နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

သုဗောဓာလင်္ကာရဋီကာ

සුබෝධාලංකාර ටීකාව

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව

ယော [Pg.1] ပါဒနီရဇဝရောဒရရာဓိတေန,လောကတ္တယေန’ဝိကလေန နိရာကုလေန;

ဝိညာပယီ နိရုပမေယျတမတ္တနော တံ,ဝန္ဒေ မုနိန္ဒမဘိဝန္ဒိယ ဝန္ဒနီယံ.

යම් මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ නමක් තමන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්හි රේණූන්ගෙන් පිදුම් ලැබූ, අවුල් රහිත වූ ද අසම්පූර්ණ නොවූ ද තුන් ලෝකයෙහි තමන් වහන්සේගේ අසදෘශ උතුම් භාවය ප්‍රකාශ කළ සේක් ද, වන්දනා කිරීමට සුදුසු වූ, මුනිවරුන්ට අධිපති වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේට මම නමස්කාර කොට වැඳ පුදමි.

ပတ္တော သပတ္တဝိဇယော ဇယဗောဓိမူလေ,သဒ္ဓမ္မရာဇပဒဝိံ ယဒနုဂ္ဂဟေန;

သတ္တာပသတ္တ ဝိပုလာမလသဂ္ဂုဏဿ,သဒ္ဓမ္မသာရရတနဿ နမတ္ထု တဿ.

ජය ශ්‍රී මහා බෝධි මූලයේදී කෙලෙස් සතුරන් පරදා ජය ලබා, යම් සද්ධර්මයක අනුග්‍රහයෙන් සද්ධර්ම රාජ පදවියට පත් වූයේ ද, කෙලෙස් බැඳීම්වලින් තොර වූ, මහත් වූ ද නිර්මල වූ ද යහපත් ගුණැති, ඒ උතුම් සද්ධර්ම සාර රත්නයට නමස්කාරය වේවා.

ယော ဘာဇနတ္တမဘိသမ္ဘုဏိ သဂ္ဂုဏဿ,တဿာပိ ဓမ္မရတနဿ မဟာရဟဿ;

သမ္ဘာဝိတံ သသိရသာဟိတသန္နတေဟိ,သမ္ဘာဝယာမိ သိရသာ ဂဏမုတ္တမံ တံ.

යම් සඟ පිරිසක් මහාර්ඝ වූ ඒ සද්ධර්ම රත්නයේ සහ උතුම් ගුණාංගයන්ගේ උල්පතක් (භාජනයක්) බවට පත් වූයේ ද, හිස නමා වඳින්නා වූ සැදැහැවතුන් විසින් පුදන ලද්දා වූ, ඒ උත්තම මහා සංඝ රත්නය මම හිස නමා ගෞරවයෙන් වන්දනා කරමි.

ယေ’နန္တတန္တရတနာကရမန္ထနေန,မန္ထာ’စလောလ္လသိတဉာဏဝရေန လဒ္ဓါ;

သာရာ မတာတိ သုခိတာ သုခယန္တိ စညေ,တေ မေ ဇယန္တိ ဂုရဝေါ ဂုရဝေါ ဂုဏေဟိ.

යම් ගුරුවරු කෙනෙක් අනන්ත වූ ශාස්ත්‍ර නැමැති සාගරය මන්දර පර්වතය වැනි උතුම් ප්‍රඥාවෙන් මලකා ලබාගත්, සාරවත් වූ ධර්ම අමෘතය අනුභව කොට තමන් සුවපත් වී, අනෙක් අයද සුවපත් කරත් ද, ගුණයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ මාගේ ඒ ගුරුදේවවරු ජයග්‍රහණය කරත්වා!

၁. ဒေါသာဝဗောဓ ပဌမပရိစ္ဆေဒ

1. පළමු වන පරිච්ඡේදය - දෝෂාවබෝධය

ရတနတ္တယပ္ပဏာမဝဏ္ဏနာ

රත්නත්‍රය ප්‍රණාම වර්ණනාව

၁.

1.

မုနိန္ဒဝဒနမ္ဘောဇ-ဂဗ္ဘသမ္ဘဝသုန္ဒရီ;

သရဏံ ပါဏိနံ ဝါဏီ, မယှံ ပီဏယတံ မနံ.

මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛ පද්මය නැමැති ගර්භයෙන් උපන්නා වූ, සත්ත්වයන්ට සරණ වූ, සුන්දර වූ සරස්වතී දේවිය (එනම් බුද්ධ දේශනාව නැමැති වාග් දේවතාවිය) මාගේ මනස සතුටින් පිනවාවා.

၁. အထာယံ [Pg.2] ဂန္ထကာရော ဂန္ထာရမ္ဘေ ပုဗ္ဗပယောဂါနုဗန္ဓသဘာဝသိဒ္ဓိကဝိဂုဏောပေတာနံ ယတိပေါတာနံ တဒုပါယန္တရဝိရတာ ကမန္တရာပေတပရက္ကမသမ္ဘဝေနာဓိဂတဗျသနသတမုပလဗ္ဘ ဒယာသဉ္ဇာတရသရသဟဒယတာယ တဒုပါယဘူတံ ဗန္ဓလက္ခဏံ ဝိရစယိတုကာမောဘိမတသိဒ္ဓိနိမိတ္တမတ္တနောဓိဂတသဒ္ဓမ္မဒေဝတာနုဿရဏံ တာဝ ဒဿေတုမာဟ ‘‘မုနိန္ဒေ’’စ္စာဒိ. နနု ‘‘ဗန္ဓလက္ခဏံ ဝိရစယိတုကာမော’’တိ ဝုတ္တံ, ကိမေတ္ထ လက္ခဏကရဏေန အဒိဋ္ဌလက္ခဏာပိ ဒိဿန္တိ ဗန္ဓန္တာတိ? သစ္စံ, တထာပိ တေ ဃုဏက္ခရပ္ပကာသာ တဗ္ဗိဒူနံ ပယောဂါနုသာရိနော ဝါ သိယုံ, ပုဗ္ဗေ ကတသတ္ထပရိစယာ ဝါ သိယုန္တိ ဝိညေယျံ. ဝါဏီ မယှံ မနံ ပီဏယတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝါဏီတိ ဝါ သရဿတျပရနာမဓေယျာ ကာစိ ဒေဝတာ, သာ သဗ္ဗာဝဒါတာ ယထိစ္ဆိတတ္ထသာဓနပုဏ္ဍရီကဂဗ္ဘေ နိသီဒတီတိ လောကဝါဒေါ. ဝါဏီတိ ပန ပစ္စုဟဝိရဟေနာဘိမတသိဒ္ဓိနိဗန္ဓနေကတာဏော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာသိတော သဒ္ဓမ္မော, တတောယေဝါယံ ဒေဝတာ ရုပ္ပတေ. တတ္ထ သရဿတိယာ ယထာ’သတ္တာ ဇာတာယ မနောသမ္ပီဏနန္တိ လောကော, သဒ္ဓမ္မဒေဝတာယ တု မနောပီဏနံ, တဿာ သဗ္ဗဝဇ္ဇရဟိတာယစ္စန္တနိမ္မလာယ နိရန္တရတ္ထနေကတာဏပ္ပဝတ္တိယာ မနသော သမ္ပီဏနံ. တေန စ ပဿဒ္ဓိ, တာယ ပန သုခံ, တေနာပိ သမာဓိ, သမာဓိသမ္ဘဝေန ယထာဘူတာဝဗောဓသမ္ဘဝတော ဝိစိတ္တာနေကသဒ္ဒတ္ထဝိသေသာ ပဋိဘန္တျနာယာသေန, တတော စ ယထိစ္ဆိတသိဒ္ဓိနိပ္ဖတ္တီတိ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ တပ္ပသာဒမာသီသတိ.

1. දැන් මේ ග්‍රන්ථ කර්තෘවරයා ග්‍රන්ථය ආරම්භයේදී, පූර්ව ප්‍රයෝගයන්ට අනුබද්ධ ස්වභාවයෙන් සිද්ධ වන දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත වූ නවක මහණවරුන්ගේ, එම වැරදි මඟහැරවීමේ වෙනත් උපක්‍රමයන්ගෙන් තොර වීම නිසාත්, වීර්යය නැතිකම නිසාත් සිදුවන සිය ගණනක් විපත් දැක, කරුණාවෙන් උපන් රසයෙන් පිරුණු හදවතක් ඇතිව, එයට පිළියමක් බඳු වූ කාව්‍ය බන්ධන ලක්ෂණ සම්පාදනය කිරීමට කැමති වූයේ, තමන් බලාපොරොත්තු වන කාර්යය සාර්ථක කරගනු පිණිස, තමන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරගන්නා ලද සද්ධර්ම දේවතාවිය සිහිපත් කිරීම පළමුව දැක්වීම සඳහා 'මුනීන්ද්‍ර...' යනාදිය පැවසීය. 'බන්ධන ලක්ෂණ සම්පාදනය කිරීමට කැමති' යැයි පැවසූ කල, මෙහි ලක්ෂණ ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? ලක්ෂණ නොදන්නා අය පවා කාව්‍ය බන්ධනය කරනු පෙනේ නොවේද? සැබෑය, එසේ වුවද ඔවුන්ගේ එම නිර්මාණ කාව්‍ය ශාස්ත්‍රය නොදැන ඉබේ සිදුවන දෙයක් මෙන් (ගුණයෙන් තොරව) අහඹු ලෙස සිදුවන ඒවා විය හැකිය. නැතහොත් ඒවා එම ශාස්ත්‍රය දන්නවුන්ගේ ක්‍රමවේද අනුගමනය කිරීමෙන් හෝ පෙර කරන ලද ශාස්ත්‍රීය පුහුණුව නිසා සිදුවන්නක් විය හැකි යැයි දත යුතුය. 'වාණී මය්හං මනං පීණයතු' (වාග් දේවිය මාගේ සිත පිනවාවා) යන්න මෙහි පද සම්බන්ධයයි. 'වාණී' යනු සරස්වතී යන වෙනත් නමකින් හැඳින්වෙන කිසියම් දේවතාවියකි. ඇය සර්වප්‍රකාරයෙන්ම නිර්මල වූ, කැමති අර්ථයන් සාදා දෙන සුදු නෙළුම් ගැබෙහි වෙසෙතියි ලෝක සම්මතයක් පවතී. 'වාණී' යන්නෙන් බාධාවලින් තොරව බලාපොරොත්තු වන අර්ථයන් සාක්ෂාත් කර ගැනීමට හේතු වන, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද සද්ධර්මය ද අදහස් වේ. එබැවින් මෙම දේවතාවිය (සද්ධර්මය) රූපකයක් ලෙස දැක්වේ. එහි සරස්වතී දේවිය කෙරෙහි ඇති වන භක්තියෙන් සිත පිනවීම ලෝකයාගේ සිරිත වුවද, සද්ධර්ම දේවතාවිය කෙරෙහි ඇති වන චිත්ත ප්‍රසාදය වනාහි, සියලු දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ, අතිශයින්ම පිරිසිදු වූ, නිරන්තරයෙන් යහපත් අර්ථයන් ලබා දීමෙන් සිත සතුටු කිරීමයි. එයින් කායික චෛතසික සංසිඳීම (පස්සද්ධිය) ද, එයින් සැපය ද, එයින් සමාධිය ද ඇති වේ. සමාධිය ඇති වීමෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් (යථාභූත ලෙස) අවබෝධය ලැබෙන බැවින්, විවිධ වූ අනේකවිධ ශබ්ද සහ අර්ථයන්ගේ විශේෂතා නිරායාසයෙන්ම වැටහෙයි. එයින් තමන් කැමති අර්ථයන් සිද්ධ වන බැවින් වක්‍රෝක්තියෙන් ඇයගේ ප්‍රසාදය ප්‍රාර්ථනා කරයි.

ကိံဝိသိဋ္ဌောစ္စာဟ [Pg.3] ‘‘မုနိန္ဒေ’’စ္စာဒိ. ဥဘော လောကေ မုနာတိ ဇာနာတီတိ မုနိ, ဣန္ဒတိ ပရမိဿရိယံ ပဝတ္တေတိ သဗ္ဗတ္ထာတိ ဣန္ဒော, မုနိ စ သော ဣန္ဒော စ, မုနီနံ ဣန္ဒောတိ ဝါ မုနိန္ဒော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. တတောယံ တဿ နိမိတ္တကသညာ. ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ပရိယာယသဒ္ဒေသွညေသု ကဝိကာမိတဿတ္ထဿေကန္တဝါစကတ္တေနော’ စိတျသမ္ပောသကောယံ မုနိန္ဒသဒ္ဒေါ, တထာ ဟိ ယော ဥဘယလောကဇာနနေန မုနီနံ ပရမိဿရိယပုဂ္ဂလာနမ္ပိ ပရမိဿရိယံ ဝတ္တေတိ, သော ပရံ ပီဏေတိ ဟေတုဘာဝေန’တြေ’တျု’စိတမေဝ, တထာ ပဒန္တရာနမ္ပိ ဩစိတျံ ပေါသေတိ. တထာ ဟိ တာဒိသဿ ဝဒနာရဝိန္ဒောဒရေ သမ္ဘဝါ သုန္ဒရီ, တတောယေဝ ပဋိသရဏံ, တသ္မာ စ မနော ပီဏေတီတိ. တဿ ဝဒနံ, တမိဝ မုနိန္ဒဝဒနံ, အမ္ဘောဇံ. တမေဝ ဝါ လက္ခိသံယောဂိတာဒိသဓမ္မေန’မ္ဘောဇံ, ပဒုမံ. တဿ ဂဗ္ဘော. တတ္ထ သမ္ဘဝေန ပဝတ္တိယာ, ဥပ္ပတ္တိယာ ဝါ သုန္ဒရီ နိရဝဇ္ဇာ ဒေဝတာ. ဝါစာ ပန ဒေါသလေသေနာပ’သမ္ဖုဋ္ဌာဝ နိရဝဇ္ဇာ, တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဂုဏာလင်္ကာရသံယုတ္တာ’’ ဣစ္စာဒိ. တတောဝါယံ သရဏံ ပါဏိနံ သတ္တာနံ ပဋိဘာနာဒိဂုဏဝိသေသာဝဟတ္တမတ္တေန ပဋိသရဏဘူတာ ဒေဝတာ. ဝါစာ ပန သဗ္ဗုပဒ္ဒဝနိဝါရဏေန သဗ္ဗဟိတသုခသမ္ပဒါသမ္ပာဒနေနစ္စန္တပဋိသရဏဘူတာ. သဘာဝနပုံသကတ္တာ စေတ္ထ န လိင်္ဂပရိဝတ္တနံ. မယှန္တိ ဧကဝစနေနတ္တနော နိရဘိမာနတ’မာနေတိ သဇ္ဇနမာစာရံ. အဘိန္နပဒသိလေသော စာယံ, သဗ္ဗတ္ထေဝါဝီကတသဒ္ဒပ္ပယောဂတော. သိလေသော စာယံ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ သဗ္ဗတ္ထ သိရိံ ပေါသေတိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဝင်္ကဝုတ္တီသု ပေါသေတိ, သိလေသော တု သိရိံ ပရ’’န္တိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေန နယေန အတ္ထဝဏ္ဏနာ. ဝိတ္ထာရနယေန ပန နာနပ္ပကာရေနတ္ထော သံဝဏ္ဏေတုံ သက္ကာ. တထာ သတိ ဂန္ထဂါရဝေါပိ သိယာတိ ပကာရောယမေဝဗ္ဘုပဂတော.

කවර සුවිශේෂත්වයක් නිසාද යත්, 'මුනීන්ද්‍ර...' යනාදිය පැවසීය. ලෝක දෙකයම (මෙලොව සහ පරලොව) දන්නා බැවින් 'මුනි' නම් වේ. හැම තැනම පරම ඓශ්චර්යය පවත්වන බැවින් 'ඉන්ද' නම් වේ. ඒ මුනිවරයාම ඉන්ද්‍රයා වන බැවින් හෝ මුනිවරුන්ට ඉන්ද්‍රයෙකු වැනි වන බැවින් 'මුනීන්ද්‍ර' නම් වේ. ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය. එබැවින් මෙය උන්වහන්සේගේ ගුණ නිමිති කොටගත් නමකි. වෙනත් පර්යාය පද තිබුණද, කවියා බලාපොරොත්තු වන අර්ථය ඒකාන්තයෙන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් සහ උචිත බව පෝෂණය කරන බැවින් මෙම 'මුනීන්ද්‍ර' යන වචනය යොදන ලදී. මන්දයත්, යමෙක් දෙලොව දැනීමෙන් මුනිවරුන් අතර පරම ඓශ්චර්යවත් පුද්ගලයන්ට පවා පරම ඓශ්චර්යය පවත්වන්නේද, ඔහු අනෙක් අයගේ සිත් පිනවීමට හේතුවක් වීම මෙහි ඉතා උචිතය. එසේම අනෙක් පදයන්හිද උචිත බව පෝෂණය කරයි. කෙසේද යත්? එබඳු උත්තමයෙකුගේ වදන නැමැති නෙළුම් පියුමෙහි උපන් බැවින් සන්නිධි වූ දේවතාවිය සුන්දරය, එබැවින්ම පිළිසරණ වේ, එනිසාම සිත පිනවයි. උන්වහන්සේගේ මුඛය, මුනීන්ද්‍ර මුඛයයි. එය නෙළුමක් (අම්භෝජයක්) බඳුය. නැතහොත් ශ්‍රී සෝභා සම්පන්න බව ආදී සමාන ධර්මයන් නිසාම එය නෙළුමකි. එහි ගර්භයෙහි (මැද) හටගැනීමෙන්, පවැත්මෙන් හෝ උපතින් සුන්දර වූ, නිවැරදි වූ දේවතාවියයි. වචනය (වාග් ප්‍රවාහය) වනාහි කිසිදු දෝෂ ස්පර්ශයක් නොමැති බැවින් අතිශයින්ම නිවැරදි වේ. ඒ බව 'ගුණාලංකාර සංයුක්ත...' යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට පවසනු ඇත. එබැවින් සත්ත්වයන්ට ප්‍රතිභාන ආදී ගුණ විශේෂයන් ලබා දෙන බැවින් පිළිසරණ වූ දේවතාවියකි. වචනය (බුද්ධ වචනය) වනාහි සියලු උපද්‍රව දුරු කිරීමෙන් සහ සියලු හිතසුව ළඟා කර දීමෙන් ඒකාන්තයෙන්ම පිළිසරණ වේ. මෙහි ස්වභාවයෙන්ම නපුංසක ලිංග වීම නිසා ලිංග පරිවර්තනයක් සිදු නොවේ. 'මය්හං' (මාගේ) යන ඒක වචනයෙන් තමන්ගේ නිහතමානී බව දක්වයි. එය සත්පුරුෂයන්ගේ සිරිතයි. මෙය වචන වෙන් නොකොට අර්ථ දක්වන 'අභින්න පද ශ්ලේෂයකි'. මන්දයත්, සෑම තැනකදීම වෙන් නොකළ ශබ්දයන් භාවිතා කර ඇති බැවිනි. මෙම ශ්ලේෂය වක්‍රෝක්තිය මඟින් සෑම තැනකදීම උත්කෘෂ්ට ශෝභාවක් ඇති කරයි. ඒ බව 'වක්‍රෝක්තීන්හි ශ්ලේෂය උතුම් සිරිබර පෝෂණය කරයි' යනුවෙන් ඉදිරියට කියනු ලැබේ. මෙය මෙහි කෙටියෙන් දක්වන ලද අර්ථ වර්ණනාවයි. විස්තර වශයෙන් නම් විවිධාකාරයෙන් අර්ථ වර්ණනා කළ හැකිය. එසේ කළහොත් ග්‍රන්ථය ඉතා විශාල වන බැවින් මේ ක්‍රමය පමණක් මෙහිදී පිළිගන්නා ලදී.

၁. သုပရိသုဒ္ဓဗုဒ္ဓိဂေါစရပရမဝိစိတ္တဂန္ထကာရကောယမာစရိယ- သံဃရက္ခိတမဟာသာမိပါဒေါ [Pg.4] သပိဋကတ္တယသဗ္ဗသတ္ထပါရာဝတရဏေန သဉ္ဇာတာနပ္ပကပီတိသုခမနုဘဝံ ပဋိပတ္တိပဋိဝေဓသာသနဒွယဿ ပရိယတ္တိမူလကတ္တာ ယေန ကေနစိ ပရိယာယေန တဿာ ပရိယတ္တိယာ အတ္ထာဝဗောဓေန ‘‘အပ္ပေဝ နာမ သာဓုဇနံ ပရိတောသေယျ’’မိတိ တဒဓိဂမောပါယဘူတမိဒံ ပကရဏမာရဘန္တော ဂန္ထာရမ္ဘေ ဣဋ္ဌဒေဝတာယ ပဏာမကရဏံ သတာစာရာနုရက္ခဏတ္ထံ, ဝိသေသတော အဘိမတဂန္ထဿာနန္တရာယေန ပရိသမတ္တိယာ စ ကာရဏမိတိ ဣဋ္ဌဒေဝတာနုဿရဏံ, ဂန္ထန္တရာရမ္ဘပဋိက္ခေပကဇနပဋိဗာဟနပုဗ္ဗကာနိ အဘိဓာနာဘိဓေယျကရဏပ္ပကာရပယောဇနာနိ စ ဒဿေန္တော ‘‘မုနိန္ဒဝဒနမ္ဘောဇ…ပေ… ပရိဿမော’’တိ ဂါထတ္တယမာဟ. ဧတ္ထ ပဌမဂါထာယ ဣဋ္ဌဒေဝတာသင်္ခါတရတနတ္တယပ္ပဏာမော ဒဿိတော, ဒုတိယဂါထာယ အာရမ္ဘပဋိက္ခေပကဇနာ နိသေဓိတာ, တတိယဂါထာယ အဘိဓာနာဒိကံ ဒဿိတံ. တထာ ဟိ လောကုတ္တရဓမ္မနိဿိတပရိယတ္တိသင်္ခါတသဗ္ဗညုဘာရတိယာ မနောသမ္ပီဏနာသီသနာပဒေသေန အတ္တနော နိဿေသဓမ္မရတနေ ပသာဒေါ ပကာသိတော. သော ပန ဓမ္မပ္ပသာဒေါ တဒဝိနာဘာဝတော ဗုဒ္ဓသံဃေသုပိ သိဒ္ဓေါတိ ရတနတ္တယဝိသယံ ပဏာမံ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ ဒဿေတိ. သော ဟိ အတ္ထတော ပဏာမကြိယာဘိနိပ္ဖာဒိကာ ကုသလစေတနာ. ဧတ္ထ ဖလံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

1. ඉතා පිරිසිදු බුද්ධි ගෝචර වූ ද, පරම විසිතුරු ග්‍රන්ථයන් කරන්නා වූ ද මේ ආචාර්ය සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාදයන් වහන්සේ, ත්‍රිපිටකය හා සකල ශාස්ත්‍රයන්හි පරතෙරට පැමිණීමෙන් උපන් අප්‍රමාණ ප්‍රීති සුඛය අනුභව කරමින්, ප්‍රතිපත්ති සහ ප්‍රතිවේධ යන ශාසන ද්විත්වයට පර්යාප්තිය මූලික වන බැවින්, යම්කිසි ක්‍රමයකින් ඒ පර්යාප්තියෙහි අර්ථය අවබෝධ කර දීමෙන් “යම් හෙයකින් සත්පුරුෂ ජනයා සතුටු කරන්නේ නම් මැනවි” යි, එය ළඟා කර ගැනීමේ උපාය වූ මේ ග්‍රන්ථය ආරම්භ කරමින්, ග්‍රන්ථාරම්භයේදී ඉෂ්ට දේවතාවට නමස්කාර කිරීම සදාචාරය රැකීම පිණිස ද, විශේෂයෙන් බලාපොරොත්තු වන ග්‍රන්ථය අන්තරායයකින් තොරව අවසන් වීම පිණිස ද හේතු වන බැවින් ඉෂ්ට දේවතාව සිහිපත් කිරීම ද, වෙනත් ග්‍රන්ථාරම්භයන් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන් වැළැක්වීම පූර්වංගම කොට ඇති, ග්‍රන්ථ නාමය, අභිධෙය (විෂයය), කරණ ප්‍රකාරය (ලියන ආකාරය) සහ ප්‍රයෝජනය දක්වමින් “මුනින්දවදනම්බෝජ... පේ... පරිස්සමෝ” යන ගාථා තුන වදාළහ. මෙහි පළමු වන ගාථාවෙන් ඉෂ්ට දේවතා සංඛ්‍යාත රත්නත්‍රයට නමස්කාර කිරීම දක්වන ලදී, දෙවන ගාථාවෙන් ග්‍රන්ථාරම්භය වළක්වන (ප්‍රතික්ෂේප කරන) ජනයා වැළැක්වීම ද, තෙවන ගාථාවෙන් නාමය ආදිය දක්වන ලදී. එසේ මැයි, ලෝකෝත්තර ධර්මය ඇසුරු කළ පර්යාප්ති සංඛ්‍යාත සර්වඥ භාරතියේ (බුද්ධ වචනයේ) සිත පිනවීමේ ප්‍රාර්ථනා ව්‍යාජයෙන් තමන්ගේ සකල ධර්ම රත්නය කෙරෙහි ඇති පැහැදීම ප්‍රකාශ කරන ලදී. ඒ ධර්ම ප්‍රසාදය වනාහි එයින් වෙන් නොවන බැවින් බුද්ධ, සංඝ යන රත්නයන් කෙරෙහි ද සිද්ධ වන හෙයින්, වක්‍රෝක්තියෙන් රත්නත්‍රය විෂයෙහි කෙරෙන නමස්කාරය දක්වයි. එය අර්ථ වශයෙන් නමස්කාර ක්‍රියාව සිදු කරන කුසල් සිතයි. මෙහි ඵලය (ප්‍රයෝජනය) පෙර කියන ලද්දේමය.

ပုန သန္တေသု ရာမသမ္မာဒျလင်္ကာရေသု ပိဋ္ဌပိသနံ ဝိယ ဟောတီဒံ အလင်္ကာရကရဏန္တိ ဝဒန္တာ ဝိရုဒ္ဓဝါဒိနော ရာမသမ္မာဒီနမတ္ထိဘာဝံ ဥဗ္ဘာဝေတွာ တေ သုဒ္ဓမာဂဓိကာ န ဝဠဉ္ဇေန္တီတိ ဣမိနာ ပဋိသိဒ္ဓါ. နိရာကရဏဖလဉှိ ဂန္ထဿ နိဒ္ဒေါသဘာဝေါဝ. အပိစ သဒ္ဒါလင်္ကာရအတ္ထာလင်္ကာရဒီပကေန အလင်္ကာရသဒ္ဒေန [Pg.5] ဂန္ထသရီရသင်္ခါတသညိနော သညာသင်္ခါတအဘိဓာနဉ္စ အလင်္ကာရသဒ္ဒဿ သဒ္ဒါလင်္ကာရာဒျဘိဓေယျဉ္စ သုဒ္ဓမာဂဓိကတ္တံ ဝတွာ အလင်္ကာရသဒ္ဒဿ ဝိသေသနဘူတအနုရူပသဒ္ဒေါပါဒါနေန ဗုဒ္ဓဝစနဿ ဥပယောဂတ္တံ မာဂဓိကဝေါဟာရေန ဘဝတီတိ ဂမျမာနတ္တာ ကရဏပ္ပကာရဉ္စ အလင်္ကာရဂန္ထပ္ပဝတ္တိယာ အတ္ထာလင်္ကာရာဒိနိဿိတတ္တာ ဣမိနာ အလင်္ကာရသဒ္ဒေနေဝ အလင်္ကာရသင်္ခရဏသင်္ခါတပ္ပယောဇနဉ္စ ဒဿေတိ.

නැවතත්, රාමසම්මා (රාමායණය ආදී) අලංකාර ශාස්ත්‍රයන් තිබියදී, මේ අලංකාර ග්‍රන්ථය කිරීම “පිටි කෙටීමක් වැනි” (නිශ්ඵල ක්‍රියාවක්) යැයි පවසන විරුද්ධවාදීන්, රාමසම්මා ආදියේ පැවැත්ම මතු කර පෙන්වා, ඒවා පිරිසිදු මාගධී (පාලි) භාෂාවෙන් යුත් සත්පුරුෂයන් විසින් භාවිත නොකරන බව පැවසීමෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබෙත්. ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ඵලය නම් ග්‍රන්ථයේ නිර්දෝෂී භාවයමය. තවද, ශබ්දාලංකාර සහ අර්ථාලංකාර දක්වන්නා වූ ‘අලංකාර’ ශබ්දයෙන්, ග්‍රන්ථ ශරීර සංඛ්‍යාත සංඥීහුගේ සංඥා සංඛ්‍යාත අභිධානය (නම) ද, අලංකාර ශබ්දයේ ශබ්දාලංකාර ආදී අභිධෙයය (අර්ථය) ද, ශුද්ධ මාගධී භාෂා භාවය ද පවසා, ‘අලංකාර’ ශබ්දයට විශේෂණ වූ සුදුසු ශබ්දයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් බුද්ධ වචනයට ප්‍රයෝජනවත් බව මාගධී ව්‍යවහාරයෙන් සිදුවන බව වටහාගත හැකි බැවින්, කරණ ප්‍රකාරය ද (කරන ආකාරය ද), අලංකාර ග්‍රන්ථයේ පැවැත්ම අර්ථාලංකාර ආදිය ඇසුරු කරන බැවින් මේ ‘අලංකාර’ ශබ්දයෙන්ම අලංකාර සැකසීම සංඛ්‍යාත ප්‍රයෝජනය ද දක්වයි.

သတ္ထပ္ပယောဇနာနံ သာဓျသာဓနလက္ခဏော သမ္ဗန္ဓော ပန သမ္ဗန္ဓဿ နိဿယဘူတသတ္ထပ္ပယောဇနာနံ ဒဿနေနေဝ တန္နိဿိတတ္တာ သယမ္ပိ ဝုတ္တော ဟောတိ. ဝုတ္တံ ဟိ–

ශාස්ත්‍රයේ හා ප්‍රයෝජනයේ සාධ්‍ය-සාධන ලක්ෂණ ඇති සම්බන්ධය වනාහි, සම්බන්ධයට ආධාර වූ ශාස්ත්‍රය හා ප්‍රයෝජනය දැක්වීමෙන්ම, එය (සම්බන්ධය) ඒ මත රඳා පවතින බැවින් තමන් විසින්ම කියන ලද්දේ වෙයි. එසේම පවසන ලදී -

‘‘သတ္ထံ ပယောဇနဉ္စေဝ, ဥဘော သမ္ဗန္ဓနိဿယာ;

ဝုတ္တာ တံဝုတ္တိယာယေဝ, ဝုတ္တော တန္နိဿိတောပိ သော’’တိ.

“ශාස්ත්‍රය හා ප්‍රයෝජනය යන දෙකම සම්බන්ධයේ ආශ්‍රයෝ වෙති; ඒවා පැවසීමෙන්ම, ඒවා ඇසුරු කර පවත්නා වූ ඒ සම්බන්ධය ද කියන ලද්දේ වෙයි” යනුවෙනි.

တဿတ္ထော– သမ္ဗန္ဓနိဿယာ သမ္ဗန္ဓဿ အာဓာရဘူတာ သတ္ထံ, ပယောဇနဉ္စ ဥဘော ဝုတ္တာ, တံဝုတ္တိယာယေဝ တေသံ ဥဘိန္နံ ကထနေနေဝ တန္နိဿိတော တေ နိဿာယ ပဝတ္တော သောပိ သမ္ဗန္ဓော ဝုတ္တော ဘဝတီတိ.

එහි අර්ථය නම් - සම්බන්ධයට ආශ්‍රය වූ (ආධාර වූ) ශාස්ත්‍රය සහ ප්‍රයෝජනය යන දෙකම කියන ලදී, ඒවා පැවසීමෙන්ම, ඒ දෙක ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම, ඒවා ඇසුරු කර පවත්නා වූ ඒ සම්බන්ධය ද කියන ලද්දේ වෙයි යන්නයි.

ဧတ္ထ အဘိဓာနကထနံ ဝေါဟာရသုခတ္ထံ, အဘိဓေယျာဒိကထနံ ပန တေဟိ ယုတ္တာနံယေဝ ဂန္ထာနံ သုဗုဒ္ဓိပုဗ္ဗကာဒီနံ ဥပါဒေယျတ္တဉ္စ တဗ္ဗိပရီတာနံ ဥမ္မတ္တကဝစနာဒီနမိဝအနုပါဒေယျတ္တဉ္စ ပကာသနတ္ထန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိ –

මෙහි නම පැවසීම ව්‍යවහාරයේ පහසුව පිණිස වන අතර, අභිධෙය (විෂයය) ආදිය පැවසීම වනාහි ඒවායින් යුක්ත වූ, යහපත් බුද්ධිය පෙරටු කොට ඇති ග්‍රන්ථයන්ගේ පිළිගත යුතු (උපාදෙය්‍ය) බව ද, ඊට විරුද්ධ වූ උමතු පුද්ගලයන්ගේ වචන මෙන් පිළිගත නොහැකි (අනුපාදෙය්‍ය) බව ද ප්‍රකාශ කරනු පිණිස යැයි දත යුතුය. එසේම පවසන ලදී -

‘‘သမ္ဗန္ဓာနုဂုဏောပါယံ, ပုရိသတ္ထာဘိဓာယကံ;

ဝီမံသာဓိဂတံ ဝါကျ-မတောနဓိဂတံ ပရ’’န္တိ.

“සම්බන්ධයට අනුකූල වූ උපාය ඇති, පුරුෂාර්ථයන් පවසන්නා වූ, විමර්ශනයෙන් (නුවණින්) අවබෝධ කරගත් වාක්‍යය; මීට වඩා වෙනස් වූ, (නුවණින්) අවබෝධ නොගත් අනෙක් වාක්‍යය” යන්නයි.

တဿတ္ထော– သမ္ဗန္ဓာနုဂုဏောပါယံ သာဓိယသာဓနလက္ခဏသမ္ဗန္ဓဿ နိဿယဘူတဝါစ္စဝါစကာနံ သမ္ဗန္ဓိဘူတာနံ အညမညာနုရူပဂုဏပရိဇာနနေ ကာရဏဘူတံ ပုရိသတ္ထာဘိဓာယကံ စတုဗ္ဗိဓဓမ္မအတ္ထကာမမောက္ခသင်္ခါတာနံ ပုရိသတ္ထာနံ ဝါစကဘူတံ [Pg.6] ဝါကျံ ‘‘ဧကာချာတော ပဒစ္စယော, သိယာ ဝါကျံ သကာရကော’’တိ ဝုတ္တလက္ခဏမဇ္ဈပတိတဝါကျသမုဒါယောပေတံ မဟာဝါကျသရူပသတ္ထံ ဝီမံသာဓိဂတံ ဉာဏဂတိလက္ခဏဥပပရိက္ခာယ အဓိဂတံ အဓိပ္ပေတံ, အတော ပရံ ဝုတ္တလက္ခဏသတ္ထတော အညံ အနဓိဂတံ နာဓိပ္ပေတန္တိ. ဣဒံ ပနေတ္ထ ဂါထာနံ နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ.

එහි අර්ථය නම් - ‘සම්බන්ධයට අනුකූල වූ උපාය ඇති’ යන්නෙන් සාධ්‍ය-සාධන ලක්ෂණ ඇති සම්බන්ධයට ආශ්‍රය වූ, වාච්‍ය-වාචකයන්ගේ (ප්‍රකාශ කරනු ලබන අර්ථය සහ ප්‍රකාශ කරන වචනය යන දෙකෙහි) සම්බන්ධ වූ, එකිනෙකාට අනුරූප ගුණ මැනවින් දැනගැනීමට හේතු වූ ද; ‘පුරුෂාර්ථයන් පවසන්නා වූ’ යන්නෙන් ධර්ම, අර්ථ, කාම, මෝක්ෂ සංඛ්‍යාත සිව්වැදෑරුම් පුරුෂාර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ද; ‘වාක්‍යය’ යන්නෙන් “ක්‍රියා පදයකින් හා කාරකයන්ගෙන් යුත් පද සමූහය වාක්‍යය වේ” යැයි කියන ලද ලක්ෂණයට ඇතුළත් වූ වාක්‍ය සමූහයෙන් යුක්ත වූ මහා වාක්‍ය ස්වරූපී ශාස්ත්‍රය ද; ‘විමර්ශනයෙන් අවබෝධ කරගත්’ යන්නෙන් ඥාන ගති ලක්ෂණ ඇති විමසීමෙන් අවබෝධ කරගන්නා ලද, අභිප්‍රේත වූ ද; ‘මීට වඩා වෙනස් වූ’ යන්නෙන් කියන ලද ලක්ෂණ ඇති ශාස්ත්‍රයෙන් බැහැර වූ, අවබෝධ නොකරගත් අනෙකක් අභිප්‍රේත නොවේ යන්නයි. මෙහි ගාථාවන් ඇතුළත් කිරීමේ ප්‍රයෝජනය මෙය වේ.

လောကေ ပဒုမဂဗ္ဘေ ဝသန္တိယာ သဗ္ဗင်္ဂဓဝလာယ ယထိစ္ဆိတတ္ထသာဓိကာယ သရဿတီနာမိကာယ ဒေဝတာယ ‘‘ဝါဏီ’’တိ ဝေါဟာရတော ဣမိနာ အတ္ထေန ယောဇေတွာ အဘိန္နပဒသိလေသာလင်္ကာရဝသေန ဝုတ္တတ္တာ ပဒတ္ထော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – မုနိန္ဒဿ သောဘာသုဂန္ဓာဒိဂုဏယောဂတော မုခသဒိသဿ, နော စေ မုခသင်္ခါတအမ္ဘောဇဿ ဂဗ္ဘေ ဥဒရေ သမ္ဘဝေန ပဝတ္တိယာ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝါ သုန္ဒရီ နိဒ္ဒေါသာ, သောဘနာ ဝါ ပါဏိနံ သရဏံ အတောယေဝ အဟိတာပနယနဟိတာဝဟတ္ထေန သဗ္ဗသတ္တာနံ ပဋိဿရဏဘူတာ ဝါဏီ ယထာဝုတ္တဂုဏောပေတာ သရဿတီဒေဝတာ, နော စေ သဗ္ဗညုဘာရတီတိ ဝုတ္တသဒ္ဓမ္မရတနံ မယှံ မနံ ဂန္ထဝိရစနေ ဗျာဝဋဿ မေ စိတ္တံ ပီဏယတံ အဘိမတတ္ထသမ္ပာဒနေန ပီဏယတူတိ.

ලෝකයෙහි පියුම් ගැබෙහි වසන්නා වූ, සර්වාංගයෙන්ම ධවල පැහැති වූ, කැමති කැමති අර්ථයන් සාදා දෙන්නා වූ සරස්වතී නම් දේවතාවියට “වාණී” යැයි ව්‍යවහාර කරන බැවින්, මේ අර්ථය ද ගලපා, අභින්නපද ශ්ලේෂාලංකාර (පද නොබෙදා ශ්ලේෂාලංකාර කිරීමේ) ක්‍රමයෙන් පවසා ඇති බැවින් පදවල අර්ථය මෙසේ දත යුතුය - මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශෝභාව, සුවඳ ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ මුහුණ බඳු වූ, නොහොත් මුහුණ සංඛ්‍යාත පද්මයෙහි ගැබෙහි (මැද) උපතින් හෝ පැවැත්මෙන් සුන්දර වූ, නිර්දෝෂී වූ, ශෝභන වූ, ප්‍රාණීන්ට සරණ වූ, එහෙයින්ම අහිත දුරු කොට හිත සලසන බැවින් සකල සත්ත්වයන්ට ප්‍රතිසරණ (පිහිට) වූ, මෙකී ගුණයෙන් යුත් වාණිය (සරස්වතී දේවිය), නොහොත් සර්වඥ භාරතිය යැයි කියන ලද ශ්‍රී සද්ධර්ම රත්නය, ග්‍රන්ථ රචනයෙහි නිරත වූ මාගේ සිත කැමති අර්ථයන් ඉටුකර දීමෙන් පිනවාවා! සතුටු කරාවා! යන්නයි.

ဥဘယလောကဇာနနတော မုနိ စ သော ဣန္ဒဘာဝပဝတ္တနတော ဣန္ဒော စေတိ ကမ္မဓာရယေန ဝါ, အဂါရိယမုနိအနဂါရိယမုနိသေခမုနိအသေခမုနီနံ စတုန္နံ ပဉ္စမော ဟုတွာ ဣန္ဒောတိ ဆဋ္ဌီတပ္ပုရိသေန ဝါ မုနိန္ဒော. ဒေဝတာပက္ခေ ဝဒနမိဝ ဝဒနန္တိ အမ္ဘောဇေ, သဒ္ဓမ္မပက္ခေ အမ္ဘောဇမိဝ အမ္ဘောဇန္တိ ဝဒနေ စ ဥပစာရေန ဂဟိတေ ကမ္မဓာရယော. မုနိန္ဒဿ ဝဒနမ္ဘောဇမိတိ စ, တဿ ဂဗ္ဘောတိ စ, တသ္မိံ သမ္ဘဝေါတိ စ, တေန သုန္ဒရီတိ စ ဝါကျံ. ဝါဏိယာ ဝိသေသနတ္တေပိ ဧကန္တနပုံသကတ္တာ သရဏသဒ္ဒဿ န လိင်္ဂပရိဝတ္တနဘာဝေါ. ပါဏိနန္တိ ရဿတ္တံ, ဒီဃဿ ဗျဘိစာရတ္တာ. မယှန္တိ ဧကဝစနေန အတ္တနော သာဓုဂုဏောဒယကာရဏံ [Pg.7] နိရတိမာနတံ ဒီပေတိ. သန္တေသုပိ အညေသု ဇိနပရိယာယေသု မုနိန္ဒသဒ္ဒေါ ဣဋ္ဌမနောသမ္ပီဏနအမ္ဘောဇတုလျတာသုန္ဒရိတ္တသရဏတ္တသင်္ခါတာနံ အတ္ထန္တရာနံ ဩစိတျံ ပေါသေတီတိ ပယုတ္တော. တထာ ဟိ တာဒိသဿ မုခံ အမ္ဘောဇတုလျံ, တသ္မိံ မုခေါဒရေ သမ္ဘဝါ သုန္ဒရီ, တတောယေဝ ပါဏိနံ သရဏံ. တသ္မာယေဝ မနောသမ္ပီဏနေ ပဋုတ္တံ သုဗျတ္တမိတိ ဩစိတျံ ဟောတိ. လောကေ ပတ္ထဋမိဒမောစိတျမာဒရဏီယံ ဟောတိ. တသ္မိဉှိ ဥတ္တမကဝယောယေဝ ဥပဒေသကာတိ. ဝုတ္တဉှိ –

ලෞකික ලෝකෝත්තර උභය ලෝකයම දන්නා බැවින් 'මුනි' ද, අධිපති බව පවත්වන බැවින් 'ඉන්ද' ද වන හෙයින් කර්මධාරය සමාසයෙන් හෝ, ගෘහස්ථ මුනි, අනාගාරික මුනි, සේඛ මුනි සහ අසේඛ මුනි යන සිවුදෙනාට පසුව පස්වැන්නා වූ අධිපතියා (ඉන්ද්‍රයා) යන අර්ථයෙන් ෂෂ්ඨී තත්පුරුෂ සමාසයෙන් හෝ 'මුනින්ද' (මුනින්ද්‍ර) නම් වේ. දේවතා පක්ෂයේ දී නෙළුම් මලක් බඳු මුහුණ 'වදනාම්භෝජ' (මුහුණ නමැති නෙළුම් පියුම) වන අතර, සද්ධර්ම පක්ෂයේ දී මුහුණක් බඳු නෙළුම් මල 'වදනාම්භෝජ' වන බැවින්, උපචාර අර්ථයෙන් ගත් කළ මෙය කර්මධාරය සමාසයකි. 'මුනින්ද්‍රයාගේ මුහුණ නමැති නෙළුම් පියුම' යනු ද, 'එහි ගැබ' යනු ද, 'එහි උපත' යනු ද, 'එයින් ඇය රූමත් ය' යනු ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි. 'වාණී' (සරස්වතී හෙවත් වාග්දේවිය) යන්නට විශේෂණයක් වුව ද, 'සරණ' ශබ්දය නිතරම නපුංසක ලිංග වන බැවින් එහි ලිංග විපර්යාසයක් සිදු නොවේ. දීර්ඝ ස්වරය ව්‍යතිරේක වන බැවින් 'පාණිනං' යන්නෙහි හ්‍රස්ව වී ඇත. 'මය්හං' (මට) යන ඒක වචනයෙන් තමන්ගේ යහපත් ගුණෝත්පත්තියට හේතු වූ නිර්මානී බව (නිහතමානී බව) ප්‍රකාශ කරයි. 'ජින' යන්නට වෙනත් පර්යාය පද තිබුණ ද, 'මුනින්ද' යන ශබ්දය යෙදුවේ සිත සතුටු කිරීම, නෙළුම් මලට සමාන බව, සුන්දර බව සහ සරණ ලැබීම යන කරුණු මගින් හැඟවෙන අර්ථයන්හි උචිත බව (ඕචිත්‍යය) වඩාත් පෝෂණය වන බැවිනි. එසේම එබඳු උතුමෙකුගේ මුහුණ නෙළුම් මලකට සමාන ය, එම මුහුණ තුළ උපන් තැනැත්තිය (වාක් දේවිය) සුන්දර ය, එහෙයින්ම ඇය සත්ත්වයන්ට සරණක් වේ. එබැවින්ම සිත සතුටු කිරීමට සමත් වූ මනා පැහැදිලි බව උචිත වේ. ලෝකයෙහි පතළ වූ මේ උචිත බව (ඕචිත්‍යය) ගෞරවයෙන් පිළිගත යුත්තකි. මන්දයත්, එහිලා උත්තම කවීන්ම උපදේශකයන් වන බැවිනි. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ဩစိတျံ နာမ ဝိညေယျံ, လောကေ ဝိချာတမာဒရာ;

တတ္ထောပဒေသပ္ပဘဝါ, သုဇနာ ကဝိပုင်္ဂဝါ’’တိ.

“ඕචිත්‍යය (උචිත බව) යනු කුමක්දැයි තේරුම් ගත යුතුය, එය ලෝකයෙහි ගෞරවයෙන් ප්‍රසිද්ධ වී ඇත. එහිදී උදාර ගුණැති ශ්‍රේෂ්ඨ කවීහු උපදෙස් දීමට සමත් වෙති.”

နိမိတ္တဝဏ္ဏနာ

නිමිත්ත වර්ණනාව

၂.

2.

ရာမသမ္မာဒျလင်္ကာရာ, သန္တိ သန္တော ပုရာတနာ;

တထာပိ တု ဝဠဉ္ဇေန္တိ, သုဒ္ဓမာဂဓိကာ န တေ.

“පැරැන්නන් විසින් කරන ලද ‘රාමසම්ම’ ආදී අලංකාර ග්‍රන්ථයෝ පවතිත්. එසේ වුව ද, පිරිසිදු මාගධී භාෂාව (පාලි භාෂාව) භාවිත කරන්නෝ ඒවා පරිශීලනය නොකරති.”

၂. အထေဝမဘိဂတာမိတသိဒ္ဓိသမ္ပဒါပါဒနေကစတုရပရမိဋ္ဌဒေဝတာ- ဘာဝရူပိတသဒ္ဓမ္မရတနဿော’ ပဒဿိတနိပစ္စကာရေန ဣဋ္ဌဒေဝတာပူဇံ ဒဿေတွာ ‘‘နနု ဗန္ဓလက္ခဏမတ္ထိယေဝ ပုဗ္ဗကံ, တသ္မာ ကိမနေန ပိဋ္ဌပိသနေနေ’’တိ လက္ခဏန္တရာရမ္ဘပဋိက္ခေပကဇနပဋိဗာဟနပုဗ္ဗကမဘိဓေယျပ္ပယောဇန- သမ္ဗန္ဓေ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ရာမသမ္မေ’’စ္စာဒိ. ရာမသမ္မာဒီနံ ရာမသမ္မပဘုတီနံ ပုဗ္ဗာစရိယာနံ, ရာမသမ္မာဒယော ဝါ တံသမ္ဗန္ဓတော. ဘဝတိ ဟိ တံသမ္ဗန္ဓတော တဗ္ဗောဟာရော ယထာ ကိဉ္စိပိ ဝေဇ္ဇသတ္ထံ ‘‘ဗိမ္ဗိသာရော’’တိ. အလင်္ကာရာ ဘူသာဝိသေသာ, ဗန္ဓာလင်္ကာရပဋိပါဒကတ္ထေန အလင်္ကာရချာ ဂန္ထဝိသေသာ ဝါ. သန္တော သောဘနာ. ဒွေပိ ပုရာ ပုဗ္ဗကာလေ ဘဝါ ပုရာတနာ, ပေါရာဏိကာ. ဥဘောပိ သန္တိ. ယဇ္ဇပိ သံဝိဇ္ဇန္တိ. တထာပိ တူတိ နိပါတသမုဒါယောယံ [Pg.8] ဝိသေသာဘိဓာနာရမ္ဘေ. ဧဝံ သန္တေပီတိ အတ္ထော. သုဒ္ဓမာဂဓိကာတိ မဂဓေသု ဘဝါ, တတ္ထ ဝိဒိတာ ဝါ မဂဓာ, သဒ္ဒါ. တေ ဧတေသံ သန္တိ, တေသု ဝါ နိယုတ္တာတိ မာဂဓိကာ. သုဒ္ဓါ စ သက္ကဋာဒိဘာသိတကာလုသိယာဘာဝေန ဝိသုဒ္ဓါ, အသမ္မိဿာ ဝါ အပရိစိတတ္တာ တေ မာဂဓိကာ စာတိ သုဒ္ဓမာဂဓိကာ, ယတိပေါတာ. တေ ယထာဝုတ္တေ အလင်္ကာရေ အာဘရဏဝိသေသေ န ဝဠဉ္ဇေန္တိ, ပသာဓနဝိသေသေ နာနုဘဝန္တိ. ဂန္ထဝိသေသေ ပန ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိဝသေန အတ္တနော သုဒ္ဓမာဂဓိကတ္တာ, ရာမသမ္မာဒီနဉ္စ သက္ကဋာဒိဘာဝတောတိ အယမေတ္ထ သဒ္ဒတ္ထော. ဘာဝတ္ထလေသောပေတ္ထ ပရိပူရတိ, တထာဝိဓပတီတိယောဂတော. သုဒ္ဓမာဂဓိကာ အတ္တနော ပရိသုဒ္ဓဘာဝေန ပုဗ္ဗေ သောဘနာပိ တေ အလင်္ကာရာ ဣဒါနိ မလဂ္ဂဟိတဘာဝပ္ပတ္တာ ‘‘ကိံ တေဟိ မလဂ္ဂဟိတေဟိ အမှာဒိသာနံ သုဒ္ဓသတ္တာန’’န္တိ န ဝဠဉ္ဇေန္တီတိ.

2. මෙසේ අප්‍රමාණ වූ සිද්ධි සහ සම්පත් ලබා දෙන, අතිශයින් දක්ෂ වූ, උතුම් වූ ඉෂ්ට දේවතාවා සේ සලකන ලද සද්ධර්ම රත්නයට දක්වන ලද අත්‍යන්ත නමස්කාරයෙන් යුතුව ඉෂ්ට දේවතා පූජාව දක්වා, 'පෙර කරන ලද ලක්ෂණ (අලංකාර) ග්‍රන්ථයන් තිබියදීම, නැවත අමුතුවෙන් මේවා ලිවීමෙන් ඇති ඵලය කිමද?' යැයි වෙනත් ලක්ෂණ ග්‍රන්ථ ආරම්භ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරන අය වළක්වනු පිණිස, අභිධෙය්‍ය (කීමට බලාපොරොත්තු වන කරුණ), ප්‍රයෝජන සහ සම්බන්ධය දැක්වීමට 'රාමසම්ම' යනාදිය පැවසීය. 'රාමසම්මාදීන්ගේ' යනු රාමසම්ම ආදී පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ යන්නයි, නැතහොත් ඔවුන් හා සම්බන්ධ බැවින් එම නම ලැබිණි. යම් වෛද්‍ය ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථයකට 'බිම්බිසාර' යැයි ව්‍යවහාර වන්නා සේ, ඔවුන් හා සම්බන්ධ වීමෙන් එම ව්‍යවහාරය ඇති වේ. අලංකාර යනු විශේෂිත ආභරණ මෙන් සැරසිලි වන අතර, කාව්‍ය බන්ධනවල අලංකාර ලක්ෂණ දක්වන බැවින් අලංකාර නමින් හැඳින්වෙන සුවිශේෂී ග්‍රන්ථ වේ. 'සන්තෝ' යනු අලංකාරවත් (ශෝභන) යන්නයි. 'පුරාතනා' යනු අතීත කාලයෙහි උපන් හෙයින් පැරණි වූ යන්නයි. මේ දෙවර්ගයම පවතී (සන්ති). 'තථාපි තු' යනු විශේෂ ප්‍රකාශයක් ආරම්භයේදී යෙදෙන නිපාත සමූහයකි. එහි තේරුම 'මෙසේ වුව ද' යන්නයි. 'සුද්ධමාගධිකා' යනු මගධ දේශයෙහි උපන්, නැතහොත් එහි ප්‍රචලිත මගධ ශබ්දයන් ඇති අයයි. එම ශබ්දයන් මොවුන් සතුය, නැතහොත් ඔවුහු එහි නියුක්ත වෙති, එබැවින් 'මාගධිකා' නම් වෙති. සංස්කෘත ආදී භාෂාවන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවීම නිසා පිරිසිදු වූ, නොහොත් වෙනත් භාෂා සමඟ මිශ්‍ර නොවීම නිසා පිරිසිදු වූ මාගධී භාෂාව ඇත්තෝ 'සුද්ධමාගධිකා' නම් වෙති. ඔවුහු ඉහත කී ආභරණ විශේෂයක් බඳු වූ අලංකාරයන් භාවිත නොකරති, අලංකාර විධි අත්නොවිඳිති. ග්‍රන්ථ විශේෂයක් ලෙස ගත් කල, තමන් පිරිසිදු මාගධී භාෂාව දැන සිටීම නිසාත්, රාමසම්ම ආදී ග්‍රන්ථ සංස්කෘත ආදී භාෂාවලින් යුක්ත වීම නිසාත්, ඒවා ඉගෙනීම හෝ ධාරණය කර ගැනීම නොකරති යන්න මෙහි පදගත අර්ථයයි. අර්ථයෙහි ස්වල්පය ද මෙහි සම්පූර්ණ වේ. තමන්ගේ පිරිසිදු භාවය නිසා පෙර අලංකාරවත් වූ ද, දැන් මල බැඳී තත්ත්වයට පත් වූ ද ඒ පැරණි අලංකාර ග්‍රන්ථ දැන් භාවිත නොකරති. 'අප වැනි පිරිසිදු සත්ත්වයන්ට ඒ කෙලෙස් සහිත දේවලින් ඇති ඵලය කිමද' යැයි සිතා ඔවුහු ඒවා භාවිත නොකරති.

‘‘ပတီယမာနံ ပန ကိဉ္စိ ဝတ္ထု,အတ္ထေဝ ဝါဏီသု မဟာကဝီနံ;

ယံ တံ ပသိဒ္ဓါဝယဝါတိရိတ္တ-မာဘာတိ လာဝဏျမိဝင်္ဂနာသူ’’တိ.

“ශ්‍රේෂ්ඨ කවීන්ගේ වචනවල ප්‍රකට අවයවයන්ගෙන් ඔබ්බට ගිය, කාන්තාවන්ගේ ශරීරයෙහි බැබළෙන රූප සෝභාව (ලාවණ්‍යය) වැනි, වටහා ගත යුතු කිසියම් අපූර්ව අර්ථයක් පවතී.”

ဟိ ဝုတ္တံ.

යන්න ප්‍රකාශ කරන ලදී.

၂. သန္တော ဝိညူဟိ ပသတ္ထတ္တာ သောဘနာ ပုရာတနာ ပုဗ္ဗကာလသမ္ဘူတာ ရာမသမ္မာဒျလင်္ကာရာ ရာမသမ္မာဒီဟိ အာစရိယေဟိ ဝိရစိတတ္တာ, တေသံ တံသမ္ဗန္ဓတော တဗ္ဗောဟာရသဒိသနာမတ္တာ ဝါ ရာမသမ္မာဒယော နာမ အလင်္ကာရာ ကိသ္မိဉ္စိ ဝေဇ္ဇသတ္ထေ ‘‘ဗိမ္ဗိသာရော’’တိ ဝေါဟာရော ဝိယ. အလင်္ကာရာ ဘူသာဝိသေသာ, အလင်္ကာရတ္တပဋိပါဒနတော အလင်္ကာရနာမိကာ ဂန္ထဝိသေသာ ဝါ သန္တိ ကိဉ္စာပိ ဝိဇ္ဇန္တိ, တထာပိ တု ဧဝံ သန္တေပိ သုဒ္ဓမာဂဓိကာ သက္ကဋပါကတာဒီသု အညဘာသာသု ပရိစယာဘာဝတော ကေဝလမာဂဓိကာ တေ ရာမသမ္မာဒိကေ အလင်္ကာရေ န ဝဠဉ္ဇေန္တိ ပသာဓနဝသေန, ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိဝသေန [Pg.9] န သေဝန္တိ. မဂဓေသု ဘဝါ, တေသု ဝါ ဝိဒိတာ မဂဓာ, သဒ္ဒါ. တေ ဧတေသံ အတ္ထိ, တေသု နိယုတ္တာတိ ဝါ မာဂဓိကာ. သုဒ္ဓသဒ္ဒေါ မဂဓဝိသေသနော, မာဂဓိကဝိသေသနော ဝါ ဟောတိ. သဒ္ဒါနံ တာဒိသပတီတိဝိသေသယောဂတော ဘာဝတ္ထလေသောပိ ဣဓ ဒိပ္ပတိ. တထာ ဟိ သုဒ္ဓမာဂဓိကာ အတ္တနော သုဒ္ဓတ္တာ တေသံ ဝိနျာသေန သောဘနတ္တေ သတိပိ ဘာသာယ ပုရာတနတ္တာ အပရိသုဒ္ဓေါတိ အဝမညမာနာ န ဝဠဉ္ဇေန္တီတိ. ဝတ္တိစ္ဆိတဿတ္ထဿ ဥပတ္ထမ္ဘကဘူတော ဘာဝတ္ထလေသောပိ မဟာကဝီနံ ဝစနေသုယေဝ လဗ္ဘတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တံ ဟိ–

2. වියතුන් විසින් පසසන ලද බැවින් අලංකාරවත් වූ ද, පැරණි කාලයෙහි උපන් බැවින් පුරාතන වූ ද, රාමසම්ම ආදී ආචාර්යවරුන් විසින් රචිත බැවින් හෝ ඔවුන් හා සම්බන්ධ වීමෙන් එම නම ලැබූ බැවින් හෝ 'රාමසම්ම' ආදී වූ අලංකාර ග්‍රන්ථයෝ වෙති. එය කිසියම් වෛද්‍ය ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථයකට 'බිම්බිසාර' යැයි ව්‍යවහාර කිරීම බඳුය. කාව්‍ය සැරසිලි විශේෂයක් වූ හෝ අලංකාර ලක්ෂණ දක්වන බැවින් අලංකාර නම ලැබූ හෝ ග්‍රන්ථයෝ කොතෙක් තිබුණ ද, සංස්කෘත, ප්‍රාකෘත ආදී වෙනත් භාෂාවල පළපුරුද්දක් නොමැතිව කේවල මාගධී භාෂාව පමණක් දන්නා වූ පිරිසිදු මාගධීහු (ශුද්ධ මාගධිකයෝ), රාමසම්ම ආදී අලංකාර ග්‍රන්ථයන් භාවිත නොකරති, ඉගෙනීම හෝ ධාරණය කර ගැනීම් වශයෙන් පරිශීලනය නොකරති. මගධ දේශයෙහි උපන්, එහි ප්‍රචලිත මගධ ශබ්දයන් ඇත්තෝ හෝ එහි නියුක්ත වූවෝ 'මාගධිකා' නම් වෙති. 'සුද්ධ' ශබ්දය මගධ යන්නට විශේෂණයක් හෝ මාගධික යන්නට විශේෂණයක් වේ. ශබ්දයන්ගේ එවැනි ප්‍රකට භාවිතය නිසා, මෙහි අර්ථයෙහි ස්වල්පය ද මැනවින් බැබළේ. එසේම, පිරිසිදු මාගධීහු තමන්ගේ පිරිසිදු බව නිසාත්, එම ග්‍රන්ථවල රචනා ශෛලියෙහි සුන්දරත්වයක් තිබුණ ද භාෂාව පැරණි බැවින් අපිරිසිදු යැයි සලකා ඒවා නොසලකා හරිමින් භාවිත නොකරති. කතුවරයා අපේක්ෂා කරන අර්ථයට අනුබල දෙන අර්ථ ස්වල්පය ද ශ්‍රේෂ්ඨ කවීන්ගේ වචනවලින්ම ලබාගත යුතු බව දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ပတီယမာနံ ပန ကိဉ္စိ ဝတ္ထု,အတ္ထေဝ ဝါဏီသု မဟာကဝီနံ;

ယံ တံ ပသိဒ္ဓါဝယဝါတိရိတ္တ-မာဘာတိ လာဝဏျမိဝင်္ဂနာသူ’’တိ.

“ශ්‍රේෂ්ඨ කවීන්ගේ වචනවල ප්‍රකට අවයවයන්ගෙන් ඔබ්බට ගිය, කාන්තාවන්ගේ ශරීරයෙහි බැබළෙන රූප සෝභාව (ලාවණ්‍යය) වැනි, වටහා ගත යුතු කිසියම් අපූර්ව අර්ථයක් පවතී.”

တဿတ္ထော – မဟာကဝီနံ ပူဇိတကဝီနံ ဝါဏီသု ဝစနဝိသေသေသု ပတီယမာနံ ဂမ္မမာနံ ယံ ကိဉ္စိ ဝတ္ထု ယော ကောစိ အတ္ထလေသော အတ္ထေဝ အတ္ထိ ဧဝ, တံ ဝတ္ထု အင်္ဂနာသု ဝနိတာသု ပသိဒ္ဓါဝယဝါတိရိတ္တံ ဟတ္ထပါဒါဒိပါကဋသရီရာဝယဝတော အဓိကံ လာဝဏျမိဝ မနောဂေါစရီဘူတသုန္ဒရတ္တံ ဝိယ ပသိဒ္ဓါဝယဝါတိရိတ္တံ ပကာသသဒ္ဒါဝယဝတော အဓိကံ ဟုတွာ အာဘာတိ ဒိပ္ပတီတိ.

එහි අර්ථය නම්: පූජනීය වූ ශ්‍රේෂ්ඨ කවීන්ගේ වචන නමැති සුවිශේෂී ප්‍රකාශයන් තුළින් වටහා ගත හැකි යම් අර්ථයක් වේ ද, එම අර්ථය කාන්තාවන් කෙරෙහි පෙනෙන්නට තිබෙන අත් පා ආදී ප්‍රකට ශරීර අවයවයන්ට වඩා අතිශයින් වෙනස් වූ, මනසට ගෝචර වන සුන්දරත්වයක් බඳු වූ ලාවණ්‍යය මෙන්, ප්‍රකට ශබ්ද අවයවයන් ඉක්මවා බබළයි යන්නයි.

အဘိဓာနာဒိဝဏ္ဏနာ

අභිධාන (නාම) ආදියේ වර්ණනාවයි

၃.

3.

တေနာပိ နာမ တောသေယျ-မေတေ’လင်္ကာရဝဇ္ဇိတေ;

အနုရူပေနာ’လင်္ကာရေ-နေ’သမေသော ပရိဿမော.

“එබැවින්, මාගේ මේ උත්සාහය (වෙහෙස) එම අලංකාරයන්ගෙන් තොර වූවන් සඳහා සුදුසු වූ අලංකාර ග්‍රන්ථයක් සම්පාදනය කිරීමෙන් ඔවුන්ව සතුටු කරත්වා!”

၃. တေနေစ္စာဒိ. ယေန တေ အလင်္ကာရေ န ဝဠဉ္ဇေန္တိ, တေန ကာရဏေန အလင်္ကာရဝဇ္ဇိတေ အာဘရဏေဟိ, ဂန္ထဝိသေသေဟိ ဝါ ရဟိတေ, အလင်္ကာရာ ဝါ ယထာဝုတ္တဝဇ္ဇိတာ ယေဟိ [Pg.10] တေ, ဧတေ ယတိပေါတေ ဧသံ ယတိပေါတာနံ အနုရူပေန ဣဒါနိ ဝိရစိယမာနတ္တာဘိနဝဘာဝတော, ဒသဗလဝဒနကမလမဇ္ဈဝါသိတဘာသိတဝိရစိတဘာဝတော စ အနုစ္ဆဝိကေန အလင်္ကာရေန အာဘရဏေန, အလင်္ကာရသတ္ထေန ဝါ တောသေယျံ အပိနာမ ယထိစ္ဆိတပသာဓနဝသေန, သဝနဓာရဏာဒိဝသေန ဝါ ဝဠဉ္ဇနေန သန္တုဋ္ဌေ ကရေယျံ အပ္ပေဝ နာမ ယန္နူနာတိ ဧသော ပရိဿမော အယံ အမှာကံ တာဒိသသန္တုဋ္ဌိဇနကာလင်္ကာရပကရဏပ္ပယောဂေါ.

3. 'තෙනෙච්චාදි' යනුයි. යම් හෙයකින් ඔවුහු ඒ අලංකාරයන් පරිභෝග නොකරත්ද, ඒ හේතුවෙන් අලංකාරයෙන් තොර වූ, ආභරණයන්ගෙන් හෝ විශේෂ ග්‍රන්ථයන්ගෙන් තොර වූ, නැතහොත් කලින් කියන ලද අලංකාරයන්ගෙන් තොර වූ යම් කෙනෙක් වෙත්ද, ඒ මේ තරුණ භික්ෂූන් වහන්සේලා හට, ඔවුන්ට ගැළපෙන පරිදි, දැන් මෙය අලුතින් රචනා කරනු ලබන බැවින් අභිනව බැවින්ද, දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛ පද්මය මධ්‍යයෙහි වැසී පැවති ධර්ම භාෂිතයෙන් විරචිත බැවින්ද, සුදුසු වූ අලංකාරයකින් (හෙවත්) ආභරණයකින් හෝ අලංකාර ශාස්ත්‍රයකින් සතුටු කරවන්නෙම්ද, කැමති පරිදි සරසා ගැනීමෙන් හෝ ඇසීම, ධාරණය කිරීම ආදී වශයෙන් පරිහරණය කිරීමෙන් සතුටට පත් කරන්නෙම්ද, එසේ කරන්නේ නම් මැනවි යනු මෙහි අදහසයි. අපගේ මේ වෙහෙස මහන්සිය එවැනි සතුටක් උපදවන අලංකාර ප්‍රකරණයක් (කෘතියක්) සම්පාදනය කිරීමේ වෑයමයි.

အလင်္ကရောန္တိ အတ္တဘာဝမနေနာတိ အလင်္ကာရော, အာဘရဏံ ဟာရကေယူရာဒိ. အလင်္ကရောန္တိ ဗန္ဓသရီရမနေနာတိ အလင်္ကာရောတိမိနာ ပန အလင်္ကာရသဒ္ဒေန ပသာဒါဒယော သဒ္ဒါလင်္ကာရာ, သဘာဝဝုတျာဒယော စ အတ္ထာလင်္ကာရာ နာနပ္ပကာရာ သင်္ဂဟိတာ, ယေဟိ သဒ္ဒတ္ထသင်္ခါတံ ဗန္ဓသရီရံ သောဘတေ, ယထာ ဟိ ပုရိသသရီရေ ဟာရကေယူရာဒျလင်္ကာရော နျသျတေ, ယေန သောဘတေ, တထာ ဗန္ဓသရီရေပိ သဒ္ဒါလင်္ကာရာ, အတ္ထာလင်္ကာရာ စ နိက္ခိပီယန္တိ, ယတော သောဘတေ. တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘တံ တု ပါပေန္တုလင်္ကာရာ, ဝိန္ဒနီယတရတ္တန’’န္တိ စ, ‘‘အတ္ထာလင်္ကာရသဟိတေ’’စ္စာဒိကဉ္စ.

"මොනම දෙයකින් ශරීරය සරසත්ද, එය අලංකාරයයි" යනු මාල, වළලු ආදී ආභරණයි. "මොනම දෙයකින් පද්‍ය ශරීරය සරසත්ද, එය අලංකාරයයි" යන මෙයින්, 'ප්‍රසාදය' ආදී ශබ්දාලංකාරයන්ද, 'ස්වභාවෝක්තිය' ආදී විවිධ අර්ථාලංකාරයන්ද සංග්‍රහ කරනු ලැබේ. ඒ අලංකාරයන් මඟින් ශබ්ද සහ අර්ථ නමැති පද්‍ය ශරීරය බැබළෙයි. මිනිස් සිරුරෙහි මාල, වළලු ආදී ආභරණ පළඳවනු ලබන අතර, එයින් ශරීරය බැබළෙන්නාක් මෙන්, පද්‍ය ශරීරයෙහිද ශබ්දාලංකාර සහ අර්ථාලංකාර පිහිටුවනු ලැබේ, එයින් පද්‍යය බැබළෙයි. එහෙයින්ම, "එහෙත් ඒ අලංකාරයෝ එය වඩාත් විඳිය හැකි බවට පමුණුවත්" යනුවෙන්ද, "අර්ථාලංකාරයන්ගෙන් යුක්ත වූ" යනාදී වශයෙන්ද ඉදිරියට පවසනු ඇත.

အလင်္ကာရဝိဓာနဘာဝေန တု ဗန္ဓသရီရမ္ပိ တဒတ္ထိယာ အလင်္ကာရော, တထာ တပ္ပဋိပါဒကံ သုဗောဓာလင်္ကာရနာမဓေယျသတ္ထံ အလင်္ကတပဋိပါဒကတ္တေန မင်္ဂလသုတ္တန္တိ ဝိယ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ဂန္ထောပိ ကဝိဝါစာန-မလင်္ကာရပ္ပကာသကော’’ စ္စာဒိ. အတြ ဥစ္စတေ –

අලංකාරයන් විධිමත් කිරීමේ ස්වභාවය නිසා, පද්‍ය ශරීරයද ඒ සඳහා වූ අලංකාරයක් ලෙස හැඳින්වේ. එසේම, එය විස්තර කරනු ලබන 'සුබෝධාලංකාර' නම් වූ ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථයද, අලංකාරයන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් (මංගල කරුණු ප්‍රකාශ කරන සූත්‍රය) 'මංගල සූත්‍රය' යැයි කියන්නාක් මෙන්, අලංකාරය යන නමින්ම හැඳින්වේ. "ග්‍රන්ථයද කවියන්ගේ වචනයන්ගේ අලංකාරය ප්‍රකාශ කරන්නකි" යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට පවසනු ඇත. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘မုချောလင်္ကာရသဒ္ဒေါယံ, သဒ္ဒတ္ထာလင်္ကတိဿိတော;

သာမတ္ထိယာ တွဓိဋ္ဌာနေ, တထာ သတ္ထေပိ တဗ္ဗတီ’’တိ.

"මෙම 'අලංකාර' යන වචනය ප්‍රධාන වශයෙන් ශබ්ද සහ අර්ථ යන අලංකාරයන් ඇසුරු කර පවතී. නමුත් ශක්තිය (සාමර්ථ්‍යය) අනුව එය (අලංකාරයන්ට) ආධාර වූ කාව්‍ය ශරීරය කෙරෙහිද, එසේම එම අලංකාරයන් දක්වන ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය කෙරෙහිද පවතී."

အနေနဿာဘိဓေယျာဒီနိ [Pg.11] ဝုစ္စန္တိ. အဘိဓီယတေ ဣတိ အဘိဓေယျံ, သမုဒိတေန သတ္ထေန ဝစနီယတ္ထော. သော စ သရီရာလင်္ကာရဝိဘာဂကပ္ပနာယ တေသံ ပဋိပါဒနံ. သုဗောဓာလင်္ကာရေန ဟိ တေ ပဋိပါဒီယန္တိ. ယေန စ ယော ပဋိပါဒီယတိ, တဿာယမတ္ထော ဘဝတီတိ အဘိဓေယျသတ္ထောပိ. ဒဿိတမေဝ တု သရီရာလင်္ကာရသင်္ခရဏံ ပယောဇနံ, တံ နိဿာယ သုဗောဓာလင်္ကာရပ္ပဝတ္တိတော. ယဿ ဟိ ယမုဒ္ဒိဿ ပဝတ္တိ ဟောတိ, တံ တဿ ပယောဇနံ, တံ ပန ကဝိတ္တကိတ္တိပသိဒ္ဓါဒိလက္ခဏံ, ပရမ္ပရာယ တဒတ္ထတာယ သုဗောဓာလင်္ကာရသင်္ခရဏဿ. သတ္ထပယောဇနာနံ, သာဓိယသာဓနလက္ခဏော သမ္ဗန္ဓော တု နိဿယပဒဿိနာ ဒဿိတောယေဝ. ယထာဟ –

මෙයින් මෙහි අභිධෙය (විෂය කරුණු) ආදිය කියනු ලැබේ. ප්‍රකාශ කරනු ලබන බැවින් 'අභිධෙය' නම් වේ, එනම් මුළු මහත් ශාස්ත්‍රය විසින්ම පැවසිය යුතු අර්ථයයි. එය වනාහි කාව්‍ය ශරීරයේ සහ අලංකාරයන්ගේ ප්‍රභේද දැක්වීම සඳහා ඒවා විස්තර කිරීමයි. සැබවින්ම ඒවා සුබෝධාලංකාරය මඟින් විස්තර කරනු ලැබේ. යම් කෘතියකින් යමක් විස්තර කරනු ලැබේද, එය එහි විෂය කරුණ වන බැවින් මෙය 'අභිධෙය ශාස්ත්‍රය' ද වෙයි. කාව්‍ය ශරීරය සහ අලංකාරයන් සකස් කර ගැනීම නමැති ප්‍රයෝජනය පෙන්වා දෙන ලද්දේමය, මන්ද යත් සුබෝධාලංකාරයෙහි ප්‍රවෘත්තිය එය ඇසුරු කරගෙන පවතින බැවිනි. යමෙකු යම් අරමුණක් උදෙසා ක්‍රියා කරයිද, එය ඔහුගේ ප්‍රයෝජනයයි. එය වනාහි කවිත්වය, කීර්තිය, ප්‍රසිද්ධිය ආදී ලක්ෂණවලින් යුක්ත වේ. පරම්පරාගතව ඒ සඳහා සුබෝධාලංකාරය සම්පාදනය කිරීමේ අරමුණ එයයි. ශාස්ත්‍රය සහ ප්‍රයෝජනය අතර පවතින සාධ්‍ය-සාධන ලක්ෂණ ඇති සම්බන්ධය, නිශ්‍රය (ඇසුර) දක්වන්නා විසින් දක්වන ලද්දේමය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘သတ္ထံ ပယောဇနဉ္စေဝ, ဥဘော သမ္ဗန္ဓနိဿယာ;

ဝုတ္တာတံဝုတ္တိယာယေဝ, ဝုတ္တော တန္နိဿိတောပိ သော’’တိ.

"ශාස්ත්‍රයද, ප්‍රයෝජනයද යන මේ දෙකම සම්බන්ධය හා නිශ්‍රය (ඇසුර) මත පවතී; ඒ බව ඒ විස්තරයෙන්ම පවසන ලද අතර, එය ඇසුරු කළ ඒ සම්බන්ධයද පවසන ලද්දේය."

အဘိဓေယျာဒိကထနဉ္စ တံသမင်္ဂိဿေဝ စ ဝီမံသာဝိသေသသမင်္ဂီနမုပါဒီယမာနတ္တာ, အညာဒိသဿ ပန ဥမ္မတ္တကဝစနာဒိနော ဝိယ ဟေယျတ္တာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

අභිධෙය (විෂය කරුණු) ආදිය පැවසීම වනාහි, එයින් යුක්ත වූවන්ටම සහ විශේෂ විමර්ශන බුද්ධියෙන් යුක්ත වූවන්ටම පිළිගත හැකි බැවින්ද, අන්‍යයන්ගේ (අඥානයන්ගේ) වචන උමතු වූවන්ගේ වචන මෙන් බැහැර කළ යුතු බැවින්ද වේ. මේ බව මෙසේ පවසා ඇත:

‘‘သမ္ဗန္ဓာနုဂုဏောပါယံ, ပုရိသတ္ထာဘိဓာယကံ;

ဝီမံသာဓိဂတံ ဝါကျ-မတောနဓိဂတံ ပရ’’န္တိ.

"(ශාස්ත්‍රය හා ප්‍රයෝජනය අතර) සම්බන්ධයට අනුකූල වූ උපාය මාර්ගයක් වූ, පුරුෂාර්ථයන් (මිනිසාගේ අරමුණු) ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, විමර්ශනයෙන් අවබෝධ කරගත් වාක්‍යය පිළිගත යුතුය; එයින් බාහිර වූ අනෙක් වචන පිළිගත නොහැකිය."

ဝါကျန္တိ စေတ္ထ ဝါကျလက္ခဏောပေတမန္တရဝါကျသန္နိစယံ မဟာဝါကျသရူပံ သတ္ထမေဝါဓိပ္ပေတံ.

මෙහි 'වාක්‍යය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, වාක්‍ය ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, අතුරු වාක්‍ය සමූහයකින් සැදුම්ලත්, මහා වාක්‍ය ස්වරූපී ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථයමය.

၃. ယေန တေ တေ အလင်္ကာရေန ဝဠဉ္ဇေန္တိ, တေန ကာရဏေန အလင်္ကာရဝဇ္ဇိတေ အာဘရဏဝိသေသေဟိ, ဂန္ထဝိသေသေဟိ ဝါ ဝဇ္ဇိတေ, တေ ဝိရဟိတေ ယေဟိ ဧတေ သုဒ္ဓမာဂဓိကေ ဧသံ သုဒ္ဓမာဂဓိကာနံ အနုရူပေန အဘိနဝဘာဝတော မာဂဓိကသရူပံ အနုဂတရူပေန, ဒသဗလဘာသိတဝိရစိတတ္တာ ဝါ အနုကူလေန အလင်္ကာရေန အာဘရဏဝိသေသေန, ဂန္ထဝိသေသေန ဝါ တောသေယျံ အလင်္ကာရဝဠဉ္ဇာပနေန, ဂန္ထဝိသေသေ ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိကာရာပနေန [Pg.12] ဝါ သန္တုဋ္ဌေ ကရေယျံ အပိနာမ ယံနူန သုန္ဒရမိတိ, ဧသော ပရိဿမော အယံ မမ အလင်္ကာရပကရဏပ္ပယောဂေါ. အပိနာမာတိ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါ ဂမျမာနော.

3. යම් හෙයකින් ඔවුහු ඒ ඒ අලංකාරයන් පරිභෝග නොකරත්ද, ඒ හේතුවෙන් විශේෂ ආභරණයන්ගෙන් හෝ විශේෂ ග්‍රන්ථයන්ගෙන් තොර වූ, එම අලංකාරයන්ගෙන් තොර වූ යම් කෙනෙක් වෙත්ද, ඒ මේ පරම පවිත්‍ර මාගධී (පාලි) භාෂාවෙන් යුක්ත වූවන්ට, ඔවුන්ට ගැළපෙන අයුරින් අලුත් ස්වභාවයෙන් යුක්ත හෙයින්, මාගධී භාෂාවේ ස්වරූපය අනුගමනය කරන බැවින් හෝ දසබලයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙන් විරචිත බැවින් අනුකූල වූ අලංකාරයකින්, විශේෂ ආභරණයකින් හෝ විශේෂ ග්‍රන්ථයකින් සතුටු කරවන්නෙම්ද, අලංකාරයන් පරිහරණය කරවීමෙන් හෝ විශේෂ ග්‍රන්ථයන් උගන්වා ධාරණය කරවීම ආදියෙන් සතුටට පත් කරන්නෙම්ද, එසේ කරන්නේ නම් ඉතා යහපත්ය. මාගේ මේ වෙහෙස මහන්සිය මෙම අලංකාර ප්‍රකරණයේ (කෘතියේ) යෙදීමයි. 'අපිනාම' යන මෙහි 'ඉති' ශබ්දය ගම්‍ය වේ.

အလင်္ကာရေဟိ ဝဇ္ဇိတာ, အလင်္ကာရာ ဝဇ္ဇိတာ ယေဟိ ဝါတိ စ. ရူပဿ အနု အနုရူပံ, ရူပံ အနုဂတံ အနုရူပံ ဝါ, တေန အနုရူပေန. အလင်္ကရောန္တိ အတ္တဘာဝမနေနေတိ အလင်္ကာရော, ဟာရကေယူရာဒိ အာဘရဏပက္ခေ, ဂန္ထပက္ခေ တု အလင်္ကရောန္တိ ဗန္ဓသရီရမနေနေတိ အလင်္ကာရော. ဣမိနာ မုချဘာဝေန ပသာဒါဒိသဒ္ဒါလင်္ကာရာ စ သဘာဝဝုတျာဒိအတ္ထာလင်္ကာရာ စ ပဝုစ္စန္တိ. အမုချတော ပန ဣမေသံ ဒွိန္နံ အလင်္ကာရာနမဓိဋ္ဌာနဘူတဗန္ဓသရီရမ္ပိ, တထာ မင်္ဂလသုတ္တရတနသုတ္တာဒိဝေါဟာရော ဝိယ အလင်္ကာရပကာသကံ ‘‘သမ္မာ ဗုဇ္ဈန္တိ ဒွိပ္ပကာရာ အလင်္ကာရာ အနေနေ’’တိ ဣမိနာ အတ္ထေန လဒ္ဓသုဗောဓာလင်္ကာရဝရနာမဓေယျသတ္ထမ္ပိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တမိဒမေဝ –

"අලංකාරයන්ගෙන් තොර වූ" හෝ "යම් කෙනෙකු විසින් අලංකාරයන් අත්හරින ලද" යන්නයි. රූපයට අනුකූල වූයේ 'අනුරූප' නම් වේ, නැතහොත් රූපය අනුව ගියේ 'අනුරූප' නම් වේ, ඒ අනුරූපයෙනි. ආභරණ පක්ෂයෙහිලා "මොනයම් දෙයකින් ශරීරය සරසත්ද, එය අලංකාරයයි" යනු මාල, වළලු ආදියයි; ග්‍රන්ථ පක්ෂයෙහිලා "මොනයම් දෙයකින් පද්‍ය ශරීරය සරසත්ද, එය අලංකාරයයි" යනුයි. මෙයින් ප්‍රධාන වශයෙන් 'ප්‍රසාදය' ආදී ශබ්දාලංකාරයන් සහ 'ස්වභාවෝක්තිය' ආදී අර්ථාලංකාරයන් කියනු ලැබේ. අප්‍රධාන වශයෙන් වනාහි, මේ අලංකාර දෙකෙහි ආධාරය වූ පද්‍ය ශරීරයද, මංගල සූත්‍රය, රතන සූත්‍රය ආදී ව්‍යවහාරයන් මෙන් අලංකාරයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ "මොහු විසින් ද්විවිධ අලංකාරයන් මනාව අවබෝධ කරගනු ලැබේ" යන අර්ථයෙන් 'සුබෝධාලංකාර' නම් වූ උතුම් ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථයද 'අලංකාර' යන නමින් හැඳින්වේ. මේ බවම මෙසේ පවසා ඇත:

‘‘မုချောလင်္ကာရသဒ္ဒေါယံ, သဒ္ဒတ္ထာလင်္ကတိဿိတော;

သာမတ္ထိယာ တွဓိဋ္ဌာနေ, တထာ သတ္ထေပိ တဗ္ဗတီ’’တိ.

"මෙම 'අලංකාර' යන වචනය ප්‍රධාන වශයෙන් ශබ්ද සහ අර්ථ යන අලංකාරයන් ඇසුරු කර පවතී. නමුත් ශක්තිය (සාමර්ථ්‍යය) අනුව එය (අලංකාරයන්ට) ආධාර වූ කාව්‍ය ශරීරය කෙරෙහිද, එසේම එම අලංකාරයන් දක්වන ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය කෙරෙහිද පවතී."

ဧတ္ထ သာမတ္ထိယံ နာမ တဒါဓာရတပ္ပဋိပါဒကတ္တဝေါဟာရတော တဒါဓေယျတပ္ပဋိပါဒနီယံ န ဘဝတိ စေ, အညံ ကိံ ဘဝတီတိ အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏမေဝါတိ.

මෙහි 'සාමර්ථ්‍යය' (හැකියාව) නම්, එයට ආධාර වූ සහ එය විස්තර කරන්නා වූ ව්‍යවහාරය නිසා, එහි පිහිටි විස්තර කටයුතු දේ නොවන්නේ නම්, වෙන කුමක් වන්නද? යන 'අන්‍යථා නොවීම' (වෙනත් ආකාරයකින් සිදු නොවීම) නමැති ලක්ෂණයමය.

၄.

4.

ယေသံ န သဉ္စိတာ ပညာ-နေကသတ္ထန္တရောစိတာ;

သမ္မောဟဗ္ဘာဟတာဝေ’တေ, နာဝဗုဇ္ဈန္တိ ကိဉ္စိပိ.

නොයෙක් විධි ශාස්ත්‍රයන්හි හැසිරීමට සුදුසු වූ ප්‍රඥාවක් යම් අයෙකුට රැස් වී නොමැතිද, මෝහය නමැති ඝන අඳුරෙන් පෙළෙන ඔවුහු කිසිවක්ම වටහා නොගනිති.

၅.

5.

ကိံ တေဟိ ပါဒသုဿူသာ, ယေသံ နတ္ထိ ဂုရူနီ’ဟ ;

ယေ တပ္ပာဒရဇောကိဏ္ဏာ, တေ’ဝ သာဓူဝိဝေကိနော.

මේ ලෝකයෙහි ගුරුවරුන්ගේ පාද සේවය නොකරන අයගෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? ඒ ගුරුවරුන්ගේ පාද ධූලියෙන් ගැවසී ගත්තෝම (ගුරු සේවය කළෝම) සත්පුරුෂයෝද විචක්ෂණශීලීහුද වෙති.

၄-၅. ဧဝံ လက္ခဏာရမ္ဘပဋိက္ခေပကဇနပဋိဗာဟနပုဗ္ဗကမဘိဓေယျာဒိကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သတ္ထတောဝ သဗ္ဗတ္ထ ဂုဏဒေါသဝိဝေစနံ. အတောယေဝ ဝုစ္စတိ –

4-5. මෙසේ ලක්ෂණ ආරම්භය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන් වැළැක්වීම පෙරදැරිව, අභිධෙය (විෂය කරුණු) ආදිය පෙන්වා දී, දැන් ශාස්ත්‍රය ඇසුරෙන්ම හැම තැනකදීම ගුණ සහ දෝෂ විමසනු ලැබේ. එහෙයින්ම මෙසේ කියන ලදී –

‘‘သဗ္ဗတ္ထ [Pg.13] သတ္ထတောယေဝ, ဂုဏဒေါသဝိဝေစနံ;

ယံ ကရောတိ ဝိနာ သတ္ထံ, သာဟသံ ကိမတောဓိက’’န္တိ.

"සෑම තැනකදීම ගුණ සහ දෝෂ වෙන් කර හඳුනා ගැනීම ශාස්ත්‍රය ඇසුරෙන්ම කළ යුතුය; ශාස්ත්‍රයෙන් තොරව යමෙක් එය කරයිද, එයට වඩා වැඩි හිතුවක්කාරකමක් (වැරැද්දක්) තවත් කොයින්ද?"

တသ္မာ ဂုဏဒေါသဝိဘာဂဝိစာရဏံ နာမ တဗ္ဗိဒူနံယေဝ, နာသတ္ထညူနံ ပုရိသပသူနံ. တထာ စာဟ –

එබැවින් ගුණ දෝෂ වෙන් කර සලකා බැලීම වනාහි ඒ ශාස්ත්‍රය දන්නවුන්ටම මිස, ශාස්ත්‍රය නොදන්නා වූ තිරිසනුන් බඳු මිනිසුන්ට නොවේ. ඒ බව මෙසේද පවසන ලදී –

‘‘ဂုဏဒေါသမသတ္ထညူ, ဇနော ဝိဘဇတေ ကထံ;

အဓိကာရော ကိမန္ဓဿ, ရူပဘေဒေါပလဒ္ဓိယ’’န္တိ.

"ශාස්ත්‍රය නොදන්නා තැනැත්තා ගුණ සහ දෝෂ වෙන් කර දක්වන්නේ කෙසේද? රූපයන්ගේ වෙනස්කම් හඳුනා ගැනීමට අන්ධයෙකුට ඇති අයිතිය (හැකියාව) කුමක්ද?"

ယေနေဝံ, တေနေတ္ထ ဂုဏဒေါသဒဿနေ ပသန္နာနေကသတ္ထစက္ခုယေဝါဓိဂတော, နညော တဗ္ဗိပရီတောတျနွယဗျတိရေကဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ယေသ’’န္တိအာဒိဂါထာဒွယမာဟ. တတ္ထ ယေသန္တိ အနိယမုဒ္ဒေသော, ယေဟီတိ အတ္ထော. ယေဟိ န သဉ္စိတာ န ရာသိကတာ, နာနာသန္တာနဝုတ္တိနီပိ ဧကတ္တနယေန ဧကသ္မိံ သန္တာနေ န ဝါသိတာ နပရိဘာဝိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာ သာ? ပညာ ဟေယျောပါဒေယျဝိဝေကရူပါ. ကီဒိသီတိ အာဟ ‘‘အနေကသတ္ထန္တရောစိတာ’’တိ. အနေကသ္မိံ တိပိဋကတက္ကဗျာကရဏာလင်္ကာရသတ္ထာဒိကေ သတ္ထန္တရေ ဥစိတာ သဝနဓာရဏာဒိဝသေန ပရိစိတာ သာယံ ပညာ ယေသံ န သဉ္စိတာတိ ပကတံ. ဧတေတိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ နိယမဝစနံ. သမ္မောဟဗ္ဘာဟတာတိ ယထာဝုတ္တာယာတိသယဝတိယာ ပညာယာဘာဝတော ဗလပ္ပတ္တေန မောဟေန အဗ္ဘာဟတာ ဝိသေသေန ပဟတာ, ဧဝသဒ္ဒိတာ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ယတော ဧဝံ, တသ္မာပိ ကိဉ္စိပိ ဟေယျောပါဒေယျရူပံ ယံ ကိဉ္စိဒေဝ အဋ္ဌာနာနိယောဇကတာဒိသဂုရုပါဒသုဿူသာနိဿယပဋိလဒ္ဓဝိဝေကပညာတိ- သယာလာဘေန နာဝဗုဇ္ဈန္တိ, န ဇာနန္တီတျတ္ထော. ယတော အာလသိယာဒိဒေါသလေသပရိဂ္ဂဟောပိ သတတာစရိယသေဝနဝသေန သိရောဝိကိဏ္ဏတာဒိသဂုရုပါဒပင်္ကဇမ္ဗုဇပရာယနော စိရေနပိ ကာလေန နာနာဝိဓသတ္ထန္တရကတပရိစယဗလေန ပပ္ပောတိ တာဒိသံ ပညာဝေယတ္တိယံ. တေနေဝါဟ ဘဂဝါ –

යම් හෙයකින් මෙසේ ද, එහෙයින් මෙහි ගුණදොස් දැකීමෙහි පහන් වූ, අනේක ශාස්ත්‍ර නැමැති ඇස ඇත්තා ම සුදුස්සෙක් වන්නේ ය, ඊට විපරීත වූ අනෙකෙක් නොවේ යැයි අන්වය-ව්‍යතිරේක වශයෙන් දක්වමින් ‘යෙසං’ යනාදී ගාථා යුග්මය වදාළ සේක. එහි ‘යෙසං’ යනු අනියම් නිර්දේශයකි, ‘යම් අයෙකු විසින්’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘යම් අයෙකු විසින් රැස් නොකරන ලද්දේ ද, ගොඩනගන නොලද්දේ ද, නොයෙක් සන්තානවල පවත්නා වූ ද, ඒකත්ව නයින් එක් සන්තානයක නොවැඩුණා වූ, ප්‍රගුණ නොකරන ලද්දා වූ’ යන්න මෙයින් කියැවේ. ඒ කුමක් ද? අත්හල යුතු සහ පිළිගත යුතු දේ වෙන්කොට හඳුනාගන්නා ස්වභාවය ඇති ප්‍රඥාවයි. එය කෙබඳු ද යත්? ‘අනෙකසත්ථන්තරොචිතා’ (නොයෙක් ශාස්ත්‍රාන්තරයන්හි හුරුපුරුදු වූ) යැයි වදාළ සේක. ත්‍රිපිටකය, තර්ක ශාස්ත්‍රය, ව්‍යාකරණය, අලංකාර ශාස්ත්‍රය ආදී වූ නොයෙක් ශාස්ත්‍රාන්තරයන්හි ඇසීම, ධාරණය කිරීම ආදී වශයෙන් හුරුපුරුදු කරන ලද ඒ ප්‍රඥාව යම් අයෙකු විසින් රැස් කර නොගන්නා ලද්දේ ද යන්න මෙහි ප්‍රකෘති අර්ථයයි. ‘එතෙ’ යනු ඒ දක්වන ලද අය පිළිබඳ නියම කිරීමේ වචනයකි. ‘සම්මොහබ්භාහතා’ යනු ඉහත කී අතිශයින් උසස් ප්‍රඥාව නොමැතිකම නිසා, බලවත් වූ මෝහයෙන් අභිහත වූ, විශේෂයෙන් ම පීඩිත වූ, ‘මෝහයෙන් පරාජය වූවෝ ම වෙති’ යන්න අදහසයි. යම් හෙයකින් මෙසේ ද, එහෙයින් නුසුදුසු තැන්හි නොයෙදවීම ආදී වූ ගුරුපාද සේවය ඇසුරෙන් ලත් විවේක ප්‍රඥාතිශය නොලැබීම හේතුවෙන්, අත්හල යුතු සහ පිළිගත යුතු කිසිදු දෙයක් ඔවුහු අවබෝධ කර නොගනිති, නොදනිති යන්න අර්ථයයි. මන්දයත්, අලසකම ආදී අල්ප වූ ද දොස් දුරු කොට, නිරන්තරයෙන් ගුරුවරුන් ඇසුරු කිරීමෙන්, හිස නමා ගුරුන්ගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් සරණ කොට වෙසෙන තැනැත්තා දීර්ඝ කාලයකින් වුව ද නොයෙක් විධ ශාස්ත්‍රාන්තරයන්හි පුරුදු කළ බලයෙන් එවැනි ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයකට පැමිණෙන්නේ ය. එහෙයින් ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

‘‘နိဟီယတိ [Pg.14] ပုရိသော နိဟီနသေဝီ,န စ ဟာယေထ ကဒါစိ တုလျသေဝီ;

သေဋ္ဌမုပနမံ ဥဒေတိ ခိပ္ပံ,တသ္မာ’တ္တနော ဥတ္တရိတရံ ဘဇေထာ’’တိ.

හීනයන් සේවනය කරන්නා වූ පුරුෂයා පිරිහෙයි, තමා හා සමානයන් සේවනය කරන්නා කිසිදා පිරිහෙන්නේ නැත, ශ්‍රේෂ්ඨයන් කරා ළඟා වන්නා වහාම අභිවෘද්ධියට පත් වෙයි, එබැවින් තමාට වඩා උසස් අය ම ඇසුරු කළ යුත්තේ ය.

တတော ဧတာဒိသော ပညဝါယေဝေတ္ထ ဂုဏဒေါသဝိဘာဂဝိဝေစနေ အဓိကာရီ, နညော တဗ္ဗိပရီတော ပုရိသပသူတိ အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော. ရုဠှော အတ္ထဝိသေသော. တေနာဟ ‘‘ကိံ တေဟိ ပါဒသုဿူသာ, ယေသံ နတ္ထိ ဂုရူနိဟာ’’တိ. ဣဟာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ ယေသံ ဇနာနံ ဂုရူနံ ကာတဗ္ဗာ ပါဒသုဿူသာ ပါဒပရိစရိယာ နတ္ထိ, တေဟိ ဇနေဟိ ယထာဝုတ္တနယေန ပညာဝေယတ္တိယရသာနဘိညေဟိ ကိံ ပယောဇနံ, လေသမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, အနဓိဂတာယေဝေတ္ထ ဧတေတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒါနိ ဗျတိရေကမုခေန အာဟ ‘‘ယေ’’တိအာဒိ. ယေ ပုဗ္ဗေ ကတပုညတာဒိသမ္ပတ္တိသမ္ပန္နာ တပ္ပာဒရဇေဟိ တေသံ ဂုရူနံ ပါဒဓူလီဟိ ဩကိဏ္ဏာ ဩနဒ္ဓါ ဂဝစ္ဆိတာ, တေဝ သာဓူ ယထာဝုတ္တနယေန ပညာဝေယတ္တိယေန အဘိညာတာ သဇ္ဇနာ ဧဝ ဝိဝေကိနော ဟေယျောပါဒေယျဂုဏဒေါသဝိဘာဂနိယမနပညာသမ္ပတ္တိသမင်္ဂိနော ဟောန္တိ, တေယေဝေတ္ထ ဂုဏဒေါသဝိဝေစနေ အဓိဂတာတိ အဓိပ္ပာယော. သာ စာယံ ဂုရုပါဒသုဿူသာ ဝိသိဋ္ဌာဒရေန ကရဏီယာတိ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ တဒဘျာသေ သာဓုဇနေ နိယောဇေတိ.

එබැවින් මෙබඳු ප්‍රඥාවන්තයා ම මෙහි ගුණදොස් විභාග කිරීමෙහි සුදුස්සා වෙයි, ඊට විපරීත වූ, තිරිසනකු වැනි අනෙක් මිනිසා සුදුස්සෙකු නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි. මෙය රූඪි වූ අර්ථ විශේෂයකි. එහෙයින්, ‘මෙහි යමෙකුට ගුරුන් ඇසුරක් නැද්ද, ඔවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කිම?’ යැයි වදාළ සේක. ‘ඉහ’ යනු මේ ලෝකයෙහි යම් මිනිසුන්ට ගුරුවරුන් උදෙසා කළ යුතු පාද සේවය හෙවත් උපස්ථානය නැද්ද, ඉහත කී පරිදි ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයේ රසය නොදත් ඒ මිනිසුන්ගෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? අල්ප වූ ද ප්‍රයෝජනයක් නැත, ඔවුහු මෙහි කිසිවක් ලබා නොගත්තෝ ම වෙති යන්න අදහසයි. දැන් ව්‍යතිරේක මුඛයෙන් ‘යේ’ යනාදිය වදාළ සේක. පෙර කරන ලද පින් ඇති, ඒ ගුරුවරුන්ගේ පාද දූවිල්ලෙන් වැසුණු, ගැවසුණු යම් සත්පුරුෂයෝ වෙත් ද, ඔවුහු ම ඉහත කී පරිදි ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් ප්‍රකට වූ, විවේක බුද්ධියෙන් යුතු, අත්හල යුතු සහ පිළිගත යුතු ගුණදොස් වෙන්කර දැකීමේ ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූවෝ වෙති. ගුණදොස් වෙන්කර හඳුනාගැනීමෙහි සුදුස්සෝ ඔවුහු ම වෙති යන්න අදහසයි. ඒ මේ ගුරු පාද සේවය අතිශය ආදරයෙන් කළ යුත්තක් බව වක්‍රෝක්තියෙන් දක්වා, සත්පුරුෂයන් ඒ සඳහා යොමු කරයි.

၄-၅. ယေ သကလသတ္ထပရိစိတညာဏပါဋဝါ ယဒိ ဒေါသမာရောပယန္တိ, တေသံ တဒ္ဒေါသနိရာကရဏံ ဝိနာ ပဒေသာဝဗောဓနမတ္တေန ပဏ္ဍိတမာနီနံ ဝစနဿာဂုရုကရဏံ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ ဒဿေန္တော စ တံဒွါရေနေဝ အတ္တနော အနညသာဓာရဏဂုရုဂါရဝတံ သာဓုဇနေဟိ ပရမာဒရေန သမ္ပာဒေတဗ္ဗမိတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေသံ…ပေ… ကိနော’’တိ ဂါထာဒွယမာဟ. အနေကသတ္ထာနံ [Pg.15] တိပိဋကတက္ကဗျာကရဏာဒီနံ အနေကေသံ ဂန္ထာနံ အန္တရေ တတွတ္ထသင်္ခါတအဗ္ဘန္တရေ ဥစိတာ သဝနဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိဝသေန ပရိစိတာ ပညာ သုတမယာ ပညာ ယေသံ ယေဟိ န သဉ္စိတာ, ဒွိန္နမေကက္ခဏေ ပဝတ္တိယာဘာဝေပိ ဥပစိတသမူဟဘာဝတော, ပုဗ္ဗကာလိကပညာယ အပရကာလိကပညာယ အနန္တရအာသေဝနာဒိပစ္စယလာဘတော အဝတ္ထဗာဟုလ္လပဝတ္တိတော ဝါ သဉ္စိတဗ္ဗာပိ န ရာသိကတာ. ဧတေ ဤဒိသပညာပါဋဝရဟိတာ ဣမေ သမ္မောဟဗ္ဘာဟတာ ပညာပါဋဝါဘာဝတော ဗလပ္ပတ္တေန မောဟေန ဝိသေသေန ပဟတာ ဧဝ ကိဉ္စိပိ ဟေယျောပါဒေယျံ နာဝဗုဇ္ဈန္တိ. န ဧကေ အနေကေတိ စ, တေ စ တေ သတ္ထာ စေတိ စ, တေသမန္တရမိတိ စ, တသ္မိံ ဥစိတာတိ စ သမ္မောဟေန အဗ္ဘာဟတာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. တေန ဝုတ္တံ–

4-5. සියලු ශාස්ත්‍රයන්හි පුරුදු කළ ඥාන පාටවය ඇති යම් කෙනෙක් ඉදින් දොස් නගන්නාහු නම්, ඒ දොස් දුරු කිරීමෙන් තොරව, ධර්මයේ එක දේශයක් පමණක් දැන තමන් පණ්ඩිතයන් යැයි සිතන්නන්ගේ වචන නොපිළිගත යුතු බව වක්‍රෝක්තියෙන් දක්වමින්, ඒ මඟින් ම තමන්ගේ අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ උතුම් ගුරු ගෞරවය සත්පුරුෂයන් විසින් පරම ආදරයෙන් රැකිය යුතු බව දැක්වීමට ‘යෙසං...පෙ... කිනො’ යන ගාථා යුගලය වදාළ සේක. ත්‍රිපිටකය, තර්ක ශාස්ත්‍රය, ව්‍යාකරණය ආදී නොයෙක් ශාස්ත්‍රයන්හි හා නොයෙක් ග්‍රන්ථයන්හි තතු සෙවීම් ආදී අභ්‍යන්තරයෙහි ඇසීම, ඉගෙනීම, ධාරණය කිරීම ආදී වශයෙන් හුරුපුරුදු කරන ලද යම් ශ්‍රැතමය ප්‍රඥාවක් ඇද්ද, එය යම් අයෙකු විසින් රැස් කර නොගන්නා ලද්දේ ද, සිතුවිලි දෙකක් එක් ක්ෂණයක උපදින්නේ නැතත්, රැස් වූ සමූහයක් වශයෙන් ද, පෙර කාලීන ප්‍රඥාවෙන් පසු කාලීන ප්‍රඥාවට අනන්තර, ආසේවන ආදී ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමෙන් හෝ බොහෝ අවස්ථාවල පැවතීමෙන් රැස් කළ යුත්තක් වුව ද රැස් නොකරන ලද්දේ ද, මෙබඳු ප්‍රඥා පාටවයෙන් තොර වූ, මෝහයෙන් මුළා වූ මොවුහු, ප්‍රඥා පාටවයක් නොමැති වීම නිසා බලවත් වූ මෝහයෙන් විශේෂයෙන් පහර ලද්දෝ ම වී, අත්හල යුතු සහ පිළිගත යුතු කිසිවක් අවබෝධ නොකරති. ‘න එකෙ අනෙකෙ’ (එකක් නොවන බැවින් අනේක) යන්න ද, ‘තෙ ච තෙ සත්ථා ච’ (ඒ ශාස්ත්‍රයෝ ම) යන්න ද, ‘තෙසං අන්තරං’ (ඒවායේ අභ්‍යන්තරය) යන්න ද, ‘තස්මිං උචිතා’ (එහි හුරුපුරුදු වූ) යන්න ද, ‘සම්මොහෙන අබ්භාහතා’ (මෝහයෙන් පහර ලද) යන්න ද විග්‍රහයන් වේ. එහෙයින් වදාරන ලදී -

‘‘ဂုဏဒေါသမသတ္ထညူ, ဇနော ဝိဘဇတေ ကထံ;

အဓိကာရော ကိမန္ဓဿ, ရူပဘေဒေါပလဒ္ဓိယ’’န္တိ.

‘ශාස්ත්‍රය නොදන්නා ජනයා ගුණදොස් වෙන්කර හඳුනාගන්නේ කෙසේ ද? රූප ප්‍රභේදයන් දැකීමෙහි අන්ධයකුට ඇති සුදුසුකම (හැකියාව) කිම?’

တဿတ္ထော – အသတ္ထညူ ဇနော ဂုဏဒေါသံ ကထံ ဝိဘဇတေ. တထာ ဟိ ရူပဘေဒေါပလဒ္ဓိယံ နီလပီတာဒိရူပဝိသေသာဝဗောဓနေ အန္ဓဿ အဓိကာရော အဘိမုခကရဏံ ကိံ ဟောတိ, န ဘဝတျေဝ, တသ္မာ အနေကသတ္ထန္တရဂတသုပ္ပသန္နပညာစက္ခုနာ ဧဝ ဂုဏဒေါသဝိဝေစနံ ဘဝတိ, တဒဘာဝေ န ဘဝတျေဝ. ဣဒမေဝ ဝုစ္စတေ–

එහි අර්ථය නම් - ශාස්ත්‍රය නොදන්නා තැනැත්තා ගුණදොස් කෙසේ නම් වෙන් කරන්නේ ද? එසේ ම, නීල පීත ආදී රූප විශේෂයන් දැකෙහි අන්ධයාට ඇති යෝග්‍යතාවය, මුහුණ දීමේ හැකියාව කුමක් ද? එය කිසිසේත් නොවේ ම ය. එබැවින් නොයෙක් ශාස්ත්‍රාන්තරයන්හි ගමන් කළ, මැනවින් පහන් වූ ප්‍රඥා චක්ෂුසින් ම ගුණදොස් වෙන්කර හඳුනාගැනීම සිදු වේ. එය නොමැති විට සිදු නොවේ ම ය. මේ දේ ම මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘သဗ္ဗတ္ထ သတ္ထတောယေဝ, ဂုဏဒေါသဝိဝေစနံ;

ယံ ကရောတိ ဝိနာ သတ္ထံ, သာဟသံ ကိမတောဓိက’’န္တိ.

‘සෑම තන්හි ම ගුණදොස් වෙන්කර දැකීම සිදුවන්නේ ශාස්ත්‍රයෙන් ම ය, ශාස්ත්‍රයෙන් තොරව යමෙක් එය කරයි ද, එයට වඩා වැඩි සාහසික ක්‍රියාවක් තවත් තිබේ ද?’

တဿတ္ထော – သဗ္ဗတ္ထ ဂုဏဒေါသဝိဝေစနံ သတ္ထတောယေဝ ဟောတိ, သတ္ထံ ဝိနာ သတ္ထောစိတတာဒိသပညံ ဝိနာ ယံ ကရောတိ ဂုဏာဂုဏဝိဘာဂံ ကရောတိ, ယံ ကရဏံ အတ္ထိ, အတောဓိကံ သာဟသံ ကိံ အာသုံ ကိရိယာ အနုပပရိက္ခနကိရိယာ နတ္ထေဝ.

එහි අර්ථය නම් - හැම තැනකදීම ගුණදොස් වෙන්කර දැකීම ශාස්ත්‍රයෙන් ම සිදුවේ. ශාස්ත්‍රයෙන් තොරව, ශාස්ත්‍රයට උචිත වූ එවැනි ප්‍රඥාවකින් තොරව යමෙක් ගුණ අගුණ විභාගයක් කරයි ද, ඒ ක්‍රියාවට වඩා වැඩි සාහසික ක්‍රියාවක්, විමසීමකින් තොරව වහා කරන ක්‍රියාවක් තවත් නැත.

ဣဟ [Pg.16] ဣမသ္မိံ လောကေ ယေသံ အကတပုညာနံ ဇနာနံ ဂုရူနံ

මේ ලෝකයෙහි පින් නොකළ යම් මිනිසුන්ට ගුරුවරුන්ගේ,

‘‘ပိယော ဂရု ဘာဝနီယော,ဝတ္တာ စ ဝစနက္ခမော;

ဂမ္ဘီရဉ္စ ကထံ ကတ္တာ,နော စာ’ဋ္ဌာနေ နိယောဇကော’’တိ.

‘ප්‍රිය වූ, ගරු කටයුතු වූ, සිත් වැඩිය යුතු වූ, (වැරදි) පෙන්වා දෙන්නා වූ, වචනය ඉවසන්නා වූ, ගැඹුරු කතා පවත්වන්නා වූ, නුසුදුසු තැනක නොයොදවන්නා වූ,’

နိဒ္ဒိဋ္ဌဂုဏောပေတာနံ အာစရိယာနံ ကာတဗ္ဗာ ပါဒသုဿူသာ ပါဒပရိစရိယာ နတ္ထိ, တေဟိ ကိံ ပယောဇနံ. ယေ ကတပုညာ ဇနာ တပ္ပာဒရဇောကိဏ္ဏာ တေသံ ဂုရူနံ ပါဒရဇေဟိ ဂဝစ္ဆိတာ, တေဝ သာဓူ ဇနာ ဧဝ ဝိဝေကိနော ကလျာဏမိတ္တဂုရုပါသနာဟိ အဓိဂတဝိသိဋ္ဌဝိဝေကဗုဒ္ဓိနော ဘဝန္တိ, တေ ဧဝ ဝိဝေကံ ဇာနန္တီတိ ဘာဝေါ. သောတုမိစ္ဆာ သုဿူသာ, တံ နိဿာယ ကတ္တဗ္ဗပါဒပရိစရိယာပိ တဒတ္ထိယာ သုဿူသာ နာမ ဟောတိ. ပါဒေသု သုဿူသာတိ စ, တေသံ ပါဒါတိ စ, တေသု ရဇာနီတိ စ, တေဟိ ဩကိဏ္ဏာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. သိဿာနံ သကလာဘိဗုဒ္ဓိယာ ဂုရုပဋိဗဒ္ဓတ္တာ အတ္တနော ဂုဏတော အဓိကတရာယေဝ သေဝိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဘဂဝတာ –

මෙම දක්වන ලද ගුණයෙන් යුතු ආචාර්යවරුන්ට කළ යුතු පාද සේවය හෙවත් උපස්ථානය නැද්ද, ඔවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කිම? පින් කළ යම් මිනිසෙක් ඒ ගුරුවරුන්ගේ පාද දූවිල්ලෙන් ගැවසුණේ ද, ඒ සත්පුරුෂයෝ ම කල්‍යාණමිත්‍ර ගුරු ඇසුරෙන් ලත් විශිෂ්ට විවේක බුද්ධියෙන් යුක්ත වන්නෝ වෙති, ඔවුහු ම ගුණදොස් වෙන්කර හඳුනාගනිති යන්න අදහසයි. ඇසීමට ඇති කැමැත්ත ‘සුස්සූසා’ (ශ්‍රවණය කිරීමට කැමැත්ත) නම් වේ. එය ඇසුරු කොට කළ යුතු පාද සේවය ද ඒ සඳහා වන බැවින් ‘සුස්සූසා’ නම් වේ. ‘පාදයන්හි සේවය’ යන්න ද, ‘ඔවුන්ගේ පාදයන්’ යන්න ද, ‘ඒවායෙහි දූවිලි’ යන්න ද, ‘ඒවායින් ගැවසුණු’ යන්න ද විග්‍රහයන් වේ. සිසුන්ගේ සියලු අභිවෘද්ධිය ගුරුවරයා මත රඳා පවතින බැවින්, තමාගේ ගුණයට වඩා උසස් වූවන් ම සේවනය කළ යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මෙසේ වදාරන ලද්දේ ම ය -

‘‘နိဟီယတိ ပုရိသော နိဟီနသေဝီ,န စ ဟာယေထ ကဒါစိ တုလျသေဝီ;

သေဋ္ဌမုပနမံ ဥဒေတိ ခိပ္ပံ,တသ္မာ’တ္တနော ဥတ္တရိတရံ ဘဇေထာ’’တိ.

හීනයන් (පහත් අය) ඇසුරු කරන්නා පිරිහෙයි. තමා හා සමාන අය ඇසුරු කරන්නා කිසිවිටෙකත් නොපිරිහෙයි. ශ්‍රේෂ්ඨයන් ඇසුරු කරන්නා වහා උන්නතියට පත්වෙයි. එබැවින් තමාට වඩා උසස් අයම ඇසුරු කළ යුතුය.

၆.

6.

ကဗ္ဗနာဋကနိက္ခိတ္တ-နေတ္တစိတ္တာ ကဝိဇ္ဇနာ;

ယံကိဉ္စိ ရစယန္တေ’တံ, န ဝိမှယကရံ ပရံ.

කාව්‍ය හා නාට්‍යයන් කෙරෙහි යොමු කරන ලද නෙත් හා සිත් ඇති කවිහු යමක් රචනා කෙරෙත් ද, එය (ඔවුන් වැනි ශිල්පීන්ට) අතිශය පුදුමයට කරුණක් නොවේ.

၇.

7.

တေယေ’ဝ ပဋိဘာဝန္တော, သော’ဝ ဗန္ဓော သဝိမှယော;

ယေန တောသေန္တိ ဝိညူယေ, တတ္ထာပျ’ဝိဟိတာဒရာ.

එහි (කාව්‍ය නාට්‍යයන්හි) විශේෂ ආදරයක් නොදැක්වූවත්, නුවණැත්තන් සතුටු කරන යම් බන්ධනයක් (රචනාවක්) වේ ද, ඔවුන්ම බබළවමින් පවතින ඒ බන්ධනයම පුදුම සහගතය.

၆-၇. ဧဝမေတ္ထာနွယဗျတိရေကဝသေနာဓိဂတေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ‘‘ကိံ အမှာကံ ကဗ္ဗနာဋကပရိစယာဘာဝေရစနာဝိသေသာဘိယောဂေါပဇနိတပရိဿမေနာ’’တိ ဩလီနဝုတ္တိနော သောတုဇနေ သမုဿာဟေတိ [Pg.17] ‘‘ကဗ္ဗနာဋကာ’’တိအာဒိနာ. ကဝိပ္ပယောဂသင်္ခါတော ဗန္ဓောဝ ကဝိနော ဣဒန္တိ ကဗ္ဗံ. မုတ္တကာဒိဝါကျသွမုတ္တိကာဒျဝယဝသဘာဝါ အန္တရဝါကျသမုဒါယသမ္ပန္နံ ဝုတ္တဇာတိဘေဒဘိန္နံ ပဇ္ဇမယံ ဂဇ္ဇမယံ ပဇ္ဇဂဇ္ဇမယံ စမ္ပူနာမကဉ္စ, မဟာဝါကျရူပံ မဟာကဗ္ဗဉ္စ, တံ ပန မဟာကဗ္ဗံ သဂ္ဂေဟိ သဂ္ဂနာမကေဟိ ပရိစ္ဆေဒဝိသေသေဟိ ဗန္ဓျတေ ကရီယတီတိ သဂ္ဂဗန္ဓောတိ ပဝုစ္စတိ. တဿ တု လက္ခဏံ ‘‘သဂ္ဂဗန္ဓဿ မုခံ ဣဋ္ဌာသီသနံ သိယာ ပဏာမော ဝါ ဗန္ဓသမ္ဗန္ဓိနော ကဿစိ အတ္ထဿ နိဒ္ဒေသော ဝါ’’တိအာဒိနာ အနေကဓာ ဝဏ္ဏေန္တိ. တံ ယထာ?

6-7. මෙසේ මෙහි අන්වය හා ව්‍යතිරේක වශයෙන් අවබෝධ කරගත් දෙය දක්වා, දැන් 'කාව්‍ය හා නාට්‍ය පිළිබඳ පරිචයක් නොමැති කල්හි, විශිෂ්ට රචනයක් කිරීම සඳහා උත්සාහ කිරීමෙන් ඇති වන වෙහෙසෙන් අපට ඇති ඵලය කිමද?' කියා පසුබට වූ පැවැත්මක් ඇති ශ්‍රාවකයන් උනන්දු කරනු පිණිස 'කබ්බනාටකා' යනාදිය පවසයි. කවියාගේ ප්‍රයෝගය (නිර්මාණය) යැයි කියනු ලබන බන්ධනයම 'කාව්‍යය' නම් වේ. මුක්තක (තනි ශ්ලෝක) ආදී වාක්‍යයන්ගේ ද, අමුක්තික ආදී කොටස්වල ද ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ, අභ්‍යන්තර වාක්‍ය සමූහයෙන් සමන්විත වූ, වෘත්ත හා ජාති භේදයන්ගෙන් වෙන් වූ පද්‍යමය, ගද්‍යමය සහ පද්‍ය-ගද්‍ය මිශ්‍ර චම්පු නම් වූ ද, මහා වාක්‍ය ස්වරූපයෙන් යුත් මහා කාව්‍යය ද වේ. ඒ මහා කාව්‍යය නැවතත් 'සර්ග' නම් වූ සුවිශේෂී පරිච්ඡේදයන්ගෙන් බඳිනු ලබන බැවින් 'සර්ගබන්ධ' යැයි කියනු ලැබේ. එහි ලක්ෂණ වනාහි: 'සර්ගබන්ධයක ආරම්භය යහපත් ආශීර්වාදයක් හෝ නමස්කාරයක් හෝ කාව්‍ය බන්ධනයට සම්බන්ධ වූ යම් කරුණක් හැඳින්වීමක් හෝ විය යුතුය' යනාදී වශයෙන් නොයෙක් අයුරින් වර්ණනා කරති. එය කෙසේද යත්?

‘‘သဂ္ဂဗန္ဓော မဟာကဗ္ဗ-မုစ္စတေ တွဿ လက္ခဏံ;

ပဏာမော ဝတ္ထုနိဒ္ဒေသော, အာသီသာပိ စ တမ္မုခံ.

සර්ගබන්ධය මහා කාව්‍යයක් යැයි කියනු ලැබේ. එහි ලක්ෂණ වනාහි; නමස්කාරය (ප්‍රණාමය), වස්තු නිර්දේශය (කථා වස්තුව හැඳින්වීම) සහ ආශීර්වාදය ද එහි ආරම්භය (මුඛය) වෙයි.

ဣတိဟာသကထုဗ္ဘူတံ, သန္တသန္နိဿယမ္ပိ ဝါ;

စတုဝဂ္ဂဖလာယတ္တံ, စတုရောဒါတ္တနာယကံ.

ඉතිහාස කථාවකින් උපන් හෝ සත්පුරුෂයන් ඇසුරු කළ හෝ, චතුර්වර්ග ඵලයන් (ධර්ම, අර්ථ, කාම, මෝක්ෂ) මත පදනම් වූ, දක්ෂ හා උදාර නායකයෙකුගෙන් යුක්ත වූවකි.

ပုရဏ္ဏဝုတုသေလိန္ဒု-သဝိတူဒယဝဏ္ဏနံ;

ဥယျာနသလိလက္ကီဠာ, မဓုပါနရတုဿဝံ.

පුර (නගර), අර්ණව (මුහුද), වතු (පර්වත), සෘතු, චන්ද්‍රෝදය සහ සූර්යෝදය වර්ණනා කිරීම් ද, උද්‍යාන ක්‍රීඩා, ජල ක්‍රීඩා, මධුපාන (සුරාපාන) සහ රතිකීලෝත්සවයන්ගෙන් ද යුක්ත වූ,

ဝိပ္ပလမ္ဘဝိဝါဟေဟိ, ကုမာရောဒယဝဍ္ဎိဟိ;

မန္တဒူတပ္ပယာနာဇိ-နာယကာဘျူဒယေဟိပိ.

විප්‍රලම්භය (වෙන්වීම්) හා විවාහයන්ගෙන් ද, කුමාරෝත්පත්ති හා වැඩීම්වලින් ද, මන්ත්‍රණ (සාකච්ඡා), දූතයන් යැවීම්, ගමන් (යුද යාත්‍රා), යුද්ධ සහ නායකයාගේ අභ්‍යුත්ථානයන්ගෙන් (ජයග්‍රහණයන්ගෙන්) ද යුක්ත වූ,

အလင်္ကတမသံခိတ္တ-ရသဘာဝနိရန္တရံ;

နာတိဝိတ္ထိဏ္ဏသဂ္ဂေဟိ, ပိယဝုတ္တသုသန္ဓိဘိ.

අලංකාර කරන ලද, සංක්ෂිප්ත නොවූ රස හා භාවයන්ගෙන් නිරන්තරයෙන් පිරී පවත්නා, පමණට වඩා දිගු නොවූ සර්ගයන්ගෙන් ද, ප්‍රියජනක වෘත්තයන් (ඡන්දස්) හා මනා සන්ධි සබඳතාවන්ගෙන් ද යුක්ත වූ,

သဗ္ဗတ္ထ ဘိန္နသဂ္ဂန္တေ-ဟုပေတံ လောကရဉ္ဇကံ;

ကဗ္ဗံ ကပ္ပန္တရဋ္ဌာယိ, ဇာယတေ သာဓွလင်္ကတီ’’တိ.

සෑම තැනකදීම සර්ග අවසානයන්හි වෙනස් වූ වෘත්තයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, ලෝකයා රංජනය කරන්නා වූ (සතුටු කරන්නා වූ) ද, මනාව අලංකාර කරන ලද කාව්‍යය කල්පාන්තරයක් පවතින්නේ වෙයි.

တတ္ထ ဣတိဟာသကထုဗ္ဘူတန္တိ ပုရာဝုတ္တကထာသန္နိဿယံ. သန္တသန္နိဿယန္တိ ဣတရသောဘနာဓိကရဏဂုဏရာဇစရိတာဒိနိဿယံ ဝါ. စတုဝဂ္ဂဖလာယတ္တန္တိ ဓမ္မာဒိစတုဝဂ္ဂဖလာယတ္တံ. ဓမ္မော [Pg.18] နာမ အဗ္ဘူဒယနိဗ္ဗာနဟေတုကော. အတ္ထော နာမ ဝိဇ္ဇာဘုမျာဒီနံ ယထာညာယမဇ္ဇနံ, အဇ္ဇိတာနဉ္စ ရက္ခဏံ. ကာမော နာမ နိရယော ဝိသယော ပယောဂေါ. မောက္ခော နာမ သဗ္ဗသံသာရဒုက္ခနိဝတ္တိ. စတုရောဒါတ္တနာယကန္တိ ဥဿာဟသတ္တိမန္တသတ္တိပဘူသတ္တိယောဂေန စတုရော ကုသလော စာဂါတိသယာဒိယောဂေန ဥဒါတ္တော ဥဒါရော နာယကော ဝိပက္ခော, ပဋိပက္ခော စ ယတ္ထ, တံ. မဓု နာမ သုရာ. ဝိပ္ပလမ္ဘော ဝိရဟော. မန္တော နီတိဝေဒီဟိ သဟ ကာရီယနိစ္ဆယော. ဒူတော သန္ဓာနပ္ပဝတ္တော ပုရိသော. ပယာနံ သင်္ဂါမာဒိနိမိတ္တဂမနံ. အာဇိ သန္ဓျာဘာဝေ ဝိဂ္ဂဟော. အသင်္ခတ္တရသဘာဝနိရန္တရန္တိ အသံခိတ္တာ ဗဟုတ္တာ ရသာ သိင်္ဂါရဝီရာဒယော, ဘာဝါ ရတိဥဿာဟာဒယော, တေဟိ နိရန္တရံ ပတ္ထဋံ. ပိယဝုတ္တသုသန္ဓိဘီတိ ပိယာနိ သုတိသုဘဂါနိ ဝုတ္တာနိ ဣန္ဒဝဇိရာဒီနိ အညမညသမ္ဗန္ဓသံသဂ္ဂတာယ သောဘနော သန္ဓိ အညမညသင်္ဂဟာ ယေသံ သဂ္ဂါနံ, တေဟီတိ.

එහි 'ඉතිහාසකථුබ්භූතං' යනු අතීත කථා ඇසුරු කළ යන්නයි. 'සන්තසන්නිස්සයං' යනු අන්‍ය වූ සෝභන වූ සිදුවීම්, ගුණ සහ රාජ චරිත ආදිය ඇසුරු කළ යන්නයි. 'චතුවග්ගඵලායත්තං' යනු ධර්මාදී චතුර්වර්ග ඵලයන්ට (ධර්ම, අර්ථ, කාම, මෝක්ෂ) අයත් වූ යන්නයි. 'ධර්මය' නම් අභ්‍යුදය (ලෞකික දියුණුව) හා නිවන් ලැබීමට හේතු වන දෙයයි. 'අර්ථය' නම් විද්‍යාවන් ද ධනය ආදිය ද න්‍යායානුකූලව උපයා ගැනීම හා එසේ උපයාගත් දේ ආරක්ෂා කිරීමයි. 'කාමය' නම් පංචකාම විෂයන්හි ඇලී ගැලී හැසිරීමයි. 'මෝක්ෂය' නම් සියලු සංසාර දුක් කෙළවර කිරීමයි. 'චතුරෝදාත්තනායකං' යනු උත්සාහ ශක්තිය, ඥාන ශක්තිය, ප්‍රභූ ශක්තිය යන ත්‍රිවිධ ශක්තීන්ගෙන් යුක්ත බැවින් දක්ෂ වූ ද, ත්‍යාගශීලීභාවයේ උතුම් බව ආදියෙන් යුක්ත බැවින් උදාර වූ ද, සතුරු සහ ප්‍රතිපක්ෂ පාර්ශවයන්ගෙන් යුත් නායකයෙකු යමක වේ ද, එයයි. 'මධු' යනු සුරාවයි. 'විප්‍රලම්භය' යනු වෙන්වීමයි. 'මන්ත්‍රය' යනු උපදේශකයන් සමඟ එක්ව කරුණු තීරණය කිරීමයි. 'දූතයා' යනු සබඳතා පැවැත්වීමෙහි නිරත වන තැනැත්තායි. 'ප්‍රයාණය' යනු සංග්‍රාම ආදී කටයුතු නිමිත්තෙන් යාමයි. 'ආජි' යනු සාමය නොමැති විට සිදුවන යුද්ධයයි. 'අසංඛත්ත රසභාව නිරන්තරං' යනු නොසංක්ෂිප්ත වූ ද, බොහෝ වූ ද ශෘංගාර, වීර ආදී රසයන්ගෙන් ද, රති, උත්සාහ ආදී භාවයන්ගෙන් ද නිරන්තරයෙන් පැතිර පවත්නා යන්නයි. 'පියවුත්තසුසන්ධිභි' යනු ශ්‍රවණයට ප්‍රියජනක වූ ඉන්ද්‍රවජ්‍රා ආදී වෘත්තයන්ගෙන් ද, එකිනෙකා අතර ඇති සබඳතාවයේ සංසර්ගයෙන් ශෝභන වූ සන්ධි ඇති සර්ගයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි.

ပုနပိ ယထာဝုတ္တေသု အင်္ဂေသု နဂရဝဏ္ဏနာဒီသု ကိဉ္စ ယထာသမ္ဘဝံ မဓုပါနာဒိရဟိတမ္ပိ တညူနံ မနော ရဉ္ဇေတိ ဥပါဒိယတေဝ သဗ္ဘီတိ ဒဿေတုမာဟ–

නැවත ද, ඉහත දැක්වූ නගර වර්ණනා ආදී අංගයන්ගෙන් හෝ සුරාපාන ආදියෙන් තොර වුවද, සුදුසු පරිදි එම කාව්‍යය එහි රස දන්නවුන්ගේ සිත් පිනවන්නේමය, සත්පුරුෂයන් විසින් පිළිගනු ලබන්නේමය යන්න පෙන්වා දීම සඳහා මෙසේ පවසයි–

‘‘ကဗ္ဗံ န ဒုဿတင်္ဂေဟိ, နျူနမပျတြ ကေဟိစိ;

ဗန္ဓင်္ဂသမ္ပဒါ တညူ, ကာမမာရာဓယန္တိ စေ’’တိ.

යම් හෙයකින් රස දන්නා අය කාව්‍ය බන්ධනයේ (රචනයේ) අංග සම්පත්තියෙන් කැමැත්තෙන්ම සතුටු වෙත් නම්, එහි ඇතැම් අංගයන්ගෙන් අඩු වුවද, ඒ කාව්‍යය දූෂණය නොවේ (කෙලෙසෙන්නේ නැත).

ပုနပိ –

නැවතත් –

‘‘ဂုဏတော ပဌမံ ဝတွာ, နာယကံ တေန သတ္တုနော;

နိရာကရဏမိစ္စေသ, မဂ္ဂေါ ပကတိသုန္ဒရော.

ප්‍රථමයෙන් නායකයාගේ ගුණ ප්‍රකාශ කොට, පසුව ඔහු විසින් සතුරා පරාජය කිරීම දැක්වීම ස්වභාවයෙන්ම සුන්දර වූ මාර්ගයයි.

ဝံသဝီရသုတာဒီနိ, ဝဏ္ဏယိတွာ ရိပုဿပိ;

တဇ္ဇယာ နာယကုက္ကံသ-ကထနဉ္စ သုခေတိ နော’’တိ အာဟု.

සතුරාගේ වුවද වංශය, වීරත්වය, ශාස්ත්‍රඥානය ආදිය වර්ණනා කොට, ඔහුව පරාජය කිරීමෙන් නායකයාගේ උත්කර්ෂවත් බව පැවසීම ද අපට සතුටක් ගෙන දෙයි' කියා පැවසූහ.

သဗ္ဗမ္ပေတံ [Pg.19] သဒ္ဓမ္မာမတရသပါနသရသဟဒယာနံ သမ္ဖပ္ပလာပဝိပုလဝိသပ္ပဝေသောပဒ္ဒုတကဗ္ဗနာဋကပရမ္မုခါနံ သတတစရိတသဉ္စရိတရတနဘာဇနာနံ သပ္ပုရိသာနံ ကိံ ဟဒယခေဒေါပဇနိတပရိဿမေနေတိ တဒနုရူပမေဝေါပဒဿိတန္တိ.

මේ සියල්ලම, සද්ධර්ම නමැති අමෘත රසය පානය කිරීම නිසා සාරවත් වූ හදවත් ඇති, හිස් ප්‍රලාප නමැති මහා විෂ පැතිර යාමෙන් උපද්‍රව සහිත වූ කාව්‍ය නාට්‍යයන් කෙරෙහි පිටුපෑවා වූ ද, නිරන්තරයෙන් යහපත් චරිතයන්හි හැසිරෙන්නා වූ ද, රත්න භාජනයක් බඳු වූ සත්පුරුෂයන්ට, හදවතෙහි වෙහෙසක් උපදවන අනවශ්‍ය පරිශ්‍රමයකින් ඇති ඵලය කිමදැයි සලකා ඊට අනුරූප ලෙසම දක්වන ලද්දකි.

နာဋကံ နာမ ဘရတာဒိနာဋျသတ္ထေ နာနပ္ပကာရနိရူပိတရူပံ ကပ္ပံ, တံလက္ခဏေကဒေသဘူတလက္ခဏာနိ ပကရဏာဒီနိ နဝ ရူပကာနိ. နာဋိကာ စ ဧတ္ထေဝါဝရုမ္ဘန္တိ. ကဗ္ဗဉ္စ နာဋကဉ္စ, တေသု နိက္ခိတ္တံ ဌပိတံ နေတ္တဉ္စ စိတ္တဉ္စ ယေဟီတိ ဝိဂ္ဂဟော. ကေ တေ? ကဝိနော. တတ္ထ နိက္ခိတ္တနေတ္တစိတ္တဝစနေန သုတဿ စိန္တနဉ္စ ဦဟာပေါဟမုခေန ယထုဂ္ဂဟိတနိယာမံ, အဝိပရီတတ္ထနိစ္ဆယနံ, နိစ္ဆိတဿ ဘာဝနာ, နိရန္တရာဘိယောဂေါ စ ဒဿိတော. ကဗ္ဗနာဋကဝစနေန သုတံ, စိန္တိတံ, ဘာဝိတဉ္စ ဒဿိတံ. သုတေ ဒဿိတေ တန္နိဿယံ သုတမယဉာဏမ္ပိ ဒဿိတမေဝ သိယာတိ. ‘‘ကဗ္ဗနာဋကနိက္ခိတ္တနေတ္တစိတ္တာ’’တိ ဣမိနာ သုတစိန္တာဘာဝနာနုက္ကမေန သမ္ပာဒိတပညာပါဋဝါနံ ကဗ္ဗရစနာယ သာမတ္ထိယံ ဒဿေတိ. ဟောတိ ဟိ တာဒိသာနံ တံသုတာဒိ ဗန္ဓနကာရဏံ. ဝုတ္တဉှိ –

නාට්‍යය නම් භරත ආදී නාට්‍ය ශාස්ත්‍රයන්හි නොයෙක් ආකාරයෙන් නිරූපණය කරන ලද ස්වභාව ඇති කෘතියකි. එහි ලක්ෂණයන්ගෙන් කොටසක් ලක්ෂණ කොට ඇති ප්‍රකරණ ආදී නව රූපකයන් ද වේ. නාටිකාවන් ද මෙහිම ඇතුළත් වෙයි. කාව්‍යය ද නාට්‍යය ද (කාව්‍ය නාට්‍යයි). ඒවායෙහි තබන ලද නෙත් හා සිත් ඇත්තාහු කවුරුන්ද? ඔවුහු කවීහු යනු විග්‍රහයයි. එහි 'තබන ලද නෙත් හා සිත්' යන වචනයෙන්, ඇසූ දේ පිළිබඳ සිතීම ද, විමර්ශනය කිරීමෙන් උගත් ආකාරයට විපරීත නොවන පරිදි අර්ථය නිශ්චය කිරීම ද, නිශ්චය කරගත් කරුණු මෙනෙහි කිරීම (භාවනා කිරීම) ද, නිරන්තරයෙන් එහි යෙදීම ද දක්වන ලදී. 'කාව්‍ය නාට්‍ය' යන වචනයෙන් ශ්‍රැතය (ඇසූ දේ), චින්තනය (සිතූ දේ) සහ භාවිතය (ප්‍රගුණ කළ දේ) දක්වන ලදී. ශ්‍රැතය දැක්වූ කල්හි, එය ඇසුරු කළ ශ්‍රැතමය ඥානය ද දක්වන ලද්දක්ම වන්නේය. 'කබ්බනාටකනික්ඛිත්තනෙත්තචිත්තා' යන මෙයින්, ශ්‍රැත-චින්තා-භාවනා යන අනුපිළිවෙළින් උපදවා ගත් ප්‍රඥා කෞශල්‍යය ඇති අයගේ කාව්‍ය රචනය පිළිබඳ සාමත්ථ්‍යය (හැකියාව) දක්වයි. මන්දයත්, එවැනි අයට ඒ ඇසූ දේ ආදිය කාව්‍ය බන්ධනයට (රචනයට) හේතුවක් වන බැවිනි. මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘သာဘာဝိကီ စ ပဋိဘာ,သုတဉ္စ ဗဟု နိမ္မလံ;

အမန္ဒော စာဘိယောဂေါယံ,ဟေတု ဟောတိဟ ဗန္ဓနေ’’တိ.

ස්වභාවික වූ ප්‍රතිභාව ද, පිරිසිදු වූ බහුශ්‍රැතභාවය (බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බව) ද, නොමඳ වූ අභියෝගය (උත්සාහය) ද යන මොහු කාව්‍ය බන්ධනයට (නිර්මාණයට) හේතු වෙති.

ယံကိဉ္စီတိ အတ္တနော စိတ္တာရုဠှံ ယံကိဉ္စိ ဗန္ဓဇာတံ. ဣမိနာ ပန အနိယမဝစနေန အတ္တနော တတ္ထ အာဒရာဘာဝံ ဒီပေတိ. ရစယန္တိ ကရောန္တိ. ဧတံ တေဟိ ရစိတံ ဗန္ဓဇာတံ ပရံ အစ္စန္တမေဝ ဝိမှယကရံ န ဟောတိ, တာဒိသောပါယသမ္ပတ္တိသမ္ပန္နဿ ဥပေယျသမ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝတော အနစ္ဆရိယမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. တတ္ထ တေသု ကဗ္ဗနာဋကေသု ရစနာဝိသေသဧကန္တောပါယဘူတေသု အဝိဟိတာဒရာအပိ သုတာဒိဝသေန အကတာဒရာပိ [Pg.20] ယေ သပ္ပုရိသာ ပညဝန္တော ယေန ဗန္ဓဝိသေသေန ဝိညူ ဂုဏဒေါသဝိဒုနော သတ္ထညုနော ပဏ္ဍိတဇနေ တောသေန္တိ ပီဏေန္တိ. တောသေန္တိယေဝ ဟိ တေ တာဒိသေ သာဘာဝိကိပဋိဘာဝိရဟေပိ ဧတာဒိသေသု အတ္ထေသု သုတစိန္တာဘာဝနာဝသေန ဝါယမန္တာ. ဝုတ္တဉှိ –

‘යංකිඤ්චි’ (යමක්) යනු තමාගේ සිතට නැඟුණු යම් බන්ධන සමූහයකි (පද බැඳීමකි). මේ අනිශ්චිත වචනයෙන් තමාට එහි ඇති විශේෂ උනන්දුවක් නොමැති බව හෙළි කරයි. ‘රචයන්ති’ යනු කරති යන්නයි. ඔවුන් විසින් රචිත ඒ බන්ධන සමූහය අත්‍යන්තයෙන්ම පුදුම උපදවන්නක් නොවේ. එබඳු වූ උපාය සම්පත්තියෙන් සමන්විත වූවෙකුට ළඟා විය යුතු ප්‍රතිඵලය ලැබීම පුදුමයට කරුණක් නොවන බැවිනි යනු අදහසයි. එහි ඒ කාව්‍ය නාට්‍යයන් කෙරෙහි සහ විශිෂ්ට රචනා ක්‍රමයන් කෙරෙහි විශේෂ උනන්දුවක් නොදැක්වූවා වූ ද, ශ්‍රවණය ආදී වශයෙන් සැලකිල්ලක් නොදැක්වූවා වූ ද, යම් සත්පුරුෂ ප්‍රඥාවන්තයෝ වෙත් ද, ඔවුහු යම් සුවිශේෂී කාව්‍ය බන්ධනයකින් ගුණදොස් දන්නා වූ, ශාස්ත්‍රය දන්නා වූ නුවණැති පණ්ඩිත ජනයන් සතුටු කරත් (පිනවත්). මන්දයත්, ස්වභාවික ප්‍රතිභාවෙන් තොර වුවද, මෙවැනි කරුණු කෙරෙහි ශ්‍රැත, චින්තා, භාවනා වශයෙන් උත්සාහ කරන්නා වූ ඔවුහු පණ්ඩිතයන් සතුටු කරති. මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘န ဝိဇ္ဇတီ ယဇ္ဇပိ ပုဗ္ဗဝါသနာ-ဂုဏာနုဗန္ဓိ ပဋိဘာနမဗ္ဘုတံ;

သုတေန ဝါစု’ဿဟနေနုပါသိတာ,ဓုဝံ ကရောတျေဝ ကမပျနုဂ္ဂဟ’’န္တိ.

යම්හෙයකින් පෙර වාසනා ගුණයෙන් අනුබද්ධ වූ අද්භූත ප්‍රතිභා ශක්තියක් නොමැති වුවද, ශ්‍රවණයෙන් හා වචන පුරුදු කිරීමේ උත්සාහයෙන් ප්‍රගුණ කරන ලද වාග් ශක්තිය, ඒකාන්තයෙන්ම කිසියම් අනුග්‍රහයක් (උපකාරයක්) සිදු කරන්නේමය.

ပဋိဘာဝန္တော ဟေယျောပါဒေယျပရိစ္ဆေဒလက္ခဏပညာယ ပညဝန္တော နာမ, တေယေဝ သပ္ပုရိသာ. သဝိမှယော ‘‘ကီဒိသာယံ, တာဒိသောပါယန္တရရဟိတာနမ္ပိ ဧတာဒိသော ဗန္ဓော သိယာ’’တိ ဝိမှယေန သဟ ဝတ္တမာနောပိ. သောဝ ဗန္ဓော တမေဝ ဗန္ဓနံ တာဒိသောပါယသမ္ပတ္တိဝိရဟေနောပေယျသမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဘာဝတော, နာညောတိ.

ප්‍රතිභා ශක්තියෙන් යුක්ත වූවෝ, අත්හැරිය යුතු සහ පිළිගත යුතු දේ වෙන්කර හඳුනාගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවෝ බැවින් 'ප්‍රඥාවන්තයෝ' නම් වෙති. ඔවුහුම සත්පුරුෂයෝය. 'මෙය කෙබඳු එකක්ද? එවැනි වෙනත් උපකාරක ක්‍රමයන්ගෙන් තොර වූවන්ට පවා මෙබඳු වූ බන්ධනයක් (නිර්මාණයක්) වන්නේ කෙසේද?' යි විස්මය සහිත වූවද, ඒ බන්ධනයම (නිර්මාණයම), එවැනි උපකාරක සම්පත් නොමැති වුවද ළඟා කරගත යුතු සම්පත්තිය (නිපුණතාව) පැවතීම හේතුවෙන් උසස්ම බන්ධනය වේ, අනෙකක් නොවේ.

၆-၇. ဣဒါနိ ကဗ္ဗနာဋကေသု အပရိစိတာနမမှာကံ ဂန္ထရစနာသဘာဝါဝဗောဓောဝ ကုတောတိ ဩသက္ကန္တေ ‘‘ကဗ္ဗနာဋကာ’’ဒိဂါထာဒွယေန သမုဿာဟေတိ. ကဗ္ဗနာဋကနိက္ခိတ္တနေတ္တစိတ္တာ ကဗ္ဗနာဋကေသု သုတာနုလောကနစိန္တာဘာဝနာဝသေန ဌပိတနေတ္တစိတ္တာ ကဝိဇ္ဇနာ ကဗ္ဗကာရကာ ယံ ကိဉ္စိ အတ္တနော အဘိမတံ ရစယန္တိ ကရောန္တိ, ဧတံ ဗန္ဓနံ ပရံ အတိသယေန န ဝိမှယကရံ အစ္ဆရိယကရံ န ဟောတိ, နိရန္တရာဘိယောဂတော သိဒ္ဓေါပါယမူလပညာသမ္ပဒါယ ဥပေယျဘူတဂန္ထသင်္ခရဏံ ဘဝတျေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ကဝိနော ဣဒံ ကဗ္ဗန္တိ စ, နဋကဿ ဣဒံ နာဋကံ, နစ္စဂီတာဒိ. ဣဓ ပန တပ္ပဋိပါဒကကထာပကာသကဂန္ထော နာဋကံ နာမ. ကဗ္ဗဉ္စ နာဋကဉ္စာတိ စ, ကဗ္ဗနာဋကေသု နိက္ခိတ္တံ နေတ္တစိတ္တံ ယေဟီတိ စ [Pg.21] ဝိဂ္ဂဟော. ယေ ဇနာ တတ္ထ တေသု ကဗ္ဗနာဋကေသု အဝိဟိတာဒရာပိ သဝနဓာရဏာဒိဝသေန အကတသမ္ဘမာ ဧဝ ဝိညူ ယေန ဂန္ထရစနာဝိသေသေန တောသေန္တိ ပီဏေန္တိ, တေယေဝ ပဋိဘာဝန္တော ပဋိဘာနသင်္ခါတပညဝန္တော ဘဝန္တိ. သောဝ ဗန္ဓော သဝိမှယော အညေသံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဝိမှယေန သဟိတော. ပဋိဘာ ဧတေသံ အတ္ထီတိ စ, သဟ ဝိမှယေန ဝတ္တတီတိ စ, အဝိဟိတော အာဒရော ယေဟီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဗာဟိရသတ္ထာဘိယောဂါဘာဝေပိ ပုဗ္ဗဝါသနာဘာဝေပိ ဣဟ နိရန္တရာဘိယောဂံ ကရောန္တော တာဒိသသာမတ္ထိယံ သာဓေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှိ –

6-7. දැන්, කාව්‍ය හා නාට්‍ය පිළිබඳව හුරුපුරුදු නැති අපට ග්‍රන්ථ රචනයේ ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීමක් කොහෙන්දැයි පසුබට වන්නන්, 'කබ්බනාටක' යනාදී ගාථා දෙකකින් ධෛර්යවත් කරවයි. කාව්‍ය හා නාට්‍ය කෙරෙහි නෙත හා සිත යොමු කළ, කාව්‍ය හා නාට්‍ය පිළිබඳව ඇසීම, බැලීම, සිතීම හා ප්‍රගුණ කිරීම් වශයෙන් නෙත හා සිත රඳවාගත් කවිවරයෝ, කාව්‍යකරුවෝ තමන් අභිමත යම්කිසි නිර්මාණයක් කෙරෙත්ද, ඒ බන්ධනය (නිර්මාණය) අතිශයින්ම විස්මය උපදවන්නක් නොවේ. නිරන්තර අභ්‍යාසයෙන් (උත්සාහයෙන්) සිද්ධ වූ උපකාරී මූලික ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන්, සාක්ෂාත් කරගත යුතු ග්‍රන්ථ රචනය සිද්ධ වන්නේමය යනු මෙහි අදහසයි. කවියාගේ නිර්මාණය 'කාව්‍යය' (කබ්බං) වන අතර, නළුවාගේ (රංගනය) 'නාට්‍යය' (නර්තන, ගීත ආදිය) වේ. මෙහිදී නම්, එය ප්‍රකාශ කරන කථා ශාස්ත්‍රය දක්වන ග්‍රන්ථය 'නාට්‍ය' නම් වේ. 'කාව්‍යය සහ නාට්‍යය' යන්න කබ්බනාටක නම් වන අතර, 'කාව්‍ය හා නාට්‍ය කෙරෙහි යොමු කළ ඇස් හා සිත ඇත්තෝ' යන්න එහි විග්‍රහයයි. යම් ජනයෙක්, එහි එනම් ඒ කාව්‍ය නාට්‍යයන් කෙරෙහි විශේෂ සැලකිල්ලක් නොදැක්වූවද, ඇසීම හා මතක තබා ගැනීම් ආදියෙන් කලබලයකින් තොරවම, නුවණැත්තන් යම් ග්‍රන්ථ රචනා විශේෂයකින් සතුටු කරත්ද, ඔවුහුම ප්‍රතිභාන සංඛ්‍යාත ප්‍රඥාවන්තයෝ (ප්‍රතිභා ශක්තිය ඇත්තෝ) වෙති. ඒ බන්ධනයම (නිර්මාණයම) අන්‍යයන්ට ඇති වන විස්මය සහිත වන බැවින් 'සවිස්මය' (විස්මය සහිත) වේ. 'මොවුන්ට ප්‍රතිභා ශක්තිය ඇත' යන්න සහ 'විස්මය සහිතව පවතී' යන්නද, 'නොදක්වන ලද ආදරය (සැලකිල්ල) ඇත්තෝ' යන්නද එහි විග්‍රහයන් වේ. බාහිර ශාස්ත්‍ර හැදෑරීමක් නොමැති වුවද, පෙර වාසනාවක් නොමැති වුවද, මෙහි නිරන්තර අභ්‍යාසයෙහි යෙදෙන්නා එවැනි සාමර්ථ්‍යයක් සාක්ෂාත් කරගන්නේ යැයි පවසන ලදී. එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘န ဝိဇ္ဇတီ ယဇ္ဇပိ ပုဗ္ဗဝါသနာ-ဂုဏာနုဗန္ဓိ ပဋိဘာနမဗ္ဘုတံ;

သုတေန ဝါစု’ဿဟနေနုပါသိတာ,ဓုဝံ ကရောတျေဝ ကမပျနုဂ္ဂဟ’’န္တိ.

යම්හෙයකින් පෙර වාසනා ගුණයෙන් අනුබද්ධ වූ අද්භූත ප්‍රතිභා ශක්තියක් නොමැති වුවද, ශ්‍රවණයෙන් හා වචන පුරුදු කිරීමේ උත්සාහයෙන් ප්‍රගුණ කරන ලද වාග් ශක්තිය, ඒකාන්තයෙන්ම කිසියම් අනුග්‍රහයක් (උපකාරයක්) සිදු කරන්නේමය.

တဿတ္ထော – ယဒိ ပုဗ္ဗဝါသနာဂုဏာနုဗန္ဓီ အတီတဇာတိယာ ပရိစယဝါသနာဂုဏဿ အနုဗလပ္ပဒါနဝသေန အနုဗန္ဓော ယဿတ္ထိ, တာဒိသံ အဗ္ဘုတံ ပဋိဘာနံ န ဝိဇ္ဇတိပိ, တထာပိ သုတေန သဝနေန ဥဿဟနေန ပဂုဏကရဏာဒိဝါစုဿဟနေန ဝါ ဥပါသိတာ ကတဂုရုပါသနာ ဝါစာ ကမပိ အနုဂ္ဂဟံ ကိဉ္စိပိ ပညာပါဋဝံ ဓုဝံ ဧကန္တေန ကရောတိ ဧဝါတိ.

එහි අර්ථය නම් – ඉදින් පෙර වාසනා ගුණයෙන් අනුබද්ධ වූ, එනම් පෙර ජාතියේ පුරුදු කරන ලද වාසනා ගුණයේ අනුබල දීම වශයෙන් පවතින සබඳතාවක් යමකුට ඇත්ද, එවැනි අද්භූත ප්‍රතිභා ශක්තියක් නොමැති වුවද, ශ්‍රවණයෙන් (ඇසීමෙන්) හෝ උත්සාහයෙන්, ප්‍රගුණ කිරීම් ආදී වාග් උත්සාහයෙන් හෝ ඇසුරු කරන ලද (ගුරු ඇසුර ලබන ලද) වාග් ශක්තිය, ඒකාන්තයෙන්ම කිසියම් අනුග්‍රහයක්, එනම් යම්කිසි ප්‍රඥා නෛපුණ්‍යයක් අනිවාර්යයෙන්ම සිදු කරන්නේමය යන්නයි.

ဧတ္ထ ကဗ္ဗံ နာမ မုတ္တကကုလကာဒိဝါကျဝသေန စ အဝယဝသဘာဝေဟိ တေသံယေဝ အန္တရဝါကျာဝယဝသမူဟေဟိ ပရိပုဏ္ဏံ ဝုတ္တဝိသေသေဟိ ပဘေဒဂတံ ကေဝလံ ပဇ္ဇမယံ ဝါ ဂဇ္ဇမယံ ဝါ စမ္ပူတိချာတပဇ္ဇဂဇ္ဇမယံ ဝါတိ မဟာဝါကျသဘာဝေန စ တိဋ္ဌတိ. နာဋကံ နာမ ဘရတာဒိနဋသတ္ထဂတနာနပ္ပကာရဒဿိတသဘာဝံ. ကဗ္ဗဉ္စ ဣဓေဝ ဒဿိတလက္ခဏတော ဧကဒေသယုတ္တပ္ပကရဏာဒိနဝရူပကာနိ စ နာဋိကာ စ ဘဝန္တိ. ကဗ္ဗလက္ခဏံ ပန ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ–

මෙහි කාව්‍යය නම් මුක්තක, කුලක ආදී වාක්‍ය වශයෙන්ද, අවයවයන්ගේ ස්වභාවයන්ගෙන්ද, ඒවායේම අභ්‍යන්තර වාක්‍ය අවයව සමූහයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ, වෘත්ත විශේෂයන්ගෙන් ප්‍රභේදයට පත් වූ, කේවල පද්‍යමය වූ හෝ ගද්‍යමය වූ හෝ 'චම්පු' නමින් හැඳින්වෙන පද්‍ය-ගද්‍ය මිශ්‍ර වූ හෝ මහා වාක්‍ය ස්වභාවයෙන් පවතින්නකි. නාට්‍යය නම් භරත ආදී නාට්‍ය ශාස්ත්‍රයන්හි එන විවිධ ආකාරයෙන් දක්වන ලද ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත වූවකි. මෙහි දක්වන ලද ලක්ෂණයන්ගෙන් ඒකදේශයක් (කොටසක්) සහිත ප්‍රකරණ ආදී නව රූපකයන් සහ නාටිකාවන්ද කාව්‍ය ගණයටම වැටේ. කාව්‍ය ලක්ෂණයන් මෙසේ දත යුතුය –

‘‘သဂ္ဂဗန္ဓော [Pg.22] မဟာကဗ္ဗ-မုစ္စတေ တွဿ လက္ခဏံ;

ပဏာမော ဝတ္ထုနိဒ္ဒေသော, အာသီသာပိ စ တမ္မုခံ.

'සර්ග බන්ධනය' (සර්ග වශයෙන් බෙදා දක්වන ලද්දක්) මහා කාව්‍යයක් යැයි කියනු ලැබේ. එහි ලක්ෂණයන් මෙසේ දක්වනු ලැබේ. කාව්‍යයේ ආරම්භයේදීම නමස්කාරය (පණාමෝ - දේවතා වන්දනාව), වස්තු නිර්දේශය (කථා වස්තුව හැඳින්වීම) සහ ආශීර්වාදය ද ඇතුළත් විය යුතුය.

ဣတိဟာသကထုဗ္ဘူတံ, သန္တသန္နိဿယမ္ပိ ဝါ;

စတုဝဂ္ဂဖလာယတ္တံ, စတုရောဒါတ္တနာယကံ.

එය ඉතිහාස කථාවකින් උපන් එකක් හෝ සත්පුරුෂයන් ඇසුරු කළ එකක් විය යුතුය. චතුර්වර්ග ඵලයන්ට (ධර්ම, අර්ථ, කාම, මෝක්ෂ යන සතරට) අයත් විය යුතු අතර, චතුර හා උදාර ගති ඇති නායකයෙකුගෙන් යුක්ත විය යුතුය.

ပုရဏ္ဏဝုတုသေလိန္ဒု-သဝိတူဒယဝဏ္ဏနံ;

ဥယျာနသလိလက္ကီဠာ, မဓုပါနရတုဿဝံ.

පුර (නගර), සාගර, පර්වත, ඍතු, චන්ද්‍ර හා සූර්ය උදාවන් වර්ණනා කිරීමෙන්ද, උද්‍යාන ක්‍රීඩා, ජල ක්‍රීඩා, මධුපානය (සුරාපානය) සහ රති උත්සවයන්ගෙන්ද යුක්ත විය යුතුය.

ဝိပ္ပလမ္ဘဝိဝါဟေဟိ, ကုမာရောဒယဝဍ္ဎိဟိ;

မန္တဒူတပ္ပယာနာဇိ-နာယကာဘျူဒယေဟိပိ.

විප්‍රලම්භ ශෘංගාරය (වෙන්වීම), විවාහය, කුමාරෝත්පත්තිය සහ කුමාරයන්ගේ වැඩීමද, උපදේශ (මන්ත්‍රණ), දූතයන් යැවීම, ගමන් යාම, යුද්ධය සහ නායකයාගේ අභ්‍යුත්ථානයන්ගෙන් (ජයග්‍රහණයන්ගෙන්) ද යුක්ත විය යුතුය.

အလင်္ကတမသံခိတ္တ-ရသဘာဝနိရန္တရံ;

နာတိဝိတ္ထိဏ္ဏသဂ္ဂေဟိ, ပိယဝုတ္တသုသန္ဓိဘိ.

විවිධ අලංකාරයන්ගෙන් සැරසුණු, සංක්ෂිප්ත නොවූ, රස හා භාවයන්ගෙන් නිරන්තරයෙන් පිරුණු, අතිශයින් දීර්ඝ නොවූ සර්ගයන්ගෙන් යුත්, ප්‍රිය මනාප වෘත්තයන්ගෙන් හා මනා සන්ධි සබඳතාවන්ගෙන් යුක්ත විය යුතුය.

သဗ္ဗတ္ထ ဘိန္နသဂ္ဂန္တေ-ဟုပေတံ လောကရဉ္ဇကံ;

ကဗ္ဗံ ကပ္ပန္တရဋ္ဌာယိ, ဇာယတေ သာဓွလင်္ကတီ’’တိ.

සෑම තැනකදීම සර්ගය අවසානයේ වෙනස් වෘත්තයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ලෝකයා සතුටු කරන, යහපත් අලංකාරයන්ගෙන් යුත් මෙබඳු කාව්‍යය කල්පාන්තරයක් පුරා පවතින්නක් බවට පත්වේ.

တဿတ္ထော – သဂ္ဂဗန္ဓော သဂ္ဂသင်္ခါတေဟိ ပရိစ္ဆေဒဝိသေသေဟိ ဗန္ဓော ‘‘မဟာကဗ္ဗ’’န္တိ ဥစ္စတေ. အဿ လက္ခဏံ တု ဝုစ္စတေတိ သမ္ဗန္ဓော ကာကက္ခိဂေါဠကနယေန တမ္မုခံ တဿ ကဗ္ဗဿ အာဒိ ပန ပဏာမော ဒေဝတာနမဿနံ ဝါ, ဝတ္ထုနိဒ္ဒေသော –

එහි අර්ථය නම් – සර්ග බන්ධනය, එනම් සර්ග නමින් හැඳින්වෙන විශේෂ පරිච්ඡේදයන්ගෙන් බැඳීම 'මහා කාව්‍යය' යැයි කියනු ලැබේ. 'එහි ලක්ෂණ කියනු ලැබේ' යන්න කාක අක්ෂි ගෝලක න්‍යායෙන් සම්බන්ධ වේ. 'තම්මුඛං' යනු ඒ කාව්‍යයේ ආරම්භයයි. එය නමස්කාරය (දෙවියන්ට වැඳීම) හෝ වස්තු නිර්දේශය (කථා වස්තුව හැඳින්වීම) වේ –

‘‘အသ္တျုတ္တရသျာံ ဒိဂိ ဒေဝတာတ္မ,ဟိမာလယော နာမ နဂါဓိရာဇ?;

ပူဝါပရေင ဝါရိနိဓီ ဝိဂါဟျ,သ္ထိတ? ပထိဈာ ဣဝ မာနဒဏ္ဍ?’’.

'උතුරු දිශාවෙහි දේව ආත්මයක් ඇති, හිමාලය නම් වූ පර්වත රාජයෙක් ඇත්තේය. හෙතෙමේ නැගෙනහිර හා බටහිර සාගරයන් ස්පර්ශ කරමින්, පෘථිවියේ මිනුම් දණ්ඩක් මෙන් පිහිටා තිබේ' යනාදී වශයෙන්,

ဣစ္စာဒိဗန္ဓသမ္ဗန္ဓိနော ကဿစိ ဝတ္ထုနော ဒဿနံ, အာသီသာပိ ‘‘မယှံ ပီဏယတံ မန’’ မိစ္စာဒိဣဋ္ဌာသီသနံ ဝါ ဘဝတိ.

යනාදී බන්ධනයන්ට සම්බන්ධ වූ යම්කිසි වස්තුවක් දැක්වීම හෝ 'මාගේ මනස පිනවාවා' යනාදී වශයෙන් ඉෂ්ටාර්ථයන් ප්‍රාර්ථනා කිරීම (ආශීර්වාදය) හෝ වෙයි.

ဣတိဟာသကထုဗ္ဘူတံ ပုရာဝုတ္တကထာသန္နိဿယံ ဝါ သန္တသန္နိဿယမ္ပိ သောဘနာနမ္ပိ ရာဇစရိယာဒိနိဿယံ ဝါ စတုဝဂ္ဂဖလာယတ္တံ [Pg.23] လောကိယလောကုတ္တရသုခကာရဏံ ဓမ္မော, ဝိဇ္ဇာဘူမိအာဒီနံ သဉ္စယော, သဉ္စိတာနံ ရက္ခာ စ အတ္ထော, အပါယသံဝတ္တနိကပဉ္စကာမဂုဏသင်္ခါတော ကာမော, သဗ္ဗဒုက္ခာ နိဝတ္တိဟေတု မောက္ခော စာတိ စတုဝဂ္ဂဖလာဓီနံ စတုရောဒါတ္တနာယကံ ဥဿာဟသတ္တိမန္တသတ္တိပဘူသတ္တိယောဂတော စတုရော ဒက္ခော စာဂါတိသယာဒိယောဂေန ဥဒါတ္တော ဥဠာရော သပက္ခော, ဝိပက္ခော ဝါ နာယကော ယတ္ထ, တံ ယထာဝုတ္တံ ပုရဏ္ဏဝုတုသေလိန္ဒု-သဝိတူဒယဝဏ္ဏနံ ပုရံ နဂရံ, အဏ္ဏဝံ သာဂရံ, ဥတု ဟေမန္တဝသန္တာဒိဥတု, သေလံ ပဗ္ဗတော, ဣန္ဒုသဝိတူဒယော စန္ဒသူရိယာနံ ဥဒယော စာတိ ဣမေသံ ဝဏ္ဏနံ ယတ္ထ, တံ. သဝိတာတိ ဧတ္ထ တုပစ္စယန္တော. ဥယျာနသလိလက္ကီဠာမဓုပါနရတုဿဝံ ဥယျာနကီဠာသုရာပါနရတိကီဠာသင်္ခါတော ဥဿဝေါ ယတ္ထ, တံ ဝိပ္ပလမ္ဘဝိဝါဟေဟိ ဒါရာဝိယောဂဒါရပရိဂ္ဂဟေဟိ စ ကုမာရောဒယဝဍ္ဎိဟိ ကုမာရုပ္ပတ္တိကုမာရဝဍ္ဎီဟိ စ မန္တဒူတပ္ပယာနာဇိနာယကာဘျူဒယေဟိ နီတိဇာနနပညာ မန္တော, သန္ဓာနကာရကော ဒူတော, ယုဒ္ဓါဘိဂမနံ ပယာနံ, ယုဒ္ဓသင်္ခါတော အာဇိ, သပက္ခနာယကဿ အဘိဝဍ္ဎိသင်္ခါတော အဘျူဒယော စာတိ ဣမေဟိ အလင်္ကတံ သဇ္ဇိတံ အသံခိတ္တ…ပေ… န္တရံ အသံခိတ္တာ ဝိတ္ထာရာ ရသာ သိင်္ဂါရာဒယော အဋ္ဌ ဘာဝါ ရတိဥဿာဟာဒယော စာတိ ဣမေဟိ နိရန္တရံ ဝိတ္ထိဏ္ဏံ ပိယဝုတ္တသုသန္ဓိဘိ သုတိသုဘဂေဟိ ဣန္ဒဝဇိရာဒီဟိ ဝုတ္တေဟိ ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓပရိစ္ဆေဒတာယ သောဘနာ သန္ဓိ ယေသံ သဂ္ဂါနံ, တေဟိ သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗသ္မိံ ပရိစ္ဆေဒေ ဘိန္နသဂ္ဂန္တေဟိ ဘိန္နသဂ္ဂါ ပရိယောသာနာ ယေသံ, တေဟိ နာတိဝိတ္ထိဏ္ဏသဂ္ဂေဟိ နာတိဝိတ္ထာရသဂ္ဂသင်္ခါတေဟိ ပရိစ္ဆေဒေဟိ ဥပေတံ ယုတ္တံ သာဓွလင်္ကတိ သောဘနာလင်္ကာရဝန္တံ ကဗ္ဗံ လောကရဉ္ဇကံ တံ သမာနံ ကပ္ပန္တရဋ္ဌာယိ ကပ္ပနိရန္တရဋ္ဌာယိ ကပ္ပန္တရေ ဌာယိ ဝါ ဇာယတေ. ဧတ္ထ မဓုပါနာဒိရဟိတပုရဝဏ္ဏနာဒယောပိ တညူနံ စိတ္တံ အာရာဓေတိ စေ, တံပျဒုဋ္ဌံ. ဝုတ္တဉှိ –

ඉතිහාස කතාවලින් උපන් හෝ පුරාවෘත්ත කතා ඇසුරු කළ හෝ ශාන්ත වූ තපස්වීන් ඇසුරු කළ හෝ උත්තම රජවරුන්ගේ චරිත ඇසුරු කළ හෝ, ධර්ම, අර්ථ, කාම, මෝක්ෂ යන සිව්වැදෑරුම් පුරුෂාර්ථයන්ට අයත් වූ, ලෞකික ලෝකෝත්තර සැපයට හේතු වන්නා වූ ධර්මය ද, ශාස්ත්‍ර හා භූමි ආදියේ එකතු කිරීම හා රැස් කළ දේ ආරක්ෂා කිරීම වූ අර්ථය ද, අපායගාමී වීමට හේතු වන පංචකාම ගුණයන්ගෙන් යුත් කාමය ද, සියලු දුකින් මිදීමේ හේතුව වූ මෝක්ෂය ද යන සිව්වැදෑරුම් ඵලයන්ට යටත් වූ, උත්සාහ ශක්තිය, ප්‍රභූ ශක්තිය, මන්ත්‍ර ශක්තිය යන ශක්තීන්ගෙන් යුක්ත බැවින් දක්ෂ වූ, පරිත්‍යාගශීලී බව ආදී ගුණයන්ගෙන් උදාර වූ, තමන්ගේ පක්ෂයේ හෝ සතුරු පක්ෂයේ නායකයකු මෙහි ඇතුළත් වේ ද, එබඳු වූ, කලින් සඳහන් කළ පරිදි පුර (නගර), අර්ණව (සාගර), ඍතු (හේමන්ත වසන්ත ආදී ඍතු), සේල (පර්වත), ඉන්දුසවිතෘඋදය (සඳු සහ හිරු උදාවීම) යන මොවුන්ගේ වර්ණනාවන් යම් කාව්‍යයක ඇත්ද, (මෙහි 'සවිතෘ' යන්නෙහි 'තෘ' ප්‍රත්‍යය අගට පැමිණ ඇත.) උද්‍යාන ක්‍රීඩා, ජල ක්‍රීඩා, මධුපානය, රතිකෙළි ආදී උත්සවයන්ගෙන් යුක්ත වූ, විප්‍රලම්භ (භාර්යාවගෙන් වෙන්වීම) සහ විවාහ (භාර්යාව ලබාගැනීම) වලින් ද, පුත්‍රෝත්පත්තිය හා පුත්‍ර වර්ධනයෙන් ද, මන්ත්‍ර (රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති දැනීමේ නුවණ), දූත (සන්ධානගත කරන දූතයා), ප්‍රයාණ (යුද්ධයට යාම), ආජි (යුද්ධය) සහ අභ්‍යුදය (ස්වකීය නායකයාගේ අභිවෘද්ධිය) යන මොවුන්ගෙන් අලංකාරවත් ලෙස සරසන ලද, සංක්ෂිප්ත නොවූ... පෙ... ශෘංගාර ආදී අෂ්ට රසයන්ගෙන් හා රති උත්සාහ ආදී අෂ්ට භාවයන්ගෙන් නිරන්තරයෙන් පැතිර පවත්නා වූ, ශ්‍රවණයට මිහිරි වූ ඉන්ද්‍රවජ්‍රාදී වෘත්තයන්ගෙන් හා පූර්වාපර සබඳතාව මැනවින් දක්වන සුන්දර සන්ධි (සබඳතා) සහිත සර්ගයන්ගෙන් යුක්ත වූ, හැම තැනම සියලු පරිච්ඡේදයන්හි සර්ගය කෙළවර වෙනස් වෘත්තයකින් (මීටරයකින්) අවසන් වන්නා වූ, ඉතා දීර්ඝ නොවූ සර්ගයන්ගෙන් යුක්ත වූ, යහපත් අලංකාරයන්ගෙන් සුසැදි ලෝකයා පිනවන කාව්‍යය කල්පාන්තරයක් පුරා පවතින්නේ වෙයි. මෙහි මධුපානය ආදියෙන් තොර වූ නගර වර්ණනා ආදිය වුව ද වියතුන්ගේ සිත් පිනවන්නේ නම්, එය ද දෝෂයක් නොවේ. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී -

‘‘ကဗ္ဗံ [Pg.24] န ဒုဿတင်္ဂေဟိ, နျူနမပျတြ ကေဟိစိ;

ဗန္ဓင်္ဂသမ္ပဒါ တညူ, ကာမမာရာဓယန္တိ စေ’’တိ.

"කාව්‍යය යම්කිසි අංග කිහිපයකින් අඩු වුව ද, නිර්මාණ විලාසයේ (බන්ධන අංගයන්ගේ) සම්පූර්ණත්වය නිසා කාව්‍ය පිළිබඳ දන්නා වියතුන්ගේ සිත් කැමැත්තෙන්ම පිනවන්නේ නම්, ඒ කාව්‍යය දෝෂ සහිත නොවේ."

တဿတ္ထော – အတြ ဣမေသု ကဗ္ဗင်္ဂေသု မဇ္ဈေ ကေဟိစိ အင်္ဂေဟိ ကေဟိစိ အဝယဝေဟိ နျူနမပိ ဦနမပိ, နိသဒ္ဒေါတြတဗ္ဘာဝေ. ကဗ္ဗံ န ဒုဿတိ, တံ ပန အဒုဿနံ ဗန္ဓင်္ဂသမ္ပဒါ ရစိတပုရဝဏ္ဏနာဒိအင်္ဂသမ္ပဒါ တညူ ကဗ္ဗညူ ဇနေ ကာမံ ဣစ္ဆာနုရူပံ စေ အာရာဓယန္တိ, ဧဝံ သန္တေ ဘဝတိ. ပုနပိ နာယကဝဏ္ဏနာသု သပက္ခနာယကံ ဝဏ္ဏေတွာ တေန နိရာကရဏဘာဝမ္ပိ. နော စေ, ပစ္စတ္ထိကံ ဝဏ္ဏေတွာ အတ္တနော နာယကေန တဿာဘိဘဝနမ္ပိ ဝဏ္ဏေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဝုတ္တဉှိ –

එහි අර්ථය නම්: මෙහි සඳහන් කාව්‍ය අංගයන් අතුරින් ඇතැම් අංගවලින් හෝ කොටස්වලින් අඩු වුව ද (මෙහි 'නි' ශබ්දය හිස් බව හැඟවීම පිණිස යෙදී ඇත), කාව්‍යය දෝෂ සහිත නොවේ. එසේ දෝෂ සහිත නොවීම සිදුවන්නේ, නගර වර්ණනා ආදී රචනා අංගයන්ගේ සම්පන්න බව හේතුවෙන් කාව්‍යය පිළිබඳ දන්නා වියතුන්ගේ සිත් කැමැත්ත පරිදි පිනවන්නේ නම් පමණි. නැවත ද නායකයන් වර්ණනා කිරීමේදී ස්වකීය පාර්ශ්වයේ නායකයා වර්ණනා කර, ඔහු විසින් සතුරා පලවා හරිනු ලැබීම ද වර්ණනා කළ යුතුය. එසේ නොමැති නම්, සතුරා වර්ණනා කර තමන්ගේ නායකයා විසින් ඔහුව පරාජය කරනු ලැබීම වර්ණනා කිරීම සුදුසු ය. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී -

‘‘ဂုဏတော ပဌမံ ဝတွာ, နာယကံ တေန သတ္တုနော;

နိရာကရဏမိစ္စေသ, မဂ္ဂေါ ပကတိသုန္ဒရော.

"පළමුව නායකයාගේ ගුණ වර්ණනා කර, ඔහු ලවා සතුරා පරාජය කරවීම ස්වභාවයෙන්ම සුන්දර වූ ක්‍රමයකි."

ဝံသဝီရသုတာဒီနိ, ဝဏ္ဏယိတွာ ရိပုဿပိ;

တဇ္ဇယာ နာယကုက္ကံသ-ကထနဉ္စ သုခေတိ နော’’တိ.

"සතුරාගේ වුව ද වංශය, වීරත්වය, උගත්කම ආදිය වර්ණනා කර, ඔහුව ජයගැනීමෙන් තමන්ගේ නායකයාගේ උත්කෘෂ්ටභාවය පැවසීම ද අපට සතුටක් ගෙන දෙයි."

၈.

8.

ဗန္ဓော စ နာမ သဒ္ဒတ္ထာ, သဟိတာ ဒေါသဝဇ္ဇိတာ;

ပဇ္ဇဂဇ္ဇဝိမိဿာနံ, ဘေဒေနာ’ယံ တိဓာ ဘဝေ.

බන්ධනය (කාව්‍යය) යනු දෝෂවලින් තොර වූ, ශබ්ද හා අර්ථ එක්තැන් වූ නිර්මාණයකි. එය පද්‍ය, ගද්‍ය සහ මිශ්‍ර (චම්පු) යන භේදයෙන් ත්‍රිවිධ වෙයි.

၈. ဧဝမေတေဟိ သောတုဇနသမုဿာဟနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကတ္တုမိစ္ဆိတဗန္ဓောတိ ဝုတ္တံ ဗန္ဓဿ လက္ခဏံ ကတ္တုမာရဘတေ ‘‘ဗန္ဓော စာ’’တိအာဒိ. ဒေါသဝဇ္ဇိတာ ဒေါသေဟိ သဒ္ဒနိဿိတေဟိ, အတ္ထနိဿိတေဟိ စ ဝိရောဓေဟိ ဝဇ္ဇိတာ ပရိစ္စတ္တာ, တေ ဝါ ဝဇ္ဇိတာ ယေဟိ, သဒ္ဒတ္ထာ သဟိတာ ဧကီဘူတာ. ဝုတ္တလက္ခဏာ ယေဟိ တေ ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ သဟိတာ ဝုစ္စန္တိ. သဟိတာနံ ဘာဝေါ သဟဒယဟိလာဒကာရဏံ သာဓျံ သာဟိစ္စံ. ဣတိ ဒေါသဝဇ္ဇိတေ သဟိတေ သဒ္ဒတ္ထေ ပသိဒ္ဓဘာဝေန အနုဝဒိတွာ ဗန္ဓော နာမ သဘာဝဝုတ္တိဝင်္ကဝုတ္တိအလင်္ကာရဝုတ္တိဝသေန တိဝိဓောပီတိ အပ္ပသိဒ္ဓံ ဗန္ဓသရီရံ ဝိဓီယတေ ယထာ ‘‘ယော ကုဏ္ဍလီ, သော ဒေဝဒတ္တော’’တိ. စသဒ္ဒေါဝတ္တဗ္ဗန္တရဿ သမုစ္စယော, ကိဉ္စီတိ အတ္ထော.

8. මෙලෙස ශ්‍රාවකයන් උනන්දු කරවීම පෙන්වා දී, දැන් තමන් කිරීමට අදහස් කරන බන්ධනය (කෘතිය) කුමක්දැයි හැඳින්වීමට "බන්ධනය ද..." යනාදී වශයෙන් බන්ධනයේ ලක්ෂණ පැවසීම ආරම්භ කරයි. 'දෝෂවජ්ජිතා' යනු ශබ්දයන් ඇසුරු කළ සහ අර්ථයන් ඇසුරු කළ දෝෂයන්ගෙන් හා විරෝධයන්ගෙන් තොර වූ (හෙවත් බැහැර කරන ලද) යන්නයි. 'සද්දත්ථා සහිතා' යනු ශබ්ද හා අර්ථ එක්තැන් වූ යන්නයි. පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලද ලක්ෂණවලින් යුක්ත වූවෝ 'සහිත' යයි කියනු ලැබෙත්. සහිත වූවන්ගේ ස්වභාවය හෙවත් සහෘදයන්ගේ සිත් සතුටු කිරීමට හේතුවන සාධ්‍යය 'සාහිත්‍යය' නම් වේ. මෙලෙස දෝෂයෙන් තොර වූ, ශබ්ද හා අර්ථයන්ගෙන් යුක්ත වූ ප්‍රසිද්ධ ස්වභාවය අනුදැන, ස්වභාවෝක්ති, වක්‍රෝක්ති හා අලංකාරෝක්ති වශයෙන් බන්ධනය ත්‍රිවිධ වන බැවින්, "යමෙක් කුණ්ඩලාභරණ පැළඳ සිටී ද ඔහු දේවදත්ත ය" යන්නා සේ බන්ධනයේ ස්වරූපය මෙහි දක්වනු ලැබේ. 'ච' ශබ්දය වෙනත් කිවයුතු කරුණක් එකතු කිරීම සඳහා යෙදී ඇත, එහි අර්ථය 'යම්කිසි' යන්නයි.

တတ္ထ [Pg.25] ဇာတိဂုဏကြိယာဒဗ္ဗလက္ခဏော သဒ္ဒါနမတ္ထော မုချော စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ. မုချဿတ္ထဿ စတုဗ္ဗိဓတ္တာ တိဝိဓေသု သဒ္ဒေသု တဗ္ဗာစကော စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ ဇာတိသဒ္ဒေါ ဂုဏသဒ္ဒေါ ကြိယာသဒ္ဒေါ ဒဗ္ဗသဒ္ဒေါတိ. တိဝိဓော ဟိ သဒ္ဒေါ ဝါစကော လက္ခဏိကော ဗျဉ္ဇကောတိ ဗျာပါရဘေဒေန. ဗျာပါရော စ နာမ သဒ္ဒဿ’တ္ထပ္ပတီတိကာရိတ္တမေဝ. သော ဟိ တိဝိဓော မုချော လက္ခဏော ဗျဉ္ဇနသဘာဝေါ စေတိ. တတ္ထ ဇာတျာဒိနိရန္တရတ္ထဝိသယော သဒ္ဒဗျာပါရော မုချော. သောယေဝ အဘိဓာတိ ဥစ္စတေ. တံဗျာပါရဝါ အဗျဝဟိတဇာတျာဒိသကေဟိ တမတ္ထံ မုချဘာဝေန ယော ဝဒတိ ဂေါအာဒိကော, သော ဝါစကော. သဒ္ဒန္တရတ္ထဝိသယနိဒ္ဒိဋ္ဌော သဒ္ဒဗျာပါရော လက္ခဏော. သာ ဒုဝိဓာ သုဒ္ဓါ, ဥပစာရမိဿာ စေတိ. တတ္ထ သုဒ္ဓါ ယထာ ‘‘ဂေါ မုစ္စတု, မဉ္စာ ဥဂ္ဃောသေန္တိ, ဂင်္ဂါယံ ဃောသော’’တိ. ဧတ္ထ ဂေါသဒ္ဒေန ဝိသေသနံ ဂေါတ္တသာမညမေဝေါစ္စတေ, န တု ဂေါဗျတ္တိ. ဝုတ္တဉှိ –

එහිදී ශබ්දයන්ගේ ප්‍රධාන අර්ථය ජාති, ගුණ, ක්‍රියා සහ ද්‍රව්‍ය යන ලක්ෂණවලින් යුක්තව සිව්වැදෑරුම් වෙයි. ප්‍රධාන අර්ථය සිව්වැදෑරුම් වන බැවින්, ත්‍රිවිධ ශබ්දයන් අතුරින් එය ප්‍රකාශ කරන ශබ්ද ද ජාති ශබ්ද, ගුණ ශබ්ද, ක්‍රියා ශබ්ද සහ ද්‍රව්‍ය ශබ්ද වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වෙයි. ක්‍රියාකාරිත්වයේ (ව්‍යාපාරයේ) වෙනස අනුව ශබ්දය වාචක, ලාක්ෂණික සහ ව්‍යංජක වශයෙන් ත්‍රිවිධ වෙයි. 'ව්‍යාපාරය' යනු ශබ්දයෙන් අර්ථය අවබෝධ කරවීමයි. එය ප්‍රධාන (අභිධා), ලක්ෂණා සහ ව්‍යංජනා ස්වභාවය අනුව ත්‍රිවිධ වෙයි. එහි ජාති ආදී ඍජු අර්ථයන් කෙරෙහි පවත්නා ශබ්ද ක්‍රියාව 'ප්‍රධාන' (අභිධා) ව්‍යාපාරයයි. එයටම 'අභිධා' යයි කියනු ලැබේ. එම ව්‍යාපාරයෙන් යුක්ත වූ, බාධාවකින් තොරව ජාති ආදී තමන්ට උචිත අර්ථය ප්‍රධාන වශයෙන් පවසන ගවයා ආදී ශබ්ද 'වාචක' ශබ්ද වෙයි. වෙනත් ශබ්දයක අර්ථය විෂය කරගෙන දැක්වෙන ශබ්ද ක්‍රියාව 'ලක්ෂණා' ව්‍යාපාරයයි. එය ශුද්ධ ලක්ෂණා සහ උපචාරමිශ්‍ර ලක්ෂණා වශයෙන් දෙවදෑරුම් වෙයි. එහි ශුද්ධා ලක්ෂණාව නම්: "ගවයා මුදනු ලැබේවා, ඇඳන් කෑගසති, ගඟෙහි ඝෝෂාව පවතී" යන්නයි. මෙහි 'ගෝ' ශබ්දයෙන් විශේෂණයක් වූ ගෝත්‍ර සාමාන්‍යය (ගව විශේෂය) පමණක් කියවෙන අතර, තනි ගවයෙකු (ගව ව්‍යක්තිය) අදහස් නොකෙරේ. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී -

‘‘ဝိသေသျံနာဘိဓာ ဂစ္ဆေ, ခီဏသတ္တိ ဝိသေသနေ’’တိ.

"අභිධා ශක්තිය විශේෂණය කෙරෙහි ක්ෂය වී යන බැවින්, එය විශේෂ්‍යය (විශේෂ කළ යුතු වස්තුව) කරා නොපැමිණෙයි."

သာမညဿ ဗျာပကတ္တာ, အသရီရတ္တာ စ. တတ္ထ ဗန္ဓနမောစနာနိ န သမ္ဘဝန္တီတိ အတ္တနော နိဿယဘူတာ ဂေါဗျတ္တိ အာကဍ္ဎီယတေ, တထာ မဉ္စာနမုဂ္ဃောသနံ န သမ္ဘဝတီတိ အတ္တနော ဥဂ္ဃောသနကြိယာသိဒ္ဓျတ္ထံ မဉ္စသမင်္ဂိနော ပုရိသာ အာကဍ္ဎီယန္တိ. တထာ ဂင်္ဂါသဒ္ဒဝါစ္စဿ ဇလပ္ပဝါဟဿ ဃောသပ္ပတျာကရတာ န သမ္ဘဝတီတိ ဂင်္ဂါသဒ္ဒေါ အတ္တနောဘိဓေယျဿောဒကပ္ပဝါဟဿ နိကဋံ တဋံ လက္ခေတိ. ဥပစာရဿာနေကပ္ပကာရတ္တာ ဥပစာရမိဿာ လက္ခဏာပျနေကဓာ သိယာ. ယထာ ကတ္ထစိ ကာရဏေ ကာရီယမုပစရိယတေ, ယထာ ‘‘အာယု ဃတ’’န္တိ. ကတ္ထစိ ကာရဏကာရိယာနမဘေဒေါ ယထာ ‘‘အာယုယေဝေဒ’’န္တိ. ကတ္ထစိ [Pg.26] ဥပမာနေ ဥပမေယျမုပစရီယတေ, ယထာ ‘‘ဂေါ ဗာဟိကော’’တိ. ကတ္ထစိ အဘေဒေါ တေသံ, ယထာ ‘‘ဂေါယေဝါယ’’န္တိ. ကတ္ထစိ တဒါဓာရတာယ တံဗျပဒေသော, ယထာ ‘‘ပဒီပဋ္ဌာ ကပလ္လိကာ ပဒီပေါ’’တိ. ကတ္ထစိ တံကမ္မသမ္ဗန္ဓာ တံဗျပဒေသော, ယထာ ‘‘အဝဍ္ဎကီပိ ဝဍ္ဎကီ အယ’’န္တိ. ကတ္ထစိ သံသာမိသမ္ဗန္ဓာ, ယထာ ‘‘ရာဇသမ္ဗန္ဓီ ပုရိသော ရာဇာယ’’န္တိ. ကတ္ထစိ အဝယဝေ သမုဒါယဗျပဒေသော, ယထာ ‘‘ပဋေကဒေသေ ပဋသဒ္ဒေါ’’ ဣစ္စာဒိ.

පොදු බව (සාමාන්‍යය) ව්‍යාප්ත වන බැවින් සහ ශරීරයක් (භෞතික ස්වරූපයක්) නොමැති බැවිනි. එහිදී බැඳීම හා මිදීම සිදු විය නොහැකි බැවින්, තමන්ට පිහිට වූ ගව පුද්ගලයා (ගව ලක්ෂණය) ඇදගනු ලැබේ. එමෙන්ම, ඇඳන්වලට ඝෝෂා කිරීම (කෑගැසීම) කළ නොහැකි බැවින්, තමන්ගේ කෑගැසීමේ ක්‍රියාව සිද්ධ කරගනු පිණිස ඇඳන් මත සිටින මිනිසුන් ඇදගනු (අදහස් කරනු) ලැබේ. එසේම, 'ගඟ' යන වචනයෙන් පැවසෙන ජල ප්‍රවාහයට ඝෝෂාව පැවතීම සිදු විය නොහැකි බැවින්, 'ගඟ' යන වචනය තමන්ගේ අභිධෙය වූ ජල ප්‍රවාහයට සමීප වූ ඉවුර ලක්ෂණය කොට දක්වයි. උපචාරය (ආදේශය) නොයෙක් ආකාර වන බැවින් උපචාර මිශ්‍ර ලක්ෂණාව ද නොයෙක් ආකාර වේ. ඇතැම් තැනක හේතුවෙහි ඵලය උපචාර කරනු ලැබේ; එනම් 'ගිතෙල් යනු ආයුෂය' යන්නයි. ඇතැම් තැනක හේතු-ඵල දෙකේ අභේදය දක්වනු ලැබේ; එනම් 'ආයුෂය ම මෙයයි' යන්නයි. ඇතැම් තැනක උපමානයෙහි උපමේයය ආරෝපණය කරනු ලැබේ; එනම් 'බාහිකයා ගවයෙකි' යන්නයි. ඇතැම් තැනක ඔවුන්ගේ අභේදය දක්වනු ලැබේ; එනම් 'මූ ම ගවයා ය' යන්නයි. ඇතැම් තැනක එහි ආධාරය (පිහිටීම) නිසා ඒ නමින් හැඳින්වේ; එනම් 'පහන තිබෙන මැටි කබල පහන යැයි' පැවසීමයි. ඇතැම් තැනක ඒ ක්‍රියාවේ සම්බන්ධය නිසා ඒ නමින් හැඳින්වේ; එනම් 'වඩුවෙක් නොවන අයෙක් ද මොහු වඩුවෙකි යැයි' පැවසීමයි. ඇතැම් තැනක ස්වාමි-සේවක සම්බන්ධය නිසා වේ; එනම් 'රජුට සම්බන්ධ පුරුෂයා රජු යැයි' පැවසීමයි. ඇතැම් තැනක කොටසෙහි (අවයවයෙහි) මුළු සමූහයේ නම ව්‍යවහාර කෙරේ; එනම් 'රෙදිකඩක එක් කොටසකට රෙද්ද යන ශබ්දය' යෙදීම ආදියයි.

လက္ခဏာယ နိဿယော သဒ္ဒေါ လက္ခဏိကော. ဗျဉ္ဇနသဘာဝေါ ပန ပရပရိယာယော သဒ္ဒဿ တတိယော ဗျာပါရော. တဿ နိဿယော သဒ္ဒေါ ဗျဉ္ဇနကော. ဣစ္စေတံ တိဏ္ဏံ သဒ္ဒါနံ ဝသေန အတ္ထောပိ တိဝိဓော ဟောတိ ဝါစ္စော လက္ခဏိယော ဗျင်္ဂျောတိ. တတ္ထ ဗျင်္ဂျောယေဝတ္ထော ဗန္ဓသတ္ထာ ဝုစ္စတေ. တေနေဝ ပဓာနဗျင်္ဂျော ဗန္ဓော ဥတ္တမော, အပဓာနဗျင်္ဂျော မဇ္ဈိမော, အဗျင်္ဂျော အဓမော, ဗျင်္ဂျေန ဝိနာ ဗန္ဓော နိဇ္ဇီဝေါ သိယာတိ ပုဗ္ဗာစရိယာနံ ပဝတ္တိ, သဘာဝဝုတ္တိ ဗန္ဓောပိ တု နိဇ္ဇီဝေါတိ နာသင်္ကနီယော. ယသ္မာ ကဝီနံ လောကဝေါဟာရကောသလ္လံ သဘာဝဝုတ္တိယေဝ ဂမေတိ. ယော ဟိ သကလလောကဋ္ဌိတိံ န ဇာနာတိ, သော ကဝိယေဝ န ဟောတီတိ.

ලක්ෂණාවට (ලක්ෂණා වෘත්තියට) ආශ්‍රය වූ ශබ්දය 'ලාක්ෂණික' ශබ්දයයි. ව්‍යඤ්ජනා ස්වභාවය (ව්‍යංග්‍ය කිරීම) යනු ශබ්දයේ තෙවන ව්‍යාපාරය (ක්‍රියාව) වන අතර එය වෙනත් නමකින් ද හැඳින්වේ. එහි ආශ්‍රය වූ ශබ්දය 'ව්‍යඤ්ජක' ශබ්දයයි. මෙසේ මේ ශබ්ද තුන අනුව අර්ථය ද 'වාච්‍ය', 'ලාක්ෂණික' සහ 'ව්‍යංග්‍ය' යැයි ත්‍රිවිධ වේ. එහිදී ව්‍යංග්‍යාර්ථය ම බන්ධනයෙහි (කාව්‍ය බන්ධනයෙහි) ආත්මය (ප්‍රාණය) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ප්‍රධාන වශයෙන් ව්‍යංග්‍යාර්ථය ඇති බන්ධනය උත්තම ද, අප්‍රධාන වශයෙන් ව්‍යංග්‍යාර්ථය ඇති බන්ධනය මධ්‍යම ද, ව්‍යංග්‍යාර්ථයක් නැති බන්ධනය අධම ද වන අතර, ව්‍යංග්‍යාර්ථයෙන් තොර බන්ධනය නිර්ජීවී (ප්‍රාණයක් නැති) වන්නේ යැයි පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ මතයයි. එහෙත් ස්වභාවෝක්ති බන්ධනය නිර්ජීවී යැයි සැක නොකළ යුතුය. මන්දයත්, කවීන්ගේ ලෝක ව්‍යවහාරය පිළිබඳ කුසලතාවය ස්වභාවෝක්තිය ම මතු කර පෙන්වන බැවිනි. යමෙක් මුළු මහත් ලෝක තත්ත්වය (ලෝක ස්වභාවය) නොදනී ද, හෙතෙම කවියෙකු ම නොවේ.

အထေတ္ထ တိဝိဓမ္ပိ အတ္ထံ တာဒိသဇနာဝဗောဓတ္ထံ သမုဒါဟရိဿာမ ‘‘မုနိန္ဒဝဒနမ္ဘောဇေ’’တျာဒိ. ဧတ္ထ ဝါဏီသဒ္ဒဿ သဒ္ဓမ္မသင်္ခါတော အတ္ထော ဝါစ္စတ္ထော. ဝါဏီ နာမ စေတနာ, တဿံ ယာဝ ဒေဝတတ္ထံ နာရောပျတေ, တာဝ တပ္ပတီ အတ္တနော မနောသမ္ပီဏနအာသီသနာ န သံဂစ္ဆတီတိ ဝါကျသာမတ္ထိယာယေဝ ဝါဏိယံ သာယမောစိတျဘေဒေန ဒေဝတာသဒ္ဒဿ အာရောပိတောတ္ထော လက္ခဏိယော. တထာ ဝဒနသဒ္ဒဿာပိ မုခံ ဝါစ္စတ္ထော. အမ္ဘောဇသဒ္ဒဿ သမာရောပိတောတ္ထော လက္ခဏိယော. မနောသမ္ပီဏနဿ တု အညထာ အနုပပတ္တိယာ ပဿဒ္ဓျာဒိက္ကမေန ယထာဘူတာဝဗောဓသမ္ဘဝါ အနာယာသေန [Pg.27] ဝိစိတ္တာနေကသဒ္ဒတ္ထပဋိဘာနေန ဂန္ထပရိသမတ္တိသင်္ခါတာ ယထိစ္ဆိတတ္ထနိပ္ဖတ္တိ ဟောတေဝ, အယံ ဗျင်္ဂျတ္ထော. တဗ္ဗာစကာ သဒ္ဒါ ဝါစကလက္ခဏိကဗျဉ္ဇကာ ဟောန္တီတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ သဒ္ဒတ္ထဝိစာရော ဂန္တဗ္ဗော.

දැන් මෙහිදී ඒ ඒ මිනිසුන්ගේ අවබෝධය පිණිස 'මුනින්දවදනම්බෝජේ...' යනාදී වශයෙන් ත්‍රිවිධ අර්ථය ම උදාහරණ කොට දක්වන්නෙමු. මෙහි 'වාණී' යන ශබ්දයේ සද්ධර්මය නමැති අර්ථය වාච්‍යාර්ථයයි. 'වාණී' යනු චේතනාවයි. එහි දේවත්වයක් (දේවතා අර්ථයක්) ආරෝපණය නොකරන තාක්, ඇය තමන්ගේ මනස සතුටු කරන ලෙස කරන ප්‍රාර්ථනාව නොගැලපේ. එබැවින් වාක්‍ය සාමර්ථ්‍යයෙන් ම වාණිය කෙරෙහි එම යෝග්‍යතා භේදයෙන් දේවතා ශබ්දයේ ආරෝපිත අර්ථය ලාක්ෂණිකාර්ථය වේ. එසේම, 'වදන' ශබ්දයේ ද මුහුණ යන්න වාච්‍යාර්ථයයි. 'අම්බෝජ' (නෙළුම්) ශබ්දයේ ආරෝපිත අර්ථය ලාක්ෂණිකාර්ථයයි. සිත පිනවීම නම්, වෙනත් ක්‍රමයකින් සිදු නොවිය හැකි බැවින් ප්‍රශස්ත බව ආදී අනුපිළිවෙළින් ඇති වන යථාභූත අවබෝධය නිසා, ඉතා පහසුවෙන් විසිතුරු වූ අනේක ශබ්දාර්ථ ප්‍රතිභානයෙන්, ග්‍රන්ථය සමාප්ත කිරීම නමැති කැමති අර්ථය සිද්ධ වීම ම ය. මෙය ව්‍යංග්‍යාර්ථයයි. ඒවා ප්‍රකාශ කරන ශබ්ද ද 'වාචක', 'ලාක්ෂණික' සහ 'ව්‍යඤ්ජක' වෙති. මේ අයුරින් සෑම තැනකම ශබ්දාර්ථ විචාරය කළ යුතුය.

တမေဝံ ယထာဝုတ္တဗန္ဓသရီရံ ကတိဝိဓမိစ္စာဟ ‘‘ပဇ္ဇေ’’စ္စာဒိ. အယံ ယထာဝုတ္တော ဗန္ဓော ဗန္ဓသရီရံ တိဓာ ဘဝေ တိပ္ပကာရေန သိယာ, နာဓိကံ နာပျူနံ. ကထံ? ပဇ္ဇဂဇ္ဇဝိမိဿာနံ ဘေဒေန ပဇ္ဇသဘာဝါဒီနံ ဝိသေသေန တိဓာ ဘဝေတိ ပကတံ. တတ္ထ ပဇ္ဇံ နာမ အမှေဟိယေဝ ဝိရစိတဝုတ္တောဒယာချေ ဆန္ဒသိ နိရူပိတာ ဝုတ္တဇာတိပ္ပဘေဒါ စတုပ္ပဒိကတ္ထာ နိရူပိတော မုတ္တကာဒိပိ ဝုတ္တဇာတိပ္ပကာရောယေဝ. တေနေဝေတ္ထ တေသမဒဿနံ. တေသု ဧကဂါထာ နိဋ္ဌိတတ္ထာ သပ္ပဓာနာ ဂါထန္တရာနိရပေက္ခာ မုတ္တကံ, ဧကကြိယာဒါနေန အညမညသာပေက္ခာ နိဋ္ဌိတတ္ထာ ပစ္စေကံ အနိဋ္ဌိတတ္ထာ ဂါထာ ကုလကံ, နာနာဘိတ္တိယော ဘိန္နကိရိယော သပ္ပဓာနာ ဂါထာ ကောသော ဝိယ ဌပိတာ ကောသော, ဧကဘိတ္တိပဒေါသာဒိကံ ဝဏ္ဏေတုံ သမုဒါယေန ပဝတ္တာ ဘိန္နကြိယာ ဂါထာ သံဃာတော, သောပိ စတုဗ္ဗိဓော ပဇ္ဇပ္ပကာရော ယထာဝုတ္တသဂ္ဂဗန္ဓောဝါတိ ဝိညာတဗ္ဗံ. ဂဇ္ဇံ နာမ ပါဒသန္နိဋ္ဌာနရဟိတော သျာဒျန္တတျာဒျန္တပ္ပဗန္ဓော. တဿ တု ဒွေ ပကာရာ အာချာယိကာ, ကထာတိ. ဝိမိဿံ ပဇ္ဇဂဇ္ဇမယံ နာဋကပ္ပကရဏာဒိ, စမ္ပူ ဇာတကမာလာဒိကာ စ.

