃ hoti. Visesane apekkhā assāti ca, saha atthena vattamānaṃ sātthakamiti ca samāso.

၃၇. “Siyā” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အကြင်ပုဒ်သည် ဝိသေသနကို ရရှိမှသာ အနက်နှင့်တကွဖြစ်သော ‘သတ္ထက’ (အနက်ရှိသည်) ဖြစ်၍၊ ထိုဝိသေသနမရှိပါက အနက်မရှိ ‘နိရတ္ထက’ (အချည်းနှီး) ဖြစ်၏၊ ထိုပုဒ်သည် ‘ဝိသေသနာပေက္ခ’ (ဝိသေသနကို ငဲ့ရသောပုဒ်) မည်၏။ ထိုဝိသေသနာပေက္ခ၏ ဥပမာသည်ကား “taṃ so bhiyyo passati cakkhunā” ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် ထိုသူကို မျက်စိဖြင့် သာလွန်၍ (အလွန်အကဲ) ကြည့်ရှု၏။ ဤ၌ “passatī” ဟု ဆိုရုံမျှဖြင့်ပင် “cakkhunā” ဟု သိသာပြီးဖြစ်၏။ “cakkhunā” ဟူသော ဝိသေသျပုဒ်သည် ဝိသေသနကို ရရှိမှသာလျှင် အနက်နှင့် ပြည့်စုံ (အကျိုးရှိ) သည် ဖြစ်၏။ “ဝိသေသန၌ တောင့်တခြင်း ငဲ့ကွက်ခြင်း ရှိ၏” ဟုလည်းကောင်း၊ “အနက်နှင့်တကွ ဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ‘သတ္ထက’ ဟူသောပုဒ်ကို ဝိဂြိုဟ်ပြု၏။

38.

၃၈။

Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ, taṃ hīnatthaṃ bhave yathā;

Nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro.

အကြင်ဝိသေသနပုဒ်သည် ဝိသေသျပုဒ်ကို ယုတ်ညံ့အောင် ပြုတတ်၏၊ ထိုဝိသေသနပုဒ်သည် ‘ဟီနတ္ထ’ (ယုတ်ညံ့သောအနက်ရှိသောဒေါသ) ဖြစ်၏။ ပမာသော်ကား “နိပ္ပဘီကတခဇ္ဇောတော၊ သမုဒေတိ ဒိဝါကရော” (ပိုးစုန်းကြူးကို အရောင်မရှိအောင် ပြုတတ်သော နေမင်းသည် ထွက်ပေါ်လာ၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

38. ‘‘Hīna’’miccādi[Pg.77]. Yaṃ visesanapadaṃ visesyaṃ visesitabbaṃ hīnaṃ lāmakaṃ kare kareyya, taṃ visesanapadaṃ hīnatthaṃ hīno attho yassa taṃ hīnatthaṃ nāma bhaveyya. ‘‘Yathā’’ityādinā udāharati. Nippabhīkato khajjoto yena so divākaro pabhākaro samudeti upagacchatīti. Ettha khajjotappabhāpaharaṇe na thuti divākarassāti.

၃၈. “Hīna” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အကြင်ဝိသေသနပုဒ်သည် ဝိသေသျဖြစ်သော (ဝိသေသနပြုအပ်သော) ပုဒ်ကို ယုတ်ညံ့သော (ညံ့ဖျင်းသော) အရာသို့ ပြုရာ၏၊ ထိုဝိသေသနပုဒ်သည် ‘ဟီနတ္ထ’ (ယုတ်ညံ့သော အနက်ရှိသောပုဒ်) မည်၏။ “Yathā” စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ ပိုးစုန်းကြူး၏ အရောင်ကို ကင်းမဲ့အောင် ပြုတတ်သော နေမင်းသည် ထွက်ပေါ်လာ၏ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ပိုးစုန်းကြူး၏ အရောင်ကို ကင်းမဲ့အောင်ပြုခြင်းသည် နေမင်းအား ချီးမွမ်းရာမရောက်ပေ။

38. ‘‘Hīnaṃ kare’’ccādi. Yaṃ padaṃ visesyaṃ hīnaṃ karoti, taṃ hīnatthaṃ bhave. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ ‘‘nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro’’ti. Pabhārahitakatā khajjotā yena so divākaro sūriyo samudeti uggacchati. ‘‘Nippabhīkatakhajjoto’’ti iminā visesanena lāmakālokaladdhayuttassa khajjopanakassa abhibhavanappakāsanaṃ sahassaraṃsino nindāyeva, na thutīti visesyaṃ hīnatthaṃ hoti. Hīno attho yasseti ca, natthi pabhā etesanti ca, nippabhā katāti ca, nippabhīkatā khajjotā yenāti ca viggaho.

၃၈. “Hīnaṃ kare” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အကြင်ပုဒ်သည် ဝိသေသျကို ယုတ်ညံ့အောင် ပြုတတ်၏၊ ထိုပုဒ်သည် ‘ဟီနတ္ထ’ ဖြစ်၏။ ထိုရာ၌ ဥပမာသည်ကား “nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro” ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ပိုးစုန်းကြူးတို့ကို အရောင်ကင်းအောင် ပြုတတ်သော နေမင်းသည် ထွက်ပေါ်လာ၏။ “Nippabhīkatakhajjoto” ဟူသော ဤဝိသေသနဖြင့် ယုတ်ညံ့သော အလင်းရောင်ရှိသော ပိုးစုန်းကြူးကို လွှမ်းမိုးခြင်းကို ပြခြင်းသည် အလင်းရောင်ခြည် တစ်ထောင်ရှိသော နေမင်းအား ကဲ့ရဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်၏၊ ချီးမွမ်းခြင်း မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ဝိသေသျသည် ‘ဟီနတ္ထ’ (ယုတ်ညံ့သောအနက်ရှိသည်) ဖြစ်၏။ “ယုတ်ညံ့သော အနက်ရှိ၏” ဟုလည်းကောင်း၊ “ထိုသူတို့အား အရောင်မရှိ” ဟုလည်းကောင်း၊ “အရောင်ကင်းအောင် ပြုအပ်၏” ဟုလည်းကောင်း၊ “ပိုးစုန်းကြူးတို့ကို အရောင်ကင်းအောင် ပြုတတ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြု၏။

39.

၃၉။

Pādapūraṇamattaṃ yaṃ, anatthamiti taṃ mataṃ;

Yathā hi vande buddhassa, pādapaṅkeruhampica.

ဂါထာ၏ခြေကို ဖြည့်စွက်ရုံမျှသာ ဖြစ်သော ပုဒ်ကို ‘အနတ္ထက’ (အနက်မရှိသောဒေါသ) ဟု သိအပ်၏။ ပမာသော်ကား “ဟိ ဝန္ဒေ ဗုဒ္ဓဿ၊ ပါဒပၚ္ကေရုဟမ္ပိစ” (ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ကြာတိုက်ကို ရှိခိုးပါ၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

39. Hi api casaddānaṃ pādapūraṇamattattā anatthakattaṃ. Visesanavisesyapadadoso.

၃၉. ‘Hi’၊ ‘api’၊ ‘ca’ သဒ္ဒါတို့သည် ဂါထာခြေကို ဖြည့်စွက်ရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် အနက်မရှိခြင်း ‘အနတ္ထက’ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ဝိသေသန ဝိသေသျပုဒ်ဆိုင်ရာ ဒေါသ ဖြစ်၏။

39. ‘‘Pādapūraṇi’’ccādi. Yaṃ padaṃ pādapūraṇamattaṃ catutthaṃsasaṅkhātassa pādassa pūraṇamattameva hoti, taṃ anatthamiti mataṃ ñātaṃ. Yathāsaddo vuttattho. Buddhassa pādapaṅkeruhaṃ pādambujaṃ vandeti. Ettha hi apicāti imesaṃ samattanādiatthesu appavattito kevalaṃ pādapūraṇamattato anatthakattaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe. Visesanavisesyapadadoso.

၃၉. “Pādapūraṇa” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အကြင်ပုဒ်သည် ဂါထာ၏ လေးပုံတစ်ပုံဖြစ်သော ခြေကို ဖြည့်စွက်ရုံမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထိုပုဒ်ကို ‘အနတ္ထက’ (အနက်မရှိသောဒေါသ) ဟု သိအပ်၏။ “Yathā” သဒ္ဒါသည် ဆိုခဲ့ပြီးသောအနက် ရှိ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ကြာတိုက်ကို ရှိခိုး၏။ ဤ၌ ‘hi’၊ ‘api’၊ ‘ca’ ဟူသော အလုံးတို့သည် ‘ပြီးဆုံးခြင်း’ စသော အနက်တို့၌ မဖြစ်ဘဲ သက်သက် ဂါထာခြေကို ဖြည့်စွက်ရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် အနက်မရှိခြင်း ‘အနတ္ထက’ ဖြစ်၏။ ‘Matta’ သဒ္ဒါသည် ကန့်သတ်ခြင်း (ဧဝအနက်) ၌ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ဝိသေသန ဝိသေသျပုဒ်ဆိုင်ရာ ဒေါသ ဖြစ်၏။

Padadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပုဒ်ဒေါသညွှန်းဆိုချက် အဖွင့် (ပဒဒေါသနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Vākyadosaniddesavaṇṇanā

ဝါကျဒေါသညွှန်းဆိုချက် အဖွင့် (ဝါကျဒေါသနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ)

40.

၄၀။

Saddato atthato vuttaṃ, yattha bhiyyopi vuccati;

Tamekatthaṃ yathā’bhāti, vāridovārido ayaṃ.

သဒ္ဒါအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်ပြီးသော အရာကို အကြင်ဝါကျ၌ ထပ်မံ၍လည်း ဆိုအပ်ပြန်၏၊ ထိုဝါကျကို ‘ဧကတ္ထ’ (ထပ်တူအနက်ရှိသောဒေါသ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ပမာသော်ကား “ဝါရိဒေါ ဝါရိဒေါ အယံ” (ဤရေကိုပေးတတ်သော ရေကိုပေးတတ်သော မိုးတိမ်သည် တင့်တယ်၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

40. ‘‘Saddato’’iccādi. Saddato vācakena tasmiṃyevatthe tasseva saddassa puna payogato atthato abhidheyyena pubbapaṭipādikasseva vatthussāvisesena puna paṭipādanato vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi vuccati punapi payujjate, tamekatthanti anuvaditvā ‘‘yathe’’ccādinā vidhīyate. Vāriṃ dadātīti vārido. Ayaṃ vārido megho ābhāti dippatīti. Jaladānamattāpekkhāya idaṃ saddato ekatthaṃ.

၄၀. “Saddato” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ သဒ္ဒါအားဖြင့် (ဟောတတ်သော သဒ္ဒါအားဖြင့်) ထိုအနက်၌ပင် ထိုသဒ္ဒါကိုပင် ထပ်မံ၍ သုံးစွဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့် (ဟောအပ်သောအနက်အားဖြင့်) ရှေးဦးစွာ သိစေအပ်သော အရာဝတ္ထုကိုပင် ထူးခြားမှုမရှိဘဲ ထပ်မံ၍ သိစေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဆိုအပ် (သုံးစွဲအပ်) သော အကြင်ပုဒ်နှင့် အနက်သဘောသည် အကြင်ဝါကျ၌ ထပ်မံ၍လည်း ဆိုအပ် (သုံးစွဲအပ်) ပြန်၏၊ ထိုဝါကျကို ‘ဧကတ္ထ’ (ထပ်တူအနက်ရှိသောဒေါသ) ဟု အနုဝါဒပြု၍ “yathā” စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ရေကို ပေးတတ်သောကြောင့် ‘ဝါရိဒ’ မည်၏။ ဤရေကိုပေးတတ်သော ‘ဝါရိဒ’ မည်သော မိုးတိမ်သည် တင့်တယ်၏ (ထွန်းပ၏)။ ရေကို ပေးရုံမျှကိုသာ ငဲ့ကွက်သောကြောင့် ဤသည်မှာ သဒ္ဒါအားဖြင့် ‘ဧကတ္ထ’ ဖြစ်၏။

40. Idāni uddiṭṭhakkamena vākyadosaṃ niddisati ‘‘saddato’’ccādinā. Saddato vācakena atthato abhidheyyena vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi punapi vuccati yujjate, taṃ vākyaṃ ekatthaṃ nāma doso. Udāharaṇaṃ ‘‘yathi’’ccādi. Vārido jaladāyako ayaṃ vārido megho ābhāti dippati. Sampattisādhakaṃ ‘‘jaladāyako’’ccādivisesanaṃ vinā jaladānamattassa vuttattā saddato ekatthaṃ nāma hoti.

၄၀. ယခုအခါ ညွှန်းဆိုအပ်သော အစဉ်အတိုင်း “saddato” စသည်ဖြင့် ဝါကျဒေါသကို ညွှန်းဆိုတော်မူ၏။ သဒ္ဒါအားဖြင့် (ဟောတတ်သော သဒ္ဒါအားဖြင့်) သော်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့် (ဟောအပ်သောအနက်အားဖြင့်) သော်လည်းကောင်း ဆိုအပ် (သုံးစွဲအပ်) သော အကြင်ပုဒ်နှင့် အနက်သဘောသည် အကြင်ဝါကျ၌ တစ်ဖန်ထပ်၍လည်း ဆိုအပ် (သုံးစွဲအပ်) ပြန်၏၊ ထိုဝါကျသည် ‘ဧကတ္ထ’ မည်သော ဒေါသဖြစ်၏။ ဥပမာသည်ကား “yathā” စသည် ဖြစ်၏။ ရေကို ပေးတတ်သော ဤ ‘ဝါရိဒ’ (ရေပေးတတ်သော) မိုးတိမ်သည် တင့်တယ်၏ (ထွန်းပ၏)။ ပြည့်စုံခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော “jaladāyako” စသော ဝိသေသနမပါဘဲ ရေကိုပေးရုံမျှကိုသာ ဆိုသောကြောင့် သဒ္ဒါအားဖြင့် ‘ဧကတ္ထ’ မည်သည် ဖြစ်၏။

Yathā ca

ထို့ပြင် ပုံစံကား -

41.

၄၁။

Titthiyaṅkurabījāni, jahaṃ diṭṭhigatāni’ha;

Pasādeti pasanne so, mahāmuni mahājane.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အညှောက်တို့၏ အစေ့ဖြစ်ကုန်သော ဒိဋ္ဌိဝါဒတို့ကို ဤလောက၌ ပယ်ဖျောက်လျက်၊ ထိုမဟာမုနိမြတ်စွာဘုရားသည် ကြည်ညိုပြီးသော လူအပေါင်းတို့ကို ကြည်ညိုစေတော်မူ၏။

41. Titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ bījāni uppattihetubhūtāni diṭṭhigatāni dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo jahaṃ jahanto dūrīkaronto so mahāmuni sammāsambuddho iha loke attani pasanne pasādabahule mahājane pasādetīti aparamudāharaṇaṃ. [Pg.79] Pasādasaṅkhātassa atthassa ‘‘pasanne pasādetī’’ti vuttattā idamatthato ekatthaṃ.

၄၁. တိတ္ထိဟု ဆိုအပ်ကုန်သော အညှောက်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း အကြောင်းရင်း ဖြစ်ကုန်သော ဒိဋ္ဌိဝါဒတည်းဟူသော ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့ကို ပယ်ရှားလျက် (ဝေးစွာပြုလျက်)၊ ထိုမဟာမုနိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားသည် ဤလောက၌ မိမိအပေါ် ကြည်ညိုပြီးကုန်သော (ကြည်ညိုခြင်း များစွာရှိကုန်သော) လူအပေါင်းတို့ကို ကြည်ညိုစေတော်မူ၏ဟူသည် အခြားသော ဥပမာဖြစ်၏။ ကြည်ညိုခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို “pasanne pasādeti” (ကြည်ညိုပြီးသူတို့ကို ကြည်ညိုစေ၏) ဟူ၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤသည်မှာ အနက်အားဖြင့် ‘ဧကတ္ထ’ ဖြစ်၏။

41. ‘‘Titthiyi’’ccādi. So mahāmuni titthiyaṅkurabījāni titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ uppattikāraṇabhūtāni diṭṭhigatāni sassatādibhedabhinnā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo jahaṃ jahanto apanento iha loke pasanne attani pasanne mahājane pasādeti. Pasannasaddena vuttappasādasaṅkhātassa atthassa pasādetīti kriyāpadenapi vuttattā sadde bhinnepi atthato ekanti atthato ekatthassudāharaṇaṃ. Titthiyā eva aṅkurāni, tesaṃ bījāni, diṭṭhīsu gatāni, diṭṭhiyo eva gatānīti vā viggaho.

၄၁. “Titthiya” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုမဟာမုနိမြတ်စွာဘုရားသည် တိတ္ထိတည်းဟူသော အညှောက်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း အကြောင်းရင်း ဖြစ်ကုန်သော ဒိဋ္ဌိဝါဒတည်းဟူသော သဿတဒိဋ္ဌိ စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ကို ပယ်ရှားလျက် (ဖယ်ရှားလျက်) ဤလောက၌ မိမိအပေါ် ကြည်ညိုပြီးကုန်သော လူအပေါင်းတို့ကို ကြည်ညိုစေတော်မူ၏။ ‘Pasanna’ သဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်သော ကြည်ညိုခြင်းဟူသော အနက်ကို ‘pasādeti’ ဟူသော ကြိယာပုဒ်ဖြင့်လည်း ဆိုအပ်သောကြောင့်၊ သဒ္ဒါကွဲပြားသော်လည်း အနက်အားဖြင့် တူညီသဖြင့် ဤသည်မှာ အနက်အားဖြင့် ‘ဧကတ္ထ’ ဒေါသ၏ ဥပမာဖြစ်၏။ “တိတ္ထိတို့သည်သာလျှင် အညှောက်တို့ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုအညှောက်တို့၏ အစေ့များဖြစ်ကုန်၏၊ ဒိဋ္ဌိတို့၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိတို့သည်သာလျှင် ဒိဋ္ဌိဂတတို့ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၏။

42.

၄၂။

Āraddhakkamavicchedā, bhaggarīti bhave yathā;

Kāpi paññā, kopi guṇo, pakatīpi aho tava.

အစပြုအပ်သော အစီအစဉ် ပျက်ပြားခြင်းကြောင့် ‘ဘဂ္ဂရီတိ’ (အစီအစဉ်ပျက်သောဒေါသ) ဖြစ်၏။ ပမာသော်ကား “ကာပိ ပညာ၊ ကောပိ ဂုဏော၊ ပကတိပိ အဟော တဝ” (သင်၏ ပညာသည်လည်းကောင်း၊ သီလစသော ဂုဏ်သည်လည်းကောင်း၊ ပကတိ သဘောသည်လည်းကောင်း အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလှဘိ၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

42. Āraddho vattumupakkamanto, kamo vacanapaṭipāṭi. Tassa vicchedo bhaṅgo, tato. ‘‘Yathe’’tiādinā udāharati. Avuttassapi pasādavasā ajjhāhāroti. Mahāmuni tava te paññā kāpi sātisayattā aniddhāritaṃ sabhāvavisesā kāciyeva, aho pavattamānāyapi vasabhāvassāniddhāritattā acchariyanti attho. Ettha kāpi kopīti sabbanāmapadakkamassa pakatīti ettha vicchinnattā bhaggarīti.

၄၂. “Āraddho” ဆိုသည်မှာ ပြောဆိုရန် အားထုတ်အပ်သော၊ “kamo” ဆိုသည်မှာ စကားအစဉ်။ ထိုစကားအစဉ်၏ ပျက်ပြားခြင်း (ပြတ်တောက်ခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်၏။ “Yathā” စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ မဆိုအပ်သော်လည်း ကြည်ညိုခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့် (အနက်ကို) ယူရမည်ဟု (ဆိုလိုသည်)။ အို...မဟာမုနိ၊ သင်၏ ထူးကဲသော ပညာသည် မသတ်မှတ်အပ်သော သဘောထူးရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော ပညာသာလျှင် ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပေါ်နေသော်လည်း ထိုသဘောကို မသတ်မှတ်နိုင်ခြင်းကြောင့် အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလှဘိ၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤ၌ “kāpi”၊ “kopi” ဟူသော သဗ္ဗနာမ်ပုဒ်တို့၏ အစဉ်သည် “pakati” ဟူသော ပုဒ်၌ ပြတ်တောက်သွားသောကြောင့် ‘ဘဂ္ဂရီတိ’ (အစီအစဉ်ပျက်သောဒေါသ) ဖြစ်၏။

42. ‘‘Āraddhakkami’’ccādi. Āraddhakkamavicchedā vatthumāraddhapadakkamassa vicchedahetu bhaggarīti bhave bhaggarītivākyadoso bhavati. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mahāmuni tava tuyhaṃ paññā sātisayabhūtā paññā kāpi vacanavisayātikkantattā kāpiyeva. Guṇo sīlasamādhiādianaññasādhāraṇaguṇasamūho kopi pamāṇapariggahassa kenaci [Pg.80] lesenapi kattumasakkuṇeyyattā kopiyeva. Pakatīpi acinteyyabhūtā pakatīpi evameva aho vijjamānānaṃyeva paññādīnaṃ sabhāvāvabodhassa dukkaratā acchariyā. Kāpi kopīti padakkamassa ‘‘pakatī’’ti ettha suññattā rītibhaṅgo. Āraddhoyeva kamo, tassa vicchedo, bhaggā rīti assa, ettha vāti viggaho.

၄၂. “Āraddhakkami” အစရှိသည်ကား။ အစပြုအပ်သော ပဒအစဉ်၏ ပြတ်တောက်ခြင်းကြောင့် (ဝါ) အစပြုအပ်သော အရာဝတ္ထု ပဒအစဉ်၏ ပြတ်တောက်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဘဂ္ဂရီတိ (ပျက်စီးသော အစီအစဉ်ရှိသော) ဝါကျပြစ် ဖြစ်၏။ “yatha” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြအံ့။ မြတ်စွာဘုရား၊ အရှင်ဘုရား၏ အလွန်ထူးကဲသော ပညာတော်သည် နှုတ်မြွက်ပြောဆိုခြင်း၏ အရာကို လွန်မြောက်သောကြောင့် တစ်ခုသော ပညာတော်သာ ဖြစ်ပါပေ၏။ သီလ၊ သမာဓိ အစရှိသော အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော ဂုဏ်အပေါင်းတည်းဟူသော ဂုဏ်တော်သည်လည်း အနည်းငယ်သော အကြောင်းမျှဖြင့်လည်း အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် သိမ်းယူခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သောကြောင့် တစ်ခုသော ဂုဏ်တော်သာ ဖြစ်ပါပေ၏။ ပကတိ သဘောတော်သည်လည်း မကြံစည်နိုင်သော သဘောရှိသည် ဖြစ်၍ ဤအတူပင် ဖြစ်ပါပေ၏။ အို... ထင်ရှားရှိနေကြကုန်သော ပညာအစရှိသည်တို့၏ သဘောတရားကို သိမြင်နိုင်ခဲသည်၏ အဖြစ်သည် အံ့ဖွယ်ရှိပေစွတကား။ “Kāpi”, “kopi” ဟူသော ပဒအစဉ်၏ “pakatī” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကင်းဆိတ်နေခြင်းကြောင့် အစဉ်အဆက် ပျက်စီးခြင်း (ရီတိဘင်္ဂ) ဖြစ်၏။ အစပြုအပ်သော အစဉ်သာလျှင် ကမ၊ ထိုကမ၏ ပြတ်တောက်ခြင်းသည်၎င်း၊ ပျက်စီးသော အစဉ် (ရီတိ) ရှိသော ဝါကျသည်၎င်း ဘဂ္ဂရီတိမည်၏ ဟု ဤသို့ ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

43.

၄၃။

Padānaṃ dubbinikkhepā, byāmoho yattha jāyati;

Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā.

ပုဒ်တို့ကို မလျော်မကန် ထားရှိခြင်းကြောင့်၊ အကြင်ဝါကျ၌ တွေဝေရှုပ်ထွေးခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုဝါကျကို ဗျာကိဏ္ဏ (ရှုပ်ထွေးသော) ဝါကျပြစ်ဟု သိအပ်၏၊ ထိုဗျာကိဏ္ဏဝါကျပြစ်၏ ဥပမာသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်၏။

43. ‘‘Padāna’’miccādi. Yattha yasmiṃ vākye padānaṃ syādyantākhyātikānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato byāmoho saṃmuḷhatā jāyati uppajjati, taṃ vākyaṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ ñātabbaṃ. Tassa byākiṇṇassa udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ‘‘yathe’’ti dasseti. Yathā idaṃ, tathā aññampīti attho.

၄၃. “Padāna” အစရှိသည်ကား။ အကြင်ဝါကျ၌ သိဘတ်အဆုံးရှိသော နာမ်ပုဒ်၊ တိဘတ်အဆုံးရှိသော ကြိယာပုဒ်တို့၏ မလျော်မကန် ထားခြင်းကြောင့် တွေဝေရှုပ်ထွေးခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုဝါကျကို “ဗျာကိဏ္ဏ” ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုဗျာကိဏ္ဏပြစ်၏ ဥပမာ သရုပ်ကို “yathā” ဟူ၍ ပြတော်မူ၏။ ဤဥပမာကဲ့သို့ပင် အခြားသော ဝါကျတို့၌လည်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

43. ‘‘Padāni’’ccādi. Padānaṃ syādyantatyādyantapadānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato yattha vākye byāmoho saṃmoho jāyati, taṃ byākiṇṇadosoti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ tassa byākiṇṇadosassa lakkhiyaṃ yathā iminā vakkhamānanayena.

၄၃. “Padāni” အစရှိသည်ကား။ သိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၊ တိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ မလျော်မကန် ထားခြင်းကြောင့် အကြင်ဝါကျ၌ တွေဝေရှုပ်ထွေးခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုဝါကျကို “ဗျာကိဏ္ဏဒေါသ” (ရှုပ်ထွေးသော ဝါကျပြစ်) ဟု သိအပ်၏။ ထိုဗျာကိဏ္ဏဒေါသ၏ ဥပမာသရုပ်ကို ဆက်လက်ဖော်ပြလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

44.

၄၄။

Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃ pyayaṃ jano;

Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussaraṃ.

ဤလူအပေါင်းသည် များပြားလှစွာသော သီလစသော ဂုဏ်တော်တို့ကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့လျက် ထိုအကြောင်းကြောင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်၍ လူဆိုးတို့၏လည်း အစဉ်သဖြင့် အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တော်မူသော သုဂတမြတ်စွာဘုရားကို ဦးညွတ်ရှိခိုး၏။

44. Bahuanantattā bahubhūte guṇe sīlādike samanussaraṃ sammadeva uṭṭhāya samuṭṭhāya anussaranto guṇavisayasatiṃ paccupaṭṭhāpento teneva kāraṇena pamudito haṭṭhapahaṭṭho ayaṃ jano sabbopi loko dujjanānaṃ sujanetarānampi devadattādīnaṃ niccaṃ kālaṃ hitaṃ sugataṃ sammāsambuddhaṃ paṇamati namassatīti ayaṃ attho kavivañcito. Tattha ‘‘bahuguṇe paṇamatī’’tyādi byavahitapadappayogā moho jāyatīti byākiṇṇaṃ.

၄၄. အတိုင်းမသိ များပြားသောကြောင့် များပြားကုန်သော သီလအစရှိသော ဂုဏ်တော်တို့ကို ကောင်းစွာ ထကြွလှုပ်ရှား၍ အဖန်ဖန်အောက်မေ့လျက်၊ ဂုဏ်တော်ကို အာရုံပြုသော သတိကို ဖြစ်စေလျက်၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်သော ဤလူအပေါင်းသည် ဒေဝဒတ်အစရှိသော လူဆိုးတို့၏လည်း အစဉ်မပြတ် အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တော်မူသော သုဂတတည်းဟူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကို ဦးညွတ်ရှိခိုးပူဇော်၏ ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ကဗျာဆရာ အလိုရှိအပ်သော အနက်ဖြစ်၏။ ထိုဂါထာ၌ “bahuguṇe paṇamati” စသည်ဖြင့် ပုဒ်တို့ကို ခြားနားစွာ သုံးစွဲထားခြင်းကြောင့် တွေဝေမှုဖြစ်ပေါ်စေသဖြင့် ဗျာကိဏ္ဏ (ရှုပ်ထွေးသော ဝါကျပြစ်) မည်၏။

44. ‘‘Bahuguṇe’’ccādi. [Pg.81] Bahuguṇe anantattā bahubhūte sīlasamādhiādiguṇe samanussaraṃ visesato anussaranto pamudito tatoyeva pahaṭṭho ayaṃ jano sattanikāyo dujjanānampi asappurisānampi niccaṃ satataṃ hitaṃ mittabhūtaṃ sugataṃ sabbaññuṃ paṇamati vandati. Ettha padānaṃ aṭṭhānapayogato byākiṇṇattaṃ padatthānusāreneva gamyate.

၄၄. “Bahuguṇe” အစရှိသည်ကား။ အတိုင်းမသိ များပြားသောကြောင့် များပြားကုန်သော သီလ၊ သမာဓိ အစရှိသော ဂုဏ်တော်တို့ကို ထူးခြားစွာ အဖန်ဖန်အောက်မေ့လျက်၊ ထိုဂုဏ်တော်တို့ကြောင့်ပင် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်သော ဤသတ္တဝါအပေါင်းသည် လူဆိုး လူမိုက်တို့၏လည်းကောင်း အစဉ်မပြတ် မိတ်ဆွေသဖွယ် အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တော်မူသော သဗ္ဗညုသုဂတမြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပူဇော်၏။ ဤဂါထာ၌ ပုဒ်တို့ကို မလျော်ကန်သော နေရာ၌ သုံးစွဲထားခြင်းကြောင့် ရှုပ်ထွေးသော ဗျာကိဏ္ဏဖြစ်ခြင်းကို ပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်အတိုင်းသာလျှင် သိရှိနိုင်ပေသည်။

45.

၄၅။

Visiṭṭhavacanā’petaṃ, gāmmaṃ’tya’bhimataṃ yathā;

Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃ nvi’daṃ.

ထူးကဲသော စကားအသုံးအနှုန်းမှ ကင်းလွတ်သော ဝါကျကို “ဂါမ္မဒေါသ” (တောသူတို့၏ စကားကဲ့သို့ ကြမ်းတမ်းသောပြစ်) ဟု ယူဆအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် “နှမငယ်၊ သင့်ကို ချစ်ခင်စုံမက်နေသော ငါ့ကို သင်သည် အဘယ်ကြောင့် မချစ်သနည်း၊ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းကား အဘယ်သို့နည်း” ဟု ရွာသားတို့ ပြောဆိုသော စကားကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

45. Visiṭṭhassa kassaci atthassa vacanato kathanato apetaṃ pariccattaṃ. Kaññeityāmantanaṃ. Ahaṃ taṃ icchāmi, tādisaṃ maṃ tvaṃ kasmā nicchasi, idaṃ kiṃ nu iti gāmikajanavacanattā ‘‘kaññi’’ccādikaṃ gāmmaṃ.

၄၅. ထူးကဲသော တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းမှ ကင်းဆိတ်သော (ဝါ) စွန့်ပယ်အပ်သော စကား ဖြစ်၏။ “Kaññe” ဟူသည် ခေါ်ဝေါ်နှုတ်ဆက်ခြင်းတည်း။ “ငါသည် သင့်ကို အလိုရှိ၏၊ ထိုသို့သော ငါ့ကို သင်သည် အဘယ်ကြောင့် အလိုမရှိသနည်း၊ ဤအရာသည် အဘယ်သို့နည်း” ဟု ရွာသားတို့ ပြောဆိုသော စကားမျိုး ဖြစ်ခြင်းကြောင့် “kaññe” အစရှိသော စကားသည် ဂါမ္မဒေါသ (ကျေးလက်သုံးစကားပြစ်) မည်၏။

45. ‘‘Visiṭṭhe’’ccādi. Visiṭṭhavacanāpetaṃ piyabhūtena uttivisesena visesitabbassa kathanato parihīnaṃ vākyaṃ ‘‘gāmmadosa’’nti kavīhi abhimataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Kaññe he kaññe kāmayamānaṃ maṃ tuvaṃ icchayamānaṃ maṃ na kāmayasi tvaṃ na icchasi, idaṃ kiṃ nu. Īdise icchāvighāte vuccamāne evaṃ–

၄၅. “Visiṭṭha” အစရှိသည်ကား။ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော အထူးသဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော စကားဖြင့် မွမ်းမံခြင်းမှ ကင်းဆိတ်သော ဝါကျကို “ဂါမ္မဒေါသ” ဟု ပညာရှိ ကဗျာဆရာတို့သည် ယူဆကြကုန်၏။ “yatha” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြအံ့။ “အို နှမငယ်၊ သင့်ကို ချစ်မြတ်နိုးနေသော ငါ့ကို သင်သည် အဘယ်ကြောင့် မချစ်မနှစ်သက်သနည်း၊ ဤသည်ကား အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း။” ဤသို့ အလိုဆန္ဒ ပျက်ပြားခြင်းကို ပြောဆိုအပ်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သင့်၏။

‘‘Yācanā madīyā tava kāraṇāyaṃ,Dine dine nipphalataṃ upeti;

Dakkho sadā māninimānabhaṅge,Sa manmathonyatra gato mato nu’’iti viya.

“သင့်အတွက် တောင်းပန်တိုးလျှိုးရသော ငါ၏တောင်းပန်ခြင်းသည် နေ့စဉ်နှင့်အမျှ အချည်းနှီးဖြစ်နေရ၏။ မာနကြီးသော မိန်းမတို့၏ မာနကို ဖျက်ဆီးရာ၌ အမြဲလိမ္မာလှသော ထိုမောင်မင်မောသ (အနင်္ဂနတ်မင်း) သည် အခြားတစ်ပါးသို့ သွားလေသလော၊ သို့မဟုတ် သေဆုံးလေပြီလော” ဟု ကဗျာဆန်ဆန် သုံးနှုန်းရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Piyatthassa kathanābhāvato ‘‘kaññe’’tyādikaṃ vacanaṃ milakkhukānaṃ vacanattā gāmmaṃ. Ettha kaññāsaddo dasavassikāya vattatīti niyamo natthi. Visiṭṭhassa atthassa vacanato apetanti vākyaṃ.

ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်သော အနက်ကို ပြောဆိုခြင်း မရှိသောကြောင့် “kaññe” အစရှိသော စကားသည် တောရိုင်းသူတို့၏ စကားကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဂါမ္မ (ကြမ်းတမ်းသောပြစ်) မည်၏။ ဤနေရာ၌ “kaññā” ဟူသော သဒ္ဒါသည် တစ်ဆယ်နှစ်အရွယ် မိန်းကလေးကိုသာ ဟောရမည်ဟူသော အနက်သတ်မှတ်ချက် မရှိပေ။ ထူးကဲသော အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းမှ ကင်းလွတ်သော ဝါကျဖြစ်၏။

46.

၄၆။

Padasandhānato kiñci, duppatītikaraṃ bhave;

Tampi gāmmaṃtya’bhimataṃ, yathā yābhavato piyā.

ပုဒ်ချင်း ဆက်စပ်မိခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ဝါကျသည် နားမချမ်းသာဘဲ မကောင်းသော အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်မြင်စေတတ်၏၊ ထိုသို့သော ဝါကျကိုလည်း “ဂါမ္မဒေါသ” ဟုပင် ယူဆအပ်၏၊ ဥပမာအားဖြင့် “yābhavato piyā” ဟု သုံးစွဲခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

46. ‘‘Pade’’ccādi. Padasandhānato pubbāparānaṃ padānaṃ sandhivasena yaṃ kiñci vākyaṃ duṭṭhu asutisubhagaṃ patītimavabodhaṃ karotīti karaṃ bhave, tampi yathāvuttaṃ gāmmantyabhimataṃ. Yathātyudāharati. Bhavato yā kāci vanitā piyā hotīti ekottho. Yabha methune. Yabhanaṃ yābho. So vijjate yassa so yābhavā. Tassa yābhavato piyāityapi bhavati.

၄၆. “Pade” အစရှိသည်ကား။ ရှေ့နောက်ပုဒ်ချင်း ဆက်စပ်မိခြင်း (သန္ဓိ) ကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ဝါကျသည် နားမချမ်းသာဖွယ် မကောင်းသော အနက်ကို သိစေတတ်၏၊ ထိုဝါကျကိုလည်း ရှောကဆိုအပ်ခဲ့သော “ဂါမ္မဒေါသ” ဟု ယူဆအပ်၏။ “yathā” ဟု ဥပမာပြအံ့။ “အရှင်၏ အကြင်ဇနီးသည် ချစ်ခင်အပ်၏” ဟူသည် အနက်တစ်ခု ဖြစ်၏။ “Yabha” သည် မေထုန်ပြုခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ မေထုန်ပြုခြင်းသည် “yābha” မည်၏၊ ထိုမေထုန်ပြုခြင်း ရှိသောသူသည် “yābhavā” မည်၏၊ ထိုမေထုန်ပြုသူအား ချစ်မြတ်နိုးအပ်၏ ဟူ၍လည်း အနက်ထွက်သဖြင့် ရိုင်းပြသော အနက်သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။

46. ‘‘Padasandhāni’’ccādi. Kiñci vākyaṃ padasandhānato pubbāparapadānaṃ ghaṭanato duppatītikaraṃ bhave asabbhabhūtaduṭṭhatthassa pakāsako hoti, tampi gāmmanti yathāvuttagāmmadosena dūsitanti sabbehi kavīhi abhimataṃ ñātaṃ. Yathāti udāharati. Bhavato bhavantassa yā kāci itthī piyā bhavatīti ayaṃ kavinā icchitattho. Yābhavato methunavantassa piyātipi attho. ‘‘Yabha methune’’ti hi dhātu. Yabhanaṃ yābho, so assa atthīti yābhavā, tassa yābhavatoti gahite asotabbattā duppatītikaratā. Duṭṭhāyeva patīti avabodho, taṃ karotīti viggaho.

၄၆. “Padasandhāna” အစရှိသည်ကား။ ရှေ့နောက်ပုဒ်ချင်း ဆက်စပ်ဖွဲ့စည်းခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ဝါကျသည် မဖွယ်မရာသော ယုတ်ညံ့သည့်အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သဖြင့် မကောင်းသော အသိကို ပေးတတ်၏။ ထိုဝါကျကိုလည်း ရှောကဆိုအပ်ခဲ့သော ဂါမ္မဒေါသဖြင့် စွန်းငြိအပ်သောကြောင့် “ဂါမ္မ” ဟု ပညာရှိ ကဗျာဆရာအားလုံးတို့က ယူဆသိရှိကြကုန်၏။ “yathā” ဟူ၍ ဥပမာပြအံ့။ “အရှင်၏ အကြင်ဇနီးသည် ချစ်ခင်အပ်၏” ဟူသော ဤအနက်သည် ကဗျာဆရာ အလိုရှိအပ်သော အနက်ဖြစ်၏။ သို့သော် “မေထုန်ပြုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ၏ ချစ်အပ်သောသူ” ဟူ၍လည်း အနက်ထွက်နိုင်ပေသည်။ အကြောင်းမူကား “yabha” ဓာတ်သည် မေထုန်ပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မေထုန်ပြုခြင်းသည် “yābho” မည်၏၊ ထိုမေထုန်ပြုခြင်း ရှိသောသူသည် “yābhavā” မည်၏၊ ထိုမေထုန်ပြုသူ၏ (yābhavato) ဟု ယူဆလျှင် မကြားဝံ့မနာသာ ဖြစ်သောကြောင့် မကောင်းသော အနက်ကို ထင်မြင်စေခြင်း ဖြစ်၏။ ယုတ်ညံ့သော အသိကိုသာလျှင် ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် “Duppatītikara” ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

47.

၄၇။

Vuttesu sūcite ṭhāne, padacchedo bhave yati;

Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ, yatihīnanti sā pana.

ဆန်းကျမ်းတို့၌ ညွှန်ပြအပ်သော နေရာတို့၌ ပုဒ်တို့ကို ဖြတ်တောက်ရပ်နားခြင်းကို “ယတိ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုယတိမှ ကင်းဆိတ်သော ဝါကျကို “ယတိဟီန” (ယတိပျက်သော ဆန်းပြစ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

47. ‘‘Vuttesvi’’ccādi. Vuttesu chandosatthapariniddiṭṭhesu anuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘etthayatī’’ti chandovicitiyā pakāsitaṭṭhāne padānaṃ syādyantānaṃ chedo vicchiti vibhāgo anuvādo yaṃ yati bhaveti vidhīyati. Tāya [Pg.83] yatiyā hīnaṃ parihīnaṃ viruddhaṃ yaṃ vākyaṃ, taṃ yatihīnanti vuttaṃ, ‘‘yamanaṃ virāmo yati, sā hīnā etthā’’ti katvā. Panāti visese, sā yati panāti sambandho.

၄၇. “Vuttesu” အစရှိသည်ကား။ ဆန်းကျမ်း၌ ကောင်းစွာ ညွှန်ပြအပ်ကုန်သော အနုဋ္ဌုဘ်ဆန်း အစရှိသည်တို့၌ “ဤနေရာ၌ ယတိ (ရပ်နားခြင်း) ရှိ၏” ဟု ဆန်းကျမ်းဆရာတို့ ပြသအပ်သော နေရာ၌ သိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ရပ်နားခြင်းဟူသော “ယတိ” ကို ပြုအပ်၏။ ထိုယတိ (ရပ်နားခြင်း) မှ ကင်းဆိတ်သော (ဝါ) ဆန့်ကျင်သော ဝါကျကို “ယတိဟီန” (ယတိပျက်သော ဆန်းပြစ်) ဟု ဆိုအပ်၏။ “ရပ်နားခြင်းသည် ယတိမည်၏၊ ထိုယတိသည် ဤဝါကျ၌ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီး၏” ဟူ၍ ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ “pana” သဒ္ဒါကား အထူးပြုအနက်၌ ဖြစ်၏၊ “ထိုယတိသည်လည်း” ဟု စပ်ရမည်။

47. ‘‘Vuttesva’’ccādi. Vuttesu chandosatthe niddiṭṭhaanuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘ayamettha yatī’’ti pakāsite ṭhāne padacchedo syādyantatyādyantādīnaṃ padānaṃ vicchedo yati nāma bhave, tāya yatiyā yaṃ vākyaṃ hīnaṃ abhimataṭṭhāne vaṇṇavicchedena parihīnaṃ, taṃ vākyaṃ yatihīnanti yatihīnadosena duṭṭhanti viññūhi vuttaṃ.

၄၇. “ဝုတ္တေသု” အစရှိသည်ကား- ဆန်းကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်ကုန်သော အနုဋ္ဌုဘစသော ဆန်းတို့၌ “ဤနေရာ၌ ဤသည်ကား ယတိတည်း” ဟု ညွှန်ပြအပ်သော နေရာ၌ ပုဒ်ဖြတ်ခြင်း၊ သျာဒျန္တ တျာဒျန္တ စသော ပုဒ်တို့ ပြတ်တောက်ခြင်းသည် ယတိမည်၏။ ထိုယတိ ချို့တဲ့သော ဝါကျ၊ အလိုရှိအပ်သော နေရာ၌ အက္ခရာဖြတ်ခြင်းမှ ကင်းဆိတ်သော ဝါကျကို “ယတိဟီန” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ယတိဟီနအပြစ်ဖြင့် ပျက်စီးသော ဝါကျဟူ၍လည်းကောင်း ပညာရှိတို့ ဆိုကြကုန်၏။

48.

၄၈။

Yati sabbattha pādante, vuttaḍḍhe ca visesato;

Pubbāparānekavaṇṇa-padamajjhepi katthaci.

ယတိ (ဆိုင်းငံ့ခြင်း) သည် ခပ်သိမ်းသော ဂါထာပါဒ်၏ အဆုံး၌လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် ဂါထာဝက်၌လည်းကောင်း၊ အချို့သောအရပ်၌ ရှေ့နောက် များစွာသောအက္ခရာရှိသော ပုဒ်၏အလယ်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

48. ‘‘Yati’’ccādi. Sabbattha pādante sabbasmiṃ catutthaṃsasaṅkhātānaṃ gāthāpādānaṃ ante avasāne ca visesato visesena ekantena vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. ‘‘Siyā’’ti seso. Nanu ‘‘padacchedo’’ti vuttattā padamajjhe yati na hotevāti ceti āha ‘‘pubba’’iccādi. Katthaci kismiñci ṭhāne, na sabbattha. Pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi yatīti sambandho. Pubbe ca apare ca pubbāpare. Aneke vaṇṇā anekavaṇṇā. Pubbāpare anekavaṇṇā yassa taṃ tathā. Tañca taṃ padañca, tassa majjhepi.

၄၈. “ယတိ” အစရှိသည်ကား- ခပ်သိမ်းသော ဂါထာ၏ လေးပုံတစ်ပုံဖြစ်သော ဂါထာပါဒ်တို့၏ အဆုံး၌လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် ဂါထာဝက်ဟု ဆိုအပ်သော ပါဒ်နှစ်ခုအဆုံး၌လည်းကောင်း ယတိဖြစ်ရာ၏ ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “သီယာ” (ဖြစ်ရာ၏) ဟူသော ကြွင်းသောပုဒ်ကို ဖြည့်စပ်အပ်၏။ “ပုဒ်ဖြတ်ခြင်း” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ပုဒ်၏အလယ်၌ ယတိသည် မဖြစ်နိုင်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးမူကား “ပုဗ္ဗ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အချို့သော အရပ်၌သာ ဖြစ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ မဟုတ်ပေ။ ရှေ့နောက်ဖြစ်ကုန်သော များစွာသောအက္ခရာရှိသော ပုဒ်၏အလယ်၌လည်း ယတိဖြစ်၏ ဟု စပ်အပ်၏။ ရှေ့လည်းဖြစ် နောက်လည်းဖြစ်ကုန်သည်တို့သည် ရှေ့နောက် (ပုဗ္ဗာပရ) တို့တည်း။ များစွာသော အက္ခရာတို့သည် များစွာသောအက္ခရာ (အနေကဝဏ္ဏ) တို့တည်း။ ရှေ့နောက်၌ များစွာသောအက္ခရာရှိသော ပုဒ်၊ ထိုသို့သောပုဒ်၏ အလယ်၌လည်း ဖြစ်၏။

48. Idāni yatimhi labbhamānaṃ sabbavisayaṃ dasseti ‘‘yati’’ccādinā. Sā pana yati sabbattha pādante catutthaṃsasaṅkhātagāthāpādānaṃ ante ca visesato niyamato vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. Katthaci kismiñci ṭhāne pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi pubbāparabhūtaanekavaṇṇasamannāgatapadānaṃ majjhe [Pg.84] ca siyā. Padacchedassa ‘‘yatī’’ti vuttattā padamajjhe na hotīti saṅkāpariharaṇatthaṃ ‘‘pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe’’ti vuttaṃ. Ettha pādanto, vuttaḍḍho, padamajjhañca yatiṭṭhānanti. Padamajjheyeva labbhamānā yati katthaci hoti, dvakkharatyakkharapadamajjhe pana na hoti.

၄၈. ယခုအခါ ယတိ၌ ရရှိအပ်သော ခပ်သိမ်းသော အရာဌာနကို ပြလိုသဖြင့် “ယတိ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုယတိသည် ခပ်သိမ်းသော ဂါထာပါဒ်တို့၏ အဆုံး၌လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်အရ ဂါထာဝက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။ အချို့သော နေရာ၌ ရှေ့နောက်ဖြစ်ကုန်သော များစွာသောအက္ခရာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဒ်တို့၏ အလယ်၌လည်း ဖြစ်ရာ၏။ ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို “ယတိ” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ပုဒ်၏အလယ်၌ မဖြစ်နိုင်ဟူသော ယုံမှားခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် “ပုဗ္ဗာပရာနေကဝဏ္ဏပဒမဇ္ဈေ” ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ဤ၌ ပါဒ်အဆုံး၊ ဂါထာဝက်နှင့် ပုဒ်အလယ်တို့သည် ယတိတည်ရာ နေရာတို့တည်း။ ပုဒ်၏ အလယ်၌သာ ရရှိအပ်သော ယတိသည် အချို့သောနေရာ၌သာ ဖြစ်၏၊ အက္ခရာနှစ်လုံး၊ သုံးလုံးရှိသော ပုဒ်၏ အလယ်၌မူ မဖြစ်ပေ။

Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā –

ထို၌ သာဓက (ဥဒါဟရုဏ်) နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်သာဓက (ပစ္စုဒါဟရုဏ်) တို့သည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏ -

49.

၄၉။

Taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ;

Sakalāpi disā siñca-tīva soṇṇarasehiyo.

ရွှေ၏ အဆင်းကဲ့သို့သော အဆင်းရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ဦးခေါင်းဖြင့် ရှိခိုးပါ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အရပ်မျက်နှာ အားလုံးကိုပင် ရွှေရည်တို့ဖြင့် ဖျန်းဆွတ်ဘိသကဲ့သို့ တင့်တယ်တော်မူ၏။

49. Udāharīyatīti udāharaṇaṃ. Paṭipakkhamudāharaṇaṃ paccudāharaṇaṃ. Cāmīkarasseva suvaṇṇassa viya vaṇṇo yassa taṃ tathāgataṃ sirasā namāmi. Kīdisaṃ? Yo tathāgato sakalāpi disā sabbāyeva dasa disā soṇṇarasehi cāmīkaravaṇṇattā rasehi suvaṇṇarasehi siñcatīva siñcatīti maññe, taṃ tathāgatanti apekkhate. Ettha pubbapādante vuttaḍḍhe ca niyatā yati. Cāmīkarasaddo cettha caturakkharo. Tattha cāmīiti pubbabhāgo, karaiti paro. Ettha pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe yati. Siñcatīti ettha pana pubbāparānekavaṇṇapadamajjhattābhāvā siñcaityatra yati duṭṭhāti. Idaṃ paccudāharaṇaṃ.

၄၉. သာဓကအဖြစ် ဆောင်၍ပြအပ်သောကြောင့် “ဥဒါဟရုဏ်” မည်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဥပမာသည် “ပစ္စုဒါဟရုဏ်” မည်၏။ ရွှေ၏ အရောင်ကဲ့သို့သော အဆင်းရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ဦးခေါင်းဖြင့် ရှိခိုးပါ၏။ အသို့သော မြတ်စွာဘုရားနည်း? အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် အရပ်မျက်နှာအားလုံးကိုပင် ရွှေရည်ကဲ့သို့သော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါတို့ဖြင့် ဖျန်းဆွတ်ဘိသကဲ့သို့ ထင်မှတ်ရ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ရည်ညွှန်း၏။ ဤ၌ ရှေ့ပါဒ်အဆုံးနှင့် ဂါထာဝက်၌ မြဲသော ယတိရှိ၏။ “စာမီကရ” သဒ္ဒါသည် ဤ၌ အက္ခရာလေးလုံးရှိ၏။ ထိုတွင် “စာမီ” ဟူသည် ရှေ့အပိုင်းဖြစ်၍ “ကရ” ဟူသည် နောက်အပိုင်းဖြစ်၏။ ဤ၌ ရှေ့နောက် များစွာသောအက္ခရာရှိသော ပုဒ်အလယ်၌ ယတိဖြစ်၏။ “သိဉ္စတိ” ဟူသော ပုဒ်၌မူ ရှေ့နောက် များစွာသော အက္ခရာရှိသော ပုဒ်အလယ် မဟုတ်သောကြောင့် “သိဉ္စ” ဟူသောနေရာ၌ ယတိသည် ပျက်စီး၏။ ဤသည်ကား ပစ္စုဒါဟရုဏ် တည်း။

49. Tattha pādantavuttaḍḍhesu yatiyā pākaṭattā tasmiṃ padamajjhe yatiyā udāharaṇapaccudāharaṇāni iṭṭhodāharaṇapaṭipakkhodāharaṇāni yathā. ‘‘Taṃ name’’ccādi. Yo tathāgato sakalāpi disā soṇṇarasehi suvaṇṇarasadhārāhi siñcatīva siñcati maññe, ivasaddo vitakke. Cāmīkaravaṇṇaṃ suvaṇṇavaṇṇasadisachavivaṇṇaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name. Ettha ‘‘cāmīkaravaṇṇa’’nti yatiyā cāmīti akkharadvayamatikkamma ṭhitattā antepi karaiti akkharadvayenānūnattā [Pg.85] padacchedassa pubbāparavaṇṇānamanekattamitiṭṭhodāharaṇaṃ. Siñcatīti pade siñcāti vaṇṇadvayamatikkamma yatiyā dissamānattepi tiiti parabhāge ekavaṇṇattā anekavaṇṇābhāvoti paccudāharaṇaṃ. Ettha anekavaṇṇattaṃ padavaseneva ñātabbaṃ. Cāmīkarassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa soti viggaho.

၄၉. ထိုပါဒ်အဆုံး၊ ဂါထာဝက်တို့၌ ယတိသည် ထင်ရှားသောကြောင့်၊ ပုဒ်အလယ်၌ဖြစ်သော ယတိ၏ သာဓက (ဥဒါဟရုဏ်) နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်သာဓက (ပစ္စုဒါဟရုဏ်) အလိုရှိအပ်သော သာဓကနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်သာဓကတို့သည် “တံ နမေ” အစရှိသည်အတိုင်း ဖြစ်၏။ အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို ရွှေရည်အလျဉ်တို့ဖြင့် ဖျန်းဆွတ်ဘိသကဲ့သို့ ဖျန်းဆွတ်၏ဟု ထင်မှတ်ရ၏၊ “ဣဝ” သဒ္ဒါသည် ကြံဆခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ရွှေ၏ အရောင်နှင့်တူသော ကိုယ်ရေအဆင်းရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ဦးခေါင်းဖြင့် ရှိခိုးပါအံ့။ ဤ၌ “စာမီကရဝဏ္ဏံ” ဟူသော ပုဒ်၌ ယတိသည် “စာမီ” ဟူသော အက္ခရာနှစ်လုံးကို လွန်၍ တည်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဆုံး၌လည်း “ကရ” ဟူသော အက္ခရာနှစ်လုံးထက် မယုတ်လျော့သောကြောင့်လည်းကောင်း ပုဒ်ဖြတ်ခြင်း၏ ရှေ့နောက်အက္ခရာတို့၏ များပြားခြင်းဟူသော ကောင်းသောသာဓကဖြစ်၏။ “သိဉ္စတိ” ဟူသော ပုဒ်၌မူ “သိဉ္စ” ဟူသော အက္ခရာနှစ်လုံးကို လွန်၍ ယတိကို မြင်ရသော်လည်း၊ “တိ” ဟူသော နောက်အပိုင်း၌ အက္ခရာတစ်လုံးတည်း ဖြစ်သောကြောင့် များစွာသော အက္ခရာမရှိခြင်းကြောင့် ပစ္စုဒါဟရုဏ် ဖြစ်၏။ ဤ၌ များစွာသော အက္ခရာဖြစ်ခြင်းကို ပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ စာမီကရ (ရွှေ) ၏ အရောင်ကဲ့သို့သော အရောင်ရှိသောသူ ဟူသည် ဝိဂြိုဟ်တည်း။

50.

၅၀။

Saro sandhimhi pubbanto, viya lope vibhattiyā;

Aññathā tva’ññathā tattha, yādesādi parādi’va.

ဝိဘတ်ကို ချေဖျက်ရာ၌ သန္ဓေပြုသောအခါ နောက်ပုဒ်၏ အစဖြစ်သော သရသည် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးသရkဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဝိဘတ်ကို မချေဖျက်ရာ၌မူကား တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌ ယကာရအာဒေသ အစရှိသည်သည် နောက်ပုဒ်၏ အစသရကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

50. ‘‘Saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sati sandhimhi saṃhitāyaṃ katāyaṃ saro parapadādibhūto pubbanto viya pubbapadassa antabhūto yo saro, so viya hoti, anekavaṇṇattābhāvepi tato vihitayatiyā nevatthi bhaṅgoti adhippāyo. Aññathā tu vibhattiyā alope tu sati saṃhitāyaṃ katāyaṃ pubbapadantabhūto saro ce, aññathā aññena pakārena hoti, parapadassādisaro viya hotīti attho. Taṃ vibhattiyā saddhiṃ vihāya katayatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo. Tattha tassaṃ yatiyaṃ yādesādi ivaṇṇādīnaṃ kātabbo yakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti. Katayādesādisahitaṃ byañjanaṃ vihāya katāya yatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo.

၅၀. “သရော” အစရှိသည်ကား- ဝိဘတ်ကို ချေဖျက်ခြင်း ရှိလတ်သော်၊ သန္ဓေစပ်ခြင်းကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် နောက်ပုဒ်၏ အစဖြစ်သော သရသည် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးဖြစ်သော သရကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အက္ခရာများစွာ မရှိသော်လည်း ထိုမှ ပြုအပ်သော ယတိအား ပျက်စီးခြင်းမရှိ ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ တစ်မျိုးကား ဝိဘတ်ကို မချေဘဲ သန္ဓေစပ်ခြင်းကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးဖြစ်သော သရသည် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ဖြစ်၏၊ နောက်ပုဒ်၏ အစသရကဲ့သို့ ဖြစ်၏ ဟူလို။ ထိုဝိဘတ်နှင့်တကွ ဖယ်ရှား၍ ပြုအပ်သော ယတိအား ပျက်စီးခြင်းမရှိ ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုယတိ၌ ဣဝဏ္ဏ အစရှိသည်တို့အား ပြုအပ်သော ယကာရအာဒေသ အစရှိသည်တို့သည် နောက်ပုဒ်၏ အစသရကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ပြုအပ်သော ယကာရအာဒေသ အစရှိသည်နှင့်တကွ ဗျည်းကို ဖယ်ရှား၍ ပြုအပ်သော ယတိအား ပျက်စီးခြင်းမရှိ ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။

50. Idāni heṭṭhā vuttassa viruddhattepi yatibhaṅgābhāvaṃ dassento āha ‘‘saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sandhimhi sati saro sandhisaro pubbanto viya pubbapadassa anto viya hoti, aññathā tu vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ aññathā hoti, pubbapadantabhūto saro parapadassa ādisaro viya hoti. Tattha yatiyaṃ yādesādi [Pg.86] ivaṇṇādīnaṃ kattabbayakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti, pubbantasadisasaramatikkamitvāpi parapadādisarasadisavaṇṇamāgamma taṃ anatikkamitvāpi parapadādisarasadisayādesādimatikkamitvāpi yatiyā payuttāya sati anekavaṇṇattābhāvepi yatibhaṅgo na hotīti adhippāyo. Pubbassa antoti ca, yo ca so ādeso ca, so ādi yassa makārādinoti ca, parassa ādīti ca vākyaṃ.

၅၀. ယခုအခါ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စည်းကမ်းနှင့် ဆန့်ကျင်သော်လည်း ယတိမပျက်စီးပုံကို ပြလိုသဖြင့် “သရော” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဝိဘတ်ချေ၍ သန္ဓေပြုရာ၌ သန္ဓေသရသည် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ တစ်မျိုးအားဖြင့် ဝိဘတ်မချေဘဲ သန္ဓေစပ်ရာ၌မူကား တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ဖြစ်၏၊ ရှေ့ပုဒ်အဆုံးဖြစ်သော သရသည် နောက်ပုဒ်၏ အစသရကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုယတိ၌ ဣဝဏ္ဏ အစရှိသည်တို့အား ပြုအပ်သော ယကာရအာဒေသ အစရှိသည်တို့သည် နောက်ပုဒ်၏ အစသရကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ရှေ့ပုဒ်အဆုံးနှင့်တူသော သရကို လွန်၍လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒစသရနှင့်တူသော အက္ခရာသို့ ရောက်၍ ထိုအက္ခရာကို မလွန်ဘဲလည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်အစသရနှင့်တူသော ယကာရအာဒေသ အစရှိသည်ကို လွန်၍လည်းကောင်း ယတိကို သုံးစွဲအပ်သည်ရှိသော် အက္ခရာများစွာ မရှိသော်လည်း ယတိပျက်ခြင်း မဖြစ်ဟူသည် အဓိပ္ပယ်တည်း။ “ပုဗ္ဗဿ အန္တော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ယော စ သော အာဒေသော စ၊ သော အာဒိ ယဿ မကာရာဒိနော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ပရဿ အာဒိ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်အပ်၏။

51.

၅၁။

Cādī pubbapadantāva, niccaṃ pubbapadassitā;

Pādayo niccasambandhā, parādīva parena tu.

စ သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးကဲ့သို့သာ ဖြစ်၍ အမြဲ ရှေ့ပုဒ်ကို မှီကုန်၏။ ပ အစရှိသော ဥပသာဂ်တို့သည် အမြဲစပ်ခြင်းရှိကုန်သဖြင့် နောက်ပုဒ်နှင့်တကွ နောက်ပုဒ်၏ အစကဲ့သို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။

51. Niccaṃ anavarataṃ pubbapadaṃ sitā nissitā cādī cakārādayo nipātā pubbassa padassa antā avayavā viya honti, te anto katvā yati kātabbāti adhippāyo. Parena parapadena niccasambandhā satatayogino, tusaddo aṭṭhānappayutto, pādayo tu parādīva parapadassa ādī avayavā viya honti, taṃ vihāya pubbapadante yati kātabbāti adhippāyo.

၅၁. အစဉ်မပြတ် ရှေ့ပုဒ်ကို အမှီပြု၍ တည်ကုန်သော 'စ' အစရှိသော နိပါတ်တို့သည် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးအစိတ်အပိုင်းကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုနိပါတ်တို့ကို အတွင်းသွင်း၍ ယတိ (ဂါထာဖြတ်ခြင်း) ကို ပြုအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ နောက်ပုဒ်နှင့် အမြဲမပြတ် ယှဉ်စပ်ကုန်သော 'ပ' အစရှိသော ဥပသဂ်တို့သည်ကား နောက်ပုဒ်၏ အစအစိတ်အပိုင်းကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏ (တု သဒ္ဒါသည် မသင့်လျော်သော နေရာ၌ သုံးအပ်၏)၊ ထိုဥပသဂ်ကို ဖယ်ထား၍ ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံး၌ ယတိ ပြုအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

51. ‘‘Cādi’’ccādi. Niccaṃ satataṃ pubbapadassitā pubbapadaṃ nissāya pavattā cādī cakārādinipātā pubbapadantāva pubbapadassa antā avayavā viya honti, parena parapadena niccasambandhā nirantarayogino pādayo tu pādiupasaggā pana parādīva parapadassa ādī avayavāviya honti. Cādayo āgamma te bahi katvāpi pādayo āgamma te anto katvāpi pavatto virāmo yatibhaṅgoti adhippāyo. Coādi yesanti ca, pubbapadaṃ sitāti ca, po ādi yesanti ca, niccaṃ sambandhāti ca viggaho. Ettha ca tagguṇasaṃviññāṇattā cakārapakārādīnampi pariggaho.

၅၁. 'စါဒိ' အစရှိသည်ကား- အမြဲမပြတ် ရှေ့ပုဒ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ကုန်သော 'စ' အစရှိသော နိပါတ်တို့သည် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးအစိတ်အပိုင်းကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နောက်ပုဒ်နှင့် အမြဲမပြတ် ယှဉ်စပ်ကုန်သော 'ပ' အစရှိသော ဥပသဂ်တို့သည်ကား နောက်ပုဒ်၏ အစအစိတ်အပိုင်းကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ စ-သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့ကို အမှီပြု၍ ယင်းတို့ကို အပြင်ဘက်၌ ထား၍လည်းကောင်း၊ ပ-သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့ကို အမှီပြု၍ ယင်းတို့ကို အတွင်း၌ ထား၍လည်းကောင်း ဖြစ်သော ရပ်တန့်ခြင်းသည် ယတိဘင်္ဂ (ယတိပျက်ခြင်း) ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'စော အာဒိ ယေသံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပုဗ္ဗပဒံ သိတာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပေါ အာဒိ ယေသံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'နိစ္စံ သမ္ဗန္ဓာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ ဤ၌လည်း တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏဗဟုဗ္ဗီဟိသမာတ် ဖြစ်သောကြောင့် စ-သဒ္ဒါ၊ ပ-သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့ကိုလည်း သိမ်းယူရမည်။

Sabbatthodāharaṇāni yathā

အရပ်အားလုံးတို့၌ ဥပမာ သာဓကတို့သည် ဤသို့တည်း။

52.

၅၂။

Name taṃ sirasā sabbo-pamātītaṃ tathāgataṃ;

Yassa lokaggataṃ patta-sso’pamā na hi yujjati.

ခပ်သိမ်းသော ဥပမာတို့မှ လွန်မြတ်တော်မူသော ထိုတထာဂတ မြတ်စွာဘုရားကို ဦးခေါင်းရတနာဖြင့် ရှိခိုးပါ၏။ လောကတွင် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူသော အကြင်မြတ်စွာဘုရားအား နှိုင်းယှဉ်စရာ ဥပမာသည် မသင့်လျော်သည်သာတည်း။

53.

၅၃။

Munindaṃ taṃ sadā vandā-mya’nantamati’muttamaṃ;

Yassa paññā ca mettā ca, nissīmāti vijambhati.

အတိုင်းမရှိသော ဉာဏ်ပညာရှိတော်မူသော၊ အလွန်မြတ်တော်မူသော ထိုမုနိန္ဒ (မုနိတို့၏ သခင်) ကို အခါခပ်သိမ်း ရှိခိုးပါ၏။ အကြင်မြတ်စွာဘုရား၏ ပညာတော်နှင့် မေတ္တာတော်သည် အပိုင်းအခြား မရှိဘဲ ကျယ်ပြန့်စွာ တင့်တယ် စိုပြေနေပါ၏။

52-53. Sabbatthāti [Pg.87] pubbantasadisādīsu. ‘‘Nameta’’ntiādigāthādvaye padattho pākaṭo, adhippāyo tu yato lokaggataṃ patto, tato sabbopamātīto, yato paññāmettā loke nirantaramiva vattanti, tato anantamati, uttamo cāti. Ettha ‘‘sabbā upamā’’ti samāsaṃ katvā vibhattilope saṃhitāyañca katāyaṃ parapadādiukāro pubbapadantabbakāraṭṭhaakāro viya hotīti sabbo iccatra pādantayati. Pattassopamā iccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo viya hoti, vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ savibhattiyā akāro parapadādi ukāro viya hotīti taṃvibhattiyā pasiddhaṃ vihāya pattaiccatra pādantayati. Tathā vandāmyanantaiccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo vihitoti myasaddaṃ vajjetvā vandāiccatra pādantayati. Pubbapadassitānaṃ cādīnaṃ pubbapadantasadisatā vuttāti mettā cāti casaddato yati, aparapadasambandhā pādayo parapadādisadisā hontīti nissīmāti ettha nisaddaṃ vihāya tato ādimhi yati.

၅၂-၅၃. 'သဗ္ဗတ္ထ' ဟူသည် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးနှင့် တူသည် အစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်သည်။ 'နမေတံ' အစရှိသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်၌ ပုဒ်တို့၏ အနက်သည် ထင်ရှား၏။ ဆိုလိုရင်းကား- အကြင်ကြောင့် လောက၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူ၏၊ ထိုကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ဥပမာတို့မှ လွန်တော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် ပညာတော်နှင့် မေတ္တာတော်တို့သည် လောက၌ အမြဲမပြတ် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုကြောင့် အတိုင်းမရှိသော ဉာဏ်ရှိတော်မူ၏၊ အလွန်မွန်မြတ်တော်မူ၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ 'သဗ္ဗာ ဥပမာ' ဟု သမာတ်ပြု၍ ဝိဘတ်ချေခြင်း၊ သန္ဓေပြုခြင်းတို့ကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် နောက်ပုဒ်၏ အစဖြစ်သော 'ဥ' ကာရသည် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံး ဖြစ်သော 'ဗ' ကာရ၌ တည်သော 'အ' ကာရကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'သဗ္ဗော' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဂါထာ၏ အဆုံး ယတိကို ပြုရမည်။ 'ပတ္တဿုပမာ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ယကာရအပြောင်းသည် နောက်ပုဒ်၏ အစနှင့် တူသောအဖြစ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဝိဘတ်ကို မချေဘဲ သန္ဓေပြုအပ်သည်ရှိသော် ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အကာရသည် နောက်ပုဒ်၏ အစဖြစ်သော ဥကာရကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုဝိဘတ်ဖြင့် ထင်ရှားသော အဖြစ်ကို ဖယ်ထား၍ 'ပတ္တ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဂါထာ၏ အဆုံး ယတိကို ပြုရမည်။ ထို့အတူ 'ဝန္ဒာမျနန္တ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ယကာရအပြောင်းသည် နောက်ပုဒ်၏ အစနှင့် တူသောအဖြစ်ကို ပြုအပ်သောကြောင့် 'မျ' သဒ္ဒါကို ဖယ်ထား၍ 'ဝန္ဒာ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဂါထာ၏ အဆုံး ယတိကို ပြုရမည်။ ရှေ့ပုဒ်ကို မှီကုန်သော စ-သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့သည် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးနှင့် တူသည်ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'မေတ္တာ စ' ဟူသော 'စ' သဒ္ဒါနောက်၌ ယတိ ပြုရမည်။ နောက်ပုဒ်နှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်သော ပ-သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့သည် နောက်ပုဒ်၏ အစနှင့် တူကုန်၏ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'နိဿီမာ' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'နိ' သဒ္ဒါကို ဖယ်ထား၍ ထိုထက် အစောပိုင်း၌ ယတိ ပြုရမည်။

52-53. Sabbattha yathāvuttapubbantasadisasarādīsu pañcasu udāharaṇāniyathā. ‘‘Name ta’’miccādi, lokaggataṃ pattassa yassa buddhassa upamā na hi yujjati sakalapadatthānaṃ atikkamma ṭhitattā na hi yujjati. Sabbopamātītaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name namāmi. Sabboti ettha okārassa pubbapadantasarasadisattā tato parāya yatiyā ca ssopamāti parapadādisadisaṃ [Pg.88] vaṇṇamanatikkamma ṭhitāya yatiyā ca udāharaṇaṃ.

၅၂-၅၃. ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးနှင့် တူသော သရ အစရှိသော ငါးပါးတို့၌ ဥပမာသာဓကတို့သည်ကား- 'နမေတံ' အစရှိသည်ဖြင့်၊ လောကတွင် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူသော အကြင်မြတ်စွာဘုရားအား ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို လွန်၍ တည်တော်မူသောကြောင့် နှိုင်းယှဉ်စရာ ဥပမာသည် မသင့်လျော်သည်သာတည်း။ ခပ်သိမ်းသော ဥပမာတို့မှ လွန်တော်မူသော ထိုတထာဂတမြတ်စွာဘုရားကို ဦးခေါင်းရတနာဖြင့် ရှိခိုးပါ၏။ 'သဗ္ဗော' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဩကာရသည် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးသရနှင့် တူသောကြောင့် ထိုမှလွန်သော ယတိ၏လည်းကောင်း၊ 'ဿုပမာ' ဟူ၍ နောက်ပုဒ်၏ အစနှင့် တူသော အက္ခရာကို မလွန်ဘဲ တည်သော ယတိ၏လည်းကောင်း ဥပမာသာဓကတည်း။

‘‘Muninde’’ccādi. Yassa sambuddhassa paññā ca mettā canissīmā anantasattaanantañeyyavisayakaraṇato sīmārahitā ativijambhati. Anantamatiṃ udayabbayasambhavepi ñeyyassānantattā visayimhi visayavohārena anantapaññāya samannāgataṃ uttamaṃ tato eva pavaraṃ taṃ munindaṃ sadā vandāmi, yādesassa parādisadisattā tamanāgamma yati bhavati. Mettācanissīmāti ettha cādīnaṃ pubbapadantasadisattāca pādīnaṃ parapadādisadisattā ca ‘‘cā’’ti ‘‘nī’’ti imesampi yati bhavati.

'မုနိန္ဒံ' အစရှိသည်ကား- အကြင်မြတ်စွာဘုရား၏ ပညာတော်နှင့် မေတ္တာတော်သည် အဆုံးမရှိသော သတ္တဝါ၊ အဆုံးမရှိသော သိဖွယ်ဉေယျတရားတို့ကို အာရုံပြုသောကြောင့် အပိုင်းအခြားမရှိဘဲ အလွန်တင့်တယ်စိုပြေတော်မူ၏။ ဖြစ်ပျက်မှုတို့ ရှိသော်လည်း သိဖွယ်ဉေယျတရားတို့၏ အဆုံးမရှိသောကြောင့် အာရုံပြုတတ်သောတရား၌ အာရုံပြုအပ်သောတရား၏ ဝေါဟာရအားဖြင့် အတိုင်းမရှိသော ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် မြတ်လှစွာသော ထိုမုနိတို့၏သခင် (မြတ်စွာဘုရား) ကို အခါခပ်သိမ်း ရှိခိုးပါ၏။ ယကာရအပြောင်းသည် နောက်ပုဒ်၏ အစနှင့် တူသောကြောင့် ထိုယကာရကို မမှီဘဲ ယတိ ဖြစ်၏။ 'မေတ္တာစနိဿီမာ' ဟူသော ဤနေရာ၌ စ-သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့သည် ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးနှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပ-သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့သည် နောက်ပုဒ်၏ အစနှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း 'စာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'နီ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤစကားလုံးတို့၌လည်း ယတိ ဖြစ်၏။

Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā

စ-သဒ္ဒါ၊ ပ-သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ဥပမာ (ပစ္စုဒါဟရုဏ်) တို့သည်ကား-

54.

၅၄။

Mahāmettā mahāpaññā, ca yattha paramodayā;

Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa-varaṃ varaguṇālayaṃ.

အကြင်မြတ်စွာဘုရား၌ ကြီးမြတ်သော မေတ္တာတော်နှင့် ကြီးမြတ်သော ပညာတော်တို့သည် အလွန်မြတ်စွာ တိုးပွားထင်ရှားကုန်၏။ မြတ်သော ဂုဏ်တို့၏ တည်ရာ ဖြစ်တော်မူသော၊ အလွန်မြတ်လှစွာသော ထိုဇိန (အောင်တော်မူသော) မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပါ၏။

54. ‘‘Mahā’’iccādi. Yatthāti yasmiṃ jine. Paramodayāti mahāmettādayo ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo. Tatoyeva varaguṇālayaṃ, teneva pavaraṃ uttamaṃ taṃ jinanti sambandho. Ettha pubbapadanissitaṃ cakāraṃ parapadādibhūtaṃ katvā tato pubbe katā yati ca, parapadādisambandhapakāraṃ pubbapadantabhūtaṃ katvā pakārato paraṃ katā yati ca viruddhāti ubhayattha paccudāharaṇaṃ.

၅၄. 'မဟာ' အစရှိသည်ကား- 'ယတ္ထ' ဟူသည် အကြင်ဇိနမြတ်စွာဘုရား၌ ဖြစ်သည်။ 'ပရမောဒယာ' ဟူသည် ကြီးမြတ်သော မေတ္တာအစရှိသည်တို့၏ အလွန်ထူးကဲစွာ တိုးပွားထင်ရှားခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့်ပင် မြတ်သော ဂုဏ်တို့၏ တည်ရာ ဖြစ်တော်မူသော၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် အလွန်မြတ်လှစွာသော ထိုဇိနမြတ်စွာဘုရားကို ဟူ၍ စပ်ယှဉ်ရမည်။ ဤ၌ ရှေ့ပုဒ်ကို မှီသော 'စ' ကာရကို နောက်ပုဒ်၏ အစဖြစ်အောင် ပြု၍ ထိုစကားလုံး၏ ရှေ့၌ ပြုအပ်သော ယတိသည်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော 'ပ' ကာရကို ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးဖြစ်အောင် ပြု၍ ထို 'ပ' ကာရ၏ နောက်၌ ပြုအပ်သော ယတိသည်လည်းကောင်း ဆန့်ကျင်သောကြောင့် နေရာနှစ်ခုလုံး၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ဥပမာ (ပစ္စုဒါဟရုဏ်) ဖြစ်သည်။

54. Cādipādīsu visayabhūtesu paccudāharaṇaṃ yathā. ‘‘Mahāmetti’’ccādi. Yattha yasmiṃ jine mahāmettā ca mahāpaññā ca imā paramodayā ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo honti. Varaguṇālayaṃ uttamaguṇākaraṃ pavaraṃ tatoyeva uttamaṃ taṃ jinaṃ paṇamāmi. Ettha cakāraṃ parapadādiṃ katvā pakāraṃ pubbapadantaṃ katvā yatiyā pavattattā ‘‘ca yattha, taṃ pā’’tidvayamapi paccudāharaṇaṃ.

၅၄. စ-သဒ္ဒါ၊ ပ-သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့၏ တည်ရာဖြစ်သော အရာ၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ဥပမာ (ပစ္စုဒါဟရုဏ်) သည်ကား- 'မဟာမေတ္တာ' အစရှိသည်ကား- အကြင်ဇိနမြတ်စွာဘုရား၌ ကြီးမြတ်သော မေတ္တာတော်နှင့် ကြီးမြတ်သော ပညာတော်တည်းဟူသော ဤအလွန်ထူးကဲသော တိုးပွားထင်ရှားခြင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ မြတ်သောဂုဏ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်တော်မူသော၊ ထိုကြောင့်ပင် အလွန်မြတ်လှစွာသော ထိုဇိနမြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပါ၏။ ဤ၌ 'စ' ကာရကို နောက်ပုဒ်၏ အစဖြစ်အောင် ပြု၍လည်းကောင်း၊ 'ပ' ကာရကို ရှေ့ပုဒ်၏ အဆုံးဖြစ်အောင် ပြု၍လည်းကောင်း ယတိ ဖြစ်ပွားသောကြောင့် 'စ ယတ္ထ'၊ 'တံ ပ' ဟူသော ဤနှစ်ခုလုံးသည်ပင် ဆန့်ကျင်ဘက်ဥပမာ (ပစ္စုဒါဟရုဏ်) ဖြစ်သည်။

55.

၅၅။

Padatthakkamato [Pg.89] muttaṃ, kamaccutamidaṃ yathā;

Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā, desaṃ vā mama sobhanaṃ.

ပုဒ်တို့၏ အနက်အစဉ်မှ ကင်းလွတ်သော ဤစကားသည် 'ကမစ္စုတ' (အစဉ်ပျက်သော ဒေါသ) မည်၏။ ဥပမာကား- အကျွန်ုပ်အား တင့်တယ်လှပသော လယ်ယာကိုသော်လည်းကောင်း၊ ရွာကိုသော်လည်းကောင်း၊ တိုင်းပြည်ကိုသော်လည်းကောင်း ပေးသနားတော်မူပါ။

55. ‘‘Pada’’iccādi. Padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ kamaccutamidanti vidhīyate. Khettaṃ vā iccādinā arucitoyaṃ yācanakkamo vattuno aviññutaṃ gameti. Yo hi khettampi dātuṃ nicchati, kathaṃ so gāmādikaṃ dassatīti.

၅၅. 'ပဒ' အစရှိသည်ကား- ပုဒ်တို့၏ အနက်အစဉ်မှ လွတ်ကင်းချွတ်ယွင်းသော ဤစကားကို 'ကမစ္စုတ' ဟု ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏။ 'ခေတ္တံ ဝါ' အစရှိသော စကားဖြင့် မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော ဤတောင်းခံပုံအစဉ်သည် ပြောဆိုသူ၏ မလိမ္မာခြင်း (အသိဉာဏ်မရှိခြင်း) ကို သိစေ၏။ အကြောင်းမူကား လယ်ယာမျှကိုပင် ပေးရန် အလိုမရှိသောသူသည် ရွာအစရှိသည်တို့ကို အဘယ်သို့ ပေးနိုင်ပါအံ့နည်း။

55. ‘‘Padatthi’’ccādi. Padatthakkamato padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ idaṃ vākyaṃ kamaccutaṃ nāma. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mama sobhanaṃ khettaṃ vā gāmaṃ vā desaṃ vā janapadaṃ vā dehi. Ettha khettamiccādi yācanakkamo vattuno aviññubhāvaṃ vinā ucitapadatthakkamaṃ nappakāseti, tathā hi khettamapi dātumanicchanto gāmanigamajanapadādiṃ kathaṃ dassatīti kamahāni.

၅၅. 'ပဒတ္ထ' အစရှိသည်ကား- ပုဒ်တို့၏ အနက်အစဉ်မှ လွတ်ကင်းချွတ်ယွင်းသော ဤဝါကျသည် 'ကမစ္စုတ' မည်၏။ 'ယထာ' အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ အကျွန်ုပ်အား တင့်တယ်လှပသော လယ်ယာကိုသော်လည်းကောင်း၊ ရွာကိုသော်လည်းကောင်း၊ တိုင်းပြည်ဇနပုဒ်ကိုသော်လည်းကောင်း ပေးသနားတော်မူပါ။ ဤ၌ လယ်ယာမြေ အစရှိသည်ကို တောင်းခံပုံအစဉ်သည် ပြောဆိုသူ၏ မလိမ္မာခြင်းကို ပြရုံမျှသာဖြစ်၍ သင့်လျော်သော ပုဒ်တို့၏ အနက်အစဉ်ကို မဖော်ပြပေ။ စင်စစ်သော်ကား လယ်ယာမြေမျှကိုပင် ပေးရန် အလိုမရှိသောသူသည် ရွာ၊ နိဂုံး၊ ဇနပုဒ် အစရှိသည်တို့ကို အဘယ်သို့ ပေးနိုင်အံ့နည်း ဟူ၍ အစဉ်ပျက်စီးခြင်း (ကမဟာနိ) ဖြစ်၏။

56.

၅၆။

Lokiyattha’matikkantaṃ, ativuttaṃ mataṃ yathā;

Atisambādha’mākāsa-metissā thanajambhane.

လောကီအနက်ကို လွန်သောစကားသည် 'အတိဝုတ္တ' (လွန်ကဲစွာ ပြောဆိုခြင်း) ဟု ယူဆအပ်၏။ ဥပမာကား- ဤမိန်းမပျို၏ သားမြတ်တို့ ကြီးထွားလာသောအခါ ကောင်းကင်ပြင်သည်ပင် အလွန် ကျဉ်းမြောင်းသွားဘိသကဲ့သို့ ရှိတော့၏။

56. ‘‘Loki’’ccādi. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyatthamabhidheyyaṃ atikkantaṃ ananuvuttaṃ yaṃ taṃ ativuttaṃ matanti vidhīyate. Yathetyādinā udāharati. Etissā vanitāya thanānaṃ payodharānaṃ jambhane byāpane ākāsaṃ gaganaṃ atisambādhaṃ accantappakaṃ.

၅၆. ‘‘လောကိ’’ စသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ လောက၌ ထင်ရှားသော အနက်သည် လောကိယ မည်၏၊ ထိုလောကိယအနက်တည်းဟူသော ဟောအပ်သော အနက်ကို ကျော်လွန်၍ မလိုက်နာဘဲ လွန်ကဲစွာ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ‘‘အတိဝုတ္တ’’ ဟု ယူဆအပ်၏ဟု သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်း၏။ ‘‘ယထာ’’ စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ ဤအမျိုးသမီး၏ သားမြတ်တို့၏ ကြီးထွားပြန့်ကားခြင်း၌ ကောင်းကင်သည် အလွန် ကျဉ်းမြောင်းလှ၏ (အလွန် နည်းပါးလှ၏)။

56. ‘‘Lokiyatthi’’ccādi. Lokiyatthaṃ loke pasiddhamabhidheyyaṃ atikkantaṃ kathanākārena atikkamitaṃ vākyaṃ ativuttamiti mataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Etissā thanajambhane thanānaṃ vijambhane ākāsaṃ atisambādhaṃ anokāsaṃ. Ettha payodharānaṃ mahantattaṃ vadāmāti loke mahantanti [Pg.90] pasiddhaṃ gaganamapi atikkantattā vākyamativuttadosena dūsitaṃ.

၅၆. ‘‘လောကိယတ္ထံ’’ စသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ လောက၌ ထင်ရှားသော လောကိယအနက်တည်းဟူသော ဟောအပ်သော အနက်ကို ကျော်လွန်၍ ပြောဆိုပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့် ကျော်လွန်သော ဝါကျကို ‘‘အတိဝုတ္တ’’ ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ‘‘ယထာ’’ စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ ဤအမျိုးသမီး၏ သားမြတ်တို့ ပြန့်ကားကြီးထွားခြင်း၌ ကောင်းကင်သည် အလွန် ကျဉ်းမြောင်း၏၊ နေရာမရှိဖြစ်၏။ ဤ၌ သားမြတ်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို ပြောဆိုလိုသဖြင့် လောက၌ ကြီးမြတ်လှ၏ဟု ထင်ရှားသော ကောင်းကင်ကိုပင် ကျော်လွန်သွားသောကြောင့် ဝါကျသည် အတိဝုတ္တဒေါသဖြင့် ညစ်နွမ်း၏။

57.

၅၇။

Samudāyatthato’petaṃ, taṃ apetatthakaṃ yathā;

Gāviputto balībaddho, tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ.

စုပေါင်းသောအနက်မှ ကင်းကွာသော ဝါကျသည် ‘‘အပေတတ္ထက’’ မည်၏၊ သရုပ်ပြရသော်- နွားမ၏သားဖြစ်သော နွားလားသည် မြက်ကို စား၏၊ ရေကို သောက်၏ (ကဲ့သို့တည်း)။

57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyassa pakaraṇato padasandhino vākyassa attho abhidheyyaṃ aṅgaṅgibhūtaṃ kriyākārakasambandhīvisesalakkhaṇaṃ saṃvohārikaṃ, tato apetaṃ apagataṃ suññaṃ, vinā padatthamattena tassa katthaci byabhicārābhāvato etādisaṃ yaṃ tamapetatthakanti vidhi. Na hi ‘‘gāviputto’’ccādīsu samudāyattho sambhavati.

၅၇. ‘‘သမုဒါယ’’ စသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ စကားအဖြတ်အတောက် စပ်ကြားအားဖြင့် လည်းကောင်း ဖြစ်သော ဝါကျ၏ စုပေါင်းအနက်သည် ဟောအပ်သောအနက်ဖြစ်၍၊ အင်္ဂါကြီးငယ်ဖြစ်သော ကိရိယာ ကာရက စပ်သွယ်မှုဆိုင်ရာ ထူးခြားသော လက္ခဏာရှိသော ဝေါဟာရနှင့် သင့်လျော်သောအနက် ဖြစ်၏။ ထိုအနက်မှ ကင်းကွာသော ဆိတ်သုဉ်းသော (စကားမျိုးကို) ပုဒ်တစ်ခုချင်းစီ၏ အနက်မျှသာ ကြွင်းကျန်ပြီး အခြား ထူးခြားသော အနက် တစ်စုံတစ်ရာ မပြနိုင်သောကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော ဝါကျကို ‘‘အပေတတ္ထက’’ ဟု ပြဋ္ဌာန်း၏။ ‘‘ဂါဝိပုတ္တော’’ စသည်တို့၌ စုပေါင်းအနက်သည် မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း။

57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyatthato visesanavisesyabhūtakriyākārakasambandhehi yuttavākyasaṅkhātapadasamudāyassa sambandhapadattā vohārānurūpaatthato apetaṃ apagataṃ, avayavatthamattassa vā sabbattha labbhamānattā samudāyatthato suññaṃ, taṃ vākyaṃ apetatthakaṃ nāma. Yathiccādinā udāharati ‘‘gāviputto balībaddho usabho tiṇaṃ khādi, jalaṃ pivī’’ti. Ettha avayavatthamattena vinā samudāyena gamyamānassa kassaci visesatthassa abhāvā samudāyatthato apagataṃ nāma hoti.

၅၇. ‘‘သမုဒါယ’’ စသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ အထူးပြု၊ အထူးခံ ဖြစ်သော ကိရိယာ ကာရက ဆက်သွယ်မှုတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဝါကျဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ပုဒ်တို့၏ စုပေါင်းမှု၏ ဆက်စပ်ပုဒ် ဖြစ်သောကြောင့် ဝေါဟာရနှင့် လျော်ညီသော စုပေါင်းအနက်မှ ကင်းကွာသော၊ သို့မဟုတ် အစိတ်အပိုင်း၏ အနက်မျှသာ နေရာတိုင်း၌ ရနိုင်သဖြင့် စုပေါင်းအနက်မှ ဆိတ်သုဉ်းသော ထိုဝါကျကို ‘‘အပေတတ္ထက’’ မည်၏။ ‘‘ယထာ’’ စသည်ဖြင့် ‘‘ဂါဝိပုတ္တော ဗလီဗဒ္ဓေါ ဥသဘော တိဏံ ခါဒိ၊ ဇလံ ပိဝိ’’ ဟု ဥပမာပြ၏။ ဤ၌ အစိတ်အပိုင်း၏ အနက်မျှမှတစ်ပါး ဝါကျတစ်ခုလုံး၏ စုပေါင်းမှုဖြင့် သိအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားသည့် အနက် မရှိသောကြောင့် စုပေါင်းအနက်မှ ကင်းကွာသည် မည်၏။

58.

၅၈။

Bandhe pharusatā yattha, taṃ bandhapharusaṃ yathā;

Kharā khilā parikkhīṇā, khette khittaṃ phalatya’laṃ.

စာဖွဲ့မှု၌ ကြမ်းတမ်းမှု ရှိသော ဝါကျကို ‘‘ဗန္ဓဖရုသ’’ မည်၏၊ သရုပ်ပြရသော်- ကြမ်းတမ်းသော ငုတ်စသည်တို့သည် ကုန်စင်ကုန်ပြီ၊ လယ်ပြင်၌ ကြဲအပ်သော မျိုးစေ့သည် အလွန်ဖြစ်ထွန်း၏ (ကဲ့သို့တည်း)။

58. ‘‘Bandhe’’ccādi. [Pg.91] Kharāiccādikaṃ bandhapharusaṃ sutisubhagattābhāvato kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā khayaṃ pattā yato, tasmā khette kedāre khittaṃ vuttaṃ alamaccantaṃ phalati nipphajjati. vākyadoso.

၅၈. ‘‘ဗန္ဓေ’’ စသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ ‘‘ခရာ’’ စသည်သည် နားဝင်မချိုသောကြောင့် (ကြားရသည်မှာ သာယာမှု မရှိခြင်းကြောင့်) ကြမ်းတမ်းသော ‘‘ဗန္ဓဖရုသ’’ ဒေါသဖြစ်၏။ ကြမ်းတမ်း ခက်ထန်သော ငုတ်တို စသည်တို့သည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်ပြီဖြစ်သောကြောင့် လယ်ကွင်း၌ စိုက်ပျိုးအပ်သော မျိုးစေ့သည် အလွန်တရာ အသီးအပွင့် ဖြစ်ထွန်း၏။ ဤသည်မှာ ဝါကျဒေါသ ဖြစ်၏။

58. ‘‘Bandhe’’ccādi. Bandhe bandhasarīre pharusatā sutisukhatābhāvato pharusabhāvo yattha vākye bhavati, taṃ vākyaṃ bandhapharusaṃ nāma hoti. Yathāti udāharati. Kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā yasmā khīṇā honti, tasmā khette khittaṃ vuttaṃ bījaṃ alaṃ atisayena phalati nipphajjati.

၅၈. ‘‘ဗန္ဓေ’’ စသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ စာဖွဲ့ခြင်းတည်းဟူသော စာကိုယ်၌ ကြားရအဆင်ပြေ သာယာမှု မရှိခြင်းကြောင့် ကြမ်းတမ်းသော သဘောသည် အကြင်ဝါကျ၌ ဖြစ်၏၊ ထိုဝါကျကို ‘‘ဗန္ဓဖရုသ’’ မည်၏။ ‘‘ယထာ’’ ဟု ဥပမာပြ၏။ ကြမ်းတမ်းသော ငုတ်တိုစသည်တို့သည် ပျက်စီးကုန်ပြီဖြစ်သောကြောင့် လယ်ပြင်၌ စိုက်ပျိုးအပ်သော မျိုးစေ့သည် အလွန်တရာ ကောင်းမွန်စွာ သီးပွင့်ဖြစ်ထွန်း၏။

Vākyadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝါကျဒေါသညွှန်းပြချက် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Vākyatthadosaniddesavaṇṇanā

ဝါကျတ္ထဒေါသညွှန်းပြချက် အဖွင့်

59.

၅၉။

Ñeyyaṃ lakkhaṇamanvattha-vasenā’pakkamādinaṃ;

Udāharaṇametesaṃ, dāni sandassayāmya’haṃ.

အပက္ကမ စသည်တို့၏ လက္ခဏာကို အနက်နှင့် လျော်ညီသောအားဖြင့် သိအပ်၏၊ ထိုအပက္ကမ စသည်တို့၏ ဥပမာကို ယခုအခါ ငါပြသအံ့။

59. ‘‘Ñeyya’’miccādi. Apakkamādīnaṃ yathāuddiṭṭhānaṃ lakkhīyati udāharaṇamanenāti atthena lakkhaṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yattha taṃ apakkamantiādinā atthānugamanavasena ñeyyaṃ viññātabbaṃ. Idāni vākyadose niddisitvā avasarappatte imasmiṃ kāle etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ahaṃ sandassayāmi pakāsessāmi.

၅၉. ‘‘ဉေယျံ’’ စသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ ညွှန်းပြအပ်သည့်အတိုင်း အပက္ကမ စသည်တို့၏ လက္ခဏာကို (ထိုဥပမာဖြင့် လက္ခဏာကို သိစေအပ်၏ဟူသော အနက်ဖြင့်) အနက်နှင့် လျော်ညီသောအားဖြင့် အကြင်စကား၌ အစဉ်စနစ် ကင်းပျောက်နေသော် ‘‘အပက္ကမ’’ စသည်ဖြင့် အနက်၏ နောက်သို့ လိုက်သောအားဖြင့် သိအပ်၏။ ယခုအခါ ဝါကျဒေါသတို့ကို ညွှန်းပြပြီးနောက် အခွင့်သင့်သော ဤအချိန်၌ ထိုအပက္ကမ စသည်တို့၏ သရုပ်ဖော် ဥပမာကို ငါသည် ပြသပါအံ့။

59. Idāni uddiṭṭhānukkamena apakkamādiatthadosāni vibhāveti ‘‘ñeyya’’miccādinā. Apakkamādīnaṃ apakkamocityahīnādīnaṃ lakkhaṇaṃ apakkamādivisayabuddhiyā aviparītavuttiyā pavattikāraṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yatthiccādivacanatthānugatañāṇavasena ñeyyaṃ ñātabbaṃ, visuṃ lakkhaṇaṃ na vadāmāti vuttaṃ hoti. Idāni ahaṃ etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ sandassayāmi. Atthānugatamanvatthaṃ anvatthassa ñāṇassa vasoti viggaho.

၅၉. ယခုအခါ ညွှန်းပြခဲ့သော အစဉ်အတိုင်း အပက္ကမ စသည်တို့၏ အနက်ဒေါသတို့ကို ‘‘ဉေယျံ’’ စသည်ဖြင့် ခွဲခြားပြ၏။ အပက္ကမ၊ အောစိတျဟီန စသည်တို့၏ လက္ခဏာကို၊ အပက္ကမစသော အာရုံ၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်အားဖြင့် မဖောက်မပြန် လည်ပတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော၊ အနက်နှင့် လျော်ညီသောအားဖြင့် ‘‘အကြင်စကား၌ အစဉ်စနစ် ကင်းပြတ်နေ၏’’ စသည်ဖြင့် ဝါစကအနက်သို့ လိုက်သော ဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏၊ သီးခြား လက္ခဏာကို မဆိုပါဟူ၍ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ငါသည် ထိုအပက္ကမ စသည်တို့၏ သရုပ်ပြ ဥပမာကို ပြသအံ့။ အနက်နောက်သို့ လိုက်ခြင်းသည် အနွတ္ထ မည်၏၊ အနက်နောက်လိုက်သော ဉာဏ်၏ အစွမ်းကြောင့်ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Tatthāpakkamaṃ yathā

ထိုအပက္ကမ စသည်တို့တွင် အပက္ကမ (အစဉ်ပျက်ခြင်း) ၏ ဥပမာကား-

60.

၆၀။

Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Bhogasaggādinibbāna-sādhanāni na saṃsayo.

ဘာဝနာ၊ ဒါန၊ သီလတို့ကို ဤဘဝ၌ ကောင်းစွာ ဖြည့်ကျင့်အပ်ကုန်၏၊ စည်းစိမ်၊ နတ်ပြည်နှင့် နိဗ္ဗာန်တို့ကို ပြီးမြောက်စေတတ်ကုန်၏၊ သံသယမရှိပြီ။

60. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. [Pg.92] Sammā alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni nipphāditāni. Ettha bhogasaggādinibbānānaṃ hetavo yathākkamaṃ dānasīlabhāvanāyo, na tu bhāvanādānasīlāni.

၆၀. ‘‘ဘာဝနာ’’ စသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ အလောဘစသော ဟိတ်နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ရိုသေစွာ ဆည်းပူး အားထုတ်အပ်ကုန်၏။ ဤ၌ စည်းစိမ်၊ နတ်ပြည်၊ နိဗ္ဗာန်တို့၏ အကြောင်းတရားတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဘာဝနာ၊ ဒါန၊ သီလတို့ကား မဟုတ်ကုန်။

60. Tattha tesu apakkamādīsu apakkamaṃ yathā apakkamassodāharaṇamevaṃ. Ocityahīnaṃ yathātyādīsupi evamattho veditabbo. ‘‘Bhāvani’’ccādi. Iha imasmiṃ attabhāve sammā sampāditāni alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni rāsikatāni bhāvanādānasīlāni bhogasaggādinibbānasādhanāni upabhogaparibhogāni, sagguppattiāyuārogyādīni, nibbānañceti etesaṃ sādhakāni. Na saṃsayo sadisavisadisavipākadāne saṃsayo nāma natthi. Ettha bhogasagganibbānānaṃ hetubhūtā pana kamato dānasīlabhāvanāyo bhavantīti phalakkamassa hetukkamaṃ viruddhamiti kamāpetaṃ nāma hoti.

၆၀. ထိုအပက္ကမ စသည်တို့တွင် အပက္ကမ၏ ဥပမာသည် ဤသို့ ဖြစ်၏။ ‘‘ဩစိတျဟီနံ ယထာ’’ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း အနက်ကို သိအပ်၏။ ‘‘ဘာဝနာ’’ စသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ ဤအတ္တဘော၌ အလောဘစသော ဟိတ်နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ရိုသေစွာ စုဆောင်းဖြည့်ကျင့်အပ်ကုန်သော ဘာဝနာ၊ ဒါန၊ သီလတို့သည် စည်းစိမ် (ဥပဘောဂ ပရိဘောဂ)၊ နတ်ပြည်၌ဖြစ်ခြင်း၊ အသက်ရှည်ခြင်း၊ ကျန်းမာခြင်းစသည်တို့နှင့် နိဗ္ဗာန်တို့ကို ပြီးမြောက်စေတတ်ကုန်၏။ လျော်ကန်သော၊ မလျော်ကန်သော အကျိုးပေးမှု၌ သံသယဆိုသည်ကား မရှိ။ ဤ၌ စည်းစိမ်၊ နတ်ပြည်၊ နိဗ္ဗာန်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော တရားတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာတို့သာ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အကျိုးတရား၏ အစဉ်နှင့် အကြောင်းတရား၏ အစဉ်သည် ဆန့်ကျင်နေသောကြောင့် ‘‘ကမာပေတ’’ (အစဉ်ပျက်ခြင်း) မည်၏။

Ocityahīnaṃ yathā

ဩစိတျဟီန (လျော်ကန်မှု ကင်းခြင်း) ၏ ဥပမာကား-

61. Pūjanīyataro loke, aha’meko nirantaraṃ.Mayekasmiṃ guṇā sabbe, yato samuditā ahuṃ.

၆၁. လောက၌ ငါတစ်ဦးတည်းသာလျှင် အမြဲတမ်း အလွန် ပူဇော်အပ်သူ ဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ငါတစ်ဦးတည်း၌သာလျှင် ဂုဏ်အားလုံးတို့သည် စုဝေးတည်ရှိနေကြသောကြောင့်တည်း။

61. ‘‘Pūjanīyi’’ccādi. Yato yasmā kāraṇā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ kevale mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā kāraṇā imasmiṃ sattaloke eko kevalo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pujjoti. Evamattapasaṃsanamarucitaṃ sappurisassa.

၆၁. ‘‘ပူဇနီယ’’ စသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ အကြင်အကြောင်းကြောင့် သီလစသော ဂုဏ်အားလုံးတို့သည် ငါတစ်ဦးတည်း၌သာလျှင် စုဝေးကာ တည်ရှိနေကြကုန်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဤသတ္တလောက၌ ငါတစ်ဦးတည်းသာလျှင် အစဉ်အမြဲ အထူးသဖြင့် ပူဇော်ထိုက်သူ ဖြစ်၏။ ဤသို့ မိမိကိုယ်ကိုယ် ချီးမွမ်းခြင်းသည် သူတော်ကောင်းတို့အတွက် မနှစ်သက်အပ်သော အရာဖြစ်၏။

61. ‘‘Pūjanīyatare’’ccādi. [Pg.93] Yato yasmā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ mayi adutiye mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā loke sattaloke eko adutiyo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pūjanīyo. Evaṃ attappasaṃsanato ucitatāya parihānīti ocityahīnaṃ nāma.

၆၁. ‘‘ပူဇနီယတရော’’ စသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ အကြင်အကြောင်းကြောင့် သီလစသော ဂုဏ်အားလုံးတို့သည် အဖော်မရှိသော ငါတစ်ဦးတည်း၌သာလျှင် စုဝေးတည်ရှိနေကုန်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် သတ္တလောက၌ ငါတစ်ဦးတည်းသာလျှင် အမြဲမပြတ် အလွန် ပူဇော်ထိုက်သူ ဖြစ်၏။ ဤသို့ မိမိကိုယ်ကိုယ် ချီးမွမ်းခြင်းကြောင့် လျော်ကန်သင့်မြတ်မှု ကင်းလွတ်သွားရကား ‘‘ဩစိတျဟီန’’ မည်၏။

Yathā ca

တစ်နည်းကား-

62.

၆၂။

Yācitohaṃ kathaṃ nāma, na dajjāmyapi jīvitaṃ;

Tathāpi puttadānena, vedhate hadayaṃ mama.

တောင်းခံအပ်သော် ငါသည် အသက်ကိုပင် အဘယ်ကြောင့် မလှူဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ သို့သော်လည်း သားကို လှူရသဖြင့် ငါ၏ နှလုံးသားသည် တုန်လှုပ်လှ၏။

62. ‘‘Yācito’’iccādi. Ettha ‘‘yadi yāciṃsu, jīvitampi yācakānaṃ dajjāmī’’ti dassitodāratāyānucitaṃ puttadāne hadayapavedhanakathanaṃ vessantarassa yajjevamavoca.

၆၂. “Yācito” စသည်ကား။ ဤ၌ “အကယ်၍ တောင်းကြကုန်အံ့၊ တောင်းခံသူတို့အား အသက်ကိုပင် ပေးလှူပါအံ့” ဟု ပြသအပ်သော မြင့်မြတ်သောစိတ်ထားနှင့် မလျောက်ပတ်သော၊ သားကို လှူဒါန်းရာ၌ နှလုံးတုန်လှုပ်ခြင်းကို ပြောဆိုခြင်းသည် ဝေဿန္တရာမင်းကြီးသည် အကယ်၍ ဤသို့ ပြောဆိုခဲ့ပါမူ (သင့်လျော်မှုကင်းသော အောစိတျဟီန အပြစ်ဖြစ်၏)။

62. Yathā ca, evampi ocityahīnassa udāharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘yācito’’ccādi. Yācito yācakehi yācito ahaṃ jīvitamapi kathaṃ nāma na dajjāmi, tathāpi evaṃ dānajjhāsaye satipi puttadānena mama hadayaṃ vedhate kampate. Ettha vessantarassa ‘‘yadi yāceyyuṃ, jīvitamapi yācakānaṃ dajjāmī’’ti katapaṭiññāya puttadānena hadayakampanassa kathanaṃ cāgātisayayogasaṅkhātaudāraguṇassa ananucchavikanti ocityahīnaṃ.

၆၂. ထိုမှတစ်ပါးလည်း၊ သင့်လျော်မှုကင်းသော (အောစိတျဟီန) အပြစ်၏ ဥပမာကို “Yācito” စသည်ဖြင့် ရှုမြင်အပ်၏။ “တောင်းခံသူတို့သည် တောင်းပန်အပ်သည်ရှိသော် ငါသည် အသက်ကိုပင် အဘယ်ကြောင့် မလှူဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ သို့သော်လည်း ဤကဲ့သို့သော အလှူပေးလိုသော အလိုဆန္ဒရှိပါသော်လည်း သားကို လှူဒါန်းခြင်းကြောင့် ငါ၏နှလုံးသည် တုန်လှုပ်၏။” ဤ၌ ဝေဿန္တရာမင်းကြီး၏ “အကယ်၍ တောင်းကြကုန်အံ့၊ တောင်းခံသူတို့အား အသက်ကိုပင် ပေးလှူပါအံ့” ဟု ပြုအပ်သော ဝန်ခံကတိစကားနှင့် သားကို လှူဒါန်းခြင်းကြောင့် နှလုံးတုန်လှုပ်ခြင်းကို ပြောဆိုခြင်းသည် ထူးကဲသော စွန့်ကြဲခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းဟူသော မြင့်မြတ်သောဂုဏ်နှင့် မလျောက်ပတ်သောကြောင့် သင့်လျော်မှုကင်းသော (အောစိတျဟီန) အပြစ် ဖြစ်၏။

Bhaggarīti yathā

ပုဒ်အစီအစဉ် ပျက်သော (ဘဂ္ဂရီတိ) အပြစ်၏ ဥပမာကား-

63.

၆၃။

Itthīnaṃ dujjanānañca, vissāso nopapajjate;

Vise siṅgimhi nadiyaṃ, roge rājakulamhī ca.

“မိန်းမတို့၌လည်းကောင်း၊ လူယုတ်မာတို့၌လည်းကောင်း ယုံကြည်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဆိပ်၌လည်းကောင်း၊ ချိုရှိသောသတ္တဝါ၌လည်းကောင်း၊ မြစ်၌လည်းကောင်း၊ ရောဂါ၌လည်းကောင်း၊ မင်းမျိုး (မင်းအိမ်) ၌လည်းကောင်း ယုံကြည်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။”

63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Nopapajjate na yujjati. Ettha sambandhe chaṭṭhiyā pariccāgena viseiccādinā ādhāre sattamīniddeso [Pg.94] attharītiyā bhaṅgo. Ādo majjhe ca cakārapariccāgā saddarītiyā bhaṅgo, rītīnaṃ anantattā bhaṅgāpyanantā. Udāharaṇaṃ tu disāmattaṃ.

၆၃. “Itthīna” စသည်ကား။ Nopapajjate ဟူသည် မသင့်လျော်။ ဤဂါထာ၌ ပတ်သက်ဆက်နွှယ်မှုဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို စွန့်ပယ်၍ “Vise” စသည်ဖြင့် တည်ရာဟူသော သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းသည် အနက်အစီအစဉ် (အတ္ထရီတိ) ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ အစနှင့် အလယ်တို့၌ “စ” သဒ္ဒါကို စွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့် သဒ္ဒါအစီအစဉ် (သဒ္ဒရီတိ) ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ အစီအစဉ် (ရီတိ) တို့သည် အတိုင်းမသိ များပြားလှသဖြင့် ပျက်စီးခြင်းတို့သည်လည်း အတိုင်းမသိ များပြားကုန်၏။ ဥပမာပြခြင်းကား လမ်းညွှန်ပြသရုံမျှသာတည်း။

63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Itthīnañca dujjanānañca vissāso sahavāsādīhi vissāso nopapajjate anatthasaṃsayānivattikāraṇattā na yujjati. Vise garaḷe ca siṅgimhi siṅgavati mahiṃ sādo ca nadiyañca roge vaḍḍhamānake roge ca rājakulamhi ca vadhabandhanādikārake rājakule ca vissāso nopapajjate. Ettha ādo sambandhe chaṭṭhiyā ārabhitvā taṃ pahāya sattamiyā vuttattā attharīti ca, ādimajjhesu casaddapariccāgato saddarīti ca bhinnā. Casaddaṃ payuñjantena ādo eva vā ante eva vā paccekaṃ vā yojetabbaṃ hoti. Īdiso payogo rītibhaṅgo nāma hoti. Rītīnaṃ bahuttā rītibhaṅgadosāpi bahuvidhā. Idaṃ pana mukhamattanidassanaṃ.

၆၃. “Itthīna” စသည်ကား။ မိန်းမတို့၌လည်းကောင်း၊ လူယုတ်မာတို့၌လည်းကောင်း၊ အတူနေထိုင်ခြင်းစသည်ဖြင့် ယုံကြည်ခြင်း (vissāso) သည် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် သံသယကို မပယ်ဖျောက်နိုင်သော အကြောင်းရှိသောကြောင့် မသင့်လျော်ပေ။ အဆိပ်၌လည်းကောင်း၊ ချိုရှိသော ကျွဲနွားစသည်၌လည်းကောင်း၊ မြစ်၌လည်းကောင်း၊ တိုးပွားတတ်သော ရောဂါ၌လည်းကောင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်း နှောင်ဖွဲ့ခြင်းစသည်ကို ပြုတတ်သော မင်းမျိုး၌လည်းကောင်း ယုံကြည်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ ဤ၌ အစတွင် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်မှုဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် စတင်ပြီးလျှင် ၎င်းကို စွန့်ပယ်ကာ သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ပြောဆိုထားသောကြောင့် အနက်အစီအစဉ် (အတ္ထရီတိ) သည်လည်းကောင်း၊ အစနှင့် အလယ်တို့၌ “စ” သဒ္ဒါကို စွန့်ပယ်ထားခြင်းကြောင့် သဒ္ဒါအစီအစဉ် (သဒ္ဒရီတိ) သည်လည်းကောင်း ပျက်စီးချို့ယွင်း၏။ “စ” သဒ္ဒါကို သုံးစွဲရာ၌ အစ၌သာ ဖြစ်စေ၊ အဆုံး၌သာ ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် တစ်ခုချင်းစီ၌ ဖြစ်စေ တွဲဖက်သုံးစွဲရမည် ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့သော သုံးစွဲမှုသည် ရီတိဗင်္ဂ (အစီအစဉ်ပျက်ခြင်း) မည်၏။ အစီအစဉ် (ရီတိ) တို့သည် များပြားလှသဖြင့် ရီတိဗင်္ဂအပြစ်တို့သည်လည်း အထူးထူးအပြားပြား များပြားကုန်၏။ ဤပြသခြင်းကား သာဓကအနည်းငယ်မျှသာ ဖြစ်သည်။

Sasaṃsayaṃ yathā

ယုံမှားသံသယဖြစ်စေသော (သသံသယ) အပြစ်၏ ဥပမာကား-

64.

၆၄။

Munindacandimāloka-rasalolavilocano;

Jano’vakkantapantho’va, gopadassanapīṇito.

“မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော လမင်း၏ အရောင်အဝါကို ကြည့်ရှုလိုသော နှစ်သက်မှုကြောင့် လှုပ်ရှားသောမျက်ဝန်းရှိသော လူသည် လမ်းသို့ သက်ဆင်းသောသူကဲ့သို့ နွားခြေရာကို မြင်ရသဖြင့် (သို့မဟုတ် ရောင်ခြည်တော်ကို ဖူးမြော်ရသဖြင့်) အားရနှစ်သက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။”

64. ‘‘Munindi’’ccādi. [Pg.95] Candimā viya candimā, munindoyeva candimā, tassa ālokanaṃ dassanaṃ, āloko pakāso vā, tasmiṃ raso anurāgo, tena lolāni capalāni locanāni akkhīni yassa so jano avakkanto okkanto paviṭṭho pantho maggo yena avakkantapantho eva gunnaṃ raṃsīnaṃ, iṭṭhatthanipphattisūcakabhāvena gopadatthassa vā padassanena pīṇito muditoti ettha gorūpassa padassanenātipi viññāyatīti sandeho.

၆၄. “Munindi” စသည်ကား။ လမင်းနှင့်တူသော လမင်း၊ မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော လမင်း၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ခြင်း (သို့မဟုတ်) အရောင်အဝါ၌ နှစ်သက်မြတ်နိုးမှုကြောင့် လှုပ်ရှားသော မျက်ဝန်းရှိသော ထိုသူသည် သက်ဆင်းဝင်ရောက်အပ်သော လမ်းခရီးရှိသောကြောင့် “avakkantapantho” မည်၏။ ထိုသူသည် နွားတို့၏ ရောင်ခြည်တော်တို့ သို့မဟုတ် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ပြီးစီးစေကြောင်း ညွှန်ပြတတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် “gopada” (နွားခြေရာ သို့မဟုတ် ရောင်ခြည်) ကို မြင်ရသဖြင့် ဝမ်းမြောက်နှစ်သက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဤဂါထာ၌ “နွား၏ ခြေရာကို မြင်ခြင်းကြောင့်” ဟူ၍လည်း နားလည်နိုင်သောကြောင့် သံသယဖြစ်ရ၏။

64. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandimālokarasalolavilocano munindasaṅkhātassa candimassa āloke dassane pātubhāve vā rasena ālayena cañcalanetto jano avakkantapanthova otiṇṇamaggova buddhassa dassanatthāya maggamotiṇṇoti adhippāyo. Gopadassanapīṇito gosaṅkhātaraṃsipadassanena, abhimaṅgalasammatagopadassanena vā santuṭṭho hoti. Ettha gopadassanenāti ca atthassa gamyamānattā viññātuṃ saṃsayo uppajjatīti sasaṃsayaṃ nāma. Avakkanto pantho yenāti ca, gunnaṃ raṃsīnaṃ, gāvassa vā padassananti ca, gopadassanena pīṇitoti ca viggaho.

၆၄. “Munindi” စသည်ကား။ “Munindacandimālokarasalolavilocano” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော လမင်း၏ အရောင်အဝါကို ဖူးမြော်ခြင်း သို့မဟုတ် ပွင့်ထွန်းလာခြင်း၌ မြတ်နိုးတပ်မက်မှုကြောင့် လှုပ်ရှားသောမျက်ဝန်းရှိသော သူတည်း။ “jano avakkantapanthova” ဟူသည် လမ်းသို့ သက်ဆင်းသောသူကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရန် လမ်းသို့ သက်ဆင်းလာသောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “gopadassanapīṇito” ဟူသည် နွားတည်းဟူသော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် သို့မဟုတ် မင်္ဂလာရှိသည်ဟု သမုတ်အပ်သော နွား၏ ခြေရာကို မြင်ရခြင်းကြောင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သူ ဖြစ်၏။ ဤ၌ “gopadassanena” ဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်ရာ၌ သံသယဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် သသံသယ (သံသယဖြစ်စေသော) အပြစ်မည်၏။ “avakkanto pantho yena” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “gunnaṃ raṃsīnaṃ gāvassa vā padassanaṃ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “gopadassanena pīṇito” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

65.

၆၅။

Vākyatthato duppatīti-karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā;

Poso vīriyavāso’yaṃ, paraṃ hantvāna vissami.

“ဝါကျ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်အရ နားလည်ရခက်စေသော (ရိုင်းစိုင်းသော အနက်ကို သိစေသော) အရာကို ဂမ္မ (တောသူတို့စကားကဲ့သို့ ရိုင်းစိုင်းသော) အပြစ်ဟု ယူဆအပ်၏။ ဥပမာကား- ဝီရိယရှိသော ဤယောကျာ်းသည် ရန်သူကို သတ်ဖြတ်ပြီးနောက် အနားယူ၏။”

65. ‘‘Vākya’’iccādi. Paraṃ sattuṃ hantvāna paharitvā vīriyavā sūro soyaṃ poso puriso vissami vissattho. Ayamattho tāva na duppatīto. Paraṃ accantaṃ hantvāna vīriyavā ucitasambhavo soyaṃ poso vissamīti duppatītoyamattho.

၆၅. “Vākya” စသည်ကား။ “Paraṃ” ရန်သူကို၊ “hantvāna” သတ်ဖြတ်ပုတ်ခတ်၍၊ “vīriyavā” ရဲရင့်သော၊ “so ayaṃ poso” ဤယောကျာ်းသည်၊ “vissami” အပန်းဖြေ၏၊ ငြိမ်သက်အေးချမ်း၏။ ဤအနက်သည်ကား နားလည်ရခက်သည် (ရိုင်းစိုင်းသည်) မဟုတ်ပေ။ “Paraṃ” အလွန်အမင်း၊ “hantvāna” လွန်ကျူး၍၊ “vīriyavā” စုဝေးအပ်သော သုက်ရည် (လုံ့လ) ရှိသော၊ “so ayaṃ poso” ဤယောကျာ်းသည်၊ “vissami” အားအင်ကုန်ခမ်း၍ အနားယူ၏ ဟူသော ဤအနက်သည်ကား နားလည်ရခက်စေသော (ရိုင်းစိုင်းသော) အနက် ဖြစ်၏။

65. Anvatthavasena lakkhaṇassa apākaṭattā salakkhaṇaṃ lakkhiyamudāharati ‘‘vākyatthato’’ccādinā. Vākyatthato duppatītikaraṃ viruddhappakāsakaṃ gāmmanti mataṃ. Yathāti udāharati. Paraṃ sattuṃ hantvāna māretvāna vīriyavā sūro so ayaṃ poso vissami vigataparissamo ahosi, ayamattho iṭṭho. Paraṃ atisayena hantvāna vītikkamaṃ katvā vīriyavā upacitasambhavo upacitasukko so ayaṃ puriso vāyāmena vissami vigatavāyāmo ahosīti. Imassatthassa asabbhārahattā gāmmattaṃ. Vīriyaṃ ussāho sambhavo vā assa atthīti viggaho.

၆၅. အနက်သဘောအရ ဆောင်သောကြောင့် အဓိပ္ပာယ်လက္ခဏာသည် မထင်ရှားသဖြင့် လက္خဏာနှင့်တကွ ပြဆိုအပ်သော အရာကို “vākyatthato” စသည်ဖြင့် သာဓကပြတော်မူ၏။ ဝါကျ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်အရ မသင့်လျော်သော (ရိုင်းစိုင်းသော) သဘောကို ပြသတတ်သော အရာကို ဂမ္မ (ရိုင်းစိုင်းသော) အပြစ်ဟု ယူဆအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ပြသတော်မူ၏။ ရန်သူကို သတ်ဖြတ်ပြီးနောက် ရဲစွမ်းသတ္တိရှိသော ဤယောကျာ်းသည် မောပန်းခြင်း ကင်းငြိမ်းသွား၏၊ ဤအနက်သည် အလိုရှိအပ်သော အနက် ဖြစ်၏။ အလွန်အမင်း လွန်ကျူးခြင်းကို ပြု၍၊ စုဝေးအပ်သော သုက်ရည် (လုံ့လ) ရှိသော ဤယောကျာ်းသည် ကာမအားထုတ်မှုကြောင့် မောပန်းသွား၏၊ ဤအနက်သည် မယဉ်ကျေး မသိမ်မွေ့သောကြောင့် ဂမ္မ (ရိုင်းစိုင်းသော) အပြစ် ဖြစ်၏။ “vīriyaṃ ussāho sambhavo vā assa atthīti” ဟု ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။

66.

၆၆။

Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ [Pg.96] tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ;

Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvībhavissati.

“အကြင်ဝါကျ၌ တန်ဆာဆင်မှု (အလင်္ကာ) တို့၏ ချို့ယွင်းပျက်ပြားခြင်း ရှိ၏၊ ထိုဝါကျသည် ဒုဋ္ဌာလင်္ကာရ (မကောင်းသော တန်ဆာဆင်မှု) ဖြစ်၏။ ထိုဒုဋ္ဌာလင်္ကာရ၏ သဘောသဏ္ဌာန်သည် အလင်္ကာတို့ကို ပြသရာ (အလင်္ကာနိဒ္ဒေသ) အခန်း၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။”

66. ‘‘Duṭṭhā’’iccādi. Yattha yasmiṃ vākye alaṅkārānaṃ dūsanaṃ vikaṭatā, etantu duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ nāma, tassa duṭṭhālaṅkārassa rūpaṃ sarūpaṃ alaṅkāraniddese taṃnāmake paricchede āvībhavissati pakāsissati, tattheva taṃ dassayissāmīti adhippāyo.

၆၆. “Duṭṭhā” စသည်ကား။ အကြင်ဝါကျ၌ အလင်္ကာတို့၏ ချို့ယွင်းပျက်ပြားခြင်း ရှိ၏၊ ထိုဝါကျသည် ဒုဋ္ဌာလင်္ကာရ (မကောင်းသော တန်ဆာဆင်မှု) အပြစ်မည်၏။ ထိုဒုဋ္ဌာလင်္ကာရ၏ ပကတိသဘောသဏ္ဌာန်သည် အလင်္ကာတို့ကို ညွှန်ပြရာ ထိုအမည်ရှိသော အခန်း (ပရိစ္ဆေဒ) ၌ ထင်ရှားလတ္တံ့၊ ထိုအခန်း၌ပင် ၎င်းကို ပြသပါအံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

66. ‘‘Duṭṭhālaṅkari’’ccādi. Yattha vākye alaṅkāradūsanaṃ alaṅkārānaṃ virodho hoti, etaṃ vākyatthanissitaṃ etaṃ vākyaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkāro nāma, tassa duṭṭhālaṅkaraṇadosopalakkhitavākyassa rūpaṃ sarūpaṃ lakkhiyaṃ alaṅkāraniddese alaṅkārānaṃ nidassanaṭṭhānabhūte paricchede āvībhavissati. Ettha vuttepi puna tatthāpi vattabbaṃ siyāti na vuttanti adhippāyo. Uddese ‘‘duṭṭhālaṅkatī’’ti vatvā idāni ‘‘duṭṭhālaṅkaraṇa’’nti vacanaṃ alaṅkati alaṅkaraṇaalaṅkārasaddānaṃ tulyatthattā na virujjhati.

၆၆. “Duṭṭhālaṅkari” စသည်ကား။ အကြင်ဝါကျ၌ အလင်္ကာတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ချို့ယွင်းချက် ရှိ၏၊ ထိုဝါကျ၏ အနက်ကို မှီသော ဤဝါကျသည် ဒုဋ္ဌာလင်္ကာရ မည်၏။ ထိုဒုဋ္ဌာလင်္ကာရ အပြစ်ရှိသော ဝါကျ၏ ပကတိသဘောသဏ္ဌာန်သည် အလင်္ကာတို့ကို ပြသရာဖြစ်သော အခန်း၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ ဤနေရာ၌ ပြောဆိုသော်လည်း ထိုနေရာ၌ ထပ်မံပြောဆိုရဖွယ် ရှိသောကြောင့် ဤနေရာ၌ မပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ခေါင်းစဉ် (ဥဒ္ဒေသ) ၌ “duṭṭhālaṅkatī” ဟု ဆိုပြီးနောက် ယခုအခါ၌ “duṭṭhālaṅkaraṇa” ဟု သုံးစွဲခြင်းသည် alaṅkati, alaṅkaraṇa, alaṅkāra ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် အနက်တူသောကြောင့် မဆန့်ကျင်ပေ။

67.

၆၇။

Kato’tra saṅkhepanayā mayā’yaṃ,Dosānamesaṃ pavaro vibhāgo;

Eso’va’laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ,Tamatthi ce khedakaraṃ parampi.

“ဤကျမ်း၌ ငါသည် ထိုအပြစ်တို့၏ မြတ်သော အပိုင်းအခြား ခွဲခြားမှုကို အကျဉ်းနည်းဖြင့် ပြုအပ်ပြီ။ ဤမျှသော အပြစ်ခွဲခြားမှုသည်ပင်လျှင် ကဗျာဆရာ (ကဝိ) တို့အား သိစေရန် လုံလောက်လှ၏။ အကယ်၍ ပင်ပန်းစေတတ်သော အခြားအပြစ်များ ရှိသေးပါမူ (၎င်းတို့ကိုလည်း ဤနည်းဖြင့် သိအပ်၏)။”

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite subodhālaṅkāre

ဤသို့လျှင် အရှင်သံဃရက္ခိတ မဟာသာမိကိုယ်တော်တိုင် စီရင်တော်မူအပ်သော သုဗောဓာလင်္ကာရကျမ်း၌-

Dosāvabodho nāma

ဒေါသာဝဗောဓ (အပြစ်တို့ကို သိခြင်း) မည်သော၊

Paṭhamo paricchedo.

ပထမပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ paṭipajja dāni ‘‘katotri’’ccādinā nikkhipananayaṃ saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, paricchede [Pg.97] vā esaṃ yathāvuttānaṃ dosānaṃ padadosādīnaṃ pavaro uttamo vibhāgo vibhajanaṃ saṅkhepanayā saṅkhepakkamena, na vitthārato, yato aparisaṅkhyeyyānaṃ natthi pariyanto mayā kato niṭṭhāpito. Nanu ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttattā purātanehi dīpitā santi bahū dosā, te pariccattā siyunti? Ettha vuccate, vitthārakkamassa anadhippetattā ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana sabbathā pariccāgena. Tathā hi–

၆၇. ဤသို့လျှင် "ဥပမာနှင့်တကွဖြစ်သော ထို(အပြစ်)တို့၏ လက္ခဏာကို ငါပြောဆိုအံ့" ဟု ပြုအပ်သော ကတိကဝတ်နှင့် လျော်ညီစွာ ကျင့်၍ ယခုအခါ "ကတော တြိ" အစရှိသော ဂါထာဖြင့် နိဂုံးချုပ်နည်းကို အကျဉ်းချုံးပြ၏။ ဤအရာ၌ (သို့မဟုတ်) ဤအပိုင်း၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပုဒ်အပြစ် စသည်တို့၏ အလွန်မြတ်သော ခွဲခြားခြင်းကို အကျဉ်းချုပ်နည်းအားဖြင့်သာ ပြုအပ်၏၊ အကျယ်နည်းအားဖြင့် မဟုတ်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရေတွက်၍မကုန်နိုင်သော အပြစ်တို့၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားကို ငါမပြုနိုင် (မပြီးစီးနိုင်) သောကြောင့်တည်း။ "အကျဉ်းချုပ်နည်းအားဖြင့်" ဟု ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ရှေးဆရာတို့ ပြဆိုအပ်သော များစွာသော အပြစ်တို့သည် စွန့်ပယ်အပ်ကုန်သလော? ဟု မေးဖွယ်ရှိအံ့။ ဤဆိုလိုရင်း၌ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား အကျယ်ချဲ့၍ ပြဆိုခြင်းကို အလိုမရှိအပ်သောကြောင့် "အကျဉ်းချုပ်နည်းအားဖြင့်" ဟု ဆိုရခြင်းဖြစ်၏၊ သို့သော် အလုံးစုံ စွန့်ပယ်ခြင်းဖြင့်ကား မဟုတ်ပေ။ ထိုစကား မှန်ပေ၏ -

‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādīnaṃ

"နိဟန္တု သောယံ ဇလိတံ၊ ပတင်္ဂေါ အရိပါဝကံ" အစရှိသော ဂါထာတို့၏-

Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantarānugatanti ca. Ettha hi pataṅgasaddena jotiriṅgaṇasaṅkhātamatthantaramasamatthamicchitatthe ‘‘vacanti gaṇḍā’’tyevamādikaṃ amaṅgalaapayuttapadādikaṃ kiliṭṭhe antogadhanti ca.

"အက္ခမ"၊ "အတ္ထန္တရ" စသည်တို့သည် "ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရာနုဂတ" (အခြားသော ဆန့်ကျင်ဘက် အနက်သို့ လိုက်ခြင်း) ၌ ပါဝင်၏ဟုလည်းကောင်း၊ ဤအရာ၌ "ပတင်္ဂ" ပုဒ်ဖြင့် ပိုးစုန်းကြူးဟု ဆိုအပ်သော အခြားတစ်ပါးသော အနက်သည် မိမိအလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ဟောခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ခြင်း၊ "ဝစန္တိ ဂဏ္ဍာ" စသည်ဖြင့် မင်္ဂလာမရှိသော၊ မသုံးအပ်သော ပုဒ်စသည်တို့သည် "ကိလိဋ္ဌ" (ညစ်နွမ်းသောအပြစ်) ၌ အကျုံးဝင်၏ဟုလည်းကောင်း၊

Gajahesādi sambandhadūsitaṃ lokavirodhi, sogatāgamādīsu pasiddhaṃ rūpakkhandhādikamaññatra vuttaṃ appatītaṃ nāma. Idaṃ āgamavirodhiiti, sambandhadūsitappatītādikaṃ virodhimhi paviṭṭhanti ca, ānetabbahetuttā hetvapekkhaṃ neyyato na byatiriccatīti ca.

"ဂဇဟေသာ" စသည်ဖြင့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်မှု ပျက်စီးခြင်းသည် "လောကဝိရောဓိ" ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဓကျမ်းဂန် စသည်တို့၌ ထင်ရှားသော ရူပက္ခန္ဓာ စသည်ကို အခြားတစ်ပါးသောကျမ်း၌ ဆိုခြင်းသည် "အပ္ပတီတ" မည်၏။ ဤသည်မှာ "အာဂမဝိရောဓိ" (ကျမ်းဂန်နှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်း) ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ ပတ်သက်ဆက်နွယ်မှု ပျက်စီးခြင်း၊ အပ္ပတီတ စသည်တို့သည် "ဝိရောဓိ" အပြစ်၌ ဝင်၏ဟုလည်းကောင်း၊ ဆောင်ယူအပ်သော အကြောင်းရှိသောကြောင့် အကြောင်းကို မျှော်ကိုးရသော "နေယျတ္ထ" (သိစေအပ်သော အနက်) ထက် မထူးခြားဟုလည်းကောင်း၊

‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’

"ဒေဝေါ ဝေါဟရတု ကိလေသံ၊ ရာဟုခိန္နော ဒိဝါကရော"

Iccādikaṃ asāmatthyābhidheyyādikaṃ ocityahīne saṅgahitanti ca. Jigucchaasabbhasaṃsūcakaatthantarakañca gāmmaṃ duppatītikare saṅgayhatīti ca. ( ) Sabandhapharusameveti ca.

အစရှိသော အစွမ်းမရှိသော အနက်ကို ဟောခြင်းစသည်သည် "ဩစိတျဟီန" (မလျောက်ပတ်ခြင်း) အပြစ်၌ သိမ်းသွင်းအပ်၏ဟုလည်းကောင်း၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်၊ မယဉ်ကျေးဖွယ်ကို ဖော်ပြတတ်သော အခြားအနက်ရှိသော "ဂါမ္မ" (ရွာသားတို့၏ စကား) သည်လည်းကောင်း "ဒုပ္ပတီတိကရ" (နားလည်ရခက်စေတတ်သောအပြစ်) ၌ သိမ်းသွင်းအပ်၏ဟုလည်းကောင်း၊ ( ) သည် "သဗန္ဓဖရုသ" (ကြမ်းတမ်းသောပုဒ်များနှင့် ယှဉ်ခြင်း) သာလျှင် ဖြစ်၏ဟုလည်းကောင်း၊

Ettha pana ocityahīnaduppatītikarānaṃ vākyatthadosattepi phandhapharusassa ca vākyadosatte padapadatthānaṃ dosato vākyameva duṭṭhaṃ siyā, vākyañca padehi viriccate, pade duṭṭhe vākyattho ca duṭṭho siyā. Padadosato vākyavākyatthānaṃ nānābhāvābhāvañāpanatthaṃ asāmatthiyābhidheyyādikaṃ padaṃ ocityahīnādivākyatthadosādīsu [Pg.98] anto kathitaṃ. Tathā hi purātanehi viruddhatthantarādīhi padehi viracitaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā bahūni duṭṭhāni vākyāni dassitāni. ‘‘Harisamānayī’’ti ettha hapubbaṃ risa’mānayīti icchitatthā pari bhaṭṭhaṃ bhaṭṭhaṃ. Nānatthamappasiddhehi yuttaṃ guḷhaṃ, yathā ‘‘sakko sahassagū’’ti. Iti bhaṭṭhaguḷhatthādayo pasādālaṅkāraviruddhāti ca.

ဤအရာ၌ "ဩစိတျဟီန" နှင့် "ဒုပ္ပတီတိကရ" တို့သည် ဝါကျအနက်၏ အပြစ်ဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ "သဗန္ဓဖရုသ" သည် ဝါကျ၏ အပြစ်ဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ ပုဒ်နှင့် ပုဒ်၏အနက်တို့၏ ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ဝါကျသည်သာ ပျက်စီးရာ၏။ ဝါကျသည် ပုဒ်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းအပ်၏။ ပုဒ်ပျက်စီးသော် ဝါကျအနက်သည်လည်း ပျက်စီးရာ၏။ ပုဒ်အပြစ်ကြောင့် ဝါကျနှင့် ဝါကျအနက်တို့၏ ကွဲပြားမှုမရှိပုံကို သိစေခြင်းငှာ အစွမ်းမရှိသော အနက်ရှိသော ပုဒ်စသည်ကို "ဩစိတျဟီန" စသော ဝါကျအနက်အပြစ်တို့၌ ထည့်သွင်း၍ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက်အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းအပ်သော ဝါကျကို "ဝိရုဒ္ဓ" အစရှိသည်ဖြင့် များစွာသော ပျက်စီးသော ဝါကျတို့ကို ပြသခဲ့ကြကုန်၏။ "ဟရိသမာနယိ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဟ" အစရှိသော "ရိသ" ကို ဆောင်ခဲ့လော့ ဟူသော မိမိအလိုရှိသော အနက်မှ လျှောကျသဖြင့် "ဘဋ္ဌ" (လျှောကျသောအပြစ်) မည်၏။ မထင်ရှားသော အနက်အမျိုးမျိုးနှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် "ဂုဠှ" (နက်နဲသောအပြစ်) မည်၏။ ပုံစံအားဖြင့် "သက္ကော သဟဿဂူ" ကဲ့သို့တည်း။ ဤသို့လျှင် ဘဋ္ဌ၊ ဂုဠှတ္ထ စသည်တို့သည် ပသာဒအလင်္ကာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်၏။

Vākyepi visandhikamihānupayogīti ca, vākyantaropagataṃ vākyaṃ vākyagabbhaṃ, vākyantarapadasammissaṃ ‘‘apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārata’’miccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe samohitanti ca.

ဝါကျ၌လည်း "ဝိသန္ဓိက" သည် ဤအရာ၌ အသုံးမဝင်ဟုလည်းကောင်း၊ အခြားဝါကျအတွင်းသို့ ဝင်နေသော ဝါကျသည် "ဝါကျဂဗ္ဘ" မည်၏ဟုလည်းကောင်း၊ အခြားဝါကျ၏ ပုဒ်တို့နှင့် ရောနှောနေသော "အပါထျမေသော ဒိဿတိ၊ ဝေဇ္ဇံ ခါဒတျနာရတံ" အစရှိသော ဝါကျသည် "ဝါကျသံကိဏ္ဏ" မည်၏၊ ၎င်းသည် "ဗျာကိဏ္ဏ" (ရှုပ်ထွေးခြင်း) အပြစ်၌ အကျုံးဝင်၏ဟုလည်းကောင်း၊

‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā;

Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti.

"ငါသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဥယျာဉ်၌ အရွက်ငါးခုရှိသော နွယ်ပင်ကို မြင်ရ၏။ ထိုနွယ်ပင်၏ အရွက်တိုင်း အရွက်တိုင်း၌ ပန်းခိုင်သည် အချည်းနှီး ဖြစ်နေ၏" ဟူသော ဂါထာတည်း။

Idamavācakaṃ paheḷikāya pamussitāsannissitanti ca, tattha ca kavinā uyyānasaddena gehaṃ, latāvācinā vallarīsaddena aṅganā, pallavasaddena karacaraṇadasanacchadā, mañcarīsaddena nakhasobhā dantakantiyo ca vattumicchitā, vākyatthepi paduminīnaṃ rattiyamunniddatādikaṃ viruddhaṃ virodhinilīnanti ca nātyanuññātā, na tu sabbathā pariccāgena. Esova evaṃ yathāvuttanayena niṭṭhāpito ayaṃ saṅkhepanayo eva kavīnaṃ paṇḍitajanānaṃ khedakaraṃ ‘‘kathaṃ nāma bandhepīdisaṃ sati santī’’ti evamāsuhanopajanaṃ paraṃ padadose asādhusandiddhapariyāya ñeyyaappatītatthaappayojaka dubbodhadesiyādikaṃ, vākyadose adhikaūnabhaggacchandādikaṃ, vākyatthadose upakkamopasaṃhāravisamañceti iccevamādikamaparampi dūsanaṃ atthi ce yadi bhaveyya, tampi bodhayitumavagametuṃ alaṃ samatthaṃ yathāvuttadosānusārena buddhimantehi sakkā ūhitunti.

ဤဂါထာသည် စကားအနက်ကို မဟောနိုင်သဖြင့် "ပဟေဠိကာ" (စကားဝှက်) ၌ မေ့လျော့ခြင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် "အဝါစက" (အနက်ကို မဟောနိုင်ခြင်း) မည်၏။ ထိုဂါထာ၌ ကဗျာဆရာသည် "ဥယျာဉ်" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အိမ်ကိုလည်းကောင်း၊ နွယ်ကိုဟောသော "ဝလ္လရီ" ပုဒ်ဖြင့် မိန်းမပျိုကိုလည်းကောင်း၊ "ပလ္လဝ" ဟူသော ညွန့်ပန်းပုဒ်ဖြင့် လက်၊ ခြေ၊ နှုတ်ခမ်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ "မဉ္ဇရီ" ဟူသော ပန်းခိုင်ပုဒ်ဖြင့် ခြေသည်းလက်သည်းတို့၏ တင့်တယ်ခြင်းနှင့် သွားတို့၏ အရောင်အဝါကိုလည်းကောင်း ပြောဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ဝါကျအနက်၌လည်း ကြာတို့သည် ညဉ့်အခါ၌ ပွင့်ခြင်းစသည်သည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ "ဝိရောဓိနိလီန" အပြစ်ဖြစ်သောကြောင့် အလွန် ခွင့်မပြုအပ်၊ သို့သော် လုံးဝစွန့်ပယ်အပ်သည်ကား မဟုတ်ပေ။ ဤသို့ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပြီးစီးအပ်သော ဤအကျဉ်းချုပ်နည်းသည်သာလျှင် ကဗျာဆရာ ပညာရှိတို့အား ပင်ပန်းစေတတ်သော "စပ်ဆိုသီကုံးမှု၌ ဤသို့သော အပြစ်ရှိပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ရေးစပ်ရသနည်း" ဟု သံသယဖြစ်စေတတ်သော၊ ထို့ထက်လွန်သော ပုဒ်အပြစ်၌ အသာဓု၊ သန္ဒိဒ္ဓ၊ ပရိယာယဉေယျ၊ အပ္ပတီတတ်ထ၊ အပ္ပယောဇက၊ ดုဗ္ဗောဓ၊ ဒေသိယ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝါကျအပြစ်၌ အဓိက၊ ဦန၊ ဘဂ္ဂစ္ဆန္ဒ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝါကျအနက်အပြစ်၌ ဥပက္ကမောပသံဟာရဝိသမ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဤသို့စသော အခြားသော အပြစ်တို့သည် အကယ်၍ ရှိခဲ့ပါမူ ထိုအပြစ်တို့ကိုလည်း သိစေရန် နားလည်စေရန် လုံလောက်စွာ စွမ်းဆောင်နိုင်၏။ ပြဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်တို့၏ နည်းလမ်းကို လိုက်၍ ပညာရှိတို့သည် ကိုယ်တိုင် ဆင်ခြင်တွေးဆနိုင်ကြကုန်၏။

Evaṃ [Pg.99] vadato ca ganthakārassāyamadhippāyo – ye dosā vibhāgaso na vuttā, te mayā ganthagāravabhayā saṅkhepitā, lakkhaṇato tu saṅgahitā. Na hi tesamantaṃ ko jahāpeti.

ဤသို့ ပြောဆိုသော ကျမ်းပြုဆရာ၏ အလိုဆန္ဒကား - အကြင်အပြစ်တို့ကို အပိုင်းကဏ္ဍအလိုက် အကျယ်မဆိုအပ်ကုန်၊ ထိုအပြစ်တို့ကို ငါသည် ကျမ်းကျယ်မည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် အကျဉ်းချုံးခဲ့၏။ သို့သော် လက္ခဏာအားဖြင့်ကား သိမ်းသွင်းအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုအပြစ်တို့၏ အဆုံးသတ်ကို မည်သူသည် စွန့်ပယ်နိုင်ပါအံ့နည်း။

Tattha saddasatthaviruddhamasādhu. Yaṃ kriyādinimittamupādāya atthantarepi vattate, taṃ saññābhāveneva payuttaṃ sandiddhaṃ, yathā ‘‘ravimhihimahā’’ti, idaṃ pana visesanatthe sādhu hoti. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyantarena parikappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ, yathā ‘‘vaḷavāmukhene’’ti ettha ‘‘assavanitānanena’’ iti. Yaṃ accantābyabhicārībhāvena visesyassa guṇaṃ vadati, taṃ appatītatthaṃ, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatatthānupayogaṃ appayojakaṃ, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. ‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ iccādiko dubbodho, kani kaññe khādayo gaggharikā. ‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’iccādiko desiyo, tallo jalāsayaviseso, gallo kapolo. ‘‘Saggasevīnaṃ ripūnamitthīnamakaṅkaṇo pāṇi. Nettamanañjana’’ntiādikaṃ adhikaṃ. ‘‘Akaṅkaṇo pāṇī’’tiādinā vedhabyassa gammamānattā ‘‘saggasevīna’’nti adhikanti. Yattha vattabbassa ūnatā, taṃ ūnaṃ, yathā ‘‘tilokatilakaṃ muni’’ntiādi. Ettha ‘‘vandāmī’’ti ūnaṃ, chandobhaṅgānvitaṃ vaco bhaggacchandaṃ pākaṭaṃ. Ārambhāvasānena visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ, taṃ pana āraddhakkamapariccāgenāparena nikkhipanaṃ veditabbaṃ.

ထိုအပြစ်တို့တွင် သဒ္ဒါကျမ်းနှင့် ဆန့်ကျင်သောအပြစ်သည် "အသာဓု" မည်၏။ အကြင်ပုဒ်သည် ကရိယာစသော အကြောင်းကို အမှီပြု၍ အခြားတစ်ပါးသော အနက်၌လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုပုဒ်ကို ကွဲပြားသော သညာအဖြစ်ဖြင့်သာ သုံးစွဲအပ်သည်ရှိသော် "သန္ဒိဒ္ဓ" အပြစ်ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့် "ရဝိမှိဟိမဟာ" ကဲ့သို့တည်း။ ဤပုဒ်သည် ဝိသေသနအနက်၌ကား သင့်လျော်ကောင်းမွန်၏။ ထင်ရှားသော သညာပုဒ်၏ လဲလှယ်ရာ အခြားသော ပရိယာယ်ပုဒ်ဖြင့် ကြံဆအပ်သော ပုဒ်သည် "ပရိယာယဉေယျ" အပြစ်ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့် "ဝဠဝါမုခေန" ဟူသော နေရာ၌ "အဿဝနိတာနနေန" (မြင်းမမျက်နှာဖြင့်) ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ အကြင်ပုဒ်သည် အလွန်အမင်း မလွဲမသွေ ဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် ဝိသေသျ၏ ဂုဏ်ကို ပြောဆို၏၊ ထိုပုဒ်သည် "အပ္ပတီတတ်ထ" မည်၏။ ပုံစံအားဖြင့် "ကဏှမသိ" ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ သိအပ်ပြီးသော အနက်၌ အသုံးမဝင်ခြင်းသည် "အပ္ပယောဇက" မည်၏။ ပုံစံအားဖြင့် "အတိဖေနိလံ သာဂရမလင်္ဃိ" ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ "မနုညဒ္ဓနယော ပါဒေ၊ ခါဒယော ကနိ ဘန္တိ တေ" အစရှိသော စကားသည် "ဒုဗ္ဗောဓ" မည်၏။ ဤ၌ "ကနိ" ကား သမီးပျို၊ "ခါဒယော" ကား ဆည်းလည်းကျူသံတည်း။ "ဣမေ လာဝဏျတလ္လာ တေ၊ ဂလ္လာ လောလဝိလောစနေ" အစရှိသော စကားသည် "ဒေသိယ" မည်၏။ ဤ၌ "တလ္လ" ကား ရေကန်ထူး၊ "ဂလ္လ" ကား ပါးပြင်တည်း။ "သဂ္ဂသေဝီနံ ရိပူနမိတ္ထီနမကင်္ကဏော ပါဏိ၊ နေတ္တမနဉ္ဇနံ" အစရှိသော စကားသည် "အဓိက" မည်၏။ "အကင်္ကဏော ပါဏိ" စသည်ဖြင့် မုဆိုးမဖြစ်ခြင်းကို သိသာစေသောကြောင့် "သဂ္ဂသေဝီနံ" ဟူသော ပုဒ်သည် ပိုနေသောအပြစ်တည်း။ အကြင်စကား၌ ပြောဆိုအပ်သော အနက်၏ လိုအပ်ချက် လျော့နည်းနေခြင်းသည် "ဦန" မည်၏။ ပုံစံအားဖြင့် "တိလောကတိလကံ မုနိံ" အစရှိသကဲ့သို့တည်း။ ဤဂါထာ၌ "ဝန္ဒာမိ" ဟူသော ပုဒ် လျော့နည်းနေ၏။ ဆန်းပျက်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သော စကားသည် "ဘဂ္ဂစ္ဆန္ဒ" ဟု ထင်ရှား၏။ အစနှင့် အဆုံး မညီညွတ်ခြင်းသည် "ဥပက္ကမောပသံဟာရဝိသမ" မည်၏။ ထိုအပြစ်သည်ကား အစပြုအပ်သော အစီအစဉ်ကို စွန့်ပယ်၍ အခြားတစ်ပါးသောနည်းဖြင့် နိဂုံးချုပ်ခြင်းဟု သိအပ်၏။

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāṭīkāyaṃ

ဤသို့ သုဗောဓာလင်္ကာရကျမ်း၏ မဟာသာမိအမည်ရှိသော ဋီကာ၌

Dosāvabodhaparicchedo.

ဒေါသာဝဗောဓ ပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ sampādetvā idāni ‘‘katotre’’ccādinā nigamento dose saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, [Pg.100] paricchede vā esaṃ dosānaṃ yathāvuttapadadosādīnaṃ pavaro lakkhaṇāvirodhalakkhiyato uttamo vibhāgo asaṅkarato vibhajanaṃ saṅkhepanayā vitthārāpaniyasaṅkhepakkamena mayā kato vutto esova yathāvutto eso saṅkhepakkamo eva kavīnaṃ viracayantānaṃ khedakaraṃ bandhasarīre īdisaṃ īdisappayogaṃ kathaṃ nāma karomīti evaṃ pavattakhedamuppādayantaṃ parampi asādhusandiddhādi aññampi dūsanamatthi ce, taṃ sabbaṃ bodhayituṃ bodhetuṃ alaṃ samattho hoti. Niyati avuttopi attho etenāti ca, saṅkhepo ca so nayo cāti viggaho.

၆၇. ဤသို့လျှင် “ထိုဒေါသတို့၏ လက္ခဏာကို ဥဒါဟရုဏ်နှင့်တကွ ငါဟောအံ့” ဟု ပြုအပ်သော ကတိကဝတ်နှင့် လျော်စွာ ပြီးပြည့်စုံစေ၍ ယခုအခါ “ကတောတြ” စသည်ဖြင့် နိဂုံးချုပ်လျက် ဒေါသတို့ကို အကျဉ်းချုပ်ပြ၏။ ဤပရိစ္ဆေဒ၌ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော ပဒဒေါသစသည်တို့၏ လက္ခဏာနှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ သိအပ်သောကြောင့် မြတ်သော ခွဲခြားခြင်းကို အကျယ်ချဲ့ထိုက်သည်ကို အကျဉ်းချုံ့သော နည်းလမ်းအားဖြင့် ငါသည် ပြုအပ်/ဆိုအပ်ပြီ။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော အကျဉ်းနည်းသည်သာလျှင် ကဗျာစီကုံးကြကုန်သော စာဆိုတို့အား ပင်ပန်းခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ ကဗျာကိုယ်၌ “ဤသို့သော အသုံးအနှုန်းကို အဘယ်သို့လျှင် ပြုရပါမည်နည်း” ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ပင်ပန်းမှုကို ဖြစ်စေတတ်သော အခြားသော အသာဓု၊ သန္ဒိဒ္ဓ စသော အပြစ်များ ရှိခဲ့ပါမူ ထိုအားလုံးကို သိစေခြင်းငှာ လုံလောက်စွာ စွမ်းနိုင်၏။ “နိယတိ အဝုတ္တောပိ အတ္ထော ဧတေန” ဟု လည်းကောင်း၊ “သင်္ခေပေါ စ သော နယော စ” ဟု လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Ihāniddiṭṭhaṃ

ဤကျမ်းစာ၌ မညွှန်ပြအပ်သော (ဒေါသသည်)—

‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādikaṃ

“နိဟန္တု သောယံ ဇလိတံ၊ ပတင်္ဂေါ အရိပါဝကံ” စသည်သည် (ဖြစ်သည်။)

Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantare anupatattā na vuttaṃ, ettha sūriyavācako pataṅgasaddo jotiriṅgaṇavācakopi hotīti vattumicchitaamittaggivināse asamatthaññattho hoti.

အက္ခမ အတ္ထန္တရ စသည်သည် ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရဒေါသ၌ သက်ဝင်သောကြောင့် မဆိုအပ်ပြီ။ ဤ၌ နေကို ဟောတတ်သော “ပတင်္ဂ” သဒ္ဒါသည် ပိုးစုန်းကြူးကိုလည်း ဟောတတ်သောကြောင့် ပြောဆိုလိုအပ်သော “ရန်သူတည်းဟူသော မီးကို ဖျက်ဆီးခြင်း” ၌ မစွမ်းနိုင်သော အခြားအနက်ရှိသည် ဖြစ်၏။

‘‘Vacanti gaṇḍi’’ccādikaṃ āgame appasiddhaṃ lakkhaṇamattena sādhiyaṃ. Appayuttapadādidoso kiliṭṭhapadadose antogadho hotīti na vutto.

“ဝစန္တိ ဂဏ္ဍိ” စသည်သည် ကျမ်းဂန်၌ လက္ခဏာမျှဖြင့်သာ ပြီးစေအပ်၏။ အပ္ပယုတ္တပဒစသော ဒေါသသည် ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသ၌ သက်ဝင်သောကြောင့် မဆိုအပ်ပြီ။

Gajahesāturaṅgakoñcanādādisambandhadūsitañca. Jināgamādīsu pasiddharūpakkhandhādikamaññatra payuttamappatītannāmātīdaṃ dvayaṃ yathākkamaṃ lokavirodhamāgamavirodhañca hotīti virodhipade antogadhaṃ hoti. Hetvapekkhaṃ ānetabbahetuttā neyye antogadhanti na vuttaṃ.

ဆင်ဟောက်ခြင်း၊ မြင်းဟီခြင်း၊ ကြိုးကြာမြည်ခြင်း စသည်တို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ပျက်စီးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဇိနဝစန (ဘုရားဟောကျမ်းဂန်) စသည်တို့၌ ထင်ရှားသော ရူပက္ခန္ဓာစသည်ကို အခြားနေရာ၌ သုံးစွဲအပ်သော အပ္ပတီတမည်သော အပြစ်သည်လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးတို့သည် အစဉ်အတိုင်း လောကဝိရောဓ၊ အာဂမဝိရောဓ ဖြစ်သောကြောင့် ဝိရောဓိပုဒ်၌ သက်ဝင်၏။ အကြောင်းကို ငဲ့ကွက်ရသောကြောင့် ယူဆောင်အပ်သော အကြောင်းရှိသည်ဖြစ်၍ နေယျ (အနက်သို့ ဆောင်အပ်သော ဒေါသ) ၌ သက်ဝင်သောကြောင့် မဆိုအပ်ပြီ။

‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’

“ဒေဝေါ ဝေါဟရတု ကိလေသံ၊ ရာဟုခိန္နော ဒိဝါကရော” စသည်သည်—

Iccādikaṃ asamatthābhidhāyiccādi ocityahīne antogadhanti na vuttaṃ. Ettha divākaro sayaṃ rāhugahito aññesaṃ kilesāpanayane [Pg.101] asamatthoti tamasāmatthiyaṃ visesanabhūtena ‘‘rāhukhinno’’ti padena ñāyati.

စသည်သည် အသမတ္ထာဘိဓာယီ (မစွမ်းနိုင်သောစကားကို ပြောဆိုခြင်း) စသည်ဖြစ်၍ ဩစိတျဟီန (လျော်ကန်မှု ကင်းခြင်း) ဒေါသ၌ သက်ဝင်သောကြောင့် မဆိုအပ်ပြီ။ ဤ၌ နေမင်းသည် မိမိကိုယ်တိုင် ရာဟုဖမ်းခြင်းကို ခံရသဖြင့် အခြားသူတို့၏ ကိလေသာ (အမိုက်မှောင်) ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ဟု ထိုမစွမ်းနိုင်ခြင်းကို ဝိသေသနဖြစ်သော “ရာဟုခိန္နော” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သိအပ်၏။

Jigucchāvamaṅgalaasabbhānaṃ tiṇṇamaññatrassa jotakaṃ vācakaṃ vā atthantaraṃ vā gāmmaṃ duppatītikarattā vākyatthagāmmadoseyeva antogadhanti na vuttaṃ. Duruccāraṇabhūtalakkhaṇaṃ kaṭṭhaṃ bandhapharusato abyatirittanti na vuttanti. ‘‘Harisamānayī’’ti vattabbe hapubbaṃ risa’mānayiiccādikaṃ icchitatthato paribhaṭṭhattā bhaṭṭhañca ‘‘sakko sahassagū’’iccādikaṃ apasiddhavisaye pariyuttaguḷhañceti ime atthaguḷhādayo pasādālaṅkāraviruddhattā pasādaguṇādāneneva pariccattāti na vuttaṃ. Ettha hi sahassaṃ gāvo cakkhūni assāti sahassagūti sakkassa nāmaṃ guḷhaṃ nāma hoti.

စက်ဆုပ်ဖွယ်၊ မင်္ဂလာမရှိခြင်း၊ ရိုင်းစိုင်းခြင်း ဤသုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးကို ပြတတ်သော သို့မဟုတ် ဟောတတ်သော အခြားအနက်သည်လည်းကောင်း၊ ရိုင်းစိုင်းသော အနက်သည်လည်းကောင်း နားလည်ရခက်သောကြောင့် ဝါကျတ္ထဂါမ္မဒေါသ၌သာ သက်ဝင်သောကြောင့် မဆိုအပ်ပြီ။ ရွတ်ဆိုရခက်သော လက္ခဏာရှိသော ကဋ္ဌပုဒ်သည် ဗန္ဓဖရုသ (ကြမ်းတမ်းသော ဖွဲ့စည်းမှု) ထက် မထူးခြားသောကြောင့် မဆိုအပ်ပြီ။ “ဟရိသမာနယီ” ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ဟ-အက္ခရာကို ရှေ့ထား၍ “ရိသ’မာနယိ” စသည်သည် အလိုရှိအပ်သော အနက်မှ လျှောကျသောကြောင့် ဘဋ္ဌဒေါသ လည်းကောင်း၊ “သက္ကော သဟဿဂူ” စသည်သည် မထင်ရှားသော အရာ၌ သုံးစွဲအပ်သော ဂူဠှဒေါသ လည်းကောင်း ဤအတ္ထဂူဠှစသော ဒေါသတို့သည် ပသာဒအလင်္ကာနှင့် ဆန့်ကျင်သောကြောင့် ပသာဒဂုဏ်ကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၍ မဆိုအပ်ပြီ။ ဤ၌ တစ်ထောင်သော မျက်စိတို့သည် ထိုသိကြားမင်းအား ရှိကုန်၏ဟု “သဟဿဂူ” ဟူသည် သိကြားမင်း၏ အမည်ဖြစ်၍ ဖုံးကွယ်အပ်သော (ဂူဠှ) မည်၏။

Vākyadosepi visandhivākyaṃ idha anupayogittā na vuttaṃ. Vākyamajjhapatitavākyayuttaṃ vākyagabbhañca, vākyantarapadasammissaṃ.

ဝါကျဒေါသ၌လည်း ဝိသန္ဓိဝါကျသည် ဤ၌ အသုံးမဝင်သောကြောင့် မဆိုအပ်ပြီ။ ဝါကျ၏အလယ်၌ ကျရောက်သော ဝါကျနှင့် ယှဉ်သော ဝါကျဂဗ္ဘသည်လည်းကောင်း၊ အခြားဝါကျ၏ ပုဒ်နှင့် ရောနှောအပ်သော (ဝါကျသည်လည်းကောင်း)၊

‘‘Apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārataṃ’’

“အပါထျမေသော ဒိဿတိ၊ ဝေဇ္ဇံ ခါဒတျနာရတံ” စသည်သည်—

Iccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe antogadhanti na vuttaṃ. Ettha eso bhisakko anārataṃ niccaṃ apāthyaṃ rogassa ahitaṃ dissati vadati. Eso rogī anārataṃ satataṃ apāthyaṃ ahitaṃ khādati. Vejjaṃ bhisakkaṃ dissati kujjhati. Evaṃ anekavākyehipi sandhivākyaṃ saṃkiṇṇaṃ nāma.

စသည်သည် ဝါကျသံkိဏ္ဏဖြစ်၍ ဗျာကိဏ္ဏဒေါသ၌ သက်ဝင်သောကြောင့် မဆိုအပ်ပြီ။ ဤ၌ ဤသမားတော်သည် အမြဲမပြတ် ရောဂါအား မသင့်လျော်သော စကားကို ဆို၏။ ဤလူနာသည် အမြဲမပြတ် မသင့်လျော်သော အစာကို စား၏။ သမားတော်ကို မြင်၍ အမျက်ထွက်၏။ ဤသို့ များစွာသော ဝါကျတို့ဖြင့် စပ်ယှက်အပ်သော ဝါကျကို သံကိဏ္ဏမည်၏။

‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā;

Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti.

“ကာစုယျာနေ မယာ ဒိဋ္ဌာ၊ ဝလ္လရီ ပဉ္စပလ္လဝါ။ ပလ္လဝေ ပလ္လဝေ မုဓာ၊ ယဿာ ကုသုမမဉ္ဇရီ” ဟူသော ဂါထာသည် (ဖြစ်သည်။)

Idamavācakaṃ paheḷikāsu pamussitāsannissitamiti na vuttaṃ. Nanu cettha attanā paheḷikāya adassitattā avācakassa pamussitāya antogadhakaraṇaṃ asiddhena asiddhasādhananti? Nayidamevaṃ, ‘‘upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā’’ti ca upari kiliṭṭhapadadosaparihāre ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti ceti iminā [Pg.102] purātanehi niddiṭṭhasoḷasapaheḷikāyopi dassitāti siddhena asiddhasādhanaṃ hoti. Tattha kavinā uyyānasaddena gehañca latāpariyāyavallarīsaddena aṅganā ca pallavasaddena karacaraṇādharā ca mañcarīsaddena nakhadantakantiyo ca vattumicchitā.

ဤအဝါစက (အနက်ကို မဟောနိုင်သောဒေါသ) သည် ပဟေဠိကာတို့၌ ပမုဿိတာ (မေ့လျော့အပ်သော) ကို မှီသောကြောင့် မဆိုအပ်ပြီ။ ဤ၌ မိမိသည် ပဟေဠိကာကို မပြအပ်သောကြောင့် အဝါစကဒေါသကို ပမုဿိတာ၌ သွင်းခြင်းသည် မပြီးသေးသော အရာဖြင့် မပြီးသေးသည်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော်— ထိုသို့မဟုတ်ပါ၊ “ဥပေက္ခိယန္တိ သဗ္ဗာနိ၊ သိဿခေဒဘယာ မယာ” ဟု လည်းကောင်း၊ နောင်၌ ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသ ပယ်ဖျောက်ရာ၌ “ပဟေဠိကာယမာရုဠှာ၊ น ဟိ ဒုဋ္ဌာ ကိလိဋ္ဌတာ” ဟု လည်းကောင်း ဤသို့ ရှေးဆရာတို့ ညွှန်ပြအပ်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပဟေဠိကာတို့ကိုလည်း ပြအပ်ပြီးသောကြောင့် ပြီးပြီးသားအရာဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဂါထာ၌ စာဆိုသည် ဥယျာဉ်သဒ္ဒါဖြင့် အိမ်ကိုလည်းကောင်း၊ နွယ်ပင်၏ ဝေဝုစ်ဖြစ်သော ဝလ္လရီသဒ္ဒါဖြင့် မိန်းမပျိုကိုလည်းကောင်း၊ ပလ္လဝသဒ္ဒါဖြင့် လက်၊ ခြေ၊ နှုတ်ခမ်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မဉ္ဇရီသဒ္ဒါဖြင့် ခြေသည်း၊ လက်သည်း၊ သွားတို့၏ အရောင်အဝါတို့ကိုလည်းကောင်း ပြောဆိုလိုအပ်၏။

Vākyatthadosepi paduminīnaṃ rattiyaṃ pabujjhanādikaṃ viruddhaṃ virodhipadeyeva antogadhattā na vuttanti dassetuṃ ‘‘katotra saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana tesaṃ sabbathā pariccattattāti. Ettha ocityahīnaduppatītikarānaṃ dvinnaṃ vākyatthadosatte sati bandhapharusassa vākyadosatte sati virodhino padadosatte sati ‘‘asamatthābhidhāyi’’ādipadaṃ, ‘‘jigucchādittayapakāsakā’’dipadaṃ, kaṭṭhapadaṃ, paduminīnaṃ rattiyaṃ phullatādi vākyatthañceti ime cattāro dosā bhinnajātikesu ocityādīsu kathaṃ saṅgahitāti? Saccaṃ, tathāpi padānaṃ duṭṭhatte sati vākyavākyatthānamaduṭṭhatā nāma natthīti padadosena sandhivākyavākyatthadosānamanaññattaṃ sissānaṃ ñāpanatthaṃ padadosādikaṃ vākyatthadosādīsu saṅgahitanti veditabbaṃ. Imināyeva purātanehi viruddhatthantarādipadehi vicaritaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā duṭṭhāni bahūni vākyāni dassitānīti daṭṭhabbaṃ.

ဝါကျတ္ထဒေါသ၌လည်း ကြာတို့၏ ညဉ့်အခါ၌ ပွင့်ခြင်းစသော ဝိရုဒ္ဓအနက်သည် ဝိရောဓိပုဒ်၌သာ သက်ဝင်သောကြောင့် မဆိုအပ်ပြီဟု ပြခြင်းငှာ “ကတောတြ သင်္ေခပနယာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဒေါသတို့ကို အကြွင်းမဲ့ စွန့်ပယ်အပ်သောကြောင့်ကား မဟုတ်ပေ။ ဤ၌ ဩစိတျဟီနနှင့် ဒုပ္ပတီတိကရ ဤနှစ်ပါးတို့သည် ဝါကျတ္ထဒေါသ ဖြစ်ကုန်လျက်၊ ဗန္ဓဖရုသသည် ဝါကျဒေါသ ဖြစ်လျက်၊ ဝိရောဓိသည် ပဒဒေါသ ဖြစ်လျက် “အသမတ္ထာဘိဓာယီ” စသော ပုဒ်၊ “ဇိဂုစ္ဆာဒိတ္တယပကာသက” စသော ပုဒ်၊ ကဋ္ဌပုဒ်၊ ကြာတို့၏ ညဉ့်၌ ပွင့်ခြင်း စသော ဝါကျတ္ထ ဤလေးပါးသော ဒေါသတို့သည် အချင်းချင်း မတူကွဲပြားသော ဩစိတျစသည်တို့၌ အဘယ်သို့ သိမ်းသွင်းအပ်သနည်း ဟု မေးသော်— မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း ပုဒ်တို့ ပျက်စီးခြင်း (ပြစ်ရှိခြင်း) ရှိလတ်သော် ဝါကျနှင့် ဝါကျတ္ထတို့၏ မပျက်စီးခြင်းမည်သည် မရှိသောကြောင့် ပဒဒေါသဖြင့် သန္ဓိဝါကျ၊ ဝါကျတ္ထဒေါသတို့၏ တခြားစီမဟုတ်ပုံကို တပည့်တို့အား သိစေခြင်းငှာ ပဒဒေါသစသည်ကို ဝါကျတ္ထဒေါသစသည်တို့၌ သိမ်းသွင်းအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့်သာ ရှေးဆရာတို့သည် ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရစသော ပုဒ်တို့ဖြင့် လည်ပတ်သော ဝါကျသည် ဝိရုဒ္ဓဖြစ်၏ စသည်ဖြင့် ပြစ်ရှိကုန်သော များစွာသော ဝါကျတို့ကို ပြအပ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

Imāyeva gāthāya ‘‘tamatthi ce khedakaraṃ parampī’’ti ettha parasaddenaasādhusandiddhapariyāyañeyyāppatītatthaappayojaka- dubbodhadesiyādipadadose ca adhikaūnabhaggacchandādivākyadose ca upakkamopasaṃhāravisamasaṅkhāte vākyatthadose ca pariggaṇhāti. Ettha saddasatthaviruddhamasādhu nāma. Kriyānipphattikāraṇamupādāya atthantare pavattanāmaṃ visesanatthena vinā saññābhājane payuttaṃ sandiddhaṃ nāma, yathā ‘‘ravimhi himahā’’ti. Ettha himahā ravīti visesane kate doso [Pg.103] natthi. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyanāmena kappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ nāma, yathā ‘‘vaḷavāmukhassa assavanitānana’’nti. Atisayā vinā bhāvitatthena visesyassa guṇavācakaṃ padaṃ appatītatthaṃ nāma, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatattānupayogipadaṃ appayojakaṃ nāma, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. Appasiddhavacanaṃ dubbodhaṃ nāma, yathā–

ဤဂါထာဖြင့်ပင် ‘‘တမတ္ထိ စေ ခေဒကရံ ပရမ္ပိ’’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘ပရ’ သဒ္ဒါဖြင့် အသာဓု၊ သန္ဒိဒ္ဓ၊ ပရိယာယဉေယျ၊ အပ္ပတီတတ္ထ၊ အပ္ပယောဇက၊ ဒုဗ္ဗောဓ၊ ဒေသိယ စသော ပဒဒေါသများကိုလည်းကောင်း၊ အဓိက၊ ဦန၊ ဘဂ္ဂစ္ဆန္ဒ စသော ဝါကျဒေါသများကိုလည်းကောင်း၊ ဥပက္ကမောပသံဟာရဝိသမ ဟု ဆိုအပ်သော ဝါကျတ္ထဒေါသများကိုလည်းကောင်း သိမ်းကျုံးယူ၏။ ထိုဒေါသတို့တွင် သဒ္ဒါကျမ်းနှင့် ဆန့်ကျင်သောပုဒ်သည် ‘အသာဓု’ မည်၏။ ကြိယာ၏ပြီးစီးခြင်းအကြောင်းကို အမှီပြု၍ အခြားအနက်၌ဖြစ်သော နာမ်ပုဒ်ကို ဝိသေသနအနက်မရှိဘဲ သညာမျှ၌ သုံးစွဲအပ်သောပုဒ်သည် ‘သန္ဒိဒ္ဓ’ မည်၏၊ ဥပမာ- ‘‘ရဝိမှိ ဟိမဟာ’’ ဟူသကဲ့သို့တည်း။ ဤ၌ ‘ဟိမဟာ ရဝိ’ ဟု ဝိသေသနပြုလျှင် ဒေါသ မရှိပြီ။ ထင်ရှားသော သညာသဒ္ဒါ၏ လဲလှယ်ရာ အမည်နာမ (ပရိယာယ်) ဖြင့် ကြံစည်စပ်ဟပ်အပ်သောပုဒ်သည် ‘ပရိယာယဉေယျ’ မည်၏၊ ဥပမာ- ‘‘ဝဠဝါမုခဿ အဿဝနိတာနနံ’’ ဟူသကဲ့သို့တည်း။ လွန်ကဲသော အနက်ကို ပြခြင်းမရှိဘဲ ဝိသေသျ၏ ဂုဏ်ကို ဟောတတ်သော ပုဒ်သည် ‘အပ္ပတီတတ္ထ’ မည်၏၊ ဥပမာ- ‘‘ကဏှမသိ’’ ဟူသကဲ့သို့တည်း။ ရောက်အပ်ပြီးသော အနက်အား အကျိုးမပြုသော ပုဒ်သည် ‘အပ္ပယောဇက’ မည်၏၊ ဥပမာ- ‘‘အတိဖေနိလံ သာဂရမလင်္ဃိ’’ ဟူသကဲ့သို့တည်း။ မထင်ရှားသောစကားသည် ‘ဒုဗ္ဗောဓ’ မည်၏၊ ဥပမာအားဖြင့်-

‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ti.

‘‘မနုညဒ္ဓနယော ပါဒေ၊ ခါဒယော ကနိ ဘန္တိ တေ’’ ဟူသကဲ့သို့တည်း။

Kani he kaññe te tavapāde manuññaddhanayo manoharasaddasamannāgatā khādayo gaggharikā bhanti dibbantīti. Kismiñci deseyeva siddhanāmaṃ desiyaṃ nāma. Yathā–

ကနိ-အချင်းအမျိုးသမီးငယ်၊ တေ-သင်၏၊ ပါဒေ-ခြေအစုံ၌၊ မနုညဒ္ဓနယော-သာယာသော အသံနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော၊ ခါဒယော-ခြေချင်းတို့သည်၊ ဘန္တိ-တင့်တယ်ကုန်၏ (ထွန်းလင်းကုန်၏) ဟု အနက်ရ၏။ အချို့သော တိုင်းနိုင်ငံ၌သာ ထင်ရှားသောအမည်သည် ‘ဒေသိယ’ မည်၏။ ဥပမာအားဖြင့်-

‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’ti.

‘‘ဤမေ လာဝဏျတလ္လာ တေ၊ ဂလ္လာ လောလဝိလောစနေ’’ ဟူသကဲ့သို့တည်း။

He lolavilocane te tava ime gallā kapolā lāvaṇyatallā manuññatallā jalāsayavisesā bhavanti. Kenaci lesena pakāsitamatthamupādāya payuttamadhikaṃ nāma. Yathā–

ဟေ လောလဝိလောစနေ-လှုပ်ရှားသော မျက်စိရှိသော ကညာ၊ တေ-သင်၏၊ ဣမေ ဂလ္လာ-ဤပါးပြင်တို့သည်၊ လာဝဏျတလ္လာ-တင့်တယ်လှပသော ရေကန်ထူးတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟု အနက်ရ၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ထင်ရှားသော အနက်ကို အမှီပြု၍ သုံးစွဲအပ်သော အပိုစကားသည် ‘အဓိက’ မည်၏။ ဥပမာအားဖြင့်-

‘‘Tvayi rājati rājinda, ripūnaṃ saggasevinaṃ;

Thīnaṃ akaṅkaṇo pāṇi, siyā nettamanañjana’’nti.

‘‘တွယိ ရာဇတိ ရာဇိန္ဒ၊ ရိပူနံ သგ္ဂသေဝိနံ။ ထီနံ အကင်္ကဏော ပါဏိ၊ သိယာ နေတ္တမနဉ္ဇနံ’’ ဟူသကဲ့သို့တည်း။

Ettha ‘‘akaṅkaṇo pāṇi, nettamanañjana’’nti imināyevathīnaṃ vidhavattaṃ gamyamānaṃ hotīti tappakāsanatthaṃ payuttaṃ ‘‘saggasevina’’nti idaṃ adhikaṃ nāma. Vattabbayuttato ūnaṃ vākyaṃ ūnaṃ nāma. ‘‘Tilokatilakaṃ muni’’nti ettha ‘‘vandāmī’’ti vattabbassa avuttattā ūnaṃ. Chandohānisaṃyuttaṃ bhaggacchandaṃ nāma. Idaṃ tesaṃ tesaṃ chandānaṃ akkharagaṇanato ūnādhikavasena pākaṭaṃ hoti. Ādyantato visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ nāma. Idaṃ āraddhakkamaṃ pariccajitvā kamantarena niyamanti veditabbaṃ.

ဤဂါထာ၌ ‘‘လက်ကောက်မရှိသော လက်၊ ကွင်းဆေးမခြယ်သော မျက်စိ’’ ဟူသော ဤမျှဖြင့်ပင် အမျိုးသမီးတို့၏ မုဆိုးမအဖြစ်သည် ထင်ရှားလျက်ရှိပါလျက်၊ ထိုမုဆိုးမအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန် သုံးစွဲအပ်သော ‘‘သგ္ဂသေဝိနံ (နတ်ရွာစံကုန်သော ရန်သူတို့၏)’’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ‘အဓိက’ မည်၏။ ပြောဆိုထိုက်သည်ထက် လျော့နည်းသော ဝါကျသည် ‘ဦန’ မည်၏။ ‘‘တိလောကတိလကံ မုနိံ’’ ဟူသော ဤ၌ ‘‘ဝန္ဒာမိ’’ ဟူ၍ ပြောဆိုထိုက်ပါလျက် မပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ဦန’ ဝါကျဒေါသ ဖြစ်၏။ ဆန်းပျက်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သောဝါကျသည် ‘ဘဂ္ဂစ္ဆန္ဒ’ မည်၏။ ဤဒေါသသည် ထိုထိုဆန်းတို့၏ အက္ခရာ ဂိုဏ်းတို့မှ လျော့နည်းခြင်း၊ ပိုလွန်ခြင်းအားဖြင့် ထင်ရှား၏။ အစနှင့် အဆုံး မညီညွတ်ခြင်းသည် ‘ဥပက္ကမောပသံဟာရဝိသမ’ မည်၏။ ဤဒေါသသည် အစပြုအပ်သော နည်းစနစ်ကို စွန့်ပစ်၍ အခြားနည်းစနစ်တစ်ခုဖြင့် အဆုံးသတ်ခြင်းဟု သိအပ်၏။

Iti subodhālaṅkāranissaye

ဤသို့ သုဗောဓာလင်္ကာရနိဿယ၌

Paṭhamo paricchedo.

ပထမပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

2. Dosaparihārāvabodhaparicchedavaṇṇanā

၂. ဒေါသပရိဟာရာဝဗောဓပရိစ္ဆေဒ ဝဏ္ဏနာ

68.

၆၈။

Kadāci kavikosallā, virodho sakalopya’yaṃ;

Dosasaṅkhyamatikkamma, guṇavīthiṃ vigāhate.

တစ်ခါတစ်ရံ၌ ကဗျာဆရာ၏ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှုကြောင့် ဤဖော်ပြအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်ဒေါသအားလုံးသည် ဒေါသအဖြစ်ကို လွန်မြောက်၍ ဂုဏ်၏လမ်းစဉ် (ဂုဏ်အဖြစ်) သို့ သက်ဝင်နိုင်၏။

69.

၆၉။

Tena vuttavirodhāna-mavirodho yathā siyā;

Tathā dosaparihārā-vabodho dāni nīyate.

ထို့ကြောင့် ထိုဖော်ပြအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်ဒေါသတို့သည် အပြစ်မရှိသော အဖြစ်သို့ မည်သို့ ရောက်နိုင်အံ့နည်း၊ ထိုသို့ ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်ကြောင်းဖြစ်သော ‘ဒေါသပရိဟာရာဝဗောဓ’ ဟူသော ဤပရိစ္ဆေဒကို ယခုအခါ ပြဆိုအပ်ပေအံ့။

68-69. Iccevaṃ [Pg.104] dosavibhāgaṃ paricchijja idāni yathāvuttadosaparihārakkamamupadisitumāha ‘‘kadācī’’tyādi. Sakalopi ayaṃ virodho viruddhatthantarādikato na koci eko eva dosesu, dosānaṃ vā saṅkhyaṃ gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma paricchijja guṇānaṃ vīthiṃ padaviṃ guṇasabhāvataṃ vigāhate abbhupagacchati kadāci, na sabbadā. Kavino payujjakassa kosallā tādisavisayapariggahalakkhaṇanepuññakāraṇā, na tu yathā tathā ceti. ‘‘Tene’’ccādi. Yenevaṃ, tena kāraṇena vuttānaṃ viruddhatthantarādīnaṃ virodhānaṃ yathā yena pakārena avirodho niddosatā siyā bhaveyya, tathā tena pakārena dosānaṃ parihāro dūrīkaraṇaṃ avabujjhati ñāyati etenāti avabodho, tassa avabodho, tannāmiko paricchedo idāni nīyate ānīyate vuccateti attho.

၆၈-၆၉. ဤသို့ ဒေါသအပြားကို ပိုင်းခြား၍ ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဒေါသပယ်ဖျောက်ပုံ အစဉ်ကို ပြသခြင်းငှာ ‘‘ကဒါစိ’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သီကုံးပြုစုသူ ကဗျာဆရာ၏ ထိုသို့သော အရာကို သိမ်းကျုံးယူတတ်သော လက္ခဏာရှိသော ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှု အကြောင်းကြောင့်သာလျှင်ဖြစ်၍ အလိုလိုဖြစ်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ စသည်တို့ကြောင့်ဖြစ်သော ဤဆန့်ကျင်ဘက် ဒေါသအားလုံးသည် ဒေါသတို့တွင် တစ်ခုခုသော ဒေါသမျှသာ မဟုတ်ဘဲ၊ ဒေါသတို့၏ အရေအတွက်ကိုလည်းကောင်း၊ ဒေါသ၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း လွန်မြောက်၍ ဂုဏ်တို့၏ လမ်းစဉ်ဖြစ်သော ဂုဏ်၏ သဘောတရားသို့ တစ်ခါတစ်ရံ (အစဉ်သဖြင့် မဟုတ်ဘဲ) သက်ဝင်တတ်၏ (ခံယူတတ်၏)။ ‘‘တေန’’ စသည်၌- အကြင်ကြောင့် ဤသို့ဖြစ်၏၊ ထိုကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ စသော ဒေါသတို့သည် အပြစ်ကင်းစင်သော အဖြစ်သို့ မည်သို့ ရောက်နိုင်အံ့နည်း၊ ထိုသို့ ဒေါသတို့ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းကို သိအပ်စိမ့်သောငှာ ဤပရိစ္ဆေဒကို ပြဆိုအပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

68-69. Evaṃ dosavibhāgaṃ paricchinditvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihāratthamārabhanto ‘‘kadācī’’tyādimāha. Sakalopi ayaṃ virodho padadosādiko dosasaṅkhyaṃ dosānaṃ, dosesu vā gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma kadāci kavikosallā kavino byākaraṇābhidhānachandoalaṅkatiādīsu paricayalakkhaṇena paññāpāṭavena yato guṇavīthiṃ guṇapadaviṃ kevalaṃ guṇasabhāvaṃ vigāhate abbhupagacchati, tena kāraṇena vuttavirodhānaṃ yathāvuttapadadosādivirodhānaṃ avirodho aviruddhatā yathā [Pg.105] siyā yena pakārena bhaveyya, tathā tena pakārena dosaparihārāvabodho yathāvuttapadadosādisambandhino pariharaṇakkamassa avabodhakāraṇattā tannāmikaparicchedo idāni laddhāvasare nīyate vuccate. Yathāvuttadosā kavisāmatthiyena niddosattaṃ bhajanti, tassa sāmatthiyassa upadesaṃ dassāmāti adhippāyo.

၆၈-၆၉. ဤသို့ ဒေါသအပြားကို ပိုင်းခြား၍ ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဒေါသတို့ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းငှာ ‘‘ကဒါစိ’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ပဒဒေါသစသည်တို့ကြောင့်ဖြစ်သော ဤဆန့်ကျင်ဘက်ဒေါသအားလုံးသည် ဒေါသတို့၏ အရေအတွက် (ဒေါသအဖြစ်) ကို လွန်မြောက်၍ ကဗျာဆရာ၏ သဒ္ဒါ၊ အဘိဓာန်၊ ဆန်း၊ အလင်္ကာ စသည်တို့၌ ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သော လက္ခဏာရှိသော ပညာဉာဏ်စွမ်းကြောင့် ဂုဏ်၏လမ်းစဉ်ဖြစ်သော ဂုဏ်၏ သဘောတရားသက်သက်သို့ တစ်ခါတစ်ရံ သက်ဝင်တတ်၏၊ ထိုကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ပဒဒေါသစသော ဒေါသတို့သည် အပြစ်ကင်းစင်သော အဖြစ်သို့ မည်သို့ ရောက်နိုင်အံ့နည်း၊ ထိုသို့ ဒေါသပယ်ဖျောက်ပုံ အစဉ်ကို သိကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒေါသပရိဟာရာဝဗောဓ’ ဟု အမည်ရသော ဤပရိစ္ဆေဒကို ယခုအခါ အခွင့်ရခိုက်တွင် ပြဆိုအပ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ဒေါသတို့သည် ကဗျာဆရာ၏ စွမ်းရည်ကြောင့် အပြစ်ကင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထိုကဗျာဆရာ၏ စွမ်းရည်ကို ပြသအပ်သော ညွှန်ကြားချက်ကို ငါပြအံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Padadosaparihāravaṇṇanā

ပဒဒေါသပရိဟာရ ဝဏ္ဏနာ

Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā –

ထိုဒေါသတို့တွင် ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရဒေါသကို ပယ်ဖျောက်ပုံသည် ဤသို့တည်း -

70.

၇၀။

Vindantaṃ pākasālīnaṃ, sālīnaṃ dassanā sukhaṃ;

Taṃ kathaṃ nāma megho’yaṃ, visado sukhaye janaṃ.

‘‘ဝိန္ဒန္တံ ပါကသာလီနံ၊ သာလီနံ ဒဿနာ သုခံ။ တံ ကထံ နာမ မေဃောယံ၊ ဝိသဒေါ သုခယေ ဇနံ’’ ဟူသကဲ့သို့တည်း။

70. ‘‘Vindanta’’miccādi. Pākena pariṇatabhāvena sālīnaṃ yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ sālijātīnaṃ dassanā sukhaṃ cetasikaṃ somanassaṃ vindantaṃ taṃ janaṃ visado ayaṃ megho ambudo kathaṃ nāma sukhayeti. Ettha tādisassa janassa asukhappadānaṃ garaḷassa meghassānurūpanti viruddhatthantaratā parihaṭā.

၇၀. ‘‘ဝိန္ဒန္တံ’’ စသည်၌- မှည့်ဝင်းရင့်ကျက်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော သို့မဟုတ် သာယာအပ်ကုန်သော ကောက်ဦးစပါး၊ သွေးနီစပါး စသော စပါးမျိုးစေ့တို့ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် စိတ်နှလုံးချမ်းသာခြင်း သောမနဿကို ခံစားနေရသော ထိုသူကို ရေစိုစွတ်စေသော (အဆိပ်အတောက်ကဲ့သို့ သော) ဤမိုးတိမ်သည် မည်သို့လျှင် ချမ်းသာစေနိုင်အံ့နည်း။ ဤ၌ ထိုသို့သော သူအား မချမ်းသာခြင်းကို ပေးခြင်းသည် အဆိပ်နှင့်တူသော မိုးတိမ်အား လျော်ကန်လှပေ၏ ဟူ၍ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရဒေါသသည် ကင်းပျောက်လေ၏။

70. Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā evaṃ. ‘‘Vindanti’’ccādi. Pākasālīnaṃ pariṇāmena yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ dassanā dassanahetu sukhaṃ cetasikasomanassaṃ vindantaṃ anubhontaṃ taṃ janaṃ taṃ kassakajanaṃ visado jaladāyako ayaṃ megho kathaṃ nāma sukhaye, na sukhayateva. Tādisassa janassa dukkhadānaṃ garaḷadāyakassa meghassāpi anurūpamiti viruddhaññattho apanīto hoti. Pākena sālinoti viggaho. Sukhaṃ karotīti sukhayeti nāmadhātu.

၇၀. ထိုဒေါသတို့တွင် ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရဒေါသကို ပယ်ဖျောက်ပုံသည် ဤသို့တည်း။ ‘‘ဝိန္ဒန္တံ’’ စသည်၌- မှည့်ဝင်းရင့်ကျက်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော သို့မဟုတ် သာယာအပ်ကုန်သော ကောက်ဦးစပါး၊ သွေးနီစပါး စသော စပါးမျိုးတို့ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် စိတ်နှလုံးချမ်းသာခြင်း သောမနဿကို ခံစားနေရသော ထိုလယ်သမားကို ရေကို ပေးတတ်သော (အဆိပ်အတောက်ကဲ့သို့ သော) ဤမိုးတိမ်သည် မည်သို့လျှင် ချမ်းသာစေနိုင်အံ့နည်း၊ မချမ်းသာစေနိုင်သည်သာတည်း။ ထိုသို့သော လယ်သမားအား ဆင်းရဲကို ပေးခြင်းသည် အဆိပ်ကို ပေးတတ်သော မိုးတိမ်အား လျော်ကန်လှပေ၏ ဟူ၍ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အနက်သည် ကင်းပျောက်လေ၏။ ‘ပါကေန သာလိနော’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၏။ ‘သုခံ ကရောတိ’ ဟု သုခယေ (နာမဓာတ်) ဖြစ်၏။

Yathā vā –

သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် -

71.

၇၁။

Vināyakopi [Pg.106] nāgosi,Gotamopi mahāmati;

Paṇītopi rasāpeto,Cittā me sāmi te gati.

အရှင်ဘုရား၊ (၁) အရှင်ဘုရားသည် ဂဠုန် (သို့မဟုတ် သတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမတတ်သော ဘုရား) ဖြစ်ပါလျက် မြွေ (သို့မဟုတ် ကိလေသာကင်းသော နာဂ) ဖြစ်တော်မူ၏။ (၂) ဂေါတမ (အလွန်ညံ့ဖျင်းသော နွား သို့မဟုတ် ဂေါတမနွယ်ဝင် ဘုရား) ဖြစ်ပါလျက် ကြီးမြတ်သော ပညာရှိတော်မူ၏။ (၃) မွန်မြတ်သောအရသာ (သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရား) ဖြစ်ပါလျက် အရသာမရှိသည် (သို့မဟုတ် ရာဂစသော သာယာဖွယ် ကင်းသည်) ဖြစ်တော်မူ၏။ အရှင်ဘုရား၏ ဖြစ်အင် (သို့မဟုတ် သွားရာလမ်းစဉ်) သည် အကျွန်ုပ်အား ဆန်းကြယ်လှပါပေ၏။

71. ‘‘Vināyakopi’’ccādi. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo, satte vinetīti vināyako, vuddho, bhagavā ca. Tattha yadā vināyako garuḷo, tadā tu nāgo pannagosīti viruddhaṃ, pakkhantare tvaviruddhaṃ bhagavato āgussa rāgādino abhāvato. Imesaṃ gunnaṃ atisayena go gotamo hīnapasu, gotamavaṃsāvatiṇṇattā gotamo bhagavā ca. Hīnapasu ca tvaṃ mahāmati asīti viruddhaṃ accantahīnapasuno mahatiyā paññāya abhāvato. Pakkhantare tu na byāghāto. Paṇīto madhuro raso, uttamo ca sugato. Tattha madhurarasato apeto apagatosīti virujjhati, bhagavato tu rasehi siṅgārādīhi apetoti yujjati. Me mama. Sāmīti āmantanaṃ. Te tava gati pavatti cittā abbhutāti. Ettha viruddhatthantaraṃ virodhālaṅkāraṃ silāghanīyanti tena taṃ parihaṭaṃ.

၇၁. ‘Vināyakopi’ အစရှိသည်ကား- ‘ဝီနံ’ ငှက်တို့၏၊ ‘နာယကော’ အကြီးအမှူးဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိနာယက’ မည်၏၊ ဂဠုန်မင်းတည်း။ သတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမတတ်သောကြောင့် ‘ဝိနာယက’ မည်၏၊ မြတ်စွာဘုရားတည်း။ ထိုစကား၌ ဝိနာယကဟူသည် ဂဠုန်မင်းဖြစ်သောအခါ၊ နာဂဟူသည် မြွေဖြစ်သည်ဟူ၍ (ဂဠုန်နှင့် မြွေသည် ရန်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်) ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့်ကား (မြတ်စွာဘုရားဟု ယူလျှင်) မြတ်စွာဘုရားအား ‘အာဂု’ ခေါ်သော ရာဂစသည်တို့ ကင်းငြိမ်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် မဆန့်ကျင်ပေ။ ဤနွားတို့တွင် အလွန်ညံ့ဖျင်းသော နွားကို ‘ဂေါတမ’ ဟု ခေါ်၏၊ ယုတ်ညံ့သော တိရစ္ဆာန်တည်း။ ဂေါတမနွယ်၌ သက်ဆင်းတော်မူသောကြောင့် ‘ဂေါတမ’ ဟု ခေါ်၏၊ မြတ်စွာဘုရားတည်း။ ‘သင်သည် ယုတ်ညံ့သော တိရစ္ဆာန်ဖြစ်လျက် ကြီးမြတ်သော ပညာရှိဖြစ်၏’ ဟု ဆိုပါက အလွန်ယုတ်ညံ့သော တိရစ္ဆာန်၌ ကြီးမြတ်သော ပညာမရှိနိုင်သဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ အခြားတစ်နည်း (မြတ်စွာဘုရားဟု ယူသောနည်း) ၌မူ ဆန့်ကျင်ဘက်မဖြစ်ပေ။ ‘ပဏီတ’ ဟူသည် ချိုမြိန်သော အရသာဖြစ်၏၊ မွန်မြတ်သော သုဂတ (မြတ်စွာဘုရား) လည်း ဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ ‘မွန်မြတ်သော အရသာရှိလျက် ချိုမြိန်သော အရသာမှ ကင်းလွတ်၏’ ဟု ယူသော် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား ‘စိတ္တဇရသဖြစ်သော သိင်္ဂါရစသည်တို့မှ ကင်းလွတ်တော်မူ၏’ ဟု ယူသော်ကား သင့်လျော်ပေ၏။ ‘မေ’ ဟူသည် ငါ၏ (အကျွန်ုပ်၏) ဟူလို။ ‘သာမိ’ ဟူသည် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းတည်း။ ‘တေ’ ဟူသည် သင်၏၊ ‘ဂတိ’ ဟူသည် ဖြစ်အင် (ဖြစ်ပွားပုံ) သည်၊ ‘စိတ္တာ’ ဆန်းကြယ်အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလှ၏ ဟူလို။ ဤ၌ ဆန့်ကျင်ဘက် အနက်ရှိသော်လည်း ချီးမွမ်းအပ်သော ဝိရောဓာလင်္ကာ ဖြစ်သောကြောင့် ထို (ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း) အပြစ်ကို ပယ်ဖျက်ပြီး ဖြစ်၏။

71. Yathā vā uttadosassa parihāro īdiso vā. ‘‘Vināyako’’ccādi. He sāmi tvaṃ vināyakopi garuḷopi nāgosi pannago asi. No ce, vināyakopi satte vinento eva nāgosi nikkileso asi. Gotamopi pasutamopi mahāmati mahāpaññavāsi. No ce, gotamopi gottato gotamoyeva mahāmati mahāpaññavāsi. Paṇītopi madhuropi rasāpeto madhurarasato apagatosi. No ce, paṇītopi uttamo eva rasāpeto siṅgārādirasato apagatosi. Te tuyhaṃ gati pavatti me mayhaṃ cittā acchariyā. [Pg.107] Ettha garuḷassa nāgattañca pasutamassa paññavantattañca paṇītassa nirasattañca viruddhaṃ, tathāpi aññapakkhassa aviruddhattā viruddhatthantaradoso pasatthena viruddhālaṅkārena nirākato. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Satte vinetīti vināyako, buddho. Natthi āgu etassāti nāgo, buddho. Gunnamatisayena gotamo, pasu. Mahatī mati assāti mahāmati, buddho. Padhānattaṃ nīto paṇīto, madhuro raso. Rasato apetoti rasāpeto, buddhoti viggaho.

၇၁. တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ထိုသို့ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အပြစ်ကို ပယ်ဖျက်ပုံမှာ ဤသို့ ဖြစ်၏။ ‘ဝိနာယကော’ အစရှိသည်ကား- ‘ဟေ သာမိ’ အိုအရှင်၊ သင်သည် ‘ဝိနာယကောပိ’ ဂဠုန်မင်းဖြစ်ပါလျက် ‘နာဂေါ အသိ’ မြွေဖြစ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်မူကား ‘ဝိနာယကောပိ’ သတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမတော်မူတတ်ပါလျက် ‘နာဂေါ အသိ’ ကိလေသာကင်းသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူ၏။ ‘ဂေါတမောပိ’ အညံ့စား နွားကြီးဖြစ်ပါလျက် ‘မဟာမတိ’ ကြီးစွာသော ပညာရှိဖြစ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်မူကား ‘ဂေါတမောပိ’ အနွယ်အားဖြင့် ဂေါတမပင် ဖြစ်တော်မူလျက် ‘မဟာမတိ’ ကြီးမြတ်သော ပညာရှိတော်မူ၏။ ‘ပဏီတောပိ’ ချိုမြိန်သော အရသာဖြစ်ပါလျက် ‘ရသာပေတော’ ချိုမြိန်သော အရသာမှ ကင်းလွတ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်မူကား ‘ပဏီတောပိ’ မွန်မြတ်လှစွာသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူပါလျက် ‘ရသာပေတော’ သိင်္ဂါရစသော ရသတို့မှ ကင်းလွတ်တော်မူ၏။ ‘တေ’ အရှင်ဘုရား၏ ‘ဂတိ’ ဖြစ်အင်သည် ‘မေ’ အကျွန်ုပ်အား ‘စိတ္တာ’ အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလှဘိ၏။ ဤ၌ ဂဠုန်၏ မြွေဖြစ်ခြင်း၊ နွား၏ ပညာရှိဖြစ်ခြင်း၊ မွန်မြတ်သောအရသာ၏ အရသာကင်းခြင်းတို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော်လည်း၊ အခြားတစ်ဖက် (မြတ်စွာဘုရားဘက်) မှ ဆန့်ကျင်ဘက်မဟုတ်သောကြောင့် ချီးမွမ်းအပ်သော ဝိရောဓာလင်္ကာဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အနက်ရှိသော အပြစ် (ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရဒေါသ) ကို ပယ်ဖျက်အပ်၏။ ‘ဝီနံ’ ငှက်တို့၏ ‘နာယကော’ အကြီးအမှူးဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိနာယက’ (ဂဠုန်) မည်၏။ သတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမတတ်သောကြောင့် ‘ဝိနာယက’ (မြတ်စွာဘုရား) မည်၏။ ‘အာဂု’ (အပြစ်) မရှိသောကြောင့် ‘နာဂ’ (မြတ်စွာဘုရား) မည်၏။ နွားတို့ထက် သာလွန်ဆန်းကြယ်သောကြောင့် ‘ဂေါတမ’ (နွား) မည်၏။ ကြီးမြတ်သော ပညာရှိသောကြောင့် ‘မဟာမတိ’ (မြတ်စွာဘုရား) မည်၏။ သာလွန်ထူးကဲသော အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ‘ပဏီတ’၊ ချိုမြိန်သော အရသာတည်း။ ရသမှ ကင်းလွတ်သောကြောင့် ‘ရသာပေတ’ (မြတ်စွာဘုရား) မည်၏ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Ajhatthassa yathā –

အဓိကတ္ထဒေါသ (ပိုလွန်သော အနက်ရှိခြင်းအပြစ်) ကို ပယ်ဖျက်ပုံ သာဓကကား-

72.

၇၂။

Kathaṃ tādiguṇābhāve,Lokaṃ toseti dujjano;

Obhāsitāsesadiso,Khajjoto nāma kiṃ bhave.

ထိုသို့သော (သူတော်ကောင်းတို့၏) သီလစသော ဂုဏ်မျိုး မိမိသန္တာန်၌ မရှိဘဲလျက် လူယုတ်မာသည် လောကကို အဘယ်သို့လျှင် နှစ်သက်စေနိုင်ပါအံ့နည်း။ အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို လင်းစေနိုင်သော ပိုးစုန်းကြူးဟူသည် အကယ်စင်စစ် ရှိနိုင်ပါမည်လော။

72. ‘‘Katha’’miccādi. Dujjano tādino guṇā lokaṃ tosenti, tādīnaṃ guṇānaṃ attani abhāve sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetīti attho. Vuttamevatthantarena sādheti ‘‘khajjoto nāma obhāsitā dīpitā asesadisā yena tathāvidho kiṃ bhave, na bhaveyya tādino guṇassa abhāvato’’ti. Ettha khajjotassa adhikatthabhāvena sito obhāsitāsesadisattadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’tiādivacobhaṅgiyā parihaṭo.

၇၂. ‘ကထံ’ အစရှိသည်ကား- လူယုတ်မာအား ထိုသို့သော (သူတော်ကောင်းတို့၏) သီလစသော ဂုဏ်တို့သည် လောကကို နှစ်သက်စေနိုင်ကြကုန်၏၊ ထိုသို့သော ဂုဏ်တို့ မိမိသန္တာန်၌ မရှိပါဘဲလျက် ‘လောကံ’ သတ္တလောကကို ‘ကထံ တောသေတိ’ အဘယ်သို့ နှစ်သက်စေနိုင်အံ့နည်း၊ မနှစ်သက်စေနိုင်ဟု အနက်ရ၏။ ထိုအနက်ကိုပင် အခြားစကားတစ်မျိုးဖြင့် သက်သေထူတော်မူသည်မှာ- ‘ခဇ္ဇောတော နာမ’ ပိုးစုန်းကြူးမည်သည် ‘ဩဘာသိတာသေသဒိသော’ အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို လင်းစေနိုင်သည် ‘ကိံ ဘဝေ’ အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း၊ ထိုသို့သော တန်ခိုးဂုဏ် မရှိသောကြောင့် မဖြစ်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ ပိုးစုန်းကြူးအား အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို လင်းစေနိုင်သော အစွမ်းရှိသည်ဟု ဆိုခြင်းမှာ ပိုလွန်သော အနက်ရှိသော အပြစ် (အဓိကတ္ထဒေါသ) ဖြစ်သော်လည်း ‘ကထံ တာဒိဂုဏာဘာဝေ’ စသော စကားအထားအသိုဖြင့် ထိုအပြစ်ကို ပယ်ဖျက်ပြီး ဖြစ်၏။

72. Ajhatthassa yathāti ettha parihāro ajjhāhāro, evamuparipi. ‘‘Kathi’’ccādi. Dujjano guṇahīnajano tādiguṇābhāve santosajananakāraṇānaṃ tādisānaṃ sīlādiguṇānaṃ [Pg.108] attani avijjamānatte sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetiyeva, tathā hi khajjoto nāma obhāsitāsesadiso kiṃ bhave, na bhavatyeva. Ettha khajjotassa sakaladisobhāsanasaṅkhātamadhikatthadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’ccādivākyalīlāya nirākato. Tādī ca te guṇā ceti viggaho.

၇၂. ‘အဇ္ဈတ္ထဿ ယထာ’ ဟူရာ၌ ‘ပရိဟာရော’ ကို ‘အဇ္ဈာဟာရော’ (ဖြည့်စွက်၍ ဖတ်အပ်၏) ဟု သိအပ်၏။ နောင်တွင်လည်း ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘ကထံ’ အစရှိသည်ကား- ဂုဏ်မဲ့သော လူယုတ်မာသည် မိမိသန္တာန်၌ နှစ်သက်စေတတ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သီလစသော ဂုဏ်တို့ မရှိပါဘဲလျက် ‘လောကံ’ သတ္တလောကကို အဘယ်သို့ နှစ်သက်စေနိုင်ပါအံ့နည်း၊ မနှစ်သက်စေနိုင်သည်သာတည်း။ ထို့အတူပင် ပိုးစုန်းကြူးသည် အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို လင်းစေနိုင်သူ အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း၊ မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း။ ဤ၌ ပိုးစုန်းကြူး၏ အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို လင်းစေခြင်းဟူသော ပိုလွန်သော အနက်ရှိခြင်းအပြစ် (အဓိကတ္ထဒေါသ) ကို ‘ကထံ တာဒိဂုဏာဘာဝေ’ စသော ဝါကျအရေးအသားဖြင့် ပယ်ဖျက်အပ်၏။ ထိုသို့သော ဂုဏ်တို့သည်လည်း ‘တာဒိဂုဏာ’ မည်၏ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

73.

၇၃။

Paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā;

Piyā sukhā’liṅgitaṃ ka-māliṅgati nu no iti.

စကားထာ (ပဟေဠိကာ) ၌ တည်ရှိသော ကိလိဋ္ဌပဒ (ခက်ခဲကြမ်းတမ်းသော ပုဒ်) အဖြစ်သည် အပြစ်မရှိပေ။ (သာဓကကား-) ‘ချစ်အပ်သော ဇနီးသည် ကောင်းစွာပွေ့ဖက်ခြင်းဖြင့် မည်သည့်ယောကျာ်းကို မပွေ့ဖက်ဘဲ နေပါမည်နည်း (ပွေ့ဖက်သည်သာတည်း)’ ဟူသော စကားထာကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

73. ‘‘Paheḷikāyaṃ’’iccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadoso paheḷikāya visaye āruḷhā sahī na hi no duṭṭho siyā. Kīdisīti āha ‘‘piye’’ccādi. Itīti nidassane. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ kaṃ janaṃ sukhaṃ kāyikaṃ cetasikañca no āliṅgati na saṃyujjati nu. Nuiti parivitakke nipāto. Ettha piyāti kiliṭṭhaṃ paheḷikāya samāropena parihaṭaṃ.

၇၃. ‘ပဟေဠိကာယံ’ အစရှိသည်ကား- ကိလိဋ္ဌပဒ (ခက်ခဲသောအပြစ်) သည် စကားထာ (ပဟေဠိကာ) ၏ အရာ၌ တည်ရှိခဲ့ပါမူ စင်စစ် အပြစ်မရှိပေ။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ ‘ပိယာ’ အစရှိသည်ကို ဆို၏။ ‘ဣတိ’ ဟူသည် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏။ ‘ပိယာ’ ချစ်အပ်သော ဇနီးသည်၏ ‘အာလိင်္ဂိတံ’ ပွေ့ဖက်အပ်သော ‘ကံ’ မည်သည့် ယောကျာ်းကို ‘သုခံ’ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာခြင်းသည် ‘နော အာလိင်္ဂတိ နု’ မပွေ့ဖက် (မသင့်မြတ်) ဘဲ နေပါအံ့နည်း။ ‘နု’ ဟူသည် ကြံစည်ဆင်ခြင်ခြင်း၌ သုံးသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ ဤ၌ ‘ပိယာ’ ဟူသော ခက်ခဲသော ပုဒ်ကို စကားထာ (ပဟေဠိကာ) အဖြစ် တင်စားသုံးစွဲခြင်းဖြင့် အပြစ်ကို ပယ်ဖျက်ပြီး ဖြစ်၏။

73. ‘‘Paheḷike’’ccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadosasaṅkhātā paheḷikāyaṃ visaye āruḷhā ce, na hi duṭṭhā duṭṭhā na hoti. Kimudāharaṇaṃ? Piyā sukhāliṅgitaṃ kamāliṅgati nu no iti, itisaddassa nidassanatthattā sesaudāharaṇānametamupalakkhaṇanti ñātabbaṃ. No ce, evaṃpakārānamudāharaṇānamapariggahetabbattā itisaddo pakāratthoti. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ upaguhitaṃ kaṃ nāma janaṃ sukhaṃ kāyikamānasikaṃ no āliṅgati nu, āliṅgatevāti. Ettha piyāti kiliṭṭhapadaṃ paheḷikāyamāropanena nirākataṃ hoti.

၇၃. ‘ပဟေဠိကာယံ’ အစရှိသည်ကား- ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသဟု ဆိုအပ်သော ခက်ခဲကြမ်းတမ်းသောပုဒ်သည် စကားထာ၌ တည်ရှိခဲ့ပါမူ အပြစ်မရှိပေ။ သာဓက အဘယ်နည်း။ ‘ပိယာ သုခါလိင်္ဂိတံ ကမာလိင်္ဂတိ နု နော’ ဟူသည်တည်း။ ဤ၌ ‘ဣတိ’ သဒ္ဒါသည် သာဓကပြခြင်း အနက်ရှိသောကြောင့် ကျန်သော သာဓကများကိုလည်း ဤနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်မူကား ဤသို့သော သာဓကများကို မယူအပ်သောကြောင့် ‘ဣတိ’ သဒ္ဒါသည် အပြားအနက်ရှိ၏။ ‘ပိယာ’ ချစ်အပ်သော ဇနီးသည်၏ ‘အာလိင်္ဂိတံ’ ဖက်ယမ်းအပ်သော မည်သည့်လူကိုမဆို ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာခြင်းသည် မပွေ့ဖက်ဘဲ နေပါအံ့နည်း၊ ပွေ့ဖက်သည်သာတည်း။ ဤ၌ ‘ပိယာ’ ဟူသော ခက်ခဲသောပုဒ်ကို စကားထာ၌ တင်စားသုံးစွဲခြင်းဖြင့် ပယ်ဖျက်ပြီး ဖြစ်၏။

74.

၇၄။

Yamake no payojeyya, kiliṭṭhapada’micchite;

Tato yamaka’maññaṃ tu, sabbametaṃmayaṃ viya.

အလိုရှိအပ်သော (ကောင်းသော) ယမက၌ ကိလိဋ္ဌပုဒ် (ခက်ခဲသောပုဒ်) ကို မသုံးစွဲအပ်။ ထို (ကောင်းသော ယမက) မှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ယမကအားလုံးသည်ကား ဤကိလိဋ္ဌပုဒ်ဖြင့် ပြီးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

74. ‘‘Yamake’’ccādi. [Pg.109] Tato aññanti icchitayamakato aññaṃ. Tuiti visesajotako. Etaṃmayaṃ viyāti etena kiliṭṭhapadena nibbattaṃ viya.

၇၄. ‘ယမကေ’ အစရှိသည်ကား- ‘တတော အညံ’ ဟူသည် အလိုရှိအပ်သော ယမကမှ တစ်ပါးသော ယမကတည်း။ ‘တု’ သဒ္ဒါသည် ထူးခြားမှုကို ပြ၏။ ‘ဧတံမယံ ဝိယ’ ဟူသည် ဤကိလိဋ္ဌပုဒ်ဖြင့် ပြီးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ ဟူလို။

74. ‘‘Yamake’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ icchite yamake iṭṭhayamake no payojeyya nappayujjeyya, tato iṭṭhayamakato aññaṃ sabbaṃ yamakaṃ pana etaṃmayaṃ viya iminā kiliṭṭhapadadosena kataṃ viya hoti. Ettha iṭṭhayamakaṃ vuttanayena ñātabbaṃ, etena nibbattaṃ etaṃmayanti viggaho.

၇၄. ‘ယမကေ’ အစရှိသည်ကား- ကိလိဋ္ဌပုဒ်ကို အလိုရှိအပ်သော ကောင်းမွန်သော ယမက၌ မသုံးစွဲအပ်။ ထိုကောင်းသော ယမကမှ တစ်ပါးသော ကျန်ယမက အားလုံးသည်ကား ဤကိလိဋ္ဌပဒဒေါသဖြင့် ပြုလုပ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ကောင်းမွန်သော ယမကကို ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ထိုကိလိဋ္ဌပုဒ်ဖြင့် ပြီးသောကြောင့် ‘ဧတံမယ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Desavirodhino yathā –

ဒေသဝိရောဓ (တိုင်းပြည်/အရပ်ဒေသနှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်းအပြစ်) ကို ပယ်ဖျက်ပုံ သာဓကကား-

75.

၇၅။

Bodhisattappabhāvena, thalepi jalajānya’huṃ;

Nudantāni’va sucirā-vāsaklesaṃ tahiṃ jale.

ဘုရားလောင်း၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့် ကုန်းမြေ၌လည်း ရေတွင်ပေါက်သော ကြာပန်းတို့သည် ပွင့်ထွန်းလာကြကုန်၏။ ထိုကြာပန်းတို့သည် ရေ၌ အချိန်ကြာမြင့်စွာ နေထိုင်ရခြင်း၏ ပင်ပန်းဆင်းရဲမှုကို ဖယ်ရှားပစ်ဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။

75. ‘‘Bodhisatte’’ccādi. Bodhisattassa māyādeviyā sutassa vakkhamānassa visesassa taduppannadine sambhavā pabhāvena puññappabhāvato jalajāni ambujāni thalepi ahuṃ ahesuṃ acintanīyattā puññappabhāvassa. Kiṃ pana vāpyādīsu kiṃ karontāva tahiṃ tasmiñca jale suciraṃ sabbadāva āvasanamāvāso tena jāto kleso taṃ nudantāniva dūrato jahantāniveti. Acintanīyattā puññappabhāvassa īdisampi acchariyamahosīti na desavirodho.

၇၅. ‘ဗောဓိသတ္တ’ အစရှိသည်ကား- မဟာမာယာဒေဝီ၏ သားတော်ဖြစ်သော၊ နောင်အခါ၌ ထူးခြားသောဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံလတ္တံ့သော ဘုရားလောင်း၏ ဖွားမြင်တော်မူသောနေ့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကောင်းမှုအရှိန်အဝါကြောင့် ကုန်းမြေ၌လည်း ရေတွင်ပေါက်သော ကြာပန်းတို့သည် ပွင့်ထွန်းလာကြကုန်၏။ ကောင်းမှုတော်၏ အစွမ်းသည် ကြံစည်၍ မရနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ကုန်း၊ အိုင် စသည်တို့၌ အဘယ်သို့ ပြုလုပ်ကြကုန်သနည်းဟူမူ- ‘တဟိံ ဇလေ’ ထိုရေ၌ ‘သုစိရံ’ အမြဲတစေ ‘အာဝါသနံ’ နေထိုင်ရခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ‘ကိလေသံ’ ပင်ပန်းဆင်းရဲမှုကို ‘နုဒန္တာနိ ဣဝ’ ဖယ်ရှားပစ်ဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကောင်းမှုတန်ခိုးတော်၏ အစွမ်းသည် ကြံစည်၍ မရနိုင်သောကြောင့် ဤသို့သော အံ့ဩဖွယ် ဖြစ်ပျက်မှုသည်လည်း အပြစ်မရှိသဖြင့် ဒေသဝိရောဓ (အရပ်ဒေသနှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်းအပြစ်) မဖြစ်ပေ။

75. Bodhisattappabhāvena bodhisattassa acinteyyānubhāvena jalajāni jalajasadisattā tannāmakāni padumakeravādīni tahiṃ jale visayattena pasiddhe tasmiṃ udake sucirāvāsaklesaṃ aticiraṃ nivāsato jātaāyāsaṃ nudantāni iva cajantāni iva thalepi ahuṃ ahesuṃ, vāpiādīsu kā kathā. Ettha jalajānaṃ thaluppattikathanasaṅkhātaṃ desavirodhaṃ acinteyyapuññappabhāvena īdisānaṃ [Pg.110] acchariyānaṃ pātubhāvato ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ti iminā nirākaroti. Bodhiyaṃ catumaggapaññāyaṃ sattoti ca, tassa pabhāvoti ca, suciraṃ āvāsoti ca, tena bhūto klesoti ca vākyaṃ.

၇၅. ဘုရားလောင်း၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့်၊ ဘုရားလောင်း၏ မကြံစည်နိုင်သော အာနုဘော်တော်ကြောင့် ရေ၌ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရေ၌ဖြစ်သော အရာနှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုသို့ အမည်ရကုန်သော ပဒုမ္မာ ကြာ၊ ကြာဖြူ စသည်တို့သည် ရေ၌ ဖြစ်ထွန်းတတ်သော သဘောဖြင့် ထင်ရှားသော ထိုရေ၌ အလွန်ကြာမြင့်စွာ နေထိုင်ရသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြီးငွေ့ဖွယ် အညစ်အကြေးကို ပယ်ဖျောက်ဘိသကဲ့သို့၊ စွန့်ပစ်ဘိသကဲ့သို့ ကုန်းပေါ်၌လည်း ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ရေကန်စသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုမူကား အံ့ဖွယ်မရှိရာ။ ဤ၌ ရေ၌ဖြစ်သော ကြာတို့ ကုန်းပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပြောဆိုသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဒေသဝိရောဓ (အရပ်နှင့် ဆန့်ကျင်မှု) ကို မကြံစည်နိုင်သော ပုညတန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် ဤသို့သော အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှုများ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် “ဘုရားလောင်း၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့်” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပယ်ဖျောက်၏။ ဗောဓိယံ- အရ မဂ်ဉာဏ်လေးပါး၌၊ သတ္တော- သက်ဝင်ယုံကြည်သူဟူ၍လည်းကောင်း၊ တဿ ပဘာဝေါ- ထိုသူ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သုစိရံ အာဝါသော- အလွန်ကြာမြင့်စွာ နေခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ တေန ဘူတော ကိလေသော- ထိုသို့ နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ပင်ပန်းမှု (ကိလေသ) ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲအပ်၏။

Kālavirodhino yathā –

ကာလဝိရောဓ (အခါကာလနှင့် ဆန့်ကျင်မှု) သာဓကကား -

76.

၇၆။

Mahānubhāvapisuno, munino mandamāruto;

Sabbotukamayaṃ vāyi, dhunanto kusumaṃ samaṃ.

မြတ်သော အာနုဘော်တော်ကို သိစေတတ်သော၊ ညင်သာသော လေညင်းသည် ဘုရားလောင်း၏ အရိပ်အာဝါသ၌ ခပ်သိမ်းသော ဥတု၌ ပွင့်သော ပန်းတို့ကို တပြိုင်နက် ကြွေကျစေလျက် တိုက်ခတ်လေ၏။

76. ‘‘Mahā’’iccādi. Mando mudubhūto māruto ayaṃ sabbotukaṃ sabbesu utūsu pupphanakaṃ kusumaṃ pupphaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto vikiranto munino munisadisattā bhavissantamunibhāvena ca bodhisattassa, muninoyeva vā sammāsambodhisamadhigamasamaye mahānubhāvassa pisuno sūcako vāyi pavāyatīti. Ettha yadyapekadā sabbotukāsambhavo nānāutūsu nānākusumassa sambhavā, tathāpi bhagavato mahānubhāvapisunamīdisamekapadikaṃ sambhavatīti kālavirodho iminā parihaṭo.

၇၆. “မဟာ” စသည်ဖြင့်။ သိမ်မွေ့နူးညံ့သော ဤလေညင်းသည် ခပ်သိမ်းသော ဥတုတို့၌ ပွင့်တတ်သော ပန်းတို့ကို တပြိုင်နက် တပေါင်းတည်း ပြုလျက် ကြွေကျစေလျက်၊ ဖရိုဖရဲ လွင့်စဉ်စေလျက် မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နောင်အခါ၌ ဘုရားဖြစ်မည့် အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဘုရားလောင်း၏၊ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရား၏ပင် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူစဉ်အခါ၌ ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်တော်ကို သိစေတတ်သော၊ ညွှန်ပြတတ်သော လေသည် တိုက်ခတ်၏။ ဤ၌ အခါတစ်ပါးတည်း၌ ခပ်သိမ်းသော ဥတုတို့တွင် ပွင့်သော ပန်းများ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ဘဲ ထူးခြားသော ဥတုအသီးသီး၌သာ ပန်းအမျိုးမျိုး ပွင့်တတ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်တော်ကို ပြဆိုတတ်သော ဤသို့သော အဖြစ်သည် တပြိုင်နက်တည်း၌ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် ဤ “မဟာနုဘာဝပိသုနော” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကာလဝိရောဓကို ဖြေရှင်းအပ်၏။

76. ‘‘Mahānubhāve’’ccādi. Ayaṃ mandamāruto acaṇḍasamīraṇo sabbotukaṃ vasantādīsu sabbautūsu vikasantaṃ kusumaṃ pupphajātaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto kampento munino ekantabhāvittā munisaṅkhātassa bodhisattassa, sammāsambodhisamadhigamasamaye bhūtattā munino sabbaññuno vā mahānubhāvapisuno mahantaṃ puññappabhāvaṃ pakāsento vāyi sampavāyīti. Ettha nānākāle sambhavantānampi kusumānaṃ ekakāle sambhavassa kālavirodhattepi bhagavato puññānubhāvo tādisamacchariyamekakkhaṇe janetuṃ samatthoti kālavirodhaṃ ‘‘mahānubhāvapisuno’’ti iminā nirākaroti. Mahānubhāvassa, mahānubhāvaṃ vā pisunoti vākyaṃ.

၇၆. “မဟာနုဘာဝေ” စသည်ဖြင့်။ ပြင်းထန်ခြင်းမရှိသော ဤလေညင်းသည် ဝသန္တစသော ခပ်သိမ်းသော ဥတုတို့၌ ပွင့်လန်းသော ပန်းအပေါင်းတို့ကို တပြိုင်နက် တပေါင်းတည်း ပြု၍ ကြွေကျစေလျက်၊ လှုပ်ရှားစေလျက် ဧကန်စင်စစ် ဖြစ်တော်မူလတ္တံ့သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားဟု ဆိုအပ်သော ဘုရားလောင်း၏၊ သို့မဟုတ် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရယူတော်မူစဉ်အခါ၌ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် သဗ္ဗညု မြတ်စွာဘုရား၏ ကြီးမြတ်သော ကုသိုလ်ကံ အာနုဘော်တော်ကို ပြသလျက် တိုက်ခတ်၏။ ဤ၌ အမျိုးမျိုးသော ကာလတို့၌သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ပန်းတို့သည် ကာလတစ်ခုတည်း၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမှာ ကာလဝိရောဓ ဖြစ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ပုညအာနုဘော်တော်သည် ထိုကဲ့သို့သော အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှုကို တစ်ခဏချင်းအတွင်း ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သောကြောင့် ကာလဝိရောဓကို “မဟာနုဘာဝပိသုနော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပယ်ဖျောက်၏။ မဟာနုဘာဝဿ ပိသုနော- ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်တော်ကို ပြဆိုတတ်သော၊ သို့မဟုတ် မဟာနုဘာဝံ ပိသုနော ဟု ဝါကျခွဲအပ်၏။

Kalāvirodhino yathā –

ကလာဝိရောဓ (အတတ်ပညာနှင့် ဆန့်ကျင်မှု) သာဓကကား -

77.

၇၇။

Nimuggamanaso [Pg.111] buddha-guṇe pañcasikhassapi;

Tantissaravirodho so, na sampīṇeti kaṃ janaṃ.

မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်၌ သက်ဝင်ညွတ်ကိုင်းသော စိတ်ရှိသော ပဉ္စသီခ နတ်သား၏ပင် ထိုစောင်းကြိုးသံ ဆန့်ကျင်မှုသည် အဘယ်သူကို မနှစ်သက်စေဘဲ ရှိအံ့နည်း (လူတိုင်းကို နှစ်သက်စေသည်သာတည်း)။

77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhassa guṇe sīlādike aparimāṇe nimuggaṃ ogāḷhaṃ manaṃ cittaṃ yassa tassa pañcasikhassa gandhabbadevaputtassapi vīṇāya tantiyā saro kiriyākālamānalakkhaṇavilambitadutamajjhabhedabhinno chajjādiko tassa virodho kalāsatthapariniddiṭṭhakamavesamaṃ kaṃ janaṃ na sampīṇeti, pīṇetiyeva. Sammāsambuddhassa lokiyaguṇānubandhabuddhīnaṃ vikkhepappavattipi tathāvidhaṃ pīṇetīti. ‘‘Buddhaguṇe nimuggamanaso’’ti iminā kalāvirodho parihaṭo.

၇၇. “နိမုဂ္ဂိ” စသည်ဖြင့်။ မြတ်စွာဘုရား၏ အတိုင်းမသိသော သီလစသော ဂုဏ်တော်တို့၌ နစ်မြုပ်ဝင်စားသော စိတ်ရှိသော ထိုပဉ္စသီခ ဂန္ဓဗ္ဗနတ်သား၏ပင် စောင်းကြိုးသံသည် တီးခတ်မှု၊ အချိန်ကာလ အတိုင်းအတာ၊ အနှေး အမြန် အလတ်စားဟူသော ကွဲပြားမှုတို့ဖြင့် ခွဲခြားအပ်သော ဆဇ္ဇစသော အသံတို့၏ ဆန့်ကျင်မှု (အတတ်ပညာကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်သော စည်းကမ်းစနစ်နှင့် ကွဲလွဲခြင်း) သည် မည်သူ့ကို မနှစ်သက်စေဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ နှစ်သက်စေသည်သာ ဖြစ်၏။ သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်တော်နှင့် လောကီဂုဏ်တို့ကို အစဉ်နှလုံးသွင်းသော စိတ်တို့၏ ဖရိုဖရဲ လွင့်ပျံခြင်းသည်ပင် ထိုကဲ့သို့သော နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေတတ်၏။ “ဗုဒ္ဓဂုဏေ နိမုဂ္ဂမနသော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကလာဝိရောဓကို ဖြေရှင်းအပ်၏။

77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhaguṇe sabbaññuno vimhayajanakasīlādiguṇasambhāre nimuggamanaso otiṇṇacittassa pañcasikhassapi gandhabbadevaputtassāpi so tantissaravirodho vīṇāya tantiyā ghaṭṭanakiriyā, addhamattikādikālo, hatthādīnaṃ sannivesalakkhaṇo mānoti imehi tīhi lakkhaṇehi yuttassa mandasīghamajjhimappamāṇehi bhinnassa chajjādisattasarassa kalāsatthāgatakkamassa vināsasaṅkhāto virodho kaṃ janaṃ na sampīṇeti, sampīṇeti eva. Ettha akantiyā kāraṇabhūto kalāsatthāgatakkamabhaṅgo lokuttarabuddhaguṇānugatabuddhiyā jātoti so bhaṅgo ‘‘nimuggamanaso buddhaguṇe’’ti vuttattā pītiyā kāraṇameveti na virodho. Nimuggo mano assāti ca, tantiyā saroti ca, tesaṃ virodhoti ca vākyaṃ.

၇၇. “နိမုဂ္ဂိ” စသည်ဖြင့်။ သဗ္ဗညု မြတ်စွာဘုရား၏ အံ့ဩဖွယ်ဖြစ်သော သီလစသော ဂုဏ်အပေါင်းတို့၌ သက်ဝင်ညွတ်ကိုင်းသော စိတ်ရှိသော ပဉ္စသီခ ဂန္ဓဗ္ဗနတ်သား၏ပင် စောင်းကြိုးတီးခတ်ခြင်း ကိစ္စ၊ ထက်ဝက်သော မတ္တရာစသော အချိန်ကာလ၊ လက်စသည်တို့ကို စနစ်တကျ ထားရှိခြင်းဟူသော စည်းကမ်း ဤလက္ခဏာသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ နှေးခြင်း၊ မြန်ခြင်း၊ အလတ်စားဖြစ်ခြင်းဟူသော အတိုင်းအတာတို့ဖြင့် ကွဲပြားသော ဆဇ္ဇစသော အသံခုနစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော အတတ်ပညာကျမ်းဂန်လာ စနစ်များ ပျက်စီးခြင်းဟူသော ထိုစောင်းသံ၏ စည်းကမ်းဖောက်ဖျက်မှုသည် မည်သည့်လူကို မနှစ်သက်စေဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ နှစ်သက်စေသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤ၌ မနှစ်သက်ဖွယ် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ကျမ်းလာအစီအစဉ် ပျက်စီးခြင်းသည် လောကုတ္တရာ ဘုရားဂုဏ်တော်သို့ သက်ဝင်သော စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် ထိုစည်းကမ်းပျက်စီးခြင်းသည် “နိမုဂ္ဂမနသော ဗုဒ္ဓဂုဏေ” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဝမ်းမြောက်ကြည်နူးခြင်း (ပီတိ) ၏ အကြောင်းရင်းသာ ဖြစ်ပေရာ ဝိရောဓ (ဆန့်ကျင်မှု) မဖြစ်တော့ပေ။ နိမုဂ္ဂေါ မနော အဿ- ထိုသူ၌ နစ်မြုပ်သောစိတ် ရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တန္တိယာ သရော- စောင်းကြိုး၏ အသံဟူ၍လည်းကောင်း၊ တေသံ ဝိရောဓော- ထိုအသံတို့၏ ဆန့်ကျင်ခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲအပ်၏။

Lokavirodhino yathā –

လောကဝိရောဓ (လောကသဘာဝနှင့် ဆန့်ကျင်မှု) သာဓကကား -

78.

၇၈။

Gaṇaye [Pg.112] cakkavāḷaṃ so, candanāyapi sītalaṃ;

Sambodhisattahadayo, padittaṅgārapūritaṃ.

သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်၌ သက်ဝင်သော စိတ်နှလုံးရှိသော ထိုသူသည် ရဲရဲတောက် မီးကျီးခဲတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော စကြာဝဠာကို စန္ဒကူးနံ့သာထက်ပင် ပိုမိုအေးမြသည်ဟု ထင်မှတ်၏။

78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Candanāya api sītalaṃ gaṇaye cintesi. Kintaṃ? Padittaṅgārapūritaṃ cakkavāḷaṃ. Ko so? Sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇe sattaṃ paribaddhaṃ hadayaṃ cittaṃ yassa so. Sabbaññutaññāṇānubandhabuddhino hi tādiso manobandhoti na lokavirodho.

၇၈. “ဂဏယေ” စသည်ဖြင့်။ စန္ဒကူးထက်ပင် အေးမြသည်ဟု အောက်မေ့၏။ အဘယ်ကိုနည်း? ရဲရဲတောက် မီးကျီးခဲတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော စကြာဝဠာကိုတည်း။ အဘယ်သူနည်း? သမ္မာသမ္ဗောဓိ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၌ ညွတ်ကိုင်းစွဲလမ်းသော စိတ်နှလုံးရှိသောသူတည်း။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ အစဉ်လိုက်သော စိတ်ရှိသူအား ထိုကဲ့သို့သော စိတ်ညွတ်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် လောကဝိရောဓ မဖြစ်ပေ။

78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Sambodhisattahadayo sabbaññutaññāṇe āsattacitto so bodhisatto padittaṅgārapūritaṃ ādittaṅgārehi paripuṇṇaṃ cakkavāḷaṃ cakkavāḷagabbhaṃ candanāyapi candanato api sītalaṃ atisītalaṃ katvā gaṇaye cinteyyāti. Iṭṭhatthaluddhassa cittappavattiyā īdisattā aggino candanatopi adhikasītattakappanā ‘‘candanaṃ sītalaṃ, aggi uṇho’’ti pavattalokasīmāya viruddhā na hoti. Sambodhiyaṃ sattahadayaṃ yasseti ca, padittāni aṅgārānīti ca, tehi pūritanti ca viggaho.

၇၈. “ဂဏယေ” စသည်ဖြင့်။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၌ တွယ်တာသော စိတ်ရှိသော ထိုဘုရားလောင်းသည် တောက်လောင်နေသော မီးကျီးတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော စကြာဝဠာ စကြာဝဠာတိုက်တစ်ခုလုံးကို စန္ဒကူးထက်ပင် အလွန်အေးမြသည်ဟု နှလုံးသွင်း၏။ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးတရား၌ လွန်စွာ လိုလားသူ၏ စိတ်အစဉ် ဖြစ်ပေါ်ပုံသည် ဤကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် မီးကို စန္ဒကူးထက်ပင် သာလွန်၍ အေးမြသည်ဟု ထင်မှတ်ခြင်းသည် “စန္ဒကူးသည် အေး၏၊ မီးသည် ပူ၏” ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်နေသော လောကသဘာဝနှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်း မရှိပေ။ Sambodhiyaṃ sattahadayo- သမ္ဗောဓိဉာဏ်၌ ငြိကပ်သော စိတ်နှလုံးရှိသူဟူ၍လည်းကောင်း၊ Padittāni aṅgārāni- တောက်လောင်သော မီးကျီးခဲတို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ Tehi pūritaṃ- ထိုမီးကျီးတို့ဖြင့် ပြည့်စုံခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Ñāyavirodhino yathā –

ဉာယဝိရောဓ (ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင်မှု နည်းလမ်းနှင့် ဆန့်ကျင်မှု) သာဓကကား -

79.

၇၉။

Pariccattabhavopi tva-mupanītabhavo asi;

Acintyaguṇasārāya, namo te munipuṅgava.

မြတ်သော မုနိဖြစ်တော်မူသော အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားသည် ဘဝ (သံသရာ) ကို စွန့်ပယ်တော်မူပြီး ဖြစ်သော်လည်း (သတ္တဝါတို့၏) ဘဝကြီးပွားခြင်းကို ဆောင်တော်မူသော အရှင် ဖြစ်တော်မူ၏။ မကြံစည်နိုင်သော ဂုဏ်ကျေးဇူး အနှစ်သာရ ရှိတော်မူသော အရှင်ဘုရားအား ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava munīnaṃ uttama pariccatto visaṭṭho bhavo sugatiduggatisaṅkhāto yenāti pariccattabhavopi tvaṃ upanīto ānīto pavattito bhavo vuḍḍhi yenāti upanītabhavo asi. Tasmā kāraṇā acintyaguṇasārāya te namo atthūti seso. Īdisaṃ na ñāyaviruddhamevaṃvidhattā munipuṅgavassa.

၇၉. “ပရိစ္စတ္တေ” စသည်ဖြင့်။ ရဟန်းတို့ထက် မြတ်တော်မူသော အရှင်ဘုရား၊ သုဂတိ ဒုဂ္ဂတိဟု ဆိုအပ်သော ဘဝကို စွန့်ပယ်တော်မူအပ်သောကြောင့် ပရိစ္စတ္တဘဝ ဖြစ်တော်မူသော်လည်း၊ ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်း (ဘဝ) ကို ဆောင်ယူအပ်၊ ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် ဥပနီတဘဝ ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် မကြံစည်နိုင်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးအနှစ်သာရ ရှိတော်မူသော အရှင်ဘုရားအား ရှိခိုးခြင်းဖြစ်ပါစေသတည်းဟု ကြွင်းသောပုဒ်ကို ဆက်စပ်အပ်၏။ ဤသို့သော အရာသည် ရဟန်းတို့ထက် မြတ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဤကဲ့သို့သော သဘောရှိသောကြောင့် ဉာယဝိရောဓ (ကျိုးကြောင်းနှင့် ဆန့်ကျင်မှု) မဖြစ်ပေ။

79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava muniseṭṭha tvaṃ pariccattabhavopi apanītasugatiduggatibhavopi upanītabhavo lokassānītaabhivuddhiko asi bhavasi, acintyaguṇasārāya tato eva cintāvisayātikkantasāraguṇassa te tuyhaṃ namo atthūti sabbākārato bhavassa pariccattattā attani avijjamānaṃ [Pg.113] sugatibhavaṃ lokassa detīti etaṃ ñāyāgataṃ na hotīti paṭibhāti, tathāpi ca sabbaññūnaṃ pavatti īdisāyevāti ñāyavirodho nirākato. Acintyā guṇasārā yasminti viggaho.

၇၉. “ပရိစ္စတ္တ” စသည်တည်း။ လူတို့ထက် မြတ်သော မုနိမင်း ဖြစ်တော်မူသော အို မြတ်စွာဘုရား... ကိုယ်တော်သည် ဘဝကို စွန့်အပ်တော်မူပြီး သုဂတိ ဒုဂ္ဂတိဘဝတို့ကို ဖယ်ရှားတော်မူပြီးသော်လည်း လောကအား (သုဂတိ) ဘဝကို ဆောင်ယူပေးတော်မူသည်ဖြစ်၍ လောက၏ ကြီးပွားခြင်းကို ဆောင်တော်မူ၏ ဖြစ်တော်မူ၏၊ မကြံစည်အပ်သော ဂုဏ်အနှစ်ရှိတော်မူသော၊ ထိုကြောင့်ပင် ကြံစည်ခြင်း အရာကို လွန်သော အနှစ်ရှိသော ဂုဏ်တော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော ကိုယ်တော်မြတ်အား ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း ဟူ၍ ဖြစ်၏။ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဘဝကို စွန့်လွှတ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် မိမိ၌ မရှိသော သုဂတိဘဝကို လောကအား ပေးတတ်၏ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်သော ယုတ္တိသို့ ရောက်သည်မဟုတ်ဟု ထင်ရသော်လည်း၊ သဗ္ဗညု ဘုရားရှင်တို့၏ ဖြစ်အင်သည် ဤကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏ဟု ယူဆသဖြင့် ယုတ္တိပျက်ကွက်ခြင်း (ဉာယဝိရောဓ) အပြစ်ကို ဖယ်ရှားအပ်ပြီ။ “အစိန္တေယျာ ဂုဏသာရာ ယသ္မိံ” ဟု ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။

Āgamavirodhino yathā –

အာဂမဝိရောဓိ (ကျမ်းဂန်နှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်း) အပြစ်၏ ဥပမာကား -

80.

၈၀။

Nevālapati kenāpi, vacīviññattito yati;

Sampajānamusāvādā, phuseyyāpattidukkaṭaṃ.

ရဟန်းသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူနှင့်မျှ မပြောဆိုဘဲလျက် ဝစီဝိညတ်ကြောင့် သိလျက်နှင့် မုသာဝါဒ ပြောဆိုခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်သို့ ရောက်ရာ၏။

80. ‘‘Neve’’tiādi. Yatīti bhikkhu kenāpi saha nevālapati na vadatyeva, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātena vacīviññattihetunā pavattito sampajānantassa musāvādato kāraṇā āpattidukkaṭaṃ ‘‘sampajānamusāvādassa hotī’’ti vuttadukkaṭāpatti phuseyya āpajjatīti. Ettha anālapato vacīviññattiyā kathaṃ musāvādoti abhidhammāpannavirodho natthi, aparavacanatthe tvīdiso virujjhatīti.

၈၀. “နေဝေ” စသည်တည်း။ ‘ယတိ’ ဟူသည် ရဟန်းသည် တစ်စုံတစ်ယောက်နှင့်မျှ မပြောဆိုဘဲ နေသော်လည်း၊ နှုတ်ခမ်းကို လှုပ်ရှားစေသော စကားဟု ဆိုအပ်သော ဝစီဝိညတ်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ သိလျက်နှင့် လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ‘သိလျက်နှင့် လိမ်လည်ပြောဆိုသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သော ဒုက္ကဋ်အာပတ်သို့ ထိပါးရာ၏ (သင့်ရာ၏) ဟူလို။ ဤ၌ မပြောဆိုဘဲလျက် ဝစီဝိညတ်ဖြင့် မည်သို့လျှင် မုသာဝါဒ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု အဘိဓမ္မာကျမ်းလာ အနက်နှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်း မရှိသော်လည်း၊ အခြားသော လောကီကျမ်းစကားတို့၌မူ ဤသို့သော အရာသည် ဆန့်ကျင်၏။

80. ‘‘Nevi’’ccādi. Yati samaṇo kenāpi kenaci saddhiṃ nevālapati no bhāsati, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātaviññattikāraṇā pavattanato sampajānamusāvādā sampajānantassa musābhaṇanato āpattidukkaṭaṃ dukkaṭāpattiṃ phuseyya āpajjeyyāti. Ettha anālapantassa vacīviññattito musāvādo kathaṃ sambhavatīti abhidhammāpannavirodho, ‘‘santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvāda’ssa hotī’’ti nidānuddese niddiṭṭhavacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpatti hotīti āgamavirodho nirākato. Musābhaṇanaṃ vinā āpatti kathaṃ bhavatīti? Yathā kāle avassamānameghato sañjātadubbhikkhaṃ ‘‘meghakataṃ dubbhikkha’’nti vattabbaṃ hoti, evaṃ kathetabbakāle akathanato sañjātā vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpattipi [Pg.114] tato sañjātāti vattabbā hoti. Sampajānantassa musāvādoti ca, āpattiyeva dukkaṭanti ca vākyaṃ.

၈၀. “နေဝိ” စသည်တည်း။ ‘ယတိ’ ဟူသည် သမဏ (ရဟန်း) သည် တစ်စုံတစ်ယောက်နှင့်မျှ မပြောဆို၊ မပြောကြားဘဲ နေသော်လည်း၊ နှုတ်ခမ်းကို လှုပ်ရှားစေသော စကားဟု ဆိုအပ်သော ဝစီဝိညတ်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် သိလျက်နှင့် လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်သို့ ထိပါးရာ၏ (သင့်ရာ၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ မပြောဆိုဘဲနေသောသူအား ဝစီဝိညတ်ဖြင့် မုသာဝါဒသည် မည်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု အဘိဓမ္မာစကားနှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်း ရှိသော်လည်း၊ ‘ထင်ရှားရှိသော အာပတ်ကို ထုတ်ဖော်မပြောကြားဘဲ နေအံ့၊ ထိုသူအား သိလျက်နှင့် လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏’ ဟု နိဒါနုဒ္ဒေသ၌ ပြဆိုအပ်သော ဝစီဒွါရ၌ အကိရိယသမုဋ္ဌာန်ကြောင့် ဖြစ်သော ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏ဟူ၍ ကျမ်းဂန်နှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်း (အာဂမဝိရောဓ) အပြစ်ကို ဖယ်ရှားအပ်ပြီ။ လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်းမရှိဘဲ အာပတ်သည် မည်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ ဥပမာအားဖြင့် မိုးရွာရမည့် အချိန်၌ မရွာသောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ငတ်မွတ်ဘေးကို ‘မိုးကြောင့်ဖြစ်သော ငတ်မွတ်ဘေး’ ဟု ဆိုထိုက်သကဲ့သို့၊ ဤသို့ ပြောကြားရမည့် အချိန်၌ မပြောကြားဘဲ နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝစီဒွါရ၌ အကိရိယသမုဋ္ဌာန်ကြောင့် ဖြစ်သော ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကိုလည်း ထို (မပြောကြားဘဲ နေခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ဆိုထိုက်ပေသည်။ ‘သမ္ပဇာနန္တဿ မုသာဝါဒေါ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘အာပတ္တိယေဝ ဒုက္ကဋံ’ ဟုလည်းကောင်း ဝါကျအနက် ဖြစ်၏။

Neyyassa yathā –

နေယျ (နားလည်ရခက်ခြင်း) အပြစ်၏ ဥပမာကား -

81.

၈၁။

Marīcicandanālepa-lābhā sītamarīcino ;

Imā sabbāpi dhavalā, disā rocanti nibbharaṃ.

အေးမြသော ရောင်ခြည်ရှိသော လမင်း၏ ရောင်ခြည်တည်းဟူသော စန္ဒကူးရည် လိမ်းကျံခြင်းကို ရရှိခြင်းကြောင့် ဤအရပ်မျက်နှာ အားလုံးတို့သည်လည်း အလွန်တရာ ဖြူဖွေးကုန်လျက် တင့်တယ်ကုန်၏။

81. ‘‘Marīcī’’tyādi. Sītamarīcino candassa marīciyo dīdhitiyo eva candanaṃ, tassa ālepo upadeho, tassa lābhena imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocantīti natthettha neyyatā marīciyā saddopāttatthāya tu.

၈၁. “မရီစိ” စသည်တည်း။ အေးမြသော ရောင်ခြည်ရှိသော လမင်း၏ ရောင်ခြည်တို့သည်သာလျှင် စန္ဒကူးဖြစ်၏၊ ထိုစန္ဒကူးကို လိမ်းကျံခြင်းကို ရရှိသဖြင့် ဤအရပ်မျက်နှာ အားလုံးတို့သည် အလွန်တရာ (အတိသယံ) ဖြူဖွေးကုန်လျက် တင့်တယ်ကုန်၏။ ဤ၌ ‘မရီစိ’ ဟူသော စကားလုံးဖြင့် တိုက်ရိုက်ပြဆိုအပ်သော အနက် ရှိသောကြောင့် နေယျတ္တ (နားလည်ရခက်ခြင်း) အပြစ် မရှိပေ။

81. ‘‘Marīci’’ccādi. Sītamarīcino candassa marīcicandanālepalābhā marīcisaṅkhātacandanālepassa paṭilābhato imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocanti dibbantīti. Disānaṃ dhavalakāraṇassa ‘‘marīcicandanālepalābhā sītamarīcino’’ti vuttattā neyyadoso na patiṭṭhāti, candanamiva candanaṃ, marīciyoyeva candanamiti ca, tassa ālepoti ca, tassa lābhoti ca viggaho.

၈၁. “မရီစိ” စသည်တည်း။ အေးမြသော ရောင်ခြည်ရှိသော လမင်း၏ ‘မရီစိ’ ဟု ဆိုအပ်သော စန္ဒကူးလိမ်းကျံခြင်းကို ရရှိခြင်းကြောင့် ဤအရပ်မျက်နှာ အားလုံးတို့သည်လည်း အလွန်တရာ ဖြူဖွေးကုန်လျက် တင့်တယ် ထွန်းလင်းကုန်၏။ အရပ်မျက်နှာတို့၏ ဖြူဖွေးခြင်း အကြောင်းကို “မရီစိ စန္ဒနာလေပလာဘာ သီတမရီစိနော” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် နေယျအပြစ်သည် မတည်နိုင် (မသင့်နိုင်)။ ‘စန္ဒနမိဝ စန္ဒနံ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘မရီစိယောဝ စန္ဒနံ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘တဿ အာလေပေါ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘တဿ လာဘော’ ဟုလည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။

Yathā vā –

တစ်နည်းကား -

81.

၈၁။

Manonurañjano māra-ṅganāsiṅgāravibbhamo;

Jinenā’samanuññāto, mārassa hadayānalo.

နှလုံးကို ရွှင်စေတတ်သော မာရ်နတ်သမီးတို့၏ ချစ်ရေးပြ လှုပ်ရှားဟန်သည် ရှင်တော်ဘုရားက ခွင့်ပြုတော်မမူသဖြင့် မာရ်နတ်၏ ရင်တွင်းဖြစ် သောကမီး ဖြစ်လေပြီ။

82. ‘‘Mano’’ccādi. Manaṃ passantānamanussarantānañca cittaṃ anurañjetīti manonurañjano, māraṅganānaṃ siṅgārakato vibbhamo vilāso jinena asamanuññāto abbhupagato mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi jāto. Soko cettha analatthe niruppito tassa [Pg.115] tādisatthānativattanato, kāraṇantupacārenāti. Ettha yajjapi māraṅganāparājayo na saddopāttattho, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayaggī’’ti vutte sāmatthiyā māraṅganāparājayo gamyate, tathāvidhassa mārasokassa māraṅganāparājayābyabhicārato. Nevedisassa neyyatā, vaṅkavuttīdisī guṇoyeva bandhassa.

၈၂. “မနော” စသည်တည်း။ မြင်ရသူ၊ အောက်မေ့ရသူတို့၏ စိတ်ကို တပ်မက်စေတတ်သောကြောင့် ‘မနောနုရဉ္ဇနော’ မည်၏။ မာရ်နတ်သမီးတို့၏ ရာဂကို ဖြစ်စေတတ်သော လှုပ်ရှားမှုအမူအရာ (ဝိဗ္ဘမော) ကို ရှင်တော်ဘုရားက ခွင့်မပြု (လက်ခံတော်မမူ) သဖြင့် ဝသဝတ္တီ မာရ်နတ်မင်း၏ ရင်တွင်းမီး (ဟဒယဂ္ဂိ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤ၌ သောကကို မီးဟူသော အနက်၌ တင်စား၍ ပြဆိုအပ်၏။ ထိုသောကသည် မီးနှင့်တူသော ပူလောင်ခြင်းသဘောကို မလွန်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အကြောင်းတရားကို အကျိုး၌ တင်စားခြင်း (ကာရဏုပစာ) အားဖြင့်လည်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ မာရ်နတ်သမီးတို့၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်းကို စကားလုံးဖြင့် တိုက်ရိုက် မပြဆိုသော်လည်း ‘အလှအပ တင့်တယ်ဟန်သည် မာရ်နတ်၏ ရင်တွင်းမီး ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုသဖြင့် စကား၏ အစွမ်းဖြင့် မာရ်နတ်သမီးတို့ ရှုံးနိမ့်ခြင်းကို သိနိုင်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုသို့သော မာရ်နတ်၏ သောကသည် မာရ်နတ်သမီးတို့၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်းနှင့် မကင်းသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့သော အရာ၌ နေယျ (နားလည်ရခက်ခြင်း) အပြစ် မရှိပေ၊ ဤကဲ့သို့သော ဝက္ကဝုတ္တိ (ကွေ့ကောက်သော စကားဗျူဟာ) သည် ဂါထာဖွဲ့ထုံး၏ ဂုဏ်ပင် ဖြစ်၏။

82. Vattabbassa ñāyopāttattā neyyadosaparihāratthamudāharati ‘‘mano’’ccādi. Manonurañjano dassanasavanānussaraṇaṃ karontānaṃ janānaṃ cittamattani anurañjanto māraṅganāsiṅgāravibbhamo māravadhūnaṃ ratikīḷāhetubhūtakāmapatthanāsaṅkhātasiṅgārena katalīlā jinena jitapañcamārena satthunā asamanuññāto anabbhupagato asampaṭicchito mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi ahosīti. Analattena kappitakāriyabhūto soko māraṅganāsiṅgāravibbhamasaṅkhātakāraṇena saddhiṃ abhedakappanāya ‘‘guḷo semhaṃ, tipusaṃ jaro’’tiādīsu viya tulyādhikaraṇabhāvena vutto hoti. Ettha kiñcāpi māraṅganānaṃ parājayavācako saddo natthi, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayānalo’’ti vutte māraṅganāparājayaṃ vinā tādisasokuppattikāraṇassa anadhigatattā aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyena tāsaṃ parājayo pakāsito hotīti īdisavaṅkavuttiyā bandhaguṇattā neyyadoso nirākato hotīti. Mano anurañjetīti ca, māraṅganānaṃ siṅgāroti ca, tena kato vibbhamoti ca vākyaṃ.

၈၂. ပြောဆိုအပ်သော အနက်သည် ယုတ္တိသို့ ရောက်သောကြောင့် နေယျအပြစ်ကို ပယ်ခြင်းငှာ “မနော” စသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ ‘မနောနုရဉ္ဇနော’ ဟူသည် ကြည့်ရှုခြင်း၊ ကြားရခြင်း၊ အောက်မေ့ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်သော လူတို့၏ စိတ်ကို မိမိ၌ စွဲမက်စေတတ်သော၊ ‘မာရင်္ဂနာသိင်္ဂါရဝိဗ္ဘမော’ ဟူသည် မာရ်နတ်သမီးတို့၏ ကာမကစားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကာမတပ်မက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သိင်္ဂါရဖြင့် ပြုအပ်သော အမူအရာဟန်သည် ‘ဇိနေန’ ဟူသည် မာရ်ငါးပါးကို အောင်တော်မူပြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် ‘အသမနုညတော’ ဟူသည် လက်ခံတော်မမူအပ်၊ ‘မာရဿ’ ဟူသည် ဝသဝတ္တီမာရ်နတ်မင်း၏ ‘ဟဒယာနလော’ ဟူသည် ရင်တွင်းမီး ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ မီး၏ အဖြစ်ဖြင့် ကြံစည်အပ်သော သောကတည်းဟူသော အကျိုးတရားသည် ‘မာရင်္ဂနာသိင်္ဂါရဝိဗ္ဘမ’ ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းတရားနှင့်အတူ ထူးခြားမှုမရှိဟု ကြံစည်ခြင်းအားဖြင့် “ထန်းလျက်သည် သလိပ်ဖြစ်၏၊ သခွားသီးသည် အဖျားရောဂါ ဖြစ်၏” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ တုလျာဓိကရဏအဖြစ်ဖြင့် (အနက်တူသော အရာအဖြစ်) ပြဆိုထားခြင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ မာရ်နတ်သမီးတို့၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်းကို ပြဆိုတတ်သော စကားလုံး မရှိသော်လည်း၊ ‘အလှပြ လှုပ်ရှားဟန်သည် မာရ်နတ်၏ ရင်တွင်းမီး ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် မာရ်နတ်သမီးတို့၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်းမရှိဘဲ ထိုသို့သော သောကဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းကို မရနိုင်သဖြင့် ‘ဤသို့ မဟုတ်လျှင် မဖြစ်နိုင်ခြင်း’ ဟူသော လက္ခဏာစွမ်းအားဖြင့် ထိုနတ်သမီးတို့၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်းကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော ဝက္ကဝုတ္တိသည် ဂါထာဖွဲ့ထုံး၏ ဂုဏ်ဖြစ်သောကြောင့် နေယျအပြစ်ကို ဖယ်ရှားအပ်ပြီ။ ‘မနံ အနုရဉ္ဇေတိ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘မာရင်္ဂနာနံ သိင်္ဂါရော’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တေန ကတော ဝိဗ္ဘမော’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျ ဖြစ်၏။

Visesanāpekkhassa yathā –

ဝိသေသနကို အလိုရှိအပ်သော (ဝိသေသနာပေက္ခ) အပြစ်၏ ဥပမာကား -

83.

၈၃။

Apayātāparādhampi, ayaṃ verī janaṃ jano;

Kodhapāṭalabhūtena, bhiyyo passati cakkhunā.

ဤရန်သူဖြစ်သောသူသည် အပြစ်မှ ကင်းလွတ်ပြီးသောသူကိုပင် အမျက်ဒေါသကြောင့် နီမြန်းနေသောမျက်စိဖြင့် သာလွန်၍ ကြည့်ရှု၏။

83. ‘‘Apayāte’’ccādi. [Pg.116] Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi jananti sambandho. Apayāto apagato aparādho yassa taṃ, kodhena pāṭalabhūtena setarattena. Iminā visesanāpekkhadoso parihaṭo.

၈၃. “အပယာတ” စသည်တည်း။ ‘အယံ ဝေရီ ဇနော’ ဟူသည် ‘အပယာတာပရာဓမ္ပိ ဇနံ’ ဟူသော စကားနှင့် စပ်၏။ ‘အပယာတော’ ဟူသည် ကင်းပအပ်သော အပြစ်ရှိသောသူ (အပြစ်ကင်းသောသူ) ကို၊ ‘ကောဓေန ပါဋလဘူတေန’ ဟူသည် အမျက်ဒေါသကြောင့် ဖြူနီသောအရောင် (နီမြန်းသောအရောင်) ရှိသော (မျက်စိဖြင့်) ဟူလို။ ဤစကားလုံးဖြင့် ဝိသေသနာပေက္ခ (ဝိသေသနကို တောင့်တခြင်း) အပြစ်ကို ဖယ်ရှားအပ်ပြီ။

83. ‘‘Apayāti’’ccādi. Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi apagatāparādhampi janaṃ kodhapāṭalabhūtena kodhena bhūtasetalohitavaṇṇayuttena cakkhunā bhiyyo yebhuyyena passatīti. ‘‘Passatī’’ti vacanassa vijjamānattepi ‘‘cakkhunā’’ti visesyavacanaṃ ‘‘kodhapāṭalabhūtenā’’ti visesanassa labbhamānattā sātthakaṃ hotīti visesanāpekkhadoso nirākatoti. Apayāto apagato aparādho asmāti ca, kodhena pāṭalabhūtanti ca viggaho.

၈၃. "Apayā" အစရှိသည်ကား- ဤရန်သူဖြစ်သောသူသည် အပြစ်ကင်းစင်ပြီးသောသူကိုသော်လည်း အမျက်ဒေါသကြောင့် နီမြန်းလျက်ရှိသော၊ ဒေါသကြောင့် ဖြူနီသော အရောင်နှင့် ပြည့်စုံသော မျက်စိဖြင့် အလွန်အမင်း (သို့မဟုတ်) အဖန်တလဲလဲ ကြည့်ရှုတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "Passati (ကြည့်ရှု၏)" ဟူသော ကြိယာပုဒ် ရှိနေသော်လည်း "Cakkhunā (မျက်စိဖြင့်)" ဟူသော ဝိသေသျပုဒ်သည် "Kodhapāṭalabhūtena (အမျက်ဒေါသကြောင့် နီမြန်းလျက်ရှိသော)" ဟူသော ဝိသေသနပုဒ်ကို ရရှိနိုင်သောကြောင့် အနက်နှင့် ပြည့်စုံပေ၏။ ထို့ကြောင့် ဝိသေသနကို အလိုရှိသော အပြစ် (ဝိသေသနာပေက္ခဒေါသ) ကို ပယ်ဖျက်ပြီးဖြစ်သည်။ အပြစ်သည် ဤသူမှ ကင်းပပြီးဖြစ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အမျက်ဒေါသကြောင့် နီမြန်းလျက်ရှိသော ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Hīnatthassa yathā –

ဟီနတ္ထဒေါသ (ယုတ်ညံ့သော အနက်ရှိသည့်အပြစ်) ကို ပယ်ဖျက်ပုံ ဥပမာကား-

84.

၈၄။

Appakānampi pāpānaṃ,Pabhāvaṃ nāsaye budho;

Api nippabhatānīta-Khajjoto hoti bhāṇumā.

ပညာရှိသည် အနည်းငယ်မျှသော မကောင်းမှု (ပါပ) တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကိုသော်လည်း ဖျက်ဆီးရာ၏။ နေမင်းသည် အရောင်မရှိအောင် ပြုအပ်သော ပိုးစုန်းကြူးနှင့်တူသည်လည်း ဖြစ်၏။

84. ‘‘Appakāna’’miccādi. Budho paṇḍitaposo appakānaṃ pāpānampi kimutamadhikānaṃ pabhāvaṃ ānubhāvaṃ nāsaye appavattiṃ pāpeyya. Taṃ atthantaranyāsena sādheti. Bhāṇumā sūriyo nippabhataṃ ānīto khajjoto yena tathāvidho api hoti. ‘‘Mandappabho aya’’nti jotiriṅgaṇampi nopekkhati cakkavāḷakuharānucaritamahānubhāvopīti. Ettha apītyādinā vacobhaṅgiyā hīnatthadoso parihaṭo.

၈၄. "Appakānaံ" အစရှိသည်ကား- ပညာရှိသောသူသည် အနည်းငယ်မျှသော ပါပတရားတို့၏ အာနုဘော်ကိုသော်လည်း ဖျက်ဆီးရာ၏၊ အားကြီးသော ပါပတရားတို့၏ အာနုဘော်ကို ဖျက်ဆီးရာသည်ဟု ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပေ (ဖြစ်ပွားခြင်းသို့ မရောက်စေရာ)။ ထိုအနက်ကို အတ္ထန္တရနျာသအလင်္ကာဖြင့် ပြီးစေ၏။ နေမင်းသည် ပိုးစုန်းကြူးကို အရောင်မရှိအောင် ပြုအပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုသို့သော သဘောရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ စကြဝဠာတိုက်တစ်ခုလုံးကို လွှမ်းမိုးနိုင်သော အာနုဘော်ရှိသော်လည်း "ဤပိုးစုန်းကြူးသည် အလင်းနည်းလှ၏" ဟု ပိုးစုန်းကြူးကိုပင် လျစ်လျူမရှုပေ။ ဤဂါထာ၌ "Api (သော်လည်း)" စသော စကားအသုံးအနှုန်းဖြင့် ဟီနတ္ထဒေါသကို ပယ်ဖျက်ထား၏။

84. ‘‘Appakāni’’ccādi. Budho paññavā appakānampi atimandānampi pāpānaṃ akusalānaṃ pabhāvaṃ vipākadānasāmatthiyasaṅkhātānubhāvaṃ nāsaye ahosikammatāpādanena nāseyya, [Pg.117] bahūnaṃ pāpānaṃ vattabbameva natthi. Tamatthamatthantaranyāsālaṅkārena samattheti apiccādi. Bhāṇumā sūriyo nippabhatānītakhajjoto api nippabhatamāpāditajotiriṅgaṇehi samannāgatopi hotīti. Hīnapabhāvo hoti khajjopanake pahāya attano ālokaṃ karonto na hotīti adhippāyo. Ettha api nippabhaticcādivacanavilāsavasena hīnapakkhaṃ gahetvāpi sūriyaudārattasseva positattā ‘‘nippabhatānītakhajjoto’’ti visesanapadaṃ hīnatthadosaṃ na nissayati. Natthi pabhā yesanti ca, tesaṃ bhāvoti ca, taṃ ānītā khajjotā yeneti ca viggaho.

၈၄. "Appakāni" အစရှိသည်ကား- ပညာရှိသောသူသည် အလွန်နည်းပါးလှသော အကုသိုလ်ဒုစရိုက်တို့၏ အကျိုးပေးနိုင်စွမ်းသော အာနုဘော်ကိုသော်လည်း အဟောသိကံဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ဖျက်ဆီးရာ၏၊ များပြားသော အကုသိုလ်တို့နှင့်ပတ်သက်၍ကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ။ ထိုအနက်ကို အတ္ထန္တရနျာသအလင်္ကာဖြင့် ထောက်ခံပြလိုသဖြင့် "Api" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ နေမင်းသည် ပိုးစုန်းကြူးတို့ကို အရောင်မရှိအောင် ပြုလုပ်တတ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ အရောင်ယုတ်လျော့စေတတ်၏၊ ပိုးစုန်းကြူးတို့ကို ဖယ်ရှား၍ မိမိကိုယ်တိုင်သာ အလင်းကို ပြုသည်မဟုတ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဤ၌ "Api nippabhata" စသော စကားပြေတန်ဆာ၏ အစွမ်းဖြင့် ယုတ်ညံ့သောဘက်ကို ယူသော်လည်း နေမင်း၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကိုသာ ထောက်ခံထားသောကြောင့် "Nippabhatānītakhajjoto" ဟူသော ဝိသေသနပုဒ်သည် ဟီနတ္ထဒေါသသို့ မသက်ရောက်ပေ။ အလင်းရောင်မရှိသောသူတို့သည် "Nippabhā" မည်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏အဖြစ်သည် "Nippabhatā" မည်၏၊ ထိုအရောင်မရှိခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သော ပိုးစုန်းကြူးတို့သည် ဤသူ၌ ရှိ၏ ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Anatthassa yathā –

အနတ္ထဒေါသ (အနက်မရှိသော အပြစ်) ကို ပယ်ဖျက်ပုံ ဥပမာကား-

85.

၈၅။

Na pādapūraṇatthāya, padaṃ yojeyya katthaci;

Yathā vande munindassa, pādapaṅkeruhaṃ varaṃ.

ဂါထာပါဒကို ဖြည့်စွက်ရန်သက်သက်အတွက် မည်သည့်နေရာ၌မျှ ပုဒ်ကို မစပ်ဆိုရာ။ ပုံစံအားဖြင့် "မြတ်စွာဘုရား၏ မြတ်သော ခြေတော်ကြာတိုက်ကို ရှိခိုးပါ၏" ဟု ဆိုရာ၌ ကဲ့သို့တည်း။

85. ‘‘Na pāde’’ccādi. Ettha vandeiccādo heṭṭhā viya pādapūraṇassa kassaci abhāvena anatthābhāvo.

၈၅. "Na pāda" အစရှိသည်ကား- ဤဂါထာ၌ "vande" စသည်တို့တွင် အောက်၌ ပြခဲ့သကဲ့သို့ ဂါထာပါဒဖြည့်စွက်သောပုဒ် တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိသောကြောင့် အနတ္ထဒေါသ မရှိတော့ပေ။

85. ‘‘Na pādi’’ccādi. Pādapūraṇatthāya gāthāpādānaṃ pūraṇasaṅkhātapayojanatthāya padaṃ nāmādikaṃ katthaci na yojeyya viññūti, yathā niratthakapadāyojane udāharaṇamevaṃ ‘‘munindassa varaṃ pādapaṅkeruhaṃ vande’’ti. Heṭṭhā duṭṭhodāharaṇe viya pādapūraṇatthaṃ kassaci padassa ayojitattā sātthakapadehi niratthakadoso nirākatoti. Mudunimmalasobhādisādhāraṇaguṇayogato paṅkeruhasadisaṃ upacārato paṅkeruhaṃ nāma. Pādameva paṅkeruhanti viggaho. visesanavisesyapadadosaparihāro.

၈၅. "Na pādi" အစရှိသည်ကား- ပညာရှိသည် ဂါထာပါဒကို ဖြည့်စွက်ခြင်းတည်းဟူသော အကျိုးငှာ နာမ်စသော ပုဒ်ကို မည်သည့်နေရာ၌မျှ မစီစဉ်ရာ။ အနက်မရှိသောပုဒ်ကို စပ်ဆိုပုံ၏ ဥပမာသည် "Munindassa varaṃ pādapaṅkeruhaṃ vande" ဟု ဖြစ်၏။ အောက်၌ ပြခဲ့သော အပြစ်ရှိသော ဥပမာကဲ့သို့ ဂါထာပါဒဖြည့်ရန် တစ်စုံတစ်ခုသောပုဒ်ကို ထည့်သွင်းမထားဘဲ အနက်ရှိသောပုဒ်တို့ဖြင့်သာ စပ်ဆိုထားသောကြောင့် နိရတ္ထကဒေါသ (အနက်မရှိသောအပြစ်) ကို ပယ်ဖျက်ပြီးဖြစ်သည်။ နူးညံ့ခြင်း၊ စင်ကြယ်ခြင်း၊ တင့်တယ်ခြင်း စသော သာဓာရဏဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်သဖြင့် ကြာပန်းနှင့်တူသောကြောင့် ဥပစာအားဖြင့် "Paṅkeruha (ကြာ)" မည်၏။ ခြေတော်သည်သာလျှင် ကြာပန်းတည်း ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဝိသေသန ဝိသေသျပုဒ်တို့၏ အပြစ်ကို ပယ်ဖျက်ခြင်း ပြီး၏။

86.

၈၆။

Bhayakodhapasaṃsādi-Viseso tādiso yadi;

Vattuṃ kāmīyate doso,Na tatthe’katthatākato.

ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း စသော ထိုသို့သော ထူးခြားသောအနက်ကို ပြောဆိုလိုပါက ထိုနေရာ၌ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဧကတ္ထဒေါသ (ထပ်ခါတလဲလဲပြောခြင်းအပြစ်) မရှိပေ။

86. ‘‘Bhaye’’ccādi. [Pg.118] Bhayañca cittutrāso kodho ca doso pasaṃsā ca thuti, tā ādi yassa turitādino so tādiso viseso yadi vattuṃ kāmīyate icchīyate, tattha tasmiṃ bhayādivisese visaye ekatthatāya ekatthabhāvena kato doso natthi.

၈၆. "Bhaye" အစရှိသည်ကား- ကြောက်ရွံ့ခြင်းသည် စိတ်ထိတ်လန့်ခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်းသည် ဒေါသ၊ ချီးမွမ်းခြင်းသည် သုတိဂုဏ်ကို ဖော်ကျူးခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုတရားတို့ အစရှိသော သုတ်သုတ်ပြာပြာဖြစ်ခြင်း စသော ထိုသို့သော ထူးခြားသောအနက်ကို ပြောဆိုလိုပါက ထိုသို့သော ကြောက်ရွံ့ခြင်း စသော အနက်ထူးရှိရာ အရပ်၌ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အပြစ်မရှိပေ။

86. Idāni vākyadosaparihāratthamārabhati ‘‘bhayakodhe’’ccādi. Bhayakodhapasaṃsādi cittutrāsapaṭighathutiādīhi samannāgato tādiso viseso vattuṃ yadi kāmīyate ce viññūhi icchīyate, tattha bhayakodhādike visese ekatthatākato ekatthabhāvena kato doso vākyadoso na bhavati. Bhayādivisese vattumicchite pubbuccāritapadassa punuccāraṇe ekatthadoso na hotīti adhippāyo. Bhayañca kodho ca pasaṃsā cāti ca, tā ādi yassa turitakotūhalaaccharāhāsasokapasādasaṅkhātassa atthavisesasseti ca viggaho. Tagguṇasaṃviññāṇaaññapadatthasamāsattā bhayādīsu kathitamapi gahetvā punappunaṃ kathanamavirodhaṃ. Eko attho yesaṃ padādīnaṃ te ekatthā, tesaṃ bhāvo ekatthatā, tāya katoti viggaho.

၈၆. ယခုအခါ ဝါကျဒေါသကို ပယ်ဖျက်ရန်အတွက် "Bhayakodha" အစရှိသည်ကို စတင်အပ်၏။ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း စသော စိတ်ထိတ်လန့်ခြင်း၊ ဒေါသထွက်ခြင်း၊ သုတိပြုခြင်း စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ထိုသို့သော အနက်ထူးကို ပြောဆိုရန် ပညာရှိတို့ အလိုရှိပါက ထိုကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်း စသော အနက်ထူးရှိရာ၌ တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါကျဒေါသသည် မဖြစ်ပေ။ ကြောက်ရွံ့ခြင်း စသော အနက်ထူးကို ပြောဆိုလိုသောအခါ ရှေးဦးစွာ ရွတ်ဆိုအပ်ပြီးသောပုဒ်ကို ထပ်မံရွတ်ဆိုသော်လည်း ဧကတ္ထဒေါသ မဖြစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြောက်ရွံ့ခြင်းလည်းကောင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းလည်းကောင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုတရားတို့သည် အစရှိသည်ရှိသော သုတ်သုတ်ပြာပြာဖြစ်ခြင်း၊ အံ့သြခြင်း၊ ပြုံးရယ်ခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်း၊ ကြည်ညိုခြင်း ဟူသော အနက်ထူးရှိသောကြောင့် ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏဗဟုဗ္ဗီဟိသမာစ် ဖြစ်သောကြောင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်း စသည်တို့၌ ပြောဆိုအပ်ပြီးသော်လည်း ထပ်ခါတလဲလဲ ပြောဆိုခြင်းသည် ဆန့်ကျင်မှုမရှိပေ။ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့သည် "Ekattha" မည်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏အဖြစ်သည် "Ekatthatā" မည်၏၊ ထိုအဖြစ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Yathā –

ဥပမာကား-

87.

၈၇။

Sappo sappo ayaṃ handa, nivattatu bhavaṃ tato;

Yadi jīvitukāmo’si, kathaṃ tamupasappasi.

"အို-အချင်း... ဤအရာသည် မြွေဖြစ်၏၊ မြွေဖြစ်၏။ အကယ်၍ အသက်ရှင်လိုပါက ထိုနေရာမှ ပြန်လှည့်ပါလော့၊ ထိုနေရာသို့ အဘယ်ကြောင့် ချဉ်းကပ်သနည်း။"

87. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘sappo’’iccādi. ‘‘Ayaṃ sappo sappo’’ti bhayenāmeḍitaṃ handāti khede tato tamhā ṭhānā, sappato vā bhavaṃ bhavanto nivattatu gatamaggābhimukho āvattatu. Taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā. Natthettha ekatthatādoso bhayenāmeḍitappayogato.

၈၇. "Yathā" ဟု ဥပမာပြရာ၌ "Sappo" အစရှိသည်ကား- "Ayaṃ sappo sappo" ဟု ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ ရွတ်ဆိုအပ်၏။ "Handa" ဟူသည် စိုးရိမ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ "Tato" ဟူသည် ထိုနေရာမှသော်လည်းကောင်း၊ မြွေမှသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "Bhavaṃ" ဟူသည် အရှင်သည် ပြန်လှည့်ပါလော့ (သွားရာလမ်းသို့ မျက်နှာမူ၍ ပြန်လှည့်ပါ)။ ထိုနေရာသို့သော်လည်းကောင်း၊ မြွေသို့သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤဂါထာ၌ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ သုံးနှုန်းထားသောကြောင့် ဧကတ္ထဒေါသ မရှိပေ။

87. ‘‘Sappo’’ccādi. [Pg.119] Handa naṭṭho vata, ayaṃ sappo sappo bhavaṃ tato ṭhānato, sappato vā nivattatu āvattatu yadi jīvitukāmo asi, taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā kathamupasappasi kathamupagacchasīti. Bhaye āmeḍitavacanattā ekatthatādoso natthi, jīvitukāmosīti ettha bindulopo.

၈၇. "Sappo" အစရှိသည်ကား- "Handa" ဟူသည် ပျက်စီးလေစွတကား၊ ဤအရာသည် မြွေဖြစ်၏၊ မြွေဖြစ်၏၊ အရှင်သည် ထိုနေရာမှသော်လည်းကောင်း၊ မြွေမှသော်လည်းကောင်း ပြန်လှည့်ပါလော့။ အကယ်၍ အသက်ရှင်လိုပါက ထိုနေရာသို့သော်လည်းကောင်း၊ မြွေသို့သော်လည်းကောင်း အဘယ်ကြောင့် ချဉ်းကပ်သနည်း။ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၌ နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ ပြောဆိုအပ်သော စကားဖြစ်သောကြောင့် ဧကတ္ထဒေါသ မရှိပေ။ "jīvitukāmosi" ဟူသော ပုဒ်၌ နိဂ္ဂဟိတ် ချေထား၏။

Padadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဒဒေါသပရိဟာရဝဏ္ဏနာ (ပုဒ်၏အပြစ်ကို ပယ်ဖျက်ခြင်း အဖွင့်) ပြီးပြီ။

Vākyadosaparihāravaṇṇanā

ဝါကျဒေါသပရိဟာရဝဏ္ဏနာ (ဝါကျ၏အပြစ်ကို ပယ်ဖျက်ခြင်း အဖွင့်)

Bhaggarītino yathā –

ဘဂ္ဂရီတိဒေါသ (ကျမ်းပြုထုံး ပျက်စီးခြင်းအပြစ်) ကို ပယ်ဖျက်ပုံ ဥပမာကား-

88.

၈၈။

Yo koci rūpātisayo,Kanti kāpi manoharā;

Vilāsātisayo kopi,Aho buddhamahodayo.

အကြင် ရုပ်အဆင်း၏ ထူးကဲလွန်ကဲခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ စိတ်ကို ညှို့ယူဖမ်းစားနိုင်သော တင့်တယ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ထူးကဲသော အမူအရာဟန်ပန်သည်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဖြစ်၏။ အို... မြတ်စွာဘုရား၏ ကြီးမြတ်သော ပွင့်ထွန်းလာခြင်းသည် အံ့သြဖွယ် ကောင်းလှဘိသတည်း။

88. ‘‘Yo’’iccādi. Rūpassa anubyañjanehi anubyañjitabāttiṃsavarapurisalakkhaṇopasobhitassa byāmappabhāketumālāvirājitassa atisayo ādhikkaṃ vācāgocarabhāvātikkamena avacanīyattā yo kociyeva. Mano anekalokassa cittaṃ haratīti manoharā cittamavaharantī kanti sobhā kāpi avacanapathā kāpiyeva. Vilāsassa gatyādino atisayo vacanapathātikkanto kopiyeva, tasmā buddhassa mahanto udayo abhivuḍḍhi aho abbhutoti. Ettha kiṃsaddenāraddhā rīti na katthaci bhaggā.

၈၈. "Yo" အစရှိသည်ကား- လက္ခဏာတော်ကြီး ၃၂ ပါး၊ လက္ခဏာတော်ငယ် ၈၀ တို့ဖြင့် တင့်တယ်အပ်သော၊ တစ်လံမျှသော ရောင်ခြည်တော် စက်ဝန်းဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပသော ရုပ်ကုလားပ်၏ လွန်ကဲထူးခြားခြင်းသည် စကားဖြင့် ဖော်ပြနိုင်စွမ်းသော အရာထက် ကျော်လွန်သောကြောင့် "Yo koci" (တစ်စုံတစ်ခုသော အရာ) သာလျှင် ဖြစ်၏။ များစွာသော သတ္တဝါတို့၏ စိတ်ကို ညှို့ယူတတ်သောကြောင့် "Manoharā" ဟု ဆိုအပ်သော စိတ်ကို ဖမ်းစားတတ်သော တင့်တယ်ခြင်းသည်လည်း စကားဖြင့် ဖော်ပြ၍ မရနိုင်သော "Kāpi" (တစ်စုံတစ်ခုသော တင့်တယ်ခြင်း) သာလျှင် ဖြစ်၏။ သွားလာခြင်း စသော အမူအရာဟန်ပန်၏ လွန်ကဲခြင်းသည်လည်း စကားဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော နယ်ပယ်ကို ကျော်လွန်သော "Kopi" (တစ်စုံတစ်ခုသော အမူအရာ) သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကြီးမြတ်သော ပွင့်ထွန်းလာခြင်း (တိုးတက်စည်ပင်ခြင်း) သည် အံ့သြဖွယ် ကောင်းလှဘိသတည်း။ ဤဂါထာ၌ "Kiṃ" သဒ္ဒါဖြင့် စတင်အပ်သော ရီတိ (စကားအစဉ်) သည် မည်သည့်နေရာ၌မျှ ပျက်စီးခြင်း မရှိပေ။

88. ‘‘Yo koci’’ccādi. Rūpātisayo suppahiṭṭhitapādatādidvattiṃsapurisalakkhaṇehi sobhitassa cittaṅgulitādiasītianubyañjanehi [Pg.120] alaṅkatassa byāmappabhāketumālāhi ujjalassa rūpakāyassa ādhikyaṃ yo kociyeva manogocarabhāvaṃ vinā vacanavisayātikkantattā yo kociyeva. Manoharā lokassa cittaṃ harantī kanti sobhā kāpiyeva vacīvisayātikkantattā kāpiyeva. Vilāsātisayo visayabhūtapiyabhāvasaṅkhātassa gamanādivilāsassa ādhikyampi kopiyeva vuttakāraṇenevakopiyeva. Tato buddhamahodayo buddhassa mahābhivuddhisaṅkhāto udayo aho acchariyoti. Ettha sabbanāmikena kiṃ saddena vattumāraddhakkamo na katthaci bhinnoti bhaggarītidoso natthīti.

၈၈. "Yo koci" အစရှိသည်ကား- ကောင်းစွာတည်သော ခြေဖဝါးရှိသည်အဖြစ် စသော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောကျာ်းမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်တို့ဖြင့် တင့်တယ်သပ္ပါယ်တော်မူသော၊ သွယ်ပြော့သော လက်ချောင်းတော် ရှိသည်အဖြစ် စသော ရှစ်ဆယ်သော အနုဗျည်းတော်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ တစ်လံမျှသော အရောင်တော် အလျှံပတ်တို့ဖြင့် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပတော်မူသော ရူပကာယတော်၏ ထူးကဲလွန်မြတ်သော အဖြစ်သည် နှလုံးသွင်းယူဖွယ် အာရုံ၏အဖြစ်မှတစ်ပါး နှုတ်မြွက်ခြင်း၏ အရာကို လွန်မြတ်သွားသောကြောင့် "တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသာလျှင်" (ပြောဆိုနိုင်ပေအံ့) ဟု ဆိုလိုသည်။ လောကသားတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ဆွဲဆောင်တတ်သော နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသော အဆင်းအရောင် အဝါသည်လည်းကောင်း နှုတ်မြွက်ခြင်း၏ အရာကို လွန်မြတ်သွားသောကြောင့် "တစ်စုံတစ်ခုသော အဆင်းသာလျှင်" (ဖြစ်ပေအံ့)။ ချစ်ခင်ဖွယ် ဖြစ်ခြင်းသဘောဟု ဆိုအပ်သော ကြည့်ရှုခြင်း သွားလာခြင်း စသော တင့်တယ်ထူးခြားမှု၏ ထူးကဲလွန်မြတ်သော အဖြစ်သည်လည်းကောင်း ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းကြောင့်ပင် "တစ်စုံတစ်ခုသော သဘောသာလျှင်" (ဖြစ်ပေအံ့)။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကြီးမြတ်သော တိုးပွားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဘုန်းတန်ခိုးတော် အာနုဘော်၏ ပေါ်ထွန်းခြင်းသည် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှပေစွ တကား။ ဤသီချင်း၌ သဗ္ဗနမ်ဖြစ်သော "ကိံ" သဒ္ဒါဖြင့် ပြောဆိုရန် အားထုတ်အပ်သော အစီအစဉ်သည် အဘယ်အရပ်၌မျှ မပျက်စီးသောကြောင့် ဘဂ္ဂရီတိဒေါသ (ကျိုးပြတ်သော အစီအစဉ် ပျက်သော အပြစ်) မရှိပေ။

89.

၈၉။

Abyāmohakaraṃ bandhaṃ, abyākiṇṇaṃ manoharaṃ;

Adūrapadavinyāsaṃ, pasaṃsanti kavissarā.

အကျိုးမဲ့ မတွေဝေစေတတ်သော၊ ရှုပ်ထွေးမှု မရှိသော၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ဖြစ်သော၊ အနီးအနား၌ ပုဒ်တို့၏ တည်ထားခြင်း ရှိသော ကဗျာဗန္ဓကို ကဗျာဆရာကြီးတို့သည် ချီးမွမ်းကြကုန်၏။

89. ‘‘Abyāmoha’’iccādi. Natthi dūramesanti adūrāni, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso yāthāvato ṭhapanaṃ yassa taṃ. Tatoyeva abyākiṇṇo asammisso ca. So abyākiṇṇatāya eva manoharo cāti abyākiṇṇaṃ manoharaṃ. Teneva ‘‘ayamettha attho ayaṃ vā’’ti evaṃ byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro, taṃ. Pasādālaṅkārālaṅkitaṃ bandhaṃ. Kavīnaṃ issarā padhānā. Ye kaniṭṭhaṅguligaṇanāniṭṭhā, te pasaṃsanti thuvanti tādisabandhaguṇassātisayapasaṃsārahabhāvena.

၈၉. "Abyāmoha" အစရှိသည်ကား- ထိုပုဒ်တို့အား အလှမ်းဝေးခြင်း မရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ အနီး၌ ရှိကုန်သော ထိုပုဒ်တို့၏ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထားရှိခြင်းသည် အကြင်ကဗျာဗန္ဓ၌ ရှိ၏၊ ထိုကဗျာဗန္ဓကို "အဒူရပဒဝိညာသ" ဟု ခေါ်၏။ ထိုသို့ အနီး၌ ပုဒ်တို့ကို ထားရှိခြင်းကြောင့်ပင် မရောယှက်အပ်သည်လည်းကောင်း၊ မရောပြွမ်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုကဗျာဗန္ဓသည် မရောပြွမ်းသည်ဖြစ်၍ပင် နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ရှိ၏ဟူ၍ "အဗျာကိဏ္ဏ မနောဟရ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ ရှုပ်ထွေးမှု မရှိခြင်းကြောင့်ပင် "ဤပါဌ်၌ ဤအနက် ဖြစ်သလော သို့မဟုတ် ထိုအနက် ဖြစ်သလော" ဟု ဤသို့သော တွေဝေမှုကို မပြုတတ်သောကြောင့် "အဗျာမောဟကရ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုကြည်လင်ခြင်းတည်းဟူသော "ပသာဒ" အလင်္ကာဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ကဗျာဗန္ဓကို။ ကဗျာဆရာတို့၏ အရှင်သခင် အကြီးအမှူး ဖြစ်ကုန်သော၊ လက်သန်းဖြင့် ရေတွက်ခြင်း၏ အဆုံးသို့ ရောက်ကုန်သော ကဗျာဆရာကြီးတို့သည် ထိုသို့သော ကဗျာဗန္ဓ၏ ဂုဏ်ထူးကို လွန်စွာချီးမွမ်းထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့် ချီးမွမ်းကြကုန်၏။

89. ‘‘Abyāmohe’’ccādi. Adūrapadavinyāsaṃ nāmādipadānaṃ vohārakāle adūrasambandho yathā siyā, tathā paṭipāṭiyā padaṭṭhapanena samannāgataṃ abyākiṇṇaṃ, tatoyeva aññasambandhīpadehi asammissaṃ manoharaṃ, tatoyeva viññūnaṃ cittamārādhentaṃ abyāmohakaraṃ ‘‘imassattho imassattho eso eso vā’’ti saṃsayamanuppādentaṃ bandhaṃ pasādālaṅkārasaṃyuttaṃ bandhanaṃ kavissarā kavīnaṃ [Pg.121] padhānā paṇḍibhajanā, kaniṭṭhaṅguliyā gaṇitabbā aggakavinoti adhippāyo. Pasaṃsanti thomenti. Byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro. Vi ākiṇṇo byākiṇṇo, na byākiṇṇo abyākiṇṇo. Natthi dūraṃ yesaṃ, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso ṭhapanaṃ yassa bandhassāti viggaho.

၈၉. "Abyāmoha" အစရှိသည်ကား- နာမ်စသော ပုဒ်တို့၏ သုံးစွဲပြောဆိုရာ အခါ၌ မဝေးသော ဆက်စပ်မှုသည် ဖြစ်ရာသကဲ့သို့ ထိုသို့သော အစဉ်ဖြင့် ပုဒ်ကို တည်ထားခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော (ဗန္ဓကို အဒူရပဒဝိညာသ ဟု ခေါ်၏)။ ထိုသို့သော ပုဒ်စီစဉ်မှုကြောင့်ပင် အခြားသော ဆက်စပ်မှုရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် မရောနှောသော ကဗျာဗန္ဓကို "အဗျာကိဏ္ဏ" ဟု ခေါ်၏။ ထိုသို့ မရောနှောခြင်းကြောင့်ပင် ပညာရှိတို့၏ စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေတတ်သော ကဗျာဗန္ဓကို "မနောဟရ" ဟု ခေါ်၏။ ထိုသို့ စိတ်ကို ညွတ်စေခြင်းကြောင့်ပင် "ဤပုဒ်၏ အနက်ကား ဤသို့လော၊ ထိုပုဒ်၏ အနက်ကား ထိုသို့လော၊ ဤအနက်လော သို့မဟုတ် ထိုအနက်လော" ဟု သံသယကို မဖြစ်စေတတ်သော "အဗျာမောဟကရ" ဖြစ်သော၊ ပသာဒအလင်္ကာနှင့် ယှဉ်သော ကဗျာဗန္ဓကို။ ကဗျာဆရာတို့၏ အကြီးအမှူး ဖြစ်ကုန်သော ပညာရှိ အပေါင်းတို့သည်၊ လက်သန်းဖြင့် ရေတွက်အပ်ကုန်သော ကဗျာဆရာကြီးတို့သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ တွေဝေခြင်းကို မပြုတတ်သောကြောင့် "အဗျာမောဟကရ" မည်၏။ ထူးခြားစွာ ရှုပ်ထွေးခြင်းသည် "ဗျာကိဏ္ဏ" မည်၏၊ ရှုပ်ထွေးခြင်းမရှိသည်ကား "အဗျာကိဏ္ဏ" မည်၏။ အကြင်ပုဒ်တို့၏ အလှမ်းဝေးခြင်းသည် မရှိ၊ ထိုပုဒ်တို့၏ တည်ထားခြင်းသည် အကြင်ကဗျာဗန္ဓ၌ ရှိ၏ဟူ၍ ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

Yathā –

ဥပမာသော်ကား-

90.

၉၀။

Nīluppalābhaṃ nayanaṃ,Bandhukaruciro’dharo;

Nāsā hemaṅkuso tena,Jinoyaṃ piyadassano.

ကြာညိုပန်း၏ အရောင်ကဲ့သို့သော မျက်လုံးတော် ရှိတော်မူသော၊ ကြက်မောက်သီးပန်းကဲ့သို့ တင့်တယ်သော နှုတ်ခမ်းတော် ရှိတော်မူသော၊ ရွှေချိတ်နှင့်တူသော နှာခေါင်းတော် ရှိတော်မူသော ထိုအကြောင်းကြောင့် ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ဖူးမြင်ရသူတို့အား ချစ်မြတ်နိုးဖွယ် ရှိတော်မူပေ၏။

90. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘nīluppalābha’’miccādi. Yassa jinassa nayanaṃ nettaṃ nīluppalābhaṃ indīvaradvayanibhaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukamiva bandhukakusumamiva ruciro kanto, nāsā nāsikā sayaṃ hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyaṃ madhuraṃ dassanamassāti piyadassano. Īdiso na byākiṇṇadoso, abyākiṇṇo pasādoyevāti.

၉၀. "Yathā" ဟူသော စကားဖြင့် "နီလုပ္ပလာဘ" အစရှိသည်ကို ဥပမာပြတော်မူ၏။ အကြင်မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်စိတော်သည် ကြာညိုပွင့်အစုံနှင့်တူသော ကြာညိုရောင် ရှိတော်မူ၏။ အောက်နှုတ်ခမ်းတော်သည် ကြက်မောက်သီးပန်းကဲ့သို့ တင့်တယ် လှပတော်မူ၏။ နှာခေါင်းတော်သည် ကိုယ်တိုင် ရွှေချိတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ချစ်မြတ်နိုးဖွယ် သာယာဖွယ်သော ဖူးမြင်ခြင်း ရှိတော်မူသောကြောင့် "ပိယဒဿန" မည်၏။ ဤသို့သော ကဗျာဗန္ဓသည် ရှုပ်ထွေးသော အပြစ်မရှိ၊ မရှုပ်ထွေးသော ပသာဒဂုဏ်သာလျှင် ဖြစ်၏။

90. Idāni byākiṇṇadosaparihāraṃ pariharati ‘‘nīluppali’’ccādinā. Nayanaṃ yassa nettayugaḷaṃ nīluppalābhaṃ nīluppaladalasadisaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukaruciro bandhukapupphamiva manuñño, nāsā nāsikā hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyadassano manuññadassano hotīti. Ettha pasādālaṅkārena yuttattā na byākiṇṇadoso. Ābhāsaddo nibhāsaddo viya ivattho. No ce, pabhāpariyāyo vā hoti. Bandhukamiva ruciroti ca, piyaṃ dassanaṃ yasseti ca viggaho. Iha dassanassa kattubhūtasādhujanasambandhattepi visayatteneva [Pg.122] jinasambandho hotīti aññapadatthena tathāgato gahitoti.

၉၀. ယခုအခါ "နီလုပ္ပလ" အစရှိသော ပုဒ်ဖြင့် ဗျာကိဏ္ဏဒေါသ (ရှုပ်ထွေးခြင်းအပြစ်) ကို ပယ်ဖျောက်တော်မူ၏။ အကြင်မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်စိအစုံသည် ကြာညိုဖတ်နှင့်တူသော ကြာညိုရောင် ရှိ၏၊ အောက်နှုတ်ခမ်းတော်သည် ကြက်မောက်သီးပန်းကဲ့သို့ တင့်တယ် လှပ၏၊ နှာခေါင်းတော်သည် ရွှေချိတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဤမြတ်စွာဘုရားသည် နှစ်လိုဖွယ်သော ဖူးမြင်ခြင်း ရှိတော်မူသည် ဖြစ်၏။ ဤသီချင်း၌ ပသာဒအလင်္ကာနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ဗျာကိဏ္ဏဒေါသ မရှိပေ။ "အာဘာ" သဒ္ဒါသည် "နိဘာ" သဒ္ဒါကဲ့သို့ "ကဲ့သို့" ဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ သို့မဟုတ်မူကား အရောင်အဝါ၏ ဝေါဟာရဖြစ်၏။ ကြက်မောက်ပန်းကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ချစ်ခင်မြတ်နိုးဖွယ်သော ဖူးမြင်ခြင်းသည် အကြင်သူအား ရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဖူးမြင်ခြင်းသည် ပြုလုပ်သူဖြစ်သော သူတော်ကောင်းတို့နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိသော်လည်း အာရုံဖြစ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဆက်စပ်မှု ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် တခြားသော ပုဒ်၏ အနက်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ယူအပ်၏။

91.

၉၁။

Samatikkantagāmmatta-kantavācābhisaṅkhataṃ;

Bandhanaṃ rasahetuttā, gāmmattaṃ ativattati.

ကျေးတောသားတို့၏ စကားဖြစ်သော အဖြစ် (ရိုင်းပျခြင်း) ကို ကောင်းစွာ ကျော်လွန်သော သာယာနာပျော်ဖွယ်သော စကားတို့ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သော ကဗျာဗန္ဓသည် ရသ (အရသာ) ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ရိုင်းပျသော အဖြစ်ကို လွန်မြတ်စေတတ်၏။

91. ‘‘Samatikkanti’’ccādi. Sammā atikkantaṃ niggataṃ. Gāmmassa bhāvo gāmmattaṃ. Yāsaṃ kantānaṃ madhurānaṃ vācānaṃ tāhi abhisaṅkhataṃ racitaṃ bandhanaṃ rasassa mādhuriyassa hetuttā kāraṇabhāvena gāmmattaṃ yathāvuttaṃ ativattati atikkamati.

၉၁. "Samatikkanti" အစရှိသည်ကား- ကောင်းစွာ ကျော်လွန်သော၊ လွတ်မြောက်သော။ ကျေးတောသားတို့၏ အဖြစ်သည် "ဂါမ္မတ္တ" မည်၏။ သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိသော သာယာချိုမြိန်သော စကားလုံးတို့ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သော ရေးသားအပ်သော ကဗျာဗန္ဓသည် အရသာရှိခြင်း ချိုမြိန်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ရိုင်းပျသော အဖြစ်ကို လွန်မြောက်စေတတ်၏။

91. ‘‘Samati’’ccādi. Samatikkantagāmmattakantavācābhisaṅkhataṃ visesato atikkantagāmmabhāvāhi kantavācāhi racitaṃ bandhanaṃ muttakādibandhanaṃ rasahetuttā paṇḍitānaṃ pītirasassa kāraṇattā yathāvuttagāmmadosaṃ ativattati atikkamma pavattatīti. Sammā atikkantaṃ gāmmattaṃ yāsaṃ, tāhiyeva kantavācāhi abhisaṅkhatanti ca, rasassa hetu, tassa bhāvoti ca viggaho.

၉၁. "Samati" အစရှိသည်ကား- ကျေးတောသားတို့၏ အဖြစ်ကို အထူးသဖြင့် ကျော်လွန်ကုန်သော သာယာနာပျော်ဖွယ်သော စကားတို့ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သော မုတ္တက စသော ကဗျာဗန္ဓသည် ပညာရှိတို့၏ ပီတိရသ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ဂါမ္မဒေါသ (ရိုင်းပျသောအပြစ်) ကို လွန်မြောက်၍ ဖြစ်တတ်၏။ ကောင်းစွာ ကျော်လွန်အပ်သော ရိုင်းပျသော အဖြစ်သည် အကြင်စကားတို့အား ရှိကုန်၏၊ ထိုသာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိသော စကားတို့ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရသ၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထိုရသ၏ အကြောင်းဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

Yathā –

ဥပမာသော်ကား-

92.

၉၂။

Dunoti kāmacaṇḍālo,So maṃ sadaya niddayo;

Īdisaṃ byasanāpannaṃ,Sukhīpi kimupekkhase.

အို... ကရုဏာနှင့်တကွ ဖြစ်တော်မူသော အရှင်... သနားကရုဏာ ကင်းမဲ့သော ထိုကာမတည်းဟူသော စဏ္ဍာလသည် ကျွန်မကို ပူပန်စေပါ၏။ ဤသို့သော ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်နေသော ကျွန်မကို ကိုယ်တိုင် ချမ်းသာစွာ နေပါလျက် အဘယ်ကြောင့် လျစ်လျူရှုထားရပါသနည်း။

92. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kāmāturā kāci vanitā attano piyaṃ patiṃ viravati ‘‘dunoti’’ccādinā. Dayāya saha pavattīti sadayaiti anunayavasena piyassa āmantanaṃ, sānunayāmantanañhi tatonuggahābhikaṅkhāyamaccantamucitaṃ, so kāmo kandappo eva caṇḍālo akaṇḍo [Pg.123] vā asayhopatāpāvahattā. Kāme caṇḍālattāropanañca ucitameva yatonena kayiramānamasahanamupatāpamasahamānā taṃ paribhavantaṃ vippalapati, niddayo nikkaruṇo, idamapi ucitamupatāpe nikkaruṇānaṃ tādisī gatīti. Maṃ dunoti adhikamupatāpeti niddayattā, na bhavantaṃ, teneva bhavaṃ sukhī. Iminā aññāsattataṃ tassa dīpeti. Yadi nāññāsattosi, nāhamekākinī bhavāmi. Asahāyānañhi paṭisattavo honti. Ekākittāyevāhamappaṭisaraṇattānena dusāmīti tava kāmaṃ tvaṃ sukhī hosi. Sanāthānaṃ tādisī vuttīti evaṃ sukhīpi tvaṃ īdisaṃ byasanamāpannaṃ kiṃ kasmā upekkhaseti. Evamayaṃ vaṅkavuttiyā attano, taṃ visayamanubhavantassa ca vimukhattaṃ nidassetītīdisaṃ na gāmmaṃ.

၉၂. "Yathā" ဟူသော စကားဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ ကာမစိတ် ပြင်းပြနေသော တစ်စုံတစ်ယောက်သော အမျိုးသမီးသည် မိမိ၏ ချစ်လှစွာသော လင်ယောကျာ်းကို "Dunoti" အစရှိသည်ဖြင့် ညည်းညူအော်ဟစ်၏။ ကရုဏာနှင့်တကွ ဖြစ်သည်ဟု အနူးအညွတ် တောင်းပန်သောအားဖြင့် ချစ်သူကို ခေါ်ဝေါ်ခြင်း "သဒယ" ဖြစ်၏။ ထိုသူထံမှ ချီးမြှောက်ခြင်းကို လိုလားသောအခါ၌ အနူးအညွတ် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် အလွန်ပင် သင့်လျော်ပေ၏။ ထိုကာမတည်းဟူသော ကန္ဒပ္ပသည် မခံမရပ်နိုင်သော ပူပန်မှုကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်သာလျှင် စဏ္ဍာလဖြစ်၏။ ကာမ၌ စဏ္ဍာလအဖြစ်ကို တင်စားခြင်းသည်လည်း သင့်လျော်လှပေ၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုကာမသည် ပြုအပ်သော မခံမရပ်နိုင်သော ပူပန်မှုကို မအောင့်နိုင်ဘဲ မိမိကို နှိပ်စက်သော ကာမကို မြည်တမ်းပြောဆိုတတ်သောကြောင့်တည်း။ သနားခြင်းကင်းသော "နိဒ္ဒယ"၊ ဤသို့ ဆိုခြင်းသည်လည်း ပူပန်စေရာ၌ သနားခြင်းကင်းသူတို့၏ ထိုသို့သော သဘောရှိသောကြောင့် သင့်လျော်ပေ၏။ သနားခြင်းကင်းသောကြောင့် ကျွန်မကို လွန်စွာ ပူပန်စေပါ၏၊ အရှင်မင်းကြီးကို မဟုတ်ပါ၊ ထို့ကြောင့်ပင် အရှင်သည် ချမ်းသာစွာ နေရ၏။ ဤစကားဖြင့် အရှင်သည် အခြားသော မိန်းမတို့၌ စိတ်ဝင်စားနေသည်ကို ပြ၏။ အကယ်၍ အခြားမိန်းမ၌ စိတ်မဝင်စားပါက ကျွန်မသည် တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်မည်မဟုတ်ပေ။ အဖော်မရှိသူတို့အား ရန်သူတို့သည် ဖျက်ဆီးတတ်ကြကုန်၏။ တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်သောကြောင့်ပင် ကိုးကွယ်ရာမရှိသည်ဖြစ်၍ ဤကာမသည် ဖျက်ဆီးအပ်၏၊ သင်၏အလိုအရ သင်သည် ချမ်းသာစွာ နေပါလော့။ ကိုးကွယ်ရာရှိသူတို့၏ ထိုသို့သော ဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏ဟူ၍ ဤသို့ ချမ်းသာစွာ နေပါလျက် သင်သည် ဤသို့သော ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်နေသော ကျွန်မကို အဘယ်ကြောင့် လျစ်လျူရှုထားရပါသနည်း။ ဤသို့လျှင် ဤကဗျာသည် ဝှေ့ဝိုက်၍ ပြောဆိုသော နည်းလမ်းဖြင့် မိမိ၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအာရုံကို ခံစားနေသော လင်ယောကျာ်း၏ မျက်နှာလွှဲထားမှုကိုလည်းကောင်း ပြသတတ်သောကြောင့် ဤသို့သော ကဗျာဗန္ဓသည် ရိုင်းပျခြင်း မရှိပေ။

92. Gāmmadosaparihāre lakkhiyaṃ dasseti ‘‘dunoti’’ccādi. Kāmataṇhābhibhūtā aṅganā attano vallabhaṃ nissāya evaṃ vilapati ‘‘sadaya he kāruṇika so kāmacaṇḍālo so anaṅganīco niddayo nikkāruṇiko maṃ dunoti pīḷeti, sukhīpi mama viya anāthabhāvābhāvato sukhitopi tvaṃ īdisaṃ byasanāpannaṃ evaṃ kāmacaṇḍālena akāruṇena kataasayhasantāpasaṅkhātabyasanamanuppattaṃ maṃ kimupekkhase kasmā udāsīnosī’’ti. Attano dukkhāturattā dukkhadūrīkaraṇaṃ kāruṇikānaṃyeva visayanti ‘‘sadaye’’ti anunayavasena āmantanucitaṃ attano dukkhāturataṃ posetuṃ pīḷākārake kāme caṇḍālattāropanañca niddayattakathanañca ucitameva attani upekkhakattā. Sukhīpīti iminā tassa paravisayāsattatāya aticāraṃ abbhupagameti. Evaṃ vaṅkavuttiyā attano vallabhe sānurāgattañca attani tassa tadabhāvattañca dassetīti. ‘‘Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvida’’nti ettha viya iha gāmmadoso natthīti [Pg.124] gāmmadosaparihāramidaṃ. Kāmoyeva caṇḍālo kāmacaṇḍālo, saha dayāya yo vattatīti ca, natthi dayā asseti ca, sukhamassa atthīti ca viggaho. Apisaddo akkhame.

၉၂. ဂါမ္မဒေါသပရိဟာရ (ကျေးတောသားအသုံးအနှုန်းအပြစ်ကို ပယ်ရှားခြင်း) ၌ ဥပမာပြထားသော ဂါထာကို 'ဒုနောတိ' စသည်ဖြင့် ပြသ၏။ ကာမတဏှာ လွှမ်းမိုးခံရသော အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် မိမိ၏ချစ်သူကို အမှီပြု၍ ဤသို့ ငိုကြွေးမြည်တမ်း၏ - 'သနားတတ်သော အို ကရုဏာရှင်... ထို ကာမစဏ္ဍာလ (ကြမ်းကြုတ်သောကာမ)၊ ထို အောက်တန်းကျသောသူ၊ သနားကြင်နာမှု ကင်းမဲ့သူ၊ ကရုဏာမရှိသူသည် ငါ့ကို ညှဉ်းဆဲ၏၊ ပူလောင်စေ၏။ သင်သည် ချမ်းသာသော်လည်း ငါကဲ့သို့ ကိုးကွယ်ရာမဲ့သော အဖြစ် မရှိသောကြောင့် ချမ်းသာနေသူဖြစ်လျက်၊ ကရုဏာကင်းမဲ့သော ကာမစဏ္ဍာလက ဤသို့ သည်းမခံနိုင်သော ပူလောင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း ခံနေရသော ငါ့ကို အဘယ်ကြောင့် လျစ်လျူရှုထားသနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် လျစ်လျူရှုကာ နေသနည်း' ဟု (ဆို၏)။ မိမိ၏ ဆင်းရဲဒုက္ခကြောင့် နာကျင်နေရသဖြင့် ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဖယ်ရှားပေးခြင်းသည် ကရုဏာရှိသူတို့၏ အရာသာ ဖြစ်သောကြောင့် 'သနားတတ်သော' ဟု ချော့မော့သောအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ထိုက်ခြင်း၊ မိမိ၏ ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်နေသည်ကို ပြည့်စုံစေရန် ညှဉ်းဆဲတတ်သော ကာမတရားတို့အပေါ်၌ စဏ္ဍာလအဖြစ် တင်စားခြင်းနှင့် သနားကြင်နာမှု မရှိကြောင်း ပြောဆိုခြင်းတို့သည် မိမိအပေါ်၌ လျစ်လျူရှုထားသောကြောင့် သင့်လျော်ပေ၏။ 'သုခီပိ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သူတစ်ပါးအပေါ် တွယ်တာမှုကြောင့် လွန်ကျူးခြင်းကို ဝန်ခံရာရောက်၏။ ဤသို့ လိမ်ဖယ်သော စကားဖြင့် မိမိ၏ ချစ်သူအပေါ်၌ ချစ်ခင်စုံမက်ခြင်း ရှိသည်ကိုလည်းကောင်း၊ မိမိအပေါ်၌ ထိုချစ်သူ၏ ချစ်ခင်မှု မရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြသ၏။ 'ကညေ ကာမယမာနံ မံ၊ န ကာမယသိ ကိံနုဝိဒံ' ဟူသော နေရာ၌ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ ဂါမ္မဒေါသ (ကျေးတောသားသုံးကဲ့သို့ ရိုင်းစိုင်းသော အပြစ်) မရှိသဖြင့် ဤသည်ကား ဂါမ္မဒေါသကို ပယ်ရှားခြင်း ဖြစ်သည်။ ကာမသည်သာ စဏ္ဍာလ ဖြစ်သောကြောင့် 'ကာမစဏ္ဍာလ'၊ သနားခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သနားခြင်း မရှိဟူ၍လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာခြင်း ရှိဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ 'အပိ' သဒ္ဒါသည် သည်းမခံနိုင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။

93.

၉၃။

Yatihīnaparihāro, na pune’dāni nīyate;

Yato na savanubbegaṃ, heṭṭhā yetaṃ vicāritaṃ.

ယတိဟီနဒေါသပရိဟာရ (ယတိပျက်သော အပြစ်ကို ပယ်ရှားခြင်း) ကို ယခုအခါ တစ်ဖန် မပြတော့ပြီ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နားမချမ်းသာခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း၊ ဤအရာကို အောက်၌ ဆွေးနွေးပြသခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

93. ‘‘Yati’’ccādi. Vicāritanti ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā heṭṭhā pakāsitanti attho.

၉၃. 'ယတိ' စသည်တည်း။ 'ဝိစာရိတံ' ဟူသည်မှာ 'တံ နမေ သိရသာ စာမီကရဝဏ္ဏံ တထာဂတံ' စသည်ဖြင့် အောက်၌ ပြသအပ်ပြီးဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

93. ‘‘Yatihīni’’ccādi. Yato yasmā savanubbegaṃ ‘‘dosānamuddesakkamena dosaparihārakkamo na vutto’’ti evaṃ viññūnamuppajjamānaṃ imassa ganthassa savanāsahanaṃ natthi, tato yatihīnaparihāro yatihīnadosassa pariharaṇavasena pavattamudāharaṇaṃ idāni puna na nīyate nāharīyateti. Iminādhigatamādo vuttatthameva samattheti. Heṭṭhā yetaṃ vicāritanti evaṃ yatihīnadosapariharaṇaṃ heṭṭhā anantaraparicchede vicāritaṃ ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā pakāsitanti. Ādo yatihīnadosapātubhāveyeva parihārakkamassāpi dassitattā ihādassanepi ganthassa ūnatā natthīti adhippāyo. Yati hīnā ettheti ca, tassa parihāroti ca, savane ubbeganti ca viggaho.

၉၃. 'ယတိဟီနိ' စသည်တည်း။ အကြင်ကြောင့် 'အပြစ်တို့ကို ညွှန်းဆိုပြသသော အစဉ်အတိုင်း အပြစ်တို့ကို ပယ်ရှားပုံအစဉ်ကို မပြောဆိုအပ်' ဟု ပညာရှိတို့အား ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော ဤကျမ်းစာကို နားထောင်ရာ၌ မခံမရပ်နိုင်ဖြစ်ခြင်း (နားမချမ်းသာခြင်း) မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ယတိဟီနဒေါသကို ပယ်ရှားခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဥပမာကို ယခုအခါ တစ်ဖန် မဆောင်ယူတော့ပြီ၊ မပြတော့ပြီ။ ဤသို့ဖြင့် အစ၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကိုပင် ထောက်ပံ့၏။ 'ဟေဋ္ဌာ ယေတံ ဝိစာရိတံ' ဟူသည်ကား ဤသို့ ယတိဟီနဒေါသကို ပယ်ရှားခြင်းကို အောက်ဖြစ်သော အနန္တရပရိစ္ဆေဒ၌ 'တံ နမေ သိရသာ စာမီကရဝဏ္ဏံ တထာဂတံ' စသည်ဖြင့် ပြသအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ အစဦး၌ ယတိဟီနဒေါသ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ၌ပင် ပယ်ရှားပုံနည်းလမ်းကိုလည်း ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ မပြသသော်လည်း ကျမ်းစာ၏ လိုအပ်ချက် မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ယတိ ဟီနာ ဧတ္ထ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တဿ ပရိဟာရော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သဝနေ ဥဗ္ဗေဂံ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Kamaccutassa yathā –

ကမစ္စုတဒေါသပရိဟာရ (အစဉ်ပျက်သော အပြစ်ကို ပယ်ရှားခြင်း) ၏ ဥပမာကား -

94.

၉၄။

Udāracarito’si tvaṃ, tenevā’rādhanā tvayi;

Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā, khettaṃ vā mama sobhanaṃ.

သင်သည် မြင့်မြတ်သောအကျင့် ရှိသူ ဖြစ်ပေ၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် သင့်ထံ၌ တောင်းပန်ခြင်း ပြုပါ၏။ ပြည်နယ်ကို ဖြစ်စေ၊ ရွာကို ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ငါ့အား တင့်တယ်လှပသော လယ်ယာမြေကို ဖြစ်စေ ပေးသနားတော်မူပါ။

94. ‘‘Udāra’’iccādi. Udāraṃ udārattaṃ cāgātisayasambandhato caritaṃ atiguṇapavatti yassāti viggaho. Ettha ucitattā [Pg.125] desādīnaṃ yācanakkamassa kamaccutassa parihāroyaṃ.

၉၄. 'ဥဒါရ' စသည်တည်း။ မြင့်မြတ်သော အလှူဒါန အလွန်အမင်း ရှိခြင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ မြင့်မြတ်သော အကျင့်ဂုဏ် ပြုမူဆောင်ရွက်ခြင်း ရှိသူဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ပြည်နယ်စသည်တို့ကို တောင်းခံခြင်း အစီအစဉ်သည် သင့်လျော်သောကြောင့် ဤသည်ကား ကမစ္စုတဒေါသကို ပယ်ရှားခြင်း ဖြစ်သည်။

94. ‘‘Udāri’’ccādi. Tvaṃ puññavanta udāracaritosi cāgātisayayogato visāradapavattiyuttosi, teneva tena kāraṇeneva ārādhanā mama yācanā tvayi hoti. Desaṃ vājanapadaṃ vā, no ce, gāmaṃ vā saṃvasathaṃ vā, no ce, sobhanaṃ khettaṃ vā kedāraṃ vā mama dehīti anupubbaṃ hīnapadatthayācanā dāyakassa dānassāpi yācakassa icchitatthapaṭilābhassāpi anurūpattā kamaccutadosamapaneti. Udāraṃ caritaṃ assāti viggaho.

၉၄. 'ဥဒါရိ' စသည်တည်း။ သင်သည် မြင့်မြတ်သော အကျင့်ရှိသူဖြစ်၏၊ အလွန်အမင်း စွန့်ကြဲလှူဒါန်းခြင်းနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ရဲရင့်သော အမူအရာ ရှိသူ ဖြစ်ပေ၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် သင့်ထံ၌ ငါ၏ တောင်းပန်ခြင်း ယောဇနာသည် ဖြစ်၏။ ပြည်နယ်ကို ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ရွာကို ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် တင့်တယ်လှပသော လယ်ကွင်းကို ဖြစ်စေ ငါ့အား ပေးပါဟူ၍ အစဉ်အတိုင်း သေးငယ်သော အရာဝတ္ထုကို တောင်းခံခြင်းသည် အလှူရှင်၏ လှူဒါန်းမှုနှင့်လည်းကောင်း၊ အလှူခံ၏ အလိုရှိသော အကျိုးကို ရရှိခြင်းနှင့်လည်းကောင်း သင့်လျော်သောကြောင့် ကမစ္စုတဒေါသကို ပယ်ဖျောက်စေ၏။ 'ဥဒါရံ စရိတံ အဿ' ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Ativuttassa yathā –

အတိဝုတ္တဒေါသပရိဟာရ (လွန်ကဲစွာ ပြောဆိုသောအပြစ်ကို ပယ်ရှားခြင်း) ၏ ဥပမာကား -

95.

၉၅။

Munindacandasambhūta-Yasorāsimarīcinaṃ;

Sakalopya’yamākāso,Nā’vakāso vijambhane.

မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော လမင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကျော်စောသတင်းအစုတည်းဟူသော အရောင်အဝါတို့ ပျံ့နှံ့ရာ၌ ဤကောင်းကင်ပြင်တစ်ခုလုံးသည်ပင် နေရာလွတ် မရှိတော့ပေ။

95. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindoyeva cando, tato sambhūtā pātubhūtā, yasorāsī eva marīciyo, tāsaṃ. Ayaṃ sakalo ākāsopi gaganameva, na tasseko padeso. Vijambhane byāpane nāvakāso tādisattā tāsaṃ marīcinanti nātivuttaṃ.

၉၅. 'မုနိန္ဒ' စသည်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည်သာ လမင်း ဖြစ်၏၊ ထိုလမင်းမှ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသော ကျော်စောသတင်းအစုသည်သာ ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သော အရောင်အဝါ ဖြစ်၏၊ ထိုအရောင်အဝါတို့၏။ ဤကောင်းကင်ပြင်တစ်ခုလုံးသည်လည်း ကောင်းကင်ပြင်သက်သက်သာ ဖြစ်၍ ထိုကောင်းကင်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှပင် မဟုတ်ပေ။ ပျံ့နှံ့ရာ၌ ထိုအရောင်အဝါတို့သည် ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် နေရာလွတ် မရှိတော့ဟု ဆိုသဖြင့် လွန်ကဲစွာ ပြောဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။

95. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandasambhūtayasorāsimarīcinaṃ munindasaṅkhātacandato pātubhūtānaṃ kittisamūhasaṅkhātakiraṇānaṃ vijambhane byāpane ayaṃ sakalopi ākāso nāvakāso na okāso hotīti. Hetuphalādiekekakāraṇenāpi appameyyānaṃ sabbaññuguṇānaṃ pavattiyā appameyyasāmaññabhūtākāsassa niravakāsassa iva kathanamucitanti ativuttadoso iha na bhavati. Cando iva [Pg.126] cando, munindo eva cando, tato sambhūtānaṃyeva yasānaṃ rāsī ca tā marīciyo cāti viggaho.

၉၅. 'မုနိန္ဒိ' စသည်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော လမင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကျော်စောခြင်းအစုတည်းဟူသော အရောင်အဝါတို့၏ ပျံ့နှံ့ရာ၌ ဤကောင်းကင်ပြင်တစ်ခုလုံးသည်လည်း အခွင့်အလမ်း (နေရာလွတ်) မရှိသည် ဖြစ်၏။ အကြောင်းအကျိုး စသည်တို့တွင် တစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့်သော်လည်း အတိုင်းမသိများပြားသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် အတိုင်းမသိကျယ်ဝန်းသော ကောင်းကင်ပြင်သည်ပင် နေရာလွတ် မရှိသကဲ့သို့ ပြောဆိုခြင်းသည် သင့်လျော်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ အတိဝုတ္တဒေါသ မဖြစ်ပေ။ လမင်းနှင့်တူသောကြောင့် လမင်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည်သာ လမင်း၊ ထိုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကျော်စောခြင်းအစုတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအရောင်အဝါတို့သည်လည်းကောင်း ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

96.

၉၆။

Vākyaṃ byāpannacittānaṃ, apetatthaṃ aninditaṃ;

Tenu’mmattādikānaṃ taṃ, vacanā’ññatra dussati.

စိတ်ဖောက်ပြန်နေသူတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ကင်းမဲ့သော စကားသည် ကဲ့ရဲ့ဖွယ်မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော စကားသည် ရူးသွပ်သူစသည်တို့၏ စကားမှတစ်ပါးသော အခြားသူတို့၏ စကား၌သာလျှင် အပြစ်ဖြစ်၏။

96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannaṃ naṭṭhaṃ ayathāpavattaṃ cittaṃ yesaṃ, tesaṃ. Vākyaṃ vākyalakkhaṇopetaṃ. Apeto apagato suñño attho abhidheyyaṃ saṃvohārikaṃ yassa, taṃ. Aninditaṃ ahīḷitaṃ. Tena yathāvuttena kāraṇena. Taṃ vākyaṃ ummatto dhātukkhobhādinā khittacitto, so ādi yesaṃ bālādīnaṃ tesaṃ vacanā asaṅgatāya vācāya aññatra aññasmiṃ abyāpannacittavisaye dussati duṭṭhaṃ jāyate, ummattādīnaṃyeva tathāvidhāya vācāya ucitattāti.

၉၆. 'ဝါကျံ' စသည်တည်း။ ပျက်စီးသော၊ မမှန်ကန်သောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်ရှိသူတို့၏။ ဝါကျသည် ဝါကျ၏ လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံ၏။ ကင်းကွာသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ရှိသော စကားသည် ဖြစ်၏။ ကဲ့ရဲ့ဖွယ် မရှိ၊ မရှုတ်ချအပ်။ ထိုသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းကြောင့်။ ထိုဝါကျသည် ဓာတ်ချောက်ချားခြင်း စသည်ဖြင့် စိတ်ပျက်နေသော ရူးသွပ်သူသည် အစရှိသော လူမိုက်စသည်တို့၏ မညီညွတ်သော စကားမှတစ်ပါး အခြားသော စိတ်မဖောက်ပြန်သူတို့၏ အရာ၌ အပြစ်ဖြစ်၏၊ ညစ်နွမ်းခြင်းသို့ ရောက်၏။ ရူးသွပ်သူစသည်တို့အား ထိုကဲ့သို့သော စကားသည် သင့်လျော်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannacittānaṃ viruddhabhāvamāpannacittānaṃ vākyaṃ syādyantatyādyantapadasamudāyarūpaṃ vākyaṃ apetatthaṃ apagatasamudāyatthaṃ aninditaṃ viññūhi garahitaṃ na hoti, tena kāraṇena ummattādikānaṃ ummattavedanaṭṭādīnaṃ vacanāññatra vacanaṃ vinā anummattādivacane taṃ samudāyatthasambandharahitaṃ vacanaṃ dussati dosaduṭṭhaṃ hoti. Byāpannaṃ cittaṃ yesanti ca, apeto attho assāti ca, ummatto ādi yesanti ca viggaho.

၉၆. 'ဝါကျံ' စသည်တည်း။ စိတ်ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်သော စိတ်ရှိသူတို့၏ ဝါကျသည် တိင်ဝိဘတ်၊ သုဘ်ဝိဘတ်တို့ဖြင့် အဆုံးသတ်သော ပုဒ်အစုအဝေး ဖြစ်သော်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ကင်းမဲ့သော စကားသည် ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့အပ်သည် မဟုတ်ပေ။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ရူးသွပ်သူ၊ ဝေဒနာကြောင့် ပူပန်သူ စသည်တို့၏ စကားမှတစ်ပါး မရူးသွပ်သူတို့၏ စကား၌ ထိုသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ် အစပ်အဟပ် ကင်းမဲ့သော စကားသည် အပြစ်ရှိသည် ဖြစ်၏။ 'ပျက်စီးသော စိတ်ရှိသူတို့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကင်းကွာသော အနက်ရှိသော စကား' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရူးသွပ်သူ အစရှိသည်' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Yathā –

ဥပမာကား -

97.

၉၇။

Samuddo pīyate so’ya-maha’majja jarāturo;

Ime gajjanti jīmūtā, sakkasse’rāvaṇo piyo.

ထိုသမုဒ္ဒရာကို သောက်အပ်၏၊ ငါသည် ယနေ့ အိုမင်းမစွမ်း ဖြစ်နေ၏။ ဤမိုးတိမ်တို့သည် ညံစီစွာ ခြိမ်းခြောက်နေကြ၏၊ သိကြားမင်းအား ဧရာဝဏ်ဆင်မင်းသည် ချစ်မြတ်နိုးအပ်၏။

97. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘samuddo’’iccādi. Na hettha ‘‘samuddo pīyate’’iccādino padasamudāyassa koci eko attho gayhati, yo so bandhattho siyā. Avayavatthā [Pg.127] eva tu ayosalākākappāpaṭibhantīti īdisamapetatthamaninditaṃ viññeyyaṃ byāpannacittānaṃ.

၉၇. “ယထာ” ဟု “သမုဒ္ဒော” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြဆိုသည်။ ဤ၌ “သမုဒ္ဒော ပီယတေ” (သမုဒ္ဒရာရေကို သောက်အပ်၏) အစရှိသော ပုဒ်အပေါင်းမှ ဂါထာဖွဲ့ထုံး၏ အနက်ဖြစ်နိုင်သော တစ်ခုတည်းသော အနက်ကိုမျှ မယူအပ်။ အစိတ်စိတ်သော ပုဒ်တို့၏ အနက်တို့သည်သာ သံတူရွင်းနှင့်တူစွာ ထင်ရှားကုန်၏။ ဤသို့ အနက်ကင်းသော (အပေတတ္ထ) စကားမျိုးကို စိတ်ပျက်သူ (ရူးသွပ်သူ) တို့ ပြောဆိုအပ်ပါက မကဲ့ရဲ့ထိုက်သော စကားဟု သိအပ်၏။

97. ‘‘Samuddo’’ccādi. So ayaṃ samuddo pīyate yena kenaci pīyate, ahaṃ ajja jarāturo jararogābhibhūto, ime jīmūtā meghā gajjanti thanayanti. Sakkassa erāvaṇo piyoti. Idaṃ ninditāninditānaṃ dvinnamudāharaṇaṃ. Idaṃ vākyaṃ avayavatthamantarena samudāyato gamyamānatthassābhāvā apetatthaṃ nāma hoti. Īdisaṃ vākyaṃ ummattakādīhi vuttamappītikaraṃ na hoti, aññehi vuttaṃ pana kaṇṇe ayosalākā viya appītikaraṃ. Jarāya āturoti vākyaṃ.

၉၇. “သမုဒ္ဒော” အစရှိသည်ကား- ဤသမုဒ္ဒရာရေကို တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် သောက်အပ်၏၊ ငါသည် ယနေ့ အိုမင်းခြင်းနှိပ်စက်သဖြင့် အိုနာစွဲကပ်လျက်ရှိ၏၊ ဤမိုးတိမ်တို့သည် မြည်ဟည်း အုန်းအုန်းခြိမ်းကြကုန်၏၊ သိကြားမင်းအား ဧရာဝဏ်ဆင်သည် ချစ်မြတ်နိုးအပ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ကဲ့ရဲ့ထိုက်ခြင်း၊ မကဲ့ရဲ့ထိုက်ခြင်း နှစ်မျိုးလုံး၏ ဥပမာတည်း။ ဤဝါကျသည် အစိတ်စိတ်သော ပုဒ်နက်မှတစ်ပါး အပေါင်းအားဖြင့် သိအပ်သော အနက်မရှိသောကြောင့် “အပေတတ္ထ” (အနက်ကင်းသောဝါကျ) မည်၏။ ဤသို့သော ဝါကျကို အရူးအစရှိသူတို့ ပြောဆိုအပ်သော် မမွေ့လျော်ဖွယ် မဖြစ်။ အခြားသူတို့ ပြောဆိုအပ်မူကား နားဝယ် သံတူရွင်းဖြင့် ထိုးဆွသကဲ့သို့ မမွေ့လျော်ဖွယ် ဖြစ်၏။ “ဇရာယ အာတုရော” ဟူသော ဝါကျတည်း။

98.

၉၈။

Sukhumālāvirodhitta-dittabhāvappabhāvitaṃ;

Bandhanaṃ bandhapharusa-dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ.

နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဂုဏ်နှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ ထွန်းပသောသဘောဖြင့် တိုးပွားစေအပ်သော ဂါထာဖွဲ့ထုံးသည် စကားလုံးကြမ်းတမ်းသော (ဗန္ဓဖရုသ) အပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်နိုင်ရာ၏။

98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvo avirodhittaṃ. Sukhumālassa avirodhittaṃ yassa so dittabhāvo, tena pabhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ saṃyuttaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ saṃdūsayeyya nāsayeti attho.

၉၈. “သုခုမာလိ” အစရှိသည်ကား- မိမိသဘောဖြင့် မဆန့်ကျင်တတ်သောကြောင့် “အဝိရောဓီ” မည်၏၊ ထိုအဝိရောဓီ၏ အဖြစ်သည် “အဝိရောဓိတ္တ” မည်၏။ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဂုဏ်နှင့် မဆန့်ကျင်သောသဘော ရှိသော ထွန်းပသော အဖြစ်သည် ရှိ၏၊ ထိုထွန်းပသော သဘောဖြင့် တိုးပွားစေအပ်သော သို့မဟုတ် ယှဉ်စပ်အပ်သော ထိုဂါထာဖွဲ့ထုံးသည် စကားလုံးကြမ်းတမ်းသော (ဗန္ဓဖရုသ) အပြစ်ကို ဖျက်ဆီးရာ၏၊ ပယ်ဖျောက်ရာ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Sukhumālāvirodhittadittabhāvappabhāvitaṃ ‘‘aniṭṭhurakkharappāye’’ccādinā vuccamānasukhumālaguṇassa aviruddhabhāvasamannāgatena vaṇṇānaṃ aññamaññasaṅgabhilakkhaṇena dittabhāvena piyabhāvena anubrūhitaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ bandhapharusasaṅkhātadosaṃ saṃdūsayeyya nāseyya, taṃ bandhapharusadosanti vā sambandhoti. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvoti ca, sukhumālassa avirodhittaṃ yassāti ca, soyeva dittassa bhāvoti ca, tena pabhāvitanti ca vākyaṃ.

၉၈. “သုခုမာလိ” အစရှိသည်ကား- “အနိဋ္ဌုရက္ခရပ္ပါယ” အစရှိသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဂုဏ်နှင့် မဆန့်ကျင်သော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ အက္ခရာတို့၏ အချင်းချင်း စပ်ယှဉ်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော တောက်ပသောအဖြစ်၊ ချစ်မြတ်နိုးဖွယ်သောအဖြစ်ဖြင့် ထက်သန်စေအပ်သော ထိုဂါထာဖွဲ့ထုံးသည် စကားလုံးကြမ်းတမ်းသော (ဗန္ဓဖရုသ) ဟု ဆိုအပ်သော အပြစ်ကို ဖျက်ဆီးရာ၏၊ ပယ်ဖျောက်ရာ၏။ သို့မဟုတ် “တံ ဗန္ဓဖရုသဒေါသံ” ဟု စပ်အပ်၏။ “မိမိသဘောဖြင့် မဆန့်ကျင်တတ်သောကြောင့် အဝိရောဓီမည်၏” ဟုလည်းကောင်း၊ “ထိုအဝိရောဓီ၏ အဖြစ်” ဟုလည်းကောင်း၊ “နူးညံ့သိမ်မွေ့ခြင်းနှင့် မဆန့်ကျင်သော သဘောရှိသည်” ဟုလည်းကောင်း၊ “ထိုသဘောသည်ပင်လျှင် တောက်ပသောအဖြစ်ဖြစ်၏” ဟုလည်းကောင်း၊ “ထိုအဖြစ်ဖြင့် တိုးပွားစေအပ်၏” ဟုလည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံ ဖြစ်သည်။

Yathā –

ဥပမာအားဖြင့်-

99.

၉၉။

Passantā [Pg.128] rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā.

သူတော်ကောင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားရှင် သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်ကာလ၌ ရုပ်ကယောဂါရဝ တင့်တယ်ခြင်းကို ဖူးမြော်ကြကုန်လျက်၊ သာယာနာပျော်ဖွယ်သော တရားစကားတော်ကို နာကြားကြကုန်လျက်၊ ကစားမြူးထူးခြင်း၌ မျက်နှာလွှဲကာ (မွေ့လျော်ခြင်းကင်းလျက်) လှည့်လည် နေထိုင်ကြကုန်၏။

99. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘passantā’’iccādi. Keḷiyā kīḷāya parammukhā vigatacchandā carantīti sambandho.

၉၉. “ယထာ” ဟု “ပဿန္တာ” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြဆိုသည်။ “ကေဠိယာ” (ကစားခြင်းမှ) “ပရမ္မုခါ” (မျက်နှာလွှဲလျက်၊ ဆန္ဒကင်းလျက်) “စရန္တိ” (နေထိုင်လှည့်လည်ကြကုန်၏) ဟု စပ်ဝါကျ ဖြစ်သည်။

99. ‘‘Passante’’ccādi. Sādhū sajjanā sambuddhakāle sambuddhassa dharamānakāle rūpavibhavaṃ tassa rūpasampattiṃ passantā cakkhuṃ santappetvā olokentā madhuraṃ giraṃ tasseva bhagavato aṭṭhaṅgasamannāgataṃ madhuravacanaṃ suṇantā keḷiparammukhā kīḷāya vimukhā kīḷābhiratirahitā caranti gacchanti pavattantīti. Kevalaṃ pharusasithilavaṇṇehi vinā sukhuccāraṇīyavaṇṇehi sambhūtasukhumālaguṇāvirodhaaññamaññasaṅgatavaṇṇavisadappavattaguṇayuttattā ettha bandhapharusadoso natthi. Keḷiyā parāni parivattitāni mukhāni etesanti viggaho. Ettha kāloti kiriyā. Sā ca atthato tadākārappavattasambandhoyeva. Loko pana visuṃ eko padatthoyevāti voharati. vākyadosaparihāro.

၉၉. “ပဿန္တာ” အစရှိသည်ကား- သူတော်ကောင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားရှင် သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်ကာလ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ကယောဂါရဝ တင့်တယ်ခြင်းကို ဖူးမြော်လျက် စက္ခုန္ဒြေကို ကြည်လင်စေလျက်၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော သာယာနာပျော်ဖွယ်သော တရားစကားတော်ကို နာကြားလျက်၊ ကစားမြူးထူးခြင်း၌ မျက်နှာလွှဲလျက်၊ ကစားခြင်း၌ မွေ့လျော်မှုကင်းလျက် လှည့်လည် နေထိုင်ကြကုန်၏ ဟူလို။ စကားလုံးကြမ်းတမ်းသော အက္ခရာ၊ ပျော့ပျောင်းသော အက္ခရာတို့မှကင်း၍ လွယ်ကူစွာ ရွတ်ဆိုနိုင်သော အက္ခရာတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဂုဏ်နှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ အချင်းချင်း စပ်ယှဉ်အပ်သော အက္ခရာတို့၏ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ဤ၌ စကားလုံးကြမ်းတမ်းသော (ဗန္ဓဖရုသ) အပြစ် မရှိပေ။ ကစားခြင်းမှ မျက်နှာလွှဲအပ်ကုန်သော မျက်နှာရှိသူတို့သည် “ကေဠိပရမ္မုခါ” မည်၏ ဟူ၍ ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ ဤ၌ “ကာလ” ဟူသည် ကိရိယာဖြစ်၏။ ထိုကာလသည်လည်း အနက်အားဖြင့် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော ဆက်စပ်မှုသာ ဖြစ်၏။ လောက၌မူကား သီးခြားဖြစ်သော ပုဒ်အနက်တစ်ခုအနေဖြင့်သာ သုံးနှုန်းကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ဝါကျအပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းတည်း။

Vākyadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝါကျအပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း ဆန်းစစ်ချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Vākyatthadosaparihāravaṇṇanā

ဝါကျအနက်အပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း ဆန်းစစ်ချက်

Apakkamassa yathā –

အစီအစဉ် ပျက်ယွင်းခြင်း (အပက္ကမ) အပြစ် မရှိပုံ ဥပမာကား-

100.

၁၀၀။

Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Nibbānabhogasaggādi-sādhanāni na saṃsayo.

ဤလောက၌ ကောင်းစွာ ဖြည့်ကျင့်အပ်သော ဘာဝနာ၊ ဒါန၊ သီလတို့သည် နိဗ္ဗာန်၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာ၊ နတ်ပြည် အစရှိသည်တို့ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော တရားတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ယုံမှားဖွယ် မရှိပေ။

100. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. Ettha bhāvanādīni niddisitvā yathākkamaṃ nibbānādīnaṃ niddesena apakkamadoso parihaṭo.

၁၀၀. “ဘာဝနာ” အစရှိသည်ကား- ဤ၌ ဘာဝနာ အစရှိသည်တို့ကို ညွှန်းဆိုပြီးနောက် အစဉ်အတိုင်း နိဗ္ဗာန်အစရှိသည်တို့ကို ညွှန်းဆိုခြင်းဖြင့် အစီအစဉ် ပျက်ယွင်းခြင်း (အပက္ကမ) အပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်အပ်၏။

100. ‘‘Bhāvane’’ccādi. [Pg.129] Iha manussaloke sammā sampāditāni kammaphalaṃ saddahitvā yathāvidhi sampāditāni attano santāne pavattāpitāni bhāvanādānasīlāni nibbānabhogasaggādisādhanāni yathākkamaṃ nibbānaupabhogaparibhogasampattisagguppattiādīnaṃ hetubhāvena sādhakāni honti, ettha sādhane na saṃsayo hotīti. Iha bhāvanādayo uddisitvā uddesakkamaṃ anatikkamma nibbānādīnamanuddesassa katattā apakkamavākyatthadosassa okāso na hoti.

၁၀၀. “ဘာဝနာ” အစရှိသည်ကား- ဤလူ့ပြည်၌ ကောင်းစွာ ဖြည့်ကျင့်အပ်သော၊ ကံ ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်၍ စနစ်တကျ ဆည်းပူးအပ်သော၊ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ဘာဝနာ၊ ဒါန၊ သီလတို့သည် နိဗ္ဗာန်၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာ၊ နတ်ပြည် အစရှိသည်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း နိဗ္ဗာန်ရောက်ခြင်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ခံစားရခြင်း၊ နတ်ပြည်သို့ ရောက်ခြင်း အစရှိသည်တို့၏ အကြောင်းရင်းအဖြစ်ဖြင့် ပြီးမြောက်စေတတ်ကုန်၏၊ ထိုသို့ ပြီးမြောက်စေခြင်း၌ ယုံမှားဖွယ် မရှိပေ။ ဤ၌ ဘာဝနာ အစရှိသည်တို့ကို ညွှန်းဆိုပြသပြီးနောက် ညွှန်းဆိုအပ်သောအစီအစဉ်ကို မလွန်ဆန်ဘဲ နိဗ္ဗာန်အစရှိသည်တို့ကို လိုက်ဖက်ညီစွာ ပြန်လည်ညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့် အစီအစဉ် ပျက်ယွင်းခြင်း (အပက္ကမ) ဟူသော ဝါကျအနက်အပြစ် ဖြစ်ရန် အခွင့်မရှိပေ။

101.

၁၀၁။

Uddiṭṭhavisayo koci, viseso tādiso yadi;

Anuddiṭṭhesu neva’tthi, doso kamavilaṅghane.

အကယ်၍ ရှေးဦးစွာ ညွှန်းဆိုအပ်သော အနက်သည် အရာဖြစ်သော ထိုသို့သော ထူးခြားချက်တစ်စုံတစ်ခုသည် နောက်မှညွှန်းဆိုအပ်သော အနက်တို့၌ ရှိငြားအံ့၊ ထိုသို့ရှိပါက အစီအစဉ်ကို ကျော်လွန်ခြင်း၌ အပြစ် လုံးဝမရှိပေ။

101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhā paṭhamaṃ yuttā atthā visayo gocaro yassa uddesānuddesasambandhavijānanalakkhaṇassa visesassa so tādiso koci viseso anuddiṭṭhesu yathākkamamuddesakamānamatikkamena puna atthantaranissayena parāmaṭṭhesu yadi bhaveyya, kamassa yathoddiṭṭhesu anukkamassa vilaṅghane atikkame doso nevatthi.

၁၀၁. “ဥဒ္ဒိဋ္ဌေ” အစရှိသည်ကား- ရှေးဦးစွာ သုံးစွဲအပ်သော အနက်တို့သည် အရာဖြစ်သော၊ ညွှန်းဆိုခြင်းနှင့် နောက်မှပြန်လည်ညွှန်းဆိုခြင်းတို့၏ အချင်းချင်း စပ်သွယ်မှုကို သိရှိခြင်း လက္ခဏာရှိသော ထူးခြားချက်သည် နောက်မှပြန်လည်ညွှန်းဆိုအပ်သော အနက်တို့ကို အခြားအနက်တစ်ခုကို အမှီပြု၍ အစီအစဉ်အတိုင်း ညွှန်းဆိုအပ်သောအစီအစဉ်ကို ကျော်လွန်လျက် ပြန်လည်သုံးသပ်အပ်သော် အကယ်၍ ရှိခဲ့ငြားအံ့၊ ညွှန်းဆိုအပ်သော အစီအစဉ်ကို ကျော်လွန်ဖောက်ဖျက်ခြင်း၌ အပြစ်သည် လုံးဝမရှိပေ။

101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhavisayo paṭhamaṃ payuttatthavisayo tādiso koci viseso uddesānuddesānaṃ ‘‘idamassa pubbakathanaṃ, idamassa pacchākathana’’nti evaṃ aññamaññāpekkhalakkhaṇasambandhaparijānanalakkhaṇo viseso anuddiṭṭhesu atthantaraṃ nissāya puna vuttesu yadi ‘‘bhaveyyā’’ti seso. Kamavilaṅghane uddesānuddesānaṃ kamātikkame doso satthaññūnaṃ sutikāle asahanakāraṇaṃ nevatthīti. Uddiṭṭhā paṭhamuccāritā atthā visayo gocaro asseti ca, kamassa vilaṅghananti ca vākyaṃ.

၁၀၁. “ဥဒ္ဒိဋ္ဌေ” အစရှိသည်ကား- ရှေးဦးစွာ သုံးစွဲအပ်သော အနက်ဟူသော အရာရှိသော၊ “ဤကား ဤတရား၏ ရှေ့စကားတည်း၊ ဤကား ဤတရား၏ နောက်စကားတည်း” ဟု ဤသို့ အချင်းချင်း ငဲ့ညှာသော လက္ခဏာရှိသော စပ်သွယ်မှုကို သိရှိခြင်း လက္ခဏာရှိသော အထူးသဘောသည် နောက်မှပြန်လည်ညွှန်းဆိုအပ်သော အနက်တို့ကို အခြားအနက်တစ်ခုကို အမှီပြု၍ တစ်ဖန်ဟောကြားအပ်သော် အကယ်၍ “ရှိခဲ့ငြားအံ့” (ဘဝေယျ-ဟု ကြွင်း၏)။ ညွှန်းဆိုခြင်းနှင့် ပြန်လည်ညွှန်းဆိုခြင်းတို့၏ အစီအစဉ်ကို ကျော်လွန်ခြင်း၌ ကျမ်းတတ်ပညာရှင်တို့ ကြားနာရသောအခါ မခံသာစရာ အကြောင်းတည်းဟူသော အပြစ်သည် လုံးဝမရှိပေ။ “ရှေးဦးစွာ ရွတ်ဆိုအပ်သော အနက်တို့သည် အရာဖြစ်သော” ဟုလည်းကောင်း၊ “အစီအစဉ်ကို ကျော်လွန်ခြင်း” ဟုလည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံ ဖြစ်သည်။

Yathā –

ဥပမာအားဖြင့်-

102.

၁၀၂။

Kusalākusalaṃ [Pg.130] abyā-kata’miccesu pacchimaṃ;

Abyākataṃ pākadaṃ na, pākadaṃ paṭhamadvayaṃ.

ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ အဗျာကတ ဟူသော ဤတရားတို့တွင် နောက်ဆုံးဖြစ်သော အဗျာကတတရားသည် အကျိုးကို မပေးတတ်၊ ရှေးဦးဖြစ်သော ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ် နှစ်ပါးတို့သည်သာ အကျိုးကို ပေးတတ်ကုန်၏။

102. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādikamekavīsatividhaṃ, akusalañca dvādasavidhaṃ, abyākataṃ vipākakriyāsaṅkhātamiti etesu tīsu pacchimaṃ abyākataṃ, pākaṃ vipākaṃ dadātīti pākadaṃ. Neti nipātapadaṃ. Paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākaṃ dadātīti pākadanti. Ettha apākadattaṃ abyākatasseva, pākadattaṃ tesameva dvinnanti viseso daṭṭhabbo.

၁၀၂. “ယထာ” ဟု “ကုသလေ” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြဆိုသည်။ ကုသိုလ်တရားသည် ကာမာဝစရကုသိုလ် အစရှိသည်ဖြင့် နှစ်ဆယ့်တစ်ပါး၊ အကုသိုလ်တရားသည် တဆယ့်နှစ်ပါး၊ အဗျာကတတရားသည် ဝိပါက်နှင့် ကိရိယာဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသုံးပါးတို့တွင် နောက်ဆုံးဖြစ်သော အဗျာကတတရားသည် အကျိုးကို ပေးတတ်သောကြောင့် “ပါကဒံ” မည်၏။ “န” ဟူသည် ငြင်းပယ်သော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်၏။ ရှေးဦးနှစ်ပါးဖြစ်သော ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်တို့သည် အကျိုးကို ပေးတတ်သောကြောင့် “ပါကဒံ” မည်၏။ ဤ၌ အကျိုးကို မပေးတတ်သောအဖြစ်သည် အဗျာကတတရားအားသာ ဖြစ်၍၊ အကျိုးကို ပေးတတ်သောအဖြစ်သည် ထိုကုသိုလ် အကုသိုလ် နှစ်ပါးတို့အားသာ ဖြစ်သည်ဟူသော ထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏။

102. ‘‘Kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādiekavīsatikusalañca akusalaṃ dvādasavidhaṃ akusalañca abyākataṃ vipākakriyārūpanibbānavasena catubbidhamabyākatañca iccesu evametesu tīsu pacchimaṃ uddesakkamena pacchimamabyākataṃ pākadaṃ na vipākadāyakaṃ na hoti, paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākadaṃ yathāsakaṃ vipākadāyakaṃ hotīti. ‘‘Yathāsaṅkhyamanudeso samāna’’nti vuttattā uddiṭṭhehi samānamanuddiṭṭhānameva samasaṅkhyāya labbhamānattā saṅkhyāyānatikkamo hoti. Ettha pana kusalādisabhāvato tividhattepi vipākadānādānavasena duvidhakusalākusalādivisayabhūtavisesassa pavattiyā vatticchāto paṭhamaṃ vattabbataṃ vinā kamena nissayanaṃ nāma natthīti apakkamadoso na hotīti.

၁၀၂. ‘‘ကုသလေ’’ အစရှိသည်ကား... ကုသိုလ်သည် ကာမာဝစရအစရှိသော ၂၁-ပါးသော ကုသိုလ်လည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်သည် ၁၂-ပါးသော အကုသိုလ်လည်းကောင်း၊ အဗျာကတသည် ဝိပါက်၊ ကရိယာ၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ၄-ပါးသော အဗျာကတလည်းကောင်း ဤသို့ ဤသုံးပါးတို့တွင် နောက်ဆုံးဖြစ်သော အဗျာကတသည် ညွှန်းဆိုပြသခြင်းအစဉ်အားဖြင့် နောက်ကျသော်လည်း အကျိုးကို မပေးတတ်သည် မဟုတ် (အကျိုးကို မပေးတတ်)၊ ရှေ့နှစ်ပါးဖြစ်သော ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်သည် အကျိုးကို ပေးတတ်ကုန်၏၊ မိမိမိမိ၏ အကျိုးကို ပေးတတ်ကုန်၏။ ‘‘သတ်မှတ်ထားသောအစီအစဉ်အတိုင်း လိုက်လျောညီစွာ ညွှန်းဆိုအပ်သည်’’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ညွှန်းဆိုအပ်သော တရားတို့နှင့် တူမျှကုန်သော နောက်မှ ညွှန်းဆိုအပ်သော တရားတို့ကိုသာလျှင် တူညီသော အရေအတွက်ဖြင့် ရနိုင်သောကြောင့် အရေအတွက်ကို မကျော်လွန်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌မူကား ကုသိုလ်စသည်တို့၏ သဘောအားဖြင့် သုံးပါးရှိသော်လည်း အကျိုးပေးခြင်း၊ မပေးခြင်းတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် နှစ်မျိုးသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်စသော အာရုံဖြစ်သော ထူးခြားသောအဖြစ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌ ပြောဆိုလိုခြင်းကြောင့် ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုအပ်သောအဖြစ်မှတစ်ပါး အစဉ်အတိုင်း အမှီပြုခြင်းမည်သည် မရှိသောကြောင့် အစီအစဉ်ချွတ်ယွင်းသော အပြစ် (အပက္ကမဒေါသ) မဖြစ်ဟု ဆိုလိုသည်။

103.

၁၀၃။

Saguṇānā’vikaraṇe, kāraṇe sati tādise;

Ocityahīnatāpatti, natthi bhūtatthasaṃsino.

ထိုသို့သော အကြောင်းထူးရှိလတ်သော် မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားစွာ ပြုခြင်း၌ ဟုတ်မှန်သော အနက်ကို ပြောဆိုလေ့ရှိသောသူအား သင့်လျော်လျောက်ပတ်သောအဖြစ်မှ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းသည် မရှိပေ။

103. ‘‘Saguṇāna’’miccādi. [Pg.131] Sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise kāraṇe hetumhi sati bhūtaṃ yathāpavattaṃ atthaṃ attano caritalakkhaṇaṃ saṃsino vadantassa sassa attano, sānaṃ vā guṇānaṃ āvikaraṇe adhikāravasena ‘‘pūjanīyataro loke’’iccādikathane ocikyahīnatāya āpatti pāpuṇanaṃ sambhavo natthi.

၁၀၃. ‘‘သဂုဏာနံ’’ အစရှိသည်ကား... နာယူသူတို့၏ မိမိတို့အကျိုး ပြီးစီးခြင်း အစရှိသော ထိုသို့သောအကြောင်း ဖြစ်သော အကြောင်းရင်းရှိလတ်သော်၊ ဟုတ်မှန်သော ဖြစ်ပျက်ပုံအတိုင်းဖြစ်သော အနက်ဖြစ်သော မိမိ၏ အကျင့်သီလ လက္ခဏာကို ပြောဆိုလေ့ရှိသောသူအား မိမိ၏ သို့မဟုတ် မိမိတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားစွာ ပြုခြင်း၌ အခွင့်အားဖြင့် ‘‘လောက၌ ပိုမိုပူဇော်ထိုက်သူ’’ အစရှိသော စကားကို ဆိုရာ၌ သင့်လျော်လျောက်ပတ်သောအဖြစ်မှ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်ခြေမရှိပေ။

103. ‘‘Saguṇi’’ccādi. Tādise kāraṇe sati sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise hetumhi vijjamāne bhūtatthasaṃsino attani vijjamānakāyādisaṃvaralakkhaṇaguṇasaṅkhātamatthaṃ ‘‘pūjanīyataro loke ahameko’’iccādinā tādisāvasare vadantassa saguṇānaṃ sassa attano, sānaṃ vā sakānaṃ guṇānaṃ āvikaraṇe pākaṭīkaraṇe ocityahīnatāpatti ocityahīnasaṅkhātadosassāpatti natthīti. Sasaddassa attaattaniyavācakattā sassa attano guṇā se ca te guṇā ceti vā viggaho. Bhūtoyeva attho, taṃ saṃsati vadati sīlenāti viggaho.

၁၀၃. ‘‘သဂုဏ်’’ အစရှိသည်ကား... ထိုသို့သော အကြောင်းရှိလတ်သော်... နာယူသူတို့၏ မိမိတို့အကျိုး ပြီးစီးခြင်း အစရှိသော ထိုသို့သောအကြောင်းရင်း ထင်ရှားရှိနေစဉ်၊ ဟုတ်မှန်သော အနက်ကို ပြောဆိုလေ့ရှိသော မိမိကိုယ်၌ ထင်ရှားရှိသော ကိုယ်အစရှိသည်တို့ကို စောင့်စည်းခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဂုဏ်ဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ‘‘ငါတစ်ယောက်တည်းသာလျှင် လောက၌ ပိုမိုပူဇော်ထိုက်သူဖြစ်၏’’ အစရှိသည်ဖြင့် ထိုသို့သော အခွင့်အခါ၌ ပြောဆိုသောသူအား မိမိ၏ သို့မဟုတ် မိမိတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ထင်ရှားစွာ ပြုခြင်း၌ သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှု ဆုတ်ယုတ်ခြင်းတည်းဟူသော အပြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ ‘‘သ’’ သဒ္ဒါသည် မိမိနှင့် မိမိပိုင်ပစ္စည်းကို ဟောတတ်သောကြောင့် မိမိ၏ ဂုဏ်တို့သည် ဟုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုမိမိ၏ ဂုဏ်တို့သည်လည်းကောင်း ဟုသော်လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဟုတ်မှန်သော အနက်သည်သာလျှင် ဟုတ်မှန်သောအနက် (ဘူတတ္ထ)၊ ထိုဟုတ်မှန်သော အနက်ကို ပြောဆိုတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဘူတတ္ထသံသီ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

104.

၁၀၄။

Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā;

Tattho’padesapabhavā, sujanā kavipuṅgavā.

သင့်လျော်လျောက်ပတ်သောအဖြစ် (အောစိတျ) မည်သည် လောက၌ ထင်ရှားလှ၏၊ ထိုအရာကို ရိုသေစွာ သိမှတ်အပ်၏။ ထိုသင့်လျော်လျောက်ပတ်သောအဖြစ်၌ ညွှန်ကြားချက်၏ မြစ်ဖျားခံရာဖြစ်ကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့သည် ကဗျာဆရာမြတ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

104. ‘‘Ocitya’’miccādi. Loke sattaloke vikhyātaṃ pasiddhaṃ ābālajanaṃ yathāsakamanurūpaṃ vijānanato ocityaṃ ucitabhāvo nāmeti pasiddhiyaṃ ādarā ādarena ussāhena tato paramādaraṇīyassābhāvato, na hi anucitaṃ kiñci kenāpyādaraṇīyaṃ sabbathā anassādanīyattā, viññeyyaṃ ‘‘sotūna’’nti seso. Tattha tasmiṃ ocitye upadesassa paṭhamuccāraṇassa uggaṇhāpanavasena pavattassa pabhavā uppattiṭṭhānabhūtā sujanā suṭṭhujanā kavipuṅgavā uttamā, kaviseṭṭhāti vuttaṃ hoti.

၁၀၄. ‘‘အောစိတျံ’’ အစရှိသည်ကား... သတ္တလောက၌ ထင်ရှားကျော်စောသော၊ လူမိုက်လူလိမ္မာမရွေး မိမိမိမိနှင့် လျော်ကန်သလို သိရှိအပ်သော သင့်လျော်လျောက်ပတ်သောအဖြစ် (ဥစိတဘာဝ) မည်သည် ကျော်စောထင်ရှားခြင်း၌ ရိုသေစွာ သိမှတ်အပ်၏၊ ထိုထက်လွန်သော ရိုသေထိုက်သောအရာ မရှိသောကြောင့်တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မသင့်လျော်သော တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ အဘယ်သူမျှ မရိုသေအပ်၊ အလုံးစုံသော အားဖြင့် သာယာဖွယ်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘‘နာယူသူတို့’’ ဟူသော စကားသည် ကြွင်းသောအနက် ဖြစ်၏။ ထိုသင့်လျော်လျောက်ပတ်သောအဖြစ်၌ သင်ကြားပြသခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုခြင်းတည်းဟူသော ညွှန်ကြားချက်၏ မြစ်ဖျားခံရာ ဖြစ်ကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့သည် မြတ်သော ကဗျာဆရာ၊ ကဗျာ့မင်းလွင်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

104. ‘‘Ocitye’’ccādi. [Pg.132] Loke sattaloke vikhyātaṃ ābālapasiddhaṃ ocityaṃ nāma ādarā gāravena viññeyyaṃ viññūhi ñātabbaṃ hoti, tattha ocityavisaye upadesapabhavā paṭhamuccāraṇassa uppattiṭṭhānabhūtā sujanā sādhujanabhūtā kavipuṅgavā uttamakavayo bhavantīti, pasiddhaocityapadena yuttattā ettha nāmasaddo pasiddhiyaṃ. Upadesassa pabhavāti ca, pumāno ca te gāvo ceti ca, kavīnaṃ puṅgavāti ca vākyaṃ.

၁၀၄. ‘‘အောစိတျေ’’ အစရှိသည်ကား... သတ္တလောက၌ ထင်ရှားကျော်စောသော သင့်လျော်လျောက်ပတ်သောအဖြစ် (အောစိတျ) မည်သည်ကို ရိုသေလေးစားမှုဖြင့် ပညာရှိတို့သည် သိအပ်၏။ ထိုသင့်လျော်လျောက်ပတ်သောအဖြစ် အရာ၌ ညွှန်ကြားချက်၏ ဖြစ်ပေါ်ရာဌာန ဖြစ်ကုန်သော သူတော်ကောင်း ဖြစ်ကုန်သော သူတို့သည် မြတ်သောကဗျာဆရာတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထင်ရှားသော ‘‘အောစိတျ’’ ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ဤ၌ ‘‘နာမ’’ သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ ညွှန်ကြားချက်၏ မြစ်ဖျားခံရာဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြတ်သော နွားလားဥသဘကဲ့သို့သော ယောက်ျားဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကဗျာဆရာတို့တွင် မြတ်သောသူဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဖွဲ့အပ်၏။

105.

၁၀၅။

Viññātocityavibhavo-Cityahīnaṃ parihare;

Tato’cityassa sampose,Rasaposo siyā kate.

သင့်လျော်လျောက်ပတ်သောအဖြစ် တည်းဟူသော စည်းစိမ်ချမ်းသာကို သိရှိသော ကဗျာဆရာသည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှု ကင်းခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်အပ်၏။ ထိုသို့ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှုကို ကောင်းစွာ တိုးပွားစေအပ်သည်ရှိသော် ကဗျာ၏ အရသာသည် တိုးပွားစည်ပင်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏။

105. ‘‘Viññāta’’miccādi. Viññāto avabuddho yathāvuttakavivarapasādā ocityameva vibhavo sampatti yena so ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare parivajjeyya. Tato tasmā parihārato hetuto ocityassa sampose suṭṭhu vaḍḍhibhāve vaḍḍhane kate rasassa assāditabbatāsaṅkhātassa mādhuriyassa samposo siyā bhaveyya.

၁၀၅. ‘‘ဝိညာတော’’ အစရှိသည်ကား... ဆိုအပ်ပြီးသော ကဗျာဆရာတို့၏ ကျေးဇူးကြောင့် သင့်လျော်လျောက်ပတ်ခြင်းသည်သာလျှင် စည်းစိမ်ချမ်းသာ ဖြစ်၏၊ ထိုစည်းစိမ်ချမ်းသာကို ကောင်းစွာသိသောသူသည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှု ကင်းမဲ့ခြင်းတည်းဟူသော အပြစ်ကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၏။ ထိုသို့ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှုကို ကောင်းစွာ ပွားများစေအပ်သည်ရှိသော် သာယာအပ်သော သဘောရှိသော ချိုမြိန်သော အရသာ၏ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏။

105. ‘‘Viññāte’’ccādi. Viññātocityavibhavo tādisakavīnamanuggahena viññātaocityasaṅkhātasampattisamannāgato kavi ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare nirākareyya, tato dosaparihārato ocityassa sampose upabrūhane kate sati rasaposo mādhuriyasaṅkhatassa assādetabbassa pūraṇaṃ siyā bhaveyyāti. Ocityameva vibhavoti ca, viññāto ocityavibhavo yeneti ca, rasassa poso puṭṭhabhāvo posetabbabhāvoti ca vākyaṃ.

၁၀၅. ‘‘ဝိညာတေ’’ အစရှိသည်ကား... ထိုသို့သော ကဗျာဆရာတို့၏ ချီးမြှောက်မှုကြောင့် သိအပ်သော သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှုဟု ဆိုအပ်သော စည်းစိမ်နှင့် ပြည့်စုံသော ကဗျာဆရာသည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှု ဆုတ်ယုတ်ခြင်းတည်းဟူသော အပြစ်ကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၏။ ထိုသို့ အပြစ်ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှုကို ပိုမိုတိုးပွားစေအပ်သည်ရှိသော် ချိုမြိန်သော အရသာဟု ဆိုအပ်သော သာယာအပ်သောအရာ၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏။ သင့်လျော်လျောက်ပတ်ခြင်းသည်သာလျှင် စည်းစိမ်ဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှု တည်းဟူသော စည်းစိမ်ကို သိအပ်သောသူဟူ၍လည်းကောင်း၊ အရသာကို ပွားစေခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဖွဲ့အပ်၏။

Yathā –

ပုံစံအားဖြင့် -

106.

၁၀၆။

Yo [Pg.133] mārasenamāsanna-māsannavijayussavo;

Tiṇāyapi na maññittha, so vo detu jayaṃ jino.

အောင်ပွဲခံခြင်း အထိမ်းအမှတ်ပွဲသည် နီးကပ်လာသော၊ မိမိထံသို့ ချဉ်းကပ်လာသော မာရ်နတ်မင်း၏ စစ်သည်ဗိုလ်ထုကို မြက်ဖျားတစ်မျှပင် အရေးမထားသော ထိုမာရ်အောင်မြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သင်တို့အား အောင်မြင်ခြင်းကို ပေးတော်မူပါစေသတည်း။

106. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘yo’’iccādi. Vijayo parābhibhavo āsanno vijayo eva ussavo abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti yassa ediso yo āsannaṃ attano samīpamupagataṃ mārasenaṃ tiṇāyapi na maññittha tiṇampi na maññittha, tiṇatopi hīnaṃ maññittha, so jino māraji vo tumhākaṃ jayaṃ detūti vidadhātu. Ettha jayāsīsanā ‘‘jino’’ti accantamucitaṃ, yo ajini pañcamāreti jino parābhibhavekaraso, tassa paresaṃ vijayappadāne sāmatthiyekayogo siyāti. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ panettha atisamucitaṃ yato samīpamupagatampi tādisaṃ mārasenaṃ tiṇatopi hīnaṃ maññi, tenassa paresaṃ vijayappadānekarasatā visesato yuttāti.

၁၀၆. ‘‘ယထာ’’ ဟု ဥပမာပြဆိုသည်ကား ‘‘ယော’’ အစရှိသည်ဖြစ်၏။ ရန်သူကို နှိမ်နင်းခြင်းတည်းဟူသော အောင်ပွဲသည် နီးကပ်လာသည်ဖြစ်၍ အောင်ပွဲခံခြင်း အထိမ်းအမှတ်ပွဲ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ထိုသို့ မိမိထံသို့ နီးကပ်စွာ ချဉ်းကပ်လာသော မာရ်စစ်သည်ကို မြက်တစ်မျှပင် အရေးမစိုက်ခဲ့သော (မြက်ထက်ပင် နိမ့်ကျသည်ဟု မှတ်ထင်ခဲ့သော) ထိုမာရ်ငါးပါးကို အောင်တော်မူသော ဇိနမြတ်စွာဘုရားသည် သင်တို့အား အောင်မြင်ခြင်းကို ပေးတော်မူပါစေသတည်း။ ဤ၌ အောင်ခြင်းကို ဆုတောင်းရာ၌ ‘‘ဇိန’’ ဟူသော စကားလုံးသည် လွန်စွာ သင့်လျော်လှ၏။ မာရ်ငါးပါးကို အောင်တော်မူသောကြောင့် ဇိန မည်၏၊ သူတစ်ပါးတို့ကို အောင်နိုင်စေခြင်း၌ တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိ၏၊ ထိုဘုရားရှင်အား သူတစ်ပါးတို့အား အောင်ပွဲပေးနိုင်စွမ်းသော စွမ်းရည်နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် သင့်လျော်ပေ၏။ ‘‘မိမိထံသို့ ချဉ်းကပ်လာသော မာရ်စစ်သည်ကို မြက်ဖျားတစ်မျှမျှပင် မမှတ်ထင်ခဲ့’’ ဟူသော ဤစကားသည် ဤနေရာ၌ လွန်စွာ လျောက်ပတ်လှ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မိမိထံသို့ နီးကပ်စွာ ရောက်ရှိလာသော်လည်း ထိုသို့သော မာရ်စစ်သည်ကို မြက်ထက်ပင် နိမ့်ကျသည်ဟု မှတ်ထင်တော်မူခဲ့သောကြောင့်၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သူတစ်ပါးတို့အား အောင်ပွဲပေးခြင်း၌ တစ်ခုတည်းသော စွမ်းရည်ရှိသောအဖြစ်သည် အထူးသဖြင့် လျောက်ပတ်လှပေ၏။

106. Iha satthe sabbattha saṅkhepakkamamicchantopi ācariyo ocityaṃ nāma ādarena saggarūhi uggaṇhitvā payujjitabbamiccevaṃ vitthārena sisse anusāsitvā idāni ocityahīnapariharaṇatthaṃ ‘‘yo mārasenamāsanne’’ccādinā lakkhiyamudāharati. Āsannavijayussavo adūrasattuvijayasaṅkhātaussavo, atha vā accāsannapaṭipakkhavirahappavattisaṅkhātaabhivuddhiyā samannāgato yo jino āsannaṃ anekappakārabhiṃsanakarūpena attano samīpamāgataṃ mārasenaṃ mārabalaṃ tiṇāyapi tiṇalavaṃ katvāpi na maññittha sallakkhaṇaṃ nākāsi, so jino so jitapañcamāro vo tumhākaṃ jayaṃ detūti. Ettha yo pañcamāre jitattā jino nāma hoti, so parābhibhavane asahāyakiccattā paresaṃ jayadāne sāmatthiyayuttoti ‘‘jayaṃ detū’’ti kataṃ jayāsīsanamatiucitaṃ [Pg.134] hoti, jayadāne sāmatthiyasseva posakattā. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ vattabbameva natthīti. Evaṃ accantaucitapayogena ocityahīnadoso nirākatoti. Vijayo eva ussavo, āsanno vijayussavo yasseti viggaho.

၁၀၆. ဤကျမ်း၌ အလုံးစုံသောအရပ်၌ အကျဉ်းနည်းဖြင့် သွားခြင်းကို အလိုရှိသော်လည်း ဆရာသည် 'လျောက်ပတ်ခြင်း' (ဥစိတ) မည်သည်ကို ရိုသေစွာဖြင့် မိမိထက်ကြီးမြတ်သော ဆရာသမားတို့ထံမှ သင်ယူ၍ အသုံးပြုအပ်၏ဟူ၍ ဤသို့ အကျယ်သဖြင့် တပည့်တို့အား ဆုံးမပြီး၍ ယခုအခါ၌ လျောက်ပတ်ခြင်းကင်းမဲ့သော အပြစ် (ဥစိတဟီနဒေါသ) ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းအကျိုးငှာ ‘‘ယော မာရသေနမာသန္နေ’’ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြဆို၏။ 'အာသန္နဝိဇယုဿဝ' ဟူသည် မဝေးသောရန်သူကို အောင်မြင်ခြင်း ဟုဆိုအပ်သော ပွဲလမ်းသဘင်ရှိသောသူ၊ သို့မဟုတ် အလွန်နီးကပ်သော ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူ ကင်းကွာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တိုးတက်ကြီးပွားခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော အကြင်ဇိနမြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏အနီးသို့ အမျိုးမျိုးသော ကြောက်မက်ဖွယ်သဏ္ဌာန်ဖြင့် ရောက်ရှိလာသော မာရ်မင်း၏ စစ်သည်ဗိုလ်ထုကို မြက်ပင်မျှလောက်ပင် မမှတ်ထင်ခဲ့၊ ထိုမာရ်ငါးပါးကို အောင်တော်မူသော ဇိနမြတ်စွာဘုရားသည် သင်တို့အား အောင်မြင်ခြင်းကို ပေးပါစေသတည်း။ ဤ၌ မာရ်ငါးပါးကို အောင်တော်မူသောကြောင့် 'ဇိန' မည်တော်မူသော ထိုဘုရားသည် သူတစ်ပါးကို နှိမ်နင်းရာ၌ အဖော်မရှိဘဲ ဆောင်ရွက်နိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် သူတစ်ပါးတို့အား အောင်ခြင်းကို ပေးနိုင်စွမ်းသော စွမ်းရည်နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ''အောင်ခြင်းကို ပေးပါစေသတည်း'' (ဇယံ ဒေတု) ဟု ပြုအပ်သော အောင်ဆုတောင်းခြင်းသည် အလွန်လျောက်ပတ်လှပေ၏၊ အောင်ခြင်းကို ပေးနိုင်စွမ်းသော စွမ်းရည်ကိုသာ အားပေးထောက်ပံ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ''အနီးသို့ ရောက်လာသော မာရ်စစ်သည်ကို မြက်ပင်မျှလောက်ပင် မမှတ်ထင်ခဲ့'' ဟူသော ဤစကားသည် ပြောဖွယ်ရာပင် မလိုတော့ပြီ။ ဤသို့ အလွန်လျောက်ပတ်သော အသုံးအနှုန်းဖြင့် လျောက်ပတ်ခြင်းကင်းမဲ့သော အပြစ်ကို ကောင်းစွာ ပယ်ဖျောက်ပြီး ဖြစ်၏။ 'ဝိဇယော ဧဝ ဥဿဝေါ၊ အာသန္နော ဝိဇယုဿဝေါ ယဿ' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။

107.

၁၀၇။

Āraddhakattukammādi-kamātikkamalaṅghane;

Bhaggarītivirodho’yaṃ, gatiṃ na kvāpi vindati.

ကတ္တား၊ ကံ အစရှိသည်တို့ကို ဆိုစပြုပြီး၍ ထိုကတ္တား၊ ကံ စသည်တို့၏ အစဉ်ကို လွန်ကျူးဖျက်ဆီးခြင်း၌ ဤ 'ဘဂ္ဂရီတိဝိရောဓ' (အစဉ်ပျက်သော အပြစ်) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုအပြစ်သည် မည်သည့်နေရာ၌မျှ တည်ရာ (တင့်တယ်ခြင်း) သို့ မရောက်နိုင်။

107. ‘‘Āraddha’’iccādi. Kattā ca kammañca tāni ādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ āraddhāni vattuṃ paṭṭhapitāni kattukammādīni tesaṃ kamo tassa atikkamo pariccāgo tassa laṅghane sati, vattumāraddhakattukammādikamānatikkameti vuttaṃ hoti. Ayaṃ yathāvutto bhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ na vindati patiṭṭhaṃ na labhate.

၁၀၇. ‘‘အာရဒ္ဓ’’ အစရှိသည်ကား - ကတ္တားနှင့် ကံ၊ ထိုကတ္တားနှင့် ကံသည် အစရှိသည် ဖြစ်ကုန်သော ကရုဏ စသည်တို့ကို ဆိုရန် အစပျိုးအပ်ကုန်သော 'ကတ္တုကမ္မာဒိ' (ကတ္တား၊ ကံ အစရှိသည်တို့) ၏ အစဉ်ကို၊ ထိုအစဉ်၏ လွန်ကျူးခြင်း စွန့်လွှတ်ခြင်းကို ဖောက်ဖျက်ကျူးလွန်ခြင်း ရှိလတ်သော်၊ 'ဆိုစပြုအပ်သော ကတ္တား၊ ကံ စသည်တို့၏ အစဉ်ကို မလွန်ကျူးခြင်း၌' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော 'ဘဂ္ဂရီတိဝိရောဓ' အပြစ်သည် မည်သည့်နေရာဌာန၌မျှ တည်ရာကို မရရှိနိုင်ပေ။

107. ‘‘Āraddhi’’ccādi. Āraddhakattukammādikamātikkamalaṅghane vattumāraddhakattukammādīnaṃ kamapariccāgassātikkame ayaṃ yathāvuttabhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ patiṭṭhaṃ na vindati na labhateti. Āraddhāni ca tāni kattukammādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ tesaṃ kamassa atikkamo tassa laṅghananti viggaho.

၁၀၇. ‘‘အာရဒ္ဓိ’’ အစရှိသည်ကား - 'အာရဒ္ဓကတ္တုကမ္မာဒိကမာတိက္ကမလင်္ဃနေ' ဟူသည် ဆိုစပြုအပ်သော ကတ္တား၊ ကံ စသည်တို့၏ အစဉ်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကို လွန်ကျူးရာ၌၊ ဤဆိုအပ်ပြီးသော 'ဘဂ္ဂရီတိဝိရောဓ' ဒေါသသည် အဘယ်နေရာဌာန၌မျှ တည်ရာကို မရရှိနိုင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အာရဒ္ဓါနိ စ တာနိ ကတ္တုကမ္မာဒီနိ ယေသံ ကရဏာဒီနံ၊ တေသံ ကမဿ အတိက္ကမော တဿ လင်္ဃနံ' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။

Yathā –

ပုံစံကား -

108.

၁၀၈။

Sujanaññāna’mitthīnaṃ, vissāso no’papajjate;

Visassa siṅgino roga-nadīrājakulassa ca.

သူတော်ကောင်းမဟုတ်သောသူ (လူမိုက်) တို့၌လည်းကောင်း၊ မိန်းမတို့၌လည်းကောင်း၊ အဆိပ်၌လည်းကောင်း၊ ဦးချိုရှိသောသတ္တဝါ၌လည်းကောင်း၊ ရောဂါ၌လည်းကောင်း၊ မြစ်၌လည်းကောင်း၊ မင်းမျိုး၌လည်းကောင်း ယုံကြည်ခြင်းသည် မဖြစ်ထိုက်ပေ။

109.

၁၀၉။

Bhesajje vihite suddha-buddhādiratanattaye;

Pasāda’mācare niccaṃ, sajjane saguṇepi ca.

စီရင်အပ်သော သင့်လျော်သောဆေးဝါး၌လည်းကောင်း၊ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဘုရားအစရှိသော ရတနာသုံးပါး၌လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်း၌လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ရှိသောပညာရှိ၌လည်းကောင်း အမြဲမပြတ် ကြည်ညိုခြင်းကို ပြုရာ၏။

108-109. Ettha ca ‘‘sujana’’miccādike ‘‘bhesajje’’iccādike ca gāthādvaye chaṭṭhiyā, sattamiyā ca apariccāgena nāttharītiyā bhaṅgo, cakārassekassa katattā na saddarītiyā [Pg.135] bhaṅgo. Bahūnamatthānañhi samuccayatthaṃ vākye eko vā cakāro kātabbo paṭipadaṃ vā.

၁၀၈-၁၀၉. ဤဂါထာနှစ်ပုဒ်ဖြစ်သော ‘‘သုဇန’’ အစရှိသော ဂါထာနှင့် ‘‘ဘေသဇ္ဇေ’’ အစရှိသော ဂါထာတို့၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်နှင့် သတ္တမီဝိဘတ်တို့ကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ထားခြင်းကြောင့် 'အတ္ထရီတိဘင်္ဂ' အပြစ်မရှိပေ။ 'စ' သဒ္ဒါတစ်လုံးတည်းကိုသာ သုံးစွဲထားခြင်းကြောင့်လည်း 'သဒ္ဒရီတိဘင်္ဂ' အပြစ်မရှိပေ။ များစွာသော အနက်တို့ကို ပေါင်းစည်းပြဆိုခြင်း (သမုစ္စယ) အကျိုးငှာ ဝါကျတစ်ခု၌ 'စ' သဒ္ဒါကို တစ်လုံးတည်းသော်လည်းကောင်း၊ ပုဒ်တိုင်း၌သော်လည်းကောင်း သုံးစွဲအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

108. ‘‘Sujane’’ccādi. Sujanaññānaṃ sajjanehi aññesaṃ dujjanānañca itthīnañca visassa jīvitaharaṇasamatthassa siṅgino visāṇavato ca roganadīrājakulassa ca vissāso saṃsaggo na upapajjate kiñcikāle virujjhanato na yujjateti. Ettha āraddhassa chaṭṭhuntakkamassa sabbattha apariccāgato attharītibhaṅgo ca, yuttaṭṭhāne ekasseva cakārassa yuttattā saddarītibhaṅgo ca natthi. Casaddassa anekatthasamuccayattā ‘‘sujanaññānañcā’’tiādimhi vā, iha vuttaniyāmena avasāne vā, sabbattha vā yojanamarahati.

၁၀၈. ‘‘သုဇန’’ အစရှိသည်ကား - သူတော်ကောင်းတို့မှတစ်ပါးသော လူမိုက်တို့၌လည်းကောင်း၊ မိန်းမတို့၌လည်းကောင်း၊ အသက်ကို ယူနိုင်စွမ်းသော အဆိပ်၌လည်းကောင်း၊ ဦးချိုရှိသော သတ္တဝါတို့၌လည်းကောင်း၊ ရောဂါ၊ မြစ်၊ မင်းမျိုးတို့၌လည်းကောင်း ယုံကြည်ခြင်း (ပေါင်းသင်းဆက်ဆံခြင်း) သည် တစ်ခါတစ်ရံ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုတတ်သောကြောင့် မသင့်လျော်ပေ။ ဤဂါထာ၌ စတင်အသုံးပြုအပ်သော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၏ အစဉ်ကို အရပ်ခပ်သိမ်း၌ မစွန့်လွှတ်ဘဲ သုံးစွဲအပ်သောကြောင့် 'အတ္ထရီတိဘင်္ဂ' အပြစ်လည်းကောင်း၊ လျောက်ပတ်သောနေရာ၌ 'စ' သဒ္ဒါတစ်လုံးတည်းကို သုံးစွဲထားသောကြောင့် 'သဒ္ဒရီတိဘင်္ဂ' အပြစ်လည်းကောင်း မရှိပေ။ 'စ' သဒ္ဒါသည် များစွာသောအနက်တို့ကို ပေါင်းစည်းပြဆိုတတ်သည်ဖြစ်၍ ‘‘သုဇနည္ညာနဉ္စ’’ အစရှိသည်တို့၌သော်လည်းကောင်း၊ ဤပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် အဆုံး၌သော်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌သော်လည်းကောင်း ဆက်စပ်ရန် ထိုက်ပေ၏။

109. ‘‘Bhesajje’’ccādigāthāyampi eseva nayo sattamīmattameva viseso. Vihite pathye bhesajje osadhe ca suddhabuddhādiratanattaye ca sajjane sādhujane ca api punapi saguṇe vijjamānaguṇe ca pasādaṃ attano cittapasādaṃ niccaṃ satataṃ ācare sappuriso kareyya seveyyāti.

၁၀၉. ‘‘ဘေသဇ္ဇေ’’ အစရှိသော ဂါထာ၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏၊ သတ္တမီဝိဘတ်ကို သုံးစွဲထားခြင်းမျှသာ ထူးခြားချက်ရှိ၏။ စီရင်အပ်သော သင့်လျော်သောဆေးဝါး၌လည်းကောင်း၊ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဘုရားအစရှိသော ရတနာသုံးပါး၌လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်း၌လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ရှိသောသူတော်ကောင်း၌လည်းကောင်း မိမိ၏စိတ်ကြည်ညိုခြင်းကို အမြဲမပြတ် ပြုရာ၏။

Sasaṃsayassa yathā –

သံသယရှိသော ပုံစံကား -

110.

၁၁၀။

Munindacandimāloka-Rasalolavilocano;

Jano’vakkantapantho’va,Raṃsidassanapīṇito.

မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော လမင်း၏ အရောင်အဝါဟူသော အရသာ၌ တပ်မက်သော မျက်စိရှိသောသူသည် လမ်းမှားသို့ သက်ဝင်သောသူကဲ့သို့ ရောင်ခြည်တော်ကို မြင်ရသဖြင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။

110. ‘‘Muninde’’ccādi. Ettha raṃsisaddo sasaṃsayaṃ pariharati.

၁၁၀. ‘‘မုနိန္ဒ’’ အစရှိသည်ကား - ဤ၌ 'ရံသိ' သဒ္ဒါသည် သံသယကို ပယ်ဖျောက်တတ်၏။

110. Sasaṃsayaparihāralakkhiyabhūtā ‘‘munindi’’ccādigāthā anantaraparicchede vuttatthāva. Raṃsisaddoyeva hi viseso, ettha raṃsisaddena suṇantānaṃ uppajjamānasaṃsayena sasaṃsayabhūtaṃ bandhadosamohatīti.

၁၁၀. သံသယပယ်ဖျောက်ခြင်း၏ သာဓကဖြစ်သော ‘‘မုနိန္ဒ’’ အစရှိသော ဂါထာသည် ရှေ့အခန်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာတည်း။ 'ရံသိ' သဒ္ဒါသည်သာလျှင် ထူးခြားချက်ဖြစ်၏။ ဤ၌ 'ရံသိ' သဒ္ဒါဖြင့် နားထောင်သူတို့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော သံသယဖြင့် 'သသံသယဒေါသ' ဖြစ်စေတတ်သော စပ်ဆိုမှုကို ပယ်ဖျောက်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

111.

၁၁၁။

Saṃsayāyeva [Pg.136] yaṃ kiñci, yadi kīḷādihetunā;

Payujjate na doso’va, sasaṃsayasamappito.

အကယ်၍ ကစားခြင်း အစရှိသော အကြောင်းကြောင့် သံသယဖြစ်စေခြင်းငှာသာလျှင် တစ်စုံတစ်ခုသောစကားကို သုံးစွဲပါက သံသယဖြင့် ပြည့်စုံသော ထိုစပ်ဆိုမှုသည် အပြစ်မရှိတည်း။

111. ‘‘Saṃsaye’’ccādi. Kīḷādīti ādisaddena ākiṇṇasammantanādiṃ saṅgaṇhāti, kīḷādihetunā yaṃ kiñci saṃsayāyeva yadi payujjateti sambandho.

၁၁၁. ‘‘သံသယေ’’ အစရှိသည်ကား - 'ကီဠာဒိ' ဟူသော သဒ္ဒါ၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် ပြောင်းပြန်စကားပြောဆိုခြင်း အစရှိသည်ကို ယူအပ်၏။ 'ကစားခြင်း အစရှိသော အကြောင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသောပုဒ်ကို သံသယဖြစ်စေခြင်းငှာသာလျှင် အကယ်၍ သုံးစွဲပါမူ' ဟု စပ်ဆက်ရမည်။

111. ‘‘Saṃsayāyeve’’ccādi. Kīḷādihetunā kīḷāsambādhasammantanādikāraṇena yaṃ kiñci saṃsayuppādanasamatthaṃ yaṃ kiñci padaṃ saṃsayāya eva sotūnaṃ uppajjamānasaṃsayatthameva yadi payujjate tasmiṃ bandhane vattārehi payujjate ce, sasaṃsayasamappito sasaṃsayadosasahito bandho na dosova aduṭṭhovāti. Sasaṃsayena samappitoti viggaho.

၁၁၁. ‘‘သံသယာယေဝ’’ အစရှိသည်ကား - ကစားခြင်း၊ လျှို့ဝှက်တိုင်ပင်ခြင်း အစရှိသော အကြောင်းကြောင့် သံသယဖြစ်စေနိုင်သော တစ်စုံတစ်ခုသောပုဒ်ကို နားထောင်သူတို့အား သံသယဖြစ်စေခြင်းအကျိုးငှာသာလျှင် အကယ်၍ သုံးစွဲပါက (ထိုစပ်ဆိုမှု၌ ပြောဆိုသူတို့က သုံးစွဲအပ်ပါက) သံသယနှင့် ပြည့်စုံသော (သသံသယဒေါသနှင့်တကွဖြစ်သော) ထိုစပ်ဆိုမှုသည် အပြစ်မရှိသည်သာတည်း (အပြစ်ကင်း၏)။ 'သသံသယေန သမပ္ပိတော' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။

Yathā –

ပုံစံကား -

112.

၁၁၂။

Yāte dutiyaṃnilayaṃ, gurumhi sakagehato;

Pāpuṇeyyāma niyataṃ, sukha’majjhayanādinā.

ဆရာသည် မိမိအိမ်မှ ဒုတိယအိမ်သို့ သွားသောအခါ စာသင်ခြင်း အစရှိသည်ဖြင့် ချမ်းသာခြင်းသို့ ဧကန် ရောက်ရပါကုန်အံ့။

112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ajjhāpake sakagehato attano mūlanilayato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃ yāte sati niyatamekantamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ rāsiṃ yāte sati niyatamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamettha icchitattho.

၁၁၂. ‘‘ယာတေ’’ အစရှိသည်ကား - 'ဂုရု' မည်သော စာချဆရာသည် မိမိအိမ်တည်းဟူသော မူလအိမ်မှ ဒုတိယအိမ် (ဒုတိယအိမ်ထောင်) သို့ သွားလတ်သော် စာသင်ခြင်းစသည်ဖြင့် ချမ်းသာခြင်းသို့ ဧကန် ရောက်ရပါအံ့ဟူသော ဤအနက်သည် မလိုလားအပ်သော အနက်ဖြစ်၏။ 'ဂုရု' မည်သော ကြာသပတေးဂြိုဟ်မင်းသည် မိမိအိမ်တည်းဟူသော မူလရာသီမှ ဒုတိယမြောက်ဖြစ်သော ရာသီသို့ ရောက်ရှိလတ်သော် ပညာသင်ကြားခြင်း အစရှိသည်ဖြင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ဧကန် ရရှိပါအံ့ဟူသော ဤအနက်သည် ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သော အနက်ဖြစ်၏။

112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ācariye sakagehato attano vāsāgārato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃyāte sati, ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ [Pg.137] rāsiṃ yāte gate sati anukūlattā niyatamekantena ajjhayanādinā uggahaṇādinā sukhaṃ mānasikasukhaṃ, no ce sukhakāraṇaṃ ganthaparisamattiṃ pāpuṇeyyāmāti. Ubhayapakkhassāpi aparatthe attho sādhāraṇo hoti. Ettha ajjhayanasaddasannidhānena payuttagurusaddassa ācariyatthavācakattepi icchitatthagopanatthaṃ payuttattā aduṭṭhoti.

၁၁၂. "Yāte" အစရှိသည်ကား။ ဂုရုဟူသော ဆရာသည် မိမိ၏အိမ်တည်းဟူသော မိမိနေရာအိမ်မှ ဒုတိယမြောက်နေရာဖြစ်သော ဒုတိယအိမ်သို့ သွားသည်ရှိသော် ဤကား မလိုလားအပ်သောအနက်ဖြစ်၏။ ဂုရုဟူသော သုရာဆရာ (ကြာသပတေးဂြိုဟ်) သည် မိမိအိမ်တည်းဟူသော မိမိ၏မွေးရာရာသီမှ ဒုတိယမြောက်နေရာဖြစ်သော ဒုတိယရာသီသို့ သွားသည်ရှိသော် အဆင်ပြေသည်ဖြစ်၍ ဧကန်မုချ သင်ယူခြင်းစသည်ဖြင့်၊ နာယူခြင်းစသည်ဖြင့် စိတ်၏ချမ်းသာခြင်းကို၊ သို့မဟုတ် ချမ်းသာခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သော ကျမ်းပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်ရပါစေသတည်းဟု ဆိုလိုသည်။ နှစ်ဖက်လုံး၌ နောက်အနက်တွင် အဓိပ္ပာယ်သည် သာမန်ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ သင်ယူခြင်း (အဇ္ဈယန) သဒ္ဒါ၏အနီး၌ သုံးစွဲအပ်သော ဂုရုသဒ္ဒါသည် ဆရာဟူသောအနက်ကို ဟောသော်လည်း လိုလားအပ်သောအနက်ကို ဖုံးကွယ်ရန် သုံးစွဲအပ်သောကြောင့် အပြစ်မရှိပေ။

113.

၁၁၃။

Subhagā bhaginī sā’yaṃ, etassi’ccevamādikaṃ;

Na ‘‘gāmma’’miti niddiṭṭhaṃ, kavīhi sakalehipi.

"ထိုမိန်းမသည် ဤသူ၏ ချောမောလှပသော ညီမဖြစ်၏" အစရှိသော စကားမျိုးကို ကဗျာဆရာအားလုံးတို့သည် "ရိုင်းစိုင်းသောစကား (ဂါမ္မဒေါသ)" ဟု မမိန့်ဆိုကြကုန်။

113. ‘‘Subhagā’’iccādi. Iccevamādikaṃ bhaginīiccevamādikaṃ.

၁၁၃. "Subhagā" အစရှိသည်ကား။ ဤသို့စသော စကားသည် "ဘဂိနီ" အစရှိသော စကားမျိုးကို ဆိုလိုသည်။

113. ‘‘Subhage’’ccādi. Etassa purisassa sā ayaṃ bhaginī subhagā sundarāti iccevamādikaṃ sakalehi kavīhi api na gāmmamiti gāmmadosena na duṭṭhamiti niddiṭṭhanti. Subhaṃ sundarabhāvaṃ gatāti ‘‘subhagā’’ti aggahetvā bahubbīhisamāse kate labbhamānatthassa asabbhabhāvepi kavīnaṃ cittakhedaṃ na janetīti adhippāyo. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi assa īdisassa vākyassāti vākyaṃ.

၁၁၃. "Subhage" အစရှိသည်ကား။ ဤယောကျ်ား၏ ထိုညီမသည် ကောင်းမြတ်သော (လှပသော) "သုဘဂါ" ဖြစ်၏ အစရှိသော စကားမျိုးကို ကဗျာဆရာအားလုံးတို့သည်လည်း "ဂါမ္မ" ဟု ခေါ်သော ရိုင်းစိုင်းသော အပြစ်ဖြင့် မညစ်နွမ်းဟု ညွှန်ပြတော်မူကြ၏။ ကောင်းမြတ်သော အဆင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် "သုဘဂါ" ဟု မယူဘဲ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာစ်ပြုလုပ်သော် ရရှိအပ်သော အနက်သည် မယဉ်ကျေးသော်လည်း ကဗျာဆရာတို့၏ စိတ်ပူပန်ခြင်းကို မဖြစ်စေဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤအပြားသည် အစရှိသော ဤသို့သဘောရှိသော ဝါကျကို "ဝါကျ" ဟု ဆိုအပ်၏။

114.

၁၁၄။

Duṭṭhālaṅkāravigame, sobhanālaṅkatikkamo;

Alaṅkāraparicchede, āvibhāvaṃ gamissati.

အပြစ်ရှိသော အလင်္ကာကို ဖယ်ရှားသောအခါ တင့်တယ်သော အလင်္ကာသို့ ကျော်လွန်ခြင်းသည် အလင်္ကာပိုင်းခြားခြင်း (အလင်္ကာပရိစ္ဆေဒ) ၌ ထင်ရှားခြင်းသို့ ရောက်လတ္တံ့။

114. ‘‘Duṭṭha’’iccādi. Duṭṭhālaṅkārassa dosadūsitassa alaṅkārassa vigame apagame sati.

၁၁၄. "Duṭṭha" အစရှိသည်ကား။ အပြစ်ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော အပြစ်ရှိသော အလင်္ကာ ကင်းပျောက်သောအခါ။

114. ‘‘Duṭṭhi’’ccādi. Duṭṭhālaṅkāravigame dosaduṭṭhassa alaṅkārassa apagame sati sobhanālaṅkatikkamo pasatthānamalaṅkārānaṃ pavattiākāro alaṅkāraparicchede alaṅkārapakāsakattā tannāmake paricchede āvibhāvaṃ pakāsattaṃ gamissati pāpuṇissatīti. Paricchijjatīti paricchedo. Alaṅkārapakāsakattā tadatthena alaṅkāro ca so paricchedo ceti viggaho.

၁၁၄. "Duṭṭhi" အစရှိသည်ကား။ အပြစ်ရှိသော အလင်္ကာ ကင်းပျောက်သောအခါတွင် အပြစ်ဖြင့် ညစ်နွမ်းသော အလင်္ကာ ကင်းပျောက်သည်ရှိသော်၊ တင့်တယ်သော အလင်္ကာသို့ ကျော်လွန်ခြင်းဟူသည် ချီးမွမ်းအပ်သော အလင်္ကာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာသည် အလင်္ကာပရိစ္ဆေဒ၌ အလင်္ကာကို ပြသတတ်သောကြောင့် ထိုအမည်ရှိသော ပရိစ္ဆေဒ၌ ထင်ရှားခြင်းသို့၊ ပွင့်လင်းခြင်းသို့ ရောက်လတ္တံ့ (ရရှိလတ္တံ့) ဟု ဆိုလိုသည်။ ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့် "ပရိစ္ဆေဒ" ဟု ခေါ်၏။ အလင်္ကာကို ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် ထိုအနက်ဖြင့် အလင်္ကာလည်းဖြစ် ထိုပရိစ္ဆေဒလည်းဖြစ်သောကြောင့် "အလင်္ကာပရိစ္ဆေဒ" ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

115.

၁၁၅။

Dose [Pg.138] parīharitumesa varo’padeso,Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ;

Viññāyi’maṃ guruvarāna’dhikappasādā,Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī.

အပြစ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် ဤမြတ်သော အဆုံးအမ (ဥပဒေသ) ကို အခြားသော ကျမ်းဂန်တို့ကို အစဉ်လိုက်၍ ငါသည် ဤသို့ ပြုအပ်၏။ ကျော်စောခြင်းကို အလိုရှိသောသူသည် ဆရာမြတ်တို့၏ ကြီးမြတ်သော ကြည်ညိုခြင်းကြောင့် ဤဥပဒေသကို သိရှိနားလည်၍ အပြစ်တို့ကို အလွန်တရာ ဖယ်ရှားအပ်၏။

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ဤသို့ အရှင်သံဃရက္ခိတ မဟာသာမိ ထေရ်မြတ် ရေးသားစီရင်အပ်သော၊

Subodhālaṅkāre

သုဗောဓာလင်္ကာကျမ်း၌

Dosaparihārāvabodho nāma

ဒေါသပရိဟာရာဝဗောဓ (အပြစ်ကို ဖယ်ရှားခြင်းကို သိမြင်ခြင်း) မည်သော

Dutiyo paricchedo.

ဒုတိယပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

115. ‘‘Dose’’iccādi. Dose yathāvutte padadosādike pariharituṃ pariccajituṃ eso varo uttamo upadeso satthantarānaṃ bahūnaṃ anusaraṇena anugamena mayā evaṃ kato nipphādito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā mahatā pasādena na appakena, tathāvidhena tādisassa mahato atthassa apasijjhanato, viññāya jānitvā ādarato kareyya dose yathāvutte dose yaso parisuddhabandhanaṃ kriyālakkhaṇato ekantena kittihetuttā, taṃsabbhāvā kitti vā, taṃ abhilasati sīleneti yasobhilāsī paraṃ accantameva parihareyya dūrato kareyya.

၁၁၅. "Dose" အစရှိသည်ကား။ ဆိုအပ်ပြီးသော ပဒဒေါသစသော အပြစ်တို့ကို ဖယ်ရှားရန် စွန့်ပယ်ရန် ဤမြတ်သော ကောင်းမြတ်သော အဆုံးအမကို များစွာသော အခြားသောကျမ်းဂန်တို့ကို အစဉ်လိုက်ခြင်းဖြင့် ငါသည် ဤသို့ ပြုစုအပ် စီရင်အပ်၏။ ဤအဆုံးအမကို ဆရာမြတ်တို့၏ ကြီးမြတ်သော သက်ဝင်ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် (မနည်းသော ကြည်ညိုခြင်းဖြင့်၊ ထိုသို့သော ကြီးမြတ်သော အနက်သည် မပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့်) သိရှိနားလည်၍ ရိုသေစွာ ပြုရာ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်တို့၌ ကျော်စောခြင်းသည် စင်ကြယ်သော စပ်ထုံးဖြစ်၍ ပြုလုပ်ခြင်းလက္ခဏာကြောင့် ဧကန်မုချ ကျော်စောခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ထိုသဘောရှိသော ကျော်စောခြင်းကို သို့မဟုတ် ထိုကျော်စောခြင်းကို လိုလားသော သီလရှိသောကြောင့် "ယသောဘိလာသီ" ဟု ခေါ်သော ကျော်စောခြင်းကို လိုလားသူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဒေါသတို့ကို အလွန်တရာ ဖယ်ရှားရာ၏၊ ဝေးစွာ ပြုရာ၏။

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ

ဤသို့ သုဗောဓာလင်္ကာကျမ်း၏ မဟာသာမိအမည်ရှိသော ဋီကာ၌

Dosaparihārāvabodhaparicchedo dutiyo.

ဒုတိယမြောက်ဖြစ်သော ဒေါသပရိဟာရာဝဗောဓပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

115. ‘‘Dose’’ccādi. Dose yathāvuttapadadosādike pariharitumapanetuṃ varo uttamo eso upadeso satthantarānusaraṇena bahūnaṃ bāhirasatthānaṃ anussatiyā mayā evaṃ anantaruddiṭṭhakkamena kato viracito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā adhikappasādena viññāya sabhāvato ñatvā yasobhilāsī yasapaṭilābhakāraṇattā [Pg.139] kāraṇe kāriyopacārena dosāpagamena parisuddhabandhanaṃ vā tādisabandhanahetu uppajjamānakittiṃ vā icchanto paññavā dose yathāvuttadose paraṃ atisayena parihareyya dūrato kareyyāti. Ettha pubbaddhena dosaparihāraparicchedassa pasatthabhāvo dassito, aparaddhena sissajanānusāsanaṃ dassitaṃ hoti. Tathā pubbaddhena karuṇāpubbaṅgamapaññākiccaṃ dassitaṃ, aparaddhena paññāpubbaṅgamakaruṇākiccaṃ dassitaṃ. Tathā pubbaddhena attahitasampatti, aparaddhena parahitasampatti dassitāti. Evamanekākāradīpikāya imāya gāthāya paricchedaṃ nigameti. Aññe satthā satthantarā, antarasaddo hi aññasaddapariyāyo. Yathā ‘‘gāmantaraṃ na gaccheyyā’’ti. Yasaṃ abhilasati sīlenāti vākyaṃ.

၁၁၅. "Dose" အစရှိသည်ကား။ ဆိုအပ်ပြီးသော ပဒဒေါသစသော အပြစ်တို့ကို ဖယ်ရှားရန် ဖယ်ထုတ်ရန် ဤမြတ်သော ကောင်းမြတ်သော အဆုံးအမကို များစွာသော ပြင်ပကျမ်းဂန်တို့ကို အောက်မေ့အစဉ်လိုက်ခြင်းဖြင့် ငါသည် ဤသို့ အနန္တရုဒ္ဒိဋ္ဌ အစဉ်အတိုင်း ပြုစုအပ် စီရင်အပ်၏။ ဤအဆုံးမကို ဆရာမြတ်တို့၏ ကြီးမြတ်သော သက်ဝင်ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် သိရှိ၍ သဘောအတိုင်း သိမြင်၍၊ ကျော်စောခြင်းကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အကြောင်း၌ အကျိုးကို တင်စားသောအားဖြင့် အပြစ်ကင်းစင်ခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်သော စပ်ထုံးကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော စပ်ထုံး၏အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကျော်စောခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း အလိုရှိသော ပညာရှိသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်တို့ကို အလွန်တရာ ဖယ်ရှားရာ၏၊ ဝေးစွာ ပြုရာ၏။ ဤနေရာ၌ ဂါထာ၏ ရှေ့တစ်ဝက်ဖြင့် ဒေါသပရိဟာရပရိစ္ဆေဒ၏ ချီးမွမ်းထိုက်သော သဘောကို ပြသအပ်၏၊ နောက်တစ်ဝက်ဖြင့် တပည့်တို့အား ဆုံးမခြင်းကို ပြသအပ်၏။ ထို့ပြင် ရှေ့တစ်ဝက်ဖြင့် ကရုဏာလျှင် ရှေ့သွားရှိသော ပညာ၏ ကိစ္စကို ပြသအပ်၏၊ နောက်တစ်ဝက်ဖြင့် ပညာလျှင် ရှေ့သွားရှိသော ကရုဏာ၏ ကိစ္စကို ပြသအပ်၏။ ထို့ပြင် ရှေ့တစ်ဝက်ဖြင့် အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ (မိမိအကျိုးပြည့်စုံခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ နောက်တစ်ဝက်ဖြင့် ပရဟိတသမ္ပတ္တိ (သူတစ်ပါးအကျိုးပြည့်စုံခြင်း) ကိုလည်းကောင်း ပြသအပ်၏။ ဤသို့ များစွာသော အခြင်းအရာကို ပြတတ်သော ဤဂါထာဖြင့် ပရိစ္ဆေဒကို နိဂုံးချုပ်တော်မူ၏။ "အခြားသော ကျမ်းတို့သည် သတ္ထန္တရ မည်ကုန်၏"၊ အန္တရသဒ္ဒါသည် အခြားဟူသော သဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်ဖြစ်၏။ "တစ်ပါးသော ရွာသို့ မသွားရာ" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ "ကျော်စောခြင်းကို အလိုရှိသော သီလရှိ၏" ဟူသည် ဝါကျတည်း။

Iti subodhālaṅkāranissaye

ဤသို့ သုဗောဓာလင်္ကာနိဿယ၌

Dutiyo paricchedo.

ဒုတိယပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

3. Guṇāvabodhapariccheda

၃. ဂုဏာဝဗောဓပရိစ္ဆေဒ (ဂုဏ်ကို သိမြင်ခြင်းအပိုင်း)

Anusandhivaṇṇanā

အနုသန္ဓေအဖွင့်

116.

၁၁၆။

Sambhavanti guṇā yasmā,Dosāne’va’matikkame;

Dassessaṃ te tato dāni,Sadde sambhūsayanti ye.

အပြစ်တို့ကို ကျော်လွန်သောအခါ၌သာလျှင် ဂုဏ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သောကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် ယခုအခါ၌ စကားကို တန်ဆာဆင်တတ်ကုန်သော ထိုဂုဏ်တို့ကို ငါပြသပါအံ့။

116. Evaṃ dosaparihāropadesaṃ dassetvā idāni dosaparihārā samupagataguṇaṃ upadassitumadhikāraṃ viracayanto āha ‘‘sambhavanti’’iccādi. Dosānaṃ yathāvuttānaṃ padadosādīnaṃ evaṃ yathāvuttanayena atikkame sati guṇā dhammā [Pg.140] saddālaṅkārasabhāvā pasādādayo yasmā kāraṇā sambhavanti sijjhanti, tañca ‘‘pasādo kiliṭṭhādīnaṃ vajjanā sambhavatī’’tyādinā yathāyogaṃ viññeyyaṃ, tato tasmā kāraṇā ye guṇā sadde sambhūsayanti alaṅkaronti, te saddālaṅkārasaṅkhāte guṇe idāni dassessaṃ upadisissāmi.

၁၁၆. ဤသို့ ဒေါသပရိဟာရ (အပြစ်ကို ဖယ်ရှားခြင်း) အဆုံးအမကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါ၌ အပြစ်ကို ဖယ်ရှားခြင်းကြောင့် ရောက်ရှိလာသော ဂုဏ်ကို ပြသရန် အခွင့်ကို ပြုပြင်တော်မူလိုသဖြင့် "Sambhavanti" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ပဒဒေါသစသော အပြစ်တို့ကို ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ကျော်လွန်လွန်မြောက်သည်ရှိသော် သဒ္ဒါ၏ တန်ဆာသဘောရှိသော ပသာဒစသော ဂုဏ်တရားတို့သည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ပြီးမြောက်ကုန်၏၊ ထိုသဘောကိုလည်း "ညစ်နွမ်းသော အပြစ်စသည်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် ပသာဒဂုဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏" အစရှိသည်ဖြင့် လျော်ကန်သလို သိအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်း အကြောင်းကြောင့် အကြင်ဂုဏ်တို့သည် စကားကို ဆန်းကြယ်တန်ဆာဆင်တတ်ကုန်၏၊ သဒ္ဒါ၏တန်ဆာဟု ဆိုအပ်သော ထိုဂုဏ်တို့ကို ယခုအခါ၌ ပြသပါအံ့၊ ညွှန်ပြပါအံ့။

116. Evaṃ dosaparihārapavesopāyaṃ dassetvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihārena ‘‘bandhanissitaguṇā ete’’ti dassetuṃ pubbāparaparicchedānaṃ sambandhaṃ ghaṭento ‘‘sambhavanti’’ccādigāthamāha. Dosānaṃ niddiṭṭhapadadosādīnaṃ evaṃ anantaraparicchede niddiṭṭhakkamena atikkame sati guṇā pasādādisaddālaṅkārasaṅkhātā pasādādayo saddadhammā yasmā sambhavanti, tato ye saddadhammā sadde sambhūsayanti sajjanti, te saddadhamme dassessaṃ pakāsissāmīti. Ettha kiliṭṭhadosabyākiṇṇadosaparihārehi pasādālaṅkāro sijjhati, sesāpi yathālābhato ñātabbā.

၁၁၆. ဤသို့ ဒေါသပရိဟာရသို့ ဝင်ရောက်ရာလမ်းကြောင်းကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဒေါသတို့ကို ဖယ်ရှားခြင်းဖြင့် "ဤဂုဏ်တို့သည် စပ်ထုံး၌ မှီကုန်၏" ဟု ပြသခြင်းငှာ ရှေ့နှင့်နောက် ပရိစ္ဆေဒတို့၏ ဆက်စပ်မှုကို စပ်ယှက်တော်မူလိုသဖြင့် "Sambhavanti" အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ညွှန်ပြအပ်ပြီးသော ပဒဒေါသစသော အပြစ်တို့ကို ဤသို့ အနီးကပ်ပရိစ္ဆေဒ၌ ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ကျော်လွန်သည်ရှိသော် ပသာဒစသော သဒ္ဒါ၏တန်ဆာဟု ဆိုအပ်သော ပသာဒစသော စကားဂုဏ်တို့သည် အကြင်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အကြင်စကားဂုဏ်တို့သည် စကားကို တန်ဆာဆင်တတ်ကုန်၏၊ ထိုစကားဂုဏ်တို့ကို ပြသပါအံ့၊ ထင်ရှားစေပါအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ ကိလိဋ္ဌဒေါသ (ညစ်နွမ်းသောအပြစ်) နှင့် ဗျာကိဏ္ဏဒေါသ (ရှုပ်ထွေးသောအပြစ်) တို့ကို ဖယ်ရှားခြင်းဖြင့် ပသာဒအလင်္ကာသည် ပြီးမြောက်၏၊ ကြွင်းသောဂုဏ်တို့ကိုလည်း ရနိုင်သမျှအလျောက် သိအပ်ကုန်၏။

Saddālaṅkārauddesavaṇṇanā

သဒ္ဒါလင်္ကာရဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ (သဒ္ဒါလင်္ကာရ ညွှန်းဆိုပြသခြင်း အဖွင့်)

117.

၁၁၇။

Pasādo’jo madhuratā,Samatā sukhumālatā;

Sileso’dāratā kanti,Atthabyattisamādhayo.

ပသာဒဂုဏ်၊ ဩဇဂုဏ်၊ မဓုရတာဂုဏ်၊ သမတာဂုဏ်၊ သုခုမာလတာဂုဏ်၊ သိလေသဂုဏ်၊ ဥဒါရတာဂုဏ်၊ ကန္တိဂုဏ်၊ အတ္ထဗျတ္တိဂုဏ်နှင့် သမာဓိဂုဏ်တို့တည်း။

117. Idāni te vibhajati ‘‘pasādo’’iccādinā pasatthi pasādo pakāsatthatā, ojo samāsavuttibāhullaṃ atthapāriṇatyañca, madhuratā saddānaṃ rasavantatā, samatā pajjāpekkhāya catunnaṃ pādānamekajātiyasambandhatā, gajjāpekkhāya tu padānaṃ, sukhumālatā apharusakkharabāhullaṃ, silesanaṃ sileso bandhagāravaṃ, udāratā ukkaṃsatā kenaci atthena sanāthatā visiṭṭhavisesanayuttatā ca, kanti sabbalokamanoharatā, atthabyatti siddhena [Pg.141] ñāyena vā abhidheyyassa gahaṇaṃ, samādhi lokappatītyanusāriamukhyatthatā, tesu ojaudāratā saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo, atthānugāmittā ettha saddānaṃ, aññe tu saddaguṇāva.

၁၁၇. ယခုအခါ ထိုဂုဏ်တို့ကို “ပသာဒေါ” စသည်ဖြင့် ခွဲခြားပြဆိုပေအံ့။ ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်ဖြစ်၍ ချီးမွမ်းအပ်သောဂုဏ်သည် ပသာဒဂုဏ် မည်၏။ သမတ်ပုဒ်များပြားခြင်းနှင့် အနက်ရင့်ကျက်ခြင်းသည် ဩဇဂုဏ် မည်၏။ သဒ္ဒါတို့၏ သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိခြင်းသည် မဓုရတာဂုဏ် မည်၏။ လင်္ကာ (ကဗျာ) ကို ငဲ့ကွင်းသော် ဂါထာ၏ အင်္ဂါလေးပါးတို့ တစ်မျိုးတည်း စပ်ယှဉ်ခြင်း၊ စကားပြေကို ငဲ့ကွင်းသော် ပုဒ်တို့၏ တစ်မျိုးတည်း စပ်ယှဉ်ခြင်းသည် သမတာဂုဏ် မည်၏။ မကြမ်းတမ်းသော အက္ခရာများပြားခြင်းသည် သုခုမာလတာဂုဏ် မည်၏။ ပုဒ်တို့ စပ်စပ်မိမိရှိခြင်း၊ အဖွဲ့အနွဲ့ တင်းရင်းခိုင်ခန့်ခြင်းသည် သိလေသဂုဏ် မည်၏။ မြင့်မြတ်ကျော်ကြားခြင်း၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်ထူးဖြင့် ကိုးကွယ်ရာရှိခြင်း၊ ထူးခြားသော ဝိသေသနနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် ဥဒါရတာဂုဏ် မည်၏။ လောကသားအားလုံး၏ စိတ်ကို ညှို့ယူနိုင်ခြင်းသည် ကန္တိဂုဏ် မည်၏။ ထင်ရှားသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်ကို သိလွယ်ခြင်းသည် အတ္ထဗျတ္တိဂုဏ် မည်၏။ လောကဝေါဟာရနှင့်အညီ အဓိကမဟုတ်သော အနက်ကို တင်စား၍ ပြောဆိုခြင်းသည် သမာဓိဂုဏ် မည်၏။ ထိုဂုဏ်တို့တွင် ဩဇဂုဏ်နှင့် ဥဒါရတာဂုဏ်တို့သည် သဒ္ဒါနှင့် အနက် နှစ်မျိုးလုံး၏ ဂုဏ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သမာဓိဂုဏ်သည် အနက်၏ဂုဏ် ဖြစ်၏။ ဤသမာဓိဂုဏ်၌ သဒ္ဒါတို့သည် အနက်သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ ကြွင်းသော ခုနစ်ပါးတို့သည် သဒ္ဒဂုဏ်သက်သက်သာ ဖြစ်ကြကုန်၏။

117. Idāni ‘‘pasādojo’’iccādinā te saddālaṅkāre kamena vibhajituṃ uddisati. Pasādo pasannaphaḷikāvali attani āvunitarattakambalasuttamiva saddānaṃ atthassa pasādanasaṅkhāto pasādālaṅkāro ca, ojo samāsavuttibāhulyaatthapāriṇatyasaṅkhato saddatthānaṃ guṇo ca, madhuratā saddānaṃ rasavantabhāvasaṅkhātakaṇṇamadhuratā ca, samatā pajje pādassa sutito sadisatā ca, gajje padānaṃ tatheva sadisatāti evaṃ pādānaṃ padānañca tulyaguṇatā ca, sukhumālatā vaṇṇānaṃ atipharusaatisithilabhāvaṃ vinā samappamāṇamuduguṇo ca, sileso ṭhānakaraṇādisambhūtasabhāgavaṇṇasutīhi acchiddaguruguṇo ca, udāratā ukkaṭṭhena kenaci atthena bandhassa sajjitabhāvo ca, visiṭṭhavisesanapadena yuttatā ca, kanti sabbesaṃ piyaguṇatā ca, atthabyatti icchitatthassa siddhena vā nyāyena vā supākaṭabhāvo ca, samādhayo lokappatītianatikkantaaññadhammāropanena amukhyatthatā cāti ime saddatthaguṇā dasa honti. ‘‘Samādhayo’’ti tasseva bahuttaṃ dīpeti, imesu dasasu ojodāratāti dve saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo pariyāyena tadatthajotakasaddaguṇopi, sesā satta saddaguṇā eva, ete sabbepi alaṅkaronti bandhamanenāti vākyena alaṅkārā nāma.

၁၁၇. ယခုအခါ “ပသာဒေါဇော” စသည်ဖြင့် ထိုသဒ္ဒါလင်္ကာရဂုဏ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း ခွဲခြားပြဆိုရန် ညွှန်းဆိုတော်မူ၏။ ကြည်လင်သော ဖန်ပုတီးကုံး၌ သီထားအပ်သော ကမ္ဗလာနီချည်မျှင်ကဲ့သို့ သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ကို ကြည်လင်စေတတ်သော သဘောသည် ပသာဒလင်္ကာရဂုဏ်လည်း ဖြစ်၏။ သမတ်ပုဒ်များပြားခြင်းနှင့် အနက်ရင့်ကျက်ခြင်းသဘောရှိသော သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ ဂုဏ်သည် ဩဇဂုဏ်လည်း ဖြစ်၏။ သဒ္ဒါတို့၏ သာယာသော အဖြစ်ဟူသော နားဝယ်ချိုသာခြင်းသည် မဓုရတာဂုဏ်လည်း ဖြစ်၏။ လင်္ကာ (ကဗျာ) ၌ ဂါထာခြေ၏ အသံချင်း တူညီခြင်း၊ စကားပြေ၌ ပုဒ်တို့၏ ထိုနည်းတူ တူညီခြင်းဟူသော ဂါထာခြေတို့၏လည်းကောင်း၊ ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း ညီမျှသောဂုဏ်ရှိခြင်းသည် သမတာဂုဏ်လည်း ဖြစ်၏။ အလွန်ကြမ်းတမ်းခြင်း၊ အလွန်လျော့ရဲခြင်း မရှိဘဲ မျှတသော နူးညံ့မှုဂုဏ်ရှိသော အက္ခရာတို့၏ သဘောသည် သုခုမာလတာဂုဏ်လည်း ဖြစ်၏။ ဌာန်ကရိုဏ်းစသည် တူညီသော အက္ခရာသံတို့ဖြင့် ဟာကွက်မရှိ လေးနက်သောဂုဏ်ရှိခြင်းသည် သိလေသဂုဏ်လည်း ဖြစ်၏။ မြင့်မြတ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်ဖြင့် အဖွဲ့အနွဲ့ကို တန်ဆာဆင်ထားခြင်း၊ ထူးခြားသော ဝိသေသနပုဒ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် ဥဒါရတာဂုဏ်လည်း ဖြစ်၏။ အလုံးစုံသောသူတို့ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သော ဂုဏ်ရှိခြင်းသည် ကန္တိဂုဏ်လည်း ဖြစ်၏။ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားသော နည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ၊ အကြောင်းယုတ္တိဖြင့် ဖြစ်စေ အလွန်ထင်ရှားစေခြင်းသည် အတ္ထဗျတ္တိဂုဏ်လည်း ဖြစ်၏။ လောကဝေါဟာရကို မကျော်လွန်ဘဲ အခြားသော သဘောတရားကို တင်စား၍ ပြောဆိုခြင်းဟူသော အဓိကမဟုတ်သော အနက်ရှိခြင်းသည် သမာဓိဂုဏ်လည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ ဂုဏ်သည် ဆယ်ပါးရှိကုန်၏။ “သမာဓယော” ဟု ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ပြဆိုခြင်းသည် ယင်းသမာဓိဂုဏ်၏ များပြားသောအဖြစ်ကို ပြဆိုခြင်းဖြစ်၏။ ဤဆယ်ပါးသော ဂုဏ်တို့တွင် ဩဇဂုဏ်နှင့် ဥဒါရတာဂုဏ်ဟူသော နှစ်ပါးတို့သည် သဒ္ဒါနှင့် အနက် နှစ်မျိုးလုံး၏ ဂုဏ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သမာဓိဂုဏ်သည် အနက်၏ဂုဏ် ဖြစ်၏၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုအနက်ကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါ၏ဂုဏ်လည်း ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ခုနစ်ပါးတို့သည် သဒ္ဒဂုဏ်သက်သက်သာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤဂုဏ်အားလုံးတို့သည် “ဤဂုဏ်တို့ဖြင့် ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့ကို တန်ဆာဆင်အပ်၏” ဟူသော ဝါကျအရ “လင်္ကာရ” (တန်ဆာ) မည်ကုန်၏။

Saddālaṅkārapayojanavaṇṇanā

သဒ္ဒါလင်္ကာရပယောဇနဝဏ္ဏနာ (သဒ္ဒါလင်္ကာရ၏ အကျိုးကျေးဇူး အဖွင့်)

118.

၁၁၈။

Guṇehe’tehi sampanno, bandho kavimanoharo;

Sampādayati kattūnaṃ, kittimaccantanimmalaṃ.

ဤဆိုအပ်ပြီးသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့သည် ပညာရှိကဝိတို့၏ စိတ်ကို ညှို့ယူတတ်သည်ဖြစ်၍ စီရင်ရေးသားသူ ကဝိတို့အား အလွန်တရာ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော ကျော်စောသတင်းကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်၏။

118. ‘‘Guṇehi’’ccādi. [Pg.142] Etehiyeva vuttehi dasahi guṇehi dhammehi saddālaṅkārasabbhāvehi sampanno yutto samiddho vā kavīnaṃ mano harati savase vattetīti kavimanoharo kavihadayahilādakārī bandho kattūnaṃ bandhantānaṃ kavīnaṃ accantanimmalaṃ atisayaparisuddhaṃ aguṇalesenāpa’nālimpattā kittiṃ guṇaghosaṃ sampādayati nipphādeti.

၁၁၈. “ဂုဏေဟိ” စသည်ဖြင့် စကားပလ္လင်ခံတော်မူ၏။ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သဒ္ဒါလင်္ကာရဂုဏ်တရား ဆယ်ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံစည်ပင်သော၊ ကဝိတို့၏ စိတ်ကို ဆွဲဆောင်နိုင်သော (ကဝိတို့၏ နှလုံးသားကို ရွှင်ပြုံးစေတတ်သော) ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့သည် ရေးသားစီရင်ကြကုန်သော ကဝိတို့အား အပြစ်အနာအဆာ အနည်းငယ်မျှ မကျရောက်သဖြင့် အလွန်တရာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ကျော်စောသတင်းကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်၏။

118. ‘‘Guṇe’’ccādi. Etehi guṇehi imehi saddālaṅkārasaṅkhātadasavidhasaddadhammehi sampanno samannāgato samiddho vā bandho pajjādibandho kavimanoharo attano niravajjattā kavīnaṃ cittaṃ pīṇento kattūnaṃ racayantānaṃ accantanimmalaṃ appakadosenāpi asammissattā atiparisuddhaṃ kittiṃ bandhanavisayabhūtayasorāsiṃ sampādayati nipphādetīti. Iminā kāraṇena bandhassa yathāvuttadasavidhaguṇapariggaho saussāhaṃ kātabboti adhippāyo. Mano haratīti manoharo, kavīnaṃ manoharo kavimanoharoti viggaho.

၁၁၈. “ဂုဏေ” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြန်၏။ ဤသဒ္ဒါလင်္ကာရဟု ဆိုအပ်သော ဆယ်ပါးသော သဒ္ဒဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံစည်ပင်သော ဂါထာစသော ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့သည် မိမိ၏ အပြစ်ကင်းစင်သည်ဖြစ်၍ ကဝိတို့၏ စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေတတ်ရကား ရေးသားစီရင်သူတို့အား အပြစ်အနည်းငယ်မျှနှင့်မျှ ရောနှောမှုမရှိသဖြင့် အလွန်သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော၊ ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့နှင့် စပ်လျဉ်းသော ကျော်စောသတင်းကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်၏။ ဤအကြောင်းကြောင့် ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဆယ်ပါးသောဂုဏ်တို့ကို ထည့်သွင်းရန် လုံ့လပြုအပ်၏ဟူသည်မှာ အလိုအဓိပ္ပာယ်တည်း။ စိတ်ကို ဆွဲဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “မနောဟရ” မည်၏။ ကဝိတို့၏ စိတ်ကို ဆွဲဆောင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ကဝိမနောဟရ” မည်၏ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Saddālaṅkāraniddesavaṇṇanā

သဒ္ဒါလင်္ကာရနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ (သဒ္ဒါလင်္ကာရ အသေးစိတ်ပြသခြင်း အဖွင့်)

119.

၁၁၉။

Adūrāhitasambandha-subhagā yā padāvali;

Supasiddhābhidheyyā’yaṃ, pasādaṃ janaye yathā.

အနီး၌ ထားအပ်သော ကရိယာ၊ ကတ္တား၊ ကံစသော ပုဒ်တို့၏ ဆက်စပ်မှုကြောင့် တင့်တယ်လှပ၍ အနက်အဓိပ္ပာယ် အလွန်ထင်ရှားလှသော ပုဒ်အစဉ်သည် ပသာဒဂုဏ်ကို ဖြစ်စေ၏။ ဥပမာအားဖြင့်-

119. Idāni yathoddesānamesaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ karonto āha ‘‘adūra’’iccādi. Adūre āsanne adūrena vā adūrāhitakriyākattukammādipadavasena āhito ṭhapito kato sambandho anvayo, tena subhagā manoharā supasiddho suppakāso sugammo abhidheyyo attho yassā sāti tathā, na tu bhāvattho tassa sabhāvagambhīrattā. Vuttañhi –

၁၁၉. ယခုအခါ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ထိုဂုဏ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဥပမာနှင့်တကွ အသေးစိတ် ရှင်းလင်းပြဆိုလိုသဖြင့် “အဒူရ” စသည်ဖြင့် ဆိုတော်မူ၏။ အနီးအပါး၌ (သို့မဟုတ်) အနီးအနားရှိ ကရိယာ၊ ကတ္တား၊ ကံစသော ပုဒ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ထားအပ်စပ်ယှဉ်အပ်သော ဆက်စပ်မှု ရှိခြင်းကြောင့် တင့်တယ်လှပသော၊ အလွန်ထင်ရှားသော၊ လွယ်ကူစွာ သိသာသော အနက်ရှိသော ပုဒ်အစဉ်ဖြစ်၏။ သဘာဝအားဖြင့် နက်နဲလှသောကြောင့် ကဗျာဆရာ၏ အလိုအဆန္ဒ အဓိပ္ပာယ် (ဘာဝတ္ထ) ကို မဆိုလို။ ထို့ကြောင့်ပင် ဆိုအပ်ပြီးသည်မှာ-

‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,[Pg.143] Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ;

Visanti bhāvāvagamā katassamā,Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti.

“သဒ္ဒါတို့၏ ကျက်စားရာမဟုတ်သော၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ပုဒ်၌သာ လျှောက်ပတ်စွာ ထင်ရှားပေါ်လွင်တတ်သော ကဝိတို့၏ အလိုအဆန္ဒ အဓိပ္ပာယ်သို့ ကဗျာအတတ်ကို လေ့လာဆည်းပူးပြီးသော ပညာရှိတို့သာ ဝင်ရောက်နားလည်နိုင်ကြကုန်၏။ ကဗျာအတတ်ကို မဆည်းပူးရသေးသူတို့ကား ထိုကဲ့သို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မဖော်ပြနိုင်ကြကုန်” ဟု ဆိုအပ်၏။

Tādisā yā padāvali padapanti ayaṃ pasādaṃ tannāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti tamudāharati.

ထိုကဲ့သို့သော ပုဒ်အစီအရင်သည် ပသာဒဟု အမည်ရသော ထိုဂုဏ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏။ “ယထာ” ဟူသည်ကား ထိုဂုဏ်၏ ဥပမာကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။

119. Idāni uddesakkamena etesaṃ saddālaṅkārādīnaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ dassento āha ‘‘adūrāhite’’ccādi. Adūre āsannapadese tadupacārena āsanne vā āhito kriyāya, laddhakriyāyogakattukammādipadānaṃ vasena ca kato, no ce vinyāsavasena ṭhapito vā sambandho icchitatthapatītikkamena aññamaññāpekkhalakkhaṇakriyākārakayogo tena subhagā manoharā, supasiddho pasiddhatthavisaye saddapayogato atipākaṭo abhidheyyo saddattho yassā sā ayaṃ padāvali padapanti pasādaṃ pasādanāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti lakkhiyaṃ dasseti. Adūre āhitoti vā, upacaritattā adūro ca so āhito cāti vā, so ca so sambandho ceti ca, tena subhagāti ca, su atisayena pasiddhoti ca, so abhidheyyo asseti ca vākyaṃ. Ettha supasiddho nāma saddattho, adhippāyattho pana pakatigambhīro. Vuttañhi –

၁၁၉. ယခုအခါ ညွှန်းဆိုပြသခဲ့သည့်အတိုင်း ထိုသဒ္ဒါလင်္ကာရဂုဏ်တို့၏ အသေးစိတ်ဝဏ္ဏနာကို ဥပမာနှင့်တကွ ပြသလိုသဖြင့် “အဒူရာဟိတေ” စသည်ဖြင့် ဆိုတော်မူ၏။ အနီးအပါး၌ သို့မဟုတ် တင်စားသောအားဖြင့် အနီး၌ ကရိယာနှင့် စပ်ယှဉ်အပ်သော၊ ကရိယာနှင့် ဆက်စပ်မှုရရှိသော ကတ္တား၊ ကံစသော ပုဒ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ပြုအပ်သော၊ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း အစီအစဉ်အရ ထားရှိအပ်သော၊ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို သိစေတတ်သော အစဉ်အတိုင်း အချင်းချင်း ငဲ့ကွင်းခြင်းလက္ခဏာရှိသော ကရိယာကာရက ဆက်စပ်မှုရှိခြင်းကြောင့် တင့်တယ်လှပသော၊ ထင်ရှားသော အနက်၌ သဒ္ဒါကို သုံးစွဲခြင်းကြောင့် အလွန်ထင်ရှားလှသော အနက်ရှိသော ပုဒ်အစဉ်သည် ပသာဒဟု အမည်ရသော ဂုဏ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏။ “ယထာ” ဟူ၍ ဥပမာကို ပြဆို၏။ “အဒူရေ အာဟိတော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တင်စားအပ်သောကြောင့် “အဒူရော စ သော အာဟိတော စ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သော စ သော သမ္ဗန္ဓော စ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တေန သုဘဂါ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သု” ဟူသည် အလွန်၊ “ပသိဒ္ဓေါ” ဟူသည် ထင်ရှားသော၊ “သော အဘိဓေယျော အဿ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ရမည်။ ဤ၌ “သုပသိဒ္ဓေါ” ဟူသည် သဒ္ဒါ၏ ဟောနက်ကို ဆိုလိုသည်၊ ကဝိ၏ အလိုအဆန္ဒ အနက် (ဘာဝတ္ထ) ကား သဘာဝအားဖြင့် နက်နဲလှ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဆိုအပ်ပြီးသည်မှာ-

‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ;

Visanti bhāvāvagamā katassamā,Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti.

“သဒ္ဒါတို့၏ ကျက်စားရာမဟုတ်သော၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ပုဒ်၌သာ လျှောက်ပတ်စွာ ထင်ရှားပေါ်လွင်တတ်သော ကဝိတို့၏ အလိုအဆန္ဒ အဓိပ္ပာယ်သို့ ကဗျာအတတ်ကို လေ့လာဆည်းပူးပြီးသော ပညာရှိတို့သာ ဝင်ရောက်နားလည်နိုင်ကြကုန်၏။ ကဗျာအတတ်ကို မဆည်းပူးရသေးသူတို့ကား ထိုကဲ့သို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မဖော်ပြနိုင်ကြကုန်” ဟု ဆိုအပ်၏။

Tassattho – asaddagocaraṃ saddassa avisayaṃ hutvā mudukamhi pade kevalaṃ visuṃ phurantaṃ cāpentaṃ kavīnadhippāyaṃ kavīnamajjhāsayaṃ [Pg.144] katassamā saddatthavisaye kataparicayā paṇḍitā bhāvāvagamā padatthāvabodhena visanti pavisanti, tādisā ākatiyo tu saddasaddatthānaṃ ākārā pakāsayanti adhippāyatthaṃ jotentīti.

ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား— သဒ္ဒါ၏ ကျက်စားရာမဟုတ်သော၊ သဒ္ဒါ၏ အရာမဟုတ်သည်ဖြစ်၍ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ပုဒ်၌ သီးခြားသက်သက်သာ ပျံ့နှံ့လှုပ်ရှားစေလျက်၊ သဒ္ဒါနှင့် သဒ္ဒါ၏ အနက်အရာ၌ လေ့လာကျွမ်းကျင်မှု ရှိကြကုန်သော ပညာရှိတို့သည် ကဝိ (ကဗျာဆရာ) တို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယသို့ အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်ခြင်း၊ ပုဒ်၏ အနက်ကို သိမြင်ခြင်းအားဖြင့် သက်ဝင်ကုန်၏ (ဝင်ရောက်ကုန်၏)၊ ထိုသို့သော သဏ္ဌာန်တို့သည်မူကား သဒ္ဒါနှင့် သဒ္ဒါ၏ အနက်တို့၏ အခြင်းအရာတို့ကို ထင်ရှားစေကုန်လျက် အလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထွန်းလင်းပြသကုန်၏ဟု ဖြစ်၏။

120.

၁၂၀။

Alaṅkarontā vadanaṃ, munino’dhararaṃsiyo;

Sobhante’ruṇaraṃsī’va, sampatantā’mbujodare.

မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ခမ်းတော်အစုံမှ ရောင်ခြည်တော်တို့သည် (ဘုရားရှင်၏) မျက်နှာတော်ကို တန်ဆာဆင်ကုန်လျက်၊ ကြာဖူး (ကြာတိုက်) အတွင်းသို့ ကျရောက်နေသော အရုဏ်ဦးရောင်ခြည်တို့ကဲ့သို့ သပ္ပာယ်တင့်တယ်ကုန်၏။

120. ‘‘Alaṅkarontā’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa vadanaṃ sabhāvamadhurapakatimukhaṃ alaṅkarontā sajjantā sobhayamānā adharānaṃ raṃsiyo supakkabimbaphalopamaoṭṭhayugaḷavinissaṭabahutarakanticchitābhā muninoti viññāyati sutattā. Ambujodare tā kālopanatapupphakāsaramaṇīye padumabbhantare sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsīva bālasūriyaraṃsiyo viya sobhante virājanti.

၁၂၀. 'Alaṅkarontā' အစရှိသည်ကား— သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ ပကတိအားဖြင့် ချိုသာကြည်လင်သော မျက်နှာတော်ကို တန်ဆာဆင်ကုန်လျက် (မွမ်းမံတင့်တယ်စေကုန်လျက်)၊ 'မုနိနော' ဟု ကြားရခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ဟု သိအပ်သော၊ ကောင်းစွာမှည့်သော ကင်းပုံသီးနှင့်တူသော နှုတ်ခမ်းတော်အစုံမှ ထွက်ပေါ်လာကုန်သော များစွာသော ရောင်ခြည်အလင်းတန်းတို့သည်၊ အခါအားလျော်စွာ ပွင့်ထွန်း၍ မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ပဒုမ္မာကြာတိုက်အတွင်း၌ ကျရောက်ကုန်သော (ပျံ့နှံ့ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော) အရုဏ်ဦးနေခြည်တို့ကဲ့သို့ တင့်တယ်သပ္ပာယ်ကုန်၏။

120. ‘‘Alaṅkaronte’’ccādi. Munino vadanaṃ pakatisundaramukhaṃ alaṅkarontā sajjantā adhararaṃsiyo tasseva munino oṭṭhadvayato nikkhantakantisamūhā ambujodare vikasanānurūpakālābhimukhe padumagabbhe upaḍḍhavikasiteti vuttaṃ hoti. Sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsī iva bālasūriyaraṃsīva sobhante dibbantīti. Ettha adūrasambandhaṃ pasiddhatthañca nissāya pasādaguṇo pākaṭo. Adhararaṃsīnaṃ munisambandho sutānumitasambandhesu sutasambandhassa balavattā, kākakkhigoḷakanayena vā labbhatīti. Adhare raṃsīti ca, ambujassa udaranti ca vākyaṃ.

၁၂၀. 'Alaṅkarontā' အစရှိသည်ကား— မုနိ (မြတ်စွာဘုရား) ၏ ပကတိလှပသော မျက်နှာတော်ကို တန်ဆာဆင်ကုန်လျက်၊ ထိုမုနိ၏ နှုတ်ခမ်းတော်အစုံမှ ထွက်ပေါ်လာသော အလင်းရောင်စုတို့သည် ပွင့်လန်းရန် သင့်လျော်သော အချိန်သို့ ရှေးရှုသော ပဒုမ္မာကြာတိုက် (တစ်ဝက်ခန့် ပွင့်သောကြာတိုက်ဟု ဆိုလိုသည်) အတွင်းသို့ ကျရောက်ကုန်သော (ပျံ့နှံ့ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော) အရုဏ်ဦးနေခြည်တို့ကဲ့သို့ တင့်တယ်ကုန်၏ (တောက်ပကုန်၏)။ ဤ၌ မဝေးသော ဆက်စပ်မှုနှင့် ထင်ရှားသော အနက်ကို အမှီပြု၍ ပသာဒဂုဏ်သည် ထင်ရှား၏။ နှုတ်ခမ်းတော်ရောင်ခြည်တို့၏ မုနိ (ဘုရားရှင်) နှင့် စပ်ယှဉ်မှုကို 'ကြားရသော စပ်ယှဉ်မှု' နှင့် 'မှန်းဆရသော စပ်ယှဉ်မှု' တို့တွင် ကြားရသော စပ်ယှဉ်မှု၏ အားကောင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကျီးကန်းမျက်စိ နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ရအပ်၏။ 'Adhare raṃsī' (နှုတ်ခမ်း၌ ရောင်ခြည်) ဟုလည်းကောင်း၊ 'ambujassa udaraṃ' (ကြာ၏ ဝမ်းဗိုက်/ကြာတိုက်) ဟုလည်းကောင်း ဝါကျခွဲအပ်၏။

121.

၁၂၁။

Ojo samāsabāhulya-Meso gajjassa jīvitaṃ;

Pajjepya’nākulo so’yaṃ,Kanto kāmīyate yathā.

သမတ်များပြားခြင်းသည် ဩဇဂုဏ်မည်၏၊ ထိုဩဇဂုဏ်သည် စကားပြေ (ဂဇ္ဇ) ၏ အသက်ဖြစ်၏။ ရှုပ်ထွေးမှုမရှိဘဲ နှစ်လိုဖွယ်ရှိသော ထိုဩဇဂုဏ်ကို လင်္ကာ (ပဇ္ဇ) ၌လည်း အလိုရှိအပ် (သုံးစွဲအပ်) ၏။ ဥပမာပြအံ့—

121. ‘‘Ojo’’iccādi. [Pg.145] Samāsassa ekatthavuttiyā bāhulyaṃ bhiyyobhāvo ityanuvaditvā puna ojo vidhīyate, eso ojo samāsabāhullalakkhaṇo gajjassa vuttirūpassa jīvitaṃ hadayaṃ sāraṃ tappadhānattā gajjassa, na pajjassa, soyaṃ ojo anākulo agahano atoyeva kanto hadayaṅgamo, pajjepi na kevalaṃ gajje kāmīyate payujjate. Yathetyudāharati.

၁၂၁. 'Ojo' အစရှိသည်ကား— တစ်ခုတည်းသော အနက်ကို ပြုတတ်သော သမတ်၏ များပြားခြင်းကို ထပ်မံညွှန်းဆို၍ ဩဇဂုဏ်ကို သတ်မှတ်၏။ သမတ်များပြားခြင်း အမှတ်လက္ခဏာရှိသော ထိုဩဇဂုဏ်သည် ဂဇ္ဇ (စကားပြေ) ၏ အသက်၊ နှလုံးသား၊ အနှစ်သာရဖြစ်၏။ (ဂဇ္ဇ၌ ထိုဩဇဂုဏ်သည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ လင်္ကာ၌ အဓိကမဟုတ်ပါ)။ ရှုပ်ထွေးမှုမရှိဘဲ ရှင်းလင်းသော ထိုဩဇဂုဏ်သည် နှစ်လိုဖွယ်ရှိ၍ နှလုံးသားကို ဆွဲဆောင်နိုင်၏။ ဂဇ္ဇ (စကားပြေ) ၌သာမက ပဇ္ဇ (လင်္ကာ) ၌လည်း အလိုရှိအပ် (သုံးစွဲအပ်) ၏။ 'Yathā' ဟု ဥပမာထုတ်ပြ၏။

121. Idāni ojaguṇaṃ dasseti ‘‘ojo’’ccādinā. Ojo nāma samāsabāhulyaṃ bhinnatthesu pavattasaddānaṃ ekatthapavattilakkhaṇassa samāsassa bahulatā, eso ojo gajjassa gajjabandhassa jīvitaṃ hadayaṃ, jīvitasīsena hadayasaṅkhataṃ cittaṃ vuttanti veditabbaṃ. So ayaṃ ojo anākulo nibyākulo kanto tatoyeva viññūnaṃ piyabhūto pajjepi pajjabandhepi kāmīyate kavīhi payujjateti. Bahulassa bhāvo bāhulyaṃ, samāsassa bāhulyanti viggaho. Gajjabandhādhikārassābhāvā pajjavisayassa ojaguṇassa lakkhiyaṃ dasseti ‘‘yathe’’ccādinā.

၁၂၁. ယခုအခါ 'Ojo' အစရှိသော စကားဖြင့် ဩဇဂုဏ်ကို ပြသ၏။ ဩဇဂုဏ်ဟူသည် သမတ်များပြားခြင်းဖြစ်၏။ ထိုသမတ်များပြားခြင်းဟူသည် ကွဲပြားသောအနက်ရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ တစ်ခုတည်းသောအနက်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အမှတ်လက္ခဏာရှိသော သမတ်၏ များပြားခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုဩဇဂုဏ်သည် ဂဇ္ဇ (စကားပြေ) ၏ အသက်၊ နှလုံးသားဖြစ်၏။ 'အသက်' ဟူသော ဦးစီးသဘောဖြင့် နှလုံးသားဟု ဆိုအပ်သော စိတ်ကို ရည်ညွှန်းသည်ဟု သိအပ်၏။ ရှုပ်ထွေးမှုမရှိဘဲ ရှင်းလင်းသော ထိုဩဇဂုဏ်သည် နှစ်လိုဖွယ်ရှိသဖြင့် ပညာရှိတို့ နှစ်သက်အပ်သောကြောင့် ပဇ္ဇ (လင်္ကာ) ၌လည်း ကဝိ (ကဗျာဆရာ) တို့သည် အလိုရှိအပ် (သုံးစွဲအပ်) ၏။ ဗဟုလ၏အဖြစ်သည် ဗာဟုလျ (များပြားခြင်း) မည်၏၊ သမတ်၏ များပြားခြင်းသည် 'သမသဿ ဗာဟုလျံ' ဟု ဝိဂြိုဟ်တည်း။ စကားပြေ (ဂဇ္ဇ) အရေးအသားကို ပြဆိုသော အာဏာမရှိသောကြောင့် လင်္ကာ၏အရာဖြစ်သော ဩဇဂုဏ်၏ သရုပ်ပြပုံစံကို 'Yathā' အစရှိသည်ဖြင့် ပြသ၏။

122.

၁၂၂။

Munindamandasañjāta-hāsacandanalimpitā;

Pallavā dhavalā tasse-vekonā’dharapallavo.

မြတ်စွာဘုရား၏ သာယာညင်သာစွာ ပြုံးတော်မူခြင်းတည်းဟူသော စန္ဒကူးနှစ်ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်ကုန်သော (ခပ်သိမ်းသော) ရွက်နုတို့သည် ဖြူဖွေးလျက် ရှိကုန်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ခမ်းတော်တည်းဟူသော ရွက်နုတစ်ခုတည်းသာလျှင် ဖြူဖွေးခြင်းမရှိချေ။

122. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto taṃsabhāvattā bhagavato hāsassa hāso hasitaṃ sova candanamiva candanaṃ dhavalattarūpattā, tena limpitā upadehitā pallavā sabbāni kilasayāni ‘‘idameve’’ti niyamābhāvato, dhavalā pakativaṇṇapariccāgena sukkā ahesuṃ gāhāpitattā saguṇassa tādisavisiṭṭhassa paṭilābhato, evaṃ santepi tassa munindasseva eko aññassa tādisassābhāvā adharapallavo na dhavalo [Pg.146] dhavalo nāhosi. Accāsannadesiyopi bahumantabbo’ya’massānubhāvoti.

၁၂၂. 'Muninda' အစရှိသည်ကား— မြတ်စွာဘုရား၏ သာယာညင်သာစွာ ဖြစ်ပေါ်သော ပြုံးတော်မူခြင်း (ပြုံးရယ်ခြင်း) သည် ဖြူဖွေးသော အဆင်းရှိသောကြောင့် စန္ဒကူးနှစ်နှင့် တူ၏။ ထိုပြုံးတော်မူခြင်းတည်းဟူသော စန္ဒကူးနှစ်ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်ကုန်သော 'ဤအရာသာလျှင်' ဟု ကန့်သတ်ချက်မရှိခြင်းကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ရွက်နုတို့သည် ပကတိအဆင်းကို စွန့်လွှတ်၍ ဖြူဖွေးကုန်၏။ (ဖြူဖွေးသော ဂုဏ်သတ္တိကို ခံယူရရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏)။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ခမ်းတော်တည်းဟူသော ရွက်နုတစ်ခုတည်းသာလျှင် (အခြားသူတို့၌ မရှိသောကြောင့်) ဖြူဖွေးခြင်းမရှိချေ။ အလွန်နီးကပ်သော နေရာ၌ ရှိသော်လည်း ဤကား ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဟု အလွန်ရိုသေလေးစားအပ်၏။

‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā;

Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga-Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasānaṃ’’.

မေတ္တာနှောင်ဖွဲ့သော နှလုံးသားရှိတော်မူသော၊ ကရုဏာတော်ရှိတော်မူသော ထိုဘုရားရှင်၌ အို... အယူမှားသူတို့၊ အဘယ်ကြောင့် မကြည်ညိုကြသနည်း။ ကျော်ဖြတ်ရန် အလွန်ခက်ခဲလှသော သံသရာသမုဒ္ဒရာမှ ကူးမြောက်ခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသော အကျိုးစီးပွားကို ထိုဘုရားရှင်သည် သင်တို့အား မပြုလုပ်ပေးခဲ့ဖူးသလော။

Iccaparamudāharaṇaṃ. Evametādiso anākulo kanto ojo jānitabboti. Nanu ca ya-tasaddānaṃ nicco sambandho, tasmā kathaṃ ‘‘tasseveko nādharapallavo’’ti ettha yasaddābhāvoti? Saccaṃ, kintu pakkantavisayo, tathā pasiddhavisayo, anubhūtavisayo ca tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Yathā –

ဤသည်ကား အခြားသော ဥပမာတည်း။ ဤသို့လျှင် ရှုပ်ထွေးမှုမရှိဘဲ နှစ်လိုဖွယ်ကောင်းသော ဩဇဂုဏ်ကို သိအပ်၏။ စင်စစ် ယ-သဒ္ဒါနှင့် တ-သဒ္ဒါတို့သည် အမြဲစပ်ယှဉ်မှု ရှိကြသည်မဟုတ်ပါလော၊ သို့ဖြစ်လျှင် 'tasseveko nādharapallavo' ဟူသော နေရာ၌ ယ-သဒ္ဒါ အဘယ်ကြောင့် မပါရှိသနည်း။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း ပြောဆိုဆဲဖြစ်သော အရာ (ပက္ကန္တဝိသယ)၊ ထင်ရှားသော အရာ (ပသိဒ္ဓဝိသယ) နှင့် တွေ့ကြုံဖူးသော အရာ (အနုဘူတဝိသယ) တို့၌ တ-သဒ္ဒါသည် ယ-သဒ္ဒါကို မငံ့လင့် (မလိုအပ်) ပေ။ ဥပမာအားဖြင့်—

‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya;

Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’.

ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ကိလေသာတို့ကို ဝါသနာနှင့်တကွ တစ်ဦးတည်း အကုန်လုံး ဖျက်ဆီးတော်မူ၍၊ အလွန်စင်ကြယ်သော သန္တာန်ရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ အမြဲပူဇော်ထိုက်သူ ဖြစ်တော်မူ၏။

Iccādi. Ettha buddho ‘‘buddhānussatimādito’’ti pakkanto.

အစရှိသည်ကား။ ဤ၌ ဘုရားရှင်သည် 'ဗုဒ္ဓါနုဿတိ' အစရှိသည်ဖြင့် စကားအစဉ်အရ (ပက္ကန္တဝိသယအားဖြင့်) ရောက်ရှိနေ၏။

Pasiddhavisayo yathā –

ထင်ရှားသော အရာ (ပသိဒ္ဓဝိသယ) ၌ ဥပမာကား—

‘‘Aggiṃ pakkhanda’ atha vā, ‘pabbataggā pate’ti vā;

Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’.

'မီးပုံထဲသို့ ခုန်ဆင်းလော့' သို့မဟုတ် 'တောင်ထိပ်မှ ခုန်ချလော့' ဟု အကယ်၍ မိန့်တော်မူပါက၊ အကျိုးကို ပြုတတ်သူတို့သည် ထိုသို့ ပြုအပ်၏။ ထိုအောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် (အကျိုးမရှိသည်ကို မမိန့်ကြားပေ)။

Iccādi.

အစရှိသည်ကား။

Anubhūtavisayo yathā –

တွေ့ကြုံခံစားဖူးသော အရာ (အနုဘူတဝိသယ) ၌ ဥပမာကား—

‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ;

Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdati’’.

ငါသည် လွန်လေပြီးသောအရာကို မစိုးရိမ်၊ မရောက်သေးသောအရာကိုလည်း မတောင့်တ၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြင့်သာ မျှတစေ၏။ ထို့ကြောင့် ငါ၏ အဆင်းသည် ကြည်လင်တောက်ပ၏။

Iccādi.

အစရှိသည်ကား။

Yasaddo tuttaravākyaṭṭho pubbavākye tasaddameva gamayati. Yathā –

နောက်ဝါကျ၌ တည်သော ယ-သဒ္ဒါသည်မူကား ရှေ့ဝါကျ၌ တ-သဒ္ဒါကိုသာ သိစေ (ညွှန်းဆို) တတ်၏။ ဥပမာကား—

‘‘Bodhiṃ [Pg.147] namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ;

Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,Dosāridappamathane’karaso budhānaṃ’’.

ရှိခိုးခြင်း၏ အရာဖြစ်သော၊ အလွန်မွန်မြတ်လှစွာသော၊ ကောင်းမှု၏ တည်ရာဖြစ်သော၊ လောကဓာတ်တစ်ခုလုံး၏ ဘေးကင်းရာဖြစ်သော ဗောဓိတော်ကို ရှိခိုးပါ၏။ အကြင်ဗောဓိဉာဏ်သည် ပညာရှိတို့၏ မျက်စိ၊ နား၊ သတိတို့၏ ကျက်စားရာသို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍၊ ဒေါသတည်းဟူသော ရန်သူ၏ ထောင်လွှားမှုကို ဖျက်ဆီးခြင်း၌ တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စရသရှိ၏။

Iccādi.

အစရှိသည်ကား။

Pubbavākyopātto tu yasaddo uttaravākyetasaddopādānaṃ vinā sākaṅkhe vākyassa ūnattaṃ janeti. Ettha pakkantavisayo tasaddo.

ရှေ့ဝါကျ၌ သုံးစွဲအပ်သော ယ-သဒ္ဒါသည်မူကား နောက်ဝါကျ၌ တ-သဒ္ဒါကို မသုံးစွဲဘဲရှိလျှင် ငံ့လင့်မှုရှိစေပြီး ဝါကျ၏ လိုအပ်ချက် (ချို့ယွင်းချက်) ကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ဤ၌ တ-သဒ္ဒါသည် စကားအစဉ်အရ ဖြစ်သောအရာ (ပက္ကန္တဝိသယ) ဖြစ်၏။

122. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto hāsoyeva sitaṃ candanacuṇṇamiva tena limpitā ālepitā pallavā rukkhalatādīnaṃ pakatirattāni kisalayāni dhavalā saguṇapariccāgena setā ahesuṃ, tathāpi tasseva tathāgatassa eko atulo asahāyo vā adharapallavo dantāvaraṇasaṅkhātapallavo na raṃsisaṃsaṭṭhopi samīpaṭṭhopi dhavalo seto nāhosi. Evamettha agahanasamāsabāhulyaṃ dīpitaṃ hoti.

၁၂၂. မြတ်စွာဘုရား၏ သာယာညင်သာစွာ (အနည်းငယ်မျှ) ဖြစ်ပေါ်သော ပြုံးတော်မူခြင်းသည်ပင် ဖြူဖွေးသော စန္ဒကူးမှုန့်ကဲ့သို့ဖြစ်၏။ ထိုပြုံးတော်မူခြင်းတည်းဟူသော စန္ဒကူးမှုန့်ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်ကုန်သော သစ်ပင်နွယ်ပင်တို့၏ ပကတိနီမြန်းသော ရွက်နုတို့သည် မိမိတို့၏ အရောင်ကို စွန့်လွှတ်ကာ ဖြူဖွေးကုန်၏။ သို့သော်လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ခမ်းတော်တည်းဟူသော နှိုင်းယှဉ်ဖွယ်မရှိ တစ်ခုတည်းသော ရွက်နုသည် (နှုတ်ခမ်းအစုံတည်းဟူသော ရွက်နုသည်) ရောင်ခြည်တော်များနှင့် စပ်ယှဉ်နေသော်လည်း၊ အလွန်နီးကပ်သော နေရာ၌ တည်ရှိနေသော်လည်း ဖြူဖွေးခြင်း မရှိခဲ့ချေ။ ဤသို့လျှင် ဤ၌ မရှုပ်ထွေးသော သမတ်များပြားခြင်း (ဩဇဂုဏ်) ကို ပြသအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā;

Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga-Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasāna’’nti.

မေတ္တာနှောင်ဖွဲ့သော နှလုံးသားရှိတော်မူသော၊ ကရုဏာတော်ရှိတော်မူသော ထိုဘုရားရှင်၌ အို... အယူမှားသူတို့၊ အဘယ်ကြောင့် မကြည်ညိုကြသနည်း။ ကျော်ဖြတ်ရန် အလွန်ခက်ခဲလှသော သံသရာသမုဒ္ဒရာမှ ကူးမြောက်ခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသော အကျိုးစီးပွားကို ထိုဘုရားရှင်သည် သင်တို့အား မပြုလုပ်ပေးခဲ့ဖူးသလောဟု ဖြစ်၏။

Aparamudāharaṇaṃ. Tassattho – kumatayo he aññāṇā! Pemāvabandhahadaye sabbesu tumhesu niccaṃ pavattitadaḷhapemānubandhacitte sadaye tatoyeva dayāsahite tasmiṃ jinasmiṃ visayabhūte kiṃ nu kasmā appasannā bhavatha, tathā hi vo tumhākaṃ tena jinena uggo dāruṇo ca, duggo gantumasakkuṇeyyo ca, soyeva saṃsārasāgaro tassa samuttaraṇaṃ pariyantappattiyeva avasānaṃ yassa taṃ na vihitaṃ akataṃ hitaṃ vuddhi nāma kiṃ hoti, na [Pg.148] hoteva. Etthāpi samāsassa pākaṭattā ojo guṇo kanto hotīti.

အခြားသော သာဓကတစ်ခုကား - 'tassattho' ဟူသော စကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ - အို-ပညာမရှိသောသူတို့၊ ချစ်ခြင်းနှောင်ကြိုးဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သော နှလုံးသားရှိသော၊ သင်တို့အားလုံးတို့အပေါ်၌ အမြဲမပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေသော ခိုင်မြဲသော ချစ်ခြင်းမေတ္တာအစဉ်ရှိသော စိတ်ရှိတော်မူသော၊ ထို့ကြောင့်ပင် သနားကရုဏာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ထိုအာရုံဖြစ်တော်မူသော အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၌ အဘယ်ကြောင့် မကြည်ညိုကြသနည်း။ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းကား သင်တို့အတွက် ထိုအောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပြင်းထန်လှစွာသော၊ မသွားနိုင်ခဲသော ထိုသံသရာသမုဒ္ဒရာမှ ကူးမြောက်ခြင်း၏ အဆုံးသို့ ရောက်ခြင်းတည်းဟူသော အဆုံးအပိုင်းအခြားကို အကြင်သူအား မပြုအပ်သေး၊ ထိုသူအား အကျိုးစီးပွား တိုးတက်ခြင်းမည်သည် အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း၊ မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း။ ဤ၌လည်း သမတ်၏ ထင်ရှားခြင်းကြောင့် ဩဇဂုဏ်သည် နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်၏ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Nanu ya-tasaddānaṃ niccasambandhoti kathaṃ ‘‘tasseveko’’ti ca ‘‘tasmiṃ nu kiṃ kumatayo’’ti ca iccādīsu heṭṭhā vuttayasaddo natthīti? Saccaṃ, tathāpi pakkantatthavisayo, pasiddhatthavisayo, anubhūtatthavisayo vā tasaddo yasaddaṃ nāpekkhati. Tathā hi –

ယ-သဒ္ဒါ နှင့် တ-သဒ္ဒါတို့သည် အမြဲစပ်ယှဉ်မှု ရှိကြသည် မဟုတ်လော၊ သို့ဖြစ်လျှင် 'tasseveko' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'tasmiṃ nu kiṃ kumatayo' ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်တို့၌ အောက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ယ-သဒ္ဒါသည် အဘယ်ကြောင့် မရှိသနည်းဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း စတင်ပြောဆိုအပ်သော အနက်အာရုံရှိသော သဒ္ဒါ (ပက္ကန္တတ္ထဝိသယ)၊ ထင်ရှားကျော်စောသော အနက်အာရုံရှိသော သဒ္ဒါ (ပသိဒ္ဓတ္ထဝိသယ) သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင်ခံစားဖူးသော အနက်အာရုံရှိသော သဒ္ဒါ (အနုဘူတတ္ထဝိသယ) ဖြစ်သော တ-သဒ္ဒါသည် ယ-သဒ္ဒါကို မမျှော်လင့်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် -

‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya;

Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’ti.

"ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် (သူတစ်ပါးအကူအညီမပါဘဲ) တစ်ပါးတည်းသာလျှင် အငြုံ့ (ဝါသနာ) နှင့်တကွ ကိလေသာအားလုံးတို့ကို သတ်ဖြတ်တော်မူ၍၊ အလွန်စင်ကြယ်သော စိတ်အစဉ် ရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍၊ အမြဲမပြတ် ပူဇော်မှုတို့အား ထိုက်တန်တော်မူ၏" ဟု (ဆိုအပ်၏)။

Evamādīsu ‘‘so’’ti niddiṭṭhatasaddo ‘‘buddhānussatimādito’’ti ettha atītena buddhasaddena vacanīyavisayo hoti.

ဤသို့စသော ဂါထာတို့၌ 'so' ဟု ညွှန်ပြအပ်သော တ-သဒ္ဒါသည် 'buddhānussatimādito' ဟူသော ဤနေရာ၌ လွန်လေပြီးသော (ရှေ့၌ဆိုခဲ့သော) ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်အာရုံ ရှိပေ၏။

‘‘Aggiṃ pakkhanda’ athavā, ‘pabbataggā pate’ti vā;

Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’ti.

"ထိုအောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် 'မီးပုံသို့ ခုန်ဆင်းလော့' သို့မဟုတ် 'တောင်ထိပ်မှ ကျဆင်းလော့' ဟု ပြုဖွယ်ကိစ္စကို အကယ်၍ မိန့်တော်မူအံ့၊ အကျိုးကို သိ၍ ပြုတော်မူတတ်သော ဘုရားရှင် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအတိုင်း ပြုအပ်ပေ၏" ဟု (ဆိုအပ်၏)။

Evamādīsu tasaddo ñātakārīhi kattabbattā pasiddhabuddhapadatthavisayo.