මෙසේ කියන ලද බන්ධන ශරීරය (කාව්‍ය දේහය) කොපමණ ප්‍රමාණයක් දැයි 'පජ්ජ...' (පද්‍ය...) යනාදියෙන් දක්වයි. මේ කියන ලද බන්ධනය හෙවත් බන්ධන ශරීරය තුන් ආකාර වේ; වැඩිත් නොවේ, අඩුත් නොවේ. ඒ කෙසේද? පද්‍ය, ගද්‍ය සහ විමිශ්‍ර (මිශ්‍ර) යන භේදයෙන් පද්‍ය ස්වභාව ආදියේ විශේෂයෙන් තුන් ආකාර වන බව ප්‍රකාශිතය. එහි 'පද්‍ය' යනු අප විසින් ම රචිත 'වුත්තෝදය' නම් ඡන්දස් ග්‍රන්ථයෙහි නිරූපණය කරන ලද, සතර පදයකින් යුක්ත වූ වෘත්ත ජාති ප්‍රභේද ඇති, මුක්තක ආදී වෘත්ත ජාති ප්‍රකාරයන් ම ය. එබැවින් මෙහි ඒවා නොදක්වන ලදී. ඒවා අතුරින්, අර්ථය නිම කරන ලද, වෙනත් ගාථාවන්ගෙන් ස්වාධීන වූ, ප්‍රධාන වූ තනි ගාථාව 'මුක්තක' නම් වේ. එක් ක්‍රියා පදයක් යෙදීමෙන් එකිනෙකට සාපේක්ෂ වූ, අර්ථය නිම කරන ලද, එහෙත් තනි තනිව ගත් කල අර්ථය සම්පූර්ණ නොවන ගාථා සමූහය 'කුලක' නම් වේ. නොයෙක් කරුණු (බිත්ති) ඇති, වෙනස් ක්‍රියා ඇති, ප්‍රධාන වූ, භාජනයක බහාලූ රත්නාදියක් මෙන් තබන ලද ගාථා සමූහය 'කෝෂ' නම් වේ. එක් කරුණක්, ප්‍රදේශයක් ආදිය වර්ණනා කිරීම සඳහා සමූහයක් වශයෙන් පවතින, වෙනස් ක්‍රියා ඇති ගාථා සමූහය 'සංඝාත' නම් වේ. ඒ සතර වැදෑරුම් පද්‍ය ප්‍රකාරය ද ඉහත කී සර්ගබන්ධය (මහා කාව්‍යය) ම යැයි දත යුතුය. 'ගද්‍ය' යනු පාද බෙදීමකින් තොර වූ, සුබන්ත තිඞ්අන්ත පදයන්ගෙන් යුත් ප්‍රබන්ධයයි. එහි ප්‍රභේද දෙකකි; එනම් ආඛ්‍යායිකාව සහ කතාවයි. 'විමිශ්‍ර' යනු පද්‍ය හා ගද්‍ය දෙකෙන් ම මිශ්‍ර වූ නාටක, ප්‍රකරණ ආදිය ද, චම්පු කාව්‍ය, ජාතකමාලා ආදිය ද වේ.

၈. ဣဒါနိ သဉ္ဇာနနာဘိလာသီနံ အလင်္ကာရနိဿိတံ ဗန္ဓသရီရံ, သောဝ ဗန္ဓောတိ အဓိကတံ, ‘‘ယော ကုဏ္ဍလီ, သော ဒေဝဒတ္တော’’တိ ပသိဒ္ဓကုဏ္ဍလိတ္တာနုဝါဒေန အပ္ပသိဒ္ဓဿ ဒေဝဒတ္တတ္တဝိဓာနံ ဝိယ ဒဿေန္တော ‘‘ဗန္ဓော’’စ္စာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗန္ဓော နာမ စ ဗန္ဓနံ ပန. ဒေါသဝဇ္ဇိတာ သဒ္ဒတ္ထနိဿိတဒေါသေဟိ ပရိစ္စတ္တာ, တေ ဝါ ဝဇ္ဇိတာ ဧတေဟိ တာဒိသာ. သဟိတာ အညမညာနုရူပတ္ထေန သဟဘာဝံ ဂတာ. သဒ္ဒတ္ထာ သဒ္ဒေါ, [Pg.28] အတ္ထော စ. ဧဝံပကာရေဟိ တု ဤဒိသသဒ္ဒတ္ထာနံ ဝိညူနံ တုဋ္ဌိဇနကအညမညာနုရူပဂုဏသဟိတာနံ ဘာဝေါတိ ဝစနတ္ထေန ‘‘သာဟိစ္စ’’မိတိ ဝဒန္တိ. သဒ္ဒတ္ထာတိ ဧတ္ထ သဒ္ဒတ္ထာနံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ? သဒ္ဒေါ ပန အတ္ထပ္ပတီတိယံ အတ္တနော မုချဗျာပါရံ လက္ခဏဗျာပါရံ ဗျဉ္ဇနသဘာဝဗျာပါရဉ္စေတိ တိဝိဓံ ဗျာပါရဘေဒေန. ကမတော ဝါစကော လက္ခဏိကော ဗျဉ္ဇနကော စေတိ တိဝိဓော. တထာ အတ္ထောပိ ဝါစ္စော လက္ခဏိယော ဗျင်္ဂျော စေဘိ တိဝိဓော. အတြ တု ဝါစကော သဒ္ဒေါ အတ္တနာ ဒီပေတဗ္ဗမုချတ္ထဿ ဇာတိဂုဏကြိယာဒဗ္ဗဘေဒေန စတုဗ္ဗိဓတ္တာ သယမ္ပိ ဇာတိဂုဏကြိယာဒဗ္ဗသဒ္ဒဝသေန စတုဗ္ဗိဓော. ဝါစကသဒ္ဒဿ မုချဗျာပါရော ‘‘အဘိဓာ’’တိ စ ဝေါဟရီယတိ. သော မုချဗျာပါရော ဇာတျာဒီဟိ အဗျဝဟိတတ္ထေဝ ဝတ္တတေ. တထာ ဟိ ‘‘ဂေါ နီလံ ပါစကော ဝိသာဏိ’’စ္စာဒေါ ဂေါအာဒိသဒ္ဒါနံ မုချဗျာပါရော ဂေါပိဏ္ဍနီလပဋပါစကကတ္တုသိင်္ဂီတိ ဒဗ္ဗာနံ ဝိသေသနဘူတဇာတိဂုဏကြိယာဒဗ္ဗေသွေဝ ပဝတ္တတိ, န ပန ဇာတျာဒီနံ နိဿယဘူတဂေါပိဏ္ဍာဒီသူတိ. ဝုတ္တံ ဟိ–

8. දැන් (බන්ධනය) හඳුනා ගැනීමට කැමති අය උදෙසා, අලංකාරයන් ආශ්‍රිත වූ බන්ධන ශරීරය, එයම බන්ධනය වේ යැයි අධිකාර කොට, 'යමෙක් කුණ්ඩලාභරණ පැළඳ සිටී ද, හෙතෙම දේවදත්ත ය' යැයි ප්‍රසිද්ධ වූ කුණ්ඩලීභාවය අනුවාද කිරීමෙන් දේවදත්තභාවය විධාන කරන්නාක් මෙන් දක්වමින් 'බන්ධෝ...' (බන්ධනය...) යනාදිය පැවසීය. එහි 'බන්ධය' යනු බන්ධනය (බැඳීම) ම ය. 'දෝෂවජ්ජිතා' යනු ශබ්ද හා අර්ථ ආශ්‍රිත වූ දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ, හෙවත් ඒ දෝෂයන් පහ කරන ලද යන්නයි. 'සහිතා' යනු එකිනෙකාට අනුරූප වූ අර්ථයෙන් යුතුව එක්ව පැවතීමට පැමිණි යන්නයි. 'ශබ්දත්ථා' යනු ශබ්දය සහ අර්ථය යි. මෙබඳු ආකාරයෙන්, වියතුන්ගේ සතුට ඇති කරන එකිනෙකාට අනුරූප ගුණයෙන් යුක්ත වූ මෙවැනි ශබ්ද හා අර්ථයන්ගේ පැවැත්ම යන අර්ථයෙන් 'සාහිත්‍යය' යැයි කියනු ලැබේ. 'ශබ්ද හා අර්ථ' යන්නෙහි, ශබ්ද හා අර්ථයන්ගේ වෙනස කුමක්ද? ශබ්දය වනාහි අර්ථය වැටහීමේදී තමන්ගේ ප්‍රධාන (මුඛ්‍ය) ව්‍යාපාරය, ලක්ෂණා ව්‍යාපාරය සහ ව්‍යඤ්ජනා ව්‍යාපාරය යැයි ව්‍යාපාර භේදයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. පිළිවෙළින් 'වාචක', 'ලාක්ෂණික' සහ 'ව්‍යඤ්ජක' යැයි ත්‍රිවිධ වේ. එසේම අර්ථය ද 'වාච්‍ය', 'ලාක්ෂණික' සහ 'ව්‍යංග්‍ය' යැයි ත්‍රිවිධ වේ. මෙහිදී වාචක ශබ්දය තමා විසින් දැක්විය යුතු ප්‍රධාන අර්ථය ජාති, ගුණ, ක්‍රියා සහ ද්‍රව්‍ය වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වන බැවින්, තෙමේ ද ජාති, ගුණ, ක්‍රියා සහ ද්‍රව්‍ය ශබ්ද වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. වාචක ශබ්දයේ ප්‍රධාන ව්‍යාපාරය 'අභිධා' යැයි ද ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එම ප්‍රධාන ව්‍යාපාරය ජාති ආදියෙන් ව්‍යතිරේක වූ (වෙන් නොවූ) අර්ථයන්හි ම පවතී. එසේ ම ය; 'ගවයා, නිල් පාට, උයන්නා, අං ඇත්තා' යනාදියේ දී 'ගව' ආදී ශබ්දයන්ගේ ප්‍රධාන ව්‍යාපාරය ගව පිඬ, නිල් වස්ත්‍රය, පිසීමේ ක්‍රියාව කරන්නා, අං ඇති සතා යන ද්‍රව්‍යයන්ගේ විශේෂණ වූ ජාති, ගුණ, ක්‍රියා සහ ද්‍රව්‍යයන් කෙරෙහි ම පවතී, මිස ජාති ආදියට ආශ්‍රය වූ ගව පිඬ ආදියේ (ද්‍රව්‍යයෙහි) නොවේ. මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘ဝိသေသျံ နာဘိဓာ ဂစ္ဆေ, ခီဏသတ္တိ ဝိသေသနေ’’တိ.

«විශේෂණයෙහි (විශේෂණ පදයෙහි) ශක්තිය ක්ෂය වූ කල්හි, අභිධා ශක්තිය (මුඛ්‍යාර්ථය ප්‍රකාශ කරන ශක්තිය) විශේෂ්‍යය (විශේෂණය කරනු ලබන වස්තුව) කරා නොයන්නේය» යි.

တဿတ္ထော – ဝိသေသနေ ဝိသေသနဘူတဇာတျာဒိမှိ ခီဏသတ္တိ ခီဏဗျာပါရဝတီ အဘိဓာ မုချဗျာပါရောဝ ဝိသေသျံ ဒဗ္ဗံ န ဂစ္ဆေ န ပါပုဏာတီတိ.

එහි අර්ථය නම් – විශේෂණයක් වූ ජාති (ගති) ආදිය කෙරෙහි ශක්තිය ක්ෂය වූ (නැතහොත්) ක්‍රියාව අවසන් වූ, ප්‍රධාන ව්‍යාපාරය (ක්‍රියාව) ම වූ 'අභිධා' ශක්තිය, විශේෂ්‍ය වූ ද්‍රව්‍යය (වස්තුව) කරා නොයන්නේය, නොපැමිණෙන්නේය යන්නයි.

ဇာတျာဒီနံ နိဿယဂေါပိဏ္ဍာဒိကံ အဘိဓာ န ဝဒတိ စေ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ဂေါ ဂစ္ဆတိ, နီလံ နိဝါသေတိ, ပါစကော အာဂစ္ဆတိ, သိင်္ဂီ ဓာဝတိ’’စ္စာဒီသု ဇာတျာဒိဝိသိဋ္ဌဂေါပိဏ္ဍာဒီနံ ဂေါအာဒိသဒ္ဒဿ ကထံ ဝါစကတ္တံ ယုဇ္ဇတီတိ? ဒဗ္ဗာဓီနဇာတိဂုဏာဒီသု ဝုတ္တေသု တဗ္ဗိသိဋ္ဌဿ ဒဗ္ဗဿ ပရိယာယတော ဝါစကတ္တာ. နိပ္ပရိယာယတော ပန သုဒ္ဓလက္ခဏဗျာပါရဿေဝ ဝိသယော. လက္ခဏဗျာပါရောပိ သုဒ္ဓေါ ဥပစာရမိဿောတိ ဒုဝိဓော. [Pg.29] တတ္ထ သုဒ္ဓေါ လက္ခဏဗျာပါရော ဇာတျာဒိဝဇ္ဇိတတ္ထဝိသယော. တထာ ဟိ ‘‘ဂေါ ဂစ္ဆတိ, နီလံ နိဝါသေတိ, ပါစကော အာဂစ္ဆတိ, သိင်္ဂီ ဓာဝတိ, မဉ္စာ ဥဂ္ဃောသေန္တိ, ဂင်္ဂါယံ ဃောသော’’တျာဒီသု ဇာတိဂုဏကြိယာသိင်္ဂဒဗ္ဗမဉ္စဂင်္ဂါဒီနံ ဂမနာဒီဟိ ယောဂါသမ္ဘဝတော ဇာတိဂုဏာဒယော အတိက္ကမ္မ ယထာက္ကမံ ဂမနနိဝါသနအာဂမနဓာဝနဥဂ္ဃောသနဃောသာဒီနံ နိဿယဘူတဂေါပိဏ္ဍာဒယော ပရာမသတိ.

ඉදින් අභිධා ශක්තිය විසින් ජාති ආදියට ආශ්‍රය වූ ගව ශරීරය (ගෝපිණ්ඩය) ආදිය ප්‍රකාශ නොකරන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි «ගොනා යයි (go gacchati), නිල් වස්ත්‍රය අඳියි (nīlaṃ nivāseti), සූපවේදියා පැමිණෙයි (pācako āgacchati), අං ඇති සතා දුවයි (siṅgī dhāvati)» යනාදී තැන්හි ජාති ආදියෙන් සුවිශේෂ වූ ගව ශරීරය ආදිය කෙරෙහි 'ගව' ආදී ශබ්දයන්ගේ වාචක භාවය (ප්‍රකාශක බව) කෙසේ නම් ගැලපේද? ද්‍රව්‍යය ඇසුරු කළ ජාති, ගුණ ආදිය පවසන කල්හි, එමගින් සුවිශේෂ වූ ද්‍රව්‍යය (වස්තුව) පර්යායයෙන් (වක්‍රාකාරයෙන්) ප්‍රකාශ වන බැවිනි. අනුපර්යායයෙන් (ඍජුව) ගත් කල එය ශුද්ධ ලක්ෂණා ව්‍යාපාරයේ ම විෂය වෙයි. ලක්ෂණා ව්‍යාපාරය ද 'ශුද්ධ ලක්ෂණා' සහ 'උපචාර මිශ්‍ර ලක්ෂණා' යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ශුද්ධ ලක්ෂණා ව්‍යාපාරය නම් ජාති ආදියෙන් තොර වූ අර්ථය විෂය කරගන්නක් වෙයි. එසේ වනුයේ, «ගොනා යයි, නිල් වස්ත්‍රය අඳියි, සූපවේදියා පැමිණෙයි, අං ඇති සතා දුවයි, ඇඳන් ඝෝෂා කරති (මඤ්චා උග්ඝෝසෙන්ති), ගඟෙහි ගොපලු ගම පිහිටා ඇත (ගංගායං ඝෝසෝ)» යනාදී තැන්හි ජාති, ගුණ, ක්‍රියා, අං ඇති ද්‍රව්‍යය, ඇඳ සහ ගංගා ආදිය ගමනාදී ක්‍රියාවන් හා සම්බන්ධ වීමේ නොගැලපීම (අසම්භවය) හේතුවෙන්, ජාති ගුණ ආදිය ඉක්මවා, පිළිවෙළින් ගමන, ඇඳීම, පැමිණීම, දිවීම, ඝෝෂා කිරීම සහ ශබ්දය (ගොපලු ගම) යන මේවාට ආශ්‍රය වූ ගව ශරීරය ආදිය පරාමර්ශනය කරන (හඳුන්වන) බැවිනි.

မိဿော တု ဥပစာရဘေဒေန ဗဟုဝိဓော. တထာ ဟိ ကတ္ထစိ ကာရဏေ ကာရိယမုပစရီယတေ, ယထာ ‘‘အာယုဃတ’’န္တိ, ဧတ္ထ အာယုဝဍ္ဎနကာရဏဘူတေ ဃတေ ကာရိယဘူတအာယုနော ဝေါဟာရော အာရောပိတော ဟောတိ. ဥပရိပိ ဥပစာရော ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗော. အတံသဘာဝေ ဟိ တံသဘာဝါရောပနံ ဥပစာရော. ကတ္ထစိ ကာရဏကာရိယာနမဘေဒေါ, ယထာ ‘‘အာယုယေဝ ဃတ’’န္တိ. ကတ္ထစိ ဥပမေယျဥပမာနောပစာရော, ယထာ ‘‘ဂေါ ဗာဟိကော’’တိ. ကတ္ထစိ ဥပမာနဥပမေယျာနမဘေဒေါ, ယထာ ‘‘ဂေါယေဝါယံ ဗာဟိကော’’တိ. ကတ္ထစိ တဒါဓာရတာယ တဒူပစာရော, ယထာ ‘‘ပဒီပဋ္ဌာ ကပလ္လိကာ ပဒီပေါ’’တိ. ကတ္ထစိ ကြိယာသမ္ဗန္ဓေန တံဗျပဒေသော, ယထာ ‘‘အဝဍ္ဎကီပိ ဝဍ္ဎကီ အယ’’န္တိ. ကတ္ထစိ သံသာမိသမ္ဗန္ဓေန တံဗျပဒေသော, ယထာ ‘‘ရာဇဝလ္လဘောပိ ရာဇာ အယ’’န္တိ. ကတ္ထစိ အဝယဝေ သမုဒါယဗျပဒေသော, ယထာ ‘‘ပဋော ဒဍ္ဎော’’တိ. ဣမိနာ မုခေန ဥပစာရဘေဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဗျဉ္ဇနသဘာဝဗျာပါရော ဧဝ ‘‘ဓန’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ, တဿ တတိယဗျာပါရဿ ဝိသယော တာဒိသဝါကျမေဝ ဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

මිශ්‍ර ලක්ෂණාව වනාහි උපචාර ප්‍රභේදයන්ගේ වශයෙන් බොහෝ ආකාර වේ. එසේ වනුයේ, සමහර තැනක හේතුව කෙරෙහි ඵලය උපචාර කරනු ලැබේ (ආරෝපණය කරනු ලැබේ); «ආයුර්ඝෘත» (ගිතෙල් යනු ආයුෂය) යන්න උදාහරණයි. මෙහි ආයුෂය වැපිරීමට (වැඩි කිරීමට) හේතු වූ ගිතෙල් කෙරෙහි, එහි ඵලය වූ ආයුෂය යන ව්‍යවහාරය ආරෝපණය කර ඇත. මින් ඉදිරියට ද උපචාරය සුදුසු පරිදි යොදාගත යුතුය. යම් දෙයක ස්වභාවයක් නොමැති තැනක, එම ස්වභාවය ආරෝපණය කිරීම 'උපචාරය' (රූපකය) නම් වේ. සමහර තැනක හේතු ඵල දෙකේ අභේදය (වෙනසක් නැති බව) වෙයි; «ගිතෙල් ම ආයුෂය වේ» යන්න උදාහරණයි. සමහර තැනක උපමේය සහ උපමාන උපචාරය වෙයි; «බාහිකයා (මෝඩයා) ගොනෙකි» යන්න උදාහරණයි. සමහර තැනක උපමාන උපමේයයන්ගේ අභේදය වෙයි; «මේ බාහිකයා ම ගොනාය» යන්න උදාහරණයි. සමහර තැනක එහි ආධාරය (පිහිටීම) නිසා උපචාරය වෙයි; «පහන තබන කැබැල්ල පහනයි» යන්න උදාහරණයි. සමහර තැනක ක්‍රියා සම්බන්ධය නිසා එසේ හැඳින්වීම වෙයි; «වඩුවෙකු නොවුණත් මොහු වඩුවෙකි» යන්න උදාහරණයි. සමහර තැනක ස්වාමි-සේවක සම්බන්ධය (සංසාමි සම්බන්ධය) නිසා එසේ හැඳින්වීම වෙයි; «රජුගේ ප්‍රියතමයා වුව ද මොහු රජුය» යන්න උදාහරණයි. සමහර තැනක කොටසක් (අවයවයක්) වෙනුවෙන් සමූහය හැඳින්වීම වෙයි; «රෙද්ද පිළිස්සුණේය» (ඇත්තෙන්ම පිළිස්සුණේ රෙද්දෙන් කොටසක් පමණි) යන්න උදාහරණයි. මෙම ක්‍රමයෙන් උපචාර ප්‍රභේදයන් දත යුතුය. ව්‍යංජනා ස්වභාව ඇති ව්‍යාපාරය (ධ්වනි ව්‍යාපාරය) ම 'ධ්වනිය' (හෝ ධනය) යැයි ද කියනු ලැබේ. ඒ තුන්වන ව්‍යාපාරයේ විෂය වනාහි එබඳු වාක්‍යයෝ ම යැයි දත යුතුය.

ဧတ္ထ ဗျင်္ဂျတ္ထံ ဗန္ဓဿ ဇီဝိတမိတိ စ, ဗျင်္ဂျတ္ထပဓာနံ ဗန္ဓမုတ္တမန္တိ စ, ဗျင်္ဂျတ္ထပဓာနရဟိတံ မဇ္ဈိမန္တိ စ, အဗျင်္ဂျဗန္ဓံ အဓမမိတိ စ ဝဒန္တိ. ဟောန္တိ စေတ္ထ –

මෙහිදී, ව්‍යංග්‍යාර්ථය (ධ්වනිත අර්ථය) කාව්‍ය බන්ධනයෙහි (නිර්මාණයෙහි) ප්‍රාණය (ජීවිතය) යැයි ද, ව්‍යංග්‍යාර්ථය ප්‍රධාන වූ කාව්‍ය බන්ධනය 'උත්තම' කාව්‍යය යැයි ද, ව්‍යංග්‍යාර්ථ ප්‍රධානත්වයෙන් තොර වූ කාව්‍යය 'මධ්‍යම' කාව්‍යය යැයි ද, ව්‍යංග්‍යාර්ථයක් නැති කාව්‍ය බන්ධනය 'අධම' කාව්‍යය යැයි ද පවසති. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද (ගාථා) වෙයි:

အတ္ထပ္ပတီတိယံ သဒ္ဒ-ဗျာပါရော တိဝိဓော ဘဝေ;

မုချော လက္ခဏဗျဉ္ဇန-သဘာဝေါ စာတိ ဧတ္ထ တု.

අර්ථය වැටහී යාමෙහිලා (අවබෝධ කරගැනීමෙහිලා) ශබ්ද ව්‍යාපාරය ත්‍රිවිධ වෙයි. එනම් මුඛ්‍ය (අභිධා) ව්‍යාපාරය, ලක්ෂණා ව්‍යාපාරය සහ ව්‍යංජනා ව්‍යාපාරය යන මේවාය.

အဘိဓာပရပရိယာယော, [Pg.30] ဗျာပါရော ပဌမော ဘဝေ;

ဓနန္တာပရပရိယာယော, ဗျာပါရော တတိယော ပုန.

පළමුවැනි ව්‍යාපාරය 'අභිධා' යන වෙනත් පර්යාය නාමයකින් යුක්ත වෙයි; නැවත ද, තුන්වැනි ව්‍යාපාරය 'ධ්වනි' (ධන) යන වෙනත් පර්යාය නාමයකින් යුක්ත වෙයි.

မုချော နိရန္တရတ္ထေသု, လက္ခဏာ တု တိရောဟိတေ;

အတ္ထေ’တရော တု ဝါကျဿ, အတ္ထေယေဝ ပဝတ္တတိ.

මුඛ්‍ය ව්‍යාපාරය ව්‍යතිරේකයක් නැති (ඍජු) අර්ථයන්හි පවතී; මුඛ්‍යාර්ථය සැඟවුණු (බාධා වූ) කල්හි ලක්ෂණා ව්‍යාපාරය පවතී; අනෙක් (ව්‍යංජනා) ව්‍යාපාරය වනාහි වාක්‍යයේ අර්ථයෙහි ම පවතින්නේය.

ဗျာပါရဿ ပဘေဒေန, တိဓာ သဒ္ဒေါပိ ဝါစကော;

လက္ခဏိကော ဗျဉ္ဇကောတိ, တဒတ္ထောပိ တိဓာ မတော.

ව්‍යාපාරයන්ගේ ප්‍රභේදය අනුව ශබ්දය ද වාචක, ලාක්ෂණික සහ ව්‍යංජක යැයි තෙවැදෑරුම් වේ; එමෙන්ම එහි අර්ථය ද තෙවැදෑරුම් යැයි සලකනු ලැබේ.

ဝါစ္စော လက္ခဏိယော ဗျင်္ဂျော-စ္စေဝံ သဒ္ဒေသု ဝါစကော;

ဇာတိဂုဏကြိယာဒဗ္ဗ-ဘေဒေန သော စတုဗ္ဗိဓော.

ශබ්දයන් කෙරෙහි (අර්ථය) වාච්‍ය, ලාක්ෂණික සහ ව්‍යංග්‍ය වශයෙන් ද, එහි වාචක ශබ්දය ජාති, ගුණ, ක්‍රියා සහ ද්‍රව්‍ය ප්‍රභේදයෙන් සිව්වැදෑරුම් වශයෙන් ද වෙයි.

ဝါစ္စတ္ထဿ စတုဒ္ဓါဝ, ဘိန္နတ္တာ ဇာတိအာဒိတော;

ဇာတျာဒီနံ ပဘေဒေန, တထာ လက္ခဏိကော မတော.

වාච්‍යාර්ථය ජාති ආදී ප්‍රභේදයෙන් සිව්වැදෑරුම් ලෙස බෙදෙන බැවින්, එසේ ම ලාක්ෂණික අර්ථය ද ජාති ආදී ප්‍රභේදයෙන් (සිව්වැදෑරුම්) යැයි සලකනු ලැබේ.

ဥပစာရဗဟုတ္တေန, ဘေဒေ သတိပိ တဿ တု;

ဗျဉ္ဇကော တု အနညတ္တာ, ဝိသုံ တေဟိ န ဝုစ္စတီတိ.

උපචාරයන්ගේ බහුලත්වය හේතුවෙන් ලක්ෂණා ව්‍යාපාරයට ප්‍රභේද පැවතුණ ද, ව්‍යංජක ව්‍යාපාරය වනාහි (වාචක හා ලාක්ෂණිකයන්ගෙන්) අන්‍ය නොවන බැවින්, ඒ හැම එකකට ම වඩා වෙනස් කොට වෙන් වශයෙන් නොකියනු ලැබේ.

လက္ခဏတော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ‘‘မုနိန္ဒဝဒနမ္ဘောဇေ’’ တျာဒိဂါထာယံ ဝဒနသဒ္ဒဿ မုခတ္ထော ဝါစ္စတ္ထော, အာရောပိတအမ္ဘောဇတ္ထော လက္ခဏိယတ္ထော. အမ္ဘောဇသဒ္ဒဿ ပဒုမတ္ထော ဝါစ္စတ္ထော, ဥပစရိတမုခတ္ထော လက္ခဏိယတ္ထော. ဝါဏိသဒ္ဒဿ သဒ္ဓမ္မသင်္ခါတော အတ္ထော ဝါစ္စတ္ထော, အာရောပိတဒေဝတာအတ္ထော လက္ခဏိယတ္ထော. ဧတ္ထ အာသီသနာ နာမ ယထာဝုတ္တနယေန ပုညာတိသယတာ, တတော ဣဓ အဘိမတတ္ထဗာဓကာကုသလနိဝါရဏဉ္စ ကုသလာနမနုဗလပ္ပဒါနဉ္စ တတော ကာယစိတ္တပီဠာဝိဂမော စ တတော သုခပ္ပဋိလာဘော စ တတော စိတ္တသမာဓာနဉ္စ တတောယေဝ အနေကဝိဓတ္ထာဝဗောဓော စ တတော အဘိမတဂန္ထပရိသမတ္တိ စ ဘဝတီတျယံ ဝါကျသာမတ္ထိယတော လဒ္ဓတ္ထော ဗျင်္ဂျတ္တော. တံတံအတ္ထပ္ပကာသကာ သဒ္ဒါ ဝါစကလက္ခဏိကဗျဉ္ဇနကာ နာမ ဘဝန္တိ. ဧဝံ သဒ္ဒသဒ္ဒတ္ထဝိစာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

නිදර්ශනයෙන් (ලක්ෂණයෙන්) මෙසේ දත යුතුය – «මුනින්දවදනාම්භෝජේ» යනාදී ගාථාවෙහි 'වදන' (මුහුණ) යන ශබ්දයේ ප්‍රධාන අර්ථය වාච්‍යාර්ථය වන අතර, එහි ආරෝපණය කරන ලද 'අම්භෝජ' (නෙළුම්) අර්ථය ලාක්ෂණික අර්ථය වෙයි. 'අම්භෝජ' ශබ්දයේ නෙළුම් මල යන අර්ථය වාච්‍යාර්ථය වන අතර, උපචාරයෙන් යොදන ලද 'මුහුණ' යන අර්ථය ලාක්ෂණික අර්ථය වෙයි. 'වාණී' (සරස්වතී/ශබ්දය) ශබ්දයේ සද්ධර්මය නමැති අර්ථය වාච්‍යාර්ථය වන අතර, ආරෝපිත දේවතා (සරස්වතී දේවිය) අර්ථය ලාක්ෂණික අර්ථය වෙයි. මෙහි 'ආසංසනා' (ප්‍රාර්ථනය/ආශිර්වාදය) නම් ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමයට පින් බහුල බවයි. එයින් මෙහි අභිමත අර්ථයට බාධා පමුණුවන අකුසල් වැළකීම ද, කුසල්වලට අනුබල දීම ද, එයින් කය හා සිතේ පීඩා දුරු වීම ද, එයින් සැප ලැබීම ද, එයින් සිතේ සමාධිය ද, එයින් ම නන්වැදෑරුම් අර්ථ අවබෝධ වීම ද, එයින් අභිමත ග්‍රන්ථය නිමාවට පත්වීම ද සිදුවේ යන යම් අර්ථයක් ඇද්ද, වාක්‍යයේ සාමර්ථ්‍යයෙන් ලත් මෙම අර්ථය ව්‍යංග්‍යාර්ථය (ධ්වනිත අර්ථය) වෙයි. ඒ ඒ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ශබ්දයෝ පිළිවෙළින් වාචක, ලාක්ෂණික සහ ව්‍යංජක ශබ්දයෝ වෙති. මෙසේ ශබ්ද සහ ශබ්දාර්ථ පිළිබඳ විචාරය දත යුතුය.

ဣဒါနိ [Pg.31] ပကာသိတဗန္ဓဿ ဘေဒံ ဝဒတိ ‘‘ပဇ္ဇာ’’ဒိနာ. အယံ ဝုတ္တလက္ခဏော ဗန္ဓော ပဇ္ဇဂဇ္ဇဝိမိဿာနံ ဘေဒေန ဂါထာစုဏ္ဏိယတဒုဘယမိဿာနံ ဝသေန တိဓာ ဘဝေ. သဒ္ဒေါ စ အတ္ထော စေတိ စ, သဟဘာဝံ ဣတာ ပတ္တာတိ စ, ဒေါသေဟိ ဝဇ္ဇိတာ, ဒေါသေ ဝါ ဝဇ္ဇိတာ ယေဟီတိ စ, ပဇ္ဇဉ္စ ဂဇ္ဇဉ္စ ဝိမိဿဉ္စေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဣဟ ပဇ္ဇံ နာမ မုတ္တကကုလကကောသကသံဃာတဝသေန စတုပ္ပဘေဒံ ဆန္ဒသိ နိဒ္ဒိဋ္ဌဝုတ္တဝိသေသဝိရစိတံ စတုပ္ပဒိကဂါထာဗန္ဓံ. တတ္ထ မုတ္တကံ နာမ နိဋ္ဌိတတ္ထာ သပ္ပဓာနာ ဧကာ ဂါထာ, ကုလကံ နာမ ပစ္စေကမနိဋ္ဌိတတ္ထာ အညမညသာပေက္ခာ ဧကကြိယာဒွါရိကာ နာနာဂါထာ, ကောသကော နာမ နာနာဝိဓဝဏ္ဏနာဘူမိကာ ဘိန္နကြိယာဒွါရပ္ပဝတ္တာ သပ္ပဓာနာ ဂါထာရာသိ, သံဃာတော နာမ သဉ္စျာကာလာဒိဧကဝဏ္ဏနာဘူမိနိဿိတာ ဘိန္နကြိယာသမုဒါယေန ပဝတ္တာ ဂါထာ. ဂဇ္ဇံ နာမ အနိယတပဒေါ အာချာယိကာကထာဝသေန ဒွိပ္ပဘေဒေါ သျာဒျန္တတျာဒျန္တော ဝစနပ္ပဗန္ဓော. မိဿော ပန ဣမေဟိ ဒွီဟိ သံမိဿော နာဋကပကရဏာဒိ စ ဇာတကမာလာဒိစမ္ပူ စ.

දැන්, ප්‍රකාශිත කාව්‍ය බන්ධනයෙහි ප්‍රභේදයන් «පජ්ජ» (පද්‍ය) යනාදී වශයෙන් පවසයි. මෙම කියන ලද ලක්ෂණවලින් යුත් කාව්‍ය බන්ධනය, පද්‍ය (ගාථා), ගද්‍ය (චූර්ණිකා) සහ මිශ්‍ර (ඒ දෙකෙහි ම එකතුව) වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. «ශබ්දය ද අර්ථය ද», «සහභාවයට පැමිණි», «දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ» සහ «පද්‍යය ද ගද්‍යය ද මිශ්‍රය ද» යනු මෙහි විග්‍රහයයි. මෙහි 'පද්‍ය' (පද්‍ය කාව්‍යය) නම් ඡන්දස් ශාස්ත්‍රයෙහි දක්වන ලද විශේෂ වෘත්තයන්ගෙන් (මීටරයන්ගෙන්) රචිත, සතර පදයකින් යුත් ගාථා බන්ධනයකි. එය මුත්තක, කුලක, කෝෂක සහ සංඝාත වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි 'මුත්තක' නම් ස්වාධීන වූ ද, සම්පූර්ණ අර්ථයක් ඇත්තා වූ ද එක් ගාථාවකි. 'කුලක' නම් වෙන් වෙන් ව ගත් කල අර්ථය අසම්පූර්ණ වූ, එකිනෙකට සාපේක්ෂ වූ, එක් ක්‍රියා පදයකින් අවසන් වන ගාථා කිහිපයක එකතුවකි. 'කෝෂක' නම් විවිධ වර්ණනාවන් පදනම් කරගත්, එකිනෙකට වෙනස් ක්‍රියා පද සහිත, ස්වාධීන ගාථා සමූහයකි. 'සංඝාත' නම් යුද්ධය, සෘතු ආදී එක් වර්ණනාවක් ඇසුරු කරගත්, වෙනස් ක්‍රියා පද සමූහයකින් යුත් ගාථා සංග්‍රහයකි. 'ගද්‍ය' නම් නියමිත පද සීමාවක් නැති, ආඛ්‍යායිකා (ඓතිහාසික කථා) සහ කථා (ප්‍රබන්ධ කථා) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ, නාම විභක්ති හෝ ආඛ්‍යාත විභක්තිවලින් අවසන් වන වචන ප්‍රබන්ධයකි. 'මිශ්‍ර' කාව්‍යය යනු මේ දෙකෙහි ම එකතුවෙන් සැදුණු නාට්‍ය, ප්‍රකරණ ආදිය සහ ජාතකමාලා ආදී චම්පු කාව්‍යයන් ය.

၉.

9.

နိဗန္ဓော စာ’နိဗန္ဓော စ, ပုန ဒွိဓာ နိရုပ္ပတေ;

တံ တု ပါပေန္တျ’လင်္ကာရာ, ဝိန္ဒနီယတရတ္တနံ.

එය නැවත ද 'නිබද්ධ' (බැඳුණු/දීර්ඝ කාව්‍ය) සහ 'අනිබද්ධ' (නොබැඳුණු/තනි කාව්‍ය) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස දක්වනු ලැබේ. අලංකාරයන් විසින් එම කාව්‍යයන් වඩාත් රස විඳිය හැකි (රමණීය) තත්ත්වයට පත් කරනු ලබයි.

၉. ဧဝံ တိပ္ပကာရံ ဗန္ဓသရီရံ ဝတွာ ဣဒါနိ အညထာပိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘နိဗန္ဓောစာ’နိဗန္ဓော စ, ပုန ဒွိဓာ နိရုပ္ပတေ’’ ဣတိ. ပုန ဘိယျော ယထာဝုတ္တော ပဇ္ဇမယဗန္ဓော ဒွိဓာ ဒွိပ္ပကာရေန နိရုပ္ပတေ နိစ္ဆီယတေ. ကထံ? နိဗန္ဓော စ တဒေကဒေသဘူတေဟိ မုတ္တကာဒီဟိ စတူဟိ သဂ္ဂဗန္ဓာဒိဝသေန ဗန္ဓော စ အနိဗန္ဓော စ ကေဝလံ မုတ္တကဝသေနာတိ ဧဝံ ဒွိဓာ နိရုပ္ပတေ ဣတိ ပကတံ. နနု တဿေတဿ ယထာဝုတ္တဝါတိမယဿ သက္ကဋံ ပါကတံ အပဗ္ဘံသော ပေသာစိကံ မိဿဉ္စေတိ ပဉ္စဝိဓတ္တံ ဝတွာ ‘‘သက္ကဋံ နာမ ဒေဝတာဘာသာ. ပါကတံ စတုဗ္ဗိဓံ သက္ကဋေဟိ ဝဏ္ဏညတ္တမတ္တေန ဥပ္ပန္နတ္တာ [Pg.32] မဟိန္ဒသိန္ဓဝါဒိ တဗ္ဘဝံ, တဿမံ ဟိရိဟရကမလာဒိ, မဟာရဋ္ဌာဒိဒေသပသိဒ္ဓံ ဒေသီယံ, တဗ္ဘဝါဒီဟိ သမ္မိဿံ မိဿံ. အာဘီရာဒီနံ ဝါစာ အပဗ္ဘံသော, သော စ ပါကတံ ဝိယ စတုဗ္ဗိဓော, တိဝိဓော စ နာဂရဥပနာဂရဝုဒ္ဓဘေဒေန. ပိသာစာနံ ဝစနံ ပေသာစိကံ. သဗ္ဗေသံ ဝသေန မိဿ’’န္တိ သက္ကဋာဒီနံ လက္ခဏံ ဝုတ္တံ. တထာ ‘‘သိင်္ဂါရပ္ပဓာနနစ္စသင်္ခါတလာသျာဒီနံ ပဋိပါဒကတ္ထေန လာသျာဒိကမဘိနယပ္ပဓာနတ္တာ ဒဿနီယံ, ဣတရံ ကဗ္ဗံ သဝနီယ’’န္တိ ဒုဝိဓံ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ ဘာသာဘေဒေန ဝုတ္တံ ပဉ္စဝိဓတ္တံ, ဝိနိယောဂဘေဒေန ဝုတ္တံ ဒုဝိဓတ္တဉ္စ ဣဓ ကသ္မာ န ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ, တထာပိ တဒေဝမိဓာနုပယောဂိတာယ န ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

9. මෙසේ ත්‍රිවිධ වූ කාව්‍ය දේහය (බන්ධ ශරීරය) ප්‍රකාශ කොට, දැන් වෙනත් ආකාරයකින් ද එය දැක්වීම සඳහා ‘නිබන්ධය ද අනිබන්ධය ද කියා නැවත දෙවැදෑරුම් කොට දක්වනු ලැබේ’ යි පැවසීය. නැවතත්, ඉහත සඳහන් කරන ලද පද්‍යමය බන්ධනය (රචනය) වඩාත් පැහැදිලිව ආකාර දෙකකින් නිර්ණය කරනු ලැබේ. එය කෙසේද යත්? නිබන්ධය යනු එහි කොටස් වූ මුක්තක ආදී සිව්වැදෑරුම් ක්‍රමයෙන් සර්ගබන්ධ ආදී වශයෙන් බැඳීමයි. අනිබන්ධය යනු කේවල (හුදෙකලා) මුක්තක වශයෙන් බැඳීමයි. මෙසේ දෙවැදෑරුම්ව දක්වන ලදී. ‘යථෝක්ත වාග්මය (භාෂාමය) ස්වරූපය සංස්කෘත, ප්‍රාකෘත, අපභ්‍රංශ, පෛශාචික සහ මිශ්‍ර යැයි පස් වැදෑරුම් වන බව පවසා, සංස්කෘත යනු දේව භාෂාවයි. ප්‍රාකෘතය සංස්කෘතයෙන් අකුරු වෙනස් වීමෙන් පමණක් උපන් බැවින් සිව්වැදෑරුම් වේ. මහින්ද, සින්ධව ආදී වශයෙන් වූ තත්භව ද, හිරිහර, කමල ආදී වශයෙන් වූ තත්සම ද, මහාරාෂ්ට්‍ර ආදී දේශයන්හි ප්‍රසිද්ධ වූ දේශීය ද, තත්භව ආදියෙන් මිශ්‍ර වූ මිශ්‍ර ද වේ. ආභීර ආදීන්ගේ බස අපභ්‍රංශ වේ. එය ද ප්‍රාකෘතය මෙන් සිව්වැදෑරුම් වන අතර, නාගර, උපනාගර හා වෘද්ධ වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. පිසාචයන්ගේ බස පෛශාචික වේ. මේ සියල්ලගේ එකතුවෙන් මිශ්‍ර වේ’ යැයි සංස්කෘත ආදියේ ලක්ෂණ පවසන ලදී. එසේම, ‘ශෘංගාරය ප්‍රධාන කොට ඇති නෘත්‍යය සංඛ්‍යාත ලාස්‍ය ආදිය නිරූපණය කරන බැවින්, අභිනය ප්‍රධාන වූ ලාස්‍ය ආදිය දර්ශනීය (දැකිය යුතු) වන අතර, අනෙක් කාව්‍යයන් ශ්‍රවණීය (ඇසිය යුතු) වේ’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව පවසන ලදී. මෙසේ පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් භාෂා භේදයෙන් පස් වැදෑරුම් කොට ද, භාවිතයේ (යෙදවීමේ) භේදයෙන් දෙවැදෑරුම් කොට ද දක්වන ලද කරුණු මෙහිදී කුමක් හෙයින් නොකියන ලද්දේ ද? එය සත්‍යයකි. එසේ වුවත්, එය මෙහිදී ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් නොකියන ලදැයි දත යුතුය.

ဧဝမလင်္ကာရာဓိဋ္ဌာနဘာဝေန ပဌမံ ဗန္ဓသရီရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဟာရကေယူရာဒိနာ ပုရိသသရီရမိဝ ဗန္ဓသရီရံ သဒ္ဒါလင်္ကာရအတ္ထာလင်္ကာရေဟိ ဝိန္ဒနီယတရံ ဟောတီတိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘တံ တု’’ ဣစ္စာဒိ. တုသဒ္ဒေါ ဝိသေသဝစနိစ္ဆာယံ. တံ ဗန္ဓသရီရံ တု အလင်္ကာရာ အလင်္ကရိယတိ တံ ဗန္ဓသရီရမေတေဟီတိ ပသာဒါဒယော သဒ္ဒါလင်္ကာရာ, သဘာဝဝုတျာဒယော အတ္ထာလင်္ကာရာ စ ဝိန္ဒနီယတရတ္တနံ အတိသယေန ဝိန္ဒနီယဘာဝံ အဿာဒနီယဘာဝံ ပါပေန္တိ နယန္တိ. သဗ္ဗထာ နိဒ္ဒေါသဘူတာနံ သဒ္ဒတ္ထာနံ အညမညာနုရူပတော သဟိတဘာဝေန ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ သမန္နာဂတံ တာဒိသပုရိသသရီရမိဝ ဝိန္ဒနီယမ္ပိ သမာနံ အလင်္ကာရေဟိ ပသာဓိတေ သတိ အစ္စန္တမေဝ ဝိန္ဒနီယံ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော.

මෙසේ අලංකාරයන්ට ආධාරකයක් වන බැවින් පළමුව කාව්‍ය දේහය (බන්ධ ශරීරය) දක්වා, දැන් මුතුහර හා බාහු වළලු ආදියෙන් මිනිස් සිරුරක් මෙන්, ශබ්දාලංකාර හා අර්ථාලංකාරයන්ගෙන් කාව්‍ය දේහය වඩාත් රස විඳිය හැකි වන බව දැක්වීමට ‘තං තු’ (නමුත් එය) යනාදිය පැවසීය. ‘තු’ යන ශබ්දය විශේෂ අර්ථයක් සඳහා යෙදේ. නමුත් ඒ කාව්‍ය දේහය වනාහි, යමකින් කාව්‍ය දේහය අලංකාර කරනු ලැබේද, ඒ ප්‍රසාදය ආදී ශබ්දාලංකාරයෝ ද, ස්වභාවෝක්තිය ආදී අර්ථාලංකාරයෝ ද වඩාත් රස විඳිය හැකි බවට (ආශ්වාදජනක බවට) පමුණුවති. සෑම ආකාරයකින්ම දෝෂ රහිත වූ ශබ්ද සහ අර්ථයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය අනුරූපී සුසංයෝගයෙන් යුත්, උතුම් වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් සමන්විත වූ, එබඳු මිනිස් සිරුරක් මෙන් ආශ්වාදජනක වන කාව්‍යය, අලංකාරයන්ගෙන් සරසන ලද කල්හි අතිශයින්ම ආශ්වාදජනක වන්නේය යනු අදහසයි.

၉. ပုနပိ တဿေဝ ဗန္ဓဿ ဘေဒံ ကထေတုံ ‘‘နိဗန္ဓော စာ’’ဒိမာဟ. ပုန နိဗန္ဓော စ မုတ္တကာဒီဟိ စတူဟိ အဝိနာဘာဝတော မဟာကဗ္ဗာဒိသဘာဝေန နိရန္တရံ ကတွာ ဗန္ဓော စ အနိဗန္ဓော စ ကေဝလံ မဟာကဗ္ဗာဒိသဘာဝေန မုတ္တကတ္တာ အနိရန္တရံ ကတွာ ဗန္ဓော စာတိ သောဝ ဗန္ဓော ဒွိဓာ နိရုပ္ပတေ နိစ္ဆီယတေ. [Pg.33] ပုနပိ သော ဗန္ဓော သက္ကဋပါကတအပဗ္ဘံ သပေသာစိကမိဿဘာသာဘေဒေန ပဉ္စဝိဓော. သိင်္ဂါရပဓာနနစ္စသင်္ခါတလာသျာဒီနံ ဒဿနပ္ပဓာနတ္တာ တာဒိသံ နစ္စံဒဿနီယံ, တဒညံ ကဗ္ဗံ သဝနီယမိတိ ဝဠဉ္ဇနဘေဒတော ဒုဝိဓော စ ဟောတိ. သော သဗ္ဗောပိ ပယောဇနာဘာဝတော ဣဟ န ဂဟိတော. တတ္ထ သက္ကဋံ နာမ ဒေဝတာဘာသာ. တတော ကေဟိစိ အက္ခရေဟိ ဘိန္နံ ပါကတံ နာမ. တံ ပန တဗ္ဘဝတဿမဒေသိယမိဿဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ သက္ကဋတော ဝဏ္ဏညတ္တမတ္တေန နိဗ္ဗတ္တံ တဗ္ဘဝံ နာမ, တံ မဟိန္ဒသိန္ဓဝါဒိ. တဿမံ ဟိရိဟရကမလာဒိ. ဒေသေ ပသိဒ္ဓံ ဒေသိယံ. မိဿံ နာမ တဗ္ဘဝါဒီဟိ သမ္မိဿံ. အပဗ္ဘံသော နာမ ဂေါပါလကာဒီနံ ဝါစာ, သော စ တဗ္ဘဝါဒီဟိ စတုဗ္ဗိဓော, နာဂရဥပနာဂရဝုဒ္ဓဘေဒေန တိဝိဓော စ ဟောတိ. ပိသာစာနံ ဝစနံ ပေသာစိကံ. တေဟိ သက္ကဋာဒီဟိ သမ္မိဿံ မိဿံ နာမ ဟောတိ. ဣဒါနိ ဤဒိသပ္ပဘေဒဝန္တဗန္ဓဿ အလင်္ကာရေန သောဘနတ္တံ ဝတ္တုံ ‘‘တံ တု’’စ္စာဒိမာဟ. တံ တု တံ ပန ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဗန္ဓသရီရံ အလင်္ကာရာ ပသာဒါဒိသဒ္ဒါလင်္ကာရာ, သဘာဝဝုတျာဒိအတ္ထာလင်္ကာရာ စ ဝိန္ဒနီယတရတ္တနံ အတိသယပသာဒနီယတ္တံ ပါပေန္တိ. နိရန္တရံ ဗန္ဓော နိဗန္ဓောတိ စ, န နိဗန္ဓော အနိဗန္ဓောတိ စ, အတိသယေန ဝိန္ဒနီယော ဝိန္ဒနီယတရော, တဿ ဘာဝေါ ဝိန္ဒနီယတရတ္တနန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

9. නැවතත් එම බන්ධනයේම (රචනාවේම) ප්‍රභේදය පැවසීම සඳහා ‘නිබන්ධෝ ච’ යනාදිය පැවසීය. නැවත ද, මුක්තක ආදී සිව්වැදෑරුම් ක්‍රමයෙන් වෙන් කළ නොහැකි බැවින් මහා කාව්‍ය ආදී ස්වභාවයෙන් අඛණ්ඩව කරන ලද බැඳීම නිබන්ධය ද වේ, මහා කාව්‍ය ස්වභාවයෙන් තොරව කේවල මුක්තක ස්වභාවයෙන් යුක්තව අඛණ්ඩ නොවන සේ කරන ලද බැඳීම අනිබන්ධය ද වේ යැයි ඒ බන්ධනය නැවත දෙවැදෑරුම් කොට දක්වනු ලැබේ. නැවත ද ඒ බන්ධනය සංස්කෘත, ප්‍රාකෘත, අපභ්‍රංශ, පෛශාචික හා මිශ්‍ර යන භාෂා භේදයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ශෘංගාරය ප්‍රධාන වූ නෘත්‍ය සංඛ්‍යාත ලාස්‍ය ආදියේ දර්ශන ප්‍රධාන බැවින් එබඳු නාට්‍යය දර්ශනීය වන අතර, ඊට වෙනස් වූ කාව්‍යය ශ්‍රවණීය වේ යැයි භාවිතයේ භේදයෙන් දෙවැදෑරුම් ද වේ. ඒ සියල්ලම ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් මෙහිදී නොගන්නා ලදී. එහි සංස්කෘත යනු දේව භාෂාවයි. එයින් ඇතැම් අකුරුවලින් වෙනස් වූයේ ප්‍රාකෘත නම් වේ. එය ද තත්භව, තත්සම, දේශීය හා මිශ්‍ර වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි සංස්කෘතයෙන් අකුරු වෙනස් වීමෙන් පමණක් උපන් දෙය තත්භව නම් වේ, එය මහින්ද, සින්ධව ආදියයි. සංස්කෘතයට සමාන වූයේ තත්සම නම් වේ, එය හිරිහර, කමල ආදියයි. දේශයෙහි ප්‍රසිද්ධ වූයේ දේශීය නම් වේ. තත්භව ආදියෙන් මිශ්‍ර වූයේ මිශ්‍ර නම් වේ. ගොපල්ලන් ආදීන්ගේ බස අපභ්‍රංශ නම් වේ, එය ද තත්භව ආදියෙන් සිව්වැදෑරුම් වන අතර, නාගර, උපනාගර හා වෘද්ධ වශයෙන් ත්‍රිවිධ ද වේ. පිසාචයන්ගේ බස පෛශාචික නම් වේ. ඒ සංස්කෘත ආදියෙන් මිශ්‍ර වූයේ මිශ්‍ර නම් වේ. දැන් මෙබඳු ප්‍රභේද සහිත බන්ධනය අලංකාරයෙන් ශෝභමාන වන බව පැවසීමට ‘තං තු’ යනාදිය පැවසීය. නමුත් ඒ කී පරිදි වූ කාව්‍ය දේහය වනාහි, ප්‍රසාදය ආදී ශබ්දාලංකාරයන් ද, ස්වභාවෝක්තිය ආදී අර්ථාලංකාරයන් ද අතිශයින්ම රස විඳිය හැකි බවට (ආශ්වාදජනක බවට) පමුණුවති. ‘අඛණ්ඩව බැඳීම නිබන්ධය’ යන්න ද, ‘නිබන්ධ නොවන බැඳීම අනිබන්ධය’ යන්න ද, ‘අතිශයින්ම රස විඳිය හැකි වූයේ වින්දනීයතර’ යන්න ද, එහි ස්වභාවය ‘වින්දනීයතරත්තනං’ යන්න ද විග්‍රහයයි.

၁၀.

10.

အနဝဇ္ဇံ မုခမ္ဘောဇ-မနဝဇ္ဇာ စ ဘာရတီ;

အလင်္ကတာဝ သောဘန္တေ, ကိံ နု’တေ နိရလင်္ကတာ?

දෝෂ රහිත මුඛ පද්මය ද, දෝෂ රහිත වාග් දේවිගේ බස ද අලංකාර කරන ලදුවම බබළයි. අලංකාරයක් නොමැතිව ඔවුහු කෙසේ නම් බබළන්නාහුද?

၁၀. တမေဝ သမတ္ထေတိ ‘‘အနဝဇ္ဇ’’ မိစ္စာဒိနာ. အနဝဇ္ဇံ အညမညာနုရူပါဓိကတနေတ္တကဏ္ဏာဒိအဝယဝေန ပိဠကတိလကကာဠကာဒျနာဟတာယ စ သုန္ဒရဘာဝတော အဂရဟိတံ မုခမ္ဘောဇံ ဝဒနာရဝိန္ဒဉ္စ တထာ အနဝဇ္ဇာ ပဒါဒိဒေါသာနဘိဘူတာယ သုန္ဒရဘာဝေန အဂရဟိတာ ဘာရတီ စ ဝါဏီ ဥပစာရတော တပ္ပဋိပါဒနီယော အတ္ထော စာတိ ဧတေ အလင်္ကတာဝ [Pg.34] မုခံ တိလကတာဍင်္ကာဒိနာလင်္ကာရေန, သဒ္ဒတ္ထာ သဒ္ဒါလင်္ကာရအတ္ထာလင်္ကာရေဟိ ပသာဓိတာ သဇ္ဇိတာ ဧဝ, နိရလင်္ကတာ တထာ အပသာဓိတာ အသဇ္ဇိတာ သောဘန္တေ ကိံ နု, န သောဘန္တေဝါတိ ဝိတက္ကေမီတိ အတ္ထော. နုဣတိ ဝိတက္ကေ.

10. එයම ‘අනවජ්ජං’ යනාදියෙන් තහවුරු කරයි. අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අනුරූප වූ ඇස්, කන් ආදී අවයවයන්ගෙන් යුක්ත වීමෙන් ද, ලප, කැළැල්, තිලක ආදියෙන් තොර වීමෙන් ද, සුන්දර භාවයෙන් යුක්තව අගර්හිත (නිවැරදි) වූ මුහුණ නමැති පද්මය ද, එමෙන්ම පද දෝෂ ආදියෙන් තොර වූ සුන්දරත්වයෙන් යුතු වූ ද, අගර්හිත වූ ද වාග් දේවියගේ වචනය සහ උපචාර වශයෙන් එයින් නිරූපණය වන අර්ථය ද යන මොවුහු අලංකාර කරන ලදුවම - එනම් මුහුණ තිලක, තෝඩු ආදී අලංකාරවලින් ද, ශබ්ද සහ අර්ථයන් ශබ්දාලංකාර සහ අර්ථාලංකාරයන්ගෙන් ද සරසන ලදුවම බබළයි. අලංකාර නොකරන ලදුව, එනම් එසේ නොසරසන ලදුව ඔවුහු බබළන්නාහු ද? නොබබළන්නාහුමයැයි සිතමි යනු අදහසයි. ‘නු’ යන්න සැකය (විතර්කය) හැඟවීමටයි.

၁၀. တမေဝ ‘‘အနဝဇ္ဇ’’ မိစ္စာဒိနာ သမတ္ထေတိ. ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိအဝယဝသမ္ပတ္တိယာ စ ပိဠကတိလကကာဠကာဒိဒေါသရဟိတတ္တာ စ အနိန္ဒိတံ မုခမ္ဘောဇဉ္စ အနဝဇ္ဇာ ပဒဒေါသဝါကျဒေါသအတ္ထဒေါသေဟိ အမိဿတ္တာ အဂရဟိတာ ဘာရတီ ဝါဏီ စ အဘေဒေါပစာရေန တပ္ပဋိပါဒနီယတ္ထော စာတိ ဣမေ အလင်္ကတာဝ ကုဏ္ဍလတိလကာဒိအာဘရဏေဟိ စ သဒ္ဒါလင်္ကာရအတ္ထာလင်္ကာရေဟိ စ သဇ္ဇိတာ ဧဝ, နိရလင်္ကတာ တေဟိ အဝိဘူသိတာ သောဘန္တေ ကိံ နု, န သောဘန္တေတိ မညေ. နတ္ထိ အဝဇ္ဇမဿာတိ စ, မုခမေဝ အမ္ဘောဇမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ကိမိတိ ပဋိသေဓေ, နုဣတိ ဝိတက္ကေတိ.

10. එයම ‘අනවජ්ජං’ යනාදියෙන් සනාථ කරයි. වර්ණය, හැඩය ආදී අවයව සම්පත්තියෙන් ද, ලප, තිලක, කැලැල් ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර වීමෙන් ද අනින්දිත වූ මුහුණ නමැති පියුම ද, පද දෝෂ, වාක්‍ය දෝෂ සහ අර්ථ දෝෂයන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවීම හේතුවෙන් අගර්හිත වූ වාග් දේවියගේ බස ද, අභේදෝපචාරයෙන් එයින් කියැවෙන අර්ථය ද යන මොවුහු අලංකාර කරන ලදුවම - එනම් කුණ්ඩලාභරණ, තිලක ආදී ආභරණවලින් ද, ශබ්දාලංකාර සහ අර්ථාලංකාරයන්ගෙන් ද සරසන ලදුවම බබළයි. ඒවායින් අලංකාර නොකරන ලදුව ඔවුහු බබළන්නාහු ද? නොබබළන්නාහුමයැයි සිතමි. ‘යමක වරදක් නැද්ද එය අනවද්‍ය’ යන්න ද, ‘මුහුණම පියුමකි’ යන්න ද විග්‍රහයයි. ‘කිං’ යන්න ප්‍රතිෂේධය සඳහා ද, ‘නු’ යන්න සැකය (විතර්කය) සඳහා ද වේ.

၁၁.

11.

ဝိနာ ဂုရူပဒေသံ တံ, ဗာလော’လင်္ကတ္တုမိစ္ဆတိ;

သမ္ပာပုဏေ န ဝိညူဟိ, ဟဿဘာဝံ ကထံ နု သော?

ගුරු උපදේශයෙන් තොරව, යම් අඥානයෙක් එය අලංකාර කිරීමට කැමති වේ ද, ඔහු නුවණැත්තන් ඉදිරියෙහි කෙසේ නම් හාස්‍යයට පත් නොවන්නේ ද?

၁၁. အလင်္ကရဏဉ္စ တေသံ ဝိနာ ဂုရူပဒေသေန ကရောန္တော ဝိနာ ပဟာသံ နာပရံ ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီတိ ဒဿေတုံ သိလေသာလင်္ကာရမာဟ ‘‘ဝိနာ’’တိအာဒိ. ဂုရူနံ ပသာဓနောပါယောပဒေသကာနံ, အလင်္ကာရကာရဏောပါယောပဒေသကာနံ ဝါ ဥပဒေသံ ‘‘ဧတ္ထ ဧဝံ ကတေ သောဘေယျာ’’တိ ဥပဒိသနံ ဝိနာ ပရိစ္စဇ္ဇ မုခဿ, ဗန္ဓဿ စ အလင်္ကရဏာနဘိညတာယ ဗာလော အညာဏကော ယော ကောစိ ပုဂ္ဂလော တံ မုခံ, ဗန္ဓံ ဝါ အလင်္ကတ္တုံ အနုရူပဝသေန သဇ္ဇေတုံ ဣစ္ဆတိ အဓိပ္ပေတိ, သော တာဒိသော အညာဏပုဂ္ဂလော ဝိညူဟိ တဗ္ဗိဒူဟိ ပဏ္ဍိတဇနေဟိ ဟဿဘာဝံ အဝဟာသံ ကထံ ကေန [Pg.35] ပကာရေန န သမ္ပာပုဏေယျ. ‘‘ကိမိဒံ အညာဏပုရိသေန ကရိယတီ’’တိ ဟသန္တေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. နုဣတိ ဝိတက္ကေ.

11. ගුරූපදේශයෙන් තොරව ඒවා සැරසීම කරන්නා, උපහාසයට ලක්වීම හැර වෙනත් කිසිදු විශේෂත්වයක් (ප්‍රශංසාවක්) නොලබන බව පෙන්වා දීම සඳහා "විනා" (තොරව) යනුවෙන් ඇරඹෙන සිලේෂාලංකාරය පැවසීය. සැරසීමේ ක්‍රමෝපායන් පිළිබඳ උපදෙස් දෙන හෝ අලංකාර කිරීමේ ක්‍රම පිළිබඳ උපදෙස් දෙන ගුරුවරුන්ගේ, "මෙහි මෙසේ කළහොත් ශෝභමාන වන්නේය" යන උපදෙස් බැහැර කර, මුහුණේ හෝ කාව්‍ය බන්ධනයේ සැරසිලි ක්‍රම නොදන්නා බැවින් යම් අඥාන මෝඩ පුද්ගලයෙක් ඒ මුහුණ හෝ කාව්‍ය බන්ධනය සුදුසු පරිදි සැරසීමට කැමති වන්නේද, බලාපොරොත්තු වන්නේද, එවැනි අඥාන පුද්ගලයා ඒ පිළිබඳ දන්නා නුවණැති පණ්ඩිතයන්ගේ සිනහවට හා උපහාසයට කිනම් අයුරකින් ලක් නොවන්නේද? (අනිවාර්යයෙන්ම ලක්වන්නේය.) "මේ අඥාන මිනිසා කරන්නේ කුමක්ද?" යි සිනාසෙත් යන්න මෙහි අදහසයි. "නු" යන්න විතර්කාර්ථයෙහි වැටේ.

၁၁. ဣဒါနိ ပဒါဒိဒေါသရဟိတဗန္ဓသရီရဿ အလင်္ကာရေဟိ ဘူသနမပိ ဂုရူပဒေသသဟိတမေဝ သေဋ္ဌန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိနာ ဂုရူပဒေသ’’ မိစ္စာဒိသိလေသာလင်္ကာရမာဟ. ဗာလော မုခါဒိသရီရာလင်္ကာရေ, ဗန္ဓာလင်္ကာရေ ဝါ အသမတ္ထော ယော ကောစိ ဂုရူပဒေသံ ဝိနာ သရီရာလင်္ကာရကရဏဿ, ဗန္ဓာလင်္ကာရကရဏဿ ဝါ အနုရူပေါပဒေသမန္တရေန တံ သရီရံ, ဗန္ဓံ ဝါ အလင်္ကတ္တုံ တိလကတာဍင်္ကာဒီဟိ, သဒ္ဒါလင်္ကာရအတ္ထာလင်္ကာရေဟိ ဝါ သဇ္ဇေတုံ ဣစ္ဆတိ စေ, သော ဝိညူဟိ တဒုဘယညူဟိ ဟဿဘာဝံ အဝဟသိတဗ္ဗတံ ကထံ န သမ္ပာပုဏေ, ပါပုဏာတျေဝ, တသ္မာ ဂုရူဟိ သာဒရတော ဥဂ္ဂဏှိတွာ ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဘာဝေါ.

11. දැන්, පද ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ කාව්‍ය බන්ධන නමැති ශරීරය අලංකාරයන්ගෙන් සැරසීම ද ගුරූපදේශ සහිතවම සිදුවීම ශ්‍රේෂ්ඨ බව පෙන්වා දීම සඳහා "විනා ගුරූපදේස" (ගුරු උපදෙස් නොමැතිව) යනුවෙන් ඇරඹෙන සිලේෂාලංකාරය පැවසීය. මුහුණ ආදී ශරීරය සැරසීමට හෝ කාව්‍ය බන්ධනය සැරසීමට අසමත් වූ යම් අඥාන පුද්ගලයෙක්, ගුරු උපදේශයෙන් තොරව, ශරීරය සැරසීමේ හෝ බන්ධන සැරසීමේ සුදුසු උපදෙස් නොමැතිව, තිලක, තෝඩු ආදියෙන් හෝ ශබ්දාලංකාර හා අර්ථාලංකාරයන්ගෙන් ඒ ශරීරය හෝ බන්ධනය සැරසීමට කැමති වන්නේ නම්, හෙතෙම ඒ දෙකම දන්නා නුවණැත්තන්ගේ සිනහවට හා උපහාසයට කෙසේ නම් ලක් නොවන්නේද? අනිවාර්යයෙන්ම ලක්වෙයි. එබැවින් ගුරුවරුන්ගෙන් ගෞරවයෙන් ඉගෙනගෙන මෙය කළ යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි.

၁၂.

12.

ဂန္ထောပိ ကဝိဝါစာန-မလင်္ကာရပ္ပကာသကော;

ယာတိ တဗ္ဗစနီယတ္တံ, တဗ္ဗောဟာရူပစာရတော.

කවීන්ගේ වචනවල අලංකාරයන් ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථය ද, ඒ (අලංකාර) යන වචනයේ ව්‍යවහාරයෙහි උපචාරයෙන් (ආදේශයෙන්) ඒ නමින්ම හැඳින්වීමට ලක්වෙයි.

၁၂. နနု သဒ္ဒဂမ္မာ, အတ္ထဂမ္မာ စ အလင်္ကာရာတိ ဂန္ထော ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဂန္ထောပီ’’တိအာဒိ. ကဝိဝါစာနံ ကဝိပ္ပယောဂါနံ သမုဒါယရူပါနံ, ပဋိပါဒနီယတာယ တဗ္ဗစနီယာနဉ္စ အတ္ထာနံ အလင်္ကာရပ္ပကာသကော အလင်္ကာရာနံ ယထာဝုတ္တာနံ ဝိဘာဝိတော ဂန္ထောပိ ကိရိယာကပ္ပသင်္ခါတံ သတ္ထမ္ပိ တဗ္ဗစနီယတ္တံ တေန အလင်္ကာရသဒ္ဒေန ဝါစ္စတံ ယာတိ ဥပဂစ္ဆတိ. ကိန္တိ အာဟ ‘‘တဗ္ဗောဟာရူပစာရတော’’တိ. တဿ ကတဝေါဟာရဿ အလင်္ကာရသဒ္ဒဿ, တသ္မိံ ဝါ မဏ္ဍနဝိသေသေ ပဝတ္တဿ အလင်္ကာရဝေါဟာရဿ ဥပစရဏံ သောယမိတျဘေဒေန ပရိကပ္ပနံ ဥပစာရော. ကသ္မာ? ပဋိပါဒနီယပဋိပါဒကာနံ အဘေဒဝသေန ကာရဏေ ကာရီယဿ ဥပစရိယတောတိ အဓိပ္ပာယော.

12. "අලංකාරයන් ශබ්දයෙන් හා අර්ථයෙන් වටහා ගත යුතු දෑ නොවේද? එසේ නම් ග්‍රන්ථයක් අලංකාරයක් වන්නේ කෙසේද?" යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් "ගන්ථෝපි" (ග්‍රන්ථයද) යනාදිය පැවසීය. කවි වචනවල එනම් සමූහ රූපී කවි ප්‍රයෝගයන්ගේ සහ ප්‍රකාශ කළ යුතු බැවින් එම වචනයෙන් කියැවෙන අර්ථයන්ගේ අලංකාරයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, කලින් කියන ලද අලංකාරයන් පැහැදිලි කරන්නා වූ ග්‍රන්ථය ද—එනම් ක්‍රියාකල්ප (කාව්‍ය ශාස්ත්‍රය) නමින් හැඳින්වෙන ශාස්ත්‍රය ද—එම අලංකාර යන වචනයෙන්ම හැඳින්වීමට ලක්වෙයි. එය කෙසේ දැයි පෙන්වීමට "තබ්බෝහාරූපචාරතෝ" (එම ව්‍යවහාරයේ උපචාරයෙන්) යන්න පැවසීය. ව්‍යවහාර කරනු ලබන එම 'අලංකාර' යන වචනයෙහි හෝ එම විශේෂිත සැරසිල්ලෙහි පවත්නා වූ 'අලංකාර' යන ව්‍යවහාරයේ 'මේ එයම වේ' යැයි අභේදයෙන් (වෙනසක් නැතිව) උපකල්පනය කිරීම උපචාරය නම් වේ. එය කවර හෙයින්ද යත්? ප්‍රකාශ කළ යුත්ත (අලංකාරය) සහ ප්‍රකාශ කරන්නා (ග්‍රන්ථය) අතර පවත්නා අභේදය හේතුවෙන්, හේතුවෙහි ඵලය ආරෝපණය කිරීම (උපචාරය) සිදුවන බැවිනි යනු අදහසයි.

၁၂. ဣဒါနိ [Pg.36] သဒ္ဒါလင်္ကာရအတ္ထာလင်္ကာရဂန္ထော ကထမလင်္ကာရောတိ အာဟ ‘‘ဂန္ထော’’စ္စာဒိ. ကဝိဝါစာနံ ကဝီဟိ ဝုတ္တဝါကျသင်္ခါတာနံ, ဥပစာရတော တပ္ပဋိပါဒနီယအတ္ထသင်္ခါတာနဉ္စ ကဝိပ္ပယောဂါနံ အလင်္ကာရပ္ပကာသကော သဒ္ဒတ္ထာလင်္ကာရပ္ပကာသကော ဂန္ထောအပိ ကိရိယာကပ္ပသင်္ခါတံ သတ္ထမ္ပိ တဗ္ဗောဟာရူပစာရတော တဿ အလင်္ကာရောတိ ကတဝေါဟာရဿ အလင်္ကာရသဒ္ဒဿ ကာရဏေ ကာရီယူပစာရေန တဗ္ဗစနီယတ္တံ တေန အလင်္ကာရသဒ္ဒေန ဝတ္တဗ္ဗတံ ယာတိ. အပိသဒ္ဒေါ အလင်္ကာရမပေက္ခတိ. အလင်္ကာရေ ပကာသေတိ, အလင်္ကာရာနံ ဝါ ပကာသကောတိ စ, တေန ဝစနီယော, တဿ ဘာဝေါတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဧတ္ထ ဘာဝေါတိ ဝါစ္စဝါစကသမ္ဗန္ဓော. တဿ သဒ္ဒါဒိအလင်္ကာရဿ ဝေါဟာရောတိ စ, တဗ္ဗောဟာရဿ အလင်္ကာရသဒ္ဒဿ ဥပစာရောတိ စ ဝါကျန္တိ.

12. දැන්, ශබ්දාලංකාර සහ අර්ථාලංකාරයන්ගෙන් යුත් ග්‍රන්ථය අලංකාරයක් වන්නේ කෙසේදැයි දැක්වීමට "ගන්ථෝ" යනාදිය පැවසීය. කවීන් විසින් පවසන ලද වාක්‍ය සංඛ්‍යාත වූ ද, උපචාර වශයෙන් ඒවායින් ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථ සංඛ්‍යාත වූ ද කවි ප්‍රයෝගයන්ගේ අලංකාරයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, එනම් ශබ්ද සහ අර්ථ අලංකාරයන් ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථය ද ක්‍රියාකල්ප (කාව්‍ය ශාස්ත්‍රය) සංඛ්‍යාත ශාස්ත්‍රයක් වුවද, එම අලංකාර යන ව්‍යවහාරයෙහි හේතුවෙහි ඵලය ආරෝපණය කිරීමේ උපචාරය තුළින් එම අලංකාර යන වචනයෙන්ම හැඳින්වීමට ලක්වෙයි. 'අපි' (ද) යන ශබ්දය අලංකාරයන් අපේක්ෂා කරයි. "අලංකාරයන් ප්‍රකාශ කරයි" හෝ "අලංකාරයන්ගේ ප්‍රකාශකයා වේ" යනුවෙන් ද, "එයින් කියැවිය යුත්ත, එහි භාවය" යනුවෙන් ද විග්‍රහ කෙරේ. මෙහි 'භාවය' යනු වාච්‍ය (ප්‍රකාශ කළ යුත්ත) සහ වාචක (ප්‍රකාශ කරන්නා) අතර සම්බන්ධයයි. "එම ශබ්දාදී අලංකාරයන්ගේ ව්‍යවහාරය" කියා ද, "එම ව්‍යවහාරයට අයත් අලංකාර ශබ්දයේ උපචාරය" කියා ද වාක්‍ය සම්බන්ධය වේ.

၁၃.

13.

ဒွိပ္ပကာရာ အလင်္ကာရာ, တတ္ထ သဒ္ဒတ္ထဘေဒတော;

သဒ္ဒတ္ထာ ဗန္ဓနာမာဝ, တံသဇ္ဇိတတဒါဝလိ.

අලංකාරයෝ ද්විප්‍රකාර (දෙවැදෑරුම්) වෙති. එහි ශබ්ද සහ අර්ථ යන භේදයෙන් (ශබ්දාලංකාර සහ අර්ථාලංකාර වශයෙන්) වේ. ශබ්දය සහ අර්ථය වනාහි 'බන්ධන' (කාව්‍ය බන්ධනය) යන නමින් හැඳින්වෙන අතර, ඒවායින් සැරසුණු එම ශබ්ද අර්ථයන්ගේ සමූහය ද එයම වේ.

၁၃. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တအလင်္ကာရာနံ ပဘေဒံ, တပ္ပသင်္ကဉ္စ တံဗန္ဓသရီရဉ္စ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမ္ပိ ဧကတော သမ္ဗန္ဓေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဒွိပ္ပကာရာ’’ဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ တသ္မိံ ကိရိယာကပ္ပသင်္ခါတေ ဂန္ထေ, တသ္မိံ ဝါ ဗန္ဓာလင်္ကာရာဓိကာရေ အလင်္ကာရာ ယထာဝုတ္တာ ဒွိပ္ပကာရာ ဟောန္တိ. ကထံ? သဒ္ဒဘေဒတော, အတ္ထဘေဒတော စ, သဒ္ဒါလင်္ကာရာ အတ္ထာလင်္ကာရာတိ အလင်္ကာရာ ဒွိပ္ပကာရာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ယေသံ ဘေဒေန တေ ဒွိပ္ပကာရာ, တေ သဒ္ဒါ, အတ္ထာ စ. ‘‘ဗန္ဓော’’ ဣတိ ဝုတ္တံ နာမံ ယဿာ အာဝလိယာ သာ ဗန္ဓနာမာ ဧဝ. တံသဇ္ဇိတတဒါဝလိ တေဟိ အလင်္ကာရေဟိ သဇ္ဇိတာ ပကာသိတာ တံသဇ္ဇိတာ, တေသံ သဒ္ဒတ္ထာနံ အာဝလိ သမုဒါယာ, မဟာဝါကျံ, အန္တရဝါကျံ ဝါ. ပရိပုဏ္ဏော ဗန္ဓော မဟာဝါကျံ, မုတ္တကာဒယောဝယဝါ အန္တရဝါကျာနိ, တံသဇ္ဇိတတဒါဝလိကံ ပသိဒ္ဓဘာဝေန အနုဝဒိတွာ အပ္ပသိဒ္ဓါ သဒ္ဒတ္ထာ ဝိဓီယန္တေ.

13. දැන්, පෙර කියන ලද අලංකාරයන්ගේ ප්‍රභේදයත්, ඒවායේ ප්‍රසංගයත්, එම කාව්‍ය බන්ධන නමැති ශරීරයත් යට දැක්වුණ ද, ඒවා එක් කොට සම්බන්ධ කර පෙන්වීම සඳහා "ද්විප්පකාරා" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි, එම ක්‍රියාකල්ප සංඛ්‍යාත ග්‍රන්ථයෙහි හෝ බන්ධන අලංකාර ප්‍රකරණයෙහි පෙර කී අලංකාරයෝ ද්විප්‍රකාර වෙති. ඒ කෙසේ ද? ශබ්ද භේදයෙන් සහ අර්ථ භේදයෙන් වන අතර, ශබ්දාලංකාර සහ අර්ථාලංකාර වශයෙන් අලංකාරයෝ දෙවැදෑරුම් වෙති යනු අදහසයි. යම් භේදයකින් ඒවා දෙවැදෑරුම් වේ ද, ඒ ශබ්දය හා අර්ථයයි. යම් (ශබ්ද අර්ථයන්ගේ) පෙළකට 'බන්ධනය' යන නාමය කියනු ලැබේ ද, එය 'බන්ධනාමා' (බන්ධන නම් වූවක්) ම වෙයි. 'තංසජ්ජිතතදාවලි' යනු ඒ අලංකාරයන්ගෙන් සරසන ලද, ප්‍රකාශ කරන ලද, එම ශබ්ද හා අර්ථයන්ගේ සමූහය වන මහා වාක්‍යය හෝ අන්තර වාක්‍යයයි. සම්පූර්ණ වූ කාව්‍ය බන්ධනය මහා වාක්‍යය වන අතර, මුක්තක ආදී අවයවයන් අන්තර වාක්‍යයෝ වෙති. එම අලංකාරයන්ගෙන් සැරසුණු ශබ්ද හා අර්ථයන්ගේ සමූහය ප්‍රසිද්ධ බැවින් අනුදක්නා ලැබ, ශබ්ද හා අර්ථයෝ පනවනු ලැබෙති.

၁၃. ဣဒါနိ [Pg.37] ယထာဝုတ္တအလင်္ကာရာနံ အဝုတ္တဘေဒဉ္စ တဒါဓာရာဓိကတံ ယထာဝုတ္တဗန္ဓသရီရဉ္စ ဧကတော ဒဿေတုံ ‘‘ဒွိပ္ပကာရေ’’စ္စာဒိမာဟ. တတ္ထ တသ္မိံ ကိရိယာကပ္ပသင်္ခါတေ အလင်္ကာရဂန္ထေ, နော စေ, အလင်္ကာရာဓိကာရေ ဝါ အလင်္ကာရာ ဝက္ခမာနာလင်္ကာရာ သဒ္ဒတ္ထဘေဒတော သဒ္ဒါလင်္ကာရအတ္ထာလင်္ကာရဘေဒေန ဒွိပ္ပကာရာ ဟောန္တိ, ယေသံ ဘေဒေန အလင်္ကာရာ ဘိန္နာ, တေ သဒ္ဒတ္ထာ ဗန္ဓနာမာဝ. တံသဇ္ဇိတတဒါဝလိ တေဟိ သဒ္ဒတ္ထာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကတာ, တေသံ သဒ္ဒတ္ထာနံ မဟာကဗ္ဗာဒိသမုဒါယရူပါ ပဋိပါဋိဗန္ဓောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဗန္ဓော’’ ဣတိ နာမံ ယဿေတိ စ, တေဟိ သဒ္ဒတ္ထာလင်္ကာရေဟိ သဇ္ဇိတာတိ စ, တေသံ သဒ္ဒတ္ထာနံ အာဝလီတိ စ သမာသော.

13. දැන්, පෙර කියන ලද අලංකාරයන්ගේ නොකියවුණු ප්‍රභේදයත්, ඒවාට ආධාර වූ පෙර කී කාව්‍ය බන්ධන ශරීරයත් එක් කොට පෙන්වීම සඳහා "ද්විප්පකාරා" යනාදිය පැවසීය. එහි, එම ක්‍රියාකල්ප සංඛ්‍යාත අලංකාර ග්‍රන්ථයෙහි හෝ අලංකාර ප්‍රකරණයෙහි ඉදිරියට කියනු ලබන අලංකාරයෝ ශබ්ද හා අර්ථ භේදයෙන්, එනම් ශබ්දාලංකාර සහ අර්ථාලංකාර භේදයෙන් දෙවැදෑරුම් වෙති. යම් භේදයකින් අලංකාරයෝ වෙනස් වෙත් ද, ඒ ශබ්ද හා අර්ථයෝ 'බන්ධන' (කාව්‍ය බන්ධනය) යන නමින් හැඳින්වෙති. 'තංසජ්ජිතතදාවලි' යනු ඒ ශබ්ද හා අර්ථ අලංකාරයන්ගෙන් සරසන ලද, එම ශබ්ද හා අර්ථයන්ගෙන් යුත් මහා කාව්‍ය ආදී සමූහ රූපී අනුපිළිවෙළ බන්ධනය යන්නයි. "බන්ධනය යන නාමය ඇත්තේ යමකටද", "එම ශබ්ද අර්ථ අලංකාරයන්ගෙන් සරසන ලද්දේය" සහ "එම ශබ්ද හා අර්ථයන්ගේ පෙළ ගැස්ම (සමූහය) වේ" යනු මෙහි සමාසයයි.

၁၄.

14.

ဂုဏာလင်္ကာရသံယုတ္တာ, အပိ ဒေါသလဝင်္ကိတာ;

ပသံသိယာ န ဝိညူဟိ, သာ ကညာ ဝိယ တာဒိသီ.

ගුණ සහ අලංකාරයන්ගෙන් යුක්ත වුවද, ස්වල්ප වූ හෝ දෝෂයකින් කැලැල් වූ (ඇද වූ) කාව්‍ය බන්ධනය, නුවණැත්තන් විසින් ප්‍රශංසා කටයුතු නොවේ. එය හරියට (සියලු ආභරණවලින් සැරසුණ ද) කිසියම් ශරීර දෝෂයක් ඇති කන්‍යාවක බඳුය.

၁၄. ဧဝံ ဂုဏေန အလင်္ကာရေန သဇ္ဇိတာပိ သာ သဒ္ဒတ္ထာဝလိ အပ္ပကေနပိ ဒေါသေန သံယုတ္တာ သတီ အသမ္ဖုသိတဗ္ဗာဝ ဝိညူဟိ သိယာတိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဂုဏ’’ ဣစ္စာဒိ. သဒ္ဒါလင်္ကာရာချေန ဂုဏေန, အတ္ထာလင်္ကာရေန စ သံယုတ္တာပိ ဝိသေသေန သဇ္ဇိတာပိ သဒ္ဒတ္ထာဝလိ ဒေါသလဝေန ဒေါသလေသေနာပိ အင်္ကိတာ အဘိလဉ္ဆိတာ သတီ ဝိညူဟိ ဂုဏဒေါသဝိဘာဂဝိဒူဟိ ပဏ္ဍိတပုရိသေဟိ န ပသံသိယာ နေဝ ပသံသိတဗ္ဗာ. ကာဝိယာတိ အာဟ ‘‘ကညာ ဝိယတာဒိသီ’’တိ. ယထာ ဟိ ကညာ ဒသဝဿိကာ သန္နဒ္ဓယောဗ္ဗနာဘိမုခဘာဝေန ဇနနယနမနောဝိလုဗ္ဘိနီဂုဏေန, အာဘရဏဝိသေသေန စာလင်္ကတာ ကေနစိ ကုဋ္ဌဒေါသလေသေန အင်္ကိတာ ဝိညူနံ အသမ္ဖုသနီယာ သိယာ, ပဂေဝါပရာ, ဧဝမေဝ သဒ္ဒတ္ထာဝလိပိ အပ္ပကေနပိ သဒ္ဒရူပေန, အတ္ထလက္ခဏေန စ ဒေါသေန ကုဋ္ဌကပ္ပေန ဝဇ္ဇနီယာ ဧဝ ဝိညူနံ, ပဂေဝ ဗဟုနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

14. මෙසේ ගුණයෙන් හා අලංකාරයෙන් සැරසුණ ද, ඒ ශබ්දාර්ථ සමූහය (ශබ්දත්ථාවලිය) ස්වල්ප වූ ද වරදකින් (දෝෂයකින්) යුක්ත වුවහොත්, නුවණැත්තන් විසින් ඇසුරු නොකළ යුත්තක්ම වන්නේය යන්න පෙන්වා දීම සඳහා 'ගුණ' යනාදිය වදාරන ලදී. ශබ්දාලංකාර නමැති ගුණයෙන් හා අර්ථාලංකාරයෙන් යුක්ත වුවද, විශේෂයෙන් සැරසුණ ද, ඒ ශබ්දාර්ථ සමූහය ඉතා ස්වල්ප වූ ද දෝෂ මාත්‍රයකින් ලකුණු වූයේ නම්, ගුණ හා දෝෂ වෙන් කොට හඳුනන නුවණැති පණ්ඩිතයන් විසින් පසසනු නොලැබේ, කිසිසේත් නොපැසසිය යුතුය. කාව්‍යය කෙසේද යත් 'කන්‍යාවක බඳුය' යන්න පැවසීය. යම් සේ දස හැවිරිදි කන්‍යාවක් එළඹෙන තාරුණ්‍යය නිසා මිනිසුන්ගේ නෙත් සිත් ඇදගන්නා සුළු ගුණයෙන් හා විශේෂිත ආභරණවලින් සැරසුණ ද, යම් කිසි කුෂ්ඨ රෝග දෝෂ මාත්‍රයකින් ලකුණු වූයේ නම්, නුවණැත්තන්ට ඇසුරු නොකටයුතු වේද, අනෙක් අය ගැන කවර කතාද? එමෙන්ම ශබ්දාර්ථ සමූහය ද, කුෂ්ඨ රෝගයක් බඳු වූ, ශබ්ද ස්වරූපයෙහි හෝ අර්ථ ලක්ෂණයෙහි වූ ස්වල්ප වූ ද දෝෂයකින් වුවද නුවණැත්තන් විසින් අත්හළ යුතුමය, බොහෝ දෝෂ ඇති කල්හි කවර කතාදැයි යන්න මෙයින් කියැවෙයි.

၁၄. ဧဝံ [Pg.38] သဒ္ဒတ္ထာနံ ဂုဏီဘူတေဟိ အလင်္ကာရေဟိ သဇ္ဇိတာ သဒ္ဒတ္ထာဝလိ ကေနစိ ပဒါဒိဒေါသေန အဘိလက္ခိတာ စေ, အပ္ပသတ္ထာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဂုဏာလင်္ကာရိ’’စ္စာဒိမာဟ. ဂုဏာလင်္ကာရသံယုတ္တာ အပိ သဒ္ဒါလင်္ကာရသင်္ခါတဂုဏေန, အတ္ထာလင်္ကာရေန စ ဝိသေသေန ယုတ္တာပိ သာ သဒ္ဒတ္ထာဝလိ ဒေါသလဝင်္ကိတာ ပဒဒေါသာဒိနာ အဏုမတ္တေနပိ ဒေါသေန အင်္ကိတာ ယုတ္တာ သဟိတာ တာဒိသီ ဂုဏာလင်္ကာရသံယုတ္တာပိ ဒေါသလဝင်္ကိတာ ကညာ ဝိယ ဒသဝဿိကာ ယောဗ္ဗနပ္ပတ္တာ ဝနိတာဝ ဝိညူဟိ ဂုဏဒေါသပရိက္ခကေဟိ န ပသံသိယာ န ပသံသိတဗ္ဗာ. ယထာ ဟိ ဒသဝဿိကာ ဣတ္ထီ ပိယသဘာဝသဏ္ဌိတာ မနုညေဟိ ဂုဏေဟိ, သောဘနာနုရူပဂီဝေယျာဒိအာဘရဏဝိသေသေဟိ ယုတ္တာပိ ဒိဿမာနေန ကေနစိ သေတကုဋ္ဌလဝေန ယုတ္တာ သမာနာ ဂုဏဒေါသပရိက္ခကေဟိ ဒဿနီယာ န ဟောတိ, ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရာပိ ဗန္ဓပဒ္ဓတိ ကုဋ္ဌတုလျေန ကေနစိ ပဒါဒိဒေါသေန ယုတ္တာ ဝိညူဟိ အဿာဒနီယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဒေါသာနံ လဝေါ, တေန အင်္ကိတာတိ စ, သာ ဝိယ ဒိဿတီတိ တာဒီသီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

14. මෙසේ ශබ්ද හා අර්ථයන්ට යටත් වූ අලංකාරයන්ගෙන් සැරසුණු ශබ්දාර්ථ සමූහය, කිසියම් පද ආදී දෝෂයකින් ලකුණු වුවහොත්, එය අප්‍රශස්ත (නුසුදුසු) බව පෙන්වීමට 'ගුණාලංකාර...' යනාදිය වදාරන ලදී. ශබ්දාලංකාර යැයි කියනු ලබන ගුණයෙන් හා අර්ථාලංකාරයෙන් විශේෂයෙන් යුක්ත වුවද, ඒ ශබ්දාර්ථ සමූහය පද දෝෂ ආදී ඉතා සුළු දෝෂයකින් ලකුණු වූයේ නම්, එවැනි ගුණ අලංකාරයන්ගෙන් යුක්ත වුවද සුළු දෝෂයකින් ලකුණු වූ කෘතිය, තාරුණ්‍යයට පත් දස හැවිරිදි කන්‍යාවක බඳු ස්ත්‍රියක මෙන්, ගුණ දෝෂ පරීක්ෂා කරන නුවණැත්තන් විසින් පසසනු නොලැබේ, නොපැසසිය යුතුය. යම් සේ ප්‍රිය උපදවන ස්වභාවයකින් යුත් දස හැවිරිදි දැරියක් මනහර ගුණයන්ගෙන් හා ශෝභන වූ ගෙලෙහි පළඳින මාලා ආදී විශේෂිත ආභරණවලින් යුක්ත වුවද, ඇය කෙරෙන් පෙනෙන යම් සුදු කබර (සුදු කුෂ්ඨ) ලක්ෂණයකින් යුක්ත වුවහොත් ගුණ දෝෂ පරීක්ෂා කරන්නන්ට දර්ශනීය නොවේද, එමෙන්ම ඉහත කී පරිදි වූ පද්‍ය රචනාව ද, කුෂ්ඨයක් බඳු වූ කිසියම් පද දෝෂාදියකින් යුක්ත වුවහොත් නුවණැත්තන් විසින් රස විඳිය හැක්කක් නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි. 'දෝෂයන්ගේ ලේශය, එයින් ලකුණු වූයේ' යන්න ද, 'ඇය මෙන් පෙනෙන්නේය' යන්න ද මෙහි පද විග්‍රහයයි.

၁၅.

15.

တေန ဒေါသနိရာသောဝ, မဟုဿာဟေန သာဓိယော;

နိဒ္ဒေါသာ သဗ္ဗထာ သာ’ယံ, သဂုဏာ န ဘဝေယျ ကိံ.

එබැවින් මහත් උත්සාහයෙන් දෝෂයන් දුරු කිරීමම කළ යුතුය. සකල ප්‍රකාරයෙන්ම දෝෂ රහිත වූ මේ ශබ්දාර්ථ සමූහය ගුණයෙන් යුක්ත නොවන්නේද? (එය ඒකාන්තයෙන්ම ගුණවත් වන්නේය).

၁၅. ယတော ဧဝံ, တေန တသ္မာ ကာရဏာ မဟုဿာဟေန မဟတာ ဝါယာမေန ဒေါသာနံ ပဒဒေါသာဒီနမနတ္ထနိမိတ္တာနံ နိရာသောဝ သတ္ထဒိဋ္ဌိယာ သတ္ထပ္ပဘာဝတော ပရိစ္စာဂေါယေဝ သာဓိယော သာဓေတဗ္ဗော, ‘‘ဝိညူဟီ’’တိ သေသော. ဧဝံ ဒေါသနိရာသေ ကော ဂုဏော ဥပလဗ္ဘတီတိ စေ. သဗ္ဗထာ သဗ္ဗပ္ပကာရေန နိဒ္ဒေါသာ ဒေါသေဟိ နိဂ္ဂတာ သာယံ သဒ္ဒတ္ထာဝလိ သဂုဏာ သဒ္ဒါလင်္ကာရသင်္ခါတေဟိ ဂုဏေဟိ သဟိတာ န ဘဝေယျ ကိံ, ဘဝတျေဝ, ဂုဏရဟိတံ တံအလင်္ကတမနုပါဒေယျံ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော.

15. යම් හෙයකින් මෙසේ වේද, එබැවින් ඒ හේතුවෙන් මහත් වූ වෑයමෙන්, අනර්ථයට හේතු වන්නා වූ පද දෝෂ ආදී දෝෂයන් ශාස්ත්‍රීය දෘෂ්ටියෙන් හා ශාස්ත්‍රීය ප්‍රභාවෙන් මුළුමනින්ම දුරු කිරීමම නුවණැත්තන් විසින් සාදාගත යුතුය (මෙහි 'නුවණැත්තන් විසින්' යන්න ඉතිරි කොටසයි). මෙසේ දෝෂයන් දුරු කිරීමෙන් කිනම් ගුණයක් ලැබේද යත්, සකල ප්‍රකාරයෙන්ම දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ මේ ශබ්දාර්ථ සමූහය ශබ්දාලංකාර ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත නොවන්නේද? ඒකාන්තයෙන්ම වන්නේය. ගුණයෙන් තොර වූ ඒ අලංකාරය පිළිගත හැක්කක් නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි.

၁၅. တေန [Pg.39] ယတော ဒေါသယုတ္တာ ဝိညူဟိ အနုပါဒေယျာ, တသ္မာ မဟုဿာဟေန အဓိကဝါယာမေန ဒေါသနိရာသောဝ ပဒဒေါသာဒီနံ နိရာကရဏမေဝ သာဓိယော အနေကသတ္ထဝိသယာယ ပညာယ ဝိညူဟိ သာဓေတဗ္ဗော, ဧဝံ သတိ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗာကာရေန နိဒ္ဒေါသာ ဒေါသရဟိတာ သာ အယံ သဒ္ဒတ္ထာဝလိ သဂုဏာ သဒ္ဒါလင်္ကာရသင်္ခါတေဟိ ဂုဏေဟိ ယုတ္တာ န ဘဝေယျ ကိံ, ဂုဏယုတ္တာ ဘဝေယျာတိ အဓိပ္ပာယော. ဒေါသာနံ နိရာသောတိ စ, နတ္ထိ ဒေါသာ ဧတိဿာ, နိဂ္ဂတာ ဒေါသေဟိ ဝါတိ စ, သဟ ဂုဏေဟိ ဝတ္တမာနာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

15. එබැවින් යම් හෙයකින් දෝෂ සහිත කෘතිය නුවණැත්තන් විසින් පිළිගත යුත්තක් නොවේද, එම නිසා මහත් වූ වෑයමෙන් පද දෝෂ ආදිය මුළුමනින්ම දුරු කිරීමම නුවණැත්තන් විසින් නොයෙක් ශාස්ත්‍ර විෂයයන්හි පැතිරුණු ප්‍රඥාවෙන් සාදාගත යුතුය. එසේ වූ කල්හි, සකල ආකාරයෙන්ම දෝෂ රහිත වූ මේ ශබ්දාර්ථ සමූහය ශබ්දාලංකාර නමැති ගුණයන්ගෙන් යුක්ත නොවන්නේද? ගුණයෙන් යුක්ත වන්නේමය යන්න අදහසයි. 'දෝෂයන් බැහැර කිරීම' යන්න ද, 'ඇය කෙරෙහි දෝෂ නැත, නොහොත් දෝෂයන්ගෙන් තොරය' යන්න ද, 'ගුණයන් සමඟ පවත්නේය' යන්න ද මෙහි පද විග්‍රහයයි.

၁၆.

16.

သာ’လင်္ကာရဝိယုတ္တာပိ, ဂုဏယုတ္တာ မနောဟရာ;

နိဒ္ဒေါသာ ဒေါသရဟိတာ, ဂုဏယုတ္တာ ဝဓူ ဝိယ.

ඇය (ශබ්දාර්ථ සමූහය) අලංකාරයන්ගෙන් තොර වුවද, ගුණයෙන් යුක්ත නම් මනහර වන්නීය; දෝෂ රහිත වූ ද, ගුණයෙන් යුක්ත වූ ද මනාලියක (වධූ) මෙනි.

၁၆. ကိံကာရဏမေဝံဘူတော ဒေါသပရိစ္စာဂေန ဂုဏာဒါနေန ဗန္ဓောတိ အာဟ ‘‘သာ’လင်္ကာရေ’’စ္စာဒိ. သာ သဒ္ဒတ္ထာဝလိ အလင်္ကာရေဟိ ဝိယုတ္တာပိ သတီ နိဒ္ဒေါသာ သဗ္ဗပ္ပကာရေန ဒေါသေဟိ နိဂ္ဂတာ ဂုဏေဟိ သဒ္ဒါလင်္ကာရသင်္ခါတေဟိ သံယုတ္တာ ဇနာနမာနန္ဒသန္ဒောဟာဘိသန္ဒနေကဟေတုတာယ မနော ဟရတိ အတ္တနော သန္တိကမာကဍ္ဎတီတိ မနောဟရာ ဟောတီတိ. တတ္ထောဒါဟရဏမာဟ ‘‘ဒေါသရဟိတာ ဂုဏယုတ္တာ ဝဓူ ဝိယာ’’တိ. ယထာ ယေန ကေနစိပိ ဒေါသေန ဝိရဟိတာ ဝဓူ မနာပစာရိတာဒီဟိ ဂုဏဝိသေသေဟိ သံယုတ္တာ သတီ ကေနစိ အာဘရဏေန အမဏ္ဍိတာ အပသာဓိတာပိ ကိန္နာမ မဓုရာ ကဝီနံ ပသာဓနံ ကိန္နာမ မနောဟရာ ဟောတိ, ဧဝမယံ သဒ္ဒတ္ထာဝလိပိ မနောဟရာ ဟောတီတိ အတ္ထော.

16. දෝෂයන් අත්හැරීමෙන් හා ගුණයන් ලබාගැනීමෙන් කෘතියක් බඳින්නේ කිනම් හේතුවක් නිසාද යත් 'සාලාංකාර...' යනාදිය පැවසීය. ඒ ශබ්දාර්ථ සමූහය අලංකාරයන්ගෙන් තොර වුවද, සකල ප්‍රකාරයෙන්ම දෝෂයන්ගෙන් නික්මුණු (දෝෂ රහිත) වූයේ, ශබ්දාලංකාර යැයි කියනු ලබන ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ, මිනිසුන් කෙරෙහි ආනන්ද සමූහය වෑස්සීමට එකම හේතුව වන බැවින් සිත් අදින්නේය, තමා වෙතට ළං කරගන්නේය යන අර්ථයෙන් 'මනහර' වන්නේය. එහි උදාහරණය දක්වමින් 'දෝෂ රහිත වූ ද ගුණයෙන් යුක්ත වූ ද මනාලියක මෙන්' යැයි පැවසීය. යම් සේ කිසියම් දෝෂයකින් තොර වූ මනාලියක් (කන්‍යාවක වූ මනාලිය), ස්වාමියාට අවනත වීම ආදී විශේෂිත ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ කල්හි, කිසිදු ආභරණයකින් නොසැරසුණ ද, ඇය කවීන්ට අලංකාරයක් බඳු වූ මිහිරි මනහර තැනැත්තියක් නොවන්නේද? එමෙන්ම මේ ශබ්දාර්ථ සමූහය ද මනහර වන්නේය යනු මෙහි අර්ථයයි.

၁၆. ဣဒါနိ ဒေါသပရိစ္စာဂေန ဂုဏာဒါနေ ပယောဇနံ ဒဿေတိ ‘‘သာ’လင်္ကာရဝိယုတ္တေ’’စ္စာဒိနာ. သာ သဒ္ဒတ္ထာဝလိ အလင်္ကာရေဟိ ဝိယုတ္တာ သတီပိ နိဒ္ဒေါသာ သဗ္ဗပ္ပကာရေန ဒေါသရဟိတာ ဂုဏယုတ္တာ တတောယေဝ ဂုဏီဘူတာ သဒ္ဒါလင်္ကာရေန ယုတ္တာ ဒေါသရဟိတာ ဒုဗ္ဗဏ္ဏဒုဿဏ္ဌာနာဒိဒေါသေဟိ [Pg.40] ပရိစ္စတ္တာ ဂုဏယုတ္တာ ဟဒယင်္ဂမဂုဏယုတ္တာ ဝဓူ ဝိယ အင်္ဂနာ ဝိယ မနောဟရာ သာဓုဇနေ အာရာဓေတိ.

16. දැන් දෝෂයන් බැහැර කිරීමෙන් හා ගුණයන් ලබාගැනීමෙන් වන ප්‍රයෝජනය 'සාලාංකාර වියුත්තා...' යනාදියෙන් දක්වයි. ඒ ශබ්දාර්ථ සමූහය අලංකාරයන්ගෙන් තොර වුවද, සකල ප්‍රකාරයෙන්ම දෝෂ රහිත වූ, ගුණයෙන් යුක්ත වූ, එහෙයින්ම ගුණවත් වූ ශබ්දාලංකාරයෙන් යුක්ත වූ, විරූපී බව හා වැරදි හැඩය ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ, හදවතට ප්‍රිය උපදවන ගුණයෙන් යුක්ත වූ මනාලියක බඳු වූ කාන්තාවක මෙන් මනහර වී සත්පුරුෂයන් සතුටු කරවයි.

၁၇.

17.

ပဒေ ဝါကျေ တဒတ္ထေ စ, ဒေါသာ ယေ ဝိဝိဓာ မတာ;

သောဒါဟရဏမေတေသံ, လက္ခဏံ ကထယာမျ’ဟံ.

පදයෙහි ද, වාක්‍යයෙහි ද, ඒවායේ අර්ථයෙහි ද යම් විවිධ දෝෂ කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ දෝෂයන්ගේ ලක්ෂණ උදාහරණ සහිතව මම පවසමි.

၁၇. ယတော ဧဝံ ဂုဏာလင်္ကာရသံယုတ္တာယပိ ဒေါသလဝင်္ကိတာယ ဝိညူနမနာဒရဏီယတာ, အလင်္ကာရဝိယုတ္တာပိ ဒေါသာဘာဝေန ဂုဏယုတ္တာယ မနောဟရတာ, ဧဝမနတ္ထာဝဟဿာပိ ဒေါသဿ ပရိဟရိတဗ္ဗတာ သတ္ထဒိဋ္ဌိယာ, တသ္မာ တေ ဒေါသေ ဒဿေတုံ ပဋိဇာနာတိ ‘‘ပဒေ’’တိအာဒိနာ. တေသံ ပဒါနံ ဝါကျာနံ အတ္ထော တဒတ္ထော, တသ္မိံ. ဥဒါဟရီယတိ လက္ချဘာဝေနာတိ ဥဒါဟရဏံ, သဟ ဥဒါဟရဏေဟီတိ သောဒါဟရဏံ. လက္ခိယတိ လက္ခိယမနေနာတိ လက္ခဏံ.

17. යම් හෙයකින් මෙසේ ගුණ අලංකාරයන්ගෙන් යුක්ත වුවද සුළු දෝෂයකින් ලකුණු වූ කෘතිය නුවණැත්තන්ගේ ගෞරවයට පාත්‍ර නොවේද, අලංකාරයන්ගෙන් තොර වුවද දෝෂ නොමැති බැවින් ගුණයෙන් යුක්ත වූ කෘතිය මනහර වේද, මෙසේ අනර්ථය ගෙන දෙන දෝෂය ශාස්ත්‍රීය දෘෂ්ටියෙන් බැහැර කළ යුතුමය. එබැවින් ඒ දෝෂයන් පෙන්වා දීම සඳහා 'පදේ...' යනාදියෙන් ප්‍රතිඥා දෙයි. ඒ පදයන්ගේ හා වාක්‍යයන්ගේ අර්ථය 'තදත්ථ' (එහි අර්ථයෙහි) නම් වේ. එහිදීය. ලක්ෂ්‍ය (නිදසුන්) ස්වරූපයෙන් දක්වනු ලබන්නේ 'උදාහරණ' නම් වේ, උදාහරණ සහිත වූයේ 'සෝදාහරණ' (උදාහරණ සහිතව) නම් වේ. යමකින් හඳුනා ගනු ලැබේද එය 'ලක්ෂණ' නම් වේ.

၁၇. ဧဝံ အလင်္ကာရယုတ္တာပိ အပ္ပကေန ဒေါသေန ယုတ္တဗန္ဓဿ အနုပါဒေယျတ္တာ, အလင်္ကာရအလင်္ကရဏေ အသတိပိ ဒေါသရဟိတေ ဝိညူဟိ ဥပါဒေယျတ္တာ စ မုချဿ ဒေါသပရိဟာရဿ အဝဿံ ကတ္တဗ္ဗတ္တာ ဣဒါနိ အဓိဂတဒေါသေ ဒဿေတုံ ပဋိဇာနာတိ ‘‘ပဒေ ဝါကျေ’’စ္စာဒိနာ. ပဒေ နာမာဒိစတုဗ္ဗိဓပဒေ စ, ဝါကျေ ‘‘သျာဒျန္တတျာဒျန္တာနံ စယော ဝါကျံ သကာရကကိရိယာ’’တိ ဝုတ္တလက္ခဏေ ဝါကျေ စ, တဒတ္ထေ စ တေသံ ပဒဝါကျာနံ အတ္ထေ စ ဝိဝိဓာ အနေကပ္ပကာရာ ယေ ဒေါသာ ဝိညူဟိ ဒေါသဘာဝေန မတာ ဉေယျာ, ဧတေသံ ပဒါဒိဒေါသာနံ သောဒါဟရဏံ ဥဒါဟရဏသဟိတံ လက္ခဏံ အဟံ ကထယာမိ. ဧတ္ထ စ–

17. මෙලෙස අලංකාරයෙන් යුක්ත වුවද, සුළු දෝෂයකින් යුක්ත වූ බන්ධනය (පද සංයෝජනය) පිළිගත නොහැකි බැවින් ද, අලංකාර සැරසිලි නොමැති වුවද දෝෂ රහිත වූ විට ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පිළිගනු ලබන බැවින් ද, ප්‍රධාන වශයෙන් දෝෂ මඟහැරීම අනිවාර්යයෙන්ම කළ යුතු බැවින්, දැන් හඳුනාගත් දෝෂයන් දැක්වීමට ‘‘පදේ වාක්‍යේ’’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රතිඥා දෙයි. පදයෙහි ද, එනම් නාම ආදී සිව්වැදෑරුම් පදයෙහි ද, වාක්‍යයෙහි ද, එනම් ‘‘සුප් ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති සහ තිං ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති පදයන්ගේ සමූහය කාරක ක්‍රියා සහිත වාක්‍යය යි’’ යනුවෙන් දක්වන ලද ලක්ෂණයෙන් යුත් වාක්‍යයෙහි ද, තදර්ථයෙහි ද, එනම් එම පද සහ වාක්‍යයන්ගේ අර්ථයෙහි ද විද්‍යමාන වන්නා වූ, ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් දෝෂ වශයෙන් පිළිගත යුතු වූ විවිධ ආකාර වූ යම් දෝෂ කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ පද ආදී දෝෂයන්ගේ උදාහරණ සහිත වූ ලක්ෂණ මම පවසමි. එහිදී -

‘‘ပဒံ စတုဗ္ဗိဓံ ဝုတ္တံ, နာမာချာတောပသဂ္ဂိကံ;

နိပါတကဉ္စ တညူဟိ, အဿော ခလွာဘိဓာဝတီ’’တိ.

‘‘නම, ආඛ්‍යාත, උපසර්ග සහ නිපාත යනුවෙන් පදය සිව්වැදෑරුම් බව ඒ පිළිබඳ දන්නා විද්වතුන් විසින් පවසන ලදී. (උදාහරණයක් ලෙස) ‘අස්සො ඛල්වාභිධාවති’ (අශ්වයා සැබවින්ම දුවයි) යන්නයි.’’

ဝုတ္တနိယာမေန ပဒံ တာဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥဒါဟရီယန္တိ လက္ခိယဘာဝေနာတိ ဥဒါဟရဏာနီတိ စ, သဟ ဥဒါဟရဏေနာတိ သောဒါဟရဏန္တိ [Pg.41] စ, လက္ခီယတိ လက္ခိယမနေနာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

ප්‍රථමයෙන් ම පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව පදය තේරුම් ගත යුතුය. ‘ලක්ෂ්‍ය භාවයෙන් (හඳුනාගත යුතු ස්වභාවයෙන්) දක්වනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘උදාහරණ’ යන්න ද, ‘උදාහරණ සහිත වූයේ’ යන අර්ථයෙන් ‘සෝදාහරණ’ යන්න ද, ‘මොහු විසින් ලක්ෂණය පෙන්වනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් (ලක්ෂණ යන්න ද) විග්‍රහ වේ.

ပဒဒေါသဥဒ္ဒေသ

පද දෝෂ උද්දේශය

၁၈.

18.

ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရာဈတ္ထ-ကိလိဋ္ဌာနိ ဝိရောဓိ စ;

နေယျံ ဝိသေသနာပေက္ခံ, ဟီနတ္ထကမနတ္ထကံ.

විරුද්ධත්ථන්තර (විරුද්ධ අර්ථ ඇති බව), අධ්‍යත්ථ (අතිරික්ත අර්ථ ඇති බව), කිලිට්ඨ (නොපැහැදිලි බව), විරෝධී (දේශ කාල ආදියට විරුද්ධ බව), නෙය්‍ය (සඟවා ඇති අර්ථය ළඟා කරගත යුතු බව), විසේසනාපෙක්ඛ (විශේෂණයක් අපේක්ෂා කරන බව), හීනත්ථක (හීන අර්ථ ඇති බව) සහ අනත්ථක (නිශ්ඵල අර්ථ ඇති බව) යන්නයි.

ဝါကျဒေါသဥဒ္ဒေသ

වාක්‍ය දෝෂ උද්දේශය

၁၉.

19.

ဒေါသာ ပဒါန, ဝါကျာန-မေကတ္ထံ ဘဂ္ဂရီတိကံ;

တထာ ဗျာကိဏ္ဏဂါမ္မာနိ, ယတိဟီနံ ကမစ္စုတံ;

အတိဝုတ္တမပေတတ္ထံ, သဗန္ဓဖရုသံ တထာ

එකත්ථ (පුනරුක්ත බව), භග්ගරීතික (භින්න ක්‍රමවත් බව), එසේම බ්‍යාකිණ්ණ (වියවුල් බව), ගාම්ම (ග්‍රාම්‍ය බව), යතිහීන (යති භංග වූ බව), කමච්චුත (පිළිවෙළ ගිලිහුණු බව), අතිවුත්ත (අතිශයෝක්තිය), අපේතත්ථ (අපගත අර්ථ ඇති බව) සහ සබන්ධඵරුස (රූක්ෂ බන්ධන ඇති බව) යන මොහු වාක්‍යයන්ගේ දෝෂයෝ වෙති.

ဝါကျတ္ထဒေါသဥဒ္ဒေသ

වාක්‍යාර්ථ දෝෂ උද්දේශය

၂၀.

20.

အပက္ကမော’စိတျဟီနံ, ဘဂ္ဂရီတိ သသံသယံ;

ဂါမ္မံ ဒုဋ္ဌာလင်္ကတီတိ, ဒေါသာ ဝါကျတ္ထနိဿိတာ.

අපක්කම (අනුපිළිවෙළින් බැහැර වූ බව), ඕචිත්‍යහීන (සුදුසු බවින් තොර වූ බව), භග්ගරීති (භින්න ශෛලිය), සසංසය (සැක සහිත බව), ගාම්ම (ප්‍රකට නොවන ග්‍රාම්‍ය බව) සහ දුට්ඨාලංකෘති (දූෂිත අලංකාර ඇති බව) යන මේවා වාක්‍යාර්ථය ඇසුරු කළ දෝෂයෝ වෙති.

ပဒဒေါသာဒိဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

පද දෝෂ ආදී උද්දේශ වර්ණනාව

၁၈-၁၉-၂၀. ဣဒါနိ ယထာပဋိညာတေ ဒေါသေ ဥဒ္ဒိသတိ ‘‘ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ’’ ဣစ္စာဒိနာ. ဝိရုဒ္ဓံ အတ္ထန္တရံ ယဿ တံ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရံ. ကိံ တံ? ပဒံ. ဧဝမုပရိပိ ယထာယောဂံ. အဓိကော အတ္ထော ဝိသေသျဿ ယေန တံ အဓျတ္ထံ. နီယတိ အဝုတ္တော ဟေတု ဧတ္ထ အာနီယတီတိ နေယျံ. ဒေါသာ ပဒါနန္တိ ယေဟိ ဒေါသေဟိ ပဒါနိ ဒုဋ္ဌာနိ, တေ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရတာဒယော ပဒါနံ ဒေါသာတိ အတ္ထော. ဧဝမုပရိပိ ယထာယောဂံ. ဝါကျာနံ ဒေါသာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဘဂ္ဂါ ရီတိ ကမော ယသ္မိံ တံ ဘဂ္ဂရီတိကံ, ဝါကျံ. အပက္ကမတာဒယော ဝါကျတ္ထဒေါသာ, ဝါကျတ္ထာနံ ဒေါသတော. ဝါကျံ ဒုဋ္ဌံ သိယာတိ ဝါကျမေဝ ဝိသေသျတေ. တေန သဗ္ဗတ္ထ နပုံသကလိင်္ဂေန နိဒ္ဒေသော.

18-19-20. දැන්, පොරොන්දු වූ පරිදි දෝෂයන් ‘‘විරුද්ධත්ථන්තර’’ යනාදී වශයෙන් දක්වයි. යමක වෙනත් අර්ථයක් විරුද්ධ වේ ද, එය ‘විරුද්ධත්ථන්තර’ (විරුද්ධ අර්ථ ඇති පදය) නම් වේ. ඒ කුමක්ද? පදයයි. මින් ඉදිරියට ද සුදුසු පරිදි මෙසේම තේරුම් ගත යුතුය. විශේෂ්‍යයාගේ අර්ථය යමකින් අධික කෙරේ ද, එය ‘අධ්‍යත්ථ’ නම් වේ. නොකියන ලද හේතුව මෙහි ගෙනෙනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘නෙය්‍ය’ නම් වේ. ‘පදයන්ගේ දෝෂයෝ’ යනු, යම් දෝෂ කෙනෙකුන් නිසා පදයන් දූෂිත වේ ද, ඒ විරුද්ධත්ථන්තර ආදී දෝෂයන් පදයන්ගේ දෝෂයෝ යන්න අර්ථයයි. මින් ඉදිරියට ද සුදුසු පරිදි මෙසේම වේ. ‘වාක්‍යයන්ගේ දෝෂයෝ’ යන්න සම්බන්ධයයි. යමක රීතිය හෙවත් අනුපිළිවෙළ බිඳී ගියේ ද, එය ‘භග්ගරීතික’ වාක්‍යයයි. අපක්කම ආදී දෝෂයන් වාක්‍යාර්ථයන්ගේ දෝෂයන් වන බැවින් ‘වාක්‍යාර්ථ දෝෂ’ නම් වේ. ‘වාක්‍යය දූෂිත වේ’ යනුවෙන් වාක්‍යයම විශේෂ්‍ය කරනු ලැබේ. එබැවින් සෑම තැනකදීම නපුංසක ලිංගයෙන් නිර්දේශ කර ඇත.

၁၈-၁၉-၂၀. ဣဒါနိ ကထေတဗ္ဗဘာဝေန ပဋိညာတေ ဒေါသေ ဥဒ္ဒိသန္တော ‘‘ဝိရုဒ္ဓ…ပေ… နိဿိတာ’’တိ အာဟ. ကဝီဟိ ဣစ္ဆိတတ္ထတော [Pg.42] ဝိရုဒ္ဓေါ အညတ္ထော ယဿ ပဒဿာတိ တံ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရံ နာမ. ဝိသေသျဿ အဓိကတ္ထဘာဝကရဏတော အဈတ္ထံ နာမ. ကဝီဟိ ဣစ္ဆိတတ္ထဿာဝီကရဏေ အဝိသဒတ္တာ ကိလိဋ္ဌံ နာမ. ဒေသကာလကလာဒီနံ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ ဝိရောဓိ နာမ. အညမာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗတော နေယျံ နာမ. ဝိသေသနံ ပတွာဝ သာတ္ထကဘာဝပ္ပတ္တိတော ဝိသေသနာပေက္ခံ နာမ. ဝိသေသျဿ ဟီနတာပါဒနတော ဟီနတ္ထကံ နာမ. အတ္ထရဟိတတ္တာ အနတ္ထကံ နာမာတိ ဣမေ အဋ္ဌ ပဒနိဿိတတ္တာ ပဒဒေါသာ နာမ.

18-19-20. දැන් ප්‍රකාශ කළ යුතු යැයි පොරොන්දු වූ දෝෂයන් දක්වමින් ‘‘විරුද්ධ...පෙ... නිස්සිතා’’ (විරුද්ධ...පෙ... ඇසුරු කළ දෝෂයෝ) යැයි පැවසීය. කවීන් අදහස් කළ අර්ථයට වඩා වෙනස් වූ ද, විරුද්ධ වූ ද අර්ථයක් යම් පදයකට ඇත් ද, එය ‘විරුද්ධත්ථන්තර’ නම් වේ. විශේෂ්‍යයාට වඩා අධික අර්ථයක් ඇති කරන බැවින් ‘අජ්හත්ථ’ (අධ්‍යත්ථ) නම් වේ. කවීන් අදහස් කළ අර්ථය පැහැදිලිව ප්‍රකාශ නොවන බැවින් නොපැහැදිලි වූයේ ‘කිලිට්ඨ’ නම් වේ. දේශ, කාල, කලා ආදියට පටහැනි බැවින් ‘විරෝධී’ නම් වේ. වෙනත් දෙයක් ගෙන හැර දක්වා කිව යුතු බැවින් ‘නෙය්‍ය’ නම් වේ. විශේෂණයක් ලැබීමෙන් ම සාර්ථක භාවයට පත්වන බැවින් ‘විසේසනාපෙක්ඛ’ නම් වේ. විශේෂ්‍යයාගේ හීන බව ඇති කරන බැවින් ‘හීනත්ථක’ නම් වේ. අර්ථයක් නොමැති බැවින් ‘අනත්ථක’ නම් වේ. මෙන්න මේ අට පදය ඇසුරු කොට පවත්නා බැවින් ‘පද දෝෂ’ නම් වෙති.

ဝုတ္တတ္ထဿေဝ ပုန ဝစနတော ဧကတ္ထံ နာမ. ဘိန္နက္ကမတ္တာ ဘဂ္ဂရီတိကံ နာမ. တထာ သမ္မောဟကာရဏတ္တာ ဗျာကိဏ္ဏံ နာမ. ဝိသိဋ္ဌဝစနဝိရဟတော ဂါမ္မံ နာမ. ယတိသမ္ပတ္တိဝိရဟတော ယတိဟီနံ နာမ. ပဒတ္ထက္ကမတော စုတတ္တာ ကမစ္စုတံ နာမ. လောကိယံ ဝေါဟာရမတိက္ကမ္မ ဝုတ္တတ္တာ အတိဝုတ္တံ နာမ. သမုဒါယတ္ထတော အပဂတတ္တာ အပေတတ္ထံ နာမ. ဗန္ဓဖရုသယုတ္တတ္တာ ဗန္ဓဖရုသံ နာမ, တေန သဟိတံ သဗန္ဓဖရုသန္တိ ဣမေ နဝ ဝါကျာနံ တထာ ဒေါသာ နာမ. ဧတ္ထ တထာသဒ္ဒေါ ‘‘ဒေါသာ’’တိ ပဒံ ဥပသံဟရတိ.

පවසන ලද අර්ථයම නැවත පැවසීම ‘එකත්ථ’ නම් වේ. අනුපිළිවෙළ බිඳී ගිය බැවින් ‘භග්ගරීතික’ නම් වේ. එසේම මුළාව ඇති කරන බැවින් ‘බ්‍යාකිණ්ණ’ නම් වේ. විශිෂ්ට වචන නොමැති බැවින් ‘ගාම්ම’ (ග්‍රාම්‍ය) නම් වේ. යති පිහිටීම නොමැති බැවින් ‘යතිහීන’ නම් වේ. පදවල අර්ථයන්ගේ අනුපිළිවෙළ ගිලිහී ගිය බැවින් ‘කමච්චුත’ නම් වේ. ලෞකික ව්‍යවහාරය ඉක්මවා පැවසූ බැවින් ‘අතිවුත්ත’ නම් වේ. සමූහ අර්ථයෙන් බැහැර වූ බැවින් ‘අපේතත්ථ’ නම් වේ. බන්ධනයෙහි රූක්ෂ බව ඇත්තේ යම් තැනක ද (එය බන්ධඵරුස වේ). එයින් යුක්ත වූයේ ‘සබන්ධඵරුස’ නම් වේ. මෙන්න මේ නවය වාක්‍යයන්ගේ දෝෂයෝ වෙති. මෙහි ‘තථා’ යන වචනය ‘දෝෂා’ යන පදය එකට එකතු කරයි (සම්බන්ධ කරයි).

အပဂတက္ကမတ္တာ အပက္ကမံ နာမ. ဥစိတဘာဝဿ ပရိဟီနတ္တာ ဩစိတျဟီနံ နာမ. ဘိန္နဝိဘတ္တိက္ကမတ္တာ ဘဂ္ဂရီတိ နာမ. သံသယဇနနတော သသံသယံ နာမ. ဒုပ္ပတီတိကရတ္တာ ဂါမ္မံ နာမ. ဒူသိတာလင်္ကာရတ္တာ ဒုဋ္ဌာလင်္ကတိ နာမာတိမေ ဆ ဝါကျတ္ထနိဿိတတ္တာ ဝါကျတ္ထဒေါသာ နာမ.

අනුපිළිවෙළ ගිලිහී ගිය බැවින් ‘අපක්කම’ නම් වේ. සුදුසු බවින් පිරිහුණු බැවින් ‘ඕචිත්‍යහීන’ නම් වේ. විභක්ති පිළිවෙළ බිඳී ගිය බැවින් ‘භග්ගරීති’ නම් වේ. සැක උපදවන බැවින් ‘සසංසය’ නම් වේ. පහසුවෙන් වටහාගත නොහැකි බැවින් ‘ගාම්ම’ නම් වේ. දූෂිත වූ අලංකාර ඇති බැවින් ‘දුට්ඨාලංකෘති’ නම් වේ. මෙන්න මේ සය වාක්‍යාර්ථය ඇසුරු කළ බැවින් ‘වාක්‍යාර්ථ දෝෂ’ නම් වෙති.

အညော အတ္ထော အတ္ထန္တရော. ဝိရုဒ္ဓေါ အတ္ထန္တရော ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဒေါသပကာသကပဒမ္ပိ ဒေါသတော အဗျတိရိတ္တတ္တာ ဒေါသော နာမ. ဧဝံ သန္တေပိ သမာသေန ပဒဿ ဂဟိတတ္တာ နပုံသကံ ဟောတိ. ဧသေဝနယော ဣတော ပရေသုပိ. ဝိသေသျဿ အဓိကော အတ္ထော ယဿ တံ, ကိလိဋ္ဌံ ဝိယ ကိလိဋ္ဌံ. ယထာ ဟိ မလဂ္ဂဟိတော အာဒါသော အတ္တနော ကိလိဋ္ဌတ္တာ [Pg.43] မုခါဒီနံ ပကာသနေ အဝိသဒေါ ဟောတိ, ဧဝမဓိပ္ပေတတ္ထပ္ပကာသနေ အသမတ္ထံ ပဒံ ကိလိဋ္ဌံ နာမ. ဝိရောဓော အဿ အတ္ထီတိ ဝိရောဓိ. နီယတိ အဝုတ္တော ဟေတု ဧတ္ထာတိ နေယျံ. ဝိသေသနေ အပေက္ခာ ယဿ တံ. ဟီနော ဝိသေသျဿ အတ္ထော ယေန တံ. နတ္ထိ အတ္ထော ယဿ တန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

වෙනත් අර්ථය ‘අත්ථන්තර’ නම් වේ. යමක වෙනත් අර්ථයක් විරුද්ධ වේ ද, එය ‘විරුද්ධත්ථන්තර’ යැයි විග්‍රහ කෙරේ. දෝෂය ප්‍රකාශ කරන පදය ද දෝෂයෙන් වෙනස් නොවන බැවින් ‘දෝෂ’ නම් වේ. මෙසේ වුවද, සමාසයෙන් පදය ගන්නා ලද බැවින් නපුංසක ලිංග වේ. මින් ඉදිරියට ඇති පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. විශේෂ්‍යයාට වඩා අධික අර්ථයක් යමකට ඇත් ද (එය අධ්‍යත්ථ වේ), කිලිටි වූවක් මෙන් ‘කිලිට්ඨ’ (කිලිටි) නම් වේ. මලකඩ හෝ දූවිලි වැකුණු කැඩපතක් තමාගේ කිලිටි බව නිසා මුහුණ ආදිය පෙන්වීමේදී නොපැහැදිලි වන්නාක් මෙන්, අදහස් කළ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට අසමත් වූ පදය ‘කිලිට්ඨ’ නම් වේ. විරෝධයක් ඇත්තේ යම් පදයක ද, එය ‘විරෝධී’ නම් වේ. නොකියන ලද හේතුව මෙයින් පැහැදිලි කරගත යුතු බැවින් ‘නෙය්‍ය’ නම් වේ. විශේෂණයක් කෙරෙහි අපේක්ෂාව ඇත්තේ යමකට ද, එය (විශේෂණාපේක්ෂිත) වේ. විශේෂ්‍යයාගේ අර්ථය යමකින් හීන කෙරේ ද (එය හීනත්ථක වේ). අර්ථයක් නැත්තේ යමක ද, එය ‘අනත්ථක’ යැයි විග්‍රහ කෙරේ.

ပဒဒေါသာနံ အနညတ္တေပိ ဝိကပ္ပနာဘေဒတော ‘‘ပဒါနံ ဒေါသာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယထာ ‘‘သိလာပုတ္တကဿ သရီရ’’န္တိ. ဝါကျာနံ ဒေါသာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဧကော အတ္ထော ယဿ တံ. ဘဂ္ဂါရီတိ ကမော ယဿ တံ. ဝိသုံ ဝိသုံ အာကိဏ္ဏံ ဗျာကိဏ္ဏံ. ဂါမေ ဘဝေါ ဂါမ္မော, အဗျတ္တာနံ ဝေါဟာရော. တပ္ပကာသကပဒမ္ပိ ဥပစာရတော ဂါမ္မံ နာမ. ယတိ ဟီနာ ဧတ္ထာတိ ယတိဟီနံ. ကမတော စုတံ ကမစ္စုတံ. အတိက္ကမ္မ ဝုတ္တံ အတိဝုတ္တံ. အတ္ထတော အပေတံ အပေတတ္ထံ. ဗန္ဓေ ဖရုသံ ဖရုသတာ ယတ္ထ တံ. အပဂတော ကမော ယသ္မာ တံ. ဩစိတျံ ဟီနံ ယတ္ထ တံ. ဘဂ္ဂါ ရီတိ ယတ္ထ တံ. သဟ သံသယေန ဝတ္တတီတိ တံ. ဂါမ္မံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဒုဋ္ဌာ ဒူသိတာ အလင်္ကတိ အလင်္ကာရော ယတ္ထ တံ. ဝါကျာနံ အတ္ထော, တန္နိဿိတာ ဝါကျတ္ထနိဿိတာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဧတ္ထ အနတ္ထကာပေတတ္ထဒေါသဒွယံ ပဒဝါကျတော ဘိန္နံ, အညံ ဘဂ္ဂရီတိဒေါသဒွယံ, ဂါမ္မဒွယံ, ကမစ္စုတအပက္ကမဒွယဉ္စ ဝါကျဝါကျတ္ထတော ဘိန္နံ.

පද දෝෂයන්ගේ වෙනසක් නොමැති වුව ද, ප්‍රභේදයන්ගේ වෙනස නිසා ‘‘පදයන්ගේ දෝෂයෝ’’ යැයි පවසන ලදී. ඒ ‘‘ගල් පිළිමයක ශරීරය’’ යන්නාක් මෙනි. ‘‘වාක්‍යයන්ගේ දෝෂයෝ’’ යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එක් අර්ථයක් ම ඇත්තේ යමකට ද (එය එකත්ථ වේ). ශෛලියේ පිළිවෙළ බිඳී ගියේ යමක ද (එය භග්ගරීතික වේ). වෙන වෙනම විසිරී ගියේ ‘බ්‍යාකිණ්ණ’ නම් වේ. ගමෙහි උපන්නේ ‘ගාම්ම’ (ග්‍රාම්‍ය) වේ, එය අවිශාරදයන්ගේ (නූගතුන්ගේ) ව්‍යවහාරයයි. එය ප්‍රකාශ කරන පදය ද උපචාර වශයෙන් ‘ගාම්ම’ නම් වේ. යති පිහිටීම අඩු වූයේ යමක ද, එය ‘යතිහීන’ නම් වේ. පිළිවෙළින් ගිලිහී ගියේ ‘කමච්චුත’ නම් වේ. ඉක්මවා පවසන ලද්දේ ‘අතිවුත්ත’ නම් වේ. අර්ථයෙන් පහ වූයේ ‘අපේතත්ථ’ නම් වේ. බන්ධනයෙහි රූක්ෂ බව ඇත්තේ යම් තැනක ද (එය බන්ධඵරුස වේ). අනුපිළිවෙළ ගිලිහී ගියේ යම් තැනකින් ද (එය අපක්කම වේ). සුදුසු බවින් තොර වූයේ යම් තැනක ද (එය ඕචිත්‍යහීන වේ). ශෛලිය බිඳී ගියේ යම් තැනක ද (එය භග්ගරීති වේ). සැකය සමඟ පවතින්නේ යම් තැනක ද (එය සසංසය වේ). ‘ගාම්ම’ යන්න පෙර කියන ලද ක්‍රමයම වේ. දූෂිත වූයේ, විනාශ වූයේ අලංකාරය යම් තැනක ද (එය දුට්ඨාලංකෘති වේ). වාක්‍යයන්ගේ අර්ථය, එය ඇසුරු කළේ ‘වාක්‍යාර්ථ නිශ්‍රිත’ යැයි විග්‍රහ කෙරේ. මෙහි අනත්ථක සහ අපේතත්ථ යන දෝෂ යුගලය පද සහ වාක්‍යයන්ගෙන් වෙනස් වේ. අනෙක් භග්ගරීති දෝෂ යුගලය ද, ගාම්ම දෝෂ යුගලය ද, කමච්චුත සහ අපක්කම යන දෝෂ යුගලය ද වාක්‍ය සහ වාක්‍යාර්ථයන්ගෙන් වෙනස් වේ.

ပဒဒေါသနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

පද දෝෂ නිර්දේශ වර්ණනාව

၂၁.

21.

ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရံ တဉှိ, ယဿ’ညတ္ထော ဝိရုဇ္ဈတိ;

အဓိပ္ပေတေ ယထာ မေဃော, ဝိသဒေါ သုခယေ ဇနံ.

යම් වචනයක වෙනත් අර්ථයක් කවියා විසින් අදහස් කරන ලද අර්ථයට පටහැනි වේ ද, එය 'විරුද්ධත්ථන්තර' (විරුද්ධ අර්ථ ඇති) නම් දෝෂය වේ. නිදසුනක් වශයෙන්, 'විසද (ජලය දෙන / වස දෙන) වැහි වලාකුළ මිනිසුන් සතුටු කෙරේවා' යන්න මෙනි.

၂၁. အထောဒ္ဒေသက္ကမေန ပဒါဒိဒေါသေ ဥဒါဟရတိ ‘‘ဝိရုဒ္ဓိ’’ စ္စာဒိနာ. ဟိ ယသ္မာ ကာရဏာ, ပသိဒ္ဓိယံ ဝါ ဟိသဒ္ဒေါ. ယဿ ပဒဿ အညော အဓိပ္ပေတတော အပရော အတ္ထော အဓိပ္ပေတေ ဝတ္တုမိစ္ဆိတေ အတ္ထေ ဝိရုဇ္ဈတီတိ အနုဝဒိတွာ တသ္မာ [Pg.44] တံ ‘‘ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရ’’န္တိ ဝိဓီယတေ. ‘‘ယထေ’’တျုဒါဟရတိ. ယထာ ဣဒံ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရံ, တထာ အညမ္ပိ တာဒိသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န တွိဒမေဝေတိ ယထာသဒ္ဒဿ အတ္ထော. မေဃော ဝိသဒေါ သုခယေ ဇနန္တိ. ဝိသံ ဥဒကံ, တံ ဒဒါတီတိ ဝိသဒေါ မေဃော ဝါရိဝဟော ဇနံ လောကံ သုခယေ သုခယတီတိ ကဝိစ္ဆိတတ္ထော. ဝိသသဒ္ဒေါ ဂရဠဿ စ ဝါစကော သိယာတိ ဂရဠဒေါ မေဃော မာရယတိ, န ပန သုခယတီတိ ‘‘ဝိသဒေါ’’တိ ဝိသေသနပဒဿ ဝိရုဒ္ဓတာ.

21. ඉන්පසු අනුපිළිවෙලින් පද දෝෂයන් උදහාහරණ සහිතව දැක්වීම සඳහා 'විරුද්ධි' යනාදිය වදාරන ලදී. 'හි' යනු යම් හෙයින්ද නැතහොත් ප්‍රසිද්ධිය උදෙසා යෙදෙන නිපාතයකි. යම් පදයක වෙනත් අර්ථයක්, කවියා ප්‍රකාශ කිරීමට බලාපොරොත්තු වන අභිප්‍රේත අර්ථයට පටහැනි වේද, එබැවින් එය 'විරුද්ධත්ථන්තර' යනුවෙන් දක්වනු ලැබේ. 'යථා' යන්නෙන් උදාහරණය දක්වයි. 'යථා' යන්නෙහි අර්ථය නම්, මේ විරුද්ධත්ථන්තර දෝෂය යම් සේද, එබඳු වූ වෙනත් උදාහරණද මෙසේම දත යුතුය යන්නයි; මිස මේ උදාහරණයම පමණක් නොවේ. 'මේඝෝ විසදෝ සුඛයේ ජනං' (පැහැදිලි වැහි වලාකුළ මිනිසුන් සතුටු කෙරේවා). 'විස' යනු ජලයයි, එය ලබා දෙන බැවින් 'විසද' යනු වැහි වලාකුළයි. වැහි වලාකුළ ලෝකයා සතුටු කෙරේවා යන්න කවියා අදහස් කළ අර්ථයයි. එහෙත් 'විස' යන ශබ්දය විෂ (වස) සඳහාද භාවිත වන බැවින්, වස දෙන වලාකුළ මිනිසුන් මරණයට පත් කරයි මිස සතුටු නොකරයි. එබැවින් මෙහි 'විසද' යන විශේෂණ පදයේ විරුද්ධ අර්ථයක් ඇතිවේ.

၂၁. ဣဒါနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနုက္ကမေန ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရာဒီနံ သလက္ခဏလက္ခိယံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိရုဒ္ဓိ’’စ္စာဒိမာဟ. ယဿ ပဒဿ အညတ္ထော ကဝိစ္ဆိတတ္ထတော အညော အတ္ထော အဓိပ္ပေတေ ဣစ္ဆိတတ္ထေ ဟိ ယသ္မာ ဝိရုဇ္ဈတိ, တသ္မာ တံ ပဒံ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရံ နာမ. ပသိဒ္ဓိယံ ဝါ ဟိသဒ္ဒေါ. တထာ ဟေသ အပ္ပသိဒ္ဓံ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရံ ‘‘ယဿ အညတ္ထော အဓိပ္ပေတေ ဝိရုဇ္ဈတီ’’တိ ပကာသေတွာ တသ္မိံ ပကာသိတတ္ထဝိသယေ ဝတ္တတိ. ‘‘တံ ဟီ’’တိ ယောဇိတတ္တာ ‘‘ယဿ အညတ္ထော အဓိပ္ပေတေ ဝိရုဇ္ဈတီ’’တိ လက္ခဏံ ပသိဒ္ဓဘာဝေန အနုဝဒိတွာ တံ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရန္တိ အနုဝဒိတဗ္ဗအပ္ပသိဒ္ဓဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရံ ဝိဓီယတေ, ယထာ ‘‘ယော ကုဏ္ဍလီ, သော ဒေဝဒတ္တော’’တိ. ဥပရိ ပသိဒ္ဓါနုဝါဒေန အပ္ပသိဒ္ဓဝိဓာနမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ယထာ…ပေ… ဇန’’န္တိ ဥဒါဟရဏံ လက္ခိယံ ဒဿေတိ. ယထာ ‘‘မေဃော ဝိသဒေါ’’စ္စာဒိ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရဿ ဥဒါဟရဏံ, ဧဝမီဒိသမညမ္ပိ ဣမဿုဒါဟရဏံ, န ကေဝလံ ‘‘မေဃော’’စ္စာဒိမေဝ ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဣဝသဒ္ဒပရိယာယတ္ထေပိ ဥဒါဟရဏတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဥပရိပျေဝံ. မေဃော အမ္ဗုဓရော ဝိသဒေါ ဝိသသင်္ခါတံ ဇလံ ဒဒန္တော ဇနံ သုခယေ သုခယတီတိ ကဝီဟိ အဓိပ္ပေတတ္ထော. ဧတ္ထ ဝိသသဒ္ဒဿ ဂရဠသင်္ခါတသပ္ပဝိသဝါစကတ္တာ, ‘‘ဝိသံ ဒဒါတီတိ ဝိသဒေါ’’တိ ဧတ္ထ ဝိသဿ ဥဒကဝိသာနံ သာဓာရဏတ္တာ ဝိသဒါယကော မေဃော နာသေတိယေဝ, န သုခယတီတိ ကဝိနာ [Pg.45] အဓိပ္ပေတဿ သုခကာရဏဿ မေဃဝိသေသနဝိသသဒ္ဒဿ ဝိရုဒ္ဓအညတ္ထတာတိ ဝိသပဒံ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရဒေါသေန ဒုဋ္ဌန္တိ.

21. දැන්, ප්‍රකාශ කරන ලද අනුපිළිවෙලින් විරුද්ධත්ථන්තර ආදියේ ලක්ෂණ සහ නිදසුන් දක්වමින් 'විරුද්ධි' යනාදිය පවසයි. යම් පදයක වෙනත් අර්ථයක්, කවියා අදහස් කළ අර්ථයට පටහැනි වන බැවින්, එම පදය 'විරුද්ධත්ථන්තර' නම් වේ. 'හි' යන්න ප්‍රසිද්ධිය සඳහා යෙදේ. 'යස්ස අඤ්ඤත්ථෝ අභිප්පේතේ විරුජ්ඣති' (යමක වෙනත් අර්ථයක් අභිප්‍රේත අර්ථයට පටහැනි වේද) යන ලක්ෂණය ප්‍රසිද්ධ බැවින්, එය විරුද්ධත්ථන්තරය යැයි උපකල්පනය කර දක්වනු ලැබේ. 'යෝ කුණ්ඩලී, සෝ දේවදත්තෝ' (යමෙක් කුණ්ඩලාභරණ පැළඳ සිටීද, හෙතෙම දේවදත්තය) යන්න මෙනි. මින් ඉදිරියටද ප්‍රසිද්ධ අනුවාදයෙන් අප්‍රසිද්ධ විධිවිධාන දැක්වීම් මෙසේම දත යුතුය. 'යථා...පේ...ජනං' යන්නෙන් උදෘතය (නිදසුන) දක්වයි. 'මේඝෝ විසදෝ' යනාදිය විරුද්ධත්ථන්තර දෝෂයට උදාහරණයක් වන අතර, මෙබඳු වෙනත් උදාහරණද මීට අයත් වන බවත්, 'මේඝෝ' යන්න පමණක්ම නොවන බවත් මින් කියවේ. මෙහි 'යථා' යන්න 'ඉව' යන නිපාතයට සමාන අර්ථයෙන් උදාහරණ දැක්වීමට යොදා ඇති බව දත යුතුය. ඉදිරියටද එසේමය. 'මේඝෝ' යනු වලාකුළයි, 'විසදෝ' යනු විෂ සංඛ්‍යාත ජලය දෙමින් ජනයා සතුටු කරන්නේය යන්න කවීන්ගේ අභිප්‍රේත අර්ථයි. එහෙත් මෙහි 'විස' ශබ්දය සර්ප විෂ ආදී වස හැඟවීමටද පොදු බැවින්, 'විසද' (වස දෙන) වලාකුළ මිනිසුන් විනාශ කරයි මිස සතුටු නොකරයි. එබැවින් කවියා අදහස් කළ සතුට ඇති කරන වලාකුළෙහි විශේෂණයක් වූ 'විසද' යන්නෙහි විරුද්ධ වූ වෙනත් අර්ථයක් ලැබෙන බැවින්, 'විස' පදය විරුද්ධත්ථන්තර දෝෂයෙන් දූෂිත වී ඇත.

၂၂.

22.

ဝိသေသျမဓိကံ ယေနာ’-ဓျတ္ထမေတံ ဘဝေ ယထာ;

ဩဘာသိတာသေသဒိသော,ခဇ္ဇောတော’ယံ ဝိရာဇတေ.

යම් විශේෂණ පදයකින් විශේෂ්‍ය පදය (අර්ථය අතින්) අතිශයෝක්තියට පත් වේද, එය 'අජ්ඣත්ථ' (අධික අර්ථ ඇති) නම් පද දෝෂය වේ. නිදසුනක් වශයෙන්, 'සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරමින් මේ කණාමැදිරියා බබළයි' යන්න මෙනි.

၂၂. ယေန ပဒေန ဝိသေသျံ ဝိသေသိတဗ္ဗံ အပရံ ပဒံ အတ္ထဝသေန အဓိကံ ဘဝတီတျနုဝဒိတွာ ဧတံ အဈတ္ထံ ဘဝေတိ ဝိဓီယတေ. ‘‘ယထေ’’တျုဒါဟရတိ ‘‘ဩဘာသိတေ’’စ္စာဒိ. ဧဝမုပရိပိ သုဝိညေယျံ. ဩဘာသိတာ ဒီပိတာ အသေသာ နိခိလာ ဒိသာယေန သောယံ ခဇ္ဇောတော ဝိရာဇတေ ဒိပ္ပတိ. ဧတ္ထ ခဇ္ဇောတဿာခိလဒိသာဘာဂါဝဘာသနမတိဝုတ္တီတိ အဓိကတ္ထံ.

22. යම් පදයකින් විශේෂණය කළ යුතු අනෙක් පදය (විශේෂ්‍යය) අර්ථය අතින් අධික වේද, එය 'අජ්ඣත්ථ' දෝෂය වන බව දක්වනු ලැබේ. 'යථා' යන්නෙන් 'ඕභාසිත' යනාදී උදාහරණය දක්වයි. මින් ඉදිරියටද මෙසේම පහසුවෙන් වටහා ගත යුතුය. සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කළාවූ මේ කණාමැදිරියා බබළයි. මෙහි කණාමැදිරියා විසින් සියලු දිශාභාගයන් ආලෝකවත් කරනු ලැබීම අතිශයෝක්තියක් (වැඩිමනත් ප්‍රකාශයක්) වන බැවින් එය 'අධික අර්ථ' (අජ්ඣත්ථ) දෝෂයයි.

၂၂. ယေန ဝိသေသနပဒေန ဝိသေသျံ ဝိသေသိတဗ္ဗံ ပဒံ အတ္ထဝသေန အဓိကံ ဟောတိ, ဧတံ ယထာဝုတ္တလက္ခဏောပေတံ ပဒံ အဈတ္ထံ ဘဝေ အဈတ္ထံ နာမ ပဒဒေါသော ဘဝေ. ယထာ တဿုဒါဟရဏမေဝံ. ဩဘာသိတာသေသဒိသော ဇောတိတသဗ္ဗဒိသော အယံ ခဇ္ဇောတော အယံ ဇောတိရိင်္ဂဏော ဝိရာဇတေ ဒိပ္ပတိ. ဧတ္ထ ဝိသေသျဿ ခဇ္ဇောတဿ သကလဒိသောဘာသနဿ အဈတ္ထတ္တာ ‘‘ဩဘာသိတာသေသဒိသော’’တိ ဝိသေသနပဒံ အဈတ္ထပဒဒေါသော နာမ. ဩဘာသိတာ အသေသဒိသာ ယေနာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

22. යම් විශේෂණ පදයක් නිසා විශේෂණය කළ යුතු විශේෂ්‍ය පදයේ අර්ථය අධික වේද, එම ලක්ෂණයෙන් යුත් පදය 'අජ්ඣත්ථ' නම් පද දෝෂය වේ. එහි උදාහරණය මෙසේය: සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරන මේ කණාමැදිරියා බබළයි. මෙහි විශේෂ්‍යය වන කණාමැදිරියා මුළු දිශාවන් ආලෝකවත් කිරීම අසත්‍ය/අතිශයෝක්තියක් (අජ්ඣත්ථ) වන බැවින්, 'ඕභාසිතාසේසදිසෝ' යන විශේෂණ පදය 'අජ්ඣත්ථ' පද දෝෂය නම් වේ. 'ඕභාසිතා අසේසදිසා යේන' (යමෙකු විසින් සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරන ලද්දේද) යන්න මෙහි විග්‍රහයයි.

၂၃.

23.

ယဿ’တ္ထာဝဂမော ဒုက္ခော,ပကတျာဒိဝိဘာဂတော;

ကိလိဋ္ဌံ တံ ယထာ တာယ,သော’ယမာလိင်္ဂျတေ ပိယာ.

ප්‍රකෘති, ප්‍රත්‍ය ආදියේ බෙදීම නිසාවෙන් යම් පදයක අර්ථය වටහා ගැනීම අපහසු වේද, එය 'කිලිට්ඨ' (ක්ලිෂ්ට / අපැහැදිලි) නම් පද දෝෂය වේ. නිදසුනක් වශයෙන්, 'ඇය නම් වූ ප්‍රියාව විසින් ඔහු වැළඳගනු ලැබෙයි' යන්න මෙනි.

၂၃. ပကတျာဒိဝိဘာဂတောတိ [Pg.46] ပစ္စယာ ပဌမံ ကရီယတီတိ ပကတိ. အာဒိသဒ္ဒေန ပစ္စယာဒီနံ ပရိဂ္ဂဟော. ပကတျာဒီနံဝိဘာဂတော ဝိဘဇနတော, ‘‘အယံ ပကတိ, အယံ ပစ္စယော, အယမာဒေသော’’တိအာဒိနာ ပကတိပစ္စယဝိဘာဂကပ္ပနတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပီဏေတီတိ ပီ, တာယ ပိယာ ဝလ္လဘာယ သောယံ သာမီ အာလိင်္ဂျတေ သိလိဿတေ. ဧတ္ထ ‘‘ပိယာ’’တိ ကိလိဋ္ဌံ.

23. 'පකත්‍යාදිවිභාගතෝ' යනු ප්‍රත්‍යයට ප්‍රථමයෙන් කරනු ලබන බැවින් 'පකති' (ප්‍රකෘතිය) නම් වේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ප්‍රත්‍ය ආදිය ගනු ලැබේ. ප්‍රකෘති ආදියේ බෙදීමෙන් යනු 'මෙය ප්‍රකෘතියයි, මෙය ප්‍රත්‍යයයි, මෙය ආදේශයයි' යනාදී වශයෙන් ප්‍රකෘති-ප්‍රත්‍ය විභාග කිරීමෙන් අදහස් තේරුම් ගැනීමට සිදුවීමයි. 'පීණේති' (සතුටු කරයි) යන අර්ථයෙන් 'පී' (ප්‍රියාව) වේ. එම ප්‍රියාව විසින් ඇගේ ස්වාමියා වැළඳගනු ලැබේ. මෙහි 'පියා' (පියතමාව) යන අදහස දැක්වීමට 'පියා' යන පදය යෙදීම 'කිලිට්ඨ' දෝෂයකි.

၂၃. ယဿ ပဒဿ အတ္ထာဝဂမော အတ္ထာဝဗောဓော ပကတျာဒိဝိဘာဂတော ‘‘အယံ ပကတိ, အယံ ပစ္စယော, အယမာဒေသော’’တိအာဒိနာ ပကတျာဒီနံ ဝိဘဇနဇာနနေန, ‘‘ပကတျာဒိ နာမ ကိ’’န္တိ ဂဝေသနတော ဝါ ဒုက္ခော, တံ ကိလိဋ္ဌံ နာမ. ယထာ တဿုဒါဟရဏမေဝံ. တာယ ပိယာ ဝနိတာယ သော အယံ ဝလ္လဘော အာလိင်္ဂျတေ သိလိဿတေ. ပစ္စယာ ပဌမံ ကရီယတီတိ ပကတိ. သာ အာဒိ ယေသံ ပစ္စယာနံ, တေသံ ဝိဘာဂေါတိ ဝါကျံ. ပီဏေတီတိ ပီ, နာရီ. တာယ ပိယာ ဧတ္ထ ပိယာသင်္ခါတာယ ဝလ္လဘာယ ကထနေ ပီသဒ္ဒဿ အဝိသဒတ္တာ ‘‘ပိယာ’’တိ ပဒံ ကိလိဋ္ဌံ.

23. යම් පදයක අර්ථය වටහා ගැනීම 'මෙය ප්‍රකෘතියයි, මෙය ප්‍රත්‍යයයි, මෙය ආදේශයයි' යනාදී වශයෙන් ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍යයන් වෙන් කර හඳුනාගැනීමෙන් හෝ 'ප්‍රකෘති ආදිය යනු කුමක්ද?' කියා සෙවීමෙන් දුෂ්කර වේද, එය 'කිලිට්ඨ' දෝෂය නම් වේ. එහි උදාහරණය මෙසේය: එම ප්‍රිය බිරිය විසින් තම ප්‍රිය ස්වාමියා වැළඳගනු ලැබේ. ප්‍රත්‍යයට පෙර යෙදෙන බැවින් ප්‍රකෘතිය නම් වේ. ප්‍රකෘතිය ආදී කොට ඇති ප්‍රත්‍යයන්ගේ බෙදීම යනු වාක්‍යයයි. 'පීණේති' (සතුටු කරයි) යන අර්ථයෙන් 'පී' යනු ස්ත්‍රියයි. එම 'පී' නම් වූ තැනැත්තිය විසින් යන අර්ථයෙන් 'පියා' යන්න යෙදීමේදී, 'පී' ශබ්දයේ අපැහැදිලි බව නිසා 'පියා' යන පදය 'කිලිට්ඨ' දෝෂයෙන් යුක්ත වේ.

၂၄.

24.

ယံ ကိလိဋ္ဌပဒံ မန္ဒာ-ဘိဓေယျံ ယမကာဒိကံ;

ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသေဝ, တမ္ပိ အန္တော ကရီယတိ.

මන්ද වූ (අපැහැදිලි හෝ ඉතා අඩුවෙන් වැටහෙන) අර්ථ ඇති, යමක (ශබ්දාලංකාර) ආදී වූ යම් කිලිට්ඨ පදයක් වේද, එයද කිලිට්ඨ පද දෝෂය තුළටම ඇතුළත් කරනු ලැබේ.

၂၄. ဣဒါနိ ယမကာဒိကမနဓိပ္ပေတမ္ပိ ကိလိဋ္ဌေယေဝ အန္တောဂဓံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ယ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ယန္တိ အနိယမဝစနံ, တဿ နိယမဝစနံ ယမကာဒိကန္တိ. ယမကမာဒိ ယဿ ပဟေဠိကာဇာတဿ တံ ယမကာဒိကံ. ကီဒိသန္တိ အာဟ ‘‘ကိလိဋ္ဌပဒ’’န္တိအာဒိ. ကိလိဋ္ဌာနိ အပ္ပတီတဒေါသသဘာဝေ ဌိတတာယ မလိတာနျဝိသဒါနိ ပဒါနိ ယဿ တံ ကိလိဋ္ဌပဒံ. မန္ဒော အပ္ပကော အဘိဓေယျော အတ္ထော ယဿ တံ မန္ဒာဘိဓေယျံ, တာဒိသံ တမ္ပိ ယမကာဒိကံ ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသေယေဝ ယထာဝုတ္တေ အန္တော အဗ္ဘန္တရေ ကရီယတိ ဝိဓီယတိ [Pg.47] တတ္ထေဝ ပက္ခိပီယတိ, ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသတော န ဗျတိရိစ္စတီတိ အဓိပ္ပာယော.

24. දැන්, කවියා විසින් අභිප්‍රේත නොවුණද, යමක ආදියද කිලිට්ඨ දෝෂයටම ඇතුළත් වන බව දැක්වීමට 'යං' යනාදිය පවසයි. එහි 'යං' යනු අනියම් වචනයක් වන අතර, එහි නියමිත වචනය 'යමකාදිකං' යන්නයි. යමකය ආදිකොට ඇති ප්‍රහේලිකා ආදිය 'යමකාදිකං' නම් වේ. එය කෙබඳුද යත්? 'කිලිට්ඨපදං' යනාදිය දක්වයි. අප්‍රතීත (නොපැහැදිලි) දෝෂ සහගත බැවින් කිලිටි වූ, අපැහැදිලි පද ඇත්තේ යමක්ද, එය 'කිලිට්ඨපද' නම් වේ. මන්ද වූ හෙවත් ඉතා ස්වල්ප වූ වැටහෙන අර්ථයක් ඇත්තේ යමක්ද, එය 'මන්දාභිධෙය්‍ය' නම් වේ. එබඳු වූ යමක ආදියද ඉහත සඳහන් කළ 'කිලිට්ඨපද' දෝෂය තුළටම ඇතුළත් කරනු ලැබේ, නැතහොත් එහිම බහාලනු ලැබේ. එය කිලිට්ඨපද දෝෂයෙන් බැහැර නොවන බව මෙහි අදහසයි.

၂၄. ဣဒါနိ အနဓိပ္ပေတမပိ ယမကာဒိံ ကိလိဋ္ဌဒေါသေယေဝ အန္တောကရဏဗျာဇေန အာဝီကရောန္တော အာဟ ‘‘ယံ ကိလိဋ္ဌေ’’စ္စာဒိ. ကိလိဋ္ဌပဒံ အပ္ပတီတဒေါသေန မိဿကတ္တာ အဝိသဒပဒံ မန္ဒာဘိဓေယျံ အပ္ပကာဘိဓေယျံ ယံ ယမကာဒိကံ ယံ ယမကပ္ပဟေဠိကာဇာတမတ္ထိ, တမ္ပိ ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသေယေဝ ယထာဝုတ္တကိလိဋ္ဌပဒဒေါသေယေဝ အန္တော ကရီယတိ အဗ္ဘန္တရေ ကရီယတိ, ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသတော အဗျတိရိတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ကိလိဋ္ဌာနိ ပဒါနိ ယဿ, မန္ဒော အဘိဓေယျော ယဿ, ယမကံ အာဒိ ယဿ ပဟေဠိကာဇာတဿ, ကိလိဋ္ဌပဒါနံ ဒေါသောတိ ဝိဂ္ဂဟော.

24. දැන් අභිමත නොවන යමකාදිය ද 'කිලිට්ඨ' (කිලිටු වූ) දෝෂයෙහි ම ඇතුළත් කිරීමේ උපක්‍රමයෙන් හෙළි කරමින් 'යං කිලිට්ඨේ' යනාදිය පැවසීය. අප්‍රකට දෝෂයෙන් මිශ්‍ර වූ බැවින් අප්‍රසන්න පද ඇති, මන්ද අභිධෙය්‍ය (අඩු අර්ථවත්) වූ හෝ අල්ප අභිධෙය්‍ය වූ යම් යමකාදියක්, යම් යමක ප්‍රහෙළිකා සමූහයක් ඇද්ද, එය ද කිලිට්ඨ පද දෝෂයෙහි ම, එනම් කලින් කියන ලද කිලිට්ඨ පද දෝෂයෙහි ම අන්තර්ගත කරනු ලැබේ, ඇතුළත් කරනු ලැබේ. කිලිට්ඨ පද දෝෂයෙන් වෙන් නොවේ යනු අදහසයි. කිලිටු වූ පද යමකට ඇද්ද, මන්ද වූ අභිධෙය්‍යයක් (අර්ථයක්) යමකට ඇද්ද, යමකය ආදිකොට ඇති ප්‍රහෙළිකා සමූහය, කිලිට්ඨපදයන්ගේ දෝෂය යනු විග්‍රහයයි.

၂၅.

25.

ပတီတသဒ္ဒရစိတံ, သိလိဋ္ဌပဒသန္ဓိကံ;

ပသာဒဂုဏသံယုတ္တံ, ယမကံ မတ’မေဒိသံ.

ප්‍රසිද්ධ (ප්‍රතීත) ශබ්දයන්ගෙන් රචනා කරන ලද, සුසිනිඳු පද සන්ධි ඇති, ප්‍රසාද ගුණයෙන් යුක්ත වූ මෙබඳු යමකය (වියතුන් විසින්) පිළිගන්නා ලද්දක් සේ සැලකේ.

၂၅. ဟောတု ကာမမနဘိမတမေဒိသံ ယမကာဒိကံ, ကိဉ္စရဟိ အဘိမတန္တိ အာဟ ‘‘ပတီတိ’’စ္စာဒိ. အတ္တနော ဝစနီယတ္ထပ္ပတီတဝသေန ဝါစကာပိ သဒ္ဒါ ပတီတာယေဝ နာမာတိ ပတီတေဟိ ပသိဒ္ဓေဟိ သဒ္ဒေဟိ ပါဋိပဒိကေဟိ ရစိတံ ကတံ ပတီတသဒ္ဒရစိတံ. သိလိဋ္ဌာ အညမညာလိင်္ဂနေန မဋ္ဌာ ပဒါနံ သျာဒျန္တာဒီနံ သန္ဓယော သန္ဓနာ ယဿ တံ သိလိဋ္ဌပဒသန္ဓိကံ. ပတီတသဒ္ဒရစိတတ္တာယေဝ ပသာဒသင်္ခါတေန ဂုဏေန သဒ္ဒါလင်္ကာရေန သံယုတ္တံ သမ္မဒေဝေါပေတံ ဧဒိသံ ယထာဝုတ္တဂုဏာသယံ ရမဏီယံ ယမကံ မတံ အဘိမတန္တိ အတ္ထော.

25. මෙසේ අභිමත නොවන මෙබඳු යමකාදියක් තිබේවා, එසේ නම් අභිමත වන්නේ කුමක්දැයි පවසමින් 'පතීත' යනාදිය පැවසීය. තමන්ගේ පැවසිය යුතු අර්ථය ප්‍රකට වීම් වශයෙන් වාචක ශබ්ද ද 'ප්‍රතීත' (ප්‍රකට) නම් වේ. එබැවින් ප්‍රතීත වූ, ප්‍රසිද්ධ වූ, ප්‍රාතිපදික ශබ්දයන්ගෙන් රචනා කරන ලද, කරන ලද දෙය 'පතීතසද්දරචිත' නම් වේ. අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වැළඳගැනීමෙන් සුසිනිඳු වූ, 'සුප්-තිං' ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති පදයන්ගේ සන්ධි (ගැළපීම්) යමකට ඇද්ද, එය 'සිලිට්ඨපදසන්ධික' නම් වේ. ප්‍රතීත ශබ්දයෙන් රචනා කරන ලද බැවින් ම ප්‍රසාද සංඛ්‍යාත ගුණයෙන්, එනම් ශබ්දාලංකාරයෙන් යුක්ත වූ, මැනවින් යුක්ත වූ, මෙබඳු වූ, කලින් කියන ලද ගුණයන්ට ආශ්‍රය වූ, රමණීය වූ යමකය පිළිගන්නා ලද්දක්, අභිමත වූවක් යනු අර්ථයයි.

၂၅. ဣဒါနိ အဓိဂတေသု ယမကေသု ဤဒိသံ ယမကမိဋ္ဌမိတိ သိဿာနံ ဥပဒိသန္တော အာဟ ‘‘ပတီတေ’’စ္စာဒိ. ပတီတသဒ္ဒရစိတံ ‘‘ဣမဿတ္ထဿာယံ ဝါစကော’’တိ ပတီတေဟိ ပသိဒ္ဓေဟိ သဒ္ဒေဟိ ရစိတံ ပါဋိပဒိကေဟိ ကတံ သိလိဋ္ဌပဒသန္ဓိကံ သိလိဋ္ဌာ သျာဒျန္တာဒိပဒါနံ သန္ဓယော ယဿ တံ [Pg.48] ပသာဒဂုဏသံယုတ္တံ ပတီတသဒ္ဒရစိတတ္တာယေဝ ပသာဒသင်္ခါတေန သဒ္ဒါလင်္ကာရဂုဏေန သံယုတ္တံ ဤဒိသံ ဧဝံဘူတံ ဂုဏာဓိကတော ရမဏီယံ ဥပရိ ဝက္ခမာနယမကသဒိသံ ယမကံ မတံ ဝိညူဟိ အဘိမတံ. ပတီတာ စ တေ သဒ္ဒါ စ, တေဟိ ရစိတံ, သိလိဋ္ဌာ ပဒါနံ သန္ဓယော ယဿ, ပသာဒေါတိ ဂုဏော သဒ္ဒါလင်္ကာရော, တေန သံယုတ္တန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

25. දැන් හඳුනාගන්නා ලද යමකයන් අතුරින් මෙබඳු යමකයක් ඉෂ්ට (අභිමත) යැයි ශිෂ්‍යයන්ට උපදෙස් දෙමින් 'පතීත' යනාදිය පැවසීය. ප්‍රතීත ශබ්ද රචිත යනු 'මේ අර්ථයට මේ ශබ්දය වාචක වේ' යැයි ප්‍රතීත වූ, ප්‍රසිද්ධ වූ ශබ්දයන්ගෙන් රචිත, ප්‍රාතිපදිකයන්ගෙන් කරන ලද යන්නයි. සිලිට්ඨපදසන්ධික යනු සුසිනිඳු වූ 'සුප්-තිං' ආදී ප්‍රත්‍ය කෙළවර කොට ඇති පදයන්ගේ සන්ධි (ගැළපීම්) යමකට ඇද්ද එයයි. ප්‍රසාද ගුණ සංයුක්ත යනු ප්‍රතීත ශබ්දයෙන් රචනා වූ බැවින් ම ප්‍රසාද සංඛ්‍යාත ශබ්දාලංකාර ගුණයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. මෙබඳු වූ, එනම් ගුණයන්ගෙන් අධික වූ බැවින් රමණීය වූ, ඉදිරියෙහි කියනු ලබන යමකයන් බඳු වූ යමකය ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පිළිගන්නා ලද්දක් (අභිමත වූවක්) සේ සැලකේ. ප්‍රතීත වූ ද ඒ ශබ්ද ද 'ප්‍රතීතශබ්ද' වන අතර, ඔවුන්ගෙන් රචනා කරන ලද්ද 'ප්‍රතීතසද්දරචිත' වේ. පදයන්ගේ සන්ධිහු සිලිටු (සුසිනිඳු) වන්නාහු යමකයට ද, එය 'සිලිට්ඨපදසන්ධික' වේ. ප්‍රසාදය යනු ගුණයකි, ශබ්දාලංකාරයකි, එයින් යුක්ත වූයේ 'පසාදගුණසංයුක්ත' යනු විග්‍රහයයි.

၂၆.

26.

အဗျပေတံ ဗျပေတ’ည-မာဝုတ္တာနေကဝဏ္ဏဇံ;

ယမကံ တဉ္စ ပါဒါန-မာဒိမဇ္ဈန္တဂေါစရံ.

අව්‍යපේත, ව්‍යපේත සහ අන්‍ය (උභයමිශ්‍ර) ද, නැවත නැවත කියන ලද අනේක වර්ණ (අකුරු) වලින් උපන් ද වූ ඒ යමකය, පාදයන්ගේ ආදි, මධ්‍ය සහ අන්ත යන ස්ථානයන් විෂය කොට පවතී.

၂၆. ဣဒါနိ တံ ယထာဝုတ္တမဘိမတံ ဒဿေတုမုပက္ကမတေ ‘‘အဗျပေတေ’’စ္စာဒိနာ. အာဝုတ္တာ အဓိဝုတ္တာ ပုနပ္ပုနုစ္စာရဏုပေတာ အနေကေသံ ပတိရူပတ္တာ, ဗဟုဝဏ္ဏာ သရဗျဉ္ဇနရူပါ, န ဧကော ဝဏ္ဏော တဿာနုပ္ပာသတ္တာ, တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဝဏ္ဏာဝုတ္တိ ပရော ယထာ’’တိ, တေဟိ ဇာတံ ယမကန္တိ ဝိညာယတေ. ကတိဝိဓံ တံ ဝိကပ္ပီယတီတိ အာဟ ‘‘အဗျပေတံ ဗျပေတည’’န္တိ. တတ္ထ ယံ ဝဏ္ဏန္တရာဗျဝဟိတံ ဝဏ္ဏသမုဒါယေန ဝုတ္တံ. တဒဗျပေတံ ယမကံ. ယံ တု ဗျဝဟိတံ, တံ ဗျပေတံ. ယံ ပန ဥဘယမိဿံ, တံ အညံ အပရံ အဗျပေတဗျပေတန္တိ တိဓာ ယမကံ တာဝ ဝိကပ္ပီယတေ. တမေတံ တိဝိဓံ ယမကံ ဝိသယဝိဘာဂနိရူပနာယံ အာဒိ စ မဇ္ဈော စ အန္တော စ ဂေါစရော ဝိသယော ယဿေတိ အာဒိမဇ္ဈန္တဂေါစရံ ဝိညေယျံ. ကေသံ ပါဒါနံ? ပစ္စေကံ စတုန္နံဂါထာဝယဝါနံ. သာပေက္ခတ္တေပိ သမာသော ဂမ္မကတ္တာ.

26. දැන් කලින් කියන ලද අභිමත යමකය දැක්වීම සඳහා 'අබ්‍යපේත' යනාදියෙන් ආරම්භ කරයි. 'ආවුත්ත' යනු අධිවෘත්ත, එනම් නැවත නැවත උච්චාරණය කරන ලද, බොහෝ ස්වරූපයන් ඇති බැවින් අනේක වූ, ස්වර හා ව්‍යංජන රූපී වූ බොහෝ වර්ණයන්ගෙන් උපන් දෙය යමකය යැයි දත යුතුය. (මෙහි එක් වර්ණයක් පමණක් නොවේ, මන්ද එය අනුප්‍රාසය වන බැවිනි. 'වණ්ණාවුත්ති පරෝ යථා' (පසුව වර්ණාවෘත්තියක් වන පරිදි) යනුවෙන් ඉදිරියට පවසන්නේ ද එබැවිනි). එය කෙතෙක් ආකාරයකින් බෙදේ ද යත් 'අබ්‍යපේතං බ්‍යපේතඤ්ඤං' යනාදිය පැවසීය. එහි වෙනත් වර්ණයකින් අතරක් නොවන සේ වර්ණ සමූහයක් පැවසීම 'අව්‍යපේත යමකය' වේ. යම් වර්ණයක් අතරක් සහිතව පැවසේ ද, එය 'ව්‍යපේත' යමකයයි. යමක් උභය මිශ්‍ර ද, එය අනෙක් 'අව්‍යපේත-ව්‍යපේත' යමකයයි. මෙසේ යමකය පළමුව ත්‍රිවිධ ආකාරයකින් බෙදේ. මේ ත්‍රිවිධ යමකය විෂය විභාගය නිරූපණය කිරීමේ දී ආදිය ද, මධ්‍යය ද, අන්තය ද විෂය (ගෝචර) කොට ඇත්තේ 'ආදිමජ්ඣන්තගෝචර' යැයි දත යුතුය. කවර පාදයන්ගේ ද? වෙන් වෙන් වශයෙන් ගාථාවේ පාද හතරෙහි ම ය. සාපේක්ෂතාවයක් තිබුණ ද, වටහා ගත හැකි බැවින් මෙහි සමාසය සිදුවේ.

တတ္ထ ပါဒစတုက္ကဿ အာဒိမဇ္ဈန္တဘာဝီနံ ယမကာနံ ယာဝန္တော ပကာရာ သမ္ဘဝန္တိ, တေ မူလာ သတ္တ. ကထံ? ဧကသ္မိံယေဝ ပါဒေ ကွစိ အာဒိယမကံ, ကွစိ မဇ္ဈယမကံ, ကွစိ အန္တယမကံ, ကွစိ မဇ္ဈန္တယမကံ, ကွစိ မဇ္ဈာဒိယမကံ, ကွစိ အာဒျန္တယမကံ, ကွစိ သဗ္ဗယမကန္တိ. ဧဝံ ပစ္စေကံ မူလဘူတာ သတ္တာတိ [Pg.49] စတူသု အဋ္ဌဝီသတိ ဟောန္တိ. ပါဒါဒိယမကဉ္စ ပဌမပါဒါဒိယမကမဗျပေတံ တထာ ဒုတိယတတိယစတုတ္ထပါဒါဒိယမကမဗျပေတံ ပဌမဒုတိယပါဒါဒိယမကမဗျပေတံ ပဌမတတိယပါဒါဒိယမကမဗျပေတံ ပဌမစတုတ္ထပါဒါဒိယမကမဗျပေတန္တိအာဒိနာ အနေကဓာ ပသံသန္တိ. ယဒါ စ သဗ္ဗတောယမကံ, တဒါ မဟာယမကာဒယော ဝိကပ္ပာ ဇာယန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහි පාද සතරෙහි ආදි, මධ්‍ය, අන්ත යන ස්ථානයන්හි පවත්නා යමකයන්ගේ යම් පමණක් ප්‍රභේදයන් ඇති විය හැකි ද, ඒ මූලික ප්‍රභේදයන් සතකි. ඒ කෙසේද යත්? එක් පාදයක ම ඇතැම් විට ආදි යමකය ද, ඇතැම් විට මධ්‍ය යමකය ද, ඇතැම් විට අන්ත යමකය ද, ඇතැම් විට මධ්‍ය-අන්ත යමකය ද, ඇතැම් විට මධ්‍ය-ආදි යමකය ද, ඇතැම් විට ආදි-අන්ත යමකය ද, ඇතැම් විට සර්ව (සබ්බ) යමකය ද වශයෙනි. මෙසේ වෙන් වෙන් වශයෙන් මූලික ප්‍රභේද හත බැගින් පාද හතරෙහි විසිඅටක් (28) වේ. පාදයන්ගේ ආදි යමකය ද, පළමු පාදයේ ආදි අව්‍යපේත යමකය ද, එසේ ම දෙවන, තෙවන, සිව්වන පාදයන්ගේ ආදි අව්‍යපේත යමකය ද, පළමු හා දෙවන පාදයන්ගේ ආදි අව්‍යපේත යමකය ද, පළමු හා තෙවන පාදයන්ගේ ආදි අව්‍යපේත යමකය ද, පළමු හා සිව්වන පාදයන්ගේ ආදි අව්‍යපේත යමකය ද යනාදී වශයෙන් බොහෝ ආකාරයෙන් වර්ණනා කරති. යම් කලෙක සර්වතෝයමකය (සියලු තන්හි යමකය) වේ ද, එකල්හි මහායමකාදී ප්‍රභේදයන් හටගන්නා බව දත යුතුය.

၂၆. ဣဒါနိ အဘိမတယမကံ ဒီပေတိ ‘‘အဗျပေတေ’’စ္စာဒိနာ. အာဝုတ္တေဟိ ပုနပ္ပုနံ ဝုတ္တေဟိ အနေကဝဏ္ဏေဟိ သမုဒါယရူပတ္တာ အနေကေဟိ သရဗျဉ္ဇနသရီရေဟိ ဝဏ္ဏေဟိ ဇာတံ ယမကံ အညေဟိ ဝဏ္ဏေဟိ အဗျဝဟိတတ္တာ အဗျပေတံ, ဝဏ္ဏန္တရေဟိ ဗျဝဟိတတ္တာ ဗျပေတံ, ဥဘယမိဿကတ္တာ တေဟိ အညံ အဗျပေတဗျပေတဉ္စာတိ တိဝိဓံ ဟောတိ. တဉ္စ ယမကံ ဝိသယဝိဘာဂနိယမေန ဂါထာပါဒါနံ အာဒိဂေါစရံ မဇ္ဈဂေါစရံ အန္တဂေါစရမိတိ တိဝိဓံ ဟောတိ. ဧတ္ထ စသဒ္ဒေါ ဝတ္တဗ္ဗန္တရေ ပဝတ္တတိ, ဝတ္တဗ္ဗန္တရံ နာမ ယထာဝုတ္တအဗျပေတာဒိဘေဒတော အညံ ဝတ္တဗ္ဗတာယ သမုခီဘူတံ ပါဒါနံ အာဒိမဇ္ဈာဝသာနန္တရံ, ဥပနျာသော ဝါကျာရမ္ဘောတိ စ ဧတဿေဝ နာမံ. ဝိသဒိသေန ဝဏ္ဏေန အပေတံ ဗျပေတံ. တဗ္ဗိပရီတမဗျပေတံ. အဗျပေတဉ္စ ဗျပေတဉ္စ အညဉ္စာတိ သမာဟာရဒွန္ဒော. အနေကေ စ တေ ဝဏ္ဏာ စ, အာဝုတ္တာယေဝ အနေကဝဏ္ဏာ, တေဟိ ဇာတံ, အာဒိ စ မဇ္ဈော စ အန္တော စ, တေ ဂေါစရာ ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

26. දැන් අභිමත යමකය පහදා දෙමින් 'අබ්‍යපේත' යනාදිය පැවසීය. නැවත නැවත කියන ලද, බොහෝ වර්ණයන්ගෙන් යුතු හෙයින්, සමූහ රූපී වූ බොහෝ ස්වර හා ව්‍යංජන ශරීර ඇති වර්ණයන්ගෙන් උපන් යමකය, අන්‍ය වර්ණයන්ගෙන් අතරක් නොවන බැවින් 'අව්‍යපේත' ද, වෙනත් වර්ණයන්ගෙන් අතරක් වන බැවින් 'ව්‍යපේත' ද, දෙකම මිශ්‍ර වීම නිසා එයින් වෙනස් වූ 'අව්‍යපේත-ව්‍යපේත' ද කියා ත්‍රිවිධ වේ. ඒ යමකය ද විෂය විභාග නියමයෙන් ගාථා පාදයන්ගේ ආදිගෝචර, මධ්‍යගෝචර, අන්තගෝචර කියා ත්‍රිවිධ වේ. මෙහි 'ච' ශබ්දය වෙනත් කිවයුත්තක් පැවසීම පිණිස පවතී. වෙනත් කිවයුත්ත නම් කියන ලද අව්‍යපේතාදී භේදයන්ට අමතරව පැවසීමට සුදුසු වූ, පාදයන්ගේ ආදි, මධ්‍ය, අවසානයන්ගෙන් පසුව එන කරුණු දැක්වීම හෙවත් වාක්‍යාරම්භය යන්න මෙයට ම නමකි. අසදෘශ (නොගැලපෙන) වර්ණයන්ගෙන් වෙන් වූයේ 'ව්‍යපේත' නම් වේ. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ 'අව්‍යපේත' නම් වේ. අව්‍යපේත ද, ව්‍යපේත ද, අන්‍ය ද යනු සමාහාර ද්වන්ද සමාසයයි. අනේක වූ ද ඒ වර්ණයෝ ද 'අනේකවර්ණ' වන අතර, නැවත නැවත කියන ලද අනේක වර්ණයන්ගෙන් උපන්නේ 'ආවුත්තානෙකවණ්ණජ' වේ. ආදිය ද, මධ්‍යය ද, අන්තය ද යමකට ගෝචර (විෂය) වේ ද, එය 'ආදිමජ්ඣන්තගෝචර' යනු විග්‍රහයයි.

တတ္ထ ပါဒစတုက္ကဿ အာဒိမဇ္ဈာဝသာနေသု လဗ္ဘမာနယမကဘေဒါ ဧကေကသ္မိံ ပါဒေ သတ္တ သတ္တ ဘဝန္တိ. ကထံ? ပါဒါဒိယမကံ ပါဒမဇ္ဈယမကံ ပါဒန္တယမကံ မဇ္ဈန္တယမကံ မဇ္ဈာဒိယမကံ အာဒျန္တယမကံ သဗ္ဗတောယမကန္တိ ဧဝံ ပစ္စေကံ သတ္တ သတ္တ ကတွာ စတူသု မူလဘူတယမကာ အဋ္ဌဝီသ [Pg.50] ဘဝန္တိ. ဧတ္ထ ပါဒါဒိယမကာဒိကမ္ပိ အဗျပေတပဌမပါဒါဒိယမကံ တထာ ဒုတိယတတိယစတုတ္ထပါဒါဒိယမကမိတိ စ အဗျပေတပဌမဒုတိယပါဒါဒိယမကံ တထာ ပဌမတတိယပါဒါဒိယမကံ ပဌမစတုတ္ထပါဒါဒိယမကမိတိ စ အဗျပေတဒုတိယတတိယပါဒါဒိယမကံ တထာ ဒုတိယစတုတ္ထပါဒါဒိယမကမိတိ စ အဗျပေတတတိယစတုတ္ထပါဒါဒိယမကမိတိ စ ဧဝမဗျပေတပါဒါဒိယမကာ ဒသ ဟောန္တိ. တထာ ဗျပေတာပိ ဒသာတိ ဝီသတိ, အဗျပေတပဌမပါဒမဇ္ဈယမကံ တထာ ဒုတိယပါဒမဇ္ဈယမကမိစ္စာဒိနာ မဇ္ဈယမကမ္ပိ ဝီသတိဝိဓံ ဟောတိ. အဗျပေတပဌမပါဒန္တယမကံ တထာ ဒုတိယပါဒန္တယမကမိစ္စာဒိနာ အန္တယမကမ္ပိ ဝီသတိဝိဓံ. သံသဂ္ဂဘေဒတော ပန အနေကဝိဓံ ဟောတိ.

එහි සතර පදයන්ගේ මුල, මැද, අග යන ස්ථානයන්හි ලැබෙන යමක ප්‍රභේදයන් එක් එක් පදයක සත බැගින් වේ. ඒ කෙසේද? පාදාදි යමකය, පාදමධ්‍ය යමකය, පාදාන්ත යමකය, මධ්‍යාන්ත යමකය, මධ්‍යාදි යමකය, ආද්‍යන්ත යමකය සහ සර්වතෝ යමකය යනුවෙන් එක් එක් පදයක සත බැගින් සතර පදයෙහි මූලික යමක විසි අටක් (28) වේ. මෙහි පාදාදි යමකය ආදියේදී ද, වෙන් නොවූ (අව්‍යපේත) ප්‍රථම පාදාදි යමකය, එසේම ද්විතීය, තෘතීය, චතුර්ථ පාදාදි යමකය කියාද, වෙන් නොවූ ප්‍රථම-ද්විතීය පාදාදි යමකය, එසේම ප්‍රථම-තෘතීය පාදාදි යමකය, ප්‍රථම-චතුර්ථ පාදාදි යමකය කියාද, වෙන් නොවූ ද්විතීය-තෘතීය පාදාදි යමකය, එසේම ද්විතීය-චතුර්ථ පාදාදි යමකය කියාද, වෙන් නොවූ තෘතීය-චතුර්ථ පාදාදි යමකය කියාද මෙසේ වෙන් නොවූ පාදාදි යමක දසයක් වෙති. එසේම වෙන් වූ (ව්‍යපේත) ද දසයක් බැවින් විස්සක් (20) වේ. වෙන් නොවූ ප්‍රථම පාදමධ්‍ය යමකය, එසේම ද්විතීය පාදමධ්‍ය යමකය ආදී වශයෙන් මධ්‍ය යමකයද විසි වැදෑරුම් වේ. වෙන් නොවූ ප්‍රථම පාදාන්ත යමකය, එසේම ද්විතීය පාදාන්ත යමකය ආදී වශයෙන් අන්ත යමකයද විසි වැදෑරුම් වේ. සංසර්ග (මිශ්‍රවීම්) භේදයෙන් වනාහි එය අනේකවිධ වේ.

အဗျပေတပဌမပါဒါဒိယမကဝဏ္ဏနာ

වෙන් නොවූ ප්‍රථම පාදාදි යමක වර්ණනාව (විස්තරය)

၂၇.

27.

သုဇနာ’သုဇနာ သဗ္ဗေ, ဂုဏေနာပိ ဝိဝေကိနော;

ဝိဝေကံ န သမာယန္တိ, အဝိဝေကိဇနန္တိကေ.

සත්පුරුෂයෝ සහ අසත්පුරුෂයෝ යන සියල්ලෝම, ගුණයෙන් (වෙනස්ව) වෙන් වී සිටියද, අඥාන (විචාර බුද්ධියක් නැති) මිනිසුන් සමීපයෙහි වෙනසකට (විශේෂයකට) පත් නොවෙති.

၂၇. ‘‘သုဇနာ’’ဣစ္စာဒိ. သုဇနာ သဇ္ဇနာ, အသုဇနာ အသဇ္ဇနာတိ ဧတေ သဗ္ဗေ ဥဘယပက္ခပါတိနော ဝိသေသာ ဇနာ ဂုဏေန သီလာဒိနာ ကရဏဘူတေန, ဟေတုဘူတေန ဝါ ဝိဝေကိနောပိ သာဓူသု လဗ္ဘမာနာနမသာဓူသွနုပလဗ္ဘနတော ပုထုဘူတာပိ အဝိဝေကီနံ ဇနာနံ အန္တိကေ သမီပေ တေသံ သန္နိဓာနေ ဝိဝေကံ ဝိဘာဂံ န သမာယန္တိ နပါပုဏန္တိ, ဝိဘာဂဝိဇာနနပညာဝေကလ္လေန စ ဝိဝေကိနောပိ ဇနာ တေ ဧကတော ကတွာ ပဿန္တီတိ. ဣဒံ ပဌမပါဒါဒိယမကမဗျပေတံ.

27. ‘සුජනා’ යනු ආදියයි. ‘සුජනා’ යනු සත්පුරුෂයෝය, ‘අසුජනා’ යනු අසත්පුරුෂයෝය. මේ දෙපක්ෂයටම අයත් වූ සුවිශේෂී මිනිස්සු, කරණභූත හෝ හේතුභූත වූ සීලාදී ගුණයෙන් යුක්තව වෙන් වී සිටියද, සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි ගුණ ලැබෙන බැවින්ද අසත්පුරුෂයන් කෙරෙහි නොලැබෙන බැවින්ද වෙන් වුවද, විචාර බුද්ධියක් නැති (අවිවේකී) මිනිසුන්ගේ සමීපයෙහි ඔවුන් එක්ව වෙසෙන කල්හි වෙනසක් (විනිශ්චයක්) නොලබති. විචාර බුද්ධියෙන් වටහා ගැනීමේ ප්‍රඥාව නැති බැවින්, ඔවුන් සියලු දෙනාම එකක් කොට සලකා ඔවුහු බලති. මෙය ‘වෙන් නොවූ ප්‍රථම පාදාදි යමකය’ යි.

၂၇. ဣဒါနိ အဗျပေတပဌမပါဒါဒိယမကဿ မုခမတ္တံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘သုဇနိ’’စ္စာဒိ. သုဇနာ သာဓုဇနာ, အသုဇနာ အသာဓုဇနာ စေတိ သဗ္ဗေ ဥဘယပက္ခိကာ သီလာဒိနာ, ပါဏာတိပါတာဒိနာ ဂုဏေန ဟေတုနာ ဝိဝေကိနော အပိ သာဓူသု [Pg.51] ပါဏာတိပါတာဒီနံ, အသာဓူသု သီလာဒီနံ အပ္ပဝတ္တိတော ဂုဏေန ပုထုဘူတာပိ အဝိဝေကိဇနန္တိကေ ဝိဝေကဉာဏရဟိတာနံ ဇနာနံ သန္တိကေ ဝိဝေကံ ဝိဘာဂံ န သမာယန္တိ န ပါပုဏန္တိ. ဝိဝေကော ဝိနာဘဝနမေတေသမတ္ထီတိ ဝိဝေကိနော. ဧတ္ထ ဝိသယောပစာရေန ဝိဝေကောတိ ပညာ, န ဝိဝေကိနောတိ အဝိဝေကိနော, တေယေဝ ဇနာ, တေသံ အန္တိကမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဣဒံ အဗျပေတပဌမပါဒါဒိယမကံ.

27. දැන් වෙන් නොවූ ප්‍රථම පාදාදි යමකයෙහි මුඛ්‍ය මාත්‍රය (ස්වරූපය පමණක්) දැක්වීම සඳහා ‘සුජනා’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සුජනා’ යනු සත්පුරුෂයෝය, ‘අසුජනා’ යනු අසත්පුරුෂයෝය. මේ දෙපිරිසම සීලාදිය සහ ප්‍රාණාතිපාතාදිය යන ගුණයන් හේතු කොට ගෙන වෙන් වී සිටිති. සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි ප්‍රාණාතිපාතාදිය නොපැවතීමෙන්ද, අසත්පුරුෂයන් කෙරෙහි සීලාදිය නොපැවතීමෙන්ද ඔවුහු ගුණයෙන් වෙන් වී සිටියද, විචාර බුද්ධියෙන් තොර (අවිවේකී) ජනයන් සමීපයෙහිදී වෙනසක් (ප්‍රභේදයක්) නොලබති. ඔවුනොවුන්ගෙන් තොරව පැවතීම ‘විවේකය’ (වෙන්වීම) යි. එය ඇත්තෝ ‘විවේකීහු’ වෙති. මෙහි විෂය උපචාරයෙන් ‘විවේකය’ යනු ප්‍රඥාවයි. විවේකයක් (ප්‍රඥාවක්) නැත්තෝ ‘අවිවේකීහු’ වෙති. ඔවුහුම ජනයා වෙති, ඔවුන්ගේ සමීපය ‘අවිවේකිජනන්තික’ නම් වේ යනු විග්‍රහයයි. මෙය වෙන් නොවූ ප්‍රථම පාදාදි යමකයයි.

အဗျပေတပဌမဒုတိယပါဒါဒိယမကဝဏ္ဏနာ

වෙන් නොවූ ප්‍රථම සහ ද්විතීය පාදාදි යමක වර්ණනාව

၂၈.

28.

ကုသလာ’ကုသလာ သဗ္ဗေ, ပဗလာ’ပဗလာ’ထဝါ;

နော ယာတာ ယာဝ’ဟောသိတ္တံ, သုခဒုက္ခပ္ပဒါ သိယုံ.

ප්‍රබල වූ හෝ දුර්වල වූ හෝ සියලු කුසල් අකුසල් ධර්මයන්, යම්තාක් කල් ‘අහෝසි’ බවට (අහෝසි කර්ම බවට) පත් නොවේද, ඒ තාක් කල් සැප දුක් උපදවන්නෝ වෙති.

၂၈. ‘‘ကုသလာ’’ဣစ္စာဒိ. ပဗလာ အာသေဝနပ္ပဋိလာဘဝသေန ဗလဝန္တော စ. အထာတိ အနန္တရတ္ထေ နိပါတော. အပဗလာ တဒဘာဝတော ဒုဗ္ဗလာ စ သဗ္ဗေ ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာ ယာဝ ယတ္တကံ ကာလံ အဟောသိတ္တံ ဝိနာ ဥပ္ပတ္တိမတ္တံ ဖလဒါနာသမ္ဘဝတော ကေဝလံ ‘‘အဟောသီ’’တိ ဝစနီယတ္ထနိမိတ္တမတ္တကမ္မဘာဝေန အဟောသိကမ္မတ္တံ နော ယာတာ န သမ္ပတ္တာ, တာဝ တတ္တကံ ကာလံ သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ တံ ပဒန္တီတိ သုခဒုက္ခပ္ပဒါ သိယုံ. ယာဝ သံသာရပဝတ္တိ, တာဝ သုခဒုက္ခဒါယကာ ဟောန္တီတိ. ဣဒံ ပဌမဒုတိယပါဒါဒိယမကမဗျပေတံ.

28. ‘කුසලා’ යනු ආදියයි. ‘පබලා’ යනු ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලැබීමෙන් බලවත් වූ කර්මයෝය. ‘අථ’ යන්න අනන්තරාර්ථයෙහි නිපාතයකි. ‘අපබලා’ යනු එම බලය නොමැති වීමෙන් දුර්වල වූ කර්මයෝය. සියලු කුසලාකුසල ධර්මයෝ, යම්තාක් කල් විපාක දීමට නොහැකි වීම නිසා හුදෙක් ‘අහෝසි විය’ යන වචනාර්ථය පමණක් ඇති අහෝසි කර්ම බවට පත් නොවෙත්ද, ඒ තාක් කල් සැප සහ දුක ලබා දෙන බැවින් සැප දුක් උපදවන්නෝ වෙති. යම්තාක් සංසාර පැවැත්ම පවතීද, ඒ තාක් සැප දුක් දායකයෝ වෙති. මෙය ‘වෙන් නොවූ ප්‍රථම-ද්විතීය පාදාදි යමකය’ යි.

၂၈. ပဗလာ အာသေဝနာဒိပစ္စယလာဘေန ဗလဝန္တော ဝါ အထ အပဗလာ တဒဘာဝေန ဒုဗ္ဗလာ ဝါ သဗ္ဗေ ကုသလာကုသလာ အဟောသိတ္တံ ဖလဒါနာဘာဝတော ပဝတ္တိမတ္တတံ ယာဝ ယတ္တကံ ကာလံ နော ယာတာ အပ္ပတ္တာ, တာဝ တတ္တကံ သုခဒုက္ခပ္ပဒါ ယထာက္ကမံ သုခဒုက္ခပဒါယိနော သိယုံ ဘဝန္တိ. ဣဒံ အဗျပေတပဌမဒုတိယပါဒါဒိယမကံ. ကုသလပဋိပက္ခာ အကုသလာ. ‘‘အဟောသီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗဿ ဘာဝေါ အဟောသိတ္တံ. ‘‘ဧဟိပဿိကော’’တိအာဒီသု ဝိယ ကြိယာပဒတောပိ ဏာဒိပစ္စယာ ဟောန္တိ.

28. ආසේවනාදී ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමෙන් ප්‍රබල වූ හෝ, එසේ නොමැති වීමෙන් දුර්වල වූ හෝ සියලු කුසලාකුසල ධර්මයෝ, විපාක දීමක් නොමැති වීම නිසා හුදෙක් පැවැත්මක් පමණක් ඇති ‘අහෝසි’ බවට යම්තාක් කල් පත් නොවෙත්ද, ඒ තාක් කල් පිළිවෙළින් සැප හා දුක ලබා දෙන්නෝ වෙති. මෙය වෙන් නොවූ ප්‍රථම-ද්විතීය පාදාදි යමකයයි. කුසලයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ අකුසලයෝය. ‘අහෝසි’ යයි කිය යුතු බව ‘අහෝසිතාව’ (අහෝසි බව) යි. ‘එහිපස්සිකෝ’ යනාදී තැන්හි මෙන් ක්‍රියාපදයෙන්ද ‘ණ’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

အဗျပေတပဌမဒုတိယတတိယပါဒါဒိယမကဝဏ္ဏနာ

වෙන් නොවූ ප්‍රථම, ද්විතීය සහ තෘතීය පාදාදි යමක වර්ණනාව

၂၉.

29.

သာဒရံ သာ ဒရံ ဟန္တု, ဝိဟိတာ ဝိဟိတာ မယာ;

ဝန္ဒနာ ဝန္ဒနာမာန-ဘာဇနေ ရတနတ္တယေ.

වැඳුම් පිදුම්වලට සුදුසු වූ ත්‍රිවිධ රත්නය විෂයයෙහි මා විසින් සාදරයෙන් (ගෞරවයෙන්) කරන ලද්දා වූ, (සංසාර දුක් නැති කරන බැවින්) විශේෂයෙන්ම හිතකර වූ ඒ වන්දනාව (මාගේ) කායික හා මානසික පීඩාවන් දුරු කෙරේවා!

၂၉. ‘‘သာဒရ’’မိစ္စာဒိ. [Pg.52] ဝန္ဒနာ ဒွါရတ္တယောပဒဿိယမာနာ မာနော စ ပူဇာ, တေသံ ဘာဇနေ အာဓာရဘူတေ ရတိဇနနာဒိနာ အတ္ထေန ရတနသင်္ခါတာနံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ တယေ သမူဟဘူတေ ရတနတ္တယေ သာဒရံ အာဒရသဟိတံ ကတွာ မယာ ဝိဟိတာ ကတာ, ဝိဟိတာ အလံသံသာရဒုက္ခဝိသဋနိရာကရဏတော ဝိသေသေန ဟိတာ ပဓျာ သာ ဝန္ဒနာ သော ပဏာမော ဒရံ ဒရထံ ကာယစိတ္တပရိဠာဟံ ဟန္တု ဟိံသတု. မယာတိ ဝုတ္တတ္တာ မေတိ အတ္ထတော ဝိညာယတိ. ဣဒံ ပန ပဌမဒုတိယတတိယပါဒါဒိယမကမဗျပေတံ.

29. ‘සාදරං’ යනු ආදියයි. වන්දනාව යනු ද්වාරත්‍රයෙන් දක්වනු ලබන නමස්කාරය හා පූජාවයි. ඒවාට භාජන වූ (පිළිගන්නා ස්ථානය වූ), ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් ‘රත්න’ යැයි කියනු ලබන බුද්ධාදී උතුමන් තිදෙනාගේ සමූහය වූ රත්නත්‍රයෙහි, සාදරයෙන් (ආදරය සහිතව) මා විසින් කරන ලද්දා වූ, සංසාර දුක් සමූහය දුරු කරන බැවින් විශේෂයෙන් හිතකර වූ ඒ වන්දනාව (මාගේ) කායික හා මානසික පරිදාහය (පීඩාව) නැති කෙරේවා. ‘මා විසින්’ (මයා) යැයි කී බැවින් ‘මගේ’ (මේ) යන අර්ථය පැහැදිලි වේ. මෙය වනාහි ‘වෙන් නොවූ ප්‍රථම, ද්විතීය, තෘතීය පාදාදි යමකය’ යි.

၂၉. ဝန္ဒနာမာနဘာဇနေ ဒွါရတ္တယေန ဝိဓိယမာနပဏာမပူဇာနံ အာဓာရဘူတေ ရတနတ္တယေ ရတိဇနနာဒိအတ္ထေန ရတနသင်္ခါတာနံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ တယေ မယာ ယာ ဝန္ဒနာ သာဒရံ အာဒရသဟိတံ ဝိဟိတာ ကတာ, ဝိဟိတာ လောကိယ လောကုတ္တရ သမ္ပတ္တိသာဓနတော ဝိသေသေန ဟိတာ သာ ဝန္ဒနာ ဒရံ မယှံ ကာယစိတ္တဒရထံ ဟန္တု ဝိနာသေတု. ဣဒံ အဗျပေတပဌမဒုတိယတတိယပါဒါဒိယမကံ. သဟ အာဒရေန ဝတ္တမာနံ သာဒရံ, ကြိယာဝိသေသနံ. ဧတ္ထ ကြိယာ နာမ ဝိဟိတာသဒ္ဒေန နိဒ္ဒိဋ္ဌကရဏံ. ကရဏဉှိ ဝိဟိတာသဒ္ဒဿ ဝုတ္တကမ္မတ္တေပိ အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏသာမတ္ထိယတော ဘိဇ္ဇိတွာ ဝိဇ္ဇမာနံ ‘‘အကာသိ’’န္တိ ကြိယာယ သမ္ဗန္ဓမုပေန္တံ ကမ္မဉ္စ ဟောတိ, ဘာဝေ ဝိဟိတဿ ယုပစ္စယန္တဿ နပုံသကတ္တာ နပုံသကဉ္စ, သတ္တာယ ဧကတ္တာ ဧကဝစနဉ္စ တဗ္ဗိသေသနတ္တာ သာဒရသဒ္ဒေါပိ နပုံသကဒုတိယေကဝစနော ဟောတိ.