ဤသို့စသော ဂါထာတို့၌ တ-သဒ္ဒါသည် အကျိုးကို သိ၍ ပြုတတ်သောသူတို့ ပြုအပ်သည် ဖြစ်သောကြောင့်၊ ထင်ရှားကျော်စောသော ဗုဒ္ဓဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အာရုံရှိ၏။

‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ;

Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdatī’’ti.

"ငါသည် လွန်လေပြီးသောအရာကို စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်းမရှိ၊ မရောက်သေးသောအရာကို တောင့်တခြင်းမရှိ၊ ပစ္စုပ္ပန်တရားဖြင့်သာ မျှတ၏၊ ထိုကြောင့် ငါ၏အဆင်းသည် ကြည်လင်၏" ဟု (ဆိုအပ်၏)။

Evamādīsu tasaddo ananusocananappajappanayāpanasaṅkhātavijānanavasena anubhūtatthavisayo, tasmā tīsupi ṭhānesu tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Ettha pana pakkantavisayo tasaddo adhippeto. Apica uttaravākye ṭhito yasaddo pubbavākye tasadde asatipi tameva dīpeti. Tathā hi –

ဤသို့စသော ဂါထာတို့၌ တ-သဒ္ဒါသည် မစိုးရိမ်ခြင်း၊ မတောင့်တခြင်း၊ မျှတခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သိရှိနားလည်မှု၏ စွမ်းအားဖြင့်၊ ကိုယ်တိုင်ခံစားအပ်သော အနက်အာရုံရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသုံးပါးသော ဌာနတို့၌ တ-သဒ္ဒါသည် ယ-သဒ္ဒါကို မမျှော်လင့်ပေ။ ဤနေရာ၌မူကား ရှေ့၌ဆိုခဲ့သော အနက်ရှိသော (ပက္ကန္တဝိသယ) တ-သဒ္ဒါကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ပြင် နောက်ဝါကျ၌ တည်သော ယ-သဒ္ဒါသည် ရှေ့ဝါကျ၌ တ-သဒ္ဒါ မရှိသော်လည်း ထိုတ-သဒ္ဒါကိုသာ ညွှန်ပြတတ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် -

Bodhiṃ namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ;

Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,Dosāridappamathane’karaso budhānanti.

"လောကသုံးပါး၌ ရိုသေထိုက်သော အလွန်မြတ်သော အရာဌာနဖြစ်သော၊ ကောင်းမှုတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော၊ လောကဝန်းကျင်တစ်ခုလုံး၏ စီးပွားချမ်းသာဖြစ်သော ဗောဓိပင် (သို့မဟုတ် ဗောဓိဉာဏ်) ကို ရှိခိုးပါ၏။ အကြင် ဗောဓိသည် ပညာရှိတို့၏ မျက်စိ၊ နား၊ သတိတို့၏ အာရုံအဖြစ်သို့ ရောက်၍၊ ကိလေသာရန်သူတို့၏ မာန်မူခြင်းကို နှိမ်နင်းခြင်း၌ တစ်ခုတည်းသော အမြတ်ဆုံးသော ကိစ္စရှိသည်ဖြစ်၏" ဟု (ဆိုအပ်၏)။

Yo [Pg.149] budhānaṃ cakkhusotasatīnaṃ gocarataṃ visayabhāvaṃ sameto patto, tesaṃyeva dosārīnaṃ kilesapaccatthikānaṃ dappamathane dappamaddane ekaraso padhānakicco samiddhivanto vā hoti, taṃ bodhiṃ namāmīti sambandho. Pubbavākye payojito yasaddo uttaravākye tasaddopādāne asati saṃsayamuppādayamāno vākyassa ūnattaṃ karoti. Udāharaṇaṃ pana pākaṭaṃ.

အကြင် ဗောဓိသည် ပညာရှိတို့၏ မျက်စိ၊ နား၊ သတိတို့၏ အာရုံအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏၊ ထိုပညာရှိတို့၏ ဒေါသတည်းဟူသော ရန်သူဖြစ်သော ကိလေသာရန်သူတို့၏ မာန်မူခြင်းကို နှိမ်နင်းဖျက်ဆီးခြင်း၌ တစ်ခုတည်းသော အဓိကကိစ္စရှိသည် သို့မဟုတ် ပြည့်စုံအောင်မြင်ခြင်း ရှိသည်ဖြစ်၏၊ "ထိုဗောဓိကို ရှိခိုးပါ၏" ဟု စပ်ယှဉ်ရမည်။ ရှေ့ဝါကျ၌ သုံးစွဲအပ်သော ယ-သဒ္ဒါသည် နောက်ဝါကျ၌ တ-သဒ္ဒါကို မထည့်သွင်းခြင်း ရှိလတ်သော် သံသယကို ဖြစ်စေလျက် ဝါကျ၏ လိုအပ်ချက် (ချို့ယွင်းချက်) ကို ပြုတတ်၏။ ဥပမာမူကား ထင်ရှားပေ၏။

123.

၁၂၃။

Padābhidheyyavisayaṃ,Samāsabyāsasambhavaṃ;

Yaṃ pāriṇatyaṃ hoti’ha,Sopi ojova taṃ yathā.

"ပုဒ်တို့၏ ဟောအပ်သော အနက်အာရုံရှိသော၊ သမတ်ဖြစ်ခြင်း (အကျဉ်းရေးခြင်း) နှင့် ဝိသျာသဖြစ်ခြင်း (အကျယ်ရေးခြင်း) မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ စာရေးသူတို့၏ ဉာဏ်ရင့်ကျက်မှုသည် ဤကျမ်း၌ ဖြစ်၏၊ ထိုရင့်ကျက်မှုသည်လည်း ဩဇဂုဏ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ၎င်းကို ပြဆိုအံ့" ဟု (ဆိုအပ်၏)။

123. ‘‘Padi’’ccādi. Padassa abhidheyyo attho so visayo yassa. Yattha pacurasaddābhidheyyo attho saṃkhittapadehi vuccate, so samāso. Yatthappakehi padehi abhidheyyattho pacurapadehi vuccate, so byāso. Tato samāsabyāsato sambhavo yassa. Taṃ tathāvidhaṃ yaṃ pāriṇatyaṃ pariṇatabhāvo hotīti anuvaditvā sopi iha sasatthe ojovāti vidhīyate. Taṃ yathetyubhayampi udāharati.

၁၂၃. "Padi" စသည်ကား၊ ပုဒ်၏ ဟောအပ်သော အနက်သည် အကြင်ရင့်ကျက်မှု၏ အာရုံ ဖြစ်၏ (၎င်းကို ပဒါဘိဓေယျဝိသယ ဟု ခေါ်၏)။ အကြင်အရပ်၌ များပြားလှသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်ကို အကျဉ်းပုဒ်တို့ဖြင့် ပြဆိုအပ်၏၊ ထိုအရာသည် သမတ် (အကျဉ်း) ဖြစ်၏။ အကြင်အရပ်၌ နည်းပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်ကို အကျယ်ပုဒ်တို့ဖြင့် ပြဆိုအပ်၏၊ ထိုအရာသည် ဝိသျာသ (အကျယ်) ဖြစ်၏။ ထိုသမတ်နှင့် ဝိသျာသတို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် အကြင်ရင့်ကျက်မှု၌ ရှိ၏။ ထိုသို့ သဘောရှိသော အကြင်ရင့်ကျက်မှုတည်းဟူသော ရင့်ကျက်သော အဖြစ်သည် ဖြစ်၏ဟု အစဉ်လိုက်၍ ဆိုပြီးလျှင်၊ ထိုရင့်ကျက်မှုသည်လည်း ဤမိမိကျမ်း၌ ဩဇဂုဏ်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြဆိုအပ်၏။ "Taṃ yathā" ဟူ၍ နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် သာဓကဆောင်ပြ၏။

123. ‘‘Pade’’ccādi. Padānaṃ bahūnaṃ appakānaṃ vā padānaṃ abhidheyyavisayaṃ vitthārasaṃkhittatthavisayavantaṃ samāsabyāsasambhavaṃ yathākkamaṃ saṅkhepavitthāradvayena nipphannaṃ nipphattivantaṃ vā yaṃ pāriṇatyaṃ kattūnaṃ ganthavisaye pariṇatippakāsako yo saddadhammo atthadhammo hoti, saddaguṇo atthaguṇoti vuttaṃ hoti, sopi iha subodhālaṅkāre ojo nāma saddaguṇo atthaguṇo. Taṃ yathāti dvīsu lakkhiyaṃ dasseti, padānaṃ abhidheyyo visayo yassa pāriṇatyasseti ca, samāso ca byāso cāti ca, tato sambhavanti ca, tato sambhavo assāti ca, pariṇatassa [Pg.150] kattuno ganthassa eva vā bhāvoti ca viggaho. Kattu pāriṇatyapakkhe tappakāsakaganthassa tadatthena pāriṇatyaṃ siddhaṃ.

၁၂၃. "Pade" စသည်ကား၊ များစွာကုန်သော သို့မဟုတ် နည်းပါးကုန်သော ပုဒ်တို့၏ ဟောအပ်သော အနက်အာရုံရှိသော၊ အကျယ်အကျဉ်း အနက်အာရုံရှိသော၊ သမတ်နှင့် ဝိသျာသတို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ အစဉ်အတိုင်း အကျဉ်းအကျယ် နှစ်မျိုးတို့ဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော သို့မဟုတ် ပြီးမြောက်ခြင်းရှိသော၊ အကြင်ရင့်ကျက်မှုသည် ကျမ်းပြုဆရာတို့၏ ကျမ်းစာနယ်ပယ်၌ ရင့်ကျက်မှုကို ပြသတတ်သော၊ အကြင်သဒ္ဒါတရား၊ အနက်တရားသည် ဖြစ်၏၊ သဒ္ဒဂုဏ်၊ အတ္ထဂုဏ်ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုရင့်ကျက်မှုသည်လည်း ဤသုဗောဓာလင်္ကာရကျမ်း၌ 'ဩဇဂုဏ်' မည်သော သဒ္ဒဂုဏ်၊ အတ္ထဂုဏ် ဖြစ်၏။ "Taṃ yathā" ဟူသော စကားဖြင့် (အကျဉ်းအကျယ်) နှစ်ပါးသော လက္ခိယ (သာဓကပြအပ်သော အရာ) တို့၌ ပြသ၏။ "ပုဒ်တို့၏ ဟောအပ်သော အနက်သည် အကြင်ရင့်ကျက်မှု၏ အာရုံ ဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "သမတ်သည်လည်းကောင်း၊ ဝိသျာသသည်လည်းကောင်း" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ထိုသမတ်နှင့် ဝိသျာသတို့မှ ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ထိုသမတ်နှင့် ဝိသျာသမှ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ထိုရင့်ကျက်မှုအား ရှိ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ရင့်ကျက်သော ကျမ်းပြုဆရာ၏ သို့မဟုတ် ကျမ်းစာ၏ အဖြစ်" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ကျမ်းပြုဆရာ၏ ရင့်ကျက်မှုဘက်၌မူကား၊ ထိုရင့်ကျက်မှုကို ပြဆိုတတ်သော ကျမ်းစာ၏ ထိုအနက်အားဖြင့် ရင့်ကျက်မှုသည် ပြီးမြောက်၏။

124.

၁၂၄။

Jotayitvāna saddhammaṃ,Santāretvā sadevake;

Jalitvā aggikhandho’va,Nibbuto so sasāvako.

"ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သူတော်ကောင်းတရားကို ထွန်းလင်းတောက်ပစေတော်မူ၍၊ နတ်နှင့်တကွသော သတ္တဝါတို့ကို (သံသရာမှ) ကူးမြောက်စေတော်မူပြီးလျှင်၊ ရဲရဲတောက်သော မီးပုံကြီးကဲ့သို့ တောက်ပတော်မူ၍၊ တပည့်သာဝကတို့နှင့်တကွ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူလေပြီ" ဟု (ဆိုအပ်၏)။

124. ‘‘Jotayitvāne’’ccādi. Iminā heṭṭhā pacurapadābhihito buddhavaṃso saṅkheparūpena vutto.

၁၂၄. "Jotayitvāna" စသည်ကား၊ ဤဂါထာဖြင့် အောက်၌ များပြားလှသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဟောအပ်သော ဗုဒ္ဓဝင်ကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ပြဆိုအပ်၏။

124. ‘‘Jotayi’’ccādi. So tathāgato saddhammaṃ sapariyattikaṃ navalokuttarasaddhammaṃ jotayitvāna ñāṇālokena obhāsetvā sadevake satte santāretvā saṃsārasāgarapariyantamupanetvā aggikhandhova mahātejena aggikkhandho viya jalitvā anaññasādhāraṇarūpakāyasampattiyā pajjalitvā ante sasāvako sāvakehi saha nibbuto khandhaparinibbānena parinibbutoti. Iminā sakalabuddhavaṃse bahūhi padehi vuttattho saṅkhepakkamena vutto. Sataṃ dhammo, santo saṃvijjamāno vā dhammoti ca, saha devehi vattamānāti ca, saha sāvakehi vattamānoti ca viggaho.

၁၂၄. "Jotayi" စသည်ကား၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ပရိယတ္တိနှင့်တကွသော ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာ သူတော်ကောင်းတရားကို ဉာဏ်တော်အလင်းဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပစေတော်မူ၍၊ နတ်နှင့်တကွသော သတ္တဝါတို့ကို ကူးမြောက်စေတော်မူလျက်၊ သံသရာသမုဒ္ဒရာ၏ တစ်ဖက်ကမ်း (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်စေတော်မူ၍၊ ကြီးစွာသော တန်ခိုးတေဇော်ရှိသော မီးပုံကြီးကဲ့သို့ တောက်ပတော်မူလျက်၊ သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသော ရူပကာယသမ္ပတ္တိဖြင့် ရဲရဲတောက် တောက်ပတော်မူ၍၊ အဆုံး၌ တပည့်သာဝကတို့နှင့်အတူ ခန္ဓာပရိနိဗ္ဗာန်ဖြင့် ငြိမ်းအေးတော်မူလေပြီ (ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူလေပြီ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤဂါထာဖြင့် ဗုဒ္ဓဝင်တစ်ခုလုံး၌ များစွာသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ပြဆိုအပ်သော အနက်ကို အကျဉ်းချုပ်နည်းဖြင့် ပြဆိုအပ်၏။ "သူတော်ကောင်းတို့၏ တရား" သို့မဟုတ် "ထင်ရှားရှိသော တရား" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "နတ်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တပည့်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်တော်မူသော" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

125.

၁၂၅။

Matthakaṭṭhī matassāpi, rajobhāvaṃ vajantu me;

Yato puññena te senti, jenapādambujadvaye.

"သေလွန်ပြီးသည်ဖြစ်စေဦးတော့၊ ကျွန်ုပ်၏ ဦးခေါင်းခွံအရိုးတို့သည် ဖုန်မှုန့်အဖြစ်သို့ ရောက်ပါစေသတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကောင်းမှုကံကြောင့် ထိုဖုန်မှုန့်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ကြာပန်းနှင့်တူသော ခြေတော်အစုံ၌ တည်ရှိနေကြကုန်အံ့" ဟု (ဆိုအပ်၏)။

125. ‘‘Matthakaṭṭhī’’iccādi. Matassāpi maraṇamāpannassāpi me matthake muddhani aṭṭhī rajobhāvaṃ dhūlittaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena kusalena kammena hetunā te rajā jinassa ime jenā, pādā, teyeva ambujāniva ambujāni, tesaṃ dvaye [Pg.151] senti pavattanti, tathā hotu vā mā vā, paṇatigedheneva vadati. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato pāde niccaṃ sirasā paṇamāmī’’tyadhippāyo vitthārena vutto.

၁၂၅. "Matthakaṭṭhī" စသည်ကား၊ သေလွန်ခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသော ကျွန်ုပ်၏ ဦးခေါင်းထက်၌ရှိသော အရိုးတို့သည် ဖုန်မှုန့်အဖြစ်သို့ ရောက်ပါစေ၊ ဆိုက်ရောက်ပါစေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူကား - အကြင်အကြောင်းကြောင့်၊ ကောင်းမှုကုသိုလ်ကံတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်အစုံ၊ ကြာပန်းနှင့်တူသော ထိုခြေတော်နှစ်ဖက်တို့၌ ထိုမြူမှုန်တို့သည် တည်ရှိကြကုန်အံ့။ ထိုသို့ ဖြစ်သည်ဖြစ်စေ၊ မဖြစ်သည်ဖြစ်စေ၊ ရှိခိုးလိုစိတ် ပြင်းပြလွန်းခြင်းကြောင့်သာလျှင် ပြောဆိုခြင်းဖြစ်၏။ ဤ၌ "ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို အဘယ်သို့လျှင် ဦးခေါင်းဖြင့် အမြဲမပြတ် ရှိခိုးရပါအံ့နည်း" ဟူသော အလိုဆန္ဒကို အကျယ်တဝံ့ ပြဆိုအပ်၏။

125. ‘‘Matthaki’’ccādi, matassāpi me mayhaṃ matthakaṭṭhī muddhani aṭṭhīni rajobhāvaṃ atisukhumarajattaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmā āsīsanaṃ karotīti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena mayhaṃ tathāvidhena kusalakammena hetunā te rajā jenapādambujadvaye jinapaṭibaddhacaraṇapadumayugaḷe senti pavattanti, buddhassa siripāde kiñcipi rajojallaṃ na upalimpateva, tathāpi vandanābhilāsena evaṃ vuttaṃ. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato siripāde muddhanā niccaṃ paṇamāmī’’tyabhilāso vitthārena vutto. Matthake aṭṭhīti ca, rajaso bhāvoti ca, jinassa imeti ca, jenā ca te pādā ceti ca, teyeva ambujānīti ca, tesaṃ dvayanti ca viggaho.

၁၂၅. ‘‘Matthaki’’ စသည်ဖြင့်။ သေလွန်ပြီးသော ငါ၏ ဦးခေါင်းခွံ အရိုးတို့သည် အလွန်သိမ်မွေ့သော ဖုန်မှုန့်အဖြစ်သို့ ရောက်ပါစေကုန်သတည်း။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဆုတောင်းပါသနည်းဟူမူ - အကြင်ကြောင့်၊ ငါ၏ ထိုသို့သော ကုသိုလ်ကံအကြောင်းကြောင့် ထိုဖုန်မှုန့်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ကြာတိုက် အစုံ၌ တည်မှီကုန်အံ့။ ဘုရားရှင်၏ ရွှေခြေတော်၌ အနည်းငယ်မျှသော မြူတေဇောသည် မလိမ်းကျံနိုင်သော်လည်း ရှိခိုးလိုသော အလိုဆန္ဒကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ 'ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ရွှေခြေတော်အစုံကို ဦးခေါင်းဖြင့် အဘယ်သို့ အစဉ်ရှိခိုးရအံ့နည်း' ဟူသော အလိုဆန္ဒကို အကျယ်တဝံ့ ဆိုအပ်၏။ 'Matthake aṭṭhi' စသည်ဖြင့် ဝိဂ္ဂဟပြုပုံ။

126.

၁၂၆။

Iccatra niccaṃpaṇati-gedho sādhu padissati;

Jāyate’yaṃ guṇo tikkha-paññāna’mabhiyogato.

ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ အစဉ်မပြတ် ရှိခိုးခြင်း၌ ပြင်းစွာသော အလိုဆန္ဒ (ဂေဓ) သည် ကောင်းစွာ ထင်ရှား၏။ ဤဂုဏ်သည် ထက်မြက်သော ပညာရှိတို့အား အစဉ်တစိုက် အားထုတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။

126. Byāsattamevassa vivarati ‘‘iccatri’’ccādinā. Iccevaṃ atra gāthāyaṃ paṇatiyaṃ paṇāme gedho adhikacchando sādhu sundaraṃ padissati viññāyate, ayaṃ yathāvutto ojo guṇo pariṇatabhāvasaṅkhāto tikkhapaññānaṃ sātisayamatīnaṃ evaṃ santepi abhiyogato punappunappavattitaparicayabalena jāyate uppajjati.

၁၂၇. ၎င်း၏ ဆက်စပ်ပတ်သက်မှုကိုပင် "iccatri" စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြ၏။ ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ ရှိခိုးခြင်း၌ ပြင်းစွာသော အလိုဆန္ဒ 'ဂေဓ' သည် ကောင်းစွာ ထင်ရှားစွာ သိအပ်၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော ရင့်ကျက်သော အဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော 'ဩဇာဂုဏ်' သည် ထက်မြက်သော ပညာ၊ ထူးကဲသော ဉာဏ်ရှိသူတို့အား ဤသို့ဖြစ်သော်လည်း အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပွားစေအပ်သော အလေ့အလာ၏ အစွမ်းဖြင့် ထပ်ခါတလဲလဲ အားထုတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။

126. Idāni saṃkhittassatthassa vitthārena pakāsitabhāvaṃ ‘‘iccatra’’iccādinā niddisati. Iti iminā anantaragāthāyaṃ vuttakkamena atra imissaṃ gāthāyaṃ niccaṃpaṇatigedho nirantarapaṇāme adhikakattukāmatākusalacchando sādhu vibhūto vibhūtaṃ vā padissati paññāyati, ayaṃ [Pg.152] guṇo yathāvutto ayaṃ pariṇatabhāvasaṅkhāto ojo nāma saddatthaguṇo tikkhapaññānaṃ sukhumabuddhimantānaṃ abhiyogato ganthavisayabhūtena nirantarābhyāseneva jāyate sijjhati, vattu pāriṇatyeneva bhavanato yesaṃ kesañci yena kenaci pakārena na sijjhatīti. Niccaṃ pavattā paṇatīti ca, tassaṃ gedhoti ca, tikkhā paññā yesanti ca, abhi punappunaṃ yogo yuñjananti ca viggaho.

ယခုအခါ၌ အကျဉ်းချုပ်ပြအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်တဝံ့ ထင်ရှားစေခြင်းကို "iccatra" စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြ၏။ ဤသို့လျှင် အနန္တရဂါထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အစဉ်အတိုင်း ဤဂါထာ၌ အစဉ်မပြတ် ရှိခိုးခြင်း၌ ပြင်းစွာသော ဆန္ဒတရား 'ဂေဓ' သည် (အစဉ်မပြတ် ရှိခိုးခြင်း၌ သာလွန်၍ ပြုလုပ်လိုသော ကုသိုလ်ဆန္ဒသည်) ထင်ရှားစွာ ကောင်းစွာ သိမြင်အပ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ရင့်ကျက်သော အဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော 'ဩဇာ' မည်သော သဒ္ဒါ၊ အနက်တို့၏ ဤဂုဏ်သည် သိမ်မွေ့သော ပညာရှိသူတို့အား ကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာဖြစ်သော အစဉ်မပြတ် လေ့ကျင့်အားထုတ်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ပြီးမြောက်၏။ ဆိုသူ (စာဆို) ၏ ရင့်ကျက်မှုကြောင့်သာ ဖြစ်သောကြောင့် မည်သူမဆို မည်သို့သော နည်းလမ်းဖြင့်မဆို မပြီးမြောက်နိုင်။ 'Niccaṃ pavattā paṇatī' စသည်ဖြင့် ဝိဂ္ဂဟပြုပုံ။

127.

၁၂၇။

Madhurattaṃ padāsatti-ranuppāsavasā dvidhā;

Siyā samasuti pubbā, vaṇṇāvutti paro yathā.

၁၂၈. ချိုသာသော သီကုံးမှုဖြစ်သော မဓုရတာဂုဏ်သည် ပဒါသတ္တိ (ပုဒ်ချင်းနီးစပ်ခြင်း) နှင့် အနုပ္ပါသ (အက္ခရာထပ်ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ ရှေးဦးဖြစ်သော ပဒါသတ္တိသည် အသံတူညီခြင်း (သမသုတိ) ဖြစ်ရာ၏။ နောက်ဖြစ်သော အနုပ္ပါသသည်ကား အက္ခရာ ထပ်ခါထပ်ခါ ရွတ်ဆိုခြင်း (ဝဏ္ဏာဝုတ္တိ) ဖြစ်ရာ၏။

127. Mādhuriyamavadhārayamāha ‘‘madhuratta’’miccādi. Savanīyattena manoharattaṃ madhurattaṃ. Taṃ padāni vākyālaṅkārāni samānāni uttaruttarehi, tesaṃ āsatti ṭhānādināyathākathañci samasutīnaṃ āsannatā padāsatti, paṭhamappayuttassakkharassa pacchā pāso pakkhepo anuppāso, padāsatti ca anuppāso ca, tesaṃ vasena dvidhā hoti. ‘‘Kīdisā te’’ti āha ‘‘siyā’’tiādi. Pubbā paṭhamābhihitā padāsatti samā yena kenaci ṭhānamattāsaṃyogādinā padantarena suti vaṇṇo yassā sā siyā bhaveyya, paro pacchimo anuppāso tu vaṇṇassa sarabyañjanalakkhaṇassa āvutti punappunuccāraṇaṃ siyāti. Evaṃ katthaci bandhe samānapadāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvayena rahito viraso bandho nassādīyate kavīhi, tādisaṃ madhurattaṃ duvidhaṃ paṭipajjitabbaṃ, silesasamatānvitantuccantameva ramaṇīyaṃ siyāti lakkhaṇaṃ dassetvā ‘‘yathe’’ti lakkhiyamubhayatthodāharati ‘‘yade’’ccādinā, ‘‘munindi’’ccādinā ca.

၁၂၇. မဓုရဂုဏ်ကို ဆုံးဖြတ်လို၍ 'madhuratta' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ နားထောင်ကောင်းသော (သာယာနာပျော်ဖွယ်) အဖြစ်ဖြင့် စိတ်ကို ညှို့ယူဆွဲဆောင်နိုင်သော အဖြစ်သည် 'မဓုရဂုဏ်' မည်၏။ ထိုမဓုရဂုဏ်သည် ဝါကျ၏ တန်ဆာဖြစ်ကုန်သော ပုဒ်တို့သည် တစ်ခုထက်တစ်ခု တူညီကြကုန်သည်ရှိသော် ထိုပုဒ်တို့၏ (ထွက်ရာ) ဌာန်စသည်တို့ဖြင့် တစ်နည်းနည်းဖြင့် အသံတူညီသော ပုဒ်တို့၏ အနီးအနား၌ ရှိနေခြင်းဟူသော 'ပဒါသတ္တိ' လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးစွာ သုံးစွဲအပ်သော အက္ခရာကို နောက်၌ ထပ်မံ ထည့်သွင်းခြင်းဟူသော 'အနုပ္ပါသ' လည်းကောင်း၊ ဤနှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးကွဲပြား၏။ “ထိုနှစ်ပါးတို့သည် အဘယ်သို့နည်း” ဟု မေးသော် “siyā” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်သော ပဒါသတ္တိသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဌာန်မျှ၊ မတ္တာမျှ သို့မဟုတ် သံယောဂစသည်ဖြင့် အခြားသောပုဒ်နှင့် အသံတူညီသော အက္ခရာရှိသော ပဒါသတ္တိသည် ဖြစ်ရာ၏။ နောက်ဖြစ်သော အနုပ္ပါသသည်ကား သရ၊ ဗျည်း လက္ခဏာရှိသော အက္ခရာကို အဖန်ဖန် ရွတ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ ဤသို့ အချို့သော စပ်ထုံး၌ တူညီသော ပဒါသတ္တိသာ ရှိ၏၊ အချို့၌ အနုပ္ပါသသာ ရှိ၏၊ အချို့၌ ထိုနှစ်ပါးလုံး ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးမှ ကင်းသော အရသာမရှိသော စပ်ထုံးကို ကဗျာဆရာတို့သည် အလိုမရှိကြကုန်။ ထိုသို့သော မဓုရဂုဏ် နှစ်မျိုးကို ရယူအပ်၏။ သိလိသဂုဏ်၊ သမတာဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည်သာ လွန်စွာ သာယာတင့်တယ်ရာ၏ ဟု လက္ခဏာကို ပြပြီး၍ “yathe” ဟု ဆိုကာ ပြအပ်သော လက္ခဏာနှစ်ပါးလုံး၏ ဥပမာကို “yadā” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “muninda” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ပြတော်မူသည်။

127. Idāni madhuraguṇaṃ dasseti ‘‘madhuri’’ccādinā. Madhurattaṃ savanīyabhāvato manoharattaṃ madhuraguṇaṃ, padānaṃ vākyāvayavasaṅkhātānaṃ syādyantādīnaṃ uparūparipadehi samānānaṃ [Pg.153] āsatti ṭhānakaraṇādinā yena kenaci pakārena aññamaññaṃ āsannatā, anuppāso pubbuccāritavaṇṇānaṃ puna pakkhipanañcāti dvinnaṃ vasā vibhāgena dvidhā hoti. Tattha pubbā padāsatti samasuti siyā, pubbāparavaṇṇānaṃ ṭhānamattākaraṇādīhi āsannasutisaṅkhatavaṇṇavutti hoti, paro anuppāso pana vaṇṇāvutti sarabyañjanasabhāvānaṃ pubbuccāritavaṇṇānaṃ punappunuccāraṇaṃ siyāti. Yathāti dvīsu udāharaṇamādisati. Evaṃ katthaci bandhe padāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvīhi vinimutto pana bandho viññūhi assādanīyo na hoti. Upari vakkhamānāhi silesasamatāhi yuttaṃ madhurattaṃ pana visesato assādanīyaṃ hotīti. Madhurassa bandhassa bhāvoti ca, padānaṃ āsattīti ca, anu pacchā pāso pakkhepoti ca, padāsatti ca anuppāso cāti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, samā suti vaṇṇo yassāti ca, vaṇṇassa āvuttīti ca viggaho.

၁၂၇. ယခုအခါ မဓုရဂုဏ်ကို “madhura” စသည်ဖြင့် ပြတော်မူသည်။ နားထောင်ကောင်းသော အဖြစ်ကြောင့် စိတ်ကို ညှို့ယူဆွဲဆောင်နိုင်သော အဖြစ်ဟူသော မဓုရဂုဏ်သည်၊ ဝါကျ၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ကုန်သော 'သိ' 'တိ' စသော ပစ္စည်း အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် အထက်အထက်သော ပုဒ်တို့နှင့် တူညီကြကုန်သည်ရှိသော် ဌာန် ကရိုဏ်းစသည်တို့ဖြင့် တစ်ခုခုသော နည်းလမ်းအားဖြင့် အချင်းချင်း နီးကပ်စွာ တည်ရှိခြင်းဟူသော 'ပဒါသတ္တိ'၊ ရှေး၌ ရွတ်ဆိုအပ်ပြီးသော အက္ခရာတို့ကို နောက်၌ ထပ်မံ ထည့်သွင်းခြင်းဟူသော 'အနုပ္ပါသ' ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် နှစ်မျိုး ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ရှေးဖြစ်သော ပဒါသတ္တိသည် အသံတူညီခြင်း (သမာသုတိ) ဖြစ်ရာ၏။ ရှေ့နောက် အက္ခရာတို့၏ ဌာန်မျှ၊ ကရိုဏ်းမျှစသည်တို့ဖြင့် နီးကပ်သော အသံရှိသည်ဟု ဆိုအပ်သော အက္ခရာ၏ အဖန်ဖန် ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ နောက်ဖြစ်သော အနုပ္ပါသသည်ကား သရ၊ ဗျည်း သဘောရှိကုန်သော၊ ရှေး၌ ရွတ်ဆိုအပ်ပြီးသော အက္ခရာတို့ကို အဖန်ဖန် ရွတ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ “yathā” ဟူ၍ ဥပမာ နှစ်မျိုးကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ဤသို့ အချို့သော စပ်ထုံး၌ ပဒါသတ္တိရှိ၏၊ အချို့၌ အနုပ္ပါသရှိ၏၊ အချို့၌ ထိုနှစ်ပါးလုံး ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့မှ ကင်းဆိတ်သော စပ်ထုံးကိုမူကား ပညာရှိတို့သည် နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သည် မဟုတ်ပေ။ နောင်၌ ဆိုလတ္တံ့သော သိလိသဂုဏ်၊ သမတာဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော မဓုရဂုဏ်သည်ကား ထူးခြားစွာ နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်၏။ “မဓုရဖြစ်သော စပ်ထုံး၏ အဖြစ်သည် မဓုရတ္တမည်၏။ ပုဒ်တို့၏ နီးကပ်ခြင်းသည် ပဒါသတ္တိမည်၏။ နောက်၌ ထပ်မံ ထည့်သွင်းခြင်းသည် အနုပ္ပါသမည်၏။ ပဒါသတ္တိလည်းကောင်း အနုပ္ပါသလည်းကောင်း (ပဒါသတ္တျနုပ္ပါသာ)။ ထိုသူတို့၏ အစွမ်းသည် တေသံဝသ မည်၏။ သမသော အသံရှိသော အက္ခရာသည် သမသုတိဝဏ္ဏ မည်၏။ အက္ခရာ၏ အထပ်ထပ် ဖြစ်ခြင်းသည် ဝဏ္ဏာဝုတ္တိမည်၏” ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

128.

၁၂၈။

Yadā eso’bhisambodhiṃ,Sampatto munipuṅgavo;

Tadā pabhuti dhammassa,Loke jāto mahussavo.

အကြင်အခါ၌ မုနိတို့ထက် ထူးကဲသာလွန်သော မြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်တော်မူ၏၊ ထိုအခါမှစ၍ လောက၌ တရားတော်၏ ကြီးစွာသော ပွဲသဘင် (တိုးတက်စည်ကားခြင်း) သည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့လေပြီ။

128. Eso munipuṅgavo yadā yato pabhuti abhisambodhiṃ sabbaññutaññāṇaṃ sampatto samadhigato, tadā pabhuti tato ārabbha dhammassa catusatipaṭṭhānādibhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyasaṅkhātassa mahussavo mahanto abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti loke tividhe jāto ahosīti. Iha kvaci dīghatākataṃ sadisattaṃ, kvaci ṭhānakataṃ, kvaci saṃyogakataṃ, kvaci aññathā, tenāha ‘‘siyā samasuti pubbā’’ti.

၁၂၈. ထိုမုနိတို့ထက် ထူးကဲသာလွန်သော မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အခါမှ စတင်၍ အဘိသမ္ဗောဓိ ဟူသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူ၏၊ ထိုအခါမှစ၍ ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန် စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော၊ သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားဟု ဆိုအပ်သော တရားတော်၏ ကြီးစွာသော ပွဲသဘင် (ကြီးကျယ်သော တိုးတက်ကြီးပွားခြင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ကင်းသော ဖြစ်ခြင်း) သည် သုံးပါးသော လောက၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့လေပြီ။ ဤဂါထာ၌ အချို့နေရာ၌ အသံရှည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တူညီခြင်း၊ အချို့နေရာ၌ ဌာန်ကြောင့်ဖြစ်ခြင်း၊ အချို့နေရာ၌ သံယုတ်ကြောင့်ဖြစ်ခြင်း၊ အချို့နေရာ၌ အခြားသောနည်းဖြင့် တူညီခြင်း ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “siyā samasuti pubbā” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

128. ‘‘Yadi’’ccādi. [Pg.154] Eso munipuṅgavo yadā abhisambodhiṃ sabbaññutaṃ sampatto sasantāne uppādanavasena sampāpuṇi, tadā pabhuti tato paṭṭhāya dhammassa kāyānupassanāsatipaṭṭhānādipabhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyadhammassa mahussavo mahābhivuddhi loke kāmādilokattaye jātoti. Iha ‘‘yadā eso’’ti dīghakālavasena āsannatā, ‘‘ya e’’ti ṭhānavasena āsannatā, ‘‘abhisambodhiṃ sampatto’’ti saṃyogavasena āsannatā, ‘‘bhi dhi’’nti dhanitato āsannatāti iccādinā padāsatti daṭṭhabbā. Abhisambujjhati etāyāti ca, pumā ca so goceti ca, munīnaṃ puṅgavoti ca, mahanto ca so ussavo cāti ca viggaho.

၁၂၈. “yadā” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုမုနိတို့ထက် မြတ်သောဘုရားသည် အကြင်အခါ၌ အဘိသမ္ဗောဓိ ဟူသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဆိုက်ရောက်တော်မူ၏၊ ထိုအခါမှစ၍ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော၊ သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရား၏ ကြီးစွာသော ပွဲသဘင်သည် ကာမလောက စသော လောကသုံးပါး၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ ဤဂါထာ၌ “yadā eso” ဟူသည် အသံရှည် (ဒီဃ) ဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် နီးကပ်ခြင်း (ပဒါသတ္တိ) ဖြစ်၏၊ “ya e” ဟူသည် ဌာန်၏ အစွမ်းဖြင့် နီးကပ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ “abhisambodhiṃ sampatto” ဟူသည် သံယောဂ (ဗျည်းဆင့်) ၏ အစွမ်းဖြင့် နီးကပ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ “bhi dhi” ဟူသည် ဓနိတဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် နီးကပ်ခြင်း ဖြစ်၏ စသည်ဖြင့် ပဒါသတ္တိကို သိအပ်၏။ “ထိုဉာဏ်ဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို သိတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် အဘိသမ္ဗောဓိ မည်၏။ ယောက်ျားလည်းဖြစ်၏ နွားလားဥသဘလည်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုင်္ဂဝ မည်၏။ မုနိတို့၏ နွားလားဥသဘသည် မုနိပုင်္ဂဝ မည်၏။ ကြီးလည်းကြီး၏ ပွဲသဘင်လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် မဟောသဝ (ကြီးစွာသော ပွဲသဘင်) မည်၏” ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

129.

၁၂၉။

Munindamandahāsā te, kundasandohavibbhamā;

Disanta’manudhāvanti, hasantā candakantiyo.

ကုန္ဒပန်းအစု၏ အဆင်းတင့်တယ်ခြင်းနှင့်တူသော၊ ထိုမုနိန္ဒ (မြတ်စွာဘုရား) ၏ သာယာဖွယ်သော ပြုံးရယ်တော်မူခြင်းတို့သည် လမင်း၏ အရောင်အဝါတို့ကို လှောင်ပြောင်ပြက်ရယ်ပြုကုန်လျက် အရပ်မျက်နှာအဆုံးသို့ အစဉ်ပြေးသွားကြကုန်၏။

129. Kundānaṃ kusumānaṃ sandoho samūho, tassa vibbhamo yesaṃ te, munindassa mandahāsā manuññā hasitāni candassa kantiyo sobhāyo hasantā viḍambayantā disantamanudhāvanti anuvicaranti. Iccatra nakārasahitassa dakārassa, takārassa cānuvattanaṃ.

၁၂၉. ကုန္ဒပန်းတို့၏ အစုအပုံသည် 'ကုန္ဒသန္ဒောဟ' မည်၏၊ ထိုကုန္ဒပန်းအစု၏ တင့်တယ်ခြင်းနှင့်တူသော အဆင်းရှိကုန်သော၊ မြတ်စွာဘုရား၏ သာယာဖွယ်သော ပြုံးရယ်တော်မူခြင်းတို့သည် လမင်း၏ အရောင်အဝါတို့ကို လှောင်ပြောင်ပြက်ရယ်ပြုလျက် အရပ်မျက်နှာအဆုံးသို့ အစဉ် လှည့်လည်ပြေးသွားကုန်၏။ ဤဂါထာ၌ နငယ်နှင့်ယှဉ်သော ဒဒွေးအက္ခရာ (န္ဒ) နှင့် တဝမ်းပူအက္ခရာ (တ) တို့၏ ထပ်ခါတလဲလဲ အစဉ်လိုက်ခြင်း ရှိ၏။

‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ;

Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjutiṃ’’.

“အိန္ဒနီလာ မျက်ရွဲညိုအလွှာနှစ်ဖက်ကဲ့သို့ လှပဆန်းကြယ်လျက် ကျက်သရေတို့၏ ကိန်းအောင်းရာဖြစ်သော၊ ထိုမုနိန္ဒ (မြတ်စွာဘုရား) ၏ မျက်လုံးတော်နှစ်ဖက်သည် ကြာညိုပန်း၏ အရောင်အဝါကို ဆောင်ယူပေ၏။”

Iccaparamudāharaṇaṃ.

ဤသည်လည်း အခြားသော ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်သည်။

129. ‘‘Munindi’’ccādi. Kundasandohavibbhamā supupphitakundakusumarāsisadisalīlāvantā te munindamandahāsā buddhassa manuññā hasitā candakantiyo nimmalacandakiraṇe hasantā nindantā disantaṃ taṃ taṃ disaṃ, disāpariyantaṃ vā anudhāvanti vidhāvantīti. Ettha nakārasahitadakārassa, nakārasahitatakārassa ca āvutti daṭṭhabbā. Mandā ca te hāsā ceti [Pg.155] ca, munindassa mandahāsāti ca, kundānaṃ sandohoti ca, tassa vibbhamo yesanti ca, disāyeva disantaṃ, disānaṃ vā antanti ca viggaho.

၁၂၉. “Muninda” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ကောင်းစွာပွင့်သော ကုန္ဒပန်းအစုနှင့်တူသော တင့်တယ်ခြင်းရှိကုန်သော၊ မြတ်စွာဘုရား၏ သာယာဖွယ်သော ပြုံးတော်မူခြင်းတို့သည် စင်ကြယ်သော လရောင်တို့ကို ပြက်ရယ်ပြုကုန်လျက် အရပ်မျက်နှာအဆုံးသို့ အစဉ်ပြေးသွားကုန်၏။ ဤဂါထာ၌ နငယ်နှင့်ယှဉ်သော ဒဒွေးအက္ခရာ (န္ဒ)၊ နငယ်နှင့်ယှဉ်သော တဝမ်းပူအက္ခရာ (န္တ) တို့၏ အထပ်ထပ် ဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ “မညံ့မနွမ်း သာယာကုန်သော ပြုံးရယ်ခြင်းတို့သည် မန္ဒဟာသ မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ပြုံးတော်မူခြင်းတို့သည် မုနိန္ဒမန္ဒဟာသ မည်၏။ ကုန္ဒပန်းတို့၏ အစုသည် ကုန္ဒသန္ဒောဟ မည်၏။ ထိုကုန္ဒပန်းအစု၏ တင့်တယ်ခြင်းရှိကုန်သော ထိုသူတို့သည် ကုန္ဒသန္ဒောဟဝိဗ္ဘမ မည်၏။ အရပ်သည်ပင်လျှင် ဒိသန္တ မည်၏၊ သို့မဟုတ် အရပ်တို့၏ အဆုံးသည် ဒိသန္တ မည်၏” ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ;

Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjuti’’nti.

“အိန္ဒနီလာ မျက်ရွဲညိုအလွှာနှစ်ဖက်ကဲ့သို့ လှပဆန်းကြယ်လျက် ကျက်သရေတို့၏ ကိန်းအောင်းရာဖြစ်သော၊ ထိုမုနိန္ဒ (မြတ်စွာဘုရား) ၏ မျက်လုံးတော်နှစ်ဖက်သည် ကြာညိုပန်း၏ အရောင်အဝါကို ဆောင်ယူပေ၏။”

Idampi nakārasahitadakāravaṇṇāvuttiyā aparamudāharaṇaṃ.

ဤဂါထာသည်လည်း နငယ်နှင့်ယှဉ်သော ဒဒွေးအက္ခရာ (န္ဒ) အထပ်ထပ် ဖြစ်ခြင်း၏ အခြားသော ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်သည်။

Tattha indanīladaladvandasundaraṃ indanīlamaṇisakalikāyugaḷamiva manoharaṃ sirimandiraṃ tatoyeva sobhāya nivāsaṭṭhānabhūtaṃ munindanayanadvandaṃ indīvarajjutiṃ nīluppalakantiṃ vindati anubhoti, indīvarajjutisamānāti adhippāyo.

ထိုဂါထာ၌ အိန္ဒနီလာမျက်ရွဲပြားအစုံကဲ့သို့ စိတ်ကြည်နူးဖွယ်ကောင်းသော၊ ထိုအလှအပတို့၏ ကိန်းအောင်းရာဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်လုံးတော်နှစ်ဖက်သည် ကြာညိုပန်း၏ အရောင်အဝါကို ရရှိခံစားပေ၏။ ကြာညိုပန်း၏ အရောင်အဝါနှင့် တူညီပေ၏ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။

130.

၁၃၀။

Sabbakomalavaṇṇehi, nā’nuppāso pasaṃsiyo;

Yathā’yaṃ mālatīmālā, linalolālimālinī.

နူးညံ့သောအက္ခရာအားလုံးတို့ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သော အနုပ္ပါသ (အက္ခရာထပ်ခြင်း) သည် မချီးမွမ်းအပ်ပေ။ 'mālatīmālā linalolālimālinī' (လွင့်လူးသော ပျားပိတုန်းအစု ဝိုင်းရံလျက်ရှိသော မြတ်လေးပန်းကုံး) ဟူသော ဤစပ်ထုံးကဲ့သို့တည်း။

130. Yehi kehici āvuttito anuppāsoti ce? Netyāha ‘‘sabba’’iccādi. Sabbehi komalehi sukumārehi vaṇṇehi akkharehi anuppāso na pasaṃsiyo silāghanīyo na hoti silesavirodhittā. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Ayaṃ mālatīmālā jātikusumadāmaṃ linānaṃ byādhitānaṃ lolānaṃ [Pg.156] kusumarasārabbha lolupānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālā panti sā assā atthīti linalolālimālinī.

၁၃၀. အကြင်အကြင် အက္ခရာတို့၏ အဖန်တလဲလဲ ရွတ်ဆိုခြင်းကြောင့် အနုပ္ပါသ (အက္ခရာတူထပ်ခြင်း) ဖြစ်သလောဟု မေးသော်— မဟုတ်ပါဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'သဗ္ဗ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော အက္ခရာအားလုံးတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော အနုပ္ပါသသည် သိလေသဂုဏ်နှင့် ဆန့်ကျင်သောကြောင့် မချီးမွမ်းအပ်၊ မလေးစားအပ်ပေ။ 'ယထာ' ဟူသော စကားဖြင့် ထိုဥပမာကို ပြ၏။ ဤမြတ်လေးပန်းကုံးသည် ကပ်ငြိနေကုန်သော၊ တုန်လှုပ်ကုန်သော (ပန်းဝတ်ရည်ကို တောင့်တသောကြောင့် စိတ်လောသော)၊ မကပ်ငြိသော ပျားပိတုန်းတို့၏ ပန်းကုံးအစဉ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'လိနလောလာလိမာလိနီ' ဟု ခေါ်၏။

130. Vuttānuppāsopi sabbakomalavaṇṇehi viracito na pasaṃsiyoti dassetuṃ ‘‘sabbakomalavaṇṇehī’’tiādimāha. Sabbakomalavaṇṇehi sabbehi sukumārakkharehi kato anuppāso vaṇṇāvuttilakkhaṇo na pasaṃsiyo silesālaṅkāraviruddhattā pasattho na hoti. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Ayaṃ mālatīmālā esā jātisumanamālikā linānaṃ byāvaṭānaṃ patantānaṃ lolānaṃ gandhaluddhānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālinī pantiyuttāti. Ettha lakārasseva punappunappayogena komalavaṇṇāvutti. Mālatīnaṃ mālāti ca, lolā ca te alayo cāti ca, linā ca te lolālayo cāti ca, tesaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca viggaho.

၁၃၀. အက္ခရာတူထပ်ခြင်း (အနုပ္ပါသ) ဖြစ်သော်လည်း နူးညံ့သောအက္ခရာအားလုံးတို့ဖြင့် ရေးစပ်အပ်သော အနုပ္ပါသသည် မချီးမွမ်းထိုက်ကြောင်း ပြသရန် 'သဗ္ဗကောမလဝဏ္ဏေဟိ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ နူးညံ့သိမ်မွေ့သောအက္ခရာအားလုံးတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော အက္ခရာတူထပ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော အနုပ္ပါသသည် သိလေသအလင်္ကာနှင့် ဆန့်ကျင်သောကြောင့် မချီးမွမ်းထိုက်၊ ကောင်းမြတ်သည်မဖြစ်။ 'ယထာ' ဟူသော စကားဖြင့် ထိုဥပမာကို ပြ၏။ ဤမြတ်လေးပန်းကုံးသည် ကပ်ငြိနေကုန်သော၊ အနံ့ကို တပ်မက်၍ ပျံသန်းနေကြကုန်သော၊ မကပ်ငြိသော ပျားပိတုန်းတို့၏ အစဉ်နှင့် ယှဉ်၏။ ဤ၌ 'လ' က္ခရာကိုသာ အဖန်တလဲလဲ သုံးစွဲခြင်းဖြင့် နူးညံ့သောအက္ခရာများ ထပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဝိဂြိုဟ်မှာ 'မာလတီနံ မာလာ'၊ 'လောလာ စ တေ အလယော စ'၊ 'လိနာ စ တေ လောလာလယော စ'၊ 'တေသံ မာလာ'၊ 'သာ အဿ အတ္ထိ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။

131.

၁၃၁။

Mudūhi vā kevalehi,Kevalehi phuṭehi vā;

Missehi vā tidhā hoti,Vaṇṇehi samatā yathā.

သမတာ (ညီမျှသော ဂုဏ်) သည် နူးညံ့သောအက္ခရာသက်သက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြမ်းတမ်းပြတ်သားသော အက္ခရာသက်သက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နူးညံ့ကြမ်းတမ်းသော အက္ခရာတို့ကို ရောနှောခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အက္ခရာတို့ဖြင့် သုံးပါးအပြားရှိ၏။

131. Samataṃ sambhāveti ‘‘mudūhi’’ccādinā. Kevalehi kevalaphuṭādibhāvāpavattehi sakalehi mudūhi catūsupi pādesu sajātiyehi asithilakomalehi vā kakārādīhi vā sithilakomalassa silesapaṭipakkhattā kevalehi phuṭehi vā adhimattasutīhi bhakārādīhi vā akicchavacanīye kicchavacanīyassa sukhumālavipariyayattā missehi vā majjhimasutīhi mudubhūtasaṃsaṭṭhehi vā vaṇṇehi akkharehi karaṇabhūtehi samatā tidhā hoti gajje pajje vā. ‘‘Yathe’’ti tividhamudāharati.

၁၃၁. 'မုဒူဟိ' စသည်ဖြင့် သမတာဂုဏ်ကို ဖော်ပြ၏။ ဂါထာလေးပါဒလုံးတို့၌ အမျိုးအစားတူ၍ မလျော့မရဲ နူးညံ့သော က-က္ခရာ အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း (လျော့ရဲနူးညံ့သော အက္ခရာသည် သိလေသ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း)၊ သို့မဟုတ် အသံထွက်ပြင်းသော ဘ-က္ခရာ အစရှိသော သာယာသံထက်လွန်သော အက္ခရာသက်သက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း (မခက်ခဲဘဲ ရွတ်ဆိုအပ်သောနေရာ၌ ခက်ခဲစွာ ရွတ်ဆိုရခြင်းသည် သုခုမာလဂုဏ်နှင့် ဆန့်ကျင်သောကြောင့်တည်း)၊ သို့မဟုတ် အလတ်စားအသံရှိ၍ နူးညံ့သောအက္ခရာနှင့် ရောနှောအပ်သော အက္ခရာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤသို့သော အက္ခရာတို့ဖြင့် စကားပြေ၌ဖြစ်စေ၊ ကဗျာလင်္ကာ၌ဖြစ်စေ သမတာဂုဏ်သည် သုံးမျိုးဖြစ်၏။ 'ယထာ' ဟူသော စကားဖြင့် ထိုသုံးမျိုးသော ဥပမာကို ပြ၏။

131. Idāni samataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mudūhi’’ccādimāha. Kevalehi phuṭamissehi aññattā sakalehi mudūhi sithilakomalehi vaṇṇehi kakārādīhi vā kevalehi phuṭehi kevalakomalavaṇṇarahitattā sakalehi akicchuccāraṇīyehi adhimattasutīhi bhakārādīhi vaṇṇehi vā missehi yathāvuttamuduphuṭasammissehi vaṇṇehi vā karaṇabhūtehi samatā gajje vā pajje vā tidhā hotīti. Yadi sithilakomalavaṇṇehi vicaritaṃ silesālaṅkārassa, kicchuccāraṇīyehi phuṭavaṇṇehi kataṃ sukhumālālaṅkārassa [Pg.157] ca virujjhatīti. ‘‘Yathā’’ti tividhamudāharati.

၁၃၁. ယခုအခါ သမတာဂုဏ်ကို ရှင်းလင်းပြသရန် 'မုဒူဟိ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ကြမ်းတမ်းသော၊ ရောနှောသောအက္ခရာတို့မှ တပါးအခြားဖြစ်၍ လျော့ရဲနူးညံ့သော က-က္ခရာ အစရှိသော အက္ခရာသက်သက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နူးညံ့သောအက္ခရာ ကင်းသောကြောင့် ရွတ်ဆိုရန်မခက်ခဲဘဲ အသံထွက်ပြင်းသော ဘ-က္ခရာ အစရှိသော အက္ခရာသက်သက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဆိုခဲ့ပြီးသော နူးညံ့ကြမ်းတမ်းသော အက္ခရာတို့ကို ရောနှောအပ်သော အက္ခရာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း စကားပြေ၌ဖြစ်စေ၊ လင်ကာ၌ဖြစ်စေ သမတာဂုဏ်သည် သုံးမျိုးဖြစ်၏။ အကယ်၍ လျော့ရဲနူးညံ့သော အက္ခရာတို့ဖြင့် စပ်ဆိုပါက သိလေသအလင်္ကာနှင့် ဆန့်ကျင်၏၊ ရွတ်ဆိုရခက်ခဲသော ကြမ်းတမ်းသောအက္ခရာတို့ဖြင့် ပြုအပ်ပါက သုခုမာလအလင်္ကာနှင့် ဆန့်ကျင်၏။ 'ယထာ' ဟူသော စကားဖြင့် ထိုသုံးမျိုးသော ဥပမာကို ပြ၏။

Kevalamudusamatā

ကေဝလမုဒုသမတာ (နူးညံ့သောအက္ခရာသက်သက်ဖြင့် ညီမျှသောဂုဏ်)

132.

၁၃၂။

Kokilālāpasaṃvādī,Munindālāpavibbhamo;

Hadayaṅgamataṃ yāti,Sataṃ deti ca nibbutiṃ.

ဥဩငှက်တို့၏ မြည်သံနှင့် တူညီသော၊ ဘုရားရှင်၏ စကားတော်မြတ်၏ တင့်တယ်ခြင်း (အသံတော်၏ အဆင်း) သည် သူတော်ကောင်းတို့၏ နှလုံးသားသို့ သက်ဝင်စိမ့်ဝင်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ သူတော်ကောင်းတို့အား ငြိမ်းအေးခြင်း (နိဗ္ဗာန်) ကိုလည်း ပေးတတ်၏။

132. ‘‘Kokile’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpo kūjitaṃ, taṃ saṃvadati pakāsati sīlenāti kokilālāpasaṃvādī, taṃsadisoti attho, munindassa ālāpo visaṭṭhādiaṭṭhaṅgiko saro tassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ manonusāritaṃ madhurabhāvaṃ yāti, nibbutiṃ nibbānañca tesaṃ deti.

၁၃၂. 'ကောကိလ' စသည်ကား— ဥဩငှက်၊ ကရဝိက်ငှက်တို့၏ မြည်သံနှင့် တူညီစွာ ဆိုတတ်သော သဘောရှိသဖြင့် 'ကောကိလာလာပသံဝါဒီ' မည်၏၊ ထိုငှက်သံနှင့် တူသောဟူ၍ အနက်ရ၏။ ဘုရားရှင်၏ ပြတ်သားခြင်း အစရှိသော အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော အသံတော်၏ တင့်တယ်ခြင်းသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ နှလုံးသားသို့ သက်ဝင်သော သာယာသော အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ ထိုသူတော်ကောင်းတို့အား ငြိမ်းအေးခြင်း နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း ပေးတတ်၏။

132. ‘‘Kokili’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpaṃ nādalīlaṃ saṃvādī pakāsanasīlo, taṃsadisoti adhippāyo, munindassa sabbaññuno ālāpassa visaṭṭhādiaṭṭhaṅgikanādassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ cittārādhitabhāvaṃ yāti ca, nibbutiṃ sutasambandhena tesaṃyeva sādhūnaṃ nibbānaṃ deti ca dentopi hotīti. Ettha kokilālāpasaddena nissite nissayavohārena līlā gahitā.

၁၃၂. 'ကောကိလ' စသည်ကား— ဥဩငှက်၊ ကရဝိက်ငှက်တို့၏ အသံသာယာခြင်းကို တူညီစွာ ထင်ရှားပြတတ်သော သဘောရှိသော၊ ထိုငှက်သံနှင့် တူသောဟု ဆိုလိုသည်။ သဗ္ဗညုဘုရားရှင်၏ ပြတ်သားခြင်း အစရှိသော အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော တရားစကားသံ၏ တင့်တယ်လှပခြင်းသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ နှလုံးသားကို နှစ်သက်စေသောအဖြစ်သို့ ရောက်၏။ တရားနာရခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ထိုသူတော်ကောင်းတို့အား ငြိမ်းအေးခြင်း နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း ပေးတတ်၏။ ဤ၌ 'ကောကိလာလာပ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အမှီပြုရာ အသံကို အမှီပြုအပ်သော သာယာတင့်တယ်ခြင်းကို ယူအပ်၏။

Kevalaphuṭasamatā

ကေဝလဖုဋသမတာ (ကြမ်းတမ်းပြတ်သားသောအက္ခရာသက်သက်ဖြင့် ညီမျှသောဂုဏ်)

133.

၁၃၃။

Sambhāvanīyasambhāvaṃ,Bhagavantaṃ bhavantaguṃ;

Bhavantasādhanākaṅkhī,Ko na sambhāvaye vibhuṃ.

ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော ကြံစည်စိတ်ကူးတော်မူခြင်း ရှိတော်မူသော၊ သံသရာ၏ အဆုံးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူပြီးသော၊ တန်ခိုးပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို နိဗ္ဗာန်ကို ရယူလိုသော အကြင်သူသည် အဘယ်ကြောင့် မပူဇော်ဘဲ ရှိအံ့နည်း (ပူဇော်မြတ်နိုးသည်သာ ဖြစ်၏)။

133. ‘‘Sambhāvanīye’’ccādi. [Pg.158] Sambhāvanīyo ādaraṇīyo. Sadevake loke santo sobhano bhāvo adhippāyo yassa taṃ. Bhavantaṃ nibbānaṃ gatoti bhavantagu, taṃ vibhuṃ. Bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ. Bhavassa saṃsārassa anto avasānaṃ nibbānaṃ, tassa sādhanaṃ sampādanamākaṅkhati sīlenāti bhavantasādhanākaṅkhī, ko nāma saṃsāravattijano. Na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyevāti attho.

၁၃၃. 'သမ္ဘာဝနီယေ' စသည်ကား— သမ္ဘာဝနီယ ဆိုသည်မှာ ရိုသေထိုက်သော။ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ ကောင်းမြတ်သန့်စင်သော အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ) ရှိတော်မူသော။ သံသရာ၏ အဆုံးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'ဘဝန္တဂူ' မည်သော ထိုတန်ခိုးရှင်။ မြတ်စွာဘုရားအား။ သံသရာ၏ အဆုံးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ရရှိခြင်းကို တောင့်တတတ်သော သဘောရှိသဖြင့် 'ဘဝန္တသာဓနာကင်္ခီ' မည်သော၊ အဘယ်သံသရာ၌ ကျင်လည်သောသူသည် မရိုသေဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ ရိုသေမြတ်နိုးသည်သာ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။

133. ‘‘Sambhāvanīyi’’ccādi. Sambhāvanīyasambhāvaṃ sadevakena lokena ādaraṇīyasobhanādhippāyaṃ bhavantaguṃ bhavassa antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gataṃ vibhuṃ pabhuṃ bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ bhavantasādhanākaṅkhī nibbānasādhanābhilāsī ko katamo saṃsāravattijano na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyeva. Santo ca so bhāvo cāti ca, sambhāvanīyo sambhāvo yasseti ca, bhavassa antanti ca, bhavantaṃ gatoti ca, tassa sādhananti ca, taṃ ākaṅkhati sīlenāti ca viggaho.

၁၃၃. 'သမ္ဘာဝနီယ' စသည်ကား— နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့ ရိုသေထိုက်သော ကောင်းမြတ်သော အဇ္ဈာသယရှိတော်မူသော၊ ဘဝ၏အဆုံးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူသော၊ တန်ခိုးပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို နိဗ္ဗာန်ကို ရယူလိုသော အကြင်သံသရာ၌ ကျင်လည်သောသူသည် အဘယ်ကြောင့် မရိုသေဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ ရိုသေမြတ်နိုးသည်သာ ဖြစ်၏။ ဝိဂြိုဟ်မှာ 'သန္တော စ သော ဘာဝေါ စ'၊ 'သမ္ဘာဝနီယော သမ္ဘာဝေါ ယဿ'၊ 'ဘဝဿ အန္တံ'၊ 'ဘဝန္တံ ဂတော'၊ 'တဿ သာဓနံ'၊ 'တံ အာကင်္ခတိ သီလေန' ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Missakasamatā

မိဿကသမတာ (နူးညံ့ကြမ်းတမ်းသော အက္ခရာနှစ်မျိုးလုံး ရောနှော၍ ညီမျှသောဂုဏ်)

134.

၁၃၄။

Laddhacandanasaṃsagga-sugandhimalayānilo;

Manda’māyāti bhītova, munindamukhamārutā.

စန္ဒကူးပင်တို့နှင့် တွေ့ထိရသဖြင့် ကောင်းမွန်သော အနံ့ရှိသော တောင်လေသည် ဘုရားရှင်၏ နှုတ်တော်မှ ထွက်သော လေထက် မိမိက သာလွန်ကောင်းမွန်ခြင်း မရှိ၍ ကြောက်ရွံ့သကဲ့သို့ ဖြည်းညင်းစွာ တိုက်ခတ်လာ၏။

134. ‘‘Laddhi’’ccādi. Laddho candanatarūnaṃ saṃsaggo paricayo tena sobhano gandho assāti sugandhī surabhi malayānilodakkhiṇapavamāno munindassa mukhamārutā bhītova tādisamuduttasītalattasugandhasampattiyā attano dūratarattā āyāti anuvattati. Mandanti āgamanakriyāvisesanaṃ.

၁၃၄. 'လဒ္ဓ' စသည်ကား— ရအပ်သော စန္ဒကူးပင်တို့၏ ထိတွေ့ခြင်းရှိသဖြင့် မွှေးကြိုင်သော အနံ့ရှိသော တောင်လေသည် ဘုရားရှင်၏ နှုတ်တော်မှထွက်သော လေကို ကြောက်ရွံ့သကဲ့သို့ တိုက်ခတ်လာ၏။ ထိုဘုရားရှင်၏ နှုတ်ထွက်လေ၏ နူးညံ့အေးမြမွှေးကြိုင်သော ဂုဏ်သတ္တိနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် မိမိက များစွာ ကွာခြားလှသောကြောင့် ဖြည်းညင်းစွာ တိုက်ခတ်လာခြင်း ဖြစ်၏။ 'မန္ဒံ' ဟူသည်မှာ လာခြင်းအမှု (တိုက်ခတ်ခြင်း) ၏ ကြိယာဝိသေသန ဖြစ်၏။

134. ‘‘Laddhi’’ccādi. [Pg.159] Laddhacandanasaṃsaggasugandhimalayānilo paṭiladdhacandanatarusārasamavāyena sobhanagandhasamannāgato malayadesato āgacchamānamāluto munindamukhamārutā buddhassa mukhasurabhivāsitapavanato bhīto iva tādisamudusurabhisītalattassa attani asambhavato bhītova mandaṃ saṇikaṃ yāti abhimukhametīti. Candanānaṃ saṃsaggoti ca, laddho ca so candanasaṃsaggoti ca, sobhano gandho yassāti ca, laddhacandanasaṃsaggena sugandhīti ca, malayato āgato aniloti ca, munindamukhato nikkhanto mārutoti ca viggaho. Mandanti kriyāvisesanaṃ. Ettha tividhasamatāyaṃ ‘‘kokilālāpasaṃvādi’’ccāditividhalakkhiyassāpi ‘‘mudūhi vā kevalehi’’ccādinā dassitalakkhaṇattayena tulyatā supākaṭāvāti.

၁၃၄. "Laddhi" အစရှိသည်ကား။ စန္ဒကူးနှစ်နှင့် တွေ့ထိခြင်းကြောင့် သင်းပျံ့မွှေးကြိုင်သော မလယတောင်မှ လာသောလေ (Laddhacandanasaṃsaggasugandhimalayānilo) သည်၊ ရရှိအပ်သော စန္ဒကူးပင်၏အနှစ်နှင့် ပေါင်းစပ်မိခြင်းကြောင့် ကောင်းသောရနံ့နှင့် ပြည့်စုံလျက် မလယတိုင်းမှ တိုက်ခတ်လာသောလေဖြစ်၏။ ထိုလေသည် မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်တော်မှထွက်သော လေ (munindamukhamāruto) ဝါ ဘုရားရှင်၏ ခံတွင်းတော်ရနံ့ဖြင့် မွှေးပျံ့စေအပ်သောလေကို ကြောက်ရွံ့သကဲ့သို့၊ ထိုသို့သော နူးညံ့လှပ မွှေးကြိုင် အေးမြသောသဘောသည် မိမိ၌မရှိခြင်းကြောင့် ကြောက်ရွံ့သကဲ့သို့ပင် ဖြည်းညင်းစွာ (mandaṃ) သာသာယာယာ သွား၏၊ ရှေ့သို့လာ၏ ဟူလို။ "Candanānaṃ saṃsaggo" ဟုလည်းကောင်း၊ "laddho ca so candanasaṃsaggo" ဟုလည်းကောင်း၊ "sobhano gandho yassa" ဟုလည်းကောင်း၊ "laddhacandanasaṃsaggena sugandhī" ဟုလည်းကောင်း၊ "malayato āgato anilo" ဟုလည်းကောင်း၊ "munindamukhato nikkhanto māruto" ဟုလည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ "Mandaṃ" ဟူသည်ကား ကြိယာဝိသေသနတည်း။ ဤသုံးပါးသော သမတာ၌ "kokilālāpasaṃvādi" အစရှိသော သုံးပါးသော လက္ခိယ (ပုံစံ) အားလည်း "mudūhi vā kevalehi" အစရှိသည်ဖြင့် ပြအပ်သော လက္ခဏာသုံးပါးတို့နှင့် တူညီသောအဖြစ်သည် အလွန်ထင်ရှားလှပေ၏။

135.

၁၃၅။

Aniṭṭhurakkharappāyā, sabbakomalanissaṭā;

Kicchamuccāraṇāpeta-byañjanā sukhumālatā.

မကြမ်းတမ်းသော အက္ခရာများပြားခြင်း၊ နူးညံ့သော အက္ခရာသက်သက်တို့ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ခက်ခဲစွာ ရွတ်ဆိုရသော ဗျည်းတို့မှ ကင်းဝေးခြင်းသည် သုခုမာလတာ (နူးညံ့သောဂုဏ်) မည်၏။

135. Sukhumālatā kathīyati ‘‘aniṭṭhurakkhare’’ccādinā. Aniṭṭhurāni apharusāni akkharāni vaṇṇāni pāyāni bahūni yassā sā tathā, ‘‘niṭṭhurāni appakānī’’ti pāyaggahaṇena sūcitaṃ, tatoyeva sabbehi kevalehi komalehi sithilehi laghūhi akkharehi nissaṭā niggatā kicchena dukkhena uccāraṇā tato apetāni apagatāni byañjanāni yassā sāti anuvaditvā sukhumālatā vidhīyate.

၁၃၅. သုခုမာလတာဂုဏ်ကို 'aniṭṭhurakkhare' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ မကြမ်းတမ်း မရင့်သီးသော အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ) တို့ များပြားသောဂါထာဗန္ဓသည် 'aniṭṭhurakkharappāyā' မည်၏။ 'pāya' (များပြားခြင်း) ဟူသော ပုဒ်ကို သုံးစွဲခြင်းဖြင့် ကြမ်းတမ်းသောအက္ခရာတို့သည် အလွန်နည်းပါးလှ၏ဟု ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ထိုကြောင့်ပင်လျှင် အလုံးစုံသော နူးညံ့သော၊ ဖော့ရွတ်အပ်သော၊ ပေါ့ပါးသော အက္ခရာသက်သက်တို့ဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာသော (sabbakomalanissaṭā)၊ ခက်ခဲပင်ပန်းစွာ ရွတ်ဆိုရခြင်းမှ ကင်းကွာကုန်သော ဗျည်းတို့ရှိသော ဂါထာဗန္ဓသည် 'kicchamuccāraṇāpetabyañjanā' မည်၏ဟု ပြန်လည်ညွှန်းဆို၍ သုခုမာလတာဂုဏ်ကို ပြဌာန်းတော်မူ၏။

135. Idāni sukhumālataṃ dasseti ‘‘aniṭṭhure’’ccādinā. Aniṭṭhurakkharappāyā akakkasavaṇṇabahulā sabbakomalanissaṭā aniṭṭhurakkharānaṃ yebhuyyaggahaṇatoyeva sakalasithilavaṇṇavirahitā kicchamuccāraṇāpetabyañjanā dukkhuccāraṇīyavaṇṇehi vigataakkharasamannāgatā sukhumālatā nāmāti. Aniṭṭhurāni akkharāni pāyāni bahūni yassanti ca, sabbe ca te komalā ceti ca, tehi nissaṭāti [Pg.160] ca, kicchena uccāraṇāti ca, tehi apetānīti ca, tāni byañjanāni yassāti ca viggaho. Niggahītāgamo.

၁၃၅. ယခုအခါ သုခုမာလတာဂုဏ်ကို 'aniṭṭhura' အစရှိသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ မကြမ်းတမ်းသော အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ) တို့ များပြားခြင်း (Aniṭṭhurakkharappāyā - akakkasavaṇṇabahulā)၊ မကြမ်းတမ်းသော အက္ခရာတို့ကို အများအားဖြင့် ယူခြင်းကြောင့်ပင် တင်းကျပ်သော ဝဏ္ဏအားလုံးတို့မှ ကင်းဆိတ်၍ နူးညံ့သော အက္ခရာသက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (sabbakomalanissaṭā)၊ ခက်ခဲပင်ပန်းစွာ ရွတ်ဆိုရသော ဝဏ္ဏတို့မှ ကင်းဝေးသော အက္ခရာတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း (kicchamuccāraṇāpetabyañjanā) သည် သုခုမာလတာ မည်၏။ 'Aniṭṭhurāni akkharāni pāyāni bahūni yassa' ဟုလည်းကောင်း၊ 'sabbe ca te komalā, tehi nissaṭā' ဟုလည်းကောင်း၊ 'kicchena uccāraṇā, tehi apetāni, tāni byañjanāni yassa' ဟုလည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ နိဂ္ဂဟိတ် သန္ဓေလာခြင်း ဖြစ်သည်။

136.

၁၃၆။

Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā.

ဘုရားရှင် ပွင့်တော်မူရာအခါ၌ သူတော်ကောင်းတို့သည် (ဘုရားရှင်၏) ရူပကာယ တင့်တယ်စည်ပင်မှုကို ဖူးမြော်ကြကုန်လျက်၊ သာယာနာပျော်ဖွယ်သော တရားစကားတော်ကို နာကြားကြကုန်လျက်၊ ကစားပျော်ပါးခြင်းကို ကျောခိုင်းကြကုန်လျက် (မမွေ့လျော်ကြဘဲ) လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏။

136. Udāharati ‘‘passantā’’iccādi. Rūpavibhavaṃ rūpasampattiṃ passantā madhuraṃ giraṃ vācaṃ suṇantā sādhavo keḷiparammukhā kīḷāya nicchantā carantīti sambandho. Katthāti āha ‘‘sambuddhakāle’’ti.

၁၃၆. 'passantā' အစရှိသည်ဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်ထုတ်တော်မူ၏။ ရူပကာယ တင့်တယ်ပြည့်စုံခြင်း (rūpasampatti) ကို ဖူးမြော်ကြကုန်လျက်၊ သာယာနာပျော်ဖွယ်သော စကားတော်ကို နာကြားကြကုန်လျက်၊ သူတော်ကောင်းတို့သည် ကစားပျော်ပါးခြင်းကို မလိုလားကြဘဲ (keḷiparammukhā) လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏ ဟု စပ်ရမည်။ 'အဘယ်အခါ၌နည်း' ဟု မေးသော် 'sambuddhakāle' (ဘုရားရှင်ပွင့်တော်မူရာအခါ၌) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

136. ‘‘Passanti’’ccādinā lakkhiyamudāharati, taṃ vuttatthameva.

၁၃၆. 'Passantā' အစရှိသည်ဖြင့် လက္ခိယ (ပုံစံ) ကို ဥဒါဟရုဏ်ထုတ်ပြ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

137.

၁၃၇။

Alaṅkāravihīnāpi, sataṃ sammukhate’disī;

Ārohati visesena, ramaṇīyā tadujjalā.

ဤသို့သော သုခုမာလတာဂုဏ်သည် တန်ဆာ (အလင်္ကာဂုဏ်) တို့နှင့် ကင်းငြားသော်လည်း ပညာရှိသူတော်ကောင်းတို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ (နှုတ်ဖျားသို့) ရောက်ရှိတတ်၏။ ထိုအလင်္ကာဂုဏ်ဖြင့် ထွန်းပတောက်ပသော ဂါထာဗန္ဓသည်မူကား အထူးသဖြင့် သာယာမွေ့လျော်ဖွယ် ကောင်းလှပေ၏။

137. Visiṭṭhassāññadhammassa abhāvepimināvopādeyo bandhoti āha ‘‘alaṅkāre’’ccādi. Alaṅkārehi vihīnāpi edisī sukhumālatā sataṃ paṇḍitajanānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ vācāgocarattaṃ ārohati upagacchati, kimutaatthālaṅkārālaṅkitetyapisaddo. Tena sabhāvavutyādinā alaṅkārena ujjalā dittā pana visesenātisayena ramaṇīyā manuññāti.

၁၃၇. ထူးခြားသော အခြားတန်ဆာတရား မရှိသော်လည်း ဤသုခုမာလတာဂုဏ်မျှဖြင့်ပင် စပ်ဆိုအပ်သော ဂါထာဗန္ဓသည် နှစ်သက်လက်ခံဖွယ် ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'alaṅkāre' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ တန်ဆာတို့နှင့် ကင်းငြားသော်လည်း ဤသို့သော သုခုမာလတာဂုဏ်သည် ပညာရှိသူတော်ကောင်းတို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ (ဝါ) နှုတ်မြွက်ရာလမ်းကြောင်းသို့ ရောက်ရှိတတ်၏။ အတ္ထာလင်္ကာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်အပ်သည်ဖြစ်မူကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို 'api' သဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်ပြ၏။ သဘာဝဝုတ္တိ အစရှိသော အလင်္ကာတို့ဖြင့် ထွန်းပတောက်ပသည် ဖြစ်မူကား အထူးသဖြင့် အလွန်တရာ သာယာနှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းလှပေ၏ ဟူလို။

137. ‘‘Alaṅkāre’’ccādi. Edisī evaṃvidhā sukhumālatā alaṅkāravihīnāpi atthālaṅkāravirahitāpi sataṃ paññavantānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ tesaṃ vacanavisayabhāvanti attho ārohati pāpuṇāti. Tadujjalā tena sabhāvavuttivaṅkavuttisambhūtena atthālaṅkārena jotamānā visesena atisayena ramaṇīyā manuññā hoti. Alaṅkārehi vihīnāti ca, tena ujjalāti ca viggaho.

၁၃၇. 'alaṅkāre' အစရှိသည်ကား။ ဤသို့သော သုခုမာလတာဂုဏ်သည် အတ္ထာလင်္ကာတို့နှင့် ကင်းငြားသော်လည်း ပညာရှိသူတော်ကောင်းတို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ (ဝါ) ၎င်းတို့၏ နှုတ်မြွက်ရာအာရုံဖြစ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိတတ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုသဘာဝဝုတ္တိ၊ ဝက္ကဝုတ္တိတို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အတ္ထာလင်္ကာတို့ဖြင့် တောက်ပလန်းဆန်းသည်ဖြစ်၍ အထူးသဖြင့် အလွန်တရာ သာယာနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်၏။ 'Alaṅkārehi vihīnā' ဟုလည်းကောင်း၊ 'tena ujjalā' ဟုလည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

138.

၁၃၈။

Romañcapiñcharacanā, [Pg.161] sādhuvādāhitaddhanī;

Laḷanti’me munīmeghu-mmadā sādhu sikhāvalā.

ကြက်သီးထခြင်း (ဝါ) အမွေးအတောင်တို့ကို ဖြန့်ကျက်ခြင်းရှိကုန်သော၊ သာဓုခေါ်သံနှင့်တူသော တွန်ကျူးသံရှိကုန်သော၊ မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော မိုးတိမ်ကြောင့် ရွှင်မြူးကြကုန်သော ဤသူတော်ကောင်းတည်းဟူသော ဥဒေါင်းတို့သည် (ဝါ) ကောင်းစွာသော ဥဒေါင်းတို့သည် မြူးထူးကစားကြကုန်၏။

138. Tamudāharati ‘‘romañce’’ccādinā. Romañcā lomahaṃsā iva romañcā eva vā, piñchāni barihāni tesaṃ racanā chattākārena vidhānaṃ yesaṃ te tathā, ‘‘sādhū’’ti vādo vacanaṃ taṃsadisoyeva vā, āhito dhani kekāsaṅkhāto yesaṃ te tathā, munimeghena munisadisena munisaṅkhātena vā vāridena ummadā mattā sādhusadisā sādhu eva vā sikhāvalā mayūrā laḷanti līlopetā vicaranti, aññamaññaṃ ramantīti attho.

၁၃၈. ထိုဂုဏ်ကို 'romañce' အစရှိသည်ဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်ထုတ်ပြတော်မူ၏။ ကြက်သီးထခြင်းနှင့်တူသော (ဝါ) ကြက်သီးထခြင်းပင်ဖြစ်သော အမွေးအတောင်တို့ကို ထီးသဏ္ဌာန် ဖြန့်ကျက်ထားခြင်းရှိကုန်သော (romañcapiñcharacanā)၊ 'သာဓု' ဟူသော သာဓုခေါ်သံနှင့်တူသော ကေကာသံကို မြည်ကြကုန်သော (sādhuvādāhitaddhanī)၊ ဘုရားရှင်နှင့်တူသော (ဝါ) ဘုရားရှင်ဟု ဆိုအပ်သော မိုးတိမ်ကြောင့် ရွှင်မြူးမူးယစ်ကြကုန်သော (munimeghummadā)၊ သူတော်ကောင်းနှင့်တူသော (ဝါ) ကောင်းစွာသော ဥဒေါင်း (mayūra) တို့သည် လှပတင့်တယ်စွာ လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏၊ အချင်းချင်း ပျော်မွေ့ကြကုန်၏ ဟူသောအဓိပ္ပာယ်တည်း။

138. Atthālaṅkārayuttasukhumālatamudāharati ‘‘rome’’ccādinā. Romañcapiñcharacanā lomahaṃsasadisā romā eva vā piñchānaṃ barihānaṃ racanā chattākārena vitthāravantā sādhuvādāhitaddhanī ‘‘sādhū’’ti vacanasadisehi sādhuvādehi vā pavattakekāninnādehi samannāgatā munimeghummadā munisadisena munisaṅkhātena vā meghena sañjātamadā ime sādhusikhāvalā sajjanasadisā sādhuno eva vā mayūrā laḷanti līlopetā bhavantīti. Idaṃ asesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ amukhyapakkhe ‘‘romañcā viya sādhuvādo viya muni viya sādhavo viyā’’ti ca, mukhyapakkhe ‘‘piñcharacanā viya āhitaddhanī viya megho viya sikhāvalā viyā’’ti upacaritabbaṃ. Romañcā eva piñchānīti ca, tesaṃ racanā yesanti ca, ‘‘sādhu’’iti vādoti ca, āhito ca so dhani ceti ca, sādhuvādo āhitaddhani yesanti ca, muni eva meghoti ca, tena ummadāti ca, sādhavo eva sikhāvalāti ca vākyaṃ. ‘‘Munīmegho’’ti ettha dīghattaṃ chandānurakkhaṇatthaṃ.

၁၃၈. အတ္ထာလင်္ကာနှင့် ယှဉ်တွဲနေသော သုခုမာလတာဂုဏ်ကို 'romañce' အစရှိသည်ဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်ထုတ်ပြတော်မူ၏။ 'Romañcapiñcharacanā' ဟူသည် ကြက်သီးထခြင်းနှင့်တူသော (ဝါ) ကြက်သီးထခြင်းပင်ဖြစ်သော အမွေးအတောင်တို့ကို ထီးသဏ္ဌာန် ဖြန့်ကျက်ထားခြင်းရှိကုန်သော၊ 'sādhuvādāhitaddhanī' ဟူသည် 'သာဓု' ဟူသော စကားနှင့်တူသော သာဓုခေါ်သံတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကေကာသံနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော၊ 'munimeghummadā' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့်တူသော (ဝါ) ဘုရားရှင်ဟု ဆိုအပ်သော မိုးတိမ်ကြောင့် ရွှင်မြူးခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်သော ဤသူတော်ကောင်းနှင့်တူသော (ဝါ) ကောင်းမြတ်ကုန်သော ဥဒေါင်းတို့သည် မြူးထူးကစားကြကုန်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား အလုံးစုံသောအရာကို အာရုံပြုသော 'သမာသရူပကအလင်္ကာ' ဖြစ်၏။ အမုချဘက်၌ 'romañca ကဲ့သို့၊ sādhuvāda ကဲ့သို့၊ muni ကဲ့သို့၊ sādhu ကဲ့သို့' ဟုလည်းကောင်း၊ မုချဘက်၌ 'piñcharacanā ကဲ့သို့၊ āhitaddhanī ကဲ့သို့၊ megho ကဲ့သို့၊ sikhāvalā ကဲ့သို့' ဟုလည်းကောင်း တင်စား၍ သိအပ်၏။ 'Romañcā eva piñchāni၊ tesaṃ racanā yesaṃ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'sādhu iti vādo' ဟုလည်းကောင်း၊ 'āhito ca so dhani ca' ဟုလည်းကောင်း၊ 'sādhuvādo āhitaddhani yesaṃ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'muni eva megho' ဟုလည်းကောင်း၊ 'tena ummado' ဟုလည်းကောင်း၊ 'sādhavo eva sikhāvalā' ဟုလည်းကောင်း ဝါကျဆင်အပ်၏။ 'Munīmegho' ဟူသော နေရာ၌ 'ီ' (ဒီဃ) ပြုခြင်းသည် ဆန်း၏ဂဟတ်ကို စောင့်ရှောက်ရန် ဖြစ်သည်။

139.

၁၃၉။

Sukhumālattamattheva, padatthavisayampi ca;

Yathā matādisaddesu, kittisesādikittanaṃ.

သုခုမာလတာဂုဏ်သည် အနက်၌လည်း ရှိသည်သာတည်း၊ ပုဒ်တို့၏ အနက်အာရုံအရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ မသာယာသော 'Mata' (သေဆုံးသူ) အစရှိသော သဒ္ဒါတို့အစား 'Kittisesa' (ကျော်စောခြင်းအကြွင်းရှိသူ - ကွယ်လွန်သူ) အစရှိသည်ဖြင့် ရွတ်ဆိုပြောကြားခြင်း ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

139. Na [Pg.162] kevalaṃ sukhumālatā saddeva, atthepīti dassetumāha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Atthevāti vijjateva, taṃ tu anocityagāmmādivajjanā sambhavati. ‘‘Yathe’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādīnaṃ saddānaṃ kittanaṃ kathanaṃ.

၁၃၉. သုခုမာလတာဂုဏ်သည် သဒ္ဒါ၌သာ မဟုတ်၊ အနက်၌လည်း ရှိ၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'sukhumālattaṃ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'Attheva' ဟူသည် ထင်ရှားရှိသည်သာတည်း။ ထိုအနက်၌ရှိသော သုခုမာလတာဂုဏ်သည် မသင့်လျော်ခြင်း၊ ရိုင်းစိုင်းကြမ်းတမ်းခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'Yathā' ဟူသောအနက်ဖြင့် ထိုဥဒါဟရုဏ်ကို ထုတ်ပြတော်မူ၏။ 'Mata' (သေသူ) အစရှိသော သဒ္ဒါများကို ပြောဆိုရန် ရှိလတ်သော် 'Kittisesa' (ကွယ်လွန်သူ) အစရှိသော ကောင်းမွန်သော သဒ္ဒါတို့ကို သုံးနှုန်းပြောဆိုခြင်း ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

139. Ayaṃ sukhumālatā na kevalaṃ saddeva, atthepīti dassetuṃ āha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Sukhumālattamattheva padatthavisayampi ca padābhidheyyagocarampi sukhumālattaṃ attheva, tañca ocityahīnagāmmadosaparihārena sijjhati. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādisaddānaṃ kittanaṃ kathananti. Mato itiādi yesaṃ ‘‘jīvitakkhayaṃ patto’’ iccādīnamiti ca, kittiseso itiādiyesaṃ ‘‘devattaṃ gato, saggakāyamalaṅkarī’’tyādīnamiti ca viggaho.

၁၃၉. ဤသုခုမာလတာ (နူးညံ့သိမ်မွေ့ခြင်းဂုဏ်) သည် အသံ (သဒ္ဒ) ၌သာမက အနက် (အတ္ထ) ၌လည်း ရှိသည်ကို ပြသရန် 'sukhumālatta' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အနက်၌ သုခုမာလတာ (နူးညံ့သိမ်မွေ့ခြင်း) သည် ရှိသည်သာတည်း။ ပုဒ်၏ အနက်အရာ၌လည်းကောင်း၊ ပုဒ်ဖြင့် ဟောအပ်သော အရာ၌လည်းကောင်း သုခုမာလတာသည် ရှိသည်သာတည်း။ ထိုသုခုမာလတာသည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှု မရှိခြင်း (အနောစိတျ)၊ ရိုင်းပျခြင်း (ဂါမ္မဒေါသ) တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် ပြီးမြောက်ပေသည်။ 'Yathā' ဟူသည် ထိုနမူနာ ဥပမာကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'Mata' (သေသူ) စသော စကားလုံးများကို ပြောဆိုရမည့်အခါတွင် 'Kittisesa' (ကျော်စောခြင်းအကြွင်းရှိသူ) စသော စကားလုံးတို့ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်းတည်း။ 'Mato' စသည်မှာ 'jīvitakkhayaṃ patto' (အသက်ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်သည်) စသည်တို့၏ ဝိဂ္ဂဟ ဖြစ်သည်။ 'Kittiseso' စသည်မှာ 'devattaṃ gato' (နတ်ပြည်သို့ ရောက်သည်)၊ 'saggakāyamalaṅkarī' (နတ်ပြည်ကိုယ်ကို တန်ဆာဆင်သည်) စသည်တို့၏ ဝိဂ္ဂဟ ဖြစ်သည်။

140.

၁၄၀။

Siliṭṭhapadasaṃsagga-Ramaṇīyaguṇālayo;

Sabandhagāravo so’yaṃ,Sileso nāma taṃ yathā.

စေ့စပ်သပ်ရပ်သော ပုဒ်တို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကြောင့် နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ဂုဏ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်သော၊ ဖွဲ့စည်းမှု၏ လေးနက်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော ထိုဂုဏ်သည် သိလေသ (စေ့စပ်ဖွဲ့စည်းခြင်းဂုဏ်) မည်၏။ ထို သိလေသဂုဏ်ကို ပြဆိုရန် နမူနာကား -

140. Silesaṃ dasseti ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhānaṃ bandhalāghavābhāvena aññamaññaṃ siliṭṭhānaṃ padānaṃ saṃsaggena ramaṇīyo manuñño guṇo tassa ālayo pavattiṭṭhānaṃ. Bandhassa racanāya gāravo asithilatā, saha tena vattatīti sabandhagāravoti anuvaditvā soyaṃ sileso nāmāti vidhīyate. ‘‘Taṃ yathe’’tyudāharati. Yathā ayaṃ sileso, tathā aññopi tādiso daṭṭhabbo, na tvayameveti ‘‘taṃ yathā’’ saddassattho.

၁၄၀. 'Siliṭṭha' စသည်ဖြင့် သိလေသဂုဏ်ကို ပြသတော်မူသည်။ ဖွဲ့စည်းမှု လျော့ရဲခြင်း မရှိသဖြင့် အချင်းချင်း စေ့စပ်စပ်မိနေသော ပုဒ်တို့၏ ပေါင်းစပ်မှုကြောင့် နှစ်လိုဖွယ်ကောင်းသော သာယာဖွယ်ရာဂုဏ်၏ ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ် (အာလယ) မည်၏။ ဂါထာဗန္ဓ ဖွဲ့စည်းမှု၏ လေးနက်ခြင်း၊ မလျော့ရဲခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် 'Sabandhagāravoti' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤသို့ ထပ်ဆင့်ဆို၍ ဤဂုဏ်သည် သိလေသ မည်၏ဟု ပြဋ္ဌာန်းတော်မူသည်။ 'Taṃ yathā' ဟူသည် ဥပမာကို ပြဆိုသည်။ ဤသိလေသဂုဏ်သည် ကဲ့သို့ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ အခြားသော ထိုသို့သဘောရှိသော အရာကိုလည်း ရှုမြင်အပ်၏၊ ဤမျှသာ မဟုတ်ဟု 'taṃ yathā' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိအပ်၏။

140. Idāni silesaṃ niddisati ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhapadasaṃsaggaramaṇīyaguṇālayo ṭhānakaraṇādīhi āsannavaṇṇānaṃ [Pg.163] vinyāsahetu aññamaññanissitānaṃ padānaṃ samavāyena manuññaguṇassa pavattiṭṭhānabhūto sabandhagāravo bandhagāravasaṅkhātaracanāya asithilabhāvena saha pavatto so ayaṃ bandho sileso nāmāti. Sileso nāma bandhagāravo, tappaṭipādakabandhopyettha silesoti vuccati. Siliṭṭhā ca te padā ceti ca, tesaṃ saṃsaggoti ca, tena ramaṇīyoti ca, so eva guṇoti ca, tassa ālayoti ca, bandhassa guruno bhāvoti ca, tena saha pavattatīti ca vākyaṃ. Taṃ yathā ‘‘bālindu’’iccādi.

၁၄၀. ယခုအခါ 'Siliṭṭha' စသည်ဖြင့် သိလေသဂုဏ်ကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ဌာန်ကရိုဏ်း စသည်တို့ဖြင့် နီးကပ်သော အက္ခရာတို့ကို စီစဉ်ထားခြင်းကြောင့် အချင်းချင်း မှီနေကြသော ပုဒ်တို့၏ ပေါင်းစပ်မိခြင်းဖြင့် သာယာသောဂုဏ်၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ ဖြစ်သော၊ ဖွဲ့စည်းမှု၏ ကြီးလေးခြင်းဟူသော မလျော့ရဲသော သဘောနှင့်တကွ ဖြစ်သော ဤဂါထာဗန္ဓသည် သိလေသ မည်၏။ သိလေသဟူသည် ဖွဲ့စည်းမှု၏ ကြီးလေးလေးနက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဂုဏ်ကို ပြဆိုတတ်သော ဖွဲ့စည်းမှုကိုလည်း ဤနေရာ၌ 'သိလေသ' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ 'Siliṭṭhā ca te padā ca' (စေ့စပ်ကုန်သော ပုဒ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏)၊ 'tesaṃ saṃsaggo' (ထိုပုဒ်တို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း)၊ 'tena ramaṇīyo' (ထိုပေါင်းစပ်ခြင်းကြောင့် သာယာအပ်သော)၊ 'so eva guṇo' (ထိုဂုဏ်သည်ပင်တည်း)၊ 'tassa ālayo' (ထိုဂုဏ်၏ တည်ရာ)၊ 'bandhassa guruno bhāvo' (ဖွဲ့စည်းမှု၏ ကြီးလေးသော သဘော)၊ 'tena saha pavattati' (ထိုသဘောနှင့်တကွ ဖြစ်၏) ဟု ဝါကျခွဲအပ်သည်။ ထိုသိလေသဂုဏ်၏ ဥပမာကား - 'bālindu' စသည် ဖြစ်သည်။

141.

၁၄၁။

Bālinduvibbhamacchedi-nakharāvalikantibhi;

Sā munindapadambhoja-kanti vo valitā’vataṃ.

လဆန်းပွင့်ဦး၏ အလှတင့်တယ်မှုကို လွှမ်းမိုးဖျက်ဆီးတတ်သော ခြေသည်းတန်းတို့၏ အရောင်အဝါတို့ဖြင့် ရောနှောယှက်တင်အပ်သော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ကြာတိုက်၏ အရောင်အဝါသည် သင်တို့အား စောင့်ရှောက်ပါစေသတည်း။

141. ‘‘Bālindu’’iccādi. Bālinduno pañcamī pañcadasakalassa vibbhamo manoharattaṃ, taṃ chindati sīlenāti bālinduvibbhamacchediyo pañcamīcandassa kalāsannibhānaṃ nakharānaṃ nakhānaṃ āvaliyo tāsaṃ kantibhi sobhāhi saha valitā saṃyuttā sā, munindassa padāniyeva ambhojāni padumāni tesaṃ kanti. Vo tumhe sāmaññena vadati. Avataṃ pālayatu.

၁၄၁. 'Bālindu' စသည်ကို ဖွင့်ဆိုပေအံ့။ လဆန်း ၅ ရက် (လမင်း၏ ၁၅ ပုံ ၁ ပုံခန့်ရှိသော) လနု၏ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော သဘောကို မိမိ၏သဘောဖြင့် လွှမ်းမိုးဖျက်ဆီးတတ်ကုန်သောကြောင့် 'Bālinduvibbhamacchediyo' ဟု ဆိုအပ်သည်။ လဆန်း ၅ ရက်မြောက် လမင်း၏ အစိတ်အပိုင်းနှင့် တူကုန်သော ခြေသည်းတန်းတို့၏ အရောင်အဝါ (သီရိ) တို့နှင့် ရောနှောယှက်တင်အပ်သော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ကြာတိုက် (ခြေတော်ကြာပန်း) တို့၏ တင့်တယ်ခြင်း အရောင်အဝါ ဖြစ်သည်။ 'Vo' ဟူသည် သင်တို့ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုသည်။ 'Avataṃ' ဟူသည် စောင့်ရှောက်ပါစေသတည်း။

141. Bālindu…pe… kantibhi taruṇacandavilāsavināsanasabhāvasamannāgatanakhapantisobhāhi saha valitā saṃyuttā sā munindapadambhojakanti sā sambuddhapādapadumasobhā vo tumhe avataṃ rakkhatūti. Bālo ca so indu cāti ca, tassa vibbhamoti ca, taṃ chindati sīlenāti ca, nakhānaṃ āvaliyoti ca, tāsaṃ kantīti ca, bālinduvibbhamacchediyo ca tā nakharāvalikantiyo cāti ca, munindassa padānīti ca, tāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ kantīti ca viggaho.

၁၄၁. 'Bālindu...pe... kantibhi' ဟူသည် လနု၏ တင့်တယ်မှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သော သဘောရှိသော ခြေသည်းတန်းတို့၏ အရောင်အဝါတို့နှင့် ရောနှောယှက်တင်အပ်သော၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ကြာတိုက်၏ တင့်တယ်ခြင်း အရောင်အဝါသည် သင်တို့ကို စောင့်ရှောက်ပါစေသတည်း ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'Bālo ca so indu ca' (နုလည်းနုသော လလည်းဖြစ်သော)၊ 'tassa vibbhamo' (ထိုလ၏ တင့်တယ်ခြင်း)၊ 'taṃ chindati sīlena' (ထိုတင့်တယ်ခြင်းကို မိမိသဘောဖြင့် ဖျက်ဆီးတတ်၏)၊ 'nakhānaṃ āvaliyo' (ခြေသည်းတို့၏ အတန်း)၊ 'tāsaṃ kanti' (ထိုခြေသည်းတန်းတို့၏ အရောင်အဝါ)၊ 'bālinduvibbhamacchediyo ca tā nakharāvalikantiyo ca' (လနု၏တင့်တယ်မှုကို ဖျက်ဆီးတတ်ကုန်သော ထိုခြေသည်းတန်းတို့၏ အရောင်အဝါတို့လည်းဖြစ်ကုန်၏)၊ 'munindassa padāni' (မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့)၊ 'tāniyeva ambhojāni' (ထိုခြေတော်တို့သည်ပင် ကြာပန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏)၊ 'tesaṃ kanti' (ထိုခြေတော်ကြာပန်းတို့၏ အရောင်အဝါ) ဟု ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်သည်။

142.

၁၄၂။

Ukkaṃsavanto [Pg.164] yo koci,Guṇo yadi patīyate;

Udāro’yaṃ bhave tena,Sanāthā bandhapaddhati.

ထူးကဲမြတ်ပြတ်သော ဂုဏ်တစ်ခုခုကို သိရှိနားလည်အပ်ပါက၊ ထိုဂုဏ်ကြောင့် ဤဂါထာဗန္ဓသည် ဥဒါရ (မြင့်မြတ်သောဂုဏ်) ဖြစ်ပေအံ့။ ထိုဂုဏ်ဖြင့် ဂါထာဖွဲ့ထုံးလမ်းစဉ်သည် အားကိုးရာရှိသည် (တင့်တယ်ပြည့်စုံသည်) မည်၏။

142. Udārattamavadhārayamāha ‘‘ukkaṃsavanto’’iccādi. Yo koci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā guṇo cāgātisayādiko ukkaṃsavanto adhimatto yadi patīyate viññāyate bandheti viññāyati ‘‘bandhapaddhatī’’ti vakkhamānattā, ayaṃ udāro bhaveti vidhi. Udāroyaṃ hotu, kiṃ tato siyāti āha ‘‘teni’’ccādi. Tena ukkaṃsavatā guṇena bandhapaddhati racanakkamo nāthabhūtena udāraguṇena saha vattatīti sanāthā, sampadāvāti vuttaṃ hoti.

၁၄၂. 'Ukkaṃsavanto' စသည်ဖြင့် ဥဒါရဂုဏ် (မြင့်မြတ်ခြင်းဂုဏ်) ကို ပိုင်းခြားပြသတော်မူသည်။ 'ဤအရာသာလျှင်တည်း' ဟု ကန့်သတ်ချက်မရှိခြင်းကြောင့် စွန့်ကြဲမှုထူးကဲခြင်း စသော ထူးကဲမြင့်မြတ်သော ဂုဏ်တစ်ခုခုသည် အလွန်ထူးကဲလျက် ဖွဲ့စည်းမှု၌ သိရှိနားလည်အပ်ပါက (နောင်၌ 'bandhapaddhati' ဟု ဆိုလတ္တံ့သောကြောင့် ဖွဲ့စည်းမှု၌ သိအပ်ပါက)၊ ဤဂုဏ်သည် 'ဥဒါရ' ဂုဏ် ဖြစ်ထိုက်၏ဟု ပြဋ္ဌာန်းသည်။ ဤဂုဏ်သည် ဥဒါရ ဖြစ်ပါစေ၊ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟု မေးသော် 'Tena' စသည်ကို မိန့်ဆိုသည်။ ထိုထူးကဲသော ဂုဏ်ကြောင့် ဂါထာဗန္ဓ ရေးစပ်ပုံစနစ်သည် ကိုးကွယ်ရာဖြစ်သော ဥဒါရဂုဏ်နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် 'Sanāthā' (ကိုးကွယ်ရာရှိသော/ပြည့်စုံသော) မည်၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသည်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

142. Idāni udārattamuddisati ‘‘ukkaṃse’’ccādinā. Ukkaṃsavanto atisayavā yokoci guṇo cāgātisayādiko saddāvaliyā paṭipādanīyo ānubhāvo yadi patīyate sace katthaci bandhe viññāyate, ayaṃ yathāvuttaguṇo udāro nāma bhave. Tena kiṃ payojananti ce? Bandhabandhati padāvali tena ukkaṃsavatā guṇena sanāthā sappatiṭṭhā hoti. Ukkaṃso assa atthīti ca, nāthena saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca viggaho.

၁၄၂. ယခုအခါ 'Ukkaṃsa' စသည်ဖြင့် ဥဒါရဂုဏ်ကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ စွန့်ကြဲမှုထူးကဲခြင်း စသော သဒ္ဒါအစဉ်ဖြင့် ပြဆိုအပ်သော အာနုဘော်တည်းဟူသော ထူးကဲမြတ်ပြတ်သော ဂုဏ်တစ်ခုခုသည် အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော ဂါထာဗန္ဓ၌ ထင်ရှားသိရှိအပ်ပါက၊ ဤဆိုအပ်ပြီးသော ဂုဏ်သည် ဥဒါရဂုဏ် မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟူမူ - ဂါထာပုဒ်အစဉ် (ဗန္ဓပဒ္ဓတိ) သည် ထိုထူးကဲသော ဂုဏ်ကြောင့် တည်ကြည်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော 'သနာထ' (ကိုးကွယ်ရာရှိသည်) ဖြစ်၏။ 'Ukkaṃso assa atthi' (ထိုဂုဏ်အား ထူးကဲခြင်း ရှိ၏)၊ 'nāthena saha vattati' (ကိုးကွယ်ရာနှင့်တကွ ဖြစ်၏)၊ 'bandhassa paddhati' (ဂါထာဗန္ဓ၏ လမ်းစဉ်) ဟု ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်သည်။

143.

၁၄၃။

Pādambhojarajolitta-gattā yetava gotama;

Aho te jantavo yanti, sabbathā nirajattanaṃ.

အို... ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ ခြေတော်ကြာတိုက်၏ မြူမှုန်တို့ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာရှိကြကုန်သော ထိုသတ္တဝါတို့သည် အို... အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှပါပေစွ၊ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့် ကိလေသာမြူ ကင်းစင်သော သဘောသို့ ရောက်ကြကုန်၏။

143. Tamudāharati ‘‘pāde’’ccādinā. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Tava bhagavato pādambhojānaṃ rajāni reṇavo, tehi littāni upadehitāni gattāni yesanti viggaho. Ye janā te jantavo sabbappakārena rajolavenāpyanupalittattā rajehi kilesasaṅkhātehi [Pg.165] niggatā nirajā, tesaṃ bhāvo nirajattanaṃ nikkilesabhāvaṃ yanti pāpuṇanti. Aho acchariyaṃ yato rajasā littā nāma saṃkiliṭṭhāyeva siyuṃ, bhavaṃ pana pādarajasā vilepane jane niraje karoti. Acchariyaṃ bhavato idanti attho.

၁၄၃. 'Pāda' စသည်ဖြင့် ဥပမာကို ပြဆိုသည်။ 'Gotama' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားကို ဂေါတမအနွယ်တော်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'Tava' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏။ 'Pādambhojānaṃ rajāni' ဟူသည် ခြေတော်ကြာတိုက်၏ မြူမှုန်တို့ ဖြစ်သည်။ 'ထိုမြူမှုန်တို့ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ ရှိကြကုန်သော သူတို့' ဟု ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်သည်။ အကြင်လူတို့သည် (ထိုသတ္တဝါတို့သည်) မြူမှုန်မျှဖြင့်လည်း မလိမ်းကျံအပ်သဖြင့် ကိလေသာဟူသော မြူတို့မှ ကင်းစင်ကုန်သောကြောင့် 'နိရဇ' (မြူကင်းသူ) မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့၏အဖြစ် 'Nirajattanaṃ' (မြူကင်းစင်သော သဘော/ကိလေသာကင်းစင်သော အဖြစ်) သို့ ရောက်ကြကုန်၏။ 'Aho' ဟူသည် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှပေစွ။ အကြောင်းမူကား မြူမှုန်တို့ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော သူတို့သည် ညစ်နွမ်းကြသည်သာ ဖြစ်အပ်သော်လည်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ခြေတော်မြူတို့ဖြင့် လိမ်းကျံခြင်းဖြင့် လူတို့ကို မြူကင်းစင်စေတော်မူ၏။ ဤသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ အံ့ဩဖွယ်ဂုဏ်တည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

143. Idāni udāharati ‘‘pādambhoje’’ccādinā. Bho gotama ye sattā tava tuyhaṃ pādambhojarajolittagattā pādapadumareṇulittamatthakanalāṭādisarīrāvayavayuttā te jantavo sattā sabbathā kilesasaṅkhātarajojallehi anupalittattā sabbappakārena nirajattanaṃ vigatakilesarajobhāvaṃ yanti pāpuṇanti, aho acchariyaṃ. Rajolittā nāma saṃkiliṭṭhā siyuṃ, tvaṃ pana pādarajasā upalittepi satte niraje karosīti bhāvo. Iha bhagavato ukkaṃsaguṇo dīpito hoti. Pādāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ rajānīti ca, tehi littāni gattāni yesanti ca, rajehi kilesehi niggatāti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ.

၁၄၃. ယခုအခါ 'Pādambhoje' စသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူသည်။ အို... ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား၊ အကြင်သတ္တဝါတို့သည် ကိုယ်တော်တိုင်၏ ခြေတော်ကြာတိုက်၏ မြူမှုန်တို့ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော ဦးခေါင်း၊ နဖူး စသော ကိုယ်ခန္ဓာ အစိတ်အပိုင်းရှိကြကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ကိလေသာဟူသော မြူအညစ်အကြေးတို့ဖြင့် မလိမ်းကျံအပ်ခြင်းကြောင့် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့် ကိလေသာမြူ ကင်းစင်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ အို... အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလှပေစွ။ မြူမှုန်တို့ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော သူတို့သည် ညစ်နွမ်းကြသည်သာ ဖြစ်အပ်သော်လည်း၊ ကိုယ်တော်သည်ကား ခြေတော်မြူဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော်လည်း သတ္တဝါတို့ကို မြူကင်းစင်စေတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ထူးကဲမြင့်မြတ်သော ဂုဏ်တော်ကို ပြဆိုအပ်သည်။ 'Pādāniyeva ambhojāni' (ခြေတော်တို့သည်ပင် ကြာပန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏)၊ 'tesaṃ rajāni' (ထိုကြာပန်းတို့၏ မြူမှုန်တို့)၊ 'tehi littāni gattāni yesaṃ' (ထိုမြူမှုန်တို့ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ ရှိကြကုန်၏)၊ 'rajehi kilesehi niggatā' (ကိလေသာမြူတို့မှ ကင်းစင်ကုန်၏)၊ 'tesaṃ bhāvo' (ထိုသူတို့၏အဖြစ်) ဟု ဝါကျခွဲအပ်သည်။

144.

၁၄၄။

Evaṃ jinānubhāvassa, samukkaṃso’tradissati;

Paññavā vidhinā’nena, cintaye paramīdisaṃ.

ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အာနုဘော်တော်၏ ထူးကဲမြင့်မြတ်ခြင်းကို ပြဆိုအပ်၏။ ပညာရှိသောသူသည် ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဤသို့သဘောရှိသော အခြားသော အရာကိုလည်း ကြံဆအပ်၏။

144. Ko panettha ukkaṃsavanto guṇo yena bandho sanātho siyāti ce? Āha ‘‘eva’’miccādi. Evamiti jinānubhāvassa sammāsambuddhapabhāvassa samukkaṃso atisayo dissati padissate atra bandhe, tasmā jinānubhāvena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho siyāti. Pakāramimamaññatrapiatidisanto āha ‘‘paññavā’’tiādi. Paññavā paññāsampanno anena vidhinā iminā pakārena edisaṃ evarūpaṃ paraṃ aññaṃ cintaye vitakkeyya.

၁၄၄. ဤစပ်ဆိုမှု၌ အဘယ်သို့သော ထူးမြတ်သောဂုဏ်ကြောင့် စပ်ဆိုအပ်သောဂါထာသည် ကိုးကွယ်ရာရှိသည် (တင့်တယ်သည်) ဖြစ်ရာသနည်းဟု မေးအံ့။ 'ဧဝံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဧဝံ'ဟူသည် ဤစပ်ဆိုမှု၌ ဘုရားရှင်၏အာနုဘော်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးတော်၏ ထူးကဲလွန်ကဲခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ကောင်းစွာထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် ထူးမြတ်သောဂုဏ်ရှိသော ဘုရားရှင်၏တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သောဂါထာသည် ကိုးကွယ်ရာရှိသည် ဖြစ်ရာ၏။ ဤအခြင်းအရာကို အခြား၌လည်း စုပေါင်းပြလိုသဖြင့် 'ပညာဝါ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ပညာနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် ဤနည်းလမ်းဖြင့်၊ ဤအခြင်းအရာဖြင့် ဤသို့သဘောရှိသော အခြားတစ်ပါးသော အနက်ကို ကြံစည်ရာ၏။

144. Idāni [Pg.166] yathāvuttaguṇanidassanañca sissānusāsanañca dasseti ‘‘eva’’miccādinā. Atra imissaṃ anantaragāthāyaṃ evaṃ yathāvuttakkamena jinānubhāvassa tathāgatappabhāvassa samukkaṃso ādhikkaṃ dissati padissate, tasmā jinānubhāvasaṅkhātena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho bhaveyya. Paññavā pasatthañāṇavanto anena vidhinā iminā kamena īdisaṃ paraṃ aññaṃ cintaye kappeyya.

၁၄၄. ယခုအခါ ဆိုအပ်ပြီးသော ဂုဏ်ကို ပြသခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ တပည့်တို့အား ဆုံးမသွန်သင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြလိုသဖြင့် 'ဧဝံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤဂါထာ၏အနီး၌ ဖြစ်သော ဤဂါထာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဘုရားရှင်၏ အာနုဘော်၊ တထာဂတမြတ်စွာဘုရား၏ တန်ခိုးတော်၏ ထူးကဲလွန်ကဲခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ကောင်းစွာထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် ဘုရားရှင်၏တန်ခိုးအာနုဘော်ဟူသော ထူးမြတ်သောဂုဏ်ဖြင့် စပ်ဆိုအပ်သောဂါထာသည် ကိုးကွယ်ရာရှိသည် ဖြစ်ရာ၏။ ချီးမွမ်းအပ်သော ဉာဏ်ပညာရှိသော ပညာရှိသည် ဤနည်းလမ်းဖြင့်၊ ဤအစဉ်အတိုင်း ဤသို့သဘောရှိသော အခြားတစ်ပါးသော အနက်ကို ကြံစည်ရာ၏၊ ဖန်တီးရာ၏။

145.

၁၄၅။

Udāro sopi viññeyyo,Yaṃ pasatthavisesanaṃ;

Yathā kīḷāsaro līlā-Hāsa hemaṅgadādayo.

ချီးမွမ်းအပ်သော ထူးခြားသောဂုဏ် (ဝิသေသန) ရှိသော စပ်ဆိုမှုသည်လည်းကောင်း၊ ကီဠာသရ (ကစားရာအိုင်)၊ လီလာဟာသ (ညွတ်ပျောင်းသောရယ်ခြင်း)၊ ဟေမင်္ဂဒ (ရွှေလက်ကောက်) စသည်တို့ကဲ့သို့သော စကားသည်လည်းကောင်း ဥဒါရဂုဏ်မည်၏ဟု သိအပ်၏။

145. Aparamudārappakāraṃ dassetumāha ‘‘udāro’’iccādi. Yaṃ pasatthaṃ silāghanīyaṃ visesanaṃ upādiyati, sopi na pana yathāvuttova udāro viññeyyo. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kīḷāya kīḷatthaṃ saro, līlāya yutto hāso, hemaṃ hemamayamaṅgadanti samāso, taṃ ādi yesanti bāhirattho. Ādisaddena kusumadāmamaṇimekhalādīnaṃ saṅgaho. Ayaṃ tu bandhapharusagāmmapariccāgā sambhavati.

၁၄၅. တစ်ပါးသော ဥဒါရဂုဏ်၏ အခြင်းအရာကို ပြလိုသဖြင့် 'ဥဒါရော' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ချီးမွမ်းအပ်သော၊ အထူးချီးကျူးအပ်သော ဝိသေသနကို ယူဆောင်အပ်သော စကားသည်လည်း ဥဒါရဂုဏ်မည်၏ဟု သိအပ်၏၊ ဆိုအပ်ပြီးသော သဘောမျှသာကား မဟုတ်ပေ။ 'ယထာ' ဟု ဥပမာပြတော်မူ၏။ ကစားခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သော ရေကန် (ကီဠာသရ)၊ တင့်တယ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သော ရယ်ခြင်း (လီလာဟာသ)၊ ရွှေဖြင့်ပြီးသော လက်ကောက် (ဟေမင်္ဂဒ) ဟု သမတ်လုပ်ပုံဖြစ်ပြီး၊ ထိုပုဒ်သည် အစရှိကုန်သော အရာတို့ဟု ဗဟိရတ်အနက်ရှိ၏။ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် ပန်းကုံး၊ ရတနာခါးပတ် စသည်တို့ကို ယူရမည်။ ဤဥဒါရဂုဏ်သည်ကား ကြမ်းတမ်းသော စပ်ဆိုမှု၊ ရွာသူတို့၏ စကားဖြစ်သော ရိုင်းစွန်းသောစကားတို့ကို စွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။

145. Aññamapi udāraṃ dasseti ‘‘udāro’’ccādinā. Yaṃ pasatthavisesanaṃ pasaṃsanīyavisesanaṃ hoti, sopi udāroti viññeyyo. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Kīḷāsaro kīḷāya kato saro. Līlāhāso līlāya yutto hāso. Hemaṅgadādayo suvaṇṇakeyūrāiccādayoti. Kīḷatthāya saroti ca, līlāya yutto hāsoti ca, hemaṃ hemamayaṃ aṅgadanti ca, līlāhāso ca hemaṅgadañcāti ca, tāni ādīni yesaṃ kusumadāmamaṇimekhalādīnanti ca viggaho. Ayamudāro bandhapharusagāmmādidosapariccāgena sijjhati.

၁၄၅. အခြားသော ဥဒါရဂုဏ်ကိုလည်း ပြလိုသဖြင့် 'ဥဒါရော' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ချီးမွမ်းအပ်သော ဝိသေသန၊ ချီးကျူးထိုက်သော ဝိသေသန ရှိသော စကားသည်လည်း ဥဒါရဂုဏ်မည်၏ဟု သိအပ်၏။ 'ယထာ' ဟု ထိုပုံစံကို ပြတော်မူ၏။ 'ကီဠာသရော' ဟူသည် ကစားခြင်းငှာ ပြုအပ်သော ရေကန်။ 'လီလာဟာသော' ဟူသည် တင့်တယ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သော ရယ်ခြင်း။ 'ဟေမင်္ဂဒါဒယော' ဟူသည် ရွှေလက်ကောက် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ 'ကီဠတ္ထာယ သရော' ဟုလည်းကောင်း၊ 'လီလာယ ယုတ္တော ဟာသော' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဟေမံ ... ဟေမမယံ အင်္ဂဒံ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'လီလာဟာသော စ ဟေမင်္ဂဒဉ္စ' ဟုလည်းကောင်း၊ ၎င်းတို့သည် အစရှိကုန်သော ပန်းကုံး၊ ရတနာခါးပတ် စသည်တို့၏ ဟုလည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤဥဒါရဂုဏ်သည် စပ်ဆိုမှု ကြမ်းတမ်းခြင်း၊ ရိုင်းစွန်းခြင်း စသော အပြစ်တို့ကို စွန့်ပယ်ခြင်းဖြင့် ပြီးမြောက်၏။

146.

၁၄၆။

Lokiyatthānatikkantā,[Pg.167] Kantā sabbajanānapi;

Kanti nāmā’tivuttassa,Vuttā sā parihārato.

လောက၌ ထင်ရှားသော အနက်ကို မလွန်ဆန်သော၊ ခပ်သိမ်းသောသူတို့၏လည်း စိတ်ကို ဖမ်းစားနိုင်သော စပ်ဆိုမှုသည် ကန္တိဂုဏ်မည်၏။ ထိုကန္တိဂုဏ်သည် အတိဝုတ္တအပြစ်ကို စွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ဆိုအပ်၏။

Yathā ‘‘muninda’’iccādi.

ပုံစံကား 'မုနိန္ဒ' စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

146. Kantiṃ kathayati ‘‘lokiyi’’ccādinā. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyaṃ atthaṃ abhidheyyaṃ anatikkantā anatītā sabbesaṃ kavīnamitaresaṃ vā janānaṃ eva kantā manoharā kanti nāmāti vuccati. Ayaṃ pana saddaguṇo ativuttassa vākyadosassa pariccāgena sambhavati. Tenāha ‘‘ativuttassā’’tiādi. Udāharaṇattho heṭṭhā vuttoyeva.

၁၄၆. 'လောကိယ' စသည်ဖြင့် ကန္တိဂုဏ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လောက၌ ထင်ရှားသောကြောင့် 'လောကိယ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုလောက၌ ထင်ရှားသော ဟောအပ်သောအနက် (အဘိဓေယျ) ကို မလွန်ဆန်သော၊ ခပ်သိမ်းသော ကဗျာဆရာတို့၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော သူတို့၏လည်းကောင်း စိတ်ကို ဖမ်းစားနိုင်သော၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ဖြစ်သော စပ်ဆိုမှုကို ကန္တိဂုဏ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသဒ္ဒဂုဏ်သည်ကား 'အတိဝုတ္တ' ဟူသော ဝါကျအပြစ်ကို စွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် 'အတိဝုတ္တဿ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဥပမာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။

146. Idāni kantiṃ dasseti ‘‘lokiyi’’ccādinā. Lokiyatthānatikkantā loke pasiddhasaddatthamanatikkantā sabbajanānaṃ sakalakavīnaṃ kantā manuññā kanti nāma vuccate, sā ativuttassa ativuttadosassa parihārato vuttā dosaparihāraparicchede kathitā hoti. Ativuttadosaparihārato eva kantiyā siddhattā tassa lakkhiyo eva etissā hotīti adhippāyo. Loke viditoti ca, so ca so attho ceti ca viggaho. ‘‘Yathā’’ti kantiyā udāharaṇaṃ dasseti ‘‘muninda’’iccādi. Taṃ vuttameva.

၁၄၆. ယခုအခါ ကန္တိဂုဏ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'လောကိယ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လောက၌ ထင်ရှားသော သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို မလွန်ဆန်သော၊ ခပ်သိမ်းသော လူတို့၏၊ ခပ်သိမ်းသော ကဗျာဆရာတို့၏ နှစ်သက်အပ်သော၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ဖြစ်သော စပ်ဆိုမှုကို ကန္တိဂုဏ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုကန္တိဂုဏ်သည် အတိဝုတ္တအပြစ်ကို စွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု အပြစ်စွန့်ပယ်ခြင်းကို သတ်မှတ်သောအပိုင်း၌ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ အတိဝုတ္တအပြစ်ကို စွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့်သာ ကန္တိဂုဏ်သည် ပြီးမြောက်သောကြောင့် ထိုအပြစ်ကို စွန့်ပယ်ခြင်းသည်သာ ဤကန္တိဂုဏ်၏ မှတ်ကြောင်း (လက္ခဏာ) ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'လောကေ ဝိဒိတော' ဟုလည်းကောင်း၊ 'သော စ သော အတ္ထော စ' ဟုလည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ 'ယထာ' ဟု ကန္တိဂုဏ်၏ ပုံစံကို 'မုနိန္ဒ' စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ထိုအနက်သည် ဆိုအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။

147.

၁၄၇။

Atthabyattā’bhidheyyassā-Neyyatā saddato’tthato;

Sā’yaṃ tadubhayā neyya-Parihāre padassitā.

ဟောအပ်သောအနက်ကို သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း အခြားမှ တစ်ပါးသော စကားကို ဆောင်ယူ၍ မသိအပ်ခြင်းသည် အတ္ထဗျတ္တိဂုဏ်မည်၏။ ထိုအခြင်းအရာ နှစ်မျိုးဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤအတ္ထဗျတ္တိဂုဏ်သည် 'နေယျ' အပြစ်ကို စွန့်ပယ်ရာ၌ ပြအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Yathā ‘‘marīci’’ccādi ca, ‘‘manonurañjano’’ccādi ca.

ပုံစံကား 'မရီစိ' စသည်တို့ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ 'မနောနုရဉ္ဇနော' စသည်တို့ကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

147. Atthabyattiṃ [Pg.168] byañjayati ‘‘atthabyattābhidheyyi’’ccādinā. Abhidheyyassa sambandhaatthassa saddato atthato vā sāmatthiyato vā aneyyatā patīti aññathā vagamo gatyantarābhāvā, yato vuttaṃ ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Tamanuvaditvā atthabyatti vidhīyate. Sā pana byākiṇṇaneyyādidosavajjanāya jāyate. Tadubhayā jātā sāyaṃ aneyyatā neyyaparihāre padassitā pakāsitā. Paṭhamadutiyodāharaṇassattho vutto.

၁၄၇. 'အတ္ထဗျတ္တာဘိဓေယျ' စသည်ဖြင့် အတ္ထဗျတ္တိဂုဏ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူ၏။ ဟောအပ်သော စပ်ဆိုင်ရာအနက်ကို သဒ္ဒါအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ စွမ်းရည်အားဖြင့် သော်လည်းကောင်း အခြားမှ တစ်ပါးသော စကားကို ဆောင်ယူ၍ မသိအပ်ခြင်း (အနက်ကို အခြားတစ်နည်းဖြင့် နားလည်စရာမရှိခြင်း) သည် အတ္ထဗျတ္တိဂုဏ် မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'သဒ္ဒါ၏ စွမ်းရည်ကို ကျော်လွန်သော အနက်ကို သိရှိခြင်းသည် ရခဲ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအနက်ကို ထပ်ဆင့်၍ အတ္ထဗျတ္တိဂုဏ်ကို ပြဌာန်းတော်မူ၏။ ထိုဂုဏ်သည်ကား ရှုပ်ထွေးသော 'နေယျ' စသော အပြစ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုနှစ်ပါးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤအခြားမှတစ်ပါး ဆောင်ယူ၍ သိစရာမလိုခြင်း (အနက်ထင်ရှားခြင်း) ကို နေယျအပြစ်စွန့်ပယ်ရာ၌ ပြသအပ်၊ ဖွင့်ပြအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ပထမနှင့် ဒုတိယ ဥပမာတို့၏ အနက်ကို ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

147. Idāni atthabyattiṃ dasseti ‘‘atthabyatti’’ccādinā. Abhidheyyassa atthassa saddato atthato atthasāmatthiyato ca aneyyatā tattheva vijjamānattā saddassa atthassa vā āharitvā vattabbassa abhāvo atthabyatti nāma, tadubhayā tehi dvīhi jātā sā ayaṃ aneyyatāsaṅkhatā atthabyatti neyyaparihāre neyyadosaparihārapadese padassitā pakāsitāti. ‘‘Dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti vuttattā atthapatīti pana vinā saddañca sāmatthiyañca aññathānupalabbhatīti iha ‘‘saddato atthato’’ti vuttaṃ. Atthassa byatti patītīti ca, natthi neyyaṃ āharitabbaṃ assa abhidheyyassāti ca, tassa bhāvoti ca, te ca te ubho saddatthā cāti ca, te avayavā etissāti ca, neyyassa parihāroti ca vākyaṃ. Idāni ‘‘yathe’’ccādinā dvippakārāya atthabyattiyā yathākkamaṃ udāharaṇamanussāreti ‘‘mari’’ccādigāthādvayena, taṃ heṭṭhā vuttameva.

၁၄၇. ယခုအခါ အတ္ထဗျတ္တိဂုဏ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'အတ္ထဗျတ္တိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဟောအပ်သောအနက်ကို သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်၏ စွမ်းရည်အားဖြင့်လည်းကောင်း အခြားမှတစ်ပါး ဆောင်ယူ၍ မသိအပ်ခြင်း (ထိုပုဒ်၌ပင် ရှိနေသောကြောင့် သဒ္ဒါကို သော်လည်းကောင်း၊ အနက်ကို သော်လည်းကောင်း အပြင်မှ ဆောင်ယူ၍ ပြောဆိုဖွယ်မရှိခြင်း) သည် အတ္ထဗျတ္တိဂုဏ် မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤအခြားမှတစ်ပါး ဆောင်ယူ၍ သိစရာမလိုခြင်းဟူသော အတ္ထဗျတ္တိဂုဏ်ကို နေယျအပြစ် စွန့်ပယ်ရာအပိုင်း၌ ပြသအပ်၊ ဖွင့်ပြအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ 'သဒ္ဒါ၏ စွမ်းရည်ကို ကျော်လွန်သော အနက်ကို သိရှိခြင်းသည် ရခဲ၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် အနက်ကို သိရှိခြင်းသည် သဒ္ဒါနှင့် စွမ်းရည်မပါဘဲ အခြားတစ်နည်းဖြင့် မရနိုင်သောကြောင့် ဤ၌ 'သဒ္ဒတော အတ္ထတော' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အတ္ထဿ ဗျတ္တိ ပတီတိ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'နတ္ထိ နေယျံ အာဟရိတဗ္ဗံ အဿ အဘိဓေယျဿ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'တဿ ဘာဝေါ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'တေ စ တေ ဥဘော သဒ္ဒတ္ထာ စ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'တေ အဝယဝါ ဧတိဿာ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'နေယျဿ ပရိဟာရော' ဟုလည်းကောင်း ဝါကျဆောက်ပုံ (ဝိဂြိုဟ်) ဖြစ်၏။ ယခုအခါ 'ယထာ' စသည်ဖြင့် နှစ်မျိုးသော အတ္ထဗျတ္တိဂုဏ်၏ ပုံစံကို အစဉ်အတိုင်း အောက်မေ့စေလိုသဖြင့် 'မရီစိ' အစရှိသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုအနက်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။

Puna atthena yathā –

တစ်ဖန် အနက်အားဖြင့် ထင်ရှားပုံမှာ-

148.

၁၄၈။

Sabhāvāmalatā dhīra,Mudhā pādanakhesu te;

Yato te’vanatānanta-Moḷicchāyā jahanti no.

အို ပညာရှိသော မြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ ခြေသည်းတော်တို့၌ သဘာဝအလျောက် စင်ကြယ်သန့်ရှင်းခြင်းသည် အချည်းနှီးဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဦးညွတ်ကုန်သော အတိုင်းမသိများပြားသော (လူနတ်တို့၏) ဦးခေါင်းသရဖူအရိပ်တို့သည် ကိုယ်တော်တိုင်၏ ခြေသည်းတော်တို့ကို မစွန့်ပယ်ကြကုန်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

148. Puna [Pg.169] dutiye tu dhīrāti āmantanaṃ. Te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā te pādanakhā avanatassa sannatassa anantassa nāgarājassa moḷino kirīṭassa avanatānaṃ vā naramarānaṃ anantānaṃ moḷīnaṃ chāyā chaviyo no jahanti na pariccajanti, sañchaviyo pana jahantīti. Ettha nakhesu sañchavittā pādanakhassa moḷīnaṃ nirantarappaṇāmābyabhicārānaramarādīnaṃ bhagavato pādāravindavandanaṃ sāmatthiyā phuṭaṃ gamyate.

၁၄၈. တစ်ဖန် ဒုတိယဂါထာ၌မူကား 'ဓီရ' ဟူသည် ခေါ်တော်မူခြင်း (အာမန္တန) ဖြစ်၏။ 'တေ' ဟူသည် သင်၏။ ခြေသည်းတော်တို့၌ သဘာဝအလျောက် စင်ကြယ်ခြင်း (ပကတိသန့်ရှင်းခြင်း) သည် အချည်းနှီး၊ ဗလာသက်သက်ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- 'ယတော' အကြင်အကြောင်းကြောင့် ထိုခြေသည်းတော်တို့သည် ဦးညွတ်သော၊ ဦးတိုက်သော အနန္တနဂါးမင်း၏ သရဖူ (ဦးခေါင်းဆောင်း) ၏ သော်လည်းကောင်း၊ ဦးညွတ်ကုန်သော အတိုင်းမသိများပြားသော လူနတ်တို့၏ သရဖူတို့၏ အရိပ်တို့ကို မစွန့်လွှတ်ကြကုန်သောကြောင့် (မကင်းကွာကြသောကြောင့်)၊ အရောင်အဝါတို့ကိုကား စွန့်လွှတ်ကုန်၏။ ဤ၌ ခြေသည်းတော်တို့၌ အရိပ်ကျရောက်နေခြင်းဖြင့် ခြေသည်းတော်နှင့် သရဖူတို့သည် အစဉ်မပြတ် ထိတွေ့ရှိခိုးခြင်း မလွဲမသွေရှိခြင်းကြောင့် လူနတ်စသည်တို့သည် ဘုရားရှင်၏ ခြေတော်ကြာကို ရှိခိုးပူဇော်ကြခြင်းကို စွမ်းအားဖြင့် ထင်ရှားစွာ သိနိုင်၏။

148. ‘‘Puna atthena yathā sabhāvi’’ccādi. Dhīra te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā te caraṇanakhā avanatānantamoḷicchāyā pādānatassa anantanāgarājassa kirīṭassa sambandhinī, avanatānaṃ vā anantānaṃ devamanussānaṃ moḷīnaṃ chāyā kantiyo no jahanti na vijahanti, pakativaṇṇaṃ pahāya kirīṭakantisadisā te honti, tasmā ettha candakiraṇasannibhānaṃ nakharaṃsīnaṃ samīpe moḷīnaṃ nakharaṃsīhi amadditasakakantiyuttabhāvamāpajjanaṃ tādisānaṃ nirantarappaṇāmābhāvābhāvato khattiyādīnaṃ munindapādāravindadvande nirantarappaṇāmo sāmatthiyā vibhūtaṃ gamyate. Sassa bhāvoti ca, tena amalāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, paṭhamapakkhe avanato ca so ananto cāti ca, tassa moḷīti ca, tassa chāyāyoti ca, dutiyapakkhe anantā ca te moḷī ceti ca, avanatānaṃ anantamoḷīti ca, tesaṃ chāyāyoti ca vākyaṃ.

၁၄၈. ထပ်မံ၍ အနက်အားဖြင့် 'ယထာ သဘာဝိ' စသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ပညာရှိ၊ သင်၏ ခြေသည်းတို့၌ သဘာဝအလျောက် စင်ကြယ်ခြင်း (ပကတိပရိသုဒ္ဓတာ) သည် အချည်းနှီး သက်သက်မျှသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ - အကြင်ကြောင့် သင်၏ ခြေသည်းတို့သည် ဦးညွှတ်ကုန်သော အနန္တနဂါးမင်း၏ သရဖူနှင့် စပ်ဆိုင်ကုန်သော သို့မဟုတ် ဦးညွှတ်ကုန်သော အတိုင်းမသိ များစွာကုန်သော နတ်၊ လူတို့၏ ဦးသရဖူတို့၏ အရောင်အဝါတို့ကို မစွန့်ကုန်၊ (မိမိတို့၏) ပကတိအရောင်ကို စွန့်၍ သရဖူ၏ အရောင်နှင့် တူကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရပ်၌ လရောင်နှင့် တူကုန်သော ခြေသည်းရောင်ခြည်တို့၏ အနီး၌ ဦးခေါင်းတန်ဆာ အရောင်တို့ဖြင့် မိမိအရောင်ကို မလွှမ်းမိုးအပ်ဘဲ မိမိ၏ အရောင်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းသည် ထိုသို့သော အစဉ်မပြတ် ရှိခိုးခြင်း၏ မရှိသည်၏ အဖြစ်မရှိခြင်းကြောင့် (အစဉ်မပြတ် ရှိခိုးခြင်း ရှိသောကြောင့်) မင်းစသည်တို့၏ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ကြာတိုက်တို့၌ အစဉ်မပြတ် ရှိခိုးခြင်းကို စွမ်းအားဖြင့် ထင်ရှားစွာ သိအပ်၏။ 'စဿ ဘာဝေါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တေန အမလာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တေသံ ဘာဝေါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပထမနည်း၌ 'အဝနတော စ သော အနန္တော စ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တဿ မောဠီ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တဿ ဆာယာယော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဒုတိယနည်း၌ 'အနန္တာ စ တေ မောဠီ စ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အဝနတာနံ အနန္တမောဠီ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တေသံ ဆာယာယော' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျ ဖြစ်၏။

149.

၁၄၉။

‘‘Bandhasāro’’ti maññanti, yaṃ samaggāpi viññuno;

Dassanāvasaraṃ patto, samādhi nāma’yaṃ guṇo.

ဉာဏ်ပညာရှိကုန်သော (ကဗျာဆရာ) အားလုံးတို့သည်ပင်လျှင် အကြင်ဂုဏ်ကို 'ဂါထာ၊ လင်္ကာ၊ စကားပြေ ရောနှောအပ်သော စပ်ထုံး (ဗန္ဓ) ၏ အနှစ်သာရ' ဟု မှတ်ထင်ကြကုန်၏၊ ဤ 'သမာဓိ' မည်သော ဂုဏ်သည် ဖော်ပြခြင်းအခွင့်သို့ ရောက်ပေ၏။

149. Samādhiphalaṃ kiccāha ‘‘bandhe’’ccādi. Yanti yaṃ samādhiṃ bandhassa gajjapajjamissabhāvassa sāroti sabbassa jīvitaṃ [Pg.170] tapparāyattā bandhassa samaggāpi viññuno sabbepi kavino maññanti cintenti jānanti, ayaṃ samādhi nāma samādhikhyo guṇo dassane pakāsane avasaraṃ okāsaṃ anottarattā parassa sampatto uddiṭṭhānukkamenāti.

၁၄၉. သမာဓိဂုဏ်၏ အကျိုးနှင့် ကိစ္စကို ပြလိုသဖြင့် 'ဗန္ဓေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အကြင် သမာဓိဂုဏ်ကို လင်္ကာ စကားပြေ ရောနှောခြင်းရှိသော စပ်ထုံး (ဗန္ဓ) ၏ အနှစ်သာရဟူ၍ လည်းကောင်း၊ စပ်ထုံး၏ ထိုသမာဓိဂုဏ်၌ တည်မှီနေသောကြောင့် အလုံးစုံသော အသက် သဖွယ်ဟူ၍ လည်းကောင်း ပညာရှိကုန်သော ကဗျာဆရာအားလုံးတို့သည်ပင်လျှင် မှတ်ထင်ကြကုန်၏၊ ကြံစည်ကြကုန်၏၊ သိကြကုန်၏။ ဤသမာဓိဂုဏ်ဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သော ဂုဏ်သည် အခြားဂုဏ်ထက် မြတ်သည်ဖြစ်၍ ဖော်ပြခြင်း၊ ပြသခြင်း၌ အခွင့်အရေးသို့ ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ဆိုက်ရောက်ပေ၏။

149. Idāni samādhayo niddisati ‘‘bandhi’’ccādinā. Samaggā api viññuno sabbepi kavayo yaṃ samādhiṃ ‘‘bandhasāro’’ti pajjagajjavimissasaṅkhātassa bandhassa jīvitamiti maññanti, ayaṃ samādhi nāma guṇo dassanāvasaraṃ patto uddiṭṭhānukkamena dassanokāsaṃ patto hoti. Bandhassa sāroti ca, dassane avasaranti ca, taṃ pattoti ca viggaho.

၁၄၉. ယခုအခါ 'ဗန္ဓိ' စသည်ဖြင့် သမာဓိဂုဏ်တို့ကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ပညာရှိကုန်သော ကဗျာဆရာ အားလုံးတို့သည်ပင်လျှင် အကြင် သမာဓိဂုဏ်ကို 'စပ်ထုံး၏ အနှစ်သာရ' ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ လင်္ကာ စကားပြေ ရောနှောခြင်းဟု ဆိုအပ်သော စပ်ထုံး၏ အသက်သဖွယ်ဟူ၍ လင်္ကာ စကားပြေ ရောနှောခြင်းဟု ဆိုအပ်သော စပ်ထုံး၏ အသက်သဖွယ်ဟူ၍ လည်းကောင်း မှတ်ထင်ကြကုန်၏၊ ဤ သမာဓိ မည်သော ဂုဏ်သည် ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ထင်ရှားပြသခြင်း အခွင့်သို့ ရောက်သည် ဖြစ်၏။ 'ဗန္ဓဿ သာရော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဒဿနေ အဝသရံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တံ ပတ္တော' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

150.

၁၅၀။

Aññadhammo tato’ññattha,Lokasīmānurodhato;

Sammā ādhīyate’cce’so,Samādhīti niruccati.

တစ်ပါးသော ဝတ္ထု၏ ဂုဏ်သည် ထိုမှတစ်ပါးသော (အခြား) ဝတ္ထု၌ လောက၏ အစဉ်အလာကို လိုက်နာသဖြင့် ကောင်းစွာ တင်စားအပ်၏ (ထားအပ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော ဂုဏ်ကို 'သမာဓိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

150. Kathamayaṃ saddavohāro bandhe ‘‘samādhī’’ti vuccatītyāha ‘‘aññe’’ccādi. Aññassa vatthuno pakatāpekkhāya dhammo guṇo pasiddho, tato tasmā mukhyavisayā aññattha amukhye visaye lokasīmānurodhato lokappatītyanuvattanena sammā sādhu lokasīmānuvattanameveha sādhuttaṃ ādhīyate āropyate, iti iminā kāraṇena eso evaṃvidho dhammo ‘‘samādhī’’ti niruccatītidha sammā ādhīyatīti evaṃ nīharitvā vuccatīti attho.

၁၅၀. ဤ 'သမာဓိ' ဟူသော ဝေါဟာရသည် စပ်ထုံး၌ အဘယ်ကြောင့် 'သမာဓိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သနည်း ဟူ၍ မေးသော် 'အညေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ တင်စားလိုသော ဝတ္ထုကို ငဲ့ကွင်း၍ အခြားသော ဝတ္ထု၏ ထင်ရှားသော ဂုဏ်သတ္တိသည် ရှိ၏။ ထို မုချဝတ္ထုမှ အခြားသော အမုချဝတ္ထု၌ လောက၏ အစဉ်အလာကို လိုက်နာခြင်းအားဖြင့် (လောက၏ ထင်မြင်ယူဆချက်ကို လိုက်နာခြင်းဖြင့်) ကောင်းစွာ တင်စားအပ်၏၊ ထားအပ်၏။ (လောကအစဉ်အလာကို လိုက်နာခြင်းသည်ပင် ဤနေရာ၌ ကောင်းမြတ်သော အဖြစ်တည်း)။ ဤအကြောင်းကြောင့် ဤသို့သော ဂုဏ်ကို 'သမာဓိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ 'ကောင်းစွာ တင်စားအပ်၏' ဟူ၍ ဤသို့ ထုတ်နုတ်၍ ဆိုအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။

150. ‘‘Samādhī’’ti ayaṃ vohāro bandhavisaye kathaṃ pavattatīti āsaṅkāyaṃ paṭhamaṃ nibbacanaṃ dassetuṃ āha ‘‘aññi’’ccādi. Yasmā aññadhammo samādhānassa visayabhūtaamukhyato aññassa mukhyavatthuno pasiddhaguṇo, tato [Pg.171] mukhyavisayato aññattha amukhyavisaye lokasīmānurodhato lokavohāramariyādāvirodhabhāvena lokappatītyanuvattaneneva sammā ādhīyati ṭhapīyati, iti iminā kāraṇena eso yathāvuttaguṇo ‘‘samādhī’’ti niruccati vuccatīti. Aññassa dhammoti ca, lokassa sīmāti ca, tassā anurodhoti ca viggaho.

၁၅၀. ဤ 'သမာဓိ' ဟူသော ဝေါဟာရသည် စပ်ထုံး (ဗန္ဓ) နယ်ပယ်၌ အဘယ်သို့ ဖြစ်ပေါ်သနည်း ဟူသော သံသယရှိသော် ရှေးဦးစွာ ဝစနတ္ထကို ပြသရန် 'အညိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အကြင်ကြောင့် အခြားသော ဝတ္ထု၏ ဂုဏ်သည် တင်စားခြင်း၏ အရာဖြစ်သော အမုချမှ တစ်ပါးသော မုချဝတ္ထု၏ ထင်ရှားသော ဂုဏ်ဖြစ်၏၊ ထို မုချအရာမှ တစ်ပါးသော အမုချအရာ၌ လောကဝေါဟာရ အစဉ်အလာနှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ လောကအသိအမြင်ကို လိုက်နာခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ တင်စားအပ်၏၊ ထားအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအကြောင်းကြောင့် ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဂုဏ်ကို 'သမာဓိ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'အညဿ ဓမ္မော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'လောကဿ သီမာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တဿာ အနုရောဓော' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Samādhiuddesa

သမာဓိဂုဏ် ညွှန်ပြခြင်း (သမာဓိဥဒ္ဒေသ)

151.

၁၅၁။

Apāṇe pāṇinaṃ dhammo, sammā ādhīyate kvaci;

Nirūpe rūpayuttassa, nirase sarasassa ca.

အချို့သော နေရာ၌ သက်မဲ့ဝတ္ထု၌ သက်ရှိတို့၏ ဂုဏ်ကို လည်းကောင်း၊ ရုပ် (အဆင်း) မရှိသော ဝတ္ထု၌ ရုပ် (အဆင်း) ရှိသော ဝတ္ထု၏ ဂုဏ်ကို လည်းကောင်း၊ အရသာမရှိသော ဝတ္ထု၌ အရသာရှိသော ဝတ္ထု၏ ဂုဏ်ကို လည်းကောင်း ကောင်းစွာ တင်စားအပ်၏။

152.

၁၅၂။

Adrave dravayuttassa, akattaripi kattutā;

Kaṭhinassā’sarīrepi, rūpaṃ tesaṃ kamā siyā.

အရည်မဟုတ်သော ဝတ္ထု၌ အရည်ဖြစ်သော ဝတ္ထု၏ ဂုဏ်ကို လည်းကောင်း၊ ပြုလုပ်သူ (ကတ္တား) မဟုတ်သော အရာ၌ ပြုလုပ်သူ၏ အဖြစ်ကို လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာကိုယ် (ဒြပ်) မရှိသော အရာ၌ ခိုင်မာသော ဝတ္ထု၏ ဂုဏ်ကို လည်းကောင်း တင်စားအပ်၏။ ထို သမာဓိဂုဏ်တို့၏ သရုပ်ပြပုံစံသည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်အပ်၏။

151-152. Samādhānavisayamāha ‘‘apāṇe’’iccādi. Kvaci ṭhāne pāṇinaṃ pāṇavantānaṃ padatthānaṃ dhammo guṇo apāṇe pāṇavirahite vatthuni sammā lokapatītyanuvattanena ādhīyate āropyate, evamuparipi yathānurūpaṃ. Nirūpeti rūpavirahite vatthuni, kvacīti sabbattha anuvattati. Asarīre aghane asaṃhate vatthuni kaṭhinassa daḷhassa, tesaṃ yathāvuttānaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā uddiṭṭhānukkamena.

၁၅၁-၁၅၂. တင်စားရာ နယ်ပယ်ကို ပြရန် 'အပါဏေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အချို့သော နေရာ၌ သက်ရှိထင်ရှား ရှိကုန်သော အရာဝတ္ထုတို့၏ ဂုဏ်သည် သက်မဲ့ (ဇီဝမဲ့) သော ဝတ္ထု၌ လောကအသိကို လိုက်နာခြင်းအားဖြင့် ကောင်းစွာ တင်စားအပ်၏၊ ထားအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အထက်၌လည်း သင့်တော်သလို အနက်ယူအပ်၏။ 'နိရူပေ' ဟူသည် ရုပ်အဆင်း မရှိသော ဝတ္ထု၌ ဟူလို၊ 'ကွစိ' ဟူသော ပုဒ်သည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ အစဉ်လိုက်၏။ 'အသရီရေ' ဟူသည် အခဲမဟုတ်သော၊ စုပေါင်းထားခြင်းမရှိသော ဝတ္ထု၌၊ 'ကထိနဿ' ဟူသည် ခိုင်မာသော ဝတ္ထု၏၊ 'တေသံ' ဟူသည် ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သမာဓိဂုဏ်တို့၏ 'ရူပံ' ဟူသည် ဥပမာ ပုံစံသည် 'ကမာ' ဟူသည် ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်၏။

151-152. Uddese ‘‘samādhayo’’ti bahuvacanena niddiṭṭhānaṃ samādhīnaṃ visayamupadasseti ‘‘apāṇe’’ccādinā. Kvaci kismiñci ṭhāne pāṇinaṃ dhammo indriyabaddhānaṃ guṇo apāṇe pāṇarahitavatthumhi sammā lokapatītianusārena ādhīyate āropyate, kvaci rūpayuttassa rūpavantavatthuno dhammo nirūpe rūparahitavatthumhi, kvaci sarasassa rasavantassa vatthuno dhammo nirase rasarahite ca, kvaci dravayuttassa dravavantavatthuno dhammo adrave dravarahite ca, [Pg.172] kvaci kattutā kattuguṇo akattaripi, kvaci kaṭhinassa thaddhassa vatthuno dhammo asarīrepi sarīrarahitepi sammā ādhīyate. Tesaṃ channaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā ‘‘apāṇe pāṇina’’nti uddiṭṭhānukkamena siyā bhaveyyāti. Na santi pāṇā asseti ca, rūpā niggatoti ca, rūpena yuttoti ca, rasā niggatoti ca, rasena saha vattamānoti ca, dravāaññoti ca, dravena dravabhāvena yuttoti ca, kattuto aññoti ca, kattuno bhāvoti ca, natthi sarīraṃ assāti ca viggaho.

၁၅၁-၁၅၂. ဥဒ္ဒေသ၌ 'သမာဓယော' ဟု ဗဟုဝုစ်ကိန်းဖြင့် ညွှန်ပြအပ်ကုန်သော သမာဓိဂုဏ်တို့၏ အရာနယ်ပယ်ကို 'အပါဏေ' စသည်ဖြင့် ပြသတော်မူသည်။ အချို့သော အချို့သော အရပ်၌ သက်ရှိ (ဣန္ဒြေနှင့် စပ်စပ်သော) တို့၏ ဂုဏ်သည် သက်မဲ့ဝတ္ထု၌ လောကအသိအမြင်ကို လိုက်နာခြင်းအားဖြင့် ကောင်းစွာ တင်စားအပ်၏၊ အချို့သော နေရာ၌ ရုပ် (အဆင်း) ရှိသော ဝတ္ထု၏ ဂုဏ်သည် ရုပ် (အဆင်း) ကင်းသော ဝတ္ထု၌ လည်းကောင်း၊ အချို့သော နေရာ၌ အရသာရှိသော ဝတ္ထု၏ ဂုဏ်သည် အရသာကင်းသော ဝတ္ထု၌ လည်းကောင်း၊ အချို့သော နေရာ၌ အရည်ဖြစ်သော ဝတ္ထု၏ ဂုဏ်သည် အရည်မဟုတ်သော ဝတ္ထု၌ လည်းကောင်း၊ အချို့သော နေရာ၌ ပြုလုပ်သူ၏ဂုဏ် (ကတ္တုဂုဏ်) သည် ပြုလုပ်သူမဟုတ်သော အရာ၌ လည်းကောင်း၊ အချို့သော နေရာ၌ ခိုင်မာသော ဝတ္ထု၏ ဂုဏ်သည် ကိုယ်ထည် (ခန္ဓာ) မရှိသော အရာ၌ လည်းကောင်း ကောင်းစွာ တင်စားအပ်၏။ ထို သမာဓိ ခြောက်ပါးတို့၏ သရုပ်ပြပုံစံသည် 'အပါဏေ ပါဏိနံ' ဟု ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ရာ၏။ 'န သန္တိ ပါဏာ အဿ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရူပါ နိဂ္ဂတော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရူပေန ယုတ္တော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရသာ နိဂ္ဂတော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရသေန သဟ ဝတ္တမာနော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဒြဝါအညော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဒြဝေန ဒြဝဘာဝေန ယုတ္တော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကတ္တုတော အညော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကတ္တုနော ဘာဝေါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'နတ္ထိ သရီရံ အဿ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Samādhiniddesa

သမာဓိဂုဏ် ရှင်းလင်းချက် (သမာဓိနိဒ္ဒေသ)

Apāṇe pāṇinaṃ dhammo

သက်မဲ့၌ သက်ရှိတို့၏ ဂုဏ်ကို တင်စားခြင်း (အပါဏေ ပါဏိနံ ဓမ္မော)

153.

၁၅၃။

Uṇṇāpuṇṇindunā nātha, divāpi saha saṅgamā;

Viniddā sampamodanti, maññe kumudinī tava.

အရှင်မြတ်၊ တပည့်တော်သည် ထင်၏၊ သင်၏ မျက်ခုံးတော်အလယ်၌ ရှိသော ဖြူစင်သော ဥဏ္ဏလုံမွေးရှင်တော် တည်းဟူသော ပြည့်ဝန်းသော လမင်းနှင့် နေ့အခါ၌လည်း အတူတကွ ပေါင်းဆုံရခြင်းကြောင့် သင်၏ ကြာဖြူအပေါင်း (ကြာဖြူတော) တို့သည် ပွင့်လန်းလျက် အလွန် ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏။

153. ‘‘Uṇṇā’’iccādi. Nāthāti lokattayekapaṭisaraṇabhūtatāya bhagavantaṃ ālapati. Tava uṇṇāromadhātusaṅkhātena puṇṇindunā saha saṅgamā saṃyogena kumudinī kumudiniyo kumudākarā divāpi viniddā vigatasoppā sampamodanti maññe suṭṭhuyeva pamodantīti parikappemīti. Ettha pāṇidhammassa suratarūpassa saṅgamassa viniddāya sampīṇanassa ca apāṇini āropitapumbhāve uṇṇāpuṇṇindumhi, tathā āropitaitthibhāvāsu kumudinīsu lokasīmānurodhena samādhānato soyaṃ pasiddho dhammo ‘‘samādhī’’ti vuccati. Tadabhidhāyī saddo ca upacārato atthānugāmittā saddikavohāraṃ dasseti, evamuparipi yathāyogaṃ.

၁၅၃. “ဥဏ္ဏာ” အစရှိသည်ကား။ “နာထ” ဟု သုံးလောကလုံး၏ တစ်ခုတည်းသော ကိုးကွယ်ရာအစစ် ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို ခေါ်တော်မူ၏။ ကိုယ်တော်၏ ဥဏ္ဏာရှင်မွေးတော်တည်းဟူသော ပြည့်ဝန်းသောလမင်းနှင့် ပေါင်းဆုံခြင်းကြောင့် ကြာတောတို့သည် နေ့အခါ၌ပင် အိပ်စက်ခြင်း ကင်းကြကုန်လျက် အလွန်ဝမ်းမြောက်ကြကုန်သကဲ့သို့ ထင်မှတ်ပါ၏၊ ကောင်းစွာပင် ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏ဟု ကြံဆပါ၏။ ဤ၌ သက်ရှိတို့၏ တရားဖြစ်သော မေထုန်မှု သံယောဂနှင့် အိပ်စက်ခြင်းကင်း၍ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို သက်မဲ့ဖြစ်လျက် ယောကျ်ားအဖြစ် တင်စားအပ်သော ဥဏ္ဏာရှင်မွေးတော်တည်းဟူသော ပြည့်ဝန်းသောလမင်း၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ မိန်းမအဖြစ် တင်စားအပ်သော ကြာတောတို့၌လည်းကောင်း လောကစည်းကမ်းနှင့်အညီ သင့်တင့်စွာ တင်စားအပ်သောကြောင့် ထိုထင်ရှားသောတရားကို “သမာဓိ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသမာဓိကို ဟောတတ်သော စကားလုံးသည်လည်း တင်စားသောအနက်သို့ လိုက်သဖြင့် ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းကို ပြ၏။ နောင်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။

153. Tesu pāṇidhammasamādhino udāharaṇamādisati ‘‘uṇṇā’’iccādinā. Nātha tava tuyhaṃ uṇṇāpuṇṇindunā uṇṇāromamaṇḍalasaṅkhātapuṇṇacandena saha saṅgamā aññamaññasamavāyahetunā kumudinī keravākarasaṅkhātā kumudiniyo divāpi [Pg.173] viniddā vikasitā sampamodanti maññe atisantuṭṭhā hontīti kappemīti indusampamodo sahasaddena ñāyate. Ettha pāṇidhammasaṅkhāto suratasaṅgamo ca niddāpagamo ca sampamodanañcāti tiṇṇaṃ uṇṇāpuṇṇindukumudinīsaṅkhātesu apāṇesu lokavohārānatikkamma buddhiyā āropanena pāṇidhammato pasiddhā tayo atthā idha samādhayo nāma, tappaṭipādakaganthopi atthānugāmittā tadupacārena samādhīti daṭṭhabbo. Puṇṇo ca so indu ceti ca, uṇṇā eva puṇṇindu cāti ca, vigatā niddā yehīti ca viggaho.

၁၅၃. ထိုသမာဓိအပြားတို့တွင် သက်ရှိတရား၌ တင်စားသော သမာဓိ၏ ဥပမာကို “ဥဏ္ဏာ” အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ နာထ-အရှင်မြတ်၊ တဝ-ကိုယ်တော်၏၊ ဥဏ္ဏာဖုဏ္ဏိန္ဒုနာ-ဥဏ္ဏာရှင်မွေးတော် စက်ဝန်းတည်းဟူသော ပြည့်ဝန်းသော လမင်းနှင့် ပေါင်းဆုံခြင်းကြောင့်၊ အချင်းချင်း ပေါင်းဆုံမိခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ကုမုဒိနီ-ဖြူသော ကြာတောတည်းဟူသော ကြာအိုင်တို့သည် နေ့အခါ၌ပင် အိပ်စက်ခြင်း ကင်းကြကုန်လျက် ပွင့်လန်းကုန်သည်ဖြစ်၍ အလွန်ဝမ်းမြောက်ကြကုန်သကဲ့သို့ ထင်မှတ်ပါ၏၊ အလွန်နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏ဟု ကြံဆပါ၏။ လမင်းနှင့်အတူ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို “သဟ” ဟူသော စကားလုံးဖြင့် သိအပ်၏။ ဤ၌ သက်ရှိတို့၏ တရားတည်းဟူသော ချစ်ကျွမ်းဝင် ပေါင်းသင်းခြင်း၊ အိပ်စက်ခြင်း ကင်းခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းဟူသော သုံးပါးသော အနက်တို့ကို ဥဏ္ဏာရှင်မွေးတည်းဟူသော ပြည့်ဝန်းသောလမင်းနှင့် ကြာတောတည်းဟူသော သက်မဲ့တို့၌ လောကဝေါဟာရကို မကျော်လွန်စေဘဲ ဉာဏ်ဖြင့် တင်စားခြင်းကြောင့် သက်ရှိတရားမှ ထင်ရှားသော အနက်သုံးပါးတို့သည် ဤအရပ်၌ “သမာဓိ” မည်ကုန်၏။ ထိုအနက်ကို ပြသော ကျမ်းဂန်သည်လည်း အနက်နောက်သို့ လိုက်သဖြင့် တင်စားသောအားဖြင့် “သမာဓိ” ဟု သိအပ်၏။ ပြည့်ဝန်းသော လမင်းသည်လည်းကောင်း (ဖုဏ္ဏော စ သော ဣန္ဒု စ)၊ ဥဏ္ဏာရှင်မွေးတော်သည်ပင် ပြည့်ဝန်းသော လမင်းဖြစ်၏ (ဥဏ္ဏာ ဧဝ ဖုဏ္ဏိန္ဒု)၊ ထိုသူတို့ထံမှ အိပ်စက်ခြင်း ကင်း၏ (ဝိဂတာ နိဒ္ဒါ ယေဟိ) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Nirūpe rūpayuttassa

ရုပ်သဏ္ဌာန်မရှိသော တရား၌ ရုပ်သဏ္ဌာန်ရှိသော တရားကို တင်စားခြင်း။

154.

၁၅၄။

Dayārasesu mujjantā, janā’matarasesvi’va;

Sukhitā hatadosā te, nātha pādambujānatā.

အရှင်မြတ်၊ ကိုယ်တော်၏ ခြေတော်ကြာတိုက်သို့ ဦးညွှတ်ကြကုန်သော လူတို့သည် နတ်ရေနတ်စင်တို့၌ သက်ဆင်းနှစ်မြှုပ်ကြရသကဲ့သို့ ကရုဏာတော်တည်းဟူသော ရသ၌ နှစ်မြှုပ်ကြရကုန်သည်ဖြစ်၍ အပြစ်ကင်းကြကုန်လျက် ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်ကြရကုန်၏။

154. ‘‘Dayā’’iccādi. Nātha te pādambujesu ānatā paṇāmavasena janā tilokakuharapavattino sattā amatarasesviva pīyūsarasesu viya dayārasesu karuṇārasesu guṇesu. ‘‘Siṅgārādo vise vīriye, guṇe rāge drave raso’’ti hi nighaṇṭu. Mujjantā nimujjamānā hatā naṭṭhā dosā vātādayo amatapakkhe, aññattha tu hatā naṭṭhā dosā rāgādayo yesanti viggaho, tatoyeva sukhitā sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ itā pattā gatāti attho.

၁၅၄. “ဒယာ” အစရှိသည်ကား။ နာထ-အရှင်မြတ်၊ တေ ပါဒမ္ဗုဇေသု အာနတာ-ကိုယ်တော်၏ ခြေတော်ကြာတိုက်တို့၌ ရှိခိုးခြင်းဖြင့် ဦးညွှတ်ကြကုန်သော၊ ဇနာ-သုံးလောကအတွင်း၌ ဖြစ်ကြကုန်သော သတ္တဝါတို့သည်၊ အမတရသေသု ဣဝ-နတ်ဆေးရည်တို့၌ ကဲ့သို့၊ ဒယာရသေသု-ကရုဏာရည်တည်းဟူသော ဂုဏ်တော်တို့၌။ “သိင်္ဂါရာဒေါ ဝိသေ ဝီရိယေ၊ ဂုဏေ ရာဂေ ဒြဝေ ရသော” ဟု နိဃဏ္ဍုကျမ်း၌ လာသည်ဖြစ်ရာ ရသဟူသော စကားလုံးသည် ဂုဏ်၌လည်းကောင်း၊ အရည်၌လည်းကောင်း ဝတ္တ၏။ မုဇ္ဇန္တာ-နစ်မြုပ်ကြကုန်လျက်၊ အမတဘက်၌ ဟတဒေါသာ-ပျက်စီးကုန်သော လေအစရှိသော အပြစ်ရှိကြကုန်သော၊ အခြားဘက်၌မူ ကရုဏာဘက်၌ ဟတဒေါသာ-ကင်းပျောက်ကုန်သော ရာဂစသော ကိလေသာအပြစ် ရှိကြကုန်သော၊ ထိုသို့ ကင်းပျောက်ခြင်းကြောင့်ပင် သုခိတာ-ကိုယ်၊ စိတ် နှစ်ပါးသော ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏ ဟု အနက်ရ၏။

154. Idāni rūpadhammasamādhino udāharaṇaṃ uddisati ‘‘dayā’’iccādinā. Nātha te tava pādambujānatā caraṇapadume paṇatā janā devamanussā amatarasesu iva sudhājalesu viya dayārasesu anaññasādhāraṇakaruṇāguṇesu mujjantā nimujjamānā hatadosā vinaṭṭhavātapittādayo vinaṭṭharāgādidosā vā sukhitā tatoyeva ajarāmarasaṅkhātasukhaṃ [Pg.174] itā pattāti. Ettha rūpayuttajale labbhamānaṃ mujjanaṃ nirūpe dayāguṇe āropitaṃ hoti. Dayā eva rasā guṇāti ca, amatā eva rasāti ca, hatā vātādayo rāgādayo vā dosā yesanti ca, pādāni eva ambujānīti ca, tesu ānatāti ca viggaho.

၁၅၄. ယခုအခါ ရုပ်သဏ္ဌာန်ရှိသောတရားကို တင်စားသော သမာဓိ၏ ဥပမာကို “ဒယာ” အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ နာထ-အရှင်မြတ်၊ တေ-ကိုယ်တော်၏၊ ပါဒမ္ဗုဇာနတာ-ခြေတော်ကြာတိုက်တို့၌ ဦးချဝတ်စပြုကြကုန်သော၊ ဇနာ-နတ်လူတို့သည်၊ အမတရသေသု ဣဝ-နတ်ရေစင်တို့၌ ကဲ့သို့၊ ဒယာရသေသု-အံ့ဖွယ်ဖြစ်သော ကရုဏာဂုဏ်တော်တို့၌၊ မုဇ္ဇန္တာ-နစ်မြုပ်ကြကုန်လျက်၊ ဟတဒေါသာ-ပျက်စီးအပ်သော လေ၊ သည်းခြေစသည် ရှိကြကုန်သော သို့မဟုတ် ကင်းပျောက်အပ်သော ရာဂစသော အပြစ်ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍၊ သုခိတာ-ထိုနစ်မြုပ်ရခြင်းကြောင့်ပင် အိုခြင်း၊ သေခြင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာသို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ ဤ၌ ရုပ်သဏ္ဌာန်ရှိသော ရေ၌ ရနိုင်သော နစ်မြုပ်ခြင်းကို ရုပ်သဏ္ဌာန်မရှိသော ကရုဏာဂုဏ်၌ တင်စားအပ်၏။ ကရုဏာသည်သာလျှင် ရည်တည်းဟူသော ဂုဏ်ဖြစ်၏ (ဒယာ ဧဝ ရသာ ဂုဏာ)၊ အမြိုက်တရားသည်သာလျှင် ရသဖြစ်၏ (အမတာ ဧဝ ရသာ)၊ ပျက်စီးအပ်သော လေစသည် သို့မဟုတ် ရာဂစသည်တို့သည် အကြင်သူတို့၌ ရှိကုန်၏ (ဟတာ ဝါတာဒယော ရာဂါဒယော ဝါ ဒေါသာ ယေသံ)၊ ခြေတော်တို့သည်သာလျှင် ကြာတို့ဖြစ်ကုန်၏ (ပါဒါနိ ဧဝ အမ္ဗုဇာနိ)၊ ထိုခြေတော်ကြာတို့၌ ဦးညွှတ်ကြကုန်၏ (တေသု အာနတာ) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

‘‘Siṅgārādovise vīriye, guṇe rāge draveraso’’ti ettha rasasaddo guṇajalesu vattati.

“သိင်္ဂါရာဒေါ ဝိသေ ဝီရိယေ၊ ဂုဏေ ရာဂေ ဒြဝေ ရသော” ဟူသော ဤကျမ်းစာ၌ ရသဟူသော စကားလုံးသည် ဂုဏ်နှင့် ရေတို့၌ ဝတ္တ၏ (အနက်ရ၏)။

Nirase sarasassa

အရသာမရှိသော တရား၌ အရသာရှိသော တရားကို တင်စားခြင်း။

155.

၁၅၅။

Madhurepi guṇe dhīra, nappasīdanti ye tava;

Kīdisīmanaso vutti, tesaṃ khāraguṇānabho.

အို ရဲရင့်တော်မူသော အရှင်မြတ်၊ ချိုမြိန်လှစွာသော ကိုယ်တော်၏ ဂုဏ်တော်တို့၌ပင် အကြင်သူတို့သည် မကြည်ညိုကြကုန်၊ ငန်သောအရသာရှိသော ဂုဏ်နှင့်တူသော ထိုသူတို့၏ စိတ်အကြံအစည် ဖြစ်ပျက်ပုံသည် ဘယ်သို့သော သဘောရှိပါအံ့နည်း။

155. ‘‘Madhure’’ccādi. Dhiyā īratīti dhīro, bho dhīra tava madhurepi manoharepi guṇe karuṇādike ye nappasīdanti pasādaṃ na karonti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisīti kimiva dissati, na viññāyate ‘‘īdisī’’ti. Yato tādisaguṇāvabodhaparammukhā mohandhakārasambandhitāti.

၁၅၅. “မဓုရေ” အစရှိသည်ကား။ ပညာဖြင့် ကျင့်ဆောင်တတ်သောကြောင့် “ဓီရ” မည်၏။ အို ရဲရင့်တော်မူသော အရှင်မြတ်၊ ကိုယ်တော်၏ ချိုမြိန်၍ စိတ်နှလုံးကို ပျော်မွေ့စေတတ်သော ကရုဏာစသော ဂုဏ်တော်တို့၌ပင် အကြင်သူတို့သည် မကြည်ညိုကြကုန်၊ မကြည်လင်ကြကုန်၊ မချိုမြိန်သော ဂုဏ်ရှိကြကုန်သော ထိုသူတို့၏ စိတ်၏ဖြစ်စဉ် အပြောင်းအလဲသည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိသနည်း၊ အဘယ်ကဲ့သို့ မြင်ရသနည်း၊ “ဤသို့သော သဘောရှိ၏” ဟု မသိနိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုကဲ့သို့သော ဂုဏ်တော်တို့ကို သိမြင်ခြင်းမှ မျက်နှာလွှဲလျက် မောဟအမိုက်မှောင်နှင့် ယှဉ်စပ်နေကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။

155. Idāni sarasadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘madhuri’’ccādinā. Bho dhīra tava te madhure api guṇe pakatisundare karuṇāpaññāguṇepi ye hīnādhimuttikā janā nappasīdanti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisī kathaṃ ruhati. Dhiyā īrati pavattatīti ca, kā viya sā dissatīti ca, khārā guṇā yesanti ca viggaho. Ettha samādhi nāma rasahīne āropitarasayuttadhammabhūtaṃ madhurakhāraguṇadvayaṃ.

၁၅၅. ယခုအခါ အရသာရှိသောတရားကို တင်စားသော သမာဓိ၏ ဥပမာကို “မဓုရေ” အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ အို ရဲရင့်တော်မူသော အရှင်မြတ်၊ ကိုယ်တော်၏ ချိုမြိန်လှစွာသော သဘာဝအားဖြင့် လှပတင့်တယ်လှစွာသော ကရုဏာတော်၊ ပညာတော် ဂုဏ်တို့၌ပင် ယုတ်ညံ့သော နှလုံးသွင်းရှိကြကုန်သော အကြင်သူတို့သည် မကြည်ညိုကြကုန်၊ မချိုမြိန်သော ဂုဏ်ရှိကြကုန်သော ထိုသူတို့၏ စိတ်၏အဖြစ်သည် အဘယ်သို့နည်း၊ မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်အံ့နည်း။ ပညာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ (ဓိယာ အီရတိ) ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုစိတ်ဖြစ်စဉ်သည် အဘယ်သို့သော အရာကဲ့သို့ ထင်ရှားသနည်း ဟုလည်းကောင်း၊ ငန်သောဂုဏ်တို့သည် ထိုသူတို့အား ရှိကုန်၏ (ခါရာ ဂုဏာ ယေသံ) ဟုလည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤ၌ သမာဓိဟူသည် အရသာမရှိသော အရာ၌ တင်စားအပ်သော အရသာရှိသော တရားဖြစ်သည့် ချိုမြိန်သောဂုဏ်၊ ငန်သောဂုဏ် နှစ်ပါးတည်း။

Adrave dravayuttassa

အရည်မဟုတ်သော တရား၌ အရည်ရှိသော တရားကို တင်စားခြင်း။

156.

၁၅၆။

Sabbatthasiddha [Pg.175] cūḷaka-puṭapeyyā mahāguṇā;

Disā samantā dhāvanti, kundasobhāsalakkhaṇā.

အလုံးစုံသော အကျိုးစီးပွားကို ပြီးမြောက်စေတော်မူသော အရှင်မြတ်၊ ဦးခေါင်းထက်၌ ခွက်ကဲ့သို့သော လက်အုပ်ဖြင့် သောက်အပ်ကုန်သော၊ မုလေးပန်း၏ သပ္ပါယ်ခြင်းနှင့်တူသော လက္ခဏာရှိကုန်သော ကိုယ်တော်၏ ကြီးမြတ်လှစွာသော ဂုဏ်တော်တို့သည် ထက်ဝန်းကျင် အရပ်မျက်နှာတို့သို့ ပျံ့နှံ့ပြေးသွားကြကုန်၏။

156. ‘‘Sabbatthasiddhi’’ccādi. Sabbatthasiddhassa mahāmunino cūḷakapuṭena peyyā pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundakusumassa sobhāsavantā jutivijambhino mahāguṇā samantā parito disā disantāni dhāvanti.

၁၅၆. “သဗ္ဗတ္ထသိဒ္ဓိ” အစရှိသည်ကား။ အလုံးစုံသော အကျိုးစီးပွားကို ပြီးစေတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏၊ စူဠကပုတေန ပေယျာ-ဦးခေါင်းထက်၌ ခွက်ကဲ့သို့သော လက်အုပ်ဖြင့် သောက်အပ်ကုန်သော၊ ကုန္ဒသောဘာသလက္ခဏာ-ကုန္ဒပန်း (မုလေးပန်း) ၏ သပ္ပါယ်ခြင်းနှင့်တူသော အဆင်းအရောင် တောက်ပခြင်း ရှိကုန်သော ကြီးမြတ်သော ဂုဏ်တော်တို့သည်၊ သမန္တာ-ထက်ဝန်းကျင် ပတ်ပတ်လည်၊ ဒိသာ-အရပ်မျက်နှာ၊ အရပ်စွန်းတို့သို့၊ ဓာဝန္တိ-ပြေးသွားကြကုန်၏ (ပျံ့နှံ့ကြကုန်၏)။

156. Idāni dravayuttasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘sabbatthi’’ccādinā. Sabbatthasiddha sabbakicce parinipphanna, nipphannehi sabbatthehi vā samannāgata he tathāgata tava cūḷakapuṭapeyyā cūḷakapuṭena pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundasobhāhi samānalakkhaṇā kundasobhāsadisā vā mahāguṇā saṅkhyāmahantattā ānubhāvamahantattā vā mahantā vā arahattādayo guṇā samantā samantato disā dasadisāsu dhāvantīti. Ettha dravayuttaguṇabhūto cūḷakapuṭapeyyabhāvo dravarahite guṇe āropito samādhi nāma hoti. Sabbe ca te atthā ceti ca, te siddhā yasseti ca, cūḷakameva puṭamiti ca, tena peyyāti ca, mahantā ca te guṇā ceti ca, kundānaṃ sobhāti ca, tāhi samānaṃ lakkhaṇaṃ yesanti ca viggaho.

၁၅၆. ယခုအခါ အရည်ရှိသောတရားကို တင်စားသော သမာဓိ၏ ဥပမာကို “သဗ္ဗတ္ထိ” အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ သဗ္ဗတ္ထသိဒ္ဓ-အလုံးစုံသော ကိစ္စတို့၌ ပြီးမြောက်တော်မူသော သို့မဟုတ် ပြီးမြောက်အပ်သော အလုံးစုံသော အကျိုးတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော အို တထာဂတမြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်၏ စူဠကပုဋပေယျာ-ဦးခေါင်းထက်၌ ခွက်ကဲ့သို့သော လက်အုပ်ဖြင့် သောက်အပ်ကုန်သော၊ ကုန္ဒသောဘာသလက္ခဏာ-ကုန္ဒပန်း (မုလေးပန်း) ၏ အဆင်းနှင့်တူသော လက္ခဏာရှိကုန်သော သို့မဟုတ် ကုန္ဒပန်း၏ သပ္ပါယ်ခြင်းနှင့် တူညီကြကုန်သော၊ မဟာဂုဏာ-အရေအတွက်အားဖြင့် ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာနုဘော်အားဖြင့် ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကြီးမြတ်ကုန်သော အရဟတ္တမဂ်စသော ဂုဏ်တော်တို့သည်၊ သမန္တာ-ထက်ဝန်းကျင် အရပ်ရပ်မှ၊ ဒိသာ-ဆယ်မျက်နှာသော အရပ်တို့၌၊ ဓာဝန္တိ-ပြေးသွားကြကုန်၏ (ပျံ့နှံ့ကြကုန်၏)။ ဤ၌ အရည်ရှိသောဂုဏ်ဖြစ်သည့် လက်အုပ်ခွက်ဖြင့် သောက်အပ်သော အဖြစ်ကို အရည်မဟုတ်သော ဂုဏ်၌ တင်စားခြင်းသည် သမာဓိ မည်၏။ အလုံးစုံလည်း ဖြစ်ကုန်သော အကျိုးတို့သည်လည်းကောင်း (သဗ္ဗေ စ တေ အတ္ထာ စ)၊ ထိုအကျိုးတို့သည် အကြင်သူအား ပြီးကုန်၏ (တေ သိဒ္ဓါ ယဿ)၊ ဦးခေါင်းသည်သာလျှင် ခွက်ဖြစ်၏ (စူဠကမေဝ ပုဋံ)၊ ထိုခွက်ဖြင့် သောက်အပ်၏ (တေန ပေယျာ)၊ ကြီးမြတ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်သော ဂုဏ်တို့သည်လည်းကောင်း (မဟန္တာ စ တေ ဂုဏာ စ)၊ ကုန္ဒပန်းတို့၏ တင့်တယ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း (ကုန္ဒာနံ သောဘာ)၊ ထိုတင့်တယ်ခြင်းနှင့် တူညီသော လက္ခဏာသည် အကြင်ဂုဏ်တို့အား ရှိကုန်၏ (တာဟိ သမာနံ လက္ခဏံ ယေသံ) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Akattari kattutā

ပြုလုပ်သူမဟုတ်သော အရာ၌ ပြုလုပ်သူအဖြစ်ကို တင်စားခြင်း။

157.

၁၅၇။

Mārāribalavissaṭṭhā, kuṇṭhā nānāvidhā’yudhā;

Lajjamānā’ññavesena, jina pādānatā tava.

အို အောင်တော်မူသော အရှင်မြတ်၊ မာရ်နတ်မင်း၏ စစ်သည်တို့သည် လွှတ်အပ်ကုန်သော၊ တုံးအကုန်သော အထူးထူးအပြားပြားရှိသော လက်နက်တို့သည် ရှက်ကြောက်ကြကုန်လျက် အခြားသော အသွင်ဖြင့် ကိုယ်တော်၏ ခြေတော်ရင်းသို့ ဦးညွှတ်ကျရောက်ကြကုန်၏။

157. ‘‘Mārā’’iccādi. Māroyeva ari sattūti mārārī, tena, balena attano sattiyā, tassa vā balena senāya vissaṭṭhā abhimukhaṃ chaḍḍitā nānāvidhā anekappakārā [Pg.176] āyudhā bhindivāḷādayo kuṇṭhā pariccattatikhiṇabhāvā tāyeva kuṇṭhabhāvappattiyā lajjamānā ‘‘lokappatītānubhāvānamamhākampi evarūpaṃ jāta’’nti lajjantā aññavesena ‘‘kathaṃ nāma pare amhe na jāneyyu’’nti attano āvudhavesaṃ parivattitvā kusumavesena, jināti āmantanaṃ, tava pādānatā pādesu sannatā.

၁၅၇. ‘မဟာရီ’ စသည်ဖြင့်။ မာရ်မင်းသည်သာလျှင် ရန်သူဖြစ်သောကြောင့် ‘မာရာရိ’ (မာရ်၏ရန်သူ) မည်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏တန်ခိုးအစွမ်း ‘ဗလ’ ဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ထိုမာရ်မင်း၏ စစ်သည်ဗိုလ်ပါတို့က လွှတ်အပ်ကုန်သော၊ ရှေ့မှောက်သို့ ပစ်ချအပ်ကုန်သော အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ဆောက်၊ လှံ စသော လက်နက်တို့သည် တုံးအသွားကြကုန်၏။ ထက်မြက်သော အဖြစ်ကို စွန့်လွှတ်လိုက်ရသဖြင့် ထိုသို့ တုံးအသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရသောကြောင့် ရှက်ကြောက်ကြကုန်လျက် ‘လောက၌ ထင်ရှားသော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိကြကုန်သော ငါတို့အားလည်း ဤသို့သော အဖြစ်မျိုး ရောက်ရလေစွတကား’ ဟု ရှက်ကြောက်ကြသဖြင့် အခြားသောအသွင်ဖြင့် ‘သူတစ်ပါးတို့သည် ငါတို့ကို အဘယ်သို့လျှင် မသိဘဲ နေနိုင်ကြပါအံ့နည်း’ ဟု မိမိတို့၏ လက်နက်အသွင်ကို ပြောင်းလဲ၍ ပန်းအသွင်ဖြင့်၊ ‘ဇိန’ ဟူသည်ကား ခေါ်တော်မူခြင်းတည်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ ခြေတော်အစုံ၌ ဦးညွှတ်ကျပ်ကုန်၏။

157. Idāni kattudhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘mārāri’’ccādinā. He jina mārāribalavissaṭṭhā mārasattunā attano sattiyā vissaṭṭhā, mārārino vā senāya vissaṭṭhā abhimukhe pātitā nānāvidhāyudhā anekappakārabhindivāḷaususattitomarādayo āvudhā kuṇṭhā atikhiṇā lajjamānā ‘‘kasmā evaṃ lokapasiddhānubhāvānamamhākampi īdisaṃ vippakāramahosī’’ti lajjantā aññavesena ‘‘kathamamhe pare na jāneyyu’’nti āvudhavesaṃ hitvā tadaññabhūtena pupphavesena tava pādānatā pādasamīpe natā ahesunti. Ettha kattudhammabhūtaṃ lajjanañca aññavesena parivattanañca ānatañceti ime lajjanādīnaṃ akattubhūtesu visayesu āropitā samādhayo nāma honti. Māro eva arīti ca, balena vissaṭṭhāti ca, mārārinā balavissaṭṭhāti ca mārārino balaṃ senāti ca, tena vissaṭṭhāti ca, nānā anekavidhā pakārā yesanti ca, aññesaṃ vesoti ca, añño ca so veso cāti ca, pādesu ānatāti ca viggaho.

၁၅၇. ယခုအခါ ‘ကတ္တုဓမ္မသမာဓိ’ (ပြုလုပ်သူ ကတ္တား၏ တရားကို တင်စားခြင်း) ၏ ဥပမာကို ‘မဟာရိ’ စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ အို အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား... မာရ်မင်းတည်းဟူသော ရန်သူသည် မိမိ၏ တန်ခိုးအစွမ်းဖြင့် လွှတ်အပ်ကုန်သော သို့မဟုတ် မာရ်မင်း၏ စစ်သည်တော်တို့က လွှတ်အပ်ကုန်သော၊ ရှေ့မှောက်၌ ကျရောက်လာကုန်သော ဆောက်၊ မြှား၊ လှံ၊ ကန်တော့မြှား စသည်ဖြင့် အထူးထူးအပြားပြားသော လက်နက်တို့သည် တုံးအကြလျက် (လွန်စွာထက်မြက်ခြင်း မရှိကြတော့ဘဲ) ‘လောက၌ ကျော်စောသော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိကြကုန်သော ငါတို့အားလည်း အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရသနည်း’ ဟု ရှက်ကြောက်ကြကုန်လျက်၊ အခြားသောအသွင်ဖြင့် ‘သူတစ်ပါးတို့သည် ငါတို့ကို အဘယ်သို့လျှင် မသိဘဲ နေနိုင်ကြပါအံ့နည်း’ ဟု လက်နက်အသွင်ကို စွန့်ပယ်၍ ထိုမှတစ်ပါးသော ပန်းအသွင်ဖြင့် ကိုယ်တော်၏ ခြေတော်အနီး၌ ဦးညွှတ်ကြကုန်၏။ ဤ၌ ကတ္တား (သက်ရှိ) ၏ တရားဖြစ်သော ‘ရှက်ခြင်း’၊ ‘အသွင်ပြောင်းလဲခြင်း’ နှင့် ‘ဦးညွှတ်ခြင်း’ ဟူသော ဤရှက်ခြင်းစသည်တို့ကို ကတ္တားမဟုတ်ကုန်သော (သက်မဲ့) အရာဝတ္ထုတို့၌ တင်စား၍ ပြောဆိုခြင်းကို ‘သမာဓိ’ (သမာဓိအလင်္ကာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘မာရ်မင်းသည်သာလျှင် ရန်သူဖြစ်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အစွမ်းဖြင့် လွှတ်အပ်ကုန်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘မာရ်၏ရန်သူသည် အစွမ်းဖြင့် လွှတ်အပ်ကုန်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘မာရ်၏ရန်သူ၏ အစွမ်းသည် စစ်သည်တော်ဖြစ်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ထိုစစ်သည်တော်က လွှတ်အပ်ကုန်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အထူးထူးအပြားပြား များစွာသော အပြားရှိကုန်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အခြားသောသူတို့၏ အသွင်’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ထိုအသွင်သည်လည်း တစ်ပါးသော အသွင်ဖြစ်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ခြေတော်တို့၌ ဦးညွှတ်ကျပ်ကုန်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

Kaṭhinassa asarīre

ခိုင်မာသောတရားကို ကိုယ်ခန္ဓာ (ရုပ်ဒြပ်) မရှိသောတရား၌ (တင်စားခြင်း)။

158.

၁၅၈။

Munindabhāṇumā kālo-Dito bodhodayācale;

Saddhammaraṃsinā bhāti,Indamandhatamaṃ paraṃ.

ဗောဓိပင်တည်းဟူသော ဥဒယပဗ္ဗတ တောင်ထိပ်၌ သင့်လျော်သော အခါသမယ၌ ပွင့်ထွန်းတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော နေမင်းသည် သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော ရောင်ခြည်တော်ဖြင့် လွန်စွာကြီးမားလှသော မောဟတည်းဟူသော ပြင်းထန်သော အမှောင်ထုကြီးကို ဖျက်ဆီးလျက် တင့်တယ်တော်မူပါပေ၏။

158. ‘‘Muninda’’iccādi. [Pg.177] Bodho sabbaññutaññāṇasadiso soyeva vā udayācalo udayapabbato tasmiṃ kāle rattipariyante abhinikkhantasamaye udito pātubhūto munindo munindasadiso soyeva vā bhāṇumā sūriyo andhatamaṃ andhakāraṃ mohaṃ vā paraṃ accantameva saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammasaṅkhatena vā raṃsinā bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti.

၁၅၈. ‘မုနိန္ဒ’ စသည်ဖြင့်။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့်တူသော သို့မဟုတ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တည်းဟူသော ဥဒယပဗ္ဗတတောင်၌၊ ထိုအခါ ညဉ့်၏အဆုံး ထွက်မြောက်ရာ အချိန်၌ ပွင့်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူတော်မူသော နေမင်းသည် ပြင်းထန်သော အမှောင်ထုတည်းဟူသော မောဟအမိုက်မှောင်ကို သူတော်ကောင်းတရားနှင့်တူသော သို့မဟုတ် သူတော်ကောင်းတရားဟု ဆိုအပ်သော ရောင်ခြည်တော်ဖြင့် အလွန်အမင်း ဖျက်ဆီးပယ်ဖျောက်လျက် တင့်တယ်တော်မူ၏ ဟူလို။

158. Idāni kaṭhinadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘munindi’’ccādinā. Bodhodayācale sabbaññutaññāṇasadise sabbaññutaññāṇasaṅkhāte vā udayapabbate kālodito rattikkhaye māraparājitasamaye vā udito pātubhūto munindabhānumā munindasadiso munindoyeva vā sūriyo andhatamaṃ pakatighanandhakāraṃ bahalamohandhakāraṃ saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammabhūtena vā kiraṇena paramatisayena bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti. Ettha thaddhadhammabhūtaṃ bhedanaṃ asarīrabhūte andhakāre buddhiyā āropitaṃ samādhi nāma hoti. Munīnaṃ indoti ca, soyeva bhānumāti ca, bodho eva udayācaloti ca, saddhammo eva raṃsīti ca viggaho.

၁၅၈. ယခုအခါ ‘ကထိနဓမ္မသမာဓိ’ (ခိုင်မာသော သက်မဲ့တရားကို ကိုယ်ခန္ဓာမရှိသောအရာ၌ တင်စားခြင်း) ၏ ဥပမာကို ‘မုနိန္ဒ’ စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် တူသော သို့မဟုတ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ဥဒယတောင်၌၊ ညဉ့်၏အဆုံး မာရ်မင်းကို အောင်တော်မူသည့် အချိန်၌ ပွင့်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော နေမင်းသည် ထူထပ်လှစွာသော မောဟတည်းဟူသော အမှောင်ထုကြီးကို သူတော်ကောင်းတရားနှင့် တူသော သို့မဟုတ် သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော ရောင်ခြည်တော်ဖြင့် အလွန်အမင်း ဖျက်ဆီးပယ်ဖျောက်လျက် တင့်တယ်တော်မူ၏။ ဤ၌ ခိုင်မာသောတရားဖြစ်သော ‘ဖျက်ဆီးခြင်း (ခွဲခြမ်းခြင်း)’ ကို ကိုယ်ခန္ဓာမရှိသော ‘အမှောင်ထု’ အပေါ်၌ ဉာဏ်ဖြင့် တင်စား၍ ပြောဆိုခြင်းသည် ‘သမာဓိ’ အလင်္ကာမည်၏။ ‘မုနိတို့၏ အရှင်မြတ်’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် နေမင်းဖြစ်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်သာလျှင် ဥဒယပဗ္ဗတတောင်ဖြစ်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သူတော်ကောင်းတရားသည်သာလျှင် ရောင်ခြည်ဖြစ်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

159.

၁၅၉။

Vamanuggiranādye’taṃ, guṇavutyapariccutaṃ;

Atisundaramaññaṃ tu, kāmaṃ vindati gāmmataṃ.

အန်ခြင်း၊ ထွေးခြင်း စသော ဤအသုံးအနှုန်းသည် တင်စားသော အနက် (ဂုဏဝုတ္တိ) မှ မရွေ့လျောပါက လွန်စွာတင့်တယ်၏။ သို့သော်လည်း အခြားသော တိုက်ရိုက်အနက်အားဖြင့် သုံးစွဲခြင်းသည်ကား မသင့်လျော်သဖြင့် အလွန်ရိုင်းပျသော ဂါမ္မတ (ရိုင်းပျသောအပြစ်) သို့ ရောက်ရှိစေတတ်၏။

159. Koci dhammo amukhyavisaye bandhe sobhate, na mukhyavisayeti dassanto āha ‘‘vamanaṃ’’iccādi. Vamanañca uggiranañca, ādisaddena virecanādipariggaho. Etaṃ yathāvuttaṃ guṇā padhānetarā pasiddhavisayā visayantarapariggahalakkhaṇā vutti payogarūpā, tato apariccutaṃ aparigaḷitaṃ santaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ accantamanoharamalaṅkārarūpattā, aññaṃ tu itaraṃ pana mukhyanti vuttaṃ hoti. Kāmaṃ ekantena [Pg.178] gāmmataṃ asabbhasabhāvaṃ bandhe tassānucitabhāvato vindati paṭilabhati pasavatīti attho.

၁၅၉. အချို့သော တရားသည် တိုက်ရိုက်မဟုတ်သော တင်စားရာအရပ်၌သာ တင့်တယ်၍ တိုက်ရိုက်အနက်ရှိရာအရပ်၌ မတင့်တယ်ကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် ‘ဝမနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဝမန’ (အန်ခြင်း) နှင့် ‘ဥဂ္ဂိရန’ (ထွေးထုတ်ခြင်း)၊ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဝမ်းနှုတ်ခြင်း စသည်တို့ကို ယူရမည်။ ထိုသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော ဂုဏဝုတ္တိ (တင်စားသော အသုံးအနှုန်း) မှ မရွေ့လျောဘဲ သုံးစွဲအပ်သော တင်စားသော အသုံးအနှုန်းသည် အလင်္ကာမြောက်သဖြင့် အလွန်တင့်တယ် စိုပြည်လှ၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော တိုက်ရိုက်အနက်အားဖြင့် သုံးစွဲခြင်းသည်ကား စပ်ထုံးဖွဲ့ထုံး၌ မသင့်လျော်သဖြင့် အလွန်ရိုင်းပျသော ‘ဂါမ္မတ’ (ရိုင်းပျခြင်း) သို့ ဧကန်မုချ ရောက်ရှိစေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

159. Idāni imesuyeva pāṇidhammādīsu koci dhammo amukhyavisaye payutto pasattho, mukhyavisaye payutto apasatthoti dassento ‘‘vamanuggi’’ccādimāha. Etaṃ vamanuggiranādi vamanauggiranavirecanādikaṃ guṇavutyapariccutaṃ amukhyapayogato agaḷitaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ sabbesaṃ atipiyaṃ hoti, aññaṃ tu uttato byatirekaṃ mukhyavisaye payuttaṃ vamanuggiranādikaṃ pana kāmaṃ ekantena gāmmataṃ sabhāvaappiyagāmmadosataṃ vindati sevatīti. Vamanañca uggiranañceti ca, tāni ādīni yasseti ca, guṇā appadhānā vuttīti ca, tato apariccutanti ca viggaho.

၁၅၉. ယခုအခါ သက်ရှိတို့၏ တရားတို့တွင် အချို့သော တရားသည် တင်စားသော အနက်၌ သုံးစွဲလျှင် ကောင်းမြတ်၍ တိုက်ရိုက်အနက်၌ သုံးစွဲလျှင် မကောင်းမြတ်ကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် ‘ဝမနုဂ္ဂိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအန်ခြင်း၊ ထွေးခြင်း၊ ဝမ်းနှုတ်ခြင်း စသည်တို့ကို ဂုဏဝုတ္တိဟူသော တင်စားသော အသုံးအနှုန်းမှ မရွေ့လျောဘဲ သုံးစွဲအပ်သောအခါ အလွန်တင့်တယ်၍ လူအများ နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး တိုက်ရိုက်အနက်အားဖြင့် သုံးစွဲသော အန်ခြင်း၊ ထွေးခြင်း စသည်တို့သည်ကား မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော ‘ဂါမ္မဒေါသ’ (ရိုင်းပျသောအပြစ်) သို့ ဧကန်မုချ ရောက်ရှိစေတတ်၏။ ‘အန်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ထွေးခြင်းလည်းကောင်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ထိုအန်ခြင်း၊ ထွေးခြင်းတို့ကို အစပြု၍ ရှိသောတရား’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အပဓာနဖြစ်သော အသုံးအနှုန်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ထိုအသုံးအနှုန်းမှ မရွေ့လျောခြင်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

160.

၁၆၀။

Kantīnaṃ vamanabyājā, munipādanakhāvalī;

Candakantī pivantīva, nippabhaṃ taṃ karontiyo.

မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်သည်းခြေခွံတည်းဟူသော အဆင်းအရောင်တို့သည် မိမိတို့၏ အလင်းရောင်ကို အန်ထုတ်သကဲ့သို့သော အသွင်ဖြင့်၊ လမင်းကို အရောင်အဝါ ကင်းမဲ့အောင် ပြုလုပ်လျက်၊ လမင်း၏ အလင်းရောင်ကို သောက်မြိုနေကြဘိသကဲ့သို့ ထင်မှတ်ရပေ၏။

160. Udāharati ‘‘kantīna’’miccādi. Munino sammāsambuddhassa pādanakhānaṃ āvalī seṇiyo kantīnaṃ attano nirantaraṃ nissarantīnaṃ sobhāvisesānaṃ vamanabyājā uggiranalesena candakantī candacchaviyo sabbattha patthaṭattā pivantīva pānaṃ karontīti takkemi. Kīdisī viyāti parikappanābījamāha ‘‘nippabha’’ntiādi. Taṃ candaṃ nippabhaṃ pabhāvirahitaṃ karontiyo vidahamānā. Idañhi kappanābījaṃ yato nakhasobhāliṅganena candassa sobhāvato nippabhattaṃ passitvā mahattañca tassā nakhāvaliyo candakantī pivantīti parikappeti kantīnañca vamanabyājaṃ.

၁၆၀. ဥပမာအဖြစ် ‘ကန္တီနံ’ စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်သည်းခြေခွံတည်းဟူသော အဆင်းအရောင်တို့သည် မိမိတို့ထံမှ အစဉ်မပြတ် ထွက်ပေါ်နေသော အရောင်အဝါတို့ကို အန်ထုတ်သည့် အသွင်ဖြင့်၊ အရပ်မျက်နှာအနှံ့ ပျံ့နှံ့လျက်ရှိသော လ၏ အလင်းရောင်ကို သောက်မြိုနေကြဘိသကဲ့သို့ ထင်မှတ်ရပေ၏။ အဘယ်သို့သော အရာနှင့် တူသနည်းဟူမူ— စိတ်ကူးယဉ်မှု၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းကို ‘နိပ္ပဘံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုလမင်းကို အရောင်အဝါ မရှိအောင် ပြုလုပ်လျက် ရှိကုန်၏။ ခြေသည်းတော်တို့၏ အဆင်းအရောင်ကြောင့် လမင်း၏ အရောင်အဝါ မှေးမှိန်သွားသည်ကို မြင်ရပြီး ခြေသည်းတော်အဆင်း၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့် ‘လမင်း၏ အရောင်အဝါကို သောက်မြိုနေဘိသကဲ့သို့’ လည်းကောင်း၊ ‘မိမိတို့၏ အရောင်အဝါကို အန်ထုတ်သည့် အသွင်ဖြင့်’ လည်းကောင်း စိတ်ကူးယဉ်၍ သုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။

160. Iṭṭhavisaye payuttavamanuggiranādīnamudāharaṇamuddisati ‘‘kantīna’’miccādinā. Munipādanakhāvalī munipādanakhaseṇiyo kantīnaṃ attano candamarīcisadisasobhānaṃ vamanabyājā uggiranalesena taṃ nimmalacandaṃ nippabhaṃ karontiyo attano sabbattha patthaṭattā nippabhaṃ karontiyo candakantī candaraṃsiyo [Pg.179] pivanti maññe. Nakharaṃsīnaṃ sabbattha patthaṭattā sappabhassāpi candassa nippabhattañca nakharaṃsīnaṃ adhikattañca disvā candakantī pivanti iveti nakhāvalīnaṃ candakantipivanañca sakakantivamanañca pakati na hoti, byājamiti kavinā parikappitaṃ hoti. Ettha bhattasitthādimukhyavisayato aññakantisaṅkhataamukhyavisaye payuttaṃ vamanaṃ guṇavuttīti ñātabbaṃ. Vamanameva byājamiti ca, munino pādāti ca, tesu nakhāti ca, tesaṃ āvaliyoti ca, candassa kantiyoti ca, niggato pabhāhīti ca viggaho.

၁၆၀. နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်သောအရာ၌ သုံးစွဲအပ်သော အန်ခြင်း၊ ထွေးခြင်း စသည်တို့၏ ဥဒါဟရုဏ်ကို 'ကန္တီနံ' အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေသည်းတန်းတို့သည် (မုနိပါဒနခသေဏိယော-မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေသည်းအစဉ်အတန်းတို့သည်) မိမိတို့၏ လရောင်နှင့်တူသော အရောင်အဝါတည်းဟူသော ကန္တီတို့၏ ထွေးအန်ဟန်ပြုခြင်းဖြင့် ထိုစင်ကြယ်သောလကို အရောင်ကင်းအောင် ပြုကြကုန်လျက် မိမိတို့၏အရောင် အရပ်ရပ်သို့ ပျံ့နှံ့သဖြင့် လရောင်တို့ကို သောက်စို့ကြဘိသကဲ့သို့ ထင်မှတ်ရ၏။ ခြေသည်းရောင်ခြည်တို့သည် အရပ်ရပ်သို့ ပျံ့နှံ့သွားခြင်းကြောင့် အရောင်ရှိသော လ၏ အရောင်ကင်းမဲ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ခြေသည်းရောင်ခြည်တို့၏ လွန်ကဲခြင်းကိုလည်းကောင်း မြင်၍ 'လရောင်ကို သောက်စို့ဘိသကဲ့သို့' ဟု ခြေသည်းတန်းတို့၏ လရောင်သောက်စို့ခြင်းနှင့် မိမိအရောင်ကို ထွေးအန်ခြင်းသည် ပကတိသဘာဝမဟုတ်၊ အသွင်ဟန်ဆောင်ခြင်းမျှသာတည်းဟု ကဗျာဆရာသည် ကြံဆအပ်သည်။ ဤ၌ ထမင်းစသည်တည်းဟူသော မုချဖြစ်သောအရာမှ တစ်ပါးသော အရောင်အဝါဟုဆိုအပ်သော အမုချအရာ၌ သုံးစွဲအပ်သော အန်ခြင်း (ဝမန) သည် ဂုဏဝုတ္တိ (တင်စားချက်) ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ဝမနမေဝ ဗျာဇံ' စသည်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။

161.

၁၆၁။

Acittakattukaṃ rujha-miccevaṃ guṇakamma taṃ ;

Sacittakattukaṃ pe’taṃ, guṇakammaṃ yadu’ttamaṃ.

အဝိညာဏက (စိတ်မရှိသော) ကတ္တားရှိသော အန်ခြင်းစသည်သည် ဤသို့လျှင် အမုချကံ (ဂုဏကမ္မ) ရှိပါက နှစ်သက်ဖွယ် (ရုဇ္ဈ) ဖြစ်၏။ သဝိညာဏက (စိတ်ရှိသော) ကတ္တားရှိသော ထိုအန်ခြင်းစသည်သည်လည်း အမုချကံရှိအံ့၊ ထိုသို့သောအန်ခြင်းသည် အလွန်မွန်မြတ်လှပေ၏။

161. Yathāvuttaṃ nigameti ‘‘acitta’’iccādinā. Iccevaṃ acitto kattā yassa taṃ acittakattukaṃ. Guṇo kammaṃ yassa taṃ guṇakammaṃ. Tañca vamanādi rujhamatimanoharaṃ bhavati bandhocitattā. Nakhāvaliyo hi acittakattāro, kantiyo guṇakammanti vamanamatrātisundaraṃ. Nedameva rujhanti āha ‘‘sacitta’’iccādi. Etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampiyadiguṇakammaṃ, uttamaṃ seṭṭhaṃ bandhocitattā.

၁၆၁. ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို 'အစိတ္တ' အစရှိသည်ဖြင့်... နိဂုံးချုပ်ပြတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် စိတ်မရှိသော (အဝိညာဏက) ကတ္တားရှိသော အရာသည် 'အစိတ္တကတ္တုက' မည်၏။ ဂုဏ်သည် ကံဖြစ်သောအရာသည် 'ဂုဏကမ္မ' မည်၏။ ထိုအန်ခြင်းစသည်သည်လည်း စပ်ဆိုသီကုံးခြင်းနှင့် လျော်ကန်သင့်မြတ်သောကြောင့် အလွန်တရာ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ခြေသည်းတန်းတို့သည် စိတ်မရှိသော ကတ္တားများဖြစ်ကြကုန်၏၊ အရောင်အဝါတို့သည် အမုချကံ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤ၌ အန်ခြင်း (ဝမန) သည် အလွန်အမင်း တင့်တယ်လှပေ၏။ ဤ (အဝိညာဏက) မျှသာလျှင် နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သည်မဟုတ်ဟု ပြခြင်းငှါ 'သစိတ္တ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ စိတ်ရှိသော ကတ္တားရှိသော ထိုအန်ခြင်းစသည်သည်လည်း အကယ်၍ အမုချကံဖြစ်အံ့၊ စပ်ဆိုသီကုံးခြင်းနှင့် လျော်ကန်တင့်တယ်သောကြောင့် အလွန်မွန်မြတ်လှပေ၏။

161. Anantarodāharaṇassa pasatthattañca kammani guṇe sati sacittakattukavamanādikañca iṭṭhamiti dassento ‘‘acittakattuka’’miccādimāha. Iccevaṃ iminā pakārena acittakattukaṃ nakhāvalisaṅkhātaaviññāṇakakattuvantaṃ guṇakammaṃ nakhakantisaṅkhātaappadhānakammavantaṃ vamanādikaṃ rujhaṃ racanāya ucitattā rucijanakaṃ hoti, etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampi saviññāṇakakattuvantampi yadi guṇakammaṃ amukhyakammaṃ ce, uttamaṃ visiṭṭhameva, ‘‘kantīna’’nti bhāvasambandhe chaṭṭhiyā satipi vamanakriyāya kammattaṃ nātivattati. Natthi cittaṃ yesanti ca, acittā kattāro yassāti ca, guṇo kammaṃ yasseti ca, saha [Pg.180] cittena vattamānoti ca vākyaṃ. Iti nidassane evaṃ pakāre nipāto, atha vā vacanavacanīyānaṃ nigamārambhe nipātasamudāyo.

၁၆၁. ရှေ့၌ဆိုအပ်ပြီးသော ဥဒါဟရုဏ်၏ ချီးမွမ်းထိုက်သော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကံသည် ဂုဏ် (အမုချ) ဖြစ်လတ်သော် စိတ်ရှိသော ကတ္တားရှိသော အန်ခြင်းစသည်သည်လည်း အလိုရှိအပ် (သင့်မြတ်) ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အစိတ္တကတ္တုကံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤနည်းဖြင့် ခြေသည်းတန်းဟု ဆိုအပ်သော အဝိညာဏက ကတ္တားရှိသော၊ ခြေသည်းအရောင်ဟု ဆိုအပ်သော အမုချကံရှိသော အန်ခြင်းစသည်သည် စပ်ဆိုရန် သင့်လျော်သောကြောင့် နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ထိုအန်ခြင်းစသည်သည် သဝိညာဏက ကတ္တားရှိသည်ပင် ဖြစ်သော်လည်း အကယ်၍ အမုချကံ ဖြစ်ပါက အလွန်တရာ မွန်မြတ်လှသည်သာတည်း။ 'ကန္တီနံ' ဟူသော ပုဒ်၌ ဘာဝသမ္ဗန် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ရှိသော်လည်း အန်ခြင်းဟူသော ကိရိယာ၏ ကံအဖြစ်မှ မလွန်ဆန်နိုင်ပေ။ 'နတ္ထိ စိတ္တံ ယေသံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အစိတ္တာ ကတ္တာရော ယဿ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဂုဏော ကမ္မံ ယဿ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သဟ စိတ္တေန ဝတ္တမာနော' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဖွဲ့ထုံး ဖြစ်၏။ 'ဣတိ' သည် ညွှန်ပြခြင်း ဤသို့သော အပြားရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် စကားနှင့် ပြောဆိုအပ်သော တရားတို့၏ နိဂုံးချုပ်အစ၌ သုံးသော နိပါတ်အစုအဝေး ဖြစ်သည်။

162.

၁၆၂။

Uggirantova sa sneha-rasaṃ jinavaro jane;

Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ, kaṃ na sampīṇaye janaṃ.

ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် လူတို့၌ မိမိ၏ချစ်ခင်ခြင်း 'သိနေဟရသ' (မေတ္တာအစေး) ကို ထွေးအန်တော်မူဘိသကဲ့သို့ ချိုသာလှစွာသော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူလျက် အဘယ်လူသားကို မနှစ်သက်စေဘဲ ရှိအံ့နည်း။

162. Tadudāharati ‘‘uggirantovā’’tiādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaṃ anurāgaṃ uggirantova vamanto viya madhuraṃ atipaṇītaṃ dhammaṃ bhāsanto kaṃ janaṃ na sampīṇaye, sabbameva sampīṇeti. Ettha jinavaro kattā sacitto, sneharaso guṇakammaṃ.

၁၆၂. ထို (သစိတ္တကတ္တုက) ၏ ဥဒါဟရုဏ်ကို 'ဥဂ္ဂိရန္တောဝါ' အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့၌ မိမိ၏ ချစ်ခင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သံယောဇဉ် (မေတ္တာအစေး) 'သိနေဟရသ' ကို ထွေးအန်ဘိသကဲ့သို့ ချိုသာလှစွာသော အလွန်မွန်မြတ်သော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူလျက် အဘယ်သူကို မနှစ်သက်စေဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ အလုံးစုံသောသူကိုသာလျှင် နှစ်သက်စေတော်မူ၏။ ဤ၌ မြတ်စွာဘုရား (ဇိနဝရ) သည် စိတ်ရှိသော ကတ္တား ဖြစ်၏၊ 'သိနေဟရသ' သည် အမုချကံ ဖြစ်၏။

162. Idāni sacittakakattupakkhe udāharaṇamuddisati ‘‘uggiranto’’ccādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaanurāgaṃ uggiranto iva vamanto viya madhuraṃ ādikalyāṇādibhāvena paṇītaṃ dhammaṃ saddhammaṃ bhāsanto desento yathāsayaṃ vadanto kaṃ janaṃ kīdisaṃ puggalaṃ na sampīṇaye, pīṇeti evāti. Ettha uggiranaṃ jinavarasaṅkhatasacittakakattuvantampi sneharasasaṅkhātaamukhyakammayuttattā pasatthaṃ hoti. Sneho eva raso anurāgoti viggaho.

၁၆၂. ယခုအခါ သဝိညာဏက ကတ္တားဘက်၌ ဥဒါဟရုဏ်ကို 'ဥဂ္ဂိရန္တော' အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့၌ မိမိ၏ ချစ်ခင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မေတ္တာအစေးကို ထွေးအန်ဘိသကဲ့သို့ အစ၏ ကောင်းခြင်းစသည်ဖြင့် မွန်မြတ်လှစွာသော သူတော်ကောင်းတရားကို ဟောကြားတော်မူလျက်၊ အလိုတော်အတိုင်း ဟောတော်မူလျက် အဘယ်သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မနှစ်သက်စေဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ နှစ်သက်စေသည်သာတည်း။ ဤ၌ ထွေးအန်ခြင်း (ဥဂ္ဂိရဏ) သည် မြတ်စွာဘုရားဟု ဆိုအပ်သော သဝိညာဏက ကတ္တားရှိသော်လည်း၊ မေတ္တာအစေးဟု ဆိုအပ်သော အမုချကံနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သည် ဖြစ်၏။ 'သ္နေဟော ဧဝ ရသော အနုရာဂေါ' ဟု ဝိဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။

163.

၁၆၃။

Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇṭu-Chandoalaṅkatisu niccakatābhiyogo;

So’yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya-Mogayha vindati hi kitti’mamandarūpaṃ.

အကြင်သူသည် သဒ္ဒါကျမ်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာ၏၊ နိဃဏ္ဍုကျမ်း၊ ဆန်းကျမ်း၊ အလင်္ကာကျမ်းတို့၌လည်း ကျွမ်းကျင်လိမ္မာ၍ အမြဲမပြတ် အားထုတ်ခြင်း ရှိ၏။ ထိုသူသည် ကဗျာဉာဏ် ကင်းမဲ့သော်လည်း ကဗျာဆရာတို့၏ အလယ်၌ အတန်းအစားသို့ သက်ဝင်လျက် ကြီးမြတ်သော ကျော်စောခြင်းကို ရရှိလေ၏။

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ဤသို့ သံဃရက္ခိတ မဟာသာမိပုဒ် စီရင်တော်မူအပ်သော

Subodhālaṅkāre

သုဗောဓာလင်္ကာရကျမ်း၌

Guṇāvabodho nāma tatiyo paricchedo.

ဂုဏာဝဗောဓမည်သော တတိယပရိစ္ဆေဒ ပြီးပြီ။

163. Ganthantarāhitavāsanāya, [Pg.181] tadanubandhapaṭibhāne cāvijjamānepi sutena abhiyogabalena kavitā kitti ca tadanugatā samupalabbhatīti samanusāsati ‘‘yo’’iccādinā. Saddasatthe byākaraṇe kismiñci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā kusalo cheko nighaṇṭumhi abhidhānasatthe ca chandasi vuttijātippapañcapakāsakachandovicitisatthe ca alaṅkatisu alaṅkārasatthe ca kusalo na kevalaṃ saddasattheyeva, atha ca pana niccamanavarataṃ divā ca ratto ca kato abhiyogo vāyāmo racanāvisaye yassa soyaṃ kavittavikalopi bandhakaraṇasaṅkhātakaviguṇaparihīnopi kavīsu kaviguṇopetesu saṅkhyaṃ gaṇanaṃ ogayha paṭilabhitvā amandarūpaṃ atibahuṃ kittiṃ parisuddhabandharacanālakkhaṇaṃ tappabhavaṃ khyātaṃ vindati paṭilabhatevāti.

၁၆၃. အခြားသော ကျမ်းတို့၌ ဖြစ်စေအပ်သော ဝါသနာ၊ ထိုဝါသနာနှင့် စပ်လျဉ်းသော ပဋိဘာန်ဉာဏ် မရှိသော်လည်း ကြားနာဖတ်ရှုခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ကဗျာဉာဏ်နှင့် ထိုနောက်သို့ လိုက်သော ကျော်စောခြင်းကို ရနိုင်၏ဟု 'ယော' အစရှိသည်ဖြင့် ဆုံးမတော်မူ၏။ သဒ္ဒါကျမ်းတည်းဟူသော ဗျာကရုဏ်းကျမ်း၌ တစ်စုံတစ်ခုသော 'ဤသည်သာလျှင် ဖြစ်၏' ဟု သတ်မှတ်ချက် မရှိခြင်းကြောင့် ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသော၊ နိဃဏ္ဍုတည်းဟူသော အဘိဓာန်ကျမ်း၌လည်းကောင်း၊ ဆန်းတည်းဟူသော ဝုတ္တိ ဇာတိ အပြားတို့ကို ပြတတ်သော ဆန္ဒောဝိစိတိကျမ်း၌လည်းကောင်း၊ အလင်္ကာတည်းဟူသော အလင်္ကာကျမ်းတို့၌လည်းကောင်း ကျွမ်းကျင်လိမ္မာ၍၊ သဒ္ဒါကျမ်း၌သာမကဘဲ နေ့ညဉ့်မပြတ် အမြဲမစဲ စပ်ဆိုမှုအရာ၌ အားထုတ်မှု ပြုလုပ်အပ်သော၊ ထိုသို့သော ကဗျာစပ်ဆိုခြင်းတည်းဟူသော ကဗျာဆရာ၏ အရည်အချင်း ကင်းမဲ့သော်လည်း၊ ကဗျာဆရာ၏ ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ကဗျာဆရာတို့၏ အလယ်၌ အတန်းအစား (ရေတွက်ခြင်း) သို့ ဝင်ရောက် ရရှိပြီးလျှင်၊ စင်ကြယ်သော သီကုံးစပ်ဆိုခြင်း လက္ခဏာရှိသော ထိုစပ်ဆိုခြင်းမှ ဖြစ်သော အလွန်များပြားသော ကျော်စောခြင်း သတင်းကို ရရှိလေ၏။

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ

ဤသို့ သုဗောဓာလင်္ကာရကျမ်း၏ မဟာသာမိအမည်ရှိသော

Subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ

သုဗောဓာလင်္ကာရဋီကာ၌

Guṇāvabodhaparicchedo tatiyo.

တတိယမြောက် ဂုဏာဝဗောဓပရိစ္ဆေဒ ပြီးပြီ။

163. Idāni uddesakkamena saddālaṅkāre niddisitvā byākaraṇanighaṇṭuchandoparivārite imasmiṃ nirantarābhiyogo ihalokiyādimahantayasassa kāraṇamiti sissānamanusāsanto ‘‘yo saddasatthakusalo’’ccādimāha. Yo theranavamajjhimesu koci saddasatthakusalo saddānusāsanabyākaraṇavisaye pakatipaccayādivibhāgakappanāya cheko nighaṇṭuchandoalaṅkatīsu abhidhānachandoalaṅkārasatthesupi kusalo taṃtaṃvibhāgabuddhīnaṃ paṭipādanena cheko niccakatābhiyogo dhāraṇamanasikāravasena niccaṃ katussāho hoti. So ayaṃ appamādī kavittavikalopi pakatisiddhakabbaracanaguṇarahitopi kavīsu saṅkhyaṃ kabbakattūsu gaṇanaṃ ogayha kabbakaraṇaṭīkākaraṇādipakārena ogāhetvā taṃ gaṇanaṃ pāpuṇitvā [Pg.182] amandarūpaṃ anappakasabhāvaṃ atibahuṃ kittiṃ niddosaṃ sattharacanalakkhaṇaṃ puññasañcayaṃ, tappabhavaṃ pasiddhiṃ vā vindati labhatevāti. Yathāvuttasatthesu abhiyogo bandhassa ekantakāraṇameva. Vuttaṃ hi–

၁၆၃. ယခုအခါ ဟောကြားအပ်သော အစီအစဉ်အတိုင်း သဒ္ဒါလင်္ကာရကို ပြဆိုပြီး၍ ဗျာကရုဏ်း၊ နိဃဏ္ဍု၊ ဆန်းတို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သော ဤအရာ၌ အမြဲမပြတ် အားထုတ်ခြင်းသည် လောကီအစရှိသော ကြီးမြတ်သော ကျော်စောခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏ဟု တပည့်တို့အား ဆုံးမသွန်သင်လိုသဖြင့် “ယော သဒ္ဒသတ္ထကုသလော” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မထေရ်ကြီး၊ သစ်၊ လတ်တို့တွင် တစ်ဦးဦးသော သဒ္ဒါကျမ်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ၊ သဒ္ဒါဗျာကရုဏ်းနယ်ပယ်၌ ပကတိ၊ ပစ္စည်း စသည်တို့ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ၊ นိဃဏ္ဍု၊ ဆန်း၊ အလင်္ကာကျမ်းတို့၌လည်း ကျွမ်းကျင်သူ၊ ထိုထိုခွဲခြားတတ်သောဉာဏ်ကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် လိမ္မာသူသည် နှုတ်တက်ဆောင်ခြင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်းတို့ဖြင့် အမြဲတစေ လုံ့လပြုသူ ဖြစ်၏။ ထိုမမေ့မလျော့သောသူသည် ကဗျာဉာဏ် ကင်းကွာသော်လည်း၊ ပကတိအတိုင်း ဖြစ်သော ကဗျာစပ်ဆိုမှု အရည်အသွေး ကင်းမဲ့သော်လည်း ကဗျာဆရာတို့၏ ရေတွက်ခြင်းသို့ သက်ဝင်၍ (ကဗျာစပ်ဆိုခြင်း၊ ဋီကာပြုခြင်း စသည်ဖြင့် သက်ဝင်၍) ထိုအရေအတွက်သို့ ရောက်ရှိပြီးလျှင် မနည်းသောသဘောရှိသော၊ အလွန်များပြားသော ကျော်စောခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အပြစ်ကင်းစင်သော ကျမ်းပြုခြင်းလက္ခဏာရှိသော ကုသိုလ်အစုအပုံကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှဖြစ်ပေါ်သော ကျော်ကြားခြင်းကိုလည်းကောင်း ရရှိပေ၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော ကျမ်းတို့၌ အားထုတ်ခြင်းသည် ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့၏ အမှန်တကယ်သော အကြောင်းရင်းသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်သည်ကား -

‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,Sutañca bahunimmalaṃ;

Amando cābhiyogo’yaṃ,Hetu hoti’ha bandhane’’ti.

“ပင်ကိုယ်သဘာဝ ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်ပညာ (ဉာဏ်ကဗျာ) လည်းကောင်း၊ အလွန်စင်ကြယ်သော ဗဟုသုတလည်းကောင်း၊ ထက်သန်သော အားထုတ်ခြင်းလည်းကောင်း ဤသုံးပါးသည် ဤကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့၌ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေ၏။”

Tattha sābhāvikī sabhāvasiddhā paṭibhā ca paññā ca bahu nimmalaṃ anappakaṃ nijjaṭaṃ sutañca amando abhiyogo ca anappako abhyāso ceti ayameso sabbopi iha bandhane imissaṃ kabbaracanāyaṃ hetu hoti kāraṇaṃ bhavatīti. Sadde sāsati ettha etenāti imasmiṃ atthe tappaccayañca tassa thādesañca katvā saddasatthanti ñātabbaṃ, saddasatthe kusaloti ca, nighaṇṭu ca chando ca alaṅkati alaṅkārañceti ca viggaho, ettha alaṅkatisaddo satthāpekkhāya napuṃsako hoti, niccaṃ kato abhiyogo asseti ca, kavino bhāvoti ca, tena vikaloti ca, amandaṃ rūpaṃ sabhāvo yasseti ca vākyaṃ.

ထိုဂါထာ၌ ‘သာဘာဝိကီ’ ဆိုသည်မှာ ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် ပြီးစီးသော ‘ပဋိဘာ’ ဟူသော ပညာလည်းကောင်း၊ ‘ဗဟု နိမ္မလံ’ ဆိုသည်မှာ မနည်းသော၊ ရှုပ်ထွေးမှုကင်းသော ‘သုတံ’ ဟူသော အကြားအမြင်လည်းကောင်း၊ ‘အမန္ဒော အဘိယောဂေါ’ ဆိုသည်မှာ မနည်းသော (ထက်သန်သော) လေ့ကျင့်အားထုတ်ခြင်းလည်းကောင်း တည်းဟူသော ဤအားလုံးသည် ‘ဣဟ ဗန္ဓနေ’ ဤကဗျာစပ်ဆိုသီကုံးခြင်း၌ ‘ဟေတု’ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေ၏။ “သဒ္ဒေ သာသတိ ဧတ္ထ ဧတေနာတိ” ဤအနက်၌ ထို (တ) ပစ္စည်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုပစ္စည်း၏ 'ထ' အပြုကိုလည်းကောင်း ပြုလုပ်၍ ‘သဒ္ဒသတ္ထ’ ဟု သိအပ်၏။ “သဒ္ဒသတ္ထေ ကုသလော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “နိဃဏ္ဍု စ ဆန္ဒော စ အလင်္ကတိ အလင်္ကာရဉ္စေတိ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤ၌ ‘အလင်္ကတိ’ သဒ္ဒါသည် ‘သတ္ထ’ ကျမ်းကို ငဲ့သောကြောင့် နပုန်းလိင် ဖြစ်၏။ “နိစ္စံ ကတော အဘိယောဂေါ အဿ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကဝိနော ဘာဝေါ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တေန ဝိကလော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အမန္ဒံ ရူပံ သဘာဝေါ ယဿ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျများကို သိအပ်၏။

Iti subodhālaṅkāranissaye

ဤသို့ သုဗောဓာလင်္ကာရနိဿယ၌-

Tatiyo paricchedo.

တတိယပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

4. Atthālaṅkārāvabodhapariccheda

၄. အတ္ထာလင်္ကာရာဝဗောဓပရိစ္ဆေဒ

164.

၁၆၄။

Atthālaṅkārasahitā, saguṇā bandhapaddhati;

Accantakantā kantāva, vuccantete tato’dhunā.

အတ္ထာလင်္ကာရနှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ဂုဏ်ရှိသော ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့သည် အလွန်နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသော ချစ်သူအမျိုးသမီးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအတ္ထာလင်္ကာရတို့ကို ယခုအခါ၌ ဟောကြားပေအံ့။

164. Evaṃ [Pg.183] saddālaṅkāre paricchijja sampatyatthālaṅkāraṃ bodhayitumāha ‘‘atthālaṅkāra’’iccādi. Saguṇā yathāvuttehi pasādādīhi saddaguṇehi sahitā bandhapaddhati kabbaracanaṃ. Alaṅkarīyati kantiṃ nīyati bandho etehi sarīramiva hārādīhīti alaṅkārā, tehi atthālaṅkārehi jātyādilakkhaṇehi sahitā saṃyuttā satī saguṇā patibbatādiguṇopetā atthena dhanena alaṅkārena ābharaṇena sahitā yuttā kantāva aṅganā viya. Yato accantakantā atisayaramaṇīyā siyā, tato tena kāraṇena ye atthālaṅkārā avasaraṃ pattā, te adhunā idāni vuccante kathīyanti.

၁၆၄. ဤသို့ သဒ္ဒါလင်္ကာရကို အပိုင်းအခြားပြု၍ ပြဆိုပြီးနောက် ယခုအခါ၌ အတ္ထာလင်္ကာရကို သိစေခြင်းငှာ “အတ္ထာလင်္ကာရ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘သဂုဏာ’ ဆိုသည်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော ပသာဒစသော သဒ္ဒါဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ‘ဗန္ဓပဒ္ဓတိ’ ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့သည်တည်း။ ကိုယ်ခန္ဓာကို ပုလဲကုံးစသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်သကဲ့သို့ ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့ကို တင့်တယ်လှပစေတတ်သောကြောင့် ‘အလင်္ကာရ’ မည်၏။ ထိုဇာတိစသော လက္ခဏာရှိသော အတ္ထာလင်္ကာရတို့နှင့် ပြည့်စုံသည်ရှိသော် လင်ဝတ်ကို ရိုသေသော (ပတိဗ္ဗတာ) စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ‘အတ္ထ’ တည်းဟူသော ဥစ္စာ၊ ‘အလင်္ကာရ’ တည်းဟူသော တန်ဆာတို့နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော ‘ကန္တာဝ’ ချစ်စဖွယ် အမျိုးသမီးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အလွန်တင့်တယ် စိတ်ဝင်စားဖွယ် ကောင်းသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းကြောင့် အခွင့်သင့်သော အတ္ထာလင်္ကာရတို့ကို ‘အဓုနာ’ ယခုအခါ၌ ‘ဝုစ္စန္တေ’ ဟောကြားအပ်ကုန်၏။

164. Evaṃ saddālaṅkāravibhāgaṃ dassetvā idāni tannissayaṃyeva atthālaṅkārabandhamārabhanto ‘‘atthālaṅkāri’’ccādimāha. Saguṇā yathāvuttapasādādisaddaguṇayuttā bandhapaddhati pajjagajjādipabhedā racanāvali atthālaṅkārasahitā sabhāvavuttivaṅkavuttisaṅkhātena atthālaṅkārena saṃyuttā saguṇā atthālaṅkārasahitā kantā iva patibbatādīhi guṇehi yuttā suvaṇṇarajatamaṇimuttādidhanehi gīveyyakaṭakanūpurādīhi ābharaṇehi ca yuttā aṅganāva accantakantā yato atisayena ramaṇīyā, tato tasmā te atthālaṅkārā adhunā dāni vuccante. Alaṅkaronti bandhaṃ sarīraṃ vā etehīti ca, atthassa alaṅkārāti ca, tehi sahitāti ca, guṇehi saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca, accantaṃ atisayena kantāti ca viggaho.

၁၆၄. ဤသို့ သဒ္ဒါလင်္ကာရခွဲခြားပုံကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါ ထိုသဒ္ဒါလင်္ကာရကို မှီ၍သာလျှင် အတ္ထာလင်္ကာရအဖွဲ့ကို စတင်လိုသဖြင့် “အတ္ထာလင်္ကာရ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘သဂုဏာ’ ဆိုသည်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော ပသာဒစသော သဒ္ဒါဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော၊ ‘ဗန္ဓပဒ္ဓတိ’ ဆိုသည်မှာ ပဇ္ဇ၊ ဂဇ္ဇ စသော အပြားရှိသော ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့သည် ‘အတ္ထာလင်္ကာရသဟိတာ’ သဘာဝဝုတ္တိ၊ ဝင်္ကဝုတ္တိဟု ဆိုအပ်သော အတ္ထာလင်္ကာရနှင့် ယှဉ်စပ်အပ်သည်ရှိသော်၊ ဂုဏ်နှင့်လည်းကောင်း၊ အတ္ထာလင်္ကာရနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသော ‘ကန္တာ ဣဝ’ လင်ဝတ်ရိုသေခြင်း စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်လျက်၊ ရွှေ၊ ငွေ၊ ရတနာ၊ ပုလဲ စသော ဥစ္စာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လည်ဆွဲ၊ လက်ကောက်၊ ခြေချင်း စသော တန်ဆာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်သော ‘အင်္ဂနာဝ’ အမျိုးသမီးကဲ့သို့ ‘အစ္စန္တကန္တာ’ အလွန်တရာ နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသောကြောင့်၊ ‘တတော’ ထို့ကြောင့် ထိုအတ္ထာလင်္ကာရတို့ကို ‘အဓုနာ’ ယခုအခါ၌ ဟောကြားအပ်ကုန်၏။ “အလင်္ကရောန္တိ ဗန္ဓံ သရီရံ ဝါ ဧတေဟီတိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အတ္ထဿ အလင်္ကာရာ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တေဟိ သဟိတာ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဂုဏေဟိ သဟ ဝတ္တတီတိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဗန္ဓဿ ပဒ္ဓတိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အစ္စန္တံ အတိသယေန ကန္တာ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

165.

၁၆၅။

Sabhāvavaṅkavuttīnaṃ, bhedā dvidhā alaṃkriyā;

Paṭhamā tattha vatthūnaṃ, nānāvatthāvibhāvinī.

အလင်္ကာ (အတ္ထာလင်္ကာရ) သည် သဘာဝဝုတ္တိ၊ ဝင်္ကဝုတ္တိ အပြားအားဖြင့် နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပထမဖြစ်သော သဘာဝဝုတ္တိသည် ဝတ္ထု (အရာဝတ္ထု) တို့၏ အထူးထူးသော သဘာဝအခြေအနေတို့ကို ထင်ရှားစေတတ်၏။

165. Katippabhedā te iccāha ‘‘sabhāva’’iccādi. Sabhāvavutti vaṅkavuttīti imesaṃ bhedā pabhedena alaṃkriyā atthālaṅkārādvidhādvippakārā. [Pg.185] Tesu sabhāvavutti kīdisīti āha ‘‘paṭhamā’’tiādi. Tattha tāsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ padatthānaṃ jātiguṇakriyādabbasabhāvānaṃ nānā vicittā, na dvekāva avatthā avasarā vibhāvinī pakāsikā viññeyyā. Jātyādīnaṃ padatthānaṃ yathāsabhāvamanekappakāraṃ sammadeva vivarantī sabhāvaṃ padatthānaṃ vicittaṃ vadatīti sabhāvavutti nāmāti adhippāyo, sāva jātiyā padatthasarūpassa tathātathāpaṭipādakattena vuttiyā jātipi vuccati.

၁၆၅. ထိုအတ္ထာလင်္ကာရတို့သည် အဘယ်မျှသော အပြားရှိကုန်သနည်းဟူမူ - “သဘာဝ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သဘာဝဝုတ္တိ၊ ဝင်္ကဝုတ္တိဟူသော ဤတရားတို့၏ ကွဲပြားခြင်း အပြားအားဖြင့် ‘အလင်္ကြိယာ’ အတ္ထာလင်္ကာရသည် နှစ်ပါး၊ နှစ်ပြား ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သဘာဝဝုတ္တိသည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိသနည်းဟူမူ - “ပဌမာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘တတ္ထ’ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ‘ပဌမာ’ ပထမဖြစ်သော သဘာဝဝုတ္တိသည် ‘ဝတ္ထူနံ’ ဇာတိ၊ ဂုဏ်၊ ကိရိယာ၊ ဒြပ် သဘာဝရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက် (ပဒတ္ထ) တို့၏ ‘နာနာ’ ဆန်းကြယ်သော (တစ်ခုနှစ်ခုမျှ မဟုတ်သော) ‘အဝတ္ထာ’ အခြေအနေကို ‘ဝိဘာဝိနီ’ ထင်ရှားစေတတ်၏ (ပြသတတ်၏ဟု သိအပ်၏)။ ဇာတိစသော ပုဒ်တို့၏အနက်ကို သဘာဝအတိုင်း အဖုံဖုံသော အပြားအားဖြင့် ကောင်းစွာ ဖွင့်ပြလျက်၊ ပဒတ္ထတို့၏ ဆန်းကြယ်သော သဘာဝကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် ‘သဘာဝဝုတ္တိ’ မည်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ထိုသဘာဝဝုတ္တိသည်ပင် ဇာတိအားဖြင့် ပဒတ္ထ၏ သရုပ်ကို ထိုထိုသို့ ဖြစ်စေတတ်သော ဝုတ္တိကြောင့် ‘ဇာတိ’ ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။

165. Pasatthālaṅkārā pabhedato ettakāti dassento ‘‘sabhāvi’’ccādimāha. Alaṃkriyā atthālaṅkārā sabhāvavaṅkavuttīnaṃ bhedā pabhedato dvidhā dvippakārā honti. Tattha tāsudvīsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ jātiguṇakriyādabbalakkhaṇānaṃ padatthānaṃ nānāvatthāvibhāvinī anekappakārassa pakāsinī hoti. Ettha jātyādīnaṃ padatthānaṃ anekappakārasabhāvapakāsinī sabhāvavutti nāma. Esāva jāti guṇādicatubbidhapadatthānaṃ sarūpasaṅkhātajātiyā tehi ākārehi paṭipādanato upacārato jāti nāma hoti. Jātyādipadatthānaṃyeva yathāsabhāvaṃ hitvā vatthuparikappitaatisayopamārūpakādisarūpasaṅkhātaṃ vaṅkasabhāvaṃ pakāsentī vaṅkavutti nāma. Yabhāvo ca vaṅko cāti ca, tesaṃ vuttīti ca, alaṃkaronti etāhīti ca, nānā anekā ca sā avatthā cāti ca vākyaṃ.

၁၆၅. ချီးမွမ်းအပ်သော အလင်္ကာတို့သည် အပြားအားဖြင့် ဤမျှရှိကုန်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် “သဘာဝ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘အလင်္ကြိယာ’ အတ္ထာလင်္ကာရတို့သည် သဘာဝဝုတ္တိ၊ ဝင်္ကဝုတ္တိဟူသော အပြားအားဖြင့် နှစ်ပါး၊ နှစ်ပြား ရှိကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပထမဖြစ်သော သဘာဝဝုတ္တိသည် ဇာတိ၊ ဂုဏ်၊ ကိရိယာ၊ ဒြပ် လက္ခဏာရှိသော ဝတ္ထု (ပဒတ္ထ) တို့၏ အဖုံဖုံသော အခြေအနေကို ပြသတတ်၏။ ဤ၌ ဇာတိစသော ပဒတ္ထတို့၏ အဖုံဖုံသော သဘာဝကို ပြသတတ်သောကြောင့် ‘သဘာဝဝုတ္တိ’ မည်၏။ ထိုသဘာဝဝုတ္တိသည်ပင် ဇာတိ၊ ဂုဏ် စသော လေးပါးသော ပဒတ္ထတို့၏ သရုပ်ဟု ဆိုအပ်သော ဇာတိအားဖြင့် ထိုအခြင်းအရာတို့ဖြင့် ပြသတတ်သောကြောင့် ဥပစာအားဖြင့် ‘ဇာတိ’ မည်၏။ ဇာတိစသော ပဒတ္ထတို့၏ သဘာဝအတိုင်းကို စွန့်၍၊ စိတ်ကူးဖြင့် ကြံစည်အပ်သော အလွန်အကဲ ပြခြင်း (အတိသယ)၊ ဥပမာ၊ ရူပက စသော သရုပ်ဟု ဆိုအပ်သော ကောက်ကွေ့သော သဘာဝကို ပြသတတ်သောကြောင့် ‘ဝင်္ကဝုတ္တိ’ မည်၏။ “သဘာဝေါ စ ဝင်္ကော စာတိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တေသံ ဝုတ္တီတိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အလင်္ကရောန္တိ ဧတာဟီတိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “နာနာ အနေကာ စ သာ အဝတ္ထာ စာတိ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျများကို သိအပ်၏။

Yathā –

ဥပမာသော်ကား -

166.

၁၆၆။

Līlāvikantisubhago,Disāthiravilokano;

Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ,Viroci vācamāsabhiṃ.

တင့်တယ်လှပသော ခြေလှမ်းလှုပ်ရှားခြင်းရှိ၍၊ အရပ်မျက်နှာတို့ကို မြဲမြံစွာ ကြည့်ရှုတော်မူသော ဘုရားလောင်းအညွန့်သည် မြတ်သောစကားကို မိန့်ကြားလျက် တင့်တယ်ထွန်းပတော်မူ၏။

166. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Līlāya vilāsena vihitāya vikantiyā gamanena sattapadavītihārasaṅkhātena subhago sundaro disāsu dasasu thiramacalaṃ vilokanaṃ yassa so bodhisattaṅkuro tadahujāto mahābodhisatto āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādikamuttamaṃ nibbhayavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci visesena ramaṇīyattaṃ patto. Ayaṃ sabhāvavutti. Evaṃ jātisabhāvavutyādayopi parikappanīyā.

၁၆၆. "Yathā" ဟူသော စကားဖြင့် ထို(သဘာဝဝုတ္တိ)ကို ဥပမာပြတော်မူ၏။ တင့်တယ်လှပသော အမူအရာဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ခြေလှမ်းလှမ်းခြင်းဖြစ်သော ခုနစ်ဖဝါးလှမ်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သွားခြင်းကြောင့် သပ္ပာယ်သပ်ရပ် စိုပြည်လျက် အရပ်ဆယ်မျက်နှာတို့၌ မြဲမြံစွာ မလှုပ်မယှက် ကြည့်ရှုခြင်း ရှိတော်မူသော ထိုဗောဓိသတ်အညွန့်သည် ထိုနေ့၌ပင် ဖွားမြင်တော်မူစဖြစ်သော မဟာဗောဓိသတ်သည် "အဂ္ဂေါဟမသ္မိ" စသည်ဖြင့် အစရှိသော မြတ်သော၊ မကြောက်မရွံ့ ပြောဆိုအပ်သော ရဲရင့်သော စကားကို မြွက်ဟပြောဆိုလျက် အလွန်တင့်တယ်သပ္ပာယ်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် ထွန်းပတော်မူ၏။ ဤကား သဘာဝဝုတ္တိတည်း။ ဤသို့လျှင် ဇာတိသဘာဝဝုတ္တိ စသည်တို့ကိုလည်း ကြံဆအပ်ကုန်၏။

166. Idāni sabhāvavuttiyā udāharaṇaṃ āha ‘‘yathā – līlāvikanti’’ccādi. Līlāvikantisubhago vilāsagamanena sattapadavītihārena sundaro disāthiravilokano dasadisāsu acalaolokano bodhisattaṅkuro mahābodhisattaṅkuro āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādinā abhītavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci asobhīti. Iha bodhisattasaṅkhātassa dabbassa līlāvikantidisāthiravilokanavaconicchāraṇasaṅkhatānaṃ avatthānaṃ pakāsitattā dabbasabhāvavuttīti ñātabbā. Esāyeva dabbagatagatyādivicitrasarūpaṃ alaṅkaraṇato alaṅkāro nāma, dabbagatagatyādayo pana alaṃkiriyamānattā alaṃkiriyā nāma. Jātiguṇakriyāsabhāvavuttiyopi evameva daṭṭhabbā. Līlāya yuttā vikantīti ca, tāya subhagoti ca, disāsu thiraṃ vilokanaṃ yasseti ca, bodhiyā paññāya sattoti ca, soyeva aṅkuroti ca, usabhassa bhāvoti ca vākyaṃ. Usabhassa bhāvasaṅkhātā akampanīyā ṭhiti āsabhaṃ nāma, akampabhāvato tena samāpi vācā upacārato āsabhī nāma hoti.

၁၆၆. ယခုအခါ သဘာဝဝုတ္တိ၏ ဥပမာကို "ယထာ - လီလာဝိကန္တိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ တင့်တယ်လှပသော အမူအရာဖြင့် သွားခြင်းဖြစ်သော ခုနစ်ဖဝါးလှမ်းခြင်းဖြင့် သပ္ပာယ်တော်မူသော၊ အရပ်ဆယ်မျက်နှာတို့၌ မလှုပ်မယှက် ကြည့်ရှုတော်မူသော မဟာဗောဓိသတ်အညွန့်သည် ရဲရင့်သော မြွက်ဟချက်ဖြစ်သော "အဂ္ဂေါဟမသ္မိ" စသော မကြောက်မရွံ့သောစကားကို မြွက်ဟတော်မူလျက် ထွန်းပတင့်တယ်တော်မူ၏ ဟူ၍တည်း။ ဤ၌ ဗောဓိသတ်ဟု ဆိုအပ်သော ဒြပ်၏ တင့်တယ်စွာ လှမ်းခြင်း၊ အရပ်မျက်နှာတို့ကို မြဲမြံစွာ ကြည့်ရှုခြင်း၊ စကားမြွက်ဟခြင်းဟူသော အခြေအနေ (အဝတ္ထာ) တို့ကို ထင်ရှားစွာ ပြသသောကြောင့် ဒဗ္ဗသဘာဝဝုတ္တိ (ဒြပ်သဘာဝဝုတ္တိ) ဟူ၍ သိအပ်၏။ ဤ(သဘာဝဝုတ္တိ)သည်သာလျှင် ဒြပ်၌ဖြစ်သော သွားခြင်း စသည်တို့၏ ဆန်းကြယ်သော သဘောကို တန်ဆာဆင်တတ်သောကြောင့် တန်ဆာ (အလင်္ကာ) မည်၏၊ ဒြပ်၌ဖြစ်သော သွားခြင်းစသည်တို့သည်ကား တန်ဆာဆင်အပ်သောကြောင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော အရာ (အလင်္ကရိယ) မည်ကုန်၏။ ဇာတိ၊ ဂုဏ်၊ ကြိယာ သဘာဝဝုတ္တိတို့ကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ရှုမြင်အပ်၏။ "လီလာယ ယုတ္တာ ဝိကန္တိ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တာယ သုဘဂေါ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဒိသာသု ထိရံ ဝိလောကနံ ယဿ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဗောဓိယာ သတ္တော" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "သောယေဝ အင်္ကုရော" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဥသဘဿ ဘာဝေါ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲအပ်၏။ နွားလားဥသဘ၏ သဘောဖြစ်သော မလှုပ်မယှက် တည်တံ့ခြင်းသည် အာသဘမည်၏၊ မတုန်မလှုပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ထိုမလှုပ်မယှက်ခြင်းနှင့် တူသော စကားသည်လည်း ဥပစာအားဖြင့် အာသဘီ (ရဲရင့်သောစကား) မည်၏။

167.

၁၆၇။

Vutti vatthusabhāvassa, yā’ññathā sā parābhave;

Tassā’nantavikappattā, hoti bījopadassanaṃ.

ဝတ္ထု၏ သဘာဝအတိုင်း ပြောဆိုခြင်းသည် (သဘာဝဝုတ္တိ) ဖြစ်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသောနည်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည် တစ်ပါးသော (ဝင်္ကဝုတ္တိ) မည်၏။ ထို(ဝင်္ကဝုတ္တိ)၏ အဆုံးမရှိသော ခွဲခြားမှု အပြားရှိသောကြောင့် အကြောင်းမျှကိုသာ ပြသခြင်း (ဗီဇုပဒဿန) ဖြစ်၏။

167. Dutiyamāha [Pg.186] ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthuno jātyādirūpassa padatthassa sabhāvo yassaṃ avatthāyaṃ yādisaṃ rūpaṃ tassa aññathābhāvena tassa rūpassa tathetaṃ dabbāpanena vutti vacanaṃ. Parā bhave aññā vaṅkavutti nāma siyā. Kiṃ sā sākallena vattuṃ sakkāti āha ‘‘tassā’’iccādi. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā aparimitabhedakattā bījassa kāraṇattā sakalabyattibyāpisāmaññarūpassa yato pare vicittālaṅkārā pasavanti, upadassanaṃ kathanaṃ hoti niravasesābhidhānassa kenāpyasakkuṇeyyattā.

၁၆၇. ဒုတိယဂါထာကို "ဝုတ္တိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဇာတိစသော သဘောရှိသော ဝတ္ထုဟူသော ပုဒ်၏ အနက်၏ သဘာဝသည် အကြင်အခြေအနေ၌ အကြင်ကဲ့သို့သော သဘောရှိ၏၊ ထိုသဘော၏ အခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုသဘောကို ထိုအရာ၌ ပေါင်းစပ်လျက် ပြောဆိုခြင်း (ဝုတ္တိ) သည်၊ သဘာဝဝုတ္တိမှ တစ်ပါးသော ဝုတ္တိဖြစ်သော် ဝင်္ကဝုတ္တိ မည်ရာ၏။ ထိုဝင်္ကဝုတ္တိကို အလုံးစုံ ပြည့်စုံအောင် ပြောဆိုရန် စွမ်းနိုင်ပါသလောဟု မေးသော် "တဿာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဝင်္ကဝုတ္တိသည် အဆုံးမရှိသော အပြားရှိသောကြောင့် (ဝါ) အတိုင်းမသိ ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ အကြင်ဝင်္ကဝုတ္တိမှ အခြားဆန်းကြယ်သော အလင်္ကာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ အလုံးစုံသော အနက်တို့ကို လွှမ်းခြုံနိုင်သော သာမညသဘောရှိသော အကြောင်း (ဗီဇ) ၏ အဖြစ်ကြောင့် လည်းကောင်း (ဗီဇုပဒဿန) အကြောင်းမျှကိုသာ ဖော်ပြခြင်းဖြစ်၏။ ကြွင်းကျန်ခြင်းမရှိဘဲ ပြောဆိုခြင်းငှာ မည်သူမျှ မတတ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

167. Idāni vaṅkavuttiṃ dasseti ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthusabhāvassa jātyādipadatthasambandhino tāsu tāsu avatthāsu yo sabhāvo vijjati, tassa sabhāvassa aññathā vijjamānākāraṃ hitvā vattuparikappitena atisayaupamārūpakādiaññapakārena yā vutti yaṃ kathanaṃ atthi, sā parābhave sabhāvavuttito aññā vaṅkavutti nāma siyā. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā appamāṇapakkhattā kathanena parisamāpetuṃ asakkuṇeyyattā nayato tassa anantapakkhassa pariggahaṇatthaṃ bījopadassanaṃ kāraṇamattassa nidassanaṃ hoti. Vakkhamānabhedato ekamekampi attanā sadisaṃ anantabhedapariggahajānanatthaṃ pahotīti adhippāyo. Vatthūnaṃ sabhāvoti ca, anantā vikappā yassa sabhāvasseti ca, tassa bhāvoti ca, bījassa upadassananti ca viggaho.

၁၆၇. ယခုအခါ ဝင်္ကဝုတ္တိကို "ဝုတ္တိ" စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ဇာတိစသော ပုဒ်၏အနက်နှင့် ဆက်စပ်သော ဝတ္ထုတို့၏ ထိုထိုသော အခြေအနေတို့၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော သဘာဝတရားသည် အကြင်သို့ရှိ၏၊ ထိုသဘာဝတရား၏ အခြားတစ်ပါးသော ဖြစ်ဆဲအခြင်းအရာကို စွန့်ပယ်၍ ပြောဆိုသူ၏ ကြံဆမှုဖြင့် အတိသယ၊ ဥပမာ၊ ရူပက စသော အခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုခြင်း (ဝုတ္တိ) သည် သဘာဝဝုတ္တိမှ တစ်ပါးသော ဝင်္ကဝုတ္တိ မည်ရာ၏။ ထိုဝင်္ကဝုတ္တိ၏ အဆုံးမရှိသော ခွဲခြားမှု အပြားရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတိုင်းမသိ များပြားသဖြင့် ပြောဆိုခြင်းဖြင့် အဆုံးသတ်ရန် မတတ်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နည်းလမ်းအားဖြင့် ထိုအဆုံးမရှိသော အပြားတို့ကို သိရှိသိမ်းဆည်းနိုင်ရန်အတွက် အကြောင်းမျှကိုသာ ပြသခြင်း (ဗီဇုပဒဿန) သည် အကြောင်းမျှကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏။ ဟောကြားလတ္တံ့သော အပြားတို့တွင် တစ်ခုချင်းသည်လည်း မိမိနှင့်တူသော အဆုံးမရှိသော ကွဲပြားမှုတို့ကို သိရှိနားလည်စေရန် စွမ်းဆောင်နိုင်၏ဟူသည် သဘောတည်း။ "ဝတ္ထူနံ သဘာဝေါ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အနန္တာ ဝိကပ္ပါ ယဿ သဘာဝဿ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တဿ ဘာဝေါ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဗီဇဿ ဥပဒဿနံ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Vaṅkavuttiatthālaṅkārauddesavaṇṇanā

ဝင်္ကဝုတ္တိ အတ္ထာလင်္ကာ ဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

168.

၁၆၈။

Tatthā’tisayaupamā-Rūpakāvuttidīpakaṃ;

Akkhepo’tthantaranyāso,Byatireko vibhāvanā.

ထိုဝင်္ကဝုတ္တိအပြားတို့တွင် အတိသယ၊ ဥပမာ၊ ရူပက၊ အာဝုတ္တိ၊ ဒီပက၊ အက္ခေပ၊ အတ္ထန္တရညာသ၊ ဗျတိရေက၊ ဝိဘာဝနာ။

169.

၁၆၉။

Hetukkamo [Pg.187] piyataraṃ, samāsaparikappanā;

Samāhitaṃ pariyāya-vuttibyājopavaṇṇanaṃ.

ဟေတု၊ ကမ၊ ပိယတရ၊ သမာသ၊ ပရိကပ္ပနာ၊ သမာဟိတ၊ ပရိယာယဝုတ္တိ၊ ဗျာဇောပဝဏ္ဏနာ။

170.

၁၇၀။

Visesa ruḷhāhaṅkārā,Sileso tulyayogitā;

Nidassanaṃ mahantattaṃ,Vañcanā’ppakatatthuti.

ဝိသေသ၊ ရုဠှာဟင်္ကာရ၊ သိလေသ၊ တုလျယောဂိတာ၊ နိဒဿန၊ မဟန္တတ္တ၊ ဝဉ္စနာ၊ အပ္ပကတတ္ထုတိ။

171.

၁၇၁။

Ekāvali aññamaññaṃ, sahavutti virodhitā;

Parivuttibbhamobhāvo, missa’māsī rasī iti.

ဧကာဝလိ၊ အညမည၊ သဟဝုတ္တိ၊ ဝိရောဓိတာ၊ ပရိဝုတ္တိ၊ ဗ္ဘမ (ဘြမ)၊ ဘာဝ၊ မိဿ၊ အာသီသ၊ ရသီ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

172.

၁၇၂။

Ete bhedā samuddiṭṭhā, bhāvo jīvitamuccate;

Vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ paraṃ.

ဤပြဆိုခဲ့သော အပြားတို့ကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ပြဆိုအပ်ပြီ၊ ဘာဝအလင်္ကာကို ဝင်္ကဝုတ္တိတို့၏ အသက် (ဇီဝိတ) ဟူ၍ ဆိုအပ်၏၊ သိလေသအလင်္ကာသည်ကား ဝင်္ကဝုတ္တိတို့၌ အလွန်ထူးကဲသော အလှအပ (သီရိ) ကို တိုးပွားစေတတ်၏။

168-172. Yathoddesaṃ niddisitukāmo uddisati ‘‘tatthe’’ccādi. Tatthāti tassaṃ vaṅkavuttiyaṃ ‘‘ete bhedā samuddiṭṭhā’’ti iminā sambandho. Samuddiṭṭhāti saṅkhepanayena vuttā. Atisayo upamā rūpakaṃ āvutti dīpakañca, samāso samāsavutti parikappanā ca, viseso ruḷhāhaṅkāro ca, jīvitamuccateti tadabhāve bandhassa chavasseva heyyattā vuttaṃ, sileso tu vaṅkavuttīsu sabhāvavuttiṃ hitvā vatthusabhāvato aññathā yathā tathā parikappanarūpāsu atisayādīsu vuttīsu paraṃ siriṃ kantiṃ poseti taṃ pūreti āvahatīti.

၁၆၈-၁၇၂. ညွှန်ပြအပ်သည်နှင့်အညီ ရှင်းလင်းဟောကြားလိုသဖြင့် "တတ္ထ" စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ "တတ္ထ" ဟူသည် ထိုဝင်္ကဝုတ္တိ၌ ဟူလို၊ ဤပုဒ်သည် "ဧတေ ဘေဒါ သမုဒ္ဒိဋ္ဌာ" ဟူသော စကားနှင့် ဆက်စပ်၏။ "သမုဒ္ဒိဋ္ဌာ" ဟူသည် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ပြဆိုအပ်ကုန်၏ ဟူလို။ အတိသယ၊ ဥပမာ၊ ရူပက၊ အာဝုတ္တိ၊ ဒီပက လည်းကောင်း၊ သမာသသည် သမာသဝုတ္တိ၊ ပရိကပ္ပနာ လည်းကောင်း၊ ဝိသေသ၊ ရုဠှာဟင်္ကာရ လည်းကောင်း၊ "အသက်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုရာ၌ ထိုအသက် (ဘာဝအလင်္ကာ) ကင်းမဲ့လျှင် စပ်ဆိုအပ်သော ကဗျာသည် အလောင်းကောင်ကဲ့သို့ စွန့်ပစ်အပ်သောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ သိလေသသည်ကား ဝင်္ကဝုတ္တိတို့၌ သဘာဝဝုတ္တိကို ချန်လှပ်၍ ဝတ္ထု၏ သဘာဝမှ အခြားတစ်ပါးသော ဖြစ်သလို ကြံဆသော သဘောရှိသော အတိသယစသော ဝုတ္တိတို့၌ အလွန်ထူးကဲသော အလှအပ (ကန္တိ) ကို တိုးပွားစေတတ်၏၊ ထိုတင့်တယ်ခြင်းကို ပြည့်စုံစေတတ်၏၊ ဆောင်ကြဉ်းပေးတတ်၏ ဟူလို။

168-172. Bhedavantānaṃ padatthānaṃ sabhāvakathanaṃ uddesakkamena pākaṭaṃ hotīti vattamānehi alaṅkārehi uddisanto ‘‘tatthātisaya…pe… rasī’’ti gāthācatukkamāha. Tattha tatthāti tissaṃ vaṅkavuttiyaṃ iti evaṃ ete pañcatiṃsa bhedā samuddiṭṭhā saṅkhepena vuttāti. Etesaṃ pana padānaṃ attho niddese āvibhavissati. Iminā bhāvo ca sileso ca atippasatthoti dīpeti. Bhāvo bhāvālaṅkāro jīvitaṃ bandhassa pāṇabhūtoti vuccate, [Pg.188] bhāvarahitassa bandhassa chavasarīrassa viya anupādeyyattā, sileso tu silesālaṅkāro pana vaṅkavuttīsu atisayopamādivaṅkavuttīsu paramukkaṃsabhūtaṃ siriṃ sobhaṃ poseti pūreti.

၁၆၈-၁၇၂. ကွဲပြားခြားနားသော ပုဒ်အနက်တို့၏ သဘာဝကို ပြောဆိုခြင်းသည် ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ထင်ရှားပေလိမ့်မည် ဟု ဆိုလိုရင်းရှိသဖြင့် တန်ဆာ (အလင်္ကာ) တို့ဖြင့် ညွှန်ပြလျက် "တတ္ထာတိသယ...ပေ... ရသီ" ဟူသော ဂါထာလေးပုဒ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာတို့၌ "တတ္ထ" ဟူသည် ထိုဝင်္ကဝုတ္တိ၌ ဟူလို၊ ဤသို့လျှင် ဤသုံးဆယ့်ငါးပါးသော အပြားတို့ကို အကျဉ်းအားဖြင့် ပြဆိုအပ်ကုန်ပြီ ဟူလို။ ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်သည်ကား ရှင်းလင်းချက် (နိဒ္ဒေသ) ၌ ထင်ရှားပေလတ္တံ့။ ဤ(စကား)ဖြင့် ဘာဝအလင်္ကာနှင့် သိလေသအလင်္ကာတို့သည် အလွန်ချီးမွမ်းအပ်ကုန်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ ဘာဝအလင်္ကာသည် စပ်ဆိုအပ်သော ကဗျာ၏ အသက်သဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် အသက် (ဇီဝိတ) ဟူ၍ ဆိုအပ်၏၊ ဘာဝကင်းသော ကဗျာသည် အလောင်းကောင်ကဲ့သို့ အသုံးမဝင်သောကြောင့်တည်း။ သိလေသအလင်္ကာသည်ကား ဝင်္ကဝုတ္တိတို့တွင် အတိသယ၊ ဥပမာစသော ဝင်္ကဝုတ္တိတို့၌ အထူးသဖြင့် လွန်ကဲသော အလှအပ တင့်တယ်ခြင်းကို တိုးပွားစေတတ်၏၊ ပြည့်စုံစေတတ်၏။

Niddesavaṇṇanā

နိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

173.

၁၇၃။

Pakāsikā visesassa,Siyā’tisayavutti yā;

Lokātikkantavisayā,Lokiyāti ca sā dvidhā.

ထူးခြားသော အခြင်းအရာကို ထင်ရှားစေတတ်သော၊ လောကီလူတို့ထက် လွန်ကဲသော အရာရှိသော အကြင်ဝုတ္တိသည် အတိသယဝုတ္တိ မည်ရာ၏။ ထိုအတိသယဝုတ္တိသည် လောကုတ္တရ (လောကာတိက္ကန္တဝိသယ) လည်းကောင်း၊ လောကီယ လည်းကောင်း ဤသို့ နှစ်ပါးအပြား ရှိ၏။

173. Tatthātisayavuttīnaṃ tāva niddisanto āha ‘‘pakāsikā’’iccādi. Visesassa vatthugatassātimattassa pakāsikāyāti anuvaditvā sā atisayavutti siyāti vidhīyate, atisayassa vatthuno ukkaṃsassa paṭipādikā vutti atisayavutti. Sā ca duvidhāti āha ‘‘loka’’iccādi. Lokaṃ lokappatītiṃ atikkanto visayo gocaro yassā sā lokātikkantavisayā ca loke bhavā lokaṭhitimanatikkantattāti lokiyā cāti atisayavutti dvidhā dvippakārā bhavati.

၁၇၃. ထို (အလင်္ကာ) တို့တွင် ရှေးဦးစွာ အတိသယဝုတ္တိအလင်္ကာကို ညွှန်ပြလျက် ‘ပကာသိကာ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဝတ္ထု၌ တည်ရှိသော အလွန်အကဲဖြစ်သော ထူးခြားမှုကို ပြတတ်သော’ ဟု အနုဝါဒပြု၍ ‘ထိုဝုတ္တိသည် အတိသယဝုတ္တိ ဖြစ်ရာ၏’ ဟု ဝိဓိပြုအပ်၏။ အလွန်အကဲဖြစ်သော ဝတ္ထု၏ ထူးကဲလွန်မြတ်ခြင်းကို သိစေတတ်သော ဝုတ္တိသည် အတိသယဝုတ္တိ မည်၏။ ထိုအတိသယဝုတ္တိသည် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏ဟု ပြဆိုရန် ‘လောက’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ လောကဟုခေါ်သော လောကသမ္မုတိကို လွန်မြတ်သော အာရုံဂေါစရရှိသောကြောင့် ‘လောကာတိက္ကန္တဝိသယ’ လည်းကောင်း၊ လောက၌ ဖြစ်သော၊ လောက၏ တည်ရှိပုံသဘောကို မလွန်ဆန်သောကြောင့် ‘လောကိယ’ လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အတိသယဝုတ္တိသည် နှစ်မျိုးနှစ်စား ပြားလေသည်။

173. Idāni uddesakkamena atisayavuttiṃ dasseti ‘‘pakāsi’’ccādinā. Visesassa jātyādipadatthagataadhikavisesassa yā vutti pakāsikā, sā atisayavutti nāma siyā, sā atisayavutti lokātikkantavisayā ca jātyādipadatthānaṃ yathāsabhāvasaṅkhatalokaṭhityātikkantavisayattā lokātikkanta visayāti ca lokiyāti ca yathāvuttalokamanatikkamma pavattanato lokiyāti cevaṃ dvidhā dvippakārā honti. Vadatīti vutti, atisayassa vuttīti ca, lokaṃ atikkanto visayo etissāti ca, loke bhavāti ca viggaho. ‘‘Visesassa pakāsikā’’ti pasiddhaguṇānuvādena [Pg.189] sā atisayavutti siyāti apasiddhaṃ atisayavuttividhānaṃ karoti, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Anuvādakaanuvādanīyabhedo uparipyevameva daṭṭhabbo.

၁၇၃. ယခုအခါ ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း အတိသယဝုတ္တိကို ပြဆိုရန် ‘ပကာသိကာ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဇာတ်အစရှိသော ပဒတ္ထ၌ တည်ရှိသော အလွန်အကဲ ထူးခြားမှုကို ပြတတ်သော အကြင်ဝုတ္တိသည် ရှိ၏၊ ထိုဝုတ္တိသည် အတိသယဝုတ္တိ မည်ရာ၏။ ထိုအတိသယဝုတ္တိသည် ဇာတ်အစရှိသော ပဒတ္ထတို့၏ သဘာဝအတိုင်းဖြစ်သော လောကတည်ရှိပုံကို လွန်မြတ်သော အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍ ‘လောကာတိက္ကန္တဝိသယ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ပြဆိုအပ်ပြီးသော လောကကို မလွန်ဆန်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ‘လောကိယ’ ဟုလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် ‘ဝုတ္တိ’၊ အတိသယ၏ ဝုတ္တိဖြစ်သောကြောင့် ‘အတိသယဝုတ္တိ’၊ လောကကို လွန်မြတ်သော အာရုံသည် ဤဝုတ္တိအား ရှိသောကြောင့် ‘လောကာတိက္ကန္တဝိသယ’၊ လောက၌ ဖြစ်သောကြောင့် ‘လောကိယ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ‘ဝိသေသဿ ပကာသိကာ’ ဟူသော ထင်ရှားသော ဂုဏ်ကို ပြန်လည်ညွှန်ပြခြင်းဖြင့် ‘ထိုဝုတ္တိသည် အတိသယဝုတ္တိဖြစ်စေ’ ဟု မထင်ရှားသေးသော အတိသယဝုတ္တိကို သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်း၏။ သာဓကအားဖြင့် ‘နားတောင်းပန် တပ်ဆင်ထားသူသည် ဒေဝဒတ်ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ အနုဝါဒက (ပြန်လည်ညွှန်ပြခြင်း) နှင့် အနုဝါဒနီယ (ညွှန်ပြအပ်သောအရာ) တို့၏ ခြားနားမှုကို နောင်တွင်လည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

174.

၁၇၄။

Lokiyātisayasse’te,Bhedā ye jātiādayo;

Paṭipādīyate tva’jja,Lokātikkantagocarā.

ဇာတ်အစရှိသော အကြင်ပြားခြားမှုတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုပြားခြားမှုတို့သည် လောကီအတိသယဝုတ္တိ၏ အပြားတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ယခုအခါ၌မူကား လောကာတိက္ကန္တဂေါစရ (လောကကို လွန်မြတ်သော အာရုံရှိသော) အတိသယဝုတ္တိကို ပြဆိုအံ့။

174. Ayaṃ dvippakārā atisayavutti sabhāvavutyādīhi bhinnāti ce? Āha ‘‘loka’’iccādi. Jātiādayo yato padatthassa vicittaṃ sarūpaṃ vadatīti vicittasarūpapaṭipādikā sabhāvavuttipi alaṅkāro, alaṅkāriyaṃ tu vatthumattaṃ, tato sabhāvavutyādayo ye bhedā visesā, ete lokiyātisayassa bhedā, yathā sarīre yaṃ sahajaṃ sundarattaṃ, tassa posakāpi muttāvalippabhuti alaṅkāroti vuccati, evaṃ bandhepyalaṅkāriyavatthunimittaṃ dhammattaṃ yāya ukkaṃsīyati, sā ukkaṃsoti vuccati. Sā ca vutti alaṅkārasaddena vuccate. Sā pana atisayavuttiyeva. Tenevāha ‘‘lokiyātisayassete, bhedā ye jātiādayo’’ti. Yato evaṃ, tato lokātikkantavisayā ca visuṃ dassanīyāti āha ‘‘paṭī’’tiādi. Tusaddo bhede. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā paṭipādīyateti sambandho.

၁၇၄. ဤနှစ်မျိုးရှိသော အတိသယဝုတ္တိသည် သဘာဝဝုတ္တိစသည်တို့နှင့် ကွဲပြားသလောဟု မေးသော် ‘လောကီ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဇာတ်စသည်တို့သည် ပဒတ္ထ၏ ဆန်းကြယ်သော ကိုယ်ပိုင်သဘာဝကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် ဆန်းကြယ်သော ကိုယ်ပိုင်သဘာဝကို သိစေတတ်သော သဘာဝဝုတ္တိသည်လည်း အလင်္ကာဖြစ်၏။ တန်ဆာဆင်အပ်သောအရာ (အလင်္ကာရိယ) ကား ဝတ္ထုမျှသာတည်း။ ထို့ကြောင့် သဘာဝဝုတ္တိအစရှိသော အကြင်ထူးခြားသော အပြားတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုအပြားတို့သည် လောကိယအတိသယဝုတ္တိ၏ အပြားများ ဖြစ်ကုန်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပေါ်သော အလှတရားကို ပိုမိုတင့်တယ်စေတတ်သော ပုလဲကုံးအစရှိသည်တို့ကို အလင်္ကာ (တန်ဆာ) ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤအတူ ကဗျာဗန္ဓ၌လည်း တန်ဆာဆင်အပ်သော ဝတ္ထုကြောင့် ဖြစ်သော သဘာဝတရားကို အကြင်ဝုတ္တိဖြင့် ထူးကဲလွန်မြတ်စေအပ်၏၊ ထိုဝုတ္တိကို ဥက္ကံသ (ထူးကဲခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဝုတ္တိကိုပင် အလင်္ကာဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဝုတ္တိသည် အတိသယဝုတ္တိသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘လောကိယတိသယဿေတေ၊ ဘေဒါ ယေ ဇာတိအာဒယော’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ဖြစ်သောကြောင့် လောကာတိက္ကန္တဝိသယ အတိသယဝုတ္တိကို သီးခြားပြသအပ်၏ဟု ပြဆိုရန် ‘ပဋိ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘တု’ သဒ္ဒါသည် ခြားနားခြင်းအနက်၌ ရှိ၏။ ယခုအခါ၌မူကား လောကာတိက္ကန္တဂေါစရကို ပြဆိုအပ်၏ ဟု စပ်ကူးအပ်၏။

174. Idāni esā dvippakārāpi atisayavuttisabhāvavutyādīhi anaññāti dassetuṃ ‘‘lokiye’’ccādimāha. Jātiādayo jātiguṇādipadatthagatavicittasarūpassa pakāsanato nissayavohārena ‘‘jātyādayo’’ti niddiṭṭhā jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayo ye bhedā [Pg.190] visesā, ete lokiyātisayassa lokiyātisayavuttiyāyeva bhedā avayavā. Tattha lokiyātisayavutti nāma jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayoyevāti. Esāyeva vicitrarūpapaṭipādikā ukkaṃsāti ca vuccati. Evaṃ lokiyātisayavuttiyā ‘‘līlāvikantisubhago’’ti udāharaṇassa gamyamānattā vakkhamānaṃ paṭijānāti ‘‘paṭipādīyate’’ccādinā. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā atisayavutti paṭipādīyate udāharaṇato nipphādīyati. Loke bhavoti ca, tassa atisayo ādhikkamiti ca vākyaṃ.

၁၇၄. ယခုအခါ ဤနှစ်မျိုးသော အတိသယဝုတ္တိသည်လည်း သဘာဝဝုတ္တိစသည်တို့နှင့် ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိကြောင်း ပြသရန် ‘လောကိယေ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဇာတ်၊ ဂုဏ်စသော ပဒတ္ထတို့၌ တည်ရှိသော ဆန်းကြယ်သော ကိုယ်ပိုင်သဘာဝကို ပြသတတ်သောကြောင့် နိဿယဝေါဟာရအားဖြင့် ‘ဇာတျာဒယော’ ဟု ညွှန်ပြအပ်သော ဇာတိသဘာဝဝုတ္တိ၊ ဂုဏသဘာဝဝုတ္တိ အစရှိသော အကြင်အထူးအပြားတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ဤအပြားတို့သည် လောကိယအတိသယဝုတ္တိ၏ အစိတ်အပိုင်း အပြားများသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် လောကိယအတိသယဝုတ္တိဟူသည် ဇာတိသဘာဝဝုတ္တိ၊ ဂုဏသဘာဝဝုတ္တိစသည်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဝုတ္တိကိုပင် ဆန်းကြယ်သော သဘာဝကို သိစေတတ်သော ‘ဥက္ကံသ’ ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် လောကိယအတိသယဝုတ္တိအား ‘လီလာဝိကန္တိသုဘဂေါ’ ဟူသော ဥပမာအရာကို သိသာစေသောကြောင့် နောင်ဟောလတ္တံ့သော တရားကို ဝန်ခံရန် ‘ပဋိပါဒီယတေ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ၌မူကား လောကာတိက္ကန္တဂေါစရ ဖြစ်သော အတိသယဝုတ္တိကို ဥပမာသာဓကအားဖြင့် ဖော်ထုတ်ပြသအပ်၏။ လောက၌ ဖြစ်သောကြောင့် ‘လောကီ’၊ ထိုလောကီ၏ အလွန်အကဲဖြစ်ခြင်းသည် ‘အတိသယ’ ဟု ဝါကျပြုအပ်၏။

175.

၁၇၅။

Pivanti dehakantī ye,Nettañjalipuṭena te;

Nā’laṃ hantuṃ jine’saṃ tvaṃ,Taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ.

အို-မြတ်စွာဘုရား... အကြင်သူတို့သည် ကိုယ်တော်၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါကို မျက်စိတည်းဟူသော လက်အုပ်ခွက်ဖြင့် သောက်ကြကုန်၏။ ကိုယ်တော်သည် တဏှာကို ပယ်ဖျောက်တတ်သူ ဖြစ်ပါလျက် ထိုသူတို့၏ (ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါကို ကြည့်ရှုလိုသော) တဏှာကို အဘယ်ကြောင့် မပယ်ဖျောက်နိုင်ပါသနည်း။

175. Tamudāharati ‘‘pivanti’’ccādinā. Jina te dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena attano nayanadvandasaṅkhātena añjalipuṭena pivanti, esaṃ janānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva vā harati anupatati. Taṇhāharopi samāno tvaṃ hantuṃ nivattituṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosi. Taṇhāharā nāma taṇhameva nudanti. Atra hanantāmapiha sampanudati lokaṭhitiṃ atikkamma dehakantiyā bahuttanadhammo vutto.

၁၇၅. ထိုအပြားကို သာဓကပြဆိုရန် ‘ပိဝန္တိ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အို-မြတ်စွာဘုရား၊ အကြင်သူတို့သည် ကိုယ်တော်၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါတည်းဟူသော ကိုယ်ခန္ဓာ၏ တင့်တယ်ခြင်းကို မျက်စိအစုံဟု ဆိုအပ်သော မိမိတို့၏ လက်အုပ်ခွက်ဖြင့် သောက်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ (အလှအပကို ငတ်မွတ်ခြင်းတည်းဟူသော) တဏှာ ရေငတ်ခြင်းကို သို့မဟုတ် လောဘကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော်လည်း၊ တဏှာကို ပယ်ဖျောက်တတ်သူ ဖြစ်ပါလျက် ကိုယ်တော်သည် (ထိုတဏှာကို) ပယ်ဖျောက်ခြင်းငှာ အဘယ်ကြောင့် မတတ်နိုင်ပါသနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် မစွမ်းဆောင်နိုင်သနည်း။ တဏှာကို ပယ်ဖျောက်တတ်သူ မည်သည် တဏှာကိုသာလျှင် ပယ်ဖျောက်တတ်စမြဲ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ပယ်ဖျောက်နိုင်စွမ်းသူ ဖြစ်သော်လည်း လောကသဘာဝကို လွန်မြတ်၍ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ၏ အလွန်များပြားလှသော သဘောကို မိန့်ဆိုအပ်၏။

175. Idāni paṭiññātānusārena paṭipādeti ‘‘pivanti’’ccādinā. Bho jina te tuyhaṃ dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena nettasaṅkhātena hatthapuṭena pivanti, esaṃ sādhujanānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva [Pg.191] vā taṇhāharopi tvaṃ sabbesaṃ taṇhāvināsakopi hantuṃ nivāretuṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosīti. Ettha pivanaṃ nāma pipāsaṃ vinetīti lokasabhāvo. Taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokasabhāvamatikkantattho. Kantīnaṃ adhikapiyatā atisayadhammo, tassa vutti pana taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokātikkantaatthaṃ visayaṃ katvā pavatto hoti. Sā pana kathetumicchitaṃ kantīnaṃ adhikapiyataṃ taṇhāhanane asamatthaṃ vatvā dīpetīti vaṅkavutti nāma. Vuccamānānaṃ upamārūpakādīnampi vaṅkavuttitā icchitatthassa pakārantarena pakāsanatoyeva. Yathā nāma sarīrasahajaṃ pīnattādisundarattaṃ uddīpanākārena ṭhitā kaṭakauṇhīsahārādayo alaṅkārā nāma bhavanti, evaṃ bandhasarīrasaṅkhāte alaṅkaraṇīyavatthumhi vijjamānaatipiyatādimeva uddīpetvā alaṅkurumānā ‘‘taṇhāharosi tvaṃ esaṃ kantī pivantānaṃ taṇhaṃ hantuṃ nāla’’miti vācābhaṅgī alaṅkāro nāma. Alaṅkāriyaṃ nāma alaṅkātabbakantipiyatāya bahuttanti. Uttaripi alaṅkāraalaṅkāriyavibhāgo ca anurūpato yojanakkamo ca evameva daṭṭhabbo. Dehe kantīti ca, añjalīyeva puṭoti ca, nettāniyeva añjalipuṭoti ca, taṇhaṃ haratīti ca viggaho.

၁၇၅. ယခုအခါ ဝန်ခံကတိပြုခဲ့သည့်အတိုင်း ‘ပိဝန္တိ’ အစရှိသည်ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြဆိုတော်မူ၏။ အို-မြတ်စွာဘုရား၊ အကြင်သူတို့သည် ကိုယ်တော်၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါတည်းဟူသော ကိုယ်ခန္ဓာ၏ တင့်တယ်ခြင်းကို မျက်စိဟု ဆိုအပ်သော လက်အုပ်ခွက်ဖြင့် သောက်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတော်ကောင်းတို့၏ တဏှာ ရေငတ်ခြင်းကို သို့မဟုတ် လောဘကို သတ္တဝါအားလုံး၏ တဏှာကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ ဖြစ်ပါလျက် ကိုယ်တော်သည် ပယ်ဖျောက်ရန် အဘယ်ကြောင့် မတတ်နိုင်ပါသနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် မစွမ်းဆောင်နိုင်သနည်း ဟူ၍တည်း။ ဤ၌ သောက်ခြင်းမည်သည် ရေငတ်ခြင်းကို ပြေပျောက်စေတတ်ခြင်းသည် လောကသဘာဝ ဖြစ်၏။ (သောက်ပါသော်လည်း) တဏှာကို မပယ်ဖျောက်နိုင်ဟူခြင်းကား လောကသဘာဝကို လွန်မြတ်သော အနက် ဖြစ်၏။ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါတို့၏ အလွန်တရာ ချစ်ခင်မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်းခြင်းသည် အတိသယဓမ္မ ဖြစ်၏။ ထိုအရာ၏ ဝုတ္တိသည်လည်း တဏှာကို မပယ်ဖျောက်နိုင်ဟူသော လောကလွန်မြတ်သောအနက်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဝုတ္တိသည်လည်း ပြဆိုလိုအပ်သော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ၏ အလွန်မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်းခြင်းကို တဏှာကိုပယ်ဖျောက်ရာ၌ မတတ်နိုင်ဟူ၍ ဆိုကာ ဖော်ပြတတ်သောကြောင့် ‘ဝင်္ကဝုတ္တိ’ မည်၏။ ပြဆိုအပ်ကုန်သော ဥပမာ၊ ရူပကစသည်တို့၏ ဝင်္ကဝုတ္တိအဖြစ်သည်လည်း အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို အခြားသောနည်းလမ်းဖြင့် ထင်ရှားစေသောကြောင့်သာ ဖြစ်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပေါ်သော ပြည့်ဖြိုးခြင်းစသည့် လှပတင့်တယ်ခြင်းကို ပိုမိုထင်ရှားစေတတ်သော လက်ကောက်၊ သရဖူ၊ ဆွဲကြိုးအစရှိသည်တို့သည် အလင်္ကာ (တန်ဆာ) မည်သည် ဖြစ်ကြကုန်သကဲ့သို့၊ ဤအတူ ကဗျာဗန္ဓတည်းဟူသော ကိုယ်ခန္ဓာ၌ တန်ဆာဆင်အပ်သော ဝတ္ထုတွင် တည်ရှိသော အလွန်အမင်းမြတ်နိုးဖွယ်ဖြစ်ခြင်းကိုပင် ပိုမိုထင်ရှားစေလျက် တန်ဆာဆင်တတ်သော ‘ကိုယ်တော်သည် တဏှာကို ပယ်ဖျောက်တတ်သူဖြစ်ပါလျက် ဤကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါကို သောက်သုံးနေကြသူတို့၏ တဏှာကို ပယ်ဖျောက်ရန် မတတ်နိုင်ပါ’ ဟူသော ပြောဆိုပုံပြောဆိုနည်း (ဝါစာဘင်္ဂီ) သည် အလင်္ကာ မည်၏။ တန်ဆာဆင်အပ်သောအရာ (အလင်္ကာရိယ) ဟူသည် တန်ဆာဆင်အပ်သော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ၏ ချစ်မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်းခြင်း၏ အလွန်များပြားခြင်းပင် ဖြစ်၏။ နောင်၌လည်း အလင်္ကာနှင့် အလင်္ကာရိယတို့၏ ခြားနားမှုနှင့် သင့်လျော်သလို ယှဉ်စပ်ပုံကို ဤနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ‘ဒေဟေ ကန္တိ’၊ ‘အဉ္ဇလီယေဝ ပုဋော’၊ ‘နေတ္တာနိယေဝ အဉ္ဇလိပုဋော’၊ ‘တဏှံ ဟရတိ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

176.

၁၇၆။

Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo’pamā;

Saddatthagammā vākyattha-visayāti ca sā tidhā.

ဥပမာန်နှင့် ဥပမေယျတို့၏ တူညီသော သဘာဝရှိခြင်းသည် ‘ဥပမာအလင်္ကာ’ မည်ရာ၏။ ထိုဥပမာအလင်္ကာသည် သဒ္ဒဂမ္မ၊ အတ္ထဂမ္မ၊ ဝါကျတ္ထဝိသယ ဟူ၍ သုံးပါးအပြားရှိ၏။

176. Upamaṃ niddisati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamīyate anenāti upamānaṃ, padumādikavatthu. Padumādiko tu saddo upamānavācako. Upamīyatīti upameyyaṃ, mukhādikavatthu. Mukhādiko saddo tu upameyyavācako. Tesaṃ upamānopameyyānaṃ padumādimukhādivatthūnañca. Sadhammattanti samāno dhammo kantimantatā yassa so sadhammo, tassa bhāvo sadhammasaddassa pavattinimittasamānena dhammena saha sambandho sadhammattaṃ [Pg.192] upamānopameyyapatiṭṭhitaṃ upamā siyā, upamīyati yathāvutto sambandhoti katvā. Sā panālaṅkāriyassa dhammassātisayapaṭipādanappakāro. Katividhā sāti āha ‘‘sadda’’iccādi. Saddo ca attho ca, tehi gammā patīyamānā saddatthagammā. Vākyaṃ padasamudāyo. Tassa attho visayo gocaro yassā vākyatthavisayāti ca sā upamā tividhā saddagammaatthagammavākyatthavisayāti tidhā hoti.

၁၇၆. ‘‘ဥပမာနေ’’ အစရှိသောစကားဖြင့် ဥပမာကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ဤဝတ္ထုဖြင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် နှိုင်းယှဉ်ကြောင်းဖြစ်သော ကြာပန်းအစရှိသော ဝတ္ထုသည် 'ဥပမာန' မည်၏။ ကြာပန်းအစရှိသော ပုဒ်သည်ကား ဥပမာနကို ဟောသောပုဒ် (ဥပမာနဝါစက) ဖြစ်၏။ နှိုင်းယှဉ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် နှိုင်းယှဉ်ခံဖြစ်သော မျက်နှာအစရှိသော ဝတ္ထုသည် 'ဥပမေယျ' မည်၏။ မျက်နှာအစရှိသော ပုဒ်သည်ကား ဥပမေယျကို ဟောသောပုဒ် (ဥပမေယျဝါစက) ဖြစ်၏။ ထိုကြာပန်း မျက်နှာအစရှိသော ဥပမာန ဥပမေယျ ဝတ္ထုတို့၏။ 'သဓမ္မတ္တံ' ဟူသည်မှာ တူညီသော တင့်တယ်ခြင်းစသော သဘောတရား ရှိသောကြောင့် 'သဓမ္မ' မည်၏၊ ထိုသဓမ္မ၏ အဖြစ်သည် 'သဓမ္မတ္တ' (တူညီသော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်) မည်၏။ သဓမ္မဟူသော ပုဒ်၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သော တူညီသော တရားနှင့်တကွ စပ်ယှဉ်ခြင်းဟူသော ဥပမာန ဥပမေယျတို့၌ တည်ရှိသော တူညီသော သဘောတရားနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းကို 'ဥပမာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော ပတ်သက်စပ်ယှဉ်မှုကို နှိုင်းယှဉ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုဥပမာသည်ကား တန်ဆာဆင်အပ်သော တရား (အလင်္ကာရိယ) ၏ လွန်ကဲထူးခြားမှုကို သိစေတတ်သော အခြင်းအရာ ဖြစ်၏။ ထိုဥပမာသည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိသနည်းဟူမူ ‘‘သဒ္ဒ’’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ သဒ္ဒါလည်းကောင်း၊ အနက်လည်းကောင်း၊ ထိုသဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့ကြောင့် သိအပ်သော ဥပမာသည် 'သဒ္ဒတ္ထဂမ္မ' မည်၏။ ဝါကျဟူသည် ပုဒ်တို့၏ အပေါင်းတည်း။ ထိုဝါကျ၏ အနက်သည် အာရုံကျက်စားရာ ရှိသောကြောင့် 'ဝါကျတ္ထဝိသယ' မည်၏။ ထိုဥပမာသည် သဒ္ဒဂမ္မ၊ အတ္ထဂမ္မ၊ ဝါကျတ္ထဝိသယ ဟု သုံးမျိုး အပြားရှိသဖြင့် သုံးပါး ဖြစ်၏။

176. Idāni upamālaṅkāraṃ niddisati ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ candanīluppaladalābhādīnaṃ ānananayanādīnañca padatthānaṃ sadhammattaṃ kantimantatāpīnatāditulyadhammasambandho upamā nāma siyā, sā alaṅkaraṇīyavatthuno ādhikkapaṭipādanappakārā upamā saddatthagammā saddagammā ca atthagammā ca vākyatthavisayā ca, iti evaṃ tidhā tippakārā hoti. Ettha upamānopameyyabhūtānaṃ candānanādipadatthānaṃ sadhammasaṅkhato aññamaññatulyakantimantatāpīnatādidhammayogo padatthānaṃ upamatthassa patiṭṭhitattā upaṭṭhānatāya upamā nāma hoti, tannissayacandādayo pana nissitavohārena upamā nāma hoti, upamānabhūtacandādiatthapaṭipādako candimādisaddopi tadatthena upamā nāma hoti, upameyyupameyyanissayatappaṭipādakānampi upameyyabhāvo evameva daṭṭhabbo. Upamīyate anenāti upamānanti katvā candādi upamānaṃ vuccati, upamīyatīti upameyyaṃ, ānanādi, upamānañca upameyyañcāti ca, samāno ca so dhammo ceti ca, tassa bhāvoti ca, saddo ca attho cāti ca, tehi gammāti ca, vākyassa atthoti ca, so visayo yassā upamāyāti ca vākyaṃ.

၁၇၆. ယခုအခါ၌ ‘‘ဥပမာနော’’ အစရှိသောစကားဖြင့် ဥပမာအလင်္ကာကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ လ သို့မဟုတ် ကြာညိုပွင့်ချပ်အစရှိသော ဥပမာနတို့၏လည်းကောင်း၊ မျက်နှာ မျက်စိအစရှိသော ဥပမေယျတို့၏လည်းကောင်း ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်ဖြစ်သော တင့်တယ်ခြင်း၊ စိုပြည်ခြင်း အစရှိသော တူညီသောတရားတို့နှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းဟူသော တူညီသော သဘောတရား (သဓမ္မတ္တ) သည် 'ဥပမာ' မည်၏။ တန်ဆာဆင်အပ်သောဝတ္ထု၏ လွန်ကဲမှုကို သိစေတတ်သော အခြင်းအရာရှိသော ထိုဥပမာသည် သဒ္ဒဂမ္မ၊ အတ္ထဂမ္မ၊ ဝါကျတ္ထဝိသယ ဟု ဤသို့ သုံးပါး၊ သုံးမျိုး အပြားရှိ၏။ ဤ၌ ဥပမာန ဥပမေယျ ဖြစ်ကုန်သော လ၊ မျက်နှာ စသော ပုဒ်တို့၏ အနက်၌ 'သဓမ္မ' ဟု ဆိုအပ်သော အချင်းချင်း တူညီသော တင့်တယ်ခြင်း၊ စိုပြည်ခြင်း အစရှိသော တရားတို့နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းသည် ပုဒ်၏အနက်တို့၌ ဥပမာအနက် တည်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဥပမာ' မည်၏။ ထိုဥပမာကို မှီရာဖြစ်သော လ အစရှိသော ဝတ္ထုတို့သည်ကား မှီရာကို စွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရအားဖြင့် 'ဥပမာ' မည်ကုန်၏။ ဥပမာနဖြစ်သော လ အစရှိသော အနက်ကို သိစေတတ်သော စန္ဒိမ အစရှိသော သဒ္ဒါသည်လည်း ထိုအနက်ကို စွဲ၍ 'ဥပမာ' မည်၏။ ဥပမေယျ၊ ဥပမေယျ၏ မှီရာနှင့် ၎င်းကို ပြဆိုတတ်သော သဒ္ဒါတို့၏ ဥပမေယျအဖြစ်ကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။ ဤဝတ္ထုဖြင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် လ အစရှိသော ဝတ္ထုကို 'ဥပမာန' ဟု ဆိုအပ်၏။ နှိုင်းယှဉ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မျက်နှာ အစရှိသည်ကို 'ဥပမေယျ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တူညီသော တရားဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုတရား၏အဖြစ် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါနှင့် အနက်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုသဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့ကြောင့် သိအပ်သော အနက်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝါကျ၏ အနက်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဝါကျအနက်သည် အာရုံရှိသော ဥပမာဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအနက်ကို ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။

177.

၁၇၇။

Samāsapaccayevādī, saddā tesaṃ vasā tidhā;

Saddagammā samāsena, munindo candimānano.

သမတ်၊ ပစ္စည်း၊ ဣဝ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုသဒ္ဒဂမ္မဥပမာသည် သုံးပါး အပြားရှိ၏။ သမတ်ဖြင့် သိအပ်သော သဒ္ဒဂမ္မဥပမာမှာ ‘‘မုနိန္ဒော စန္ဒိမာနနော’’ (မြတ်စွာဘုရားသည် လနှင့်တူသော မျက်နှာရှိတော်မူ၏) ဟူသတည်း။

177. Tattha [Pg.193] saddagammāpi tidhā siyāti dassetumāha ‘‘samāsa’’iccādi. Samāso ca paccayo ca ivādi ca, te saddā nāma, saddasaddena samāsādayo vattumadhippetāti attho. Tesaṃ samāsādīnaṃ vasā saddagammā tidhā hoti samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti, samāsena samāsasaddena gammā upamā vuccatīti seso. Udāharati ‘‘munindo candimānano’’ti, candimā viya ruciramānanaṃ mukhaṃ yassa so candimānano. Ettha ca candimaṃ upamānaṃ, ānanaṃ upameyyaṃ, rucirattaṃ dhammo, candimānanānaṃ samānadhammasambandhijotako viyasaddo, tesu sādhāraṇadhammavācakassa viyasaddassa copamājotakassāppayogo samāseneva vuttattā, ettha pana viyasaddo candimāsaddena upamānavācakena sambandhamupagato candagatameva sadisattaṃ vadati, mukhagataṃ pana sāmatthiyā padīyate, evamīdisaṃ daṭṭhabbaṃ.

၁၇၇. ထိုသဒ္ဒဂမ္မဥပမာသည်လည်း သုံးပါးအပြား ရှိထိုက်၏ဟု ပြသခြင်းငှာ ‘‘သမါသ’’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ သမတ်လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ ဣဝအစရှိသည်လည်းကောင်း ထိုတရားတို့သည် သဒ္ဒါ မည်ကုန်၏။ သဒ္ဒါဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သမတ်အစရှိသည်တို့ကို ဆိုလိုအပ်၏ ဟု အနက်ရှိ၏။ ထိုသမတ်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သဒ္ဒဂမ္မဥပမာသည် သမသသဒ္ဒဂမ္မ၊ ပစ္စယသဒ္ဒဂမ္မ၊ ဣဝါဒိသဒ္ဒဂမ္မ ဟု သုံးပါး ဖြစ်၏။ သမတ်အစွမ်းဖြင့် သိအပ်သော ဥပမာကို ဆိုအပ်၏ ဟု ကြွင်းသော ပုဒ်ကို ဆက်စပ်အပ်၏။ ‘‘မုနိန္ဒော စန္ဒိမာနနော’’ ဟူ၍ ဥပမာပြ၏။ လကဲ့သို့ တင့်တယ်သော မျက်နှာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် စန္ဒိမာနန မည်၏။ ဤ၌ လသည် ဥပမာန ဖြစ်၏၊ မျက်နှာသည် ဥပမေယျ ဖြစ်၏၊ တင့်တယ်ခြင်းသည် တူညီသော တရားဖြစ်၏၊ 'ဝိယ' သဒ္ဒါသည် လနှင့် မျက်နှာတို့၏ တူညီသော တရားနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ထိုဥပမာ၌ တူညီသော တရားကို ဟောတတ်သော ပုဒ်၏လည်းကောင်း၊ ဥပမာကို ပြတတ်သော 'ဝိယ' သဒ္ဒါ၏လည်းကောင်း မသုံးစွဲခြင်းသည် သမတ်ဖြင့်သာ ထိုအနက်ကို ပြီးစေအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ကား 'ဝိယ' သဒ္ဒါသည် ဥပမာနကို ဟောတတ်သော စန္ဒိမ သဒ္ဒါနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ရှိသော် လ၌ တည်ရှိသော တူညီသောအဖြစ်ကိုသာ ဟော၏။ မျက်နှာ၌ တည်ရှိသော တူညီသောအဖြစ်ကိုမူကား အစွမ်းအားဖြင့် သိစေအပ်၏။ ဤသို့ အလားတူသော အရာတို့ကို မှတ်အပ်၏။

177. Tesu yathāvuttesu saddagammassa tividhattaṃ dassetuṃ āha ‘‘samāse’’ccādi. Samāsapaccayevādī samāso, āyādipaccayā, ivādayo ca saddā nāma, tesaṃ samāsādīnaṃ vasā bhedena saddagammā tidhā samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti tividhā hoti. Samāsena samāsasaddena gammopamā vuccati ‘‘munindo candimānano’’ti. Munindo sammāsambuddho candimānano candasamānamanoharamukhamaṇḍalena yutto hoti, samāso ca paccayo ca ivaiti idaṃ ādi yesaṃ vādīnanti ca, saddena gammāti ca, munīnaṃ indoti ca, candimā viya ruciraṃ ānanaṃ mukhaṃ yasseti ca viggaho. Ettha ‘‘candimā’’ti upamānaṃ, ‘‘ānana’’nti upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sādhāraṇadhammo, ‘‘viyā’’ti saddo candānanānaṃ dvinnaṃ ānanagatarucirattaṃ cande ca, candagatarucirattaṃ ānane ca atthīti samānadhammasambandhaṃ [Pg.194] joteti, iha sādhāraṇadhammavācakassa rucirasaddassa, tulyadhammasaṅkhātopamājotakassa viyasaddassa ca appayogo tesaṃ atthānaṃ samāsena vuttattā. Ettha upamānavācakena candimāsaddena yutto viya saddo candagatasadisattaṃ joteti, mukhagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā patīyate. Tathā hi mukhaṃ candasamānamāgacchantaṃ candassa mukhasadisattaṃ vinā na bhavatīti aññathānupapatti sāmatthiyanti.

၁၇၇. ထိုဆိုခဲ့ပြီးသော သဒ္ဒဂမ္မဥပမာ၏ သုံးပါးသောအပြားရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြသခြင်းငှာ ‘‘သမါသေ’’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ သမတ်၊ အာယအစရှိသော ပစ္စည်းများ၊ ဣဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို သဒ္ဒါဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသမတ်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းအပြားအားဖြင့် သဒ္ဒဂမ္မဥပမာသည် သမသသဒ္ဒဂမ္မ၊ ပစ္စယသဒ္ဒဂမ္မ၊ ဣဝါဒိသဒ္ဒဂမ္မ ဟု သုံးမျိုး အပြားရှိ၏။ သမတ်အားဖြင့် သိအပ်သော ဥပမာကို ‘‘မုနိန္ဒော စန္ဒိမာနနော’’ ဟူသော စကားဖြင့် ပြဆို၏။ မုနိန္ဒဖြစ်တော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားသည် လနှင့်တူစွာ မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော မျက်နှာစက်ဝန်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏။ သမတ်လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ ဣဝအစရှိသည်လည်းကောင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါကြောင့် သိအပ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မုနိတို့၏ အရှင် မုနိန္ဒ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လကဲ့သို့ တင့်တယ်သော မျက်နှာရှိသောသူ စန္ဒိမာနန ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ 'စန္ဒိမာ' သည် ဥပမာန ဖြစ်၏၊ 'အာနနံ' သည် ဥပမေယျ ဖြစ်၏၊ တင့်တယ်ခြင်းသည် ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့၏ တူညီသော တရား ဖြစ်၏။ 'ဝိယ' သဒ္ဒါသည် လနှင့် မျက်နှာနှစ်ခုတို့၏ မျက်နှာ၌ရှိသော တင့်တယ်ခြင်းသည် လ၌လည်းကောင်း၊ လ၌ရှိသော တင့်တယ်ခြင်းသည် မျက်နှာ၌လည်းကောင်း ရှိ၏ဟူ၍ တူညီသောတရားနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းကို ပြဆိုတတ်၏။ ဤ၌ တူညီသောတရားကို ဟောတတ်သော 'ရုစိရ' သဒ္ဒါ၏လည်းကောင်း၊ တူညီသောတရားဟု ဆိုအပ်သော ဥပမာကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါ၏ မသုံးစွဲခြင်းသည် ထိုအနက်တို့ကို သမတ်ဖြင့်သာ ဟောပြီးသောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ ဥပမာနကို ဟောတတ်သော 'စန္ဒိမာ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော 'ဝိယ' သဒ္ဒါသည် လ၌တည်သော တူညီသောအဖြစ်ကို ပြ၏၊ မျက်နှာ၌တည်သော တူညီသောအဖြစ်ကိုမူကား အစွမ်းအားဖြင့် သိစေအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မျက်နှာသည် လနှင့်တူခြင်းသို့ ရောက်သည်ရှိသော် လ၏ မျက်နှာနှင့်တူခြင်းမှတစ်ပါး မဖြစ်နိုင်ဟူသော အညထာနုပပတ္တိ (မဖြစ်နိုင်ခြင်း) အစွမ်းအားဖြင့် သိအပ်သောကြောင့်တည်း။

178.

၁၇၈။

Āyādī paccayā tehi, vadanaṃ paṅkajāyate;

Munindanayanadvandaṃ, nīluppaladalīyati.

အာယအစရှိသော ပစ္စည်းတို့ဖြင့် (သိအပ်သော ဥပမာကား)၊ မျက်နှာသည် ကြာပန်းကဲ့သို့ ကျင့်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်လုံးတော်အစုံသည် ကြာညိုပွင့်ချပ်ကဲ့သို့ ကျင့်၏။

178. Idāni paccayasaddagammaṃ dasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādīti āyaīyakapaccayādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammā upamā vuccati. Udāharati ‘‘vadana’’miccādi. Paṅkajamiva ruciramācarati paṅkajāyate. Etthāpi paṅkajamupamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ ānanamupameyyaṃ, rucirattaṃ sadhammo, paṅkajānanānaṃ samānadhammasambandhajotako ivasaddo. Tattha rucira ivasaddānaṃ pubbe viyāppayogo paccayena vuttattāti sabbattha viññeyyaṃ. Evamuparipi.

၁၇၈. ယခုအခါ၌ ‘‘အာယါဒိ’’ အစရှိသောစကားဖြင့် ပစ္စယသဒ္ဒဂမ္မဥပမာကို ပြသ၏။ 'အာယာဒိ' ဟူသည် အာယ၊ ဤယ ပစ္စည်းအစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် ပစ္စယသဒ္ဒါ မည်ကုန်၏။ ထိုပစ္စယသဒ္ဒါတို့ကြောင့် သိအပ်သော ဥပမာကို (ပစ္စယသဒ္ဒဂမ္မဥပမာ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘‘ဝဒနံ’’ အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ ကြာပန်းကဲ့သို့ တင့်တယ်စွာ ကျင့်၏၊ ထို့ကြောင့် ပက္ကဇာယတေ (ကြာပန်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌လည်း ကြာပန်းသည် ဥပမာန ဖြစ်၏၊ ကျင့်ခြင်းကိရိယာ၏ ကတ္တားဖြစ်သော မျက်နှာသည် ဥပမေယျ ဖြစ်၏၊ တင့်တယ်ခြင်းသည် တူညီသောတရား (သဓမ္မ) ဖြစ်၏၊ 'ဣဝ' သဒ္ဒါသည် ကြာပန်းနှင့် မျက်နှာတို့၏ တူညီသော တရားနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ထို၌ 'ရုစိရ' သဒ္ဒါနှင့် 'ဣဝ' သဒ္ဒါတို့၏ ရှေး၌ကဲ့သို့ မသုံးစွဲခြင်းသည် ပစ္စည်းဖြင့်သာ ပြပြီးသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ သိအပ်၏။ နောင်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။

178. Idāni paccayasaddagammopamaṃ nidasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādī ‘‘āya īya ka’’itiādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammopamā vuccati ‘‘vadanaṃ…pe… dalīyatī’’ti. Vadanaṃ mukhaṃ paṅkajāyate padumamiva ruciraṃ ācarati. Munindanayanadvandaṃ sabbaññuno nettayugaḷaṃ nīluppaladalīyati nīluppalapattamiva ruciramācarati. Āyo ādi yesaṃ īyādīnanti ca, paṅkajamiva ruciramācarati pavattatīti ca, munindassa nayanadvandamiti ca, nīluppalassa dalamiti ca, tamiva ruciramācaratīti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘paṅkaja’’miti ca ‘‘nīluppala’’miti ca upamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ vadanaṃ [Pg.195] nayanadvandañca upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sadhammo, upamānopameyyānaṃ samānadhammajotako ivasaddo, tesaṃ atthānaṃ paccayena vuttattā tesamappayogo. Evarūpesu aññesupi evameva veditabbo.

၁၇၈. ယခုအခါ ပစ္စည်းသဒ္ဒါကြောင့် သိအပ်သော ဥပမာ (ပစ္စယသဒ္ဒဂမ္မောပမာ) ကို ပြခြင်းငှာ "အာယာဒိ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "အာယာဒိ" ဟူသည်မှာ အာယ၊ ဤယ၊ က-စသော ပစ္စည်းတို့သည် ပစ္စည်းသဒ္ဒါ မည်ကုန်၏။ ထိုပစ္စည်းသဒ္ဒါတို့ကြောင့် သိအပ်သော ဥပမာကို "ဝဒနံ...ပေ... ဒလီယတိ" ဟု ဆိုအပ်၏။ မျက်နှာ (ဝဒနံ) သည် ကြာပွင့်ကဲ့သို့ တင့်တယ်စွာ ကျင့်၏ (ပက္ကဇာယတေ)။ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်လုံးတော်အစုံ (မုနိန္ဒနယနဒွန္ဒံ) သည် ကြာညိုပွင့်ချပ်ကဲ့သို့ တင့်တယ်စွာ ကျင့်၏ (နီလုပ္ပလဒလီယတိ)။ အာယပစ္စည်းသည် အစရှိအံ့သော ဤယပစ္စည်း စသည်တို့အား လည်းကောင်း၊ ကြာပွင့်ကဲ့သို့ တင့်တယ်စွာ ကျင့်၏၊ ဖြစ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်လုံးတော်အစုံ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကြာညိုပွင့်၏ အချပ် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုကြာညိုပွင့်ချပ်ကဲ့သို့ တင့်တယ်စွာ ကျင့်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဖြစ်၏။ ဤ၌ "ပက္ကဇံ" ဟူသည်လည်းကောင်း "နီလုပ္ပလံ" ဟူသည်လည်းကောင်း ဥပမာန (နှိုင်းယှဉ်စရာ) ဖြစ်၏၊ အမူအရာ ပြုလုပ်ခြင်းဟူသော ကိရိယာ၏ ကတ္တားဖြစ်သော မျက်နှာနှင့် မျက်လုံးတော်အစုံသည် ဥပမေယျ (နှိုင်းယှဉ်အပ်သောအရာ) ဖြစ်၏၊ တင့်တယ်သော အဖြစ်သည် ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့၏ သာဓာရဏဓမ္မ (တူညီသောတရား) ဖြစ်၏၊ ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့၏ တူညီသောတရားကို ပြတတ်သော "ဣဝ" သဒ္ဒါနှင့်တူသော အနက်ကို ထိုပစ္စည်းတို့ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ထို (ဣဝသဒ္ဒါ စသည်) တို့ကို မသုံးစွဲရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ သဘောရှိသော အခြားအရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

179.

၁၇၉။

Ivādī iva vā tulya-samāna nibha sannibhā;

Yathāsaṅkāsa tulita-ppakāsa patirūpakā.

ဣဝ၊ ဝါ၊ တုလျ၊ သမာန၊ နိဘ၊ သန္နိဘ၊ ယထာ၊ သင်္ကာသ၊ တုလိတ၊ ပ္ပကာသ၊ ပတိရူပက။ (ဤသဒ္ဒါတို့သည် တူခြင်းအနက်ကို ဟောသော ဣဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။)

180.

၁၈၀။

Sarīsarikkha saṃvādī, virodhī sadisā viya;

Paṭipakkhapaccanīka-sapakkho’pamito’pamā.

သရီ၊ သရိက္ခ၊ သံဝါဒီ၊ ဝိရောဓီ၊ သဒိသ၊ ဝိယ၊ ပဋိပက္ခ၊ ပစ္စနီက၊ သပက္ခ၊ ဥပမိတ၊ ဥပမာ။ (ဤသဒ္ဒါတို့သည်လည်း တူခြင်းနှိုင်းယှဉ်ခြင်းအနက်ကို ဟောကုန်၏။)

181.

၁၈၁။

Paṭibimba paṭicchanna-sarūpa sama sammitā;

Savaṇṇā’bhā paṭinidhi, sadhammādi salakkhaṇā.

ပဋိဗိမ္ဗ၊ ပဋိစ္ဆန္န၊ သရူပ၊ သမ၊ သမ္မိတ၊ သဝဏ္ဏ၊ အာဘာ၊ ပဋိနိဓိ၊ သဓမ္မ စသည်နှင့် သလက္ခဏ။ (ဤသဒ္ဒါတို့သည်လည်း တူခြင်းအနက်ကို ဟောကုန်၏။)

182.

၁၈၂။

Jayatya’kkosati hasati, patigajjati dūbhati;

Usūyatya’vajānāti, nindati’ssati rundhati.

ဇယတိ (အောင်၏)၊ အက္ကောသတိ (ဆဲရေး၏)၊ ဟသတိ (ရယ်သွမ်းသွေး၏)၊ ပဋိဂဇ္ဇတိ (ပြန်၍ ဟောက်၏)၊ ဒူဘတိ (ပြစ်မှား၏)၊ ဥသူယတိ (ငြူစူ၏)၊ အဝဇာနာတိ (မထင်မဲ့မြင်ပြု၏)၊ နိန္ဒတိ (ကဲ့ရဲ့၏)၊ ဣဿတိ (မနာလိုဖြစ်၏)၊ ရုန္ဓတိ (ပိတ်ပင်၏)။ (ဤသို့သော ကြိယာသဒ္ဒါတို့သည်လည်း နှိုင်းယှဉ်တူမျှခြင်းအနက်၌ ရှိကုန်၏။)

183.

၁၈၃။

Tassa coreti sobhaggaṃ, tassa kantiṃ vilumpati;

Tena saddhiṃ vivadati, tulyaṃ tenādhirohati.

"တဿ စောရေတိ သောဘဂ္ဂံ" (ထိုသူ၏ တင့်တယ်ခြင်းကို ခိုးယူ၏)၊ "တဿ ကန္တိံ ဝိလုမ္ပတိ" (ထိုသူ၏ အရောင်အဝါကို လုယက်ဖျက်ဆီး၏)၊ "တေန သဒ္ဓိံ ဝိဝဒတိ" (ထိုသူနှင့် အတူ ငြင်းခုံ၏)၊ "တုလျံ တေနာဓိရောဟတိ" (ထိုသူနှင့် တူမျှခြင်းသို့ တက်လှမ်း၏)။

184.

၁၈၄။

Kacchaṃvigāhate tassa, tamanvetya’nubandhati;

Taṃsīlaṃ, taṃ nisedheti, tassa cānukaroti’me.

"ကစ္ဆံ ဝိဂါဟတေ တဿ" (ထိုသူ၏ အစုသို့ သက်ဝင်၏)၊ "တမနွေတျ အနုဗန္ဓတိ" (ထိုသူသို့ အစဉ်လိုက်၍ လိုက်ရှာ၏)၊ "တံ သီလံ" (ထိုသူ၏ သဘောရှိ၏)၊ "တံ နိသေဓေတိ" (ထိုသူကို တားမြစ်၏)၊ "တဿ စ အနုကရောတိ" (ထိုသူကိုလည်း တုပ၍ ပြု၏) ဟူသော ဤသဒ္ဒါအစုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

179-184. Ivādī ivādayo nāma imeti sambandho. Ivo ca vā ca tulyo ca samāno ca nibho ca sannibho cāti dvande iva…pe… sannibhā. Saddamapekkhiya pulliṅgatā. Evamuparipi yathāyogaṃ. ‘‘Sadhammādī’’ti ādisaddena sādhāraṇasacchāyādīnaṃ pariggaho. Jayaticcādīsu kammaṃ.

၁၇၉-၁၈၄. "ဣဝါဒီ" ဟူသည်ကား ဣဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် "ဣမေ" (ဤသဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏) ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိ၏။ ဣဝ၊ ဝါ၊ တုလျ၊ သမာန၊ နိဘ၊ သန္နိဘ-တို့ကို ဒွန်းတွဲ (ဒွန္ဒသမတ်) ပြုခြင်းကြောင့် "ဣဝ...ပေ... သန္နိဘာ" ဟု ဖြစ်၏။ သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ ပုလ္လိင် ဖြစ်ရသည်။ ဤသို့လျှင် အထက်၌လည်း သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။ "သဓမ္မာဒီ" ဟူသော အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် သာဓာရဏ၊ သစ္ဆာယ-စသော သဒ္ဒါတို့ကို သိမ်းယူရမည်။ ဇယတိ စသော ကြိယာတို့၌ ကံသဒ္ဒါ ပါဝင်၏။

179- 184. Ivādisaddagammopamādhikāre paṭhamaṃ tāva ‘‘ivādayo nāma ete’’ti dasseti ‘‘ivādi’’ccādinā. Ivādīti padassa chaṭṭhamagāthāya imeti iminā sambandho, tassa cāti casaddaṃ yujjanaṭṭhāne yojetvā sannibhā cātiādayo yojetabbā. ‘‘Sadhammādī’’tiādisaddena sādhāraṇasacchāyādayo gahitā. Nindati issatīti padacchedo, ime [Pg.196] dvepaññāsa ivādayo nāma. ‘‘Jayati akkosati hasati’’iccādikaṃ taṃtaṃkriyāpadasaṅkhataanukāriyānaṃ anukaraṇanti katvā dvandoyeva, ‘‘sandhisamāsā addhassā’’ti vuttattā sandhisamāsānaṃ gāthaddhassa vinā ubhayaddhamajjhe alabbhanato dūbhatipadato pubbeyeva samāso kātabbo, no ce, asamāsoti gahetabbo. Tassa coreti sobhaggamiccādikampi vākyānukaraṇanti katvā tattha samāso, vākye kevalapadānīti vā gahetabbo. Imesaṃ sabbesampi iva saddapariyāyattā sadisatthāti sabbattha bhāvattho, avayavattho pana pākaṭoyeva.

၁၇၉- ၁၈၄. ဣဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကြောင့် သိအပ်သော ဥပမာ (ဣဝါဒိသဒ္ဒဂမ္မောပမာ) အရာ၌ ရှေးဦးစွာ "ဤသဒ္ဒါတို့သည် ဣဝအစရှိသည်တို့ မည်ကုန်၏" ဟု ပြခြင်းငှာ "ဣဝါဒိ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဣဝါဒီ" ဟူသော ပုဒ်သည် ဆဋ္ဌမဂါထာလာ "ဣမေ" ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်၏။ "တဿ စ" ဟူသော ဝါကျ၌ "စ" သဒ္ဒါကို သင့်လျော်သော နေရာ၌ ယှဉ်စပ်၍ "သန္နိဘာ စ" စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ "သဓမ္မာဒီ" ဟူသော အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် သာဓာရဏ၊ သစ္ဆာယ အစရှိသည်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ "နိန္ဒတိ ဣဿတိ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ ဤငါးဆယ်နှစ်ပါးသော သဒ္ဒါတို့ကို "ဣဝါဒိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ဇယတိ အက္ကောသတိ ဟသတိ" စသည်တို့သည် ထိုထို ကိရိယာပုဒ် ဟုဆိုအပ်သော အနုကာရိယ (တုပအပ်သောတရား) တို့ကို အနုကရဏ (တုပခြင်း) ပြုခြင်းကြောင့် ဒွန္ဒသမတ်သာ ဖြစ်၏။ "သန္ဓိသမာသာ အဒ္ဓဿာ" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် သန္ဓိနှင့် သမတ်တို့ကို ဂါထာဝက်မှတစ်ပါး ဂါထာနှစ်ဝက်တို့၏ အကြား၌ မရနိုင်သောကြောင့် ဒူဘတိပုဒ်၏ အစောပိုင်း၌သာ သမတ်ကို ပြုအပ်၏။ သမတ်မပြုပါက သမတ်မဟုတ်ဟု ယူအပ်၏။ "တဿ စောရေတိ သောဘဂ္ဂံ" စသည်သည်လည်း ဝါကျကို တုပခြင်း (ဝါကျာနုကရဏ) ပြုသောကြောင့် ထို၌ သမတ်ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ဝါကျ၌ သီးခြားပုဒ်များသာ ဖြစ်သည်ဟု ယူအပ်၏။ ဤသဒ္ဒါအားလုံးတို့သည်လည်း ဣဝသဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) ဖြစ်သောကြောင့် "တူမျှခြင်း" အနက်ရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ကိုယ်ပိုင်သဘောတရား (ဘာဝတ္ထ) ရှိ၏။ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းအနက် (အဝယဝတ္ထ) ကား ထင်ရှားလှပေ၏။

185.

၁၈၅။

Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ vibhāvihi;

Imehi upamābhedā, keci niyyanti sampati.

ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့၏ တူညီသော တရားကိုယ်ကို သိစေတတ်သော ဤ (ဣဝအစရှိသော) သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ယခုအခါ အချို့သော ဥပမာကွဲပြားပုံ (ဥပမာဘေဒ) တို့ကို ပြဆိုပေအံ့။

185. Ivādīnaṃ viniyogavisayaṃ dassetvā upamābhedaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāna’’iccādi. Kecīti iminā apariyantattamesaṃ dasseti. Tathā ca vakkhati ‘‘pariyanto vikappāna’’ntiādi. Niyyanti udāharīyanti.

၁၈၅. ဣဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အသုံးချရာ နယ်ပယ်ကို ပြဆိုပြီးနောက်၊ ဥပမာကွဲပြားပုံကို ပြခြင်းငှာ "ဥပမာန" စသည်ဖြင့် ဝန်ခံကတိပြုတော်မူ၏။ "ကေစိ" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ထိုဥပမာတို့၏ အဆုံးမရှိသော အပြားရှိသည်ကို ပြ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း "ပရိယန္တော ဝိကပ္ပါနံ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ "နိယျန္တိ" ဟူသည် ဥပမာပြအပ်ကုန်၏ (ဥဒါဟရီယန္တိ)။

185. Idāni ivādisaddagammopamaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ sadhammattaṃ samānadhammasambandho. Vibhāvihi pakāsakehi. Imehi ivādīhi saddehi jānitabbā keci upamābhedā apariyantattā sampati dāni laddhāvasare niyyanti udāharaṇamattena paṭipādīyanti.

၁၈၅. ယခုအခါ ဣဝစသောသဒ္ဒါကြောင့် သိအပ်သော ဥပမာကို ပြခြင်းငှာ "ဥပမာန" စသည်ဖြင့် ဝန်ခံကတိပြုတော်မူ၏။ ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့၏ တူညီသောအဖြစ် (သဓမ္မတ္တံ) ဟူသည် တူညီသော တရားနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထင်ရှားစေတတ်သော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် (ဝိဘာဝီဟိ)။ ဤဣဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော အချို့သော ဥပမာအပြားတို့သည် အဆုံးမရှိသောကြောင့် ယခုအခါ အခွင့်ရခိုက်၌ ဥဒါဟရုဏ်မျှဖြင့် ပြသအပ်ကုန်၏ (နိယျန္တိ)။

186.

၁၈၆။

Vikāsipadumaṃ’vā’ti-sundaraṃ sugatānanaṃ;

Iti dhammopamā nāma, tulyadhammanidassanā.

"မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော် (သုဂတာနနံ) သည် ပွင့်သစ်စ ကြာပွင့်ကဲ့သို့ (ဝိကာသိပဒုမံ ဝ) အလွန်တင့်တယ်၏ (အတိသုန္ဒရံ)" ဤသို့ သာဓာရဏဖြစ်သော တရားကို ပြသခြင်းကြောင့် ဤဥပမာသည် "ဓမ္မောပမာ" မည်၏။

186. ‘‘Vikāsi’’ccādi. Sugatānanaṃ munindassa vadanaṃ atisundaraṃ accantaramaṇīyaṃ. Kimiva? Vikāsipadumaṃva pabujjhamānapadumaṃviya. Iti ayamevaṃvidhā dhammopamā nāma hoti. Kasmā? [Pg.197] Ānanapadumānaṃ samānassa dhammassa guṇassa sundarassa lakkhaṇassa nidassanā sundarattanti paṭipādanato.

၁၈၆. "ဝိကာသိ" စသည်ကား- မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော် (သုဂတာနနံ) သည် အလွန်တင့်တယ်၏ (အတိသုန္ဒရံ)၊ အလွန်တရာ နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်း၏။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်း။ ပွင့်လန်းနေသော ကြာပွင့်ကဲ့သို့ (ဝိကာသိပဒုမံ ဝ)။ ဤသို့ ဤကဲ့သို့သော အမျိုးအစားသည် "ဓမ္မောပမာ" မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ မျက်နှာနှင့် ကြာပွင့်တို့၏ တူညီသော တရားဖြစ်သော တင့်တယ်ခြင်းဟူသော ဂုဏ်သတ္တိကို ဖော်ပြခြင်းကြောင့်တည်း။

186. Udāharaṇamāha ‘‘vikāsi’’ccādinā. Sugatānanaṃ bhagavato mukhaṃ vikāsipadumaṃva bujjhamānapaṅkajamiva atisundaraṃ hoti. Iti īdisā upamā tulyadhammanidassanā atisundaramiti samānaguṇadassanena dhammopamā nāma hoti. Padumānanānaṃ sādhāraṇaguṇassa pakāsanato atisundaramiti tulyadhammo nāma hoti. Ettha padumagatatulyadhammasambandhasaṅkhātāya upamāya ivasaddena jotiyamānattepi atisundaranti vuttattā yathāvuttopamāya dhammena yuttattā dhammopamā nāma hotīti adhippāyo.

၁၈၆. "ဝိကာသိ" စသည်ဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ပွင့်လန်းစ ကြာပွင့်ကဲ့သို့ အလွန်တင့်တယ်၏။ ဤသို့သော ဥပမာသည် တူညီသော တရားကို ပြတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ "အလွန်တင့်တယ်၏" ဟု တူညီသော ဂုဏ်ကို ပြခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "ဓမ္မောပမာ" မည်၏။ ကြာပွင့်နှင့် မျက်နှာတော်တို့၏ သာဓာရဏဂုဏ်ကို ထင်ရှားစေသောကြောင့် "အလွန်တင့်တယ်ခြင်း" သည် တူညီသော တရား (တုလျဓမ္မ) မည်၏။ ဤ၌ ကြာပွင့်၌ရှိသော တူညီသော တရားနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းဟူသော ဥပမာကို "ဣဝ" သဒ္ဒါဖြင့် ပြအပ်သော်လည်း "အလွန်တင့်တယ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဥပမာအားဖြင့် တရားနှင့် ယှဉ်စပ်သောကြောင့် "ဓမ္မောပမာ" မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

187.

၁၈၇။

Dhammahīnā mukha’mbhoja-sadisaṃ munino iti;

Viparītopamā tulya-mānanena’mbujaṃ tava.

"မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ကြာပွင့်နှင့် တူ၏ (မုခမ္ဘောဇသဒိသံ မုနိနော)" ဟူသည် တူညီသောတရား ကင်းသော ဥပမာ (ဓမ္မဟီနောပမာ) မည်၏။ "အို-အရှင်... ကြာပွင့်သည် သင်၏မျက်နှာနှင့် တူ၏ (တုလျမာနနေနမ္ဗုဇံ တဝ)" ဟူသည် ပြောင်းပြန်ဥပမာ (ဝိပရီတောပမာ) မည်၏။

187. ‘‘Dhamma’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa mukhaṃ ambhojena padumena sadisaṃ samānaṃ. Iti ayaṃ dhammahīnopamā nāma sundarasaṅkhātassa guṇassa aniddiṭṭhattā, sā tu atthavasā gamyate. Kathamaññathā yujjatīti? Ettha pana sadisasaddo upameyyassa mukhassa visesananti mukhagatameva sadisattaṃ vadati, ambhojagataṃ tu sāmatthiyā gamyate. Evamīdisaṃ ñeyyaṃ. ‘‘Viparīte’’ccādi. Munīti gamyate sutattā, bho muni tava ānanena mukhena ambujaṃ tulyanti ayaṃ viparītopamā. Dhammahīnattepi pasiddhivipariyayenābhihitattā tannāmeneva vuttā. Evamuparipi.

၁၈၇. "ဓမ္မ" စသည်ကား- မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ကြာပွင့်နှင့် တူ၏။ ဤသို့သော ဥပမာသည် တင့်တယ်ခြင်း ဟုဆိုအပ်သော ဂုဏ်ကို အထင်အရှား မပြဆိုသောကြောင့် "ဓမ္မဟီနောပမာ" မည်၏။ ထိုဂုဏ်သည် အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် သိသာ၏။ အဘယ်ကြောင့် အခြားနည်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အံ့နည်း။ ဤ၌မူ "သဒိသ" သဒ္ဒါသည် ဥပမေယျဖြစ်သော မျက်နှာ၏ ဝိသေသနဖြစ်သောကြောင့် မျက်နှာ၌ရှိသော တူခြင်းကိုသာ ဆို၏၊ ကြာပွင့်၌ ရှိသော တူခြင်းကိုမူ စွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသို့သော သဘောကို သိအပ်၏။ "ဝိပရီတေ" စသည်ကား- "မုနိ" ဟု ကြားဖူးသောကြောင့် သိသာ၏၊ အို-အရှင်... သင်၏ မျက်နှာတော်နှင့် ကြာပွင့်သည် တူ၏ ဟူသော ဤဥပမာသည် ပြောင်းပြန်ဥပမာ (ဝိပရီတောပမာ) မည်၏။ သာဓာရဏတရား ကင်းသော်လည်း ထင်ရှားကျော်စောမှု ပြောင်းပြန်ဖြစ်၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ထို (ဝိပရီတ) အမည်ဖြင့်ပင် ဆိုအပ်၏။ နောင်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏။

187. ‘‘Dhammahīne’’ccādi. ‘‘Mukhambhojasadisaṃ munino’’tyayaṃ upamā. Dhammahīnā tulyadhammapakāsakasundarādisaddahīnattā dhammahīnā nāma. Vācakābhāve tulyadhammo kathaṃ patīyatīti ce? Munino mukhaṃ vadanaṃ ambhojasadisaṃ padumasadisamiti. Ettha mukhassa ambhojasamānattaṃ mukhambhojānaṃ sādhāraṇadhamme asati [Pg.198] kathaṃ bhavatīti? Aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyāti, ivapariyāyo sadisasaddo mukhassa visesanaṃ yasmā hoti, tasmā mukhagatasadisattaṃ vadati, ambhojagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā eva viññāyate. He muni tava tuyhaṃ ānanena ambhojaṃ tulyaṃ samānanti ayaṃ viparītopamā. ‘‘Ambujena ānanaṃ tulya’’nti lokappasiddhiyā vipariyayena ‘‘ānanena ambujaṃ tulya’’nti vuttattā dhammahīnatte satipi viparītopamā nāma hoti. ‘‘Sutānumitesu sutasambandho balavā’’ti vuttattā ettha ‘‘munī’’ti avijjamānepi pubbaddhe ‘‘munino’’ti sutattā labbhamāno ‘‘tavā’’ti tumhasaddasannidhānena āmantanattho viññāyati. Ettha ivapariyāyo tulyasaddo ambujavisesanabhūto ambujagatasadisattaṃ vadati, ānanagatasadisattañca ambujānanānaṃ sādhāraṇadhammo ca sāmatthiyā ñāyaticcādikaṃ vuttanayena ñātabbaṃ. Uparipi pākaṭaṭṭhānaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.

၁၈၇. 'ဓမ္မဟီနေ' စသည်တို့ကား- 'မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ကြာပွင့်နှင့် တူ၏' ဟူသည်မှာ ဥပမာတည်း။ တူညီသော ဂုဏ်သတ္တိကို ပြဆိုတတ်သော အလှအပ စသည့် စကားလုံးများ ကင်းဆိတ်နေသောကြောင့် 'ဓမ္မဟီန' မည်၏။ ဖော်ပြသည့် စကားလုံး မရှိပါက တူညီသော ဂုဏ်သတ္တိကို မည်သို့ သိနိုင်အံ့နည်း ဟု မေးသော်- မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ကြာပွင့်နှင့် တူ၏ ဟု ဆိုရာ၌၊ မျက်နှာတော်၏ ကြာပွင့်နှင့် တူညီပုံသည် မျက်နှာတော်နှင့် ကြာပွင့်တို့၏ ဘုံတူညီသော ဂုဏ်သတ္တိ မရှိဘဲ မည်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း? 'အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်ခြင်း' (အညထာနုပပတ္တိ) လက္ခဏာ၏ အစွမ်းကြောင့် သိအပ်၏။ 'ဣဝ' (ကဲ့သို့) ဟူသော စကားလုံး၏ လှည့်ပတ်အနက်ရသော 'သဒိသ' (တူသော) စကားလုံးသည် မျက်နှာတော်၏ ဝိသေသန ဖြစ်သောကြောင့် မျက်နှာ၌ ရှိသော တူညီမှုကို ပြောဆို၏။ ကြာပွင့်၌ ရှိသော တူညီမှုကိုမူ အစွမ်းအားဖြင့်သာ သိအပ်၏။ 'အို...မြတ်စွာဘုရား၊ အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော်နှင့် ကြာပွင့်သည် တူ၏' ဟူသည်ကား 'ဝိပရီတောပမာ' (ပြောင်းပြန်ဥပမာ) ဖြစ်၏။ 'ကြာပွင့်နှင့် မျက်နှာတော် တူ၏' ဟု လောက၌ ထင်ရှားသော အစဉ်ကို ပြောင်းပြန်ပြု၍ 'မျက်နှာတော်နှင့် ကြာပွင့် တူ၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဂုဏ်သတ္တိ ကင်းဆိတ်သော်လည်း 'ဝိပရီတောပမာ' မည်၏။ 'ကြားရသော အရာနှင့် မှန်းဆရသော အရာတို့တွင် ကြားရသော အနက် ဆက်သွယ်မှုသည် ပိုမို အားကောင်း၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်၊ ဤ၌ 'မုနိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော စကားလုံးသည် ရှေ့ထွက်ဂါထာဝက်၌ မရှိသော်လည်း 'မုနိနော' ဟု ကြားရသောကြောင့် ရရှိသော 'တဝ' ဟူသော တုမှသဒ္ဒါ၏ အနီး၌ ရှိသော အစွမ်းကြောင့် ဟောကြားချက် အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဤ၌ 'ဣဝ' ၏ လှည့်ပတ်အနက်ရသော 'တုလျ' (တူသော) စကားလုံးသည် ကြာပွင့်၏ ဝိသေသန ဖြစ်သဖြင့် ကြာပွင့်၌ ရှိသော တူညီမှုကို ပြောဆို၏။ မျက်နှာ၌ ရှိသော တူညီမှုနှင့် ကြာပွင့်၊ မျက်နှာတို့၏ ဘုံတူညီသော ဂုဏ်သတ္တိကိုမူ ဖော်ပြပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အစွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏ စသည်ဖြင့် မှတ်အပ်၏။ နောင်၌ ထင်ရှားသော နေရာများ၌လည်း လျောက်ပတ်သလို ယှဉ်စပ်အပ်၏။

188.

၁၈၈။

Tavānana’miva’mbhojaṃ, ambhoja’miva te mukhaṃ;

Aññamaññopamā sā’yaṃ, aññamaññopamānato.

အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ကြာပွင့်နှင့် တူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြာပွင့်သည်လည်း အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော်နှင့် တူသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အချင်းချင်း အပြန်အလှန် ဥပမာပြုခြင်းကြောင့် ဤဥပမာကို 'အညမညောပမာ' (အပြန်အလှန် ဥပမာ) ဟု မှတ်အပ်၏။

188. ‘‘Tava’’iccādi. Aññamaññopamānatoti aññamaññassa mukhassa ambhojassa ca aññamaññena taṃdvayena upamānato.

၁၈၈. 'တဝ' စသည်တို့ကား- 'အညမညောပမာနတော' ဟူသည်မှာ အချင်းချင်းဖြစ်သော မျက်နှာတော်နှင့် ကြာပွင့်တို့ကို ထိုနှစ်မျိုးလုံးဖြင့် အပြန်အလှန် ဥပမာပြုခြင်းကြောင့်တည်း။

188. ‘‘Tavānani’’ccādi. ‘‘Ambhojaṃ tavānanamiva, te mukhaṃ ambhojamivā’’ti ayamupamā. Aññamaññopamānato aññamaññassa upamānattā aññamaññopamā nāma hoti. Aññamaññassa upamāti ca, aññamaññassa upamānanti ca viggaho. Viggahadvayepi pubbavibhattilopo. Sabbādīnaṃ byatihāralakkhaṇena uttaravibhattilopo. Samāsalakkhaṇena aññatthassa apekkhāsiddhattā [Pg.199] mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca, ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca kamena upameyyā nāma. Ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca, mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca upamānaṃ nāma.

၁၈၈. 'တဝါနနံ' စသည်တို့ကား- 'ကြာပွင့်သည် အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ကြာပွင့်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏' ဟူသော ဤဥပမာသည် အချင်းချင်း အပြန်အလှန် ဥပမာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'အညမညောပမာ' မည်၏။ 'အချင်းချင်း၏ ဥပမာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အချင်းချင်းအား ဥပမာပြုခြင်း' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဝိဂြိုဟ်နှစ်မျိုးလုံး၌ ရှေ့ဝိဘတ် ကျေ၏။ 'သဗ္ဗ' စသည်တို့၏ အပြန်အလှန် လက္ခဏာဖြင့် နောက်ဝိဘတ် ကျေ၏။ သမတ်လက္ခဏာအားဖြင့် အခြားအနက်၏ ငဲ့ကွက်ခြင်း ပြီးစီးသောကြောင့် မျက်နှာကို ငဲ့ကွက်၍ အခြားဖြစ်သော ကြာပွင့်သည်လည်းကောင်း၊ ကြာပွင့်ကို ငဲ့ကွက်၍ အခြားဖြစ်သော မျက်နှာသည်လည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း 'ဥပမေယျ' မည်၏။ ကြာပွင့်ကို ငဲ့ကွက်၍ အခြားဖြစ်သော မျက်နှာသည်လည်းကောင်း၊ မျက်နှာကို ငဲ့ကွက်၍ အခြားဖြစ်သော ကြာပွင့်သည်လည်းကောင်း 'ဥပမာန' မည်၏။

189.

၁၈၉။

Yadi kiñci bhave’mbhojaṃ,Locanabbhamuvibbhamaṃ;

Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ,Tave’ti abbhutopamā.

အကယ်၍ မျက်လုံးတော်နှင့် မျက်ခုံးတော်တို့၏ လှုပ်ရှားတင့်တယ်ခြင်း ရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော ကြာပွင့်သည် ရှိငြားအံ့၊ ထိုကြာပွင့်သည် အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော် အလှကို ဆောင်နိုင်ပေလိမ့်မည်။ ဤသို့ နှိုင်းယှဉ်ခြင်းကို 'အဗ္ဘုတောပမာ' (အံ့ဖွယ် ဥပမာ) ဟု မှတ်အပ်၏။

189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanāni ca bhamuyo ca, tāsaṃ vibbhamo yasmiṃ, taṃ, tādisamambhojaṃ kiñci kimapi yadi bhave. Tamīdisamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ nisijjhate. Kiṃ nvacchariyamīdisanti abbhutatthavibhāvanena vadanamambujenopamīyatīti ayamabbhutopamā ñātabbāti.

၁၈၉. 'ယဒိ' စသည်တို့ကား- မျက်လုံးတော်တို့နှင့် မျက်ခုံးတော်တို့ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုမျက်လုံး မျက်ခုံးတို့၏ လှုပ်ရှားတင့်တယ်ခြင်း (ဝိဗ္ဘမ) သည် အကြင်ကြာပွင့်၌ ရှိ၏၊ ထိုသို့သော ကြာပွင့်သည် တစ်စုံတစ်ခု အကယ်၍ ရှိငြားအံ့။ ထိုကဲ့သို့သော ကြာပွင့်သည် အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော်၏ အလှ (ဝဒနကန္တိ) ကို ဆောင်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်၏။ 'ဤကဲ့သို့သော အရာသည် အလွန်အံ့ဖွယ် ရှိလှပေစွ' ဟု အံ့ဖွယ်အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းဖြင့် မျက်နှာတော်ကို ကြာပွင့်နှင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သောကြောင့် ဤဥပမာကို 'အဗ္ဘုတောပမာ' ဟု သိအပ်၏။

189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanabbhamuvibbhamaṃ locanabhamūnaṃ līlāvantaṃ kiñci ambhojaṃ kiñci acchariyaṃ padumaṃ yadi bhave ce siyā, tamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ samattho hoti. Iti īdisī upamā abbhutopamā abbhutadhammapakāsakattā abbhutopamā nāma. Ettha avijjamānopi vijjamānattena parikappito padumagato locanabbhamuvibbhamasambandho ambhojavisesanena ‘‘locanabbhamuvibbhama’’nti iminā jotito. Tasmā ambhojaṃ locanabbhamuvibbhamasambandhasaṅkhataupamāya jotakattā nissitavohārena upamā, mukhaṃ upameyyanti mukhagato locanabbhamuvibbhamasambandho yadi mukhe na bhaveyya, tādisaṃ mukhasobhaṃ dhāretuṃ kathaṃ samatthoti sāmatthiyā ñāyati. Locanabbhamuvibbhamasaṅkhātasādhāraṇadhammo pana ‘‘locanāni ca bhamuyo ceti ca, tāsaṃ vibbhamo yasmi’’nti ca viggahe nipphannena [Pg.200] bhinnādhikaraṇaaññapadatthasamāsena guṇībhūtassapi gahitattā viññāyati.

၁၈၉. 'ယဒိ' စသည်တို့ကား- မျက်လုံးတော်နှင့် မျက်ခုံးတော်တို့၏ လှုပ်ရှားတင့်တယ်ခြင်း ရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော အံ့ဖွယ်ကြာပွင့်သည် အကယ်၍ ရှိငြားအံ့၊ ထိုကြာပွင့်သည် အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော်အလှကို ဆောင်နိုင်စွမ်း ရှိ၏။ ဤသို့သော ဥပမာသည် အံ့ဖွယ်တရားကို ပြဆိုတတ်သောကြောင့် 'အဗ္ဘုတောပမာ' မည်၏။ ဤ၌ မရှိသော်လည်း ရှိသကဲ့သို့ ကြံဆအပ်သော ကြာပွင့်၌ ရှိသော မျက်လုံး မျက်ခုံး လှုပ်ရှားမှုနှင့် ဆက်စပ်ခြင်းကို ကြာပွင့်၏ ဝိသေသနဖြစ်သော 'လောစနဗ္ဘမုဝိဗ္ဘမံ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ကြာပွင့်သည် မျက်လုံး မျက်ခုံး လှုပ်ရှားမှုနှင့် ဆက်စပ်ခြင်းဟူသော ဥပမာကို ပြဆိုတတ်သောကြောင့် မှီရာဝေါဟာရအားဖြင့် 'ဥပမာ' ဖြစ်၏။ မျက်နှာသည် 'ဥပမေယျ' ဖြစ်၏။ မျက်နှာ၌ ရှိသော မျက်လုံး မျက်ခုံး လှုပ်ရှားမှုနှင့် ဆက်စပ်ခြင်းသည် အကယ်၍ မျက်နှာ၌ မရှိပါက၊ ထိုကဲ့သို့သော မျက်နှာအလှကို ဆောင်ရန် မည်သို့ စွမ်းနိုင်အံ့နည်းဟု အစွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ မျက်လုံးနှင့် မျက်ခုံး လှုပ်ရှားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဘုံတူညီသော ဂုဏ်သတ္တိကိုမူ 'မျက်လုံးတော်တို့နှင့် မျက်ခုံးတော်တို့ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုမျက်လုံး မျက်ခုံးတို့၏ လှုပ်ရှားတင့်တယ်ခြင်းသည် အကြင်ကြာပွင့်၌ ရှိ၏' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်သော ဘိန္နာဓိကရဏ အညပဒတ္ထ သမတ်ဖြင့် ဖြစ်ထွန်း၍ ဂုဏ်ပြုအပ်သော အနက်ကိုပင် ယူအပ်သောကြောင့် သိနိုင်၏။

190.

၁၉၀။

Sugandhi sobhasambandhi, sisiraṃsuvirodhi ca;

Mukhaṃ tava’mbujaṃve’ti, sā silesopamā matā.

အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် မွှေးကြိုင်ခြင်း၊ အလှအပနှင့် ဆက်စပ်ခြင်း၊ အေးမြသော ရောင်ခြည်ရှိသော လကို ဆန့်ကျင်ခြင်းတို့ ရှိသော ကြာပွင့်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့သော ဥပမာကို 'သိလေသုပမာ' (ထပ်တူပြုဥပမာ) ဟု ယူဆအပ်၏။

190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsunocandassa virodhi paccanīkaṃ, mukhaṃ taṃsamānakantittā ambujañca tadudaye saṅkocabhajanato. Sobhasambandhi kantiyuttaṃ, mukhamambujañca. Sugandho assa atthīti sugandhi ca dvayamapīti evaṃ silesapariggahena mukhambujānaṃ upamāyogato sā yathāvuttā silesopamā matā.

၁၉၀. 'သုဂန္ဓိ' စသည်တို့ကား- အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ကြာပွင့်ကဲ့သို့ပင် အေးမြသောရောင်ခြည်ရှိသော လ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် (ဝိရောဓိ) ဖြစ်၏။ မျက်နှာတော်သည် လနှင့်တူသော တောက်ပမှုရှိသောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပြီး၊ ကြာပွင့်သည် လမင်းသာသောအခါ ငုံ့လျှိုးအိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ မျက်နှာတော်သည်လည်းကောင်း၊ ကြာပွင့်သည်လည်းကောင်း အလှအပ (ကန္တိ) နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ မျက်နှာနှင့် ကြာပွင့် နှစ်မျိုးလုံး၌ ကောင်းသော အနံ့ရှိသောကြောင့် 'သုဂန္ဓိ' မည်၏။ ဤသို့လျှင် 'သီလေသ' (ထပ်တူအနက်ရခြင်း) ကို ယူခြင်းဖြင့် မျက်နှာတော်နှင့် ကြာပွင့်တို့၏ နှိုင်းယှဉ်မှု ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့် ထိုဥပမာကို ဆိုအပ်ပြီးသော 'သိလေသုပမာ' ဟု ယူဆအပ်၏။

190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsuvirodhi candassa viruddhaṃ hoti tulyattā. Padumaṃ pana candodayena attano saṅkocanattā tassa viruddhaṃ hoti. Sobhasambandhi ca anaññasādhāraṇamukhagatakantisambandhayuttañca hoti. Padumaṃ pana padumagatakantisambandhinā yuttaṃ hoti. Sugandhi ca catujjātisugandhavahanato sugandhi ca hoti. Ambujaṃ pana padumasugandheneva yuttaṃ hoti. Iti īdisī upamā silesopamā ekapadātihitaubhayatthalakkhaṇena silesavasena vuttattā silesopamā nāma hoti. Sisirā sītalā aṃsu kanti asseti ca, tassa virujjhati sīleneti ca, paccayasāmatthiyavasena dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ labbhanato silissati aparopi attho ettha alaṅkāreti ca, silesavasena vuttā upamāti ca viggaho. Ettha sugandho ca sotasambandho ca sisiraṃsuvirodhittañceti ime upamānopameyyānamambujamukhānaṃ tulyadhammo, tesu ambujagatatulyadhammasambandho sadhammattā upamā nāma hoti, sā ambujasambandhinā ivasaddena jotitā, [Pg.201] mukhagatatulyadhammo pana assatthitassīlatthe katapaccaye satipi sāmatthiyāyeva gamyate.

၁၉၀. 'သုဂန္ဓိ' စသည်တို့ကား- အရှင်ဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ကြာပွင့်ကဲ့သို့ပင် အေးမြသော ရောင်ခြည်ရှိသော လအား ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ တူညီသောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ ကြာပွင့်သည် လထွက်လာသောအခါ မိမိကိုယ်ကို ညှိုးနွမ်း စေ့ပိတ်သွားစေတတ်သောကြောင့် ထိုလ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ အလှအပနှင့် ဆက်စပ်ခြင်းသည်လည်း အခြားအရာနှင့် မရောနှောသော မျက်နှာ၌ ရှိသော အလှအပနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း ရှိ၏။ ကြာပွင့်သည်လည်း ကြာပွင့်၌ ရှိသော အလှအပနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း ရှိ၏။ ကောင်းသော အနံ့ ရှိခြင်းသည်လည်း စတုဇာတိနံ့သာကို ဆောင်သောကြောင့် မွှေးကြိုင်ခြင်း ရှိ၏။ ကြာပွင့်သည်လည်း ကြာပွင့်၏ အနံ့ဖြင့်သာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့သော ဥပမာသည် ပုဒ်တစ်ခုတည်းဖြင့် နေရာနှစ်မျိုးလုံး၏ လက္ခဏာကို ယူဆောင်သော 'သီလေသ' (ထပ်တူအနက်) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် 'သိလေသုပမာ' မည်၏။ 'အေးမြသောရောင်ခြည် ရှိ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ထိုလကို ဆန့်ကျင်သော သဘောရှိ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်း၏ အစွမ်းကြောင့် အနက်နှစ်မျိုးစီ ရရှိသောကြောင့် ထပ်တူကျ၏။ ဤ၌ အခြားသော အနက်သည်လည်း တန်ဆာဆင်တတ်၏၊ သီလေသ၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ဥပမာဖြစ်သောကြောင့် 'သိလေသုပမာ' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤ၌ ကောင်းသော အနံ့ရှိခြင်း၊ အလှအပနှင့် ဆက်စပ်ခြင်း၊ အေးမြသောရောင်ခြည်ရှိသော လကို ဆန့်ကျင်ခြင်း စသည်တို့သည် နှိုင်းယှဉ်စရာ ကြာပွင့်နှင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သော မျက်နှာတော်တို့၏ တူညီသော တရားဖြစ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် ကြာပွင့်၌ ရှိသော တူညီသောတရားနှင့် ဆက်စပ်ခြင်းသည် တူညီသော သဘောရှိသဖြင့် 'ဥပမာ' မည်၏။ ၎င်းကို ကြာပွင့်နှင့် ယှဉ်စပ်သော 'ဣဝ' (ကဲ့သို့) ဟူသော စကားလုံးဖြင့် ပြဆိုအပ်၏။ မျက်နှာ၌ ရှိသော တူညီသောတရားကိုမူ 'အတ္ထိတ္ထ' (ရှိခြင်းအနက်) နှင့် 'သီလတ္ထ' (သဘောရှိခြင်းအနက်) တို့၌ ပြုအပ်သော ပစ္စည်းရှိသော်လည်း အစွမ်းအားဖြင့်သာ သိအပ်၏။

191.

၁၉၁။

Sarūpasaddavāccattā, sā santānopamā yathā;

Bālā’vu’yyānamālā’yaṃ, sālakānanasobhinī.

တူညီသော စကားလုံးအစဉ်ဖြင့် ဖော်ပြအပ်သောကြောင့် ထိုဥပမာကို 'သန္တာနုပမာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သာဓကကား— ဆံပင်ထုံးဖွဲ့မှုဖြင့် တင့်တယ်သော ပျိုမငယ်ကဲ့သို့ ဤဥယျာဉ်တန်းသည် အင်ကြင်းတောဖြင့် တင့်တယ်လှပေ၏။

191. ‘‘Sarūpa’’iccādi. Ayamuyyānamālā bālāva itthī viya. Kathaṃ? Sālakānanasobhinī bālā tāva sahālakena kesasannivesavisesena vattate sālakamānanaṃ tena sobhate. Sālakānanasobhinī uyyānamālāpi sālānaṃ rukkhavisesānaṃ kānanena gahanena sobhate, evarūpā sā tādisī santānopamā ākhyāyate, kasmā? Silesopamattasabhāvepi sarūpena sadisena saddena ‘‘sālakānanasobhinī’’tvevaṃvidhena saddasantānena visesabhūtena vāccattā pakāsiyattā tassāiti gamyate. Yatheti nidassane.

၁၉၁. ''သရူပ'' အစရှိသည်ကား— ဤဥယျာဉ်တန်းသည် ပျိုမငယ်နှင့် တူ၏။ အဘယ်သို့နည်း? 'သာလကာနနသောဘိနီ' ဟူရာ၌— ပျိုမသည် ရှေးဦးစွာ ဆံစုဆံထုံး အပြင်အဆင်နှင့်တကွ ဖြစ်သော မျက်နှာရှိ၏၊ ထိုမျက်နှာဖြင့် တင့်တယ်၏။ ဥယျာဉ်တန်းသည်လည်း 'သာလ' အမည်ရှိသော အင်ကြင်းပင်တို့၏ တောအုပ်ဖြင့် တင့်တယ်၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ထိုဥပမာကို 'သန္တာနုပမာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? သ္လေသဥပမာ သဘောရှိသော်လည်း တူညီသောအသံရှိသော 'သာလကာနနသောဘိနီ' ဟူသော ဤသို့သော စကားလုံးအစဉ် အထူးဖြင့် ဖော်ပြအပ်သောကြောင့် ထိုဥပမာ၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ 'ယထာ' ဟူသည် သာဓကပြခြင်း ဖြစ်၏။

191. ‘‘Sarūpe’’ccādi. Sarūpasaddavāccattā tulyasutiyā acchinnasambandhavacanamālāya vuccamānattā sā upamā santānopamā nāma hoti, silesatte satipi katasamāsehi padasantānehi vuccamānattā santānopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Yathe’’ti udāharati. Ayaṃ uyyānamālā esā uyyānapanti sālakānanasobhinī alakasaṅkhātakesasannivesasahitena mukhena sobhamānā bālāva aṅganā iva sālakānanasobhinī sālavanehi sobhamānā hoti. Upamānopameyyānaṃ samānaṃ rūpaṃ yesanti ca, sarūpā ca te saddā ceti ca, tehi vāccā upamāti ca, tassā bhāvoti ca, santānena yuttā upamāti ca, uyyānānaṃ mālāti ca, saha alakena vattamānanti ca, tañca taṃ ānanañcāti ca, tena sobhati sīlenāti ca, sālānaṃ kānananti ca, tena sobhati sīlenāti ca vākyaṃ.

၁၉၁. ''သရူပေ'' စသည်ကား— တူညီသောအသံဖြင့် မပြတ်သော ဆက်စပ်မှုရှိသော စကားလုံးအစဉ်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုဥပမာသည် 'သန္တာနုပမာ' မည်၏။ သ္လေသအဖြစ် ရှိသော်လည်း ပြုအပ်သော သမတ်ရှိသော ပုဒ်အစဉ်တို့ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် 'သန္တာနုပမာ' မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယထာ' ဟူ၍ ဥပမာပြ၏။ 'အယံ ဥယျာနမာလာ' ဟူသည် ဤဥယျာဉ်တန်းသည်၊ 'သာလကာနနသောဘိနီ' ဟူသည် ဆံစုဆံထုံး အပြင်အဆင်နှင့်တကွ ဖြစ်သော မျက်နှာဖြင့် တင့်တယ်သော 'ဗာလာဝ' ပျိုမငယ်ကဲ့သို့ပင်၊ 'သာလကာနနသောဘိနီ' အင်ကြင်းတောတို့ဖြင့် တင့်တယ်လှပ၏။ ဥပမေယျနှင့် ဥပမာတို့၏ တူညီသော သဏ္ဌာန်ရှိကြကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုစကားလုံးတို့သည် တူညီသောအသံရှိကြကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုစကားလုံးတို့ဖြင့် ဟောအပ်သော ဥပမာဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဥပမာ၏ အဖြစ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စကားအစဉ်နှင့် ယှဉ်သော ဥပမာဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဥယျာဉ်တို့၏ ပန်းကုံး (အစဉ်) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဆံစုနှင့်တကွ ဖြစ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဆံစုသည် မျက်နှာလည်း ဖြစ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုမျက်နှာဖြင့် တင့်တယ်သော သဘောရှိသည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အင်ကြင်းပင်တို့၏ တောဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုတောဖြင့် တင့်တယ်သော သဘောရှိသည်ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲခြားအပ်၏။

192.

၁၉၂။

Khayī [Pg.202] cando bahurajaṃ, padumaṃ tehi te mukhaṃ;

Samānampi samukkaṃsī-tya’yaṃ nindopamā matā.

လသည် ဆုတ်ယုတ်တတ်၏၊ ကြာသည် ဝတ်မှုန်များ၏၊ သင့်မျက်နှာသည် ထိုအပြစ်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော လ, ကြာတို့နှင့် တူသော်လည်း သာလွန်ထူးကဲသော ဂုဏ်ရှိ၏။ ဤသို့သော နှိုင်းယှဉ်မှုကို 'နိန္ဒုပမာ' ဟု ယူဆအပ်၏။

192. ‘‘Khayī’’iccādi. Cando khayī khayo accayo yasseti, padumaṃ bahurajaṃ bahūni rajāni parāgāvayavā yasminti, tehi evaṃbhūtehi candapadumehi kantiādinā samānampi sadisampi santaṃ tava mukhaṃ samukkaṃsi paramukkaṃsavantaṃ, khayasaddassa ca rajassa ca dosepi vattanato, saddacchalena khayassa dosarūpassa bahurajattassa ca tatthābhāvatoti. Iti evarūpā ayaṃ nindopamā matā ninditena candādinā khayassopamitattā.

၁၉၂. ''ခယီ'' စသည်ကား— လသည် 'ခယီ' မည်၏၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ရှိသော လကို ဆိုလို၏။ 'ဗဟုရဇံ' ဟူသည် များစွာသော ဝတ်မှုန်တို့ရှိသော ကြာကို ဆိုလို၏။ ဤသို့သော သဘောရှိကုန်သော ထိုလ၊ ကြာတို့နှင့် အရောင်အဝါ စသည်ဖြင့် တူညီသော်လည်း သင့်မျက်နှာသည် အလွန်မြတ်သော ဂုဏ်ရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? 'ခယ' သဒ္ဒါနှင့် 'ရဇ' သဒ္ဒါတို့သည် အပြစ်ကိုလည်း ဟောသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စကားပရိယာယ်အားဖြင့် အပြစ်သဘောရှိသော ဆုတ်ယုတ်ခြင်းနှင့် ဝတ်မှုန်များခြင်းတို့သည် ထိုမျက်နှာ၌ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ဤဥပမာကို ကဲ့ရဲ့အပ်သော လစသည်တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သောကြောင့် 'နိန္ဒုပမာ' ဟု ယူဆအပ်၏။

192. ‘‘Khayi’’ccādi. Cando khayī pāṭipadato paṭṭhāya dine dine ekamekāya kalāya sūriyassa āsannahetu khīyanasabhāvayutto hoti, padumaṃ bahurajaṃ bahureṇusamannāgataṃ hoti, tehi candapadumehi samānampi kantisugandhādīhi sadisampi te mukhaṃ tavānanaṃ samukkaṃsi khayarajasaddehi dosassāpi vāccattā saddacchalehi gamyamānassa tādisassa dosassa mukhe avijjamānattā adhikukkaṃsaguṇavantaṃ hoti, iti īdisī ayaṃ upamā nindopamā ninditānaṃ candapadumānaṃ mukhassa upamitāti nindopamā nāma hoti, mukhavisesanena ivasaddapariyāyena samānasaddena mukhagatasadhammo jotito hoti, upamāsaṅkhatacandapadumagatasadhammopi dvīsu tulyadhammopi sāmatthiyā gamyate, apisaddo cettha vattabbantarasamuccaye, samukkaṃsoti vattabbantaro.

၁၉၂. ''ခယီ'' စသည်ကား— လသည် 'ခယီ' မည်၏၊ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့မှစ၍ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် နေနှင့် နီးကပ်လာသောကြောင့် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း သဘောရှိ၏။ ကြာသည် 'ဗဟုရဇံ' မည်၏၊ များစွာသော ဝတ်မှုန်တို့နှင့် ပြည့်စုံ၏။ ထိုလ၊ ကြာတို့နှင့် အရောင်အဝါ မွှေးရနံ့ စသည်ဖြင့် တူညီသော်လည်း သင့်မျက်နှာသည် သာလွန်ထူးကဲသော ဂုဏ်ရှိ၏။ 'ခယ' နှင့် 'ရဇ' သဒ္ဒါတို့ဖြင့် အပြစ်ကိုလည်း ဟောအပ်သောကြောင့် စကားပရိယာယ်အားဖြင့် သိအပ်သော ထိုသို့သော အပြစ်သည် မျက်နှာ၌ မရှိသဖြင့် သာလွန်ထူးကဲသော ဂုဏ်ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့သော ဤဥပမာသည် ကဲ့ရဲ့အပ်သော လ၊ ကြာတို့နှင့် မျက်နှာကို နှိုင်းယှဉ်ထားသောကြောင့် 'နိန္ဒုပမာ' မည်၏။ မျက်နှာ၏ ဝိသေသနဖြစ်သော 'ဣဝ' သဒ္ဒါ၏ လဲလှယ်ဖော်ပြချက်ဖြစ်သော 'သမာန' သဒ္ဒါဖြင့် မျက်နှာ၌ရှိသော တူညီသော တရားကို ထင်ရှားစေ၏။ ဥပမာပြုအပ်သော လ၊ ကြာတို့၌ ရှိသော တူညီသော တရားသည်လည်း ထိုနှစ်မျိုးလုံး၌ တူညီသော တရားဖြစ်ကြောင်းကို အစွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ ဤ၌ 'အပိ' သဒ္ဒါသည်လည်း အခြားပြောဖွယ်ရာကို ပေါင်းစပ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ 'သမုက္ကံသ' ဟူသည် အခြားပြောဖွယ်ရာ ဖြစ်၏။

193.

၁၉၃။

Asamattho mukheni’ndu, jina te paṭigajjituṃ;

Jaḷo kalaṅkī’ti ayaṃ, paṭisedhopamā siyā.

အို... ရှင်တော်မြတ်ဘုရား၊ မိုက်မဲခြင်း ရှိသော၊ အမည်းစက်ရှိသော လသည် ကိုယ်တော်၏ မျက်နှာတော်နှင့် ယှဉ်ပြိုင်အော်ဟစ်ခြင်းငှါ မတတ်နိုင်။ ဤသို့သော နှိုင်းယှဉ်မှုကို 'ပဋိသေဓုပမာ' ဟု ဆိုအပ်၏။

193. ‘‘Asamattho’’iccādi. Jina te mukhena jaḷo sīto akusalo ca kalaṅko migalañchanalakkhaṇo doso [Pg.203] assa atthīti kalaṅkī. Saddacchalena dosakathanaṃ. Tādiso indu cando paṭigajjituṃ vivadituṃ asamattho, mukhantu visadaṃ alaṅkatañceti kathamanenāyaṃ sadisoti nisedhadvārena sadhammatāva gammate, ayaṃ paṭisedhopamā siyā.

၁၉၃. ''အသမတ်ထော'' စသည်ကား— 'ဇိန' အို... ရှင်တော်မြတ်ဘုရား၊ ကိုယ်တော်၏ မျက်နှာတော်နှင့် 'ဇဠော' အေးစက်သော၊ 'ကလင်္ကီ' ယုန်ရုပ်အမှတ်အသားဟု ဆိုအပ်သော အမည်းစက်အပြစ်ရှိသော လသည် (စကားပရိယာယ်အားဖြင့် အပြစ်ကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏)၊ ထိုသို့သော လသည် ယှဉ်ပြိုင်ငြင်းခုံခြင်းငှါ မစွမ်းဆောင်နိုင်။ မျက်နှာတော်သည်ကား ကြည်လင်၍ တန်ဆာဆင်အပ်၏၊ ဤလသည် ဤမျက်နှာတော်နှင့် အဘယ်သို့ တူနိုင်အံ့နည်းဟု တားမြစ်ခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းဖြင့် တူညီသော တရားရှိသည်ကို သိစေ၏။ ဤဥပမာသည် 'ပဋိသေဓုပမာ' ဖြစ်၏။

193. ‘‘Asamattho’’ccādi. He jina te tuyhaṃ mukhena paṭigajjituṃ vivadituṃ jaḷo sītalo avisado kalaṅkī sasalakkhaṇo vā sadoso vā indu cando asamattho hotīti, ayaṃ edisī upamā paṭisedhopamā nāma. Kalaṅko assa atthīti vākyaṃ. Ettha visadena kalaṅkarahitena mukhena sītalo avisado sadoso cando samāno bhavitumasamatthoti evaṃ paṭisedhadvayena indamukhasaṅkhātānaṃ upamānopameyyānaṃ tulyadhammasambandhassa pakāsitattā satipi nindopamābhāve paṭisedhopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Paṭigajjitu’’nti idaṃ candassa visesanattā candagatasadhammaṃ joteti.

၁၉၃. ''အသမတ်ထော'' စသည်ကား— အို... ရှင်တော်မြတ်ဘုရား၊ ကိုယ်တော်၏ မျက်နှာတော်နှင့် ယှဉ်ပြိုင်ငြင်းခုံခြင်းငှါ အေးမြသော၊ မကြည်လင်သော၊ အမည်းစက် (ယုန်ရုပ်အမှတ်အသား) ရှိသော သို့မဟုတ် အပြစ်နှင့်တကွဖြစ်သော လသည် မစွမ်းဆောင်နိုင်ဟု ဆိုလို၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ဥပမာသည် 'ပဋိသေဓုပမာ' မည်၏။ အမည်းစက်သည် ထိုလ၌ ရှိ၏ဟူသည် ဝါကျတည်း။ ဤ၌ ကြည်လင်၍ အမည်းစက်ကင်းသော မျက်နှာတော်နှင့် အေးမြ၍ မကြည်လင်သော၊ အပြစ်ရှိသော လသည် တူညီခြင်းငှါ မစွမ်းဆောင်နိုင်ဟု ဤသို့သော တားမြစ်ခြင်းဖြင့် လနှင့် မျက်နှာတော်ဟု ဆိုအပ်သော ဥပမာ၊ ဥပမေယျတို့၏ တူညီသော တရားဆက်စပ်မှုကို ဖော်ပြအပ်သောကြောင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်း သဘောရှိသော်လည်း 'ပဋိသေဓုပမာ' မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပဋိဂဇ္ဇိတုံ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် လ၏ ဝိသေသနဖြစ်သောကြောင့် လ၌ရှိသော တူညီသော တရားကို ပြ၏။

194.

၁၉၄။

Kacchaṃ candāravindānaṃ, atikkamma mukhaṃ tava;

Attanāva samaṃ jāta-mitya’sādhāraṇopamā.

သင့်မျက်နှာသည် လနှင့် ကြာတို့၏ အဆင့်အတန်းကို ကျော်လွန်၍ မိမိကိုယ်တိုင်နှင့်သာ တူညီမှုသို့ ရောက်၏။ ဤသို့သော နှိုင်းယှဉ်မှုကို 'အသာဓာရဏုပမာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

194. ‘‘Kaccha’’miccādi. Candassa aravindassa ca kacchaṃ padaviṃ atikkamma avatthariya tesa’mavakaṃsato, tava mukhaṃ attano sarūpeneva samaṃ jātamiti evarūpā asādhāraṇatābhidhānena sadisattapatītiyā asādhāraṇopameti nigadyate.

၁၉၄. ''ကစ္ဆံ'' စသည်ကား— လနှင့် ကြာတို့၏ အဆင့်အတန်းကို ကျော်လွန်၍၊ ထိုလနှင့်ကြာတို့၏ ယုတ်ညံ့သော အဖြစ်ကြောင့်၊ သင့်မျက်နှာသည် မိမိ၏ သရုပ်သဏ္ဌာန်နှင့်သာ တူညီခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ဥပမာကို အတူမရှိသော အဖြစ်ကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် တူညီသည်ဟု သိစေသောကြောင့် 'အသာဓာရဏုပမာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

194. ‘‘Kaccha’’miccādi. He muni tava mukhaṃ candāravindānaṃ lokapūjitānaṃ sasiambujānaṃ kacchaṃ padaviṃ avatthaṃ vā atikkamma attano atulyattena attanā eva samānattavatthuno abhāvā samaṃ jātaṃ, iti īdisā upamā asādhāraṇopamā [Pg.204] atulyadhammabhāvassa pakāsanato asādhāraṇopamā nāma hoti. Iha upamābhūtānaṃ candāravindānaṃ mukhassa hīnabhāvapaṭipādanadvārena candāravindehi mukhaṃ tulyanti paññāpanato candāravindā asādhāraṇopamā nāma hoti. Samasaddo mukhagatassa sādhāraṇadhammaṃ joteti. Sesaṃ suviññeyyaṃ.

၁၉၄. ''ကစ္ဆံ'' စသည်ကား— အို... မြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်၏ မျက်နှာတော်သည် လောကသားတို့ ပူဇော်အပ်သော လနှင့် ကြာတို့၏ အဆင့်အတန်း သို့မဟုတ် အခြေအနေကို ကျော်လွန်၍ မိမိနှင့် မတူနိုင်သောကြောင့် မိမိနှင့်တူသော အခြားအရာ မရှိသဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင်နှင့်သာ တူညီခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဤသို့သော ဥပမာသည် တူညီသောတရား မရှိခြင်းကို ပြသောကြောင့် 'အသာဓာရဏုပမာ' မည်၏။ ဤ၌ ဥပမာဖြစ်သော လနှင့် ကြာတို့သည် မျက်နှာတော်ထက် ယုတ်ညံ့သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းအားဖြင့် လ၊ ကြာတို့နှင့် မျက်နှာတော်သည် မတူညီနိုင်ကြောင်း သိစေသောကြောင့် 'အသာဓာရဏုပမာ' မည်၏။ 'သမ' သဒ္ဒါသည် မျက်နှာ၌ရှိသော သာဓာရဏတရားကို ပြ၏။ ကျန်ရှိသော စကားရပ်သည် နားလည်လွယ်၏။

195.

၁၉၅။

Sabbambhojappabhāsāro, rāsibhūtova katthaci;

Tavā’nanaṃ vibhātīti, hotā’bhūtopamā ayaṃ.

ခပ်သိမ်းသော ကြာတို့၏ အရောင်အဝါ အဆီအနှစ်သည် တစ်နေရာတည်း၌ စုပုံနေသကဲ့သို့ သင့်မျက်နှာသည် ထွန်းပလျက်ရှိ၏။ ဤသို့သော နှိုင်းယှဉ်မှုသည် 'အဘူတုပမာ' ဖြစ်၏။

195. ‘‘Sabba’’iccādi. Katthaci ekaṭṭhāne rāsibhūto sabbesamambhojānaṃ pabhāsārova tavānanaṃ vibhātīti evaṃbhūtā ayaṃ abhūtopamā hoti.

၁၉၅. ''သဗ္ဗ'' စသည်ကား— တစ်နေရာတည်း၌ စုပုံလျက်ရှိသော ခပ်သိမ်းသော ကြာတို့၏ အရောင်အဝါ အဆီအနှစ်ကဲ့သို့ သင့်မျက်နှာသည် ထွန်းပလျက်ရှိ၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ဤဥပမာသည် 'အဘူတုပမာ' ဖြစ်၏။

195. ‘‘Sabba’’miccādi. Katthaci ṭhāne rāsibhūto sabbambhojappabhāsārova sakalapadumānaṃ uttamakantipuñjo viya tavānanaṃ vibhāti visesena pabhāti, iti īdisī upamā abhūtopamā avijjamānavatthuno upamitattā abhūtopamā nāma hoti. Arāsi rāsibhūtoti viggaho. Ettha yojanāvibhūto tādisapabhāsārābhāvato avijjamānatthena parikappito.

၁၉၅. “Sabba” စသည်ကား- အချို့သောအရပ်၌ စုပုံလျက်ရှိသော ခပ်သိမ်းသော ကြာတို့၏ မြတ်သော အရောင်အဝါအစုသည် သင်၏မျက်နှာကဲ့သို့ ထူးခြားစွာ တင့်တယ်လှပ၏။ ဤသို့သော ဥပမာသည် မရှိသော (မဖြစ်နိုင်သော) အရာဝတ္ထုနှင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သောကြောင့် 'အဘူတောပမာ' (မရှိသော ဥပမာ) မည်၏။ 'အရာသိ ရာသိဘူတော' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤ၌ စပ်ယှဉ်အပ်သော ထိုသို့သော အရောင်အဝါအစု မရှိသောကြောင့် မရှိသော အနက်အားဖြင့် ကြံဆအပ်သည်။

196.

၁၉၆။

Patīyate’tthagammā tu, saddasāmatthiyā kvaci;

Samāsappaccayevādi-saddayogaṃ vinā api.

အချို့သောအရပ်၌ သမာသ်၊ ပစ္စည်း၊ ဣဝ-သဒ္ဒါ စသည်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းမရှိသော်လည်း သဒ္ဒါ၏စွမ်းရည်ဖြင့် အနက်အားဖြင့် သိအပ်သော ဥပမာ (အတ္ထဂမ္မောပမာ) ကို သိအပ်၏။

196. Atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’iccādi. Atthagammā tu’pamā kvaci kismiñci ṭhāne samāsādisaddānaṃ yogaṃ vinā api saddānaṃ payogavisesādigāḷhena aññathānupapattilakkhaṇena sāmatthiyena patīyate.

၁၉၆. “patīyate” စသည်ဖြင့် အတ္ထဂမ္မောပမာကို ပြ၏။ အတ္ထဂမ္မောပမာသည် အချို့သောအရပ်၌ သမာသ်စသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းမရှိသော်လည်း သဒ္ဒါတို့၏ ထူးခြားသော သုံးနှုန်းပုံ စသည်တို့၌ နက်ရှိုင်းသော 'အညထာနုပပတ္တိ' (အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်ခြင်း) လက္ခဏာရှိသော စွမ်းရည်ဖြင့် သိအပ်၏။

196. Tividhaṃ saddagammopamaṃ dassetvā idāni atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’tyādinā. Atthagammā tu atthagammopamā [Pg.205] pana kvaci ṭhāne samāsapaccayevādisaddayogaṃ vināpi tesaṃ saddānaṃ sambandhaṃ hitvāpi saddasāmatthiyā sambandhe payuttāvasesasaddānaṃ atthasattiyā patīyate. Saddānaṃ sāmatthiyanti viggaho.

၁၉၆. သုံးပါးသော သဒ္ဒဂမ္မောပမာကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ အတ္ထဂမ္မောပမာကို “patīyate” စသည်ဖြင့် ပြ၏။ အတ္ထဂမ္မောပမာသည် အချို့သောအရပ်၌ သမာသ်၊ ပစ္စည်း၊ ဣဝ-သဒ္ဒါ စသည်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းမရှိသော်လည်း၊ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ စပ်ယှဉ်မှုကို စွန့်ပယ်၍လည်း သဒ္ဒါတို့၏ စွမ်းရည်ကြောင့်၊ စပ်ယှဉ်မှု၌ သုံးစွဲအပ်သော ကြွင်းကျန်သောသဒ္ဒါတို့၏ အနက်စွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ 'သဒ္ဒါနံ သာမတ္ထိယံ' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

197.

၁၉၇။

Bhiṅgāne’māni cakkhūni, nā’mbujaṃ mukha’mevi’daṃ;

Subyattasadisattena, sā sarūpopamā matā.

ဤမျက်စိတို့သည် ပိတုန်းတို့ မဟုတ်ကုန်၊ ဤမျက်နှာသည်လည်း ကြာပန်း မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား မျက်နှာသာလျှင် ဖြစ်၏။ အလွန်ထင်ရှားစွာ တူညီသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထိုဥပမာကို 'သရူပေါပမာ' ဟု ယူဆအပ်၏။

197. Udāharati ‘‘bhiṅge’’ccādinā. Na bhiṅgā ete, kiñcarahi cakkhūnimāni, nambujametaṃ, kintu mukhamevidanti evarūpā sā sarūpopamā matā bhiṅgādīnamaviparītasarūpassa dīpanato. Tenāha ‘‘subyatte’’tyādi. Subyattena bhiṅgacakkhūnaṃ ambujamukhānañca pariphuṭena sadisattena cañcalattakantyādilakkhaṇena tenevābhedasaṅkāpubbameva vivecitaṃ aññatra cakkhādīsu yaṃ bhiṅgādiññāṇamuppannaṃ, tassa paccakkhānato upamājotakānamivādīnamabhāvepi bhiṅgalocanādīnaṃ sadisattaṃ patīyate sāmatthiyato. Evamuparipi yathāyogaṃ.

၁၉၇. “bhiṅgā” စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ ဤသည်တို့ကား ပိတုန်းတို့မဟုတ်ကုန်၊ စင်စစ်သော်ကား ဤသည်တို့မှာ မျက်စိတို့သာဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသည်ကား ကြာပန်းမဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား မျက်နှာသာလျှင်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့သော သရုပ်သဘောရှိသော ထိုဥပမာကို ပိတုန်းစသည်တို့၏ မဖောက်ပြန်သော သရုပ်သဘောကို ပြဆိုခြင်းကြောင့် 'သရူပေါပမာ' ဟု ယူဆအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “subyatta” စသည်ကို ဆိုခဲ့၏။ ပိတုန်းနှင့် မျက်စိ၊ ကြာပန်းနှင့် မျက်နှာတို့၏ မငြိမ်မသက် လှုပ်ရှားခြင်း၊ တင့်တယ်ခြင်း စသော လက္ခဏာရှိသော အလွန်ထင်ရှားသော တူညီမှုဖြင့် ထိုတူညီမှုကြောင့်ပင် ကွဲပြားမှုမရှိဟူသော သံသယကို ရှေးဦးစွာ ပယ်ဖျက်၍ မျက်စိစသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပိတုန်းစသည်ဟူသော အသိဉာဏ်ကို ငြင်းပယ်ခြင်းကြောင့် 'ဣဝ' စသော ဥပမာပြသဒ္ဒါများ မရှိသော်လည်း ပိတုန်းနှင့် မျက်လုံးစသည်တို့၏ တူညီသောအဖြစ်ကို သဒ္ဒါ၏စွမ်းရည်ဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အထက်၌လည်း သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။

197. Idāni udāharaṇamāharati ‘‘bhiṅgāni’’ccādinā. Imāni bhiṅgāni bhamarā na bhavanti, kiñcarahi cakkhūni. Ambujaṃ na idaṃ padumaṃ na hoti, kintu mukhamevāti. Īdisī sā upamā subyattasadisattena supākaṭena bhiṅgalocanānaṃ ambujamukhānañca tulyabhāvena sarūpopamā nāma hoti. Ettha samāsapaccayaivādisaddapayogābhāvepi ‘‘bhiṅgānemāni cakkhūni’’ccādinā cakkhumukhesu bhiṅgaambujanti viparītapavattabuddhiṃ paṭisedhetvā cakkhumukhavidhānato cañcalattakantimattādīsu subyattaṃ tulyattaṃ vinā cakkhumukhesu bhiṅgambujabuddhiṃ kīdisamuppajjatīti aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyā upamānabhūtānaṃ bhiṅgambujānaṃ upameyyabhūtānaṃ cakkhumukhānañca sadisattaṃ ñāyati. Suṭṭhu byattaṃ pākaṭanti ca, tañca taṃ sadisattañcāti ca, samānaṃ rūpaṃ sabhāvo yassā upamāyāti ca, sā ca sā upamā cāti ca vākyaṃ.

၁၉၇. ယခုအခါ “bhiṅgāni” စသည်ဖြင့် ဥပမာကို ဆောင်ပြ၏။ ဤသည်တို့ကား ပိတုန်းတို့မဟုတ်ကုန်၊ စင်စစ်သော်ကား မျက်စိတို့သာတည်း။ ဤသည်ကား ကြာပန်းမဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား မျက်နှာသာတည်း။ ဤသို့သော ဥပမာသည် အလွန်ထင်ရှားသော ပိတုန်းနှင့် မျက်စိ၊ ကြာပန်းနှင့် မျက်နှာတို့၏ တူညီသောအဖြစ်ကြောင့် 'သရူပေါပမာ' မည်၏။ ဤ၌ သမာသ်၊ ပစ္စည်း၊ ဣဝ စသော သဒ္ဒါတို့ကို သုံးစွဲခြင်းမရှိသော်လည်း “bhiṅgānemāni cakkhūni” စသည်ဖြင့် မျက်စိနှင့် မျက်နှာတို့၌ ပိတုန်းနှင့် ကြာပန်းဟူသော ဖောက်ပြန်စွာ ဖြစ်ပွားသော အသိဉာဏ်ကို တားမြစ်၍ မျက်စိနှင့် မျက်နှာတို့ကိုသာ လျာထားပြဆိုခြင်းကြောင့် လှုပ်ရှားခြင်း၊ တင့်တယ်ခြင်း စသည်တို့၌ ထင်ရှားသော တူညီမှုမရှိဘဲ မျက်စိနှင့် မျက်နှာတို့၌ ပိတုန်းနှင့် ကြာပန်းဟူသော အသိဉာဏ်သည် ဘယ်ပုံဘယ်ပန်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်အံ့နည်းဟူသော အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏာစွမ်းရည်ဖြင့် ဥပမာအရာဖြစ်သော ပိတုန်း၊ ကြာပန်းတို့နှင့် ဥပမေယျအရာဖြစ်သော မျက်စိ၊ မျက်နှာတို့၏ တူညီသောအဖြစ်ကို သိရ၏။ 'သုဋ္ဌု ဗျတ္တံ ပါကဋံ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'တဉ္စ တံ သဒိသတ္တဉ္စ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'သမာနံ ရူပံ သဘာဝေါ ယဿာ ဥပမာယာ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'သာ စ သာ ဥပမာ စ' ဟုလည်းကောင်း ဝါကျအနက်များကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။

198.

၁၉၈။

Mayeva [Pg.206] mukhasobhā’sse-tyala’mindu vikatthanā;

Yato’mbujepisā’tthīti, parikappopamā ayaṃ.

“အို-လမင်း၊ ဤမြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်အလှသည် ငါ၌သာ ရှိ၏” ဟူ၍ မိမိကိုယ်ကို ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် ကြွားဝါခြင်းကို ပြုမနေလင့်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမျက်နှာတော်အလှသည် ကြာပန်း၌လည်း ရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့သော ဥပမာသည် 'ပရိကပ္ပေါပမာ' (ကြံဆအပ်သော ဥပမာ) ဖြစ်၏။

198. ‘‘Mayevi’’ccādi. Indu canda, assa munino mukhasobhā vadanajuti mayeva, nāññatrāti evarūpā vikatthanā atthapasaṃsanena alamiti paṭisedho. Kimiti? Yato yasmā kāraṇā sā mukhasobhā ambujepi na kevalamindumhi atthi, no natthīti asatopi tathā vikatthanassa parikappanato vadanamindunopamīyatīti evarūpā ayaṃ parikappopamā.

၁၉၈. “mayeva” စသည်ကား- အို-လမင်း၊ ဤမုနိ၏ မျက်နှာတော်အလှ (ဝဒနဇုတိ) သည် ငါ၌သာရှိ၏၊ အခြား၌မရှိဟု ဤသို့သော မိမိကိုယ်ကို ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် ကြွားဝါခြင်းကို 'အလံ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် တားမြစ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? အကြင်အကြောင်းကြောင့် ထိုမျက်နှာတော်အလှသည် လမင်း၌သာမက ကြာပန်း၌လည်း ရှိ၏၊ မရှိသည်မဟုတ်။ ဤသို့ မရှိသော်လည်း ထိုသို့ ကြွားဝါခြင်းကို ကြံဆခြင်းကြောင့် မျက်နှာတော်ကို လမင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသည်မှာ 'ပရိကပ္ပေါပမာ' ဖြစ်၏။

198. ‘‘Maye’’ccādi. He indu assa imassa lokasāmino mukhasobhā vadanakanti ekake mayi eva, īdisī vikatthanā attasilāghena alaṃ nippayojanaṃ. Kasmāti ce? Yato sā mukhasobhā ambujepi atthi, tasmāti. Iti īdisā ayaṃ upamā parikappopamā nāma hoti. Yatoti aniyamaniddiṭṭhakāraṇaṃ pana ambujepi sā atthīti dassiyamānaṃ padumepi tassa atthittameva. Parikappanāya vuttā upamāti viggaho. Idha candassa avijjamānavikatthanassa vijjamānattena parikappanato sadhammajotakasaddantare asatipi upamānabhūtainduno ca upameyyabhūtamukhassa ca sadisattaṃ imesaṃ dvinnaṃ sadisattaṃ vinā vattuno tādisakappanā kathaṃ hotīti imāya atthasattiyā gamyate.

၁၉၈. “mayeva” စသည်ကား- အို-လမင်း၊ ဤလောကအရှင်၏ မျက်နှာတော်အလှ (ဝဒနကန္တိ) သည် ငါတစ်ယောက်တည်း၌သာ ရှိ၏၊ ဤသို့ မိမိကိုယ်ကို ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် ကြွားဝါခြင်းသည် အကျိုးမရှိ (အလံ)။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- ထိုမျက်နှာတော်အလှသည် ကြာပန်း၌လည်း ရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့သော ဥပမာသည် 'ပရိကပ္ပေါပမာ' မည်၏။ 'ယတော' ဟူသည် အတိအကျမဟုတ်သော အကြောင်းပြသဒ္ဒါဖြစ်ပြီး ကြာပန်း၌လည်း ထိုအလှသည် ရှိသည်ကို ပြသဖြင့် ကြာပန်း၌လည်း ထိုအလှ၏ တည်ရှိခြင်းသာလျှင်တည်း။ 'ပရိကပ္ပနာယ ဝုတ္တာ ဥပမာ' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤ၌ လမင်း၏ မရှိသော ကြွားဝါမှုကို ရှိသောအဖြစ်ဖြင့် ကြံဆခြင်းကြောင့် တူညီသောတရားကို ပြတတ်သော အခြားသဒ္ဒါမရှိသော်လည်း ဥပမာအရာဖြစ်သော လမင်းနှင့် ဥပမေယျအရာဖြစ်သော မျက်နှာတော်တို့၏ တူညီသောအဖြစ်ကို ဤနှစ်ပါးတို့၏ တူညီသောအဖြစ်မရှိဘဲ ထိုသို့သော အရာဝတ္ထုကို ကြံဆခြင်းသည် ဘယ်သို့ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟူသော ဤအနက်၏ စွမ်းရည်ဖြင့် သိရ၏။

199.

၁၉၉။

Kiṃ vā’mbuja’ntobhantāli,Kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ;

Mama dolāyate citta-Micca’yaṃ saṃsayopamā.

အတွင်း၌ လှည့်လည်နေသော ပိတုန်းတို့ရှိသော ကြာပန်းလော၊ သို့မဟုတ် လှုပ်ရှားသော မျက်လုံးရှိသော မျက်နှာလော၊ ငါ၏စိတ်သည် လွှဲပျံ (ဒေါလာ) ကဲ့သို့ တုန်လှုပ်ချောက်ချားလျက်ရှိ၏။ ဤသို့သော ဥပမာသည် 'သံသယောပမာ' (သံသယရှိသော ဥပမာ) ဖြစ်၏။

199. ‘‘Kiṃ vā’’iccādi. Anto bhantā alī bhamarā yasmiṃ, tamīdisamambujaṃ kiṃ vā. Lolāni capalāni nayanāni yasmiṃ, tādisaṃ vā. Jina tavedaṃ mukhaṃ kinti mama cittaṃ dolāyate [Pg.207] dolevācarati. Evaṃ pakkhadvayapariggahena saṃsayatīti attho. Iccayamīdisī saṃsayavesena ambujamukhānamopamāvagamā saṃsayopamā.

၁၉၉. “kiṃ vā” စသည်ကား- အတွင်း၌ လှည့်လည်ကျက်စားကုန်သော ပိတုန်း (အလီ = ဘမရာ) တို့ရှိသော ထိုသို့သော ကြာပန်းလော၊ သို့မဟုတ် လှုပ်ရှား (လောလာနိ = စပလာနိ) သော မျက်လုံး (နယနာနိ) ရှိသော မျက်နှာလော။ အို-အောင်တော်မူသောမြတ်စွာဘုရား၊ သင်၏မျက်နှာသည် အဘယ်နည်းဟု ငါ၏စိတ်သည် လွှဲပျံ (ဒေါလာ) ကဲ့သို့ တုန်လှုပ်လျက်ရှိ၏။ ဤသို့ ဘက်နှစ်ဖက်လုံးကို ယူ၍ သံသယဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤသို့သော သံသယအစွမ်းဖြင့် ကြာပန်းနှင့် မျက်နှာတို့၏ ဥပမာကို သိစေခြင်းသည် 'သံသယောပမာ' မည်၏။

199. ‘‘Kiṃ vā’mbuje’’ccādi. Antobhantāli abbhantare bhamamānabhamaravantaṃ ambujaṃ kiṃ vā, tuyhaṃ lolanayanaṃ cañcalanettaṃ mukhaṃ kiṃ vāti mama cittaṃ dolāyate ubhayasambhamajananato dolā viya hoti. Iti ayaṃ evarūpā upamā saṃsayopamā dvinnaṃ sadisattassa saṃsayena pakāsitattā saṃsayopamā nāma hoti. Anto bhantā alī yasminti ca, lolāni nayanāni yasminti ca, dolā viya ācaratīti ca, saṃsayena vuttā upamāti ca viggaho. Ihāpi sadhammapakāsake saddantare asatipi yathāvuttavisesanadvayena visiṭṭhānaṃ dvinnaṃ ambujamukhānaṃ saṃsayanimitte tulyatte asati kathaṃ saṃsayo uppajjatīti iminā sāmatthiyeneva tulyadhammasambandho gamyate.

၁၉၉. “kiṃ vā’mbuje” စသည်ကား- အတွင်း၌ လှည့်လည်ကျက်စားနေသော ပိတုန်းရှိသော ကြာပန်းလော၊ သို့မဟုတ် သင်၏ လှုပ်ရှားသောမျက်လုံး (cañcalenetta) ရှိသော မျက်နှာလော ဟု ငါ၏စိတ်သည် နှစ်ဖက်လုံး၌ သံသယဖြစ်စေခြင်းကြောင့် လွှဲပျံ (ဒေါလာ) ကဲ့သို့ တုန်လှုပ်လှုပ်ရှားလျက် ရှိ၏။ ဤသို့သော ဥပမာသည် နှစ်ဦးတို့၏ တူညီသောအဖြစ်ကို သံသယဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်သောကြောင့် 'သံသယောပမာ' မည်၏။ 'အန္တော ဘန္တာ အလီ ယသ္မိံ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'လောလာနိ နယနာနိ ယသ္မိံ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဒေါလာ ဝိယ အာစရတိ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'သံသယေန ဝုတ္တာ ဥပမာ' ဟုလည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤ၌လည်း တူညီသောတရားကို ထင်ရှားစေတတ်သော အခြားသဒ္ဒါမရှိသော်လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော ဝိသေသနနှစ်ခုဖြင့် ထူးခြားသော ကြာပန်းနှင့် မျက်နှာတို့၏ သံသယဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သော တူညီသောအဖြစ်မရှိပါက သံသယသည် ဘယ်ပုံဖြစ်ပေါ်နိုင်အံ့နည်းဟူသော ဤစွမ်းရည်ဖြင့်ပင် တူညီသောတရား၏ စပ်ယှဉ်မှုကို သိအပ်၏။

200.

၂၀၀။

Kiñci vatthuṃ padassetvā,Sadhammassā’bhidhānato;

Sāmyappatītisabbhāvā,Pativatthūpamā yathā.

တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုကို ပြသ၍ တူညီသော တရားရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြဆိုခြင်းကြောင့် တူညီသောအဖြစ်ကို သိရှိခြင်း တည်ရှိရာဖြစ်သော ဥပမာသည် 'ပတိဝတ္ထူပမာ' (အလားတူဝတ္ထုကို နှိုင်းယှဉ်သော ဥပမာ) မည်၏။

200. ‘‘Kiñci’’iccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ sambuddhādikaṃ upadassetvā sadhammassa tena vatthunā kenaci ākārena sadisassa aññassa vatthuno abhidhānato sāmyassa tesaṃ dvinnaṃ sadisattassa patītiyā avasāyassa sambhāvā vijjamānattena pativatthūpamā vuccate. Pativatthunā tathāvidhenādhigatassa vatthuno tulyatā paṭipāditā. Yathetyudāharati.

၂၀၀. ‘‘Kiñci’’ စသည်ကား အဘယ်နည်း။ မြတ်စွာဘုရား အစရှိသော အလိုရှိအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုကို ပြသ၍၊ မိမိ၏ သဘာဝနှင့် ထိုဝတ္ထု၏ တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တူမျှသော အခြားသော ဝတ္ထုကို ဟောကြားခြင်းကြောင့် ထိုနှစ်ခုတို့၏ တူမျှသော သဘောကို ထင်ရှားသိရှိခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ‘ပတိဝတ္ထူပမာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ပတိဝတ္ထုဖြင့် ထိုသို့သော ဝတ္ထု၏ တူမျှသော အဖြစ်ကို ပြီးစေအပ်၏။ ‘ယထာ’ ဟူ၍ သာဓကထုတ်ပြ၏။

200. ‘‘Kiñci’’ccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ jinādikiñcipadatthaṃ upadassetvā paṭhamaṃ nidassetvā sadhammassa paṭipādanīyaatthena saha [Pg.208] kiñci ākārena sadisabhāvassa kassaci vatthuno abhidhānato kathanato sāmyappatītisabbhāvā sadisatāsambandhino parijānanassa vijjamānattā pativatthūpamā vatthuno upaṭṭhitassa jinādipadatthassa tulyatthapakāsanato nāmena pativatthūpamā nāma. Samāno dhammo yassa vā pārijātādino iti ca, samānānaṃ tulyānaṃ upamānopameyyānaṃ bhāvoti ca, sāmyassa patīti ca, sāmyappatītiyā sabbhāvoti ca, pativatthunā vuttā upamāti ca vākyaṃ. Yathāti udāharati.

၂၀၀. ‘‘Kiñci’’ စသည်ကား အဘယ်နည်း။ ဘုရားအစရှိသော အလိုရှိအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ပုဒ်၏အနက်ကို ရှေးဦးစွာပြသ၍၊ ဟောပြအပ်သော အနက်သဘာဝနှင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တူမျှသော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုကို ဟောကြားခြင်းကြောင့် တူမျှကြောင်း ထင်ရှားသိရှိခြင်းရှိသဖြင့် တူမျှသော ပတ်သက်မှုကို ပိုင်းခြားသိမြင်နိုင်သောကြောင့် ‘ပတိဝတ္ထူပမာ’ မည်၏။ ထင်ရှားရှိသော ဘုရားအစရှိသော ပုဒ်၏အနက်နှင့် တူညီသောအနက်ကို ထင်ရှားစေသောကြောင့် အမည်အားဖြင့် ‘ပတိဝတ္ထူပမာ’ မည်၏။ ထိုပါရိဇာတပင် အစရှိသည်တို့နှင့် တူညီသော သဘောရှိသဖြင့်လည်းကောင်း၊ တူညီကုန်သော ဥပမာ ဥပမေယျတို့၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ တူမျှကြောင်း ထင်ရှားသိရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုတူမျှကြောင်း သိရှိခြင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝတ္ထုချင်းတူခြင်းဖြင့် ဟောအပ်သော ဥပမာဟူ၍ ဝါကျဖွဲ့အပ်၏။ ‘ယထာ’ ဟူ၍ သာဓကထုတ်ပြ၏။

201.

၂၀၁။

Janesu jāyamānesu,Ne’kopi jinasādiso;

Dutiyo nanu nattheva,Pārijātassa pādapo.

လူတို့ ဖြစ်ပွားလာကြကုန်သော်လည်း၊ မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသူ တစ်ဦးမျှ မရှိပါပေ။ ပါရိဇာတ နတ်ပန်းပင်နှင့် တူသော၊ ဒုတိယအပင်သည် စင်စစ် မရှိသည် မဟုတ်ပါလော။

201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu majjhe ekopi jano guṇavā jinasādiso sammāsambuddhasamāno na vijjatītyekaṃ tāva vatthu upadassitaṃ, dutiyo iccādi pativatthūpamadassanaṃ, nanūtyanumatiyaṃ, pārijātassa dibbarukkhavisesassa dutiyo samāno pādapo nattheva. Pārijātoyeva rukkhajātīsu uttamo, tathā jino janesūti.

၂၀၁. ‘‘Janesu’’ စသည်ကား အဘယ်နည်း။ ဖြစ်ပွားလာကုန်သော လူတို့၏ အလယ်၌ ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံ၍ မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသောသူ တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ မရှိဟူ၍ ရှေးဦးစွာ ဝတ္ထုတစ်ခုကို ပြသအပ်၏။ ‘ဒုတိယော’ စသည်ကား ပတိဝတ္ထူပမာကို ပြသခြင်းတည်း။ ‘နနု’ ဟူသည်မှာ သဘောတူ ဝန်ခံခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ပါရိဇာတဟူသော နတ်သစ်ပင်ထူးနှင့် တူမျှသော ဒုတိယအပင်သည် စင်စစ် မရှိသည်သာတည်း။ သစ်ပင်အမျိုးအစားတို့တွင် ပါရိဇာတပင်သည်သာ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လူတို့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်တော်မူ၏။

201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu ekopi jinasādiso sambuddhasadiso natthi, pārijātassa rukkhassa dutiyo tena samo dutiyo pādapo rukkho natthi eva nanu, nanūti anuññāyaṃ. Tena sabbaññuno aññena atulyabhāvaṃ anujānāti. Iha pārijātarukkhassa aññehi rukkhehi uttamattañca buddhassa aññesu sattesu uttamattañcāti idaṃ dvayaṃ upamānopameyyabhūtānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ sāmyaṃ nāma, etaṃ sāmyaṃ vuttatthassa samatthanavasena pativatthubhūtapārijātassa rukkhehi asamānattakathaneneva jotitaṃ hoti.

၂၀၁. ‘‘Janesu’’ စသည်ကား အဘယ်နည်း။ ဖြစ်ပွားလာကုန်သော လူတို့တွင် မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသောသူ တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ မရှိ၊ ပါရိဇာတသစ်ပင်နှင့် တူမျှသော ဒုတိယအပင်သည်လည်း စင်စစ် မရှိသည် မဟုတ်ပါလော။ ‘နနု’ ဟူသည်ကား သဘောတူ ဝန်ခံခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ထိုစကားဖြင့် သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား၏ အခြားသူနှင့် မတူနိုင်သောအဖြစ်ကို ဝန်ခံ၏။ ဤ၌ ပါရိဇာတသစ်ပင်၏ အခြားသော သစ်ပင်တို့ထက် မြတ်သောအဖြစ်နှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အခြားသော သတ္တဝါတို့ထက် မြတ်သောအဖြစ်ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော အချက်သည် ဥပမာ ဥပမေယျ ဖြစ်ကုန်သော ဝတ္ထုနှစ်ခုတို့၏ တူမျှသော သဘောမည်၏။ ထိုတူမျှသော သဘောသည် ဟောပြအပ်သော အနက်ကို ထောက်ခံသောအားဖြင့် တူမျှသော ဝတ္ထုဖြစ်သော ပါရိဇာတပင်သည် အခြားသော သစ်ပင်တို့နှင့် မတူညီကြောင်းကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့်သာ ထင်ရှားစေအပ်၏။

202.

၂၀၂။

Vākyattheneva [Pg.209] vākyattho,Yadi kocyu’pamīyate;

Ivayuttaviyuttattā,Sā vākyatthopamā dvidhā.

ဝါကျတစ်ခု၏ အနက်နှင့် ဝါကျတစ်ခု၏ အနက်ကို၊ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော ဥပမာဖြင့် တူမျှစေအံ့။ ‘ဣဝ’ (ကဲ့သို့) သဒ္ဒါ ပါဝင်ခြင်း၊ မပါဝင်ခြင်းတို့ကြောင့်၊ ထို ‘ဝါကျတ္ထောပမာ’ (ဝါကျချင်းတူသော ဥပမာ) သည် နှစ်မျိုးရှိ၏။

202. Vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthenevi’’ccādinā. Vākyattho kriyākārakasambandhaviseso, teneva, na padatthamattena vākyattho vuttalakkhaṇo koci vattumicchito koci yadi upamīyate sadiso kathyate, sā vākyatthopamā dvidhā bhijjate. Kathaṃ? Yuttā ca viyuttā ca yuttaviyuttā, ivena atthaniddesoyaṃ yuttaviyuttā upamā, tassā bhāvā kāraṇā dvidhāti adhikataṃ.

၂၀၂. ‘‘Vākyattheneva’’ စသည်ဖြင့် ဝါကျအနက်ကို အရာပြုသော ဥပမာကို ပြသ၏။ ဝါကျ၏ အနက်ဟူသည် ကိရိယာ ကာရကတို့၏ အထူးသဖြင့် ဆက်စပ်ခြင်းဖြစ်၏။ ထိုဝါကျအနက်ဖြင့်သာ၊ ပုဒ်၏ အနက်မျှဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ အလိုရှိအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝါကျအနက်ကို အကယ်၍ နှိုင်းယှဉ်၍ တူမျှကြောင်း ပြောဆိုအပ်အံ့၊ ထိုဝါကျတ္ထောပမာသည် နှစ်မျိုးကွဲပြား၏။ အဘယ်သို့နည်း။ ‘ဣဝ’ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်း၊ မယှဉ်ခြင်းကြောင့် ‘ယုတ္တဝိယုတ္တ’ မည်၏။ ဤသည်ကား ‘ဣဝ’ သဒ္ဒါဖြင့် အနက်ကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သော ယှဉ်ခြင်း မယှဉ်ခြင်းရှိသော ဥပမာတည်း။ ထိုအကြောင်းကြောင့် (ဝါကျတ္ထောပမာသည်) နှစ်မျိုးရှိသည်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ယူအပ်၏။

202. Idāni vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthe’’ccādinā. Vākyattheneva kriyākārakasambandhavisesasaṅkhatasamudāyabhūtena vākyatthena koci vattumicchito yo koci vākyattho vuttalakkhaṇo yadi upamīyate sadisabhāvena kathīyate, sā upamā vākyatthopamā nāma hoti. Ivayuttaviyuttattā ivayuttaviyuttavasena dvidhā dvippakārā. Ettha ‘‘ivā’’ti ivādīnamatthassa gahitattā ivasaddopi tappariyāyasaddāpi gayhante.

၂၀၂. ယခုအခါ ‘‘vākyatthe’’ စသည်ဖြင့် ဝါကျအနက်ကို အရာပြုသော ဥပမာကို ပြသ၏။ ကိရိယာ ကာရကတို့၏ အထူးသဖြင့် ဆက်စပ်ခြင်းဟူသော ပေါင်းစည်းအပ်သော သဘောရှိသော ဝါကျအနက်ဖြင့်သာလျှင် အလိုရှိအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝါကျအနက်ကို အကယ်၍ နှိုင်းယှဉ်၍ တူမျှသော သဘောအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်အံ့၊ ထိုဥပမာသည် ‘ဝါကျတ္ထောပမာ’ မည်၏။ ‘ဣဝ’ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်း မယှဉ်ခြင်းကြောင့် နှစ်မျိုးနှစ်စား ကွဲပြား၏။ ဤ၌ ‘ဣဝ’ ဟု ဆိုသဖြင့် ‘ဣဝ’ စသည်တို့၏ အနက်ကို ယူအပ်သောကြောင့် ‘ဣဝ’ သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသဒ္ဒါနှင့် ဝေဝုစ်ဖြစ်သော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်းကောင်း ယူအပ်ကုန်၏။

Ivayutta

ဣဝယုတ္တ (ဣဝသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်း)

203.

၂၀၃။

Jino saṃklesatattānaṃ,Āvibhūto janāna’yaṃ;

Ghammasantāpatattānaṃ,Ghammakāle’mbudo viya.

ကိလေသာအပူတို့ဖြင့် ပူပြင်းပူပန်နေကြသော၊ ဤလူသားတို့အတွက် ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ပွင့်ထွန်းလာတော်မူ၏။ နေပူရှိန်ကြောင့် ပူပြင်းလှသော ကာလ၌၊ လူတို့အတွက် မိုးတိမ်သည် ပေါ်ထွက်လာသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

203. Udāharati ‘‘jino’’iccādi. Saṃklesehi dasavidhehi tattānaṃ santāpaṃ anuppattānaṃ janānaṃ ayaṃ jino sammāsambuddho [Pg.210] āvibhūto katakiccattā sammāsambodhādhigamena loke pātubhūto. Ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Kimivetyāha ‘‘ghamme’’ccādi. Ghammasantāpena tattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhānasamaye ambudo megho viyāti dutiyavākyamupamānabhūtamityayamivayuttā vākyatthopamā. Ettha pubbuttaravākyatthānaṃ visesyavisesanabhāvo ekavākyatthattāva veditabbo. Evamuparipi.

၂၀၃. ‘‘Jino’’ စသည်ဖြင့် သာဓကပြ၏။ ဆယ်ပါးသော ကိလေသာတို့ဖြင့် ပူပြင်းကုန်သော၊ ပူပန်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော လူတို့အား ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြီးစေတော်မူသည်ဖြစ်၍ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရတော်မူခြင်းဖြင့် လောက၌ ပွင့်ထွန်းလာတော်မူ၏။ ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ ဥပမေယျဖြစ်သော ဝါကျတစ်ခုတည်း။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူသော် ‘‘ghamme’’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ နေပူရှိန်ကြောင့် ပူပြင်းလှသော သူတို့အား နွေကာလ၌ မိုးတိမ်သည် ပေါ်ထွက်လာသကဲ့သို့ ဟူသည်ကား ဥပမာနဖြစ်သော ဒုတိယဝါကျတည်း။ ဤသည်ကား ဣဝသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော ဝါကျတ္ထောပမာတည်း။ ဤ၌ ရှေ့ဝါကျ နောက်ဝါကျတို့၏ အနက်တို့အား ဝိသေသန ဝိသေသျ ဖြစ်ခြင်းကို ဝါကျတစ်ခုတည်း၏ အနက်အဖြစ်ဖြင့်သာ သိအပ်၏။ အထက်၌လည်း ထို့အတူတည်း။

203. Udāharati ‘‘jino’’ccādinā. Ayaṃ jino eso jitapañcamāro satthā saṃklesatattānaṃ anekappakāra kilesasantāpatattānaṃ janānaṃ āvibhūto katakicco hutvā sabbaññutaññāṇādhigamena loke upaṭṭhito. Kena santattassa kassaci kimiveti ce? Ghammasantāpatattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhasamaye ambudoviya megho iva. Iha uttaravākyattho bhedakattā visesanaṃ hoti, pubbavākyattho pana bhedyattā visesyo hoti. Evaṃ vākyabhede satipi vākyattho ekoveti daṭṭhabbo. Evamuttaratrāpi. Uttaravākye ivasaddo tasmiṃyeva guṇaguṇīpadatthānaṃ sadisattaṃ dīpeti, pubbavākye guṇaguṇīnaṃ sadisattaṃ pana uttaravākyatthassa pubbavākyena samānattaṃ vinā aññathānupapattiyā ñāyati. Saṃklesehi tattāti ca, ghammo eva santāpoti ca, tena tattāti ca, ghammo eva kāloti ca vākyaṃ.

၂၀၃. ‘‘Jino’’ စသည်ဖြင့် သာဓကပြ၏။ မာရ်ငါးပါးကို အောင်တော်မူသော ဤမြတ်စွာဘုရားသည် အပြားများစွာသော ကိလေသာအပူတို့ဖြင့် ပူပြင်းကုန်သော လူတို့အား ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြီးစေတော်မူသည်ဖြစ်၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရတော်မူခြင်းဖြင့် လောက၌ ပွင့်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာတော်မူ၏။ အဘယ်ကဲ့သို့သော ပူပြင်းသူအား အဘယ်သို့နည်းဟူမူ။ နေပူရှိန်ကြောင့် ပူပြင်းကုန်သော လူတို့အား နွေကာလ၌ မိုးတိမ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤ၌ နောက်ဝါကျအနက်သည် ခွဲခြားတတ်သည်ဖြစ်၍ ဝိသေသန ဖြစ်၏၊ ရှေ့ဝါကျအနက်သည်မူ ခွဲခြားအပ်သည်ဖြစ်၍ ဝိသေသျ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဝါကျကွဲပြားသော်လည်း ဝါကျအနက်သည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်ဟူ၍ မှတ်အပ်၏။ နောက်၌လည်း ထို့အတူတည်း။ နောက်ဝါကျ၌ ‘ဣဝ’ သဒ္ဒါသည် ထိုနောက်ဝါကျ၌သာလျှင် ဂုဏ်နှင့် ဂုဏ်ရှိသော ပုဒ်အနက်တို့၏ တူမျှသောအဖြစ်ကို ပြသ၏။ ရှေ့ဝါကျ၌ ဂုဏ်နှင့် ဂုဏ်ရှိသည်တို့၏ တူမျှသောအဖြစ်သည်မူ နောက်ဝါကျအနက်၏ ရှေ့ဝါကျအနက်နှင့် တူညီခြင်းမရှိပါက မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် သိအပ်၏။ ကိလေသာတို့ဖြင့် ပူပြင်းခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ နေပူရှိန်သည်သာလျှင် ပူပန်ခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုနေပူရှိန်ဖြင့် ပူပြင်းခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ နေပူရှိန်ပြင်းသော ကာလဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဖွဲ့အပ်၏။

Ivaviyutta

ဣဝဝိယုတ္တ (ဣဝသဒ္ဒါနှင့် မယှဉ်ခြင်း)

204.

၂၀၄။

Munindānana’mābhāti, vilāsekamanoharaṃ;

Uddhaṃ samuggatassāpi, kiṃ te canda vijambhanā.

တင့်တယ်ခြင်းအထူးဖြင့် စိတ်ကို ညှို့ယူတတ်သော၊ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ထွန်းလင်းတောက်ပနေ၏။ အို... လမင်း၊ အထက်ကောင်းကင်သို့ တက်လှမ်းလာသော်လည်း၊ သင်၏ ပြန့်ပြောစွာ ထွန်းလင်းခြင်းသည် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။

204. Dutiyamāha ‘‘muninda’’iccādinā. Vilāsena ekamatulyaṃ manoharaṃ dutiyassa tādisassābhāvato munindānanaṃ [Pg.211] ābhāti atisayena sobhateti ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Bho canda uddhaṃ gaganatalaṃ samuggatassāpi abbhuṭṭhitassāpi te tava vijambhanā sāhaṃkāraparibbhamanena kiṃ payojanaṃ na kiṃpi, taṃsadisasobhāsampattiyābhāvato. Asadisattaṃ munindānanassa tassa tatopi uddhamuggacchato vilāsamattameva phalasambhavatoti dutiyavākyamupamānabhūtaṃ. Tathā hettha sabbathā sadisatāpatītiyā kariyamānānamuggamanavijambhanānaṃ paṭikkhepena kathañcipi mukhacandānaṃ sādhammapatīti upamāvagamoti ayamivaviyuttavākyatthopamā.

၂၀၄. မုနိန္ဒ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ဒုတိယမြောက်ဥပမာကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လှပတင့်တယ်ခြင်း၌ အတူမရှိ၊ နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်သော၊ ဒုတိယဖြစ်သော ထိုသို့သဘောရှိသော အခြားမျက်နှာမရှိခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ထွန်းပ၏၊ အလွန်တင့်တယ်၏ဟူသော စကားသည် (အနှိုင်းခံ) ဥပမေယျဖြစ်သော စာသားတစ်ပိုဒ် ဖြစ်၏။ အို-လမင်း၊ ကောင်းကင်ပြင်ထက်သို့ မြင့်စွာတက်လာသော်လည်း၊ ပေါ်ထွက်လာသော်လည်း သင်၏ ထောင်လွှားတက်ကြွခြင်းနှင့်တကွ လှည့်လည်လှုပ်ရှားခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ တစ်စုံတစ်ခုမျှ အကျိုးမရှိပေ၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားမျက်နှာတော်နှင့် တူညီသော တင့်တယ်ခြင်းအသရေနှင့် ပြည့်စုံမှုမရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ ကောင်းကင်ထက်သို့ သာလွန်၍ တက်သွားသော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်နှင့် မတူညီနိုင်သဖြင့် လှုပ်ရှားရုံမျှသာ အကျိုးဖြစ်ထွန်းစေနိုင်သောကြောင့် (လမင်း၏ လှုပ်ရှားမှုသည်) ဒုတိယစာပိုဒ်ဖြစ်သော ဥပမာန (နှိုင်းယှဉ်စရာ) ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ ဤ၌ အလုံးစုံတူညီသည်ဟု ထင်မြင်စေရန် ပြုလုပ်အပ်သော (လမင်း၏) ပျံတက်ခြင်း၊ လှုပ်ရှားခြင်းတို့ကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့် မျက်နှာတော်နှင့် လမင်းတို့၏ တူညီသောအဖြစ်ကို တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းလမ်းအားဖြင့် သိစေသဖြင့် ဥပမာကို သိစေသောကြောင့် ဤသည်ကား ဣဝ (ကဲ့သို့) ဟူသော ပုဒ်နှင့် ကင်းသော ဝါကျအနက် ဥပမာ (ဣဝဝိယုတ္တဝါကျတ္ထောပမာ) ဖြစ်၏။

204. Idāni ivaviyuttavākyatthopamaṃyeva udāharati ‘‘munindānani’’ccādinā. Vilāsekamanoharaṃ līlāya atulyaṃ tatoyeva manoharaṃ munindānanaṃ sabbaññuno vadanaṃ ābhāti atidibbati, tasmā he canda uddhaṃ uccaṃ nabhaṃ samuggatassāpi te tuyhaṃ vijambhanā ahaṃkārena paribbhamanena kiṃ payojanaṃ. Iha pubbavākyatthassa uttaravākyattho ivaviyuttopamā nāma hoti. Tathā hi ‘‘sabbathā mukhena sadiso bhavāmī’’ti mānaṃ karontassa candassa gaganatalārohopi vijambhanañceti imesaṃ dvinnaṃ paṭikkhepena mukhacandānaṃ vilāsekamanoharattaṃ kantimattasaṅkhātasadisattaṃ ivādīnamabhāvepi viññāyatīti katvā uttaravākyattho pubbavākyatthassa upamā ca visesanañca hoti. Vilāsena ekamatulyanti ca, tañca taṃ manoharañcāti ca viggaho. Apisaddo sambhāvanattho.

၂၀၄. ယခုအခါ ဣဝသဒ္ဒါနှင့် ကင်းသော ဝါကျအနက် ဥပမာကိုပင် မုနိန္ဒာနနံ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြတော်မူ၏။ လှပတင့်တယ်ခြင်း၌ အတူမရှိ၊ ထိုကြောင့်ပင် နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်သည် ထွန်းပတင့်တယ်၏၊ ထိုကြောင့် အို-လမင်း၊ မြင့်မားသော ကောင်းကင်သို့ တက်လာသော်လည်း သင်၏ ထောင်လွှားမှုဖြင့် လှည့်လည်လှုပ်ရှားခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ဤ၌ ရှေးဝါကျ၏ အနက်အား နောက်ဝါကျ၏ အနက်သည် ဣဝသဒ္ဒါနှင့် ကင်းသော ဥပမာ (ဣဝဝိယုတ္တောပမာ) မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သည်မှာ ငါသည် မျက်နှာတော်နှင့် အလုံးစုံ တူညီပေအံ့ ဟု မာန်မူနေသော လမင်း၏ ကောင်းကင်ပြင်သို့ တက်ခြင်း၊ လှုပ်ရှားခြင်းဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့ကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့် မျက်နှာတော်နှင့် လမင်းတို့၏ လှပတင့်တယ်ပုံချင်း တူညီသော အရောင်အဝါရှိသော သဘောကို ဣဝ စသော သဒ္ဒါများ မရှိသော်လည်း သိနိုင်သောကြောင့် နောက်ဝါကျအနက်သည် ရှေးဝါကျအနက်၏ ဥပမာလည်းကောင်း၊ ဝိသေသနလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဝိလာသေန ဧကမတုလျံ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တဉ္စ တံ မနောဟရဉ္စ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ အပိ သဒ္ဒါသည် သမ္ဘာဝနအနက်ကို ဟော၏။

205.

၂၀၅။

Samubbejeti dhīmantaṃ, bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ;

Upamādūsanāyā’la-metaṃ katthaci taṃ yathā.

လိင်ကွဲပြားခြင်း အစရှိသော အပြစ်သည် ပညာရှိကို တုန်လှုပ်စေ၏ (မနှစ်သက်စေတတ်)။ ဤ (လိင်ကွဲပြားခြင်းစသော အပြစ်သည်) အချို့သောနေရာ၌ ဥပမာကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ ထိုဥပမာ ပျက်စီးပုံမှာ ဤသို့တည်း။

205. Dosaparicchede [Pg.212] duṭṭhālaṅkatītimupamālaṅkāradūsanaṃ dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu, ādisaddena bhinnavacanahīnatāadhikatādīnaṃ pariggaho. Tusaddo atthajotako, tathāpīti attho. Dhīmantaṃ medhāviṃ samubbejeti na pīṇeti, etaṃ bhinnaliṅgadikaṃ katthaci na sabbattha upamādūsanāya virodhatthaṃ alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathe’’ti udāharati.

၂၀၅. ဒေါသပရိစ္ဆေဒ၌ ဒုဋ္ဌာလင်္ကတိ ဟု ဆိုအပ်သော ဥပမာအလင်္ကာ၏ အပြစ်ကို ပြခြင်းငှာ သမုဗ္ဗေဇေတိ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ယံ ဘိန္နလိင်္ဂါဒိကံ တု ဟူသော စကား၌ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ဝုစ်ကွဲပြားခြင်း (ဘိန္နဝစန)၊ ယုတ်လျော့ခြင်း (ဟီနတာ)၊ လွန်ကဲခြင်း (အဓိကတာ) စသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ တုသဒ္ဒါသည် အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပညာရှိကို တုန်လှုပ်စေ၏၊ မနှစ်သက်စေတတ်။ ဤ လိင်ကွဲပြားခြင်းစသည်သည် အချို့သော အရပ်၌သာ (အလုံးစုံသော အရပ်၌ မဟုတ်ဘဲ) ဥပမာကို ဖျက်ဆီးခြင်း (ဆန့်ကျင်သောအနက်ကို ပေးခြင်း) ငှာ စွမ်းနိုင်၏။ တံ ယထာ ဟု ဆိုကာ သာဓကကို ပြတော်မူ၏။

205. Dosaparicchede dosānamanuddesāvasāne niddiṭṭhāya duṭṭhālaṅkatiyā dassetabbaudāharaṇe –

၂၀၅. ဒေါသပရိစ္ဆေဒ၌ အပြစ်တို့ကို ညွှန်ပြခြင်း၏ အဆုံး၌ ဖော်ပြအပ်သော ဒုဋ္ဌာလင်္ကတိ (ပျက်စီးသောအလင်္ကာ) အား ပြအပ်သော သာဓက၌ -

‘‘Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ;

Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvibhavissatī’’ti.

အကြင်အရပ်၌ အလင်္ကာ၏ အပြစ်သည် ရှိ၏၊ ထိုအပြစ်ရှိသော အရပ်သည် ဒုဋ္ဌာလင်္ကရဏ (အပြစ်ရှိသော အလင်္ကာ) မည်၏။ ထိုဒုဋ္ဌာလင်္ကရဏ၏ သဘောတရားသည် အလင်္ကာတို့ကို ညွှန်ပြရာ၌ ထင်ရှားလတ္တံ့ ဟု ဆိုအပ်၏။

Katapaṭiññānusārena idāni dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu vakkhamānaṃ yaṃ bhinnaliṅgavacanādikaṃ pana dhīmantaṃ paññavantaṃ kaviṃ samubbejeti ‘‘evaṃ nāma vattabbaṃ siyā’’ti ubbegaṃ janeti, etaṃ bhinnaliṅgādikaṃ upamādūsanāya yathāvuttaupamāvināsanatthaṃ katthaci ‘‘itthīvāyaṃ jano yāti’’iccādivattabbavisayato aññattha alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathā’’ti udāharati. Bhinnaṃ visadisañca taṃ liṅgañceti ca, taṃ ādi yassa visadisavacanādinoti ca, upamāya dūsanamiti ca vākyaṃ.

ပြုအပ်ပြီးသော ကတိကဝတ်အတိုင်း ယခုအခါ ပြခြင်းငှာ သမုဗ္ဗေဇေတိ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ပြောဆိုလတ္တံ့သော လိင်ကွဲပြားခြင်း၊ ဝုစ်ကွဲပြားခြင်း အစရှိသော အပြစ်သည် ပညာရှိသော ကဗျာဆရာကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်သလော ဟု တုန်လှုပ်ခြင်း (ထိတ်လန့်ခြင်း) ကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ဤ လိင်ကွဲပြားခြင်း စသည်သည် ဥပမာကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ (ဆိုခဲ့ပြီးသော ဥပမာကို ပျက်စီးစေခြင်းငှာ) ဣတ္ထီဝါယံ ဇနော ယာတိ (ဤယောက်ျားသည် မိန်းမကဲ့သို့ သွား၏) အစရှိသော ပြောဆိုအပ်သော အရာမှ တစ်ပါးသော အရပ်၌ စွမ်းနိုင်၏။ တံ ယထာ ဟု ဆိုကာ သာဓကကို ပြတော်မူ၏။ ကွဲပြားသော (မတူညီသော) လိင်သည် ဘိန္နလိင်္ဂ မည်၏၊ ထိုလိင်ကွဲပြားခြင်းသည် အစရှိသည်ရှိသော (ဝုစ်ကွဲပြားခြင်းစသည်) သည် ဘိန္နလိင်္ဂါဒိ မည်၏၊ ဥပမာ၏ အပြစ်ဖြစ်ခြင်းသည် ဥပမာဒူသန မည်၏ဟု ဝါကျခွဲခြား၍ သိအပ်၏။

206.

၂၀၆။

Haṃsīvā’yaṃ sasī bhinna-Liṅgā’kāsaṃ sarāniva;

Vijātivacanā hīnā,Sā’va bhatto bhaṭo’dhipe.

ဟံသီဝါယံ သသီ ဟူသည် လိင်ကွဲပြားသော ဥပမာ (ဘိန္နလိင်္ဂေါပမာ) ဖြစ်၏။ အာကာသံ သရာနိဝ ဟူသည်ကား ဝုစ်မတူညီသော ဥပမာ (ဝိဇာတိဝစနောပမာ) ဖြစ်၏။ သာဝ ဘတ္တော ဘဋောဓိပေ ဟူသည်ကား ယုတ်ညံ့သော ဥပမာ (ဟီနောပမာ) ဖြစ်၏။

206. ‘‘Haṃsīvāya’’nti ayaṃ sasī cando haṃsīva haṃsīsadiso. Bhinnaliṅgā bhinnaliṅgopamā. ‘‘Ākāsaṃ sarānivā’’ti vijātivacanā visadisavacanopamā. ‘‘Bhaṭo adhipe sāmini sāva [Pg.213] bhatto’’ti hīnā hīnopamā kukkurassa hīnena jātyādinā adhikassa upamitattā.

၂၀၆. ဟံသီဝါယံ ဟူသည် ဤစန္ဒမင်း (လမင်း) သည် ဟံသီမ (ရွှေဟင်္သာမ) ကဲ့သို့ တူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသည်ကား လိင်ကွဲပြားသော ဥပမာ (ဘိန္နလိင်္ဂေါပမာ) မည်၏။ အာကာသံ သရာနိဝ (ကောင်းကင်သည် ရေကန်များကဲ့သို့) ဟူသည်ကား ဝုစ်မတူညီသော ဥပမာ (ဝိဇာတိဝစနောပမာ) မည်၏။ ဘဋော အဓိပေ သာမိနိ သာဝ ဘတ္တော (အရှင်သခင်၌ အစေခံသည် ခွေးကဲ့သို့ သစ္စာရှိ၏) ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အမျိုးစသည်ရှိသော ခွေးဖြင့် မြတ်သောသူကို နှိုင်းယှဉ်အပ်သောကြောင့် ယုတ်ညံ့သော ဥပမာ (ဟီနောပမာ) မည်၏။

206. ‘‘Haṃsi’’ccādi. Ayaṃ sasī cando haṃsī iva haṃsidhenūva hoti. Iccādikopamā bhinnaliṅgā upameyyato bhinnaliṅgattā bhinnaliṅgopamā nāma hoti. Ākāsaṃ nabhaṃ sarānivāti ayaṃ vijātivacanā upameyyena visadisavacanattā vijātivacanopamā nāma hoti. Adhipe sāmini bhaṭo sevako sāva sunakho iva bhattoti ayaṃ hīnā jātihīnena sunakhena uttamassa purisassa upamitattā hīnopamā nāma hoti. Bhinnaṃ liṅgametissāti ca, vividhā jāti sabhāvo asseti ca, vijāti vacanaṃ assā upamāyāti ca viggaho.

၂၀၆. ဟံသီ အစရှိသည်ကား - ဤစန္ဒမင်း (လမင်း) သည် ဟံသီမ (ရွှေဟင်္သာမ) ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အစရှိသော ဥပမာသည် ဥပမေယျမှ လိင်ကွဲပြားသောကြောင့် ဘိန္နလိင်္ဂေါပမာ (လိင်ကွဲဥပမာ) မည်၏။ အာကာသံ (ကောင်းကင်ကို) သရာနိဝ (ရေကန်များကဲ့သို့) ဟူသော ဤဥပမာသည် ဥပမေယျနှင့် ဝုစ်မတူညီသောကြောင့် ဝိဇာတိဝစနောပမာ (ဝုစ်ကွဲဥပမာ) မည်၏။ အရှင်သခင်၌ အစေခံသည် ခွေးကဲ့သို့ သစ္စာရှိ၏ ဟူသော ဤဥပမာသည် ဇာတ်ယုတ်သော ခွေးဖြင့် မြတ်သော ယောက်ျားကို နှိုင်းယှဉ်အပ်သောကြောင့် ဟီနောပမာ (ယုတ်ညံ့သောဥပမာ) မည်၏။ Bhinnaṃ liṅgametissāti ca, vividhā jati sabhāvo asseti ca, vijāti vacanaṃ assā upamāyāti ca viggaho ဟူသော အဖွင့်အရ... ဘိန္နံ လိင်္ဂမေတိဿာ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိဝိဓာ ဇာတိ သဘာဝေါ အဿာ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိဇာတိ ဝစနံ အဿာ ဥပမာယာ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

207.

၂၀၇။

Khajjoto bhānumālīva,Vibhātītyadhikopamā;

Aphuṭṭhatthā balambhodhi,Sāgaro viya saṃkhubhi.

ပိုးစုန်းကြူးသည် နေမင်းကဲ့သို့ တောက်ပ၏ ဟူသည်မှာ အဓိကောပမာ (လွန်ကဲသောဥပမာ) ဖြစ်၏။ စစ်သည်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသည် သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ လှုပ်ရှား၏ ဟူသည်မှာ အဖုဋ္ဌတ္ထောပမာ (မထင်ရှားသော အနက်ရှိသောဥပမာ) ဖြစ်၏။

207. ‘‘Khajjoto’’iccādi. Khajjoto bhānumālīva sūriyo viya vibhātītyadhikopamā adhikena hīnassa upamitattā. Balambhodhi senāsāgaro sāgaro viya saṃkhubhīti aphuṭṭhatthopamā ‘‘balambhodhī’’ti rūpakena senāya mahantattāvagamato puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya kassaci visesatthassa asaṃphuṭṭhattā.

၂၀၇. ခဇ္ဇောတော အစရှိသည်ကား - ပိုးစုန်းကြူးသည် နေမင်းကဲ့သို့ တောက်ပ၏ ဟူသော ဥပမာသည် ယုတ်ညံ့သော အရာကို လွန်ကဲသော အရာနှင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သောကြောင့် အဓိကောပမာ မည်၏။ စစ်သည်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသည် သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ လှုပ်ရှား၏ ဟူသော ဥပမာသည် အဖုဋ္ဌတ္ထောပမာ မည်၏။ အကြောင်းမူကား ဗလမ္ဘောဓိ ဟူသော ရူပကအလင်္ကာဖြင့် စစ်တပ်၏ ကြီးမားပုံကို သိပြီးဖြစ်ပါလျက် တစ်ဖန် သာဂရော ဝိယ ဟု ဥပမာပေးခြင်းဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားသောအနက်ကို မထင်ရှားစေသောကြောင့်တည်း။

207. ‘‘Khajjoto’’ccādi. ‘‘Khajjoto bhānumālīva vibhātī’’ti ayaṃ adhikopamā adhikāya upamāya upamitattā adhikopamā nāma hoti. ‘‘Balambhodhi senāsamuddo sāgaro viya saṃkhubhī’’ti ayaṃ aphuṭṭhatthā senāya mahattaṃ ‘‘balambhodhī’’ti tirobhūtaupamāyeva avagataṃ, [Pg.214] tasmā puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya phusitabbatthassābhāvā aphuṭṭhatthopamā nāma hoti. Aphuṭṭho attho etissāti ca, balaṃ eva ambhodhīti ca vākyaṃ.

၂၀၇. ခဇ္ဇောတော အစရှိသည်ကား - ပိုးစုန်းကြူးသည် နေမင်းကဲ့သို့ တောက်ပ၏ ဟူသော ဤဥပမာသည် လွန်ကဲသော ဥပမာဖြင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သောကြောင့် အဓိကောပမာ မည်၏။ စစ်သည်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသည် သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ လှုပ်ရှား၏ ဟူသော ဤဥပမာသည် အဖုဋ္ဌတ္ထောပမာ မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စစ်တပ်၏ ကြီးမားပုံကို ဗလမ္ဘောဓိ ဟူသော ဖုံးကွယ်သော ဥပမာဖြင့် သိရှိပြီးဖြစ်၍ တစ်ဖန် သာဂရော ဝိယ ဟူသော ဥပမာဖြင့် ထိတွေ့အပ်သော ထူးခြားသောအနက် မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ အဖုဋ္ဌော အတ္ထော ဧတိဿာ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဗလံ ဧဝ အမ္ဗောဓိ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲ၍ သိအပ်၏။

208.

၂၀၈။

Cande kalaṅko bhiṅgove-Tyu’pamāpekkhinī ayaṃ;

Khaṇḍitā keravākāro,Sakalaṅko nisākaro.

လမင်း၌ အမဲစက်သည် ပိတုန်းကဲ့သို့ တောက်ပ၏ ဟူသော ဤဥပမာသည် ဥပမာပေက္ခိနီ (အခြားဥပမာကို တောင့်တသောဥပမာ) ဖြစ်၏။ အမဲစက်နှင့်တကွသော လမင်းသည် ကြာဖြူကဲ့သို့သော သဏ္ဌာန်ရှိ၏ ဟူသည်ကား ခဏ္ဍိတောပမာ (ချို့ယွင်းသောဥပမာ) ဖြစ်၏။

208. ‘‘Cande’’iccādi. Kalaṅko bhiṅgo viyātyayamupamā ‘‘cande kusumagacchasadise’’ ityupamantaramapekkhateti yato cande bhiṅgo na sambhavati, pupphagacche tu sambhavatīti ayamupamā upamāpekkhinī. Sakalaṅko sasalakkhaṇo nisākaro cando keravākāro kumudasannibhoti khaṇḍitopamā keravassa antokaṇhattaṃ paṭipādetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbattā.

၂၀၈. စန္ဒေ အစရှိသည်ကား - လမင်း၌ အမဲစက်သည် ပိတုန်းကဲ့သို့ တောက်ပ၏ ဟူသော ဤဥပမာသည် လမင်းသည် ပန်းပင်နှင့် တူ၏ ဟူသော အခြားဥပမာတစ်ခုကို တောင့်တအပ်၏။ အကြောင်းမူကား လမင်း၌ ပိတုန်းသည် မဖြစ်နိုင်၊ ပန်းပင်၌သာ ပိတုန်းသည် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဤဥပမာကို ဥပမာပေက္ခိနီ ဟု ဆိုအပ်၏။ အမဲစက် (ယုန်ရုပ်) နှင့်တကွရှိသော လမင်းသည် ကြာဖြူနှင့် သဏ္ဌာန်တူ၏ ဟူသည်ကား ခဏ္ဍိတောပမာ မည်၏။ ကြာဖြူ၏ အတွင်း၌ မည်းနက်သောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ပိတုန်းနှင့်တကွသော ကြာဖြူ၏ သဏ္ဌာန်ရှိ၏ (သဘိင်္ဂကေရဝါကာရော) ဟု ပြောဆိုအပ်သင့်သောကြောင့်တည်း။

208. ‘‘Cande’’ccādi. ‘‘Cande kalaṅko bhiṅgo ivā’’ti ayaṃ upamāpekkhinī candassaupamābhūtapupphagacchakādiapekkhanato upamāpekkhinī nāma hoti. Cande bhiṅgapavattiyā abhāvato tassa visayabhūtapupphagacchakādi candassa upamattena gahetvā avuttattā duṭṭhāti adhippāyo. Sakalaṅko kalaṅkasahito nisākaro cando keravākāro kumudasadisoti ayaṃ khaṇḍitā candagataṃ kaṇhattaṃ pakāsetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbe bhiṅgopamābhāvassa khaṇḍitattā khaṇḍitopamā nāma hoti. Upamaṃ apekkhatīti ca, khaṇḍaṃ itā gatāti ca, khaṇḍena itā yuttā vāti ca, keravassākāro asseti ca, saha kalaṅkena vattatīti ca vākyaṃ.

၂၀၈. "Cande" အစရှိသည်ကား- "လဗိမာန်၌ အမည်းစက် (အစွန်း) သည် ပျားပိတုန်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏" ဟူသော ဤဥပမာသည် ဥပမာပေက္ခိနီ (ဥပမာကို တောင့်တတတ်သော ဥပမာ) မည်၏။ လဗိမာန်၏ ဥပမာဖြစ်ထိုက်သော ပန်းခြုံစသည်ကို တောင့်တမျှော်လင့်ရသောကြောင့် ဥပမာပေက္ခိနီမည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လဗိမာန်၌ ပျားပိတုန်း လည်ပတ်ကျက်စားမှု မရှိသဖြင့် ထိုပျားပိတုန်း၏ ကျက်စားရာ ပန်းခြုံစသည်ကို လဗိမာန်၏ ဥပမာအဖြစ်ဖြင့် ယူ၍ မပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ညှိုးနွမ်းသော အပြစ်ရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အညစ်အကြေး (အစွန်းအကွက်) နှင့်တကွဖြစ်သော ညဉ့်ကိုပြုတတ်သော လမင်းသည် ကြာဖြူနှင့်တူ၏ ဟူသော ဤဥပမာသည် ခဏ္ဍိတာ (ပြတ်တောက်ပျက်စီးသော ဥပမာ) မည်၏။ လဗိမာန်၌ရှိသော အမည်းစက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ "ပျားပိတုန်းနှင့်တကွသော ကြာဖြူအဆင်းရှိ၏" ဟု ဆိုအပ်သင့်ပါလျက် ပျားပိတုန်းဥပမာ၏ အဖြစ်ကို ဖျက်ဆီးထားသောကြောင့် ခဏ္ဍိတုပမာ မည်၏။ "Upamaṃ apekkhatīti" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "khaṇḍaṃ itā" (သို့မဟုတ် "khaṇḍena itā") ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "keravassākāro assa" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "saha kalaṅkena vattatī" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအနက်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။

209.

၂၀၉။

Iccevamādirūpesu, bhavanti vigatādarā;

Karonti cā’daraṃ dhīrā, payoge kvacideva tu.

ဤသို့အစရှိသော ပုံသဏ္ဌာန် (ဥပမာ) တို့၌ ပညာရှိတို့သည် အလေးမမူ (ရိုသေမှုကင်း) ကြကုန်။ သို့သော်လည်း အချို့သော သုံးနှုန်းရာ (ပယောဂ) ၌မူကား ပညာရှိတို့သည် ရိုသေခြင်း (အလေးပြုခြင်း) ကို ပြုကြကုန်၏။

209. Vuttaṃ [Pg.215] nigameti ‘‘icceva’’mādinā. Rūpesu payogesu. Vigato apagato ādaro sambhāvanā yesaṃ tathā bhavanti. Kiṃ bhinnaliṅgādikaṃ niyamenānādaraṇīyameva, aniyameneti ce gayhūpagampi atthīti āha ‘‘karonti’’ccādiṃ. Kvacideva tu payoge dhīrā kavayo ādaraṃ karonti cāti. Casaddo vattabbantaratthaṃ samuccinoti.

၂၀၉. "icceva" အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ဟောကြားချက်ကို နိဂုံးချုပ်၏။ "Rūpesu" ဆိုသည်မှာ အသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့၌ ဖြစ်သည်။ "Vigatādarā" ဆိုသည်မှာ လေးမြတ်ခြင်း ကင်းကုန်သော သူတို့သည် ဖြစ်ကြကုန်၏။ "လိင်ကွဲပြားခြင်း စသည်သည် အမြဲတစေ မရိုသေအပ်သည်သာလော၊ သို့မဟုတ် အမြဲမဟုတ်ဘဲ (အချို့သောနေရာ၌) လက်ခံအပ်သည်လည်း ရှိသလော" ဟု မေးအံ့၊ လက်ခံထိုက်သည်လည်း ရှိ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "karonti" စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အချို့သော အသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) ၌မူကား ပညာရှိ ကဗျာဆရာတို့သည် လေးမြတ်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ "စ"သဒ္ဒါသည် ပြောဆိုအပ်သော အခြားအနက်ကို ပေါင်းစပ်စုစည်းပေး၏။

209. ‘‘Icce’’ccādi. Iti anantaraṃ niddiṭṭhesu evamādirūpesu payogesu dhīrā vigatādarā bhavanti. Imeyeva dhīrā kvacideva tu payoge bhinnaliṅgādike ādaraṃ karonti ca. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi yesamiti ca, tāni ca tāni rūpāni ceti ca, vigato ādaro yesamiti ca viggaho. Casaddo vākyantarasamuccaye. Tasmā vigatādaratthena aññamādarakaraṇaṃ vuccamānakathāsantatiṃ ākaḍḍhati.

၂၀၉. "Icce" စသည်ကား- "ဣတိ" ချက်ချင်း ပြဆိုခဲ့ပြီးသော ဤသို့အစရှိသော ပုံစံဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့၌ ပညာရှိတို့သည် ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း ကင်းကြကုန်၏။ ထိုပညာရှိတို့သည်ပင် အချို့သော လိင်ကွဲပြားခြင်း စသည်ရှိသော အသုံးအနှုန်းတို့၌မူကား ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းကိုလည်း ပြုကြကုန်၏။ "ဣတိ ဧဝံ အယံ ပကာရော အာဒိ ယေသံ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တာနိ စ တာနိ ရူပါနိ စ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဝိဂတော အာဒရော ယေသံ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟများ ဖြစ်ကြ၏။ "စ"သဒ္ဒါသည် အခြားဝါကျကို ပေါင်းစပ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လေးစားမှုမရှိသော အနက်အားဖြင့် အခြားသော လေးစားမှုပြုခြင်းသည် ပြောဆိုဆဲဖြစ်သော စကားအစဉ်ကို ဆွဲဆောင်ပေ၏။

210.

၂၁၀။

Itthīvā’yaṃ jano yāti,Vadatyesā pumā viya;

Piyo pāṇā ivā’yaṃ me,Vijjā dhanamiva’ccitā.

ဤလူသည် မိန်းမကဲ့သို့ သွား၏။ ဤမိန်းမသည် ယောကျ်ားကဲ့သို့ ပြောဆို၏။ ဤသူသည် ငါ့အား အသက်ကဲ့သို့ ချစ်အပ်၏။ အတတ်ပညာသည် စုဆောင်းအပ်သော ဥစ္စာကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

210. Udāharati ‘‘itthi’’ccādi. Ayaṃ jano itthīva yāti kriyānuvattito. Esā itthī pumāva puriso viya vadati tādisassa pāgabbhiyayogato. Ettha liṅganānattamupamānopameyyānaṃ. Ayamicchito koci me pāṇā iva piyo iṭṭho, vijjā byākaraṇādayo dhanamiva accitā rāsikatāti vacanabhedo.

၂၁၀. "itthi" စသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ "ဤလူသည် မိန်းမကဲ့သို့ သွား၏" ဟူသည် သွားခြင်းကိရိယာကို လိုက်နာခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ "ဤမိန်းမသည် ယောကျ်ားကဲ့သို့ ပြောဆို၏" ဟူသည် ထိုကဲ့သို့ ရဲတင်းထက်မြက်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ဥပမာန်နှင့် ဥပမေယျတို့၏ လိင်ကွဲပြားမှု ရှိ၏။ "အလိုရှိအပ်သော ဤသူသည် ငါ၏ အသက်ကဲ့သို့ ချစ်မြတ်နိုးအပ်၏"၊ "ဗျာကရုဏ်းအစရှိသော အတတ်ပညာတို့သည် စုဆောင်းအပ်သော ဥစ္စာကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသည် ဝစနဘေဒ (ဝုစ်ကွဲပြားခြင်း) ဖြစ်၏။

210. Idāni bhinnaliṅgānaṃ gahetabbavisayaṃ dasseti ‘‘itthīvā’ya’’miccādinā. Ayaṃ jano itthīva avisadagamanena mahilā [Pg.216] viya yāti. Esā itthī pumā viya tādisapāgabbhiyayuttattā puriso viya vadatīti. Iha dvinnaṃ upamānopameyyānaṃ liṅgabhede satipi kavayo ādaraṃ karonti. Ayaṃ puriso me mama pāṇā iva āyavova piyo. Accitā sañcitā vijjā byākaraṇanighaṇṭuādayo dhanamiva hontīti. Ettha upamānopameyyānaṃ vacanato visesatte satipi iṭṭhameva.

၂၁၀. ယခုအခါ လိင်ကွဲပြားသော ဥပမာတို့ကို လက်ခံထိုက်သော အရာကို "itthīvā'yaṃ" စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ဤသူသည် မထင်ရှားသော သွားခြင်းရှိသဖြင့် မိန်းမကဲ့သို့ သွား၏။ ဤမိန်းမသည် ထိုကဲ့သို့သော ရဲတင်းမှုနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ယောကျ်ားကဲ့သို့ ပြောဆို၏။ ဤဥပမာ၌ ဥပမာန် ဥပမေယျ နှစ်ပါးတို့တွင် လိင်ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ကဗျာဆရာတို့သည် အလေးပြု (လက်ခံ) ကြကုန်၏။ ဤယောကျ်ားသည် ငါ၏ အသက်ကဲ့သို့ ချစ်အပ်၏။ ဆည်းပူးအပ်သော ဗျာကရုဏ်း၊ နိဃဏ္ဍုစသော အတတ်ပညာတို့သည် ဥစ္စာကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ဥပမာန်နှင့် ဥပမေယျတို့၏ ဝစနကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း အလိုရှိအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

211.

၂၁၁။

Bhavaṃ viya mahīpāla, devarājā virājate;

Ala’maṃsumato kacchaṃ, tejasā rohituṃ ayaṃ.

မင်းကြီး... နတ်မင်း (သိကြားမင်း) သည် အရှင်မင်းကြီးကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပ၏။ ဤမင်းသည် တန်ခိုးတေဇော်ဖြင့် နေမင်း၏ အဆင့်အတန်းသို့ တက်လှမ်းရန် စွမ်းနိုင်၏။

211. Hīnādhikamuttamudāharaṇamāha ‘‘bhavaṃ viyi’’ccādi. Mahīpāletyāmantanaṃ, devarājā bhavaṃ viya virājate. Iti hīnenāpi hoti. Evaṃvidhe samucite visaye liṅgavacanabhedādikaṃ nopamaṃ dūsetīti.

၂၁၁. ယုတ်သော၊ လွန်ကဲသော ဥပမာ၏ သာဓကကို "bhavaṃ viyi" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "Mahīpāla" ဟူသည် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ "သိကြားမင်းသည် အရှင်မင်းကြီးကဲ့သို့ တင့်တယ်တောက်ပ၏" ဟူ၍ ယုတ်ညံ့သော အရာဖြင့်လည်း ဥပမာပြုအပ်၏။ ဤကဲ့သို့ သင့်လျော်သော အရာ၌ လိင်၊ ဝစန ကွဲပြားခြင်း စသည်သည် ဥပမာကို မဖျက်ဆီးပေ။

211. ‘‘Bhava’’miccādi. Mahīpāla bho rāja, devarājā sakko devarājā bhavaṃ viya virājateti. Ettha sakkamupādāya ‘‘bhavaṃ viyā’’ti hīnattepi iṭṭhameva. Ayaṃ rājā aṃsumato sūriyassa kacchaṃ padaviṃ tejasā ārohituṃ pattuṃ alaṃ samatthoti. Ettha tejasā adhikopi sūriyo upamābhūto iṭṭhova, ‘‘kacchaṃ ārohitu’’nti ivasaddapariyāyo. Īdisaṃ bhinnaliṅgādikopamādikaṃ upamādūsanaṃ na karoti.

၂၁၁. "Bhavaṃ" စသည်ကား- "မဟီပါလ" အို မင်းကြီး၊ "ဒေဝရာဇာ" သိကြားမင်းသည် အရှင်မင်းကြီးကဲ့သို့ တင့်တယ်၏။ ဤနေရာ၌ သိကြားမင်းကို အမှီပြု၍ "အရှင်မင်းကြီးကဲ့သို့" ဟု ယုတ်သောဥပမာ ဖြစ်သော်လည်း အလိုရှိအပ်သည် (သင့်လျော်သည်) သာ ဖြစ်၏။ "ဤမင်းသည် တန်ခိုးဖြင့် နေမင်း၏ အဆင့်အတန်း (လမ်းစဉ်) သို့ တက်ရောက်ရန် စွမ်းနိုင်၏"။ ဤနေရာ၌ တန်ခိုးဖြင့် လွန်ကဲသော နေမင်းသည် ဥပမာဖြစ်သော်လည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။ "kacchaṃ ārohituṃ" ဟူသည် "ဣဝ"သဒ္ဒါ၏ လဲလှယ်သုံးနှုန်းချက် ဖြစ်၏။ ဤသို့သော လိင်ဝစန ကွဲပြားခြင်း စသည်ရှိသော ဥပမာသည် ဥပမာအပြစ်ကို မပြုပေ။

212.

၂၁၂။

Upamānopameyyānaṃ, abhedassa nirūpanā;

Upameva tirobhūta-bhedā rūpakamuccate.

ဥပမာန်နှင့် ဥပမေယျတို့၏ ကွဲပြားမှုမရှိခြင်း (တူညီခြင်း) ကို ဖော်ပြခြင်းဖြစ်၍ ကွဲပြားခြားနားမှု ကွယ်ပျောက်နေသော ဥပမာကိုပင် ရူပကအလင်္ကာ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

212. Rūpakaṃ nirūpayati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ yathāvuttānaṃ abhedassa nānattābhāvassa nirūpanā āropanena upamānopameyyānamabhedaṃ rūpayati dassetīti [Pg.217] rūpakamuccate. Upamānassa upamānopameyyānamabhedāropanena tirobhūto apākaṭo bhedo nānattaṃ yassāti tādisī upameva yathāvuttalakkhaṇā rūpakamuccate ‘‘rūpaka’’nti. ‘‘Padambuja’’nti ettha padameva ambujasadisattā ambujaṃ rupyate. Ityupameyyopamānabhūtānaṃ padambujānamabhedāropanena upamānopameyyagatasādhammasaṅkhātāyapi upamāya bhedo vijjamānopi tirohito. Na tu āvibhūto ‘‘padaṃ ambujamive’’ti. Sā copamā tathāvidhā upamānopameyyānamabhedamāyāti nāmāti rūpakamuccateti adhippāyo.

၂၁၂. "upamāna" စသည်ဖြင့် ရူပကကို သတ်မှတ်ပြတော်မူ၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော ဥပမာန်နှင့် ဥပမေယျတို့၏ ကွဲပြားမှုမရှိခြင်း (တူညီခြင်း) ကို တင်စား၍ ပြသခြင်းကြောင့် ဥပမာန်နှင့် ဥပမေယျတို့၏ တူညီခြင်းကို ဖော်ပြတတ်သောကြောင့် ရူပကဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဥပမာန်၏ ဥပမာန်နှင့် ဥပမေယျတို့အပေါ်၌ ကွဲပြားမှုမရှိ တူညီသည်ဟု တင်စားခြင်းဖြင့် ထင်ရှားမရှိ (ကွယ်ပျောက်) သော ကွဲပြားခြားနားခြင်း ရှိသော ဆိုခဲ့ပြီးသော အင်္ဂါလက္ခဏာရှိသော ဥပမာကိုပင် "ရူပက" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "Padambuja" (ခြေကြာ) ဟူသော ဤနေရာ၌ ခြေတော်သည်သာလျှင် ကြာနှင့်တူသောကြောင့် ကြာကဲ့သို့ ပုံဖော်အပ်၏။ ဤသို့ ဥပမေယျနှင့် ဥပမာန်ဖြစ်သော ခြေတော်နှင့် ကြာတို့၏ ကွဲပြားမှုမရှိ တူညီသည်ဟု တင်စားခြင်းဖြင့် ဥပမာန်နှင့် ဥပမေယျတို့၌ ရှိအပ်သော တူညီသောသဘောဟု ဆိုအပ်သော ဥပမာ၏ ကွဲပြားခြားနားမှုသည် ရှိသော်လည်း ကွယ်ပျောက်နေ၏။ "padaṃ ambujamiva" (ခြေတော်သည် ကြာကဲ့သို့) ဟု ထင်ရှားစွာ မပေါ်လွင်ပေ။ ထိုဥပမာသည် ထိုသို့သော ဥပမာန်နှင့် ဥပမေယျတို့၏ တူညီခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ရူပကဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

212. Idāni uddiṭṭhakkamena rūpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ anantaraniddiṭṭhaupamānopameyyānaṃ abhedassa sabhāvato bhede satipi vibhūtasadisattaṃ nissāya ‘‘so eso, eso so’’ti vattārehi parikappitassa abhedassa nirūpanā upamānopameyyapadatthesu buddhiyā āropanaṃ nissāya tirobhūtabhedā ‘‘padaṃ ambujamivā’’ti evaṃ pākaṭanānattaṃ vinā ‘‘padambuja’’nti tirohitabhedā upameva padatthānaṃ sādhammasaṅkhātā upamā eva rūpakaṃ iti vuccate. Vibhūtasadisattaṃ nissāya upamānopameyyavatthūni abhedena gayhanti. Tesamabhedaggahaṇeneva te nissāya pavattamānabhinnasādhammasaṅkhātāya upamāyapi bhedo tirohito hoti. Evaṃ tirobhūtanānattavantasādhammasaṅkhātā upamā eva vatthūnamabhedaṃ dīpetīti rūpakaṃ nāma hotīti adhippāyo. Tirobhūto bhedo yasseti ca, abhedaṃ rūpayati pakāsetīti ca vākyaṃ.

၂၁၂. ယခုအခါ ဖော်ပြခဲ့သော အစဉ်အတိုင်း ရူပကအလင်္ကာကို "upamāna" စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ချက်ချင်းပြဆိုခဲ့ပြီးသော ဥပမာန်နှင့် ဥပမေယျတို့၏ ကွဲပြားမှုမရှိခြင်းသည် သဘာဝအားဖြင့် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ထင်ရှားသော တူညီမှုကို အမှီပြု၍ "ထိုသူသည် ဤသူဖြစ်၏၊ ဤသူသည် ထိုသူဖြစ်၏" ဟု ပြောဆိုသူတို့ စိတ်ကူးသတ်မှတ်အပ်သော ကွဲပြားမှုမရှိခြင်းကို ဖော်ပြခြင်းကြောင့်၊ ဥပမာန် ဥပမေယျတို့၏ ပုဒ်အနက်တို့၌ စိတ်ဖြင့် တင်စားခြင်းကို အမှီပြု၍ ကွဲပြားခြားနားမှု ကွယ်ပျောက်နေသော "padaṃ ambujamiva" ဟူ၍ ထင်ရှားသော ကွဲပြားခြားနားမှုမရှိဘဲ "padambuja" ဟူ၍ ကွဲပြားခြားနားမှု ကွယ်ပျောက်နေသော ဥပမာကိုပင် ပုဒ်တို့၏ တူညီသောသဘော ဟု ဆိုအပ်သော ဥပမာသည်သာလျှင် ရူပက ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထင်ရှားသော တူညီမှုကို အမှီပြု၍ ဥပမာန် ဥပမေယျ ဝတ္ထုတို့ကို ကွဲပြားမှုမရှိ တူညီသည်ဟု ယူဆကြကုန်၏။ ထိုဝတ္ထုတို့၏ ကွဲပြားမှုမရှိ တူညီသည်ဟု ယူခြင်းဖြင့်ပင် ထိုဝတ္ထုတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော တူညီသော သဘောအပြားဟု ဆိုအပ်သော ဥပမာ၏ ကွဲပြားခြားနားမှုသည်လည်း ကွယ်ပျောက်နေ၏။ ဤသို့ ကွဲပြားခြားနားမှု ကွယ်ပျောက်လျက် တူညီသောသဘောရှိသော ဥပမာသည်သာလျှင် ဝတ္ထုတို့၏ တူညီခြင်းကို ပြတတ်သောကြောင့် ရူပက မည်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ "tirobhūto bhedo yassa" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "abhedaṃ rūpayati" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဝိဂ္ဂဟများ ဖြစ်ကြ၏။

213.

၂၁၃။

Asesavatthuvisayaṃ, ekadesavivatti ca;

Taṃ dvidhā puna paccekaṃ, samāsādivasā tidhā.

ထိုရူပကသည် အသေသဝတ္ထုဝိသယရူပကနှင့် ဧကဒေသဝိဝတ္တိရူပက ဟူ၍ နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ တစ်ဖန် ထိုနှစ်ပါးသည် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ သမာသစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးစီ အပြားရှိပြန်၏။

213. Tassa [Pg.218] bhedaṃ niddisati ‘‘asesa’’iccādinā. Asesavatthu visayo yassa taṃ tathāvidhañca, ekadese avayave vivattatīti ekadesavivatti ceti taṃ rūpakaṃ dvidhā, puna paccekaṃ visuṃ visuṃ samāsādivasā upamānopameyyānaṃ katasamāsattā samāsarūpaka asamāsarūpaka samāsāsamāsarūpakavasena tidhā siyā.

၂၁၃. ထိုရူပက၏ အပြားကို “အသေသ” အစရှိသော စကားဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ အလုံးစုံသော ဝတ္ထုသည် အာရုံ (ဖြစ်ရာ) ရှိသော ရူပကသည် လည်းကောင်း၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ (အင်္ဂါစု) ၌ ဖြစ်သော ရူပကသည် လည်းကောင်း ဟူ၍ ထိုရူပကသည် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ တစ်ဖန် ထိုနှစ်ပါးတို့သည် တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ သီးခြားစီ သမာသ်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့ သမာသ်စပ်ထားသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သမာသရူပက၊ အသမာသရူပက၊ သမာသာသမာသရူပက ဟူ၍ သုံးပါးစီ ဖြစ်ထိုက်၏။

213. ‘‘Asesi’’ccādi. Taṃ rūpakaṃ asesavatthuvisayaṃ ekadesavivatti cāti dvidhā hoti, puna paccekaṃ taṃ dvayampi samāsādivasā samāsarūpakaṃ asamāsarūpakaṃ samāsāsamāsarūpakañceti imesaṃ bhedena tidhā hoti. Asesaṃ vatthu visayo asseti ca, ekadese vivattatīti ca, ekaṃ ekaṃ patīti ca, samāso samāsarūpakaṃ ādi yesamiti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, tīhi pakārehīti ca viggaho.

၂၁၃. “အသေသိ” အစရှိသည်ကား- ထိုရူပကသည် အသေသဝတ္ထုဝိသယရူပက၊ ဧကဒေသဝိဝတ္တိရူပက ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏၊ တစ်ဖန် ထိုနှစ်ပါးလုံးသည်လည်း တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ သမာသ်အစရှိသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် သမာသရူပက၊ အသမာသရူပက၊ သမာသာသမာသရူပက ဟူ၍ ဤဖော်ပြပါ အပြားအားဖြင့် သုံးမျိုးစီ ဖြစ်၏။ အသေသံ ဝတ္ထု ဝိသယော အဿ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဧကဒေသေ ဝိဝတ္တတိ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဧကံ ဧကံ ပတိ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သမာသော သမာသရူပကံ အာဒိ ယေသံ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တေသံ ဝသော ဘေဒေါ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တီဟိ ပကာရေဟိ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။

Asesavatthuvisayasamāsa

အသေသဝတ္ထုဝိသယသမာသရူပက

214.

၂၁၄။

Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ, nakhadīdhitikesaraṃ;

Sirasā na piḷandhanti, ke munindapadambujaṃ.

ခြေချောင်းတည်းဟူသော ဖတ်အလွှာတို့ဖြင့် တင့်တယ်စိုပြေလျက် ခြေသည်းတည်းဟူသော ပြောင်ပြောင်တောက်သော ကေသရာဝတ်ဆံရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တည်းဟူသော ကြာပန်းကို ဦးခေါင်းဖြင့် မည်သည့်လူတို့သည် မပန်ဆင်ဘဲ ရှိပါကုန်အံ့နည်း။ (အားလုံးပင် ပန်ဆင်ကြကုန်၏။)

214. Udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīhiyeva upamānagammattā siniddhatambāhi dalehi pattehi saṃsobhiṃ accantaṃ virocamānaṃ nakhānaṃ dīdhitiyo kiraṇā eva kesarāni yattha tādisaṃ munindassa padameva ambujaṃ sirasā muddhanā ke nāma janā na piḷandhanti pasādhanavasena na dhārentīti. Idamasesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ aṅgino padassa aṅgānamaṅgulyādīnamasesānaṃ rūpanato. Evamuparipi yathāyogaṃ.

၂၁၄. “အင်္ဂုလိ” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ စိုပြေနီမြန်းသော ဖတ်အလွှာဖြစ်သော ခြေချောင်းတော်တို့ဖြင့် အလွန်တင့်တယ်ထွန်းပတော်မူသော၊ ခြေသည်းတော်တို့၏ ရောင်ခြည်တော်တို့သည်သာလျှင် ဝတ်ဆံရှိရာဖြစ်သော ထိုသို့သဘောရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တည်းဟူသော ကြာပန်းကို ဦးခေါင်းဖြင့် မည်သည့်လူတို့သည် တန်ဆာဆင်ခြင်းအပြားဖြင့် မပန်ဆင်ဘဲ ရှိပါကုန်အံ့နည်း။ (လူတိုင်းပင် ပူဇော်ပန်ဆင်ကြကုန်၏။) ဤသည်ကား ခြေတော်တည်းဟူသော အင်္ဂီ (အစိတ်ရှိသောအရာ) နှင့် ခြေချောင်း အစရှိသော အင်္ဂါအားလုံးတို့ကို မကျန်အောင် (တူရူ) သရုပ်ဖော် စပ်ထားသောကြောင့် “အသေသဝတ္ထုဝိသယသမာသရူပက” မည်၏။ ဤနည်းတူ နောင်လာမည့် အရာတို့၌လည်း သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။

214. Idāni udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ aṅgulisaṅkhatehi pattehi saṃsobhiṃ nakhadīdhitikesaraṃ nakharaṃsisaṅkhatakesaraṃ munindapadambujaṃ sirasā ke [Pg.219] na piḷandhanti. Visesyabhūtaṃ caraṇaṃ visesanabhūtā aṅgulī nakhadīdhiti ceti imesaṃ upamābhūtehi ambujadalakesarehi abhedakappanāya ekattaṃ gahetvā samāseneva niddiṭṭhattā idaṃ asesavatthuvisayasamāsarūpakaṃ nāma. Aṅguliyo eva dalānīti ca, tehi saṃsobhīti ca, nakhesu dīdhitiyoti ca, tā eva kesarāni asseti ca vākyaṃ.

၂၁၄. ယခုအခါ “အင်္ဂုလိ” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ ခြေချောင်းတည်းဟူသော ဖတ်အလွှာတို့ဖြင့် တင့်တယ်စိုပြေလှသော၊ ခြေသည်းရောင်ခြည်တည်းဟူသော ဝတ်ဆံရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တည်းဟူသော ကြာပန်းကို ဦးခေါင်းဖြင့် မည်သူတို့ မပန်ဆင်ဘဲ ရှိပါကုန်အံ့နည်း။ ဝိသေသျဖြစ်သော ခြေတော်၊ ဝိသေသနဖြစ်သော ခြေချောင်းနှင့် ခြေသည်းရောင်ခြည်တို့ကို ဥပမာဖြစ်သော ကြာပန်း၊ ဖတ်အလွှာ၊ ဝတ်ဆံတို့နှင့် အထူးမရှိဟု ကြံဆကာ တစ်ခုတည်းအဖြစ် ယူပြီးလျှင် သမာသ်ဖြင့်သာ ဖော်ပြအပ်သောကြောင့် ဤသည်ကို “အသေသဝတ္ထုဝိသယသမာသရူပက” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “အင်္ဂုလိယော ဧဝ ဒလာနိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တေဟိ သံသောဘီ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “နခေသု ဒီဓိတိယော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တာ ဧဝ ကေသရာနိ အဿ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်နည်း ဖြစ်၏။

Asesavatthuvisayaasamāsa

အသေသဝတ္ထုဝိသယအသမာသရူပက

215.

၂၁၅။

Ratanāni guṇā bhūrī, karuṇā sītalaṃ jalaṃ;

Gambhīrattamagādhattaṃ, paccakkho’yaṃ jino’mbudhi.

များမြတ်လှစွာသော ဂုဏ်တော်တို့သည် ရတနာတို့ဖြစ်ကုန်၏၊ ကရုဏာတော်သည် အေးမြသော ရေဖြစ်၏၊ နက်နဲခြင်းသဘောသည် အတိုင်းမသိ နက်ရှိုင်းခြင်းဖြစ်၏၊ ဤမြတ်စွာဘုရားသည်ကား ငါတို့ မျက်မှောက်၌ ထင်ရှားသော သမုဒ္ဒရာပင် ဖြစ်တော့၏။

215. ‘‘Ratanāni’’iccādi. Ayaṃ jino sammāsambuddho, paccakkho na parokkho amhākaṃ ambudhi sāgaro. Kathaṃ? Ye tassa bhūrī bahavo guṇā mettādayo, te ratanāni atulyadullabhadassanādisādhammena. Yā tassa karuṇā, sā sītalaṃ jalaṃ sakalajanasantāpāpahattasādhammena. Yaṃ tassa gambhīrattamanuttānatā lābhādīsu, taṃ agādhattamakalalambhaso ambudhiṭṭhatāsādhammenāti idamasesavatthuvisayaṃ asamāsarūpakaṃ.