29. වන්දනා මානවලට භාජන වූ, ද්වාරත්‍රයෙන් කරනු ලබන නමස්කාර පූජාවන්ට ආධාර වූ, ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් ‘රත්න’ නම් වූ බුද්ධාදී රත්නත්‍රය විෂයයෙහි මා විසින් සාදරයෙන් (ගෞරව සහිතව) කරන ලද්දා වූ, ලෞකික ලෝකෝත්තර සම්පත් සාදා දෙන බැවින් විශේෂයෙන් හිතකර වූ ඒ වන්දනාව මාගේ කය හා සිතෙහි පීඩාව විනාශ කෙරේවා. මෙය වෙන් නොවූ ප්‍රථම-ද්විතීය-තෘතීය පාදාදි යමකයයි. ආදරය සහිතව පවත්නා වූයේ ‘සාදර’ නම් වේ, එය ක්‍රියා විශේෂණයකි. මෙහි ක්‍රියාව නම් ‘විහිත’ ශබ්දයෙන් දක්වන ලද ‘කිරීම’ යි. ‘විහිත’ ශබ්දයෙහි කර්මකාරක අර්ථය තිබුණද, වෙනත් ආකාරයකින් නොගැලපෙන බැවින් ‘කළේය’ යන ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ වී කර්මයද වේ. භාව අර්ථයෙහි යෙදුණු ‘යු’ ප්‍රත්‍යය ඇති නපුංසක ලිංග එකවචන බැවින්, එය විශේෂණය වන ‘සාදර’ ශබ්දයද නපුංසක ලිංග ද්විතීයා විභක්ති ඒකවචන වේ.

‘‘ဝိသေသျေ [Pg.53] ဒိဿမာနာ ယာ,လိင်္ဂသင်္ချာဝိဘတ္တိယော;

တုလျာဓိကရဏေ ဘိယျော,ကာတဗ္ဗာ တာ ဝိသေသနေ’’တိ.

“විශේෂ්‍ය පදයෙහි (නාම පදයෙහි) යම් ලිංග, වචන සහ විභක්තීන් දක්නට ලැබේද, සමානාධිකරණයේදී විශේෂණ පදයෙහිද බහුලව ඒවාම යෙදිය යුතුය.”

ဟိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ကြိယာဝိသေသနေ ဂဟိတေ သာမတ္ထိယတော ‘‘မယာ’’တိ တတိယန္တဿ ပဌမန္တတ္တံ, ‘‘ဝန္ဒနာ’’တိ ပဌမန္တဿ ဆဋ္ဌုန္တဉ္စ ဟောတိ. ဝန္ဒနာ စ မာနော စ, တေသံ ဘာဇနံ. တိဏ္ဏံ သမူဟော တယံ, ရတနာနံ တယန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

එසේ කියන ලදී. මෙසේ ක්‍රියා විශේෂණය ගත් කල්හි, සාමර්ථ්‍යයෙන් (අර්ථ බලයෙන්) 'මයා' (මා විසින්) යන තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත පදය ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත බවටත්, 'වන්දනා' යන ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත පදය ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත බවටත් පත්වේ. වන්දනාව ද මානය (පිදීම) ද වේ, ඔවුන්ගේ භාජනය (පිළිගන්නා ස්ථානය) යි. තුනක සමූහය 'තයං' (ත්‍රය) නම් වේ. රත්නයන්ගේ ත්‍රිත්වය 'රතනානං තයං' යනු එහි විග්‍රහයයි.

အဗျပေတစတုက္ကပါဒါဒိယမကဝဏ္ဏနာ

අව්‍යපේත චතුෂ්ක පාදාදි යමක වර්ණනාව (නොවෙන් වූ සතර පදයන්හි මුල යෙදෙන යමක විස්තරය)

၃၀.

30.

ကမလံ က’မလံ ကတ္တုံ-ဝနဒေါ ဝနဒေါ’မ္ဗရံ;

သုဂတော သုဂတော လောကံ, သဟိတံ သဟိတံ ကရံ.

නෙළුම් මල ජලය අලංකාර කිරීමට ද, වැසි වස්වන මේඝය අහස අලංකාර කිරීමට ද, සුගත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ පූර්ණ වූ යහපත කරමින් ලෝකය අලංකාර කිරීමට ද පවතිති.

၃၀. ‘‘ကမလ’’မိစ္စာဒိ. ကမလံ အရဝိန္ဒံ ကံ ဇလံ အလင်္ကတ္တုံ သဇ္ဇနတ္ထာယ ဟောတိ, ဝိကသိတာရဝိန္ဒသန္ဒောဟသမ္ဘာဝိတောဒကဿ ဝါပါဒီသု တာဒိသရမဏီယတ္တသမ္ပတ္တိသမ္ဘဝတော, အဝနံ ရက္ခံ ဒဒါတိ သဿသမ္ပတျာဒိကာရဏဘာဝေနာတိ အဝနဒေါ. ဝနံ ဇလံ ဒဒါတိ န တုစ္ဆောတိ ဝနဒေါ မေဃော အမ္ဗရံ အာကာသံ ဇလဓာရဘာရဘရိတမ္ဗရကုဟရဿ ဒဿနီယတာဂုဏယောဂတော အလံကတ္တုန္တိ အဓိကတံ. သဟိတံ သမ္ပုဏ္ဏံ ဟိတံ အဘိဝုဒ္ဓိံ ကရံ ကရောန္တော သုဋ္ဌု ဂဒတီတိ သုဂတော မဉ္ဇုဘာဏီ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါ ဝိယ နေက္ခမ္မာဒိနာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိကေ ပဇဟန္တော ဂန္တွာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သဝါသနသကလကိလေသေ သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ သောဘနံ နိဗ္ဗာနပုရံ ဂတောတိ ဝါ သုဂတောတိ ဝုတ္တော သော မဟာမုနိ အတ္တနော အပရိမိတပါရမိတာသိမ္ပကစဂလိတတိလကဘာဝေန လောကံ လောကတ္တယံ, သဟိတံ လောကန္တိ ဝါ ယောဇနီယံ အလင်္ကတ္တုံ အလံကရဏာယာတိ. ဣဒံ ပါဒစတုက္ကာဒိယမကမဗျပေတံ.

30. 'කමලං' යනාදියයි. 'කමලං' යනු නෙළුම් මලයි. 'කං' යනු ජලයයි. එය සැරසීමට (අලංකාර කිරීමට) සුදුසු වෙයි. පිපුණු නෙළුම් මල් සමූහයෙන් බැබළෙන ජලය ඇති වැව් ආදියේ එවැනි රමණීය ශෝභාවක් ඇති වන බැවිනි. අස්වනු සම්පත් ආදිය ඇති වීමට හේතු වන බැවින් 'අවන' හෙවත් ආරක්ෂාව දෙනු ලබන්නේ ය යන අර්ථයෙන් 'අවනද' නම් වේ. 'වන' යනු ජලයයි, එය හිස් නොකර ලබා දෙන බැවින් 'වනද' නම් වූ මේඝය (වැහි වලාකුළ), ජලධාරාවන්ගෙන් බර වූ අහස් කුසෙහි දර්ශනීය ගුණයෙන් යුක්ත වන බැවින් 'අම්බරං' හෙවත් අහස අලංකාර කිරීමට සුදුසු වේ යන්න මෙහි අධිකාරී අර්ථයයි. 'සහිතං' යනු සම්පූර්ණ වූ, 'හිතං' යනු අභිවෘද්ධිය (යහපත), 'කරං' යනු කරමින්, මැනවින් (දහම්) දේශනා කරන බැවින් මධුර ස්වරැති 'සුගත' නම් වන, නැතහොත් පෙර බුදුවරුන් මෙන් නෙක්ඛම්මාදී ගුණයෙන් කාමච්ඡන්දාදී කෙලෙසුන් දුරු කරමින් ගොස්, අර්හත් මාර්ගයෙන් වාසනා සහිත සියලු කෙලෙසුන් මුලිනුපුටා දමා ශෝභන වූ නිවන් පුරයට වැඩි බැවින් 'සුගත' යැයි කියනු ලබන ඒ මහා මුනිවරයාණන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේගේ අපරිමිත පාරමිතා නමැති ශිල්පීය කුසලතාවයෙන් පහළ වූ තිලකයක් බඳු වූ ස්වභාවයෙන් යුතුව 'ලෝකං' හෙවත් තුන් ලෝකය, නැතහොත් සත්ත්වයන් සහිත ලෝකය අලංකාර කිරීම පිණිස පවතිති. මෙය නොවෙන් වූ (අඛණ්ඩ) සිවුපද මුල් යමකයයි.

၃၀. ကမလံ [Pg.54] ပဒုမံ ကံ ဇလံ အလင်္ကတ္တုံ ပဉ္စဝိဓပဒုမသဉ္ဆန္နဿ ဥဒကဿ ရမဏီယတ္တာ သဇ္ဇေတုံ ဟောတိ. အဝနဒေါ ကာလေ ဝုဋ္ဌိသမ္ပဒါယ သဿသမ္ပဒါဒီနံ ကာရဏတ္တာ အာရက္ခံ ဒေန္တော ဝနဒေါ မေဃော အမ္ဗရံ အာကာသံ အလင်္ကတ္တုံ ဇလဓာရဘာရဘရိတမ္ဗရကုစ္ဆိယာ ဒဿနီယတ္တာ သဇ္ဇေတုံ ဟောတိ, သဟိတံ သမ္ပုဏ္ဏံ ဟိတံ အဘိဝုဍ္ဎိံ ကရံ ကရောန္တော သုဂတော စိတြကထီ သုန္ဒရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတော ဝါ သော သုဂတော သော တထာဂတော လောကံ လောကတ္တယံ, သဟိတံ လောကံ ဝါ အလင်္ကတ္တုံ စိတြကထာဒိကာရဏေဟိ တာဒိသဿ အညဿ စ လောကရာမဏေယျဿာဘာဝါ သဇ္ဇေတုံ ဟောတိ. သဗ္ဗပဒတ္ထာနံ သတ္တာဗျဘိစာရိတ္တာ ဟောတီတိ ဂမ္မံ. တတောယေဝ သဗ္ဗေ ပဌမန္တဘဝနကြိယာယ ယုဇ္ဇန္တီတိ ဝဒန္တိ. ဣဒံ အဗျပေတစတုက္ကပါဒါဒိယမကံ.

30. කමලං යනු පියුමයි. 'කං' යනු ජලයයි. එය සැරසීමට (අලංකාර කිරීමට), පස් පියුමෙන් වැසුණු ජලයේ රමණීයත්වය නිසා සැරසීමට සුදුසු වෙයි. සුදුසු කල වැසි වැසීමෙන් අස්වනු සම්පත් ලැබීමට හේතු වන බැවින් ආරක්ෂාව සලසන්නා වූ, 'වනද' නම් වූ වැහි වලාකුළ, ජලධාරාවන්ගෙන් පිරුණු අහස් කුසෙහි දර්ශනීයත්වය නිසා 'අම්බරං' හෙවත් අහස සැරසීමට (අලංකාර කිරීමට) සුදුසු වෙයි. සම්පූර්ණ වූ යහපත (අභිවෘද්ධිය) සිදු කරමින්, සිත් ගන්නා සුලු දේශනා ඇති හෙයින් හෝ සුන්දර වූ නිවනට වැඩි බැවින් හෝ 'සුගත' නම් වූ ඒ තථාගතයන් වහන්සේ, චිත්‍ර කථිකත්වය ආදී හේතූන් නිසා එවැනි වෙනත් ලෝක රමණීයත්වයක් නොමැති බැවින් ලෝකය හෙවත් තුන් ලෝකය, නැතහොත් සත්ත්වයන් සහිත ලෝකය සැරසීමට (අලංකාර කිරීමට) සුදුසු වෙති. සියලු පදයන්ගේ අර්ථයන්හි පැවැත්ම නියත බැවින් 'වෙයි' (හෝති) යන්න මෙහි ගම්‍ය වේ. එහෙයින්ම සියලු ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත පදයන් 'වෙයි' (භවන) යන ක්‍රියාව හා යෙදෙන බව පවසති. මෙය අව්‍යපේත චතුෂ්කපාදාදි යමකයයි.

၃၁.

31.

အဗျပေတာဒိယမက-ဿေသော လေသော နိဒဿိတော;

ဉေယျာနိ’မာယေဝ ဒိသာ-ယ’ညာနိ ယမကာနိပိ.

අව්‍යපේත ආදි යමකයෙහි මේ ස්වල්ප මාත්‍ර වූ ක්‍රමය (නිදසුන) දක්වන ලදී. මේ ක්‍රමයෙන් (මඟින්) සෙසු යමකයන් ද දත යුතුය.

၃၁. ဣစ္စေဝမဘိမတယမကေ အဗျပေတပါဒါဒိယမကဿ ဒိသာမတ္တံ ဒဿေတွာ ဥပသံဟရတိ ‘‘အဗျပေတေ’’စ္စာဒိနာ. အဗျပေတဿ အဗျဝဟိတဿ စတုန္နံ ပါဒါနံ အာဒေါ, အာဒိဘူတဿ ဝါ ယမကဿ ဧသော ယထာဝုတ္တော လေသော ကောစိဒေဝ ဘေဒေါ နိဒဿိတော ဝိကပ္ပိတော. အပရာနိပိ ကိံ န ဝိကပ္ပိယန္တီတိစေတိ အာဟ ‘‘ဉေယျာနိ’’စ္စာဒိ. ဣမာယ ဒိသာယ ဣမိနာ ဥပါယေန မဂ္ဂေနေဝ အညာနိ ဝုတ္တတော အပရာနိ ဒုတိယပါဒါဒိယမကတတိယပါဒါဒိယမကစတုတ္ထပါဒါဒိယမကာဒီနိ အဗျပေတာနိပိ ပဌမဒုတိယပါဒါဒိယမကပဌမတတိယပါဒါဒိယမကာနိပိ ဗျပေတာနိ, ပဌမစတုတ္ထဒုတိယတတိယပါဒါဒိယမကာဒီနိပိ အဗျပေတဗျပေတာနိ, တထာ မဇ္ဈန္တပါဒယမကာနိ ဉေယျာနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ, ဝိညူနံ တာဒိသာယ ဒိသာယ ဒဿိတတ္တာတိ. တတ္ထ စ –

31. මෙසේ කැමති වූ යමකයෙහි අව්‍යපේත පාදාදි යමකයේ මඟ පමණක් දක්වා 'අව්‍යපේත' යනාදියෙන් උපසංහාරය කරයි. නොවෙන් වූ (අඛණ්ඩ) සතර පාදයන්ගේ ආරම්භයෙහි වූ, නැතහොත් ආරම්භයෙහි වූ යමකයෙහි මේ කියන ලද ලේශය හෙවත් එක්තරා ප්‍රභේදයක් දක්වන ලදී, විස්තර කරන ලදී. 'අන්‍ය වූ ප්‍රභේදයන් ද විස්තර නොකරන්නේ මන්ද?' යන අපේක්ෂාවෙන් 'ඥෙය්‍යානි' (දත යුතුය) යනාදිය පැවසීය. මේ දිශාවෙන් (මඟින්), මේ උපාය මාර්ගයෙන්ම, මීට වඩා වෙනත් වූ දෙවන පාදාදි යමකය, තුන්වන පාදාදි යමකය, සිව්වන පාදාදි යමකය ආදී නොවෙන් වූ (අව්‍යපේත) යමකයන් ද, පළමු සහ දෙවන පාදාදි යමකයන් ද, පළමු සහ තුන්වන පාදාදි යමකයන් ද වන වෙන් වූ (ව්‍යපේත) යමකයන් ද, පළමු හා සිව්වන, දෙවන හා තුන්වන පාදාදි යමකයන් වන නොවෙන් වූ සහ වෙන් වූ (අව්‍යපේත-ව්‍යපේත) යමකයන් ද, එමෙන්ම මධ්‍ය පාද යමකයන් සහ අන්ත පාද යමකයන් ද ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ඒ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතු බව පෙන්වා දෙන ලදී. එහි මෙසේ ද වේ –

‘‘ဂုဏာဂုဏေန [Pg.55] သဟ တေ, သာဓဝေါ’သာဓဝေါ ဇနာ;

ဝိဂါဟန္တေ သမံ နာထ, စိတ္တံ စိတ္တေ ကထံ နု တေ’’.

නාථයන් වහන්ස! ඒ සාධු ජනයෝ සහ අසාධු ජනයෝ තම තමන්ගේ ගුණ හා අගුණ සමඟ ඔබ වහන්සේගේ සිතට එක්වන්නේ (ඇතුළු වන්නේ) කෙසේ නම් ද?

ဣစ္စာဒိနာ ဒုတိယပါဒါဒိယမကာဒီနိ အဗျပေတာနိ,

යනාදී වශයෙන් නොවෙන් වූ (අව්‍යපේත) දෙවන පාදාදි යමකයන් ද,

‘‘ပိယေန ဝစသာ သဗ္ဗေ,ပိယေန’ပ္ပိယဘာဏိနော;

ပါဒါနတေ ဇိနောကာသိ,သော ဓမ္မော ဟန္တု ဝေါ’ပ္ပိယံ’’.

ප්‍රිය තෙපුලෙන්, අප්‍රිය තෙපලන්නන් ද ඇතුළු සියලු දෙනා තමන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නමස්කාරයට යොමු කළ සේක් ද, ඒ ජිනරාජයන් වහන්සේ දේශනා කළ ඒ ධර්මය ඔබගේ අප්‍රිය දේ විනාශ කරත්වා!

ဣစ္စာဒိနာ ပဌမဒုတိယပါဒါဒိယမကာဒီနိ အဗျပေတာနိ,

යනාදී වශයෙන් නොවෙන් වූ (අව්‍යපේත) පළමු හා දෙවන පාදාදි යමකයන් ද,

‘‘သ’မလံ သမလံ ကတ္တုံ, သုစိရံသုစိ ရံဇယေ;

သုစိရံ သုစိရံဂံ တံ, သ’မလံ သမလံဘိ ယော’’.

කෙලෙස් සහිත වූවන් කෙලෙස් රහිත කිරීමට, ඉතා දිගු කලක් පිරිසිදුව බැබළවූ, දිගු කලක් පවතින ශෝභන සිරුරක් ඇති, කෙලෙස් සහිත සත්ත්වයන් වැළඳගත් (පිහිට වූ) යමෙක් වේ ද...

ဣစ္စာဒိနာ ပဌမစတုတ္ထဒုတိယတတိယပါဒါဒိယမကာဒီနိ အဗျပေတဗျပေတာနိ,

යනාදී වශයෙන් පළමු හා සිව්වන, දෙවන හා තුන්වන පාදාදි නොවෙන් වූ සහ වෙන් වූ (අව්‍යපේත-ව්‍යපේත) යමකයන් ද,

‘‘မနောဟရ ဟရ က္လေသံ, ဇိန စေတောဘဝံ မမ;

နနု တွံ ပါရမီသာရာ-မတဘာဝိတမောသဓံ’’.

මනහර ජිනරාජයන් වහන්ස! මාගේ සිතෙහි හටගත් කෙලෙස් දුරු කළ මැනව. ඔබ වහන්සේ පාරමිතා සාරයෙන් හා අමා ගුණයෙන් වැඩූ දිව්‍ය ඖෂධයක් නොවේ ද?

ဣစ္စာဒိနာ မဇ္ဈပါဒယမကာနိ,

යනාදී වශයෙන් මධ්‍ය පාද යමකයන් ද,

‘‘သာဓုနာ ရံဇယ ဇယ-ဒ္ဓနိနာ’ပူရယိ မဟိံ;

ယော တံ ဇိနဝရံ ဓီရ-မတ္ထကာမောသိ စေ တုဝံ’’.

පොළොව යහපත් ජය නාදයෙන් පිරවූ ඒ ධීර වූ උත්තම ජිනරාජයන් වහන්සේව, ඉදින් ඔබ යහපත කැමති නම් (අදහන්න)...

ဣစ္စာဒိနာ အန္တပါဒယမကာနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ.

යනාදී වශයෙන් අන්ත පාද යමකයන් ද දත යුතුය.

၃၁. ဧဝံ အဘိမတယမကေန အဗျပေတယမကာနမုပါယာဒီနိ နိဂမေန္တော အာဟ ‘‘အဗျပေတိ’’စ္စာဒိ. အဗျပေတာဒိယမကဿ ဝိသဒိသဝဏ္ဏေဟိ အဗျဝဟိတာဒိယမကဿ, အဗျပေတပါဒါဒိယမကဿ ဝါ ဧသော လေသော ‘‘သုဇနိ’’စ္စာဒိကော အပ္ပကောဒါဟရဏနယော နိဒဿိတော နိဒ္ဒိဋ္ဌော. အညာနိ ယမကာနိပိ ဣမာယေဝ ဒိသာယ ဣမိနာ နယေနေဝ ဉေယျာနိ ဝိညူဟိ ဉာတဗ္ဗာနိ. အာဒေါ ယမကံ, အာဒိဘူတံ ဝါ ယမကံ, အဗျပေတဉ္စ တံ အာဒိယမကဉ္စာတိ ဝါကျံ. ဧဝံ ဒဿိတေန [Pg.56] ဣမိနာ ကမေန အဗျပေတဒုတိယပါဒါဒိယမကာဒယော ဉာတဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပာယော.

31. මෙසේ අභිමත යමකය මඟින් අව්‍යපේත යමකයන්ගේ උපාය මාර්ගයන් නිගමනය කරමින් 'අව්‍යපේත' යනාදිය පැවසීය. අව්‍යපේත ආදි යමකයේ, අසදෘශ වර්ණයන්ගෙන් නොවෙන් වූ ආදි යමකයේ, නැතහොත් අව්‍යපේත පාදාදි යමකයේ මේ ලේශය හෙවත් 'සුජන' යනාදී ස්වල්ප වූ උදාහරණ ක්‍රමය දක්වන ලදී, නිර්දේශ කරන ලදී. සෙසු යමකයන් ද මේ දිශාවෙන්ම (ක්‍රමයෙන්ම), මේ නීතියෙන්ම ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් දත යුතුය. 'ආදෝ යමකං' යනු මුලෙහි වූ යමකයයි, නැතහොත් ආරම්භයේ වූ යමකයයි. 'අව්‍යපේතඤ්ච තං ආදියමකඤ්ච' යනු එම වාක්‍යයයි. මෙසේ දක්වන ලද මේ ක්‍රමයෙන් නොවෙන් වූ දෙවන පාදාදි යමකයන් දත යුතු යනු මෙහි අදහසයි.

တတ္ထ အဗျပေတဒုတိယပါဒါဒိယမကမေဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ –

එහි නොවෙන් වූ (අව්‍යපේත) දෙවන පාදාදි යමකය මෙසේ දත යුතුය –

ဂုဏာဂုဏေန သဟ တေ, သာဓဝေါ’သာဓဝေါ ဇနာ;

ဝိဂါဟန္တေ သမံ နာထ, စိတ္တံ စိတ္တေ ကထံ နု တေ.

නාථයන් වහන්ස! ඒ සාධු ජනයෝ සහ අසාධු ජනයෝ තම තමන්ගේ ගුණ හා අගුණ සමඟ ඔබ වහන්සේගේ සිතට එක්වන්නේ (ඇතුළු වන්නේ) කෙසේ නම් ද?

ဘော နာထ တေ တုယှံ စိတ္တေ သာဓဝေါ အသာဓဝေါ တေ ဇနာ ဂုဏာဂုဏေန သကသကဂုဏေန အဂုဏေန စ သဟ သမံ ဧကဇ္ဈံ ကထံ နု ဝိဂါဟန္တေ, စိတ္တံ အစ္ဆရိယံ သုဇနဒုဇ္ဇနေသု သမမေတ္တာ အစ္ဆရိယာတိ အဓိပ္ပာယော.

පින්වත් නාථයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේගේ සිතෙහි, සාධු සහ අසාධු වූ ඒ ජනයෝ තම තමන්ගේ ගුණය හා අගුණය සමඟ සමානව, එක්තැන්ව කෙසේ නම් ඇතුළු වෙත් ද? සිත යනු පුදුමයකි. සුදන දුදනන් කෙරෙහි පවතින සම මෙත්තාව (මෛත්‍රිය) පුදුමයකි යනු මෙහි අදහසයි.

အဗျပေတပဌမဒုတိယပါဒါဒိယမကမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ –

නොවෙන් වූ (අව්‍යපේත) පළමු හා දෙවන පාදාදි යමකය මෙසේ දැකිය යුතුය –

ပိယေန ဝစသာ သဗ္ဗေ, ပိယေန’ပ္ပိယဘာဏိနော;

ပါဒါနတေ ဇိနောကာသိ, သော ဓမ္မော ဟန္တု ဝေါ’ပ္ပီယံ.

ප්‍රිය තෙපුලෙන්, අප්‍රිය තෙපලන්නන් ද ඇතුළු සියලු දෙනා තමන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නමස්කාරයට යොමු කළ සේක් ද, ඒ ජිනරාජයන් වහන්සේ දේශනා කළ ඒ ධර්මය ඔබගේ අප්‍රිය දේ විනාශ කරත්වා!

ဇိနော အပ္ပိယဘာဏိနောပိ သဗ္ဗေ ဇနေ ပိယေန ယေန ဝစသာ ပါဒါနတေ အကာသိ, သော ဓမ္မော ဝေါ အပ္ပိယံ ဟန္တု. ဧတ္ထ အပိသဒ္ဒပရိယာယဿ ပိသဒ္ဒဿ ဂဟိတတ္တာ ယတိဘင်္ဂေါ နတ္ထိ.

ජිනරාජයන් වහන්සේ අප්‍රිය තෙපලන්නන් ද ඇතුළු සියලු ජනයා යම් ප්‍රිය වචනයකින් ශ්‍රී පාද නමස්කාරයට යොමු කළ සේක් ද, ඒ ධර්මය ඔබ සැමට අප්‍රිය දේ විනාශ කරත්වා. මෙහි 'අපි' ශබ්දයේ පර්යායක් වූ 'පි' ශබ්දය යොදාගත් බැවින් යතිභංගයක් නොමැත.

ပဌမစတုတ္ထဒုတိယတတိယပါဒါဒိအဗျပေတဗျပေတယမကမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ –

පළමු හා සිව්වන, දෙවන හා තුන්වන පාදාදි නොවෙන් වූ සහ වෙන් වූ (අව්‍යපේත-ව්‍යපේත) යමකය මෙසේ දැකිය යුතුය –

သ’မလံ သမလံ ကတ္တုံ, သုစိရံသုစိ ရံဇယေ;

သုစိရံ သုစိရံဂံ တံ, သ’မလံ သမလံဘိ ယောတိ.

කෙලෙස් සහිත වූවන් කෙලෙස් රහිත කිරීමට, ඉතා දිගු කලක් පිරිසිදුව බැබළවූ, දිගු කලක් පවතින ශෝභන සිරුරක් ඇති, කෙලෙස් සහිත සත්ත්වයන් වැළඳගත් (පිහිට වූ) යමෙක් වේ ද...

ဧတ္ထ ‘‘သမလံ သမလံ, သုစိရံ သုစိရ’’န္တိ ဝိသဒိသဝဏ္ဏေဟိ အဗျဝဟိတတ္တာ အဗျပေတံ, ‘‘သမလံ သမလ’’န္တိ ပုဗ္ဗပရယုဂဠံ ‘‘ကတ္တု’’မိတိ ဘိန္နဝဏ္ဏေဟိ, ‘‘သုစိရံ သုစိရ’’န္တိ ပုဗ္ဗပရယုဂဠံ ‘‘ဇယေ’’တိ ဘိန္နဝဏ္ဏေဟိ စ ဗျဝဟိတတ္တာ ဗျပေတဉ္စ ဟောတိ. သုစိရံသုစိ သောဘနရံသိနာ ဥစိ ယုတ္တော ယော ဇိနော သံ [Pg.57] သန္တိံ နိဗ္ဗာနံ သမလံဘိ အလဘိ, အလံ အစ္စန္တံ အတိသယေန သုစိရံဂံ ဝိသုဒ္ဓဒေဟံ တံ ဇိနံ သမလံ ဇလ္လိကာသင်္ခါတေန, ရာဂါဒိကုစ္ဆိတသင်္ခါတေန ဝါ မလေန သဟိတံ သံ အတ္တာနံ အလံကတ္တုံ နိမ္မလံ ကတွာ သဇ္ဇေတုံ သုစိရံ သုစိရကာလံ ရံဇယေ အတ္တနိ အဘိရမာပေယျ.

මෙහි 'සමලං සමලං, සුචිරං සුචිරං' යන්න අසමාන අක්ෂරයන්ගෙන් වෙන් නොකිරීම හේතුවෙන් අව්‍යපේත (නොවෙන් වූ) වෙයි. 'සමලං සමලං' යන පූර්ව-අපර යුගලය 'කත්තුං' යන වෙනත් අකුරුවලින් ද, 'සුචිරං සුචිරං' යන පූර්ව-අපර යුගලය 'ජයේ' යන වෙනත් අකුරුවලින් ද වෙන් කරන ලද බැවින් ව්‍යපේත (වෙන් වූ) ද වෙයි. ඉතා දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පිවිතුරු වූ ද, ශෝභන රශ්මියෙන් හා පවිත්‍රත්වයෙන් යුක්ත වූ ද යම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කෙනෙක් ශාන්තිය වූ නිවන මැනවින් ලැබූ සේක් ද, අතිශයින්ම පිරිසිදු ශරීරයක් ඇති ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ, කෙලෙස් නමැති මල සහිත වූ හෝ රාගාදී ලාමක කෙලෙස් නමැති කිලුටෙන් යුක්ත වූ තමාගේ සිත අලංකාර කරනු පිණිස (නිර්මල කොට සකස් කරනු පිණිස) ඉතා දිගු කලක් තිස්සේ තමන් කෙරෙහි ඇලී වාසය කරවන්නේ ය.

ပါဒမဇ္ဈယမကမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ –

පාද මධ්‍ය යමකය මෙසේ දත යුතු ය –

မနောဟရ ဟရ က္လေသံ, ဇိန စေတောဘဝံ မမ;

နနု တွံ ပါရမီသာရာ-မတဘာဝိတမောသဓန္တိ.

මනෝහර වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, මාගේ සිතෙහි උපන් කෙලෙස් තැවුල දුරු කළ මැනව. ඔබ වහන්සේ පාරමී සාරය නමැති අමෘතයෙන් අනුභූත වූ දිව්‍ය ඖෂධයක් නොවේ ද?

မနောဟရ ဇိန မမ စေတောဘဝံ က္လေသံ သန္တာပံ ဟရ အပနယ, တွံ ပါရမီသာရာမတဘာဝိတံ ဩသဓံ ဒိဗ္ဗောသဓံ နနု.

මනෝහර වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, මාගේ සිතෙහි උපන් කෙලෙස් තැවුල දුරු කරනු මැනව. ඔබ වහන්සේ පාරමිතා සාරය නමැති අමෘතයෙන් පෝෂණය වූ ඖෂධය (දිව්‍ය ඖෂධය) නොවේ ද?

ပါဒန္တယမကမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ –

පාදාන්ත යමකය මෙසේ දත යුතු ය –

သာဓုနာ ရံဇယ ဇယ-ဒ္ဓနိနာ’ပူရယိ မဟိံ;

ယော တံ ဇိနဝရံ ဓီရ-မတ္ထကာမောသိ စေ တုဝန္တိ.

යම් උත්තම ජිනේන්ද්‍රයෙක් තෙම යහපත් වූ ජය ඝෝෂාවෙන් මුළු පොළොව පුරවාලූ සේක් ද, ධීර වූ ඒ උතුම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කෙරෙහි, ඉදින් තෝ යහපත කැමති වන්නෙක් නම් (සිත) ඇලවා ගනුව.

ယော ဇိနဝရော သာဓုနာ ဇယဒ္ဓနိနာ ဝေနေယျဇယဃောသေန မဟိံ အာပူရယိ, ဓီရံ တံ ဇိနဝရံ တုဝံ သပ္ပုရိသ စေ အတ္ထကာမော အသိ, ရံဇယ အဘိရမာပေဟိ. ဣမိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌယမကေဟေဝ အဝသေသာ တတိယပါဒါဒိယမကာဒယော ဝိညေယျာ.

යම් උත්තම ජිනේන්ද්‍රයෙක් තෙම යහපත් වූ ජය ඝෝෂාවෙන් (වෙණෙය ජනයා කෙරෙහි ජය ඝෝෂාවෙන්) මුළු පොළොව පුරවාලූ සේක් ද, පින්වත් සත්පුරුෂය, ඉදින් තෝ යහපත කැමති වන්නෙක් නම්, ධීර වූ ඒ උතුම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කෙරෙහි සිත ඇලවා ගනුව (සතුටු කරවනු). මෙසේ දක්වන ලද යමකයන් මඟින් සෙසු තුන්වන පාදය ආදී වූ යමකයන් දත යුතු ය.

၃၂.

32.

အစ္စန္တဗဟဝေါ တေသံ,ဘေဒါ သမ္ဘေဒယောနိယော;

တတ္ထာပိ ကေစိ သုကရာ,ကေစိ အစ္စန္တဒုက္ကရာ.

එම යමකයන්ගේ එක්වීමෙන් හා මිශ්‍රවීමෙන් උපදින ප්‍රභේදයෝ අතිශයින්ම බොහෝ වෙති. ඒ ප්‍රභේදයන් අතරින් ඇතැම් යමකයෝ පහසුවෙන් කළ හැකි ය, ඇතැම්හු අතිශයින්ම දුෂ්කර වෙති.

၃၂. ကိံ ပန သာကလ္လေန န ဝိကပ္ပိတာနီတိ အာဟ ‘‘အစ္စန္တိ’’စ္စာဒိ. တေသံ ဝိကပ္ပာနံ သမ္ဘေဒေါ သင်္ကရော မိဿတ္တမုစ္စာရဏပ္ပကာရော ယောနိ ပဘဝေါ ယေသံ တေ သမ္ဘေဒယောနိယော, ဘေဒါ ပကာရာ အစ္စန္တဗဟဝေါ အတိသယေန ဗဟုလာ ယထာဝုတ္တနယေန သမ္ဘဝန္တိ, တတ္ထာပိ တေသု ဝိကပ္ပေသုပိ ကေစိ ဝိကပ္ပာ သုခေန ကရီယန္တိ ပယုဇ္ဇန္တီတိ [Pg.58] သုကရာ, တဗ္ဗိပရီတော စ ကေစိ ဝိကပ္ပာ အစ္စန္တဒုက္ကရာ. ဣတိ ဒွိဓာ သင်္ဂယှန္တိ, တေသု သုကရာနံ ကေသဉ္စိ အဘိမတယမကာနံ မုခမတ္တံ ဒဿိတံ. ဣဒါနိ ဒုက္ကရာနံ ကေသဉ္စိ မုခမတ္တံ န သဗ္ဗမေဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

32. සියල්ල සහමුලින්ම විග්‍රහ නොකරන ලද්දේ මන්ද? යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් 'අච්චන්ත' (අතිශයින්ම) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. ඒ ප්‍රභේදයන්ගේ සංකලනය (මිශ්‍රවීමෙන් උච්චාරණය කරන ක්‍රමය) උත්පත්ති ස්ථානය කොට ඇති බැවින් ඒවා 'සම්භේදයෝනි' නම් වේ. එම ප්‍රභේදයෝ ඉහත කී ක්‍රමයෙන් අතිශයින්ම බහුලව උපදිති. එහිදී ද ඒ විකල්පයන් අතරින් ඇතැම් විකල්පයෝ පහසුවෙන් කළ හැකි බැවින් (භාවිත කළ හැකි බැවින්) 'සුකර' (පහසු) නම් වෙති. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ඇතැම් විකල්පයෝ අතිශයින්ම දුෂ්කර වෙති. මෙසේ ඒවා දෙවැදෑරුම්ව සංග්‍රහ කරනු ලැබේ. ඒ අතරින් පහසු වූ ඇතැම් කැමති යමකයන්ගේ මඟක් පමණක් පෙන්වන ලදී. දැන් දුෂ්කර වූ ඇතැම් යමකයන්ගේ මඟක් පමණක් පෙන්වනු ලැබේ, සියල්ලම නොවේ යැයි දත යුතු ය.

သမုန္နတေန တေ သတာ,ကထံ န တေ န တေ သိယုံ;

ယတော နတေနတေပိ’တော,သိယုံ န တေ နတေ သုဘာ.

මනා වූ උත්කර්ෂවත් භාවයෙන් යුක්ත වූ ඒ ඔබගේ සත්පුරුෂයෝ කෙසේ නම් ඔබට අයිති නොවන්නාහු ද? ඔවුන් ඔබටම අයත් වෙති. යම් හෙයකින් නැමුණු තැනැත්තා කෙරෙහි ද, නොනැමුණු තැනැත්තා කෙරෙහි ද පවතින ඒ ශෝභන ගුණයෝ ඔබට අවනත වූවන් කෙරෙහි කෙසේ නම් සුබදායක නොවන්නාහු ද? සුබදායකම වෙති.

ဣဒံ ပါဒစတုက္ကမဇ္ဈယမကမဗျပေတဗျပေတမေကရူပံ ဒုက္ကရံ.

මේ වනාහි පාද සතරෙහිම මධ්‍ය යමකය එකම රූපයකින් යුතු ව්‍යපේත-අව්‍යපේත මිශ්‍රව පැමිණි දුෂ්කර යමකයකි.

န ဘာသုရာ တေပိ သုရာ ဝိဘူသိတာ,တထာသုရာ ဘူရိ သုရာပရာဇိတာ;

သဘာသု ရာဇာပိ တထာ သုရာဇိတော,ယထာ သုရာဇန္တိ သုရာဝိနိဿဋာ.

නොයෙක් අබරණින් සැරසුණු ඒ දෙවියෝ ද එසේ බැබළෙන්නේ නැත. මත්පැන් බීමෙන් පරාජයට පත් වූ අසුරයෝ ද එසේ බැබළෙන්නේ නැත. සභාවන්හි මැනවින් බැබළෙන රජු ද එසේ නොබැබළෙයි. රාගාදී කෙලෙස්වලින් මිදුණු, (ශෝභන ලෙස බැබළෙන) බුදුරජාණන් වහන්සේලා යම් සේ බැබළෙත් ද, එසේ මොවුන් කිසිවෙක් නොබැබළෙති.

ဣဒံ စတုက္ကပါဒမဇ္ဈယမကမေကရူပဗျပေတံ.

මේ වනාහි පාද සතරෙහිම මධ්‍ය යමකය එකම රූපයකින් යුතු ව්‍යපේත යමකයකි.

၃၂. သဗ္ဗမိဒမနုဒ္ဒိသိတွာ လက္ခဏာတိဒေသေန နိဂမနံ ကိမတ္ထမိစ္စာသင်္ကာယမာဟ ‘‘အစ္စန္တေ’’စ္စာဒိ. တေသံ ယမကာနံ သမ္ဘေဒယောနိယော ပဘေဒုပ္ပတ္တိကာရဏဘူတာ ဘေဒါ ဥစ္စာဝစပကာရာ အစ္စန္တဗဟဝေါ, တတ္ထာပိ တေသုပိ ကေစိ ယမကာ သုကရာ သုသာဓိယာ, ကေစိ အစ္စန္တဒုက္ကရာ အတိသယေန ဒုဿာဓိယာ. သမ္ဘေဒေါ ယောနိ ယေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

32. මේ සියල්ල එකින් එක වෙන් කොට නොදක්වා, ලක්ෂණ අතිදේශයෙන් නිගමනය කරන්නේ කුමන අදහසකින්ද? යන සැකය දුරු කරනු පිණිස 'අච්චන්ත' යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. ඒ යමකයන්ගේ ප්‍රභේදයන්ගේ උත්පත්තියට හේතු වූ විවිධ ආකාරයේ වෙනස්කම් අතිශයින්ම බොහෝ වෙති. එහිදී ද ඒ යමකයන් අතරින් ඇතැම් යමකයෝ පහසුවෙන් සාදාගත හැකි ය (සුකර වෙති), ඇතැම්හු අතිශයින්ම සාදා ගැනීමට අපහසු ය (දුෂ්කර වෙති). 'සම්භේදනීය වූ උප්පත්ති ස්ථාන ඇත්තාහුය' යන්න මෙහි විග්‍රහයයි.

ဣဟ သုကရဿ ဥပဒိသိတတ္တာ ဒုက္ကရယမကပဝေသောပါယမတ္တမုပဒိသီယတေ –

මෙහි සුකර (පහසු) යමකයන් උපදෙසා ඇති බැවින්, දුෂ්කර යමකයන්ට ප්‍රවේශ වීමේ උපක්‍රමය පමණක් දැන් උපදෙස් දෙනු ලැබේ –

‘‘မနံ မနံ သတ္ထု ဒဒေယျ စေ ယော,မနံ မနံ ပီဏယတ’ဿ သတ္ထု;

မနံ မနံ တေန ဒဒေယျ စေ န,မနံ မနံပ’ဿ န သာဓုပုဇ္ဇ’’န္တိ.

යම් පුද්ගලයෙක් තමාගේ සිත ශාස්තෘන් වහන්සේ උදෙසා (සුළු මොහොතකට හෝ) පූජා කරන්නේ නම්, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිත ඒ පුද්ගලයාගේ සිත පිනවන්නේ ය. එසේ හෙයින්, ඉදින් ඔහු තමාගේ සිත උන්වහන්සේට පූජා නොකරන්නේ නම්, ඔහුගේ ඒ සිත කිසිසේත්ම සත්පුරුෂයන් විසින් පිදිය යුත්තක් නොවේ.

ဣဒံ ပါဒစတုက္ကာဒိယမကမေကရူပံ အဗျပေတဗျပေတံ.

මේ වනාහි පාද සතරෙහිම ආදි යමකය එකම රූපයකින් යුතු ව්‍යපේත-අව්‍යපේත මිශ්‍රව පැමිණි යමකයකි.

ယော [Pg.59] ပုဂ္ဂလော မနံ အတ္တနော စိတ္တံ သတ္ထု ဇိနဿ မနံ ခဏမတ္တမ္ပိ ဒဒေယျ စေ, သတ္ထု မုနိန္ဒဿ မနံ စိတ္တံ အဿ ပုဂ္ဂလဿ မနံ စိတ္တံ ပီဏယတိ သမ္ပီဏေတိ, တေန တသ္မာ မနံ မနံ စိတ္တံ စိတ္တံ ဒဒေယျ စေ န ယဒိ နော ဒဒေယျ, အဿ ပုဂ္ဂလဿ မနံ စိတ္တံ မနံပိ မုဟုတ္တမ္ပိ သာဓုပုဇ္ဇံ သာဓူဟိ ပူဇိတဗ္ဗံ န ဘဝတိ.

යම් පුද්ගලයෙක් තමාගේ සිත ශාස්තෘ වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ උදෙසා ක්ෂණයක් පමණක් වුව ද පූජා කරන්නේ නම්, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ සිත ඒ පුද්ගලයාගේ සිත මැනවින් පිනවයි. එබැවින්, ඉදින් ඔහු තමාගේ සිත උන්වහන්සේට පූජා නොකරන්නේ නම්, ඒ පුද්ගලයාගේ සිත සුළු මොහොතකට වුව ද සත්පුරුෂයන් විසින් පිදිය යුත්තක් (ගරු කටයුත්තක්) නොවේ.

‘‘သမုန္နတေန တေ သတာ,ကထံ န တေ န တေ သိယုံ;

ယတော နတေ’နတေပိ’တော,သိယုံ န တေ နတေ သုဘာ’’တိ.

මනා වූ උත්කර්ෂවත් භාවයෙන් යුක්ත වූ ඒ ඔබගේ සත්පුරුෂයෝ කෙසේ නම් ඔබට අයිති නොවන්නාහු ද? ඔවුන් ඔබටම අයත් වෙති. යම් හෙයකින් නැමුණු තැනැත්තා කෙරෙහි ද, නොනැමුණු තැනැත්තා කෙරෙහි ද පවතින ඒ ශෝභන ගුණයෝ ඔබට අවනත වූවන් කෙරෙහි කෙසේ නම් සුබදායක නොවන්නාහු ද? සුබදායකම වෙති.

ဣဒံ ပါဒစတုက္ကမဇ္ဈယမကမေကရူပမဗျပေတဗျပေတံ.

මේ වනාහි පාද සතරෙහිම මධ්‍ය යමකය එකම රූපයකින් යුතු ව්‍යපේත-අව්‍යපේත මිශ්‍රව පැමිණි යමකයකි.

ယတော ယေန ကာရဏေန တေ တုယှံ သတာ သောဘနေန သမုန္နတေန သမ္မာ ဥန္နတေန ဟေတုနာ နတေပိ အဝနတေပိ အနတေပိ အနဝနတေပိ တေ တေ သုဘာ တေ တေ သောဘနာ န န သိယုံ, ဘဝန္တေဝ, အတော တေန ကာရဏေန တေ သုဘာ တေ သောဘနာ နတေ အဝနတေ ကထံ န သိယုံ, ဘဝန္တေဝ.

යම් හෙයකින්, ඔබගේ ඒ සත්පුරුෂයෝ ශෝභන වූ ද, මැනවින් උත්කර්ෂවත් වූ ද කරුණ නිසා, අවනත වූවන් කෙරෙහි ද, අවනත නොවූවන් කෙරෙහි ද පවතින ඒ ඒ ශෝභන ගුණයෝ (සුබදායක) නොවන්නේ නොවෙති, අනිවාර්යයෙන්ම වෙති. එබැවින් ඒ කරුණ නිසා ඒ ශෝභන ගුණයෝ අවනත වූවන් කෙරෙහි කෙසේ නම් නොවන්නාහු ද? අනිවාර්යයෙන්ම වෙති.

‘‘ဇိနံ ပဏာမောနတသဇ္ဇနံ ဇနံ,ဂုဏေ နိဝေသေန္တမသဇ္ဇနံ’ဇနံ;

ဝေနေယျနေတ္တေ ဂုဏဘာဇနံ ဇနံ,နမေ မမေန္တံ ခလု သဇ္ဇနံဇန’’န္တိ.

නමස්කාර කිරීමට නැමුණු සත්පුරුෂ ජනයා ඇති, (අවිද්‍යාව නැමැති) අඳුර නැති කොට සීලාදී ගුණයන්හි ජනයා පිහිටුවන්නා වූ, වෙණෙය ජනයාගේ ඇසට අඳුනක් බඳු වූ, ගුණයන්ට ආධාර වූ, සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි ඇලුණු, මා කෙරෙහි දයාව දක්වන ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.

ဣဒံ ပါဒစတုက္ကန္တယမကမေကရူပမဗျပေတဗျပေတယမကံ ဒုက္ကရံ.

මේ වනාහි පාද සතරෙහිම අන්ත යමකය එකම රූපයකින් යුතු ව්‍යපේත-අව්‍යපේත මිශ්‍රව පැමිණි දුෂ්කර යමකයකි.

ပဏာမောနတသဇ္ဇနံ ပဏာမိတုကာမောနတသာဓုဇနဝန္တံ ဇနံ ဝေနေယျဇနံ အသဇ္ဇ ပမာဒမကတွာ ဂုဏေ သီလာဒိဂုဏေ နိဝေသေန္တံ နိယောဇေန္တံ ဝေနေယျနေတ္တေ အဉ္ဇနံ အဉ္ဇနဘူတံ ဂုဏဘာဇနံ ဂုဏာနမာဓာရဘူတံ သဇ္ဇနံဇနံ ဣမိနာ ကာရဏေန သာဓုဇနာနံ အဉ္ဇနဘူတံ ဇနံ သာဓုဇနံ ခလု ဧကန္တေန မမေန္တံ မမာယန္တံ နံ ဇိနံ နမေ နမာမိ.

වැඳීමට කැමති වූ, නැමුණු සත්පුරුෂ ජනයා ඇති, වෙණෙය ජනයා ප්‍රමාද නොකරවා සීලාදී ගුණයන්හි පිහිටුවන්නා වූ, වෙණෙය ජනයාගේ ඇසට අඳුනක් බඳු වූ, ගුණයන්ට ආධාර වූ, මේ කරුණ නිසා සත්පුරුෂයන්ට අඳුනක් බඳු වූ සත්පුරුෂ ජනයා කෙරෙහි ඇලුණු, ඒකාන්තයෙන්ම මා කෙරෙහි දයාව දක්වන ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.

‘‘သာဘာသု [Pg.60] သာဘာ ဘုဝနေ ဇိနဿ,သာဘာယ သာ ဘာသတိယေဝ ဇာတု;

သာဘာယ သာ ဘာတိ န စေ ကထံ န,သာဘာ သသာဘာနမတိစ္စ ဘာတီ’’တိ.

ලෝකයෙහි පවතින ආලෝකයන් අතර ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ඒ ශෝභන ආලෝකය තමා සතු ප්‍රභාවෙන්ම ඒකාන්තයෙන්ම බැබළෙන්නේ ය. ඉදින් ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ආලෝකය සෙසු ආලෝකයන් පරදවා නොබැබළෙන්නේ නම්, බ්‍රහ්මාදීන්ගේ ශෝභන ආලෝකයන් අභිබවා එය කෙසේ නම් නොබැබළෙන්නේ ද? අනිවාර්යයෙන්ම බැබළෙන්නේ ය.

ဣဒံ ပါဒစတုက္ကာဒိယမကေကရူပဗျပေတံ.

මේ වනාහි පාද සතරෙහිම ආදි යමකය එකම රූපයකින් යුතු ව්‍යපේත යමකයකි.

ဘုဝနေ သတ္တလောကေ သာဘာသု ဝိဇ္ဇမာနာဘာသု ဇိနဿ သာဘာ သောဘနာ အာဘာ သာဘာယ ဝိဇ္ဇမာနာယ, သောဘနာယ ဝါ အာဘာယ အာဘာတော ဇာတု ဧကန္တေန ဘာသတိယေဝ ဒိပ္ပတေဝ, သာ ဇိနာဘာ သာဘာယ ဝိဇ္ဇမာနာဘာတော အဓိကာ ဟုတွာ စေ န ဘာတိ ယဒိ န ဘာသတိ, သသာဘာနံ ဝိဇ္ဇမာနသောဘနာဘာနံ ဗြဟ္မာဒီနံ သာဘာ သောဘနာဘာယော အတိစ္စ အတိက္ကမ္မ ကထံ န ဘာတိ, ဘာသတိယေဝ.

සත්ව ලෝකයෙහි පවත්නා ආලෝකයන් අතර ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ඒ ශෝභන ආලෝකය, පවත්නා වූ හෝ ශෝභන වූ ආලෝකයන් අභිබවා ඒකාන්තයෙන්ම බැබළෙන්නේ ය. ඉදින් ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ආලෝකය පවත්නා අනෙක් ආලෝකයන්ට වඩා අධික වී නොබැබළෙන්නේ නම්, සජීවී ආලෝකයන් ඇති බ්‍රහ්මාදීන්ගේ ශෝභන ආලෝකයන් අභිබවා එය කෙසේ නම් නොබැබළෙන්නේ ද? අනිවාර්යයෙන්ම බැබළෙන්නේ ය.

‘‘န ဘာသုရာ တေပိ သုရာ ဝိဘူသိတာ,တထာသုရာ ဘူရိ သုရာပရာဇိတာ;

သဘာသု ရာဇာပိ တထာ သုရာဇိတော,ယထာ သုရာဇန္တိ သုရာဝိနိဿဋာ’’တိ.

නොයෙක් අභරණයෙන් සැරසුණු ඒ දෙවියෝ ද එසේ නොබැබළෙති. මත්පැන් බීමෙන් පරාජයට පත් වූ අසුරයෝ ද එසේ නොබැබළෙති. සභාවන්හි මැනවින් බැබළෙන රජු ද එසේ නොබැබළෙයි. රාගාදී කෙලෙස්වලින් මිදුණු, (ශෝභන ලෙස බැබළෙන) බුදුරජාණන් වහන්සේලා යම් සේ බැබළෙත් ද, එසේ මොවුන් කිසිවෙක් නොබැබළෙති.

ဣဒံ ပါဒစတုက္ကမဇ္ဈယမကေကရူပဗျပေတံ.

මේ වනාහි පාද සතරෙහිම මධ්‍ය යමකය එකම රූපයකින් යුතු ව්‍යපේත යමකයකි.

သုရာဝိနိဿဋာ သုရာပါနတော အပဂတာ ဇနာ ယထာ သုရာဇန္တိ, တထာ ဝိဘူသိတာ ဝိသေသေန အလင်္ကတာ တေပိ သုရာ တေ ဒေဝါ အပိ န ဘာသုရာ သောဘမာနာ န ဟောန္တိ, တထာ ဧဝံ သုရာပရာဇိတာ သုရာပါနဟေတု ပရာဇိတဘာဝံ ပတ္တာ ဘူရိ အသုရာ ဗဟဝေါ ဝေပစိတ္တိအာဒယော အသုရာပိ န ဘာသုရာ န သောဘန္တိ, တထာ ဧဝံ သုရာဇိတော သုဋ္ဌု အလင်္ကတော ရာဇာပိ သဘာသု န ဘာသုရော.

මත්පැන් පානයෙන් තොර වූ මිනිස්සු යම් සේ බබළත් ද, විශේෂයෙන් සරසන ලද ඒ සුරයෝ හෙවත් දෙවියෝ ද එසේ බැබළෙන්නෝ නොවෙති. එමෙන්ම, මත්පැන් පානය හේතුවෙන් පරාජයට පත් වූ වේපචිත්ති ආදී බොහෝ අසුරයෝ ද බැබළෙන්නේ නොවෙති. එමෙන්ම, මනාව සරසන ලද රජු ද සභාවන්හි නොබබළයි.

‘‘ဇိနာဏတ္တိယံ [Pg.61] ယော’ဟိတာသာ သိတာသာ,အဝဿံဝ တေ ဟောန္တျ’တာသာ ဟတာသာ;

အတော သဗ္ဗပါပေ သတာသာ ဝတာသာ,ကရောန္တေဝ သန္တိဿိတာ သာမိတာသာ’’တိ.

“යම් කෙනෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි බලාපොරොත්තු තබා පිරිසිදු සිත් ඇත්තෝ වෙත් ද, ඔවුහු ඒකාන්තයෙන් ම තෘෂ්ණාව නැසූවෝ ද බය රහිත වූවෝ ද වෙති. එබැවින් සියලු පව් කෙරෙහි බිය සහිත වූ, වත්පිළිවෙත්හි ආශා ඇති, ශාන්තිය ඇසුරු කළ සත්පුරුෂයෝ ස්වාමිභාවය කෙරෙහි බලාපොරොත්තු ඇති කරන්නාහු ම ය.”

ဣဒံ ပါဒစတုက္ကန္တယမကမေကရူပဗျပေတံ.

මෙය එකම ස්වරූපයක් හැර දැක්වූ සිව්පද යමකයකි.

ယေ သပ္ပုရိသာ ဇိနာဏတ္တိယံ ဗုဒ္ဓဿ ဝိနယပညတ္တိသင်္ခါတာဏတ္တိယံ ဩဟိတာသာ အဝီတိက္ကမဝသေန ပတိဋ္ဌိတအာသာ ဟောန္တိ သိတာသာ ပရိသုဒ္ဓါသာ, တေ သာဓဝေါ ဟတာသာ အနုက္ကမေန ဟတတဏှာ အဝဿံဝ ဧကန္တေနေဝ အတာသာ ဘယရဟိတာ ယတော ဟောန္တိ, အတော တသ္မာ သဗ္ဗပါပေ သဗ္ဗာကုသလေ သတာသာ ဘယသဟိတာ ဝတာသာဝ နိရဝဇ္ဇဝတာဘိလာသဝန္တော သာဓုဇနာ သန္တိဿိတာ သန္တိနိဿိတာယော သာမိတာသာ သာမိဘာဝါသာယော ကရောန္တေဝ.

යම් සත්පුරුෂ කෙනෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ විනය ප්‍රඥප්ති සංඛ්‍යාත වූ ජින ආඥාවෙහි නොයික්මවීමේ ස්වභාවයෙන් පිහිටි බලාපොරොත්තු ඇත්තෝ හෙවත් පිරිසිදු සිත් ඇත්තෝ වෙත් ද, ඒ සත්පුරුෂයෝ අනුපිළිවෙළින් නැසූ තෘෂ්ණා ඇත්තෝ ව, ඒකාන්තයෙන් ම බිය රහිත වූවෝ වෙති. එබැවින්, සියලු අකුසල් කෙරෙහි බිය සහිත වූ, නිවැරදි වත්පිළිවෙත් කෙරෙහි අභිලාෂ ඇති, ශාන්තිය ඇසුරු කළා වූ සත්පුරුෂයෝ ස්වාමිභාවය කෙරෙහි බලාපොරොත්තු ඇති කරන්නාහු ම ය.

၃၃.

33.

ယမကံ တံ ပဟေဠီ စ, နေကန္တမဓုရာနိ’တိ;

ဥပေက္ခိယန္တိ သဗ္ဗာနိ, သိဿခေဒဘယာ မယာ.

“ඒ යමක ද ප්‍රහේලිකා ද ඒකාන්තයෙන් ම මධුර නොවන හෙයින්, ශිෂ්‍යයන් වෙහෙසට පත්වීමේ බිය නිසා මා විසින් ඒ සියල්ල උපේක්ෂා කරන ලදී.”

၃၃. နနု ယမကံ နာမ ကဝီနံ သာမတ္ထိယဝိသေသသူစကန္တိ တတ္ထ တံ သောပယောဂံ, ပဟေဠိကာ စ သောပယောဂါ ကီဠာဝိနောဒနေ သမ္ဗာဓဋ္ဌာနမန္တနေ ပရဗျာမောဟနေ စ, တသ္မာ တတ္ထ ကထမုပေက္ခာ ဘဝတောတိ အာဟ ‘‘ယမက’’န္တိအာဒိ. တံ ယထာဝုတ္တံ ယမကဉ္စ သုကရဒုက္ကရပ္ပဘေဒံ. ပဟေဠိကာ ပန ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ သောဠသ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ သမာဂတာဝဉ္စိတာဒိကာ. တတ္ထိဒံ လက္ခဏံ –

33. යමකය යනු කවීන්ගේ සුවිශේෂී සාමර්ථ්‍යය පෙන්වන්නක් නොවේ ද? එබැවින් එහි ප්‍රයෝජනයක් ඇත. ප්‍රහේලිකාව ද ක්‍රීඩාවෙන් විනෝද වීමෙහි ද, රහස් ස්ථානවල මන්ත්‍රණය කිරීමෙහි ද, අනෙක් අය මුළා කිරීමෙහි ද ප්‍රයෝජනවත් වේ. එසේ නම් එහිදී උපේක්ෂාව කෙසේ සිදු වේදැයි අසා ‘යමක’ යනාදිය පැවසුණි. ඒ කියන ලද යමකය සූකර හා දුෂ්කර වශයෙන් ප්‍රභේද සහිත ය. ප්‍රහේලිකාව වනාහි පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් ‘සමාගතා’, ‘වඤ්චිතා’ ආදී වශයෙන් සොළොස් වැදෑරුම් කොට දක්වන ලද්දකි. එහි ලක්ෂණය මෙසේ ය:

သမာဂတာ နာမ သိယာ, ဂုဠှတ္ထာ ပဒသန္ဓိနာ;

ဝဉ္စိတာညတ္ထ ရုဠှေန, ယတ္ထ သဒ္ဒေန ဝဉ္စနာ.

පද සන්ධි කිරීම් මඟින් සැඟවුණු අර්ථ ඇති ප්‍රහේලිකාව ‘සමාගතා’ නම් වේ. රූඪි ශබ්දයන් මඟින් වෙනත් අර්ථයකින් මුළා කරනු ලබන ප්‍රහේලිකාව ‘වඤ්චිතා’ නම් වේ.

ဥက္ကန္တာတိဗျဝဟိတ-ပ္ပယောဂါ [Pg.62] မောဟကာရိနီ;

သိယာ ပမုဿိတာ ယဿာ, ဒုဗ္ဗောဓတ္ထာ ပဒါဝလိ.

අතිශයින් ඈත් වූ යෙදීම් මඟින් මුළා කරන්නා වූ ප්‍රහේලිකාව ‘උක්කන්තා’ නම් වේ. යමක පද පෙළ තේරුම් ගැනීමට අපහසු අර්ථ ඇති ප්‍රහේලිකාව ‘පමුස්សිතා’ නම් වේ.

သမာနရူပါ’မုချတ္ထာ-ရောပါဟိတပဒါ သိယာ;

ဖရုသာ ပစ္စယာဒီဟိ, ဇာတသဒ္ဒါ ကထဉ္စိပိ.

අමුඛ්‍යාර්ථ ආරෝපණය කරන ලද පදවලින් යුක්ත ප්‍රහේලිකාව ‘සමානරූපා’ නම් වේ. ප්‍රත්‍යයන් ආදියෙන් කෙසේ හෝ රළු ශබ්ද උපදවන්නා වූ ප්‍රහේලිකාව ‘පරුෂා’ නම් වේ.

သင်္ချာတာ နာမ သင်္ချာနံ, ယတ္ထ ဗျာမောဟကာရဏံ;

အညထာ’ဘာသတေ ယတ္ထ, ဝါကျတ္ထော သာ ပကပ္ပိတာ.

යමක සංඛ්‍යා ගණනය කිරීම් මුළාවට හේතු වන්නේ ද, එය ‘සංඛ්‍යාතා’ නම් වේ. යම් ප්‍රහේලිකාවක වාක්‍ය අර්ථය වෙනත් ආකාරයකින් පෙනෙන්නේ ද, එය ‘පකප්පිතා’ නම් වේ.

သာ နာမန္တရိကာ ယဿာ, နာမေ နာနတ္ထကပ္ပနာ;

နိဘူတာ’ဝဋ္ဌိတညတ္ထာ, တုလျတ္ထသုတိဟေတုတော.

යමක නාමයෙහි විවිධ අර්ථ කල්පනා කරනු ලබන්නේ ද, එය ‘නාමන්තරිකා’ නම් වේ. සමාන අර්ථ ඇති ශබ්ද ශ්‍රවණය වීම හේතුවෙන් වෙනත් අර්ථයක පිහිටි ප්‍රහේලිකාව ‘නිභූතා’ නම් වේ.

သမာနသဒ္ဒါ သာ ဣဋ္ဌ-သဒ္ဒပရိယာယသာဓိတာ;

သမ္မုဠှာ မူဠှတာယေဝ, နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္ထာပိ သာဓုကံ.

අභිමත ශබ්දයාගේ පර්යාය ශබ්දයන්ගෙන් සාදන ලද්දක් වේ ද, එය ‘සමානසද්දා’ නම් වේ. අර්ථය මනාව දක්වන ලද මුත් මුළා කරවන සුළු බව නිසා ම මුළා කරවන්නා වූ ප්‍රහේලිකාව ‘සම්මුළ්හා’ නම් වේ.

ယဿာ သမ္ဗန္ဓဗာဟုလျာ, နာမံ သာ ပါရိဟာရိကီ;

ဧကစ္ဆန္နာ ဘဝေ ဗျဉ္ဇာ-ဓေယျံ နိဿယဂေါပနာ.

සම්බන්ධතාවන්ගේ බහුලත්වය නිසා නාමය සිද්ධ වූ ප්‍රහේලිකාව ‘පාරිහාරිකී’ නම් වේ. ආශ්‍රය සඟවා ආශ්‍රිතය පමණක් ප්‍රකාශ කරන ප්‍රහේලිකාව ‘ඒකච්ඡන්නා’ නම් වේ.

သာ ဘဝေ ဥဘယစ္ဆန္နာ, ယဿာ ဥဘယဂေါပနာ;

သံကိဏ္ဏာ နာမ သာ ယဿာ, နာနာလက္ခဏသင်္ကရောတိ.

ආශ්‍රය සහ ආශ්‍රිතය යන දෙක ම සැඟවීමක් ඇත් ද, එය ‘උභයච්ඡන්නා’ නම් වේ. නොයෙක් ලක්ෂණයන්ගේ මිශ්‍ර වීමක් ඇති ප්‍රහේලිකාව ‘සංකිණ්ණා’ නම් වේ.

ဒေါသတ္တေပိ စေသံ သဗ္ဗေသံ ဥက္ကန္တာဒီသု ဒေါသဘာဝေ နာရောပိတဗ္ဗာ. ဧသာ ဟိ ‘‘ဗဟုဂုဏေ ပဏမတိ’’စ္စာဒိနာ ဝါကျသံကိဏ္ဏနာမေန န ဝုတ္တာ, ပကပ္ပိတာ စ သံသယဒေါသပရိဟာရေန ‘‘ယာတေ ဒုတိယံ နိလယ’’န္တိ အာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ.

මේ සියල්ලෙහි දෝෂ පැවතිය ද, උක්කන්තා ආදියේ ඇති දෝෂ සහගත බව දෝෂයක් ලෙස ආරෝපණය නොකළ යුතු ය. මන්ද යත්, මෙය ‘බහුගුණේ පණමති’ යනාදී වාක්‍ය සංකීර්ණ නාමයෙන් නොකියන ලද අතර, ‘පකප්පිතා’ යන්න ‘යාතේ දුතියං නිලයං’ යනාදී වශයෙන් සැක දෝෂය දුරු කරමින් දක්වන ලද්දක් වන බැවිනි.

‘‘ပဘဝါ’နတဝိတ္တိဏ္ဏာ, တဝါ’ဏာ မဟတီ သတိ;

စိရာယ ဇယတံ နာထ, ပဟုတဖလသာဓနီ’’တိ.

“නාථයන් වහන්ස, අනන්ත වූ ද පතළා වූ ද බොහෝ ඵල සාදා දෙන්නා වූ ඔබ වහන්සේගේ මහත් වූ ද සිහි නුවණින් යුක්ත වූ ද ආඥාව බොහෝ කල් දිනේවා!”

အယံ သမာဂတာ.

මෙය ‘සමාගතා’ නම් ප්‍රහේලිකාවයි.

‘‘ဘဒ္ဒမေဝေါ’ပသေဝေယျ, [Pg.63] ဝိဓူတမဒကိဗ္ဗိသံ;

သမ္ပာပယေ ပုရံ ခေမံ, သ ဒန္တော’တ္တနိသေဝိန’’န္တိ.

“මත් වීම් හා පව් බැහැර කළා වූ යහපත ම සේවනය කරන්නේ ය. දමනය වූ, උතුමන් ඇසුරු කරන්නා වූ ඔහු ක්ෂේම භූමිය නම් වූ පුරයට පමුණුවන්නේ ය.”

အယံ ဝဉ္စိတာ.

මෙය ‘වඤ්චිතා’ නම් ප්‍රහේලිකාවයි.

ပမုဿိတာဒယော တု လက္ခဏာနုသာရေန, တတ္ထောဒါဟရဏာနုသာရေန စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

පමුස්සිතා ආදී ප්‍රහේලිකාවන් ලක්ෂණයන් අනුව ද, එහි උදාහරණයන් අනුව ද දත යුතු ය.

ဧဝံ ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ ပရိကပ္ပိတာ ပဟေဠိကာ စေတိ ဧတာနိ သဗ္ဗာနိ ဧကန္တေန နိယမေန န မဓုရာနိ အတ္ထရသဿ ဝါ သဒ္ဒရသဿ ဝါ ကဿစိ အဘာဝေန အဿာဒိတဗ္ဗာနိ န ဟောန္တီတိ ဣမိနာ ကာရဏေန သိဿာနမုပ္ပန္နော ခေဒေါယေဝ ဘယံ တတော တေသံ ခေဒတော ဝါ ဥပ္ပန္နဘယတော မယာ ဥပေက္ခိယန္တီတိ သမ္ဗန္ဓနီယံ.

මෙසේ පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද ප්‍රහේලිකා ද යන මේ සියල්ල ඒකාන්තයෙන් ම නියත වශයෙන් ම මධුර නොවේ. අර්ථ රසයේ හෝ ශබ්ද රසයේ හෝ කිසිදු රසයක අභාවය නිසා මේවා රස විඳිය හැකි දේ නොවේ. මේ හේතුව නිසා ශිෂ්‍යයන්ට ඇති වන වෙහෙස ම බියක් වන අතර, එබැවින් ඔවුන්ගේ වෙහෙස නිසා හෝ ඉන් උපන් බිය නිසා මා විසින් මේවා උපේක්ෂා කරනු ලැබුවේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၃၃. ဧဝံ သုကရဒုက္ကရဝသေန ဒုဝိဓတ္တံ ဝတွာ ကဝီနံ သာမတ္ထိယပ္ပကာသနေ သပ္ပယောဇနယမကာနဉ္စ, ကီဠာဝိနောဒနေ သမ္ဗာဓဋ္ဌာနသမ္မန္တနေ ပရဗျာမောဟနေ စာတိ ဣမေသု သပ္ပယောဇနာနဉ္စ ပဟေဠိကာနမဝစနေ ကာရဏံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘ယမက’’မိစ္စာဒိနာ. တံ ယမကံ ယထာဝုတ္တံ သုကရဒုက္ကရာဒိဘေဒံ ယမကဇာတဉ္စ ပဟေဠိ စ ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ သမာဂဘာဒိကာ ပဟေဠိကာ စ ဣတိ ဣမာနိ သဗ္ဗာနိ ဧကန္တမဓုရာနိ န ဣတိ အဿာဒေတဗ္ဗဿ အတ္ထရသဿ, သဒ္ဒရသဿ ဝါ နိယမတော အဘာဝါ ဧကန္တေန အမဓုရာနိ, ဣတိ ဣမိနာ ကာရဏေန စ သိဿခေဒဘယာ သိဿာနံ အသဟနသင်္ခါတာယ အသဟနေန ဇာတာယ ဝါ ဘီတိယာ စ မယာ ဥပေက္ခီယန္တိ. သိဿာနံ ခေဒေါယေဝ ဘယံ, သိဿခေဒတော ဥပ္ပန္နံ ဝါ ဘယံ, တတောတိ ဝိဂ္ဂဟော.

33. මෙසේ සුකර හා දුෂ්කර වශයෙන් ද්විවිධ බව පවසා, කවීන්ගේ සාමර්ථ්‍යය ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ප්‍රයෝජනවත් වන යමකයන් ද, ක්‍රීඩාවෙන් විනෝද වීමෙහි, රහස් ස්ථානවල සාකච්ඡා කිරීමෙහි හා අනුන් මුළා කිරීමෙහි ප්‍රයෝජනවත් වන ප්‍රහේලිකාවන් ද නොකීමට හේතුව ‘යමක’ යනාදී වශයෙන් දක්වයි. ඒ කියන ලද සුකර දුෂ්කර ආදී ප්‍රභේද සහිත යමකය ද, පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් දක්වන ලද ‘සමාගතා’ ආදී ප්‍රහේලිකා ද යන මේ සියල්ල ඒකාන්තයෙන් ම මධුර නොවේ. විඳිය යුතු අර්ථ රසයේ හෝ ශබ්ද රසයේ හෝ නියත වශයෙන් ම නොමැති කම නිසා ඒකාන්තයෙන් ම අමධුර වේ. මේ හේතුවෙන් ද, ශිෂ්‍යයන්ගේ නොඉවසීම සංඛ්‍යාත වූ නොඉවසීම නිසා උපන් බියෙන් ද මා විසින් මේවා උපේක්ෂා කරනු ලැබේ. ‘ශිෂ්‍යයන්ගේ වෙහෙස ම බියක් වේ’ යන්න හෝ ‘ශිෂ්‍යයන්ගේ වෙහෙස නිසා උපන් බිය’ යන්න මෙහි විග්‍රහයයි.

ဧတ္ထ ပဟေဠိကာ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ –

මෙහි ප්‍රහේලිකාවන් මෙසේ දත යුතු ය:

သမာဂတာ စ ဝဉ္စိတု-က္ကန္တာ ပမုဿိတာပိ စ;

သမာနရူပါ ဖရုသာ, သင်္ချာတာ စ ပကပ္ပိတာ.

සමාගතා ද, වඤ්චිතා ද, උක්කන්තා ද, පමුස්සිතා ද, සමානරූපා ද, පරුෂා ද, සංඛ්‍යාතා ද, පකප්පිතා ද,

အထောပိ [Pg.64] နာမန္တရိကာ, နိဘူတာ စ ပဟေဠိကာ;

အထော သမာနသဒ္ဒါ စ, သမ္မုဠှာ ပါရိဟာရိကီ;

ဧကစ္ဆန္နောဘယစ္ဆန္နာ, သံကိဏ္ဏာတိ စ သောဠသာတိ.

එමෙන්ම නාමන්තරිකා ද, නිභූතා ද, සමානසද්දා ද, සම්මුළ්හා ද, පාරිහාරිකී ද, ඒකච්ඡන්නා හා උභයච්ඡන්නා ද, සංකිණ්ණා ද යන මේවා සොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රහේලිකාවෝ ය.

တတြိဒံ လက္ခဏံ –

එහි ලක්ෂණ මෙසේ ය:

သမာဂတာ နာမ သိယာ, ဂုဠှတ္ထာ ပဒသန္ဓိနာ;

ဝဉ္စိတာညတ္ထ ရုဠှေန, ယတ္ထ သဒ္ဒေန ဝဉ္စနာ.

පද සන්ධි කිරීම් මඟින් සැඟවුණු අර්ථ ඇති ප්‍රහේලිකාව ‘සමාගතා’ නම් වේ. රූඪි ශබ්දයන් මඟින් වෙනත් අර්ථයකින් මුළා කරනු ලබන ප්‍රහේලිකාව ‘වඤ්චිතා’ නම් වේ.

ဥက္ကန္တာတိဗျဝဟိတ-ပ္ပယောဂါ မောဟကာရိနီ;

သိယာ ပမုဿိတာ ယဿာ, ဒုဗ္ဗောဓတ္ထာ ပဒါဝလိ.

අතිශයින් ඈත් වූ යෙදීම් මඟින් මුළා කරන්නා වූ ප්‍රහේලිකාව ‘උක්කන්තා’ නම් වේ. යමක පද පෙළ තේරුම් ගැනීමට අපහසු අර්ථ ඇති ප්‍රහේලිකාව ‘පමුස්සිතා’ නම් වේ.

သမာနရူပါ’မုချတ္ထာ-ရောပါဟိတပဒါ သိယာ;

ဖရုသာ ပစ္စယာဒီဟိ, ဇာတသဒ္ဒါ ကထဉ္စိပိ.

අමුඛ්‍යාර්ථ ආරෝපණය කරන ලද පදවලින් යුක්ත ප්‍රහේලිකාව ‘සමානරූපා’ නම් වේ. ප්‍රත්‍යයන් ආදියෙන් කෙසේ හෝ රළු ශබ්ද උපදවන්නා වූ ප්‍රහේලිකාව ‘පරුෂා’ නම් වේ.

သင်္ချာတာ နာမ သင်္ချာနံ, ယတ္ထ ဗျာမောဟကာရဏံ;

အညထာ’ဘာသတေ ယတ္ထ, ဝါကျတ္ထော သာ ပကပ္ပိတာ.

යමක සංඛ්‍යා ගණනය කිරීම් මුළාවට හේතු වන්නේ ද, එය ‘සංඛ්‍යාතා’ නම් වේ. යම් ප්‍රහේලිකාවක වාක්‍ය අර්ථය වෙනත් ආකාරයකින් පෙනෙන්නේ ද, එය ‘පකප්පිතා’ නම් වේ.

သာ နာမန္တရိကာ ယဿာ, နာမေ နာနတ္ထကပ္ပနာ;

နိဘူတာ’ဝဋ္ဌိတညတ္ထာ, တုလျတ္ထသုတိဟေတုတော.

යමක නාමයෙහි විවිධ අර්ථ කල්පනා කරනු ලබන්නේ ද, එය ‘නාමන්තරිකා’ නම් වේ. සමාන අර්ථ ඇති ශබ්ද ශ්‍රවණය වීම හේතුවෙන් වෙනත් අර්ථයක පිහිටි ප්‍රහේලිකාව ‘නිභූතා’ නම් වේ.

သမာနသဒ္ဒါ သာ ဣဋ္ဌ-သဒ္ဒပရိယာယသာဓိတာ;

သမ္မုဠှာ မူဠှတာယေဝ, နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္ထာပိ သာဓုကံ.

අභිමත ශබ්දයාගේ පර්යාය ශබ්දයන්ගෙන් සාදන ලද්දක් වේ ද, එය ‘සමානසද්දා’ නම් වේ. අර්ථය මනාව දක්වන ලද මුත් මුළා කරවන සුළු බව නිසා ම මුළා කරවන්නා වූ ප්‍රහේලිකාව ‘සම්මුළ්හා’ නම් වේ.

ယဿာ သမ္ဗန္ဓဗာဟုလျာ, နာမံ သာ ပါရိဟာရိကီ;

ဧကစ္ဆန္နာ ဘဝေ ဗျဉ္ဇာ-ဓေယျံ နိဿယဂေါပနာ.

සම්බන්ධතාවන්ගේ බහුලත්වය නිසා නාමය සිද්ධ වූ ප්‍රහේලිකාව ‘පාරිහාරිකී’ නම් වේ. ආශ්‍රය සඟවා ආශ්‍රිතය පමණක් ප්‍රකාශ කරන ප්‍රහේලිකාව ‘ඒකච්ඡන්නා’ නම් වේ.

သာ ဘဝေ ဥဘယစ္ဆန္နာ, ယဿာ ဥဘယဂေါပနာ;

သံကိဏ္ဏာ နာမ သာ ယဿာ, နာနာလက္ခဏသင်္ကရောတိ.

ආශ්‍රය සහ ආශ්‍රිතය යන දෙක ම සැඟවීමක් ඇත් ද, එය ‘උභයච්ඡන්නා’ නම් වේ. නොයෙක් ලක්ෂණයන්ගේ මිශ්‍ර වීමක් ඇති ප්‍රහේලිකාව ‘සංකිණ්ණා’ නම් වේ.

အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – ပဒသန္ဓိနာ ပဒါနံ သန္ဓာနတော ဂုဠှတ္ထာ အပါကဋတ္ထာ သမာဂတာ နာမ သိယာ. ဂုဠှတ္ထာတိ ပသိဒ္ဓါနုဝါဒေန အပသိဒ္ဓါ သမာဂတာ ဝိဓီယတေ. ဣတော ပရမ္ပိ အနုဝါဒါနုဝါဒျဘာဝေါ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယတ္ထ ပဟေဠိကာယံ အညတ္ထ ရုဠှေန သဒ္ဒေန အညသ္မိံ အတ္ထေ ပသိဒ္ဓေန ရုဠှိသဒ္ဒေန ဝဉ္စနာ ဝဉ္စိတာ နာမ သိယာ.

මෙහි අර්ථය මෙසේය - පද සන්ධි කිරීමෙන් පදයන් එක්වීම නිසා සැඟවුණු අර්ථ ඇති, ප්‍රකට නොවන අර්ථ ඇති ප්‍රහෙළිකාව 'සමාගතා' නම් වේ. සැඟවුණු අර්ථ ඇති යනු ප්‍රසිද්ධ අර්ථයක් නැවත කීමෙන් (අනුවාදයෙන්) අප්‍රසිද්ධ වූ සමාගතා ප්‍රහෙළිකාව පනවනු ලැබේ. මෙයින් මතු ද අනුවාද සහ අනුවාද්‍ය භාවය මෙසේම දත යුතුය. යම් ප්‍රහෙළිකාවක වෙනත් අර්ථයක රූඪ වූ (ප්‍රසිද්ධ වූ) වචනයකින්, වෙනත් අර්ථයක ප්‍රසිද්ධ වූ රූඪ ශබ්දයෙන් මුළා කිරීමක් වේ ද, එය 'වංචිතා' නම් වේ.

အတိဗျဝဟိတပ္ပယောဂါ [Pg.65] အတိသယေန အန္တရိတပယုဇ္ဇမာနပဒယုတ္တာ တတောယေဝ မောဟကာရိနီ သမ္မောဟကာရိကာ ပဟေဠိကာ ဥက္ကန္တာ နာမ. ယဿာ ပဟေဠိကာယ ပဒါဝလိ ပဒပန္တိ ဒုဗ္ဗောဓတ္ထာ ဒုရနုဗောဓာဘိဓေယျာ, သာ ပမုဿိတာ နာမ.

අතිශයින්ම දුරස්ව යෙදෙන පදයන්ගෙන් යුක්ත වූ, එහෙයින්ම මුළාව ඇති කරන (මෝහකාරී වූ) ප්‍රහෙළිකාව 'උක්කන්තා' නම් වේ. යම් ප්‍රහෙළිකාවක පද පෙළ (පද සමූහය) වටහා ගැනීමට අපහසු අර්ථ ඇති, අවබෝධ කර ගැනීමට දුෂ්කර අර්ථ ඇත්තේ වේ ද, එය 'පමුස්සිතා' නම් වේ.

အမုချတ္ထာရောပါဟိတပဒါ အပ္ပဓာနတ္ထေ မုချတ္ထပကာသကသဒ္ဒါနံ ကိဉ္စိ သဓမ္မံ နိဿာယ အာရောပနတော ဥပဋ္ဌိတပဒယုတ္တာ သမာနရူပါ နာမ သိယာ. ပစ္စယာဒီဟိ ပစ္စယာဒေသာဒီဟိ ကထဉ္စိပိ ယေန ကေနစိ ပကာရေန ဇာတသဒ္ဒါ နိပ္ဖန္နသဒ္ဒါ ဖရုသာ နာမ.

අමුඛ්‍යාර්ථයන් ආරෝපණය කිරීමෙන් තබන ලද පද ඇති, එනම් අප්‍රධාන අර්ථයෙහි ප්‍රධාන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වචන යම් පොදු ධර්මතාවක් (සමානකමක්) ඇසුරු කොට ආරෝපණය කිරීමෙන් උපස්ථිත වූ පදවලින් යුත් ප්‍රහෙළිකාව 'සමානරූපා' නම් වේ. ප්‍රත්‍ය ආදියෙන් ද, ප්‍රත්‍ය ආදේශ ආදියෙන් ද යම් කිසි ක්‍රමයකින් උපන් (නිපන්) ශබ්දයන්ගෙන් යුක්ත වූ ප්‍රහෙළිකාව 'ඵරුසා' නම් වේ.

ယတ္ထ ယဿံ ပဟေဠိကာယံ သင်္ချာနံ ဂဏနံ ဝုတ္တမပိ ဗျာမောဟကာရဏံ ဟောတိ, သာ ပဟေဠိကာ သင်္ချာတာ နာမ သိယာ. ယတ္ထ ယဿံ ပဟေဠိကာယံ ဝါကျတ္ထော သမုဒါယတ္ထော အညထာ အညေန ပကာရေန အာဘာသတေ ဝိညာယတေ, သာ ပကပ္ပိတာ နာမ.

යම් ප්‍රහෙළිකාවක සංඛ්‍යාවන් (ගණනයන්) පවසන ලද්දේ වුව ද එය ව්‍යාකූලත්වයට (මුළාවට) හේතු වේ ද, ඒ ප්‍රහෙළිකාව 'සංඛ්‍යාතා' නම් වේ. යම් ප්‍රහෙළිකාවක වාක්‍යාර්ථය (සමස්ත අර්ථය) වෙනත් ආකාරයකින් වැටහෙන්නේ ද (දැනෙන්නේ ද), එය 'පකප්පිතා' නම් වේ.

ယဿာ ပဟေဠိကာယ နာမေ ပယုတ္တာဘိဓာနေ နာနတ္ထကပ္ပနာ ဝိဝိဓာဘိဓေယျကပ္ပနာ သမ္ဘဝတိ, သာ ပဟေဠိကာ နာမန္တရိကာ နာမ. တုလျတ္ထသုတိဟေတုတော သမာနတ္ထသဒ္ဒါနံ ပယောဂဟေတုယာ အဝဋ္ဌိတညတ္ထာ ပတိဋ္ဌိတအညတ္ထာ ဟောတိ, သာ နိဘူတာ နာမ.

යම් ප්‍රහෙළිකාවක යෙදුණු නාමයන්හි (වචනවල) විවිධ අර්ථයන් කල්පනා කිරීම (විවිධ අර්ථ විග්‍රහයන්) ඇති විය හැකි ද, ඒ ප්‍රහෙළිකාව 'නාමන්තරිකා' නම් වේ. සමාන අර්ථ ඇති ශබ්ද ශ්‍රවණය වීම් හේතුවෙන් (සමානාර්ථ ශබ්ද යෙදීම නිසා) වෙනත් අර්ථයක පිහිටියා වූ ප්‍රහෙළිකාව 'නිභූතා' නම් වේ.

ယာ ပဟေဠိကာ ဣဋ္ဌသဒ္ဒပရိယာယသာဓိတာ ဣစ္ဆိတတ္ထသဒ္ဒဿ ဝေဝစနေဟိ နိပ္ဖာဒိတာ ဟောတိ, သာ သမာနသဒ္ဒါ နာမ. သာဓုကံ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္ထာပိ ဒဿိတအတ္ထယုတ္တာပိယာ မူဠှတာယေဝ သမ္မောဟဘာဝတ္ထံ ဧဝ ဘဝတိ, သာ သမ္မုဠှာ နာမ.

යම් ප්‍රහෙළිකාවක් තමන් කැමති ශබ්දයන්ගේ පර්යාය වචනවලින් (සමානාර්ථ පදයන්ගෙන්) සාදන ලද්දේ ද, එය 'සමානසද්දා' නම් වේ. මැනවින් දක්වන ලද අර්ථ ඇති වුව ද, මුළා ස්වභාවය නිසාම මුළාව පිණිසම පවතින්නේ ද, එය 'සම්මුළ්හා' නම් වේ.

ယဿာ ပဟေဠိကာယ ဝိရစနေ နာမံ ဒဿိယမာနံ နာမံ သမ္ဗန္ဓဗာဟုလျာ သမ္ဗန္ဓဿ ဗဟုလဘာဝတော ဘဝတိ, သာ ပါရိဟာရိကီ နာမ. ယဿာ အာဓေယျံ ဗျဉ္ဇ အဘိဗျဉ္ဇိယ ပကာသေတွာ [Pg.66] နိဿယဂေါပနာ အာဓာရဂုတ္တိ ဘဝတိ, သာ ဧကစ္ဆန္နာ နာမ.

යම් ප්‍රහෙළිකාවක් සෑදීමේදී දක්වනු ලබන නාමය, සබඳතාවන්ගේ බහුලත්වය (සම්බන්ධයන් රාශියක් තිබීම) නිසා සිදුවේ ද, එය 'පාරිහාරිකී' නම් වේ. යම් ප්‍රහෙළිකාවක ආධෙය්‍යය (රඳා පවත්නා දෙය) ප්‍රකාශ කොට, ආධාරය (පිහිට කොට පවත්නා දෙය) සැඟවීම සිදු වේ ද, එය 'ඒකඡන්නා' නම් වේ.

ယဿာ ပယောဂေ ဥဘယဂေါပနာ ဥဘိန္နမာဓာရာဓေယျာနံ ဂေါပနာ ဘဝတိ, သာ ဥဘယစ္ဆန္နာ နာမ. ယဿာ နာနာလက္ခဏသင်္ကရော သမာဂတာဒိနာနာဝိဓလက္ခဏာနံ သင်္ကရော ဟောတိ, သာ သံကိဏ္ဏာ နာမ သိယာ.

යම් ප්‍රහෙළිකාවක යෙදීමේදී ආධාර, ආධෙය්‍ය යන දෙකෙහිම සැඟවීම සිදු වේ ද, එය 'උභයඡන්නා' නම් වේ. යම් ප්‍රහෙළිකාවක සමාගතා ආදී නානාවිධ ලක්ෂණයන්ගේ මිශ්‍ර වීමක් (සංකරයක්) සිදු වේ ද, එය 'සංකිණ්ණා' නම් වේ.

ဣဒါနိ သမာဂတာဒီနံ လက္ခိယံ ကမေန ဧဝံ ဉာတဗ္ဗံ –

දැන් සමාගතා ආදී ප්‍රහෙළිකාවන්ගේ උදාහරණ (ලක්ඛ්‍යයන්) පිළිවෙළින් මෙසේ දත යුතුය -

‘‘ပဘဝါ’နတဝိတ္တိဏ္ဏာ, တဝါ’ဏာ မဟတီ သတီ;

စိရာယ ဇယတံ နာထ, ပဟုတဖလသာဓိနီ’’တိ.

“ප්‍රභවයෙන් පැතිරුණු, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ආඥාව, නැමුණු (යටත් වූ) අය කෙරෙහි පතළා වූ, බොහෝ ඵල සාදා දෙන්නක්ව, නාථයන් වහන්ස, දීර්ඝ කාලයක් ජය ගනීවා!”

အယံ သမာဂတာ.

මෙය 'සමාගතා' ප්‍රහෙළිකාවයි.

နာထ တဝ ပဘဝတော ပဋ္ဌာယ နတဝိတ္တိဏ္ဏာ ဩဏတဝသေန ပတ္ထဋာ, ဧဝံ သတိ နဒီ ဝိယ ဒိဿတိ. ပဘဝ ပကဋ္ဌတ္တ သောဘာဝန္တ. ဘော နာထ တဝ တုယှံ မဟတီ သတီ မဟန္တီ သမာနာ အာဏာ အာနတဝိတ္တိဏ္ဏာ အတ္တနိ နတေသု ဇနေသု ပတ္ထဋာ ပဟုတဖလသာဓိနီ ဗဟုလတ္ထနိပ္ဖာဒနီ စိရာယ စိရကာလံ ဇယတံ ဥက္ကံသဘာဝေန ပဝတ္တတု. ဧတ္ထ ပဘဝအာနတဣတိသန္ဓိနာ အတ္ထော ဂုဠှော.

නාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ප්‍රභවයේ සිට නැමුණු ස්වභාවයෙන් පැතිරුණු (එසේ ඇති කල්හි ගඟක් මෙන් පෙනේ. ප්‍රභව යනු ප්‍රකෘතිමත් වූ, ශෝභමාන වූ යන්නයි). පින්වත් නාථයෙනි, ඔබ වහන්සේගේ මහත් වූ ආඥාව තමන් කෙරෙහි නැමුණු (යටත් වූ) ජනයා කෙරෙහි පැතිරුණා වූ, බොහෝ ඵල සාදා දෙන්නක්ව, දීර්ඝ කාලයක් උත්කෘෂ්ට භාවයෙන් පවතීවා! මෙහි 'පභව' සහ 'ආනත' යන පද සන්ධියෙන් අර්ථය සැඟවී ඇත.

‘‘ဘဒ္ဒမေဝေါ’ပသေဝေယျ, ဝိဓူတမဒကိဗ္ဗိသံ;

သမ္ပာပယေ ပုရံ ခေမံ, သ ဒန္တော’တ္တနိသေဝိတ’’န္တိ.

“දුරු කරන ලද මද හා පාප ඇති, උත්තමයන් විසින් සෙවනය කරන ලද, දමනය වූ ඒ තැනැත්තා සෙවනය කළ යුතුය. ඔහු (සෙවනය කරන්නා) නිර්භය වූ නගරයට පමුණුවයි.”

အယံ ဝဉ္စိတာ.

මෙය 'වංචිතා' ප්‍රහෙළිකාවයි.

ဝိဓူတမဒကိဗ္ဗိသံ ဝိနာသိတမဒဒေါသံ ဘဒ္ဒမေဝ မန္ဒပိယ – ဘဒ္ဒဇာတိကေသု ဟတ္ထီသု ဘဒ္ဒဇာတိကဟတ္ထိမေဝ ဥပသေဝေယျာတိ ဝုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ. ဘဒ္ဒမေဝ ဥတ္တမပုရိသမေဝ သေဝေယျာတိ အတ္ထော. သေဝနံ ကိမတ္ထန္တိ စေ? ဟတ္ထိပက္ခေ ဒန္တော သိက္ခိတော သော ဟတ္ထိ အတ္တနိသေဝိတံ အတ္တာနံ ဘဇိတံ ဇနံ ခေမံ နိဗ္ဘယံ ပုရံ နဂရံ သမ္ပာပေတိ. ပုရိသပက္ခေ ပန [Pg.67] ဒန္တော ဒမိတော သော အရိယပုဂ္ဂလော အတ္တနိသေဝိတံ အတ္တာနမုပသေဝိတံ ဇနံ ခေမံ နိဒ္ဒုက္ခံ ပုရံ နိဗ္ဗာနပုရံ ပါပေတိ. ဧတ္ထ ကဝိစ္ဆိတဥတ္တမတ္ထတော အညေန ဟတ္ထိအတ္ထေ ရုဠှေန သဒ္ဒေန ဝဉ္စနာ နာမ.

දුරු කරන ලද මද හා පාප ඇති (මද දෝෂ විනාශ කළ) භද්‍ර හස්තියෙකුම (භද්‍ර කුලයේ අලි ඇතුන් අතරින් භද්‍ර ජාතික ඇතෙකුම) සෙවනය කළ යුතුය යනුවෙන් පැවසූවාක් මෙන් පෙනේ. එහෙත් එහි අර්ථය නම් භද්‍ර වූ (උතුම් වූ) පුරුෂයෙකුම සෙවනය කළ යුතුය යන්නයි. සෙවනය කරන්නේ කුමකටද යත්? හස්ති පාර්ශ්වයෙන් ගත් කල, හික්මවන ලද (දන්ත) ඒ ඇතා තමන් ඇසුරු කළ ජනයා නිර්භය වූ නගරයට පමුණුවයි. පුරුෂ පාර්ශ්වයෙන් ගත් කල, දමනය වූ ඒ ආර්ය පුද්ගලයා තමන් ඇසුරු කළ ජනයා නිදුක් වූ නිර්වාණ නගරයට පමුණුවයි. මෙහි කවියා බලාපොරොත්තු වූ උතුම් අර්ථයට වඩා වෙනස් වූ, හස්ති අර්ථයෙහි ප්‍රසිද්ධ (රූඪ) ශබ්දයෙන් මුළා කිරීම (වංචනය) සිදුවී ඇත.

‘‘ဗဟုဂုဏေ ပဏမတိ, ဒုဇ္ဇနာနံပျယံ ဇနော;

ဟိတံ ပမုဒိတော နိစ္စံ, သုဂတံ သမနုဿရ’’န္တိ.

“මෙම ජනයා බොහෝ ගුණ ඇති සත්පුරුෂයන්ට මෙන්ම දුර්ජනයන්ට ද නමස්කාර කරති. එබැවින් නිරතුරුවම සතුටු සිතින් යුතුව, සැමට හිතවත් වූ සුගත තථාගතයන් වහන්සේව මැනවින් සිහිපත් කරනු.”

အယံ ဥက္ကန္တာ. ဣမဿတ္ထော ဥပရိ အာဂမိဿတိ.

මෙය 'උක්කන්තා' ප්‍රහෙළිකාවයි. මෙහි අර්ථය මතු පැමිණෙන්නේය.

ဗျာကိဏ္ဏဒေါသတ္တေ သတိပိ ပဟေဠိကာရုဠှတ္တာ ဧသာ ဣဋ္ဌာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ပဟေဠိကာယမာရုဠှာ, န ဟိ ဒုဋ္ဌာ ကိလိဋ္ဌတာ’’တိ. ဣဟ သမ္ဗန္ဓီပဒါနံ အဋ္ဌာနဋ္ဌာပနေန ဗျဝဟိတတ္တံ ဟောတိ.

ව්‍යාකූල දෝෂයක් පැවතිය ද, ප්‍රහෙළිකා ගණයට අයත් වන බැවින් මෙය පිළිගත හැකි ය. 'ප්‍රහෙළිකාවකට ඇතුළත් වූ කල්හි, කිලිටි බව (දුෂ්කර බව) දෝෂයක් නොවේ' යැයි පවසා ඇත. මෙහි සම්බන්ධ වන පද නොසුදුසු තැන්වල තැබීමෙන් දුරස් බව (ව්‍යවහිත බව) සිදු වී ඇත.

‘‘မုခဖုလ္လံ ဂိင်္ဂမကံ, နိယုရုဂ္ဂတ္ထနုန္နတံ;

ပဋစ္စရီ ဝရံ ပေါသော, ဘီရုယာ ဓာရယန္တိယာ’’တိ.

“මුඛපූර්ණ තිලක ද, ගිංගමක නම් ආභරණ ද, වළලු ද, පියයුරු ආවරණය කරන වස්ත්‍ර ද, නළලෙහි පළඳින ආභරණ ද දරන්නා වූ ස්ත්‍රියට වඩා, වැරහැලි හැඳි පුරුෂයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.”

အယံ ပမုဿိတာ.

මෙය 'පමුස්සිතා' ප්‍රහෙළිකාවයි.

မုခဖုလ္လံ တိလကာဒိံ ဂိင်္ဂမကံ ဧဝံနာမကံ ပသာဓနံ နိယုရုဂ္ဂတ္ထနုန္နတံ နိယုရံ ဝလယံ, ဥဂ္ဂတ္ထနံ ပယောဓရပဋံ, ဥန္နတံ နလာဋပဋာဒိကံ, မုခတော ဥန္နတာဘရဏဉ္စ ဓာရယန္တိယာ ဘီရုယာ ဣတ္ထိယာ ပဋစ္စရီ ဇိဏ္ဏဝတ္ထနိဝါသီ ပေါသော ပုရိသော ဝရံ ဥတ္တမော. ဧတ္ထ ဗဟုပယောဂရဟိတေဟိ သဒ္ဒေဟိ ရစိတတ္တာ အတ္ထဿ ဒုရဝဗောဓတာ.

මුඛඵුල්ල යනු තිලක ආදියයි; ගිංගමක යනු එම නමින් හැඳින්වෙන ආභරණයකි; නියුරුග්ගත්ථනුන්නත යනු - නියුර යනු වළල්ලයි, උග්ගත්ථන යනු පියයුරු වසන වස්ත්‍රයයි, උන්නත යනු නළල්පට ආදියයි; මුහුණට ඉහළින් පළඳින ආභරණ දරන්නා වූ භීරු නම් ස්ත්‍රියට වඩා පටච්චරී හෙවත් දිරාගිය වස්ත්‍ර අඳින පුරුෂයා උතුම් වේ. මෙහි භාවිතය ඉතා අඩු වචනවලින් ලියැවී ඇති බැවින් අර්ථය වටහා ගැනීම අපහසුය.

‘‘နဝ’ဂ္ဂရတနာန’သ္မိံ, ဒိဿန္တိ ရတနာကရေ;

ပုရိသာနေတ္ထ အဋ္ဌန္နံ, အဋ္ဌာ’သာဓာရဏာ’ပရ’’န္တိ.

“මේ රත්නාකරයෙහි (රත්න ආකරයෙහි) උතුම් රත්නයන් නවයක් පෙනේ. මෙහි ඇති රත්නයන්ගෙන් අටක් අට දෙනෙකු වූ පුරුෂයන්ට අසාධාරණ වේ, අනෙක සාධාරණ වේ.”

အယံ သမာနရူပါ.

මෙය 'සමානරූපා' ප්‍රහෙළිකාවයි.

အသ္မိံ ရတနာကရေ အဂ္ဂရတနာနိ နဝ ဒိဿန္တိ, ဧတ္ထ ဣမေသု ရတနေသု အဋ္ဌ ရတနာနိ အဋ္ဌန္နံ ပုရိသာနံ အသာဓာရဏာနိ, အပရံ ရတနံ သာဓာရဏံ. ဣမာနိ နဝ လောကုတ္တရာနိ စိတ္တီကတာဒိအတ္ထေန ‘‘ရတနာနီ’’တိ စ တပ္ပဘဝေါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ [Pg.68]‘‘အာကရော’’တိ စ ကပ္ပိတောတိ အမုချတ္ထေသု ရတနာဒိသဒ္ဒါနမာရောပနံ ဟောတိ.

මේ රත්නාකරයෙහි උතුම් රත්න නවයක් පෙනේ. මෙහි මේ රත්නයන් අතරින් අටක් අට දෙනෙකු වූ පුරුෂයන්ට (මාර්ගඵලලාභී ආර්යයන්ට) අසාධාරණ වන අතර අනෙක් රත්නය පොදු වේ. මෙහි නව ලොවුතුරා දහම් පුද පූජා ලැබීමට සුදුසු අර්ථයෙන් 'රත්න' ලෙස ද, එය පහළ කළ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'ආකරය' (නිතර උපදින තැන) ලෙස ද උපකල්පනය කර ඇති බැවින්, ප්‍රධාන නොවන අර්ථයන්හි රත්න ආදී ශබ්දයන් ආරෝපණය කිරීම සිදු වී ඇත.

‘‘ဝိန္ဒန္တိ ဒေဝဂန္ဓဗ္ဗာ, ဟိမဝန္တမဟာတလေ;

ရသဝန္တေ သရေ သတ္တ, န နာဂါပိ ဥပေါသထာ’’တိ.

“හිමාලය මහ පොළොවෙහි දෙවියෝ ද ගන්ධර්වයෝ ද රසවත් වූ සර (හඬ/තන්තු) හතක් විඳිති (ලබති). උපෝසථ නම් වූ නාගයෝ (ඇත්තු) පවා එසේ නොලබති.”

အယံ ဖရုသာ.

මෙය 'ඵරුසා' ප්‍රහෙළිකාවයි.

ဟိမဝန္တမဟာတလေ ဟိမာလယဿ မတ္ထကေ ရသဝန္တေ သောဒကေ သတ္တ သရေ အနောတတ္တာဒိကေ ဒေဝဂန္ဓဗ္ဗာ ဝိန္ဒန္တိ သေဝန္တိ, ဥပေါသထာ နာဂါပိ န ဝိန္ဒန္တိ. အယမပရတ္ထော. ဟိမဝန္တမဟာတလေ စန္ဒရံသိယုတ္တေ မဟာပါသာဒတလေ ဒေဝဂန္ဓဗ္ဗာ ကီဠမာနာ ဂန္ဓဗ္ဗာ ရသဝန္တေ မဓုရဂုဏယုတ္တေ သတ္တ သရေ ဝီဏာယ ဆဇ္ဇာဒိကေ သတ္တ သရေ ဝိန္ဒန္တိ, နာဂါပိ အရိယာပိ ဥပေါသထာပိ ဥပဝုတ္ထာပိ န ဝိန္ဒန္တိ နာနုဘဝန္တိ. ဧတ္ထ ဒိဗ္ဗန္တီတိ ဒေဝါ. ဥပေါသထော ဧတေသမတ္ထီတိ ဥပေါသထာတိ ဝိဂ္ဂဟော. လက္ခဏက္ကမတော ပသိဒ္ဓပစုရပယောဂတော အညဒတ္ထာ ယေန ကေနစိ လေသေန ပစ္စယာဒီနံ ဇာတသဒ္ဒဿ အတ္ထိတာ.

හිමාල පර්වත මස්තකයෙහි වූ මහා හිමවත් තලයේ රසවත් වූ යහපත් ජලයෙන් යුත් අනෝතත්ත ආදී සප්ත විල් දේව-ගන්ධබ්බයෝ විඳිති, පරිභෝග කරති. උපෝසථ නාගයෝ පවා එය නොවිඳිති. මෙය 'අපරත්ථ' (අපරාර්ථ) නම් වෙයි. චන්ද්‍ර රශ්මියෙන් යුත් හිමවත් මහා තලයේ වූ මහා ප්‍රාසාද තලවල කෙළිමින් වෙසෙන දේව-ගන්ධබ්බයෝ ද රසවත් වූ මධුර ගුණයෙන් යුත් සප්ත විල් ද, වීණාවෙහි ෂඩ්ජ ආදී සප්ත ස්වරයන් ද විඳිති. නාගයෝ ද, ආර්යයෝ ද, උපෝසථ වූ ද උපෝසථ සමාදන් වූ ද අය ද එය නොවිඳිති, අත් නොවිඳිති. මෙහි ක්‍රීඩා කරති යන අර්ථයෙන් 'දේවා' නම් වෙති. මොවුන්ට උපෝසථය ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් 'උපෝසථ' නම් වේ. ලක්ෂණ ක්‍රමයෙන්, ප්‍රසිද්ධ වූ බහුල භාවිතයෙන් සහ වෙනත් ඕනෑම ක්‍රමයකින් ප්‍රත්‍යය ආදියේ බලයෙන් 'ජාත' ශබ්දයේ පැවැත්ම සිදුවේ.

‘‘ဂီတသဒ္ဒေ သရာ ဒွေ ဒွေ, ဒွေ ဆဇ္ဇညတြ ဆဿရာ;

ပဉ္စဝဏ္ဏံ ယထာ စက္ခု, ဆဗ္ဗဏ္ဏာ နာသိကာ တထာ’’တိ.

ගීත ශබ්දයෙහි ස්වර දෙක බැගින් ද, ෂඩ්ජය හැර අන් තැනක සය ස්වරයෝ දෙක බැගින් ද වෙති. ඇස පස් පැහැයක් ගන්නාක් මෙන්, නාසය ද සය පැහැයක් ගනී.

အယံ သင်္ချာတာ.

මෙය 'සංඛ්‍යාතා' (සංඛ්‍යාතය) නම් වෙයි.

ဂီတသဒ္ဒေ သရာ ဒွေ ဟောန္တိ, ဆဇ္ဇ’ညတြ ဆဇ္ဇတော အညတြ ဆဇ္ဇံ ဝဇ္ဇေတွာ ဥသဘော ဂန္ဓာရော မဇ္ဈိမော ပဉ္စမော ဓေဝတော နိသာဒေါတိ. ဧတ္ထ ယုဂဠတော ဒွေ ဒွေ ဆဿရာ ဆသရဝန္တော. ယထာ စက္ခု ပဉ္စဝဏ္ဏံ ဟောတိ, တထာ ဧဝံ နာသိကာ ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဟောတိ, ဂီတသဒ္ဒေ ဤကာရအကာရသရဒွယသဗ္ဘာဝတော စ ဆဇ္ဇံ ဌပေတွာ ဥသဘာဒီသု သရာနံ တိဝိဓတ္တာ စ ‘‘စက္ခူ’’တိ သရဗျဉ္ဇနဝသေန ပဉ္စဝဏ္ဏာနံ သဗ္ဘာဝတော စ ‘‘နာသိကာ’’တိ ဆန္နံ သဗ္ဘာဝတော စ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ဝုတ္တသင်္ချာဂီတာဒိသဒ္ဒသန္နိဋ္ဌာနတော သမ္မောဟကာရိနီ ဟောတိ.

ගීත ශබ්දයෙහි ස්වර දෙකක් වෙති. 'ඡජ්ජ' යන්නෙන් බාහිරව (හැර) යනු ෂඩ්ජය හැර ඉතිරි උසභ, ගන්ධාර, මජ්ඣිම, පඤ්චම, ධේවත, නිසාද යන සයයි. මෙහි යුගල වශයෙන් දෙක බැගින් වූ ෂඩ්-ස්වරයන් (ස්වර හයක්) ඇත. යම් සේ ඇස පංච වර්ණ වේ ද, එසේම නාසය ද ෂඩ් වර්ණ වෙයි. ගීත ශබ්දයෙහි 'ඊ' කාර සහ 'අ' කාර යන ස්වර දෙක පැවතීම නිසා ද, ෂඩ්ජය හැර උසභ ආදී ස්වරයන්ගේ ත්‍රිවිධ භාවය නිසා ද, 'චක්ඛු' යන වචනයෙහි ස්වර හා ව්‍යංජන වශයෙන් අක්ෂර (වර්ණ) පහක පැවැත්ම ඇති නිසා ද, 'නාසිකා' යන්නෙහි අක්ෂර (වර්ණ) හයක පැවැත්ම ඇති නිසා ද මෙසේ කියන ලදී. මෙහි කියන ලද සංඛ්‍යාවන් ගීත ආදී ශබ්දයන් නිශ්චය කිරීමේදී මුළාව ඇති කරවන්නක් වෙයි.

‘‘ပါတု [Pg.69] ဝေါ ဥဒိတော ရာဇာ, သိရိမာ ရတ္တမဏ္ဍလော;

သကန္တိဂဟနက္ခတ္တ-သံဃယုတ္တော သုလက္ခဏော’’တိ.

ශ්‍රීමත් වූ, රක්ත මණ්ඩලයක් ඇති, තමාගේ කාන්තියෙන් යුත් ග්‍රහ සහ නක්ෂත්‍ර සමූහයාගෙන් යුක්ත වූ, යහපත් ලක්ෂණ ඇති, උදාවූ රජතුමා (හෝ චන්ද්‍රයා) ඔබ සැම රකිත්වා!

အယံ ပကပ္ပိတာ.

මෙය 'පකප්පිතā' (ප්‍රකල්පිතය) නම් වෙයි.

သိရိမာ သိရိမန္တော ရတ္တမဏ္ဍလော အနုရတ္တဇနပဒမဏ္ဍလော, အနုရတ္တအမစ္စမဏ္ဍလော ဝါ သကန္တိဂဟနက္ခတ္တသံဃယုတ္တော သကဿ အတ္တနော အန္တေ သမီပေ ဂဟနေဟိ အဝိရဠေဟိ ခတ္တသံဃေဟိ ခတ္တိယသမူဟေဟိ ယုတ္တော သံယုတ္တော သုလက္ခဏော ပသတ္ထပုရိသလက္ခဏော ဥဒိတော ပသိဒ္ဓေါ ရာဇာ နရိန္ဒော ဝေါ တုမှေ ပါတု ရက္ခတူတိ အယံ အနဓိပ္ပေတတ္ထော. သိရိမာ ‘‘လက္ခိယာ ဝါသဋ္ဌာနတ္တာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သိရိမန္တော ရတ္တမဏ္ဍလော ဥဂ္ဂမနေ ရတ္တမဏ္ဍလော သကန္တိဂဟနက္ခတ္တသံဃယုတ္တော ကန္တိသဟိတေဟိ ဂဟနက္ခတ္တတာရဂဏေဟိ ယုတ္တော သုလက္ခဏော သုဋ္ဌု သသလက္ခဏော ဥဒိတော ဥဂ္ဂတော ရာဇာ စန္ဒော ဝေါ တုမှေ ပါတူတိ ဥဘယပက္ခဿ သာဓာရဏဂုဏဂုဏီပဒပရိဂ္ဂဟေန ဣဓ ဝါကျတ္ထဿ အညထာ ဒိဿမာနတာ ဟောတိ.

'සිරිමා' යනු ශ්‍රීමත් වූ, 'රත්තමණ්ඩලෝ' යනු අනුරාගී වැසියන්ගෙන් යුත් රටක් ඇති, නැතහොත් තමා කෙරෙහි ඇලුනු ඇමති මණ්ඩලයක් ඇති, 'සකන්තිගහනක්ඛත්තසංඝයුත්තෝ' යනු තමාගේ සමීපයෙහි ඝන වූ ක්‍ෂත්‍රිය සමූහයන්ගෙන් යුක්ත වූ, 'සුලක්ඛණෝ' යනු ප්‍රශස්ත පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුත්, 'උදිතෝ' යනු ප්‍රසිද්ධ වූ රජතුමා (නරේන්ද්‍රයා) ඔබ සැම රකිත්වා යන්න මෙහි අදහස් නොකරන ලද අර්ථයයි. 'සිරිමා' යනු ලක්ෂ්මියගේ වාසස්ථානය වන බැවින් ශ්‍රීමත් වූ, 'රත්තමණ්ඩලෝ' යනු උදාවීමේදී රතු පැහැති මණ්ඩලයක් ඇති, 'සකන්තිගහනක්ඛත්තසංඝයුත්තෝ' යනු තේජසින් යුත් ග්‍රහ, නක්ෂත්‍ර සහ තාරකා සමූහයාගෙන් යුක්ත වූ, 'සුලක්ඛණෝ' යනු මැනවින් හාවාගේ ලක්ෂණය (සස ලකුණ) දරන්නා වූ, 'උදිතෝ' යනු උදාවූ, රජ වූ චන්ද්‍රයා ඔබ සැම රකිත්වා යනු (අභිප්‍රේත අර්ථයයි). මෙසේ දෙපාර්ශ්වයටම පොදු වූ ගුණ සහ ගුණී පදයන් ග්‍රහණය කරගැනීම නිසා මෙහි වාක්‍යයේ අර්ථය වෙනස් ආකාරයකින් පෙනෙන්නට තිබේ.

‘‘ဝုစ္စတာ’ဒေါ ဣသိတျေ’ကော, သုမဟန္တောပကာရဝါ;

သနာတနော စ န ဣသိ, န သခါ န သနာတနော’’တိ.

ආරම්භයෙහි එක් අයෙක් 'ඉසි' (ඍෂි) යැයි කියනු ලැබේ, ඔහු ඉතා මහත් උපකාර ඇත්තෙකි, සදාතනික ද වෙයි. එහෙත් ඔහු ඍෂිවරයෙක් නොවේ, මිතුරෙක් ද නොවේ, සදාතනිකයෙක් ද නොවේ.

အယံ နာမန္တရိကာ.

මෙය 'නාමන්තරිකා' (නාමාන්තරිකාව) නම් වෙයි.

ဧကော အာဒေါ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဣသီ’’တိ ဝုစ္စတိ, သုမဟန္တောပကာရဝါ အတိမဟန္တောပကာရသမန္နာဂတော သနာတနော စ သဿတော စ ဟောတိ, တထာပိ န ဣသိ ဣသိ နာမ န ဟောတိ, န သခါ မိတ္တောပိ န ဟောတိ, န သနာတနော သဿတောပိ န ဟောတိ, အယံ ဂမျမာနတ္ထော. သုမဟာ အတိမဟန္တော ဧကော အာဒေါ နာမာဒိမှိ ဣသီတိ ဝုစ္စတိ, အန္တော မဇ္ဈေ ပကာရဝါ ပ-ကာရေန သမန္နာဂတော, သနာတနော စ သဿတော စ ဟောတိ, ဣသိပိ နာမ န ဟောတိ, မိတ္တောပိ န ဟောတိ, သော နာတနော တနဣတိ အက္ခရဒွယရဟိတော န [Pg.70] ဟောတိ. အာဒိမဇ္ဈာနံ ဝုတ္တတ္တာ အန္တေတိ ဉာယတိ, ‘‘ဣသိပတနဝိဟာရော’’တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဣသိပတနနာမေန ဣသိအာဒီနံ ဂမျမာနတ္ထတ္တာ နာနတ္ထကပ္ပနာ ဟောတိ.

මුලින්ම එක් අයෙක් 'ඉසි' යැයි කියනු ලැබේ. ඉතා මහත් උපකාරවලින් යුක්ත වූ, සදාතනික වූ ද සදාකාලික වූ ද වෙයි. එසේ වුවත් හෙතෙම සැබෑ ඍෂිවරයෙක් නොවේ, මිතුරෙක් ද නොවේ, සදාතනිකයෙක් ද නොවේ යන්න මෙයින් හැඟවෙන අර්ථයයි. ඉතා විශාල වූ එක් අයෙක් නාමයෙහි මුල 'ඉසි' (ඉසි) යැයි කියනු ලැබේ. මැද 'පකාරවා' (පකාරයෙන් යුත් එනම් 'පත') වෙයි. සදාතනික ද වෙයි. එහෙත් ඔහු ඍෂිවරයෙක් ද නොවේ, මිතුරෙක් ද නොවේ. ඔහු 'න තන' (තන යන අක්ෂර දෙකෙන් තොර) ද නොවේ. මුල සහ මැද කියන ලද බැවින් අවසානය ද දත හැකිය. මෙය 'ඉසිපතන විහාරය' ලෙස ගත යුතුය. එහි 'ඉසිපතන' යන නාමයෙන් ඍෂි ආදීන්ගේ අර්ථයන් හැඟවෙන බැවින් විවිධ අර්ථ කල්පනා කිරීම් සිදු වේ.

‘‘ဓာဝန္တံ ဥဒယာ အတ္ထံ, မုဟုတ္တံ န နိဝတ္တတိ;

န စန္ဒမဏ္ဍလံ ဧတံ, နာပိ အာဒိစ္စမဏ္ဍလ’’န္တိ.

උදාවේ සිට අස්තය දක්වා (නැඟීමේ සිට බැසීම දක්වා) දිවයන, මොහොතක්වත් ආපසු නොහැරෙන මෙය චන්ද්‍ර මණ්ඩලය ද නොවේ, සූර්ය මණ්ඩලය ද නොවේ.

အယံ နိဘူတာ.

මෙය 'නිභූතා' (නිභූතය) නම් වෙයි.

ဥဒယာ ဥဒယတော ပဘုတိ အတ္ထံ ယာဝ အတ္ထံ ဓာဝန္တံ ဇဝန္တံ မုဟုတ္တံ မုဟုတ္တကာလံ န နိဝတ္တတိ န ပုနာဝတ္တတိ. ဧတံ စန္ဒမဏ္ဍလမ္ပိ န ဟောတိ, အာဒိစ္စမဏ္ဍလမ္ပိ န ဟောတိ. ဥဒယာ ပဋိသန္ဓိတော အတ္ထံ ယာဝစုတိ. ဓာဝန္တန္တိ အာယုကိစ္စတော အာယုစန္ဒာဒီနမတ္ထာနံ, တပ္ပကာသကသဒ္ဒါနဉ္စ တုလျတ္တာ ဧတ္ထ ပတိဋ္ဌိတစန္ဒာဒိအတ္ထန္တရာနံ သမ္ဘဝေါ.

'උදයා' යනු උදාවීමේ සිට 'අත්ථං' යනු අස්තය දක්වා දිවයන, වේගයෙන් යන, ක්ෂණයක්වත් නැවත ආපසු නොහැරෙන යන්නයි. මෙය චන්ද්‍ර මණ්ඩලය ද නොවේ, සූර්ය මණ්ඩලය ද නොවේ. 'උදයා' යනු ප්‍රතිසන්ධියේ සිට 'අත්ථං' යනු චුතිය (මරණය) දක්වා යන්නයි. 'දිවයන' යන්නෙන් ආයුෂයේ පැවැත්ම අදහස් වන අතර, ආයුෂය සහ චන්ද්‍රයා ආදී අර්ථයන්ගේත්, ඒවා ප්‍රකාශ කරන වචනවලත් ඇති සමාන බව නිසා මෙහි සඳහන් චන්ද්‍රයා ආදී පදවලින් වෙනත් අර්ථයන් ද ඇති විය හැකිය.

‘‘ဒေဝိံ ကိတ္တိမဟီနာမံ, ကဠာရတ္ထဝှယံ ပုရိံ;

ဟိတွာ န သရိ သော ဓီရော, ကရောန္တောပျု’ယျမဝှယ’’န္တိ.

'කිත්තිමහී' යන නම ඇති දේවිය ද, 'කළාර' යන නම ඇති නගරය ද හැර දමා, 'උය්‍යම' (වීර්යය) කරමින් ඒ ධීරවන්ත තෙමේ ඇයව සිහි නොකළේය.

အယံ သမာနသဒ္ဒါ.

මෙය 'සමානසද්දා' (සමාන ශබ්ද ඇත්තී) නම් වෙයි.

ကိတ္တိမဟီနာမံ ကိတ္တိမဟီနံ ဒွိန္နံ နာမေန သမန္နာဂတံ ဒေဝိံ အဂ္ဂမဟေသိံ ကဠာရတ္ထဝှယံ ပုရိံ ကဠာရအတ္ထာနံ ဒွိန္နံ နာမေန သမန္နာဂတံ ပုရိံ နဂရဉ္စ သော ဓီရော ဟိတွာ ပရိစ္စဇိတွာ ဥယျမဝှယံ ဥယျမနာမေန သမန္နာဂတံ ကရောန္တော အပိ န သရိ သမ္ပတ္တိံ နာနုသရိ, ယသောဓရာဒေဝိဉ္စ ကပိလဝတ္ထုပုရိဉ္စ ဟိတွာ ဝီရိယသင်္ခါတပဓာနံ ကရောန္တော မဟာသတ္တော သမ္ပတ္တိံ န သရိ, ဧတ္ထာဘိမတယသောဓရာဒိသဒ္ဒါနံ ပရိယာယေဟိ ကိတ္တိမဟီသဒ္ဒါဒီဟိ ရစိတတာ.

'කිත්තිමහී' (කීර්තිමත් පොළොව) යන වචන දෙකෙන් යුත් නාමය ඇති අග්‍රමහේෂිකා දේවිය ද, 'කළාර' යන අර්ථ දෙකකින් යුත් නාමය ඇති නගරය ද ඒ ධීරයාණන් විසින් අත්හැර, 'උය්‍යම' නම් වූ වීර්යය කරමින් වුව ද (පෙර) සම්පත්තිය සිහි නොකරන ලදී. එනම්, යශෝධරා දේවිය ද කපිලවස්තු පුරය ද හැරදමා වීර්යය සංඛ්‍යාත ප්‍රධාන වීර්යය කළාවූ මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රාජ්‍ය සම්පත්තිය සිහි නොකළ සේක. මෙහි අභිප්‍රේත යශෝධරා ආදී වචනවල පර්යාය වචන ලෙස 'කිත්තිමහී' ආදී ශබ්ද භාවිත කරමින් මෙම ගාථාව රචනා කර ඇත.

‘‘စတုဒ္ဒိသာမုခါ ဗန္ဓာ, စတ္တာရော သိန္ဓဝါ သယံ;

ပရိဘုဉ္ဇန္တိ နိက္ခိတ္တံ, တိဏံ မဇ္ဈေ ယထာသုခ’’န္တိ.

සතර දිශාවට මුහුණ ලා බඳින ලද සින්ධව අශ්වයන් සිව්දෙනා, මැද දමන ලද තණකොළ තමන් කැමති පරිදි නිදහසේ භුක්ති විඳිති.

အယံ သမ္မုဠှာ.

මෙය 'සම්මුළ්හා' (සම්මූඪය) නම් වෙයි.

သိန္ဓဝါ [Pg.71] စတ္တာရော အဿာ စတုဒ္ဒိသာမုခါ ယထာ စတုဒ္ဒိသာသမ္မုခါ ဟောန္တိ, တထာ ဗန္ဓာ မဇ္ဈေ နိက္ခိတ္တံ တိဏံ သယံ ယထာသုခံ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, အညမညံ ပိဋ္ဌိံ ကတွာ ဗန္ဓာ ဝိယ ခါယတိ, တေ ပန သမ္မုခံ ကတွာ ဗန္ဓာ ဟောန္တိ. ဧတ္ထ ‘‘စတုဒ္ဒိသာမုခါဗန္ဓာ’’တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ပိဋ္ဌိံ ကတွာ ဗန္ဓာတိ သမ္မုဠှတာ ဟောတိ.

සින්ධව අශ්වයන් සිව්දෙනා සතර දිශාවට මුහුණ ලා සිටින සේ බැඳ ඇති කල, මැද දමන ලද තණකොළ තමන් කැමති පරිදි අනුභව කරති. ඔවුන් එකිනෙකාට පිටුපා බැඳ ඇති සේ හැඟුන ද, සැබවින්ම ඔවුන් එකිනෙකාට මුහුණ ලා බැඳ ඇත. මෙහි 'චතුද්දිසාමුඛāබන්ධා' (සතර දිශාවට මුහුණ ලා බැඳි) යනුවෙන් දැක්වීම නිසා එකිනෙකාට පිටුපා බැඳ ඇතැයි යන මුළාව ඇති වේ.

‘‘ဇနော ဇီဝနဇာနန္ဒ-ကရဗန္ဓုဿ ဘာသိတံ;

သက္ကရောန္တောဝ ပပ္ပောတိ, ပုညာရိက္ခယဂေါစရေ’’တိ.

ජනයා, ජීවිතයට හා ආනන්දයට හේතුවන්නා වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේ නම් වූ) බන්ධුවරයාගේ දේශනයට සත්කාර (ගෞරව) කරමින්ම, පින් පව් ක්ෂය කිරීමේ ගෝචරය වූ නිවනට පැමිණෙති.

အယံ ပါရိဟာရိကီ.

මෙය 'පාරිහාරිකී' (පාරිහාරිකාව) නම් වෙයි.

ဇီဝနဇာနန္ဒကရဗန္ဓုဿ ဇီဝနတော ဥဒကတော ဇာတာနံ ပဒုမာနံ အာနန္ဒကရဿ သူရိယဿ ဗန္ဓုဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဘာသိတံ ဝစနံ သက္ကရောန္တော ပူဇေန္တော ဇနော ပုညာရိက္ခယဂေါစရေ ပုညာနံ ပဋိပက္ခတ္တာ ပုညာရိသင်္ခါတာနံ အကုသလာနံ ခယဿ နိမိတ္တဘူတံ နိဗ္ဗာနမာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နေ မဂ္ဂဖလေ ပပ္ပောတိ ပါပုဏာတိ. ဧတ္ထ ဇီဝနဇာနံ အာနန္ဒကရဿ ဗန္ဓုဿေတိ စ, ပုညာရီနံ ခယနိမိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တေတိ စ ဣမိနာ ဗုဒ္ဓေါ မဂ္ဂဖလာ စ ပါရမ္ပရိယေန သမ္ဗန္ဓေန ဝုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓာနံ ဗာဟုလ္လဘာဝေါ.

ජලයෙන් උපන් පද්මයන්ට ආනන්දය ඇති කරවන සූර්යයාගේ බන්ධු වූ (ආදිත්‍ය බන්ධු වූ) සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ වචනයට සත්කාර කරමින්, පූජා කරමින් වෙසෙන ජනයා, පින්වලට සතුරු වන බැවින් 'පුණ්‍යාරි' (පින්වල සතුරන්) යැයි කියනු ලබන අකුසලයන් ක්ෂය වීමේ නිමිත්ත වූ නිවන අරමුණු කොටගෙන, උපදින්නා වූ මාර්ග ඵලයන්ට පැමිණෙති. මෙහි 'ජලජයන්ට (පද්මයන්ට) ආනන්දය උපදවන බන්ධුවරයාගේ' යන්නෙන් ද, 'පුණ්‍යාරීන්ගේ (සතුරන්ගේ) ක්ෂය වීමේ නිමිත්ත අරමුණු කරගෙන පවත්වයි' යන්නෙන් ද බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ මාර්ග ඵලයන් පරම්පරාගත සම්බන්ධයෙන් කියන ලද බැවින්, මෙය සම්බන්ධයන්ගේ බහුලත්වය (සම්බන්ධ බාහුල්‍යය) වේ.

‘‘န ဂဏှာတိ မဟန္တမ္ပိ, သဒ္ဒံ န စ ဝိဘူသနံ;

စတုပ္ပဒဿ ကဿာပိ, ကဏ္ဏောယံ န ကိလာဖလော’’တိ.

කිසිදු සිවුපාවෙකුගේ මේ කන, මහත් වූ ශබ්දයක් ද නොගනියි, සැරසිල්ලක් ද නොගනියි; එතකුදු වුවත් මේ කන ඒකාන්තයෙන් ම නිශ්ඵල නොවේ.

အယံ ဧကစ္ဆန္နာ.

මෙය ඒකච්ඡන්නා (එක් පාර්ශ්වයක් වැසුණු ප්‍රහේලිකාව) යි.

ကဿာပိ စတုပ္ပဒဿ ကဏ္ဏော မဟန္တမ္ပိ သဒ္ဒံ န ဂဏှာတိ, အာရမ္မဏံ န ကရောတိ, ဝိဘူသနမ္ပိ န ဂဏှာတိ. တထာပိ အယံ ကဏ္ဏော အဖလော န ကိလ, သဖလတော နိပ္ဖလော န ဟောတိ ကိရ. အဿကဏ္ဏော ရုက္ခော. ဧတ္ထ ကဏ္ဏောတိ အာဓေယျံ ကတွာ တဒါဓာရဿ အဝစနတော နိဿယဂုတ္တိ.

කිසිදු සිවුපාවෙකුගේ කනක් මහත් වූ ශබ්දයක් ද නොගනියි, අරමුණු නොකරයි, සැරසිල්ලක් ද නොගනියි. එසේ වුවත් මේ කන නිශ්ඵල නොවේ, ඵල සහිත බැවින් නිශ්ඵල නොවේ යැයි කියනු ලැබේ. (එය) 'අස්කන්' (අශ්වකර්ණ) නම් වෘක්ෂයයි. මෙහි 'කන' යන්න ආධෙයය කොට, එහි ආධාරය (ගස) නොපැවසූ බැවින් මෙය නිස්සයගුත්ති (ආශ්‍රය සැඟවීම) වේ.

‘‘အလင်္ကရောန္တော [Pg.72] ဘုဝနံ, သဿိရိကော သဒေဝကံ;

ကသ္မိံ သဉ္ဇာတသံဝဒ္ဓေါ, ကော ကေန နုပလိမ္ပတီ’’တိ.

දෙවියන් සහිත ලෝකය සරසමින්, ශ්‍රී සෝභමාන වූ, කොහි උපදී ද, කොහි වැඩේ ද, කවරක් කුමකින් නොතැවරේ ද?

အယံ ဥဘယစ္ဆန္နာ.

මෙය උභයච්ඡන්නා (දෙපාර්ශ්වයම වැසුණු ප්‍රහේලිකාව) යි.

သဿိရိကော သဒေဝကံ ဘုဝနံ အလင်္ကရောန္တောတိ ဗုဒ္ဓေါ ဝိယ ခါယတိ. ဘုဝနံ ဘုဝနသင်္ခါတံ ကံ ဇလံ သဒါ ဧဝ အလင်္ကရောန္တော သဿိရိကော လက္ခိယသမန္နာဂတော ကသ္မိံ ဇလေ သဉ္ဇာတသံဝဒ္ဓေါ ကော ကတရော ကေန ဇလေန န ဥပလိမ္ပတိ န လိမ္ပတိ. ပဒုမောတိ ဝိသဇ္ဇနံ. ပဒုမော ဟိ ပုံနပုံသကလိင်္ဂေါ. ဣဟ ဇလပဒုမာနံ ဒွိန္နမ္ပိ ဆာဒိတတ္တာ ဥဘယစ္ဆန္နာ နာမ.

'දෙවියන් සහිත ලෝකය සරසමින්, ශ්‍රී සෝභමාන වූ' යන මෙයින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙන් හැඟෙයි. 'භුවන' නම් වූ ජලය සැමවිටම සරසමින් ශ්‍රී සෝභමාන වූ, ශෝභාවෙන් යුක්ත වූ, කවරෙක් නම් කොයි ජලයෙහි උපදී ද, වැඩේ ද, කුමන ජලයකින් නොතැවරේ ද? 'පද්මය' (නෙළුම් මල) යනු මෙහි පිළිතුරයි. පද්ම යන්න පුරුෂ සහ නපුංසක යන උභය ලිංගයන්හි ම පවතී. මෙහි ජලය සහ පද්මය යන දෙකම සඟවා ඇති බැවින් මෙය 'උභයච්ඡන්නා' නම් වේ.

‘‘အာဒေါ သောယေဝ ယော အန္တေ, မဇ္ဈိမဿာဒိ မဇ္ဈိမော;

သိဒ္ဓန္တာဒီသု ဝတ္တန္တံ, အသင်္ခတပဒံ ဝဒါ’’တိ.

මුලෙහි යමක් වේ ද අගෙහි ද ඇත්තේ එයම ය, මැද අකුර වනාහි 'මජ්ඣිම' ශබ්දයේ මුල අකුර ය, සිද්ධාන්ත ආදියෙහි පවතින අසංඛත පදය (එනම් 'සමය' යන්න) පවසන්න.

အယံ သံကိဏ္ဏာ.

මෙය සංකිණ්ණා (මිශ්‍ර ප්‍රහේලිකාව) යි.

အန္တေ အဝသာနေ ယော ဟောတိ, အာဒေါပိ သောယေဝ ဟောတိ, မဇ္ဈိမဿ အာဒိဘူတော မဇ္ဈိမော ဧဝ ဟောတိ, သိဒ္ဓံ နိပ္ဖန္နံ တာဒီသု အရိယေသု ဝတ္တန္တံ အသင်္ခတပဒံ ဝဒ ကထေဟီတိ အယမပရတ္ထော. အာဒေါ အာဒိမှိ သောယေဝ သကာရော ဧဝ အန္တေ ပရိယောသာနေ ယော ယကာရောယေဝ, မဇ္ဈိမော မဇ္ဈိမဝဏ္ဏော မဇ္ဈိမဿ သဒ္ဒဿ အာဒိ မကာရော, သိဒ္ဓန္တာဒီသု မတသမယကာလာဒီသု ဝတ္တန္တံ ဝါစကဘာဝေန ပဝတ္တန္တံ အသင်္ခတပဒံ သင်္ခတတော အညတ္တာ အသင်္ခတဘူတံ ပညတ္တိံ ဝဒ ကထေဟီတိ. သမယသဒ္ဒေါ ဟိ နာမပညတ္တိ. ဧတ္ထ သိဒ္ဓန္တသဒ္ဒေန အာဒိသဒ္ဒဿ သင်္ဂဟိတတ္တာ တာဒိအတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အတ္ထဿ ဂုဠှတာယ သမာဂတာလက္ခဏေန စ ‘‘သော’’တိ ‘‘ယော’’တိ ‘‘အသင်္ခတပဒ’’န္တိ အညတ္ထရုဠှသဒ္ဒေန ဝဉ္စိတတ္တာ ဝဉ္စိတာလက္ခဏေန စ သမယသဒ္ဒေ နာနတ္ထကပ္ပနတော နာမန္တရိကာလက္ခဏေန စာတိ တီဟိပိ လက္ခဏေဟိ မိဿိတောတိ. သေသေသုပိ သံကိဏ္ဏတ္တံ ဧဝမေဝ [Pg.73] ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တလက္ခဏာနုသာရေနေဝ သမာဂတာဒီနံ အနွတ္ထသညတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

අවසානයෙහි යමක් වේ ද, මුලෙහි ද ඇත්තේ එයම ය. මධ්‍යයේ (මැද පදයේ) මුල අකුර මධ්‍ය අකුර ම වේ. සිද්ධ වූ (නිෂ්පන්න වූ) තථාභාවී ආර්යයන් කෙරෙහි පවතින අසංඛත පදය පවසන්න, කියන්න යනු මෙහි බාහිර අර්ථයයි. (ඇතුළාන්ත අර්ථය නම්) ආදියේ (මුලෙහි) 'සෝ' යන්න 'ස' කාරය ම ය. අවසානයෙහි 'යෝ' යන්න 'ය' කාරය ම ය. මධ්‍ය අකුර වනාහි 'මජ්ඣිම' ශබ්දයේ මුල් අකුර වන 'ම' කාරය යි. සිද්ධාන්ත (මතවාද) සහ කාලය ආදියෙහි වාචකභාවයෙන් පවතින, සංඛත නොවන බැවින් අසංඛත වූ ප්‍රඥප්තිය පවසන්න, කියන්න යනුයි. 'සමය' ශබ්දය වනාහි නාම ප්‍රඥප්තියකි. මෙහි 'සිද්ධාන්ත' ශබ්දයෙන් 'ආදි' ශබ්දය ද සංග්‍රහ වන බැවින් 'තාදී' (අර්හත්) යන අර්ථය ලැබෙන බැවින්, අර්ථයේ ගුප්ත බව නිසා ඇති වන 'සමාගතා ලක්ෂණයෙන්' ද, 'සෝ' යන්නෙන් ද 'යෝ' යන්නෙන් ද 'අසංඛතපද' යන්නෙන් ද වෙනත් අර්ථයක රූඪ වූ වචනයෙන් මුලා කරන බැවින් 'වංචිතා ලක්ෂණයෙන්' ද, 'සමය' ශබ්දයේ විවිධ අර්ථ කල්පනා වන බැවින් 'නාමන්තරිකා ලක්ෂණයෙන්' ද යන ලක්ෂණ තුනෙන්ම මෙය මිශ්‍ර වී ඇත. සෙසු ප්‍රහේලිකාවන්හි ද සංකීර්ණභාවය (සංකිණ්ණතාව) මෙසේ ම දත යුතුය. ඒ ඒ තැන්හි දක්වන ලද ලක්ෂණ අනුව ම සමාගතා ආදී නාමයන්ගේ අන්වර්ථ ස්වභාවය දත යුතුය.

၃၄.

34.

ဒေသကာလကလာလောက-ဉာယာဂမဝိရောဓိ ယံ;

တံ ဝိရောဓိပဒံ စေ’တ-မုဒါဟရဏတော ဖုဋံ.

දේශ, කාල, කලා, ලෝක, න්‍යාය සහ ආගම යන මෙයට යමක් විරුද්ධ වේ ද, එය 'විරෝධි පද' නම් වේ. මෙය උදාහරණ මඟින් පැහැදිලි (ප්‍රකට) වේ.

၃၄. ‘‘ဒေသိ’’စ္စာဒိ. ဒေသော ထလဇလဒေသာဒိ. ကာလော ရတ္တိန္ဒိဝေါ. ကလာ နစ္စဂီတာဒယော. လောကော စရာစရဘူတပ္ပဝတ္တိ. ဉာယော ယုတ္တိ. အာဂမော ဣဓ ဗုဒ္ဓဝစနံ. အညတ္ထ တု သုတိဓမ္မသံဟိတာ, တေ စ. တေဟိ ဝိရောဓော အဿ အတ္ထီတိ ဒေသ…ပေ… ဝိရောဓိ. ယန္တိ အနုဝဒိတွာ. တံ ဝိရောဓိပဒန္တိ ဝိဓီယတေ. ဧတဉ္စ ပဒံ ဥဒါဟရဏတော လက္ခိယတော ဖုဋံ ပါကဋံ. ယတော ဇလဇာဒီနံ ထလာဒီသု ပါတုဘာဝါဒိ, ရတျာဒီသု သမ္ဘဝန္တာနံ ကုသုမာဒီနံ ဒိဝါဒီသု သမ္ဘဝေါ စ, ‘‘နစ္စဂီတာဒိစတုသဋ္ဌိယာ ကလာသု ဘိန္နဆဇ္ဇော နာမ သတ္တသရော’’တိအာဒိနာ ကလာသတ္ထာဘိဟိတလက္ခဏာတိက္ကမဝိရောဓော စ, ‘‘အဂ္ဂိသီတလော, နိဿာရော ခဒိရော’’တိအာဒိနာ လောကသီမာတိက္ကမော စ, ဝုတ္တာယပါ’နရုပ္ပတ္တသမုပ္ပတ္တိယာ မိဒ္ဓဿ ရူပဘာဝါပါဒနာဒိဉာယဝိရောဓော စ, ယထာသကမာဂမေန ဝိရောဓော စ သုခေန စ သက္ကာ ပါကဋတ္တာ ဝိညာတုံ, တတော သဗ္ဗမေတံ နောဒါဟဋန္တိ အဓိပ္ပာယော.

34. 'දේශ' යනාදියයි. 'දේශ' යනු ගොඩබිම, දියබිම ආදි ප්‍රදේශයන් ය. 'කාලය' යනු දිවා රාත්‍රී කාලයයි. 'කලාවන්' යනු නර්තනය, ගීතය ආදියයි. 'ලෝකය' යනු චරාචර (චලනය වන සහ නොවන) සත්ත්වයන්ගේ පැවැත්මයි. 'න්‍යාය' යනු යුක්තිය (තර්කය) යි. 'ආගම' යනු මෙහිලා බුද්ධ වචනයයි. වෙනත් තැනක දී නම් ශ්‍රැති ධර්ම සංහිතා ද වේ. ඒවා සමඟ ඇති වන විරෝධය 'දේශ...පෙ... විරෝධී' නම් වේ. 'යම්' යන්නෙන් සඳහන් කොට, 'එය විරෝධි පදය' යැයි දක්වනු ලැබේ. මෙම පදය උදාහරණ මඟින් ද ලක්ෂ්‍යයන්ගෙන් ද පැහැදිලිව ම ප්‍රකට වේ. මන්දයත්, දියෙහි උපදින දෑ ගොඩබිම පහළ වීම ආදිය ද, රාත්‍රී කාලයෙහි පිපෙන මල් දහවල පිපීම ද, 'නැටුම් ගැයුම් ආදි හැටහතරක් කලාවන්හි භින්න වූ ෂඩ්ජය නම් සප්ත ස්වරය වේ' යනාදී කලා ශාස්ත්‍රයන්හි දක්වා ඇති ලක්ෂණයන් ඉක්මවා යාමෙන් වන විරෝධය ද, 'ගින්න සිසිල් ය, කිහිණි ගසෙහි අරටුවක් නැත' යනාදී ලෝක සම්මත සීමාවන් ඉක්මවා යාම ද, නැවත ඉපදීමේ න්‍යාය අනුව හැඟෙන ආකාරයට නිදිමතට (මිද්ධයට) රූපී බවක් ආරෝපණය කිරීම ආදී න්‍යාය විරෝධයන් ද, තම තමන්ගේ ආගම (ග්‍රන්ථ) සමඟ ඇති විරෝධයන් ද ප්‍රකට බැවින් පහසුවෙන් ම වටහා ගත හැකි ය. එබැවින් ඒ සියල්ල මෙහි උදාහරණ වශයෙන් දක්වා නැත යනු අදහසයි.

၃၄. ဧဝံ ယမကပဟေဠိကာနမဒဿနေ ကာရဏံ ဝတွာ ဣဒါနိ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန သမ္ပတ္တဝိရောဓိဒေါသံ ‘‘ဒေသကာလိ’’စ္စာဒိနာ ဝဒတိ. ယံ ပဒံ ဒေသော ထလဇလပဗ္ဗတာဒိ. ကာလော ရတ္တိန္ဒိဝေါ ဟေမန္တာဒိဝသေန တိဝိဓော, ဝသန္တာဒိဝသေန ဆဗ္ဗိဓော. ကလာ နစ္စဂီတာဒိစတုသဋ္ဌိ. လောကော ထာဝရဇင်္ဂမဘူတပဝတ္တိသင်္ခါတော. ဉာယော ယုတ္တိ. အာဂမော ဣဟ ဗုဒ္ဓဝစနံ, အညတ္ထ ပန သုတိဓမ္မသံဟိတော စ. တေဟိ ဝိရောဓော အဿ အတ္ထီတိ ဒေသ…ပေ… ဝိရောဓိ. တံ ဝိရောဓိပဒံ နာမ. [Pg.74] ဧတံ ဝိရောဓိပဒံ ဥဒါဟရဏတော လက္ခိယတော ဖုဋံ ပရိဗျတ္တံ. ဝဿိကဇာတိသုမနာဒီနံ ဇလဇာဒိဘာဝေါ စ, ပဒုမကုမုဒါဒီနံ ထလဇာဒိဘာဝေါ စ, ရတ္တိအာဒီသု လဗ္ဘမာနာနံ ကုမုဒါဒီနံ ဒိဝါဒီသု သမ္ဘဝေါ စ, နစ္စဂီတာဒိစတုသဋ္ဌိယာ ကလာသု ‘‘ဆဇ္ဇော ဥသဘော ဂန္ဓာရော မဇ္ဈိမော ပဉ္စမော ဓေဝတော နိသာဒေါ’’တိ ဒဿိတသတ္တသရာနမေကဒေသဿ ဆဇ္ဇဿ ဘိန္နသတ္တသရော ဆဇ္ဇော နာမာတိ သမုဒါယဝသေန ဝေါဟာရကရဏာဒီဟိ သတ္ထာဂတတံ, လက္ခဏာတိက္ကမဉ္စ, ‘‘အဂ္ဂိ သီတလော, စန္ဒနံ ဥဏှံ, ခဒိရရုက္ခော နိဿာရော, ဧရဏ္ဍော သသာရော’’ ဣစ္စာဒိနာ လောကမရိယာဒါတိက္ကမော စ, မိဒ္ဓဿ အရူပဘာဝုပပတ္တိယာ ဝုတ္တာယပိ ရူပဘာဝသာဓနသဒိသယုတ္တိဝိရောဓိကထနဉ္စ, ယထာသကမာဂမမတိက္ကမ္မ ကထနဉ္စာတိ သဗ္ဗေသံ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝဿ ပါကဋတ္တာ ဥဒါဟရဏံ န ဒဿယိဿာမာတိ အဓိပ္ပာယော. ဣမေသမေဝ ဒေသာဒိဝိရောဓီနမဝိရုဒ္ဓတ္တံ ဧတ္ထေဝ ဝိရောဓိပဒဒေါသပရိဟာရေ ‘‘ဗောဓိသတ္တပ္ပဘာဝေနာ’’တိစ္စာဒိနာ ဒိဿတိ. ဒေသ…ပေ… ဂမေဟိ ဝိရောဓော, သော အဿ အတ္ထီတိ ဒေသ…ပေ… ဝိရောဓိ. နိန္ဒာယံ အယမဿတ္ထီတိ ဝိဝစ္ဆိတာ.

34. මෙසේ යමක ප්‍රහෙළිකාවන් (ද්විත්ව අර්ථ ප්‍රහේලිකා) නොදැක්වීමට හේතුව පවසා, දැන් අනුපිළිවෙළින් පැමිණි 'විරෝධි දෝෂය' 'දේශකාලි' යනාදී වශයෙන් පවසා සිටියි. 'දේශ' යනු ගොඩබිම, ජලය, පර්වත ආදියයි. 'කාලය' යනු රාත්‍රි සහ දහවල් වශයෙන් ද, හේමන්ත ආදී වශයෙන් තෙවැදෑරුම් ද, වසන්ත ආදී වශයෙන් සවැදෑරුම් ද වේ. 'කලා' යනු නැටුම්, ගැයුම් ආදී සැටහතර කලාවන් ය. 'ලෝකය' යනු ස්ථාවර සහ ජංගම ප්‍රාණීන්ගේ පැවැත්මයි. 'න්‍යාය' යනු යුක්තියයි. 'ආගමය' යනු මෙහිදී බුද්ධ වචනය වන අතර, වෙනත් තැනක ශ්‍රැති සහ ධර්ම ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථයන් ය. මේවා සමඟ යමක විරෝධයක් ඇත්ද, එය දේශ...පෙ... විරෝධී නම් වේ. එය විරෝධි පදයයි. මේ විරෝධි පදය උදාහරණවලින් සහ ලක්ෂණවලින් පැහැදිලිව ප්‍රකට වේ. වැසි සමයේ පිපෙන වස්සික, ජාති, සුමන (සමන් පිච්ච) ආදී මල් ජලජ (දියෙහි උපදින) බව පැවසීම ද, නෙළුම්, මානෙල් ආදිය ගොඩබිමෙහි උපදින බව පැවසීම ද, රාත්‍රී කාලයෙහි ලැබෙන (පිපෙන) කුමුදු ආදී මල් දහවල් කාලයෙහි උපදින බව පැවසීම ද, නෘත්‍ය, ගීත ආදී සැටහතර කලාවන්හි 'ෂඩ්ජ, සෘෂභ, ගාන්ධාර, මධ්‍යම, පංචම, ධෛවත, නිෂාද' යනුවෙන් දැක්වෙන සප්ත ස්වරයන්ගෙන් එක් කොටසක් වූ ෂඩ්ජ ස්වරය, සෙසු ස්වරයන්ගෙන් වෙනස් වූ සප්ත ස්වරයන් ඇති එකක් ලෙස 'ෂඩ්ජ' නමින් සමූහ වශයෙන් ව්‍යවහාර කිරීම ආදියෙන් ශාස්ත්‍රානුකූල බව සහ ලක්ෂණ ඉක්මවා යාම ද, 'ගින්න සිසිල් ය, සඳුන් උණුසුම් ය, කිහිරි ගස හර රහිත ය, එඬරු ගස හර සහිත ය' යනාදී වශයෙන් ලෝක මර්යාදාව (ලෝක සම්මුතිය) ඉක්මවා යාම ද, මිද්ධය (නිදිබර බව) අරූපී ධර්මයක් බව පවසා තිබියදීත්, එය රූපී ධර්මයක් ලෙස සාධනය කිරීමට තැත් කිරීම වැනි යුක්ති විරෝධී ප්‍රකාශ කිරීම ද, තම තමන්ගේ ආගමික ග්‍රන්ථයන් ඉක්මවා ප්‍රකාශ කිරීම ද යන මේ සියල්ලෙහි ම විරුද්ධ ස්වභාවය ප්‍රකට බැවින් ඒ සඳහා වෙනම උදාහරණ නොදක්වමි යන්න අදහසයි. මේ දේශාදි විරෝධයන්හි ම අවිරුද්ධ බව (විරෝධයක් නොමැති බව) මෙහි ම විරෝධිපද දෝෂ පරිහාරයෙහි 'බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ ප්‍රභාවෙන්' යනාදී වශයෙන් දක්නට ලැබේ. දේශ...පෙ... ආගමයන් හා විරෝධය, එය යමකට ඇත්ද එය දේශ...පෙ... විරෝධී නම් වේ. නින්දා කිරීමේදී 'මොහුට මෙය ඇත' යන අර්ථයෙන් මෙය විවක්ෂිත ය.

၃၅.

35.

ယ’ဒပ္ပတီတ’မာနီယ, ဝတ္တဗ္ဗံ နေယျမာဟု တံ;

ယထာ သဗ္ဗာပိ ဓဝလာ, ဒိသာ ရောစန္တိ ရတ္တိယံ.

යම් නොප්‍රකට (අප්‍රතීත) පදයක් (අර්ථය සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා) ගෙන හැර දක්වා කිව යුතු වේ ද, එය 'නෙය්‍ය' (නෙය්‍ය දෝෂය සහිත පදය) යැයි පවසති. උදාහරණයක් වශයෙන්: 'රාත්‍රියෙහි සියලු දිශාවෝ සුදු පැහැයෙන් බබළති' යන්නයි.

၃၅. ‘‘ယ’’မိစ္စာဒိ. အပ္ပတီတံ သဒ္ဒတော, အတ္ထတော ဝါ အနဓိဂတံ နဟျညထာဝဂမော ဂန္ထန္တရာဘာဝတော. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ဒုလ္လဘာဝဂတီ သဒ္ဒ-သာမတ္ထိယဝိလင်္ဃိနီ’’တိ. ယံ ကိဉ္စိ ပဒံ သမာနီယ အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ နေယျမာဟု. ယထေတျုဒါဟရတိ. သဗ္ဗာပိ သကလာပိ ဒိသာ ပုဗ္ဗဒိသာဒယော ဒသ ဒိသာ ရတ္တိယံ ရဇနျံ ဓဝလာ ဥဇ္ဇလာ ရောစန္တိ ဒိပ္ပန္တီတိ ဧတ္တကေ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ စန္ဒမရီစိနော ဧတ္ထ နေယျတ္တံ.

35. 'යං' යනාදියයි. 'අප්‍රතීත' යනු ශබ්දයෙන් හෝ අර්ථයෙන් අවබෝධ නොවන දෙයයි. වෙනත් ග්‍රන්ථයක් (අර්ථය පැහැදිලි කරන වෙනත් වචනයක්) නොමැති බැවින් වෙනත් ආකාරයකින් අවබෝධයක් නොවේ. 'ශබ්දයේ ශක්තිය ඉක්මවා යන කල්හි අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීම දුර්ලභය' යැයි ඉදිරියෙහි පවසනු ඇත. යම්කිසි පදයක් ගෙන හැර දක්වා පැවසිය යුතු ද, එය 'නෙය්‍ය' යැයි පවසති. 'යථා' යන්නෙන් උදාහරණ දක්වයි. 'නැගෙනහිර ආදී දස දිශාවන් ම රාත්‍රියෙහි සුදු පැහැයෙන් බබළයි' යන මෙපමණක් පැවසූ කල්හි, 'සඳ කිරණ' යන්න මෙහි ලා වටහාගත යුතු (නෙය්‍ය) බව දක්වයි.

၃၅. ဣဒါနိ နေယျဒေါသမုဒါဟရတိ ‘‘ယ’’မိစ္စာဒိနာ. ယံ ပဒံ အပ္ပတီတံ ပဒန္တရေန, တေနာဘိဟိတတ္ထေန ဝါ ‘‘ဣမဿတ္ထောယ’’မိတိ [Pg.75] အဝိညာတံ အာနီယ ဝတ္တဗ္ဗံ, တတောယေဝ ပဒန္တရမာနီယ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ, တံ နေယျမာဟု ‘‘နေယျဒေါသော’’တိ ပေါရာဏာ အာဟု. ယထာ တတ္ထောဒါဟရဏမီဒိသံ ‘‘သဗ္ဗာပိ ဓဝလာ ဒိသာ ရောစန္တိ ရတ္တိယ’’န္တိ. သဗ္ဗာပိ ဒိသာ ပုဗ္ဗဒက္ခိဏာဒယော ဒသ ဒိသာ ဓဝလာ သေတာ ရတ္တိယံ ရဇနျံ ရောစန္တိ ဒိပ္ပန္တိ. ဧတ္ထ ဒိသာယ ဝိသေသနံ ဓဝလဂုဏံ ကေလာသကူဋသုဓာဘိတ္တိစန္ဒရံသိအာဒီသု ကုတော သဉ္ဇာတမိတိ အနိစ္ဆိတတ္တာ အညနိဝတ္တနတ္ထံ စန္ဒကိရဏာဒိဝါစကပဒံ အာနေတွာ ဓဝလတာ ဣမိနေတိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ ဓဝလ ပဒံ နေယျဒေါသေန ဒုဋ္ဌံ ဟောတိ. ပတီတံ ဝိညာတံ, န ပတီတံ အပ္ပတီတံ. ဧတ္ထ အကာရော ပသဇ္ဇပဋိသေဓေ.

35. දැන් 'යං' යනාදී වශයෙන් 'නෙය්‍ය දෝෂය' උදාහරණ සහිතව දක්වයි. යම් පදයක් වෙනත් පදයකින් තොරව හෝ එහි අර්ථයෙන් 'මේ මෙහි අර්ථයයි' කියා අවබෝධ නොවේ ද, එම නිසා ම වෙනත් පදයක් ගෙන හැර දක්වා අර්ථය පැවසිය යුතු වේ ද, පැරැන්නෝ එය 'නෙය්‍ය' හෙවත් 'නෙය්‍ය දෝෂය' යැයි පැවසූහ. එහි උදාහරණය මෙසේ ය: 'රාත්‍රියෙහි සියලු දිශාවෝ සුදු පැහැයෙන් බබළති.' නැගෙනහිර, දකුණ ආදී දස දිශාවන් ම රාත්‍රියෙහි සුදුව බබළයි. මෙහි දිශාවන්හි විශේෂණයක් වූ 'සුදු පැහැය' කෛලාස කූටය, හුණු පිරියම් කළ බිත්තිය, චන්ද්‍ර රශ්මිය ආදී කුමකින් හටගත්තේදැයි නිශ්චිත නොවන බැවින්, අනෙක් දේ බැහැර කිරීම සඳහා 'චන්ද්‍ර කිරණ' වැනි වචනයක් ගෙන හැර දක්වා 'මේ සුදු පැහැය මෙයින් ඇති වූවකි' යි කිව යුතු බැවින්, 'ධවල' (සුදු) යන පදය නෙය්‍ය දෝෂයෙන් දූෂිත වේ. 'ප්‍රතීත' යනු තේරුම් ගත්, 'අප්‍රතීත' යනු තේරුම් නොගත් යන්නයි. මෙහි 'අ' යන්න ප්‍රසජ්‍ය ප්‍රතිෂේධය සඳහා යෙදී ඇත.

၃၆.

36.

နေဒိသံ ဗဟု မညန္တိ, သဗ္ဗေ သဗ္ဗတ္ထ ဝိညုနော;

ဒုလ္လဘာ’ဝဂတီ သဒ္ဒ-သာမတ္ထိယဝိလင်္ဃိနီ.

ප්‍රඥාවන්තයෝ සියලු තන්හි මෙවැනි (නෙය්‍ය දෝෂ සහිත) යෙදුම් බහු කොට නොසලකති. මන්දයත්, ශබ්දයේ ශක්තිය ඉක්මවා යන කල්හි අර්ථය වටහා ගැනීම අතිශයින් දුෂ්කර වන බැවිනි.

၃၆. အပ္ပတီတံ နိစ္ဆန္တိ ဝိညူတိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘နေ’’တိအာဒိ. ဤဒိသံ အနန္တရေ ဝုတ္တပ္ပကာရံ နေယျံ သဗ္ဗေပိ ဝိညုနော ဉေယျဝိဒူ သဗ္ဗတ္ထ ဂဇ္ဇာဒိကေ န ဗဟု မညန္တိ န သမ္ဘာဝေန္တိ နပ္ပယုဇ္ဇန္တိ. ကိံ န ဗဟုမညန္တီတိ စေ အာဟ ‘‘ဒုလ္လဘာ’’တိအာဒိ. တထာ ဟိ အဝဂတီ အတ္ထာဝဂမော သဒ္ဒံ ဝါစကံ, သာမတ္ထိယဉ္စ ဉာယံ ဝိလင်္ဃယတိ စဇတိ အနုပဒဿနတောတိ သဒ္ဒသာမတ္ထိယဝိလင်္ဃိနီ ဒုလ္လဘာ န လဘျတေ. ဉာယောပတ္ထော ဝါ သဒ္ဒေါပတ္ထော ဝါ ယောတ္ထော န ဟောတိ. သော နပ္ပတီယတေ ယထာ မနသိ အဝဋ္ဌိတမတ္တေနာတိ အတ္ထော. တသ္မာ သဒ္ဒတော, အတ္ထတော ဝါ ပတီတဗ္ဗမနေယျံ, တဗ္ဗိပရီတံ နေယျန္တိ ဝိညေယျံ.

36. 'නේ' යනාදියයි. ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් අප්‍රතීත (නොප්‍රකට) පදනුමත නොකරන බව දැක්වීමට 'නේ' යනාදිය පැවසීය. මීට පෙර පවසන ලද ආකාරයේ 'නෙය්‍ය' යෙදුම්, සියලු උගත් ප්‍රඥාවන්තයෝ ගද්‍ය පද්‍ය ආදී සෑම තැනකදීම බහු කොට නොසලකති, අගය නොකරති, නොයොදති. ඔවුන් එය බහු කොට නොසලකන්නේ මන්දැයි කිවහොත්, 'දුල්ලභා' යනාදිය පැවසීය. එනම්, අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීම, ශබ්දය සහ එහි ශක්තිය (න්‍යාය) ඉක්මවා යන බැවින්, ශබ්ද ශක්තිය ඉක්මවා යන්නක් වන අතර එය පහසුවෙන් ලැබිය නොහැක්කකි. න්‍යායානුකූලව හෝ ශබ්දානුකූලව නොපැමිණෙන යම් අර්ථයක් වේ ද, එය ලේඛකයාගේ සිතෙහි තිබූ පමණින් ප්‍රකට (අවබෝධ) නොවේ යන්න අර්ථයයි. එබැවින් ශබ්දයෙන් හෝ අර්ථයෙන් මැනවින් තේරුම් ගත හැකි දේ 'අනෙය්‍ය' වන අතර, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ දේ 'නෙය්‍ය' (නෙය්‍ය දෝෂ සහිත) බව දත යුතුය.

၃၆. ဣမံ အပ္ပတီတပဒံ ဝိညူဟိ နာဘိမတန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘နေဒိသ’’မိစ္စာဒိ. ဤဒိသံ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရံ နေယျံ သဗ္ဗေ ဝိညုနော သဗ္ဗတ္ထ ဂဇ္ဇပဇ္ဇာဒိကေ န ဗဟု မညန္တိ န သမ္ဘာဝေန္တိ နပ္ပယောဇေန္တိ. အဝဂတီ အတ္ထာဝဗောဓော သဒ္ဒသာမတ္ထိယဝိလင်္ဃိနီ [Pg.76] သဒ္ဒသင်္ခါတဝါစကဉ္စ သာမတ္ထိယသင်္ခါတဉာယဉ္စ အတိက္ကမ္မ ပဝတ္တိနီ ဒုလ္လဘာ တာဒိသပယောဂါဘာဝတော ဒုလ္လဘာ ဟောတိ. ယော အတ္ထော သဒ္ဒါဂတော, ဉာယာဂတော ဝါ န ဟောတိ, သော ကတ္တုနော မနသိ ပတိဋ္ဌိတမတ္တေန ပတီတော န ဟောတီတိ တံ ပဒံ နေယျဒေါသမိတိ သဗ္ဗေ ကဝိနော ပရိဟရန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဗဟုမာနံ ကရောန္တီတိ ဝါကျေ ဗဟုမညန္တီတိ နာမဓာတု. သဒ္ဒသာမတ္ထိယံ ဝိလင်္ဃယတိ သီလေနာတိ သဒ္ဒသာမတ္ထိယဝိလင်္ဃိနီ.

36. මේ අප්‍රතීත (නොප්‍රකට) පදය ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් නොපිළිගන්නා බව දක්වමින් 'නේදිසං' යනාදිය පැවසීය. මෙසේ පවසන ලද ආකාරයේ 'නෙය්‍ය' යෙදුම්, සියලු ප්‍රඥාවන්තයෝ ගද්‍ය පද්‍ය ආදී සෑම තැනකදීම බහු කොට නොසලකති, අගය නොකරති, නොයොදති. අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීම, ශබ්ද නමින් හැඳින්වෙන වාචකය සහ ශක්තිය නමින් හැඳින්වෙන න්‍යාය ඉක්මවා පවතින බැවින්, එවැනි යෙදුම් නොමැති වීම නිසා අවබෝධය දුර්ලභ වේ. ශබ්දානුකූලව හෝ න්‍යායානුකූලව නොපැමිණෙන යම් අර්ථයක් වේ ද, එය කවියාගේ සිතෙහි පිහිටි පමණින් ම ප්‍රකට (අවබෝධ) නොවන බැවින්, සියලු කවීහු එම පදය 'නෙය්‍ය දෝෂය' සහිත යැයි සලකා බැහැර කරති යන්න අදහසයි. 'ගරු බුහුමන් කරති' යන වාක්‍යයෙහි 'බහුමඤ්ඤන්ති' යනු නාමධාතුවකි. 'ශබ්දයේ ශක්තිය ඉක්මවා යාම ස්වභාවය කොට ඇත්තේ' යන අර්ථයෙන් 'සද්දසාමත්ථියවිලංඝිනී' නම් වේ.

၃၇.

37.

သိယာ ဝိသေသနာပေက္ခံ,ယံ တံ ပတွာ ဝိသေသနံ;

သာတ္ထကံ တံ ယထာ တံ သော,ဘိယျော ပဿတိ စက္ခုနာ.

යම් පදයක් විශේෂණයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, එය ඒ විශේෂණය ලැබීමෙන් සාර්ථක (අර්ථවත්) විය හැකිය. උදාහරණයක් වශයෙන්: 'ඔහු ඇසින් වඩාත් හොඳින් දකියි' යන්නයි.

၃၇. ‘‘သိယာ’’ဣစ္စာဒိ. ယံ ပဒံ ဝိသေသနံ ပတွာ အတ္ထေန သဟ ဝတ္တတီတိ သာတ္ထကံ. နိဗ္ဗိသေသနန္တု ဝုတ္တတ္ထမေဝ ဟောတိ. တံ ဝိသေသနာပေက္ခံ သိယာ. ‘‘တံ ယထေ’’တျာဒိနာ ဥဒါဟရတိ. ‘‘ပဿတီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘စက္ခုနာ’’တိ လဗ္ဘတေဝ.

37. 'සියා' යනාදියයි. යම් පදයක් විශේෂණයක් ලැබීමෙන් අර්ථය සහිතව පවතී ද, එය සාර්ථක (අර්ථවත්) වේ. විශේෂණයක් නොමැති විට එය කලින් කියන ලද අර්ථය ම ප්‍රකාශ කරයි. එය විශේෂණයක් අපේක්ෂා කරන්නේ විය යුතුය. 'තං යථා' යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. 'දකියි' කී කල 'ඇසින්' යන්න නිතැතින් ම ලැබෙන්නේ ය.

၃၇. ‘‘သိယာ’’မိစ္စာဒိ. ယံ ပဒံ ဝိသေသနံ ပတွာ သာတ္ထကံ အတ္ထသဟိတံ, တဒဘာဝေ နိရတ္ထကံ ဟောတိ, တံ ဝိသေသနာပေက္ခံ နာမ သိယာ. တံ ယထာ တဿောဒါဟရဏမေဝံ ‘‘တံ သော ဘိယျော ပဿတိ စက္ခုနာ’’တိ. သော ပုရိသော တံ ပုရိသံ ဘိယျော ယေဘုယျသာ စက္ခုနာ ပဿတိ. ဧတ္ထ ‘‘ပဿတီ’’တိ ဝုတ္တေယေဝ ‘‘စက္ခုနာ’’တိ ဉာယတိ. စက္ခုနာတိ ဝိသေသျပဒံ ဝိသေသနံ လဒ္ဓါဝ သာတ္ထကံ ဟောတိ. ဝိသေသနေ အပေက္ခာ အဿာတိ စ, သဟ အတ္ထေန ဝတ္တမာနံ သာတ္ထကမိတိ စ သမာသော.

37. 'සියා' යනාදියයි. යම් පදයක් විශේෂණයක් ලැබීමෙන් අර්ථවත් (අර්ථ සහිත) වේ ද, එය නොමැති විට අර්ථ රහිත වේ ද, එය 'විශේෂණාපේක්ෂ' නම් වේ. එයට උදාහරණය මෙසේය: 'තං සො භිය්‍යො පස්සති චක්ඛුනා' (ඔහු ඇසින් ඔහු වඩාත් දකියි) යන්නයි. ඒ පුරුෂයා ඒ පුරුෂයාව වඩාත් (බහුල වශයෙන්) ඇසින් දකියි. මෙහි 'දකියි' (පස්සති) යන්න කී පමණින්ම 'ඇසින්' (cakkhunā) යන්න හැඟෙයි. 'ඇසින්' යන විශේෂ්‍ය පදය විශේෂණයක් ලැබීමෙන්ම අර්ථවත් වෙයි. විශේෂණය කෙරෙහි අපේක්ෂාව මෙයට ඇත යන අර්ථයෙන් ද, අර්ථය සමඟ පවතින බැවින් 'සාත්ථක' යනුවෙන් ද සමාස වේ.

၃၈.

38.

ဟီနံ ကရေ ဝိသေသျံ ယံ, တံ ဟီနတ္ထံ ဘဝေ ယထာ;

နိပ္ပဘီကတခဇ္ဇောတော, သမုဒေတိ ဒိဝါကရော.

යම් පදයක් විශේෂ්‍යය හීන (පහත්) කරයි ද, එය 'හීනත්ථ' (හීනාර්ථ) නම් දෝෂය වේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'කණාමැදිරියා නිශ්ප්‍රභා කරමින් සූර්යයා උදාවේ' යන්න මෙනි.

၃၈. ‘‘ဟီန’’မိစ္စာဒိ[Pg.77]. ယံ ဝိသေသနပဒံ ဝိသေသျံ ဝိသေသိတဗ္ဗံ ဟီနံ လာမကံ ကရေ ကရေယျ, တံ ဝိသေသနပဒံ ဟီနတ္ထံ ဟီနော အတ္ထော ယဿ တံ ဟီနတ္ထံ နာမ ဘဝေယျ. ‘‘ယထာ’’ဣတျာဒိနာ ဥဒါဟရတိ. နိပ္ပဘီကတော ခဇ္ဇောတော ယေန သော ဒိဝါကရော ပဘာကရော သမုဒေတိ ဥပဂစ္ဆတီတိ. ဧတ္ထ ခဇ္ဇောတပ္ပဘာပဟရဏေ န ထုတိ ဒိဝါကရဿာတိ.

38. 'හීන' යනාදියයි. යම් විශේෂණ පදයක් විශේෂ්‍යය හෙවත් විශේෂණය කළ යුත්ත හීන (පහත් හෝ ලාමක) කරයි ද, ඒ විශේෂණ පදය 'හීනත්ථ' (හීන වූ අර්ථයක් ඇත්තේ යම් පදයකට ද එය හීනත්ථ නම් වේ) නම් වෙයි. 'යථා' යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. යමෙකු විසින් කණාමැදිරියා නිශ්ප්‍රභා කරන ලද්දේ ද, ඒ ප්‍රභාකර වූ සූර්යයා උදාවෙයි. මෙහි කණාමැදිරියාගේ ආලෝකය නැති කිරීමෙන් සූර්යයාට ප්‍රශංසාවක් සිදු නොවේ.

၃၈. ‘‘ဟီနံ ကရေ’’စ္စာဒိ. ယံ ပဒံ ဝိသေသျံ ဟီနံ ကရောတိ, တံ ဟီနတ္ထံ ဘဝေ. ယထာ တတ္ထောဒါဟရဏမေဝံ ‘‘နိပ္ပဘီကတခဇ္ဇောတော, သမုဒေတိ ဒိဝါကရော’’တိ. ပဘာရဟိတကတာ ခဇ္ဇောတာ ယေန သော ဒိဝါကရော သူရိယော သမုဒေတိ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. ‘‘နိပ္ပဘီကတခဇ္ဇောတော’’တိ ဣမိနာ ဝိသေသနေန လာမကာလောကလဒ္ဓယုတ္တဿ ခဇ္ဇောပနကဿ အဘိဘဝနပ္ပကာသနံ သဟဿရံသိနော နိန္ဒာယေဝ, န ထုတီတိ ဝိသေသျံ ဟီနတ္ထံ ဟောတိ. ဟီနော အတ္ထော ယဿေတိ စ, နတ္ထိ ပဘာ ဧတေသန္တိ စ, နိပ္ပဘာ ကတာတိ စ, နိပ္ပဘီကတာ ခဇ္ဇောတာ ယေနာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

38. 'හīනං කරේ' යනාදියයි. යම් පදයක් විශේෂ්‍යය හීන කරයි ද, එය 'හීනත්ථ' වේ. එහි උදාහරණය මෙසේය: 'නිප්පභීකතඛජ්ජොතො, සමුදෙති දිවාකරො' යන්නයි. යමෙකු විසින් කණාමැදිරියන් ප්‍රභා රහිත කරන ලද්දේ ද, ඒ සූර්යයා උදාවෙයි. 'නිප්පභීකතඛජ්ජොතො' යන මේ විශේෂණයෙන් ලාමක ආලෝකයක් ඇති කණාමැදිරියා පරාජය කිරීම ප්‍රකාශ කිරීම සහස්‍ර රශ්මියෙන් යුත් සූර්යයාට නින්දාවක්ම මිස ප්‍රශංසාවක් නොවන බැවින්, විශේෂ්‍යය හීනාර්ථ වෙයි. හීන වූ අර්ථයක් ඇත්තේ යම් පදයකට ද එය හීනත්ථ වේ. මොවුන්ට ප්‍රභාවක් නැත යනු 'නිප්පභා' යි. නිශ්ප්‍රභා කරන ලද්දාහු යනු 'නිප්පභීකතා' යි. යමෙකු විසින් කණාමැදිරියෝ නිශ්ප්‍රභා කරනු ලැබුවාහු ද ඔහු 'නිප්පභීකතඛජ්ජොත' නම් වේ යනු විග්‍රහයයි.

၃၉.

39.

ပါဒပူရဏမတ္တံ ယံ, အနတ္ထမိတိ တံ မတံ;

ယထာ ဟိ ဝန္ဒေ ဗုဒ္ဓဿ, ပါဒပင်္ကေရုဟမ္ပိစ.

යම් පදයක් පාද පූර්ණය සඳහා පමණක් යෙදේ ද, එය 'අනත්ථ' (අනාර්ථ) යැයි සලකනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'මම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මය වඳිමි' යන්නෙහි ඇති 'හි' සහ 'අපි' (ච) යන පද මෙනි.

၃၉. ဟိ အပိ စသဒ္ဒါနံ ပါဒပူရဏမတ္တတ္တာ အနတ္ထကတ္တံ. ဝိသေသနဝိသေသျပဒဒေါသော.

39. 'හි', 'අපි' සහ 'ච' යන ශබ්ද හුදෙක් පාද පූර්ණය සඳහා පමණක් යෙදීම නිසා අර්ථ විරහිත බව (අනත්ථක බව) ඇති වේ. මෙය විශේෂණ-විශේෂ්‍ය පද දෝෂයකි.

၃၉. ‘‘ပါဒပူရဏိ’’စ္စာဒိ. ယံ ပဒံ ပါဒပူရဏမတ္တံ စတုတ္ထံသသင်္ခါတဿ ပါဒဿ ပူရဏမတ္တမေဝ ဟောတိ, တံ အနတ္ထမိတိ မတံ ဉာတံ. ယထာသဒ္ဒေါ ဝုတ္တတ္ထော. ဗုဒ္ဓဿ ပါဒပင်္ကေရုဟံ ပါဒမ္ဗုဇံ ဝန္ဒေတိ. ဧတ္ထ ဟိ အပိစာတိ ဣမေသံ သမတ္တနာဒိအတ္ထေသု အပ္ပဝတ္တိတော ကေဝလံ ပါဒပူရဏမတ္တတော အနတ္ထကတ္တံ. မတ္တသဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ. ဝိသေသနဝိသေသျပဒဒေါသော.

39. 'පාදපූරණ' යනාදියයි. යම් පදයක් පාද පූර්ණය පිණිස පමණක් හෙවත් සිව්වන කොටසක් වූ පාදයේ පූර්ණය සඳහා පමණක් වේ ද, එය 'අනත්ථ' (අනාර්ථ) යැයි දත යුතුය. 'යථා' ශබ්දයේ අර්ථය පෙර කියන ලද්දකි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාද පද්මය වඳියි. මෙහි 'හි', 'අපි', 'ච' යන මොවුන්ගේ සමාප්තිය ආදී අර්ථයන්හි නොපැවතීම නිසා, හුදෙක් පාද පූර්ණය සඳහා පමණක් යෙදීමෙන් අනත්ථක බව සිදුවේ. 'මත්ත' ශබ්දය සීමා කිරීමේ අර්ථයේ වැටේ. මෙය විශේෂණ-විශේෂ්‍ය පද දෝෂයකි.

ပဒဒေါသနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පද දෝෂ නිර්දේශ වර්ණනාව නිම විය.

ဝါကျဒေါသနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

වාක්‍ය දෝෂ නිර්දේශ වර්ණනාව

၄၀.

40.

သဒ္ဒတော အတ္ထတော ဝုတ္တံ, ယတ္ထ ဘိယျောပိ ဝုစ္စတိ;

တမေကတ္ထံ ယထာ’ဘာတိ, ဝါရိဒေါဝါရိဒေါ အယံ.

ශබ්දයෙන් හෝ අර්ථයෙන් පවසන ලද දෙය, යම් වාක්‍යයක නැවතත් පවසනු ලැබේද, එය 'ඒකත්ථ' (ඒකාර්ථ) දෝෂය වේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'මේ වැසි දෙන (මේඝය) වැසි දෙන එකක් ලෙස බබළයි' යන්න මෙනි.

၄၀. ‘‘သဒ္ဒတော’’ဣစ္စာဒိ. သဒ္ဒတော ဝါစကေန တသ္မိံယေဝတ္ထေ တဿေဝ သဒ္ဒဿ ပုန ပယောဂတော အတ္ထတော အဘိဓေယျေန ပုဗ္ဗပဋိပါဒိကဿေဝ ဝတ္ထုဿာဝိသေသေန ပုန ပဋိပါဒနတော ဝုတ္တံ ပယုတ္တံ ယံ ပဒတ္ထရူပံ ယတ္ထ ယသ္မိံ ဝါကျေ ဘိယျောပိ ဝုစ္စတိ ပုနပိ ပယုဇ္ဇတေ, တမေကတ္ထန္တိ အနုဝဒိတွာ ‘‘ယထေ’’စ္စာဒိနာ ဝိဓီယတေ. ဝါရိံ ဒဒါတီတိ ဝါရိဒေါ. အယံ ဝါရိဒေါ မေဃော အာဘာတိ ဒိပ္ပတီတိ. ဇလဒါနမတ္တာပေက္ခာယ ဣဒံ သဒ္ဒတော ဧကတ္ထံ.

40. 'සද්දතෝ' යනාදියයි. ශබ්දයෙන් හෙවත් වාචකයෙන් එම අර්ථයේම එම ශබ්දයම නැවත යෙදීමෙන් ද, අර්ථයෙන් හෙවත් අභිධෙය්‍යයෙන් පෙර දක්වන ලද කරුණම කිසිදු වෙනසක් නොමැතිව නැවත දැක්වීමෙන් ද, පවසන ලද (භාවිත කරන ලද) යම් පදාර්ථ ස්වරූපයක් යම් වාක්‍යයක නැවතත් පවසනු ලැබේද, එය 'ඒකත්ථ' (ඒකාර්ථ) දෝෂය යැයි අනුවාද කොට 'යථා' යනාදියෙන් දක්වනු ලැබේ. ජලය දෙන්නේ 'වාරිද' නම් වේ. මේ 'වාරිද' නම් මේඝය බබළයි. හුදෙක් ජලය දීම පමණක් අපේක්ෂා කිරීම නිසා මෙය ශබ්ද වශයෙන් 'ඒකත්ථ' වේ.

၄၀. ဣဒါနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌက္ကမေန ဝါကျဒေါသံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘သဒ္ဒတော’’စ္စာဒိနာ. သဒ္ဒတော ဝါစကေန အတ္ထတော အဘိဓေယျေန ဝုတ္တံ ပယုတ္တံ ယံ ပဒတ္ထရူပံ ယတ္ထ ယသ္မိံ ဝါကျေ ဘိယျောပိ ပုနပိ ဝုစ္စတိ ယုဇ္ဇတေ, တံ ဝါကျံ ဧကတ္ထံ နာမ ဒေါသော. ဥဒါဟရဏံ ‘‘ယထိ’’စ္စာဒိ. ဝါရိဒေါ ဇလဒါယကော အယံ ဝါရိဒေါ မေဃော အာဘာတိ ဒိပ္ပတိ. သမ္ပတ္တိသာဓကံ ‘‘ဇလဒါယကော’’စ္စာဒိဝိသေသနံ ဝိနာ ဇလဒါနမတ္တဿ ဝုတ္တတ္တာ သဒ္ဒတော ဧကတ္ထံ နာမ ဟောတိ.

40. දැන් අනුපිළිවෙළින් වාක්‍ය දෝෂයන් දැක්වීම 'සද්දතෝ' යනාදියෙන් සිදු කරයි. ශබ්දයෙන් (වාචකයෙන්) හෝ අර්ථයෙන් (අභිධෙය්‍යයෙන්) පවසන ලද යම් පදාර්ථ ස්වරූපයක් යම් වාක්‍යයක නැවතත් පවසනු ලැබේද, ඒ වාක්‍යය 'ඒකත්ථ' නම් දෝෂය වේ. උදාහරණය 'යථා' යනාදියයි. ජලය දෙන මේ 'වාරිද' නම් මේඝය බබළයි. සාධනීය ගුණයක් දක්වන 'ජලදායක' ආදී විශේෂණයක් නොමැතිව, හුදෙක් ජලය දීම පමණක් ප්‍රකාශ වී ඇති බැවින් මෙය ශබ්ද වශයෙන් 'ඒකත්ථ' නම් වේ.

ယထာ စ

තවද උදාහරණයක් ලෙස:

၄၁.

41.

တိတ္ထိယင်္ကုရဗီဇာနိ, ဇဟံ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ’ဟ;

ပသာဒေတိ ပသန္နေ သော, မဟာမုနိ မဟာဇနေ.

තීර්ථකයන් නැමැති අංකුරයන්ගේ බීජ බඳු වූ දෘෂ්ටිගතයන් මේ ලෝකයෙහි දුරු කරමින්, ඒ මහා මුනිවරයාණෝ පැහැදුණු මහා ජනයා පහදවති.

၄၁. တိတ္ထိယသင်္ခါတာနံ အင်္ကုရာနံ ဗီဇာနိ ဥပ္ပတ္တိဟေတုဘူတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဇဟံ ဇဟန္တော ဒူရီကရောန္တော သော မဟာမုနိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဣဟ လောကေ အတ္တနိ ပသန္နေ ပသာဒဗဟုလေ မဟာဇနေ ပသာဒေတီတိ အပရမုဒါဟရဏံ. [Pg.79] ပသာဒသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ ‘‘ပသန္နေ ပသာဒေတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣဒမတ္ထတော ဧကတ္ထံ.

41. තීර්ථකයන් නැමැති අංකුරයන්ගේ බීජයන් හෙවත් උත්පත්ති හේතු වූ, දෙසැටක් දෘෂ්ටිගතයන් දුරු කරමින්, ඒ මහා මුනි වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ලෝකයෙහි තමන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණු (ප්‍රසාදය බහුල වූ) මහා ජනයා පහදවති යනු තවත් උදාහරණයකි. ප්‍රසාදය නැමැති අර්ථය 'පසන්නේ පසාදේති' (පැහැදුණවුන් පහදවයි) යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, මෙය අර්ථ වශයෙන් 'ඒකත්ථ' දෝෂයකි.

၄၁. ‘‘တိတ္ထိယိ’’စ္စာဒိ. သော မဟာမုနိ တိတ္ထိယင်္ကုရဗီဇာနိ တိတ္ထိယသင်္ခါတာနံ အင်္ကုရာနံ ဥပ္ပတ္တိကာရဏဘူတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ သဿတာဒိဘေဒဘိန္နာ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိယော ဇဟံ ဇဟန္တော အပနေန္တော ဣဟ လောကေ ပသန္နေ အတ္တနိ ပသန္နေ မဟာဇနေ ပသာဒေတိ. ပသန္နသဒ္ဒေန ဝုတ္တပ္ပသာဒသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ ပသာဒေတီတိ ကြိယာပဒေနပိ ဝုတ္တတ္တာ သဒ္ဒေ ဘိန္နေပိ အတ္ထတော ဧကန္တိ အတ္ထတော ဧကတ္ထဿုဒါဟရဏံ. တိတ္ထိယာ ဧဝ အင်္ကုရာနိ, တေသံ ဗီဇာနိ, ဒိဋ္ဌီသု ဂတာနိ, ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဂတာနီတိ ဝါ ဝိဂ္ဂဟော.

41. 'තිත්ථිය' යනාදියයි. ඒ මහා මුනිවරයාණෝ තීර්ථකයන් නැමැති අංකුරයන්ගේ උත්පත්ති හේතු වූ, ශාස්වත ආදී භේදයන්ගෙන් යුත් දෙසැටක් දෘෂ්ටිගතයන් දුරු කරමින් (පහකරමින්) මේ ලෝකයෙහි තමන් කෙරෙහි පැහැදුණු මහා ජනයා පහදවති. 'පසන්න' ශබ්දයෙන් කියවුණු ප්‍රසාදය නැමැති අර්ථය 'පසාදේති' යන ක්‍රියා පදයෙන් ද පවසන ලද බැවින්, ශබ්ද වෙනස් වුව ද අර්ථයෙන් එකක් වන බැවින් මෙය අර්ථයෙන් 'ඒකත්ථ' (ඒකාර්ථ) දෝෂයට උදාහරණයකි. තීර්ථකයෝම අංකුරයෝය, ඔවුන්ගේ බීජයෝය, දෘෂ්ටීන්හි ගත වූවාහුය, දෘෂ්ටීහුම ගත වූවාහුය යනු මෙහි විග්‍රහයයි.

၄၂.

42.

အာရဒ္ဓက္ကမဝိစ္ဆေဒါ, ဘဂ္ဂရီတိ ဘဝေ ယထာ;

ကာပိ ပညာ, ကောပိ ဂုဏော, ပကတီပိ အဟော တဝ.

ආරම්භ කළ පිළිවෙළ බිඳී යාම නිසා 'භග්ගරීති' (භින්න රීති) නම් දෝෂය සිදුවේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'ඔබගේ ප්‍රඥාව ද අසිරිමත්ය, ගුණය ද අසිරිමත්ය, ස්වභාවය ද අහෝ!' යන්න මෙනි.

၄၂. အာရဒ္ဓေါ ဝတ္တုမုပက္ကမန္တော, ကမော ဝစနပဋိပါဋိ. တဿ ဝိစ္ဆေဒေါ ဘင်္ဂေါ, တတော. ‘‘ယထေ’’တိအာဒိနာ ဥဒါဟရတိ. အဝုတ္တဿပိ ပသာဒဝသာ အဇ္ဈာဟာရောတိ. မဟာမုနိ တဝ တေ ပညာ ကာပိ သာတိသယတ္တာ အနိဒ္ဓါရိတံ သဘာဝဝိသေသာ ကာစိယေဝ, အဟော ပဝတ္တမာနာယပိ ဝသဘာဝဿာနိဒ္ဓါရိတတ္တာ အစ္ဆရိယန္တိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ကာပိ ကောပီတိ သဗ္ဗနာမပဒက္ကမဿ ပကတီတိ ဧတ္ထ ဝိစ္ဆိန္နတ္တာ ဘဂ္ဂရီတိ.

42. 'ආරද්ධ' යනු පැවසීමට උපක්‍රම කළ, 'කම' යනු වචන පිළිවෙළයි. එහි විච්ඡේදය හෙවත් බිඳීම 'භග්ගරීති' නම් වේ. 'යථා' යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. නොකියවුණු දෙය ද ප්‍රසාදය නිසා උද්ධෘත කොට දැක්වීමකි. මහා මුනියනි, ඔබගේ යම් ප්‍රඥාවක් ඇද්ද, එය අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, නිර්වචනය කළ නොහැකි ස්වභාව විශේෂයක් ඇත්තකි. අහෝ! පවතින්නා වූ ද, එහි ස්වභාවය නිර්වචනය කළ නොහැකි බැවින් පුදුම සහගතය යනු අර්ථයයි. මෙහි 'කාපි' (කිසියම්), 'කෝපි' (කිසියම්) යන සර්වනාම පදයන්ගේ අනුපිළිවෙළ 'පකති' (ස්වභාවය) යන තැන බිඳී ගිය බැවින් මෙය 'භග්ගරීති' දෝෂය වේ.

၄၂. ‘‘အာရဒ္ဓက္ကမိ’’စ္စာဒိ. အာရဒ္ဓက္ကမဝိစ္ဆေဒါ ဝတ္ထုမာရဒ္ဓပဒက္ကမဿ ဝိစ္ဆေဒဟေတု ဘဂ္ဂရီတိ ဘဝေ ဘဂ္ဂရီတိဝါကျဒေါသော ဘဝတိ. ဥဒါဟရတိ ‘‘ယထိ’’စ္စာဒိ. မဟာမုနိ တဝ တုယှံ ပညာ သာတိသယဘူတာ ပညာ ကာပိ ဝစနဝိသယာတိက္ကန္တတ္တာ ကာပိယေဝ. ဂုဏော သီလသမာဓိအာဒိအနညသာဓာရဏဂုဏသမူဟော ကောပိ ပမာဏပရိဂ္ဂဟဿ ကေနစိ [Pg.80] လေသေနပိ ကတ္တုမသက္ကုဏေယျတ္တာ ကောပိယေဝ. ပကတီပိ အစိန္တေယျဘူတာ ပကတီပိ ဧဝမေဝ အဟော ဝိဇ္ဇမာနာနံယေဝ ပညာဒီနံ သဘာဝါဝဗောဓဿ ဒုက္ကရတာ အစ္ဆရိယာ. ကာပိ ကောပီတိ ပဒက္ကမဿ ‘‘ပကတီ’’တိ ဧတ္ထ သုညတ္တာ ရီတိဘင်္ဂေါ. အာရဒ္ဓေါယေဝ ကမော, တဿ ဝိစ္ဆေဒေါ, ဘဂ္ဂါ ရီတိ အဿ, ဧတ္ထ ဝါတိ ဝိဂ္ဂဟော.

42. "ආරද්ධක්කමි" යනාදියයි. ආරම්භ කළ පද රටාවේ අනුපිළිවෙළ බිඳී යාම නිසා වාක්‍යයෙහි 'භග්ගරීති' (බිඳුණු ශෛලිය) නම් දෝෂය සිදු වේ. ඒ සඳහා "යථි" යනාදිය උදාහරණ දක්වයි. මහාමුනිවරයාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ප්‍රඥාව වචන පථය ඉක්මවා යන බැවින් අතිශයින්ම අපූර්ව වූවකි. ඔබ වහන්සේගේ සීල සමාධි ආදී අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ගුණ සමූහය කිසිදු ආකාරයකින් ප්‍රමාණ කළ නොහැකි බැවින් අප්‍රමාණ වූවකි. ස්වභාවය ද එසේම සිතාගත නොහැකි වූවකි. පවත්නා වූ ප්‍රඥාදී ගුණයන්ගේ යථා ස්වභාවය වටහා ගැනීමේ අපහසු බව අතිශයින්ම පුදුම සහගතය. "කාපි", "කෝපි" යන පද අනුපිළිවෙළ "පකතී" යන තැන නොයෙදීම නිසා රීති භංගය සිදු විය. ආරම්භ කරන ලද ක්‍රමයම, එහි බිඳී යාම, භග්ගරීති (බිඳුණු රටාව) නම් වේ.

၄၃.

43.

ပဒါနံ ဒုဗ္ဗိနိက္ခေပါ, ဗျာမောဟော ယတ္ထ ဇာယတိ;

တံ ဗျာကိဏ္ဏန္တိ ဝိညေယျံ, တဒုဒါဟရဏံ ယထာ.

යම් වාක්‍යයක පද වැරදි ලෙස පිහිටුවීම නිසා ව්‍යාකූලත්වයක් උපදී ද, එය 'ව්‍යාකිණ්ණ' දෝෂය යැයි දත යුතුය. එහි උදාහරණය මෙසේය.

၄၃. ‘‘ပဒါန’’မိစ္စာဒိ. ယတ္ထ ယသ္မိံ ဝါကျေ ပဒါနံ သျာဒျန္တာချာတိကာနံ ဒုဗ္ဗိနိက္ခေပါ ဒုဋ္ဌပနတော ဗျာမောဟော သံမုဠှတာ ဇာယတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဝါကျံ ဗျာကိဏ္ဏန္တိ ဝိညေယျံ ဉာတဗ္ဗံ. တဿ ဗျာကိဏ္ဏဿ ဥဒါဟရဏံ လက္ခိယံ ‘‘ယထေ’’တိ ဒဿေတိ. ယထာ ဣဒံ, တထာ အညမ္ပီတိ အတ္ထော.

43. "පදානං" යනාදියයි. යම් වාක්‍යයක නාම පද සහ ආඛ්‍යාත පද වැරදි ලෙස පිහිටුවීම නිසා ව්‍යාකූලත්වයක් උපදී ද, එම වාක්‍යය 'ව්‍යාකිණ්ණ' දෝෂයෙන් යුක්ත යැයි දත යුතුය. එම ව්‍යාකිණ්ණ දෝෂයට නිදසුන "යථා" යන්නෙන් දක්වයි. මේ හා සමානව අනෙක් ඒවා ද දත යුතුය යන්න අර්ථයයි.

၄၃. ‘‘ပဒါနိ’’စ္စာဒိ. ပဒါနံ သျာဒျန္တတျာဒျန္တပဒါနံ ဒုဗ္ဗိနိက္ခေပါ ဒုဋ္ဌပနတော ယတ္ထ ဝါကျေ ဗျာမောဟော သံမောဟော ဇာယတိ, တံ ဗျာကိဏ္ဏဒေါသောတိ ဝိညေယျံ. တဒုဒါဟရဏံ တဿ ဗျာကိဏ္ဏဒေါသဿ လက္ခိယံ ယထာ ဣမိနာ ဝက္ခမာနနယေန.

43. "පදානි" යනාදියයි. නාම විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් හා ආඛ්‍යාත ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති පද වැරදි ලෙස පිහිටුවීම හේතුවෙන් යම් වාක්‍යයක ව්‍යාකූලත්වයක් උපදී ද, එය 'ව්‍යාකිණ්ණ දෝෂය' යැයි දත යුතුය. එහි නිදසුන ඉදිරියේදී දැක්වෙන ක්‍රමයට අනුව වේ.

၄၄.

44.

ဗဟုဂုဏေ ပဏမတိ, ဒုဇ္ဇနာနံ ပျယံ ဇနော;

ဟိတံ ပမုဒိတော နိစ္စံ, သုဂတံ သမနုဿရံ.

මෙම ජනයා බොහෝ වූ ශීලාදී ගුණයන් සිහිපත් කරමින්, අතිශයින් ප්‍රමෝදයට පත්ව, නිරන්තරයෙන්ම දුර්ජනයන්ට ද යහපතක් වූ සුගත තථාගතයන් වහන්සේට නමස්කාර කරති.

၄၄. ဗဟုအနန္တတ္တာ ဗဟုဘူတေ ဂုဏေ သီလာဒိကေ သမနုဿရံ သမ္မဒေဝ ဥဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌာယ အနုဿရန္တော ဂုဏဝိသယသတိံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေန္တော တေနေဝ ကာရဏေန ပမုဒိတော ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌော အယံ ဇနော သဗ္ဗောပိ လောကော ဒုဇ္ဇနာနံ သုဇနေတရာနမ္ပိ ဒေဝဒတ္တာဒီနံ နိစ္စံ ကာလံ ဟိတံ သုဂတံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ပဏမတိ နမဿတီတိ အယံ အတ္ထော ကဝိဝဉ္စိတော. တတ္ထ ‘‘ဗဟုဂုဏေ ပဏမတီ’’တျာဒိ ဗျဝဟိတပဒပ္ပယောဂါ မောဟော ဇာယတီတိ ဗျာကိဏ္ဏံ.

44. අනන්ත වූ බැවින් බහු වූ ශීලාදී ගුණයන් මනාව සිහිපත් කරමින්, ගුණ විෂයෙහි සිහිය පිහිටුවා ගනිමින්, ඒ හේතුවෙන්ම සතුටට පත් වූ මේ සත්ව ලෝකයා, දෙව්දත් ආදී දුර්ජනයන්ට ද නිරන්තරයෙන් යහපත සලසන සුගත වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කරති යන්න මෙහි කවියා අදහස් කළ අර්ථයයි. එහි "බහුගුණේ පණමති" යනාදී වශයෙන් පද ඈත්ව පිහිටුවා තිබීම නිසා ව්‍යාකූලත්වයක් ඇති වන බැවින් මෙය 'ව්‍යාකිණ්ණ' දෝෂය වේ.

၄၄. ‘‘ဗဟုဂုဏေ’’စ္စာဒိ. [Pg.81] ဗဟုဂုဏေ အနန္တတ္တာ ဗဟုဘူတေ သီလသမာဓိအာဒိဂုဏေ သမနုဿရံ ဝိသေသတော အနုဿရန္တော ပမုဒိတော တတောယေဝ ပဟဋ္ဌော အယံ ဇနော သတ္တနိကာယော ဒုဇ္ဇနာနမ္ပိ အသပ္ပုရိသာနမ္ပိ နိစ္စံ သတတံ ဟိတံ မိတ္တဘူတံ သုဂတံ သဗ္ဗညုံ ပဏမတိ ဝန္ဒတိ. ဧတ္ထ ပဒါနံ အဋ္ဌာနပယောဂတော ဗျာကိဏ္ဏတ္တံ ပဒတ္ထာနုသာရေနေဝ ဂမျတေ.

44. "බහුගුණේ" යනාදියයි. අනන්ත වූ බැවින් බොහෝ වූ ශීල, සමාධි ආදී ගුණයන් විශේෂයෙන් සිහිපත් කරමින්, ඒ හේතුවෙන් ම සතුටට පත් වූ මේ සත්ව සමූහයා, අසත්පුරුෂයන්ට පවා නිරන්තරයෙන් හිතෛෂී වූ සර්වඥ වූ සුගතයන් වහන්සේට වන්දනා කරති. මෙහි පද අස්ථානයෙහි යෙදීම නිසා සිදුවන ව්‍යාකිණ්ණ බව පදයන්හි අර්ථය අනුව ම වටහාගත හැකිය.

၄၅.

45.

ဝိသိဋ္ဌဝစနာ’ပေတံ, ဂါမ္မံ’တျ’ဘိမတံ ယထာ;

ကညေ ကာမယမာနံ မံ, န ကာမယသိ ကိံ နွိ’ဒံ.

විශිෂ්ට වචනයෙන් තොර වූ කථාව 'ගාම්‍ය' (ප්‍රාකෘත/රළු) දෝෂය යැයි පිළිගැනේ. නිදසුනක් ලෙස, "කන්‍යාවනි, ඔබට පෙම් කරන මට ඔබ පෙම් නොකරන්නේ මන්ද?" යන්නයි.

၄၅. ဝိသိဋ္ဌဿ ကဿစိ အတ္ထဿ ဝစနတော ကထနတော အပေတံ ပရိစ္စတ္တံ. ကညေဣတျာမန္တနံ. အဟံ တံ ဣစ္ဆာမိ, တာဒိသံ မံ တွံ ကသ္မာ နိစ္ဆသိ, ဣဒံ ကိံ နု ဣတိ ဂါမိကဇနဝစနတ္တာ ‘‘ကညိ’’စ္စာဒိကံ ဂါမ္မံ.

45. යම්කිසි විශිෂ්ට අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් තොර වූවකි. "කඤ්ඤේ" යනු ආමන්ත්‍රණයකි. "මම ඔබට කැමැත්තෙමි, එබඳු වූ මට ඔබ අකමැති වන්නේ මන්ද? මේ කුමක්ද?" යන්න ගැමි ජනයාගේ වචන වන බැවින් "කඤ්ඤේ" යනාදී වචන ගාම්‍ය ගණයට වැටේ.