၂၁၅. “ရတနာနိ” အစရှိသည်ကား- ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့၏ မျက်မှောက်၌ ထင်ရှားရှိသော သမုဒ္ဒရာဖြစ်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- မေတ္တာအစရှိသော များစွာသော ဂုဏ်တော်တို့သည် နှိုင်းယှဉ်၍မရခြင်း၊ မြင်ရခဲခြင်း အစရှိသော တူညီသောသဘောကြောင့် ရတနာတို့ မည်ကုန်၏။ ကိုယ်တော်တိုင်၏ ကရုဏာတော်သည် သတ္တဝါအလုံးစုံတို့၏ ပူပန်မှုကို ပယ်ဖျောက်နိုင်သော တူညီသောသဘောကြောင့် အေးမြသောရေ ဖြစ်၏။ လာဘ်သပ္ပကာ အစရှိသည်တို့၌ တုန်လှုပ်မှုမရှိသော နက်နဲသောသဘောသည် သမုဒ္ဒရာ၌ အောက်ခြေမသိနိုင်သော တူညီသောသဘောကြောင့် အတိုင်းမသိနက်ရှိုင်းခြင်း ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ ဤသည်ကား “အသေသဝတ္ထုဝိသယအသမာသရူပက” ဖြစ်၏။

215. ‘‘Ratanāni’’ccādi. Ayaṃ jino amhākaṃ paccakkho ambudhi sāgaro, tathā hi tassa bhūrī guṇā sīlasamādhiādayo ratanāni cittīkatādisādhammato ratanāneva, karuṇā anaññasādhāraṇakaruṇā sītalaṃ jalaṃ santāpavinodanasādhammena sītalajalameva hoti, gambhīrattaṃ lābhālābhādīsu ekākāratā agādhattaṃ gambhīratā eva hoti. Idaṃ asesavatthuvisayaasamāsarūpakaṃ. ‘‘Bhūrī’’ti abyayaṃ.

၂၁၅. “ရတနာနိ” အစရှိသည်ကား- ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့မျက်မှောက်၌ ထင်ရှားသော သမုဒ္ဒရာဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကား ကိုယ်တော်တိုင်၏ သီလ သမာဓိ အစရှိသော များပြားလှစွာသော ဂုဏ်တော်တို့သည် မြတ်နိုးတန်ဖိုးထားအပ်သော တူညီသောသဘောကြောင့် ရတနာတို့သာလျှင် မည်ကုန်၏။ အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံသော ကရုဏာတော်သည်လည်း ပူပန်မှုကို ငြိမ်းအေးစေသော တူညီသောသဘောကြောင့် အေးမြသော ရေသာလျှင် ဖြစ်၏။ လာဘ်ရခြင်း၊ မရခြင်း အစရှိသော အရာတို့၌ တစ်မျိုးတည်းသော အခြင်းအရာရှိသော နက်နဲမှုသဘောသည် အောက်ခြေမသိနိုင်သော နက်နဲခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား “အသေသဝတ္ထုဝိသယအသမာသရူပက” ဖြစ်၏။ “ဘူရိ” ဟူသည် အဝျယပုဒ် ဖြစ်၏။

Asesavatthuvisayamissaka

အသေသဝတ္ထုဝိသယမိဿကရူပက

216.

၂၁၆။

Candikā [Pg.220] mandahāsā te, muninda vadaninduno;

Pabodhayatya’yaṃ sādhu-manokumudakānanaṃ.

အို-မုနိန္ဒ မြတ်စွာဘုရား၊ လမင်းနှင့်တူသော ကိုယ်တော်တိုင်၏ မျက်နှာတော်မှ ပွင့်ပေါ်သော ပြုံးရယ်ခြင်းတည်းဟူသော ဤလရောင်သည် သူတော်ကောင်းတို့၏ စိတ်နှလုံးတည်းဟူသော ကြာဖြူတောကို ဆွတ်ပျံ့ပွင့်လန်းစေပါ၏။

216. ‘‘Candikā’’iccādi. ‘‘Muninda’’iccāmantanaṃ, te vadanameva indu vadaninduno iti samāsarūpakaṃ, ayaṃ mandahāsā candikā candakantiyo, asamāsarūpakaṃ. Sādhūnaṃ manāniyeva kumudāni keravāni, samāsarūpakaṃ. Tesaṃ kānanaṃ vanaṃ, pabodhayati vikāsayatīti idaṃ samāsāsamāsarūpakaṃ.

၂၁၆. “စန္ဒိကာ” အစရှိသည်ကား- “မုနိန္ဒ” ဟူသည်မှာ ခေါ်တောက်သော စကားဖြစ်၏။ “တေ ဝဒနမေဝ ဣန္ဒု ဝဒနိန္ဒုနော” ဟူသည် သမာသရူပက ဖြစ်၏။ “အယံ မန္ဒဟာသာ စန္ဒိကာ” ဟူသည် အသမာသရူပက ဖြစ်၏။ သူတော်ကောင်းတို့၏ စိတ်နှလုံးတည်းဟူသော ကြာဖြူ (ကုမုဒြာ) တို့သည် “သမာသရူပက” ဖြစ်၏။ ထိုကြာတို့၏ တောကို “ပဗောဓယတိ” ပွင့်လန်းစေ၏ ဟူ၍ ဤသည်ကား သမာသာသမာသရူပက (မိဿကရူပက) ဖြစ်၏။

216. ‘‘Candi’’ccādi. He munindate tuyhaṃ vadaninduno mukhacandassa mandahāsā mandamihitabhūtā candikā candakantiyo, ‘‘aya’’nti jātyekavacanena mandahāsacandikā niddiṭṭhā. Atha vā ayaṃ vadanindu. Sādhumanokumudakānanaṃ sappurisānaṃ cittasaṅkhātakeravakānanaṃ pabodhayati vikāsayati. ‘‘Candikā mandahāsā’’ti asamāsarūpakaṃ. ‘‘Vadaninduno’’ti ca ‘‘manokumudakānana’’nti ca samāsarūpakaṃ. Tasmā idaṃ asesavatthuvisayasamāsāsamāsarūpakaṃ. Mandā ca te hāsā cāti ca, vadanameva indūti ca, sādhūnaṃ manānīti ca, tāniyeva kumudānīti ca, tesaṃ kānanamiti ca viggaho.

၂၁၆. “စန္ဒိ” အစရှိသည်ကား- အို-မုနိန္ဒ မြတ်စွာဘုရား၊ လမင်းနှင့်တူသော ကိုယ်တော်တိုင်၏ မျက်နှာတော်၏ နုညံ့သာယာသော ပြုံးရယ်ခြင်းတည်းဟူသော လရောင်သည်၊ “အယံ” ဟူသော ဇာတ်ဧကဝုစ်ပုဒ်ဖြင့် ပြုံးရယ်ခြင်းတည်းဟူသော လရောင်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ဤလမင်းနှင့်တူသော မျက်နှာတော်သည် သူတော်ကောင်းတို့၏ စိတ်နှလုံးတည်းဟူသော ကြာဖြူတောကို ပွင့်လန်းစေ၏။ “စန္ဒိကာ မန္ဒဟာသာ” ဟူသည် အသမာသရူပက ဖြစ်၏။ “ဝဒနိန္ဒုနော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “မနောကုမုဒကာနနံ” ဟူ၍လည်းကောင်း သမာသရူပက ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသည်ကား “အသေသဝတ္ထုဝိသယသမာသာသမာသရူပက” မည်၏။ ဝိဂြိုဟ်မှာ- မန္ဒာ စ တေ ဟာသာ စ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝဒနမေဝ ဣန္ဒု ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သာဓူနံ မနာနိ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တာနိယေဝ ကုမုဒါနိ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တေသံ ကာနနံ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။

217.

၂၁၇။

Asesavatthuvisaye, pabhedo rūpake ayaṃ;

Ekadesavivattimhi, bhedo dāni pavuccati.

အသေသဝတ္ထုဝိသယရူပက၌ ဤဖော်ပြပါ အပြားသည် ရူပက၏ အပြားဖြစ်၏။ ယခုအခါ ဧကဒေသဝိဝတ္တိရူပက၌ ထူးခြားသော အပြားကို ဆိုပေအံ့။

217. Nigamayati ‘‘asesi’’ccādinā. Dutiyassa pabhedaṃ vattuṃ paṭijānāti ‘‘eki’’ccādinā.

၂၁၇. “အသေသိ” အစရှိသော စကားဖြင့် နိဂုံးချုပ်တော်မူ၏။ “ဧကိ” အစရှိသော စကားဖြင့် ဒုတိယမြောက် ရူပက၏ အပြားကို ဆိုအံ့ဟု ဝန်ခံတော်မူ၏။

217. ‘‘Asese’’ccādi. Asesavatthuvisaye rūpake ayaṃ ‘‘aṅgulīdalasaṃsobhiṃ’’iccādikaṃ udāharaṇattayaṃ pabhedo hoti. Idāni ekadesavivattimhi rūpake bhedo viseso pavuccati.

၂၁၇. “အသေသေ” အစရှိသည်ကား- အသေသဝတ္ထုဝိသယရူပက၌ ဤ “အင်္ဂုလီဒလသံသောဘိံ” အစရှိသော ဥပမာသုံးခုသည် အပြားဖြစ်၏။ ယခုအခါ ဧကဒေသဝိဝတ္တိရူပက၌ ထူးခြားသော အပြားကို ဆိုအပ်ပေအံ့။

Ekadesavivattisamāsa

ဧကဒေသဝိဝတ္တိသမာသရူပက

218.

၂၁၈။

Vilāsahāsakusumaṃ, [Pg.221] rucirādharapallavaṃ;

Sukhaṃ ke vā na vindanti, passantā munino mukhaṃ.

သာယာတင့်တယ်စွာ ပြုံးရယ်ခြင်းတည်းဟူသော ပန်းပွင့်ရှိသော၊ စိုပြေလှပသော နှုတ်ခမ်းတော်တည်းဟူသော ညွန့်သစ် (ရွက်နု) ရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်ကို ဖူးမြော်ကြရကုန်သော မည်သည့်လူတို့သည် ချမ်းသာကို မရရှိဘဲ ရှိပါကုန်အံ့နည်း။ (အားလုံးပင် ချမ်းသာကို ရရှိကြကုန်၏။)

218. ‘‘Vilāsa’’iccādi. Vilāsena yutto hāsoyeva kusumaṃ yassa. Ruciro manuñño adharoyeva pallavo yassa. Tādisaṃ munino mukhaṃ passantā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti sabbepīti. Idaṃ aṅgāni hāsādīni rūpayitvā mukhamaṅgi na rūpitanti ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Evaṃ uparipi yathāyogaṃ.

၂၁၈. “ဝိလာသ” အစရှိသည်ကား- သာယာတင့်တယ်စွာ ပြုံးရယ်ခြင်းသည်သာလျှင် ပန်းပွင့်ဖြစ်ရာဖြစ်သော၊ စိုပြေနှစ်သက်ဖွယ်သော နှုတ်ခမ်းသည်သာလျှင် ညွန့်သစ်ဖြစ်ရာဖြစ်သော၊ ထိုသို့သော သဘောရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်ကို ဖူးမြော်ကြရကုန်သော မည်သည့်လူတို့သည် ချမ်းသာကို မရရှိဘဲ ရှိပါကုန်အံ့နည်း။ (အားလုံးပင် ချမ်းသာကို ရရှိကြကုန်၏။) ဤသည်ကား ပြုံးရယ်ခြင်း အစရှိသော အင်္ဂါတို့ကို (ပန်းပွင့် စသည်ဖြင့်) သရုပ်ဖော်ပြီးလျှင် အင်္ဂီဖြစ်သော မျက်နှာကို (သစ်ပင် စသည်ဖြင့်) မဖော်ပြသောကြောင့် “ဧကဒေသဝိဝတ္တိသမာသရူပက” ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ နောင်လာမည့် အရာတို့၌လည်း သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။

218. ‘‘Vilāsi’’ccādi. Vilāsahāsakusumaṃ līlāyuttahāsasaṅkhatapupphaṃ rucirādharapallavaṃ manuññaadharasaṅkhātakisalayaṃ munino mukhaṃ passantā ke vā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti pītisukhaṃ nānubhonti, anubhavanteva. Visesanabhūtānaṃ hāsaadharānaṃ upamābhūtakusumapallavehi abhedaṃ dassetvā visesyabhūtassa mukhassa aññataraupamāvatthunā abhedena avuttattā abhedāropanaṃ ekadeseyeva vivattīti idaṃ ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Vilāsena yutto hāsoti ca, soyeva kusumaṃ asseti ca, ruciro ca so adharo ceti ca, soyeva pallavo asseti ca vākyaṃ.

၂၁၈. “ဝိလာသိ” စသည် (မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်ကို ဖူးမြော်ရသူတို့သည် အဘယ်သို့သော သုခကို မခံစားရဘဲ ရှိအံ့နည်း)။ တင့်တယ်သော သဏ္ဌာန်ဖြင့် ပြုံးရယ်ခြင်းတည်းဟူသော ပန်းပွင့်၊ လှပသော နှုတ်ခမ်းတော်တည်းဟူသော ရွက်နုရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်ကို ဖူးမြော်ကြည့်ရှုကြကုန်သော အဘယ်သူတို့သည် (အဘယ်လူတို့သည်) ချမ်းသာကို မရရှိဘဲ ရှိကုန်အံ့နည်း၊ ပီတိသုခကို မခံစားရဘဲ ရှိကုန်အံ့နည်း၊ မုချ ခံစားကြရသည်သာတည်း။ ဝိသေသနဖြစ်ကုန်သော ပြုံးရယ်ခြင်း၊ နှုတ်ခမ်းတို့အား ဥပမာဖြစ်ကုန်သော ပန်းပွင့်၊ ရွက်နုတို့နှင့် အထူးမရှိ (တသားတည်းဖြစ်ခြင်း) ကို ပြသ၍၊ ဝိသေဿဖြစ်သော မျက်နှာတော်အား အခြားသော ဥပမာဝတ္ထုနှင့် အထူးမရှိသည်၏အဖြစ်ဖြင့် မပြောဆိုအပ်သောကြောင့် အထူးမရှိ တင်စားခြင်း (အဘေဒါရောပန) သည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသည်ကား “ဧကဒေသဝိဝတ္တိ သမာသရူပက” မည်၏။ “ဝိလာသေန ယုတ္တော ဟာသော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သောယေဝ ကုသုမံ အဿ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ရုစိရော စ သော အဓရော စ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သောယေဝ ပလ္လဝေါ အဿ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဆန်းစစ်ချက် (ဝိဂ္ဂဟ) ဖြစ်သည်။

Ekadesavivattiasamāsa

ဧကဒေသဝိဝတ္တိအသမာသရူပက (ဝါ) တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌သာ တင်စား၍ သမာသ်မစပ်သော ရူပကအလင်္ကာ။

219.

၂၁၉။

Pādadvandaṃ munindassa, dadātu vijayaṃ tava;

Nakharaṃsī paraṃ kantā, yassa pāpajayaddhajā.

မြတ်စွာဘုရား၏ အလွန်တင့်တယ် စွဲမက်ဖွယ်ကောင်းသော ခြေသည်းတော်အရောင်တို့သည် အကုသိုလ်တရားတို့ကို အောင်နိုင်ခြင်း၏ အောင်လံတံခွန်ကြီးများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်အစုံသည် သင်၏ အောင်မြင်ခြင်းကို ပေးပါစေသတည်း။

219. ‘‘Pāda’’iccādi. Munindassa vijayino pādadvandaṃ tava vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātu. Kīdisaṃ? Yassa paramaccantaṃ kantā manuññā nakharaṃsī pāpānaṃ lobhādīnaṃ jaye ussitā dhajā ketavoti. Idamekadesavivattiasamāsarūpakaṃ.

၂၁၉. “ပါဒ” စသည်။ အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်အစုံသည် သင့်အား (ရန်သူဖြစ်သော) ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို လွှမ်းမိုးအောင်နိုင်ခြင်းကို ပေးပါစေသတည်း။ အဘယ်သို့သော ခြေတော်အစုံနည်းဟူမူ - အကြင်မြတ်စွာဘုရား၏ အလွန်တရာ တင့်တယ်လှပကုန်သော ခြေသည်းတော်အလင်းရောင်တို့သည် လောဘစသော ကိလေသာအကုသိုလ်တရားတို့ကို အောင်နိုင်ရာ၌ စိုက်ထူအပ်သော အောင်လံတံခွန်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ဧကဒေသဝိဝတ္တိ အသမာသရူပက မည်၏။

219. ‘‘Pāde’’ccādi.[Pg.222] Yassa sambuddhassa paraṃ atisayena kantā manuññā nakharaṃsī caraṇanakhakantiyo pāpajayaddhajā pāpavijaye ussāpitadhajāyeva honti, tassa munindassa pādadvandaṃ caraṇayugaḷaṃ tava tuyhaṃ vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātūti. Nakharaṃsīnaṃ upamābhūtadhajehi abhedamāropetvā ‘‘pādadvanda’’miti anirūpitattā ekadesavivattiasamāsarūpakaṃ nāma. Pāpānaṃ jayoti ca, tasmiṃ dhajāti ca viggaho.

၂၁၉. “ပါဒေ” စသည်။ အကြင်မြတ်စွာဘုရား၏ အလွန်တရာ တင့်တယ်လှပကုန်သော ခြေသည်းတော်အရောင်တို့သည် အပြစ်ဒုစရိုက်ကို အောင်နိုင်ရာ၌ စိုက်ထူအပ်သော အောင်လံတံခွန်တို့သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေနှစ်ဖက်အစုံသည် သင်၏ အောင်မြင်ခြင်းကို ပေးပါစေသတည်း။ ခြေသည်းတော်အရောင်တို့ကို ဥပမာဖြစ်ကုန်သော အောင်လံတံခွန်တို့နှင့် တစ်သားတည်းပြု၍ တင်စားသော်လည်း “ခြေတော်အစုံ” (ပါဒဒွန္ဒ) ကိုမူ ဥပမာဖြစ်သော အခြားအရာနှင့် တသားတည်းအဖြစ် မသတ်မှတ် (မတင်စား) အပ်သောကြောင့် “ဧကဒေသဝိဝတ္တိ အသမာသရူပက” မည်၏။ “ပါပါနံ ဇယော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တသ္မိံ ဓဇာ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟဆန်းစစ်ရမည်။

Ekadesavivattimissaka

ဧကဒေသဝိဝတ္တိမိဿကရူပက (ဝါ) သမာသ်ရှိသည်လည်းဖြစ်၊ မရှိသည်လည်းဖြစ်သော ရူပကအလင်္ကာ။

220.

၂၂၀။

Sunimmalakapolassa, munindavadaninduno;

Sādhuppabuddhahadayaṃ, jātaṃ keravakānanaṃ.

အလွန်ကြည်လင်သန့်ရှင်းသော ပါးပြင်တော်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော လမင်း၏ (ဖူးမြော်ရခြင်းကြောင့်) တော်လှန်ပွင့်လန်းလာသော သူတော်ကောင်းတို့၏ နှလုံးသားသည် ကြာဖြူတောကြီး ဖြစ်လာလေပြီ။

220. ‘‘Sunimmala’’iccādi. Sunimmalo kapolo yassa, tassa munindavadaninduno sādhūnaṃ pabuddhaṃ dhammāvabodhavasena vikasitaṃ hadayaṃ cittaṃ keravakānanaṃ jātanti ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ.

၂၂၀. “သုနိမ္မလ” စသည်။ အလွန်စင်ကြယ်သော ပါးပြင်တော်ရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော လမင်းကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ တရားသိမြင်မှုစွမ်းအားဖြင့် ပွင့်လန်းလာသော နှလုံးသားဟူသော စိတ်သည် ကြာဖြူတော ဖြစ်လာ၏ ဟူ၍ ဧကဒေသဝိဝတ္တိ သမာသာသမာသရူပက ပြဆိုရာသည်။

220. ‘‘Sunimmali’’ccādi. Sunimmalakapolassa munindavadaninduno sādhuppabuddhahadayaṃ sajjanānaṃ catusaccāvabodhena pasannamānasaṃ keravakānanaṃ kumudavanaṃ jātanti. Vadanahadayānaṃ upamābhūtehi indukeravehi abhedāropanaṃ katvā kapolassa maṇḍalādīhi upamāvisesehi anirūpitattā ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ. Ettha samāso nāma vadanindūnameva. Asamāso nāma hadayakeravānamevāti. Tathā hi rūpakavisaye samāsāsamāsattaṃ upamānopameyyapadānaṃ dvinnamevāti. Suṭṭhu nimmaloti ca, so kapolo assāti ca, munindavadanameva indūti ca, pabuddhañca taṃ hadayañcāti ca, sādhūnaṃ pabuddhahadayamiti ca, keravānaṃ kānanamiti ca vākyaṃ.

၂၂၀. “သုနိမ္မလ” စသည်။ အလွန်ကြည်လင်သော ပါးပြင်တော်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော လမင်းကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်ခြင်းဖြင့် ကြည်လင်လာသော စိတ်နှလုံးသည် ကြာဖြူတော (ကုမုဒဝန) ဖြစ်လာ၏။ မျက်နှာတော်နှင့် နှလုံးသားတို့ကို ဥပမာဖြစ်ကုန်သော လမင်းနှင့် ကြာဖြူတို့ဖြင့် အထူးမရှိ တင်စားမှုကို ပြု၍၊ ပါးပြင်တော်ကိုမူ စက်ဝန်းစသော အခြားဥပမာတို့ဖြင့် မဖော်ပြ (မတင်စား) အပ်သောကြောင့် “ဧကဒေသဝိဝတ္တိ သမာသာသမာသရူပက” (တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌သာ တင်စား၍ သမာသ်စပ်သည်လည်းဖြစ်၊ မစပ်သည်လည်းဖြစ်သော ရူပက) မည်၏။ ဤနေရာ၌ သမာသ်ဖြစ်ခြင်းဟူသည် မျက်နှာတော်တည်းဟူသော လမင်း (ဝဒနိန္ဒု) ၌သာ ဖြစ်၏။ အသမာသ် (သမာသ်မစပ်ခြင်း) ဟူသည် နှလုံးသား ကြာဖြူ (ဟဒယကေရဝ) ၌သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ရူပကအလင်္ကာ၏ အရာ၌ သမာသ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် မဖြစ်ခြင်းသည် ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျ ပုဒ်နှစ်ခုတို့၏သာ ဖြစ်၏။ “သုဋ္ဌု နိမ္မလော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သော ကပေါလော အဿ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “မုနိန္ဒဝဒနမေဝ ဣန္ဒု” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ပဗုဒ္ဓဉ္စ တံ ဟဒယဉ္စ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သာဓူနံ ပဗုဒ္ဓဟဒယံ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကေရဝါနံ ကာနနံ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဆန်းစစ်ချက်များ ဖြစ်သည်။

221.

၂၂၁။

Rūpakāni [Pg.223] bahūnyeva, yuttāyuttādibhedato;

Visuṃ na tāni vuttāni, etthe’va’ntogadhāni’ti.

ရူပကအလင်္ကာတို့သည် ယုတ္တရူပက၊ အယုတ္တရူပက စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် အလွန်များပြားကုန်၏။ ထိုရူပကတို့ကို သီးခြားစီ မဟောကြားအပ်ကုန်၊ ဤဟောကြားပြီးသော ရူပကတို့၌သာလျှင် သက်ဝင်ငုပ်လျှိုးလျက် ရှိကုန်၏။

221.

၂၂၁။

Ettakoyeva kiṃ rūpakabhedoti āha‘‘Rūpakāni’’ccādi;

Subodhaṃ;

Tattha –

ရူပကအပြားသည် ဤမျှသာလောဟု မေးဖွယ်ရှိသော် “ရူပကာနိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ နားလည်လွယ်၏။ ထိုအရာ၌—

‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ;

Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti.

“အို ပညာရှိ... ဖြူဖွေးသော ပန်းပွင့်တို့ဖြင့် တောက်ပလျက် လှုပ်ရှားနေသော မျက်ဝန်းတည်းဟူသော ပျားတုပ် (ပိတုန်း) ရှိသော၊ စိတ်ကို ဆွဲဆောင်တတ်သော သင်၏ မျက်နှာသည် အဘယ်သူ၏ စိတ်နှလုံးကို မဆွဲဆောင်ဘဲ ရှိအံ့နည်း။”

Yuttarūpakaṃ yuttattā pupphabhiṅgānaṃ, tadanusārena ayuttarūpakādipi viññeyyanti.

(ဤ၌ မျက်နှာတော်ကို ဖော်ပြရာတွင်) ပန်းပွင့်နှင့် ပျားပိတုန်းတို့၏ သင့်လျော်စွာ စပ်ယှက်ခြင်းကြောင့် ယုတ္တရူပက ဖြစ်၏။ ထိုနည်းကို အမှီပြု၍ အယုတ္တရူပက စသည်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။

221. Rūpakāni punapi santīti dassetumāha ‘‘rūpakāni’’ccādi. Rūpakāni yuttāyuttādibhedato yuttarūpakaayuttarūpakādibhedena bahūni eva honti, tāni rūpakāni ettheva rūpake antogadhāni. Iti tasmā kāraṇā tāni visuṃ na vuttāni. Anto majjhe gadhāni pavattānīti viggaho.

၂၂၁. ရူပကအလင်္ကာတို့သည် ထပ်မံ၍လည်း ရှိသေးသည်ကို ပြခြင်းငှါ “ရူပကာနိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ရူပကတို့သည် သင့်လျော်သော ယုတ္တရူပက၊ မသင့်လျော်သော အယုတ္တရူပက စသော အပြားအားဖြင့် အလွန်များပြားကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုရူပကတို့သည် ဤဟောကြားခဲ့ပြီးသော ရူပကအလင်္ကာတို့၌သာလျှင် သက်ဝင်ငုပ်လျှိုးလျက် ရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရူပကတို့ကို သီးခြားစီ မဟောကြားအပ်။ “အန္တော မဇ္ဈေ ဂဓာနိ ပဝတ္တာနိ” (အတွင်း၌ သက်ဝင်တည်ရှိကုန်၏) ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟဖြစ်၏။

‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ;

Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti.

“အို ပညာရှိ... ဖြူဖွေးသော ပန်းပွင့်တို့ဖြင့် တောက်ပလျက် လှုပ်ရှားနေသော မျက်ဝန်းတည်းဟူသော ပျားတုပ် (ပိတုန်း) ရှိသော၊ စိတ်ကို ဆွဲဆောင်တတ်သော သင်၏ မျက်နှာသည် အဘယ်သူ၏ စိတ်နှလုံးကို မဆွဲဆောင်ဘဲ ရှိအံ့နည်း။”

Ettha pupphabhiṅgānaṃ aññamaññayuttattā yuttarūpakaṃ nāma.

ဤ၌ ပန်းပွင့်နှင့် ပျားပိတုန်းတို့သည် အချင်းချင်း သင့်လျော်သောကြောင့် “ယုတ္တရူပက” မည်၏။

He dhīra sitapupphujjalaṃ mandahasitasaṅkhātehi kusumehi vijotantaṃ lolanettabhiṅgaṃ manoharaṃ tavānanaṃ kassa nāma mano nākaḍḍhatīti. Imassa paṭipakkhato ayuttarūpakaṃ veditabbaṃ.

အို ပညာရှိ... သွားတော်အလှ ပြုံးတော်မူခြင်းတည်းဟူသော ပန်းပွင့်တို့ဖြင့် ထွန်းတောက်လျက်၊ လှုပ်ရှားနေသော မျက်ဝန်းတည်းဟူသော ပျားပိတုန်းရှိသော၊ စိတ်ကို ဆွဲဆောင်တတ်သော သင်၏ မျက်နှာသည် အဘယ်သူ၏ စိတ်နှလုံးကို မဆွဲဆောင်ဘဲ ရှိအံ့နည်း။ ယင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် “အယုတ္တရူပက” ကို သိအပ်၏။

222.

၂၂၂။

Candimā’kāsapaduma-miccetaṃ khaṇḍarūpakaṃ;

Duṭṭha’mambhoruhavanaṃ, nettāni’ccādi sundaraṃ.

“ကောင်းကင်တည်းဟူသော ရေကန်၌ လမင်းတည်းဟူသော ကြာဖြူ” ဟူသော ဤကဲ့သို့ တင်စားခြင်းမျိုးကား ခဏ္ဍရူပက ဖြစ်၍ ချို့ယွင်းသော ရူပက (ဒုဋ္ဌရူပက) ဖြစ်၏။ “မျက်ဝန်းတို့သည် ကြာတောကြီး ဖြစ်၏” စသည်တို့သည်ကား (ဝုစ်ကွဲပြားသော်လည်း) ကောင်းမြတ်သော ရူပက ဖြစ်၏။

222. Rūpakassa virodhāvirodho upamāyamivo’hituṃ sakkāti upalakkheti ‘‘candimā’’iccādinā. Ettha ākāsassa taḷāke rūpite candassa padumattaṃ rūpakaṃ yuttanti etaṃ [Pg.224] khaṇḍarūpakaṃ duṭṭhaṃ, ‘‘ambhoruhavanaṃ nettāni’’ccādi tu vacanabhedepi sundaraṃ.

၂၂၂. ရူပကအလင်္ကာ၏ ဆန့်ကျင်ခြင်း၊ မဆန့်ကျင်ခြင်းကို ဥပမာအလင်္ကာ၌ကဲ့သို့ ကြံဆသိရှိနိုင်၏ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် “စန္ဒိမာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ ကောင်းကင်ကို ရေကန်အဖြစ် တင်စားသောအခါမှသာ လမင်းကို ကြာပွင့်အဖြစ် တင်စားခြင်းသည် သင့်လျော်မည်ဖြစ်ရာ ကောင်းကင်ကို ရေကန်အဖြစ် မတင်စားဘဲ လမင်းကို ကြာပွင့်အဖြစ် တင်စားထားသောကြောင့် ဤခဏ္ဍရူပကသည် ချို့ယွင်းသော ရူပကဖြစ်၏။ သို့သော် “အမ္ဘောရုဟဝနံ နေတ္တာနိ” စသည်တို့သည် ဝုစ် (ကိန်း) ကွဲပြားသော်လည်း တင့်တယ်ကောင်းမြတ်လှပေ၏။

222. Rūpake dosādosaṃ upamāyaṃ viya parikappetvā gahetabbanti upadisanto āha ‘‘candimi’’ccādi. ‘‘Candimā cando ākāsapaduma’’nti etaṃ khaṇḍarūpakaṃ ākāsassa taḷākattena anirūpitattā khaṇḍarūpakaṃ nāma. Duṭṭhaṃ khaṇḍitopamā viya dosaduṭṭhaṃ nāma. ‘‘Ambhoruhavanaṃ nīluppalavanaṃ nettānī’’tiādikaṃ upamānopameyyānaṃ vacananānattepi sundarameva.

၂၂၂. ရူပက၌ အပြစ်ရှိခြင်း၊ မရှိခြင်းကို ဥပမာအလင်္ကာ၌ကဲ့သို့ ကြံဆ၍ ယူအပ်၏ဟု ညွှန်ကြားလိုသဖြင့် “စန္ဒိမာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “စန္ဒိမာ စန္ဒော အာကာသပဒုမံ” ဟူသော ဤခဏ္ဍရူပကသည် ကောင်းကင်ကို ရေကန်အဖြစ် တင်စားဖော်ပြထားခြင်း မရှိသောကြောင့် “ခဏ္ဍရူပက” ဟု ခေါ်၏။ ခဏ္ဍိတောပမာကဲ့သို့ အပြစ်နှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့် “ဒုဋ္ဌ” (ချို့ယွင်းချက်ရှိသောအရာ) မည်၏။ “အမ္ဘောရုဟဝနံ (ကြာဖြူ/ကြာပြာတော) နေတ္တာနိ (မျက်ဝန်းများ)” စသည်တို့သည် ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့၏ ကိန်း (ဝုစ်) ကွဲပြားခြားနားသော်လည်း တင့်တယ်ကောင်းမြတ်သည်သာ ဖြစ်၏။

223.

၂၂၃။

Pariyanto vikappānaṃ, rūpakasso’pamāya ca;

Natthi yaṃ tena viññeyyaṃ, avutta’manumānato.

ရူပကအလင်္ကာ၏လည်းကောင်း၊ ဥပမာအလင်္ကာ၏လည်းကောင်း အပြားကွဲပြားမှုတို့၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားသည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ဤ၌ မဟောကြားအပ်သေးသော အပြားတို့ကို အနုမာနနည်းဖြင့် (ယုတ္တိနည်းဖြင့်) သိအပ်၏။

223. Kimettakā evopamārūpakabhedā? Neti paridīpento avuttaṃ atidisati ‘‘pariyanto’’iccādinā. Rūpakassa upamāya ca vikappānaṃ pabhedānaṃ pariyanto avasānaṃ natthi yaṃ yasmā kāraṇā, tena kāraṇena avuttaṃ ihānupātaṃ vikappajātaṃ sabbavikappabyāpakasāmaññalakkhaṇānugatarūpakavikappānusārena viññeyyaṃ. Kasmā? Anumānato yathāvuttavikappasaṅkhātaliṅgato avuttasesarūpakāvagamasaṅkhātena anumānañāṇenāti attho.

၂၂၃. ဥပမာ၊ ရူပကတို့၏ အပြားသည် ဤမျှသာလောဟူမူကား မဟုတ်ဟု ညွှန်ပြလျက် မဟောကြားအပ်သေးသော အရာကို ဆက်စပ်ပြဆိုရန် “ပရိယန္တော” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ရူပက၏လည်းကောင်း၊ ဥပမာ၏လည်းကောင်း အပြားကွဲပြားမှုတို့၏ အပိုင်းအခြား အဆုံးသည် မရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့် ဤကျမ်း၌ တိုက်ရိုက်မဟောကြားအပ်သော အပြားအမျိုးမျိုးတို့ကို အားလုံးသော အပြားတို့၌ ပျံ့နှံ့တည်ရှိသော သာမညလက္ခဏာသို့ လိုက်ပါသော ရူပကအပြားတို့၏ နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အနုမာနတော ဟူသည်ကား အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားဟူသော အမှတ်အသား (လိင်္ဂ) ကြောင့် မဆိုအပ်သေးသော ကြွင်းကျန်သော ရူပကအလင်္ကာတို့ကို သိရှိခြင်းဟူသော အနုမာနဉာဏ်အားဖြင့် သိအပ်၏ဟူသော အနက်တည်း။

223. Idāni imesameva upamārūpakānaṃ avuttānantabhedo vuttānusāreneva ñātabboti dassetumāha ‘‘pariyanto’’iccādi. Rūpakassa ca rūpakālaṅkārassa ca upamāya ca upamālaṅkārassa ca vikappānaṃ vividhākārena kappitapakkhānaṃ pariyanto koṭi yaṃ yasmā natthi, tena kāraṇena avuttaṃ imasmiṃ subodhālaṅkāre avuttapakkhaṃ samūhaṃ anumānato anumānañāṇena viññeyyanti. Upamārūpakānaṃ sakalamavuttapakkhaṃ byāpetvā ṭhitaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ anatikkamitvā vuttehi tehi tehi pakkhasaṅkhātehi liṅgehi [Pg.225] siddhānumānañāṇena sāmaññalakkhaṇe antogadhānamanuttarūpakasaṅkhātānumeyyānaṃ avabodho sakkāti adhippāyo. Rūpakassa pana upamantogadhattā upamāya niddiṭṭhadosādosaṃ dvinnamapi uttānuttapakkhassa sādhāraṇaṃ hoti.

၂၂၃. ယခုအခါ ဤဥပမာ၊ ရူပကတို့၏ပင် မဟောရသေးသော အဆုံးမရှိသော အပြားတို့ကို ဟောကြားပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'ပရိယန္တော' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ရူပကအလင်္ကာ၏လည်းကောင်း၊ ဥပမာအလင်္ကာ၏လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြံစည်အပ်သော အဖို့အစုတည်းဟူသော အပြားတို့၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားသည် အကြင်ကြောင့် မရှိ၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဤသုဗောဓာလင်္ကာကျမ်း၌ မဟောကြားအပ်သေးသော အဖို့အစုအပေါင်းကို အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏။ ဥပမာ၊ ရူပကတို့၏ မဟောရသေးသော အဖို့အစုအားလုံးကို ပျံ့နှံ့၍ တည်သော သာမညလက္ခဏာကို မလွန်ဆန်ဘဲ ဟောကြားအပ်ပြီးသော ထိုထိုအဖို့အစုတည်းဟူသော အမှတ်အသားတို့ဖြင့် ပြီးသော အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် သာမညလက္ခဏာ၌ သက်ဝင်ကုန်သော မဟောရသေးသော ရူပကအစရှိသည်ဟု ဆိုအပ်သော သိအပ်သောအရာတို့ကို သိခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ရူပကသည်ကား ဥပမာ၌ သက်ဝင်သောကြောင့် ဥပမာ၌ ပြအပ်ပြီးသော ပြစ်မှားခြင်း (ဒေါသ) နှင့် မပြစ်မှားခြင်း (အဒေါသ) သည် ဟောကြားအပ်သော အဖို့၊ မဟောအပ်သော အဖို့ နှစ်မျိုးလုံးတို့အား ဆက်ဆံ (သာဓာရဏ) ဖြစ်၏။

224.

၂၂၄။

Punappunamuccāraṇaṃ, ya’matthassa padassa ca;

Ubhayesañca viññeyyā, sā’ya’māvutti nāmato.

နက်အဓိပ္ပာယ်၏လည်းကောင်း၊ ပုဒ်၏လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးစုံတို့၏လည်းကောင်း၊ အကြင် အဖန်ဖန် ရွတ်ဆိုခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုရွတ်ဆိုခြင်းကို အာဝုတ္တိအလင်္ကာဟူ၍ အမည်အားဖြင့် သိအပ်၏။

224. Āvuttimadhikiccāha ‘‘puna’’iccādinā. Atthassa abhidheyyassa padassa saddassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca punappunaṃ bhiyyo bhiyyo yaṃ uccāraṇaṃ, sāyaṃ tividhā nāmato āvutti viññeyyā, uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvuttīti.

၂၂၄. အာဝုတ္တိအလင်္ကာကို အစိုးရပြု၍ 'ပုန' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဟောအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်၏လည်းကောင်း၊ အသံထွက် ပုဒ်၏လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးစုံတည်းဟူသော အနက်နှင့်ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ အဖန်တလဲလဲ အဖန်ဖန် အကြင်ရွတ်ဆိုခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုရွတ်ဆိုခြင်းကို သုံးပါးသောအပြားရှိသော အာဝုတ္တိအလင်္ကာဟူ၍ အမည်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ရွတ်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ခြင်းသည် အာဝုတ္တိမည်၏။

224. Idāni āvuttiṃ dasseti ‘‘punappune’’ccādinā. Atthassa saddābhihitaatthassa ca padassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca yaṃ punappunuccāraṇaṃ, sā ayaṃ tividhā nāmato āvutti iti viññeyyā. Punappuneti etadabyayaṃ kriyābāhulye vattate. Uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvutti.

၂၂၄. ယခုအခါ အာဝုတ္တိအလင်္ကာကို ပြအံ့ဟူ၍ 'ပုနပ္ပုန' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်၏လည်းကောင်း၊ ပုဒ်၏လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးစုံတည်းဟူသော အနက်နှင့်ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း အကြင်အဖန်ဖန်ရွတ်ဆိုခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုရွတ်ဆိုခြင်းသည် သုံးပါးသောအပြားရှိသော အာဝုတ္တိအလင်္ကာဟူ၍ အမည်အားဖြင့် သိအပ်၏။ 'ပုနပ္ပုန' ဟူသော ဤအဗျယပုဒ်သည် အမှုကိစ္စများပြားခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ရွတ်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ခြင်းသည် အာဝုတ္တိမည်၏။

Atthāvutti

အတ္ထာဝုတ္တိ (အနက်ထပ်ခြင်း)

225.

၂၂၅။

Mano harati sabbesaṃ, ādadāti disā dasa;

Gaṇhāti nimmalattañca, yasorāsi jinassa’yaṃ.

မြတ်စွာဘုရား၏ ဤကျော်စောခြင်းအစုသည် ခပ်သိမ်းသောသူတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ဆောင်ယူတတ်၏၊ အရပ်ဆယ်မျက်နှာတို့ကို ယူတတ်၏၊ စင်ကြယ်သည်၏အဖြစ်ကိုလည်း ယူတတ်၏။

225. Udāharati ‘‘mano’’iccādi. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ janānaṃ mano cittaṃ harati, dasa disā ādadāti sabbadā taṃvisayattā, nimmalattaṃ nimmalabhāvaṃ gaṇhāti, ettha gahaṇalakkhaṇassa atthassa anekehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayaṃ atthāvutti.

၂၂၅. 'မနော' အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဤကျော်စောခြင်းအစုသည် ခပ်သိမ်းသော လူတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ဆောင်ယူတတ်၏၊ အရပ်ဆယ်မျက်နှာတို့ကို အခါခပ်သိမ်း ထိုကျော်စောခြင်း၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ယူတတ်၏၊ စင်ကြယ်သည်၏အဖြစ်ကို ယူတတ်၏။ ဤ၌ ယူခြင်းလက္ခဏာရှိသော အနက်ကို များစွာသော ပရိယာယ်စကားတို့ဖြင့် အဖန်ဖန် ပြန်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား အတ္ထာဝုတ္တိ ဖြစ်၏။

225. Udāharati [Pg.226] ‘‘mano harati’’ccādinā. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ sattānaṃ mano cittaṃ harati gaṇhāti, dasa disā ādadāti avisayaṭṭhānābhāvato gaṇhāti, nimmalattañca bhūtaparisuddhaguṇena nipphannattā gaṇhāti. Ettha ‘‘gaṇhātī’’ti ekassevatthassa ‘‘harati, ādadāti, gaṇhātī’’ti aññehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayamatthāvutti nāma. Niggato malehīti ca, tassa bhāvoti ca, yasaso rāsiiti ca viggaho.

၂၂၅. 'မနော ဟရတိ' အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဤကျော်စောခြင်းအစုသည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ဆောင်ယူတတ်၏ (သိမ်းယူတတ်၏)၊ အရပ်ဆယ်မျက်နှာတို့ကို အာရုံမဟုတ်သောအရပ် မရှိခြင်းကြောင့် ယူတတ်၏၊ စင်ကြယ်သည်၏အဖြစ်ကိုလည်း အဟုတ်အမှန် စင်ကြယ်သောဂုဏ်ဖြင့် ပြီးစေအပ်သောကြောင့် ယူတတ်၏။ ဤ၌ 'ယူတတ်၏' ဟူသော တစ်ခုတည်းသော အနက်ကိုပင် 'ဆောင်ယူတတ်၏၊ ယူတတ်၏၊ သိမ်းယူတတ်၏' ဟူ၍ အခြားသော ပရိယာယ်စကားတို့ဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ပြန်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား အတ္ထာဝုတ္တိမည်၏။ အညစ်အကြေးတို့မှ ထွက်ပြီးသည်ဖြစ်၍ 'နိမ္မလ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုနိမ္မလ၏ အဖြစ်သည် 'နိမ္မလတ္တ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကျော်စောခြင်း၏ အစုသည် 'ယသောရာသိ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Padāvutti

ပဒါဝုတ္တိ (ပုဒ်ထပ်ခြင်း)

226.

၂၂၆။

Vibhāsenti disā sabbā, munino dehakantiyo;

Vibhā senti ca sabbāpi, candādīnaṃ hatā viya.

မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါတို့သည် အရပ်ခပ်သိမ်းတို့ကို ထွန်းလင်းစေကုန်၏၊ လ၊ နေ အစရှိသည်တို့၏ အလင်းရောင်ခပ်သိမ်းတို့သည်လည်း ပျက်စီးအပ်ကုန်သကဲ့သို့ တည်ကုန်၏ (ညှိုးနွမ်းကုန်၏)။

226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti visesena dīpenti, yato evaṃ tasmā kāraṇā candādīnaṃ sabbāpi vibhā sobhā hatā pahatā viya senti pavattantīti padāvutti.

၂၂၆. 'ဝိဘာသေန္တိ' အစရှိသည်ကား- မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါတို့သည် ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့ကို ထွန်းလင်းစေကုန်၏ (ထူးခြားစွာ ထွန်းပစေကုန်၏)၊ အကြင်သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအကြောင်းကြောင့် လ၊ နေ အစရှိသည်တို့၏ ခပ်သိမ်းသော အလင်းတန်ဆောင်တို့သည် ပျက်စီးအပ်ကုန်သကဲ့သို့ တည်ကုန်၏ (ဖြစ်ကုန်၏) ဟူသော ဤသည်ကား ပဒါဝုတ္တိ ဖြစ်၏။

226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti yasmā visesena pakāsenti, tasmā candādīnaṃ sabbāpi vibhā kantiyo hatā pahatā viya senti pavattanti ca, ‘‘vibhāsentī’’ti padasseva āvattanato ayaṃ padāvutti nāma. Dehe kantiyoti vākyaṃ.

၂၂၆. 'ဝိဘာသေန္တိ' အစရှိသည်ကား- မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါတို့သည် ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့ကို ထွန်းလင်းစေကုန်၏ (ထူးခြားစွာ ထွန်းပစေကုန်၏)၊ ထို့ကြောင့် လ၊ နေ အစရှိသည်တို့၏ ခပ်သိမ်းသော အလင်းတန်ဆောင်တို့သည် ပျက်စီးအပ်ကုန်သကဲ့သို့ တည်ကုန်၏ (ဖြစ်ကုန်၏)။ 'ဝိဘာသေန္တိ' ဟူသော ပုဒ်ကိုသာ အဖန်တလဲလဲ ပြန်ဆိုခြင်းကြောင့် ဤသည်ကား ပဒါဝုတ္တိမည်၏။ 'ဒေဟေ ကန္တိယော' ဟူသည် ဝါကျတည်း။

Ubhayāvutti

ဥဘယာဝုတ္တိ (အနက်ပုဒ်နှစ်ပါးစုံထပ်ခြင်း)

227.

၂၂၇။

Jitvā viharati klesa-ripuṃ loke jino ayaṃ;

Viharatyā’rivaggo’yaṃ, rāsībhūtova dujjane.

ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူကို အောင်တော်မူ၍ လောက၌ နေတော်မူ၏၊ ဤရန်သူအစုသည် လူမိုက်တို့၌ စုဝေးတည်ရှိသကဲ့သို့ နေတတ်၏။

227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati pavattati, ayaṃ tena jito arivaggo sattusamūho [Pg.227] dujjane rāsībhūto viya tato aladdhappatiṭṭhattā. ‘‘Viharatī’’ti atthassa padānañca āvuttito ubhayāvutti.

၂၂၇. 'ဇိတွာ' အစရှိသည်ကား- ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူကို အောင်တော်မူ၍ လောက၌ နေတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား အောင်တော်မူအပ်သော ရန်သူအစုသည် ထိုမြတ်စွာဘုရားထံ၌ တည်ရာမရသောကြောင့် လူမိုက်တို့၌ စုဝေးတည်ရှိသကဲ့သို့ တည်နေ၏။ 'ဝိဟရတိ' ဟူသော အနက်၏လည်းကောင်း၊ ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း အဖန်တလဲလဲ ပြန်ဆိုခြင်းကြောင့် ဥဘယာဝုတ္တိ ဖြစ်၏။

227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati, ayaṃ arivaggo klesaripusamūho dujjane rāsībhūtova viharatīti. Vāsasaṅkhatassa atthassa ca ‘‘viharatī’’ti padassa ca puna uccāraṇato ayaṃ ubhayāvutti nāma hoti. Kleso eva ripūti ca, arīnaṃ vaggoti ca, arāsi rāsi abhavīti ca, kucchito janoti ca vākyaṃ.

၂၂၇. 'ဇိတွာ' အစရှိသည်ကား- ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူကို အောင်တော်မူ၍ လောက၌ နေတော်မူ၏၊ ဤရန်သူအစုတည်းဟူသော ကိလေသာရန်သူအပေါင်းသည် လူမိုက်တို့၌ စုဝေးလျက်သာလျှင် နေတတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ နေခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ 'ဝိဟရတိ' ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်းကောင်း တစ်ဖန်ရွတ်ဆိုခြင်းကြောင့် ဤသည်ကား ဥဘယာဝုတ္တိမည်၏။ 'ကိလေသာသည်သာလျှင် ရန်သူတည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရန်သူတို့၏ အပေါင်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အစုမဟုတ်သည်သည် အစုဖြစ်လာ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'စက်ဆုပ်အပ်သော လူ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ဝါကျများ ဖြစ်ကုန်၏။

228.

၂၂၈။

Ekattha vattamānampi, sabbavākyopakārakaṃ;

Dīpakaṃ nāma tañcādi-majjhantavisayaṃ tidhā.

တစ်နေရာတည်း၌ တည်ရှိသော်လည်း ခပ်သိမ်းသော ဝါကျတို့အား အကျိုးပြုတတ်သော အလင်္ကာသည် ဒီပကမည်၏၊ ထိုဒီပကအလင်္ကာသည်လည်း အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍ သုံးပါးသောအပြား ရှိ၏။

228. Dīpakaṃ paridīpayamāha ‘‘ekatthe’’ccādi. Ekattha vākyassādo majjhe ante vā vattamānampi kriyājātyādikaṃ sabbassa abhimatassa kassaci vākyassa kriyākārakasambandhābhidhāyino padasantānassa upakārakaṃ vākyatthānvayavasena dīpakaṃ nāma, dīpo viya ekadese vattitopi sakalapadatthavasena sabbavākyaṃ dīpayati pakāsetīti. Tañca dīpakaṃ ādi ca majjhañca antañca visayo gocaro yassa tādisaṃ tidhā ādidīpakaṃ majjhadīpakaṃ antadīpakanti tividhaṃ hotīti attho, tampi kriyādīnaṃ vasena paccekaṃ tividhaṃ hoti.

၂၂၈. ဒီပကအလင်္ကာကို ညွှန်ပြခြင်းငှာ 'ဧကတ္ထ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝါကျ၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး တစ်နေရာရာ၌ တည်ရှိသော်လည်း ကိရိယာ၊ ဇာတိ အစရှိသည်သည် ခပ်သိမ်းသော မိမိအလိုရှိအပ်သော ကိရိယာ၊ ကာရက ဆက်စပ်မှုကို ဟောတတ်သော ပုဒ်အစဉ်တည်းဟူသော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝါကျ၏ ဝါကျအနက် ဆက်စပ်မှုအစွမ်းဖြင့် အကျိုးပြုတတ်သောကြောင့် ဒီပကမည်၏။ ဆီမီးသည် တစ်နေရာ၌ တည်သော်လည်း ပစ္စည်းအားလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် ဝါကျအားလုံးကို ထွန်းလင်းစေသကဲ့သို့ ထွန်းလင်းစေတတ်၏။ ထိုဒီပကသည်လည်း အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးသည် အာရုံ (ကျက်စားရာ) ရှိသည်ဖြစ်၍ သုံးပါးသောအပြားရှိသော အာဒိဒီပက၊ မဇ္ဈေဒီပက၊ အန္တဒီပကဟူ၍ သုံးမျိုးဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဒီပကသည်လည်း ကိရိယာအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ သုံးမျိုးစီ ဖြစ်၏။

228. Idāni dīpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ekatthe’’ccādinā. Ekattha vākyassa ādimajjhāvasānesvekasmiṃ vattamānampi kriyājātiguṇattayaṃ sabbavākyopakārakaṃ vattumicchitakriyākārakasambandhappakāsakapadasantānasaṅkhātavākyassa vākyatthāvabodhavasena payojanaṃ dīpakaṃ nāma ekaṭṭhāne [Pg.228] ṭhatvā visayībhūtasabbaṭṭhānagatadabbapakāsakapadīpasamānattā dīpakaṃ nāma hoti. Tañca dīpakaṃ ādimajjhantavisayaṃ vākyassa ādivisayaṃ majjhavisayaṃ antavisayañceti tidhā hoti. Etesu ekekamapi kriyājātiguṇabhedena punapi tividhaṃ hotīti viññeyyaṃ. Dīpetīti dīpo, padīpo. Paṭibhāgatthe kappaccayena dīpo viyāti dīpakaṃ. Vākyassa ādi ca majjhañca antañceti ca, taṃ visayo asseti ca vākyaṃ.

၂၂၈. ယခုအခါ ဒီပကအလင်္ကာကို ပြအံ့ဟူ၍ 'ဧကတ္ထ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝါကျ၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးဖြစ်သော တစ်နေရာရာ၌ တည်ရှိသော်လည်း ကိရိယာ၊ ဇာတိ၊ ဂုဏ်တည်းဟူသော သုံးပါးသောအရာသည် ခပ်သိမ်းသော ဝါကျအား အကျိုးပြုတတ်သော၊ ပြောဆိုလိုသော ကိရိယာ၊ ကာရက ဆက်စပ်မှုကို ပြတတ်သော ပုဒ်အစဉ်တည်းဟူသော ဝါကျ၏ ဝါကျအနက်ကို သိစေခြင်းအစွမ်းဖြင့် အကျိုးပြုတတ်သောကြောင့် ဒီပကမည်၏။ တစ်နေရာ၌ တည်လျက် အာရုံဖြစ်သော ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ရှိသော ဝတ္ထုပစ္စည်းတို့ကို ထွန်းလင်းစေတတ်သော ဆီမီးနှင့် တူသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဒီပကမည်၏။ ထိုဒီပကသည်လည်း အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍ ဝါကျ၏ အစအာရုံ၊ အလယ်အာရုံ၊ အဆုံးအာရုံဟူ၍ သုံးပါးသောအပြား ရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် တစ်ခုစီ တစ်ခုစီကိုလည်း ကိရိယာ၊ ဇာတိ၊ ဂုဏ်တို့၏ အပြားအားဖြင့် တစ်ဖန် သုံးပါးစီ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထွန်းလင်းစေတတ်သောကြောင့် ဒီပ (ဆီမီး) မည်၏။ ပုံတူအနက်၌ က-ပစ္စည်းသက်သဖြင့် ဆီမီးကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ဒီပကမည်၏။ ဝါကျ၏ အစလည်းကောင်း၊ အလယ်လည်းကောင်း၊ အဆုံးလည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုအစ၊ အလယ်၊ အဆုံးသည် အာရုံရှိ၏ဟူသည် ဝါကျတည်း။

Ādidīpaka

အာဒိဒီပက (အစ၌ထွန်းလင်းသောတန်ဆာ)

229.

၂၂၉။

Akāsi buddho veneyya-bandhūnamamitodayaṃ;

Sabbapāpehi ca samaṃ-nekatitthiyamaddanaṃ.

မြတ်စွာဘုရားသည် ချွတ်ထိုက်သော ဆွေမျိုးတို့အား အတိုင်းမရှိသော ကြီးပွားခြင်းကို ပြုတော်မူပြီ၊ ခပ်သိမ်းသော မကောင်းမှုတို့ကို ငြိမ်းစေခြင်းနှင့်အတူ များစွာသော တိတ္ထိတို့ကို နှိပ်စက်ခြင်းကိုလည်း (ပြုတော်မူပြီ)။

229. Udāharati ‘‘akāsi’’ccādi. Buddho veneyyā vinetabbāyeva bandhavo tesaṃ amitamaparimitaṃ udayamabhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, sabbapāpehi samaṃ ekato anekānaṃ titthiyānaṃ maddanañca akāsīti. Iha ‘‘akāsī’’ti kriyāpadenādivattinā sabbameva vākyaṃ dīpayatīti kriyādidīpakametaṃ.

၂၂၉. ‘‘akāsi’’ စသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ ဘုရားရှင်သည် ဆုံးမအပ်သော ဝေနေယျတို့၏ ဆွေမျိုးစင်စစ် ဖြစ်တော်မူသည်ဖြစ်၍ ထိုဝေနေယျတို့အား အတိုင်းအဆမရှိသော တိုးတက်ကြီးပွားခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။ ထိုမျှမက၊ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့နှင့်အတူ တစ်ပြိုင်နက် များစွာသော တိတ္ထိတို့ကို နှိမ်နင်းခြင်းကိုလည်း ပြုတော်မူ၏။ ဤ၌ ရှေးဦးစွာ တည်ရှိသော ‘‘akāsi’’ ဟူသော ကြိယာပုဒ်ဖြင့် ဝါကျအားလုံးကို ထင်ရှားစေသောကြောင့် ဤသည်မှာ ကြိယာအာဒိဒီပက ဖြစ်၏။

229. ‘‘Akāsi’’ccādi. Buddho veneyyabandhūnaṃ amitodayaṃ pamāṇarahitābhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, samaṃ ekakkhaṇe sabbapāpehi sahānekatitthiyamaddanañca akāsīti. Vākyādimhi kriyāya ṭhitattā idaṃ kriyādidīpakaṃ nāma. Amito ca so udayo ceti ca, anekā ca te titthiyā ceti ca, tesaṃ maddanamiti ca viggaho.

၂၂၉. ‘‘Akāsi’’ စသည်ဖြင့်။ ဘုရားရှင်သည် ဝေနေယျတည်းဟူသော ဆွေမျိုးတို့၏ အတိုင်းအဆမရှိသော ကြီးပွားခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။ ထိုမျှမက၊ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တို့နှင့်အတူ တစ်ပြိုင်နက် များစွာသော တိတ္ထိတို့ကို နှိမ်နင်းခြင်းကိုလည်း ပြုတော်မူ၏။ ဝါကျ၏အစ၌ ကြိယာတည်ရှိသောကြောင့် ဤသည်ကို ကြိယာအာဒိဒီပက မည်၏။ အတိုင်းအဆမရှိသော ကြီးပွားခြင်းဖြစ်သောကြောင့် 'အမိတောဒယ' ဟုလည်းကောင်း၊ များစွာကုန်သော ထိုတိတ္ထိတို့ဖြစ်သောကြောင့် 'အနေကတိတ္ထိယ' ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုသူတို့ကို နှိမ်နင်းခြင်းဖြစ်သောကြောင့် 'တေသံ မဒ္ဒနံ' ဟုလည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။

Majjhedīpaka

မဇ္ဈေဒီပက။

230.

၂၃၀။

Dassanaṃ munino sādhu-janānaṃ jāyate’mataṃ;

Tadaññesaṃ tu jantūnaṃ, visaṃ niccopatāpanaṃ.

မြတ်စွာဘုရားအား ဖူးမြင်ရခြင်းသည် သူတော်ကောင်းတို့အား သေခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသူတော်ကောင်းတို့မှတစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့အားမူကား အစဉ်ပူပန်စေတတ်သော အဆိပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

230. ‘‘Dassana’’miccādi. [Pg.229] Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ nibbānaṃ nāma jāyate amatassa sādhanato, tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ niccamupatāpetīti niccopatāpanaṃ visaṃ jāyate, tasmiṃ manopadosassa visasadisattā nirayādidukkhāvahabhāvatoti. Kriyāmajjhadīpakametaṃ.

၂၃၀. ‘‘Dassana’’ စသည်ဖြင့်။ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရခြင်းသည် နိဗ္ဗာန်ကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့အား နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အမြိုက်ဆေး ဖြစ်စေ၏။ ထိုသူတော်ကောင်းတို့မှတစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့အားမူကား အစဉ်ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် အစဉ်ပူပန်စေတတ်သော အဆိပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ အကြောင်းမူကား ထိုဘုရားရှင်၌ စိတ်ပြစ်မှားခြင်းသည် အဆိပ်နှင့်တူသည်ဖြစ်၍ ငရဲစသည်တို့၌ ဆင်းရဲကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသည်ကား ကြိယာမဇ္ဈေဒီပက ဖြစ်၏။

230. ‘‘Dassana’’miccādi. Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ amatasaṅkhātanibbānassa ekantakāraṇattā kāriyopacārena amataṃ bhūtaṃ jāyate, tadaññesaṃ tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ tu niccopatāpanaṃ satatamupatāpakaraṇato visaṃ jāyate visatulyapaṭighakāraṇattā kāriyopacārena visaṃ bhavatīti. Idaṃ kriyāya majjhe ṭhitattā kriyāmajjhadīpakaṃ. Sādhavo ca te janā ceti ca, tehi aññeti ca vākyaṃ.

၂၃၀. ‘‘Dassana’’ စသည်ဖြင့်။ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရခြင်းသည် သူတော်ကောင်းတို့အား နိဗ္ဗာန်ဟုဆိုအပ်သော အမြိုက်တရား၏ ဧကန်အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ကာရိယုပစာအားဖြင့် အမြိုက်တရားကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုသူတော်ကောင်းတို့မှတစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့အားမူကား အစဉ်ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် အစဉ်ပူပန်စေတတ်သော အဆိပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ အဆိပ်နှင့်တူသော ဒေါသ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ကာရိယုပစာအားဖြင့် အဆိပ်ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ကြိယာသည် ဝါကျ၏ အလယ်၌ တည်ရှိသောကြောင့် 'ကိရိယာမဇ္ဈေဒီပက' မည်၏။ သူတော်ကောင်းဖြစ်ကုန်သော လူတို့ဖြစ်သောကြောင့် 'သာဓုဇန' ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုသူတော်ကောင်းတို့မှ တစ်ပါးသောသူတို့ဖြစ်သောကြောင့် 'တေဟိ အညေ' ဟုလည်းကောင်း ဝါကျဆန်းစစ်ချက် ဖြစ်၏။

Antadīpaka

အန္တဒီပက။

231.

၂၃၁။

Accantakantalāvaṇya-candātapamanoharo;

Jinānanindu indu ca, kassa nā’nandako bhave.

အလွန်တရာ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော တင့်တယ်ခြင်း အဆင်းရှိသော လရောင်ဖြင့် စိတ်ကို ညှို့ယူအပ်သော ဘုရားရှင်၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော လမင်းသည်လည်းကောင်း၊ ပကတိ လမင်းသည်လည်းကောင်း မည်သူအား ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို မပြုဘဲ ရှိအံ့နည်း။

231. ‘‘Accante’’ccādi. Accantaṃ kantaṃ manuññaṃ lāvaṇyaṃ piyabhāvo, tameva, tamiva vācandātapo candikā, tena manoharo jinānanindu indu cando ca kassa janassa ānandako na bhavatīti. Kriyāntadīpakaṃ.

၂၃၁. ‘‘Accante’’ စသည်ဖြင့်။ အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသော တင့်တယ်ခြင်း အဆင်းရှိသော လရောင်၊ သို့မဟုတ် ထိုလရောင်ကဲ့သို့ တင့်တယ်ခြင်းဖြင့် စိတ်ကို ဆွဲဆောင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော လမင်းသည်လည်းကောင်း၊ ပကတိ လမင်းသည်လည်းကောင်း မည်သည့်လူသားအား ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို မဖြစ်စေဘဲ ရှိအံ့နည်း။ ဤသည်ကား ကြိယာအန္တဒီပက ဖြစ်၏။

231. ‘‘Accanti’’ccādi. Accantakantalāvaṇyacandātapamanoharo atisayena manuññapiyabhāvasaṅkhātavilāsanāmakena candakiraṇena, no ce, atisayena manuññapiyatāsaṅkhātavilāsasadisena candakiraṇena manoharo jinānanindu sambuddhassa mukhacando ca indu ca pakaticando ca kassa ānandako na bhave. Idaṃ kriyāya ante ṭhitattā kriyāntadīpakaṃ nāma. Antaṃ atikkantanti ca, tañca taṃ kantañceti ca, [Pg.230] lavaṇassa bhāvo lāvaṇyaṃ, madhurabhāvo, taṃsadisattā accantakantañca taṃ lāvaṇyañcāti ca, candassa ātapo kiraṇoti ca, accantakantalāvaṇyameva candātapoti ca, candapakkhe accantakantalāvaṇyamiva ca so candātapo cāti ca, tena manoharoti ca, jinānanameva indūti ca vākyaṃ. Iminā kriyādīpakattayeneva avuttajātidīpakaguṇadīpakānipi ñātabbāni.

၂၃၁. ‘‘Accanti’’ စသည်ဖြင့်။ အလွန် နှစ်သက်ဖွယ် တင့်တယ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လရောင်ဖြင့် စိတ်ကို ညှို့ယူအပ်သော၊ သို့မဟုတ် အလွန် နှစ်သက်ဖွယ် တင့်တယ်ခြင်းနှင့်တူသော လရောင်ဖြင့် စိတ်ကို ညှို့ယူအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော လမင်းသည်လည်းကောင်း၊ ပကတိ လမင်းသည်လည်းကောင်း မည်သူအား ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို မဖြစ်စေဘဲ ရှိအံ့နည်း။ ဤသည်ကား ကြိယာသည် ဝါကျ၏ အဆုံး၌ တည်ရှိသောကြောင့် 'ကိရိယာန္တဒီပက' မည်၏။ အဆုံးကို လွန်သည်ဖြစ်၍ 'အစ္စန္တ' ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်သက်အပ်သည်ဖြစ်၍ 'ကန္တ' ဟုလည်းကောင်း၊ သားငါးအရသာ၏ အဖြစ်သည် လာဝဏျ (ချိုမြိန်တင့်တယ်ခြင်း) ဖြစ်၍၊ ထိုနှင့်တူသောကြောင့် အလွန်တရာ နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော တင့်တယ်ခြင်းဟုလည်းကောင်း၊ လ၏ အပူရှိန်သည် လရောင် ဖြစ်၍ လရောင်သည်ပင် တင့်တယ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟုလည်းကောင်း၊ လမင်း၏အဖို့၌ အလွန် နှစ်သက်ဖွယ် တင့်တယ်ခြင်းနှင့်တူသော လရောင်ဖြစ်သည်ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုလရောင်ဖြင့် စိတ်ကို ညှို့ယူအပ်သည်ဟုလည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာသည်ပင် လမင်းဖြစ်သည်ဟုလည်းကောင်း ဝါကျဆန်းစစ်ချက် ဖြစ်၏။ ဤကြိယာဒီပက သုံးပါးတို့ဖြင့်ပင် မဟောအပ်သေးသော ဇာတိဒီပက၊ ဂုဏဒီပကတို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

Mālādīpaka

မာလာဒီပက။

232.

၂၃၂။

Hotā’vippaṭisārāya,Sīlaṃ pāmojjahetu so;

Taṃ pītihetu, sā cā’yaṃ,Passaddhādipasiddhiyā.

သီလသည် နှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းဝေးစေရန် ဖြစ်၏၊ ထိုနှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းခြင်းသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် နှစ်သက်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုနှစ်သက်ခြင်းသည် ငြိမ်းအေးခြင်း စသည်တို့ ပြီးမြောက်ရန် ဖြစ်၏။

232. Ādidīpakādīsupi tesu payogakkamena pakārantaramatthīti vadati ‘‘hoti’’ccādi. Sīlaṃ pañcasīlādikaṃ, avippaṭisārāya pacchānutāpābhāvāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjassa uppannamattāya pītiyā hetu hoti, taṃ pāmojjaṃ pītiyā balavabhūtāya hetu hoti, sā cāyaṃ pīti passaddhādīnaṃ passaddhisukhādīnaṃ pasiddhiyā nipphattiyā hotīti yojanīyaṃ.

၂၃၂. ထိုအာဒိဒီပက စသည်တို့၌လည်း အသုံးအနှုန်း အစီအစဉ်အားဖြင့် အခြားသော နည်းလမ်းရှိသေးသည်ကို ဖော်ပြရန် ‘‘hoti’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ငါးပါးသီလ စသည်တည်းဟူသော သီလသည် နှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းဝေးစေရန် (နောင်တပူပန်မှု မရှိစေရန်) ဖြစ်၏၊ ထိုနှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ခါစ ဝမ်းမြောက်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် အားကောင်းသော နှစ်သက်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုနှစ်သက်ခြင်းသည် ငြိမ်းအေးခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း စသည်တို့ ပြည့်စုံပြီးမြောက်ရန် ဖြစ်၏ဟု သမ္ဗန်စပ်ဆိုအပ်၏။

232. Idāni navasu dīpakesu payogavisesena sādhetabbe aññappakāre dasseti ‘‘hoti’’ccādinā. Sīlaṃ surakkhitaṃ pañcaṅgadasaṅgādisīlaṃ avippaṭisārāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjahetu hoti uppannamattāya taruṇapītiyā kāraṇaṃ bhavati, taṃ pāmojjaṃ pītihetu balavapītikāraṇaṃ hoti, sā ayañca pīti passaddhādipasiddhiyā kāyapassaddhicittapassaddhiādīnaṃ siddhiyā hetu hoti. Na vippaṭisāro avippaṭisāro, nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Pamuditassa bhāvoti ca, tassa hetūti [Pg.231] ca, passaddhi ādi yesaṃ sukhādīnanti ca, tesaṃ pasiddhīti ca viggaho.

၂၃၂. ယခုအခါ ကိုးပါးသော ဒီပကတို့၌ အထူးအသုံးအနှုန်းဖြင့် ပြီးစေအပ်သော အခြားသော နည်းလမ်းကို ပြရန် ‘‘hoti’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်သော ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလ စသည်တည်းဟူသော သီလသည် နှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းစေရန် ဖြစ်၏၊ ထိုနှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ခါစ နုပျိုသော ပီတိတည်းဟူသော ဝမ်းမြောက်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် အားကောင်းသော ပီတိ ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုပီတိသည် ကိုယ်ငြိမ်းအေးခြင်း၊ စိတ်ငြိမ်းအေးခြင်း စသည်တို့ ပြီးမြောက်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ နှလုံးမသာယာခြင်း မဟုတ်သည်မှာ 'အဝိပ္ပဋိသာရ' ဖြစ်၏၊ 'န' သဒ္ဒါသည် ပသဇ္ဇပဋိသေဓ၌ ဝတ်၏။ ဝမ်းမြောက်သောသူ၏ အဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုသူ၏ အကြောင်း ဖြစ်သည်ဟုလည်းကောင်း၊ ငြိမ်းအေးခြင်းသည် ချမ်းသာစသည်တို့၏ အစဖြစ်သည်ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုသူတို့ ပြည့်စုံခြင်းဟုလည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။

233.

၂၃၃။

Iccā’didīpakattepi, pubbaṃ pubbamapekkhinī;

Vākyamālā pavattāti, taṃ mālādīpakaṃ mataṃ.

ဤသို့ အာဒိဒီပက အဖြစ် ရှိသော်လည်း၊ ရှေ့ရှေ့သော စကားကို ငံ့လင့်တတ်သော ဝါကျအစဉ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ထိုဒီပကကို မာလာဒီပကဟု ယူဆအပ်၏။

233. Kimidaṃ tava pakārantaramiccāha ‘‘iccādi’’ccādi. Iccevamimaṃ yaṃ taṃ mālādīpakaṃ mataṃ. Nanu kriyādidīpakametamiccāha ‘‘ādidīpakattepī’’ti. Yajjapyādidīpakametaṃ pubbaṃ pubbaṃ vākyaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāya sīla’’ntiādikaṃ apekkhinī apekkhamānā vākyānaṃ yathāvuttānaṃ mālā paramparā pavattāti. Taṃ yathāvuttaṃ mālādīpakaṃ mataṃ, nādidīpakanti.

၂၃၃. သင်၏ ဤအခြားသော နည်းလမ်းကား အဘယ်နည်းဟု မေးသော် ‘‘iccādi’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤဒီပကကို 'မာလာဒီပက' ဟု ယူဆအပ်၏။ အကယ်၍ ဤသည်ကား ကြိယာအာဒိဒီပက မဟုတ်လောဟု မေးသော် ‘‘ādidīpakattepī’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ ဤသည်မှာ အာဒိဒီပက ဖြစ်သော်လည်း ရှေ့ရှေ့သော ‘‘hotāvippaṭisārāya sīlaṃ’’ စသော ဝါကျကို ငံ့လင့်လျက် ဆိုအပ်ပြီးသော ဝါကျတို့၏ အစဉ်အတန်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ဤဒီပကကို 'မာလာဒီပက' ဟု ယူဆအပ်၏၊ အာဒိဒီပကဟုသာ မဟုတ်ပေ။

233. ‘‘Iccādi’’ccādi. Ādidīpakattepi kriyādidīpakabhāve satipi vākyamālā anekavākyena sambajjhamānā paramparā pubbaṃ pubbaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāyā’’tiādikaṃ vākyaṃ apekkhinī pavattā. Iti idaṃ anantaragatappakāraṃ dīpakaṃ ‘‘mālādīpaka’’nti matanti. Ādimhi dīpakamiti ca, visayopacārena ādi ca taṃ dīpakañcāti ca, mālā eva dīpakamiti ca vākyaṃ.

၂၃၃. ‘‘Iccādi’’ စသည်ဖြင့်။ အာဒိဒီပကဖြစ်သော ကြိယာအာဒိဒီပက အဖြစ် ရှိသော်လည်း များစွာသော ဝါကျတို့ဖြင့် ဆက်စပ်အပ်သော ဝါကျအစဉ်သည် ရှေ့ရှေ့သော ‘‘hotāvippaṭisārāya’’ စသော ဝါကျကို ငံ့လင့်လျက် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် ဤချက်ချင်းဆိုအပ်သော ဒီပကကို 'မာလာဒီပက' ဟု ယူဆအပ်၏။ အစ၌ ဖြစ်သော ဒီပကဟုလည်းကောင်း၊ ဝိသယုပစာအားဖြင့် အစလည်းဖြစ် ထိုဒီပကလည်းဖြစ်သည်ဟုလည်းကောင်း၊ ပန်းကုံးကဲ့သို့သော ဒီပကဖြစ်သည်ဟုလည်းကောင်း ဝါကျဆန်းစစ်ချက် ဖြစ်၏။

234.

၂၃၄။

Aneneva pakārena, sesānamapi dīpake;

Vikappānaṃ vidhātabbā-nugatī suddhabuddhibhi.

ဤသို့သော နည်းလမ်းအားဖြင့်ပင်လျှင် ကျန်ရှိသော ဒီပကတို့၏ အပြားတို့ကိုလည်း စင်ကြယ်သော ပညာရှိတို့သည် သိရှိနားလည်အောင် ပြုအပ်၏။

234. Avutte dīpakavikappe atidisanto nigameti ‘‘aneni’’ccādinā. Aneneva anantarā vuttena pakārena vidhinā dīpake dīpakavisaye sesānamavuttānaṃ vikappānaṃ jātyādidīpakādibhedānaṃ anugati avabodho suddhabuddhibhi parisuddhamatīhi kavīhi vidhātabbā kātabbāti.

၂၃၄. မဟောအပ်သေးသော ဒီပကအပြားတို့ကို ညွှန်းဆို၍ နိဂုံးချုပ်တော်မူလိုသဖြင့် ‘‘aneni’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤချက်ချင်းဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဒီပကနယ်ပယ်၌ မဟောအပ်သေးသော ကျန်ရှိကုန်သော ဇာတိဒီပက စသော အပြားတို့ကို စင်ကြယ်သော ပညာရှိသော ကဗျာဆရာတို့သည် သိရှိနားလည်အောင် ပြုအပ်၏။

234. Idāni avuttadīpakānipi atidisati ‘‘anenevi’’ccādinā. Aneneva pakārena yathāvuttadīpakappakārena dīpake dīpakavisaye sesānaṃ api vikappānaṃ avuttajātidīpakaguṇadīpakasaṅkhātānaṃ [Pg.232] pakkhānaṃ jātyādidīpakaguṇādidīpakādīnaṃ channaṃ mālādīpakānañca anugati avabodho suddhabuddhibhi kavīhi vidhātabbā vuttānusāreneva kātabbā. Visesato asaṅkarato kappīyantīti ca, suddhā buddhi yesanti ca vākyaṃ.

၂၃၄. ယခုအခါ မဆိုအပ်သေးသော ဒီပကအလင်္ကာတို့ကိုလည်း “အနေနေဝ” စသည်ဖြင့် လွန်ကဲ၍ ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ဖော်ပြပါ ဒီပကအပြားအားဖြင့် ထိုဒီပကအရာ၌ မဆိုအပ်သေးသော ဇာတိဒီပက၊ ဂုဏ်ဒီပက ဟုဆိုအပ်သော ကြွင်းသော အပြားတို့၏လည်းကောင်း၊ ဇာတိစသော ဒီပက၊ ဂုဏ်စသော ဒီပက စသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ မာလာဒီပက ခြောက်ပါးတို့၏လည်းကောင်း သိနားလည်ခြင်းကို စင်ကြယ်သော ပညာရှိကုန်သော ကဗျာဆရာတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် ပြုအပ်၏။ အထူးသဖြင့် မရောနှောဘဲ ကြံစည်အပ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်သော ပညာရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအနက်ရှိ၏။

235.

၂၃၅။

Visesavacanicchāyaṃ,Nisedhavacanaṃ tu yaṃ;

Akkhepo nāma so’yañca,Tidhā kālappabhedato.

အထူးသဖြင့် ဆိုလိုခြင်း ဆန္ဒရှိလတ်သော်၊ အကြင် တားမြစ်သော စကားသည် ရှိ၏။ ထိုစကားသည် အက္ခေပ (အက္ခေပအလင်္ကာ) မည်၏၊ ထိုအက္ခေပအလင်္ကာသည်လည်း ကာလအပြားအားဖြင့် သုံးပါးအပြား ရှိ၏။

235. Akkhepamupakkhipati ‘‘visesi’’ccādinā. Visesassa yassa kassaci vacanicchāyaṃ yaṃ nisedhassa paṭisedhassa vacanaṃ vutti, so akkhepo nāma akkhipanaṃ paṭisedhoti katvā. Soyamakkhepo ca kālappabhedato atītādito tidhā tippakāro.

၂၃၅. “ဝိသေသိ” စသည်ဖြင့် အက္ခေပအလင်္ကာကို တင်ပြတော်မူ၏။ အလုံးစုံသော အထူးကို ဆိုလိုခြင်း ဆန္ဒရှိလတ်သော် အကြင် တားမြစ်ခြင်းဖြစ်သော စကားသည် ရှိ၏၊ ထိုတားမြစ်ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် အက္ခေပမည်၏။ ထိုဤအက္ခေပအလင်္ကာသည်လည်း အတိတ်ကာလစသည်ဖြင့် ကာလအပြားအားဖြင့် သုံးပါး သုံးပြား ရှိ၏။

235. Idāni akkhepaṃ dasseti ‘‘visese’’ccādinā. Visesavacanicchāyaṃ tu yassa kassaci padatthavisesassa kathanicchāya eva yaṃ nisedhavacanaṃ paṭisedhavacanaṃ atthi, so paṭisedho akkhepo nāma akkhepālaṅkāro nāma. Ayañca akkhepo kālappabhedato atītādikālavisesena tidhā hoti. Visesassa kassaci vacananti ca, tasmiṃ icchāti ca, nisedhassa paṭisedhassa vacanamiti ca, akkhipanaṃ paṭikkhipananti ca, kālassa kriyāya vā pabhedoti ca vākyaṃ.

၂၃၅. ယခုအခါ အက္ခေပအလင်္ကာကို “ဝိသေသ” စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ အထူးသဖြင့် ဆိုခြင်းဆန္ဒ ရှိလတ်သော် (သို့မဟုတ်) အလုံးစုံသော ပုဒ်၏ အနက်ထူးကို ပြောဆိုလိုခြင်း ဆန္ဒရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်လတ်သော် အကြင် တားမြစ်သော စကားသည် ရှိ၏၊ ထိုတားမြစ်ခြင်းသည် အက္ခေပမည်၏၊ အက္ခေပအလင်္ကာ မည်၏။ ဤအက္ခေပအလင်္ကာသည်လည်း ကာလကွဲပြားခြင်းကြောင့် အတိတ်ကာလ စသော ကာလအထူးအားဖြင့် သုံးပါး အပြားရှိ၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော အထူး၏ ပြောဆိုခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအရာ၌ အလိုရှိခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တားမြစ်ခြင်း၏ စကားဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပယ်မြစ်ခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကာလ၏ သို့မဟုတ် ကိရိယာ၏ ကွဲပြားခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအနက်ရှိ၏။

236.

၂၃၆။

Ekākī’nekasenaṃ taṃ, māraṃsavijayījino;

Kathaṃ ta’matha vā tassa, pāramībalamīdisaṃ.

တစ်ဦးတည်း ဖြစ်တော်မူသော ထိုအောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် များစွာသော စစ်သည်ရှိသော ထိုမာရ်မင်းကို အောင်တော်မူ၏။ ထိုသို့ အောင်တော်မူခြင်းသည် အသို့ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ သို့မဟုတ် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ပါရမီတော်အင်အားသည် ဤသို့ သဘောရှိ၏။

Atītakkhepo.

အတိတ်အက္ခေပ။

236. ‘‘Ekāki’’ccādi. So jino ekākī eko samāno anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayi parājesi, taṃ kathaṃ yujjate. [Pg.233] Atha vā kiṃ na yujjate, yato tassa jinassa pāramī samatiṃsavidhā pāramitā eva balaṃ īdisaṃ yādisaṃ tassa vijayakāraṇanti. Ettha ekākittakāraṇasāmatthiyā māravijayāyogabuddhi ‘‘sasenaṃ māraṃ vijitavāti kathaṃ yujjatī’’ti evamākārā atītā akkhittāti atītakkhepoyaṃ.

၂၃၆. “ဧကာကီ” စသည်တည်း။ ထိုအောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ဦးတည်း တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်တော်မူလျက် များစွာသော စစ်သည်ရှိသော ထိုမာရ်မင်းကို အောင်တော်မူ၏၊ ထိုအောင်တော်မူခြင်းသည် အသို့လျော်ကန်အံ့နည်း။ သို့မဟုတ် အဘယ်ကြောင့် မလျော်ကန်ဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ အကြောင်းမူကား ထိုအောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သုံးဆယ်သောအပြားရှိသော ပါရမီတော်သည်သာလျှင် ထိုအောင်တော်မူခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဤသို့သော အစွမ်းအင်အား ရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်း အကြောင်း၏ စွမ်းရည်ဖြင့် မာရ်မင်းကို အောင်ခြင်းနှင့် မလျော်ကန်သော အယူအဆသည် “စစ်သည်နှင့်တကွသော မာရ်မင်းကို အောင်တော်မူ၏ ဟု အသို့လျော်ကန်အံ့နည်း” ဟူသော ဤသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် အတိတ်ကာလ၌ တားမြစ်အပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား အတိတ်အက္ခေပ မည်၏။

236. Idāni udāharati ‘‘ekāki’’ccādinā. Sa jino so sabbaññū ekākī asahāyo adutiyo anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayī ajinīti, taṃ kathaṃ yujjati. Atha vā yujjateva, tassa jinassa pāramībalaṃ samatiṃsapāramībalaṃ samatiṃsapāramītāsaṅkhatasenā īdisamīdisāti. Buddhassa adutiyabhāvañca mārassa saparivārabhāvañca nissāya kassaci uppannā ‘‘ekākinā kathamanekaseno māro jito’’ti viparītabuddhi atītamāravijayavisayattā atītā hoti, ‘‘tassa pāramībalaṃ īdisa’’nti atthavisesassa kathanicchāya ‘‘atha vā’’ti niddiṭṭhapaṭisedhavacanena akkhittanti atītassa akkhepanato atītakkhepo nāma.

၂၃၆. ယခုအခါ “ဧကာကီ” စသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ ထိုအောင်တော်မူသော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားသည် အဖော်မရှိဘဲ တစ်ဦးတည်း ဖြစ်တော်မူလျက် များစွာသော စစ်သည်ရှိသော ထိုမာရ်မင်းကို အောင်တော်မူ၏ ဟူသော ထိုအောင်တော်မူခြင်းသည် အသို့လျော်ကန်အံ့နည်း။ သို့မဟုတ် လျော်ကန်သည်သာလျှင်ဖြစ်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ပါရမီတော်အင်အား (သို့မဟုတ်) သုံးဆယ်သော ပါရမီတော်ဟု ဆိုအပ်သော စစ်သည်အင်အားသည် ဤသို့ဤပုံ သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ ဘုရားရှင်၏ အဖော်မရှိသော အဖြစ်နှင့် မာရ်မင်း၏ အခြံအရံရှိသော အဖြစ်ကို အမှီပြု၍ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော “တစ်ဦးတည်းသောသူသည် များစွာသော စစ်သည်ရှိသော မာရ်မင်းကို အသို့အောင်အံ့နည်း” ဟူသော ဖောက်ပြန်သော အယူအဆသည် လွန်ပြီးသော မာရ်အောင်ခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အတိတ်ဖြစ်၏၊ “ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ပါရမီတော်အင်အားသည် ဤသို့ဖြစ်၏” ဟူသော အနက်ထူးကို ပြောဆိုလိုခြင်းကြောင့် “သို့မဟုတ်” ဟု ညွှန်ပြအပ်သော တားမြစ်သော စကားဖြင့် တားမြစ်အပ်သောကြောင့် လွန်ပြီးသော အရာကို တားမြစ်ခြင်းကြောင့် အတိတ်အက္ခေပ မည်၏။

237.

၂၃၇။

Kiṃ citte’jāsamugghātaṃ,Appatto’smiti khijjase;

Paṇāmo nanu soyeva,Sakimpi sugate kato.

အို စိတ်... တဏှာ၏ ပြတ်စဲခြင်းသို့ မရောက်သေးဟု အဘယ်ကြောင့် ပူပန်သနည်း။ ဖူးမြော်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ရှိခိုးခြင်းကို မြတ်စွာဘုရားအား တစ်ကြိမ်မျှ ပြုအပ်သည်ပင် ဖြစ်သည်မဟုတ်လော။

Vattamānakkhepo.

ဝတ္တမာနအက္ခေပ။

237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. Citta ejāya taṇhāya samugghātaṃ sabbathā appavattiṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Sugate sakimpi ekavārampi kato paṇāmo soyeva taṇhāya samugghātoyeva nanu ekantakāraṇattā tassāti vattamānakkhepoyaṃ vattamānassa khedassākkhitattā.

၂၃၇. “ကိံ စိတ္တ” စသည်တည်း။ စိတ်သည် တဏှာ၏ ပြတ်စဲခြင်း (လုံးဝမဖြစ်ခြင်း) သို့ မရောက်သေးဟု အဘယ်ကြောင့် ပူပန်သနည်း၊ သင်၏ ပူပန်ခြင်းသည် အချည်းနှီးသာ ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား တစ်ကြိမ်မျှ ပြုအပ်သော ရှိခိုးခြင်းသည် ထိုတဏှာပြတ်စဲခြင်း၏ ဧကန်သော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ထိုရှိခိုးခြင်းသည်ပင်လျှင် တဏှာပြတ်စဲခြင်း ဖြစ်သည်မဟုတ်လော။ ဤသည်ကား ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်းကို တားမြစ်သောကြောင့် ဝတ္တမာနအက္ခေပ မည်၏။

237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. [Pg.234] He citta ejāsamugghātaṃ ejāsaṅkhatāya taṇhāya samucchedapahānaṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Tathā hi sugate buddhavisaye sakimpi kato paṇāmo soyeva nanu taṇhāsamucchedassa ekantakāraṇattā kāraṇakāriyānamabhedabuddhiyā so ejāsamugghātoyeva kiṃ na bhavati, bhavatyeva. ‘‘Paṇāmo’’tyādivisesakathanādhippāyena ‘‘kiṃ khijjase’’ti cittassa vattamānakhedassa paṭisedhitattā ayaṃ vattamānakkhepo nāma. Ejāya samugghātoti vākyaṃ.

၂၃၇. “ကိံ စိတ္တ” စသည်တည်း။ အို စိတ်... တဏှာဟူသော တုန်လှုပ်ခြင်း၏ ပြတ်စဲခြင်းသို့ မရောက်သေးဟု အဘယ်ကြောင့် ပူပန်သနည်း၊ သင်၏ ပူပန်ခြင်းသည် အချည်းနှီးသာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဘုရားရှင်၏ အရာ၌ တစ်ကြိမ်မျှ ပြုအပ်သော ရှိခိုးခြင်းသည် ထိုတဏှာပြတ်စဲခြင်း၏ ဧကန်သော အကြောင်းဖြစ်သဖြင့် အကြောင်းနှင့် အကျိုးကို အတူတူပင်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆသောအာရုံဖြင့် ထိုရှိခိုးခြင်းသည်ပင် တဏှာပြတ်စဲခြင်း ဖြစ်သည်မဟုတ်လော၊ ဖြစ်သည်သာတည်း။ “ပဏာမော” စသည်ဖြင့် အထူးကို ပြောဆိုလိုသော အလိုအားဖြင့် “အဘယ်ကြောင့် ပူပန်သနည်း” ဟု စိတ်၏ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်းကို တားမြစ်အပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား ဝတ္တမာနအက္ခေပ မည်၏။ “ဧဇာယ သမုဂ္ဃါတော” ဟူ၍ ဝါကျအနက်ရှိ၏။

238.

၂၃၈။

Saccaṃ na te gamissanti, sivaṃ sujanagocaraṃ;

Micchādiṭṭhiparikkanta-mānasā ye sudujjanā.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိလွှမ်းမိုးအပ်သော စိတ်ရှိကုန်သော ထိုအလွန်ယုတ်မာသော သူတို့သည် သူတော်ကောင်းတို့၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော ငြိမ်းချမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမှန်စင်စစ် မရောက်ကုန်လတ္တံ့။

Anāgatakkhepo.

အနာဂတအက္ခေပ။

238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sivaṃ santipadaṃ te saccaṃ niyataṃ na gamissanti. Ye micchādiṭṭhiyā sassatādikāya parikkantaṃ abhibhūtaṃ mānasaṃ cittaṃ yesaṃ tādisā suṭṭhu atisayena dujjanāti yojanīyaṃ. Ayamanāgatakkhepo bhāvino gamanassākkhittattā.

၂၃၈. “သစ္စံ” စသည်တည်း။ သူတော်ကောင်းတို့၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော ငြိမ်းချမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ထိုသူတို့သည် အမှန်စင်စစ် ဧကန်မရောက်ကုန်လတ္တံ့။ အကြင် သဿတဒိဋ္ဌိစသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် လွှမ်းမိုးအပ်သော စိတ်ရှိကုန်သော ထိုအလွန်ယုတ်မာသော သူတို့သည်ဟူ၍ စပ်စပ်အပ်၏။ ဤသည်ကား နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သော သွားခြင်းကို တားမြစ်သောကြောင့် အနာဂတအက္ခေပ မည်၏။

‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama;

Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ti.

“အို ချစ်သူ... အကျွန်ုပ်၏ အသက်၌ လိုလားခြင်းသည် အားကြီးလှ၏၊ ဥစ္စာ၌ လိုလားခြင်းသည် အားနည်းလှ၏။ သင်သည် သွားလိုက သွားပါ၊ နေလိုက နေပါ၊ အကျွန်ုပ်၏ အခြေအနေကို ပြောပြအပ်ပါပြီ။”

Ayamanādarakkhepoti evamādayo tu tabbhedāyevāti upekkhitā.

ဤသည်ကား အနာဒရအက္ခေပဖြစ်၏ ဟူ၍ ဤသို့စသည်တို့သည် ထိုအက္ခေပ၏ အပြားတို့သာ ဖြစ်သောကြောင့် လျစ်လျူရှုအပ်ကုန်၏ (အထူးမဆိုအပ်ကုန်)။

238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sādhūnaṃ visayagataṃ sivaṃ santipadaṃ te saccamekantena na gamissanti. Ke? Ye micchādiṭṭhiparikkantamānasā sudujjanā, teyevāti. ‘‘Micchādiṭṭhī’’tiādivisesassa kathanādhippāyena ‘‘te na gamissantī’’ti titthiyānaṃ bhāvino nibbānagamanassa buddhiyā paṭisiddhattā [Pg.235] ayaṃ anāgatakkhepo nāma. Micchā viparītā ca sā diṭṭhi cāti ca, tāya parikkantaṃ mānasaṃ yesanti ca vākyaṃ.

၂၃၈. “သစ္စံ” စသည်တည်း။ သူတော်ကောင်းတို့၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော ငြိမ်းချမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ထိုသူတို့သည် အမှန်စင်စစ် ဧကန်မရောက်ကုန်လတ္တံ့။ အဘယ်သူတို့နည်းဟူမူ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိလွှမ်းမိုးအပ်သော စိတ်ရှိသော အလွန်ယုတ်မာသော သူတို့သည်သာတည်း။ “မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ” စသည်ဖြင့် အထူးကို ပြောဆိုလိုသော အလိုအားဖြင့် “ထိုသူတို့သည် မသွားကုန်လတ္တံ့” ဟု သီတ္ထိတို့၏ နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သော နိဗ္ဗာန်သို့ သွားခြင်းကို စိတ်ဖြင့် တားမြစ်အပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား အနာဂတအက္ခေပ မည်၏။ ဖောက်ပြန်သော အယူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမည်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်သော စိတ်ရှိကုန်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအနက်ရှိ၏။

‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama;

Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ –

“အို ချစ်သူ... အကျွန်ုပ်၏ အသက်၌ လိုလားခြင်းသည် အားကြီးလှ၏၊ ဥစ္စာ၌ လိုလားခြင်းသည် အားနည်းလှ၏။ သင်သည် သွားလိုက သွားပါ၊ နေလိုက နေပါ၊ အကျွန်ုပ်၏ အခြေအနေကို ပြောပြအပ်ပါပြီ။”

Tyādiko anādarakkhepopi dassitātītakkhepādīhi anaññattā visuṃ na vutto. Ayaṃ panettha attho – he kanta vallabha mama jīvitāsā balavatī hoti, dhanāsā dubbalā, tvaṃ gaccha vā tiṭṭha vā, mamāvatthā mama pakati niveditā viññāpitā. ‘‘Ettha mamāvatthā niveditā’’ti visesassa kathanādhippāyena ‘‘gaccha vā tiṭṭha vā’’ti iminā anādaravacanena attano vallabhassa vattamānassa anāgatassa vā gamanassa paṭisedhitattā vattamānakkhepo vā anāgatakkhepo vā hoti.

စသည်ဖြင့် အနာဒရအက္ခေပကိုလည်း ပြအပ်ပြီးသော အတိတ်အက္ခေပ စသည်တို့နှင့် မထူးခြားသောကြောင့် သီးခြား မဆိုအပ်ပေ။ ဤ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား— အို ချစ်အပ်သောသူ... အကျွန်ုပ်၏ အသက်၌ လိုလားခြင်းသည် အားကြီးလှ၏၊ ဥစ္စာ၌ လိုလားခြင်းသည် အားနည်းလှ၏၊ သင်သည် သွားလိုက သွားပါ၊ နေလိုက နေပါ၊ အကျွန်ုပ်၏ အခြေအနေ (အကျွန်ုပ်၏ သဘော) ကို ပြောပြအပ်ပါပြီ။ “ဤ၌ အကျွန်ုပ်၏ အခြေအနေကို ပြောပြအပ်ပါပြီ” ဟူသော အထူးကို ပြောဆိုလိုသော အလိုအားဖြင့် “သွားလိုက သွားပါ၊ နေလိုက နေပါ” ဟူသော ဤမရိုသေသော စကားဖြင့် မိမိချစ်သူ၏ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော သို့မဟုတ် နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သော သွားခြင်းကို တားမြစ်အပ်သောကြောင့် ဝတ္တမာနအက္ခေပသော်လည်းကောင်း၊ အနာဂတအက္ခေပသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

239.

၂၃၉။

Ñeyyo sotthantaranyāso,Yo’ññavākyatthasādhano;

Sabbabyāpī visesaṭṭho,Hivisiṭṭha’ssa bhedato.

အခြားသော ဝါကျ၏ အနက်ကို ပြီးစေတတ်သော အကြင်အလင်္ကာသည် ရှိ၏၊ ထိုအလင်္ကာကို အတ္ထန္တရနျာသအလင်္ကာ ဟု သိအပ်၏။ ထိုအလင်္ကာသည်လည်း သဗ္ဗဗျာပီ၊ ဝိသေသဋ္ဌ၊ ဟိဝိသိဋ္ဌ ဟူသော ကွဲပြားခြင်းကြောင့် အပြားရှိ၏။

239. Atthantaranyāsaṃ nyāsayati ‘‘ñeyyi’’ccādinā. Aññavākyatthasādhano aññassa vattumicchitassa kassaci vākyatthassa sādhano samatthako kassacideva atthassa parassa nyāso yo, so atthantaranyāso ñeyyo atthantarassa kassaci vatthuno nyāso payogoti katvā. Tassa bhedamāha ‘‘sabbe’’ccādinā. Assa atthantaranyāsassa bhedato vikappato hivisiṭṭhā hisaddena visesitā sabbabyāpī ca visesaṭṭho cāti ime bhavanti. Nanu pativatthūpamāya imassa ca ko bhedoti? Saccaṃ, tathāpi ubhayattha atthantaranyāsamattena sadisattepi yattha mukhyato sāmyappatītisabbhāvo, sā pativatthūpamā. Yattha pana sādhanarūpassevatthantaranyāso, so atthantaranyāsoti pākaṭoyevubhinnaṃ bhedoti.

၂၃၉. ‘‘ñeyya’’ စသည်ဖြင့် အတ္ထန္တရညာသအလင်္ကာကို ပြဆိုတော်မူ၏။ တပါးသော ပြောလိုရင်းဖြစ်သော တစုံတခုသော ဝါကျ၏အနက်ကို ပြီးစေတတ်သော (ဝါ) စွမ်းဆောင်နိုင်သော၊ တပါးသော တစုံတခုသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထားရှိခြင်း (ဝါ) တင်ပြခြင်းသည် အကြင်သို့ရှိ၏၊ ထိုအလင်္ကာကို အတ္ထန္တရညာသ (တပါးသော အနက်ကို တင်ပြခြင်း) ဟု သိအပ်၏။ တပါးသော အနက် သို့မဟုတ် အရာဝတ္ထုကို တင်ပြခြင်း (ဝါ) သုံးစွဲခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုအတ္ထန္တရညာသအလင်္ကာ၏ အပြားကို ‘‘sabbe’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤအတ္ထန္တရညာသအလင်္ကာ၏ ကွဲပြားခြားနားမှု (အပြား) အားဖြင့် ဟိသဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားသော (ဟိဝိသိဋ္ဌ)၊ သဗ္ဗဗျာပီ (အလုံးစုံသို့ ပျံ့နှံ့သော) နှင့် ဝိသေသဋ္ဌ (ထူးခြားသော အနက်ရှိသော) ဟူ၍ ဖြစ်ကြသည်။ မေးစရာရှိသည်မှာ— ပတိဝတ္ထူပမာအလင်္ကာနှင့် ဤအတ္ထန္တရညာသအလင်္ကာတို့၏ ကွဲပြားခြားနားချက်မှာ အဘယ်နည်း။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း နှစ်မျိုးလုံး၌ တပါးသောအနက်ကို တင်ပြခြင်းမျှဖြင့် တူညီကြသော်လည်း၊ အကြင်အလင်္ကာ၌ အဓိကအားဖြင့် တူမျှသောအနက်ကို သိမြင်ရခြင်း ရှိ၏၊ ထိုအလင်္ကာသည် ပတိဝတ္ထူပမာ မည်၏။ အကြင်အလင်္ကာ၌မူကား သက်သေထူကြောင်း သဘောမျှဖြင့် တပါးသောအနက်ကို တင်ပြခြင်းရှိ၏၊ ထိုအလင်္ကာသည် အတ္ထန္တရညာသ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုနှစ်ပါးတို့၏ ကွဲပြားခြားနားချက်သည် အလွန်ထင်ရှားပေသည်။

239. Idāni atthantaranyāsaṃ dasseti ‘‘ñeyya’’ccādinā. Yo aññavākyatthasādhano aññavākyatthassa sādhano hoti, aññavākyatthaṃ sādheti, so atthantaranyāso sādhiyavākyatthato aññatthassa ṭhapanaṃ kathanaṃ ‘‘atthantaranyāso’’ti ñeyyo, assa atthantaranyāsassa bhedato pabhedena sabbabyāpī visesaṭṭho ca, eteyeva hivisiṭṭhā cāti cattāro bhavanti. Attho ca so antaro añño ceti ca, tassa nyāsoti ca, sabbaṃ byāpeti sīlenāti ca, visese padese tiṭṭhatīti ca, hisaddena visiṭṭhāti ca vākyaṃ.

၂၃၉. ယခုအခါ အတ္ထန္တရညာသအလင်္ကာကို ‘‘ñeyya’’ စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ အကြင်အလင်္ကာသည် တပါးသော ဝါကျ၏အနက်ကို ပြီးစေတတ်သော၊ တပါးသော ဝါကျ၏အနက်ကို ပြီးစေတတ်သည်ဖြစ်၍ တပါးသော ဝါကျအနက်ကို ပြီးမြောက်စေ၏၊ ထိုအလင်္ကာကို သက်သေထူအပ်သော (ပြီးစေအပ်သော) ဝါကျအနက်မှ တပါးသော အနက်ကို ထားရှိခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်း ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘‘အတ္ထန္တရညာသ’’ ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုအတ္ထန္တရညာသအလင်္ကာ၏ ကွဲပြားခြားနားသော အပြားအားဖြင့် သဗ္ဗဗျာပီ၊ ဝိသေသဋ္ဌ၊ ထိုနှစ်ပါးတို့ပင် ဟိသဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားသော (ဟိဝိသိဋ္ဌ) နှစ်ပါး ဟူ၍ (လေးပါး) ဖြစ်ကြသည်။ အနက်လည်းဖြစ် တပါးလည်းဖြစ်သောကြောင့် 'အတ္ထန္တရ'၊ ထိုအတ္ထန္တရကို ထားရှိခြင်းကြောင့် 'တဿ ညာသ' (အတ္ထန္တရညာသ) ဟုလည်းကောင်း၊ အလုံးစုံကို ပျံ့နှံ့စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'သဗ္ဗဗျာပီ' ဟုလည်းကောင်း၊ ထူးခြားသော အရပ်ဒေသ၌ တည်သောကြောင့် 'ဝိသေသဋ္ဌ' ဟုလည်းကောင်း၊ ဟိသဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားသောကြောင့် 'ဟိဝိသိဋ္ဌ' ဟုလည်းကောင်း ဝါကျခွဲ၍ သိအပ်၏။

Hi-rahitasabbabyāpī

ဟိသဒ္ဒါမပါသော သဗ္ဗဗျာပီ အတ္ထန္တရညာသ

240.

၂၄၀။

Tepi lokahitāsattā, sūriyo candimā api ;

Atthaṃ passa gamissanti, niyamo kena laṅghyate.

လောက၏အကျိုးကို ဆောင်ရွက်ခြင်း၌ စွဲမြဲကြကုန်သော ထိုနေမင်းနှင့် လမင်းတို့သည်လည်း ကွယ်ပျောက်ခြင်း (ချုပ်ငြိမ်းခြင်း) သို့ ရောက်ကြလတ္တံ့၊ ကြည့်ရှုလော့၊ (ဤကဲ့သို့သော) ဓမ္မတာစည်းကမ်းကို မည်သူ ကျော်လွန်နိုင်အံ့နည်း။

240. Udāharati ‘‘tepi’’ccādi. Lokassa hite abhivuddhiyaṃ āsattā abhirattā sūriyo candimā apīti te mahantāpi atthaṃ udayavipariyāsa’mabhāvaṃ gamissanti, na tatheva tiṭṭhanti, ‘‘passe’’ti tamavabodhayati. Tathā hi niyamo ‘‘bhāvo nāma na pāyini. Sabbe saṅkhārā vayadhammino’’ti ayaṃ niyati. Kena nāma vatthunā laṅghyate atikkamituṃ sakkāti. Ayaṃ hisaddarahito sabbabyāpī atthantaranyāso tādisassa niyamassa sabbagatattā.

၂၄၀. ‘‘tepi’’ စသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ လောက၏ အကျိုးစီးပွား တိုးတက်မှု၌ စွဲလမ်းကြကုန်သော၊ နှစ်သက်ကြကုန်သော နေမင်းနှင့် လမင်းတို့သည်လည်း ထိုသို့ ကြီးကျယ်ကြသော်လည်း ပျောက်ကွယ်ခြင်း (ဝါ) ထွက်ပေါ်ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မရှိခြင်းသို့ ရောက်ကြလတ္တံ့၊ ထိုအတိုင်း မတည်ရှိနိုင်ကြကုန်၊ ထိုအပြားကို ‘‘passe’’ (ကြည့်ရှုလော့) ဟု သိစေတော်မူ၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ ‘ဖြစ်ပေါ်ခြင်း သဘောသည် အမြဲမရှိ၊ သင်္ခါရတရား အားလုံးတို့သည် ပျက်စီးခြင်းသဘော ရှိကုန်၏’ ဟူသော ဤစည်းမျဉ်း (ဓမ္မတာ) ကို မည်သည့် အရာဝတ္ထုဖြင့် ကျော်လွန်ခြင်း (ဝါ) ကျော်လွန်ရန် စွမ်းနိုင်အံ့နည်း။ ဤအလင်္ကာသည် ထိုကဲ့သို့သော ဓမ္မတာစည်းမျဉ်းသည် အားလုံးသို့ ပျံ့နှံ့နေသောကြောင့် 'ဟိသဒ္ဒါမပါသော သဗ္ဗဗျာပီ အတ္ထန္တရညာသ' မည်၏။

240. ‘‘Tepi’’ccādi. Lokahitāsattā lokābhivuddhiyaṃ laggā sūriyo api candimā api tepi mahānubhāvā atthaṃ vināsaṃ gamissanti, passa etesaṃ pākaṭaṃ vināsaṃ [Pg.237] olokehi. Tathā hi niyamo ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti sabbapadatthamanatikkamma pavattaniyamo kena laṅghyate paccayasamuppannena kena padatthena atikkamyateti. Ayaṃ hisaddarahito atthagamanasaṅkhāto niyamo sabbattha gatoti sabbabyāpī atthantaranyāso. Pativatthūpamāya ca atthantaranyāsassa ca atthantaranyāsattena tulyattepi tattha sādhammapakāsattasabhāvo, ettha vuttatthassa sādhanasabhāvoti evamimesaṃ nānattaṃ subyattaṃ. Apīti sambhāvanāyaṃ, dutiyo apisaddo samuccaye.

၂၄၀. ‘‘tepi’’ စသည်ဖြင့်။ လောက၏အကျိုးစီးပွား တိုးတက်မှု၌ လုံ့လပြုကြကုန်သော နေမင်းသည်လည်းကောင်း၊ လမင်းသည်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော် ရှိကြကုန်သော သူတို့သည်လည်း ကွယ်ပျောက်ခြင်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြလတ္တံ့၊ ထိုသူတို့၏ ထင်ရှားသော ပျက်စီးခြင်းကို ကြည့်ရှုလော့။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် ဓမ္မတာစည်းဉ်းပေတည်း၊ ‘သင်္ခါရတရား အားလုံးတို့သည် မမြဲကြကုန်’ ဟူ၍ ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို မကျော်လွန်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်သော ထိုစည်းမျဉ်းကို အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မည်သည့်ပစ္စည်းအနက်ဖြင့် ကျော်လွန်နိုင်အံ့နည်း။ ဤကွယ်ပျောက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဓမ္မတာစည်းမျဉ်းသည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဟိသဒ္ဒါမပါသော သဗ္ဗဗျာပီ အတ္ထန္တရညာသ' ဖြစ်၏။ ပတိဝတ္ထူပမာနှင့် အတ္ထန္တရညာသတို့သည် တပါးသောအနက်ကို တင်ပြခြင်းအားဖြင့် တူညီကြသော်လည်း၊ ပတိဝတ္ထူပမာ၌ တူမျှသောသဘောကို ထင်ရှားစေသော သဘောရှိ၍၊ ဤအတ္ထန္တရညာသ၌မူ ဟောကြားအပ်သော အနက်ကို ထောက်ခံသက်သေပြုသော သဘောရှိ၏၊ ဤသို့လျှင် ထိုနှစ်ပါးတို့၏ ကွဲပြားခြားနားပုံသည် အလွန်ထင်ရှားလှပေသည်။ 'Api' သဒ္ဒါသည် သမ္ဘာဝနအနက်၌ ဖြစ်၍၊ ဒုတိယ 'api' သဒ္ဒါသည် သမုစ္စယအနက်၌ ဖြစ်၏။

Hi-sahitasabbabyāpī

ဟိသဒ္ဒါပါသော သဗ္ဗဗျာပီ အတ္ထန္တရညာသ

241.

၂၄၁။

Satthā devamanussānaṃ, vasī sopi munissaro;

Gatova nibbutiṃ sabbe, saṅkhārā na hi sassatā.

နတ်လူတို့၏ ဆရာဖြစ်တော်မူသော၊ ပဉ္စဝသိတာတည်းဟူသော နိုင်နင်းခြင်းရှိတော်မူသော ထိုမုနိတို့၏ အထွတ်အထိပ် မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူလေပြီ။ စင်စစ်သော်ကား သင်္ခါရတရား အားလုံးတို့သည် မြဲသည်မဟုတ်ကုန်တကား။

241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ devānañca manussānañca ukkaṭṭhaparicchedavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikehi paramatthehi yathārahaṃ anusāsatīti, vasī pañcahi vasitāhi atisayavasīhi vasippatto sopi munissaro nibbutiṃ khandhaparinibbānasaṅkhātaṃ gato pattoyeva, hisaddo samatthane. Sabbe saṅkhārā paccayasamuppannā na sassatā na niccā uppādavayadhammattā aniccā. Ayampi hisaddasahitasabbabyāpī atthantaranyāso aniccatāya sabbagatattāti.

၂၄၁. ‘‘Satthā’’ စသည်ဖြင့်။ နတ်နှင့် လူတို့အား မြတ်သော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် မျက်မှောက်ဘဝ၊ တမလွန်ဘဝနှင့် သံသရာမှ လွတ်မြောက်ရာ နိဗ္ဗာန်ဟူသော အကျိုးတရားတို့ဖြင့် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဆုံးမတော်မူတတ်သောကြောင့် 'သတ္ထာ' မည်၏။ ထူးကဲသော ဝသိတာငါးပါးတို့ဖြင့် နိုင်နင်းခြင်းသို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'ဝသီ' မည်၏။ ထိုမုနိတို့၏ သခင်ဖြစ်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည်လည်း ခန္ဓာပရိနိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာ ငြိမ်းအေးရာသို့ ရောက်တော်မူလေပြီ။ 'ဟိ' သဒ္ဒါသည် စင်စစ်အနက်၌ ဖြစ်၏။ အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်္ခါရတရား အားလုံးတို့သည် မမြဲကြကုန်၊ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် မတည်မြဲကြကုန်။ ဤအလင်္ကာသည်လည်း မမြဲခြင်းတရားသည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်သို့ ပျံ့နှံ့နေသောကြောင့် 'ဟိသဒ္ဒါပါသော သဗ္ဗဗျာပီ အတ္ထန္တရညာသ' မည်၏။

241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ ukkaṭṭhavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi yathārahamanusāsako vasī vuṭṭhānaadhiṭṭhānādīsu pañcasu vasibhāvesu sātisayaṃ issariyavā so munissaro api nibbutiṃ khandhanibbānaṃ gato eva. Hi tatheva, sabbe saṅkhārā sassatā na hontīti. Ayaṃ hisaddasahito aniccatāya sabbagatattā sabbabyāpī atthantaranyāso. Vaso assa atthīti vākyaṃ.

၂၄၁. ‘‘Satthā’’ စသည်ဖြင့်။ နတ်လူတို့အား မြတ်သောအစွမ်းဖြင့် မျက်မှောက်၊ တမလွန် အကျိုးတရားတို့ဖြင့် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဆုံးမတော်မူတတ်သော၊ ဝုဋ္ဌာန၊ အဓိဋ္ဌာန စသည်တို့၌ ဝသိဘော် ငါးပါးတို့တွင် ထူးကဲသော အစိုးရခြင်းရှိတော်မူသော ထိုမုနိတို့၏ သခင်ဖြစ်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည်လည်း ခန္ဓာနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူလေပြီ။ 'ဟိ' သဒ္ဒါသည်လည်း ထိုအတိုင်းပင်။ သင်္ခါရတရား အားလုံးတို့သည် မြဲသည်မဟုတ်ကုန်။ ဤအလင်္ကာသည် မမြဲခြင်းတရား၏ အလုံးစုံသို့ ပျံ့နှံ့နေခြင်းကြောင့် 'ဟိသဒ္ဒါပါသော သဗ္ဗဗျာပီ အတ္ထန္တရညာသ' ဖြစ်၏။ 'ဝသီ' ဟူသည် အစိုးရခြင်း (ဝသ) ရှိသောသူဟူသော ဝါကျခွဲ ဖြစ်၏။

Hi-rahitavisesaṭṭha

ဟိသဒ္ဒါမပါသော ဝိသေသဋ္ဌ အတ္ထန္တရညာသ

242.

၂၄၂။

Jino [Pg.238] saṃsārakantārā, janaṃ pāpeti nibbutiṃ;

Nanu yuttā gati sā’yaṃ, vesārajjasamaṅginaṃ.

အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါအပေါင်းကို သံသရာတည်းဟူသော ကန္တာရခရီးကြမ်းမှ ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတော်မူ၏။ ဘေးမရှိသဖြင့် ရဲရင့်ခြင်း (ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်) နှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်သော ဘုရားရှင်တို့အား ဤကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေခြင်းသည် အလွန်လျောက်ပတ်သည် မဟုတ်ပါလော။

242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino saṃsāroyeva kantāro duggamattā, tato janaṃ sakalampi lokaṃ nibbutiṃ pāpeti. Nanu pasiddhiyamanumatiyaṃ vā. Sāyaṃ gati nibbutipāpanasaṅkhātā pavatti, vigato sārado bhayamassāti visārado, tassa bhāvo nibbhayatā vesārajjaṃ, tena samaṅgīnaṃ yuttānaṃ. Yuttāti anurūpāti. Ayaṃ hisaddavirahito visesaṭṭho atthantaranyāso, vesārajjasamaṅgīnameva tathābhāvato na sabbabyāpī.

၂၄၂. ‘‘Jino’’ စသည်ဖြင့်။ အောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် သွားလာရခက်ခဲသောကြောင့် သံသရာတည်းဟူသော တောကန္တာရမှ သတ္တဝါအပေါင်းကို နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတော်မူ၏။ 'Nanu' သဒ္ဒါသည် ကျော်စောခြင်း (ထင်ရှားခြင်း) သို့မဟုတ် သဘောတူညီခြင်း (ခွင့်ပြုခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဤဖြစ်စဉ်သည်၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း (သာရဒ) ကင်းသောကြောင့် 'ဝိသာရဒ'၊ ထိုဝိသာရဒ၏အဖြစ်သည် 'ဝေသာရဇ္ဇ' (ရဲရင့်ခြင်း) မည်၏၊ ထိုရဲရင့်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်သော ဘုရားရှင်တို့အား လျောက်ပတ်၏။ 'ယုတ္တ' ဟူသည် လျော်ကန်သင့်မြတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤအလင်္ကာသည် ဟိသဒ္ဒါကင်းသော ဝိသေသဋ္ဌ အတ္ထန္တရညာသ ဖြစ်၏။ ရဲရင့်ခြင်းဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ဘုရားရှင်တို့၌သာ ဤသို့ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေနိုင်ခြင်းရှိသောကြောင့် ခပ်သိမ်းသောသူတို့သို့ မပျံ့နှံ့ပေ။

242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino janaṃ sattalokaṃ saṃsārakantārā nibbutiṃ pāpeti, sā ayaṃ gati pavatti vesārajjasamaṅgīnaṃ catuvesārajjaguṇasamannāgatānaṃ tathāgatānaṃ yuttā nanūti. Ayaṃ janānaṃ nibbānaṃ pāpanā vesārajjasamaṅgīnaṃyeva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddarahito atthantaranyāso. Vigato sārado bhayaṃ asseti ca, kassa bhāvoti ca, tena samaṅginoti ca vākyaṃ. Nanūti pasiddhiyaṃ anumatiyaṃ vā vattate. Dvinnampi attho vuttanayena ñātabbo.

၂၄၂. ‘‘Jino’’ စသည်ဖြင့်။ ဘုရားရှင်သည် သတ္တဝါအပေါင်းကို သံသရာတည်းဟူသော ကန္တာရမှ ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတော်မူ၏။ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေခြင်းဟူသော ဤဖြစ်စဉ်သည် ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်တော် လေးပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်သော တထာဂတ ဘုရားရှင်တို့အား လျောက်ပတ်သည် မဟုတ်ပါလော။ သတ္တဝါတို့အား နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေခြင်းသည် ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော ဘုရားရှင်တို့၏သာ သီးခြား ဂုဏ်ထူး (အာဝေဏိကဂုဏ်) ဖြစ်သောကြောင့် ဤအလင်္ကာသည် ဟိသဒ္ဒါမပါသော ဝိသေသဋ္ဌ အတ္ထန္တရညာသ မည်၏။ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကင်းသောကြောင့် 'ဝိသာရဒ'၊ ထိုဝိသာရဒ၏ အဖြစ်သည် 'ဝေသာရဇ္ဇ'၊ ထိုရဲရင့်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူဟူ၍ ဝါကျခွဲကို သိအပ်၏။ 'Nanu' သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားခြင်း သို့မဟုတ် သဘောတူညီခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ အနက်ကိုလည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

Hi-sahitavisesaṭṭha

ဟိသဒ္ဒါပါသော ဝိသေသဋ္ဌ အတ္ထန္တရညာသ

243.

၂၄၃။

Surattaṃ te’dharapuṭaṃ, jina rañjeti mānasaṃ;

Sayaṃ rāgaparītā hi, pare rañjenti saṅgate.

အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊ အရှင်မြတ်၏ အလွန်နီမြန်းသော နှုတ်ခမ်းအစုံသည် (ဖူးမြင်ရသူတို့၏) စိတ်နှလုံးကို ကြည်ညိုရွှင်လန်းစေပါ၏။ စင်စစ်သော်ကား မိမိကိုယ်တိုင် နီမြန်းသော အရောင်ရှိသော (ဝါ - ရာဂစိတ်ရှိသော) တရားတို့သည် မိမိနှင့် ပေါင်းဖော်သူ တပါးတို့ကိုလည်း နီမြန်းစေတတ် (ဝါ - ရွှင်လန်းစေတတ်) ကုန်သည်တကား။

243. ‘‘Suratta’’miccādi. Jina te tava surattaṃ bimbaphalasamānavaṇṇattā adharapuṭaṃ mānasaṃ passataṃ yesaṃ kesañci rañjeti pīṇetīti. Hi samatthane, tathā hīti attho. Sayaṃ [Pg.239] yena kenaci rāgena rattavaṇṇena anurāgena vā parītā gatā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karontīti sasileso sādhano. Ayañca hisaddasahito visesaṭṭho atthantaranyāso tathābhāvassa tathāvidhānameva sambhavato.

၂၄၃. «သုရတ္တ» အစရှိသည်ကား။ အို-အောင်တော်မူပြီးသော ရှင်တော်ဘုရား၊ ကင်ပွန်းသီးနှင့်တူသော အဆင်းရှိသည်ဖြစ်၍ အလွန်နီမြန်းသော အရှင်ဘုရား၏ နှုတ်ခမ်းအစုံသည် ကြည့်ရှုသူတို့၏ စိတ်နှလုံးကို စွဲမက်စေတတ် (ရွှင်လန်းစေတတ်) ၏။ «ဟိ» သဒ္ဒါသည် သမ္မတ္ထ (ထောက်ပံ့ခြင်းအနက်) ၌ ဖြစ်၏၊ «တထာ ဟိ (ထိုစကားသည် ဟုတ်၏)» ဟု အနက်ရ၏။ မိမိကိုယ်တိုင် တစ်စုံတစ်ခုသော ရာဂဖြင့်လည်းကောင်း၊ နီသောအဆင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စွဲလမ်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြည့်နှက်ကာ မိမိနှင့် ယှဉ်ဖော်ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော အခြားသူတို့ကို နီသောအဆင်းရှိအောင် သို့မဟုတ် စွဲမက်အောင် ပြုတတ်ကုန်၏ဟူ၍ သသ္လေသသာဓန ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ဟိသဒ္ဒါနှင့်တကွဖြစ်သော ဝိသေသအနက်ရှိသော အတ္ထန္တရနျာသတည်း၊ ထိုသို့သော သဘာဝသည် ထိုသို့သော သူတို့၌သာ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

243. ‘‘Suratta’’miccādi. Bho jina te tava surattaṃ adharapuṭaṃ oṭṭhayugaḷaṃ mānasaṃ passantānaṃ cittaṃ rañjeti pīṇayati. Hi tatheva, sayaṃ rāgaparītā rattavaṇṇena anurāgena vā yuttā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karonti. Idaṃ tesaṃ sabhāvameveti. Ayaṃ īdisānameva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddasahito atthantaranyāso. Puṭasadisattā adharo eva puṭamiti ca, rāgena parītā yuttāti ca viggaho.

၂၄၃. «သုရတ္တ» အစရှိသည်ကား။ အို-အောင်တော်မူပြီးသော ရှင်တော်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရား၏ အလွန်နီမြန်းသော နှုတ်ခမ်းအစုံသည် ကြည့်ရှုသူတို့၏ စိတ်နှလုံးကို စွဲမက်စေတတ် (ရွှင်လန်းစေတတ်) ၏။ «ဟိ» သဒ္ဒါသည် ထိုနည်းတူစွာပင်တည်း။ မိမိကိုယ်တိုင် နီမြန်းသောအဆင်း သို့မဟုတ် စွဲမက်ခြင်းဖြင့် ပြည့်နှက်သည်ဖြစ်၍ မိမိနှင့် ပတ်သက်နှီးနွှယ်သူ အခြားသူတို့ကိုလည်း နီမြန်းစေတတ် သို့မဟုတ် စွဲမက်စေတတ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား ထိုသူတို့၏ သဘာဝသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ထိုကဲ့သို့သော သူတို့၏ သီးခြားလက္ခဏာ (အာဝေဏိက) ဖြစ်သောကြောင့် ဝိသေသအနက်ရှိ၍ ဟိသဒ္ဒါနှင့်တကွဖြစ်သော အတ္ထန္တရနျာသတည်း။ ဘူးနှင့်တူသောကြောင့် နှုတ်ခမ်းကိုပင် «ပုဋ» ဟု ဆိုအပ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရာဂဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်/ယှဉ်အပ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

244.

၂၄၄။

Vācce gamme’tha vatthūnaṃ,Sadisatte pabhedanaṃ;

Byatireko’ya’mapye’ko-Bhayabhedā catubbidho.

နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ဝတ္ထုတို့၏ တူညီသောအဖြစ်ကို (ဝါစကသဒ္ဒါဖြင့်) တိုက်ရိုက်ပြဆိုအပ်သည်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် (အနက်အင်အားဖြင့်) သိအပ်သည်ဖြစ်စေ၊ ထိုဝတ္ထုတို့၏ ထူးခြားမှုကို ပြဆိုခြင်းသည် ဗျတိရေက မည်၏။ ဤဗျတိရေကသည်လည်း ဧကဗျတိရေက၊ ဥဘယဗျတိရေက အပြားအားဖြင့် လေးပါးအပြား ရှိ၏။

244. Byatirekavikappamāha ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci vatthūnaṃ sadisatte kathañci vatthūnaṃ tulyatte vācce saddena vācakena paṭipādite atha gamme asaddapaṭipādite sabbatthabalena pakaraṇādinā ñāte vā, na kevalaṃ saddapaṭipādite. Pabhedanaṃ tesameva vatthūnaṃ visesakathanaṃ byatireko byatirecanaṃ puthakkaraṇanti katvā. Ayaṃ byatirekopi ekobhayabhedā ekabyatireko ubhayabyatirekoti vāccagammānaṃ paccekaṃ visesena catubbidho.

၂၄၄. «ဝါစျေ» အစရှိသည်ဖြင့် ဗျတိရေက၏ အပြားကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ပြောဆိုလိုအပ်ကုန်သော အချို့သော ဝတ္ထုတို့၏ တူညီသောအဖြစ်ကို ဖော်ပြတတ်သော သဒ္ဒါဖြင့် တိုက်ရိုက်ပြဆိုအပ်သည်ရှိသော်၊ သို့မဟုတ် သဒ္ဒါဖြင့် တိုက်ရိုက်မပြဆိုအပ်ဘဲ စကားအရာအစရှိသော စွမ်းအားဖြင့် သိအပ်သည်ရှိသော်၊ သဒ္ဒါဖြင့် တိုက်ရိုက်ပြဆိုအပ်သည်သာမက၊ ထိုဝတ္ထုတို့၏ ထူးခြားမှုကို ပြဆိုခြင်းသည် (ဗျတိရေစန=သီးခြားခွဲထုတ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်) ဗျတိရေက မည်၏။ ဤဗျတိရေကသည်လည်း ဧကဗျတိရေကနှင့် ဥဘယဗျတိရေကဟူသော ကွဲပြားမှုကြောင့် ဝါစျနှင့် ဂမျတို့၏ သီးခြားစီအားဖြင့် အထူးသဖြင့် လေးပါးအပြား ရှိ၏။

244. Idāni [Pg.240] byatirekaṃ dasseti ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci padatthānaṃ sadisatte yena kenaci ākārena samānatte vācce vācakasaddena paṭipādanīye atha puna gamme tasmiṃyeva sadisatte atthasattisaṅkhātasāmatthiyena gammamāne pabhedanaṃ tesaṃyeva vatthūnaṃ nānattakathanaṃ byatireko nāma. Ayampi byatireko ekobhayabhedā byatirecanasaṅkhātaputhakkaraṇasāmaññena abhinnopi vāccagammānaṃ dvinnaṃ paccekameva ekabyatireko ubhayabyatirekoti visesena catubbidho hoti. Sadisānaṃ bhāvoti ca, pakārena bhedanaṃ kathanamiti ca, byatirecanaṃ puthakkaraṇamiti ca, eko ca ubhayo cāti ca, tesaṃ bhedo visesananti ca viggaho.

၂၄၄. ယခုအခါ ဗျတိရေကကို «ဝါစျေ» အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆိုတော်မူ၏။ ပြောဆိုလိုအပ်ကုန်သော အချို့သော ပုဒ်အနက်တို့၏ တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာဖြင့် တူညီသောအဖြစ်ကို ဖော်ပြတတ်သော သဒ္ဒါဖြင့် ပြဆိုအပ်သည်ရှိသော်၊ သို့မဟုတ် တစ်ဖန် ထိုတူညီသောအဖြစ်ကိုပင် အနက်၏ စွမ်းအားဟု ဆိုအပ်သော အစွမ်းဖြင့် သိရှိအပ်သည်ရှိသော်၊ ထိုဝတ္ထုတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ဖော်ပြခြင်းသည် ဗျတိရေက မည်၏။ ဤဗျတိရေကသည်လည်း ဗျတိရေစနဟု ဆိုအပ်သော သီးခြားခွဲထုတ်ခြင်းဟူသော ယေဘုယျသဘောအားဖြင့် တူညီသော်လည်း ဝါစျ၊ ဂမျ နှစ်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီ၌ ဧကဗျတိရေက၊ ဥဘယဗျတိရေက ဟူ၍ အထူးသဖြင့် လေးပါးအပြား ရှိ၏။ တူညီသူတို့၏အဖြစ် (သဒိသတ္တ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပြားအားဖြင့် ခွဲခြားပြဆိုခြင်း (ပဘေဒန) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သီးခြားခွဲထုတ်ခြင်း (ဗျတိရေစန) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းလည်းကောင်း နှစ်ခုလုံးလည်းကောင်း (ဧကော စ ဥဘယော စ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုသူတို့၏ ကွဲပြားမှု/ထူးခြားမှု (တေသံ ဘေဒေါ) ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Vāccaekabyatireka

ဝါစျဧကဗျတိရေက

245.

၂၄၅။

Gambhīrattamahattādi-Guṇā jaladhinā jina;

Tulyo tva’masi bhedo tu,Sarīrene’disena te.

အို-အောင်တော်မူပြီးသော ရှင်တော်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားသည် နက်နဲခြင်း၊ ကြီးမြတ်ခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်တို့ကြောင့် သမုဒ္ဒရာနှင့် တူတော်မူ၏၊ သို့သော်လည်း အရှင်ဘုရား၏ ဤကဲ့သို့သော ကိုယ်ခန္ဓာတော်ဖြင့်မူကား ထူးခြားတော်မူ၏။

245. Udāharati ‘‘gambhīra’’iccādi. Tvaṃ gambhīrattaṃ agādhatā ajjhāsayavisiṭṭhatā ca mahattaṃ vepullaṃ guṇamahantatā ca taṃ ādi yassa upakāritādino, tasmā guṇā jaladhinā sāgarena tulyo. ‘‘Asī’’tisaddapaṭipāditaṃ sadisattaṃ vuttaṃ. Bhedaṃ dasseti ‘‘bhedo tu’’iccādinā. Bhedo tu viseso pana sāgarena saha īdisena dissamānena karacaraṇādimatā rucirena te sarīreneva hetunā, nāññathā, tassedisaṃ sarīraṃ natthīti. Sadisatte paṭipādite ekabyatirekoyaṃ ekasmiṃ jine vattamānena dhammena upameyyopamānabhūtajinasāgarānaṃ tassa bhedassa patīyamānattā.

၂၄၅. «ဂမ္ဘီရ» အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ အရှင်ဘုရားသည် နက်နဲသောအဖြစ်တည်းဟူသော အတိုင်းအဆမရှိခြင်းနှင့် ထူးကဲသော အဇ္ဈာသယရှိခြင်း၊ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်တည်းဟူသော ကျယ်ပြောခြင်းနှင့် ဂုဏ်ကျေးဇူးကြီးမားခြင်း၊ ထိုအရာကို အစရှိသော ကျေးဇူးပြုတတ်သောအဖြစ် အစရှိသော ဂုဏ်ကြောင့် သမုဒ္ဒရာနှင့် တူတော်မူ၏။ «အသိ» ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် တိုက်ရိုက်ပြဆိုအပ်သော တူညီသောအဖြစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ «ဘေဒေါ တု» အစရှိသည်ဖြင့် ထူးခြားမှုကို ပြတော်မူ၏။ သမုဒ္ဒရာနှင့်တကွ ထူးခြားမှုကား မြင်တွေ့အပ်သော လက်ခြေအစရှိသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော တင့်တယ်လှပသော အရှင်ဘုရား၏ ဤသို့သော ကိုယ်ခန္ဓာတော်ကြောင့်သာ ဖြစ်၏၊ အခြားကြောင့်မဟုတ်၊ ထိုသမုဒ္ဒရာ၌ ဤကဲ့သို့သော ကိုယ်ခန္ဓာမရှိသောကြောင့်တည်း။ တူညီသောအဖြစ်ကို တိုက်ရိုက်ပြဆိုအပ်သော်လည်း ဤသည်ကား တစ်ဦးတည်းသော ရှင်တော်ဘုရား၌ တည်ရှိသော တရားအားဖြင့် ဥပမေယျနှင့် ဥပမာဖြစ်သော ဘုရားနှင့် သမုဒ္ဒရာတို့၏ ထူးခြားမှုကို သိရှိနိုင်သောကြောင့် «ဧကဗျတိရေက» ဖြစ်သည်။

245. Idāni [Pg.241] tamudāharati ‘‘gambhīratti’’ccādinā. He jina tvaṃ gambhīrattamahattādiguṇā jaladhinā tulyo asi. Iminā vākyena jinasāgarānaṃ dvinnaṃ saddena vāccasadisattaṃ vuttaṃ. Bhedo tu sāgarena saha tava viseso pana te tuyhaṃ īdisena evarūpena dissamānahatthapādādiavayavayuttena sarīrena sarīrahetunā hoti. Dvinnaṃ vatthūnaṃ vattabbasadisattaṃ vatvā iminā vākyena ‘‘īdisena sarīrenā’’ti ekasmiṃyeva jinapadatthe visesakathanena jaladhito jinapadatthassa visuṃ katattā sadisatte saddena vācce sati ayamekabyatireko nāma. Gambhīrassa gambhīraguṇayuttassa sāgarassa vā gambhīrajjhāsayasamaṅgino jinassa vā bhāvoti ca, mahato pakatiyā mahato sāgarassa vā guṇehi mahato jinassa vā bhāvoti ca, gambhīrattañca mahattañcāti ca, taṃ ādi yassa upakāritādinoti ca, so ca so guṇo ceti ca vākyaṃ.

၂၄၅. ယခုအခါ ထိုဥပမာကို «ဂမ္ဘီရ» အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆိုတော်မူ၏။ အို-ရှင်တော်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားသည် နက်နဲခြင်း၊ ကြီးမြတ်ခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်တို့ကြောင့် သမုဒ္ဒရာနှင့် တူတော်မူ၏။ ဤဝါကျဖြင့် ဘုရားနှင့် သမုဒ္ဒရာ နှစ်ပါးတို့၏ သဒ္ဒါအားဖြင့် တိုက်ရိုက်ပြဆိုအပ်သော တူညီသောအဖြစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သမုဒ္ဒရာနှင့်တကွ အရှင်ဘုရား၏ ထူးခြားမှုကား အရှင်ဘုရား၏ ဤကဲ့သို့သော ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့အပ်သော လက်၊ ခြေ အစရှိသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ကိုယ်ခန္ဓာတော်ကြောင့် (ကိုယ်ခန္ဓာကို အကြောင်းပြု၍) ဖြစ်၏။ ဝတ္ထုနှစ်ပါးတို့၏ ပြောဆိုအပ်သော တူညီမှုကို မိန့်ဆိုပြီးနောက် ဤဝါကျဖြင့် «ဤကဲ့သို့သော ကိုယ်ခန္ဓာဖြင့်» ဟု ရှင်တော်ဘုရားဟူသော တစ်ခုတည်းသော အရာ၌သာ ထူးခြားမှုကို ပြဆိုခြင်းအားဖြင့် သမုဒ္ဒရာမှ ဘုရားရှင်ဟူသော အရာကို သီးခြားခွဲထုတ်အပ်သောကြောင့်၊ သဒ္ဒါအားဖြင့် တိုက်ရိုက်တူညီမှုကို ပြဆိုအပ်သော်လည်း ဤသည်ကား «ဧကဗျတိရေက» မည်၏။ နက်နဲသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော သမုဒ္ဒရာ၏ သော်လည်းကောင်း၊ နက်နဲသော အဇ္ဈာသယရှိသော ဘုရားရှင်၏ သော်လည်းကောင်း အဖြစ် (ဂမ္ဘီရတ္တ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပင်ကိုအားဖြင့် ကြီးမားသော သမုဒ္ဒရာ၏ သော်လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးအားဖြင့် ကြီးမြတ်သော ဘုရားရှင်၏ သော်လည်းကောင်း အဖြစ် (မဟတ္တ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နက်နဲသောအဖြစ်နှင့် ကြီးမြတ်သောအဖြစ် (ဂမ္ဘီရတ္တဉ္စ မဟတ္တဉ္စ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဂုဏ်ကို အစရှိသော ကျေးဇူးပြုတတ်ခြင်း အစရှိသည် (တံ အာဒိ ယဿ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဂုဏ်လည်း ဖြစ်၍ ဂုဏ်လည်း မည်၏ (သော စ သော ဂုဏော စ) ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအနက် ဖြစ်၏။

Vāccaubhayabyatireka

ဝါစျဥဘယဗျတိရေက

246.

၂၄၆။

Mahāsattā’tigambhīrā, sāgaro sugatopi ca;

Sāgaro’ñjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti.

သမုဒ္ဒရာသည်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း ကြီးမြတ်သော သတ္တဝါ (သို့မဟုတ် စိတ်နှလုံး) ရှိကြကုန်၏၊ အလွန်လည်း နက်နဲကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း သမုဒ္ဒရာသည် မျက်ကွင်းဆေး (အဉ္ဇန) ကဲ့သို့ မည်းသောအဆင်းရှိပြီး၊ မြတ်စွာဘုရားမူကား ရွှေကဲ့သို့သော အရောင်အဝါရှိတော်မူ၏။

246. ‘‘Mahā’’iccādi. Sāgaro sugatopi cāti te ubho mahantā sattā makarādayo yattha sāgare, mahantaṃ vā sattaṃ sammappadhānaṃ yassa sugatassa, atigambhīrā atisayena agādhā iti. Sadisatābhedamāha ‘‘sāgaro’’iccādinā. Sāgaro añjanasaṅkāso añjanena tulyo, kaṇhoti vuttaṃ hoti. Jino tu cāmīkarassa suvaṇṇasseva juti sobhā asseti cāmīkarajjuti. Vācce sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ ubhayattha vattamānena guṇena ubhinnamupamānopameyyānaṃ bhedassa patīyamānattā.

၂၄၆. «မဟာ» အစရှိသည်ကား။ «သမုဒ္ဒရာသည်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း» ဟု ဆိုအပ်သော ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် မကန်းအစရှိသော ကြီးမားသော သတ္တဝါတို့သည် အကြင်သမုဒ္ဒရာ၌ ရှိကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ကြီးမြတ်သော သတ္တ (စိတ်နှလုံး သို့မဟုတ် သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယ) သည် အကြင်မြတ်စွာဘုရား၌ ရှိ၏၊ အလွန် နက်နဲကုန်၏ (အတိုင်းအဆမရှိ နက်နဲကုန်၏) ဟူလို။ တူညီသောအဖြစ်မှ ကွဲပြားခြားနားမှုကို «သာဂရော» အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆိုတော်မူ၏။ သမုဒ္ဒရာသည် မျက်ကွင်းဆေး (အဉ္ဇန) နှင့် တူ၏၊ မည်းသောအဆင်းရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားမူကား ရွှေကဲ့သို့သော အရောင်အဝါ (တင့်တယ်ခြင်း) ရှိတော်မူသောကြောင့် «စာမီကရဇုတိ» မည်၏။ သဒ္ဒါအားဖြင့် တူညီသောအဖြစ်ကို ပြဆိုအပ်သော်လည်း ဤသည်ကား နှစ်ဦးလုံး၌ တည်ရှိသော ဂုဏ်အားဖြင့် ဥပမာနှင့် ဥပမေယျ နှစ်ပါးလုံးတို့၏ ထူးခြားမှုကို သိရှိနိုင်သောကြောင့် «ဥဘယဗျတိရေက» ဖြစ်သည်။

246. ‘‘Mahā’’iccādi. [Pg.242] Sāgaro sugatopi cāti ime dve mahāsattā kamena timitimiṅgalādimahāsattā ca, lābhālābhādīsu anaññasādhāraṇattā mahantatādibhāvasaṅkhātasadisattayuttā ca, atigambhīrā avagāhitumasakkuṇeyyattā ca, ajjhāsayagambhīrattā ca dvepi atigambhīrā honti. Tesu sāgaro añjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti suvaṇṇasadisakantiyutto hoti. Ettha pubbaddhena dvinnaṃ vatthūnaṃ sadisattaṃ vatvā aparaddhena tadubhayavatthugatavisesena tesaṃ dvinnamaññamaññato visesitattā sadisatte saddena vattabbe sati ayaṃ ubhayabyatireko nāma. Mahantā sattā macchakacchapādayo yattha sāgareti vā, mahantaṃ sattaṃ samānabhāvo yassa sugatassāti vā, atisayena gambhīrāti ca, añjanena saṅkāso sadisoti ca, cāmīkarassa iva juti asseti ca vākyaṃ.

၂၄၆. ‘‘Mahā’’ စသည်ကား အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တည်း။ သမုဒ္ဒရာသည်လည်းကောင်း၊ ဘုရားရှင်သည်လည်းကောင်း ဟူသော ဤမဟာသတ္တုနှစ်ပါးတို့သည် အစဉ်အတိုင်း တိမိ တိမိင်္ဂလ စသော သတ္တဝါကြီးများနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လာဘ်ရခြင်း မရခြင်းစသည်တို့၌ သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံဘဲ ကြီးမြတ်သော သဘောစသည်ဟု ဆိုအပ်သော တူသောသဘောရှိကြသဖြင့်လည်းကောင်း၊ နက်နဲလှသဖြင့် သက်ဆင်းဝင်ရောက်ခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလိုဆန္ဒ၏ နက်နဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးလုံးပင် အလွန်နက်နဲကြကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သမုဒ္ဒရာသည် မျက်ကွင်းဆေး (မျက်စဉ်းဆေး) ကဲ့သို့ ညိုမည်းသော အဆင်းရှိ၏၊ ဘုရားရှင်သည် ရွှေစင်၏ အရောင်ကဲ့သို့ ရွှေနှင့်တူသော အရောင်အဝါရှိ၏။ ဤနေရာ၌ ရှေ့ထွက်ဂါထာဝက်ဖြင့် ဝတ္ထုနှစ်ပါးတို့၏ တူညီပုံကို ပြောဆိုပြီး၍၊ နောက်ဂါထာဝက်ဖြင့် ထိုဝတ္ထုနှစ်ပါး၌ရှိသော ထူးခြားချက်အားဖြင့် ထိုနှစ်ဦးတို့၏ အချင်းချင်း ထူးခြားစေအပ်သည်ဖြစ်၍ တူညီသော သဘောကို နှုတ်မြွက်၍ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ဤသည်ကို "ဥဘယဗျတိရေက" (နှစ်ဖက်ခွဲခြားပြသော ဂုဏ်ထူး) မည်၏။ သမုဒ္ဒရာ၌ ကြီးမြတ်သော သတ္တဝါများဖြစ်ကြသော ငါး၊ လိပ် စသည်တို့ ရှိကြကုန်၏ သို့မဟုတ် ထိုဘုရားရှင်အား ကြီးမြတ်သော သတ္တဝါတို့နှင့် တူညီသော သဘောရှိ၏။ လွန်စွာ နက်နဲ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မျက်ကွင်းဆေးနှင့် တူ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရွှေစင်ကဲ့သို့ အရောင်အဝါရှိ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ထုံး ဖြစ်၏။

Gammaekabyatireka

ဂမ္မဧကဗျတိရေကအလင်္ကာ

247.

၂၄၇။

Na santāpāpahaṃ nevi-cchitadaṃ migalocanaṃ;

Muninda nayanadvandaṃ, tava tagguṇabhūsitaṃ.

အို... မြတ်စွာဘုရား၊ သမင်မ၏ မျက်စိသည် ကိလေသာအပူကို မငြိမ်းစေနိုင်၊ အလိုရှိအပ်သော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကိုလည်း မပေးနိုင်၊ ကိုယ်တော်၏ မျက်စိအစုံသည်ကား ထိုအပူငြိမ်းစေခြင်း၊ အလိုရှိအပ်သည်ကို ပေးနိုင်ခြင်းဟူသော ထိုဂုဏ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်ပါပေ၏။

247. ‘‘Ni’’ccādi. Migassa locanaṃ santāpaṃ kilesapariḷāhaṃ apahanati hiṃsatīti santāpāpahaṃ na bhavati. Neva icchitaṃ saggamokkhasampattiṃ dadātīti nevicchitadaṃ. Muninda tava nayanānaṃ dvandaṃ yugaḷaṃ tu tehi yathāvuttehi santāpāpahattaicchitadattaguṇehi bhūsitamalaṅkataṃ. Ettha pana migalocananayanānaṃ dīghattādinā sadisattaṃ patīyate. Gamme sadisatte ekabyatirekoyaṃ vuttanayena.

၂၄၇. ‘‘Ni’’ စသည်ကား အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တည်း။ သမင်၏မျက်စိသည် ကိလေသာပူလောင်ခြင်းဟူသော ပူပန်မှုကို မဖျက်ဆီး မပယ်ဖျောက်နိုင်သဖြင့် "သန္တာပါပဟ" မမည်။ တောင့်တအပ်သော နတ်ရွာနိဗ္ဗာန် ချမ်းသာကိုလည်း မပေးနိုင်သဖြင့် "နေဝိစ္ဆိတဒံ" မည်၏။ အို... မြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ မျက်စိအစုံသည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော ထိုအပူငြိမ်းစေခြင်း၊ တောင့်တအပ်သည်ကို ပေးစွမ်းနိုင်ခြင်းဟူသော ထိုဂုဏ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်ပါပေ၏။ ဤရာ၌ သမင်မျက်စိနှင့် (မြတ်စွာဘုရား၏) မျက်စိတို့၏ ရှည်လျားခြင်း စသည်ဖြင့် တူညီသောသဘောကို သိအပ်၏။ သဘောအားဖြင့် သိအပ်သော တူညီခြင်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ဤသည်ကား "ဧကဗျတိရေက" ဖြစ်၏။

247. ‘‘Na santā’’iccādi. Migalocanaṃ migapotakacakkhuyugaḷaṃ santāpāpahaṃ kilesasantāpāpahaṃ na hoti. Icchitadaṃ lokehi patthitalokiyalokuttaratthānaṃ dāyakaṃ [Pg.243] na hoti. He muninda tava nayanadvandaṃ pana tagguṇabhūsitaṃ janasantāpāpahānādiyathāvuttaguṇehi sobhitaṃ hoti, iha santāpāpahananādīnaṃ paṭisedhadvārena upamānopameyyabhūtaubhayalocanasaṅkhātavatthūnaṃ dīghaputhulatādisadisadhammaṃ sāmatthiyena pakāsetvā aparaddhena santāpāpahananādiguṇahetu jinanayanānaṃ visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamekabyatireko nāma. Santāpaṃ apahanati hiṃ satīti ca, icchitaṃ dadātīti ca, te ca te guṇā cāti ca, tehi bhūsitanti ca vākyaṃ.

၂၄၇. ‘‘Na santā’’ စသည်ကား အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တည်း။ သမင်ငယ်၏ မျက်စိအစုံသည် ကိလေသာအပူကို ပယ်ဖျောက်တတ်သည် မဟုတ်။ လောကသားတို့ တောင့်တအပ်သော လောကီလောကုတ္တရာအကျိုးကို ပေးတတ်သည်လည်း မဟုတ်။ အို... မြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်၏ မျက်စိအစုံသည်ကား လူတို့၏ အပူငြိမ်းစေခြင်းစသော ဆိုအပ်ပြီးသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် တင့်တယ်အပ်၏။ ဤ၌ အပူငြိမ်းစေခြင်း စသည်တို့ကို ငြင်းပယ်ခြင်း (တားမြစ်ခြင်း) အားဖြင့် ဥပမာ ဥပမေယျ ဖြစ်ကြကုန်သော မျက်စိအစုံဟူသော ဝတ္ထုနှစ်ပါးတို့၏ ရှည်လျားပြန့်ပြူးခြင်း စသော တူညီသောသဘောကို အစွမ်းအားဖြင့် ထင်ရှားစေ၍၊ နောက်ဂါထာဝက်ဖြင့် အပူငြိမ်းစေခြင်း စသော ဂုဏ်အကြောင်းကြောင့် ဘုရားရှင်၏မျက်စိတော်တို့ကို သီးခြားခွဲခြားထားခြင်းကြောင့် တူညီသောသဘောကို သဘောအားဖြင့် သိအပ်သောအခါ ဤသည်ကို "ဧကဗျတိရေက" မည်၏။ အပူကို ပယ်ဖျောက်တတ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အလိုရှိအပ်သည်ကို ပေးတတ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဂုဏ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဂုဏ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ထုံး ဖြစ်၏။

Gammaubhayabyatireka

ဂမ္မဥဘယဗျတိရေကအလင်္ကာ

248.

၂၄၈။

Munindānana’mambhoja-mesaṃ nānatta’mīdisaṃ;

Suvuttāmatasandāyi, vadanaṃ ne’disa’mbujaṃ.

မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်နှင့် ကြာပန်းတို့၏ ထူးခြားပုံ ကွာခြားချက်ကား ဤသို့ ဖြစ်၏။ မျက်နှာတော်သည် ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သော တရားဦးသောက်ဦး နိဗ္ဗာန်တရားတော်ကို ပေးစွမ်းနိုင်၏၊ ကြာပန်းသည်ကား ထိုကဲ့သို့ မဟုတ်ပေ။

248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti yāni vatthūni kantādinā patīyamānattā sadisatthāni, esaṃ nānattaṃ bhedo īdisaṃ. Kathaṃ? Vadanaṃ suvuttāmataṃ saddhammāmataṃ sandadātīti suvuttāmatasandāyi, ambujaṃ tu nedisanti. Iminā bhedena imesaṃ visadisattā ‘‘esa’’ntyādināhu. Patīyamānena sadisānīti gamme sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ vuttanayeneti.

၂၄၈. ‘‘Muninda’’ စသည်ကား အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တည်း။ ဘုရားရှင်၏ မျက်နှာတော်နှင့် ကြာပန်းဟူသော ဝတ္ထုတို့သည် တင့်တယ်ခြင်းစသည်ဖြင့် သိအပ်သောကြောင့် တူညီသောအနက်ရှိကြကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ ကွဲပြားခြင်း (ထူးခြားခြင်း) သည် ဤသို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? မျက်နှာတော်သည် ကောင်းစွာဟောအပ်သော သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော နိဗ္ဗာန်ကို ပေးစွမ်းနိုင်သဖြင့် "သုဝုတ္တာမတသန္ဒာယီ" မည်၏။ ကြာပန်းသည်ကား ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ ဤကွဲပြားခြင်းဖြင့် ဤဝတ္ထုတို့၏ မတူညီခြင်းကြောင့် ‘‘ဧသံ’’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထင်ရှားသိအပ်သောသဘောဖြင့် တူညီကြကုန်၏ဟု သဘောဖြင့် သိအပ်သော တူညီခြင်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ဤသည်ကား "ဥဘယဗျတိရေက" ပင် ဖြစ်၏။

248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti imesaṃ dvinnaṃ nānattaṃ īdisaṃ. Kathanti ce? Esaṃ dvinnaṃ vadanaṃ suvuttāmatasandāyi suṭṭhu vuttattā suvuttasaṅkhātassa saddhammāmatassa dāyakaṃ hoti, ambujaṃ tu edisaṃ na īdisaṃ na hoti, tādisaṃ dhammāmataṃ na dadātīti adhippāyo. ‘‘Esaṃ nānattamīdisa’’nti vacanena sugandhakantimattādīhi guṇehi dvinnampi bhedo natthīti gammamānattā taṃ pakāsetvā aparaddhena vadanato ambujassa, ambujato vadanassa visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamubhayabyatireko nāma. Nānā anekappakārānaṃ [Pg.244] bhāvoti ca, sādhu vuttamiti ca, tameva amatanti ca, taṃ sammā deti sīlenāti ca vākyaṃ.

၂၄၈. ‘‘Muninda’’ စသည်ကား အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တည်း။ ဘုရားရှင်၏ မျက်နှာတော်နှင့် ကြာပန်းဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့၏ ကွဲပြားခြင်းသည် ဤသို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ? ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် မျက်နှာတော်သည် ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သောကြောင့် "သုဝုတ္တ" ဟု ဆိုအပ်သော သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော နိဗ္ဗာန်ကို ပေးစွမ်းနိုင်၏။ ကြာပန်းသည်ကား ဤကဲ့သို့မဟုတ်ပေ၊ ထိုကဲ့သို့သော တရားဦးသောက်ဦးကို မပေးနိုင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘‘ဧသံ နာနတ္တမီဒီသံ’’ ဟူသော စကားဖြင့် မွှေးကြိုင်ခြင်း၊ တင့်တယ်ခြင်းစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် နှစ်ပါးလုံးပင် ကွဲပြားမှုမရှိဟု သဘောအားဖြင့် သိအပ်သောကြောင့် ထိုသဘောကို ထင်ရှားစေ၍၊ နောက်ဂါထာဝက်ဖြင့် မျက်နှာမှ ကြာပန်းကိုလည်းကောင်း၊ ကြာပန်းမှ မျက်နှာကိုလည်းကောင်း သီးခြားခွဲခြားပြထားခြင်းကြောင့် တူညီသောသဘောကို သဘောအားဖြင့် သိအပ်သောအခါ ဤသည်ကို "ဥဘယဗျတိရေက" မည်၏။ အထူးထူး အပြားပြားဖြစ်သော အဖြစ် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ဟောအပ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုသည်ပင်လျှင် နိဗ္ဗာန် (သေခြင်းကင်းရာ) မည်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုတရားကို ကောင်းစွာ ပေးတတ်သော သဘောရှိ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ထုံး ဖြစ်၏။

249.

၂၄၉။

Pasiddhaṃ kāraṇaṃ yattha, nivattetvā’ññakāraṇaṃ;

Sābhāvikatta’matha vā, vibhābyaṃ sā vibhāvanā.

အကြင်အလင်္ကာ၌ ထင်ရှားသော အကြောင်းရင်းကို ပယ်မြစ်၍ အခြားသော အကြောင်းရင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သဘာဝအဖြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း ထင်ရှားအောင် ပြသအပ်၏၊ ထိုသို့ပြသခြင်းကို "ဝိဘာဝနာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

249. Vibhāvanaṃ sambhāveti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkatiyaṃ pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ kiñci nivattetvā nirasya aññaṃ kāraṇaṃ pasiddhakāraṇato aññaṃ nimittaṃ vibhābyaṃ avagamyate. Yattha kāraṇantaraṃ natthi, tattha kā gatīti āha ‘‘sābhāvikatta’’ntiādi. Atha vā pakkhantare, sābhāvikaṃ dhammatāsiddhaṃ, tassa bhāvo sābhāvikattaṃ vibhābyaṃ, sā tādisī vibhāvanā viññeyyā, vibhāvīyate pakāsīyate kāraṇantaraṃ sābhāvikattaṃ vā etāyāti, etissanti vā katvā.

၂၄၉. ‘‘ပသိဒ္ဓံ’’ စသည်ဖြင့် ဝိဘာဝနာအလင်္ကာကို ပြဆိုတော်မူ၏။ အကြင်အလင်္ကာ၌ ထင်ရှားသော လောက၌ ထင်ရှားသိသာသော အကြောင်းရင်း တစ်စုံတစ်ခုကို ပယ်မြစ်၍၊ အခြားသော အကြောင်းရင်းတည်းဟူသော ထင်ရှားသော အကြောင်းမှတစ်ပါး အခြားသော အကြောင်းကို ထင်ရှားသိစေအပ်၏။ အကြင်အရပ်၌ အခြားသော အကြောင်းမရှိအံ့၊ ထိုအရပ်၌ အသို့နည်းဟူမူ ‘‘သာဘာဝိကတ္တံ’’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား သဘာဝဖြစ်သော ဓမ္မတာအတိုင်း ပြီးစီးအပ်သော သဘော၊ ထိုသဘော၏ အဖြစ်ကို ထင်ရှားပြသအပ်၏။ ထိုသို့သောပြသခြင်းကို ဝိဘာဝနာဟု သိအပ်၏။ ဤအလင်္ကာဖြင့် အခြားသော အကြောင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ သဘာဝအဖြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း ထင်ရှားစေတတ်၊ ထင်ရှားအောင် ပြတတ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကြောင့် ဝိဘာဝနာ မည်၏။

249. Idāni vibhāvanaṃ dasseti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkāre pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ taṃtaṃguṇasādhanahetuṃ nivattetvā paṭisedhetvā aññakāraṇaṃ lokappasiddhakāraṇato aññaṃ kāraṇaṃ, atha vā no ce pasiddhakāraṇato aññakāraṇe labbhamāne sābhāvikattaṃ dhammatāsiddhaguṇaṃ vibhābyaṃ pakāsanīyaṃ hoti, sā vibhāvanā nāma hoti, kāraṇantaravibhāvanā sābhāvikavibhāvanāti duvidhā hotīti adhippāyo. Aññañca taṃ kāraṇañceti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena sambhūtamiti ca, tassa bhāvoti ca, vibhāvīyati aññakāraṇaṃ sābhāvikattaṃ vā etāya vibhāvanāya, etissaṃ vibhāvanāyanti ca vāti viggaho.

၂၄၉. ယခုအခါ ‘‘ပသိဒ္ဓံ’’ စသည်ဖြင့် ဝိဘာဝနာကို ပြတော်မူ၏။ အကြင်အလင်္ကာ၌ ထင်ရှားသော လောက၌ ထင်ရှားသိသာသော ထိုထိုသော ဂုဏ်ကို ပြီးစေတတ်သော အကြောင်းကို ပယ်မြစ်၍ (တားမြစ်၍) အခြားသော အကြောင်းတည်းဟူသော လောက၌ ထင်ရှားသော အကြောင်းမှတစ်ပါး အခြားသော အကြောင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထင်ရှားသော အကြောင်းမှတစ်ပါး အခြားသော အကြောင်းကို မရအပ်သော် သဘာဝဖြစ်သော ဓမ္မတာအားဖြင့် ပြီးစီးသော ဂုဏ်ကို ထင်ရှားစေအပ်၊ ပြသအပ်၏။ ထိုပြသခြင်းသည် ဝိဘာဝနာ မည်၏။ ထိုဝိဘာဝနာသည် ကာရဏန္တရဝိဘာဝနာ၊ သာဘာဝိကဝိဘာဝနာဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အခြားလည်း ဖြစ်သော ထိုအကြောင်းလည်း ဖြစ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်သဘော ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုသဘာဝဖြင့် ဖြစ်ပေါ်အပ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုသဘာဝ၏ အဖြစ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤဝိဘာဝနာဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဤဝိဘာဝနာ၌သော်လည်းကောင်း အခြားသော အကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ သဘာဝအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ထင်ရှားစေအပ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟစပ်ထုံး ဖြစ်၏။

Kāraṇantaravibhāvanā

ကာရဏန္တရဝိဘာဝနာအလင်္ကာ

250.

၂၅၀။

Anañjitā’sitaṃ [Pg.245] nettaṃ, adharo rañjitā’ruṇo;

Samānatā bhamu cā’yaṃ, jinā’nāvañchitā tava.

အို... မြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ မျက်စိတော်သည် မျက်စဉ်းမခတ်ဘဲ လည်းကောင်း ပြာညိုလှပ၏၊ နှုတ်ခမ်းတော်သည်လည်း ဆေးမဆိုးဘဲ နီမြန်းတင့်တယ်၏၊ ဤမျက်ခုံးတော်သည်လည်း ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း မရှိဘဲ ညီညာလှပ၏။

250. Udāharati ‘‘anañjita’’iccādi. Jina tava nettañca anañjitaṃ añjanasalākāya yavataṭṭhīnamaphuṭṭhameva asitaṃ kaṇhaṃ, adharo ca anañjitoyeva lākhārāgādinā aruṇo ratto, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā ussāhena yena kenaci anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā, tato sabbaṃ lokiyaṃ taveti. Ettha pasiddhakāraṇamañjanādi, tannivattanepi kāraṇantaramatthādināvagamyate, tañca kammaṃ, kāriyassa akāraṇattāyogatoti kāraṇantaravibhāvanā’yaṃ.

၂၅၀. ‘‘anañjita’’ စသည်ဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်ထုတ်ပြ၏။ “မြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်၏ မျက်လုံးတော်သည်လည်း မျက်ကွင်းဆေးတံဖြင့် မထိအပ်သေးဘဲလျှင် မည်းနက်၏။ နှုတ်ခမ်းတော်သည်လည်း ချိပ်ရည်စသည်တို့ဖြင့် မဆိုးအပ်ဘဲလျှင် လင်းလုနီးသော အာရုဏ်ကဲ့သို့ နီမြန်း၏။ ဤမျက်ခုံးတော်သည်လည်း တစုံတခုသော အားထုတ်မှုဖြင့် မညွှတ်စေအပ်ဘဲလျှင် ကောင်းစွာ ညွှတ်ကွေး၏။ ထိုကြောင့် လောကီအလုံးစုံသည် ကိုယ်တော်၏ ဥစ္စာဖြစ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ထင်ရှားသော အကြောင်းဖြစ်သော မျက်ကွင်းဆေးခြယ်ခြင်း စသည်ကို မြစ်ပယ်သော်လည်း အခြားသော အကြောင်းကို အနက်အဓိပ္ပာယ် စသည်တို့ဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုအကြောင်းသည်လည်း ကံပင်ဖြစ်၏။ အကျိုးသည် အကြောင်းမရှိဘဲ ဖြစ်ရန် မသင့်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ အခြားသော အကြောင်းကို ထင်ရှားစေခြင်းကြောင့် ဤသည်ကား ‘ကာရဏန္တရဝိဘာဝနာ’ မည်၏။

250. Idāni udāharati ‘‘anañji’’ccādinā. He jina tava nettaṃ pakatimadhuraṃ nayanayugaḷañca anañjitaṃ vilocanānaṃ kaṇhattasādhanatthaṃ lokappasiddhaañjanehi anañjitaṃ samānaṃ asitaṃ bhavantarasiddhena kusalakammena nīlaṃ hoti, adharo ca arañjito kenaci rāgena arañjito samāno aruṇo rattohoti, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā kenaci vāyāmena anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā hotīti. Ettha nayanaadharabhamūnaṃ kaṇharattakuṭilaguṇasādhane lokappasiddhāni añjanāni kāraṇāni paṭisedhetvā nettādīnaṃ asitādibhāvakathaneneva kāraṇavinimuttassa kāriyassa loke avijjamānattā atthappakaraṇādinā asitādibhāvassa kāraṇaṃ nāma pubbajātiyaṃ siddhakusalakammamevāti patīyamānattā ayaṃ kāraṇantaravibhāvanā nāma. Na añjitanti ca, na rañjitoti ca, na āvañchitoti ca vākyaṃ. Nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Saṃ sammā ānatāti viggaho.

၂၅၀. ယခုအခါ ‘‘anañji’’ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်ထုတ်ပြ၏။ “အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊ ပကတိအတိုင်းပင် ကြည်လင်တင့်တယ်လှသော ကိုယ်တော်၏ မျက်စိအစုံသည် မျက်ဝန်းတို့အား နက်မှောင်သော အဆင်းကို ပြီးစေခြင်းငှာ လောက၌ ထင်ရှားသော မျက်ကွင်းဆေးတို့ဖြင့် မခြယ်အပ်ဘဲလျှင် ဘဝတစ်ပါး၌ ပြီးအပ်သော ကုသိုလ်ကံကြောင့် ညိုမှောင်သော အဆင်းရှိ၏။ နှုတ်ခမ်းတော်သည်လည်း တစုံတခုသော ဆိုးဆေးဖြင့် မဆိုးအပ်ဘဲလျှင် အာရုဏ်ကဲ့သို့ နီမြန်း၏။ ဤမျက်ခုံးတော်သည်လည်း တစုံတခုသော အားထုတ်မှုဖြင့် မညွှတ်အပ်ဘဲလျက် ကောင်းစွာ ညွှတ်ကွေးလျက် ရှိ၏။” ဤ၌ မျက်စိ၊ နှုတ်ခမ်း၊ မျက်ခုံးတို့၏ မည်းနက်ခြင်း၊ နီခြင်း၊ ကွေးညွှတ်ခြင်းတည်းဟူသော ဂုဏ်ထူးတို့ကို ပြီးစေခြင်း၌ လောက၌ ထင်ရှားကုန်သော မျက်ကွင်းဆေးစသော အကြောင်းတရားတို့ကို မြစ်ပယ်၍ မျက်စိစသည်တို့၏ မည်းနက်ခြင်း စသည်ကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့်သာလျှင် အကြောင်းနှင့် ကင်းသော အကျိုးသည် လောက၌ မရှိနိုင်သောကြောင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်၏ အစွမ်းဖြင့် မည်းနက်ခြင်းစသည်၏ အကြောင်းမည်သည် ကံဦးဘဝ၌ ပြုအပ်သော ကုသိုလ်ကံသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု သိသာသောကြောင့် ဤသည်ကား ‘ကာရဏန္တရဝိဘာဝနာ’ မည်၏။ ‘‘na añjitanti’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘na rañjitoti’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘na āvañchitoti’’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျရှိ၏။ ‘‘Na’’ သဒ္ဒါသည် ပသဇ္ဇပဋိသေဓအနက်၌ အနက်ရ၏။ ‘‘သံ သမ္မာ အာနတာ’’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Sābhāvikavibhāvanā

သာဘာဝိကဝိဘာဝနာ

251.

၂၅၁။

Na [Pg.246] hoti khalu dujjanya-Mapi dujjanasaṅgame;

Sabhāvanimmalatare,Sādhujantūna cetasi.

သူတော်ကောင်းတို့၏ သဘာဝအားဖြင့် အလွန်ဖြူစင်သန့်ရှင်းသော စိတ်နှလုံး၌ သူယုတ်မာတို့နှင့် ပေါင်းဖော်ရသော်လည်း သူယုတ်မာတို့၏ စရိုက်ဆိုးသည် စင်စစ် မဖြစ်ပေါ်ပေ။

251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanehi saha saṅgame samāgame satyapi sādhujantūnaṃ sappurisānaṃ sabhāvena tādisena payogena vināva nimmalatare atisayena nimmale cetasi dujjanyaṃ sujanetarabhāvo na hoti tādisātisayasādhuttasamāyogatoti. Iha kiñcāpi sabhāvasaddena sabbathā hetunivattanaṃ kataṃ, tathāpi yonisomanasikārāditathāvidhanimittamattheva. Tathāpi loko tamanapekkhamāno, pasiddhañca kāraṇaṃ tādisamapassanto sābhāvikaṃ phalaṃ voharati, tadanusārena ca sābhāvikaṃ phalaṃ vibhābyateti, ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā.

၂၅၁. ‘‘Na hoti’’ စသည်ကား၊ သူယုတ်မာတို့နှင့်တကွ ပေါင်းဖော်တွေ့ဆုံခြင်း ရှိသော်လည်း သူတော်ကောင်းတို့၏ သဘာဝအားဖြင့် တစုံတခုသော အားထုတ်မှုမရှိဘဲလျှင် အလွန်တရာ စင်ကြယ်သော စိတ်နှလုံး၌ သူယုတ်မာတို့၏ သဘောသည် ထိုသို့သော အလွန်မွန်မြတ်သော သူတော်ကောင်းတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မဖြစ်ပေ။ ဤ၌ သဘာဝသဒ္ဒါဖြင့် အလုံးစုံသော အကြောင်းကို ငြင်းပယ်အပ်သော်လည်း ယောနိသောမနသိကာရ စသော အလားတူသော အကြောင်းတရားသည်ကား ရှိသည်သာတည်း။ သို့သော်လည်း လောကသည် ထိုအကြောင်းကို မငဲ့ကွက်ဘဲ၊ ထင်ရှားသော အကြောင်းကိုလည်း ထိုကဲ့သို့ မတွေ့မြင်ရသဖြင့် ပကတိအတိုင်း ဖြစ်သော အကျိုးကိုသာ ပြောဆိုကြ၏။ ထိုလောကဝေါဟာရအားလျော်စွာ ပကတိဖြစ်သော အကျိုးကို ထင်ရှားပြအပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား ‘သာဘာဝိကဖလဝိဘာဝနာ’ မည်၏။

251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanasaṅgame api dujjanehi saha vāse satipi sādhujantūnaṃ sabhāvanimmalatare kiñci payogaṃ vinā pakatiyā eva atinimmale cetasi dujjanyaṃ dujjanaguṇaṃ khalu ekantena na hotīti. Iha cittanimmalahetubhūtānaṃ yonisomanasikārādīnaṃ vijjamānattepi lokena taṃ kāraṇaṃ anapekkhitvā aññampi pasiddhakāraṇaṃ cittanimmalakāraṇamadisvā sabhāvasiddhaṃ nimmalanti vohariyamānattāteneva lokavohārānusārena ‘‘sabhāvanimmalatare’’ti sabbākārena kāraṇaṃ paṭisedhaṃ katvā sabhāvasiddhanimmalattasaṅkhātaphalassa pakāsitattā ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā nāma. Dujjanānaṃ bhāvoti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena nimmalataranti ca vākyaṃ.

၂၅၁. ‘‘Na hoti’’ စသည်ကား၊ သူယုတ်မာတို့နှင့် အတူတကွ နေထိုင်ရသော်လည်း သူတော်ကောင်းတို့၏ သဘာဝအားဖြင့် စင်ကြယ်လှသော၊ တစုံတရာသော အားထုတ်မှုကို မပြုဘဲ ပကတိအတိုင်းပင် အလွန်စင်ကြယ်သော စိတ်နှလုံး၌ သူယုတ်မာတို့၏ စရိုက်ဆိုးသည် စင်စစ်ဧကန် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ ဤ၌ စိတ်စင်ကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ယောနိသောမနသိကာရ စသည်တို့ ရှိကြသော်လည်း လောကသည် ထိုအကြောင်းကို မငဲ့ကွက်ဘဲ၊ အခြားသော ထင်ရှားသော စိတ်စင်ကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း မမြင်သဖြင့် သဘာဝအားဖြင့် ပြီးသော စင်ကြယ်ခြင်းဟူ၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုလောကဝေါဟာရသို့ အစဉ်လိုက်၍ ‘‘sabhāvanimmalatare’’ ဟု ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့် အကြောင်းကို မြစ်ပယ်ကာ သဘာဝအတိုင်း ပြီးသော စင်ကြယ်ခြင်းတည်းဟူသော အကျိုးတရားကို ထင်ရှားစေအပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား ‘သာဘာဝိကဖလဝိဘာဝနာ’ မည်၏။ ‘‘dujjanānaṃ bhāvo’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘sassa attano bhāvo’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘tena nimmalataraṃ’’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျရှိ၏။

252.

၂၅၂။

Janako [Pg.247] ñāpako ceti,Duvidhā hetavo siyuṃ;

Paṭisaṅkharaṇaṃ tesaṃ,Alaṅkāratayo’ditaṃ.

အကြောင်းတရားတို့သည် (အကျိုးကို) ဖြစ်စေတတ်သော ဇနကဟေတု၊ (ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို) သိစေတတ်သော ဉာပကဟေတုဟူ၍ နှစ်ပါးရှိကုန်၏။ ထိုအကြောင်းတို့ကို ကောင်းစွာ ပြုပြင်၍ (ထူးခြားစွာ) ပြဆိုခြင်းကို အလင်္ကာအဖြစ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။

252. Hetuṃ niddisati ‘‘janako’’iccādinā. Janako bhāvābhāvarūpassa nibbatyādikāriyassa kārako ñāpako vijjamānasseva kassaci sambandhato kutoci paṭibodhako cāti hetavo duvidhā siyuṃ. Nanu kimettha asanaṃ, kevalaṃ ‘‘anenetaṃ karīyatī’’ti sarūpakathanamatta, viseso tu na koci visesarūpo vācālaṅkāroti visesaṃ yojayati ‘‘paṭī’’tiādinā. Tesaṃ kāriyuppādayogīnaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ upabrūhanaṃ visiṭṭhabhāvena pariphuṭaṃ katvā yāthāvato kathanaṃ alaṅkāratāya bandhabhūsanarūpena uditaṃ abhihitaṃ visesarūpattā, na panetenetaṃ karīyatīti.

၂၅၂. ‘‘janako’’ စသည်ဖြင့် အကြောင်းကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ရှိခြင်း၊ မရှိခြင်း သဘောရှိသော ဖြစ်ပေါ်ခြင်းစသော အကျိုးတရားကို ဖြစ်စေတတ်သော ‘ဇနကဟေတု’ လည်းကောင်း၊ ရှိဆဲဖြစ်သော တစုံတခုကို ဆက်စပ်မှုအားဖြင့် တစုံတခုသော အကြောင်းကြောင့် သိစေတတ်သော ‘ဉာပကဟေတု’ လည်းကောင်း ဤသို့ အကြောင်းတရားတို့သည် နှစ်မျိုးရှိကုန်၏။ “ဤ၌ အဘယ်အရာ ထူးခြားသနည်း၊ စင်စစ်အားဖြင့် ‘ဤအကြောင်းကြောင့် ဤအကျိုးကို ပြုအပ်၏’ ဟူ၍ ကိုယ်ပိုင်သရုပ်ကို ပြောဆိုကာမျှသာ ဖြစ်သည် မဟုတ်ပါလော၊ အထူးသဖြင့်ကား တစုံတခုသော အထူးပြုသော ဝါစာလင်္ကာ မဟုတ်ပါလော” ဟု ဆိုငြားအံ့၊ ‘‘paṭī’’ စသည်ဖြင့် ထူးခြားမှုကို ယှဉ်စပ်ပြ၏။ ထိုအကျိုးကို ဖြစ်စေနိုင်စွမ်းသော အကြောင်းတို့ကို ပြုပြင်ခြင်း၊ တိုးပွားစေခြင်း၊ ထူးခြားသော အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားစေ၍ အဟုတ်အမှန်အတိုင်း ပြောဆိုခြင်းကို ထူးခြားသော သဘောရှိသောကြောင့် စပ်ဆိုမှု၏ တန်ဆာအဖြစ်တည်းဟူသော ‘အလင်္ကာ’ အဖြစ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ ‘‘ဤအကြောင်းကြောင့် ဤအကျိုးကို ပြုအပ်၏’’ ဟု ရိုးရိုးပြောဆိုမျှသာ မဟုတ်ပေ။

252. Idāni hetvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘janako’’ccādinā. Janako ca kassaci ‘‘sattā asattā’’ti vuttassa bhāvābhāvasaṅkhātakāriyassa janakahetu ca ñāpako ca kassaci vijjamānattaṃ aññena kenaci sambandhena avabodhento ñāpakahetu cāti evaṃ hetavo duvidhā siyuṃ. Iha phalapakāsakahetumhi vuccamāne ‘‘iminā hetunā idaṃ phalaṃ jāta’’nti sarūpakathanamattaṃ vinā visesarūpālaṅkāro idha natthīti āsaṅkiya alaṅkārasarūpaviseso esoti dassetumaparaddhamāha. Tesaṃ phalapakāsanakhamānaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ visiṭṭhabhāvena pakāsaṃ katvā tatvato kathanaṃ alaṅkāratāya alaṅkārasabhāvena uditaṃ pasiddhaṃ hoti, kavīhi patthitaṃ vā hoti. Sāliaṅkurādīnaṃ sālibījādayo viya janyassa accantopakārako janakahetu [Pg.248] nāma, vijjamānaaggiādīnaṃ dhūmādayo viya kassaci vijjamānattañāpako ñāpakahetu nāma. Alaṅkārassa bhāvo alaṅkāratā. Alaṅkāratayāti chandaṃ nissāya mattāhāni.

၂၅၂. ယခုအခါ ‘‘janako’’ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ဟေတွာလင်္ကာကို ပြတော်မူ၏။ တစုံတခုသော “ရှိခြင်း၊ မရှိခြင်း” ဟု ဆိုအပ်သော ဖြစ်ခြင်း မဖြစ်ခြင်း ဟု သမုတ်အပ်သော အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်းသည် ‘ဇနကဟေတု’ လည်းကောင်း၊ တစုံတခုသော ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို အခြားသော ပတ်သက်မှုတစ်ခုခုဖြင့် သိစေတတ်သော အကြောင်းသည် ‘ဉာပကဟေတု’ လည်းကောင်း ဤသို့ အကြောင်းတရားတို့သည် နှစ်မျိုးရှိကုန်၏။ ဤ၌ အကျိုးကို ထင်ရှားစေတတ်သော အကြောင်းကို ပြောဆိုအပ်သော် “ဤအကြောင်းကြောင့် ဤအကျိုးသည် ဖြစ်၏” ဟု သရုပ်ကို ပြောဆိုကာမျှမှတပါး ထူးခြားသော တန်ဆာဆင်မှုသည် ဤ၌ မရှိဟု သံသယရှိခဲ့သော်၊ ဤသည်ကား ထူးခြားသော အလင်္ကာသဘောရှိသည်ကို ပြခြင်းငှာ နောက်ထပ်တဖန် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုအကျိုးကို ထင်ရှားပြနိုင်စွမ်းသော အကြောင်းတို့ကို ပြုပြင်ခြင်း၊ ထူးခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားစေ၍ အမှန်အတိုင်း ပြောဆိုခြင်းသည် အလင်္ကာ၏ အဖြစ်ဖြင့် (အလင်္ကာသဘောအားဖြင့်) ဟောကြားအပ်သောကြောင့် ထင်ရှားသည်ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ကဗျာဆရာတို့ အလိုရှိအပ်သည်ဖြစ်၏။ စပါးပင်ပေါက်စသည်တို့အား စပါးစေ့စသည်တို့ကဲ့သို့ အကျိုးအား အလွန်တရာ ကျေးဇူးပြုတတ်သောအရာသည် ‘ဇနကဟေတု’ မည်၏။ ရှိနေသော မီးစသည်တို့အား မီးခိုးစသည်တို့ကဲ့သို့ တစုံတခုသော ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို သိစေတတ်သောအရာသည် ‘ဉာပကဟေတု’ မည်၏။ အလင်္ကာ၏ အဖြစ်သည် အလင်္ကာရတာ မည်၏။ ‘‘Alaṅkāratayā’’ ဟု ဆန်းကို အမှီပြု၍ မတ္တကျခြင်းကို ပြုအပ်၏။

253.

၂၅၃။

Bhāvābhāvakiccavasā,Cittahetuvasāpi ca;

Bhedā’nantā idaṃ tesaṃ,Mukhamattanidassanaṃ.

ဖြစ်ခြင်း၊ မဖြစ်ခြင်းတည်းဟူသော အမှု၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆန်းကြယ်သော အကြောင်းတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အပြားတို့သည် အနန္တ (အတိုင်းမသိ) ရှိကုန်၏။ ဤသည်ကား ထိုအကြောင်းတို့၏ နမူနာမျှကို ပြခြင်းတည်း။

253. Udāharati ‘‘bhāva’’iccādi. Bhāvo sattā ca, abhāvo asattā ca, teyeva kiccāni tesaṃ vasena ca, cittā pasiddhahetuviparītā acchariyārahā hetavo tesaṃ vasenāpi ca bhedā hetuvikappā anantā anavaviyo, yato evaṃ tasmā tesaṃ hetūnaṃ idaṃ mukhamattanidassanaṃ, tasmā tammukhena sakkā hetuvisese pavisitunti.

၂၅၃. ‘‘bhāva’’ စသည်ဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်ထုတ်ပြ၏။ ဖြစ်ခြင်း (ရှိခြင်း) သည်လည်းကောင်း၊ မဖြစ်ခြင်း (မရှိခြင်း) သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအရာတို့သည်ပင် အမှုကိစ္စတို့ဖြစ်၍ ထိုအမှုတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားသော အကြောင်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသော ဆန်းကြယ်သော အကြောင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အပြားဖြစ်သော အကြောင်းအထူးတို့သည် အနန္တ အတိုင်းမသိ ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအကြောင်းတို့၏ ဤသည်ကား အစအဦးမျှကို ပြသခြင်းဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ထိုနည်းလမ်းအားဖြင့် အကြောင်းထူးတို့သို့ သက်ဝင်နိုင်၏။

253. ‘‘Bhāvā’’iccādi. Bhāvābhāvakiccavasā bhāvaabhāvasaṅkhatasattāasattākriyāvasena ca, cittahetuvasāpi ca pasiddhahetuno viruddhena acchariyahetūnaṃ pabhedena ca, bhedā hetuvisesā anantā yasmā apariyantā honti, tasmā idaṃ vakkhamānaṃ tesaṃ hetūnaṃ mukhamattanidassanaṃ avasesahetūnaṃ ogāhaṇadvāramattassa nidassanaṃ hoti. Bhāvo ca abhāvo cāti ca, teyeva kiccānīti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, cittā vicittā ca te hetavo cāti ca, tesaṃ vasoti ca, mukhameva mukhamattaṃ, mukhañca taṃ vā mattaṃ sāmaññañceti ca, tassa nidassanamiti ca vākyaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe sāmaññe vā vattate.

၂၅၃. “Bhāvā” အစရှိသည်ကား။ ရှိခြင်း မရှိခြင်းဟူသော ကိစ္စ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရှိခြင်း မရှိခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထင်ရှားရှိမှု မရှိမှုဟူသော အပြုအမူ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆန်းကြယ်သော အကြောင်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျော်စောထင်ရှားသော အကြောင်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အံ့ဖွယ်အကြောင်းတို့၏ အပြားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကွဲပြားခြားနားသော အကြောင်းထူးတို့သည် အဆုံးမရှိ အတိုင်းမသိ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ဤပြောလတ္တံ့သော စကားသည် ထိုအကြောင်းတို့၏ လမ်းစမျှကို ပြသခြင်း၊ ကြွင်းသော အကြောင်းတို့သို့ သက်ဝင်ရန် တံခါးပေါက်မျှကို ပြသခြင်း ဖြစ်၏။ “ဘုန်း” (ရှိခြင်း) နှင့် “အဘုန်း” (မရှိခြင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးတို့သည်သာလျှင် ကိစ္စတို့ဖြစ်ကုန်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုကိစ္စတို့၏ အစွမ်းသည် အပြားဖြစ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဆန်းကြယ်ကုန်သော အကြောင်းတို့ဖြစ်၍ ထိုအကြောင်းတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအကြောင်းတို့၏ အစွမ်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ မျက်နှာ (လမ်းစ) သာလျှင် မျက်နှာမျှ (လမ်းစမျှ) ဖြစ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုမျက်နှာသည်လည်းကောင်း၊ ထိုမျှဟူသော သာမန်သည်လည်းကောင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအရာ၏ သရုပ်ပြခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံတည်း။ “မတ္တ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပိုင်းခြားခြင်း သို့မဟုတ် သာမန်အနက်၌ ဝတ်၏။

254.

၂၅၄။

Paramatthapakāseka-[Pg.249] Rasā sabbamanoharā;

Munino desanā’yaṃ me,Kāmaṃ toseti mānasaṃ.

အတုမဲ့မြတ်သော ပရမတ်တရားကို ပြသခြင်းတည်းဟူသော တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိထသော၊ ခပ်သိမ်းသောသူတို့၏ စိတ်ကို ဆွဲဆောင်တတ်ထသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဤဒေသနာတော်သည် အကျွန်ုပ်၏ စိတ်နှလုံးကို အလွန်တရာ နှစ်သက်စေပါပေ၏။

Bhāvakicco kārakahetu.

ရှိခြင်းကိစ္စရှိသော ကာရကဟေတု။

254. Udāharati ‘‘paramattha’’iccādi. Paramatthasabhāvassa nāmarūpādino pakāsoyeva ekaraso asahāyakiccaṃ yassā sā tādisī. Sabbesaṃ mano haratīti sabbamanoharā munino ayaṃ desanā me mānasaṃ cittaṃ kāmamekantena tosetīti ayaṃ bhāvakicco kārakahetu santosasattāya kāraṇato.

၂၅၄. “Paramattha” အစရှိသည်ဖြင့် သာဓကဆောင်ပြ၏။ နာမ်ရုပ်အစရှိသော ပရမတ္ထသဘောကို ပြသခြင်းသည်သာလျှင် တစ်ခုတည်းသော အရသာ (အဖော်မရှိသော ကိစ္စ) ရှိသော ဒေသနာတော်သည် ထိုသို့သော ဒေသနာတော် ဖြစ်၏။ ခပ်သိမ်းသောသူတို့၏ စိတ်ကို ဆွဲဆောင်တတ်သောကြောင့် “သဗ္ဗမနောဟရာ” မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဤဒေသနာတော်သည် အကျွန်ုပ်၏ မနဿဟူသော စိတ်ကို စင်စစ်ဧကန် နှစ်သက်စေ၏။ ဤသည်ကား နှစ်သက်ခြင်းရှိမှု၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ရှိခြင်းကိစ္စရှိသော ကာရကဟေတု (ဘာဝကိစ္စ ကာရကဟေတု) မည်၏။

254. Idāni udāharati ‘‘paramattha’’iccādinā. Paramatthapakāsekarasā nāmarūpakhandhaāyatanādiuttamatthānaṃ pakāsanasaṅkhāta asahāyakiccavatī sabbamanoharā vohārānurūpena visayabhāvūpagamanena sabbesaṃ manoharā munino ayaṃ desanā me mayhaṃ mānasaṃ kāmaṃ ekantena tosetīti. Buddhassa dhammadesanā pubbe avijjamānassa santosassa sattāsaṅkhātasamuppādaṃ karotīti kārakahetu nāma hoti. Sā ca desanā ‘‘mānasaṃ tosetī’’ti ettakena adassetvā ‘‘paramatthapakāsekarasā’’ti savisesanaṃ katvā vuttattā alaṅkāroti abhimatā. Eko ca so raso ceti ca, paramatthapakāsoyeva ekaraso ekakiccamasseti ca viggaho. Bhāvakicco bhāvasaṅkhātaṃ sattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu janakahetu.

၂၅၄. ယခုအခါ “Paramattha” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကဆောင်ပြ၏။ နာမ်၊ ရုပ်၊ ခန္ဓာ၊ အာယတန အစရှိသော မြတ်သောအနက် (ပရမတ်) တို့ကို ပြသခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အဖော်မရှိသော ကိစ္စရှိထသော၊ လောကဝေါဟာရအားလျော်စွာ အာရုံ၏အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသောသူတို့၏ စိတ်ကို ညှို့ယူတတ်ထသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဤဒေသနာတော်သည် ငါ၏စိတ်နှလုံးကို ဧကန်အမှန် နှစ်သက်စေ၏။ ဘုရားရှင်၏ တရားဒေသနာတော်သည် ရှေး၌မရှိဖူးသော နှစ်သက်ခြင်းဟူသော ရှိမှုသဘောကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် ကာရကဟေတု မည်၏။ ထိုဒေသနာတော်သည်လည်း “စိတ်နှလုံးကို နှစ်သက်စေ၏” ဟူ၍ ဤမျှသာမပြဘဲ “ပရမတ္ထပကာသေကရသာ” ဟူ၍ ဝိသေသနနှင့်တကွ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် အလင်္ကာဖြစ်၏ဟု အလိုရှိအပ်၏။ “ဧကော စ သော ရသော စ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပရမတ်ကိုပြခြင်းသည်သာလျှင် တစ်ခုတည်းသော အရသာ (တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စ) ရှိသည်ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဘာဝကိစ္စ ကာရကဟေတုဟူသည် ရှိခြင်းဟုဆိုအပ်သော ဖြစ်ပေါ်မှုကိစ္စကို ပြု၍ဖြစ်သော ကာရကဟေတု (ဇနကဟေတု) ဖြစ်သည်။

255.

၂၅၅။

Dhīrehi saha saṃvāsā, saddhammassā’bhiyogato;

Niggaheni’ndriyānañca, dukkhassu’pasamo siyā.

ပညာရှိတို့နှင့် အတူတကွ ပေါင်းဖော်နေထိုင်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားကို အဖန်ဖန် လေ့လာအားထုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေတို့ကို ဆုံးမခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဆင်းရဲခြင်း၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏။

Abhāvakicco kārakahetu.

မရှိခြင်းကိစ္စရှိသော ကာရကဟေတု (အဘာဝကိစ္စ ကာရကဟေတု)။

255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. [Pg.250] Dhīrehi sappaññehi saha saṃvāsā saṃsaggena ca, saddhammassa sambuddhadesitassa abhiyogato abhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhādīnaṃ niggahena visayappavattinirodharūpena vijayena ca hetunā dukkhassa pañcakkhandhasaṅkhatassa anuppādanirodhasaṅkhāto upasamo siyā bhaveyyāti ayaṃ abhāvakicco kārakahetu anuppādanirodhasaṅkhātassa abhāvassa kāraṇato.

၂၅၅. “Dhīrehi” အစရှိသည်ကား။ ပညာရှိကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့နှင့် အတူတကွ ပေါင်းဖော်နေထိုင်ရခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော သူတော်ကောင်းတရားကို အဖန်ဖန် လေ့လာခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စက္ခုအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကို အာရုံ၌ ဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းတည်းဟူသော အောင်နိုင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အကြောင်းကြောင့် ပဉ္စက္ခန္ဓာဟု ဆိုအပ်သော ဆင်းရဲခြင်း၏ မဖြစ်ခြင်းတည်းဟူသော ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏။ ဤသည်ကား မဖြစ်ခြင်းဟူသော မရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အဘာဝကိစ္စ ကာရကဟေတု မည်၏။

255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. Dhīrehi saha saṃvāsā samaggavāsena ca, saddhammassa buddhadesitassa abhiyogato nirantarābhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhuādīnaṃ niggahena rūpādiārammaṇesu subhādiggahaṇassa nivāraṇena cāti imehi kāraṇehi dukkhassa khandhāyatanādikassa upasamo anuppādanirodho khandhaparinibbānaṃ vā siyāti. Abhiṇhaso yogoti viggaho. Abhāvakicco dukkhassa upasamasaṅkhātaṃ asattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu avijjamānasaṅkhātāya asattāya uppādanato janakahetu nāma. Abhāvo kiccamasseti ca, kārako ca so hetu cāti ca vākyaṃ. Bhāvakiccopi vuttabyatirekato ñāyati.

၂၅၅. “Dhīrehi” အစရှိသည်ကား။ ပညာရှိတို့နှင့် အတူတကွ ညီညွတ်စွာ နေထိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရားရှင် ဟောကြားအပ်သော သူတော်ကောင်းတရားကို မပြတ်လေ့လာ အားထုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စက္ခုအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကို ရူပါရုံအစရှိသော အာရုံတို့၌ တင့်တယ်လှပသည်ဟု မိမိရရ နှလုံးသွင်းခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤအကြောင်းတို့ကြောင့် ခန္ဓာ၊ အာယတန အစရှိသော ဆင်းရဲ၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (သို့မဟုတ်) ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာန်သည် ဖြစ်ရာ၏။ “အဘိဏှသော ယောဂေါ” ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြု၏။ အဘာဝကိစ္စဟူသည် ဆင်းရဲ၏ ငြိမ်းအေးခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မရှိခြင်းကိစ္စကို ပြု၍ဖြစ်သော ကာရကဟေတုသည် မရှိခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဇနကဟေတု မည်၏။ မရှိခြင်းသည် ကိစ္စရှိသည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအကြောင်းသည် ကာရကလည်းဖြစ်၍ အကြောင်းလည်းဖြစ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံတည်း။ ဘာဝကိစ္စကိုလည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။

256.

၂၅၆။

Muninda candasaṃvādi-kantabhāvopasobhinā;

Mukheneva subodhaṃ te, manaṃ pāpābhinissaṭaṃ.

အို-မုနိန္ဒမြတ်စွာဘုရား၊ လမင်းနှင့်တူသော နှစ်သက်ဖွယ် အဆင်းဖြင့် တင့်တယ်သပ္ပာယ်တော်မူသော မျက်နှာတော်ဖြင့်ပင်လျှင် မကောင်းမှု (ကိလေသာ) တို့မှ ကင်းဝေးသော ကိုယ်တော်တိုင်၏ စိတ်တော်ကို ကောင်းစွာ သိနိုင်ပါပေ၏။

Bhāvakicco ñāpakahetu.

ရှိခြင်းကိစ္စရှိသော သိစေတတ်သော အကြောင်း (ဘာဝကိစ္စ ဉာပကဟေတု)။

256. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindeti āmantanaṃ. Te tava candasaṃvādinā candasadisena kantabhāvena upasobhinā sobhamānena mukheneva pāpehi rāgādīhi abhinissaṭaṃ byapagataṃ manaṃ cittaṃ subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti ayaṃ bhāvakicco ñāpakahetu avabodhasattāya ñāpanato.

၂၅၆. “Muninda” အစရှိသည်ကား။ “မုနိန္ဒ” ဟု ခေါ်တော်မူခြင်းတည်း။ သင်ချစ်သား၏ လမင်းနှင့်တူသော၊ နှစ်သက်ဖွယ်အဆင်းဖြင့် တင့်တယ်သော မျက်နှာတော်ဖြင့်ပင်လျှင် ရာဂအစရှိသော မကောင်းမှုတို့မှ ကင်းဝေးသော စိတ်တော်ကို အလွန်ထင်ရှားစွာ သိအပ်၏။ ဤသည်ကား သိရှိခြင်းသဘောကို သိစေတတ်သောကြောင့် ဘာဝကိစ္စ ဉာပကဟေတု မည်၏။

256. ‘‘Muninda’’iccādi. He muninda te tava candasaṃvādikantabhāvopasobhinā candakantabhāvasadisena kantabhāvena sobhamānena mukhena manaṃ tuyhaṃ cittaṃ pāpābhinissaṭaṃ rāgādīhi kilesehi nikkhantanti subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti. Iha mukhaṃ manakantabhāvasambandhena samannāgataṃ sayaṃ vijjamānameva kilesāpagamassa avabodhasattaṃ ñāpetīti bhāvakicco ñāpakahetu nāma jāto. Candena abhedopacārato candalāvaṇyena saṃvādī sadisoti ca, so ca so kantabhāvo ceti ca, tena upasobhitoti ca, pāpehi abhinissaṭanti ca vākyaṃ.

၂၅၆. “Muninda” အစရှိသည်ကား။ အို-မုနိန္ဒမြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်၏ လမင်း၏ တင့်တယ်ခြင်းနှင့်တူသော နှစ်သက်ဖွယ်အဆင်းဖြင့် သပ္ပာယ်တော်မူသော မျက်နှာတော်ဖြင့် ကိုယ်တော်၏ စိတ်တော်သည် ရာဂစသော ကိလေသာတို့မှ လွတ်ကင်းကြောင်းကို ကောင်းစွာ သိနိုင်ပါပေ၏။ ဤ၌ မျက်နှာတော်သည် စိတ်၏ နှစ်သက်ဖွယ် သဘောနှင့် ဆက်စပ်လျက် ကိုယ်တိုင်ထင်ရှားရှိသည်ဖြစ်၍ ကိလေသာ ကင်းဆိတ်မှု သိရှိခြင်းကို သိစေတတ်သောကြောင့် ဘာဝကိစ္စ ဉာပကဟေတု ဖြစ်၏။ လမင်းနှင့် အဘေဒဥပစာအားဖြင့် လမင်း၏ တင့်တယ်ခြင်းနှင့် တူသည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော တင့်တယ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုတင့်တယ်ခြင်းဖြင့် တင့်တယ်သပ္ပာယ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မကောင်းမှုတို့မှ ကင်းဆိတ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံတည်း။

257.

၂၅၇။

Sādhuhatthāravindāni, saṅkocayatite kathaṃ;

Muninda caraṇadvanda-rāgabālātapo phusaṃ.

အို-မုနိန္ဒမြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်၏ ခြေတော်အစုံတည်းဟူသော နေခြည်နုသည် ထိတွေ့လတ်သော်၊ သူတော်ကောင်းတို့၏ လက်ကြာတို့ကို အဘယ်ကြောင့် ညှိုးနွမ်းစေ (လက်အုပ်ချီစေ) သနည်း။

Ayuttakārī cittahetu.

မသင့်လျော်သည်ကို ပြုတတ်သော ဆန်းကြယ်သော အကြောင်း (အယုတ္တကာရီ စိတ္တဟေတု)။

257. ‘‘Sādhu’’iccādi. Muninda te caraṇānaṃ dvandassa rāgo bālo ca so ātapo ceti rāgabālātapo taruṇakiraṇasamūho lohitattādinā sādhūnaṃ hatthāravindāni kantādinā phusaṃ visārittenā’masanto kathaṃ saṅkocayati makulayati, añjalipaṇāmabandhena ayuttametaṃ. Bālātapo hi padumānamummīlanahetu, ayaṃ tu apubbo bālātapo yo padumāni nimīletīti anucitakāriyakāraṇā ayuttakārī cittahetu, evaṃvidho viññeyyo bhāvakiccattepīti.

၂၅၇. “Sādhu” အစရှိသည်ကား။ အို-မုနိန္ဒမြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်၏ ခြေတော်အစုံ၏ နီမြန်းခြင်း အစရှိသည်ကား စောစောစီးစီးဖြစ်သော နေခြည်နု (တရုဏကိရုဏအစု) ဖြစ်၏။ ထိုခြေတော်အစုံ၏ နေခြည်နုသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ လက်ကြာတို့ကို ထိတွေ့ကာ ကတ္တရု (တင့်တယ်ခြင်း) စသည်ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် ညှိုးနွမ်းစေ (ရှိခိုးလက်အုပ်ချီစေ) သနည်း။ ရှိခိုးခြင်းဖြင့် လက်အုပ်ချီခြင်းသည် မလျော်ကန်သည်မဟုတ်ပေ။ စင်စစ် နေခြည်နုသည် ကြာပွင့်တို့ကို ပွင့်စေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ ဤနေခြည်နုကား ကြာတို့ကို ငုံစေသော အံ့ဖွယ် နေခြည်နုဖြစ်သောကြောင့် မသင့်လျော်သော အမှုကို ပြုတတ်သော အကြောင်းတည်းဟူသော “အယုတ္တကာရီ စိတ္တဟေတု” မည်၏။ ဤကဲ့သို့သော အရာကို ဘာဝကိစ္စ၌လည်း သိအပ်၏။

257. ‘‘Sādhu’’iccādi. He muninda te tava caraṇadvandarāgabālātapo pādayugaḷassa aruṇavaṇṇasaṅkhataabhinavasūriyakiraṇo sādhuhatthāravindāni sujanānaṃ karapadumāni phusaṃ attano sabbabyāpittā phusanto kathaṃ saṅkocayati karasampuṭarūpena makulayatīti. Bālātapo nāma padumavikasanaṃ vinā saṅkocanaṃ na karoti, eso ātapo acchariyo vicittoti gamyamānattā ayuttasaṅkocasattākaraṇato ayaṃ ayuttakārī cittahetu [Pg.252] nāma. Ayuttaṃ karotīti ca, cittañca taṃ hetu cāti ca vākyaṃ.

၂၅၇. “Sādhu” အစရှိသည်ကား။ အို-မုနိန္ဒမြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်၏ ခြေအစုံ၏ နီမြန်းသော အရောင်တည်းဟူသော စောစောစီးစီး ထွက်ပြူသော နေခြည်သည် သူတော်ကောင်းတို့၏ လက်ကြာတို့ကို ထိတွေ့၍ မိမိ၏ ခပ်သိမ်းသော ပျံ့နှံ့ခြင်းဖြင့် ထိတွေ့လျက် အဘယ်ကြောင့် လက်အုပ်ချီခြင်းဟူသော ပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် ငုံစေ (ရှိခိုးစေ) သနည်း။ နေခြည်နုသည် ကြာပွင့်စေခြင်းမှတစ်ပါး ညှိုးနွမ်းစေခြင်းကို မပြုတတ်ပေ။ ဤနေခြည်နုကား အံ့ဖွယ်သရုပ် ဆန်းကြယ်သောကြောင့် မလျော်သော ညှိုးနွမ်းခြင်း (လက်အုပ်ချီခြင်း) ကို ပြုတတ်သော အကြောင်းဖြစ်၍ “အယုတ္တကာရီ စိတ္တဟေတု” မည်၏။ မလျော်သည်ကို ပြုတတ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဆန်းကြယ်သော ထိုအကြောင်းဖြစ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံတည်း။

258.

၂၅၈။

Saṅkocayanti jantūnaṃ, pāṇipaṅkeruhāni’ha;

Munindacaraṇadvanda-nakhacandāna’maṃsavo.

မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်အစုံတည်းဟူသော လက်သည်းတော်လမြတ်တို့၏ ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ဤလောက၌ သတ္တဝါတို့၏ လက်တည်းဟူသော ကြာပဒုမ္မာတို့ကို ရှိခိုးခြင်းအဖြစ်ဖြင့် စုခေါက်စေကုန်၏။

Yuttakārī cittahetu.

(ဤသည်ကား) သင့်လျော်သည်ကို ပြုတတ်သော စိတ္တဟေတုအလင်္ကာ ဖြစ်၏။

258. ‘‘Saṅkocayanti’’ccādi. Munindassa pādānaṃ dvande nakhā eva candā kantādinā tesaṃ aṃsavo kiraṇā iha loke jantūnaṃ sattānaṃ pāṇayo eva paṅkeruhāni kantādinā saṅkocayanti paṇāmakaraṇasampuṭarūpena milīyantīti yuttakārī cittahetu candato paṅkajasaṅkocassa ucitattā. Vuttanayepīti.

၂၅၈. "Saṅkocayanti" အစရှိသည်ကား- မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်အစုံ၌ ရှိကုန်သော လက်သည်းတော်တို့သည်သာလျှင် နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသည်၏အဖြစ် စသည်ကြောင့် လတို့တည်း၊ ထိုလတို့၏ အရောင်အဝါရောင်ခြည်တို့သည် ဤလောက၌ သတ္တဝါတို့၏ လက်တည်းဟူသော ကြာတို့ကို နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသည်၏အဖြစ် စသည်ကြောင့် ရှိခိုးခြင်းကို ပြုခြင်းတည်းဟူသော လက်အုပ်ချီသည့် အခြင်းအရာအားဖြင့် ညှိုးနွမ်းခေါက်သိမ်းစေကုန်၏ (လက်အုပ်ချီစေကုန်၏)။ လကြောင့် ကြာပွင့် ညှိုးနွမ်းခေါက်သိမ်းခြင်းသည် သင့်လျော်သည် ဖြစ်သောကြောင့် သင့်လျော်သည်ကို ပြုတတ်သော 'စိတ္တဟေတုအလင်္ကာ' ဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်း၌လည်း ထို့အတူပင်တည်း။

258. ‘‘Saṅko’’iccādi. Munindacaraṇadvandanakhacandānaṃ sambuddhassa pādadvande nakhāvalisaṅkhātānaṃ candānaṃ aṃsavo raṃsayo iha loke jantūnaṃ pāṇipaṅkeruhāni saṅkocayanti karasampuṭākārena saṅkocayanti makulaṃ karontīti. Candakiraṇehi kattabbāya eva padumasaṅkocasattāya katattā ca, pakaticandakiraṇakattabbakiccassa candamarīcisamānaaññādiṭṭhapubbavicitraaṃsūhi katattā ca ayaṃ yuttakārī cittahetu nāma. Pāṇayo ca te paṅkeruhāni ceti ca, munindassa caraṇadvandamiti ca, tasmiṃ nakhānīti ca, teva candāti ca vākyaṃ.

၂၅၈. "Saṅko" အစရှိသည်ကား- မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်အစုံ၌ လက်သည်းတန်းဟု ဆိုအပ်သော လတို့၏ ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ဤလောက၌ သတ္တဝါတို့၏ လက်တည်းဟူသော ကြာတို့ကို လက်အုပ်ချီသော အခြင်းအရာအားဖြင့် စုခေါက်စေကုန်၏၊ ငုံခြင်းကို ပြုစေကုန်၏။ လရောင်ခြည်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ကြာညှိုးနွမ်းခေါက်သိမ်းခြင်း၏ တည်ရှိမှုကို ပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပကတိ လရောင်ခြည်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ကိစ္စကို လရောင်ခြည်နှင့်တူသော တစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးသော ဆန်းကြယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤသည်ကို သင့်လျော်သည်ကို ပြုတတ်သော 'စိတ္တဟေတုအလင်္ကာ' မည်၏။ လက်တို့သည်လည်း ကြာတို့ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်အစုံဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုခြေတော်အစုံ၌ လက်သည်းတော်တို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုလက်သည်းတော်တို့သည်သာလျှင် လတို့ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲခြားပုံတည်း။

259.

၂၅၉။

Uddiṭṭhānaṃ padatthānaṃ, anuddeso yathākkamaṃ;

Saṅkhyāna’miti niddiṭṭhaṃ, yathāsaṅkhyaṃ kamopi ca.

ရှေးဦးစွာ ပြဆိုအပ်ကုန်သော ပုဒ်တို့၏ အနက်အရာဝတ္ထုတို့ကို အစဉ်အတိုင်း နောက်မှ ထပ်မံညွှန်ပြခြင်းကို 'သင်္ချာန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ယထာသင်္ချာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကမ' အလင်္ကာ ဟူ၍လည်းကောင်း ပြဆိုအပ်၏။

259. Kamaṃ vivaritumupakkamati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādi. Uddiṭṭhānaṃ pubbe vuttānaṃ padatthānaṃ vatthūnaṃ kesañci yathākkamaṃ uddesakkamānatikkamena [Pg.253] anuddeso puna atthantaraniddesanayena anukathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’mityapi ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’mityapi ca niddiṭṭhaṃ vuttaṃ. Vidheyyattā tesaṃ padhānattamiti tadapekkhāya napuṃsakattaṃ, anuvaditabbattānuddesassāppadhānattamiti na pulliṅgapariggaho. ‘‘Kamo’’iccapi niddiṭṭhoti liṅgavipariṇāmo.

၂၅၉. ကမအလင်္ကာကို ရှင်းလင်းတင်ပြရန် "uddiṭṭhāna" အစရှိသည်ဖြင့် စတင်ထားသည်။ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အချို့သော ပုဒ်၏ အနက်အရာဝတ္ထုတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ပြဆိုခြင်းအစဉ်ကို မလွန်ဆန်ဘဲ၊ အခြားအနက်ကို ညွှန်ပြသောနည်းဖြင့် တစ်ဖန် ထပ်မံပြောဆိုခြင်း 'အနုဒ္ဒေသ' ကို "သင်္ချာန" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ယထာသင်္ချာ" ဟူ၍လည်းကောင်း ပြဆိုအပ်၏၊ ပြောဆိုအပ်၏။ ပြဆိုအပ်သော (ဝိဓေယျ) ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပုဒ်တို့၏ အဓိကဖြစ်သည်ဟု ယူဆကာ ထိုအရာကို ငဲ့သောအားဖြင့် နပုလ္လိင် (ကြားလိင်) ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ထပ်မံဆိုအပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် အနုဒ္ဒေသ၏ အဓိက မဟုတ်သည်ဖြစ်၍ ပုလ္လိင်ကို မယူအပ်ပေ။ "ကမော" ဟုလည်း ပြဆိုအပ်၏ဟူသည် လိင်ပြောင်းလဲခြင်း (လိင်္ဂဝိပရိဏာမ) ဖြစ်သည်။

259. Idāni kamālaṅkāraṃ uddisati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādinā. Uddiṭṭhānaṃ paṭhamakathitānaṃ padatthānaṃ yathākkamaṃ uddiṭṭhakkamamanatikkamma anuddeso atthantaraṃ nissāya punakathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’miti ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’miti ca niddiṭṭhaṃ, kamopi ca niddiṭṭho. Ettha pasiddhaṃ anuddesaṃ pubbaddhena anuvaditvā appasiddhaṃ kamampi kamapariyāyaṃ saṅkhyānayathāsaṅkhyadvayampi aparaddhena vidadhāti. Ettha vidhātabbaṃ dassetuṃ anuvādassa āhariyamānattā anuvādo appadhāno, vidhātabbo padhāno. Yañhi vidhātabbaṃ, taṃ padhānaṃ, itaramappadhānanti iminā kāraṇena vuccati. Tasmā ‘‘niddiṭṭha’’nti ‘‘saṅkhyānaṃ, yathāsaṅkhya’’nti dvayaṃ apekkhāya (tassa appadhānattā) napuṃsakaṃ hoti. ‘‘Kamo’’ti apekkhāya ‘‘niddiṭṭho’’ti pulliṅgo hoti. Appadhāno anuddesoti nāpekkhati. Kamamanatikkammāti ca, saṅkhyāya anabhikkamoti ca vākyaṃ.

၂၅၉. ယခုအခါ ကမအလင်္ကာကို "uddiṭṭhāna" အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ရှေးဦးစွာ ဟောကြားအပ်သော ပုဒ်၏ အနက်အရာဝတ္ထုတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ညွှန်ပြခြင်း အစဉ်ကို မလွန်ဆန်ဘဲ၊ အခြားအနက်ကို အမှီပြု၍ တစ်ဖန် ထပ်မံပြောဆိုခြင်းတည်းဟူသော အနုဒ္ဒေသကို "သင်္ချာန" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ယထာသင်္ချာ" ဟူ၍လည်းကောင်း ပြဆိုအပ်၏၊ "ကမ" ဟူ၍လည်း ပြဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ထင်ရှားသော အနုဒ္ဒေသကို ဂါထာ၏ ရှေ့တစ်ဝက်ဖြင့် ထပ်မံဆို၍၊ ကမဟူသော အမည်ကိုလည်းကောင်း၊ ကမ၏ အမည်ကွဲဖြစ်သော သင်္ချာနနှင့် ယထာသင်္ချာ နှစ်မျိုးလုံးကိုလည်းကောင်း ဂါထာ၏ နောက်တစ်ဝက်ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းတော်မူ၏။ ဤ၌ ပြဋ္ဌာန်းအပ်သောအရာကို ပြသရန်အတွက် အနုဝါဒ (ထပ်မံဆိုခြင်း) ကို ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် အနုဝါဒသည် အဓိကမဟုတ်၊ ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော ဝိဓာတဗ္ဗသည်သာ အဓိက ဖြစ်၏။ အကြင် ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော အရာသည် အဓိကဖြစ်၍၊ အခြားအရာသည် အဓိကမဟုတ်ဟု ဤအကြောင်းကြောင့် ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "niddiṭṭhaṃ" ဟူသည် "saṅkhyānaṃ, yathāsaṅkhyaṃ" ဟူသော နှစ်ခုကို ငဲ့သောကြောင့် (အနုဒ္ဒေသ၏ အဓိကမဟုတ်သောကြောင့်) နပုလ္လိင် (ကြားလိင်) ဖြစ်၏။ "kamo" ကို ငဲ့သောကြောင့် "niddiṭṭho" ဟု ပုလ္လိင်ဖြစ်၏။ အဓိကမဟုတ်သော အနုဒ္ဒေသကိုမူ မငဲ့ပေ။ "Kamamanatikkamma" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "saṅkhyāya anabhikkamo" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲခြားပုံတည်း။

260.

၂၆၀။

Ālāpahāsalīlāhi, muninda vijayā tava;

Kokilā kumudāni co-pasevante vanaṃ jalaṃ.

အို-မုနိန္ဒ မြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ စကားတော်မြွက်ကြားခြင်း၊ ပြုံးရွှင်တော်မူခြင်းတည်းဟူသော ကျော့ရှင်းသော အမူအရာတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးအောင်နိုင်ခြင်းကြောင့် ဥသြငှက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကြာဖြူတို့သည်လည်းကောင်း တောနှင့်ရေကို (အစဉ်အတိုင်း) မှီဝဲကြကုန်၏။

260. Tamudāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. Muninda tava ālāpahāsā ca tesaṃ līlāhi, uddesoyaṃ. Vijayā kokilakumudānaṃ parābhavena kokilā karavīkā kumudāni ca, yathoddesamanuddesoyaṃ vuttāpekkhāya. Vakkhamānāpekkhāya tu ayampi uddesova, ‘‘kokilā vanaṃ, kumudāni jala’’miti yathoddesamanuddesoyaṃ. Upasevante iva nissayanti maññe. Iti vatthuto eva sambhavo iveti [Pg.254] parikappate. Yajjevaṃ parikappanāya kathaṃ yathāsaṅkhyanti ce? Atroccate – yatthālaṅkārantaramapi patīyate. Tatthuddesānurūpānuddesasambhave saṅkhyānamevālaṅkāro voharīyate tasseva mukhyato vattumicchitattā. Yatthālaṅkārantaraṃ na gamyate, tattha accantameva kamoti viññeyyaṃ.

၂၆၀. ထိုကမအလင်္ကာကို "ālāpa" အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ "အို-မုနိန္ဒ မြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ စကားတော်မြွက်ကြားခြင်း၊ ပြုံးရွှင်တော်မူခြင်းနှင့် ထိုအရာတို့၏ ကျော့ရှင်းသော အမူအရာတို့ဖြင့်" ဟူသည် ညွှန်ပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) ဖြစ်၏။ "လွှမ်းမိုးအောင်နိုင်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည် ဥသြငှက်နှင့် ကြာဖြူတို့၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏၊ "ဥသြငှက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကြာဖြူတို့သည်လည်းကောင်း" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောအရာကို ငဲ့သောအားဖြင့် ညွှန်ပြချက်နှင့်အညီ နောက်မှညွှန်ပြခြင်း (အနုဒ္ဒေသ) ဖြစ်၏။ ပြောလတ္တံ့သောအရာကို ငဲ့သောအားဖြင့်မူ ဤသည်လည်း ညွှန်ပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) သာလျှင် ဖြစ်၏။ "ဥသြတို့သည် တောကိုလည်းကောင်း၊ ကြာဖြူတို့သည် ရေကိုလည်းကောင်း" ဟု ညွှန်ပြချက်နှင့်အညီ နောက်မှ ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ "မှီဝဲကြကုန်၏" ဟူသည် မှီခိုကြကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု ထင်မှတ်ရ၏။ ဤသို့ အမှန်တကယ် ဖြစ်နိုင်သောအရာမှသာလျှင် "ကဲ့သို့" ဟု ကြံဆအပ်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ ကြံဆခြင်းဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် ယထာသင်္ချာ ဖြစ်ရသနည်းဟု မေးလျှင်- ဤ၌ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား- အကြင်နေရာ၌ အခြားသော အလင်္ကာကိုလည်း သိရှိနိုင်၏။ ထိုနေရာ၌ ညွှန်ပြချက်နှင့် လျော်ညီသော နောက်မှညွှန်ပြချက် ရှိခြင်းကြောင့် ကမအလင်္ကာကိုသာလျှင် အဓိကအားဖြင့် ပြောဆိုလိုသောကြောင့် ကမအလင်္ကာဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်အပ်၏။ အကြင်နေရာ၌ အခြားအလင်္ကာကို မသိနိုင်ပါက ထိုနေရာ၌ စင်စစ်အားဖြင့် ကမအလင်္ကာသက်သက်သာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

260. Udāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. He muninda te tava ālāpahāsalīlāhi madhurasaralīlāhi saddhiṃ mandahasitalīlāhi sañjātā vijayā jayahetu kokilā karavīkā ca kumudāni keravāni ca vanaṃ jalañca kamena upasevante iva nissayaṃ karontīti maññeti. Ettha ‘‘ālāpahāsalīlāhī’’ti uddeso, ‘‘kokilā kumudānī’’ti vuttāpekkhāya anuddeso, ‘‘vanaṃ jala’’nti vakkhamānāpekkhāya uddesova hoti, tatvato īdisavijayena kokilādīnaṃ vanādinissayakāraṇābhāvato ivasaddapayogena niddiṭṭho. Evaṃ sati ayaṃ parikappanā na bhavati. Kasmā? Nānālaṅkārasannipāte sati yo yo alaṅkāro vattunā icchito, tasseva mukhyato voharīyamānattā. Evaṃ parikappanālaṅkārasaṃsagge satipi uddesakkamena dassitassa anuddesassa mukhyattā ayaṃ kamālaṅkāro nāma. Īdisaññampi evameva daṭṭhabbaṃ. Ālāpo ca hāso ceti ca, tesaṃ līlāyoti ca viggaho.

၂၆၀. "ālāpi" အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ အို-မုနိန္ဒ မြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ ချိုသာသော အသံတော်၏ အမူအရာနှင့်အတူ ပြုံးတော်မူသော အမူအရာတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အောင်နိုင်ခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဥသြငှက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကြာဖြူတို့သည်လည်းကောင်း တောနှင့်ရေကို အစဉ်အတိုင်း မှီဝဲကြကုန်သကဲ့သို့ မှီခိုကြကုန်၏ဟု ထင်မှတ်ရ၏။ ဤ၌ "ālāpahāsalīlāhi" ဟူသည် ညွှန်ပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) ဖြစ်၍၊ "kokilā kumudāni" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသည်ကို ငဲ့သောကြောင့် နောက်မှညွှန်ပြခြင်း (အနုဒ္ဒေသ) ဖြစ်၏၊ "vanaṃ jalaṃ" ဟူသည် ပြောလတ္တံ့သည်ကို ငဲ့သောကြောင့် ညွှန်ပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) သာလျှင် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် ဤကဲ့သို့သော အောင်နိုင်ခြင်းကြောင့် ဥသြငှက်စသည်တို့ တောစသည်ကို မှီခိုရန် အကြောင်းမရှိသဖြင့် "iva" (ကဲ့သို့) သဒ္ဒါကို သုံး၍ ပြဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဤသည်ကား ကြံဆခြင်း (ဥပေက္ခာ) သာ မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- အမျိုးမျိုးသော အလင်္ကာတို့ ပေါင်းဆုံမိသောအခါ ပြောဆိုသူ အလိုရှိအပ်သော အလင်္ကာကိုသာလျှင် အဓိကအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ ကြံဆခြင်းအလင်္ကာနှင့် ရောနှောမှုရှိသော်လည်း ညွှန်ပြချက် အစဉ်အတိုင်း ပြသအပ်သော နောက်မှညွှန်ပြချက်၏ အဓိကဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤသည်ကို 'ကမအလင်္ကာ' မည်၏။ ဤကဲ့သို့သော အခြားအရာကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ရှုမြင်အပ်၏။ "Ālāpo ca hāso ca" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "tesaṃ līlā" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟခွဲပုံတည်း။

261.

၂၆၁။

Siyā piyataraṃ nāma, attharūpassa kassaci;

Piyassā’tisayene’kaṃ, yaṃ hoti paṭipādanaṃ.

ချစ်မြတ်နိုးအပ်သော အချို့သော အရာဝတ္ထု၏ သဘောအား ထူးခြားအလွန်အမင်း ပြဆိုခြင်းသည် 'ပိယတရအလင်္ကာ' မည်၏။

261. Piyataramāharati ‘‘siyā’’iccādinā. Atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanamākhyānaṃ hoti, etaṃ piyataraṃ nāma siyā.

၂၆၁. ပိယတရအလင်္ကာကို "siyā" အစရှိသည်ဖြင့် ဆောင်ပြတော်မူ၏။ အလွန်အမင်း ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော အချို့သော အရာဝတ္ထု၏ ဟောကြားအပ်သော သဘောတရားကို အကြင် ပြောဆိုပြသခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ဤသည်ကို ပိယတရအလင်္ကာ မည်၏။

261. Idāni [Pg.255] piyatarālaṅkāraṃ dasseti ‘‘siyā’’iccādinā, atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanaṃ kathanaṃ hoti, etaṃ paṭipādanaṃ piyataraṃ nāma piyatarālaṅkāro nāma hoti. Atisayena piyanti ca, attho eva rūpaṃ sabhāvoti ca vākyaṃ.

၂၆၁. ယခုအခါ ပိယတရအလင်္ကာကို "siyā" အစရှိသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ အလွန်အမင်း ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော အချို့သော အရာဝတ္ထု၏ ဟောကြားအပ်သော သဘောတရားကို အကြင် ပြောဆိုပြသခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပြောဆိုပြသခြင်းသည် 'ပိယတရ' အမည်ရှိသော ပိယတရအလင်္ကာ မည်၏။ "Atisayena piya" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "attho eva rūpaṃ sabhāvo" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲခြားပုံတည်း။

262.

၂၆၂။

Pīti yā me samuppannā, santa sandassanā tava;

Kālenā’yaṃ bhave pīti, taveva puna dassanā.

အို-ငြိမ်းအေးတော်မူသော အရှင်မြတ်၊ အရှင်မြတ်ကို ဖူးမြော်ရခြင်းကြောင့် တပည့်တော်အား အကြင်ဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပါ၏၊ ဤဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် နောင်အခါ၌လည်း အရှင်မြတ်ကို တစ်ဖန် ဖူးမြော်ရခြင်းကြောင့်သာလျှင် (ထပ်မံ၍) ဖြစ်ပါစေသတည်း။

262. Udāharati ‘‘pīti’’ccādi. Santa sappurisa mahāmuni tava sandassanā cakkhupathāpāthamattena madhurakathāsavanā yā pīti me mama samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisena sukhena taveva nāññassa kassaci, ko hi nāmoñño tavādisoti, puna dassanā bhaveyyāti.

၂၆၂. "ပီတိ" အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြဆိုတော်မူ၏။ ငြိမ်သက်သော သူတော်ကောင်း ဖြစ်တော်မူသော အို-မဟာမုနိ မြတ်စွာဘုရား၊ အရှင်မြတ်ကို ဖူးမြော်ရခြင်း မျက်စိတံခါးသို့ ဆိုက်ရောက်ရုံမျှဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချိုသာသော တရားစကားကို နာယူရခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အကျွန်ုပ်အား အကြင်ပီတိသည် ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာပါ၏။ ဤပီတိသည် အခါကာလအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤကဲ့သို့သော ချမ်းသာခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အရှင်မြတ်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပါ၏၊ အခြားသူ တစ်စုံတစ်ယောက်ကြောင့် မဟုတ်ပါ။ အရှင်မြတ်နှင့်တူသော အခြားသူသည် မည်သူရှိပါအံ့နည်း၊ နောက်ထပ်တစ်ဖန် ဖူးမြော်ခွင့် ရပါစေသတည်း။

262. ‘‘Pīti’’ccādi. He santa sappurisa tathāgata tava sandassanā mama nette āpāthagamanato yā pīti me samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisakkhaṇena tayā sadisassa aññassābhāvā taveva puna dassanā dassanato bhaveti. Ettha pītiyā’tisayahetubhūtaṃ atiiṭṭhārammaṇañca dassane atigedhañca pakāsanena atipītīti padatthaṃ, pakāsitaṃ hoti. ‘‘Ayaṃ pīti bhave’’ti pubbakāle uppannapītiyā punāsambhavato taṃsadisāyeva pīti gahitā yathā ‘‘soyeva vaṭṭako, tāniyeva osadhānī’’ti.

၂၆၂. "ပီတိ" အစရှိသည်ကား- အို ငြိမ်သက်ခြင်းရှိတော်မူသော သူတော်ကောင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊ အရှင်မြတ်ကို ဖူးမြော်ရခြင်းသည် အကျွန်ုပ်၏ မျက်စိ၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် အကြင်ပီတိသည် အကျွန်ုပ်အား ကောင်းစွာဖြစ်ပေါ်လာပါ၏၊ ဤပီတိသည် ဤကဲ့သို့သော (ဖူးမြော်ရသည့်) အချိန်အခါ၌ အရှင်မြတ်နှင့်တူသော အခြားသူ မရှိခြင်းကြောင့် အရှင်မြတ်ကိုသာ တစ်ဖန်ပြန်၍ ဖူးမြော်လိုခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ဤ၌ ပီတိဖြစ်ခြင်း၏ လွန်ကဲသော အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အလွန်အလိုရှိအပ်သော အာရုံကိုလည်းကောင်း၊ ဖူးမြော်ခြင်း၌ အလွန်တပ်မက်ခြင်း (သံယောဇဉ်) ကိုလည်းကောင်း ထင်ရှားပြသခြင်းဖြင့် "အတိပီတိ" (အလွန်လွန်ကဲသော ပီတိ) ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ပြသပြီး ဖြစ်၏။ "ဤပီတိသည် ဖြစ်ပါစေသတည်း" ဟု ဆိုရာ၌ ရှေးအခါက ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ဖူးသော ပီတိသည် တစ်ဖန် ပြ၍ဖြစ်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုပီတိနှင့်တူသော ပီတိကိုသာ ယူအပ်၏။ ပမာသော်ကား "ထိုငုံးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထိုဆေးဝါးတို့သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

263.

၂၆၃။

Vaṇṇiteno’pamānena, vutyā’dhippetavatthuno;

Samāsavutti nāmā’yaṃ, atthasaṅkheparūpato.

ချီးမွမ်းအပ်သော ဥပမာအားဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အရာဝတ္ထု၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြောဆိုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျဉ်းချုံး၍ ပြဆိုသော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤဖော်ပြပါ အလင်္ကာသည် "သမာသဝုတ္တိ" (အကျဉ်းပြဆိုခြင်း) အမည်ရှိ၏။

263. Samāsavuttiṃvattumāha ‘‘vaṇṇiteni’’ccādi. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena adhippetassa manasi nihitassa vatthuno atthassa vutyā kathanena ayaṃ vuttalakkhaṇā samāsavutti nāma. Kasmā? Atthassa vattumicchitassa saṅkhepo saṅkhipitvā [Pg.256] kathanaṃ rūpaṃ sabhāvo, tasmā tatoyamanvatthasaññā saṅkhepavutti samāsavuttīti katvā. Kasmā? Ayaṃ guṇībhūtā sakatthā atthantaraṃ vidadhāti, na tu sakatthapadhānā.

၂၆၃. သမာသဝုတ္တိအလင်္ကာကို ပြောဆိုရန် "ဝဏ္ဏိတေန" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ချီးမွမ်းအပ်သော ဥပမာအားဖြင့် စိတ်၌ သွင်းထားအပ်သော (အလိုရှိအပ်သော) အရာဝတ္ထု၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ပြပြောဆိုခြင်းကြောင့် ဤဆိုအပ်ပြီးသော မူလလက္ခဏာရှိသော အလင်္ကာသည် "သမာသဝုတ္တိ" မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ပြောဆိုလိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျဉ်းချုံး၍ ပြောဆိုခြင်းသည် သရုပ်သဘော ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုကြောင့် ထိုသရုပ်သဘောအားဖြင့် လျော်ကန်သော အမည်ဖြစ်သော "သင်္ခေပဝုတ္တိ" (အကျဉ်းပြဆိုခြင်း) ကို "သမာသဝုတ္တိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ဤအလင်္ကာသည် မိမိ၏အနက်ကို မြှုပ်နှံ၍ အခြားသော အနက်ထူးကို ဖြစ်စေတတ်၏။ မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်အနက်ကို အဓိကမထားပေ။

263. Idāni samāsavuttiṃ niddisati ‘‘vaṇṇite’’ccādinā. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena upamānavatthunā karaṇabhūtena adhippetavatthuno icchitatthassa vutyā kathanena atthasaṅkheparūpato vattumicchitatthassa saṅgaharūpattā ayaṃ yathāvuttalakkhaṇā samāsavutti nāma hoti. Ettha vattumicchitatthaṃ saṅgahetvā manasi katvā tassa upamābhūtatthassa vaṇṇanāya manasi katassa pakāsanato ayaṃ samāsavutti nāma. Etissā padābhihito sakattho appadhāno, gammamānattho pana padhāno hoti. Adhippetañca taṃ vatthu ceti ca, samāsena saṅkhepena vutti kathanamiti ca, saṅkhepoyeva rūpaṃ sarūpanti ca, atthassa saṅkheparūpanti ca viggaho.

၂၆၃. ယခုအခါ သမာသဝုတ္တိအလင်္ကာကို ညွှန်ပြရန် "ဝဏ္ဏိတေ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ချီးမွမ်းအပ်သော ဥပမာဝတ္ထုတည်းဟူသော အကြောင်းအားဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြောဆိုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပြောဆိုလိုသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိမ်းကျုံးယူငင်သော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော အလင်္ကာသည် "သမာသဝုတ္တိ" မည်၏။ ဤ၌ ပြောဆိုလိုသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိမ်းကျုံး၍ စိတ်၌ထားပြီးလျှင် ထိုဥပမာဖြစ်သော အနက်ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်းဖြင့် စိတ်၌ထားအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားပြသသောကြောင့် ဤအလင်္ကာကို "သမာသဝုတ္တိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသမာသဝုတ္တိအလင်္ကာ၌ ပုဒ်တို့ဖြင့် တိုက်ရိုက်ပြောဆိုအပ်သော မိမိ၏အနက်သည် အဓိကမဟုတ် (သာမညမျှသာဖြစ်၏)၊ နားလည်အပ်သော (သွယ်ဝိုက်သော) အနက်သည်သာလျှင် အဓိကဖြစ်၏။ "အဓိပ္ပေတဉ္စ တံ ဝတ္ထု စေတိ အဓိပ္ပေတဝတ္ထု"၊ "သမာသေန သင်္ခေပေန ဝုတ္တိ ကထနန္တိ သမာသဝုတ္တိ"၊ "သင်္ခေပေါဝ ရူံ သရူပန္တိ သင်္ခေပရူပံ"၊ "အတ္ထဿ သင်္ခေပရူပန္တိ အတ္ထသင်္ခေပရူပံ" ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

264.

၂၆၄။

Sā’yaṃ visesyamattena, bhinnā’bhinnavisesanā;

Attheva aparāpya’tthi, bhinnābhinnavisesanā.

ထိုဤ သမာသဝုတ္တိအလင်္ကာသည် ဝိသေသျ (အထူးပြုခံရသော အရာဝတ္ထု) မျှဖြင့်သာ ကွဲပြားခြားနား၍ တူညီသော ဝိသေသန (အထူးပြုပုဒ်) ရှိသော "အဘိန္နဝိသေသန သမာသဝုတ္တိ" လည်း ရှိ၏။ ကွဲပြားသော ဝိသေသနနှင့် တူညီသော ဝိသေသန နှစ်မျိုးလုံးရှိသော "ဘိန္နာဘိန္နဝိသေသန သမာသဝုတ္တိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အခြားတစ်မျိုးလည်း ရှိသေး၏။

264. Tassā pabhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti yaṃkiñci vatthu sāmaññākārappatītaṃ ‘‘īdisamidaṃ nāññathā’’ti kutoci byavacchijjate kenaci guṇādinā vavatthāpīyate, taṃ visesyaṃ, tameva mattaṃ visesanabhedabyavacchedato, tena. Bhinnā atulyā avayavadhammassa samudāye vattanato. Abhinnaṃ tulyākāraṃ visesanaṃ yassaṃ sā abhinnavisesanāpi attheva. Aparāpyatthi, na kevalaṃ sāyeva. Kīdisī? Bhinnañca abhinnañca visesanaṃ yassanti bhinnābhinnavisesanā. Visesyaṃ tu bhinnanti.

၂၆၄. ထိုသမာသဝုတ္တိအလင်္ကာ၏ အပြားကို ပြသရန် "သာယံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဤသမာသဝုတ္တိအလင်္ကာ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုသည် သာမညအခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားသော်လည်း "ဤအရာသည် ဤကဲ့သို့ဖြစ်၏၊ အခြားတစ်ပါးမဟုတ်" ဟု တစ်စုံတစ်ခုသော ဂုဏ်စသည်ဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သော အရာဝတ္ထုသည် "ဝိသေသျ" မည်၏။ ဝိသေသနကွဲပြားမှုကို ပယ်ဖျက်ခြင်းကြောင့် ထိုဝိသေသျမျှဖြင့်သာ ကွဲပြားခြားနား၏။ ထိုသို့ ကွဲပြားခြင်းသည် အစိတ်အပိုင်း၏ သဘောတရားကို အစုအဝေး၌ ပြောဆိုခြင်းကြောင့် မတူညီ ကွဲပြားခြင်း ဖြစ်၏။ တူညီသော အခြင်းအရာရှိသော ဝိသေသနရှိရာ အလင်္ကာသည် "အဘိန္နဝိသေသန" လည်း ရှိ၏။ ထိုမျှသာမက အခြားတစ်မျိုးလည်း ရှိသေး၏။ မည်ကဲ့သို့နည်း? မတူကွဲပြားသော ဝိသေသနနှင့် တူညီသော ဝိသေသန နှစ်မျိုးလုံးရှိသော အလင်္ကာသည် "ဘိန္နာဘိန္နဝိသေသန" မည်၏။ ဝိသေသျကား ကွဲပြားခြားနား၏။

264. Idāni tassā samāsavuttiyā bhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti visesyamattena guṇādisadisadhammena [Pg.257] karaṇabhūtena kenaci upamānavatthunā manasi kataṃ ‘‘idaṃ upameyyavatthu īdisa’’nti sāmaññāvatthato visuṃ katavisesyena bhinnā visuṃ jātā, tattakena atulyā vā, abhinnavisesanā tulyavisesanayuttā attheva bhinnābhinnavisesanā atulyatulyavisesanayuttā bhinnavisesyayuttā aparāpi atthi. Evaṃ samāsavutti dvidhā hoti. Visesyameva mattamiti ca, avayavena sambhavabhedasabhāvassa samudāyepi pavattattā bhinnāti vuttā. Abhinnāni visesanāni yassamiti ca, bhinnāni ca abhinnāni ceti ca, tāni visesanāni yassamiti ca viggaho.

၂၆၄. ယခုအခါ ထိုသမာသဝုတ္တိအလင်္ကာ၏ ကွဲပြားပုံကို ပြသရန် "သာယံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဤသမာသဝုတ္တိအလင်္ကာသည် ဂုဏ်စသော တူညီသောသဘောတည်းဟူသော အကြောင်းဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဥပမာဝတ္ထုဖြင့် စိတ်၌သွင်းအပ်သော "ဤဥပမေယျဝတ္ထုသည် ဤကဲ့သို့ဖြစ်၏" ဟု သာမညဝတ္ထုမှ သီးခြားပြုအပ်သော ဝိသေသျကြောင့် ကွဲပြားခြားနားခြင်းသို့ ရောက်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုမျှဖြင့် မတူညီသည်ဖြစ်၏။ တူညီသော ဝိသေသနနှင့် ယှဉ်စပ်သော "အဘိန္နဝိသေသန" လည်း ရှိ၏၊ မတူညီသော ဝိသေသနနှင့် တူညီသော ဝိသေသနတို့နှင့် ယှဉ်စပ်လျက် ကွဲပြားသော ဝိသေသျရှိသော "ဘိန္နာဘိန္နဝိသေသန" ဟူသော အခြားတစ်မျိုးလည်း ရှိသေး၏။ ဤသို့လျှင် သမာသဝုတ္တိအလင်္ကာသည် နှစ်မျိုးဖြစ်၏။ "ဝိသေသျမေဝ မတ္တံ" (ဝိသေသျမျှသာ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သော ကွဲပြားခြားနားမှု သဘောသည် အစုအဝေး၌လည်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ဘိန္နာ" (ကွဲပြားခြားနား၏) ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ "အဘိန္နာနိ ဝိသေသနာနိ ယဿန္တိ" (မကွဲပြားသော ဝိသေသနတို့သည် အကြင်အလင်္ကာ၌ ရှိကုန်၏) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဘိန္နာနိ စ အဘိန္နာနိ စ၊ တာနိ ဝိသေသနာနိ ယဿန္တိ" (ကွဲပြားကုန်သည်လည်းဖြစ်၍ မကွဲပြားကုန်သည်လည်းဖြစ်သော ထိုဝိသေသနတို့သည် အကြင်အလင်္ကာ၌ ရှိကုန်၏) ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

Abhinnavisesana

အဘိန္နဝိသေသန (တူညီသော ဝိသေသနရှိသော အလင်္ကာ)

265.

၂၆၅။

Visuddhāmatasandāyī,Pasattharatanālayo;

Gambhīro cā’ya’mambhodhi,Puññenā’pādito mayā.

စင်ကြယ်သော သမုဒ္ဒရာရေ (စင်ကြယ်သော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာ) ကို ပေးတတ်သော၊ ချီးမွမ်းအပ်သော ရတနာတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော၊ နက်နဲလှစွာသော ဤသမုဒ္ဒရာ (ဤသူတော်ကောင်းတရား) ကို အကျွန်ုပ်သည် ကောင်းမှုကုသိုလ်ကံကြောင့် ရရှိအပ်ပါပေ၏။

265. Ubhayamudāharati ‘‘visuddha’’iccādinā. Ayamambhodhi sāgaro puññena cirānucitakusalamūlena hetunā mayā āpādito patto, kīdiso? Visuddhaṃ lokavohārato devāsurānaṃ mathane visenāsammissattā amataṃ pīyūsaṃ sandadātīti visuddhāmatasandāyī, ambhodhi. Visuddhaṃ dosalesenāpyasamphuṭṭhattā accantanimmalaṃ amataṃ maraṇābhāvena amatasaṅkhātaṃ nibbānadhātuṃ sandadāti upadesakabhāvenāti visuddhāmatasandāyī, saddhammo. Pasatthāni niravajjattā ratanāni muttāmaṇiādīni, tesaṃ ālayo pavattiṭṭhānaṃ, ambhodhi. Pasatthāni buddhādīhi anekadhā, vaṇṇitāni ratanāni sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhatāni, tesaṃ ālayo, saddhammo. Gambhīro ca agādhattā sāgaro [Pg.258] saddhammo ca ayamāpāditoti pakataṃ. Ayaṃ visesyamattabhinnā abhinnavisesanā visesyassa ambhodhino vivacchitā saddhammā bhinnattā, visuddhāmatasandāyittādino ca visesanassa vuttena pakārenābhinnattāti.

၂၆၅. "ဝိသုဒ္ဓ" အစရှိသည်ဖြင့် နှစ်မျိုးလုံးကို ဥပမာပြဆိုတော်မူ၏။ ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ဆည်းပူးအပ်သော ကုသိုလ်မူလတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဤသမုဒ္ဒရာကို အကျွန်ုပ်သည် ရရှိအပ်ပါ၏။ မည်ကဲ့သို့သော သမုဒ္ဒရာနည်း? လောကဝေါဟာရအားဖြင့် နတ်နှင့်အသူရာတို့ သမုဒ္ဒရာကို မွှေနှောက်ကြသောအခါ ဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်စေသော အဆိပ်နှင့် ရောနှောမှုမရှိသောကြောင့် စင်ကြယ်သော သမုဒ္ဒရာရေ (သာယာသော နတ်ရေစင်) ကို ပေးတတ်သောကြောင့် "ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယီ" ဟူ၍ သမုဒ္ဒရာကို ဆိုအပ်၏။ ဒေါသအညစ်အကြေး အနည်းငယ်မျှဖြင့်လည်း မထိတွေ့အပ်သောကြောင့် အလွန်စင်ကြယ်သော၊ သေခြင်းကင်းသောကြောင့် "အမတ" ဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို ဟောကြားပြသခြင်းအားဖြင့် ပေးတတ်သောကြောင့် "ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယီ" ဟူ၍ သူတော်ကောင်းတရား (သဒ္ဓမ္မ) ကို ဆိုအပ်၏။ ပြစ်တင်ဖွယ်မရှိသောကြောင့် ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော ပုလဲ၊ မဏိ အစရှိသော ရတနာတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် သမုဒ္ဒရာကို "ပသတ္ထရတနာလယ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဘုရားအစရှိသော အရိယာသူတော်ကောင်းတို့သည် အထပ်ထပ် အခါခါ ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတည်းဟူသော ရတနာတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် သဒ္ဓမ္မကို "ပသတ္ထရတနာလယ" ဟု ဆိုအပ်၏။ အောက်ခြေမရှိသကဲ့သို့ နက်နဲသောကြောင့် သမုဒ္ဒရာသည်လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားသည်လည်းကောင်း နက်နဲလှ၏၊ ဤကဲ့သို့ ရရှိအပ်ပါ၏ဟု ယူဆအပ်၏။ ဤအလင်္ကာသည် ဝိသေသျဖြစ်သော သမုဒ္ဒရာသည် အလိုရှိအပ်သော သဒ္ဓမ္မနှင့် ကွဲပြားသောကြောင့် "ဝိသေသျမတ္တဘိန္န" ဖြစ်၍၊ "ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယီ" အစရှိသော ဝိသေသနတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် မကွဲပြား (တူညီ) သောကြောင့် "အဘိန္နဝိသေသန" မည်၏။

265. Idāni udāharati ‘‘visuddhā’’iccādinā. Visuddhāmatasandāyī lokavohārato devāsurānaṃ samuddamathane visena amissattā visuddhabhūtapīyūsadāyako, upamābhūtasamuddavaṇṇanāya buddhiyaṃ vattamānassa saddhammassa pakāsanato visuddhāmatasandāyī kāmāmisādidosalavenāpi amissitattā atinimmalaṃ jarāmaraṇarahitaṃ nibbānaṃ upadesadānena veneyyānaṃ dāyako, pasattharatanālayo niddosattā pasatthānaṃ muttāmaṇiādīnaṃ ratanānaṃ pavattiṭṭhānabhūto samuddapakkhe, saddhammapakkhe pana pasattharatanālayo buddhādīhi pasatthānaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhataratanānaṃ pavattidesabhūto, gambhīro pakatiyāyeva agādho, ekattanayādicatubbidhanayehi gambhīro ayaṃ ambhodhi ca eso samuddo ca, cittena gahitasaddhammo ca puññena bhavantaropacitakusalakammena mayā āpādito pattoti visesyabhūtassa ambhodhino vattumicchitasaddhammato bhinnattā ca, ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti iccādikānaṃ visesanānaṃ ubhayavisesyepi yathāvuttanayena abhinnattā ca ayaṃ samāsavutti visesyamattena bhinnā abhinnavisesanā hoti.

၂၆၅. ယခုအခါ “visuddhā” စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ (ထို၌) “visuddhāmatasandāyī” ဟူသည် လောကဝေါဟာရအားဖြင့် နတ်နှင့် အသူရာတို့ သမုဒ္ဒရာကို မွှေနှောက်စဉ်အခါ၌ အဆိပ်နှင့် မရောနှောသောကြောင့် စင်ကြယ်သော နတ်သုဓာကို ပေးတတ်သောဟူ၍ သမုဒ္ဒရာဖက်၌ အနက်ရ၏။ ဥပမာဖြစ်သော သမုဒ္ဒရာကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်းဖြင့် စိတ်၌ ထင်ရှားရှိသော သူတော်ကောင်းတရား (သဒ္ဓမ္မ) ကို ပြသခြင်းအားဖြင့်မူ “visuddhāmatasandāyī” ဟူသည် ကာမဂုဏ်အာမိသတည်းဟူသော အပြစ်ဆားငန်ရည်နှင့် မရောနှောသောကြောင့် အလွန်စင်ကြယ်သော၊ အိုခြင်း ပျက်ခြင်း ကင်းသော နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အမြိုက်ဆေးကို ညွှန်ပြညွှန်ကြားခြင်းဖြင့် ဝေနေယျတို့အား ပေးတတ်သောဟူ၍ သဒ္ဓမ္မဖက်၌ အနက်ရ၏။ “pasattharatanālayo” ဟူသည် သမုဒ္ဒရာဖက်၌ အပြစ်ကင်းသောကြောင့် ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော ပုလဲ၊ ပတ္တမြား စသည်တို့၏ တည်ရာဖြစ်သောဟူ၍၎င်း၊ သဒ္ဓမ္မဖက်၌မူ “pasattharatanālayo” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား စသည်တို့ ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတည်းဟူသော ရတနာတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောဟူ၍၎င်း အနက်ရ၏။ “gambhīro” ဟူသည် ပင်ကိုသဘောအားဖြင့်ပင် အနက်ရှိုင်းဆုံးဖြစ်သော (သမုဒ္ဒရာ)၊ ဧကတ္တနယ (တမျိုးတည်းသောနည်း) စသော လေးပါးသော နည်းတို့ဖြင့် နက်နဲသော (သဒ္ဓမ္မတရား) ဖြစ်၏။ ဤသမုဒ္ဒရာသည်လည်းကောင်း၊ စိတ်ဖြင့် ယူအပ်သော သဒ္ဓမ္မတရားသည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော ဘဝ၌ ဆည်းပူးအပ်သော ကုသိုလ်ကံတည်းဟူသော ကောင်းမှုကြောင့် ငါသည် ရအပ် ရောက်အပ်ပြီဟူ၍၊ ဝိသေသျဖြစ်သော သမုဒ္ဒရာသည် ပြောဆိုလိုအပ်သော သဒ္ဓမ္မတရားမှ ကွဲပြားခြားနားသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ “visuddhāmatasandāyī” စသော ဝိသေသနတို့သည် ဝိသေသျနှစ်ပါးလုံး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း မကွဲပြား တူညီကြသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ဤသမာသဝုတ္တိသည် ဝိသေသျမျှဖြင့်သာ ကွဲပြား၍ ဝိသေသန မကွဲပြားသော ဝိသေသျမတ္တဘိန္န အဘိန္နဝိသေသန ဖြစ်၏။

Bhinnābhinnavisesana

ဘိန္နဘိန္နဝိသေသန

266.

၂၆၆။

Icchitatthapado sāro,Phalapupphopasobhito;

Sacchāyo’ya’mapubbova,Kapparukkho samuṭṭhito.

တောင့်တအပ်သော အကျိုးကို ပေးတတ်သော၊ မွန်မြတ်သော၊ အသီးအပွင့်တို့ဖြင့် တင့်တယ်စိုပြေသော၊ အရိပ်နှင့်တကွဖြစ်သော၊ အတုမရှိ ထူးခြားလှစွာသော ဤပဒေသာပင်ကြီးသည် ပေါ်ပေါက်လာလေပြီ။

266. ‘‘Icchite’’ccādi. [Pg.259] Ayamapubbova vuttaguṇayogena acchariyarūpattā kapparukkho samuṭṭhito, kīdiso? Icchitaṃ lokiyaṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, kapparukkho. Icchitaṃ lokiyalokuttaraṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, jino. Sāro seṭṭho, kapparukkho jino ca. Phalāni pupphāni, tehi upasobhito, kapparukkho. Saha chāyāya candasūriyālokavilomarūpāya vattate sacchāyo, kapparukkho. Jino tu pubbe vuttāya kāyakantādirūpāya chāyāya yuttoti sacchāyoti. Ayaṃ visesyamattabhinnā bhinnābhinnavisesanā jinato visesyassa kapparukkhassa bhinnattā, phalapupphopasobhitatthassa kapparukkheyeva sambhavā, icchitatthapadatthassa sāratāya sacchāyatāya ubhayattheva bhāvato vuttavidhināti.

၂၆၆. “Icchita” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဤပဒေသာပင်သည် ဖော်ပြပါ ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် အံ့ဖွယ်သဏ္ဌာန်ရှိသောကြောင့် အတုမရှိသော ပဒေသာပင်ကြီး ပေါ်ပေါက်လာဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့သော ပဒေသာပင်နည်းဟူသော်— တောင့်တအပ်သော လောကီအကျိုးတရား တစ်စုံတစ်ခုကို ပေးတတ်သောကြောင့် “icchitatthapado” မည်၏၊ (ဤကား) ပဒေသာပင်တည်း။ တောင့်တအပ်သော လောကီလောကုတ္တရာ အကျိုးတရား တစ်စုံတစ်ခုကို ပေးတတ်သောကြောင့် “icchitatthapado” မည်၏၊ (ဤကား) မြတ်စွာဘုရား (ဇိန) တည်း။ “sāro” ဟူသည် မွန်မြတ်လှသော၊ ပဒေသာပင်သည်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “phalapupphopasobhito” ဟူသည် အသီးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပွင့်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း တင့်တယ်အပ်သော ပဒေသာပင်တည်း။ “sacchāyo” ဟူသည် လမင်း နေမင်းတို့၏ အလင်းရောင်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော (အေးမြသော) အရိပ်နှင့်တကွ ဖြစ်သော ပဒေသာပင်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည်မူ ရှေး၌ဆိုအပ်ပြီးသော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ စသည်တည်းဟူသော အရိပ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် “sacchāyo” မည်၏။ ဤသည်ကား ဝိသေသျမျှဖြင့် ကွဲပြား၍ ဝိသေသန ကွဲပြားသည်လည်းဖြစ် မကွဲပြားသည်လည်းဖြစ်သော (ဝိသေသျမတ္တဘိန္န ဘိန္နဘိန္နဝိသေသန) ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဝိသေသျဖြစ်သော ပဒေသာပင်သည် မြတ်စွာဘုရားမှ ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသီးအပွင့်တို့ဖြင့် တင့်တယ်ခြင်း အနက်သည် ပဒေသာပင်၌သာ သင့်လျော်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တောင့်တအပ်သော အကျိုးကို ပေးခြင်းအနက်၊ မွန်မြတ်ခြင်းအနက်၊ အရိပ်နှင့်တကွဖြစ်ခြင်း အနက်တို့သည် နှစ်ပါးလုံး၌ တည်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဖြစ်၏။

266. ‘‘Icchitatthi’’ccādi. Icchitatthapado sattehi icchitānaṃ lokiyaaviññāṇakavatthābharaṇādīnaṃ dāyako kapparukkhavaṇṇanāya citte patiṭṭhitassa jinapadatthassa kathetukāmatāya icchitatthapado sattehi patthitānaṃ lokiyalokuttarānaṃ sakalatthānaṃ anurūpavasena tesaṃ tesaṃ sattānaṃ dāyako, sāro rukkhesu īdisarukkhassābhāvato uttamo, sāro sadevakādisattalokesu tādisasattavisesābhāvato uttamo, phalapupphopasobhito kappaddumānurūpaphalehi pupphehi ca upasobhito, sacchāyo candasūriyālokehi āvaraṇīyarukkhacchāyāya samannāgato, sacchāyo nīlapītādichabbidharaṃsijālehi samannāgato, apubbo pubbe asañjāto ayaṃ kapparukkho eso paccakkho kappapādapo samuṭṭhito sattānaṃ puññānubhāvena loke pātubhūtoti. Vattumicchitatthajinapadatthato visesyassa kapparukkhassa [Pg.260] bhinnattā ca, icchitatthadānasārabhāvasacchāyasaṅkhatānaṃ visesanānaṃ ubhayasādhāraṇattā ca, phalapupphopasobhitatāya rukkhasseva visesanattā ca ayaṃ samāsavutti visesyabhinnāva bhinnābhinnavisesanā hoti. Icchito ca so attho ceti ca, taṃ padadātīti ca, phalapupphehi upasobhitoti ca, saha chāyāya vattamānoti ca vākyaṃ.

၂၆၆. “Icchitattha” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ “icchitatthapado” ဟူသည် ပဒေသာပင်ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်းဖြင့် စိတ်၌ တည်ရှိသော မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော အနက်ကို ပြောဆိုလိုသည်ဖြစ်၍၊ သတ္တဝါတို့ တောင့်တအပ်သော လောကီဖြစ်သော သက်မဲ့အဝတ်တန်ဆာ စသည်တို့ကို ပေးတတ်သော ပဒေသာပင်၊ (မြတ်စွာဘုရားဖက်၌မူ) သတ္တဝါတို့ တောင့်တအပ်သော လောကီလောကုတ္တရာ အလုံးစုံသော အကျိုးတရားတို့ကို ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ အားလျော်စွာ ပေးတတ်သော မြတ်စွာဘုရား။ “sāro” ဟူသည် သစ်ပင်တို့တွင် ဤကဲ့သို့သော သစ်ပင်မျိုး မရှိခြင်းကြောင့် မြတ်လှစွာသော ပဒေသာပင်၊ နတ်နှင့်တကွသော သတ္တလောက၌ ထိုကဲ့သို့သော ထူးမြတ်သော သတ္တဝါမျိုး မရှိခြင်းကြောင့် မြတ်လှစွာသော မြတ်စွာဘုရား။ “phalapupphopasobhito” ဟူသည် ပဒေသာပင်နှင့် လျော်ညီစွာသော အသီးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပွင့်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း တင့်တယ်စိုပြေသော ပဒေသာပင်။ “sacchāyo” ဟူသည် လမင်း နေမင်းတို့၏ အလင်းရောင်ကို ကွယ်ကာနိုင်သော သစ်ပင်ရိပ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပဒေသာပင်၊ (မြတ်စွာဘုရားဖက်၌မူ) “sacchāyo” ဟူသည် ညို ရွှေ စသော ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော် အရှိန်အဝါတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။ “apubbo” ဟူသည် ရှေး၌ မဖြစ်ဖူးသော၊ “ayaṃ kapparukkho” ဟူသည် ဤမျက်မှောက်၌ ထင်ရှားရှိသော ပဒေသာပင်သည်၊ သတ္တဝါတို့၏ ကောင်းမှုအရှိန်အဝါကြောင့် လောက၌ ပေါ်ပေါက်လာလေပြီ (samuṭṭhito) ဟု အနက်ရ၏။ ပြောဆိုလိုရင်း အနက်ဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရားဟူသော အနက်မှ ဝိသေသျဖြစ်သော ပဒေသာပင်သည် ကွဲပြားခြားနားသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ တောင့်တအပ်သော အကျိုးကို ပေးခြင်း၊ မြတ်သည်ဖြစ်ခြင်း၊ အရိပ်နှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းတည်းဟူသော ဝိသေသနတို့သည် နှစ်ဦးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ အသီးအပွင့်တို့ဖြင့် တင့်တယ်ခြင်းဟူသည် သစ်ပင်၏ ဝိသေသနမျှသာ ဖြစ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ဤသမာသဝုတ္တိသည် ဝိသေသျ ကွဲပြားပြီးလျှင် ဝိသေသန ကွဲပြားသည်လည်းဖြစ် မကွဲပြားသည်လည်းဖြစ်သော ဘိန္နဝိသေသျ ဘိန္နဘိန္နဝိသေသန ဖြစ်၏။ ဝါကျအနက်တို့မှာ— တောင့်တအပ်သော အကျိုးသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုအကျိုးကို ပေးတတ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အသီးအပွင့်တို့ဖြင့် တင့်တယ်အပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အရိပ်နှင့်တကွ ဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဆင်အပ်၏။

267.

၂၆၇။

Sāgarattena saddhammo,Rukkhatteno’dito jino;

Sabbe sādhāraṇā dhammā,Pubbatrā’ññatra tu’ttayaṃ.

သဒ္ဓမ္မတရားကို သမုဒ္ဒရာအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားကို ပဒေသာပင်အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်၏။ ရှေးဦးစွာသော (သာဓက) ၌မူ ဝိသေသနတရားအားလုံးတို့သည် တူညီကြကုန်၏၊ ဒုတိယ (သာဓက) ၌မူ ဝိသေသနသုံးပါးတို့သာ တူညီကြကုန်၏။

267. Tadubhayaṃ vivarati ‘‘sāgaratteni’’ccādinā. Saddhammo sambuddhabhāsito sāgarattena sāgaraguṇasadisattā sāgararūpena uditoti sambandho, kittitoti attho. Jino rukkhattena yathāvuttanayena udito taṃ patto anupekkhitassa kakkhavuttiyā ambhodhiādisaddānaṃ. Pakaraṇādinā tu tathā patītyudayo, aññathā kathaṃ ambhodhiādisaddānaṃ dhammādisacchāyakattaṃ siyā. Bhedo tu ayaṃ pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyi’’ccādike sabbe ye keci tatropāttā visuddhāmatasandāyittādayo sādhāraṇā tulyā dhammā visesanāni ubhayatrāpi sambhavā, aññatra tu anantaravutta ‘‘icchitatthapado’’iccādo pana tayaṃ sādhāraṇaṃ, asādhāraṇañca visesanaṃ vuttanayeneti.

၂၆၇. ထိုနှစ်မျိုးလုံးကို “sāgarattena” စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြ၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော သဒ္ဓမ္မတရားကို သမုဒ္ဒရာ၏ ဂုဏ်နှင့် တူသောကြောင့် သမုဒ္ဒရာအဖြစ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်၏ (udito) ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏၊ ချီးမွမ်းအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မြတ်စွာဘုရားကို ပဒေသာပင်အဖြစ်ဖြင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဟောကြားအပ်၏၊ ထိုသို့ ပြောဆိုအပ်သော သမုဒ္ဒရာစသော စကားလုံးတို့၏ ကြမ်းတမ်းသော အနက်သဘောကို မငဲ့ကွက်ဘဲ၊ ကျမ်းဂန် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုသို့ သိရှိနားလည်ခြင်း ပေါ်ပေါက်လာရ၏။ သို့မဟုတ်ပါက အဘယ်သို့လျှင် သမုဒ္ဒရာစသော စကားလုံးတို့သည် သဒ္ဓမ္မတရား စသည်တို့၏ အရိပ်အာဝါသသဘော ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း။ ကွဲပြားခြားနားမှုမှာမူ ဤသို့ဖြစ်၏— ရှေးဦးစွာသော “visuddhāmatasandāyi” စသော သာဓက၌ ထို၌ယူအပ်သော visuddhāmatasandāyitta စသော ဝိသေသနအားလုံးတို့သည် နှစ်ဦးလုံး၌ ဖြစ်နိုင်သဖြင့် တူညီသော (သာဓာရဏ) ဝိသေသနတရားများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဒုတိယဖြစ်သော “icchitatthapado” စသော သာဓက၌မူ သုံးပါးသော ဝိသေသနတို့သည်သာ တူညီကြ၍၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း မတူညီသော (အသာဓာရဏ) ဝိသေသနလည်း ရှိ၏။

267. Idāni tehi dvīhi samāsavuttehi vuttatthadvayaṃ pakāseti ‘‘sāgari’’ccādinā. Sāgarattena sāgararūpena saddhammo sammāsambuddhena desitapariyattisaddhammo udito kathito, rukkhattena jino udito. Sāgarakapparukkhādisaddā attano abhidheyyabhūtasāgararukkhādike atthe mukhyabhāvena [Pg.261] apavattitvā buddhiyaṃ pavattaatthassāpi sādhāraṇabhūtavisesanapariggahena gammamāne vattumicchitasaddhammajinapadattheyeva pakaraṇādito tādisaatthappatītiyāsambhavato mukhyabhāvena pavattantīti adhippāyo. Tathā hi yadi ete mukhyatthena na pavattanti, ambhodhikapparukkhasaddā saddhammajinapadatthe kathaṃ pakāsentīti tesu dvīsu udāharaṇesu pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyī’’iccādipubbudāharaṇe sabbe dhammā ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti sabbe visesanadhammā sādhāraṇā ambhodhisaddhammānaṃ samānā, aññatra tu ‘‘icchitatthapado’’tiādike aññasmiṃ udāharaṇe pana tayaṃ ‘‘icchitatthapado, sāro, sacchāyo’’ti visesanattayaṃ sādhāraṇaṃ. Phalapupphopasobhitabhāvo pana rukkhāveṇiko, ‘‘apubbo’’iccādikaṃ visesanameva. Tathā hi iminā rukkhadhammabhūto koci viseso pakāsito na hotīti visesanattaṃ aññesuyeva vuttaṃ.

၂၆၇. ယခုအခါ ထိုသမာသရူပက နှစ်မျိုးတို့ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော အနက်နှစ်မျိုးကို 'သာဂရိ' အစရှိသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ သမုဒ္ဒရာအဖြစ်ဖြင့် (သမုဒ္ဒရာအသွင်ဖြင့်) သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် ဟောကြားအပ်သော ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မတရားကို ဟောကြားအပ်၏။ သစ်ပင်အဖြစ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ဟောကြားအပ်၏။ 'သာဂရ'၊ 'ကပ္ပရုက္ခ' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် မိမိတို့ တိုက်ရိုက်ဟောအပ်သော သမုဒ္ဒရာ၊ ပဒေသာပင် အစရှိသော အနက်တို့၌ ပဓာနအဖြစ်ဖြင့် မဖြစ်ဘဲ၊ စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အနက်အားလည်း သာਧာရဏဖြစ်သော ဝိသေသနကို သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့် သိအပ်သောအခါ၊ ပြောဆိုလိုအပ်သော သဒ္ဓမ္မတရား၊ ဇိနဘုရား အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်၌သာလျှင် ပရိယာယ်အားဖြင့် ထိုသို့သောအနက်ကို သိနိုင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ပဓာနအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ်သော်လည်း အကယ်၍ ထိုသဒ္ဒါတို့သည် ပဓာနအနက်ဖြင့် မဖြစ်ကြကုန်အံ့၊ 'အမ္ဗောဓိ' (သမုဒ္ဒရာ)၊ 'ကပ္ပရုက္ခ' (ပဒေသာပင်) သဒ္ဒါတို့သည် သဒ္ဓမ္မတရားနှင့် ဇိနဘုရားအနက်ကို မည်သို့ ထင်ရှားစေနိုင်အံ့နည်း။ ထိုဥပမာနှစ်မျိုးတို့တွင် ရှေးဥပမာဖြစ်သော 'ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒါယီ' စသည်တို့၌ တရားအားလုံးတို့သည် 'သန့်ရှင်းသော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို ပေးတတ်သော' ဟူ၍ ဝိသေသနတရားအားလုံးတို့သည် သမုဒ္ဒရာနှင့် သဒ္ဓမ္မတရားတို့အား သာਧာရဏ (တူညီသော) ဖြစ်ကြကုန်၏။ အခြားဥပမာဖြစ်သော 'ဣစ္ဆိတတ္ထပဒေါ' စသည်တို့၌မူ 'လိုလားအပ်သော အကျိုးကို ပေးတတ်သော၊ အနှစ်သာရရှိသော၊ အရိပ်နှင့် ပြည့်စုံသော' ဟူသော ဝိသေသနသုံးမျိုးတို့သည် သာਧာရဏ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အသီးအပွင့်တို့ဖြင့် တင့်တယ်ခြင်း အဖြစ်သည်ကား သစ်ပင်၏ သီးခြားဂုဏ် (အဝေဏိကဂုဏ်) ဖြစ်၏၊ 'အပုဗ္ဗော' စသည်သည် ဝိသေသနသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ဤဝိသေသနဖြင့် သစ်ပင်၏ သဘောဖြစ်သော ထူးခြားမှုတစ်စုံတစ်ခုကို ပြသည်မဟုတ်သောကြောင့် ထိုသုံးပါးသော ဝိသေသနအဖြစ်ကို အခြားတရားတို့၌သာ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

268.

၂၆၈။

Vatthuno’ññappakārena, ṭhitā vutti tadaññathā;

Parikappīyate yattha, sā hoti parikappanā.

အရာဝတ္ထု၏ တည်ရှိနေသော သဘောကို အခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာဖြင့် တည်ရှိနေပါလျက်၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အခြားအခြင်းအရာအားဖြင့် အကြင်အရာ၌ ကြံဆအပ်၏၊ ထိုသို့ ကြံဆခြင်းသည် ပရိကပ္ပနာ မည်၏။

268. Parikappanaṃ parikappeti ‘‘vatthuno’’ccādinā. Vatthuno sajīvassa nijjīvassa vā vutti avatthā aññappakārena vattumicchitappakārāpekkhāya aññeneva rūpena ṭhitā, tasseva tato yathāvaṭṭhitappakārato aññathā aññena pakārena parikappīyate yattha vuttiyaṃ, sā parikappanā hoti, parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissanti katvā.

၂၆၈. ပရိကပ္ပနာ (ကြံဆခြင်း) ကို 'ဝတ္ထုနော' အစရှိသည်ဖြင့် အနက်ဖွင့်ဆိုတော်မူ၏။ သက်ရှိဖြစ်စေ၊ သက်မဲ့ဖြစ်စေ ဖြစ်သော အရာဝတ္ထု၏ တည်ရှိမှု (အခြေအနေ) သည် ပြောဆိုလိုသော အခြင်းအရာကို ငဲ့၍ အခြားသော အပြားအားဖြင့် တည်ရှိနေပါလျက်၊ ထိုတည်ရှိနေပုံမှ တစ်ပါးသော အခြားအခြင်းအရာအားဖြင့် အကြင်ဖြစ်ခြင်း၌ ကြံဆအပ်၏၊ ထိုကြံဆခြင်းသည် ပရိကပ္ပနာမည်၏။ 'ဤအရာ၌ ဝတ္ထု၏ တည်ရှိပုံကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြုပြင်၍ ကြံဆအပ်၏' ဟူသော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။

268. Idāni parikappanaṃ dasseti ‘‘vatthuno’’iccādinā. Vatthuno yassa kassaci saviññāṇakaaviññāṇakapadatthassa vutti pavatti aññappakārena kappanīyappakārato aññena vijjamānappakārena ṭhitā pavattamānā, tadaññathā [Pg.262] tato vijjamānappakārato aññenāvijjamānappakārena yattha vuttiyaṃ parikappīyate, sā parikappanā nāma hoti. Parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissamiti viggaho.

၂၆၈. ယခုအခါ ပရိကပ္ပနာ (ကြံဆခြင်း) ကို 'ဝတ္ထုနော' အစရှိသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ သက်ရှိ သက်မဲ့ဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထု၏ ဖြစ်ပျက်တည်ရှိမှုသည် ကြံဆအပ်သော အပြားမှ တစ်ပါးသော ထင်ရှားရှိသော အပြားအားဖြင့် တည်ရှိဖြစ်ပွားနေပါလျက်၊ ထိုထင်ရှားရှိသော အပြားမှတစ်ပါး ထင်ရှားမရှိသော အခြားအပြားအားဖြင့် အကြင်ဖြစ်ခြင်း၌ ကြံဆအပ်၏၊ ထိုကြံဆခြင်းသည် ပရိကပ္ပနာ မည်၏။ 'ဤအရာ၌ ဝတ္ထု၏ တည်ရှိပုံကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြုပြင်၍ ကြံဆအပ်၏' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

269.

၂၆၉။

Upamābbhantarattena, kiriyādivasena ca;

Kameno’dāharissāmi, vividhā parikappanā.

ဥပမာ၏ အတွင်း၌ ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြိယာ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း ဆန်းပြားကုန်သော ပရိကပ္ပနာတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ငါသည် ဥပမာဆောင်၍ ပြအံ့။

269. Bhedaṃ tassā dasseti ‘‘upamā’’iccādinā. Upamā abbhantare yassā, tassā bhāvo, tena ca, kiriyādivasena ca vividhā nānappakārā parikappanā idāni kamena udāharissāmi.

၂၆၉. ထိုပရိကပ္ပနာ၏ အပြားကို 'ဥပမာ' အစရှိသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ဥပမာသည် အကြင်ပရိကပ္ပနာ၏ အတွင်း၌ ရှိ၏၊ ထိုသို့ရှိသော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြိယာအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း ဆန်းပြားသော များစွာသော ပရိကပ္ပနာကို ယခုအခါ အစဉ်အတိုင်း ဥပမာဆောင်၍ ပြအံ့။

269. Idāni tassa bhedaṃ dasseti ‘‘upamābbhantare’’ccādinā. Upamābbhantarattena upamāya abbhantare vijjamānattā ca kiriyādivasena ca vividhā parikappanā kamena udāharissāmi. Upamā abbhantare assā parikappanāyeti ca, tassā bhāvoti ca, aneke vidhā pakārā yāsamiti ca viggaho.

၂၆၉. ယခုအခါ ထိုပရိကပ္ပနာ၏ အပြားကို 'ဥပမာဗ္ဘန္တရေ' အစရှိသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ဥပမာ၏ အတွင်း၌ ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြိယာအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း ဆန်းပြားသော ပရိကပ္ပနာကို အစဉ်အတိုင်း ဥပမာဆောင်၍ ပြအံ့။ 'ဤပရိကပ္ပနာ၏ အတွင်း၌ ဥပမာရှိ၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ထိုဥပမာရှိသော အဖြစ်' ဟုလည်းကောင်း၊ 'အကြင်ပရိကပ္ပနာတို့အား များပြားသော အခြင်းအရာ အပြားတို့သည် ရှိကုန်၏' ဟုလည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Upamābbhantaraparikappanā

ဥပမာအသွင်ဆောင်သော ပရိကပ္ပနာ (ဥပမာဗ္ဘန္တရပရိကပ္ပနာ)

270.

၂၇၀။

Icchābhaṅgāturā’sīnā,Tā’tiniccala’maccharā;

Vasaṃ nentīva dhīraṃ taṃ,Tadā yogābhiyogato.

ထိုအခါ၌ လိုလားတောင့်တမှု ပျက်ပြားသဖြင့် ပူပန်ကာ အလွန်ငြိမ်သက်စွာ ထိုင်နေကြကုန်သော၊ မနာလိုဝန်တိုခြင်းမရှိကြကုန်သော ထိုနတ်သမီး (မာရ်နတ်သမီး) တို့သည် ထိုတည်ကြည်သော မြတ်စွာဘုရားကို မန္တရားကို လေ့ကျင့်အားထုတ်ခြင်းဖြင့် မိမိတို့၏ အလိုသို့ ဆောင်ယူသကဲ့သို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

270. Udāharati ‘‘icchā’’iccādi. Icchābhaṅgena ‘‘buddhaṃ bhagavantaṃ vase vattessāmā’’ti bodhimūle katābhilāsavināsena āturā dukkhitā atiniccalasabhāvappattā atiniccalaṃ nāsikagge nayane katānatāvasena accantamakriyamāsīnā nisinnā tā accharā yoginisaṅkāsā māraṅganāti [Pg.263] yathāvaṭṭhitāya sacetanānaṃ māraṅganālakkhaṇānaṃ vatthūnaṃ vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Dhīraṃ devaṅganānampi siṅgārabhāvopacaritavilāsātisayenāpi akampattā. Taṃ bhagavantaṃ. Yogo mantānuṭṭhānaṃ, tattha abhiyogato yuñjanena vasamattano āyattabhāvaṃ tadā nentīva vahanti maññeti. Ettha iva saddasutiyā upamāsandeho na kātabbo, savasānayanamakubbantiyo māraṅganā vasaṃ nentīvāti parikappīyante. Hoti ca–

၂၇၀. 'ဣစ္ဆာ' အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာဆောင်၍ ပြတော်မူ၏။ 'မြတ်စွာဘုရားကို ငါတို့၏ အလိုသို့ လိုက်စေအံ့' ဟု ဗောဓိပင်ခြေ၌ ပြုအပ်သော အလိုဆန္ဒ ပျက်ပြားခြင်းကြောင့် ပူဆွေးရသော၊ အလွန်ငြိမ်သက်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် နှာခေါင်းဖျား၌ မျက်စိကို စိုက်လျက် ငုံ့လျက် အလွန်ငြိမ်သက်စွာ ထိုင်နေကြကုန်သော ဈာန်ရယောဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် တူကုန်သော ထိုနတ်သမီး (မာရ်နတ်သမီး) တို့၏ တည်ရှိပုံအခြေအနေကို သက်ရှိထင်ရှားရှိသော မာရ်နတ်သမီးတို့၏ သဘောလက္ခဏာဖြစ်သော အရာဝတ္ထုတို့၏ တည်ရှိပုံဖြင့် ဟောကြားတော်မူ၏၊ ထိုသို့ ဟောကြားအပ်သော်လည်း အခြားတစ်ပါးသော နည်းအားဖြင့် ကြံဆအပ်၏။ 'ဓီရံ' ဟူသည် နတ်သမီးတို့၏ ချစ်ရေးအမူအရာ အလှပြင်ဆင်မှုတို့ဖြင့် သွေးဆောင်အပ်သော်လည်း မတုန်လှုပ်သောကြောင့် တည်ကြည်တော်မူသော။ 'တံ' ဟူသည် ထိုမြတ်စွာဘုရားကို။ 'ယောဂေါ' ဟူသည် မန္တရားကို ကျင့်ဆောင်ခြင်းတည်း၊ ထိုမန္တရားကို အားထုတ်လေ့ကျင့်ခြင်းကြောင့် 'ဝသံ' ဟူသည် မိမိ၏ အလိုသို့ ရောက်စေခြင်းကို ထိုစဉ်အခါက ဆောင်ယူဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု ထင်မှတ်အပ်၏။ ဤအရာ၌ 'ဣဝ' ဟူသော သဒ္ဒါကို ကြားရရုံမျှဖြင့် ဥပမာအလင်္ကာ ဖြစ်မည်လောဟု သံသယမဖြစ်အပ်ပေ၊ မိမိတို့အလိုသို့ မဆောင်ယူနိုင်ကြကုန်သော မာရ်နတ်သမီးတို့ကို မိမိတို့အလိုသို့ ဆောင်ယူသကဲ့သို့ ကြံဆအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍လည်း-

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayane no’pamānatā;

Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti.

'ဝသံ နေန္တီဝ ဓီရံ' ဟူသော စကား၌ ဥပမာအလင်္ကာအဖြစ်ကို မယူအပ်ပေ။ ကတ္တား၏ ပြုလုပ်ခြင်း (ကြိယာ) ၌ ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျအဖြစ်သည် မရှိသောကြောင့်တည်း ဟု လာရှိ၏။

Kriyāparikappattepi ayamupamābbhantarā parikappanā, na kevalakriyāparikappanā māraṅganānamacalopavesanassa yogābhiyogena sāmyasandassanato, tathābhūtāya copavesanakriyāya dhīrassāpi tādisassa bhagavato avasānayanattanti parikappanatoti.

ကြိယာကို ကြံဆခြင်းအဖြစ် ရှိသော်လည်း ဤသည်ကား ဥပမာအသွင်ဆောင်သော ပရိကပ္ပနာ (ဥပမာဗ္ဘန္တရပရိကပ္ပနာ) သာ ဖြစ်၏။ ကြိယာသက်သက်ကို ကြံဆခြင်း မဟုတ်ပေ။ မာရ်နတ်သမီးတို့၏ မလှုပ်မယှက် ထိုင်နေခြင်းနှင့် မန္တရားကို အားထုတ်ခြင်းတို့၏ တူညီသော သဘောကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုကဲ့သို့သော ထိုင်နေခြင်း ကြိယာဖြင့် တည်ကြည်တော်မူသော ထိုသို့သော မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို မိမိတို့အလိုသို့ မဆောင်ယူနိုင်ခြင်းကို အလိုသို့ ဆောင်ယူဘိသကဲ့သို့ ကြံဆအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

270. Idāni udāharati ‘‘icchā’’iccādinā. Icchābhaṅgāturā ajapālanigrodhamūle nisinnaṃ bhagavantaṃ ‘‘palobhessāmā’’ti māraṅganā attanāyeva katāya icchāya anibbattiyā pīḷitā, atiniccalaṃ hutvā nāsikagge patitadiṭṭhehi samannāgatānaññavuttiyā kriyantaravirahato. Āsīnā jhāyamānā nisinnā tā accharā yoginisadisā taṇhāaratiragāsaṅkhātā māraṅganāyo dhīraṃ siṅgārādhippāyena katānekalīlāvilāsenāpi akampamānaṃ taṃ bhagavantaṃ yogābhiyogato mantajappanasaṅkhātayoge yuñjanena vasaṃ attano vasaṃ tadā attano parājitakāle nentīva pāpenti maññeti. Ettha pubbaddhena māraṅganāsaṅkhātasajīvapadatthānaṃ vijjamānappakāraṃ dassitaṃ. [Pg.264] Puna aparaddhena tesameva avijjamānayogābhiyogena vasīkaraṇaṃ kappitaṃ. Māraṅganānaṃ niccalanisajjāya yoginīnaṃ mantajjhayanasadisattā māraṅganānaṃ yoginīnaṃ upamānopameyyattaṃ sāmatthiyā gamyateti esā upamābbhantaraparikappanā nāma. ‘‘Nenti ivā’’ti payoge katepi kriyāparikappanaṃ na hoteva. Icchāya bhaṅgoti ca, tena āturāti ca, niggataṃ calaṃ calanaṃ asmā āsanasmāti ca, atisayena niccalanti ca, kriyāvisesanaṃ, yoge abhiyogoti ca vākyaṃ.

၂၇၀. ယခုအခါ “icchā” အစရှိသော စကားဖြင့် သာဓကပြတော်မူ၏။ အလိုဆန္ဒ ပျက်စီးသဖြင့် ပူပန်အပ်သောကြောင့် “icchābhaṅgāturā” မည်သော၊ အဇပါလညောင်ပင်ရင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား “ဖြားယောင်းသွေးဆောင်ကြကုန်အံ့” ဟု ကြံစည်ကြကုန်သော မာရ်နတ်သမီးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ပြုအပ်သော အလိုဆန္ဒ မပြည့်မြောက်ခြင်းကြောင့် ညှဉ်းဆဲအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍၊ အလွန်တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိဘဲ နှာခေါင်းဖျား၌ ကျရောက်သော အကြည့်ရှိသူတို့နှင့် တူညီသော အမူအရာရှိကြကုန်သဖြင့် အခြားသော ကြิယာအမူအရာ ကင်းပြတ်နေကြကုန်၏။ ထိုင်လျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းသကဲ့သို့ ငြိမ်သက်စွာ ထိုင်နေကြကုန်သော၊ ယောဂီမတို့နှင့်တူကုန်သော တဏှာ၊ အရတိ၊ ရာဂ ဟု ဆိုအပ်သော ထိုမာရ်နတ်သမီးတို့သည် တည်ကြည်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား မေထုန်မှီဝဲလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် များစွာသော အမူအရာ ဟန်ပန်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော်လည်း တုန်လှုပ်တော်မမူသော မြတ်စွာဘုရားကို ယောဂတရား၌ အားထုတ်ခြင်းဟူသော မန္တန်ရွတ်ဖတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ယောဂ၌ ယှဉ်ခြင်းဖြင့် မိမိတို့၏ အလိုသို့ ဆောင်ယူသကဲ့သို့ ထိုစဉ်အခါ မိမိတို့ ရှုံးနိမ့်သော အချိန်၌ ရောက်စေကြကုန်၏ဟု ထင်မှတ်ရ၏။ ဤဂါထာ၌ ရှေ့ထဝက်ဖြင့် မာရ်နတ်သမီးဟု ဆိုအပ်သော သက်ရှိထင်ရှားရှိသော သဘောတရားတို့၏ ထင်ရှားရှိသော အခြင်းအရာကို ပြသအပ်၏။ နောက်ထဝက်ဖြင့် ထိုမာရ်နတ်သမီးတို့၏ပင် လောက၌ မရှိနိုင်သော ယောဂအားထုတ်ခြင်းဖြင့် အစိုးရစေခြင်းကို စိတ်ကူးယူဆအပ်၏။ မာရ်နတ်သမီးတို့၏ ငြိမ်သက်စွာ ထိုင်နေခြင်းသည် ယောဂီမတို့၏ မန္တန်ရွတ်ဖတ်ခြင်းနှင့် တူသောကြောင့် မာရ်နတ်သမီးတို့နှင့် ယောဂီမတို့၏ နှိုင်းယှဉ်ဖွယ် (ဥပမေယျ) နှင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သောအရာ (ဥပမာ) အဖြစ်ကို စွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသည်ကို “ဥပမာဗ္ဘန္တရပရိကပ္ပနာ” (ဥပမာအတွင်းဝင်သော စိတ်ကူးမှု) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “nenti iva” ဟု သုံးစွဲသော်လည်း ကြိယာပရိကပ္ပနာ မဖြစ်သည်သာတည်း။ “icchāya bhaṅgo” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “tena āturā” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “niggataṃ calaṃ calanaṃ asmā āsanasmā” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “atisayena niccalaṃ” ဟူ၍လည်းကောင်း ကြိယာဝိသေသန ဖြစ်၏၊ “yoge abhiyogo” ဟူသည် ဝါကျဖြစ်၏။

‘‘Nenti ivā’’ti idha ivasaddasutiyā upamājotanatthaṃ ceti saṃsayo na kātabbo, sādhammasaṅkhātaguṇavisesassa sambandhe asati kriyāmattassa upamābhāvato. Vuttaṃ hi–

ဤနေရာ၌ “Nenti ivā” ဟု “iva” သဒ္ဒါ ကြားရရုံမျှဖြင့် ဥပမာကို ပြခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်ဟု ယုံမှားသံသယ မရှိအပ်ပေ၊ ဆင်တူသောအချက်ဟု ဆိုအပ်သော ထူးခြားသော ဂုဏ်သတ္တိ ဆက်စပ်မှု မရှိပါက ကြိယာသက်သက်ကို နှိုင်းယှဉ်၍ မရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့လည်း ဆိုအပ်၏ -

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayena no’pamānatā;

Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti.

“Vasaṃ nentīva dhīraṃ” ဟူသော စကား၌ ဆောင်ယူခြင်း အနက်ကို သိစေအပ်သော်လည်း ဥပမာအဖြစ် မရှိနိုင်ပေ။ အကြောင်းမူကား ကတ္တား၏ ကြိယာ၌ ဥပမာ ဥပမေယျ အဖြစ်သည် မရှိသည်သာတည်း။

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti ettha nayane gamyamāne pāpane upamānatā upamānabhāvo natthi, hi tatheva, kattukriyāya kattusambandhiyā kriyāya upamānopameyyatā upamānabhāvo upameyyabhāvo natthīti ayaṃ hetthattho.

“Vasaṃ nentīva dhīraṃ” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဆောင်ယူခြင်းဟူသော အနက်ကို သိရှိစေအပ်သော်လည်း ရောက်စေခြင်း၌ ဥပမာအဖြစ်သည် မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား ကတ္တားနှင့် သက်ဆိုင်သော ကြိယာ၌ ဥပမာအဖြစ် ဥပမေယျအဖြစ် မရှိဟူ၍ ဤသည်ကား ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏။

Kriyāparikappanā

ကြိယာပရိကပ္ပနာ

271.

၂၇၁။

Gajaṃ māro samāruḷho, yuddhāya’ccanta’munnataṃ;

Magga’manvesati nūna, jinabhīto palāyituṃ.

မာရ်နတ်သည် စစ်တိုက်ခြင်းငှာ အလွန်မြင့်မားသော ဆင်ကို တက်စီး၍ နေသော်လည်း အောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်အား ကြောက်လန့်သဖြင့် ထွက်ပြေးရန် လမ်းကို ရှာဖွေနေဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

271. ‘‘Gaja’’miccādi. Yuddhāya accantamatisayena unnatamuccaṃ gajaṃ hatthiṃ samāruḷho māro vasavattī taṃ jinātīti atthena jinato bhīto palāyituṃ kiñci nilīyanaṭṭhānaṃ maggaṃ pathaṃ anvesati nūna maññe. Iti kriyāparikappanā ārohanakriyāya maggamanvesanatthanti parikappitattā.

၂၇၁. “Gaja” အစရှိသည်ကား - ဝသဝတ္တီမာရ်နတ်သည် စစ်တိုက်ရန် အလွန်တရာ မြင့်မားသော ဆင်ကို စီးလျက်၊ ရန်ကို အောင်တော်မူတတ်သောကြောင့် “ဇိန” မည်တော်မူသော ဘုရားရှင်ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ထွက်ပြေးပုန်းရှောင်ရန် လမ်းကို (သို့မဟုတ်) ခိုလှုံရာ အရပ်လမ်းခရီးကို ရှာဖွေနေဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဆင်စီးခြင်းဟူသော ကြိယာသည် ထွက်ပြေးရန် လမ်းရှာဖွေခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်ဟု ကြံစည်စိတ်ကူးအပ်သောကြောင့် “ကြိယာပရိကပ္ပနာ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

271. ‘‘Gaja’’miccādi. [Pg.265] Yuddhāya yuddhatthaṃ accantaṃ atisayena unnataṃ diyaḍḍhasatayojanāyāmānurūpauccaguṇasamannāgataṃ gajaṃ girimekhalaṃ samāruḷho māro jinā bhīto palāyituṃ maggaṃ nibbhayaṃ pathaṃ anvesati nūna gavesati maññe. Yuddhatthaṃ kurumāno gajārohanaṃ maggānvesanatthamiti kavinā parikappitattā esā kriyāparikappanā nāma. Accantamiti asaṅkhya sasaṅkhyabhāvepi pakaraṇato ādhikke eva vattati.

၂၇၁. “Gaja” အစရှိသည်ကား - မာရ်နတ်သည် စစ်တိုက်ခြင်းအကျိုးငှာ အလွန်တရာ မြင့်မားသော ယူဇနာ တစ်ရာ့ငါးဆယ် အတိုင်းအရှည်ရှိသော အမြင့်နှင့် ပြည့်စုံသော ဂီရိမေခလာ ဆင်ပြောင်ကြီးကို တက်စီးလျက် အောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်ထံမှ ကြောက်သဖြင့် ထွက်ပြေးရန် ဘေးကင်းရာ လမ်းခရီးကို ရှာဖွေဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စစ်တိုက်ရန်အတွက် ပြုအပ်သော ဆင်စီးခြင်း ကြိယာကို လမ်းရှာဖွေရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု စာဆိုကဗျာဆရာက စိတ်ကူးတင်စား သတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် ဤသည်ကို “ကြိယာပရိကပ္ပနာ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “Accantaṃ” ဟူသော ပုဒ်သည် အရေအတွက် မရှိခြင်း၊ အရေအတွက် ရှိခြင်းတို့၌ ဖြစ်သော်လည်း ဤကျမ်းလာစကားအရ အလွန်များပြားခြင်း အနက်၌သာ ရောက်၏။

Guṇaparikappanā

ဂုဏ်ပရိကပ္ပနာ

272.

၂၇၂။

Muninda pādadvande te, cārurājīvasundare;

Maññe pāpābhisammadda-jātasoṇena soṇimā.

အို-မုနိန္ဒ မြတ်စွာဘုရား၊ လှပသော ကြာပန်းကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပသော ကိုယ်တော်တိုင်၏ ခြေတော်အစုံ၌ ရှိသော နီမြန်းသော ဂုဏ်သတ္တိသည် ကိလေသာရန်သူတည်းဟူသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို အလွန်အမင်း နင်းခြေဖျက်ဆီးခြင်းကြောင့် ထွက်ပေါ်လာသော သွေးနီရောင်ကြောင့် ဖြစ်ဘိသကဲ့သို့ ထင်မှတ်ရပါ၏။

272. Muninda te cāru ca taṃ rājīvaṃ padumañca tamiva sundaraṃ tasmiṃte pādadvande soṇimā lohitattaguṇo, iti yathāvaṭṭhitā acetanassa lohitattalakkhaṇassa vatthuno vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Pāpānaṃ kilesārīnaṃ abhisammaddena atisayaṃ sampisanena jātaṃ soṇaṃ rudhiraṃ, tena jātoti maññe. Iti guṇaparikappanā pādadvandasannihitalohitattaguṇassa ‘‘pāpā…pe… soṇene’’ti parikappitattā.

၂၇၂. အို-မုနိန္ဒ မြတ်စွာဘုရား၊ လှပသော ကြာပန်းကဲ့သို့ တင့်တယ်သော ကိုယ်တော်တိုင်၏ ထိုခြေတော်အစုံ၌ ရှိသော “soṇimā” ဟူသော နီမြန်းသော ဂုဏ်သတ္တိသည်၊ ဤသို့ တည်ရှိနေသော အသက်မရှိသော နီခြင်းလက္ခဏာရှိသော အရာဝတ္ထု၏ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုအပ်ပြီး၍၊ ထိုအဖြစ်ကိုပင် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ စိတ်ကူးတင်စားအပ်၏။ ကိလေသာ ရန်သူတည်းဟူသော အပြစ်တို့အား အလွန်အမင်း နင်းခြေဖျက်ဆီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နီမြန်းသော သွေးနီရောင်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ထင်မှတ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ခြေတော်အစုံ၌ တည်ရှိသော နီမြန်းသော ဂုဏ်သတ္တိကို “pāpā ... pe ... soṇena” ဟူသော စကားဖြင့် စိတ်ကူးတင်စားအပ်သောကြောင့် “ဂုဏ်ပရိကပ္ပနာ” ဟု ဆိုအပ်၏။

272. ‘‘Muninde’’ccādi. He muninda te tava cārurājīvasundare manuññapadumasundare pādadvande soṇimā rattavaṇṇaṃ pāpābhisammaddajātasoṇena maññe saparasantānagatapāpānaṃ sammaddanena jātena rudhirenāti maññe. Sabbaññuno pāde bhavantarasiddhapuññakammānubhāvena jātarattavaṇṇaṃ ‘‘pāpābhisammaddanenā’’ti parikappitattā ayaṃ guṇaparikappanā nāma. Cāru ca taṃ rājīvañcāti ca, pāpānaṃ abhisammaddoti ca, tena jātañcāti ca, tañca taṃ soṇañcāti ca, soṇassa bhāvoti ca viggaho.

၂၇၂. “Muninda” အစရှိသည်ကား - အို-မုနိန္ဒ မြတ်စွာဘုရား၊ စိတ်ကြည်နူးဖွယ် ကြာပန်းကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပသော ကိုယ်တော်တိုင်၏ ခြေတော်အစုံ၌ ရှိသော နီမြန်းသော အဆင်းအရောင်သည် မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို နင်းခြေဖျက်ဆီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သွေးဖြင့် ဖြစ်ဘိသကဲ့သို့ ထင်မှတ်ရပါ၏။ သဗ္ဗညုဘုရားရှင်၏ ခြေတော်၌ ဘဝတစ်ပါးက ပြီးစီးအပ်သော ကုသိုလ်ကံ၏ စွမ်းအားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နီမြန်းသောအဆင်းကို “အကုသိုလ်တို့ကို နင်းခြေဖျက်ဆီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သွေး” ဟူ၍ စိတ်ကူးတင်စားအပ်သောကြောင့် ဤသည်ကို “ဂုဏ်ပရိကပ္ပနာ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဝိဂြိုဟ်ပြုပုံမှာ - “cāru ca taṃ rājīvañca”, “pāpānaṃ abhisammaddo”, “tena jātañca”, “tañca taṃ soṇañca”, “soṇassa bhāvo” ဟူ၍ ဖြစ်၏။

273.

၂၇၃။

Maññesaṅke [Pg.266] dhuvaṃ nūna-miva’miccevamādihi;

Sā’yaṃ byañjīyate kvāpi, kvāpi vākyena gamyate.

ထိုစိတ်ကူးတင်စားခြင်း (ပရိကပ္ပနာ) သည် “maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, iva” စသော အစရှိသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် အချို့သောနေရာ၌ ထင်ရှားစေအပ်၏။ အချို့သောနေရာ၌မူ ဝါကျအားဖြင့် သဘောပေါက်စေအပ်၏။

273. Vohāratthaṃ parikappanāsūcake sadde dassento āha ‘‘maññe’’iccādi. Iti evarūpo saddarāsi ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathe’’tyevamādīnaṃ, tehi sāyaṃ parikappanā kvāpi yathāvutte byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci pana vākyena gamyate maññeiccādīnamabhāvepīti.

၂၇၃. သုံးစွဲပြောဆိုခြင်း အကျိုးငှာ စိတ်ကူးတင်စားမှုကို သိစေတတ်သော သဒ္ဒါတို့ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “maññe” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော “takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathā” အစရှိသော သဒ္ဒါအစုအဝေးတို့ဖြင့် ထိုစိတ်ကူးတင်စားမှု (ပရိကပ္ပနာ) ကို အချို့သော အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နေရာ၌ ထင်ရှားစေအပ်၏ (ပြသအပ်၏)။ အချို့သော နေရာ၌မူ “maññe” အစရှိသော သဒ္ဒါများ မရှိသော်လည်း ဝါကျသက်သက်ဖြင့်သာ သဘောပေါက် နားလည်စေအပ်၏။

273. Vohārasukhatthaṃ parikappanāpakāsake sadde dasseti ‘‘maññe’’ccādinā. Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, iva, evamādīhi saddehi sāyaṃ parikappanā kvāpi ettha viya katthaci byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci vākyena kriyākārakasambandhasahitapadasamudāyena gamyate ivādisaddayogābhāvepi kevalaṃ vākyasāmatthiyeneva ñāyate. ‘‘Maññe’’ccādipadapañcakaṃdvandasamāsena niddiṭṭhaṃ. Iti evaṃ pakāro saddasamudāyo ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathā’’tiānīnanti viggaho.

၂၇၃. သုံးစွဲရလွယ်ကူစေခြင်း အကျိုးငှာ စိတ်ကူးတင်စားမှုကို ထင်ရှားစေတတ်သော သဒ္ဒါတို့ကို “maññe” အစရှိသော စကားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, iva စသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ထိုပရိကပ္ပနာကို အချို့သော ဤနေရာကဲ့သို့သော အရပ်၌ ထင်ရှားစေအပ်၏၊ ပြသအပ်၏။ အချို့သော အရပ်၌မူ ကြိယာနှင့် ကာရက ဆက်စပ်မှုရှိသော ပုဒ်အစုအဝေးတည်းဟူသော ဝါကျဖြင့် “iva” အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းမရှိသော်လည်း ဝါကျ၏ စွမ်းအားသက်သက်ဖြင့်သာ သိစေအပ်၏။ “Maññe” အစရှိသော ပုဒ်ငါးခုကို ဒွန္ဒသမတ်ဖြင့် ပြသအပ်၏။ ဤသို့သော သဒ္ဒါအစုအဝေးသည် “takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathā” အစရှိသည်တို့၏ အစဖြစ်၏ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Gammaparikappanā

ဂမ္မပရိကပ္ပနာ

274.

၂၇၄။

Dayāsañcārasarasā, dehā nikkhantakantiyo;

Pīṇentā jina te sādhu-janaṃ sarasataṃ nayuṃ.

အောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်၊ ကရုဏာတရား ဖြစ်ပွားသဖြင့် စိုစွတ်ကြည်လင်သော ကိုယ်တော်တိုင်၏ ခန္ဓာကိုယ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့ကို ဝမ်းမြောက်ကြည်နူးစေလျက် စိုစွတ်ကြည်လင်သော အဖြစ်သို့ ရောက်စေကြကုန်၏။

274. Udāharati ‘‘dayā’’iccādi. Raso sineho, tena saha vattamāno saraso. Deho. Dayāya karuṇāya sañcāro dukkhitasattavisayā nirantarappavatti, tena saraso, tato. Jina te dehā sarīrato nikkhantakantiyo sādhujanaṃ pīṇentā tappentā tameva janaṃ sarasataṃ sapemataṃ nayuṃ pāpesuṃ, tādisaṃ tathāvidhadehanikkhantakantī naṃ sādhujanaṃ pīṇenti. Gammamānaparikappanāyaṃ yato kantiyo [Pg.267] laddhasarasasarīrasaṃsaggā sayampi sarasā iva attānaṃ sevamānampi sādhujanaṃ sarasataṃ nentīti gamyate.

၂၇၄. “dayā” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြဆိုသည်။ “ရသ” ဟူသည် စေးကပ်ခြင်း (ချစ်ခင်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုစေးကပ်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် “သရသ” မည်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာတည်း။ သနားစောင့်ရှောက်ခြင်း ကရုဏာ၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည် ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်နေသော သတ္တဝါတို့၏ အာရုံ၌ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းတည်း၊ ထိုကြောင့် “သရသ” (အစေးနှင့်တကွဖြစ်သော၊ မေတ္တာကရုဏာနှင့်တကွဖြစ်သော) မည်၏၊ ထိုမှ။ အို-ဇိနမင်းမြတ်၊ ကိုယ်တော်တည်းဟူသော ကိုယ်ခန္ဓာမှ ထွက်ပေါ်လာကုန်သော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် သူတော်ကောင်းအပေါင်းကို နှစ်သက်စေလျက်၊ ရောင့်ရဲစေလျက်၊ ထိုသူတော်ကောင်းအပေါင်းကိုပင် လျှင် စေးကပ်ခြင်း (ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း) နှင့်တကွဖြစ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်စေကုန်ပြီ။ ထိုသို့သော ကိုယ်ခန္ဓာမှ ထွက်ပေါ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ထိုသူတော်ကောင်းအပေါင်းကို နှစ်သက်စေကုန်၏။ ဤ “ဂမ္မမာနပရိကပ္ပနာ” (ထင်ရှားသိသာသော စိတ်ကူးပုံဖော်ခြင်း) ၌ ရောင်ခြည်တော်တို့သည် စိုစွတ်စေးကပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် တွေ့ထိမှုရရှိခြင်းကြောင့် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း စိုစွတ်စေးကပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၍ မိမိကို ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်သော သူတော်ကောင်းကိုပင် စေးကပ်သော (အချစ်ရှိသော) အဖြစ်သို့ ဆောင်ကြကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

274. Vākyagammaparikappanamudāharati ‘‘daye’’ccādinā. He jina te dayāsañcārasarasā dukkhitasattavisayāya karuṇāya savisaye nirantarappavattiyā sañjātasnehato dehā sarīrato nikkhantakantiyo dasadisāsu niggatā nīlādichabbaṇṇaraṃsiyo sādhujanaṃ katapuññaṃ uttamajanaṃ pīṇentā sarasataṃsasnehabhāvaṃ pemasahitattaṃ nayuṃ tameva sādhujanaṃ pāpesuṃ. ‘‘Sarasataṃ nayu’’nti ettha ‘‘sādhujana’’nti sutasambandhena ñāyati. Karuṇāsinehasommadehasaṃsaggato kantiyo sayampi nissayaguṇato sommabhūtā attānaṃ visayaṃ katvā pavattajanepi muduṃ karontevāti ivādīnaṃ abhāvepi vākyagammaparikappanā. Ettha acetanānaṃ kantivatthūnaṃ janapasādasaṅkhātavatthuṭṭhiti ‘‘dayāsañcārasarasā ivā’’ti evamādiaññappakārena parikappito. Dayāya sañcāro punappunaṃ pavattīti ca, saha rasena snehena vattamānoti ca, dayāsañcārena sarasoti ca, nikkhantā ca tā kantiyo ceti ca, sādhu ca so jano ceti ca, sarasassa bhāvoti ca vākyaṃ.

၂၇၄. “dayā” အစရှိသည်ဖြင့် ဝါကျဂမ္မပရိကပ္ပနာကို ဥပမာပြဆို၏။ အို-ဇိနမင်းမြတ်၊ ကရုဏာတော် ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် စိုစွတ်စေးကပ်သော၊ ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်သော သတ္တဝါတို့၏ အာရုံ၌ ကရုဏာတော်သည် မိမိအာရုံ၌ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ချစ်ခြင်းရှိသော ကိုယ်တော်၏ ကိုယ်ခန္ဓာတော်မှ ထွက်ပေါ်လာကုန်သော၊ အရပ်ဆယ်မျက်နှာတို့သို့ ထွက်သွားကုန်သော ညို စသော ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ပြုအပ်သော ကောင်းမှုရှိသော သူတော်ကောင်း ဥတ္တမပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှစ်သက်စေလျက်၊ စိုစွတ်စေးကပ်ခြင်းတည်းဟူသော ချစ်ခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်သို့၊ ချစ်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သည်၏ အဖြစ်သို့ ထိုသူတော်ကောင်းတို့ကိုပင် ရောက်စေကုန်ပြီ။ “စိုစွတ်စေးကပ်သည်၏ အဖြစ်သို့ ဆောင်၏” ဟူသော ဤနေရာ၌ “သူတော်ကောင်း” ဟူသည်ကို ကြားအပ်သော ဆက်သွယ်ချက်ဖြင့် သိရ၏။ ကရုဏာ၊ ချစ်ခြင်း၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် တွေ့ထိမှုကြောင့် ရောင်ခြည်တော်တို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း မှီရာ၏ ဂုဏ်ကြောင့် နူးညံ့သိမ်မွေ့သည်ဖြစ်၍ မိမိတို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပွားသော လူတို့ကိုလည်း နူးညံ့စေကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ “ဝိယ” “ဣဝ” အစရှိသော စကားလုံးများ မရှိသော်လည်း ဝါကျဂမ္မပရိကပ္ပနာ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ စိတ်ဝိညာဉ်မရှိကုန်သော ရောင်ခြည်တော်တည်းဟူသော အရာဝတ္ထုတို့၏ လူတို့ကို ကြည်ညိုစေခြင်းတည်းဟူသော အခြေအနေကို “ကရုဏာဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် စိုစွတ်စေးကပ်သကဲ့သို့” ဟု ဤသို့ စသည်ဖြင့် အခြားသောနည်းဖြင့် စိတ်ကူးပုံဖော်အပ်၏။ “dayāya sañcāro” ကရုဏာ၏ အဖန်ဖန်ဖြစ်ပွားခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “saha rasena” စေးကပ်ခြင်း (ချစ်ခြင်း) နှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်သည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “dayāsañcārena saraso” ကရုဏာဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် စိုစွတ်စေးကပ်သည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “nikkhantā ca tā kantiyo ca” ထွက်ပေါ်လာကုန်သော ထိုရောင်ခြည်တော်တို့သည်လည်းကောင်း၊ “sādhu ca so jano ca” ကောင်းသော ထိုသူတော်ကောင်းသည်လည်းကောင်း၊ “sarasassa bhāvo” စိုစွတ်စေးကပ်သည်၏ အဖြစ်ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဆန်းစစ်ချက် ဖြစ်၏။

275.

၂၇၅။

Ārabhantassa yaṃ kiñci, kattuṃ puññavasā puna;

Sādhanantaralābho yo, taṃ vadanti samāhitaṃ.

ပြုလုပ်ရန် စတင်အားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား တစ်စုံတစ်ခုသော အမှုကို ပြုရန် ကောင်းမှုကံ၏ အစွမ်းကြောင့် တဖန် အခြားသောအကြောင်းတရား (အကူအညီ) ကို ရရှိခြင်းသည် အကြင်သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုရရှိခြင်းကို “သမာဟိတ” အလင်္ကာဟု ပညာရှိတို့ ဆိုကြကုန်၏။

275. Samāhitaṃ samāharati ‘‘ārabhantassi’’ccādinā. Yaṃ kiñci kāriyaṃ kattuṃ sattubhaṅgādikaṃ ārabhantassa sajjībhūtassa yassa kassaci pumuno puññavasā kusalabalena kāraṇena kusalasāmatthiyena puna sādhyate sādhiyamaneneti sādhanaṃ, tato tameva vā antaramaññaṃ, tassa lābho, aññakāraṇalābhoti attho. Taṃ samāhitaṃ vadanti, samādhānaṃ samāhitaṃ.

၂၇၅. “ārabhantassa” အစရှိသည်ဖြင့် သမာဟိတအလင်္ကာကို ဆောင်ယူပြဆို၏။ ရန်သူကို နှိမ်နင်းခြင်း အစရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုရန် စတင်အားထုတ်သော၊ ပြင်ဆင်ပြီးဖြစ်သော အကြင်ယောက်ျားတစ်ဦးတစ်ယောက်အား ကောင်းမှုကံ၏ အစွမ်းကြောင့်၊ ကုသိုလ်အင်အားတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်၊ ကုသိုလ်စွမ်းအားကြောင့် တဖန် ပြုအပ်၏၊ ပြုလုပ်နေဆဲဖြစ်သောကြောင့် “သာဓန” (ပြီးမြောက်ကြောင်းတရား) မည်၏၊ ထိုမှ ထိုအကြောင်းကိုပင် ဖြစ်စေ၊ အခြားသောအကြောင်းကို ဖြစ်စေ ရရှိခြင်းသည် “အခြားသောအကြောင်းကို ရရှိခြင်း” ဟု အနက်ရ၏။ ထိုအကြောင်းကို “သမာဟိတ” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ စုစည်းတည်ဆောက်အပ်သောကြောင့် “သမာဟိတ” မည်၏။

275. Idāni [Pg.268] samāhitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ārabha’’miccādinā. Yaṃ kiñci amittavijayādikaṃ kattuṃ ārabhantassa yassa puññavasā kusalabalena puna yo sādhanantaralābho tasseva kāriyasiddhiyā upakārakassa aññasādhanassa yo lābho atthi, taṃ kāraṇalābhaṃ samāhitaṃ vadanti tasseva kāriyassa samādhānattā patiṭṭhitattā samāhitaṃ iti kavino kathenti. Sādhyate sādhiyamaneneti ca, tañca taṃ antaramaññañceti ca, tassa lābhoti ca, samādhānamiti ca vākyaṃ.

၂၇၅. ယခုအခါ၌ “ārabhanta” အစရှိသည်ဖြင့် သမာဟိတအလင်္ကာကို ပြသ၏။ ရန်သူကို အောင်နိုင်ခြင်း အစရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော ကိစ္စကို ပြုရန် စတင်အားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ကောင်းမှုကံ၏ အစွမ်းကြောင့်၊ ကုသိုလ်အင်အားဖြင့် တဖန် အကြင်အခြားသော ပြီးမြောက်ကြောင်းတရားကို ရရှိခြင်းသည် ထိုပြုအပ်သော ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း၏ အထောက်အကူပြုတတ်သော အခြားသောအကြောင်းတရားကို ရရှိခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုအကြောင်းတရားကို ရရှိခြင်းကို “သမာဟိတ” ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုပြုဖွယ်ကိစ္စ၏ပင် ပြီးမြောက်ခြင်း၊ တည်ကြည်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် “သမာဟိတ” ဟု ကဗျာဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ “sādhyate sādhiyamanena” ပြီးမြောက်စေအပ်၏၊ ထိုပြီးမြောက်စေတတ်သော တရားဖြင့် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “tañca taṃ antaraṃ aññañca” ထိုတရားသည်လည်းကောင်း၊ ထိုအခြားသော တရားသည်လည်းကောင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “tassa lābho” ထိုတရားကို ရရှိခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “samādhānaṃ” ပြီးမြောက်စေခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဆန်းစစ်ချက် ဖြစ်၏။

276.

၂၇၆။

Mārāribhaṅgābhimukha-manaso tassa satthuno;

Mahāmahī mahārāvaṃ, ravī’ya’mupakārikā.

မာရ်နတ်တည်းဟူသော ရန်သူကို နှိမ်နင်းရန် ရှေးရှုသော စိတ်ရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အထောက်အကူပြုတတ်သော ဤမဟာပထဝီမြေကြီးသည် ပြင်းထန်သော အော်ဟစ်သံ (မြေကြီးတုန်လှုပ်သံ) ကို ပြုလေ၏။

276. Udāharati ‘‘māra’’iccādi. Mārārino mārasattuno bhaṅge abhibhave abhimukhaṃ na parammukhaṃ manaṃ yassa tassa satthuno upakārikā āraddhamārabhaṅgakriyānuggāhikā mahāmahī ayaṃ mahārāvaṃ mārāridussahaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Idha mārāribhañjanaṃ kāriyamāraddhaṃ, tassa puññavaseneva mahīrāvo aparaṃ sādhanaṃ samāpannanti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ.

၂၇၆. “māra” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြဆို၏။ မာရ်နတ်တည်းဟူသော ရန်သူကို ဖျက်ဆီးခြင်း နှိမ်နင်းခြင်း၌ ရှေးရှုသော၊ ကျောခိုင်းမထားသော စိတ်ရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အထောက်အကူပြုတတ်သော စတင်အပ်သော မာရ်နတ်ကို နှိမ်နင်းခြင်းအမှုကို ချီးမြှောက်တတ်သော ဤမဟာပထဝီမြေကြီးသည် မာရ်နတ်တည်းဟူသော ရန်သူ မခံမရပ်နိုင်သော ပြင်းထန်သော မြည်ဟီးသံကို ပြုလေ၏။ ဤနေရာ၌ မာရ်နတ်ကို နှိမ်နင်းခြင်းဟူသော အမှုကို စတင်အပ်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ကောင်းမှုတော်၏ အစွမ်းကြောင့်သာလျှင် မြေကြီးမြည်ဟီးခြင်းဟူသော အခြားသော အကြောင်းတရား (အထောက်အကူ) သည် ပြီးမြောက်ခဲ့၏ဟု အလင်္ကာ၏ လက္ခဏာကို ညှိနှိုင်းစပ်ဟပ်အပ်၏။

276. ‘‘Mārāri’’ccādi. Mārāribhaṅgābhimukhamanaso mārasaṅkhātassa sattuno maddane abhimukhacittassa tassa satthuno upakārikā āraddhamāravijayassa upatthambhikā ayaṃ mahāmahī mahārāvaṃ mārassa hadayavatthuṃ maddanto viya sahitumasakkuṇeyyaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Ettha mārabhaṅgajananaṃ satthūhi āraddhakāriyaṃ, tasseva siddhiyā hetubhūtaṃ aññakāraṇaṃ nāma mahīrāvo. Māro eva ari sattūti ca, tassa bhaṅgoti ca, tasmiṃ abhimukhaṃ manaṃ yasseti ca, mahantī ca sā mahī ceti ca viggaho.

၂၇၆. “mārāri” အစရှိသည်တည်း။ မာရ်နတ်တည်းဟူသော ရန်သူကို နှိမ်နင်းခြင်း၌ ရှေးရှုသော စိတ်ရှိတော်မူသော၊ မာရ်နတ်တည်းဟူသော ရန်သူကို နှိမ်နင်းခြင်း၌ ရှေးရှုသော စိတ်ရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အထောက်အကူပြုတတ်သော၊ စတင်အပ်သော မာရ်အောင်မြင်ခြင်းကို ထောက်ပံ့တတ်သော ဤမဟာပထဝီမြေကြီးသည် မာရ်နတ်၏ နှလုံးသားဝတ္ထုကို နင်းခြေဖျက်ဆီးဘိသကဲ့သို့ သည်းခံနိုင်ခဲသော ပြင်းထန်သော မြည်ဟီးသံကို ပြုလေ၏။ ဤနေရာ၌ မာရ်နတ်ကို နှိမ်နင်းခြင်းကို ဖြစ်စေခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရား စတင်အပ်သော အမှု ဖြစ်၏၊ ထိုအမှု ပြီးမြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အခြားသောအကြောင်းတရားသည် မြေကြီးမြည်ဟီးခြင်း မည်၏။ “māro eva ari” မာရ်နတ်သည်ပင်လျှင် ရန်သူဖြစ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “tassa bhaṅgo” ထိုရန်သူကို ဖျက်ဆီးခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “tasmiṃ abhimukhaṃ manaṃ yassa” ထိုဖျက်ဆီးခြင်း၌ ရှေးရှုသော စိတ်ရှိသောသူ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “mahantī ca sā mahī” ကြီးမြတ်သော ထိုမြေကြီးသည်လည်းကောင်း ဟူ၍ ဝိဂ္ဂဟဆန်းစစ်ချက် ဖြစ်၏။

277.

၂၇၇။

Avatvā’bhimataṃ [Pg.269] tassa, siddhiyā dassana’ññathā;

Vadanti taṃ pariyāya-vuttīti sucibuddhayo.

အလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တိုက်ရိုက်မပြောဘဲ၊ ထိုအလိုရှိအပ်သောအမှု ပြီးမြောက်စေရန် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ပြသခြင်းကို စင်ကြယ်သော ပညာရှိတို့သည် “ပရိယာယဝုတ္တိ” အလင်္ကာဟု ဆိုကြကုန်၏။

277. Pariyāyavuttiṃ paṭipādeti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ kiñci atthaṃ dhanadānādilakkhaṇaṃ avatvā añjasā vācakabyāpārena anākhyāya tassābhimatassatthassa siddhiyā nipphādanatthaṃ aññathā aññena pakārena tannibbattianuguṇena yaṃ dassanaṃ vacanaṃ, taṃ sucibuddhayo pariyāyavuttīti vadanti. Pariyāyena vacanaṃ pariyāyavuttīti.

၂၇၇. “avatvā” အစရှိသည်ဖြင့် ပရိယာယဝုတ္တိအလင်္ကာကို ရှင်းလင်းပြဆို၏။ အလိုရှိအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဥစ္စာပစ္စည်း ပေးကမ်းခြင်း အစရှိသော အနက်ကို တိုက်ရိုက်စကားပြောဆိုခြင်းဖြင့် မပြောဆိုဘဲ၊ ထိုအလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် ပြီးမြောက်ခြင်းငှါ၊ ပြီးစီးခြင်းငှါ အခြားသောအခြင်းအရာအားဖြင့်၊ ထိုအမှုပြီးမြောက်ခြင်းအား လျော်ညီစွာ အကြင်ပြသခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုပြသပြောဆိုခြင်းကို စင်ကြယ်သော ပညာရှိတို့သည် “ပရိယာယဝုတ္တိ” အလင်္ကာဟု ဆိုကြကုန်၏။ သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းကို “ပရိယာယဝုတ္တိ” ဟု ဆိုအပ်၏။

277. Idāni pariyāyavuttiṃ dasseti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ iṭṭhaṃ dhanadānādisarūpaṃ yaṃ kiñci atthaṃ avatvā ujumakathetvā tassa abhimatatthassa siddhiyā nipphattiyā aññathā vattumicchitatthassānurūpenāññappakārena dassanaṃ yaṃ kiñci dassanaṃ kathanamatthi, sucibuddhayo pariyāyavuttīti taṃ vadanti. Pariyāyena vutti kathanamiti ca, suci buddhi yesamiti ca vākyaṃ.

၂၇၇. ယခုအခါ၌ “avatvā” အစရှိသည်ဖြင့် ပရိယာယဝုတ္တိအလင်္ကာကို ပြသ၏။ အလိုရှိအပ်သော နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော ဥစ္စာပစ္စည်း လှူဒါန်းခြင်း အစရှိသော သဘောရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသောအနက်ကို တိုက်ရိုက်မပြောဘဲ၊ ထိုအလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် ပြီးမြောက်စေရန်၊ ပြီးစီးစေရန် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ပြောဆိုလိုသော အနက်အဓိပ္ပာယ်အား လျော်ညီစွာ အခြားသော အပြားအားဖြင့် အကြင်ပြသခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်းသည် ရှိ၏၊ စင်ကြယ်သော ပညာရှိတို့သည် ထိုသို့ပြောဆိုခြင်းကို “ပရိယာယဝုတ္တိ” အလင်္ကာဟု ဆိုကြကုန်၏။ “pariyāyena vutti” သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “suci buddhi yesaṃ” စင်ကြယ်သော ပညာရှိသောသူတို့ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဆန်းစစ်ချက် ဖြစ်၏။

278.

၂၇၈။

Vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ, dhana’mārakkhavajjitaṃ;

Dhanakāma yathākāmaṃ, tuvaṃ gaccha yadi’cchasi.

လွတ်လပ်သော မြေကွက်လပ်၌ ချထားအပ်သော၊ စောင့်ရှောက်မည့်သူ ကင်းဆိတ်သော ဥစ္စာသည် ရှိ၏။ အို-ဥစ္စာကို လိုချင်သောသူ၊ အကယ်၍ သင်သည် အလိုရှိပါက ဥစ္စာကိုဖြစ်စေ၊ မိမိကိုဖြစ်စေ အလိုရှိတိုင်း ယူဆောင်သွားပါလော့။

278. Udāharati ‘‘vivaṭaṅgaṇe’’ccādi. Dhanaṃ vivaṭe kenaci anāvaṭattā aṅgaṇe pakāsappadese nikkhittaṃ atha ca pana ārakkhavajjitaṃ. Dhanaṃ kāmetīti dhanakāmāti āmantanaṃ. Tuvaṃ yadi icchasi gantuṃ dhanaṃ vā, yathākāmaṃ gaccheti dhanāvaharaṇamicchitamañjasā avatvā taṃsiddhiyā byājena vadati. Pariyāyavutti.

၂၇၈. “vivaṭaṅgaṇe” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြဆို၏။ ဥစ္စာသည် လွတ်လပ်သော၊ တစ်စုံတစ်ဦးမျှ မပိတ်ဆို့အပ်သောကြောင့် ထင်ရှားသော လွင်ပြင်အရပ်၌ ထားအပ်၏၊ သို့သော်လည်း စောင့်ရှောက်သူ ကင်းမဲ့နေ၏။ “dhanaṃ kāmeti” ဥစ္စာကို တောင့်တတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် “dhanakāma” ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “သင်သည် အကယ်၍ သွားရန် ဖြစ်စေ၊ ဥစ္စာကို ဖြစ်စေ အလိုရှိပါက အလိုရှိတိုင်း ယူဆောင်သွားပါလော့” ဟု ဥစ္စာကို ခိုးယူလိုခြင်းကို တိုက်ရိုက်မပြောဘဲ ထိုအမှု ပြီးမြောက်ရန်အလို့ငှာ အကြောင်းပြ၍ သွယ်ဝိုက်ပြောဆို၏။ ပရိယာယဝုတ္တိအလင်္ကာ ဖြစ်၏။

278. Udāharati ‘‘vivaṭa’’miccādinā. Dhanaṃ muttāmaṇiādi vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ pākārādiparikkheparahitattā nirāvaraṇaṭṭhāne yena kenaci ṭhapitaṃ apica ārakkhavajjitaṃ. Bho dhanakāma tuvaṃ yadicchasi dhanaṃ gamanaṃ vā, yathākāmaṃ gacchāti [Pg.270] cittenicchitadhanāvaharaṇavidhānaṃ ‘‘dhanamāharā’’ti ujumavatvā evaṃ byājena vuttattā idaṃ pariyāyavutti nāma. Vivaṭañca taṃ aṅgaṇañceti ca, tasmiṃ nikkhittanti ca, ārakkhena vajjitamiti ca, dhanaṃ kāmetīti ca, kāmaṃ taṇhaṃ taṃsampayuttaṃ vā cittamanatikkammāti ca vākyaṃ.

၂၇၈. “vivaṭa” စသည်ဖြင့် သာဓကပြတော်မူ၏။ ပုလဲ၊ ရတနာ အစရှိသော ဥစ္စာကို တံတိုင်း အစရှိသော အဆီးအတား မရှိခြင်းကြောင့် အမိုးအကာမရှိသော ဟင်းလင်းပြင်၌ တစ်စုံတစ်ဦးသောသူသည် ထားအပ်၏။ ထို့ပြင် အစောင့်အရှောက် ကင်းမဲ့၏။ “အို-ဥစ္စာကို အလိုရှိသူ... သင်သည် ဥစ္စာကို သော်လည်းကောင်း၊ သွားခြင်းကို သော်လည်းကောင်း အလိုရှိအံ့၊ မိမိအလိုအတိုင်း သွားလော့” ဟု စိတ်ဖြင့် အလိုရှိအပ်သော ဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်း အစီအစဉ်ကို “ဥစ္စာကို ယူဆောင်လော့” ဟု တိုက်ရိုက် မပြောဆိုဘဲ ဤသို့သော အလွှဲအဖယ် (လှည့်ပတ်ခြင်း) ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ဤသည်ကို ပရိယာယဝုတ္တိ (ပရိယာယ်အားဖြင့် ပြောဆိုခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ “ပွင့်လင်းသော ရင်ပြင်လည်းဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထိုရင်ပြင်၌ ထားအပ်သော ဥစ္စာ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အစောင့်အရှောက် ကင်းမဲ့သော ဥစ္စာ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဥစ္စာကို လိုလားသူ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အလိုဆန္ဒ တဏှာ သို့မဟုတ် ထိုတဏှာနှင့် ယှဉ်သောစိတ်ကို မလွန်ဆန်ဘဲ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအနက် ရှိ၏။

279.

၂၇၉။

Thutiṃ karoti nindanto, viya taṃ byājavaṇṇanaṃ;

Dosābhāsā guṇā eva, yanti sannidhi’matrahi.

ကဲ့ရဲ့သကဲ့သို့ ပြုလျက် ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြုအံ့၊ ထိုသို့ ပြုခြင်းကို ဗျာဇဝဏ္ဏန (လှည့်ပတ်ချီးမွမ်းခြင်း) အလင်္ကာဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအလင်္ကာ၌ အပြစ်ကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့သာလျှင် အထင်အရှား တည်ရှိခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။

279. Byājavaṇṇanaṃ vaṇṇeti ‘‘thuti’’miccādinā. Nindanto viya dosaṃ nidassento viya thutiṃ karoti vaṇṇaṃ bhāsati, taṃ byājathutilakkhaṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma. Kathamettha guṇā patīyantīti āha ‘‘dosi’’ccādi. Atra vuttivisese dosā viya ābhāsanti paṭibhanti. Tādisapadādinā dosābhāsā guṇā eva iddhimantatādayo na dosopi koci sannidhimavaṭṭhānaṃ yanti. Hīti avadhāraṇe atra byājavaṇṇanamevidaṃ, na nindakamiti.

၂၇၉. “thuti” စသည်ဖြင့် ဗျာဇဝဏ္ဏနအလင်္ကာကို ဖွင့်ဆိုတော်မူ၏။ ကဲ့ရဲ့သကဲ့သို့၊ အပြစ်ကို ပြသကဲ့သို့ ပြုလျက် ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြု၏၊ အလှအပ စကားကို ပြောဆို၏၊ ထိုသို့ လှည့်ပတ်၍ ချီးမွမ်းခြင်း လက္ခဏာရှိသော အလင်္ကာကို ဗျာဇဝဏ္ဏန မည်၏။ “ဤအလင်္ကာ၌ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့သည် မည်သို့ ထင်ရှားသနည်း” ဟူမူ “dosi” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤထူးခြားသော စကားအသုံးအနှုန်း၌ အပြစ်တို့ကဲ့သို့ ထင်မြင်ရ၏။ ထိုသို့သော ပုဒ်စသည်ဖြင့် အပြစ်ကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း တန်ခိုးရှိခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့သာလျှင် ထင်ရှားစွာ တည်ရှိခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ အပြစ် တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိပေ။ “ဟိ” သဒ္ဒါသည် အဝဓာရဏ (အနက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း) အနက်ကို ပေး၏၊ ဤအရာ၌ ဗျာဇဝဏ္ဏန သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။

279. Idāni byājavaṇṇanaṃ dasseti ‘‘thuti’’ccādinā. Nindanto viya dosaṃ dassento viya thutiṃ karoti vaṇṇanaṃ karoti, taṃ vaṇṇanākaraṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma hoti. Nindāsabhāvena pavattathutittā nindā eveti ce? Atra asmiṃ vuttivisese dosābhāsā dosā viya paṭibhāsamānā guṇā eva tādisapadappayogena iddhimantatādayo guṇāva sannidhiṃ guṇasabhāvāvaṭṭhānaṃ yanti pāpuṇantīti. Byājena vaṇṇanamiti ca, dosā iva ābhāsanti paṭibhāsantīti ca vākyaṃ.

၂၇၉. ယခုအခါ “thuti” စသည်ဖြင့် ဗျာဇဝဏ္ဏနကို ပြတော်မူ၏။ ကဲ့ရဲ့သကဲ့သို့၊ အပြစ်ကို ပြသကဲ့သို့ ပြုလျက် ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြု၏၊ အမွှန်းတင် ပြောဆို၏၊ ထိုသို့ ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြုခြင်းသည် ဗျာဇဝဏ္ဏန မည်၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်း သဘောဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်း သက်သက်သာလော ဟု မေးအံ့။ ဤထူးခြားသော စကားအသုံးအနှုန်း၌ အပြစ်ကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း၊ ထိုသို့သော ပုဒ်အသုံးအနှုန်းကြောင့် တန်ခိုးရှိခြင်း စသည့် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့သာလျှင် ဂုဏ်သဘောအဖြစ် ထင်ရှားတည်ရှိခြင်းသို့ ရောက်ရှိကုန်၏။ “လှည့်ပတ်၍ ချီးမွမ်းခြင်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အပြစ်ကဲ့သို့ ထင်မြင်ရခြင်း” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအနက် ရှိ၏။

280.

၂၈၀။

Sañcāletu’malaṃ tvaṃ’si, bhusaṃ kuvalayā’khilaṃ;

Visesaṃ tāvatā nātha, guṇānaṃ te vadāma kiṃ.

အို-လူနတ်တို့၏ကိုးကွယ်ရာ အရှင်မြတ်... အရှင်သည် ကြာတောတစ်ခုလုံး (သို့မဟုတ် မြေပြင်အလုံးစုံ) ကို အလွန်အမင်း တုန်လှုပ်စေခြင်းငှါ လုံလောက်စွာ စွမ်းဆောင်နိုင်ပါပေ၏။ ထိုမျှလောက်သော အခြင်းအရာဖြင့် အရှင်မြတ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏ ထူးခြားပုံကို အကျွန်ုပ်တို့သည် မည်သို့ ပြောဆိုနိုင်ပါအံ့နည်း။

280. Udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ uppalaṃ pathavīvalayañceti siliṭṭhaṃ sañcāletuṃ bhamayitumito [Pg.271] cito ca bhusamaccantaṃ alaṃ samatthopi tāvatā taṃmattena te guṇānaṃ visesaṃ atisayalakkhaṇaṃ kiṃ kena kāraṇena vadāma. Iha uppalacālanasāmatthiyavibhāvanavasena nindati, tāva nikhilabhūmaṇḍalasañcālāvikaraṇato paramāya thutiyā saṃyojitoyaṃ bhagavā mahānubhāvaṃ vicitavāti bhuvanamaṇḍalasikhāmaṇīti. Byājavaṇṇanamīdisamaccantaṃ ramaṇīyaṃ, tadidañca sabbathā silesamupajīvati.

၂၈၀. “sañcāletu” စသည်ဖြင့် သာဓကပြတော်မူ၏။ အို-ကိုးကွယ်ရာ အရှင်မြတ်... အရှင်သည် “kuvalaya” ဟူသော ကြာပွင့်ကိုလည်းကောင်း၊ “မြေပြင်အဝန်း” ကိုလည်းကောင်း နှစ်ဖက်လုံး၌ ကပ်ငြိစပ်ယှဉ်အပ်သော ကြာတောတစ်ခုလုံး သို့မဟုတ် မြေကမ္ဘာတစ်ခုလုံးကို တုန်လှုပ်စေရန်၊ ဟိုမှသည်းသို့ လည်ပတ်စေရန် အလွန်အမင်း တတ်စွမ်းနိုင်ပါလျက်နှင့်၊ ထိုမျှလောက်သော အခြင်းအရာမျှဖြင့် အရှင်မြတ်၏ ထူးကဲသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မည်သည့်အကြောင်းကြောင့် ပြောဆိုပါအံ့နည်း။ ဤအရာ၌ ကြာပွင့်ကို လှုပ်ရှားစေနိုင်စွမ်းရှိသည်ကို ထင်ရှားစေခြင်းအားဖြင့် ကဲ့ရဲ့သကဲ့သို့ ပြုသော်လည်း၊ အလုံးစုံသော မြေကမ္ဘာကို လှုပ်စေနိုင်သည့် တန်ခိုးစွမ်းရည်ကို ပြသခြင်းအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား လွန်ကဲသော ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်၏၊ ဘုန်းတန်ခိုးကြီးမားပြီး လောကသုံးပါး၏ ဦးဆွေးဆံမြေ့ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်တော်မူ၏။ ဤသို့သော ဗျာဇဝဏ္ဏနသည် အလွန်တရာ ကောင်းမြတ်လှပေ၏။ ထိုအလင်္ကာသည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် သီရိသ (ထပ်တူသံကွဲ) အလင်္ကာကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်၏။

280. Idāni udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ nissesaṃ nīluppalavanaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vā sañcāletuṃ kampetuṃ bhusamatisayena alaṃ samattho, tāvatā te guṇānaṃ visesamatisayaṃ kiṃ vadāma kathaṃ bhaṇāmāti. Kuvalayasaddassa uppalavisesavācakattā paṭhamaṃ nindāva, tasseva saddassa pathavīmaṇḍalavācakattā ‘‘iddhimato tava idaṃ kiṃ visesa’’nti uttamaguṇavaṇṇanā katā hoti. Īdisā byājavaṇṇanā pasatthā, sā ca sabbathā silesaṃ nissāya pavattatīti. Kuyā pathaviyā valayaṃ maṇḍalamiti samāso.

၂၈၀. ယခုအခါ “sañcāletu” စသည်ဖြင့် သာဓကပြတော်မူ၏။ အို-ကိုးကွယ်ရာ အရှင်မြတ်... အရှင်သည် ကြာညိုတောတစ်ခုလုံး သို့မဟုတ် မြေကမ္ဘာအဝန်းလုံးကို အလွန်တုန်လှုပ်စေခြင်းငှါ ကောင်းစွာ စွမ်းဆောင်နိုင်ပါ၏၊ ထိုမျှဖြင့် အရှင်မြတ်၏ ထူးကဲသော ဂုဏ်တော်တို့ကို အကျွန်ုပ်တို့ မည်သို့ ပြောဆိုရပါအံ့နည်း။ “kuvalaya” သဒ္ဒါသည် ကြာညိုထူးကို ဟောသောကြောင့် ရှေးဦးစွာ ကဲ့ရဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုသဒ္ဒါသည်ပင် မြေကမ္ဘာကို ဟောသောကြောင့် “တန်ခိုးတော်ကြီးမားသော အရှင်မြတ်အား ဤမျှလောက်သည် မည်သို့ ထူးဆန်းအံ့နည်း” ဟု မြတ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့သော ဗျာဇဝဏ္ဏနသည် ချီးမွမ်းအပ်၏၊ ၎င်းသည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် သီရိသ (ထပ်တူသံကွဲ) ကို မှီ၍ ဖြစ်၏။ “ကု”ဟူသည် မြေကြီး၊ ထိုမြေကြီး၏ အဝန်းကို ကမ္ဘာအဝန်း (ကုဝလယ) ဟု သမတ်စပ်အပ်၏။

281.

၂၈၁။

Visesi’cchāyaṃ dabbassa, kriyājātiguṇassa ca;

Vekalladassanaṃ yatra, viseso nāma’yaṃ bhave.

ထူးခြားသော အကျိုးကို အလိုရှိအပ်သည်ရှိသော် ဒြပ်၊ ကိရိယာ၊ ဇာတ် (အမျိုးအစား) နှင့် ဂုဏ်တို့၏ ချို့တဲ့ခြင်း (မရှိခြင်း) ကို ပြသရာ အလင်္ကာသည် ဝိသေသ (ဝိသေသာလင်္ကာ) မည်၏။

281. Visesavuttiṃ vatteti ‘‘visesicchāya’’miccādinā. Visese atisaye kismiñcipi kāriyavisese icchāyaṃ dabbādīnaṃ yatra vekallassa abhāvassa dassanaṃ vacanaṃ, ayaṃ viseso nāma visesavutti nāma bhave.

၂၈၁. “visesicchāya” စသည်ဖြင့် ဝိသေသဝုတ္တိကို ဟောတော်မူ၏။ ထူးခြားသော တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးထူးကို အလိုရှိအပ်သည်ရှိသော် ဒြပ်အစရှိသည်တို့၏ မရှိခြင်းကို ပြသခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်းသည် ဝိသေသ မည်သော ဝိသေသဝုတ္တိ ဖြစ်၏။

281. Idāni visesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘visesi’’ccādinā. Visesicchāyaṃ atisaye kāriyavisese icchāyaṃ sati dabbassa ca kriyājātiguṇassa ca yatra yasmiṃ vuttivisese vekalladassanaṃ abhāvakathanamatthi, ayaṃ viseso [Pg.272] nāma bhave visesavutti nāma siyāti. Vikalassa bhāvoti ca, tassa dassanamiti ca vākyaṃ.

၂၈၁. ယခုအခါ “visesi” စသည်ဖြင့် ဝိသေသာလင်္ကာကို ပြတော်မူ၏။ ထူးခြားသော အကျိုးထူးကို အလိုရှိအပ်သည်ရှိသော် ဒြပ်၊ ကိရိယာ၊ ဇာတ်၊ ဂုဏ်တို့၏ မရှိခြင်းကို ပြသခြင်းရှိရာ ထူးခြားသော စကားအသုံးအနှုန်း၌ ဝိသေသ မည်သော ဝိသေသဝုတ္တိ ဖြစ်၏။ “ကင်းမဲ့ခြင်း သဘော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထိုကင်းမဲ့ခြင်းကို ပြသခြင်း” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအနက် ရှိ၏။

282.

၂၈၂။

Na rathā na ca mātaṅgā, na hayā na padātayo;

Jito mārāri muninā, sambhārāvajjanena hi.

ရထားတို့လည်း မရှိကုန်၊ ဆင်တို့လည်း မရှိကုန်၊ မြင်းတို့လည်း မရှိကုန်၊ ခြေလျင်စစ်သည်တို့လည်း မရှိကုန်။ မုနိမင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပါရမီအစုအဝေးကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်သာလျှင် မာရ်နတ်၏ ရန်ကို အောင်တော်မူအပ်ပြီ။

Dabbavisesavutti.

ဒြပ်ဝိသေသဝုတ္တိ။

282. Udāharati ‘‘na rathā’’iccādi. Subodhaṃ. Atra ca vijayopakaraṇacaturaṅgānīkalakkhaṇadabbābhāvena samatiṃsapāramitāsaṅkhatasambhārāvajjanasseva mārārivijayalakkhaṇo viseso vutto.

၂၈၂. “na rathā” စသည်ဖြင့် သာဓကပြတော်မူ၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေ၏။ ဤအရာ၌ စစ်အောင်နိုင်ရေး၏ အင်္ဂါရပ်ဖြစ်သော စစ်အင်္ဂါလေးပါးတည်းဟူသော ဒြပ်တို့ မရှိသော်လည်း၊ အပြားသုံးဆယ်သော ပါရမီတော်တည်းဟူသော ပါရမီအစုအဝေးကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်သာလျှင် မာရ်နတ်ကို အောင်မြင်ခြင်းတည်းဟူသော ထူးခြားချက်ကို ဟောတော်မူ၏။

282. ‘‘Na rathā’’iccādi. Rathā tayo antamaso saparivārānaṃ tiṇṇaṃ rathānaṃ anīkavohārato tādisā tayo rathā ca natthi. Mātaṅgā tayo vuttanayena anīkasaṅkhātā tayo mātaṅgā ca natthi. Na hayā tayo tādisā anīkasaṅkhātā tayo assā ca natthi. Padā na antamaso sāyudhānaṃ catunnaṃ purisānaṃ anīkavohārato tādisā cattāro purisā padā ca natthi. Tathāpi muninā sambhārāvajjanena hi samatiṃsapāramidhammānaṃ ābhogakaraṇeneva mārāri mārapaccattiko jito abhibhavito. Iha jayopakaraṇabhāvena ṭhitānaṃ rathānīkādīnaṃ dabbānaṃ vekallaṃ dassetvā sattuvijayasabhāvānaṃ sambhārānaṃ āvajjanavisesassa vuttattā esā dabbavisesavutti nāma. Ratho nāma catupurisaparivāro, tādisaṃ rathattayaṃ rathānīkaṃ nāma. Hatthī pana dvādasapurisaparivāro hoti, tādisaṃ hatthittayaṃ hatthānīkaṃ nāma. Asso tipurisaparivāro, tādisaṃ hayattayaṃ hayānīkaṃ nāma. Sāyudhā cattāro purisā padānīkaṃ nāma. Iha rathādīsu ṭhitā viya sīghaṃ pādabalena gantvā yujjhamānā purisā pādopacārena ‘‘pādā’’ti vuttā. Rathādīnaṃ pamāṇaṃ tayoti anīkaṭṭhāne [Pg.273] dassetvā purisapamāṇassāvuttepi antamaso cattāro purisā anīkaṃ nāma hontīti pakaraṇato cattāroti ñāyati. No ce? Sāvudhapurisavācakassa padātisaddassa ‘‘padātayo’’ti bahuvacanena rūpasambhavato ‘‘rathā na, mātaṅgā na, hayā na, padātayo na’’ iti sambandho. Dabbavisesavutti dabbena dabbapaṭisedhanato visesakathanaṃ visesassa vuttīti ca, dabbena dabbapaṭisedhena visesavuttīti ca vākyaṃ. Kriyāvisesavutyādittayampi evameva daṭṭhabbaṃ.

၂၈၂. "Na rathā" အစရှိသည်ကား- ရထားသုံးစီးတို့သည် အနည်းဆုံးအားဖြင့် အခြံအရံနှင့်တကွဖြစ်သော ရထားသုံးစီးတို့ကို စစ်သည်ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ရသဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော ရထားသုံးစီးတို့သည်လည်း မရှိကုန်။ ဆင်သုံးစီးတို့သည်လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် စစ်သည်ဟုခေါ်ဆိုအပ်သော ဆင်သုံးစီးတို့သည်လည်း မရှိကုန်။ မြင်းသုံးစီးတို့သည်လည်း မရှိကုန်၊ ထိုကဲ့သို့ စစ်သည်ဟုခေါ်ဆိုအပ်သော မြင်းသုံးစီးတို့သည်လည်း မရှိကုန်။ ခြေလျင်စစ်သည်တို့သည်လည်း မရှိကုန်၊ အနည်းဆုံးအားဖြင့် လက်နက်စွဲကိုင်ထားသော ယောက်ျားလေးယောက်တို့ကို စစ်သည်ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ရသဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော ခြေလျင်ယောက်ျားလေးယောက်တို့သည်လည်း မရှိကုန်။ သို့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ပါရမီတော်အဆောက်အဦးတို့ကို ဆင်ခြင်တော်မူခြင်းဖြင့်၊ စင်စစ်သော်ကား အပါးသုံးဆယ်သော ပါရမီတရားတို့ကို နှလုံးသွင်းတော်မူခြင်းသက်သက်ဖြင့်ပင် မာရ်မင်းတည်းဟူသော ရန်သူကို အောင်တော်မူအပ်ပြီ၊ နှိမ်နင်းတော်မူအပ်ပြီ။ ဤအရာ၌ အောင်မြင်ခြင်း၏ အသုံးအဆောင်အဖြစ် တည်ရှိကုန်သော ရထားစစ်သည် အစရှိသော ဝတ္ထုပစ္စည်း (ဒဗ္ဗ) တို့၏ ချို့တဲ့ခြင်းကို ပြ၍၊ ရန်သူကို အောင်နိုင်ခြင်းသဘောရှိကုန်သော ပါရမီအဆောက်အဦးတို့ကို အထူးဆင်ခြင်ခြင်းအကြောင်းကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤအလင်္ကာသည် "ဒဗ္ဗဝိသေသဝုတ္တိ" အမည်ရှိ၏။ ရထားဟူသည် ယောက်ျားလေးယောက် ခြံရံအပ်သည်၊ ထိုကဲ့သို့သော ရထားသုံးစီးသည် ရထားစစ်သည် (ရထာနီက) အမည်ရှိ၏။ ဆင်သည်ကား ယောက်ျား တစ်ဆယ့်နှစ်ယောက် ခြံရံအပ်သည်၊ ထိုကဲ့သို့သော ဆင်သုံးစီးသည် ဆင်စစ်သည် (ဟတ္ထာနီက) အမည်ရှိ၏။ မြင်းသည် ယောက်ျားသုံးယောက် ခြံရံအပ်သည်၊ ထိုကဲ့သို့သော မြင်းသုံးစီးသည် မြင်းစစ်သည် (ဟယာနီက) အမည်ရှိ၏။ လက်နက်စွဲကိုင်ထားသော ယောက်ျားလေးယောက်သည် ခြေလျင်စစ်သည် (ပဒါနီက) အမည်ရှိ၏။ ဤအရာ၌ ရထားစသည်တို့၌ တည်ရှိ၍ တိုက်ခိုက်သူတို့ကဲ့သို့ လျင်မြန်စွာ ခြေ၏အစွမ်းဖြင့် သွား၍ တိုက်ခိုက်တတ်သော ယောက်ျားတို့ကို ခြေ၏ အနီးအပါး၌ ဖြစ်သောကြောင့် "ပဒ" ဟု ဟောတော်မူသည်။ ရထားစသည်တို့၏ ပမာဏသည် သုံးခု ဖြစ်သည်ဟု စစ်သည်ဆိုင်ရာအရပ်၌ ပြ၍ ယောက်ျားပမာဏကို မဆိုအပ်သော်လည်း အနည်းဆုံးအားဖြင့် ယောက်ျားလေးယောက်တို့သည် စစ်သည်အမည်ရှိကုန်၏ဟု ကျမ်းဂန်၏ အစွမ်းဖြင့် လေးယောက်ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်ပါက လက်နက်ကိုင်ယောက်ျားကို ဟောတတ်သော ပဒါတိသဒ္ဒါ၏ "ပဒါတယော" ဟူသော ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်ဖြင့် ရူပသိဒ္ဓိ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် "ရထားတို့သည်လည်း မရှိ၊ ဆင်တို့သည်လည်း မရှိ၊ မြင်းတို့သည်လည်း မရှိ၊ ခြေလျင်တပ်သားတို့သည်လည်း မရှိ" ဟူ၍ စပ်ရမည်။ ဒဗ္ဗဝိသေသဝုတ္တိဟူသည် ဝတ္ထုပစ္စည်း (ဒဗ္ဗ) ဖြင့် ဝတ္ထုပစ္စည်းကို မြစ်ပယ်ခြင်းကြောင့် ထူးခြားစွာ ပြောဆိုခြင်းသည် "ဝိသေသဝုတ္တိ" မည်၏၊ ဝတ္ထုပစ္စည်းဖြင့် ဝတ္ထုပစ္စည်းကို မြစ်ပယ်ခြင်းဖြင့် ထူးခြားစွာ ပြောဆိုခြင်းဟု ဝါကျဖွဲ့အပ်၏။ ကြိယာဝိသေသဝုတ္တိ အစရှိသော သုံးမျိုးတို့ကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။

283.

၂၈၃။

Na baddhā bhūkuṭineva, phurito dasanacchado;

Mārāribhaṅgañcā’kāsi, munivīro varo sayaṃ.

မျက်မှောင်ကုပ်ခြင်းကိုလည်း မပြုလုပ်အပ်၊ နှုတ်ခမ်းလွှာသည်လည်း လှုပ်ရှားခြင်း မရှိပါဘဲလျက်၊ မြတ်လှစွာသော မုနိညွန့်ဦး သူရဲကောင်းသည် မာရ်မင်းတည်းဟူသော ရန်သူကို ကိုယ်တော်တိုင်ပင်လျှင် အောင်နိုင်တော်မူခဲ့လေပြီ။

Kriyāvisesavutti.

ကြိယာဝိသေသဝုတ္တိ။

283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi bhamubhaṅgo kopajanito na baddhā na racitā, dasanacchado cādharo neva phurito neva kampito kopena. Tathāpi ca varo uttamo munivīro sayaṃ mārārino bhaṅgaṃ parājayaṃ akāsīti. Bhūkuṭibandhanādikriyāvigamena nibbikāravijayalakkhaṇo viseso dassito.

၂၈၃. "Na baddhā" အစရှိသည်ကား- ဒေါသကြောင့်ဖြစ်သော မျက်ခုံးတွန့်ခြင်းတည်းဟူသော မျက်မှောင်ကုပ်ခြင်းကို မပြုလုပ်အပ်၊ မဖန်တီးအပ်။ အောက်နှုတ်ခမ်းသည်လည်း ဒေါသကြောင့် လှုပ်ရှားခြင်းလည်းမရှိ၊ တုန်လှုပ်ခြင်းလည်းမရှိ။ သို့သော်လည်း မြတ်လှစွာသော မုနိညွန့်ဦး သူရဲကောင်းသည် မာရ်မင်းတည်းဟူသော ရန်သူ၏ ပျက်စီးခြင်း (ရှုံးနိမ့်ခြင်း) ကို ကိုယ်တော်တိုင် ပြုတော်မူအပ်ပြီဟူ၏။ မျက်မှောင်ကုပ်ခြင်း အစရှိသော ကြိယာတို့ ကင်းစင်ခြင်းဖြင့် အပြောင်းအလဲမရှိ အောင်နိုင်ခြင်းလက္ခဏာတည်းဟူသော ထူးခြားမှုကို ပြတော်မူအပ်၏။

283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi kopavikārabhūto bhamubhaṅgopi na baddhā na katā, dasanacchado dantāvaraṇo neva phurito na kampāpito. Tathāpi varo uttamo munivīro muniguṇavīraguṇayutto tathāgato sayaṃ mārāribhaṅgañca akāsīti. Ettha bhamubhaṅgaracanādikaṃ kriyaṃ akatvā nibbikārassa mārabhaṅgasabhāvavisesassa vuttattā esā kriyāvisesavutti nāma. Bhūnaṃ kuṭi vaṅkatāti ca, māro eva arīti ca, tesaṃ bhaṅgoti ca vākyaṃ.

၂၈၃. "Na baddhā" အစရှိသည်ကား- ဒေါသ၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းဖြစ်သော မျက်ခုံးတွန့်ခြင်းတည်းဟူသော မျက်မှောင်ကုပ်ခြင်းကို မပြုလုပ်အပ်၊ မဖန်တီးအပ်။ သွားဖုံးဖုံးကြောင်းဖြစ်သော နှုတ်ခမ်းလွှာသည်လည်း လှုပ်ရှားခြင်းမရှိ၊ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိ။ သို့သော်လည်း မြတ်လှစွာသော မုနိဂုဏ် ဝီရဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မုနိညွန့်ဦးဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မာရ်မင်းတည်းဟူသော ရန်သူ၏ ပျက်စီးခြင်းကို ကိုယ်တော်တိုင် ပြုတော်မူအပ်ပြီဟူ၏။ ဤအရာ၌ မျက်ခုံးတွန့်ခြင်းကို ပြုလုပ်ခြင်း အစရှိသော ကြိယာကို မပြုလုပ်ဘဲ ဖောက်ပြန်ခြင်းမရှိဘဲ မာရ်မင်းကို အောင်နိုင်ခြင်းသဘောတည်းဟူသော ထူးခြားမှုကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤအလင်္ကာသည် "ကြိယာဝိသေသဝုတ္တိ" မည်၏။ "မျက်ခုံးတို့၏ ကောက်ကွေးခြင်း" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "မာရ်မင်းသည်သာလျှင် ရန်သူ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ထိုသူတို့၏ ပျက်စီးခြင်း" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဖွဲ့အပ်၏။

284.

၂၈၄။

Na [Pg.274] disāsu byattā raṃsi,Nā’loko lokapatthaṭo;

Tathāpya’ndhatamaharaṃ,Paraṃ sādhusubhāsitaṃ.

အရပ်မျက်နှာတို့၌ ပျံ့နှံ့သော ရောင်ခြည်တော်သည် မရှိ၊ လောက၌ ပျံ့နှံ့သော အလင်းရောင်သည်လည်း မရှိ။ သို့သော်လည်း သူတော်ကောင်းတို့၏ ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်သည် ထူးမြတ်လှစွာသော (သူတော်ကောင်းတို့၏) မောဟတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။

Jātivisesavutti.

ဇာတိဝိသေသဝုတ္တိ။

284. ‘‘Ni’’ccādi. Disāsu dasasu byattā patthaṭā raṃsi na bhavati. Loke sakalasmiṃ patthaṭo vitthato ālokona bhavati. Tathāpīti visesanicchāyaṃ, tajjātikattābhāvepi sādhūnaṃ subhāsitaṃ saddhammasaṅkhātaṃ paramaccantameva andhatamaṃ iṭṭhāniṭṭhāvekallato paññācakkhussa andhakāraṃ mohandhakāraṃ haratīti andhatamaharanti. Raṃsiyā andhakārāpahārasamatthāya nivattiyā viseso subhāsitassa dassito.

၂၈၄. "Ni"ccādi (န အစရှိသည်ကား)- အရပ်ဆယ်မျက်နှာတို့၌ ပျံ့နှံ့သော ရောင်ခြည်တော်သည် မရှိ။ လောကတစ်ခုလုံး၌ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့သော အလင်းရောင်သည်လည်း မရှိ။ "တထာပိ" ဟူသည် အထူးကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုအလင်းရောင် အစရှိသော သဘော (ဇာတိ) မရှိသော်လည်း သူတော်ကောင်းတို့၏ ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော သူတော်ကောင်းတရား (သဒ္ဓမ္မ) ဟု ဆိုအပ်သော တရားတော်သည် အလိုရှိအပ် အလိုမရှိအပ်သော တရားတို့ကို မသိနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ပညာမျက်စိ၏ အမိုက်မှောင်တည်းဟူသော မောဟအမိုက်မှောင်ကို အလွန်အမင်းပင် ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် "အန္ဓတမဟရ" မည်၏။ အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော ရောင်ခြည်တော်မှ ကင်းငြိမ်းသော်လည်း ကောင်းစွာဟောအပ်သော တရားတော်၏ ထူးခြားသောဂုဏ်ကို ပြတော်မူအပ်၏။

284. ‘‘Na disāsu’’iccādi. Disāsu byattā patthaṭā raṃsipi natthi, lokapatthaṭo ālokopi natthi. Tathāpi sādhusubhāsitaṃ saddhammo paramaccantaṃ andhatamaharaṃ atthānatthatīraṇakkhamassa paññācakkhussa andhakārakamohatamaṃ haraṃ hotīti. Idha andhakāraviddhaṃsane samatthaṃ raṃsijātyādikaṃ paṭisedhetvā subhāsitassa andhakārāpaharaṇasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ jātivisesavutti nāma. Loke patthaṭoti ca, andhetīti andho moho, tamasadisattā andhoyeva tamoti ca, taṃ haratīti ca, sādhūnaṃ subhāsitamiti ca vākyaṃ.

၂၈၄. "Na disāsu" အစရှိသည်ကား- အရပ်မျက်နှာတို့၌ ပျံ့နှံ့သော ရောင်ခြည်သည်လည်း မရှိ၊ လောက၌ ပျံ့နှံ့သော အလင်းရောင်သည်လည်း မရှိ။ သို့သော်လည်း သူတော်ကောင်းတို့၏ ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သော သူတော်ကောင်းတရားသည် အကျိုးရှိ မရှိကို ဆုံးဖြတ်နိုင်စွမ်းသော ပညာမျက်စိ၏ အမိုက်မှောင်တည်းဟူသော မောဟအမိုက်မှောင်ကို အလွန်အမင်းပင် ပယ်ဖျောက်တတ်သည် ဖြစ်၏ဟူ၏။ ဤအရာ၌ အမိုက်မှောင်ကို ဖျက်ဆီးခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော ရောင်ခြည်အစရှိသော သဘော (ဇာတိ) ကို မြစ်ပယ်၍ ကောင်းစွာဟောအပ်သော တရားတော်၏ အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထူးခြားမှုကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤအလင်္ကာသည် "ဇာတိဝိသေသဝုတ္တိ" မည်၏။ "လောက၌ ပျံ့နှံ့အပ်သည်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ကွယ်ပျောက်စေတတ်သောကြောင့် အမိုက် (အန္ဓ) ဟု ဆိုအပ်သော မောဟသည် အမိုက်မှောင်နှင့် တူသောကြောင့် အမိုက်မှောင် (အန္ဓတမ) မည်၏၊ ထိုအမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သည်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "သူတော်ကောင်းတို့၏ ကောင်းစွာဟောအပ်သော တရား" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဖွဲ့အပ်၏။

285.

၂၈၅။

Na kharaṃ na hi vā thaddhaṃ, muninda vacanaṃ tava;

Tathāpi gāḷhaṃ khanati, nimmūlaṃ janatāmadaṃ.

အို-မုနိတို့သနင်း မြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ နှုတ်ကပတ်တော်သည် ကြမ်းတမ်းခြင်းလည်း မရှိပါ၊ ခက်ထန်ခြင်းလည်း မရှိပါ။ သို့သော်လည်း (သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏) မာန်မူခြင်းကို ပြင်းထန်စွာ အမြစ်ပြတ် တူးဆွပယ်ဖျက်တတ်ပါပေ၏။

Guṇavisesavutti.

ဂုဏဝိသေသဝုတ္တိ။

285. ‘‘Na [Pg.275] khara’’miccādi. Muninda tava vacanaṃ na kharaṃ na lūkhaṃ, na thaddhaṃ vā kaṭhinañca na hi. Tathāpi tādisakharattādiguṇābhāvepi janatāya janasamūhassa madaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ khanatīti. Ayosaṅkumhi pasiddhakharattādiguṇanisedhena munindavacanassa viseso āvikato.

၂၈၅. "Na kharaံ" အစရှိသည်ကား- အို-မုနိတို့သနင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ စကားတော်သည် ကြမ်းတမ်းခြင်းလည်း မရှိ၊ ခက်ထန်ခြင်းသည်လည်း စင်စစ်မရှိ။ သို့သော်လည်း ထိုကဲ့သို့သော ကြမ်းတမ်းခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်တို့ မရှိသော်လည်း သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ မာန်မူခြင်းကို ပြင်းထန်စွာ (ခိုင်မာစွာ) အမြစ်ပြတ် တူးဆွပယ်ဖျက်တတ်၏ဟူ၏။ သံတူရွင်း၌ ထင်ရှားသော ကြမ်းတမ်းခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်ကို မြစ်ပယ်ခြင်းဖြင့် မုနိတို့သနင်း၏ စကားတော်၏ ထူးခြားမှုကို ထင်ရှားစေအပ်၏။

285. ‘‘Na khara’’miccādi. He muninda tava vacanaṃ kharaṃ kakkasaṃ na hoti, thaddhaṃ vā na hoti. Tathāpi janatāmadaṃ janasamūhassa jātyādiṃ nissāya pavattaṃ gabbaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ mūlamasesetvā khanatīti. Khaṇanakkhamaayosaṅkuādīsu labbhamānaṃ kharattādiguṇaṃ paṭisedhetvā buddhavacanassa madakhaṇanasabhāvasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ guṇavisesavutti nāma hoti. Natthi mūlamassa khaṇanassāti ca, janānaṃ samūhoti ca, tāya madoti ca viggaho. ‘‘Gāḷhaṃ nimmūla’’nti khaṇanakriyāya visesanattā gāḷhaṃ nimmūlaṃ khaṇanaṃ karotīti yojanā.

၂၈၅. "Na kharaံ" အစရှိသည်ကား- အို-မုနိတို့သနင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ စကားတော်သည် ကြမ်းတမ်းခက်ထန်ခြင်း မရှိ၊ ခက်ထန်ခြင်းလည်း မရှိ။ သို့သော်လည်း သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ ဇာတ်အနွယ် အစရှိသည်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပွားသော မာန်မူခြင်း (ဂုဏ်မောက်ခြင်း) ကို ပြင်းထန်စွာ (ခိုင်မာစွာ) အကြွင်းမဲ့ အမြစ်ပြတ် တူးဆွပယ်ဖျက်တတ်၏ဟူ၏။ မြေကြီးကို တူးဆွနိုင်စွမ်းသော သံတူရွင်း အစရှိသည်တို့၌ ရအပ်သော ကြမ်းတမ်းခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်ကို မြစ်ပယ်၍ ဘုရားဟောတော်မူသော စကားတော်၏ မာန်မူခြင်းကို တူးဆွပယ်ဖျက်ခြင်း သဘောတည်းဟူသော ထူးခြားမှုကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤအလင်္ကာသည် "ဂုဏဝိသေသဝုတ္တိ" မည်၏။ "ထိုတူးဆွခြင်း၏ အမြစ်သည် မရှိ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "လူတို့၏ အစုအဝေး" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ထိုသူတို့၏ မာန်မူခြင်း" ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။ "ဂါဠှံ နိမ္မူလံ" ဟူသည် တူးဆွခြင်း ကြိယာ၏ ဝိသေသနဖြစ်သောကြောင့် "ပြင်းထန်စွာ အမြစ်ပြတ် တူးဆွခြင်းကို ပြု၏" ဟု ဓာတ်စပ်ရမည်။

286.

၂၈၆။

Dassīyate’tidittaṃ tu,Sūravīrattanaṃ yahiṃ;

Vadanti viññū vacanaṃ,Ruḷhāhaṅkāramīdisaṃ.

အကြင်အလင်္ကာ၌ အလွန်တောက်ပထိန်လင်းသော ရဲရင့်သူရဲကောင်း၏ အဖြစ်ကို ပြအပ်၏၊ ထိုသို့သော အလင်္ကာမျိုးကို ပညာရှိတို့သည် "ရူဠှာဟင်္ကာရအလင်္ကာ" ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။

286. Ruḷhāhaṅkāraṃ vadanti.

၂၈၆. ရူဠှာဟင်္ကာရအလင်္ကာဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။

286. Idāni ruḷhāhaṅkāraṃ dasseti ‘‘dassīyate’’ iccādinā. Sūravīrattanaṃ sūrabhāvavīrabhāvaṃ atidittaṃ tu atisayena pana dittaṃ yahiṃ vākye dassīyate, īdisaṃ vacanaṃ viññū kavayo ruḷhāhaṅkāramiti vadantīti. Sūro ca vīro cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, ruḷho uggato ahaṅkāro ettha vuttiviseseti ca vākyaṃ.

၂၈၆. ယခုအခါ “dassīyate” စသည်ဖြင့် ရုဠှာဟင်္ကာရ (ထက်သန်သော မာန/ရဲရင့်သောအမူအရာ) ကို ပြသ၏။ ရဲရင့်ခြင်း ရဲစွမ်းသတ္တိရှိခြင်း ဟူသော စွမ်းရည်သည် အလွန်တရာ တောက်ပထင်ရှားသော အနက်ကို အကြင်ဝါကျ၌ ပြသအပ်၏။ ဤသို့သော စကားကို ပညာရှိ ကဝိတို့သည် “ရုဠှာဟင်္ကာရ” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “sūro ca vīro ca” စသည်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ ထိုသူတို့၏ အဖြစ်သည် “sūravīrattana” မည်၏ ဟုလည်းကောင်း၊ “ruḷho uggato ahaṅkāro” (တက်ကြွထက်သန်သော မာန/ရဲရင့်ခြင်း) သည် ဤစကား၌ အထူးပြုလုပ်ချက် ဖြစ်သည်ဟုလည်းကောင်း ဝါကျ သရုပ်ခွဲအပ်၏။

287.

၂၈၇။

Dame [Pg.276] nandopanandassa,Kiṃ me byāpāradassanā;

Puttā me pādasambhattā,Sajjā santeva tādise.

နန္ဒောပနန္ဒနဂါးမင်းကို ဆုံးမရာ၌၊ ငါ၏ လုံ့လပြုခြင်းကို ပြသရန် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ငါ၏ခြေတော်ရင်း၌ ရိုသေစွာ ဆည်းကပ်ကြကုန်သော တပည့်သားတို့သည် ထိုသို့သော အမှုကိစ္စ၌ အသင့်ဖြစ်လျက် ရှိကြကုန်၏။

287. Udāharati ‘‘dame’’iccādinā. Nandopanandassa nāgarājassa appameyyamahānubhāvassa dame damane me mama niravadhisarantippameyyappabhāvānucaritakittinopi parassa byāpāradassanā payogapaṭipādanena kiṃ payojanaṃ, na kimpi, yato me pādasambhattā pādāvanatā tādise kammani sajjā baddhakacchā santeva vijjanteva, tatoti yojanīyaṃ.

၂၈၇. “dame” စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ အတိုင်းမသိ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိသော နန္ဒောပနန္ဒနဂါးမင်းကို ဆုံးမခြင်း (dame) ၌၊ အဆမရှိ ပြန့်ပြောသော အတိုင်းမသိ တန်ခိုးစွမ်းရည်နှင့် ကျော်စောသတင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ငါ၏ လုံ့လအားထုတ်မှုကို ပြသခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ အဘယ်အကျိုးမျှ မရှိပါ။ အကြောင်းမူကား ငါ၏ခြေတော်ရင်း၌ ဦးညွတ်ဝပ်စင်းကုန်သော (pādasambhattā) တပည့်သားတို့သည် ထိုသို့သော အမှုကိစ္စ၌ အဆင်သင့် ခါးပန်းတောင်းကျပ်လျက် ရှိကြကုန်သောကြောင့်တည်း ဟု စပ်ဟပ်အပ်၏။

287. ‘‘Dame’’ccādi. Nandopanandassa nāgarañño dame damakaraṇe byāpāradassanā bhuvanattaye pavattamānaānubhāvena ca sampavattitakittisamūhena ca samannāgatassa mayhaṃ tādisapayogadassanena kiṃ payojanaṃ. Yasmā me pādasambhattā mayhaṃ caraṇāvanatā tādise kicce sajjā sannaddhā puttā bahavo santi eva, tasmāti. Cetovasitāya sūravīrabhāvo iha atiditto dassito hoti. Byāpārassa dassanamiti ca, pādesu sambhattāti ca vākyaṃ.

၂၈၇. “Dame” စသည်ကား- နန္ဒောပနန္ဒနဂါးမင်းကို ဆုံးမခြင်း (dame) ၌ ဘုံသုံးပါး၌ ထင်ရှားသော တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့်လည်းကောင်း၊ ပြန့်ပြောသော ကျော်စောခြင်းအပေါင်းနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသော ငါ၏ ထိုသို့သော လုံ့လပြုမှုကို ပြသခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ အကြောင်းမူကား ငါ၏ ခြေဖဝါးတော်ရင်း၌ ဦးညွတ်ဝပ်စင်းကုန်သော၊ ထိုသို့သော ကိစ္စ၌ အသင့်ပြင်ဆင် (လက်နက်စွဲကိုင်) လျက်ရှိကုန်သော တပည့်သားတို့သည် များစွာ ရှိကြကုန်သောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ စိတ်ကို စိုးပိုင်နိုင်နင်းခြင်း (စေတောဝသိတာ) ဖြင့် ရဲရင့်စွမ်းပကားရှိသော အဖြစ် (သူရဝီရဘာဝ) ကို အလွန်တရာ တောက်ပစေလျက် ပြသအပ်၏။ “Byāpārassa dassanam” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “pādesu sambhattā” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျသရုပ်ခွဲအပ်၏။

288.

၂၈၈။

Sileso vacanā’nekā-Bhidheyye’kapadāyutaṃ;

Abhinnapadavākyādi-Vasā tedhā’ya’mīrito.

အနက်အမျိုးမျိုးကို ဟောတတ်သော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းနှင့် ယှဉ်စပ်သော စကားသည် သိလေသ (ထပ်ဆင့်အနက်ရှိသော အလင်္ကာ) မည်၏။ ထိုသိလေသသည် အဘိန္နပဒ၊ အဘိန္နဝါကျ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သုံးပါးအပြားရှိ၏ဟု ဟောကြားအပ်၏။

288. Silesaṃ niddisati ‘‘sileso’’iccādinā. Anekaṃ bhinnamabhidheyyattho yassātyanekābhidheyyaṃ. Ekena samānena padena sarūpena āyutamanvitaṃ yaṃ vacanaṃ vuttīti anuvaditvā so silesoti vidhīyate, yena kenaci [Pg.277] rūpena upamānopameyyalakkhaṇatthānaṃ silesanato. Ayañcevaṃlakkhaṇo sileso tedhā īrito. Kathaṃ? Abhinnapadavākyādivasā abhinnamekaṃ padaṃ syādyantatyādyantarūpaṃ yatra, tameva vākyaṃ vākyalakkhaṇopetattā. Taṃ ādi yesaṃ, tesaṃ vasāti attho.

၂၈၈. “sileso” စသည်ဖြင့် သိလေသအလင်္ကာကို ညွှန်ပြ၏။ များပြားကွဲပြားသော ဟောအပ်သောအနက် ရှိသည်ဖြစ်၍ “anekābhidheyya” မည်၏။ ထပ်တူညီမျှသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းနှင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော စကားကို သိလေသ ဟူ၍ သတ်မှတ်အပ်၏။ အကြောင်းမူကား တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဥပမာနှင့် ဥပမေယျ လက္ခဏာရှိသော အနက်တို့ကို စေ့စပ်ယှဉ်စပ်ထားသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့သော လက္ခဏာရှိသော သိလေသသည် သုံးပါးအပြားရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? မကွဲပြားသော ပုဒ်နှင့် ဝါကျ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်တည်း။ အကြင်ဝါကျ၌ မကွဲပြားသော တစ်ခုတည်းသောပုဒ်သည် သျာဝိဘတ်အဆုံးရှိခြင်း၊ တိဝိဘတ်အဆုံးရှိခြင်း စသော သဘောရှိ၏၊ ထိုစကားသည်ပင် ဝါကျ၏ လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ဝါကျမည်၏။ ထိုဝါကျလျှင် အစရှိကုန်သော ထိုအရာတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။

288. Idāni silesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘sileso’’ccādinā. Anekābhidheyyaṃ ekapadāyutaṃ ubhayattha sādhāraṇattā tulyena saddarūpena yuttaṃ yaṃ vacanaṃ atthi, so sileso nāma. So pana yena kenaci sādhammarūpena upamānopameyyabhūtānamatthānaṃ siliṭṭhattā aññamaññaṃ phusitvā ṭhitattā sileso nāma. Ayaṃ vuttalakkhaṇo sileso abhinnapadavākyādivasā akatavikārānaṃ syādyantatyādyantapadasamannāgatānaṃ vākyalakkhaṇopetavākyānaṃ pabhedena tedhā īritoti. Anekamabhidheyyaṃ yasseti ca, ekañca taṃ padañceti ca, tena āyutanti ca, abhinnāni padāni yasminti ca, tañca taṃ vākyañcāti ca, taṃ ādi yesaṃ abhinnapadavākyānanti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca vākyaṃ.

၂၈၈. ယခုအခါ “sileso” စသည်ဖြင့် သိလေသအလင်္ကာကို ပြသ၏။ အနက်အမျိုးမျိုးကို ဟောတတ်သော၊ တစ်ခုတည်းသောပုဒ်နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော၊ နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံး၌ သာဓာရဏဖြစ်၍ တူညီသောအသံပုံသဏ္ဌာန်နှင့် ယှဉ်သော အကြင်စကားသည် ရှိ၏၊ ထိုစကားသည် သိလေသ မည်၏။ ထိုသိလေသသည် တစ်စုံတစ်ခုသော သာဓမ္မအခြင်းအရာအားဖြင့် ဥပမာ ဥပမေယျဖြစ်ကုန်သော အနက်တို့၏ စေ့စပ်ညီညွတ်သည်ဖြစ်၍ အချင်းချင်း ထိတွေ့တည်ရှိနေသောကြောင့် “သိလေသ” မည်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော ဤသိလေသသည် အပြောင်းအလဲမရှိကုန်သော သျာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၊ တိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော၊ ဝါကျလက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော ဝါကျတို့၏ ကွဲပြားခြင်းဖြစ်သော အဘိန္နပဒဝါကျစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သုံးပါးအပြားရှိ၏ဟု ဟောအပ်၏။ “Anekamabhidheyyaṃ yasseti” စသည်ဖြင့် ဝါကျသရုပ်ခွဲအပ်၏။

289.

၂၈၉။

Andhantamaharo hārī, samāruḷho mahodayaṃ;

Rājate raṃsimālī’yaṃ, bhagavā bodhayaṃ jane.

အတိဂမ္ဘီရ ထူထပ်လှစွာသော အမှောင်ထုကို ပယ်ဖျောက်တတ်ထသော၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် တင့်တယ်ထသော၊ ကြီးမြတ်သော ဥဒယတောင်သို့ တက်ရောက်ထသော (သို့မဟုတ် ကြီးမြတ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူထသော)၊ ရောင်ခြည်ကွန်ရက်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူထသော (သို့မဟုတ် ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးရှိတော်မူထသော)၊ သတ္တဝါအပေါင်းကို နိုးကြားစေတော်မူထသော (သို့မဟုတ် ကိလေသာအိပ်ပျော်ခြင်းမှ နိုးကြားစေတော်မူထသော) ဤမြတ်စွာဘုရား (သို့မဟုတ် နေမင်း) သည် တင့်တယ်စွာ တောက်ပတော်မူ၏။

Abhinnapadavākyasileso.

အဘိန္နပဒဝါကျသိလေသ (ပုဒ်နှင့် ဝါကျ မကွဲပြားသော သိလေသအလင်္ကာ)။

289. Udāharati ‘‘andhantami’’ccādi. Ayaṃ bhagavā sūriyo mahāmuni ca. Tattha sūriyo tāva andhantamaharo pakatiyandhakāropahārī, mahāmuni tu andhakāramohatamāpahārī. Hārī manuñño sūriyo mahāmuni ca, sūriyo [Pg.278] mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ samāruḷho, mahāmuni tu mahodayaṃ mahantamabbhudayaṃ sammāsambodhisamadhigamarūpaṃ samāruḷho patto. Raṃsīnaṃ mālā, sā assa atthīti raṃsimālī, sūriyo mahāmuni ca. Jane bodhayaṃ niddāpagamanena kilesaniddāpagamanena vā pabodhayanto rājate dibbatīti. Abhinnapadavākyasileso bhaṅgena vinā yathāvaṭṭhānamubhayattha padayojanato.

၂၈၉. “andhantam” စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ ဤ “bhagavā” ဟူသည် နေမင်းနှင့် မြတ်စွာဘုရား (မဟာမုနိ) နှစ်ဦးလုံးကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနှစ်ဦးတို့တွင် နေမင်းသည် ပကတိအမှောင်ထုကို ဖျက်ဆီးတတ်သဖြင့် “andhantamahara” မည်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား မောဟတည်းဟူသော အမှောင်ထုကို ပယ်ဖျောက်တော်မူတတ်သဖြင့် “andhantamahara” မည်၏။ “Hārī” ဟူသည် သာယာကြည်နူးဖွယ် ကောင်းခြင်းဖြစ်၍ နေမင်းနှင့် မြတ်စွာဘုရား နှစ်ဦးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်၏။ နေမင်းသည် ကြီးမြတ်သော ဥဒယတောင် (mahodaya) သို့ တက်ရောက်အပ်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူခြင်းတည်းဟူသော ကြီးမြတ်သော တိုးတက်ကြီးပွားခြင်း (mahodaya) သို့ ရောက်တော်မူအပ်၏။ ရောင်ခြည်တော် အစုအဝေး ရှိသဖြင့် “raṃsimālī” မည်၏၊ နေမင်းနှင့် မြတ်စွာဘုရား နှစ်ဦးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်၏။ လူအပေါင်းတို့ကို ပကတိအိပ်ပျော်ခြင်းမှ သော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာအိပ်ပျော်ခြင်းမှ သော်လည်းကောင်း နိုးကြားစေလျက် တင့်တယ်စွာ တောက်ပတော်မူ၏။ ပုဒ်တို့ကို ခွဲခြားဖျက်ဆီးခြင်း မရှိဘဲ တည်ရှိသည့်အတိုင်း နှစ်ဦးလုံး၌ စပ်ဟပ်နိုင်သောကြောင့် ဤသည်မှာ “အဘိန္နပဒဝါကျသိလေသ” ဖြစ်သည်။

289. Idāni udāharati ‘‘andha’’miccādinā. Mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ, sabbaññupadavisaṅkhātamahābhivuddhiṃ vā samāruḷho āruḷho, sampatto vā, andhantamaharo cakkavāḷagabbhe patthaṭapakatighanandhakārassa, ñāṇalocanassa andhakaraṇato andhakāroti vuttamohassa vā viddhaṃsako, hārī teneva manuñño raṃsimālī attano raṃsimālāya samannāgato jane pakatiniddāya kilesaniddāya vā samannāgate satte bodhayaṃ bodhayanto ayaṃ bhagavā divākaro, chahi bhagadhammehi samannāgato buddho vā rājate dibbatīti. Dvīsu pakkhesu padānaṃ samānabhāvena ṭhitattā ayaṃ abhinnapadavākyasileso. Andho ca so tamo ceti ca, taṃ haratīti ca, mahanto ca so udayo pabbato cāti ca, mahanto ca so udayo abbhudayo abhivuddhi cāti ca, raṃsīnaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca, bhago sirī assa sūriyassa atthīti ca, bhago sirīkāmapayatanādippakāro assa satthuno atthīti ca viggaho. Abhinnapadavākyasaṅkhāto sileso. Aparopi attho ettha silissatīti sileso. ‘‘Bhinnapadavākyasileso’’tiādikampi iminā nayena ñātabbaṃ.

၂၈၉. ယခုအခါ “andha” စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ ကြီးမြတ်သော ဥဒယတောင်သို့ လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တည်းဟူသော ကြီးမြတ်သော တိုးတက်ကြီးပွားခြင်းသို့ လည်းကောင်း တက်ရောက်တော်မူအပ်သော (သို့မဟုတ် ရောက်တော်မူအပ်သော)၊ စကြဝဠာတိုက်တစ်ခုလုံး၌ ပျံ့နှံ့နေသော ပကတိထူထပ်သော အမှောင်ထုကို လည်းကောင်း၊ ပညာမျက်စိကို ကွယ်စေတတ်သဖြင့် အမှောင်ဟု ဆိုအပ်သော မောဟကို လည်းကောင်း ဖျက်ဆီးတတ်သော၊ ထိုသို့ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်ပင် နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ကောင်းသော၊ မိမိ၏ ရောင်ခြည်တော်အစုအဝေးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ သတ္တဝါတို့ကို ပကတိအိပ်ပျော်ခြင်း၌ လည်းကောင်း၊ ကိလေသာအိပ်ပျော်ခြင်း၌ လည်းကောင်း ရှိနေကြကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို နိုးကြားစေတော်မူသော ဤဘုန်းတော်ကြီးသော နေမင်းသည် လည်းကောင်း၊ ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် လည်းကောင်း တောက်ပတော်မူ၏။ နှစ်ဖက်လုံး၌ ပုဒ်တို့သည် တူညီသောအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိနေကြသောကြောင့် ဤသည်မှာ “အဘိန္နပဒဝါကျသိလေသ” ဖြစ်သည်။ “Andho ca so tamo ca” စသည်ဖြင့် ဝါကျသရုပ်ခွဲပုံ (ဝိဂ္ဂဟ) များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ အဘိန္နပဒဝါကျဟု ဆိုအပ်သော သိလေသ ဖြစ်၏။ ဤ၌ အခြားသော အနက်သည်လည်း ကပ်ငြိ (ယှဉ်စပ်) သောကြောင့် သိလေသ မည်၏။ “Bhinnapadavākyasileso” စသည်တို့ကိုလည်း ဤနည်းဖြင့် သိအပ်၏။

290.

၂၉၀။

Sāradāmalakābhāso, samānītaparikkhayo;

Kumudākarasambodho, pīṇeti janataṃ sudhī.

သရဒဥတု၌ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော လမင်းကဲ့သို့ တင့်တယ်သော အဆင်းရှိထသော၊ (ကိလေသာတည်းဟူသော) ပျက်စီးခြင်းသို့ ဆောင်ယူအပ်ထသော၊ ကုမုဒြာကြာတောကို ပွင့်စေတတ်ထသော (သို့မဟုတ် ပညာရှိအပေါင်းကို နိုးကြားစေတတ်ထသော) ဤပညာရှိ (နေမင်း သို့မဟုတ် သူတော်ကောင်း) သည် လူအပေါင်းကို နှစ်သက်စေ၏။

Bhinnapadavākyasileso.

ဘိန္နပဒဝါကျသိလေသ (ပုဒ်နှင့် ဝါကျ ကွဲပြားသော သိလေသအလင်္ကာ)။

290. ‘‘Sārade’’ccādi. Sudhā assa atthīti sudhī, cando. Sobhanā sabbaññutaññāṇarūpaṃ buddhi assa atthīti sudhī, [Pg.279] sammāsambuddho. Sārado saradakāle sambhūto amalako nimmalo ābhā sobhā yassa so, cando. Paresaṃ nibbānasāraṃ dadātīti sārado, amalako ābhāso, amalakassa hatthāmalakasseva vā ābhāso asesañeyyāvabodho yassa so, sammāsambuddho. Saṃ sammā kamenānīyamānattā ānīto parikkhayo kaṇhapakkho yena so, cando. Samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattukato adhigatakkhayattā yenaso, sammāsambuddho. Kumudākarassa kumudassa raṃsiyā sambodhi vikāso yassa so, cando. Kuyā pathaviyā mudaṃ pītiṃ karotīti kumudākaro, sambodho catusaccāvabodho yassa so, sammāsambuddho, janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ayaṃ bhinnapadavākyasileso vuttena vidhinā padānaṃ bhinnattā.

၂၉၀. ‘‘Sārade’’ စသော စကားရပ်၌— 'သုဓာ'ဟူသော နတ်သုဓာ (သို့မဟုတ်) အမြိုက်ရည်သည် ၎င်းအား ရှိသောကြောင့် 'သုဓီ' မည်၏၊ လမင်းတည်း။ တင့်တယ်လှပသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဟူသော ပညာသည် ၎င်းအား ရှိသောကြောင့် 'သုဓီ' မည်၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တည်း။ ဆောင်းဦးကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ညစ်ကြေးကင်းစင်သော အရောင်အဝါရှိသောကြောင့် 'သာရဒ' မည်၏၊ လမင်းတည်း။ သူတစ်ပါးတို့အား နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အနှစ်သာရကို ပေးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကင်းစင်သော အရောင်အဝါရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လက်ဖဝါးပေါ်ရှိ သစ်ဆန်းသီးကဲ့သို့ အကြွင်းမဲ့သိဖွယ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်သောဉာဏ် အရောင်အဝါရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း 'သာရဒ' မည်၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တည်း။ ကောင်းစွာ အစဉ်အတိုင်း ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသို့ ရောက်အပ်သော လဆုတ်ပက္ခရှိသောကြောင့် 'သံအာနီတပရိက္ခယ' မည်၏၊ လမင်းတည်း။ ကိလေသာရန်သူတို့ကို ငြိမ်းအေးစေခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် (သို့မဟုတ်) ရအပ်သော ကိလေသာကုန်ခြင်းရှိသောကြောင့် 'သမအာနီတပရိက္ခယ' မည်၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တည်း။ ကြာအိုင်၌ရှိသော ကြာတို့၏ အရောင်အဝါဖြင့် ပွင့်ထွန်းခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ကုမုဒါကရသမ္ဗောဓ' မည်၏၊ လမင်းတည်း။ မြေပြင်၌ရှိသော လူအပေါင်းအား ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ကုမုဒါကရ' မည်၏၊ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်သောဉာဏ် (သမ္ဗောဓ) ရှိသောကြောင့် 'ကုမုဒါကရသမ္ဗောဓ' မည်၏၊ လူအပေါင်းကို နှစ်သက်စေတတ်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တည်း။ ဤသည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ပုဒ်တို့ ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့် 'ဘိန္နပဒဝါကျသိလေသ' (ကွဲပြားသောပုဒ်ဖြင့် နှစ်နက်ထွက်သော စကားအဆင်တန်ဆာ) ဖြစ်၏။

290. ‘‘Sāra’’iccādi. Sārado saradakāle sambhūto, veneyyānaṃ nibbānasāradāyako vā, amalakābhāso nimmalasobho, nimmalaketumālāsamannāgatattā tādisamatthakasobho vā, atha vā sāradāmalakābhāso saradakāle sañjātanimmalasobho, veneyyānaṃ nibbānasāradāyakanimmalasobho vā, atha vā sāradaāmalakaābhāso nibbānasāradāyakahatthāmalakasadisañeyyāvabodho. Samānītaparikkhayo kaṇhapakkhe suṭṭhu kamena ānīto parikkhayo paripuṇṇo vā cando, samasaṅkhatasantiṃ ānītakilesaparihānisaṅkhātaparikkhayo vā. Kumudākarasambodho kumudavikāsanena samannāgato, kusaṅkhātapathavīnissitānaṃ janānaṃ pītijananacatusaccāvabodhena samannāgato vā. Sudhī sudhāsaṅkhātaamatavantatāya [Pg.280] tannāmako cando, sundarapaññavantatāya tannāmako sammāsambuddho vā. Janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ubhayapakkhesu padaṃ bhinditvā atthassa yojanato ayaṃ bhinnapadavākyasileso. Sarade bhavo sārado, cando. Sāraṃ dadātīti sārado, bhagavā. ‘‘Sārado’’ti idaṃ ‘‘ābhāso’’ti padassa visesanaṃ hoti. Amalakonimmalo ābhāso assa candassāti ca, kamhi matthake ābhāsoti ca, amalo kābhāso assa satthunoti ca, sārado amalako ābhāso yassa candassa bhagavato vāti ca, sārado āmalakassa viya ābhāso ñeyyāvabodho assa bhagavatoti ca, saṃ sammā ānīto parikkhayo kalāhāni aneneti ca, samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattuto yeneti ca, kumudānaṃ ākaroti ca, tesaṃ sambodho vikāso yasseti ca, mudaṃ pītiṃ karotīti mudākaro. Kuyā pathaviyā mudākaroti ca, so sambodho catusaccāvabodho yasseti ca, sudhā amataṃ assa candassa atthīti ca, su sobhanā dhī buddhi assa sambuddhassāti ca viggaho.

၂၉၀. ‘‘Sāra’’ စသော စကားရပ်၌— 'သာရဒ' ဟူသည် ဆောင်းဦးကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော (လမင်း)၊ သို့မဟုတ် ဝေနေယျတို့အား နိဗ္ဗာန်အနှစ်သာရကို ပေးတတ်သော (မြတ်စွာဘုရား) ဖြစ်၏။ 'အမာလကာဘာသ' ဟူသည် ကင်းစင်သော အရောင်အဝါရှိသော (လမင်း)၊ သို့မဟုတ် ညစ်ကြေးကင်းသော ကေတုမာလာနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ထိုသို့သော ဦးခေါင်းတင့်တယ်ခြင်းရှိသော (မြတ်စွာဘုရား) ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'သာရဒါမလကာဘာသ' ဟူသည် ဆောင်းဦးကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ညစ်ကြေးကင်းစင်သော အရောင်အဝါရှိသော (လမင်း)၊ သို့မဟုတ် ဝေနေယျတို့အား နိဗ္ဗာန်အနှစ်သာရကို ပေးတတ်သော ညစ်ကြေးကင်းစင်သော အရောင်အဝါရှိသော (မြတ်စွာဘုရား) ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'သာရဒအာမလကအာဘာသ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်အနှစ်သာရကို ပေးတတ်သော၊ လက်ဖဝါးပေါ်ရှိ သစ်ဆန်းသီးနှင့်တူသော သိဖွယ်အလုံးစုံကို ထိုးထွင်းသိမြင်သောဉာဏ်ရှိသော (မြတ်စွာဘုရား) ဖြစ်၏။ 'သမာနီတပရိက္ခယ' ဟူသည် လဆုတ်ပက္ခ၌ ကောင်းစွာ အစဉ်အတိုင်း ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသို့ ရောက်သော (သို့မဟုတ် ပြည့်စုံသော) လမင်း၊ သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းရေးဟူသော သန္တိကို ရောက်စေတတ်သော ကိလေသာကုန်ဆုံးခြင်းဟူသော ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရှိသော (မြတ်စွာဘုရား) ဖြစ်၏။ 'ကုမုဒါကရသမ္ဗောဓ' ဟူသည် ကြာတို့ကို ပွင့်စေခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော (လမင်း)၊ သို့မဟုတ် မြေကြီးကို မှီတင်းနေထိုင်သော လူအပေါင်းတို့အား ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော (မြတ်စွာဘုရား) ဖြစ်၏။ 'သုဓီ' ဟူသည် နတ်သုဓာ သို့မဟုတ် အမြိုက်ရည်ရှိသောကြောင့် ထိုသို့အမည်ရသော လမင်း၊ သို့မဟုတ် ကောင်းမြတ်သောပညာရှိသောကြောင့် ထိုသို့အမည်ရသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် ဖြစ်၏။ 'လူအပေါင်းကို နှစ်သက်စေတတ်၏' ဟု ဆိုလို၏။ အနက်နှစ်ဖက်လုံး၌ ပုဒ်ကို ခွဲခြမ်း၍ အနက်ကို စပ်ယှဉ်ရသောကြောင့် ဤသည်ကား 'ဘိန္နပဒဝါကျသိလေသ' ဖြစ်၏။ 'ဆောင်းဦး၌ဖြစ်သော သာရဒ၊ လမင်း'၊ 'အနှစ်သာရကို ပေးတတ်သော သာရဒ၊ မြတ်စွာဘုရား'။ ဤ 'သာရဒ'ဟူသော ပုဒ်သည် 'အာဘာသ' ဟူသော ပုဒ်၏ ဝိသေသနဖြစ်၏။ 'ညစ်ကြေးကင်းသော အရောင်အဝါရှိသော လမင်း'၊ 'ဦးခေါင်း၌ ကင်းစင်သော အရောင်အဝါရှိသော မြတ်စွာဘုရား'၊ 'ဆောင်းဦးကာလ၌ ကင်းစင်သော အရောင်အဝါရှိသော လမင်းနှင့် ဘုရားရှင်'၊ 'ဆောင်းဦးကာလ၌ သစ်ဆန်းသီးကဲ့သို့ အရောင်အဝါရှိသော သိဖွယ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်သောဉာဏ်ရှိသော မြတ်စွာဘုရား'၊ 'ကောင်းစွာ အစဉ်အတိုင်း လဆုတ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော လမင်း'၊ 'ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်စေသဖြင့် ကိလေသာရန်သူတို့၏ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော မြတ်စွာဘုရား'၊ 'ကြာတို့၏ အဆောက်အဦး'၊ 'ထိုကြာတို့အား ပွင့်စေခြင်းရှိသော လမင်း'၊ 'ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် မုဒါကရ'၊ 'မြေ၌ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ပြုတတ်သော မုဒါကရ'၊ 'ထိုသစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းရှိသော မြတ်စွာဘုရား'၊ 'နတ်သုဓာ သို့မဟုတ် အမြိုက်ရည်ရှိသောကြောင့် လမင်း'၊ 'တင့်တယ်သော ပညာဉာဏ်ရှိသောကြောင့် သမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်' ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

291.

၂၉၁။

Samāhitattavinayo, ahīnamadamaddano;

Sugato visadaṃ pātu, pāṇinaṃ so vināyako.

ကောင်းစွာတည်ကြည်သော ကိုယ်အမူအရာကို ဆုံးမခြင်းရှိတော်မူသော၊ မယုတ်လျော့သော (နဂါးတို့၏ သို့မဟုတ် မဟာဗြဟ္မာစသော မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏) မာန်မူခြင်းကို နှိမ်နင်းတော်မူသော၊ ကောင်းသောလားရာရှိတော်မူသော၊ ထိုစုန်းပြောက်ငှက်မင်း (ဂဠုန်မင်း) သို့မဟုတ် လမ်းညွှန်ပြသတော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်သည် သတ္တဝါအပေါင်းကို ကင်းစင်စွာ စောင့်ရှောက်တော်မူပါစေသတည်း။

Bhinnābhinnapadavākyasileso.

ဤသည်ကား ဘိန္နာဘိန္နပဒဝါကျသိလေသ (ပုဒ်အချို့ ကွဲပြားပြီး အချို့မကွဲပြားဘဲ နှစ်နက်ထွက်သော စကားအဆင်တန်ဆာ) ဖြစ်၏။

291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Saṃ sammā āhito patiṭṭhāpito attassa vinayo vinayanaṃ sabbattha savisaye appaṭihatacāravasena yassa so, garuḷo. Vinayanaṃ pavivittakāyacittappavattivasena damanaṃ yassa so, sammāsambuddho. Iti abhinnapadaṃ. Ahīnaṃ sappānaṃ inā nāyakā, tesaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, garuḷo. Ahīnānamuttamapurisānampi mahābrahmādīnaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, sammāsambuddho. Sundaraṃ gataṃ gamanaṃ samuddaṃ bhinditvā jalasaṅgamato paṭhamamevauggamanasāmatthiyayogato [Pg.281] yassa so, garuḷo. Sundaraṃ gamanamassa nāgavikkantacārattā sugato, sammāsambuddho. Abhinnapadaṃ. So vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Visaṃ dadātīti visadaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pālayatu, so vineti veneyyeti vināyako, sammāsambuddho. Pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ asallīnaṃ pātu. Bhinnābhinnapadavākyasilesoyaṃ vuttanayena padānaṃ ubhayamissattā.

၂၉၁. ‘‘Samāhite’’ စသော စကားရပ်၌— ကောင်းစွာ ထားအပ်သော မိမိကိုယ်ကို ဆုံးမခြင်းဟူသော ကိစ္စသည် မိမိ၏ကျက်စားရာ အရပ်အားလုံး၌ အပိတ်အပင်မရှိ သွားလာခြင်းအားဖြင့် ၎င်းအား ရှိသောကြောင့် 'သမာဟိတတ္တဝိနယ' မည်၏၊ ဂဠုန်မင်းတည်း။ ဆုံးမခြင်းဟူသည် ဆိတ်ငြိမ်သော ကိုယ်၊ စိတ်တို့၏ ဖြစ်ပျက်မှုဖြင့် ယဉ်ကျေးစေခြင်းသည် ၎င်းအား ရှိသောကြောင့် 'သမာဟိတတ္တဝိနယ' မည်၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တည်း။ ဤကား မကွဲပြားသော ပုဒ် (အဘိန္နပုဒ်) ဖြစ်၏။ မယုတ်လျော့သော မြွေ (နဂါး) တို့၏ အရှင်ဖြစ်ကုန်သော နဂါးမင်းတို့၏ မာန်ကို နှိမ်နင်းတတ်သောကြောင့် 'အဟီနမဒမဒ္ဒန' မည်၏၊ ဂဠုန်မင်းတည်း။ မယုတ်လျော့သော မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ကုန်သော မဟာဗြဟ္မာစသည်တို့၏ မာန်ကိုလည်း နှိမ်နင်းတတ်သောကြောင့် 'အဟီနမဒမဒ္ဒန' မည်၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တည်း။ သမုဒ္ဒရာကို ခွဲ၍ ရေလှိုင်းအကြားမှ ပထမဦးစွာ ပျံတက်နိုင်စွမ်းရှိသော ကောင်းသောသွားခြင်းရှိသောကြောင့် 'သုဂတ' မည်၏၊ ဂဠုန်မင်းတည်း။ နဂါးမင်း၏ လျင်မြန်သော သွားခြင်းကဲ့သို့ ကောင်းသောသွားခြင်းရှိသောကြောင့် 'သုဂတ' မည်၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တည်း။ ဤကား မကွဲပြားသော ပုဒ်ဖြစ်၏။ ငှက်တို့၏ အရှင်ဖြစ်သော ထိုဂဠုန်မင်းသည် အဆိပ်ပြင်းသောကြောင့် သတ္တဝါတို့အား (သို့မဟုတ် နဂါးပြည်အား) မညှဉ်းဆဲခြင်းဖြင့် စောင့်ရှောက်ပါစေသတည်း။ ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမတတ်သောကြောင့် 'ဝိနာယက' မည်၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တည်း။ သတ္တဝါအပေါင်းကို မတွန့်တို မဆုတ်နစ်ဘဲ ကင်းစင်ကြည်လင်စွာ စောင့်ရှောက်တော်မူပါစေသတည်း။ ဤသည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ပုဒ်တို့၏ နှစ်မျိုးစလုံး ရောနှောနေသောကြောင့် 'ဘိန္နာဘိန္နပဒဝါကျသိလေသ' ဖြစ်၏။

291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Samāhitattavinayo sammā āhitāya ṭhapitāya sarīrassa savisaye gatiyā samannāgato, sammā āhitena ṭhapitena cittadamanena samannāgato vā, ahīnamadamaddano nāgarājūnaṃ madamaddano, ahīnānaṃ uttamānaṃ bakabrahmādīnampi madamaddano vā, sugato pakkhavātavegena samuddajalaṃ dvidhā katvā tasmiṃ jale anekībhūteyeva nāgabhavanaṃ gantvā nāge gahetvā gamane samatthattā sundaragamano, samantabhaddakaanekappakāragamano vā, vināyako pakkhīnaṃ nāyako so garuḷarājā visadaṃ ghoravisattā visadāyakaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pāletu. No ce, vināyako veneyye vinento so sammāsambuddho pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ visāradaṃ katvā pātu ahitāpanayanahitopanayanena rakkhatūti. Ubhayapakkhesu ‘‘ahīnamadamaddano’’iccādikehi bhinnehi ca ‘‘samāhitattavinayo’’iccādikehi abhinnehi ca padehi samannāgatattā ayaṃ bhinnābhinnapadavākyasileso. Attassa vinayoti ca, samāhito attavinayo yassa garuḷassa tathāgatassa vāti ca, ahīnaṃ inā nāyakāti ca, ahīnānaṃ nāgarājūnaṃ madoti ca, hīnehi aññe ahīnā uttamā, tesaṃ madoti [Pg.282] ca, taṃ maddatīti ca, vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyakoti ca, veneyyajane vinetīti ca vākyaṃ. Dutiyapakkhe ‘‘visada’’nti kriyāvisesanaṃ.

၂၉၁. ‘‘Samāhite’’ စသော စကားရပ်၌— 'သမာဟိတတ္တဝိနယ' ဟူသည် ကောင်းစွာထားအပ်သော မိမိကိုယ်၏ ကျက်စားရာအရပ်၌ သွားခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော (ဂဠုန်မင်း)၊ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာထားအပ်သော စိတ်ကို ဆုံးမခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော (ဘုရားရှင်) ဖြစ်၏။ 'အဟီနမဒမဒ္ဒန' ဟူသည် နဂါးမင်းတို့၏ မာန်ကို နှိမ်နင်းတတ်သော (ဂဠုန်မင်း)၊ သို့မဟုတ် မယုတ်လျော့သော မြတ်သော ဗကဗြဟ္မာစသည်တို့၏ မာန်ကို နှိမ်နင်းတတ်သော (ဘုရားရှင်) ဖြစ်၏။ 'သုဂတ' ဟူသည် အတောင်ပံလေအရှိန်ဖြင့် သမုဒ္ဒရာရေကို နှစ်ခြမ်းခွဲကာ ထိုရေထဲ၌ တစ်စုတစ်ဝေးတည်းရှိသော နဂါးပြည်သို့ သွား၍ နဂါးတို့ကို ဖမ်းယူသွားလာခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သဖြင့် ကောင်းသောသွားခြင်းရှိသော (ဂဠုန်မင်း)၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် တင့်တယ်လှပသော သွားခြင်းရှိသော (ဘုရားရှင်) ဖြစ်၏။ 'ဝိနာယက' ဟူသည် ငှက်တို့၏ အရှင်ဖြစ်သော ထိုဂဠုန်မင်းသည် ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသောကြောင့် အဆိပ်ကို ပေးတတ်သော သတ္တဝါတို့ ကျက်စားရာ နဂါးပြည်ကို မညှဉ်းဆဲဘဲ စောင့်ရှောက်ပါစေသတည်း။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမတော်မူသော ထိုသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်သည် သတ္တဝါအပေါင်းအား ဘေးကင်းစေလျက် အကျိုးမဲ့ကို ပယ်ဖျောက်၍ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်ပေးခြင်းဖြင့် စောင့်ရှောက်တော်မူပါစေသတည်း။ အနက်နှစ်ဖက်လုံး၌ 'အဟီနမဒမဒ္ဒန' စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော ပုဒ်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ 'သမာဟိတတ္တဝိနယ' စသည်ဖြင့် မကွဲပြားသော ပုဒ်တို့နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသောကြောင့် ဤသည်ကား 'ဘိန္နာဘိန္နပဒဝါကျသိလေသ' ဖြစ်၏။ 'မိမိကိုယ်ကို ဆုံးမခြင်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကောင်းစွာ ထားအပ်သော မိမိကိုယ်ကို ဆုံးမခြင်းရှိသော ဂဠုန်မင်း သို့မဟုတ် တထာဂတမြတ်စွာဘုရား' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မယုတ်လျော့သော အရှင်ဖြစ်ကုန်သော နဂါးမင်းတို့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မယုတ်လျော့သော နဂါးမင်းတို့၏ မာန်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ယုတ်ညံ့သူတို့ထက် တပါးသော မယုတ်ညံ့သော မြတ်သောသူတို့၊ ၎င်းတို့၏ မာန်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ထိုမာန်ကို နှိမ်နင်းတတ်သော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ငှက်တို့၏ အရှင်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမတတ်သော' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဖြစ်၏။ ဒုတိယအစု၌ 'ဝိသဒံ' ဟူသည် ကရိယာဝိသေသန ဖြစ်၏။

292.

၂၉၂။

Viruddhāviruddhābhinna-kammā niyamavā paro;

Niyamakkhepavacano, avirodhi virodhya’pi.

ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သည်လည်းဖြစ်စေ၊ ဆန့်ကျင်ဘက် မဟုတ်သည်လည်းဖြစ်စေ၊ ကွဲပြားမှုမရှိသော ကမ္မ (အမှု) ရှိသည့် နိယမရှိသော အလင်္ကာသည် တစ်ပါးသော အလင်္ကာဖြစ်၏။ ထို့ပြင် နိယမက္ခေပဝစန အလင်္ကာ၊ အဝိရောဓိ အလင်္ကာနှင့် ဝိရောဓိ အလင်္ကာတို့လည်း ရှိကုန်၏။

293.

၂၉၃။

Ocityasamposakādi, sileso padajādi’ti ;

Esaṃ nidassanesveva, rūpa’māvibhavissati.

သင့်တင့်လျောက်ပတ်မှုကို အားပေးတိုးပွားစေတတ်သော သီလိသအစရှိသည်လည်းကောင်း၊ ပုဒ်မှဖြစ်သော သီလိသအစရှိသည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ထိုသီလိသတို့၏ သရုပ်သဏ္ဌာန်သည် ဥဒါဟရုဏ်တို့၌သာ ထင်ရှားပေလတ္တံ့။

292-3. Silesabhedamaññathāpi dassetumāha ‘‘viruddha’’iccādi. Viruddhāni cāviruddhāni ca aññamabhinnañca, tāniyeva kammāni kriyāni yesaṃ, te tayo silesā. Niyamo’vadhāraṇamasmiṃ atthīti niyamavā, paro añño silesopi. Niyamassa akkhepo nisedhanaṃ yassa, taṃ vacanamabhidhānaṃ yassa, tādisopi. Nāssa virodho atthītyavirodhi, sopi. Virodho asaṅgati ettha vijjatīti virodhi, sopi. Ocityaṃ samposetīti ocityasamposako, so ādi yassa alaṅkārantaragocarassa silesassa, so padato jātādisilesopi. Itite parepi silesabhedā santi. Esaṃ yathāvuttānaṃ nidassanesu payogesveva rūpaṃ sabhāvo lakkhaṇaṃ āvibhavissatīti.

၂၉၂-၃. သီလိသအပြားကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံသော နည်းဖြင့်လည်း ပြသခြင်းငှာ 'viruddha' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော၊ မဆန့်ကျင်သော၊ မကွဲပြားဘဲ တူညီသော အမှုကိရိယာ ရှိကြကုန်သော ထိုသီလိသတို့သည် ဝိရုဒ္ဓကမ္မစသော သီလိသ သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ခြင်း (အတည်ပြုခြင်း) ရှိသော သီလိသသည် နိယမဝန္တ သီလိသ မည်သော အခြားတစ်မျိုးသော သီလိသ ဖြစ်သည်။ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်ကို တားမြစ်ခြင်း (ငြင်းပယ်ခြင်း) ကို ပြသော စကားရှိသော သီလိသသည် နိယမက္ခေပဝစန သီလိသ မည်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် မရှိသော သီလိသသည် အဝိရောဓိ သီလိသ မည်သည်။ ဆန့်ကျင်မှုရှိသော သီလိသသည် ဝိရောဓိ သီလိသ မည်သည်။ သင့်တင့်လျောက်ပတ်မှုကို အားပေးတိုးပွားစေတတ်သော အလင်္ကာတစ်ပါး၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော သီလိသသည် ဩစိတျသမ္ပေါသက သီလိသ မည်သည်၏ အစရှိသည် ဖြစ်၍ ပုဒ်မှဖြစ်သော သီလိသ စသည်လည်း ရှိသေးသည်။ ဤသို့လျှင် အခြားသော သီလိသအပြားတို့လည်း ရှိကုန်သေး၏။ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သီလိသတို့၏ သရုပ်သဏ္ဌာန် သဘောလက္ခဏာသည် ဥဒါဟရုဏ်တို့၌သာ ထင်ရှားပေလတ္တံ့။

292-3. Avuttasilesavisese dassetuṃ uddisati ‘‘viruddhā’’iccādi. Viruddhāviruddhābhinnakammā api ubhayatthassa viruddhena ca aviruddhena ca abhinnena ca kammena samanvitā tayo silesā ca, paro añño niyamavāpi avadhāraṇena yuttasileso ca, niyamakkhepavacanopi avadhāraṇassa paṭisedhapakāsakābhidhānasileso ca, avirodhipi ubhayapakkhāvirodhisileso ca, virodhiapi ubhayatthassa [Pg.283] virodhisileso ca, padajādi padena jāto vākyena jāto ocityasamposakādisilesopīti esaṃ silesānaṃ nidassanesveva nidassanasaṅkhataudāharaṇesveva rūpaṃ sarūpaṃ tesaṃ lakkhaṇaṃ vā āvibhavissati, nidassiyamānaudāharaṇeneva lakkhaṇassa gammamānattā visuṃ na kathessāmīti adhippāyo. Viruddhāni ca aviruddhāni ca abhinnañceti ca, tameva kammaṃ kriyā yesaṃ silesānamiti ca, niyamo avadhāraṇaṃ asmiṃ atthīti ca, niyamassa akkhepo paṭisedho assa atthīti ca, taṃ vacanaṃ abhidhānaṃ yassa silesassāti ca, nāssa virodho atthīti ca, ocityaṃ samposetīti ca, so ādi yassa upamāsilesādinoti ca, padato jātoti ca, so ādi yassa vākyassāti ca viggaho.

၂၉၂-၃. မဆိုအပ်သေးသော သီလိသထူးတို့ကို ပြသခြင်းငှာ 'viruddhā' အစရှိသဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော၊ မဆန့်ကျင်သော၊ မကွဲပြားသော အမှုကိရိယာရှိသော သီလိသသုံးမျိုးသည် အနက်နှစ်ဖက်လုံး၌ ဆန့်ကျင်သော၊ မဆန့်ကျင်သော၊ မကွဲပြားသော အမှုကိရိယာနှင့် ပြည့်စုံကုန်၏။ ထို့ပြင် အတည်ပြုခြင်းနှင့် ယှဉ်သော နိယမဝန္တ သီလိသ၊ အတည်ပြုချက်ကို တားမြစ်ကြောင်းပြသော စကားရှိသော နိယမက္ခေပဝစန သီလိသ၊ အနက်နှစ်ဖက်လုံး၌ မဆန့်ကျင်သော အဝိရောဓိ သီလိသ၊ အနက်နှစ်ဖက်လုံး၌ ဆန့်ကျင်သော ဝိရောဓိ သီလိသ၊ ပုဒ်မှဖြစ်သော၊ ဝါကျမှဖြစ်သော၊ ဩစိတျသမ္ပေါသက အစရှိသော သီလိသတို့လည်း ရှိကုန်၏။ ထိုသီလိသတို့၏ သရုပ်သဏ္ဌာန် သို့မဟုတ် လက္ခဏာသည် ပြသအပ်သော ဥဒါဟရုဏ်တို့၌သာ ထင်ရှားလိမ့်မည်။ ပြသအပ်သော ဥဒါဟရုဏ်အားဖြင့်သာ လက္ခဏာကို သိနိုင်သောကြောင့် သီးခြားခွဲ၍ မဟောတော့အံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ (၎င်းတို့၏ ဝိဂ္ဂဟများမှာ) ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကုန်သော၊ မဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကုန်သော၊ မကွဲပြားကုန်သောဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအမှုသည်သာလျှင် ကိရိယာဖြစ်သော သီလိသတို့ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ အတည်ပြုခြင်းသည် ဤသီလိသ၌ ရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အတည်ပြုခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းသည် ဤသီလိသ၌ ရှိ၏၊ ထိုတားမြစ်ကြောင်း ပြသောစကားသည် အမည်ရှိသော သီလိသဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်မှုမရှိဟူ၍လည်းကောင်း၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်မှုကို အားပေးတိုးပွားစေတတ်၏၊ ထိုဩစိတျသမ္ပေါသကသည် အစရှိသည်ဖြစ်သော ဥပမာသီလိသစသည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပုဒ်မှဖြစ်၏၊ ထိုပုဒ်သည် အစရှိသည်ဖြစ်သော ဝါကျဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

Viruddhakammasilesa

ဝိရုဒ္ဓကမ္မသီလိသ

294.

၂၉၄။

Savase vattayaṃ lokaṃ, akhilaṃ kallaviggaho ;

Parābhavati mārāri, dhammarājā vijambhate.

အလုံးစုံသော လောကကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေလျက်၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော ကိုယ်ခန္ဓာရှိတော်မူသော တရားမင်း (မြတ်စွာဘုရား) သည် တိုးပွားထွန်းပတော်မူ၏။ (တစ်ဖက်၌မူ) အလုံးစုံသော လောကကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေလျက်၊ (တိုက်ခိုက်လိုသော) စစ်ထိုးခြင်းရှိသော မာရ်နတ်သည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီး၏။

294. Tato kamena tedassīyanti ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ mārāri dhammarājā ca, kallo manuñño viggaho kalaho yassa mārārino, viggaho sarīrasampadā yassa dhammarājassa, tesu mārāri parābhavati parābhavamapeti bodhiyaṃ paṭiladdhaparājayavasena, dhammarājā samantabhaddo tu vijambhate lokattayabyāpisamullapitavijayaddhanipavattivasena samaṃ bhavatīti ayaṃ viruddhakammasileso parābhavavijambhanānamaññoññavirodhato.

၂၉၄. ထိုမှတစ်ပါး အစဉ်အတိုင်း ထိုသီလိသတို့ကို ပြသခြင်းငှာ 'savase' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ အလုံးစုံသော လောကကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေသော မာရ်နတ်သည်လည်းကောင်း၊ တရားမင်းသည်လည်းကောင်း ရှိကြရာ၊ မာရ်နတ်အား ကလ္လ-တိုက်ခိုက်လိုသော စစ်ထိုးခြင်း (ရန်ပွဲ) ရှိ၏။ တရားမင်းအား ကလ္လ-သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ရှိ၏။ ထိုနှစ်ဦးတို့တွင် မာရ်နတ်သည် ဗောဓိပင်ရင်း၌ ရှုံးနိမ့်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်၏။ တရားမင်းသည်ကား ဘုံသုံးပါးလုံးသို့ ပြန့်နှံ့သော အောင်ပွဲခံသံကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် တိုးပွားထွန်းပတော်မူ၏။ ဤသည်ကား ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းနှင့် တိုးပွားထွန်းပခြင်းဟူသော ကိရိယာတို့ အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်သောကြောင့် ဝိရုဒ္ဓကမ္မသီလိသ မည်၏။

294. Idāni uddesakkamena udāharati ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ anatthe yuñjanato attano vase vattayanto, no ce, sakalalokaṃ hite [Pg.284] yuñjanato attano vase vattayanto kallaviggaho manuññakalaho, no ce, manuññasarīrasampattiyutto mārāri parābhavati bodhimūle laddhaparājayavasena parābhavaṃ pāpuṇāti, dhammarājā tathāgato pana vijambhate lokattaye patthaṭajayaghosavasena vijambhatīti. Parābhavanavijambhanakriyānaṃ aññamaññaviruddhattā ayaṃ viruddhakammasileso nāma. Sassa attano vaso issariyamiti ca, kallo manuñño viggaho vivādo deho vā yasseti ca vākyaṃ.

၂၉၄. ယခုအခါ ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း 'savase' အစရှိသဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်ပြတော်မူသည်။ အလုံးစုံသော လောကကို အကျိုးမဲ့၌ ယှဉ်စေခြင်းဖြင့် မိမိအလိုသို့ လိုက်စေသော၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော လောကကို အကျိုးစီးပွား၌ ယှဉ်စေခြင်းဖြင့် မိမိအလိုသို့ လိုက်စေသော၊ ကလ္လဝိဂ္ဂဟ-ချစ်ဖွယ်သော စစ်ထိုးခြင်းရှိသော၊ သို့မဟုတ် ချစ်ဖွယ်သော ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ မာရ်နတ်သည် ဗောဓိပင်ရင်း၌ ရှုံးနိမ့်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်၏။ တရားမင်းတည်းဟူသော မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ဘုံသုံးပါး၌ ပြန့်နှံ့သော အောင်သံဖြင့် တိုးပွားထွန်းပတော်မူ၏။ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းနှင့် တိုးပွားခြင်းဟူသော ကိရိယာတို့သည် အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်သောကြောင့် ဤသည်ကို ဝိရုဒ္ဓကမ္မသီလိသ ဟု ခေါ်သည်။ 'မိမိ၏ အလိုသည် အစိုးရခြင်း ဖြစ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သာယာချောမောသော ခန္ဓာကိုယ် သို့မဟုတ် ရန်ပွဲသည် ၎င်း၌ ရှိ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံ ဖြစ်သည်။

Aviruddhakammasilesa

အဝိရုဒ္ဓကမ္မသီလိသ

295.

၂၉၅။

Sabhāvamadhuraṃ puñña-visesodayasambhavaṃ;

Suṇanti vācaṃ munino, janā passanti cā’mataṃ.

လူတို့သည် သဘာဝအားဖြင့် သာယာကြည်လင်၍၊ ကုသိုလ်ထူး ဖြစ်ထွန်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်ကို နာကြားကြကုန်၏၊ (ထိုစကားတော်နှင့် အတူ) အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း ဖူးမြင်ကြကုန်၏။

295. ‘‘Sabhāve’’ccādi. Sabhāveneva madhurā piyā vācā, madhuraṃ amataṃ, puññavisesassa udayo abhivaḍḍhi, tena sambhavo, yassa vā taṃ, munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ janā suṇanti, tassayaṃ amatañca passantīti ayamaviruddhakammasileso savanadassanānaṃ aviruddhattāti.

၂၉၅. 'Sabhāve' အစရှိသည်ကား- သဘာဝအားဖြင့်သာ သာယာကြည်လင်သော စကားတော်၊ သာယာသော နိဗ္ဗာန်၊ ထူးမြတ်သော ကုသိုလ်၏ ဖြစ်ထွန်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်ကို လူတို့သည် နာကြားကြကုန်၏။ ထိုစကားတော်နှင့် အတူ အမြိုက်တရားကိုလည်း ဖူးမြင်ကြကုန်၏။ ဤသည်ကား နာကြားခြင်းနှင့် ဖူးမြင်ခြင်းဟူသော ကိရိယာတို့ မဆန့်ကျင်သောကြောင့် အဝိရုဒ္ဓကမ္မသီလိသ မည်၏။

295. ‘‘Sabhāva’’miccādi. Sabhāvamadhuraṃ ‘‘vācāmadhuraṃ karissāmī’’ti kattabbapayogaṃ vināpi madhurattā pakatimadhuraṃ, no ce, kenaci paccayena anuppannattā saṅkharavisesaṃ vināpi pakatipaṇītaṃ, puññavisesodayasambhavaṃ puññavisesadesakassa munino kassaci kusalavisesassa abhivuddhiyā sambhūtaṃ, no ce, veneyyajanānaṃ nibbānādhippāyena katakusalavisesassa abhivuddhiyā ārammaṇattena paṭiladdhaṃ munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ suṇanti, amataṃ nibbānañca janā veneyyajanā passantīti. Savanadassanakriyānaṃ aññamaññāviruddhattā ayaṃ aviruddhakammasileso. Sassa attano bhāvoti [Pg.285] ca, tena madhurā, madhuramiti ca, puññameva visesoti ca, tassodayoti ca, tena sambhavo yasseti ca viggaho.

၂၉၅. 'Sabhāvam' အစရှိသည်ကား- သဘာဝမဓုရ- 'ငါသည် စကားကို ချိုသာအောင် ပြုအံ့' ဟု အားထုတ်မှုမပါဘဲ ပင်ကိုယ်အားဖြင့် သာယာသည်ဖြစ်၍၊ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် မဖြစ်ပေါ်ဘဲ ပြုပြင်မှုမရှိဘဲ ပင်ကိုယ်အားဖြင့် မွန်မြတ်သော၊ ပုညဝိသေသေဒယသမ္ဘဝ- ကုသိုလ်ထူးကို ဟောကြားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ကုသိုလ်ထူး ဖြစ်ထွန်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ သို့မဟုတ် ချွတ်ထိုက်သော ဝေနေယျတို့၏ နိဗ္ဗာန်ကို ရည်သန်၍ ပြုအပ်သော ကုသိုလ်ထူး၏ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော၊ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်ကို နာကြားကြကုန်၏။ ဝေနေယျအပေါင်းတို့သည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း ဖူးမြင်ကြကုန်၏။ နာကြားခြင်းနှင့် ဖူးမြင်ခြင်း ကိရိယာတို့သည် အချင်းချင်း မဆန့်ကျင်သောကြောင့် ဤသည်ကို အဝိရုဒ္ဓကမ္မသီလိသ ဟု ခေါ်သည်။ 'မိမိ၏ သဘာဝ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ထိုသဘာဝကြောင့် သာယာကြည်လင်သော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကုသိုလ်သည်သာလျှင် အထူးဖြစ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ထိုကုသိုလ်ထူး၏ တိုးပွားခြင်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ထိုတိုးပွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် ၎င်း၌ ရှိ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

Abhinnakammasilesa

အဘိန္နကမ္မသီလိသ

296.

၂၉၆။

Andhakārāpahārāya,Sabhāvamadhurāya ca;

Mano pīṇeti jantūnaṃ,Jino vācāya bhāya ca.

မြတ်စွာဘုရားသည် (မောဟတည်းဟူသော သို့မဟုတ် ပကတိ) အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော၊ သဘာဝအားဖြင့် သာယာကြည်လင်သော စကားတော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရောင်ခြည်တော်ဖြင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေတော်မူ၏။

296. ‘‘Andhakāre’’ccādi. Andhakāraṃ mohasaṅkhātaṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharatīti andhakārāpahārā, vācā, bhā ca. Tāya sabhāvabhāsāya, sobhāya ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ pīṇetīti ayamabhinnakammasileso pīṇanalakkhaṇāyekāya kriyāya vācāya bhāya ca sampannoti.

၂၉၆. 'Andhakāre' အစရှိသည်ကား- မောဟဟု ဆိုအပ်သော အမိုက်မှောင်ကို သို့မဟုတ် ပကတိ အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် အန္ဓကာရာပဟာရာ မည်၏၊ (ထိုသို့ ပယ်ဖျောက်တတ်သည်ကား) စကားတော်နှင့် ရောင်ခြည်တော် ဖြစ်၏။ ထိုသဘာဝအလင်းရောင်နှင့် တင့်တယ်ခြင်းရှိသော စကားတော်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါတို့၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေတော်မူ၏။ ဤသည်ကား နှစ်သက်စေခြင်းတည်းဟူသော တစ်ခုတည်းသော ကိရိယာဖြင့် စကားတော်နှင့် ရောင်ခြည်တော် နှစ်ရပ်လုံး ပြီးမြောက်စေသောကြောင့် အဘိန္နကမ္မသီလိသ မည်၏။

296. ‘‘Andhakārā’’iccādi. Andhakārāpahārāya mohandhakāraṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharaṇāya sabhāvamadhurāya ca sabhāvato kaṇṇasukhāya, sabhāvato nettābhirāmāya vācāya bhāya sarīrakantiyā ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ dhinoti pīṇetīti. Pīṇayanasabhāvāya ekāya kriyāya saddhiṃ karaṇabhūtānaṃ dvinnaṃ vācābhānaṃ yojitattā ayaṃ abhinnakammasileso. Andhakāra’mapaharatīti ca, sabhāvena madhurāti ca vākyaṃ.

၂၉၆. ‘‘Andhakārā’’ ဟူသည်ကား - မောဟတည်းဟူသော အမိုက်မှောင် သို့မဟုတ် ပကတိအမိုက်မှောင်ကို ဖယ်ရှားရန်အလို့ငှာ သဘာဝအားဖြင့် သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိသော (နားချမ်းသာစေသော)၊ သို့မဟုတ် သဘာဝအားဖြင့် မျက်စိပသာဒဖြစ်စေတတ်သော စကားတော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်၏ အရောင်အဝါတော်ဖြင့်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါတို့၏ စိတ်နှလုံးကို နှစ်သက်စေတတ်၏ (ရွှင်လန်းစေတတ်၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ ရွှင်လန်းစေတတ်သော သဘာဝရှိသည့် တစ်ခုတည်းသော ကိရိယာနှင့်တကွ အကြောင်းတရား (ကရဏ) ဖြစ်ကုန်သော စကားနှင့် အရောင်အဝါ နှစ်ပါးတို့ကို ယှဉ်စပ်ထားသဖြင့် ဤသည်ကား ‘အဘိန္နကမ္မသိလေသ’ မည်၏။ “အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သဘာဝအားဖြင့် ချိုသာ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျ ဖြစ်၏။

Niyamavantasilesa

နိယမဝန္တသိလေသ

297.

၂၉၇။

Kesakkhīnaṃva kaṇhattaṃ, samūnaṃyeva vaṅkatā;

Pāṇipādādharānaṃva, munindassā’tirattatā.

မြတ်စွာဘုရား၏ မည်းနက်သောအဖြစ်သည် ဆံပင်နှင့် မျက်ဝန်းတို့၌သာ ရှိ၏။ ကောက်ကွေ့သောအဖြစ်သည် မျက်ခုံးတော်တို့၌သာ ရှိ၏။ လွန်စွာ နီမြန်းသောအဖြစ်သည် လက်၊ ခြေ၊ နှုတ်ခမ်းတော်တို့၌သာ ရှိ၏။

297. ‘‘Kesi’’ccādi. [Pg.286] Kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃyeva, na manasi, kaṇhattaguṇo pāpattañca siliṭṭhaṃ. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, na ajjhāsaye, vaṅkatānatattaṃ saṭhattañca siliṭṭhaṃ. Atirattatā pāṇipādādharānaṃyeva, na citte, atirattatāguṇo rāgo ca silissate. ‘‘Munindassā’’ti ‘‘kaṇhatta’’ntiādīsu sabbattha sambandhanīyaṃ. Niyamavā sileso kesakkhīnaṃvāti avadhāraṇappayogāti.

၂၉၇. ‘‘Kesi’’ စသည်ဖြင့်။ မည်းနက်သောအဖြစ်သည် ဆံပင်နှင့် မျက်ဝန်းတို့၌သာ ရှိ၏၊ စိတ်၌ မရှိ။ မည်းနက်သော ဂုဏ်သတ္တိနှင့် မကောင်းမှု (ပါပ) ဖြစ်ခြင်းတို့ကို ကပ်ငြိအပ်၏။ ကောက်ကွေ့သောအဖြစ်သည် မျက်ခုံးတော်တို့၌သာ ရှိ၏၊ အဇ္ဈာသယ၌ မရှိ။ ကောက်ကွေ့သော ဂုဏ်သတ္တိနှင့် ကောက်ကျစ်ခြင်း (သဌတ္တ) ကို ကပ်ငြိအပ်၏။ လွန်စွာ နီမြန်းသောအဖြစ်သည် လက်၊ ခြေ၊ နှုတ်ခမ်းတော်တို့၌သာ ရှိ၏၊ စိတ်၌ မရှိ။ နီမြန်းသော ဂုဏ်သတ္တိနှင့် ရာဂ (တပ်မက်ခြင်း) ကို ကပ်ငြိအပ်၏။ ‘‘Munindassa’’ ဟူသောပုဒ်ကို ‘‘kaṇhattaṃ’’ စသော ပုဒ်အားလုံး၌ ဆက်စပ်အပ်၏။ ‘‘kesakkhīnaṃva’’ ဟူသော သတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) ဝေါဟာရကို သုံးစပ်ထားသောကြောင့် ဤသည်ကား နိယမရှိသော သိလေသ (နိယမဝန္တသိလေသ) မည်၏။

297. ‘‘Kesakkhīna’’miccādi. Munindassa kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃ eva hoti, kaṇhattasaṅkhatamakusalaṃ na citte. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, najjhāsaye. Atirattatā pāṇipādādharānaṃ eva, na kesuci vatthūsūti. ‘‘Kesakkhīnaṃvā’’tiādīsu niyamasaṅkhātaavadhāraṇapadassa vijjamānattā kaṇhabhāvena saddhiṃ pāpattassa ca, vaṅkaguṇena saddhiṃ sāṭheyyassa ca, rattaguṇena saddhiṃ rāgassa ca siliṭṭhattā ayaṃ niyamavantasileso nāma. Kesāni ca akkhīni ceti ca, kaṇhassa bhāvoti ca, vaṅkassa bhāvoti ca, pāṇayo ca pādāni ca adharāni cāti ca, atirattassa bhāvoti ca viggaho.

၂၉၇. ‘‘Kesakkhīna’’ စသည်ဖြင့်။ မြတ်စွာဘုရား၏ မည်းနက်ခြင်းသည် ဆံပင်နှင့် မျက်လုံးတို့၌သာ ဖြစ်၏၊ မည်းနက်ခြင်းဟူသော အကုသိုလ်သည် စိတ်တော်၌ မရှိ။ ကောက်ကွေ့ခြင်းသည် မျက်ခုံးတို့၌သာ ဖြစ်၏၊ အဇ္ဈာသယ၌ မရှိ။ လွန်စွာနီခြင်းသည် လက်၊ ခြေ၊ နှုတ်ခမ်းတော်တို့၌သာ ဖြစ်၏၊ တစ်ပါးသော ဝတ္ထုတို့၌ မရှိ။ ‘‘Kesakkhīnaṃva’’ စသည်တို့၌ နိယမဟု ဆိုအပ်သော အဝဓာရဏပုဒ် ရှိနေသောကြောင့် မည်းနက်သောအဖြစ်နှင့်တကွ ယုတ်မာသောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကောက်ကွေ့သော ဂုဏ်သတ္တိနှင့်တကွ စဉ်းလဲခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ နီသော ဂုဏ်သတ္တိနှင့်တကွ တပ်မက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ကပ်ငြိစပ်ယှဉ်အပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား ‘နိယမဝန္တသိလေသ’ မည်၏။ “ဆံပင်တို့လည်းကောင်း၊ မျက်စိတို့လည်းကောင်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “မည်းနက်သောအဖြစ်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကောက်ကွေ့သောအဖြစ်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “လက်တို့လည်းကောင်း၊ ခြေတို့လည်းကောင်း၊ နှုတ်ခမ်းတို့လည်းကောင်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “လွန်စွာနီမြန်းသောအဖြစ်” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။

Niyamakkhepasilesa

နိယမက္ခေပသိလေသ

298.

၂၉၈။

Pāṇipādādharesveva, sārāgo tava dissati;

Dissate so’ya’matha vā, nātha sādhuguṇesvapi.

အို အရှင်မြတ်... ကိုယ်တော်၏ လက်၊ ခြေ၊ နှုတ်ခမ်းတော်တို့၌သာလျှင် လှပသော နီမြန်းခြင်းသည် ထင်ရှားပါ၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ထိုနီမြန်းခြင်းသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၌လည်း ထင်ရှားပါသေး၏။

298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. Nātha tava pāṇipādādharesveva sārāgo sobhano rattavaṇṇo dissati, na citte, sārāgo rattavaṇṇo chandarāgo cāti siliṭṭhaṃ. Ayaṃ niyamo akkhipyate. Atha vā kathaṃ niyamyate, yato so ayaṃ sārāgo sādhūnaṃ guṇesveva virāgalakkhaṇo dissate iti. Tasmā kathamavadhārīyatīti niyamakkhepavacano silesoyaṃ.

၂၉၈. ‘‘Pāṇi’’ စသည်ဖြင့်။ အို အရှင်မြတ်... ကိုယ်တော်၏ လက်၊ ခြေ၊ နှုတ်ခမ်းတော်တို့၌သာ လှပသော နီမြန်းသော အရောင်သည် ထင်ရှားပါ၏၊ စိတ်၌ မထင်ရှား။ လှပသော နီမြန်းသော အရောင်နှင့် တပ်မက်ခြင်းကို ကပ်ငြိစပ်ယှဉ်အပ်၏။ ဤသတ်မှတ်ချက်ကို ပယ်မြစ်အပ်၏။ သို့မဟုတ်က အဘယ်သို့ သတ်မှတ်ပါအံ့နည်း၊ အကြောင်းမူကား ထိုနီမြန်းခြင်းသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၌ ဝိရာဂလက္ခဏာဖြင့် ထင်ရှားသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “အဘယ်သို့ သတ်မှတ်အံ့နည်း” ဟု နိယမကို ပယ်မြစ်သော စကားရှိသောကြောင့် ဤသည်ကား ‘နိယမက္ခေပဝစနသိလေသ’ မည်၏။

298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. [Pg.287] He nātha tava sārāgo sobhano rattavaṇṇo pāṇipādādharesveva dissati, citte lobho pana na dissati. Atha vā so ayaṃ sārāgo kattukamyatākusalacchandabhūto sādhuguṇesvapi sajjanānaṃ sīlādiguṇesupi dissati. ‘‘Evā’’ti dassitaniyamassa paṭisedhakena ‘‘atha vā’’ti vacanena samannāgatattā rattavaṇṇasaṅkhātarāgena lobhassa siliṭṭhattā ca ayaṃ niyamakkhepavacanasileso. Saṃ sobhano rāgoti viggaho.

၂၉၈. ‘‘Pāṇi’’ စသည်ဖြင့်။ အို အရှင်မြတ်... ကိုယ်တော်၏ လှပသော နီမြန်းသော အရောင်သည် လက်၊ ခြေ၊ နှုတ်ခမ်းတော်တို့၌သာ ထင်ရှားပါ၏၊ စိတ်တော်၌မူ လောဘသည် မထင်ရှားပေ။ သို့မဟုတ် ထို ‘သာရာဂ’ သည် ပြုလိုသော ဆန္ဒတည်းဟူသော ကုသိုလ်ဆန္ဒအဖြစ်ဖြင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၌လည်း ထင်ရှားပါသေး၏။ ‘‘ဧဝ’’ ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ပြသအပ်သော သတ်မှတ်ချက်ကို ပယ်မြစ်တတ်သော ‘‘အထ ဝါ’’ ဟူသော စကားဖြင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နီမြန်းသော အရောင်ဖြင့် လောဘကို ကပ်ငြိစပ်ယှဉ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤသည်ကား ‘နိယမက္ခေပဝစနသိလေသ’ မည်၏။ “အလွန်လှပသော အရောင်” ဟု ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။

Avirodhisilesa

အဝိရောဓိသိလေသ

299.

၂၉၉။

Salakkhaṇo’tisubhago,Tejassī niyatodayo;

Lokeso jitasaṃkleso,Vibhāti samaṇissaro.

လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ အလွန်တင့်တယ်တော်မူသော၊ တန်خိုးရှိတော်မူသော၊ မြဲသော ပေါ်ထွက်ခြင်းရှိတော်မူသော၊ ลောက၏ အရှင်ဖြစ်တော်မူသော၊ ကိလေသာကို အောင်တော်မူသော သမဏတို့၏ အရှင်သည် တင့်တယ်စွာ တောက်ပတော်မူ၏။

299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. Saha lakkhaṇena sasarūpena dvattiṃ savarapurisalakkhaṇena vā vattamāno salakkhaṇo, cando munindo ca, atisubhago so ca, tejassī sūriyo pabhāvisesayutto ca, niyato patidinamudayo pabhālakkhaṇo yassa so niyatodayo, sūriyo, niyato thiro udayo sammāsambuddho sambodhirūpo yassa so niyatodayo, munindo, lokeso brahmā munindo ca, jito saṃkleso jhānarativasena kāyacittābādho yena so, brahmā, jito saṃkleso dasavidho aggamaggaññāṇalābhā yena so. So maṇīnaṃ issaro upamaṇi, samaṇānaṃ issaro munindo vibhātīti yojjaṃ. Ayamavirodhisileso lakkhaṇasubhagādīnamubhayatthāpi abyavahitattā.

၂၉၉. ‘‘Salakkhaṇo’’ စသည်ဖြင့်။ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ သို့မဟုတ် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော မဟာပုရိသလက္ခဏာတော်နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် ‘သလက္ခဏ’ မည်၏။ လမင်းသည်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း အလွန်တင့်တယ်လှပ၏။ ‘တေဇဿီ’ ဟူသည် အထူးသဖြင့် အရောင်အဝါရှိသော နေမင်း သို့မဟုတ် တန်ခိုးရှိသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်၏။ ‘နိယတောဒယ’ ဟူသည် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ပေါ်ထွက်တတ်သော အရောင်ရှိသော နေမင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အမြဲတည်တံ့သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ ပေါ်ထွက်ခြင်းရှိသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်၏။ ‘လောကေသော’ ဟူသည် ဗြဟ္မာမင်း သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်၏။ ‘ဇိတသံကိလေသော’ ဟူသည် ဈာန်၌ မွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် ကိုယ်စိတ်ညှိုးနွမ်းခြင်းကို အောင်အပ်သော ဗြဟ္မာမင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ကို ရခြင်းဖြင့် တစ်ဆယ်ပါးသော ကိလေသာကို အောင်အပ်သော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်၏။ ထိုမဏိရတနာတို့၏ အရှင် သို့မဟုတ် ရဟန်းတို့၏ အရှင်ဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် တင့်တယ်စွာ တောက်ပ၏ ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသည်ကား လက္ခဏာ၊ သုဘဂ စသော ဂုဏ်တို့သည် အနက်နှစ်မျိုးလုံး၌ ဆန့်ကျင်မှုမရှိဘဲ တိုက်ရိုက်သက်ဆိုင်နေသောကြောင့် ‘အဝိရောဓိသိလေသ’ မည်၏။

299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. [Pg.288] Salakkhaṇo lakkhaṇena sahito, atisubhago atisundarāya lakkhiyā samannāgato, no ce, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi sahito ativiya sobhādīhi yutto, tejassī andhakāravidhamanasaṅkhatamahānubhāvena yutto, niyatodayo patidinaṃ pubbaṇhakāle niyamitagaganuggamano, no ce, nirantarapavattabuddhatejasā yutto thirasabbaññupadavisaṅkhātābhivuḍḍhiyā samannāgato, lokeso brahmabhūto, jitasaṃkleso jhānapītiyā vijitakāyacittadaratho, no ce, tilokassa issarabhūto catutthamaggaññāṇena hatadasavidhasaṃkileso, samaṇissaro so uttamo maṇi vibhāti sobhati, no ce, samaṇānaṃ issaro vibhāti dibbatīti. ‘‘Salakkhaṇo subhago’’iccādikānaṃ dvinnaṃ padānaṃ aviruddhattā ca, paṭhamapāde candena dutiye sūriyena tatiye brahmunā catutthe maṇinā ca sabbaññupadatthassa siliṭṭhattā ca ayaṃ avirodhisileso nāma. Saha lakkhaṇena vattamānoti ca, atisobhano bhago sirī vā sirīkāmapayatanādiko vā assāti ca, tejo assa atthīti ca, niyato udayo asseti ca, lokassa iso issaroti ca, jito saṃkleso yeneti ca, maṇīnaṃ samaṇānaṃ vā issaroti ca vākyaṃ.

၂၉၉. ‘‘Salakkhaṇo’’ စသည်ဖြင့်။ ‘သလက္ခဏ’ ဟူသည် လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော၊ ‘အတိသုဘဂ’ ဟူသည် အလွန်တင့်တယ်လှပသော ကျက်သရေနှင့် ပြည့်စုံသော (ပတ္တမြား)၊ သို့မဟုတ် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော မဟာပုရိသလက္ခဏာတော်တို့နှင့် ပြည့်စုံ၍ အလွန်တရာ ကျက်သရေရှိတော်မူသော (မြတ်စွာဘုရား) ဖြစ်၏။ ‘တေဇဿီ’ ဟူသည် အမိုက်မှောင်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော တန်ခိုးရှိသော၊ ‘နိယတောဒယ’ ဟူသည် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း နံနက်အချိန်၌ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်ခြင်းရှိသော (နေမင်း)၊ သို့မဟုတ် အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်သော ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးတော်နှင့် ပြုံစုံ၍ မြဲမြံသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တည်းဟူသော တိုးတက်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော (မြတ်စွာဘုရား) ဖြစ်၏။ ‘လောကေသော’ ဟူသည် ဗြဟ္မာဖြစ်သော၊ ‘ဇိတသံkိလေသော’ ဟူသည် ဈာန်ပီတိဖြင့် ကိုယ်စိတ်ညှိုးနွမ်းခြင်းကို အောင်အပ်သော (ဗြဟ္မာမင်း)၊ သို့မဟုတ် သုံးလောက၏ အရှင်ဖြစ်၍ စတုတ္ထမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် တစ်ဆယ်ပါးသော ကိလေသာကို ပယ်သတ်တော်မူပြီးသော (မြတ်စွာဘုရား) ဖြစ်၏။ ‘သမဏိဿရော’ ဟူသည် ထိုမွန်မြတ်သော မဏိရတနာသည် တင့်တယ်စွာ တောက်ပ၏၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းတို့၏ အရှင်သည် ထွန်းလင်းတောက်ပတော်မူ၏။ ‘‘Salakkhaṇo subhago’’ စသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၏ ဆန့်ကျင်မှုမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပထမအပိုဒ်၌ လမင်းနှင့်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယအပိုဒ်၌ နေမင်းနှင့်လည်းကောင်း၊ တတိယအပိုဒ်၌ ဗြဟ္မာမင်းနှင့်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထအပိုဒ်၌ မဏိရတနာနှင့်လည်းကောင်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်အနက်ကို ကပ်ငြိစပ်ယှဉ်အပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား ‘အဝိရောဓိသိလေသ’ မည်၏။ “လက္ခဏာနှင့်တကွ ဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အလွန်တင့်တယ်သော ကျက်သရေရှိ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တန်ခိုးရှိ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “မြဲသော ပေါ်ထွက်ခြင်း ရှိ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “လောက၏ အရှင်ဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကိလေသာကို အောင်အပ်ပြီ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “မဏိရတနာတို့၏ သို့မဟုတ် ရဟန်းတို့၏ အရှင်ဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျ ဖြစ်၏။

Virodhisilesa

ဝိရောဓိသိလေသ

300.

၃၀၀။

Asamopi samo loke,Lokesopi naruttamo;

Sadayopya’dayo pāpe,Cittā’yaṃ munino gati.

လောက၌ အတုမရှိဖြစ်သော်လည်း ညီမျှသောစိတ်ရှိတော်မူ၏။ လောက၏အရှင် ဖြစ်သော်လည်း လူတို့တွင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်တော်မူ၏။ သနားခြင်း ကရုဏာနှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း မကောင်းမှု၌ သနားခြင်းမရှိ။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ အလေ့အကျင့်သည် ဆန်းကြယ်လှပါပေ၏။

300. ‘‘Asamopi’’ccādi. Natthi samo rājaguṇādīhi assāti asamo, koci rājādi, ‘‘asamo’’ti lokekasikhāmaṇibhāvena [Pg.289] muni. Tattha yadā asamo rājādi, tadā loke samoti viruddhaṃ asamattā tassa. Apisaddo virodhaṃ joteti. Pakkhantare tvaviruddhaṃ, loke devadattādīnaṃ virodhisattānaṃ rāhulādīnaṃ avirodhisattānañca samattā, tatoyevāyaṃ virodhābhāsānañcasā virodhoyeva. Lokeso brahmā muni ca. Tattha ‘‘brahmā naruttamo’’ti viruddhaṃ dibbayonittā tassa. Pakkhantare tvabyāghāto uttamanarattā tassa. Dayo dānaṃ, saha dayenāti sadayo, koci puriso. Saha dayāya vattatīti sadayo, muni. Tattha puriso dāyako pāpe jane kathamadayoti virujjhati. Muni pāpe rāgādike adayoti virujjhati. Tasmā munino ayaṃ yathāvuttā gati pavatti cittā abbhutāti ayaṃ vuttanayena virodhisileso udāhaṭo.

၃၀၀. ‘‘အသမောပိ’’ စသည်သည် အဋ္ဌကထာဖြစ်သည်။ မင်း၏ဂုဏ်ကျေးဇူး စသည်တို့ဖြင့် မိမိနှင့် တူမျှသောသူ မရှိခြင်းကြောင့် ‘အသမ’ မည်၏၊ ထိုသူသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သော မင်းစသည် ဖြစ်၏။ လောက၌ တစ်ဆူတည်းသော အထွတ်အထိပ်ဦးစွန်း ရတနာဖြစ်တော်မူခြင်းကြောင့် ‘အသမ’ ဟု မြတ်စွာဘုရားအား ဆိုအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် မင်းစသည်သည် အတုမရှိ (အသမ) ဖြစ်သောအခါ၊ လောက၌ တူမျှ၏ (သမော) ဟု ဆိုခြင်းသည် ထိုမင်း၏ အတုမရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ ‘အပိ’ သဒ္ဒါသည် ဆန့်ကျင်ဘက် (ဝိရောဓ) ကို ပြ၏။ အခြားတစ်ဖက်၌မူကား မဆန့်ကျင်ပေ။ လောက၌ ရန်ဘက်ဖြစ်သော ဒေဝဒတ်စသည်တို့အပေါ်၌၎င်း၊ ရန်ဘက်မဟုတ်သော ရာဟုလာစသည်တို့အပေါ်၌၎င်း ညီမျှသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်၎င်း၊ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဤသည်ကား ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း အမှန်စင်စစ် ဆန့်ကျင်ဘက် မဟုတ်သည်သာ ဖြစ်၏။ လောကအရှင်သည် ဗြဟ္မာနှင့် မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ‘ဗြဟ္မာသည် လူတို့ထက် မြတ်၏’ ဟု ဆိုခြင်းသည် ထိုဗြဟ္မာ၏ နတ်မျိုးနွယ် ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ အခြားတစ်ဖက်၌မူကား လူတို့ထက် မြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မဆန့်ကျင်ပေ။ ‘ဒယ’ သည် ပေးလှူခြင်းဖြစ်၏၊ ပေးလှူခြင်း (ဒယ) နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် ‘သဒယ’ မည်၏၊ တစ်စုံတစ်ယောက်သော ယောက်ျား ဖြစ်၏။ သနားခြင်း (ဒယာ) နှင့်တကွ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် ‘သဒယ’ မည်၏၊ (ထိုသူသည်) မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အလှူရှင်ဖြစ်သော ယောက်ျားသည် ယုတ်မာသော လူတို့အပေါ်၌ အဘယ်ကြောင့် ‘အဒယ’ (မပေးကမ်းသူ) ဖြစ်သနည်းဟု ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ယုတ်မာသော ရာဂစသည်တို့အပေါ်၌ ‘အဒယ’ (မညှာတာသူ) ဟု ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဤဆိုအပ်ပြီးသော ဖြစ်ခြင်းသဘော တည်ရှိပုံသည် ဆန်းကြယ်လှ၏ဟု ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဝိရောဓိသိလေသကို ဥပမာပြအပ်ပြီ။

300. ‘‘Asamo’’iccādi. Asamopi atulyopi koci rājādiko loke samo tulyo, no ce, sadisapuggalarahito eva rāhulabhadradevadattādisabbaloke anunayapaṭighābhāvena samo hoti. Lokesopi brahmabhūtopi naruttamo naravaro hoti, no ce, sakalalokādhipati hutvā eva naruttamo. Sadayopi yācakesu dayasaṅkhātena dānena yuttopi pāpe pāpiṭṭhe adayo dānarahito, no ce, dayāsahito eva akusale niddayo. Munino ayaṃ gati pavatti cittā vicittāti rājādino asamasamatā ca, brahmā hutvā uttamanarabhāvo ca, dānasahitassa kassaci purisassa dānarahitabhāvo ca viruddho hoti. Tasmā rājabrahmapurisehi munino siliṭṭhattā ayaṃ virodhisileso nāma. Pubbapubbapakkhe virodho aparāparapakkhehi nirākato hoti. Pubbapakkhe apisaddo virodhaṃ joteti, aparapakkhe avadhāraṇanti. [Pg.290] Natthi samo yasseti ca, naro ca so uttamo ceti ca, saha dayena dayāya vā vattamānoti ca, natthi dayo dayā vā asseti ca viggaho.

၃၀၀. ‘‘အသမော’’ စသည်သည် ဋီကာဖြစ်သည်။ အသမောပိ - အတုမရှိသော်လည်း၊ တစ်စုံတစ်ယောက်သော မင်းစသည်သည်၊ လောကေ - လောက၌၊ သမော - တူမျှ၏။ တစ်နည်းကား - မိမိနှင့်တူသော ပုဂ္ဂိုလ် ကင်းတော်မူသည်သာ ဖြစ်၍၊ ရာဟုလာ၊ ဘဒ္ဒိယ၊ ဒေဝဒတ် စသော ခပ်သိမ်းသော လောကသားတို့အပေါ်၌ ချစ်ခြင်း၊ စိတ်ဆိုးခြင်း ကင်းတော်မူသောအားဖြင့် ညီမျှတော်မူ၏။ လောကေသောပိ - ဗြဟ္မာဖြစ်သော်လည်း၊ နရုတ္တမော - လူတို့ထက် မြတ်သောသူ ဖြစ်၏။ တစ်နည်းကား - တစ်လောကလုံး၏ အရှင်သခင် ဖြစ်တော်မူပြီးမှသာလျှင် လူတို့ထက် မြတ်တော်မူ၏။ သဒယောပိ - တောင်းရမ်းသူတို့၌ ပေးကမ်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အလှူနှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း၊ ပါပေ - ယုတ်မာသူတို့၌၊ အဒယော - အလှူမရှိသူ (မပေးကမ်းသူ) ဖြစ်၏။ တစ်နည်းကား - ကရုဏာနှင့်တကွ ဖြစ်တော်မူသည်သာ ဖြစ်၍၊ အကုသိုလ်တရားတို့၌ ညှာတာခြင်း ကင်းတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဤဖြစ်ခြင်း ဖြစ်စဉ်သည် ဆန်းကြယ်လှပေ၏။ မင်းစသည်တို့၏ အတုမရှိခြင်း၊ တူညီခြင်း ဖြစ်မှုသည်၎င်း၊ ဗြဟ္မာဖြစ်လျက် လူမြတ်ဖြစ်ခြင်းသည်၎င်း၊ အလှူနှင့်ပြည့်စုံသော တစ်စုံတစ်ယောက်သော ယောက်ျား၏ အလှူမရှိခြင်းသည်၎င်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မင်း၊ ဗြဟ္မာ၊ ယောက်ျားတို့နှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ပေါင်းစပ်ဆက်စပ်အပ်သောကြောင့် ဤသည်ကို ‘ဝိရောဓိသိလေသ’ မည်၏။ ရှေ့ရှေ့သော ဘက်၌ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားသည် နောက်နောက်သော ဘက်တို့ဖြင့် ပယ်ဖျက်အပ်၏။ ရှေ့ဘက်၌ ‘အပိ’ သဒ္ဒါသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ပြ၏၊ နောက်ဘက်၌ ‘ဧဝ’ ဟူသော စိတ်ပိုင်းခြားခြင်းကို ပြ၏။ ‘တူသောသူ မရှိသောကြောင့် အသမ’ ဟု၎င်း၊ ‘လူလည်းဖြစ်၏၊ ထိုသူသည် မြတ်လည်းမြတ်၏ဟူ၍ နရုတ္တမ’ ဟု၎င်း၊ ‘ဒယ (အလှူ) သို့မဟုတ် ဒယာ (ကရုဏာ) နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် သဒယ’ ဟု၎င်း၊ ‘ဒယ သို့မဟုတ် ဒယာ မရှိသောကြောင့် အဒယ’ ဟု၎င်း ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။

Ocityasamposakapadasilesa

သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှုကို တိုးပွားစေသော ပဒသိလေသ

301.

၃၀၁။

Saṃsāradukkhopahatā-vanatā janatā tvayi;

Sukha’micchita’maccantaṃ, amatandada vindati.

သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော၊ ကိုင်းညွှတ်ရိုသေသော လူအပေါင်းသည်၊ အမြိုက်နိဗ္ဗာန် ချမ်းသာကို ပေးတော်မူသော အရှင်ဘုရား၏ အထံ၌ တောင့်တအပ်သော အဆုံးစွန်သော ချမ်းသာကို စင်စစ် ရရှိပါပေ၏။

301. Udāharati ‘‘saṃsāre’’ccādi. Saṃsāro abbocchinnaṃ vattamānā khandhapaṭipāṭiyeva dukkhaṃ dukkhamattādinā, tena upahatā pahaṭā janatā, amataṃ sukhaṃ amataṃ vā nibbānaṃ dadātīti amatandadāti āmantanaṃ, tvayi avanatā paṇāmavasena icchitamatimataṃ dukkhāpagamanibbattaṃ kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ accantaṃ vindati paṭilabhatīti. Ettha amataṃ sudhā nibbānañca, amatandado dukkhopahate sukhayatīti ucitanti ‘‘amataṃ dadātī’’ti padamadhigate vatthuni ocityaṃ samposayatīti ocityasamposako padasilesoyaṃ. Ādisaddena ‘‘sugandhisobhāsambandhī’’tyādyupamāsilesādayo saṅgahitāti.

၃၀၁. ‘‘သံသာရေ’’ စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ သံသရာဟူသည် အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေသော ခန္ဓာအစဉ်သာတည်း၊ ထိုခန္ဓာအစဉ်သည် ဆင်းရဲခြင်း၏ အနက်စသည်ဖြင့် ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခ) မည်၏၊ ထိုသံသရာဝဋ်ဆင်းရဲဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော (ဥပဟတာ) လူအပေါင်းသည်၊ အမြိုက်နတ်ဆေး သို့မဟုတ် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို ပေးတော်မူတတ်သောကြောင့် ‘အမတန္ဒဒ’ ဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သော အို-အရှင်မြတ်၊ ကိုင်းညွှတ်ရိုသေခြင်းအားဖြင့် ကိုင်းညွှတ်သော (အဝနတာ) သင်ချစ်သား၏ အထံ၌ တောင့်တအပ်သော၊ ဆင်းရဲကင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး၏ ချမ်းသာကို စင်စစ် (အစ္စန္တံ) ရရှိပါပေ၏ (ဝိန္ဒတိ)။ ဤ၌ အမတ ဟူသည် နတ်ဆေးနှင့် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏၊ နတ်ဆေး/နိဗ္ဗာန်ကို ပေးသောသူသည် ဆင်းရဲနှိပ်စက်ခံရသူတို့ကို ချမ်းသာစေ၏ ဟူသည် လျောက်ပတ်သည်ဖြစ်၍ ‘အမတံ ဒဒါတိ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ရရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှုကို တိုးပွားစေတတ်သောကြောင့် ဤသည်ကား သင့်လျော်မှုကို တိုးပွားစေသော ပဒသိလေသ (ဩစိတျသမ္ပေါသကပဒသိလေသ) မည်၏။ ‘စသည်’ သဒ္ဒါဖြင့် ‘သုဂန္ဓိသောဘာသမ္ဗန္ဓီ’ စသော ဥပမာသိလေသ စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။

301. ‘‘Saṃsāra’’iccādi. Saṃsāradukkhopahatā khandhadhātuāyatanānaṃ nirantarapavattisaṅkhātena dukkhena upahatā janatā, amatandada he sudhādāyaka no ce, nibbānadāyaka tathāgata tvayi avanatā paṇamanavasena onatā icchitaṃ abhimataṃ sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ accantaṃ atisayena vindati sevatīti. Amatadāyakā dukkhite sukhite karontīti idaṃ ucitameveti ubhayatthassāpi vācakaṃ ‘‘amataṃ dadātī’’ti padaṃ tādisajanassa sukhadāne ocityaṃ posetīti ayaṃ ocityasamposakapadasileso. Saṃsāroyeva dukkhanti ca, tena upahatāti ca, amataṃ sudhaṃ nibbānaṃ vā dadātīti ca vākyaṃ.

၃၀၁. ‘‘သံသာရ’’ စသည်တို့သည် ဋီကာဖြစ်သည်။ သံသာရဒုက္ခောပဟတာ - ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတနတို့၏ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပွားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဆင်းရဲခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော လူအပေါင်းသည်၊ အမတန္ဒဒ - အို နတ်ဆေးကို ပေးတော်မူတတ်သောအရှင်၊ တစ်နည်းကား နိဗ္ဗာန်ကို ပေးတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရား၊ တုယှိ အဝနတာ - ကိုင်းညွှတ်ရိုသေခြင်းအားဖြင့် ကိုင်းညွှတ်သော သင်၏ အထံ၌၊ ဣစ္ဆိတံ - အလိုရှိအပ်သော၊ သုခံ - ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး၏ ချမ်းသာကို၊ အစ္စန္တံ - အလွန်အမင်း၊ ဝိန္ဒတိ - ခံစားရ၏။ အမြိုက်ဆေး/နိဗ္ဗာန်ကို ပေးတတ်သောသူတို့သည် ဆင်းရဲသူတို့ကို ချမ်းသာစေတတ်ကုန်၏ ဟူသောအချက်သည် လျောက်ပတ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် အနက်နှစ်ပါးလုံးကို ပြတတ်သော ‘အမတံ ဒဒါတိ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ထိုသို့သောသူတို့အား ချမ်းသာကို ပေးခြင်း၌ သင့်လျော်မှုကို တိုးပွားစေ၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသည်ကား သင့်လျော်မှုကို တိုးပွားစေသော ပဒသိလေသ (ဩစိတျသမ္ပေါသကပဒသိလေသ) မည်၏။ ‘သံသရာသည်သာလျှင် ဆင်းရဲတည်း’ ဟု၎င်း၊ ‘ထိုဆင်းရဲဖြင့် နှိပ်စက်အပ်၏’ ဟု၎င်း၊ ‘အမြိုက်နတ်ဆေး သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်ကို ပေးတတ်၏’ ဟု၎င်း ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ဖြစ်၏။

302.