၄၅. ‘‘ဝိသိဋ္ဌေ’’စ္စာဒိ. ဝိသိဋ္ဌဝစနာပေတံ ပိယဘူတေန ဥတ္တိဝိသေသေန ဝိသေသိတဗ္ဗဿ ကထနတော ပရိဟီနံ ဝါကျံ ‘‘ဂါမ္မဒေါသ’’န္တိ ကဝီဟိ အဘိမတံ. ဥဒါဟရတိ ‘‘ယထိ’’စ္စာဒိ. ကညေ ဟေ ကညေ ကာမယမာနံ မံ တုဝံ ဣစ္ဆယမာနံ မံ န ကာမယသိ တွံ န ဣစ္ဆသိ, ဣဒံ ကိံ နု. ဤဒိသေ ဣစ္ဆာဝိဃာတေ ဝုစ္စမာနေ ဧဝံ–

45. "විසිිට්ඨේ" යනාදියයි. ප්‍රියජනක වූ සුවිශේෂී ප්‍රකාශනයකින් වර්ණනා කළ යුතු අර්ථය ප්‍රකාශ නොකොට, විශිෂ්ට වචනයෙන් තොර වූ වාක්‍යය 'ගාම්‍ය දෝෂය' යැයි කවීන් විසින් පිළිගනු ලැබේ. "යථි" යනාදිය උදාහරණ දක්වයි. "කන්‍යාවනි, ඔබට ආශා කරන මට ඔබ අකමැති වන්නේ මන්ද? මේ කුමක්ද?" මෙවැනි අභිලාෂයන් බිඳී යාමකදී මෙසේ පැවසිය යුතුය.

‘‘ယာစနာ မဒီယာ တဝ ကာရဏာယံ,ဒိနေ ဒိနေ နိပ္ဖလတံ ဥပေတိ;

ဒက္ခော သဒါ မာနိနိမာနဘင်္ဂေ,သ မန္မထောနျတြ ဂတော မတော နု’’ဣတိ ဝိယ.

"ඔබ උදෙසා මා කරන අයැදීම දිනෙන් දින නිශ්ඵල බවට පත්වේ. මානිනියන්ගේ මානය බිඳ හෙලීමට නිරන්තරයෙන් දක්ෂ වූ ඒ අනංගයා වෙනත් තැනක ගියේ ද, නැතහොත් මියගියේ ද?" යන්නාක් මෙනි.

ပိယတ္ထဿ ကထနာဘာဝတော ‘‘ကညေ’’တျာဒိကံ ဝစနံ မိလက္ခုကာနံ ဝစနတ္တာ ဂါမ္မံ. ဧတ္ထ ကညာသဒ္ဒေါ ဒသဝဿိကာယ ဝတ္တတီတိ နိယမော နတ္ထိ. ဝိသိဋ္ဌဿ အတ္ထဿ ဝစနတော အပေတန္တိ ဝါကျံ.

ප්‍රිය උපදවන අර්ථයක් ප්‍රකාශ නොවන බැවින් "කඤ්ඤේ" යනාදී වචන මිලක්ඛයන්ගේ (අශිෂ්ටයන්ගේ) බසක් බඳු බැවින් ගාම්‍ය වේ. මෙහි "කඤ්ඤා" යන ශබ්දය දස හැවිරිදි දැරියක හැඳින්වීමට පමණක් යෙදේය යන නියමයක් නැත. විශිෂ්ට අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් තොර වූ වාක්‍යය මෙසේ හැඳින්වේ.

၄၆.

46.

ပဒသန္ဓာနတော ကိဉ္စိ, ဒုပ္ပတီတိကရံ ဘဝေ;

တမ္ပိ ဂါမ္မံတျ’ဘိမတံ, ယထာ ယာဘဝတော ပိယာ.

පදයන් එකට එකතු වීම (සන්ධි වීම) නිසා යම් වාක්‍යයක් අසභ්‍ය හෝ අශෝභන අර්ථයක් ජනිත කරන්නේ නම්, එය ද 'ගාම්‍ය' දෝෂය යැයි පිළිගැනේ. "යාභවතෝ පියා" යන්න ඊට නිදසුනකි.

၄၆. ‘‘ပဒေ’’စ္စာဒိ. ပဒသန္ဓာနတော ပုဗ္ဗာပရာနံ ပဒါနံ သန္ဓိဝသေန ယံ ကိဉ္စိ ဝါကျံ ဒုဋ္ဌု အသုတိသုဘဂံ ပတီတိမဝဗောဓံ ကရောတီတိ ကရံ ဘဝေ, တမ္ပိ ယထာဝုတ္တံ ဂါမ္မန္တျဘိမတံ. ယထာတျုဒါဟရတိ. ဘဝတော ယာ ကာစိ ဝနိတာ ပိယာ ဟောတီတိ ဧကောတ္ထော. ယဘ မေထုနေ. ယဘနံ ယာဘော. သော ဝိဇ္ဇတေ ယဿ သော ယာဘဝါ. တဿ ယာဘဝတော ပိယာဣတျပိ ဘဝတိ.

46. "පදේ" යනාදියයි. පදයන් සන්ධි වීමෙන්, එනම් පෙර පසු පදයන්ගේ එක්වීමෙන්, යම් වාක්‍යයක් ශ්‍රවණයට අප්‍රිය වූ, අසභ්‍ය අර්ථයක් වටහා දෙන්නේ නම්, එය ද පෙර කී පරිදි 'ගාම්‍ය දෝෂය' යැයි පිළිගැනේ. "යථා" යන්නෙන් උදාහරණය දක්වයි. "ඔබගේ යම් ප්‍රිය කාන්තාවක් වේද" යන්න එක් අර්ථයකි. "යභ්" යනු මෛථුනයෙහි වැටෙන ධාතුවයි. මෛථුනය "යාභ" නම් වේ. එය ඇත්තේ යමෙකුට ද ඔහු "යාභවා" නම් වේ. ඔහුගේ (මෛථුන්‍යයෙහි යෙදෙන්නාගේ) ප්‍රිය තැනැත්තිය යන අර්ථය ද මෙයින් ප්‍රකාශ වේ.

၄၆. ‘‘ပဒသန္ဓာနိ’’စ္စာဒိ. ကိဉ္စိ ဝါကျံ ပဒသန္ဓာနတော ပုဗ္ဗာပရပဒါနံ ဃဋနတော ဒုပ္ပတီတိကရံ ဘဝေ အသဗ္ဘဘူတဒုဋ္ဌတ္ထဿ ပကာသကော ဟောတိ, တမ္ပိ ဂါမ္မန္တိ ယထာဝုတ္တဂါမ္မဒေါသေန ဒူသိတန္တိ သဗ္ဗေဟိ ကဝီဟိ အဘိမတံ ဉာတံ. ယထာတိ ဥဒါဟရတိ. ဘဝတော ဘဝန္တဿ ယာ ကာစိ ဣတ္ထီ ပိယာ ဘဝတီတိ အယံ ကဝိနာ ဣစ္ဆိတတ္ထော. ယာဘဝတော မေထုနဝန္တဿ ပိယာတိပိ အတ္ထော. ‘‘ယဘ မေထုနေ’’တိ ဟိ ဓာတု. ယဘနံ ယာဘော, သော အဿ အတ္ထီတိ ယာဘဝါ, တဿ ယာဘဝတောတိ ဂဟိတေ အသောတဗ္ဗတ္တာ ဒုပ္ပတီတိကရတာ. ဒုဋ္ဌာယေဝ ပတီတိ အဝဗောဓော, တံ ကရောတီတိ ဝိဂ္ဂဟော.

46. "පදසන්ධාන" යනාදියයි. පෙර පසු පදයන්ගේ ගැලපීමෙන් යම් වාක්‍යයක් අසභ්‍ය වූ ද දූෂිත වූ ද අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරමින් ශ්‍රවණයට අප්‍රිය බවක් ඇති කරන්නේ නම්, එය ද පෙර කී පරිදි 'ගාම්‍ය දෝෂයෙන්' දූෂිත වූවක් යැයි සියලු කවීන් විසින් පිළිගන්නා ලදී. "යථා" යන්නෙන් උදාහරණ දක්වයි. "ඔබ වහන්සේගේ යම් ස්ත්‍රියක් ප්‍රිය වේද" යන්න කවියා අපේක්ෂා කළ අර්ථයයි. එහෙත් "මෛථුන්‍යයෙහි යෙදෙන්නාගේ ප්‍රිය තැනැත්තිය" යන අර්ථය ද එහි ගැබ් වේ. මන්ද යත්, "යභ්" ධාතුව මෛථුනයෙහි වැටේ. මෛථුනය "යාභ" වන අතර, එය ඇත්තා "යාභවා" වේ. ඔහුගේ යන්න "යාභවතෝ" යන්නෙන් ගැනෙන විට එය ඇසීමට නුසුදුසු බැවින් අශෝභන අර්ථයක් ජනිත කෙරේ. වැරදි වූ හෝ අසභ්‍ය වූ වැටහීමක් ඇති කරන්නේ යම් සේ ද, එය 'දුප්පතීතිකර' නම් වේ යන්න විග්‍රහයයි.

၄၇.

47.

ဝုတ္တေသု သူစိတေ ဌာနေ, ပဒစ္ဆေဒေါ ဘဝေ ယတိ;

ယံ တာယ ဟီနံ တံ ဝုတ္တံ, ယတိဟီနန္တိ သာ ပန.

වෘත්තයන්හි (ඡන්දස් ශාස්ත්‍රයෙහි) දක්වන ලද ස්ථානයන්හි පදයන්ගේ වෙන්වීමක් (නැවතීමක්) වේ ද, එය 'යති' (යති ස්ථානය) නම් වේ. යම් වාක්‍යයක් එම යතියෙන් තොර වේ ද, එය 'යතිහීන' දෝෂය යැයි කියනු ලැබේ.

၄၇. ‘‘ဝုတ္တေသွိ’’စ္စာဒိ. ဝုတ္တေသု ဆန္ဒောသတ္ထပရိနိဒ္ဒိဋ္ဌေသု အနုဋ္ဌုဘာဒီသု သူစိတေ ဌာနေ ‘‘ဧတ္ထယတီ’’တိ ဆန္ဒောဝိစိတိယာ ပကာသိတဋ္ဌာနေ ပဒါနံ သျာဒျန္တာနံ ဆေဒေါ ဝိစ္ဆိတိ ဝိဘာဂေါ အနုဝါဒေါ ယံ ယတိ ဘဝေတိ ဝိဓီယတိ. တာယ [Pg.83] ယတိယာ ဟီနံ ပရိဟီနံ ဝိရုဒ္ဓံ ယံ ဝါကျံ, တံ ယတိဟီနန္တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ယမနံ ဝိရာမော ယတိ, သာ ဟီနာ ဧတ္ထာ’’တိ ကတွာ. ပနာတိ ဝိသေသေ, သာ ယတိ ပနာတိ သမ္ဗန္ဓော.

47. "වුත්තේසු" යනාදියයි. ඡන්දස් ශාස්ත්‍රයෙහි පෙන්වා දී ඇති අනුෂ්ටුභ ආදී වෘත්තයන්හි, "මෙහි යතිය පිහිටයි" යනුවෙන් ඡන්දස් ක්‍රමයට අනුව දක්වන ලද ස්ථානයන්හි පදයන්ගේ වෙන්වීම හෝ නැවතීම 'යති' යනුවෙන් පනවනු ලැබේ. එම යති ස්ථානයෙන් තොර වූ හෝ ඊට පටහැනි වූ යම් වාක්‍යයක් වේ ද, එය 'යතිහීන' දෝෂය යැයි කියනු ලැබේ. "නැවතීම හෙවත් විරාමය යති නම් වේ, එය මෙහි නොමැත" යනුවෙන් එහි අර්ථය දක්වනු ලැබේ. "පන" යන්න සුවිශේෂී අර්ථයක වැටෙන අතර, "සා යති පන" යන්නෙන් සම්බන්ධ වේ.

၄၇. ‘‘ဝုတ္တေသွ’’စ္စာဒိ. ဝုတ္တေသု ဆန္ဒောသတ္ထေ နိဒ္ဒိဋ္ဌအနုဋ္ဌုဘာဒီသု သူစိတေ ဌာနေ ‘‘အယမေတ္ထ ယတီ’’တိ ပကာသိတေ ဌာနေ ပဒစ္ဆေဒေါ သျာဒျန္တတျာဒျန္တာဒီနံ ပဒါနံ ဝိစ္ဆေဒေါ ယတိ နာမ ဘဝေ, တာယ ယတိယာ ယံ ဝါကျံ ဟီနံ အဘိမတဋ္ဌာနေ ဝဏ္ဏဝိစ္ဆေဒေန ပရိဟီနံ, တံ ဝါကျံ ယတိဟီနန္တိ ယတိဟီနဒေါသေန ဒုဋ္ဌန္တိ ဝိညူဟိ ဝုတ္တံ.

47. ‘‘වුත්තේස්ව’’ යනාදියයි. ඡන්දස් ශාස්ත්‍රයෙහි දක්වන ලද අනුෂ්ටුභ් ආදී වෘත්තයන්හි, ‘මෙහි යතිය විය යුතුය’ කියා හඳුන්වන ලද ස්ථානයෙහි පද වෙන් කිරීමක් (පදච්ඡේදයක්) වේද, එනම් ස්‍යන්ත සහ ත්‍යන්ත ආදියේ වෙන්වීමක් වේද, එය ‘යති’ නම් වේ. ඒ යතියෙන් තොර වූ, එනම් අභිමත ස්ථානයෙහි අක්ෂර වෙන් කිරීමෙන් තොර වූ යම් වාක්‍යයක් වේද, එම වාක්‍යය ‘යතිහීන’ දෝෂයෙන් දූෂිත වූවක් යැයි ඥානවන්තයෝ පවසති.

၄၈.

48.

ယတိ သဗ္ဗတ္ထ ပါဒန္တေ, ဝုတ္တဍ္ဎေ စ ဝိသေသတော;

ပုဗ္ဗာပရာနေကဝဏ္ဏ-ပဒမဇ္ဈေပိ ကတ္ထစိ.

සියලු තන්හිම ගාථා පාදයක අවසානයෙහි ද, විශේෂයෙන්ම වෘත්ත භාගයක අවසානයෙහි ද, ඇතැම් විට පූර්ව අපර දෙපසෙහිම අකුරු කිහිපයක් ඇති පදයක මධ්‍යයෙහි ද යතිය පිහිටිය යුතුය.

၄၈. ‘‘ယတိ’’စ္စာဒိ. သဗ္ဗတ္ထ ပါဒန္တေ သဗ္ဗသ္မိံ စတုတ္ထံသသင်္ခါတာနံ ဂါထာပါဒါနံ အန္တေ အဝသာနေ စ ဝိသေသတော ဝိသေသေန ဧကန္တေန ဝုတ္တဍ္ဎေ စ ဝုတ္တာနံ ပါဒဒွယသင်္ခါတေ အဍ္ဎေ စ, တဒဝသာနေ စာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သိယာ’’တိ သေသော. နနု ‘‘ပဒစ္ဆေဒေါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဒမဇ္ဈေ ယတိ န ဟောတေဝါတိ စေတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗ’’ဣစ္စာဒိ. ကတ္ထစိ ကိသ္မိဉ္စိ ဌာနေ, န သဗ္ဗတ္ထ. ပုဗ္ဗာပရာနေကဝဏ္ဏပဒမဇ္ဈေပိ ယတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပုဗ္ဗေ စ အပရေ စ ပုဗ္ဗာပရေ. အနေကေ ဝဏ္ဏာ အနေကဝဏ္ဏာ. ပုဗ္ဗာပရေ အနေကဝဏ္ဏာ ယဿ တံ တထာ. တဉ္စ တံ ပဒဉ္စ, တဿ မဇ္ဈေပိ.

48. ‘‘යති’’ යනාදියයි. ‘සියලු තන්හිම පාද අවසානයෙහි’ යනු සතරෙන් කොටසක් වූ සියලු ගාථා පාදයන්ගේ අවසානයෙහි ද, ‘විශේෂයෙන්ම වෘත්ත භාගයෙහි’ යනු විශේෂයෙන්ම, ඒකාන්තයෙන්ම පාද දෙකකින් සමන්විත වූ ගාථා අඩක අවසානයෙහි ද යතිය විය යුතුය යනු අදහසයි. ‘විය යුතුය’ යන්න ඉතිරිව පවතී. ‘පදච්ඡේදය’ යැයි කී බැවින් පදයක් මැද යතියක් ඇති නොවේදැයි සැකයක් ඇති වුවහොත්, ඒ සඳහා ‘පුබ්බ’ යනාදිය පැවසුණි. ‘ඇතැම් තැනක’ යනු යම් කිසි ස්ථානයක මිස සෑම තැනකම නොවේ. ‘පූර්ව අපර දෙපසෙහිම අකුරු කිහිපයක් ඇති පදයක මධ්‍යයෙහි ද යතිය වේ’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. පෙර සහ පසු වූයේ ‘පුබ්බාපර’ නම් වේ. බොහෝ අකුරු ‘අනෙකවණ්ණ’ නම් වේ. පෙර හා පසු පස බොහෝ අකුරු ඇති, එවැනි වූ පදයක් වේද, එහි මධ්‍යයෙහි ද (යතිය වේ).

၄၈. ဣဒါနိ ယတိမှိ လဗ္ဘမာနံ သဗ္ဗဝိသယံ ဒဿေတိ ‘‘ယတိ’’စ္စာဒိနာ. သာ ပန ယတိ သဗ္ဗတ္ထ ပါဒန္တေ စတုတ္ထံသသင်္ခါတဂါထာပါဒါနံ အန္တေ စ ဝိသေသတော နိယမတော ဝုတ္တဍ္ဎေ စ ဝုတ္တာနံ ပါဒဒွယသင်္ခါတေ အဍ္ဎေ စ, တဒဝသာနေ စာတိ အဓိပ္ပာယော. ကတ္ထစိ ကိသ္မိဉ္စိ ဌာနေ ပုဗ္ဗာပရာနေကဝဏ္ဏပဒမဇ္ဈေပိ ပုဗ္ဗာပရဘူတအနေကဝဏ္ဏသမန္နာဂတပဒါနံ မဇ္ဈေ [Pg.84] စ သိယာ. ပဒစ္ဆေဒဿ ‘‘ယတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဒမဇ္ဈေ န ဟောတီတိ သင်္ကာပရိဟရဏတ္ထံ ‘‘ပုဗ္ဗာပရာနေကဝဏ္ဏပဒမဇ္ဈေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ပါဒန္တော, ဝုတ္တဍ္ဎော, ပဒမဇ္ဈဉ္စ ယတိဋ္ဌာနန္တိ. ပဒမဇ္ဈေယေဝ လဗ္ဘမာနာ ယတိ ကတ္ထစိ ဟောတိ, ဒွက္ခရတျက္ခရပဒမဇ္ဈေ ပန န ဟောတိ.

48. දැන් ‘යති’ යනාදී පාඨයෙන් යතිය ලැබෙන සියලුම විෂය ක්ෂේත්‍රයන් පෙන්වයි. ඒ යතිය වනාහි, සියලු තැන්හිම ගාථාවක සතරෙන් පංගුවක් වන පාදයක අවසානයෙහි ද, විශේෂයෙන්ම නියමයක් ලෙස පාද දෙකක් බැගින් වන ගාථා අඩක අවසානයෙහි ද විය යුතුය යනු අදහසයි. ඇතැම් විටක, යම් කිසි ස්ථානයක, පෙර සහ පසු භාගයන්හි අකුරු කිහිපයකින් සමන්විත වූ පදයන්ගේ මධ්‍යයෙහි ද විය හැකිය. පදච්ඡේදය ‘යති’ යැයි කී බැවින් පදයක් මැද යතියක් නොලැබේය යන සැකය දුරු කිරීම සඳහා ‘පූර්ව අපර දෙපසෙහිම අකුරු කිහිපයක් ඇති පදයක මධ්‍යයෙහි ද’ යන්න පවසන ලදී. මෙහිදී පාදයේ අවසානය, ගාථා භාගයේ අවසානය සහ පදයේ මධ්‍යය යන මේවා යති පිහිටන ස්ථාන වේ. පදයක් මධ්‍යයෙහි ලැබෙන යතිය ඇතැම් විටෙක පමණක් සිදුවන අතර, දෙඅකුරු හෝ තුන්අකුරු පදයක් මැද නම් එය සිදු නොවේ.

တတ္ထောဒါဟရဏပစ္စုဒါဟရဏာနိ ယထာ –

එහි උදාහරණ සහ ප්‍රත්‍යුදාහරණ මෙසේය –

၄၉.

49.

တံ နမေ သိရသာ စာမီ-ကရဝဏ္ဏံ တထာဂတံ;

သကလာပိ ဒိသာ သိဉ္စ-တီဝ သောဏ္ဏရသေဟိယော.

රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති ඒ තථාගතයන් වහන්සේට මම හිස නමා නමස්කාර කරමි. උන්වහන්සේ සියලු දිශාවන් රන් රසයෙන් තෙත් කරන්නාක් මෙන් (බැබළෙති).

၄၉. ဥဒါဟရီယတီတိ ဥဒါဟရဏံ. ပဋိပက္ခမုဒါဟရဏံ ပစ္စုဒါဟရဏံ. စာမီကရဿေဝ သုဝဏ္ဏဿ ဝိယ ဝဏ္ဏော ယဿ တံ တထာဂတံ သိရသာ နမာမိ. ကီဒိသံ? ယော တထာဂတော သကလာပိ ဒိသာ သဗ္ဗာယေဝ ဒသ ဒိသာ သောဏ္ဏရသေဟိ စာမီကရဝဏ္ဏတ္တာ ရသေဟိ သုဝဏ္ဏရသေဟိ သိဉ္စတီဝ သိဉ္စတီတိ မညေ, တံ တထာဂတန္တိ အပေက္ခတေ. ဧတ္ထ ပုဗ္ဗပါဒန္တေ ဝုတ္တဍ္ဎေ စ နိယတာ ယတိ. စာမီကရသဒ္ဒေါ စေတ္ထ စတုရက္ခရော. တတ္ထ စာမီဣတိ ပုဗ္ဗဘာဂေါ, ကရဣတိ ပရော. ဧတ္ထ ပုဗ္ဗာပရာနေကဝဏ္ဏပဒမဇ္ဈေ ယတိ. သိဉ္စတီတိ ဧတ္ထ ပန ပုဗ္ဗာပရာနေကဝဏ္ဏပဒမဇ္ဈတ္တာဘာဝါ သိဉ္စဣတျတြ ယတိ ဒုဋ္ဌာတိ. ဣဒံ ပစ္စုဒါဟရဏံ.

49. පැහැදිලි කර දක්වනු ලබන දෙය උදාහරණයයි. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ උදාහරණය ප්‍රත්‍යුදාහරණයයි. රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති ඒ තථාගතයන් වහන්සේට මම හිස නමා නමස්කාර කරමි. කෙබඳු වූ තථාගතයන් වහන්සේ නමකටද යත්? යම් තථාගතයන් වහන්සේ නමක් තමන් වහන්සේගේ ස්වර්ණ වර්ණ ශරීර ප්‍රභාව නිසා සියලු දස දිශාවන්ම රන් රසයෙන් තෙත් කරන්නාක් මෙන් (බැබළෙත්ද), ඒ තථාගතයන් වහන්සේ අපේක්ෂා කෙරේ. මෙහි පළමු පාදයේ අවසානයෙහි ද, ගාථා අඩෙහි ද නියමිත යතිය පිහිටා ඇත. මෙහි ‘චාමීකර’ යන පදය සිව්-අකුරු පදයකි. එහි ‘චාමී’ යන්න පූර්ව භාගය වන අතර ‘කර’ යන්න අපර භාගයයි. මෙහි පූර්ව අපර දෙපසෙහිම අකුරු කිහිපයක් ඇති පදයක් මැද යතිය පිහිටා ඇත. ‘සිඤ්චති’ යන පදයෙහි වනාහි, පූර්ව අපර දෙපසෙහිම අකුරු කිහිපයක් ඇති පද මධ්‍යයක් නොමැති බැවින්, ‘සිඤ්ච’ යන්නෙන් පසු යතිය තැබීම දෝෂ සහිත වේ. මෙය ප්‍රත්‍යුදාහරණයයි.

၄၉. တတ္ထ ပါဒန္တဝုတ္တဍ္ဎေသု ယတိယာ ပါကဋတ္တာ တသ္မိံ ပဒမဇ္ဈေ ယတိယာ ဥဒါဟရဏပစ္စုဒါဟရဏာနိ ဣဋ္ဌောဒါဟရဏပဋိပက္ခောဒါဟရဏာနိ ယထာ. ‘‘တံ နမေ’’စ္စာဒိ. ယော တထာဂတော သကလာပိ ဒိသာ သောဏ္ဏရသေဟိ သုဝဏ္ဏရသဓာရာဟိ သိဉ္စတီဝ သိဉ္စတိ မညေ, ဣဝသဒ္ဒေါ ဝိတက္ကေ. စာမီကရဝဏ္ဏံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏသဒိသဆဝိဝဏ္ဏံ တံ တထာဂတံ သိရသာ နမေ. ဧတ္ထ ‘‘စာမီကရဝဏ္ဏ’’န္တိ ယတိယာ စာမီတိ အက္ခရဒွယမတိက္ကမ္မ ဌိတတ္တာ အန္တေပိ ကရဣတိ အက္ခရဒွယေနာနူနတ္တာ [Pg.85] ပဒစ္ဆေဒဿ ပုဗ္ဗာပရဝဏ္ဏာနမနေကတ္တမိတိဋ္ဌောဒါဟရဏံ. သိဉ္စတီတိ ပဒေ သိဉ္စာတိ ဝဏ္ဏဒွယမတိက္ကမ္မ ယတိယာ ဒိဿမာနတ္တေပိ တိဣတိ ပရဘာဂေ ဧကဝဏ္ဏတ္တာ အနေကဝဏ္ဏာဘာဝေါတိ ပစ္စုဒါဟရဏံ. ဧတ္ထ အနေကဝဏ္ဏတ္တံ ပဒဝသေနေဝ ဉာတဗ္ဗံ. စာမီကရဿ ဝဏ္ဏော ဝိယ ဝဏ္ဏော ယဿ သောတိ ဝိဂ္ဂဟော.

49. එහි පාද අවසානයෙහි ද ගාථා අඩෙහි ද යතිය ප්‍රකට බැවින්, පද මධ්‍යයෙහි යතිය පිහිටුවීම පිළිබඳ උදාහරණ සහ ප්‍රත්‍යුදාහරණ මෙසේ දැක්වේ. ‘තං නමේ’ යනාදියයි. යම් තථාගතයන් වහන්සේ නමක් සියලු දිශාවන් රන් රස ධාරාවන්ගෙන් තෙත් කරන්නාක් මෙන් (බැබළෙත්ද), මෙහි ‘ඉව’ යන්න සැකය/විතර්කය හැඟවීමට යොදා ඇත. රන්වන් පැහැති සිවියක් ඇති ඒ තථාගතයන් වහන්සේට මම හිස නමා නමස්කාර කරමි. මෙහි ‘චාමීකරවණ්ණං’ යන පදයෙහි ‘චාමී’ යන අකුරු දෙක ඉක්මවා යතිය පිහිටා ඇති අතර, පසුව ඇති ‘කර’ යන කොටස ද අකුරු දෙකකින් අඩු නොවන බැවින්, පදච්ඡේදයේ පූර්ව අපර දෙපසෙහිම අකුරු බහුල බව ඇති හෙයින් මෙය අභිමත උදාහරණයකි. ‘සිඤ්චති’ යන පදයෙහි ‘සිඤ්ච’ යන අකුරු දෙක ඉක්මවා යතිය පෙනෙන්නට තිබුණද, ‘ති’ යන අපර භාගයෙහි ඇත්තේ එකම අකුරක් බැවින්, එහි අකුරු කිහිපයක් නොමැති වීම නිසා එය ප්‍රත්‍යුදාහරණයකි. මෙහි අකුරු කිහිපයක් තිබීම යන කරුණ පදය අනුවම තේරුම් ගත යුතුය. ‘චාමීකරස්ස වණ්ණෝ විය වණ්ණෝ යස්ස සෝ’ යනු මෙහි විග්‍රහයයි.

၅၀.

50.

သရော သန္ဓိမှိ ပုဗ္ဗန္တော, ဝိယ လောပေ ဝိဘတ္တိယာ;

အညထာ တွ’ညထာ တတ္ထ, ယာဒေသာဒိ ပရာဒိ’ဝ.

විභක්ති ලෝපයකදී, සන්ධි වීමේදී පර පදයේ මුල් ස්වරය පූර්ව පදයේ අග කොටස මෙන් ක්‍රියා කරයි. වෙනත් ආකාරයකින් (විභක්ති ලෝපයක් නොවන විට) එය වෙනත් ආකාරයකට සිදු වේ; එහිදී එය පර පදයේ මුල් ස්වරය මෙන් වේ. එහිදී ‘ය’ කාරාදේශය ආදිය ද පර පදයේ ආරම්භය මෙන් වේ.

၅၀. ‘‘သရော’’စ္စာဒိ. ဝိဘတ္တိယာ လောပေ သတိ သန္ဓိမှိ သံဟိတာယံ ကတာယံ သရော ပရပဒါဒိဘူတော ပုဗ္ဗန္တော ဝိယ ပုဗ္ဗပဒဿ အန္တဘူတော ယော သရော, သော ဝိယ ဟောတိ, အနေကဝဏ္ဏတ္တာဘာဝေပိ တတော ဝိဟိတယတိယာ နေဝတ္ထိ ဘင်္ဂေါတိ အဓိပ္ပာယော. အညထာ တု ဝိဘတ္တိယာ အလောပေ တု သတိ သံဟိတာယံ ကတာယံ ပုဗ္ဗပဒန္တဘူတော သရော စေ, အညထာ အညေန ပကာရေန ဟောတိ, ပရပဒဿာဒိသရော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော. တံ ဝိဘတ္တိယာ သဒ္ဓိံ ဝိဟာယ ကတယတိယာ နတ္ထိ ဘင်္ဂေါတိ အဓိပ္ပာယော. တတ္ထ တဿံ ယတိယံ ယာဒေသာဒိ ဣဝဏ္ဏာဒီနံ ကာတဗ္ဗော ယကာရာဒေသာဒိ ပရာဒိဝ ပရပဒဿ အာဒိသရော ဝိယ ဟောတိ. ကတယာဒေသာဒိသဟိတံ ဗျဉ္ဇနံ ဝိဟာယ ကတာယ ယတိယာ နတ္ထိ ဘင်္ဂေါတိ အဓိပ္ပာယော.

50. ‘‘සරෝ’’ යනාදියයි. විභක්තිය ලුප්ත වූ කල්හි, සන්ධි කිරීමේදී පර පදයේ මුල පිහිටි ස්වරය, පූර්ව පදයේ අග කොටස බඳු වූ ස්වරයක් මෙන් වේ. එහිදී අකුරු කිහිපයක් නොමැති වුවද, පනවන ලද යතිය බිඳීමක් සිදු නොවේ යනු අදහසයි. වෙනත් ආකාරයකින්, එනම් විභක්තිය ලුප්ත නොවන කල්හි සන්ධි කළ විට, පූර්ව පදයේ අග ඇති ස්වරය වෙනත් ආකාරයකට ක්‍රියා කරයි; එනම් එය පර පදයේ මුල් ස්වරය මෙන් වේ යනු අර්ථයයි. ඒ විභක්තියත් සමඟ සන්ධි වූ ස්වරය හැර දමා කරනු ලබන යතියේදී යති භංගයක් සිදු නොවේ යනු අදහසයි. එහිදී, එම යතියේදී ‘ඉ’ කාර ආදිය වෙනුවට කරනු ලබන ‘ය’ කාරාදේශය ආදිය, පර පදයේ ආරම්භය මෙන් වේ. කරන ලද ‘ය’ කාරාදේශ ආදිය සහිත ව්‍යංජනය හැර දමා කරනු ලබන යතියෙහි යති භංගයක් සිදු නොවේ යනු අදහසයි.

၅၀. ဣဒါနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဿ ဝိရုဒ္ဓတ္တေပိ ယတိဘင်္ဂါဘာဝံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သရော’’စ္စာဒိ. ဝိဘတ္တိယာ လောပေ သန္ဓိမှိ သတိ သရော သန္ဓိသရော ပုဗ္ဗန္တော ဝိယ ပုဗ္ဗပဒဿ အန္တော ဝိယ ဟောတိ, အညထာ တု ဝိဘတ္တိယာ အလောပေ သံဟိတာယံ ကတာယံ အညထာ ဟောတိ, ပုဗ္ဗပဒန္တဘူတော သရော ပရပဒဿ အာဒိသရော ဝိယ ဟောတိ. တတ္ထ ယတိယံ ယာဒေသာဒိ [Pg.86] ဣဝဏ္ဏာဒီနံ ကတ္တဗ္ဗယကာရာဒေသာဒိ ပရာဒိဝ ပရပဒဿ အာဒိသရော ဝိယ ဟောတိ, ပုဗ္ဗန္တသဒိသသရမတိက္ကမိတွာပိ ပရပဒါဒိသရသဒိသဝဏ္ဏမာဂမ္မ တံ အနတိက္ကမိတွာပိ ပရပဒါဒိသရသဒိသယာဒေသာဒိမတိက္ကမိတွာပိ ယတိယာ ပယုတ္တာယ သတိ အနေကဝဏ္ဏတ္တာဘာဝေပိ ယတိဘင်္ဂေါ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ပုဗ္ဗဿ အန္တောတိ စ, ယော စ သော အာဒေသော စ, သော အာဒိ ယဿ မကာရာဒိနောတိ စ, ပရဿ အာဒီတိ စ ဝါကျံ.

50. දැන් පෙර සඳහන් කරන ලද කරුණට විරුද්ධ වුවද, යති භංගයක් සිදු නොවන බව පෙන්වමින් ‘සරෝ’ යනාදිය පැවසීය. විභක්තිය ලුප්ත වී සන්ධි වීමේදී, සන්ධි ස්වරය පූර්ව පදයේ අග කොටස බඳු වේ. වෙනත් ආකාරයකින්, එනම් විභක්තිය ලුප්ත නොකර සන්ධි කළ විට එය වෙනත් ආකාරයකට සිදු වේ; පූර්ව පදයේ අග ඇති ස්වරය පර පදයේ මුල් ස්වරය මෙන් වේ. එහිදී එම යතියේදී ‘ඉ’ කාර ආදිය වෙනුවට කරනු ලබන ‘ය’ කාරාදේශය ආදිය, පර පදයේ ආරම්භය මෙන් වේ. පූර්ව පදයේ අග වැනි ස්වරය ඉක්මවා ගියද, පර පදයේ මුල් ස්වරය බඳු අක්ෂරයට පැමිණ එය ඉක්මවා නොගියද, පර පදයේ මුල් ස්වරය බඳු වූ ‘ය’ කාරාදේශය ආදිය ඉක්මවා ගියද, යතිය යෙදූ කල්හි අකුරු කිහිපයක් නොමැති වුවද යති භංගයක් සිදු නොවේ යනු අදහසයි. ‘පූර්ව පදයේ අග කොටස’ යන්න ද, ‘යම් ආදේශයක් වේද, එය ම-කාර ආදියට මුල වේ’ යන්න ද, ‘පර පදයේ මුල’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

၅၁.

51.

စာဒီ ပုဗ္ဗပဒန္တာဝ, နိစ္စံ ပုဗ္ဗပဒဿိတာ;

ပါဒယော နိစ္စသမ္ဗန္ဓာ, ပရာဒီဝ ပရေန တု.

‘ච’ ආදී නිපාත පද නිරන්තරයෙන්ම පූර්ව පදය ඇසුරු කර පවතින බැවින්, ඒවා සැමවිටම පූර්ව පදයේම අවසාන කොටස මෙන් වේ. එහෙත් ‘ප’ ආදී උපසර්ග පද සැමවිටම පර පදය සමඟ අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම සම්බන්ධ වන බැවින්, ඒවා පර පදයේ ආරම්භය මෙන් ක්‍රියා කරයි.

၅၁. နိစ္စံ အနဝရတံ ပုဗ္ဗပဒံ သိတာ နိဿိတာ စာဒီ စကာရာဒယော နိပါတာ ပုဗ္ဗဿ ပဒဿ အန္တာ အဝယဝါ ဝိယ ဟောန္တိ, တေ အန္တော ကတွာ ယတိ ကာတဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပာယော. ပရေန ပရပဒေန နိစ္စသမ္ဗန္ဓာ သတတယောဂိနော, တုသဒ္ဒေါ အဋ္ဌာနပ္ပယုတ္တော, ပါဒယော တု ပရာဒီဝ ပရပဒဿ အာဒီ အဝယဝါ ဝိယ ဟောန္တိ, တံ ဝိဟာယ ပုဗ္ဗပဒန္တေ ယတိ ကာတဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပာယော.

51. නිරන්තරයෙන්ම පූර්ව පදයට ඇසුරු කළා වූ ‘ච’ කාරය ආදී නිපාතයෝ පූර්ව පදයේ අන්ත අවයවයන් මෙන් වෙති. එබැවින් ඒවා ඇතුළත් කොට යතිය (විරාමය) තැබිය යුතුය යනු අදහසයි. පසුව එන පර පදය හා නිරන්තර සම්බන්ධයක් ඇති ‘පා’ (ප්‍ර) ආදී උපසර්ගයන් වනාහි ඊළඟ පදයේ (පරපදයේ) මුල් අවයවයන් මෙන් වෙති. එබැවින් ඒවා බැහැර කොට පූර්ව පදයේ අග යතිය තැබිය යුතුය යනු අදහසයි.

၅၁. ‘‘စာဒိ’’စ္စာဒိ. နိစ္စံ သတတံ ပုဗ္ဗပဒဿိတာ ပုဗ္ဗပဒံ နိဿာယ ပဝတ္တာ စာဒီ စကာရာဒိနိပါတာ ပုဗ္ဗပဒန္တာဝ ပုဗ္ဗပဒဿ အန္တာ အဝယဝါ ဝိယ ဟောန္တိ, ပရေန ပရပဒေန နိစ္စသမ္ဗန္ဓာ နိရန္တရယောဂိနော ပါဒယော တု ပါဒိဥပသဂ္ဂါ ပန ပရာဒီဝ ပရပဒဿ အာဒီ အဝယဝါဝိယ ဟောန္တိ. စာဒယော အာဂမ္မ တေ ဗဟိ ကတွာပိ ပါဒယော အာဂမ္မ တေ အန္တော ကတွာပိ ပဝတ္တော ဝိရာမော ယတိဘင်္ဂေါတိ အဓိပ္ပာယော. စောအာဒိ ယေသန္တိ စ, ပုဗ္ဗပဒံ သိတာတိ စ, ပေါ အာဒိ ယေသန္တိ စ, နိစ္စံ သမ္ဗန္ဓာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဧတ္ထ စ တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏတ္တာ စကာရပကာရာဒီနမ္ပိ ပရိဂ္ဂဟော.

51. ‘චාදි’ යනු යනාදියයි. නිරන්තරයෙන්ම පූර්ව පදය ඇසුරු කොට පවත්නා වූ ‘ච’ කාරය ආදී නිපාතයෝ පූර්ව පදාන්තයෝ ම, එනම් පූර්ව පදයේ අග කොටස් මෙන් වෙති. පසුව එන පර පදය හා නිරන්තරයෙන් බැඳුණු ‘පා’ (ප්‍ර) ආදී උපසර්ගයෝ වනාහි පර පදයේ මුල් අවයවයන් මෙන් වෙති. ‘ච’ ආදී නිපාතයන් පැමිණි කල්හි ඒවා බැහැර කොට ද, ‘පා’ ආදී උපසර්ගයන් පැමිණි කල්හි ඒවා ඇතුළත් කොට ද පවත්වනු ලබන විරාමය (යතිය) යතිභංගයක් (යති දෝෂයක්) වේ යන්න මෙහි අදහසයි. ‘ච’ කාරය ආදිය කොට ඇත්තේ ‘චාදි’ ද, පූර්ව පදය ඇසුරු කළේ ‘පූර්වපදශ්‍රිත’ ද, ‘ප’ කාරය ආදිය කොට ඇත්තේ ‘පාදි’ ද, නිරන්තරයෙන් සම්බන්ධ වූයේ ‘නිත්‍යසම්බන්ධ’ ද යනු විග්‍රහයන් ය. මෙහිලා තද්ගුණසංවිඥානභාවය නිසා ‘ච’ කාරය හා ‘ප’ කාරය ආදී අකුරු ද ගනු ලැබේ.

သဗ္ဗတ္ထောဒါဟရဏာနိ ယထာ

සියල්ලටම උදාහරණ මෙසේය:

၅၂.

52.

နမေ တံ သိရသာ သဗ္ဗော-ပမာတီတံ တထာဂတံ;

ယဿ လောကဂ္ဂတံ ပတ္တ-ဿော’ပမာ န ဟိ ယုဇ္ဇတိ.

සියලු උපමාවන් ඉක්මවා ගියාවූ ද, ලෝකයේ අග්‍රත්වයට පත් වූ යම් තථාගතයන් වහන්සේ නමකට උපමාවක් නොගැලපේද, ඒ තථාගතයන් වහන්සේට මම හිස නමා නමස්කාර කරමි.

၅၃.

53.

မုနိန္ဒံ တံ သဒါ ဝန္ဒာ-မျ’နန္တမတိ’မုတ္တမံ;

ယဿ ပညာ စ မေတ္တာ စ, နိဿီမာတိ ဝိဇမ္ဘတိ.

යම් මුනින්ද්‍රයකුගේ ප්‍රඥාව හා මෛත්‍රිය සීමාවක් නොමැතිව පවතී ද, අප්‍රමාණ බුද්ධිමත් වූ ද, උත්තම වූ ද ඒ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේට මම සැමදා වඳිමි.

၅၂-၅၃. သဗ္ဗတ္ထာတိ [Pg.87] ပုဗ္ဗန္တသဒိသာဒီသု. ‘‘နမေတ’’န္တိအာဒိဂါထာဒွယေ ပဒတ္ထော ပါကဋော, အဓိပ္ပာယော တု ယတော လောကဂ္ဂတံ ပတ္တော, တတော သဗ္ဗောပမာတီတော, ယတော ပညာမေတ္တာ လောကေ နိရန္တရမိဝ ဝတ္တန္တိ, တတော အနန္တမတိ, ဥတ္တမော စာတိ. ဧတ္ထ ‘‘သဗ္ဗာ ဥပမာ’’တိ သမာသံ ကတွာ ဝိဘတ္တိလောပေ သံဟိတာယဉ္စ ကတာယံ ပရပဒါဒိဥကာရော ပုဗ္ဗပဒန္တဗ္ဗကာရဋ္ဌအကာရော ဝိယ ဟောတီတိ သဗ္ဗော ဣစ္စတြ ပါဒန္တယတိ. ပတ္တဿောပမာ ဣစ္စတြ ယကာရာဒေသဿ ပရာဒိသဒိသဘာဝေါ ဝိယ ဟောတိ, ဝိဘတ္တိယာ အလောပေ သံဟိတာယံ ကတာယံ သဝိဘတ္တိယာ အကာရော ပရပဒါဒိ ဥကာရော ဝိယ ဟောတီတိ တံဝိဘတ္တိယာ ပသိဒ္ဓံ ဝိဟာယ ပတ္တဣစ္စတြ ပါဒန္တယတိ. တထာ ဝန္ဒာမျနန္တဣစ္စတြ ယကာရာဒေသဿ ပရာဒိသဒိသဘာဝေါ ဝိဟိတောတိ မျသဒ္ဒံ ဝဇ္ဇေတွာ ဝန္ဒာဣစ္စတြ ပါဒန္တယတိ. ပုဗ္ဗပဒဿိတာနံ စာဒီနံ ပုဗ္ဗပဒန္တသဒိသတာ ဝုတ္တာတိ မေတ္တာ စာတိ စသဒ္ဒတော ယတိ, အပရပဒသမ္ဗန္ဓာ ပါဒယော ပရပဒါဒိသဒိသာ ဟောန္တီတိ နိဿီမာတိ ဧတ္ထ နိသဒ္ဒံ ဝိဟာယ တတော အာဒိမှိ ယတိ.

52-53. ‘සබ්බත්ථ’ (සියල්ලෙහි) යනු පූර්වාන්ත සදෘශ ආදියෙහි ය. ‘නමේ තං’ යනාදී ගාථා යුග්මයේ පදාර්ථය ප්‍රකට ය. එහි අදහස නම්: යම් හෙයකින් උන්වහන්සේ ලෝකයේ අග්‍රත්වයට පත් වූ සේක් ද, එහෙයින් සියලු උපමාවන් ඉක්මවා ගිය සේක. යම් හෙයකින් උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාව හා මෛත්‍රිය ලෝකයෙහි නිරන්තරයෙන් මෙන් පවතී ද, එහෙයින් අප්‍රමාණ බුද්ධි ඇති, උත්තම වූ සේක යන්නයි. මෙහි ‘සබ්බා උපමා’ යැයි සමාස කොට, විභක්ති ලෝපය හා සන්ධිය කළ කල්හි, පරපදයේ මුල ඇති ‘උ’ කාරය, පූර්වපදාන්තයේ ‘බ්බ’ කාරයෙහි ඇති ‘අ’ කාරය මෙන් වන බැවින් ‘සබ්බෝ’ යන තැන පාදාන්ත යතිය තැබේ. ‘පත්තස්ස උපමා’ යන තැන ‘ය’ කාරාදේශයේ පරාදි සදෘශභාවය මෙන් වේ. විභක්තිය ලෝප නොකොට සන්ධිය කළ කල්හි, විභක්තිය සහිත වූ ‘අ’ කාරය පරපදාදි ‘උ’ කාරය මෙන් වන බැවින්, එම විභක්තියෙහි ප්‍රසිද්ධිය හැර ‘පත්ත’ යන තැන පාදාන්ත යතිය තැබේ. එමෙන්ම, ‘වන්දාම්‍යනන්ත’ යන තැන ‘ය’ කාරාදේශයට පරාදි සදෘශභාවය පනවන ලද බැවින්, ‘ම්‍ය’ ශබ්දය හැර ‘වන්දා’ යන තැන පාදාන්ත යතිය තැබේ. පූර්ව පදශ්‍රිත ‘ච’ ආදීන්ගේ පූර්වපදාන්ත සදෘශභාවය කියන ලද බැවින්, ‘මෙත්තා ච’ යන තැන ‘ච’ ශබ්දයෙන් පසු යතිය ද, අපර පදය හා සම්බන්ධ වූ ‘පා’ (ප්‍ර) ආදීන් පරපදාදි සදෘශ වන බැවින් ‘නිස්සීමා’ යන මෙහි ‘නි’ ශබ්දය හැර ඊට මුලින් යතිය ද තැබේ.

၅၂-၅၃. သဗ္ဗတ္ထ ယထာဝုတ္တပုဗ္ဗန္တသဒိသသရာဒီသု ပဉ္စသု ဥဒါဟရဏာနိယထာ. ‘‘နမေ တ’’မိစ္စာဒိ, လောကဂ္ဂတံ ပတ္တဿ ယဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပမာ န ဟိ ယုဇ္ဇတိ သကလပဒတ္ထာနံ အတိက္ကမ္မ ဌိတတ္တာ န ဟိ ယုဇ္ဇတိ. သဗ္ဗောပမာတီတံ တံ တထာဂတံ သိရသာ နမေ နမာမိ. သဗ္ဗောတိ ဧတ္ထ ဩကာရဿ ပုဗ္ဗပဒန္တသရသဒိသတ္တာ တတော ပရာယ ယတိယာ စ ဿောပမာတိ ပရပဒါဒိသဒိသံ [Pg.88] ဝဏ္ဏမနတိက္ကမ္မ ဌိတာယ ယတိယာ စ ဥဒါဟရဏံ.

52-53. සියලු තැන්හි ඉහත කී පූර්වාන්ත සදෘශ ස්වර ආදී පසෙහි උදාහරණ මෙසේ ය. ‘නමේ තං’ යනාදියයි. ලෝකාග්‍රත්වයට පත් වූ යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ උපමාව, සියලු පදාර්ථයන් ඉක්මවා සිටින බැවින් නොගැලපේ ද, සියලු උපමාවන් ඉක්මවා ගිය ඒ තථාගතයන් වහන්සේට මම හිස නමා නමස්කාර කරමි. ‘සබ්බෝ’ යන මෙහි ‘ඕ’ කාරය පූර්වපදාන්ත ස්වරයට සදෘශ බැවින් ඊට පසුව යෙදෙන යතියට ද, ‘ස්සෝපමා’ යන තැන පරපදාදි සදෘශ අකුර ඉක්මවා නොගොස් පිහිටි යතියට ද මෙය උදාහරණයකි.

‘‘မုနိန္ဒေ’’စ္စာဒိ. ယဿ သမ္ဗုဒ္ဓဿ ပညာ စ မေတ္တာ စနိဿီမာ အနန္တသတ္တအနန္တဉေယျဝိသယကရဏတော သီမာရဟိတာ အတိဝိဇမ္ဘတိ. အနန္တမတိံ ဥဒယဗ္ဗယသမ္ဘဝေပိ ဉေယျဿာနန္တတ္တာ ဝိသယိမှိ ဝိသယဝေါဟာရေန အနန္တပညာယ သမန္နာဂတံ ဥတ္တမံ တတော ဧဝ ပဝရံ တံ မုနိန္ဒံ သဒါ ဝန္ဒာမိ, ယာဒေသဿ ပရာဒိသဒိသတ္တာ တမနာဂမ္မ ယတိ ဘဝတိ. မေတ္တာစနိဿီမာတိ ဧတ္ထ စာဒီနံ ပုဗ္ဗပဒန္တသဒိသတ္တာစ ပါဒီနံ ပရပဒါဒိသဒိသတ္တာ စ ‘‘စာ’’တိ ‘‘နီ’’တိ ဣမေသမ္ပိ ယတိ ဘဝတိ.

‘මුනින්දං’ යනාදියයි. යම් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ප්‍රඥාව හා මෛත්‍රිය, අනන්ත සත්වයන් හා අනන්ත ඥෙය මණ්ඩලය විෂය කරගන්නා බැවින් සීමාවකින් තොරව අතිශයින් බැබළෙයි ද, උදය-වැය පැවතුණ ද ඥෙය ධර්මයන්ගේ අනන්තභාවය නිසා, විෂයයෙහි (ඥානයෙහි) විෂයී ව්‍යවහාරයෙන් අනන්ත ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ ද, උත්තම වූ ද, එහෙයින් ම ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද ඒ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේට මම නිරන්තරයෙන් වඳිමි. මෙහි ‘ය’ කාරාදේශය පරාදි සදෘශ වන බැවින්, එයට ළඟා නොවී (ඊට පෙර) යතිය වේ. ‘මෙත්තා ච නිස්සීමා’ යන මෙහි ‘ච’ ආදීන් පූර්වපදාන්ත සදෘශ වන බැවින් ද, ‘පා’ (ප්‍ර) ආදීන් පරපදාදි සදෘශ වන බැවින් ද, ‘ච’ සහ ‘නි’ යන මොවුන් කෙරෙහි ද යතිය සිදුවේ.

စာဒိပါဒီသု ပစ္စုဒါဟရဏာနိ ယထာ

‘ච’ ආදී නිපාතයන්හි හා ‘ප්‍ර’ ආදී උපසර්ගයන්හි ප්‍රත්‍යුදාහරණ මෙසේ ය:

၅၄.

54.

မဟာမေတ္တာ မဟာပညာ, စ ယတ္ထ ပရမောဒယာ;

ပဏမာမိ ဇိနံ တံ ပ-ဝရံ ဝရဂုဏာလယံ.

යම් ජිනේන්ද්‍රයකු කෙරෙහි මහා මෛත්‍රිය හා මහා ප්‍රඥාව උතුම්ම දියුණුවට පත්ව තිබේද, උතුම් ගුණාධාර වූ ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.

၅၄. ‘‘မဟာ’’ဣစ္စာဒိ. ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ဇိနေ. ပရမောဒယာတိ မဟာမေတ္တာဒယော ဥက္ကဋ္ဌာဘိဝုဍ္ဎိယော. တတောယေဝ ဝရဂုဏာလယံ, တေနေဝ ပဝရံ ဥတ္တမံ တံ ဇိနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ ပုဗ္ဗပဒနိဿိတံ စကာရံ ပရပဒါဒိဘူတံ ကတွာ တတော ပုဗ္ဗေ ကတာ ယတိ စ, ပရပဒါဒိသမ္ဗန္ဓပကာရံ ပုဗ္ဗပဒန္တဘူတံ ကတွာ ပကာရတော ပရံ ကတာ ယတိ စ ဝိရုဒ္ဓါတိ ဥဘယတ္ထ ပစ္စုဒါဟရဏံ.

54. ‘මහා’ යනාදියයි. ‘යත්ථ’ යනු යම් ජිනේන්ද්‍රයකු කෙරෙහි ද යන්නයි. ‘පරමෝදයා’ යනු මහා මෛත්‍රිය ආදී උත්කෘෂ්ට අභිවෘද්ධීන් ය. එහෙයින් ම උතුම් ගුණාධාර වූ, එහෙයින් ම ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්තම වූ ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ යනු සම්බන්ධයයි. මෙහි පූර්ව පදය ඇසුරු කළ ‘ච’ කාරය පර පදයේ මුලට ඇතුළත් කොට ඊට පෙර කරන ලද යතිය ද, පර පදය හා සම්බන්ධ වූ ‘ප’ කාරය (ප්‍ර) පූර්ව පදයේ අගට ඇතුළත් කොට ‘ප’ කාරයට පසුව කරන ලද යතිය ද විරුද්ධ (දෝෂ සහිත) බැවින්, මේ දෙතැන ම ප්‍රත්‍යුදාහරණ වේ.

၅၄. စာဒိပါဒီသု ဝိသယဘူတေသု ပစ္စုဒါဟရဏံ ယထာ. ‘‘မဟာမေတ္တိ’’စ္စာဒိ. ယတ္ထ ယသ္မိံ ဇိနေ မဟာမေတ္တာ စ မဟာပညာ စ ဣမာ ပရမောဒယာ ဥက္ကဋ္ဌာဘိဝုဍ္ဎိယော ဟောန္တိ. ဝရဂုဏာလယံ ဥတ္တမဂုဏာကရံ ပဝရံ တတောယေဝ ဥတ္တမံ တံ ဇိနံ ပဏမာမိ. ဧတ္ထ စကာရံ ပရပဒါဒိံ ကတွာ ပကာရံ ပုဗ္ဗပဒန္တံ ကတွာ ယတိယာ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘စ ယတ္ထ, တံ ပါ’’တိဒွယမပိ ပစ္စုဒါဟရဏံ.

54. ‘ච’ ආදී නිපාතයන් හා ‘ප්‍ර’ ආදී උපසර්ගයන් විෂයයෙහි ප්‍රත්‍යුදාහරණ මෙසේ ය. ‘මහාමෙත්ති’ යනාදියයි. යම් ජිනේන්ද්‍රයකු කෙරෙහි මහා මෛත්‍රිය ද මහා ප්‍රඥාව ද යන මොහු උත්කෘෂ්ට අභිවෘද්ධීහු වෙත් ද, උතුම් ගුණ සමූහයට ආකරයක් වූ ද, එහෙයින් ම උත්තම වූ ද ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි. මෙහි ‘ච’ කාරය පරපදාදි කොට ද, ‘ප’ කාරය පූර්වපදාන්ත කොට ද යතිය පවත්වා ඇති බැවින් ‘ච යත්ථ’ සහ ‘තං ප’ යන දෙක ම ප්‍රත්‍යුදාහරණ වේ.

၅၅.

55.

ပဒတ္ထက္ကမတော [Pg.89] မုတ္တံ, ကမစ္စုတမိဒံ ယထာ;

ခေတ္တံ ဝါ ဒေဟိ ဂါမံ ဝါ, ဒေသံ ဝါ မမ သောဘနံ.

පදයන්ගේ අර්ථ ක්‍රමයෙන් බැහැර වූ මෙය ‘ක්‍රමච්‍යුත’ (ක්‍රමය ගිලිහුණු) දෝෂය යැයි කියනු ලැබේ. ‘මට සෝභන වූ කුඹුරක් හෝ ගමක් හෝ දේශයක් (රටක්) හෝ දෙන්න’ යන්න උදාහරණයි.

၅၅. ‘‘ပဒ’’ဣစ္စာဒိ. ပဒါနံ အတ္ထက္ကမတော မုတ္တံ ဂဠိတံ ကမစ္စုတမိဒန္တိ ဝိဓီယတေ. ခေတ္တံ ဝါ ဣစ္စာဒိနာ အရုစိတောယံ ယာစနက္ကမော ဝတ္တုနော အဝိညုတံ ဂမေတိ. ယော ဟိ ခေတ္တမ္ပိ ဒါတုံ နိစ္ဆတိ, ကထံ သော ဂါမာဒိကံ ဒဿတီတိ.

55. ‘පද’ යනාදියයි. පදයන්ගේ අර්ථ ක්‍රමයෙන් තොර වූ, ගිලිහී ගිය මෙය ‘ක්‍රමච්‍යුත’ යැයි පනවනු ලැබේ. ‘ඛෙත්තං වා’ (කුඹුරක් හෝ) යනාදී වශයෙන් වූ මේ අයෝග්‍ය ඉල්ලීමේ ක්‍රමය, පවසන්නාගේ අඥානකම හඟවයි. යමෙක් කුඹුරක් පවා දීමට අකමැති වේ ද, ඔහු ගම් දනව් ආදිය කෙසේ නම් දෙන්නේ ද?

၅၅. ‘‘ပဒတ္ထိ’’စ္စာဒိ. ပဒတ္ထက္ကမတော ပဒါနံ အတ္ထက္ကမတော မုတ္တံ ဂဠိတံ ဣဒံ ဝါကျံ ကမစ္စုတံ နာမ. ဥဒါဟရတိ ‘‘ယထိ’’စ္စာဒိ. မမ သောဘနံ ခေတ္တံ ဝါ ဂါမံ ဝါ ဒေသံ ဝါ ဇနပဒံ ဝါ ဒေဟိ. ဧတ္ထ ခေတ္တမိစ္စာဒိ ယာစနက္ကမော ဝတ္တုနော အဝိညုဘာဝံ ဝိနာ ဥစိတပဒတ္ထက္ကမံ နပ္ပကာသေတိ, တထာ ဟိ ခေတ္တမပိ ဒါတုမနိစ္ဆန္တော ဂါမနိဂမဇနပဒါဒိံ ကထံ ဒဿတီတိ ကမဟာနိ.

55. ‘පදත්ථි’ යනාදියයි. පදයන්ගේ අර්ථ ක්‍රමයෙන් තොර වූ, ගිලිහී ගිය මේ වාක්‍යය ‘ක්‍රමච්‍යුත’ නම් වේ. ‘යථි’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. ‘මට සෝභන වූ කුඹුරක් හෝ ගමක් හෝ දේශයක් හෝ ජනපදයක් හෝ දෙන්න.’ මෙහි කුඹුර ආදී වශයෙන් වූ ඉල්ලීමේ ක්‍රමය පවසන්නාගේ අඥාන බව මිස සුදුසු පදාර්ථ ක්‍රමයක් නොපෙන්වයි. එසේම ය, කුඹුරක් පවා දීමට අකමැති තැනැත්තා ගම්, නියම්ගම්, ජනපද ආදිය කෙසේ නම් දෙන්නේ ද? එබැවින් මෙහි ක්‍රමහානිය (ක්‍රමය පිරිහීම) සිදුවේ.

၅၆.

56.

လောကိယတ္ထ’မတိက္ကန္တံ, အတိဝုတ္တံ မတံ ယထာ;

အတိသမ္ဗာဓ’မာကာသ-မေတိဿာ ထနဇမ္ဘနေ.

ලෞකික (ලෝක සම්මත) අර්ථය ඉක්මවා ගිය දෙය ‘අතිවුත්ත’ (අතිශයෝක්ති) දෝෂය යැයි සම්මත ය. ‘ඇයගේ තනපට තදවීමේ දී අහස අතිශයින් තදබද විය’ යන්න එයට උදාහරණයි.

၅၆. ‘‘လောကိ’’စ္စာဒိ. လောကေ ဝိဒိတော လောကိယော, တံ လောကိယတ္ထမဘိဓေယျံ အတိက္ကန္တံ အနနုဝုတ္တံ ယံ တံ အတိဝုတ္တံ မတန္တိ ဝိဓီယတေ. ယထေတျာဒိနာ ဥဒါဟရတိ. ဧတိဿာ ဝနိတာယ ထနာနံ ပယောဓရာနံ ဇမ္ဘနေ ဗျာပနေ အာကာသံ ဂဂနံ အတိသမ္ဗာဓံ အစ္စန္တပ္ပကံ.

56. ‘ලෝකී’ යනාදියයි. ලෝකයෙහි ප්‍රකට වූයේ ‘ලෝකිය’ නම් වේ. ඒ ලෞකික වූ අභිධෙය (ප්‍රකාශිත) අර්ථය ඉක්මවා ගිය, අනුගමනය නොකළ යමක් වේ ද, එය ‘අතිවුත්ත’ (අතිශයෝක්තිය) යැයි සලකනු ලැබේ යන්න මෙයින් නියම කෙරේ. ‘යථා’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. මේ කාන්තාවගේ පියයුරු විකසිත වීමේදී (පැතිරීමේදී) ආකාශය (අහස) ඉතා පටු විය, අතිශයින් කුඩා විය.

၅၆. ‘‘လောကိယတ္ထိ’’စ္စာဒိ. လောကိယတ္ထံ လောကေ ပသိဒ္ဓမဘိဓေယျံ အတိက္ကန္တံ ကထနာကာရေန အတိက္ကမိတံ ဝါကျံ အတိဝုတ္တမိတိ မတံ. ဥဒါဟရတိ ‘‘ယထိ’’စ္စာဒိ. ဧတိဿာ ထနဇမ္ဘနေ ထနာနံ ဝိဇမ္ဘနေ အာကာသံ အတိသမ္ဗာဓံ အနောကာသံ. ဧတ္ထ ပယောဓရာနံ မဟန္တတ္တံ ဝဒါမာတိ လောကေ မဟန္တန္တိ [Pg.90] ပသိဒ္ဓံ ဂဂနမပိ အတိက္ကန္တတ္တာ ဝါကျမတိဝုတ္တဒေါသေန ဒူသိတံ.

56. ‘ලෝකියත්ථං’ යනාදියයි. ලෝකයෙහි ප්‍රසිද්ධ වූ ලෞකික අර්ථය (අභිධෙයය) කීමේ ආකාරයෙන් ඉක්මවා ගිය වාක්‍යය ‘අතිවුත්ත’ යැයි සලකනු ලැබේ. ‘යථා’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. මේ ස්ත්‍රියගේ පියයුරු විකසිත වීමේදී ආකාශය ඉතා පටු විය, ඉඩක් නැති විය. මෙහි පියයුරුවල විශාලත්වය පැවසීමේදී ලෝකයෙහි විශාලතම දෙය ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ ආකාශය ද ඉක්මවා ගිය බැවින්, මෙම වාක්‍යය ‘අතිවුත්ත’ (අතිශයෝක්ති) දෝෂයෙන් දූෂිත වී ඇත.

၅၇.

57.

သမုဒါယတ္ထတော’ပေတံ, တံ အပေတတ္ထကံ ယထာ;

ဂါဝိပုတ္တော ဗလီဗဒ္ဓေါ, တိဏံ ခါဒီ ပိဝီ ဇလံ.

සමුදායාර්ථයෙන් (සමූහ අර්ථයෙන්) තොර වූ වාක්‍යය ‘අපේතත්ථක’ (අර්ථයෙන් තොර) දෝෂය නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස: ‘එළදෙනගේ පුත් වූ වෘෂභයා තණකොළ කෑවේය, ජලය බීවේය’ යන්නයි.

၅၇. ‘‘သမုဒါယိ’’စ္စာဒိ. သမုဒါယဿ ပကရဏတော ပဒသန္ဓိနော ဝါကျဿ အတ္ထော အဘိဓေယျံ အင်္ဂင်္ဂိဘူတံ ကြိယာကာရကသမ္ဗန္ဓီဝိသေသလက္ခဏံ သံဝေါဟာရိကံ, တတော အပေတံ အပဂတံ သုညံ, ဝိနာ ပဒတ္ထမတ္တေန တဿ ကတ္ထစိ ဗျဘိစာရာဘာဝတော ဧတာဒိသံ ယံ တမပေတတ္ထကန္တိ ဝိဓိ. န ဟိ ‘‘ဂါဝိပုတ္တော’’စ္စာဒီသု သမုဒါယတ္ထော သမ္ဘဝတိ.

57. ‘සමුදාය’ යනාදියයි. ප්‍රකරණයේ හෝ පද සම්බන්ධයේ සමුදාය වූ වාක්‍යයේ අභිධෙය අර්ථය නම්, අංග-අංගී භාවයෙන් යුත්, ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධයෙන් උපදින විශේෂ ලක්ෂණ සහිත ව්‍යවහාරික අර්ථයයි. එයින් තොර වූ, ශූන්‍ය වූ, පදවල වෙන වෙනම ඇති අර්ථ මාත්‍රය හැර වෙනත් සුවිශේෂී සමූහ අර්ථයක් ප්‍රකාශ නොවන බැවින්, මෙබඳු වාක්‍යයක් ‘අපේතත්ථක’ (සමුදායාර්ථයෙන් තොර) දෝෂය යැයි නියම කෙරේ. ‘ගාවිපුත්තො’ (එළදෙනගේ පුතා) යනාදී වාක්‍යයන්හි සමුදායාර්ථයක් නොගැලපේ.

၅၇. ‘‘သမုဒါယိ’’စ္စာဒိ. သမုဒါယတ္ထတော ဝိသေသနဝိသေသျဘူတကြိယာကာရကသမ္ဗန္ဓေဟိ ယုတ္တဝါကျသင်္ခါတပဒသမုဒါယဿ သမ္ဗန္ဓပဒတ္တာ ဝေါဟာရာနုရူပအတ္ထတော အပေတံ အပဂတံ, အဝယဝတ္ထမတ္တဿ ဝါ သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘမာနတ္တာ သမုဒါယတ္ထတော သုညံ, တံ ဝါကျံ အပေတတ္ထကံ နာမ. ယထိစ္စာဒိနာ ဥဒါဟရတိ ‘‘ဂါဝိပုတ္တော ဗလီဗဒ္ဓေါ ဥသဘော တိဏံ ခါဒိ, ဇလံ ပိဝီ’’တိ. ဧတ္ထ အဝယဝတ္ထမတ္တေန ဝိနာ သမုဒါယေန ဂမျမာနဿ ကဿစိ ဝိသေသတ္ထဿ အဘာဝါ သမုဒါယတ္ထတော အပဂတံ နာမ ဟောတိ.

57. ‘සමුදාය’ යනාදියයි. විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයෙන් හා ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධයන්ගෙන් යුත් වාක්‍ය නමැති පද සමූහයේ සම්බන්ධතාව නිසා ඇති වන ව්‍යවහාරයට අනුකූල අර්ථයෙන් බැහැර වූ, අවයවයන්ගේ (තනි පදවල) අර්ථය පමණක් සෑම තැනකදීම ලැබෙන බැවින් සමුදාය අර්ථයෙන් ශූන්‍ය වූ වාක්‍යය ‘අපේතත්ථක’ නම් වේ. ‘යථා’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි: ‘එළදෙනගේ පුත් වූ වෘෂභයා තණකොළ කෑවේය, ජලය බීවේය’ යන්නයි. මෙහි තනි තනි පදවල අර්ථය හැර සමස්ත වාක්‍යයෙන් හැඟවෙන කිසිදු විශේෂ අර්ථයක් නොමැති බැවින්, එය සමුදායාර්ථයෙන් තොර වූවක් වේ.

၅၈.

58.

ဗန္ဓေ ဖရုသတာ ယတ္ထ, တံ ဗန္ဓဖရုသံ ယထာ;

ခရာ ခိလာ ပရိက္ခီဏာ, ခေတ္တေ ခိတ္တံ ဖလတျ’လံ.

යම් වාක්‍ය සංයුතියක (බන්ධනයෙහි) රළු බවක් වේ ද, එය ‘බන්ධපරුෂ’ (රළු බන්ධන ඇති) දෝෂය නම් වේ; උදාහරණයක් ලෙස: ‘රළු කණු ආදිය වැනසී ගිය බැවින්, කුඹුරෙහි වපුරන ලද්ද මැනවින් පල දෙයි’ යන්නයි.

၅၈. ‘‘ဗန္ဓေ’’စ္စာဒိ. [Pg.91] ခရာဣစ္စာဒိကံ ဗန္ဓဖရုသံ သုတိသုဘဂတ္တာဘာဝတော ခရာ ကက္ကသာ ခိလာ ခါဏုကာဒယော ပရိက္ခီဏာ ခယံ ပတ္တာ ယတော, တသ္မာ ခေတ္တေ ကေဒါရေ ခိတ္တံ ဝုတ္တံ အလမစ္စန္တံ ဖလတိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ. ဝါကျဒေါသော.

58. ‘බන්ධේ’ යනාදියයි. කනට මිහිරි නොවන බැවින් ‘ඛරා’ යනාදී වාක්‍යය ‘බන්ධපරුෂ’ (රළු බන්ධන සහිත) දෝෂයයි. කර්කශ (රළු) වූ කණු හා මුල් ආදිය යම් හෙයකින් විනාශ වී ගියේ ද, එබැවින් කුඹුරෙහි වපුරන ලද බීජය අතිශයින් ඵල දරයි. මෙය වාක්‍ය දෝෂයකි.

၅၈. ‘‘ဗန္ဓေ’’စ္စာဒိ. ဗန္ဓေ ဗန္ဓသရီရေ ဖရုသတာ သုတိသုခတာဘာဝတော ဖရုသဘာဝေါ ယတ္ထ ဝါကျေ ဘဝတိ, တံ ဝါကျံ ဗန္ဓဖရုသံ နာမ ဟောတိ. ယထာတိ ဥဒါဟရတိ. ခရာ ကက္ကသာ ခိလာ ခါဏုကာဒယော ပရိက္ခီဏာ ယသ္မာ ခီဏာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ခေတ္တေ ခိတ္တံ ဝုတ္တံ ဗီဇံ အလံ အတိသယေန ဖလတိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ.

58. ‘බන්ධේ’ යනාදියයි. කනට මිහිරි නොවන බැවින්, වාක්‍ය ශරීරයේ සංයුතියෙහි (බන්ධනයෙහි) රළු බවක් යම් වාක්‍යයක වේ ද, ඒ වාක්‍යය ‘බන්ධපරුෂ’ නම් වේ. ‘යථා’ යන්නෙන් උදාහරණ දක්වයි. කර්කශ වූ කණු සහ කූඤ්ඤ ආදිය යම් හෙයකින් විනාශ වී ගියේ ද, එබැවින් කුඹුරෙහි වපුරන ලද බීජය අතිශයින් ඵල දරයි.

ဝါကျဒေါသနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වාක්‍යදෝෂ නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဝါကျတ္ထဒေါသနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

වාක්‍ය අර්ථ දෝෂ නිර්දේශ වර්ණනාව

၅၉.

59.

ဉေယျံ လက္ခဏမနွတ္ထ-ဝသေနာ’ပက္ကမာဒိနံ;

ဥဒါဟရဏမေတေသံ, ဒါနိ သန္ဒဿယာမျ’ဟံ.

අපක්‍රම (ක්‍රම විරෝධය) ආදී දෝෂයන්ගේ ලක්ෂණ අන්වර්ථ වශයෙන් (අර්ථයට අනුකූලව) දත යුතුය. මම දැන් මේවාට උදාහරණ පෙන්වන්නෙමි.

၅၉. ‘‘ဉေယျ’’မိစ္စာဒိ. အပက္ကမာဒီနံ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ လက္ခီယတိ ဥဒါဟရဏမနေနာတိ အတ္ထေန လက္ခဏံ အနွတ္ထဝသေန အပဂတော ကမော ယတ္ထ တံ အပက္ကမန္တိအာဒိနာ အတ္ထာနုဂမနဝသေန ဉေယျံ ဝိညာတဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ဝါကျဒေါသေ နိဒ္ဒိသိတွာ အဝသရပ္ပတ္တေ ဣမသ္မိံ ကာလေ ဧတေသံ အပက္ကမာဒီနံ ဥဒါဟရဏံ လက္ခိယံ အဟံ သန္ဒဿယာမိ ပကာသေဿာမိ.

59. ‘ඥෙය්‍ය’ යනාදියයි. කලින් දක්වන ලද පරිදි අපක්‍රම ආදී දෝෂයන්ගේ ලක්ෂණ, යම් තැනක ක්‍රමය බැහැර වී ද එය ‘අපක්‍රම’ යනාදී වශයෙන් අන්වර්ථව (අර්ථයට අනුකූලව) දත යුතුය. දැන් වාක්‍ය දෝෂයන් දක්වා, අවස්ථාව පැමිණි මේ මොහොතේ මම ඒ අපක්‍රම ආදී දෝෂයන්ගේ උදාහරණ ලක්ෂණ සහිතව ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.

၅၉. ဣဒါနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနုက္ကမေန အပက္ကမာဒိအတ္ထဒေါသာနိ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ဉေယျ’’မိစ္စာဒိနာ. အပက္ကမာဒီနံ အပက္ကမောစိတျဟီနာဒီနံ လက္ခဏံ အပက္ကမာဒိဝိသယဗုဒ္ဓိယာ အဝိပရီတဝုတ္တိယာ ပဝတ္တိကာရဏံ အနွတ္ထဝသေန အပဂတော ကမော ယတ္ထိစ္စာဒိဝစနတ္ထာနုဂတဉာဏဝသေန ဉေယျံ ဉာတဗ္ဗံ, ဝိသုံ လက္ခဏံ န ဝဒါမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒါနိ အဟံ ဧတေသံ အပက္ကမာဒီနံ ဥဒါဟရဏံ လက္ခိယံ သန္ဒဿယာမိ. အတ္ထာနုဂတမနွတ္ထံ အနွတ္ထဿ ဉာဏဿ ဝသောတိ ဝိဂ္ဂဟော.

59. දැන් දක්වන ලද අනුපිළිවෙළින් අපක්‍රම ආදී අර්ථ දෝෂයන් ‘ඥෙය්‍ය’ යනාදියෙන් විස්තර කරයි. අපක්‍රම, ඕචිත්‍යහීන ආදී දෝෂයන්ගේ ලක්ෂණ, අපක්‍රම ආදී විෂයන්හි නොවෙනස් වන වැටහීම ඇති වීමට හේතු වන අතර, යම් තැනක ක්‍රමය බැහැර වී ද යන වචනාර්ථය අනුව යන ඥානයෙන් (අන්වර්ථ වශයෙන්) එය දත යුතුය; වෙන වෙනම ලක්ෂණ නොකියමු යන්න මෙයින් අදහස් වේ. දැන් මම ඒ අපක්‍රම ආදී දෝෂයන්ගේ ලක්ෂණ සහිත උදාහරණ දක්වන්නෙමි. අර්ථයට අනුකූල වීම ‘අන්වර්ථ’ නම් වේ. අන්වර්ථ ඥානයෙහි වසයෙන් යනු මෙහි විග්‍රහයයි.

တတ္ထာပက္ကမံ ယထာ

ඒ අතරින් අපක්‍රම දෝෂයට උදාහරණ මෙසේය:

၆၀.

60.

ဘာဝနာဒါနသီလာနိ, သမ္မာ သမ္ပာဒိတာနိ’ဟ;

ဘောဂသဂ္ဂါဒိနိဗ္ဗာန-သာဓနာနိ န သံသယော.

මෙලොව භාවනා, දාන, සීලයන් මැනවින් පුරන ලද්දේ නම්, ඒවා භෝග සම්පත්, ස්වර්ගය සහ නිවන ළඟා කර දෙන උපකරණ වන බවට සැකයක් නැත.

၆၀. ‘‘ဘာဝနာ’’ဣစ္စာဒိ. [Pg.92] သမ္မာ အလောဘာဒိဟေတုသမ္ပတ္တိယာ သက္ကစ္စံ သမ္ပာဒိတာနိ နိပ္ဖာဒိတာနိ. ဧတ္ထ ဘောဂသဂ္ဂါဒိနိဗ္ဗာနာနံ ဟေတဝေါ ယထာက္ကမံ ဒါနသီလဘာဝနာယော, န တု ဘာဝနာဒါနသီလာနိ.

60. ‘භාවනා’ යනාදියයි. අලෝභ ආදී හේතු සම්පත්තියෙන් යුක්තව මැනවින්, ගෞරවයෙන් සම්පූර්ණ කරන ලද (නිපදවන ලද) යන්නයි. මෙහි භෝග සම්පත්, ස්වර්ගය සහ නිවන ලැබීමට පිළිවෙළින් හේතු වන්නේ දානය, සීලය සහ භාවනාවයි. එහෙත් මෙහි භාවනා, දාන, සීල යනුවෙන් (අක්‍රමවත්ව) දක්වා ඇත.

၆၀. တတ္ထ တေသု အပက္ကမာဒီသု အပက္ကမံ ယထာ အပက္ကမဿောဒါဟရဏမေဝံ. ဩစိတျဟီနံ ယထာတျာဒီသုပိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ဘာဝနိ’’စ္စာဒိ. ဣဟ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ သမ္မာ သမ္ပာဒိတာနိ အလောဘာဒိဟေတုသမ္ပတ္တိယာ သက္ကစ္စံ သမ္ပာဒိတာနိ ရာသိကတာနိ ဘာဝနာဒါနသီလာနိ ဘောဂသဂ္ဂါဒိနိဗ္ဗာနသာဓနာနိ ဥပဘောဂပရိဘောဂါနိ, သဂ္ဂုပ္ပတ္တိအာယုအာရောဂျာဒီနိ, နိဗ္ဗာနဉ္စေတိ ဧတေသံ သာဓကာနိ. န သံသယော သဒိသဝိသဒိသဝိပါကဒါနေ သံသယော နာမ နတ္ထိ. ဧတ္ထ ဘောဂသဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနံ ဟေတုဘူတာ ပန ကမတော ဒါနသီလဘာဝနာယော ဘဝန္တီတိ ဖလက္ကမဿ ဟေတုက္ကမံ ဝိရုဒ္ဓမိတိ ကမာပေတံ နာမ ဟောတိ.

60. එහි ඒ අපක්‍රම ආදී දෝෂයන් අතුරින් අපක්‍රමයට උදාහරණ මෙසේය. ‘ඕචිත්‍යහීනං යථා’ යනාදී තැන්වල ද මේ අර්ථයම තේරුම් ගත යුතුය. ‘භාවනා’ යනාදියයි. මෙලොව (මේ ආත්මභාවයේදී) අලෝභ ආදී හේතු සම්පත්තියෙන් යුක්තව, ගෞරවයෙන් රැස් කරන ලද භාවනා, දාන, සීලයන්, භෝග සම්පත්, ස්වර්ගය හා නිවන සාදා දෙන (එනම් උපභෝග පරිභෝග වස්තූන්, ස්වර්ගෝත්පත්තිය, ආයුෂ, ආරෝග්‍යය ආදිය සහ නිවන ද) සාධනය කරන්නා වූ දේ වේ. ‘සැකයක් නැත’ යනු විපාක දීමේදී කිසිදු සැකයක් නැත යන්නයි. මෙහි භෝග, ස්වර්ග, නිවන යන ඵලයන්ට පිළිවෙළින් හේතු වන්නේ දානය, සීලය හා භාවනාව වන බැවින්, ඵලයන්ගේ අනුපිළිවෙළට හේතූන්ගේ අනුපිළිවෙළ විරුද්ධ වේ. එහෙයින් මෙය ‘ක්‍රමාපේත’ (ක්‍රම විරෝධී) දෝෂය නම් වේ.

ဩစိတျဟီနံ ယထာ

ඕචිත්‍යහීන (සුදුසු බවින් තොර) දෝෂයට උදාහරණ මෙසේය:

၆၁. ပူဇနီယတရော လောကေ, အဟ’မေကော နိရန္တရံ.မယေကသ္မိံ ဂုဏာ သဗ္ဗေ, ယတော သမုဒိတာ အဟုံ.

61. ‘ලෝකයෙහි නිරන්තරයෙන්ම අතිශයින්ම පූජනීය වන්නේ මම එක් අයෙක් පමණි. මක්නිසාද යත්, සියලු ගුණධර්මයන් මා එක් අයෙකු කෙරෙහිම රැස් වී ඇති බැවිනි.’

၆၁. ‘‘ပူဇနီယိ’’စ္စာဒိ. ယတော ယသ္မာ ကာရဏာ သဗ္ဗေ ဂုဏာ သီလာဒယော ဧကသ္မိံ ကေဝလေ မယိ ဧဝ သမုဒိတာ ရာသိဘူတာ အဟုံ အဟေသုံ, တသ္မာ ကာရဏာ ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ ဧကော ကေဝလော အဟမေဝ နိရန္တရံ သတတံ ပူဇနီယတရော အတိသယေန ပုဇ္ဇောတိ. ဧဝမတ္တပသံသနမရုစိတံ သပ္ပုရိသဿ.

61. ‘පූජනීය’ යනාදියයි. යම් හෙයකින් සීලාදී සියලු ගුණයන් මා කෙරෙහිම රැස් වී ඇත් ද, ඒ හේතුවෙන් මේ සත්ත්ව ලෝකයෙහි මම එකම තැනැත්තා නිරන්තරයෙන්ම අතිශයින්ම පූජනීය වෙමි යන්නයි. මෙසේ තමාම වර්ණනා කර ගැනීම (ආත්ම ප්‍රශංසාව) සත්පුරුෂයන්ට නොගැලපෙන්නකි.

၆၁. ‘‘ပူဇနီယတရေ’’စ္စာဒိ. [Pg.93] ယတော ယသ္မာ သဗ္ဗေ ဂုဏာ သီလာဒယော ဧကသ္မိံ မယိ အဒုတိယေ မယိ ဧဝ သမုဒိတာ ရာသိဘူတာ အဟုံ အဟေသုံ, တသ္မာ လောကေ သတ္တလောကေ ဧကော အဒုတိယော အဟမေဝ နိရန္တရံ သတတံ ပူဇနီယတရော အတိသယေန ပူဇနီယော. ဧဝံ အတ္တပ္ပသံသနတော ဥစိတတာယ ပရိဟာနီတိ ဩစိတျဟီနံ နာမ.

61. ‘පූජනීයතරෝ’ යනාදියයි. යම් හෙයකින් සීලාදී සියලු ගුණයන් අද්විතීය වූ මා කෙරෙහිම රැස් වී ඇත් ද, එබැවින් සත්ත්ව ලෝකයෙහි අද්විතීය වූ මමම නිරන්තරයෙන්ම අතිශයින්ම පූජනීය වෙමි. මෙසේ තමන්වම වර්ණනා කර ගැනීම නිසා සුදුසු බවින් (ඕචිත්‍යයෙන්) පිරිහී යන බැවින්, මෙය ‘ඕචිත්‍යහීන’ දෝෂය නම් වේ.

ယထာ စ

තවද උදාහරණයක් ලෙස:

၆၂.

62.

ယာစိတောဟံ ကထံ နာမ, န ဒဇ္ဇာမျပိ ဇီဝိတံ;

တထာပိ ပုတ္တဒါနေန, ဝေဓတေ ဟဒယံ မမ.

‘ඉල්ලන ලද්දේ නම්, මම මාගේ ජීවිතය වුවද කෙසේ නම් නොදෙම්ද? එසේ වුවද, පුත්‍රයා දන් දීමේදී මාගේ හදවත කම්පා වෙයි.’

၆၂. ‘‘ယာစိတော’’ဣစ္စာဒိ. ဧတ္ထ ‘‘ယဒိ ယာစိံသု, ဇီဝိတမ္ပိ ယာစကာနံ ဒဇ္ဇာမီ’’တိ ဒဿိတောဒါရတာယာနုစိတံ ပုတ္တဒါနေ ဟဒယပဝေဓနကထနံ ဝေဿန္တရဿ ယဇ္ဇေဝမဝေါစ.

62. ‘යාචිතෝ’ යනාදියයි. මෙහි ‘යදින්නන් ඉල්වූයේ නම්, යාචකයන්ට ජීවිතය වුවද දෙන්නෙමි’ යි දක්වන ලද උදාරත්වයට නොගැලපෙන, දරුවන් දන් දීමේදී ඇති වූ හෘද කම්පනය ප්‍රකාශ කිරීම වෙස්සන්තර රජු විසින් යම් සේ පවසන ලද්දේ ද (එයයි).

၆၂. ယထာ စ, ဧဝမ္ပိ ဩစိတျဟီနဿ ဥဒါဟရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ‘‘ယာစိတော’’စ္စာဒိ. ယာစိတော ယာစကေဟိ ယာစိတော အဟံ ဇီဝိတမပိ ကထံ နာမ န ဒဇ္ဇာမိ, တထာပိ ဧဝံ ဒါနဇ္ဈာသယေ သတိပိ ပုတ္တဒါနေန မမ ဟဒယံ ဝေဓတေ ကမ္ပတေ. ဧတ္ထ ဝေဿန္တရဿ ‘‘ယဒိ ယာစေယျုံ, ဇီဝိတမပိ ယာစကာနံ ဒဇ္ဇာမီ’’တိ ကတပဋိညာယ ပုတ္တဒါနေန ဟဒယကမ္ပနဿ ကထနံ စာဂါတိသယယောဂသင်္ခါတဥဒါရဂုဏဿ အနနုစ္ဆဝိကန္တိ ဩစိတျဟီနံ.

62. එසේම, යෝග්‍යතාවයෙන් තොර වූ (ඖචිත්‍යහීන) දෝෂයට උදාහරණය ‘යාචිතෝ’ යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. යාචකයන් විසින් ඉල්ලන ලද මම ජීවිතය පවා කෙසේ නම් නොදෙම්ද? එසේ වුවද, එවැනි දානමය අදහසක් තිබියදීත් පුත්‍ර දානය නිසා මාගේ හෘදය වෙව්ලයි, කම්පා වෙයි. මෙහි වෙස්සන්තර රජුගේ ‘යදින්නන් ඉල්වන්නේ නම් යාචකයන්ට ජීවිතය වුවද දෙමි’ යි කරන ලද ප්‍රතිඥාව හා පුත්‍ර දානය නිසා හෘදය කම්පා වීම පැවසීම, අතිශය ත්‍යාගශීලී උදාර ගුණයට නොගැලපෙන බැවින් එය ඖචිත්‍යහීන (යෝග්‍යතාවයෙන් තොර) වේ.

ဘဂ္ဂရီတိ ယထာ

භග්ගරීති (බිඳුණු ශෛලිය) යනු මෙසේය:

၆၃.

63.

ဣတ္ထီနံ ဒုဇ္ဇနာနဉ္စ, ဝိဿာသော နောပပဇ္ဇတေ;

ဝိသေ သိင်္ဂိမှိ နဒိယံ, ရောဂေ ရာဇကုလမှီ စ.

ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ද, දුර්ජනයන් කෙරෙහි ද, විෂෙහි ද, අං ඇති සතුන් කෙරෙහි ද, ගඟෙහි ද, රෝගයෙහි ද, රජ පවුල කෙරෙහි ද විශ්වාසය නොතැබිය යුතුය.

၆၃. ‘‘ဣတ္ထီန’’မိစ္စာဒိ. နောပပဇ္ဇတေ န ယုဇ္ဇတိ. ဧတ္ထ သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌိယာ ပရိစ္စာဂေန ဝိသေဣစ္စာဒိနာ အာဓာရေ သတ္တမီနိဒ္ဒေသော [Pg.94] အတ္ထရီတိယာ ဘင်္ဂေါ. အာဒေါ မဇ္ဈေ စ စကာရပရိစ္စာဂါ သဒ္ဒရီတိယာ ဘင်္ဂေါ, ရီတီနံ အနန္တတ္တာ ဘင်္ဂါပျနန္တာ. ဥဒါဟရဏံ တု ဒိသာမတ္တံ.

63. ‘ඉත්ථීනං’ යනාදියයි. ‘නෝපපජ්ජතේ’ යනු නොගැලපේ යන්නයි. මෙහි සම්බන්ධයෙහි (අයත් අර්ථයෙහි) ෂෂ්ඨී විභක්තිය අත්හැර, ‘විසේ’ යනාදී වශයෙන් ආධාර අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය දැක්වීම අර්ථ රීතියේ බිඳීමකි. මුලෙහි සහ මැදෙහි ‘ච’ ශබ්දය අත්හැරීමෙන් ශබ්ද රීතියේ බිඳීමක් වේ. රීතීන් අනන්ත බැවින් බිඳීම් ද අනන්තය. උදාහරණය හුදෙක් දිශාභාගයක් (මඟ පෙන්වීමක්) පමණි.

၆၃. ‘‘ဣတ္ထီန’’မိစ္စာဒိ. ဣတ္ထီနဉ္စ ဒုဇ္ဇနာနဉ္စ ဝိဿာသော သဟဝါသာဒီဟိ ဝိဿာသော နောပပဇ္ဇတေ အနတ္ထသံသယာနိဝတ္တိကာရဏတ္တာ န ယုဇ္ဇတိ. ဝိသေ ဂရဠေ စ သိင်္ဂိမှိ သိင်္ဂဝတိ မဟိံ သာဒေါ စ နဒိယဉ္စ ရောဂေ ဝဍ္ဎမာနကေ ရောဂေ စ ရာဇကုလမှိ စ ဝဓဗန္ဓနာဒိကာရကေ ရာဇကုလေ စ ဝိဿာသော နောပပဇ္ဇတေ. ဧတ္ထ အာဒေါ သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌိယာ အာရဘိတွာ တံ ပဟာယ သတ္တမိယာ ဝုတ္တတ္တာ အတ္ထရီတိ စ, အာဒိမဇ္ဈေသု စသဒ္ဒပရိစ္စာဂတော သဒ္ဒရီတိ စ ဘိန္နာ. စသဒ္ဒံ ပယုဉ္ဇန္တေန အာဒေါ ဧဝ ဝါ အန္တေ ဧဝ ဝါ ပစ္စေကံ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဤဒိသော ပယောဂေါ ရီတိဘင်္ဂေါ နာမ ဟောတိ. ရီတီနံ ဗဟုတ္တာ ရီတိဘင်္ဂဒေါသာပိ ဗဟုဝိဓာ. ဣဒံ ပန မုခမတ္တနိဒဿနံ.

63. ‘ඉත්ථීනං’ යනාදියයි. ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ද දුර්ජනයන් කෙරෙහි ද එක්ව වාසය කිරීම් ආදියෙන් විශ්වාසය තැබීම නොගැලපේ; එය අනර්ථය හා සැකය නොවැළැක්වීමේ හේතුවක් වන බැවිනි. විෂෙහි ද, අං ඇති සතුන් කෙරෙහි ද, ගඟෙහි ද, වැඩෙන රෝගයෙහි ද, වධ බන්ධන ආදිය පමුණුවන රාජකුලයෙහි ද විශ්වාසය නොතැබිය යුතුය. මෙහි මුලදී සම්බන්ධ අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් ආරම්භ කර, එය අතහැර සප්තමී විභක්තියෙන් පැවසීම නිසා අර්ථ රීතිය ද, මුල හා මැද ‘ච’ ශබ්දය අත්හැරීම නිසා ශබ්ද රීතිය ද බිඳී ඇත. ‘ච’ ශබ්දය යොදන්නෙකු විසින් එය මුලදී පමණක් හෝ, අගදී පමණක් හෝ, එක් එක් පදයකට වෙන් වෙන් වශයෙන් හෝ යෙදිය යුතුය. මෙබඳු ප්‍රයෝගය ‘රීති භංග’ (ශෛලිය බිඳීම) නම් වේ. රීතීන් බහුල බැවින් රීතිභංග දෝෂයන් ද බහුවිධ වේ. මෙය හුදෙක් ප්‍රධාන නිදර්ශනයක් පමණි.

သသံသယံ ယထာ

සසංසය (සැක සහිත බව) යනු මෙසේය:

၆၄.

64.

မုနိန္ဒစန္ဒိမာလောက-ရသလောလဝိလောစနော;

ဇနော’ဝက္ကန္တပန္ထော’ဝ, ဂေါပဒဿနပီဏိတော.

මුනින්ද්‍ර නැමැති චන්ද්‍රයාගේ ආලෝකය කෙරෙහි ආශාවෙන් චංචල වූ නෙත් ඇති ජනයා, මාර්ගයට බැසගත් මඟියෙකු මෙන්, ගව පියවර දැකීමෙන් (නැතහොත් කිරණ දැකීමෙන්/ගොපල්ලා දැකීමෙන්) සතුටට පත් විය.

၆၄. ‘‘မုနိန္ဒိ’’စ္စာဒိ. [Pg.95] စန္ဒိမာ ဝိယ စန္ဒိမာ, မုနိန္ဒောယေဝ စန္ဒိမာ, တဿ အာလောကနံ ဒဿနံ, အာလောကော ပကာသော ဝါ, တသ္မိံ ရသော အနုရာဂေါ, တေန လောလာနိ စပလာနိ လောစနာနိ အက္ခီနိ ယဿ သော ဇနော အဝက္ကန္တော ဩက္ကန္တော ပဝိဋ္ဌော ပန္ထော မဂ္ဂေါ ယေန အဝက္ကန္တပန္ထော ဧဝ ဂုန္နံ ရံသီနံ, ဣဋ္ဌတ္ထနိပ္ဖတ္တိသူစကဘာဝေန ဂေါပဒတ္ထဿ ဝါ ပဒဿနေန ပီဏိတော မုဒိတောတိ ဧတ္ထ ဂေါရူပဿ ပဒဿနေနာတိပိ ဝိညာယတီတိ သန္ဒေဟော.

64. ‘මුනින්දි’ යනාදියයි. චන්ද්‍රයා බඳු වූ චන්ද්‍රයා ද, මුනින්ද්‍රයාම චන්ද්‍රයා ද වේ. උන්වහන්සේ දැකීම ‘ආලෝකනය’ යි, නැතහොත් ප්‍රකාශය ‘ආලෝකය’ යි. එහි ඇති රුචිය අනුරාගයයි, එයින් චංචල වූ නෙත් ඇති යම් ජනයෙක් වේද, ඔහු ‘අවක්කන්තපන්ථ’ (මාර්ගයට බැසගත් තැනැත්තා) වේ. අපේක්ෂිත අර්ථය සිද්ධ වන බව හැඟවීමේ ලක්ෂණයක් ලෙස, කිරණ දැකීමෙන් හෝ ගව පියවර දැකීමෙන් සතුටු වූයේය යන්නෙහි, ගවයාගේ රූපය දැකීමෙන් යනුවෙන් ද වටහා ගත හැකි බැවින් මෙහි සැකය (සන්දේහය) ඇති වේ.

၆၄. ‘‘မုနိန္ဒိ’’စ္စာဒိ. မုနိန္ဒစန္ဒိမာလောကရသလောလဝိလောစနော မုနိန္ဒသင်္ခါတဿ စန္ဒိမဿ အာလောကေ ဒဿနေ ပါတုဘာဝေ ဝါ ရသေန အာလယေန စဉ္စလနေတ္တော ဇနော အဝက္ကန္တပန္ထောဝ ဩတိဏ္ဏမဂ္ဂေါဝ ဗုဒ္ဓဿ ဒဿနတ္ထာယ မဂ္ဂမောတိဏ္ဏောတိ အဓိပ္ပာယော. ဂေါပဒဿနပီဏိတော ဂေါသင်္ခါတရံသိပဒဿနေန, အဘိမင်္ဂလသမ္မတဂေါပဒဿနေန ဝါ သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ. ဧတ္ထ ဂေါပဒဿနေနာတိ စ အတ္ထဿ ဂမျမာနတ္တာ ဝိညာတုံ သံသယော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သသံသယံ နာမ. အဝက္ကန္တော ပန္ထော ယေနာတိ စ, ဂုန္နံ ရံသီနံ, ဂါဝဿ ဝါ ပဒဿနန္တိ စ, ဂေါပဒဿနေန ပီဏိတောတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

64. ‘මුනින්දි’ යනාදියයි. ‘මුනින්දචන්දිමාලෝකරසලෝලවිලෝචනෝ’ යනු මුනින්ද්‍ර නැමැති චන්ද්‍රයාගේ ආලෝකය හෙවත් දර්ශනය ලැබීමේ ආශාවෙන් චංචල වූ නෙත් ඇති ජනයා යන්නයි. ‘අවක්කන්තපන්තෝව’ යනු මාර්ගයට බැසගත් තැනැත්තෙකු මෙන්, බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීම සඳහා මඟට පිළිපන් තැනැත්තා යන අදහසයි. ‘ගෝපදස්සනපීණිතෝ’ යනු කිරණ දැකීමෙන් හෝ අභිමංගල සම්මත ගව පියවර දැකීමෙන් සතුටට පත් වූවකි. මෙහි ‘ගෝපදස්සනෙන’ (ගව පියවර දැකීමෙන් / කිරණ දැකීමෙන්) යන අර්ථය ලැබෙන බැවින්, එය වටහා ගැනීමට සැකයක් උපදින නිසා මෙය ‘සසංසය’ නම් වේ. ඔහු විසින් බැසගන්නා ලද මඟ යන්න ද, රශ්මීන්ගේ හෝ ගවයන්ගේ දැකීම යන්න ද, ගෝපදර්ශනයෙන් සතුටු වූයේ යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

၆၅.

65.

ဝါကျတ္ထတော ဒုပ္ပတီတိ-ကရံ ဂါမ္မံ မတံ ယထာ;

ပေါသော ဝီရိယဝါသော’ယံ, ပရံ ဟန္တွာန ဝိဿမိ.

වාක්‍යාර්ථයෙන් වටහා ගැනීමට අපහසු වූ (අසභ්‍ය අර්ථයක් දෙන) දෙය ‘ගාම්‍ය’ (ග්‍රාම්‍ය) දෝෂය ලෙස සැලකේ. උදාහරණයක් ලෙස: ‘වීර්යවන්ත වූ මේ පුරුෂයා සතුරා නසා (නැතහොත් ධාතු පහකර) විවේක ගත්තේය’ යන්නයි.

၆၅. ‘‘ဝါကျ’’ဣစ္စာဒိ. ပရံ သတ္တုံ ဟန္တွာန ပဟရိတွာ ဝီရိယဝါ သူရော သောယံ ပေါသော ပုရိသော ဝိဿမိ ဝိဿတ္ထော. အယမတ္ထော တာဝ န ဒုပ္ပတီတော. ပရံ အစ္စန္တံ ဟန္တွာန ဝီရိယဝါ ဥစိတသမ္ဘဝေါ သောယံ ပေါသော ဝိဿမီတိ ဒုပ္ပတီတောယမတ္ထော.

65. ‘වාක්‍ය’ යනාදියයි. සතුරාට පහර දී (නසා), වීර්යවන්ත වූ ශූර වූ මේ පුරුෂයා විවේක ගත්තේය. මෙම අර්ථය වටහා ගැනීමට අපහසු නොවේ. නමුත්, අතිශයින් ශුක්‍ර ධාතු පහකර, වීර්යය (ධාතුව) උපදවා ගත් මේ පුරුෂයා විවේක ගත්තේය යන අර්ථය වටහා ගැනීමට අපහසු වූ (අශෝභන) අර්ථයකි.

၆၅. အနွတ္ထဝသေန လက္ခဏဿ အပါကဋတ္တာ သလက္ခဏံ လက္ခိယမုဒါဟရတိ ‘‘ဝါကျတ္ထတော’’စ္စာဒိနာ. ဝါကျတ္ထတော ဒုပ္ပတီတိကရံ ဝိရုဒ္ဓပ္ပကာသကံ ဂါမ္မန္တိ မတံ. ယထာတိ ဥဒါဟရတိ. ပရံ သတ္တုံ ဟန္တွာန မာရေတွာန ဝီရိယဝါ သူရော သော အယံ ပေါသော ဝိဿမိ ဝိဂတပရိဿမော အဟောသိ, အယမတ္ထော ဣဋ္ဌော. ပရံ အတိသယေန ဟန္တွာန ဝီတိက္ကမံ ကတွာ ဝီရိယဝါ ဥပစိတသမ္ဘဝေါ ဥပစိတသုက္ကော သော အယံ ပုရိသော ဝါယာမေန ဝိဿမိ ဝိဂတဝါယာမော အဟောသီတိ. ဣမဿတ္ထဿ အသဗ္ဘာရဟတ္တာ ဂါမ္မတ္တံ. ဝီရိယံ ဥဿာဟော သမ္ဘဝေါ ဝါ အဿ အတ္ထီတိ ဝိဂ္ဂဟော.

65. අන්වර්ථ වශයෙන් ලක්ෂණය පැහැදිලි නොවන බැවින්, ලක්ෂණය ද සමඟ උදාහරණය ‘වාක්‍යාත්ථතෝ’ යනාදී වශයෙන් දක්වයි. වාක්‍යාර්ථයෙන් වටහා ගැනීමට අපහසු වූ ද්විත්ව (අසභ්‍ය) අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීම ‘ගාම්‍ය’ (ග්‍රාම්‍ය) දෝෂය ලෙස සැලකේ. ‘යථා’ යනු උදාහරණයයි. සතුරා නසා, වීර්යවන්ත වූ ශූර වූ මේ පුරුෂයා වෙහෙස නිවා ගත්තේය යන්න මෙහි අපේක්ෂිත අර්ථයයි. අතිශයින් සීමාව ඉක්මවා (ධාතු) පහකර, ශුක්‍ර ධාතු උපදවා ගත් ඒ පුරුෂයා වෑයමෙන් විඩාවට පත් විය යන්න, මෙම අර්ථයෙහි ඇති අසභ්‍ය (අශෝභන) ස්වභාවය නිසා ‘ග්‍රාම්‍ය’ ගුණය ගනී. වීර්යය යනු උත්සාහය හෝ ධාතුව ඇති බව මෙහි විග්‍රහයයි.

၆၆.

66.

ဒုဋ္ဌာလင်္ကရဏံ [Pg.96] တေတံ, ယတ္ထာလင်္ကာရဒူသနံ;

တဿာလင်္ကာရနိဒ္ဒေသေ, ရူပမာဝီဘဝိဿတိ.

යම් වාක්‍යයක අලංකාරයන්ගේ දූෂිත බවක් (නොගැලපීමක්) වේද, එය ‘දුෂ්ටාලංකාර’ (දෝෂ සහිත අලංකාරය) නම් වේ. එම දුෂ්ටාලංකාරයේ ස්වරූපය ‘අලංකාර නිර්දේශය’ නම් වූ පරිච්ඡේදයේදී පැහැදිලි වනු ඇත.

၆၆. ‘‘ဒုဋ္ဌာ’’ဣစ္စာဒိ. ယတ္ထ ယသ္မိံ ဝါကျေ အလင်္ကာရာနံ ဒူသနံ ဝိကဋတာ, ဧတန္တု ဒုဋ္ဌာလင်္ကရဏံ ဒုဋ္ဌာလင်္ကရဏံ နာမ, တဿ ဒုဋ္ဌာလင်္ကာရဿ ရူပံ သရူပံ အလင်္ကာရနိဒ္ဒေသေ တံနာမကေ ပရိစ္ဆေဒေ အာဝီဘဝိဿတိ ပကာသိဿတိ, တတ္ထေဝ တံ ဒဿယိဿာမီတိ အဓိပ္ပာယော.

66. ‘දුට්ඨා’ යනාදියයි. යම් වාක්‍යයක අලංකාරයන්ගේ දූෂිත බවක් හෙවත් විකෘති බවක් වේද, එය ‘දුෂ්ටාලංකාර’ නම් වේ. එම දුෂ්ටාලංකාරයේ සැබෑ ස්වරූපය ‘අලංකාර නිර්දේශය’ නම් වූ පරිච්ඡේදයේදී ප්‍රකාශ වනු ඇත, එහිදීම එය පෙන්වන්නෙමි යනු අදහසයි.

၆၆. ‘‘ဒုဋ္ဌာလင်္ကရိ’’စ္စာဒိ. ယတ္ထ ဝါကျေ အလင်္ကာရဒူသနံ အလင်္ကာရာနံ ဝိရောဓော ဟောတိ, ဧတံ ဝါကျတ္ထနိဿိတံ ဧတံ ဝါကျံ ဒုဋ္ဌာလင်္ကရဏံ ဒုဋ္ဌာလင်္ကာရော နာမ, တဿ ဒုဋ္ဌာလင်္ကရဏဒေါသောပလက္ခိတဝါကျဿ ရူပံ သရူပံ လက္ခိယံ အလင်္ကာရနိဒ္ဒေသေ အလင်္ကာရာနံ နိဒဿနဋ္ဌာနဘူတေ ပရိစ္ဆေဒေ အာဝီဘဝိဿတိ. ဧတ္ထ ဝုတ္တေပိ ပုန တတ္ထာပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဥဒ္ဒေသေ ‘‘ဒုဋ္ဌာလင်္ကတီ’’တိ ဝတွာ ဣဒါနိ ‘‘ဒုဋ္ဌာလင်္ကရဏ’’န္တိ ဝစနံ အလင်္ကတိ အလင်္ကရဏအလင်္ကာရသဒ္ဒါနံ တုလျတ္ထတ္တာ န ဝိရုဇ္ဈတိ.

66. ‘දුට්ඨාලංකරි’ යනාදියයි. යම් වාක්‍යයක අලංකාරයන්ගේ දූෂණය හෙවත් අලංකාරයන්ගේ විරෝධයක් වේද, වාක්‍යාර්ථය ඇසුරු කළ ඒ වාක්‍යය ‘දුෂ්ටාලංකාර’ නම් වේ. දුෂ්ටාලංකාර දෝෂයෙන් යුක්ත වූ ඒ වාක්‍යයේ සැබෑ ස්වරූපය අලංකාරයන් නිදර්ශනය කරන පරිච්ඡේදය වූ ‘අලංකාර නිර්දේශයෙහි’ පැහැදිලි වනු ඇත. මෙහි පැවසුවද නැවත එහිදී ද පැවසීමට සිදු වන බැවින් මෙහි නොපැවසූ බව අදහසයි. උද්දේශයෙහි (මාතෘකාවෙහි) ‘දුෂ්ටාලංකෘති’ යැයි පවසා, දැන් ‘දුෂ්ටාලංකාරණ’ යැයි පැවසීම ‘අලංකෘති’, ‘අලංකරණ’, ‘අලංකාර’ යන ශබ්දයන් සමානාර්ථවත් බැවින් පරස්පර නොවේ.

၆၇.

67.

ကတော’တြ သင်္ခေပနယာ မယာ’ယံ,ဒေါသာနမေသံ ပဝရော ဝိဘာဂေါ;

ဧသော’ဝ’လံ ဗောဓယိတုံ ကဝီနံ,တမတ္ထိ စေ ခေဒကရံ ပရမ္ပိ.

මා විසින් මෙහිදී සංක්ෂිප්ත ක්‍රමයකින් මෙම දෝෂයන්ගේ උතුම් බෙදීමක් කරන ලදී. කවීන්ගේ අවබෝධය පිණිස මෙයම ප්‍රමාණවත් වේ; වෙහෙසකර වූ වෙනත් කරුණු තිබුණ ද (මෙහි ඒවා දක්වා නැත).

ဣတိ သံဃရက္ခိတမဟာသာမိပါဒဝိရစိတေ သုဗောဓာလင်္ကာရေ

පූජ්‍ය සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාදයන් වහන්සේ විසින් විරචිත සුබෝධාලංකාරයෙහි

ဒေါသာဝဗောဓော နာမ

‘දෝෂාවබෝධ’ නම් වූ

ပဌမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

පළමුවැනි පරිච්ඡේදයයි.

၆၇. ဧဝံ ‘‘သောဒါဟရဏမေတေသံ, လက္ခဏံ ကထယာမျဟ’’န္တိ ကတပဋိညာနုရူပံ ပဋိပဇ္ဇ ဒါနိ ‘‘ကတောတြိ’’စ္စာဒိနာ နိက္ခိပနနယံ သင်္ခိပတိ. အတြ ဣမသ္မိံ အဓိကာရေ, ပရိစ္ဆေဒေ [Pg.97] ဝါ ဧသံ ယထာဝုတ္တာနံ ဒေါသာနံ ပဒဒေါသာဒီနံ ပဝရော ဥတ္တမော ဝိဘာဂေါ ဝိဘဇနံ သင်္ခေပနယာ သင်္ခေပက္ကမေန, န ဝိတ္ထာရတော, ယတော အပရိသင်္ချေယျာနံ နတ္ထိ ပရိယန္တော မယာ ကတော နိဋ္ဌာပိတော. နနု ‘‘သင်္ခေပနယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပုရာတနေဟိ ဒီပိတာ သန္တိ ဗဟူ ဒေါသာ, တေ ပရိစ္စတ္တာ သိယုန္တိ? ဧတ္ထ ဝုစ္စတေ, ဝိတ္ထာရက္ကမဿ အနဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘သင်္ခေပနယာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ပန သဗ္ဗထာ ပရိစ္စာဂေန. တထာ ဟိ–

67. මෙසේ ‘‘මේවා උදාහරණ සහිතව, මම ලක්ෂණ පවසන්නෙමි’’ යි කරන ලද ප්‍රතිඥාවට අනුකූලව පිළිපැද, දැන් ‘‘කතොති’’ යනාදීන් නික්ඛේපන ක්‍රමය (නිම කිරීමේ ක්‍රමය) සංක්ෂේප කරයි. මෙහි මෙම අධිකාරයෙහි හෙවත් පරිච්ඡේදයෙහි, මෙකී පදදෝෂ ආදී දෝෂයන්ගේ උතුම් වූ විභාගය (බෙදීම) සංක්ෂේප ක්‍රමයෙන් දක්වන ලදී, විස්තර වශයෙන් නොවේ. මන්ද යත්, අපරිමාණ වූ දෝෂයන් කෙළවරක් නැති බැවින් මා විසින් (මේ දක්වා) අවසන් කරන ලදී. ‘‘සංක්ෂේප ක්‍රමයෙන්’’ යැයි පැවසූ බැවින් පැරැන්නන් විසින් පෙන්වා දෙන ලද බොහෝ දෝෂයන් අත්හරින ලද්දේ දැයි? මෙහිදී මෙසේ කියනු ලැබේ: විස්තර ක්‍රමය අදහස් නොකළ බැවින් ‘‘සංක්ෂේප ක්‍රමයෙන්’’ යැයි කියන ලදී, නමුත් මුළුමනින්ම අත්හැරීමෙන් නොවේ. එසේ හෙයින් –

‘‘နိဟန္တု သောယံ ဇလိတံ, ပတင်္ဂေါ အရိပါဝက’’န္တိအာဒီနံ

‘‘නිහන්තු සොයං ජලිතං, පතඞ්ගො අරිපාවකං’’ (දිදුලන සතුරු ගින්න මේ පළඟැටියා විනාශ කෙරේවා!) යනාදීන්ගේ

အက္ခမတ္ထန္တရာဒိကံ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရာနုဂတန္တိ စ. ဧတ္ထ ဟိ ပတင်္ဂသဒ္ဒေန ဇောတိရိင်္ဂဏသင်္ခါတမတ္ထန္တရမသမတ္ထမိစ္ဆိတတ္ထေ ‘‘ဝစန္တိ ဂဏ္ဍာ’’တျေဝမာဒိကံ အမင်္ဂလအပယုတ္တပဒါဒိကံ ကိလိဋ္ဌေ အန္တောဂဓန္တိ စ.

අක්ෂම (නොඉවසන සුලු) යන වෙනත් අර්ථය ආදිය ‘විරුද්ධ අර්ථයකට පැමිණි දෝෂයෙහි’ ඇතුළත් වේ. මෙහි ‘පතඞ්ග’ (පළඟැටියා) යන වචනයෙන් කණාමැදිරියා යැයි කියනු ලබන වෙනත් අර්ථයක් අදහස් කළ අර්ථය සඳහා අසමත් බැවින් ද, ‘වචන්ති ගණ්ඩා’ (ගෙඩි පැසවයි) යනාදී අමංගල්‍ය වූ ද නුසුදුසු වූ ද පද ආදිය ‘කිලිටි දෝෂයෙහි’ (කිලිට්ඨ) ඇතුළත් වේ.

ဂဇဟေသာဒိ သမ္ဗန္ဓဒူသိတံ လောကဝိရောဓိ, သောဂတာဂမာဒီသု ပသိဒ္ဓံ ရူပက္ခန္ဓာဒိကမညတြ ဝုတ္တံ အပ္ပတီတံ နာမ. ဣဒံ အာဂမဝိရောဓိဣတိ, သမ္ဗန္ဓဒူသိတပ္ပတီတာဒိကံ ဝိရောဓိမှိ ပဝိဋ္ဌန္တိ စ, အာနေတဗ္ဗဟေတုတ္တာ ဟေတွပေက္ခံ နေယျတော န ဗျတိရိစ္စတီတိ စ.

ඇතුන්ගේ සිනහවීම් ආදී සම්බන්ධයෙන් දූෂිත වූවක් වේ නම් එය ‘ලෝක විරෝධී’ වේ. බුද්ධ දේශනා ආදියෙහි ප්‍රසිද්ධ වූ රූපස්කන්ධ ආදිය වෙනත් ශාස්ත්‍රයක පැවසූ කල ‘අප්‍රතීත’ (නොපිළිගත්) නම් වේ. මෙය ‘ආගම විරෝධී’ වේ. සම්බන්ධයෙන් දූෂිත වූ ද අප්‍රතීත වූ ද දෝෂයන් ‘විරෝධි දෝෂයෙහි’ ඇතුළත් වන බව ද, ගෙන ආ යුතු හේතුවක් ඇති බැවින් හේතුව අපේක්ෂා කරන දෝෂය ‘නෙය්‍ය’ (අර්ථය අනුමාන කළ යුතු) දෝෂයෙන් වෙනස් නොවන බව ද කියන ලදී.

‘‘ဒေဝေါ ဝေါဟရတု က္လေသံ, ရာဟုခိန္နော ဒိဝါကရော’’

‘‘දෙවො වොහරතු ක්ලෙසං, රාහුඛින්නො දිවාකරො’’ (දෙවියා කෙලෙස් දුරු කෙරේවා, සූර්යයා රාහු විසින් ගිලින ලදී)

ဣစ္စာဒိကံ အသာမတ္ထျာဘိဓေယျာဒိကံ ဩစိတျဟီနေ သင်္ဂဟိတန္တိ စ. ဇိဂုစ္ဆအသဗ္ဘသံသူစကအတ္ထန္တရကဉ္စ ဂါမ္မံ ဒုပ္ပတီတိကရေ သင်္ဂယှတီတိ စ. ( ) သဗန္ဓဖရုသမေဝေတိ စ.

යනාදී අසමත් වූ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම් ආදිය ‘ඖචිත්‍යහීන’ (සුදුසු බවින් තොර) දෝෂයෙහි ඇතුළත් වේ. පිළිකුල් සහගත ද අසභ්‍ය වූ ද අදහස් හඟවන වෙනත් අර්ථ ඇත්තා වූ ‘ග්‍රාම්‍ය’ (ගැමි) දෝෂය ‘දුෂ්ප්‍රතීතික’ (අප්‍රසන්න) දෝෂයෙහි ඇතුළත් වේ. (...) සබන්ධපරුෂ (රළු බන්ධන ඇති) දෝෂය ද එසේමය.

ဧတ္ထ ပန ဩစိတျဟီနဒုပ္ပတီတိကရာနံ ဝါကျတ္ထဒေါသတ္တေပိ ဖန္ဓဖရုသဿ စ ဝါကျဒေါသတ္တေ ပဒပဒတ္ထာနံ ဒေါသတော ဝါကျမေဝ ဒုဋ္ဌံ သိယာ, ဝါကျဉ္စ ပဒေဟိ ဝိရိစ္စတေ, ပဒေ ဒုဋ္ဌေ ဝါကျတ္ထော စ ဒုဋ္ဌော သိယာ. ပဒဒေါသတော ဝါကျဝါကျတ္ထာနံ နာနာဘာဝါဘာဝဉာပနတ္ထံ အသာမတ္ထိယာဘိဓေယျာဒိကံ ပဒံ ဩစိတျဟီနာဒိဝါကျတ္ထဒေါသာဒီသု [Pg.98] အန္တော ကထိတံ. တထာ ဟိ ပုရာတနေဟိ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရာဒီဟိ ပဒေဟိ ဝိရစိတံ ဝါကျံ ဝိရုဒ္ဓန္တိအာဒိနာ ဗဟူနိ ဒုဋ္ဌာနိ ဝါကျာနိ ဒဿိတာနိ. ‘‘ဟရိသမာနယီ’’တိ ဧတ္ထ ဟပုဗ္ဗံ ရိသ’မာနယီတိ ဣစ္ဆိတတ္ထာ ပရိ ဘဋ္ဌံ ဘဋ္ဌံ. နာနတ္ထမပ္ပသိဒ္ဓေဟိ ယုတ္တံ ဂုဠှံ, ယထာ ‘‘သက္ကော သဟဿဂူ’’တိ. ဣတိ ဘဋ္ဌဂုဠှတ္ထာဒယော ပသာဒါလင်္ကာရဝိရုဒ္ဓါတိ စ.

මෙහිදී ඖචිත්‍යහීන හා දුෂ්ප්‍රතීතිකර දෝෂයන් වාක්‍යාර්ථ දෝෂයන් වුවද, සබන්ධපරුෂ දෝෂය වාක්‍ය දෝෂයක් වුවද, පද සහ පදාර්ථයන්ගේ දෝෂයෙන් වාක්‍යයම දුෂ්ට (දෝෂ සහිත) වෙයි. වාක්‍යය පදයන්ගෙන් සැකසෙයි, පදය දෝෂ සහිත වූ කල වාක්‍යාර්ථය ද දෝෂ සහිත වෙයි. පද දෝෂය නිසා වාක්‍යය හා වාක්‍යාර්ථය එකිනෙකින් වෙනස් නොවන බව දැක්වීම සඳහා අසමර්ථ අභිධෙය (අර්ථ ප්‍රකාශ කරන) පදය ඖචිත්‍යහීන ආදී වාක්‍යාර්ථ දෝෂයන්හි ඇතුළත්ව පවසන ලදී. එසේ හෙයින් පැරැන්නන් විසින් විරුද්ධ අර්ථ ඇති පදවලින් රචිත වාක්‍යය ‘විරුද්ධ’ යනාදී වශයෙන් බොහෝ දෝෂ සහිත වාක්‍යයන් දක්වන ලදී. ‘‘හරිසමානයී’’ යන්නෙහි ‘හ’ යන්නට පෙර ‘රිස’ යන්න ගෙන ඒමෙන් අදහස් කළ අර්ථයෙන් ගිලිහුණු බැවින් එය ‘භ්‍රෂ්ට’ (ගිලිහුණු) නම් වේ. නොයෙක් අර්ථ ඇති අප්‍රසිද්ධ පදවලින් යුක්ත වූවක් ‘ගූඪ’ (සැඟවුණු) නම් වේ, ‘සක්කෝ සහස්සගූ’ (දහසක් කිරණ ඇති ශක්‍රයා/සූර්යයා) යන්න මෙනි. මෙසේ භ්‍රෂ්ට, ගූඪ ආදී දෝෂයන් ප්‍රසාද ගුණයට හා අලංකාරයට විරුද්ධ වන බැවිනි.

ဝါကျေပိ ဝိသန္ဓိကမိဟာနုပယောဂီတိ စ, ဝါကျန္တရောပဂတံ ဝါကျံ ဝါကျဂဗ္ဘံ, ဝါကျန္တရပဒသမ္မိဿံ ‘‘အပါထျမေသော ဒိဿတိ, ဝေဇ္ဇံ ခါဒတျနာရတ’’မိစ္စာဒိကံ ဝါကျသံကိဏ္ဏဉ္စ ဗျာကိဏ္ဏေ သမောဟိတန္တိ စ.

වාක්‍යයෙහි ද සන්ධි නොවීම (විසන්ධි) මෙහිදී නිෂ්ඵල දෝෂයක් බව ද, වෙනත් වාක්‍යයක් මධ්‍යයට ඇතුළු වූ වාක්‍යය ‘වාක්‍යගර්භ’ නම් වන බව ද, වෙනත් වාක්‍යයක පද සමඟ මිශ්‍ර වූ ‘අපත්‍ය මේසෝ දිස්සති, වෙජ්ජං ඛාදත්‍යනාරතං’ (මොහු අහිතකර දේ අනුභව කරන බව පෙනේ, වෛද්‍යවරයා නිතර කෑගසයි) යනාදී වාක්‍යයන් ‘වාක්‍යසංකීර්ණ’ වන අතර එය ‘ව්‍යාකීර්ණ’ දෝෂයෙහි ඇතුළත් වන බව ද කියන ලදී.

‘‘ကာစုယျာနေ မယာ ဒိဋ္ဌာ, ဝလ္လရီ ပဉ္စပလ္လဝါ;

ပလ္လဝေ ပလ္လဝေ မုဓာ, ယဿာ ကုသုမမဉ္စရီ’’တိ.

‘‘කාචුය්‍යානෙ මයා දිට්ඨා, වල්ලරී පඤ්චපල්ලවා; පල්ලවෙ පල්ලවෙ මුධා, යස්සා කුසුමමඤ්ජරී’’ (මම එක්තරා උද්‍යානයක පංච පල්ලවයන් ඇති වැලක් දුටුවෙමි, එහි හැම දල්ලකම නිශ්ඵල වූ මල් පොකුරු විය.)

ဣဒမဝါစကံ ပဟေဠိကာယ ပမုဿိတာသန္နိဿိတန္တိ စ, တတ္ထ စ ကဝိနာ ဥယျာနသဒ္ဒေန ဂေဟံ, လတာဝါစိနာ ဝလ္လရီသဒ္ဒေန အင်္ဂနာ, ပလ္လဝသဒ္ဒေန ကရစရဏဒသနစ္ဆဒါ, မဉ္စရီသဒ္ဒေန နခသောဘာ ဒန္တကန္တိယော စ ဝတ္တုမိစ္ဆိတာ, ဝါကျတ္ထေပိ ပဒုမိနီနံ ရတ္တိယမုန္နိဒ္ဒတာဒိကံ ဝိရုဒ္ဓံ ဝိရောဓိနိလီနန္တိ စ နာတျနုညာတာ, န တု သဗ္ဗထာ ပရိစ္စာဂေန. ဧသောဝ ဧဝံ ယထာဝုတ္တနယေန နိဋ္ဌာပိတော အယံ သင်္ခေပနယော ဧဝ ကဝီနံ ပဏ္ဍိတဇနာနံ ခေဒကရံ ‘‘ကထံ နာမ ဗန္ဓေပီဒိသံ သတိ သန္တီ’’တိ ဧဝမာသုဟနောပဇနံ ပရံ ပဒဒေါသေ အသာဓုသန္ဒိဒ္ဓပရိယာယ ဉေယျအပ္ပတီတတ္ထအပ္ပယောဇက ဒုဗ္ဗောဓဒေသိယာဒိကံ, ဝါကျဒေါသေ အဓိကဦနဘဂ္ဂစ္ဆန္ဒာဒိကံ, ဝါကျတ္ထဒေါသေ ဥပက္ကမောပသံဟာရဝိသမဉ္စေတိ ဣစ္စေဝမာဒိကမပရမ္ပိ ဒူသနံ အတ္ထိ စေ ယဒိ ဘဝေယျ, တမ္ပိ ဗောဓယိတုမဝဂမေတုံ အလံ သမတ္ထံ ယထာဝုတ္တဒေါသာနုသာရေန ဗုဒ္ဓိမန္တေဟိ သက္ကာ ဦဟိတုန္တိ.

මෙය අර්ථ ප්‍රකාශ නොකරන (අවාචක) දෝෂය වන අතර, ප්‍රහේලිකාවෙහි ‘පමුස්සිතා’ (මුළා වූ) සහ ‘ආසන්නශ්‍රිත’ (ආසන්නය ඇසුරු කළ) දෝෂයන්ට අයත් වේ. එහි කවියා විසින් ‘උද්‍යාන’ ශබ්දයෙන් නිවස ද, වැල් අර්ථවත් කරන ‘වල්ලරී’ ශබ්දයෙන් කාන්තාව ද, ‘පල්ලව’ (දලු) ශබ්දයෙන් අත් පා සහ තොල් ද, ‘මංජරී’ ශබ්දයෙන් නියපොතුවල ශෝභාව හා දත්වල කාන්තිය ද පැවසීමට අදහස් කරන ලදී. වාක්‍යාර්ථයෙහි ද නෙළුම් මල් රාත්‍රියෙහි පිපීම ආදී විරුද්ධ දේ පැවසීම ‘විරෝධි’ දෝෂයෙහි සැඟවී පවතින බැවින් එය අනුමත නොකෙරේ, නමුත් මුළුමනින්ම බැහැර නොකෙරේ. මෙසේ මෙකී ක්‍රමයෙන් අවසන් කරන ලද මෙම සංක්ෂේප ක්‍රමයම කවීන්ට හා පණ්ඩිතයන්ට වෙහෙස දනවන, ‘‘මෙවැනි බන්ධනයක් ඇති කල්හි එය කෙසේ නම් විය හැකිද?’’ යි මෙසේ විමතිය ඇති කරවන, පද දෝෂයන්හි ‘අසාධු’ (අශුද්ධ), ‘සන්දිග්ධ’ (සැක සහිත), ‘පර්යායඥෙය්‍ය’ (පර්යායයෙන් දත යුතු), ‘අප්‍රතීතාර්ථ’ (නොපිළිගත් අර්ථ), ‘අප්‍රයෝජක’ (නිෂ්ඵල), ‘දුර්බෝධ’ (වටහා ගැනීමට අපහසු), ‘දේශීය’ (ප්‍රාදේශීය) ආදිය ද, වාක්‍ය දෝෂයන්හි ‘අධික’, ‘ඌන’, ‘භින්නඡන්ද’ ආදිය ද, වාක්‍යාර්ථ දෝෂයන්හි ‘උපක්‍රම-උපසංහාර විෂම’ (ආරම්භය හා අවසානය නොගැලපීම) ආදී වූ වෙනත් දෝෂයන් ද ඇත්නම්, ඒවා ද වටහා ගැනීමටත් අවබෝධ කර ගැනීමටත් මෙම ක්‍රමය ප්‍රමාණවත් වේ. බුද්ධිමත් අය විසින් ඉහත කී දෝෂයන්ට අනුකූලව එය ඌහනය කර (සිතා) ගත හැකිය.

ဧဝံ [Pg.99] ဝဒတော စ ဂန္ထကာရဿာယမဓိပ္ပာယော – ယေ ဒေါသာ ဝိဘာဂသော န ဝုတ္တာ, တေ မယာ ဂန္ထဂါရဝဘယာ သင်္ခေပိတာ, လက္ခဏတော တု သင်္ဂဟိတာ. န ဟိ တေသမန္တံ ကော ဇဟာပေတိ.

මෙසේ පවසන ග්‍රන්ථ කර්තෘවරයාගේ අදහස මෙයයි – යම් දෝෂ කෙනෙක් විභාග වශයෙන් (වෙන් වෙන් වශයෙන්) නොපවසන ලද්දාහු ද, ඔවුහු මා විසින් ග්‍රන්ථය මහත් වීමේ බිය නිසා සංක්ෂේප කරන ලදහ, නමුත් ලක්ෂණ වශයෙන් ඇතුළත් කරන ලදහ. ඔවුන්ගේ කෙළවරක් නැති කිරීමට කාට නම් හැකිද?

တတ္ထ သဒ္ဒသတ္ထဝိရုဒ္ဓမသာဓု. ယံ ကြိယာဒိနိမိတ္တမုပါဒါယ အတ္ထန္တရေပိ ဝတ္တတေ, တံ သညာဘာဝေနေဝ ပယုတ္တံ သန္ဒိဒ္ဓံ, ယထာ ‘‘ရဝိမှိဟိမဟာ’’တိ, ဣဒံ ပန ဝိသေသနတ္ထေ သာဓု ဟောတိ. ပသိဒ္ဓသညာသဒ္ဒဿ ပရိယာယန္တရေန ပရိကပ္ပိတပဒံ ပရိယာယဉေယျံ, ယထာ ‘‘ဝဠဝါမုခေနေ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘အဿဝနိတာနနေန’’ ဣတိ. ယံ အစ္စန္တာဗျဘိစာရီဘာဝေန ဝိသေသျဿ ဂုဏံ ဝဒတိ, တံ အပ္ပတီတတ္ထံ, ယထာ ‘‘ကဏှမသီ’’တိ. အဓိဂတတ္ထာနုပယောဂံ အပ္ပယောဇကံ, ယထာ ‘‘အတိဖေနိလံ သာဂရမလင်္ဃီ’’တိ. ‘‘မနုညဒ္ဓနယော ပါဒေ, ခါဒယော ကနိ ဘန္တိ တေ’’ ဣစ္စာဒိကော ဒုဗ္ဗောဓော, ကနိ ကညေ ခါဒယော ဂဂ္ဃရိကာ. ‘‘ဣမေ လာဝဏျတလ္လာ တေ, ဂလ္လာ လောလဝိလောစနေ’’ဣစ္စာဒိကော ဒေသိယော, တလ္လော ဇလာသယဝိသေသော, ဂလ္လော ကပေါလော. ‘‘သဂ္ဂသေဝီနံ ရိပူနမိတ္ထီနမကင်္ကဏော ပါဏိ. နေတ္တမနဉ္ဇန’’န္တိအာဒိကံ အဓိကံ. ‘‘အကင်္ကဏော ပါဏီ’’တိအာဒိနာ ဝေဓဗျဿ ဂမ္မမာနတ္တာ ‘‘သဂ္ဂသေဝီန’’န္တိ အဓိကန္တိ. ယတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗဿ ဦနတာ, တံ ဦနံ, ယထာ ‘‘တိလောကတိလကံ မုနိ’’န္တိအာဒိ. ဧတ္ထ ‘‘ဝန္ဒာမီ’’တိ ဦနံ, ဆန္ဒောဘင်္ဂါနွိတံ ဝစော ဘဂ္ဂစ္ဆန္ဒံ ပါကဋံ. အာရမ္ဘာဝသာနေန ဝိသမံ ဥပက္ကမောပသံဟာရဝိသမံ, တံ ပန အာရဒ္ဓက္ကမပရိစ္စာဂေနာပရေန နိက္ခိပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහි ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයට විරුද්ධ වූවක් ‘අසාධු’ නම් වේ. ක්‍රියාව ආදී හේතූන් නිසා වෙනත් අර්ථයක ද පවතී ද, එය සංඥාවක් (නමක්) නොමැතිව යෙදීමෙන් ‘සන්දිග්ධ’ (සැක සහිත) වේ; ‘රවිම්හිහිමහා’ (සූර්යයා කෙරෙහි හිම නැත) යන්න මෙනි, මෙය විශේෂණ අර්ථයෙහි යෙදීම සුදුසු වේ. ප්‍රසිද්ධ සංඥා නාමයක පර්යාය වචනයක් වෙනත් අයුරකින් උපකල්පනය කර යෙදූ පදය ‘පර්යායඥෙය්‍ය’ නම් වේ; ‘වළවාමුඛෙන’ (වඩබා මුහුදු ගින්නෙන්) යන්න වෙනුවට ‘අස්සවනිතāනනෙන’ (අස් වෙළඹගේ මුහුණෙන්) යන්න යෙදීම මෙනි. යමක් අතිශයින්ම වෙනස් නොවන ස්වභාවයෙන් විශේෂ්‍ය පදයේ ගුණය පවසයි ද, එය ‘අප්‍රතීතාර්ථ’ නම් වේ; ‘කණ්හමසී’ (කළු පැහැති ගින්න) යන්න මෙනි. වටහා ගත් අර්ථයට උපයෝගී නොවන දෙය ‘අප්‍රයෝජක’ නම් වේ; ‘අතිඵෙනිලං සාගරමලංඝී’ (අධික පෙණ සහිත සාගරය තරණය කළේය) යන්න මෙනි. ‘‘මනුඤ්ඤද්ධනයො පාදෙ, ඛාදයො කනි භන්ති තෙ’’ (කන්‍යාවනි, ඔබේ පාදයන්හි මනෝඥ වූ ගිගිරි වළලු බබළයි) යනාදිය ‘දුර්බෝධ’ නම් වේ; ‘කනි’ යනු කන්‍යාවන්ය, ‘ඛාදයො’ යනු ගිගිරි වළලුය. ‘‘ඉමෙ ලාවණ්‍යතල්ලා තෙ, ගල්ලා ලොලවිලොචනෙ’’ (සසල නෙත් ඇත්තිය, ඔබේ කම්මුල් ලාවණ්‍ය නමැති ජලාශයන් වැනිය) යනාදිය ‘දේශීය’ නම් වේ; ‘තල්ල’ යනු විශේෂිත ජලාශයකි, ‘ගල්ල’ යනු කම්මුලයි. ‘‘සග්ගසෙවීනං රිපූනමිත්ථීනමකඞ්කණො පාණි. නෙත්තමනඤ්ජනං’’ (ස්වර්ගයට ගිය සතුරන්ගේ බිරින්දෑවරුන්ගේ අත් වළලු රහිතය, නෙත් අඳුන් රහිතය) යනාදිය ‘අධික’ දෝෂයයි. ‘වළලු රහිත අත’ යන්නෙන් වැන්දඹු බව හැඟවෙන බැවින් ‘ස්වර්ගයට ගිය’ (මියගිය) යන්න පැවසීම අධික වේ. පැවසිය යුතු දෙයෙහි අඩුවක් ඇත්නම් එය ‘ඌන’ නම් වේ; ‘තිලොකතිලකං මුනින්’ (තුන් ලොවට තිලකයක් බඳු මුනිවරයාණන්) යන්න මෙනි. මෙහි ‘වඳිමි’ (වන්දාමි) යන්න අඩුය. ඡන්දස් (මීටර්) බිඳීමෙන් යුත් වචනය ‘භින්නඡන්ද’ නම් වන අතර එය ප්‍රකටය. ආරම්භය හා අවසානය නොගැලපීම ‘උපක්‍රම-උපසංහාර විෂම’ වන අතර, එය ආරම්භ කළ ක්‍රමය අත්හැර වෙනත් ක්‍රමයකින් අවසන් කිරීමෙන් දත යුතුය.

ဣတိ သုဗောဓာလင်္ကာရေ မဟာသာမိနာမိကာဋီကာယံ

මෙසේ සුබෝධාලංකාරයෙහි මහාස්වාමි නම් වූ ටීකාවෙහි

ဒေါသာဝဗောဓပရိစ္ဆေဒေါ.

දෝෂාවබෝධ පරිච්ඡේදයයි.

၆၇. ဧဝံ ‘‘သောဒါဟရဏမေတေသံ, လက္ခဏံ ကထယာမျဟ’’န္တိ ကတပဋိညာနုရူပံ သမ္ပာဒေတွာ ဣဒါနိ ‘‘ကတောတြေ’’စ္စာဒိနာ နိဂမေန္တော ဒေါသေ သင်္ခိပတိ. အတြ ဣမသ္မိံ အဓိကာရေ, [Pg.100] ပရိစ္ဆေဒေ ဝါ ဧသံ ဒေါသာနံ ယထာဝုတ္တပဒဒေါသာဒီနံ ပဝရော လက္ခဏာဝိရောဓလက္ခိယတော ဥတ္တမော ဝိဘာဂေါ အသင်္ကရတော ဝိဘဇနံ သင်္ခေပနယာ ဝိတ္ထာရာပနိယသင်္ခေပက္ကမေန မယာ ကတော ဝုတ္တော ဧသောဝ ယထာဝုတ္တော ဧသော သင်္ခေပက္ကမော ဧဝ ကဝီနံ ဝိရစယန္တာနံ ခေဒကရံ ဗန္ဓသရီရေ ဤဒိသံ ဤဒိသပ္ပယောဂံ ကထံ နာမ ကရောမီတိ ဧဝံ ပဝတ္တခေဒမုပ္ပာဒယန္တံ ပရမ္ပိ အသာဓုသန္ဒိဒ္ဓါဒိ အညမ္ပိ ဒူသနမတ္ထိ စေ, တံ သဗ္ဗံ ဗောဓယိတုံ ဗောဓေတုံ အလံ သမတ္ထော ဟောတိ. နိယတိ အဝုတ္တောပိ အတ္ထော ဧတေနာတိ စ, သင်္ခေပေါ စ သော နယော စာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

67. මෙසේ 'මෙයට උදාහරණ සහිතව ලක්ෂණ කියමි' යි කරන ලද ප්‍රතිඥාවට අනුකූලව එය ඉටුකර, දැන් 'කතෝත්‍ර' යනාදීන් නිගමනය කරමින් දෝෂයන් සංක්ෂේප කරයි. මෙහි මෙම අධිකාරයෙහි හෝ පරිච්ඡේදයෙහි හෝ එම දෝෂයන්ගේ එනම් කලින් සඳහන් කළ පද දෝෂ ආදියේ උතුම් වූ විභාගය (මිශ්‍ර නොවන සේ බෙදීම) ලක්ෂණයන්ට විරෝධයක් නොවන පරිදි සංක්ෂේප ක්‍රමයෙන් (විස්තර ඉවත් කොට කෙටියෙන් දක්වන ක්‍රමයෙන්) මා විසින් කරන ලදී. මෙසේ පවසන ලද මෙම සංක්ෂේප ක්‍රමයම, කාව්‍යයන් රචනා කරන කවීන්ට වෙහෙස ගෙන දෙන, කාව්‍ය බන්ධනයෙහි මෙබඳු මෙබඳු යෙදුම් කෙසේ නම් කරම්දැයි උපදින වෙහෙස දුරු කරමින්, මින් බාහිරව ඇති වෙනත් අසාධු, සන්දිග්ධ ආදී දෝෂයන් ඇත්නම් ඒ සියල්ල අවබෝධ කරවීමට ප්‍රමාණවත් වේ. 'නොකියන ලද අර්ථය ද මෙයින් නියම කරනු ලැබේ' යනු මෙහි නියමයයි. සංක්ෂේප වූ ද ඒ නය (ක්‍රමය) ද සංක්ෂේපනය නම් වේ යනු විග්‍රහයයි.

ဣဟာနိဒ္ဒိဋ္ဌံ

මෙහි නොදක්වන ලද්දේ ද,

‘‘နိဟန္တု သောယံ ဇလိတံ, ပတင်္ဂေါ အရိပါဝက’’န္တိအာဒိကံ

'නිහන්තු සෝයං ජලිතං, පතංගෝ අරිපාවකං' (දිලිසෙන එම පළඟැටියා සතුරු ගින්න නසාවා) යනාදියයි.

အက္ခမတ္ထန္တရာဒိကံ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရေ အနုပတတ္တာ န ဝုတ္တံ, ဧတ္ထ သူရိယဝါစကော ပတင်္ဂသဒ္ဒေါ ဇောတိရိင်္ဂဏဝါစကောပိ ဟောတီတိ ဝတ္တုမိစ္ဆိတအမိတ္တဂ္ဂိဝိနာသေ အသမတ္ထညတ္ထော ဟောတိ.

අක්ෂම, අර්ථභේද ආදිය විරුද්ධ අර්ථයන් කෙරෙහි වැටෙන බැවින් මෙහි නොකියන ලදී. මෙහි සූර්යයා හැඳින්වීමට යෙදෙන 'පතංග' ශබ්දය පළඟැටියා හැඳින්වීමට ද යෙදෙන බැවින්, තමා ප්‍රකාශ කිරීමට බලාපොරොත්තු වූ සතුරු ගින්න විනාශ කිරීමෙහිලා අසමත් වෙනත් අර්ථයක් දෙයි.

‘‘ဝစန္တိ ဂဏ္ဍိ’’စ္စာဒိကံ အာဂမေ အပ္ပသိဒ္ဓံ လက္ခဏမတ္တေန သာဓိယံ. အပ္ပယုတ္တပဒါဒိဒေါသော ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသေ အန္တောဂဓော ဟောတီတိ န ဝုတ္တော.

'වචන්ති ගණ්ඩි' යනාදිය ආගමයෙහි (වියරණයෙහි) සිද්ධ වූවක් බැවින් ලක්ෂණ මාත්‍රයකින්ම සාධනය කළ හැකිය. අප්‍රයුක්ත පද ආදී දෝෂය කිලිටි පද දෝෂයෙහි ඇතුළත් වන බැවින් මෙහි නොකියන ලදී.

ဂဇဟေသာတုရင်္ဂကောဉ္စနာဒါဒိသမ္ဗန္ဓဒူသိတဉ္စ. ဇိနာဂမာဒီသု ပသိဒ္ဓရူပက္ခန္ဓာဒိကမညတြ ပယုတ္တမပ္ပတီတန္နာမာတီဒံ ဒွယံ ယထာက္ကမံ လောကဝိရောဓမာဂမဝိရောဓဉ္စ ဟောတီတိ ဝိရောဓိပဒေ အန္တောဂဓံ ဟောတိ. ဟေတွပေက္ခံ အာနေတဗ္ဗဟေတုတ္တာ နေယျေ အန္တောဂဓန္တိ န ဝုတ္တံ.

ඇතන් කුඤ්චනාද කිරීම සහ අසුන් කුඤ්චනාද කිරීම ආදී සබඳතාවන්ගෙන් දූෂිත වීම ද, බුද්ධ දේශනාවන්හි ප්‍රසිද්ධ රූපස්කන්ධ ආදිය වෙනත් තැනක යෙදීමෙන් වන 'අප්‍රතීත' (අප්‍රකට) නම් වූ දෝෂය ද යන මේ යුගලය පිළිවෙළින් ලෝක විරෝධය හා ආගම විරෝධය වන බැවින් 'විරෝධී පද' දෝෂයෙහි ඇතුළත් වේ. හේතුවක් අපේක්ෂා කරන බැවින් ගෙන ආ යුතු හේතුව ඇති කල්හි, එය 'නේය්‍ය' දෝෂයෙහි ඇතුළත් වන බැවින් මෙහි නොකියන ලදී.

‘‘ဒေဝေါ ဝေါဟရတု က္လေသံ, ရာဟုခိန္နော ဒိဝါကရော’’

'රාහු විසින් පෙළන ලද සූර්යයා තෙමේ (අන්‍යන්ගේ) ක්ලේශයන් දුරු කෙරේවා' යනාදී වශයෙන්,

ဣစ္စာဒိကံ အသမတ္ထာဘိဓာယိစ္စာဒိ ဩစိတျဟီနေ အန္တောဂဓန္တိ န ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ဒိဝါကရော သယံ ရာဟုဂဟိတော အညေသံ ကိလေသာပနယနေ [Pg.101] အသမတ္ထောတိ တမသာမတ္ထိယံ ဝိသေသနဘူတေန ‘‘ရာဟုခိန္နော’’တိ ပဒေန ဉာယတိ.

යනාදිය අසමර්ථ අභිධානය (ප්‍රකාශනය) ආදී වශයෙන් ඖචිත්‍යහීන (නොගැලපෙන) දෝෂයෙහි ඇතුළත් වන බැවින් නොකියන ලදී. මෙහි සූර්යයා තෙමේ තමාම රාහු විසින් ග්‍රහණය කරගනු ලැබූ බැවින්, අන්‍යන්ගේ කෙලෙස් දුරු කිරීමට අසමත් බවත්, ඔහුගේ එම අසමත් බව විශේෂණයක් වූ 'රාහුඛින්නෝ' (රාහු විසින් පෙළන ලද) යන පදයෙන් පැහැදිලි වේ.

ဇိဂုစ္ဆာဝမင်္ဂလအသဗ္ဘာနံ တိဏ္ဏမညတြဿ ဇောတကံ ဝါစကံ ဝါ အတ္ထန္တရံ ဝါ ဂါမ္မံ ဒုပ္ပတီတိကရတ္တာ ဝါကျတ္ထဂါမ္မဒေါသေယေဝ အန္တောဂဓန္တိ န ဝုတ္တံ. ဒုရုစ္စာရဏဘူတလက္ခဏံ ကဋ္ဌံ ဗန္ဓဖရုသတော အဗျတိရိတ္တန္တိ န ဝုတ္တန္တိ. ‘‘ဟရိသမာနယီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဟပုဗ္ဗံ ရိသ’မာနယိဣစ္စာဒိကံ ဣစ္ဆိတတ္ထတော ပရိဘဋ္ဌတ္တာ ဘဋ္ဌဉ္စ ‘‘သက္ကော သဟဿဂူ’’ဣစ္စာဒိကံ အပသိဒ္ဓဝိသယေ ပရိယုတ္တဂုဠှဉ္စေတိ ဣမေ အတ္ထဂုဠှာဒယော ပသာဒါလင်္ကာရဝိရုဒ္ဓတ္တာ ပသာဒဂုဏာဒါနေနေဝ ပရိစ္စတ္တာတိ န ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ဟိ သဟဿံ ဂါဝေါ စက္ခူနိ အဿာတိ သဟဿဂူတိ သက္ကဿ နာမံ ဂုဠှံ နာမ ဟောတိ.

ජිගුප්සා (පිළිකුල), අවමංගල්‍යය, අසභ්‍ය යන තුනෙන් එකක් ප්‍රකාශ කරන හෝ හඟවන හෝ වෙනත් අර්ථයක් දෙන ග්‍රාම්‍ය දෝෂය, වටහා ගැනීමට අපහසු බැවින් 'වාක්‍යාර්ථ ග්‍රාම්‍ය' දෝෂයෙහිම ඇතුළත් වන බැවින් මෙහි නොකියන ලදී. දුෂ්කර උච්චාරණ ලක්ෂණයෙන් යුත් 'කෂ්ට' දෝෂය, බන්ධ පරුෂ (රළු රචනය) දෝෂයෙන් වෙනස් නොවන බැවින් නොකියන ලදී. 'හරිසමානයී' (හරී ගෙන ආවේය) යි කිය යුතු තැන, 'හ' යන්න මුලට යොදා 'රිසමානයී' යනාදී වශයෙන් කැමති අර්ථයෙන් ගිලිහී ගිය බැවින් 'භ්‍රෂ්ට' දෝෂය ද, 'සක්කෝ සහස්සගූ' (සහස්සගු නම් වූ ශක්‍රයා) යනාදී වශයෙන් අප්‍රසිද්ධ විෂයයෙහි යෙදුණු බැවින් 'ගූඪ' දෝෂය ද යන මේ අර්ථගූඪ ආදී දෝෂයන් ප්‍රසාද අලංකාරයට විරුද්ධ බැවින් ප්‍රසාද ගුණය පිළිගැනීමෙන්ම බැහැර වන බැවින් නොකියන ලදී. මෙහි 'දහසක් ගවයන් (ඇස්) ඇත්තේ සහස්සගු' යන්නෙන් ශක්‍රයාගේ නාමය ගූඪ (සැඟවුණු) එකක් වේ.

ဝါကျဒေါသေပိ ဝိသန္ဓိဝါကျံ ဣဓ အနုပယောဂိတ္တာ န ဝုတ္တံ. ဝါကျမဇ္ဈပတိတဝါကျယုတ္တံ ဝါကျဂဗ္ဘဉ္စ, ဝါကျန္တရပဒသမ္မိဿံ.

වාක්‍ය දෝෂයන්හි ද විසන්ධි වාක්‍යය (සන්ධි නොකළ වාක්‍යය) මෙහි ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් නොකියන ලදී. වාක්‍යයක් මැදට වැටුණු තවත් වාක්‍යයකින් යුක්ත වීම 'වාක්‍ය ගර්භ' දෝෂය ද, වෙනත් වාක්‍යයක පද සමඟ මිශ්‍ර වීම ද,

‘‘အပါထျမေသော ဒိဿတိ, ဝေဇ္ဇံ ခါဒတျနာရတံ’’

'අපාථ්‍යමේසෝ දිස්සති, වෙජ්ජං ඛාදත්‍යනාරතං' (මොහු අහිතකර දේ දකී, වෛද්‍යවරයා නිරන්තරයෙන් අනුභව කරයි) යනාදී වශයෙන්,

ဣစ္စာဒိကံ ဝါကျသံကိဏ္ဏဉ္စ ဗျာကိဏ္ဏေ အန္တောဂဓန္တိ န ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ဧသော ဘိသက္ကော အနာရတံ နိစ္စံ အပါထျံ ရောဂဿ အဟိတံ ဒိဿတိ ဝဒတိ. ဧသော ရောဂီ အနာရတံ သတတံ အပါထျံ အဟိတံ ခါဒတိ. ဝေဇ္ဇံ ဘိသက္ကံ ဒိဿတိ ကုဇ္ဈတိ. ဧဝံ အနေကဝါကျေဟိပိ သန္ဓိဝါကျံ သံကိဏ္ဏံ နာမ.

යනාදී වූ වාක්‍ය සංකීර්ණ දෝෂය ද, 'ව්‍යාකීර්ණ' දෝෂයෙහි ඇතුළත් වන බැවින් නොකියන ලදී. මෙහි 'මේ වෛද්‍යවරයා නිරන්තරයෙන් රෝගයට අහිතකර දේ දකියි (පවසයි)', 'මේ රෝගියා නිරන්තරයෙන් අහිතකර දේ අනුභව කරයි', 'වෛද්‍යවරයා දකියි (කිපෙයි)' යනුවෙන් අනෙක් වාක්‍යයන් සමඟ ද මිශ්‍ර වූ බැවින් මෙය 'සංකීර්ණ වාක්‍ය' නම් වේ.

‘‘ကာစုယျာနေ မယာ ဒိဋ္ဌာ, ဝလ္လရီ ပဉ္စပလ္လဝါ;

ပလ္လဝေ ပလ္လဝေ မုဓာ, ယဿာ ကုသုမမဉ္စရီ’’တိ.

'කවර හෝ උද්‍යානයක දී මා විසින් පත්‍ර පහක් ඇති ලතාවක් දකින ලදී. එහි එක එක පත්‍රයෙහි නිරර්ථක මල් පොකුරු විය' යන්න,

ဣဒမဝါစကံ ပဟေဠိကာသု ပမုဿိတာသန္နိဿိတမိတိ န ဝုတ္တံ. နနု စေတ္ထ အတ္တနာ ပဟေဠိကာယ အဒဿိတတ္တာ အဝါစကဿ ပမုဿိတာယ အန္တောဂဓကရဏံ အသိဒ္ဓေန အသိဒ္ဓသာဓနန္တိ? နယိဒမေဝံ, ‘‘ဥပေက္ခိယန္တိ သဗ္ဗာနိ, သိဿခေဒဘယာ မယာ’’တိ စ ဥပရိ ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသပရိဟာရေ ‘‘ပဟေဠိကာယမာရုဠှာ, န ဟိ ဒုဋ္ဌာ ကိလိဋ္ဌတာ’’တိ စေတိ ဣမိနာ [Pg.102] ပုရာတနေဟိ နိဒ္ဒိဋ္ဌသောဠသပဟေဠိကာယောပိ ဒဿိတာတိ သိဒ္ဓေန အသိဒ္ဓသာဓနံ ဟောတိ. တတ္ထ ကဝိနာ ဥယျာနသဒ္ဒေန ဂေဟဉ္စ လတာပရိယာယဝလ္လရီသဒ္ဒေန အင်္ဂနာ စ ပလ္လဝသဒ္ဒေန ကရစရဏာဓရာ စ မဉ္စရီသဒ္ဒေန နခဒန္တကန္တိယော စ ဝတ္တုမိစ္ဆိတာ.

මෙම අවාවචක (පැහැදිලි අර්ථයක් නොදෙන) දෝෂය ප්‍රහේලිකාවන්හි 'ප්‍රමුෂිත' (අමතක වූ) දෝෂය ඇසුරු කළ බැවින් මෙහි නොකියන ලදී. 'මෙහි තමා විසින් ප්‍රහේලිකාවන් නොදක්වන ලද බැවින්, අවාවචක දෝෂය ප්‍රමුෂිත දෝෂයෙහි ඇතුළත් කිරීම අසිද්ධ වූවකින් අසිද්ධ වූවක් සාධනය කිරීමක් නොවේද?' යත්; එය එසේ නොවේ. 'ශිෂ්‍යයන්ගේ වෙහෙසට ඇති බිය නිසා මා විසින් මේ සියල්ල උපේක්ෂා කරන ලදී (හැරදමන ලදී)' යන්නෙන් ද, ඉදිරියෙහි කිලිටි පද දෝෂය මඟහැරීමේ දී 'ප්‍රහේලිකාවන්හි යෙදුණු කල්හි කිලිටි බව දෝෂයක් නොවේ' යන්නෙන් ද පැරැන්නන් විසින් දක්වන ලද සොළොස් (දහසය) ප්‍රහේලිකාවන් ද දක්වන ලද බැවින්, සිද්ධ වූවකින් අසිද්ධ වූවක් සාධනය කිරීමක් වේ. එහි කවියා විසින් 'උද්‍යාන' ශබ්දයෙන් ගෘහය ද, වැල් සඳහා පර්යාය වූ 'වල්ලරී' ශබ්දයෙන් කාන්තාව ද, 'පල්ලව' (දලු) ශබ්දයෙන් අත් පා සහ තොල් ද, 'මංජරී' (මල් පොකුරු) ශබ්දයෙන් නිය සහ දත්වල කාන්තිය ද ප්‍රකාශ කිරීමට අදහස් කරන ලදී.

ဝါကျတ္ထဒေါသေပိ ပဒုမိနီနံ ရတ္တိယံ ပဗုဇ္ဈနာဒိကံ ဝိရုဒ္ဓံ ဝိရောဓိပဒေယေဝ အန္တောဂဓတ္တာ န ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ကတောတြ သင်္ခေပနယာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ပန တေသံ သဗ္ဗထာ ပရိစ္စတ္တတ္တာတိ. ဧတ္ထ ဩစိတျဟီနဒုပ္ပတီတိကရာနံ ဒွိန္နံ ဝါကျတ္ထဒေါသတ္တေ သတိ ဗန္ဓဖရုသဿ ဝါကျဒေါသတ္တေ သတိ ဝိရောဓိနော ပဒဒေါသတ္တေ သတိ ‘‘အသမတ္ထာဘိဓာယိ’’အာဒိပဒံ, ‘‘ဇိဂုစ္ဆာဒိတ္တယပကာသကာ’’ဒိပဒံ, ကဋ္ဌပဒံ, ပဒုမိနီနံ ရတ္တိယံ ဖုလ္လတာဒိ ဝါကျတ္ထဉ္စေတိ ဣမေ စတ္တာရော ဒေါသာ ဘိန္နဇာတိကေသု ဩစိတျာဒီသု ကထံ သင်္ဂဟိတာတိ? သစ္စံ, တထာပိ ပဒါနံ ဒုဋ္ဌတ္တေ သတိ ဝါကျဝါကျတ္ထာနမဒုဋ္ဌတာ နာမ နတ္ထီတိ ပဒဒေါသေန သန္ဓိဝါကျဝါကျတ္ထဒေါသာနမနညတ္တံ သိဿာနံ ဉာပနတ္ထံ ပဒဒေါသာဒိကံ ဝါကျတ္ထဒေါသာဒီသု သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမိနာယေဝ ပုရာတနေဟိ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရာဒိပဒေဟိ ဝိစရိတံ ဝါကျံ ဝိရုဒ္ဓန္တိအာဒိနာ ဒုဋ္ဌာနိ ဗဟူနိ ဝါကျာနိ ဒဿိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

වාක්‍යාර්ථ දෝෂයන්හි ද පියුමන් රාත්‍රියෙහි පිපීම ආදී විරුද්ධ දේ 'විරෝධී පද' දෝෂයෙහිම ඇතුළත් වන බැවින් නොකියන ලද බව පෙන්වීමට 'කතෝත්‍ර සංක්ෂේපනයා' යි පවසන ලදී. එහෙත් ඒවා සර්වාකාරයෙන්ම අත්හරින ලද්දේ නොවේ. මෙහි ඖචිත්‍යහීන හා දුෂ්ප්‍රතීතිකර යන දෙක වාක්‍යාර්ථ දෝෂයන් වන කල්හි ද, බන්ධ පරුෂය වාක්‍ය දෝෂයක් වන කල්හි ද, විරෝධී පදය පද දෝෂයක් වන කල්හි ද, 'අසමත්තාභිධායී' (අසමත් ප්‍රකාශන) ආදී පදය ද, 'ජිගුප්සාදී ත්‍රිවිධ ප්‍රකාශක' ආදී පදය ද, කෂ්ට පදය ද, පියුමන් රාත්‍රියෙහි පිපීම ආදී වාක්‍යාර්ථය ද යන මේ දෝෂ සතර භින්න ජාතික වූ ඖචිත්‍ය ආදියෙහි කෙසේ ඇතුළත් කරන ලද්දේ ද? එය සත්‍යයකි, එසේ වුවද පදයන් දූෂිත වූ කල්හි වාක්‍ය හා වාක්‍යාර්ථයන්ගේ නිර්දෝෂී භාවයක් නැති බැවින්, පද දෝෂයෙන් සන්ධි වාක්‍ය හා වාක්‍යාර්ථ දෝෂයන්ගේ අනන්‍යතාව (වෙනස් නොවන බව) ශිෂ්‍යයන්ට වටහා දීම පිණිස පද දෝෂ ආදිය වාක්‍යාර්ථ දෝෂ ආදියෙහි ඇතුළත් කරන ලදැයි දත යුතුය. පැරැන්නන් විසින් විරුද්ධ අර්ථ ඇති පදයන්ගෙන් යුත් වාක්‍යය විරුද්ධ වාක්‍යයක් යනාදී වශයෙන් දූෂිත වූ බොහෝ වාක්‍යයන් දක්වන ලද්දේ ද මේ නිසාම යැයි දත යුතුය.

ဣမာယေဝ ဂါထာယ ‘‘တမတ္ထိ စေ ခေဒကရံ ပရမ္ပီ’’တိ ဧတ္ထ ပရသဒ္ဒေနအသာဓုသန္ဒိဒ္ဓပရိယာယဉေယျာပ္ပတီတတ္ထအပ္ပယောဇက- ဒုဗ္ဗောဓဒေသိယာဒိပဒဒေါသေ စ အဓိကဦနဘဂ္ဂစ္ဆန္ဒာဒိဝါကျဒေါသေ စ ဥပက္ကမောပသံဟာရဝိသမသင်္ခါတေ ဝါကျတ္ထဒေါသေ စ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ဧတ္ထ သဒ္ဒသတ္ထဝိရုဒ္ဓမသာဓု နာမ. ကြိယာနိပ္ဖတ္တိကာရဏမုပါဒါယ အတ္ထန္တရေ ပဝတ္တနာမံ ဝိသေသနတ္ထေန ဝိနာ သညာဘာဇနေ ပယုတ္တံ သန္ဒိဒ္ဓံ နာမ, ယထာ ‘‘ရဝိမှိ ဟိမဟာ’’တိ. ဧတ္ထ ဟိမဟာ ရဝီတိ ဝိသေသနေ ကတေ ဒေါသော [Pg.103] နတ္ထိ. ပသိဒ္ဓသညာသဒ္ဒဿ ပရိယာယနာမေန ကပ္ပိတပဒံ ပရိယာယဉေယျံ နာမ, ယထာ ‘‘ဝဠဝါမုခဿ အဿဝနိတာနန’’န္တိ. အတိသယာ ဝိနာ ဘာဝိတတ္ထေန ဝိသေသျဿ ဂုဏဝါစကံ ပဒံ အပ္ပတီတတ္ထံ နာမ, ယထာ ‘‘ကဏှမသီ’’တိ. အဓိဂတတ္တာနုပယောဂိပဒံ အပ္ပယောဇကံ နာမ, ယထာ ‘‘အတိဖေနိလံ သာဂရမလင်္ဃီ’’တိ. အပ္ပသိဒ္ဓဝစနံ ဒုဗ္ဗောဓံ နာမ, ယထာ–

මෙම ගාථාවෙන්ම (පූර්වෝක්ත ‘තමත්ථි චේ ඛේදකරං පරම්පී’ යන්නෙහි) ‘පර’ යන ශබ්දයෙන් අසාධු, සන්දිග්ධ, පරියායඥෙය්‍ය, අප්‍රතීතාර්ථ, අප්‍රයෝජක, දුර්බෝධ, දේශීය ආදී පද දෝෂ ද; අධික, ඌන, භග්නච්ඡන්ද ආදී වාක්‍ය දෝෂ ද; උපක්‍රම-උපසංහාර විෂම නමින් හැඳින්වෙන වාක්‍යාර්ථ දෝෂ ද ගනු ලැබේ. මෙහි ශබ්ද ශාස්ත්‍රයට (ව්‍යාකරණයට) විරුද්ධ වූවක් ‘අසාධු’ නම් වේ. ක්‍රියා සිද්ධියට හේතුව උපදවා වෙනත් අර්ථයක පවතින නාමයක්, විශේෂණ අර්ථයකින් තොරව හුදෙක් සංඥාවක් වශයෙන් පමණක් යෙදීම ‘සන්දිග්ධ’ නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස: ‘රවිම්හි හිමහා’ (සූර්යයා කෙරෙහි හිමහා හෙවත් සීතල ඇත්තා) යන්නයි. මෙහි ‘හිමහා රවී’ (හිම සහිත සූර්යයා) කියා විශේෂණය කළ කල්හි දෝෂයක් නැත. ප්‍රසිද්ධ සංඥා ශබ්දයක පර්යාය නාමයෙන් සාදා ගන්නා ලද පදය ‘පරියායඥෙය්‍ය’ නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස: ‘වළවාමුඛස්ස අස්සවනිතානනං’ (වළවාමුඛයාගේ අශ්ව ස්ත්‍රී මුඛය) යන්නයි. අතිශයෝක්තියෙන් තොරව, ප්‍රකාශිත අර්ථයෙන් යුත් විශේෂ්‍යයාගේ ගුණ හඟවන පදය ‘අප්‍රතීතාර්ථ’ නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස: ‘කණ්හමසී’ (කළු පැහැති ගින්න/අඟුර) යන්නයි. තමන් ලබන්නට අදහස් කළ අර්ථයට ප්‍රයෝජනවත් නොවන පදය ‘අප්‍රයෝජක’ නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස: ‘අතිඵේනිලං සාගරමලංඝී’ (බොහෝ පෙණ සහිත සාගරය තරණය කළේය) යන්නයි. අප්‍රසිද්ධ වචනය ‘දුර්බෝධ’ නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස:—

‘‘မနုညဒ္ဓနယော ပါဒေ, ခါဒယော ကနိ ဘန္တိ တေ’’တိ.

“මනුඤ්ඤද්ධනයෝ පාදේ, ඛාදයෝ කනි භන්ති තේ” යන්නයි.

ကနိ ဟေ ကညေ တေ တဝပါဒေ မနုညဒ္ဓနယော မနောဟရသဒ္ဒသမန္နာဂတာ ခါဒယော ဂဂ္ဃရိကာ ဘန္တိ ဒိဗ္ဗန္တီတိ. ကိသ္မိဉ္စိ ဒေသေယေဝ သိဒ္ဓနာမံ ဒေသိယံ နာမ. ယထာ–

මෙහි ‘කනි’ යනු ‘එම්බා කන්‍යාවෙනි!’ යන්නයි. ‘තේ’ යනු ‘ඔබගේ’ යන්නයි. ‘පාදේ’ යනු ‘පාදයන්හි’ යන්නයි. ‘මනුඤ්ඤද්ධනයෝ’ යනු ‘මනෝහර ශබ්දයෙන් යුක්ත වූ’ යන්නයි. ‘ඛාදයෝ’ යනු ‘ගිගිරි (පා සළඹ)’ යන්නයි. ‘භන්ති’ යනු ‘බබළති’ යන්නයි. යම් කිසි ප්‍රදේශයක පමණක් ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ (ප්‍රකට වූ) නාමය ‘දේශීය’ නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස:—

‘‘ဣမေ လာဝဏျတလ္လာ တေ, ဂလ္လာ လောလဝိလောစနေ’’တိ.

“ඉමේ ලාවණ්‍යතල්ලා තේ, ගල්ලා ලෝලවිලෝචනේ” යන්නයි.

ဟေ လောလဝိလောစနေ တေ တဝ ဣမေ ဂလ္လာ ကပေါလာ လာဝဏျတလ္လာ မနုညတလ္လာ ဇလာသယဝိသေသာ ဘဝန္တိ. ကေနစိ လေသေန ပကာသိတမတ္ထမုပါဒါယ ပယုတ္တမဓိကံ နာမ. ယထာ–

එම්බා චංචල නෙත් ඇත්තිය, ඔබගේ මේ ‘ගල්ලා’ හෙවත් කොපුල් තල ‘ලාවණ්‍යතල්ලා’ හෙවත් මනහර ජලාශ විශේෂයන් වෙති. යම් කිසි ආකාරයකින් ප්‍රකාශ කරන ලද අර්ථය නැවතත් දැක්වීම සඳහා යොදන ලද්ද ‘අධික’ නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස:—

‘‘တွယိ ရာဇတိ ရာဇိန္ဒ, ရိပူနံ သဂ္ဂသေဝိနံ;

ထီနံ အကင်္ကဏော ပါဏိ, သိယာ နေတ္တမနဉ္ဇန’’န္တိ.

“ත්වයි රාජති රාජින්ද, රිපූනං සග්ගසේවිනං; ථීනං අකංකණෝ පාණි, සියා නෙත්තමනඤ්ජනං” යන්නයි.

ဧတ္ထ ‘‘အကင်္ကဏော ပါဏိ, နေတ္တမနဉ္ဇန’’န္တိ ဣမိနာယေဝထီနံ ဝိဓဝတ္တံ ဂမျမာနံ ဟောတီတိ တပ္ပကာသနတ္ထံ ပယုတ္တံ ‘‘သဂ္ဂသေဝိန’’န္တိ ဣဒံ အဓိကံ နာမ. ဝတ္တဗ္ဗယုတ္တတော ဦနံ ဝါကျံ ဦနံ နာမ. ‘‘တိလောကတိလကံ မုနိ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဝန္ဒာမီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗဿ အဝုတ္တတ္တာ ဦနံ. ဆန္ဒောဟာနိသံယုတ္တံ ဘဂ္ဂစ္ဆန္ဒံ နာမ. ဣဒံ တေသံ တေသံ ဆန္ဒာနံ အက္ခရဂဏနတော ဦနာဓိကဝသေန ပါကဋံ ဟောတိ. အာဒျန္တတော ဝိသမံ ဥပက္ကမောပသံဟာရဝိသမံ နာမ. ဣဒံ အာရဒ္ဓက္ကမံ ပရိစ္စဇိတွာ ကမန္တရေန နိယမန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙහි “අකංකණෝ පාණි, නෙත්තමනඤ්ජනං” (පළඳනා රහිත අත් සහ අඳුන් නොලෑ ඇස් ඇති බව) යන මෙයින්ම ස්ත්‍රීන්ගේ වැන්දඹු බව වැටහෙන්නේය. එබැවින් එය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස යෙදූ “සග්ගසේවිනං” (ස්වර්ගය සේවනය කරන හෙවත් මියගිය සතුරන්ගේ) යන වචනය මෙහි ‘අධික’ නම් වේ. පැවසිය යුතු කරුණට වඩා අඩු වූ වාක්‍යය ‘ඌන’ නම් වේ. “තිලෝකතිලකං මුනිං” (තිලෝගුරු මුනිඳුන්) යන මෙහි “වන්දාමි” (වඳිමි) යන කිව යුතු ක්‍රියා පදය නොකී බැවින් ‘ඌන’ වේ. ඡන්දස් හානියෙන් යුක්ත වූව ‘භග්නච්ඡන්ද’ නම් වේ. මෙය ඒ ඒ ඡන්දස්වල අක්ෂර සහ ගණයන්හි අඩු වැඩි බව අනුව පැහැදිලි වෙයි. ආරම්භයේ සහ අවසානයේ විෂම වූව ‘උපක්‍රම-උපසංහාර විෂම’ නම් වේ. මෙය ආරම්භ කළ ක්‍රමය අතහැර වෙනත් ක්‍රමයකින් අවසන් කිරීම යැයි දත යුතුය.

ဣတိ သုဗောဓာလင်္ကာရနိဿယေ

මෙසේ සුබෝධාලංකාර නිසයෙහි

ပဌမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

පළමුවන පරිච්ඡේදයයි.

၂. ဒေါသပရိဟာရာဝဗောဓပရိစ္ဆေဒဝဏ္ဏနာ

2. දෝෂ පරිහාරාවබෝධ පරිච්ඡේද වර්ණනාව

၆၈.

68.

ကဒါစိ ကဝိကောသလ္လာ, ဝိရောဓော သကလောပျ’ယံ;

ဒေါသသင်္ချမတိက္ကမ္မ, ဂုဏဝီထိံ ဝိဂါဟတေ.

“කවියාගේ දක්ෂතාව නිසා සමහර විට මේ සියලු විරෝධයෝම දෝෂ ගණයෙන් බැහැරව ගුණ මාර්ගයට පිවිසෙති.”

၆၉.

69.

တေန ဝုတ္တဝိရောဓာန-မဝိရောဓော ယထာ သိယာ;

တထာ ဒေါသပရိဟာရာ-ဝဗောဓော ဒါနိ နီယတေ.

“එබැවින්, කලින් කියන ලද විරෝධයන්ගේ අවිරෝධය (නොගැටෙන බව) යම් සේ වේ ද, එසේ වූ දෝෂ පරිහාරය අවබෝධ කර දීම දැන් ඉදිරිපත් කරනු ලැබේ.”

၆၈-၆၉. ဣစ္စေဝံ [Pg.104] ဒေါသဝိဘာဂံ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တဒေါသပရိဟာရက္ကမမုပဒိသိတုမာဟ ‘‘ကဒါစီ’’တျာဒိ. သကလောပိ အယံ ဝိရောဓော ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရာဒိကတော န ကောစိ ဧကော ဧဝ ဒေါသေသု, ဒေါသာနံ ဝါ သင်္ချံ ဂဏနံ ဒေါသဘာဝံ အတိက္ကမ္မ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂုဏာနံ ဝီထိံ ပဒဝိံ ဂုဏသဘာဝတံ ဝိဂါဟတေ အဗ္ဘုပဂစ္ဆတိ ကဒါစိ, န သဗ္ဗဒါ. ကဝိနော ပယုဇ္ဇကဿ ကောသလ္လာ တာဒိသဝိသယပရိဂ္ဂဟလက္ခဏနေပုညကာရဏာ, န တု ယထာ တထာ စေတိ. ‘‘တေနေ’’စ္စာဒိ. ယေနေဝံ, တေန ကာရဏေန ဝုတ္တာနံ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရာဒီနံ ဝိရောဓာနံ ယထာ ယေန ပကာရေန အဝိရောဓော နိဒ္ဒေါသတာ သိယာ ဘဝေယျ, တထာ တေန ပကာရေန ဒေါသာနံ ပရိဟာရော ဒူရီကရဏံ အဝဗုဇ္ဈတိ ဉာယတိ ဧတေနာတိ အဝဗောဓော, တဿ အဝဗောဓော, တန္နာမိကော ပရိစ္ဆေဒေါ ဣဒါနိ နီယတေ အာနီယတေ ဝုစ္စတေတိ အတ္ထော.

68-69. මෙසේ දෝෂ විභාගය වෙන් කොට දක්වා, දැන් ඉහත සඳහන් කරන ලද දෝෂයන් මඟහැරීමේ ක්‍රමය උපදෙස් දීම සඳහා “කදාචි” යනාදිය වදාළ සේක. විරුද්ධාර්ථ ආදියෙන් සිදුවන මේ සියලුම විරෝධයෝ, දෝෂයන් අතුරෙන් කිසියම් එකක් පමණක් නොව, දෝෂයන්ගේ සංඛ්‍යාව හෙවත් දෝෂ බව ඉක්මවා, ගුණයන්ගේ මාර්ගයට හෙවත් ගුණ ස්වභාවයට සමහර විට (සෑම විටම නොව) පැමිණෙති. එසේ වන්නේ කාව්‍යය නිර්මාණය කරන කවියාගේ දක්ෂතාව හෙවත් එවැනි විෂයයන් ග්‍රහණය කරගැනීමේ නිපුණත්වය නිසා මිස සාමාන්‍ය ලෙස නොවේ. “තේන” යනාදියයි. යම් හෙයකින් මෙසේ වේ ද, ඒ හේතුවෙන් කියන ලද විරුද්ධාර්ථ ආදී විරෝධයන්ගේ අවිරෝධය (නිර්දෝෂී බව) යම් ආකාරයකින් සිදුවේ ද, එම ආකාරයෙන් දෝෂයන් දුරු කිරීම (පරිහාරය) මෙයින් අවබෝධ කරගනු ලබන හෙයින් ‘අවබෝධය’ නම් වේ. එහි අවබෝධය හෙවත් එම නම ඇති පරිච්ඡේදය දැන් ගෙන එනු ලැබේ, කියනු ලැබේ යන්න අර්ථයයි.

၆၈-၆၉. ဧဝံ ဒေါသဝိဘာဂံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တဒေါသာနံ ပရိဟာရတ္ထမာရဘန္တော ‘‘ကဒါစီ’’တျာဒိမာဟ. သကလောပိ အယံ ဝိရောဓော ပဒဒေါသာဒိကော ဒေါသသင်္ချံ ဒေါသာနံ, ဒေါသေသု ဝါ ဂဏနံ ဒေါသဘာဝံ အတိက္ကမ္မ ကဒါစိ ကဝိကောသလ္လာ ကဝိနော ဗျာကရဏာဘိဓာနဆန္ဒောအလင်္ကတိအာဒီသု ပရိစယလက္ခဏေန ပညာပါဋဝေန ယတော ဂုဏဝီထိံ ဂုဏပဒဝိံ ကေဝလံ ဂုဏသဘာဝံ ဝိဂါဟတေ အဗ္ဘုပဂစ္ဆတိ, တေန ကာရဏေန ဝုတ္တဝိရောဓာနံ ယထာဝုတ္တပဒဒေါသာဒိဝိရောဓာနံ အဝိရောဓော အဝိရုဒ္ဓတာ ယထာ [Pg.105] သိယာ ယေန ပကာရေန ဘဝေယျ, တထာ တေန ပကာရေန ဒေါသပရိဟာရာဝဗောဓော ယထာဝုတ္တပဒဒေါသာဒိသမ္ဗန္ဓိနော ပရိဟရဏက္ကမဿ အဝဗောဓကာရဏတ္တာ တန္နာမိကပရိစ္ဆေဒေါ ဣဒါနိ လဒ္ဓါဝသရေ နီယတေ ဝုစ္စတေ. ယထာဝုတ္တဒေါသာ ကဝိသာမတ္ထိယေန နိဒ္ဒေါသတ္တံ ဘဇန္တိ, တဿ သာမတ္ထိယဿ ဥပဒေသံ ဒဿာမာတိ အဓိပ္ပာယော.

68-69. මෙසේ දෝෂ විභාගය වෙන් කොට දක්වා, දැන් කියන ලද දෝෂයන් මඟහැරීම සඳහා ආරම්භ කරමින් “කදාචි” යනාදිය පැවසූහ. පද දෝෂ ආදී වූ මේ සියලුම විරෝධයෝ, දෝෂයන්ගේ සංඛ්‍යාව හෙවත් දෝෂයන් අතර ගණනය කිරීම හෙවත් දෝෂ ස්වභාවය ඉක්මවා, කවියාගේ ව්‍යාකරණ, අභිධාන (ශබ්දකෝෂ), ඡන්දස්, අලංකාර ආදියෙහි ඇති පරිචය ලක්ෂණ කොට ඇති ප්‍රඥා පාටවය (කෞශල්‍යය) නිසා, යම් හෙයකින් ගුණ මාර්ගයට හෙවත් හුදෙක් ගුණ ස්වභාවයට සමහර විට පැමිණෙත්ද, එම හේතුවෙන්, කියන ලද පද දෝෂ ආදී විරෝධයන්ගේ අවිරෝධය (අවිරුද්ධ භාවය) යම් ආකාරයකින් සිදුවේ ද, එම ආකාරයෙන් පද දෝෂ ආදිය මඟහැරීමේ ක්‍රමය අවබෝධ කරගැනීමට හේතු වන බැවින් ‘දෝෂපරිහාරාවබෝධය’ නම් වූ පරිච්ඡේදය දැන් ලැබුණු අවස්ථාවෙහි ගෙන එනු ලැබේ, කියනු ලැබේ. ඉහත සඳහන් කළ දෝෂයෝ කවියාගේ සාමර්ථ්‍යය නිසා නිර්දෝෂී බවට පත්වෙති, එම සාමර්ථ්‍යය පිළිබඳ උපදෙස් ලබා දෙන්නෙමු යන්න මෙහි අදහසයි.

ပဒဒေါသပရိဟာရဝဏ္ဏနာ

පද දෝෂ පරිහාර වර්ණනාව

တတ္ထ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရဿ ပရိဟာရော ယထာ –

එහි විරුද්ධාර්ථ දෝෂය මඟහැරීම මෙසේය:—

၇၀.

70.

ဝိန္ဒန္တံ ပါကသာလီနံ, သာလီနံ ဒဿနာ သုခံ;

တံ ကထံ နာမ မေဃော’ယံ, ဝိသဒေါ သုခယေ ဇနံ.

“පැසුණු ඇල් කෙත් දැකීමෙන් සතුටක් ලබන ඒ ජනයා, විශද (ජලය දෙන/විෂ දෙන) මේ මේඝය කෙසේ නම් සතුටු කරන්නේද?”

၇၀. ‘‘ဝိန္ဒန္တ’’မိစ္စာဒိ. ပါကေန ပရိဏတဘာဝေန သာလီနံ ယုတ္တာနံ, မနုညာနံ ဝါ သာလီနံ ရတ္တသာလိအာဒီနံ သာလိဇာတီနံ ဒဿနာ သုခံ စေတသိကံ သောမနဿံ ဝိန္ဒန္တံ တံ ဇနံ ဝိသဒေါ အယံ မေဃော အမ္ဗုဒေါ ကထံ နာမ သုခယေတိ. ဧတ္ထ တာဒိသဿ ဇနဿ အသုခပ္ပဒါနံ ဂရဠဿ မေဃဿာနုရူပန္တိ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရတာ ပရိဟဋာ.

70. “වින්දන්තං” යනාදියයි. පැසීමෙන් පරිණත භාවයට පත් වූ මනා වූ රතු හැල් ආදී හැල් වර්ග දැකීමෙන් උපදින චෛතසික සෝමනස්සය (සතුට) ලබන ඒ ජනයා, විශද (වැහි බරින් තොර හෝ විෂ දෙන) මේ මේඝය කෙසේ නම් සතුටු කරන්නේද? මෙහිදී එවැනි ජනයාට අසතුටක් ලබා දීම විෂ දෙන මේඝයාට ද අනුරූප වන බැවින් විරුද්ධාර්ථය (විරුද්ධාර්ථ දෝෂය) මඟහැරී ගියේය.

၇၀. တတ္ထ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရဿ ပရိဟာရော ယထာ ဧဝံ. ‘‘ဝိန္ဒန္တိ’’စ္စာဒိ. ပါကသာလီနံ ပရိဏာမေန ယုတ္တာနံ, မနုညာနံ ဝါ သာလီနံ ရတ္တသာလိအာဒီနံ ဒဿနာ ဒဿနဟေတု သုခံ စေတသိကသောမနဿံ ဝိန္ဒန္တံ အနုဘောန္တံ တံ ဇနံ တံ ကဿကဇနံ ဝိသဒေါ ဇလဒါယကော အယံ မေဃော ကထံ နာမ သုခယေ, န သုခယတေဝ. တာဒိသဿ ဇနဿ ဒုက္ခဒါနံ ဂရဠဒါယကဿ မေဃဿာပိ အနုရူပမိတိ ဝိရုဒ္ဓညတ္ထော အပနီတော ဟောတိ. ပါကေန သာလိနောတိ ဝိဂ္ဂဟော. သုခံ ကရောတီတိ သုခယေတိ နာမဓာတု.

70. එහි විරුද්ධාර්ථ දෝෂය මඟහැරීම මෙසේය. “වින්දන්ති” යනාදියයි. ‘පාකසාලීනං’ යනු පැසීමෙන් පරිණත වූ, මනා වූ රතු හැල් ආදී හැල් වර්ග දැකීම හේතුවෙන් ලැබෙන චෛතසික සෝමනස්සය (සතුට) අත්විඳින ඒ ගොවි ජනයා, විශද (ජලය දෙන) මේ මේඝය කෙසේ නම් සතුටු කරන්නේද? කිසිසේත් සතුටු නොකරයි. එවැනි ජනයාට දුකක් දීම විෂ (වෛර/වස) දෙන මේඝයාට ද අනුරූප වන බැවින් විරුද්ධ වූ වෙනත් අර්ථය බැහැර කරන ලද්දේ වෙයි. ‘පාකේන සාලිනෝ’ යනු විග්‍රහයයි. සතුට ඇති කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සුඛයේ’ යනු නාම ධාතුවකි.

ယထာ ဝါ –

නැතහොත් උදාහරණයක් ලෙස:—

၇၁.

71.

ဝိနာယကောပိ [Pg.106] နာဂေါသိ,ဂေါတမောပိ မဟာမတိ;

ပဏီတောပိ ရသာပေတော,စိတ္တာ မေ သာမိ တေ ဂတိ.

ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ විනායකයෙකු (ගුරුළෙකු) වුව ද නාගයෙකු (කෙලෙස් රහිත උත්තමයෙකු) වන්නාහ. ගෝතමයෙකු වුව ද මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකු වන්නාහ. ප්‍රණීත වුව ද රසයෙන් තොර වූවෙකු (රාගාදී රසයන්ගෙන් මිදුණෙකු) වන්නාහ. ඔබ වහන්සේගේ පැවැත්ම මට අතිශයින්ම පුදුම සහගතය.

၇၁. ‘‘ဝိနာယကောပိ’’စ္စာဒိ. ဝီနံ ပက္ခီနံ နာယကော, ဂရုဠော, သတ္တေ ဝိနေတီတိ ဝိနာယကော, ဝုဒ္ဓေါ, ဘဂဝါ စ. တတ္ထ ယဒါ ဝိနာယကော ဂရုဠော, တဒါ တု နာဂေါ ပန္နဂေါသီတိ ဝိရုဒ္ဓံ, ပက္ခန္တရေ တွဝိရုဒ္ဓံ ဘဂဝတော အာဂုဿ ရာဂါဒိနော အဘာဝတော. ဣမေသံ ဂုန္နံ အတိသယေန ဂေါ ဂေါတမော ဟီနပသု, ဂေါတမဝံသာဝတိဏ္ဏတ္တာ ဂေါတမော ဘဂဝါ စ. ဟီနပသု စ တွံ မဟာမတိ အသီတိ ဝိရုဒ္ဓံ အစ္စန္တဟီနပသုနော မဟတိယာ ပညာယ အဘာဝတော. ပက္ခန္တရေ တု န ဗျာဃာတော. ပဏီတော မဓုရော ရသော, ဥတ္တမော စ သုဂတော. တတ္ထ မဓုရရသတော အပေတော အပဂတောသီတိ ဝိရုဇ္ဈတိ, ဘဂဝတော တု ရသေဟိ သိင်္ဂါရာဒီဟိ အပေတောတိ ယုဇ္ဇတိ. မေ မမ. သာမီတိ အာမန္တနံ. တေ တဝ ဂတိ ပဝတ္တိ စိတ္တာ အဗ္ဘုတာတိ. ဧတ္ထ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရံ ဝိရောဓာလင်္ကာရံ သိလာဃနီယန္တိ တေန တံ ပရိဟဋံ.

71. ‘විනායකොපි’ යනාදියයි. පක්ෂීන්ගේ නායකයා වූ ගරුඬා ‘විනායක’ නම් වේ. සත්ත්වයන් හික්මවන බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ද විනායක නම් වන සේක. එහි යම් කලෙක විනායක යන්නෙන් ගරුඬා අදහස් වේ ද, එකල්හි ‘නාගො’ යනු සර්පයා යන අර්ථයෙන් ගත් කල එය විරුද්ධ වෙයි. අන් පක්ෂයකින් (බුදුරජාණන් වහන්සේ යන අර්ථයෙන්) ගත් කල, උන්වහන්සේ කෙරෙහි රාගාදී කෙලෙස් නැති බැවින් එය අවිරුද්ධ වෙයි. ගවයන් අතුරෙන් අතිශය ගවයා ‘ගෝතම’ (හීන පශු) වෙයි. ගෝතම වංශයෙහි උපන් බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ගෝතම වෙති. ‘ඔබ හීන පශුවකු වන අතරම මහා ප්‍රඥාවන්තයෙක් වෙහිය’ යන්න විරුද්ධ වෙයි, මන්දයත් අතිශය හීන පශුවකුට මහා ප්‍රඥාවක් නොමැති බැවිනි. අනෙක් පාර්ශවයෙන් ගත් කල ගැටීමක් නැත. ‘ප්‍රණීත’ යනු මිහිරි රසය මෙන්ම උත්තම වූ සුගතයන් වහන්සේ ය. එහි මිහිරි රසයෙන් තොර වූවෙහිය යන්න විරුද්ධ වන නමුත්, බුදුරජාණන් වහන්සේ ශෘංගාරාදී කෙලෙස් රසයන්ගෙන් තොර වූ සේක යන්න ගැලපෙයි. ‘මෙ’ යනු මාගේ යන්නයි. ‘සාමි’ යනු ඇමතීමකි. ‘තෙ’ ඔබගේ, ‘ගති’ පැවැත්ම, ‘චිත්තා’ අද්භූතය (පුදුමය). මෙහි විරුද්ධ වූ වෙනත් අර්ථයක් හැඟවෙන විරෝධාලංකාරය ප්‍රශංසනීය බැවින්, එමඟින් ඒ දෝෂය දුරු කරන ලදී.

၇၁. ယထာ ဝါ ဥတ္တဒေါသဿ ပရိဟာရော ဤဒိသော ဝါ. ‘‘ဝိနာယကော’’စ္စာဒိ. ဟေ သာမိ တွံ ဝိနာယကောပိ ဂရုဠောပိ နာဂေါသိ ပန္နဂေါ အသိ. နော စေ, ဝိနာယကောပိ သတ္တေ ဝိနေန္တော ဧဝ နာဂေါသိ နိက္ကိလေသော အသိ. ဂေါတမောပိ ပသုတမောပိ မဟာမတိ မဟာပညဝါသိ. နော စေ, ဂေါတမောပိ ဂေါတ္တတော ဂေါတမောယေဝ မဟာမတိ မဟာပညဝါသိ. ပဏီတောပိ မဓုရောပိ ရသာပေတော မဓုရရသတော အပဂတောသိ. နော စေ, ပဏီတောပိ ဥတ္တမော ဧဝ ရသာပေတော သိင်္ဂါရာဒိရသတော အပဂတောသိ. တေ တုယှံ ဂတိ ပဝတ္တိ မေ မယှံ စိတ္တာ အစ္ဆရိယာ. [Pg.107] ဧတ္ထ ဂရုဠဿ နာဂတ္တဉ္စ ပသုတမဿ ပညဝန္တတ္တဉ္စ ပဏီတဿ နိရသတ္တဉ္စ ဝိရုဒ္ဓံ, တထာပိ အညပက္ခဿ အဝိရုဒ္ဓတ္တာ ဝိရုဒ္ဓတ္ထန္တရဒေါသော ပသတ္ထေန ဝိရုဒ္ဓါလင်္ကာရေန နိရာကတော. ဝီနံ ပက္ခီနံ နာယကော, ဂရုဠော. သတ္တေ ဝိနေတီတိ ဝိနာယကော, ဗုဒ္ဓေါ. နတ္ထိ အာဂု ဧတဿာတိ နာဂေါ, ဗုဒ္ဓေါ. ဂုန္နမတိသယေန ဂေါတမော, ပသု. မဟတီ မတိ အဿာတိ မဟာမတိ, ဗုဒ္ဓေါ. ပဓာနတ္တံ နီတော ပဏီတော, မဓုရော ရသော. ရသတော အပေတောတိ ရသာပေတော, ဗုဒ္ဓေါတိ ဝိဂ္ဂဟော.

71. නැතහොත් කලින් කී දෝෂයට පිළියම මෙසේ ද වේ. ‘විනායකො’ යනාදියයි. ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ විනායකයෙකු (ගුරුළෙකු) වුව ද නාගයෙකු (සර්පයෙකු) වන්නාහ. එසේ නොවේ නම්, විනායකයෙකු (සත්ත්වයන් හික්මවන්නෙකු) වුව ද නාගයෙකු (කෙලෙස් රහිත උත්තමයෙකු) වන්නාහ. ගෝතමයෙකු (හීන පශුවෙකු) වුව ද මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකු වන්නාහ. එසේ නොවේ නම්, ගෝත්‍රයෙන් ගෝතම වුව ද මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකු වන්නාහ. ප්‍රණීත (මිහිරි රස ඇත්තෙකු) වුව ද රසයෙන් තොර වූවෙහිය. එසේ නොවේ නම්, ප්‍රණීත (උතුම්) වුව ද ශෘංගාරාදී රසයන්ගෙන් මිදුණාහ. ඔබ වහන්සේගේ පැවැත්ම මට අතිශයින්ම පුදුමයකි. මෙහි ගරුඬා නාගයෙකු වීම ද, තිරිසන් සතා ප්‍රඥාවන්තයෙකු වීම ද, මිහිරි දෙයෙහි රසයක් නොවීම ද විරුද්ධය. එසේ වුව ද, අනෙක් පාර්ශවයෙන් විරුද්ධ නොවන බැවින්, මෙම ‘විරුද්ධත්ථන්තර’ දෝෂය ප්‍රශංසනීය වූ විරෝධාලංකාරයෙන් බැහැර කර ඇත. පක්ෂීන්ගේ නායකයා වූ ගරුඬා ‘විනායක’ නම් වේ. සත්ත්වයන් හික්මවන බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘විනායක’ නම් වන සේක. වැරදි (කෙලෙස්) නැති බැවින් උන්වහන්සේ ‘නාග’ නම් වෙති. ගවයන් අතුරෙන් අතිශය වූයේ ‘ගෝතම’ ය. මහා ප්‍රඥාවක් ඇති බැවින් ‘මහාමති’ නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ය. ප්‍රධානත්වයට පත් වූ බැවින් ‘ප්‍රණීත’ (මිහිරි රස) ය. රසයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් ‘රසාපේත’ නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ යනු විග්‍රහයයි.

အဈတ္ထဿ ယထာ –

අධ්‍යාහාරයට උදාහරණ මෙසේ ය -

၇၂.

72.

ကထံ တာဒိဂုဏာဘာဝေ,လောကံ တောသေတိ ဒုဇ္ဇနော;

ဩဘာသိတာသေသဒိသော,ခဇ္ဇောတော နာမ ကိံ ဘဝေ.

එවැනි (ශීලාදී) ගුණයන් තමා තුළ නොමැති කල්හි, දුර්ජනයා ලෝකය සතුටු කරන්නේ කෙසේද? සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරන කනමැදිරියෙකු කියා කෙනෙකු සිටිය හැකිද?

၇၂. ‘‘ကထ’’မိစ္စာဒိ. ဒုဇ္ဇနော တာဒိနော ဂုဏာ လောကံ တောသေန္တိ, တာဒီနံ ဂုဏာနံ အတ္တနိ အဘာဝေ သတိ လောကံ သတ္တလောကံ ကထံ တောသေတိ, န တောသေတီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တမေဝတ္ထန္တရေန သာဓေတိ ‘‘ခဇ္ဇောတော နာမ ဩဘာသိတာ ဒီပိတာ အသေသဒိသာ ယေန တထာဝိဓော ကိံ ဘဝေ, န ဘဝေယျ တာဒိနော ဂုဏဿ အဘာဝတော’’တိ. ဧတ္ထ ခဇ္ဇောတဿ အဓိကတ္ထဘာဝေန သိတော ဩဘာသိတာသေသဒိသတ္တဒေါသော ‘‘ကထံ တာဒိဂုဏာဘာဝေ’’တိအာဒိဝစောဘင်္ဂိယာ ပရိဟဋော.

72. ‘කථං’ යනාදියයි. දුර්ජනයා කෙරෙහි එවැනි ගුණ ලෝකය සතුටු කරයි. එවැනි ගුණයන් තමා කෙරෙහි නොමැති කල්හි, ඔහු සත්ව ලෝකය සතුටු කරන්නේ කෙසේද? සතුටු නොකරයි යනු අර්ථයයි. කියන ලද අර්ථයම වෙනත් ක්‍රමයකින් තහවුරු කරයි: ‘සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරන කනමැදිරියෙකු විය හැකිද? එවැනි ගුණයක් නොමැති බැවින් එවැන්නෙකු විය නොහැක’ යන්නයි. මෙහි කනමැදිරියාට අසීමිත ආලෝකයක් ඇතැයි කීමෙන් ඇති වන ‘අධිකාර්ථ’ දෝෂය ‘කථං තාදිගුණාභාවේ’ යනාදී වචන රටාවෙන් දුරු කරන ලදී.

၇၂. အဈတ္ထဿ ယထာတိ ဧတ္ထ ပရိဟာရော အဇ္ဈာဟာရော, ဧဝမုပရိပိ. ‘‘ကထိ’’စ္စာဒိ. ဒုဇ္ဇနော ဂုဏဟီနဇနော တာဒိဂုဏာဘာဝေ သန္တောသဇနနကာရဏာနံ တာဒိသာနံ သီလာဒိဂုဏာနံ [Pg.108] အတ္တနိ အဝိဇ္ဇမာနတ္တေ သတိ လောကံ သတ္တလောကံ ကထံ တောသေတိ, န တောသေတိယေဝ, တထာ ဟိ ခဇ္ဇောတော နာမ ဩဘာသိတာသေသဒိသော ကိံ ဘဝေ, န ဘဝတျေဝ. ဧတ္ထ ခဇ္ဇောတဿ သကလဒိသောဘာသနသင်္ခါတမဓိကတ္ထဒေါသော ‘‘ကထံ တာဒိဂုဏာဘာဝေ’’စ္စာဒိဝါကျလီလာယ နိရာကတော. တာဒီ စ တေ ဂုဏာ စေတိ ဝိဂ္ဂဟော.

72. ‘අධ්‍යාහාරයට උදාහරණ මෙසේය’ යන්නෙහි පරිහාර යනු ‘අධ්‍යාහාරය’ (ඌන පද පූරණය) යි. මින් ඉදිරියට ද එසේමය. ‘කථං’ යනාදියයි. ගුණහීන වූ දුර්ජනයා කෙරෙහි සතුට ඇති කරන එවැනි ශීලාදී ගුණ තමා තුළ නොමැති කල්හි, ඔහු සත්ව ලෝකය සතුටු කරන්නේ කෙසේද? සතුටු නොකරයිමය. කනමැදිරියා සියලු දිශාවන් බබළවන්නෙකු විය හැකිද? කිසිසේත් නොවේ. මෙහි කනමැදිරියා මුළු දිශාවන්ම බබළවන්නේය යන ‘අධිකාර්ථ’ දෝෂය, ‘කථං තාදිගුණාභාවේ’ යනාදී වාක්‍ය රටාවෙන් බැහැර කර ඇත. ‘තාදී ච තෙ ගුණා ච’ (එවැනි වූ ද ඒ ගුණයෝ ද) යනු විග්‍රහයයි.

၇၃.

73.

ပဟေဠိကာယမာရုဠှာ, န ဟိ ဒုဋ္ဌာ ကိလိဋ္ဌတာ;

ပိယာ သုခါ’လိင်္ဂိတံ က-မာလိင်္ဂတိ နု နော ဣတိ.

ප්‍රහේලිකාවන්හි යෙදෙන කල්හි, ක්ලිෂ්ට පද දෝෂය දෝෂයක් නොවේ. ප්‍රියාව විසින් සුවසේ වැළඳගන්නා ලද කවරෙකු නම් ආලිංගනය නොකෙරේ ද?

၇၃. ‘‘ပဟေဠိကာယံ’’ဣစ္စာဒိ. ကိလိဋ္ဌတာ ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသော ပဟေဠိကာယ ဝိသယေ အာရုဠှာ သဟီ န ဟိ နော ဒုဋ္ဌော သိယာ. ကီဒိသီတိ အာဟ ‘‘ပိယေ’’စ္စာဒိ. ဣတီတိ နိဒဿနေ. ပိယာ ဝလ္လဘာယ အာလိင်္ဂိတံ ကံ ဇနံ သုခံ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ နော အာလိင်္ဂတိ န သံယုဇ္ဇတိ နု. နုဣတိ ပရိဝိတက္ကေ နိပါတော. ဧတ္ထ ပိယာတိ ကိလိဋ္ဌံ ပဟေဠိကာယ သမာရောပေန ပရိဟဋံ.

73. ‘පහේළිකායං’ යනාදියයි. ප්‍රහේලිකා විෂයයෙහි යෙදුණු ක්ලිෂ්ට පද දෝෂය සැබවින්ම දෝෂයක් නොවේ. එය කෙබඳු ද යත්? ‘පියා’ යනාදියයි. ‘ඉති’ යනු නිදසුනකි. ප්‍රියාව විසින් වැළඳගන්නා ලද කවර පුද්ගලයෙකුට කායික හා මානසික සුවය නොලැබේ ද? ‘නු’ යනු විතර්ක නාම නිපාතයකි. මෙහි ‘පියා’ (ප්‍රියා) යන ක්ලිෂ්ට පදය ප්‍රහේලිකාවෙහි ආරෝපණය කිරීමෙන් දෝෂය දුරු වී ඇත.

၇၃. ‘‘ပဟေဠိကေ’’စ္စာဒိ. ကိလိဋ္ဌတာ ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသသင်္ခါတာ ပဟေဠိကာယံ ဝိသယေ အာရုဠှာ စေ, န ဟိ ဒုဋ္ဌာ ဒုဋ္ဌာ န ဟောတိ. ကိမုဒါဟရဏံ? ပိယာ သုခါလိင်္ဂိတံ ကမာလိင်္ဂတိ နု နော ဣတိ, ဣတိသဒ္ဒဿ နိဒဿနတ္ထတ္တာ သေသဥဒါဟရဏာနမေတမုပလက္ခဏန္တိ ဉာတဗ္ဗံ. နော စေ, ဧဝံပကာရာနမုဒါဟရဏာနမပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ဣတိသဒ္ဒေါ ပကာရတ္ထောတိ. ပိယာ ဝလ္လဘာယ အာလိင်္ဂိတံ ဥပဂုဟိတံ ကံ နာမ ဇနံ သုခံ ကာယိကမာနသိကံ နော အာလိင်္ဂတိ နု, အာလိင်္ဂတေဝါတိ. ဧတ္ထ ပိယာတိ ကိလိဋ္ဌပဒံ ပဟေဠိကာယမာရောပနေန နိရာကတံ ဟောတိ.

73. ‘පහේළිකායං’ යනාදියයි. ප්‍රහේලිකා විෂයයෙහි ක්ලිෂ්ට පද දෝෂය යෙදුණහොත්, එය දෝෂයක් නොවේ. උදාහරණය කුමක්ද? ‘ප්‍රියාව විසින් සුවසේ වැළඳගන්නා ලද්දේ කවරෙකු නොවැළඳගන්නේද’ යන්නයි. මෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය නිදර්ශන අර්ථයෙන් යෙදුණු බැවින් අනෙකුත් උදාහරණ සඳහා ද මෙය ලක්ෂණයක් කොට ගත යුතු බව දත යුතුය. එසේ නොවේ නම්, මෙබඳු උදාහරණ නොපිළිගත යුතු බැවින් ‘ඉති’ යන්න ප්‍රකාර අර්ථයෙහි වැටේ. ප්‍රියාව විසින් වැළඳගන්නා ලද කවර පුද්ගලයෙකුට කායික හා මානසික සුවය නොලැබේද, සැබවින්ම ලැබේ. මෙහි ‘පියා’ යන ක්ලිෂ්ට පදය ප්‍රහේලිකාවෙහි ආරෝපණය කිරීමෙන් දෝෂය දුරු වී ඇත.

၇၄.

74.

ယမကေ နော ပယောဇေယျ, ကိလိဋ္ဌပဒ’မိစ္ဆိတေ;

တတော ယမက’မညံ တု, သဗ္ဗမေတံမယံ ဝိယ.

කැමති වන්නා වූ යමකාලංකාරයෙහි ක්ලිෂ්ට පද නොයෙදිය යුතුය. එසේ නොවන අන් සියලු යමකයන් ක්ලිෂ්ට පදයන්ගෙන් යුක්ත වූවක් මෙන් වෙයි.

၇၄. ‘‘ယမကေ’’စ္စာဒိ. [Pg.109] တတော အညန္တိ ဣစ္ဆိတယမကတော အညံ. တုဣတိ ဝိသေသဇောတကော. ဧတံမယံ ဝိယာတိ ဧတေန ကိလိဋ္ဌပဒေန နိဗ္ဗတ္တံ ဝိယ.

74. ‘යමකේ’ යනාදියයි. ‘තතෝ අඤ්ඤං’ යනු කැමති යමකයට වඩා වෙනස් වූවකි. ‘තු’ යන්න විශේෂ ජෝතකයකි. ‘එතංමයං විය’ යනු ඒ ක්ලිෂ්ට පදයෙන් උපන්නාක් මෙනි.

၇၄. ‘‘ယမကေ’’စ္စာဒိ. ကိလိဋ္ဌပဒံ ဣစ္ဆိတေ ယမကေ ဣဋ္ဌယမကေ နော ပယောဇေယျ နပ္ပယုဇ္ဇေယျ, တတော ဣဋ္ဌယမကတော အညံ သဗ္ဗံ ယမကံ ပန ဧတံမယံ ဝိယ ဣမိနာ ကိလိဋ္ဌပဒဒေါသေန ကတံ ဝိယ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဣဋ္ဌယမကံ ဝုတ္တနယေန ဉာတဗ္ဗံ, ဧတေန နိဗ္ဗတ္တံ ဧတံမယန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

74. ‘යමකේ’ යනාදියයි. කැමති වූ යමකයෙහි ක්ලිෂ්ට පද නොයෙදිය යුතුය. එම කැමති යමකයට වඩා වෙනස් වූ අනෙක් සියලු යමකයන්, ක්ලිෂ්ට පද දෝෂයෙන් යුක්තව කරන ලද්දක් බඳු වෙයි. මෙහි කැමති (ඉෂ්ට) යමකය කියන ලද ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. එයින් උපන් දෙය ‘එතංමය’ නම් වේ යනු විග්‍රහයයි.

ဒေသဝိရောဓိနော ယထာ –

දේශ විරෝධයට උදාහරණ මෙසේ ය -

၇၅.

75.

ဗောဓိသတ္တပ္ပဘာဝေန, ထလေပိ ဇလဇာနျ’ဟုံ;

နုဒန္တာနိ’ဝ သုစိရာ-ဝါသက္လေသံ တဟိံ ဇလေ.

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ තේජසින් ගොඩබිමෙහි ද ජලජ (නෙළුම් ආදී) මල් හටගත්තේය. ඒවා එම ජලයෙහි බොහෝ කලක් වාසය කිරීමෙන් ඇති වූ වෙහෙස දුරු කරන්නාක් මෙන් විය.

၇၅. ‘‘ဗောဓိသတ္တေ’’စ္စာဒိ. ဗောဓိသတ္တဿ မာယာဒေဝိယာ သုတဿ ဝက္ခမာနဿ ဝိသေသဿ တဒုပ္ပန္နဒိနေ သမ္ဘဝါ ပဘာဝေန ပုညပ္ပဘာဝတော ဇလဇာနိ အမ္ဗုဇာနိ ထလေပိ အဟုံ အဟေသုံ အစိန္တနီယတ္တာ ပုညပ္ပဘာဝဿ. ကိံ ပန ဝါပျာဒီသု ကိံ ကရောန္တာဝ တဟိံ တသ္မိဉ္စ ဇလေ သုစိရံ သဗ္ဗဒါဝ အာဝသနမာဝါသော တေန ဇာတော က္လေသော တံ နုဒန္တာနိဝ ဒူရတော ဇဟန္တာနိဝေတိ. အစိန္တနီယတ္တာ ပုညပ္ပဘာဝဿ ဤဒိသမ္ပိ အစ္ဆရိယမဟောသီတိ န ဒေသဝိရောဓော.

75. ‘බෝධිසත්තේ’ යනාදියයි. මහාමායා දේවියගේ පුත්‍ර වූ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උපන් දිනයෙහි ඇති වූ උන්වහන්සේගේ පින් බලයෙන්, ගොඩබිමෙහි ද ජලජ (නෙළුම් ආදී) මල් හටගත්තේය. පින් මහිමය සිතාගත නොහැකි බැවිනි. එම මල් වැව් ආදියෙහි බොහෝ කලක් වාසය කිරීමෙන් ඇති වූ වෙහෙස දුරු කරන්නාක් මෙන් විය. පින් මහිමය සිතාගත නොහැකි බැවින් මෙබඳු ආශ්චර්යයක් සිදු වූ හෙයින් මෙහි දේශ විරෝධී දෝෂයක් නැත.

၇၅. ဗောဓိသတ္တပ္ပဘာဝေန ဗောဓိသတ္တဿ အစိန္တေယျာနုဘာဝေန ဇလဇာနိ ဇလဇသဒိသတ္တာ တန္နာမကာနိ ပဒုမကေရဝါဒီနိ တဟိံ ဇလေ ဝိသယတ္တေန ပသိဒ္ဓေ တသ္မိံ ဥဒကေ သုစိရာဝါသက္လေသံ အတိစိရံ နိဝါသတော ဇာတအာယာသံ နုဒန္တာနိ ဣဝ စဇန္တာနိ ဣဝ ထလေပိ အဟုံ အဟေသုံ, ဝါပိအာဒီသု ကာ ကထာ. ဧတ္ထ ဇလဇာနံ ထလုပ္ပတ္တိကထနသင်္ခါတံ ဒေသဝိရောဓံ အစိန္တေယျပုညပ္ပဘာဝေန ဤဒိသာနံ [Pg.110] အစ္ဆရိယာနံ ပါတုဘာဝတော ‘‘ဗောဓိသတ္တပ္ပဘာဝေနာ’’တိ ဣမိနာ နိရာကရောတိ. ဗောဓိယံ စတုမဂ္ဂပညာယံ သတ္တောတိ စ, တဿ ပဘာဝေါတိ စ, သုစိရံ အာဝါသောတိ စ, တေန ဘူတော က္လေသောတိ စ ဝါကျံ.

75. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන්, එනම් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ අචින්ත්‍ය වූ ආනුභාවය නිසා, ජලයේ උපදින බැවින් ජලජ යැයි ප්‍රසිද්ධ වූ නෙළුම්, මානෙල් ආදී මල් වර්ග, එම ජලයෙහි ඉතා දීර්ඝ කාලයක් වාසය කිරීමෙන් ඇති වූ වෙහෙස දුරු කරන්නාක් මෙන්, එය අත්හරින්නාක් මෙන් ගොඩබිමෙහි ද හටගත්තේය. වැව් ආදියේ හටගැනීම ගැන කවර කතාද? මෙහි ජලජ පුෂ්පයන් ගොඩබිමෙහි හටගත් බව පැවසීමෙන් ඇති වන ‘දේශ විරෝධය’ නම් දෝෂය, අචින්ත්‍ය වූ පින් බලයෙන් මෙවැනි ආශ්චර්යයන් පහළ වන බැවින්, ‘බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන්’ යන මෙයින් බැහැර කරයි. ‘බෝධිය’ යනු සිවුමඟ නැණෙහි (සතර මාර්ග ප්‍රඥාවෙහි) ඇලුණු තැනැත්තා ‘සත්ත්ව’ යන්නයි, ඔහුගේ ප්‍රභාවය (ආනුභාවය) යනු ‘තස්ස පභාවෝ’ යන්නයි, ‘සුචිරං ආවාසෝ’ යනු බොහෝ කල් වාසය කිරීමයි, එයින් හටගත් ක්ලේශය (ක්ලමථය) යනු ‘තේන භූතෝ ක්ලෙසෝ’ යන්නයි යනුවෙන් වාක්‍ය සම්බන්ධය වේ.

ကာလဝိရောဓိနော ယထာ –

කාල විරෝධයට උදාහරණ මෙසේය –

၇၆.

76.

မဟာနုဘာဝပိသုနော, မုနိနော မန္ဒမာရုတော;

သဗ္ဗောတုကမယံ ဝါယိ, ဓုနန္တော ကုသုမံ သမံ.

මහා ආනුභාවය දක්වන්නා වූ ද, සියලු ඍතුවලට අයත් මල් එක සමානව සොලවන්නා වූ ද මඳ පවන, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ උදෙසා හැමුවේය.

၇၆. ‘‘မဟာ’’ဣစ္စာဒိ. မန္ဒော မုဒုဘူတော မာရုတော အယံ သဗ္ဗောတုကံ သဗ္ဗေသု ဥတူသု ပုပ္ဖနကံ ကုသုမံ ပုပ္ဖံ သမံ ဧကတော ကတွာ ဓုနန္တော ဝိကိရန္တော မုနိနော မုနိသဒိသတ္တာ ဘဝိဿန္တမုနိဘာဝေန စ ဗောဓိသတ္တဿ, မုနိနောယေဝ ဝါ သမ္မာသမ္ဗောဓိသမဓိဂမသမယေ မဟာနုဘာဝဿ ပိသုနော သူစကော ဝါယိ ပဝါယတီတိ. ဧတ္ထ ယဒျပေကဒါ သဗ္ဗောတုကာသမ္ဘဝေါ နာနာဥတူသု နာနာကုသုမဿ သမ္ဘဝါ, တထာပိ ဘဂဝတော မဟာနုဘာဝပိသုနမီဒိသမေကပဒိကံ သမ္ဘဝတီတိ ကာလဝိရောဓော ဣမိနာ ပရိဟဋော.

76. ‘‘මහා’’ යනාදියයි. මෘදු වූ, මොළොක් වූ මේ මඳ පවන සියලු ඍතුවන්හි පිපෙන මල් එකතු කොට සොලවමින්, විසුරුවමින්, මුනිවරයෙකු බඳු වූ බැවින් අනාගතයෙහි මුනිවරයකු වන බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ, නොහොත් සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරගන්නා අවස්ථාවෙහි මහා ආනුභාවයෙන් යුත් මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේම එම ආනුභාවය දක්වමින් (හඟවමින්) හැමුවේය. මෙහි යම් හෙයකින් එක් වරක සියලු ඍතූන්ගේ මල් හටගැනීමක් සිදු නොවිය හැකි වුවද, විවිධ ඍතුවල විවිධ මල් හටගන්නා බැවින්, එසේ වුවත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා ආනුභාවය හඟවන මෙවැනි අසිරිමත් සිදුවීමක් එකවර සිදුවිය හැකි බැවින්, මෙයින් කාල විරෝධය (කාලවිරුද්ධ දෝෂය) දුරු කරන ලදී.

၇၆. ‘‘မဟာနုဘာဝေ’’စ္စာဒိ. အယံ မန္ဒမာရုတော အစဏ္ဍသမီရဏော သဗ္ဗောတုကံ ဝသန္တာဒီသု သဗ္ဗဥတူသု ဝိကသန္တံ ကုသုမံ ပုပ္ဖဇာတံ သမံ ဧကတော ကတွာ ဓုနန္တော ကမ္ပေန္တော မုနိနော ဧကန္တဘာဝိတ္တာ မုနိသင်္ခါတဿ ဗောဓိသတ္တဿ, သမ္မာသမ္ဗောဓိသမဓိဂမသမယေ ဘူတတ္တာ မုနိနော သဗ္ဗညုနော ဝါ မဟာနုဘာဝပိသုနော မဟန္တံ ပုညပ္ပဘာဝံ ပကာသေန္တော ဝါယိ သမ္ပဝါယီတိ. ဧတ္ထ နာနာကာလေ သမ္ဘဝန္တာနမ္ပိ ကုသုမာနံ ဧကကာလေ သမ္ဘဝဿ ကာလဝိရောဓတ္တေပိ ဘဂဝတော ပုညာနုဘာဝေါ တာဒိသမစ္ဆရိယမေကက္ခဏေ ဇနေတုံ သမတ္ထောတိ ကာလဝိရောဓံ ‘‘မဟာနုဘာဝပိသုနော’’တိ ဣမိနာ နိရာကရောတိ. မဟာနုဘာဝဿ, မဟာနုဘာဝံ ဝါ ပိသုနောတိ ဝါကျံ.

76. ‘‘මහානුභාව’’ යනාදියයි. චණ්ඩ නොවූ (මෘදු වූ) මේ මඳ පවන, වසන්තය ආදී සියලු ඍතුවල පිපෙන මල් වර්ග එකට එක්කොට සොලවමින්, ඒකාන්තයෙන්ම මුනිවරයෙකු වන බැවින් ‘මුනි’ නමින් හැඳින්වෙන බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ ද, සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරගන්නා අවස්ථාවෙහි පහළ වූ බැවින් සර්වඥ වූ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ද මහා පුණ්‍යානුභාවය ප්‍රකාශ කරමින් හැමුවේය. මෙහි විවිධ කාලවල හටගන්නා මල් වර්ග එකම කාලයක හටගැනීම කාල විරෝධයක් වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පුණ්‍යානුභාවය නිසා එවැනි ආශ්චර්යයක් එක ක්ෂණයකින් උපදවන්නට සමත් වන බැවින්, ‘මහානුභාවපිසුනෝ’ (මහා ආනුභාවය හඟවන) යන මෙයින් කාල විරෝධය බැහැර කරයි. මහානුභාවයාගේ හෝ මහානුභාවය හඟවන්නේ යනු වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

ကလာဝိရောဓိနော ယထာ –

කලා විරෝධයට උදාහරණ මෙසේය –

၇၇.

77.

နိမုဂ္ဂမနသော [Pg.111] ဗုဒ္ဓ-ဂုဏေ ပဉ္စသိခဿပိ;

တန္တိဿရဝိရောဓော သော, န သမ္ပီဏေတိ ကံ ဇနံ.

බුදුගුණෙහි කිඳාගිය සිත් ඇති පංචසිඛ දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ පවා, ඒ තත්සර විරෝධය (වීණා තත් ස්වරයේ වෙනස් වීම) කවර නම් ජනයෙක් පිනවන්නේ නැද්ද? (සියල්ලන්ම පිනවන්නේමය).

၇၇. ‘‘နိမုဂ္ဂိ’’စ္စာဒိ. ဗုဒ္ဓဿ ဂုဏေ သီလာဒိကေ အပရိမာဏေ နိမုဂ္ဂံ ဩဂါဠှံ မနံ စိတ္တံ ယဿ တဿ ပဉ္စသိခဿ ဂန္ဓဗ္ဗဒေဝပုတ္တဿပိ ဝီဏာယ တန္တိယာ သရော ကိရိယာကာလမာနလက္ခဏဝိလမ္ဗိတဒုတမဇ္ဈဘေဒဘိန္နော ဆဇ္ဇာဒိကော တဿ ဝိရောဓော ကလာသတ္ထပရိနိဒ္ဒိဋ္ဌကမဝေသမံ ကံ ဇနံ န သမ္ပီဏေတိ, ပီဏေတိယေဝ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ လောကိယဂုဏာနုဗန္ဓဗုဒ္ဓီနံ ဝိက္ခေပပ္ပဝတ္တိပိ တထာဝိဓံ ပီဏေတီတိ. ‘‘ဗုဒ္ဓဂုဏေ နိမုဂ္ဂမနသော’’တိ ဣမိနာ ကလာဝိရောဓော ပရိဟဋော.

77. ‘‘නිමුග්ග’’ යනාදියයි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශීලාදී අපරිමාණ ගුණ සමුදායෙහි ගිලුණු, බැසගත් සිතක් ඇති ඒ පංචසිඛ ගාන්ධර්ව දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ ද, වීණා තන්තියෙන් නැගෙන ස්වරය, ක්‍රියාව, කාලය සහ ප්‍රමාණය යන ලක්ෂණයන්ගෙන් ද, විලම්බිත, ද්‍රුත සහ මධ්‍යම යන භේදයන්ගෙන් ද යුත්, ‘ෂඩ්ජ’ ආදී ස්වරයන්ගේ විරෝධය (කලා ශාස්ත්‍රයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයට වඩා වෙනස් වීම) කවර ජනයෙකු නම් නොපිනවන්නේද? පිනවන්නේමය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ලෞකික ගුණයන් අරමුණු කොටගත් බුද්ධියෙහි ඇති වන වික්ෂිප්ත භාවය පවා එබඳු ප්‍රීතියක් ඇති කරයි. ‘බුද්ධගුණේ නිමුග්ගමනසෝ’ (බුදුගුණෙහි කිඳාගිය සිත් ඇති) යන මෙයින් කලා විරෝධය දුරු කරන ලදී.

၇၇. ‘‘နိမုဂ္ဂိ’’စ္စာဒိ. ဗုဒ္ဓဂုဏေ သဗ္ဗညုနော ဝိမှယဇနကသီလာဒိဂုဏသမ္ဘာရေ နိမုဂ္ဂမနသော ဩတိဏ္ဏစိတ္တဿ ပဉ္စသိခဿပိ ဂန္ဓဗ္ဗဒေဝပုတ္တဿာပိ သော တန္တိဿရဝိရောဓော ဝီဏာယ တန္တိယာ ဃဋ္ဋနကိရိယာ, အဒ္ဓမတ္တိကာဒိကာလော, ဟတ္ထာဒီနံ သန္နိဝေသလက္ခဏော မာနောတိ ဣမေဟိ တီဟိ လက္ခဏေဟိ ယုတ္တဿ မန္ဒသီဃမဇ္ဈိမပ္ပမာဏေဟိ ဘိန္နဿ ဆဇ္ဇာဒိသတ္တသရဿ ကလာသတ္ထာဂတက္ကမဿ ဝိနာသသင်္ခါတော ဝိရောဓော ကံ ဇနံ န သမ္ပီဏေတိ, သမ္ပီဏေတိ ဧဝ. ဧတ္ထ အကန္တိယာ ကာရဏဘူတော ကလာသတ္ထာဂတက္ကမဘင်္ဂေါ လောကုတ္တရဗုဒ္ဓဂုဏာနုဂတဗုဒ္ဓိယာ ဇာတောတိ သော ဘင်္ဂေါ ‘‘နိမုဂ္ဂမနသော ဗုဒ္ဓဂုဏေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပီတိယာ ကာရဏမေဝေတိ န ဝိရောဓော. နိမုဂ္ဂေါ မနော အဿာတိ စ, တန္တိယာ သရောတိ စ, တေသံ ဝိရောဓောတိ စ ဝါကျံ.

77. ‘‘නිමුග්ග’’ යනාදියයි. සර්වඥයන් වහන්සේගේ මවිතය දනවන ශීලාදී ගුණ සමුදායෙහි ගිලුණු, බැසගත් සිත් ඇති පංචසිඛ ගාන්ධර්ව දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ ද, ඒ තත්සර විරෝධය (වීණා තත් හැඬවීමේ ක්‍රියාව, අඩමාත්‍රා කාලය, අත තැබීමේ ලක්ෂණය වන ප්‍රමාණය යන මේ ලක්ෂණ තුනෙන් යුත්, මන්ද-සීඝ්‍ර-මධ්‍යම ප්‍රමාණයන්ගෙන් වෙනස් වන, ෂඩ්ජ ආදී සප්ත ස්වරයන්ගේ කලා ශාස්ත්‍රයට අනුකූල ක්‍රමය බිඳී යාම) කවර ජනයෙකු නම් නොපිනවන්නේද? පිනවන්නේමය. මෙහිදී අකැමැත්තට හේතු වන කලා ශාස්ත්‍රීය ක්‍රමවේදය බිඳී යාම, ලෝකෝත්තර බුදුගුණ පිළිබඳ හටගත් බුද්ධිය නිසා සිදු වූවක් බැවින්, එම බිඳී යාම ‘බුදුගුණෙහි කිඳාගිය සිත් ඇති බැවින්’ යනුවෙන් පැවසූ නිසා ප්‍රීතියටම හේතුවක් වන බැවින් එහි විරෝධයක් නැත. ඔහුගේ සිත ගිලී ගියේය යන්න ද, තන්තියේ ස්වරය යන්න ද, ඔවුන්ගේ විරෝධය යන්න ද වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

လောကဝိရောဓိနော ယထာ –

ලෝක විරෝධයට උදාහරණ මෙසේය –

၇၈.

78.

ဂဏယေ [Pg.112] စက္ကဝါဠံ သော, စန္ဒနာယပိ သီတလံ;

သမ္ဗောဓိသတ္တဟဒယော, ပဒိတ္တင်္ဂါရပူရိတံ.

සම්බෝධියෙහි (සර්වඥතා ඥානයෙහි) ඇලුණු සිත් ඇති ඒ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, දිලිසෙන අඟුරෙන් පිරුණු මුළු සක්වළම, සඳුන්වලටත් වඩා සිසිල් දෙයක් සේ සිතූහ.

၇၈. ‘‘ဂဏယေ’’စ္စာဒိ. စန္ဒနာယ အပိ သီတလံ ဂဏယေ စိန္တေသိ. ကိန္တံ? ပဒိတ္တင်္ဂါရပူရိတံ စက္ကဝါဠံ. ကော သော? သမ္ဗောဓိယံ သဗ္ဗညုတညာဏေ သတ္တံ ပရိဗဒ္ဓံ ဟဒယံ စိတ္တံ ယဿ သော. သဗ္ဗညုတညာဏာနုဗန္ဓဗုဒ္ဓိနော ဟိ တာဒိသော မနောဗန္ဓောတိ န လောကဝိရောဓော.

78. ‘‘ගණයේ’’ යනාදියයි. සඳුන්වලටත් වඩා සිසිල් සේ සිතුවේය. ඒ කුමක්ද? දිලිසෙන අඟුරෙන් පිරුණු සක්වළයි. ඒ කවුද? සම්බෝධියෙහි හෙවත් සර්වඥතා ඥානයෙහි බැඳුණු සිතක් ඇති තැනැත්තායි. සර්වඥතා ඥානය අරමුණු කරගත් බුද්ධියක් ඇති තැනැත්තාගේ සිත්හි එවැනි බැඳීමක් ඇති වන බැවින් මෙහි ලෝක විරෝධයක් නැත.

၇၈. ‘‘ဂဏယေ’’စ္စာဒိ. သမ္ဗောဓိသတ္တဟဒယော သဗ္ဗညုတညာဏေ အာသတ္တစိတ္တော သော ဗောဓိသတ္တော ပဒိတ္တင်္ဂါရပူရိတံ အာဒိတ္တင်္ဂါရေဟိ ပရိပုဏ္ဏံ စက္ကဝါဠံ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ စန္ဒနာယပိ စန္ဒနတော အပိ သီတလံ အတိသီတလံ ကတွာ ဂဏယေ စိန္တေယျာတိ. ဣဋ္ဌတ္ထလုဒ္ဓဿ စိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ဤဒိသတ္တာ အဂ္ဂိနော စန္ဒနတောပိ အဓိကသီတတ္တကပ္ပနာ ‘‘စန္ဒနံ သီတလံ, အဂ္ဂိ ဥဏှော’’တိ ပဝတ္တလောကသီမာယ ဝိရုဒ္ဓါ န ဟောတိ. သမ္ဗောဓိယံ သတ္တဟဒယံ ယဿေတိ စ, ပဒိတ္တာနိ အင်္ဂါရာနီတိ စ, တေဟိ ပူရိတန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

78. ‘‘ගණයේ’’ යනාදියයි. සම්බෝධියෙහි (සර්වඥතා ඥානයෙහි) ඇලුණු සිත් ඇති ඒ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, දිලිසෙන ගිනි අඟුරෙන් පිරි මුළු සක්වළ ගර්භයම, සඳුන්වලටත් වඩා අතිශයින් සිසිල් කොට සිතූහ යන්නයි. තමා කැමති අර්ථයෙහි දැඩිව බැඳුණු තැනැත්තාගේ සිතෙහි ස්වභාවය මෙබඳු වන බැවින්, ගින්න සඳුන්වලටත් වඩා සිසිල් යැයි සිතීම ‘සඳුන් සිසිල්ය, ගින්න උණුසුම්ය’ යන ලෝක සම්මත සීමාවට පරස්පර නොවේ. සම්බෝධියෙහි බැඳුණු සිතක් ඇත්තේ යමෙකුටද යන්න ද, දිලිසෙන අඟුරු යන්න ද, එයින් පිරුණු යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

ဉာယဝိရောဓိနော ယထာ –

න්‍යාය විරෝධයට උදාහරණ මෙසේය –

၇၉.

79.

ပရိစ္စတ္တဘဝေါပိ တွ-မုပနီတဘဝေါ အသိ;

အစိန္တျဂုဏသာရာယ, နမော တေ မုနိပုင်္ဂဝ.

භවය (සංසාරය) අත්හළ සේක් වුවද, ඔබ වහන්සේ (අන්‍යයන් හට) අභිවෘද්ධිය උදාකර දුන් සේක. අචින්ත්‍ය වූ ගුණ ඇති, මුනිවරයන් අතර උත්තම වූ ඔබ වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

၇၉. ‘‘ပရိစ္စတ္တေ’’စ္စာဒိ. မုနိပုင်္ဂဝ မုနီနံ ဥတ္တမ ပရိစ္စတ္တော ဝိသဋ္ဌော ဘဝေါ သုဂတိဒုဂ္ဂတိသင်္ခါတော ယေနာတိ ပရိစ္စတ္တဘဝေါပိ တွံ ဥပနီတော အာနီတော ပဝတ္တိတော ဘဝေါ ဝုဍ္ဎိ ယေနာတိ ဥပနီတဘဝေါ အသိ. တသ္မာ ကာရဏာ အစိန္တျဂုဏသာရာယ တေ နမော အတ္ထူတိ သေသော. ဤဒိသံ န ဉာယဝိရုဒ္ဓမေဝံဝိဓတ္တာ မုနိပုင်္ဂဝဿ.

79. ‘‘පරිච්චත්ත’’ යනාදියයි. මුනිවරයන් අතර උත්තමයාණන් වහන්ස, සුගති-දුගති සංඛ්‍යාත භවය ඔබ වහන්සේ විසින් අත්හරින ලද බැවින් ‘පරිච්චත්තභව’ වුවද, අන්‍යයන්ට අභිවෘද්ධිය (දියුණුව) ළඟා කර දුන් බැවින් ‘උපනීතභව’ වන සේක. එබැවින් අචින්ත්‍ය වූ ගුණ ඇති ඔබ වහන්සේට නමස්කාරය වේවා යනු ඉතිරි කොටසයි. මෙවැනි ස්වභාවයක් ඇති මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ සම්බන්ධයෙන් මෙබඳු ප්‍රකාශයක් කිරීම න්‍යාය විරෝධී නොවේ.

၇၉. ‘‘ပရိစ္စတ္တေ’’စ္စာဒိ. မုနိပုင်္ဂဝ မုနိသေဋ္ဌ တွံ ပရိစ္စတ္တဘဝေါပိ အပနီတသုဂတိဒုဂ္ဂတိဘဝေါပိ ဥပနီတဘဝေါ လောကဿာနီတအဘိဝုဒ္ဓိကော အသိ ဘဝသိ, အစိန္တျဂုဏသာရာယ တတော ဧဝ စိန္တာဝိသယာတိက္ကန္တသာရဂုဏဿ တေ တုယှံ နမော အတ္ထူတိ သဗ္ဗာကာရတော ဘဝဿ ပရိစ္စတ္တတ္တာ အတ္တနိ အဝိဇ္ဇမာနံ [Pg.113] သုဂတိဘဝံ လောကဿ ဒေတီတိ ဧတံ ဉာယာဂတံ န ဟောတီတိ ပဋိဘာတိ, တထာပိ စ သဗ္ဗညူနံ ပဝတ္တိ ဤဒိသာယေဝါတိ ဉာယဝိရောဓော နိရာကတော. အစိန္တျာ ဂုဏသာရာ ယသ္မိန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

79. ‘පරිච්චත්ත’ යනාදී පාඨයයි. මුණිශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ භවය අත්හළා වූ ද, සුගති දුර්ගති භවයන් දුරු කළා වූ ද, ලෝකයාට අභිවෘද්ධිය ළඟා කර දුන්නා වූ ද වන්නාහ. සිතින් සිතා නිම කළ නොහැකි ගුණ සමුදායක් ඇති, එම නිසාම චින්තන විෂය ඉක්මවා ගිය උතුම් ගුණ ඇති ඔබ වහන්සේට නමස්කාර වේවා! සියලු ආකාරයෙන් භවය අත්හළ බැවින්, තමන් තුළ නොමැති සුගති භවයක් ලෝකයාට ලබා දෙන්නේය යන්න න්‍යායානුකූල නොවන බව පෙනී යයි. එසේ වුවද සර්වඥයන් වහන්සේලාගේ ක්‍රියාකාරිත්වය මෙබඳුම වන බැවින් මෙහි ඇති න්‍යාය විරෝධී බව දුරු වේ. 'අචින්ත්‍ය වූ ගුණසාරයන් යමෙක්හි වෙත්ද' යන්න මෙහි විග්‍රහයයි.

အာဂမဝိရောဓိနော ယထာ –

ආගම විරෝධී දෝෂයට උදාහරණ මෙසේය -

၈၀.

80.

နေဝါလပတိ ကေနာပိ, ဝစီဝိညတ္တိတော ယတိ;

သမ္ပဇာနမုသာဝါဒါ, ဖုသေယျာပတ္တိဒုက္ကဋံ.

කිසිවකු සමඟ කතා නොකරන යෝගාවචර භික්ෂුවක් වුවද, වාග් විඥප්තිය හේතුවෙන් දැන දැන බොරු කීම නිසා දුක්කටාපත්තියට පැමිණිය හැකිය.

၈၀. ‘‘နေဝေ’’တိအာဒိ. ယတီတိ ဘိက္ခု ကေနာပိ သဟ နေဝါလပတိ န ဝဒတျေဝ, တထာပိ ဝစီဝိညတ္တိတော စောပနဝါစာသင်္ခါတေန ဝစီဝိညတ္တိဟေတုနာ ပဝတ္တိတော သမ္ပဇာနန္တဿ မုသာဝါဒတော ကာရဏာ အာပတ္တိဒုက္ကဋံ ‘‘သမ္ပဇာနမုသာဝါဒဿ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တဒုက္ကဋာပတ္တိ ဖုသေယျ အာပဇ္ဇတီတိ. ဧတ္ထ အနာလပတော ဝစီဝိညတ္တိယာ ကထံ မုသာဝါဒေါတိ အဘိဓမ္မာပန္နဝိရောဓော နတ္ထိ, အပရဝစနတ္ထေ တွီဒိသော ဝိရုဇ္ဈတီတိ.

80. ‘නෙවෙ’ යනාදී පාඨයයි. ‘යති’ යනු භික්ෂුවයි. කිසිවකු සමඟ කතා නොකරයි. එසේ වුවද වාග් විඥප්තියෙන්, එනම් වචන හැඟවීම් සංඛ්‍යාත වාග් විඥප්තියෙන්, දැන දැන බොරු කීම හේතුවෙන් 'දැන දැන බොරු කියන්නහුට දුක්කටාපත්ති වේ' යැයි වදාළ දුක්කටාපත්තියට පැමිණෙන්නේය. මෙහි කතා නොකරන්නහුට වාග් විඥප්තියෙන් කෙසේ නම් මුසාවාදයක් වේදැයි අභිධර්මයට අනුව විරෝධයක් නැත. එහෙත් සෙසු වචන පිළිබඳ අර්ථයෙහි මෙබඳු දෙයක් පරස්පර වේ.

၈၀. ‘‘နေဝိ’’စ္စာဒိ. ယတိ သမဏော ကေနာပိ ကေနစိ သဒ္ဓိံ နေဝါလပတိ နော ဘာသတိ, တထာပိ ဝစီဝိညတ္တိတော စောပနဝါစာသင်္ခါတဝိညတ္တိကာရဏာ ပဝတ္တနတော သမ္ပဇာနမုသာဝါဒါ သမ္ပဇာနန္တဿ မုသာဘဏနတော အာပတ္တိဒုက္ကဋံ ဒုက္ကဋာပတ္တိံ ဖုသေယျ အာပဇ္ဇေယျာတိ. ဧတ္ထ အနာလပန္တဿ ဝစီဝိညတ္တိတော မုသာဝါဒေါ ကထံ သမ္ဘဝတီတိ အဘိဓမ္မာပန္နဝိရောဓော, ‘‘သန္တိံ အာပတ္တိံ နာဝိကရေယျ, သမ္ပဇာနမုသာဝါဒ’ဿ ဟောတီ’’တိ နိဒါနုဒ္ဒေသေ နိဒ္ဒိဋ္ဌဝစီဒွါရေ အကိရိယသမုဋ္ဌာနာ ဒုက္ကဋာပတ္တိ ဟောတီတိ အာဂမဝိရောဓော နိရာကတော. မုသာဘဏနံ ဝိနာ အာပတ္တိ ကထံ ဘဝတီတိ? ယထာ ကာလေ အဝဿမာနမေဃတော သဉ္ဇာတဒုဗ္ဘိက္ခံ ‘‘မေဃကတံ ဒုဗ္ဘိက္ခ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ, ဧဝံ ကထေတဗ္ဗကာလေ အကထနတော သဉ္ဇာတာ ဝစီဒွါရေ အကိရိယသမုဋ္ဌာနာ ဒုက္ကဋာပတ္တိပိ [Pg.114] တတော သဉ္ဇာတာတိ ဝတ္တဗ္ဗာ ဟောတိ. သမ္ပဇာနန္တဿ မုသာဝါဒေါတိ စ, အာပတ္တိယေဝ ဒုက္ကဋန္တိ စ ဝါကျံ.

80. ‘නෙවි’ යනාදී පාඨයයි. ‘යති’ යනු මහණ තෙමේය. කිසිවකු සමඟ කතා නොකරයි. එසේ වුවද වාග් විඥප්තියෙන්, එනම් තොල් සෙලවීම් ආදී වචන ඇඟවීම් සංඛ්‍යාත විඥප්ති හේතුවෙන් දැන දැන බොරු කීම නිසා දුක්කටාපත්තියට පැමිණෙන්නේය. මෙහි කතා නොකරන තැනැත්තාට වාග් විඥප්තියෙන් මුසාවාදයක් කෙසේ සිදුවේද යන්න අභිධර්මයට අනුව විරෝධයකි. එහෙත් 'ඇති වන්නා වූ ඇවත හෙළි නොකරන්නේ නම්, ඔහුට දැන දැන බොරු කීමේ ඇවත වේ' යැයි නිදානුද්දේසයෙහි දක්වන ලද වාග් ද්වාරයෙහි අක්‍රියා සමුට්ඨානයෙන් (නොකිරීමෙන්) වන දුක්කටාපත්තිය සිදුවේ යන්නෙන් මෙහි ආගම විරෝධී බව දුරු කරන ලදී. බොරු කීමෙන් තොරව ඇවතක් සිදුවන්නේ කෙසේද? සුදුසු කල වැසි නොවැසීම නිසා හටගත් සාගතය ‘වැස්සෙන් ඇති වූ සාගතය’ යැයි කියනු ලබන්නා සේම, කිව යුතු කල නොකීම නිසා හටගත් වාග් ද්වාරයෙහි වූ අක්‍රියා සමුට්ඨාන දුක්කටාපත්තිය ද ඒ නිසාම හටගත්තේ යැයි කිව යුතුය. 'දැන දැන බොරු කීම' යන්න සහ 'ඇවත දුක්කටය' යන්න වාක්‍යයයි.

နေယျဿ ယထာ –

නෙය්‍ය දෝෂයට උදාහරණ මෙසේය -

၈၁.

81.

မရီစိစန္ဒနာလေပ-လာဘာ သီတမရီစိနော ;

ဣမာ သဗ္ဗာပိ ဓဝလာ, ဒိသာ ရောစန္တိ နိဗ္ဘရံ.

සඳ රැස් නැමැති සඳුන් ආලේපය ලැබීමෙන්, චන්ද්‍රයාගේ කිරණවලින් මේ සියලු දිශාවෝ අතිශයින්ම ධවල පැහැයෙන් බබළති.

၈၁. ‘‘မရီစီ’’တျာဒိ. သီတမရီစိနော စန္ဒဿ မရီစိယော ဒီဓိတိယော ဧဝ စန္ဒနံ, တဿ အာလေပေါ ဥပဒေဟော, တဿ လာဘေန ဣမာ သဗ္ဗာပိ ဒိသာ နိဗ္ဘရမတိသယံ ဓဝလာ သေတာ ရောစန္တီတိ နတ္ထေတ္ထ နေယျတာ မရီစိယာ သဒ္ဒေါပါတ္တတ္ထာယ တု.

81. ‘මරීචී’ යනාදී පාඨයයි. සීතල කිරණ ඇති චන්ද්‍රයාගේ කිරණ නැමැති සඳුන් ආලේපය ලැබීමෙන් මේ සියලු දිශාවෝ අතිශයින් ධවලව බබළති. මෙහි 'මරීචි' යන වචනයෙන් සෘජුවම අර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවින් නෙය්‍ය දෝෂයක් නැත.

၈၁. ‘‘မရီစိ’’စ္စာဒိ. သီတမရီစိနော စန္ဒဿ မရီစိစန္ဒနာလေပလာဘာ မရီစိသင်္ခါတစန္ဒနာလေပဿ ပဋိလာဘတော ဣမာ သဗ္ဗာပိ ဒိသာ နိဗ္ဘရမတိသယံ ဓဝလာ သေတာ ရောစန္တိ ဒိဗ္ဗန္တီတိ. ဒိသာနံ ဓဝလကာရဏဿ ‘‘မရီစိစန္ဒနာလေပလာဘာ သီတမရီစိနော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ နေယျဒေါသော န ပတိဋ္ဌာတိ, စန္ဒနမိဝ စန္ဒနံ, မရီစိယောယေဝ စန္ဒနမိတိ စ, တဿ အာလေပေါတိ စ, တဿ လာဘောတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

81. ‘මරීචි’ යනාදී පාඨයයි. චන්ද්‍රයාගේ කිරණ සංඛ්‍යාත සඳුන් ආලේපය ලැබීමෙන් මේ සියලු දිශාවෝ අතිශයින් ධවලව බබළති. දිශාවන් සුදු වීමට හේතුව ‘චන්ද්‍රයාගේ කිරණ නැමැති සඳුන් ආලේපය ලැබීමෙන්’ යැයි පැහැදිලිව දක්වා ඇති බැවින් මෙහි නෙය්‍ය දෝෂය පිහිටන්නේ නැත. සඳුන් වැනි සඳුන්, කිරණම සඳුන්ය, එහි ආලේපයය, එහි ලැබීමය යනු මෙහි පද විග්‍රහයන් වේ.

ယထာ ဝါ –

නැතහොත් මෙසේය -

၈၁.

81.

မနောနုရဉ္ဇနော မာရ-င်္ဂနာသိင်္ဂါရဝိဗ္ဘမော;

ဇိနေနာ’သမနုညာတော, မာရဿ ဟဒယာနလော.

බලන්නන්ගේ සිත පිනවන්නා වූ ද, මාර දූවරුන්ගේ ශෘංගාර ලීලාවන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් නොඉවසන ලද ඒ ක්‍රියාව, මාරයාගේ හදවතෙහි උපන් ගින්නක් බඳු විය.

၈၂. ‘‘မနော’’စ္စာဒိ. မနံ ပဿန္တာနမနုဿရန္တာနဉ္စ စိတ္တံ အနုရဉ္ဇေတီတိ မနောနုရဉ္ဇနော, မာရင်္ဂနာနံ သိင်္ဂါရကတော ဝိဗ္ဘမော ဝိလာသော ဇိနေန အသမနုညာတော အဗ္ဘုပဂတော မာရဿ ဝသဝတ္တိနော ဟဒယာနလော ဟဒယဂ္ဂိ ဇာတော. သောကော စေတ္ထ အနလတ္ထေ နိရုပ္ပိတော တဿ [Pg.115] တာဒိသတ္ထာနတိဝတ္တနတော, ကာရဏန္တုပစာရေနာတိ. ဧတ္ထ ယဇ္ဇပိ မာရင်္ဂနာပရာဇယော န သဒ္ဒေါပါတ္တတ္ထော, တထာပိ ‘‘သိင်္ဂါရဝိဗ္ဘမော မာရဿ ဟဒယဂ္ဂီ’’တိ ဝုတ္တေ သာမတ္ထိယာ မာရင်္ဂနာပရာဇယော ဂမျတေ, တထာဝိဓဿ မာရသောကဿ မာရင်္ဂနာပရာဇယာဗျဘိစာရတော. နေဝေဒိသဿ နေယျတာ, ဝင်္ကဝုတ္တီဒိသီ ဂုဏောယေဝ ဗန္ဓဿ.

82. ‘මනෝ’ යනාදී පාඨයයි. බලන්නන්ගේ හා සිහිපත් කරන්නන්ගේ සිත පිනවනු ලබන බැවින් 'මනෝනුරංජන' වේ. මාර දූවරුන්ගේ ශෘංගාරයෙන් ඇති වූ විලාසය ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් පිළි නොගන්නා ලද බැවින් වසවර්ති මාරයාගේ හදවතෙහි ගින්නක් උපන්නේය. මෙහි ශෝකය ගින්නක් ලෙස නිරූපණය කර ඇත. මෙහි මාර දූවරුන්ගේ පරාජය වචනයෙන් කෙළින්ම නොපැවසුවද, 'ශෘංගාර විලාසය මාරයාගේ හෘදයාග්නිය විය' යැයි පැවසීමෙන් මාර දූවරුන්ගේ පරාජය වක්‍රව වටහාගත හැකිය. මන්දයත්, එවැනි මාර ශෝකයක් ඇති වීමට මාර දූවරුන්ගේ පරාජය නොවැලැක්විය හැකි හේතුවක් වන බැවිනි. මෙබඳු තැන්හි නෙය්‍ය දෝෂයක් නැත, මෙවැනි වක්‍රෝක්තියක් කාව්‍ය බන්ධනයට අලංකාරයකි.

၈၂. ဝတ္တဗ္ဗဿ ဉာယောပါတ္တတ္တာ နေယျဒေါသပရိဟာရတ္ထမုဒါဟရတိ ‘‘မနော’’စ္စာဒိ. မနောနုရဉ္ဇနော ဒဿနသဝနာနုဿရဏံ ကရောန္တာနံ ဇနာနံ စိတ္တမတ္တနိ အနုရဉ္ဇန္တော မာရင်္ဂနာသိင်္ဂါရဝိဗ္ဘမော မာရဝဓူနံ ရတိကီဠာဟေတုဘူတကာမပတ္ထနာသင်္ခါတသိင်္ဂါရေန ကတလီလာ ဇိနေန ဇိတပဉ္စမာရေန သတ္ထုနာ အသမနုညာတော အနဗ္ဘုပဂတော အသမ္ပဋိစ္ဆိတော မာရဿ ဝသဝတ္တိနော ဟဒယာနလော ဟဒယဂ္ဂိ အဟောသီတိ. အနလတ္တေန ကပ္ပိတကာရိယဘူတော သောကော မာရင်္ဂနာသိင်္ဂါရဝိဗ္ဘမသင်္ခါတကာရဏေန သဒ္ဓိံ အဘေဒကပ္ပနာယ ‘‘ဂုဠော သေမှံ, တိပုသံ ဇရော’’တိအာဒီသု ဝိယ တုလျာဓိကရဏဘာဝေန ဝုတ္တော ဟောတိ. ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ မာရင်္ဂနာနံ ပရာဇယဝါစကော သဒ္ဒေါ နတ္ထိ, တထာပိ ‘‘သိင်္ဂါရဝိဗ္ဘမော မာရဿ ဟဒယာနလော’’တိ ဝုတ္တေ မာရင်္ဂနာပရာဇယံ ဝိနာ တာဒိသသောကုပ္ပတ္တိကာရဏဿ အနဓိဂတတ္တာ အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏသာမတ္ထိယေန တာသံ ပရာဇယော ပကာသိတော ဟောတီတိ ဤဒိသဝင်္ကဝုတ္တိယာ ဗန္ဓဂုဏတ္တာ နေယျဒေါသော နိရာကတော ဟောတီတိ. မနော အနုရဉ္ဇေတီတိ စ, မာရင်္ဂနာနံ သိင်္ဂါရောတိ စ, တေန ကတော ဝိဗ္ဘမောတိ စ ဝါကျံ.

82. කිය යුතු කරුණ න්‍යායානුකූලව ගෙන හැර දක්වන බැවින් නෙය්‍ය දෝෂය දුරු කිරීම සඳහා ‘මනෝ’ යනාදිය උදාහරණ කොට දක්වයි. දැකීමෙන්, ඇසීමෙන් හා සිහිපත් කිරීමෙන් ජනයාගේ සිත් තමන් වෙත පිනවන්නා වූ, මාර දූවරුන්ගේ රතිකීළාවට හේතු වූ කාම ප්‍රාර්ථනා සංඛ්‍යාත ශෘංගාර ලීලාව, පස්මරුන් පරාජය කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළි නොගන්නා ලද බැවින්, වසවර්ති මාරයාගේ හදවතෙහි ගින්නක් විය. ගිනි ස්වභාවයෙන් උපකල්පිත කාර්යය වූ ශෝකය, මාර දූවරුන්ගේ ශෘංගාර විලාසය නැමැති හේතුව සමඟ අභේද කල්පනාවෙන් 'ගුලිය සෙම වේ, පිපිඤ්ඤා උණ වේ' යනාදී තැන්හි මෙන් සමානාධිකරණ භාවයෙන් දක්වා ඇත. මෙහි මාර දූවරුන්ගේ පරාජය ප්‍රකාශ කරන වචනයක් නොමැති වුවද, 'ශෘංගාර විලාසය මාරයාගේ හෘදයාග්නිය විය' යැයි පැවසූ කල්හි මාර දූවරුන්ගේ පරාජය හැර වෙනත් කරුණකින් එවැනි ශෝකයක් උපදින්නට හේතුවක් නොමැති බැවින්, එම වක්‍රෝක්තියෙන් ඔවුන්ගේ පරාජය ප්‍රකාශ වේ. මෙබඳු වක්‍ර කථනය කාව්‍යයේ ගුණයක් වන බැවින් නෙය්‍ය දෝෂය දුරු වේ. 'සිත පිනවන්නේය' යන්න ද, 'මාර දූවරුන්ගේ ශෘංගාරය' යන්න ද, 'එයින් කරන ලද විලාසය' යන්න ද මෙහි වාක්‍යයයි.

ဝိသေသနာပေက္ခဿ ယထာ –

විශේෂණාපේක්ෂ දෝෂයට උදාහරණ මෙසේය -

၈၃.

83.

အပယာတာပရာဓမ္ပိ, အယံ ဝေရီ ဇနံ ဇနော;

ကောဓပါဋလဘူတေန, ဘိယျော ပဿတိ စက္ခုနာ.

මේ වෛරී පුද්ගලයා, වරදෙන් මිදුණු තැනැත්තා දෙස වුව ද, ක්‍රෝධයෙන් රතු පැහැ වූ ඇසින් නැවත නැවතත් බලයි.

၈၃. ‘‘အပယာတေ’’စ္စာဒိ. [Pg.116] အယံ ဝေရီ ဇနော အပယာတာပရာဓမ္ပိ ဇနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အပယာတော အပဂတော အပရာဓော ယဿ တံ, ကောဓေန ပါဋလဘူတေန သေတရတ္တေန. ဣမိနာ ဝိသေသနာပေက္ခဒေါသော ပရိဟဋော.

83. ‘අපයාත’ යනාදී පාඨයයි. 'මේ වෛරී පුද්ගලයා වරදෙන් මිදුණු තැනැත්තා දෙස' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'අපයාත' යනු වරද පහව ගිය තැනැත්තායි. 'ක්‍රෝධයෙන් රතු වූ' යනු රෝස පැහැති (සුදු සහ රතු මිශ්‍ර වූ) ඇසින් යන්නයි. මෙයින් විශේෂණාපේක්ෂ දෝෂය මඟහරින ලදී.

၈၃. ‘‘အပယာတိ’’စ္စာဒိ. အယံ ဝေရီ ဇနော အပယာတာပရာဓမ္ပိ အပဂတာပရာဓမ္ပိ ဇနံ ကောဓပါဋလဘူတေန ကောဓေန ဘူတသေတလောဟိတဝဏ္ဏယုတ္တေန စက္ခုနာ ဘိယျော ယေဘုယျေန ပဿတီတိ. ‘‘ပဿတီ’’တိ ဝစနဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေပိ ‘‘စက္ခုနာ’’တိ ဝိသေသျဝစနံ ‘‘ကောဓပါဋလဘူတေနာ’’တိ ဝိသေသနဿ လဗ္ဘမာနတ္တာ သာတ္ထကံ ဟောတီတိ ဝိသေသနာပေက္ခဒေါသော နိရာကတောတိ. အပယာတော အပဂတော အပရာဓော အသ္မာတိ စ, ကောဓေန ပါဋလဘူတန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

83. ‘අපයාති’ යනාදියයි. මේ වෛරී පුද්ගලයා, පහ වූ වැරදි ඇති (අපරාධයෙන් තොර වූ) තැනැත්තා කෙරෙහි ද, ක්‍රෝධයෙන් රතු-සුදු පැහැ ගැන්වුණු ඇසින් (ක්‍රෝධයෙන් රතු වූ ඇසින්) බොහෝ සෙයින් බලයි යනුයි. ‘පස්සති’ (බලයි) යන ක්‍රියා පදය තිබියදීත්, ‘චක්ඛුනා’ (ඇසින්) යන විශේෂ්‍ය පදය ‘කෝධපාටලභූතේන’ (ක්‍රෝධයෙන් රතු වූ) යන විශේෂණය ලැබෙන බැවින් සාර්ථක වේ. එබැවින් ‘විශේෂණාපේක්ෂා දෝෂය’ දුරු කරන ලදී. ‘අපයාතෝ’ යනු ‘අපගතෝ අපරාධෝ අස්මාති’ (යමෙකුගෙන් වැරදි පහව ගියේ ද ඔහු ය) කියා ද, ‘කෝධේන පාටලභූතං’ (ක්‍රෝධයෙන් රතු වූයේ) කියා ද විග්‍රහයයි.

ဟီနတ္ထဿ ယထာ –

හීනත්ථ (හීනාර්ථ) දෝෂයට උදාහරණ මෙසේ ය –

၈၄.

84.

အပ္ပကာနမ္ပိ ပါပါနံ,ပဘာဝံ နာသယေ ဗုဓော;

အပိ နိပ္ပဘတာနီတ-ခဇ္ဇောတော ဟောတိ ဘာဏုမာ.

පණ්ඩිතයා ස්වල්ප වූ ද පාපයන්ගේ බලපෑම (ප්‍රභාව) නැසිය යුතුය. සූර්යයා වුව ද තමාගේ ආලෝකය නැති කල්හි කණාමැදිරියෙකු මෙන් ප්‍රභා රහිත තත්ත්වයට පත් වේ.

၈၄. ‘‘အပ္ပကာန’’မိစ္စာဒိ. ဗုဓော ပဏ္ဍိတပေါသော အပ္ပကာနံ ပါပါနမ္ပိ ကိမုတမဓိကာနံ ပဘာဝံ အာနုဘာဝံ နာသယေ အပ္ပဝတ္တိံ ပါပေယျ. တံ အတ္ထန္တရနျာသေန သာဓေတိ. ဘာဏုမာ သူရိယော နိပ္ပဘတံ အာနီတော ခဇ္ဇောတော ယေန တထာဝိဓော အပိ ဟောတိ. ‘‘မန္ဒပ္ပဘော အယ’’န္တိ ဇောတိရိင်္ဂဏမ္ပိ နောပေက္ခတိ စက္ကဝါဠကုဟရာနုစရိတမဟာနုဘာဝေါပီတိ. ဧတ္ထ အပီတျာဒိနာ ဝစောဘင်္ဂိယာ ဟီနတ္ထဒေါသော ပရိဟဋော.

84. ‘අප්පකානං’ යනාදියයි. පණ්ඩිත පුද්ගලයා අල්ප වූ ද පාපයන්ගේ ප්‍රභාව (ආනුභාවය) නැසිය යුතුය, (එසේ නම්) මහත් වූ පාපයන් ගැන කවර කතා ද? එය නැවත පැවැත්මක් නැති තත්ත්වයට පත් කළ යුතුය. එය අත්ථන්තරන්‍යාස (අර්ථන්තරන්‍යාස) අලංකාරයෙන් ඔප්පු කරයි. සූර්යයා තමා විසින් කණාමැදිරියා ප්‍රභා රහිත තත්ත්වයට පත් කරන ලද්දේ ද එබඳු වෙයි. මුළු සක්වළ ගැබ පුරා සැරිසරන මහා ආනුභාව ඇති සූර්යයා වුව ද ‘මූ මද ආලෝක ඇත්තෙකැ’යි සිතා කණාමැදිරියා ද නොසලකා නොහරියි. මෙහි ‘අපි’ යනාදී වචන විලාසය හේතුවෙන් ‘හීනත්ථ’ (හීනාර්ථ) දෝෂය දුරු කරන ලදී.

၈၄. ‘‘အပ္ပကာနိ’’စ္စာဒိ. ဗုဓော ပညဝါ အပ္ပကာနမ္ပိ အတိမန္ဒာနမ္ပိ ပါပါနံ အကုသလာနံ ပဘာဝံ ဝိပါကဒါနသာမတ္ထိယသင်္ခါတာနုဘာဝံ နာသယေ အဟောသိကမ္မတာပါဒနေန နာသေယျ, [Pg.117] ဗဟူနံ ပါပါနံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တမတ္ထမတ္ထန္တရနျာသာလင်္ကာရေန သမတ္ထေတိ အပိစ္စာဒိ. ဘာဏုမာ သူရိယော နိပ္ပဘတာနီတခဇ္ဇောတော အပိ နိပ္ပဘတမာပါဒိတဇောတိရိင်္ဂဏေဟိ သမန္နာဂတောပိ ဟောတီတိ. ဟီနပဘာဝေါ ဟောတိ ခဇ္ဇောပနကေ ပဟာယ အတ္တနော အာလောကံ ကရောန္တော န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထ အပိ နိပ္ပဘတိစ္စာဒိဝစနဝိလာသဝသေန ဟီနပက္ခံ ဂဟေတွာပိ သူရိယဥဒါရတ္တဿေဝ ပေါသိတတ္တာ ‘‘နိပ္ပဘတာနီတခဇ္ဇောတော’’တိ ဝိသေသနပဒံ ဟီနတ္ထဒေါသံ န နိဿယတိ. နတ္ထိ ပဘာ ယေသန္တိ စ, တေသံ ဘာဝေါတိ စ, တံ အာနီတာ ခဇ္ဇောတာ ယေနေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

84. ‘අප්පකානි’ යනාදියයි. ප්‍රඥාවන්ත වූ පණ්ඩිතයා ඉතා මද වූ ද අකුසල පාපයන්ගේ, විපාක දීමේ ශක්තිය සංඛ්‍යාත ප්‍රභාව (ආනුභාවය) අහෝසි කර්ම බවට පත් කිරීමෙන් නැසිය යුතුය. බොහෝ වූ පාපයන් ගැන කිව යුතු ම නැත. එම අර්ථය අර්ථන්තරන්‍යාස අලංකාරයෙන් සනාථ කරයි. සූර්යයා කණාමැදිරියන් ප්‍රභා රහිත බවට පත් කරන්නේ ද වෙයි. එහි අදහස නම්, සූර්යයා හීන ප්‍රභා ඇත්තෙකු නොවන අතර, කණාමැදිරියන් පරදා තමාගේ ම ආලෝකය පතුරුවන්නෙකු වන බවයි. මෙහි ‘අපි නිප්පභත’ යනාදී වචන විලාසය අනුව හීන පාර්ශ්වය ගෙන වුව ද, සූර්යයාගේ උදාරත්වය ම මතු කරන බැවින් ‘නිප්පභතානීතඛජ්ජෝතෝ’ යන විශේෂණ පදය ‘හීනත්ථ’ (හීනාර්ථ) දෝෂයට හේතු නොවේ. ‘නත්ථි පභා යේසන්ති’ (යමෙකුට ප්‍රභාවක් නැද්ද) කියා ද, ‘තේසං භාවෝ’ (ඔවුන්ගේ ස්වභාවය) කියා ද, ‘තං ආනීතා ඛජ්ජෝතා යේන’ (ඔහු විසින් කණාමැදිරියන් එබඳු තත්ත්වයට පත් කරන ලදී) කියා ද මෙහි විග්‍රහයයි.

အနတ္ထဿ ယထာ –

අනත්ථ (අනාර්ථ/නිෂ්ඵල) දෝෂයට උදාහරණ මෙසේ ය –

၈၅.

85.

န ပါဒပူရဏတ္ထာယ, ပဒံ ယောဇေယျ ကတ္ထစိ;

ယထာ ဝန္ဒေ မုနိန္ဒဿ, ပါဒပင်္ကေရုဟံ ဝရံ.

පාද පූරණය සඳහා (කාව්‍ය පද්‍ය පාදයක් පිරවීම සඳහා පමණක්) කිසිදු තැනක නිෂ්ඵල පද නොයෙදිය යුතුය. ‘මුනින්ද්‍රයාණන් වහන්සේගේ උතුම් වූ ශ්‍රී පාද පද්මය වඳිමි’ යන්න ඊට උදාහරණයකි.

၈၅. ‘‘န ပါဒေ’’စ္စာဒိ. ဧတ္ထ ဝန္ဒေဣစ္စာဒေါ ဟေဋ္ဌာ ဝိယ ပါဒပူရဏဿ ကဿစိ အဘာဝေန အနတ္ထာဘာဝေါ.

85. ‘න පාදේ’ යනාදියයි. මෙහි ‘වන්දී’ යන්නෙහි පෙර පරිදි පාද පූරණය සඳහා යෙදූ කිසිදු නිෂ්ඵල පදයක් නොමැති බැවින් ‘අනත්ථ’ (අනාර්ථ) දෝෂය නොමැත.

၈၅. ‘‘န ပါဒိ’’စ္စာဒိ. ပါဒပူရဏတ္ထာယ ဂါထာပါဒါနံ ပူရဏသင်္ခါတပယောဇနတ္ထာယ ပဒံ နာမာဒိကံ ကတ္ထစိ န ယောဇေယျ ဝိညူတိ, ယထာ နိရတ္ထကပဒါယောဇနေ ဥဒါဟရဏမေဝံ ‘‘မုနိန္ဒဿ ဝရံ ပါဒပင်္ကေရုဟံ ဝန္ဒေ’’တိ. ဟေဋ္ဌာ ဒုဋ္ဌောဒါဟရဏေ ဝိယ ပါဒပူရဏတ္ထံ ကဿစိ ပဒဿ အယောဇိတတ္တာ သာတ္ထကပဒေဟိ နိရတ္ထကဒေါသော နိရာကတောတိ. မုဒုနိမ္မလသောဘာဒိသာဓာရဏဂုဏယောဂတော ပင်္ကေရုဟသဒိသံ ဥပစာရတော ပင်္ကေရုဟံ နာမ. ပါဒမေဝ ပင်္ကေရုဟန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ဝိသေသနဝိသေသျပဒဒေါသပရိဟာရော.

85. ‘න පාදි’ යනාදියයි. ගාථා පාදයන් පිරවීම සංඛ්‍යාත ප්‍රයෝජනය සඳහා නාම පද ආදිය කිසිදු තැනක නුවණැත්තන් විසින් නොයෙදිය යුතුය. නිෂ්ඵල පද නොයෙදීමට උදාහරණය නම් ‘මුනින්ද්‍රයාණන් වහන්සේගේ උතුම් වූ ශ්‍රී පාද පද්මය වඳිමි’ යන්නයි. පෙර දුෂ්ට උදාහරණයේ මෙන් පාද පූරණය සඳහා කිසිදු නිෂ්ඵල පදයක් යොදා නොමැති බැවින්, අර්ථවත් පදයන්ගෙන් යුක්ත වීම නිසා ‘නිරත්ථක’ (නිෂ්ඵල) දෝෂය දුරු කරන ලදී. මෘදු බව, පිරිසිදු බව, සුන්දරත්වය ආදී පොදු ගුණ ඇති බැවින් උපචාර වශයෙන් නෙළුමකට (පංකේරුහ) සමාන කර ඇත. ‘පාදමේව පංකේරුහං’ (පාදය ම පද්මය වේ) යනු විග්‍රහයයි. මෙය විශේෂණ-විශේෂ්‍ය පද දෝෂ පරිහාරයයි.

၈၆.

86.

ဘယကောဓပသံသာဒိ-ဝိသေသော တာဒိသော ယဒိ;

ဝတ္တုံ ကာမီယတေ ဒေါသော,န တတ္ထေ’ကတ္ထတာကတော.

බිය, ක්‍රෝධය, ප්‍රශංසාව ආදී සුවිශේෂී හැඟීමක් ප්‍රකාශ කිරීමට අවශ්‍ය වූ කල්හි, එහි ‘ඒකත්ථතා’ (පුනරුක්ති/එක ම අර්ථය නැවත පැවසීමේ) දෝෂය සිදු නොවේ.

၈၆. ‘‘ဘယေ’’စ္စာဒိ. [Pg.118] ဘယဉ္စ စိတ္တုတြာသော ကောဓော စ ဒေါသော ပသံသာ စ ထုတိ, တာ အာဒိ ယဿ တုရိတာဒိနော သော တာဒိသော ဝိသေသော ယဒိ ဝတ္တုံ ကာမီယတေ ဣစ္ဆီယတေ, တတ္ထ တသ္မိံ ဘယာဒိဝိသေသေ ဝိသယေ ဧကတ္ထတာယ ဧကတ္ထဘာဝေန ကတော ဒေါသော နတ္ထိ.

86. ‘භයේ’ යනාදියයි. බිය යනු සිතෙහි තැතිගැන්මයි, ක්‍රෝධය යනු ද්වේෂයයි, ප්‍රශංසාව යනු ස්තුතියයි. කලබල බව ආදී තවත් එවැනි සුවිශේෂී හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීමට අවශ්‍ය නම්, එම බිය ආදී විශේෂ අවස්ථාවන්හිදී එක ම අර්ථය නැවත පැවසීමෙන් (පුනරුක්තියෙන්) සිදුවන දෝෂයක් නැත.

၈၆. ဣဒါနိ ဝါကျဒေါသပရိဟာရတ္ထမာရဘတိ ‘‘ဘယကောဓေ’’စ္စာဒိ. ဘယကောဓပသံသာဒိ စိတ္တုတြာသပဋိဃထုတိအာဒီဟိ သမန္နာဂတော တာဒိသော ဝိသေသော ဝတ္တုံ ယဒိ ကာမီယတေ စေ ဝိညူဟိ ဣစ္ဆီယတေ, တတ္ထ ဘယကောဓာဒိကေ ဝိသေသေ ဧကတ္ထတာကတော ဧကတ္ထဘာဝေန ကတော ဒေါသော ဝါကျဒေါသော န ဘဝတိ. ဘယာဒိဝိသေသေ ဝတ္တုမိစ္ဆိတေ ပုဗ္ဗုစ္စာရိတပဒဿ ပုနုစ္စာရဏေ ဧကတ္ထဒေါသော န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဘယဉ္စ ကောဓော စ ပသံသာ စာတိ စ, တာ အာဒိ ယဿ တုရိတကောတူဟလအစ္ဆရာဟာသသောကပသာဒသင်္ခါတဿ အတ္ထဝိသေသဿေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏအညပဒတ္ထသမာသတ္တာ ဘယာဒီသု ကထိတမပိ ဂဟေတွာ ပုနပ္ပုနံ ကထနမဝိရောဓံ. ဧကော အတ္ထော ယေသံ ပဒါဒီနံ တေ ဧကတ္ထာ, တေသံ ဘာဝေါ ဧကတ္ထတာ, တာယ ကတောတိ ဝိဂ္ဂဟော.

86. දැන් වාක්‍ය දෝෂයන් වළක්වා ගැනීම සඳහා ‘භයකෝධ’ යනාදිය ආරම්භ කරයි. බිය, ක්‍රෝධය, ප්‍රශංසාව ආදී සිතේ තැතිගැන්ම, වෛරය, ස්තුතිය ආදියෙන් යුත් සුවිශේෂී හැඟීමක් ප්‍රකාශ කිරීමට නුවණැත්තන් කැමති වන්නේ නම්, එම බිය, ක්‍රෝධය ආදී විශේෂ අවස්ථාවන්හිදී එක ම අර්ථය නැවත පැවසීමෙන් සිදුවන වාක්‍ය දෝෂය ඇති නොවේ. බිය ආදී විශේෂ අවස්ථාවකදී කලින් පැවසූ පදය ම නැවත පැවසීම පුනරුක්ති දෝෂයක් නොවන බව මෙහි අදහසයි. බිය ද, ක්‍රෝධය ද, ප්‍රශංසාව ද යන මොහු ආදී කොට ඇති කලබල බව, කුතුහලය, පුදුමය, සිනහව, ශෝකය සහ පැහැදීම සංඛ්‍යාත සුවිශේෂී අර්ථයන්ගේ විග්‍රහය එසේ ය. එහි ගුණ අන්තර්ගත වන පරිදි වෙනත් පද එකතු වී සමාස වන බැවින්, බිය ආදියේදී පැවසූ දෙය ම නැවත නැවත පැවසීම පරස්පර නොවේ. එක ම අර්ථයක් ඇති පද ‘ඒකත්ථ’ නම් වේ, ඔවුන්ගේ ස්වභාවය ‘ඒකත්ථතා’ වන අතර, එයින් කරන ලද්දේ යන විග්‍රහයයි.

ယထာ –

උදාහරණ මෙසේ ය –

၈၇.

87.

သပ္ပော သပ္ပော အယံ ဟန္ဒ, နိဝတ္တတု ဘဝံ တတော;

ယဒိ ဇီဝိတုကာမော’သိ, ကထံ တမုပသပ္ပသိ.

‘නයෙක්! නයෙක්! මේ ඉන්නේ. එම්බා පින්වත, එතැනින් ඉවත් වන්න. ඉදින් ඔබ ජීවත් වීමට කැමති නම්, කුමට ද ඔහු වෙත ළඟා වන්නේ?’

၈၇. ‘‘ယထေ’’တျုဒါဟရတိ ‘‘သပ္ပော’’ဣစ္စာဒိ. ‘‘အယံ သပ္ပော သပ္ပော’’တိ ဘယေနာမေဍိတံ ဟန္ဒာတိ ခေဒေ တတော တမှာ ဌာနာ, သပ္ပတော ဝါ ဘဝံ ဘဝန္တော နိဝတ္တတု ဂတမဂ္ဂါဘိမုခေါ အာဝတ္တတု. တံ ဌာနံ, သပ္ပံ ဝါ. နတ္ထေတ္ထ ဧကတ္ထတာဒေါသော ဘယေနာမေဍိတပ္ပယောဂတော.

87. ‘යථා’ යන්නට ‘සප්පෝ’ යනාදිය උදාරහණ දක්වයි. ‘අයං සප්පෝ සප්පෝ’ (මේ නයෙක් නයෙක්) යනු බිය නිසා දෙවරක් කියැවුණු (ආමේඩිත) පදයකි. ‘හන්ද’ යනු කණගාටුව ප්‍රකාශ කිරීමකි. ‘තතෝ’ යනු ඒ ස්ථානයෙන් හෝ සර්පයාගෙන් යන්නයි. ‘භවං’ (පින්වතා) ‘නිවත්තතු’ ගිය මඟ හැර ආපසු හැරේවා. ‘තං’ යනු ඒ ස්ථානයට හෝ සර්පයා වෙතටයි. බිය නිසා දෙවරක් පැවසූ බැවින් මෙහි පුනරුක්ති (ඒකත්ථතා) දෝෂයක් නැත.

၈၇. ‘‘သပ္ပော’’စ္စာဒိ. [Pg.119] ဟန္ဒ နဋ္ဌော ဝတ, အယံ သပ္ပော သပ္ပော ဘဝံ တတော ဌာနတော, သပ္ပတော ဝါ နိဝတ္တတု အာဝတ္တတု ယဒိ ဇီဝိတုကာမော အသိ, တံ ဌာနံ, သပ္ပံ ဝါ ကထမုပသပ္ပသိ ကထမုပဂစ္ဆသီတိ. ဘယေ အာမေဍိတဝစနတ္တာ ဧကတ္ထတာဒေါသော နတ္ထိ, ဇီဝိတုကာမောသီတိ ဧတ္ထ ဗိန္ဒုလောပေါ.

87. ‘සප්පෝ’ යනාදියයි. ‘හන්ද’ යනු ‘අහෝ විනාශයි’ යන අර්ථයයි. ‘මේ නයෙක් නයෙක්, පින්වතා ඒ ස්ථානයෙන් හෝ සර්පයාගෙන් ඉවත් වේවා, ඉදින් ජීවත් වීමට කැමති නම්, ඒ ස්ථානයට හෝ සර්පයා වෙතට කෙසේ ළඟා වන්නේ ද (ළං වන්නේ ද)?’ බිය නිසා දෙවරක් ප්‍රකාශ කළ වචනයක් බැවින් පුනරුක්ති දෝෂයක් නැත. ‘ජීවිතුකාමෝසි’ යන්නෙහි අනුස්වාර (බිංදු) ලෝපය සිදු වී ඇත.

ပဒဒေါသပရိဟာရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පද දෝෂ පරිහාර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

ဝါကျဒေါသပရိဟာရဝဏ္ဏနာ

වාක්‍ය දෝෂ පරිහාර වර්ණනාව

ဘဂ္ဂရီတိနော ယထာ –

භග්ගරීති (භින්න ශෛලි) දෝෂය වැළැක්වීමට උදාහරණ මෙසේ ය –

၈၈.

88.

ယော ကောစိ ရူပါတိသယော,ကန္တိ ကာပိ မနောဟရာ;

ဝိလာသာတိသယော ကောပိ,အဟော ဗုဒ္ဓမဟောဒယော.

යම් කිසි රූපයක අතිශය උත්කෘෂ්ට භාවයක් ද, මනස්කාන්ත වූ යම් කාන්තියක් ද, යම් කිසි ලීලාතිශයත්වයක් (විලාසිතාවක උත්කෘෂ්ට බවක්) ද ඇත්නම්, අහෝ! බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මහා අභ්‍යුද්ගමනය (මහා ප්‍රාතිහාර්යය) කෙතරම් අසිරිමත් ද!

၈၈. ‘‘ယော’’ဣစ္စာဒိ. ရူပဿ အနုဗျဉ္ဇနေဟိ အနုဗျဉ္ဇိတဗာတ္တိံသဝရပုရိသလက္ခဏောပသောဘိတဿ ဗျာမပ္ပဘာကေတုမာလာဝိရာဇိတဿ အတိသယော အာဓိက္ကံ ဝါစာဂေါစရဘာဝါတိက္ကမေန အဝစနီယတ္တာ ယော ကောစိယေဝ. မနော အနေကလောကဿ စိတ္တံ ဟရတီတိ မနောဟရာ စိတ္တမဝဟရန္တီ ကန္တိ သောဘာ ကာပိ အဝစနပထာ ကာပိယေဝ. ဝိလာသဿ ဂတျာဒိနော အတိသယော ဝစနပထာတိက္ကန္တော ကောပိယေဝ, တသ္မာ ဗုဒ္ဓဿ မဟန္တော ဥဒယော အဘိဝုဍ္ဎိ အဟော အဗ္ဘုတောတိ. ဧတ္ထ ကိံသဒ္ဒေနာရဒ္ဓါ ရီတိ န ကတ္ထစိ ဘဂ္ဂါ.

88. ‘යෝ’ යනාදියයි. අනුව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් සහ දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් බැබළෙන, ව්‍යාමප්‍රභාවෙන් (බඹයක් පමණ පැතිරෙන රැස් වළල්ලෙන්) හා කේතුමාලාවෙන් විරාජිත වූ රූපයේ අතිශයෝක්තිය (උත්කෘෂ්ට බව) වචනයෙන් විස්තර කළ නොහැකි බැවින් ‘යෝ කෝචි’ (යම් කිසිවක්) ම ය. බොහෝ ලෝකයාගේ සිත් ඇදගන්නා බැවින් ‘මනෝහරා’ නම් වූ, සිත් වසඟ කරන කාන්තිය (ශෝභාව) වචන පථයෙන් ඔබ්බෙහි වූ ‘කාපි’ (කිසියම් අපූර්ව වූවක්) ම ය. ගමනාදී ලීලාවන්ගේ අතිශයෝක්තිය ද වචනයෙන් කිව නොහැකි ‘කෝපි’ (කිසියම්) ම ය. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මහා උදාරත්වය (අභිවෘද්ධිය) අහෝ! පුදුම සහගතය. මෙහි ‘කිං’ ශබ්දයෙන් (යෝ, කා, කෝ ලෙස) ආරම්භ කළ ශෛලිය (රීතිය) කිසිදු තැනක බිඳී නොමැත.

၈၈. ‘‘ယော ကောစိ’’စ္စာဒိ. ရူပါတိသယော သုပ္ပဟိဋ္ဌိတပါဒတာဒိဒွတ္တိံသပုရိသလက္ခဏေဟိ သောဘိတဿ စိတ္တင်္ဂုလိတာဒိအသီတိအနုဗျဉ္ဇနေဟိ [Pg.120] အလင်္ကတဿ ဗျာမပ္ပဘာကေတုမာလာဟိ ဥဇ္ဇလဿ ရူပကာယဿ အာဓိကျံ ယော ကောစိယေဝ မနောဂေါစရဘာဝံ ဝိနာ ဝစနဝိသယာတိက္ကန္တတ္တာ ယော ကောစိယေဝ. မနောဟရာ လောကဿ စိတ္တံ ဟရန္တီ ကန္တိ သောဘာ ကာပိယေဝ ဝစီဝိသယာတိက္ကန္တတ္တာ ကာပိယေဝ. ဝိလာသာတိသယော ဝိသယဘူတပိယဘာဝသင်္ခါတဿ ဂမနာဒိဝိလာသဿ အာဓိကျမ္ပိ ကောပိယေဝ ဝုတ္တကာရဏေနေဝကောပိယေဝ. တတော ဗုဒ္ဓမဟောဒယော ဗုဒ္ဓဿ မဟာဘိဝုဒ္ဓိသင်္ခါတော ဥဒယော အဟော အစ္ဆရိယောတိ. ဧတ္ထ သဗ္ဗနာမိကေန ကိံ သဒ္ဒေန ဝတ္တုမာရဒ္ဓက္ကမော န ကတ္ထစိ ဘိန္နောတိ ဘဂ္ဂရီတိဒေါသော နတ္ထီတိ.

88. 'යෝ කෝචි' යනාදියයි. රූපයේ අතිශය භාවය නම් මැනවින් පිහිටි පාද ඇති බව ආදී දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් බැබළෙන්නා වූ, සිත්කළු ඇඟිලි ඇති බව ආදී අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් අලංකාර වූ, බෑමක් පමණ වටකර පැතිරෙන රැස් වළල්ලෙන් හා කේතුමාලාවෙන් දීප්තිමත් වූ රූපකායයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය, මනෝගෝචර භාවයෙන් තොරව වචන විෂය ඉක්මවා යන බැවින් 'යම්කිසිවක්ම' (යෝ කෝචි) වේ. ලෝකයාගේ සිත පැහැරගන්නා වූ මනහර කාන්තිය හෙවත් ශෝභාව, වචන විෂය ඉක්මවා යන බැවින් 'කිසියම් එකක්ම' (කාපි) වේ. විලාසයේ අතිශය භාවය නම් ප්‍රේමණීය භාවය යැයි කියනු ලබන ගමනාදී විලාසයන්ගේ උත්කෘෂ්ඨත්වය ද ඉහත කී කරුණ නිසාම 'කිසියම් එකක්ම' (කෝපි) වේ. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උතුම් අභිවෘද්ධිය නැමැති උදය (පහළවීම) 'අහෝ ආශ්චර්යයකි!' මෙහි සර්වනාම පදයක් වූ 'කිං' (කුමක්ද) ශබ්දයෙන් කීමට ආරම්භ කළ අනුපිළිවෙළ කිසිදු තැනක බිඳී නොමැති බැවින් 'භග්ගරීති' (ක්‍රමභංග) දෝෂය නැත.

၈၉.

89.

အဗျာမောဟကရံ ဗန္ဓံ, အဗျာကိဏ္ဏံ မနောဟရံ;

အဒူရပဒဝိနျာသံ, ပသံသန္တိ ကဝိဿရာ.

නොමුළා කරවන්නා වූ ද, අවුල් නොවූ ද, සිත්ගන්නා සුලු වූ ද, ළඟ ළඟ පිහිටි පද සම්බන්ධයකින් යුක්ත වූ ද බන්ධනය (පද ගැලපීම) කවීශ්වරයෝ (ප්‍රධාන කවීහු) පසසති.

၈၉. ‘‘အဗျာမောဟ’’ဣစ္စာဒိ. နတ္ထိ ဒူရမေသန္တိ အဒူရာနိ, တာနိယေဝ ပဒါနိ, တေသံ ဝိနျာသော ယာထာဝတော ဌပနံ ယဿ တံ. တတောယေဝ အဗျာကိဏ္ဏော အသမ္မိဿော စ. သော အဗျာကိဏ္ဏတာယ ဧဝ မနောဟရော စာတိ အဗျာကိဏ္ဏံ မနောဟရံ. တေနေဝ ‘‘အယမေတ္ထ အတ္ထော အယံ ဝါ’’တိ ဧဝံ ဗျာမောဟံ န ကရောတီတိ အဗျာမောဟကရော, တံ. ပသာဒါလင်္ကာရာလင်္ကိတံ ဗန္ဓံ. ကဝီနံ ဣဿရာ ပဓာနာ. ယေ ကနိဋ္ဌင်္ဂုလိဂဏနာနိဋ္ဌာ, တေ ပသံသန္တိ ထုဝန္တိ တာဒိသဗန္ဓဂုဏဿာတိသယပသံသာရဟဘာဝေန.

89. 'අබ්‍යාමෝහ' යනාදියයි. මෙහි (අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධය සඳහා) සෙවිය යුතු දුරක් නැත යන අර්ථයෙන් 'අදූර' (ළඟ පිහිටි) නම් වේ, එම පදයන්ගේම ක්‍රමානුකූලව පිහිටුවීම යමක ඇත්ද, එය 'අදූරපදවින්‍යාස' නම් වේ. එයින්ම අවුල් නොවූ හා මිශ්‍ර නොවූ ද වේ. එය අවුල් නොවීම නිසාම සිත්කළුද වන බැවින් 'අබ්‍යාකිණ්ණ මනෝහර' නම් වේ. එම හේතුවෙන්ම 'මෙහි අර්ථය මෙයයි, නැතහොත් මෙයයි' කියා මෙසේ මුළාවක් නොකරන බැවින් 'අබ්‍යාමෝහකර' (නොමුළා කරවන) නම් වේ. ප්‍රසාද අලංකාරයෙන් සැරසුණු බන්ධනයයි. කවීන්ගේ ඊශ්වරයන් වන ප්‍රධාන කවීහු, යමෙක් සුළැඟිල්ලෙන් ගණන් කිරීමේදී අග්‍රස්ථානයේ සිටිත්ද, ඔවුහු එවැනි බන්ධනයක ගුණයන්ගේ අතිශය ප්‍රශංසනීය භාවය නිසා පසසති, ස්තුති කරති.

၈၉. ‘‘အဗျာမောဟေ’’စ္စာဒိ. အဒူရပဒဝိနျာသံ နာမာဒိပဒါနံ ဝေါဟာရကာလေ အဒူရသမ္ဗန္ဓော ယထာ သိယာ, တထာ ပဋိပါဋိယာ ပဒဋ္ဌပနေန သမန္နာဂတံ အဗျာကိဏ္ဏံ, တတောယေဝ အညသမ္ဗန္ဓီပဒေဟိ အသမ္မိဿံ မနောဟရံ, တတောယေဝ ဝိညူနံ စိတ္တမာရာဓေန္တံ အဗျာမောဟကရံ ‘‘ဣမဿတ္ထော ဣမဿတ္ထော ဧသော ဧသော ဝါ’’တိ သံသယမနုပ္ပာဒေန္တံ ဗန္ဓံ ပသာဒါလင်္ကာရသံယုတ္တံ ဗန္ဓနံ ကဝိဿရာ ကဝီနံ [Pg.121] ပဓာနာ ပဏ္ဍိဘဇနာ, ကနိဋ္ဌင်္ဂုလိယာ ဂဏိတဗ္ဗာ အဂ္ဂကဝိနောတိ အဓိပ္ပာယော. ပသံသန္တိ ထောမေန္တိ. ဗျာမောဟံ န ကရောတီတိ အဗျာမောဟကရော. ဝိ အာကိဏ္ဏော ဗျာကိဏ္ဏော, န ဗျာကိဏ္ဏော အဗျာကိဏ္ဏော. နတ္ထိ ဒူရံ ယေသံ, တာနိယေဝ ပဒါနိ, တေသံ ဝိနျာသော ဌပနံ ယဿ ဗန္ဓဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

89. 'අබ්‍යාමෝහේ' යනාදියයි. 'අදූරපදවින්‍යාස' යනු නාම පද ආදියේ ව්‍යවහාරයේදී ළඟ සම්බන්ධයක් වන පරිදි, අනුපිළිවෙළින් පද පිහිටුවීමෙන් යුක්ත වූ ද, එයින්ම වෙනත් සම්බන්ධිත පදයන්ගෙන් නොමිශ්‍ර වූ 'අබ්‍යාකිණ්ණ' (අවුල් නොවූ) වූ ද, එයින්ම නුවණැත්තන්ගේ සිත් සතුටු කරන 'මනෝහර' වූ ද, 'මෙහි අර්ථය මෙයයි, මෙහි අර්ථය මෙයයි, නැතහොත් මෙයයි' කියා සැකයක් නූපදවන බැවින් 'අබ්‍යාමෝහකර' (නොමුළා කරවන) වූ ද, ප්‍රසාද අලංකාරයෙන් යුත් පද බන්ධනය (පද ගැලපීම) කවීශ්වරයෝ, එනම් කවීන් අතර ප්‍රධාන වූ පණ්ඩිත ජනයා, සුළැඟිල්ලෙන් ගිනිය හැකි අග්‍ර කවීහු යනු අදහසයි, පසසති, වර්ණනා කරති. මුළාවක් නොකරන බැවින් 'අබ්‍යාමෝහකර' නම් වේ. 'වි' යන උපසර්ගය සහිත 'ආකිණ්ණ' යන්න 'බ්‍යාකිණ්ණ' (අවුල් වූ) වන අතර, 'න බ්‍යාකිණ්ණ' යන්න 'අබ්‍යාකිණ්ණ' (අවුල් නොවූ) වේ. යම් පදයන්ට දුරක් නැද්ද, ඒ පදයන්ගේම වින්‍යාසය හෙවත් පිහිටුවීම යම් බන්ධනයක ඇත්ද යන අර්ථයෙන් විග්‍රහ වේ.

ယထာ –

උදාහරණයක් වශයෙන් -

၉၀.

90.

နီလုပ္ပလာဘံ နယနံ,ဗန္ဓုကရုစိရော’ဓရော;

နာသာ ဟေမင်္ကုသော တေန,ဇိနောယံ ပိယဒဿနော.

නිල් මහනෙල් මලක බඳු පැහැය ඇති නෙත් යුගලක් ද, බන්දුජීවක (වද) මලක් මෙන් රතු පැහැති මනහර තොල් සඟලක් ද, රන් රකුසක් (රන් අංකුසයක්) බඳු නාසයක් ද ඇති බැවින් මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ප්‍රිය දර්ශන ඇත්තෙක් වෙති.

၉၀. ‘‘ယထေ’’တျုဒါဟရတိ ‘‘နီလုပ္ပလာဘ’’မိစ္စာဒိ. ယဿ ဇိနဿ နယနံ နေတ္တံ နီလုပ္ပလာဘံ ဣန္ဒီဝရဒွယနိဘံ, အဓရော အဓရောဋ္ဌော ဗန္ဓုကမိဝ ဗန္ဓုကကုသုမမိဝ ရုစိရော ကန္တော, နာသာ နာသိကာ သယံ ဟေမင်္ကုသော သုဝဏ္ဏင်္ကုသောယေဝ, တေန ကာရဏေန အယံ ဇိနော ပိယံ မဓုရံ ဒဿနမဿာတိ ပိယဒဿနော. ဤဒိသော န ဗျာကိဏ္ဏဒေါသော, အဗျာကိဏ္ဏော ပသာဒေါယေဝါတိ.

90. 'යථා' යන්නෙන් 'නීලුප්පලාභ' යනාදිය උදාහරණ දක්වයි. යම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේනමකගේ නෙත නිල් මහනෙල් මලක් බඳු ද, යට තොල බන්දුජීවක (වද) මලක් මෙන් සුන්දර ද, නාසය රන් අංකුසයක් බඳු ද, එම හේතුවෙන් මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ප්‍රිය වූ මිහිරි වූ දර්ශනයක් ඇත්තෙක් බැවින් 'ප්‍රියදර්ශන' (ප්‍රියදස්සන) වෙති. මෙවැනි බන්ධනයක අවුල් වූ (බ්‍යාකිණ්ණ) දෝෂයක් නැත, එය අවුල් නොවූ ප්‍රසාද ගුණයෙන්ම යුක්තය.

၉၀. ဣဒါနိ ဗျာကိဏ္ဏဒေါသပရိဟာရံ ပရိဟရတိ ‘‘နီလုပ္ပလိ’’စ္စာဒိနာ. နယနံ ယဿ နေတ္တယုဂဠံ နီလုပ္ပလာဘံ နီလုပ္ပလဒလသဒိသံ, အဓရော အဓရောဋ္ဌော ဗန္ဓုကရုစိရော ဗန္ဓုကပုပ္ဖမိဝ မနုညော, နာသာ နာသိကာ ဟေမင်္ကုသော သုဝဏ္ဏင်္ကုသောယေဝ, တေန ကာရဏေန အယံ ဇိနော ပိယဒဿနော မနုညဒဿနော ဟောတီတိ. ဧတ္ထ ပသာဒါလင်္ကာရေန ယုတ္တတ္တာ န ဗျာကိဏ္ဏဒေါသော. အာဘာသဒ္ဒေါ နိဘာသဒ္ဒေါ ဝိယ ဣဝတ္ထော. နော စေ, ပဘာပရိယာယော ဝါ ဟောတိ. ဗန္ဓုကမိဝ ရုစိရောတိ စ, ပိယံ ဒဿနံ ယဿေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဣဟ ဒဿနဿ ကတ္တုဘူတသာဓုဇနသမ္ဗန္ဓတ္တေပိ ဝိသယတ္တေနေဝ [Pg.122] ဇိနသမ္ဗန္ဓော ဟောတီတိ အညပဒတ္ထေန တထာဂတော ဂဟိတောတိ.

90. දැන් 'නීලුප්පල' යනාදියෙන් අවුල් වූ දෝෂය දුරු කිරීම පෙන්වා දෙයි. යමකුගේ නෙත් යුගල නිල් මහනෙල් පෙති බඳු පැහැයෙන් යුක්ත ද, යට තොල බන්දුජීවක මලක් මෙන් මනහර ද, නාසය රන් අංකුසයක් බඳු ද, එම හේතුවෙන් මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ මනහර දර්ශනයක් ඇත්තෙක් වෙති. මෙහි ප්‍රසාද අලංකාරයෙන් යුක්ත බැවින් අවුල් වූ (බ්‍යාකිණ්ණ) දෝෂයක් නැත. 'ආභා' ශබ්දය 'නිභා' ශබ්දය මෙන් 'මෙන්' (ඉව) යන අර්ථය දෙයි. එසේ නොවේ නම්, එය ප්‍රභාවට පර්යාය වචනයක් වේ. 'බන්දුජීවක මලක් මෙන් සුන්දර' යන්න ද, 'ප්‍රිය වූ දර්ශනයක් යමකුට ඇත්ද' යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි. මෙහි දර්ශනයේ කර්තෘ බවට පත් සත්පුරුෂ ජනයාගේ සම්බන්ධය ඇති වුවද, විෂය වශයෙන් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ හා සම්බන්ධ වන බැවින් අන්‍යපද අර්ථයෙන් තථාගතයන් වහන්සේ ගනු ලැබූහ.

၉၁.

91.

သမတိက္ကန္တဂါမ္မတ္တ-ကန္တဝါစာဘိသင်္ခတံ;

ဗန္ဓနံ ရသဟေတုတ္တာ, ဂါမ္မတ္တံ အတိဝတ္တတိ.

ගැමි බව (ග්‍රාම්‍ය දෝෂය) මැනවින් ඉක්මවා ගියාවූ ද, මනහර වචනයෙන් මනාකොට සරසන ලද්දාවූ ද බන්ධනය රසවත් භාවයට හේතු වන බැවින්, ගැමි බව ඉක්මවා පවතී.

၉၁. ‘‘သမတိက္ကန္တိ’’စ္စာဒိ. သမ္မာ အတိက္ကန္တံ နိဂ္ဂတံ. ဂါမ္မဿ ဘာဝေါ ဂါမ္မတ္တံ. ယာသံ ကန္တာနံ မဓုရာနံ ဝါစာနံ တာဟိ အဘိသင်္ခတံ ရစိတံ ဗန္ဓနံ ရသဿ မာဓုရိယဿ ဟေတုတ္တာ ကာရဏဘာဝေန ဂါမ္မတ္တံ ယထာဝုတ္တံ အတိဝတ္တတိ အတိက္ကမတိ.

91. 'සමතික්කන්ත' යනාදියයි. මැනවින් ඉක්මවා ගිය, බැහැර වූ යනුයි. ගැමියාගේ ස්වභාවය ගැමි බව (ග්‍රාම්‍යත්වය) යි. මනහර වූ මිහිරි වූ යම් වචන ඇත්ද, ඒවායින් සරසන ලද, නිර්මාණය කරන ලද බන්ධනය, රසයේ හෙවත් මාධුර්යයේ හේතු භාවයෙන් යුක්ත බැවින්, කලින් කී ගැමි බව ඉක්මවා යයි.

၉၁. ‘‘သမတိ’’စ္စာဒိ. သမတိက္ကန္တဂါမ္မတ္တကန္တဝါစာဘိသင်္ခတံ ဝိသေသတော အတိက္ကန္တဂါမ္မဘာဝါဟိ ကန္တဝါစာဟိ ရစိတံ ဗန္ဓနံ မုတ္တကာဒိဗန္ဓနံ ရသဟေတုတ္တာ ပဏ္ဍိတာနံ ပီတိရသဿ ကာရဏတ္တာ ယထာဝုတ္တဂါမ္မဒေါသံ အတိဝတ္တတိ အတိက္ကမ္မ ပဝတ္တတီတိ. သမ္မာ အတိက္ကန္တံ ဂါမ္မတ္တံ ယာသံ, တာဟိယေဝ ကန္တဝါစာဟိ အဘိသင်္ခတန္တိ စ, ရသဿ ဟေတု, တဿ ဘာဝေါတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

91. 'සමති' යනාදියයි. 'සමතික්කන්තගාම්මත්තකන්තවාචාභිසංඛත' යනු විශේෂයෙන්ම ගැමි බව ඉක්මවා ගිය මනහර වචනයෙන් රචනා කරන ලද මුක්තකාදී බන්ධනය, රසයට හේතු වන බැවින්, එනම් පණ්ඩිතයන්ගේ ප්‍රීති රසයට හේතු වන බැවින්, කලින් කී ග්‍රාම්‍ය දෝෂය ඉක්මවා පවතින බවයි. 'මැනවින් ඉක්මවා ගිය ගැමි බවක් යම් වචනයන්ට ඇත්ද, එම මනහර වචනයෙන්ම රචනා කරන ලද' යන්න ද, 'රසයේ හේතුව, එහි භාවය' යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

ယထာ –

උදාහරණයක් වශයෙන් -

၉၂.

92.

ဒုနောတိ ကာမစဏ္ဍာလော,သော မံ သဒယ နိဒ္ဒယော;

ဤဒိသံ ဗျသနာပန္နံ,သုခီပိ ကိမုပေက္ခသေ.

'කරුණාවන්තයෙනි, (දැන්) කරුණාවෙන් තොර වූ ඒ කාම නැමැති චණ්ඩාලයා මා තව තවත් පෙළයි. මෙවැනි විපතකට පත්ව සිටින මා දෙස ඔබ සැපෙන් සිටියද, කුමන කරුණක් නිසා නොසලකා හරින්නේද?'

၉၂. ‘‘ယထေ’’တျုဒါဟရတိ. ကာမာတုရာ ကာစိ ဝနိတာ အတ္တနော ပိယံ ပတိံ ဝိရဝတိ ‘‘ဒုနောတိ’’စ္စာဒိနာ. ဒယာယ သဟ ပဝတ္တီတိ သဒယဣတိ အနုနယဝသေန ပိယဿ အာမန္တနံ, သာနုနယာမန္တနဉှိ တတောနုဂ္ဂဟာဘိကင်္ခါယမစ္စန္တမုစိတံ, သော ကာမော ကန္ဒပ္ပော ဧဝ စဏ္ဍာလော အကဏ္ဍော [Pg.123] ဝါ အသယှောပတာပါဝဟတ္တာ. ကာမေ စဏ္ဍာလတ္တာရောပနဉ္စ ဥစိတမေဝ ယတောနေန ကယိရမာနမသဟနမုပတာပမသဟမာနာ တံ ပရိဘဝန္တံ ဝိပ္ပလပတိ, နိဒ္ဒယော နိက္ကရုဏော, ဣဒမပိ ဥစိတမုပတာပေ နိက္ကရုဏာနံ တာဒိသီ ဂတီတိ. မံ ဒုနောတိ အဓိကမုပတာပေတိ နိဒ္ဒယတ္တာ, န ဘဝန္တံ, တေနေဝ ဘဝံ သုခီ. ဣမိနာ အညာသတ္တတံ တဿ ဒီပေတိ. ယဒိ နာညာသတ္တောသိ, နာဟမေကာကိနီ ဘဝါမိ. အသဟာယာနဉှိ ပဋိသတ္တဝေါ ဟောန္တိ. ဧကာကိတ္တာယေဝါဟမပ္ပဋိသရဏတ္တာနေန ဒုသာမီတိ တဝ ကာမံ တွံ သုခီ ဟောသိ. သနာထာနံ တာဒိသီ ဝုတ္တီတိ ဧဝံ သုခီပိ တွံ ဤဒိသံ ဗျသနမာပန္နံ ကိံ ကသ္မာ ဥပေက္ခသေတိ. ဧဝမယံ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ အတ္တနော, တံ ဝိသယမနုဘဝန္တဿ စ ဝိမုခတ္တံ နိဒဿေတီတီဒိသံ န ဂါမ္မံ.

92. 'යථා' යන්නෙන් උදාහරණ දක්වයි. කාමයෙන් ආතුර වූ කිසියම් කාන්තාවක් තම ප්‍රිය සැමියා අමතා 'දුනෝති' යනාදියෙන් හඬා වැලපෙන්නීය. කරුණාව සමග පවතින හෙයින් 'සදය' (කරුණාවන්තයා) යනු ආදරයෙන් තම ප්‍රියාදරයා ඇමතීමයි. කරුණාව පැතීමේදී මෙවැනි ආදරණීය ඇමතීමක් අතිශයින්ම උචිතය. දරාගත නොහැකි දැඩි පීඩාවක් ඇති කරන බැවින් ඒ කාමය නැමැති කන්දර්පයාම චණ්ඩාලයෙකි. කාමය කෙරෙහි චණ්ඩාල භාවය ආරෝපණය කිරීම ඉතා උචිතය, මන්ද යත් ඔහු විසින් කරනු ලබන දරාගත නොහැකි පීඩාව දරාගත නොහැකිව ඇය වැලපෙන බැවිනි. 'නිද්දය' යනු කරුණා විරහිත යන්නයි. පීඩා කිරීමේදී කරුණා විරහිත වූවන්ගේ හැසිරීම එබඳු බැවින් එයද උචිතය. කරුණා විරහිත බැවින් 'මා පෙළයි' (තව තවත් පීඩා කරයි), ඔබව නොවේ, එබැවින් ඔබ සුවසේ වෙසේ. මෙයින් ඇය ඔහුගේ වෙනත් අය කෙරෙහි ඇති බැඳීම පෙන්වා දෙයි. ඉදින් ඔබ වෙනත් අයෙකුට ඇලුම් නොකරන්නේ නම්, මම තනි නොවෙමි. අසරණ වූවන්ට සතුරෝ ඇති වෙති. තනි වූ බැවින්ම පිහිටක් නොමැති බැවින් මම මෙයින් පෙළෙමි, ඔබ සතුටින් සිටින්න. පිළිසරණක් ඇත්තවුන්ගේ හැසිරීම එබඳුය කියා මෙලෙස 'සුවෙන් සිටින ඔබ පවා මෙවැනි විපතකට පත්ව සිටින මා කුමක් හෙයින් නොසලකා හරින්නෙහිද?' කියායි. මෙලෙස ඇය වක්‍රෝක්තියෙන් තමන් කෙරෙහි ද, එම විෂය අනුභව කරන්නා වූ ඔහු කෙරෙහි ද ඇති උදාසීන බව පෙන්වා දෙන බැවින් මෙවැනි බන්ධනයක් ගැමි (ග්‍රාම්‍ය) නොවේ.

၉၂. ဂါမ္မဒေါသပရိဟာရေ လက္ခိယံ ဒဿေတိ ‘‘ဒုနောတိ’’စ္စာဒိ. ကာမတဏှာဘိဘူတာ အင်္ဂနာ အတ္တနော ဝလ္လဘံ နိဿာယ ဧဝံ ဝိလပတိ ‘‘သဒယ ဟေ ကာရုဏိက သော ကာမစဏ္ဍာလော သော အနင်္ဂနီစော နိဒ္ဒယော နိက္ကာရုဏိကော မံ ဒုနောတိ ပီဠေတိ, သုခီပိ မမ ဝိယ အနာထဘာဝါဘာဝတော သုခိတောပိ တွံ ဤဒိသံ ဗျသနာပန္နံ ဧဝံ ကာမစဏ္ဍာလေန အကာရုဏေန ကတအသယှသန္တာပသင်္ခါတဗျသနမနုပ္ပတ္တံ မံ ကိမုပေက္ခသေ ကသ္မာ ဥဒါသီနောသီ’’တိ. အတ္တနော ဒုက္ခာတုရတ္တာ ဒုက္ခဒူရီကရဏံ ကာရုဏိကာနံယေဝ ဝိသယန္တိ ‘‘သဒယေ’’တိ အနုနယဝသေန အာမန္တနုစိတံ အတ္တနော ဒုက္ခာတုရတံ ပေါသေတုံ ပီဠာကာရကေ ကာမေ စဏ္ဍာလတ္တာရောပနဉ္စ နိဒ္ဒယတ္တကထနဉ္စ ဥစိတမေဝ အတ္တနိ ဥပေက္ခကတ္တာ. သုခီပီတိ ဣမိနာ တဿ ပရဝိသယာသတ္တတာယ အတိစာရံ အဗ္ဘုပဂမေတိ. ဧဝံ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ အတ္တနော ဝလ္လဘေ သာနုရာဂတ္တဉ္စ အတ္တနိ တဿ တဒဘာဝတ္တဉ္စ ဒဿေတီတိ. ‘‘ကညေ ကာမယမာနံ မံ, န ကာမယသိ ကိံနွိဒ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိယ ဣဟ ဂါမ္မဒေါသော နတ္ထီတိ [Pg.124] ဂါမ္မဒေါသပရိဟာရမိဒံ. ကာမောယေဝ စဏ္ဍာလော ကာမစဏ္ဍာလော, သဟ ဒယာယ ယော ဝတ္တတီတိ စ, နတ္ထိ ဒယာ အဿေတိ စ, သုခမဿ အတ္ထီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. အပိသဒ္ဒေါ အက္ခမေ.

92. ග්‍රාම්‍ය දෝෂය මඟහැරීමෙහි ලක්ෂණය ‘දුනෝති’ යනාදීන් දක්වයි. කාම තණ්හාවෙන් මඬනා ලද ස්ත්‍රියක් තමාගේ ප්‍රියයා ඇසුරු කොට මෙසේ විලාප තබයි: "කරුණාවන්ත වූ දයාලු වූ තැනැත්තනි, ඒ කාම නමැති සැඩොලා, ඒ පහත් නිර්ලජ්ජිතයා, නිර්දය වූ ද අකාරුණික වූ ද තැනැත්තා මාව තවයි, පීඩා කරයි. මා මෙන් අනාථ භාවයක් නැති බැවින් සුවපත් වූ ඔබ, මෙවැනි ව්‍යසනයට පත් වූ, මෙසේ අකාරුණික වූ කාම නමැති සැඩොලා විසින් කරන ලද ඉවසිය නොහැකි තැවීම් සංඛ්‍යාත ව්‍යසනයට පත් වූ මා දෙස කුමකට උපේක්ෂාවෙන් බලා සිටින්නෙහි ද? කුමක් හෙයින් උදාසීන වී සිටින්නෙහි ද?" තමා දුකෙන් පීඩිත බැවින්, දුක දුරු කිරීම කාරුණිකයන්ගේම විෂයක් වන බැවින් ‘සදය’ (දයාලු වූ) යනුවෙන් ආයාචනාශීලීව ඇමතීම සුදුසුය. තමාගේ දුක්ඛිතභාවය පෝෂණය කිරීමට, පීඩා කරන්නා වූ කාමය කෙරෙහි සැඩොල් බව ආරෝපණය කිරීම හා ඔහු නිර්දය ලෙස හැඳින්වීම තමා කෙරෙහි උපේක්ෂා සහගතව සිටින තැනැත්තා සම්බන්ධයෙන් ද සුදුසුමය. ‘සුඛීපි’ (සුවපත් වුවද) යන්නෙන් ඔහුගේ පරස්ත්‍රී ලාලසාව නිසා වූ අනාචාරය පිළිගනියි. මෙසේ වක්‍රෝක්තියෙන් තමාගේ ප්‍රියයා කෙරෙහි ඇති අනුරාගය ද, තමා කෙරෙහි ඔහුගේ අනුරාගය නොමැති බව ද දක්වයි. "කන්‍යාවනි, ඔබට ආශා කරන මට ඔබ ආශා නොකරන්නේ මන්ද?" යන්නෙහි මෙන් මෙහි ග්‍රාම්‍ය දෝෂයක් නැති බැවින් මෙය ග්‍රාම්‍ය දෝෂය මඟහැරීමකි. කාමයම සැඩොලෙකි, ඒ ‘කාමචණ්ඩාල’ නම් වේ. දයාව සමඟ පවතින්නේ යම් සේ ද, දයාවක් නැත්තේ යම් සේ ද, සුවය ඇත්තේ යම් සේ ද යන්න විග්‍රහයයි. ‘අපි’ ශබ්දය නොඉවසීමෙහි වැටේ.

၉၃.

93.

ယတိဟီနပရိဟာရော, န ပုနေ’ဒါနိ နီယတေ;

ယတော န သဝနုဗ္ဗေဂံ, ဟေဋ္ဌာ ယေတံ ဝိစာရိတံ.

යතිහීන දෝෂය මඟහැරීම දැන් නැවත මෙහි නොදක්වනු ලැබේ. යම් හෙයකින් ශ්‍රවණයට උද්වේගයක් (නොරුස්නා බවක්) නැති ද, එය මෙයට පෙර විමසා බලන ලදී.

၉၃. ‘‘ယတိ’’စ္စာဒိ. ဝိစာရိတန္တိ ‘‘တံ နမေ သိရသာ စာမီ-ကရဝဏ္ဏံ တထာဂတ’’န္တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတန္တိ အတ္ထော.

93. ‘යති’ යනාදියයි. ‘විචාරිතං’ යනු "තං නමේ සිරසා චාමීකරවණ්ණං තථාගතං" යනාදී වශයෙන් පෙර ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය යන්න අර්ථයයි.

၉၃. ‘‘ယတိဟီနိ’’စ္စာဒိ. ယတော ယသ္မာ သဝနုဗ္ဗေဂံ ‘‘ဒေါသာနမုဒ္ဒေသက္ကမေန ဒေါသပရိဟာရက္ကမော န ဝုတ္တော’’တိ ဧဝံ ဝိညူနမုပ္ပဇ္ဇမာနံ ဣမဿ ဂန္ထဿ သဝနာသဟနံ နတ္ထိ, တတော ယတိဟီနပရိဟာရော ယတိဟီနဒေါသဿ ပရိဟရဏဝသေန ပဝတ္တမုဒါဟရဏံ ဣဒါနိ ပုန န နီယတေ နာဟရီယတေတိ. ဣမိနာဓိဂတမာဒေါ ဝုတ္တတ္ထမေဝ သမတ္ထေတိ. ဟေဋ္ဌာ ယေတံ ဝိစာရိတန္တိ ဧဝံ ယတိဟီနဒေါသပရိဟရဏံ ဟေဋ္ဌာ အနန္တရပရိစ္ဆေဒေ ဝိစာရိတံ ‘‘တံ နမေ သိရသာ စာမီ-ကရဝဏ္ဏံ တထာဂတ’’န္တိအာဒိနာ ပကာသိတန္တိ. အာဒေါ ယတိဟီနဒေါသပါတုဘာဝေယေဝ ပရိဟာရက္ကမဿာပိ ဒဿိတတ္တာ ဣဟာဒဿနေပိ ဂန္ထဿ ဦနတာ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ယတိ ဟီနာ ဧတ္ထေတိ စ, တဿ ပရိဟာရောတိ စ, သဝနေ ဥဗ္ဗေဂန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

93. ‘යතිහීනි’ යනාදියයි. යම් හෙයකින් ශ්‍රවණ උද්වේගයක්, එනම් "දෝෂයන් දැක්වූ අනුපිළිවෙළින් දෝෂ පරිහාර ක්‍රමය නොකියන ලදී" කියා මෙසේ වියතුන් තුළ උපදින්නා වූ මේ ග්‍රන්ථය ඇසීමේ නොරුස්නා බවක් නැද්ද, එබැවින් යතිහීන දෝෂය මඟහැරීම වශයෙන් පවත්නා උදාහරණය දැන් නැවත නොගෙනෙනු ලැබේ, නොදක්වනු ලැබේ. මෙයින් මුලින් පැවති අර්ථයම තහවුරු කරයි. "හෙට්ඨා යේතං විචාරිතං" යනු මෙසේ යතිහීන දෝෂය මඟහැරීම මෙයට පෙර අනන්තර පරිච්ඡේදයෙහි "තං නමේ සිරසා චාමීකරවණ්ණං තථාගතං" යනාදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කර විමසන ලදී. මුලදීම යතිහීන දෝෂය ප්‍රකාශ වන විටම එය මඟහැරීමේ ක්‍රමය ද දක්වන ලද බැවින්, මෙහි එය නොදැක්වුව ද ග්‍රන්ථයේ අඩුවක් නැත යන්න අදහසයි. මෙහි යති හීන වූයේ යන්න ද, එහි පරිහාරය යන්න ද, ශ්‍රවණයෙහි උද්වේගය යන්න ද විග්‍රහයයි.

ကမစ္စုတဿ ယထာ –

ක්‍රමච්‍යුත (දෝෂය මඟහැරීමට) උදාහරණය මෙසේය –

၉၄.

94.

ဥဒါရစရိတော’သိ တွံ, တေနေဝါ’ရာဓနာ တွယိ;

ဒေသံ ဝါ ဒေဟိ ဂါမံ ဝါ, ခေတ္တံ ဝါ မမ သောဘနံ.

ඔබ උදාර චරිත ඇත්තෙකි. එබැවින්ම ඔබ කෙරෙහි (මගේ) ආරාධනය (යැදුම) පවතී. මට දේශයක් හෝ ගමක් හෝ සුන්දර කුඹුරක් හෝ දුන මැනව.

၉၄. ‘‘ဥဒါရ’’ဣစ္စာဒိ. ဥဒါရံ ဥဒါရတ္တံ စာဂါတိသယသမ္ဗန္ဓတော စရိတံ အတိဂုဏပဝတ္တိ ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဧတ္ထ ဥစိတတ္တာ [Pg.125] ဒေသာဒီနံ ယာစနက္ကမဿ ကမစ္စုတဿ ပရိဟာရောယံ.

94. ‘උදාර’ යනාදියයි. අතිශය පරිත්‍යාගශීලී භාවය හා සම්බන්ධ වූ උදාර වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ ගුණ ක්‍රියාවක් ඇත්තේ යමෙකුට ද ඔහු උදාරචරිත නම් වේ යනු විග්‍රහයයි. මෙහි දේශ ආදියේ යැදුම් ක්‍රමය උචිත බැවින්, මෙය ක්‍රමච්‍යුත දෝෂය මඟහැරීමකි.

၉၄. ‘‘ဥဒါရိ’’စ္စာဒိ. တွံ ပုညဝန္တ ဥဒါရစရိတောသိ စာဂါတိသယယောဂတော ဝိသာရဒပဝတ္တိယုတ္တောသိ, တေနေဝ တေန ကာရဏေနေဝ အာရာဓနာ မမ ယာစနာ တွယိ ဟောတိ. ဒေသံ ဝါဇနပဒံ ဝါ, နော စေ, ဂါမံ ဝါ သံဝသထံ ဝါ, နော စေ, သောဘနံ ခေတ္တံ ဝါ ကေဒါရံ ဝါ မမ ဒေဟီတိ အနုပုဗ္ဗံ ဟီနပဒတ္ထယာစနာ ဒါယကဿ ဒါနဿာပိ ယာစကဿ ဣစ္ဆိတတ္ထပဋိလာဘဿာပိ အနုရူပတ္တာ ကမစ္စုတဒေါသမပနေတိ. ဥဒါရံ စရိတံ အဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

94. ‘උදාරි’ යනාදියයි. පින්වත් වූ ඔබ උදාර චරිත ඇත්තෙකු වෙයි, අතිශය පරිත්‍යාගශීලී බවින් යුක්ත වූ විශාරද හැසිරීම් ඇත්තෙකු වෙයි. එම හේතුවෙන්ම මගේ යැදුම ඔබ කෙරෙහි වෙයි. දේශයක් හෙවත් ජනපදයක් හෝ දෙන්න, එසේ නොවේ නම් ගමක් හෙවත් ජනාවාසයක් හෝ දෙන්න, එසේත් නොවේ නම් මට සුන්දර කෙතක් හෙවත් කුඹුරක් හෝ දෙන්න යැයි අනුපිළිවෙළින් අඩු වෙමින් යන වස්තූන් යැදීම දායකයාගේ දානයට මෙන්ම යාචකයාගේ ද බලාපොරොත්තු වූ අර්ථය ලැබීමට අනුරූප වන බැවින් ක්‍රමච්‍යුත දෝෂය දුරු කරයි. උදාර වූ චරිතය මොහුට ඇත්තේ ය යනු විග්‍රහයයි.

အတိဝုတ္တဿ ယထာ –

අතිවුත්ත (අතිශයෝක්ති දෝෂය මඟහැරීමට) උදාහරණය මෙසේය –

၉၅.

95.

မုနိန္ဒစန္ဒသမ္ဘူတ-ယသောရာသိမရီစိနံ;

သကလောပျ’ယမာကာသော,နာ’ဝကာသော ဝိဇမ္ဘနေ.

මුනින්ද්‍ර නමැති චන්ද්‍රයාගෙන් පැනනැඟුණු කීර්ති සමූහය නමැති රශ්මීන්ට පැතිරී යාමට මේ මුළු මහත් ආකාශයෙහි වුවද ඉඩක් නැත.

၉၅. ‘‘မုနိန္ဒ’’ဣစ္စာဒိ. မုနိန္ဒောယေဝ စန္ဒော, တတော သမ္ဘူတာ ပါတုဘူတာ, ယသောရာသီ ဧဝ မရီစိယော, တာသံ. အယံ သကလော အာကာသောပိ ဂဂနမေဝ, န တဿေကော ပဒေသော. ဝိဇမ္ဘနေ ဗျာပနေ နာဝကာသော တာဒိသတ္တာ တာသံ မရီစိနန္တိ နာတိဝုတ္တံ.

95. ‘මුනින්ද’ යනාදියයි. මුනින්ද්‍රයාම චන්ද්‍රයාය, ඔහුගෙන් හටගත් හෙවත් පහළ වූ කීර්ති සමූහයම රශ්මීන්ය, ඒවාටය. මේ මුළු මහත් ආකාශය ද හෙවත් ගගනයම මිස එහි එක් කොටසක් පමණක් නොවේ. පැතිරී යාමෙහි ඉඩක් නැත, ඒ රශ්මීන්ගේ එවැනි ස්වභාවය නිසා මෙය අතිශයෝක්තියක් (අතිවුත්ත දෝෂයක්) නොවේ.

၉၅. ‘‘မုနိန္ဒိ’’စ္စာဒိ. မုနိန္ဒစန္ဒသမ္ဘူတယသောရာသိမရီစိနံ မုနိန္ဒသင်္ခါတစန္ဒတော ပါတုဘူတာနံ ကိတ္တိသမူဟသင်္ခါတကိရဏာနံ ဝိဇမ္ဘနေ ဗျာပနေ အယံ သကလောပိ အာကာသော နာဝကာသော န ဩကာသော ဟောတီတိ. ဟေတုဖလာဒိဧကေကကာရဏေနာပိ အပ္ပမေယျာနံ သဗ္ဗညုဂုဏာနံ ပဝတ္တိယာ အပ္ပမေယျသာမညဘူတာကာသဿ နိရဝကာသဿ ဣဝ ကထနမုစိတန္တိ အတိဝုတ္တဒေါသော ဣဟ န ဘဝတိ. စန္ဒော ဣဝ [Pg.126] စန္ဒော, မုနိန္ဒော ဧဝ စန္ဒော, တတော သမ္ဘူတာနံယေဝ ယသာနံ ရာသီ စ တာ မရီစိယော စာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

95. ‘මුනින්දි’ යනාදියයි. මුනින්ද්‍ර සංඛ්‍යාත චන්ද්‍රයාගෙන් උපන් කීර්ති සමූහ සංඛ්‍යාත කිරණ සමූහයාගේ පැතිරීමෙහි මේ මුළු මහත් ආකාශයෙහි ද ඉඩක් නොවේ යන්නයි. හේතු-ඵල ආදී එක් එක් කාරණයෙන් පවා අප්‍රමාණ වූ සර්වඥ ගුණයන්ගේ පැවැත්ම නිසා, අප්‍රමාණ වූ සාමාන්‍ය ආකාශය පවා ඉඩක් නොමැති සේ දැක්වීම සුදුසු බැවින් මෙහි අතිවුත්ත (අතිශයෝක්ති) දෝෂය නොවේ. චන්ද්‍රයා බඳු චන්ද්‍රයාය, මුනින්ද්‍රයාම චන්ද්‍රයාය, ඔහුගෙන් උපන්නා වූම කීර්ති සමූහය හා ඒ රශ්මීහු ද යනු විග්‍රහයයි.

၉၆.

96.

ဝါကျံ ဗျာပန္နစိတ္တာနံ, အပေတတ္ထံ အနိန္ဒိတံ;

တေနု’မ္မတ္တာဒိကာနံ တံ, ဝစနာ’ညတြ ဒုဿတိ.

විකෘති වූ සිතක් ඇති අයගේ අර්ථ විරහිත වචනය නින්දිත නොවේ. එබැවින් උමතු වූවන් ආදීන්ගේ වචනයෙන් බැහැරව වෙනත් තැනක (එවැනි වචන භාවිතය) දෝෂයක් වේ.

၉၆. ‘‘ဝါကျ’’မိစ္စာဒိ. ဗျာပန္နံ နဋ္ဌံ အယထာပဝတ္တံ စိတ္တံ ယေသံ, တေသံ. ဝါကျံ ဝါကျလက္ခဏောပေတံ. အပေတော အပဂတော သုညော အတ္ထော အဘိဓေယျံ သံဝေါဟာရိကံ ယဿ, တံ. အနိန္ဒိတံ အဟီဠိတံ. တေန ယထာဝုတ္တေန ကာရဏေန. တံ ဝါကျံ ဥမ္မတ္တော ဓာတုက္ခောဘာဒိနာ ခိတ္တစိတ္တော, သော အာဒိ ယေသံ ဗာလာဒီနံ တေသံ ဝစနာ အသင်္ဂတာယ ဝါစာယ အညတြ အညသ္မိံ အဗျာပန္နစိတ္တဝိသယေ ဒုဿတိ ဒုဋ္ဌံ ဇာယတေ, ဥမ္မတ္တာဒီနံယေဝ တထာဝိဓာယ ဝါစာယ ဥစိတတ္တာတိ.

96. ‘වාක්‍යං’ යනාදියයි. විකෘති වූ හෙවත් නටන්නා වූ, අයහපත් ලෙස පැවැත්තා වූ සිත යමෙකුට ඇත්ද, ඔවුන්ගේය. වාක්‍ය ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ වාක්‍යයයි. පහව ගියා වූ හෙවත් හිස් වූ ව්‍යවහාරික අර්ථය ඇත්තේ යමකට ද එයයි. නින්දා නොකටයුතු වූයේය. එම කියන ලද හේතුවෙන් ඒ වාක්‍යය, ධාතු කෝපය ආදියෙන් වික්ෂිප්ත සිත් ඇති උමතු අය ආදී වූ බාලයන්ගේ අසංගත වචනවලින් තොරව, වෙනත් අවිකෘති සිත් ඇති අයගේ විෂයයෙහි දෝෂයක් වේ. උමතු අයගේම එවැනි වචන භාවිතය උචිත වන බැවිනි.

၉၆. ‘‘ဝါကျ’’မိစ္စာဒိ. ဗျာပန္နစိတ္တာနံ ဝိရုဒ္ဓဘာဝမာပန္နစိတ္တာနံ ဝါကျံ သျာဒျန္တတျာဒျန္တပဒသမုဒါယရူပံ ဝါကျံ အပေတတ္ထံ အပဂတသမုဒါယတ္ထံ အနိန္ဒိတံ ဝိညူဟိ ဂရဟိတံ န ဟောတိ, တေန ကာရဏေန ဥမ္မတ္တာဒိကာနံ ဥမ္မတ္တဝေဒနဋ္ဋာဒီနံ ဝစနာညတြ ဝစနံ ဝိနာ အနုမ္မတ္တာဒိဝစနေ တံ သမုဒါယတ္ထသမ္ဗန္ဓရဟိတံ ဝစနံ ဒုဿတိ ဒေါသဒုဋ္ဌံ ဟောတိ. ဗျာပန္နံ စိတ္တံ ယေသန္တိ စ, အပေတော အတ္ထော အဿာတိ စ, ဥမ္မတ္တော အာဒိ ယေသန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

96. ‘වාක්‍යං’ යනාදියයි. විපරීත භාවයට පත් සිත් ඇති අයගේ වාක්‍යය හෙවත් පද සමූහ රූපී වාක්‍යය අර්ථ විරහිත වුවද නුවණැත්තන් විසින් ගර්හා කරනු නොලැබේ. ඒ හේතුවෙන් උමතු වූවන්ගේ හා වේදනාවෙන් පෙළෙන්නන්ගේ වචන හැර, උමතු නොවන අයගේ වචනවල එම සමූහාර්ථ සම්බන්ධයෙන් තොර වූ වචනය දෝෂ සහිත වේ. විකෘති වූ සිත යමෙකුට ඇත්ද යන්න ද, පහව ගිය අර්ථය ඇත්තේ යන්න ද, උමතු තැනැත්තා ආදී කොට ඇත්තේ යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

ယထာ –

නිදසුනක් ලෙස –

၉၇.

97.

သမုဒ္ဒေါ ပီယတေ သော’ယ-မဟ’မဇ္ဇ ဇရာတုရော;

ဣမေ ဂဇ္ဇန္တိ ဇီမူတာ, သက္ကဿေ’ရာဝဏော ပိယော.

ජරාවෙන් පෙළෙන මම අද මේ මහා සාගරය බොන්නෙමි. මේ වළාකුළු ගර්ජනා කරයි. ශක්‍රයාගේ ඓරාවණයා ප්‍රියජනකය.

၉၇. ‘‘ယထေ’’တျုဒါဟရတိ ‘‘သမုဒ္ဒေါ’’ဣစ္စာဒိ. န ဟေတ္ထ ‘‘သမုဒ္ဒေါ ပီယတေ’’ဣစ္စာဒိနော ပဒသမုဒါယဿ ကောစိ ဧကော အတ္ထော ဂယှတိ, ယော သော ဗန္ဓတ္ထော သိယာ. အဝယဝတ္ထာ [Pg.127] ဧဝ တု အယောသလာကာကပ္ပာပဋိဘန္တီတိ ဤဒိသမပေတတ္ထမနိန္ဒိတံ ဝိညေယျံ ဗျာပန္နစိတ္တာနံ.

97. ‘සමුද්‍රය’ යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. මෙහි ‘සමුද්‍රය බොනු ලැබේ’ යනාදී පද සමූහයෙන්, කාව්‍ය බන්ධනයේ අර්ථය විය හැකි වූ කිසියම් එක් පොදු අර්ථයක් ග්‍රහණය නොවේ. එහි වෙන් වෙන් පදයන්ගේ අර්ථයෝ (අවයවාර්ථයෝ) යකඩ කූරු මෙන් වැටහෙති. විකෘති වූ සිත් ඇති අයගේ මෙබඳු අර්ථ විරහිත භාවය (අපේතාර්ථය) නින්දිත නොවන බව දත යුතුය.

၉၇. ‘‘သမုဒ္ဒေါ’’စ္စာဒိ. သော အယံ သမုဒ္ဒေါ ပီယတေ ယေန ကေနစိ ပီယတေ, အဟံ အဇ္ဇ ဇရာတုရော ဇရရောဂါဘိဘူတော, ဣမေ ဇီမူတာ မေဃာ ဂဇ္ဇန္တိ ထနယန္တိ. သက္ကဿ ဧရာဝဏော ပိယောတိ. ဣဒံ နိန္ဒိတာနိန္ဒိတာနံ ဒွိန္နမုဒါဟရဏံ. ဣဒံ ဝါကျံ အဝယဝတ္ထမန္တရေန သမုဒါယတော ဂမျမာနတ္ထဿာဘာဝါ အပေတတ္ထံ နာမ ဟောတိ. ဤဒိသံ ဝါကျံ ဥမ္မတ္တကာဒီဟိ ဝုတ္တမပ္ပီတိကရံ န ဟောတိ, အညေဟိ ဝုတ္တံ ပန ကဏ္ဏေ အယောသလာကာ ဝိယ အပ္ပီတိကရံ. ဇရာယ အာတုရောတိ ဝါကျံ.

97. ‘සමුද්‍රය’ යනාදියයි. ඒ මේ සමුද්‍රය යම් කිසිවෙකු විසින් බොනු ලැබේ, මම අද ජරාවෙන් පීඩිතයෙමි, ජරා රෝගයෙන් මඬනා ලද්දෙමි, මේ වැහි වලාකුළු ගර්ජනා කරති, ශක්‍රයාට ඓරාවණයා ප්‍රිය වේ. මෙය නින්දිත හා නින්දිත නොවන දෙයාකාරයේම උදාහරණයකි. මෙම වාක්‍යය වෙන් වෙන් පදවල අර්ථයන් හැර, සමූහයක් වශයෙන් ගත හැකි පොදු අර්ථයක් නොමැති බැවින් ‘අපේතාර්ථ’ (අර්ථ විරහිත) නම් වේ. මෙබඳු වාක්‍යයක් උම්මත්තකයන් ආදීන් විසින් කියන ලද කල්හි අප්‍රිය නොවේ, නමුත් අන් අය විසින් කියන ලද කල්හි කනට යකඩ කූරක් ඇතුළු කළාක් මෙන් අප්‍රිය උපදවයි. ‘ජරාවෙන් පීඩිතය’ යනු වාක්‍යයයි.

၉၈.

98.

သုခုမာလာဝိရောဓိတ္တ-ဒိတ္တဘာဝပ္ပဘာဝိတံ;

ဗန္ဓနံ ဗန္ဓဖရုသ-ဒေါသံ သံဒူသယေယျ တံ.

සෞකුමාර්ය (සුකොමළ) ගුණයට විරුද්ධ නොවන බව හා දීප්තිමත් භාවයෙන් යුක්තව මැනවින් වැඩුණු ඒ කාව්‍ය බන්ධනය, බන්ධන පරුෂ (රළු බැඳීම් ඇති) දෝෂය දුරු කරන්නේය.

၉၈. ‘‘သုခုမာလိ’’စ္စာဒိ. န ဝိရုဇ္ဈတိ သီလေနာတိ အဝိရောဓီ, တဿ ဘာဝေါ အဝိရောဓိတ္တံ. သုခုမာလဿ အဝိရောဓိတ္တံ ယဿ သော ဒိတ္တဘာဝေါ, တေန ပဘာဝိတံ ဝဍ္ဎိတံ သံယုတ္တံ တံ ဗန္ဓနံ ဗန္ဓဖရုသဒေါသံ သံဒူသယေယျ နာသယေတိ အတ္ထော.

98. ‘සුකුමාලී’ යනාදියයි. ස්වභාවයෙන් විරුද්ධ නොවන්නේ ‘අවිරෝධී’ නම් වේ, එහි භාවය ‘අවිරෝධිත්වය’ යි. සුකොමළ බවට විරුද්ධ නොවන යම් දීප්තිමත් භාවයක් ඇද්ද, එයින් මැනවින් වැඩුණු, එක් වූ ඒ බන්ධනය බන්ධන පරුෂ දෝෂය නැති කරන්නේය (විනාශ කරන්නේය) යනු අර්ථයයි.

၉၈. ‘‘သုခုမာလိ’’စ္စာဒိ. သုခုမာလာဝိရောဓိတ္တဒိတ္တဘာဝပ္ပဘာဝိတံ ‘‘အနိဋ္ဌုရက္ခရပ္ပာယေ’’စ္စာဒိနာ ဝုစ္စမာနသုခုမာလဂုဏဿ အဝိရုဒ္ဓဘာဝသမန္နာဂတေန ဝဏ္ဏာနံ အညမညသင်္ဂဘိလက္ခဏေန ဒိတ္တဘာဝေန ပိယဘာဝေန အနုဗြူဟိတံ တံ ဗန္ဓနံ ဗန္ဓဖရုသဒေါသံ ဗန္ဓဖရုသသင်္ခါတဒေါသံ သံဒူသယေယျ နာသေယျ, တံ ဗန္ဓဖရုသဒေါသန္တိ ဝါ သမ္ဗန္ဓောတိ. န ဝိရုဇ္ဈတိ သီလေနာတိ အဝိရောဓီ, တဿ ဘာဝေါတိ စ, သုခုမာလဿ အဝိရောဓိတ္တံ ယဿာတိ စ, သောယေဝ ဒိတ္တဿ ဘာဝေါတိ စ, တေန ပဘာဝိတန္တိ စ ဝါကျံ.

98. ‘සුකුමාලී’ යනාදියයි. ‘නපුරු (රළු) අකුරු බහුල නොවන’ යනාදී වශයෙන් කියනු ලබන සෞකුමාර්ය ගුණයට අවිරුද්ධ භාවයෙන් යුක්ත වූ, අකුරුවල අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධතාවයෙන් ලක්ෂණවත් වූ දීප්තිමත් භාවයෙන් හෙවත් ප්‍රිය භාවයෙන් පෝෂණය වූ ඒ බන්ධනය, බන්ධන පරුෂ දෝෂය හෙවත් බන්ධන පරුෂ නමින් හැඳින්වෙන දෝෂය දුරු කරන්නේය (විනාශ කරන්නේය). ‘එම බන්ධන පරුෂ දෝෂය’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ස්වභාවයෙන් විරුද්ධ නොවේද එය අවිරෝධී වේ’ යන්නද, ‘එහි භාවය’ යන්නද, ‘යමෙකුට සුකොමළ භාවයේ අවිරෝධිත්වය ඇද්ද’ යන්නද, ‘ඒ දීප්තිමත් භාවයම’ යන්නද, ‘එයින් වැඩුණු’ යන්නද වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

ယထာ –

උදාහරණයක් වශයෙන් –

၉၉.

99.

ပဿန္တာ [Pg.128] ရူပဝိဘဝံ, သုဏန္တာ မဓုရံ ဂိရံ;

စရန္တိ သာဓူ သမ္ဗုဒ္ဓ-ကာလေ ကေဠိပရမ္မုခါ.

සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී, උන්වහන්සේගේ රූප ශ්‍රී විභූතිය බලමින් ද, මිහිරි ධර්ම ශබ්දය අසමින් ද, සත්පුරුෂයෝ කෙළි සෙල්ලම්වලින් බැහැරව හැසිරෙති.

၉၉. ‘‘ယထေ’’တျုဒါဟရတိ ‘‘ပဿန္တာ’’ဣစ္စာဒိ. ကေဠိယာ ကီဠာယ ပရမ္မုခါ ဝိဂတစ္ဆန္ဒာ စရန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

99. ‘යථේ’ යනාදී වශයෙන් ‘පස්සන්තා’ යන්න උදාහරණ දක්වයි. කෙළි සෙල්ලම්වලට පිටුපෑවා වූ හෙවත් ආශාවෙන් තොර වූවන්ව හැසිරෙති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၉၉. ‘‘ပဿန္တေ’’စ္စာဒိ. သာဓူ သဇ္ဇနာ သမ္ဗုဒ္ဓကာလေ သမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓရမာနကာလေ ရူပဝိဘဝံ တဿ ရူပသမ္ပတ္တိံ ပဿန္တာ စက္ခုံ သန္တပ္ပေတွာ ဩလောကေန္တာ မဓုရံ ဂိရံ တဿေဝ ဘဂဝတော အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ မဓုရဝစနံ သုဏန္တာ ကေဠိပရမ္မုခါ ကီဠာယ ဝိမုခါ ကီဠာဘိရတိရဟိတာ စရန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ. ကေဝလံ ဖရုသသိထိလဝဏ္ဏေဟိ ဝိနာ သုခုစ္စာရဏီယဝဏ္ဏေဟိ သမ္ဘူတသုခုမာလဂုဏာဝိရောဓအညမညသင်္ဂတဝဏ္ဏဝိသဒပ္ပဝတ္တဂုဏယုတ္တတ္တာ ဧတ္ထ ဗန္ဓဖရုသဒေါသော နတ္ထိ. ကေဠိယာ ပရာနိ ပရိဝတ္တိတာနိ မုခါနိ ဧတေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ဧတ္ထ ကာလောတိ ကိရိယာ. သာ စ အတ္ထတော တဒါကာရပ္ပဝတ္တသမ္ဗန္ဓောယေဝ. လောကော ပန ဝိသုံ ဧကော ပဒတ္ထောယေဝါတိ ဝေါဟရတိ. ဝါကျဒေါသပရိဟာရော.

99. ‘පස්සන්තේ’ යනාදියයි. සජ්ජනයෝ (සත්පුරුෂයෝ) සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයෙහි උන්වහන්සේගේ රූප සම්පත්තිය නරඹමින්, නෙත් සිත් පිනවමින් බලා සිටිමින්, එම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම අෂ්ටාංග සමන්නාගත මිහිරි වචනය (ධර්මය) අසමින්, කෙළි සෙල්ලම්වලින් වෙන්ව, ක්‍රීඩා ආශ්වාදයෙන් තොරව වෙසෙති (හැසිරෙති). හුදෙක් රළු හෝ ලිහිල් අකුරුවලින් තොරව, පහසුවෙන් උච්චාරණය කළ හැකි අකුරුවලින් උපන් සුකොමළ ගුණයට අවිරුද්ධ වූ ද, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් මනාව ගැළපෙන අකුරුවල පැහැදිලි බව ආදී ගුණයෙන් යුක්ත වූ ද බැවින් මෙහි ‘බන්ධන පරුෂ’ දෝෂය නැත. කෙළි සෙල්ලම්වලින් බැහැරට හරවන ලද මුහුණු ඇත්තෝ යනු විග්‍රහයයි. මෙහි ‘කාලය’ යන්න ක්‍රියාවයි. එය අර්ථ වශයෙන් එම ආකාරයෙන් පැවතීමේ සම්බන්ධයම වේ. ලෝකයා එය වෙන් වූ එක් පදාර්ථයක් ලෙස ව්‍යවහාර කරති. මෙය වාක්‍ය දෝෂ පරිහාරයයි.

ဝါကျဒေါသပရိဟာရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වාක්‍ය දෝෂ පරිහාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဝါကျတ္ထဒေါသပရိဟာရဝဏ္ဏနာ

වාක්‍යාර්ථ දෝෂ පරිහාර වර්ණනාව

အပက္ကမဿ ယထာ –

අපක්‍රම දෝෂයට උදාහරණයක් වශයෙන් –

၁၀၀.

100.

ဘာဝနာဒါနသီလာနိ, သမ္မာ သမ္ပာဒိတာနိ’ဟ;

နိဗ္ဗာနဘောဂသဂ္ဂါဒိ-သာဓနာနိ န သံသယော.

මෙලොව මැනවින් සම්පාදනය කරන ලද භාවනා, දාන සහ සීල යන ධර්මයෝ පිළිවෙළින් නිවන, භෝග සම්පත් සහ ස්වර්ගය ලබා දෙන මාර්ගයන් වන බවට කිසිදු සැකයක් නැත.

၁၀၀. ‘‘ဘာဝနာ’’ဣစ္စာဒိ. ဧတ္ထ ဘာဝနာဒီနိ နိဒ္ဒိသိတွာ ယထာက္ကမံ နိဗ္ဗာနာဒီနံ နိဒ္ဒေသေန အပက္ကမဒေါသော ပရိဟဋော.

100. ‘භාවනා’ යනාදියයි. මෙහි භාවනා ආදිය මුලින් දක්වා, පිළිවෙළින් නිවන ආදිය දැක්වීමෙන් අපක්‍රම දෝෂය මඟහරවා ඇත.

၁၀၀. ‘‘ဘာဝနေ’’စ္စာဒိ. [Pg.129] ဣဟ မနုဿလောကေ သမ္မာ သမ္ပာဒိတာနိ ကမ္မဖလံ သဒ္ဒဟိတွာ ယထာဝိဓိ သမ္ပာဒိတာနိ အတ္တနော သန္တာနေ ပဝတ္တာပိတာနိ ဘာဝနာဒါနသီလာနိ နိဗ္ဗာနဘောဂသဂ္ဂါဒိသာဓနာနိ ယထာက္ကမံ နိဗ္ဗာနဥပဘောဂပရိဘောဂသမ္ပတ္တိသဂ္ဂုပ္ပတ္တိအာဒီနံ ဟေတုဘာဝေန သာဓကာနိ ဟောန္တိ, ဧတ္ထ သာဓနေ န သံသယော ဟောတီတိ. ဣဟ ဘာဝနာဒယော ဥဒ္ဒိသိတွာ ဥဒ္ဒေသက္ကမံ အနတိက္ကမ္မ နိဗ္ဗာနာဒီနမနုဒ္ဒေသဿ ကတတ္တာ အပက္ကမဝါကျတ္ထဒေါသဿ ဩကာသော န ဟောတိ.

100. ‘භාවනේ’ යනාදියයි. මෙලොව (මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි) කර්මඵල විශ්වාස කරමින් විධිමත් පරිදි සම්පූර්ණ කරන ලද, තමන්ගේ සන්තානයෙහි පවත්වා ගන්නා ලද භාවනා, දාන, සීල යන ධර්මයෝ පිළිවෙළින් නිවන, භෝග සම්පත් අනුභව කිරීම සහ ස්වර්ගයෙහි උපත ලැබීම ආදියෙහි හේතු භාවයෙන් සාධක වෙති, මෙහි සාධනයෙහි සැකයක් නැත යනුයි. මෙහි භාවනා ආදිය පළමුව දක්වා, එම දැක්වූ අනුපිළිවෙළ නොඉක්මවා නිවන ආදිය පසුව දැක්වූ බැවින් අපක්‍රම නම් වූ වාක්‍යාර්ථ දෝෂයට ඉඩක් නැත.

၁၀၁.

101.

ဥဒ္ဒိဋ္ဌဝိသယော ကောစိ, ဝိသေသော တာဒိသော ယဒိ;

အနုဒ္ဒိဋ္ဌေသု နေဝ’တ္ထိ, ဒေါသော ကမဝိလင်္ဃနေ.

පළමුව දක්වන ලද කරුණුවලට අදාළව යම් සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් ඇත්නම්, පසුව සඳහන් නොකළ දේ සම්බන්ධයෙන් ක්‍රම උල්ලංඝනය කිරීමේදී (පිළිවෙළ වෙනස් වීමේදී) දෝෂයක් සිදු නොවේ.

၁၀၁. ‘‘ဥဒ္ဒိဋ္ဌေ’’စ္စာဒိ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ ပဌမံ ယုတ္တာ အတ္ထာ ဝိသယော ဂေါစရော ယဿ ဥဒ္ဒေသာနုဒ္ဒေသသမ္ဗန္ဓဝိဇာနနလက္ခဏဿ ဝိသေသဿ သော တာဒိသော ကောစိ ဝိသေသော အနုဒ္ဒိဋ္ဌေသု ယထာက္ကမမုဒ္ဒေသကမာနမတိက္ကမေန ပုန အတ္ထန္တရနိဿယေန ပရာမဋ္ဌေသု ယဒိ ဘဝေယျ, ကမဿ ယထောဒ္ဒိဋ္ဌေသု အနုက္ကမဿ ဝိလင်္ဃနေ အတိက္ကမေ ဒေါသော နေဝတ္ထိ.

101. ‘උද්දිට්ඨේ’ යනාදියයි. මුලින් දක්වන ලද අර්ථයන් විෂය කරගන්නා ලද, උද්දේශ සහ අනුද්දේශයන්ගේ සබඳතාවය හඳුනා ගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් යම් සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් ඇද්ද, එය පසුව වෙනත් අර්ථයක් ඇසුරින් නැවත සඳහන් කිරීමේදී මුල් අනුපිළිවෙළ ඉක්මවා ගියද, එසේ අනුපිළිවෙළ ඉක්මවා යාමෙහි (ක්‍රම උල්ලංඝනයෙහි) කිසිදු දෝෂයක් නැත.

၁၀၁. ‘‘ဥဒ္ဒိဋ္ဌေ’’စ္စာဒိ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌဝိသယော ပဌမံ ပယုတ္တတ္ထဝိသယော တာဒိသော ကောစိ ဝိသေသော ဥဒ္ဒေသာနုဒ္ဒေသာနံ ‘‘ဣဒမဿ ပုဗ္ဗကထနံ, ဣဒမဿ ပစ္ဆာကထန’’န္တိ ဧဝံ အညမညာပေက္ခလက္ခဏသမ္ဗန္ဓပရိဇာနနလက္ခဏော ဝိသေသော အနုဒ္ဒိဋ္ဌေသု အတ္ထန္တရံ နိဿာယ ပုန ဝုတ္တေသု ယဒိ ‘‘ဘဝေယျာ’’တိ သေသော. ကမဝိလင်္ဃနေ ဥဒ္ဒေသာနုဒ္ဒေသာနံ ကမာတိက္ကမေ ဒေါသော သတ္ထညူနံ သုတိကာလေ အသဟနကာရဏံ နေဝတ္ထီတိ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ ပဌမုစ္စာရိတာ အတ္ထာ ဝိသယော ဂေါစရော အဿေတိ စ, ကမဿ ဝိလင်္ဃနန္တိ စ ဝါကျံ.

101. ‘උද්දිට්ඨේ’ යනාදියයි. මුලින් ප්‍රකාශ කරන ලද අර්ථ විෂයයෙහි, උද්දේශ සහ අනුද්දේශයන්ගේ ‘මෙය මෙහි පූර්ව කථනයයි, මෙය මෙහි පශ්චාත් කථනයයි’ යනුවෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අපේක්ෂා කරන සබඳතාව හඳුනා ගැනීමේ ලක්ෂණයක් ඇත්නම්, පසුව වෙනත් අර්ථයක් ඇසුරින් නැවත ප්‍රකාශ කිරීමේදී, ‘වන්නේ නම්’ යන්න ඉතිරි කොටසයි. එහිදී උද්දේශයන්ගේ හා අනුද්දේශයන්ගේ අනුපිළිවෙළ ඉක්මවා යාමේදී (ක්‍රම උල්ලංඝනයේදී), ශාස්ත්‍රඥයන්ට ශ්‍රවණය කරන කල්හි නොඉවසිය හැකි වන්නා වූ කිසිදු දෝෂයක් නැත. ‘පළමුව උච්චාරණය කරන ලද අර්ථයන් විෂයය (ගෝචරය) වූයේ යම් කිසිවක් හටද’ යන්න සහ ‘පිළිවෙළ ඉක්මවා යාම’ යන්න මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

ယထာ –

උදාහරණයක් වශයෙන් –

၁၀၂.

102.

ကုသလာကုသလံ [Pg.130] အဗျာ-ကတ’မိစ္စေသု ပစ္ဆိမံ;

အဗျာကတံ ပါကဒံ န, ပါကဒံ ပဌမဒွယံ.

කුසල්, අකුසල් සහ අව්‍යාකෘත යන මෙයින් අවසානයට ඇති අව්‍යාකෘත ධර්මය විපාක නොදෙන්නේය, මුලින් ඇති (කුසල් සහ අකුසල් යන) දෙක විපාක දෙන්නේය.

၁၀၂. ‘‘ယထေ’’တျုဒါဟရတိ ‘‘ကုသလေ’’စ္စာဒိ. ကုသလံ ကာမာဝစရာဒိကမေကဝီသတိဝိဓံ, အကုသလဉ္စ ဒွါဒသဝိဓံ, အဗျာကတံ ဝိပါကကြိယာသင်္ခါတမိတိ ဧတေသု တီသု ပစ္ဆိမံ အဗျာကတံ, ပါကံ ဝိပါကံ ဒဒါတီတိ ပါကဒံ. နေတိ နိပါတပဒံ. ပဌမဒွယံ ကုသလာကုသလံ ပါကံ ဒဒါတီတိ ပါကဒန္တိ. ဧတ္ထ အပါကဒတ္တံ အဗျာကတဿေဝ, ပါကဒတ္တံ တေသမေဝ ဒွိန္နန္တိ ဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

102. ‘යථේ’ යනාදී වශයෙන් ‘කුසල’ යන්න උදාහරණ දක්වයි. කුසල් යනු කාමාවචර ආදී වූ විසිඑක් වැදෑරුම් ආකාරයකි, අකුසල් යනු දොළොස් වැදෑරුම් ආකාරයකි, අව්‍යාකෘත යනු විපාක සහ ක්‍රියා සිත් වශයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. මේ තුණෙන් අවසාන වූ අව්‍යාකෘතය ‘විපාක දෙන්නේ’ (ප්‍රතිඵල දෙන්නේ) නොවේ. ‘න’ යනු නිපාත පදයකි. මුල් යුගලය වන කුසල් සහ අකුසල් විපාක දෙන්නේය. මෙහි විපාක නොදීමේ ස්වභාවය අව්‍යාකෘතයට පමණක් බවත්, විපාක දීමේ ස්වභාවය එම මුල් දෙකට පමණක් බවත් යන සුවිශේෂත්වය දත යුතුය.

၁၀၂. ‘‘ကုသလေ’’စ္စာဒိ. ကုသလံ ကာမာဝစရာဒိဧကဝီသတိကုသလဉ္စ အကုသလံ ဒွါဒသဝိဓံ အကုသလဉ္စ အဗျာကတံ ဝိပါကကြိယာရူပနိဗ္ဗာနဝသေန စတုဗ္ဗိဓမဗျာကတဉ္စ ဣစ္စေသု ဧဝမေတေသု တီသု ပစ္ဆိမံ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန ပစ္ဆိမမဗျာကတံ ပါကဒံ န ဝိပါကဒါယကံ န ဟောတိ, ပဌမဒွယံ ကုသလာကုသလံ ပါကဒံ ယထာသကံ ဝိပါကဒါယကံ ဟောတီတိ. ‘‘ယထာသင်္ချမနုဒေသော သမာန’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌေဟိ သမာနမနုဒ္ဒိဋ္ဌာနမေဝ သမသင်္ချာယ လဗ္ဘမာနတ္တာ သင်္ချာယာနတိက္ကမော ဟောတိ. ဧတ္ထ ပန ကုသလာဒိသဘာဝတော တိဝိဓတ္တေပိ ဝိပါကဒါနာဒါနဝသေန ဒုဝိဓကုသလာကုသလာဒိဝိသယဘူတဝိသေသဿ ပဝတ္တိယာ ဝတ္တိစ္ဆာတော ပဌမံ ဝတ္တဗ္ဗတံ ဝိနာ ကမေန နိဿယနံ နာမ နတ္ထီတိ အပက္ကမဒေါသော န ဟောတီတိ.

102. ‘කුසලේ’ යනාදියයි. කාමාවචර ආදී වූ එකවිසි (21) වැදෑරුම් කුසලය ද, දොළොස් වැදෑරුම් අකුසලය ද, විපාක, ක්‍රියා, රූප, නිබ්බාන වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් අව්‍යාකතය ද යන මොවුන් අතුරෙන්, මේ තුන් පදයන්ගෙන් අග පදය (අව්‍යාකතය) උදේස අනුපිළිවෙළින් විපාක දෙන සුලු (විපාකදායක) නොවේ. මුල් පද දෙක වන කුසල සහ අකුසල ධර්මයන් ස්වකීය විපාකයන් ලබා දෙන සුලු වෙති. 'යථාසංඛ්‍ය අනුදේශය සමාන වේ' යැයි පැවසූ බැවින්, උදේස කරන ලද (ප්‍රකාශ කරන ලද) දෑ හා සමාන වූ අනු-උදේසයන් (පසුව දැක්වූ දෑ) සමාන සංඛ්‍යාවෙන්ම ලැබෙන බැවින් සංඛ්‍යාව ඉක්මවා යාමක් සිදු නොවේ. මෙහි ලා කුසලාදී ස්වභාවයන්ගෙන් ත්‍රිවිධ වුවද, විපාක දීම සහ නොදීම වශයෙන් ද්විවිධ වූ කුසල, අකුසල ආදී විෂය භූත සුවිශේෂී ප්‍රවෘත්තිය පැවසීමේ කැමැත්ත නිසා, පළමුව කිවයුතු දෙය හැර අනුපිළිවෙළින් තොරව යෙදීමක් නොමැති බැවින් 'අපක්කම දෝෂය' (ක්‍රමභංග දෝෂය) සිදු නොවේ.

၁၀၃.

103.

သဂုဏာနာ’ဝိကရဏေ, ကာရဏေ သတိ တာဒိသေ;

ဩစိတျဟီနတာပတ္တိ, နတ္ထိ ဘူတတ္ထသံသိနော.

එවැනි (අසන්නන්ගේ යහපත සැලසීම වැනි) කරුණක් ඇති කල්හි, සත්‍ය කරුණු පවසන්නා හට තමාගේ ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමේදී ඖචිත්‍යයෙන් තොර වීමේ (අනූපයුක්ත වීමේ) දෝෂයක් ඇති නොවේ.

၁၀၃. ‘‘သဂုဏာန’’မိစ္စာဒိ. [Pg.131] သောတူနံ အတ္တတ္ထနိပ္ဖာဒနာဒိကေ တာဒိသေ ကာရဏေ ဟေတုမှိ သတိ ဘူတံ ယထာပဝတ္တံ အတ္ထံ အတ္တနော စရိတလက္ခဏံ သံသိနော ဝဒန္တဿ သဿ အတ္တနော, သာနံ ဝါ ဂုဏာနံ အာဝိကရဏေ အဓိကာရဝသေန ‘‘ပူဇနီယတရော လောကေ’’ဣစ္စာဒိကထနေ ဩစိကျဟီနတာယ အာပတ္တိ ပါပုဏနံ သမ္ဘဝေါ နတ္ထိ.

103. ‘සගුණානං’ යනාදියයි. අසන්නන්ගේ ආත්ම අර්ථය (තමන්ගේ යහපත) සිද්ධ කරදීම ආදී වූ එවැනි කරුණක් (හේතුවක්) ඇති කල්හි, පවත්නා වූ සැබෑ තතු (අර්ථය) හෙවත් තමාගේ චරිත ලක්ෂණය පවසන්නා වූ, තමාගේ හෝ ස්වකීය වූ ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමේදී, බලය හෝ සුදුසුකම අනුව 'ලෝකයෙහි අතිශයින්ම පූජනීය වූයේ...' යනාදී ප්‍රකාශ කිරීම්වලදී ඖචිත්‍යයෙන් පිරිහීමට පත්වීමක් (ඖචිත්‍යහීන දෝෂයට පැමිණීමක්) සිදු නොවේ.

၁၀၃. ‘‘သဂုဏိ’’စ္စာဒိ. တာဒိသေ ကာရဏေ သတိ သောတူနံ အတ္တတ္ထနိပ္ဖာဒနာဒိကေ တာဒိသေ ဟေတုမှိ ဝိဇ္ဇမာနေ ဘူတတ္ထသံသိနော အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနကာယာဒိသံဝရလက္ခဏဂုဏသင်္ခါတမတ္ထံ ‘‘ပူဇနီယတရော လောကေ အဟမေကော’’ဣစ္စာဒိနာ တာဒိသာဝသရေ ဝဒန္တဿ သဂုဏာနံ သဿ အတ္တနော, သာနံ ဝါ သကာနံ ဂုဏာနံ အာဝိကရဏေ ပါကဋီကရဏေ ဩစိတျဟီနတာပတ္တိ ဩစိတျဟီနသင်္ခါတဒေါသဿာပတ္တိ နတ္ထီတိ. သသဒ္ဒဿ အတ္တအတ္တနိယဝါစကတ္တာ သဿ အတ္တနော ဂုဏာ သေ စ တေ ဂုဏာ စေတိ ဝါ ဝိဂ္ဂဟော. ဘူတောယေဝ အတ္ထော, တံ သံသတိ ဝဒတိ သီလေနာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

103. ‘සගුණි’ යනාදියයි. එවැනි කරුණක් ඇති කල්හි, එනම් අසන්නන්ගේ ආත්ම අර්ථය සිද්ධ කරදීම ආදී වූ එවැනි හේතුවක් පවතිද්දී, තමා තුළ පවත්නා වූ කාය සංවරාදී ලක්ෂණ ගුණ සංඛ්‍යාත අර්ථය 'මේ ලෝකයෙහි අතිශයින්ම පූජනීය වූයේ මම එකම වෙමි' යනාදී වශයෙන් එවැනි අවස්ථාවක පවසන්නා වූ, තමාගේ හෝ ස්වකීය ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමේදී (ප්‍රකට කිරීමේදී) ඖචිත්‍යහීනතාවයට පත්වීමක්, එනම් ඖචිත්‍යහීන නම් වූ දෝෂයට පැමිණීමක් සිදු නොවේ. 'ස' ශබ්දය ආත්ම (තමා) සහ ආත්මනීය (තමා අයත්) යන්න ප්‍රකාශ කරන බැවින්, 'තමාගේ ගුණ' හෝ 'ඒවාම තමාගේ ගුණ' යනු විග්‍රහයයි. 'සැබෑ වූම අර්ථය (ඇත්ත ඇති සැටියෙන්) පවසයි' යනු විග්‍රහයයි.

၁၀၄.

104.

ဩစိတျံ နာမ ဝိညေယျံ, လောကေ ဝိချာတမာဒရာ;

တတ္ထော’ပဒေသပဘဝါ, သုဇနာ ကဝိပုင်္ဂဝါ.

ලෝකයෙහි අතිශයින් ප්‍රසිද්ධ වූ ඖචිත්‍යය (උචිත බව) ආදරයෙන් යුතුව වටහා ගත යුතුය. ඒ ඖචිත්‍යය විෂයෙහි උපදෙස් ලබාදීමට මූලික වන්නෝ (උත්පත්ති ස්ථානය වන්නෝ) සත්පුරුෂ වූ ශ්‍රේෂ්ඨ කවීහුය.

၁၀၄. ‘‘ဩစိတျ’’မိစ္စာဒိ. လောကေ သတ္တလောကေ ဝိချာတံ ပသိဒ္ဓံ အာဗာလဇနံ ယထာသကမနုရူပံ ဝိဇာနနတော ဩစိတျံ ဥစိတဘာဝေါ နာမေတိ ပသိဒ္ဓိယံ အာဒရာ အာဒရေန ဥဿာဟေန တတော ပရမာဒရဏီယဿာဘာဝတော, န ဟိ အနုစိတံ ကိဉ္စိ ကေနာပျာဒရဏီယံ သဗ္ဗထာ အနဿာဒနီယတ္တာ, ဝိညေယျံ ‘‘သောတူန’’န္တိ သေသော. တတ္ထ တသ္မိံ ဩစိတျေ ဥပဒေသဿ ပဌမုစ္စာရဏဿ ဥဂ္ဂဏှာပနဝသေန ပဝတ္တဿ ပဘဝါ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘူတာ သုဇနာ သုဋ္ဌုဇနာ ကဝိပုင်္ဂဝါ ဥတ္တမာ, ကဝိသေဋ္ဌာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

104. ‘ඖචිත්‍යං’ යනාදියයි. ලෝකයෙහි එනම් සත්ව ලෝකයෙහි බාල මහලු සියල්ලන් විසින් තම තමන්ට අනුරූපව වටහා ගන්නා බැවින් ප්‍රසිද්ධ වූ, ඖචිත්‍යය හෙවත් උචිතභාවය නම් වූ දෙය, ප්‍රසිද්ධිය කෙරෙහි පවත්නා වූ ආදරයෙන් (උනන්දුවෙන්) යුතුව වටහා ගත යුතුය. මන්ද යත්, ඖචිත්‍යයට වඩා ආදරය කටයුතු වෙනත් දෙයක් නොමැති හෙයිනි. නුසුදුසු වූ කිසිවක් කිසිවෙකු විසින්වත් කිසිසේත් ආදරය කටයුතු (පිළිගත යුතු) නොවේ, එය කිසිසේත්ම රස විඳිය නොහැකි බැවිනි. 'අසන්නන් විසින්' යනු ශේෂයයි. එහි එනම් ඒ ඖචිත්‍යයෙහි, ඉගැන්වීම් වශයෙන් පවත්නා ප්‍රථම උපදෙස් දීමෙහි උත්පත්ති ස්ථානය වූ සත්පුරුෂයෝ ශ්‍රේෂ්ඨ කවීහු වෙති. කවි ශ්‍රේෂ්ඨයන් යැයි පැවසූ සේක.

၁၀၄. ‘‘ဩစိတျေ’’စ္စာဒိ. [Pg.132] လောကေ သတ္တလောကေ ဝိချာတံ အာဗာလပသိဒ္ဓံ ဩစိတျံ နာမ အာဒရာ ဂါရဝေန ဝိညေယျံ ဝိညူဟိ ဉာတဗ္ဗံ ဟောတိ, တတ္ထ ဩစိတျဝိသယေ ဥပဒေသပဘဝါ ပဌမုစ္စာရဏဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘူတာ သုဇနာ သာဓုဇနဘူတာ ကဝိပုင်္ဂဝါ ဥတ္တမကဝယော ဘဝန္တီတိ, ပသိဒ္ဓဩစိတျပဒေန ယုတ္တတ္တာ ဧတ္ထ နာမသဒ္ဒေါ ပသိဒ္ဓိယံ. ဥပဒေသဿ ပဘဝါတိ စ, ပုမာနော စ တေ ဂါဝေါ စေတိ စ, ကဝီနံ ပုင်္ဂဝါတိ စ ဝါကျံ.

104. ‘ඖචිත්‍යේ’ යනාදියයි. ලෝකයෙහි එනම් සත්ව ලෝකයෙහි ළමුන් පවා දන්නා පරිදි ප්‍රසිද්ධ වූ ඖචිත්‍යය නම් වූ දෙය ආදරයෙන් (ගෞරවයෙන්) යුතුව නුවණැත්තන් විසින් දැනගත යුතු වේ. ඒ ඖචිත්‍ය විෂයෙහි, ප්‍රථම උපදෙස් ලබාදීමේ උල්පත බඳු වූ සත්පුරුෂයෝ ශ්‍රේෂ්ඨ කවියෝ වෙති. ප්‍රසිද්ධ වූ 'ඖචිත්‍ය' පදය හා යෙදුණු බැවින් මෙහි 'නාම' ශබ්දය ප්‍රසිද්ධිය අර්ථවත් කරයි. 'උපදෙස්වල උපත (ප්‍රභවය)' යන්න ද, 'ගොනුන් වැනි පුරුෂයෝ' යන්න ද, 'කවීන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨයෝ (වෘෂභයන් වැනි අය)' යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

၁၀၅.

105.

ဝိညာတောစိတျဝိဘဝေါ-စိတျဟီနံ ပရိဟရေ;

တတော’စိတျဿ သမ္ပောသေ,ရသပေါသော သိယာ ကတေ.

ඖචිත්‍යය නමැති සම්පත්තිය වටහා ගත් කවියා ඖචිත්‍යයෙන් තොර වූ දෝෂයන් බැහැර කළ යුතුය. ඉන්පසු ඖචිත්‍යය මැනවින් පෝෂණය කළ කල්හි රසයෙහි පෝෂණය (රස පෝෂණය) සිදුවේ.

၁၀၅. ‘‘ဝိညာတ’’မိစ္စာဒိ. ဝိညာတော အဝဗုဒ္ဓေါ ယထာဝုတ္တကဝိဝရပသာဒါ ဩစိတျမေဝ ဝိဘဝေါ သမ္ပတ္တိ ယေန သော ဩစိတျဟီနံ နာမ ဒူသနံ ပရိဟရေ ပရိဝဇ္ဇေယျ. တတော တသ္မာ ပရိဟာရတော ဟေတုတော ဩစိတျဿ သမ္ပောသေ သုဋ္ဌု ဝဍ္ဎိဘာဝေ ဝဍ္ဎနေ ကတေ ရသဿ အဿာဒိတဗ္ဗတာသင်္ခါတဿ မာဓုရိယဿ သမ္ပောသော သိယာ ဘဝေယျ.

105. ‘විඤ්ඤාතෝ’ යනාදියයි. කලින් කියන ලද කවිවරයන්ගේ ප්‍රසාදය නිසා, ඖචිත්‍යයම තමාගේ සම්පත්තිය කොට ගෙන එය මැනවින් වටහා ගත් කවියා, ඖචිත්‍යහීනතාවය නම් වූ දෝෂය බැහැර කළ යුතුය. ඒ බැහැර කිරීමේ හේතුවෙන්, ඖචිත්‍යයම මැනවින් වර්ධනය කළ කල්හි, රස විඳිය යුතු බව නම් වූ රසයේ මාධුර්යයෙහි මනා පෝෂණය (වැඩීම) සිදුවේ.

၁၀၅. ‘‘ဝိညာတေ’’စ္စာဒိ. ဝိညာတောစိတျဝိဘဝေါ တာဒိသကဝီနမနုဂ္ဂဟေန ဝိညာတဩစိတျသင်္ခါတသမ္ပတ္တိသမန္နာဂတော ကဝိ ဩစိတျဟီနံ နာမ ဒူသနံ ပရိဟရေ နိရာကရေယျ, တတော ဒေါသပရိဟာရတော ဩစိတျဿ သမ္ပောသေ ဥပဗြူဟနေ ကတေ သတိ ရသပေါသော မာဓုရိယသင်္ခတဿ အဿာဒေတဗ္ဗဿ ပူရဏံ သိယာ ဘဝေယျာတိ. ဩစိတျမေဝ ဝိဘဝေါတိ စ, ဝိညာတော ဩစိတျဝိဘဝေါ ယေနေတိ စ, ရသဿ ပေါသော ပုဋ္ဌဘာဝေါ ပေါသေတဗ္ဗဘာဝေါတိ စ ဝါကျံ.

105. ‘විඤ්ඤාතේ’ යනාදියයි. එබඳු කවීන්ගේ අනුග්‍රහයෙන් වටහා ගන්නා ලද ඖචිත්‍ය සංඛ්‍යාත සම්පත්තියෙන් සමන්විත වූ කවියා, ඖචිත්‍යහීනතාවය නම් වූ දෝෂය බැහැර කළ යුතුය. ඒ දෝෂයන් බැහැර කිරීමෙන් ඖචිත්‍යය වර්ධනය කළ කල්හි, රස පෝෂණය හෙවත් රස විඳිය යුතු වූ මාධුර්යය සම්පූර්ණ වීම සිදුවේ. 'ඖචිත්‍යයම සම්පත්තියයි' යන්න ද, 'යමෙකු විසින් ඖචිත්‍ය සම්පත්තිය වටහා ගන්නා ලද්දේද' යන්න ද, 'රසයේ පෝෂණය හෙවත් පෝෂණය කළ යුතු ස්වභාවය' යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

ယထာ –

උදාහරණයක් වශයෙන් –

၁၀၆.

106.

ယော [Pg.133] မာရသေနမာသန္န-မာသန္နဝိဇယုဿဝေါ;

တိဏာယပိ န မညိတ္ထ, သော ဝေါ ဒေတု ဇယံ ဇိနော.

ළඟ ළඟම එන ජයග්‍රහණයේ උත්සවය ඇති, තමා වෙත පැමිණි මාර සේනාව තණකොළ පෙත්තකට තරම්වත් මායිම් නොකළ ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ඔබට ජයග්‍රහණය ලබා දෙන සේක්වා!

၁၀၆. ‘‘ယထေ’’တျုဒါဟရတိ ‘‘ယော’’ဣစ္စာဒိ. ဝိဇယော ပရာဘိဘဝေါ အာသန္နော ဝိဇယော ဧဝ ဥဿဝေါ အဗ္ဘုဒယော နိပ္ပဋိပက္ခာ ပဝတ္တိ ယဿ ဧဒိသော ယော အာသန္နံ အတ္တနော သမီပမုပဂတံ မာရသေနံ တိဏာယပိ န မညိတ္ထ တိဏမ္ပိ န မညိတ္ထ, တိဏတောပိ ဟီနံ မညိတ္ထ, သော ဇိနော မာရဇိ ဝေါ တုမှာကံ ဇယံ ဒေတူတိ ဝိဒဓာတု. ဧတ္ထ ဇယာသီသနာ ‘‘ဇိနော’’တိ အစ္စန္တမုစိတံ, ယော အဇိနိ ပဉ္စမာရေတိ ဇိနော ပရာဘိဘဝေကရသော, တဿ ပရေသံ ဝိဇယပ္ပဒါနေ သာမတ္ထိယေကယောဂေါ သိယာတိ. ‘‘မာရသေနမာသန္နံ တိဏာယပိ န မညိတ္ထာ’’တိ ဣဒံ ပနေတ္ထ အတိသမုစိတံ ယတော သမီပမုပဂတမ္ပိ တာဒိသံ မာရသေနံ တိဏတောပိ ဟီနံ မညိ, တေနဿ ပရေသံ ဝိဇယပ္ပဒါနေကရသတာ ဝိသေသတော ယုတ္တာတိ.

106. ‘යථා’ යන්නෙන් ‘යෝ’ යනාදිය උදාහරණ දක්වයි. ජයග්‍රහණය යනු සතුරන් පරාජය කිරීමයි. තමාට ඉතා ආසන්න වූ ජයග්‍රහණයම උත්සවය (අභ්‍යුදය) හෙවත් ප්‍රතිපක්ෂ රහිත ප්‍රවෘත්තිය කොට ඇති, තමා වෙත පැමිණි මාර සේනාව තණකොළයකට තරම්වත් මායිම් නොකළ (තණකොළයකටත් වඩා පහත් කොට සැලකූ) ඒ මාරජිත බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔබට ජය ලබා දෙන සේක්වා! මෙහි ජය ප්‍රාර්ථනා කිරීමේදී 'ජින' (ජයග්‍රාහකයා) යන පදය අතිශයින්ම උචිත වේ. යමෙක් පංච මාරයන් පරාජය කළේද හේ 'ජින' නම් වේ. පරාජය කිරීමෙහි එකම රසය ඇති උන්වහන්සේට අන් අයට ජය ලබා දීමේ අසමසම හැකියාව ඇත්තේය. 'ළඟට පැමිණි මාර සේනාව තණකොළයකට තරම්වත් මායිම් නොකළේය' යන්න මෙහි අතිශයින්ම උචිතය. මක්නිසාද යත්, තමා වෙත පැමිණි එබඳු බලවත් මාර සේනාව පවා තණකොළයකටත් වඩා හීන කොට සැලකූ බැවිනි. එයින් උන්වහන්සේට අන් අයට ජය ලබා දීමේ ඒකාන්ත ශක්තිය ඇති බව විශේෂයෙන්ම ගැලපේ.

၁၀၆. ဣဟ သတ္ထေ သဗ္ဗတ္ထ သင်္ခေပက္ကမမိစ္ဆန္တောပိ အာစရိယော ဩစိတျံ နာမ အာဒရေန သဂ္ဂရူဟိ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗမိစ္စေဝံ ဝိတ္ထာရေန သိဿေ အနုသာသိတွာ ဣဒါနိ ဩစိတျဟီနပရိဟရဏတ္ထံ ‘‘ယော မာရသေနမာသန္နေ’’စ္စာဒိနာ လက္ခိယမုဒါဟရတိ. အာသန္နဝိဇယုဿဝေါ အဒူရသတ္တုဝိဇယသင်္ခါတဥဿဝေါ, အထ ဝါ အစ္စာသန္နပဋိပက္ခဝိရဟပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတအဘိဝုဒ္ဓိယာ သမန္နာဂတော ယော ဇိနော အာသန္နံ အနေကပ္ပကာရဘိံသနကရူပေန အတ္တနော သမီပမာဂတံ မာရသေနံ မာရဗလံ တိဏာယပိ တိဏလဝံ ကတွာပိ န မညိတ္ထ သလ္လက္ခဏံ နာကာသိ, သော ဇိနော သော ဇိတပဉ္စမာရော ဝေါ တုမှာကံ ဇယံ ဒေတူတိ. ဧတ္ထ ယော ပဉ္စမာရေ ဇိတတ္တာ ဇိနော နာမ ဟောတိ, သော ပရာဘိဘဝနေ အသဟာယကိစ္စတ္တာ ပရေသံ ဇယဒါနေ သာမတ္ထိယယုတ္တောတိ ‘‘ဇယံ ဒေတူ’’တိ ကတံ ဇယာသီသနမတိဥစိတံ [Pg.134] ဟောတိ, ဇယဒါနေ သာမတ္ထိယဿေဝ ပေါသကတ္တာ. ‘‘မာရသေနမာသန္နံ တိဏာယပိ န မညိတ္ထာ’’တိ ဣဒံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ. ဧဝံ အစ္စန္တဥစိတပယောဂေန ဩစိတျဟီနဒေါသော နိရာကတောတိ. ဝိဇယော ဧဝ ဥဿဝေါ, အာသန္နော ဝိဇယုဿဝေါ ယဿေတိ ဝိဂ္ဂဟော.

106. මෙම ධර්ම ශාස්ත්‍රයෙහි සෑම තැනකම සංක්ෂේප ක්‍රමය අපේක්ෂා කළද, ආචාර්යවරයා විසින් 'ඖචිත්‍යය' (සුදුසු බව) නම් වූ ශාස්ත්‍රීය ලක්ෂණය ගෞරවයෙන් යුතුව වියතුන්ගෙන් උගෙන භාවිත කළ යුතු යැයි ශිෂ්‍යයන්ට විස්තරාත්මකව අනුශාසනා කොට, දැන් ඖචිත්‍යහීන (නුසුදුසු) දෝෂය දුරු කිරීම පිණිස "යෝ මාරසේනමාසන්නං" යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. නොදුරු සතුරු ජයග්‍රහණය සංඛ්‍යාත උත්සවය ඇති, නැතහොත් අතිශයින් ආසන්න ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් තොරව පැවැත්ම සංඛ්‍යාත අභිවෘද්ධියෙන් යුක්ත වූ යම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ නමක් තමන් වෙත පැමිණි, නොයෙක් ආකාර භයානක ස්වරූප ඇති මාර සේනාව තණකොළ කැබැල්ලකටවත් සමාන කොට නොසැලකූ සේක්ද, ඒ පංච මාරයන් ජයගත් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ තොපට ජය ලබා දෙත්වා! මෙහි පංච මාරයන් ජයගත් බැවින් යමෙක් 'ජින' නම් වේද, උන්වහන්සේ පරසතුරන් පරාජය කිරීමේදී අසහාය කෘත්‍ය ඇති බැවින් අනෙක් අයට ජය දීමෙහි සමර්ථ බවින් යුක්තය යන අදහසින් "ජය ලබා දෙත්වා" යි කරන ලද ජය ආශීර්වාදය අතිශයින් උචිත වේ. ජය දීමෙහි සාමර්ථ්‍යයම පෝෂණය කරන බැවිනි. "ළඟට පැමිණි මාර සේනාව තණකොළ කැබැල්ලකටවත් මායිම් නොකළ සේක" යන්නෙහි කිවයුත්තක්ම නැත. මෙසේ අත්‍යන්තයෙන් උචිත ප්‍රයෝගයෙන් 'ඖචිත්‍යහීන' දෝෂය බැහැර කරන ලදී. ජයග්‍රහණයම උත්සවයයි, ආසන්න වූ විජයෝත්සවය ඇත්තේ යමෙකුටද ඔහු ආසන්නවිජයුස්සව නම් වේ යනු විග්‍රහයයි.

၁၀၇.

107.

အာရဒ္ဓကတ္တုကမ္မာဒိ-ကမာတိက္ကမလင်္ဃနေ;

ဘဂ္ဂရီတိဝိရောဓော’ယံ, ဂတိံ န ကွာပိ ဝိန္ဒတိ.

පටන් ගන්නා ලද කර්තෘ, කර්ම ආදීන්ගේ ක්‍රමය ඉක්මවා යාම සහ උල්ලංඝනය කිරීම්හිදී සිදුවන මෙම 'භග්ගරීති විරෝධය' (භින්න රීති දෝෂය) කිසිම තැනක පිළිගැනීමක් නොලබයි.

၁၀၇. ‘‘အာရဒ္ဓ’’ဣစ္စာဒိ. ကတ္တာ စ ကမ္မဉ္စ တာနိ အာဒီနိ ယေသံ ကရဏာဒီနံ အာရဒ္ဓါနိ ဝတ္တုံ ပဋ္ဌပိတာနိ ကတ္တုကမ္မာဒီနိ တေသံ ကမော တဿ အတိက္ကမော ပရိစ္စာဂေါ တဿ လင်္ဃနေ သတိ, ဝတ္တုမာရဒ္ဓကတ္တုကမ္မာဒိကမာနတိက္ကမေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယံ ယထာဝုတ္တော ဘဂ္ဂရီတိဝိရောဓော ကွာပိ ကတ္ထစိပိ ဌာနေ ဂတိံ န ဝိန္ဒတိ ပတိဋ္ဌံ န လဘတေ.

107. ‘‘ආරද්ධ’’ යනාදියයි. කර්තෘ සහ කර්මය ආදී වූ, කීමට පටන් ගන්නා ලද යම් කරණ ආදී කර්තෘ-කර්මාදීන්ගේ ක්‍රමය ඉක්මවා යාම, එනම් එය අත්හැරීම උල්ලංඝනය කිරීමක් වන කල්හි, කීමට ආරම්භ කළ කර්තෘ-කර්මාදීන්ගේ ක්‍රමය ඉක්මවා නොයෑම ගැන මෙසේ කියන ලදී. මේ කියන ලද 'භග්ගරීති' විරෝධය කිසිදු තැනක පිළිගැනීමක් හෙවත් ප්‍රතිෂ්ඨාවක් නොලබයි.

၁၀၇. ‘‘အာရဒ္ဓိ’’စ္စာဒိ. အာရဒ္ဓကတ္တုကမ္မာဒိကမာတိက္ကမလင်္ဃနေ ဝတ္တုမာရဒ္ဓကတ္တုကမ္မာဒီနံ ကမပရိစ္စာဂဿာတိက္ကမေ အယံ ယထာဝုတ္တဘဂ္ဂရီတိဝိရောဓော ကွာပိ ကတ္ထစိပိ ဌာနေ ဂတိံ ပတိဋ္ဌံ န ဝိန္ဒတိ န လဘတေတိ. အာရဒ္ဓါနိ စ တာနိ ကတ္တုကမ္မာဒီနိ ယေသံ ကရဏာဒီနံ တေသံ ကမဿ အတိက္ကမော တဿ လင်္ဃနန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

107. ‘‘ආරද්ධි’’ යනාදියයි. ආරම්භ කරන ලද කර්තෘ, කර්ම ආදියේ ක්‍රමය ඉක්මවා යාම සහ උල්ලංඝනය කිරීමෙහිදී, එනම් කීමට පටන් ගත් කර්තෘ-කර්මාදීන්ගේ ක්‍රමය අත්හැරීමෙහිදී, මෙම කියන ලද භග්ගරීති විරෝධය කිසිම ස්ථානයක පිළිගැනීමක් හෙවත් පිහිටක් නොලබයි. පටන් ගන්නා ලද ඒ කර්තෘ, කර්ම ආදී වූ කරණ ආදීන්ගේ ක්‍රමය ඉක්මවා යාම උල්ලංඝනය කිරීමයි යනු විග්‍රහයයි.

ယထာ –

කෙසේද යත් –

၁၀၈.

108.

သုဇနညာန’မိတ္ထီနံ, ဝိဿာသော နော’ပပဇ္ဇတေ;

ဝိသဿ သိင်္ဂိနော ရောဂ-နဒီရာဇကုလဿ စ.

සත්පුරුෂයන් හැර අන්‍යයන් (අසත්පුරුෂයන්), ස්ත්‍රීන්, විෂ, අං ඇති සතුන්, රෝග, ගංගාවන් සහ රාජකුලයන් කෙරෙහි විශ්වාසය තැබීම සුදුසු නොවේ.

၁၀၉.

109.

ဘေသဇ္ဇေ ဝိဟိတေ သုဒ္ဓ-ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယေ;

ပသာဒ’မာစရေ နိစ္စံ, သဇ္ဇနေ သဂုဏေပိ စ.

නියම කරන ලද ඖෂධයෙහි ද, පිරිසිදු වූ බුද්ධ ආදී රත්නත්‍රය කෙරෙහි ද, ගුණවත් සත්පුරුෂයා කෙරෙහි ද නිතර පැහැදීම ඇති කර ගත යුතුය.

၁၀၈-၁၀၉. ဧတ္ထ စ ‘‘သုဇန’’မိစ္စာဒိကေ ‘‘ဘေသဇ္ဇေ’’ဣစ္စာဒိကေ စ ဂါထာဒွယေ ဆဋ္ဌိယာ, သတ္တမိယာ စ အပရိစ္စာဂေန နာတ္ထရီတိယာ ဘင်္ဂေါ, စကာရဿေကဿ ကတတ္တာ န သဒ္ဒရီတိယာ [Pg.135] ဘင်္ဂေါ. ဗဟူနမတ္ထာနဉှိ သမုစ္စယတ္ထံ ဝါကျေ ဧကော ဝါ စကာရော ကာတဗ္ဗော ပဋိပဒံ ဝါ.

108-109. මෙහි 'සුජන' යනාදී ගාථාවේ සහ 'භේසජ්ජේ' යනාදී ගාථා ද්වයෙහි ෂෂ්ඨි විභක්තිය සහ සප්තමී විභක්තිය අත්නොහැර යෙදීම නිසා අර්ථ රීතිය බිඳීමක් සිදු නොවේ. එක් 'ච' ශබ්දයක් පමණක් යෙදූ බැවින් ශබ්ද රීතියේ ද බිඳීමක් සිදු නොවේ. බොහෝ අර්ථයන් එක් රැස් කර දැක්වීම සඳහා වාක්‍යයක එක් 'ච' ශබ්දයක් හෝ පදයක් පාසා 'ච' ශබ්දය හෝ යෙදිය යුතුය.

၁၀၈. ‘‘သုဇနေ’’စ္စာဒိ. သုဇနညာနံ သဇ္ဇနေဟိ အညေသံ ဒုဇ္ဇနာနဉ္စ ဣတ္ထီနဉ္စ ဝိသဿ ဇီဝိတဟရဏသမတ္ထဿ သိင်္ဂိနော ဝိသာဏဝတော စ ရောဂနဒီရာဇကုလဿ စ ဝိဿာသော သံသဂ္ဂေါ န ဥပပဇ္ဇတေ ကိဉ္စိကာလေ ဝိရုဇ္ဈနတော န ယုဇ္ဇတေတိ. ဧတ္ထ အာရဒ္ဓဿ ဆဋ္ဌုန္တက္ကမဿ သဗ္ဗတ္ထ အပရိစ္စာဂတော အတ္ထရီတိဘင်္ဂေါ စ, ယုတ္တဋ္ဌာနေ ဧကဿေဝ စကာရဿ ယုတ္တတ္တာ သဒ္ဒရီတိဘင်္ဂေါ စ နတ္ထိ. စသဒ္ဒဿ အနေကတ္ထသမုစ္စယတ္တာ ‘‘သုဇနညာနဉ္စာ’’တိအာဒိမှိ ဝါ, ဣဟ ဝုတ္တနိယာမေန အဝသာနေ ဝါ, သဗ္ဗတ္ထ ဝါ ယောဇနမရဟတိ.

108. ‘‘සුජන’’ යනාදියයි. සත්පුරුෂයන්ගෙන් බැහැර වූ අනෙක් අය (අසත්පුරුෂයන්) ද, ස්ත්‍රීන් ද, ජීවිතය නැසීමට සමර්ථ විෂ ද, අං ඇති සතුන් ද, රෝග, ගංගා සහ රාජකුලයන් ද කෙරෙහි විශ්වාසය හෙවත් ඇසුර කිසි කලෙකත් නොගැළපේ, කිසියම් වෙලාවක විරුද්ධ වන බැවිනි. මෙහි ආරම්භ කරන ලද ෂෂ්ඨී විභක්ති ක්‍රමය සෑම තැනකම අත්නොහළ බැවින් අර්ථ රීති භංගත්වයක් ද, සුදුසු තැනක එක් 'ච' ශබ්දයක් පමණක් යෙදූ බැවින් ශබ්ද රීති භංගත්වයක් ද නැත. 'ච' ශබ්දය බොහෝ අර්ථයන් එක් කිරීම සඳහා යෙදෙන බැවින් 'සුජනඤ්ඤානඤ්ච' යනාදී තැන්වල හෝ මෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයෙන් අවසානයේදී හෝ සෑම තැනකම යෙදීමට සුදුසුය.

၁၀၉. ‘‘ဘေသဇ္ဇေ’’စ္စာဒိဂါထာယမ္ပိ ဧသေဝ နယော သတ္တမီမတ္တမေဝ ဝိသေသော. ဝိဟိတေ ပထျေ ဘေသဇ္ဇေ ဩသဓေ စ သုဒ္ဓဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယေ စ သဇ္ဇနေ သာဓုဇနေ စ အပိ ပုနပိ သဂုဏေ ဝိဇ္ဇမာနဂုဏေ စ ပသာဒံ အတ္တနော စိတ္တပသာဒံ နိစ္စံ သတတံ အာစရေ သပ္ပုရိသော ကရေယျ သေဝေယျာတိ.

109. ‘‘භේසජ්ජේ’’ යනාදී ගාථාවෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ, සප්තමී විභක්තිය පමණක් වෙනස වේ. නියම කරන ලද, හිතකර වූ ඖෂධයෙහි ද, පිරිසිදු බුද්ධාදී රත්නත්‍රයෙහි ද, සාධු සත්පුරුෂයා කෙරෙහි ද, නැවත ගුණවත් වූ අය කෙරෙහි ද තමාගේ සිතේ පැහැදීම නිරන්තරයෙන්ම සත්පුරුෂයා විසින් ඇති කර ගත යුතුය හෙවත් සේවනය කළ යුතුය යන්නයි.

သသံသယဿ ယထာ –

සසංශය (සැක සහිත බව) සඳහා උදාහරණ කෙසේද යත් –

၁၁၀.

110.

မုနိန္ဒစန္ဒိမာလောက-ရသလောလဝိလောစနော;

ဇနော’ဝက္ကန္တပန္ထော’ဝ,ရံသိဒဿနပီဏိတော.

මුනින්ද්‍ර නැමැති චන්ද්‍රයාගේ ආලෝක රසයට ලොල් වූ නෙත් ඇති ජනයා, මාර්ගයෙන් බැහැර වූවෙකු මෙන්, රශ්මිය දැකීමෙන් ප්‍රීතියට පත් විය.

၁၁၀. ‘‘မုနိန္ဒေ’’စ္စာဒိ. ဧတ္ထ ရံသိသဒ္ဒေါ သသံသယံ ပရိဟရတိ.

110. ‘‘මුනින්ද’’ යනාදියයි. මෙහි 'රංසි' (රශ්මි) ශබ්දය සැකය දුරු කරයි.

၁၁၀. သသံသယပရိဟာရလက္ခိယဘူတာ ‘‘မုနိန္ဒိ’’စ္စာဒိဂါထာ အနန္တရပရိစ္ဆေဒေ ဝုတ္တတ္ထာဝ. ရံသိသဒ္ဒေါယေဝ ဟိ ဝိသေသော, ဧတ္ထ ရံသိသဒ္ဒေန သုဏန္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနသံသယေန သသံသယဘူတံ ဗန္ဓဒေါသမောဟတီတိ.

110. සැකය දුරු කිරීමේ උදාහරණයක් බඳු වූ 'මුනින්ද' යනාදී ගාථාව ඊළඟ පරිච්ඡේදයෙහි කියන ලද අර්ථ ඇත්තේමය. 'රංසි' ශබ්දයම මෙහි විශේෂය වේ. මෙහි 'රංසි' ශබ්දය නිසා අසන්නන් තුළ උපදින සැකය දුරු වී සැක සහිත බන්ධන දෝෂය පහව යයි.

၁၁၁.

111.

သံသယာယေဝ [Pg.136] ယံ ကိဉ္စိ, ယဒိ ကီဠာဒိဟေတုနာ;

ပယုဇ္ဇတေ န ဒေါသော’ဝ, သသံသယသမပ္ပိတော.

ක්‍රීඩා ආදී හේතුවක් නිසා, යම් සැකයක් ඇති කිරීම සඳහාම යමක් යොදනු ලබන්නේ නම්, සැකයෙන් යුක්ත වුවද එය දෝෂයක් නොවේ.

၁၁၁. ‘‘သံသယေ’’စ္စာဒိ. ကီဠာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန အာကိဏ္ဏသမ္မန္တနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ, ကီဠာဒိဟေတုနာ ယံ ကိဉ္စိ သံသယာယေဝ ယဒိ ပယုဇ္ဇတေတိ သမ္ဗန္ဓော.

111. ‘‘සංසය’’ යනාදියයි. 'ක්‍රීඩාදී' යන්නෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් රහස් සාකච්ඡා ආදිය ද ඇතුළත් වේ. ක්‍රීඩා ආදී හේතූන් මත යම් කිසිවක් සැකය සඳහාම යොදන්නේ නම් යන්න සම්බන්ධයයි.

၁၁၁. ‘‘သံသယာယေဝေ’’စ္စာဒိ. ကီဠာဒိဟေတုနာ ကီဠာသမ္ဗာဓသမ္မန္တနာဒိကာရဏေန ယံ ကိဉ္စိ သံသယုပ္ပာဒနသမတ္ထံ ယံ ကိဉ္စိ ပဒံ သံသယာယ ဧဝ သောတူနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနသံသယတ္ထမေဝ ယဒိ ပယုဇ္ဇတေ တသ္မိံ ဗန္ဓနေ ဝတ္တာရေဟိ ပယုဇ္ဇတေ စေ, သသံသယသမပ္ပိတော သသံသယဒေါသသဟိတော ဗန္ဓော န ဒေါသောဝ အဒုဋ္ဌောဝါတိ. သသံသယေန သမပ္ပိတောတိ ဝိဂ္ဂဟော.

111. ‘‘සංසයායේව’’ යනාදියයි. ක්‍රීඩා ආදී හේතුවෙන්, එනම් ක්‍රීඩාව සහ රහස් සාකච්ඡා ආදී කරුණු නිසා සැක උපදවීමට සමත් යම් කිසි පදයක්, අසන්නන් තුළ සැකයක් ඇති කිරීම සඳහාම යොදනු ලබන්නේ නම්, ඒ බන්ධනයෙහි කථිකයන් විසින් යොදනු ලබන්නේ නම්, සැක සහිත බවින් යුත් ඒ බන්ධනය දෝෂ සහිත වුවත් දෝෂයක් නොවේ, එනම් නිදොස් වේ. 'සසංසයේන සමප්පිතෝ' යනු විග්‍රහයයි.

ယထာ –

කෙසේද යත් –

၁၁၂.

112.

ယာတေ ဒုတိယံနိလယံ, ဂုရုမှိ သကဂေဟတော;

ပါပုဏေယျာမ နိယတံ, သုခ’မဇ္ဈယနာဒိနာ.

ගුරුතුමා තමාගේ නිවසින් දෙවන නිවසට ගිය කල්හි, අපි ඉගෙනීම් කටයුතු ආදියෙන් නියත වශයෙන්ම සැපතට පත්වන්නෙමු.

၁၁၂. ‘‘ယာတေ’’စ္စာဒိ. ဂုရုမှိ အဇ္ဈာပကေ သကဂေဟတော အတ္တနော မူလနိလယတော ဒုတိယံ နိလယံ ဒုတိယံ ဃရံ ယာတေ သတိ နိယတမေကန္တမဇ္ဈယနာဒိနာ သုခံ ပါပုဏေယျာမာတိ အယမနိစ္ဆိတတ္ထော. ဂုရုမှိ သုရာစရိယေ သကဂေဟတော အတ္တနော ဇာတရာသိတော ဒုတိယံ နိလယံ ဒုတိယံ ရာသိံ ယာတေ သတိ နိယတမဇ္ဈယနာဒိနာ သုခံ ပါပုဏေယျာမာတိ အယမေတ္ထ ဣစ္ဆိတတ္ထော.

112. ‘‘යාතේ’’ යනාදියයි. ගුරුවරයා හෙවත් උගන්වන්නා තමාගේ නිවසින් (මුල් ස්ථානයෙන්) දෙවන නිවසට (දෙවන ගෙදරට) ගිය කල්හි, නියත වශයෙන්ම අධ්‍යාපන කටයුතු ආදියෙන් සැපතට පත්වන්නෙමු යන්න මෙහි නොකැමති අර්ථයයි. ගුරු නැමැති සුරගුරු (බ්‍රහස්පති ග්‍රහයා) තමාගේ නිවසින් (තමා උපන් රාශියෙන්) දෙවන නිවසට (දෙවන රාශියට) පැමිණි කල්හි, නියත වශයෙන්ම අධ්‍යාපන කටයුතු ආදියෙන් සැපත ලැබෙන්නේය යන්න මෙහි අපේක්ෂිත (කැමති) අර්ථයයි.

၁၁၂. ‘‘ယာတေ’’စ္စာဒိ. ဂုရုမှိ အာစရိယေ သကဂေဟတော အတ္တနော ဝါသာဂါရတော ဒုတိယံ နိလယံ ဒုတိယံ ဃရံယာတေ သတိ, အယမနိစ္ဆိတတ္ထော. ဂုရုမှိ သုရာစရိယေ သကဂေဟတော အတ္တနော ဇာတရာသိတော ဒုတိယံ နိလယံ ဒုတိယံ [Pg.137] ရာသိံ ယာတေ ဂတေ သတိ အနုကူလတ္တာ နိယတမေကန္တေန အဇ္ဈယနာဒိနာ ဥဂ္ဂဟဏာဒိနာ သုခံ မာနသိကသုခံ, နော စေ သုခကာရဏံ ဂန္ထပရိသမတ္တိံ ပါပုဏေယျာမာတိ. ဥဘယပက္ခဿာပိ အပရတ္ထေ အတ္ထော သာဓာရဏော ဟောတိ. ဧတ္ထ အဇ္ဈယနသဒ္ဒသန္နိဓာနေန ပယုတ္တဂုရုသဒ္ဒဿ အာစရိယတ္ထဝါစကတ္တေပိ ဣစ္ဆိတတ္ထဂေါပနတ္ထံ ပယုတ္တတ္တာ အဒုဋ္ဌောတိ.

112. ‘යාතෙ’ යනාදියයි. ගුරු හෙවත් ආචාර්යවරයා තමාගේ නිවසින් (තමාගේ වාසභවනෙන්) දෙවන නිලයට හෙවත් දෙවන නිවසට ගිය කල්හි, මෙය අනිච්ඡිත (නොකැමති) අර්ථයකි. ගුරු (බ්‍රහස්පති) නැමැති සුර-ආචාර්යවරයා තමාගේ නිවස වූ ස්වකීය උපන් රාශියෙන් දෙවන නිලයට හෙවත් දෙවන රාශියට පැමිණි කල්හි, අනුකූල බව නිසා නියත වශයෙන්ම ඒකාන්තයෙන් ඉගෙනීම ආදී ග්‍රහණය කිරීම් තුළින් මානසික සුවය ලැබෙන්නේය, එසේ නොවේ නම් සුවයට හේතු වූ ග්‍රන්ථය අවසන් කිරීමට පැමිණෙන්නෙමු යනුවෙනි. දෙපාර්ශ්වයටම අනෙක් අර්ථයෙහි සාධාරණ අර්ථයක් වෙයි. මෙහි ඉගෙනීම (අජ්ඣයන) යන ශබ්දයේ ළඟින් යෙදීම නිසා යෙදුණු ‘ගුරු’ ශබ්දයට ‘ආචාර්ය’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ වන නමුත්, කැමති අර්ථය සැඟවීම පිණිස යෙදුණු බැවින් එය දුෂ්ට (දෝෂ සහිත) නොවේ.

၁၁၃.

113.

သုဘဂါ ဘဂိနီ သာ’ယံ, ဧတဿိ’စ္စေဝမာဒိကံ;

န ‘‘ဂါမ္မ’’မိတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ, ကဝီဟိ သကလေဟိပိ.

‘මේ ඇගේ භාග්‍යවන්ත සහෝදරියයි’ යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද මෙය සියලු කවීන් විසින් ‘ග්‍රාම්‍ය’ (ගැමි/අසභ්‍ය) දෝෂයක් ලෙස නොදක්වන ලදී.

၁၁၃. ‘‘သုဘဂါ’’ဣစ္စာဒိ. ဣစ္စေဝမာဒိကံ ဘဂိနီဣစ္စေဝမာဒိကံ.

113. ‘සුභගා’ යනාදියයි. මේ ආකාර වූ සහෝදරිය (භගිනී) යනාදී අර්ථයයි.

၁၁၃. ‘‘သုဘဂေ’’စ္စာဒိ. ဧတဿ ပုရိသဿ သာ အယံ ဘဂိနီ သုဘဂါ သုန္ဒရာတိ ဣစ္စေဝမာဒိကံ သကလေဟိ ကဝီဟိ အပိ န ဂါမ္မမိတိ ဂါမ္မဒေါသေန န ဒုဋ္ဌမိတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ. သုဘံ သုန္ဒရဘာဝံ ဂတာတိ ‘‘သုဘဂါ’’တိ အဂ္ဂဟေတွာ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသေ ကတေ လဗ္ဘမာနတ္ထဿ အသဗ္ဘဘာဝေပိ ကဝီနံ စိတ္တခေဒံ န ဇနေတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣတိ ဧဝံ အယံ ပကာရော အာဒိ အဿ ဤဒိသဿ ဝါကျဿာတိ ဝါကျံ.

113. ‘සුභගා’ යනාදියයි. ඒ පුරුෂයාගේ මේ සහෝදරිය සුභගා (වාසනාවන්ත/සුන්දර) තැනැත්තියක්ය යනාදී වශයෙන් සියලු කවීන් විසින් ද මෙය ‘ග්‍රාම්‍ය’ නොවන බව, එනම් ග්‍රාම්‍ය දෝෂයෙන් දූෂිත නොවන බව දක්වන ලදී. සුභ වූ (සුන්දර වූ) භාවයට පැමිණි තැනැත්තිය ‘සුභගා’ යැයි නොගෙන, බහුබ්‍රීහි සමාසය කළ කල්හි ලැබෙන අර්ථයෙහි අසභ්‍ය බවක් තිබුණ ද, එයින් කවීන්ගේ සිත් තැවුලක් ඇති නොකෙරේ යන්න අදහසයි. මෙසේ මේ ආකාරය මුලින් ඇති මෙවැනි වාක්‍යය යනු වාක්‍යයයි.

၁၁၄.

114.

ဒုဋ္ဌာလင်္ကာရဝိဂမေ, သောဘနာလင်္ကတိက္ကမော;

အလင်္ကာရပရိစ္ဆေဒေ, အာဝိဘာဝံ ဂမိဿတိ.

දෝෂ සහිත වූ අලංකාරයන් ඉවත් වූ කල්හි, ශෝභන වූ අලංකාරයන්ගේ පැවැත්ම, අලංකාරයන් විස්තර කෙරෙන පරිච්ඡේදයෙහි පැහැදිලි බවට (ප්‍රකාශිත බවට) පැමිණෙන්නේය.

၁၁၄. ‘‘ဒုဋ္ဌ’’ဣစ္စာဒိ. ဒုဋ္ဌာလင်္ကာရဿ ဒေါသဒူသိတဿ အလင်္ကာရဿ ဝိဂမေ အပဂမေ သတိ.

114. ‘දුට්ඨ’ යනාදියයි. දුෂ්ට අලංකාරය, එනම් දෝෂයෙන් දූෂිත වූ අලංකාරය පහව ගිය කල්හි යනුයි.

၁၁၄. ‘‘ဒုဋ္ဌိ’’စ္စာဒိ. ဒုဋ္ဌာလင်္ကာရဝိဂမေ ဒေါသဒုဋ္ဌဿ အလင်္ကာရဿ အပဂမေ သတိ သောဘနာလင်္ကတိက္ကမော ပသတ္ထာနမလင်္ကာရာနံ ပဝတ္တိအာကာရော အလင်္ကာရပရိစ္ဆေဒေ အလင်္ကာရပကာသကတ္တာ တန္နာမကေ ပရိစ္ဆေဒေ အာဝိဘာဝံ ပကာသတ္တံ ဂမိဿတိ ပါပုဏိဿတီတိ. ပရိစ္ဆိဇ္ဇတီတိ ပရိစ္ဆေဒေါ. အလင်္ကာရပကာသကတ္တာ တဒတ္ထေန အလင်္ကာရော စ သော ပရိစ္ဆေဒေါ စေတိ ဝိဂ္ဂဟော.