၃၀၂။

Guṇayuttehi [Pg.291] vatthūhi, samaṃ katvāna kassaci;

Saṃkittanaṃ bhavati yaṃ, sā matā tulyayogitā.

ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ဝတ္ထုတို့နှင့် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကို တူမျှအောင် ပြု၍ ချီးမွမ်းခြင်း (သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့ခြင်း) ကို ပြုခြင်းသည် အကြင်သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ပြုခြင်းကို ‘တုလျယောဂိတာ’ အလင်္ကာဟု မှတ်အပ်၏။

302. Tulyayogitaṃ yojayati ‘‘guṇe’’ccādinā. Guṇo dhammo sādhu asādhu vā, tena yuttehi vatthūhi saha samaṃ katvāna vatthuto asāmyepi tathābhāvamāropya kassaci purisādino thutinindatthaṃ yaṃ kittanamākhyānaṃ, sā tulyakkhaṇā tulyayogitā matā, vattumicchitena guṇena tādisānaṃ tulyayogitāpaṭipādanato tadatthiyena tulyayogitā tathā dvidhā vattati.

၃၀၂. ‘‘ဂုဏေ’’ စသည်ဖြင့် တုလျယောဂိတာကို စပ်ယှဉ်ပြ၏။ ဂုဏ်ဟူသည် ကောင်းသောတရား သို့မဟုတ် မကောင်းသောတရား ဖြစ်၏၊ ထိုဂုဏ်နှင့် ယှဉ်သော ဝတ္ထုတို့နှင့်အတူ တူမျှအောင် ပြု၍ ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့် မတူသော်လည်း ထိုကဲ့သို့ တူသောသဘောကို တင်စားကာ တစ်စုံတစ်ယောက်သော ယောက်ျားစသည်တို့အား ချီးမွမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့ခြင်းအကျိုးငှာ အကြင်ပြောဆိုမြွက်ဟခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုတူသော လက္ခဏာရှိသော အဖြစ်ကို တုလျယောဂိတာဟု မှတ်အပ်၏။ ပြောဆိုလိုသော ဂုဏ်အားဖြင့် ထိုသို့သော ဝတ္ထုတို့၏ ညီမျှသော ဆက်စပ်မှုကို ပြသခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ထိုသို့ ညီမျှသော ဆက်စပ်မှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်၎င်း ဤသို့လျှင် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။

302. Idāni tulyayogitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘guṇayuttehi’’iccādinā. Guṇayuttehi sundarāsundarehi yehi kehici guṇehi yuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna tatvato asamānesupi samānattabuddhiyā āropanaṃ katvā, kassaci purisādino thutiṃ nindaṃ vā nissāya yaṃ saṃkittanaṃ guṇāguṇakathanaṃ bhavati, sā tulyayogitāti matāti. Guṇehi yuttāti ca, tulyena guṇena saha yogoti ca, so etesaṃ raṃsimālībhagavantādīnamatthīti ca, tesaṃ bhāvo tulyaguṇasambandhoti ca viggaho. Ettha tulyaguṇayuttapadatthānaṃ tagguṇasambandhassa tulyayogitābhāvato tappaṭipādako uttiviseso tadatthiyena tulyayogitāti ñeyyā.

၃၀၂. ယခုအခါ၌ တုလျယောဂိတာ အလင်္ကာကို ‘‘ဂုဏယုတ္တေဟိ’’ စသည်ဖြင့် ပြ၏။ ဂုဏယုတ္တေဟိ - ကောင်းသော မကောင်းသော တစ်စုံတစ်ခုသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဝတ္ထုတို့နှင့်၊ သမံ ကတွာန - အစစ်အမှန်အားဖြင့် မတူညီသော်လည်း တူညီသည်ဟူသော အသိစိတ်ဖြင့် တင်စားခြင်းကို ပြု၍၊ ကဿစိ - တစ်စုံတစ်ယောက်သော ယောက်ျား စသည်တို့၏ ချီးမွမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို အမှီပြု၍၊ သံကိတ္တနံ - ဂုဏ်၊ မကောင်းဂုဏ်တို့ကို ပြောဆိုခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ သာ - ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်းသည်၊ တုလျယောဂိတာ - တုလျယောဂိတာ (အလင်္ကာ) ဟု မှတ်အပ်၏။ ‘ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်ကုန်၏’ ဟု၎င်း၊ ‘တူညီသော ဂုဏ်နှင့်တကွ ယှဉ်ခြင်းသည် တုလျယောဂေါ’ ဟု၎င်း၊ ‘ထိုတုလျယောဂသည် နေမင်း၊ မြတ်စွာဘုရား စသည်တို့အား ရှိ၏’ ဟု၎င်း၊ ‘ထိုသူတို့၏ အဖြစ်သည် တူညီသော ဂုဏ်နှင့် ပတ်သက်ခြင်းဖြစ်၏’ ဟု၎င်း ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။ ဤ၌ တူညီသော ဂုဏ်နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်တို့၏ အနက်ဖြစ်သော ထိုဂုဏ်နှင့် ဆက်စပ်မှုသည် တုလျယောဂိတာ၏ သဘောဖြစ်သောကြောင့် ထိုသဘောကို ပြတတ်သော ထူးခြားသော အပြောအဆိုကို ‘တဒတ္ထိယေန တုလျယောဂိတာ’ ဟု သိအပ်၏။

303.

၃၀၃။

Sampattasammado loko,Sampattālokasampado;

Ubhohi raṃsimālī ca,Bhagavā ca tamonudo.

လောကသည် (ထိုနှစ်ဦးစလုံးတို့) ရောက်ရှိလာသောအခါ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ရ၏၊ အလင်းရောင်၏ ပြည့်စုံခြင်းသို့လည်း ရောက်ရ၏။ နေမင်းသည်၎င်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည်၎င်း နှစ်ဦးစလုံးသည် အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်ကုန်၏။

303. Udāharati ‘‘sampatte’’ccādi. Tamaṃ nudatīti tamonudo. Raṃsimālī sūriyo ca, atha vā sammāsambuddho cāti ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā [Pg.292] loko sattaloko, sampatto sammado pīti yena tathāvidho ca, sampatto ālokassa sampadā yena tathāvidho cāpīti. Ettha pītidānādiguṇayuttena raṃsimālinā samaṃ katvā bhagavato thutivasena kittananti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ.

၃၀၃. ‘‘သမ္ပတ္တ’’ စသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် ‘တမောနုဒ’ မည်၏။ ရံသိမာလီ - နေမင်းသည်၎င်း၊ သို့မဟုတ် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားသည်၎င်း ဟူသော နှစ်ပါးသော အကြောင်းရင်း၊ အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် လူလောက (သတ္တလောက) သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပီတိ) သို့ ရောက်ရှိရသည်လည်း ဖြစ်၏၊ အလင်းရောင်၏ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ရှိရသည်လည်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ပေးခြင်းစသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော နေမင်းနှင့်တူအောင် ပြု၍ မြတ်စွာဘုရားကို ချီးမွမ်းခြင်းအားဖြင့် ပြောဆိုခြင်းဟူသော လက္ခဏာကို စပ်ယှဉ်အပ်၏။

303. Idāni udāharati ‘‘sampatti’’ccādinā. Tamonudo andhakāraṃ paharanto raṃsimālī ca bhagavā ca ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā, loko sattaloko sampattasammado paṭiladdhapītiko ca sampattālokasampadā ca hotīti. Ettha pītidānālokakaraṇasaṅkhātaguṇayuttena sūriyena tulyaṃ katvā bhagavato thutivasena guṇakathanaṃ hoti. Sampatto sammado pīti yeneti ca, ālokassa sampadāti ca, sampattā ālokasampadā yeneti ca, tamaṃ nudatīti ca vākyaṃ. Udāharaṇe adassitepi asādhuguṇayuttena kenaci vatthunā samaṃ katvā kassaci kātabbanindāpi evameva daṭṭhabbā.

၃၀၃. ယခုအခါ ‘သမ္ပတ္တိ’ အစရှိသော စကားဖြင့် ဥပမာပြ (သာဓကဆောင်) လေအံ့။ အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော နေမင်းသည်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးသော ကရဏ (ပြုလုပ်ကြောင်း) တရားတို့ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဟေတု (အကြောင်း) တရားတို့ကြောင့်သော်လည်းကောင်း လောကဟူသော သတ္တလောကသည် ရရှိအပ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်း ရှိသည်လည်းကောင်း၊ ရောက်ရှိအပ်သော အရောင်အလင်း၏ ပြည့်စုံခြင်း ရှိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ပေးတတ်ခြင်း၊ အလင်းကို ပြုတတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော နေမင်းနှင့် တူအောင် ပြု၍ မြတ်စွာဘုရားအား ချီးမွမ်းခြင်းအားဖြင့် ဂုဏ်ကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ‘သမ္ပတ္တော သမ္မဒေါ ပီတိ ယေနေတိ စ၊ အာလောကဿ သမ္ပဒါတိ စ၊ သမ္ပတ္တာ အာလောကသမ္ပဒါ ယေနေတိ စ၊ တမံ နုဒတီတိ စ’ ဟူသည် ဝါကျဝိဂ္ဂဟတည်း။ ဥပမာကို မပြသော်လည်း မကောင်းသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုနှင့် တူအောင် ပြု၍ တစ်စုံတစ်ယောက်အား ကဲ့ရဲ့ခြင်းကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ရှုမြင်အပ်၏။

304.

၃၀၄။

Atthantaraṃ sādhayatā, kiñci taṃsadisaṃ phalaṃ;

Dassīyate asantaṃ vā, santaṃ vā taṃ nidassanaṃ.

အခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြီးစေတတ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းဝတ္ထုဖြင့် ထိုအနက်နှင့်တူသော မကောင်းသော အကျိုးကို ဖြစ်စေ၊ ကောင်းသော အကျိုးကို ဖြစ်စေ ပြသအပ်၏။ ထိုသို့ ပြသခြင်းသည် ‘နိဒဿန’ (နိဒဿနာလင်္ကာရ) မည်၏။

304. Nidassanaṃ padasseti ‘‘atthantara’’miccādinā. Atthantaraṃ nidassetabbāpekkhāya aññaṃ kiñci ucitaṃ kāriyaṃ sādhayatā kenaci vatthunā hetubhūtena, tena atthantareneva sadisaṃ tulyaṃ phalaṃ kiñci asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā dassīyate paṭipādīyate, taṃ evaṃlakkhaṇaṃ nidassanaṃ siyā.

၃၀၄. ‘အတ္ထန္တရံ’ အစရှိသော စကားဖြင့် နိဒဿနာလင်္ကာရကို ပြသတော်မူ၏။ နိဒဿန (ထင်ရှားပြသခြင်း) ကို ပြုအပ်သော အခြားသော အရာအား မျှော်ကိုး၍ သင့်လျော်သော အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော ကိစ္စကို ပြီးစေတတ်သော၊ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုဖြင့် ထိုအခြားသော အနက်နှင့်တူသော မကောင်းသော (မလိုလားအပ်သော) အကျိုးကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကောင်းသော (လိုလားအပ်သော) အကျိုးကိုသော်လည်းကောင်း ပြသအပ်၏၊ ထင်ရှားစေအပ်၏။ ထိုသို့သော လက္ခဏာရှိသော အလင်္ကာသည် နိဒဿနာလင်္ကာရ ဖြစ်၏။

304. Idāni nidassanālaṅkāraṃ nidasseti ‘‘atthantari’’ccādinā. Atthantaraṃ niddisitabbato aññaṃ ucitakāriyasaṅkhātamattaṃ sādhayatā sādhayantena kenaci vatthunā taṃsadisaṃ [Pg.293] tena atthantarena samānaṃ asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā kiñci phalaṃ dassīyate vatthūhi paṭipādīyate, taṃ tādisaṃ phalaṃ nidassanaṃ nāmāti. Attho ca so antaro añño cāti ca, tena atthantarena sadisamiti ca, nidassīyateti ca viggaho.

၃၀၄. ယခုအခါ ‘အတ္ထန္တရံ’ အစရှိသော စကားဖြင့် နိဒဿနာလင်္ကာရကို ပြသတော်မူ၏။ ပြသအပ်သော အနက်ထက် အခြားသော သင့်လျော်သော ပြုဖွယ်ကိစ္စမျှကို ပြီးစေတတ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုဖြင့် ထိုအနက်နှင့် တူမျှသော မကောင်းသော (မလိုလားအပ်သော) အကျိုး သို့မဟုတ် ကောင်းသော (လိုလားအပ်သော) တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးကို ဝတ္ထုတို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသအပ်၏။ ထိုသို့သော အကျိုးကို ‘နိဒဿန’ မည်၏။ ‘အတ္ထော စ သော အန္တရော အညော စာတိ စ၊ တေန အတ္ထန္တရေန သဒိသမိတိ စ၊ နိဒဿီယတေတိ စ’ ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။

Asantaphalanidassana

အသန္တဖလနိဒဿန (မကောင်းသော/မလိုလားအပ်သော အကျိုးကို ပြသော နိဒဿန)

305.

၃၀၅။

Udayā samaṇindassa, yanti pāpā parābhavaṃ;

Dhammarājaviruddhānaṃ, sūcayantā durantataṃ.

သာကီယမင်းတို့၏ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ပွင့်ထွန်းတော်မူခြင်းကြောင့် ယုတ်ညံ့သော (ကိလေသာ) တရားတို့သည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ (ဤသို့ ပျက်စီးခြင်းသည်) တရားမင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသောသူတို့၏ မကောင်းသော အဆုံးရှိသည်၏ အဖြစ်ကို သိစေကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

305. ‘‘Udayā’’iccādi. Samaṇindassa mahāmunino udayā pātubhāvena pāpā lobhādayo parābhavaṃ nidhanaṃ yanti, parābhavantīti vuttaṃ hoti. Udayapubbakena pāpaparābhavanatthantarena sadisaṃ phalaṃ nidasseti. Kiṃ karontā? Dhammarājā dhammānapeto rājā, munindo cāti siliṭṭhaṃ, tena viruddhānaṃ, duṭṭho viruddho anto avasānaṃ yassa, tassa bhāvo, taṃ sūcayantāti dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ nidassanaṃ parābhavassāniṭṭhattā.

၃၀၅. ‘ဥဒယာ’ အစရှိသည်ကား- ရဟန်းတို့၏ အထွတ်အထိပ် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ပွင့်ထွန်း ထင်ရှားတော်မူခြင်းကြောင့် လောဘအစရှိသော ယုတ်ညံ့သော ကိလေသာတရားတို့သည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ပွင့်ထွန်းခြင်းကို ရှေးဦးစွာ ပြု၍ ကိလေသာပျက်စီးခြင်းတည်းဟူသော အခြားသောအနက်နှင့် တူမျှသော အကျိုးကို ပြသ၏။ အဘယ်သို့ ပြသသနည်း? တရားနှင့် ညီညွတ်သော မင်းသည် ‘ဓမ္မရာဇာ’ မည်၏၊ ရဟန်းတို့၏ အထွတ်အထိပ် မြတ်စွာဘုရားလည်း ဖြစ်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသော သူတို့၏ မကောင်းသော (ညစ်နွမ်းသော) အဆုံးရှိသည်၏ အဖြစ်ကို သိစေကုန်လျက် ပြသအပ်၏။ ပျက်စီးခြင်းသည် မလိုလားအပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား ဓမ္မရာဇာကို ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုခြင်း အကြောင်းရှိသော အသန္တဖလ (မကောင်းသော အကျိုး) နိဒဿန ဖြစ်၏။

305. Idāni udāharati ‘‘udayā’’iccādinā. Samaṇindassa munindassa udayā loke pātubhāvena pāpā lobhādayo dhammarājaviruddhānaṃ rājadhammehi samannāgatarājūhi, dhammādhipatinā munindena vā viruddhānaṃ durantataṃ aniṭṭhāvasānataṃ sūcayantā pakāsento parābhavaṃ parihāniṃ yanti pāpuṇantīti. Ettha pubbaddhena udayapubbako pāpaparābhavanasaṅkhāto atthantaro dassito, aparaddhena taṃsadisavirodhahetukaṃ durantasaṅkhātaṃ asantaphalaṃ dasseti. Dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ parābhavassāniṭṭhattā. Samaṇānamindoti ca, dhammena yutto rājāti vā dhammesu rājāti [Pg.294] vāti ca, tena viruddhāti ca, duṭṭho virūpo anto pariyosānaṃ yesamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ.

၃၀၅. ယခုအခါ ‘ဥဒယာ’ အစရှိသော စကားဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့၏ အထွတ်အထိပ် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ လောက၌ ပွင့်ထွန်း ပေါ်ပေါက်တော်မူခြင်းကြောင့် လောဘအစရှိသော ယုတ်ညံ့သော တရားတို့သည် မင်းကျင့်တရားနှင့် ပြည့်စုံသော မင်းတို့အားလည်းကောင်း၊ တရား၏ အရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအားလည်းကောင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသော သူတို့၏ မကောင်းသော အဆုံးရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ထင်ရှားစေလျက် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ဤဂါထာ၏ ရှေ့ထဝက်ဖြင့် ပွင့်ထွန်းခြင်းကို ရှေးဦးစွာ ပြု၍ ကိလေသာပျက်စီးခြင်းတည်းဟူသော အခြားသောအနက်ကို ပြအပ်၏။ နောက်ထဝက်ဖြင့် ထိုနှင့်တူသော ဆန့်ကျင်မှုကြောင့် ဖြစ်သော မကောင်းသောအဆုံးတည်းဟူသော မလိုလားအပ်သော အကျိုးကို ပြသ၏။ ပျက်စီးခြင်းသည် မလိုလားအပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား ဓမ္မရာဇာကို ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုခြင်း အကြောင်းရှိသော မကောင်းသော အကျိုး (အသန္တဖလ) ပြသခြင်း ဖြစ်၏။ ‘သမဏာနမိန္ဒောတိ စ၊ ဓမ္မေန ယုတ္တော ရာဇာတိ ဝါ ဓမ္မေသု ရာဇာတိ ဝါတိ စ၊ တေန ဝိရုဒ္ဓါတိ စ၊ ဒုဋ္ဌော ဝိရူပေါ အန္တော ပရိယောသာနံ ယေသမိတိ စ၊ တေသံ ဘာဝေါတိ စ’ ဟူသည် ဝါကျဝိဂ္ဂဟတည်း။

Santaphalanidassana

သန္တဖလနိဒဿန (ကောင်းသော/လိုလားအပ်သော အကျိုးကို ပြသော နိဒဿန)

306.

၃၀၆။

Sironikkhittacaraṇo-Cchariyāna’mbujāna’yaṃ;

Paramabbhutataṃ loke,Viññāpeta’ttano jino.

အံ့ဩဖွယ်ဖြစ်ကုန်သော ကြာပန်းတို့၏ ထိပ်ဖျား၌ ချအပ်သော ခြေဖဝါးတော်ရှိသော ဤအောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ အလွန်အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသော အဖြစ်ကို လောက၌ ထင်ရှားစွာ သိစေတော်မူ၏။

306. ‘‘Siro’’ccādi. Acchariyānaṃ bhagavato caraṇāravindadvandasampaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā samuggatānamacchariyaguṇopetānamambujānaṃ sirasi matthake nikkhittā caraṇā yena so jino. Ambujoparicaraṇanikkhepalakkhaṇenatthantarena sadisaṃ phalaṃ dasseti. Attano paramacchariyabhāvaṃ viññāpeti. Santaphalamidaṃ nidassanaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattāti.

၃၀၆. ‘သိရော’ အစရှိသည်ကား- မြတ်စွာဘုရား၏ တင့်တယ်လှပသော ခြေတော်အစုံကို ခံယူခြင်းငှာ မြေကြီးကို ဖောက်ခွဲ၍ ပေါက်ရောက်လာကြကုန်သော၊ အံ့ဩဖွယ်ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သော ကြာပန်းတို့၏ ထိပ်ဦး၌ ချထားအပ်သော ခြေတော်ရှိသော မြတ်စွာဘုရားတည်း။ ကြာပန်းတို့၏အပေါ်၌ ခြေတော်ကို ချထားခြင်း လက္ခဏာရှိသော အခြားသောအနက်နှင့်တူသော အကျိုးကို ပြသ၏။ မိမိ၏ အလွန်အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသော အဖြစ်ကို သိစေတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ အံ့ဖွယ်အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းသည် လိုလားအပ်သောကြောင့် ဤသည်ကား သန္တဖလ (ကောင်းသော အကျိုး) နိဒဿန ဖြစ်၏။

306. ‘‘Siro’’iccādi. Ayaṃ jino acchariyānaṃ attano pādapaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā uggatattā accharāpaharaṇayoggānaṃ ambujānaṃ sironikkhittacaraṇo matthake ṭhapitapādo loke sattaloke attano paramabbhutataṃ atiacchariyaguṇaṃ viññāpeti avabodhetīti. Ettha acchariyapadumānaṃ matthake caraṇanikkhepasaṅkhātena atthantarena paramabbhutataṃ viññāpetīti ayaṃ sadisasantaphalaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattā. Sirasi nikkhittāni caraṇāni yeneti ca, accharaṃ accharāsaṅghātaṃ arahantīti ca, paramo uttamo abbhuto guṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca viggaho.

၃၀၆. ‘သိရော’ အစရှိသည်ကား- ဤအောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ခြေတော်ကို ခံယူခြင်းငှာ မြေကြီးကို ဖောက်ခွဲ၍ ပေါက်ရောက်လာသဖြင့် လက်ဖျောက်တီးထိုက်သော အံ့ဩဖွယ် ဖြစ်ကုန်သော ကြာပန်းတို့၏ ဦးခေါင်းထက်၌ ချထားအပ်သော ခြေတော်ရှိသည်ဖြစ်၍ သတ္တလောက၌ မိမိ၏ အလွန်ထူးဆန်း အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသော ဂုဏ်ကို သိစေတော်မူ၏။ ဤ၌ အံ့ဖွယ်ကြာပန်းတို့၏ ထိပ်ဦး၌ ခြေတော်ချခြင်းတည်းဟူသော အခြားသောအနက်ဖြင့် ‘အလွန်အံ့ဩဖွယ်ရှိသည်ကို သိစေ၏’ ဟု ဆိုသဖြင့် ထိုနှင့်တူသော ကောင်းသော အကျိုးကို ပြသ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ အံ့ဖွယ်အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းသည် လိုလားအပ်သောကြောင့်တည်း။ ‘သိရသိ နိက္ခိတ္တာနိ စရဏာနိ ယေနေတိ စ၊ အစ္ဆရံ အစ္ဆရာသံဃာတံ အရဟန္တီတိ စ၊ ပရမော ဥတ္တမော အဗ္ဘုတော ဂုဏော အဿေတိ စ၊ တဿ ဘာဝေါတိ စ’ ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။

307.

၃၀၇။

Vibhūtiyāmahantattaṃ, adhippāyassa vā siyā;

Paramukkaṃsataṃ yātaṃ, taṃ mahantatta’mīritaṃ.

စည်းစိမ်ချမ်းသာ၏လည်းကောင်း၊ အလိုဆန္ဒ (စိတ်နေသဘောထား) ၏လည်းကောင်း လွန်ကဲမြတ်ပြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ‘မဟန္တတ္တ’ (မဟန္တတ္တအလင်္ကာရ) ဟု ပြောဆိုအပ်၏။

307. Mahantattamupadasseti [Pg.295] ‘‘vibhūtiyā’’iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā adhippāyassa vā ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ paramātisayabhāvaṃ yātaṃ upagataṃ mahantattaṃ nāma īritaṃ kathitaṃ.

၃၀၇. ‘ဝိဘူတိယာ’ အစရှိသော စကားဖြင့် မဟန္တတ္တအလင်္ကာရကို ပြသတော်မူ၏။ စည်းစိမ်ပြည့်စုံခြင်း၏ လည်းကောင်း၊ စိတ်နေသဘောထား၏ လည်းကောင်း လွန်ကဲထူးခြားသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ‘မဟန္တတ္တ’ မည်၏ဟု ပြောဆိုအပ်၊ ဟောကြားအပ်၏။

307. Idāni mahantattālaṅkāraṃ dasseti ‘‘vibhūti’’ iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā vā adhippāyassa ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ atyukkaṃsabhāvaṃ yātaṃ yaṃ mahantattaṃ siyā, taṃ mahantattamiti īritanti. Mahato bhāvoti ca, paramo ukkaṃso atisayo yasseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

၃၀၇. ယခုအခါ ‘ဝိဘူတိ’ အစရှိသော စကားဖြင့် မဟန္တတ္တအလင်္ကာရကို ပြသတော်မူ၏။ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပြည့်စုံခြင်း၏လည်းကောင်း၊ စိတ်နေသဘောထား၏လည်းကောင်း အလွန်လွန်ကဲသော အဖြစ်သို့ ရောက်သော အကြင်ကြီးမြတ်သည်၏ အဖြစ်သည် ရှိရာ၏၊ ထိုကြီးမြတ်သည်၏ အဖြစ်ကို ‘မဟန္တတ္တ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘မဟတော ဘာဝေါတိ စ၊ ပရမော ဥက္ကံသော အတိသယော ယဿေတိ စ၊ တဿ ဘာဝေါတိ စ’ ဟူသည် ဝါကျဝိဂ္ဂဟတည်း။

Vibhūtimahantatta

ဝိဘူတိမဟန္တတ္တ (စည်းစိမ်ချမ်းသာ ကြီးမြတ်ခြင်း)

308.

၃၀၈။

Kirīṭaratanacchāyā-nuviddhātapavāraṇo;

Purā paraṃ siriṃ vindi, bodhisatto’bhinikkhamā.

တောထွက်တော်မမူမီ ရှေး၌ မကိုဋ်တန်ဆာ၌ ရှိသော ရတနာတို့၏ အရောင်အဝါတို့ဖြင့် ရောပြွမ်းအပ်သော ထီးဖြူရှိသော ဘုရားလောင်းသည် မြတ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားတော်မူ၏။

308. Udāharati ‘‘kirīṭe’’ccādi. Abhinikkhamā purā pubbe bodhisatto māyādeviyā putto paramukkaṭṭhaṃ anāññasādhāraṇaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi paṭilabhi. Kīdiso? Kirīṭe makuṭe ratanānaṃ chāyāhi sobhāhi anuviddho churito ātapavāraṇo setacchattaṃ yassa so tādisoti vibhūtiyā mahantattaṃ vuttaṃ ‘‘ātapavāraṇo ratanacchāyānuviddho’’ti.

၃၀၈. ‘ကိရီဋေ’ အစရှိသော စကားဖြင့် ဥပမာပြတော်မူ၏။ တောထွက်တော်မမူမီ ရှေးကာလ၌ မာယာဒေဝီ၏ သားတော်ဖြစ်သော ဘုရားလောင်းသည် သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသော လွန်ကဲမွန်မြတ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ရရှိတော်မူ၏။ အဘယ်သို့သော ဘုရားလောင်းနည်း? မကိုဋ်တန်ဆာ၌ ရှိသော ရတနာတို့၏ အရောင်အဝါတို့ဖြင့် ခြယ်လှယ်အပ်သော ထီးဖြူရှိသော ထိုသို့သော သဘောရှိသော ဘုရားလောင်းတည်း။ ဤသို့လျှင် ‘ရတနာအရောင်တို့ဖြင့် ခြယ်လှယ်အပ်သော ထီးဖြူရှိသော’ ဟူသော စကားဖြင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို ပြောဆိုအပ်၏။

308. Idāni udāharati ‘‘kirīṭa’’iccādinā. Bodhisatto antimajātiyaṃ mahābodhisatto abhinikkhamā abhinikkhamanato purā pubbe kirīṭaratanacchāyānuviddhātapavāraṇo moliratanaraṃsīhi rañjitasetacchatto paramukkaṭṭhaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi anubhavīti. Ettha moliratanakantiyā setacchattassa oviddhabhāvakathanena vibhūtiyā mahantattaṃ hoti. Kirīṭe ratanānīti ca, tesaṃ chāyāyoti [Pg.296] ca, tāhi anuviddho churito ātapavāraṇo yasseti ca vākyaṃ.

၃၀၈. ယခုအခါ ‘ကိရီဋ’ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြတော်မူ၏။ နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဖြစ်သော မဟာဗောဓိသတ်သည် တောထွက်တော်မမူမီ ရှေးဦးစွာ၌ ရတနာအပေါင်းခြယ်သသော သရဖူတော်၏ အရောင်အဝါနှင့် ရောပြွမ်းလျက်ရှိသော ထီးတော်ရှိသည်ဖြစ်၍၊ ဦးပြောင်ဦးရစ် ရတနာတို့၏ အရောင်အဝါတို့ဖြင့် တောက်ပဆန်းကြယ်သော မင်းဖြူထီးတော်အောက်၌ အလွန်ထူးကဲမြတ်ပြန့်သော ကျက်သရေစည်းစိမ်ကို ခံစားစံစားတော်မူ၏။ ဤ၌ ဦးပြောင်ဦးရစ် ရတနာတို့၏ အရောင်အဝါဖြင့် မင်းဖြူထီးကို ရောပြွမ်းတောက်ပစေပုံကို ဟောကြားခြင်းဖြင့် စည်းစိမ်၏ ကြီးကျယ်မြတ်ပြန့်မှုကို ပြရာရောက်၏။ ‘ကိရီဋေ ရတနာနိ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တေသံ ဆာယာယာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ထိုရတနာရောင်တို့ဖြင့် ရောပြွမ်းခြယ်သအပ်သော ထီးတော်ရှိသူ’ ဟူ၍ ဝါကျအနက် ဖြစ်၏။

Adhippāyamahantatta

အဓိပ္ပာယမဟန္တတ္တ (အလိုဆန္ဒ၏ ကြီးကျယ်မြတ်ပြန့်မှု)

309.

၃၀၉။

Satto sambodhiyaṃ bodhi-Satto sattahitāya so;

Hitvā sneharasābaddha-Mapi rāhulamātaraṃ.

သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ ထိုဗောဓိသတ်သည် သံယောဇဉ်အစေးဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သော ရာဟုလာ၏မိခင် (ယသောဓရာဒေဝီ) ကိုပင် စွန့်ပယ်တော်မူ၍ မြတ်သောဗောဓိဉာဏ်၌ စိတ်ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းတော်မူ၏။

309. ‘‘Satto’’iccādi. Snehena piyabhāvena jātena rasena rāgena ābaddhamattani rāhulamātaraṃ bimbādevimpi, kimutaññaṃ yuvatijanaṃ, hitvā anapekkhitvā anāsatto hutvā sattānaṃ hitāya lokiyalokuttarāya vaḍḍhiyā bodhisatto siddhattho sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto āsatto, tattheva laggoti adhippāyo. Mahantattamukkaṭṭhaṃ tādisavanitāratanānāsajjanalakkhaṇamālakkhīyatīti.

၃၀၉. ‘သတ္တော’ အစရှိသည်ကား- ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော သံယောဇဉ်အစေး တည်းဟူသော ကာမရာဂဖြင့် မိမိ၌ နှောင်ဖွဲ့အပ်သော ရာဟုလာမိခင် ဗိမ္ဗာဒေဝီကိုပင် သံယောဇဉ်မငြိတွယ်ဘဲ စွန့်လွှတ်တော်မူခဲ့၏၊ အခြားသော မိန်းမပျိုတို့ကိုကား ဆိုဖွယ်ရာရှိအံ့နည်း။ သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားတည်းဟူသော လောကီလောကုတ္တရာ တိုးပွားခြင်းအလို့ငှာ သိဒ္ဓတ္ထဗောဓိသတ်သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် (သမ္ဗောဓိ) ၌သာလျှင် ညွတ်ကိုင်းငြိတွယ်တော်မူ၏၊ ထိုဉာဏ်တော်၌သာလျှင် စိတ်စိုက်တော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုကဲ့သို့သော မိန်းမမြတ်၌ ငြိတွယ်မှုမရှိခြင်း လက္ခဏာကို ပြသခြင်းဖြင့် အလွန်ထူးကဲသော စိတ်ထားကြီးကျယ်မှုကို ထင်ရှားစေ၏ဟူလို။

309. ‘‘Satto’’iccādi. So bodhisatto sneharasābaddhaṃ piyabhāvasaṅkhātarāgena ābaddhaṃ rāhulamātaraṃ api bimbādevimpi hitvā sattahitāya sattānaṃ lokiyalokuttaratthāya sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto laggoti. Tādisaitthiratanepi alaggatākathanena bodhisattassa ukkaṭṭhajjhāsayamahantattaṃ vuttaṃ hoti. Sammā bujjhati etāyāti ca, bodhiyaṃ satto laggoti ca, sattānaṃ hitamiti ca, snehena piyabhāvena jāto raso rāgoti ca, tena ābaddhāti ca viggaho.

၃၀၉. ‘သတ္တော’ အစရှိသည်ကား- ထိုဗောဓိသတ်သည် ချစ်မြတ်နိုးအပ်သော သံယောဇဉ် တည်းဟူသော ရာဂဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သော ရာဟုလာမိခင် ဗိမ္ဗာဒေဝီကိုပင် စွန့်လွှတ်တော်မူ၍၊ သတ္တဝါတို့၏ လောကီလောကုတ္တရာ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၌သာ စိတ်ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းတော်မူ၏။ ထိုကဲ့သို့သော မိန်းမမြတ်အပေါ်၌ပင် ငြိတွယ်မှုမရှိကြောင်းကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဗောဓိသတ်၏ မွန်မြတ်လှသော စိတ်နှလုံး ကြီးကျယ်မှုကို ဖော်ပြရာရောက်၏။ ‘သမ္မာ ဗုဇ္ဈတိ ဧတာယာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဗောဓိယံ သတ္တော’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သတ္တာနံ ဟိတံ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သ္နေဟေန ဇာတော ရသော ရာဂေါ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တေန အာဗဒ္ဓါ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။

310.

၃၁၀။

Gopetvā vaṇṇanīyaṃ yaṃ,Kiñci dassīyate paraṃ;

Asamaṃ vā samaṃ tassa,Yadi sā vañcanā matā.

ချီးမွမ်းအပ်သော အရာဝတ္ထုတစ်ခုခုကို ဖုံးကွယ်ထား၍ ထိုချီးမွမ်းအပ်သော ဝတ္ထုနှင့် တူသည်ဖြစ်စေ၊ မတူသည်ဖြစ်စေ အခြားတစ်မျိုးကို ပြသအံ့၊ ထိုသို့ ပြသခြင်းကို ‘ဝဉ္စနာလင်္ကာ’ ဟု သိအပ်၏။

310. Vañcanaṃ [Pg.297] vadati ‘‘gopetvā’’iccādinā, vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā niraṃkatvā tassa vaṇṇanīyassa asamaṃ visamaṃ visadisaṃ paramaññaṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavināti anuvaditvā sā vañcanā matāti vidhīyate.

၃၁၀. ‘ဂေါပေတွာ’ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ဝဉ္စနာအလင်္ကာကို ဟောတော်မူ၏။ ချီးမွမ်းအပ်သော ဝတ္ထုတစ်ခုခုကို ဖုံးကွယ်ပယ်ဖျောက်၍ ထိုချီးမွမ်းအပ်သော ဝတ္ထုနှင့် မတူညီသော၊ ကွဲပြားသော အခြားတစ်မျိုးသော ဝတ္ထုတစ်ခုခုကို စာဆိုရှင်သည် ပြသအံ့၊ ထိုသို့ ပြသခြင်းကို ‘ဝဉ္စနာအလင်္ကာ’ ဟု ယူဆအပ်၏ဟု ပြဋ္ဌာန်းတော်မူ၏။

310. Idāni vañcanālaṅkāraṃ dasseti ‘‘gopetvā’’iccādinā. Vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā tassa vaṇṇanīyassa samaṃ sadisaṃ vā asamaṃ visadisaṃ vā paraṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavinā, sā vañcanāiti matāti. Vañceti vaṇṇanīyaṃ etāya vuttiyāti vākyaṃ.

၃၁၀. ယခုအခါ ‘ဂေါပေတွာ’ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ဝဉ္စနာအလင်္ကာကို ပြတော်မူ၏။ ချီးမွမ်းအပ်သော ဝတ္ထုတစ်ခုခုကို ဖုံးကွယ်၍ ထိုချီးမွမ်းအပ်သော ဝတ္ထုနှင့် တူသည်ဖြစ်စေ၊ မတူသည်ဖြစ်စေ အခြားတစ်ပါးသော ဝတ္ထုကို စာဆိုရှင်သည် ပြသခဲ့အံ့၊ ထိုသို့ ပြသခြင်းကို ‘ဝဉ္စနာအလင်္ကာ’ ဟု ယူဆအပ်၏။ ဤပြောဆိုပုံနည်းဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သောအရာကို ဖုံးကွယ်လှည့်စားတတ်သောကြောင့် ‘ဝဉ္စနာ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Asamavañcanā

အသမဝဉ္စနာ (မတူညီသောအရာကို ပြသ၍ လှည့်စားခြင်း)

311.

၃၁၁။

Purato na sahassesu,Na pañcesu ca tādino;

Māro paresu tasse’saṃ,Sahassaṃ dasavaḍḍhitaṃ.

လောကဓံတရားတို့၌ မတုန်မလှုပ် တည်ကြည်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့မှောက်၌ မာရ်နတ်၏ မြှားတို့သည် တစ်ထောင်လည်း မဖြစ်နိုင်၊ ငါးစင်းလည်း မဖြစ်နိုင်ကုန်။ သို့သော် ကိလေသာရှိကြကုန်သော အခြားသူတို့၌မူ ထိုမာရ်နတ်၏ မြှားတို့သည် တစ်သောင်း (တစ်ထောင်ကို ဆယ်ဆပွားအပ်သော အရေအတွက်) ဖြစ်ကုန်၏။

311. Udāharati ‘‘purato’’iccādi. Māro kāmo tādino lobhādīsu tādisattā munino purato sammukhe sahassaṃ isavo assāti sahassesu ca na hoti. Pañca isavo assāti pañcesu ca na hotīti vaṇṇanīyo mārotra gopyate. Tassa yo tibhuvanaṃ jayī. Paresu aññasattesu sarāgesu esamisūnaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasahi guṇitaṃ sahassaṃ, kathamaññathābhuvanattayaṃ jayeyyāti māraṃ gopetvā dasasahassopalakkhitavatthantarassa dassitattā asamavañcanāyaṃ.

၃၁၁. ‘ပုရတော’ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြတော်မူ၏။ လောဘအစရှိသည်တို့၌ တည်ငြိမ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့မှောက်၌ ကာမတည်းဟူသော မာရ်နတ်၏ တစ်ထောင်သော မြှားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ငါးစင်းသော မြှားတို့သည်လည်းကောင်း မဖြစ်နိုင်ကုန်ဟု ချီးမွမ်းဖွယ်ဖြစ်သော မာရ်နတ်ကို ဤ၌ ဖုံးကွယ်ထား၏။ သုံးဘုံလုံးကို အောင်နိုင်သော ထိုမာရ်နတ်၏ မြှားတို့သည် ရာဂရှိသော အခြားသော သတ္တဝါတို့၌မူ ဆယ်ဆမြှောက်အပ်သော တစ်ထောင် (တစ်သောင်း) သော မြှားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသို့မဟုတ်ပါက သုံးဘုံလုံးကို အဘယ်သို့ အောင်နိုင်ပါအံ့နည်း။ ဤသို့လျှင် မာရ်နတ်၏မြှားကို ဖုံးကွယ်၍ တစ်သောင်းသော အခြားဝတ္ထုကို ပြသသောကြောင့် အသမဝဉ္စနာအလင်္ကာ မည်၏။

311. Idāni udāharati ‘‘purato’’iccādinā. Māro tādino lābhālābhādīsu avikārino tathāgatassa purato abhimukhe sahassesu ca sahassasaropi na hoti, pañcesu pañca isu ca tādise ṭhapetvā pañca isu na hoti. [Pg.299] Paresu sugatasammukhe īdisesupi aññesu saṃkilesesu tassa tilokajetuno mārassa esaṃ sarānaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasagaṇanāya vaḍḍhitaṃ sahassaṃ hoti dasasahassaṃ hotīti. Vaṇṇanīyaṃ māraṃ gopetvā dasasahassasaṅkhyāhi gaṇitassa aññassa sarasaṅkhātavatthuno dassitattā ayaṃ asamavañcanā nāma. Sahassaṃ isavo asseti ca, pañca isavo asseti ca, dasahi vaḍḍhitanti ca vākyaṃ.

၃၁၁. ယခုအခါ ‘ပုရတော’ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြတော်မူ၏။ လာဘ်ရခြင်း မရခြင်းစသော လောကဓံတို့၌ ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့မှောက်၌ မာရ်နတ်၏ မြှားတစ်ထောင်ရှိသော်လည်း တစ်စင်းမျှ မဖြစ်နိုင်၊ ငါးစင်းသော မြှားတို့သည်လည်း မရှိနိုင်။ သို့သော် မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး ကိလေသာရှိကြကုန်သော အခြားသောသတ္တဝါတို့၌မူ သုံးလောကလုံးကို အောင်နိုင်သော ထိုမာရ်နတ်၏ မြှားတို့သည် ဆယ်ဆတိုးပွားသော တစ်ထောင် (တစ်သောင်း) ဖြစ်ကုန်၏။ ချီးမွမ်းအပ်သော မာရ်နတ်ကို ဖုံးကွယ်၍ တစ်သောင်းအရေအတွက်ဖြင့် ရေတွက်အပ်သော အခြားသောမြှားဟူသော ဝတ္ထုကို ပြသသောကြောင့် ဤအရာကို ‘အသမဝဉ္စနာ’ မည်၏။ ‘သဟဿံ ဣသဝေါ အဿ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ပဉ္စ ဣသဝေါ အဿ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဒသဟိ ဝဍ္ဎိတံ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။

Samavañcanā

သမဝဉ္စနာ (တူညီသောအရာကို ပြသ၍ လှည့်စားခြင်း)

312.

၃၁၂။

Vivāda’manuyuñjanto,Munindavadanindunā;

Sampuṇṇo candimā nā’yaṃ;

Chatta’metaṃ manobhuno.

မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော လမင်းနှင့် ပြိုင်ဆိုင်ငြင်းခုံလျက်ရှိသော ဤပြည့်ဝန်းသော လမင်းသည် လမင်းအစစ် မဟုတ်ပေ၊ ဤသည်ကား ကာမဒေဝမင်း (မာရ်နတ်) ၏ ထီးဖြူတော်သာ ဖြစ်၏။

312. ‘‘Vivāda’’miccādi. Manobhunoti kāmassa. Samavañcanāyaṃ puṇṇacandaṃ niraṃkatvā chattassa dassitattā.

၃၁၂. ‘ဝိဝါဒံ’ အစရှိသည်ကား- ‘မနောဘု’ ဟူသည် ကာမဒေဝမင်းတည်း။ သမဝဉ္စနာအလင်္ကာ၌ ပြည့်ဝန်းသော လမင်းကို ပယ်ဖျောက်၍ မာရ်နတ်၏ ထီးဖြူတော်အဖြစ် ပြသအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

312. ‘‘Vivāda’’iccādi. Munindavadanindunā sabbaññuno mukhacandena vivādaṃ anuyuñjanto sampuṇṇo ayaṃ paccakkho candimā na hoti. Kiñcarahi etaṃ candamaṇḍalaṃ manobhuno anaṅgassa ubbhūtiyaṃ chattaṃ samussitasetacchattanti. Vaṇṇanīyaṃ candamaṇḍalaṃ ṭhapetvā tato aññassa candasadisassa chattassa dassitattā ayaṃ vutti samavañcanā nāma. Munīnaṃ indoti ca, tassa vadanamiti ca, indusadiso indu, munindavadanameva indūti ca, samantato puṇṇoti ca, manasi bhūtoti ca viggaho.

၃၁၂. ‘ဝိဝါဒံ’ အစရှိသည်ကား- သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော လမင်းနှင့် ပြိုင်ဆိုင်လျက်ရှိသော ဤမျက်မှောက်ထင်ရှား ပြည့်ဝန်းသော လမင်းသည် လမင်းမဟုတ်ပေ။ သို့ဖြစ်လျှင် ဤလမဏ္ဍလသည် အဘယ်နည်းဟူမူ- ကာမဒေဝမင်း (မနောဘူ) ၏ ဆောက်တည်အပ်သော မင်းဖြူထီးသာ ဖြစ်၏။ ချီးမွမ်းအပ်သော လမဏ္ဍလကို ဖယ်ထား၍ ထိုလမင်းနှင့် တူညီသော ထီးတော်ကို ပြသအပ်သောကြောင့် ဤအပြောအဆိုသည် ‘သမဝဉ္စနာ’ မည်၏။ ‘မုနီနံ ဣန္ဒော’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တဿ ဝဒနံ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဣန္ဒုသဒိသော ဣန္ဒု’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘မုနိန္ဒဝဒနမေဝ ဣန္ဒု’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သမန္တတော ပုဏ္ဏော’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘မနသိ ဘူတော’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။

313.

၃၁၃။

Parānuvattanādīhi, nibbindeni’ha yā katā;

Thutira’ppakate sā’yaṃ, siyā appakatatthuti.

သူတစ်ပါးတို့နောက်သို့ လိုက်၍ ဖားယားခြင်းစသည်တို့၌ ငြီးငွေ့သဖြင့်၊ ဤလောက၌ ချီးကျူးရန် မဟုတ်သော (ဘုရားရှင်မှတစ်ပါးသော) အရာ၌ ပြုအပ်သော ချီးမွမ်းခြင်းသည် ‘အပ္ပကတတ္ထုတိအလင်္ကာ’ ဖြစ်၏။

313. Appakatatthutiṃ pakāseti ‘‘pari’’ccādinā. Paresaṃ yesaṃ kesañci anuvattanaṃ sevā, tamādi yesaṃ tehi nibbindena virattena appakate asannihite buddhivisayeyeva iha kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanaṃ, sāyaṃ appakatatthuti siyā.

၃၁၃. ‘ပရာနုဝတ္တန’ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် အပ္ပကတတ္ထုတိအလင်္ကာကို ပြတော်မူ၏။ သူတစ်ပါးတို့အား ဆည်းကပ်ဖားယားခြင်း၊ နှိပ်စက်ခြင်းစသည်တို့၌ ငြီးငွေ့ငြိုငြင်သဖြင့်၊ ချီးကျူးအပ်သော (မျက်မှောက်၌ ရှိသော) ဘုရားရှင်နှင့် စပ်လျဉ်းသော နယ်ပယ်မဟုတ်ဘဲ၊ ဤလောက၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုအပေါ်၌ ပြုအပ်သော ချီးမွမ်းခြင်း (သို့မဟုတ်) ပူဇော်ခြင်းသည် ‘အပ္ပကတတ္ထုတိအလင်္ကာ’ ဖြစ်၏။

313. Idāni appakatatthutiṃ dasseti ‘‘parānu’’ccādinā. Parānuvattanādīhi aññassa yassa kassaci anuvattanādīhi nibbindena ubbegaṃ pattena appakate anadhigate buddhivisaye eva iha imasmiṃ kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanasaṅkhātā pasaṃsā atthi, sā ayaṃ appakatatthuti nāma siyāti. Paresamanuvattanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ parapīḷādīnamiti ca, na pakatoti ca, rakāro sandhijo, appakate katā thutīti ca vākyaṃ.

၃၁၃. ယခုအခါ ‘ပရာနုဝတ္တန’ အစရှိသော ဂါထာဖြင့် အပ္ပကတတ္ထုတိအလင်္ကာကို ပြတော်မူ၏။ သူတစ်ပါးတို့အား ဆည်းကပ်ဖားယားခြင်းစသည်တို့၌ ငြီးငွေ့၍ ထိတ်လန့်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့်၊ ချီးကျူးအပ်သော (မျက်မှောက်မဟုတ်သော) ဘုရားရှင်နှင့် စပ်ဆိုင်ရာ နယ်ပယ်၌သာလျှင် ဤလောက၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုအပေါ်၌ ပြုအပ်သော ချီးမွမ်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ပူဇော်ခြင်းသည် ‘အပ္ပကတတ္ထုတိအလင်္ကာ’ ဖြစ်၏။ ‘ပရေသံ အနုဝတ္တနံ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တံ အာဒိ ယေသံ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘န ပကတော’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြု၍၊ ရ-ကာရသည် သန္ဓေဆက်စပ်မှုကြောင့် ဖြစ်၏၊ ‘အပ္ပကတေ ကတာ ထုတိ’ ဟူ၍ ဝါကျ ဖြစ်၏။

314.

၃၁၄။

Sukhaṃ jīvanti hariṇā, vanesva’parasevino;

Anāyāsopalābhehi, jaladabbaṅkurādibhi.

သမင်တို့သည် တောအုပ်တို့၌ သူတစ်ပါးကို ဆည်းကပ်ဖားယားခြင်း မရှိဘဲ၊ ပင်ပန်းဆင်းရဲမှုမရှိဘဲ ရရှိအပ်သော ရေ၊ မြက်နု အစရှိသည်တို့ဖြင့် ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးကြကုန်၏။

314. Udāharati ‘‘sukha’’miccādi. Jalehi dabbaṅkurehi dabbatiṇuggamehi. Ādisaddena tarupallavādīhi. Kīdisehi? Anāyāsena sevāpariklesādinā vinā upalābhehi pāpuṇitabbehi. Paramaññaṃ kiñci na sevanti sīleneti aparasevino. Paracittārādhanabyasanaparammukhā hariṇā vanesu sukhaṃ nirākulaṃ jīvantīti. Ettha rājānuvattanaklesanibbindena sannihitā migavutti pasaṃsitāti.

၃၁၄. “သုခံ” အစရှိသည်ဖြင့် သာဓကပြတော်မူသည်။ “ဇလေဟိ ဒဗ္ဗင်္ဂုရေဟိ” ဟူသည် ရေတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သက်ငယ်ညှောက် (ဖျာမြက်ညှောက်) တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် သစ်ရွက်နုစသည်တို့ကို ယူရမည်။ အဘယ်သို့သော အရာတို့ဖြင့်နည်း? “အနာယာသေန” ဟူသည် ခစားရခြင်း ဆင်းရဲခြင်းစသည်မရှိဘဲ လွယ်ကူစွာ ရယူအပ်သော အရာတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ “အပရသေဝိနော” ဟူသည် မိမိမှတစ်ပါး အခြားသူတစ်ဦးတစ်ယောက်ကိုမျှ ခစားခြင်းမပြုတတ်သော သဘောရှိသူများ ဖြစ်သည်။ သူတစ်ပါးစိတ်ကြိုက် လိုက်လျောရခြင်းတည်းဟူသော ဘေးဒုက္ခမှ ကင်းဝေးလျက် သမင်တို့သည် တော၌ အနှောင့်အယှက်ကင်းကင်းနှင့် ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ကြကုန်၏။ ဤ၌ မင်းထံပါး၌ ခစားရသော ကိလေသာဆင်းရဲမှ ငြီးငွေ့သဖြင့် သမင်တို့၏ အသက်မွေးမှုကို ချီးမွမ်းအပ်၏။

314. Idāni udāharati ‘‘sukha’’miccādinā. Hariṇā migā aparasevino vuttiṃ nissāya paraṃ asevamānā anāyāsopalābhehi parapariggahābhāvato parasevāparissamaṃ vinā labbhanīyehi jaladabbaṅkurādibhi udakadabbaṅkurarukkhalatāpallavādīhi vanesu icchiticchitāraññesu sukhaṃ jīvanti sukhajīvanaṃ karontīti. Ettha rājasevābyasanappattena kenaci anadhigatāpi migajīvikā pasaṃsitā hoti. Paraṃ na sevanti sīlenāti ca, abhāvo āyāsasseti ca, [Pg.300] tena upalabhitabbāti ca, dabbānaṃ aṅkurānīti ca, jalañca dabbaṅkurāni ceti ca, tāni ādi yesaṃ pallavādīnamiti ca viggaho.

၃၁၄. ယခုအခါ “သုခံ” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြတော်မူသည်။ သမင်တို့သည် သူတစ်ပါးအား မခစားသော အသက်မွေးမှုကို မှီ၍ သူတစ်ပါးကို မခစားဘဲ၊ သူတစ်ပါး သိမ်းပိုက်ထားခြင်း မရှိသဖြင့် သူတစ်ပါးကို ခစားရသော ပင်ပန်းဆင်းရဲမှုမရှိဘဲ လွယ်ကူစွာ ရနိုင်အပ်ကုန်သော ရေ၊ သက်ငယ်ညှောက် အစရှိကုန်သော ရေ၊ သက်ငယ်ညှောက်၊ သစ်ပင်နွယ်ပင်တို့၏ အရွက်နု အစရှိသည်တို့ဖြင့် မိမိတို့ အလိုရှိရာ တောအရပ်တို့၌ ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးကြကုန်၏။ ဤ၌ မင်းမှုခမ်းထမ်းရခြင်းတည်းဟူသော ဒုက္ခသို့ ရောက်နေသူတစ်ဦးဦးသည် မိမိမရရှိနိုင်သော်လည်း သမင်တို့၏ အသက်မွေးမှုပုံစံကို ချီးမွမ်းအပ်ပေ၏။ “သူတစ်ပါးကို မခစားတတ်သော သဘောရှိကုန်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ပင်ပန်းဆင်းရဲမှုမရှိခြင်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထိုပင်ပန်းမှုမရှိခြင်းဖြင့် ရအပ်ကုန်သော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သက်ငယ် (မြက်) တို့၏ အညှောက်တို့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ရေသည်လည်းကောင်း သက်ငယ်အညှောက်တို့သည်လည်းကောင်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထိုရေနှင့် သက်ငယ်အညှောက်တို့သည် အစရှိကုန်သော အရွက်နုစသည်တို့” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

315.

၃၁၅။

Uttaraṃ uttaraṃ yattha, pubbapubbavisesanaṃ;

Siyā ekāvalī sā’yaṃ, dvidhā vidhinisedhato.

အကြင်အရပ် (အကြင်ဂါထာ) ၌ နောက်နောက်သော ပုဒ်သည် ရှေ့ရှေ့သော ပုဒ်၏ အထူးပြု (ဝိသေသန) ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုတန်ဆာသည် “ဧကာဝလီ” မည်၏။ ထိုဧကာဝလီတန်ဆာသည် ဝိဓိ (အပြု) နှင့် နိသေဓ (အငြင်း) အားဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။

315. Ekāvaliṃ kathayati ‘‘uttara’’micchādinā. Yattha vuttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ upariṭṭhānamupariṭṭhānaṃ pubbassa pubbassa visesanaṃ vidhinisedhanavasena ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhivasena nisedhanavasena ca dvidhā.

၃၁၅. “ဥတ္တရံ” အစရှိသည်ဖြင့် ဧကာဝလီတန်ဆာကို ပြဆိုတော်မူသည်။ အကြင်အသုံးအနှုန်း၌ နောက်နောက်ထပ်ထပ် ဖြစ်သော ပုဒ်သည် ရှေ့ရှေ့သော ပုဒ်၏ ဝိသေသန (အထူးပြု) ဖြစ်သည်ရှိသော် ဝိဓိ (အပြု) နှင့် နိသေဓ (အငြင်း) အားဖြင့် “ဧကာဝလီ” မည်၏။ ဤဧကာဝလီတန်ဆာသည် ဝိဓိနည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိသေဓနည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးရှိ၏။

315. Idāni ekāvaliṃ dasseti ‘‘uttara’’miccādinā. Yattha uttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ uparūparibhavaṃ padaṃ pubbapubbavisesanaṃ pubbapubbapadassa vidhinisedhanavasena visesanaṃ hoti, sā ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhinisedhavasena dvidhā hotīti. Uttaraṃ pubbanti ṭhānūpacārena ṭhānībhūtaṃ padameva vuccati. Pubbassa pubbassa visesanamiti ca, ekato āvaliyanti saṃvaliyanti padāni etāyāti ca, vidhividhānañca nisedho paṭisedho cāti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘uttaraṃ uttara’’nti ca ‘‘pubbassa pubbassa’’iti ca kamena visesanavisesyaguṇena byāpanicchāyaṃ nibbacanaṃ, visesyaguṇaṃ gammamānameva.

၃၁၅. ယခုအခါ “ဥတ္တရံ” အစရှိသည်ဖြင့် ဧကာဝလီတန်ဆာကို ပြတော်မူသည်။ အကြင်စကားပြေ၌ အဆင့်ဆင့် အထက်ထက်ဖြစ်သော ပုဒ်သည် ရှေ့ရှေ့သော ပုဒ်အား ဝိဓိ သို့မဟုတ် နိသေဓအားဖြင့် ဝိသေသနဖြစ်သည်ရှိသော် ထိုတန်ဆာသည် ဧကာဝလီတန်ဆာ မည်၏။ ထိုဧကာဝလီတန်ဆာသည် ဝိဓိနှင့် နိသေဓအားဖြင့် နှစ်မျိုးဖြစ်၏။ “ဥတ္တရ” နှင့် “ပုဗ္ဗ” ဟူသည် ဌာနုပစာရအားဖြင့် ဌာန၌တည်သော ပုဒ်ကိုသာ ဆိုလိုသည်။ “ရှေ့ရှေ့ပုဒ်၏ ဝိသေသန” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ပုဒ်တို့ကို တစ်ခုတည်းသော အစဉ်ဖြင့် ရစ်ပတ်ဖွဲ့စည်းအပ်သဖြင့် ဧကာဝလီမည်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဝိဓိဟူသည် ညွှန်ကြားချက်ဖြစ်ပြီး နိသေဓဟူသည် တားမြစ်ချက်ဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ “ဥတ္တရံ ဥတ္တရံ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ပုဗ္ဗဿ ပုဗ္ဗဿ” ဟူ၍လည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း ဝိသေသနနှင့် ဝိသေသျတို့၏ ဂုဏ်ကို ပြန့်နှံ့စေလိုသဖြင့် ဓာတ်နက် ကြံဆအပ်၏။ ဝိသေသျ၏ ဂုဏ်သည် သိသာထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်သည်။

Vidhiekāvali

ဝိဓိဧကာဝလီ

316.

၃၁၆။

Pādā nakhālirucirā,Nakhālī raṃsibhāsurā;

Raṃsī tamopahāneka -Rasā sobhanti satthuno.

မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့သည် ခြေသည်းတည်းဟူသော အစဉ်ဖြင့် တင့်တယ်ကုန်၏။ ခြေသည်းအစဉ်တို့သည် ရောင်ခြည်တို့ဖြင့် တောက်ပကုန်၏။ ရောင်ခြည်တို့သည်လည်း အမိုက်မှောင်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းတည်းဟူသော တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ တင့်တယ်တောက်ပကြကုန်၏။

316. Udāharati [Pg.301] ‘‘pādā’’iccādi. Sugammaṃ. Ettha pādādīnaṃ visesyānaṃ nakhālirucirattādividhānena visesanena visesitabbattā ayaṃ vidhiekāvali.

၃၁၆. “ပါဒါ” အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြသည်။ နားလည်လွယ်၏။ ဤ၌ ခြေတော် အစရှိသော ဝိသေသျတို့အား ခြေသည်းအစဉ်ဖြင့် တင့်တယ်ခြင်း စသည်ကို ဝိဓိ (အပြု) အားဖြင့် အထူးပြုအပ်သောကြောင့် ဤသည်မှာ ဝိဓိဧကာဝလီတန်ဆာ ဖြစ်သည်။

316. Idāni udāharati ‘‘pādā’’iccādinā. Satthuno pādā nakhālirucirā nakhapantīhi manuññā nakhālī nakhapantiyo raṃsibhāsurā raṃsīhi dibbamānā raṃsī kantiyo tamopahānekarasā andhakāravidhamane asahāyakiccā hutvā sobhantīti. Ettha pādādīnaṃ pubbapadānaṃ nakhālirucirattādividhāyakehi uttarauttaravisesanehi visesitattā ayaṃ vidhiekāvali nāma. Nakhānaṃ āli pāḷīti ca, nakhālīhi rucirāti ca, raṃsīhi bhāsurāti ca, tamaso apahāro apaharaṇamiti ca, so eko raso kiccaṃ etāsaṃ raṃsīnamiti ca viggaho.

၃၁၆. ယခုအခါ “ပါဒါ” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြတော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့သည် ခြေသည်းတန်းတို့ကြောင့် တင့်တယ်ကုန်၏။ ခြေသည်းတန်းတို့သည်လည်း ရောင်ခြည်တော်တို့ဖြင့် တောက်ပကုန်၏။ ရောင်ခြည်တော်တို့သည်လည်း အမှောင်ထုကို ဖျက်ဆီးခြင်း၌ အနှိုင်းမဲ့သော ကိစ္စရှိကြကုန်လျက် တင့်တယ်ကုန်၏။ ဤ၌ ရှေ့ပုဒ်ဖြစ်သော ခြေတော်စသည်တို့ကို ခြေသည်းတန်းဖြင့် တင့်တယ်ခြင်း အစရှိသော ဝိဓိပြုခြင်းရှိသော နောက်နောက်သော ဝိသေသနတို့ဖြင့် အထူးပြုအပ်သောကြောင့် ဤသည်ကို ဝိဓိဧကာဝလီတန်ဆာ ဟု ခေါ်သည်။ “ခြေသည်းတို့၏ အစဉ်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ခြေသည်းအစဉ်တို့ဖြင့် တင့်တယ်အပ်သော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ရောင်ခြည်တို့ဖြင့် တောက်ပသော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အမှောင်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထိုပယ်ဖျောက်ခြင်းတည်းဟူသော တစ်ခုတည်းသော အလုပ်သည် ထိုရောင်ခြည်တို့၏ ကိစ္စဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

Nisedhaekāvali

နိသေဓဧကာဝလီ

317.

၃၁၇။

Asantuṭṭho yatī neva,Santoso nā’layāhato;

Nā’layo yo sajantūnaṃ,Nā’nantabyasanāvaho.

ရောင့်ရဲမှုမရှိသောသူသည် ရဟန်းမဖြစ်နိုင်ချေ။ တဏှာကြောင့် ပျက်စီးရသော ရောင့်ရဲမှုသည်လည်း မရှိ။ သတ္တဝါတို့အား အဆုံးမရှိသော ပျက်စီးခြင်းကို မဆောင်တတ်သော တဏှာဟူသည်လည်း မရှိ။

317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho catupaccayasantosavasena yo koci yati nāma neva siyā. Ālayena taṇhāya āhato ca yo, so santoso nāma na hoti. Yo jantūnaṃ sattānaṃ anantabyasanāvaho na hoti, so ālayo nāma na bhavatīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatittādinisedhanavasena visesanānaṃ pavattiyā nisedhaekāvali ayaṃ.

၃၁၇. “အသန္တုဋ္ဌော” အစရှိသည်ကား- ပစ္စည်းလေးပါး၌ ရောင့်ရဲခြင်းအားဖြင့် ရောင့်ရဲမှုမရှိသောသူသည် ရဟန်းဟူ၍ မဖြစ်နိုင်ပေ။ တဏှာတည်းဟူသော အာလယဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော ရောင့်ရဲခြင်းသည်လည်း ရောင့်ရဲခြင်းမည်သည် မဟုတ်ပေ။ သတ္တဝါတို့အား အဆုံးမရှိသော ပျက်စီးခြင်းကို မဆောင်တတ်သော တဏှာ (အာလယ) သည်လည်း မရှိပေ။ ဤ၌ မရောင့်ရဲခြင်း အစရှိသည်တို့အား ရဟန်းဖြစ်ခြင်း စသည်ကို ငြင်းပယ်ခြင်း (နိသေဓ) အားဖြင့် ဝိသေသန ဖြစ်စေသောကြောင့် ဤသည်မှာ နိသေဓဧကာဝလီတန်ဆာ ဖြစ်သည်။

317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho cīvarādīsu catūsu paccayesu dassitadvādasavidhasantosānaṃ aññatarena asantuṭṭho [Pg.302] yati na eva bhikkhu nāma na hoti. Ālayāhato taṇhāya pahato santoso na hoti. Yo jantūnaṃ anantabyasanāvaho na yo sattānaṃ apariyantapīḷāpāpako na hoti, so ālayo na hotīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatibhāvādipaṭisedhavasena visesanānaṃ pavattattā ayaṃ nisedhaekāvali nāma. Asantuṭṭhapadaṃ yatisahitasakalasattasamudāyassa sādhāraṇabhāvena ṭhitaṃ, yati na bhavatīti yatito aññesu sakalasattasaṅkhātesu avayavesu patiṭṭhāpanato ‘‘asantuṭṭho’’ti visesyo, ‘‘yati ne’’ti idaṃ visesanaṃ. Sesesupi visesanavisesyattaṃ vuttaniyāmena yathārahaṃ yojetabbaṃ. Na santussatīti ca, ālayena hatoti ca, natthi anto etesamiti ca, tāni ca tāni byasanāni ceti ca, tāni āvahatīti ca vākyaṃ.

၃၁၇. “အသန္တုဋ္ဌော” အစရှိသည်ကား- သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ပြအပ်သော ၁၂-ပါးသော ရောင့်ရဲခြင်းတို့တွင် တစ်ပါးပါးဖြင့် မရောင့်ရဲသောသူသည် ရဟန်း (ရဟန်းအစစ်) မည်သည် မဟုတ်ပေ။ တဏှာဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော ရောင့်ရဲခြင်းသည် ရောင့်ရဲခြင်း မဟုတ်။ သတ္တဝါတို့အား အဆုံးမရှိသော နှိပ်စက်ခြင်းကို မဆောင်တတ်သော တဏှာသည် တဏှာ မဟုတ်ပေ။ မရောင့်ရဲခြင်း စသည်တို့အား ရဟန်းဖြစ်ခြင်း စသည်ကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့် ဝိသေသနဖြစ်စေသောကြောင့် ဤသည်ကို နိသေဓဧကာဝလီတန်ဆာ ဟု ခေါ်သည်။ “အသန္တုဋ္ဌ” ပုဒ်သည် ရဟန်းနှင့်တကွသော ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါအပေါင်းအား သာမညအားဖြင့် တည်၏။ ရဟန်းမဖြစ်ဟူ၍ ရဟန်းမှတစ်ပါးသော သတ္တဝါဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အစိတ်အပိုင်းတို့၌ တည်စေအပ်သောကြောင့် “အသန္တုဋ္ဌော” ဟူသည် ဝိသေသျဖြစ်ပြီး “ယတိ နေ” ဟူသည် ဝိသေသန ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဝိသေသန ဝိသေသျ ဖြစ်ပုံကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သင့်လျော်သလို တွဲစပ်အပ်၏။ “မရောင့်ရဲတတ်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တဏှာဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထိုဘေးတို့အား အဆုံးမရှိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ပျက်စီးခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထိုပျက်စီးခြင်းတို့ကို ဆောင်တတ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံ ဖြစ်သည်။

318.

၃၁၈။

Yahiṃ bhūsiyabhūsattaṃ, aññamaññaṃ tu vatthunaṃ;

Vināva sadisattaṃ taṃ, aññamaññavibhūsanaṃ.

အကြင်အရပ် (အကြင်တန်ဆာ) ၌ တူညီသော သဘောမရှိဘဲလျက် ဝတ္ထုနှစ်ခုတို့သည် အပြန်အလှန် အလှဆင်အပ်သော အဖြစ် (တန်ဆာဆင်အပ်သော အဖြစ်နှင့် တန်ဆာဆင်တတ်သော အဖြစ်) ရှိကြကုန်၏၊ ထိုတန်ဆာသည် “အညမညဝိဘူသန” (အညမည) တန်ဆာ မည်၏။

318. Aññamaññamāha ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ padatthānaṃ aññamaññaṃ bhūsiyabhūsattaṃ, taṃ aññamaññaṃ nāma vibhūsanamalaṅkāroti.

၃၁၈. “ယဟိံ” အစရှိသည်ဖြင့် အညမညတန်ဆာကို ဟောတော်မူသည်။ အကြင်တန်ဆာ၌ တူညီသော အဖြစ်မရှိဘဲလျက် ဝတ္ထု ပုဒ်တို့၏ အပြန်အလှန် တန်ဆာဆင်ခြင်း တန်ဆာဆင်ခံရခြင်း အဖြစ်ရှိ၏၊ ထိုတန်ဆာသည် “အညမည” မည်သော တန်ဆာ ဖြစ်၏။

318. Idāni aññamaññālaṅkāraṃ dasseti ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ alaṅkāre sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ aññamaññaṃ tu bhūsiyabhūsattaṃ alaṅkāriyaalaṅkārattaṃ hoti, taṃ aññamaññavibhūsanaṃ hotīti. Bhūsiyañca bhūsā cāti ca, tāsaṃ bhāvoti ca, aññañca aññañceti ca viggaho. ‘‘Aññamañña’’nti ettha chaṭṭhuntaasaṅkhyamabyayaṃ, sasaṅkhye ceti ‘‘bhūsiyabhūsatta’’nti imassa visesanaṃ katvā vattabbaṃ. Alaṅkāriyamapekkhāya alaṅkāravatthu ca, tamapekkhāya alaṅkāriyavatthu ca aññamaññaṃ nāma. Tandīpakālaṅkāropi tadatthiyena tannāmako hoti.

၃၁၈. ယခုအခါ “ယဟိံ” အစရှိသည်ဖြင့် အညမညတန်ဆာကို ပြတော်မူသည်။ အကြင်အလင်္ကာ၌ တူညီသောအဖြစ်မရှိဘဲလျက် ဝတ္ထုတို့သည် အပြန်အလှန် တန်ဆာဆင်ခံရခြင်းနှင့် တန်ဆာဆင်ခြင်းအဖြစ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုတန်ဆာကို “အညမညဝိဘူသန” (အညမညတန်ဆာ) ဟု ခေါ်သည်။ “တန်ဆာဆင်အပ်သောအရာနှင့် တန်ဆာ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထိုနှစ်ခုတို့၏ အဖြစ်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တစ်ခုသည်လည်းကောင်း တစ်ခုသည်လည်းကောင်း” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤ “အညမညံ” ဟူသော ပုဒ်၌ ဆဋ္ဌီအဆုံးရှိသော အသင်္ချေယျအဗျယပုဒ်ဖြစ်၍၊ “ဘူသိယဘူသတ္တံ” ဟူသော ပုဒ်၏ ဝိသေသနပြု၍ ဆိုအပ်၏။ တန်ဆာဆင်ခံရသောအရာကို ငဲ့၍ တန်ဆာဖြစ်သောအရာသည်လည်းကောင်း၊ ထိုတန်ဆာကို ငဲ့၍ တန်ဆာဆင်ခံရသောအရာသည်လည်းကောင်း အပြန်အလှန် ဖြစ်သောကြောင့် အညမည မည်၏။ ထိုအညမညတန်ဆာကို ပြဆိုတတ်သောအလင်္ကာသည်လည်း ထိုအနက်ရှိသောကြောင့် ထိုအညမညအမည်ဖြင့်ပင် ခေါ်ဆိုအပ်၏။

319.

၃၁၉။

Byāmaṃsumaṇḍalaṃ [Pg.303] tena, muninā lokabandhunā;

Mahantiṃ vindatī kantiṃ, sopi teneva tādisiṃ.

လောက၏ အဆွေဖြစ်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားကြောင့် တစ်လံမျှသော အရောင်အဝန်းသည် ကြီးမြတ်သော တင့်တယ်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုတစ်လံမျှသော အရောင်အဝန်းကြောင့်ပင် ထိုကဲ့သို့သော တင့်တယ်ခြင်းသို့ ရောက်တော်မူရ၏။

319. Udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Subodhaṃ.

၃၁၉. “Byāmaṃsu” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြဆိုသည်။ နားလည်လွယ်၏။

319. Idāni udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Byāmaṃsumaṇḍalaṃ byāmapabhāmaṇḍalaṃ lokabandhunā tena muninā karaṇabhūtena mahantiṃ mahatiṃ pūjanīyaṃ vā kantiṃ sobhaṃ vindati sevati, sopi muni tena eva byāmaṃsumaṇḍalena tādisiṃ kantiṃ vindatīti. Aññamaññaṃ asadisānaṃ byāmaṃsumaṇḍalamunisaṅkhātānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ byāmaṃsumaṇḍalaṃ paṭhamavākye alaṅkāriyaṃ hoti, munipadattho alaṅkāro hoti. Aparavākye ime dve vipallāsena alaṅkāriyaalaṅkārā honti. Aṃsūnaṃ maṇḍalamiti ca, byāmaṃ eva aṃsumaṇḍalamiti ca, loko bandhu asseti ca, sā viya dissatīti ca viggaho.

၃၁၉. ယခုအခါ “byāmaṃsu” အစရှိသည်ဖြင့် သာဓကပြဆို၏။ တစ်လံမျှသော ပဘောဝန်း (အရောင်အဝန်း) သည် အကြောင်းပြုအပ်သော လောက၏အဆွေဖြစ်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားကြောင့် ကြီးမြတ်သော သို့မဟုတ် ပူဇော်ထိုက်သော တင့်တယ်ခြင်းအသရေကို ရရှိခံစားရ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုတစ်လံမျှသော ပဘောဝန်းကြောင့်ပင် ထိုကဲ့သို့သော တင့်တယ်ခြင်းကို ရရှိတော်မူ၏။ အချင်းချင်း တူညီမှုမရှိကြကုန်သော တစ်လံမျှသော ပဘောဝန်းနှင့် မြတ်စွာဘုရားဟု ဆိုအပ်သော ဝတ္ထုနှစ်ပါးတို့တွင် ပထမဝါကျ၌ တစ်လံမျှသော ပဘောဝန်းသည် တန်ဆာဆင်အပ်သော အနက် (အလင်္ကာရိယ) ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားဟူသော ပုဒ်၏အနက်သည် တန်ဆာဆင်တတ်သော အနက် (အလင်္ကာရ) ဖြစ်၏။ နောက်ဝါကျ၌ ဤနှစ်ပါးတို့သည် ပြောင်းပြန်အားဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော အနက်နှင့် တန်ဆာဆင်တတ်သော အနက်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ “Aṃsūnaṃ maṇḍalaṃ” (ရောင်ခြည်တို့၏အဝန်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “byāmaṃ eva aṃsumaṇḍalaṃ” (တစ်လံမျှသာဖြစ်သော ရောင်ခြည်အဝန်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “loko bandhu assa” (လောကသည် သူ၏အဆွေဖြစ်၏) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “sā viya dissati” (ထိုအရာကဲ့သို့ ထင်ရှား၏) ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုပုံ ဖြစ်၏။

320.

၃၂၀။

Kathanaṃ sahabhāvassa, kriyāya ca guṇassa ca;

Sahavuttīti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā.

ကိရိယာနှင့် ဂုဏ်တို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်း (သဟဘာဝ) ကို ပြောဆိုခြင်းကို “သဟဝုတ္တိ” (သဟဝုတ္တိအလင်္ကာ) ဟု သိအပ်၏။ ထိုသဟဝုတ္တိအလင်္ကာ၏ ဥပမာ သာဓကကား အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်၏။

320. Sahavuttiṃ vadati ‘‘kathana’’miccādinā. Subodhaṃ.

၃၂၀. “Kathana” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သဟဝုတ္တိအလင်္ကာကို ပြဆိုသည်။ နားလည်လွယ်၏။

320. Idāni sahavuttiṃ dasseti ‘‘kathana’’miccādinā. Kriyāya guṇassa cāti dvinnaṃ sahabhāvassa sahattassa kathanaṃ sahavuttīti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ yathā tassa udāharaṇaṃ evaṃ vakkhamānanayena daṭṭhabbanti. Saha saddhiṃ bhavanamiti ca, sahabhāvassa vutti kathanamiti ca, tassa udāharaṇamiti ca viggaho. Sahabhāvo candarasminakhaṃsuādīnaṃ padatthānaṃ. Evaṃ santepi tesaṃ taṃsahattaṃ yassaṃ kriyāyaṃ guṇe vā bhavatīti sahattaṃ kriyāguṇānaṃ hotīti katvā ‘‘kathanaṃ sahabhāvassa kriyāya ca guṇassa cā’’ti vuttaṃ.

၃၂၀. ယခုအခါ “kathana” အစရှိသည်ဖြင့် သဟဝုတ္တိကို ပြဆို၏။ ကိရိယာနှင့် ဂုဏ်ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်း (သဟတ္တ) ကို ပြောဆိုခြင်းကို သဟဝုတ္တိဟု သိအပ်၏။ ထိုသဟဝုတ္တိ၏ ဥပမာ သာဓကကို နောင်ပြလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း ရှုမြင်အပ်၏။ “Saha saddhiṃ bhavanaṃ” (အတူတကွဖြစ်ခြင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “sahabhāvassa vutti kathanaṃ” (သဟဘာဝကို ပြောဆိုခြင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “tassa udāharaṇaṃ” (ထိုသဟဝုတ္တိ၏ ဥပမာ) ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟဖြစ်၏။ အတူတကွဖြစ်ခြင်း (သဟဘာဝ) ဟူသည် လရောင်ခြည်၊ ခြေသည်းလက်သည်းရောင်ခြည် စသော ပုဒ်အနက်တို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ထိုပုဒ်အနက်တို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်းသည် မည်သည့်ကိရိယာ၌သော်လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ကိရိယာနှင့် ဂုဏ်တို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်းကို ပြုသည်ဟူသော အနေဖြင့် “ကိရိယာနှင့် ဂုဏ်တို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်းကို ပြောဆိုခြင်းသည် သဟဝုတ္တိမည်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Kriyāsahavutti

ကိရိယာသဟဝုတ္တိ

321.

၃၂၁။

Jalanti [Pg.304] candaraṃsīhi, samaṃ satthu nakhaṃsavo;

Vijambhati ca candena, samaṃ tammukhacandimā.

မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေသည်းလက်သည်းတော်တို့၏ ရောင်ခြည်တို့သည် လရောင်ခြည်တို့နှင့်အတူ တောက်ပကုန်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော လမင်းသည်လည်း လမင်းနှင့်အတူ တင့်တယ်ပွင့်လန်း၏။

321. ‘‘Jalanti’’iccādi. Samanti saha, tassa satthuno mukhacandimā. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha jalanavijambhanānaṃ ubhayasādhāraṇānaṃ kriyānaṃ sahabhāvo vihitoti kriyāsahavutti ayanti.

၃၂၁. “Jalanti” အစရှိသည်ကား- “Samaṃ” ဟူသည် “saha” (အတူတကွ) ဟူသော အနက်တည်း၊ “tammukhacandimā” ဟူသည် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော လမင်းတည်း။ ကျန်သောအနက်သည် နားလည်လွယ်၏။ ဤ၌ နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော တောက်ပခြင်း၊ ပွင့်လန်းခြင်းဟူသော ကိရိယာတို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်းကို ပြဆိုထားသောကြောင့် ဤသည်ကား ကိရိယာသဟဝုတ္တိ ဖြစ်၏။

321. Idāni yathāpaṭiññātaudāharaṇaṃ dasseti ‘‘jalanti’’iccādinā. Satthu satthuno nakhaṃsavo nakhakiraṇā candaraṃsīhi samaṃ jalanti, tammukhacandimā ca candena samaṃ vijambhatīti. Ettha ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtajalanavijambhanakriyānaṃ sahabhāvassa vuttattā esā kriyāsahavutti nāma. Candassa raṃsiyoti ca, nakhānaṃ aṃsavoti ca, tassa satthuno mukhanti ca, tameva candimasadisattā candimāti ca vākyaṃ. Samaṃiti sahapariyāyo nipāto.

၃၂၁. ယခုအခါ ကတိပြုထားသည့်အတိုင်း သာဓကကို “jalanti” အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆို၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေသည်းလက်သည်းတော်တို့၏ ရောင်ခြည်တို့သည် လရောင်ခြည်တို့နှင့်အတူ တောက်ပကုန်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော လမင်းသည်လည်း လမင်းနှင့်အတူ ပွင့်လန်းတင့်တယ်၏။ ဤ၌ နှစ်ဦးနှစ်ဖက်သော ပုဒ်အနက်တို့နှင့် သက်ဆိုင်သော တောက်ပခြင်း၊ ပွင့်လန်းခြင်း ကိရိယာတို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်းကို ပြဆိုထားသောကြောင့် ဤသည်ကို “ကိရိယာသဟဝုတ္တိ” မည်၏။ “Candassa raṃsiyo” (လ၏ ရောင်ခြည်တို့) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “nakhānaṃ aṃsavo” (ခြေသည်းလက်သည်းတို့၏ ရောင်ခြည်တို့) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “tassa satthuno mukhaṃ” (ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ မျက်နှာတော်) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုမျက်နှာတော်သည်ပင် လမင်းနှင့်တူသောကြောင့် “candimā” ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံ ဖြစ်၏။ “Samaṃ” ဟူသည် “saha” (အတူတကွ) ဟူသော ပရိယာယ်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏။

Guṇasahavutti

ဂုဏ်သဟဝုတ္တိ

322.

၃၂၂။

Jinodayena malinaṃ, saha dujjanacetasā;

Pāpaṃ disā suvimalā, saha sajjanacetasā.

မြတ်စွာဘုရား ပွင့်ထွန်းတော်မူခြင်းကြောင့် မကောင်းမှုတရားသည် လူယုတ်တို့၏ စိတ်နှလုံးနှင့်အတူ ညစ်နွမ်းရ၏။ အရပ်မျက်နှာတို့သည်လည်း သူတော်ကောင်းတို့၏ စိတ်နှလုံးနှင့်အတူ အလွန်တရာ ဖြူစင်ကြည်လင်ကြကုန်၏။

322. ‘‘Jinodayena’’ccādi. Jinodayena karaṇabhūtena, hetubhūtena vā dujjanacetasā saha pāpaṃ malinaṃ kiliṭṭhaṃ, sajjanacetasā saha disā dasavidhāpi suvimalā accantanimmalā suvimalayasomālāvalayitattā sajjanaceto pāpāpagameneti. Ettha malinattassa ca suvimalattassa ñāyasambandhino sahabhāvo vuttoti ayaṃ guṇasahavutti.

၃၂၂. “Jinodayena” အစရှိသည်ကား- အကြောင်းပြုအပ်သော သို့မဟုတ် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား ပွင့်ထွန်းတော်မူခြင်းကြောင့် လူယုတ်တို့၏ စိတ်နှင့်အတူ မကောင်းမှု (ပါပ) တရားသည် ညစ်နွမ်း၏။ ဆယ်ပါးသော အရပ်မျက်နှာတို့သည်လည်း သူတော်ကောင်းတို့၏ စိတ်နှင့်အတူ အလွန်တရာ စင်ကြယ်ကုန်၏။ အလွန်စင်ကြယ်သော ကျော်စောခြင်းပန်းကုံးဖြင့် ဝန်းရံအပ်သည်ဖြစ်၍ သူတော်ကောင်းတို့၏ စိတ်သည် မကောင်းမှု ကင်းစင်သွားခြင်းကြောင့် စင်ကြယ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ညစ်နွမ်းခြင်းဂုဏ်နှင့် အလွန်စင်ကြယ်ခြင်းဂုဏ်ဟူသော သင့်လျော်သော ဆက်စပ်မှုရှိသည့် ဂုဏ်တို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်းကို ပြဆိုထားသောကြောင့် ဤသည်ကား ဂုဏ်သဟဝုတ္တိ ဖြစ်၏။

322. ‘‘Jino’’iccādi. Jinodayena jitamārassa bhagavato pātubhāvena, karaṇabhūtena hetubhūtena vā [Pg.305] pāpaṃ lobhādidhammaṃ dujjanacetasā dujjanānaṃ cittena saha malinaṃ kiliṭṭhaṃ hoti. Imināyeva jinodayena disā dasa disāyo sajjanacetasā saha suvimalā sajjanacetasantānato pāpānaṃ apagamena kittimālāya bhuvanattaye patthaṭattā atinimmalāti ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtamalinabhāvasuvimalabhāvasaṅkhātassa guṇassa sahabhāvassa vuttattā esā guṇasahavutti nāma. Jinassa udayoti ca, dujjanānaṃ cetoti ca, vigataṃ malaṃ etāhiti ca, su atisayena vimalāti ca, santo ca te janā ceti ca, tesaṃ cetoti ca vākyaṃ.

၃၂၂. “Jino” အစရှိသည်ကား- မာရ်ငါးပါးကို အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ပွင့်ထွန်းပေါ်ပေါက်တော်မူခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းရင်းကြောင့် လောဘစရှိသော မကောင်းမှုတရားသည် လူယုတ်တို့၏ စိတ်နှင့်အတူ ညစ်နွမ်းရ၏။ ဤမြတ်စွာဘုရား ပွင့်ထွန်းတော်မူခြင်းကြောင့်ပင် ဆယ်ပါးသော အရပ်မျက်နှာတို့သည် သူတော်ကောင်းတို့၏ စိတ်နှင့်အတူ အလွန်တရာ စင်ကြယ်ကုန်၏။ သူတော်ကောင်းတို့၏ သန္တာန်မှ မကောင်းမှုတရားတို့ ကင်းစင်သွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကျော်စောခြင်းပန်းကုံးသည် ဘုံသုံးပါး၌ ပျံ့နှံ့သွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အလွန်စင်ကြယ်ကုန်၏ ဟူ၍ နှစ်ဦးနှစ်ဖက်သော ပုဒ်အနက်တို့၌ ဘုံတူဖြစ်သော ညစ်နွမ်းခြင်းဂုဏ်၊ စင်ကြယ်ခြင်းဂုဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ဂုဏ်တို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်းကို ပြဆိုထားသောကြောင့် ဤသည်ကို “ဂုဏ်သဟဝုတ္တိ” မည်၏။ “Jinassa udayo” (မြတ်စွာဘုရား၏ ပွင့်ထွန်းခြင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “dujjanānaṃ ceto” (လူယုတ်တို့၏ စိတ်) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “vigataṃ malaṃ etāhi” (ထိုအရပ်တို့မှ အညစ်အကြေး ကင်း၏) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “su atisayena vimalā” (အလွန်စင်ကြယ်၏) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “santo ca te janā ca” (သူတော်ကောင်းဖြစ်သော လူတို့) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “tesaṃ ceto” (ထိုသူတို့၏ စိတ်) ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံ ဖြစ်၏။

323.

၃၂၃။

Virodhīnaṃ padatthānaṃ, yattha saṃsaggadassanaṃ;

Samukkaṃsābhidhānatthaṃ, matā sā’yaṃ virodhitā.

အလွန်ထူးကဲသော ဂုဏ်ရည်ကို ဖော်ပြခြင်းအကျိုးငှာ အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်သော ပုဒ်အနက်တို့၏ ဆက်စပ်မှုကို ပြသရာ ဝါကျကို “ဝိရောဓိတာ” (ဝိရောဓအလင်္ကာ) ဟု ယူဆအပ်၏။

323. Virodhaṃ vibhāveti ‘‘virodhīna’’miccādi. Virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ kriyādīnaṃ yattha vuttivisese saṃsaggassa sannidhino dassanaṃ, kimatthaṃ? Samukkaṃsassa atisayassa abhidhānatthaṃ kathanatthāya, sā ayaṃ virodhitā virodhīti matā.

၃၂၃. “Virodhīna” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ဝိရောဓအလင်္ကာကို ရှင်းလင်းပြသ၏။ အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိရိယာစသည်တို့၏ မည်သည့် ဝါကျထူး၌ ဆက်စပ်မှု နီးကပ်မှုကို ပြသခြင်းသည် ဖြစ်သနည်း။ အဘယ်အကျိုးငှာနည်းဟူမူ- အလွန်ထူးကဲသော ဂုဏ်ထူးကို ဖော်ပြပြောဆိုခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ထိုဝါကျကို “ဝိရောဓိတာ” သို့မဟုတ် “ဝိရောဓအလင်္ကာ” ဟု ယူဆအပ်၏။

323. Idāni virodhālaṅkāraṃ dasseti ‘‘virodhīna’’miccādinā. Yattha uttivisese samukkaṃsābhidhānatthaṃ vaṇṇanīyavatthugataadhikakathanāya virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ padatthānaṃ kriyāguṇādīnaṃ saṃsaggadassanaṃ sanniṭṭhānadassanaṃ sambandhadassanaṃ hoti, sā ayaṃ utti virodhitāti matāti. Virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthīti ca, saṃsaggassa sambandhassa dassanamiti ca, samukkaṃsassa adhikassa abhidhānanti ca, virodhīnaṃ bhāvo asaṅgahitoti ca vākyaṃ. Virodhitādīpakavutti tadatthena tannāmikā hoti.

၃၂၃. ယခုအခါ ဝိရောဓအလင်္ကာကို “virodhīna” အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆို၏။ မည်သည့် ဝါကျထူး၌ ချီးမွမ်းအပ်သော အရာဝတ္ထု၏ အလွန်ထူးကဲသောဂုဏ်ကို ဖော်ပြခြင်းအလို့ငှာ အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်သော ကိရိယာ၊ ဂုဏ်စသော ပုဒ်အနက်တို့၏ ဆက်စပ်မှု၊ ဆက်သွယ်မှုကို ပြသခြင်းသည် ဖြစ်သနည်း၊ ထိုဝါကျကို “ဝိရောဓိတာ” ဟု ယူဆအပ်၏။ “Virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthi” (ဤဂုဏ်စသည်တို့အား ဆန့်ကျင်မှု ရှိ၏) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “saṃsaggassa sambandhassa dassanaṃ” (ဆက်သွယ်မှုကို ပြသခြင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “samukkaṃsassa adhikassa abhidhānaṃ” (ထူးကဲသော အနက်ကို ပြောဆိုခြင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “virodhīnaṃ bhāvo” (ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း၏ အဖြစ်) ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံ ဖြစ်၏။ ဝိရောဓိတာကို ပြတတ်သော ဝါကျသည် ထိုအနက်ကြောင့် ထိုအမည်ရှိ၏။

324.

၃၂၄။

Guṇā sabhāvamadhurā, api lokekabandhuno;

Sevitā pāpasevīnaṃ, sampadūsenti mānasaṃ.

လောက၌ တုနှိုင်းဖွယ်မရှိသော အဆွေဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် ချိုမြိန်ကြည်နူးဖွယ်ကောင်းကုန်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့သည်ပင်လျှင် လူယုတ်တို့ မှီဝဲဆည်းကပ်အပ်သည်ရှိသော် ထိုလူယုတ်တို့၏ စိတ်နှလုံးကို ပျက်စီးစေကုန်၏။

324. Udāharati [Pg.306] ‘‘guṇā’’iccādi. Lokekabandhuno lokanāthassa sabhāvamadhurā sādhujanasampīṇanekacāturā api guṇā arahantatādayo sevitā pāpasevīhi tesaṃ pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti dosaduṭṭhāpādanavasenāvikaronti ‘‘tādiso guṇātisayo tassā’’ti. Ettha guṇānaṃ sabhāvamadhurānaṃ pītivisesuppādanayoggānaṃ sampadūsanena saha virodhoti daṭṭhabbaṃ.

၃၂၄. “Guṇā” အစရှိသည်ဖြင့် သာဓကပြဆို၏။ လောက၌ တစ်ဦးတည်းသော အဆွေဖြစ်တော်မူသော လောကနာထမြတ်စွာဘုရား၏ ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် ချိုမြိန်သဖြင့် သူတော်ကောင်းတို့ကို ရောင့်ရဲနှစ်သက်စေခြင်း၌ ထူးခြားစွာ ကျွမ်းကျင်လှကုန်သော အရဟတ္တဂုဏ် စသည်တို့သည်ပင် လူယုတ်တို့ မှီဝဲအပ်သည်ရှိသော် ထိုလူယုတ်တို့၏ စိတ်နှလုံးကို ပြစ်မှားပျက်စီးစေကုန်၏။ ဒေါသဖြင့် ဖျက်ဆီးစေတတ်သော အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားစေကုန်၏။ “ထိုသူအား ထိုကဲ့သို့သော ထူးကဲသောဂုဏ်ရှိ၏” ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ဤ၌ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပီတိ) ထူးကို ဖြစ်စေထိုက်သော ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် ချိုမြိန်သော ဂုဏ်တို့အား ဖျက်ဆီးခြင်းနှင့်အတူ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း (ဝိရောဓ) ရှိသည်ကို သိအပ်၏။

324. Udāharati ‘‘guṇā’’iccādinā. Lokekabandhuno buddhassa guṇā arahattādayo sabhāvamadhurā api pakatimadhurā api sevitā pāpasevīhi sevitā samānā pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti atisayena kopentīti. Evaṃ hīnādhimuttikehi sahitumasakkuṇeyyo tassa guṇātisayo vattati. Nanu sabhāvamadhuro guṇo pītiṃ vinā sampadūsanaṃ na kareyya, sampadūsanampi tādisasabhāvamadhuraṃ vinā na bhaveyyāti aññoññaviruddhānamesaṃ madhuraguṇasampadūsanakriyānaṃ saṃsaggaguṇādhikadassanatthanti lakkhaṇena yojetabbaṃ. Apisaddo virodhatthe vattate. Sabhāvena madhurāti ca, eko ca so bandhu cāti ca, lokassa ekabandhūti ca, pāpaṃ sevanti sīlenāti ca vākyaṃ.

၃၂၄. “ဂုဏာ” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြဆိုသည်။ လောက၌ တစ်ဆူတည်းသော ဆွေမျိုးဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အရဟတ္တမဂ် အစရှိသော ဂုဏ်တော်တို့သည် ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် သာယာချိုမြိန်ကြသော်လည်း၊ ပကတိအတိုင်း သာယာချိုမြိန်ကြသော်လည်း၊ ယုတ်မာသောသူတို့သည် မှီဝဲဆည်းကပ်အပ်သည်ရှိသော် ယုတ်မာသောသူတို့၏ စိတ်နှလုံးကို အလွန်တရာ ညှိုးနွမ်းစေတတ်ကုန်၏၊ အလွန်တရာ အမျက်ထွက်စေတတ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ယုတ်ညံ့သော နှလုံးသွင်းရှိသူတို့ မခံမရပ်နိုင်စွမ်းသော မြတ်စွာဘုရား၏ ထူးကဲလှသော ဂုဏ်တော်သည် ဖြစ်၏။ စင်စစ် ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် သာယာချိုမြိန်သော ဂုဏ်သည် နှစ်သက်ခြင်း (ပီတိ) မှတစ်ပါး ညှိုးနွမ်းစေခြင်းကို မပြုနိုင်ရာ၊ စိတ်နှလုံးညှိုးနွမ်းခြင်းသည်လည်း ထိုကဲ့သို့သော ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် သာယာချိုမြိန်သော ဂုဏ်မှတစ်ပါး မဖြစ်နိုင်ရာဟု အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်သော ဤသာယာချိုမြိန်သော ဂုဏ်နှင့် စိတ်နှလုံး ညှိုးနွမ်းစေခြင်းဟူသော အမှုတို့၏ ရောနှောခြင်းဖြင့် ထူးကဲသော ဂုဏ်ကို ပြသခြင်းငှာ လက္ခဏာနှင့် ရှင်စပ်အပ်၏။ ‘အပိ’ သဒ္ဒါသည် ဆန့်ကျင်ဘက် (ဝိရောဓ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘သဘာဝေန မဓုရာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဧကော စ သော ဗန္ဓု စ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘လောကဿ ဧကဗန္ဓု’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ပါပံ သေဝန္တိ သီလေန’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဆောက်လုပ်ပုံကို သိအပ်၏။

325.

၃၂၅။

Yassa kassaci dānena, yassa kassaci vatthuno;

Visiṭṭhassa ya’mādānaṃ, parivuttīti sā matā.

တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုကို ပေးလှူခြင်းဖြင့်၊ ထူးမြတ်သော ဝတ္ထုကို ရယူခြင်း (လဲလှယ်ခြင်း) သည် အကြင်သို့ ဖြစ်၏။ ထိုလဲလှယ်ခြင်းကို ‘ပရိဝုတ္တိ’ (ပရိဝုတ္တိအလင်္ကာ) ဟု သိအပ်၏။

325. Parivuttiṃ pavatteti ‘‘yassa’’iccādinā. Yassa kassacīti paṭiggāhakaṃ dasseti. Visiṭṭhassa yaṃ ādānanti sambandho. Sesaṃ subodhaṃ.

၃၂၅. “ယဿ” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ပရိဝုတ္တိအလင်္ကာကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ‘ယဿ ကဿစိ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် (ပဋိဂ္ဂါဟက) ကို ပြ၏။ ‘ဝိသိဋ္ဌဿ ယံ အာဒါနံ’ ဟူသည် စပ်ကြားပုံ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် နားလည်လွယ်၏။

325. Idāni parivuttiṃ dasseti ‘‘yassa kassaci’’ccādinā. Yassa kassaci vatthuno khuddakavatthuno yassa kassaci paṭiggāhakassa dānena hetubhūtena visiṭṭhassa uttamavatthuno [Pg.307] yaṃ ādānaṃ gahaṇaṃ atthi, sā parivuttīti matāti. Dānaggahaṇaparivuttattā parivutti nāma.

၃၂၅. ယခုအခါ ပရိဝုတ္တိအလင်္ကာကို “ယဿ ကဿစိ” အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆိုတော်မူ၏။ အနည်းငယ်မျှသော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုကို တစ်စုံတစ်ယောက်သော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်အား ပေးလှူခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် မွန်မြတ်သော ထူးခြားသည့် ဝတ္ထုကို ရယူခြင်း အကြင်သို့ရှိ၏၊ ထိုလဲလှယ်ခြင်းကို ‘ပရိဝုတ္တိ’ (ပရိဝုတ္တိအလင်္ကာ) ဟု သိအပ်၏။ ပေးလှူခြင်းနှင့် လက်ခံရယူခြင်းတို့ဖြင့် အပြန်အလှန် လလဲလှယ်အပ်သောကြောင့် ‘ပရိဝုတ္တိ’ မည်၏။

326.

၃၂၆။

Purā paresaṃ datvāna, manuññaṃ nayanādikaṃ;

Muninā samanuppattā, dāni sabbaññutāsirī.

ရှေး၌ သူတစ်ပါးတို့အား နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော မျက်စိအစရှိသည်တို့ကို ပေးလှူတော်မူ၍၊ ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တည်းဟူသော ကျက်သရေမင်္ဂလာကို ကောင်းစွာရရှိတော်မူပြီ။

326. Udāharati ‘‘purā’’iccādi. Subodhaṃ. Ettha nayanādidānena sabbaññutāsiriyā ādānanti parivutti ayaṃ.

၃၂၆. “ပုရာ” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြဆိုသည်။ နားလည်လွယ်၏။ ဤ၌ မျက်စိအစရှိသည်တို့ကို ပေးလှူခြင်းဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တည်းဟူသော ကျက်သရေမင်္ဂလာကို ရရှိခြင်း (လဲလှယ်ခြင်း) ဖြစ်သောကြောင့် ဤသည်ကား ပရိဝုတ္တိအလင်္ကာ ဖြစ်၏။

326. Idāni udāharati ‘‘purā’’iccādinā. Muninā purā pubbe paresaṃ manuññaṃ nayanādikaṃ datvāna idāni sabbaññutāsirī sabbaññutāsaṅkhātā anaññasādhāraṇā sirī samanupattāti. Iha yassa dinnaṃ tato eva gahaṇe parivuttisaddassa niruḷhattā nayanādīnaṃ dānena sabbaññutāsiriyā ādānato, dānābhāve ādānābhāvato ca paṭiggāhakajane avijjamānepi sabbaññutā vijjamānattena parikappitāti parivutti hoti. Teneva daṇḍiyaṃ–

၃၂၆. ယခုအခါ “ပုရာ” အစရှိသည်ဖြင့် သာဓကပြဆိုတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေး၌ သူတစ်ပါးတို့အား နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော မျက်စိအစရှိသည်တို့ကို ပေးလှူတော်မူ၍၊ ယခုအခါ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဟု ဆိုအပ်သော အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော ကျက်သရေတော်ကို ကောင်းစွာရရှိတော်မူပြီ။ ဤ၌ အကြင်သူအား ပေးအပ်၏၊ ထိုသူထံမှသာလျှင် ပြန်လည်ရရှိခြင်း၌ ‘ပရိဝုတ္တိ’ သဒ္ဒါသည် ရိုးရာထုံးတမ်းအားဖြင့် ထင်ရှားသော်လည်း၊ မျက်စိအစရှိသည်တို့ကို ပေးလှူခြင်းကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပေးလှူခြင်းမရှိက ရယူခြင်းလည်း မရှိနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် မရှိသော်လည်း (မြတ်စွာဘုရား၌) ရှိသည်ဟူ၍ ကြံဆအပ်သောကြောင့် ပရိဝုတ္တိအလင်္ကာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဒဏ္ဍီဆရာသည် ဆိုအပ်၏—

‘‘Satthappaharaṇaṃ datvā, bhujena tava rājunaṃ;

Ciraṃ citābhaṭo tesaṃ, yaso kumudapaṇḍaro’’ti.

“အို-မင်းကြီး၊ သင်၏ လက်မောင်းဖြင့် ရန်သူမင်းတို့အား လက်နက်ဘေးကို ပေး၍၊ ကြာမြင့်စွာ စုပုံကာ ယူဆောင်အပ်သော ထိုရန်သူမင်းတို့၏ ကြာဖြူကဲ့သို့ ဖြူဖွေးသော အကျော်အစောသည် ရှိ၏။”

Imasmiṃ udāharaṇe paccatthikānaṃ āyudhappahāraṃ datvā tava bāhunā tesaṃ rājūnaṃ ciraṃ rāsikato keravanimmalo yaso ābhaṭoti. Dadāti kammayuttato eva ādānaṃ dassetvā parivuttiphuṭā katā. Nayanāni ādīni yassa uttamaṅgādinoti ca, sabbaṃ jānātīti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

ဤသာဓက၌ ရန်သူတို့အား လက်နက်ဘေးကို ပေး၍ သင်၏ လက်မောင်းဖြင့် ထိုရန်သူမင်းတို့၏ ကြာမြင့်စွာ စုပုံအပ်သော ကြာဖြူကဲ့သို့ စင်ကြယ်သော အကျော်အစောကို ယူဆောင်အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ပေးလှူခြင်း ကမ္မယုတ္တမှသာလျှင် ရယူခြင်းကို ပြသ၍ ပရိဝုတ္တိအလင်္ကာကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ ‘နယနာနိ အာဒီနိ ယဿ ဥတ္တမင်္ဂါဒိနော’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သဗ္ဗံ ဇာနာတိ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တဿ ဘာဝေါ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဆောက်လုပ်ပုံကို သိအပ်၏။

327.

၃၂၇။

Kiñci disvāna viññātā,Paṭipajjati taṃsamaṃ;

Saṃsayāpagataṃ vatthuṃ,Yattha so’yaṃ bhamo mato.

တစ်စုံတစ်ခုသော အရာကို မြင်၍ သိတတ်သောသူသည် ထိုအရာနှင့် တူညီသော၊ ယုံမှားသံသယ ကင်းကွာသော အခြားဝတ္ထုတစ်ခုဟု စွဲလမ်းသိရှိရာ အကြင်သို့ဖြစ်၏။ ထိုစွဲလမ်းခြင်းကို ‘ဘမ’ (ဘမာလင်္ကာ) ဟု သိအပ်၏။

327. Bhamaṃ [Pg.308] sambhāveti ‘‘kiñcī’’tiādinā. Viññātā puriso kiñci disvā ujjalanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ tassa pure dissamānassa padatthassa sadisamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ asannidhiṃ katvā paṭipajjati jānāti yattha visese, sāyaṃ bhamo mato.

၃၂၇. “ကိဉ္စိ” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ဘမာလင်္ကာကို ညွှန်းဆိုတော်မူ၏။ သိတတ်သောသူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော တောက်ပခြင်း အစရှိသည်ကို မြင်၍၊ ထိုမြင်ရသော အရာဝတ္ထုနှင့် တူညီသော ရှေ့၌ ထင်ရှားရှိသော အရာဝတ္ထုနှင့် တူညီသောအခြားဝတ္ထုတစ်ခုကို ယုံမှားသံသယ ကင်းစွာဖြင့် စွဲလမ်း၍ သိရှိရာ အကြင်ထူးခြားသော အချက်၌၊ ထိုစွဲလမ်းခြင်းကို ‘ဘမ’ (ဘမာလင်္ကာ) ဟု သိအပ်၏။

327. Idāni bhamālaṅkāraṃ dasseti ‘‘kiñci’’iccādinā. Yattha uttivisese viññātā avabodhakārako kiñci disāvilocanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ vatthuṃ tena dissamānavatthunā tulyamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ nissaṃsayaṃ katvā paṭipajjati jānāti, so ayaṃ alaṅkāro bhamoti matoti. Tena tassa vā samanti ca, saṃsayo apagato etasmāti ca, bhamanaṃ anavaṭṭhānaṃ vatthūnanti ca viggaho. Saṃsayāpagatanti kriyāvisesanaṃ.

၃၂၇. ယခုအခါ ဘမာလင်္ကာကို “ကိဉ္စိ” အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆိုတော်မူ၏။ အကြင် ပြောဆိုပုံထူးခြားချက်၌ သိစေတတ်သောသူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို ကြည့်ရှုခြင်းစသည်ကို မြင်၍၊ ထိုမြင်ရသော ဝတ္ထုနှင့် တူညီသော အခြားဝတ္ထုတစ်ခုကို ယုံမှားကင်းစွာဖြင့် စွဲလမ်း၍ သိရှိ၏၊ ထိုအလင်္ကာကို ‘ဘမ’ (ဘမာလင်္ကာ) ဟု သိအပ်၏။ ထိုကြောင့် ‘တေန တဿ ဝါ သမံ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သံသယော အပဂတော ဧတသ္မာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဘမနံ အနဝဋ္ဌာနံ ဝတ္ထူနံ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။ ‘သံသယာပဂတံ’ ဟူသည်ကား ကြိယာဝိသေသန ဖြစ်၏။

328.

၃၂၈။

Samaṃ disāsu’jjalāsu, jinapādanakhaṃsunā;

Passantā abhinandanti, candātapamanā janā.

မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်သည်းခြေအလင်းရောင်ကြောင့် အရပ်မျက်နှာတို့သည် တစ်ပြိုင်နက် တောက်ပကြသည်ရှိသော်၊ လရောင်ဟူသော စိတ်နှလုံးရှိကြကုန်သော လူတို့သည် ထိုတောက်ပသော အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ရှုလျက် လွန်စွာနှစ်သက်ကြကုန်၏။

328. Udāharati ‘‘sama’’miccādi. Jinassa pādesu nakhaṃsunā disāsu sabbāsu samaṃ ekato ujjalāsu sajotīsu tā ujjalā disā passantā janā, candātapoti mano yesaṃ te tathāvidhā. Abhinandanti santussantīti.

၃၂၈. “သမံ” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြဆိုသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်သည်းခြေအလင်းရောင်ကြောင့် အရပ်မျက်နှာအားလုံးတို့၌ တစ်ပြိုင်နက် တစ်ပေါင်းတည်း တောက်ပကုန်သည်ရှိသော်၊ ထိုတောက်ပသော အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ရှုကြကုန်သော၊ လရောင်ဟူ၍ နှလုံးသွင်းသော စိတ်ရှိကြကုန်သော ထိုသို့သဘောရှိသော လူတို့သည် လွန်စွာနှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏။

328. Idāni udāharati ‘‘sama’’miccādinā. Jinapādanakhaṃsunā karaṇabhūtena disāsu dasasu samaṃ ekakkhaṇe ujjalāsu tā ujjalā disā passantā janā candātapamanā candātapoti pavattacittā abhinandantīti. Vijjamānanakhamarīciyaṃ buddhimakatvā candātape buddhiyā pavattāpanato bhamo nāma. Samanti asaṅkhyaṃ. Candātapoiti mano yesanti vākyaṃ.

၃၂၈. ယခုအခါ “သမံ” အစရှိသည်ဖြင့် သာဓကပြဆိုတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်သည်းခြေအလင်းရောင်တည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် အရပ်ဆယ်မျက်နှာတို့၌ တစ်ပြိုင်နက် တစ်ခဏချင်း တောက်ပကုန်သည်ရှိသော်၊ ထိုတောက်ပသော အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ရှုကြကုန်သော၊ လရောင်ဟု ဖြစ်ပွားသော စိတ်ရှိကြကုန်သော လူတို့သည် လွန်စွာနှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏။ ထင်ရှားရှိသော ခြေသည်းခြေအလင်းရောင်၌ နှလုံးမသွင်းဘဲ လရောင်၌ စိတ်ကို ဖြစ်စေခြင်းကြောင့် ‘ဘမ’ (ဘမာလင်္ကာ) မည်၏။ ‘သမံ’ ဟူသည် ပမာဏအတိုင်းအရှည်မရှိခြင်း (တစ်ပြိုင်နက်တည်း) အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘စန္ဒာတပေါ ဣတိ မနော ယေသံ’ ဟူ၍ ဝါကျဆောက်လုပ်ပုံကို သိအပ်၏။

329.

၃၂၉။

Pavuccate [Pg.309] yaṃ nāmādi,Kavīnaṃ bhāvabodhanaṃ;

Yena kenaci vaṇṇena,Bhāvonāmā’ya’mīrito.

ကဗျာဆရာတို့၏ အလိုဆန္ဒ (အဓိပ္ပာယ်) ကို သိစေတတ်သော အကြင် အမည် (နာမ) အစရှိသည်ကို၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။ ထိုစကားအပြောအဆိုကို ‘ဘာဝ’ (ဘာဝါလင်္ကာ) ဟု ဆိုအပ်၏။

329. Bhāvaṃ bhāveti ‘‘pavuccate’’ccādinā. Kavīnaṃ bhāvo adhippāyo, taṃ bodhetīti bhāvabodhanaṃ yaṃ nāmādi. Ādisaddena visesanavākyānaṃ gahaṇaṃ. Yena kenaci nisedhanarūpena ākārena pavuccate, ayaṃ bhāvo nāma īritoti.

၃၂၉. “ပဝုစ္စတေ” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ဘာဝါလင်္ကာကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ကဗျာဆရာတို့၏ ‘ဘာဝ’ ဟူသည် အလိုဆန္ဒ (အဓိပ္ပာယ်) ဖြစ်၏၊ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို သိစေတတ်သောကြောင့် ‘ဘာဝဗောဓန’ မည်သော အကြင် အမည် (နာမ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဝိသေသနဝါကျတို့ကို ယူအပ်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော ငြင်းပယ်ခြင်းသဘောရှိသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏၊ ထိုအလင်္ကာကို ‘ဘာဝ’ ဟု ဆိုအပ်၏။

329. Idāni bhāvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘pavuccate’’ iccādinā. Kavīnaṃ vattūnaṃ bhāvabodhanaṃ adhippāyapakāsakaṃ yaṃ nāmādi nāmapadavisesanapadādi yena kenaci vaṇṇena ākārena sāgarādiatthantaraṃ paṭisedhetvā vā no vā pavuccate, ayaṃ bhāvo nāmāti īritoti. Nāmaṃ ādi yassa visesanavākyadvayasseti ca, bhāvaṃ bodhetīti ca vākyaṃ. Kavīnaṃ adhippāyasaṅkhātabhāvapakāsako uttiviseso tadatthena bhāvo nāma, tassa nissayabhūtaṃ nāmādipadasantānaṃ iha nissitopacārena bhāvo nāmāti īritaṃ.

၃၂၉. ယခုအခါ ဘာဝါလင်္ကာကို “ပဝုစ္စတေ” အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆိုတော်မူ၏။ ကဗျာဆရာတို့ ပြောဆိုအပ်သော အရာဝတ္ထုတို့၏ အလိုဆန္ဒ (အဓိပ္ပာယ်) ကို ထင်ရှားစေတတ်သော အကြင် အမည်ပုဒ်၊ ဝိသေသနပုဒ် အစရှိသည်ကို တစ်စုံတစ်ခုသော သမုဒ္ဒရာ အစရှိသော အခြားအနက်တို့ကို ငြင်းပယ်၍သော်လည်းကောင်း၊ မငြင်းပယ်ဘဲသော်လည်းကောင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏၊ ထိုအလင်္ကာကို ‘ဘာဝ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘နာမံ အာဒိ ယဿ ဝိသေသနဝါကျဒွယဿ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဘာဝံ ဗောဓေတိ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျဆောက်လုပ်ပုံကို သိအပ်၏။ ကဗျာဆရာတို့၏ အလိုအဆန္ဒဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော ပြောဆိုပုံထူးခြားချက်သည် ထိုအနက်ကို ဆောင်သောကြောင့် ‘ဘာဝ’ မည်၏၊ ထိုဘာဝအလင်္ကာ၏ မှီရာဖြစ်သော နာမအစရှိသော ပုဒ်အစဉ်ကို ဤ၌ နိဿိတောပစာအားဖြင့် ‘ဘာဝ’ ဟု ဆိုအပ်၏။

330.

၃၃၀။

Nanu teye’va santā no,Sāgarā na kulācalā;

Manampi mariyādaṃ ye,Saṃvaṭṭepi jahanti no.

သမုဒ္ဒရာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကုလတောင်တို့သည်လည်းကောင်း သူတော်ကောင်းတို့ မဟုတ်ကြပါလော။ အကြင် သမုဒ္ဒရာနှင့် ကုလတောင်တို့သည် ကမ္ဘာပျက်သည့် ကာလ၌ပင်လျှင် မိမိတို့၏ စည်းကမ်း (အတိုင်းအဆ) ကို အနည်းငယ်မျှလည်း မစွန့်လွှတ်ကြကုန်။

330. Udāharati ‘‘nanu’’ccādi. Manampīti īsakampi. Mariyādanti attano ācārasīmaṃ, saṃvaṭṭepi palayakālepi. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha na ime pakatisamuddādayo samuddādayo honti, ye palayakāle attano velānullaṅghanasaṅkhātaṃ acalattasaṅkhātañca mariyādaṃ pariccajanti. Kiñcarahi [Pg.310] santā evete samuddādayo, ye yadi palayakālepi samāpateyyuṃ, tadāpi attano mariyādaṃ na muñcanti. Koci vipattiṃ patto niratisayaṃ dhīrattamattanovabodhetīti aññanisedhena kathitaṃ nāmaṃ kavisabhāvaṃ yathāvuttaṃ bodhetīti bhāvoyamiti.

၃၃၀. ''နနု'' အစရှိသဖြင့် သာဓကပြ၏။ ''မနမ္ပိ'' ဟူသည် အနည်းငယ်မျှလည်း ဖြစ်၏။ ''မရိယာဒံ'' ဟူသည် မိမိ၏ အကျင့်သီလ အပိုင်းအခြားကို ဖြစ်၏၊ ကပ်ဖျက်ရာ (သံဝဋ္ဋ) ကာလ၌လည်း ဖြစ်၏။ ကျန်သည်ကို သိလွယ်၏။ ဤ၌ ဤပုံမှန် သမုဒ္ဒရာ အစရှိသည်တို့သည် ကပ်ဖျက်ရာကာလ၌ ကမ်းကို မကျော်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော၊ မတုန်လှုပ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မိမိတို့၏ အပိုင်းအခြား (စည်းကမ်း) ကို စွန့်လွှတ်တတ်ကုန်သော သမုဒ္ဒရာ အစရှိသည်တို့ မဟုတ်ကြကုန်။ စင်စစ်သော်ကား ဤသမုဒ္ဒရာ အစရှိသည်တို့သည် သူတော်ကောင်းများသာ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် ကပ်ဖျက်ရာကာလသို့ ဆိုက်ရောက်စေကာမူ ထိုအခါ၌လည်း မိမိတို့၏ အကျင့်သီလ အပိုင်းအခြားကို မစွန့်လွှတ်ကြကုန်။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သော်လည်း အတုမရှိသော မိမိ၏ ရဲရင့်တည်ကြည်မှုကို သိစေ၏ဟူ၍ အခြားသောအရာကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော အမည်သည် ဆိုအပ်ပြီးသည့်အတိုင်း ကဗျာဆရာ၏ သဘောကို သိစေတတ်၏ဟူသော သဘော (ဘာဝ) အလင်္ကာ ပေတည်း။

330. Idāni udāharati ‘‘nanu’’ccādinā. Sāgarā saṃvaṭṭakāle tīramariyādaṃ atikkamentā pakatisamuddā sāgarā na bhavanti. Kulācalā tādisakāle acalasaṅkhātamariyādamatikkamentā satta kulapabbatā kulācalā nāma na bhavanti. Kiñcarahi sāgarādayo. Ye sādhavo saṃvaṭṭepi sabbavatthuvināsakakappavināsakālepi mariyādaṃ attano ācāramariyādaṃ manampi īsakampi no jahanti. Santā eva te sāgarādayo nāma honti nanūti. Koci byasanaṃ patto attano anaññasādhāraṇaṃ dhīrattaṃ pakāsetīti iha sāgarādiatthantarapaṭisedharūpena dassitasāgarādinā vattuno akampanādhippāyaṃ avabodhetīti ayaṃ bhāvālaṅkāro nāma. Mananti appakālavācakamasaṅkhyaṃ. Apīti sambhāvane.

၃၃၀. ယခုအခါ ''နနု'' အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြ၏။ သမုဒ္ဒရာတို့သည် ကပ်ဖျက်ရာကာလ၌ ကမ်းတည်းဟူသော အပိုင်းအခြားကို လွန်ဆန်ကြကုန်သည်ရှိသော် ပကတိသမုဒ္ဒရာတို့သည် သမုဒ္ဒရာ စစ်စစ် မဟုတ်ကြကုန်။ ကုလာစလတောင်တို့သည် ထိုကဲ့သို့သော ကာလ၌ မတုန်လှုပ်ခြင်းဟူသော အပိုင်းအခြားကို လွန်ဆန်ကြကုန်သည်ရှိသော် ကုလပဗ္ဗတခုနစ်လုံးတို့သည် ကုလာစလ မည်သည် မဟုတ်ကြကုန်။ စင်စစ်သော်ကား သမုဒ္ဒရာ အစရှိသည်တို့သည် အဘယ်နည်း။ သူတော်ကောင်းတို့သည် ကပ်ဖျက်ရာ (သံဝဋ္ဋ) ကာလတည်းဟူသော ခပ်သိမ်းသော ဝတ္ထုတို့ကို ပျက်စီးစေတတ်သော ကပ်ပျက်ရာကာလ၌ပင် မိမိ၏ ကျင့်ဝတ်စည်းကမ်းတည်းဟူသော အပိုင်းအခြားကို အနည်းငယ်မျှသော်လည်း မစွန့်ကြကုန်။ ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည်သာ သမုဒ္ဒရာ အစရှိသည်တို့ မည်ကုန်သည် မဟုတ်ပါလော။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ပျက်စီးခြင်း (ဗျသန) သို့ ရောက်သော်လည်း သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသော မိမိ၏ ရဲရင့်တည်ကြည်မှုကို ထင်ရှားစေအံ့ဟူ၍ ဤ၌ သမုဒ္ဒရာ စသည်တို့၏ အခြားသောအနက်ကို တားမြစ်ခြင်းအပြားဖြင့် ပြအပ်ကုန်သော သမုဒ္ဒရာ စသည်တို့ဖြင့် အနက်၏ မတုန်လှုပ်ခြင်းအလိုကို သိစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသည်ကား ဘာဝါလင်္ကာရ မည်၏။ ''မနံ'' ဟူသည် အနည်းငယ်သောကာလကို ဟောတတ်သော အသင်္ချေ (မရေတွက်နိုင်သော) ပုဒ်တည်း။ ''အပိ'' ဟူသည် နှိုင်းယှဉ်ခြင်း (သမ္ဘာဝန) အနက်၌ ဖြစ်၏။

331.

၃၃၁။

Aṅgaṅgībhāvā sadisa-balabhāvā ca bandhane;

Saṃsaggo’laṅkatīnaṃ yo, taṃ missanti pavuccati.

ဂါထာဖွဲ့ဆိုရာ၌ အင်္ဂအင်္ဂီဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တူညီသော စွမ်းအားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တန်ဆာ (အလင်္ကာ) တို့၏ အချင်းချင်း ရောယှက်တည်ရှိခြင်း (သံသဂ္ဂ) သည် တစ်ခုတည်းသောနေရာ၌ ရှိ၏၊ ထိုတန်ဆာကို ''မိဿအလင်္ကာ'' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

331. Missaṃ dasseti ‘‘aṅga’’iccādinā. Aṅgamupakārakaṃ, aṅgī upakāriyaṃ, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvo sādhiyasādhanattaṃ, tato ca. Sadisaṃ samaṃ balaṃ yesaṃ te, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvamantarena appadhānabhāvenāvaṭṭhānaṃ tato ca hetuto. Bandhane visaye, yo alaṅkatīnaṃ saṃsaggo ekattha sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccati.

၃၃၁. ''အင်္ဂ'' အစရှိသဖြင့် မိဿအလင်္ကာကို ပြ၏။ အင်္ဂဟူသည် ကျေးဇူးပြုတတ်သော (အထောက်အကူပြုသော) အရာ၊ အင်္ဂီဟူသည် ကျေးဇူးကို ခံယူအပ်သော (အထောက်အကူပြုအပ်သော) အရာ၊ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ အဖြစ်သည် အင်္ဂါင်္ဂီဖြစ်ခြင်း (ပြီးစေတတ်သော အကျိုးနှင့် ပြီးစေတတ်သော အကြောင်းအဖြစ်) တည်း၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း။ တူညီသော စွမ်းအားရှိကုန်သော အလင်္ကာတို့၏ အဖြစ်သည် အင်္ဂါင်္ဂီဖြစ်ခြင်းမှတစ်ပါး မထင်ရှားသော အဖြစ်ဖြင့် တည်ခြင်းတည်း၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း။ ဖွဲ့ဆိုအပ်သော စပ်ဆိုမှုနယ်ပယ်၌ အလင်္ကာတို့၏ အတူတကွ တည်ရှိခြင်းတည်းဟူသော ရောယှက်မှု (သံသგ္ဂ) သည် ရှိ၏၊ ထိုရည်ရွယ်ချက်ကို ''မိဿအလင်္ကာ'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။

331. Idāni [Pg.311] missālaṅkāraṃ dasseti ‘‘aṅgaṅgī’’ccādinā. Aṅgaṅgībhāvā upakārakaupakāriyasaṅkhātapaṭipādakapaṭipādanīyasabhāvena hetubhūtena sadisabalabhāvā ca sādhiyasādhanabhāvaṃ vinā samānabalavantabhāvena ca bandhane pajjādibandhanavisaye alaṅkatīnaṃ alaṅkārānaṃ yo saṃsaggo sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccatīti. Aṅgaṃ sādhanaṃ assa sādhiyassa atthīti ca, aṅgañca aṅgī ceti ca, tesaṃ bhāvo sādhiyasādhanasaṅkhāto sambandhoti ca, sadisaṃ balaṃ yesamalaṅkārānamiti ca, tesaṃ bhāvo aññamaññanirapekkhatāti ca, missanaṃ missībhavanamiti ca vākyaṃ.

၃၃၁. ယခုအခါ ''အင်္ဂင်္ဂီ'' အစရှိသော ဂါထာဖြင့် မိဿအလင်္ကာကို ပြ၏။ အင်္ဂါင်္ဂီဖြစ်ခြင်းကြောင့် အထောက်အကူပြုတတ်သည်ဖြစ်၍ အထောက်အကူပြုအပ်သည်ဟု ဆိုအပ်သော၊ တင်ပြတတ်သော သဘောနှင့် တင်ပြအပ်သော သဘောရှိသော အကြောင်းတရားကြောင့်လည်းကောင်း၊ တူညီသော အစွမ်းရှိသည်ဖြစ်၍ ပြီးစေအပ်သောအရာနှင့် ပြီးစေတတ်သောအရာ၏ အဖြစ်မှတစ်ပါး တူညီသောအစွမ်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဂါထာစသည်ဖြင့် ဖွဲ့စပ်အပ်သော နယ်ပယ်၌ အလင်္ကာတို့၏ ရောယှက်တည်ရှိခြင်း (သံသგ္ဂ) သည် ရှိ၏၊ ထိုတည်ရှိခြင်းကို ''မိဿအလင်္ကာ'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အင်္ဂတည်းဟူသော ပြီးစေတတ်သော အကြောင်းသည် ဤပြီးစေအပ်သော အကျိုးအား ရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အင်္ဂနှင့် အင်္ဂီဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအင်္ဂနှင့် အင်္ဂီတို့၏အဖြစ်သည် ပြီးစေအပ်သောအကျိုးနှင့် ပြီးစေတတ်သောအကြောင်းဟု ဆိုအပ်သော ဆက်စပ်မှု ဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အကြင်အလင်္ကာတို့အား တူညီသောစွမ်းအားသည် ရှိ၏၊ ထိုအလင်္ကာတို့၏အဖြစ်သည် အချင်းချင်း မငဲ့ကွက်ခြင်း ဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရောနှောခြင်းသည် မိဿဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအနက်ကို ယူအပ်၏။

Aṅgaṅgibhāvamissa

အင်္ဂါင်္ဂီဘာဝမိဿ (အင်္ဂနှင့် အင်္ဂီအဖြစ်ဖြင့် ရောနှောခြင်း)

332.

၃၃၂။

Pasatthā munino pāda-nakharaṃsimahānadī;

Aho gāḷhaṃ nimuggepi, sukhayatye’va te jane.

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ချီးမွမ်းအပ်သော ခြေတော်သည်းခြေခြည်တည်းဟူသော မြစ်ကြီးသည်၊ အချင်းတို့... အလွန် နစ်မြုပ်ကုန်သောသူတို့ကိုပင် စင်စစ် ချမ်းသာစေတော်မူ၏၊ အလွန်အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလှဘိ၏။

332. Udāharati ‘‘pasatthā muni’’ccādi. Munino pādesu nakhā tesaṃ raṃsi eva mahānadīsadisattā mahānadī, sā pasatthā acchariyappattisabbhāvato gāḷhamaccantaṃ nimuggepi te jane sukhayatyeva, aho acchariyaṃ yato sesanadīvidhuraṃ. ‘‘Ayaṃ attani gāḷhaṃ nimuggepi sukhayatī’’ti ettha ‘‘nimuggepī’’ti samādhino sādhiyattenaṅgitāyāvaṭṭhitassa ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakaṃ sādhanattenaṅgatāyāvaṭṭhitanti missamidamalaṅkaraṇaṃ.

၃၃၂. ''ပသတ္ထာ မုနိ'' အစရှိသဖြင့် သာဓကပြ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့၌ ရှိကုန်သော ခြေသည်းတို့၊ ထိုခြေသည်းတို့၏ ရောင်ခြည်သည်သာလျှင် မြစ်ကြီးနှင့် တူသောကြောင့် မြစ်ကြီးမည်၏၊ ထိုမြစ်ကြီးသည် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသော သဘောရှိသဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သည်ဖြစ်၍ မိမိ၌ အလွန်အမင်း နစ်မြုပ်နေကြကုန်သော ထိုလူတို့ကို ချမ်းသာစေသည်သာတည်း၊ အို... အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှဘိ၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကြွင်းသော မြစ်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ''ဤခြေတော်သည်းခြေခြည်တည်းဟူသော မြစ်ကြီးသည် မိမိ၌ အလွန် နစ်မြုပ်ကုန်သောသူတို့ကိုပင် ချမ်းသာစေတော်မူ၏'' ဟူသော ဤဂါထာ၌ ''နိမုဂ္ဂေပိ'' ဟူသော သမာဓိအလင်္ကာအား ပြီးစေအပ်သောအရာ (သာဓိယ) အဖြစ်ဖြင့် အင်္ဂီအဖြစ် တည်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ''ပါဒနခရံသိမဟာနဒီ'' ဟူသော ရူပကအလင်္ကာသည် ပြီးစေတတ်သောအကြောင်း (သာဓန) အဖြစ်ဖြင့် အင်္ဂအဖြစ် တည်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဤတန်ဆာ (အလင်္ကာ) နှစ်ခုတို့သည် ရောနှောနေကြကုန်၏။

332. Idāni udāharati ‘‘pasatthā’’ iccādinā. Munino pasatthā acchariyattā pasaṃsanīyā pādanakharaṃsimahānadī caraṇanakhakiraṇasaṅkhātamahāgaṅgā gāḷhaṃ atisayena nimuggepi te jane sādhusappurise sukhayati eva sukhite kato eva. Aho acchariyaṃ sesanadīnamesā pavatti viruddhāti. Ettha sādhanīyabhāvena aṅgino ‘‘nimugge’’ti samādhialaṅkārassa [Pg.312] ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakālaṅkāro sādhanabhāvena aṅganti katvā aṅgāaṅgībhāvena imesaṃ alaṅkārānaṃ missitā. Pādesu nakhāti ca, tesaṃ raṃsīti ca, mahatī ca sā nadī ceti ca, mahānadī viya mahānadī pādanakharaṃsiyo eva mahānadīti ca vākyaṃ. Gāḷhanti kriyāvisesanaṃ. Gāḷhaṃ nimujjanaṃ ye akaṃsu, tepīti yojanā. Sukhasamaṅgino janā sukhite sukhe karotīti vākyaṃ.

၃၃၂. ယခုအခါ ''ပသတ္ထာ'' အစရှိသော ဂါထာဖြင့် သာဓကပြ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှသဖြင့် ချီးမွမ်းထိုက်သော ခြေတော်သည်းခြေခြည်တည်းဟူသော မြစ်ကြီး (ခြေတော်သည်းခြေခြည်ဟူသော မြစ်မကြီး) သည် အလွန်အမင်း နစ်မြုပ်နေကြကုန်သော်လည်း ထိုသူတော်ကောင်းတို့ကို စင်စစ် ချမ်းသာစေတော်မူ၏၊ ချမ်းသာသုခရှိအောင် ပြုတော်မူသည်သာတည်း။ အို... အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှဘိ၏၊ ကြွင်းသော မြစ်ကြီးတို့၏ သဘောတရားသည် ဤသဘောနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ ဤ၌ ပြီးစေအပ်သောအရာ အဖြစ်ဖြင့် အင်္ဂီဖြစ်သော ''နိမုဂ္ဂေ'' ဟူသော သမာဓိအလင်္ကာအား ''ပါဒနခရံသိမဟာနဒီ'' ဟူသော ရူပကအလင်္ကာသည် ပြီးစေတတ်သောအကြောင်း အဖြစ်ဖြင့် အင်္ဂဟု ပြု၍ အင်္ဂါင်္ဂီဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် ဤအလင်္ကာတို့၏ ရောနှောတည်ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ခြေတော်တို့၌ ရှိကုန်သော ခြေသည်းတို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုခြေသည်းတို့၏ ရောင်ခြည်တို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကြီးလည်းကြီးလှစွာသော မြစ်လည်းဖြစ်သောကြောင့် မြစ်မကြီးဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြစ်ကြီးနှင့် တူသောကြောင့် မြစ်ကြီးဟူ၍လည်းကောင်း၊ ခြေတော်သည်းခြေခြည်တို့သည်သာ မြစ်ကြီးဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအဓိပ္ပာယ် ယူအပ်၏။ ''ဂါဠှံ'' ဟူသည် ကိရိယာဝိသေသန ဖြစ်၏။ အလွန်အမင်း နစ်မြုပ်ခြင်းကို ပြုကုန်သောသူတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု စပ်ရမည်။ ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော လူတို့ကို ချမ်းသာအောင် ပြုတတ်၏ဟု ဝါကျအနက် ရှိ၏။

Sadisabalabhāvamissa

သဒိသဗလဘာဝမိဿ (တူညီသော စွမ်းအားရှိသော အလင်္ကာချင်း ရောနှောခြင်း)

333.

၃၃၃။

Veso sabhāvamadhuro, rūpaṃ nettarasāyanaṃ;

Madhūvamunino vācā, na sampīṇeti kaṃ janaṃ.

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သဘာဝအလျောက် ချိုသာသော အမူအရာ၊ မျက်စိအား ဆေးဝါးသဖွယ်ဖြစ်သော အဆင်းအရုပ်၊ ပျားရည်ကဲ့သို့ ချိုသာသော စကားတော်သည် အဘယ်သူကို မကြည်ညို မနှစ်သက်စေဘဲ ရှိအံ့နည်း။

333. ‘‘Veso’’iccādi subodhaṃ. Idaṃ pana samādhirūpakopamāmissasadisabalanti.

၃၃၃. ''ဝေသော'' အစရှိသော ဂါထာသည် နားလည်လွယ်၏။ ဤဂါထာသည်ကား သမာဓိအလင်္ကာ၊ ရူပကအလင်္ကာ၊ ဥပမာအလင်္ကာတို့ ရောနှောနေပြီးလျှင် တူညီသောအစွမ်းရှိကုန်သော အလင်္ကာ ဖြစ်၏။

333. ‘‘Veso’’iccādi. Munino sabhāvamadhuro pakatimadhuro veso jināveṇiko buddhaveso ca nettarasāyanaṃ rūpaṃ lakkhaṇānubyañjanasampannaṃ rūpañca madhūva madhurattena madhusamānā vācā bhāratī ca kaṃ janaṃ na sampīṇetīti. ‘‘Sabhāvamadhuro’’ti samādhialaṅkāro ca, ‘‘nettarasāyana’’nti rūpakālaṅkāro ca, ‘‘madhūvā’’ti upamālaṅkāro cāti ime tayo pīṇane aññamaññāpekkharahitattā tulyabalāti imesaṃ missattaṃ hoti. Sabhāvena madhuroti ca, rasīyati assādīyatīti ca, raso rasabhūto āyanaṃ gati pavatti assāti rasāyanaṃ, rasavatthu. Rasāyanamiva rūpaṃ rasāyanaṃ, nettānaṃ rasāyananti ca vākyaṃ.

၃၃၃. ''ဝေသော'' အစရှိသည်ကား- မြတ်စွာဘုရား၏ သဘာဝအလျောက် ချိုသာကောင်းမြတ်သော ဘုရားရှင်၏ တင့်တယ်သော သပ္ပာယ်မှု (ဝတ်စားဆင်ယင်မှု အသွင်သဏ္ဌာန်) သည်လည်းကောင်း၊ မျက်စိအား အားတိုးဆေးသဖွယ် ဖြစ်သော၊ လက္ခဏာကြီးငယ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော အဆင်းတော်သည်လည်းကောင်း၊ ပျားရည်ကဲ့သို့ ချိုသာကောင်းမြတ်သော စကားတော် (ဝါစာ) သည်လည်းကောင်း အဘယ်သူကို မနှစ်သက်စေဘဲ ရှိအံ့နည်း။ ''သဘာဝမဓုရော'' ဟူသော သမာဓိအလင်္ကာသည်လည်းကောင်း၊ ''နေတ္တရသာယနံ'' ဟူသော ရူပကအလင်္ကာသည်လည်းကောင်း၊ ''မဓူဝ'' ဟူသော ဥပမာအလင်္ကာသည်လည်းကောင်း ဤအလင်္ကာသုံးပါးတို့သည် နှစ်သက်စေခြင်း၌ အချင်းချင်း ငဲ့ကွက်ခြင်း မရှိကြကုန်သောကြောင့် တူညီသော စွမ်းအားရှိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအလင်္ကာတို့၏ ရောနှောခြင်းသည် ဖြစ်၏။ သဘာဝအားဖြင့် ချိုမြိန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သာယာအပ်၏ ခံစားအပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရသတည်းဟူသော အာယန (အကျိုးကို ဆောင်တတ်သော လမ်းကြောင်း) သည် ဤအရာအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ရသာယန မည်၏၊ အားတိုးဆေးဝတ္ထု ဖြစ်၏။ အားတိုးဆေးနှင့် တူသောကြောင့် ရသာယန မည်၏၊ မျက်စိတို့၏ အားတိုးဆေးဖြစ်၏ဟူ၍ ဝါကျအဓိပ္ပာယ် ယူအပ်၏။

334.

၃၃၄။

Āsī nāma siyā’tthassa,Iṭṭhassā’sīsanaṃ yathā;

Tilokekagatī nātho,Pātu loka’mapāyato.

အလိုရှိအပ်သော အကျိုးစီးပွားကို တောင်းတခြင်းသည် 'အာသီ' မည်သော အလင်္ကာ ဖြစ်ရာ၏။ ဥပမာသော်ကား- သုံးလောက၏ တစ်ခုတည်းသော ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တလောကကို အပါယ်ဘေးမှ စောင့်ရှောက်တော်မူပါစေသတည်း။

334. Āsiṃ [Pg.313] dasseti ‘‘āsi’’ccādinā. Iṭṭhassa abhimatassa vatthuno āsīsanaṃ patthanamityanuvaditvā āsī nāma siyāti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Tilokassa lokattayavattino janassa ekagati asahāyagati paṭisaraṇabhūto nātho lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu pāletūti. Etthātilasitaṃ pālanamāsīsitanti.

၃၃၄. ''အာသိ'' အစရှိသဖြင့် အာသီအလင်္ကာကို ပြ၏။ အလိုရှိအပ်သော နှစ်သက်အပ်သော အရာဝတ္ထုကို တောင့်တခြင်းဖြစ်သော 'ပတ္ထနာ' ဟု ထပ်ဆင့်ဆို၍ 'အာသီ' မည်၏ဟု ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏။ ''ယထာ'' ဟူသည်မှာ သာဓကပြခြင်းတည်း။ သုံးဘုံ၌ ကျင်လည်ကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ တစ်ခုတည်းသော ကိုးကွယ်ရာ၊ အတုမရှိသော ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တလောကကို အပါယ်ဘေးမှ စောင့်ရှောက်တော်မူပါစေသတည်း။ ဤဂါထာ၌ လွန်စွာ တောင့်တအပ်သော စောင့်ရှောက်မှုကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် အာသီအလင်္ကာ ဖြစ်၏။

334. Idāni āsīalaṅkāraṃ dasseti ‘‘āsī’’ iccādinā. Iṭṭhassa atthassa icchitavatthuno āsīsanā patthanā āsī nāma siyā. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ. Tilokekagati tibhavassa asahāyasaraṇabhūto nātho lokasāmi lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu rakkhatūti. Āsī nāma patthanā, taddīpikāpi utti tannāmikāva hoti. ‘‘Tilokekagatī’’ti imasmiṃ udāharaṇe pālanaṃ āsīsitaṃ. Tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti ca, ekoyeva gati paṭisaraṇanti ca, tilokassa ekagatīti ca vākyaṃ.

၃၃၄. ယခုအခါ 'အာသီ' အစရှိသည်ဖြင့် အာသီသအလင်္ကာကို ပြသ၏။ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးစီးပွား အလိုရှိအပ်သော ဝတ္ထုကို တောင့်တခြင်း ဆုတောင်းခြင်းသည် အာသီ မည်၏။ ထိုအရာ၌ ဥပမာမှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ သုံးလောကလုံး၏ တစ်ခုတည်းသော ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော၊ ဘဝသုံးပါး၌ အဖော်မရှိသော ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော၊ လောက၏အရှင် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တလောကကို အပါယ်ဘေးမှ စောင့်ရှောက်တော်မူပါစေသတည်း ဟူ၍ ဖြစ်၏။ အာသီ မည်သည် ဆုတောင်းခြင်း ဖြစ်၍ ထိုဆုတောင်းခြင်းကို ပြသော ဝါကျသည်လည်း ထိုဆုတောင်းခြင်း အမည်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ 'တိလောကေကဂတိ' ဟူသော ဤဥပမာ၌ စောင့်ရှောက်ခြင်းကို ဆုတောင်းအပ်၏။ သုံးပါးသော လောကတို့၏ ပေါင်းစည်းခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသော ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သုံးလောက၏ တစ်ခုတည်းသော ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲပုံရှိသည်။

335.

၃၃၅။

Rasappatītijanakaṃ, jāyate yaṃ vibhūsanaṃ;

Rasavantanti taṃ ñeyyaṃ, rasavantavidhānato.

အရသာကို သိနားလည်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြင်တန်ဆာ (အလင်္ကာ) သည် ဖြစ်၏။ ထိုတန်ဆာကို ရသဝန္တအလင်္ကာကို စီရင်ခြင်းကြောင့် 'ရသဝန္တအလင်္ကာ' ဟူ၍ သိအပ်၏။

335. Rasavantamudāharati ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanamalaṅkaraṇaṃ rasābhāsādino patītijanakaṃ avagamasampādakaṃ jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato sampādanato ‘‘rasavanta’’nti viññeyyaṃ yathā atthappatīti janako saddo ‘‘atthavā’’ti.

၃၃၅. 'ရသ' အစရှိသည်ဖြင့် ရသဝန္တအလင်္ကာကို ဥပမာပြ၏။ အကြင်တန်ဆာသည် ရသာဘာသ (ရသတု) စသည်တို့ကို သိနားလည်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုတန်ဆာကို ရသဝန္တကို စီရင်ခြင်းကြောင့် 'ရသဝန္တ' ဟူ၍ သိအပ်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေတတ်သော စကားလုံးကို 'အတ္ထဝါ' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

335. Uddese rasīti uddiṭṭharasālaṅkāraṃ dasseti ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanaṃ vuttālaṅkārānamantare yo koci alaṅkāro rasappatītijanakaṃ siṅgārādinavavidharasesu ekassa rasassa vā tasseva rasābhāsassa vā [Pg.314] avabodhanaṃ sampādento jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato attano rasasahitabhāvassa pakāsanato rasavantanti rasīti ñeyyanti. Yathā atthappatītijanako saddo ‘‘atthavā’’ti vuccati, evaṃ rasappatītijanako alaṅkāro rasavanto ‘‘rasī’’ti ca vuccati. Rasassa patīti ca, taṃ janetīti ca, raso assa atthīti ca, rasavato bhāvoti ca, tassa vidhānaṃ sampādananti ca vākyaṃ.

၃၃၅. ညွှန်ပြချက်၌ ရသီဟု ညွှန်ပြအပ်သော ရသအလင်္ကာကို 'ရသ' အစရှိသည်ဖြင့် ပြသ၏။ အကြင်တန်ဆာသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အလင်္ကာတို့၏ အလယ်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အလင်္ကာသည် ရသကို သိစေတတ်သည်ဖြစ်၍ သိင်္ဂါရ အစရှိသော ကိုးပါးသော ရသတို့တွင် တစ်ပါးသော ရသကိုသော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုရသ၏ အသွင်တူမျှသော ရသာဘာသကိုသော်လည်းကောင်း သိရှိနားလည်ခြင်းကို ဖြစ်စေလျက် ပေါ်ပေါက်လာ၏၊ ထိုတန်ဆာကို ရသဝန္တဖြစ်အောင် စီရင်ခြင်းကြောင့် မိမိ၏ ရသနှင့်တကွဖြစ်သော အဖြစ်ကို ပြသခြင်းကြောင့် 'ရသဝန္တ' သို့မဟုတ် 'ရသီ' ဟူ၍ သိအပ်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေတတ်သော စကားလုံးကို 'အတ္ထဝါ' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရသကို သိစေတတ်သော အလင်္ကာကို ရသဝန္တ သို့မဟုတ် 'ရသီ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ရသ၏ သိမြင်ခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုသိမြင်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရသသည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရသရှိသောသူ၏ အဖြစ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုရသရှိသောအဖြစ်ကို စီရင်ခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲပုံရှိသည်။

336.

၃၃၆။

Rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāya,Pādā tilokaguruno’dhikabaddharāgā;

Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ,Sañcumbayanti satatāhitasambhamena.

မြေကြီးတည်းဟူသော သတို့သမီး၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်းကြောင့် ညွတ်ကျသော ဆန်းကြယ်သော ကြာပန်းနှင့်တူသော မျက်နှာကို၊ သုံးလောကထွတ်ထား မြတ်စွာဘုရား၏ အလွန်တရာ မြတ်နိုးခြင်းရှိကုန်သော (သို့မဟုတ် နီမြန်းသော အရောင်ရှိကုန်သော) ခြေတော်တို့သည် အမြဲမပြတ် စိုစွတ်သော လက်တော်ဖြင့် (သို့မဟုတ် ရောင်ခြည်တော်ဖြင့်) ကျပ်တည်းစွာ ကိုင်ယူ၍၊ အမြဲတစေ ပြုအပ်သော ရိုသေခြင်း (သို့မဟုတ် အလောတကြီး ချဉ်းကပ်ခြင်း) ဖြင့် အဖန်ဖန် နမ်းရှုပ်ဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။

336. Udāharati ‘‘rāga’’iccādi. Dharāya pathavīaṅganāya rāgena ānataṃ, mukhaṃ. Rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamitaṃ, sarojaṃ. Paṭhame abbhutasarojasadisatāya mukhaṃ, tena samānādhikaraṇanti rāgānatena samāso. Dutiye tu rāgānatañca taṃ abbhutasarojaṃ pathaviṃ bhinditvā sirīpādasampaṭiggahaṇatthaṃ uṭṭhahamacchariyapadumañca, tameva tassā mukhasadisattā mukhanti rāgānatabbhutasarojamukhaṃ. Tilokaguruno sammāsambuddhassa pādā. Kīdisā? Adhikabandho rāgo anurāgo, rattavaṇṇo vā yesaṃ te, tathāvidhā. Niccamanavarataṃ sarasena rasavatā karena hatthena, raṃsinā vā gāḷhaṃ ādāya gahetvā satataṃ niccaṃ āhito sambhamo ādaro, tadabhimukhatā vā, tena sañcumbayanti, nikkhipanti vā. Ettha silesarūpakehi sambhogasiṅgārarasābhāso janyate. Siṅgāro duvidho vippalambho, sambhogo ceti. Tesu vippalambhova samaggavaṇṇanādhārattā manoharo, nediso sambhogo. Sambhogābhāse tu vattabbameva natthi. Tathāpi’hā’dhigataṃ sambhogābhāsodāharaṇaṃ bālappabodhanatthaṃ kiñci vicāressāma. Tatra pādānaṃ kāmukattaṃ [Pg.315] dharāya kāminittañca vākyasāmatthiyā viññāyate. Saddena vuccamānaṃ puna vuttaṃ siyā. Atra pādānaṃ taṃ viññeyyaṃ, ratyukkaṃsābhāso yadi kavinā paṭipādetabbo na bhaveyya, tadā gāthāyamananupapannaṃ siyāti evaṃvidhavacanatova pādā ratyābhāsavantoti gamyate. Ratiyā ālambaṇavibhāvābhāso dharākāmini, rammadesādivisesābhāve acchariyapadumuggamanābhāvato abbhutasarojasaddasavanena gammamānā rammadesādayo uddīpanavibhāvābhāsā, byabhicārībhāvābhāsabodhakāni kavivacanāni anubhāvābhāso. Tathā hi ‘‘niccasarasena karena gāḷhaṃ ādāyā’’ti karassa sarasatāgāḷhaggahaṇakathanena harisādayo gamyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussukkattādayo pahīyantīti evaṃ bandhavuttīti vibhāvādīhi bandhatthābhāsānaṃ manasi yo uppajjati ānandābhāso, so rasābhāso sambhogarasābhāso vuttoti.

၃၃၆. 'ရာဂ' အစရှိသည်ဖြင့် ဥပမာပြ၏။ ဓရာယ ဟူသည် မြေကြီးတည်းဟူသော သတို့သမီး၏၊ ရာဂေန အာနတံ မုခံ ဟူသည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်းကြောင့် ညွတ်ကျသော မျက်နှာ ဖြစ်၏။ ရာဂံ ဟူသည် နီမြန်းသော အရောင်ရှိသော၊ အာနတံ ဟူသည် ညွတ်ကျသော၊ သရောဇံ ဟူသည် ကြာ ဖြစ်၏။ ပထမအနက်၌ ဆန်းကြယ်သော ကြာနှင့်တူသောကြောင့် မျက်နှာဟု ဆို၏၊ ထိုစကားနှင့် ကတ္တားတူ စပ်ယှဉ်သဖြင့် ရာဂါနတဖြင့် သမတ်စပ်၏။ ဒုတိယအနက်၌မူ ရာဂကြောင့် ညွတ်ကျလျက်ရှိသော၊ မြေကြီးကို ဖောက်ခွဲ၍ ခြေတော်ကို ခံယူရန် ပေါက်ပွားလာသော ဆန်းကြယ်သော ကြာပန်းသည်လည်းကောင်း၊ ထိုကြာပန်းသည်ပင် ထိုမြေကြီး၏ မျက်နှာနှင့် တူသောကြောင့် မျက်နှာဖြစ်၏ဟု ရာဂါနတဗ္ဘုတသရောဇမုခံ ဟု ဆိုရသည်။ တိလောကဂုရုနော ဟူသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရား၏၊ ပါဒါ ဟူသည် ခြေတော်တို့ ဖြစ်သည်။ ဘယ်ကဲ့သို့သော ခြေတော်တို့နည်း? အလွန်တရာ ဖွဲ့စပ်အပ်သော ချစ်ခြင်း (အနုရာဂ) သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် နီမြန်းသော အရောင်သော်လည်းကောင်း ရှိကြကုန်သော ထိုကဲ့သို့သော ခြေတော်တို့ ဖြစ်သည်။ နိစ္စံ ဟူသည် အမြဲမပြတ်၊ သရသေန ကရေန ဟူသည် စိုစွတ်သော လက်တော်ဖြင့် သို့မဟုတ် ရောင်ခြည်တော်ဖြင့်၊ ဂါဠှံ အာဒါယ ဟူသည် မြဲမြံစွာ ကိုင်ယူ၍၊ သတတံ ဟူသည် အမြဲ၊ အာဟိတော သမ္ဘမော ဟူသည် ပြုအပ်သော ရိုသေမှု သို့မဟုတ် မျက်နှာမူခြင်း၊ ထိုရိုသေမှုဖြင့် သဉ္စုမ္ဗန္တိ ဟူသည် နမ်းရှုပ်ကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ချထားကြကုန်၏။ ဤနေရာ၌ သိလေသ (ထပ်တူပြုခြင်း) ရူပကအလင်္ကာတို့ဖြင့် သမ္ဘောဂသိင်္ဂါရရသာဘာသကို ဖြစ်စေသည်။ သိင်္ဂါရရသသည် ဝိပ္ပလမ္ဘနှင့် သမ္ဘောဂဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် ဝိပ္ပလမ္ဘ (ကွဲကွာခြင်း) သာလျှင် ပြီးပြည့်စုံသော သရုပ်ဖော်မှုကို အခြေခံသဖြင့် ပိုမိုနှစ်သက်ဖွယ် ကောင်း၏၊ ဤကဲ့သို့သော သမ္ဘောဂ (ပေါင်းဖော်ခြင်း) ကား မဟုတ်ပေ။ သမ္ဘောဂါဘာသ (ရသတု) ၌မူ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဤနေရာ၌ ရရှိအပ်သော သမ္ဘောဂါဘာသ ဥပမာကို လူပြိန်းတို့ သိနားလည်စေရန် အနည်းငယ် ဆွေးနွေးပါအံ့။ ထိုဂါထာ၌ ခြေတော်တို့၏ ကာမပိုင်ရှင် (ချစ်သူ) ဖြစ်ခြင်းနှင့် မြေကြီး၏ ချစ်သူမိန်းမ ဖြစ်ခြင်းကို ဝါကျ၏ စွမ်းရည်အရ သိနိုင်၏။ ထိုအရာကို စကားလုံးဖြင့် ထုတ်ဖော်ပြောဆိုပါက ထပ်ခါတလဲလဲ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ဤနေရာ၌ ခြေတော်တို့၏ ထိုအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ အကယ်၍ ကဗျာဆရာသည် သာယာဖွယ် ကာမဂုဏ်စွမ်းအား၏ အရိပ်အယောင်ကို မဖော်ပြလိုပါက ဤဂါထာသည် သင့်လျော်မည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤကဲ့သို့သော စကားကြောင့်သာ ခြေတော်တို့သည် သာယာဖွယ် ကာမရာဂ၏ အရိပ်အယောင်ရှိသည်ဟု သိရသည်။ သာယာဖွယ် ကာမရာဂ၏ အာရုံဖြစ်သော အာလမ္ဗဏဝိဘာဝါဘာသသည် မြေကြီးတည်းဟူသော ချစ်သူမိန်းမ ဖြစ်၏။ သာယာလှပသော အရပ်ဒေသ စသည်တို့ မရှိပါက ဆန်းကြယ်သော ကြာပန်း ပေါက်ဖွားခြင်း မရှိနိုင်သဖြင့် အဗ္ဘုတသရောဇ ဟူသော စကားလုံးကို ကြားရခြင်းဖြင့် သာယာလှပသော အရပ်ဒေသ စသည်တို့သည် ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝါဘာသ (နှိုးဆော်တတ်သော အကြောင်းတရား) ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ ကဗျာဆရာ၏ စကားတို့သည် ဗျဘိစာရီဘာဝါဘာသကို သိစေတတ်သော အနုဘာဝါဘာသ (အမူအရာ အရိပ်အယောင်) ဖြစ်၏။ ၎င်းမှာ 'နိစ္စသရသေန ကရေန ဂါဠှံ အာဒါယ' ဟု လက်၏ စိုစွတ်ခြင်းနှင့် တင်းကျပ်စွာ ဆုပ်ကိုင်ခြင်းကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်း စသည်တို့ကို သိရသည်။ 'သတတာဟိတသမ္ဘမေန' ဟူသော စကားဖြင့် စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း စသည်တို့ ကင်းပျောက်သည်ဟု ဤကဲ့သို့သော ပတ်သက်မှု အလေ့အထကြောင့် ဝိဘာဝ စသည်တို့ဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်သော ဝါကျ၏ အနက်အရိပ်အယောင်ကြောင့် စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝမ်းမြောက်ခြင်း အရိပ်အယောင်သည် သမ္ဘောဂရသာဘာသ ဟု ဆိုအပ်သော ရသာဘာသ ဖြစ်၏။

336. Idāni udāharaṇaṃ dassento uttaripi dassetabbasiṅgārahassakaruṇādirasuddesassa anurūpato siṅgārarasayuttameva dasseti ‘‘rāgā’’iccādinā. Dharāya mahīaṅganāya rāgānatabbhutasarojamukhaṃ rāgena anurāgena abhimukhaṃ katvā namitaṃ acchariyaguṇopetapadumasadisānanaṃ no ce, rattavaṇṇaṃ ānataṃ abbhutasarojasaṅkhatamukhaṃ tilokaguruno bhuvanattayānusāsakassa sammāsambuddhassa pādā adhikabaddharāgā adhikabaddhānurāgavantā no ce, pubbakammena kataadhikarattavaṇṇā niccasarasena karena satatānurāgayuttena hatthena no ce, avikalattā satatasampattisahitena kiraṇena gāḷhaṃ ādāya gāḷhaṃ gahetvā no ce, phusitvā satatāhitasambhamena niccaṃ katādarena no ce, nirantarāhitaabhimukhabhāvena sañcumbayanti [Pg.316] cumbanti no ce, ṭhitikriyāsādhanattena phusantīti.

၃၃၆. ယခုအခါ ဥပမာကို ပြသလိုသဖြင့် နောက်နောင်၌ ပြသအပ်သော သိင်္ဂါရ၊ ဟဿ၊ ကရုဏာ အစရှိသော ရသတို့၏ အစဉ်နှင့် လျော်ညီစွာ သိင်္ဂါရရသနှင့် ယှဉ်သည်ကိုသာလျှင် 'ရာဂါ' အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ပြသ၏။ ဓရာယ ဟူသည် မြေကြီးတည်းဟူသော သတို့သမီး၏၊ ရာဂါနတဗ္ဘုတသရောဇမုခံ ဟူသည် ချခင်မြတ်နိုးခြင်း (အနုရာဂ) ဖြင့် ရှေးရှုပြု၍ ညွတ်ကျသော၊ ဆန်းကြယ်သော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ကြာပန်းနှင့်တူသော မျက်နှာကို သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် နီမြန်းသော အရောင်ရှိသဖြင့် ညွတ်ကျသော၊ ဆန်းကြယ်သော ကြာပန်းဟု ဆိုအပ်သော မျက်နှာကို သော်လည်းကောင်း၊ တိလောကဂုရုနော ဟူသည် သုံးဘုံသားတို့၏ ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏၊ ပါဒါ ဟူသည် ခြေတော်တို့သည်၊ အဓိကဗဒ္ဓရာဂါ ဟူသည် အလွန်တရာ ဖွဲ့စပ်အပ်သော ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း ရှိကြကုန်သော သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ရှေးကောင်းမှုကံကြောင့် အလွန်နီမြန်းသော အရောင်ရှိကြကုန်သော၊ နိစ္စသရသေန ကရေန ဟူသည် အမြဲမပြတ် ချစ်ခင်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သော လက်တော်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မချို့မယွင်းဘဲ အမြဲတစေ ပြည့်စုံခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ရောင်ခြည်တော်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ဂါဠှံ အာဒါယ ဟူသည် တင်းကျပ်စွာ ဆုပ်ကိုင်၍ သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိတွေ့၍ သော်လည်းကောင်း၊ သတတာဟိတသမ္ဘမေန ဟူသည် အမြဲတစေ ပြုအပ်သော ရိုသေမှုဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အစဉ်မပြတ် ရှေးရှုမျက်နှာမူခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ သဉ္စုမ္ဗန္တိ ဟူသည် နမ်းရှုပ်ကြကုန်ဘိသကဲ့သို့ သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် တည်နေခြင်း အမှုကိစ္စကို ပြီးစီးစေခြင်းဖြင့် ထိတွေ့ကြကုန်၏။

Rāgena anurāgena ānataṃ abhimukhīkatamiti ca, abbhutañca taṃ sarojañceti ca, tena sadisatāya abbhutasarojañca taṃ mukhañceti ca, rāgānatañca taṃ abbhutasarojamukhañceti ca, rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamiti ca, tañca taṃ abbhutasarojañceti ca, tameva tādisamukhasadisattā mukhamiti ca, tilokassa gurūti ca, adhikaṃ katvā baddho, attano pubbakammena vā kato, rāgo anurāgo rattavaṇṇo vā yesamiti ca, rasena anurāgena sampattiyā vā saha vattamānoti ca, āhito vihito ca so sambhamo ādaro tadabhimukhabhāvo vā ceti ca viggaho.

'ရာဂေန အနုရာဂေန အာနတံ အဘိမုခီကတံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အဗ္ဘုတဉ္စ တံ သရောဇဉ္စ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုနှင့် တူသောကြောင့် 'အဗ္ဘုတသရောဇဉ္စ တံ မုခဉ္စ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရာဂါနတဉ္စ တံ အဗ္ဘုတသရောဇမုခဉ္စ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရာဂံ ရတ္တဝဏ္ဏံ အာနတံ Nိန္နမံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တဉ္စ တံ အဗ္ဘုတသရောဇဉ္စ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုသည်ကိုပင် ထိုကဲ့သို့သော မျက်နှာနှင့် တူသောကြောင့် 'မုခံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တိလောကဿ ဂုရု' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အလွန်ပြု၍ စပ်အပ်သော သို့မဟုတ် မိမိ၏ ရှေးကံကြောင့် ပြုအပ်သော ချစ်ခင်ခြင်း (အနုရာဂ) သို့မဟုတ် နီမြန်းသော အရောင်သည် ရှိကုန်၏ 'ယေသံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရသနှင့် ဖြစ်စေ၊ အနုရာဂနှင့် ဖြစ်စေ၊ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ဖြစ်စေ အတူတကွ ဖြစ်၏ 'သဟ ဝတ္တမာနော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပြုအပ်သော ထိုရိုသေမှု သို့မဟုတ် မျက်နှာမူခြင်း 'အာဟိတော ဝိဟိတော စ သော သမ္ဘမော အာဒရော တဒဘိမုခဘာဝေါ ဝါ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ခွဲပုံ ဖြစ်သည်။

Ettha ‘‘rāgānatā’’tiādikena silesālaṅkārena ca ‘‘abbhutasarojamukha’’nti rūpakālaṅkārena ca sambhogasiṅgārarasābhāso uppādīyati. Tādisaṃ itthipurisānaṃ sambhogābhāvena, tadākārena ca kappitattā rasābhāso nāmāti daṭṭhabbo. Siṅgārassa āyogavippayogasambhogavasena tividhattepi āyogavippayogadvayaṃ vippalambhamevāti vippalambho, sambhogo ceti duvidho hoti. Tesu vippalambhova anūnavaṇṇanāya bhūmittā manoharo. Sambhogo pana tādiso na hoti. Sambhogābhāsopi hīno hoti. Evaṃ sante payogaṃ katvā kurumānāya vaṇṇanāya ucitabhāvena ihādhigatasambhogasiṅgārarasābhāsena rasibhūtālaṅkārassa udāharaṇe rasābhāso evaṃ veditabbo. Pādānaṃ kāmukabhāvābhāse ca dharāya kāminībhāvābhāse ca vācakapadena avuttepi ‘‘dharāya pādā tilokaguruno’’ti idaṃ ṭhapetvā pāṇidhammapakāsakehi avasesapadehi ñāyate.

ဤ၌ 'ရာဂါနတာ' အစရှိသော သိလေသအလင်္ကာဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'အဗ္ဘုတသရောဇမုခံ' ဟူသော ရူပကအလင်္ကာဖြင့်လည်းကောင်း သမ္ဘောဂသိင်္ဂါရရသာဘာသ (ရသတု) ကို ဖြစ်ပေါ်စေအပ်၏။ ထိုသို့သော မိန်းမနှင့် ယောက်ျားတို့၏ အပြန်အလှန် ပျော်ပါးခြင်း မရှိဘဲ၊ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ကြံစည်စိတ်ကူးအပ်သောကြောင့် 'ရသာဘာသ' ဟု သိအပ်၏။ သိင်္ဂါရရသသည် အာယောဂ၊ ဝိပ္ပယောဂ၊ သမ္ဘောဂဟူ၍ သုံးမျိုးရှိသော်လည်း အာယောဂနှင့် ဝိပ္ပယောဂ နှစ်ပါးသည် ဝိပ္ပလမ္ဘသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဝိပ္ပလမ္ဘနှင့် သမ္ဘောဂဟူ၍ နှစ်မျိုးသာ ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ဝိပ္ပလမ္ဘသည်သာ လုံလောက်သော ဖွဲ့နွဲ့ခြင်း၏ အခြေခံဖြစ်သောကြောင့် စိတ်ကြည်နူးဖွယ် ကောင်း၏။ သမ္ဘောဂသည်ကား ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ သမ္ဘောဂါဘာသသည်လည်း ယုတ်ညံ့၏။ ဤသို့ဖြစ်ပါလျက် လုံ့လပြု၍ ဖွဲ့နွဲ့အပ်သော ဝဏ္ဏနာအား လျောက်ပတ်သောအားဖြင့် ဤ၌ ရရှိအပ်သော သမ္ဘောဂသိင်္ဂါရရသာဘာသဖြင့် ရသိဘူတအလင်္ကာ၏ ဥပမာ၌ ရသာဘာသကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ခြေတော်တို့၏ ချစ်သူအသွင်ဆောင်ခြင်းနှင့် မြေကြီး၏ အချစ်တော်မအသွင်ဆောင်ခြင်းကို တိုက်ရိုက်ဟောသော ပုဒ်ဖြင့် မဆိုအပ်သော်လည်း 'ဓရာယ ပါဒါ တိလောကဂုရုနော' ဟူသော ဤပုဒ်ကို ဖယ်ထား၍ လက်တော်၏ သဘောကို ပြတတ်သော ကြွင်းသော ပုဒ်တို့ဖြင့် သိအပ်၏။

Dvinnaṃ [Pg.317] aññamaññaṃ ratiābhāso ‘‘adhikabaddharāgā rāgānata’’nti imehi vutto. Ayaṃ ratiābhāso idha ṭhāyībhāvo purisaratiyā itthiyā ca, itthiratiyā purisassa ca ālambaṇattā pādakāmukadharākāminiyo dve aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvābhāsā honti. Rammadesādivisesaṃ vinā acchariyapadumodayassa abhāvato abbhutasarojasaddassa uccāraṇena gammamānā rammadesādayo ratiṃ uddīpayantīti uddīpanavibhāvābhāsā nāma. ‘‘Niccasarasena karena gāḷhamādāyā’’ti iminā karassa sarasabhāvassa ca gāḷhaṃ gahaṇassa ca vuttattā harisādayo ñāyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussāhādayo ñāyanti. Tattha harisaussāhādayo byabhicārībhāvābhāsā nāma honti. Te byabhicārībhāvābhāse pakāsentāni yathāvuttakavivacanāni anubhāvābhāsā nāmāti evaṃ bandhe dissamānaṭhāyībhāvabyabhicārībhāvavibhāvaanubhāvehi atthāvabodhaṃ karontānaṃ paṇḍitānaṃ uppajjamāno yo santosābhāsasaṅkhāto rasābhāso atthi, so idha sambhogarasābhāsoti kathitoti. Ṭhāyībhāvādayo upari āvibhavissanti.

နှစ်ဦးတို့၏ အပြန်အလှန် ချစ်ခင်စုံမက်ခြင်း (ရတိ) တုကို 'အဓိကဗဒ္ဓရာဂါ ရာဂါနတံ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤရတိအဘာသ (ရတိတု) သည် ဤ၌ တည်မြဲသော သဘော (ဌာယီဘော) ဖြစ်၏။ ယောက်ျား၏ ရတိအား မိန်းမသည်လည်းကောင်း၊ မိန်းမ၏ ရတိအား ယောက်ျားသည်လည်းကောင်း အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ခြေတော်တည်းဟူသော ချစ်သူနှင့် မြေကြီးတည်းဟူသော အချစ်တော်မ နှစ်ဦးတို့သည် အပြန်အလှန် အာလမ္ဗဏဝိဘာဝါဘာသ (အာရုံဖြစ်သော အကြောင်းတု) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော အရပ်ဒေသ စသည်၏ ထူးခြားမှုမရှိဘဲ ဆန်းကြယ်သော ကြာပွင့်ခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် 'အဗ္ဘုတသရောဇ' ဟူသော သဒ္ဒါကို ရွတ်ဆိုခြင်းဖြင့် သိအပ်သော မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော အရပ်ဒေသ စသည်တို့သည် ရတိကို ထက်သန်စေတတ်သောကြောင့် ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝါဘာသ (ထက်သန်စေတတ်သော အကြောင်းတု) မည်ကုန်၏။ 'နိစ္စသရသေန ကရေန ဂါဠှမာဒါယ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် လက်တော်၏ အရည်ရွှမ်းသော (မေတ္တာနှင့် ပြည့်စုံသော) အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ မြဲမြံစွာ ကိုင်ယူခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်သောကြောင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ဟရိသ) အစရှိသည်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ 'သတတာဟိတသမ္ဘမေန' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် လုံ့လဝီရိယ (ဥဿာဟ) အစရှိသည်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ထိုဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ လုံ့လဝီရိယ စသည်တို့သည် ဗျဘိစာရီဘောတု မည်ကုန်၏။ ထိုဗျဘိစာရီဘောတုတို့ကို ပြတတ်ကုန်သော အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စကားအသုံးအနှုန်းတို့သည် အနုဘာဝါဘာသ (အနုဘောတု) မည်ကုန်၏။ ဤသို့ ဖွဲ့နွဲ့မှု၌ ထင်ရှားရှိသော ဌာယီဘော၊ ဗျဘိစာရီဘော၊ ဝိဘာဝ၊ အနုဘာဝတို့ဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်တတ်ကုန်သော ပညာရှိတို့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝမ်းမြောက်ခြင်းတု (သန္တောသာဘာသ) ဟု ဆိုအပ်သော ရသာဘာသသည် ဤ၌ သမ္ဘောဂရသာဘာသဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဌာယီဘော အစရှိသည်တို့ကို နောင်၌ ထင်ရှားစွာ ပြလတ္တံ့။

337.

၃၃၇။

Iccā’nugamma purimācariyānubhāvaṃ,Saṅkhepato nigadito’ya’malaṅkatīnaṃ;

Bhedo’parūpari kavīhi vikappiyānaṃ,Ko nāma passitu’malaṃ khalu tāsa’mantaṃ.

ရှေးဆရာတို့၏ စွမ်းပကားကို လိုက်နာ၍ ဤအလင်္ကာတို့၏ အပြားကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီ။ ကဗျာဆရာတို့သည် အဆင့်ဆင့် ကြံဆဖန်တီးအပ်ကုန်သော ထိုအလင်္ကာတို့၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားကို မြင်ခြင်းငှာ အဘယ်သူသည် စွမ်းနိုင်ပါအံ့နည်း။

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

သံဃရက္ခိတ မဟာသာမိ အရှင်မြတ် စီရင်တော်မူအပ်သော

Subodhālaṅkāre

သုဗောဓာလင်္ကာကျမ်း၌

Atthālaṅkārāvabodho nāma

အတ္ထာလင်္ကာရာဝဗောဓ မည်သော

Catuttho paricchedo.

စတုတ္ထပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

337. Evamuddesānukkamena yathāpaṭiññātaṃ niṭṭhapetvā idāni nigamanapubbakaṃ bahuttamesaṃ niddisitumāha ‘‘icci’’ccādi. Iti [Pg.318] iminā vuttappakārena purimānaṃ daṇḍīādīnaṃ ācariyānaṃ ānubhāvaṃ bandhalakkhaṇāni anugamma anugantvā alaṅkatīnamalaṅkārānaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito kathito. Saṅkhepatoti vutto, kasmāti āha ‘‘uparūparī’’tiādi. Uparūpari dīghakālamārabbha yāvedāni matthakamatthake kavīhi vikappiyānaṃ pabhediyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma jano alaṃ samattho.

၃၃၇. ဤသို့ ညွှန်းဆိုအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ကတိပြုသည့်အတိုင်း ပြီးစီးစေ၍ ယခုအခါ နိဂုံးချုပ်ခြင်းနှင့်တကွ ထိုအလင်္ကာတို့၏ များပြားလှသောအဖြစ်ကို ညွှန်ပြခြင်းငှာ 'ဣစ္စာနုဂမ္မ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ဣတိ' ဟူသည် ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ရှေးဦးဖြစ်သော ဒဏ္ဍီအစရှိသော ဆရာတို့၏ စွမ်းပကားတည်းဟူသော စပ်ဆိုပုံလက္ခဏာတို့ကို လိုက်နာ၍ အလင်္ကာတို့၏ ဤအပြားကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဆိုအပ် (ဟောပြအပ်) ပြီ။ အဘယ်ကြောင့် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ 'ဥပရူပရိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ရှည်လျားစွာသော ကာလမှစ၍ ယခုတိုင်အောင် အဆင့်ဆင့် အထွတ်အထိပ်၌ ကဗျာဆရာတို့သည် ထူးခြားဆန်းသစ်စွာ ကြံဆဖန်တီးအပ်ကုန်သော ထိုအလင်္ကာတို့၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားကို မြင်ခြင်းငှာ အဘယ်သူသည် စွမ်းဆောင်နိုင်ပါအံ့နည်း (အဘယ်သူမျှ မစွမ်းနိုင်ပါ)။

Iti mahāsāmināmikāyaṃ subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ

မဟာသာမိအမည်ရှိသော သုဗောဓာလင်္ကာဋီကာ၌

Catuttho paricchedo.

စတုတ္ထပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

337. Evaṃ uddesakkamena yathāpaṭiññāte atthālaṅkāre niṭṭhapetvā idāni nigamanamukhena esaṃ atthālaṅkārānaṃ bahubhāvaṃ dasseti ‘‘iccānugamma’’iccādinā. Iti yathāvuttanayena purimācariyānubhāvaṃ pubbakālikānaṃ daṇḍībhaddapāṇādīnaṃ alaṅkārasatthasaṅkhātānubhāvaṃ anugamma alaṅkatīnaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito mayā vutto saṅgahito. Kasmāti ce? Uparūpari dīghakālato paṭṭhāya yāvajjatanā kavīhi racanākattārehi vikappiyānaṃ anekappakārato kappiyamānattā puthakkariyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma puggalo alaṃ samatthoti. Saṅgahamanādiyitvā kenāpi pariyantaṃ adhigantuṃ na sakkāti adhippāyo. Pure bhavāti ca, purimā ca te ācariyā ceti ca, tesamānubhāvoti ca, visesato asaṅkarato kappiyanti ca vākyaṃ.

၃၃၇. ဤသို့ ညွှန်းဆိုအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ကတိပြုအပ်သော အတ္ထာလင်္ကာကို ပြီးစီးစေ၍ ယခုအခါ နိဂုံးချုပ်ခြင်းအားဖြင့် ထိုအတ္ထာလင်္ကာတို့၏ များပြားလှသောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ 'ဣစ္စာနုဂမ္မ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ဣတိ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ရှေးဆရာတို့၏ စွမ်းပကားတည်းဟူသော ရှေးခေတ်ဖြစ်သော ဒဏ္ဍီ၊ ဘဒ္ဒပါဏ အစရှိသော ဆရာတို့၏ အလင်္ကာကျမ်းဟု ဆိုအပ်သော စွမ်းရည်သတ္တိကို လိုက်နာ၍ အလင်္ကာတို့၏ ဤကွဲပြားခြားနားမှုကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ငါသည် ဆိုအပ် ပြုစုအပ်ပြီ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ရှည်လျားစွာသော ကာလမှစ၍ ယနေ့တိုင်အောင် ကဗျာရေးဖွဲ့သူတို့သည် အထပ်ထပ် အဖန်ဖန် အထူးထူးအပြားပြား ကြံစည်ဖန်တီးအပ်ကုန်သော ထိုအလင်္ကာတို့၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားကို မြင်ခြင်းငှာ အဘယ်သူသည် စွမ်းနိုင်ပါအံ့နည်း (အဘယ်သူမျှ မစွမ်းနိုင်ပါ)။ အကျဉ်းချုပ်ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ မည်သူမျှ အဆုံးတိုင်အောင် မရောက်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ရှေး၌ ဖြစ်ကုန်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ရှေးဆရာများဖြစ်ကုန်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ထိုဆရာတို့၏ စွမ်းပကား' ဟုလည်းကောင်း၊ 'အထူးသဖြင့် မရောမရှုပ်ဘဲ ကြံစည်အပ်ကုန်၏' ဟုလည်းကောင်း ဝါကျစပ်ထုံး ရှိ၏။

Iti subodhālaṅkāranissaye

သုဗောဓာလင်္ကာနိဿယ၌

Catuttho paricchedo.

စတုတ္ထပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

5. Bhāvāvabodhapariccheda

၅. ဘာဝါဝဗောဓပရိစ္ဆေဒ

338.

၃၃၈။

Paṭibhānavatā [Pg.319] loka-vohāra’manusārinā;

Tato’cityasamullāsa-vedinā kavinā paraṃ.

ဉာဏ်ပညာ (ပဋိဘာန) နှင့် ပြည့်စုံသော၊ လောကဝေါဟာရကို လိုက်နာသော၊ ထို့နောက် သင့်လျော် လျောက်ပတ်စွာ ဖြစ်ထွန်းပေါ်လွင်မှုကို သိသော ကဗျာဆရာသည်သာလျှင်...

338. Tadeva yathāpaṭiññātamalaṅkāravibhāgaṃ bodhetvā sampati rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigataṃ rasaṃ sakala saṃsāradukkhanissa raṇekanimittavimuttirasekarasavisuddhasaddhammāgamaviggāhasappīṇanoṇatamatīnaṃ paramasaddhālūnamanadhigatattepi lakkhaṇamattena lokavohārakosallamattapariggahāya kiñcimattamupadisituṃ na sākallena ‘‘paṭibhānavatā’’tiādimāha. Paṭibhānaṃ taṃtaṃṭhānānurūpappavattā paññā. Sā hi sarasaracanāyaccantopakārikā, tatova kabbaṃ ‘‘paṭibhāna’’nti vuccati. Tenāha ‘‘paṭibhānavatā’’ti. Kavinā lokavohārānugantabbo. Yo hi sakalaṃ lokavohāraṃ nānusarati, so kaviyeva na hoti. Tenāha ‘‘lokavohāramanusārinā’’ti. Yato ocityaṃ nāma kavīnaṃ paramaṃ rahassaṃ lokavohārepi ucitaññūyeva pasaṃsīyate, samucitalokavohārānusāreneva ca vakkhamānānukkamena viracitā racanā sacetanānaṃ rasassādāya sampajjate, tasmā ocitye samullasattaṃ dittaṃ phuṭameva bandhanaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tatovaccantamocityasamullāsavedinā kavinā bhavitabbaṃ. Tenāha ‘‘paraṃ ocityasamullāsavedinā’’ti. Sabbañcetaṃ ‘‘kavinā’’ti ettha visesanaṃ, ‘‘kavinā’’ti cetaṃ ‘‘nibandhā’’ti ettha avutto kattā.

၃၃၈. ကတိပြုအပ်သည့်အတိုင်း ထိုအလင်္ကာ၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကိုပင် သိစေပြီး၍၊ ယခုအခါ ရသဝန္တအလင်္ကာ၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိအပ်သော ရသကို - အလုံးစုံသော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ တစ်ခုတည်းသော အကြောင်းဖြစ်သော ဝိမုတ္တိရသတည်းဟူသော တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိသည့် စင်ကြယ်သော သူတော်ကောင်းတရားတော်တည်းဟူသော ကျမ်းဂန်အဆုံးအမ၌ သက်ဝင်ယုံကြည်သဖြင့် ရောင့်ရဲလျက် ညွတ်သော ပညာရှိကုန်သော လွန်ကဲသော သဒ္ဓါတရားရှိသူတို့အား မရအပ်သေးသော်လည်း၊ လက္ခဏာမျှဖြင့် လောကဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှုမျှကို သိမ်းဆည်းရန်အလို့ငှာ အလုံးစုံမဟုတ်ဘဲ အနည်းငယ်မျှ ညွှန်ပြခြင်းငှာ 'ပဋိဘာနဝတာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ပဋိဘာနဟူသည် ထိုထိုနေရာအားလျော်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ပညာတည်း။ ထိုပညာသည် အရသာရှိသော ကဗျာအရေးအသား၌ အလွန် ကျေးဇူးများ၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ကဗျာ (ကဗ္ဗ) ကို 'ပဋိဘာန' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပဋိဘာနဝတာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကဗျာဆရာသည် လောကဝေါဟာရကို လိုက်နာအပ်၏။ အကြင်သူသည် အလုံးစုံသော လောကဝေါဟာရကို မလိုက်နာအံ့၊ ထိုသူသည် ကဗျာဆရာပင် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'လောကဝေါဟာရမနုသာရိနာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် အောစိတျ (သင့်လျော်လျောက်ပတ်ခြင်း) မည်သည် ကဗျာဆရာတို့၏ အလွန်လျှို့ဝှက်သော အရာဖြစ်၏၊ လောကဝေါဟာရ၌လည်း သင့်လျော်မှုကို သိသောသူသည်သာ ချီးမွမ်းအပ်၏၊ သင့်လျော်သော လောကဝေါဟာရကို လိုက်နာခြင်းဖြင့်သာလျှင် နောက်မှ ဆိုလတ္တံ့သော အစဉ်အတိုင်း စပ်ဆိုအပ်သော ကဗျာသည် စိတ်နှလုံးရှိသူတို့၏ ရသကို ခံစားခြင်းငှာ ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့် သင့်လျော်လျောက်ပတ်ခြင်း၌ ထင်ရှားပေါ်လွင်သော စပ်ဆိုမှုကို ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အလွန် သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ဖြစ်ထွန်းပေါ်လွင်မှုကို သိသော ကဗျာဆရာ ဖြစ်သင့်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပရံ အောစိတျသမုလ္လာသဝေဒိနာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤအလုံးစုံသည် 'ကဝိနာ' ဟူသော ပုဒ်၌ ဝိသေသနဖြစ်၏။ 'ကဝိနာ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် 'နိဗန္ဓာ' ဟူသော ပုဒ်၌ မဆိုအပ်သော ကတ္တားတည်း။

338. Evaṃ yathāpaṭiññātānamalaṅkārānaṃ dassanāvasare rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigatanavavidhasiṅgārādirase sakalasaṃsāradukkhanissaraṇaasahāyakaraṇabhūtavimuttirasena ekarasabhūte atipaṇīte saddhammāmataraseyeva luddhānaṃ saddhābāhullasuddhasaṃyamānaṃ vimukhepi [Pg.320] lakkhaṇamattapariññāṇena lokavohāresu asammohatthaṃ saṅkhepena dassetukāmo idāni ‘‘paṭibhānavatā’’iccādimāha. Paṭibhānavatā sarasaracanāya accantopakāraṭṭhānocitapaññāvisesavatā lokavohāramanusārinā sakalaloke vohārānurūpamanugatena tato yasmā ocityaṃ nāma hadayato abahi kātabbaṃ, rahassamiva bandhato viyojanīyaṃ na hoti. Tasmā paramatisayena ocityasamullāsavedinā ucitabhāvena vattumicchitatthassa uddīpanasseva anurūpappakārena iṭṭhatthassa samullāsanaṃ dittiṃ jānantena kavinā bandhakārakena nibandhāti sambandho. Paṭibhā paṭibhānanti paññāyetaṃ nāmaṃ, tato jātakabbassapi paṭibhāti vuccamānattā ayaṃ paññāviseso racanāya accantopakāroti ñātabbo. Paṭibhānamassatthīti ca, lokassa vohāroti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca, ocityena samullāsoti ca, taṃ vijānāti sīlenāti ca viggaho.

၃၃၈. ဤသို့ ကတိပြုအပ်ပြီးသော အလင်္ကာတို့ကို ပြသခွင့်ရှိစဉ် ရသဝန္တအလင်္ကာ၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိအပ်သော ကိုးပါးသော သိင်္ဂါရစသော ရသတို့၌ လည်းကောင်း၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ရာ၌ အတုမရှိသော အထောက်အပံ့ဖြစ်သော ဝိမုတ္တိရသနှင့် တစ်ခုတည်းသော ရသဖြစ်၍ အလွန်မွန်မြတ်လှစွာသော သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော အမြိုက်ရသ၌သာလျှင် မွေ့လျော်ကြကုန်သော သဒ္ဓါတရားများပြားပြီး စင်ကြယ်သော သီလရှိသော (ရဟန်း)တို့အား လောကဝေါဟာရတို့၌ မတွေဝေစေရန်အလို့ငှာ၊ လက္ခဏာမျှကို သိရုံမျှဖြင့်လည်းကောင်း လောကဝေါဟာရတို့၌ လွန်စွာ မျက်နှာမလွှဲစေရန် အကျဉ်းအားဖြင့် ပြသလိုသဖြင့် ယခုအခါ 'ပဋိဘာနဝတာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ပဋိဘာနဝတာ' ဟူသည် သာယာသော ကဗျာကို ရေးစပ်ခြင်း၌ အလွန်အထောက်အပံ့ဖြစ်သော လျော်ကန်သော ထူးခြားသော ပညာရှိသော၊ 'လောကဝေါဟာရမနုသာရိနာ' ဟူသည် တစ်လောကလုံး၌ ဝေါဟာရနှင့်လျော်စွာ လိုက်ပါတတ်သော၊ ထိုသို့ဖြစ်၍ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တင့်တယ်လျော်ကန်ခြင်း (ဥစိတဘာဝ) ဟူသည်ကို နှလုံးသွင်းခြင်းမှ ပြင်ပသို့ မပြုအပ်၊ လျှို့ဝှက်ချက်ကဲ့သို့ အဖွဲ့အနှောင်မှ မကင်းကွာအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် လွန်ကဲသော အစွမ်းဖြင့် တင့်တယ်လျော်ကန်မှု၏ တိုးပွားခြင်းကို သိတတ်သော၊ လျော်ကန်သော အားဖြင့် ပြောဆိုလိုအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းကဲ့သို့ သင့်လျော်သော နည်းလမ်းဖြင့် မိမိအလိုရှိအပ်သော အနက်ကို တိုးပွားထွန်းလင်းစေတတ်သော 'ကဝိနာ' ကဗျာစီရင်သော ကဗျာဆရာသည် 'နိဗန္ဓာတိ' ရေးစပ်အပ်၏ ဟု ဆက်စပ်အပ်သည်။ 'ပဋိဘာ' သို့မဟုတ် 'ပဋိဘာန' ဟူသည် ပညာ၏ အမည်ဖြစ်၏။ ထိုပညာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကဗျာကိုလည်း 'ပဋိဘာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤထူးခြားသော ပညာသည် ကဗျာစီရင်ရေး၌ အလွန်အထောက်အပံ့ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ပဋိဘာနမဿတ္ထီတိ' စသည်ဖြင့် ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

339.

၃၃၉။

Ṭhāyīsambandhino bhāva-vibhāvā sānubhāvakā;

Sampajjanti nibandhā te, rasassādāya sādhunaṃ.

တည်ကြည်သော (ဋ္ဌာယီဘာဝ) နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိကုန်သော၊ အနုဘာဝနှင့် တကွဖြစ်ကုန်သော ဘာဝနှင့် ဝိဘာဝတို့သည် ကဗျာ၌ စပ်ဆိုအပ်သည်ရှိသော် သူတော်ကောင်းတို့၏ ရသကို ခံစားခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာကုန်၏။

339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyino vakkhamānaratyādayo tehi saha sambandho vibhāvādīhi yoge ratyādīnamassādiyattamānīyamānattā etesamatthīti ṭhāyīsambandhino. Saha anubhāvehi vakkhamānalakkhaṇehīti sānubhāvakā, bhāvo vibhāvo ca, vakkhamāno bhāvena bhāvābhāsopi imināva saṅgahito, rasassādāya sampajjantīti sambandho.

၃၃၉. 'ဋ္ဌာယိ' အစရှိသည်ကား- ဋ္ဌာယီဟူသည် နောင်အခါ၌ ပြောဆိုလတ္တံ့သော ရတိ (ချစ်ခင်ခြင်း) စသည်တို့ဖြစ်၏။ ထိုရတိစသည်တို့နှင့် ဆက်စပ်ခြင်းသည် ဝိဘာဝစသည်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်ရာ၌ ရတိစသည်တို့ကို ခံစားထိုက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့် ၎င်းတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဋ္ဌာယီသမ္ဗန္ဓိနော' မည်ကုန်၏။ နောင်အခါ၌ ပြောဆိုလတ္တံ့သော လက္ခဏာရှိကုန်သော အနုဘာဝတို့နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် 'သာနုဘာဝကာ' မည်ကုန်၏။ ဘာဝနှင့် ဝိဘာဝတို့သည်လည်းကောင်း၊ နောင်၌ ပြောဆိုလတ္တံ့သော ဘာဝဖြင့် ဘာဝတု (ဘာဝါဘာသ) ကိုလည်း ဤပုဒ်ဖြင့်ပင် သိမ်းကျုံးယူအပ်၏၊ 'ရသဿာဒါယ သမ္ပဇ္ဇန္တိ' ဟု ဆက်စပ်အပ်သည်။

339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyīsambandhino ṭhāyīpadena, tena vāccaratihāsādiatthena vā sambandhupagatā sānubhāvakā vakkhamānānubhāvehi saha pavattā bhāvavibhāvā vakkhamānabhāvavibhāvā nibandhā vuttaguṇopetakavinā bandhitā ekattha āharitvā dassitā sādhunaṃ issādidosarahitānaṃ sajjanānaṃ rasassādāya siṅgārādivakkhamānarasassa assādanatthaṃ sampajjanti pavattantīti. Imāya gāthāya ṭhāyībhāvo byabhicārībhāvo kevalabhāvo vibhāvo anubhāvo raso ceti ime uddiṭṭhā bhavanti, kathanti ce? Bhāvavibhāvānaṃ ‘‘ṭhāyīsambandhino’’ti visesanaṃ bhavati, tena bhāvassa ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca ṭhāyīpadena sambandhattā ṭhāyībhāvo ca, puna byabhicārībhāve sati ‘‘ṭhāyībhāvo’’ti imassa sādhakattā imasseva ṭhāyībhāvapadassa payogasāmatthiyena gammamāno byabhicārībhāvo ca, puna ṭhāyīpadena samāsamakatvā visuṃ dassitabhāvasaddasutiyā ṭhāyībhāvabyabhicārībhāvehi añño bhāvo ca, tathā eva ṭhāyīpadena vāccaratihāsādiatthassa uppattiuddīpanadvayaṃ vibhūtaṃ katvā sajjetvā ṭhitattā tehi ratihāsādīhi atthehi sambandhino ālambaṇauddīpanasaṅkhatavividhavibhāvā ca, evameva sānubhāvakapadena samāyogena dassitānubhāvo ca, ‘‘rasassādāyā’’ti iminā niddiṭṭharaso cāti evamime ṭhāyībhāvādayo uddiṭṭhā honti. Ṭhāyinā saha sambandhoti ca, so etesamatthīti ca, bhāvo ca vibhāvo ceti ca, saha anubhāvehi vattantīti ca, rasassa assādoti ca vākyaṃ.

၃၃၉. 'ဋ္ဌာယိ' အစရှိသည်ကား- 'ဋ္ဌာယီသမ္ဗန္ဓိနော' ဟူသည် ဋ္ဌာယီပုဒ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုပုဒ်ဖြင့် ဟောအပ်သော ရတိ၊ ဟာသစသော အနက်နှင့်သော်လည်းကောင်း ဆက်စပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော၊ 'သာနုဘာဝကာ' ဟူသည် နောင်၌ ပြောဆိုလတ္တံ့သော အနုဘာဝတို့နှင့် တကွဖြစ်ကုန်သော၊ 'ဘာဝဝိဘာဝါ' ဟူသည် နောင်၌ ပြောဆိုလတ္တံ့သော ဘာဝနှင့် ဝိဘာဝတို့သည်၊ 'နိဗန္ဓာ' ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ကဝိသည် စပ်ဆိုအပ်သည်ဖြစ်၍ တစ်ပေါင်းတည်း ဆောင်ယူ၍ ပြသအပ်ကုန်သည်ရှိသော်၊ 'သာဓုနံ' ဟူသည် မနာလိုခြင်းစသော အပြစ်ကင်းစင်ကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့အား၊ 'ရသဿာဒါယ' ဟူသည် သိင်္ဂါရစသော နောင်၌ ပြောဆိုလတ္တံ့သော ရသကို အရသာခံစားရန်အလို့ငှာ၊ 'သမ္ပဇ္ဇန္တိ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤဂါထာဖြင့် ဋ္ဌာယီဘာဝ၊ ဗျဘိစာရီဘာဝ၊ ကေဝလဘာဝ၊ ဝိဘာဝ၊ အနုဘာဝနှင့် ရသ ဟူသော ဤအရာတို့ကို ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ- ဘာဝနှင့် ဝိဘာဝတို့၏ 'ဋ္ဌာယီသမ္ဗန္ဓိနော' ဟူသော ဝိသေသနသည် ဖြစ်၏။ ထိုဝိသေသနကြောင့် ဘာဝ၏ 'ဋ္ဌာယီလည်းဖြစ် ထိုဘာဝလည်းဖြစ်၏' ဟု ဋ္ဌာယီပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်အပ်သောကြောင့် ဋ္ဌာယီဘာဝလည်းကောင်း၊ တစ်ဖန် ဗျဘိစာရီဘာဝသည် ရှိလတ်သော် 'ဋ္ဌာယီဘာဝ' ဟူသော ဤအရာကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် ဤဋ္ဌာယီဘာဝပုဒ်ကို သုံးစွဲခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် သိအပ်သော ဗျဘိစာရီဘာဝလည်းကောင်း၊ တစ်ဖန် ဋ္ဌာယီပုဒ်နှင့် သမတ်မပြုဘဲ သီးခြားပြသအပ်သော 'ဘာဝ' ဟူသော သဒ္ဒါကို ကြားရခြင်းကြောင့် ဋ္ဌာယီဘာဝ၊ ဗျဘိစာရီဘာဝတို့မှ တစ်ပါးသော ဘာဝလည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် ဋ္ဌာယီပုဒ်ဖြင့် ဟောအပ်သော ရတိ၊ ဟာသစသော အနက်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ တိုးပွားခြင်းတည်းဟူသော နှစ်ပါးသောအရာကို ထင်ရှားအောင်ပြု၍ ပြင်ဆင်ပြီး တည်ရှိနေသောကြောင့် ထိုရတိ၊ ဟာသစသော အနက်တို့နှင့် ဆက်စပ်ကုန်သော အာရမ္မဏ၊ ဥဒ္ဒီပန ဟု ဆိုအပ်သော အထူးထူးသော ဝိဘာဝတို့လည်းကောင်း၊ ဤသို့လျှင် 'သာနုဘာဝက' ပုဒ်နှင့် ယှဉ်တွဲခြင်းဖြင့် ပြသအပ်သော အနုဘာဝလည်းကောင်း၊ 'ရသဿာဒါယ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်သော ရသလည်းကောင်း ဟူ၍ ဤသို့ ဤဋ္ဌာယီဘာဝစသည်တို့ကို ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ဋ္ဌာယိနာ သဟ သမ္ဗန္ဓော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သော ဧတေသမတ္ထီ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဘာဝေါ စ ဝိဘာဝေါ စ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သဟ အနုဘာဝေဟိ ဝတ္တန္တိ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရသဿ အဿာဒေါ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ထုံး ဖြစ်၏။

Bhāvaadhippāya

ဘာဝအဓိပ္ပာယ်

340.

၃၄၀။

Cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato;

Ratyādayo tato bhāva-saddena parikittitā.

စိတ္တဝုတ္တိ (စိတ်၏ဖြစ်ပေါ်ပုံ) အထူးတို့သည် ရသတို့ကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်၏။ ရတိ (နှစ်သက်ခြင်း) အစရှိသော စိတ်၏ဖြစ်ပေါ်မှု အထူးတို့ကို ထိုသို့ ရသကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် 'ဘာဝ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ချီးမွမ်းပြောဆိုအပ်ကုန်၏။

340. Idāni yathāuddiṭṭhesu ṭhāyādīhi bhāvavibhāvānubhāvarasesu paṭhamaṃ bhāvaṃ vibhāvetuṃ bhāvasaddamanvatthayati ‘‘citta’’iccādinā. Cittassa vuttiyo ramaṇahasanādiākārena pavattiyo, tāva visesā visiṭṭhasabhāvatthāti cittavuttivisesā. [Pg.322] Ratyādayo ṭhāyībyabhicārīsāttikā. Tusaddo visese. Yato rase siṅgārādayo bhāvayanti nipphādenti. Tato bhāvasaddena parikittitā bharatādīhi kathitā. Ettha hi ṇyanto bhūdhātu karaṇe vattate. Yato cāyaṃ na kevalaṃ karaṇeyeva vattate, atha kho byāpane, paṭipādane ca, tasmāssa paṭibhānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpenti. Atha vā kavino lokaṭṭhitiñāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādentīti bhāvāti evamettha attho daṭṭhabbo.

၃၄၀. ယခုအခါ ညွှန်းဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဋ္ဌာယီစသည်တို့ဖြင့် ဘာဝ၊ ဝိဘာဝ၊ အနုဘာဝ၊ ရသတို့တွင် ပထမဦးစွာ 'ဘာဝ' ကို ထင်ရှားစေရန် 'စိတ္တ' အစရှိသည်ဖြင့် ဘာဝသဒ္ဒါ၏ အနက်နှင့် လျော်ညီပုံကို ပြတော်မူ၏။ စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှု (ဝုတ္တိ) တို့သည် မွေ့လျော်ခြင်း၊ ရယ်မောခြင်း စသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့တည်း။ ထိုဖြစ်ပေါ်မှု အထူးတို့သည် ထူးခြားသော သဘောရှိသောကြောင့် 'စိတ္တဝုတ္တိဝိသေသ' မည်ကုန်၏။ ရတိစသည်တို့သည် ဋ္ဌာယီ၊ ဗျဘိစာရီ၊ သာတ္တိကတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'တု' သဒ္ဒါသည် အထူးပြုအနက်၌ ရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရသတို့၌ သိင်္ဂါရစသည်တို့ကို ဖြစ်စေတတ် (နိပ္ဖါဒေန္တိ) သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဘာဝ' သဒ္ဒါဖြင့် ဘရတမုနိစသည်တို့က ပြောဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ 'ဏျ' ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော 'ဘူ' ဓာတ်သည် ပြုခြင်း (ကရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤဓာတ်သည် ပြုခြင်းအနက်၌သာ ဖြစ်သည်မဟုတ်ဘဲ ပြန့်နှံ့ခြင်း (ဗျာပန) နှင့် ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း (ပဋိပါဒန) အနက်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဉာဏ်ပညာရှိသော စိတ်ကို ပြန့်နှံ့စေကုန်၏။ သို့မဟုတ် ကဝိ၏ လောကဓမ္မတာကို သိသော ဉာဏ်လက္ခဏာရှိသော အလိုအဓိပ္ပာယ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဘာဝ' မည်ကုန်၏ ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။

340. Idāni uddiṭṭhesu ṭhāyībhāvādīsu ṭhāyīādīnaṃ tiṇṇaṃ sādhāraṇo bhāvo nāma esoti dassento anvatthavasena dasseti ‘‘citta’’iccādi. Cittavuttivisesā tu cittassa uttari vakkhamānārammaṇahasanasocanādīhi, nibbedādīhi, thambhādīhi ca ākārehi pavattisaṅkhātā aññamaññaṃ asaṅkarākārasaṅkhātā visesā pana ṭhāyībyabhicārīsāttikā yato yasmā rase siṅgārādirase bhāvayanti nipphādenti karonti. No ce, rase siṅgārādirasavisaye paṇḍitānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpanaṃ karonti. No ce, tasmiṃyeva rasavisaye kavino lokasabhāvaṃ visayaṃ katvā pavattañāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādanaṃ karonti. Tato bhāvasaddena hetukattari nipphannena ratyādayo ratihāsādayo parikittitā bharatādīhi vuttā hontīti. ‘‘Ratyādayo’’ti ettha ādisaddena hāsādayo ṭhāyībhāvā ca, nibbedādayo byabhicārībhāvā ca, thambhapalayādayo sāttikabhāvā ca saṅgahitāti daṭṭhabbā. Cittassa vuttiyoti ca, tā eva visesāti ca, bhāvo iti saddoti ca vākyaṃ.

၃၄၀. ယခုအခါ ညွှန်းဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဋ္ဌာယီဘာဝစသည်တို့၌ ဋ္ဌာယီစသော သုံးပါးတို့၏ ဆက်ဆံရာဖြစ်သော 'ဘာဝ' မည်သည် ဤအရာဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် အနက်နှင့် လျော်ညီသောအားဖြင့် 'စိတ္တ' အစရှိသည်ကို ပြတော်မူ၏။ စိတ်၏ဖြစ်မှုအထူး (စိတ္တဝုတ္တိဝိသေသ) တို့မူကား နောက်၌ ပြောဆိုလတ္တံ့သော အာရုံ၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ ရယ်မောခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ငြီးငွေ့ခြင်း (နိဗ္ဗေဒ) စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တောင့်တင်းခြင်း (ထမ္ဘ) စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော၊ အချင်းချင်း ရောထွေးမှုမရှိသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အထူးပြုပြင်မှုတို့ကား ဋ္ဌာယီ၊ ဗျဘိစာရီ၊ သာတ္တိကတို့ ဖြစ်ကြ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သိင်္ဂါရစသော ရသတို့၌ (ရသကို) ဖြစ်ပေါ်စေတတ် (နိပ္ဖါဒေန္တိ) သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် သိင်္ဂါရစသော ရသနယ်ပယ်၌ ပညာရှိတို့၏ စိတ်ကို ပျံ့နှံ့စေတတ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် ထိုရသနယ်ပယ်၌ပင် ကဝိ၏ လောကသဘာဝကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်လက္ခဏာရှိသော အလိုအဓိပ္ပာယ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဏျ' ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော 'ဘာဝ' သဒ္ဒါဖြင့် ရတိ၊ ဟာသစသည်တို့ကို ဘရတမုနိစသည်တို့က ချီးမွမ်းပြောဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ရတျာဒယော' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် ဟာသစသော ဋ္ဌာယီဘာဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗေဒစသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထမ္ဘ၊ ပလယစသော သာတ္တိကဘာဝတို့ကိုလည်းကောင်း သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ 'စိတ္တဿ ဝုတ္တိယော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တာ ဧဝ ဝိသေသာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဘာဝေါ ဣတိ သဒ္ဒေါ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျစပ်ထုံး ဖြစ်၏။

Ṭhāyībhāvaadhippāya

ဋ္ဌာယီဘာဝအဓိပ္ပာယ်

341.

၃၄၁။

Virodhinā’ññabhāvena,[Pg.323] Yo bhāvo na tirohito;

Sīlena tiṭṭhati’cce’so,Ṭhāyībhāvoti saddito.

ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အခြားအာရုံ (သို့မဟုတ် စိတ်လှုပ်ရှားမှု) ဖြင့် ဖုံးကွယ်၍ မရဘဲ၊ မိမိ၏ ပင်ကိုယ်သဘာဝအတိုင်း တည်တံ့စွာ တည်ရှိနေသော သဘောတရားကို 'ဌာယီဘာဝ' (တည်တံ့သောသဘော) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

341. Ṭhāyādike tividhe bhāve kamenāha ‘‘virodhinā’’iccādinā. Virodhinā aññena jigucchādinā bhāvena yo bhāvo ratyādiko na tirohito nacchādito, eso bhāvo anucchijjamānattā eva tiṭṭhati sīlenāti, ṭhāyī eva bhāvoti ṭhāyībhāvoti saddito kathito. Yo bhāvādīhi ālokitassādaṃ nīto samānīto, so sāmājikehi assādiyamānattā rasoti vuccati. Vakkhati hi ‘‘savibhāva’’iccādi.

၃၄၁. ‘ဌာယီ’ အစရှိသော သုံးပါးသော ဘာဝတို့၌ အစဉ်အတိုင်း ပြဆိုခြင်းငှာ ‘virodhinā’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် (ဇိဂုစ္ဆာ) အစရှိသော အခြားသောသဘောဖြင့် မမြတ်နိုးအပ်၊ မဖုံးလွှမ်းအပ်သော ရတီ (နှစ်သက်မြတ်နိုးခြင်း) အစရှိသော အကြင်သဘောသည် ရှိ၏။ ထိုသဘောသည် မပြတ်စဲဘဲ တည်တံ့ခြင်းသဘောဖြင့် တည်ရှိနေတတ်သောကြောင့်သာလျှင် ‘ဌာယီ’ မည်သော ဘာဝဖြစ်၍ ‘ဌာယီဘာဝ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၊ ပြောဆိုအပ်၏။ အကြင်သဘောကို ဝိဘာဝစသည်တို့ဖြင့် မြည်းစမ်းဖွယ်ဖြစ်အောင် ဆောင်ယူအပ်၏၊ ထိုသဘောကို ပရိသတ်တို့ မြည်းစမ်းခံစားအပ်သောကြောင့် ‘ရသ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ နောင်၌ ‘savibhāva’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုလတ္တံ့။

341. Idāni ṭhāyīādike tividhabhāve kamena niddisati ‘‘virodhi’’iccādinā. Virodhinā aññabhāvena ratihāsādīnaṃ viruddhena jigucchādinā aññabhāvena yo bhāvo ratihāsādiko tirohito na byavahito na hoti, eso viruddhabhāvena abyavahito bhāvo tiṭṭhati sīlenāti iminā atthena ṭhāyī nāma hotīti katvā ṭhāyībhāvoti saddito kathitoti. Yo vibhāvānubhāvādīhi assādanīyattaṃ pāpito sabbhehi assādanīyattā rasoti vuccati, so ṭhāyī nāmāti vuccati. Añño ca so bhāvo ceti ca, tiro kayiritthāti ca, ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca viggaho.

၃၄၁. ယခုအခါ ဌာယီအစရှိသော သုံးပါးသော ဘာဝတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ‘virodhi’ အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ရတီ (နှစ်သက်မှု)၊ ဟာသ (ရယ်မောမှု) စသည်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဇိဂုစ္ဆာ (စက်ဆုပ်မှု) အစရှိသော အခြားသောသဘောဖြင့် ရတီ၊ ဟာသ အစရှိသော အကြင်သဘောသည် ဖုံးကွယ်မထားအပ်၊ မပိတ်ပင်အပ်သည် ဖြစ်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက် သဘောတရားတို့ဖြင့် ပိတ်ပင်ခြင်းမရှိသော ထိုသဘောသည် မိမိပင်ကိုယ်သဘာဝဖြင့် အမြဲတည်တံ့တတ်၏ဟူသော ဤအနက်ကြောင့် ‘ဌာယီ’ မည်သည် ဖြစ်၏ဟု ယူဆ၍ ‘ဌာယီဘာဝ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၊ မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကြင်သဘောကို ဝိဘာဝ၊ အနုဘာဝစသည်တို့ဖြင့် ခံစားအပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်၏၊ လူအပေါင်းတို့သည် မြည်းစမ်းခံစားထိုက်သောကြောင့် ‘ရသ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ထိုသဘောကို ‘ဌာယီ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဝိဂြိုဟ်ပြုပုံကား - Añño ca so bhāvo ceti = Aññabhāvo။ Tiro kayiritthāti = Tirohito။ Ṭhāyī ca so bhāvo ceti = Ṭhāyībhāvo ဟု ဖြစ်၏။

Ṭhāyībhāvappabhedauddesa

ဌာယီဘာဝ အပြားကို ညွှန်ပြခြင်း။

342.

၃၄၂။

Ratihāsā ca soko ca,Kodhussāhabhaya’mpi ca;

Jigucchāvimhayā ceva,Samo ca nava ṭhāyino.

ရတီ (နှစ်သက်မြတ်နိုးခြင်း)၊ ဟာသ (ပြုံးရယ်ခြင်း)၊ သောက (ပူဆွေးခြင်း)၊ ကောဓ (အမျက်ထွက်ခြင်း)၊ ဥဿာဟ (လုံ့လစိုက်ထုတ်ခြင်း)၊ bhaya (ကြောက်ရွံ့ခြင်း)၊ ဇိဂုစ္ဆာ (စက်ဆုပ်ခြင်း)၊ ဝိမှယ (အံ့ဩခြင်း) နှင့် သမ (ငြိမ်းအေးခြင်း) ဟူ၍ ဌာယီဘာဝ ကိုးပါး ရှိကုန်၏။

342. Ratyādīnaṃ [Pg.324] navannameva ṭhāyitvaṃ sambhavatītyāha ‘‘rati’’ccādi. Samo ceti evaṃ ṭhāyino navāti yojanā. Navevete sakasakavibhāvānubhāvehi samullāsitā visumpi bandhitabbā kavinā, abhinetabbā ca naṭena, tathā sesabhāvāpi. Tattha yadi panāyaṃ rati asesaitthipurisaguṇayuttānaṃ itthipurisānaṃ aññamaññaṃ janitā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussukkatādibādhakehi anubhāvehi paripositā, sakasakānubhāvasāmatthiyā patīyamānehi anekarūpehi byabhicārīhi cittatā siyā, tadā tu ṭhāyī rati naṭābhinayena, subandhasavanena vā sabbhehi assādiyamānā siṅgārarasattamāpajjate. Evaṃ yathāyogaṃ hāsādiṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpajjane yuttiṃ samanneyya.

၃၄၂. ရတီအစရှိသော ကိုးပါးတို့အားသာလျှင် ဌာယီအဖြစ်သည် ဖြစ်နိုင်၏ဟု ပြဆိုခြင်းငှာ ‘rati’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘Samo ca’ ဟူသည်နှင့်အညီ ဌာယီဘာဝတို့သည် ကိုးပါးရှိကုန်၏ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤကိုးပါးသော သဘောတို့ကို မိမိတို့နှင့်ဆိုင်သော ဝိဘာဝ၊ အနုဘာဝတို့ဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ကဗျာဆရာသည် သီးခြားစီ စပ်ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ဇာတ်မင်းသား (မင်းသမီး) သည်လည်း ကပြရအံ့၊ ထို့အတူ ကြွင်းသော ဘာဝတို့ကိုလည်း ပြုအပ်၏။ ထိုကိုးပါးတို့တွင် အကယ်၍ ဤရတီ (နှစ်သက်ခြင်း) သည် အလုံးစုံသော မိန်းမ ယောကျာ်းတို့၏ ဂုဏ်အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော မိန်းမ ယောကျာ်းတို့၌ အချင်းချင်း ဖြစ်ပွားစေအပ်သည်ဖြစ်၍၊ လမင်းစသည်တို့တည်းဟူသော ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝတို့ဖြင့် ဆွတ်ပျံ့စေအပ်သည်ဖြစ်၍၊ စိတ်အားထက်သန်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် တားဆီးတတ်သော အနုဘာဝတို့ဖြင့် ထောက်ပံ့အပ်သည်ဖြစ်၍၊ မိမိတို့နှင့်ဆိုင်သော အနုဘာဝတို့၏ စွမ်းအားကြောင့် သိရှိအပ်ကုန်သော အထူးထူးသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်စေအပ်သည် ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ၌ ဌာယီဖြစ်သော ရတီသည် ဇာတ်မင်းသား၏ ကပြခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းမွန်သော ကဗျာလင်္ကာကို ကြားနာရခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း လူအပေါင်းတို့ မြည်းစမ်းခံစားအပ်သည်ဖြစ်၍ သိင်္ဂါရရသ (ချစ်ခင်စုံမက်ခြင်းရသ) အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလေသည်။ ဤနည်းတူ နှိုင်းယှဉ်၍ သင့်တော်သလို ဟာသစသော ဌာယီဘာဝတို့သည် ဟဿရသ စသည်တို့အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပုံ ယုတ္တိကိုလည်း လိုက်နာဆင်ခြင်အပ်၏။

342. Ṭhāyībhāvo nāma ratyādayo naveveti dassetuṃ ‘‘ratihāsā’’tiādimāha. Ratihāsā ca soko ca kodhussāhabhayampi ca jigucchāvimhayā ceva samo santaguṇo cāti evaṃ ṭhāyino nava honti. Imesaṃ ratyādīnaṃ navannaṃ sarūpakathanaṃ ‘‘siṅgārahassakaruṇā’’tiādikāya uddesagāthāya anantare niddese pākaṭo hoti. Rati ca hāso cāti ca, kodho ca ussāho ca bhayañceti ca, jigucchā ca vimhayā ceti ca vākyaṃ. Ime nava ca evaṃ byabhicārībhāvasāttikābhāvo ceti ime yathāsakamanurūpavibhāvānubhāvehi dittaṃ katvā paccekaṃ kavinā bandhitabbā, naṭena gahetvā dassitabbā ca. Imesu tividhabhāvesu ayaṃ rati asesapumitthiguṇehi yuttehi naranārīhi aññamaññaṃ uppāditā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussāhādipakāsakakāyikavācasikapayogasaṅkhātānubhāvena positā, sakasakānubhāvasāmatthiyehi gammamānānekappakārabyabhicārībhāvehi vicittakatā [Pg.325] hoti. Īdisā’yaṃ rati naṭassa abhinayena ca pasatthabandhasavanena ca sabbhehi assādiyamānasiṅgārādirasattaṃ pāpuṇātīti viññātabbā. Hāsādīnaṃ sesaṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpattiyaṃ yutti evaṃ yathārahaṃ veditabbāti.

၃၄၂. ဌာယီဘာဝဟူသည် ရတီအစရှိသော ကိုးပါးတို့သာ ဖြစ်သည်ကို ပြသခြင်းငှာ ‘ratihāsā’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ရတီ (နှစ်သက်ခြင်း)၊ ဟာသ (ရယ်မောခြင်း)၊ သောက (စိုးရိမ်ခြင်း)၊ ကောဓ (အမျက်ထွက်ခြင်း)၊ ဥဿာဟ (အားထုတ်ခြင်း)၊ ဘယ (ကြောက်ရွံ့ခြင်း)၊ ဇိဂုစ္ဆာ (စက်ဆုပ်ခြင်း)၊ ဝိမှယ (အံ့ဩခြင်း) နှင့် ငြိမ်းချမ်းသောဂုဏ်ရှိသော သမ (ငြိမ်းအေးခြင်း) ဟူ၍ ဌာယီဘာဝ ကိုးပါးရှိကုန်၏။ ဤရတီအစရှိသော ကိုးပါးတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သဘာဝကို ဖော်ပြခြင်းသည် ‘siṅgārahassakaruṇā’ အစရှိသော ဥဒ္ဒေသဂါထာ၏ နောက်ဆက်တွဲ နိဒ္ဒေသ၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ ရတီနှင့် ဟာသ၊ ကောဓ၊ ဥဿာဟနှင့် ဘယ၊ ဇိဂုစ္ဆာနှင့် ဝိမှယ ဟူသည်မှာ ဝါကျခွဲပုံ ဖြစ်သည်။ ဤကိုးပါးသော တရားတို့နှင့်တကွ ဗျဘိစာရီဘာဝ၊ သာတ္တိကဘာဝတို့သည် မိမိတို့နှင့် သင့်လျော်သော ဝိဘာဝ၊ အနုဘာဝတို့ဖြင့် ထင်ရှားစေလျက် ကဗျာဆရာသည် တစ်ပါးစီ စပ်ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ဇာတ်မင်းသားသည်လည်း ဆုပ်ကိုင်၍ သရုပ်ဆောင်ပြအပ်ကုန်၏။ ဤသုံးပါးသော ဘာဝတို့တွင် ဤရတီသည် အလုံးစုံသော ယောကျာ်း မိန်းမတို့၏ ဂုဏ်အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသော လူယောကျာ်း လူမိန်းမတို့ အချင်းချင်း ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သည်ဖြစ်၍၊ လမင်းစသည်တည်းဟူသော ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝတို့ဖြင့် တောက်ပြောင်စေအပ်သည်ဖြစ်၍၊ ဝီရိယစသည်ကို ဖော်ပြတတ်သော ကိုယ်မှု နှုတ်မှုဆိုင်ရာ လုံ့လဟု ဆိုအပ်သော အနုဘာဝတို့ဖြင့် ပွားများစေအပ်သည်ဖြစ်၍၊ မိမိတို့ဆိုင်ရာ အနုဘာဝတို့၏ စွမ်းရည်ကြောင့် သိရှိအပ်ကုန်သော အထူးထူးသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်စေအပ်သည် ဖြစ်၏။ ဤသို့သော ရတီသည် ဇာတ်မင်းသား၏ သရုပ်ဆောင်ပြခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချီးမွမ်းအပ်သော ကဗျာကို ကြားနာရခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း လူအပေါင်းတို့ မြည်းစမ်းအပ်သော သိင်္ဂါရရသ စသည်တို့၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိတတ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဟာသစသော ကြွင်းသော ဌာယီဘာဝတို့သည် ဟဿရသ စသည်တို့အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိရာ၌လည်း ဤနည်းတူ သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။

Byabhicārībhāvaadhippāya

ဗျဘိစာရီဘာဝ၏ အဓိပ္ပာယ်။

343.

၃၄၃။

Tirobhāvāvibhāvādi-Visesenā’bhimukhyato;

Yete caranti sīlena,Te honti byabhicārino.

ပျောက်ကွယ်ခြင်း (တိရောဘာဝ)၊ ပေါ်ထွန်းခြင်း (အာဝိဘာဝ) စသော ထူးခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဌာယီဘာဝ၏ ရှေ့မှောက်၌ မိမိတို့၏ သဘာဝအတိုင်း လှည့်လည်လှုပ်ရှားတတ်သောကြောင့် ထိုသဘောတရားတို့ကို ‘ဗျဘိစာရီ’ (ပျံ့လွင့်တတ်သောဘာဝ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

343. Byabhicārino āha ‘‘tirobhāva’’iccādinā. Tirobhāvo ṭhāyīnaṃ ekassāpi bhāvassa nibbedādino aciraṭṭhāyitā ca āvibhāvo pākaṭatā ca nānārasanissayattā te ādayo yassa. Ādisaddena ṭhāyīdhammassa sukhadukkhādirūpassa gahaṇaṃ, sova viseso, tena. Ṭhāyīdhammassa sukhadukkharūpassa gahaṇaṃ, attano dhammassa sukhadukkharūpassa ṭhāyini samāropanañcābhimukhyaṃ. Tathā hi ratiyaṃ parisamo sukhānuviddho bhavati, soke dukkhānuviddho. Ratiyaṃ sukhasabhāvāpi gilānippabhutayo byabhicārino sakammaṃ dukkhamimaṃ samāropayanteva. Tato tena abhimukhabhāvena ye ete bhāvā sīlena caranti pavattanti, te byabhicārino hontīti.

၃၄၃. ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ကို ပြဆိုခြင်းငှာ ‘tirobhāva’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ပျောက်ကွယ်ခြင်း (တိရောဘာဝ) ဟူသည်ကား ငြီးငွေ့ခြင်း (နိဗ္ဗေဒ) စသော ဌာယီဘာဝတစ်ခု၏ပင် မကြာမြင့်မီ ပျောက်ကွယ်သွားတတ်သော သဘောတရားဖြစ်ပြီး၊ ပေါ်ထွန်းခြင်း (အာဝိဘာဝ) ဟူသည်ကား အထူးထူးသော ရသတို့ကို မှီရခြင်းကြောင့် ထင်ရှားလာခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုပျောက်ကွယ်ခြင်းနှင့် ပေါ်ထွန်းခြင်းတို့သည် အစရှိသည်၌ ရှိကုန်၏။ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ချမ်းသာ ဆင်းရဲစသော သဘောရှိသော ဌာယီတရားကို ယူအပ်၏၊ ထိုသဘောသည်သာလျှင် ထူးခြားချက်ဖြစ်၏၊ ထိုထူးခြားချက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ချမ်းသာ ဆင်းရဲသဘောရှိသော ဌာယီတရားကို ယူခြင်းနှင့် မိမိ၏ ချမ်းသာ ဆင်းရဲသဘောရှိသော တရားကို ဌာယီဘာဝ၌ တင်စားခြင်းသည် ‘အဘိမုခ်ယ’ (မျက်မှောက်ပြုခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ ရတီ (နှစ်သက်မှု) ရှိသောအခါ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းသည် ချမ်းသာနှင့် ရောပြွမ်းလျက်ရှိ၏၊ သောက (စိုးရိမ်မှု) ရှိသောအခါ ဆင်းရဲနှင့် ရောပြွမ်းလျက်ရှိ၏။ ရတီ၌ ချမ်းသာသော သဘောရှိသော်လည်း မကျန်းမာခြင်း (ဂိလာန) စသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့သည် မိမိတို့၏ အမှုဖြစ်သော ဤဆင်းရဲခြင်းကို တင်စားကြကုန်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ မျက်မှောက်ပြုသော အခြင်းအရာဖြင့် အကြင်ဤဘာဝတို့သည် မိမိတို့သဘာဝအတိုင်း လှည့်လည်ဖြစ်ပွားတတ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့ကို ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

343. Idāni uddesakkamena byabhicārībhāve lakkhaṇato dasseti ‘‘tirobhāvā’’iccādinā. Tirobhāvāvibhāvādivisesena byabhicārībhāvānaṃ attano anekarasaṃ nissāya pavattattā, lokassa bhinnarucikattā ca kismiñci ṭhāyībhāve byabhicārībhāvānamattano guṇassa līnattañca kismiñci tasseva guṇassa pākaṭattañcātiādikena visesena [Pg.326] abhimukhyato ṭhāyībhāvānaṃ sukhadukkharūpaṃ attani ca attano sukhadukkharūpaṃ ṭhāyībhāvesu ca āropanasaṅkhātena abhimukhabhāvena yete bhāvā sīlena caranti pakatiyā pavattanti, te bhāvā byabhicārino nāma hontīti. Evameva pīḷā sarūpena eko parisamasaṅkhatabyabhicārībhāvo ratiyaṃ saguṇena līno sukhānuviddho hutvā, soke saguṇena pākaṭo dukkhānuviddho ca hutvā pavattate. Evameva sukhasabhāvaratiyaṃ gilānādayo byabhicārino sakiyaṃ dukkhasarūpaṃ āropentīti katvā tirobhāvavibhāvādivisesena abhimukhaṃ pavattanti. Tirobhavanamiti ca, āvibhavanamiti ca, tirobhāvo ca āvibhāvo ceti ca, te ādayo yassa ṭhāyībhāvesu vijjamānānaṃ sukhadukkhasabhāvānaṃ attani āropanasseti ca, soyeva visesoti ca, abhimukhānaṃ bhāvoti ca viggaho. Byabhicārīpade visaddo visesatthe abhisaddo abhimukhabhāve vattati.

၃၄၃. ယခုအခါ ဟောကြားအပ်ပြီးသော အစဉ်အတိုင်း ဗျဘိစာရီဘာဝ (ပျံ့လွင့်တတ်သော စိတ်အခြေအနေ) တို့ကို “တိရောဘာဝါ” စသည်ဖြင့် လက္ခဏာအားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ကွယ်ပျောက်ခြင်း (တိရောဘာဝ) ထင်ရှားခြင်း (အာဝိဗ္ဘာဝ) စသော ထူးခြားမှုဖြင့် ဗျဘိစာရီဘာဝတို့သည် မိမိတို့၏ အထွေထွေသော သဘော (ရသ) ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကသားတို့သည် ကွဲပြားသော အကြိုက်ရှိကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အချို့သော တည်မြဲသော စိတ်အခြေအနေ (ဌာယီဘာဝ) ၌ ဗျဘိစာရီဘာဝတို့သည် မိမိတို့၏ ဂုဏ်သတ္တိ ကွယ်ဝှက်နေတတ်ပြီး အချို့၌ ထိုဂုဏ်သတ္တိပင် ထင်ရှားတတ်သည်ဟူသော အစရှိသော ထူးခြားမှုဖြင့် ရှေးရှုသောအားဖြင့် ဌာယီဘာဝတို့၏ ချမ်းသာဆင်းရဲခြင်း သဘောကို မိမိ၌လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ချမ်းသာဆင်းရဲခြင်း သဘောကို ဌာယီဘာဝတို့၌လည်းကောင်း တင်စားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ရှေးရှုသော အခြင်းအရာဖြင့် အကြင် စိတ်အခြေအနေတို့သည် လေ့လာကျင့်သုံးတတ်ကြကုန်၏၊ ပကတိအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်ကြကုန်၏၊ ထိုစိတ်အခြေအနေတို့ကို ‘ဗျဘိစာရီ’ မည်ကုန်၏။ ဤနည်းတူစွာပင် ပီဠာ (နာကျင်ပင်ပန်းခြင်း) သဘောရှိသော၊ ပရိသမဟု ဆိုအပ်သော ဗျဘိစာရီဘာဝတစ်ခုသည် ကိုယ်တိုင်အားဖြင့် ချစ်ခင်နှစ်သက်ခြင်း (ရတိ) ၌ မိမိဂုဏ်ဖြင့် ကွယ်ဝှက်လျက် ချမ်းသာခြင်းနှင့် ရောပြွမ်း၍ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်း (စောက) ၌မူ မိမိဂုဏ်ဖြင့် ထင်ရှားလျက် ဆင်းရဲခြင်းနှင့် ရောပြွမ်း၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ဤနည်းတူစွာပင် ချမ်းသာသော သဘောရှိသော ရတိ၌ ဖျားနာခြင်း စသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့သည် မိမိ၏ ဆင်းရဲခြင်းသဘောကို တင်စားတတ်ကြသောကြောင့် ကွယ်ပျောက်ခြင်း၊ ထင်ရှားခြင်း စသော ထူးခြားမှုဖြင့် ရှေးရှုဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။ 'တိရောဘဝနံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အာဝိဘဝနံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တိရောဘာဝေါ စ အာဝိဘာဝေါ စ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို ကွယ်ပျောက်ခြင်း ထင်ရှားခြင်း အစရှိသည်တို့သည် အကြင် ဌာယီဘာဝတို့၌ ရှိကြကုန်သော ချမ်းသာဆင်းရဲသော သဘောတို့ကို မိမိ၌ တင်စားခြင်း ဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုတင်စားခြင်းသည်သာလျှင် ထူးခြားမှုဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရှေးရှုသော စိတ်အခြေအနေ ဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ 'ဗျဘိစာရီ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဝိ' သဒ္ဒါသည် ထူးခြားသော အနက်၌ ဖြစ်၏၊ 'အဘိ' သဒ္ဒါသည် ရှေးရှုသော အဖြစ်၌ ဖြစ်၏။

Byabhicārībhāvappabheda

ဗျဘိစာရီဘာဝ အပြား (အမျိုးအစားများ)

344.