114. ‘දුට්ඨි’ යනාදියයි. දෝෂ සහිත අලංකාරයන් බැහැර වූ කල්හි, ප්‍රශස්ත වූ අලංකාරයන්ගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය, අලංකාරයන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් එම නමින් හඳුන්වන පරිච්ඡේදයෙහි ප්‍රකාශිත භාවයට පත්වන්නේය. වෙන් කර දක්වනු ලබන බැවින් ‘පරිච්ඡේදය’ නම් වේ. අලංකාරයන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් ඒ අර්ථයෙන් ‘අලංකාර’ ද වන, ‘පරිච්ඡේද’ ද වන බැවින් ‘අලංකාර පරිච්ඡේදය’ යනු විග්‍රහයයි.

၁၁၅.

115.

ဒေါသေ [Pg.138] ပရီဟရိတုမေသ ဝရော’ပဒေသော,သတ္ထန္တရာနုသရဏေန ကတော မယေဝံ;

ဝိညာယိ’မံ ဂုရုဝရာန’ဓိကပ္ပသာဒါ,ဒေါသေ ပရံ ပရိဟရေယျ ယသောဘိလာသီ.

දෝෂයන් දුරු කරනු පිණිස අනෙක් ශාස්ත්‍රයන් අනුගමනය කරමින් මා විසින් කරන ලද මේ උතුම් උපදෙස, උතුම් ගුරුවරුන් කෙරෙහි ඇති අතිශය ප්‍රසාදය නිසා දැනගෙන, කීර්තිය කැමති තැනැත්තා දෝෂයන් අතිශයින්ම දුරු කරන්නේය.

ဣတိ သံဃရက္ခိတမဟာသာမိပါဒဝိရစိတေ

මෙසේ සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාදයන් වහන්සේ විසින් විරචිත...

သုဗောဓာလင်္ကာရေ

සුබෝධාලංකාරයෙහි...

ဒေါသပရိဟာရာဝဗောဓော နာမ

දෝෂපරිහාරාවබෝධය නම් වූ...

ဒုတိယော ပရိစ္ဆေဒေါ.

දෙවන පරිච්ඡේදයයි.

၁၁၅. ‘‘ဒေါသေ’’ဣစ္စာဒိ. ဒေါသေ ယထာဝုတ္တေ ပဒဒေါသာဒိကေ ပရိဟရိတုံ ပရိစ္စဇိတုံ ဧသော ဝရော ဥတ္တမော ဥပဒေသော သတ္ထန္တရာနံ ဗဟူနံ အနုသရဏေန အနုဂမေန မယာ ဧဝံ ကတော နိပ္ဖာဒိတော, ဣမံ ဥပဒေသံ ဂုရုဝရာနံ အဓိကပ္ပသာဒါ မဟတာ ပသာဒေန န အပ္ပကေန, တထာဝိဓေန တာဒိသဿ မဟတော အတ္ထဿ အပသိဇ္ဈနတော, ဝိညာယ ဇာနိတွာ အာဒရတော ကရေယျ ဒေါသေ ယထာဝုတ္တေ ဒေါသေ ယသော ပရိသုဒ္ဓဗန္ဓနံ ကြိယာလက္ခဏတော ဧကန္တေန ကိတ္တိဟေတုတ္တာ, တံသဗ္ဘာဝါ ကိတ္တိ ဝါ, တံ အဘိလသတိ သီလေနေတိ ယသောဘိလာသီ ပရံ အစ္စန္တမေဝ ပရိဟရေယျ ဒူရတော ကရေယျ.

115. ‘දෝසේ’ යනාදියයි. කලින් සඳහන් කරන ලද පද දෝෂ ආදී දෝෂයන් දුරු කරනු පිණිස (ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිස) මේ උත්තම වූ උපදෙස, වෙනත් බොහෝ ශාස්ත්‍රයන් අනුගමනය කිරීමෙන් මා විසින් මෙසේ කරන ලදී (නිපදවන ලදී). උතුම් ගුරුවරුන් කෙරෙහි ඇති මහා වූ, අල්ප නොවූ ප්‍රසාදය හේතුවෙන් (එබඳු මහත් වූ අර්ථයක් සිද්ධ නොවන බැවින්) මෙම උපදෙස දැනගෙන (වටහාගෙන), ගෞරවයෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නේය. පවිත්‍ර බන්ධනය (රචනය) ක්‍රියා ලක්ෂණයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම කීර්තියට හේතුවන බැවින්, එබඳු කීර්තිය හෝ එය කැමති වන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘යසෝභිලාෂී’ (කීර්තිය කැමති තැනැත්තා) එම දෝෂයන් අතිශයින්ම බැහැර කරන්නේය (දුරු කරන්නේය).

ဣတိ သုဗောဓာလင်္ကာရေ မဟာသာမိနာမိကာယံ ဋီကာယံ

මෙසේ මහාසාමි නම් වූ සුබෝධාලංකාර ටීකාවෙහි...

ဒေါသပရိဟာရာဝဗောဓပရိစ္ဆေဒေါ ဒုတိယော.

දෝෂපරිහාරාවබෝධ පරිච්ඡේදය දෙවැන්නයි.

၁၁၅. ‘‘ဒေါသေ’’စ္စာဒိ. ဒေါသေ ယထာဝုတ္တပဒဒေါသာဒိကေ ပရိဟရိတုမပနေတုံ ဝရော ဥတ္တမော ဧသော ဥပဒေသော သတ္ထန္တရာနုသရဏေန ဗဟူနံ ဗာဟိရသတ္ထာနံ အနုဿတိယာ မယာ ဧဝံ အနန္တရုဒ္ဒိဋ္ဌက္ကမေန ကတော ဝိရစိတော, ဣမံ ဥပဒေသံ ဂုရုဝရာနံ အဓိကပ္ပသာဒါ အဓိကပ္ပသာဒေန ဝိညာယ သဘာဝတော ဉတွာ ယသောဘိလာသီ ယသပဋိလာဘကာရဏတ္တာ [Pg.139] ကာရဏေ ကာရိယောပစာရေန ဒေါသာပဂမေန ပရိသုဒ္ဓဗန္ဓနံ ဝါ တာဒိသဗန္ဓနဟေတု ဥပ္ပဇ္ဇမာနကိတ္တိံ ဝါ ဣစ္ဆန္တော ပညဝါ ဒေါသေ ယထာဝုတ္တဒေါသေ ပရံ အတိသယေန ပရိဟရေယျ ဒူရတော ကရေယျာတိ. ဧတ္ထ ပုဗ္ဗဒ္ဓေန ဒေါသပရိဟာရပရိစ္ဆေဒဿ ပသတ္ထဘာဝေါ ဒဿိတော, အပရဒ္ဓေန သိဿဇနာနုသာသနံ ဒဿိတံ ဟောတိ. တထာ ပုဗ္ဗဒ္ဓေန ကရုဏာပုဗ္ဗင်္ဂမပညာကိစ္စံ ဒဿိတံ, အပရဒ္ဓေန ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမကရုဏာကိစ္စံ ဒဿိတံ. တထာ ပုဗ္ဗဒ္ဓေန အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ, အပရဒ္ဓေန ပရဟိတသမ္ပတ္တိ ဒဿိတာတိ. ဧဝမနေကာကာရဒီပိကာယ ဣမာယ ဂါထာယ ပရိစ္ဆေဒံ နိဂမေတိ. အညေ သတ္ထာ သတ္ထန္တရာ, အန္တရသဒ္ဒေါ ဟိ အညသဒ္ဒပရိယာယော. ယထာ ‘‘ဂါမန္တရံ န ဂစ္ဆေယျာ’’တိ. ယသံ အဘိလသတိ သီလေနာတိ ဝါကျံ.

115. ‘දෝසේ’ යනාදියයි. කලින් කියන ලද පද දෝෂ ආදී දෝෂයන් දුරු කරනු පිණිස (පහ කරනු පිණිස) මේ උත්තම වූ උපදෙස, බාහිර බොහෝ ශාස්ත්‍රයන්ගේ අනුසාරයෙන් මා විසින් මීට පෙර දක්වන ලද අනුපිළිවෙළින් මෙසේ රචනා කරන ලදී. මෙම උපදෙස ගුරුභවතුන් කෙරෙහි ඇති අතිශය ප්‍රසාදයෙන් වටහාගෙන (ස්වභාවයෙන්ම දැනගෙන), කීර්තිය ලැබීමට හේතුවක් වන බැවින්, හේතුවෙහි ඵලය ආරෝපණය කිරීමෙන් දෝෂයන් දුරු වීමෙන් පවිත්‍ර බන්ධනයක් හෝ එවැනි රචනයක් නිසා උපදින කීර්තිය කැමති වන්නා වූ ප්‍රඥාවන්ත තැනැත්තා කලින් කී දෝෂයන් අතිශයින්ම බැහැර කරන්නේය (දුරු කරන්නේය). මෙහි මුල් අඩෙන් දෝෂපරිහාර පරිච්ඡේදයෙහි ප්‍රශස්ත බව දක්වන ලද අතර, අග අඩෙන් ශිෂ්‍යයන්ට කෙරෙන අනුශාසනය දක්වන ලදී. එසේම මුල් අඩෙන් කරුණාව පෙරදැරි කරගත් ප්‍රඥාවේ කාර්යය ද, අග අඩෙන් ප්‍රඥාව පෙරදැරි කරගත් කරුණාවේ කාර්යය ද දක්වන ලදී. එසේම මුල් අඩෙන් ආත්මහිත සම්පත්තිය ද, අග අඩෙන් පරහිත සම්පත්තිය ද දක්වන ලදී. මෙසේ නොයෙක් ආකාරයෙන් පැහැදිලි කරන මෙම ගාථාවෙන් පරිච්ඡේදය නිමවයි. ‘ශාස්ත්‍රාන්තර’ යනු වෙනත් ශාස්ත්‍රයන්ය. ‘අන්තර’ ශබ්දය ‘අන්‍ය’ (වෙනත්) යන ශබ්දයට පර්යාය පදයකි. ‘ග්‍රාමාන්තරයකට නොයන්නේය’ යන්නා සේය. කීර්තිය කැමති වන ස්වභාවය ඇත්තේය යනු වාක්‍යයයි.

ဣတိ သုဗောဓာလင်္ကာရနိဿယေ

මෙසේ සුබෝධාලංකාර නිස්සයෙහි...

ဒုတိယော ပရိစ္ဆေဒေါ.

දෙවන පරිච්ඡේදයයි.

၃. ဂုဏာဝဗောဓပရိစ္ဆေဒ

3. ගුණාවබෝධ පරිච්ඡේදය...

အနုသန္ဓိဝဏ္ဏနာ

අනුසන්ධි වර්ණනාවයි.

၁၁၆.

116.

သမ္ဘဝန္တိ ဂုဏာ ယသ္မာ,ဒေါသာနေ’ဝ’မတိက္ကမေ;

ဒဿေဿံ တေ တတော ဒါနိ,သဒ္ဒေ သမ္ဘူသယန္တိ ယေ.

යම් හෙයකින් දෝෂයන් ඉක්මවා යාමෙන්ම (දුරු කිරීමෙන්ම) ගුණයෝ උපදින්නාහුද, එබැවින් ශබ්දය සරසන්නා වූ ඒ ගුණයන් දැන් මම දක්වන්නෙමි.

၁၁၆. ဧဝံ ဒေါသပရိဟာရောပဒေသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဒေါသပရိဟာရာ သမုပဂတဂုဏံ ဥပဒဿိတုမဓိကာရံ ဝိရစယန္တော အာဟ ‘‘သမ္ဘဝန္တိ’’ဣစ္စာဒိ. ဒေါသာနံ ယထာဝုတ္တာနံ ပဒဒေါသာဒီနံ ဧဝံ ယထာဝုတ္တနယေန အတိက္ကမေ သတိ ဂုဏာ ဓမ္မာ [Pg.140] သဒ္ဒါလင်္ကာရသဘာဝါ ပသာဒါဒယော ယသ္မာ ကာရဏာ သမ္ဘဝန္တိ သိဇ္ဈန္တိ, တဉ္စ ‘‘ပသာဒေါ ကိလိဋ္ဌာဒီနံ ဝဇ္ဇနာ သမ္ဘဝတီ’’တျာဒိနာ ယထာယောဂံ ဝိညေယျံ, တတော တသ္မာ ကာရဏာ ယေ ဂုဏာ သဒ္ဒေ သမ္ဘူသယန္တိ အလင်္ကရောန္တိ, တေ သဒ္ဒါလင်္ကာရသင်္ခါတေ ဂုဏေ ဣဒါနိ ဒဿေဿံ ဥပဒိသိဿာမိ.

116. මෙසේ දෝෂයන් දුරු කිරීමේ උපදෙස් දක්වා, දැන් දෝෂයන් දුරු කිරීමෙන් ලැබෙන ගුණයන් පෙන්වා දීම සඳහා පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කරමින් ‘සම්භවන්ති’ යනාදිය පැවසීය. කලින් කියන ලද පද දෝෂ ආදී දෝෂයන් මෙසේ ඉහත කී ක්‍රමයෙන් ඉක්මවා ගිය කල්හි, ශබ්දාලංකාර ස්වභාවය ඇති ප්‍රසාද ආදී ගුණ ධර්මයෝ යම් හේතුවක් නිසා උපදින්නාහුද (සිද්ධ වන්නාහුද) - එය ‘ක්ලේශ ආදිය බැහැර කිරීමෙන් ප්‍රසාදය උපදියි’ යනාදී වශයෙන් යෝග්‍ය පරිදි වටහාගත යුතුය - එබැවින් ඒ හේතුවෙන් යම් ගුණයෝ ශබ්දය සරසන්නාහුද (අලංකාර කරන්නාහුද), ශබ්දාලංකාර යැයි කියනු ලබන ඒ ගුණයන් දැන් මම දක්වන්නෙමි (උගන්වන්නෙමි).

၁၁၆. ဧဝံ ဒေါသပရိဟာရပဝေသောပါယံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တဒေါသာနံ ပရိဟာရေန ‘‘ဗန္ဓနိဿိတဂုဏာ ဧတေ’’တိ ဒဿေတုံ ပုဗ္ဗာပရပရိစ္ဆေဒါနံ သမ္ဗန္ဓံ ဃဋေန္တော ‘‘သမ္ဘဝန္တိ’’စ္စာဒိဂါထမာဟ. ဒေါသာနံ နိဒ္ဒိဋ္ဌပဒဒေါသာဒီနံ ဧဝံ အနန္တရပရိစ္ဆေဒေ နိဒ္ဒိဋ္ဌက္ကမေန အတိက္ကမေ သတိ ဂုဏာ ပသာဒါဒိသဒ္ဒါလင်္ကာရသင်္ခါတာ ပသာဒါဒယော သဒ္ဒဓမ္မာ ယသ္မာ သမ္ဘဝန္တိ, တတော ယေ သဒ္ဒဓမ္မာ သဒ္ဒေ သမ္ဘူသယန္တိ သဇ္ဇန္တိ, တေ သဒ္ဒဓမ္မေ ဒဿေဿံ ပကာသိဿာမီတိ. ဧတ္ထ ကိလိဋ္ဌဒေါသဗျာကိဏ္ဏဒေါသပရိဟာရေဟိ ပသာဒါလင်္ကာရော သိဇ္ဈတိ, သေသာပိ ယထာလာဘတော ဉာတဗ္ဗာ.

116. මෙසේ දෝෂයන් දුරු කිරීමට ප්‍රවේශ වන උපක්‍රමය දක්වා, දැන් ඉහත කී දෝෂයන් දුරු කිරීමෙන් ‘මොහු බන්ධන නිශ්‍රිත ගුණයෝ වෙති’ යන්න පෙන්වීමට පෙර හා පසු පරිච්ඡේදයන් අතර සම්බන්ධය ගළපමින් ‘සම්භවන්ති’ යනාදී ගාථාව පැවසීය. දක්වන ලද පද දෝෂ ආදී දෝෂයන් මෙසේ ඊළඟ පරිච්ඡේදයේ දක්වන ලද අනුපිළිවෙළින් ඉක්මවා ගිය කල්හි, ප්‍රසාද ආදී ශබ්දාලංකාර නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රසාද ආදී ශබ්ද ධර්මයෝ යම් හෙයකින් උපදිත්ද, එබැවින් යම් ශබ්ද ධර්මයෝ ශබ්දය සරසන්නාහුද, ඒ ශබ්ද ධර්මයන් මම දක්වන්නෙමි (ප්‍රකාශ කරන්නෙමි) යනුයි. මෙහිදී ක්ලේශ දෝෂ, ව්‍යාකීර්ණ දෝෂයන් දුරු කිරීමෙන් ප්‍රසාදාලංකාරය සිද්ධ වෙයි. සෙසු දේ ද සුදුසු පරිදි වටහාගත යුතුය.

သဒ္ဒါလင်္ကာရဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ශබ්දාලංකාර උද්දේශ වර්ණනාව

၁၁၇.

117.

ပသာဒေါ’ဇော မဓုရတာ,သမတာ သုခုမာလတာ;

သိလေသော’ဒါရတာ ကန္တိ,အတ္ထဗျတ္တိသမာဓယော.

ප්‍රසාදය, ඕජස, මධුරතාව, සමතාව, සුකුමාරතාව, ශ්ලේෂය, උදාරතාව, කාන්තිය, අර්ථව්‍යක්තිය සහ සමාධිය (යනු ශබ්දාලංකාර දසයයි).

၁၁၇. ဣဒါနိ တေ ဝိဘဇတိ ‘‘ပသာဒေါ’’ဣစ္စာဒိနာ ပသတ္ထိ ပသာဒေါ ပကာသတ္ထတာ, ဩဇော သမာသဝုတ္တိဗာဟုလ္လံ အတ္ထပါရိဏတျဉ္စ, မဓုရတာ သဒ္ဒါနံ ရသဝန္တတာ, သမတာ ပဇ္ဇာပေက္ခာယ စတုန္နံ ပါဒါနမေကဇာတိယသမ္ဗန္ဓတာ, ဂဇ္ဇာပေက္ခာယ တု ပဒါနံ, သုခုမာလတာ အဖရုသက္ခရဗာဟုလ္လံ, သိလေသနံ သိလေသော ဗန္ဓဂါရဝံ, ဥဒါရတာ ဥက္ကံသတာ ကေနစိ အတ္ထေန သနာထတာ ဝိသိဋ္ဌဝိသေသနယုတ္တတာ စ, ကန္တိ သဗ္ဗလောကမနောဟရတာ, အတ္ထဗျတ္တိ သိဒ္ဓေန [Pg.141] ဉာယေန ဝါ အဘိဓေယျဿ ဂဟဏံ, သမာဓိ လောကပ္ပတီတျနုသာရိအမုချတ္ထတာ, တေသု ဩဇဥဒါရတာ သဒ္ဒတ္ထဂုဏာ, သမာဓိ အတ္ထဂုဏော, အတ္ထာနုဂါမိတ္တာ ဧတ္ထ သဒ္ဒါနံ, အညေ တု သဒ္ဒဂုဏာဝ.

117. දැන් "ප්‍රසාදය" යනාදී වශයෙන් ඒවා විග්‍රහ කරයි: ප්‍රශංසාව හෙවත් පැහැදිලි අර්ථ ඇති බව "ප්‍රසාදය" යි. සමාස පද බහුල වීම හා අර්ථයේ පරිණත බව "ඕජස" යි. ශබ්දයන්ගේ රසවත් බව "මධුරතාව" යි. පද්‍යයේ දී පාද සතර එක් ආකාරයකින් සම්බන්ධ වීම සහ ගද්‍යයේ දී පදයන්ගේ (එක් ආකාරයකින් සම්බන්ධ වීම) "සමතාව" යි. රළු අකුරු බහුල නොවීම "සුකුමාරතාව" යි. ශ්ලේෂයන්ගේ (පද එක්වීම්වල) බන්ධන ගරුත්වය "ශ්ලේෂය" යි. උත්කෘෂ්ට බව, කිසියම් විශේෂ අර්ථයකින් යුක්ත වීම සහ සුවිශේෂී විශේෂණයන්ගෙන් යුක්ත වීම "උදාරතාව" යි. සියලු ලෝකයාගේ සිත් ගන්නා සුලු බව "කාන්තිය" යි. සම්මත ක්‍රමයකින් හෝ න්‍යායකින් හඳුන්වන අර්ථය වටහා ගැනීම "අර්ථව්‍යක්තිය" යි. ලෝක සම්මුතිය ඉක්මවා නොයන පරිදි අමුඛ්‍යාර්ථවත් (වක්‍රෝක්ති) බව "සමාධිය" යි. මේවා අතුරින් ඕජස සහ උදාරතාව ශබ්ද-අර්ථ දෙකෙහි ම ගුණ වන අතර, සමාධිය අර්ථ ගුණයකි. එහි දී ශබ්දයන් අර්ථය අනුගමනය කරයි. සෙසු ගුණ ශබ්ද ගුණයන් ම ය.

၁၁၇. ဣဒါနိ ‘‘ပသာဒေါဇော’’ဣစ္စာဒိနာ တေ သဒ္ဒါလင်္ကာရေ ကမေန ဝိဘဇိတုံ ဥဒ္ဒိသတိ. ပသာဒေါ ပသန္နဖဠိကာဝလိ အတ္တနိ အာဝုနိတရတ္တကမ္ဗလသုတ္တမိဝ သဒ္ဒါနံ အတ္ထဿ ပသာဒနသင်္ခါတော ပသာဒါလင်္ကာရော စ, ဩဇော သမာသဝုတ္တိဗာဟုလျအတ္ထပါရိဏတျသင်္ခတော သဒ္ဒတ္ထာနံ ဂုဏော စ, မဓုရတာ သဒ္ဒါနံ ရသဝန္တဘာဝသင်္ခါတကဏ္ဏမဓုရတာ စ, သမတာ ပဇ္ဇေ ပါဒဿ သုတိတော သဒိသတာ စ, ဂဇ္ဇေ ပဒါနံ တထေဝ သဒိသတာတိ ဧဝံ ပါဒါနံ ပဒါနဉ္စ တုလျဂုဏတာ စ, သုခုမာလတာ ဝဏ္ဏာနံ အတိဖရုသအတိသိထိလဘာဝံ ဝိနာ သမပ္ပမာဏမုဒုဂုဏော စ, သိလေသော ဌာနကရဏာဒိသမ္ဘူတသဘာဂဝဏ္ဏသုတီဟိ အစ္ဆိဒ္ဒဂုရုဂုဏော စ, ဥဒါရတာ ဥက္ကဋ္ဌေန ကေနစိ အတ္ထေန ဗန္ဓဿ သဇ္ဇိတဘာဝေါ စ, ဝိသိဋ္ဌဝိသေသနပဒေန ယုတ္တတာ စ, ကန္တိ သဗ္ဗေသံ ပိယဂုဏတာ စ, အတ္ထဗျတ္တိ ဣစ္ဆိတတ္ထဿ သိဒ္ဓေန ဝါ နျာယေန ဝါ သုပါကဋဘာဝေါ စ, သမာဓယော လောကပ္ပတီတိအနတိက္ကန္တအညဓမ္မာရောပနေန အမုချတ္ထတာ စာတိ ဣမေ သဒ္ဒတ္ထဂုဏာ ဒသ ဟောန္တိ. ‘‘သမာဓယော’’တိ တဿေဝ ဗဟုတ္တံ ဒီပေတိ, ဣမေသု ဒသသု ဩဇောဒါရတာတိ ဒွေ သဒ္ဒတ္ထဂုဏာ, သမာဓိ အတ္ထဂုဏော ပရိယာယေန တဒတ္ထဇောတကသဒ္ဒဂုဏောပိ, သေသာ သတ္တ သဒ္ဒဂုဏာ ဧဝ, ဧတေ သဗ္ဗေပိ အလင်္ကရောန္တိ ဗန္ဓမနေနာတိ ဝါကျေန အလင်္ကာရာ နာမ.

117. දැන් "ප්‍රසාද-ඕජස්" යනාදී වශයෙන් එම ශබ්දාලංකාරයන් අනුපිළිවෙළින් විග්‍රහ කිරීමට උද්දේශ කරයි. පැහැදිලි පළිඟු වැලක අමුණන ලද රතු කම්බි හුයක් මෙන්, ශබ්දයන්ගේ අර්ථය පැහැදිලි කර දීම "ප්‍රසාද අලංකාරය" යි. සමාස පද බහුල බව හා අර්ථ පරිණත බව "ඕජස" නම් වූ ශබ්දාර්ථ ගුණයයි. ශබ්දයන්ගේ රසවත් බව හෙවත් කණට මිහිරි බව "මධුරතාව" යි. පද්‍යයෙහි පාදයන් ඇසීමට සමාන වීම ද, ගද්‍යයෙහි පදයන් එලෙස ම සමාන වීම ද වශයෙන් පාදයන්ගේ හා පදයන්ගේ සමාන ගුණ ඇති බව "සමතාව" යි. අකුරු ඉතා රළු හෝ ඉතා ලිහිල් නොකොට මධ්‍යස්ථ ප්‍රමාණයෙන් මෘදු ගුණ ඇති බව "සුකුමාරතාව" යි. උච්චාරණ ස්ථාන හා කරණ ආදියෙන් උපන් සමාන ශබ්ද ශ්‍රවණයෙන් යුත්, සිදුරු නැති උතුම් ගුණය "ශ්ලේෂය" යි. උත්කෘෂ්ට වූ කිසියම් අර්ථයකින් රචනය සරසන ලද බව හා සුවිශේෂී විශේෂණ පදයෙන් යුක්ත බව "උදාරතාව" යි. සැමට ප්‍රියජනක ගුණය "කාන්තිය" යි. කැමති වූ අර්ථය සම්මත ක්‍රමයෙන් හෝ න්‍යායානුකූලව ඉතා ප්‍රකට වන බව "අර්ථව්‍යක්තිය" යි. ලෝක සම්මුතිය ඉක්මවා නොයමින් වෙනත් ධර්මයක් ආරෝපණය කිරීමෙන් ලැබෙන අමුඛ්‍යාර්ථවත් බව "සමාධිය" යි. මෙසේ මේවා දස වැදෑරුම් ශබ්දාර්ථ ගුණ වෙති. "සමාධයෝ" යන බහුවචනයෙන් එහි බහුත්වය දක්වයි. මේ දසය අතුරින් ඕජස සහ උදාරතාව යන දෙක ශබ්ද-අර්ථ ගුණ දෙකකි. සමාධිය අර්ථ ගුණයකි, පර්යායයෙන් එහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ශබ්ද ගුණය ද වේ. ඉතිරි සත ශබ්ද ගුණයෝ ම වෙති. මේ සියල්ල ම රචනය සරසන බැවින් "අලංකාර" නම් වේ.

သဒ္ဒါလင်္ကာရပယောဇနဝဏ္ဏနာ

ශබ්දාලංකාර ප්‍රයෝජන වර්ණනාව

၁၁၈.

118.

ဂုဏေဟေ’တေဟိ သမ္ပန္နော, ဗန္ဓော ကဝိမနောဟရော;

သမ္ပာဒယတိ ကတ္တူနံ, ကိတ္တိမစ္စန္တနိမ္မလံ.

මේ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, කවීන්ගේ සිත් ගන්නා සුලු රචනය, එය කරන්නා වූ කවීන්ට අතිශයින් ම පිරිසිදු වූ කීර්තිය ළඟා කර දෙයි.

၁၁၈. ‘‘ဂုဏေဟိ’’စ္စာဒိ. [Pg.142] ဧတေဟိယေဝ ဝုတ္တေဟိ ဒသဟိ ဂုဏေဟိ ဓမ္မေဟိ သဒ္ဒါလင်္ကာရသဗ္ဘာဝေဟိ သမ္ပန္နော ယုတ္တော သမိဒ္ဓေါ ဝါ ကဝီနံ မနော ဟရတိ သဝသေ ဝတ္တေတီတိ ကဝိမနောဟရော ကဝိဟဒယဟိလာဒကာရီ ဗန္ဓော ကတ္တူနံ ဗန္ဓန္တာနံ ကဝီနံ အစ္စန္တနိမ္မလံ အတိသယပရိသုဒ္ဓံ အဂုဏလေသေနာပ’နာလိမ္ပတ္တာ ကိတ္တိံ ဂုဏဃောသံ သမ္ပာဒယတိ နိပ္ဖာဒေတိ.

118. "ගුණෙහි" යනාදියයි. මෙකී දස ගුණයන්ගෙන් හෙවත් ශබ්දාලංකාරයන්ගෙන් යුක්ත වූ, කවීන්ගේ සිත් පැහැරගන්නා (තමන් යටතට ගන්නා) බැවින් 'කවිමනෝහර' වූ, කවි හදවත් සනසන රචනය, එය කරන්නා වූ කවීන්ට ඉතා සුළු අගුණයකින් හෝ කිලුටු නොවන අතිශයින් පිරිසිදු කීර්තිය (ගුණඝෝෂය) ඇති කරයි.

၁၁၈. ‘‘ဂုဏေ’’စ္စာဒိ. ဧတေဟိ ဂုဏေဟိ ဣမေဟိ သဒ္ဒါလင်္ကာရသင်္ခါတဒသဝိဓသဒ္ဒဓမ္မေဟိ သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော သမိဒ္ဓေါ ဝါ ဗန္ဓော ပဇ္ဇာဒိဗန္ဓော ကဝိမနောဟရော အတ္တနော နိရဝဇ္ဇတ္တာ ကဝီနံ စိတ္တံ ပီဏေန္တော ကတ္တူနံ ရစယန္တာနံ အစ္စန္တနိမ္မလံ အပ္ပကဒေါသေနာပိ အသမ္မိဿတ္တာ အတိပရိသုဒ္ဓံ ကိတ္တိံ ဗန္ဓနဝိသယဘူတယသောရာသိံ သမ္ပာဒယတိ နိပ္ဖာဒေတီတိ. ဣမိနာ ကာရဏေန ဗန္ဓဿ ယထာဝုတ္တဒသဝိဓဂုဏပရိဂ္ဂဟော သဥဿာဟံ ကာတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော. မနော ဟရတီတိ မနောဟရော, ကဝီနံ မနောဟရော ကဝိမနောဟရောတိ ဝိဂ္ဂဟော.

118. "ගුණෙ" යනාදියයි. මේ කියන ලද ශබ්දාලංකාර සංඛ්‍යාත දස වැදෑරුම් ශබ්ද ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ පද්‍ය ආදී රචනය, තමාගේ නිවැරදි බව නිසා කවීන්ගේ සිත් සතුටු කරමින්, එය කරන්නවුන්ට ඉතා සුළු දෝෂයකින් වුව ද මිශ්‍ර නොවන බැවින් අතිශයින් පිරිසිදු වූ, රචනය නිසා ඇති වන කීර්ති සමූහය ළඟා කර දෙයි. මේ හේතුව නිසා රචනයෙහි ඉහත කී දස වැදෑරුම් ගුණයන් ඇති කර ගැනීමට උත්සාහ කළ යුතු ය යනු අදහසයි. 'සිත පැහැර ගනී' යන අර්ථයෙන් 'මනෝහර' ද, 'කවීන්ගේ මනෝහර' යන අර්ථයෙන් 'කවිමනෝහර' ද වේ.

သဒ္ဒါလင်္ကာရနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ශබ්දාලංකාර නිර්දේශ වර්ණනාව

၁၁၉.

119.

အဒူရာဟိတသမ္ဗန္ဓ-သုဘဂါ ယာ ပဒါဝလိ;

သုပသိဒ္ဓါဘိဓေယျာ’ယံ, ပသာဒံ ဇနယေ ယထာ.

යම් පද මාලාවක් ළඟ තබන ලද සබඳතාවයෙන් මනහර වේ ද, ඉතා ප්‍රසිද්ධ අර්ථයන්ගෙන් යුක්ත වේ ද, එය ප්‍රසාදය නම් ගුණය උපදවයි. එය මෙසේ ය:

၁၁၉. ဣဒါနိ ယထောဒ္ဒေသာနမေသံ နိဒ္ဒေသံ သောဒါဟရဏံ ကရောန္တော အာဟ ‘‘အဒူရ’’ဣစ္စာဒိ. အဒူရေ အာသန္နေ အဒူရေန ဝါ အဒူရာဟိတကြိယာကတ္တုကမ္မာဒိပဒဝသေန အာဟိတော ဌပိတော ကတော သမ္ဗန္ဓော အနွယော, တေန သုဘဂါ မနောဟရာ သုပသိဒ္ဓေါ သုပ္ပကာသော သုဂမ္မော အဘိဓေယျော အတ္ထော ယဿာ သာတိ တထာ, န တု ဘာဝတ္ထော တဿ သဘာဝဂမ္ဘီရတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ –

119. දැන් මේවායේ උද්දේශයන්ට අනුව නිදසුන් සහිත ව නිර්දේශ කරමින් "අදූර" යනාදිය පැවසී ය. ළඟ වූ (ආසන්න වූ) හෝ ආසන්න වශයෙන් තබන ලද ක්‍රියා, කර්තෘ, කර්ම ආදී පදයන්ගේ වශයෙන් කරන ලද සම්බන්ධය නිසා මනහර වූ, ඉතා ප්‍රසිද්ධ වූ, පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි අභිධෙයාර්ථයක් ඇත්තේ යම් පද මාලාවකට ද, එය එසේ වේ. ස්වභාවයෙන් ම ගැඹුරු බැවින් භාවාර්ථය එසේ නොවේ. මෙසේ කියන ලදී -

‘‘ကဝီန’ဓိပ္ပာယ’မသဒ္ဒဂေါစရံ,[Pg.143] ပဒေ ဖုရန္တံ မုဒုကမှိ ကေဝလံ;

ဝိသန္တိ ဘာဝါဝဂမာ ကတဿမာ,ပကာသယန္တျာ’ကတိယော တု တာဒိသာ’’တိ.

"කවීන්ගේ අදහස ශබ්දයෙන් පමණක් ගෝචර නොවේ, මෘදු පදයන්හි පමණක් බබළන එය, භාවයන් වටහා ගැනීමට වෙහෙසුණු අය වටහා ගනිති, එබඳු නොවන අය (අකෘතීහු) එය කෙසේ නම් ප්‍රකාශ කරත් ද?"

တာဒိသာ ယာ ပဒါဝလိ ပဒပန္တိ အယံ ပသာဒံ တန္နာမကံ ဂုဏံ ဇနယေ ဥပ္ပာဒယတိ. ယထာတိ တမုဒါဟရတိ.

එබඳු වූ යම් පද වැලක් (පද පන්තියක්) ප්‍රසාදය නම් වූ ගුණය උපදවයි. 'යථා' යන්නෙන් එය උදාහරණයෙන් දක්වයි.

၁၁၉. ဣဒါနိ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန ဧတေသံ သဒ္ဒါလင်္ကာရာဒီနံ နိဒ္ဒေသံ သောဒါဟရဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဒူရာဟိတေ’’စ္စာဒိ. အဒူရေ အာသန္နပဒေသေ တဒုပစာရေန အာသန္နေ ဝါ အာဟိတော ကြိယာယ, လဒ္ဓကြိယာယောဂကတ္တုကမ္မာဒိပဒါနံ ဝသေန စ ကတော, နော စေ ဝိနျာသဝသေန ဌပိတော ဝါ သမ္ဗန္ဓော ဣစ္ဆိတတ္ထပတီတိက္ကမေန အညမညာပေက္ခလက္ခဏကြိယာကာရကယောဂေါ တေန သုဘဂါ မနောဟရာ, သုပသိဒ္ဓေါ ပသိဒ္ဓတ္ထဝိသယေ သဒ္ဒပယောဂတော အတိပါကဋော အဘိဓေယျော သဒ္ဒတ္ထော ယဿာ သာ အယံ ပဒါဝလိ ပဒပန္တိ ပသာဒံ ပသာဒနာမကံ ဂုဏံ ဇနယေ ဥပ္ပာဒယတိ. ယထာတိ လက္ခိယံ ဒဿေတိ. အဒူရေ အာဟိတောတိ ဝါ, ဥပစရိတတ္တာ အဒူရော စ သော အာဟိတော စာတိ ဝါ, သော စ သော သမ္ဗန္ဓော စေတိ စ, တေန သုဘဂါတိ စ, သု အတိသယေန ပသိဒ္ဓေါတိ စ, သော အဘိဓေယျော အဿေတိ စ ဝါကျံ. ဧတ္ထ သုပသိဒ္ဓေါ နာမ သဒ္ဒတ္ထော, အဓိပ္ပာယတ္ထော ပန ပကတိဂမ္ဘီရော. ဝုတ္တဉှိ –

119. දැන් උද්දේශ අනුපිළිවෙළින් මේ ශබ්දාලංකාරයන්ගේ නිදසුන් සහිත නිර්දේශය දක්වමින් "අදූරාහිත" යනාදිය පැවසී ය. ළඟ වූ, ආසන්න ප්‍රදේශයෙහි වූ හෝ ආසන්න උපචාරයෙන් ක්‍රියාවෙහි යෙදුණු, ක්‍රියා සම්බන්ධය ලැබූ කර්තෘ කර්ම ආදී පදයන්ගේ වශයෙන් කරන ලද, රචනා ක්‍රමය අනුව තබන ලද සම්බන්ධය (අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂා ලක්ෂණ ඇති ක්‍රියා කාරක යෝගය) නිසා මනහර වූ, ඉතා ප්‍රසිද්ධ අර්ථ විෂයයෙහි ශබ්ද ප්‍රයෝගයෙන් අතිශයින් ප්‍රකට වූ අභිධෙයාර්ථයක් ඇති යම් පද සමූහයක් (පද පන්තියක්) වේ ද, එය ප්‍රසාදය නම් ගුණය උපදවයි. 'යථා' යන්නෙන් ලක්ෂ්‍යය (නිදසුන) දක්වයි. 'ළඟ තබන ලද' (අදූරේ ආහිතෝ) හෝ, උපචාර අර්ථයෙන් 'ළඟ වූ ද එය තබන ලද' හෝ, 'ඒ සම්බන්ධය' හෝ, 'එයින් මනහර වූ' හෝ, 'අතිශයින් ප්‍රසිද්ධ වූ' හෝ 'එම අභිධෙය (අර්ථය) ඇත්තේ ය' යනු වාක්‍යයයි. මෙහි 'සුප්‍රසිද්ධ' යනු ශබ්දාර්ථයයි, අභිප්‍රායාර්ථය (ගම්‍යමාන අර්ථය) වනාහි ස්වභාවයෙන් ම ගැඹුරු ය. මෙසේ කියන ලදී -

‘‘ကဝီန’ဓိပ္ပာယ’မသဒ္ဒဂေါစရံ,ပဒေ ဖုရန္တံ မုဒုကမှိ ကေဝလံ;

ဝိသန္တိ ဘာဝါဝဂမာ ကတဿမာ,ပကာသယန္တျာ’ကတိယော တု တာဒိသာ’’တိ.

"කවීන්ගේ අදහස ශබ්දයෙන් පමණක් ගෝචර නොවේ, මෘදු පදයන්හි පමණක් බබළන එය, භාවයන් වටහා ගැනීමට වෙහෙසුණු අය වටහා ගනිති, එබඳු නොවන අය (අකෘතීහු) එය කෙසේ නම් ප්‍රකාශ කරත් ද?"

တဿတ္ထော – အသဒ္ဒဂေါစရံ သဒ္ဒဿ အဝိသယံ ဟုတွာ မုဒုကမှိ ပဒေ ကေဝလံ ဝိသုံ ဖုရန္တံ စာပေန္တံ ကဝီနဓိပ္ပာယံ ကဝီနမဇ္ဈာသယံ [Pg.144] ကတဿမာ သဒ္ဒတ္ထဝိသယေ ကတပရိစယာ ပဏ္ဍိတာ ဘာဝါဝဂမာ ပဒတ္ထာဝဗောဓေန ဝိသန္တိ ပဝိသန္တိ, တာဒိသာ အာကတိယော တု သဒ္ဒသဒ္ဒတ္ထာနံ အာကာရာ ပကာသယန္တိ အဓိပ္ပာယတ္ထံ ဇောတေန္တီတိ.

එහි අර්ථය නම් - ශබ්දයට විෂය නොවන (අශබ්දගෝචර වූ) මෘදු පදයෙහි (මෘදු ලාලිත්‍යවත් පදයෙහි) කේවලව වෙන් වෙන්ව පැතිරෙන හා කම්පනය වන කවීන්ගේ අභිප්‍රාය, කවීන්ගේ අදහස, ශබ්ද හා අර්ථ විෂයයෙහි හුරුවක් ඇති (පරිචයක් ඇති) පණ්ඩිතයෝ භාවය අවබෝධ කරගැනීමෙන්, පදයන්ගේ අර්ථය වටහාගැනීමෙන් ඇතුළු වෙත් (ප්‍රවිෂ්ට වෙත්). එබඳු ආකාරයන් (ආකෘතීන්) වනාහි ශබ්දයන්ගේ හා ශබ්දාර්ථයන්ගේ ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරත්, අභිප්‍රේත අර්ථය ආලෝකවත් කරත් (පැහැදිලි කරත්) යන්නයි.

၁၂၀.

120.

အလင်္ကရောန္တာ ဝဒနံ, မုနိနော’ဓရရံသိယော;

သောဘန္တေ’ရုဏရံသီ’ဝ, သမ္ပတန္တာ’မ္ဗုဇောဒရေ.

මුනිඳුන්ගේ මුව පියුම සරසන්නා වූ තොල් සඟළෙහි රැස් දහරාවෝ, පියුම් ගැබට වැටෙන අරුණාලෝකය (ළහිරු රැස්) මෙන් බබළති.

၁၂၀. ‘‘အလင်္ကရောန္တာ’’ဣစ္စာဒိ. မုနိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဝဒနံ သဘာဝမဓုရပကတိမုခံ အလင်္ကရောန္တာ သဇ္ဇန္တာ သောဘယမာနာ အဓရာနံ ရံသိယော သုပက္ကဗိမ္ဗဖလောပမဩဋ္ဌယုဂဠဝိနိဿဋဗဟုတရကန္တိစ္ဆိတာဘာ မုနိနောတိ ဝိညာယတိ သုတတ္တာ. အမ္ဗုဇောဒရေ တာ ကာလောပနတပုပ္ဖကာသရမဏီယေ ပဒုမဗ္ဘန္တရေ သမ္ပတန္တာ ပဝတ္တမာနာ အရုဏရံသီဝ ဗာလသူရိယရံသိယော ဝိယ သောဘန္တေ ဝိရာဇန္တိ.

120. ‘අලංකරොන්තා’ යනාදියයි. මුනිවරයාණන් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්වභාවයෙන්ම මධුර වූ ප්‍රකෘති මුඛය අලංකාර කරමින්, සරසමින්, ශෝභමාන කරමින්, තොල් සඟළෙහි කිරණ වූ - මනාව ඉදුණු කෝවක්කා ගෙඩියක් බඳු තොල් යුග්මයෙන් නික්මුණු බොහෝ වූ කාන්තිමත් ආලෝක ධාරාවෝ - (මෙහි 'මුනිනො' යන්න ශ්‍රවණය වන හෙයින් මුනිඳුන්ගේ යැයි හැඟේ). පියුම් ගැබෙහි (එනම් සුදුසු කල පිපුණු, සිත්කළු නෙළුම් මලක් ඇතුළත) පතිත වන්නා වූ, පවතින්නා වූ, අරුණ කිරණ මෙන්, ළහිරු රැස් මෙන් බබළති, විරාජමාන වෙති.

၁၂၀. ‘‘အလင်္ကရောန္တေ’’စ္စာဒိ. မုနိနော ဝဒနံ ပကတိသုန္ဒရမုခံ အလင်္ကရောန္တာ သဇ္ဇန္တာ အဓရရံသိယော တဿေဝ မုနိနော ဩဋ္ဌဒွယတော နိက္ခန္တကန္တိသမူဟာ အမ္ဗုဇောဒရေ ဝိကသနာနုရူပကာလာဘိမုခေ ပဒုမဂဗ္ဘေ ဥပဍ္ဎဝိကသိတေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သမ္ပတန္တာ ပဝတ္တမာနာ အရုဏရံသီ ဣဝ ဗာလသူရိယရံသီဝ သောဘန္တေ ဒိဗ္ဗန္တီတိ. ဧတ္ထ အဒူရသမ္ဗန္ဓံ ပသိဒ္ဓတ္ထဉ္စ နိဿာယ ပသာဒဂုဏော ပါကဋော. အဓရရံသီနံ မုနိသမ္ဗန္ဓော သုတာနုမိတသမ္ဗန္ဓေသု သုတသမ္ဗန္ဓဿ ဗလဝတ္တာ, ကာကက္ခိဂေါဠကနယေန ဝါ လဗ္ဘတီတိ. အဓရေ ရံသီတိ စ, အမ္ဗုဇဿ ဥဒရန္တိ စ ဝါကျံ.

120. ‘අලංකරොන්තෙ’ යනාදියයි. මුනිඳුන්ගේ මුඛය වන ප්‍රකෘති සුන්දර වූ මුව මඬල අලංකාර කරමින්, සරසමින්, තොල් සඟළෙහි කිරණ වූ - ඒ මුනිඳුන්ගේම තොල් යුග්මයෙන් නික්මුණු කාන්ති සමූහයෝ - අම්බුජෝදරයෙහි එනම් පිපීමට සුදුසු කාලයට මුහුණ දුන් නෙළුම් ගැබෙහි (බාගෙට පිපුණු නෙළුම් ගැබෙහි යන්න අදහසයි). පතිත වන්නා වූ, පවතින්නා වූ, අරුණ කිරණ මෙන්, ළහිරු රැස් මෙන් බබළති, දිදුලති. මෙහි නුදුරු සම්බන්ධය ද ප්‍රසිද්ධ අර්ථය ද නිසා ප්‍රසාද ගුණය ප්‍රකට වේ. තොල් රැස්හි මුනි සම්බන්ධය වනාහි, ශ්‍රවණය වූ හා අනුමාන කළ සම්බන්ධයන් අතුරින් ශ්‍රවණය වූ සම්බන්ධයේ බලවත් බව නිසා හෝ කාකඅක්ෂිගෝලක න්‍යායෙන් (කපුටු ඇස් න්‍යායෙන්) හෝ ලැබෙයි. ‘අධරෙ රංසි’ (තොල්වල රැස්) කියා ද, ‘අම්බුජස්ස උදරං’ (නෙළුම් මලෙහි ගැබ) කියා ද වාක්‍යය වේ.

၁၂၁.

121.

ဩဇော သမာသဗာဟုလျ-မေသော ဂဇ္ဇဿ ဇီဝိတံ;

ပဇ္ဇေပျ’နာကုလော သော’ယံ,ကန္တော ကာမီယတေ ယထာ.

සමාස බහුල බව ‘ඕජස’ නම් වේ. එය ගද්‍ය කාව්‍යයේ ජීවිතය (ප්‍රාණය) බඳුය. ව්‍යාකූල නොවූ ඒ මේ ඕජස් ගුණය, කාන්තාවක් (ප්‍රියාවක්) කැමති වන්නා සේ පද්‍යයෙහි ද කැමති කරනු ලැබේ (භාවිත කරනු ලැබේ).

၁၂၁. ‘‘ဩဇော’’ဣစ္စာဒိ. [Pg.145] သမာသဿ ဧကတ္ထဝုတ္တိယာ ဗာဟုလျံ ဘိယျောဘာဝေါ ဣတျနုဝဒိတွာ ပုန ဩဇော ဝိဓီယတေ, ဧသော ဩဇော သမာသဗာဟုလ္လလက္ခဏော ဂဇ္ဇဿ ဝုတ္တိရူပဿ ဇီဝိတံ ဟဒယံ သာရံ တပ္ပဓာနတ္တာ ဂဇ္ဇဿ, န ပဇ္ဇဿ, သောယံ ဩဇော အနာကုလော အဂဟနော အတောယေဝ ကန္တော ဟဒယင်္ဂမော, ပဇ္ဇေပိ န ကေဝလံ ဂဇ္ဇေ ကာမီယတေ ပယုဇ္ဇတေ. ယထေတျုဒါဟရတိ.

121. ‘ඕජො’ යනාදියයි. සමාසයේ ඒකාර්ථ වෘත්තියෙන් බහුල බව (බහුලත්වය) යැයි අනුවාද කොට, නැවත ‘ඕජස’ විග්‍රහ කරනු ලැබේ. සමාස බහුලත්ව ලක්ෂණයෙන් යුත් මේ ඕජස් ගුණය වනාහි, වෘත්ති රූපී ගද්‍යයේ ජීවිතයයි, හෘදයයි, සාරයයි. එය ගද්‍යයට ප්‍රධාන වන බැවිනි, පද්‍යයට නොවේ. ව්‍යාකූල නොවූ (දුරවබෝධ නොවූ) හෙයින්ම හෘදයාංගම (කාන්ත) වූ ඒ මේ ඕජස් ගුණය, ගද්‍යයෙහි පමණක් නොව පද්‍යයෙහි ද කැමති කරනු ලැබේ, ප්‍රයෝජනයට ගනු ලැබේ. ‘යථා’ යන්නෙන් උදාහරණ දක්වයි.

၁၂၁. ဣဒါနိ ဩဇဂုဏံ ဒဿေတိ ‘‘ဩဇော’’စ္စာဒိနာ. ဩဇော နာမ သမာသဗာဟုလျံ ဘိန္နတ္ထေသု ပဝတ္တသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထပဝတ္တိလက္ခဏဿ သမာသဿ ဗဟုလတာ, ဧသော ဩဇော ဂဇ္ဇဿ ဂဇ္ဇဗန္ဓဿ ဇီဝိတံ ဟဒယံ, ဇီဝိတသီသေန ဟဒယသင်္ခတံ စိတ္တံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သော အယံ ဩဇော အနာကုလော နိဗျာကုလော ကန္တော တတောယေဝ ဝိညူနံ ပိယဘူတော ပဇ္ဇေပိ ပဇ္ဇဗန္ဓေပိ ကာမီယတေ ကဝီဟိ ပယုဇ္ဇတေတိ. ဗဟုလဿ ဘာဝေါ ဗာဟုလျံ, သမာသဿ ဗာဟုလျန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ဂဇ္ဇဗန္ဓာဓိကာရဿာဘာဝါ ပဇ္ဇဝိသယဿ ဩဇဂုဏဿ လက္ခိယံ ဒဿေတိ ‘‘ယထေ’’စ္စာဒိနာ.

121. දැන් ‘ඕජො’ යනාදියෙන් ඕජස් ගුණය දක්වයි. ඕජස නම් සමාස බහුලත්වයයි. වෙනස් අර්ථයන්හි පවත්නා ශබ්දයන්ගේ ඒකාර්ථ ප්‍රවෘත්ති ලක්ෂණයෙන් යුත් සමාසයේ බහුල බවයි. මේ ඕජස් ගුණය ගද්‍ය බන්ධනයේ ජීවිතයයි, හෘදයයි. ‘ජීවිත’ යන්නෙන් හෘදය සංඛ්‍යාත සිත කියන ලදැයි දත යුතුය. ව්‍යාකූල නොවූ (නිරවුල් වූ) එහෙයින්ම පණ්ඩිතයන්ට ප්‍රිය වූ ඒ මේ ඕජස් ගුණය, පද්‍ය බන්ධනයේ ද කවීන් විසින් කැමති කරනු ලැබේ, යොදනු ලැබේ. ‘බහුලස්ස භාවො’ යන්නෙන් බාහුල්‍යය ද, ‘සමාසස්ස බාහුල්‍යං’ (සමාසයේ බහුල බව) කියා ද විග්‍රහය වේ. ගද්‍ය බන්ධනය පිළිබඳ අධිකාරයක් (පරිච්ඡේදයක්) නොමැති බැවින්, පද්‍ය විෂයයෙහි වූ ඕජස් ගුණය පිළිබඳ නිදර්ශනය ‘යථා’ යනාදියෙන් දක්වයි.

၁၂၂.

122.

မုနိန္ဒမန္ဒသဉ္ဇာတ-ဟာသစန္ဒနလိမ္ပိတာ;

ပလ္လဝါ ဓဝလာ တဿေ-ဝေကောနာ’ဓရပလ္လဝေါ.

මුනින්ද්‍රයාණන්ගේ මඳ සිනහව නමැති සඳුන් ගෑමෙන් තැවරුණු දළු (පල්ලව) සියල්ල සුදු පැහැ වූහ. එහෙත් උන්වහන්සේගේ තොල් සඟළ නමැති දළුව (අධර පල්ලවය) පමණක් සුදු නොවිය.

၁၂၂. ‘‘မုနိန္ဒ’’ဣစ္စာဒိ. မုနိန္ဒဿ မန္ဒံ ဤသကံ သဉ္ဇာတော ပဝတ္တော တံသဘာဝတ္တာ ဘဂဝတော ဟာသဿ ဟာသော ဟသိတံ သောဝ စန္ဒနမိဝ စန္ဒနံ ဓဝလတ္တရူပတ္တာ, တေန လိမ္ပိတာ ဥပဒေဟိတာ ပလ္လဝါ သဗ္ဗာနိ ကိလသယာနိ ‘‘ဣဒမေဝေ’’တိ နိယမာဘာဝတော, ဓဝလာ ပကတိဝဏ္ဏပရိစ္စာဂေန သုက္ကာ အဟေသုံ ဂါဟာပိတတ္တာ သဂုဏဿ တာဒိသဝိသိဋ္ဌဿ ပဋိလာဘတော, ဧဝံ သန္တေပိ တဿ မုနိန္ဒဿေဝ ဧကော အညဿ တာဒိသဿာဘာဝါ အဓရပလ္လဝေါ န ဓဝလော [Pg.146] ဓဝလော နာဟောသိ. အစ္စာသန္နဒေသိယောပိ ဗဟုမန္တဗ္ဗော’ယ’မဿာနုဘာဝေါတိ.

122. ‘මුනින්ද’ යනාදියයි. මුනින්ද්‍රයාණන්ගේ මඳ වූ (ස්වල්ප වූ) හටගත්තා වූ, පැවතුණා වූ, ඒ ස්වභාවයෙන් යුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිනහව, සුදු පැහැති ස්වභාවයෙන් යුත් බැවින් සඳුන් බඳු වූ සිනහවම සඳුන් සේ වේ. එයින් ගල්වන ලද, තැවරූ දළු (සියලු දළු වර්ග - ‘මේවාමය’ කියා නියමයක් නොමැති බැවින්) ස්වභාවික වර්ණය හැරපියා සුදු පැහැ වූහ. (මක්නිසාද යත්) තමා සතු ගුණය ග්‍රහණය කරවීමෙන් එබඳු විශිෂ්ට ගුණයක් ලැබුණු බැවිනි. එසේ වුවද, ඒ මුනින්ද්‍රයාණන්ගේම එකම (වෙනත් කිසිවකුට එබන්දක් නොමැති බැවින්) තොල් සඟළ නමැති දළුව සුදු නොවිය, සුදු පැහැයට පත් නොවිය. ඉතා ආසන්නයේ තිබූ දෙය වුවද උන්වහන්සේගේ ආනුභාවය නිසා බෙහෙවින් ගරු කටයුතුය යන්න මෙහි අදහසයි.

‘‘ပေမာဝဗန္ဓဟဒယေ သဒယေ ဇိနသ္မိံ,တသ္မိံ နု ကိံ ကုမတယော ဘဝထ’ပ္ပသန္နာ;

ကိံ တေန ဝေါ န ဝိဟိတံ ဟိတ’မုဂ္ဂဒုဂ္ဂ-သံသာရသာဂရသမုတ္တရဏာဝသာနံ’’.

‘‘ප්‍රේමයෙන් බැඳුණු හදවත් ඇති, කරුණාවන්ත වූ ඒ ජිනරාජයාණන් වහන්සේ කෙරෙහි, අඥානයෙනි, තොප නොපැහැදෙන්නේ මන්ද? උත්සන්න වූ ද දුෂ්කර වූ ද සංසාර සාගරයෙන් එතෙර වීම කෙළවර කොට ඇති කුමන යහපතක් උන්වහන්සේ විසින් තොප වෙනුවෙන් නොකරන ලද්දේ ද?’’

ဣစ္စပရမုဒါဟရဏံ. ဧဝမေတာဒိသော အနာကုလော ကန္တော ဩဇော ဇာနိတဗ္ဗောတိ. နနု စ ယ-တသဒ္ဒါနံ နိစ္စော သမ္ဗန္ဓော, တသ္မာ ကထံ ‘‘တဿေဝေကော နာဓရပလ္လဝေါ’’တိ ဧတ္ထ ယသဒ္ဒါဘာဝေါတိ? သစ္စံ, ကိန္တု ပက္ကန္တဝိသယော, တထာ ပသိဒ္ဓဝိသယော, အနုဘူတဝိသယော စ တသဒ္ဒေါ ယသဒ္ဒံ နာပေက္ခတေ. ယထာ –

යනු තවත් උදාහරණයකි. මෙසේ මෙබඳු වූ ව්‍යාකූල නොවූ මනෝඥ (කාන්ත) ඕජස් ගුණය දත යුතුය. ‘ය’ සහ ‘ත’ ශබ්දයන්ගේ නිත්‍ය සම්බන්ධයක් පවතින්නේ නොවේද? එසේ නම් ‘තස්සෙවෙකො නාධරපල්ලවො’ යන්නෙහි ‘ය’ ශබ්දයක් නැත්තේ මන්ද? එය සත්‍යයකි, එහෙත් ප්‍රක්‍රාන්ත (පටන් ගන්නා ලද) විෂයයෙහි ද, එමෙන්ම ප්‍රසිද්ධ විෂයයෙහි ද, අනුභූත විෂයයෙහි ද ‘ත’ ශබ්දය ‘ය’ ශබ්දයක් අපේක්ෂා නොකරයි. උදාහරණයක් ලෙස -

‘‘သဝါသနေ ကိလေသေ သော, ဧကော သဗ္ဗေ နိဃာတိယ;

အဟု သုသုဒ္ဓသန္တာနော, ပူဇာနဉ္စ သဒါရဟော’’.

‘‘වාසනා සහිත වූ සියලු කෙලෙසුන් තනිවම නැසූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ, අතිශයින්ම පිරිසිදු සන්තානයක් ඇත්තෙක් වූහ. නිරන්තරයෙන්ම පිදුම් ලැබීමට සුදුසු වූහ.’’

ဣစ္စာဒိ. ဧတ္ထ ဗုဒ္ဓေါ ‘‘ဗုဒ္ဓါနုဿတိမာဒိတော’’တိ ပက္ကန္တော.

යනාදියයි. මෙහි ‘බුද්ධානුස්සතිමාදිතො’ යනාදියෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රක්‍රාන්ත (හඳුන්වා දෙන ලද) වෙති.

ပသိဒ္ဓဝိသယော ယထာ –

ප්‍රසිද්ධ විෂයයෙහි උදාහරණ මෙසේය -

‘‘အဂ္ဂိံ ပက္ခန္ဒ’ အထ ဝါ, ‘ပဗ္ဗတဂ္ဂါ ပတေ’တိ ဝါ;

ယဒိ ဝက္ခတိ ကတ္တဗ္ဗံ, ဉာတကာရီဟိ သော ဇိနော’’.

‘‘ ‘ගින්නට පනින්න’ නැතහොත් ‘කඳු මුදුනෙන් වැටෙන්න’ කියා හෝ ඉදින් පවසන්නේ නම්, ඥාති හිතෛෂීන් විසින් කළ යුත්තක් සේ ඒ ජිනරාජයාණන් වහන්සේ (පවසන දෙය) කරනු ලැබේ.’’

ဣစ္စာဒိ.

යනාදියයි.

အနုဘူတဝိသယော ယထာ –

අනුභූත විෂයයෙහි උදාහරණ මෙසේය -

‘‘အတီတံ နာနုသောစာမိ, နပ္ပဇပ္ပာမ’နာဂတံ;

ပစ္စုပ္ပန္နေန ယာပေမိ, တေန ဝဏ္ဏော ပသီဒတိ’’.

‘‘මම අතීතය ගැන සෝක නොකරමි, අනාගතය පතා නොවෙහෙසෙමි. වර්තමානයෙන් යැපෙමි, එහෙයින් මාගේ ශරීර වර්ණය ප්‍රසන්න වේ.’’

ဣစ္စာဒိ.

යනාදියයි.

ယသဒ္ဒေါ တုတ္တရဝါကျဋ္ဌော ပုဗ္ဗဝါကျေ တသဒ္ဒမေဝ ဂမယတိ. ယထာ –

පසු වාක්‍යයෙහි ඇති ‘ය’ ශබ්දය පෙර වාක්‍යයෙහි ‘ත’ ශබ්දයක්ම අඟවයි. උදාහරණයක් ලෙස -

‘‘ဗောဓိံ [Pg.147] နမာမိ နတိဘာဇနမစ္စုဠာရံ,ပုညာကရံ ဘုဝနမဏ္ဍလသောတ္ထိဘူတံ;

ယော စက္ခုသောတသတိဂေါစရတံ သမေတော,ဒေါသာရိဒပ္ပမထနေ’ကရသော ဗုဓာနံ’’.

‘‘නමස්කාරයට සුදුසු වූ, අතිශයින් උදාර වූ, පින්කෙතක් බඳු වූ, ලෝක මණ්ඩලයට සෙත සලසන්නා වූ, බුද්ධිමතුන්ගේ ඇසට, කනට හා ස්මෘතියට විෂය වූ, ද්වේෂය නමැති සතුරාගේ දර්පය මර්දනය කිරීමෙහි එකම රසය (ප්‍රධාන කාර්යය) ඇති බෝධීන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.’’

ဣစ္စာဒိ.

යනාදියයි.

ပုဗ္ဗဝါကျောပါတ္တော တု ယသဒ္ဒေါ ဥတ္တရဝါကျေတသဒ္ဒေါပါဒါနံ ဝိနာ သာကင်္ခေ ဝါကျဿ ဦနတ္တံ ဇနေတိ. ဧတ္ထ ပက္ကန္တဝိသယော တသဒ္ဒေါ.

පෙර වාක්‍යයෙහි යෙදුණු ‘ය’ ශබ්දය වනාහි පසු වාක්‍යයෙහි ‘ත’ ශබ්දයක් යෙදීමෙන් තොරව, අපේක්ෂා සහිතව වාක්‍යයේ අසම්පූර්ණ බවක් ඇති කරයි. මෙහි ‘ත’ ශබ්දය ප්‍රක්‍රාන්ත විෂයයෙහි වේ.

၁၂၂. မုနိန္ဒဿ မန္ဒံ ဤသကံ သဉ္ဇာတော ပဝတ္တော ဟာသောယေဝ သိတံ စန္ဒနစုဏ္ဏမိဝ တေန လိမ္ပိတာ အာလေပိတာ ပလ္လဝါ ရုက္ခလတာဒီနံ ပကတိရတ္တာနိ ကိသလယာနိ ဓဝလာ သဂုဏပရိစ္စာဂေန သေတာ အဟေသုံ, တထာပိ တဿေဝ တထာဂတဿ ဧကော အတုလော အသဟာယော ဝါ အဓရပလ္လဝေါ ဒန္တာဝရဏသင်္ခါတပလ္လဝေါ န ရံသိသံသဋ္ဌောပိ သမီပဋ္ဌောပိ ဓဝလော သေတော နာဟောသိ. ဧဝမေတ္ထ အဂဟနသမာသဗာဟုလျံ ဒီပိတံ ဟောတိ.

122. මුනින්ද්‍රයාණන් වහන්සේගේ මඳ වූ, ස්වල්ප වශයෙන් පහළ වූ හිනාවම සුදු පැහැති සඳුන් සුණු බඳුය. එයින් ගල්වන ලද, ආලේප කරන ලද ගස් වැල් ආදියේ ස්වභාවයෙන්ම රතු පැහැති දළු, තමන්ගේ ස්වභාවික පැහැය හැරපියා සුදු පැහැති වූහ. එසේ වුවද ඒ තථාගතයන් වහන්සේගේම අසමසම වූ ද අද්විතීය වූ ද, තොල් සඟළ නමැති දළුව (දන්තාවරණ සංඛ්‍යාත පල්ලවය), රශ්මියෙන් ගැවසුණු මුත් ළඟ පිහිටියේ මුත්, සුදු පැහැයට පත් නොවිය. මෙසේ මෙහි ව්‍යාකූල නොවූ (නිරවුල්) සමාස බහුලත්වය දක්වන ලද්දේ වෙයි.

‘‘ပေမာဝဗန္ဓဟဒယေ သဒယေ ဇိနသ္မိံ,တသ္မိံ နု ကိံ ကုမတယော ဘဝထ’ပ္ပသန္နာ;

ကိံ တေန ဝေါ န ဝိဟိတံ ဟိတ’မုဂ္ဂဒုဂ္ဂ-သံသာရသာဂရသမုတ္တရဏာဝသာန’’န္တိ.

‘‘ප්‍රේමයෙන් බැඳුණු හදවත් ඇති, කරුණාවන්ත වූ ඒ ජිනරාජයාණන් වහන්සේ කෙරෙහි, අඥානයෙනි, තොප නොපැහැදෙන්නේ මන්ද? උත්සන්න වූ ද දුෂ්කර වූ ද සංසාර සාගරයෙන් එතෙර වීම කෙළවර කොට ඇති කුමන යහපතක් උන්වහන්සේ විසින් තොප වෙනුවෙන් නොකරන ලද්දේ ද?’’ යන්නයි.

အပရမုဒါဟရဏံ. တဿတ္ထော – ကုမတယော ဟေ အညာဏာ! ပေမာဝဗန္ဓဟဒယေ သဗ္ဗေသု တုမှေသု နိစ္စံ ပဝတ္တိတဒဠှပေမာနုဗန္ဓစိတ္တေ သဒယေ တတောယေဝ ဒယာသဟိတေ တသ္မိံ ဇိနသ္မိံ ဝိသယဘူတေ ကိံ နု ကသ္မာ အပ္ပသန္နာ ဘဝထ, တထာ ဟိ ဝေါ တုမှာကံ တေန ဇိနေန ဥဂ္ဂေါ ဒါရုဏော စ, ဒုဂ္ဂေါ ဂန္တုမသက္ကုဏေယျော စ, သောယေဝ သံသာရသာဂရော တဿ သမုတ္တရဏံ ပရိယန္တပ္ပတ္တိယေဝ အဝသာနံ ယဿ တံ န ဝိဟိတံ အကတံ ဟိတံ ဝုဒ္ဓိ နာမ ကိံ ဟောတိ, န [Pg.148] ဟောတေဝ. ဧတ္ထာပိ သမာသဿ ပါကဋတ္တာ ဩဇော ဂုဏော ကန္တော ဟောတီတိ.

වෙනත් උදාහරණයකි. එහි අර්ථය නම් - අඥාන වූ දුර්මතීනි! ඔබ සැම කෙරෙහි නිරන්තරයෙන් පවතින දැඩි ස්නේහයෙන් බැඳුණු හදවත් ඇති, කරුණාවන්ත වූ, එහෙයින්ම දයාන්විත වූ ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කෙරෙහි කුමන කරුණක් නිසා නොපැහැදෙන්නහුද? එසේම, ඔබ සැම විසින් ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ පිහිටෙන් උග්‍ර වූ ද දාරුණ වූ ද යා නොහැකි (තරණය කළ නොහැකි) දුෂ්කර වූ ද ඒ සංසාර සාගරයෙන් එතෙර වීම හෙවත් එහි කෙළවරට පැමිණීම සිදු නොකරන ලද්දේ නම්, යහපතක් හෝ අභිවෘද්ධියක් යනු කුමක්ද? කිසිවක් සිදු නොවේමය. මෙහි ද සමාසයන්ගේ ප්‍රකට භාවය නිසා ඕජෝ ගුණය ප්‍රියජනක (කාන්ත) වෙයි.

နနု ယ-တသဒ္ဒါနံ နိစ္စသမ္ဗန္ဓောတိ ကထံ ‘‘တဿေဝေကော’’တိ စ ‘‘တသ္မိံ နု ကိံ ကုမတယော’’တိ စ ဣစ္စာဒီသု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တယသဒ္ဒေါ နတ္ထီတိ? သစ္စံ, တထာပိ ပက္ကန္တတ္ထဝိသယော, ပသိဒ္ဓတ္ထဝိသယော, အနုဘူတတ္ထဝိသယော ဝါ တသဒ္ဒေါ ယသဒ္ဒံ နာပေက္ခတိ. တထာ ဟိ –

‘ය’ සහ ‘ත’ ශබ්දයන්ගේ නිරන්තර සම්බන්ධයක් පවතින්නේ නොවේද? එසේ නම් ‘තස්සේවේකෝ’ සහ ‘තස්මිං නු කිං කුමතයෝ’ යනාදී තැන්වල ඉහත සඳහන් කරන ලද ‘ය’ ශබ්දයක් නොමැත්තේ මන්දැයි කිවහොත්; එය සත්‍යයකි, එසේ වුවද ප්‍රක්‍රාන්ත (පටන් ගන්නා ලද) අර්ථය විෂය කොටගත්, ප්‍රසිද්ධ අර්ථය විෂය කොටගත්, හෝ අත්විඳින ලද අර්ථය විෂය කොටගත් ‘ත’ ශබ්දය, ‘ය’ ශබ්දයක් අපේක්ෂා නොකරයි. එය මෙසේ ප්‍රකාශ වේ -

‘‘သဝါသနေ ကိလေသေ သော, ဧကော သဗ္ဗေ နိဃာတိယ;

အဟု သုသုဒ္ဓသန္တာနော, ပူဇာနဉ္စ သဒါရဟော’’တိ.

වාසනා සහිත සියලු කෙලෙසුන් තනිවම නසා, අතිශයින්ම පිරිසිදු සන්තානයක් ඇතිව, නිරන්තරයෙන්ම පූජාවන්ට සුදුසු වූ ඒ උත්තමයාණෝ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) වූ සේක.

ဧဝမာဒီသု ‘‘သော’’တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌတသဒ္ဒေါ ‘‘ဗုဒ္ဓါနုဿတိမာဒိတော’’တိ ဧတ္ထ အတီတေန ဗုဒ္ဓသဒ္ဒေန ဝစနီယဝိသယော ဟောတိ.

මේ ආදී තැන්වල ‘සෝ’ (ඒ) යනුවෙන් නිර්දේශ කරන ලද ‘ත’ ශබ්දය, ‘බුද්ධානුස්සතිමාදිතෝ’ යන මෙහි ඉහතින් සඳහන් වූ ‘බුද්ධ’ ශබ්දය මඟින් කියැවෙන අර්ථය විෂය කරගනී (එනම් ඉන් හැඟවෙන්නේ බුදුරජාණන් වහන්සේය).

‘‘အဂ္ဂိံ ပက္ခန္ဒ’ အထဝါ, ‘ပဗ္ဗတဂ္ဂါ ပတေ’တိ ဝါ;

ယဒိ ဝက္ခတိ ကတ္တဗ္ဗံ, ဉာတကာရီဟိ သော ဇိနော’’တိ.

‘ගින්නට පනින්න, නැතහොත් පර්වත මුදුනෙන් පහළට පනින්න’ කියා හෝ ඉදින් යමක් කළ යුතු යැයි වදාරන්නේ නම්, නුවණින් ක්‍රියා කරන්නන් විසින් ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ (නියෝගය එලෙසම කළ යුතුය).

ဧဝမာဒီသု တသဒ္ဒေါ ဉာတကာရီဟိ ကတ္တဗ္ဗတ္တာ ပသိဒ္ဓဗုဒ္ဓပဒတ္ထဝိသယော.

මේ ආදී තැන්වල ‘ත’ ශබ්දය, නුවණින් ක්‍රියා කරන්නන් විසින් කළ යුත්තක් ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ ‘බුද්ධ’ යන පදයේ අර්ථය විෂය කොට පවතී.

‘‘အတီတံ နာနုသောစာမိ, နပ္ပဇပ္ပာမ’နာဂတံ;

ပစ္စုပ္ပန္နေန ယာပေမိ, တေန ဝဏ္ဏော ပသီဒတီ’’တိ.

‘මම ඉකුත් වූ අතීතය ගැන ශෝක නොකරමි, නොපැමිණි අනාගතය පතා වෙහෙස නොවෙමි, ලැබුණු වර්තමානයෙන් යැපෙමි, එමඟින් මාගේ ශරීර වර්ණය ප්‍රසන්න වෙයි.’

ဧဝမာဒီသု တသဒ္ဒေါ အနနုသောစနနပ္ပဇပ္ပနယာပနသင်္ခါတဝိဇာနနဝသေန အနုဘူတတ္ထဝိသယော, တသ္မာ တီသုပိ ဌာနေသု တသဒ္ဒေါ ယသဒ္ဒံ နာပေက္ခတေ. ဧတ္ထ ပန ပက္ကန္တဝိသယော တသဒ္ဒေါ အဓိပ္ပေတော. အပိစ ဥတ္တရဝါကျေ ဌိတော ယသဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗဝါကျေ တသဒ္ဒေ အသတိပိ တမေဝ ဒီပေတိ. တထာ ဟိ –

මේ ආදී තැන්වල ‘ත’ ශබ්දය, නොතැවීම, පතා නොවෙහෙසීම සහ වර්තමානයෙන් යැපීම යන කරුණු දැනගැනීමේ ස්වරූපයෙන් අත්විඳින ලද අර්ථයන් විෂය කරගනී. එබැවින් මේ අවස්ථා තුනේදීම ‘ත’ ශබ්දය, ‘ය’ ශබ්දයක් අපේක්ෂා නොකරයි. මෙහිදී නම් ප්‍රක්‍රාන්ත (පූර්වයෙන් ඇරඹි) කරුණ විෂය කොටගත් ‘ත’ ශබ්දය අදහස් කෙරේ. තවද, පෙර වාක්‍යයෙහි ‘ත’ ශබ්දය නොමැති වුවද, පසු වාක්‍යයෙහි යෙදෙන ‘ය’ ශබ්දය මඟින් එම ‘ත’ ශබ්දයම ප්‍රකට කරවයි. එය මෙසේය -

ဗောဓိံ နမာမိ နတိဘာဇနမစ္စုဠာရံ,ပုညာကရံ ဘုဝနမဏ္ဍလသောတ္ထိဘူတံ;

ယော စက္ခုသောတသတိဂေါစရတံ သမေတော,ဒေါသာရိဒပ္ပမထနေ’ကရသော ဗုဓာနန္တိ.

වැඳීමට සුදුසු වූ, අතිශයින් උදාර වූ, පින් කැටියක් බඳු වූ, මුළු ලෝක තලයටම සෙත සලසන්නා වූ ද, නුවණැත්තන්ගේ ඇස, කන සහ සිහියට විෂය වූ ද, කෙලෙස් නමැති සතුරන්ගේ මදය (උඩඟුකම) මර්දනය කිරීමෙහි එකම කාර්යය කොට ඇති ද, ඒ බෝධි වෘක්ෂයට (හෝ බෝධි ඥානයට) මම නමස්කාර කරමි.

ယော [Pg.149] ဗုဓာနံ စက္ခုသောတသတီနံ ဂေါစရတံ ဝိသယဘာဝံ သမေတော ပတ္တော, တေသံယေဝ ဒေါသာရီနံ ကိလေသပစ္စတ္ထိကာနံ ဒပ္ပမထနေ ဒပ္ပမဒ္ဒနေ ဧကရသော ပဓာနကိစ္စော သမိဒ္ဓိဝန္တော ဝါ ဟောတိ, တံ ဗောဓိံ နမာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပုဗ္ဗဝါကျေ ပယောဇိတော ယသဒ္ဒေါ ဥတ္တရဝါကျေ တသဒ္ဒေါပါဒါနေ အသတိ သံသယမုပ္ပာဒယမာနော ဝါကျဿ ဦနတ္တံ ကရောတိ. ဥဒါဟရဏံ ပန ပါကဋံ.

යම් බෝධියක් නුවණැත්තන්ගේ ඇස, කන හා සිහියට ගෝචර බවට හෙවත් විෂය බවට පත් වූයේ ද, ඔවුන්ගේම ද්වේෂය ආදී කෙලෙස් නමැති සතුරන්ගේ මදය මර්දනය කිරීමෙහි ප්‍රධාන කාර්යය ඇත්තේ හෝ සාර්ථක වූයේ වෙයි ද, ‘ඒ බෝධිය වඳිමි’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. පෙර වාක්‍යයේ යෙදුණු ‘ය’ ශබ්දය, පසු වාක්‍යයේ ‘ත’ ශබ්දයක් යෙදී නොමැති කල්හි සැකයක් උපදවමින් වාක්‍යයේ අඩුපාඩුවක් ඇති කරයි. එහෙත් (මෙහි සඳහන්) උදාහරණය පැහැදිලිය.

၁၂၃.

123.

ပဒါဘိဓေယျဝိသယံ,သမာသဗျာသသမ္ဘဝံ;

ယံ ပါရိဏတျံ ဟောတိ’ဟ,သောပိ ဩဇောဝ တံ ယထာ.

පදයන්ගේ අර්ථය විෂය කොටගත්, සමාසයෙන් (කෙටිකිරීමෙන්) හා ව්‍යාසයෙන් (විස්තර කිරීමෙන්) උපදින්නා වූ යම් පරිණත භාවයක් මෙහි වේ ද, එය ද ‘ඕජෝ ගුණය’ ම වෙයි. එය මෙසේය.

၁၂၃. ‘‘ပဒိ’’စ္စာဒိ. ပဒဿ အဘိဓေယျော အတ္ထော သော ဝိသယော ယဿ. ယတ္ထ ပစုရသဒ္ဒါဘိဓေယျော အတ္ထော သံခိတ္တပဒေဟိ ဝုစ္စတေ, သော သမာသော. ယတ္ထပ္ပကေဟိ ပဒေဟိ အဘိဓေယျတ္ထော ပစုရပဒေဟိ ဝုစ္စတေ, သော ဗျာသော. တတော သမာသဗျာသတော သမ္ဘဝေါ ယဿ. တံ တထာဝိဓံ ယံ ပါရိဏတျံ ပရိဏတဘာဝေါ ဟောတီတိ အနုဝဒိတွာ သောပိ ဣဟ သသတ္ထေ ဩဇောဝါတိ ဝိဓီယတေ. တံ ယထေတျုဘယမ္ပိ ဥဒါဟရတိ.

123. ‘පදි’ යනාදියයි. පදයේ අභිධෙය්‍ය (කියැවෙන) අර්ථය විෂය කොට ඇත්තේ යමක් ද එයයි. යම් තැනක බොහෝ වචනවලින් කිව යුතු අර්ථයක් ලුහුඬු පදවලින් කියැවේ ද, එය ‘සමාසය’ යි. යම් තැනක ස්වල්ප පදවලින් කිව යුතු අර්ථය බොහෝ පදවලින් කියැවේ ද, එය ‘ව්‍යාසය’ යි. ඒ සමාසයෙන් හා ව්‍යාසයෙන් උපත ලබන්නේ යමක් ද එයයි. එවැනි වූ යම් පරිණත භාවයක් (ප්‍රෞඪත්වයක්) වේ ද, එය ද මෙහි ස්වකීය ශාස්ත්‍රයෙහි ‘ඕජෝ ගුණය’ ම යැයි නියම කෙරේ. ‘තං යථා’ යන්නෙන් ඒ සමාස, ව්‍යාස යන දෙකටම උදාහරණ දක්වයි.

၁၂၃. ‘‘ပဒေ’’စ္စာဒိ. ပဒါနံ ဗဟူနံ အပ္ပကာနံ ဝါ ပဒါနံ အဘိဓေယျဝိသယံ ဝိတ္ထာရသံခိတ္တတ္ထဝိသယဝန္တံ သမာသဗျာသသမ္ဘဝံ ယထာက္ကမံ သင်္ခေပဝိတ္ထာရဒွယေန နိပ္ဖန္နံ နိပ္ဖတ္တိဝန္တံ ဝါ ယံ ပါရိဏတျံ ကတ္တူနံ ဂန္ထဝိသယေ ပရိဏတိပ္ပကာသကော ယော သဒ္ဒဓမ္မော အတ္ထဓမ္မော ဟောတိ, သဒ္ဒဂုဏော အတ္ထဂုဏောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, သောပိ ဣဟ သုဗောဓာလင်္ကာရေ ဩဇော နာမ သဒ္ဒဂုဏော အတ္ထဂုဏော. တံ ယထာတိ ဒွီသု လက္ခိယံ ဒဿေတိ, ပဒါနံ အဘိဓေယျော ဝိသယော ယဿ ပါရိဏတျဿေတိ စ, သမာသော စ ဗျာသော စာတိ စ, တတော သမ္ဘဝန္တိ စ, တတော သမ္ဘဝေါ အဿာတိ စ, ပရိဏတဿ [Pg.150] ကတ္တုနော ဂန္ထဿ ဧဝ ဝါ ဘာဝေါတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ကတ္တု ပါရိဏတျပက္ခေ တပ္ပကာသကဂန္ထဿ တဒတ္ထေန ပါရိဏတျံ သိဒ္ဓံ.

123. ‘පදේ’ යනාදියයි. බොහෝ හෝ ස්වල්ප වූ පදයන්ගේ අභිධෙය්‍ය විෂය කොටගත්, එනම් විස්තර හා සංක්ෂිප්ත අර්ථ ඇති, පිළිවෙළින් සංක්ෂිප්ත හා විස්තර යන ක්‍රම දෙකෙන් උපන් හෙවත් නිෂ්පන්න වූ යම් පරිණත භාවයක් (ප්‍රෞඪත්වයක්) වේ ද, ග්‍රන්ථ විෂයයෙහි කර්තෘවරුන්ගේ පරිණත බව ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යම් ශබ්ද ස්වභාවයක් (ශබ්දධර්මයක්) හෝ අර්ථ ස්වභාවයක් (අර්ථධර්මයක්) වේ ද, (එනම් ශබ්ද ගුණය හෝ අර්ථ ගුණය යැයි කියන ලද දේ), එය ද මෙහි ‘සුබෝධාලංකාරය’ තුළ ‘ඕජෝ’ නම් ශබ්ද ගුණය හා අර්ථ ගුණය වෙයි. ‘තං යථා’ යන්නෙන් (සමාස හා ව්‍යාස යන) ලක්ෂ්‍යයන් දෙකෙහි උදාහරණ දක්වයි. ‘පදයන්ගේ අභිධෙය්‍යය යම් පරිණත භාවයකට විෂය වේ ද’, ‘සමාසය ද ව්‍යාසය ද වේ ද’, ‘එයින් උපදී ද’, ‘එයින් උපත ලද්දේ ද’, ‘පරිණත වූ කර්තෘගේ හෝ ග්‍රන්ථයේම ස්වභාවය ද’ යනු මෙහි විග්‍රහයන්ය. කර්තෘගේ පරිණත භාවය පිළිබඳ පක්ෂයෙහි, එය ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථයට ද ඒ අර්ථයෙන්ම පරිණත භාවය (ප්‍රෞඪත්වය) සිද්ධ වෙයි.

၁၂၄.

124.

ဇောတယိတွာန သဒ္ဓမ္မံ,သန္တာရေတွာ သဒေဝကေ;

ဇလိတွာ အဂ္ဂိခန္ဓော’ဝ,နိဗ္ဗုတော သော သသာဝကော.

උතුම් සද්ධර්මය බැබළවීමෙන් ද, දෙවියන් සහිත ලෝකයා (සංසාරයෙන්) එතෙර කරවීමෙන් ද පසුව, මහා ගිනිකඳක් මෙන් බැබළී, ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද සමඟින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවී වදාළ සේක.

၁၂၄. ‘‘ဇောတယိတွာနေ’’စ္စာဒိ. ဣမိနာ ဟေဋ္ဌာ ပစုရပဒါဘိဟိတော ဗုဒ္ဓဝံသော သင်္ခေပရူပေန ဝုတ္တော.

124. ‘ජෝතයිත්වාන’ යනාදියයි. මෙයින් ඉහතදී බොහෝ පදවලින් ප්‍රකාශ කරන ලද බුද්ධ වංශය (බුද්ධ චරිත කතාව) සංක්ෂිප්ත (කෙටි) ස්වරූපයෙන් පවසන ලදී.

၁၂၄. ‘‘ဇောတယိ’’စ္စာဒိ. သော တထာဂတော သဒ္ဓမ္မံ သပရိယတ္တိကံ နဝလောကုတ္တရသဒ္ဓမ္မံ ဇောတယိတွာန ဉာဏာလောကေန ဩဘာသေတွာ သဒေဝကေ သတ္တေ သန္တာရေတွာ သံသာရသာဂရပရိယန္တမုပနေတွာ အဂ္ဂိခန္ဓောဝ မဟာတေဇေန အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ ဇလိတွာ အနညသာဓာရဏရူပကာယသမ္ပတ္တိယာ ပဇ္ဇလိတွာ အန္တေ သသာဝကော သာဝကေဟိ သဟ နိဗ္ဗုတော ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတောတိ. ဣမိနာ သကလဗုဒ္ဓဝံသေ ဗဟူဟိ ပဒေဟိ ဝုတ္တတ္ထော သင်္ခေပက္ကမေန ဝုတ္တော. သတံ ဓမ္မော, သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနော ဝါ ဓမ္မောတိ စ, သဟ ဒေဝေဟိ ဝတ္တမာနာတိ စ, သဟ သာဝကေဟိ ဝတ္တမာနောတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

124. ‘ජෝතයි’ යනාදියයි. ඒ තථාගතයන් වහන්සේ පරියප්තිය සහිත නව ලොකුත්තර සද්ධර්මය බැබළවීමෙන්, එනම් තමන් වහන්සේගේ ඥානාලෝකයෙන් ඒකාලෝක කොට, දෙවියන් සහිත සත්ත්වයන් සංසාර සාගරයෙන් එතෙර කරවා (නිවනට පමුණුවා), මහා තේජස් ඇති ගිනිකඳක් මෙන්, එනම් අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ අසදෘශ රූපකාය සම්පත්තියෙන් බැබළී, අවසානයෙහි ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා සමඟ ස්කන්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවී වදාළ සේක. මෙයින් මුළු බුද්ධ වංශයෙහි බොහෝ පදවලින් විස්තර කරන ලද අර්ථය සංක්ෂිප්ත ක්‍රමයකින් පවසන ලදී. ‘සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය’ හෝ ‘පවතින සැබෑ ධර්මය’ යනු සද්ධර්ම ද, ‘දෙවියන් සමඟ සිටින සත්ත්වයෝ’ යනු සදේවක ද, ‘ශ්‍රාවකයන් සමඟ සිටින උතුමාණෝ’ යනු සසාවක ද වශයෙන් මෙහි විග්‍රහ දැක්විය හැකිය.

၁၂၅.

125.

မတ္ထကဋ္ဌီ မတဿာပိ, ရဇောဘာဝံ ဝဇန္တု မေ;

ယတော ပုညေန တေ သေန္တိ, ဇေနပါဒမ္ဗုဇဒွယေ.

මා මරණයට පත් වුව ද, මාගේ හිසෙහි ඇටකටු ධූලි (දූවිලි) බවට පත් වේවා! මන්ද යත්, යම් පිනක් හේතුවෙන් ඒ දූවිලි අංශු ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ පියුම් බඳු ශ්‍රී පාද යුගල මත තැන්පත් වන්නේ ද (පවතින්නේ ද) එබැවිනි.

၁၂၅. ‘‘မတ္ထကဋ္ဌီ’’ဣစ္စာဒိ. မတဿာပိ မရဏမာပန္နဿာပိ မေ မတ္ထကေ မုဒ္ဓနိ အဋ္ဌီ ရဇောဘာဝံ ဓူလိတ္တံ ဝဇန္တု ပါပုဏန္တု. ကသ္မာတိ စေ? ယတော ယသ္မာ ကာရဏာ ပုညေန ကုသလေန ကမ္မေန ဟေတုနာ တေ ရဇာ ဇိနဿ ဣမေ ဇေနာ, ပါဒါ, တေယေဝ အမ္ဗုဇာနိဝ အမ္ဗုဇာနိ, တေသံ ဒွယေ [Pg.151] သေန္တိ ပဝတ္တန္တိ, တထာ ဟောတု ဝါ မာ ဝါ, ပဏတိဂေဓေနေဝ ဝဒတိ. ဧတ္ထ ‘‘ကထမဟံ ဘဂဝတော ပါဒေ နိစ္စံ သိရသာ ပဏမာမီ’’တျဓိပ္ပာယော ဝိတ္ထာရေန ဝုတ္တော.

125. ‘මත්ථකට්ඨී’ යනාදියයි. මරණයට පත් වූව ද මාගේ හිසෙහි ඇති ඇටකටු ධූලි බවට හෙවත් දූවිලි බවට පත් වේවා! ඒ මන්දයත්? යම් පිනක් (කුසල කර්මයක්) හේතුවෙන් ඒ දූවිලි අංශු ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ පියුම් බඳු වූ ශ්‍රී පාද යුගලය මත තැන්පත් වන්නේ ද (ගැවසෙන්නේ ද) එබැවිනි. එසේ සිදුවුව ද සිදු නොවුව ද, වන්දනා කිරීමට ඇති බලවත් ආශාව නිසාම මෙසේ පවසයි. මෙහිදී ‘මම කෙසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පියුම් නිරන්තරයෙන් හිසින් වැඳ නමස්කාර කරම්ද’ යන අදහස විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.

၁၂၅. ‘‘မတ္ထကိ’’စ္စာဒိ, မတဿာပိ မေ မယှံ မတ္ထကဋ္ဌီ မုဒ္ဓနိ အဋ္ဌီနိ ရဇောဘာဝံ အတိသုခုမရဇတ္တံ ဝဇန္တု ပါပုဏန္တု. ကသ္မာ အာသီသနံ ကရောတီတိ စေ? ယတော ယသ္မာ ကာရဏာ ပုညေန မယှံ တထာဝိဓေန ကုသလကမ္မေန ဟေတုနာ တေ ရဇာ ဇေနပါဒမ္ဗုဇဒွယေ ဇိနပဋိဗဒ္ဓစရဏပဒုမယုဂဠေ သေန္တိ ပဝတ္တန္တိ, ဗုဒ္ဓဿ သိရိပါဒေ ကိဉ္စိပိ ရဇောဇလ္လံ န ဥပလိမ္ပတေဝ, တထာပိ ဝန္ဒနာဘိလာသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ‘‘ကထမဟံ ဘဂဝတော သိရိပါဒေ မုဒ္ဓနာ နိစ္စံ ပဏမာမီ’’တျဘိလာသော ဝိတ္ထာရေန ဝုတ္တော. မတ္ထကေ အဋ္ဌီတိ စ, ရဇသော ဘာဝေါတိ စ, ဇိနဿ ဣမေတိ စ, ဇေနာ စ တေ ပါဒါ စေတိ စ, တေယေဝ အမ္ဗုဇာနီတိ စ, တေသံ ဒွယန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

125. ‘‘Matthaki’’ යනාදී විස්තරය මෙසේ ය: මියගිය ද මාගේ හිසෙහි ඇති අස්ථීහු (හිස්කබලෙහි ඇට) ධූලි බවට, එනම් ඉතා සියුම් ධූලි බවට පත්වෙත්වා! (මාගේ හිස්කබල කුඩු වී සියුම් ධූලි බවට පත්වේවා!). කුමන හේතුවක් නිසා මෙවැනි ප්‍රාර්ථනාවක් කෙරේද යත්? යම් හෙයකින්, මාගේ එබඳු වූ පුණ්‍යමය කුසල කර්මයේ බලයෙන් ඒ (හිසෙහි) ධූලි තෙමේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්ම යුග්මයෙහි (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාද පද්ම දෙකෙහි) තැවරෙත් නම් (නැතහොත් පවතිත් නම්) ඒ සඳහා ය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන්හි කිසිදු කෙලෙස් දූවිල්ලක් හෝ මලක් නොතැවරෙන්නේ ම ය. එසේ වුව ද, වන්දනා කිරීමේ ඇති දැඩි අභිලාෂය නිසා මෙසේ පවසන ලදී. මෙහි ‘මම කෙසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් සිරසින් නිරතුරුව වන්දනා කරම්ද?’ යන බලවත් ආශාව විස්තර වශයෙන් දක්වා ඇත. ‘Matthake aṭṭhī’ (හිසෙහි ඇට) යන්න ද, ‘rajaso bhāvo’ (දූවිලි බව) යන්න ද, ‘jinassa ime’ (ජිනයන් වහන්සේගේ මොහු) යන්න ද, ‘jenā ca te pādā ca’ (ඒ ජිනේන්ද්‍ර වූ පාදයෝ ද) යන්න ද, ‘teyeva ambujāni’ (ඒවා ම පියුම්ය) යන්න ද, ‘tesaṃ dvayaṃ’ (ඒවායේ යුගලය) යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

၁၂၆.

126.

ဣစ္စတြ နိစ္စံပဏတိ-ဂေဓော သာဓု ပဒိဿတိ;

ဇာယတေ’ယံ ဂုဏော တိက္ခ-ပညာန’မဘိယောဂတော.

මෙසේ මෙහි (මේ ගාථාවෙහි) නිරන්තරයෙන් වන්දනා කිරීමෙහි ඇති ආශාව මනාව පෙනෙයි. තියුණු ප්‍රඥාව ඇත්තන්ගේ (නිරන්තර) අභ්‍යාසය නිසා මේ (පරිණත භාවය නැමැති) ගුණය උපදී.

၁၂၆. ဗျာသတ္တမေဝဿ ဝိဝရတိ ‘‘ဣစ္စတြိ’’စ္စာဒိနာ. ဣစ္စေဝံ အတြ ဂါထာယံ ပဏတိယံ ပဏာမေ ဂေဓော အဓိကစ္ဆန္ဒော သာဓု သုန္ဒရံ ပဒိဿတိ ဝိညာယတေ, အယံ ယထာဝုတ္တော ဩဇော ဂုဏော ပရိဏတဘာဝသင်္ခါတော တိက္ခပညာနံ သာတိသယမတီနံ ဧဝံ သန္တေပိ အဘိယောဂတော ပုနပ္ပုနပ္ပဝတ္တိတပရိစယဗလေန ဇာယတေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

126. එහි ම විසිරී ගිය අර්ථය ‘iccatra’ යනාදියෙන් විවරණය කරයි. මෙසේ මෙම ගාථාවෙහි නමස්කාරය කෙරෙහි ඇති දැඩි ආශාව (කැමැත්ත) ඉතා යහපත් ලෙස පෙනෙයි, නැතහොත් වටහාගත හැකිය. පරිණතභාවය ලෙස හැඳින්වෙන, ඉහත සඳහන් කරන ලද මෙම ‘ඕජස්’ ගුණය, තියුණු ප්‍රඥාවක් ඇති මහා ප්‍රාඥයන් හට වුව ද නිරන්තරයෙන් නැවත නැවතත් පුහුණු කරනු ලබන අභ්‍යාසයේ බලයෙන් ම උපදී.

၁၂၆. ဣဒါနိ သံခိတ္တဿတ္ထဿ ဝိတ္ထာရေန ပကာသိတဘာဝံ ‘‘ဣစ္စတြ’’ဣစ္စာဒိနာ နိဒ္ဒိသတိ. ဣတိ ဣမိနာ အနန္တရဂါထာယံ ဝုတ္တက္ကမေန အတြ ဣမိဿံ ဂါထာယံ နိစ္စံပဏတိဂေဓော နိရန္တရပဏာမေ အဓိကကတ္တုကာမတာကုသလစ္ဆန္ဒော သာဓု ဝိဘူတော ဝိဘူတံ ဝါ ပဒိဿတိ ပညာယတိ, အယံ [Pg.152] ဂုဏော ယထာဝုတ္တော အယံ ပရိဏတဘာဝသင်္ခါတော ဩဇော နာမ သဒ္ဒတ္ထဂုဏော တိက္ခပညာနံ သုခုမဗုဒ္ဓိမန္တာနံ အဘိယောဂတော ဂန္ထဝိသယဘူတေန နိရန္တရာဘျာသေနေဝ ဇာယတေ သိဇ္ဈတိ, ဝတ္တု ပါရိဏတျေနေဝ ဘဝနတော ယေသံ ကေသဉ္စိ ယေန ကေနစိ ပကာရေန န သိဇ္ဈတီတိ. နိစ္စံ ပဝတ္တာ ပဏတီတိ စ, တဿံ ဂေဓောတိ စ, တိက္ခာ ပညာ ယေသန္တိ စ, အဘိ ပုနပ္ပုနံ ယောဂေါ ယုဉ္ဇနန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

126. දැන් කෙටි අර්ථය විස්තර සහිතව ප්‍රකාශ කිරීම ‘iccatra’ යනාදියෙන් දක්වයි. මෙසේ, මීට පෙර ගාථාවෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයට අනුව, මෙම ගාථාවෙහි නිරන්තරයෙන් නමස්කාර කිරීමෙහි ඇති දැඩි කැමැත්ත හෙවත් කුසල අභිලාෂය මැනවින් ප්‍රකටව පෙනෙයි. පරිණතභාවය නම් වූ ඉහත සඳහන් කළ ‘ඕජස්’ නැමැති ශබ්ද-අර්ථ ගුණය, සියුම් බුද්ධියක් ඇති තියුණු ප්‍රඥාවන්තයන් හට ග්‍රන්ථ විෂයයෙහි යෙදෙන්නා වූ නිරන්තර අභ්‍යාසයෙන් ම උපදී, නොහොත් සිද්ධ වෙයි. එය කථකයාගේ පරිණතභාවය නිසා ම සිදුවන්නක් වන බැවින්, ඕනෑම කෙනෙකුට ඕනෑම ආකාරයකින් සිද්ධ නොවේ. ‘Niccaṃ pavattā paṇatī’ (නිරන්තරයෙන් පවතින නමස්කාරය) යන්න ද, ‘tassaṃ gedho’ (එහි ඇති ආශාව) යන්න ද, ‘tikkhā paññā yesaṃ’ (යමෙකුට තියුණු ප්‍රඥාවක් ඇද්ද) යන්න ද, ‘abhi’ යනු නැවත නැවතත් ‘yogo’ යනු යෙදීම (අභ්‍යාසය) යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

၁၂၇.

127.

မဓုရတ္တံ ပဒါသတ္တိ-ရနုပ္ပာသဝသာ ဒွိဓာ;

သိယာ သမသုတိ ပုဗ္ဗာ, ဝဏ္ဏာဝုတ္တိ ပရော ယထာ.

මධුරත්වය (මිහිරි බව) පදාසත්තිය (පදයන්ගේ ළඟ බව) සහ අනුප්‍රාසය යන දෙකේ බලයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ඉන් පළමුවැන්න (පදාසත්තිය) සමාන ශ්‍රවණය (සමස්‍රැතිය) වන අතර, දෙවැන්න (අනුප්‍රාසය) වර්ණාවෘත්තිය (අකුරු නැවත නැවත යෙදීම) වේ.

၁၂၇. မာဓုရိယမဝဓာရယမာဟ ‘‘မဓုရတ္တ’’မိစ္စာဒိ. သဝနီယတ္တေန မနောဟရတ္တံ မဓုရတ္တံ. တံ ပဒါနိ ဝါကျာလင်္ကာရာနိ သမာနာနိ ဥတ္တရုတ္တရေဟိ, တေသံ အာသတ္တိ ဌာနာဒိနာယထာကထဉ္စိ သမသုတီနံ အာသန္နတာ ပဒါသတ္တိ, ပဌမပ္ပယုတ္တဿက္ခရဿ ပစ္ဆာ ပါသော ပက္ခေပေါ အနုပ္ပာသော, ပဒါသတ္တိ စ အနုပ္ပာသော စ, တေသံ ဝသေန ဒွိဓာ ဟောတိ. ‘‘ကီဒိသာ တေ’’တိ အာဟ ‘‘သိယာ’’တိအာဒိ. ပုဗ္ဗာ ပဌမာဘိဟိတာ ပဒါသတ္တိ သမာ ယေန ကေနစိ ဌာနမတ္တာသံယောဂါဒိနာ ပဒန္တရေန သုတိ ဝဏ္ဏော ယဿာ သာ သိယာ ဘဝေယျ, ပရော ပစ္ဆိမော အနုပ္ပာသော တု ဝဏ္ဏဿ သရဗျဉ္ဇနလက္ခဏဿ အာဝုတ္တိ ပုနပ္ပုနုစ္စာရဏံ သိယာတိ. ဧဝံ ကတ္ထစိ ဗန္ဓေ သမာနပဒါသတ္တိ ကတ္ထစိ အနုပ္ပာသော ကတ္ထစိ တဒုဘယံ, ဒွယေန ရဟိတော ဝိရသော ဗန္ဓော နဿာဒီယတေ ကဝီဟိ, တာဒိသံ မဓုရတ္တံ ဒုဝိဓံ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, သိလေသသမတာနွိတန္တုစ္စန္တမေဝ ရမဏီယံ သိယာတိ လက္ခဏံ ဒဿေတွာ ‘‘ယထေ’’တိ လက္ခိယမုဘယတ္ထောဒါဟရတိ ‘‘ယဒေ’’စ္စာဒိနာ, ‘‘မုနိန္ဒိ’’စ္စာဒိနာ စ.

127. මධුරත්වය (මිහිරි බව) ස්ථිර කරමින් ‘madhuratta’ යනාදිය පවසයි. ඇසීමට ප්‍රියවීමෙන් සිත පිනවන සුලු බව මධුරත්වයයි. එය වාක්‍යාලංකාර වූ පදයන්ගේ ද, පසුව එන පදයන්ගේ ද පිහිටීම ආදී ක්‍රමයෙන් සමාන ශබ්දයන්ගේ සමීප බව වන ‘පදාසත්තිය’ සහ පළමුව යෙදූ අකුර පසුව ද යෙදීම වන ‘අනුප්‍රාසය’ යන දෙකේ බලයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ‘ඒවා කෙබඳු ද?’ යත්, ‘siyā’ යනාදිය පැවසීය. පළමුව කියන ලද පදාසත්තිය නම්, යම් කිසි ස්ථානයක්, මාත්‍රාවක් හෝ සංයෝගයක් ආදී වෙනත් පදයක් හා සමාන ශබ්දයක් (වර්ණයක්) ඇත්තේ යම් තැනක ද එයයි. දෙවනුව කියන ලද අනුප්‍රාසය නම්, ස්වර සහ ව්‍යංජන ලක්ෂණ ඇති අකුරු නැවත නැවත උච්චාරණය කිරීමයි (නැවත යෙදීමයි). මෙසේ ඇතැම් බන්ධනයක (පද්‍යයක) සමාන පදාසත්තිය ද, ඇතැම් තැනක අනුප්‍රාසය ද, ඇතැම් තැනක ඒ දෙකම ද වෙයි. මේ දෙකින් තොර වූ විරස බන්ධනය කවියන් විසින් පිළිගනු නොලැබේ. එබඳු වූ මධුරත්වය දෙවැදෑරුම් ලෙස වටහාගත යුතුය. ශ්ලේෂ හා සමතා ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූවක් ම ඉතා රමණීය වන්නේ ය යන ලක්ෂණය පෙන්වා දී, ‘yathā’ (කෙසේද යත්) යන්නෙන් ඒ දෙකටම උදාහරණ ‘yadā’ යනාදියෙන් සහ ‘muninda’ යනාදියෙන් දක්වයි.

၁၂၇. ဣဒါနိ မဓုရဂုဏံ ဒဿေတိ ‘‘မဓုရိ’’စ္စာဒိနာ. မဓုရတ္တံ သဝနီယဘာဝတော မနောဟရတ္တံ မဓုရဂုဏံ, ပဒါနံ ဝါကျာဝယဝသင်္ခါတာနံ သျာဒျန္တာဒီနံ ဥပရူပရိပဒေဟိ သမာနာနံ [Pg.153] အာသတ္တိ ဌာနကရဏာဒိနာ ယေန ကေနစိ ပကာရေန အညမညံ အာသန္နတာ, အနုပ္ပာသော ပုဗ္ဗုစ္စာရိတဝဏ္ဏာနံ ပုန ပက္ခိပနဉ္စာတိ ဒွိန္နံ ဝသာ ဝိဘာဂေန ဒွိဓာ ဟောတိ. တတ္ထ ပုဗ္ဗာ ပဒါသတ္တိ သမသုတိ သိယာ, ပုဗ္ဗာပရဝဏ္ဏာနံ ဌာနမတ္တာကရဏာဒီဟိ အာသန္နသုတိသင်္ခတဝဏ္ဏဝုတ္တိ ဟောတိ, ပရော အနုပ္ပာသော ပန ဝဏ္ဏာဝုတ္တိ သရဗျဉ္ဇနသဘာဝါနံ ပုဗ္ဗုစ္စာရိတဝဏ္ဏာနံ ပုနပ္ပုနုစ္စာရဏံ သိယာတိ. ယထာတိ ဒွီသု ဥဒါဟရဏမာဒိသတိ. ဧဝံ ကတ္ထစိ ဗန္ဓေ ပဒါသတ္တိ ကတ္ထစိ အနုပ္ပာသော ကတ္ထစိ တဒုဘယံ, ဒွီဟိ ဝိနိမုတ္တော ပန ဗန္ဓော ဝိညူဟိ အဿာဒနီယော န ဟောတိ. ဥပရိ ဝက္ခမာနာဟိ သိလေသသမတာဟိ ယုတ္တံ မဓုရတ္တံ ပန ဝိသေသတော အဿာဒနီယံ ဟောတီတိ. မဓုရဿ ဗန္ဓဿ ဘာဝေါတိ စ, ပဒါနံ အာသတ္တီတိ စ, အနု ပစ္ဆာ ပါသော ပက္ခေပေါတိ စ, ပဒါသတ္တိ စ အနုပ္ပာသော စာတိ စ, တေသံ ဝသော ဘေဒေါတိ စ, သမာ သုတိ ဝဏ္ဏော ယဿာတိ စ, ဝဏ္ဏဿ အာဝုတ္တီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

127. දැන් මධුර ගුණය දක්වන්නේ ‘madhura’ යනාදියෙනි. මධුරත්වය යනු ශ්‍රවණයට සුදුසු බැවින් සිත පිනවන මධුර ගුණයයි. වාක්‍යයේ කොටස් වූ පදයන්ගේ ද, පසුව එන පදයන්ගේ ද පිහිටීම, උච්චාරණ ස්ථාන හා කරණ ආදී යම් ක්‍රමයකින් එකිනෙකට සමීප වීම ‘පදාසත්තිය’ වන අතර, පෙර උච්චාරණය කළ අකුරු නැවත යෙදීම ‘අනුප්‍රාසය’ වේ. මේ දෙකෙහි බලයෙන් (මධුරත්වය) දෙවැදෑමු වේ. එහි පළමු වූ පදාසත්තිය ‘සමස්‍රැතිය’ (සමාන ශ්‍රවණය) වේ. පෙර පසු අකුරුවල ස්ථාන, මාත්‍රා, කරණ ආදියේ සමීප ශ්‍රවණය ඇති අකුරු යෙදීම එයයි. දෙවන අනුප්‍රාසය නම්, ස්වර ව්‍යංජන ස්වභාවයෙන් යුත්, පෙර උච්චාරණය කළ අකුරු නැවත නැවත උච්චාරණය කිරීම (වර්ණාවෘත්තිය) වේ. ‘yathā’ (කෙසේද යත්) යන්නෙන් උදාහරණ දෙක දක්වයි. මෙසේ ඇතැම් බන්ධනයක පදාසත්තිය ද, ඇතැම් තැනක අනුප්‍රාසය ද, ඇතැම් තැනක ඒ දෙකම ද වෙයි. මේ දෙකින් තොර වූ බන්ධනය ව්‍යක්තයන්ට රස විඳිය හැක්කක් නොවේ. මින් මතු කියනු ලබන ශ්ලේෂ හා සමතා ගුණයන්ගෙන් යුත් මධුරත්වය විශේෂයෙන් ම රස විඳිය හැක්කකි. ‘Madhurassa bandhassa bhāvo’ (මධුර බන්ධනයේ ස්වභාවය) යන්න ද, ‘padānaṃ āsatti’ (පදයන්ගේ ළඟ බව) යන්න ද, ‘anu’ යනු පසුව ‘pāso’ යනු යෙදීම (පැණවීම) යන්න ද, ‘padāsatti ca anuppāso ca’ යන්න ද, ‘tesaṃ vaso’ (ඒවායේ ප්‍රභේදය) යන්න ද, ‘samā suti yassā’ (සමාන ශ්‍රවණයක් ඇත්තේ යම් තැනක ද) යන්න ද, ‘vaṇṇassa āvutti’ (අකුරු නැවත යෙදීම) යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

၁၂၈.

128.

ယဒါ ဧသော’ဘိသမ္ဗောဓိံ,သမ္ပတ္တော မုနိပုင်္ဂဝေါ;

တဒါ ပဘုတိ ဓမ္မဿ,လောကေ ဇာတော မဟုဿဝေါ.

ඒ මුනිශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ යම් කලෙක උතුම් සම්බෝධියට පැමිණි සේක් ද, එතැන් පටන් ලෝකයෙහි ධර්මයේ මහා උත්සවයක් උපන්නේ ය.

၁၂၈. ဧသော မုနိပုင်္ဂဝေါ ယဒါ ယတော ပဘုတိ အဘိသမ္ဗောဓိံ သဗ္ဗညုတညာဏံ သမ္ပတ္တော သမဓိဂတော, တဒါ ပဘုတိ တတော အာရဗ္ဘ ဓမ္မဿ စတုသတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒဿ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယသင်္ခါတဿ မဟုဿဝေါ မဟန္တော အဗ္ဘုဒယော နိပ္ပဋိပက္ခာ ပဝတ္တိ လောကေ တိဝိဓေ ဇာတော အဟောသီတိ. ဣဟ ကွစိ ဒီဃတာကတံ သဒိသတ္တံ, ကွစိ ဌာနကတံ, ကွစိ သံယောဂကတံ, ကွစိ အညထာ, တေနာဟ ‘‘သိယာ သမသုတိ ပုဗ္ဗာ’’တိ.

ඒ මුනිශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) යම් කලෙක පටන් අභිසම්බෝධියට (සර්වඥතා ඥානයට) පත් වූ සේක් ද, එතැන් පටන් සතර සතිපට්ඨානාදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුත්, සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම සංඛ්‍යාත ශ්‍රී සද්ධර්මයේ මහා මහෝත්සවය (මහා අභ්‍යුදයය හෙවත් බාධාවකින් තොර පැවැත්ම) තුන් ලෝකයෙහි උපන්නේ ය. මෙහි ඇතැම් තැනක දීර්ඝත්වය නිසා ද, ඇතැම් තැනක ස්ථානය නිසා ද, ඇතැම් තැනක සංයෝගය නිසා ද, ඇතැම් තැනක වෙනත් ආකාරයකින් ද සමාන බව (සමස්‍රැතිය) සිදු වේ. එබැවින් ‘siyā samasuti pubbā’ (පළමුවැන්න සමාන ශ්‍රවණය වේ) යැයි පවසන ලදී.

၁၂၈. ‘‘ယဒိ’’စ္စာဒိ. [Pg.154] ဧသော မုနိပုင်္ဂဝေါ ယဒါ အဘိသမ္ဗောဓိံ သဗ္ဗညုတံ သမ္ပတ္တော သသန္တာနေ ဥပ္ပာဒနဝသေန သမ္ပာပုဏိ, တဒါ ပဘုတိ တတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မဿ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနာဒိပဘေဒဿ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မဿ မဟုဿဝေါ မဟာဘိဝုဒ္ဓိ လောကေ ကာမာဒိလောကတ္တယေ ဇာတောတိ. ဣဟ ‘‘ယဒါ ဧသော’’တိ ဒီဃကာလဝသေန အာသန္နတာ, ‘‘ယ ဧ’’တိ ဌာနဝသေန အာသန္နတာ, ‘‘အဘိသမ္ဗောဓိံ သမ္ပတ္တော’’တိ သံယောဂဝသေန အာသန္နတာ, ‘‘ဘိ ဓိ’’န္တိ ဓနိတတော အာသန္နတာတိ ဣစ္စာဒိနာ ပဒါသတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ ဧတာယာတိ စ, ပုမာ စ သော ဂေါစေတိ စ, မုနီနံ ပုင်္ဂဝေါတိ စ, မဟန္တော စ သော ဥဿဝေါ စာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

128. ‘යදි’ යනාදියයි. ඒ මුනි ශ්‍රේෂ්ඨයා (මුනිපුංගවයා) යම් කලෙක තමන්ගේ සන්තානයෙහි උපදවා ගැනීම් වශයෙන් සර්වඥතා ඥානය සංඛ්‍යාත අභිසම්බෝධියට පැමිණියේ ද, එතැන් පටන් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානාදි ප්‍රභේද ඇති සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගේ මහෝත්සවය හෙවත් මහා අභිවෘද්ධිය කාමාදී ලෝකත්‍රයෙහි ඇති විය. මෙහි ‘යදා එසෝ’ යන්නෙන් දීර්ඝ කාලය වශයෙන් ආසන්න බව ද, ‘ය එ’ යන්නෙන් ස්ථාන වශයෙන් ආසන්න බව ද, ‘අභිසම්බෝධිං සම්පත්තෝ’ යන්නෙන් සංයෝග වශයෙන් ආසන්න බව ද, ‘භි ධි’ යන්නෙන් ධ්වනිය (ශබ්දය) වශයෙන් ආසන්න බව ද ආදී වශයෙන් පදාසත්තිය (පදයන්ගේ එකිනෙකට ඇති සමීප බව) දත යුතුය. ‘අභිසම්බුජ්ඣති එතායාති’ (ඇය කරණකොට ගෙන අවබෝධ කර ගනී) යනු ද, ‘පුමා ච සෝ ගෝ චේති’ (හෙතෙම පුරුෂයෙක් ද වෘෂභයෙක් ද වේ) යනු ද, ‘මුනීනං පුංගවෝති’ (මුනිවරුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨයා) යනු ද, ‘මහන්තෝ ච සෝ උස්සවෝ චාති’ (එය මහත් වූ ද උත්සවයක් ද වේ) යනු ද විග්‍රහ වාක්‍ය වේ.

၁၂၉.

129.

မုနိန္ဒမန္ဒဟာသာ တေ, ကုန္ဒသန္ဒောဟဝိဗ္ဘမာ;

ဒိသန္တ’မနုဓာဝန္တိ, ဟသန္တာ စန္ဒကန္တိယော.

මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ, පිච්ච මල් සමූහයක විලාසය ඇති, චන්ද්‍ර කාන්තිය පරදවමින් හිනැසෙන ඒ මනෝඥ මඳහස් දසත පැතිර යයි.

၁၂၉. ကုန္ဒာနံ ကုသုမာနံ သန္ဒောဟော သမူဟော, တဿ ဝိဗ္ဘမော ယေသံ တေ, မုနိန္ဒဿ မန္ဒဟာသာ မနုညာ ဟသိတာနိ စန္ဒဿ ကန္တိယော သောဘာယော ဟသန္တာ ဝိဍမ္ဗယန္တာ ဒိသန္တမနုဓာဝန္တိ အနုဝိစရန္တိ. ဣစ္စတြ နကာရသဟိတဿ ဒကာရဿ, တကာရဿ စာနုဝတ္တနံ.

129. කුන්ද යනු පිච්ච මල් ය, සන්දෝහ යනු සමූහයයි, එහි විලාසය යම් මඳහසක වේ ද, මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මනෝඥ වූ ඒ මඳ සිනහවෝ, චන්ද්‍රයාගේ කාන්තීන් (සඳ කිරණවල ශෝභාවන්) සමච්චලයට පත් කරමින් (පරදවමින්) දිශාන්තය දක්වා ලුහුබඳිති (පැතිර යති). මෙහි ‘න’ කාරය සහිත ‘ද’ කාරයේ ද, ‘ත’ කාරයේ ද පුනරාවර්තනයක් වේ.

‘‘ဣန္ဒနီလဒလဒွန္ဒ-သုန္ဒရံ သိရိမန္ဒိရံ;

မုနိန္ဒနယနဒွန္ဒံ, ဝိန္ဒတိ’န္ဒီဝရဇ္ဇုတိံ’’.

ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍ය පත්‍ර යුගලක් මෙන් සුන්දර වූ ද, ශ්‍රී කාන්තියට නිවහනක් බඳු වූ ද, මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ නේත්‍ර යුගලය නිල් මහනෙල් මලක ශෝභාව දරයි.

ဣစ္စပရမုဒါဟရဏံ.

මෙය තවත් උදාහරණයක් වේ.

၁၂၉. ‘‘မုနိန္ဒိ’’စ္စာဒိ. ကုန္ဒသန္ဒောဟဝိဗ္ဘမာ သုပုပ္ဖိတကုန္ဒကုသုမရာသိသဒိသလီလာဝန္တာ တေ မုနိန္ဒမန္ဒဟာသာ ဗုဒ္ဓဿ မနုညာ ဟသိတာ စန္ဒကန္တိယော နိမ္မလစန္ဒကိရဏေ ဟသန္တာ နိန္ဒန္တာ ဒိသန္တံ တံ တံ ဒိသံ, ဒိသာပရိယန္တံ ဝါ အနုဓာဝန္တိ ဝိဓာဝန္တီတိ. ဧတ္ထ နကာရသဟိတဒကာရဿ, နကာရသဟိတတကာရဿ စ အာဝုတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. မန္ဒာ စ တေ ဟာသာ စေတိ [Pg.155] စ, မုနိန္ဒဿ မန္ဒဟာသာတိ စ, ကုန္ဒာနံ သန္ဒောဟောတိ စ, တဿ ဝိဗ္ဘမော ယေသန္တိ စ, ဒိသာယေဝ ဒိသန္တံ, ဒိသာနံ ဝါ အန္တန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

129. ‘මුනින්ද’ යනාදියයි. මැනවින් පිපුණු පිච්ච මල් සමූහයකට සමාන විලාසයක් ඇති, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ මනෝඥ මඳහස්හු, නිර්මල චන්ද්‍ර කිරණවලට නිග්‍රහ කරමින් (පරදවමින්) ඒ ඒ දිශාවන්ට හෙවත් දිශා කෙළවර දක්වා දිව යති. මෙහි ‘න’ කාරය සහිත ‘ද’ කාරයේ ද, ‘න’ කාරය සහිත ‘ත’ කාරයේ ද ආවෘත්තිය (නැවත නැවත යෙදීම) දත යුතුය. ‘මන්දා ච තේ හාසා චේති’ (මෘදු වූ ද සිනහවෝ ද වේ) යනු ද, ‘මුනින්දස්ස මන්දහාසාති’ (මුනීන්ද්‍රයාණන්ගේ මඳහස්) යනු ද, ‘කුන්දානං සන්දෝහෝති’ (පිච්ච මල් සමූහය) යනු ද, ‘තස්ස විබ්භමෝ යේසන්ති’ (ඔවුන්ගේ විලාසය යම් සිනහවක වේ ද) යනු ද, ‘දිසායේව දිසන්තං’ (දිශාව ම දිශාන්තයයි) හෙවත් ‘දිසානං අන්තන්ති’ (දිශාවන්ගේ කෙළවර) යනු ද විග්‍රහ වාක්‍ය වේ.

‘‘ဣန္ဒနီလဒလဒွန္ဒ-သုန္ဒရံ သိရိမန္ဒိရံ;

မုနိန္ဒနယနဒွန္ဒံ, ဝိန္ဒတိ’န္ဒီဝရဇ္ဇုတိ’’န္တိ.

‘ඉන්ද්‍රනීලදලද්වන්ද සුන්දරං සිරිමන්දිරං, මුනින්දනයනද්වන්දං වින්දතින්දීවරජ්ජුතිං’ යන්නයි.

ဣဒမ္ပိ နကာရသဟိတဒကာရဝဏ္ဏာဝုတ္တိယာ အပရမုဒါဟရဏံ.

මෙය ද ‘න’ කාරය සහිත ‘ද’ කාර අක්ෂරයේ පුනරාවර්තනය පිළිබඳ තවත් උදාහරණයකි.

တတ္ထ ဣန္ဒနီလဒလဒွန္ဒသုန္ဒရံ ဣန္ဒနီလမဏိသကလိကာယုဂဠမိဝ မနောဟရံ သိရိမန္ဒိရံ တတောယေဝ သောဘာယ နိဝါသဋ္ဌာနဘူတံ မုနိန္ဒနယနဒွန္ဒံ ဣန္ဒီဝရဇ္ဇုတိံ နီလုပ္ပလကန္တိံ ဝိန္ဒတိ အနုဘောတိ, ဣန္ဒီဝရဇ္ဇုတိသမာနာတိ အဓိပ္ပာယော.

එහි ‘ඉන්ද්‍රනීලදලද්වන්දසුන්දරං’ යනු ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍ය කැබලි යුගලක් මෙන් මනෝහර වූ, ‘සිරිමන්දිරං’ යනු ඒ හේතුවෙන් ම ශෝභාවට නිවාසස්ථානයක් බඳු වූ, ‘මුනින්දනයනද්වන්දං’ (මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ නේත්‍ර යුගලය), ‘ඉන්දීවරජ්ජυතිං’ (නිල් මහනෙල් මලක කාන්තිය) ‘වින්දති’ (අත්විඳියි / දරයි) යනුයි. නිල් මහනෙල් මලක කාන්තියට සමාන වේ යනු මෙහි අදහසයි.

၁၃၀.

130.

သဗ္ဗကောမလဝဏ္ဏေဟိ, နာ’နုပ္ပာသော ပသံသိယော;

ယထာ’ယံ မာလတီမာလာ, လိနလောလာလိမာလိနီ.

සියලු මෘදු (සිනිඳු) අක්ෂරයන්ගෙන් කරන ලද අනුප්‍රාසය ප්‍රශංසනීය නොවේ. ‘අයං මාලතීමාලා ලිනලෝලාලිමාලිනී’ (ලැගී සිටින්නා වූ ද, ලොල් වූ ද බඹර පෙළක් ඇති මේ පිච්ච මල් මාලාව) යන්න ඊට උදාහරණ වේ.

၁၃၀. ယေဟိ ကေဟိစိ အာဝုတ္တိတော အနုပ္ပာသောတိ စေ? နေတျာဟ ‘‘သဗ္ဗ’’ဣစ္စာဒိ. သဗ္ဗေဟိ ကောမလေဟိ သုကုမာရေဟိ ဝဏ္ဏေဟိ အက္ခရေဟိ အနုပ္ပာသော န ပသံသိယော သိလာဃနီယော န ဟောတိ သိလေသဝိရောဓိတ္တာ. ‘‘ယထေ’’တိ တံ ဥဒါဟရတိ. အယံ မာလတီမာလာ ဇာတိကုသုမဒါမံ လိနာနံ ဗျာဓိတာနံ လောလာနံ [Pg.156] ကုသုမရသာရဗ္ဘ လောလုပါနံ အလီနံ ဘမရာနံ မာလာ ပန္တိ သာ အဿာ အတ္ထီတိ လိနလောလာလိမာလိနီ.

130. යම් කිසි අක්ෂර පුනරාවර්තනයකින් අනුප්‍රාසය සිදු වේ ද? නැත, ‘සබ්බ’ යනාදියෙන් එය පවසයි. සියලු මෘදු වූ, සුකුමාල වූ අක්ෂරයන්ගෙන් කරන ලද අනුප්‍රාසය, ශ්ලේෂ (බන්ධන ශක්තිය) ගුණයට විරුද්ධ වන බැවින් ප්‍රශංසනීය නොවේ. ‘යථා’ යන්නෙන් එය උදාහරණය කරයි. ‘අයං මාලතීමාලා’ යනු මේ පිච්ච මල් මාලාවයි. ‘ලිනලෝලා ලිමාලිනී’ යනු ලැගී සිටින්නා වූ ද, මල් පැණියෙහි ගිජු වූ ද, බඹරුන්ගේ පෙළක් ඇත්තී යන්නයි.

၁၃၀. ဝုတ္တာနုပ္ပာသောပိ သဗ္ဗကောမလဝဏ္ဏေဟိ ဝိရစိတော န ပသံသိယောတိ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗကောမလဝဏ္ဏေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗကောမလဝဏ္ဏေဟိ သဗ္ဗေဟိ သုကုမာရက္ခရေဟိ ကတော အနုပ္ပာသော ဝဏ္ဏာဝုတ္တိလက္ခဏော န ပသံသိယော သိလေသာလင်္ကာရဝိရုဒ္ဓတ္တာ ပသတ္ထော န ဟောတိ. ‘‘ယထာ’’တိ တမုဒါဟရတိ. အယံ မာလတီမာလာ ဧသာ ဇာတိသုမနမာလိကာ လိနာနံ ဗျာဝဋာနံ ပတန္တာနံ လောလာနံ ဂန္ဓလုဒ္ဓါနံ အလီနံ ဘမရာနံ မာလိနီ ပန္တိယုတ္တာတိ. ဧတ္ထ လကာရဿေဝ ပုနပ္ပုနပ္ပယောဂေန ကောမလဝဏ္ဏာဝုတ္တိ. မာလတီနံ မာလာတိ စ, လောလာ စ တေ အလယော စာတိ စ, လိနာ စ တေ လောလာလယော စာတိ စ, တေသံ မာလာတိ စ, သာ အဿ အတ္ထီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

130. පෙර කියන ලද අනුප්‍රාසය වුව ද සියලු මෘදු අක්ෂරයන්ගෙන් නිර්මාණය කළ විට ප්‍රශංසනීය නොවන බව පෙන්වීමට ‘සබ්බකෝමලවණ්ණේහි’ යනාදිය පැවසුණි. සියලු මෘදු වූ ද සුකුමාල වූ ද අක්ෂරයන්ගෙන් කරන ලද අක්ෂරාවෘත්ති ලක්ෂණ ඇති අනුප්‍රාසය, ශ්ලේෂ අලංකාරයට විරුද්ධ බැවින් ප්‍රශස්ත නොවේ. ‘යථා’ යන්නෙන් එය උදාහරණය කරයි. ‘අයං මාලතීමාලා’ යනු මේ පිච්ච මල් මාලාවයි. ‘ලිනානං’ යනු ලැගී සිටින්නා වූ ද, ‘ලෝලානං’ යනු සුවඳට ලොල් වූ ද, ‘අලීනං’ යනු බඹරුන්ගේ ද, ‘මාලිනී’ යනු පෙළින් යුක්ත වූ යනුයි. මෙහි ‘ල’ කාරය ම නැවත නැවත යෙදීමෙන් මෘදු අක්ෂරාවෘත්තිය සිදු වී ඇත. ‘මාලතීනං මාලා’ (පිච්ච මල් මාලාව) යනු ද, ‘ලෝලා ච තේ අලයෝ චාති’ (ලොල් වූ ද බඹරුන් ද වේ) යනු ද, ‘ලිනා ච තේ ලෝලාලයෝ චාති’ (ලැගී සිටින්නා වූ ද ලොල් වූ ද බඹරුන් වේ) යනු ද, ‘තේසං මාලා’ (ඔවුන්ගේ පෙළ) යනු ද, ‘සා අස්ස අත්ථීති’ (ඇයට එය ඇත්තේය) යනු ද විග්‍රහ වාක්‍ය වේ.

၁၃၁.

131.

မုဒူဟိ ဝါ ကေဝလေဟိ,ကေဝလေဟိ ဖုဋေဟိ ဝါ;

မိဿေဟိ ဝါ တိဓာ ဟောတိ,ဝဏ္ဏေဟိ သမတာ ယထာ.

කේවළ වූ මෘදු අක්ෂරයන්ගෙන් ද, කේවළ වූ ඵුට (පැහැදිලි/කටුක) අක්ෂරයන්ගෙන් ද, නැතහොත් මිශ්‍ර අක්ෂරයන්ගෙන් ද වශයෙන් අක්ෂරයන්ගේ සමතාව (සමතා ගුණය) තෙවැදෑරුම් වේ.

၁၃၁. သမတံ သမ္ဘာဝေတိ ‘‘မုဒူဟိ’’စ္စာဒိနာ. ကေဝလေဟိ ကေဝလဖုဋာဒိဘာဝါပဝတ္တေဟိ သကလေဟိ မုဒူဟိ စတူသုပိ ပါဒေသု သဇာတိယေဟိ အသိထိလကောမလေဟိ ဝါ ကကာရာဒီဟိ ဝါ သိထိလကောမလဿ သိလေသပဋိပက္ခတ္တာ ကေဝလေဟိ ဖုဋေဟိ ဝါ အဓိမတ္တသုတီဟိ ဘကာရာဒီဟိ ဝါ အကိစ္ဆဝစနီယေ ကိစ္ဆဝစနီယဿ သုခုမာလဝိပရိယယတ္တာ မိဿေဟိ ဝါ မဇ္ဈိမသုတီဟိ မုဒုဘူတသံသဋ္ဌေဟိ ဝါ ဝဏ္ဏေဟိ အက္ခရေဟိ ကရဏဘူတေဟိ သမတာ တိဓာ ဟောတိ ဂဇ္ဇေ ပဇ္ဇေ ဝါ. ‘‘ယထေ’’တိ တိဝိဓမုဒါဟရတိ.

131. ‘මුදූහි’ යනාදියෙන් සමතා ගුණය විස්තර කරයි. කේවළ වූ ඵුට (පරූෂ) ආදී භාවයන්ගෙන් තොර වූ, සතර පාදයෙහි ම සහජාත වූ, ලිහිල් නොවූ මෘදු වූ ‘ක’ කාරාදී අක්ෂරයන්ගෙන් ද (මක්නිසාද යත්, ලිහිල් මෘදු බව ශ්ලේෂයට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවිනි), නැතහොත් උච්චාරණය කිරීමට අපහසු වූ ‘භ’ කාරාදී තියුණු ශබ්ද ඇති කේවළ ඵුට අක්ෂරයන්ගෙන් ද (උච්චාරණයට පහසු අක්ෂරයන්ට වඩා උච්චාරණයට අපහසු අක්ෂර සුකුමාල ගුණයට විපරීත වන බැවිනි), නැතහොත් මෘදු සහ ඵුට අක්ෂර මිශ්‍ර වීමෙන් මධ්‍යම ශබ්ද ඇති මිශ්‍ර අක්ෂරයන්ගෙන් ද යන මෙකී අක්ෂරයන් කරණකොට ගෙන ගද්‍යයෙහි හෝ පද්‍යයෙහි සමතා ගුණය තෙවැදෑරුම් වේ. ‘යථා’ යන්නෙන් ඒ තෙවැදෑරුම් ආකාරය උදාහරණ දක්වයි.

၁၃၁. ဣဒါနိ သမတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘မုဒူဟိ’’စ္စာဒိမာဟ. ကေဝလေဟိ ဖုဋမိဿေဟိ အညတ္တာ သကလေဟိ မုဒူဟိ သိထိလကောမလေဟိ ဝဏ္ဏေဟိ ကကာရာဒီဟိ ဝါ ကေဝလေဟိ ဖုဋေဟိ ကေဝလကောမလဝဏ္ဏရဟိတတ္တာ သကလေဟိ အကိစ္ဆုစ္စာရဏီယေဟိ အဓိမတ္တသုတီဟိ ဘကာရာဒီဟိ ဝဏ္ဏေဟိ ဝါ မိဿေဟိ ယထာဝုတ္တမုဒုဖုဋသမ္မိဿေဟိ ဝဏ္ဏေဟိ ဝါ ကရဏဘူတေဟိ သမတာ ဂဇ္ဇေ ဝါ ပဇ္ဇေ ဝါ တိဓာ ဟောတီတိ. ယဒိ သိထိလကောမလဝဏ္ဏေဟိ ဝိစရိတံ သိလေသာလင်္ကာရဿ, ကိစ္ဆုစ္စာရဏီယေဟိ ဖုဋဝဏ္ဏေဟိ ကတံ သုခုမာလာလင်္ကာရဿ [Pg.157] စ ဝိရုဇ္ဈတီတိ. ‘‘ယထာ’’တိ တိဝိဓမုဒါဟရတိ.

131. දැන් සමතා ගුණය විභාග කර දැක්වීම පිණිස ‘මුදූහි’ යනාදිය පැවසීය. ඵුට හෝ මිශ්‍ර නොවන, ලිහිල් හා මෘදු වූ ‘ක’ කාරාදී කේවළ මෘදු අක්ෂරයන්ගෙන් ද, කේවළ මෘදු අක්ෂරයන්ගෙන් තොර වූ, උච්චාරණය කිරීමට අපහසු, තියුණු ශබ්ද ඇති ‘භ’ කාරාදී කේවළ ඵුට අක්ෂරයන්ගෙන් ද, පෙර කී මෘදු සහ ඵුට අක්ෂරයන්ගේ මනා මිශ්‍රණයෙන් යුත් මිශ්‍ර අක්ෂරයන්ගෙන් ද යන මෙකී අක්ෂරයන් කරණකොට ගෙන ගද්‍යයෙහි හෝ පද්‍යයෙහි සමතා ගුණය තෙවැදෑරුම් වේ. ඉදින් ලිහිල් මෘදු අක්ෂරයන්ගෙන් පමණක් රචනා කළ හොත් එය ශ්ලේෂ අලංකාරයට ද, උච්චාරණයට අපහසු ඵුට අක්ෂරයන්ගෙන් කළ හොත් එය සුකුමාල අලංකාරයට ද විරුද්ධ වේ. ‘යථා’ යන්නෙන් ඒ තෙවැදෑරුම් ආකාරය උදාහරණ දක්වයි.

ကေဝလမုဒုသမတာ

කේවළ මෘදු සමතාව

၁၃၂.

132.

ကောကိလာလာပသံဝါဒီ,မုနိန္ဒာလာပဝိဗ္ဘမော;

ဟဒယင်္ဂမတံ ယာတိ,သတံ ဒေတိ စ နိဗ္ဗုတိံ.

කොවුලන්ගේ ගී නාදයට සමාන වූ, මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛ දේශනාවේ විලාසය සත්පුරුෂයන්ගේ හෘදයාංගම බවට (සිත් ඇදගන්නා සුලු බවට) පත් වන අතර, ඔවුන්ට නිර්වාණ සුවය ද ලබා දෙයි.

၁၃၂. ‘‘ကောကိလေ’’စ္စာဒိ. ကောကိလာနံ ကရဝီကသကုဏာနံ အာလာပေါ ကူဇိတံ, တံ သံဝဒတိ ပကာသတိ သီလေနာတိ ကောကိလာလာပသံဝါဒီ, တံသဒိသောတိ အတ္ထော, မုနိန္ဒဿ အာလာပေါ ဝိသဋ္ဌာဒိအဋ္ဌင်္ဂိကော သရော တဿ ဝိဗ္ဘမော ဝိလာသော သတံ သပ္ပုရိသာနံ ဟဒယင်္ဂမတံ မနောနုသာရိတံ မဓုရဘာဝံ ယာတိ, နိဗ္ဗုတိံ နိဗ္ဗာနဉ္စ တေသံ ဒေတိ.

132. ‘කෝකිල’ යනාදියයි. කොවුලන්ගේ හෙවත් කරවිල (කලවිංක) පක්ෂීන්ගේ නාදය යම් සේ ද, ඊට සමාන ලෙස ශබ්ද පවත්වන සුලු වූයේ ‘කෝකිලාලාපසංවාදී’ නම් වේ, එයට සමාන වූ යනු අර්ථයයි. මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ විස්පෂ්ට (පැහැදිලි) ආදී අෂ්ටාංගික ස්වරයෙන් යුත් දේශනාවේ විලාසය (ලීලාව), සත්පුරුෂයන්ගේ සිත් ගන්නා සුලු මධුර භාවයට පත් වන අතර, ඔවුන්ට නිවන ද ලබා දෙයි.

၁၃၂. ‘‘ကောကိလိ’’စ္စာဒိ. ကောကိလာနံ ကရဝီကသကုဏာနံ အာလာပံ နာဒလီလံ သံဝါဒီ ပကာသနသီလော, တံသဒိသောတိ အဓိပ္ပာယော, မုနိန္ဒဿ သဗ္ဗညုနော အာလာပဿ ဝိသဋ္ဌာဒိအဋ္ဌင်္ဂိကနာဒဿ ဝိဗ္ဘမော ဝိလာသော သတံ သပ္ပုရိသာနံ ဟဒယင်္ဂမတံ စိတ္တာရာဓိတဘာဝံ ယာတိ စ, နိဗ္ဗုတိံ သုတသမ္ဗန္ဓေန တေသံယေဝ သာဓူနံ နိဗ္ဗာနံ ဒေတိ စ ဒေန္တောပိ ဟောတီတိ. ဧတ္ထ ကောကိလာလာပသဒ္ဒေန နိဿိတေ နိဿယဝေါဟာရေန လီလာ ဂဟိတာ.

132. ‘කොකිලි’ යනාදී විස්තරයයි. කොවුලන්ගේ හා කරවීක පක්ෂීන්ගේ නාද විලාසයට සමාන වූ, එය ප්‍රකාශ කරන ස්වභාව ඇති යන්න මෙහි අදහසයි. සර්වඥ වූ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ අෂ්ටාංගික ශබ්දයෙන් යුත් දේශනාවේ විලාසය සත්පුරුෂයන්ගේ හෘදයාංගම බවට හා සිත් සතුටු කරන බවට පැමිණෙන්නේය, තවද ශ්‍රවණය කිරීමේ සබඳතාවයෙන් ඒ සත්පුරුෂයන්ට නිබ්බුතිය හෙවත් නිවන ලබා දෙන්නේද වෙයි. මෙහි ‘කොවුල් හඬ’ යන ශබ්දයෙන්, එය ඇසුරු කළ නාද ලීලාව උපචාර වශයෙන් ගන්නා ලදී.

ကေဝလဖုဋသမတာ

කේවල ඵුට සමතාවයි.

၁၃၃.

133.

သမ္ဘာဝနီယသမ္ဘာဝံ,ဘဂဝန္တံ ဘဝန္တဂုံ;

ဘဝန္တသာဓနာကင်္ခီ,ကော န သမ္ဘာဝယေ ဝိဘုံ.

භවයේ කෙළවරට (නිවනට) පැමිණි, ලෝ වැසියන් විසින් සම්භාවනා කළ යුතු ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ඒ සර්වඥ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව, භවය කෙළවර කරගැනීම (නිවන් දැකීම) අපේක්ෂා කරන කවර නම් පුද්ගලයෙක් සම්භාවනා නොකරන්නේද?

၁၃၃. ‘‘သမ္ဘာဝနီယေ’’စ္စာဒိ. [Pg.158] သမ္ဘာဝနီယော အာဒရဏီယော. သဒေဝကေ လောကေ သန္တော သောဘနော ဘာဝေါ အဓိပ္ပာယော ယဿ တံ. ဘဝန္တံ နိဗ္ဗာနံ ဂတောတိ ဘဝန္တဂု, တံ ဝိဘုံ. ဘဂဝန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ. ဘဝဿ သံသာရဿ အန္တော အဝသာနံ နိဗ္ဗာနံ, တဿ သာဓနံ သမ္ပာဒနမာကင်္ခတိ သီလေနာတိ ဘဝန္တသာဓနာကင်္ခီ, ကော နာမ သံသာရဝတ္တိဇနော. န သမ္ဘာဝယေ အာဒရံ န ကရေယျ, ကရောတျေဝါတိ အတ္ထော.

133. ‘සම්භාවනීය’ යනාදී විස්තරයයි. ‘සම්භාවනීය’ යනු ආදරණීය (ගෞරව කටයුතු) වූ යන්නයි. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි පවතින උතුම් වූ ශෝභන අදහස් ඇති ඒ විභු හෙවත් සර්වඥ වූ, ‘භවන්තගු’ හෙවත් භවයේ කෙළවර වූ නිවනට පැමිණි, භාග්‍යවත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව, ‘භවන්තසාධනාකංඛී’ හෙවත් සංසාර භවයේ කෙළවර වන නිවන සාක්ෂාත් කරගැනීමට කැමති ස්වභාවය ඇති කවර නම් සංසාරගත සත්ත්වයෙක් ගෞරව නොකරන්නේද? ඒකාන්තයෙන්ම ගෞරව කරන්නේමය යනු අදහසයි.

၁၃၃. ‘‘သမ္ဘာဝနီယိ’’စ္စာဒိ. သမ္ဘာဝနီယသမ္ဘာဝံ သဒေဝကေန လောကေန အာဒရဏီယသောဘနာဓိပ္ပာယံ ဘဝန္တဂုံ ဘဝဿ အန္တသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ ဂတံ ဝိဘုံ ပဘုံ ဘဂဝန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဘဝန္တသာဓနာကင်္ခီ နိဗ္ဗာနသာဓနာဘိလာသီ ကော ကတမော သံသာရဝတ္တိဇနော န သမ္ဘာဝယေ အာဒရံ န ကရေယျ, ကရောတျေဝ. သန္တော စ သော ဘာဝေါ စာတိ စ, သမ္ဘာဝနီယော သမ္ဘာဝေါ ယဿေတိ စ, ဘဝဿ အန္တန္တိ စ, ဘဝန္တံ ဂတောတိ စ, တဿ သာဓနန္တိ စ, တံ အာကင်္ခတိ သီလေနာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

133. ‘සම්භාවනීය’ යනාදී විස්තරයයි. දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් සම්භාවනා කටයුතු (ආදරණීය) ශෝභන අදහස් ඇති, භවයේ කෙළවර වූ නිවනට පැමිණි, විභු වූ (ප්‍රභූ වූ), භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව, නිවන් සාක්ෂාත් කරගැනීමට කැමති කවර නම් සංසාරික සත්ත්වයෙක් ගෞරව නොකරන්නේද? ඒකාන්තයෙන්ම ගෞරව කරන්නේය. ‘සන්ත’ (උතුම්) වූද ඒ ‘භාව’ (අදහස) වූද යනු ‘සම්භාසම්භව’ යි. සම්භාවනීය වූ සම්භාවයක් ඇත්තේ යමෙකුටද ඒ ‘සම්භාවනීයසම්භව’ නම් වේ. භවයේ කෙළවර යනු ‘භවන්ත’ යි. භවයේ කෙළවරට (නිවනට) ගියේ යමෙක්ද හේ ‘භවන්තගු’ නම් වේ. එහි සාක්ෂාත් කිරීම ‘තස්ස සාධනං’ යි. එය තමාගේ ස්වභාවයෙන් කැමති වන්නේ ‘භවන්තසාධනාකංඛී’ යනු මෙහි විග්‍රහ වාක්‍යයන්ය.

မိဿကသမတာ

මිශ්‍රක සමතාවයි.

၁၃၄.

134.

လဒ္ဓစန္ဒနသံသဂ္ဂ-သုဂန္ဓိမလယာနိလော;

မန္ဒ’မာယာတိ ဘီတောဝ, မုနိန္ဒမုခမာရုတာ.

සඳුන් ගස්වල ඇසුර ලැබීමෙන් සුගන්ධවත් වූ මලය පර්වතයෙන් හමන මඳ පවන, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් නික්මෙන (වඩාත් සිහිල් වූ මෘදු වූ) සුගන්ධවත් වාතයට බිය වූවක් මෙන් සෙමින් සෙමින් හමා එයි.

၁၃၄. ‘‘လဒ္ဓိ’’စ္စာဒိ. လဒ္ဓေါ စန္ဒနတရူနံ သံသဂ္ဂေါ ပရိစယော တေန သောဘနော ဂန္ဓော အဿာတိ သုဂန္ဓီ သုရဘိ မလယာနိလောဒက္ခိဏပဝမာနော မုနိန္ဒဿ မုခမာရုတာ ဘီတောဝ တာဒိသမုဒုတ္တသီတလတ္တသုဂန္ဓသမ္ပတ္တိယာ အတ္တနော ဒူရတရတ္တာ အာယာတိ အနုဝတ္တတိ. မန္ဒန္တိ အာဂမနကြိယာဝိသေသနံ.

134. ‘ලද්ධි’ යනාදී විස්තරයයි. සඳුන් ගස්වල ඇසුර (පරිචය) ලැබීමෙන් උපන් සුවඳ ඇති බැවින් ‘සුගන්ධී’ නම් වූ, මලය පර්වතයෙන් හමන දකුණු දිග මඳ පවන, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් නික්මෙන සුළඟට බිය වූවක් මෙන්, උන්වහන්සේගේ මුඛයෙන් නික්මෙන වාතයේ ඇති ඒ උත්කෘෂ්ට මෘදු බව, සිසිල් බව සහ සුගන්ධවත් බව තමන් කෙරෙන් බොහෝ සෙයින් දුරස් වූ බැවින් බියෙන් මෙන් සෙමින් හමයි. ‘මන්දං’ යනු පැමිණීමේ ක්‍රියාවෙහි විශේෂණයකි.

၁၃၄. ‘‘လဒ္ဓိ’’စ္စာဒိ. [Pg.159] လဒ္ဓစန္ဒနသံသဂ္ဂသုဂန္ဓိမလယာနိလော ပဋိလဒ္ဓစန္ဒနတရုသာရသမဝါယေန သောဘနဂန္ဓသမန္နာဂတော မလယဒေသတော အာဂစ္ဆမာနမာလုတော မုနိန္ဒမုခမာရုတာ ဗုဒ္ဓဿ မုခသုရဘိဝါသိတပဝနတော ဘီတော ဣဝ တာဒိသမုဒုသုရဘိသီတလတ္တဿ အတ္တနိ အသမ္ဘဝတော ဘီတောဝ မန္ဒံ သဏိကံ ယာတိ အဘိမုခမေတီတိ. စန္ဒနာနံ သံသဂ္ဂေါတိ စ, လဒ္ဓေါ စ သော စန္ဒနသံသဂ္ဂေါတိ စ, သောဘနော ဂန္ဓော ယဿာတိ စ, လဒ္ဓစန္ဒနသံသဂ္ဂေန သုဂန္ဓီတိ စ, မလယတော အာဂတော အနိလောတိ စ, မုနိန္ဒမုခတော နိက္ခန္တော မာရုတောတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. မန္ဒန္တိ ကြိယာဝိသေသနံ. ဧတ္ထ တိဝိဓသမတာယံ ‘‘ကောကိလာလာပသံဝါဒိ’’စ္စာဒိတိဝိဓလက္ခိယဿာပိ ‘‘မုဒူဟိ ဝါ ကေဝလေဟိ’’စ္စာဒိနာ ဒဿိတလက္ခဏတ္တယေန တုလျတာ သုပါကဋာဝါတိ.

134. ‘ලද්ධි’ යනාදී විස්තරයයි. සඳුන් ගස්වල හරයෙහි ස්පර්ශය ලැබීමෙන් ඉතා මනහර සුවඳින් යුක්ත වූ, මලය දේශයෙන් හමා එන මඳ පවන, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් නික්මෙන සුගන්ධවත් සුළඟට බිය වූවක් මෙන්, එබඳු වූ මෘදු, සුගන්ධවත් සහ සිසිල් බවක් තමන් කෙරෙහි නොපිහිටි බැවින් බියෙන් මෙන් සෙමින් ඉදිරියට පැමිණෙයි. සඳුන් ගස්වල ඇසුර ‘චන්දනානං සංසග්ගෝ’ යි. ලැබුවා වූ ඒ සඳුන් ඇසුර ‘ලද්ධෝ ච සෝ චන්දනසංසග්ගෝ’ යි. මනහර සුවඳක් ඇත්තේ යමෙකුටද ඒ ‘සුගන්ධී’ යි. ලත් සඳුන් ඇසුරින් සුවඳවත් වූයේ ‘ලද්ධචන්දනසංසග්ගේන සුගන්ධී’ යි. මලය පර්වතයෙන් ආ සුළඟ ‘මලයාලිනිලෝ’ යි. මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් නික්මුණු සුළඟ ‘මුනින්දමුඛමාරුතෝ’ යි යනු මෙහි විග්‍රහ වාක්‍යයන්ය. ‘මන්දං’ යනු ක්‍රියා විශේෂණයකි. මෙහි ත්‍රිවිධ සමතාවෙහි ‘කොකිලාලාපසංවාදී’ යනාදී ත්‍රිවිධ උදාහරණයන්හිද ‘මෘදු හෝ කේවල’ යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ලක්ෂණ තුන හා සමාන බව මැනවින් පැහැදිලි වේ.

၁၃၅.

135.

အနိဋ္ဌုရက္ခရပ္ပာယာ, သဗ္ဗကောမလနိဿဋာ;

ကိစ္ဆမုစ္စာရဏာပေတ-ဗျဉ္ဇနာ သုခုမာလတာ.

රළු නොවන (මෘදු) අකුරු බහුලව ඇති, සියලු මෘදු වර්ණයන්ගෙන් පමණක් නිපන්, අපහසුවෙන් උච්චාරණය කළ යුතු අක්ෂරවලින් තොර වූ ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් යුක්ත වූ ගුණය ‘සුකුමාරතා’ නම් වේ.

၁၃၅. သုခုမာလတာ ကထီယတိ ‘‘အနိဋ္ဌုရက္ခရေ’’စ္စာဒိနာ. အနိဋ္ဌုရာနိ အဖရုသာနိ အက္ခရာနိ ဝဏ္ဏာနိ ပါယာနိ ဗဟူနိ ယဿာ သာ တထာ, ‘‘နိဋ္ဌုရာနိ အပ္ပကာနီ’’တိ ပါယဂ္ဂဟဏေန သူစိတံ, တတောယေဝ သဗ္ဗေဟိ ကေဝလေဟိ ကောမလေဟိ သိထိလေဟိ လဃူဟိ အက္ခရေဟိ နိဿဋာ နိဂ္ဂတာ ကိစ္ဆေန ဒုက္ခေန ဥစ္စာရဏာ တတော အပေတာနိ အပဂတာနိ ဗျဉ္ဇနာနိ ယဿာ သာတိ အနုဝဒိတွာ သုခုမာလတာ ဝိဓီယတေ.

135. ‘අනිට්ඨුරක්ඛර’ යනාදීන් සුකුමාරතා ගුණය කියනු ලැබේ. රළු නොවන (මෘදු) අකුරු හෙවත් වර්ණ බහුලව ඇත්තේ යම් රචනයකද එය එසේ වේ. ‘රළු අකුරු ඉතා අල්පය’ යන්න ‘පාය’ (බහුල) යන වචනයෙන් පැහැදිලි කෙරේ. එහෙයින්ම සියලු කේවල වූද, මෘදු වූද, ලිහිල් වූද, ลඝු වූද අකුරෙන් නික්මුණු, අපහසුවෙන් උච්චාරණය කිරීමෙන් තොර වූ ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ යම් රචනයක්ද, එය ‘සුකුමාරතා’ ගුණයෙන් යුක්ත යැයි දක්වනු ලැබේ.

၁၃၅. ဣဒါနိ သုခုမာလတံ ဒဿေတိ ‘‘အနိဋ္ဌုရေ’’စ္စာဒိနာ. အနိဋ္ဌုရက္ခရပ္ပာယာ အကက္ကသဝဏ္ဏဗဟုလာ သဗ္ဗကောမလနိဿဋာ အနိဋ္ဌုရက္ခရာနံ ယေဘုယျဂ္ဂဟဏတောယေဝ သကလသိထိလဝဏ္ဏဝိရဟိတာ ကိစ္ဆမုစ္စာရဏာပေတဗျဉ္ဇနာ ဒုက္ခုစ္စာရဏီယဝဏ္ဏေဟိ ဝိဂတအက္ခရသမန္နာဂတာ သုခုမာလတာ နာမာတိ. အနိဋ္ဌုရာနိ အက္ခရာနိ ပါယာနိ ဗဟူနိ ယဿန္တိ စ, သဗ္ဗေ စ တေ ကောမလာ စေတိ စ, တေဟိ နိဿဋာတိ [Pg.160] စ, ကိစ္ဆေန ဥစ္စာရဏာတိ စ, တေဟိ အပေတာနီတိ စ, တာနိ ဗျဉ္ဇနာနိ ယဿာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. နိဂ္ဂဟီတာဂမော.

135. දැන් ‘අනිට්ඨුර’ යනාදීන් සුකුමාරතා ගුණය දක්වයි. රළු නොවන වර්ණ බහුල වූ, රළු නොවන අකුරු බහුලව ගැනීමෙන්ම සියලු රළු වර්ණවලින් තොර වූ (මෘදු වර්ණ පමණක් ඇති), අපහසුවෙන් උච්චාරණය කළ යුතු අක්ෂරවලින් තොර වූ ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් යුක්ත වූ ගුණය සුකුමාරතා නම් වේ. රළු නොවන අකුරු බහුලව ඇත්තේ යමකද, සියලුම මෘදු අකුරු ඇත්තේද, ඒවායින් නික්මුණේද, දුකසේ උච්චාරණය කිරීමෙන් තොර වූ ව්‍යඤ්ජන ඇත්තේ යමකද යනු මෙහි විග්‍රහ වාක්‍යයන්ය. මෙහි නිග්ගහීතයේ පැමිණීමක් (නිග්ගහීතාගමය) ඇත.

၁၃၆.

136.

ပဿန္တာ ရူပဝိဘဝံ, သုဏန္တာ မဓုရံ ဂိရံ;

စရန္တိ သာဓူ သမ္ဗုဒ္ဓ-ကာလေ ကေဠိပရမ္မုခါ.

සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි, උන්වහන්සේගේ රූප ශ්‍රී විභූතිය නරඹන්නා වූද, මධුර වූ ශ්‍රී මුඛ දේශනාව ශ්‍රවණය කරන්නා වූද සත්පුරුෂයෝ කෙළිසෙල්ලම්වලින් බැහැරව හැසිරෙති.

၁၃၆. ဥဒါဟရတိ ‘‘ပဿန္တာ’’ဣစ္စာဒိ. ရူပဝိဘဝံ ရူပသမ္ပတ္တိံ ပဿန္တာ မဓုရံ ဂိရံ ဝါစံ သုဏန္တာ သာဓဝေါ ကေဠိပရမ္မုခါ ကီဠာယ နိစ္ဆန္တာ စရန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကတ္ထာတိ အာဟ ‘‘သမ္ဗုဒ္ဓကာလေ’’တိ.

136. ‘පස්සන්තා’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. රූප සම්පත්තිය නරඹමින්, මධුර වූ වචන අසමින්, සත්පුරුෂයෝ ක්‍රීඩා කෙළිසෙල්ලම් කෙරෙහි නොඇලී හැසිරෙති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘කොතැනදැයි’ ඇසූ කල ‘සම්බුද්ධ කාලයෙහි’ යැයි කියන ලදී.

၁၃၆. ‘‘ပဿန္တိ’’စ္စာဒိနာ လက္ခိယမုဒါဟရတိ, တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

136. ‘පස්සන්ති’ යනාදීන් උදාහරණය දක්වන ලදී. එහි අර්ථය කලින් කියන ලද පරිදිමය.

၁၃၇.

137.

အလင်္ကာရဝိဟီနာပိ, သတံ သမ္မုခတေ’ဒိသီ;

အာရောဟတိ ဝိသေသေန, ရမဏီယာ တဒုဇ္ဇလာ.

අලංකාරයන්ගෙන් තොර වුවද, මෙබඳු වූ සුකුමාරතා ගුණය සත්පුරුෂයන්ගේ අභිමුඛ භාවයට (ප්‍රශංසාවට) පැමිණෙයි. එමෙන්ම එය අර්ථාලංකාරයෙන් බැබළෙන කල, වඩාත් අතිශයින්ම රමණීය වන්නේය.

၁၃၇. ဝိသိဋ္ဌဿာညဓမ္မဿ အဘာဝေပိမိနာဝေါပါဒေယော ဗန္ဓောတိ အာဟ ‘‘အလင်္ကာရေ’’စ္စာဒိ. အလင်္ကာရေဟိ ဝိဟီနာပိ ဧဒိသီ သုခုမာလတာ သတံ ပဏ္ဍိတဇနာနံ သမ္မုခတံ အဘိမုခဘာဝံ ဝါစာဂေါစရတ္တံ အာရောဟတိ ဥပဂစ္ဆတိ, ကိမုတအတ္ထာလင်္ကာရာလင်္ကိတေတျပိသဒ္ဒေါ. တေန သဘာဝဝုတျာဒိနာ အလင်္ကာရေန ဥဇ္ဇလာ ဒိတ္တာ ပန ဝိသေသေနာတိသယေန ရမဏီယာ မနုညာတိ.

137. වෙනත් විශේෂ අලංකාර ධර්මයන් නොමැති වුවද, මෙයින්ම (මේ සුකුමාරතා ගුණයෙන්ම) පද සංඝටනය උපාදේය (පිළිගත යුතු) වන්නේ යැයි පවසමින් ‘අලංකාරේ’ යනාදිය දක්වයි. අලංකාරයන්ගෙන් තොර වුවද මෙබඳු වූ සුකුමාරතාව සත්පුරුෂ පණ්ඩිතයන්ගේ අභිමුඛ භාවයට හෙවත් වචනයට (ප්‍රශංසාවට) පැමිණෙයි. අර්ථාලංකාරයෙන් අලංකෘත වූ කල කියනුම කිම? යන අර්ථය ‘අපි’ ශබ්දයෙන් හැඟවේ. එබැවින් ස්වභාවෝක්ති ආදී අලංකාරයන්ගෙන් බැබළෙන කල එය වඩාත් අතිශයින්ම රමණීය වූද මනහර වූද වෙයි.

၁၃၇. ‘‘အလင်္ကာရေ’’စ္စာဒိ. ဧဒိသီ ဧဝံဝိဓာ သုခုမာလတာ အလင်္ကာရဝိဟီနာပိ အတ္ထာလင်္ကာရဝိရဟိတာပိ သတံ ပညဝန္တာနံ သမ္မုခတံ အဘိမုခဘာဝံ တေသံ ဝစနဝိသယဘာဝန္တိ အတ္ထော အာရောဟတိ ပါပုဏာတိ. တဒုဇ္ဇလာ တေန သဘာဝဝုတ္တိဝင်္ကဝုတ္တိသမ္ဘူတေန အတ္ထာလင်္ကာရေန ဇောတမာနာ ဝိသေသေန အတိသယေန ရမဏီယာ မနုညာ ဟောတိ. အလင်္ကာရေဟိ ဝိဟီနာတိ စ, တေန ဥဇ္ဇလာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

137. ‘අලංකාරේ’ යනාදී විස්තරයයි. මෙබඳු වූ සුකුමාරතාව අලංකාරයන්ගෙන් තොර වුවද (අර්ථාලංකාරයෙන් තොර වුවද), සත්පුරුෂ පණ්ඩිතයන්ගේ අභිමුඛ භාවයට හෙවත් ඔවුන්ගේ වචනයට (ප්‍රශංසාවට) පැමිණෙයි. එය ස්වභාවෝක්ති, වක්‍රෝක්ති ආදී අලංකාරයන්ගෙන් බැබළෙන කල, වඩාත් අතිශයින්ම රමණීය වූද මනහර වූද වෙයි. අලංකාරවලින් තොර වූයේ ‘අලංකාරවිහීනා’ යි. එයින් බැබළුණේ ‘තදුජ්ජලා’ යි යනු මෙහි විග්‍රහ වාක්‍යයන්ය.

၁၃၈.

138.

ရောမဉ္စပိဉ္ဆရစနာ, [Pg.161] သာဓုဝါဒါဟိတဒ္ဓနီ;

လဠန္တိ’မေ မုနီမေဃု-မ္မဒါ သာဓု သိခါဝလာ.

රෝමාන්චයන්ගෙන් සැරසුණු සිරුරු ඇති, ‘සාධු සාධු’ යන සාධුකාර හඬ පතුරුවන, සර්වඥ නමැති මේඝයෙන් ප්‍රමුදිත වූ මොනරුන් වැනි සත්පුරුෂයෝ මෙහි සතුටින් රඟදෙති.

၁၃၈. တမုဒါဟရတိ ‘‘ရောမဉ္စေ’’စ္စာဒိနာ. ရောမဉ္စာ လောမဟံသာ ဣဝ ရောမဉ္စာ ဧဝ ဝါ, ပိဉ္ဆာနိ ဗရိဟာနိ တေသံ ရစနာ ဆတ္တာကာရေန ဝိဓာနံ ယေသံ တေ တထာ, ‘‘သာဓူ’’တိ ဝါဒေါ ဝစနံ တံသဒိသောယေဝ ဝါ, အာဟိတော ဓနိ ကေကာသင်္ခါတော ယေသံ တေ တထာ, မုနိမေဃေန မုနိသဒိသေန မုနိသင်္ခါတေန ဝါ ဝါရိဒေန ဥမ္မဒါ မတ္တာ သာဓုသဒိသာ သာဓု ဧဝ ဝါ သိခါဝလာ မယူရာ လဠန္တိ လီလောပေတာ ဝိစရန္တိ, အညမညံ ရမန္တီတိ အတ္ထော.

138. එය 'රෝමාන්ච' යනාදී වශයෙන් උදාහරණය කරයි. 'රෝමාන්ච' යනු ලොමුදැහැගැන්වීම් බඳු වූ හෝ රෝමාන්චයන්ම හෝ වේ. 'පිංඡ' යනු මොනර පිල් ය. ඒවායේ සැකැස්ම කුඩයක ආකාරයෙන් පිහිටුවීම යමෙකුට ඇද්ද, ඔවුහු එසේ වෙති. 'සාධු' යන වචනය හෝ ඊට සමාන වූ, කේකා රාවය යැයි කියනු ලබන ශබ්දය යමෙකු කෙරෙහි ඇති කරන ලද්දේද, ඔවුහු එසේ වෙති. මුනිවරයෙකු බඳු වූ හෝ මුනිවරයා යැයි කියනු ලබන මේඝයෙන් (වැහි වලාකුළෙන්) මත් වූ, සත්පුරුෂයන් බඳු වූ හෝ සත්පුරුෂයන්ම වූ මොනරු ලීලාවෙන් යුක්තව හැසිරෙති, එකිනෙකා සමඟ සතුටු වෙති යනු මෙහි අර්ථයයි.

၁၃၈. အတ္ထာလင်္ကာရယုတ္တသုခုမာလတမုဒါဟရတိ ‘‘ရောမေ’’စ္စာဒိနာ. ရောမဉ္စပိဉ္ဆရစနာ လောမဟံသသဒိသာ ရောမာ ဧဝ ဝါ ပိဉ္ဆာနံ ဗရိဟာနံ ရစနာ ဆတ္တာကာရေန ဝိတ္ထာရဝန္တာ သာဓုဝါဒါဟိတဒ္ဓနီ ‘‘သာဓူ’’တိ ဝစနသဒိသေဟိ သာဓုဝါဒေဟိ ဝါ ပဝတ္တကေကာနိန္နာဒေဟိ သမန္နာဂတာ မုနိမေဃုမ္မဒါ မုနိသဒိသေန မုနိသင်္ခါတေန ဝါ မေဃေန သဉ္ဇာတမဒါ ဣမေ သာဓုသိခါဝလာ သဇ္ဇနသဒိသာ သာဓုနော ဧဝ ဝါ မယူရာ လဠန္တိ လီလောပေတာ ဘဝန္တီတိ. ဣဒံ အသေသဝတ္ထုဝိသယံ သမာသရူပကံ အမုချပက္ခေ ‘‘ရောမဉ္စာ ဝိယ သာဓုဝါဒေါ ဝိယ မုနိ ဝိယ သာဓဝေါ ဝိယာ’’တိ စ, မုချပက္ခေ ‘‘ပိဉ္ဆရစနာ ဝိယ အာဟိတဒ္ဓနီ ဝိယ မေဃော ဝိယ သိခါဝလာ ဝိယာ’’တိ ဥပစရိတဗ္ဗံ. ရောမဉ္စာ ဧဝ ပိဉ္ဆာနီတိ စ, တေသံ ရစနာ ယေသန္တိ စ, ‘‘သာဓု’’ဣတိ ဝါဒေါတိ စ, အာဟိတော စ သော ဓနိ စေတိ စ, သာဓုဝါဒေါ အာဟိတဒ္ဓနိ ယေသန္တိ စ, မုနိ ဧဝ မေဃောတိ စ, တေန ဥမ္မဒါတိ စ, သာဓဝေါ ဧဝ သိခါဝလာတိ စ ဝါကျံ. ‘‘မုနီမေဃော’’တိ ဧတ္ထ ဒီဃတ္တံ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ.

138. අර්ථාලංකාරයෙන් යුක්ත වූ සුකුමාලත්වය 'රෝම' යනාදී වශයෙන් උදාහරණ කරයි. ලොමුදැහැගැන්වීම් බඳු වූ රෝමයන්ගේ හෝ පිල් කළඹේ සැකැස්ම කුඩයක ආකාරයෙන් විහිදී ගියා වූ, 'සාධු' යන වචනය බඳු වූ සාධුවාදයන්ගෙන් හෝ පවත්වන ලද කේකා නාදයන්ගෙන් යුක්ත වූ, මුනිවරයා බඳු වූ හෝ මුනිවරයා යැයි කියනු ලබන මේඝයෙන් හටගත් මත් බව ඇති, මේ සත්පුරුෂයන් බඳු වූ හෝ සත්පුරුෂයන්ම වූ මොනරු ලීලාවෙන් යුක්තව හැසිරෙති (කෙළිති) යනුයි. මෙය අශේෂවස්තු විෂයක සමස්ත රූපකාලංකාරයකි. මෙහි අප්‍රධාන පක්ෂයෙහි 'රෝමාන්ච මෙන්, සාධුවාදය මෙන්, මුනිවරයා මෙන්, සත්පුරුෂයන් මෙන්' යනුවෙන් ද, ප්‍රධාන පක්ෂයෙහි 'පිල් සැකැස්ම මෙන්, ඇති කරන ලද ශබ්දය මෙන්, මේඝය මෙන්, මොනරුන් මෙන්' යනුවෙන් ද උපචාර කළ යුතුය. 'රෝමාන්චයන්ම පිහාටුය, ඒවායේ සැකැස්ම යමෙකුට ඇද්ද', 'සාධු යන්න වාදයයි', 'ඇති කරන ලද ශබ්දයයි', 'සාධුවාදය නිසා ඇති වූ ශබ්දය යමෙකුට ඇද්ද', 'මුනිවරයාම මේඝය වේ, එයින් මත් වූයේ වේ', 'සත්පුරුෂයෝම මොනරුය' යනු මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි. 'මුනී මේඝෝ' යන්නෙහි දීර්ඝ භාවය ශ්ලෝකයේ රිද්මය (ඡන්දස) රැක ගැනීම සඳහා ය.

၁၃၉.

139.

သုခုမာလတ္တမတ္ထေဝ, ပဒတ္ထဝိသယမ္ပိ စ;

ယထာ မတာဒိသဒ္ဒေသု, ကိတ္တိသေသာဒိကိတ္တနံ.

පදවල අර්ථය විෂයයෙහි ද සුකුමාලත්වය ඇත්තේමය. ඒ කෙසේද යත්: 'මළේය' යනාදී අමිහිරි ශබ්ද වෙනුවට 'කීර්තිශේෂභාවයට පත් විය' (අභාවප්‍රාප්ත විය) යනාදී වශයෙන් මෘදු වචන පැවසීමයි.

၁၃၉. န [Pg.162] ကေဝလံ သုခုမာလတာ သဒ္ဒေဝ, အတ္ထေပီတိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘သုခုမာလတ္တ’’မိစ္စာဒိ. အတ္ထေဝါတိ ဝိဇ္ဇတေဝ, တံ တု အနောစိတျဂါမ္မာဒိဝဇ္ဇနာ သမ္ဘဝတိ. ‘‘ယထေ’’တိ တမုဒါဟရတိ. မတာဒိသဒ္ဒေသု ဝတ္တဗ္ဗေသု ကိတ္တိသေသာဒီနံ သဒ္ဒါနံ ကိတ္တနံ ကထနံ.

139. සුකුමාලත්වය කේවළ ශබ්දයෙහි පමණක් නොව, අර්ථයෙහි ද පවතින බව දැක්වීම සඳහා 'සුකුමාලත්ත' යනාදිය පැවසීය. 'අත්ථේව' යනු පවතින්නේමය යන්නයි. එය වනාහි අනෞචිත්‍ය (නොගැලපීම්) සහ ග්‍රාම්‍යතා (අසභ්‍ය/ප්‍රකෘත) ආදී දෝෂයන් වර්ජනය කිරීමෙන් සිද්ධ වේ. 'යථා' යන්නෙන් එය උදාහරණය කරයි. 'මළේය' යනාදී අමිහිරි වචන කිව යුතු තැන 'කීර්තිශේෂ' (අභාවප්‍රාප්ත) යනාදී සුන්දර වචන පැවසීම මෙයින් අදහස් කෙරේ.

၁၃၉. အယံ သုခုမာလတာ န ကေဝလံ သဒ္ဒေဝ, အတ္ထေပီတိ ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘သုခုမာလတ္တ’’မိစ္စာဒိ. သုခုမာလတ္တမတ္ထေဝ ပဒတ္ထဝိသယမ္ပိ စ ပဒါဘိဓေယျဂေါစရမ္ပိ သုခုမာလတ္တံ အတ္ထေဝ, တဉ္စ ဩစိတျဟီနဂါမ္မဒေါသပရိဟာရေန သိဇ္ဈတိ. ‘‘ယထာ’’တိ တမုဒါဟရတိ. မတာဒိသဒ္ဒေသု ဝတ္တဗ္ဗေသု ကိတ္တိသေသာဒိသဒ္ဒါနံ ကိတ္တနံ ကထနန္တိ. မတော ဣတိအာဒိ ယေသံ ‘‘ဇီဝိတက္ခယံ ပတ္တော’’ ဣစ္စာဒီနမိတိ စ, ကိတ္တိသေသော ဣတိအာဒိယေသံ ‘‘ဒေဝတ္တံ ဂတော, သဂ္ဂကာယမလင်္ကရီ’’တျာဒီနမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

139. මෙම සුකුමාලත්වය කේවළ ශබ්දයෙහි පමණක් නොව, අර්ථයෙහි ද පවතින බව දැක්වීම සඳහා 'සුකුමාලත්ත' යනාදිය පැවසීය. පදයන්ගෙන් අභිධෙය වන (ප්‍රකාශ වන) අර්ථයෙහි ද සුකුමාලත්වය පවතින්නේමය. එය වනාහි ඖචිත්‍යයෙන් තොරවීම (නොගැලපීම්) සහ ග්‍රාම්‍යතා දෝෂයන් මඟ හැරීමෙන් සිද්ධ වේ. 'යථා' යන්නෙන් එය උදාහරණය කරයි. 'මළේය' යනාදී ශබ්දයන් පැවසිය යුතු තැන 'කීර්තිශේෂ' යනාදී ශබ්දයන් කීමයි. 'මළේය' යනු 'ජීවිතක්ෂයට පත් විය' යනාදී වචන සඳහා ද, 'කීර්තිශේෂ' යනු 'දේවත්වයට පත් විය', 'ස්වර්ග ලෝකය අලංකාර කළේය' යනාදී වචන සඳහා ද යෙදෙන විග්‍රහයකි.

၁၄၀.

140.

သိလိဋ္ဌပဒသံသဂ္ဂ-ရမဏီယဂုဏာလယော;

သဗန္ဓဂါရဝေါ သော’ယံ,သိလေသော နာမ တံ ယထာ.

සිනිඳු ලෙස බැඳුණු පදයන්ගේ එක්වීමෙන් රමණීය වූ ගුණයන්ට නිවාසයක් වූ ද, බන්ධනයේ (වාක්‍ය සැකැස්මේ) ඇති තද බව හෙවත් ගාම්භීරත්වය සහිත වූ ද යම් බන්ධනයක් වේ ද, එය 'ශ්ලේෂ' (සැලෙස්) නම් ගුණයයි. එයට උදාහරණය මෙසේය.

၁၄၀. သိလေသံ ဒဿေတိ ‘‘သိလိဋ္ဌေ’’စ္စာဒိနာ. သိလိဋ္ဌာနံ ဗန္ဓလာဃဝါဘာဝေန အညမညံ သိလိဋ္ဌာနံ ပဒါနံ သံသဂ္ဂေန ရမဏီယော မနုညော ဂုဏော တဿ အာလယော ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ. ဗန္ဓဿ ရစနာယ ဂါရဝေါ အသိထိလတာ, သဟ တေန ဝတ္တတီတိ သဗန္ဓဂါရဝေါတိ အနုဝဒိတွာ သောယံ သိလေသော နာမာတိ ဝိဓီယတေ. ‘‘တံ ယထေ’’တျုဒါဟရတိ. ယထာ အယံ သိလေသော, တထာ အညောပိ တာဒိသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, န တွယမေဝေတိ ‘‘တံ ယထာ’’ သဒ္ဒဿတ္ထော.

140. 'සිලිට්ඨ' යනාදියෙන් ශ්ලේෂය දක්වයි. බන්ධනයේ ලිහිල් බවක් නැති බැවින්, එකිනෙකා සමඟ මනාව බැඳුණු පදයන්ගේ එක්වීමෙන් රමණීය වූ ද මනහර වූ ද ගුණයාගේ පැවැත්ම සිදුවන ස්ථානයයි. රචනාවෙහි ඇති ගාම්භීරත්වය (ලිහිල් නොවන තද බව) 'බන්ධගාරව' නම් වේ. එයින් යුක්තව පවතින බැවින් 'සබන්ධගාරව' යැයි අනුවාද කොට, 'ඒ මේ බන්ධනය ශ්ලේෂ නම් වේ' යැයි දක්වනු ලැබේ. 'තං යථා' යන්නෙන් උදාහරණය දක්වයි. 'යම් සේ මේ ශ්ලේෂය වේ ද, එසේම වෙනත් එවැනි දේ ද තේරුම් ගත යුතුය, මෙය පමණක්ම නොවේ' යනු 'තං යථා' යන වචනයේ අර්ථයයි.

၁၄၀. ဣဒါနိ သိလေသံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘သိလိဋ္ဌေ’’စ္စာဒိနာ. သိလိဋ္ဌပဒသံသဂ္ဂရမဏီယဂုဏာလယော ဌာနကရဏာဒီဟိ အာသန္နဝဏ္ဏာနံ [Pg.163] ဝိနျာသဟေတု အညမညနိဿိတာနံ ပဒါနံ သမဝါယေန မနုညဂုဏဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတော သဗန္ဓဂါရဝေါ ဗန္ဓဂါရဝသင်္ခါတရစနာယ အသိထိလဘာဝေန သဟ ပဝတ္တော သော အယံ ဗန္ဓော သိလေသော နာမာတိ. သိလေသော နာမ ဗန္ဓဂါရဝေါ, တပ္ပဋိပါဒကဗန္ဓောပျေတ္ထ သိလေသောတိ ဝုစ္စတိ. သိလိဋ္ဌာ စ တေ ပဒါ စေတိ စ, တေသံ သံသဂ္ဂေါတိ စ, တေန ရမဏီယောတိ စ, သော ဧဝ ဂုဏောတိ စ, တဿ အာလယောတိ စ, ဗန္ဓဿ ဂုရုနော ဘာဝေါတိ စ, တေန သဟ ပဝတ္တတီတိ စ ဝါကျံ. တံ ယထာ ‘‘ဗာလိန္ဒု’’ဣစ္စာဒိ.

140. දැන් 'සිලිට්ඨ' යනාදියෙන් ශ්ලේෂය විස්තර කරයි. උච්චාරණ ස්ථාන සහ කරණ ආදියේ එකිනෙකට ආසන්න අකුරු පිහිටුවීම නිසා, එකිනෙකා ඇසුරු කළ පදයන්ගේ මනාව එක්වීමෙන් මනහර ගුණයේ පැවැත්මට උපකාරී වූ ද, බන්ධගාරව යැයි කියනු ලබන රචනාවේ ඇති ලිහිල් නොවන (ගාම්භීර) ස්වභාවය සමඟ පවත්නා වූ ද ඒ මේ බන්ධනය 'ශ්ලේෂ' නම් වේ. ශ්ලේෂය යනු බන්ධනයේ ඇති ගාම්භීරත්වයයි. එය ප්‍රකාශ කරන බන්ධනය ද මෙහි 'ශ්ලේෂය' යැයි කියනු ලැබේ. 'සිනිඳු වූ ද ඒ පද ද වේ, ඒවායේ එක්වීමයි, එයින් රමණීය වේ, එයම ගුණය වේ, එහි නිවහන වේ, බන්ධනයේ ගාම්භීර ස්වභාවයයි, එය සමඟ පවතී' යනු මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි. එයට උදාහරණය 'බාලින්දු' යනාදියයි.

၁၄၁.

141.

ဗာလိန္ဒုဝိဗ္ဘမစ္ဆေဒိ-နခရာဝလိကန္တိဘိ;

သာ မုနိန္ဒပဒမ္ဘောဇ-ကန္တိ ဝေါ ဝလိတာ’ဝတံ.

ළපති සඳෙහි විලාසය පරාජය කරන්නා වූ නියපෙළෙහි කාන්තියෙන් යුක්ත වූ ද, ඒ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ගේ ශෝභාව ඔබ සැම ආරක්ෂා කෙරේවා!

၁၄၁. ‘‘ဗာလိန္ဒု’’ဣစ္စာဒိ. ဗာလိန္ဒုနော ပဉ္စမီ ပဉ္စဒသကလဿ ဝိဗ္ဘမော မနောဟရတ္တံ, တံ ဆိန္ဒတိ သီလေနာတိ ဗာလိန္ဒုဝိဗ္ဘမစ္ဆေဒိယော ပဉ္စမီစန္ဒဿ ကလာသန္နိဘာနံ နခရာနံ နခါနံ အာဝလိယော တာသံ ကန္တိဘိ သောဘာဟိ သဟ ဝလိတာ သံယုတ္တာ သာ, မုနိန္ဒဿ ပဒါနိယေဝ အမ္ဘောဇာနိ ပဒုမာနိ တေသံ ကန္တိ. ဝေါ တုမှေ သာမညေန ဝဒတိ. အဝတံ ပါလယတု.

141. 'බාලින්දු' යනාදියයි. බාලේන්ද්‍රයාගේ (ළපති සඳෙහි) මනහර බව සිඳලන (පරදන) ස්වභාවය ඇති බැවින් 'බාලින්දුවිබ්භමච්ඡේදී' නම් වේ. පසළොස්වක චන්ද්‍රයාගේ කලාවන් බඳු වූ නියපෙළෙහි ශෝභාවන්ගෙන් යුක්ත වූ ඒ, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ගේ කාන්තියයි. 'වෝ' යන්නෙන් සාමාන්‍යයෙන් ඔබ සැම හඳුන්වයි. 'අවතු' යනු රකිත්වා (ආරක්ෂා කෙරේවා) යන්නයි.

၁၄၁. ဗာလိန္ဒု…ပေ… ကန္တိဘိ တရုဏစန္ဒဝိလာသဝိနာသနသဘာဝသမန္နာဂတနခပန္တိသောဘာဟိ သဟ ဝလိတာ သံယုတ္တာ သာ မုနိန္ဒပဒမ္ဘောဇကန္တိ သာ သမ္ဗုဒ္ဓပါဒပဒုမသောဘာ ဝေါ တုမှေ အဝတံ ရက္ခတူတိ. ဗာလော စ သော ဣန္ဒု စာတိ စ, တဿ ဝိဗ္ဘမောတိ စ, တံ ဆိန္ဒတိ သီလေနာတိ စ, နခါနံ အာဝလိယောတိ စ, တာသံ ကန္တီတိ စ, ဗာလိန္ဒုဝိဗ္ဘမစ္ဆေဒိယော စ တာ နခရာဝလိကန္တိယော စာတိ စ, မုနိန္ဒဿ ပဒါနီတိ စ, တာနိယေဝ အမ္ဘောဇာနီတိ စ, တေသံ ကန္တီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

141. 'බාලින්දු...පේ...කාන්තිභි' යනු තරුණ චන්ද්‍රයාගේ විලාසය පරදන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ නියපෙළෙහි ශෝභාවන්ගෙන් යුක්ත වූ, ඒ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ගේ ශෝභාව, ඒ සම්බුදු ශ්‍රී පාද පද්මයන්ගේ ශෝභාව ඔබ සැම රකිත්වා යන්නයි. මෙහි විග්‍රහය මෙසේය: 'ළපති වූ ඒ චන්ද්‍රයා ද වේ, ඔහුගේ විලාසයයි, එය සිඳින ස්වභාවය ඇත්තේය, නිය පෙළයි, ඒවායේ කාන්තියයි, ළපති සඳෙහි විලාසය සිඳින නියපෙළෙහි කාන්තියයි, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන්ය, ඒවාම පද්මයන්ය, ඒවායේ ශෝභාවය' යනුයි.

၁၄၂.

142.

ဥက္ကံသဝန္တော [Pg.164] ယော ကောစိ,ဂုဏော ယဒိ ပတီယတေ;

ဥဒါရော’ယံ ဘဝေ တေန,သနာထာ ဗန္ဓပဒ္ဓတိ.

යම් කිසි උත්කෘෂ්ට වූ (උසස් වූ) ගුණයක් යම් තැනක වැටහේ ද, එයින් මෙය 'උදාර' නම් ගුණය වෙයි. ඒ හේතුවෙන් වාක්‍ය රචනා ක්‍රමය (බන්ධ පද්ධතිය) පිහිටක් සහිත (සම්පූර්ණ) වෙයි.

၁၄၂. ဥဒါရတ္တမဝဓာရယမာဟ ‘‘ဥက္ကံသဝန္တော’’ဣစ္စာဒိ. ယော ကောစိ ‘‘ဣဒမေဝေ’’တိ နိယမာဘာဝါ ဂုဏော စာဂါတိသယာဒိကော ဥက္ကံသဝန္တော အဓိမတ္တော ယဒိ ပတီယတေ ဝိညာယတေ ဗန္ဓေတိ ဝိညာယတိ ‘‘ဗန္ဓပဒ္ဓတီ’’တိ ဝက္ခမာနတ္တာ, အယံ ဥဒါရော ဘဝေတိ ဝိဓိ. ဥဒါရောယံ ဟောတု, ကိံ တတော သိယာတိ အာဟ ‘‘တေနိ’’စ္စာဒိ. တေန ဥက္ကံသဝတာ ဂုဏေန ဗန္ဓပဒ္ဓတိ ရစနက္ကမော နာထဘူတေန ဥဒါရဂုဏေန သဟ ဝတ္တတီတိ သနာထာ, သမ္ပဒါဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

142. උදාරත්වය ස්ථිර කරමින් 'උක්කංසවන්තෝ' යනාදිය පැවසීය. 'මෙයම පමණි' යන නියමයක් නොමැති බැවින්, ත්‍යාගශීලී බව ආදී වූ යම් කිසි ගුණයක් උත්කෘෂ්ට වූ ද අතිශය වූ ද ලෙස යම් කාව්‍ය බන්ධනයක වැටහේ ද, 'බන්ධ පද්ධතිය' යැයි ඉදිරියට පැවසෙන බැවින් මෙය 'උදාර' නම් ගුණය වේ යැයි දක්වයි. 'මෙය උදාර වේවා, එයින් කුමක් සිදුවේද?' යන්නට 'තේන' යනාදිය පැවසීය. ඒ උත්කෘෂ්ට ගුණය හේතුවෙන්, බන්ධ පද්ධතිය හෙවත් රචනා ක්‍රමය, තමන්ට පිහිට වූ උදාර ගුණය සමඟ පවතින බැවින් 'සනාථා' (පිහිටක් සහිත වූ) හෙවත් සශ්‍රීක වූවක් (සම්පූර්ණ වූවක්) වේ යනු මෙහි අදහසයි.

၁၄၂. ဣဒါနိ ဥဒါရတ္တမုဒ္ဒိသတိ ‘‘ဥက္ကံသေ’’စ္စာဒိနာ. ဥက္ကံသဝန္တော အတိသယဝါ ယောကောစိ ဂုဏော စာဂါတိသယာဒိကော သဒ္ဒါဝလိယာ ပဋိပါဒနီယော အာနုဘာဝေါ ယဒိ ပတီယတေ သစေ ကတ္ထစိ ဗန္ဓေ ဝိညာယတေ, အယံ ယထာဝုတ္တဂုဏော ဥဒါရော နာမ ဘဝေ. တေန ကိံ ပယောဇနန္တိ စေ? ဗန္ဓဗန္ဓတိ ပဒါဝလိ တေန ဥက္ကံသဝတာ ဂုဏေန သနာထာ သပ္ပတိဋ္ဌာ ဟောတိ. ဥက္ကံသော အဿ အတ္ထီတိ စ, နာထေန သဟ ဝတ္တတီတိ စ, ဗန္ဓဿ ပဒ္ဓတီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

142. දැන් ‘උක්කංසෙ’ යනාදියෙන් උදාර ගුණය දක්වනු ලැබේ. ත්‍යාගශීලීභාවයෙහි අතිශය බව ආදී වූ, ශබ්ද මාලාවෙන් ප්‍රකාශ කළ යුතු වූ, උත්කෘෂ්ට වූ හෝ අතිශය වූ යම් ගුණයක් හෝ ආනුභාවයක් කිසියම් කාව්‍ය බන්ධනයක වැටහෙන්නේ නම්, හඳුනාගත හැක්කේ නම්, මේ කියන ලද ගුණය ‘උදාර’ නම් වෙයි. එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද යත්? පද වැල නැමැති කාව්‍ය බන්ධනය ඒ උත්කෘෂ්ට ගුණයෙන් යුක්තව පිළිසරණ සහිත වූවක්, මනාව පිහිටියක් බවට පත් වෙයි. "උක්කංසෝ අස්ස අත්ථීති" (ඔහුට උත්කෘෂ්ට භාවය ඇත්තේය) යන්න ද, "නාථේන සහ වත්තතීති" (පිළිසරණක් සමඟ පවතී) යන්න ද, "බන්ධස්ස පද්ධතීති" (බන්ධනයෙහි මාර්ගය) යන්න ද මෙහි විග්‍රහයන් වේ.

၁၄၃.

143.

ပါဒမ္ဘောဇရဇောလိတ္တ-ဂတ္တာ ယေတဝ ဂေါတမ;

အဟော တေ ဇန္တဝေါ ယန္တိ, သဗ္ဗထာ နိရဇတ္တနံ.

ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ගේ ධූලි තැවරුණු ශරීර ඇති යම් සත්ත්වයෝ වෙත්ද, අහෝ! ඒ සත්ත්වයෝ සර්වප්‍රකාරයෙන්ම කෙලෙස් ධූලිවලින් තොර වූ නිර්මල භාවයට පැමිණෙති.

၁၄၃. တမုဒါဟရတိ ‘‘ပါဒေ’’စ္စာဒိနာ. ဂေါတမာတိ ဘဂဝန္တံ ဂေါတ္တေန အာလပတိ. တဝ ဘဂဝတော ပါဒမ္ဘောဇာနံ ရဇာနိ ရေဏဝေါ, တေဟိ လိတ္တာနိ ဥပဒေဟိတာနိ ဂတ္တာနိ ယေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ယေ ဇနာ တေ ဇန္တဝေါ သဗ္ဗပ္ပကာရေန ရဇောလဝေနာပျနုပလိတ္တတ္တာ ရဇေဟိ ကိလေသသင်္ခါတေဟိ [Pg.165] နိဂ္ဂတာ နိရဇာ, တေသံ ဘာဝေါ နိရဇတ္တနံ နိက္ကိလေသဘာဝံ ယန္တိ ပါပုဏန္တိ. အဟော အစ္ဆရိယံ ယတော ရဇသာ လိတ္တာ နာမ သံကိလိဋ္ဌာယေဝ သိယုံ, ဘဝံ ပန ပါဒရဇသာ ဝိလေပနေ ဇနေ နိရဇေ ကရောတိ. အစ္ဆရိယံ ဘဝတော ဣဒန္တိ အတ္ထော.

143. එය ‘පාද’ යනාදියෙන් උදාහරණ කොට දක්වයි. ‘ගෝතම’ යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෝත්‍ර නාමයෙන් ආමන්ත්‍රණය කරයි. ‘තව’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේය. ඔබ වහන්සේගේ පාද පද්මයන්ගේ ධූලි (රේණු) වන ‘රජානි’ යන්නෙන් තැවරුණු ශරීර ඇති අය යනු විග්‍රහයයි. යම් ජනයෝ වෙත්ද ඒ සත්ත්වයෝ, සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ධූලි අංශුවකින් හෝ නොතැවරුණු බැවින් කෙලෙස් නමැති ධූලීන්ගෙන් මිදුණු ‘නිරජ’ (පවිත්‍ර) අය වෙති. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය වන ‘නිරජත්තනං’ හෙවත් කෙලෙස් රහිත පවිත්‍ර භාවයට පැමිණෙති. අහෝ! ආශ්චර්යයකි. මන්දයත් සාමාන්‍යයෙන් ධූලි තැවරුණු කල කිලිටි විය යුතු වුවත්, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද ධූලි තැවරීමෙන් මිනිසුන් කෙලෙස් රහිත පිරිසිදු අය බවට පත්වෙති. ඔබ වහන්සේගේ මේ ක්‍රියාව ආශ්චර්යයකි යනු මෙහි අදහසයි.

၁၄၃. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ပါဒမ္ဘောဇေ’’စ္စာဒိနာ. ဘော ဂေါတမ ယေ သတ္တာ တဝ တုယှံ ပါဒမ္ဘောဇရဇောလိတ္တဂတ္တာ ပါဒပဒုမရေဏုလိတ္တမတ္ထကနလာဋာဒိသရီရာဝယဝယုတ္တာ တေ ဇန္တဝေါ သတ္တာ သဗ္ဗထာ ကိလေသသင်္ခါတရဇောဇလ္လေဟိ အနုပလိတ္တတ္တာ သဗ္ဗပ္ပကာရေန နိရဇတ္တနံ ဝိဂတကိလေသရဇောဘာဝံ ယန္တိ ပါပုဏန္တိ, အဟော အစ္ဆရိယံ. ရဇောလိတ္တာ နာမ သံကိလိဋ္ဌာ သိယုံ, တွံ ပန ပါဒရဇသာ ဥပလိတ္တေပိ သတ္တေ နိရဇေ ကရောသီတိ ဘာဝေါ. ဣဟ ဘဂဝတော ဥက္ကံသဂုဏော ဒီပိတော ဟောတိ. ပါဒါနိယေဝ အမ္ဘောဇာနီတိ စ, တေသံ ရဇာနီတိ စ, တေဟိ လိတ္တာနိ ဂတ္တာနိ ယေသန္တိ စ, ရဇေဟိ ကိလေသေဟိ နိဂ္ဂတာတိ စ, တေသံ ဘာဝေါတိ စ ဝါကျံ.

143. දැන් ‘පාදම්භෝජේ’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ පාද පද්මයන්ගේ රේණුවලින් තැවරුණු හිස, නළල ආදී ශරීර අවයව ඇති යම් සත්ත්වයෝ වෙත්ද, ඒ සත්ත්වයෝ සර්වප්‍රකාරයෙන්ම කෙලෙස් නමැති ධූලිවලින් නොතැවරුණු බැවින් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම පහව ගිය කෙලෙස් ධූලි ඇති පවිත්‍ර භාවයට පැමිණෙති, අහෝ! ආශ්චර්යයකි. සාමාන්‍යයෙන් ධූලි තැවරුණු අය කිලිටි විය යුතු වුවත්, ඔබ වහන්සේ වනාහි ශ්‍රී පාද ධූලි තැවරුණු සත්ත්වයන් පවා පවිත්‍ර (කෙලෙස් රහිත) කරන සේක යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උත්කෘෂ්ට ගුණය ප්‍රකාශ වේ. "පාදයන්ම පද්මයෝය", "එහි ධූලීහුය", "එයින් තැවරුණු ශරීර ඇත්තෝය", "කෙලෙස් නැමැති ධූලීන්ගෙන් මිදුණෝය", "ඔවුන්ගේ ස්වභාවයයි" යනු මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၁၄၄.

144.

ဧဝံ ဇိနာနုဘာဝဿ, သမုက္ကံသော’တြဒိဿတိ;

ပညဝါ ဝိဓိနာ’နေန, စိန္တယေ ပရမီဒိသံ.

මෙසේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙහි උත්කෘෂ්ට භාවය මෙහි පෙනේ; ප්‍රඥාවන්තයා මේ ක්‍රමයෙන් මෙබඳු වූ වෙනත් දේ ද සිතන්නේය.

၁၄၄. ကော ပနေတ္ထ ဥက္ကံသဝန္တော ဂုဏော ယေန ဗန္ဓော သနာထော သိယာတိ စေ? အာဟ ‘‘ဧဝ’’မိစ္စာဒိ. ဧဝမိတိ ဇိနာနုဘာဝဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပဘာဝဿ သမုက္ကံသော အတိသယော ဒိဿတိ ပဒိဿတေ အတြ ဗန္ဓေ, တသ္မာ ဇိနာနုဘာဝေန ဥက္ကံသဝတာ ဂုဏေန ဗန္ဓော သနာထော သိယာတိ. ပကာရမိမမညတြပိအတိဒိသန္တော အာဟ ‘‘ပညဝါ’’တိအာဒိ. ပညဝါ ပညာသမ္ပန္နော အနေန ဝိဓိနာ ဣမိနာ ပကာရေန ဧဒိသံ ဧဝရူပံ ပရံ အညံ စိန္တယေ ဝိတက္ကေယျ.

144. මෙහි කාව්‍ය බන්ධනය සනාථ කරවන (පිළිසරණක් සහිත කරවන) ඒ උත්කෘෂ්ට ගුණය කුමක්ද යත්? ‘එවං’ යනාදිය පැවසීය. ‘එවං’ යන්නෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙහි අතිශය උත්කෘෂ්ට භාවය මේ බන්ධනයෙහි දැක්වෙන බව අදහස් වේ. එබැවින් උත්කෘෂ්ට ගුණයක් බඳු බුද්ධානුභාවය හේතුවෙන් කාව්‍ය බන්ධනය පිළිසරණ සහිත වෙයි. මේ ක්‍රමය වෙනත් තැන්වලට ද අදාළ කරමින් ‘පඤ්ඤවා’ යනාදිය පැවසීය. ප්‍රඥාසම්පන්නයා මේ ක්‍රමයෙන් (ආකාරයෙන්) මෙබඳු වූ වෙනත් කරුණු ද සිතන්නේය.

၁၄၄. ဣဒါနိ [Pg.166] ယထာဝုတ္တဂုဏနိဒဿနဉ္စ သိဿာနုသာသနဉ္စ ဒဿေတိ ‘‘ဧဝ’’မိစ္စာဒိနာ. အတြ ဣမိဿံ အနန္တရဂါထာယံ ဧဝံ ယထာဝုတ္တက္ကမေန ဇိနာနုဘာဝဿ တထာဂတပ္ပဘာဝဿ သမုက္ကံသော အာဓိက္ကံ ဒိဿတိ ပဒိဿတေ, တသ္မာ ဇိနာနုဘာဝသင်္ခါတေန ဥက္ကံသဝတာ ဂုဏေန ဗန္ဓော သနာထော ဘဝေယျ. ပညဝါ ပသတ္ထဉာဏဝန္တော အနေန ဝိဓိနာ ဣမိနာ ကမေန ဤဒိသံ ပရံ အညံ စိန္တယေ ကပ္ပေယျ.

144. දැන් කලින් කියන ලද ගුණයේ නිදර්ශනය සහ ශිෂ්‍යයන්ට කරනු ලබන අනුශාසනය ‘එවං’ යනාදියෙන් දක්වයි. මෙහි, ඊළඟට ඇති ගාථාවෙහි, මෙසේ කලින් කියන ලද ක්‍රමයට අනුව තථාගතයන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙහි උත්කෘෂ්ට භාවය පෙනේ. එබැවින් ජිනේන්ද්‍ර ආනුභාවය නැමැති උත්කෘෂ්ට ගුණයෙන් කාව්‍ය බන්ධනය පිළිසරණ සහිත (සනාථ) වන්නේය. ප්‍රශංසනීය ප්‍රඥාවෙන් යුත් බුද්ධිමත් තැනැත්තා මේ ක්‍රමයෙන් මෙබඳු වූ වෙනත් කරුණු ද සිතන්නේය.

၁၄၅.

145.

ဥဒါရော သောပိ ဝိညေယျော,ယံ ပသတ္ထဝိသေသနံ;

ယထာ ကီဠာသရော လီလာ-ဟာသ ဟေမင်္ဂဒါဒယော.

ප්‍රශංසනීය විශේෂණයක් යෙදේ ද, එය ද ‘උදාර’ ගුණය ලෙස දත යුතුය. නිදසුන් වශයෙන්: ක්‍රීඩා විල, ලීලා සිනහව, රන් බාහුවලඳ ආදියයි.

၁၄၅. အပရမုဒါရပ္ပကာရံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဥဒါရော’’ဣစ္စာဒိ. ယံ ပသတ္ထံ သိလာဃနီယံ ဝိသေသနံ ဥပါဒိယတိ, သောပိ န ပန ယထာဝုတ္တောဝ ဥဒါရော ဝိညေယျော. ‘‘ယထေ’’တျုဒါဟရတိ. ကီဠာယ ကီဠတ္ထံ သရော, လီလာယ ယုတ္တော ဟာသော, ဟေမံ ဟေမမယမင်္ဂဒန္တိ သမာသော, တံ အာဒိ ယေသန္တိ ဗာဟိရတ္ထော. အာဒိသဒ္ဒေန ကုသုမဒါမမဏိမေခလာဒီနံ သင်္ဂဟော. အယံ တု ဗန္ဓဖရုသဂါမ္မပရိစ္စာဂါ သမ္ဘဝတိ.