၃၄၄။

Nibbedo takkasaṅkā sama-Dhitijaḷatā dīnatuggālasattaṃ,Suttaṃ tāso gilānu’ssukaharisa-Satissāvisādābahitthā.

(၁) နိဗ္ဗေဒ (ငြီးငွေ့ခြင်း)၊ (၂) တက္က (ကြံစည်ခြင်း)၊ (၃) သင်္ကာ (သံသယဖြစ်ခြင်း)၊ (၄) သမ (မောပန်းခြင်း)၊ (၅) ဓိတိ (ရောင့်ရဲခြင်း)၊ (၆) ဇဠတာ (တွေဝေခြင်း)၊ (၇) ဒီနတာ (စိတ်အားငယ်ခြင်း)၊ (၈) ဥဂ္ဂတာ (ကြမ်းတမ်းခြင်း)၊ (၉) အာလသတ္တ (ပျင်းရိခြင်း)၊ (၁၀) သုတ္တ (အိပ်ပျော်ခြင်း)၊ (၁၁) တာသ (တုန်လှုပ်ခြင်း)၊ (၁၂) ဂိလာနိ (ဖျားနာခြင်း)၊ (၁၃) ဥဿုက (ထကြွနိုးကြားခြင်း)၊ (၁၄) ဟရိသ (ဝမ်းမြောက်ခြင်း)၊ (၁၅) သတိ (သတိရခြင်း)၊ (၁၆) ဣဿာ (မနာလိုခြင်း)၊ (၁၇) ဝိသာဒ (စိတ်ညစ်ခြင်း)၊ (၁၈) အဝဟိတ္ထာ (ကိုယ်ကို လုံခြုံစေခြင်း)။

Cintā gabbā’pamāro’marisamada-Matummādamohā vibodho,Niddāvegā sabiḷaṃ maraṇa-Sacapalābyādhi tettiṃsame’te.

(၁၉) စိန္တာ (တွေးတောခြင်း)၊ (၂၀) ဂဗ္ဗ (မာန်တက်ခြင်း)၊ (၂၁) အပမာရ (အတက်ရောဂါရခြင်း)၊ (၂၂) အမရိသ (မသည်းခံနိုင်ခြင်း)၊ (၂၃) မဒ (ယစ်မူးခြင်း)၊ (၂၄) မတိ (ဆုံးဖြတ်ခြင်း)၊ (၂五) ဥမ္မာဒ (ရူးသွပ်ခြင်း)၊ (၂၆) မောဟ (တွေဝေခြင်း)၊ (၂၇) ဝိဘောဓ (နိုးကြားခြင်း)၊ (၂၈) နိဒ္ဒါ (အိပ်ငိုက်ခြင်း)၊ (၂၉) ဝေဂ (အရှိန်အဟုန်ပြင်းခြင်း)၊ (၃၀) သဗီဠ (ရှက်ရွံ့ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်ခြင်း)၊ (၃၁) မရဏ (သေဆုံးခြင်း)၊ (၃၂) သစပလဗျာဓိ (တုန်လှုပ်ခြင်း၊ ဖျားနာခြင်းနှင့်တကွဖြစ်ခြင်း)၊ ဤသည်တို့ကား သုံးဆယ့်သုံးပါးသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

344. Te dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Dīnatuggālasattanti dīnatā ca uggatañca ālasattañca, gilāni ussukaiti [Pg.327] ussukkaṃ. Capalaiti cāpallaṃ, saha capalena sacapalo, so cāyaṃ byādhi ca, maraṇañca sacapalabyādhi ca samāhāre. Tañca saha biḷāya vattatīti sabiḷanti ete yathāvuttabyabhicārībhāvā tettiṃsa hontīti. Ussāhavatā vīraraso taṃvaseneva assādīyati. Bhīrunā tu sova bhayānakarasavaseneti lokasabhāvassa anekattā tadatthamete byabhicārino ekekassarasassa bahavo vaṇṇanīyā, yato taṃvaṇṇanādvārena sabbopi tesu kiñci assādetīti. Tattha yasmā pana māraṇopagataveridassanamekameva taṅkhaṇeyeva bhinnaṃ pakativasena bhīruno bhayassa hetu, saṅgāmalolassa tu ussāhanimittaṃ siyā. Tathā naṭena kataṃ vikatamābharaṇaṃ kriyāvā nīcapakatīnaṃ ṭhāyino hāsassa hetu, gambhīrapakatīnaṃ byabhicārino hāsassa, tasmā bhāve vaṇṇayatā kavinā bhāvā tathā vaṇṇanīyā, yathocityapariposo siyā. Ocityabhaṅgo tu mahatā vāyāmena pariharitabbo.

၃၄၄. ထိုဗျဘိစာရီဘာဝတို့ကို “နိဗ္ဗေဒေါ” စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ 'ဒီနတုဂ္ဂါလသတ္တံ' ဟူသည်မှာ ဒီနတာ၊ ဥဂ္ဂတ နှင့် အာလသတ္တ တို့ ဖြစ်သည်။ 'ဂိလာနိ ဥဿုက' ဟူသည်မှာ ဥဿုက္က (စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း/ထကြွနိုးကြားခြင်း) ဖြစ်၏။ 'စပလ' ဟူသည်မှာ စာပလ္လ (တုန်လှုပ်လွယ်ခြင်း) ဖြစ်၏။ တုန်လှုပ်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့် 'သစပလ' ဖြစ်၏၊ ထို သစပလသည်လည်းကောင်း၊ ဗျာဓိသည်လည်းကောင်း၊ မရဏသည်လည်းကောင်း သစပလဗျာဓိ ဖြစ်၏ (သမာဟာရဒွန္ဒကတ်)။ ထိုတရားသည် ဝီဠာ (ရှက်ရွံ့ခြင်း) နှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် 'သဗီဠ' ဟု ခေါ်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့သည် ၃၃ ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ လုံ့လဝီရိယရှိသူသည် ဝီရရသကို ထိုလုံ့လဝီရိယ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ခံစားအပ်၏။ ကြောက်တတ်သူသည်မူကား ထိုဝီရရသကိုပင် ဘယာနကရသ၏ အစွမ်းဖြင့် ခံစားအပ်၏။ ဤသို့ လောကသဘာဝသည် အထွေထွေ အပြားပြား ရှိသဖြင့် ထိုအကျိုးငှာ ဤဗျဘိစာရီဘာဝတို့ကို အရသာ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီအတွက် များစွာ ချီးမွမ်းပြောဆိုအပ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသို့ ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်းဖြင့် လူတိုင်းပင် ထိုအရသာတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုကို ခံစားရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သတ်ဖြတ်ရန် ရောက်လာသော ရန်သူကို မြင်ရခြင်း တစ်ခုတည်းသည်ပင် ထိုခဏ၌ စရိုက်ကွဲပြားခြားနားမှုအားဖြင့် ကြောက်တတ်သူအား ကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ စစ်မက်ကို လိုလားသူအား လုံ့လဝီရိယ၏ အကြောင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ ကပြသူ (လူပြက်) ပြုလုပ်အပ်သော ဆန်းပြားသော အဆင်တန်ဆာ သို့မဟုတ် အမူအရာသည် အောက်တန်းစား စရိုက်ရှိသူတို့အား တည်မြဲသော ရယ်မောခြင်း (ဟာသ) ၏ အကြောင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ တည်ငြိမ်နက်နဲသော စရိုက်ရှိသူတို့အား ပျံ့လွင့်သော ရယ်မောခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကဗျာဆရာသည် စိတ်အခြေအနေ (ဘာဝ) တို့ကို သရုပ်ဖော်သည့်အခါ သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေရန် ထိုစိတ်အခြေအနေတို့ကို ထိုသို့ သရုပ်ဖော်အပ်၏။ သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှု ပျက်ပြားခြင်းကိုမူ ကြီးစွာသော လုံ့လဖြင့် ရှောင်ကြဉ်အပ်၏။

Tesu nibbedo attāvamānanaṃ. Tassa ca itthīnañca nīcānañca dāliddiyaṃ vibhāvo, yogīnaṃ tu tatvasaṃvedanaṃ vibhāvo, assupatanacintādayo ettha anubhāvā.

ထိုဘာဝတို့တွင် 'နိဗ္ဗေဒ' ဟူသည် မိမိကိုယ်ကို အထင်သေးခြင်း (နှိမ့်ချခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုနိဗ္ဗေဒ၏ အကြောင်းရင်း (ဝိဘာဝ) သည် အမျိုးသမီးများနှင့် အောက်တန်းစားတို့အား ဆင်းရဲမွဲတေခြင်း ဖြစ်၏၊ ယောဂီတို့အားမူကား အမှန်တရားကို သိမြင်ခြင်းသည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ မျက်ရည်ကျခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း စသည်တို့သည် ဤနေရာ၌ အကျိုးသက်ရောက်မှု (အနုဘာဝ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Takko vitakkanaṃ. Tassa sandeho vibhāvo, sirokampādi anubhāvo.

'တက္က' ဟူသည် ကြံစည်တွေးတောခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုတက္က၏ ဝိဘာဝသည် သံသယဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဦးခေါင်းလှုပ်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Saṅkāya viruddhacaraṇaṃ vibhāvo, kampādayo anubhāvo.

'သင်္ကာ' (သံသယဖြစ်ခြင်း) ၏ ဝိဘာဝသည် ဆန့်ကျင်ဘက် ပြုမူခြင်း ဖြစ်၏၊ တုန်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Samo khedo. Tattha gatyādi vibhāvo, sedādi anubhāvo.

'သမ' ဟူသည် မောပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသမ၌ သွားလာခြင်း စသည်တို့သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ ချွေးထွက်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Dhiti santoso. Ñāṇādi vibhāvo, anubhāvo bhogālolatādi.

'ဓိတိ' ဟူသည် ရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်၏။ ဉာဏ်ပညာ စသည်တို့သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာ၌ မမက်မောခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Jaḷatā [Pg.328] appaṭipatti. Tassā iṭṭhāniṭṭhadassanādi vibhāvo, animisanayanālocanādi anubhāvo.

'ဇဠတာ' ဟူသည် မသိမနားလည်ခြင်း (တွေဝေခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုဇဠတာ၏ ဝိဘာဝသည် နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ် အရာတို့ကို မြင်ရခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ မျက်တောင်မခတ်ဘဲ ကြည့်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Dīnatā cetaso anojatā. Tassā vibhāvo duggatatādi, anubhāvo malinavatthatādi.

'ဒီနတာ' ဟူသည် စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းခြင်း (စိတ်အားငယ်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုဒီနတာ၏ ဝိဘာဝသည် ဆင်းရဲမွဲတေခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ ညစ်ပတ်သော အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Uggatā dāruṇattaṃ. Tassā vibhāvo balavāparādhādi, tassa anubhāvo tajjanādi.

'ဥဂ္ဂတာ' ဟူသည် ကြမ်းတမ်းခက်ထန်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဥဂ္ဂတာ၏ ဝိဘာဝသည် ပြင်းထန်သော ပြစ်မှုကျူးလွန်ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ ထိုဥဂ္ဂတာ၏ အနုဘာဝသည် ခြိမ်းခြောက်ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Ālasattassa parisamādi vibhāvo, jimhatādi anubhāvo.

'အာလသတ္တ' (ပျင်းရိခြင်း) ၏ ဝိဘာဝသည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ ကွေးကောက်ပျင်းရိစွာ နေခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Suttassa niddā vibhāvo, tassādādayo anubhāvo.

'သုတ္တ' (အိပ်ပျော်ခြင်း) ၏ ဝိဘာဝသည် အိပ်စက်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဟောက်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Tāso cittakkhobho. Vibhāvo assa gajjitādi, kampanādi anubhāvo.

'တာသ' ဟူသည် စိတ်တုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုတာသ၏ ဝိဘာဝသည် မိုးကြိုးပစ်ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ တုန်ရင်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Āyāsapipāsādi vibhāvo gilāniyā, vivaṇṇatādayo anubhāvo.

ပင်ပန်းခြင်း၊ ရေငတ်ခြင်း စသည်တို့သည် 'ဂိလာနိ' (ဖျားနာခြင်း) ၏ ဝိဘာဝ ဖြစ်ကုန်၏၊ မျက်နှာပျက်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်ကုန်၏။

Kālakkhamatā ussukaṃ. Vibhāvo tassa ramaṇīyadassanicchādi, anubhāvo turitatādi.

အချိန်မဆိုင်းနိုင်ခြင်းသည် 'ဥဿုက' (ထကြွနိုးကြားခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုဥဿုက၏ ဝိဘာဝသည် သာယာဖွယ်ရာများကို မြင်လိုခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ ကပျာကယာ ပြုလုပ်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Cetopasādo harito. Tatra ussavādi vibhāvo, assusedādayo anubhāvo.

စိတ်ကြည်လင်ရွှင်လန်းခြင်းသည် 'ဟရိသ' (ဝမ်းမြောက်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုဟရိသ၌ ပွဲတော်ကျင်းပခြင်း စသည်တို့သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ မျက်ရည်ကျခြင်း၊ ချွေးထွက်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Sadisadassanādi vibhāvo satiyā, anubhāvo bhamusamunnamanādi.

တူညီသောအရာကို မြင်ရခြင်း စသည်တို့သည် 'သတိ' (သတိရခြင်း) ၏ ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ မျက်ခုံးပင့်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Paresamukkaṃsāsahanatā issā. Tassā dujjanattagabbādayo vibhāvo, dosakathanāvajānanādayo anubhāvo.

သူတစ်ပါးတို့၏ ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို မရှုစိမ့်ခြင်းသည် 'ဣဿာ' (မနာလိုခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုဣဿာ၏ ဝိဘာဝသည် လူယုတ်မာ၏အဖြစ်၊ မာန်မာနထောင်လွှားခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ အပြစ်ပြောခြင်း၊ အထင်သေးခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်ကုန်၏။

Visādo khedo. Vibhāvo tassa āraddhakāriyāsiddhādi, bādhayatāpādi anubhāvo.

'ဝိသာဒ' ဟူသည် စိတ်ညစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဝိသာဒ၏ ဝိဘာဝသည် စတင်အပ်သော အမှုကိစ္စ မပြီးမြောက်ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ ညှင်းဆဲခြင်း၊ ပူပန်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Abahitthā kāyasaṃvaraṇaṃ. Tassā vibhāvo lajjādi, anubhāvo’ññavikriyā.

'အဝဟိတ္ထာ' ဟူသည် ကိုယ်အမူအရာကို ဖုံးကွယ်စောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုအဝဟိတ္ထာ၏ ဝိဘာဝသည် ရှက်ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ အခြားသော အမူအရာ ပြောင်းလဲခြင်းသည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Cintā [Pg.329] iṭṭhālābhādīhi, anubhāvo mukulitanayanādi.

'စိန္တာ' (တွေးတောပူပန်ခြင်း) သည် လိုလားအပ်သော အရာကို မရခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်၏၊ မျက်စိမှိတ်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Gabbo abhimāno. Vibhāvossa issariyādi, anubhāvo avajānanādi.

'ဂဗ္ဗ' ဟူသည် မာန်မာနထောင်လွှားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဂဗ္ဗ၏ ဝိဘာဝသည် ကြီးပွားချမ်းသာခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ သူတစ်ပါးကို အထင်သေးခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Apamāro gāharukkhādīhi, bhūpātādayo ettha anubhāvo.

'အပမာရ' (အတက်ရောဂါ) သည် နတ်ဖမ်းခြင်း၊ သစ်ပင်စောင့် ဖမ်းစားခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်၏၊ မြေပေါ်သို့ လဲကျခြင်း စသည်တို့သည် ဤနေရာ၌ အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Amariso akkhamatā. Vibhāvo assāvamānanādi, sirokampanatajjanādayo anubhāvo.

'အမရိသ' ဟူသည် မသည်းခံနိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုအမရိသ၏ ဝိဘာဝသည် စော်ကားခံရခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ ဦးခေါင်းလှုပ်ခြင်း၊ ခြိမ်းခြောက်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်ကုန်၏။

Mado pamādukkaṃso. Tassa vibhāvo pānaṃ, calamānaṅgavacogatihāsādayo anubhāvo.

'မဒ' ဟူသည် မေ့လျော့ခြင်း ထကြွခြင်း (ယစ်မူးခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုမဒ၏ ဝိဘာဝသည် သေရည်သောက်ခြင်း ဖြစ်၏၊ တုန်လှုပ်သော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း ရှိခြင်း၊ စကားပြောခြင်း၊ သွားလာခြင်း၊ ရယ်မောခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်ကုန်၏။

Mati kaṅkhacchedo. Upadesādi vibhāvo, mukhavikāsādi ettha anubhāvo.

'မတိ' ဟူသည် သံသယကို ဖြတ်တောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဆုံးမဩဝါဒ ခံယူခြင်း စသည်တို့သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ မျက်နှာပွင့်လန်းခြင်း စသည်တို့သည် ဤနေရာ၌ အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Asamekkhitakāritā ummādo. Tassa vibhāvo sannipātagahaṇādi, aṭṭhānaruditagītahāsādayo anubhāvo.

'ဥမ္မာဒ' ဟူသည် မဆင်မခြင် ပြုမူခြင်း (ရူးသွပ်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုဥမ္မာဒ၏ ဝိဘာဝသည် သန္နိပါတ်ရောဂါဖြစ်ခြင်း၊ ဘီလူးဖမ်းစားခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ မသင့်လျော်သောနေရာ၌ ငိုခြင်း၊ သီချင်းဆိုခြင်း၊ ရယ်မောခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်ကုန်၏။

Moho bhayādīhi, anubhāvo thambhakampādi.

'မောဟ' (တွေဝေခြင်း) သည် ကြောက်ရွံ့ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်၏၊ ဆွံ့အခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်ကုန်၏။

Durācārādīhi biḷaṃ, adhomukhatādi anubhāvo.

'ဝီဠာ' (ရှက်ရွံ့ခြင်း) သည် မကောင်းသောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်၏၊ မျက်နှာငုံ့ထားခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Maraṇaṃ vibhāvaanubhāvehi supasiddhaṃ.

'မရဏ' (သေဆုံးခြင်း) သည် ဝိဘာဝနှင့် အနုဘာဝတို့ဖြင့် အလွန်ထင်ရှားလှ၏။

Capalatā rāgadosādīhi, sacchandacaraṇādi anubhāvo. Byādhi pākaṭo.

'စပလတာ' (တုန်လှုပ်လွယ်ခြင်း) သည် ရာဂ၊ ဒေါသ စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်၏၊ မိမိအလိုအတိုင်း ပြုမူခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။ 'ဗျာဓိ' (ဖျားနာခြင်း) သည် ထင်ရှားလှ၏။

Ye vā panaññe idha niddiṭṭhā cittavuttivisesāpi saṃvijjanti sukhumabhedā, tesu keci vuttesvantogadhā honti. Yathā hi icchāsabhāvā sabbe kāmā ratiyaṃ antogadhā, tathā dosappakārā kodhā marisaissādīsvantogadhā, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilāni visādādīsvantogadhā. Pītyādayo sukhasabhāvā hariseti daṭṭhabbaṃ. Tesu [Pg.330] bhayā tāso añño, saṅkā tathā amariso. Tasmā issā, tathā gilānito samo, niddāya suttaṃ, ussukā capalatā, tathā mohā palayo vakkhamāno aññoti mantabbaṃ.

ဤကျမ်း၌ သီးခြားပြဆိုအပ်ကုန်သော သိမ်မွေ့သောအပြားရှိကုန်သော အခြားသော စိတ္တဝုတ္တိထူး (စိတ်အမူအရာထူး) တို့သည်လည်း ရှိကြသေး၏၊ ထိုစိတ်အမူအရာထူးတို့တွင် အချို့တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဘာဝတို့၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ အလိုဆန္ဒသဘောရှိသော ကာမတရားအားလုံးတို့သည် ရတိ (ချစ်ခင်စုံမက်ခြင်း) ၌ အကျုံးဝင်ကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ဒေါသအပြားဖြစ်ကုန်သော အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ) တို့သည် အမရိသ (သည်းမခံနိုင်ခြင်း)၊ ဣဿာ (ငြူစူခြင်း) စသည်တို့၌ အကျုံးဝင်ကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်းသဘောရှိသော စိုးရိမ်ခြင်း (စောက)၊ ငြီးငွေ့ခြင်း (သမ)၊ နာကျင်ခြင်း (ဗျာဓိ)၊ မကျန်းမမာခြင်း (ဂိလာန) တို့သည် စိတ်ပျက်ခြင်း (ဝိသာဒ) စသည်တို့၌ အကျုံးဝင်ကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပီတိ စသည်တို့သည် သုခသဘောရှိသော ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ဟရိသ) ၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုဘာဝတို့တွင် ကြောက်ရွံ့ခြင်း (ဘယ) ထက် လန့်ဖျတ်ခြင်း (တသ) သည် အခြားတစ်ပါးဖြစ်၏၊ သံသယဖြစ်ခြင်း (သင်္ကာ) သည်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ မပြေအေးနိုင်ခြင်း (အမရိသ) သည်လည်းကောင်း အခြားတစ်ပါးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ငြူစူခြင်း (ဣဿာ) သည်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ငြီးငွေ့ခြင်း (သမ) ထက် မကျန်းမမာခြင်း (ဂိလာန) သည်လည်းကောင်း၊ အိပ်စက်ခြင်း (နိဒ္ဒါ) ထက် အိပ်ပျော်ခြင်း (သုတ္တ) သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်စောခြင်း (ဥဿုက) ထက် လျှပ်ပေါ်ခြင်း (စပလတာ) သည်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ တွေဝေခြင်း (မောဟ) ထက် နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော ပျက်စီးခြင်း (ပလယ) သည်လည်းကောင်း အခြားတစ်ပါးဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

344. Idāni te byabhicārībhāve sarūpena dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Nibbedo attanindāsaṅkhato ca, takkasaṅkā ca, samadhitijaḷatā parisamo santosalakkhaṇā dhiti jaḷatā ca, dīnatuggālasattaṃ dīnabhāvadāruṇabhāvaalasabhāvā ca, suttaṃ sayanañca, tāso cittakkhobho ca, gilānaparimadditabhāvo ca, ussukaharisasatissāvisādābahitthā ussāhapitisatiissākhedaākārasaṃvarā ca, cintā ca, gabbo abhimāno ca, apamāro ca, amarisamadamatummādamohā akkhantipamādādhikkā kaṅkhacchedaummādamohā ca, vibodho pabodho ca, niddāvegā niddā ca, āvegasaṅkhāto sambhamo ca, sabiḷaṃ lajjāsahitaṃ maraṇasacapalābyādhi maraṇañca cāpalyasahitā byādhi ceti. Ete tettiṃsa byabhicārībhāvā nāma honti. Takko ca saṅkā ceti ca, samo ca dhiti ca jaḷatā ceti ca, dīnatā ca uggo ca alasattañcāti ca, ussukañcahariso ca sati ca issā ca visādo ca abahitthā ceti ca, amariso ca mado ca mati ca ummādo ca moho ceti ca, niddā ca āvego ceti ca, saha biḷāya vattatīti ca, saha capalena cāpalyena vattatīti ca, sacapalo ca so byādhiceti ca, maraṇañca sacapalabyādhi ceti ca vākyaṃ. Maraṇasacapalābyādhīti samāhāradvando. Tasmā ‘‘sabiḷa’’nti padaṃ etassa visesanaṃ hoti.

၃၄၄. ယခုအခါ ထိုဗျဘိစာရီဘာဝတို့ကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပြသရန် 'နိဗ္ဗေဒေါ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မိမိကိုယ်ကို ကဲ့ရဲ့ခြင်း သဘောရှိသော နိဗ္ဗေဒ (ငြီးငွေ့ခြင်း) လည်းကောင်း၊ ကြံစည်ဆင်ခြင်ခြင်း (တက္က) နှင့် သံသယဖြစ်ခြင်း (သင်္ကာ) လည်းကောင်း၊ ငြီးငွေ့ခြင်း (သမ)၊ ရောင့်ရဲခြင်း လက္ခဏာရှိသော တည်ကြည်ခြင်း (ဓိတိ) နှင့် မိုက်မဲခြင်း (ဇဠတာ) လည်းကောင်း၊ သိမ်ငယ်ခြင်း (ဒီနတာ)၊ ကြမ်းတမ်းခြင်း (ဥဂ္ဂ) နှင့် ပျင်းရိခြင်း (အလသတ္တ) လည်းကောင်း၊ အိပ်ပျော်ခြင်း (သုတ္တ) လည်းကောင်း၊ စိတ်တုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်သော လန့်ဖျတ်ခြင်း (တသ) လည်းကောင်း၊ မကျန်းမမာခြင်း ဖြစ်သော ဂိလာန လည်းကောင်း၊ လုံ့လပြုခြင်း (ဥဿုက)၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ဟရိသ)၊ သတိ၊ ငြူစူခြင်း (ဣဿာ)၊ စိတ်ပျက်ခြင်း (ဝိသာဒ) နှင့် အသွင်အပြင်ကို ဖုံးကွယ်ခြင်း (အဗဟိတ္ထာ) လည်းကောင်း၊ ကြံစည်ခြင်း (စိန္တာ) လည်းကောင်း၊ အထင်ကြီးခြင်း ဖြစ်သော မာန်မူခြင်း (ဂဗ္ဗ) လည်းကောင်း၊ အတက်ရောဂါ (အပမာရ) လည်းကောင်း၊ သည်းမခံနိုင်ခြင်း (အမရိသ)၊ မူးယစ်ခြင်း (မဒ)၊ ပညာ (မတိ)၊ ရူးသွပ်ခြင်း (ဥမ္မာဒ) နှင့် တွေဝေခြင်း (မောဟ) လည်းကောင်း၊ နိုးကြားခြင်း (ဝိဗောဓ) လည်းကောင်း၊ အိပ်ပျော်ခြင်း (နိဒ္ဒါ) လည်းကောင်း၊ တုန်လှုပ်ခြောက်ခြားခြင်း ဖြစ်သော အာဝေဂ လည်းကောင်း၊ ရှက်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော သေဆုံးခြင်း (မရဏ)၊ လျှပ်ပေါ်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော ရောဂါဝေဒနာ (ဗျာဓိ) လည်းကောင်း ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသည်တို့ကား သုံးဆယ့်သုံးပါးသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'တက္ကော စ သင်္ကာ စေတိ စ'၊ 'သမော စ ဓိတိ စ ဇဠတာ စေတိ စ'၊ 'ဒီနတာ စ ဥဂ္ဂေါ စ အလသတ္တဉ္စာတိ စ'၊ 'ဥဿုကဉ္စ ဟရိသော စ သတိ စ ဣဿာ စ ဝိသာဒေါ စ အဗဟိတ္ထာ စေတိ စ'၊ 'အမရိသော စ မဒေါ စ မတိ စ ဥမ္မာဒေါ စ မောဟော စေတိ စ'၊ 'နိဒ္ဒါ စ အာဝေဂေါ စေတိ စ'၊ 'သဟ ဗီဠာယ ဝတ္တတီတိ စ' (ရှက်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့်)၊ 'သဟ စပလေန စာပလျေန ဝတ္တတီတိ စ' (လျှပ်ပေါ်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့်)၊ 'သစပလော စ သော ဗျာဓိစေတိ စ' (လျှပ်ပေါ်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော ရောဂါလည်းဖြစ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့်)၊ 'မရဏဉ္စ သစပလဗျာဓိ စေတိ စ' (သေဆုံးခြင်းနှင့် လျှပ်ပေါ်သော ရောဂါလည်းဖြစ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့်) ဟူသည် ဝါကျခွဲပုံတည်း။ 'မရဏသစပလာဗျာဓိ' ဟူသော ပုဒ်သည် သမာဟာရဒွန္ဒသမတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သဗီဠံ' ဟူသော ပုဒ်သည် ဤ (မရဏသစပလာဗျာဓိ) ပုဒ်၏ ဝိသေသန ဖြစ်၏။

Lokasabhāvassa anekavidhattā ekoyeva vīraraso ussāhavatā vīrarasākārena assādanīyo hoti, soyeva bhīrunā bhayākārena assādanīyo hoti. [Pg.331] Tasmā ekekassa rasassa ime bahū byabhicārino vaṇṇetabbā honti. Evaṃ sati anekādhippāyako loko tesu kiñci assādeti. Evaṃ sati bandho sabbajanassa kanto hoti. Tassaṃ bhāvavaṇṇanāyaṃ yasmā māretumāgacchantānaṃ sattūnaṃ dassanamekameva taṅkhaṇe janādhippāyato bhijjitvā pakatibhīrūnaṃ purisānaṃ bhayassa ca yuddhalolassa ussāhanassa ca kāraṇaṃ hoti. Evaṃ naṭena hasanatthaṃ katavikatamābharaṇañca tādisakiriyā ca uttānapakatikānaṃ purisānaṃ ṭhāyīhāsassa ca gambhīrapakatikānaṃ byabhicārīhāsassa ca hetu bhaveyya. Tasmā bhāve vaṇṇentena kavinā ocityabhaṅgamakatvā sakkaccamocityaṃ sajjetvā bhāvappakāsakāni savibhāvānubhāvakavivacanāni vaṇṇetabbāni. Ettha bhāvāvabodhakavibhāvādīnaṃ jānitabbattā tehi tehi bhāvehi saddhiṃ evaṃ veditabbā.

လောက၏ သဘောတရားသည် များစွာသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၍ တစ်ခုတည်းသော ဝီရရသ (ရဲရင့်ခြင်းအရသာ) သည်ပင်လျှင် လုံ့လရှိသူအား ဝီရရသအသွင်ဖြင့် ခံစားအပ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုဝီရရသသည်ပင်လျှင် ကြောက်တတ်သူအား ဘယရသ (ကြောက်ရွံ့ခြင်းအရသာ) အသွင်ဖြင့် ခံစားအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော ရသတို့၏ များစွာသော ဤဗျဘိစာရီဘာဝတို့ကို ပြဆိုထိုက်ကုန်၏။ ထိုသို့ပြဆိုပါက အထူးထူးသော အလိုဆန္ဒရှိသော လောကသားတို့သည် ထိုဗျဘိစာရီဘာဝတို့တွင် တစ်ခုခုကို ခံစားကြရကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် (စပ်ဆိုအပ်သော) ကဗျာဗန္ဓသည် လူခပ်သိမ်းတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုဘာဝကို ပြဆိုရာ၌ - သတ်ဖြတ်ရန် လာကုန်သော ရန်သူတို့ကို မြင်ရခြင်း တစ်ခုတည်းသည်ပင် ထိုခဏ၌ လူတို့၏ စိတ်အလိုအလျောက် ကွဲပြားခြားနားပြီးလျှင် ပင်ကိုယ်အားဖြင့် ကြောက်တတ်သော ယောက်ျားတို့အား ကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ အကြောင်းလည်းကောင်း၊ စစ်တိုက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်သူအား လုံ့လရှိခြင်း၏ အကြောင်းလည်းကောင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ သရုပ်ဆောင်သည် ရယ်ရွှင်စေရန် ပြုပြင်အပ်သော ဆန်းပြားသော တန်ဆာဆင်ယင်မှုနှင့် ထိုကဲ့သို့သော အမူအရာတို့သည် သာမန် (အပေါ်ယံ) ပင်ကိုယ်သဘောရှိသော ယောက်ျားတို့အား အမြဲဖြစ်သော ရယ်မောခြင်း (ဌာယီဟာသ) ၏ အကြောင်းလည်းကောင်း၊ နက်နဲသော ပင်ကိုယ်သဘောရှိသော ယောက်ျားတို့အား တစ်ခဏမျှဖြစ်သော ရယ်မောခြင်း (ဗျဘိစာရီဟာသ) ၏ အကြောင်းလည်းကောင်း ဖြစ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဘာဝတို့ကို သရုပ်ဖော်ပြဆိုသော ကဗျာဆရာသည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှုကို မပျက်စီးစေဘဲ၊ ကောင်းမွန်စွာ လျောက်ပတ်မှုကို ပြုပြင်စီရင်၍ ဘာဝကို ထင်ရှားစေတတ်ကုန်သော၊ ဝိဘာဝ အနုဘာဝနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော ကဗျာဆရာ၏ စကားတို့ကို စပ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤဘာဝပြဆိုရာ၌ ဘာဝကို သိစေတတ်ကုန်သော ဝိဘာဝ အစရှိသည်တို့ကို သိအပ်သောကြောင့် ထိုထိုသော ဘာဝတို့နှင့်တကွ ဤသို့ သိအပ်၏။

Tesu bhāvesu attāvamānanalakkhaṇo nibbedo. Itthīnaṃ, hīnānaṃ vā uppajjati ce, dāliddiyaṃ ālambaṇavibhāvo nāma, yogīnaṃ ce, tathāvabodho ālambaṇavibhāvo, ettha assupatanacintādikaṃ anubhāvo nāma.

ထိုဘာဝတို့တွင် မိမိကိုယ်ကို အထင်သေးခြင်း လက္ခဏာရှိသည်မှာ နိဗ္ဗေဒ (ငြီးငွေ့ခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုနိဗ္ဗေဒသည် အမျိုးသမီးများ သို့မဟုတ် ယုတ်ညံ့သူများအား ဖြစ်ပေါ်ပါက ဆင်းရဲမွဲတေခြင်းသည် အာရမ္မဏဝိဘာဝ မည်၏၊ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်များအား ဖြစ်ပေါ်ပါက ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ခြင်းသည် အာရမ္မဏဝိဘာဝ မည်၏။ ဤ၌ မျက်ရည်ကျခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ မည်၏။

Vitakkassa sandeho uddīpanavibhāvo nāma, sirokampādikaṃ anubhāvo nāma.

ဝိတက် (ကြံစည်ခြင်း) အား သံသယဖြစ်ခြင်းသည် ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝ မည်၏၊ ဦးခေါင်းတုန်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ မည်၏။

Saṅkāya viruddhappavatti uddīpanavibhāvo, kampādiko anubhāvo. Upari ‘‘vibhāvo’’ti vutte ālambaṇuddīpanesu dvīsu yaṃ yujjati, taṃ gahetabbaṃ.

သံသယဖြစ်ခြင်း (သင်္ကာ) အား ဆန့်ကျင်ဘက် အမူအရာဖြစ်ခြင်းသည် ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝ မည်၏၊ တုန်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ မည်၏။ နောက်နောင်၌ 'ဝိဘာဝ' ဟု ဆိုအပ်သော် အာရမ္မဏဝိဘာဝနှင့် ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝ နှစ်ပါးတို့တွင် သင့်လျော်ရာကို ယူအပ်၏။

Khedalakkhaṇassa samassa gamanādikaṃ vibhāvo, sedādi anubhāvo.

ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော သမ (ငြီးငွေ့ခြင်း) အား ခရီးသွားခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ ချွေးထွက်ခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Santosalakkhaṇāya dhitiyā ñāṇādi vibhāvo, bhogesu alolabhāvādi anubhāvo.

ရောင့်ရဲခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဓိတိ (တည်ကြည်ခြင်း) အား ဉာဏ်စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၌ မမက်မောခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Ayoggatālakkhaṇāya [Pg.332] jaḷatāya iṭṭhāniṭṭhānaṃ ajānanādi vibhāvo, vivaṭanayanehi abhimukhavilokanatādi anubhāvo.

မထိုက်တန်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဇဠတာ (မိုက်မဲတွေဝေခြင်း) အား ကောင်းမကောင်းကို မသိခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ မျက်စိဖွင့်လျက် ရှေ့သို့ စိုက်ကြည့်ခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Cittassanittejalakkhaṇāya dīnatāya duggatatādi vibhāvo, malinavatthatādi anubhāvo.

စိတ်တန်ခိုးမရှိခြင်း လက္ခဏာရှိသော သိမ်ငယ်ခြင်း (ဒီနတာ) အား ဆင်းရဲမွဲတေခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ ညစ်ပေသော အဝတ်အစား ဝတ်ဆင်ခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Dāruṇatālakkhaṇassa uggabhāvassātisayāparādhādi vibhāvo, tajjanādi anubhāvo.

ကြမ်းတမ်းခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဥဂ္ဂဘာဝ အား ပြင်းထန်သော ပြစ်မှားခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ ကြိမ်းမောင်းခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Alasattassa aṭṭhānaparisamādi vibhāvo, vaṅkikabhāvo anubhāvo.

ပျင်းရိခြင်း (အလသတ္တ) အား မသင့်လျော်သောအရပ်၌ လှဲလျောင်းခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ ကိုယ်ကို တွန့်လိမ်ခြင်းသည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Sayanasaṅkhātassa suttassa niddādi vibhāvo, assādādi anubhāvo. Ettha assādanaṃ nāma seyyasukhapassasukhādikaṃ.

အိပ်စက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သုတ္တအား အိပ်ပျော်ခြင်း (နိဒ္ဒါ) စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ သာယာခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။ ဤ၌ သာယာခြင်းဟူသည် အိပ်ရာကောင်းခြင်း၏ ချမ်းသာ၊ ဘေးစောင်းအိပ်ခြင်း၏ ချမ်းသာ စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Cittakkhobhasaṅkhātassa tāsassa gajjitādi vibhāvo, gajjitaṃ nāma bhayajanakavacanaṃ. Kopena kampanā anubhāvo.

စိတ်တုန်လှုပ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လန့်ဖျတ်ခြင်း (တသ) အား ခြိမ်းခြောက်သံ စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ ခြိမ်းခြောက်သံဟူသည် ကြောက်မက်ဖွယ် စကားတည်း။ အမျက်ဒေါသဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်းသည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Pīḷāsaṅkhātassa gilānassa āyāsapipāsādi vibhāvo, dubbaṇṇatādi anubhāvo.

နှိပ်စက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဂိလာန (မကျန်းမမာဖြစ်ခြင်း) အား ပင်ပန်းခြင်း၊ ရေငတ်ခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ အဆင်းပျက်ခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Anurūpakālassa anolokanassa ussukkassa rammavatthudassanicchādi vibhāvo, turitatādi anubhāvo.

လျောက်ပတ်သော အချိန်ကို မငံ့လင့်ဘဲ စိတ်စောခြင်း (ဥဿုက) အား ချစ်ခင်မြတ်နိုးဖွယ် ဝတ္ထုတို့ကို မြင်လိုခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ ကပျာကယာဖြစ်ခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Cetopasādalakkhaṇassa harisassa maṅgalakīḷādi vibhāvo, santosavacanādi anubhāvo.

စိတ်ကြည်လင်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ဟရိသ) အား မင်္ဂလာပွဲတော်များ ကစားခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ ဝမ်းမြောက်စကား ပြောကြားခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Saraṇalakkhaṇāya satiyā saññāṇadassanādi vibhāvo, bhamukkhepādi anubhāvo.

အောက်မေ့ခြင်း လက္خဏာရှိသော သတိအား အမှတ်သညာကို မြင်ရခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ မျက်ခုံးပင့်ခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Parasampattiasahanalakkhaṇāya issāya dujjanabhāvagabbādi vibhāvo, dosakathanāvajānanādi anubhavo.

သူတစ်ပါး စည်းစိမ်ချမ်းသာကို မရှုစိမ့်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဣဿာ (ငြူစူခြင်း) အား လူယုတ်မာ၏ သဘောရှိခြင်း၊ ထောင်လွှားခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ အပြစ်ကို ပြောဆိုခြင်း၊ နှုတ်ချခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Khedalakkhaṇassa visādassa āraddhakāriyāsiddhikāriyabyāpattiādi vibhāvo, manosantāpādi anubhāvo.

ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော စိတ်ပျက်ခြင်း (ဝိသာဒ) အား အားထုတ်အပ်သော အမှုမပြီးမြောက်ခြင်း၊ ပြုဖွယ်ကိစ္စ ပျက်စီးခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ စိတ်ပူပန်ခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Ākārasaṃvaraṇalakkhaṇāya, [Pg.333] rasasabhāvapaṭicchādanalakkhaṇāya vā abahitthayalajjādi vibhāvo, tadaññakriyākaraṇaṃ, adhomukhakaraṇaṃ, pādehi bhūmikhaṇanantiādi anubhāvo.

ဣရိယာပုတ်ကို စောင့်စည်းခြင်း လက္ခဏာရှိသော၊ သို့မဟုတ် အရသာ၏ သဘောကို ဖုံးကွယ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော အဗဟိတ္ထာ (အသွင်ဖုံးခြင်း) အား ရှက်ခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ တစ်မျိုးတစ်ဖုံသော အမူအရာကို ပြုခြင်း၊ မျက်နှာကို အောက်သို့ ငုံ့ထားခြင်း၊ ခြေထောက်တို့ဖြင့် မြေကြီးကို ယက်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Cintāya iṭṭhatthālābhādī vibhāvo, makulitanayanādi adhokhittacakkhādi vā anubhāvo.

ကြံစည်ခြင်း (စိန္တာ) အား လိုလားအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို မရရှိခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ မျက်စိကို မှေးထားခြင်း သို့မဟုတ် မျက်လုံးကို အောက်သို့ ချထားခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Gabbassa issariyādi vibhāvo, avajānanādi anubhāvo.

မာန်မူခြင်း (ဂဗ္ဗ) အား ကြီးမြတ်သော အာဏာရှိခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ သူတစ်ပါးကို မလေးစားခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Apamārassa yakkhapīḷādi vibhāvo, bhūmipatanādayo anubhāvo.

အတက်ရောဂါ (အပမာရ) အား ဘီလူးဖမ်းစားခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ မြေပေါ်သို့ လဲကျခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Akkhamalakkhaṇassa amarisassa avamānanādi vibhāvo, sirokampanatajjanādi anubhāvo.

သည်းမခံနိုင်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော အမရိသ အား အထင်သေးခံရခြင်း စသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏၊ ဦးခေါင်းကို ညိတ်ခြင်း၊ ခြိမ်းခြောက်ခြင်း စသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Pamādādhikkalakkhaṇassa madassa santosapānaṃ vibhāvo, kampamānahatthapādavacanagamanahāsādī anubhāvo.

မေ့လျော့မှု လွန်ကဲခြင်း လက္ခဏာရှိသော မူးယစ်ခြင်း (မဒ) ၏ နှစ်သက်ဖွယ် သောက်ဖွယ်ကို သောက်ခြင်းသည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ တုန်လှုပ်သော လက်၊ ခြေ၊ စကား၊ သွားလာခြင်း၊ ရယ်မောခြင်းစသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Kaṅkhācchedanalakkhaṇāya matiyā upadesādi vibhāvo, mukhasantosādi anubhāvo.

ယုံမှားသံသယကို ဖြတ်တောက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ပညာ (မတိ) ၏ အဆုံးအမ ဩဝါဒစသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ မျက်နှာကြည်လင်ခြင်းစသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Anupaparikkhakāritālakkhaṇassa ummādassa sannipātajjarayakkhādi vibhāvo, akāraṇarodanahasanādi anubhāvo.

မဆင်မခြင် ပြုလုပ်တတ်သော လက္ခဏာရှိသော ရူးသွပ်ခြင်း (ဥမ္မာဒ) ၏ သန္နိပါတ်အဖျား၊ ဘီလူးဘီဆူး ကပ်ပူးခြင်းစသည်တို့သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ အကြောင်းမဲ့ ငိုကြွေးခြင်း၊ ရယ်မောခြင်းစသည်တို့သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Muyhanalakkhaṇassa mohassa adhikabhayādi vibhāvo, sabhāvānavabodhanādi anubhāvo.

မိန်းမောတွေဝေခြင်း လက္ခဏာရှိသော တွေဝေခြင်း (မောဟ) ၏ လွန်ကဲသော ကြောက်ရွံ့ခြင်းစသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ သဘောအစစ်အမှန်ကို မသိခြင်းစသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Niddāpagamasaṅkhātassa vibodhassa kālapariṇāmādi ālokasaraṇādi vā vibhāvo, akkhimaddanādi anubhāvo.

အိပ်စက်ခြင်း ကင်းကွာခြင်းဟု ဆိုအပ်သော နိုးကြားခြင်း (ဝိဗောဓ) ၏ အချိန်ပြောင်းလဲခြင်းစသည် သို့မဟုတ် အလင်းရောင်ကို အောက်မေ့ရခြင်းစသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ မျက်စိကို ပွတ်သပ်ခြင်းစသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Manosampīḷanalakkhaṇāya niddāya kassaci acintanaakaraṇādi vibhāvo, akkhipidahanādi anubhāvo.

စိတ်ကို ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော အိပ်စက်ခြင်း (နိဒ္ဒါ) ၏ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မကြံစည်ခြင်း၊ မပြုလုပ်ခြင်းစသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ မျက်စိမှိတ်ခြင်းစသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Bhayāgamanalakkhaṇassa āvegassa paccatthikadassanādi vibhāvo, utrāsakampādi anubhāvo.

ကြောက်လန့်မှု ရောက်လာခြင်း လက္ခဏာရှိသော လန့်ဖျပ်ခြင်း (အာဝေဂ) ၏ ရန်သူကို မြင်ရခြင်းစသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်းစသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Lajjālakkhaṇāya [Pg.334] biḷāya durācārādi vibhāvo, adhomukhatādi anubhāvo.

ရှက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ရှက်ကြောက်ခြင်း (ဗိဠာ) ၏ မကောင်းသော အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းစသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ မျက်နှာကို အောက်သို့ ငုံ့ထားခြင်းစသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Maraṇassa satthapahārarogādi vibhāvo, mukhavikārādi anubhāvo.

သေဆုံးခြင်း (မရဏ) ၏ လက်နက်ဖြင့် ခုတ်ဖြတ်ခြင်း၊ ရောဂါရခြင်းစသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ မျက်နှာ ပျက်ယွင်းခြင်းစသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Cāpallassa rāgadosādi vibhāvo, attano sacchandacaraṇādi anubhāvo.

လျှပ်ပေါ်လော်လီခြင်း (စာပလ္လ) ၏ ရာဂ၊ ဒေါသစသည်သည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ မိမိအလိုအတိုင်း ပြုမူကျင့်ကြံခြင်းစသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Byādhiyā vātapittādīnaṃ ussadabhāvādi vibhāvo, nitthunanādi anubhāvo.

အနာရောဂါဖြစ်ခြင်း (ဗျာဓိ) ၏ လေ၊ သည်းခြေစသည်တို့ လွန်ကဲခြင်းသည် ဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ ညည်းတွားခြင်းစသည်သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။

Imasmiṃ subodhālaṅkāre adassitasukhumabhedā aññāpi cittavuttivisesā santi, tesu icchāsabhāvā sabbe bhedā kāmaratiyañca, dosapakārā kodhaamarisaissādīsu ca, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilānavisādādīsu ca, pitiādayo harise ca antogadhāti veditabbā. Evaṃ samānānaṃ saṅgahe satipi tāsato bhayassa ca, saṅkāya amarissa ca, amarisato issāya ca, gilānato samassa ca, niddāya suttassa ca, ussukkato capalatāya ca, mohato vakkhamānapalayassa ca pākaṭavisesena aññathā visuṃ visuṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ.

ဤသုဗောဓာလင်္ကာရကျမ်း၌ မပြအပ်သေးသော သိမ်မွေ့သော အပြားရှိကုန်သော အခြားသော စိတ်၏ ဖြစ်ခြင်းထူးတို့သည်လည်း ရှိကုန်သေး၏။ ထိုစိတ်၏ဖြစ်ခြင်းထူးတို့တွင် အလိုရှိခြင်း သဘောရှိသော အပြားအားလုံးတို့သည် ကာမရတီ (ကာမ၌ မွေ့လျော်ခြင်း) ၌လည်းကောင်း၊ ပြစ်မှားခြင်း ဒေါသအပြားတို့သည် အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ)၊ သည်းမခံနိုင်ခြင်း (အမရိသ)၊ ငြူစူခြင်း (ဣဿာ) စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း သဘောရှိသော တရားတို့သည် စိုးရိမ်ခြင်း (စောက)၊ ပင်ပန်းခြင်း (သမ)၊ အနာရောဂါဖြစ်ခြင်း (ဗျာဓိ)၊ ဖျားနာခြင်း (ဂိလာန)၊ စိတ်ပျက်ခြင်း (ဝိသာဒ) စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း (ပီတိ) စသည်တို့သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ဟရိသ) ၌လည်းကောင်း သက်ဝင်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ တူညီသော တရားတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ယူရမည် ဖြစ်သော်လည်း ထိတ်လန့်ခြင်း (တာသ) မှ ကြောက်ခြင်း (ဘယ) ကိုလည်းကောင်း၊ သံသယဖြစ်ခြင်း (သင်္ကာ) မှ သည်းမခံနိုင်ခြင်း (အမရိသ) ကိုလည်းကောင်း၊ သည်းမခံနိုင်ခြင်း (အမရိသ) မှ ငြူစူခြင်း (ဣဿာ) ကိုလည်းကောင်း၊ ဖျားနာခြင်း (ဂိလာန) မှ ပင်ပန်းခြင်း (သမ) ကိုလည်းကောင်း၊ အိပ်ပျော်ခြင်း (နိဒ္ဒါ) မှ အိပ်စက်ခြင်း (သုတ္တ) ကိုလည်းကောင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း (ဥဿုက္က) မှ လျှပ်ပေါ်လော်လီခြင်း (စပလတာ) ကိုလည်းကောင်း၊ တွေဝေခြင်း (မောဟ) မှ နောင်၌ ဆိုလတ္တံ့သော ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (ပလယ) ကိုလည်းကောင်း ထင်ရှားသော ထူးခြားချက်အားဖြင့် အခြားတစ်ပါးစီ သီးခြားစီ ပြသအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Sāttikabhāvaadhippāya

သာတ္တိကဘာဝအဓိပ္ပာယ်

345.

၃၄၅။

Samāhitattappabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā;

Sāttikā’pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvābhavanti te.

တည်ကြည်သော စိတ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘောကို 'သတ္တ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုသတ္တဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော တောင့်တင်းခြင်းစသည်တို့သည် 'သာတ္တိက' မည်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့သည် အနုဘာဝ (အကျိုး) သဘောရှိကြသော်လည်း သီးခြား ဘာဝ (စိတ်ထား/အခြေအနေ) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။

345. Sāttike vadati ‘‘samāhite’’ccādinā. Samāhito ekaggatābhāvāpādanena katasamādhāno attā cittaṃ tato pabhavaṃ uppannaṃ yaṃ, taṃ sattaṃ nāma. Tena sattena upapāditā nibbattitā thambhādayo sāttikā vuccante. Te ca puna anubhāvāpi bhavanti thambhādibhāvasaṃsūcanasabhāvavikārarūpattā. Tañca ‘‘cittavuttivisesattā’’iccādinā vakkhati. [Pg.335] Tenāha ‘‘anubhāvattepī’’ti. Evaṃ satyapi te sāttikā visuṃ puthageva bhāvā bhavanti, vuttanayena cittabhavattavirūpattā tesanti.

၃၄၅. "သမာဟိတ" အစရှိသည်ဖြင့် သာတ္တိကဘာဝကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သမာဟိတ" ဟူသည်မှာ တည်ကြည်ခြင်း (ဧကဂ္ဂတာ) သို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် တည်ငြိမ်အောင် ပြုအပ်သော စိတ်တည်း။ ထိုစိတ်မှ ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာသော သဘောကို "သတ္တ

345. Idāni uddesakkamenādhigatakevalabhāvasaṅkhātaṃ sāttikābhāvaṃ dasseti ‘‘samāhita’’iccādinā. Samāhitattappabhavaṃ ekaggatābhāvāpādanena katasamādhānacittato sambhūtaṃ sattaṃ nāma hoti. Tena lābhālābhādīsu ekākārassa hetunā thirabhāvena upapāditā nipphāditā thambhādayo sāttikā nāma bhavanti. Te sāttikā anubhāvattepi cittākārasaṅkhātathambhādipakāsanasabhāvavikārasarūpattā attano anubhāvatte satipi visuṃ bhāvā bhavanti yathāvutta ‘‘cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato’’tiādinā bhāvā nāma hontīti. Ime sāttikābhāvānubhāvavasena duvidhā honti. Samāhito ca so attā ceti ca, tato pabhavamiti ca, santo upasanto ca so attā ceti ca, sattato bhavantīti ca, sattena uppāditāti ca, anubhāvānaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. Apīti anuggahatthe nipāto.

၃၄၅. ယခုအခါ ဟောကြားအပ်သော အစဉ်အတိုင်း သိရှိရသော လုံးစုံသော သဘောရှိသည်ဟု ဆိုအပ်သော သာတ္တိကဘာဝ (စိတ်အင်အားကြောင့် ဖြစ်သော သဘော) ကို "samāhita" စသည်ဖြင့် ပြသ၏။ စိတ်တည်ကြည်ခြင်း (ဧကဂ္ဂတာ) သို့ ရောက်စေသဖြင့် ကောင်းစွာ တည်ငြိမ်သော စိတ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘောကို "သတ္တ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသတ္တကြောင့် လာဘ်ရခြင်း၊ လာဘ်မရခြင်း စသည်တို့၌ တစ်သားတည်း ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော တည်ကြည်ငြိမ်သက်သော အခြေအနေဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော တောင့်တင်းခြင်း စသည်တို့သည် "သာတ္တိက" မည်ကုန်၏။ ထို သာတ္တိကဘာဝတို့သည် အနုဘာဝ (အစွမ်းသတ္တိ) သဘောရှိသော်လည်း စိတ်၏ အမူအရာဟု ဆိုအပ်သော တောင့်တင်းခြင်း စသည်တို့ကို ထင်ရှားစေတတ်သော သဘာဝအားဖြင့် ပြောင်းလဲသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိခြင်းကြောင့် မိမိတို့၌ အနုဘာဝ သဘောရှိသော်လည်း သီးခြား ဘာဝ (သဘောများ) ဖြစ်ကြကုန်၏။ "စိတ်အကြံအစည် အထူးတို့သည် ရသကို ဖြစ်စေကုန်၏" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း ဘာဝ မည်ကုန်၏။ ဤ သာတ္တိကဘာဝတို့သည် အနုဘာဝအားဖြင့် နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ "တည်ကြည်သော ထိုစိတ်လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုမှ ဖြစ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ ငြိမ်သက် သွေးအေးသော ထိုစိတ်လည်း ဖြစ်၏။ သတ္တမှ ဖြစ်ကုန်၏၊ သတ္တဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်ကုန်၏၊ အနုဘာဝတို့၏ သဘော ဖြစ်၏" ဟူသော ဝါကျများတည်း။ "Api" ဟူသော နိပါတ်သည် ချီးမြှောက်ခြင်း အနက်ရှိ၏။

Sāttikabhāvappabheda

သာတ္တိကဘာဝ အမျိုးအစား ကွဲပြားပုံ

346.

၃၄၆။

Thambho palayaromañcā,Tathā sedassuvepathu;

Vevaṇṇiyaṃ vissaratā,Bhāvā’ṭṭhe’te tu sāttikā.

ကိုယ်လက်အင်္ဂါ တောင့်တင်းခြင်း၊ သတိလစ်မေ့မြောခြင်း၊ ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်း၊ ထို့အတူ ချွေးထွက်ခြင်း၊ မျက်ရည်ကျခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း၊ အဆင်းပျက်ခြင်း (မျက်နှာပျက်ခြင်း) နှင့် အသံပြာခြင်း (အသံတုန်ခြင်း) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ ရှစ်ပါးသော သဘောတို့သည် သာတ္တိကဘာဝ (စိတ်လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ဖြစ်သော သဘာဝများ) ဖြစ်ကြကုန်၏။

346. Te dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Ettha thambho avissarakāyacittatā. Palayo assāsapassāsamattāvaseso suttāvatthāsabhāvo niddāpabhavo. Subyattalakkhaṇā sesā.

၃၄၆. ထိုသဘောတို့ကို "thambho" စသည်ဖြင့် ပြ၏။ ထိုရှစ်ပါးတို့တွင် "ထမ္ဘ" (တောင့်တင်းခြင်း) ဟူသည် ကာယနှင့် စိတ်တို့ မရွေ့လျား မတုန်လှုပ်ဘဲ ငြိမ်သက်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပလယ" (မေ့မြောခြင်း) ဟူသည် ဝင်သက် ထွက်သက် မျှသာ ကြွင်းကျန်လျက် အိပ်ပျော်နေသော အခြေအနေမျိုးရှိသော သဘာဝ ဖြစ်ပြီး အိပ်စက်ခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ကျန်ရှိသော သဘောတို့၏ လက္ခဏာများသည် အလွန်ထင်ရှားကုန်၏။

346. Idāni [Pg.336] sāttike dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Thambho kāyacittānaṃ avisarabhāvasaṅkhāto ca palayaromañcā niddāya uppajjamānaassāsapassāsamattātirittasuttāvatthā ca pasādādisambhavo romuggamo ca tathā evaṃ sedassuvepathu ca bhayādīhi uppajjamānadāho ca santosādīhi uppajjamānaassu ca kampā ca vevaṇṇiyaṃ virūpatā ca vissaratā virūpasaddatā cāti ete aṭṭha sāttikā bhāvā nāma honti. Romānaṃ añco uggamoti ca, palayo ca romañco ceti ca, vepanaṃ kampanamiti ca, sedo ca assu ca vepathu cāti ca, virūpo vaṇṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca, virūpo saro asseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

၃၄၆. ယခုအခါ သာတ္တိကဘာဝတို့ကို "thambho" စသည်ဖြင့် ပြသ၏။ ကိုယ်နှင့် စိတ်တို့ မရွေ့မလျား တောင့်တင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော "ထမ္ဘ" (တောင့်တင်းခြင်း) လည်းကောင်း၊ အိပ်ပျော်စဉ် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဝင်သက်ထွက်သက်မျှသာ ကြွင်းကျန်ပြီး အိပ်မောကျနေသော အခြေအနေ ဖြစ်သော "ပလယ" (မေ့မြောခြင်း) လည်းကောင်း၊ ကြည်ညိုခြင်း စသည်ကြောင့် ဖြစ်သော "ရောမဉ္စ" (ကြက်သီးထခြင်း) လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ကြောက်ရွံ့ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော "သေဒ" (ချွေးထွက်ခြင်း)၊ ဝမ်းသာခြင်း စသည်ကြောင့် ဖြစ်သော "အဿု" (မျက်ရည်ကျခြင်း)၊ "ဝေပထု" (တုန်လှုပ်ခြင်း) လည်းကောင်း၊ အဆင်းပျက်ပြားခြင်း ဖြစ်သော "ဝေဝဏ္ဏိယ" (အရောင်ပျက်ခြင်း) လည်းကောင်း၊ အသံပျက်ပြားခြင်း ဖြစ်သော "ဝိဿရတာ" (အသံပြာခြင်း) လည်းကောင်း ဤ ရှစ်ပါးတို့သည် သာတ္တိကဘာဝ မည်ကုန်၏။ "မွေးညင်းတို့ ထခြင်းသည် ရောမဉ္စ မည်၏။ ပလယလည်းကောင်း၊ ရောမဉ္စလည်းကောင်း ရောမဉ္စပလယ မည်၏။ တုန်လှုပ်ခြင်းသည် ဝေပန မည်၏။ သေဒလည်းကောင်း၊ အဿုလည်းကောင်း၊ ဝေပထုလည်းကောင်း သေဒဿုဝေပထု မည်၏။ ပျက်ပြားသော အဆင်း ရှိသူ၏ အဖြစ်သည် ဝေဝဏ္ဏိယ မည်၏။ ပျက်ပြားသော အသံ ရှိသူ၏ အဖြစ်သည် ဝိဿရတာ မည်၏" ဟူသော ဝါကျများတည်း။

347.

၃၄၇။

Yadā ratyādayo bhāvā,Ṭhitisīlā na honti ce;

Tadā sabbepi te bhāvā,Bhavanti byabhicārino.

အခါတစ်ပါး၌ ရတီ (ချစ်ခင်ခြင်း) စသော ဘာဝတို့သည် အမြဲတည်တံ့သော သဘော မရှိကြကုန်အံ့၊ ထိုအခါ၌ ထိုဘာဝအားလုံးတို့သည် ဝျဘိစာရီဘာဝ (မမြဲသော ဘာဝများ) ဖြစ်ကြကုန်၏။

347. Na kevalaṃ vuttāyeva byabhicārino, ratyādayopīti āha ‘‘yadā’’iccādi. Bhavanti byabhicārinoti yathāyogaṃ yathāsambandhaṃ byabhicārino hontīti attho. Sesaṃ subodhaṃ.

၃၄၇. ရှာဖွေပြသအပ်ပြီးသော ဘာဝတို့သာလျှင် ဝျဘိစာရီဘာဝ ဖြစ်ကြသည်မဟုတ်၊ ရတီ (ချစ်ခင်ခြင်း) စသည်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟု "yadā" စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။ "bhavanti byabhicārino" ဟူသည် လျော်ညီစွာ၊ ဆက်စပ်မှုရှိသလို လှည့်လည်ပြောင်းလဲတတ်သော သဘောများ ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကျန်ရှိသော အပိုင်းသည် နားလည်လွယ်၏။

347. Idāni nibbedādayo viya ratihāsādayopi kismiñci kāle byabhicārinopi hontīti dasseti ‘‘yadā’’ iccādinā. Ratyādayo ratihāsādayo bhāvā nava ṭhāyībhāvā yadā ṭhitisīlā na honti ce virodhīhi tehi tehi bhāvantarehi byavahitattā sabhāvato ṭhitisabhāvā yadi na honti, tadā te bhāvā ratyādayo sabbepi byabhicārino bhavantīti. Yathāsakaṃ byabhicāritānurūpavibhāvānubhāvānaṃ yogānurūpena byabhicārībhāvā honti. Ratiādi yesaṃ hāsādīnamiti ca, ṭhiti sīlaṃ yesaṃ ratyādīnamiti ca viggaho.

၃၄၇. ယခုအခါ နိဗ္ဗေဒ (ငြီးငွေ့ခြင်း) စသည်တို့ ကဲ့သို့ပင် ရတီ (ချစ်ခင်ခြင်း)၊ ဟာသ (ရယ်မောခြင်း) စသည်တို့သည်လည်း အချို့သော အခါ၌ ဝျဘိစာရီဘာဝများ ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟု "yadā" စသည်ဖြင့် ပြသ၏။ ရတီ၊ ဟာသ စသော ကိုးပါးသော ဌာယီဘာဝ (အမြဲတည်သော သဘော) တို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ထိုထို အခြားသော ဘာဝတို့ဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သောကြောင့် သဘာဝအားဖြင့် အမြဲတည်သော သဘော မရှိကြကုန်အံ့၊ ထိုအခါ ထိုရတီ စသော ဘာဝအားလုံးတို့သည် ဝျဘိစာရီဘာဝ ဖြစ်ကြကုန်၏။ မိမိတို့နှင့် လျော်ကန်သော ဝျဘိစာရီဘာဝနှင့် သင့်လျော်သော ဝိဘာဝ၊ အနုဘာဝတို့၏ ယှဉ်စပ်မှုအားဖြင့် ဝျဘိစာရီဘာဝများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "ရတီ အစရှိကုန်သော ဟာသစသည်တို့" လည်းကောင်း၊ "တည်တံ့ခြင်း သဘာဝရှိကုန်သော ရတီစသည်တို့" လည်းကောင်း ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

348.

၃၄၈။

Vibhāvo [Pg.337] kāraṇaṃ tesu’-Ppattiyu’ddīpane tathā;

Yo siyā bodhako tesa-Manubhāvo’ya’mīrito.

ထိုဘာဝတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌ လည်းကောင်း၊ ပိုမိုထင်ရှား စေ့ဆော်ခြင်း၌ လည်းကောင်း အကြောင်းရင်းဖြစ်သော တရားကို "ဝိဘာဝ" ဟု ခေါ်၏။ ထိုဘာဝတို့ကို သိစေတတ်သော တရားကို "အနုဘာဝ" ဟု ဟောကြားအပ်၏။

348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ratyādīnaṃ bhāvānaṃ uppattiyā, tathā uddīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho vibhāvo nāma. Tattha ālambaṇavibhāvo kantādi, uddīpanavibhāvo candādi. Tesaṃ bodhako ñāpako kāyiko ca vācasiko ca byāpāro siyā, ayaṃ anubhāvo īrito.

၃၄၈. ယခုအခါ ‘ဝိဘာဝ’ အစရှိသော စကားဖြင့် ဝိဘာဝနှင့် အနုဘာဝတို့ကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုရတိ (ချစ်ခြင်း) အစရှိသော ဘာဝတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ လှုံ့ဆော်ခြင်း၏လည်းကောင်း အကြောင်းရင်းဖြစ်သော၊ အာရုံ (အာလမ္ဗဏ) နှင့် လှုံ့ဆော်မှု (ဥဒ္ဒီပန) အားဖြင့် နှစ်ပါးသော ဝိဘာဝ မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ချစ်သူစသည်တို့သည် အာလမ္ဗဏဝိဘာဝ မည်၏၊ လမင်းစသည်တို့သည် ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝ မည်၏။ ထိုဘာဝတို့ကို သိစေတတ်၊ ညွှန်ပြတတ်သော ကိုယ်နှင့် သက်ဆိုင်သော (ကာယိက)၊ နှုတ်နှင့် သက်ဆိုင်သော (ဝါစသိက) လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှု ရှိပါက ယင်းကို အနုဘာဝဟု ဆိုအပ်၏။

348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ tiṇṇaṃ uppattiyā ca tathā uddīpane ca uppannānaṃ dīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho hetu vibhāvo nāma, tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ bodhako kāyikavācasiko yo siyā naṭakavīnaṃ byāpāro atthi, ayaṃ anubhāvoti īritoti. Visesena bhāveti vaḍḍhetīti vibhāvo. Anubhāveti bodhetīti anubhāvo. Ettha vibhāvo nāma rativisaye naranārīnaṃ aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvo, candarammadesādi uddīpanavibhāvo ceti duvidho. Hāsādīnampi duvidhavibhāvaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ. Anubhāvo nāma ṭhāyībhāvādīnaṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ pakāsakavācasikabyāpārasaṅkhātakavipayogo ca kāyikapayogabhūto naṭānaṃ abhinayasaṅkhāto taṃtaṃbhāvasarūpanirūpako ceti duvidho byāpāro.

၃၄၈. ယခုအခါ ‘ဝိဘာဝ’ အစရှိသော စကားဖြင့် ဝိဘာဝနှင့် အနုဘာဝတို့ကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုဌာယီဘာဝ အစရှိသော သုံးပါးသော ဘာဝတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ လှုံ့ဆော်ခြင်း၏လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဘာဝတို့ကို ထင်ရှားစေခြင်း၏လည်းကောင်း အကြောင်းရင်းဖြစ်သော၊ အာရုံ (အာလမ္ဗဏ) နှင့် လှုံ့ဆော်မှု (ဥဒ္ဒီပန) အားဖြင့် နှစ်ပါးသော အကြောင်းရင်းသည် ဝိဘာဝ မည်၏။ ထိုဌာယီဘာဝ အစရှိသည်တို့ကို သိစေတတ်သော ကိုယ်နှုတ်နှင့် သက်ဆိုင်သော မင်းသား၊ မင်းသမီးတို့၏ လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှု ရှိ၏၊ ယင်းကို အနုဘာဝဟု ဆိုအပ်၏။ အထူးသဖြင့် ဖြစ်ပွားစေတတ်၏၊ တိုးပွားစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဘာဝ မည်၏။ နောက်မှ သိစေတတ်၏၊ ထင်ရှားစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အနုဘာဝ မည်၏။ ဤ၌ ဝိဘာဝ မည်သည် ရတိ (ချစ်ခြင်း) အရာ၌ ယောက်ျားနှင့် မိန်းမတို့ အချင်းချင်း အာရုံပြုရာဖြစ်သော အာလမ္ဗဏဝိဘာဝ၊ လမင်းနှင့် သာယာဖွယ်အရပ် စသည်တို့ဖြစ်သော ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ဟာသ (ရယ်မောခြင်း) စသည်တို့၌လည်း နှစ်မျိုးသော ဝိဘာဝကို သင့်လျော်သလို တွဲစပ်ရမည်။ အနုဘာဝ မည်သည်မှာ ထိုထိုဌာယီဘာဝ အစရှိသော ဘာဝတို့ကို ထင်ရှားစေတတ်သော၊ နှုတ်မြွက်၍ ပြောဆိုခြင်း ဗျာပါရဟု ဆိုအပ်သော စကားအသုံးအနှုန်းနှင့်၊ ကာယပယောဂဖြစ်သော ဇာတ်သမားတို့၏ ကပြသရုပ်ဆောင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထိုထိုဘာဝ၏ သဘောသဘာဝကို သရုပ်ဖော်တတ်သော ကာယလုပ်ဆောင်ချက်ဟူ၍ နှစ်ပါးသော ဗျာပါရ (လုပ်ဆောင်ချက်) ဖြစ်သည်။

349.

၃၄၉။

Nekahetuṃ manovutti-visesañca vibhāvituṃ;

Bhāvaṃ vibhāvānubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ.

များစွာသော အကြောင်းရင်းရှိသော စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်ထူးဖြစ်သော ဘာဝကို ထင်ရှားစေရန်၊ ကဗျာလင်္ကာ အဖွဲ့အနွဲ့၌ ဝိဘာဝနှင့် အနုဘာဝတို့ကို ထင်ရှားစွာ သီကုံးညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။

349. Vibhāvādivaṇṇanāyameva [Pg.338] bhāvavisesāvabodho siyā, aññathā ‘‘devadattassa sāssulocanayugaṃ sañjāta’’miti vutte sokā ānandā rogā ceti ko nāma sakkoti kāraṇaṃ nicchituṃ, cittavuttivisesañca bhāvaṃ vinā vibhāvānubhāvaṃ kavi vaṇṇetuṃ naṭobhinetuṃ sāmajjiko vā viññātuṃ ko sakkotīti dassetumāha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ bahuhetuṃ manovuttivisesañca bhāvaṃ vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā vuttalakkhaṇā bandhane sabhāvanirūpakapade phuṭaṃ vaṇṇanīyā, vibhāvādirūpakeneva avuttampi kiñci patīyate.

၃၄၉. ဝိဘာဝ စသည်တို့ကို ညွှန်းဆိုပြသခြင်းဖြင့်သာလျှင် ဘာဝအထူးကို သိရှိနိုင်ပေမည်။ သို့မဟုတ်ပါက 'ဒေဝဒတ်၏ မျက်ဝန်းအစုံ၌ မျက်ရည်များ ပြည့်လျှံလာ၏' ဟု ပြောဆိုခဲ့သော် ယင်းမျက်ရည်သည် စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်းကြောင့်လော၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကြောင့်လော၊ သို့မဟုတ် ရောဂါကြောင့်လောဟု အကြောင်းရင်းကို မည်သူ ဆုံးဖြတ်နိုင်ပါအံ့နည်း။ ထို့ပြင် စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်ထူးဖြစ်သော ဘာဝ မပါရှိဘဲ ဝိဘာဝနှင့် အနုဘာဝကိုသာ ကဗျာဆရာသည် မည်သို့ ညွှန်းဆိုနိုင်အံ့နည်း၊ မင်းသားသည် မည်သို့ သရုပ်ဆောင်နိုင်အံ့နည်း၊ ပရိသတ်သည် မည်သို့ နားလည်နိုင်အံ့နည်းဟု ပြသခြင်းငှာ 'နေက' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ များစွာသော အကြောင်းရင်းရှိသော စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်ထူးဖြစ်သော ဘာဝကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော ဝိဘာဝနှင့် အနုဘာဝတို့ကို သီကုံးမှု (ဗန္ဓန) ဟူသော သဘာဝကို သရုပ်ဖော်သည့် ပုဒ်၌ ထင်ရှားစွာ ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။ ဝိဘာဝ စသည်တို့၏ သရုပ်ဖော်မှုဖြင့်သာလျှင် တိုက်ရိုက်မပြောဆိုအပ်သော အရာအချို့ကိုလည်း သိရှိနိုင်ပေသည်။

349. ‘‘Devadattassa cakkhūni assupuṇṇānī’’ti vutte sokena santosena rogena vāti yathā assukāraṇakathanaṃ vinā na jānāti, evaṃ cittassa pavattisaṅkhātā ratihāsādayo te te bhāvā attano patītiyānurūpaṃ vibhāvānubhāvakathanaṃ vinā kavīhi vaṇṇetabbā, naṭehi dassetabbā, sabbhehi assādanīyā natthīti ṭhāyīādīnaṃ vaṇṇanameva kātabbanti idāni anusāsento āha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ uppatyādo ālambaṇavibhāvādibahukāraṇavantaṃ manovuttivisesaṃ bhāvañca cittassa pavattivisesasaṅkhātabhāvañca vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā anantaraniddiṭṭhā bandhane rasabhāvappakāsane phuṭaṃ pakāsaṃ katvā vaṇṇiyā kavinā vaṇṇanīyā hontīti. Na ekoti ca, so hetu asseti ca, manaso vuttīti ca, tāya visesoti ca, vibhāvo ca anubhāvo ceti ca vākyaṃ.

၃၄၉. 'ဒေဝဒတ်၏ မျက်စိတို့သည် မျက်ရည်များဖြင့် ပြည့်လျှံနေ၏' ဟု ပြောဆိုခဲ့သော် စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်းကြောင့်လော၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကြောင့်လော သို့မဟုတ် ရောဂါကြောင့်လောဟု မျက်ရည်ကျရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို မပြောကြားဘဲ မသိနိုင်သကဲ့သို့၊ စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်ဟု ဆိုအပ်သော ရတိ (ချစ်ခြင်း)၊ ဟာသ (ရယ်မောခြင်း) စသည့် ထိုထိုသော ဘာဝတို့ကို မိမိ၏ နားလည်မှုနှင့် လျော်ညီစွာ ဝိဘာဝနှင့် အနုဘာဝတို့ကို ပြောပြခြင်းမရှိဘဲ ကဗျာဆရာတို့သည် မညွှန်းဆိုနိုင်၊ သရုပ်ဆောင်တို့သည် မပြသနိုင်၊ အားလုံးသောသူတို့သည် မခံစားနိုင်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ဌာယီဘာဝ စသည်တို့ကို ညွှန်းဆိုပြသခြင်းကိုသာ ပြုလုပ်အပ်၏ဟု ယခု ဆုံးမသွန်သင်လျက် 'နေက' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ များစွာသော အကြောင်းရင်းရှိသော (ထိုထိုဘာဝတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝ စသော အကြောင်းရင်းများစွာရှိသော)၊ စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်ထူးဟု ဆိုအပ်သော ဘာဝကို ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်းငှာ၊ အလွန်နီးကပ်စွာ ပြဆိုအပ်သော ဝိဘာဝနှင့် အနုဘာဝတို့ကို ကဗျာလင်္ကာ အဖွဲ့အနွဲ့၌ ရသနှင့် ဘာဝတို့ကို ထင်ရှားစေလျက် ကဗျာဆရာသည် ထင်ရှားစွာ သီကုံးညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။ တစ်ခုတည်းမဟုတ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအကြောင်းရင်းသည်လည်းကောင်း၊ စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုဖြစ်စဉ်ထူးသည်လည်းကောင်း၊ ဝိဘာဝနှင့် အနုဘာဝဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲစိတ်မှု ဖြစ်သည်။

350.

၃၅၀။

Savibhāvānubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ;

Vaṇṇanīyā yathocityaṃ, lokarūpānugāminā.

ဝိဘာဝ၊ အနုဘာဝတို့နှင့်တကွ ထိုထိုဘာဝတို့ကို သင့်လျော်သလို၊ လောကသဘာဝနောက်သို့ လိုက်၍ သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။

350. Idāni te bhāvā lokasabhāvānatikkamena vibhāvādīhi vaṇṇanīyāti āha ‘‘savibhāve’’ccādi. Saha vibhāvehi [Pg.339] savibhāvā, te ca te anubhāvā ca, tehi. Yathārahanti attano sambandhīnaṃ vasena yathārahaṃ vaṇṇanīyā.

၃၅၀. ယခုအခါ ထိုဘာဝတို့ကို လောကသဘာဝကို မကျော်လွန်စေဘဲ ဝိဘာဝ စသည်တို့ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏ဟု 'သဝိဘာဝ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဝိဘာဝနှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့် 'သဝိဘာဝ' မည်၏၊ ထိုဝိဘာဝတို့သည်လည်းကောင်း၊ အနုဘာဝတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုဝိဘာဝ အနုဘာဝတို့နှင့်။ 'ယထာရဟံ' ဟူသည် မိမိနှင့် ဆက်စပ်သော အရာတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သင့်လျော်သလို ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။

350. Idāni vibhāvānubhāve nissāya vaṇṇanīyā te bhāvā lokasabhāvamanatikkamma kātabbāti anusāsanto āha ‘‘savibhāvā’’iccādi. Lokarūpānugāminā lokavohāramanuvattamānena te te bhāvā ṭhāyībhāvādayo tayo yathocityaṃ ocityānurūpaṃ savibhāvānubhāvehi vibhāvasahitehi anubhāvehi karaṇabhūtehi yathārahaṃ tehi tehi bhāvehi sambandhīnaṃ vibhāvādīnaṃ vasena anurūpato vaṇṇanīyā vaṇṇetabbā hontīti. Vibhāvehi saha ye vattantīti ca, te ca te anubhāvā ceti ca, anatikkamma arahanti ca, anatikkamma ocityamiti ca, lokassa rūpaṃ sarūpamiti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca viggaho.

၃၅၀. ယခုအခါ ဝိဘာဝနှင့် အနုဘာဝတို့ကို မှီ၍ ညွှန်းဆိုအပ်သော ထိုဘာဝတို့ကို လောကသဘာဝကို မကျော်လွန်ဘဲ ပြုလုပ်အပ်၏ဟု သွန်သင်ဆုံးမလျက် 'သဝိဘာဝါ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ လောကဝေါဟာရ (လောကသဘာဝ) ကို လိုက်နာသော ကဗျာဆရာသည် ထိုထိုသော ဌာယီဘာဝ အစရှိသော သုံးပါးသော ဘာဝတို့ကို သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ၊ ဝိဘာဝနှင့်တကွဖြစ်သော အနုဘာဝဟူသော အကြောင်းတို့ဖြင့်၊ သင့်လျော်သလို ထိုထိုဘာဝတို့နှင့် ဆက်စပ်သော ဝိဘာဝ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် လျောက်ပတ်စွာ ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။ ဝိဘာဝတို့နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဝိဘာဝတို့သည်လည်းကောင်း၊ အနုဘာဝတို့သည်လည်းကောင်း၊ မကျော်လွန်ဘဲ သင့်လျော်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လျောက်ပတ်မှုကို မကျော်လွန်ခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ လောက၏ သဘောတရားဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုသဘောတရားသို့ အစဉ်လိုက်တတ်သော သဘောရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။

351.

၃၅၁။

Cittavutti visesattā, mānasā sāttika’ṅgato;

Bahinissaṭasedādi-anubhāvehi vaṇṇiyā.

စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်ထူးဖြစ်သောကြောင့် စိတ်၌ဖြစ်ကုန်သော သာတ္တိကဘာဝတို့ကို ကိုယ်ခန္ဓာမှ၊ ပြင်ပသို့ ထွက်ပေါ်လာသော ချွေးထွက်ခြင်း စသော အနုဘာဝတို့ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။

351. Sāttikā kathaṃ vaṇṇanīyāti āha ‘‘citte’’ccādi. Cittassa vuttiviseso yesaṃ, tesaṃ bhāvo, tasmā mānasā manasi bhavā sāttikā aṅgato sarīrato bahinissaṭehi niggatehi sedādīhi anubhāvehi vaṇṇanīyā, na pana sedasalilameva bhāvoti adhippāyo.

၃၅၁. သာတ္တိကဘာဝတို့ကို မည်သို့ ညွှန်းဆိုအပ်သနည်းဟု မေးသော် 'စိတ္တ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်ထူးရှိသော ထိုဘာဝတို့ကြောင့် စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော သာတ္တိကဘာဝတို့ကို၊ ကိုယ်ခန္ဓာမှ ပြင်ပသို့ ထွက်ပေါ်လာသော ချွေးထွက်ခြင်း စသော အနုဘာဝတို့ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။ ချွေးရေ သက်သက်သည်သာ ဘာဝဖြစ်သည်မဟုတ်ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။

351. Evaṃ sāmaññena bhāvavaṇṇanakkamaṃ dassetvā idāni visesena sāttikabhāvavaṇṇanā īdisāti dasseti ‘‘citta’’iccādinā. Cittavuttivisesattā cittassa pavattivisesattā mānasā citte bhavā sāttikābhāvā aṅgato sarīrato bahinissaṭasedādianubhāvehi bahinikkhantasedādīhi anubhāvehi karaṇabhūtehi vaṇṇiyā vaṇṇanīyā hontīti, [Pg.340] aṅgato bahi nissaṭanti visesanena visiṭṭhabhūtasedādīnameva bhāvānubhāvattaṃ vinā kevalaṃ sedādayo vuttā samānā bhāvādayo nāma na hontīti adhippāyo. Cittassa vuttīti ca, sā eva viseso yesaṃ sāttikānamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca, manasi bhavāti ca, sedo ādi yesaṃ kheḷādīnamiti ca, nissaṭā niggatā ca te sedādayo ceti ca, te eva anubhāvāti ca vākyaṃ.

၃၅၁. ဤသို့ အထွေထွေအားဖြင့် ဘာဝတို့ကို ညွှန်းဆိုပုံအစဉ်ကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါ အထူးသဖြင့် သာတ္တိကဘာဝကို ညွှန်းဆိုခြင်းသည် ဤကဲ့သို့ဖြစ်၏ဟု ပြသခြင်းငှာ 'စိတ္တ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်ထူးဖြစ်သောကြောင့် စိတ်၌ဖြစ်ကုန်သော သာတ္တိကဘာဝတို့ကို ကိုယ်ခန္ဓာမှ ပြင်ပသို့ ထွက်ပေါ်လာသော ချွေးထွက်ခြင်း စသော အနုဘာဝတို့ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ကိုယ်ခန္ဓာမှ ပြင်ပသို့ ထွက်ပေါ်လာသော' ဟူသော ထူးခြားသည့် ဂုဏ်ပုဒ်ကြောင့် ထူးခြားလှသော ချွေးထွက်ခြင်း စသည်တို့သည်သာ ဘာဝ၏ အနုဘာဝ ဖြစ်ကုန်၏။ ယင်းသို့မဟုတ်ဘဲ သာမန် ချွေးထွက်ခြင်း စသည်မျှသာ ဖြစ်ပါက ဘာဝ စသည်တို့ မည်သည် မဟုတ်ကုန်ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဖြစ်စဉ်သည်သာ လျှင် သာတ္တိကဘာဝတို့၏ အထူးဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုသာတ္တိကဘာဝတို့၏ အဖြစ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ချွေးသည် တံတွေးစသည်တို့၏ အစဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထွက်ပေါ်လာကုန်သော ထိုချွေးစသည်တို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုချွေးစသည်တို့သည်သာ အနုဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျခွဲစိတ်မှု ဖြစ်သည်။

Rasaadhippāya

ရသအဓိပ္ပာယ်

352.

၃၅၂။

Sāmajjikāna’mānando, yo bandhatthānusārinaṃ;

Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito.

ကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သို့ အစဉ်လိုက်၍ ခံစားတတ်သော ပရိသတ်တို့၏ မည်သည့်နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် ရှိသနည်း၊ ထိုနှစ်သက်ခြင်းကို ခံစားအပ်သောကြောင့် ယင်းကို ရသကျွမ်းကျင်သူတို့က 'ရသ' မည်၏ဟု ဆိုအပ်၏။

352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vuttattā rase niddisanto āha ‘‘sāmajjikāna’’miccādi. Bandhassa attho, tadanussaranti manobhāvanāvasenāti bandhatthānusārino, tesaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ manasi yo ānando, ayaṃ lokamadhurādiraso viya bandhe siṅgārādi raso nāma īrito taññūhi rasaññūhi. Kathamityāha ‘‘rasīyatī’’ti, assādīyatīti attho. Kiñca? Yathā nānābyañjanasaṅkhatamannaṃ bhuñjamānā rase assādiyanti sumānasā purisā santosañcādhigacchanti, tathā nānābhinayabyañjite vācaṅgasatthopete ṭhāyībhāve assādenti sumānasāpekkhakā, tasmā ete nāṭyātipi vuccanti.

၃၅၂. ယခုအခါ၌ "ရသကို ခံစားခြင်းငှါ သူတော်ကောင်းတို့အား"ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ရသကို ညွှန်ပြလျက် "သာမဇ္ဇိကာနံ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ (ဂါထာ၌) "ဗန္ဓဿ အတ္ထော" ဟူသည် ဂါထာဗန္ဓ (ကဗျာလင်္ကာ)၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုဂါထာဗန္ဓ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို စိတ်ဖြင့် အစဉ်အောက်မေ့ နှလုံးသွင်းခြင်းအားဖြင့် လိုက်နာတတ်ကုန်သောကြောင့် "ဗန္ဓတ္ထာနုသာရိနော" မည်ကုန်၏။ ထိုပရိသတ်အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့၏ စိတ်၌ဖြစ်သော နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း (အာနန္ဒ)သည် လောက၌ ချိုမြိန်ခြင်း (မဓုရ) စသော အရသာ ကဲ့သို့ ဂါထာဗန္ဓ (ကဗျာလင်္ကာ) ၌ သိင်္ဂါရ စသော ရသ မည်၏ဟု ထိုရသကို သိကုန်သော ပညာရှိတို့သည် ဆိုအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ "ရသီယတိ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ခံစားအပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ တစ်ဖန်လည်း- အထူးထူးသော ဟင်းလျာတို့ဖြင့် စီမံအပ်သော ဆွမ်းခဲဖွယ်ကို စားသုံးကြကုန်သော ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်သော လူတို့သည် အရသာတို့ကို ခံစားကြရသလို စိတ်နှလုံး တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်းသို့လည်း ရောက်ကြရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အထူးထူးသော သရုပ်ဆောင်မှုတို့ဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်သော နှုတ်၏အင်္ဂါ လက္ခဏာဖြစ်သော စကားအသုံးအနှုန်းတို့နှင့် ပြည့်စုံသော တည်မြဲသောသဘော (ဌာယီဘာဝ)ကို ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိကြကုန်သော ကြည့်ရှုသူ (ပရိသတ်) တို့သည် ခံစားကြရကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤဌာယီဘာဝ တို့ကိုလည်း "နာဋျ" (ပွဲသဘင်) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vatvā uddiṭṭhakkamena sampattaṃ rasaṃ dasseti ‘‘sāma’’iccādinā. Bandhatthānusārinaṃ bandhassa atthānurūpasārīnaṃ buddhiyā pavattānaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ citte bhavo yo ānando santoso atthi, ayaṃ loke madhurādiraso viya assādanīyo hotīti atthayuttena ‘‘rasīyatī’’ti iminā vacanatthena raso nāmāti taññūhirasaññūhi īrito kathitoti. [Pg.341] Samajjāyaṃ niyuttāti ca, bandhassa atthoti ca, taṃ anussarantīti ca, taṃ jānantīti ca vākyaṃ. Yathā nānābyañjanehi abhisaṅkhatamāhāraṃ paribhuñjantā sattā lavaṇambilādayo te te rase assādeyyuṃ, santuṭṭhā ca bhaveyyuṃ, evameva nānappakāraabhinayehi pakāsitavaṇṇanāya aṅgabhūtehi anurūpehi satthehi yutte ṭhāyībhāve issādirahitapaññavantā assādenti, tasmā ime ṭhāyībhāvā naṭābhinayehi byañjitattā ca sabbhānaṃ santosasaṅkhatarasassa hetuttā ca naṭarasātipi vuccanti.

၃၅၂. ယခုအခါ၌ "သူတော်ကောင်းတို့အား ရသကို ခံစားခြင်းငှါ" ဟု ဆိုပြီး၍ ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ဆိုက်ရောက်လာသော ရသကို ပြည့်စုံစွာ ပြခြင်းငှါ "သာမ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ (ဂါထာဗန္ဓ) ကဗျာလင်္ကာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်နှင့် လျော်ညီစွာ ဉာဏ်ဖြင့် လိုက်ပါ ပြေးသွားလှုပ်ရှားတတ်သော ပွဲကြည့်ပရိသတ် သူတော်ကောင်းတို့၏ စိတ်၌ဖြစ်သော နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း (အာနန္ဒ) တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်း (သန္တောသ) သည် လောက၌ ချိုမြိန်ခြင်း စသော အရသာကဲ့သို့ ခံစားထိုက်၏ဟူသော အနက်နှင့် ပြည့်စုံသော "ရသီယတိ" ဟူသော ဤစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်အရ "ရသ" မည်၏ဟု ထိုရသကို သိကုန်သော ပညာရှိတို့သည် ညွှန်ပြအပ်၏၊ ဆိုအပ်၏။ (ဝါကျခွဲပြချက်မှာ) သဘင်၌ စည်းဝေးကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဂါထာဗန္ဓ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအနက်ကို အစဉ်အောက်မေ့ကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအနက်ကို သိကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဟူသော ဝါကျတည်း။ အထူးထူးသော ဟင်းလျာတို့ဖြင့် စီမံအပ်သော အာဟာရကို စားသုံးကြကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ဆားငန်၊ အချဉ် စသော ထိုထိုအရသာတို့ကို ခံစားကြရကုန်အံ့၊ နှစ်သက်ကြကုန်လည်း ဖြစ်ကုန်အံ့၊ ထို့အတူပင် အထူးထူးသော သရုပ်ဆောင်မှုတို့ဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်သော ပန်းချီပန်းပု (ဝါ) ကဗျာအလင်္ကာ ဖွဲ့ဆိုခြင်း၏ အင်္ဂါဖြစ်ကုန်သော လျော်ကန်သော ကျမ်းဂန်စကားလုံးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဌာယီဘာဝ (တည်မြဲသော အလေ့အထ) ကို ငြူစူခြင်း စသည် ကင်းသော ပညာရှိတို့သည် ခံစားကြရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဌာယီဘာဝတို့သည် မင်းသား မင်းသမီးတို့၏ ကပြသရုပ်ဆောင်မှုဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပရိသတ်အပေါင်းတို့၏ ဝမ်းမြောက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ရသ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "နဋရသ" (ကပြမှုဆိုင်ရာ ရသ) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

Rasappabheda

ရသအပြား

353.

၃၅၃။

Savibhāvānubhāvehi,Sāttikābyabhicārihi;

Assādiyatta’mānīya-Māno ṭhāyeva so raso.

ထိုဌာယီဘာဝသည်ပင်လျှင် လျော်ကန်သော ဝိဘာဝ၊ အနုဘာဝတို့နှင့်တကွ သာတ္တိကဘာဝ၊ ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ဖြင့် ခံစားအပ်သော အဖြစ်သို့ ဆောင်ယူအပ်သည်ရှိသော် ရသ ဖြစ်၏။

353. Ṭhāyīnameva rasattāpattimāha ‘‘savibhāve’’ccādinā. Ṭhāyeva soti so yathāvutto raso ṭhāyībhāvoyeva, nāññoti attho.

၃၅၃. ဌာယီဘာဝတို့သည်သာ ရသအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှါ "သဝိဘာဝ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဌာယေဝ သော" ဟူသည် ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ရသသည် ဌာယီဘာဝသာ ဖြစ်၏၊ အခြားမဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

353. Idāni ṭhāyībhāvānameva rasasarūpassa pāpuṇanatthaṃ vibhāveti ‘‘savibhāvā’’iccādinā. So raso anantaraniddiṭṭho savibhāvānubhāvehi tesaṃ tesaṃ ṭhāyīnaṃ anurūpehi vibhāvasahitehi anubhāvehi ca, sāttikābyabhicārihi pakāsetabbaṭhāyībhāvasseva anukūlasāttikabhāvabyabhicārībhāvehi karaṇabhūtehi assādiyattaṃ ānīyamāno kavino sāmatthiyā pāpuṇiyamāno ṭhāyeva ṭhāyībhāvo evāti kāriyopacārena raso nāmāti veditabboti. Saha bhāvehi pavattantīti ca, savibhāvā ca te anubhāvā ceti [Pg.342] ca, sāttikā ca byabhicārino ceti ca, assādiyassa bhāvoti ca vākyaṃ.

၃၅၃. ယခုအခါ၌ ဌာယီဘာဝတို့သည်သာ ရသ၏ ကိုယ်ပိုင်သဘာဝသို့ ရောက်ရှိခြင်းငှါ "သဝိဘာဝါ" စသည်ဖြင့် ရှင်းလင်းပြသတော်မူ၏။ ထိုရသသည် အခြားမဲ့၌ ညွှန်ပြအပ်သော၊ ထိုထိုသော ဌာယီဘာဝတို့အား လျော်ကန်ကုန်သော ဝိဘာဝတို့နှင့်တကွ အနုဘာဝတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းပြုအပ်ကုန်သော ပြသအပ်သော ဌာယီဘာဝအား လျော်ညီကုန်သော သာတ္တိကဘာဝ၊ ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ခံစားထိုက်သော သဘောသို့ ဆောင်ယူအပ်သည်ရှိသော် (ဝါ) စာဆို၏ စွမ်းရည်ဖြင့် ဆိုက်ရောက်စေအပ်သည်ရှိသော် ဌာယီဘာဝသည်သာလျှင် ကာရိယောပစာရ (အကျိုးကို အကြောင်း၌ တင်စားခြင်း) အားဖြင့် "ရသ" မည်၏ဟု သိအပ်၏။ (ဝါကျခွဲပြချက်မှာ) ဘာဝတို့နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိဘာဝနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော အနုဘာဝတို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သာတ္တိကဘာဝတို့နှင့် ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ခံစားထိုက်သောသဘောဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျတည်း။

354.

၃၅၄။

Siṅgārahassakaruṇā, ruddavīrabhayānakā;

Bībhacchabbhutasantā ca, rasā ṭhāyīna’nukkamā.

သိင်္ဂါရ၊ ဟဿ၊ ကရုဏာ၊ ရုဒ္ဓ၊ ဝီရ၊ ဘယာနက၊ ဘီဘစ္ဆ၊ အဗ္ဘုတ၊ သန္တဟူ၍ ရသတို့သည် ဌာယီဘာဝတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

354. Tesaṃ nāmavasena vibhāgamāha ‘‘siṅgāre’’ccādinā. Ṭhāyīnanukkamāti ‘‘ratihāsā ca soko cā’’tiādinā vuttānaṃ ṭhāyībhāvānaṃ anukkamā, paṭipāṭiyāti attho.

၃၅၄. ထိုရသတို့၏ အမည်အားဖြင့် ဝေဖန်ခြင်းကို "သိင်္ဂါရ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဌာယီနနုက္ကမာ" ဟူသည် "ရတိဟာသာ စ သောကော စ" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ဌာယီဘာဝတို့၏ အစဉ်အတိုင်း (ဝါ) အလှည့်ကျအားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

354. Rasāvatthāsampattaratihāsādīnaṃ ṭhāyībhāvānaṃ idāni kamena nāmantaraṃ dasseti ‘‘siṅgāra’’iccādinā. Ṭhāyīnaṃ heṭṭhā vuttānaṃ ratihāsādiṭhāyībhāvānaṃ anukkamā paṭipāṭiyā siṅgārahassakaruṇā siṅgāro hasso karuṇā ca ruddavīrabhayānakā ruddo vīro bhayānako ca bībhacchabbhutasantā ca bibhaccho abbhuto santo ceti nava rasā nāma hontīti. Siṅgāraraso hassarasotiādinā rasasaddo paccekaṃ yojetabbo. Siṅgāro ca hasso ca karuṇā ceti ca viggaho. Sesesupi liṅgasamāsā imeyeva. Ime siṅgārādīnaṃ ratyādīhi anaññattā upari ratyādivivaraṇeyeva ñātabbā.

၃၅၄. ရသအခြေအနေသို့ ရောက်ရှိကုန်သော ရတိ၊ ဟာသ စသော ဌာယီဘာဝတို့၏ ယခုအခါ၌ အစဉ်အတိုင်း အခြားသောအမည်ကို ပြခြင်းငှါ "သိင်္ဂါရ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ရတိ၊ ဟာသ စသော ဌာယီဘာဝတို့၏ အစဉ်အတိုင်း (ဝါ) အလှည့်ကျအားဖြင့် သိင်္ဂါရ၊ ဟဿ၊ ကရုဏာ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရုဒ္ဓ၊ ဝီရ၊ ဘယာနက ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဘီဘစ္ဆ၊ အဗ္ဘုတ၊ သန္တ ဟူ၍လည်းကောင်း ကိုးပါးသော ရသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ "သိင်္ဂါရရသ၊ ဟဿရသ" စသည်ဖြင့် ရသဟူသော စကားလုံးကို တစ်ခုချင်းစီ၌ ယှဉ်တွဲရမည်။ "သိင်္ဂါရော စ ဟဿော စ ကရုဏာ စ" ဟူ၍ ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤလိန်၊ သမတ်တို့သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသိင်္ဂါရ စသည်တို့သည် ရတိ စသည်တို့နှင့် အထူးမရှိလှသည်ကို နောင်အခါ၌ ရတိ စသည်တို့ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်၌သာ သိအပ်၏။

355.

၃၅၅။

Dukkharūpe’ya’mānando,Kathaṃ nu karuṇādike;

Siyā sotūna’mānando,Soko vessantarassa hi.

ဒုက္ခသဘောရှိသော ကရုဏာရသ စသည်တို့၌ ဤနှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် အဘယ်သို့လျှင် ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း၊ စင်စစ်သော်ကား ဝေဿန္တရာမင်းကြီး၏ သောကသည် ကြားနာရသူတို့အား နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်စေသတည်း။

355. Sokādirūpokaruṇādi kathaṃ raso siyāti āha ‘‘dukkhe’’ccādi. Vessantarassa puttadāraviyogā karuṇā sokarūpo dukkhameva ahosi, sampati pana sotūnaṃ sabbhānaṃ ānandoyevāti etthādhippāyo.

၃၅၅. သောက စသည်တို့သည် သဘောရှိသော ကရုဏာ စသည်တို့သည် အဘယ်သို့လျှင် ရသ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု မေးသော် "ဒုက္ခေ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝေဿန္တရာမင်းကြီးအား သားမယားတို့နှင့် ကင်းကွာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော သနားဖွယ် (ကရုဏာ) သောကသဘောသည် ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခ) သာလျှင် ဖြစ်ခဲ့၏၊ ယခုအခါ၌မူကား ကြားနာကြကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့အား နှစ်သက်ခြင်း (အာနန္ဒ) သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ဤ၌ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

355. Heṭṭhā [Pg.343] vuttaraso santosova, sokakodhādilakkhaṇo karuṇāruddādiko kathaṃ raso nāma bhaveyyāti āsaṅkāyamāha ‘‘dukkharūpe’’iccādi. Ayaṃ ānando ‘‘sāmajjikānamānando’’tiādinā niddiṭṭho dukkharūpe dukkhalakkhaṇe karuṇādike karuṇāruddādike visaye kathaṃ bhaveyyāti ce, nesa doso hi tatheva vessantarassa bodhisattassa soko puttadāravirahato jātasoko sotūnaṃ idāni suṇantānaṃ sabbhānaṃ ānando siyā ānandassa kāraṇattā kāriyopacārena santoso nāma bhaveyyāti. Vattuno sāmatthiyā karuṇārasādikaṃ pāpetvā pakāsiyamānassa sokādikassa dukkharūpena ṭhitattā suṇantānaṃ pīti uppādiyatevāti adhippāyo. Dukkhaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa karuṇādinoti ca, karuṇā ādi yassa ruddādinoti ca vākyaṃ.

၃၅၅. အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ရသသည် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းသာ ဖြစ်ရာ သောက၊ ကောဓ စသော လက္ခဏာရှိသော ကရုဏာရသ၊ ရုဒ္ဓရသ စသည်တို့သည် အဘယ်သို့လျှင် ရသ မည်နိုင်အံ့နည်းဟု သံသယရှိသော် "ဒုက္ခရူပေ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သာမဇ္ဇိကာနံ အာနန္ဒော" စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ဤနှစ်သက်ခြင်းသည် ဒုက္ခသဘောရှိသော (ဝါ) ဆင်းရဲခြင်းလက္ခဏာရှိသော ကရုဏာရသ၊ ရုဒ္ဓရသ စသော အာရုံ၌ အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု မေးမူကား- ထိုသို့မေးခြင်း၌ အပြစ်မရှိပါ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထို့အတူပင် ဝေဿန္တရာဗောဓိသတ်၏ သားဇနီးတို့နှင့် ကင်းကွာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော သောကသည် ယခုအခါ၌ နာကြားရသော ပရိသတ်အပေါင်းတို့အား နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏၊ နှစ်သက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ကာရိယောပစာရအားဖြင့် နှစ်သက်ခြင်း (သန္တောသ) မည်ရာ၏။ ပြောဆိုသူ စာဆို၏ စွမ်းရည်ကြောင့် ကရုဏာရသ စသည်သို့ ဆိုက်ရောက်၍ ပြသအပ်သော သောက စသည်တို့သည် ဆင်းရဲခြင်းသဘောအားဖြင့် တည်ရှိနေသောကြောင့် နာကြားရသူတို့အား နှစ်သက်ရွှင်လန်းခြင်း (ပီတိ) ကို အမှန်ပင် ဖြစ်ထွန်းစေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ (ဝါကျခွဲပြချက်မှာ) ဆင်းရဲခြင်းသည် ကိုယ်ပိုင်သဘာဝ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကရုဏာသည် အဦးရှိသော ရုဒ္ဓရသ စသည် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဟူသော ဝါကျတည်း။

Ṭhāyībhāvaniddesa

ဌာယီဘာဝကို ညွှန်ပြခြင်း

Ratiṭhāyībhāva

ရတိ ဌာယီဘာဝ

356.

၃၅၆။

Rammadesakalākāla-vesādipaṭisevanā;

Yuvāna’ññoññarattānaṃ, pamodorati ruccate.

မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော အရပ်ဒေသ၊ ကဗျာအတတ် စသော ကာလမဟုတ်သည်ကို မှီဝဲခြင်း စသည်တို့ကြောင့် အချင်းချင်း စွဲလမ်းတွယ်တာကြကုန်သော လူပျိုပျိုမတို့၏ ဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် "ရတိ" မည်၏ဟု ဆိုအပ်၏။

356. Siṅgārādayo vibhāgato dassetumāha ‘‘ramme’’ccādi. Tattha ‘‘rammadesa’’iccādinā uddīpanavibhāvā dassitā. ‘‘Yuvāna’’nti iminā ālambaṇavibhāvo. Itthī hi purisassa, puriso itthiyā ālambaṇavibhāvo. Pamodoti aññamaññābhiramaṇavasena āmodarūpo.

၃၅၆. သိင်္ဂါရ စသည်တို့ကို ဝိဘာဝအပြားအားဖြင့် ပြခြင်းငှါ "ရမ္မေ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ "ရမ္မဒေသ" စသည်ဖြင့် ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝတို့ကို ပြအပ်ကုန်၏။ "ယုဝါနံ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အာလမ္ဗဏဝိဘာဝကို (ပြအပ်၏)။ အကယ်စင်စစ် မိန်းမသည် ယောက်ျား၏၊ ယောက်ျားသည် မိန်းမ၏ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ "ပမောဒေါ" ဟူသည် အချင်းချင်း မွေ့လျော်ပျော်ပိုက်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သော နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း သဘောတည်း။

356. Idāni siṅgārādināmake teratyādike kamena niddisati ‘‘ramma’’iccādinā. Rammadesakalākālavesādipaṭisevanā ramaṇīyanirāvaraṇasucipavittavāsārahadeso rammagītikādikalā [Pg.344] ratijanakavasantādianurūpakālo mālāgandhādi upasobhitakiriyādi manuññaveso, ādisaddena niddiṭṭhabhāsitamihitādiceti imesaṃ diṭṭhasutamutādīsu diṭṭhādimattamakatvā paññāya tena tenākārena punappunānubhavanena aññoññarattānaṃ aññamaññaṃ nimittānubyañjanasaṅkappavasenātirattānaṃ yuvānaṃ taruṇitthi purisānaṃ pamodo abhiramaṇavasena santoso pīti rati ruccate ruccanato ‘‘ratī’’ti vuccatīti. Imasmiṃ pakkhe rakāro sandhijo. Deso ca kalā ca kālo ca veso ceti ca, te ādayo yesamiti ca, rammā ca te desa…pe… vesādayo ceti ca, tesaṃ paṭi punappunaṃ sevanamiti ca, añño ca añño ceti ca, tesu rattāti ca vākyaṃ.

၃၅၆. ယခုအခါ သိင်္ဂါရအစရှိသော အမည်ရှိကုန်သော ထိုရတိ (ချစ်ခင်ခြင်း) အစရှိသော သဘောတို့ကို “ရမ္မ” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ညွှန်ပြတော်မူ၏။ သာယာအပ်သော အရပ်၊ အတတ်ပညာ၊ အခါသမယ၊ အဆင်တန်ဆာ စသည်တို့ကို မှီဝဲခြင်းဟူသည်မှာ မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော၊ အကာအကွယ်မရှိသော၊ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော၊ နေထိုင်ရန် သင့်လျော်သောအရပ်ဟူသော ရမ္မဒေသ (သာယာသောအရပ်)၊ သာယာသော သီချင်းသီဆိုခြင်း အစရှိသော ရမ္မကုလား (သာယာသော အတတ်ပညာ)၊ နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သော နွေဦးကာလ အစရှိသော လျောက်ပတ်သော ရမ္မကာလ (သာယာသော အခါသမယ)၊ ပန်း၊ နံ့သာ စသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော အပြုအမူ အစရှိသော နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ရမ္မဝေသ (သာယာသော ဝတ်စားဆင်ယင်မှု)၊ 'စသည်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော စကားပြောခြင်း၊ ပြုံးရယ်ခြင်း စသည်တို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဖော်ပြပါ အာရုံတို့ကို မြင်အပ်၊ ကြားအပ်၊ သိအပ်သော အာရုံတို့၌ မြင်ကာမျှစသည် မပြုဘဲ ဉာဏ်ပညာဖြင့် ထိုထိုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အဖန်ဖန် ထပ်ခါတလဲလဲ ခံစားခြင်းဖြင့် အပြန်အလှန် စွဲလမ်းတပ်မက်ကြကုန်သော၊ အချင်းချင်း အမူအရာ၊ အထင်ကရလက္ခဏာနှင့် ကြံစည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အလွန်တပ်မက်ကြကုန်သော ပျိုရွယ်သော မိန်းမပျိုနှင့် ယောက်ျားပျိုတို့၏ အလွန်ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ မွေ့လျော်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အားရကျေနပ်ခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်းဟူသော ရတိ (ချစ်ခင်ခြင်း) ကို နှစ်သက်အပ်သောကြောင့် 'ရတိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤနည်း၌ 'ရ' အက္ခရာသည် သန္ဓေဆက်စပ်မှုကြောင့် ဖြစ်၏။ ဝါကျဖွဲ့ထုံးမှာ- 'ဒေသသော်လည်းကောင်း၊ ကုလားသော်လည်းကောင်း၊ ကာလသော်လည်းကောင်း၊ ဝေသသော်လည်းကောင်း' ဟု လည်းကောင်း၊ 'ထိုတရားတို့သည် အစရှိသည်တို့ဖြစ်ကုန်၏' ဟု လည်းကောင်း၊ 'သာယာကုန်သော ထိုဒေသ ...ပ... ဝေသအစရှိသည်တို့ဖြစ်ကုန်၏' ဟု လည်းကောင်း၊ 'ထိုတရားတို့ကို အဖန်ဖန် မှီဝဲခြင်း' ဟု လည်းကောင်း၊ 'အချင်းချင်း ဖြစ်ကုန်သော ထိုသူတို့၌ တပ်မက်ခြင်း' ဟု လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

357.

၃၅၇။

Yutyā bhāvānubhāvā te,Nibandhā posayanti naṃ;

Sopyā’yogavippayoga-Sambhogānaṃ vasā tidhā.

ထိုရတိကို လျောက်ပတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဘာဝနှင့် အနုဘာဝတို့သည် ကဗျာစီကုံးမှု (နိဗန္ဓ) တို့ဖြင့် ပျိုးထောင်ပေးကုန်၏။ ထိုသိင်္ဂါရရသသည်လည်း အယောဂ၊ ဝိပ္ပယောဂ၊ သမ္ဘောဂတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးအပြားရှိ၏။

357. ‘‘Yutyā’’iccādi. Te yathāvuttā bhāvānubhāvā yutyā ālasiyauggatājigucchāvajjitā ye saṅkāussukkādayo bhāvā taṃbyañjakā tadanurūpā anubhāvā ca ayogādike siṅgāre yathā yathā yuñjanti, tādisiyāva yuttiyā nibandhā naṃ ratiṃ samposayanti, soyevamevaṃ posito siṅgāro nāma raso sampajjate. Sopi tidhāti sambandho. Tattha ayogo nāma pubbe asaṅgatānaṃ anurāgena saṅgamamicchantānaṃ itthipurisānamasaṅgamo. Atisayaviruḷhapemānamubhinnampi sileso vippayogo. Balavakāmāvesavisesānaṃ kāmīnaṃ dassanādisamañjanaṃ sambhogo.

၃၅၇. “ယုတျာ” အစရှိသည်ကား။ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော ဘာဝနှင့် အနုဘာဝတို့သည် လျောက်ပတ်စွာ ပျင်းရိခြင်း၊ ခက်ထန်ခြင်း၊ စက်ဆုပ်ခြင်းတို့မှ ကင်းကုန်သော သံသယရှိခြင်း၊ လုံ့လပြုခြင်း အစရှိသော ဘာဝတို့နှင့် ယင်းတို့ကို ဖော်ပြတတ်သော လျောက်ပတ်သော အနုဘာဝတို့သည် အယောဂ အစရှိသော သိင်္ဂါရရသတို့၌ လျော်ညီစွာ ယှဉ်စပ်ကုန်၏၊ ထိုသို့သော လျော်ကန်သော ယှဉ်စပ်မှုဖြင့် ကဗျာစီကုံးမှုတို့သည် ထိုရတိကို ကောင်းစွာ ပျိုးထောင်ပေးကုန်၏၊ ထိုသို့ ပျိုးထောင်အပ်သော ရတိသည်သာ သိင်္ဂါရမည်သော ရသသို့ ရောက်၏။ 'သော်ပိ တိဓာ' ဟူသည်နှင့် ဆက်စပ်၏။ ထိုသိင်္ဂါရရသတွင် အယောဂ မည်သည်မှာ ရှေးက မဆုံဆည်းဖူးသေးဘဲ ချစ်ကျွမ်းဝင်သဖြင့် ဆုံဆည်းခြင်းကို အလိုရှိကြကုန်သော မိန်းမနှင့် ယောက်ျားတို့၏ မဆုံဆည်းရသေးခြင်း ဖြစ်၏။ အလွန်တရာ ကြီးထွားလာသော အချစ်ရှိကြကုန်သော နှစ်ဦးသောသူတို့၏ ကွဲကွာခြင်းသည် ဝိပ္ပယောဂ ဖြစ်၏။ ပြင်းထန်သော ကာမစိတ် အလိုဆန္ဒရှိကြကုန်သော ချစ်သူတို့၏ မြင်ရခြင်း စသည်ဖြင့် ပေါင်းစည်းခြင်းသည် သမ္ဘောဂ ဖြစ်၏။

357. Idāni [Pg.345] ratiyā puṭṭhakāraṇaṃ puṭṭhapayogañca dasseti ‘‘yutyā’’iccādinā. Te bhāvānubhāvā niddiṭṭhabyabhicārībhāvesu ratyānurūpabyabhicārībhāvo tappakāsako anubhāvo ceti ime dve yutyā hetubhūtāya ayogavippayogasambhogasaṅkhatānaṃ tiṇṇaṃ siṅgārānaṃ anukūlatthena ratiyā viruddhattā ālasiyauggajigucchādike parivajjetvā saṅkāussukkādīnaṃ ratyānukūlabhāvānaṃ vasena yathāyogaṃ nibandhā kavīhi bandhā naṃ ratiṃ posayanti yathā tappakāsanena pūrenti sajjenti, evaṃ sajjito ratisiṅgāro nāma raso hoti. Sopi sāmaññena niddiṭṭhasiṅgārarasopi ayogavippayogasambhogānaṃ siṅgārānaṃ vasā bhedena tidhā bhavatīti. Tattha ayogo nāma pubbe aññamaññasaṅgamarahitānaṃ abhinavānurāgabalena saṅgamaṃ patthentānaṃ thīpumānaṃ asaṅgamo. Vippayogo nāma saṅgamātisayena viruḷhapemānaṃ thīpumānaṃ aññamaññavisileso. Sambhogo nāma balavakāmataṇhāvisesavasena yuttānaṃ kāminikāmukānaṃ aññamaññaṃ dassanādiassādo. Bhāvo ca anubhāvo ceti ca, ayogo ca vippayogo ca sambhogo ceti ca vākyaṃ.

၃၅၇. ယခုအခါ ရတိ၏ ပျိုးထောင်ခြင်း အကြောင်းရင်းနှင့် ပျိုးထောင်ပုံ အစီအစဉ်ကို “ယုတျာ” အစရှိသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ထိုဖော်ပြအပ်ပြီးသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့တွင် ရတိနှင့် လျော်ကန်သော ဗျဘိစာရီဘာဝနှင့် ယင်းကို ထင်ရှားစေတတ်သော အနုဘာဝဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့သည် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော လျောက်ပတ်မှုဖြင့် အယောဂ၊ ဝိပ္ပယောဂ၊ သမ္ဘောဂဟု ဆိုအပ်သော သိင်္ဂါရသုံးပါးတို့အား လျော်ကန်သော အနက်ရှိသောကြောင့်၊ ရတိနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပျင်းရိခြင်း၊ ခက်ထန်ခြင်း၊ စက်ဆုပ်ခြင်း စသည်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ သံသယဖြစ်ခြင်း၊ လုံ့လပြုခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လျောက်ပတ်သလို စီကုံးမှုတို့ကို စာဆိုတို့သည် စပ်ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုရတိကို ပျိုးထောင်ပေးကုန်၏၊ ထိုရတိကို ပြသခြင်းဖြင့် ပြည့်စုံအောင် ပြုပြင်ပေးကုန်၏၊ ဤသို့ ပြုပြင်အပ်သော ရတိသည် သိင်္ဂါရရသ မည်၏။ ယေဘုယျအားဖြင့် ပြဆိုအပ်သော ထိုသိင်္ဂါရရသသည်လည်း အယောဂ၊ ဝိပ္ပယောဂ၊ သမ္ဘောဂဟူသော သိင်္ဂါရတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အပြားအားဖြင့် သုံးပါးဖြစ်၏။ ထိုသိင်္ဂါရသုံးပါးတို့တွင် အယောဂ မည်သည်မှာ ရှေး၌ အချင်းချင်း မဆုံဆည်းဖူးဘဲ အသစ်ဖြစ်သော ချစ်ခြင်းတရား၏ အစွမ်းဖြင့် ဆုံစည်းခြင်းကို တောင့်တကြကုန်သော မိန်းမနှင့် ယောက်ျားတို့၏ မဆုံစည်းရခြင်း ဖြစ်၏။ ဝိပ္ပယောဂ မည်သည်မှာ ဆုံဆည်းခြင်း အလွန်များပြားသဖြင့် အလွန်တိုးပွားလာသော ချစ်ခြင်းရှိကြကုန်သော မိန်းမနှင့် ယောက်ျားတို့၏ အချင်းချင်း ကွဲကွာခြင်း ဖြစ်၏။ သမ္ဘောဂ မည်သည်မှာ ပြင်းထန်သော ကာမတဏှာ အစွမ်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်ကုန်သော ချစ်သူမောင်နှံတို့၏ အချင်းချင်း ဖူးမြင်ရခြင်း စသည်၏ အရသာကို ခံစားရခြင်း ဖြစ်၏။ “ဘာဝနှင့် အနုဘာဝ” ဟု လည်းကောင်း၊ “အယောဂ၊ ဝိပ္ပယောဂ၊ သမ္ဘောဂ” ဟု လည်းကောင်း ဝါကျဖွဲ့ရမည်။

Imamalaṅkāraṃ karontena ācariyasaṅgharakkhitamahāsāmipādena pana paramamadhurasaddhammāmataluddhasuddhasantānānaṃ tapodhanānaṃ aññarasāvabodhane payojanābhāvepi lokiyesu tesu tesu vohāresu asammohatthaṃ siṅgārādinavavidharasānaṃ lakkhaṇamattasseva dassitattā tadanurūpalakkhiyapariggahe asati lakkhaṇāvabodhassa subyattābhāvato vuttalakkhaṇāvabodhatthaṃ taṃtaṃlakkhaṇakathanānantaraṃ tassa tassa lakkhiyassa mukhamattaṃ dassetabbaṃ hoti. Heṭṭhā ‘‘rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāyā’’tiādinā niddiṭṭhasambhogasiṅgārarasābhāseneva hasābhāsādīnaṃ aṭṭhannaṃ [Pg.346] rasābhāsarūpassa bhāvābhāsassa, vibhāvābhāsassa, anubhāvābhāsassa ca ñātabbattā siṅgārarasassa lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ.

ဤအလင်္ကာကျမ်းကို ပြုတော်မူသော အရှင်သံဃရက္ခိတ မဟာသာမိသည် လွန်စွာ ချိုမြိန်သော သူတော်ကောင်းတရား တည်းဟူသော အမြိုက်ရေစင်ကို တောင့်တသော စင်ကြယ်သော သန္တာန်ရှိကုန်သော ရဟန်းတော်တို့အား အခြားသော လောကီရသတို့ကို သိရှိနားလည်ခြင်း၌ အကျိုးထူးမရှိသော်လည်း၊ လောကီရေးရာ ထိုထိုဝေါဟာရတို့၌ မတွေဝေစေရန် သိင်္ဂါရအစရှိသော ကိုးပါးသော ရသတို့၏ အမှတ်လက္ခဏာမျှကိုသာ ပြတော်မူခဲ့၏။ ထိုလက္ခဏာနှင့် လျော်ညီသော ဥပမာ (လက္ခိယ) ကို မယူဆနိုင်ပါက လက္ခဏာကို သိရှိနားလည်ခြင်းသည် ထင်ရှားပြတ်သားစွာ မဖြစ်နိုင်သဖြင့်၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော လက္ခဏာကို သိရှိနားလည်စေရန် ထိုထိုလက္ခဏာကို ပြဆိုပြီးနောက် ထိုထိုဥပမာ၏ အနည်းငယ်မျှကို ပြသအပ်၏။ အောက်၌ “ရာဂါနတဗ္ဘုတသရောဇမုခံ ဓရာယာ” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ပြဆိုအပ်သော သမ္ဘောဂသိင်္ဂါရ ရသတု (ရသာဘာသ) ဖြင့်သာလျှင် ဟသာဘာသ (ရယ်မောဖွယ်အတု) အစရှိသော ရှစ်ပါးသော ရသတုတို့၏ သဘောဖြစ်သော ဘာဝါဘာသ၊ ဝိဘာဝါဘာသ၊ အနုဘာဝါဘာသတို့ကို သိအပ်သောကြောင့်၊ သိင်္ဂါရရသ၏ ဥပမာကို ဤသို့ သိအပ်၏။

Gītassarena upakaḍḍhiya nettarasmi-Bandhaṃ karaṃva vivasañca karaggahena;

Yā tādisepi viniyojayi dukkare maṃ,Serandatī adhigatā vidhinā mayajjāti.

“သီချင်းသံဖြင့် ဆွဲဆောင်၍ မျက်စိတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့် ဖွဲ့နှောင်ကာ စိတ်လွတ်ကိုယ်လွတ် ဖြစ်နေသော ငါ့ကို လက်ဖျားဖြင့် ကိုင်ဆွဲလျက် ထိုကဲ့သို့ ပြုနိုင်ခဲသော အမှု၌ စေခိုင်းခဲ့သော ထိုဣရန္ဒတီ (နဂါးသမီးပျို) ကို ယနေ့ ငါသည် ကံအားလျော်စွာ ရရှိပေပြီ။”

Gītassarena hatthīnaṃ gītikāya piyattā gītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ ākaḍḍhitvā nettarasmibandhaṃ nettasaṅkhātahatthācariyassa rajjunā bandhaṃ karaggahena hatthaggāhena soṇḍaggahaṇena vivasañca apagataicchācāraṃ paravasaṃ karaṃ iva hatthaṃ iva gītassarena attano līlopetagītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ netvā nettarasmibandhaṃ attano nayanakantiyā paṭibandhaṃ karaggahena hatthaggāhena vivasañca apagatadhitiṃ mūḷhaṃ maṃ yā kantā tādisepi dukkare viniyojayi, sā irandatī irandatī nāma nāgamānavikā mayā ajja vidhinā bhāgyena adhigatā laddhāti.

“ဂီတဿရေန” ဟူသည် ဆင်တို့အား သီချင်းသံသည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးဖွယ်ဖြစ်သောကြောင့် သီချင်းသံဖြင့် ဆွဲငင်၍ မိမိ၏ အပါးသို့ ဆွဲဆောင်ကာ၊ “နေတ္တရသ္မိဗန္ဓံ” ဟူသည် မျက်စိဟူသော ဆင်ဆရာ၏ ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်ခြင်းကို၊ “ကရဂ္ဂဟေန” ဟူသည် လက်ဖြင့် ကိုင်ဆွဲခြင်း (နှာမောင်းကို ကိုင်ဆွဲခြင်း) ဖြင့်၊ “ဝိဝသဉ္စ” ဟူသည် အလိုအလျောက် သွားလာခြင်း ကင်းလျက် သူတပါးအလိုသို့ လိုက်ရသော ဆင်ကဲ့သို့၊ သီချင်းသံတည်းဟူသော မိမိ၏ သာယာလှပသော ဂီတသံဖြင့် ဆွဲဆောင်ကာ မိမိ၏အနီးသို့ ဆောင်ယူ၍၊ မျက်စိတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့် မိမိ၏ မျက်စိအလင်းရောင်ဖြင့် ဖွဲ့နှောင်ခြင်းကို၊ လက်ဖြင့် ကိုင်ဆွဲခြင်းဖြင့်၊ စိတ်လွတ်ကိုယ်လွတ် ဖြစ်နေသော ရဲရင့်ခြင်းကင်း၍ တွေဝေနေသော ငါ့ကို ယင်းကဲ့သို့ ပြုနိုင်ခဲသော အမှု၌ စေခိုင်းခဲ့သော ထိုချစ်သူမွန်သည်၊ “သာ ဣရန္ဒတီ” ဟူသည် ထိုဣရန္ဒတီအမည်ရှိသော နဂါးသမီးပျိုကို၊ “မယာ အဇ္ဇ ဝိဓိနာ အဓိဂတာ” ဟူသည် ငါသည် ယနေ့ ကံကောင်းထောက်မသဖြင့် ရရှိအပ်ပြီ (ရပြီ) ဟု ဆိုလို၏။

Ettha gītassaranettarasmikaraggahasaṅkhatāhi imāhi padāvalīhi uddīpanavibhāvo dassito. Thiyā puriso ca, purisassa thī ca ālambaṇaṃ hotīti ‘‘sā irandatī mayā’’ti iminā ārammaṇavibhāvo dassito. ‘‘Upakaḍḍhiya bandhaṃ vivasa’’nti imehi kāmena uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhatā rati dassitā. ‘‘Tādisepi dukkare viniyojayī’’ti imehi ussāhādikā ca ‘‘vidhinā adhigatā mayajjā’’ti imehi harisādikā ca byabhicārībhāvā dassitā. Ratiyā viruddhe nibbedaālasiyauggatajigucchādike byabhicārībhāve vajjetvā vuttappakāravibhāvādike pakāsanto ‘‘gītassarene’’ccādikā ratippatītiyā anurūpaṃ payuttā kavippayogā idha anubhāvā nāma honti. Nāṭakādidassanīyasatthe abhinayo [Pg.347] anubhāvo. Rammadesarammakālarammavesādayo tadabhāve ratiyā anuppajjanato sāmatthiyā gamyā bhavantīti evaṃ lakkhaṇānugatalakkhiyapariggāho sabbattha kātabbo. Evaṃ satibandhatthāvabodhakānaṃ sabbhānaṃ uppajjamānāyapītiyā kāraṇattā kāriyopacārena eso bandho raso nāma hotīti. Uparipi evameva.

ဤ၌ 'ဂီတဿရ' (သီချင်းသံ)၊ 'နေတ္တရသ္မိ' (မျက်လုံးအလင်းတန်း)၊ 'ကရဂ္ဂဟ' (လက်ဆွဲခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော ဤပုဒ်အစဉ်တို့ဖြင့် ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝကို ပြသအပ်၏။ မိန်းမအား ယောက်ျားသည်လည်းကောင်း၊ ယောက်ျားအား မိန်းမသည်လည်းကောင်း အာရုံဖြစ်၏ဟူ၍ 'ထိုဣရန္ဒတီသည် ငါ့အား' ဟူသော ဤစကားဖြင့် အာရမ္မဏဝိဘာဝကို ပြသအပ်၏။ 'ဆွဲငင်ကာ အလိုမတူဘဲ ချည်နှောင်၍' ဟူသော ဤစကားတို့ဖြင့် ကာမဂုဏ်စိတ်ဖြင့် နှိုးဆော်အပ်သော ထာယီဘာဝဟု ဆိုအပ်သော ရတိ (ချစ်ခင်စုံမက်ခြင်း) ကို ပြသအပ်၏။ 'ထိုကဲ့သို့ ပြုနိုင်ခဲသော အမှု၌လည်း စေခိုင်းအပ်ပြီ' ဟူသော ဤစကားတို့ဖြင့် ဥဿာဟအစရှိသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ 'ယနေ့ ငါသည် ကံတရားကြောင့် ရရှိအပ်ပြီ' ဟူသော ဤစကားတို့ဖြင့် ဟာသအစရှိသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ကိုလည်းကောင်း ပြသအပ်၏။ ရတိနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နိဗ္ဗေဒ (ငြီးငွေ့ခြင်း)၊ အာလသျ (ပျင်းရိခြင်း)၊ ပြင်းထန်သော ဇိဂုစ္ဆာ (စက်ဆုပ်ခြင်း) စသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော ဝိဘာဝစသည်တို့ကို ထင်ရှားစေလျက် 'ဂီတဿရေန' စသည်ဖြင့် ရတိ၏ ထင်ရှားခြင်းအား လျော်ကန်စွာ သုံးစွဲအပ်သော ကဗျာဆရာ၏ အသုံးအနှုန်း (ကဝိပ္ပယောဂ) တို့သည် ဤ၌ 'အနုဘာဝ' မည်ကုန်၏။ ပြဇာတ်စသော ကြည့်ရှုဖွယ်ကျမ်းတို့၌ သရုပ်ဆောင်ခြင်း (အဘိနယ) သည် အနုဘာဝ ဖြစ်၏။ သာယာသောအရပ်၊ သာယာသောအချိန်၊ သာယာသော ဝတ်စားဆင်ယင်မှု အစရှိသည်တို့သည် ထိုအရာများ မရှိပါက ရတိ (ချစ်ခြင်း) မဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်းကြောင့် စွမ်းရည်အရ သိအပ်ကုန်၏ဟူ၍ ဤသို့ လက္ခဏာနှင့် ညီညွတ်သော လက္ခိယကို အလုံးစုံသော နေရာ၌ ယူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် သတိရှိ၍ စာသား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိမြင်သော ပညာရှိတို့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အကျိုး၌ အကြောင်းကို တင်စားခြင်း (ကာရိယုပစာရ) အားဖြင့် ဤကဗျာအဖွဲ့အနွဲ့ကို 'ရသ' မည်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ အထက်၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။

Hassaṭhāyībhāva

ဟာသထာယီဘာဝ

358.

၃၅၈။

Vikārākatiādīhi,Attano’tha parassa vā;

Hāso niddā samālasya-Mucchādibyabhicāribhi;

Paripose siyā hasso,Bhiyyo’tthipabhutīna so.

ကိုယ်ပိုင် သို့မဟုတ် သူတစ်ပါး၏ ဖောက်ပြန်သော ပုံသဏ္ဌာန် အစရှိသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ အိပ်ပျော်ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း၊ မူးမေ့ခြင်း စသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးဆန်းသစ်သော ဟာသ (ရယ်မောခြင်း) သည် (ဟာသရသ မည်၏)။ ထိုဟာသရသသည် အမျိုးသမီး အစရှိသူတို့၌ အလွန်တရာ ဖြစ်တတ်၏။

358. ‘‘Vikāre’’ccādi. Vikārākati desavayādīnaṃ viparīto kesabandhanādi, so ādi yesaṃ aññākatyādinaccanādīnaṃ, tehi vibhāvehi hāso cetovikāso, sopi attano sambandhī vā atha parassa sambandhī vā, tattha yo vibhāvasāmatthiyāyevābhibyattiṃ yāti, so attaṭṭho. Yo pana vibhāvadassanā uppannāpi purisassa gambhīrattādinā chādito samāno purisantare hasatyābhibyatto, so paraṭṭho. So hāso niddādīhi byabhicārīhiyeva, anubhāvapakkhe ādisaddena akkhiphandanādayo gahitā. Paripose sati hasso nāma raso siyā. So hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ siyāti sambandho. Ettha pabhutisaddena nīcapakatayo saṅgaṇhanti.

၃၅၈. ‘ဝိကာရ’ အစရှိသည်ကား- ဒေသ၊ အရွယ် အစရှိသည်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဆံပင်ထုံးဖွဲ့မှု အစရှိသည်သည် ‘ဝိကာရာကတိ’ မည်၏။ ထိုဆံပင်ထုံးဖွဲ့မှု အစရှိသည်တို့သည် အခြားသော ကိုယ်လက်အမူအရာ၊ ကခုန်ခြင်း စသည်တို့၏ အစဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဝိဘာဝတို့ကြောင့် စိတ်၏ဖောက်ပြန်ခြင်းဖြစ်သော ဟာသသည် မိမိနှင့် သက်ဆိုင်သည်ဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါးနှင့် သက်ဆိုင်သည်ဖြစ်စေ ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဝိဘာဝ၏ စွမ်းရည်ကြောင့်သာ ထင်ရှားပေါ်လွင်လာသော ဟာသသည် ‘အတ္တတ္ထ’ (မိမိ၌တည်သော ဟာသ) မည်၏။ ဝိဘာဝကို မြင်ရခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ယောက်ျား၏ တည်ကြည်လေးနက်မှု စသည်ဖြင့် ဖုံးကွယ်ထားအပ်သဖြင့် အခြားသူ ရယ်မောသည်ရှိသော် ထင်ရှားပေါ်လွင်လာသော ဟာသသည် ‘ပရတ္ထ’ (သူတစ်ပါး၌တည်သော ဟာသ) မည်၏။ ထိုဟာသသည် အိပ်ပျော်ခြင်းစသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ အနုဘာဝဘက်၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် မျက်တောင်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ စည်ပင်ဖွံ့ဖြိုးသည်ရှိသော် ဟာသမည်သော ရသသည် ဖြစ်ရာ၏။ ထိုဟာသရသသည် အမျိုးသမီး အစရှိသူတို့၌ အလွန်တရာ ဖြစ်ရာ၏ဟု စပ်ဟပ်အပ်၏။ ဤ၌ ‘ပဘုတိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ယုတ်ညံ့သော သဘာဝရှိသူ (နီစပကတိ) တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။

358. Idāni hassarasassa posanākāraṃ dassetumāha ‘‘vikāra’’iccādi. Vikārākatiādīhi desavayoliṅgānaṃ [Pg.348] viparītehi kesabandhagatiṭṭhitiādikehi, naccagītaādikehi ca duvidhehi ākatisaṅkhatehi hetubhūtehi attano vā atha parassa vā sambandhī so hāso ceto vikāsalakkhaṇo niddāsamālasyamucchādibyabhicāribhi niddāsamaālasyamucchāakkhiphandanādīhi anubhāvehi sutasambandhena teheva niddāsamālasyamucchāsaṅkhatabyabhicārīhi karaṇabhūtehi paripose sati hasso hasso nāma raso siyā, so hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ, nīcapakatīnañca siyāti. Vikārā ca sā ākati ceti ca, so ādi yesanti ca, niddā ca samo ca ālasyañca mucchā ceti ca, te ādi yesaṃ akkhiphandanādīnaṃ anubhāvānanti ca, te ca byabhicārino ceti ca, itthī pabhuti yesaṃ nīcapakatīnanti ca vākyaṃ.

၃၅၈. ယခုအခါ ဟာသရသ၏ ဖွံ့ဖြိုးပုံ အခြင်းအရာကို ပြသရန် ‘ဝိကာရ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ဒေသ၊ အရွယ်၊ လိင်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဆံပင်ထုံးဖွဲ့ခြင်း၊ သွားလာခြင်း၊ ရပ်တည်ခြင်း စသည်တို့လည်းကောင်း၊ ကခုန်ခြင်း၊ သီဆိုခြင်း စသည်တို့လည်းကောင်း ဟူသော အာကတိ (ပုံသဏ္ဌာန်) ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းရင်း နှစ်မျိုးတို့ကြောင့် မိမိနှင့် ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးနှင့် ဖြစ်စေ သက်ဆိုင်သော၊ စိတ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ထိုဟာသသည် အိပ်ပျော်ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း၊ မူးမေ့ခြင်း စသော ဗျဘိစာရီတရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အိပ်ပျော်ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း၊ မူးမေ့ခြင်း၊ မျက်တောင်လှုပ်ခြင်း စသော အနုဘာဝတို့ဖြင့်လည်းကောင်း စပ်လျဉ်း၍ ထိုအိပ်ပျော်ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း၊ မူးမေ့ခြင်း ဟု ဆိုအပ်သော ဗျဘိစာရီတရားတို့ဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာသည်ရှိသော် ဟာသမည်သော ရသ ဖြစ်ရာ၏။ ထိုဟာသသည် အမျိုးသမီး အစရှိသူတို့နှင့် ယုတ်ညံ့သော သဘာဝရှိသူတို့၌ အလွန်တရာ ဖြစ်တတ်၏။ ‘ဝိကာရာ စ သာ အာကတိ စေတိ’ ဝိကာရာကတိ၊ ထိုပုံသဏ္ဌာန်သည် အစရှိသည် ရှိကုန်၏ဟုလည်းကောင်း၊ ‘နိဒ္ဒါ စ သမော စ အာလသျဉ္စ မုစ္ဆာ စေတိ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုမူးမေ့ခြင်းစသည်တို့သည် အစရှိသည် ရှိကုန်သော မျက်တောင်လှုပ်ခြင်းစသော အနုဘာဝတို့အား ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုတရားတို့သည် ဗျဘိစာရီတရားတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟုလည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးသည် အစရှိသည် ဖြစ်ကုန်သော ယုတ်ညံ့သော သဘာဝရှိသူတို့အား ဟုလည်းကောင်း ဝါကျဖွဲ့ထုံး ဖြစ်၏။ သိတနှင့် ဟသိတ နှစ်ပါးသည် အမြတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဝိဟသိတနှင့် ဥပဟသိတ နှစ်ပါးသည် အလတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်၏။ အပဟသိတနှင့် အတိဟသိတ နှစ်ပါးသည် အညံ့ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သိတအစရှိသည်တို့သည် လျော်ကန်သော ဝိဘာဝစသည်တို့နှင့် ယှဉ်အပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ရသအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Hassappabheda

ဟာသ၏ အပြား

359.

၃၅၉။

Sitamiha vikāsinayanaṃ,Kiñcā’lakkhiyadijantu taṃ hasitaṃ;

Madhurassaraṃ vihasitaṃ,Saṃsasirokampamupahasitaṃ.

ဤဟာသရသ၌ မျက်စိပွင့်လန်းရုံသာ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘သိတ’ (ပြုံးခြင်း) မည်၏။ သွားတို့ကို အနည်းငယ် ထင်ရှားစွာ မြင်ရခြင်းသည် ‘ဟသိတ’ (ရယ်ခြင်း) မည်၏။ သာယာသောအသံနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဝိဟသိတ’ (ညင်သာစွာ ရယ်ခြင်း) မည်၏။ ပခုံးနှင့် ဦးခေါင်း လှုပ်ရှားခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဥပဟသိတ’ (လှောင်ပြောင်ရယ်ခြင်း) မည်၏။

360.

၃၆၀။

Apahasitaṃ sañjala’kkhi,Vikkhittaṅgaṃ bhavatya’tihasitaṃ;

Dve dve hassā kathitā ce’saṃ,Jeṭṭhe majjhe’dhamepi ca kamaso.

မျက်ရည်နှင့်တကွ ဖြစ်သော မျက်စိရှိခြင်းသည် ‘အပဟသိတ’ (မျက်ရည်ကျအောင် ရယ်ခြင်း) မည်၏။ ကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်းတို့ကို ဟိုဟိုသည်သည် လှုပ်ရှားစေလျက် ရယ်ခြင်းသည် ‘အတိဟသိတ’ (လွန်ကဲစွာ ရယ်ခြင်း) မည်၏။ ထိုဟာသခြောက်ပါးတို့တွင် နှစ်ပါးစီ နှစ်ပါးစီသော ဟာသတို့ကို အမြတ် (ဥတ္တမ)၊ အလတ် (မဇ္ဈိမ)၊ အညံ့ (အဓမ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ အစဉ်အတိုင်း ဟောကြားအပ်ကုန်၏။

359-360. Hasse bhedamāha ‘‘sita’’miccādinā. Iha hasse vikāsīni nayanāni yassa taṃ sitaṃ, kiñci ālakkhiyā dijā dantā yassa taṃ hasitaṃ. Evaṃ madhuro saro saddo yassa taṃ vihasitaṃ. Aṃsasirokampena saha vattamānaṃ upahasitaṃ, saha jalena assunā vattamānāni akkhīni [Pg.349] yassa taṃ apahasitaṃ. Vikkhittāni ito tato pasāritāni aṅgāni yassa taṃ atihasitaṃ nāma. Esañca sitādīnaṃ majjhe dve dve hassā ādito paṭṭhāya kamaso yathākkamena jeṭṭhe majjhe adhamepi ca kathitāti sambandho. Purātanehīti viññāyati.

၃၅၉-၃၆၀. ‘သိတံ’ အစရှိသော စကားဖြင့် ဟာသ၏ ကွဲပြားမှုကို ပြသ၏။ ဤဟာသ၌ ပွင့်လန်းသော မျက်စိရှိခြင်းသည် ‘သိတ’ မည်၏။ သွားတို့ကို အနည်းငယ်မျှ မြင်ရခြင်းသည် ‘ဟသိတ’ မည်၏။ ထိုနည်းတူစွာ သာယာသော အသံရှိခြင်းသည် ‘ဝိဟသိတ’ မည်၏။ ပခုံး၊ ဦးခေါင်း တုန်လှုပ်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဥပဟသိတ’ မည်၏။ မျက်ရည်နှင့်တကွ ဖြစ်သော မျက်စိရှိခြင်းသည် ‘အပဟသိတ’ မည်၏။ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ကို ဟိုဟိုသည်သည် ဖြန့်ကျက်လှုပ်ရှားလျက် ရယ်ခြင်းသည် ‘အတိဟသိတ’ မည်၏။ ထိုသိတစသော ဟာသခြောက်ပါးတို့တွင် ရှေ့ဆုံးမှ စတင်၍ နှစ်ပါးစီ နှစ်ပါးစီသော ဟာသတို့ကို အစဉ်အတိုင်း အမြတ် (ဥတ္တမ)၊ အလတ် (မဇ္ဈိမ)၊ အညံ့ (အဓမ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဟောကြားအပ်ကုန်၏ဟု စပ်ဟပ်အပ်၏။ ရှေးဟောင်းကျမ်းပြုဆရာတို့ ဟောကြားတော်မူအပ်၏ဟု သိရှိအပ်၏။

359-360. Idāni hassabhedaṃ dasseti ‘‘sita’’miccādinā. Iha imasmiṃ hassavisaye vikāsinayanaṃ vivaṭanayanaṃ sitaṃ nāma. Kiñci ālakkhiyadijaṃ tu kiñci dissamānadantaṃ, taṃ hasitaṃ nāma. Madhurassaraṃ madhuranādaṃ vihasitaṃ nāma. Saṃsasirokampaṃ aṃsasirokampasahitaṃ upahasitaṃ nāma. Sajalakkhi assuvilocanasahitaṃ apahasitaṃ nāma. Vikkhittaṅgaṃ aṭṭhāne pasāraṇavasena vikkhittahatthapādādiavayavavantaṃ atihasitaṃ nāma bhavati. Esaṃ channaṃ kamaso kamena dve dve jeṭṭhe majjhe adhamepi visaye kathitā purātanehi bhāsitāti. Vikāsīni nayanāni asseti ca, kiñci īsakaṃ ālakkhiyā dijā yasseti ca, madhuro saro asseti ca, aṃso ca siro ceti ca, aṃsasiraso kampoti ca, tena saha vattatīti ca, saha jalena vattamānāni akkhīni yasseti ca, anusvarāgamo. Vikkhittāni aṅgāni yasseti ca vākyaṃ. Sitahasitadvayaṃ uttame, vihasitaupahasitadvayaṃ majjhime, apahasitaatihasitadvayaṃ adhame vattate. Evaṃ sitādayo anurūpavibhāvādinā payuttā ime rasā’vatthaṃ pāpuṇantīti adhippāyo.

၃၅၉-၃၆၀. ယခုအခါ ‘သိတံ’ အစရှိသည်ဖြင့် ဟာသ၏ ကွဲပြားမှုကို ပြသ၏။ ဤဟာသ၌ ပွင့်လန်းသော မျက်စိရှိခြင်းသည် ‘သိတ’ မည်၏။ သွားတို့ကို အနည်းငယ် မြင်ရခြင်းသည် ‘ဟသိတ’ မည်၏။ သာယာသော အသံရှိခြင်းသည် ‘ဝိဟသိတ’ မည်၏။ ပခုံး၊ ဦးခေါင်း လှုပ်ရှားခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဥပဟသိတ’ မည်၏။ မျက်ရည်နှင့်တကွ ဖြစ်သော မျက်စိရှိခြင်းသည် ‘အပဟသိတ’ မည်၏။ မလျော်ကန်သော နေရာ၌ ဆန့်ထုတ်ခြင်းအားဖြင့် လက်ခြေစသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ ပြန့်ကျက်ခြင်းရှိခြင်းသည် ‘အတိဟသိတ’ မည်၏။ ထိုဟာသခြောက်ပါးတို့တွင် နှစ်ပါးစီ နှစ်ပါးစီကို အစဉ်အတိုင်း အမြတ်၊ အလတ်၊ အညံ့ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ရှေးပညာရှိတို့သည် ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။ ‘ဝိကာသီနိ နယနာနိ အဿေတိ’ (ပွင့်လန်းသော မျက်စိရှိသူ) ဟုလည်းကောင်း၊ ‘ကိဉ္စိ အာလက္ခိယဒိဇာ ယဿေတိ’ (သွားကို အနည်းငယ်မျှ မြင်ရသူ) ဟုလည်းကောင်း၊ ‘မဓုရော သရော အဿေတိ’ (သာယာသော အသံရှိသူ) ဟုလည်းကောင်း၊ ‘အံသော စ သိရော စေတိ’ (ပခုံးနှင့် ဦးခေါင်း) ဟုလည်းကောင်း၊ ‘အံသသိရသော ကမ္ပေါတိ’ (ပခုံးနှင့် ဦးခေါင်း၏ လှုပ်ရှားခြင်း) ဟုလည်းကောင်း၊ ‘တေန သဟ ဝတ္တတီတိ’ (ထိုလှုပ်ရှားခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်း) ဟုလည်းကောင်း၊ ‘သဟ ဇလေန ဝတ္တမာနာနိ အက္ခီနိ ယဿေတိ’ (မျက်ရည်နှင့်တကွ ဖြစ်သော မျက်စိရှိသူ) ဟုလည်းကောင်း၊ (ဤ၌ အနုသွာရ သက်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်၏။) ‘ဝိက္ခိတ္တာနိ အင်္ဂါနိ ယဿေတိ’ (အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ ပြန့်ကျက်ခြင်းရှိသူ) ဟုလည်းကောင်း ဝါကျဖွဲ့ထုံး ဖြစ်၏။ သိတနှင့် ဟသိတ နှစ်ပါးသည် အမြတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဝိဟသိတနှင့် ဥပဟသိတ နှစ်ပါးသည် အလတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်၏။ အပဟသိတနှင့် အတိဟသိတ နှစ်ပါးသည် အညံ့ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သိတအစရှိသည်တို့သည် လျော်ကန်သော ဝိဘာဝစသည်တို့နှင့် ယှဉ်အပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ရသအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Hassarasassa evamudāharaṇaṃ ñātabbaṃ –

ဟာသရသ၏ ဥပမာသာဓကကို ဤသို့ သိအပ်၏။

Pūjesi kaṇṭhamaṇinā api yo pasanno,Dhamme purā’samadhuraṃ vidhuraṃ sa hantuṃ;

Gopentiyāpi vacanena thiyā sabhāvaṃ;

Bhattiṃ akāsi pharuse mayi nāgarājāti.

တရားတော်၌ ကြည်ညိုသဖြင့် ရှေး၌ မတူမမျှသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ မိမိ၏ လည်ပင်းရတနာ (ပတ္တမြား) ဖြင့်ပင် ပူဇော်ခဲ့ဖူးသော ထိုနဂါးမင်းသည် မိမိ၏ ပကတိသဘောကို မိန်းမ၏ စကားဖြင့် ဖုံးကွယ်ထားသော်လည်း ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းသော ငါ့အပေါ်၌ ရိုသေကိုင်းညွတ်မှုကို ပြုလေပြီ။

Yo [Pg.350] purā pubbe dhamme tassa dhammakathane pasanno kaṇṭhamaṇinā api attano anagghakaṇṭhamaṇināpi taṃ pūjesi, so nāgarājā sabhāvaṃ attano adhippāyaṃ gopentiyā api thiyā vacanena itthiyā vacanena asamadhuraṃ tulyarahitaṃ vidhuraṃ vidhurapaṇḍitaṃ hantuṃ vināsanatthaṃ pharuse caṇḍe mayi bhattiṃ akāsīti. Iha ekasmiṃyeva vatthuni nāgarājassa pasādavadhavidhānādiviparītappavatti ālambaṇavibhāvo, paṭhamaṃ anagghapiyavatthūhi pūjitabhāvo ca bodhisattassa atulyabhāvo ca itthivacanassa sampaṭicchanabhāvo ca tassādhippāyassa aññātabhāvo ca puṇṇakassa caṇḍabhāvo ceti imehi sabbavacanehi uddīpanavibhāvo dassito. Imehi uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhato hāso vākyasāmatthiyā pakāsito hāsavirodhinibbedādivajjitā samālasiyasantosaassuvepathādikā byabhicārībhāvā sāttikābhāvā ca evaṃ sāmatthiyena dīpitā. Tadanurūpavibhāvādipakāsakā yathāvuttakavippayogā anubhāvā nāma honti. Hassabhedena majjhime purise vattabbāpi hasitaupahasitā dve imā daṭṭhabbā.

ရှေးအခါက ထိုသူ၏ တရားဟောကြားချက်၌ ကြည်ညိုသဖြင့် မိမိ၏ အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော လည်ပတ်ပတ္တမြားဖြင့်ပင် ထိုသူကို ပူဇော်ခဲ့ဖူးသော ထိုနဂါးမင်းသည် မိမိ၏ သဘောထားအလိုဆန္ဒကို ဖုံးကွယ်ထားသော မိန်းမ၏ စကားဖြင့်၊ အတုမရှိသော ဝိဓုရပဏ္ဍိတကို သတ်ဖြတ်ရန် ပျက်စီးစေရန်အလို့ငှာ ကြမ်းကြုတ်ခက်ထန်သော ငါ့အပေါ်၌ ယုံကြည်ကိုးစားခြင်းကို ပြုခဲ့လေပြီ တကား။ ဤနေရာ၌ တစ်ခုတည်းသော ဝတ္ထုအာရုံ၌ပင် နဂါးမင်း၏ ကြည်ညိုခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ရန် စီမံခြင်း စသည့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ပေါ်ပုံသည် အာလမ္ဗဏဝိဘာဝ ဖြစ်သည်။ ရှေးဦးစွာ အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော ဝတ္ထုတို့ဖြင့် ပူဇော်ခဲ့ဖူးပုံ၊ ဘုရားလောင်း၏ အတုမရှိ အနှိုင်းမဲ့ပုံ၊ မိန်းမ၏စကားကို လက်ခံပုံ၊ ထိုမိန်းမ၏ အလိုဆန္ဒကို မသိရပုံ၊ ပုဏ္ဏကဘီလူး၏ ကြမ်းကြုတ်ခက်ထန်ပုံ စသည့် ဤစကားအားလုံးတို့ဖြင့် ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝကို ပြသထားသည်။ ဤဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝတို့ဖြင့် နှိုးဆော်အပ်သော၊ ဌာယီဘာဝဟု ဆိုအပ်သော ဟာသ (ရွှင်ပြုံးခြင်း) ကို ဝါကျ၏ စွမ်းရည်ဖြင့် ပြသအပ်၏။ ရွှင်ပြုံးခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ငြီးငွေ့ခြင်း စသည်တို့မှ ကင်းစင်ကုန်သော၊ ပျင်းရိခြင်း၊ ရောင့်ရဲခြင်း၊ မျက်ရည်ကျခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့နှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော ဗျဘိစာရီဘာဝနှင့် သတ္တိကဘာဝတို့ကိုလည်း ဤသို့လျှင် စွမ်းရည်အားဖြင့် ပြသအပ်၏။ ထိုရွှင်ပြုံးခြင်းနှင့် လျော်ညီသော ဝိဘာဝ စသည်တို့ကို ထင်ရှားစေတတ်ကုန်သော၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော ကွဲကွာခြင်းတို့သည် အနုဘာဝ မည်ကုန်၏။ ဟာသ၏ အပြားအားဖြင့် အလယ်အလတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်ထိုက်သော ဟသိတ၊ ဥပဟသိတ ဤနှစ်မျိုးတို့ကို ရှုမြင်အပ်၏။

Karuṇāṭhāyībhāva

ကရုဏာဌာယီဘာဝ

361.

၃၆၁။

Sokarūpo tu karuṇo-Niṭṭhapattiṭṭhanāsato;

Tatthā’nubhāvā rudita-Palayatthambhakādayo;

Visādālasyamaraṇa-Cintādī byabhicārino.

မလိုလားအပ်သော အရာနှင့် တွေ့ကြုံခြင်း၊ လိုလားအပ်သော အရာ ပျက်စီးခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိုးရိမ်ခြင်းသဘောရှိသော ရသသည် “ကရုဏာရသ” မည်၏။ ထိုကရုဏာရသ၌ ငိုကြွေးခြင်း၊ မြည်တမ်းခြင်း၊ တောင့်တင်းခိုင်မာခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝများ ဖြစ်ကုန်၏။ စိတ်ပျက်ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း၊ စိုးရိမ်တွေးတောခြင်း စသည်တို့သည် ဗျဘိစာရီဘာဝများ ဖြစ်ကုန်၏။

361. ‘‘Soke’’ccādi. Aniṭṭhassa puttaviyogādino desanikkaḍḍhanādino patti ca iṭṭhassa dhammassa, dhanādino vā nāso ca tato vibhāvabhūtehi sampanno sokarūpo [Pg.351] sokasabhāvo tu karuṇo raso nāma. Tattha uttamānaṃ soko puttaviyogādianiṭṭhuppattito, dhammādiiṭṭhanāsato ca jāyate. Nīcānaṃ tu desanikkaḍḍhanādianiṭṭhuppattito, dhanādiiṭṭhanāsato ca, paresaṃ dhanādināsato tu uttamasseva mahākāruṇikattā, sesaṃ subodhaṃ. Anubhāvo panettha yathocityaṃ nirūpayitabbo.

၃၆၁. “စိုးရိမ်ခြင်း” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ သားသမီးနှင့် ကွဲကွာခြင်း၊ ပြည်နှင်ဒဏ်သင့်ခြင်း စသော မလိုလားအပ်သော အရာနှင့် တွေ့ကြုံခြင်း၊ သီလတရား၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ စသော လိုလားအပ်သော အရာတို့ ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ အကြောင်းဖြစ်သော ဝိဘာဝတို့နှင့် ပြည့်စုံသော၊ စိုးရိမ်ခြင်း သဘောရှိသော စိုးရိမ်မှုသည် “ကရုဏာရသ” မည်၏။ ထိုကရုဏာရသ၌ မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့အား စိုးရိမ်ခြင်းသည် သားသမီးနှင့် ကွဲကွာခြင်း စသော မလိုလားအပ်သော အရာနှင့် တွေ့ကြုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီလတရား စသော လိုလားအပ်သော အရာတို့ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်၏။ ယုတ်ညံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အားမူကား ပြည်နှင်ဒဏ်သင့်ခြင်း စသော မလိုလားအပ်သော အရာနှင့် တွေ့ကြုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ စသော လိုလားအပ်သော အရာတို့ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ဖြစ်ပေါ်၏)။ သူတစ်ပါးတို့၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်မူကား သနားကြင်နာတတ်သော မဟာကရုဏာရှင် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့အားသာလျှင် (စိုးရိမ်ခြင်း) ဖြစ်ပေါ်၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် နားလည်လွယ်၏။ ဤနေရာ၌ အနုဘာဝကို အပ်စပ်သလို ဆင်ခြင်သုံးသပ်အပ်၏။

361. Idāni karuṇārasaposanakkamaṃ dasseti ‘‘soka’’iccādinā. Aniṭṭhappattiṭṭhanāsato puttaviyogādino, desacāgādino vā aniṭṭhassa uppatti ca sīlādino, dhanādino vā iṭṭhassa kantivatthuno vināso cāti imehi ālambaṇavibhāvehi karaṇabhūtehi uppanno sokarūpo tu sokasabhāvo pana karuṇo karuṇāraso nāma hoti. Tattha karuṇārase ruditapalayatthambhakādayo rudito palayo thambhotiādayo anubhāvā nāma bhavantīti. Thambhādīnaṃ sarūpo heṭṭhā vuttova. Visādaālasyamaraṇacintādayo byabhicārino tasmiṃyeva byabhicārino bhavanti. Iha puttaviyogādianiṭṭhappattiyā ca sīladhammādiiṭṭhanāsanena ca uttamānaṃ soko uppajjati, desacāgādianiṭṭhappattiyā ca dhanādiiṭṭhanāsanena ca nīcānaṃ. Aññesaṃ dhanādivināsanena pana mahākaruṇikattā uttamasseva uppajjati. Tasmiṃ visaye so soko sesānaṃ nuppajjati. Tasmā yathārahaṃ payogo kātabbo. Sokassa rūpo sabhāvoti ca, aniṭṭhassa pattīti ca, iṭṭhassa nāsoti ca, aniṭṭhappatti ca iṭṭhanāso ceti ca, ruditañca palayo ca thambhako ceti ca, te ādi yesamiti ca, visādo ca ālasyañca maraṇañca cintā ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ. Imassa karuṇārasassa lakkhiyamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

၃၆၁. ယခုအခါ ကရုဏာရသကို ပွားများစေပုံ အစဉ်ကို “စိုးရိမ်ခြင်း” စသည်ဖြင့် ပြသ၏။ မလိုလားအပ်သော အရာနှင့် တွေ့ကြုံခြင်း၊ လိုလားအပ်သော အရာ ပျက်စီးခြင်းဟူသည် သားသမီးနှင့် ကွဲကွာခြင်း၊ တိုင်းပြည်မှ ထွက်ခွာရခြင်း စသော မလိုလားအပ်သော အရာတို့ ရောက်ရှိလာခြင်းနှင့် သီလတရား၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ စသော ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော လိုလားဖွယ်ဝတ္ထုတို့ ပျက်စီးခြင်းဟူသော အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော ဤအာလမ္ဗဏဝိဘာဝတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ စိုးရိမ်ခြင်း သဘောရှိသော စိုးရိမ်မှုသည် “ကရုဏာရသ” မည်၏။ ထိုကရုဏာရသ၌ ငိုကြွေးခြင်း၊ မြည်တမ်းခြင်း၊ တောင့်တင်းခိုင်မာခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝများ မည်ကုန်၏။ တောင့်တင်းခိုင်မာခြင်း စသည်တို့၏ သဘောသဘာဝကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ စိတ်ပျက်ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း၊ စိုးရိမ်တွေးတောခြင်း စသည်တို့သည် ထိုကရုဏာရသ၌ပင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဗျဘိစာရီဘာဝများ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤလောက၌ သားသမီးနှင့် ကွဲကွာခြင်း စသော မလိုလားအပ်သော အရာနှင့် တွေ့ကြုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီလတရား စသော လိုလားအပ်သော အရာတို့ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့အား စိုးရိမ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်၏။ တိုင်းပြည်မှ ထွက်ခွာရခြင်း စသော မလိုလားအပ်သော အရာနှင့် တွေ့ကြုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ စသော လိုလားအပ်သော အရာတို့ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ယုတ်ညံ့သောပုဂ္ဂိုလ်တို့အား (စိုးရိမ်ခြင်း) ဖြစ်ပေါ်၏။ သူတစ်ပါးတို့၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်မူကား မဟာကရုဏာရှင် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့အားသာလျှင် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုအရာ၌ ထိုစိုးရိမ်ခြင်းသည် ကြွင်းသောသူတို့အား မဖြစ်ပေါ်ချေ။ ထို့ကြောင့် သင့်လျော်သလို အသုံးပြုအပ်၏။ စိုးရိမ်ခြင်း၏ အဆင်းသဏ္ဌာန် သဘောသဘာဝဟူ၍လည်းကောင်း၊ မလိုလားအပ်သော အရာနှင့် တွေ့ကြုံခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ လိုလားအပ်သော အရာ ပျက်စီးခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ မလိုလားအပ်သောအရာနှင့် တွေ့ကြုံခြင်းနှင့် လိုလားအပ်သောအရာ ပျက်စီးခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ငိုကြွေးခြင်း၊ မြည်တမ်းခြင်း၊ တောင့်တင်းခိုင်မာခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအရာတို့သည် အစရှိကုန်သောဟူ၍လည်းကောင်း၊ စိတ်ပျက်ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း၊ စိုးရိမ်တွေးတောခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအရာတို့သည် အစရှိကုန်သောဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျများကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ဤကရုဏာရသ၏ နမူနာပြယုဂ်ကို ဤသို့ ရှုမြင်အပ်၏ -

Ākaḍḍhite’kasatarājapurakkhato [Pg.352] yo,Dhammena āsanamalaṃkurute jinova;

So assavālamavalambiya dāni nīto,Yakkhena lokatilako kurute kimekoti.

တစ်ရာသော မင်းတို့ ခြံရံအပ်သဖြင့် ဘုရားရှင်ကဲ့သို့ တရားတော်ဖြင့် တရားပလ္လင်ကို တင့်တယ်စေခဲ့သော၊ လောက၏ အဦးအထိပ် ရတနာသဖွယ်ဖြစ်သော ထိုဝိဓုရပဏ္ဍိတသည် ယခုအခါ ဘီလူးသည် မြင်းမြီးကို ကိုင်ဆွဲ၍ ဆွဲခေါ်သွားခြင်း ခံရရှာလေပြီ၊ သူသည် ယခုအခါ တစ်ယောက်တည်း ဘာများ ပြုလုပ်နိုင်ပါတော့အံ့နည်း။

Yo ekasatarājapurakkhato rājūnaṃ ekasatena parivārito jino iva buddho iva dhammena madhuradhammakathanena āsanaṃ dhammāsanaṃ alaṃkurute sajjeti, lokatilako lokassa piyatāya tilakālaṅkārabhūto so vidhurapaṇḍito yakkhena puṇṇakena ākaḍḍhito hutvā nīto assavālaṃ avalambiya idāni eko kiṃ kuruteti. Ihānītoti dassitapiyavatthuviyogo sokassa ālambaṇavibhāvo hoti. ‘‘Ākaḍḍhitekasatarāje’’ccādinā sakalena vākyena uddīpanavibhāvo dassito, uddīpitasokasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca visādālasyacintādiko byabhicārībhāvo ca ruditapalayathambhakādikā vibhāvādibodhakaanubhāvā ca vākyasāmatthiyena dīpitā honti.

တစ်ရာသော မင်းတို့ ခြံရံအပ်သောကြောင့် မင်းတစ်ရာတို့ ခြံရံအပ်သော၊ ဘုရားရှင်ကဲ့သို့ သာယာနာပျော်ဖွယ် တရားတော်ကို ဟောကြားသဖြင့် တရားပလ္လင်ကို တင့်တယ်စေတတ်သော၊ လောက၏ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သည်ဖြစ်၍ ဦးထိပ်တန်ဆာသဖွယ်ဖြစ်သော ထိုဝိဓုရပဏ္ဍိတသည် ပုဏ္ဏကဘီလူး၏ ဆွဲငင်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် မြင်းမြီးကို ကိုင်ဆွဲလျက် ဆွဲခေါ်သွားခြင်း ခံရရှာလေပြီ၊ ယခုအခါ တစ်ယောက်တည်း ဘာများ ပြုလုပ်နိုင်ပါတော့အံ့နည်း။ ဤနေရာ၌ “ဆွဲခေါ်သွားအပ်ပြီ” ဟု ပြသအပ်သော ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော ဝတ္ထုနှင့် ကွဲကွာရခြင်းသည် စိုးရိမ်ခြင်း၏ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝ ဖြစ်၏။ “အာကဍ္ဎိတေကသတရာဇေ” စသော တစ်ခုလုံးသော ဝါကျဖြင့် ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝကို ပြသအပ်၏။ နှိုးဆော်အပ်သော စိုးရိမ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဌာယီဘာဝ၊ စိတ်ပျက်ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း၊ စိုးရိမ်တွေးတောခြင်း စသော ဗျဘိစာရီဘာဝ၊ ငိုကြွေးခြင်း၊ မြည်တမ်းခြင်း၊ တောင့်တင်းခိုင်မာခြင်း စသော ဝိဘာဝ စသည်တို့ကို သိစေတတ်သော အနုဘာဝတို့ကို ဝါကျ၏ စွမ်းရည်ဖြင့် ပြသအပ်ကုန်၏။

Ruddaṭhāyībhāva

ရုဒ္ဒဌာယီဘာဝ

362.

၃၆၂။

Kodho macchariyādīhi, pose tāsamadādibhi;

Nayanāruṇatādīhi, ruddo nāma raso bhave.

နှမြောဝန်တိုခြင်း စသည်တို့ကြောင့် အမျက်ထွက်ခြင်းဟူသော ဝိဘာဝရှိလတ်သော်၊ ထိတ်လန့်ခြင်း၊ မူးယစ်ခြင်း စသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ရှိလတ်သော်၊ မျက်စိနီမြန်းခြင်း စသော အနုဘာဝတို့ ရှိလတ်သော်၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရသသည် “ရုဒ္ဒရသ” မည်၏။

362. ‘‘Kodho’’iccādi, subodhaṃ. Ettha paṭhamena ādisaddena avikkhepaupahāsādayo vibhāvā gahitā, dutiyena uggasambhamādayo byabhicārino, tatiyena bhūkuṭipuraṇaoṭṭhanippīḷanādayo anubhāvā.

၃၆၂. “အမျက်ထွက်ခြင်း” စသည်သည် နားလည်လွယ်၏။ ဤနေရာ၌ ပထမ “စသည်” ဟူသော စကားဖြင့် မပျံ့လွင့်ခြင်း၊ ပြက်ရယ်ပြုခြင်း စသော ဝိဘာဝတို့ကို ယူအပ်၏။ ဒုတိယ “စသည်” ဟူသော စကားဖြင့် ကြမ်းကြုတ်ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်း စသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ကို ယူအပ်၏။ တတိယ “စသည်” ဟူသော စကားဖြင့် မျက်မှောင်ကြုတ်ခြင်း၊ နှုတ်ခမ်းကို ပြင်းစွာကိုက်ခဲခြင်း စသော အနုဘာဝတို့ကို ယူအပ်၏။

362. Idāni ruddarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘kodho’’iccādinā. Kodho macchariyādīhi macchariyaavikkhepaupahāsādīhi ālambaṇādīhi vibhāvehi ca hetubhūtehi tāsamadādīhi tāsamadauggatasambhamādīhi byabhicārībhāvehi [Pg.353] ca nayanāruṇatādīhi nettarattasubhaṅgaoṭṭhapīḷanādīhi anubhāvehi ca karaṇabhūtehi pose sati ruddo nāma raso bhaveti. Macchariyaṃ ādi yesanti ca, tāso ca mado ceti ca, te ādi yesamiti ca, nayanāni ca tāni aruṇāni cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, sā ādi yesamiti ca vākyaṃ.

၃၆၂. ယခုအခါ ရုဒ္ဒရသကို ပွားများစေပုံ အစဉ်ကို “အမျက်ထွက်ခြင်း” စသည်ဖြင့် ပြသ၏။ ဝန်တိုခြင်း၊ မပျံ့လွင့်ခြင်း၊ ပြက်ရယ်ပြုခြင်း စသော အာလမ္ဗဏ စသည်တို့ဖြစ်ကုန်သော၊ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ကုန်သော ဝိဘာဝတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိတ်လန့်ခြင်း၊ မူးယစ်ခြင်း၊ ကြမ်းကြုတ်ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်း စသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မျက်စိနီမြန်းခြင်း၊ မျက်ခုံးကျုံ့ခြင်း၊ နှုတ်ခမ်းကို ပြင်းစွာကိုက်ခဲခြင်း စသော အနုဘာဝတို့ကြောင့်လည်းကောင်း အမျက်ထွက်ခြင်းကို ပွားများစေအပ်သည်ရှိသော် “ရုဒ္ဒရသ” မည်သော ရသသည် ဖြစ်၏။ ဝန်တိုခြင်းသည် အစရှိကုန်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိတ်လန့်ခြင်းနှင့် မူးယစ်ခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအရာတို့သည် အစရှိကုန်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နီမြန်းသော မျက်စိတို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုမျက်စိတို့၏ နီမြန်းသော အဖြစ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအဖြစ်သည် အစရှိကုန်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျများကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။

Ruddarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ရုဒ္ဒရသ၏ ဥပမာသာဓကကို ဤသို့ ရှုမြင်အပ်၏ -

Yakkhena bho adhigatosi manussabhakkhe,Nā’ssassa vāla’mavalamba puraṃ avekkha;

Verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto,Macco kathaṃ punapi passati jīvalokanti.

ဟယ်- ယုတ်ညံ့သောသူ၊ သင်သည် လူသားစားတတ်သော ဘီလူး၏ ဖမ်းဆီးခြင်းကို ခံရလေပြီ။ မြင်းမြီးကို မကိုင်ဆွဲပါနှင့်တော့၊ မိမိပြည်ကိုလည်း ပြန်လည်မကြည့်ပါနှင့်တော့။ ဝေရမ္ဘလေဦး၌ တစ်ကိုယ်လုံး ညက်ညက်ကြေပျက်စီးရသော သေရမည့်သူသည် ဤလူ့ပြည်လောကကို မည်သို့လျှင် တစ်ဖန် ပြန်လည် မြင်တွေ့နိုင်ပါတော့အံ့နည်း။

Bho manussabhakkhena yakkhena adhigatosi gahito asi, assassa vālamavalamba vāladhiṃ gahetvā idāneva puraṃ avekkha tuyhaṃ nagaraṃ olokehi, tatheva hi verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto verambhavātassa abhimukhicuṇṇitasakalasarīro macco manusso jīvalokaṃ sattalokaṃ punapi kathaṃ passatīti. Iha macchariyādivibhāvā ca kodhādisaṅkhāto ṭhāyībhāvo ca vākyasāmatthiyā dīpitā honti, aparaddhena tāsamadauggatādibyabhicārībhāvā vibhāvitā honti. Samudāyena nayanāruṇatādayo anubhāvā sūcitā honti.

အို (အချင်း)- သင်သည် လူသားတို့ကို စားတတ်သော ဘီလူး ဖမ်းဆီးအပ်၏၊ ညှဉ်းဆဲအပ်၏။ မြင်း၏လည်ဆံမွေးကို ဆွဲကိုင်၍ အမြီးကို ကိုင်လျက် ယခုပင် မြို့သို့ ကြည့်လော့၊ သင်၏မြို့ကို ရှုလော့။ ဝေရမ္ဘလေဦး၌ ကြေမွအပ်သော တစ်ကိုယ်လုံးရှိသော၊ ဝေရမ္ဘလေ၏ ရှေ့မှောက်၌ တစ်ကိုယ်လုံး ကြေမွပျက်စီးအပ်သော သေမျိုးဖြစ်သော လူသားသည် အသက်ရှင်ရာ လောကတည်းဟူသော သတ္တလောကကို နောက်ထပ်တစ်ဖန် အဘယ်သို့ မြင်နိုင်အံ့နည်း ဟူ၍တည်း။ ဤ၌ မစ္ဆရိယ စသော ဝိဘာဝတို့သည်လည်းကောင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ) စသော ဌာယီဘာဝသည်လည်းကောင်း ဝါကျ၏ စွမ်းအားဖြင့် ပြအပ်ကုန်၏။ ပြစ်မှားခြင်းဖြင့် စိတ်မသာယာခြင်း စသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့သည် ထင်ရှားစေအပ်ကုန်၏။ အစုအပေါင်းအားဖြင့် မျက်စိနီမြန်းခြင်း စသော အနုဘာဝတို့ကို ညွှန်ပြအပ်ကုန်၏။

Vīraṭhāyībhāva

ဝီရဌာယီဘာဝ

363.

၃၆၃။

Patāpavikkamādīhu-ssāho viroti saññito;

Raṇadānadayāyogā, vīro’yaṃ tividho bhave;

Tevā’nubhāvā dhitima-tyādayo byabhicārino.

တန်ခိုးအာနုဘော်၊ ရဲရင့်စွမ်းပကား စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အားထုတ်မှု (ဥဿာဟ) ကို 'ဝီရရသ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဝီရရသသည် စစ်ထိုးခြင်း (ရဏ)၊ ပေးကမ်းခြင်း (ဒါန)၊ သနားခြင်း (ဒယါ) တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် သုံးမျိုးပြား၏။ ထိုစစ်ထိုးခြင်း စသည်တို့သည်ပင်လျှင် ဤ၌ အနုဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဓိတိ၊ မတိ စသည်တို့သည် ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

363. ‘‘Patāpi’’ccādi. Patāpo sattusantāpakārī tejo, vikkamo paramaṇḍalakkamantaṃ, te ādayo yesaṃ balāvikkhepādīnaṃ [Pg.354] paṭipuggalagatānaṃ vibhāvānaṃ, tehi jāto ussāho rasattamāpanno vīro rasoti saññito, ayaṃ vīro raṇadānadayāyogā tividho bhave yuddhavīro dānavīro dayāvīroti, te yuddhakaraṇādayo eva tattha anubhāvā bhavanti. Dhitimatiuggatādayo byabhicārino bhavantīti.

၃၆၃. “ပတာပ” စသည် ရေးသားအပ်၏။ တန်ခိုးအာနုဘော် (ပတာပ) ဟူသည် ရန်သူကို ပူပန်စေတတ်သော တေဇောစွမ်းအားတည်း။ ရဲရင့်ခြင်း (ဝိက္ကမ) ဟူသည် တစ်ဖက်နိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခြင်းတည်း။ ထိုပတာပ၊ ဝိက္ကမ စသည်တို့သည် တစ်ဖက်ပုဂ္ဂိုလ်၌ တည်သော အားအစွမ်း၊ ရဲရင့်မှု စသော အကြင်ဝိဘာဝတို့၏ အစဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုဝိဘာဝတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အားထုတ်မှု (ဥဿာဟ) သည် ရသအဖြစ်သို့ ရောက်သည်ရှိသော် 'ဝီရရသ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဝီရရသသည် စစ်ထိုးခြင်း၊ ပေးကမ်းခြင်း၊ သနားခြင်းတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ယုဒ္ဓဝီရ၊ ဒါနဝီရ၊ ဒယါဝီရ ဟု သုံးမျိုးပြား၏။ ထိုစစ်တိုက်ခြင်း စသည်တို့သည်ပင်လျှင် ထိုဝီရရသ၌ အနုဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဓိတိ၊ မတိ၊ ဥဂ္ဂတ စသည်တို့သည် ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

363. Idāni vīrarasabhedaṃ, posanakkamañca dasseti ‘‘patāpa’’iccādinā. Patāpavikkamādīhi aññarājūnaṃ daṇḍajatejasaṅkhatapatāpo, tesameva paramaṇḍalakkamanasaṅkhātavikkamo phalabhedo cetiādīhi uppanno ussāho vīroti vīrarasoti saññito kavīhi ñāto, ayaṃ vīraraso raṇadānadayāyogā yuddhacāgakaruṇāyogena hetubhūtena tividho bhave. Te eva raṇadānadayā eva imā anubhāvā nāma honti. Dhitimatyādayo dhitimatiuggatagabbādayo byabhicārino bhāvā hontīti. Yuddhavīradānavīradayāvīravasena vīraraso tividho hoti. Patāpo ca vikkamo ceti ca, te ādi yesamiti ca, raṇo ca dānañca dayā ceti ca, tāhi yogoti ca, tayo vidhā pakārā assāti ca, dhiti ca mati ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ.

၃၆၃. ယခုအခါ ဝီရရသ၏ အပြားကိုလည်းကောင်း၊ ပွားများပုံအစီအစဉ်ကိုလည်းကောင်း 'ပတာပ' စသော ဂါထာဖြင့် ပြဆို၏။ ပတာပဝိက္ကမာဒီဟိ- ဟူသည် အခြားသော မင်းတို့အား ပြစ်ဒဏ်ပေးခြင်းတည်းဟူသော တေဇောအစွမ်းဟု ဆိုအပ်သော ပတာပ၊ ထိုမင်းတို့၏ပင် တစ်ဖက်နိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဝိက္ကမ၊ အကျိုးထူး စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အားထုတ်မှု (ဥဿာဟ) သည် 'ဝီရ' ဟူ၍လည်းကောင်း 'ဝီရရသ' ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်ကြောင်း ကဗျာဆရာတို့ သိအပ်၏။ ထိုဝီရရသသည် စစ်ထိုးခြင်း၊ အလှူပေးခြင်း၊ သနားကရုဏာထားခြင်း ဟူသော အကြောင်းတရားနှင့် ယှဉ်သဖြင့် သုံးမျိုးပြား၏။ စစ်ထိုးခြင်း၊ ပေးကမ်းခြင်း၊ သနားခြင်းတို့သည်ပင်လျှင် ဤအနုဘာဝတို့ မည်ကုန်၏။ ဓိတိ၊ မတိ၊ ဥဂ္ဂတ၊ ဂဗ္ဗ စသည်တို့သည် ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ယုဒ္ဓဝီရ၊ ဒါနဝီရ၊ ဒယါဝီရ အစွမ်းဖြင့် ဝီရရသသည် သုံးမျိုးဖြစ်၏။ 'ပတာပ'လည်းကောင်း 'ဝိက္ကမ'လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးသည် အစရှိကုန်၏ဟုလည်းကောင်း၊ 'ရဏ'လည်းကောင်း 'ဒါန'လည်းကောင်း 'ဒယါ'လည်းကောင်း၊ ထိုသုံးပါးတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းဟုလည်းကောင်း၊ သုံးပါးသောအပြားတို့သည် ဤဝီရရသအား ရှိကုန်၏ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဓိတိ'လည်းကောင်း 'မတိ'လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးသည် အစရှိကုန်၏ဟုလည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံတည်း။

Vīrarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ဝီရရသ၏ ဥပမာသာဓကကို ဤသို့ သိအပ်၏ -

Viññāpetvā kuveraṃ sumahati-Mapi ce’kovakumbhaṇḍasenaṃ,Uttāsetvā gahetvā maṇiratanavaraṃLakkhamādhāya jūte;

Jetvā korabyarājaṃ sacivaratana-Muddhacca raññaṃ satamhā,Etthānetvā’diyissaṃ suyuvatiratanaṃKo mame’ttha’tthi bhāroti.

ကုဝေရနတ်မင်းအား ကြားသိစေ၍၊ အလွန်ကြီးမားလှသော ကုမ္ဘာဏ်စစ်သည်တော်ကိုလည်း တစ်ယောက်တည်းသာလျှင် ထိတ်လန့်စေလျက်၊ မြတ်သော ပတ္တမြားရတနာကို ယူ၍၊ ကြွေအန်ကစားပွဲ၌ ဆုကြေးသတ်မှတ်လျက်၊ ကောရဗျမင်းကို အနိုင်ယူပြီးလျှင်၊ မင်းတို့၏ အခြံအရံ တစ်ရာအလယ်မှ မြတ်သော အမတ်ကို နှုတ်ယူကာ၊ ဤအရပ်သို့ ဆောင်ယူခဲ့ပြီးလျှင် လှပတင့်တယ်သော သမီးရတနာကို သိမ်းပိုက်အံ့၊ ဤသို့ပြုလုပ်ရာ၌ ငါ့အား အဘယ်ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး ရှိအံ့နည်း။

Kuveraṃ [Pg.355] vessavaṇamahārājaṃ viññāpetvā bodhetvā sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ atimahantiṃ kumbhaṇḍasenaṃ ekova uttāsetvā bhayaṃ janetvā maṇiratanavaraṃ gahetvā jūte akkhakīḷāyaṃ lakkhaṃ ādhāya ṭhapetvā korabyarājaṃ jetvā raññaṃ satamhā rājasambandhinā satena sacivaratanaṃ amaccaratanaṃ uddhacca uddharitvā etthānetvā suyuvatiratanaṃ sobhanaitthiratanaṃ ādiyissaṃ gaṇhissāmi, ettha yathāvuttesu mama ko bhāro atthīti. Ettha ‘‘ko mametthatthi bhāro’’ti iminā ussāhasaṅkhāto ṭhāyībhāvo pakāsito. Etassa uppattiuddīpanesu kāraṇabhūtassa itthiratanassa ādānakhyātanāgarājagatapatāpavikkamādivibhāvo ca, taṃtaṃrūpappakāsakakavivacanasaṅkhātānubhāvo ca ‘‘viññāpetvā’’iccādinā vākyasāmatthiyena paṭipādanīyā honti. ‘‘Sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ eko’’ti ca, ‘‘raññaṃ satamhā sacivaratanamuddhaccā’’ti ca imehi dhitiuggatagabbādayo ca, ‘‘viññāpetvā kuvera’’nti ca, ‘‘uttāsetvā korabyarāja’’nti ca, ‘‘etthānetvā iccādayo’’ti ca imehi matyādayo ca byabhicārino bhāvā vibhāvitā honti. Imehi vibhāvānubhāvabyabhicārībhāvehi yuddhavīraraso positoti daṭṭhabbo. Imināyeva nayena dānavīrādayo viññātabbā.

ကုဝေရဟူသည် ဝေဿဝဏ်မင်းကြီးအား ကြားသိစေ၍ (နားလည်စေ၍)၊ အလွန်ကြီးမားသော ကုမ္ဘာဏ်စစ်သည်တော်ကိုလည်း တစ်ယောက်တည်းသာလျှင် ကြောက်လန့်စေလျက်၊ မြတ်သော ပတ္တမြားရတနာကို ယူ၍၊ ကြွေအန်ကစားခြင်း၌ ဆုကြေးကို သတ်မှတ်ထားရှိကာ၊ ကောရဗျမင်းကို အနိုင်ယူပြီးလျှင်၊ မင်းတို့နှင့် စပ်ဆိုင်သော အရံတစ်ရာအလယ်မှ မြတ်သော အမတ် (အမတ်ရတနာ) ကို ဆွဲထုတ်၍၊ ဤအရပ်သို့ ဆောင်ယူခဲ့ပြီးလျှင် လှပတင့်တယ်သော သမီးရတနာ (အမျိုးသမီးရတနာ) ကို သိမ်းပိုက်အံ့ (ယူအံ့)၊ ဤဆိုအပ်ပြီးသော အမှုတို့၌ ငါ့အား အဘယ်ဝန်ရှိသနည်း ဟူ၍တည်း။ ဤ၌ 'ငါ့အား အဘယ်ဝန်ရှိအံ့နည်း' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဥဿာဟဟု ဆိုအပ်သော ဌာယီဘာဝကို ပြဆိုအပ်၏။ ထိုဌာယီဘာဝ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၊ တိုးပွားလာခြင်းတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အမျိုးသမီးရတနာကို သိမ်းပိုက်ခြင်းဟု ကျော်စောသော နဂါးမင်း၌ တည်သော တန်ခိုးအာနုဘော်၊ ရဲရင့်ခြင်း စသော ဝိဘာဝသည်လည်းကောင်း၊ ထိုထိုသရုပ်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော ကဗျာဆရာ၏ စကားတည်းဟူသော အနုဘာဝသည်လည်းကောင်း 'ဝိညာပေတွာ' စသော ဝါကျ၏ စွမ်းအားဖြင့် သိစေအပ်ကုန်၏။ 'အလွန်ကြီးမားသော ကုမ္ဘာဏ်စစ်သည်ကို တစ်ယောက်တည်း' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'မင်းတစ်ရာအလယ်မှ အမတ်ရတနာကို နှုတ်ယူ၍' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း ဤစကားတို့ဖြင့် ဓိတိ၊ ဥဂ္ဂတ၊ ဂဗ္ဗ စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ 'ကုဝေရနတ်မင်းကို ကြားသိစေ၍' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ကောရဗျမင်းကို ထိတ်လန့်စေ၍' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ဤသို့ ဆောင်ယူခဲ့၍ စသည်' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း မတိ စသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့သည် ထင်ရှားစေအပ်ကုန်၏။ ဤဝိဘာဝ၊ အနုဘာဝ၊ ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ဖြင့် ယုဒ္ဓဝီရရသကို ပွားများအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် ဒါနဝီရ စသည်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

Bhayaṭhāyībhāva

ဘယဌာယီဘာဝ

364.

၃၆၄။

Vikārisanasattādi-Bhayukkaṃso bhayānako;

Sedādayo’nubhāve’ttha,Tāsādī byabhicārino.

... ဖောက်ပြန်သော အသံ၊ သတ္တဝါ စသည်တို့ကြောင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ လွန်ကဲခြင်းသည် 'ဘယာနကရသ' မည်၏။ ဤရသ၌ ချွေးထွက်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တုန်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့သည် ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

364. ‘‘Vikāri’’ccādi. Vikāri asabhāvappavatto viruddho sano saddo satto ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnaṃ [Pg.356] itthinīcappakatisambhavantānaṃ, vibhāvānaṃ, guruādīnaṃ vā uttamānaṃ, tehi jātassa bhayassa, kittimassa vā ukkaṃso bhayānako nāma raso. Ettha sedakampanapādacalanādayo anubhāvā, tāsādayo byabhicārino.

၃၆၄. “ဝိကာရိ” စသည် ရေးသားအပ်၏။ ဖောက်ပြန်ခြင်း (ဝိကာရိ) ဟူသည် ပကတိသဘောမှ လွဲချော်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆန့်ကျင်ဘက် အသံနှင့် သတ္တဝါတည်း။ ထိုအသံ၊ သတ္တဝါ စသည်တို့သည် မိန်းမငယ်နှင့် အောက်တန်းစား သဘာဝရှိသူတို့အား ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဆိတ်ငြိမ်သော တောအုပ် စသော ဝိဘာဝတို့၏လည်းကောင်း၊ ဆရာသမား စသော မြင့်မြတ်သောသူတို့၏လည်းကောင်း အစဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဝိဘာဝတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပကတိကြောက်ရွံ့ခြင်း သို့မဟုတ် လုပ်ယူအပ်သော ကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ လွန်ကဲခြင်းသည် 'ဘယာနကရသ' မည်၏။ ဤဘယာနကရသ၌ ချွေးထွက်ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း၊ ခြေလက်မငြိမ်မသက်ဖြစ်ခြင်း စသည်တို့သည် အနုဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိတ်လန့်ခြင်း စသည်တို့သည် ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

364. Idāni bhayānakarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘vikāri’’ccādinā. Vikārisanasattādibhayukkaṃso pakativirahena vikāravantehi viruddhehi asanisaddādisaddehi, rakkhasādisattehi vā vibhāvehi hetubhūtehi sañjāto sābhāviko, kittimo vā bhayapaṭibandho ukkaṃso bhayānakaraso nāma hoti. Ettha bhayānakarasavisaye sedādayo dāhasarīrakampanādayo anubhāvā kāyikavācasikappayogasaṅkhatā anubhāvā honti. Tāsādī byabhicārino tāsasaṅkādayo iha byabhicārībhāvā hontīti. Sano ca satto ceti ca, vikāro etesaṃ atthīti ca, vikārino ca te sanasattā ceti ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnamiti ca, tehi jātaṃ bhayamiti ca, majjhe padalopo, tassa ukkaṃsoti ca, sedo ādi yesaṃ kampanādīnamiti ca, tāso ādi yesaṃ saṅkādīnamiti ca vākyaṃ. Itthinīcappakatikānaṃ bhayahetu vikārisanasattādi, uttamānaṃ guruādi.

၃၆၄. ယခုအခါ ဘယာနကရသ၏ ပွားများပုံအစီအစဉ်ကို 'ဝိကာရိ' စသော ဂါထာဖြင့် ပြဆို၏။ ဝိကာရိသနသတ္တာဒိဘယုက္ကံသော- ဟူသည် ပကတိသဘောမှ ကင်းလျက် ဖောက်ပြန်သော သဘောရှိသော ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မိုးကြိုးသံ စသော အသံတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘီလူး ရက္ခိုသ် စသော သတ္တဝါတည်းဟူသော အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဝိဘာဝတို့ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘာဝအလျောက် ဖြစ်သော သို့မဟုတ် ဖန်တီးယူအပ်သော ကြောက်ရွံ့ခြင်းနှင့် စပ်ဆိုင်သော လွန်ကဲမှုသည် 'ဘယာနကရသ' မည်၏။ ဤဘယာနကရသ၏ အာရုံ၌ ချွေးထွက်ခြင်း၊ ကိုယ်ပူခြင်း၊ တစ်ကိုယ်လုံး တုန်လှုပ်ခြင်း စသော အနုဘာဝတို့သည် ကိုယ်နှုတ်အမူအရာဖြင့် ပြုပြင်အပ်သော အနုဘာဝတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ တာသာဒီ ဗျဘိစာရိနော- ဟူသည် ထိတ်လန့်ခြင်း၊ သံသယဖြစ်ခြင်း စသည်တို့သည် ဤ၌ ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သန'လည်းကောင်း 'သတ္တ'လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးတို့အား ဖောက်ပြန်ခြင်းသည် ရှိ၏ဟုလည်းကောင်း၊ ဖောက်ပြန်သော အသံနှင့် သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအသံ၊ သတ္တဝါတို့သည် ဆိတ်ငြိမ်သော တောအုပ် စသည်တို့၏ အစရှိကုန်၏ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုဝိဘာဝတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြောက်ရွံ့ခြင်းဟုလည်းကောင်း အလယ်ပုဒ် ကျေခြင်းတည်း။ ထိုကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ လွန်ကဲခြင်းဟုလည်းကောင်း၊ ချွေးထွက်ခြင်းသည် တုန်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့၏ အစရှိ၏ဟုလည်းကောင်း၊ ထိတ်လန့်ခြင်းသည် သံသယဖြစ်ခြင်း စသည်တို့၏ အစရှိ၏ဟုလည်းကောင်း ဝါကျစပ်ပုံတည်း။ အမျိုးသမီးများနှင့် အောက်တန်းစား သဘာဝရှိသူတို့အား ကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းသည် ဖောက်ပြန်သော အသံ၊ သတ္တဝါ စသည်တို့ ဖြစ်၍၊ မြင့်မြတ်သောသူတို့အားမူ ဆရာသမား စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Ettha lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ –

ဤ၌ ဥပမာသာဓကကို ဤသို့ သိအပ်၏ -

Yaṃ diṭṭhisatthapatanena paripphurantī,Kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā;

Ācakkavāḷanaga’massagataṃ purīva,Bhoto muhuṃ muhu’mapassi sa puṇṇako’hanti.

အကြင်ငါ့ကို မြင်ရုံမျှဖြင့် လက်နက်ကျရောက်ဘိသကဲ့သို့ တုန်လှုပ်လျက် ကုမ္ဘာဏ် ဘီလူး စစ်သည်တော်တို့သည် အရပ်ရပ်သို့ ကွဲပြားပြေးလွှားသွားကြကုန်၏။ စကြဝဠာတောင်အထိ မြင်းစီးသွားစဉ် သင်၏ မြို့တော်ကိုလည်း အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် မြင်တွေ့ခဲ့ရပြီ၊ ထိုသူသည်ကား ငါ ပုဏ္ဏက ပင် ဖြစ်ပေသည် ဟူ၍တည်း။

Diṭṭhisatthapatanena diṭṭhisallasampātanena paripphurantī kampamānā samantā parisamantato ācakkavāḷanagaṃ cakkavāḷapabbatāvadhi gamitā palāpitā kumbhaṇḍarakkhasacamū kumbhaṇḍarakkhasānaṃ [Pg.357] senā yaṃ assagataṃ assapiṭṭhe nisinnakaṃ bhoto bhavataṃ tumhākaṃ purī iva puriyā dassanamiva muhuṃ muhuṃ apassi khaṇe khaṇe apassittha, so ahaṃ puṇṇako nāma yakkhoti. Ettha ‘‘diṭṭhisatthapatanenā’’ti diṭṭhisatthāropanena ca ‘‘sa puṇṇako aha’’nti iminā ca bhayajananassa hetubhūtaviruddhasattasaṅkhātā vibhāvā niddiṭṭhā, ‘‘muhuṃ muhu’mapassī’’ti rasāvatthasampattabhayukkaṃsasaṅkhato ṭhāyībhāvo vibhāvito, ‘‘kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā ācakkavāḷanaga’’nti tāsasaṅkādikā byabhicārino bhāvā jotitā. ‘‘Paripphurantī’’ti sedakampādayo anubhāvā dassitā honti.

အမြင်တည်းဟူသော လက်နက် ကျရောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမြင်တည်းဟူသော ငြောင့်ဆူး ထိုးဆိုက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း တုန်လှုပ်ချောက်ချားလျက် ဘက်စုံပတ်ပတ်လည် စကြဝဠာတောင် အပိုင်းအခြားတိုင်အောင် ပြေးဝင်တိမ်းရှောင်ရသော ကုမ္ဘဏ်ဘီလူးတို့၏ စစ်သည်ဗိုလ်ထုသည် မြင်းပေါ်၌စီးနင်းနေသော သင်မင်းကြီးတို့၏ မြို့တော်ကို မြင်ရသကဲ့သို့ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ခဏမစဲ ကြည့်ရှုခဲ့ရ၏၊ ထိုငါသည် ပုဏ္ဏကမည်သော ဘီလူးတည်း။ ဤ၌ 'diṭṭhisatthapatanena' ဟူသည် အမြင်တည်းဟူသော လက်နက်ကို တင်မြှောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'sa puṇṇako ahaṃ' ဟူသော ဤစကားဖြင့်လည်းကောင်း ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်သည့် ဆန့်ကျင်ဘက် သတ္တဝါဟု ဆိုအပ်သော ဝိဘာဝ (အာရုံ) တို့ကို ပြဆိုအပ်၏။ 'muhuṃ muhuṃ apassī' ဟူသော စကားဖြင့် ရသအဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာသော ကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ လွန်ကဲမှုဟု ဆိုအပ်သော ဌာယီဘာဝ (တည်တံ့သောသဘော) ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ 'kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā ācakkavāḷanagaṃ' ဟူသော စကားဖြင့် ထိတ်လန့်ခြင်း၊ သံသယဖြစ်ခြင်း စသော ဗျဘိစာရီဘာဝ (အဖော်သဘောတရား) တို့ကို ထွန်းပစေအပ်၏။ 'paripphurantī' ဟူသော စကားဖြင့် ချွေးထွက်ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း စသော အနုဘာဝ (အကျိုးသက်ရောက်မှု) တို့ကို ပြသအပ်သည် ဖြစ်၏။

Jigucchāṭhāyībhāva

ရွံရှာခြင်း (ဇိဂုစ္ဆာ) တည်တံ့သောသဘော (ဌာယီဘာဝ)။

365.

၃၆၅။

Jigucchā rudhirādīhi,Pūtyādīhi virāgato;

Bībhaccho khobhanu’bbegī,Kamena karuṇāyuto;

Nāsāvikunanādīhi,Saṅkādīhi’ssa posanaṃ.

သွေးစသည်တို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပုပ်စပ်သောအရာစသည်တို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ တပ်မက်မှုကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ရွံရှာခြင်းသည် အစဉ်သဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်း၊ ထိတ်လန့်ခြင်း၊ ကရုဏာနှင့် ယှဉ်ခြင်းတို့ဖြင့် ဘီဘစ္ဆရသ ဖြစ်၏။ ထိုဘီဘစ္ဆရသအား နှာခေါင်းရှုံ့ခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သံသယဖြစ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ပြုစုပျိုးထောင်ခြင်း (ကြီးပွားခြင်း) ဖြစ်၏။

365. ‘‘Jigucchā’’iccādi. Rudhirantādīhi pūtikimiādīhi virāgato ca jātā jigucchā garahā kamena khobhano ubbegī karuṇāyuto ca bībhaccho bhavati, nāsāvikunanamukhacchadanādīhi anubhāvehi, saṅkāvegādīhi byabhicārīhi ca assa posanaṃ bhavatīti.

၃၆၅. ‘‘Jigucchā’’ စသည်ဖြင့် စတင်၏။ သွေး၊ အူ စသည်တို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပုပ်စပ်သော ပိုးကောင်စသည်တို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကင်းပြတ်သော သဘောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ရွံရှာခြင်း (ကဲ့ရဲ့ခြင်း) သည် အစဉ်သဖြင့် တုန်လှုပ်စရာ၊ ထိတ်လန့်စရာ၊ ကရုဏာနှင့် ယှဉ်စရာဖြစ်သော ဘီဘစ္ဆရသ ဖြစ်၏။ နှာခေါင်းရှုံ့ခြင်း၊ မျက်နှာလွှဲခြင်း (မျက်နှာပိတ်ခြင်း) စသော အနုဘာဝတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သံသယဖြစ်ခြင်း၊ စိတ်လှုပ်ရှားခြင်း စသော ဗျဘိစာရီတရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ထိုဘီဘစ္ဆရသ၏ ပြုစုပျိုးထောင်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

365. Idāni bībhaccharasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘jigucchā’’iccādinā. Rudhirādīhi rattantaguṇādīhi ca, pūtyādīhi pūtikimiādīhi ca, virāgato virattabhāvena cāti imehi tīhi vibhāvehi hetubhūtehi uppajjamānā jigucchā kamena rudhirādīnaṃ tiṇṇaṃ vibhāvānaṃ paṭipāṭiyā khobhano [Pg.358] anavaṭṭhāno asamāhito ubbegī ubbegavā karuṇāyuto sokarūpena sahito cāti evaṃ bībhaccho raso nāma hoti. Nāsāvikunanādīhi nāsasaṅkocanamukhapidahanādīhi anubhāvehi ca saṅkādīhi ca saṅkāāvegādīhi byabhicārībhāvehi ca karaṇabhūtehi assa bībhaccharasassa posanaṃ hotīti. Rudhirādīsu tīsu padesu, khobhanādīsu tīsu ca gamyamānattā avuttopi casaddo yojetabbo, tasmā khobhanādīhi tīhi yuttova bībhaccharaso nāmāti daṭṭhabbo. Rudhiraṃ ādi yesaṃ antādīnamiti ca, pūtiādi yesaṃ kimiādīnamiti ca, ubbego assa bībhacchassa atthīti ca, karuṇena āyutoti ca, nāsāya vikunanaṃ saṅkocanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ mukhacchādanādīnamiti ca, saṅkā ādi yesaṃ āvegādīnamiti ca vākyaṃ.

၃၆၅. ယခုအခါ ဘီဘစ္ဆရသ၏ ပြုစုပျိုးထောင်ပုံ အစီအစဉ်ကို ပြသရန် 'jigucchā' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သွေးစသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုပ်စပ်သောအရာစသည်တို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ တပ်မက်မှုကင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟူသော အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော ဤဝိဘာဝသုံးပါးတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရွံရှာခြင်းသည် အစဉ်သဖြင့် သွေးစသော ဝိဘာဝသုံးပါးတို့၏ အစဉ်အတိုင်း စိတ်နှလုံး တုန်လှုပ်ခြင်း (ခေါဘန)၊ မတည်ငြိမ်ခြင်း (အနဝဋ္ဌာန)၊ စိတ်မတည်ကြည်ခြင်း (အသမာဟိတ)၊ ထိတ်လန့်ခြင်း (ဥဗ္ဗေဂီ)၊ စိုးရိမ်ခြင်းနှင့် တကွဖြစ်ခြင်း (ကရုဏာယုတ) ဟူ၍ ဤသို့လျှင် ဘီဘစ္ဆမည်သော ရသ ဖြစ်၏။ နှာခေါင်းရှုံ့ခြင်း၊ မျက်နှာပိတ်ခြင်း စသော အနုဘာဝတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သံသယဖြစ်ခြင်း၊ စိတ်လှုပ်ရှားခြင်း စသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ပြုလုပ်အပ်သည်ရှိသော် ထိုဘီဘစ္ဆရသ၏ ပျိုးထောင်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ သွေးစသော ပုဒ်သုံးပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်းစသော ပုဒ်သုံးပါးတို့၌လည်းကောင်း သိသာထင်ရှားသောကြောင့် မဆိုအပ်သော်လည်း 'စ' သဒ္ဒါကို စပ်စပ်ရမည်၊ ထို့ကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်း စသော သုံးပါးနှင့် ယှဉ်သော ရသကိုသာ ဘီဘစ္ဆရသဟု သိအပ်၏။ သွေးသည် အစရှိသည်ဖြစ်သော အူစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ပုပ်စပ်ခြင်းသည် အစရှိသည်ဖြစ်သော ပိုးကောင်စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ထိတ်လန့်ခြင်းသည် ဤဘီဘစ္ဆရသအား ရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကရုဏာနှင့် ယှဉ်အပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နှာခေါင်းကို ရှုံ့ခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုနှာခေါင်းရှုံ့ခြင်းသည် အစရှိသည်ဖြစ်သော မျက်နှာဖုံးအုပ်ခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ သံသယသည် အစရှိသည်ဖြစ်သော စိတ်လှုပ်ရှားခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း ဟူ၍ ဝါကျဖွဲ့ရမည်။

Imassa bībhacchassodāharaṇamevaṃ veditabbaṃ –

ဤဘီဘစ္ဆရသ၏ ဥပမာသာဓကကို ဤသို့ သိအပ်၏ -

Yakkhā maccakaraṅkakaṅkanadharā ye nimmitā puṇṇake-Nu’ttaṃsīkatapāṇipallavadharā hārīkatantoragā;

Littā lohitakuṅkumehi vidhurene’te pivantā vasā-Majjaṃ sīsakapālapātihi pure dhuttā viyo’pekkhitāti.

ပုဏ္ဏကဘီလူး ဖန်ဆင်းထားသော၊ လူသေကောင်၏ အရိုးစုတည်းဟူသော လက်ကောက်တို့ကို ဝတ်ဆင်ထားကုန်သော၊ ဦးခေါင်း၌ လက်ဝါးတည်းဟူသော သစ်ရွက်နုတို့ကို ပန်းဦးရစ်ပြု၍ ပန်ဆင်ထားကုန်သော၊ လူ့အူတည်းဟူသော မြွေတို့ကို လည်ဆွဲပြုလုပ်ထားကုန်သော၊ သွေးတည်းဟူသော နီရဲသော ကူကုမလိမ်းကျံစရာတို့ဖြင့် လိမ်းကျံထားကုန်သော၊ ဦးခေါင်းခွံတည်းဟူသော ခွက်တို့ဖြင့် ဆီဦးတည်းဟူသော သေရည်ကို ရှေ့မှောက်၌ သောက်စားနေကြကုန်သော အကြင်ဘီလူးတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုဘီလူးတို့ကို ဝိဓူရအမတ်သည် မြို့တော်၌ သေစာသောက်စားသော လူမိုက်တို့ကိုကဲ့သို့ လျစ်လျူရှု၍ ကြည့်ရှုအပ်ကုန်၏။

Puṇṇakena yakkhena nimmitā maccakaraṅkakaṅkanadharā manussaṭṭhisaṅkhātakarabhūsanadhārino uttaṃsīkatapāṇipallavadharā matthakamālikatahatthatalasaṅkhatapallavadhārino hārīkatantoragā muttāhārīkatamanussantasaṅkhātauragasampayuttā lohitakuṅkumehi rudhirasaṅkhātakuṅkumakakkehi littā sīsakapālapātihi sīsakapālasaṅkhātehi sarāvehi vasāmajjaṃ vasāsaṅkhātasuraṃ pure abhimukhe pivantā ye yakkhā siyuṃ, ete yakkhā vidhurena paṇḍitena dhuttā viya nagare surādhuttā viya upekkhitā hontīti. Iha ‘‘littā lohitakuṅkumehī’’ti ca ‘‘uttaṃsīkatapāṇipallavadharā’’ti ca [Pg.359] ‘‘hārīkatantoragā’’ti ca imehi cittakkhobhakāraṇabhūto rudhirādivibhāvo ca, ‘‘maccakaraṅkakaṅkanaro’’ti ca ‘‘sīsakapālapātihi vasāmajjaṃ pivantā’’ti ca imehi ubbegavantasabhāvassa hetubhūto pūtyādivibhāvo ca pakāsito. Karuṇāyutasabhāvassa kāraṇabhūtavirajjanavibhāvo ca nāsāvikunanādianubhāvo ca saṅkāvegādibyabhicārībhāvo ca bībhacchasaṅkhātaṭhāyībhāvo cāti ime sabbe vākyasāmatthiyena gammāti veditabbā.

ပုဏ္ဏကဘီလူး ဖန်ဆင်းထားသော၊ လူသေရိုးတည်းဟူသော လက်တန်တန်ဆာကို ဆင်ယင်ထားကုန်သော၊ ဦးခေါင်း၌ ပန်းဦးရစ်ပြုအပ်သော လက်ဝါးတည်းဟူသော သစ်ရွက်နုတို့ကို ဆောင်ထားကုန်သော၊ ပုလဲကုံးပြုအပ်သော လူ့အူတည်းဟူသော မြွေနှင့် ယှဉ်စပ်ကုန်သော၊ သွေးတည်းဟူသော နီရဲသော ကူကုမအနှစ်တို့ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်ကုန်သော၊ ဦးခေါင်းခွံတည်းဟူသော ခွက်တို့ဖြင့် ဆီဦးတည်းဟူသော သေရည်ကို ရှေ့တည့်တည့်၌ သောက်နေကြကုန်သော အကြင်ဘီလူးတို့သည် ရှိကုန်အံ့၊ ထိုဘီလူးတို့ကို ပညာရှိ ဝိဓူရအမတ်သည် မြို့၌ သေစာသောက်စားသော လူမိုက်တို့ကိုကဲ့သို့ လျစ်လျူရှုအပ်ကုန်၏။ ဤ၌ 'littā lohitakuṅkumehi' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'uttaṃsīkatapāṇipallavadharā' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'hārīkatantoragā' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း စိတ်နှလုံးတုန်လှုပ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သွေးစသော ဝိဘာဝကိုလည်းကောင်း၊ 'maccakaraṅkakaṅkanadharā' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'sīsakapālapātihi vasāmajjaṃ pivantā' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း ထိတ်လန့်စရာ သဘောတရား၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ပုပ်စပ်သောအရာစသော ဝိဘာဝကိုလည်းကောင်း ပြဆိုအပ်၏။ ကရုဏာနှင့်ယှဉ်သော သဘောရှိသည့် ငြီးငွေ့ဖွယ်အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဝိရဇ္ဇနဝိဘာဝလည်းကောင်း၊ နှာခေါင်းရှုံ့ခြင်း စသော အနုဘာဝလည်းကောင်း၊ သံသယဖြစ်ခြင်း၊ စိတ်လှုပ်ရှားခြင်း စသော ဗျဘိစာရီဘာဝလည်းကောင်း၊ ဘီဘစ္ဆဟု ဆိုအပ်သော ဌာယီဘာဝလည်းကောင်း ဟူသော ဤအားလုံးတို့ကို ဝါကျ၏ စွမ်းအားဖြင့် သိသာထင်ရှားစေအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Vimhayaṭhāyībhāva

အံ့ဩခြင်း (ဝိမှယ) တည်တံ့သောသဘော (ဌာယီဘာဝ)။

366.

၃၆၆။

Atilokapadatthehi,Vimhayo’yaṃ raso’bbhuto;

Tassā’nubhāvā sedassu-Sādhuvādādayo siyuṃ;

Tāsāvegadhitippaññā,Honte’ttha byabhicārino.

လောကထက် လွန်ကဲသော အရာဝတ္ထုတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤအံ့ဩခြင်းသည် အဗ္ဘုတရသ ဖြစ်၏။ ထိုအဗ္ဘုတရသ၏ အနုဘာဝတို့သည် ချွေးထွက်ခြင်း၊ မျက်ရည်ကျခြင်း၊ သာဓုခေါ်ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ ဤအဗ္ဘုတရသ၌ ထိတ်လန့်ခြင်း၊ စိတ်လှုပ်ရှားခြင်း၊ တည်ကြည်ခြင်း၊ ပညာတို့သည် ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

366. ‘‘Ati’’ccādi. Atilokehi lokātivuttīhi māyādibbagehārāmādīhi padatthehi jāto ayaṃ vimhayo cittavikārasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso nāma. Sedaassusādhuvādaromañcādayo tassa anubhāvā siyuṃ, tāsādayo byabhicārino hontīti.

၃၆၆. 'Ati' စသည်ဖြင့် စတင်၏။ လောကထက် လွန်ကဲသော ဖန်ဆင်းမှု၊ နတ်တို့၏ အိမ်၊ ဥယျာဉ်စသော အရာဝတ္ထုတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဤအံ့ဩခြင်းတည်းဟူသော ဌာယီဘာဝသည် အဗ္ဘုတရသ မည်၏။ ချွေးထွက်ခြင်း၊ မျက်ရည်ကျခြင်း၊ သာဓုခေါ်ခြင်း၊ ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်း စသည်တို့သည် ထိုရသ၏ အနုဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ ထိတ်လန့်ခြင်း စသည်တို့သည် ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

366. Idāni vimhayarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ati’’iccādinā. Atilokapadatthehi lokaṭṭhitimatikkamma pavattehi māyādibbabhavanaārāmavimānādipadatthehi hetubhūtehi uppajjamāno ayaṃ vimhayo cittabyāpanasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso abbhutaraso nāma bhave, sedassusādhuvādādayo tassa abbhutarasassa anubhāvā siyuṃ, tāsāvegadhitippaññā ettha [Pg.360] abbhutarasavisaye byabhicārino bhāvā hontīti. Atikkantā lokamiti ca, te ca te padatthā ceti ca, sādhuiti vādoti ca, sedo ca assu ca sādhuvādo ceti ca, te ādi yesaṃ romañcādīnamiti ca, tāso ca āvego ca dhiti ca paññā ceti ca vākyaṃ.

၃၆၆. ယခုအခါ အံ့ဩခြင်းရသ၏ ပြုစုပျိုးထောင်ပုံ အစီအစဉ်ကို ပြသရန် 'ati' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လောက၏ တည်ရှိပုံကို လွန်ကဲ၍ ဖြစ်ပွားကုန်သော ဖန်ဆင်းခြင်း၊ နတ်တို့၏ ဘုံဗိမာန်၊ ဥယျာဉ် စသော အရာဝတ္ထုတို့တည်းဟူသော အကြောင်းရင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ပြန့်ပွားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဤအံ့ဩခြင်းတည်းဟူသော ဌာယီဘာဝသည် အဗ္ဘုတရသ မည်ရာ၏။ ချွေးထွက်ခြင်း၊ မျက်ရည်ကျခြင်း၊ သာဓုခေါ်ခြင်း စသည်တို့သည် ထိုအဗ္ဘုတရသ၏ အနုဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ ဤအဗ္ဘုတရသ၏ အာရုံ၌ ထိတ်လန့်ခြင်း၊ စိတ်လှုပ်ရှားခြင်း၊ တည်ကြည်ခြင်း၊ ပညာတို့သည် ဗျဘိစာရီဘာဝတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ လောကကို လွန်မြောက်အပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုထို အရာဝတ္ထုတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကောင်းပြီဟု ပြောဆိုခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ချွေးထွက်ခြင်း၊ မျက်ရည်ကျခြင်း၊ ကောင်းပြီဟု ပြောဆိုခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုချွေးထွက်ခြင်း စသည်တို့သည် အစရှိသည်ဖြစ်သော ကြက်သီးထခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ထိတ်လန့်ခြင်း၊ စိတ်လှုပ်ရှားခြင်း၊ တည်ကြည်ခြင်း၊ ပညာဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ဝါကျစပ်ရမည်။

Imassa abbhutarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ဤအဗ္ဘုတရသ၏ ဥပမာသာဓကကို ဤသို့ ရှုမြင်အပ်၏ -

Sa puṇṇakenā’haṭanekabhiṃsane-Sva’ho naṭeneva suniccalo’calā;

Nipātito tena avaṃsiropataṃ,Asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyāti.

ထိုပုဏ္ဏကဘီလူးသည် များစွာသော ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အရပ်တို့သို့ ဆောင်ယူအပ်သော်လည်း ဇာတ်မင်းသားကဲ့သို့ အလွန်ငြိမ်သက်စွာ မတုန်မလှုပ်ဘဲ၊ ထိုဘီလူးသည် ဦးခေါင်းကို အောက်စိုက်၍ ခြေကို အထက်သို့မြှောက်လျက် ချောက်ကမ်းပါးသို့ ချခဲ့သော်လည်း မကြောက်မရွံ့သော ထိုဝိဓူရအမတ်ကို မျက်စိတည်းဟူသော တိုင်းတာရာ တုတ်တံဖြင့် ချိန်ဆဘိသကဲ့သို့ ကြည့်ရှုခဲ့၏။

So vidhurapaṇḍito puṇṇakena yakkhena naṭena iva anekavikāradassanakena nāṭakena viya āhaṭanekabhiṃsanesu bhayattamānītānekavidhabhiṃsanesu vattamānesu suniccalo tena puṇṇakena acalā saṭṭhiyojanubbedhakāḷāgiripabbatamatthakato nipātito avaṃsiropataṃ adhosīsaṃ patanto asantasaṃ evaṃ appatiṭṭhepi anuttasanto taṃ pabbataṃ diṭṭhiyaṭṭhiyā mini pamāṇamakāsi, aho acchariyanti. Ettha bhayahetumhi sati bhītiyā ca tattha parijānanābhāvassa ca lokasabhāvattā tamatikkamma bhayakaraṇe asantāsassa ca diṭṭhiyā pabbataminanassa ca pavattabhāvakathanena lokātikkantapadatthasaṅkhāto vibhāvo ‘‘asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyā’’ti iminā pakāsito. ‘‘Aho’’ti vacanena, tassa sāmatthiyena ca sādhuvādasedaassuādayo anubhāvā vibhāvitā. Tāsaāvegadhiticcādibyabhicārībhāvā, vimhayasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca samuditavākyasāmatthiyena jotito.

ထိုဝိဓုရပဏ္ဍိတသည် ပုဏ္ဏကဘီလူးသည် ကပြသူကဲ့သို့ အထူးထူးသော အမူအရာတို့ကို ပြသလျက် ကဇာတ်ကဲ့သို့ ဆောင်ယူအပ်သော များစွာသော ကြောက်မက်ဖွယ် ဘေးအန္တရာယ်တို့ ဖြစ်ပေါ်နေသော်လည်း အလွန်တည်ကြည်လှပေ၏။ ထိုပုဏ္ဏကဘီလူးသည် မလှုပ်မယှက် တည်ရှိသော ယူဇနာခြောက်ဆယ် အမြင့်ရှိသော ကာဠဂိရိတောင်ထိပ်မှ ဦးခေါင်းကို အောက်စိုက်လျက် အောက်သို့ ပြုတ်ကျစေသော်လည်း ကြောက်လန့်ခြင်းမရှိဘဲ ဤသို့ ထောက်ရာမရှိသော နေရာ၌ပင် ထိတ်လန့်ခြင်းမရှိဘဲ ထိုတောင်ကို မျက်စိတည်းဟူသော ခြင်တွယ်ဖြင့် တိုင်းတာလျက် အတိုင်းအရှည်ကို ပြုလေ၏၊ 'အို... အံ့ဩစရာကောင်းလှပေစွ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းရှိသော်လည်း ထိုဘေး၌ ထိတ်လန့်ခြင်းမရှိခြင်း၊ လောကသဘာဝကို ကျော်လွန်၍ ဘေးဖြစ်စေတတ်သော အရာ၌ မကြောက်မရွံ့ခြင်းနှင့် မျက်စိဖြင့် တောင်ကို တိုင်းတာခြင်း၏ ဖြစ်ပျက်ပုံကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် လောကုတ္တရာ တရားအနက်ဟု ဆိုအပ်သော ဝိဘာဝကို 'asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyā' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြသအပ်၏။ 'Aho' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုစကား၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း သာဓုခေါ်ခြင်း၊ ချွေးထွက်ခြင်း၊ မျက်ရည်ကျခြင်း စသော အနုဘာဝတို့ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ ကြောက်လန့်ခြင်း (တျာသ)၊ စိတ်လှုပ်ရှားခြင်း (အာဝေဂ)၊ တည်ကြည်ခြင်း (ဓိတိ) စသော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့နှင့် ဝိမှယ (အံ့ဩခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော ဌာယီဘာဝကိုလည်း စုပေါင်းထားသော ဝါကျ၏ စွမ်းအားဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်၏။

Samaṭhāyībhāva

သမဌာယီဘာဝ

367.

၃၆၇။

Ṭhāyībhāvo [Pg.361] samo mettā-Dayāmodādisambhavo;

Bhāvādīhi tadu’kkaṃso,Santo santanisevito.

မေတ္တာ၊ ကရုဏာ (ဒယာ)၊ မုဒိတာ (မောဒ) စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သမ (ငြိမ်းအေးခြင်း) သည် ဌာယီဘာဝ ဖြစ်၏။ ဘာဝ (ဗျဘိစာရီဘာဝ) စသည်တို့ဖြင့် ထိုသမဌာယီဘာဝ၏ ထူးကဲလွန်ကဲခြင်းသို့ ရောက်သည်ရှိသော် သူတော်ကောင်းတို့ မှီဝဲအပ်သော သန္တရသ မည်၏။

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ဤသို့ အရှင်သံဃရက္ခိတ မဟာသာမိ အရှင်မြတ် စီရင်အပ်သော

Subodhālaṅkāre

သုဗောဓာလင်္ကာရကျမ်း၌

Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo.

ရသဘာဝါဝဗောဓ မည်သော ပဉ္စမပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

Subodhālaṅkāro samatto.

သုဗောဓာလင်္ကာရကျမ်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

367. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Mettādisambhavo samo upasamasaṅkhāto ṭhāyībhāvo bhavati, tadanurūpehi bhāvānubhāvehi tassa ukkaṃso yassa, so santo nāma raso bhavati, so ca santanisevitoti.

၃၆၇. “Ṭhāyi” အစရှိသည်ကား - မေတ္တာစသည်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ဥပသမ (ငြိမ်းအေးခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော သမသည် ဌာယီဘာဝ ဖြစ်၏၊ ထိုသမနှင့် လျော်ကန်သော ဘာဝ၊ အနုဘာဝတို့ဖြင့် ထိုဌာယီဘာဝ၏ လွန်ကဲခြင်းရှိသော ရသသည် သန္တရသ မည်၏၊ ထိုသန္တရသကို သူတော်ကောင်းတို့ မှီဝဲအပ်၏။

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ

ဤသို့ သုဗောဓာလင်္ကာရကျမ်း၏ မဟာသာမိအမည်ရှိသော ဋီကာ၌

Rasabhāvāvabodho pañcamo paricchedo.

ရသဘာဝါဝဗောဓ မည်သော ပဉ္စမပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

367. Idāni santarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ṭhāyi’’ccādinā. Mettādayāmodādisambhavo mettākaruṇāpītiādivibhāvehi sambhūto samo kāyacittopasamo ṭhāyībhāvo nāma hoti, bhāvādīhi byabhicārībhāvādīhi karaṇabhūtehi, apica tassa samassa anurūpehi byabhicārībhāvānubhāvehi tadukkaṃso tassa ṭhāyībhāvassa ukkaṃsayutto santanisevito sādhūhi sevito santo santaraso nāma hotīti. Mettā ca dayā ca modo ceti ca, te ādayo yesamiti ca, tehi sambhavo yasseti ca, tassa ukkaṃso assa santasseti ca, sataṃ nisevitoti ca vākyaṃ.

၃၆၇. ယခုအခါ သန္တရသ ပျိုးထောင်ပုံ အစီအစဉ်ကို “ṭhāyi” အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ပြသ၏။ မေတ္တာ၊ ကရုဏာ (ဒယာ)၊ မုဒိတာ (မောဒ) စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော - မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ ပီတိ စသော ဝိဘာဝတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာယစိတ်တို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းဟူသော သမသည် ဌာယီဘာဝ မည်၏။ အကြောင်းပြုတတ်သော ဗျဘိစာရီဘာဝ စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် ထိုသမနှင့် လျော်ကန်သော ဗျဘိစာရီဘာဝ၊ အနုဘာဝတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ထိုဌာယီဘာဝ၏ ထူးကဲခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော၊ သူတော်ကောင်းတို့ မှီဝဲအပ်သော ရသသည် သန္တရသ မည်၏။ မေတ္တာလည်းကောင်း၊ ဒယာ (ကရုဏာ) လည်းကောင်း၊ မောဒ (မုဒိတာ) လည်းကောင်း၊ ထိုမေတ္တာစသည်တို့သည် အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုမေတ္တာစသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ယင်းသမ၌ ရှိ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုသမ၏ လွန်ကဲခြင်းသည် ထိုသန္တရသအား ရှိ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတို့ မှီဝဲအပ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝါကျအနက်ကို သိအပ်၏။

Assa [Pg.362] santarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ထိုသန္တရသ၏ ဥပမာသာဓကကို ဤသို့ ရှုမြင်အပ်၏ -

Entesu kesarikarīsva’pi veṭhayante,Nāge nagaṃ madagaje viya veḷugumbaṃ;

Yakkhe vicālayati nocali īsakampi,Santiṃ gatova vidhuro madhurāpi bhāvoti.

ခြင်္သေ့နှင့် ဆင်တို့သည်ပင်လျှင် ရောက်ရှိလာကြကုန်သော်လည်းကောင်း၊ နဂါးတို့သည်လည်း ကိုယ်ခန္ဓာကို ရစ်ပတ်ကြကုန်သော်လည်းကောင်း၊ မုန်ယိုသောဆင်သည် ဝါးရုံတောကို လှုပ်ခါသကဲ့သို့ ပုဏ္ဏကဘီလူးသည် တောင်ကို လှုပ်ခါစေသော်လည်းကောင်း၊ ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသော ဝိဓုရပဏ္ဍိတသည် ကောင်းမြတ်သော သဘာဝတရားရှိသဖြင့် အနည်းငယ်မျှမျှပင် မလှုပ်မယှက် တည်ရှိလေ၏။

Kesarikarīsu sīhahatthīsu entesu api bhiṃsanākārena samīpamāgacchantesupi nāge veṭhayantepi nāgesu sarīraṃ veṭhayantesupi. Jātyāpekkhāyekavacanaṃ, veḷugumbaṃ madagaje viya vicālayati madagaḷitahatthimhi cālente iva yakkhe puṇṇake nagaṃ kāḷāgiripabbataṃ vicālayatipi anekappakāre cālentepi vidhuro paṇḍito santiṃ gatova nibbānaṃ ālambaṇakaraṇavasena sampatto viya phalasamāpattisamāpanno iva atha vā diṭṭhadhammanibbānasaṅkhatanirodhasamāpattisamāpanno viya īsakampi appakampi madhurā bhāvā api madhurasabhāvatopi no cali, nisinnaṭṭhānato pagevāti adhippāyo. Ettha dhāvanarodanakampanādīnaṃ karaṇabhūtaṃ sīhādīnamāgamanaṃ nāgaveṭhanaṃ pabbatakampanantiādīsu vattamānesupi nibbikārattena santiṃ gatoti iminā santarasassa pakatibhūte uddese dassito navamo ṭhāyībhāvo dassito hoti, etassa uppattiuddīpanānaṃ kāraṇabhūtā mettādayāmodādivibhāvā sāmatthiyā dassitā hontīti. Dhitimatisatiādayo tadanurūpabyabhicārībhāvā ca tādisānubhāvā ca ‘‘entesu veṭhayante vicālayatī’’ti iminā, sakalavākyasāmatthiyena ca pakāsitāti daṭṭhabbā.

“Kesarikarīsu” ဟူသည် ခြင်္သေ့နှင့် ဆင်တို့သည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အမူအရာဖြင့် အနီးသို့ ရောက်လာကြကုန်သော်လည်းကောင်း၊ “nāge veṭhayante” ဟူသည် နဂါးတို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာကို ရစ်ပတ်နေကြကုန်သော်လည်းကောင်း (ဤ၌ ဧကဝုစ်သည် ဇာတ်သဘောကို ရည်ညွှန်း၏)၊ မုန်ယိုသောဆင်သည် ဝါးရုံတောကို လှုပ်ခါသကဲ့သို့ ပုဏ္ဏကဘီလူးသည် ကာဠဂိရိတောင်ကို များစွာသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် လှုပ်ရှားစေသော်လည်းကောင်း၊ ဝိဓုရပဏ္ဍိတသည် ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသောသူ (နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုခြင်းဖြင့် ဖလသမာပတ် ဝင်စားနေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားနေသကဲ့သို့လည်းကောင်း) ကောင်းမြတ်သော သဘာဝတရားရှိသဖြင့် အနည်းငယ်မျှမျှပင် မလှုပ်မယှက် တည်ရှိလေ၏၊ နေမြဲနေရာမှ မလှုပ်ရှားဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ ဤ၌ ပြေးခြင်း၊ ငိုခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်းတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ခြင်္သေ့စသည်တို့ လာခြင်း၊ နဂါးရစ်ပတ်ခြင်း၊ တောင်တုန်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်ပျက်နေသော်လည်း ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်သည်ဟူသော ဤစကားဖြင့် သန္တရသ၏ မူလသဘာဝဖြစ်သော ကိုးခုမြောက် ဌာယီဘာဝကို ပြသအပ်၏။ ထိုဌာယီဘာဝ ဖြစ်ပေါ်တိုးပွားခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မောဒ စသော ဝိဘာဝတို့ကို စွမ်းအားအလျောက် ပြသပြီးဖြစ်၏။ တည်ကြည်ခြင်း (ဓိတိ)၊ ပညာ (မတိ)၊ သတိ (သတိ) စသော ထိုသမနှင့် လျော်ကန်သော ဗျဘိစာရီဘာဝတို့နှင့် ထိုသို့သော အနုဘာဝတို့ကိုလည်း “entesu veṭhayante vicālayatī” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုလုံးသော ဝါကျ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားစေအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Iti subodhālaṅkāranissaye

ဤသို့ သုဗောဓာလင်္ကာရနိဿယ၌

Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo.

ရသဘာဝါဝဗောဓ မည်သော ပဉ္စမပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

Subodhālaṅkāraṭīkā samattā.

သုဗောဓာလင်္ကာရဋီကာ ပြီးဆုံးပါပြီ။