145. තවත් උදාර ආකාරයක් දැක්වීමට ‘උදාරෝ’ යනාදිය පැවසීය. ප්‍රශංසනීය වූ ද පැසසිය යුතු වූ ද යම් විශේෂණයක් යෙදේ ද, කලින් කී ආකාරය පමණක් නොව, එය ද ‘උදාර’ ගුණය ලෙස දත යුතුය. ‘යථා’ යන්නෙන් උදාහරණ දක්වයි. ක්‍රීඩාව සඳහා වූ විල ‘කීළාසර’ ය. ලීලාවෙන් යුත් සිනහව ‘ලීලාහාස’ ය. රන්මය වූ බාහුවලඳ (කෙයූරය) ‘හේමංගද’ යනු සමාසයයි. එය ආදී කොට ඇත්තෝ යනු එහි බාහිර අර්ථයයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මල්දම්, මිණිමෙවුල් ආදිය ද ඇතුළත් කරනු ලැබේ. මේ ගුණය වනාහි කාව්‍ය බන්ධනයෙහි ඇති රළු බව සහ ගැමි බව අත්හැරීමෙන් උපදින්නකි.

၁၄၅. အညမပိ ဥဒါရံ ဒဿေတိ ‘‘ဥဒါရော’’စ္စာဒိနာ. ယံ ပသတ္ထဝိသေသနံ ပသံသနီယဝိသေသနံ ဟောတိ, သောပိ ဥဒါရောတိ ဝိညေယျော. ‘‘ယထာ’’တိ တမုဒါဟရတိ. ကီဠာသရော ကီဠာယ ကတော သရော. လီလာဟာသော လီလာယ ယုတ္တော ဟာသော. ဟေမင်္ဂဒါဒယော သုဝဏ္ဏကေယူရာဣစ္စာဒယောတိ. ကီဠတ္ထာယ သရောတိ စ, လီလာယ ယုတ္တော ဟာသောတိ စ, ဟေမံ ဟေမမယံ အင်္ဂဒန္တိ စ, လီလာဟာသော စ ဟေမင်္ဂဒဉ္စာတိ စ, တာနိ အာဒီနိ ယေသံ ကုသုမဒါမမဏိမေခလာဒီနန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော. အယမုဒါရော ဗန္ဓဖရုသဂါမ္မာဒိဒေါသပရိစ္စာဂေန သိဇ္ဈတိ.

145. තවත් උදාර ආකාරයක් ‘උදාරෝ’ යනාදියෙන් දක්වයි. යම් ප්‍රශංසනීය විශේෂණයක් වේ ද, එය ද ‘උදාර’ ගුණය ලෙස දත යුතුය. ‘යථා’ යන්නෙන් එය උදාහරණ කොට දක්වයි. ‘කීළාසර’ යනු ක්‍රීඩාව සඳහා කරන ලද විලයි. ‘ලීලාහාස’ යනු ලීලාවෙන් යුත් සිනහවයි. ‘හේමංගදාදයෝ’ යනු රන්මය බාහුවලඳ ආදියයි. ක්‍රීඩාව සඳහා වූ විල ද, ලීලාවෙන් යුත් සිනහව ද, රන්මය වූ බාහුවලඳ ද, ලීලා සිනහව සහ රන් බාහුවලඳ ද, ඒවා ආදී කොට ඇති මල්මාලා, මිණිමෙවුල් ආදිය ද යනු මෙහි විග්‍රහයයි. මේ උදාර ගුණය කාව්‍ය බන්ධනයෙහි රළු බව, ගැමි බව ආදී දෝෂයන් දුරු කිරීමෙන් සිද්ධ වෙයි.

၁၄၆.

146.

လောကိယတ္ထာနတိက္ကန္တာ,[Pg.167] ကန္တာ သဗ္ဗဇနာနပိ;

ကန္တိ နာမာ’တိဝုတ္တဿ,ဝုတ္တာ သာ ပရိဟာရတော.

ලෝක ප්‍රසිද්ධ අර්ථය ඉක්මවා නොගිය, සියලු ජනයාට ප්‍රියමනාප වූ ගුණය ‘කාන්ති’ නම් වේ. එය ‘අතිවුත්ත’ (අතිශයෝක්ති) දෝෂය දුරු කිරීමෙන් ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ.

ယထာ ‘‘မုနိန္ဒ’’ဣစ္စာဒိ.

නිදසුන් වශයෙන් ‘මුනින්ද’ යනාදියයි.

၁၄၆. ကန္တိံ ကထယတိ ‘‘လောကိယိ’’စ္စာဒိနာ. လောကေ ဝိဒိတော လောကိယော, တံ လောကိယံ အတ္ထံ အဘိဓေယျံ အနတိက္ကန္တာ အနတီတာ သဗ္ဗေသံ ကဝီနမိတရေသံ ဝါ ဇနာနံ ဧဝ ကန္တာ မနောဟရာ ကန္တိ နာမာတိ ဝုစ္စတိ. အယံ ပန သဒ္ဒဂုဏော အတိဝုတ္တဿ ဝါကျဒေါသဿ ပရိစ္စာဂေန သမ္ဘဝတိ. တေနာဟ ‘‘အတိဝုတ္တဿာ’’တိအာဒိ. ဥဒါဟရဏတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

146. ‘ලෝකිය’ යනාදියෙන් කාන්ති ගුණය විස්තර කරයි. ලෝකයෙහි ප්‍රකට වූයේ ලෞකික නම් වෙයි. ඒ ලෞකික වූ ප්‍රකාශිත අර්ථය ඉක්මවා නොගිය, සියලු කවීන්ට මෙන්ම අනෙක් ජනයාට ද ප්‍රියමනාප වූ, මනහර වූ ගුණය ‘කාන්ති’ නම් වේ. මේ ශබ්ද ගුණය වනාහි ‘අතිවුත්ත’ (අතිශයෝක්ති) නැමැති වාක්‍ය දෝෂය අත්හැරීමෙන් හටගනී. එබැවින් ‘අතිවුත්තස්ස’ යනාදිය පැවසීය. උදාහරණයෙහි අර්ථය කලින් දක්වන ලද්දක්මය.

၁၄၆. ဣဒါနိ ကန္တိံ ဒဿေတိ ‘‘လောကိယိ’’စ္စာဒိနာ. လောကိယတ္ထာနတိက္ကန္တာ လောကေ ပသိဒ္ဓသဒ္ဒတ္ထမနတိက္ကန္တာ သဗ္ဗဇနာနံ သကလကဝီနံ ကန္တာ မနုညာ ကန္တိ နာမ ဝုစ္စတေ, သာ အတိဝုတ္တဿ အတိဝုတ္တဒေါသဿ ပရိဟာရတော ဝုတ္တာ ဒေါသပရိဟာရပရိစ္ဆေဒေ ကထိတာ ဟောတိ. အတိဝုတ္တဒေါသပရိဟာရတော ဧဝ ကန္တိယာ သိဒ္ဓတ္တာ တဿ လက္ခိယော ဧဝ ဧတိဿာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. လောကေ ဝိဒိတောတိ စ, သော စ သော အတ္ထော စေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ယထာ’’တိ ကန္တိယာ ဥဒါဟရဏံ ဒဿေတိ ‘‘မုနိန္ဒ’’ဣစ္စာဒိ. တံ ဝုတ္တမေဝ.

146. දැන් ‘ලෝකිය’ යනාදියෙන් කාන්ති ගුණය දක්වයි. ලෝකයෙහි ප්‍රසිද්ධ ශබ්දාර්ථයන් ඉක්මවා නොගිය, සියලු කවීන් ඇතුළු සකල ජනයාටම ප්‍රියමනාප වූ මනහර වූ ගුණය ‘කාන්ති’ නම් වේ. එය ‘අතිවුත්ත’ නැමැති දෝෂය දුරු කිරීමෙන් කියනු ලබන අතර, දෝෂ පරිහාර පරිච්ඡේදයෙහි ද විස්තර කර ඇත. ‘අතිවුත්ත’ දෝෂය දුරු කිරීමෙන්ම කාන්ති ගුණය සිද්ධ වන බැවින්, එය මේ ගුණයෙහි ලක්ෂණය වන බව අදහසයි. "ලෝකයෙහි ප්‍රකට වූයේය" යන්න සහ "ඒ අර්ථයයි" යන්න මෙහි විග්‍රහයයි. ‘යථා’ යන්නෙන් කාන්තියෙහි උදාහරණයක් ලෙස ‘මුනින්ද’ යනාදිය දක්වයි. එය කලින් කියන ලද්දක්මය.

၁၄၇.

147.

အတ္ထဗျတ္တာ’ဘိဓေယျဿာ-နေယျတာ သဒ္ဒတော’တ္ထတော;

သာ’ယံ တဒုဘယာ နေယျ-ပရိဟာရေ ပဒဿိတာ.

‘අර්ථව්‍යක්ති’ (අර්ථය පැහැදිලි වීම) නම් ගුණය වනාහි ශබ්දයෙන් හෝ අර්ථයෙන් ප්‍රකාශිත අර්ථය පහසුවෙන් වටහාගත හැකි වීමයි. එය ඒ දෙයාකාර වූ ‘නෙය්‍ය’ (අර්ථය අපැහැදිලි වීම) නැමැති දෝෂය දුරු කිරීමෙන් ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ.

ယထာ ‘‘မရီစိ’’စ္စာဒိ စ, ‘‘မနောနုရဉ္ဇနော’’စ္စာဒိ စ.

නිදසුන් වශයෙන් ‘මරීචි’ යනාදිය ද, ‘මනෝනුරඤ්ජනෝ’ යනාදිය ද වේ.

၁၄၇. အတ္ထဗျတ္တိံ [Pg.168] ဗျဉ္ဇယတိ ‘‘အတ္ထဗျတ္တာဘိဓေယျိ’’စ္စာဒိနာ. အဘိဓေယျဿ သမ္ဗန္ဓအတ္ထဿ သဒ္ဒတော အတ္ထတော ဝါ သာမတ္ထိယတော ဝါ အနေယျတာ ပတီတိ အညထာ ဝဂမော ဂတျန္တရာဘာဝါ, ယတော ဝုတ္တံ ‘‘ဒုလ္လဘာဝဂတီ သဒ္ဒ-သာမတ္ထိယဝိလင်္ဃိနီ’’တိ. တမနုဝဒိတွာ အတ္ထဗျတ္တိ ဝိဓီယတေ. သာ ပန ဗျာကိဏ္ဏနေယျာဒိဒေါသဝဇ္ဇနာယ ဇာယတေ. တဒုဘယာ ဇာတာ သာယံ အနေယျတာ နေယျပရိဟာရေ ပဒဿိတာ ပကာသိတာ. ပဌမဒုတိယောဒါဟရဏဿတ္ထော ဝုတ္တော.

147. ‘අත්ථබ්‍යත්තාභිධෙය්‍යි’ (අර්ථව්‍යක්ත අභිධෙය්‍ය) යනාදීන් අර්ථව්‍යක්තිය ප්‍රකාශ කරයි. ප්‍රකාශ කළ යුතු සම්බන්ධිත අර්ථය වචනයෙන් හෝ අර්ථයෙන් හෝ ශක්තියෙන් (සාමර්ථ්‍යයෙන්) හෝ වෙනත් ආකාරයකින් වටහා ගැනීමට අවශ්‍ය නොවන පරිදි පැහැදිලිව වැටහීම ‘අනෙය්‍යතා’ (වෙනත් ක්‍රමයකින් තොරව සෘජුවම වැටහීම) නම් වේ. මන්දයත්, වෙනත් මඟක් නොමැති කල්හි වෙනත් ලෙසකින් වටහා ගැනීමක් සිදුවේ. එබැවින්, ‘ශබ්ද ශක්තිය ඉක්මවා යන අවබෝධය දුර්ලභය’ (දුල්ලභාවගතී සද්ද-සාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී) යැයි කියනු ලැබීය. එය අනුදැන වදාරමින් අර්ථව්‍යක්තිය පනවනු ලැබේ. එය වනාහි ‘බ්‍යාකිණ්ණනෙය්‍ය’ (අවුල් සහගත ලෙස වටහාගත යුතු බව) ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොරවීම නිසා උපදී. ඒ දෙකින්ම හටගත් මෙම ‘අනෙය්‍යතාව’ (වෙනත් අයුරකින් සෙවිය යුතු නොවන බව) ‘නෙය්‍ය පරිහාර’ (සෙවිය යුතු දේ මඟහැරීම) කොටසෙහි දක්වන ලදී, ප්‍රකාශ කරන ලදී. පළමු හා දෙවැනි උදාහරණවල අර්ථය පවසන ලදී.

၁၄၇. ဣဒါနိ အတ္ထဗျတ္တိံ ဒဿေတိ ‘‘အတ္ထဗျတ္တိ’’စ္စာဒိနာ. အဘိဓေယျဿ အတ္ထဿ သဒ္ဒတော အတ္ထတော အတ္ထသာမတ္ထိယတော စ အနေယျတာ တတ္ထေဝ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ သဒ္ဒဿ အတ္ထဿ ဝါ အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗဿ အဘာဝေါ အတ္ထဗျတ္တိ နာမ, တဒုဘယာ တေဟိ ဒွီဟိ ဇာတာ သာ အယံ အနေယျတာသင်္ခတာ အတ္ထဗျတ္တိ နေယျပရိဟာရေ နေယျဒေါသပရိဟာရပဒေသေ ပဒဿိတာ ပကာသိတာတိ. ‘‘ဒုလ္လဘာဝဂတီ သဒ္ဒ-သာမတ္ထိယဝိလင်္ဃိနီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အတ္ထပတီတိ ပန ဝိနာ သဒ္ဒဉ္စ သာမတ္ထိယဉ္စ အညထာနုပလဗ္ဘတီတိ ဣဟ ‘‘သဒ္ဒတော အတ္ထတော’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္ထဿ ဗျတ္တိ ပတီတီတိ စ, နတ္ထိ နေယျံ အာဟရိတဗ္ဗံ အဿ အဘိဓေယျဿာတိ စ, တဿ ဘာဝေါတိ စ, တေ စ တေ ဥဘော သဒ္ဒတ္ထာ စာတိ စ, တေ အဝယဝါ ဧတိဿာတိ စ, နေယျဿ ပရိဟာရောတိ စ ဝါကျံ. ဣဒါနိ ‘‘ယထေ’’စ္စာဒိနာ ဒွိပ္ပကာရာယ အတ္ထဗျတ္တိယာ ယထာက္ကမံ ဥဒါဟရဏမနုဿာရေတိ ‘‘မရိ’’စ္စာဒိဂါထာဒွယေန, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

147. දැන් ‘අත්ථබ්‍යත්ති’ යනාදීන් අර්ථව්‍යක්තිය දක්වයි. ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථය වචනයෙන්ද, අර්ථයෙන්ද, අර්ථ ශක්තියෙන්ද වෙනත් ආකාරයකින් සෙවිය යුතු නොවන පරිදි එතැනම පවතින බැවින්, වෙනත් වචනයක් හෝ අර්ථයක් ගෙන හැර දැක්විය යුතු නොවීම ‘අර්ථව්‍යක්තිය’ නම් වේ. ඒ දෙකින්ම උපන්, අනෙය්‍යතා (සෙවිය යුතු නොවන) සංඛ්‍යාත වූ එම මෙම අර්ථව්‍යක්තිය ‘නෙය්‍ය පරිහාර’ නම් වූ නෙය්‍ය දෝෂ මඟහැරීමේ කොටසෙහි දක්වන ලදී, ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘ශබ්ද ශක්තිය ඉක්මවා යන අවබෝධය දුර්ලභය’ යැයි පැවසුණු බැවින්, ශබ්දය හා ශක්තිය රහිතව අර්ථය වැටහීම වෙනත් අයුරකින් නොලැබෙන නිසා මෙහි ‘ශබ්දයෙන් හා අර්ථයෙන්’ යැයි කියන ලදී. ‘අර්ථයේ ප්‍රකාශ වීම වැටහීමය’ යන්නද, ‘මෙම ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථයට ගෙන හැර දැක්විය යුතු වෙනත් නෙය්‍ය (සෙවිය යුතු) අර්ථයක් නැත’ යන්නද, එහි භාවය යන්නද, ඒ ශබ්ද හා අර්ථ යන දෙකම යන්නද, එහි කොටස් මේවාය යන්නද, නෙය්‍යයන් මඟහැරීම යන්නද වාක්‍යයයි. දැන් ‘යථා’ යනාදීන් දෙවදෑරුම් අර්ථව්‍යක්තියෙහි උදාහරණ පිළිවෙළින් ‘මරි’ යනාදී ගාථා යුගලයෙන් සිහිපත් කරයි. එය පහතින් දක්වන ලද්දක්මය.

ပုန အတ္ထေန ယထာ –

නැවත අර්ථයෙන් කෙසේද යත් –

၁၄၈.

148.

သဘာဝါမလတာ ဓီရ,မုဓာ ပါဒနခေသု တေ;

ယတော တေ’ဝနတာနန္တ-မောဠိစ္ဆာယာ ဇဟန္တိ နော.

ධීරයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නියපෙළෙහි ඇති ස්වභාවික පිරිසිදු බව නිෂ්ඵල වැනිය. මන්දයත්, (ඔබවහන්සේ ඉදිරියේ) නැමී වඳින්නා වූ අනන්ත දිව්‍ය-මනුෂ්‍යයන්ගේ ඔටුන්නල (ශීර්ෂයන්හි) සේයාවන් ඒ නියපෙළ කිසිවිටෙකත් අත් නොහරින බැවිනි.

၁၄၈. ပုန [Pg.169] ဒုတိယေ တု ဓီရာတိ အာမန္တနံ. တေ တဝ ပါဒနခေသု သဘာဝါမလတာ ပကတိပရိသုဒ္ဓတာ မုဓာ တုစ္ဆာ. ကသ္မာတိ စေ? ယတော ယသ္မာ ကာရဏာ တေ ပါဒနခါ အဝနတဿ သန္နတဿ အနန္တဿ နာဂရာဇဿ မောဠိနော ကိရီဋဿ အဝနတာနံ ဝါ နရမရာနံ အနန္တာနံ မောဠီနံ ဆာယာ ဆဝိယော နော ဇဟန္တိ န ပရိစ္စဇန္တိ, သဉ္ဆဝိယော ပန ဇဟန္တီတိ. ဧတ္ထ နခေသု သဉ္ဆဝိတ္တာ ပါဒနခဿ မောဠီနံ နိရန္တရပ္ပဏာမာဗျဘိစာရာနရမရာဒီနံ ဘဂဝတော ပါဒါရဝိန္ဒဝန္ဒနံ သာမတ္ထိယာ ဖုဋံ ဂမျတေ.

148. නැවත දෙවැන්නෙහි ‘ධීරා’ යනු ආමන්ත්‍රණයකි. ඔබවහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නියපෙළෙහි ඇති ස්වභාවික පිරිසිදු බව නිෂ්ඵල වැනිය. මන්දයත්? යම් හෙයකින් ඒ ශ්‍රී පාද නියපෙළ වැඳ වැටී සිටින අනන්ත නාගරාජයාගේ ඔටුන්නෙහි වූද, නැතහොත් වැඳ වැටී සිටින අනන්ත වූ නර-මරුන්ගේ (මනුෂ්‍ය සහ දිව්‍යයන්ගේ) ඔටුන්නල වූද සේයාවන් (කාන්තිය) අත් නොහරින බැවිනි, තමන්ගේ ස්වාභාවික වර්ණය හැරදමන බැවිනි. මෙහි නියපෙළෙහි ඔටුන්නල සේයාවන් වැටී තිබීමෙන්, නිරන්තරයෙන්ම වැඳ වැටීම පැහැදිලි වන හෙයින්, නර-මරුන් ආදීන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් වැඳීම සාමර්ථ්‍යයෙන් මැනවින් වටහාගත හැකිය.

၁၄၈. ‘‘ပုန အတ္ထေန ယထာ သဘာဝိ’’စ္စာဒိ. ဓီရ တေ တဝ ပါဒနခေသု သဘာဝါမလတာ ပကတိပရိသုဒ္ဓတာ မုဓာ တုစ္ဆာ. ကသ္မာတိ စေ? ယတော ယသ္မာ တေ စရဏနခါ အဝနတာနန္တမောဠိစ္ဆာယာ ပါဒါနတဿ အနန္တနာဂရာဇဿ ကိရီဋဿ သမ္ဗန္ဓိနီ, အဝနတာနံ ဝါ အနန္တာနံ ဒေဝမနုဿာနံ မောဠီနံ ဆာယာ ကန္တိယော နော ဇဟန္တိ န ဝိဇဟန္တိ, ပကတိဝဏ္ဏံ ပဟာယ ကိရီဋကန္တိသဒိသာ တေ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဧတ္ထ စန္ဒကိရဏသန္နိဘာနံ နခရံသီနံ သမီပေ မောဠီနံ နခရံသီဟိ အမဒ္ဒိတသကကန္တိယုတ္တဘာဝမာပဇ္ဇနံ တာဒိသာနံ နိရန္တရပ္ပဏာမာဘာဝါဘာဝတော ခတ္တိယာဒီနံ မုနိန္ဒပါဒါရဝိန္ဒဒွန္ဒေ နိရန္တရပ္ပဏာမော သာမတ္ထိယာ ဝိဘူတံ ဂမျတေ. သဿ ဘာဝေါတိ စ, တေန အမလာတိ စ, တေသံ ဘာဝေါတိ စ, ပဌမပက္ခေ အဝနတော စ သော အနန္တော စာတိ စ, တဿ မောဠီတိ စ, တဿ ဆာယာယောတိ စ, ဒုတိယပက္ခေ အနန္တာ စ တေ မောဠီ စေတိ စ, အဝနတာနံ အနန္တမောဠီတိ စ, တေသံ ဆာယာယောတိ စ ဝါကျံ.

148. ‘පුන අත්ථෙන යථා සභාවි’ යනාදියයි. ධීරයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නියපෙළෙහි ඇති ස්වභාවික පිරිසිදු බව නිෂ්ඵල වැනිය. මන්දයත්? යම් හෙයකින් ඒ ශ්‍රී පාද නියපෙළ වැඳ වැටී සිටින අනන්ත නාගරාජයාගේ ඔටුන්නෙහි වූද, නැතහොත් වැඳ වැටී සිටින අනන්ත වූ දේව-මනුෂ්‍යයන්ගේ ඔටුන්නල වූද සේයාවන් (කාන්තිය) අත් නොහරින බැවිනි, ස්වාභාවික වර්ණය හැරදමා ඔටුන්නල කාන්තිය බඳු වන බැවිනි. එබැවින් මෙහි චන්ද්‍ර කිරණ බඳු වූ නිය රශ්මිය සමීපයෙහි ඔටුන්නල කාන්තිය තමන්ගේම කාන්තියෙන් යුක්ත බවට පත්වීම, එවැනි නිරන්තර වැඳීමක් නොමැති කල්හි සිදු නොවන බැවින්, ක්ෂත්‍රියාදීන් මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්ම යුගලයෙහි නිරන්තරයෙන් වැඳ වැටෙන බව සාමර්ථ්‍යයෙන් පැහැදිලිව වටහාගත හැකිය. ‘සස්ස භාවෝ’ යන්නද, ‘තේන අමලා’ යන්නද, ‘තේසං භාවෝ’ යන්නද, පළමු ක්‍රමයට ‘අවනතෝ% ච සෝ අනන්තෝ ච’ යන්නද, ‘තස්ස මෝළි’ යන්නද, ‘තස්ස ඡායායෝ’ යන්නද, දෙවැනි ක්‍රමයට ‘අනන්තා ච තේ මෝළි ච’ යන්නද, ‘අවනතානං අනන්තමෝළී’ යන්නද, ‘තේසං ඡායායෝ’ යන්නද වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၁၄၉.

149.

‘‘ဗန္ဓသာရော’’တိ မညန္တိ, ယံ သမဂ္ဂါပိ ဝိညုနော;

ဒဿနာဝသရံ ပတ္တော, သမာဓိ နာမ’ယံ ဂုဏော.

සියලු ඥානවන්තයෝ එකඟව යමක් කාව්‍ය බන්ධනයෙහි සාරය (ජීවය) යැයි සිතත්ද, ‘සමාධි’ නම් වූ ඒ ගුණය ප්‍රකාශ කිරීමට (අර්ථ දැක්වීමට) අනුපිළිවෙළින් දැන් අවස්ථාව පැමිණ ඇත.

၁၄၉. သမာဓိဖလံ ကိစ္စာဟ ‘‘ဗန္ဓေ’’စ္စာဒိ. ယန္တိ ယံ သမာဓိံ ဗန္ဓဿ ဂဇ္ဇပဇ္ဇမိဿဘာဝဿ သာရောတိ သဗ္ဗဿ ဇီဝိတံ [Pg.170] တပ္ပရာယတ္တာ ဗန္ဓဿ သမဂ္ဂါပိ ဝိညုနော သဗ္ဗေပိ ကဝိနော မညန္တိ စိန္တေန္တိ ဇာနန္တိ, အယံ သမာဓိ နာမ သမာဓိချော ဂုဏော ဒဿနေ ပကာသနေ အဝသရံ ဩကာသံ အနောတ္တရတ္တာ ပရဿ သမ္ပတ္တော ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနုက္ကမေနာတိ.

149. සමාධියෙහි ඵලය දක්වමින් ‘බන්ධේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘යං’ යනු යම් සමාධියක්, ගද්‍ය පද්‍ය මිශ්‍රිත බන්ධනයෙහි සාරය හෙවත් සියලු කාව්‍ය ජීවය එයට යටත් බැවින් එහි පණ ගැන්වීම යැයි, සියලු කවීහු එකඟව සිතත්ද, දනිත්ද, ‘සමාධි’ නම් වූ මෙම ගුණය අනුපිළිවෙළින් දැක්වීමට (ප්‍රකාශ කිරීමට) අවස්ථාව පැමිණ ඇත.

၁၄၉. ဣဒါနိ သမာဓယော နိဒ္ဒိသတိ ‘‘ဗန္ဓိ’’စ္စာဒိနာ. သမဂ္ဂါ အပိ ဝိညုနော သဗ္ဗေပိ ကဝယော ယံ သမာဓိံ ‘‘ဗန္ဓသာရော’’တိ ပဇ္ဇဂဇ္ဇဝိမိဿသင်္ခါတဿ ဗန္ဓဿ ဇီဝိတမိတိ မညန္တိ, အယံ သမာဓိ နာမ ဂုဏော ဒဿနာဝသရံ ပတ္တော ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနုက္ကမေန ဒဿနောကာသံ ပတ္တော ဟောတိ. ဗန္ဓဿ သာရောတိ စ, ဒဿနေ အဝသရန္တိ စ, တံ ပတ္တောတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

149. දැන් ‘බන්ධි’ යනාදීන් සමාධි ගුණය නිර්දේශ කරයි. සියලු කවීහු එකඟව යම් සමාධියක් ‘බන්ධසාර’ (බන්ධනයෙහි සාරය) හෙවත් පද්‍ය ගද්‍ය මිශ්‍රිත බන්ධනයෙහි ජීවය යැයි සිතත්ද, ‘සමාධි’ නම් වූ මෙම ගුණය අනුපිළිවෙළින් දැක්වීමට අවස්ථාව පැමිණි වගයි. ‘බන්ධස්ස සාරෝ’ යන්නද, ‘දස්සනේ අවසරං’ යන්නද, ‘තං පත්තෝ’ යන්නද මෙහි විග්‍රහයන්ය.

၁၅၀.

150.

အညဓမ္မော တတော’ညတ္ထ,လောကသီမာနုရောဓတော;

သမ္မာ အာဓီယတေ’စ္စေ’သော,သမာဓီတိ နိရုစ္စတိ.

ලෝක සම්මුතියට (ව්‍යවහාරයට) අනුකූලව, එක් වස්තුවක පවත්නා ගුණයක් වෙනත් තැනක මැනවින් ආරෝපණය කරනු ලැබේද, එය ‘සමාධි’ යැයි හඳුන්වනු ලැබේ.

၁၅၀. ကထမယံ သဒ္ဒဝေါဟာရော ဗန္ဓေ ‘‘သမာဓီ’’တိ ဝုစ္စတီတျာဟ ‘‘အညေ’’စ္စာဒိ. အညဿ ဝတ္ထုနော ပကတာပေက္ခာယ ဓမ္မော ဂုဏော ပသိဒ္ဓေါ, တတော တသ္မာ မုချဝိသယာ အညတ္ထ အမုချေ ဝိသယေ လောကသီမာနုရောဓတော လောကပ္ပတီတျနုဝတ္တနေန သမ္မာ သာဓု လောကသီမာနုဝတ္တနမေဝေဟ သာဓုတ္တံ အာဓီယတေ အာရောပျတေ, ဣတိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဧသော ဧဝံဝိဓော ဓမ္မော ‘‘သမာဓီ’’တိ နိရုစ္စတီတိဓ သမ္မာ အာဓီယတီတိ ဧဝံ နီဟရိတွာ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော.

150. කාව්‍ය බන්ධනයෙහි මෙම ‘සමාධි’ යන ශබ්ද ව්‍යවහාරය කෙසේ යෙදේද යත්, ‘අඤ්ඤෙ’ යනාදිය පැවසීය. ප්‍රකෘති වශයෙන් වෙනත් වස්තුවක පවත්නා ප්‍රසිද්ධ ගුණ ධර්මයක්, එම ප්‍රධාන විෂයයෙන් බැහැරව වෙනත් අප්‍රධාන විෂයයෙක්හි ලෝක සම්මුතියට (ව්‍යවහාරයට) අනුකූල වන පරිදි මැනවින් ආරෝපණය කරනු ලැබේද, මේ හේතුවෙන් එවැනි ගුණය ‘සමාධි’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි ‘මැනවින් ආරෝපණය කරනු ලැබේ’ (සම්මා ආධීයති) යන්නෙන් එම අර්ථය නිෂ්පන්න වන බව අදහසයි.

၁၅၀. ‘‘သမာဓီ’’တိ အယံ ဝေါဟာရော ဗန္ဓဝိသယေ ကထံ ပဝတ္တတီတိ အာသင်္ကာယံ ပဌမံ နိဗ္ဗစနံ ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘အညိ’’စ္စာဒိ. ယသ္မာ အညဓမ္မော သမာဓာနဿ ဝိသယဘူတအမုချတော အညဿ မုချဝတ္ထုနော ပသိဒ္ဓဂုဏော, တတော [Pg.171] မုချဝိသယတော အညတ္ထ အမုချဝိသယေ လောကသီမာနုရောဓတော လောကဝေါဟာရမရိယာဒါဝိရောဓဘာဝေန လောကပ္ပတီတျနုဝတ္တနေနေဝ သမ္မာ အာဓီယတိ ဌပီယတိ, ဣတိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဧသော ယထာဝုတ္တဂုဏော ‘‘သမာဓီ’’တိ နိရုစ္စတိ ဝုစ္စတီတိ. အညဿ ဓမ္မောတိ စ, လောကဿ သီမာတိ စ, တဿာ အနုရောဓောတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

150. ‘සමාධි’ යන මෙම ව්‍යවහාරය බන්ධන විෂයයෙහි කෙසේ පවතින්නේද යන සැකය දුරු කරමින් පළමු නිර්වචනය දැක්වීමට ‘අඤ්ඤි’ යනාදිය පැවසීය. යම් හෙයකින් වෙනත් වස්තුවක පවත්නා වූ ප්‍රසිද්ධ ගුණයක්, එම ප්‍රධාන විෂයයෙන් බැහැරව අප්‍රධාන විෂයයෙක්හි ලෝක ව්‍යවහාර සීමාවන්ට පටහැනි නොවන පරිදි, ලෝක සම්මුතියට අනුකූලව මැනවින් පිහිටුවනු (ආරෝපණය කරනු) ලැබේද, ඒ හේතුවෙන් මෙම කියන ලද ගුණය ‘සමාධි’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අඤ්ඤස්ස ධම්මෝ’ යන්නද, ‘ලෝකස්ස සීමා’ යන්නද, ‘තස්සා අනුරෝධෝ’ යන්නද මෙහි විග්‍රහයන්ය.

သမာဓိဥဒ္ဒေသ

සමාධි ගුණ නිර්දේශය

၁၅၁.

151.

အပါဏေ ပါဏိနံ ဓမ္မော, သမ္မာ အာဓီယတေ ကွစိ;

နိရူပေ ရူပယုတ္တဿ, နိရသေ သရသဿ စ.

ඇතැම් විට පණ නැති (අප්‍රාණික) වස්තුවක පණ ඇති (සප්‍රාණික) වස්තුවක ගුණයක්ද, රූපයක් නොමැති දෙයක රූපවත් දෙයක ගුණයක්ද, රසයක් නොමැති දෙයක රසවත් දෙයක ගුණයක්ද මැනවින් ආරෝපණය කරනු ලැබේ.

၁၅၂.

152.

အဒြဝေ ဒြဝယုတ္တဿ, အကတ္တရိပိ ကတ္တုတာ;

ကဌိနဿာ’သရီရေပိ, ရူပံ တေသံ ကမာ သိယာ.

දියර නොවන දෙයක දියර සහිත දෙයක ගුණයක්ද, කර්තෘ නොවන දෙයක කර්තෘ භාවයක්ද, ශරීරයක් (හැඩයක්) නොමැති දෙයක ඝන (තද) දෙයක ස්වභාවයක්ද ආරෝපණය කරනු ලැබේ. ඔවුන්ගේ ස්වරූපයන් පිළිවෙළින් මෙසේ විය යුතුය.

၁၅၁-၁၅၂. သမာဓာနဝိသယမာဟ ‘‘အပါဏေ’’ဣစ္စာဒိ. ကွစိ ဌာနေ ပါဏိနံ ပါဏဝန္တာနံ ပဒတ္ထာနံ ဓမ္မော ဂုဏော အပါဏေ ပါဏဝိရဟိတေ ဝတ္ထုနိ သမ္မာ လောကပတီတျနုဝတ္တနေန အာဓီယတေ အာရောပျတေ, ဧဝမုပရိပိ ယထာနုရူပံ. နိရူပေတိ ရူပဝိရဟိတေ ဝတ္ထုနိ, ကွစီတိ သဗ္ဗတ္ထ အနုဝတ္တတိ. အသရီရေ အဃနေ အသံဟတေ ဝတ္ထုနိ ကဌိနဿ ဒဠှဿ, တေသံ ယထာဝုတ္တာနံ သမာဓီနံ ရူပံ ဥဒါဟရဏံ ကမာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနုက္ကမေန.

151-152. 'අපාණේ' (ප්‍රාණයක් නැති තැන) යනාදී වශයෙන් සමාධාන (ආරෝපණය කිරීමේ) විෂය පවසයි. සමහර ස්ථානයක පණ ඇති (ප්‍රාණවත්) පදාර්ථයන්ගේ ධර්මය හෙවත් ගුණය, පණ නැති (ප්‍රාණයක් නොමැති) වස්තුවක් කෙරෙහි ලෝක සම්මුතියට අනුව මැනවින් ආරෝපණය කරනු ලැබේ. මින් මතු ද සුදුසු පරිදි එසේම වේ. 'නිරූපේ' යන්නෙන් රූපයක් (හැඩයක්) නොමැති වස්තුවෙහි යන්නයි. 'ක්වචී' (සමහර තැනක) යන්න හැම තැනකටම සම්බන්ධ වේ. 'අසරීරේ' යනු ශරීරයක් නැති, ඝන නොවූ, එක් රැස් නොවූ වස්තුවෙහි තද වූ හෙවත් ස්ථිර වූ වස්තුවක ගුණය (ආරෝපණය කිරීමයි). ඒ ඒ තැන්වල කියැවුණු සමාධීන්ගේ (ආරෝපණයන්ගේ) ස්වරූපය හෙවත් නිදසුන, අනුපිළිවෙළින් දක්වන ලද්දේය.

၁၅၁-၁၅၂. ဥဒ္ဒေသေ ‘‘သမာဓယော’’တိ ဗဟုဝစနေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာနံ သမာဓီနံ ဝိသယမုပဒဿေတိ ‘‘အပါဏေ’’စ္စာဒိနာ. ကွစိ ကိသ္မိဉ္စိ ဌာနေ ပါဏိနံ ဓမ္မော ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါနံ ဂုဏော အပါဏေ ပါဏရဟိတဝတ္ထုမှိ သမ္မာ လောကပတီတိအနုသာရေန အာဓီယတေ အာရောပျတေ, ကွစိ ရူပယုတ္တဿ ရူပဝန္တဝတ္ထုနော ဓမ္မော နိရူပေ ရူပရဟိတဝတ္ထုမှိ, ကွစိ သရသဿ ရသဝန္တဿ ဝတ္ထုနော ဓမ္မော နိရသေ ရသရဟိတေ စ, ကွစိ ဒြဝယုတ္တဿ ဒြဝဝန္တဝတ္ထုနော ဓမ္မော အဒြဝေ ဒြဝရဟိတေ စ, [Pg.172] ကွစိ ကတ္တုတာ ကတ္တုဂုဏော အကတ္တရိပိ, ကွစိ ကဌိနဿ ထဒ္ဓဿ ဝတ္ထုနော ဓမ္မော အသရီရေပိ သရီရရဟိတေပိ သမ္မာ အာဓီယတေ. တေသံ ဆန္နံ သမာဓီနံ ရူပံ ဥဒါဟရဏံ ကမာ ‘‘အပါဏေ ပါဏိန’’န္တိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနုက္ကမေန သိယာ ဘဝေယျာတိ. န သန္တိ ပါဏာ အဿေတိ စ, ရူပါ နိဂ္ဂတောတိ စ, ရူပေန ယုတ္တောတိ စ, ရသာ နိဂ္ဂတောတိ စ, ရသေန သဟ ဝတ္တမာနောတိ စ, ဒြဝါအညောတိ စ, ဒြဝေန ဒြဝဘာဝေန ယုတ္တောတိ စ, ကတ္တုတော အညောတိ စ, ကတ္တုနော ဘာဝေါတိ စ, နတ္ထိ သရီရံ အဿာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

151-152. උද්දේසයෙහි (පෙළෙහි) 'සමාධයෝ' යන බහු වචනයෙන් දක්වන ලද සමාධීන්ගේ විෂය 'අපාණේ' යනාදී වශයෙන් පෙන්වා දෙයි. කිසියම් තැනක ඉන්ද්‍රියයන් බද්ධ වූ (පණ ඇති) සත්වයන්ගේ ධර්මය හෙවත් ගුණය, පණ නැති වස්තුවක් කෙරෙහි ලෝක ප්‍රසිද්ධියට අනුකූලව මැනවින් ආරෝපණය කරනු ලැබේ. සමහර තැනක රූප සහිත වස්තුවක ධර්මය රූප රහිත වස්තුවක් කෙරෙහි ද, සමහර තැනක රස ඇති වස්තුවක ධර්මය රස රහිත වස්තුවක් කෙරෙහි ද, සමහර තැනක ද්‍රව සහිත වස්තුවක ධර්මය ද්‍රව රහිත වස්තුවක් කෙරෙහි ද, සමහර තැනක කර්තෘගේ ගුණය (ක්‍රියාකාරීත්වය) කර්තෘ නොවන දෙයක් කෙරෙහි ද, සමහර තැනක තද වූ වස්තුවක ධර්මය ශරීරයක් (භෞතික රූපයක්) නොමැති දෙයක් කෙරෙහි ද මැනවින් ආරෝපණය කරනු ලැබේ. ඒ සය වැදෑරුම් සමාධීන්ගේ ස්වරූපය හෙවත් නිදසුන පිළිවෙළින් 'අපාණේ පාණිනං' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද අනුපිළිවෙළින් සිදුවන්නේය. විග්‍රහ වාක්‍ය මෙසේය: 'ප්‍රාණයෝ මෙයට නැත' යනු අපාණ (ප්‍රාණ රහිත) යන්නයි. 'රූපයෙන් තොර වූයේ' නිරූප (රූප රහිත) යන්නයි. 'රූපයෙන් යුක්ත වූයේ' රූපවත් යන්නයි. 'රසයෙන් තොර වූයේ' නිරස යන්නයි. 'රසය සමඟ පවතින්නේ' සරස යන්නයි. 'ද්‍රවයෙන් වෙනස් වූයේ' අද්‍රව යන්නයි. 'ද්‍රව බවෙන් යුක්ත වූයේ' ද්‍රවවත් යන්නයි. 'කර්තෘගෙන් වෙනස් වූයේ' අකර්තෘ යන්නයි. 'කර්තෘගේ ස්වභාවය' කර්තෘත්වය යන්නයි. 'මොහුට ශරීරයක් නැත' යනු අසරීර යන්නයි.

သမာဓိနိဒ္ဒေသ

සමාධි නිර්දේශය (ආරෝපණ අලංකාරය පිළිබඳ විස්තරය)

အပါဏေ ပါဏိနံ ဓမ္မော

ප්‍රාණ රහිත වස්තුවෙහි ප්‍රාණවත් වස්තූන්ගේ ධර්මය (ගුණය) ආරෝපණය කිරීම.

၁၅၃.

153.

ဥဏ္ဏာပုဏ္ဏိန္ဒုနာ နာထ, ဒိဝါပိ သဟ သင်္ဂမာ;

ဝိနိဒ္ဒါ သမ္ပမောဒန္တိ, မညေ ကုမုဒိနီ တဝ.

ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ ඌර්ණ රෝම ධාතුව නැමති පූර්ණ චන්ද්‍රයා සමඟ එක්වීම නිසා, ඔබ වහන්සේගේ කුමුදිනියෝ (සුදු නෙළුම් මල්) දහවලෙහි පවා නිදි නොලබා (පුබුදුවමින්) අතිශයින් සතුටු වෙති යි සිතමි.

၁၅၃. ‘‘ဥဏ္ဏာ’’ဣစ္စာဒိ. နာထာတိ လောကတ္တယေကပဋိသရဏဘူတတာယ ဘဂဝန္တံ အာလပတိ. တဝ ဥဏ္ဏာရောမဓာတုသင်္ခါတေန ပုဏ္ဏိန္ဒုနာ သဟ သင်္ဂမာ သံယောဂေန ကုမုဒိနီ ကုမုဒိနိယော ကုမုဒါကရာ ဒိဝါပိ ဝိနိဒ္ဒါ ဝိဂတသောပ္ပာ သမ္ပမောဒန္တိ မညေ သုဋ္ဌုယေဝ ပမောဒန္တီတိ ပရိကပ္ပေမီတိ. ဧတ္ထ ပါဏိဓမ္မဿ သုရတရူပဿ သင်္ဂမဿ ဝိနိဒ္ဒါယ သမ္ပီဏနဿ စ အပါဏိနိ အာရောပိတပုမ္ဘာဝေ ဥဏ္ဏာပုဏ္ဏိန္ဒုမှိ, တထာ အာရောပိတဣတ္ထိဘာဝါသု ကုမုဒိနီသု လောကသီမာနုရောဓေန သမာဓာနတော သောယံ ပသိဒ္ဓေါ ဓမ္မော ‘‘သမာဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. တဒဘိဓာယီ သဒ္ဒေါ စ ဥပစာရတော အတ္ထာနုဂါမိတ္တာ သဒ္ဒိကဝေါဟာရံ ဒဿေတိ, ဧဝမုပရိပိ ယထာယောဂံ.

153. 'ඌර්ණා' යනාදියයි. 'නාථ' යනු තුන් ලෝකයට එකම සරණ වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇමතීමකි. ඔබ වහන්සේගේ ඌර්ණ රෝම ධාතුව නැමති පූර්ණ චන්ද්‍රයා සමඟ එක්වීමෙන් (සම්බන්ධ වීමෙන්) කුමුදිනියෝ (සුදු නෙළුම් පොකුණු) දහවලෙහි ද නිදි නැතිව (පිපී) අතිශයින් ප්‍රමෝදයට පත්වෙති යි සිතමි (කල්පනා කරමි). මෙහිදී සත්ත්වයන්ගේ ධර්මයක් වූ රති සබඳතාව, නිදි නොලැබීම සහ සතුටු වීම යන කරුණු, පණ නැති එහෙත් පුරුෂ භාවය ආරෝපණය කරන ලද ඌර්ණ රෝම පූර්ණ චන්ද්‍රයා කෙරෙහි ද, එසේම ස්ත්‍රී භාවය ආරෝපණය කරන ලද කුමුදිනියන් කෙරෙහි ද ලෝක සම්මුතියට අනුව ආරෝපණය කිරීමෙන් ලැබෙන මෙම ප්‍රසිද්ධ ධර්මය (අලංකාරය) 'සමාධි' යැයි කියනු ලැබේ. එය ප්‍රකාශ කරන ශබ්දය ද උපචාර වශයෙන් අර්ථය අනුගමනය කරන බැවින් ශබ්ද ව්‍යවහාරය දක්වයි. මින් මතු ද සුදුසු පරිදි මෙසේම දත යුතුය.

၁၅၃. တေသု ပါဏိဓမ္မသမာဓိနော ဥဒါဟရဏမာဒိသတိ ‘‘ဥဏ္ဏာ’’ဣစ္စာဒိနာ. နာထ တဝ တုယှံ ဥဏ္ဏာပုဏ္ဏိန္ဒုနာ ဥဏ္ဏာရောမမဏ္ဍလသင်္ခါတပုဏ္ဏစန္ဒေန သဟ သင်္ဂမာ အညမညသမဝါယဟေတုနာ ကုမုဒိနီ ကေရဝါကရသင်္ခါတာ ကုမုဒိနိယော ဒိဝါပိ [Pg.173] ဝိနိဒ္ဒါ ဝိကသိတာ သမ္ပမောဒန္တိ မညေ အတိသန္တုဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ ကပ္ပေမီတိ ဣန္ဒုသမ္ပမောဒေါ သဟသဒ္ဒေန ဉာယတေ. ဧတ္ထ ပါဏိဓမ္မသင်္ခါတော သုရတသင်္ဂမော စ နိဒ္ဒါပဂမော စ သမ္ပမောဒနဉ္စာတိ တိဏ္ဏံ ဥဏ္ဏာပုဏ္ဏိန္ဒုကုမုဒိနီသင်္ခါတေသု အပါဏေသု လောကဝေါဟာရာနတိက္ကမ္မ ဗုဒ္ဓိယာ အာရောပနေန ပါဏိဓမ္မတော ပသိဒ္ဓါ တယော အတ္ထာ ဣဓ သမာဓယော နာမ, တပ္ပဋိပါဒကဂန္ထောပိ အတ္ထာနုဂါမိတ္တာ တဒုပစာရေန သမာဓီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပုဏ္ဏော စ သော ဣန္ဒု စေတိ စ, ဥဏ္ဏာ ဧဝ ပုဏ္ဏိန္ဒု စာတိ စ, ဝိဂတာ နိဒ္ဒါ ယေဟီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

153. ඒ අතරින් ප්‍රාණවත් ධර්මයන් ආරෝපණය කරන සමාධියට නිදසුන 'ඌර්ණා' යනාදී වශයෙන් පෙන්වා දෙයි. ලෝකනාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ඌර්ණ රෝම මණ්ඩලය නැමති පූර්ණ චන්ද්‍රයා සමඟ එක්වීම නැමති අන්‍යෝන්‍ය සබඳතාව නිසා, කුමුදිනියෝ (සුදු නෙළුම් සමූහය) දහවලෙහි ද නිදි නැතිව (විකසිතව) අතිශයින් ප්‍රමෝදයට පත්වෙති යි සිතමි (කල්පනා කරමි). චන්ද්‍රයා නිසා වන ප්‍රමෝදය 'සහ' (සමඟ) යන ශබ්දයෙන් දත හැකිය. මෙහිදී ප්‍රාණවත් ධර්ම ලෙස හැඳින්වෙන රති සබඳතාව ද, නින්ද දුරු වීම ද, ප්‍රමෝදයට පත්වීම ද යන කරුණු තුන, ඌර්ණ රෝම පූර්ණ චන්ද්‍රයා සහ කුමුදිනියන් නැමති පණ නැති වස්තූන් කෙරෙහි ලෝක ව්‍යවහාරය ඉක්මවා නොයමින් බුද්ධියෙන් ආරෝපණය කිරීම නිසා, ප්‍රාණ ධර්මයන්ගෙන් ප්‍රසිද්ධ වූ කරුණු තුන මෙහි 'සමාධි' නම් වේ. එය පෙන්වා දෙන ග්‍රන්ථය ද අර්ථය අනුව යන බැවින් උපචාර වශයෙන් 'සමාධි' යැයි දත යුතුය. විග්‍රහ වාක්‍ය මෙසේය: 'පූර්ණ වූ ද ඒ චන්ද්‍රයා ද වේ' යනු පුණ්ණින්දු (පුන්සඳ) යන්නයි. 'ඌර්ණ රෝමය ම පූර්ණ චන්ද්‍රයා වේ' යනු ඌර්ණාපුණ්ණින්දු යන්නයි. 'යමකින් නින්ද පහව ගියේ ද' ඒ විනිද්ද (නිදි නැති) යන්නයි.

နိရူပေ ရူပယုတ္တဿ

රූපයක් (හැඩයක්) නොමැති වස්තුවෙහි රූප සහිත වස්තුවක ධර්මය ආරෝපණය කිරීම.

၁၅၄.

154.

ဒယာရသေသု မုဇ္ဇန္တာ, ဇနာ’မတရသေသွိ’ဝ;

သုခိတာ ဟတဒေါသာ တေ, နာထ ပါဒမ္ဗုဇာနတာ.

ලෝකනාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ට නමස්කාර කරන ජනයා, අමෘත රසයෙහි ගිලෙන්නවුන් මෙන් කරුණා රසයෙහි ගිලෙමින්, නැසුණු දෝෂ (කෙලෙස් / රෝග) ඇතිව සුවපත් වෙති.

၁၅၄. ‘‘ဒယာ’’ဣစ္စာဒိ. နာထ တေ ပါဒမ္ဗုဇေသု အာနတာ ပဏာမဝသေန ဇနာ တိလောကကုဟရပဝတ္တိနော သတ္တာ အမတရသေသွိဝ ပီယူသရသေသု ဝိယ ဒယာရသေသု ကရုဏာရသေသု ဂုဏေသု. ‘‘သိင်္ဂါရာဒေါ ဝိသေ ဝီရိယေ, ဂုဏေ ရာဂေ ဒြဝေ ရသော’’တိ ဟိ နိဃဏ္ဋု. မုဇ္ဇန္တာ နိမုဇ္ဇမာနာ ဟတာ နဋ္ဌာ ဒေါသာ ဝါတာဒယော အမတပက္ခေ, အညတ္ထ တု ဟတာ နဋ္ဌာ ဒေါသာ ရာဂါဒယော ယေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော, တတောယေဝ သုခိတာ သုခံ ကာယိကစေတသိကသုခံ ဣတာ ပတ္တာ ဂတာတိ အတ္ထော.

154. 'දයා' යනාදියයි. ලෝකනාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ට වැඳ නමස්කාර කිරීමෙන් අවනත වූ, තුන් ලොව වෙසෙන සත්ත්ව සංඛ්‍යාත ජනයා, අමෘත රසයෙහි (දිව්‍ය ඕජසෙහි) මෙන් කරුණා රස නැමති ගුණයන්හි ගිලෙමින්, 'ශෘංගාරයෙහි ද, විෂයෙහි ද, වීර්යයෙහි ද, ගුණයෙහි ද, රාගයෙහි ද, ද්‍රවයෙහි ද රස ශබ්දය වැටේ' යැයි නිඝණ්ඩුවෙහි (අභිධානප්පදීපිකාවෙහි) සඳහන් වන බැවිනි. 'මුජ්ජන්තා' යනු ගිලෙන්නාහු යන්නයි. අමෘත රසය සම්බන්ධයෙන් නම් වාතාදී රෝග විනාශ වූයේ යන්න ද, අනෙක් පැත්තෙන් (කරුණා රසය සම්බන්ධයෙන්) නම් රාගාදී කෙලෙස් දෝෂයන් විනාශ වූයේ යන්න ද විග්‍රහයයි. ඒ හේතුවෙන්ම 'සුඛිතā' යනු කායික හා චෛතසික සුවයට පත් වූවාහු යන්න අර්ථයයි.

၁၅၄. ဣဒါနိ ရူပဓမ္မသမာဓိနော ဥဒါဟရဏံ ဥဒ္ဒိသတိ ‘‘ဒယာ’’ဣစ္စာဒိနာ. နာထ တေ တဝ ပါဒမ္ဗုဇာနတာ စရဏပဒုမေ ပဏတာ ဇနာ ဒေဝမနုဿာ အမတရသေသု ဣဝ သုဓာဇလေသု ဝိယ ဒယာရသေသု အနညသာဓာရဏကရုဏာဂုဏေသု မုဇ္ဇန္တာ နိမုဇ္ဇမာနာ ဟတဒေါသာ ဝိနဋ္ဌဝါတပိတ္တာဒယော ဝိနဋ္ဌရာဂါဒိဒေါသာ ဝါ သုခိတာ တတောယေဝ အဇရာမရသင်္ခါတသုခံ [Pg.174] ဣတာ ပတ္တာတိ. ဧတ္ထ ရူပယုတ္တဇလေ လဗ္ဘမာနံ မုဇ္ဇနံ နိရူပေ ဒယာဂုဏေ အာရောပိတံ ဟောတိ. ဒယာ ဧဝ ရသာ ဂုဏာတိ စ, အမတာ ဧဝ ရသာတိ စ, ဟတာ ဝါတာဒယော ရာဂါဒယော ဝါ ဒေါသာ ယေသန္တိ စ, ပါဒါနိ ဧဝ အမ္ဗုဇာနီတိ စ, တေသု အာနတာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

154. දැන් රූප ධර්මයන් ආරෝපණය කරන සමාධියට නිදසුන 'දයා' යනාදී වශයෙන් පෙන්වා දෙයි. ලෝකනාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ට වැඳ නමස්කාර කරන දෙවි මිනිස් සංඛ්‍යාත ජනයා, අමෘත ජලයෙහි මෙන් ඔබ වහන්සේගේ අසදෘශ කරුණා ගුණය නැමති රසයෙහි ගිලෙමින්, විනාශ වූ වාත පිත්තාදී රෝග ඇතිව හෝ විනාශ වූ රාගාදී කෙලෙස් ඇතිව, ඒ හේතුවෙන්ම ජරා මරණ රහිත වූ සුවයට (නිවනට) පත් වූවාහුය. මෙහිදී රූපයක් (හැඩයක්) ඇති ජලයෙහි සිදුවන ගිලීම, රූපයක් නොමැති කරුණා ගුණය කෙරෙහි ආරෝපණය කර ඇත. විග්‍රහ වාක්‍ය මෙසේය: 'කරුණාව ම රස (ගුණය) වේ' යනු දයාරස යන්නයි. 'අමෘතය ම රස වේ' යනු අමතරස යන්නයි. 'නැසුණු වාතාදී හෝ රාගාදී දෝෂයන් ඇත්තෝ' හතදෝෂ යන්නයි. 'ශ්‍රී පාදයෝ ම පද්මයෝ වෙති' යනු පාදම්බුජ යන්නයි. 'ඒ පාද පද්මයන්ට අවනත වූවෝ' පාදම්බුජානත යන්නයි.

‘‘သိင်္ဂါရာဒေါဝိသေ ဝီရိယေ, ဂုဏေ ရာဂေ ဒြဝေရသော’’တိ ဧတ္ထ ရသသဒ္ဒေါ ဂုဏဇလေသု ဝတ္တတိ.

'ශෘංගාරයෙහි ද, විෂයෙහි ද, වීර්යයෙහි ද, ගුණයෙහි ද, රාගයෙහි ද, ද්‍රවයෙහි ද රස ශබ්දය වැටේ' යන මෙහි රස ශබ්දය ගුණය සහ ජලය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

နိရသေ သရသဿ

රසයක් (රසවත් බවක්) නොමැති දෙයක් කෙරෙහි රසවත් දෙයක ධර්මය ආරෝපණය කිරීම.

၁၅၅.

155.

မဓုရေပိ ဂုဏေ ဓီရ, နပ္ပသီဒန္တိ ယေ တဝ;

ကီဒိသီမနသော ဝုတ္တိ, တေသံ ခါရဂုဏာနဘော.

ප්‍රඥාවන්තයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ මධුර වූ (මිහිරි වූ) ගුණයන් කෙරෙහි පවා යමෙක් නොපැහැදෙත් ද, කටුක (කර) ගුණයෙන් යුත් ඒ මිනිසුන්ගේ සිත්වල පැවැත්ම කෙබඳු එකක්ද?

၁၅၅. ‘‘မဓုရေ’’စ္စာဒိ. ဓိယာ ဤရတီတိ ဓီရော, ဘော ဓီရ တဝ မဓုရေပိ မနောဟရေပိ ဂုဏေ ကရုဏာဒိကေ ယေ နပ္ပသီဒန္တိ ပသာဒံ န ကရောန္တိ, ခါရဂုဏာနံ အမဓုရဂုဏာနံ တေသံ ဇနာနံ မနသော ဝုတ္တိ စိတ္တပ္ပဝတ္တိ ကီဒိသီတိ ကိမိဝ ဒိဿတိ, န ဝိညာယတေ ‘‘ဤဒိသီ’’တိ. ယတော တာဒိသဂုဏာဝဗောဓပရမ္မုခါ မောဟန္ဓကာရသမ္ဗန္ဓိတာတိ.

155. 'මධුරේ' යනාදියයි. ප්‍රඥාවෙන් යුතුව කටයුතු කරන බැවින් 'ධීර' නම් වේ. පින්වත් ධීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ මධුර වූ ද මනහර වූ ද කරුණාදී ගුණයන් කෙරෙහි යමෙක් නොපැහැදෙත් ද (ප්‍රසාදය ඇති නොකර ගනිත් ද), කටුක වූ (මිහිරි නොවන) ගුණයෙන් යුත් ඒ මිනිසුන්ගේ සිතේ පැවැත්ම කෙබඳු එකක් ද? එය කෙබඳු එකක් දැයි දැකිය නොහැක, 'මෙබඳුය' කියා වටහා ගත නොහැක. මන්ද යත්, ඔවුහු එවැනි ගුණ වටහා ගැනීමට පිටුපා, මෝහය නැමති අන්ධකාරයට හසු වී සිටින බැවිනි.

၁၅၅. ဣဒါနိ သရသဓမ္မသမာဓိနော ဥဒါဟရဏမုဒ္ဒိသတိ ‘‘မဓုရိ’’စ္စာဒိနာ. ဘော ဓီရ တဝ တေ မဓုရေ အပိ ဂုဏေ ပကတိသုန္ဒရေ ကရုဏာပညာဂုဏေပိ ယေ ဟီနာဓိမုတ္တိကာ ဇနာ နပ္ပသီဒန္တိ, ခါရဂုဏာနံ အမဓုရဂုဏာနံ တေသံ ဇနာနံ မနသော ဝုတ္တိ စိတ္တပ္ပဝတ္တိ ကီဒိသီ ကထံ ရုဟတိ. ဓိယာ ဤရတိ ပဝတ္တတီတိ စ, ကာ ဝိယ သာ ဒိဿတီတိ စ, ခါရာ ဂုဏာ ယေသန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဧတ္ထ သမာဓိ နာမ ရသဟီနေ အာရောပိတရသယုတ္တဓမ္မဘူတံ မဓုရခါရဂုဏဒွယံ.

155. දැන් ‘මධුර’ යනාදීන් රස සහිත ධර්ම සමාධිය (සරසධර්ම සමාධිය) පිළිබඳ උදාහරණය දක්වනු ලැබේ. ‘භවත් ධීරයෙනි, ස්වභාවයෙන්ම සුන්දර වූ, ඔබ වහන්සේගේ ඒ මධුර වූ කරුණා ප්‍රඥා ගුණයන් කෙරෙහි පවා යම් හීනාධිමුක්තික (ලාමක අදහස් ඇති) ජනයෝ නොපහදිත්ද, අමධුර (කටුක) වූ ක්ෂාර ගුණැති ඒ ජනයන්ගේ සිත් පැවැත්ම (මනෝ වෘත්තිය) කෙබඳුද? එය කෙසේ නම් පවතීද?’ ප්‍රඥාවෙන් පවත්වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ධීරා’ යන්නද, ඇය (ඒ සිත් පැවැත්ම) කුමක් වැනිය කියා පෙනෙන්නේද යන්නද, ක්ෂාර ගුණ ඇත්තෝය යන්නද මෙහි විග්‍රහයයි. මෙහි රසයෙන් තොර වූවක් කෙරෙහි ආරෝපණය කරන ලද රස සහිත ධර්ම ස්වභාවය ඇති මධුර හා ක්ෂාර යන ගුණ ද්විත්වය ‘සමාධි’ නම් වේ.

အဒြဝေ ဒြဝယုတ္တဿ

ද්‍රව රහිත වූවක් කෙරෙහි ද්‍රව සහිත බව ආරෝපණය කිරීම (අද්‍රවයෙහි ද්‍රවයුක්ත භාවය).

၁၅၆.

156.

သဗ္ဗတ္ထသိဒ္ဓ [Pg.175] စူဠက-ပုဋပေယျာ မဟာဂုဏာ;

ဒိသာ သမန္တာ ဓာဝန္တိ, ကုန္ဒသောဘာသလက္ခဏာ.

සියලු කටයුතු සිද්ධ කළ (සර්වාර්ථසිද්ධ වූ) මහා මුනිවරයාණන් වහන්ස, දෝතින් බීමට සුදුසු (කුඩා දෝතින් පානය කළ හැකි වූ), කුන්ද පුෂ්පයේ ශෝභාව වැනි ලක්ෂණ ඇති ඔබ වහන්සේගේ මහා ගුණයෝ හාත්පස සියලු දිශාවන් කරා පැතිර යති (දිව යති).

၁၅၆. ‘‘သဗ္ဗတ္ထသိဒ္ဓိ’’စ္စာဒိ. သဗ္ဗတ္ထသိဒ္ဓဿ မဟာမုနိနော စူဠကပုဋေန ပေယျာ ပါတဗ္ဗာ ကုန္ဒသောဘာသလက္ခဏာ ကုန္ဒကုသုမဿ သောဘာသဝန္တာ ဇုတိဝိဇမ္ဘိနော မဟာဂုဏာ သမန္တာ ပရိတော ဒိသာ ဒိသန္တာနိ ဓာဝန္တိ.

156. ‘සබ්බත්ථසිද්ධි’ යනාදියයි. සර්වාර්ථසිද්ධ වූ මහා මුනිවරයාණන් වහන්සේගේ, දෝතින් (කුඩා දෝතින්) පානය කළ යුතු වූ, කුන්ද පුෂ්පයේ ශෝභාව වැනි ලක්ෂණ ඇති, කුන්ද කුසුමයක ශෝභාවෙන් යුක්තව බබළන්නා වූ මහා ගුණයෝ හාත්පස සියලු දිශා අනුදිශාවන් කරා පැතිර යති.

၁၅၆. ဣဒါနိ ဒြဝယုတ္တသမာဓိနော ဥဒါဟရဏမုဒ္ဒိသတိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထိ’’စ္စာဒိနာ. သဗ္ဗတ္ထသိဒ္ဓ သဗ္ဗကိစ္စေ ပရိနိပ္ဖန္န, နိပ္ဖန္နေဟိ သဗ္ဗတ္ထေဟိ ဝါ သမန္နာဂတ ဟေ တထာဂတ တဝ စူဠကပုဋပေယျာ စူဠကပုဋေန ပါတဗ္ဗာ ကုန္ဒသောဘာသလက္ခဏာ ကုန္ဒသောဘာဟိ သမာနလက္ခဏာ ကုန္ဒသောဘာသဒိသာ ဝါ မဟာဂုဏာ သင်္ချာမဟန္တတ္တာ အာနုဘာဝမဟန္တတ္တာ ဝါ မဟန္တာ ဝါ အရဟတ္တာဒယော ဂုဏာ သမန္တာ သမန္တတော ဒိသာ ဒသဒိသာသု ဓာဝန္တီတိ. ဧတ္ထ ဒြဝယုတ္တဂုဏဘူတော စူဠကပုဋပေယျဘာဝေါ ဒြဝရဟိတေ ဂုဏေ အာရောပိတော သမာဓိ နာမ ဟောတိ. သဗ္ဗေ စ တေ အတ္ထာ စေတိ စ, တေ သိဒ္ဓါ ယဿေတိ စ, စူဠကမေဝ ပုဋမိတိ စ, တေန ပေယျာတိ စ, မဟန္တာ စ တေ ဂုဏာ စေတိ စ, ကုန္ဒာနံ သောဘာတိ စ, တာဟိ သမာနံ လက္ခဏံ ယေသန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

156. දැන් ද්‍රව සහිත සමාධිය පිළිබඳ උදාහරණය ‘සබ්බත්ථි’ යනාදීන් දක්වයි. සියලු කටයුතු නිම කළා වූ, නොහොත් සාධනය කරගන්නා ලද සියලු අර්ථයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ, තථාගතයන් වහන්ස, දෝතින් පානය කළ යුතු වූ, කුන්ද පුෂ්පයේ ශෝභාව හා සමාන ලක්ෂණ ඇති, කුන්ද ශෝභාව බඳු වූ, ප්‍රමාණයෙන් මහත් වූ හෝ ආනුභාවයෙන් මහත් වූ, අරහත්ත්වය ආදී ඔබ වහන්සේගේ මහා ගුණයෝ හාත්පස දස දිශාවන්හි පැතිර යති. මෙහි ද්‍රව සහිත ගුණයක් බඳු වූ ‘දෝතින් පානය කළ හැකි බව’ (චූළකපුටපෙය්‍යභාවය) ද්‍රව රහිත ගුණය කෙරෙහි ආරෝපණය කිරීම ‘සමාධි’ නම් වේ. ‘සියලු දේම අර්ථයෝය, ඒ සියල්ල යමකු විසින් සිද්ධ කරන ලද්දේ ද’ (සර්වාර්ථසිද්ධ), ‘කුඩා දෝතක්ම පූටයකි, එයින් පානය කළ යුතුය’ (කුඩා දෝතින් පෙය්‍ය), ‘මහත් වූ ගුණයෝය’ (මහගුණ), ‘කුන්ද පුෂ්පයන්ගේ ශෝභාවය, එයට සමාන ලක්ෂණ ඇත්තෝය’ (කුන්දසෝභාසලක්ඛණ) යනු මෙහි විග්‍රහයයි.

အကတ္တရိ ကတ္တုတာ

කර්තෘ නොවන දෙයක් කෙරෙහි කර්තෘත්වය ආරෝපණය කිරීම (අකර්තෘ කෙරෙහි කර්තෘත්වය).

၁၅၇.

157.

မာရာရိဗလဝိဿဋ္ဌာ, ကုဏ္ဌာ နာနာဝိဓာ’ယုဓာ;

လဇ္ဇမာနာ’ညဝေသေန, ဇိန ပါဒါနတာ တဝ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, මාර සතුරාගේ සේනාව විසින් මුදාහරින ලද, (ඔබ වහන්සේගේ තේජසින්) මොට වී ගිය නොයෙක් වැදෑරුම් ආයුධයෝ ලජ්ජාවට පත් වී, වෙනත් වෙස් ගෙන ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් වැඳ වැතිර සිටිති.

၁၅၇. ‘‘မာရာ’’ဣစ္စာဒိ. မာရောယေဝ အရိ သတ္တူတိ မာရာရီ, တေန, ဗလေန အတ္တနော သတ္တိယာ, တဿ ဝါ ဗလေန သေနာယ ဝိဿဋ္ဌာ အဘိမုခံ ဆဍ္ဍိတာ နာနာဝိဓာ အနေကပ္ပကာရာ [Pg.176] အာယုဓာ ဘိန္ဒိဝါဠာဒယော ကုဏ္ဌာ ပရိစ္စတ္တတိခိဏဘာဝါ တာယေဝ ကုဏ္ဌဘာဝပ္ပတ္တိယာ လဇ္ဇမာနာ ‘‘လောကပ္ပတီတာနုဘာဝါနမမှာကမ္ပိ ဧဝရူပံ ဇာတ’’န္တိ လဇ္ဇန္တာ အညဝေသေန ‘‘ကထံ နာမ ပရေ အမှေ န ဇာနေယျု’’န္တိ အတ္တနော အာဝုဓဝေသံ ပရိဝတ္တိတွာ ကုသုမဝေသေန, ဇိနာတိ အာမန္တနံ, တဝ ပါဒါနတာ ပါဒေသု သန္နတာ.

157. ‘මාරා’ යනාදියයි. මාරයාම සතුරා වන බැවින් ‘මාරාරි’ නම් වේ. ඔහු විසින්, තමාගේ ශක්තිය නමැති බලයෙන් හෝ ඔහුගේ සේනාව නමැති බලයෙන් ඔබ වහන්සේ ඉදිරියට මුදාහරින ලද, භින්දිවාල ආදී නොයෙක් වැදෑරුම් ආයුධයෝ මොට වී (තියුණු බව නැති වී) ගියහ. ඒ මොට වූ ස්වභාවයට පත්වීම නිසාම ‘ලෝක ප්‍රකට ආනුභාව ඇති අපටත් මෙවැනි දෙයක් සිදු වූයේදැයි’ ලජ්ජා වෙමින්, ‘අන් අය අපව කෙසේ නම් හඳුනා නොගනිත්දැයි’ තමන්ගේ ආයුධ ස්වරූපය වෙනස් කරගෙන මල් ස්වරූපයක් (වෙනස් වෙස්) ගත්හ. ‘ජින’ යනු ආමන්ත්‍රණයයි. ‘තව පාදානතා’ යනු ඔබ වහන්සේගේ පා සඟළ ළඟ වැඳ වැතිර සිටිති යන්නයි.

၁၅၇. ဣဒါနိ ကတ္တုဓမ္မသမာဓိနော ဥဒါဟရဏမုဒ္ဒိသတိ ‘‘မာရာရိ’’စ္စာဒိနာ. ဟေ ဇိန မာရာရိဗလဝိဿဋ္ဌာ မာရသတ္တုနာ အတ္တနော သတ္တိယာ ဝိဿဋ္ဌာ, မာရာရိနော ဝါ သေနာယ ဝိဿဋ္ဌာ အဘိမုခေ ပါတိတာ နာနာဝိဓာယုဓာ အနေကပ္ပကာရဘိန္ဒိဝါဠဥသုသတ္တိတောမရာဒယော အာဝုဓာ ကုဏ္ဌာ အတိခိဏာ လဇ္ဇမာနာ ‘‘ကသ္မာ ဧဝံ လောကပသိဒ္ဓါနုဘာဝါနမမှာကမ္ပိ ဤဒိသံ ဝိပ္ပကာရမဟောသီ’’တိ လဇ္ဇန္တာ အညဝေသေန ‘‘ကထမမှေ ပရေ န ဇာနေယျု’’န္တိ အာဝုဓဝေသံ ဟိတွာ တဒညဘူတေန ပုပ္ဖဝေသေန တဝ ပါဒါနတာ ပါဒသမီပေ နတာ အဟေသုန္တိ. ဧတ္ထ ကတ္တုဓမ္မဘူတံ လဇ္ဇနဉ္စ အညဝေသေန ပရိဝတ္တနဉ္စ အာနတဉ္စေတိ ဣမေ လဇ္ဇနာဒီနံ အကတ္တုဘူတေသု ဝိသယေသု အာရောပိတာ သမာဓယော နာမ ဟောန္တိ. မာရော ဧဝ အရီတိ စ, ဗလေန ဝိဿဋ္ဌာတိ စ, မာရာရိနာ ဗလဝိဿဋ္ဌာတိ စ မာရာရိနော ဗလံ သေနာတိ စ, တေန ဝိဿဋ္ဌာတိ စ, နာနာ အနေကဝိဓာ ပကာရာ ယေသန္တိ စ, အညေသံ ဝေသောတိ စ, အညော စ သော ဝေသော စာတိ စ, ပါဒေသု အာနတာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

157. දැන් කර්තෘ ධර්ම සමාධිය පිළිබඳ උදාහරණය ‘මාරාරි’ යනාදීන් දක්වයි. ‘ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, මාර සතුරා විසින් තමාගේ ශක්තියෙන් හෝ මාරයාගේ සේනාව විසින් ඔබ වහන්සේ ඉදිරියට මුදාහරින ලද (හෙළන ලද), භින්දිවාල, ඊතල, සත්ති, තෝමර ආදී නොයෙක් වැදෑරුම් ආයුධයෝ මොට වී, තියුණු බව නැති වී ‘ලෝක ප්‍රසිද්ධ ආනුභාව ඇති අපටත් මෙබඳු විපතක් සිදු වූයේ මන්දැයි’ ලජ්ජා වෙමින්, ‘අන් අය අපව කෙසේ නම් හඳුනා නොගනිත්දැයි’ ආයුධ ස්වරූපය අත්හැර, ඊට වඩා වෙනස් වූ මල් වෙස් ගෙන ඔබ වහන්සේගේ පාද සමීපයෙහි වැඳ වැතිර සිටියහ.’ මෙහිදී කර්තෘ ධර්මයන් වන ලජ්ජා වීම, වෙනස් වෙස් ගැනීම සහ වැඳ වැතිරීම යන මේවා ලජ්ජා වීම් ආදියට අයත් නොවන අකර්තෘ භූත විෂයන් කෙරෙහි ආරෝපණය කිරීම ‘සමාධි’ නම් වේ. ‘මාරයාම සතුරාය’ (මාරාරි), ‘බලයෙන් මුදාහරින ලද්දේය’, ‘මාර සතුරාගේ බලයෙන් (සේනාවෙන්) මුදාහරින ලද්දේය’, ‘නොයෙක් ආකාර වූ වර්ග ඇත්තෝය’ (නානාවිධ), ‘අන් අයගේ වෙස්ය’ (අන්‍යවේෂ), ‘පාමුල වැඳ වැතිරුණෝය’ (පාදානත) යනු මෙහි විග්‍රහයයි.

ကဌိနဿ အသရီရေ

කඨින (තද/ඝන) ධර්මයක් ශරීරයක් (රූපයක්) නොමැති අරූපී දෙයක් කෙරෙහි ආරෝපණය කිරීම.

၁၅၈.

158.

မုနိန္ဒဘာဏုမာ ကာလော-ဒိတော ဗောဓောဒယာစလေ;

သဒ္ဓမ္မရံသိနာ ဘာတိ,ဣန္ဒမန္ဓတမံ ပရံ.

බෝධි නමැති උදය පර්වතයෙහි නියමිත කලෙහි උදා වූ, මුනින්ද නමැති සූර්යයා තමාගේ සද්ධර්ම නමැති රශ්මියෙන් අතිශයින් ඝන වූ මෝහ නමැති මහා අන්ධකාරය දුරු කරමින් බබළයි.

၁၅၈. ‘‘မုနိန္ဒ’’ဣစ္စာဒိ. [Pg.177] ဗောဓော သဗ္ဗညုတညာဏသဒိသော သောယေဝ ဝါ ဥဒယာစလော ဥဒယပဗ္ဗတော တသ္မိံ ကာလေ ရတ္တိပရိယန္တေ အဘိနိက္ခန္တသမယေ ဥဒိတော ပါတုဘူတော မုနိန္ဒော မုနိန္ဒသဒိသော သောယေဝ ဝါ ဘာဏုမာ သူရိယော အန္ဓတမံ အန္ဓကာရံ မောဟံ ဝါ ပရံ အစ္စန္တမေဝ သဒ္ဓမ္မရံသိနာ သဒ္ဓမ္မသဒိသေန သဒ္ဓမ္မသင်္ခတေန ဝါ ရံသိနာ ဘိန္ဒံ ပဒါလေန္တော ဘာတိ သောဘတီတိ.

158. ‘මුනින්ද’ යනාදියයි. බෝධිය නම් සර්වඥතා ඥානය බඳු වූ, නැතහොත් එයම වූ උදය පර්වතයෙහි, රාත්‍රී කෙළවර නික්මෙන (අලුයම්) කාලයෙහි උදා වූ (පහළ වූ), මුනින්දයාණන් වහන්සේ බඳු වූ, නැතහොත් උන්වහන්සේම වූ සූර්යයා, සද්ධර්මය බඳු වූ හෝ සද්ධර්ම සංඛ්‍යාත වූ රශ්මියෙන් ඝන අන්ධකාරය (මෝහය) අතිශයින්ම පලවාහරිමින් (බිඳ හරිමින්) බබළයි, බැබළෙන්නේය.

၁၅၈. ဣဒါနိ ကဌိနဓမ္မသမာဓိနော ဥဒါဟရဏမုဒ္ဒိသတိ ‘‘မုနိန္ဒိ’’စ္စာဒိနာ. ဗောဓောဒယာစလေ သဗ္ဗညုတညာဏသဒိသေ သဗ္ဗညုတညာဏသင်္ခါတေ ဝါ ဥဒယပဗ္ဗတေ ကာလောဒိတော ရတ္တိက္ခယေ မာရပရာဇိတသမယေ ဝါ ဥဒိတော ပါတုဘူတော မုနိန္ဒဘာနုမာ မုနိန္ဒသဒိသော မုနိန္ဒောယေဝ ဝါ သူရိယော အန္ဓတမံ ပကတိဃနန္ဓကာရံ ဗဟလမောဟန္ဓကာရံ သဒ္ဓမ္မရံသိနာ သဒ္ဓမ္မသဒိသေန သဒ္ဓမ္မဘူတေန ဝါ ကိရဏေန ပရမတိသယေန ဘိန္ဒံ ပဒါလေန္တော ဘာတိ သောဘတီတိ. ဧတ္ထ ထဒ္ဓဓမ္မဘူတံ ဘေဒနံ အသရီရဘူတေ အန္ဓကာရေ ဗုဒ္ဓိယာ အာရောပိတံ သမာဓိ နာမ ဟောတိ. မုနီနံ ဣန္ဒောတိ စ, သောယေဝ ဘာနုမာတိ စ, ဗောဓော ဧဝ ဥဒယာစလောတိ စ, သဒ္ဓမ္မော ဧဝ ရံသီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

158. දැන් කඨින (ඝන) ධර්ම සමාධිය පිළිබඳ උදාහරණය ‘මුනින්ද’ යනාදීන් දක්වයි. සර්වඥතා ඥානය බඳු වූ, නැතහොත් සර්වඥතා ඥාන සංඛ්‍යාත උදය පර්වතයෙහි, රාත්‍රී කෙළවරෙහි මාර පරාජය කළ අවස්ථාවෙහි උදා වූ (පහළ වූ), මුනින්දයාණන් වහන්සේ බඳු වූ හෝ උන්වහන්සේම වූ සූර්යයා, ප්‍රකෘති ඝන අන්ධකාරය වූ බහල මෝහ අන්ධකාරය සද්ධර්මය බඳු වූ හෝ සද්ධර්ම ස්වභාවය ඇති කිරණවලින් අතිශයින්ම පලවාහරිමින් (බිඳිමින්) බබළයි, බැබළෙන්නේය. මෙහිදී තද/ඝන ධර්මයක් වූ ‘බිඳීම’ (භේදනය) ශරීරයක් නැති අරූපී අන්ධකාරය කෙරෙහි බුද්ධියෙන් ආරෝපණය කිරීම ‘සමාධි’ නම් වේ. ‘මුනිවරුන්ගේ ඉන්ද්‍රයා (ශ්‍රේෂ්ඨයා)’ (මුනින්ද), ‘උන්වහන්සේම සූර්යයාය’ (භානුමා), ‘බෝධියම උදය පර්වතයයි’ (බෝධෝදයාචල), ‘සද්ධර්මයම රශ්මියයි’ (සද්ධර්මරශ්මි) යනු මෙහි විග්‍රහයයි.

၁၅၉.

159.

ဝမနုဂ္ဂိရနာဒျေ’တံ, ဂုဏဝုတျပရိစ္စုတံ;

အတိသုန္ဒရမညံ တု, ကာမံ ဝိန္ဒတိ ဂါမ္မတံ.

වමනය කිරීම, උගුරෙන් දැමීම (හෙළීම) ආදී වූ, ගුණ වෘත්තියෙන් පහ නොවුණු මෙය (අලංකාර ස්වරූපයෙන් යුක්ත බැවින්) ඉතා සුන්දර වේ. එහෙත් මීට වඩා වෙනස් වූ, ප්‍රධාන අර්ථයෙහි යෙදෙන කාව්‍ය බන්ධය වනාහි එකාන්තයෙන්ම ග්‍රාම්‍ය භාවයට (අසභ්‍ය භාවයට) පත් වේ.

၁၅၉. ကောစိ ဓမ္မော အမုချဝိသယေ ဗန္ဓေ သောဘတေ, န မုချဝိသယေတိ ဒဿန္တော အာဟ ‘‘ဝမနံ’’ဣစ္စာဒိ. ဝမနဉ္စ ဥဂ္ဂိရနဉ္စ, အာဒိသဒ္ဒေန ဝိရေစနာဒိပရိဂ္ဂဟော. ဧတံ ယထာဝုတ္တံ ဂုဏာ ပဓာနေတရာ ပသိဒ္ဓဝိသယာ ဝိသယန္တရပရိဂ္ဂဟလက္ခဏာ ဝုတ္တိ ပယောဂရူပါ, တတော အပရိစ္စုတံ အပရိဂဠိတံ သန္တံ အမုချဘူတံ အတိသုန္ဒရံ အစ္စန္တမနောဟရမလင်္ကာရရူပတ္တာ, အညံ တု ဣတရံ ပန မုချန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာမံ ဧကန္တေန [Pg.178] ဂါမ္မတံ အသဗ္ဘသဘာဝံ ဗန္ဓေ တဿာနုစိတဘာဝတော ဝိန္ဒတိ ပဋိလဘတိ ပသဝတီတိ အတ္ထော.

159. යම් ධර්මයක් (වචනයක්) ප්‍රධාන නොවන විෂයෙහි (කාව්‍ය බන්ධනයෙහි) බබළන නමුත්, ප්‍රධාන විෂයෙහි නොබබළන බව දක්වමින් ‘වමනං’ යනාදිය පැවසීය. වමනය කිරීම හා උගුරෙන් දැමීම යන මෙහි ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් විරේචනය (බඩ බුරුල් කිරීම) ආදිය ද ගැනේ. මේ කියන ලද ගුණය, ප්‍රධාන නොවන ප්‍රසිද්ධ විෂයෙහි වෙනත් විෂයයන් කරා යොමු වීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් ප්‍රයෝග රූපී වෘත්තියෙන් පහ නොවූයේ, අප්‍රධාන බැවින් සහ අලංකාර ස්වරූපී බැවින් අතිශයින්ම මනහර (සුන්දර) වේ. අනෙකක් වූ, එනම් ප්‍රධාන අර්ථයෙහි යෙදෙන කාව්‍ය බන්ධය වනාහි එකාන්තයෙන්ම එහි නුසුදුසු බව නිසා ග්‍රාම්‍ය භාවයට (අසභ්‍ය භාවයට/නොහික්මුණු ස්වභාවයට) පත් වේ යන්න අර්ථයයි.

၁၅၉. ဣဒါနိ ဣမေသုယေဝ ပါဏိဓမ္မာဒီသု ကောစိ ဓမ္မော အမုချဝိသယေ ပယုတ္တော ပသတ္ထော, မုချဝိသယေ ပယုတ္တော အပသတ္ထောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝမနုဂ္ဂိ’’စ္စာဒိမာဟ. ဧတံ ဝမနုဂ္ဂိရနာဒိ ဝမနဥဂ္ဂိရနဝိရေစနာဒိကံ ဂုဏဝုတျပရိစ္စုတံ အမုချပယောဂတော အဂဠိတံ အမုချဘူတံ အတိသုန္ဒရံ သဗ္ဗေသံ အတိပိယံ ဟောတိ, အညံ တု ဥတ္တတော ဗျတိရေကံ မုချဝိသယေ ပယုတ္တံ ဝမနုဂ္ဂိရနာဒိကံ ပန ကာမံ ဧကန္တေန ဂါမ္မတံ သဘာဝအပ္ပိယဂါမ္မဒေါသတံ ဝိန္ဒတိ သေဝတီတိ. ဝမနဉ္စ ဥဂ္ဂိရနဉ္စေတိ စ, တာနိ အာဒီနိ ယဿေတိ စ, ဂုဏာ အပ္ပဓာနာ ဝုတ္တီတိ စ, တတော အပရိစ္စုတန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

159. දැන් මේ ප්‍රාණිධර්මාදීන් කෙරෙහි යම් වචනයක් (හෝ ධර්මයක්) අමුඛ්‍ය විෂයෙහි (ද්විතීයික අර්ථයෙහි) යෙදුණු කල ප්‍රශස්ත වන බවත්, මුඛ්‍ය විෂයෙහි (ප්‍රාථමික අර්ථයෙහි) යෙදුණු කල අප්‍රශස්ත වන බවත් පෙන්වමින් ‘වමනුග්ගි’ යනාදිය වදාළ සේක. මේ ‘වමන-උග්ගිරණ’ (වමනය කිරීම සහ කටින් පිට කිරීම) ආදිය, එනම් වමනය කිරීම, උගුරෙන් පිට කිරීම, විරේචනය කිරීම ආදිය ගුණවෘත්තියෙන් පහ නොවුණු බැවින්, අමුඛ්‍ය ප්‍රයෝගයෙන් ගිලිහී නොගිය, අමුඛ්‍ය වූ විට ඉතා සුන්දර වන අතර සැමටම අතිශයින් ප්‍රියජනක වෙයි. අනෙක් අතට, මුඛ්‍ය විෂයෙහි යෙදුණු වමන-උග්ගිරණාදිය ඒකාන්තයෙන්ම ග්‍රාම්‍යත්වයට පත් වේ, ස්වභාවයෙන්ම අප්‍රිය වූ ග්‍රාම්‍ය දෝෂයට පැමිණෙයි. ‘වමනය සහ උද්ගීරණය’ (වමනඤ්ච උග්ගිරණඤ්චෙති), ‘ඒවා ආදී කොට ඇත්තේ යමකටද’ (තානි ආදීනි යස්ස), ‘ගුණ හෙවත් අප්‍රධාන වෘත්තිය’ (ගුණා අප්පධානා වුත්ති), ‘එයින් පහ නොවුණු’ (තතෝ අපරිච්චුත) යනු මෙහි පද විග්‍රහයයි.

၁၆၀.

160.

ကန္တီနံ ဝမနဗျာဇာ, မုနိပါဒနခါဝလီ;

စန္ဒကန္တီ ပိဝန္တီဝ, နိပ္ပဘံ တံ ကရောန္တိယော.

මුනිවරයාණන්ගේ ශ්‍රී පාද නඛ පංක්තිය (නිය පෙළ) තමන්ගෙන් නිරන්තරයෙන් නිකුත් වන කාන්තිය වමනය කිරීමේ (පිට කිරීමේ) ව්‍යාජයෙන්, චන්ද්‍ර කාන්තිය (සඳ රැස්) උරා බොන්නාක් මෙන්, එම සඳ කාන්ති විරහිත (නිෂ්ප්‍රභ) කරයි.

၁၆၀. ဥဒါဟရတိ ‘‘ကန္တီန’’မိစ္စာဒိ. မုနိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပါဒနခါနံ အာဝလီ သေဏိယော ကန္တီနံ အတ္တနော နိရန္တရံ နိဿရန္တီနံ သောဘာဝိသေသာနံ ဝမနဗျာဇာ ဥဂ္ဂိရနလေသေန စန္ဒကန္တီ စန္ဒစ္ဆဝိယော သဗ္ဗတ္ထ ပတ္ထဋတ္တာ ပိဝန္တီဝ ပါနံ ကရောန္တီတိ တက္ကေမိ. ကီဒိသီ ဝိယာတိ ပရိကပ္ပနာဗီဇမာဟ ‘‘နိပ္ပဘ’’န္တိအာဒိ. တံ စန္ဒံ နိပ္ပဘံ ပဘာဝိရဟိတံ ကရောန္တိယော ဝိဒဟမာနာ. ဣဒဉှိ ကပ္ပနာဗီဇံ ယတော နခသောဘာလိင်္ဂနေန စန္ဒဿ သောဘာဝတော နိပ္ပဘတ္တံ ပဿိတွာ မဟတ္တဉ္စ တဿာ နခါဝလိယော စန္ဒကန္တီ ပိဝန္တီတိ ပရိကပ္ပေတိ ကန္တီနဉ္စ ဝမနဗျာဇံ.

160. ‘කන්තීනං’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. මුනිවරයාණන් වන සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නිය පෙළ, තමන්ගෙන් නිරන්තරයෙන් නික්මෙන සුවිශේෂී ශෝභාවන් (කාන්තිය) පිටකිරීමේ (වමනය කිරීමේ) ව්‍යාජයෙන්, හැමතැනම පැතිර පවත්නා සඳෙහි කාන්තිය උරා බොන්නාක් මෙන් පානය කෙරෙති යි සිතමි. කිනම් ආකාරයකින්ද යත්, එහි පරිකල්පන බීජය ‘නිප්පභං’ යනාදියෙන් දක්වයි. ඒ චන්ද්‍රයා ප්‍රභා රහිත (නිෂ්ප්‍රභ) කරමින් යන්නයි. මේ පරිකල්පන බීජය කුමක්ද යත්, නියපොතුවල ශෝභාව හා සැසඳීමෙන් චන්ද්‍රයාගේ ශෝභාව නැතිවී යාම (නිෂ්ප්‍රභ වීම) දැක, ඒ නිය පෙළෙහි ඇති මහත් බව නිසා චන්ද්‍ර කාන්තිය පානය කරන්නේ යැයි ද, එය කාන්තිය පිටකිරීමේ ව්‍යාජයක් යැයි ද කවියා පරිකල්පනය කරයි.

၁၆၀. ဣဋ္ဌဝိသယေ ပယုတ္တဝမနုဂ္ဂိရနာဒီနမုဒါဟရဏမုဒ္ဒိသတိ ‘‘ကန္တီန’’မိစ္စာဒိနာ. မုနိပါဒနခါဝလီ မုနိပါဒနခသေဏိယော ကန္တီနံ အတ္တနော စန္ဒမရီစိသဒိသသောဘာနံ ဝမနဗျာဇာ ဥဂ္ဂိရနလေသေန တံ နိမ္မလစန္ဒံ နိပ္ပဘံ ကရောန္တိယော အတ္တနော သဗ္ဗတ္ထ ပတ္ထဋတ္တာ နိပ္ပဘံ ကရောန္တိယော စန္ဒကန္တီ စန္ဒရံသိယော [Pg.179] ပိဝန္တိ မညေ. နခရံသီနံ သဗ္ဗတ္ထ ပတ္ထဋတ္တာ သပ္ပဘဿာပိ စန္ဒဿ နိပ္ပဘတ္တဉ္စ နခရံသီနံ အဓိကတ္တဉ္စ ဒိသွာ စန္ဒကန္တီ ပိဝန္တိ ဣဝေတိ နခါဝလီနံ စန္ဒကန္တိပိဝနဉ္စ သကကန္တိဝမနဉ္စ ပကတိ န ဟောတိ, ဗျာဇမိတိ ကဝိနာ ပရိကပ္ပိတံ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဘတ္တသိတ္ထာဒိမုချဝိသယတော အညကန္တိသင်္ခတအမုချဝိသယေ ပယုတ္တံ ဝမနံ ဂုဏဝုတ္တီတိ ဉာတဗ္ဗံ. ဝမနမေဝ ဗျာဇမိတိ စ, မုနိနော ပါဒါတိ စ, တေသု နခါတိ စ, တေသံ အာဝလိယောတိ စ, စန္ဒဿ ကန္တိယောတိ စ, နိဂ္ဂတော ပဘာဟီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

160. ඉෂ්ට විෂයයෙහි (මනහර අර්ථයෙහි) යෙදුණු ‘වමන, උද්ගීරණ’ ආදියේ උදාහරණය ‘කන්තීනං’ යනාදියෙන් දක්වයි. මුනිවරයාණන්ගේ ශ්‍රී පාද නිය පෙළ තමන්ගේ චන්ද්‍ර රශ්මිය බඳු ශෝභාවන් වමනය කිරීමේ ව්‍යාජයෙන්, ඒ නිර්මල චන්ද්‍රයා නිෂ්ප්‍රභ කරමින්, තමන්ගේ කාන්තිය හැමතැනම පැතිරී ඇති බැවින් චන්ද්‍ර රශ්මිය පානය කරන්නේ යැයි සිතමි. නිය රැස් හැමතැනම පැතිර යාම නිසා සප්‍රභ වූ චන්ද්‍රයාගේ පවා නිෂ්ප්‍රභ බවත්, නිය රැස්වල අධික බවත් දැක චන්ද්‍ර කාන්තිය පානය කරන්නාක් මෙන් යැයි ද, නිය පෙළ චන්ද්‍ර කාන්තිය පානය කිරීම සහ තමන්ගේ කාන්තිය වමනය කිරීම ස්වාභාවික දෙයක් නොව ව්‍යාජයක් යැයි ද කවියා විසින් පරිකල්පනය කරන ලදී. මෙහි බත් පිඬු ආදී මුඛ්‍ය විෂයයෙන් බැහැරව, වෙනත් කාන්තිය නම් වූ අමුඛ්‍ය විෂයෙහි යෙදුණු ‘වමනය’ ගුණවෘත්තියක් (ලක්ෂණා වෘත්තියක්) ලෙස දත යුතුය. ‘වමනයම ව්‍යාජය වේ’ (වමනමෙව බ්‍යාජං), ‘මුනිවරයාගේ ශ්‍රී පාද’ (මුනිනෝ පාදා), ‘එහි නියපොතු’ (තේසු නඛා), ‘ඒවායේ පෙළ’ (තේසං ආවලි), ‘චන්ද්‍රයාගේ කාන්තිය’ (චන්දස්ස කන්ති), ‘ප්‍රභාව නික්ම ගිය’ (නිග්ගතෝ පභා) යනු මෙහි විග්‍රහයයි.

၁၆၁.

161.

အစိတ္တကတ္တုကံ ရုဈ-မိစ္စေဝံ ဂုဏကမ္မ တံ ;

သစိတ္တကတ္တုကံ ပေ’တံ, ဂုဏကမ္မံ ယဒု’တ္တမံ.

අචිත්තක (අචේතනික) කර්තෘ කෙනෙකු ඇති, මෙබඳු වූ ගුණකර්මය (ගුණවෘත්තිමය ක්‍රියාව) මනෝඥ වෙයි. සචිත්තක (සචේතනික) කර්තෘ කෙනෙකු ඇති, උත්තම වූ යම් ගුණකර්මයක් වේද, එයද එසේම (මනෝඥ) වෙයි.

၁၆၁. ယထာဝုတ္တံ နိဂမေတိ ‘‘အစိတ္တ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဣစ္စေဝံ အစိတ္တော ကတ္တာ ယဿ တံ အစိတ္တကတ္တုကံ. ဂုဏော ကမ္မံ ယဿ တံ ဂုဏကမ္မံ. တဉ္စ ဝမနာဒိ ရုဈမတိမနောဟရံ ဘဝတိ ဗန္ဓောစိတတ္တာ. နခါဝလိယော ဟိ အစိတ္တကတ္တာရော, ကန္တိယော ဂုဏကမ္မန္တိ ဝမနမတြာတိသုန္ဒရံ. နေဒမေဝ ရုဈန္တိ အာဟ ‘‘သစိတ္တ’’ဣစ္စာဒိ. ဧတံ ဝမနာဒိကံ သစိတ္တကတ္တုကမ္ပိယဒိဂုဏကမ္မံ, ဥတ္တမံ သေဋ္ဌံ ဗန္ဓောစိတတ္တာ.

161. කලින් කියන ලද කරුණ ‘අචිත්ත’ යනාදියෙන් නිගමනය කරයි. මෙසේ සිතක් (චේතනාවක්) නැති කර්තෘ කෙනෙකු ඇත්තේ යමක්ද, එය අචිත්තකර්තෘක වේ. ගුණය (අප්‍රධාන අර්ථය) කර්මය කොට ඇත්තේ යමක්ද, එය ගුණකර්ම වේ. ඒ වමන ආදී ක්‍රියාව බන්ධනයට (කාව්‍ය රචනයට) සුදුසු බැවින් ඉතා මනහර වෙයි. නිය පෙළ වනාහි අචේතනික කර්තෘන් වන අතර, කාන්තිය ගුණකර්මය වේ. එබැවින් මෙහි ‘වමනය’ යන්න අතිශයින් සුන්දරය. මෙය පමණක් මනහර නොවේ යැයි පැවසීමට ‘සචිත්ත’ යනාදිය වදාළ සේක. සචේතනික කර්තෘන් ඇති මේ වමන ආදියද, යම් ගුණකර්මයක් (අප්‍රධාන කර්මයක්) වේ නම්, බන්ධනයට සුදුසු බැවින් උත්තම වේ, ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.

၁၆၁. အနန္တရောဒါဟရဏဿ ပသတ္ထတ္တဉ္စ ကမ္မနိ ဂုဏေ သတိ သစိတ္တကတ္တုကဝမနာဒိကဉ္စ ဣဋ္ဌမိတိ ဒဿေန္တော ‘‘အစိတ္တကတ္တုက’’မိစ္စာဒိမာဟ. ဣစ္စေဝံ ဣမိနာ ပကာရေန အစိတ္တကတ္တုကံ နခါဝလိသင်္ခါတအဝိညာဏကကတ္တုဝန္တံ ဂုဏကမ္မံ နခကန္တိသင်္ခါတအပ္ပဓာနကမ္မဝန္တံ ဝမနာဒိကံ ရုဈံ ရစနာယ ဥစိတတ္တာ ရုစိဇနကံ ဟောတိ, ဧတံ ဝမနာဒိကံ သစိတ္တကတ္တုကမ္ပိ သဝိညာဏကကတ္တုဝန္တမ္ပိ ယဒိ ဂုဏကမ္မံ အမုချကမ္မံ စေ, ဥတ္တမံ ဝိသိဋ္ဌမေဝ, ‘‘ကန္တီန’’န္တိ ဘာဝသမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌိယာ သတိပိ ဝမနကြိယာယ ကမ္မတ္တံ နာတိဝတ္တတိ. နတ္ထိ စိတ္တံ ယေသန္တိ စ, အစိတ္တာ ကတ္တာရော ယဿာတိ စ, ဂုဏော ကမ္မံ ယဿေတိ စ, သဟ [Pg.180] စိတ္တေန ဝတ္တမာနောတိ စ ဝါကျံ. ဣတိ နိဒဿနေ ဧဝံ ပကာရေ နိပါတော, အထ ဝါ ဝစနဝစနီယာနံ နိဂမာရမ္ဘေ နိပါတသမုဒါယော.

161. පෙර දක්වන ලද උදාහරණයෙහි ප්‍රශස්ත බව සහ කර්මය ගුණවත් වූ කල්හි සචේතනික කර්තෘ සහිත වමනාදිය ද යෝග්‍ය (ඉෂ්ට) වන බව පෙන්වමින් ‘අචිත්තකත්තුකං’ යනාදිය වදාළ සේක. මෙසේ මේ ආකාරයෙන්, අචේතනික කර්තෘ ඇති, එනම් නිය පෙළ නමැති අවිඤ්ඤාණක කර්තෘ ඇති, ගුණකර්ම වූ, එනම් නිය රැස් නමැති අප්‍රධාන කර්මය ඇති වමනාදී ක්‍රියාව රචනයට සුදුසු බැවින් රුචි උපදවන්නේ වෙයි. මේ වමනාදී ක්‍රියාව සචේතනික කර්තෘ සහිත වුවද, ඉදින් එය ගුණකර්මයක් (අමුඛ්‍ය කර්මයක්) වේ නම්, ඉතා විශිෂ්ටය. ‘කන්තීනං’ යන්නෙහි භාවසම්බන්ධයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය තිබුණද, වමන ක්‍රියාවෙහි කර්ම භාවය ඉක්මවා නොයයි. ‘සිතක් නැත්තේ යම් දේකටද’ (නත්ථි චිත්තං යේසං), ‘අචේතනික කර්තෘන් ඇත්තේ යමකටද’ (අචිත්තා කත්තාරෝ යස්ස), ‘ගුණය කර්මය කොට ඇත්තේ යමකටද’ (ගුණෝ කම්මං යස්ස), ‘සිත සමඟ පවත්නේ’ (සහ චිත්තෙන වත්තමානෝ) යනු වාක්‍ය විග්‍රහයයි. මෙහි ‘ඉති’ යන්න නිදර්ශනයෙහි හෝ මෙබඳු ආකාරයෙහි නිපාතයකි. නැතහොත්, කිවයුතු කරුණු නිගමනය කිරීමේදී යෙදෙන නිපාත සමූහයකි.

၁၆၂.

162.

ဥဂ္ဂိရန္တောဝ သ သ္နေဟ-ရသံ ဇိနဝရော ဇနေ;

ဘာသန္တော မဓုရံ ဓမ္မံ, ကံ န သမ္ပီဏယေ ဇနံ.

ඒ ජිනවරයන් වහන්සේ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ජනයා කෙරෙහි ස්නේහ රසය (මෛත්‍රී කරුණා රසය) වමනය කරන්නාක් මෙන්, මධුර වූ ශ්‍රී සද්ධර්මය දේශනා කරමින්, කිනම් ජනයෙකු සතුටට පත් නොකරන්නේද? (සියලු ජනයා සතුටු කරති).

၁၆၂. တဒုဒါဟရတိ ‘‘ဥဂ္ဂိရန္တောဝါ’’တိအာဒိနာ. သော ဇိနဝရော ဇနေ သကလသတ္တနိကာယေ သ္နေဟရသံ အတ္တနော ပေမသင်္ခါတံ အနုရာဂံ ဥဂ္ဂိရန္တောဝ ဝမန္တော ဝိယ မဓုရံ အတိပဏီတံ ဓမ္မံ ဘာသန္တော ကံ ဇနံ န သမ္ပီဏယေ, သဗ္ဗမေဝ သမ္ပီဏေတိ. ဧတ္ထ ဇိနဝရော ကတ္တာ သစိတ္တော, သ္နေဟရသော ဂုဏကမ္မံ.

162. එය ‘උග්ගිරන්තෝ’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ඒ ජිනවරයන් වහන්සේ සකල සත්ත්ව සමූහයා කෙරෙහි ස්නේහ රසය, එනම් තමන් වහන්සේගේ ප්‍රේම සන්නිශ්‍රිත (මෛත්‍රී) අනුරාගය වමනය කරන්නාක් මෙන්, මධුර වූ ද අතිශයින් ප්‍රණීත වූ ද ශ්‍රී සද්ධර්මය දේශනා කරමින්, කිනම් ජනයෙකු සතුටට පත් නොකරන්නේද? හැමදෙනාම සතුටු කරති. මෙහි ජිනවරයන් වහන්සේ සචේතනික කර්තෘ වන අතර, ස්නේහ රසය ගුණකර්මය (අමුඛ්‍ය කර්මය) වේ.

၁၆၂. ဣဒါနိ သစိတ္တကကတ္တုပက္ခေ ဥဒါဟရဏမုဒ္ဒိသတိ ‘‘ဥဂ္ဂိရန္တော’’စ္စာဒိနာ. သော ဇိနဝရော ဇနေ သကလသတ္တနိကာယေ သ္နေဟရသံ အတ္တနော ပေမသင်္ခါတအနုရာဂံ ဥဂ္ဂိရန္တော ဣဝ ဝမန္တော ဝိယ မဓုရံ အာဒိကလျာဏာဒိဘာဝေန ပဏီတံ ဓမ္မံ သဒ္ဓမ္မံ ဘာသန္တော ဒေသေန္တော ယထာသယံ ဝဒန္တော ကံ ဇနံ ကီဒိသံ ပုဂ္ဂလံ န သမ္ပီဏယေ, ပီဏေတိ ဧဝါတိ. ဧတ္ထ ဥဂ္ဂိရနံ ဇိနဝရသင်္ခတသစိတ္တကကတ္တုဝန္တမ္ပိ သ္နေဟရသသင်္ခါတအမုချကမ္မယုတ္တတ္တာ ပသတ္ထံ ဟောတိ. သ္နေဟော ဧဝ ရသော အနုရာဂေါတိ ဝိဂ္ဂဟော.

162. දැන් සචේතනික කර්තෘ පක්ෂයෙහි උදාහරණය ‘උග්ගිරන්තෝ’ යනාදියෙන් දක්වයි. ඒ ජිනවරයන් වහන්සේ සකල සත්ත්ව සමූහයා කෙරෙහි ස්නේහ රසය, එනම් තමන් වහන්සේගේ ප්‍රේම සන්නිශ්‍රිත අනුරාගය වමනය කරන්නාක් මෙන්, ආදිකල්‍යාණාදී භාවයෙන් මධුර වූ ද ප්‍රණීත වූ ද සද්ධර්මය දේශනා කරමින්, තමන් වහන්සේගේ අදහස් පරිදි වදාරමින්, කිනම් ජනයෙකු (කිනම් පුද්ගලයෙකු) සතුටට පත් නොකරන්නේද? සැබවින්ම සතුටු කරන්නේමය. මෙහි ‘උද්ගීරණය’ (පිට කිරීම) ජිනවරයන් වහන්සේ නමැති සචේතනික කර්තෘ හා සම්බන්ධ වුවද, ස්නේහ රසය නමැති අමුඛ්‍ය කර්මය සමඟ යෙදීම නිසා ප්‍රශස්ත වෙයි. ‘ස්නේහයම රසය හෙවත් අනුරාගය වේ’ (ස්නේහෝ ඒව රසෝ) යනු විග්‍රහයයි.

၁၆၃.

163.

ယော သဒ္ဒသတ္ထကုသလော ကုသလော နိဃဏ္ဋု-ဆန္ဒောအလင်္ကတိသု နိစ္စကတာဘိယောဂေါ;

သော’ယံ ကဝိတ္တဝိကလောပိ ကဝီသု သင်္ချ-မောဂယှ ဝိန္ဒတိ ဟိ ကိတ္တိ’မမန္ဒရူပံ.

යමෙක් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ වේද, නිඝණ්ඩු (කෝෂ ශාස්ත්‍රය), ඡන්දස් සහ අලංකාර ශාස්ත්‍රයන්හි දක්ෂ වේද, නිරන්තරයෙන් වීර්යය වඩන්නේ වේද, හෙතෙමේ කාව්‍ය නිර්මාණ ශක්තියෙන් තොර වුවද, කවීන් අතර ගණනයට (සැලකිල්ලට) පත්ව, මහත් වූ කීර්තියක් ලබන්නේමය.

ဣတိ သံဃရက္ခိတမဟာသာမိပါဒဝိရစိတေ

මෙසේ සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාදයන් වහන්සේ විසින් රචිත,

သုဗောဓာလင်္ကာရေ

සුබෝධාලංකාරයෙහි,

ဂုဏာဝဗောဓော နာမ တတိယော ပရိစ္ဆေဒေါ.

'ගුණාවබෝධය' නම් වූ තුන්වන පරිච්ඡේදයයි.

၁၆၃. ဂန္ထန္တရာဟိတဝါသနာယ, [Pg.181] တဒနုဗန္ဓပဋိဘာနေ စာဝိဇ္ဇမာနေပိ သုတေန အဘိယောဂဗလေန ကဝိတာ ကိတ္တိ စ တဒနုဂတာ သမုပလဗ္ဘတီတိ သမနုသာသတိ ‘‘ယော’’ဣစ္စာဒိနာ. သဒ္ဒသတ္ထေ ဗျာကရဏေ ကိသ္မိဉ္စိ ‘‘ဣဒမေဝေ’’တိ နိယမာဘာဝါ ကုသလော ဆေကော နိဃဏ္ဋုမှိ အဘိဓာနသတ္ထေ စ ဆန္ဒသိ ဝုတ္တိဇာတိပ္ပပဉ္စပကာသကဆန္ဒောဝိစိတိသတ္ထေ စ အလင်္ကတိသု အလင်္ကာရသတ္ထေ စ ကုသလော န ကေဝလံ သဒ္ဒသတ္ထေယေဝ, အထ စ ပန နိစ္စမနဝရတံ ဒိဝါ စ ရတ္တော စ ကတော အဘိယောဂေါ ဝါယာမော ရစနာဝိသယေ ယဿ သောယံ ကဝိတ္တဝိကလောပိ ဗန္ဓကရဏသင်္ခါတကဝိဂုဏပရိဟီနောပိ ကဝီသု ကဝိဂုဏောပေတေသု သင်္ချံ ဂဏနံ ဩဂယှ ပဋိလဘိတွာ အမန္ဒရူပံ အတိဗဟုံ ကိတ္တိံ ပရိသုဒ္ဓဗန္ဓရစနာလက္ခဏံ တပ္ပဘဝံ ချာတံ ဝိန္ဒတိ ပဋိလဘတေဝါတိ.

163. පූර්ව ග්‍රන්ථයන්ගෙන් ලැබුණු වාසනාව සහ ඊට අනුරූප ප්‍රතිභානය නොමැති වුව ද, ශ්‍රවණය (ඉගෙනීම) සහ උත්සාහයේ බලයෙන් කවිත්වය හා ඒ අනුව යන කීර්තිය ළඟා කරගත හැකි බව 'යෝ' යනාදී ගාථාවෙන් අනුශාසනා කරයි. ව්‍යාකරණ නම් වූ ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි කිසිදු 'මෙයම යැයි' නියමයක් නැති බැවින්, එහි දක්ෂ වූ, නිඝණ්ඩු නම් වූ අභිධාන ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ වූ, වෘත්ත ජාති ප්‍රපංච ප්‍රකාශ කරන ඡන්දෝවිචිති නම් ඡන්දස් ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ වූ, අලංකාර ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ වූ, එසේම ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි පමණක් නොව දිවා රාත්‍රි නොකඩවා රචනා විෂයෙහි නිරත වූ වීර්යය ඇත්තා වූ යම් කෙනෙක් වේ ද, ඔහු සහජ කවිත්වයෙන් තොර වුව ද, කාව්‍යකරණය නමැති කාව්‍ය ගුණයෙන් හීන වුව ද, කාව්‍ය ගුණයෙන් යුත් කවීන් අතරට පැමිණ, ගණනයට වැටී, නොමඳ වූ, ඉතා උතුම් වූ, පිරිසිදු බන්ධන රචනා ලක්ෂණ ඇති, එයින් උපන් ප්‍රසිද්ධිය හා කීර්තිය ඒකාන්තයෙන්ම ලබයි.

ဣတိ သုဗောဓာလင်္ကာရေ မဟာသာမိနာမိကာယံ

මහාසාමි නම් වූ සුබෝධාලංකාරයෙහි,

သုဗောဓာလင်္ကာရဋီကာယံ

සුබෝධාලංකාර ටීකාවෙහි

ဂုဏာဝဗောဓပရိစ္ဆေဒေါ တတိယော.

තුන්වන පරිච්ඡේදය වන ගුණාවබෝධ පරිච්ඡේදයයි.

၁၆၃. ဣဒါနိ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန သဒ္ဒါလင်္ကာရေ နိဒ္ဒိသိတွာ ဗျာကရဏနိဃဏ္ဋုဆန္ဒောပရိဝါရိတေ ဣမသ္မိံ နိရန္တရာဘိယောဂေါ ဣဟလောကိယာဒိမဟန္တယသဿ ကာရဏမိတိ သိဿာနမနုသာသန္တော ‘‘ယော သဒ္ဒသတ္ထကုသလော’’စ္စာဒိမာဟ. ယော ထေရနဝမဇ္ဈိမေသု ကောစိ သဒ္ဒသတ္ထကုသလော သဒ္ဒါနုသာသနဗျာကရဏဝိသယေ ပကတိပစ္စယာဒိဝိဘာဂကပ္ပနာယ ဆေကော နိဃဏ္ဋုဆန္ဒောအလင်္ကတီသု အဘိဓာနဆန္ဒောအလင်္ကာရသတ္ထေသုပိ ကုသလော တံတံဝိဘာဂဗုဒ္ဓီနံ ပဋိပါဒနေန ဆေကော နိစ္စကတာဘိယောဂေါ ဓာရဏမနသိကာရဝသေန နိစ္စံ ကတုဿာဟော ဟောတိ. သော အယံ အပ္ပမာဒီ ကဝိတ္တဝိကလောပိ ပကတိသိဒ္ဓကဗ္ဗရစနဂုဏရဟိတောပိ ကဝီသု သင်္ချံ ကဗ္ဗကတ္တူသု ဂဏနံ ဩဂယှ ကဗ္ဗကရဏဋီကာကရဏာဒိပကာရေန ဩဂါဟေတွာ တံ ဂဏနံ ပါပုဏိတွာ [Pg.182] အမန္ဒရူပံ အနပ္ပကသဘာဝံ အတိဗဟုံ ကိတ္တိံ နိဒ္ဒေါသံ သတ္ထရစနလက္ခဏံ ပုညသဉ္စယံ, တပ္ပဘဝံ ပသိဒ္ဓိံ ဝါ ဝိန္ဒတိ လဘတေဝါတိ. ယထာဝုတ္တသတ္ထေသု အဘိယောဂေါ ဗန္ဓဿ ဧကန္တကာရဏမေဝ. ဝုတ္တံ ဟိ–

163. දැන් උද්දේස ක්‍රමයට අනුව ශබ්දාලංකාරයන් දක්වා, ව්‍යාකරණ, නිඝණ්ඩු, ඡන්දස්වලින් වට වූ මෙහි නිරන්තරයෙන් යෙදීම මෙලොව පරලොව මහා කීර්තියට හේතු වන බව ශිෂ්‍යයන්ට අනුශාසනා කරමින් 'යෝ සද්දසත්ථකුසලෝ' යනාදිය පැවසීය. ස්ථවිර, නවක, mධ්‍යම යන භික්ෂූන් අතරින් යම් කිසිවෙක් ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ වූයේ, ව්‍යාකරණ විෂයයෙහි ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍ය ආදී විභාගයන්හි නිපුණ වූයේ, නිඝණ්ඩු, ඡන්දස්, අලංකාර යන අභිධාන, ඡන්දස්, අලංකාර ශාස්ත්‍රයන්හි දක්ෂ වූයේ, ඒ ඒ විභාග බුද්ධිය ප්‍රගුණ කිරීමෙන් දක්ෂ වූයේ, නිරන්තරයෙන් දරාගැනීම හා මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් නිතර උත්සාහවත් වූයේ වේ ද; අප්‍රමාදී වූ ඒ පුද්ගලයා සහජ කාව්‍ය රචනා ගුණයෙන් තොර වුව ද, කාව්‍යකරණයෙහි දක්ෂ කවීන් අතර ගණනයට වැටී, කාව්‍යකරණය, ටීකාකරණය ආදී ක්‍රමයන්ගෙන් කීර්තියට පැමිණ, එම සංඛ්‍යාවට ඇතුළත් වී, අල්ප නොවන ස්වභාවයක් ඇති ඉතා මහත් වූ කීර්තිය ද නිදොස් වූ ශාස්ත්‍රීය රචනා ලක්ෂණ ඇති පින් රැසක් ද, එයින් හටගත් ප්‍රසිද්ධිය ද ලබන්නේමය. ඉහත සඳහන් කරන ලද ශාස්ත්‍රයන්හි නිරත වීම කාව්‍ය බන්ධනයට ඒකාන්ත හේතුවක්මය. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී–

‘‘သာဘာဝိကီ စ ပဋိဘာ,သုတဉ္စ ဗဟုနိမ္မလံ;

အမန္ဒော စာဘိယောဂေါ’ယံ,ဟေတု ဟောတိ’ဟ ဗန္ဓနေ’’တိ.

‘‘සහජ ප්‍රතිභාව ද, ඉතා පිරිසිදු බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බව (බහුශ්‍රැතභාවය) ද, නොමඳ වූ උත්සාහය ද යන මොහු මෙහි (කාව්‍ය) බන්ධනයෙහි හේතු වෙති’’ යි.

တတ္ထ သာဘာဝိကီ သဘာဝသိဒ္ဓါ ပဋိဘာ စ ပညာ စ ဗဟု နိမ္မလံ အနပ္ပကံ နိဇ္ဇဋံ သုတဉ္စ အမန္ဒော အဘိယောဂေါ စ အနပ္ပကော အဘျာသော စေတိ အယမေသော သဗ္ဗောပိ ဣဟ ဗန္ဓနေ ဣမိဿံ ကဗ္ဗရစနာယံ ဟေတု ဟောတိ ကာရဏံ ဘဝတီတိ. သဒ္ဒေ သာသတိ ဧတ္ထ ဧတေနာတိ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ တပ္ပစ္စယဉ္စ တဿ ထာဒေသဉ္စ ကတွာ သဒ္ဒသတ္ထန္တိ ဉာတဗ္ဗံ, သဒ္ဒသတ္ထေ ကုသလောတိ စ, နိဃဏ္ဋု စ ဆန္ဒော စ အလင်္ကတိ အလင်္ကာရဉ္စေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော, ဧတ္ထ အလင်္ကတိသဒ္ဒေါ သတ္ထာပေက္ခာယ နပုံသကော ဟောတိ, နိစ္စံ ကတော အဘိယောဂေါ အဿေတိ စ, ကဝိနော ဘာဝေါတိ စ, တေန ဝိကလောတိ စ, အမန္ဒံ ရူပံ သဘာဝေါ ယဿေတိ စ ဝါကျံ.

එහි 'සාභාවිකී' යනු ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූ ප්‍රතිභාව හෙවත් ප්‍රඥාව ද, 'බහු නිම්මලං සුතං' යනු බොහෝ වූ ද පිරිසිදු වූ ද ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බව ද, 'අමන්දෝ අභියෝගෝ' යනු මහත් වූ අභ්‍යාසය (උත්සාහය) ද යන මේ සියල්ල මෙහි බන්ධනයෙහි එනම් කාව්‍ය රචනයෙහි හේතුව හෙවත් කාරණය වෙයි. 'ශබ්දයන් අනුශාසනා කරනු ලබන්නේ මෙයින්ය' යන අර්ථයෙන් ඒ ප්‍රත්‍යය සහ එහි 'ථා' ආදේශය කිරීමෙන් 'ශබ්දශාස්ත්‍ර' (සද්දසත්ථ) යන්න දත යුතුය. 'ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂයා' (සද්දසත්ථෙ කුසලෝ) යන්න ද, 'නිඝණ්ඩු ද, ඡන්දස් ද, අලංකාර ද' (නිඝණ්ටු ච ඡන්දෝ ච අලංකති) යන්න ද විග්‍රහ වේ. මෙහි 'අලංකති' ශබ්දය ශාස්ත්‍රය අපේක්ෂාවෙන් නපුංසක ලිංග වේ. 'නිරන්තරයෙන් කරන ලද වීර්යය ඇත්තේය' යන්න ද, 'කවියාගේ ස්වභාවය' (කවිත්ව) යන්න ද, 'එයින් තොර වූයේ' (කවිත්තවිකලෝ) යන්න ද, 'නොමඳ වූ ස්වභාවයක් ඇත්තේ යම් කීර්තියකට ද' යන්න ද වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

ဣတိ သုဗောဓာလင်္ကာရနိဿယေ

සුබෝධාලංකාර සන්නයෙහි

တတိယော ပရိစ္ဆေဒေါ.

තුන්වන පරිච්ඡේදයයි.

၄. အတ္ထာလင်္ကာရာဝဗောဓပရိစ္ဆေဒ

4. අර්ථාලංකාරාවබෝධ පරිච්ඡේදය

၁၆၄.

164.

အတ္ထာလင်္ကာရသဟိတာ, သဂုဏာ ဗန္ဓပဒ္ဓတိ;

အစ္စန္တကန္တာ ကန္တာဝ, ဝုစ္စန္တေတေ တတော’ဓုနာ.

‘‘අර්ථාලංකාරයන්ගෙන් යුත්, ගුණවත් වූ කාව්‍ය රචනා ක්‍රමය, අතිශයින්ම ප්‍රියමනාප වූ කාන්තාවක මෙන් බබළයි. එබැවින් ඒ අර්ථාලංකාරයෝ දැන් කියනු ලැබෙත්’’ යි.

၁၆၄. ဧဝံ [Pg.183] သဒ္ဒါလင်္ကာရေ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ သမ္ပတျတ္ထာလင်္ကာရံ ဗောဓယိတုမာဟ ‘‘အတ္ထာလင်္ကာရ’’ဣစ္စာဒိ. သဂုဏာ ယထာဝုတ္တေဟိ ပသာဒါဒီဟိ သဒ္ဒဂုဏေဟိ သဟိတာ ဗန္ဓပဒ္ဓတိ ကဗ္ဗရစနံ. အလင်္ကရီယတိ ကန္တိံ နီယတိ ဗန္ဓော ဧတေဟိ သရီရမိဝ ဟာရာဒီဟီတိ အလင်္ကာရာ, တေဟိ အတ္ထာလင်္ကာရေဟိ ဇာတျာဒိလက္ခဏေဟိ သဟိတာ သံယုတ္တာ သတီ သဂုဏာ ပတိဗ္ဗတာဒိဂုဏောပေတာ အတ္ထေန ဓနေန အလင်္ကာရေန အာဘရဏေန သဟိတာ ယုတ္တာ ကန္တာဝ အင်္ဂနာ ဝိယ. ယတော အစ္စန္တကန္တာ အတိသယရမဏီယာ သိယာ, တတော တေန ကာရဏေန ယေ အတ္ထာလင်္ကာရာ အဝသရံ ပတ္တာ, တေ အဓုနာ ဣဒါနိ ဝုစ္စန္တေ ကထီယန္တိ.

164. මෙසේ ශබ්දාලංකාරයන් වෙන් කොට දක්වා, දැන් අර්ථාලංකාරයන් අවබෝධ කරනු පිණිස 'අත්ථාලංකාර' යනාදිය පැවසීය. 'සගුණා' යනු ඉහත සඳහන් කරන ලද ප්‍රසාද ආදී ශබ්ද ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ 'බන්ධපද්ධති' හෙවත් කාව්‍ය රචනයයි. ශරීරය හාරාදී ආභරණයන්ගෙන් මෙන්, කාව්‍ය බන්ධනය යම් අලංකාරයන්ගෙන් අලංකාර කරනු ලැබේද, ශෝභාවට පත් කරනු ලැබේද, ඒ අලංකාරයෝ වෙති. ජාති ආදී ලක්ෂණ සහිත ඒ අර්ථාලංකාරයන්ගෙන් යුක්ත වූ කල්හි, පතිව්‍රතාදී ගුණයන්ගෙන් ද ධන නමැති අලංකාරයන්ගෙන් හා ස්වර්ණාභරණයන්ගෙන් ද යුක්ත වූ කාන්තාවක මෙන් වෙයි. යම් හෙයකින් ඇය අතිශයින්ම රමණීය වේ ද, එහෙයින් ඒ හේතුවෙන් අවස්ථාවට පැමිණි යම් අර්ථාලංකාර කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු දැන් කියනු ලැබෙති.

၁၆၄. ဧဝံ သဒ္ဒါလင်္ကာရဝိဘာဂံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တန္နိဿယံယေဝ အတ္ထာလင်္ကာရဗန္ဓမာရဘန္တော ‘‘အတ္ထာလင်္ကာရိ’’စ္စာဒိမာဟ. သဂုဏာ ယထာဝုတ္တပသာဒါဒိသဒ္ဒဂုဏယုတ္တာ ဗန္ဓပဒ္ဓတိ ပဇ္ဇဂဇ္ဇာဒိပဘေဒါ ရစနာဝလိ အတ္ထာလင်္ကာရသဟိတာ သဘာဝဝုတ္တိဝင်္ကဝုတ္တိသင်္ခါတေန အတ္ထာလင်္ကာရေန သံယုတ္တာ သဂုဏာ အတ္ထာလင်္ကာရသဟိတာ ကန္တာ ဣဝ ပတိဗ္ဗတာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ယုတ္တာ သုဝဏ္ဏရဇတမဏိမုတ္တာဒိဓနေဟိ ဂီဝေယျကဋကနူပုရာဒီဟိ အာဘရဏေဟိ စ ယုတ္တာ အင်္ဂနာဝ အစ္စန္တကန္တာ ယတော အတိသယေန ရမဏီယာ, တတော တသ္မာ တေ အတ္ထာလင်္ကာရာ အဓုနာ ဒါနိ ဝုစ္စန္တေ. အလင်္ကရောန္တိ ဗန္ဓံ သရီရံ ဝါ ဧတေဟီတိ စ, အတ္ထဿ အလင်္ကာရာတိ စ, တေဟိ သဟိတာတိ စ, ဂုဏေဟိ သဟ ဝတ္တတီတိ စ, ဗန္ဓဿ ပဒ္ဓတီတိ စ, အစ္စန္တံ အတိသယေန ကန္တာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

164. මෙසේ ශබ්දාලංකාර විභාගය දක්වා, දැන් එයම ආශ්‍රය කොටගෙන අර්ථාලංකාර බන්ධනය ආරම්භ කරමින් 'අත්ථාලංකාර' යනාදිය පැවසීය. 'සගුණā' යනු ඉහත සඳහන් කළ ප්‍රසාද ආදී ශබ්ද ගුණයෙන් යුත් 'බන්ධපද්ධති' හෙවත් පද්‍ය ගද්‍ය ආදී ප්‍රභේද සහිත රචනා මාලාවයි. එය ස්වභාවෝක්ති, වක්‍රෝක්ති සංඛ්‍යාත අර්ථාලංකාරයන්ගෙන් යුක්ත වූ කල්හි; පතිව්‍රතාදී ගුණයෙන් යුත්, රන් රිදී මිණි මුතු ආදී ධනයෙන් හා ගෙල පළඳනා, වළලු, පාදසලඹ ආදී ආභරණයෙන් සැරසුණු කාන්තාවක මෙන් අතිශයින්ම රමණීය වන බැවින්, එහෙයින් ඒ අර්ථාලංකාරයෝ දැන් කියනු ලැබෙති. 'මොවුන් විසින් බන්ධනය හෙවත් ශරීරය අලංකාර කරනු ලබත්' යන්න ද, 'අර්ථයාගේ අලංකාරයෝ' (අත්ථස්ස අලංකාරා) යන්න ද, 'ඔවුන්ගෙන් යුක්ත වූ' යන්න ද, 'ගුණයන් සහිතව පවතින්නී' යන්න ද, 'බන්ධනයෙහි මාර්ගය' යන්න ද, 'අතිශයින්ම ප්‍රියමනාප වූ' යන්න ද විග්‍රහ වේ.

၁၆၅.

165.

သဘာဝဝင်္ကဝုတ္တီနံ, ဘေဒါ ဒွိဓာ အလံကြိယာ;

ပဌမာ တတ္ထ ဝတ္ထူနံ, နာနာဝတ္ထာဝိဘာဝိနီ.

‘‘ස්වභාවෝක්තිය සහ වක්‍රෝක්තිය යන භේදයෙන් අලංකාරයෝ දෙවැදෑරුම් වෙති. ඒ අතුරින් පළමුවැන්න (ස්වභාවෝක්තිය) වස්තූන්ගේ විවිධ අවස්ථාවන් ප්‍රකාශ කරන්නී ය’’ යි.

၁၆၅. ကတိပ္ပဘေဒါ တေ ဣစ္စာဟ ‘‘သဘာဝ’’ဣစ္စာဒိ. သဘာဝဝုတ္တိ ဝင်္ကဝုတ္တီတိ ဣမေသံ ဘေဒါ ပဘေဒေန အလံကြိယာ အတ္ထာလင်္ကာရာဒွိဓာဒွိပ္ပကာရာ. [Pg.185] တေသု သဘာဝဝုတ္တိ ကီဒိသီတိ အာဟ ‘‘ပဌမာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တာသု ပဌမာ သဘာဝဝုတ္တိ ဝတ္ထူနံ ပဒတ္ထာနံ ဇာတိဂုဏကြိယာဒဗ္ဗသဘာဝါနံ နာနာ ဝိစိတ္တာ, န ဒွေကာဝ အဝတ္ထာ အဝသရာ ဝိဘာဝိနီ ပကာသိကာ ဝိညေယျာ. ဇာတျာဒီနံ ပဒတ္ထာနံ ယထာသဘာဝမနေကပ္ပကာရံ သမ္မဒေဝ ဝိဝရန္တီ သဘာဝံ ပဒတ္ထာနံ ဝိစိတ္တံ ဝဒတီတိ သဘာဝဝုတ္တိ နာမာတိ အဓိပ္ပာယော, သာဝ ဇာတိယာ ပဒတ္ထသရူပဿ တထာတထာပဋိပါဒကတ္တေန ဝုတ္တိယာ ဇာတိပိ ဝုစ္စတိ.

165. ඒ අලංකාරයෝ කෙතෙක් ප්‍රභේද ඇත්තාහුද යත්; 'සභාව' යනාදිය පැවසීය. ස්වභාවෝක්තිය (සභාවවුත්ති) සහ වක්‍රෝක්තිය (වංකවුත්ති) යන මේවායේ ප්‍රභේද වශයෙන් අර්ථාලංකාරයෝ දෙපරිදි වෙති. ඔවුන් අතුරින් ස්වභාවෝක්තිය කෙබඳුද යත්; 'පඨමා' යනාදිය පැවසීය. එහි පළමුවැන්න වන ස්වභාවෝක්තිය නම්, ජාති, ගුණ, ක්‍රියා, ද්‍රව්‍ය ස්වභාවයන් ඇති වස්තූන්ගේ හෙවත් පදාර්ථයන්ගේ එක් පරිද්දකින් නොව නන්වැදෑරුම් විචිත්‍ර වූ අවස්ථාවන් ප්‍රකාශ කරන්නී යයි දත යුතුය. ජාති ආදී පදාර්ථයන්ගේ ස්වභාවය විවිධාකාරයෙන් මැනවින් විස්තර කරමින්, පදාර්ථයන්ගේ විචිත්‍ර ස්වභාවය පවසන බැවින් එය 'ස්වභාවෝක්තිය' (සභාවවුත්ති) නම් වේ යනු අදහසයි. එයම ජාතියෙන් පදාර්ථ ස්වරූපය ඒ ඒ අයුරින් ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'ජාති අලංකාරය' යැයි ද කියනු ලැබේ.

၁၆၅. ပသတ္ထာလင်္ကာရာ ပဘေဒတော ဧတ္တကာတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဘာဝိ’’စ္စာဒိမာဟ. အလံကြိယာ အတ္ထာလင်္ကာရာ သဘာဝဝင်္ကဝုတ္တီနံ ဘေဒါ ပဘေဒတော ဒွိဓာ ဒွိပ္ပကာရာ ဟောန္တိ. တတ္ထ တာသုဒွီသု ပဌမာ သဘာဝဝုတ္တိ ဝတ္ထူနံ ဇာတိဂုဏကြိယာဒဗ္ဗလက္ခဏာနံ ပဒတ္ထာနံ နာနာဝတ္ထာဝိဘာဝိနီ အနေကပ္ပကာရဿ ပကာသိနီ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဇာတျာဒီနံ ပဒတ္ထာနံ အနေကပ္ပကာရသဘာဝပကာသိနီ သဘာဝဝုတ္တိ နာမ. ဧသာဝ ဇာတိ ဂုဏာဒိစတုဗ္ဗိဓပဒတ္ထာနံ သရူပသင်္ခါတဇာတိယာ တေဟိ အာကာရေဟိ ပဋိပါဒနတော ဥပစာရတော ဇာတိ နာမ ဟောတိ. ဇာတျာဒိပဒတ္ထာနံယေဝ ယထာသဘာဝံ ဟိတွာ ဝတ္ထုပရိကပ္ပိတအတိသယောပမာရူပကာဒိသရူပသင်္ခါတံ ဝင်္ကသဘာဝံ ပကာသေန္တီ ဝင်္ကဝုတ္တိ နာမ. ယဘာဝေါ စ ဝင်္ကော စာတိ စ, တေသံ ဝုတ္တီတိ စ, အလံကရောန္တိ ဧတာဟီတိ စ, နာနာ အနေကာ စ သာ အဝတ္ထာ စာတိ စ ဝါကျံ.

165. ප්‍රශංසනීය වූ අලංකාරයන් ප්‍රභේද වශයෙන් මෙතෙක් පමණ වේ යැයි දක්වමින් "සභාවි..." යනාදිය පැවසූහ. අර්ථාලංකාර වූ අලංකාරයෝ ස්වභාවවුත්ති (ස්වභාවෝක්ති) සහ වංකවුත්ති (වක්‍රෝක්ති) යන ප්‍රභේදයන්ගෙන් ආකාර දෙකක් (ද්විප්‍රකාර) වෙති. එහිලා ඒ දෙකෙන් පළමුවැන්න වන 'ස්වභාවවුත්තිය' වනාහි ජාති, ගුණ, ක්‍රියා සහ ද්‍රව්‍ය යන ලක්ෂණ ඇති වස්තූන්ගේ (පදාර්ථයන්ගේ) විවිධ වූ අවස්ථාවන් ප්‍රකාශ කරන්නී, අනේකප්‍රකාරයෙන් (පැහැදිලිව) දක්වන්නී වෙයි. මෙහි ජාති ආදී පදාර්ථයන්ගේ නන්වැදෑරුම් ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීම 'ස්වභාවවුත්ති' නම් වේ. එයම ජාති, ගුණ ආදී සිව්වැදෑරුම් පදාර්ථයන්ගේ ස්වරූප සංඛ්‍යාත ජාතියෙන්, ඒ ඒ ආකාරයෙන් දැක්වීම නිසා උපචාර වශයෙන් 'ජාති' නම් වෙයි. ජාති ආදී පදාර්ථයන්ගේම යථා-ස්වභාවය හැරදමා, වස්තුවෙහි ආරෝපණය කරන ලද (කල්පිත) අතිශය, උපමා, රූපක ආදී ස්වරූපයෙන් යුත් වක්‍ර ස්වභාවයක් ප්‍රකාශ කරන්නී 'වංකවුත්ති' (වක්‍රෝක්ති) නම් වේ. "යම් ස්වභාවයක්ද, වක්‍ර බවක්ද..." යනාදී වශයෙන් විග්‍රහ වාක්‍යය දැක්වේ.

ယထာ –

කෙසේද යත් -

၁၆၆.

166.

လီလာဝိကန္တိသုဘဂေါ,ဒိသာထိရဝိလောကနော;

ဗောဓိသတ္တင်္ကုရော ဘာသံ,ဝိရောစိ ဝါစမာသဘိံ.

ලීලෝපේත ගමනින් ශෝභමාන වූ ද, දිශාවන් දෙස ස්ථිර (නොසැලෙන) බැල්මෙන් බැලුවා වූ ද, ඒ බෝධිසත්ත්ව අංකුරයන් වහන්සේ (සිංහනාද බඳු) උත්තම වචන පවසමින් බැබළුණහ.

၁၆၆. ‘‘ယထေ’’တိ တံ ဥဒါဟရတိ. လီလာယ ဝိလာသေန ဝိဟိတာယ ဝိကန္တိယာ ဂမနေန သတ္တပဒဝီတိဟာရသင်္ခါတေန သုဘဂေါ သုန္ဒရော ဒိသာသု ဒသသု ထိရမစလံ ဝိလောကနံ ယဿ သော ဗောဓိသတ္တင်္ကုရော တဒဟုဇာတော မဟာဗောဓိသတ္တော အာသဘိံ ဝါစံ ‘‘အဂ္ဂေါဟမသ္မီ’’တိအာဒိကမုတ္တမံ နိဗ္ဘယဝစနံ ဘာသံ ဝဒန္တော ဝိရောစိ ဝိသေသေန ရမဏီယတ္တံ ပတ္တော. အယံ သဘာဝဝုတ္တိ. ဧဝံ ဇာတိသဘာဝဝုတျာဒယောပိ ပရိကပ္ပနီယာ.

166. "යථා" යන්නෙන් ඒ සඳහා උදාහරණ දක්වයි. ලීලාවෙන් හෙවත් විලාසයෙන් යුතුව කරන ලද ගමනින් (සත් පියුම් මතින් පියවර තැබීමෙන්) ශෝභමාන වූ, දස දිශාවන්හි ස්ථිර වූ නොසැලෙන බැල්ම ඇති, එදිනම උපන් මහා බෝධිසත්ත්ව අංකුරයන් වහන්සේ "අග්ගෝහමස්මි" (මම ලොවට අග්‍ර වෙමි) යනාදී උත්තම වූ නිර්භීත වචන පවසමින් බැබළුණහ (විශේෂයෙන් රමණීයත්වයට පත් වූහ). මෙය 'ස්වභාවවුත්තිය' (ස්වභාවෝක්තිය) යි. මේ අයුරින්ම ජාති ස්වභාවවුත්ති ආදිය ද සිතාගත යුතුය.

၁၆၆. ဣဒါနိ သဘာဝဝုတ္တိယာ ဥဒါဟရဏံ အာဟ ‘‘ယထာ – လီလာဝိကန္တိ’’စ္စာဒိ. လီလာဝိကန္တိသုဘဂေါ ဝိလာသဂမနေန သတ္တပဒဝီတိဟာရေန သုန္ဒရော ဒိသာထိရဝိလောကနော ဒသဒိသာသု အစလဩလောကနော ဗောဓိသတ္တင်္ကုရော မဟာဗောဓိသတ္တင်္ကုရော အာသဘိံ ဝါစံ ‘‘အဂ္ဂေါဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ အဘီတဝစနံ ဘာသံ ဝဒန္တော ဝိရောစိ အသောဘီတိ. ဣဟ ဗောဓိသတ္တသင်္ခါတဿ ဒဗ္ဗဿ လီလာဝိကန္တိဒိသာထိရဝိလောကနဝစောနိစ္ဆာရဏသင်္ခတာနံ အဝတ္ထာနံ ပကာသိတတ္တာ ဒဗ္ဗသဘာဝဝုတ္တီတိ ဉာတဗ္ဗာ. ဧသာယေဝ ဒဗ္ဗဂတဂတျာဒိဝိစိတြသရူပံ အလင်္ကရဏတော အလင်္ကာရော နာမ, ဒဗ္ဗဂတဂတျာဒယော ပန အလံကိရိယမာနတ္တာ အလံကိရိယာ နာမ. ဇာတိဂုဏကြိယာသဘာဝဝုတ္တိယောပိ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. လီလာယ ယုတ္တာ ဝိကန္တီတိ စ, တာယ သုဘဂေါတိ စ, ဒိသာသု ထိရံ ဝိလောကနံ ယဿေတိ စ, ဗောဓိယာ ပညာယ သတ္တောတိ စ, သောယေဝ အင်္ကုရောတိ စ, ဥသဘဿ ဘာဝေါတိ စ ဝါကျံ. ဥသဘဿ ဘာဝသင်္ခါတာ အကမ္ပနီယာ ဌိတိ အာသဘံ နာမ, အကမ္ပဘာဝတော တေန သမာပိ ဝါစာ ဥပစာရတော အာသဘီ နာမ ဟောတိ.

166. දැන් ස්වභාවවුත්තියෙහි උදාහරණය "යථා - ලීලාවිකන්ති" යනාදියෙන් පවසයි. විලාසිත ගමනින් හෙවත් සත් පියවර තැබීමෙන් සුන්දර වූ, දස දිශාවන්හි නොසැලෙන බැල්මක් ඇති, මහා බෝධිසත්ත්ව අංකුරයන් වහන්සේ "අග්ගෝහමස්මි" යනාදී නිර්භීත වචන පවසමින් බැබළුණහ. මෙහි බෝධිසත්ත්ව සංඛ්‍යාත ද්‍රව්‍යයාගේ (වස්තුවෙහි) ලීලාවෙන් යුත් ගමන, දස දිශාවන්හි ස්ථිර බැල්ම සහ වචන උච්චාරණය යන අවස්ථාවන් ප්‍රකාශිත බැවින්, මෙය 'ද්‍රව්‍ය ස්වභාවවුත්ති' (ද්‍රව්‍ය ස්වභාවෝක්තිය) ලෙස දත යුතුය. ද්‍රව්‍යයෙහි පවත්නා ගමන් බිමන් ආදී විසිතුරු ස්වරූපය අලංකාර කරන බැවින් මෙය 'අලංකාර' නම් වේ. ද්‍රව්‍යයෙහි පවත්නා ගමන් බිමන් ආදිය වනාහි අලංකාර කරනු ලබන බැවින් 'අලංකිරිය' (අලංකාර කරනු ලබන දෑ) නම් වේ. ජාති, ගුණ සහ ක්‍රියා ස්වභාවවුත්තීන් ද මෙලෙසම දත යුතුය. "ලීලාවෙන් යුත් වික්‍රාන්තිය (ගමන)..." යනාදී වශයෙන් මෙහි පද විග්‍රහයන් වේ. වෘෂභයෙකුගේ (උසභ) ස්වභාවය බඳු වූ නොසැලෙන ස්ථාවර භාවය 'ආසභ' නම් වන අතර, නොසැලෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වීම නිසා ඒ හා සමාන වූ වාග් ප්‍රකාශය ද උපචාර වශයෙන් 'ආසභී' නම් වෙයි.

၁၆၇.

167.

ဝုတ္တိ ဝတ္ထုသဘာဝဿ, ယာ’ညထာ သာ ပရာဘဝေ;

တဿာ’နန္တဝိကပ္ပတ္တာ, ဟောတိ ဗီဇောပဒဿနံ.

වස්තුවේ (යථා) ස්වභාවය යම් වෙනස් ආකාරයකින් පැවසීමක් වේද, එය අන්‍ය වූ (වක්‍රෝක්තිය) වෙයි. ඇයගේ (එම වක්‍රෝක්තියෙහි) අනන්ත වූ ප්‍රභේද පවතින බැවින්, (මෙහිදී කෙරෙන්නේ) බීජයන් (මූලික කරුණු) පෙන්වා දීමක් පමණි.

၁၆၇. ဒုတိယမာဟ [Pg.186] ‘‘ဝုတ္တိ’’စ္စာဒိနာ. ဝတ္ထုနော ဇာတျာဒိရူပဿ ပဒတ္ထဿ သဘာဝေါ ယဿံ အဝတ္ထာယံ ယာဒိသံ ရူပံ တဿ အညထာဘာဝေန တဿ ရူပဿ တထေတံ ဒဗ္ဗာပနေန ဝုတ္တိ ဝစနံ. ပရာ ဘဝေ အညာ ဝင်္ကဝုတ္တိ နာမ သိယာ. ကိံ သာ သာကလ္လေန ဝတ္တုံ သက္ကာတိ အာဟ ‘‘တဿာ’’ဣစ္စာဒိ. တဿာ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ အနန္တဝိကပ္ပတ္တာ အပရိမိတဘေဒကတ္တာ ဗီဇဿ ကာရဏတ္တာ သကလဗျတ္တိဗျာပိသာမညရူပဿ ယတော ပရေ ဝိစိတ္တာလင်္ကာရာ ပသဝန္တိ, ဥပဒဿနံ ကထနံ ဟောတိ နိရဝသေသာဘိဓာနဿ ကေနာပျသက္ကုဏေယျတ္တာ.

167. "වුත්ති" යනාදියෙන් දෙවැන්න පවසයි. ජාති ආදී ස්වරූප ඇති වස්තුවෙහි (පදාර්ථයෙහි) යම් අවස්ථාවක පවත්නා යම් ස්වරූපයක් වේද, එහි වෙනස් වීමෙන් එම ස්වරූපය වෙනස් කොට දැක්වීම 'වුත්ති' (පැවසීම) නම් වේ. අනෙක් (පරා) වනාහි 'වංකවුත්ති' (වක්‍රෝක්ති) නම් වේ. එය සම්පූර්ණයෙන්ම පැවසීමට හැකිද යත්, "තස්සා" යනාදිය පැවසීය. එම වංකවුත්තියෙහි අනන්ත ප්‍රභේද පවතින බැවින් (අපරිමිත භේද ඇති බැවින්), සියලු විශේෂයන් කෙරෙහි පැතිර පවත්නා සාමාන්‍ය ස්වරූපය වූද, යමකින් මතු විසිතුරු අලංකාරයන් හටගන්නේද වූ ඒ බීජය (හේතුව/මූලධර්මය) පෙන්වා දීමක් (කථනයක්) පමණක් සිදු කරනු ලැබේ. මන්දයත්, කිසිවෙකුටත් එය ශේෂයක් නොමැතිව සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමට නොහැකි බැවිනි.

၁၆၇. ဣဒါနိ ဝင်္ကဝုတ္တိံ ဒဿေတိ ‘‘ဝုတ္တိ’’စ္စာဒိနာ. ဝတ္ထုသဘာဝဿ ဇာတျာဒိပဒတ္ထသမ္ဗန္ဓိနော တာသု တာသု အဝတ္ထာသု ယော သဘာဝေါ ဝိဇ္ဇတိ, တဿ သဘာဝဿ အညထာ ဝိဇ္ဇမာနာကာရံ ဟိတွာ ဝတ္တုပရိကပ္ပိတေန အတိသယဥပမာရူပကာဒိအညပကာရေန ယာ ဝုတ္တိ ယံ ကထနံ အတ္ထိ, သာ ပရာဘဝေ သဘာဝဝုတ္တိတော အညာ ဝင်္ကဝုတ္တိ နာမ သိယာ. တဿာ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ အနန္တဝိကပ္ပတ္တာ အပ္ပမာဏပက္ခတ္တာ ကထနေန ပရိသမာပေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ နယတော တဿ အနန္တပက္ခဿ ပရိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဗီဇောပဒဿနံ ကာရဏမတ္တဿ နိဒဿနံ ဟောတိ. ဝက္ခမာနဘေဒတော ဧကမေကမ္ပိ အတ္တနာ သဒိသံ အနန္တဘေဒပရိဂ္ဂဟဇာနနတ္ထံ ပဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝတ္ထူနံ သဘာဝေါတိ စ, အနန္တာ ဝိကပ္ပာ ယဿ သဘာဝဿေတိ စ, တဿ ဘာဝေါတိ စ, ဗီဇဿ ဥပဒဿနန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

167. දැන් "වුත්ති" යනාදියෙන් වංකවුත්තිය දක්වයි. ජාති ආදී පදාර්ථයන් හා සම්බන්ධ වූ වස්තුන්ගේ ඒ ඒ අවස්ථාවල පවතින යම් යථා-ස්වභාවයක් වේද, එම ස්වභාවයෙහි පවත්නා ආකාරය හැරදමා කවියා විසින් කල්පිත කරන ලද අතිශයෝක්ති, උපමා, රූපක ආදී වෙනත් ආකාරයකින් කරනු ලබන යම් වර්ණනාවක් (කථනයක්) වේද, එය ස්වභාවවුත්තියට වඩා වෙනස් වූ 'වංකවුත්ති' (වක්‍රෝක්ති) නම් වේ. එම වංකවුත්තියෙහි අනන්ත වූ විකල්ප (ප්‍රභේද) පවතින බැවින් ද, අප්‍රමාණ පක්ෂ ඇති බැවින් ද කථනයෙන් අවසන් කළ නොහැකි නිසා, ක්‍රමානුකූලව එම අනන්ත පාර්ශ්වයන් ග්‍රහණය කරගැනීම පිණිස බීජයන් පෙන්වා දීමක් හෙවත් හේතු මාත්‍රයක් පමණක් නිදර්ශනය කරනු ලැබේ. ඉදිරියෙහි දැක්වෙන ප්‍රභේදයන්ගෙන් එකක් වුවද තමා හා සමාන වූ අනන්ත ප්‍රභේදයන් වටහා ගැනීමට සමත් වන බව මෙහි අදහසයි. "වස්තූන්ගේ ස්වභාවය..." යනාදී වශයෙන් පද විග්‍රහයන් වේ.

ဝင်္ကဝုတ္တိအတ္ထာလင်္ကာရဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

වංකවුත්ති (වක්‍රෝක්ති) අර්ථාලංකාර උද්දේශ වර්ණනාව (නාමාවලිය විස්තර කිරීම)

၁၆၈.

168.

တတ္ထာ’တိသယဥပမာ-ရူပကာဝုတ္တိဒီပကံ;

အက္ခေပေါ’တ္ထန္တရနျာသော,ဗျတိရေကော ဝိဘာဝနာ.

එහි අතිශයෝක්ති, උපමා, රූපක, ආවෘත්ති සහ දීපක ද, ආක්ෂේප, අර්ථන්තරන්‍යාස, ව්‍යතිරේක සහ විභාවනා ද,

၁၆၉.

169.

ဟေတုက္ကမော [Pg.187] ပိယတရံ, သမာသပရိကပ္ပနာ;

သမာဟိတံ ပရိယာယ-ဝုတ္တိဗျာဇောပဝဏ္ဏနံ.

හේතු, ක්‍රම සහ ප්‍රියතර ද, සමාස (සමාසෝක්ති) සහ පරිකල්පනා ද, සමාහිත, පර්යායෝක්ති (පරියායවුත්ති) සහ ව්‍යාජෝපවර්ණනා (ව්‍යාජස්තුති) ද,

၁၇၀.

170.

ဝိသေသ ရုဠှာဟင်္ကာရာ,သိလေသော တုလျယောဂိတာ;

နိဒဿနံ မဟန္တတ္တံ,ဝဉ္စနာ’ပ္ပကတတ္ထုတိ.

විශේෂ, රූඪි, අහංකාර ද, ශ්ලේෂ (සිලෙස) සහ තුල්‍යයෝගිතා ද, නිදර්ශන, මහන්තත්වය (උදාර), වංචනා සහ අප්‍රස්තුත ප්‍රශංසා ද,

၁၇၁.

171.

ဧကာဝလိ အညမညံ, သဟဝုတ္တိ ဝိရောဓိတာ;

ပရိဝုတ္တိဗ္ဘမောဘာဝေါ, မိဿ’မာသီ ရသီ ဣတိ.

ඒකාවලී, අන්‍යෝන්‍ය (අඤ්ඤමඤ්ඤ) ද, සහවුත්ති සහ විරෝධිතා ද, පරිවෘත්ති, භ්‍රම, භාව, මිශ්‍ර, ආශීර් සහ රසි යනාදී වශයෙනි.

၁၇၂.

172.

ဧတေ ဘေဒါ သမုဒ္ဒိဋ္ဌာ, ဘာဝေါ ဇီဝိတမုစ္စတေ;

ဝင်္ကဝုတ္တီသု ပေါသေတိ, သိလေသော တု သိရိံ ပရံ.

මෙම ප්‍රභේදයන් දක්වන ලදී. 'භාවය' ජීවිතය යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් වංකවුත්තීන් අතර 'ශ්ලේෂය' (සිලෙස) වනාහි උතුම් ශෝභාව වඩවයි.

၁၆၈-၁၇၂. ယထောဒ္ဒေသံ နိဒ္ဒိသိတုကာမော ဥဒ္ဒိသတိ ‘‘တတ္ထေ’’စ္စာဒိ. တတ္ထာတိ တဿံ ဝင်္ကဝုတ္တိယံ ‘‘ဧတေ ဘေဒါ သမုဒ္ဒိဋ္ဌာ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. သမုဒ္ဒိဋ္ဌာတိ သင်္ခေပနယေန ဝုတ္တာ. အတိသယော ဥပမာ ရူပကံ အာဝုတ္တိ ဒီပကဉ္စ, သမာသော သမာသဝုတ္တိ ပရိကပ္ပနာ စ, ဝိသေသော ရုဠှာဟင်္ကာရော စ, ဇီဝိတမုစ္စတေတိ တဒဘာဝေ ဗန္ဓဿ ဆဝဿေဝ ဟေယျတ္တာ ဝုတ္တံ, သိလေသော တု ဝင်္ကဝုတ္တီသု သဘာဝဝုတ္တိံ ဟိတွာ ဝတ္ထုသဘာဝတော အညထာ ယထာ တထာ ပရိကပ္ပနရူပါသု အတိသယာဒီသု ဝုတ္တီသု ပရံ သိရိံ ကန္တိံ ပေါသေတိ တံ ပူရေတိ အာဝဟတီတိ.

168-172. නාමාවලියෙහි දැක්වුණු පරිදි (එක් එක් අලංකාරයන්) විස්තර කිරීමට කැමති වූයේ "තත්ථ" යනාදිය දැක්වීය. "තත්ථ" යනු එම වංකවුත්තියෙහි යන්නයි. "එතේ භේදා සමුද්දිට්ඨා" (මේ ප්‍රභේදයෝ දක්වන ලදහ) යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ. "සමුද්දිට්ඨා" යනු සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලදි යන්නයි. අතිශය, උපමා, ਰූපක, ආවෘත්ති සහ දීපක ද, සමාස යනු සමාසවුත්තිය යි, පරිකල්පනා ද, විශේෂ, රූඪි සහ අහංකාර ද වේ. 'ජීවිතය යැයි කියනු ලැබේ' යන්නෙන් අදහස් කළේ, එය නොමැති කල්හි කාව්‍ය රචනය මළසිරුරක් මෙන් ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු (හෙය්‍ය) බැවිනි. 'සිලෙසෝ තු' (ශ්ලේෂය වනාහි) ස්වභාවවුත්තිය හැරදමා වස්තු ස්වභාවයට වඩා වෙනස් ආකාරයකින් යථා පරිදි කල්පනා කිරීමේ ස්වරූපයෙන් යුත් අතිශය ආදී වූ වංකවුත්තීන් අතර උතුම් වූ ශෝභාව, කාන්තිය වඩවයි, එය සම්පූර්ණ කරයි, ළඟා කර දෙයි.

၁၆၈-၁၇၂. ဘေဒဝန္တာနံ ပဒတ္ထာနံ သဘာဝကထနံ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန ပါကဋံ ဟောတီတိ ဝတ္တမာနေဟိ အလင်္ကာရေဟိ ဥဒ္ဒိသန္တော ‘‘တတ္ထာတိသယ…ပေ… ရသီ’’တိ ဂါထာစတုက္ကမာဟ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တိဿံ ဝင်္ကဝုတ္တိယံ ဣတိ ဧဝံ ဧတေ ပဉ္စတိံသ ဘေဒါ သမုဒ္ဒိဋ္ဌာ သင်္ခေပေန ဝုတ္တာတိ. ဧတေသံ ပန ပဒါနံ အတ္ထော နိဒ္ဒေသေ အာဝိဘဝိဿတိ. ဣမိနာ ဘာဝေါ စ သိလေသော စ အတိပ္ပသတ္ထောတိ ဒီပေတိ. ဘာဝေါ ဘာဝါလင်္ကာရော ဇီဝိတံ ဗန္ဓဿ ပါဏဘူတောတိ ဝုစ္စတေ, [Pg.188] ဘာဝရဟိတဿ ဗန္ဓဿ ဆဝသရီရဿ ဝိယ အနုပါဒေယျတ္တာ, သိလေသော တု သိလေသာလင်္ကာရော ပန ဝင်္ကဝုတ္တီသု အတိသယောပမာဒိဝင်္ကဝုတ္တီသု ပရမုက္ကံသဘူတံ သိရိံ သောဘံ ပေါသေတိ ပူရေတိ.

168-172. භේදයන් සහිත පදයන්ගේ ස්වභාවය පැවසීම උද්දේශ අනුපිළිවෙළින් ප්‍රකට වන්නේය යන අදහසින් පවත්නා අලංකාරයන්ගෙන් දක්වමින් 'තත්ථාතිසය...පෙ... රසි' යන ගාථා සතර වදාළහ. එහි 'තත්ථ' යනු ඒ වක්‍රෝක්ති තුනෙහි යන අර්ථයයි. මෙසේ මේ තිස්පස් වැදෑරුම් ප්‍රභේදයෝ සංක්ෂේපයෙන් දක්වන ලදහ. මේ පදයන්ගේ අර්ථය වනාහි නිර්දේශයෙහි (විස්තර කථනයෙහි) පැහැදිලි වන්නේය. මෙයින් භාවය සහ ශ්ලේෂය අතිශයින් ප්‍රශස්ත බව දක්වයි. භාවාලංකාරය වනාහි කාව්‍ය බන්ධනයෙහි ජීවිතය බඳුය, ප්‍රාණය බඳුයැයි කියනු ලැබේ. භාවයෙන් තොර වූ කාව්‍ය බන්ධනය මළ සිරුරක් මෙන් පිළිගත නොහැකි බැවිනි. ශ්ලේෂාලංකාරය වනාහි අතිශයෝක්තිය, උපමාව ආදී වක්‍රෝක්තීන්හි පරම උත්කෘෂ්ට වූ ශෝභාව වර්ධනය කරයි, සම්පූර්ණ කරයි.

နိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

නිර්දේශ වර්ණනාවයි.

၁၇၃.

173.

ပကာသိကာ ဝိသေသဿ,သိယာ’တိသယဝုတ္တိ ယာ;

လောကာတိက္ကန္တဝိသယာ,လောကိယာတိ စ သာ ဒွိဓာ.

යම් වක්‍රෝක්තියක් (පදාර්ථයන්ගේ) විශේෂය ප්‍රකාශ කරයිද, එය අතිශයෝක්තිය (අතිශයවුත්ති) නම් වේ. එය ලෝකෝත්තර විෂය (ලෝකය ඉක්මවා ගිය අරමුණු ඇත්තී) සහ ලෞකික විෂය (ලෞකික වූවී) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ.

၁၇၃. တတ္ထာတိသယဝုတ္တီနံ တာဝ နိဒ္ဒိသန္တော အာဟ ‘‘ပကာသိကာ’’ဣစ္စာဒိ. ဝိသေသဿ ဝတ္ထုဂတဿာတိမတ္တဿ ပကာသိကာယာတိ အနုဝဒိတွာ သာ အတိသယဝုတ္တိ သိယာတိ ဝိဓီယတေ, အတိသယဿ ဝတ္ထုနော ဥက္ကံသဿ ပဋိပါဒိကာ ဝုတ္တိ အတိသယဝုတ္တိ. သာ စ ဒုဝိဓာတိ အာဟ ‘‘လောက’’ဣစ္စာဒိ. လောကံ လောကပ္ပတီတိံ အတိက္ကန္တော ဝိသယော ဂေါစရော ယဿာ သာ လောကာတိက္ကန္တဝိသယာ စ လောကေ ဘဝါ လောကဌိတိမနတိက္ကန္တတ္တာတိ လောကိယာ စာတိ အတိသယဝုတ္တိ ဒွိဓာ ဒွိပ္ပကာရာ ဘဝတိ.

173. එහි පළමුව අතිශයෝක්තීන් දක්වමින් 'පකාසිකා' යනාදිය පැවසූහ. වස්තුවෙහි පවත්නා අතිශය විශේෂය ප්‍රකාශ කරන්නී යන්න අනුදැන, 'එය අතිශයෝක්තියක් විය යුතුය' යි පනවනු ලැබේ. වස්තුවෙහි උත්කෘෂ්ටත්වය (වැඩිමනත් බව) පවසන වචනය අතිශයෝක්තියයි. එය දෙවැදෑරුම් වේ යන්න 'ලෝක' යනාදියෙන් පැවසූහ. ලෝක සම්මතය ඉක්මවා ගිය විෂය (ගෝචරය) ඇත්තී ලෝකාතික්‍රාන්ත විෂය (ලෝකෝත්තර) ද, ලෝකයෙහි පවත්නා, ලෝකයේ පැවැත්ම ඉක්මවා නොයන බැවින් ලෞකික ද යැයි අතිශයෝක්තිය දෙවැදෑරුම් වේ.

၁၇၃. ဣဒါနိ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန အတိသယဝုတ္တိံ ဒဿေတိ ‘‘ပကာသိ’’စ္စာဒိနာ. ဝိသေသဿ ဇာတျာဒိပဒတ္ထဂတအဓိကဝိသေသဿ ယာ ဝုတ္တိ ပကာသိကာ, သာ အတိသယဝုတ္တိ နာမ သိယာ, သာ အတိသယဝုတ္တိ လောကာတိက္ကန္တဝိသယာ စ ဇာတျာဒိပဒတ္ထာနံ ယထာသဘာဝသင်္ခတလောကဌိတျာတိက္ကန္တဝိသယတ္တာ လောကာတိက္ကန္တ ဝိသယာတိ စ လောကိယာတိ စ ယထာဝုတ္တလောကမနတိက္ကမ္မ ပဝတ္တနတော လောကိယာတိ စေဝံ ဒွိဓာ ဒွိပ္ပကာရာ ဟောန္တိ. ဝဒတီတိ ဝုတ္တိ, အတိသယဿ ဝုတ္တီတိ စ, လောကံ အတိက္ကန္တော ဝိသယော ဧတိဿာတိ စ, လောကေ ဘဝါတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဝိသေသဿ ပကာသိကာ’’တိ ပသိဒ္ဓဂုဏာနုဝါဒေန [Pg.189] သာ အတိသယဝုတ္တိ သိယာတိ အပသိဒ္ဓံ အတိသယဝုတ္တိဝိဓာနံ ကရောတိ, ယထာ ‘‘ယော ကုဏ္ဍလီ, သော ဒေဝဒတ္တော’’တိ. အနုဝါဒကအနုဝါဒနီယဘေဒေါ ဥပရိပျေဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

173. දැන් උද්දේශ අනුපිළිවෙළින් 'පකාසි' යනාදියෙන් අතිශයෝක්තිය දක්වයි. ජාති ආදී පදාර්ථයන්හි පවත්නා වූ අධික විශේෂය යම් වචනයකින් ප්‍රකාශ කරන්නේද, එය අතිශයෝක්තිය නම් වේ. ඒ අතිශයෝක්තිය, ජාති ආදී පදාර්ථයන්ගේ යථා-ස්වභාවය නම් වූ ලෝක ස්වභාවය ඉක්මවා ගිය විෂය ඇති බැවින් 'ලෝකාතික්‍රාන්ත විෂය' කියා ද, පවසන ලද පරිදි ලෝක ස්වභාවය ඉක්මවා නොගොස් පවත්නා බැවින් 'ලෞකික' කියා ද මෙසේ දෙවැදෑරුම් වේ. 'පවසයි යන අර්ථයෙන් වුත්ති (වචනය)' ද, 'අතිශයයේ පැවසීම අතිශයවුත්ති' ද, 'ලෝකය ඉක්මවා ගිය විෂය ඇත්තේ මෙයටය යන අර්ථයෙන් ලෝකාතික්කන්තවිසයා' ද, 'ලෝකයෙහි උපන්නේය යන අර්ථයෙන් ලෝකියා' ද යනුවෙන් විග්‍රහ වේ. 'විශේෂය ප්‍රකාශ කරන්නී' යන ප්‍රසිද්ධ ගුණානුවාදයෙන් 'එය අතිශයෝක්තිය විය යුතුය' යි අප්‍රසිද්ධ වූ අතිශයෝක්ති විධානය කරයි. එය 'යමෙක් කුණ්ඩලාභරණ පැළඳ සිටීද, හේ දේවදත්තයාය' යන්නක් බඳුය. අනුවාදක සහ අනුවාදනීය භේදය මින් මතු ද මෙලෙසින්ම තේරුම් ගත යුතුය.

၁၇၄.

174.

လောကိယာတိသယဿေ’တေ,ဘေဒါ ယေ ဇာတိအာဒယော;

ပဋိပါဒီယတေ တွ’ဇ္ဇ,လောကာတိက္ကန္တဂေါစရာ.

ලෞකික අතිශයෝක්තියෙහි ප්‍රභේදයෝ වනාහි ජාති ආදීහු වෙති. එහෙත් දැන් ලෝකාතික්‍රාන්ත ගෝචර (ලෝකෝත්තර විෂය) ඇති අතිශයෝක්තිය පවසනු ලැබේ.

၁၇၄. အယံ ဒွိပ္ပကာရာ အတိသယဝုတ္တိ သဘာဝဝုတျာဒီဟိ ဘိန္နာတိ စေ? အာဟ ‘‘လောက’’ဣစ္စာဒိ. ဇာတိအာဒယော ယတော ပဒတ္ထဿ ဝိစိတ္တံ သရူပံ ဝဒတီတိ ဝိစိတ္တသရူပပဋိပါဒိကာ သဘာဝဝုတ္တိပိ အလင်္ကာရော, အလင်္ကာရိယံ တု ဝတ္ထုမတ္တံ, တတော သဘာဝဝုတျာဒယော ယေ ဘေဒါ ဝိသေသာ, ဧတေ လောကိယာတိသယဿ ဘေဒါ, ယထာ သရီရေ ယံ သဟဇံ သုန္ဒရတ္တံ, တဿ ပေါသကာပိ မုတ္တာဝလိပ္ပဘုတိ အလင်္ကာရောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဗန္ဓေပျလင်္ကာရိယဝတ္ထုနိမိတ္တံ ဓမ္မတ္တံ ယာယ ဥက္ကံသီယတိ, သာ ဥက္ကံသောတိ ဝုစ္စတိ. သာ စ ဝုတ္တိ အလင်္ကာရသဒ္ဒေန ဝုစ္စတေ. သာ ပန အတိသယဝုတ္တိယေဝ. တေနေဝါဟ ‘‘လောကိယာတိသယဿေတေ, ဘေဒါ ယေ ဇာတိအာဒယော’’တိ. ယတော ဧဝံ, တတော လောကာတိက္ကန္တဝိသယာ စ ဝိသုံ ဒဿနီယာတိ အာဟ ‘‘ပဋီ’’တိအာဒိ. တုသဒ္ဒေါ ဘေဒေ. အဇ္ဇ တု ဣဒါနိ ပန လောကာတိက္ကန္တဂေါစရာ ပဋိပါဒီယတေတိ သမ္ဗန္ဓော.

174. මේ දෙවැදෑරුම් අතිශයෝක්තිය ස්වභාවෝක්තිය (සභාවවුත්ති) ආදියෙන් වෙනස් වේද? එසේ නම් 'ලෝක' යනාදිය පැවසූහ. ජාති ආදීහු පදාර්ථයන්ගේ විසිතුරු ස්වභාවය පවසන බැවින්, විසිතුරු ස්වභාවය දක්වන ස්වභාවෝක්තිය ද අලංකාරයකි. අලංකාරයට ලක්වන දෙය වනාහි වස්තු මාත්‍රය පමණකි. එබැවින් ස්වභාවෝක්තිය ආදී යම් ප්‍රභේද කෙනෙක් වෙත්ද, මොහු ලෞකික අතිශයෝක්තියේ ප්‍රභේදයෝ වෙති. ශරීරයෙහි යම් සහජ සුන්දරත්වයක් වේද, එය පෝෂණය කරන මුතුහර ආදිය ද අලංකාර යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, කාව්‍ය බන්ධනයෙහි ද අලංකාරයට ලක්වන වස්තුව නිමිති කොට ගත් ධර්මතාවය යමකින් උත්කෘෂ්ටත්වයට පමුණුවනු ලැබේද, එය උත්කෘෂ්ටත්වය (උක්කංස) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ වචනය 'අලංකාර' ශබ්දයෙන් කියනු ලැබේ. එය වනාහි අතිශයෝක්තියම වේ. එහෙයින් 'ලෞකික අතිශයෝක්තියේ ප්‍රභේදයෝ වනාහි ජාති ආදීහු වෙති' යි පැවසූහ. එසේ හෙයින්, ලෝකාතික්‍රාන්ත විෂය ඇති අතිශයෝක්තිය වෙන් කොට දැක්විය යුතුය යන අදහසින් 'පටී' යනාදිය පැවසූහ. 'තු' ශබ්දය වෙනස හැඟවීම පිණිසයි. 'දැන් වනාහි ලෝකාතික්‍රාන්ත ගෝචරය (ලෝකෝත්තර විෂය) ඇති අතිශයෝක්තිය පවසනු ලැබේ' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၁၇၄. ဣဒါနိ ဧသာ ဒွိပ္ပကာရာပိ အတိသယဝုတ္တိသဘာဝဝုတျာဒီဟိ အနညာတိ ဒဿေတုံ ‘‘လောကိယေ’’စ္စာဒိမာဟ. ဇာတိအာဒယော ဇာတိဂုဏာဒိပဒတ္ထဂတဝိစိတ္တသရူပဿ ပကာသနတော နိဿယဝေါဟာရေန ‘‘ဇာတျာဒယော’’တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဇာတိသဘာဝဝုတ္တိဂုဏသဘာဝဝုတျာဒယော ယေ ဘေဒါ [Pg.190] ဝိသေသာ, ဧတေ လောကိယာတိသယဿ လောကိယာတိသယဝုတ္တိယာယေဝ ဘေဒါ အဝယဝါ. တတ္ထ လောကိယာတိသယဝုတ္တိ နာမ ဇာတိသဘာဝဝုတ္တိဂုဏသဘာဝဝုတျာဒယောယေဝါတိ. ဧသာယေဝ ဝိစိတြရူပပဋိပါဒိကာ ဥက္ကံသာတိ စ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ လောကိယာတိသယဝုတ္တိယာ ‘‘လီလာဝိကန္တိသုဘဂေါ’’တိ ဥဒါဟရဏဿ ဂမျမာနတ္တာ ဝက္ခမာနံ ပဋိဇာနာတိ ‘‘ပဋိပါဒီယတေ’’စ္စာဒိနာ. အဇ္ဇ တု ဣဒါနိ ပန လောကာတိက္ကန္တဂေါစရာ အတိသယဝုတ္တိ ပဋိပါဒီယတေ ဥဒါဟရဏတော နိပ္ဖာဒီယတိ. လောကေ ဘဝေါတိ စ, တဿ အတိသယော အာဓိက္ကမိတိ စ ဝါကျံ.

174. දැන් මේ දෙවැදෑරුම් අතිශයෝක්තිය ද ස්වභාවෝක්තිය ආදියෙන් අන්‍ය නොවන බව දැක්වීම සඳහා 'ලෝකියේ' යනාදිය පැවසූහ. ජාති, ගුණ ආදී පදාර්ථයන්හි පවත්නා විසිතුරු ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරන බැවින්, නිශ්‍රය ව්‍යවහාරයෙන් (උපචාර වශයෙන්) 'ජාත්‍යාදීහු' යැයි දක්වන ලද ජාති ස්වභාවෝක්තිය, ගුණ ස්වභාවෝක්තිය ආදී යම් ප්‍රභේදයෝ වෙත්ද, මොහු ලෞකික අතිශයෝක්තියේම ප්‍රභේදයෝ හෙවත් අවයවයෝ වෙති. එහි ලෞකික අතිශයෝක්තිය යනු ජාති ස්වභාවෝක්තිය, ගුණ ස්වභාවෝක්තිය ආදියම වේ. විසිතුරු ස්වරූපය පවසන මෙයම 'උත්කෘෂ්ටත්වය' (උක්කංස) යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙසේ ලෞකික අතිශයෝක්තියට 'ලීලාවිකන්තිසුභගෝ' යන උදාහරණය අවබෝධ වන බැවින්, මින් මතු පැවසීමට ඇති දේ 'පටිපාදීයතේ' යනාදියෙන් පොරොන්දු වෙයි. දැන් වනාහි ලෝකාතික්‍රාන්ත ගෝචර ඇති අතිශයෝක්තිය උදාහරණ සහිතව විස්තර කරනු ලැබේ. 'ලෝකයෙහි උපන්නේය' යනු ද 'එහි අතිශයත්වය හෙවත් අධික බවය' යනු ද වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

၁၇၅.

175.

ပိဝန္တိ ဒေဟကန္တီ ယေ,နေတ္တဉ္ဇလိပုဋေန တေ;

နာ’လံ ဟန္တုံ ဇိနေ’သံ တွံ,တဏှံ တဏှာဟရောပိ ကိံ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, යම් කෙනෙක් ඔබ වහන්සේගේ දේහ කාන්තිය (ශරීර ප්‍රභාව) තමන්ගේ නෙත් නමැති දෝතින් පානය කෙරෙත්ද, තෘෂ්ණාව (පිපාසය) දුරු කරන්නෙකු වූ ඔබ වහන්සේ ඔවුන්ගේ ඒ තෘෂ්ණාව (පිපාසය) නැති කිරීමට කුමක් හෙයින් අපොහොසත් වූවාද?

၁၇၅. တမုဒါဟရတိ ‘‘ပိဝန္တိ’’စ္စာဒိနာ. ဇိန တေ ဒေဟကန္တီ သရီရသောဘာယော ယေ ဇနာ နေတ္တဉ္ဇလိပုဋေန အတ္တနော နယနဒွန္ဒသင်္ခါတေန အဉ္ဇလိပုဋေန ပိဝန္တိ, ဧသံ ဇနာနံ တဏှံ ပိပါသံ လောဘမေဝ ဝါ ဟရတိ အနုပတတိ. တဏှာဟရောပိ သမာနော တွံ ဟန္တုံ နိဝတ္တိတုံ ကိံ နာလံ ကသ္မာ အသမတ္ထောသိ. တဏှာဟရာ နာမ တဏှမေဝ နုဒန္တိ. အတြ ဟနန္တာမပိဟ သမ္ပနုဒတိ လောကဌိတိံ အတိက္ကမ္မ ဒေဟကန္တိယာ ဗဟုတ္တနဓမ္မော ဝုတ္တော.

175. එය 'පිවන්ති' යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, යම් මනුෂ්‍යයෝ ඔබ වහන්සේගේ දේහ කාන්තිය නම් වූ ශරීර ශෝභාව තමන්ගේ නෙත් යුගල නමැති දෝතින් පානය කෙරෙත්ද, (එසේ පානය කරන්නා වූ) මේ මිනිසුන්ගේ තෘෂ්ණාව හෙවත් පිපාසය (නැතහොත් ලෝභය) නැති කරන බැවින් 'තණ්හාහර' (තෘෂ්ණාව දුරු කරන්නා) වූව ද, ඔබ වහන්සේ එය නැති කිරීමට (දුරු කිරීමට) කුමක් හෙයින් අපොහොසත් වූවාද? 'තණ්හාහර' නම් වූවෝ තෘෂ්ණාවම දුරු කරති. මෙහි ලෝක ස්වභාවය ඉක්මවා ගොස් දේහ කාන්තියෙහි ඇති බහුලත්වය නමැති ධර්මතාව පවසන ලදී.

၁၇၅. ဣဒါနိ ပဋိညာတာနုသာရေန ပဋိပါဒေတိ ‘‘ပိဝန္တိ’’စ္စာဒိနာ. ဘော ဇိန တေ တုယှံ ဒေဟကန္တီ သရီရသောဘာယော ယေ ဇနာ နေတ္တဉ္ဇလိပုဋေန နေတ္တသင်္ခါတေန ဟတ္ထပုဋေန ပိဝန္တိ, ဧသံ သာဓုဇနာနံ တဏှံ ပိပါသံ လောဘမေဝ [Pg.191] ဝါ တဏှာဟရောပိ တွံ သဗ္ဗေသံ တဏှာဝိနာသကောပိ ဟန္တုံ နိဝါရေတုံ ကိံ နာလံ ကသ္မာ အသမတ္ထောသီတိ. ဧတ္ထ ပိဝနံ နာမ ပိပါသံ ဝိနေတီတိ လောကသဘာဝေါ. တဏှံ ဟန္တုံ နာလမိတိ လောကသဘာဝမတိက္ကန္တတ္ထော. ကန္တီနံ အဓိကပိယတာ အတိသယဓမ္မော, တဿ ဝုတ္တိ ပန တဏှံ ဟန္တုံ နာလမိတိ လောကာတိက္ကန္တအတ္ထံ ဝိသယံ ကတွာ ပဝတ္တော ဟောတိ. သာ ပန ကထေတုမိစ္ဆိတံ ကန္တီနံ အဓိကပိယတံ တဏှာဟနနေ အသမတ္ထံ ဝတွာ ဒီပေတီတိ ဝင်္ကဝုတ္တိ နာမ. ဝုစ္စမာနာနံ ဥပမာရူပကာဒီနမ္ပိ ဝင်္ကဝုတ္တိတာ ဣစ္ဆိတတ္ထဿ ပကာရန္တရေန ပကာသနတောယေဝ. ယထာ နာမ သရီရသဟဇံ ပီနတ္တာဒိသုန္ဒရတ္တံ ဥဒ္ဒီပနာကာရေန ဌိတာ ကဋကဥဏှီသဟာရာဒယော အလင်္ကာရာ နာမ ဘဝန္တိ, ဧဝံ ဗန္ဓသရီရသင်္ခါတေ အလင်္ကရဏီယဝတ္ထုမှိ ဝိဇ္ဇမာနအတိပိယတာဒိမေဝ ဥဒ္ဒီပေတွာ အလင်္ကုရုမာနာ ‘‘တဏှာဟရောသိ တွံ ဧသံ ကန္တီ ပိဝန္တာနံ တဏှံ ဟန္တုံ နာလ’’မိတိ ဝါစာဘင်္ဂီ အလင်္ကာရော နာမ. အလင်္ကာရိယံ နာမ အလင်္ကာတဗ္ဗကန္တိပိယတာယ ဗဟုတ္တန္တိ. ဥတ္တရိပိ အလင်္ကာရအလင်္ကာရိယဝိဘာဂေါ စ အနုရူပတော ယောဇနက္ကမော စ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒေဟေ ကန္တီတိ စ, အဉ္ဇလီယေဝ ပုဋောတိ စ, နေတ္တာနိယေဝ အဉ္ဇလိပုဋောတိ စ, တဏှံ ဟရတီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

175. දැන්, පොරොන්දු වූ පරිදි "පිවන්ති" (බොති) යනාදී ගාථාවෙන් කරුණු දක්වයි. "පින්වත් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, යම් ජනයෝ ඔබ වහන්සේගේ ශරීර ශෝභාව නමැති දේහ කාන්තිය ඇස් නමැති දෝතින් (නෙත් නමැති අඤ්ජලි පුටයෙන්) පානය කරත්ද, සියල්ලන්ගේම තෘෂ්ණාව නසන (තෘෂ්ණාහර වූ) ඔබ වහන්සේ ඒ සත්පුරුෂයන්ගේ තෘෂ්ණාව (හෙවත් පිපාසය හෙවත් ලෝභය) නැති කිරීමට, වළක්වාලීමට කුමක් හෙයින් අපොහොසත් වන්නේද? (එසේ කිරීමට සමත් නොවන්නේ මන්ද?)" යනු මෙහි අදහසයි. මෙහි "පානය කිරීම" යන්නෙන් පිපාසය සංසිඳුවයි යන්න ලෝක ස්වභාවයයි. "තෘෂ්ණාව නැති කිරීමට අපොහොසත්ය" යන්න ලෝක ස්වභාවය ඉක්මවා ගිය අර්ථයකි. ශරීර කාන්තියෙහි පවතින අධික ප්‍රියභාවය වනාහි අතිශයෝක්ති ධර්මයකි. එහි යෙදීම (ප්‍රවෘත්තිය) වනාහි, තෘෂ්ණාව නැසීමට අපොහොසත්ය යන ලෝක ස්වභාවය ඉක්මවා ගිය අර්ථය විෂය කරගෙන පවතී. එය වනාහි, පැවසීමට අදහස් කළ කාන්තියෙහි අධික ප්‍රියභාවය, තෘෂ්ණාව නැසීමට අසමත් බව ප්‍රකාශ කරමින් පැහැදිලි කරන බැවින් "වක්‍රෝක්ති" (වංකවුත්ති) නම් වේ. කියනු ලබන උපමා, රූපක ආදියේ ද වක්‍රෝක්ති භාවය ඇති වන්නේ අභිප්‍රේත අර්ථය වෙනත් ක්‍රමයකින් ප්‍රකාශ කරන බැවිනි. ශරීරයෙහි සහජයෙන්ම පවතින පිරිපුන් බව ආදී සුන්දරත්වය වඩාත් ඔප්නංවන ආකාරයෙන් පිහිටි වළලු, ඔටුනු, මාල ආදිය යම් සේ ආභරණ (අලංකාර) නම් වේද, එසේම කාව්‍ය බන්ධනය නමැති ශරීරයෙහි, අලංකාර කළ යුතු වස්තුවෙහි පවතින අතිශය ප්‍රියජනක බවම මතු කරමින් අලංකාර කරන "තෘෂ්ණාව නසන ඔබ වහන්සේගේ ශෝභාව පානය කරන මොවුන්ගේ තෘෂ්ණාව නැසීමට සමත් නොවේ" යන වචන හැසිරවීම (වාග් විලාසය) "අලංකාරය" නම් වේ. "අලංකාරය" (අලංකාර කටයුතු වස්තුව) යනු අලංකාර කළ යුතු කාන්තියෙහි ප්‍රියභාවයේ බහුලත්වයයි. මින් මතු ද අලංකාර සහ අලංකාර කටයුතු දේ පිළිබඳ විභාගය සහ අනුරූප ලෙස යෙදීමේ ක්‍රමය මෙසේම දත යුතුය. "දේහේ කාන්ති" (ශරීරයේ කාන්තිය) කියා ද, "අඤ්ජලී යේව පුටෝ" (දෝතම පුටයකි) කියා ද, "නෙත්තානි යේව අඤ්ජලිපුටෝ" (ඇස් දෙකම අඤ්ජලි පුටයකි) කියා ද, "තණ්හං හරති" (තෘෂ්ණාව හරණය කරයි) කියා ද මෙහි පද විග්‍රහය වේ.

၁၇၆.

176.

ဥပမာနောပမေယျာနံ, သဓမ္မတ္တံ သိယော’ပမာ;

သဒ္ဒတ္ထဂမ္မာ ဝါကျတ္ထ-ဝိသယာတိ စ သာ တိဓာ.

උපමාන සහ උපමේයයන්ගේ සමාන ධර්මතාවය 'උපමාව' විය හැක්කේය. එය ශබ්දගම්‍ය, අර්ථගම්‍ය සහ වාක්‍යාර්ථ විෂයය වශයෙන් ත්‍රිවිධ (තුන් ආකාර) වේ.

၁၇၆. ဥပမံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘ဥပမာနေ’’စ္စာဒိနာ. ဥပမီယတေ အနေနာတိ ဥပမာနံ, ပဒုမာဒိကဝတ္ထု. ပဒုမာဒိကော တု သဒ္ဒေါ ဥပမာနဝါစကော. ဥပမီယတီတိ ဥပမေယျံ, မုခါဒိကဝတ္ထု. မုခါဒိကော သဒ္ဒေါ တု ဥပမေယျဝါစကော. တေသံ ဥပမာနောပမေယျာနံ ပဒုမာဒိမုခါဒိဝတ္ထူနဉ္စ. သဓမ္မတ္တန္တိ သမာနော ဓမ္မော ကန္တိမန္တတာ ယဿ သော သဓမ္မော, တဿ ဘာဝေါ သဓမ္မသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိနိမိတ္တသမာနေန ဓမ္မေန သဟ သမ္ဗန္ဓော သဓမ္မတ္တံ [Pg.192] ဥပမာနောပမေယျပတိဋ္ဌိတံ ဥပမာ သိယာ, ဥပမီယတိ ယထာဝုတ္တော သမ္ဗန္ဓောတိ ကတွာ. သာ ပနာလင်္ကာရိယဿ ဓမ္မဿာတိသယပဋိပါဒနပ္ပကာရော. ကတိဝိဓာ သာတိ အာဟ ‘‘သဒ္ဒ’’ဣစ္စာဒိ. သဒ္ဒေါ စ အတ္ထော စ, တေဟိ ဂမ္မာ ပတီယမာနာ သဒ္ဒတ္ထဂမ္မာ. ဝါကျံ ပဒသမုဒါယော. တဿ အတ္ထော ဝိသယော ဂေါစရော ယဿာ ဝါကျတ္ထဝိသယာတိ စ သာ ဥပမာ တိဝိဓာ သဒ္ဒဂမ္မအတ္ထဂမ္မဝါကျတ္ထဝိသယာတိ တိဓာ ဟောတိ.

176. "උපමාන" යනාදී ග්‍රන්ථයෙන් උපමාව දක්වයි. "මෙයින් උපමා කරනු ලැබේ" යන අර්ථයෙන් උපමානය නම් වේ, එනම් නෙළුම් ආදී වස්තූන්ය. නෙළුම් ආදී ශබ්ද වනාහි උපමාන වාචකය. "උපමා කරනු ලබයි" යන අර්ථයෙන් උපමේය නම් වේ, එනම් මුහුණ ආදී වස්තූන්ය. මුහුණ ආදී ශබ්ද වනාහි උපමේය වාචකය. ඒ උපමාන සහ උපමේයයන්ගේ, එනම් නෙළුම් සහ මුහුණ ආදී වස්තූන්ගේ, "සධර්මත්වය" යනු යමෙකුගේ සමාන ධර්මය කාන්තිමත් බව (දීප්තිය) වේද, හෙතෙම සධර්ම වේ. එහි ස්වභාවය සධර්මත්වයයි. "සධර්ම" යන වචනයේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත වූ සමාන ධර්මය හා සම්බන්ධය සධර්මත්වයයි. උපමාන උපමේයයන් කෙරෙහි පිහිටි (ඒ සධර්මත්වය) උපමාව වන්නේය. මෙසේ කියන ලද සම්බන්ධය උපමා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙනි. එම උපමාව වනාහි අලංකාර කළ යුතු ගුණයෙහි අතිශය භාවය දක්වන ආකාරයකි. ඇය කෙතෙක් ආකාර ද යත් "සද්ද" යනාදිය පැවසීය. ශබ්දය සහ අර්ථය යන මොවුන්ගෙන් වටහාගත හැකි බැවින් "ශබ්දත්ථගම්‍ය" (ශබ්දගම්‍ය හා අර්ථගම්‍ය) වේ. වාක්‍යය යනු පද සමූහයකි. එහි අර්ථය යමකට විෂය (ගෝචර) වේද, එය වාක්‍යාර්ථ විෂය වේ. ඒ අනුව ඒ උපමාව ශබ්දගම්‍ය, අර්ථගම්‍ය සහ වාක්‍යාර්ථ විෂයය වශයෙන් ත්‍රිවිධ (තුන් ආකාර) වේ.

၁၇၆. ဣဒါနိ ဥပမာလင်္ကာရံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘ဥပမာနော’’စ္စာဒိနာ. ဥပမာနောပမေယျာနံ စန္ဒနီလုပ္ပလဒလာဘာဒီနံ အာနနနယနာဒီနဉ္စ ပဒတ္ထာနံ သဓမ္မတ္တံ ကန္တိမန္တတာပီနတာဒိတုလျဓမ္မသမ္ဗန္ဓော ဥပမာ နာမ သိယာ, သာ အလင်္ကရဏီယဝတ္ထုနော အာဓိက္ကပဋိပါဒနပ္ပကာရာ ဥပမာ သဒ္ဒတ္ထဂမ္မာ သဒ္ဒဂမ္မာ စ အတ္ထဂမ္မာ စ ဝါကျတ္ထဝိသယာ စ, ဣတိ ဧဝံ တိဓာ တိပ္ပကာရာ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဥပမာနောပမေယျဘူတာနံ စန္ဒာနနာဒိပဒတ္ထာနံ သဓမ္မသင်္ခတော အညမညတုလျကန္တိမန္တတာပီနတာဒိဓမ္မယောဂေါ ပဒတ္ထာနံ ဥပမတ္ထဿ ပတိဋ္ဌိတတ္တာ ဥပဋ္ဌာနတာယ ဥပမာ နာမ ဟောတိ, တန္နိဿယစန္ဒာဒယော ပန နိဿိတဝေါဟာရေန ဥပမာ နာမ ဟောတိ, ဥပမာနဘူတစန္ဒာဒိအတ္ထပဋိပါဒကော စန္ဒိမာဒိသဒ္ဒေါပိ တဒတ္ထေန ဥပမာ နာမ ဟောတိ, ဥပမေယျုပမေယျနိဿယတပ္ပဋိပါဒကာနမ္ပိ ဥပမေယျဘာဝေါ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥပမီယတေ အနေနာတိ ဥပမာနန္တိ ကတွာ စန္ဒာဒိ ဥပမာနံ ဝုစ္စတိ, ဥပမီယတီတိ ဥပမေယျံ, အာနနာဒိ, ဥပမာနဉ္စ ဥပမေယျဉ္စာတိ စ, သမာနော စ သော ဓမ္မော စေတိ စ, တဿ ဘာဝေါတိ စ, သဒ္ဒေါ စ အတ္ထော စာတိ စ, တေဟိ ဂမ္မာတိ စ, ဝါကျဿ အတ္ထောတိ စ, သော ဝိသယော ယဿာ ဥပမာယာတိ စ ဝါကျံ.

176. දැන් "උපමාන" යනාදියෙන් උපමාලංකාරය දක්වයි. උපමාන සහ උපමේය වූ, චන්ද්‍රයා සහ නිල් මහනෙල් පෙති බඳු ශෝභාව ඇති දෑ සහ මුහුණ, ඇස් ආදී පදාර්ථයන්ගේ සධර්මත්වය හෙවත් කාන්තිමත් බව, පිරිපුන් බව ආදී සමාන ධර්මයන්ගේ සම්බන්ධය "උපමාව" නම් වේ. අලංකාර කළ යුතු වස්තුවෙහි විශිෂ්ටත්වය දක්වන ක්‍රමයක් වූ ඒ උපමාව ශබ්දගම්‍ය ද, අර්ථගම්‍ය ද, වාක්‍යාර්ථ විෂය ද කියා මෙසේ ත්‍රිවිධ (තුන් ආකාර) වේ. මෙහි උපමාන සහ උපමේය වූ චන්ද්‍රයා, මුහුණ ආදී පදාර්ථයන්ගේ සධර්මතාවය යැයි කියනු ලබන, එකිනෙකාට සමාන වූ කාන්තිමත් බව, පිරිපුන් බව ආදී ධර්මයන්ගේ යෝගය පදාර්ථයන් කෙරෙහි උපමා අර්ථය පිහිටා තිබීම නිසාත්, එය මතු වී පෙනීම නිසාත් "උපමාව" නම් වේ. එය ඇසුරු කළ චන්ද්‍රයා ආදී වස්තූන් වනාහි උපචාර (නිශ්‍රිත) ව්‍යවහාරයෙන් "උපමා" නම් වේ. උපමාන වූ චන්ද්‍රයා ආදී අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන "චන්දිම" ආදී ශබ්දයන් ද ඒ අර්ථයෙන් "උපමා" නම් වේ. උපමේයය, උපමේයය ඇසුරු කළ වස්තූන් සහ එය ප්‍රකාශ කරන්නන් පිළිබඳව ද උපමේය භාවය මෙසේම දත යුතුය. "මෙයින් උපමා කරනු ලැබේ" යන අර්ථයෙන් චන්ද්‍රයා ආදිය "උපමාන" යැයි කියනු ලැබේ. "උපමා කරනු ලබයි" යන අර්ථයෙන් මුහුණ ආදිය "උපමේය" යැයි කියනු ලැබේ. උපමානය ද උපමේයය ද, සමාන වූ ඒ ධර්මය ද, එහි භාවය ද (ස්වභාවය ද), ශබ්දය ද අර්ථය ද, ඔවුන්ගෙන් වටහාගත හැක්කේ ද, වාක්‍යයේ අර්ථය ද, එය යම් උපමාවකට විෂය වේද යන වචන සම්බන්ධය (පද විග්‍රහයයි).

၁၇၇.

177.

သမာသပစ္စယေဝါဒီ, သဒ္ဒါ တေသံ ဝသာ တိဓာ;

သဒ္ဒဂမ္မာ သမာသေန, မုနိန္ဒော စန္ဒိမာနနော.

සමාසය, ප්‍රත්‍යය සහ 'ඉව' (මෙන්) ආදී ශබ්දයන්ගේ බලයෙන් ශබ්දගම්‍ය උපමාව තෙවැදෑරුම් වේ. සමාසය මඟින් වන ශබ්දගම්‍ය උපමාවට නිදසුනක් ලෙස 'මුනින්දෝ චන්දිමානනෝ' (චන්ද්‍රයා බඳු මුහුණක් ඇති මුනින්ද්‍රයාණෝ) යන්න දක්විය හැකිය.

၁၇၇. တတ္ထ [Pg.193] သဒ္ဒဂမ္မာပိ တိဓာ သိယာတိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘သမာသ’’ဣစ္စာဒိ. သမာသော စ ပစ္စယော စ ဣဝါဒိ စ, တေ သဒ္ဒါ နာမ, သဒ္ဒသဒ္ဒေန သမာသာဒယော ဝတ္တုမဓိပ္ပေတာတိ အတ္ထော. တေသံ သမာသာဒီနံ ဝသာ သဒ္ဒဂမ္မာ တိဓာ ဟောတိ သမာသသဒ္ဒဂမ္မာ ပစ္စယသဒ္ဒဂမ္မာ ဣဝါဒိသဒ္ဒဂမ္မာတိ, သမာသေန သမာသသဒ္ဒေန ဂမ္မာ ဥပမာ ဝုစ္စတီတိ သေသော. ဥဒါဟရတိ ‘‘မုနိန္ဒော စန္ဒိမာနနော’’တိ, စန္ဒိမာ ဝိယ ရုစိရမာနနံ မုခံ ယဿ သော စန္ဒိမာနနော. ဧတ္ထ စ စန္ဒိမံ ဥပမာနံ, အာနနံ ဥပမေယျံ, ရုစိရတ္တံ ဓမ္မော, စန္ဒိမာနနာနံ သမာနဓမ္မသမ္ဗန္ဓိဇောတကော ဝိယသဒ္ဒေါ, တေသု သာဓာရဏဓမ္မဝါစကဿ ဝိယသဒ္ဒဿ စောပမာဇောတကဿာပ္ပယောဂေါ သမာသေနေဝ ဝုတ္တတ္တာ, ဧတ္ထ ပန ဝိယသဒ္ဒေါ စန္ဒိမာသဒ္ဒေန ဥပမာနဝါစကေန သမ္ဗန္ဓမုပဂတော စန္ဒဂတမေဝ သဒိသတ္တံ ဝဒတိ, မုခဂတံ ပန သာမတ္ထိယာ ပဒီယတေ, ဧဝမီဒိသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

177. එහි ශබ්දගම්‍ය උපමාව ද ත්‍රිවිධ (තුන් ආකාර) වන බව පෙන්වනු පිණිස "සමාස" යනාදිය පැවසීය. සමාසය ද ප්‍රත්‍යය ද "ඉව" (මෙන්) ආදිය ද යන මොහු ශබ්ද නම් වෙති. "ශබ්ද" යන වචනයෙන් සමාස ආදිය පැවසීමට අභිප්‍රේතය යන්න මෙහි අර්ථයයි. ඒ සමාස ආදියේ බලයෙන් ශබ්දගම්‍ය උපමාව; සමාස ශබ්දගම්‍යය, ප්‍රත්‍ය ශබ්දගම්‍යය, ඉවාදි ශබ්දගම්‍යය කියා ත්‍රිවිධ වේ. "සමාසයෙන්" යනු සමාස ශබ්දයෙන් අවබෝධ වන උපමාව කියනු ලැබේ යන්න ඉතිරි කොටසයි. "මුනින්දෝ චන්දිමානනෝ" යන්න උදාහරණ දක්වයි. චන්ද්‍රයා මෙන් මනහර (රුචිර) මුහුණක් යමෙකුට වේද, හෙතෙම "චන්දිමානන" (චන්ද්‍රවක්ත්‍ර) නම් වේ. මෙහි චන්ද්‍රයා උපමානය ද, මුහුණ උපමේයය ද, මනහර බව (රුචිරත්වය) සමාන ධර්මය ද වේ. චන්ද්‍රයා සහ මුහුණ යන දෙක්හි සමාන ධර්මයේ සම්බන්ධය දක්වනුයේ "විය" (මෙන්/ඉව) ශබ්දයයි. ඔවුන් කෙරෙහි සාධාරණ ධර්ම වාචක වූ සහ උපමා දර්ශක (ජෝතක) වූ "විය" ශබ්දයේ නොයෙදීම සිදුව ඇත්තේ, සමාසය මඟින්ම ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කර ඇති බැවිනි. මෙහි වනාහි "විය" ශබ්දය උපමාන වාචක වූ "චන්දිම" ශබ්දය හා සම්බන්ධ වී චන්ද්‍රයා කෙරෙහි පවතින සමානත්වයම පවසයි. මුහුණ කෙරෙහි පවතින සමානත්වය වනාහි සාමත්ථ්‍යයෙන් (ශක්තියෙන්/අර්ථ බලයෙන්) ප්‍රකාශ වේ. මෙබඳු ආකාරයෙන් මෙය දත යුතුය.

၁၇၇. တေသု ယထာဝုတ္တေသု သဒ္ဒဂမ္မဿ တိဝိဓတ္တံ ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘သမာသေ’’စ္စာဒိ. သမာသပစ္စယေဝါဒီ သမာသော, အာယာဒိပစ္စယာ, ဣဝါဒယော စ သဒ္ဒါ နာမ, တေသံ သမာသာဒီနံ ဝသာ ဘေဒေန သဒ္ဒဂမ္မာ တိဓာ သမာသသဒ္ဒဂမ္မာ ပစ္စယသဒ္ဒဂမ္မာ ဣဝါဒိသဒ္ဒဂမ္မာတိ တိဝိဓာ ဟောတိ. သမာသေန သမာသသဒ္ဒေန ဂမ္မောပမာ ဝုစ္စတိ ‘‘မုနိန္ဒော စန္ဒိမာနနော’’တိ. မုနိန္ဒော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ စန္ဒိမာနနော စန္ဒသမာနမနောဟရမုခမဏ္ဍလေန ယုတ္တော ဟောတိ, သမာသော စ ပစ္စယော စ ဣဝဣတိ ဣဒံ အာဒိ ယေသံ ဝါဒီနန္တိ စ, သဒ္ဒေန ဂမ္မာတိ စ, မုနီနံ ဣန္ဒောတိ စ, စန္ဒိမာ ဝိယ ရုစိရံ အာနနံ မုခံ ယဿေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဧတ္ထ ‘‘စန္ဒိမာ’’တိ ဥပမာနံ, ‘‘အာနန’’န္တိ ဥပမေယျံ, ရုစိရတ္တံ ဥပမာနောပမေယျာနံ သာဓာရဏဓမ္မော, ‘‘ဝိယာ’’တိ သဒ္ဒေါ စန္ဒာနနာနံ ဒွိန္နံ အာနနဂတရုစိရတ္တံ စန္ဒေ စ, စန္ဒဂတရုစိရတ္တံ အာနနေ စ အတ္ထီတိ သမာနဓမ္မသမ္ဗန္ဓံ [Pg.194] ဇောတေတိ, ဣဟ သာဓာရဏဓမ္မဝါစကဿ ရုစိရသဒ္ဒဿ, တုလျဓမ္မသင်္ခါတောပမာဇောတကဿ ဝိယသဒ္ဒဿ စ အပ္ပယောဂေါ တေသံ အတ္ထာနံ သမာသေန ဝုတ္တတ္တာ. ဧတ္ထ ဥပမာနဝါစကေန စန္ဒိမာသဒ္ဒေန ယုတ္တော ဝိယ သဒ္ဒေါ စန္ဒဂတသဒိသတ္တံ ဇောတေတိ, မုခဂတသဒိသတ္တံ ပန သာမတ္ထိယာ ပတီယတေ. တထာ ဟိ မုခံ စန္ဒသမာနမာဂစ္ဆန္တံ စန္ဒဿ မုခသဒိသတ္တံ ဝိနာ န ဘဝတီတိ အညထာနုပပတ္တိ သာမတ္ထိယန္တိ.

177. එසේ කියන ලද කරුණු අතුරින් ශබ්දගම්‍යතාවේ ත්‍රිවිධත්වය දැක්වීම සඳහා "සමාසේ" යනාදිය වදාළහ. සමාසය, ප්‍රත්‍යය සහ "ඉව" (මෙන්) ආදී ශබ්දවල බලයෙන් සමාසාදී වශයෙන් ශබ්දගම්‍යතාව ත්‍රිවිධාකාර වේ. එනම්; සමාස ශබ්දගම්‍ය, ප්‍රත්‍යය ශබ්දගම්‍ය සහ ඉවාදි ශබ්දගම්‍ය වශයෙනි. සමාසයෙන් හෙවත් සමාස ශබ්දයෙන් ගම්‍ය වන උපමාව "මුනින්දෝ චන්දිමානනෝ" (මුනින්ද්‍රයාණෝ චන්ද්‍රයා බඳු මුහුණක් ඇත්තාහ) යන්නෙන් දැක්වේ. 'මුනින්දෝ' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ය. 'චන්දිමානනෝ' යනු චන්ද්‍රයා බඳු මනහර මුඛ මණ්ඩලයකින් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. මෙහි විග්‍රහය නම් "සමාසය ද, ප්‍රත්‍යය ද, 'ඉව' යන්න ද ආදී කොට ඇති දේ 'සමාසපච්චයෙවාදී' නම් වේ. ශබ්දයෙන් ගම්‍ය වන බැවින් 'සද්දගම්මා' නම් වේ. මුනීන්ගේ ඉන්ද්‍රයා (ශ්‍රේෂ්ඨයා) බැවින් 'මුනින්දෝ' නම් වේ. චන්ද්‍රයා මෙන් රුචිර (ප්‍රියංකර) වූ ආනනය (මුහුණ) යමෙකුට ඇද්ද, හෙතෙම 'චන්දිමානනෝ' නම් වේ" යන්නයි. මෙහි "චන්දිමා" (චන්ද්‍රයා) යනු උපමානයයි. "ආනනං" (මුහුණ) යනු උපමේයයයි. රුචිරත්වය (කාන්තිමත් බව) උපමාන උපමේය දෙකෙහි ම සාධාරණ ධර්මයයි. "විය" (මෙන්) යන ශබ්දය චන්ද්‍රයා සහ ආනනය යන දෙකෙහි ම, ආනනයෙහි ඇති රුචිරත්වය චන්ද්‍රයා කෙරෙහි ද, චන්ද්‍රයා කෙරෙහි ඇති රුචිරත්වය ආනනය කෙරෙහි ද පවතින බව දක්වමින් සමාන ධර්ම සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කරයි. මෙහි දී සාධාරණ ධර්ම වාචක වූ 'රුචිර' ශබ්දය ද, තුල්‍ය ධර්ම සංඛ්‍යාත උපමා ජෝතක වූ 'විය' ශබ්දය ද භාවිත නොකරන ලද්දේ, ඒ අර්ථයන් සමාසයෙන් ම ප්‍රකාශ වී ඇති බැවිනි. මෙහි උපමාන වාචක 'චන්දිමා' ශබ්දය හා යෙදුණු 'විය' (මෙන්) ශබ්දය චන්ද්‍රයා කෙරෙහි පවතින සදෘශත්වය ප්‍රකාශ කරයි. මුහුණ කෙරෙහි පවතින සදෘශත්වය වනාහි සාමර්ථ්‍යයෙන් වැටහේ. එසේ ම, මුහුණ චන්ද්‍රයා හා සමානත්වයට පැමිණීමේ දී චන්ද්‍රයාගේ මුහුණට සමාන බවක් නොමැතිව එය සිදු නොවන බැවින්, අන්‍යථානුපපත්තිය සාමර්ථ්‍යය නම් වේ.

၁၇၈.

178.

အာယာဒီ ပစ္စယာ တေဟိ, ဝဒနံ ပင်္ကဇာယတေ;

မုနိန္ဒနယနဒွန္ဒံ, နီလုပ္ပလဒလီယတိ.

ආය ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලයෙන් මුහුණ නෙළුම් පියුමක් මෙන් හැසිරෙයි (බබළයි). මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ නෙත් යුවළ නිල් මහනෙල් පෙත්තක් මෙන් හැසිරෙයි (බබළයි).

၁၇၈. ဣဒါနိ ပစ္စယသဒ္ဒဂမ္မံ ဒဿေတိ ‘‘အာယာဒိ’’စ္စာဒိနာ. အာယာဒီတိ အာယဤယကပစ္စယာဒယော ပစ္စယာ ပစ္စယသဒ္ဒါ နာမ, တေဟိ ပစ္စယသဒ္ဒေဟိ ဂမ္မာ ဥပမာ ဝုစ္စတိ. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဝဒန’’မိစ္စာဒိ. ပင်္ကဇမိဝ ရုစိရမာစရတိ ပင်္ကဇာယတေ. ဧတ္ထာပိ ပင်္ကဇမုပမာနံ, အာစရဏကြိယာယ ကတ္တုဘူတံ အာနနမုပမေယျံ, ရုစိရတ္တံ သဓမ္မော, ပင်္ကဇာနနာနံ သမာနဓမ္မသမ္ဗန္ဓဇောတကော ဣဝသဒ္ဒေါ. တတ္ထ ရုစိရ ဣဝသဒ္ဒါနံ ပုဗ္ဗေ ဝိယာပ္ပယောဂေါ ပစ္စယေန ဝုတ္တတ္တာတိ သဗ္ဗတ္ထ ဝိညေယျံ. ဧဝမုပရိပိ.

178. දැන් "ආයාදි" යනාදියෙන් ප්‍රත්‍යය ශබ්දගම්‍ය උපමාව දක්වයි. "ආයාදී" යනු ආය, ඊය, ක ආදී ප්‍රත්‍යයන් ය. ඒවා ප්‍රත්‍යය ශබ්ද නම් වේ. ඒ ප්‍රත්‍යය ශබ්දයන්ගෙන් ගම්‍ය වන උපමාව (ප්‍රත්‍යය ශබ්දගම්‍ය උපමාව) නම් වේ. "වදනං" යනාදිය උදාහරණයයි. නෙළුම් පියුමක් මෙන් රුචිරව හැසිරෙයි යන අර්ථයෙන් "පංකජායතේ" නම් වේ. මෙහි ද "පංකජං" (නෙළුම) උපමානයයි, හැසිරීම් ක්‍රියාවේ කර්තෘ වූ ආනනය (මුහුණ) උපමේයයයි, රුචිරත්වය සාධාරණ ධර්මයයි, නෙළුම හා මුහුණ අතර සමාන ධර්ම සම්බන්ධය දක්වන ශබ්දය 'ඉව' (මෙන්) ශබ්දයයි. එහි දී 'රුචිර' සහ 'ඉව' යන ශබ්ද පෙර පරිදි භාවිත නොකරන ලද්දේ ප්‍රත්‍යය මඟින් ම එම අර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවිනි. සියලු තන්හි මෙසේ ම දත යුතුය. මින් මතු ද එසේමය.

၁၇၈. ဣဒါနိ ပစ္စယသဒ္ဒဂမ္မောပမံ နိဒဿေတိ ‘‘အာယာဒိ’’စ္စာဒိနာ. အာယာဒီ ‘‘အာယ ဤယ က’’ဣတိအာဒယော ပစ္စယာ ပစ္စယသဒ္ဒါ နာမ, တေဟိ ပစ္စယသဒ္ဒေဟိ ဂမ္မောပမာ ဝုစ္စတိ ‘‘ဝဒနံ…ပေ… ဒလီယတီ’’တိ. ဝဒနံ မုခံ ပင်္ကဇာယတေ ပဒုမမိဝ ရုစိရံ အာစရတိ. မုနိန္ဒနယနဒွန္ဒံ သဗ္ဗညုနော နေတ္တယုဂဠံ နီလုပ္ပလဒလီယတိ နီလုပ္ပလပတ္တမိဝ ရုစိရမာစရတိ. အာယော အာဒိ ယေသံ ဤယာဒီနန္တိ စ, ပင်္ကဇမိဝ ရုစိရမာစရတိ ပဝတ္တတီတိ စ, မုနိန္ဒဿ နယနဒွန္ဒမိတိ စ, နီလုပ္ပလဿ ဒလမိတိ စ, တမိဝ ရုစိရမာစရတီတိ စ ဝါကျံ. ဧတ္ထ ‘‘ပင်္ကဇ’’မိတိ စ ‘‘နီလုပ္ပလ’’မိတိ စ ဥပမာနံ, အာစရဏကြိယာယ ကတ္တုဘူတံ ဝဒနံ [Pg.195] နယနဒွန္ဒဉ္စ ဥပမေယျံ, ရုစိရတ္တံ ဥပမာနောပမေယျာနံ သဓမ္မော, ဥပမာနောပမေယျာနံ သမာနဓမ္မဇောတကော ဣဝသဒ္ဒေါ, တေသံ အတ္ထာနံ ပစ္စယေန ဝုတ္တတ္တာ တေသမပ္ပယောဂေါ. ဧဝရူပေသု အညေသုပိ ဧဝမေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

178. දැන් ප්‍රත්‍යය ශබ්දගම්‍ය උපමාව උදාහරණ සහිතව පැහැදිලි කිරීමට "ආයාදි" යනාදිය දක්වයි. "ආයාදි" යනු ආය, ඊය, ක ආදී ප්‍රත්‍යයන් වන අතර ඒවා ප්‍රත්‍යය ශබ්ද නම් වේ. ඒ ප්‍රත්‍යය ශබ්දයන්ගෙන් ගම්‍ය වන උපමාව "වදනං...පෙ... දලීයති" යන්නෙන් කියනු ලැබේ. 'වදනං' යනු මුහුණයි, 'පංකජායතේ' යනු නෙළුම් පියුමක් මෙන් රුචිරව හැසිරෙයි (බබළයි). 'මුනින්දනයනද්වන්දං' යනු සර්වඥයන් වහන්සේගේ නෙත් යුවළයි, 'නීලුප්පලදලීයති' යනු නිල් මහනෙල් පෙත්තක් මෙන් රුචිරව හැසිරෙයි (බබළයි) යන්නයි. මෙහි වාක්‍ය ක්‍රමය නම් "ආය ප්‍රත්‍යය ආදී කොට ඇති ඊය ආදී ප්‍රත්‍යයෝ" යන්න ද, "නෙළුම් පියුමක් මෙන් රුචිරව හැසිරෙයි හෙවත් පවතී" යන්න ද, "මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ නෙත් යුවළ" යන්න ද, "නිල් මහනෙල් පියල්ල" යන්න ද, "එය මෙන් රුචිරව හැසිරෙයි" යන්න ද වේ. මෙහි "පංකජං" (නෙළුම) සහ "නීලුප්පලං" (නිල් මහනෙල්) යනු උපමාන වේ. හැසිරීම් ක්‍රියාවේ කර්තෘ වූ වදනය (මුහුණ) සහ නයන ද්වන්දය (නෙත් යුවළ) උපමේය වේ. රුචිරත්වය උපමාන උපමේයයන්ගේ සමාන ධර්මයයි. 'ඉව' ශබ්දය උපමාන උපමේයයන්ගේ සමාන ධර්මය දක්වන ශබ්දය වන අතර, එම අර්ථයන් ප්‍රත්‍යය මඟින් ම ප්‍රකාශ වන බැවින් ඒවා මෙහි භාවිත නොවේ. මෙබඳු වූ අනෙකුත් ස්ථානවල ද මෙසේ ම දත යුතුය.

၁၇၉.

179.

ဣဝါဒီ ဣဝ ဝါ တုလျ-သမာန နိဘ သန္နိဘာ;

ယထာသင်္ကာသ တုလိတ-ပ္ပကာသ ပတိရူပကာ.

ඉව, වා, තුල්‍ය, සමාන, නිභ, සන්නිභ, යථා, සංකාශ, තුලිත, ප්‍රකාශ, ප්‍රතිරූපක,

၁၈၀.

180.

သရီသရိက္ခ သံဝါဒီ, ဝိရောဓီ သဒိသာ ဝိယ;

ပဋိပက္ခပစ္စနီက-သပက္ခော’ပမိတော’ပမာ.

සරී, සරික්ඛ, සංවාදී, විරෝධී, සදිස, විය, ප්‍රතිපක්ෂ, ප්‍රත්‍යනීක, සපක්ෂ, උපමිත, උපමා,

၁၈၁.

181.

ပဋိဗိမ္ဗ ပဋိစ္ဆန္န-သရူပ သမ သမ္မိတာ;

သဝဏ္ဏာ’ဘာ ပဋိနိဓိ, သဓမ္မာဒိ သလက္ခဏာ.

ප්‍රතිබිම්බ, ප්‍රතිච්ඡන්න, සරූප, සම, සම්මිත, සවර්ණ, ආභා, ප්‍රතිනිධි, සධර්ම ආදී වූ සහ සලක්ෂණ යන ශබ්දයන් ද,

၁၈၂.

182.

ဇယတျ’က္ကောသတိ ဟသတိ, ပတိဂဇ္ဇတိ ဒူဘတိ;

ဥသူယတျ’ဝဇာနာတိ, နိန္ဒတိ’ဿတိ ရုန္ဓတိ.

ජයති (දිනයි), අක්කෝසති (ආක්‍රෝශ කරයි), හසති (සිනාසෙයි), පතිගජ්ජති (ප්‍රතිඝෝෂා කරයි), දූභති (ද්‍රෝහි වෙයි), උසූයති (ඊර්ෂ්‍යා කරයි), අවජානාති (අවඥා කරයි), නින්දති (නින්දා කරයි), ඉස්සති (ඊර්ෂ්‍යා කරයි), රුන්ධති (වළක්වයි),

၁၈၃.

183.

တဿ စောရေတိ သောဘဂ္ဂံ, တဿ ကန္တိံ ဝိလုမ္ပတိ;

တေန သဒ္ဓိံ ဝိဝဒတိ, တုလျံ တေနာဓိရောဟတိ.

තස්ස චෝරේති සෝභග්ගං (ඔහුගේ සෞභාග්‍යය සොරා ගනියි), තස්ස කන්තිං විලුම්පති (ඔහුගේ කාන්තිය පැහැර ගනියි), තේන සද්ධිං විවදති (ඔහු සමඟ විවාද කරයි), තුල්‍යං තේනාධිරෝහති (ඔහු හා සමානත්වයට නැඟෙයි),

၁၈၄.

184.

ကစ္ဆံဝိဂါဟတေ တဿ, တမနွေတျ’နုဗန္ဓတိ;

တံသီလံ, တံ နိသေဓေတိ, တဿ စာနုကရောတိ’မေ.

තස්ස කච්ඡං විගාහතේ (ඔහුගේ මට්ටමට පිවිසෙයි), තමන්වේති (ඔහු අනුව යයි), අනුබන්ධති (පසුපස ලුහුබඳියි), තංසීලං (ඔහුගේ ස්වභාවය ඇත්තේ වෙයි), තං නිසේධේති (ඔහුව වළක්වයි), තස්ස අනුකරෝති (ඔහුව අනුකරණය කරයි) යන මේ ශබ්දයෝ ද වෙති.

၁၇၉-၁၈၄. ဣဝါဒီ ဣဝါဒယော နာမ ဣမေတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဝေါ စ ဝါ စ တုလျော စ သမာနော စ နိဘော စ သန္နိဘော စာတိ ဒွန္ဒေ ဣဝ…ပေ… သန္နိဘာ. သဒ္ဒမပေက္ခိယ ပုလ္လိင်္ဂတာ. ဧဝမုပရိပိ ယထာယောဂံ. ‘‘သဓမ္မာဒီ’’တိ အာဒိသဒ္ဒေန သာဓာရဏသစ္ဆာယာဒီနံ ပရိဂ္ဂဟော. ဇယတိစ္စာဒီသု ကမ္မံ.

179-184. "ඉවාදී" යනු ඉව ආදී වූ මේවාය යන්න සම්බන්ධයයි. 'ඉව' ද, 'වා' ද, 'තුල්‍ය' ද, 'සමාන' ද, 'නිභ' ද, 'සන්නිභ' ද යන ද්වන්ද සමාසයෙන් "ඉව...පෙ...සන්නිභා" යන්න සිද්ධ වේ. ශබ්දය අපේක්ෂාවෙන් පුල්ලිංග භාවය ලැබී ඇත. මින් මතු ද සුදුසු පරිදි එසේම දත යුතුය. "සධම්මාදී" යන තැන ඇති 'ආදි' ශබ්දයෙන් සාධාරණ, සච්ඡාය ආදී ශබ්දයන් ද ග්‍රහණය වේ. "ජයති" යනාදී ක්‍රියාපදයන්හි කර්ම පදය (ද්විතීයා විභක්ත්‍යන්ත පදය) යෙදේ.

၁၇၉- ၁၈၄. ဣဝါဒိသဒ္ဒဂမ္မောပမာဓိကာရေ ပဌမံ တာဝ ‘‘ဣဝါဒယော နာမ ဧတေ’’တိ ဒဿေတိ ‘‘ဣဝါဒိ’’စ္စာဒိနာ. ဣဝါဒီတိ ပဒဿ ဆဋ္ဌမဂါထာယ ဣမေတိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော, တဿ စာတိ စသဒ္ဒံ ယုဇ္ဇနဋ္ဌာနေ ယောဇေတွာ သန္နိဘာ စာတိအာဒယော ယောဇေတဗ္ဗာ. ‘‘သဓမ္မာဒီ’’တိအာဒိသဒ္ဒေန သာဓာရဏသစ္ဆာယာဒယော ဂဟိတာ. နိန္ဒတိ ဣဿတီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ, ဣမေ [Pg.196] ဒွေပညာသ ဣဝါဒယော နာမ. ‘‘ဇယတိ အက္ကောသတိ ဟသတိ’’ဣစ္စာဒိကံ တံတံကြိယာပဒသင်္ခတအနုကာရိယာနံ အနုကရဏန္တိ ကတွာ ဒွန္ဒောယေဝ, ‘‘သန္ဓိသမာသာ အဒ္ဓဿာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သန္ဓိသမာသာနံ ဂါထဒ္ဓဿ ဝိနာ ဥဘယဒ္ဓမဇ္ဈေ အလဗ္ဘနတော ဒူဘတိပဒတော ပုဗ္ဗေယေဝ သမာသော ကာတဗ္ဗော, နော စေ, အသမာသောတိ ဂဟေတဗ္ဗော. တဿ စောရေတိ သောဘဂ္ဂမိစ္စာဒိကမ္ပိ ဝါကျာနုကရဏန္တိ ကတွာ တတ္ထ သမာသော, ဝါကျေ ကေဝလပဒါနီတိ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗော. ဣမေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဣဝ သဒ္ဒပရိယာယတ္တာ သဒိသတ္ထာတိ သဗ္ဗတ္ထ ဘာဝတ္ထော, အဝယဝတ္ထော ပန ပါကဋောယေဝ.

179- 184. ඉවාදි ශබ්දගම්‍ය උපමා අධිකාරයෙහි පළමුවෙන් ම "ඉව ආදීහු නම් මොහුය" යන්න "ඉවාදි" යනාදියෙන් දක්වයි. "ඉවාදි" යන පදයට හයවන ගාථාවෙහි එන "ඉමේ" (මොහු) යන පදය සමඟ සම්බන්ධය වේ. "තස්ස ච" යන්නෙහි 'ච' ශබ්දය සුදුසු පරිදි යොදා "සන්නිභා ච" ආදී වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. "සධම්මාදි" යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් සාධාරණ, සච්ඡාය ආදී ශබ්ද ග්‍රහණය කර ඇත. "නින්දති ඉස්සති" යනු පදච්ඡේදයයි. මේ පනස් දෙකක් වූ ශබ්දයෝ "ඉවාදි" නම් වෙති. "ජයති අක්කෝසති හසති" යනාදිය ඒ ඒ ක්‍රියාපද සංඛ්‍යාත අනුකාරයන්ගේ අනුකරණයක් කොට ද්වන්ද සමාසය ම වේ. "සන්ධි සමාස අඩක් බැගින්" යැයි කියන ලද බැවින්, සන්ධි සමාසයන් ගාථා අර්ධයකින් තොරව ගාථා දෙකක් අතර මැද නොයෙදෙන බැවින් "දූභති" යන පදයට පෙර ම සමාසය කළ යුතුය. එසේ නොවන්නේ නම්, එය අසමාස (සමාස නොවන පද) වශයෙන් ගත යුතුය. "තස්ස චෝරේති සෝභග්ගං" යනාදිය ද වාක්‍ය අනුකරණයක් කොට එහි සමාසය කර ඇත, නැතහොත් වාක්‍යයෙහි කේවල පදයන් ලෙස ගත යුතුය. මේ සියලු පදයන් ම 'ඉව' ශබ්දයට පර්යාය වන බැවින් සදෘශ (සමාන) අර්ථ ඇත්තාහු යන්න හැම තැන ම පවතින සාමාන්‍ය අර්ථයයි. අවයව අර්ථය (එක් එක් පදයේ වෙන වෙනම අර්ථය) වනාහි ප්‍රකටය.

၁၈၅.

185.

ဥပမာနောပမေယျာနံ, သဓမ္မတ္တံ ဝိဘာဝိဟိ;

ဣမေဟိ ဥပမာဘေဒါ, ကေစိ နိယျန္တိ သမ္ပတိ.

"උපමාන උපමේයයන්ගේ සමාන ධර්මතාව (ඉහත කී ශබ්දයන්ගෙන්) ප්‍රකාශ කරවන්න. මේ ශබ්දයන්ගේ උපකාරයෙන් උපමාවෙහි ප්‍රභේද කිහිපයක් දැන් ඉදිරිපත් කරනු ලැබේ."

၁၈၅. ဣဝါဒီနံ ဝိနိယောဂဝိသယံ ဒဿေတွာ ဥပမာဘေဒံ ဒဿေတုံ ပဋိဇာနာတိ ‘‘ဥပမာန’’ဣစ္စာဒိ. ကေစီတိ ဣမိနာ အပရိယန္တတ္တမေသံ ဒဿေတိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ပရိယန္တော ဝိကပ္ပာန’’န္တိအာဒိ. နိယျန္တိ ဥဒါဟရီယန္တိ.

185. ඉවාදීන්ගේ යෙදුම් විෂය දක්වා, උපමා ප්‍රභේද දැක්වීම සඳහා "උපමාන" යනාදියෙන් පොරොන්දු වෙයි (ප්‍රතිඥා දෙයි). "කේචි" (කිහිපයක්) යන මෙයින් මොවුන්ගේ අපරියන්ත බව (අනන්ත බව) දක්වයි. එසේ ම ඉදිරියට "පරියන්තෝ විකප්පානං" (විකල්පයන්ගේ කෙළවරක් නැත) යනාදිය වදාරනු ඇත. "නීය්‍යන්ති" යනු උදාහරණ දක්වනු ලැබේ යන්නයි.

၁၈၅. ဣဒါနိ ဣဝါဒိသဒ္ဒဂမ္မောပမံ ဒဿေတုံ ပဋိဇာနာတိ ‘‘ဥပမာနော’’စ္စာဒိနာ. ဥပမာနောပမေယျာနံ သဓမ္မတ္တံ သမာနဓမ္မသမ္ဗန္ဓော. ဝိဘာဝိဟိ ပကာသကေဟိ. ဣမေဟိ ဣဝါဒီဟိ သဒ္ဒေဟိ ဇာနိတဗ္ဗာ ကေစိ ဥပမာဘေဒါ အပရိယန္တတ္တာ သမ္ပတိ ဒါနိ လဒ္ဓါဝသရေ နိယျန္တိ ဥဒါဟရဏမတ္တေန ပဋိပါဒီယန္တိ.

185. දැන් 'ඉව' (iva) ආදී ශබ්දවලින් හැඟවෙන උපමාව පෙන්වීම පිණිස "උපමාන..." යනාදී වශයෙන් ප්‍රතිඥා කරයි. උපමාන හා උපමේයයන්ගේ සමාන ස්වභාවය නම් සමාන ධර්ම සම්බන්ධයයි. ප්‍රකාශ කරන්නා වූ (විභාවක) මේ 'ඉව' ආදී ශබ්දයන් මඟින් දැනගත යුතු, අපරිමිත වූ සමහර උපමා ප්‍රභේදයෝ දැන් අවස්ථාව ලැබී ඇති බැවින් උදාහරණ මාත්‍රයකින් දක්වනු ලැබෙති.

၁၈၆.

186.

ဝိကာသိပဒုမံ’ဝါ’တိ-သုန္ဒရံ သုဂတာနနံ;

ဣတိ ဓမ္မောပမာ နာမ, တုလျဓမ္မနိဒဿနာ.

සුගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය පිපුණු පියුමක් මෙන් අතිශයින් සුන්දරය. මෙසේ සමාන ධර්මයක් පෙන්වා දෙන උපමාව 'ධර්මෝපමා' (ධම්මෝපමා) නම් වේ.

၁၈၆. ‘‘ဝိကာသိ’’စ္စာဒိ. သုဂတာနနံ မုနိန္ဒဿ ဝဒနံ အတိသုန္ဒရံ အစ္စန္တရမဏီယံ. ကိမိဝ? ဝိကာသိပဒုမံဝ ပဗုဇ္ဈမာနပဒုမံဝိယ. ဣတိ အယမေဝံဝိဓာ ဓမ္မောပမာ နာမ ဟောတိ. ကသ္မာ? [Pg.197] အာနနပဒုမာနံ သမာနဿ ဓမ္မဿ ဂုဏဿ သုန္ဒရဿ လက္ခဏဿ နိဒဿနာ သုန္ဒရတ္တန္တိ ပဋိပါဒနတော.

186. "විකාසි" යනු ආරම්භයයි. මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී වක්ත්‍රය (මුහුණ) ඉතා සුන්දරය, අතිශයින් රමණීයය. කුමක් බඳුද? පිපීගෙන එන පියුමක් බඳුය. මෙසේ මේ ආකාරයේ උපමාව 'ධර්මෝපමා' නම් වේ. එය එසේ වන්නේ මන්ද? මුහුණෙහිත් නෙළුම් පියුමෙහිත් පවතින සමාන ධර්මයක් හෙවත් සුන්දර ගුණ ලක්ෂණය පෙන්වා දෙන බැවිනි.

၁၈၆. ဥဒါဟရဏမာဟ ‘‘ဝိကာသိ’’စ္စာဒိနာ. သုဂတာနနံ ဘဂဝတော မုခံ ဝိကာသိပဒုမံဝ ဗုဇ္ဈမာနပင်္ကဇမိဝ အတိသုန္ဒရံ ဟောတိ. ဣတိ ဤဒိသာ ဥပမာ တုလျဓမ္မနိဒဿနာ အတိသုန္ဒရမိတိ သမာနဂုဏဒဿနေန ဓမ္မောပမာ နာမ ဟောတိ. ပဒုမာနနာနံ သာဓာရဏဂုဏဿ ပကာသနတော အတိသုန္ဒရမိတိ တုလျဓမ္မော နာမ ဟောတိ. ဧတ္ထ ပဒုမဂတတုလျဓမ္မသမ္ဗန္ဓသင်္ခါတာယ ဥပမာယ ဣဝသဒ္ဒေန ဇောတိယမာနတ္တေပိ အတိသုန္ဒရန္တိ ဝုတ္တတ္တာ ယထာဝုတ္တောပမာယ ဓမ္မေန ယုတ္တတ္တာ ဓမ္မောပမာ နာမ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော.

186. "විකාසි" යනාදී වශයෙන් උදාහරණය දක්වයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය පිපීගෙන එන නෙළුම් මලක් මෙන් අතිශයින් සුන්දර වේ. මෙබඳු වූ උපමාව සමාන ධර්මයක් පෙන්වන බැවින් ද, 'අතිශයින් සුන්දර' යන සමාන ගුණය දැක්වීම නිසා 'ධර්මෝපමා' නම් වේ. පියුමෙහිත් මුහුණෙහිත් සාධාරණ ගුණය ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'අතිසුන්දර' යන්න සමාන ධර්මය (තුල්‍යධර්ම) නම් වේ. මෙහි, පියුම ඇසුරු කළ සමාන ධර්ම සම්බන්ධය නම් වූ උපමාව 'ඉව' (මෙන්) ශබ්දයෙන් මතු කර දැක්වුවද, 'අතිශයින් සුන්දර' යැයි පැවසූ බැවින් ප්‍රකාශිත උපමාව ධර්මයෙන් යුක්ත වන හෙයින් 'ධර්මෝපමා' නම් වන බව අදහසයි.

၁၈၇.

187.

ဓမ္မဟီနာ မုခ’မ္ဘောဇ-သဒိသံ မုနိနော ဣတိ;

ဝိပရီတောပမာ တုလျ-မာနနေန’မ္ဗုဇံ တဝ.

"මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුහුණ පියුමකට සමානය" යන්න ධර්මහීන උපමාවයි. "ඔබගේ මුහුණට පියුම සමානය" යන්න විපරීත උපමාවයි.

၁၈၇. ‘‘ဓမ္မ’’ဣစ္စာဒိ. မုနိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ မုခံ အမ္ဘောဇေန ပဒုမေန သဒိသံ သမာနံ. ဣတိ အယံ ဓမ္မဟီနောပမာ နာမ သုန္ဒရသင်္ခါတဿ ဂုဏဿ အနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ, သာ တု အတ္ထဝသာ ဂမျတေ. ကထမညထာ ယုဇ္ဇတီတိ? ဧတ္ထ ပန သဒိသသဒ္ဒေါ ဥပမေယျဿ မုခဿ ဝိသေသနန္တိ မုခဂတမေဝ သဒိသတ္တံ ဝဒတိ, အမ္ဘောဇဂတံ တု သာမတ္ထိယာ ဂမျတေ. ဧဝမီဒိသံ ဉေယျံ. ‘‘ဝိပရီတေ’’စ္စာဒိ. မုနီတိ ဂမျတေ သုတတ္တာ, ဘော မုနိ တဝ အာနနေန မုခေန အမ္ဗုဇံ တုလျန္တိ အယံ ဝိပရီတောပမာ. ဓမ္မဟီနတ္တေပိ ပသိဒ္ဓိဝိပရိယယေနာဘိဟိတတ္တာ တန္နာမေနေဝ ဝုတ္တာ. ဧဝမုပရိပိ.

187. "ධම්ම..." යන්න ආරම්භයයි. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මුහුණ නෙළුම් පියුමට සමානය. මෙසේ මෙය 'ධර්මහීන උපමාව' නම් වේ. මන්දයත්, සුන්දරත්වය නම් වූ ගුණය මෙහි සඳහන් කර නොමැති බැවිනි. එහෙත් එය අර්ථයේ බලයෙන් වටහා ගත හැකිය. වෙනත් අයුරකින් එය කෙසේ ගැලපේද? මෙහි 'සදිස' (සමාන) යන ශබ්දය උපමේය වූ මුහුණෙහි විශේෂණයක් වන බැවින් මුහුණෙහි පවතින සමානත්වයම පවසයි. පියුමෙහි පවතින සමානත්වය සාමර්ථ්‍යයෙන් වටහා ගත යුතුය. මේ අයුරින් වටහා ගත යුතුය. "විපරීත..." යනාදියයි. ශ්‍රවණය වන බැවින් 'මුනි' යන්න හැඟවේ. "පින්වත් මුනීන්‍ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබගේ මුහුණට නෙළුම් පියුම සමානය" යනු විපරීත උපමාවයි. ධර්මහීන වුවද, ලෝක ප්‍රසිද්ධ ක්‍රමයට ප්‍රතිවිරුද්ධව ප්‍රකාශ කළ බැවින් එය ඒ නමින්ම හඳුන්වන ලදී. මින් ඉදිරියටද මෙසේමය.

၁၈၇. ‘‘ဓမ္မဟီနေ’’စ္စာဒိ. ‘‘မုခမ္ဘောဇသဒိသံ မုနိနော’’တျယံ ဥပမာ. ဓမ္မဟီနာ တုလျဓမ္မပကာသကသုန္ဒရာဒိသဒ္ဒဟီနတ္တာ ဓမ္မဟီနာ နာမ. ဝါစကာဘာဝေ တုလျဓမ္မော ကထံ ပတီယတီတိ စေ? မုနိနော မုခံ ဝဒနံ အမ္ဘောဇသဒိသံ ပဒုမသဒိသမိတိ. ဧတ္ထ မုခဿ အမ္ဘောဇသမာနတ္တံ မုခမ္ဘောဇာနံ သာဓာရဏဓမ္မေ အသတိ [Pg.198] ကထံ ဘဝတီတိ? အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏသာမတ္ထိယာတိ, ဣဝပရိယာယော သဒိသသဒ္ဒေါ မုခဿ ဝိသေသနံ ယသ္မာ ဟောတိ, တသ္မာ မုခဂတသဒိသတ္တံ ဝဒတိ, အမ္ဘောဇဂတသဒိသတ္တံ ပန သာမတ္ထိယာ ဧဝ ဝိညာယတေ. ဟေ မုနိ တဝ တုယှံ အာနနေန အမ္ဘောဇံ တုလျံ သမာနန္တိ အယံ ဝိပရီတောပမာ. ‘‘အမ္ဗုဇေန အာနနံ တုလျ’’န္တိ လောကပ္ပသိဒ္ဓိယာ ဝိပရိယယေန ‘‘အာနနေန အမ္ဗုဇံ တုလျ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဓမ္မဟီနတ္တေ သတိပိ ဝိပရီတောပမာ နာမ ဟောတိ. ‘‘သုတာနုမိတေသု သုတသမ္ဗန္ဓော ဗလဝါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဧတ္ထ ‘‘မုနီ’’တိ အဝိဇ္ဇမာနေပိ ပုဗ္ဗဒ္ဓေ ‘‘မုနိနော’’တိ သုတတ္တာ လဗ္ဘမာနော ‘‘တဝါ’’တိ တုမှသဒ္ဒသန္နိဓာနေန အာမန္တနတ္ထော ဝိညာယတိ. ဧတ္ထ ဣဝပရိယာယော တုလျသဒ္ဒေါ အမ္ဗုဇဝိသေသနဘူတော အမ္ဗုဇဂတသဒိသတ္တံ ဝဒတိ, အာနနဂတသဒိသတ္တဉ္စ အမ္ဗုဇာနနာနံ သာဓာရဏဓမ္မော စ သာမတ္ထိယာ ဉာယတိစ္စာဒိကံ ဝုတ္တနယေန ဉာတဗ္ဗံ. ဥပရိပိ ပါကဋဋ္ဌာနံ ယထာရဟံ ယောဇေတဗ္ဗံ.

187. "ධර්මහීන..." යනාදියයි. "මුනීන්‍ද්‍රයන් වහන්සේගේ වක්ත්‍රය පියුමකට සමානය" යන්න උපමාවයි. සමාන ධර්මය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ 'සුන්දර' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් එය 'ධර්මහීන' නම් වේ. ප්‍රකාශක වචනයක් නොමැති කල්හි සමාන ධර්මය කෙසේ වැටහෙන්නේද යත්? "මුනීන්‍ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුහුණ පද්මයට සමානය" යන්නෙහි, මුහුණේත් පද්මයේත් සාධාරණ ධර්මයක් නොමැතිව මුහුණට පියුමෙහි ඇති සමානත්වය කෙසේ සිදුවේද? වෙනත් අයුරකින් විය නොහැකි බැවින් (අන්‍යථානුපපත්ති සාමර්ථ්‍යයෙන්), 'ඉව' ශබ්දයට පර්යාය වූ 'සදිස' ශබ්දය මුහුණෙහි විශේෂණයක් වන බැවින් එය මුහුණෙහි පවතින සමානත්වය පවසයි. පියුමෙහි පවතින සමානත්වය වනාහි සාමර්ථ්‍යයෙන්ම වටහා ගත යුතුය. "හේ මුනිරාජයාණෙනි, ඔබ වහන්සේගේ මුහුණට පියුම සමානය" යන්න විපරීත උපමාවයි. "පියුමට මුහුණ සමානය" යන ලෝක ප්‍රසිද්ධ ක්‍රමයට ප්‍රතිවිරුද්ධව "මුහුණට පියුම සමානය" යැයි පැවසූ බැවින්, ධර්මහීන වුවද එය 'විපරීත උපමා' නම් වේ. "ඇසුණු දේ සහ අනුමාන කළ දේ අතර ඇසුණු සම්බන්ධය බලවත්ය" යන නියමය අනුව, මෙහි 'මුනි' යන්න නොමැති වුවද, පෙර කොටසෙහි 'මුනිනෝ' යන්න ඇසුණු බැවින් ලැබෙන 'තව' (ඔබගේ) යන ශබ්දයේ සමීපත්වය නිසා එය ආමන්ත්‍රණ අර්ථයෙන් වටහා ගත යුතුය. මෙහි 'ඉව' ශබ්දයට පර්යාය වූ 'තුල්‍ය' ශබ්දය පියුමෙහි විශේෂණයක් වී, පියුමෙහි ඇති සමානත්වය පවසන අතර, මුහුණෙහි ඇති සමානත්වය සහ පියුමට හා මුහුණට ඇති සාධාරණ ධර්මය සාමර්ථ්‍යයෙන් වැටහෙන බව ආදී කරුණු පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන් වටහා ගත යුතුය. ඉදිරියටද පැහැදිලි තැන් සුදුසු පරිදි ගළපා ගත යුතුය.

၁၈၈.

188.

တဝါနန’မိဝ’မ္ဘောဇံ, အမ္ဘောဇ’မိဝ တေ မုခံ;

အညမညောပမာ သာ’ယံ, အညမညောပမာနတော.

ඔබගේ මුහුණ මෙන් නෙළුම් පියුමද, නෙළුම් පියුම මෙන් ඔබගේ මුහුණද වේ. අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් උපමාන වන බැවින් මෙය 'අන්‍යෝන්‍යෝපමා' (අඤ්ඤමඤ්ඤෝපමා) නම් වේ.

၁၈၈. ‘‘တဝ’’ဣစ္စာဒိ. အညမညောပမာနတောတိ အညမညဿ မုခဿ အမ္ဘောဇဿ စ အညမညေန တံဒွယေန ဥပမာနတော.

188. "තව..." යන්න ආරම්භයයි. අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් උපමාන වීමෙන් යනු, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් මුහුණට පියුමද, පියමට මුහුණද යන ඒ දෙකෙන්ම උපමාන කිරීමෙනි.

၁၈၈. ‘‘တဝါနနိ’’စ္စာဒိ. ‘‘အမ္ဘောဇံ တဝါနနမိဝ, တေ မုခံ အမ္ဘောဇမိဝါ’’တိ အယမုပမာ. အညမညောပမာနတော အညမညဿ ဥပမာနတ္တာ အညမညောပမာ နာမ ဟောတိ. အညမညဿ ဥပမာတိ စ, အညမညဿ ဥပမာနန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဝိဂ္ဂဟဒွယေပိ ပုဗ္ဗဝိဘတ္တိလောပေါ. သဗ္ဗာဒီနံ ဗျတိဟာရလက္ခဏေန ဥတ္တရဝိဘတ္တိလောပေါ. သမာသလက္ခဏေန အညတ္ထဿ အပေက္ခာသိဒ္ဓတ္တာ [Pg.199] မုခါပေက္ခာယ အညံ အမ္ဘောဇဉ္စ, အမ္ဘောဇာပေက္ခာယ အညံ မုခဉ္စ ကမေန ဥပမေယျာ နာမ. အမ္ဘောဇာပေက္ခာယ အညံ မုခဉ္စ, မုခါပေက္ခာယ အညံ အမ္ဘောဇဉ္စ ဥပမာနံ နာမ.

188. "තවානන..." යනාදියයි. "නෙළුම් පියුම ඔබගේ මුහුණ මෙන්ද, ඔබගේ මුහුණ නෙළුම් පියුම මෙන්ද වේ" යන්න මේ උපමාවයි. එකිනෙකාට උපමාන වන බැවින් මෙය 'අන්‍යෝන්‍යෝපමා' නම් වේ. "එකිනෙකාගේ උපමාව" කියාද "එකිනෙකාගේ උපමානය" කියාද මෙහි විග්‍රහ වේ. විග්‍රහයන් දෙකෙහිදීම පූර්ව විභක්තිය ලොප් වේ. සර්වාදීන්ගේ ව්‍යතිහාර (පරස්පරතා) ලක්ෂණයෙන් උත්තර විභක්තිය ලොප් වේ. සමාස ලක්ෂණයෙන් වෙනත් අර්ථයක් අපේක්ෂා කිරීමෙන් සිද්ධ වන බැවින්, මුහුණ අපේක්ෂාවෙන් අනෙකක් වූ පියුමද, පියුම අපේක්ෂාවෙන් අනෙකක් වූ මුහුණද පිළිවෙළින් 'උපමේය' නම් වේ. පියුම අපේක්ෂාවෙන් අනෙකක් වූ මුහුණද, මුහුණ අපේක්ෂාවෙන් අනෙකක් වූ පියුමද 'උපමාන' නම් වේ.

၁၈၉.

189.

ယဒိ ကိဉ္စိ ဘဝေ’မ္ဘောဇံ,လောစနဗ္ဘမုဝိဗ္ဘမံ;

ဓာရေတုံ မုခသောဘံ တံ,တဝေ’တိ အဗ္ဘုတောပမာ.

ඇස් හා බැමවල විලාසය (ලීලාව) ඇති යම් කිසි නෙළුම් පියුමක් ඇත්නම්, එයට ඔබගේ වක්ත්‍ර ශෝභාව (මුහුණේ සුන්දරත්වය) දරාගත හැකිය යන්න 'අද්භූතෝපමා' (අබ්භුතෝපමා) නම් වේ.

၁၈၉. ‘‘ယဒိ’’စ္စာဒိ. လောစနာနိ စ ဘမုယော စ, တာသံ ဝိဗ္ဘမော ယသ္မိံ, တံ, တာဒိသမမ္ဘောဇံ ကိဉ္စိ ကိမပိ ယဒိ ဘဝေ. တမီဒိသမမ္ဘောဇံ တဝ မုခသောဘံ ဝဒနကန္တိံ ဓာရေတုံ နိသိဇ္ဈတေ. ကိံ နွစ္ဆရိယမီဒိသန္တိ အဗ္ဘုတတ္ထဝိဘာဝနေန ဝဒနမမ္ဗုဇေနောပမီယတီတိ အယမဗ္ဘုတောပမာ ဉာတဗ္ဗာတိ.

189. "යදි..." යනු ආරම්භයයි. නේත්‍රයන්ද භෲවයන්ද (ඇස් හා බැමද), ඒවායේ විලාසය යමක පවතීද, එවැනි වූ යම් කිසි නෙළුම් පියුමක් වන්නේ නම්, එබඳු පියුම ඔබගේ වක්ත්‍ර කාන්තිය (මුහුණේ ශෝභාව) දැරීමට සමත් වේ. "මේ කෙතරම් ආශ්චර්යයක්ද!" යනුවෙන් අද්භූත අර්ථය විදහා දක්වමින් මුහුණ පියුමෙන් උපමා කරන බැවින්, මෙය 'අද්භූතෝපමා' ලෙස වටහා ගත යුතුය.

၁၈၉. ‘‘ယဒိ’’စ္စာဒိ. လောစနဗ္ဘမုဝိဗ္ဘမံ လောစနဘမူနံ လီလာဝန္တံ ကိဉ္စိ အမ္ဘောဇံ ကိဉ္စိ အစ္ဆရိယံ ပဒုမံ ယဒိ ဘဝေ စေ သိယာ, တမမ္ဘောဇံ တဝ မုခသောဘံ ဝဒနကန္တိံ ဓာရေတုံ သမတ္ထော ဟောတိ. ဣတိ ဤဒိသီ ဥပမာ အဗ္ဘုတောပမာ အဗ္ဘုတဓမ္မပကာသကတ္တာ အဗ္ဘုတောပမာ နာမ. ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇမာနောပိ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေန ပရိကပ္ပိတော ပဒုမဂတော လောစနဗ္ဘမုဝိဗ္ဘမသမ္ဗန္ဓော အမ္ဘောဇဝိသေသနေန ‘‘လောစနဗ္ဘမုဝိဗ္ဘမ’’န္တိ ဣမိနာ ဇောတိတော. တသ္မာ အမ္ဘောဇံ လောစနဗ္ဘမုဝိဗ္ဘမသမ္ဗန္ဓသင်္ခတဥပမာယ ဇောတကတ္တာ နိဿိတဝေါဟာရေန ဥပမာ, မုခံ ဥပမေယျန္တိ မုခဂတော လောစနဗ္ဘမုဝိဗ္ဘမသမ္ဗန္ဓော ယဒိ မုခေ န ဘဝေယျ, တာဒိသံ မုခသောဘံ ဓာရေတုံ ကထံ သမတ္ထောတိ သာမတ္ထိယာ ဉာယတိ. လောစနဗ္ဘမုဝိဗ္ဘမသင်္ခါတသာဓာရဏဓမ္မော ပန ‘‘လောစနာနိ စ ဘမုယော စေတိ စ, တာသံ ဝိဗ္ဘမော ယသ္မိ’’န္တိ စ ဝိဂ္ဂဟေ နိပ္ဖန္နေန [Pg.200] ဘိန္နာဓိကရဏအညပဒတ္ထသမာသေန ဂုဏီဘူတဿပိ ဂဟိတတ္တာ ဝိညာယတိ.

189. ‘යදි’ යනාදියයි. නෙත් සහ බැමවල ලීලාවෙන් යුත් කිසියම් අසිරිමත් නෙළුමක් ඇත්නම්, ඒ නෙළුම ඔබගේ මුහුණේ ශෝභාව (වක්ත්‍ර කාන්තිය) දරන්නට සමත් වෙයි. මෙබඳු උපමාව, අද්භූත කරුණක් ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘අද්භූතෝපමා’ නම් වේ. මෙහි ඇත්ත වශයෙන්ම නොපවතින නමුත්, පවතින බව උපකල්පනය කරමින් නෙළුමෙහි ඇති නෙත් සහ බැමෙහි ලීලාව පිළිබඳ සම්බන්ධය, ‘ලෝචනබ්භමුවිබ්භමං’ (නෙත්-බැම ලීලාවෙන් යුත්) යන නෙළුමේ විශේෂණයෙන් දක්වා ඇත. එබැවින් නෙළුම යනු නෙත්-බැම ලීලාවේ සම්බන්ධය නමැති උපමාව ප්‍රකාශ කරන්නක් බැවින්, උපචාර ව්‍යවහාරයෙන් ‘උපමාව’ වන අතර, මුහුණ ‘උපමේය’ වේ. මුහුණෙහි පවතින නෙත්-බැම ලීලාවේ සම්බන්ධය මුහුණෙහි නොතිබුණේ නම්, එවැනි මුහුණේ ශෝභාවක් දරන්නට නෙළුම කෙසේ සමත් වේදැයි එහි ඇති ශක්‍යතාවෙන් වටහාගත හැකිය. නෙත් සහ බැමෙහි ලීලාව නමැති පොදු ධර්මය වනාහි, ‘නෙත් ද බැම ද, ඒවායේ විලාසය යමක ඇද්ද’ යන විග්‍රහයෙන් නිපන් භින්නාධිකරණ අන්‍යපදත්ථ සමාසයෙන් ගුණීභූත (ද්විතීයික) වූවක් වුවද ග්‍රහණය කරගෙන ඇති බැවින් වටහාගත හැකිය.

၁၉၀.

190.

သုဂန္ဓိ သောဘသမ္ဗန္ဓိ, သိသိရံသုဝိရောဓိ စ;

မုခံ တဝ’မ္ဗုဇံဝေ’တိ, သာ သိလေသောပမာ မတာ.

සුවඳවත් වූ ද, ශෝභාවෙන් යුක්ත වූ ද, චන්ද්‍රයාට විරුද්ධ වූ ද ඔබගේ මුහුණ නෙළුමක්මය යනු යම් උපමාවකි ද, එය ‘සිලේෂෝපමා’ (ශ්ලේෂෝපමා) ලෙස සලකනු ලැබේ.

၁၉၀. ‘‘သုဂန္ဓိ’’စ္စာဒိ. တဝ မုခံ အမ္ဘောဇမိဝ သိသိရံသုနောစန္ဒဿ ဝိရောဓိ ပစ္စနီကံ, မုခံ တံသမာနကန္တိတ္တာ အမ္ဗုဇဉ္စ တဒုဒယေ သင်္ကောစဘဇနတော. သောဘသမ္ဗန္ဓိ ကန္တိယုတ္တံ, မုခမမ္ဗုဇဉ္စ. သုဂန္ဓော အဿ အတ္ထီတိ သုဂန္ဓိ စ ဒွယမပီတိ ဧဝံ သိလေသပရိဂ္ဂဟေန မုခမ္ဗုဇာနံ ဥပမာယောဂတော သာ ယထာဝုတ္တာ သိလေသောပမာ မတာ.

190. ‘සුගන්ධි’ යනාදියයි. ඔබගේ මුහුණ නෙළුමක් මෙන් සිසිල් කිරණ ඇති චන්ද්‍රයාට විරුද්ධය (ප්‍රතිපක්ෂය). මුහුණ ඒ හා සමාන කාන්තියෙන් යුක්ත බැවින් ද, නෙළුම චන්ද්‍රයා උදාවන විට හැකිලෙන බැවින් ද චන්ද්‍රයාට විරුද්ධ වේ. මුහුණ හා නෙළුම යන දෙකම ශෝභා සම්බන්ධයෙන් (කාන්තියෙන්) යුක්තය. සුවඳ මීට ඇත යන අර්ථයෙන් දෙකම ‘සුගන්ධි’ (සුවඳවත්) වේ. මෙසේ ශ්ලේෂය ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන් මුහුණ සහ නෙළුම අතර උපමා යෝග්‍යතාවක් ඇති බැවින්, එය ඉහත සඳහන් කළ ‘සිලේෂෝපමා’ ලෙස සලකනු ලැබේ.

၁၉၀. ‘‘သုဂန္ဓိ’’စ္စာဒိ. တဝ မုခံ အမ္ဘောဇမိဝ သိသိရံသုဝိရောဓိ စန္ဒဿ ဝိရုဒ္ဓံ ဟောတိ တုလျတ္တာ. ပဒုမံ ပန စန္ဒောဒယေန အတ္တနော သင်္ကောစနတ္တာ တဿ ဝိရုဒ္ဓံ ဟောတိ. သောဘသမ္ဗန္ဓိ စ အနညသာဓာရဏမုခဂတကန္တိသမ္ဗန္ဓယုတ္တဉ္စ ဟောတိ. ပဒုမံ ပန ပဒုမဂတကန္တိသမ္ဗန္ဓိနာ ယုတ္တံ ဟောတိ. သုဂန္ဓိ စ စတုဇ္ဇာတိသုဂန္ဓဝဟနတော သုဂန္ဓိ စ ဟောတိ. အမ္ဗုဇံ ပန ပဒုမသုဂန္ဓေနေဝ ယုတ္တံ ဟောတိ. ဣတိ ဤဒိသီ ဥပမာ သိလေသောပမာ ဧကပဒါတိဟိတဥဘယတ္ထလက္ခဏေန သိလေသဝသေန ဝုတ္တတ္တာ သိလေသောပမာ နာမ ဟောတိ. သိသိရာ သီတလာ အံသု ကန္တိ အဿေတိ စ, တဿ ဝိရုဇ္ဈတိ သီလေနေတိ စ, ပစ္စယသာမတ္ထိယဝသေန ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ အတ္ထာနံ လဗ္ဘနတော သိလိဿတိ အပရောပိ အတ္ထော ဧတ္ထ အလင်္ကာရေတိ စ, သိလေသဝသေန ဝုတ္တာ ဥပမာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဧတ္ထ သုဂန္ဓော စ သောတသမ္ဗန္ဓော စ သိသိရံသုဝိရောဓိတ္တဉ္စေတိ ဣမေ ဥပမာနောပမေယျာနမမ္ဗုဇမုခါနံ တုလျဓမ္မော, တေသု အမ္ဗုဇဂတတုလျဓမ္မသမ္ဗန္ဓော သဓမ္မတ္တာ ဥပမာ နာမ ဟောတိ, သာ အမ္ဗုဇသမ္ဗန္ဓိနာ ဣဝသဒ္ဒေန ဇောတိတာ, [Pg.201] မုခဂတတုလျဓမ္မော ပန အဿတ္ထိတဿီလတ္ထေ ကတပစ္စယေ သတိပိ သာမတ္ထိယာယေဝ ဂမျတေ.

190. ‘සුගන්ධි’ යනාදියයි. ඔබගේ මුහුණ නෙළුමක් මෙන් සිසිල් කිරණ ඇති චන්ද්‍රයාට විරුද්ධ (විරෝධී) වෙයි. මුහුණ චන්ද්‍රයාට සමාන කාන්තියක් ඇති බැවින් ද, නෙළුම වනාහි චන්ද්‍රයා උදාවීමෙන් තමා හැකිලෙන බැවින් ද චන්ද්‍රයාට විරුද්ධ වෙයි. මුහුණ අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන තමාටම ආවේණික කාන්ති සබඳතාවෙන් යුක්ත වෙයි; නෙළුම ද නෙළුමට උචිත කාන්ති සබඳතාවෙන් යුක්ත වෙයි. මුහුණ සිව්වැදෑරුම් සුවඳ විහිදුවන බැවින් සුවඳවත් වන අතර, නෙළුම නෙළුමට ආවේණික සුවඳින් යුක්ත වෙයි. මෙබඳු උපමාව, එක් පදයකින් අර්ථ දෙකක් (ශ්ලේෂ වශයෙන්) ප්‍රකාශ වන බැවින් ‘සිලේෂෝපමා’ (ශ්ලේෂෝපමා) නම් වේ. ‘සිසිල් වූ කිරණ/කාන්තිය ඇත්තේ යමකුටද’ සහ ‘ඊට ස්වභාවයෙන්ම විරුද්ධ වන්නේය’ යනුවෙන්, ප්‍රත්‍ය ශක්තියෙන් අර්ථ යුගල බැගින් ලැබෙන බැවින් ද, මෙහි වෙනත් අර්ථයක් ද ශ්ලේෂ කොට අලංකාරවත් කරන බැවින් ද, ශ්ලේෂ වශයෙන් පවසන ලද උපමාව ‘සිලේෂෝපමා’ නම් වේ යනු විග්‍රහයයි. මෙහි සුවඳ, ශෝභා සම්බන්ධය සහ චන්ද්‍ර විරෝධී බව යන මේවා, උපමාන වූ නෙළුමෙහි සහ උපමේය වූ මුහුණෙහි පොදු ධර්මයන් (සාධාරණ ධර්මයන්) වේ. ඒවා අතුරින් නෙළුමෙහි ඇති පොදු ධර්ම සම්බන්ධය සමාන ධර්මතාවක් ඇති බැවින් උපමාව වන අතර, එය නෙළුම හා බැඳුණු ‘ඉව’ (මෙන්) යන ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වේ. මුහුණෙහි ඇති පොදු ධර්මය වනාහි, එහි පැවැත්ම සහ ස්වභාවය අඟවන ප්‍රත්‍යයන් යෙදී තිබුණ ද, අර්ථ ශක්තියෙන්ම වටහාගත හැකිය.

၁၉၁.

191.

သရူပသဒ္ဒဝါစ္စတ္တာ, သာ သန္တာနောပမာ ယထာ;

ဗာလာ’ဝု’ယျာနမာလာ’ယံ, သာလကာနနသောဘိနီ.

සමාන ශබ්ද රූපයකින් කියැවෙන බැවින්, එය ‘සන්තානෝපමා’ (සන්තති උපමාව) ලෙස හැඳින්වේ. නිදසුනක් ලෙස, ‘මේ උද්‍යාන පන්තිය (උද්‍යාන මාලාව), කෙස්වැටියෙන් හා මුහුණින් බබළන තරුණියක මෙන්, සල් වනයෙන් බබළයි.’

၁၉၁. ‘‘သရူပ’’ဣစ္စာဒိ. အယမုယျာနမာလာ ဗာလာဝ ဣတ္ထီ ဝိယ. ကထံ? သာလကာနနသောဘိနီ ဗာလာ တာဝ သဟာလကေန ကေသသန္နိဝေသဝိသေသေန ဝတ္တတေ သာလကမာနနံ တေန သောဘတေ. သာလကာနနသောဘိနီ ဥယျာနမာလာပိ သာလာနံ ရုက္ခဝိသေသာနံ ကာနနေန ဂဟနေန သောဘတေ, ဧဝရူပါ သာ တာဒိသီ သန္တာနောပမာ အာချာယတေ, ကသ္မာ? သိလေသောပမတ္တသဘာဝေပိ သရူပေန သဒိသေန သဒ္ဒေန ‘‘သာလကာနနသောဘိနီ’’တွေဝံဝိဓေန သဒ္ဒသန္တာနေန ဝိသေသဘူတေန ဝါစ္စတ္တာ ပကာသိယတ္တာ တဿာဣတိ ဂမျတေ. ယထေတိ နိဒဿနေ.

191. ‘සරූප’ යනාදියයි. මේ උද්‍යාන පන්තිය (උද්‍යාන මාලාව) තරුණියක මෙනි. ඒ කෙසේද? ‘සාලකානනසෝභිනී’ යන්නෙහි තරුණිය වනාහි ‘සාලක’ නම් වූ විශේෂ කෙස් සැකසුමකින් හා මුහුණින් යුක්ත බැවින්, එමඟින් බබළයි. ‘සාලකානනසෝභිනී’ වූ උද්‍යාන පන්තිය ද ‘සාල’ නම් වූ විශේෂ වෘක්ෂයන්ගෙන් ගහන වූ වනයෙන් බබළයි. මෙබඳු වූ එම උපමාව ‘සන්තානෝපමා’ ලෙස කියනු ලැබේ. කුමන හෙයින්ද යත්? ශ්ලේෂෝපමා ස්වභාවයක් තිබුණ ද, එක සමාන ශබ්ද ඇති ‘සාලකානනසෝභිනී’ වැනි සුවිශේෂී පද මාලාවකින් (ශබ්ද සන්තානයකින්) ප්‍රකාශ වන බැවිනි. ‘යථා’ යන්න නිදසුන දැක්වීමටයි.

၁၉၁. ‘‘သရူပေ’’စ္စာဒိ. သရူပသဒ္ဒဝါစ္စတ္တာ တုလျသုတိယာ အစ္ဆိန္နသမ္ဗန္ဓဝစနမာလာယ ဝုစ္စမာနတ္တာ သာ ဥပမာ သန္တာနောပမာ နာမ ဟောတိ, သိလေသတ္တေ သတိပိ ကတသမာသေဟိ ပဒသန္တာနေဟိ ဝုစ္စမာနတ္တာ သန္တာနောပမာ နာမ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ယထေ’’တိ ဥဒါဟရတိ. အယံ ဥယျာနမာလာ ဧသာ ဥယျာနပန္တိ သာလကာနနသောဘိနီ အလကသင်္ခါတကေသသန္နိဝေသသဟိတေန မုခေန သောဘမာနာ ဗာလာဝ အင်္ဂနာ ဣဝ သာလကာနနသောဘိနီ သာလဝနေဟိ သောဘမာနာ ဟောတိ. ဥပမာနောပမေယျာနံ သမာနံ ရူပံ ယေသန္တိ စ, သရူပါ စ တေ သဒ္ဒါ စေတိ စ, တေဟိ ဝါစ္စာ ဥပမာတိ စ, တဿာ ဘာဝေါတိ စ, သန္တာနေန ယုတ္တာ ဥပမာတိ စ, ဥယျာနာနံ မာလာတိ စ, သဟ အလကေန ဝတ္တမာနန္တိ စ, တဉ္စ တံ အာနနဉ္စာတိ စ, တေန သောဘတိ သီလေနာတိ စ, သာလာနံ ကာနနန္တိ စ, တေန သောဘတိ သီလေနာတိ စ ဝါကျံ.

191. ‘සරූපේ’ යනාදියයි. සමාන රූප ඇති ශබ්දවලින් කියැවෙන බැවින්, එනම් සමාන ශ්‍රවණයක් ඇති නොකැඩුණු සම්බන්ධ වචන මාලාවකින් පැවසෙන බැවින් ඒ උපමාව ‘සන්තානෝපමා’ නම් වේ. ශ්ලේෂ ස්වභාවයක් තිබුණ ද, සමාස කරන ලද පද වැලකින් (පද සන්තානයකින්) ප්‍රකාශ වන බැවින් ‘සන්තානෝපමා’ නම් වේ යන්න අදහසයි. ‘යථා’ යන්නෙන් උදාහරණ දක්වයි. ‘මේ උද්‍යාන පන්තිය, අලක නම් වූ කෙස් සැකසුම සහිත මුහුණෙන් බබළන තරුණියක මෙන්, සල් වනාන්තරයෙන් බබළන්නී වෙයි.’ උපමාන හා උපමේයන්ට සමාන රූප ඇති බැවින් ‘සරූප’ ද, ඒවා ශබ්ද වන බැවින් ‘සරූප ශබ්ද’ ද වේ, ඒවායින් කියැවෙන උපමාව යන අර්ථයෙන් ද, එහි පැවැත්ම යන අර්ථයෙන් ද, වැලකින් (සන්තානයකින්) යුත් උපමාව යන අර්ථයෙන් ද, උද්‍යානයන්ගේ මාලාව (පන්තිය) යන අර්ථයෙන් ද, අලක (කෙස් රැළි) සහිතව පවතින්නේය යන අර්ථයෙන් ද, එයම මුහුණ වන්නේය යන අර්ථයෙන් ද, එයින් බබළන ස්වභාවය ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ද, සල් ගස්වල වනය යන අර්ථයෙන් ද, එයින් බබළන ස්වභාවය ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ද වාක්‍ය විග්‍රහය වේ.

၁၉၂.

192.

ခယီ [Pg.202] စန္ဒော ဗဟုရဇံ, ပဒုမံ တေဟိ တေ မုခံ;

သမာနမ္ပိ သမုက္ကံသီ-တျ’ယံ နိန္ဒောပမာ မတာ.

‘චන්ද්‍රයා ක්ෂය වන සුලුය, නෙළුමෙහි බොහෝ රේණු (දූවිලි) ඇත. එහෙත් ඔබගේ මුහුණ ඒ දෙකටම සමාන වුවද අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨය.’ මෙසේ පැවසීම ‘නින්දෝපමා’ (නින්දා උපමාව) ලෙස සලකනු ලැබේ.

၁၉၂. ‘‘ခယီ’’ဣစ္စာဒိ. စန္ဒော ခယီ ခယော အစ္စယော ယဿေတိ, ပဒုမံ ဗဟုရဇံ ဗဟူနိ ရဇာနိ ပရာဂါဝယဝါ ယသ္မိန္တိ, တေဟိ ဧဝံဘူတေဟိ စန္ဒပဒုမေဟိ ကန္တိအာဒိနာ သမာနမ္ပိ သဒိသမ္ပိ သန္တံ တဝ မုခံ သမုက္ကံသိ ပရမုက္ကံသဝန္တံ, ခယသဒ္ဒဿ စ ရဇဿ စ ဒေါသေပိ ဝတ္တနတော, သဒ္ဒစ္ဆလေန ခယဿ ဒေါသရူပဿ ဗဟုရဇတ္တဿ စ တတ္ထာဘာဝတောတိ. ဣတိ ဧဝရူပါ အယံ နိန္ဒောပမာ မတာ နိန္ဒိတေန စန္ဒာဒိနာ ခယဿောပမိတတ္တာ.

192. ‘ඛයී’ යනාදියයි. චන්ද්‍රයා ක්ෂය වන සුලුය, එනම් යමකට විනාශය (ගෙවී යාම) ඇත්ද එයයි. නෙළුමෙහි බොහෝ රේණු (දූවිලි) ඇත, එනම් යමක බොහෝ රේණු පරාග පවතීද එයයි. මෙබඳු වූ චන්ද්‍රයා හා නෙළුම සමඟ කාන්තිය ආදියෙන් සමාන (සදෘශ) වුවද, ඔබගේ මුහුණ අතිශය උත්කෘෂ්ටය (උසස්ය). ක්ෂය (ගෙවී යාම) සහ රජස් (දූවිලි/කිලුට) යන වචන දෝෂයන් හැඟවීමට ද යෙදෙන බැවින්, ශබ්ද වංචාවෙන් (සැඟවුණු අරුතින්) දෝෂ ස්වරූපී වූ ක්ෂය වීම සහ අධික රේණු (දූවිලි) සහිත බව මුහුණෙහි නොමැති බැවිනි. මෙබඳු වූ මෙම උපමාව, නින්දා සහගත වූ චන්ද්‍රයා ආදිය සමඟ උපමා කළ ද මුහුණේ උත්කෘෂ්ට බව පැවසෙන බැවින් ‘නින්දෝපමා’ ලෙස සලකනු ලැබේ.

၁၉၂. ‘‘ခယိ’’စ္စာဒိ. စန္ဒော ခယီ ပါဋိပဒတော ပဋ္ဌာယ ဒိနေ ဒိနေ ဧကမေကာယ ကလာယ သူရိယဿ အာသန္နဟေတု ခီယနသဘာဝယုတ္တော ဟောတိ, ပဒုမံ ဗဟုရဇံ ဗဟုရေဏုသမန္နာဂတံ ဟောတိ, တေဟိ စန္ဒပဒုမေဟိ သမာနမ္ပိ ကန္တိသုဂန္ဓာဒီဟိ သဒိသမ္ပိ တေ မုခံ တဝါနနံ သမုက္ကံသိ ခယရဇသဒ္ဒေဟိ ဒေါသဿာပိ ဝါစ္စတ္တာ သဒ္ဒစ္ဆလေဟိ ဂမျမာနဿ တာဒိသဿ ဒေါသဿ မုခေ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အဓိကုက္ကံသဂုဏဝန္တံ ဟောတိ, ဣတိ ဤဒိသီ အယံ ဥပမာ နိန္ဒောပမာ နိန္ဒိတာနံ စန္ဒပဒုမာနံ မုခဿ ဥပမိတာတိ နိန္ဒောပမာ နာမ ဟောတိ, မုခဝိသေသနေန ဣဝသဒ္ဒပရိယာယေန သမာနသဒ္ဒေန မုခဂတသဓမ္မော ဇောတိတော ဟောတိ, ဥပမာသင်္ခတစန္ဒပဒုမဂတသဓမ္မောပိ ဒွီသု တုလျဓမ္မောပိ သာမတ္ထိယာ ဂမျတေ, အပိသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗန္တရသမုစ္စယေ, သမုက္ကံသောတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တရော.

192. ‘ක්‍ෂයී’ යනාදීනි. චන්ද්‍රයා පාටිපද (පෑලවිය) දවසේ සිට දිනෙන් දින එක් එක් කලාව බැගින් සූර්යයාට ළඟාවීම හේතුවෙන් ක්‍ෂය වන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වේ. නෙළුම බොහෝ රජස් (රේණු) සහිත ය, එනම් බොහෝ රේණුවලින් යුක්ත ය. ඒ චන්ද්‍රයා සහ නෙළුම හා සමාන වුව ද, කාන්තිය හා සුගන්ධය ආදියෙන් සදෘශ වුව ද, ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ (තවානනං) ‘ක්‍ෂය’ සහ ‘රජස්’ යන වචන මඟින් දෝෂයන් ද ප්‍රකාශ වන බැවින්, ශබ්ද ඡලයෙන් හැඟවෙන එවැනි දෝෂයන් මුහුණෙහි නොමැති බැවින් උත්කෘෂ්ට ගුණයෙන් යුක්ත වේ. මෙලෙස මෙබඳු වූ උපමාව ‘නින්දෝපමා’ නම් වේ. එහිදී නින්දාවට පත් චන්ද්‍රයා සහ නෙළුම මුහුණට උපමා කරන ලද බැවින් එය නින්දෝපමා නම් වේ. මුහුණෙහි විශේෂණය වූ ‘ඉව’ ශබ්දයේ පර්යාය පදයක් වන ‘සමාන’ ශබ්දයෙන් මුහුණෙහි පවත්නා සමාන ධර්මය ප්‍රකාශ වේ. උපමා වූ චන්ද්‍රයා සහ නෙළුම කෙරෙහි පවත්නා සමාන ධර්මය ද, දෙපාර්ශ්වයෙහිම පවතින සමාන ස්වභාවය ද ශබ්දයේ ශක්තියෙන්ම වටහා ගනු ලැබේ. මෙහි ‘අපි’ ශබ්දය වනාහි ප්‍රකාශ කළ යුතු වෙනත් අර්ථයක් එක් කිරීම පිණිස ය. ‘සමුක්කංස’ (උත්කෘෂ්ටභාවය) යනු එම ප්‍රකාශ කළ යුතු අනෙක් අර්ථයයි.

၁၉၃.

193.

အသမတ္ထော မုခေနိ’န္ဒု, ဇိန တေ ပဋိဂဇ္ဇိတုံ;

ဇဠော ကလင်္ကီ’တိ အယံ, ပဋိသေဓောပမာ သိယာ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, අඥාන වූ (හෙවත් සිසිල් වූ) ද, ලප සහිත වූ ද චන්ද්‍රයා ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ සමඟ තරඟ කිරීමට (සමාන වීමට) අසමත් ය. මෙය ‘ප්‍රතිෂේධෝපමා’ (ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීමේ උපමාව) නම් වේ.

၁၉၃. ‘‘အသမတ္ထော’’ဣစ္စာဒိ. ဇိန တေ မုခေန ဇဠော သီတော အကုသလော စ ကလင်္ကော မိဂလဉ္ဆနလက္ခဏော ဒေါသော [Pg.203] အဿ အတ္ထီတိ ကလင်္ကီ. သဒ္ဒစ္ဆလေန ဒေါသကထနံ. တာဒိသော ဣန္ဒု စန္ဒော ပဋိဂဇ္ဇိတုံ ဝိဝဒိတုံ အသမတ္ထော, မုခန္တု ဝိသဒံ အလင်္ကတဉ္စေတိ ကထမနေနာယံ သဒိသောတိ နိသေဓဒွါရေန သဓမ္မတာဝ ဂမ္မတေ, အယံ ပဋိသေဓောပမာ သိယာ.

193. ‘අසමත්ථෝ’ යනාදීනි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ සමඟ සැසඳීමේදී, ජළ (සිසිල් වූ ද අදක්‍ෂ වූ ද) වූ, කලංකී (මුව ලකුණ නමැති කැලල හෙවත් දෝෂය ඇති) චන්ද්‍රයා අසමත් වේ. මෙය ශබ්ද ඡලයෙන් දෝෂ පැවසීමකි. එබඳු වූ චන්ද්‍රයා ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ සමඟ වාද කිරීමට (තරඟ කිරීමට) අසමත් ය. මුහුණ වනාහි ප්‍රසන්න ය, අලංකෘත ය. එබැවින් ‘මෙය මෙයට කෙසේ නම් සමාන වේද’ යි ප්‍රතිෂේධ (වැළැක්වීමේ) ද්වාරයෙන්ම සමාන ධර්මතාවය වටහා ගනු ලැබේ. මෙය ප්‍රතිෂේධෝපමාව වේ.

၁၉၃. ‘‘အသမတ္ထော’’စ္စာဒိ. ဟေ ဇိန တေ တုယှံ မုခေန ပဋိဂဇ္ဇိတုံ ဝိဝဒိတုံ ဇဠော သီတလော အဝိသဒေါ ကလင်္ကီ သသလက္ခဏော ဝါ သဒေါသော ဝါ ဣန္ဒု စန္ဒော အသမတ္ထော ဟောတီတိ, အယံ ဧဒိသီ ဥပမာ ပဋိသေဓောပမာ နာမ. ကလင်္ကော အဿ အတ္ထီတိ ဝါကျံ. ဧတ္ထ ဝိသဒေန ကလင်္ကရဟိတေန မုခေန သီတလော အဝိသဒေါ သဒေါသော စန္ဒော သမာနော ဘဝိတုမသမတ္ထောတိ ဧဝံ ပဋိသေဓဒွယေန ဣန္ဒမုခသင်္ခါတာနံ ဥပမာနောပမေယျာနံ တုလျဓမ္မသမ္ဗန္ဓဿ ပကာသိတတ္တာ သတိပိ နိန္ဒောပမာဘာဝေ ပဋိသေဓောပမာ နာမ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပဋိဂဇ္ဇိတု’’န္တိ ဣဒံ စန္ဒဿ ဝိသေသနတ္တာ စန္ဒဂတသဓမ္မံ ဇောတေတိ.

193. ‘අසමත්ථෝ’ යනාදීනි. එම්බා ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ සමඟ වාද කිරීමට (තරඟ කිරීමට) ජළ (සීතල වූ, අප්‍රසන්න වූ) කලංකී (සාවාගේ ලකුණ ඇති හෙවත් දෝෂ සහිත) චන්ද්‍රයා අසමත් වෙයි. මෙබඳු වූ උපමාව ප්‍රතිෂේධෝපමා නම් වේ. ‘කලංකෝ අස්ස අත්ථීති’ යනු විග්‍රහ වාක්‍යයයි. මෙහිදී ප්‍රසන්න වූ, කැලල් රහිත වූ මුහුණ සමඟ සීතල වූ, අප්‍රසන්න වූ, දෝෂ සහිත චන්ද්‍රයා සමාන වීමට අසමත් යැයි මෙලෙස ප්‍රතිෂේධ ද්වාරයෙන් චන්ද්‍රයා සහ මුහුණ යන උපමාන-උපමේයයන්ගේ සමාන ධර්ම සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කරන බැවින්, මෙහි නින්දෝපමා ස්වභාවය තිබුණ ද මෙය ප්‍රතිෂේධෝපමා නම් වන බව අදහසයි. ‘පටිගජ්ජිතුං’ යන්න චන්ද්‍රයාගේ විශේෂණයක් වන බැවින් චන්ද්‍රයා කෙරෙහි පවත්නා සමාන ධර්මය ප්‍රකාශ කරයි.

၁၉၄.

194.

ကစ္ဆံ စန္ဒာရဝိန္ဒာနံ, အတိက္ကမ္မ မုခံ တဝ;

အတ္တနာဝ သမံ ဇာတ-မိတျ’သာဓာရဏောပမာ.

ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ චන්ද්‍රයාගේ සහ නෙළුම් පියුමෙහි සීමාව (තත්ත්වය) ඉක්මවා ගොස්, තමාටම සමාන වී ඇත. මෙසේ වූ උපමාව ‘අසාධාරණෝපමා’ (අසදෘශ උපමාව) නම් වේ.

၁၉၄. ‘‘ကစ္ဆ’’မိစ္စာဒိ. စန္ဒဿ အရဝိန္ဒဿ စ ကစ္ဆံ ပဒဝိံ အတိက္ကမ္မ အဝတ္ထရိယ တေသ’မဝကံသတော, တဝ မုခံ အတ္တနော သရူပေနေဝ သမံ ဇာတမိတိ ဧဝရူပါ အသာဓာရဏတာဘိဓာနေန သဒိသတ္တပတီတိယာ အသာဓာရဏောပမေတိ နိဂဒျတေ.

194. ‘කච්ඡං’ යනාදීනි. චන්ද්‍රයාගේ ද නෙළුම් පියුමෙහි ද ‘කච්ඡ’ හෙවත් පදවිය (සීමාව) ඉක්මවා, ඔවුන්ගේ පහත් බව නිසා, ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ තමාගේම ස්වරූපයට සමාන වූයේය යන මෙබඳු වූ, අසාධාරණ (විශේෂ) ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් සමාන බව වටහා දෙන උපමාව ‘අසාධාරණෝපමා’ යැයි කියනු ලැබේ.

၁၉၄. ‘‘ကစ္ဆ’’မိစ္စာဒိ. ဟေ မုနိ တဝ မုခံ စန္ဒာရဝိန္ဒာနံ လောကပူဇိတာနံ သသိအမ္ဗုဇာနံ ကစ္ဆံ ပဒဝိံ အဝတ္ထံ ဝါ အတိက္ကမ္မ အတ္တနော အတုလျတ္တေန အတ္တနာ ဧဝ သမာနတ္တဝတ္ထုနော အဘာဝါ သမံ ဇာတံ, ဣတိ ဤဒိသာ ဥပမာ အသာဓာရဏောပမာ [Pg.204] အတုလျဓမ္မဘာဝဿ ပကာသနတော အသာဓာရဏောပမာ နာမ ဟောတိ. ဣဟ ဥပမာဘူတာနံ စန္ဒာရဝိန္ဒာနံ မုခဿ ဟီနဘာဝပဋိပါဒနဒွါရေန စန္ဒာရဝိန္ဒေဟိ မုခံ တုလျန္တိ ပညာပနတော စန္ဒာရဝိန္ဒာ အသာဓာရဏောပမာ နာမ ဟောတိ. သမသဒ္ဒေါ မုခဂတဿ သာဓာရဏဓမ္မံ ဇောတေတိ. သေသံ သုဝိညေယျံ.

194. ‘කච්ඡං’ යනාදීනි. එම්බා මුනිවරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ ලෝක පූජිත චන්ද්‍රයා සහ නෙළුම් පියුම යන මොවුන්ගේ ‘කච්ඡ’ හෙවත් තත්ත්වය (අවස්ථාව) ඉක්මවා ගොස්, තමාගේ අසදෘශ බව නිසා තමාටම සමාන වන වෙනත් වස්තුවක් නොමැති බැවින් තමාටම සමාන වූයේ වෙයි. මෙබඳු වූ උපමාව අසදෘශ ධර්ම ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘අසාධාරණෝපමා’ නම් වේ. මෙහි උපමාන වූ චන්ද්‍රයා සහ නෙළුම් පියුමෙහි හීන බව (පහත් බව) දැක්වීමෙන් මුහුණ චන්ද්‍රයා හා නෙළුම හා සමාන නොවන බව හැඟවීම නිසා මෙය අසාධාරණෝපමා නම් වේ. ‘සම’ ශබ්දයෙන් මුහුණෙහි පවත්නා සාධාරණ ධර්මය ප්‍රකාශ වේ. ඉතිරිය වටහා ගැනීමට පහසු ය.

၁၉၅.

195.

သဗ္ဗမ္ဘောဇပ္ပဘာသာရော, ရာသိဘူတောဝ ကတ္ထစိ;

တဝါ’နနံ ဝိဘာတီတိ, ဟောတာ’ဘူတောပမာ အယံ.

යම් කිසි තැනක එක් රැස් වූ සියලු නෙළුම් මල්වල කාන්ති සාරය මෙන් ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ බැබළෙයි. මෙබඳු වූ උපමාව ‘අභූතෝපමා’ (නොපවතින දෙයක් උපමා කිරීම) නම් වේ.

၁၉၅. ‘‘သဗ္ဗ’’ဣစ္စာဒိ. ကတ္ထစိ ဧကဋ္ဌာနေ ရာသိဘူတော သဗ္ဗေသမမ္ဘောဇာနံ ပဘာသာရောဝ တဝါနနံ ဝိဘာတီတိ ဧဝံဘူတာ အယံ အဘူတောပမာ ဟောတိ.

195. ‘සබ්බ’ යනාදීනි. යම් කිසි එක් ස්ථානයක රාශිභූත වූ (එක් රැස් වූ) සියලු නෙළුම් මල්වල ප්‍රභා සාරය මෙන් ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ බැබළෙයි යන මෙබඳු වූ උපමාව අභූතෝපමාව වෙයි.

၁၉၅. ‘‘သဗ္ဗ’’မိစ္စာဒိ. ကတ္ထစိ ဌာနေ ရာသိဘူတော သဗ္ဗမ္ဘောဇပ္ပဘာသာရောဝ သကလပဒုမာနံ ဥတ္တမကန္တိပုဉ္ဇော ဝိယ တဝါနနံ ဝိဘာတိ ဝိသေသေန ပဘာတိ, ဣတိ ဤဒိသီ ဥပမာ အဘူတောပမာ အဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုနော ဥပမိတတ္တာ အဘူတောပမာ နာမ ဟောတိ. အရာသိ ရာသိဘူတောတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဧတ္ထ ယောဇနာဝိဘူတော တာဒိသပဘာသာရာဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနတ္ထေန ပရိကပ္ပိတော.

195. ‘සබ්බං’ යනාදීනි. යම් කිසි ස්ථානයක එක් රැස් වූ සියලු නෙළුම් මල්වල ප්‍රභා සාරය, එනම් සියලු නෙළුම්වල උත්තම කාන්ති සමූහය මෙන් ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ බැබළෙයි (විශේෂයෙන් බබළයි). මෙබඳු වූ උපමාව අභූතෝපමා නම් වේ. නොපවතින (අවිද්‍යාමාන) වස්තුවක් උපමා කළ බැවින් එය අභූතෝපමා නම් වේ. ‘අරාසි රාසිභූතෝ’ යනු විග්‍රහයයි. මෙහිදී සම්බන්ධ කරන ලද එබඳු ප්‍රභා සාරයක් නොමැති හෙයින්, එය නොපවතින අර්ථයකින් කල්පනා කරන ලද්දකි.

၁၉၆.

196.

ပတီယတေ’တ္ထဂမ္မာ တု, သဒ္ဒသာမတ္ထိယာ ကွစိ;

သမာသပ္ပစ္စယေဝါဒိ-သဒ္ဒယောဂံ ဝိနာ အပိ.

නමුත් සමහර තැනක, සමාස, ප්‍රත්‍යය හෝ ‘ඉව’ (මෙන්) වැනි ශබ්දයන්ගේ යෙදීමක් නොමැතිව වුව ද, ශබ්දයන්ගේ සාමර්ථ්‍යය (බලසම්පන්න බව) හේතුවෙන් ‘අර්ථගම්‍ය උපමාව’ වටහා ගනු ලැබේ.

၁၉၆. အတ္ထဂမ္မောပမံ ဒဿေတိ ‘‘ပတီယတေ’’ဣစ္စာဒိ. အတ္ထဂမ္မာ တု’ပမာ ကွစိ ကိသ္မိဉ္စိ ဌာနေ သမာသာဒိသဒ္ဒါနံ ယောဂံ ဝိနာ အပိ သဒ္ဒါနံ ပယောဂဝိသေသာဒိဂါဠှေန အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏေန သာမတ္ထိယေန ပတီယတေ.

196. ‘පතීයතේ’ යනාදියෙන් අර්ථගම්‍ය උපමාව දක්වයි. අර්ථගම්‍ය උපමාව වනාහි කිසියම් ස්ථානයක සමාස ආදී ශබ්දයන්ගේ යෙදීමක් නොමැතිව වුව ද, ශබ්දයන්ගේ ප්‍රයෝග විශේෂය ආදියෙන් තහවුරු වූ, වෙනත් ආකාරයකින් සිදුවිය නොහැකි බව (අන්‍යථානුපපත්ති) ලක්‍ෂණයෙන් යුත් සාමර්ථ්‍යය හේතුවෙන් වටහා ගනු ලැබේ.

၁၉၆. တိဝိဓံ သဒ္ဒဂမ္မောပမံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အတ္ထဂမ္မောပမံ ဒဿေတိ ‘‘ပတီယတေ’’တျာဒိနာ. အတ္ထဂမ္မာ တု အတ္ထဂမ္မောပမာ [Pg.205] ပန ကွစိ ဌာနေ သမာသပစ္စယေဝါဒိသဒ္ဒယောဂံ ဝိနာပိ တေသံ သဒ္ဒါနံ သမ္ဗန္ဓံ ဟိတွာပိ သဒ္ဒသာမတ္ထိယာ သမ္ဗန္ဓေ ပယုတ္တာဝသေသသဒ္ဒါနံ အတ္ထသတ္တိယာ ပတီယတေ. သဒ္ဒါနံ သာမတ္ထိယန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

196. ත්‍රිවිධ ශබ්දගම්‍ය උපමාව දක්වා, දැන් ‘පතීයතේ’ යනාදියෙන් අර්ථගම්‍ය උපමාව දක්වයි. අර්ථගම්‍ය උපමාව වනාහි කිසියම් ස්ථානයක සමාස, ප්‍රත්‍යය හෝ ‘ඉව’ ආදී ශබ්දයන්ගේ යෙදීමෙන් තොරව ද, එම ශබ්දයන්ගේ සම්බන්ධය අතහැර දමා වුව ද, ශබ්දයන්ගේ සාමර්ථ්‍යය (ශක්තිය) නිසා, එනම් සම්බන්ධයෙහි යෙදුණු ඉතිරි ශබ්දයන්ගේ අර්ථ ශක්තියෙන් වටහා ගනු ලැබේ. ‘සද්දානං සාමත්ථියං’ යනු විග්‍රහයයි.

၁၉၇.

197.

ဘိင်္ဂါနေ’မာနိ စက္ခူနိ, နာ’မ္ဗုဇံ မုခ’မေဝိ’ဒံ;

သုဗျတ္တသဒိသတ္တေန, သာ သရူပေါပမာ မတာ.

‘මේවා වනාහි භ්‍රමණය වන බඹරුන් ය, ඇස් නොවේ; මේ වනාහි නෙළුම් පියුමකි, මුහුණ නොවේ’ යැයි මනා කොට පැහැදිලි වන සදෘශ බව නිසා, එය ‘ස්වරූපෝපමා’ (ස්වරූප උපමාව) යැයි සලකනු ලැබේ.

၁၉၇. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဘိင်္ဂေ’’စ္စာဒိနာ. န ဘိင်္ဂါ ဧတေ, ကိဉ္စရဟိ စက္ခူနိမာနိ, နမ္ဗုဇမေတံ, ကိန္တု မုခမေဝိဒန္တိ ဧဝရူပါ သာ သရူပေါပမာ မတာ ဘိင်္ဂါဒီနမဝိပရီတသရူပဿ ဒီပနတော. တေနာဟ ‘‘သုဗျတ္တေ’’တျာဒိ. သုဗျတ္တေန ဘိင်္ဂစက္ခူနံ အမ္ဗုဇမုခါနဉ္စ ပရိဖုဋေန သဒိသတ္တေန စဉ္စလတ္တကန္တျာဒိလက္ခဏေန တေနေဝါဘေဒသင်္ကာပုဗ္ဗမေဝ ဝိဝေစိတံ အညတြ စက္ခာဒီသု ယံ ဘိင်္ဂါဒိညာဏမုပ္ပန္နံ, တဿ ပစ္စက္ခာနတော ဥပမာဇောတကာနမိဝါဒီနမဘာဝေပိ ဘိင်္ဂလောစနာဒီနံ သဒိသတ္တံ ပတီယတေ သာမတ္ထိယတော. ဧဝမုပရိပိ ယထာယောဂံ.

197. ‘භිංගා’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ‘මොහු බඹරුන් නොවේ, එසේ නම් කුමක්ද? මේවා ඇස් ය. මෙය නෙළුමක් නොවේ, නමුත් මෙය මුහුණම ය’ යන මෙබඳු වූ උපමාව, බඹරුන් ආදීන්ගේ අවිපරීත (සැබෑ) ස්වරූපය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ස්වරූපෝපමා යැයි සලකනු ලැබේ. එබැවින් ‘සුබ්‍යත්තේ’ යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. චංචල බව, කාන්තිය ආදී ලක්‍ෂණයන්ගෙන් යුත්, බඹරුන් සහ ඇස්වල ද නෙළුම සහ මුහුණෙහි ද මනා කොට පැහැදිලි වූ සදෘශ බව නිසා, වෙනසක් නොමැත යන සැකය මුල් කොටගෙනම (ඇස් ආදියෙහි බඹර ආදී ඥානයක් ඇති වූ කල්හි) එය බැහැර කිරීමෙන් පසුව විභාග කර දක්වන ලද්දකි. ඇස් ආදියෙහි හටගත් බඹරුන් ආදී යන වැරදි වැටහීම බැහැර කිරීම නිසා, ‘ඉව’ (මෙන්) ආදී උපමා දියෝතක ශබ්ද නොමැති වුව ද, ශබ්දයන්ගේ සාමර්ථ්‍යය හේතුවෙන් බඹරුන්ගේ හා ඇස්වල සමාන බව වටහා ගනු ලැබේ. මින් ඉදිරියට ද සුදුසු පරිදි මෙසේම දත යුතු ය.

၁၉၇. ဣဒါနိ ဥဒါဟရဏမာဟရတိ ‘‘ဘိင်္ဂါနိ’’စ္စာဒိနာ. ဣမာနိ ဘိင်္ဂါနိ ဘမရာ န ဘဝန္တိ, ကိဉ္စရဟိ စက္ခူနိ. အမ္ဗုဇံ န ဣဒံ ပဒုမံ န ဟောတိ, ကိန္တု မုခမေဝါတိ. ဤဒိသီ သာ ဥပမာ သုဗျတ္တသဒိသတ္တေန သုပါကဋေန ဘိင်္ဂလောစနာနံ အမ္ဗုဇမုခါနဉ္စ တုလျဘာဝေန သရူပေါပမာ နာမ ဟောတိ. ဧတ္ထ သမာသပစ္စယဣဝါဒိသဒ္ဒပယောဂါဘာဝေပိ ‘‘ဘိင်္ဂါနေမာနိ စက္ခူနိ’’စ္စာဒိနာ စက္ခုမုခေသု ဘိင်္ဂအမ္ဗုဇန္တိ ဝိပရီတပဝတ္တဗုဒ္ဓိံ ပဋိသေဓေတွာ စက္ခုမုခဝိဓာနတော စဉ္စလတ္တကန္တိမတ္တာဒီသု သုဗျတ္တံ တုလျတ္တံ ဝိနာ စက္ခုမုခေသု ဘိင်္ဂမ္ဗုဇဗုဒ္ဓိံ ကီဒိသမုပ္ပဇ္ဇတီတိ အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏသာမတ္ထိယာ ဥပမာနဘူတာနံ ဘိင်္ဂမ္ဗုဇာနံ ဥပမေယျဘူတာနံ စက္ခုမုခါနဉ္စ သဒိသတ္တံ ဉာယတိ. သုဋ္ဌု ဗျတ္တံ ပါကဋန္တိ စ, တဉ္စ တံ သဒိသတ္တဉ္စာတိ စ, သမာနံ ရူပံ သဘာဝေါ ယဿာ ဥပမာယာတိ စ, သာ စ သာ ဥပမာ စာတိ စ ဝါကျံ.

197. දැන් ‘භිංගානි’ (බඹරෝ) යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. ‘මේවා බඹරුන් නොවේ, එසේ නම් ඇස් ය. මෙය නෙළුමක් නොවේ, මුහුණම ය’ යනුවෙනි. ඉතා පැහැදිලි සමානත්වය නිසා මැනවින් ප්‍රකට වූ, බඹරුන් හා ඇස්වල ද, නෙළුම් හා මුහුණේ ද ඇති සමාන ස්වභාවය දක්වන මෙබඳු උපමාව ‘සරූපෝපමා’ (සරූප උපමාව) නම් වෙයි. මෙහි සමාස, ප්‍රත්‍යය හෝ ‘ඉව’ (මෙන්) ආදී වචන භාවිතා නොකරන ලද නමුත්, ‘මේ බඹරුන් ඇස් ය’ යනාදී වශයෙන් ඇස් සහ මුහුණ කෙරෙහි ‘මොහු බඹරුන් හා නෙළුම්ය’ යනුවෙන් ඇති වන විපරීත වැටහීම වළක්වා, ඇස් සහ මුහුණ පවතින බව දැක්වීම නිසා, චංචල බව හා කාන්තිමත් බව ආදියේ පවතින අතිශය පැහැදිලි සමානත්වය හැරෙන්නට, ඇස් සහ මුහුණ කෙරෙහි බඹරුන් සහ නෙළුම් පිළිබඳ හැඟීමක් කෙසේ ඇති විය හැකිද යන ‘අන්‍යථානුපපත්ති’ (වෙනත් අයුරකින් විය නොහැකි බව) ලක්ෂණයේ ශක්තියෙන්, උපමාන වූ බඹර-නෙළුම්වලත්, උපමේය වූ ඇස්-මුහුණේත් සමානත්වය වටහා ගනු ලැබේ. ‘ඉතා පැහැදිලිව ප්‍රකට වූ’ යන්න ද, ‘ඒ සමානත්වය’ යන්න ද, ‘යම් උපමාවක සමාන රූපයක් (ස්වභාවයක්) ඇද්ද’ යන්න ද, ‘ඒ උපමාව’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

၁၉၈.

198.

မယေဝ [Pg.206] မုခသောဘာ’ဿေ-တျလ’မိန္ဒု ဝိကတ္ထနာ;

ယတော’မ္ဗုဇေပိသာ’တ္ထီတိ, ပရိကပ္ပောပမာ အယံ.

‘එම්බා චන්ද්‍රය, මේ උතුමාණන්ගේ මුහුණේ ශෝභාව ඇත්තේ මා කෙරෙහි පමණක් යැයි පවසමින් පුරසාරම් දෙඩීම නවත්වන්න. මක්නිසාද යත්, ඒ ශෝභාව නෙළුම් මලෙහි ද පවතින බැවිනි’ යන්න ‘පරිකල්ප උපමාව’ (පරිකප්පෝපමා) නම් වෙයි.

၁၉၈. ‘‘မယေဝိ’’စ္စာဒိ. ဣန္ဒု စန္ဒ, အဿ မုနိနော မုခသောဘာ ဝဒနဇုတိ မယေဝ, နာညတြာတိ ဧဝရူပါ ဝိကတ္ထနာ အတ္ထပသံသနေန အလမိတိ ပဋိသေဓော. ကိမိတိ? ယတော ယသ္မာ ကာရဏာ သာ မုခသောဘာ အမ္ဗုဇေပိ န ကေဝလမိန္ဒုမှိ အတ္ထိ, နော နတ္ထီတိ အသတောပိ တထာ ဝိကတ္ထနဿ ပရိကပ္ပနတော ဝဒနမိန္ဒုနောပမီယတီတိ ဧဝရူပါ အယံ ပရိကပ္ပောပမာ.

198. ‘මයේව’ (මා කෙරෙහිම) යනාදියයි. එම්බා චන්ද්‍රය, මේ මුණිවරයාණන්ගේ මුහුණේ ශෝභාව නොහොත් මුහුණේ කාන්තිය ඇත්තේ මා කෙරෙහි පමණකි, අනෙක් තැනක නොවේ යැයි පැවසෙන මෙබඳු පුරසාරම (ආත්ම ප්‍රශංසාව) ‘අලං’ (නිෂ්ඵල ය) යන වචනයෙන් වළක්වනු ලැබේ. ඒ මන්ද යත්? යම් හෙයකින් ඒ මුහුණේ ශෝභාව චන්ද්‍රයා කෙරෙහි පමණක් නොව, නෙළුම් මලෙහි ද පවතින බැවිනි. සැබවින්ම නැති දෙයක් වුවද, එවැනි පුරසාරම් දෙඩීමක් මවා ගැනීමෙන් (පරිකල්පනය කිරීමෙන්) මුහුණ චන්ද්‍රයාට උපමා කරනු ලබන හෙයින්, මෙබඳු උපමාව ‘පරිකල්ප උපමාව’ (පරිකප්පෝපමා) නම් වෙයි.

၁၉၈. ‘‘မယေ’’စ္စာဒိ. ဟေ ဣန္ဒု အဿ ဣမဿ လောကသာမိနော မုခသောဘာ ဝဒနကန္တိ ဧကကေ မယိ ဧဝ, ဤဒိသီ ဝိကတ္ထနာ အတ္တသိလာဃေန အလံ နိပ္ပယောဇနံ. ကသ္မာတိ စေ? ယတော သာ မုခသောဘာ အမ္ဗုဇေပိ အတ္ထိ, တသ္မာတိ. ဣတိ ဤဒိသာ အယံ ဥပမာ ပရိကပ္ပောပမာ နာမ ဟောတိ. ယတောတိ အနိယမနိဒ္ဒိဋ္ဌကာရဏံ ပန အမ္ဗုဇေပိ သာ အတ္ထီတိ ဒဿိယမာနံ ပဒုမေပိ တဿ အတ္ထိတ္တမေဝ. ပရိကပ္ပနာယ ဝုတ္တာ ဥပမာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဣဓ စန္ဒဿ အဝိဇ္ဇမာနဝိကတ္ထနဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေန ပရိကပ္ပနတော သဓမ္မဇောတကသဒ္ဒန္တရေ အသတိပိ ဥပမာနဘူတဣန္ဒုနော စ ဥပမေယျဘူတမုခဿ စ သဒိသတ္တံ ဣမေသံ ဒွိန္နံ သဒိသတ္တံ ဝိနာ ဝတ္တုနော တာဒိသကပ္ပနာ ကထံ ဟောတီတိ ဣမာယ အတ္ထသတ္တိယာ ဂမျတေ.

198. ‘මයේ’ යනාදියයි. ‘එම්බා චන්ද්‍රය, මේ ලෝකස්වාමියාණන් වහන්සේගේ මුහුණේ ශෝභාව නොහොත් වදන කාන්තිය තනිවම මා කෙරෙහි පමණක්ම පවතී’ යන්න, මෙබඳු ස්වයං-ප්‍රශංසාත්මක පුරසාරම් දෙඩීමෙන් ඵලක් නැත. ඒ මන්ද යත්? යම් හෙයකින් ඒ මුහුණේ ශෝභාව නෙළුම් මලෙහි ද පවතින බැවිනි. මෙසේ වූ මෙබඳු උපමාව ‘පරිකල්ප උපමාව’ (පරිකප්පෝපමා) නම් වෙයි. ‘යතෝ’ (යම් හෙයකින්) යන්නෙන් නියම නොකරන ලද හේතුවක් දක්වන අතර, ‘නෙළුම් මලෙහි ද එය පවතී’ යන්නෙන් පියුමෙහි ද එහි පැවැත්මම පෙන්වයි. ‘පරිකල්පනයෙන් පවසන ලද උපමාව’ යනු මෙහි විග්‍රහයයි. මෙහි චන්ද්‍රයාට නැති පුරසාරම පවතින බවක් සේ මවා ගැනීමෙන් (පරිකල්පනය කිරීමෙන්), සමාන ධර්ම ප්‍රකාශ කරන වෙනත් වචන නොමැති වුව ද, උපමාන වූ චන්ද්‍රයාගේත් උපමේය වූ මුහුණේත් සමානත්වය - මේ දෙදෙනාගේ සමානත්වය නොමැතිව කථකයාගේ එවැනි මවා ගැනීමක් කෙසේ විය හැකිද යන මේ අර්ථ ශක්තියෙන් වටහා ගනු ලැබේ.

၁၉၉.

199.

ကိံ ဝါ’မ္ဗုဇ’န္တောဘန္တာလိ,ကိံ လောလနယနံ မုခံ;

မမ ဒေါလာယတေ စိတ္တ-မိစ္စ’ယံ သံသယောပမာ.

‘ඇතුළත බඹරුන් සැරිසරන නෙළුම් මලක් ද, නැතහොත් චංචල නෙත් ඇති මුහුණක් ද? මගේ සිත දෝලනය වෙමින් පවතී (සැකයෙන් පසුවේ)’ යනු ‘සංශය උපමාව’ (සංශයෝපමා) නම් වෙයි.

၁၉၉. ‘‘ကိံ ဝါ’’ဣစ္စာဒိ. အန္တော ဘန္တာ အလီ ဘမရာ ယသ္မိံ, တမီဒိသမမ္ဗုဇံ ကိံ ဝါ. လောလာနိ စပလာနိ နယနာနိ ယသ္မိံ, တာဒိသံ ဝါ. ဇိန တဝေဒံ မုခံ ကိန္တိ မမ စိတ္တံ ဒေါလာယတေ [Pg.207] ဒေါလေဝါစရတိ. ဧဝံ ပက္ခဒွယပရိဂ္ဂဟေန သံသယတီတိ အတ္ထော. ဣစ္စယမီဒိသီ သံသယဝေသေန အမ္ဗုဇမုခါနမောပမာဝဂမာ သံသယောပမာ.

199. ‘කිං වා’ යනාදියයි. යමක ඇතුළත බඹරුන් සැරිසරන්නේ ද, මෙබඳු වූ නෙළුම් මලක් ද? නැතහොත් චංචල වූ (සසල) nෙත් පවතී ද, එවැනි මුහුණක් ද? ‘එම්බා ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ මේ මුහුණ කුමක්දැයි මාගේ සිත දෝලනය වේ’ (ඔන්චිල්ලාවක් මෙන් හැසිරෙයි). මෙසේ පැති දෙකක් (කරුණු දෙකක්) ගනිමින් සැක කරයි යනු මෙහි අර්ථයයි. මෙසේ සැක සහිත ස්වරූපයෙන් නෙළුම් මලෙහි හා මුහුණෙහි සමානත්වය වැටහෙන බැවින්, මෙබඳු උපමාව ‘සංශය උපමාව’ (සංශයෝපමා) නම් වෙයි.

၁၉၉. ‘‘ကိံ ဝါ’မ္ဗုဇေ’’စ္စာဒိ. အန္တောဘန္တာလိ အဗ္ဘန္တရေ ဘမမာနဘမရဝန္တံ အမ္ဗုဇံ ကိံ ဝါ, တုယှံ လောလနယနံ စဉ္စလနေတ္တံ မုခံ ကိံ ဝါတိ မမ စိတ္တံ ဒေါလာယတေ ဥဘယသမ္ဘမဇနနတော ဒေါလာ ဝိယ ဟောတိ. ဣတိ အယံ ဧဝရူပါ ဥပမာ သံသယောပမာ ဒွိန္နံ သဒိသတ္တဿ သံသယေန ပကာသိတတ္တာ သံသယောပမာ နာမ ဟောတိ. အန္တော ဘန္တာ အလီ ယသ္မိန္တိ စ, လောလာနိ နယနာနိ ယသ္မိန္တိ စ, ဒေါလာ ဝိယ အာစရတီတိ စ, သံသယေန ဝုတ္တာ ဥပမာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဣဟာပိ သဓမ္မပကာသကေ သဒ္ဒန္တရေ အသတိပိ ယထာဝုတ္တဝိသေသနဒွယေန ဝိသိဋ္ဌာနံ ဒွိန္နံ အမ္ဗုဇမုခါနံ သံသယနိမိတ္တေ တုလျတ္တေ အသတိ ကထံ သံသယော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမိနာ သာမတ္ထိယေနေဝ တုလျဓမ္မသမ္ဗန္ဓော ဂမျတေ.

199. ‘කිං වා අම්බුජේ’ යනාදියයි. ‘ඇතුළත සැරිසරන බඹරුන් සහිත නෙළුම් මලක් ද, නැතහොත් ඔබගේ චංචල නෙත් ඇති මුහුණක් ද’ යනුවෙන් මාගේ සිත දෝලනය වේ; කරුණු දෙකෙහිම පවතින සමාන ස්වභාවය නිසා ඇති වන ව්‍යාකූලත්වය (සංසාරය/සැකය) හේතුවෙන් සිත දෝලාවක් (ඔන්චිල්ලාවක්) බඳු වෙයි. මෙසේ මෙබඳු වූ උපමාව, දෙදෙනෙකුගේ සමානත්වය සැකය ඔස්සේ ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘සංශය උපමාව’ (සංශයෝපමා) නම් වෙයි. ‘යමක ඇතුළත බඹරුන් සැරිසරන්නේ ද’ යන්න ද, ‘යමක චංචල නෙත් පවතී ද’ යන්න ද, ‘දෝලාවක් මෙන් හැසිරෙයි’ යන්න ද, ‘සැක සහිතව පවසන ලද උපමාව’ යන්න ද මෙහි පද විග්‍රහයන් වේ. මෙහි ද සමාන ධර්ම ප්‍රකාශ කරන වෙනත් වචන නොමැති වුව ද, ඉහත සඳහන් කරන ලද විශේෂණ යුගලයෙන් විශේෂිත වූ නෙළුම් මල සහ මුහුණ යන දෙකෙහි සැකයට හේතු වන සමානත්වයක් නොමැති නම් සැකය කෙසේ ඇති වන්නේ ද යන මේ ශක්තියෙන්ම (සාමර්ථ්‍යයෙන්ම) සමාන ධර්ම සම්බන්ධය වටහා ගනු ලැබේ.

၂၀၀.

200.

ကိဉ္စိ ဝတ္ထုံ ပဒဿေတွာ,သဓမ္မဿာ’ဘိဓာနတော;

သာမျပ္ပတီတိသဗ္ဘာဝါ,ပတိဝတ္ထူပမာ ယထာ.

කිසියම් වස්තුවක් (පළමුව) දක්වා, ඊට සමාන ධර්ම ඇති වෙනත් වස්තුවක් ප්‍රකාශ කිරීමෙන්, ඒ දෙකෙහි සමානත්වය පිළිබඳ වැටහීමක් ඇති වන බැවින්, එය ‘ප්‍රතිවස්තු උපමාව’ (පතිවත්ථූපමා) නම් වෙයි. උදාහරණය මෙසේය.

၂၀၀. ‘‘ကိဉ္စိ’’ဣစ္စာဒိ. ကိဉ္စိ ဝတ္ထုမိစ္ဆိတံ သမ္ဗုဒ္ဓါဒိကံ ဥပဒဿေတွာ သဓမ္မဿ တေန ဝတ္ထုနာ ကေနစိ အာကာရေန သဒိသဿ အညဿ ဝတ္ထုနော အဘိဓာနတော သာမျဿ တေသံ ဒွိန္နံ သဒိသတ္တဿ ပတီတိယာ အဝသာယဿ သမ္ဘာဝါ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေန ပတိဝတ္ထူပမာ ဝုစ္စတေ. ပတိဝတ္ထုနာ တထာဝိဓေနာဓိဂတဿ ဝတ္ထုနော တုလျတာ ပဋိပါဒိတာ. ယထေတျုဒါဟရတိ.

200. ‘කිංචි’ යනාදියයි. අභිමත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ආදී කිසියම් වස්තුවක් පළමුව දක්වා, ඒ වස්තුව හා කිසියම් ආකාරයකින් සමාන වූ වෙනත් වස්තුවක් (සමාන ධර්ම ඇති වස්තුවක්) ප්‍රකාශ කිරීම නිසා, ඒ වස්තූන් දෙකෙහි සමානත්වය අවබෝධ කරගැනීමට (වැටහීමට) අවස්ථාව ලැබෙන බැවින්, එය ‘ප්‍රතිවස්තු උපමාව’ (පතිවත්ථූපමා) යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී ඒ හා සමාන වෙනත් වස්තුවකින් (ප්‍රතිවස්තුවකින්) මුල් වස්තුවේ සමානත්වය දක්වනු ලැබීය. ‘යථා’ (යම් සේද) යන්නෙන් උදාහරණ දක්වයි.

၂၀၀. ‘‘ကိဉ္စိ’’စ္စာဒိ. ကိဉ္စိ ဝတ္ထုမိစ္ဆိတံ ဇိနာဒိကိဉ္စိပဒတ္ထံ ဥပဒဿေတွာ ပဌမံ နိဒဿေတွာ သဓမ္မဿ ပဋိပါဒနီယအတ္ထေန သဟ [Pg.208] ကိဉ္စိ အာကာရေန သဒိသဘာဝဿ ကဿစိ ဝတ္ထုနော အဘိဓာနတော ကထနတော သာမျပ္ပတီတိသဗ္ဘာဝါ သဒိသတာသမ္ဗန္ဓိနော ပရိဇာနနဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပတိဝတ္ထူပမာ ဝတ္ထုနော ဥပဋ္ဌိတဿ ဇိနာဒိပဒတ္ထဿ တုလျတ္ထပကာသနတော နာမေန ပတိဝတ္ထူပမာ နာမ. သမာနော ဓမ္မော ယဿ ဝါ ပါရိဇာတာဒိနော ဣတိ စ, သမာနာနံ တုလျာနံ ဥပမာနောပမေယျာနံ ဘာဝေါတိ စ, သာမျဿ ပတီတိ စ, သာမျပ္ပတီတိယာ သဗ္ဘာဝေါတိ စ, ပတိဝတ္ထုနာ ဝုတ္တာ ဥပမာတိ စ ဝါကျံ. ယထာတိ ဥဒါဟရတိ.

200. ‘කිංචි’ යනාදියයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ආදී අභිමත වූ කිසියම් පදාර්ථයක් (වස්තුවක්) පළමුවෙන් උදාහරණ කොට දක්වා, පැහැදිලි කළ යුතු අර්ථය සමඟ කිසියම් ආකාරයකින් සමාන බවක් දක්වන වෙනත් වස්තුවක් ප්‍රකාශ කිරීම නිසා, සමානතා සම්බන්ධය පිළිබඳ අවබෝධය පවතින බැවින්, ඉදිරිපත් කරන ලද බුදුරජාණන් වහන්සේ ආදී පදාර්ථයන්හි සමාන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් එය ‘ප්‍රතිවස්තු උපමාව’ (පතිවත්ථූපමා) නම් වෙයි. ‘පාරිජාත ආදී වෘක්ෂයන් හා සමාන ධර්ම ඇත්තේ යම් වස්තුවකට ද’ යන්න ද, ‘සමාන වූ (උපමාන උපමේයයන්ගේ) සමාන ස්වභාවය’ යන්න ද, ‘සමානත්වයේ අවබෝධය’ යන්න ද, ‘සමානත්වයේ අවබෝධය පැවතීම’ යන්න ද, ‘ප්‍රතිවස්තුවෙන් පවසන ලද උපමාව’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි. ‘යථා’ (යම් සේද) යන්නෙන් උදාහරණ දක්වයි.

၂၀၁.

201.

ဇနေသု ဇာယမာနေသု,နေ’ကောပိ ဇိနသာဒိသော;

ဒုတိယော နနု နတ္ထေဝ,ပါရိဇာတဿ ပါဒပေါ.

‘මිනිසුන් උපදින කල්හි, බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන වූ එකම අයෙක්වත් නැත. පාරිජාත වෘක්ෂයට සමාන දෙවැනි වෘක්ෂයක් සැබවින්ම නැත නොවේද?’

၂၀၁. ‘‘ဇနေသု’’စ္စာဒိ. ဇာယမာနေသု ဇနေသု မဇ္ဈေ ဧကောပိ ဇနော ဂုဏဝါ ဇိနသာဒိသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသမာနော န ဝိဇ္ဇတီတျေကံ တာဝ ဝတ္ထု ဥပဒဿိတံ, ဒုတိယော ဣစ္စာဒိ ပတိဝတ္ထူပမဒဿနံ, နနူတျနုမတိယံ, ပါရိဇာတဿ ဒိဗ္ဗရုက္ခဝိသေသဿ ဒုတိယော သမာနော ပါဒပေါ နတ္ထေဝ. ပါရိဇာတောယေဝ ရုက္ခဇာတီသု ဥတ္တမော, တထာ ဇိနော ဇနေသူတိ.

201. ‘ජනේසු’ යනාදියයි. උපදින්නා වූ මිනිසුන් අතරෙහි, ගුණවත් වූ ද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හා සමාන වූ ද එකම මිනිසෙක්වත් නැත යන එක් වස්තුවක් පළමුව දක්වන ලදී. ‘දුතියෝ’ (දෙවැන්නෙක්) යනාදිය ප්‍රතිවස්තු උපමාව දැක්වීමයි. ‘නනු’ (නොවේද) යන්න අනුමැතිය දැක්වීම සඳහාය. පාරිජාත නම් දිව්‍ය වෘක්ෂයට සමාන වූ දෙවැනි වෘක්ෂයක් ඇත්තෙන්ම නැත. වෘක්ෂයන් අතර පාරිජාත වෘක්ෂයම උත්තම වන්නා සේම, මිනිසුන් අතර ද බුදුරජාණන් වහන්සේ එසේම උත්තම වන සේක.

၂၀၁. ‘‘ဇနေသု’’စ္စာဒိ. ဇာယမာနေသု ဇနေသု ဧကောပိ ဇိနသာဒိသော သမ္ဗုဒ္ဓသဒိသော နတ္ထိ, ပါရိဇာတဿ ရုက္ခဿ ဒုတိယော တေန သမော ဒုတိယော ပါဒပေါ ရုက္ခော နတ္ထိ ဧဝ နနု, နနူတိ အနုညာယံ. တေန သဗ္ဗညုနော အညေန အတုလျဘာဝံ အနုဇာနာတိ. ဣဟ ပါရိဇာတရုက္ခဿ အညေဟိ ရုက္ခေဟိ ဥတ္တမတ္တဉ္စ ဗုဒ္ဓဿ အညေသု သတ္တေသု ဥတ္တမတ္တဉ္စာတိ ဣဒံ ဒွယံ ဥပမာနောပမေယျဘူတာနံ ဒွိန္နံ ဝတ္ထူနံ သာမျံ နာမ, ဧတံ သာမျံ ဝုတ္တတ္ထဿ သမတ္ထနဝသေန ပတိဝတ္ထုဘူတပါရိဇာတဿ ရုက္ခေဟိ အသမာနတ္တကထနေနေဝ ဇောတိတံ ဟောတိ.

201. «ජනේසු» යනාදියයි. උපදින්නා වූ ජනයන් අතරෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ හා සමාන වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හා සමාන වූ කිසිවෙක් නැත. පාරිජාත වෘක්ෂයට සමාන වූ, එය බඳු වූ දෙවැනි වෘක්ෂයක් නැත නොවේද? 'නනු' (නොවේද) යන්න අනුමැතිය පිණිසයි. එයින් සර්වඥයන් වහන්සේගේ අන්‍යයන් හා සමාන නොවන බව (අසදෘශ බව) අනුමත කරයි. මෙහි පාරිජාත වෘක්ෂය අනෙක් වෘක්ෂයන්ට වඩා උතුම් වීමත්, බුදුරජාණන් වහන්සේ අනෙක් සත්ත්වයන්ට වඩා උතුම් වීමත් යන මේ කරුණු දෙක උපමාන සහ උපමේය වූ වස්තූන් දෙකෙහි සාධර්ම්‍යය (සමානත්වය) නම් වේ. ඒ සමානත්වය, ප්‍රකාශිත අර්ථය තහවුරු කිරීමේ වසයෙන්, ප්‍රතිවස්තුවක් බඳු වූ පාරිජාත වෘක්ෂය අනෙක් වෘක්ෂයන් හා අසමාන බව පැවසීමෙන්ම ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ.

၂၀၂.

202.

ဝါကျတ္ထေနေဝ [Pg.209] ဝါကျတ္ထော,ယဒိ ကောစျု’ပမီယတေ;

ဣဝယုတ္တဝိယုတ္တတ္တာ,သာ ဝါကျတ္ထောပမာ ဒွိဓာ.

ඉදින් යම්කිසි වාක්‍යාර්ථයක් වෙනත් වාක්‍යාර්ථයක් සමඟම උපමා කරනු ලැබේද, 'ඉව' (මෙන්/සේ) යන්න යෙදීම හෝ නොයෙදීම අනුව ඒ වාක්‍යාර්ථෝපමාව දෙවැදෑරුම් වේ.

၂၀၂. ဝါကျတ္ထဝိသယောပမံ ဒဿေတိ ‘‘ဝါကျတ္ထေနေဝိ’’စ္စာဒိနာ. ဝါကျတ္ထော ကြိယာကာရကသမ္ဗန္ဓဝိသေသော, တေနေဝ, န ပဒတ္ထမတ္တေန ဝါကျတ္ထော ဝုတ္တလက္ခဏော ကောစိ ဝတ္တုမိစ္ဆိတော ကောစိ ယဒိ ဥပမီယတေ သဒိသော ကထျတေ, သာ ဝါကျတ္ထောပမာ ဒွိဓာ ဘိဇ္ဇတေ. ကထံ? ယုတ္တာ စ ဝိယုတ္တာ စ ယုတ္တဝိယုတ္တာ, ဣဝေန အတ္ထနိဒ္ဒေသောယံ ယုတ္တဝိယုတ္တာ ဥပမာ, တဿာ ဘာဝါ ကာရဏာ ဒွိဓာတိ အဓိကတံ.

202. «වාක්‍යත්ථෙනේව» යනාදීන් වාක්‍යාර්ථ විෂයයෙහි වූ උපමාව දක්වයි. වාක්‍යාර්ථය යනු ක්‍රියා සහ කාරක සම්බන්ධතාවයේ විශේෂයයි. හුදෙක් පද අර්ථයෙන් පමණක් නොව, ඒ වාක්‍යාර්ථයෙන්ම, පවසන්නට කැමති වූ යම් උපමේය වාක්‍යාර්ථයක් වෙනත් උපමාන වාක්‍යාර්ථයක් හා සමාන කොට කියනු ලැබේද, ඒ වාක්‍යාර්ථ උපමාව දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදේ. කෙසේද යත්? 'යුත්ත' (සහිත) සහ 'වියුත්ත' (රහිත) යනු 'යුත්තවියුත්ත' වේ. මෙය 'ඉව' ශබ්දය යෙදීම සහ නොයෙදීම පිළිබඳ අර්ථ දැක්වීමයි. ඒ (ඉව ශබ්දය සහිත හා රහිත වීමේ) ස්වභාවය හේතුවෙන් එය දෙවැදෑරුම් වන බව අධිකාරී වශයෙන් දක්වන ලදී.

၂၀၂. ဣဒါနိ ဝါကျတ္ထဝိသယောပမံ ဒဿေတိ ‘‘ဝါကျတ္ထေ’’စ္စာဒိနာ. ဝါကျတ္ထေနေဝ ကြိယာကာရကသမ္ဗန္ဓဝိသေသသင်္ခတသမုဒါယဘူတေန ဝါကျတ္ထေန ကောစိ ဝတ္တုမိစ္ဆိတော ယော ကောစိ ဝါကျတ္ထော ဝုတ္တလက္ခဏော ယဒိ ဥပမီယတေ သဒိသဘာဝေန ကထီယတေ, သာ ဥပမာ ဝါကျတ္ထောပမာ နာမ ဟောတိ. ဣဝယုတ္တဝိယုတ္တတ္တာ ဣဝယုတ္တဝိယုတ္တဝသေန ဒွိဓာ ဒွိပ္ပကာရာ. ဧတ္ထ ‘‘ဣဝါ’’တိ ဣဝါဒီနမတ္ထဿ ဂဟိတတ္တာ ဣဝသဒ္ဒေါပိ တပ္ပရိယာယသဒ္ဒါပိ ဂယှန္တေ.

202. දැන් වාක්‍යාර්ථ විෂයයෙහි උපමාව «වාක්‍යත්ථෙ» යනාදීන් දක්වයි. ක්‍රියා සහ කාරක සම්බන්ධතාවයේ විශේෂයෙන් සැකසුණු සමූහයක් බඳු වූ වාක්‍යාර්ථයෙන්ම, පවසන්නට අදහස් කළ යම්කිසි පෙර කී ලක්ෂණ ඇති වාක්‍යාර්ථයක් සමාන ස්වභාවයෙන් දක්වනු ලැබේද, ඒ උපමාව 'වාක්‍යාර්ථ උපමාව' (වාක්‍යත්ථෝපමා) නම් වේ. එය 'ඉව' ශබ්දය සහිත සහ රහිත වීමේ වශයෙන් ආකාර දෙකකි (දෙවැදෑරුම් වේ). මෙහිදී 'ඉව' යන්නෙන් 'ඉව' යනාදී නිපාතයන්ගේ අර්ථය ගන්නා බැවින්, 'ඉව' ශබ්දය මෙන්ම එහි පර්යාය ශබ්ද ද ගනු ලැබේ.

ဣဝယုတ္တ

ඉව-යුක්ත (ඉව සහිත)

၂၀၃.

203.

ဇိနော သံက္လေသတတ္တာနံ,အာဝိဘူတော ဇနာန’ယံ;

ဃမ္မသန္တာပတတ္တာနံ,ဃမ္မကာလေ’မ္ဗုဒေါ ဝိယ.

ක්ලේශයන්ගෙන් තැවුණු ජනයන් උදෙසා මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. එය හරියට ග්‍රීෂ්ම තාපයෙන් තැවුණු ජනයන් උදෙසා ග්‍රීෂ්ම කාලයෙහි පහළ වූ වැසි වලාකුළක් මෙනි.

၂၀၃. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဇိနော’’ဣစ္စာဒိ. သံက္လေသေဟိ ဒသဝိဓေဟိ တတ္တာနံ သန္တာပံ အနုပ္ပတ္တာနံ ဇနာနံ အယံ ဇိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ [Pg.210] အာဝိဘူတော ကတကိစ္စတ္တာ သမ္မာသမ္ဗောဓာဓိဂမေန လောကေ ပါတုဘူတော. ဧကံ တာဝ ဝါကျမုပမေယျဘူတံ. ကိမိဝေတျာဟ ‘‘ဃမ္မေ’’စ္စာဒိ. ဃမ္မသန္တာပေန တတ္တာနံ ဇနာနံ ဃမ္မကာလေ ဂိမှာနသမယေ အမ္ဗုဒေါ မေဃော ဝိယာတိ ဒုတိယဝါကျမုပမာနဘူတမိတျယမိဝယုတ္တာ ဝါကျတ္ထောပမာ. ဧတ္ထ ပုဗ္ဗုတ္တရဝါကျတ္ထာနံ ဝိသေသျဝိသေသနဘာဝေါ ဧကဝါကျတ္ထတ္တာဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမုပရိပိ.

203. «ජිනෝ» යනාදීන් නිදසුන් දක්වයි. දස වැදෑරුම් කෙලෙසුන්ගෙන් තැවීමට හා පීඩාවට පත් වූ ජනයා වෙනුවෙන්, මේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සියලු කටයුතු නිමවා සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ලොව පහළ වූ සේක. පළමුව මේ වාක්‍යය උපමේය භූත (උපමේයය වූ) වාක්‍යයයි. කුමක් මෙන්ද යත්? «ඝම්මේ» යනාදිය පැවසීය. ග්‍රීෂ්මයේ තාපයෙන් තැවුණු ජනයාට ග්‍රීෂ්ම කාලයෙහි (ගිම්හාන සමයෙහි) වැසි වලාකුළක් මෙන් යන්න උපමාන භූත වූ දෙවැනි වාක්‍යයයි. මෙසේ මෙය 'ඉව' ශබ්දය සහිත වාක්‍යාර්ථ උපමාවයි. මෙහිදී පූර්ව සහ අපර වාක්‍යාර්ථයන්ගේ විශේෂ්‍ය-විශේෂණ භාවය ඒක වාක්‍යාර්ථයක් ලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. මතු සම්බන්ධයෙහි ද මෙසේමය.

၂၀၃. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဇိနော’’စ္စာဒိနာ. အယံ ဇိနော ဧသော ဇိတပဉ္စမာရော သတ္ထာ သံက္လေသတတ္တာနံ အနေကပ္ပကာရ ကိလေသသန္တာပတတ္တာနံ ဇနာနံ အာဝိဘူတော ကတကိစ္စော ဟုတွာ သဗ္ဗညုတညာဏာဓိဂမေန လောကေ ဥပဋ္ဌိတော. ကေန သန္တတ္တဿ ကဿစိ ကိမိဝေတိ စေ? ဃမ္မသန္တာပတတ္တာနံ ဇနာနံ ဃမ္မကာလေ ဂိမှသမယေ အမ္ဗုဒေါဝိယ မေဃော ဣဝ. ဣဟ ဥတ္တရဝါကျတ္ထော ဘေဒကတ္တာ ဝိသေသနံ ဟောတိ, ပုဗ္ဗဝါကျတ္ထော ပန ဘေဒျတ္တာ ဝိသေသျော ဟောတိ. ဧဝံ ဝါကျဘေဒေ သတိပိ ဝါကျတ္ထော ဧကောဝေတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝမုတ္တရတြာပိ. ဥတ္တရဝါကျေ ဣဝသဒ္ဒေါ တသ္မိံယေဝ ဂုဏဂုဏီပဒတ္ထာနံ သဒိသတ္တံ ဒီပေတိ, ပုဗ္ဗဝါကျေ ဂုဏဂုဏီနံ သဒိသတ္တံ ပန ဥတ္တရဝါကျတ္ထဿ ပုဗ္ဗဝါကျေန သမာနတ္တံ ဝိနာ အညထာနုပပတ္တိယာ ဉာယတိ. သံက္လေသေဟိ တတ္တာတိ စ, ဃမ္မော ဧဝ သန္တာပေါတိ စ, တေန တတ္တာတိ စ, ဃမ္မော ဧဝ ကာလောတိ စ ဝါကျံ.

203. «ජිනෝ» යනාදීන් නිදසුන් දක්වයි. පස්මරුන් පරාජය කළ මේ ශාස්තෘන් වහන්සේ, නොයෙක් ආකාරයේ කෙලෙස් තාපයෙන් තැවුණු ජනයා වෙනුවෙන් සියලු කටයුතු නිමවා සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ලොව පහළ වූ සේක. කුමකින් තැවුණු කා හට කුමක් වැනිද යත්? ග්‍රීෂ්ම තාපයෙන් පීඩිත වූ ජනයාට ගිම්හාන කාලයෙහි වැසි වලාකුළක් (මේඝයක්) මෙනි. මෙහිදී පසු වාක්‍යාර්ථය වෙන් කර දක්වන්නක් බැවින් විශේෂණයක් වන අතර, පෙර වාක්‍යාර්ථය වෙන් කර දැක්විය යුත්තක් බැවින් විශේෂ්‍යය වේ. මෙසේ වාක්‍ය භේදයක් තිබුණද, වාක්‍යාර්ථය එකක්ම බව දත යුතුය. මින් ඉදිරියට ද මෙසේමය. පසු වාක්‍යයෙහි ඇති 'ඉව' ශබ්දය එහිම ගුණ සහ ගුණී පදාර්ථයන්ගේ සමානත්වය දක්වයි. පෙර වාක්‍යයෙහි ගුණ සහ ගුණීන්ගේ සමානත්වය වනාහි, පසු වාක්‍යාර්ථය පෙර වාක්‍යාර්ථය හා සමාන වීමෙන් තොරව වෙනත් ආකාරයකින් සිදු විය නොහැකි බැවින් (අන්‍යථානුපපත්තියෙන්) වටහා ගත යුතුය. «ක්ලේශයන්ගෙන් තැවුණු» යන්න ද, «ග්‍රීෂ්මයම තාපයයි» යන්න ද, «එයින් තැවුණු» යන්න ද, «ග්‍රීෂ්ම කාලයමයි» යන්න ද ඒ වාක්‍යයේ පද විග්‍රහයයි.

ဣဝဝိယုတ္တ

ඉව-වියුක්ත (ඉව රහිත)

၂၀၄.

204.

မုနိန္ဒာနန’မာဘာတိ, ဝိလာသေကမနောဟရံ;

ဥဒ္ဓံ သမုဂ္ဂတဿာပိ, ကိံ တေ စန္ဒ ဝိဇမ္ဘနာ.

විලාසයෙන් අතිශයින් මනෝහර වූ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය බබළයි; එම්බා සඳ, අහසට උඩින් නැඟුණත් තොපගේ ඒ උදාර ලීලාවෙන් ඇති පලක් තිබේද?

၂၀၄. ဒုတိယမာဟ ‘‘မုနိန္ဒ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဝိလာသေန ဧကမတုလျံ မနောဟရံ ဒုတိယဿ တာဒိသဿာဘာဝတော မုနိန္ဒာနနံ [Pg.211] အာဘာတိ အတိသယေန သောဘတေတိ ဧကံ တာဝ ဝါကျမုပမေယျဘူတံ. ဘော စန္ဒ ဥဒ္ဓံ ဂဂနတလံ သမုဂ္ဂတဿာပိ အဗ္ဘုဋ္ဌိတဿာပိ တေ တဝ ဝိဇမ္ဘနာ သာဟံကာရပရိဗ္ဘမနေန ကိံ ပယောဇနံ န ကိံပိ, တံသဒိသသောဘာသမ္ပတ္တိယာဘာဝတော. အသဒိသတ္တံ မုနိန္ဒာနနဿ တဿ တတောပိ ဥဒ္ဓမုဂ္ဂစ္ဆတော ဝိလာသမတ္တမေဝ ဖလသမ္ဘဝတောတိ ဒုတိယဝါကျမုပမာနဘူတံ. တထာ ဟေတ္ထ သဗ္ဗထာ သဒိသတာပတီတိယာ ကရိယမာနာနမုဂ္ဂမနဝိဇမ္ဘနာနံ ပဋိက္ခေပေန ကထဉ္စိပိ မုခစန္ဒာနံ သာဓမ္မပတီတိ ဥပမာဝဂမောတိ အယမိဝဝိယုတ္တဝါကျတ္ထောပမာ.

204. «මුනින්ද» යනාදීන් දෙවැන්න පවසයි. විලාසයෙන් අසමසම වූ ද මනෝහර වූ ද (එබඳු දෙවැන්නක් නොමැති බැවින්) මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය අතිශයින් බබළයි යන්න පළමු උපමේය වාක්‍යයයි. එම්බා සඳ, අහස් තලයට ඉහළින් නැඟී සිටිය ද තොපගේ අහංකාරයෙන් යුත් හැසිරීමෙන් (විජෘම්භණයෙන්) ඇති ඵලය කුමක්ද? කිසිවක් නැත, ඒ හා සමාන ශෝභා සම්පත්තියක් නොමැති බැවිනි. මුනින්ද්‍ර වදනයට ඇති අසමානත්වය සහ එයටත් වඩා ඉහළට නැඟෙන සඳෙහි විලාසය පමණක්ම ඵලයක් වන බැවින්, මෙය උපමාන වූ දෙවැනි වාක්‍යයයි. එලෙසම මෙහිදී, හැම අයුරින්ම සමාන බව හැඟවීම පිණිස කරනු ලබන (සඳෙහි) උදාවීම හා විජෘම්භණය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්, මුඛය සහ චන්ද්‍රයා අතර යම් සාධර්ම්‍යයක් (සමානත්වයක්) වැටහෙන බැවින්, මෙය 'ඉව' ශබ්දය රහිත වාක්‍යාර්ථ උපමාවයි.

၂၀၄. ဣဒါနိ ဣဝဝိယုတ္တဝါကျတ္ထောပမံယေဝ ဥဒါဟရတိ ‘‘မုနိန္ဒာနနိ’’စ္စာဒိနာ. ဝိလာသေကမနောဟရံ လီလာယ အတုလျံ တတောယေဝ မနောဟရံ မုနိန္ဒာနနံ သဗ္ဗညုနော ဝဒနံ အာဘာတိ အတိဒိဗ္ဗတိ, တသ္မာ ဟေ စန္ဒ ဥဒ္ဓံ ဥစ္စံ နဘံ သမုဂ္ဂတဿာပိ တေ တုယှံ ဝိဇမ္ဘနာ အဟံကာရေန ပရိဗ္ဘမနေန ကိံ ပယောဇနံ. ဣဟ ပုဗ္ဗဝါကျတ္ထဿ ဥတ္တရဝါကျတ္ထော ဣဝဝိယုတ္တောပမာ နာမ ဟောတိ. တထာ ဟိ ‘‘သဗ္ဗထာ မုခေန သဒိသော ဘဝါမီ’’တိ မာနံ ကရောန္တဿ စန္ဒဿ ဂဂနတလာရောဟောပိ ဝိဇမ္ဘနဉ္စေတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ပဋိက္ခေပေန မုခစန္ဒာနံ ဝိလာသေကမနောဟရတ္တံ ကန္တိမတ္တသင်္ခါတသဒိသတ္တံ ဣဝါဒီနမဘာဝေပိ ဝိညာယတီတိ ကတွာ ဥတ္တရဝါကျတ္ထော ပုဗ္ဗဝါကျတ္ထဿ ဥပမာ စ ဝိသေသနဉ္စ ဟောတိ. ဝိလာသေန ဧကမတုလျန္တိ စ, တဉ္စ တံ မနောဟရဉ္စာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. အပိသဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနတ္ထော.

204. දැන් 'ඉව' ශබ්දය රහිත වාක්‍යාර්ථ උපමාවම «මුනින්දානන» යනාදීන් නිදසුන් දක්වයි. විලාසයෙන් අසමසම වූ, එබැවින්ම මනෝහර වූ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ (සර්වඥයන් වහන්සේගේ) ශ්‍රී මුඛය අතිශයින් බබළයි; එබැවින් එම්බා සඳ, උස් වූ අහසට නැඟී සිටිය ද තොපගේ අහංකාරයෙන් යුත් හැසිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මෙහිදී පෙර වාක්‍යාර්ථයට පසු වාක්‍යාර්ථය 'ඉව' රහිත උපමාව (ඉවවියුත්තෝපමා) නම් වේ. එසේම, "සෑම අතින්ම මම මුහුණ හා සමාන වෙමි" යි මානය කරන්නා වූ චන්ද්‍රයාගේ ගගනතලයට නැඟීම හා විජෘම්භණය (හැසිරීම) යන මේ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්, 'ඉව' ආදී නිපාතයන් නොමැති වුවද, මුඛය සහ චන්ද්‍රයාගේ විලාසයෙන් අසමසම මනෝහර බව හා කාන්තිමත් බව නමැති සමානත්වය වටහා ගත හැකි බැවින්, පසු වාක්‍යාර්ථය පෙර වාක්‍යාර්ථයට උපමාවක් මෙන්ම විශේෂණයක් ද වේ. "විලාසයෙන් අසමසම වූ" යන්න ද, "එයම මනෝහර වූ" යන්න ද පද විග්‍රහයයි. 'අපි' (අපිසද්දෝ) ශබ්දය සම්භාවනා අර්ථයෙහි වැටේ.

၂၀၅.

205.

သမုဗ္ဗေဇေတိ ဓီမန္တံ, ဘိန္နလိင်္ဂါဒိကံ တု ယံ;

ဥပမာဒူသနာယာ’လ-မေတံ ကတ္ထစိ တံ ယထာ.

භින්නලිංග (ලිංග වෙනස්කම්) ආදී වූ යමක් බුද්ධිමතුන් කලකිරීමට පත් කරයිද, එය ඇතැම් තැනක උපමා දෝෂයක් වීමට ප්‍රමාණවත් වේ. එය මෙසේය.

၂၀၅. ဒေါသပရိစ္ဆေဒေ [Pg.212] ဒုဋ္ဌာလင်္ကတီတိမုပမာလင်္ကာရဒူသနံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘သမုဗ္ဗေဇေတိ’’စ္စာဒိ. ယံ ဘိန္နလိင်္ဂါဒိကံ တု, အာဒိသဒ္ဒေန ဘိန္နဝစနဟီနတာအဓိကတာဒီနံ ပရိဂ္ဂဟော. တုသဒ္ဒေါ အတ္ထဇောတကော, တထာပီတိ အတ္ထော. ဓီမန္တံ မေဓာဝိံ သမုဗ္ဗေဇေတိ န ပီဏေတိ, ဧတံ ဘိန္နလိင်္ဂဒိကံ ကတ္ထစိ န သဗ္ဗတ္ထ ဥပမာဒူသနာယ ဝိရောဓတ္ထံ အလံ သမတ္ထံ. ‘‘တံ ယထေ’’တိ ဥဒါဟရတိ.

205. දෝෂ පරිච්ඡේදයෙහි 'දුෂ්ටාලංකෘති' (දෝෂ සහිත අලංකාර) යනුවෙන් උපමාලංකාරයට සිදුවන දූෂණය පෙන්වීම සඳහා 'සමුබ්බේජේති' යනාදිය වදාරන ලදී. 'යං භින්නලිඞ්ගාදිකං තු' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් භින්න වචන, හීනතා, අධිකතා ආදිය ග්‍රහණය කරනු ලැබේ. 'තු' ශබ්දය අර්ථ ජෝතක වේ, එනම් 'එසේ වුවද' යන අර්ථයයි. (එය) නුවණැති ප්‍රඥාවන්තයා තැති ගන්වයි, සතුටු නොකරයි. මෙම භින්න ලිංගාදිය ඇතැම් තැනක මිස සෑම තැනකම උපමා දූෂණය සඳහා විරුද්ධ වීමට (හානි කිරීමට) ප්‍රමාණවත්ය, එනම් සමත්ය. 'තං යථා' (එය මෙසේයි) යනුවෙන් උදාහරණ දක්වයි.

၂၀၅. ဒေါသပရိစ္ဆေဒေ ဒေါသာနမနုဒ္ဒေသာဝသာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌာယ ဒုဋ္ဌာလင်္ကတိယာ ဒဿေတဗ္ဗဥဒါဟရဏေ –

205. දෝෂ පරිච්ඡේදයෙහි දෝෂයන් අනුද්දේශය (නැවත දැක්වීම) අවසානයේ දක්වන ලද දුෂ්ටාලංකෘතියෙහි (දෝෂ සහිත අලංකාරයෙහි) පෙන්විය යුතු උදාහරණයෙහි -

‘‘ဒုဋ္ဌာလင်္ကရဏံ တေတံ, ယတ္ထာလင်္ကာရဒူသနံ;

တဿာလင်္ကာရနိဒ္ဒေသေ, ရူပမာဝိဘဝိဿတီ’’တိ.

“යම් තැනක අලංකාරයට දූෂණයක් වේ ද, එය දුෂ්ටාලංකාරය වේ. එම අලංකාරයන් විස්තර කිරීමේදී එහි ස්වරූපය ප්‍රකාශ වනු ඇත.”

ကတပဋိညာနုသာရေန ဣဒါနိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘သမုဗ္ဗေဇေတိ’’စ္စာဒိ. ယံ ဘိန္နလိင်္ဂါဒိကံ တု ဝက္ခမာနံ ယံ ဘိန္နလိင်္ဂဝစနာဒိကံ ပန ဓီမန္တံ ပညဝန္တံ ကဝိံ သမုဗ္ဗေဇေတိ ‘‘ဧဝံ နာမ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ’’တိ ဥဗ္ဗေဂံ ဇနေတိ, ဧတံ ဘိန္နလိင်္ဂါဒိကံ ဥပမာဒူသနာယ ယထာဝုတ္တဥပမာဝိနာသနတ္ထံ ကတ္ထစိ ‘‘ဣတ္ထီဝါယံ ဇနော ယာတိ’’ဣစ္စာဒိဝတ္တဗ္ဗဝိသယတော အညတ္ထ အလံ သမတ္ထံ. ‘‘တံ ယထာ’’တိ ဥဒါဟရတိ. ဘိန္နံ ဝိသဒိသဉ္စ တံ လိင်္ဂဉ္စေတိ စ, တံ အာဒိ ယဿ ဝိသဒိသဝစနာဒိနောတိ စ, ဥပမာယ ဒူသနမိတိ စ ဝါကျံ.

පොරොන්දු වූ පරිදි දැන් පෙන්වා දීම සඳහා 'සමුබ්බේජේති' යනාදිය වදාරන ලදී. මින් ඉදිරියට කියනු ලබන යම් භින්න ලිංග, වචන ආදියක් වේ ද, එය නුවණැති ප්‍රඥාවන්ත කවියා තුළ “මෙසේ කිව යුතුද?” යනුවෙන් තැතිගැන්මක් (කලකිරීමක්) ඇති කරයි. මෙම භින්න ලිංගාදිය, කලින් කියන ලද උපමාව විනාශ කිරීම (උපමා දූෂණය) සඳහා, 'ඉත්ථීවායං ජනෝ යාති' (මේ පුද්ගලයා ස්ත්‍රියක මෙන් යයි) යනාදී වශයෙන් කිවයුතු විෂයට බාහිර වූ වෙනත් තැනක ප්‍රමාණවත්ය (සමත්ය). 'තං යථා' (එය මෙසේයි) යනුවෙන් උදාහරණ දක්වයි. 'භින්න' යනු අසමාන වූ ලිංගය ද වේ, එය ආදී කොට ඇති අසමාන වචන ආදිය ද වේ, උපමාවෙහි දූෂණය ද වේ යනු වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၂၀၆.

206.

ဟံသီဝါ’ယံ သသီ ဘိန္န-လိင်္ဂါ’ကာသံ သရာနိဝ;

ဝိဇာတိဝစနာ ဟီနာ,သာ’ဝ ဘတ္တော ဘဋော’ဓိပေ.

“මේ සඳ හංසියක මෙනි” යන්න භින්න ලිංග (උපමාව) යි. “අහස විල් මෙනි” යන්න විජාති වචන (භින්න වචන උපමාව) යි. “ස්වාමියා ඉදිරියෙහි සේවකයා බල්ලෙකු මෙනි” යන්න හීන (උපමාව) යි.

၂၀၆. ‘‘ဟံသီဝါယ’’န္တိ အယံ သသီ စန္ဒော ဟံသီဝ ဟံသီသဒိသော. ဘိန္နလိင်္ဂါ ဘိန္နလိင်္ဂေါပမာ. ‘‘အာကာသံ သရာနိဝါ’’တိ ဝိဇာတိဝစနာ ဝိသဒိသဝစနောပမာ. ‘‘ဘဋော အဓိပေ သာမိနိ သာဝ [Pg.213] ဘတ္တော’’တိ ဟီနာ ဟီနောပမာ ကုက္ကုရဿ ဟီနေန ဇာတျာဒိနာ အဓိကဿ ဥပမိတတ္တာ.

206. 'හංසීවායං' යනු, මේ සඳ හංසියක වැනිය යන්නයි. (එය) භින්න ලිංග උපමාවයි. 'ආකාසං සරානිව' යන්න විජාති වචන (අසමාන වචන) උපමාවයි. 'භටෝ අධිපේ සාමිනි සාව භත්තෝ' යනු ස්වාමියා ඉදිරියෙහි සේවකයා සුනඛයෙකු මෙන් භක්තිමත්ය යන්නයි. උසස් කෙනෙකු ජාතියෙන් ආදී වශයෙන් පහත් වූ සුනඛයෙකුට උපමා කරන ලද බැවින් එය හීන උපමාවයි.

၂၀၆. ‘‘ဟံသိ’’စ္စာဒိ. အယံ သသီ စန္ဒော ဟံသီ ဣဝ ဟံသိဓေနူဝ ဟောတိ. ဣစ္စာဒိကောပမာ ဘိန္နလိင်္ဂါ ဥပမေယျတော ဘိန္နလိင်္ဂတ္တာ ဘိန္နလိင်္ဂေါပမာ နာမ ဟောတိ. အာကာသံ နဘံ သရာနိဝါတိ အယံ ဝိဇာတိဝစနာ ဥပမေယျေန ဝိသဒိသဝစနတ္တာ ဝိဇာတိဝစနောပမာ နာမ ဟောတိ. အဓိပေ သာမိနိ ဘဋော သေဝကော သာဝ သုနခေါ ဣဝ ဘတ္တောတိ အယံ ဟီနာ ဇာတိဟီနေန သုနခေန ဥတ္တမဿ ပုရိသဿ ဥပမိတတ္တာ ဟီနောပမာ နာမ ဟောတိ. ဘိန္နံ လိင်္ဂမေတိဿာတိ စ, ဝိဝိဓာ ဇာတိ သဘာဝေါ အဿေတိ စ, ဝိဇာတိ ဝစနံ အဿာ ဥပမာယာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

206. 'හංසී' යනාදියයි. මේ චන්ද්‍රයා හංස දෙනක මෙන් වෙයි. මෙවැනි උපමාවන්, උපමේයයට වඩා වෙනස් ලිංගයක් ගන්නා බැවින් 'භින්න ලිංග උපමාව' නම් වේ. 'ආකාසං සරානිව' (අහස විල් මෙන්) යන්නෙහි උපමේයය හා අසමාන වචන (බහුවචන) ඇති බැවින් 'විජාති වචන උපමාව' නම් වේ. අධිපති ස්වාමියා කෙරෙහි සේවකයා සුනඛයෙකු මෙන් භක්තිමත්ය යන්නෙහි, උත්තම පුරුෂයෙකු ජාතියෙන් පහත් සුනඛයෙකුට උපමා කරන ලද බැවින් 'හීන උපමාව' නම් වේ. 'භින්න වූ ලිංගයක් මෙයට ඇත', 'විවිධ වූ ජාති ස්වභාවයක් මෙයට ඇත' (විජාති), 'විජාති වචනයක් මේ උපමාවට ඇත' යනු පද විග්‍රහයන්ය.

၂၀၇.

207.

ခဇ္ဇောတော ဘာနုမာလီဝ,ဝိဘာတီတျဓိကောပမာ;

အဖုဋ္ဌတ္ထာ ဗလမ္ဘောဓိ,သာဂရော ဝိယ သံခုဘိ.

“කණමැදිරියා සූර්යයා මෙන් බබළයි” යන්න අධික උපමාවයි. “සේනා නමැති සාගරය සාගරය මෙන් කැළඹිණි” යන්න අඵුට්ඨත්ථ (නොපැහැදිලි හෝ අතිරික්ත අර්ථ ඇති) උපමාවයි.

၂၀၇. ‘‘ခဇ္ဇောတော’’ဣစ္စာဒိ. ခဇ္ဇောတော ဘာနုမာလီဝ သူရိယော ဝိယ ဝိဘာတီတျဓိကောပမာ အဓိကေန ဟီနဿ ဥပမိတတ္တာ. ဗလမ္ဘောဓိ သေနာသာဂရော သာဂရော ဝိယ သံခုဘီတိ အဖုဋ္ဌတ္ထောပမာ ‘‘ဗလမ္ဘောဓီ’’တိ ရူပကေန သေနာယ မဟန္တတ္တာဝဂမတော ပုန ‘‘သာဂရော ဝိယာ’’တိ ဥပမာယ ကဿစိ ဝိသေသတ္ထဿ အသံဖုဋ္ဌတ္တာ.

207. 'ඛජ්ජෝතෝ' යනාදියයි. කණමැදිරියා සූර්යයා මෙන් බබළයි යන්න අධික උපමාව වන්නේ පහත් දෙයක් උසස් දෙයකට උපමා කර ඇති බැවිනි. 'බලම්භෝධි සේනාසාගරෝ සාගරෝ විය සංඛුභී' (සේනා නමැති සාගරය සාගරය මෙන් කැළඹිණි) යන්න අඵුට්ඨත්ථ උපමාව වන්නේ, 'බලම්භෝධි' (සේනා සයුර) යන රූපකයෙන්ම සේනාවෙහි මහත් බව වටහාගෙන තිබියදී, නැවත 'සාගරෝ විය' (සාගරය මෙන්) යන උපමාවෙන් කිසිදු විශේෂ අර්ථයක් ස්පර්ශ නොවන (නොදක්වන) බැවිනි.

၂၀၇. ‘‘ခဇ္ဇောတော’’စ္စာဒိ. ‘‘ခဇ္ဇောတော ဘာနုမာလီဝ ဝိဘာတီ’’တိ အယံ အဓိကောပမာ အဓိကာယ ဥပမာယ ဥပမိတတ္တာ အဓိကောပမာ နာမ ဟောတိ. ‘‘ဗလမ္ဘောဓိ သေနာသမုဒ္ဒေါ သာဂရော ဝိယ သံခုဘီ’’တိ အယံ အဖုဋ္ဌတ္ထာ သေနာယ မဟတ္တံ ‘‘ဗလမ္ဘောဓီ’’တိ တိရောဘူတဥပမာယေဝ အဝဂတံ, [Pg.214] တသ္မာ ပုန ‘‘သာဂရော ဝိယာ’’တိ ဥပမာယ ဖုသိတဗ္ဗတ္ထဿာဘာဝါ အဖုဋ္ဌတ္ထောပမာ နာမ ဟောတိ. အဖုဋ္ဌော အတ္ထော ဧတိဿာတိ စ, ဗလံ ဧဝ အမ္ဘောဓီတိ စ ဝါကျံ.

207. 'ඛජ්ජෝතෝ' යනාදියයි. “කණමැදිරියා සූර්යයා මෙන් බබළයි” යන මෙයින් උසස් උපමාවකින් උපමා කර ඇති බැවින් 'අධික උපමාව' නම් වේ. “සේනා සමුද්‍රය සාගරය මෙන් කැළඹිණි” යන්නෙහි, සේනාවෙහි මහත් බව 'බලම්භෝධි' (සේනා සයුර) යන තිරෝභූත (සැඟවුණු) උපමාවෙන්ම අවබෝධ වන බැවින්, නැවත 'සාගරෝ විය' (සාගරය මෙන්) යන උපමාවෙන් ස්පර්ශ කළ යුතු අර්ථයක් නොමැති වීම නිසා 'අඵුට්ඨත්ථ උපමාව' නම් වේ. 'නොස්පර්ශ කළ අර්ථයක් මෙයට ඇත' යන්නද, 'සේනාවම සාගරයයි' යන්නද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයන්ය.

၂၀၈.

208.

စန္ဒေ ကလင်္ကော ဘိင်္ဂေါဝေ-တျု’ပမာပေက္ခိနီ အယံ;

ခဏ္ဍိတာ ကေရဝါကာရော,သကလင်္ကော နိသာကရော.

“චන්ද්‍රයා කෙරෙහි ඇති ලපය බඹරෙකු මෙනි” යන්න උපමා අපේක්ෂිත (උපමාපේක්ඛිනී) උපමාවයි. “ලප සහිත වූ චන්ද්‍රයා කුමුදු මලක හැඩය ඇත්තකි” යන්න ඛණ්ඩිත උපමාවයි.

၂၀၈. ‘‘စန္ဒေ’’ဣစ္စာဒိ. ကလင်္ကော ဘိင်္ဂေါ ဝိယာတျယမုပမာ ‘‘စန္ဒေ ကုသုမဂစ္ဆသဒိသေ’’ ဣတျုပမန္တရမပေက္ခတေတိ ယတော စန္ဒေ ဘိင်္ဂေါ န သမ္ဘဝတိ, ပုပ္ဖဂစ္ဆေ တု သမ္ဘဝတီတိ အယမုပမာ ဥပမာပေက္ခိနီ. သကလင်္ကော သသလက္ခဏော နိသာကရော စန္ဒော ကေရဝါကာရော ကုမုဒသန္နိဘောတိ ခဏ္ဍိတောပမာ ကေရဝဿ အန္တောကဏှတ္တံ ပဋိပါဒေတုံ ‘‘သဘိင်္ဂကေရဝါကာရော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ.

208. 'චන්දේ' යනාදියයි. “ලපය බඹරෙකු මෙනි” යන මෙම උපමාව, “මල් පඳුරක් බඳු චන්ද්‍රයා කෙරෙහි” යනුවෙන් තවත් උපමාවක් අපේක්ෂා කරයි. මන්ද, චන්ද්‍රයා කෙරෙහි බඹරෙකු සිටීම නොගැළපෙන අතර, මල් පඳුරෙහි එය ගැළපෙන බැවිනි. එබැවින් මෙම උපමාව 'උපමාපේක්ඛිනී' (උපමා අපේක්ෂිත) උපමාවයි. ලප සහිත (සාවෙකුගේ ලකුණ ඇති) චන්ද්‍රයා කුමුදු මලක් වැනිය යන්න 'ඛණ්ඩිත උපමාව' වන්නේ, කුමුදු මලෙහි ඇතුළත ඇති කළු පැහැය පෙන්වීම සඳහා “බඹරෙකු සහිත කුමුදු මලක් වැනි” (සභිඞ්ගකේරවාකාරෝ) යනුවෙන් පැවසිය යුතුව තිබූ බැවිනි.

၂၀၈. ‘‘စန္ဒေ’’စ္စာဒိ. ‘‘စန္ဒေ ကလင်္ကော ဘိင်္ဂေါ ဣဝါ’’တိ အယံ ဥပမာပေက္ခိနီ စန္ဒဿဥပမာဘူတပုပ္ဖဂစ္ဆကာဒိအပေက္ခနတော ဥပမာပေက္ခိနီ နာမ ဟောတိ. စန္ဒေ ဘိင်္ဂပဝတ္တိယာ အဘာဝတော တဿ ဝိသယဘူတပုပ္ဖဂစ္ဆကာဒိ စန္ဒဿ ဥပမတ္တေန ဂဟေတွာ အဝုတ္တတ္တာ ဒုဋ္ဌာတိ အဓိပ္ပာယော. သကလင်္ကော ကလင်္ကသဟိတော နိသာကရော စန္ဒော ကေရဝါကာရော ကုမုဒသဒိသောတိ အယံ ခဏ္ဍိတာ စန္ဒဂတံ ကဏှတ္တံ ပကာသေတုံ ‘‘သဘိင်္ဂကေရဝါကာရော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘိင်္ဂေါပမာဘာဝဿ ခဏ္ဍိတတ္တာ ခဏ္ဍိတောပမာ နာမ ဟောတိ. ဥပမံ အပေက္ခတီတိ စ, ခဏ္ဍံ ဣတာ ဂတာတိ စ, ခဏ္ဍေန ဣတာ ယုတ္တာ ဝါတိ စ, ကေရဝဿာကာရော အဿေတိ စ, သဟ ကလင်္ကေန ဝတ္တတီတိ စ ဝါကျံ.

208. 'චන්දේ' යනාදියයි. “චන්ද්‍රයා කෙරෙහි ලපය බඹරෙකු මෙනි” යන මෙම උපමාව, චන්ද්‍රයාට උපමා වන මල් පඳුරු ආදිය අපේක්ෂා කරන බැවින් 'උපමාපේක්ඛිනී' (උපමා අපේක්ෂිත) උපමාව නම් වේ. චන්ද්‍රයා කෙරෙහි බඹරෙකු සිටීමේ शक्यताවක් නොමැති හෙයින්, ඊට සැබෑ විෂය වූ මල් පඳුරු ආදිය චන්ද්‍රයාට උපමා වශයෙන් නොපැවසූ බැවින් මෙය දෝෂ සහිතය යනු අදහසයි. ලප සහිත වූ චන්ද්‍රයා කුමුදු මලක් බඳුය යන්න 'ඛණ්ඩිත උපමාව' වන්නේ, චන්ද්‍රයාගේ ඇති කළු පැහැය ප්‍රකාශ කිරීමට “බඹරෙකු සහිත කුමුදු මලක් වැනි” යැයි කිව යුතු තැන, බඹර උපමාව නොමැති වීමෙන් ඛණ්ඩනය වූ බැවිනි. 'උපමාව අපේක්ෂා කරයි' යන්න ද, 'ඛණ්ඩ භාවයට පත් වූ' යන්න ද, 'බිඳීමෙන් යුක්ත වූ' යන්න ද, 'කුමුදු මලක හැඩය මෙයට ඇත' යන්න ද, 'ලපය සමඟ පවතී' යන්න ද මෙහි පද විග්‍රහයන්ය.

၂၀၉.

209.

ဣစ္စေဝမာဒိရူပေသု, ဘဝန္တိ ဝိဂတာဒရာ;

ကရောန္တိ စာ’ဒရံ ဓီရာ, ပယောဂေ ကွစိဒေဝ တု.

මෙසේ වූ දෝෂ සහිත යෙදුම් කෙරෙහි නුවණැත්තෝ (කවිවරු) ගෞරවයක් (කැමැත්තක්) නොදක්වති. එහෙත් ඇතැම් සුවිශේෂී යෙදුම්වලදී නුවණැත්තෝ කැමැත්තක් දක්වති.

၂၀၉. ဝုတ္တံ [Pg.215] နိဂမေတိ ‘‘ဣစ္စေဝ’’မာဒိနာ. ရူပေသု ပယောဂေသု. ဝိဂတော အပဂတော အာဒရော သမ္ဘာဝနာ ယေသံ တထာ ဘဝန္တိ. ကိံ ဘိန္နလိင်္ဂါဒိကံ နိယမေနာနာဒရဏီယမေဝ, အနိယမေနေတိ စေ ဂယှူပဂမ္ပိ အတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ကရောန္တိ’’စ္စာဒိံ. ကွစိဒေဝ တု ပယောဂေ ဓီရာ ကဝယော အာဒရံ ကရောန္တိ စာတိ. စသဒ္ဒေါ ဝတ္တဗ္ဗန္တရတ္ထံ သမုစ္စိနောတိ.

209. 'ඉච්චේවම්' යනාදියෙන් කලින් කී දේ නිගමනය කරයි. 'රූපේසු' යනු යෙදුම්වලදී යන්නයි. 'විගත' යනු පහව ගිය, 'ආදර' යනු ගෞරවය (පිළිගැනීම) යම් කෙනෙකු තුළ වේ ද, ඔවුහු එසේ වෙති. “භින්න ලිංගාදිය නියත වශයෙන්ම නොපිළිගත යුතුමද? නැතහොත් අනියත වශයෙන් පිළිගත හැකි අවස්ථා ද තිබේද?” යත්, පිළිගත හැකි අවස්ථා ද ඇති බැවින් 'කරොන්ති' යනාදිය වදාරන ලදී. ඇතැම් යෙදුම්වලදී නුවණැති කවිවරුන් ගෞරවය (කැමැත්ත) දක්වන බව මින් කියැවේ. 'ච' ශබ්දයෙන් කිව යුතු වෙනත් අර්ථයක් සමුච්චය (එක් රැස්) කරයි.

၂၀၉. ‘‘ဣစ္စေ’’စ္စာဒိ. ဣတိ အနန္တရံ နိဒ္ဒိဋ္ဌေသု ဧဝမာဒိရူပေသု ပယောဂေသု ဓီရာ ဝိဂတာဒရာ ဘဝန္တိ. ဣမေယေဝ ဓီရာ ကွစိဒေဝ တု ပယောဂေ ဘိန္နလိင်္ဂါဒိကေ အာဒရံ ကရောန္တိ စ. ဣတိ ဧဝံ အယံ ပကာရော အာဒိ ယေသမိတိ စ, တာနိ စ တာနိ ရူပါနိ စေတိ စ, ဝိဂတော အာဒရော ယေသမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. စသဒ္ဒေါ ဝါကျန္တရသမုစ္စယေ. တသ္မာ ဝိဂတာဒရတ္ထေန အညမာဒရကရဏံ ဝုစ္စမာနကထာသန္တတိံ အာကဍ္ဎတိ.

209. 'ඉච්චේ' යනාදියයි. මෙයට පසුව දක්වන ලද මෙවැනි යෙදුම් කෙරෙහි නුවණැත්තෝ අනාදරය දක්වති (පිළිනොගනිති). එහෙත් එම නුවණැත්තන්ම ඇතැම් භින්න ලිංගාදී යෙදුම් කෙරෙහි කැමැත්ත (ගෞරවය) දක්වති. 'මෙසේ වූ මේ ආකාරය ආදිකොට ඇත්තේද', 'ඒ ඒ රූපයන් (යෙදුම්) ද වේ', 'පහව ගිය ආදරය ඇත්තෝය' යනු පද විග්‍රහයන්ය. 'ච' ශබ්දය වෙනත් වාක්‍යයක් එක් කිරීම සඳහා යෙදී ඇත. එබැවින්, අනාදරය දැක්වීමේ අර්ථයෙන්, වෙනත් තැනක ආදරය (කැමැත්ත) දැක්වීමෙන් කියනු ලබන කථා ප්‍රවෘත්තිය ඉදිරියට ගෙන යනු ලබයි.

၂၁၀.

210.

ဣတ္ထီဝါ’ယံ ဇနော ယာတိ,ဝဒတျေသာ ပုမာ ဝိယ;

ပိယော ပါဏာ ဣဝါ’ယံ မေ,ဝိဇ္ဇာ ဓနမိဝ’စ္စိတာ.

“මෙම පුරුෂයා ස්ත්‍රියක මෙන් යයි.” “මේ ස්ත්‍රිය පුරුෂයෙකු මෙන් කතා කරයි.” “මොහු මට ප්‍රාණය මෙන් ප්‍රියය.” “විද්‍යාව (ශාස්ත්‍රය) ධනය මෙන් පුදනු ලබයි.”

၂၁၀. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဣတ္ထိ’’စ္စာဒိ. အယံ ဇနော ဣတ္ထီဝ ယာတိ ကြိယာနုဝတ္တိတော. ဧသာ ဣတ္ထီ ပုမာဝ ပုရိသော ဝိယ ဝဒတိ တာဒိသဿ ပါဂဗ္ဘိယယောဂတော. ဧတ္ထ လိင်္ဂနာနတ္တမုပမာနောပမေယျာနံ. အယမိစ္ဆိတော ကောစိ မေ ပါဏာ ဣဝ ပိယော ဣဋ္ဌော, ဝိဇ္ဇာ ဗျာကရဏာဒယော ဓနမိဝ အစ္စိတာ ရာသိကတာတိ ဝစနဘေဒေါ.

210. ‘‘ස්ත්‍රී’’ යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. ක්‍රියා අනුගමනය කිරීම් වශයෙන් ‘මේ තැනැත්තා ස්ත්‍රියක මෙන් යයි’. එබඳු ප්‍රගල්භත්වයකින් යුක්ත වීම නිසා ‘මේ ස්ත්‍රිය පුරුෂයෙකු මෙන් කතා කරයි’. මෙහි උපමාන හා උපමේයයන්ගේ ලිංග වෙනස්කම දක්නට ලැබේ. ‘මගේ ප්‍රාණය මෙන් ප්‍රිය වූ මේ බලාපොරොත්තු වූ කිසිවෙක්’ සහ ‘ව්‍යාකරණ ආදී විද්‍යාවන් ධනය මෙන් රැස් කරන ලදී’ යන්න වචන භේදයට උදාහරණයි.

၂၁၀. ဣဒါနိ ဘိန္နလိင်္ဂါနံ ဂဟေတဗ္ဗဝိသယံ ဒဿေတိ ‘‘ဣတ္ထီဝါ’ယ’’မိစ္စာဒိနာ. အယံ ဇနော ဣတ္ထီဝ အဝိသဒဂမနေန မဟိလာ [Pg.216] ဝိယ ယာတိ. ဧသာ ဣတ္ထီ ပုမာ ဝိယ တာဒိသပါဂဗ္ဘိယယုတ္တတ္တာ ပုရိသော ဝိယ ဝဒတီတိ. ဣဟ ဒွိန္နံ ဥပမာနောပမေယျာနံ လိင်္ဂဘေဒေ သတိပိ ကဝယော အာဒရံ ကရောန္တိ. အယံ ပုရိသော မေ မမ ပါဏာ ဣဝ အာယဝေါဝ ပိယော. အစ္စိတာ သဉ္စိတာ ဝိဇ္ဇာ ဗျာကရဏနိဃဏ္ဋုအာဒယော ဓနမိဝ ဟောန္တီတိ. ဧတ္ထ ဥပမာနောပမေယျာနံ ဝစနတော ဝိသေသတ္တေ သတိပိ ဣဋ္ဌမေဝ.

210. දැන් ‘ස්ත්‍රීවායං’ යනාදීන් වෙනස් ලිංගයන්ගෙන් යුත් පද ගත යුතු ආකාරය පෙන්වයි. ‘මේ තැනැත්තා නොපැහැදිලි ගමනක් ඇති බැවින් ස්ත්‍රියක මෙන් (මහිලාවක මෙන්) යයි’. ‘මේ ස්ත්‍රිය එබඳු ප්‍රගල්භත්වයකින් යුක්ත බැවින් පුරුෂයෙකු මෙන් කතා කරයි’. මෙහි උපමාන හා උපමේය යන දෙකෙහි ලිංග භේදයක් තිබුණ ද කවීහු ඒ කෙරෙහි ආදරය කරති (පිළිගනිති). ‘මේ පුරුෂයා මගේ ප්‍රාණය මෙන් ප්‍රිය වේ’. ‘රැස් කරන ලද ව්‍යාකරණ, නිඝණ්ඩු ආදී විද්‍යාවෝ ධනය මෙන් වෙති’. මෙහි උපමාන උපමේයයන්ගේ වචන භේදය (ඒකවචන, බහුචන වෙනස) තිබුණ ද එය සුදුසු ම ය.

၂၁၁.

211.

ဘဝံ ဝိယ မဟီပါလ, ဒေဝရာဇာ ဝိရာဇတေ;

အလ’မံသုမတော ကစ္ဆံ, တေဇသာ ရောဟိတုံ အယံ.

මහීපාලයාණෙනි (රජතුමනි), දේවරාජයා ඔබ වහන්සේ මෙන් බබළයි; මේ රජු තේජසින් සූර්යයාගේ මට්ටමට (තත්ත්වයට) පැමිණීමට සමත් වේ.

၂၁၁. ဟီနာဓိကမုတ္တမုဒါဟရဏမာဟ ‘‘ဘဝံ ဝိယိ’’စ္စာဒိ. မဟီပါလေတျာမန္တနံ, ဒေဝရာဇာ ဘဝံ ဝိယ ဝိရာဇတေ. ဣတိ ဟီနေနာပိ ဟောတိ. ဧဝံဝိဓေ သမုစိတေ ဝိသယေ လိင်္ဂဝစနဘေဒါဒိကံ နောပမံ ဒူသေတီတိ.

211. ‘‘භවං විය’’ යනාදීන් හීන, අධික සහ උත්තම උදාහරණ පවසයි. ‘මහීපාල’ යනු ආමන්ත්‍රණයකි. දේවරාජයා ඔබ වහන්සේ මෙන් බබළයි. මෙසේ හීන උපමාවෙන් ද වේ. මෙබඳු සුදුසු විෂයයෙහි ලිංග, වචන භේද ආදිය උපමාව දූෂණය නොකරයි.

၂၁၁. ‘‘ဘဝ’’မိစ္စာဒိ. မဟီပါလ ဘော ရာဇ, ဒေဝရာဇာ သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဘဝံ ဝိယ ဝိရာဇတေတိ. ဧတ္ထ သက္ကမုပါဒါယ ‘‘ဘဝံ ဝိယာ’’တိ ဟီနတ္တေပိ ဣဋ္ဌမေဝ. အယံ ရာဇာ အံသုမတော သူရိယဿ ကစ္ဆံ ပဒဝိံ တေဇသာ အာရောဟိတုံ ပတ္တုံ အလံ သမတ္ထောတိ. ဧတ္ထ တေဇသာ အဓိကောပိ သူရိယော ဥပမာဘူတော ဣဋ္ဌောဝ, ‘‘ကစ္ဆံ အာရောဟိတု’’န္တိ ဣဝသဒ္ဒပရိယာယော. ဤဒိသံ ဘိန္နလိင်္ဂါဒိကောပမာဒိကံ ဥပမာဒူသနံ န ကရောတိ.

211. ‘‘භවං’’ යනාදියයි. මහීපාල යනු රජතුමනි, සක්දෙවි රජ තෙමේ ඔබ වහන්සේ මෙන් බබළයි යන්නයි. මෙහි ශක්‍රයා හා සසඳා ‘ඔබ වහන්සේ මෙන්’ යැයි පැවසීමෙන් හීනත්වයක් තිබුණ ද එය ප්‍රශස්ත ය. ‘මේ රජු තේජසින් සූර්යයාගේ මට්ටමට පැමිණීමට සුදුසු ය, සමත් ය’. මෙහි තේජසින් අධික වූ සූර්යයා උපමාව බවට පත්වීම ද යෝග්‍ය ය. ‘කච්ඡං ආරෝහිතුං’ (මට්ටමට පැමිණීමට) යන්න ‘ඉව’ (මෙන්) යන ශබ්දයේ පර්යායයකි. මෙබඳු වූ වෙනස් ලිංග ආදී උපමාවෝ උපමා දෝෂයක් ඇති නොකරති.

၂၁၂.

212.

ဥပမာနောပမေယျာနံ, အဘေဒဿ နိရူပနာ;

ဥပမေဝ တိရောဘူတ-ဘေဒါ ရူပကမုစ္စတေ.

උපමාන හා උපමේයයන්ගේ අභේදය (වෙනසක් නැති බව) නිරූපණය කිරීම ද, වෙනස සැඟවී ගිය (තිරෝභූත වූ) උපමාව ම රූපකය යැයි කියනු ලැබේ.

၂၁၂. ရူပကံ နိရူပယတိ ‘‘ဥပမာနေ’’စ္စာဒိနာ. ဥပမာနောပမေယျာနံ ယထာဝုတ္တာနံ အဘေဒဿ နာနတ္တာဘာဝဿ နိရူပနာ အာရောပနေန ဥပမာနောပမေယျာနမဘေဒံ ရူပယတိ ဒဿေတီတိ [Pg.217] ရူပကမုစ္စတေ. ဥပမာနဿ ဥပမာနောပမေယျာနမဘေဒါရောပနေန တိရောဘူတော အပါကဋော ဘေဒေါ နာနတ္တံ ယဿာတိ တာဒိသီ ဥပမေဝ ယထာဝုတ္တလက္ခဏာ ရူပကမုစ္စတေ ‘‘ရူပက’’န္တိ. ‘‘ပဒမ္ဗုဇ’’န္တိ ဧတ္ထ ပဒမေဝ အမ္ဗုဇသဒိသတ္တာ အမ္ဗုဇံ ရုပျတေ. ဣတျုပမေယျောပမာနဘူတာနံ ပဒမ္ဗုဇာနမဘေဒါရောပနေန ဥပမာနောပမေယျဂတသာဓမ္မသင်္ခါတာယပိ ဥပမာယ ဘေဒေါ ဝိဇ္ဇမာနောပိ တိရောဟိတော. န တု အာဝိဘူတော ‘‘ပဒံ အမ္ဗုဇမိဝေ’’တိ. သာ စောပမာ တထာဝိဓာ ဥပမာနောပမေယျာနမဘေဒမာယာတိ နာမာတိ ရူပကမုစ္စတေတိ အဓိပ္ပာယော.

212. ‘‘උපමාන’’ යනාදීන් රූපකය නිරූපණය කරයි. කලින් කියන ලද උපමාන හා උපමේයයන්ගේ අභේදය හෙවත් වෙනස් නොවන බව නිරූපණය කිරීමෙන්, ආරෝපණය කිරීමෙන් උපමාන උපමේයයන්ගේ අභේදය දක්වන බැවින් ‘රූපක’ යැයි කියනු ලැබේ. උපමානය හා උපමේයය අතර අභේදය ආරෝපණය කිරීමෙන් වෙනස (වෙනස් බව) සැඟවී ගිය, අප්‍රකට වූ, කලින් කියන ලද ලක්ෂණ ඇති ඒ උපමාව ම රූපකය යැයි කියනු ලැබේ. ‘පදම්බුජ’ (පා පියුම) යන්නෙහි පාදය ම නෙළුම් මලට සමාන බැවින් නෙළුම් මලක් ලෙස රූපණය කරනු ලැබේ. මෙසේ උපමේය හා උපමාන වූ පාදය සහ නෙළුම අතර අභේදය ආරෝපණය කිරීම නිසා උපමාන උපමේයයන්ගේ සමාන ධර්මතාවය වන උපමාවෙහි වෙනස පැවතුණ ද එය සැඟවී ගියේ වෙයි. ‘පාදය නෙළුමක් මැනැයි’ කීවාක් මෙන් එය ප්‍රකට නොවේ. ඒ උපමාව ද එබඳු වූ උපමාන උපමේයයන්ගේ අභේදයට පැමිණෙන බැවින් ‘රූපක’ යැයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි අදහසයි.

၂၁၂. ဣဒါနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌက္ကမေန ရူပကာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ဥပမာနော’’စ္စာဒိနာ. ဥပမာနောပမေယျာနံ အနန္တရနိဒ္ဒိဋ္ဌဥပမာနောပမေယျာနံ အဘေဒဿ သဘာဝတော ဘေဒေ သတိပိ ဝိဘူတသဒိသတ္တံ နိဿာယ ‘‘သော ဧသော, ဧသော သော’’တိ ဝတ္တာရေဟိ ပရိကပ္ပိတဿ အဘေဒဿ နိရူပနာ ဥပမာနောပမေယျပဒတ္ထေသု ဗုဒ္ဓိယာ အာရောပနံ နိဿာယ တိရောဘူတဘေဒါ ‘‘ပဒံ အမ္ဗုဇမိဝါ’’တိ ဧဝံ ပါကဋနာနတ္တံ ဝိနာ ‘‘ပဒမ္ဗုဇ’’န္တိ တိရောဟိတဘေဒါ ဥပမေဝ ပဒတ္ထာနံ သာဓမ္မသင်္ခါတာ ဥပမာ ဧဝ ရူပကံ ဣတိ ဝုစ္စတေ. ဝိဘူတသဒိသတ္တံ နိဿာယ ဥပမာနောပမေယျဝတ္ထူနိ အဘေဒေန ဂယှန္တိ. တေသမဘေဒဂ္ဂဟဏေနေဝ တေ နိဿာယ ပဝတ္တမာနဘိန္နသာဓမ္မသင်္ခါတာယ ဥပမာယပိ ဘေဒေါ တိရောဟိတော ဟောတိ. ဧဝံ တိရောဘူတနာနတ္တဝန္တသာဓမ္မသင်္ခါတာ ဥပမာ ဧဝ ဝတ္ထူနမဘေဒံ ဒီပေတီတိ ရူပကံ နာမ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. တိရောဘူတော ဘေဒေါ ယဿေတိ စ, အဘေဒံ ရူပယတိ ပကာသေတီတိ စ ဝါကျံ.

212. දැන් දක්වන ලද අනුපිළිවෙළින් ‘උපමාන’ යනාදීන් රූපකාලංකාරය පෙන්වයි. අනතුරුව දක්වන ලද උපමාන හා උපමේයයන්ගේ ස්වභාවයෙන් වෙනසක් තිබුණ ද, විශාල සමානකම නිසා ‘ඔහු මොහු ය, මොහු ඔහු ය’ යනාදී වශයෙන් කථිකයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද අභේදය නිරූපණය කිරීම, උපමාන උපමේය පදාර්ථයන්හි බුද්ධියෙන් ආරෝපණය කිරීම නිසා සැඟවුණු වෙනස්කම් ඇති, ‘පාදය නෙළුමක් මෙනි’ කියා මෙසේ ප්‍රකට වෙනසක් නැතිව, ‘පදම්බුජ’ (පා පියුම) කියා සැඟවුණු වෙනසක් ඇති, පදාර්ථයන්ගේ සමාන ධර්මතාවය වන උපමාව ම ‘රූපක’ යැයි කියනු ලැබේ. විශාල සමානකම නිසා උපමාන උපමේය වස්තූන් අභේදයෙන් ගනු ලැබේ. ඒවා අභේදයෙන් ගැනීමෙන්ම, ඒවා ඇසුරු කර පවතින වෙනස් සමාන ධර්මතා ඇති උපමාවෙහි ද වෙනස සැඟවී යයි. මෙසේ සැඟවුණු වෙනස්කම් ඇති සමාන ධර්මතාවය සහිත උපමාව ම වස්තූන්ගේ අභේදය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘රූපකය’ නමි වන බව මෙහි අදහසයි. ‘තිරෝභූතෝ භේදෝ යස්ස’ (යමක වෙනස සැඟවී ගියේ ද) යන්න ද ‘අභේදය රූපණය කරයි, ප්‍රකාශ කරයි’ යන්න ද වාක්‍යයයි.

၂၁၃.

213.

အသေသဝတ္ထုဝိသယံ, ဧကဒေသဝိဝတ္တိ စ;

တံ ဒွိဓာ ပုန ပစ္စေကံ, သမာသာဒိဝသာ တိဓာ.

එය අශේෂවස්තු විෂය (සියලු වස්තූන් විෂය කරගත්) සහ ඒකදේශවිවර්තී (එක් කොටසක් පමණක් රූපණය කළ) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. නැවත ඒ එක් එක් වර්ගය සමාස ආදී වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

၂၁၃. တဿ [Pg.218] ဘေဒံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘အသေသ’’ဣစ္စာဒိနာ. အသေသဝတ္ထု ဝိသယော ယဿ တံ တထာဝိဓဉ္စ, ဧကဒေသေ အဝယဝေ ဝိဝတ္တတီတိ ဧကဒေသဝိဝတ္တိ စေတိ တံ ရူပကံ ဒွိဓာ, ပုန ပစ္စေကံ ဝိသုံ ဝိသုံ သမာသာဒိဝသာ ဥပမာနောပမေယျာနံ ကတသမာသတ္တာ သမာသရူပက အသမာသရူပက သမာသာသမာသရူပကဝသေန တိဓာ သိယာ.

213. ‘‘අශේෂ’’ යනාදීන් එහි භේදය දක්වයි. නොඉතිරි සියලු වස්තූන් විෂය වන රූපකය ද, එක් දේශයක (කොටසක) පවතින රූපකය ද වශයෙන් ඒ රූපකය දෙවැදෑරුම් වේ. නැවත ඒ එක් එක් වර්ගය වෙන් වෙන් වශයෙන් සමාස ආදියේ බලයෙන්, උපමාන උපමේයයන්ගේ සමාස වීමෙන් ‘සමාස රූපකය’, ‘අසමාස රූපකය’ සහ ‘සමාසාසමාස රූපකය’ වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

၂၁၃. ‘‘အသေသိ’’စ္စာဒိ. တံ ရူပကံ အသေသဝတ္ထုဝိသယံ ဧကဒေသဝိဝတ္တိ စာတိ ဒွိဓာ ဟောတိ, ပုန ပစ္စေကံ တံ ဒွယမ္ပိ သမာသာဒိဝသာ သမာသရူပကံ အသမာသရူပကံ သမာသာသမာသရူပကဉ္စေတိ ဣမေသံ ဘေဒေန တိဓာ ဟောတိ. အသေသံ ဝတ္ထု ဝိသယော အဿေတိ စ, ဧကဒေသေ ဝိဝတ္တတီတိ စ, ဧကံ ဧကံ ပတီတိ စ, သမာသော သမာသရူပကံ အာဒိ ယေသမိတိ စ, တေသံ ဝသော ဘေဒေါတိ စ, တီဟိ ပကာရေဟီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

213. ‘‘අශේෂ’’ යනාදියයි. ඒ රූපකය අශේෂවස්තු විෂය රූපකය සහ ඒකදේශවිවර්තී රූපකය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. නැවත ඒ දෙකම වෙන් වෙන් වශයෙන් සමාස ආදී වශයෙන් සමාස රූපකය, අසමාස රූපකය, සමාසාසමාස රූපකය යන මෙකී භේදයන්ගෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. නොඉතිරි සියලු වස්තූන් මෙයට විෂය වේ යන අර්ථයෙන් ද, එක් දේශයක පවතී යන අර්ථයෙන් ද, එක් එක් වස්තුවක් පාසා යන අර්ථයෙන් ද, සමාස රූපකය ආදී කොට ඇති යන අර්ථයෙන් ද, ඒවායේ භේදය යන අර්ථයෙන් ද, ක්‍රම තුනකින් යුක්ත වේ යන්න විග්‍රහයයි.

အသေသဝတ္ထုဝိသယသမာသ

අශේෂවස්තු විෂය සමාස රූපකය

၂၁၄.

214.

အင်္ဂုလီဒလသံသောဘိံ, နခဒီဓိတိကေသရံ;

သိရသာ န ပိဠန္ဓန္တိ, ကေ မုနိန္ဒပဒမ္ဗုဇံ.

ඇඟිලි නැමති පෙතිවලින් බබළන්නා වූ ද, නියපොතු වල කාන්තිය නැමති රේණු ඇති වූ ද, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මය හිසින් නොදරන්නේ (නොපිළිදින්නේ) කවරෙක් ද?

၂၁၄. ဥဒါဟရတိ ‘‘အင်္ဂုလိ’’စ္စာဒိ. အင်္ဂုလီဟိယေဝ ဥပမာနဂမ္မတ္တာ သိနိဒ္ဓတမ္ဗာဟိ ဒလေဟိ ပတ္တေဟိ သံသောဘိံ အစ္စန္တံ ဝိရောစမာနံ နခါနံ ဒီဓိတိယော ကိရဏာ ဧဝ ကေသရာနိ ယတ္ထ တာဒိသံ မုနိန္ဒဿ ပဒမေဝ အမ္ဗုဇံ သိရသာ မုဒ္ဓနာ ကေ နာမ ဇနာ န ပိဠန္ဓန္တိ ပသာဓနဝသေန န ဓာရေန္တီတိ. ဣဒမသေသဝတ္ထုဝိသယံ သမာသရူပကံ အင်္ဂိနော ပဒဿ အင်္ဂါနမင်္ဂုလျာဒီနမသေသာနံ ရူပနတော. ဧဝမုပရိပိ ယထာယောဂံ.

214. ‘‘අංගුලි’’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. උපමානය වැටහෙන බැවින් සුමුදු රත්පැහැති ඇඟිලි නැමති පෙතිවලින් (පත්‍රවලින්) අතිශයින් බබළන්නා වූ ද, නියපොතු වල කාන්තිය හෙවත් කිරණ ම රේණු වන්නා වූ ද, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නැමති පද්මය හිස මුදුනින් කවර නම් මනුෂ්‍යයෙක් සැරසිල්ලක් ලෙස නොදරන්නේ ද? ශරීරී වූ පාදයෙහි ඇඟිලි ආදී සියලු අවයවයන් රූපණය කරන බැවින් මෙය ‘අශේෂවස්තු විෂය සමාස රූපකය’ වේ. මින් ඉදිරියට ද සුදුසු පරිදි මෙසේ ම දත යුතුය.

၂၁၄. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘အင်္ဂုလိ’’စ္စာဒိ. အင်္ဂုလီဒလသံသောဘိံ အင်္ဂုလိသင်္ခတေဟိ ပတ္တေဟိ သံသောဘိံ နခဒီဓိတိကေသရံ နခရံသိသင်္ခတကေသရံ မုနိန္ဒပဒမ္ဗုဇံ သိရသာ ကေ [Pg.219] န ပိဠန္ဓန္တိ. ဝိသေသျဘူတံ စရဏံ ဝိသေသနဘူတာ အင်္ဂုလီ နခဒီဓိတိ စေတိ ဣမေသံ ဥပမာဘူတေဟိ အမ္ဗုဇဒလကေသရေဟိ အဘေဒကပ္ပနာယ ဧကတ္တံ ဂဟေတွာ သမာသေနေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဣဒံ အသေသဝတ္ထုဝိသယသမာသရူပကံ နာမ. အင်္ဂုလိယော ဧဝ ဒလာနီတိ စ, တေဟိ သံသောဘီတိ စ, နခေသု ဒီဓိတိယောတိ စ, တာ ဧဝ ကေသရာနိ အဿေတိ စ ဝါကျံ.

214. දැන් 'අංගුලි' යනාදිය උදාහරණ දක්වයි. ඇඟිලි නැමැති පෙතිවලින් බබළන්නා වූ, නිය රැස් නැමැති රේණු ඇති මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මය කවුරු නම් හිසින් නොදරත්ද (නොපලඳිත්ද)? විශේෂ්‍ය වූ ශ්‍රී පාදයද විශේෂණ වූ ඇඟිලි සහ නියරැස්ද යන මොවුන්ගේ උපමා වූ නෙළුම් පෙති සහ රේණු සමඟ අභේද කල්පනාවෙන් (වෙනසක් නැතැයි සලකා) ඒකත්වයට පැමිණ, සමාසයෙන්ම දක්වන ලද බැවින් මෙය 'අශේෂවස්තු විෂය සමාස රූපකය' නම් වේ. 'ඇඟිලිම පෙති වේ' කියාද, 'ඒවායින් බබළන්නේය' කියාද, 'නියවල රැස්ය' කියාද, 'ඒවාම රේණු වේ' කියාද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

အသေသဝတ္ထုဝိသယအသမာသ

අශේෂවස්තු විෂය අසමාස රූපකය

၂၁၅.

215.

ရတနာနိ ဂုဏာ ဘူရီ, ကရုဏာ သီတလံ ဇလံ;

ဂမ္ဘီရတ္တမဂါဓတ္တံ, ပစ္စက္ခော’ယံ ဇိနော’မ္ဗုဓိ.

(බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) බොහෝ වූ ගුණ රත්නයෝය, කරුණාවසිසිල් පැන්ය, ගැඹුරු බව නොදැකිය හැකි පතුලයි; මෙසේ මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ මහා සාගරයකි.

၂၁၅. ‘‘ရတနာနိ’’ဣစ္စာဒိ. အယံ ဇိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ပစ္စက္ခော န ပရောက္ခော အမှာကံ အမ္ဗုဓိ သာဂရော. ကထံ? ယေ တဿ ဘူရီ ဗဟဝေါ ဂုဏာ မေတ္တာဒယော, တေ ရတနာနိ အတုလျဒုလ္လဘဒဿနာဒိသာဓမ္မေန. ယာ တဿ ကရုဏာ, သာ သီတလံ ဇလံ သကလဇနသန္တာပါပဟတ္တသာဓမ္မေန. ယံ တဿ ဂမ္ဘီရတ္တမနုတ္တာနတာ လာဘာဒီသု, တံ အဂါဓတ္တမကလလမ္ဘသော အမ္ဗုဓိဋ္ဌတာသာဓမ္မေနာတိ ဣဒမသေသဝတ္ထုဝိသယံ အသမာသရူပကံ.

215. 'රතනානි' යනාදියයි. මේ ජිනේන්ද්‍ර වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ අපට පරෝක්ෂ නොවූ, ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ මහා සාගරයකි. ඒ කෙසේද? උන්වහන්සේගේ යම් බොහෝ වූ මෛත්‍රී ආදී ගුණ ඇත්ද, ඒවා අසදෘශ වූද දුර්ලභ වූද දර්ශන ඇති බව ආදී සමාන ධර්මයන්ගෙන් රත්නයෝ වෙති. උන්වහන්සේගේ යම් කරුණාවක් ඇත්ද, එය සියලු ජනයාගේ කෙලෙස් තැවුල් දුරු කිරීමේ සමාන ධර්මතාවයෙන් සිසිල් පැන් වෙයි. ලාභ අලාභ ආදියේදී උන්වහන්සේගේ යම් නොසැලෙන ගැඹුරු බවක් ඇත්ද, එය මඩ නැති පතුල දැකිය නොහැකි සාගර ස්වභාවය හා සමාන බැවින් නොදැකිය හැකි පතුලක් වෙයි. මෙසේ මෙය 'අශේෂවස්තු විෂය අසමාස රූපකය' යි.

၂၁၅. ‘‘ရတနာနိ’’စ္စာဒိ. အယံ ဇိနော အမှာကံ ပစ္စက္ခော အမ္ဗုဓိ သာဂရော, တထာ ဟိ တဿ ဘူရီ ဂုဏာ သီလသမာဓိအာဒယော ရတနာနိ စိတ္တီကတာဒိသာဓမ္မတော ရတနာနေဝ, ကရုဏာ အနညသာဓာရဏကရုဏာ သီတလံ ဇလံ သန္တာပဝိနောဒနသာဓမ္မေန သီတလဇလမေဝ ဟောတိ, ဂမ္ဘီရတ္တံ လာဘာလာဘာဒီသု ဧကာကာရတာ အဂါဓတ္တံ ဂမ္ဘီရတာ ဧဝ ဟောတိ. ဣဒံ အသေသဝတ္ထုဝိသယအသမာသရူပကံ. ‘‘ဘူရီ’’တိ အဗျယံ.

215. 'රතනානි' යනාදියයි. මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ අපට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ සාගරයකි. එසේම උන්වහන්සේගේ ශීල සමාධි ආදී බොහෝ වූ ගුණ, ගෞරව කටයුතු බව ආදී සමාන ධර්මතාවන්ගෙන් රත්නයෝම වෙති. අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන උන්වහන්සේගේ මහා කරුණාව, කෙලෙස් තැවුල් සංසිඳුවන සමාන ධර්මතාවයෙන් සිසිල් පැන්ම වෙයි. ලාභ අලාභ ආදියේදී සමාන ස්වභාවයක් ඇති බව නැමැති ගැඹුරු බව, නොදැකිය හැකි පතුලක් ඇති ගැඹුරු බවම වෙයි. මෙය 'අශේෂවස්තු විෂය අසමාස රූපකය' යි. 'භූරි' යනු නිපාතයකි.

အသေသဝတ္ထုဝိသယမိဿက

අශේෂවස්තු විෂය මිශ්‍රක රූපකය

၂၁၆.

216.

စန္ဒိကာ [Pg.220] မန္ဒဟာသာ တေ, မုနိန္ဒ ဝဒနိန္ဒုနော;

ပဗောဓယတျ’ယံ သာဓု-မနောကုမုဒကာနနံ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ නැමැති චන්ද්‍රයාගේ මඳ සිනහව නැමැති මේ සඳකිරණ, සත්පුරුෂයන්ගේ සිත් නැමැති සුදු නෙළුම් (කුමුදු) වනය පිබිදවයි.

၂၁၆. ‘‘စန္ဒိကာ’’ဣစ္စာဒိ. ‘‘မုနိန္ဒ’’ဣစ္စာမန္တနံ, တေ ဝဒနမေဝ ဣန္ဒု ဝဒနိန္ဒုနော ဣတိ သမာသရူပကံ, အယံ မန္ဒဟာသာ စန္ဒိကာ စန္ဒကန္တိယော, အသမာသရူပကံ. သာဓူနံ မနာနိယေဝ ကုမုဒါနိ ကေရဝါနိ, သမာသရူပကံ. တေသံ ကာနနံ ဝနံ, ပဗောဓယတိ ဝိကာသယတီတိ ဣဒံ သမာသာသမာသရူပကံ.

216. 'චන්දිකා' යනාදියයි. 'මුනින්ද' යනු ආමන්ත්‍රණයකි. ඔබ වහන්සේගේ මුහුණම චන්ද්‍රයාය යනු 'වදනින්දු' (මුහුණ නැමැති සඳ) යන සමාස රූපකයයි. මේ මඳ සිනහව සඳකිරණ වේ යනු අසමාස රූපකයයි. සත්පුරුෂයන්ගේ සිත් කීවේම සුදු නෙළුම් (කුමුදු) යනු සමාස රූපකයයි. ඒවායේ කැලය (වනය) පිබිදවයි, විකසිත කරවයි යන මෙයින් මෙය 'සමාසාසමාස රූපකය' (මිශ්‍රක රූපකය) වෙයි.

၂၁၆. ‘‘စန္ဒိ’’စ္စာဒိ. ဟေ မုနိန္ဒတေ တုယှံ ဝဒနိန္ဒုနော မုခစန္ဒဿ မန္ဒဟာသာ မန္ဒမိဟိတဘူတာ စန္ဒိကာ စန္ဒကန္တိယော, ‘‘အယ’’န္တိ ဇာတျေကဝစနေန မန္ဒဟာသစန္ဒိကာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. အထ ဝါ အယံ ဝဒနိန္ဒု. သာဓုမနောကုမုဒကာနနံ သပ္ပုရိသာနံ စိတ္တသင်္ခါတကေရဝကာနနံ ပဗောဓယတိ ဝိကာသယတိ. ‘‘စန္ဒိကာ မန္ဒဟာသာ’’တိ အသမာသရူပကံ. ‘‘ဝဒနိန္ဒုနော’’တိ စ ‘‘မနောကုမုဒကာနန’’န္တိ စ သမာသရူပကံ. တသ္မာ ဣဒံ အသေသဝတ္ထုဝိသယသမာသာသမာသရူပကံ. မန္ဒာ စ တေ ဟာသာ စာတိ စ, ဝဒနမေဝ ဣန္ဒူတိ စ, သာဓူနံ မနာနီတိ စ, တာနိယေဝ ကုမုဒါနီတိ စ, တေသံ ကာနနမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

216. 'චන්දි' යනාදියයි. පින්වත් මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ නැමැති සඳෙහි මඳ සිනහව නැමැති සඳකිරණ, මෙහි 'අයං' (මේ) යන ජාති ඒකවචනයෙන් මඳසිනහව නැමැති සඳකිරණ දක්වන ලදී. නැතහොත් මේ මුහුණ නැමැති චන්ද්‍රයායි. සත්පුරුෂයන්ගේ සිත් නැමැති කුමුදු වනය පිබිදවයි, විකසිත කරයි. 'Candikā mandahāsā' යනු අසමාස රූපකයකි. 'වදනින්දුනෝ' යන්නද, 'මනෝකුමුදකානනං' යන්නද සමාස රූපකයකි. එබැවින් මෙය 'අශේෂවස්තු විෂය සමාසාසමාස (මිශ්‍රක) රූපකය' නම් වේ. 'මන්ද වූද ඒ හිනාවද' කියාද, 'මුහුණම චන්ද්‍රයාය' කියාද, 'සත්පුරුෂයන්ගේ සිත්ය' කියාද, 'ඒවාම කුමුදුය' කියාද, 'ඒවායේ වනයයි' කියාද මෙහි විග්‍රහයයි.

၂၁၇.

217.

အသေသဝတ္ထုဝိသယေ, ပဘေဒေါ ရူပကေ အယံ;

ဧကဒေသဝိဝတ္တိမှိ, ဘေဒေါ ဒါနိ ပဝုစ္စတိ.

අශේෂවස්තු විෂය රූපකයෙහි මේ ප්‍රභේදයයි; දැන් ඒකදේශවිවර්ති රූපකයෙහි ප්‍රභේදය කියනු ලැබේ.

၂၁၇. နိဂမယတိ ‘‘အသေသိ’’စ္စာဒိနာ. ဒုတိယဿ ပဘေဒံ ဝတ္တုံ ပဋိဇာနာတိ ‘‘ဧကိ’’စ္စာဒိနာ.

217. 'අශේෂ' යනාදියෙන් නිගමනය කරයි. 'ඒක' යනාදියෙන් දෙවන රූපකයේ ප්‍රභේදය පැවසීමට ප්‍රතිඥා දෙයි.

၂၁၇. ‘‘အသေသေ’’စ္စာဒိ. အသေသဝတ္ထုဝိသယေ ရူပကေ အယံ ‘‘အင်္ဂုလီဒလသံသောဘိံ’’ဣစ္စာဒိကံ ဥဒါဟရဏတ္တယံ ပဘေဒေါ ဟောတိ. ဣဒါနိ ဧကဒေသဝိဝတ္တိမှိ ရူပကေ ဘေဒေါ ဝိသေသော ပဝုစ္စတိ.

217. 'අශේෂ' යනාදියයි. අශේෂවස්තු විෂය රූපකයෙහි 'අංගුලීදලසංසෝභිං' යනාදී උදාහරණ තුන ප්‍රභේදය වෙයි. දැන් ඒකදේශවිවර්ති රූපකයෙහි භේදය හෙවත් විශේෂය කියනු ලැබේ.

ဧကဒေသဝိဝတ္တိသမာသ

ඒකදේශවිවර්ති සමාස රූපකය

၂၁၈.

218.

ဝိလာသဟာသကုသုမံ, [Pg.221] ရုစိရာဓရပလ္လဝံ;

သုခံ ကေ ဝါ န ဝိန္ဒန္တိ, ပဿန္တာ မုနိနော မုခံ.

විලාසවත් මඳ සිනහව නැමැති මල් ඇති, මනහර තොල් නැමැති දලු ඇති මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය දකින්නා වූ කවුරු නම් සුවයක් නොලබත්ද? (සියල්ලෝම ලබති).

၂၁၈. ‘‘ဝိလာသ’’ဣစ္စာဒိ. ဝိလာသေန ယုတ္တော ဟာသောယေဝ ကုသုမံ ယဿ. ရုစိရော မနုညော အဓရောယေဝ ပလ္လဝေါ ယဿ. တာဒိသံ မုနိနော မုခံ ပဿန္တာ ကေ နာမ ဇနာ သုခံ န ဝိန္ဒန္တိ သဗ္ဗေပီတိ. ဣဒံ အင်္ဂါနိ ဟာသာဒီနိ ရူပယိတွာ မုခမင်္ဂိ န ရူပိတန္တိ ဧကဒေသဝိဝတ္တိသမာသရူပကံ. ဧဝံ ဥပရိပိ ယထာယောဂံ.

218. 'විලාස' යනාදියයි. ලීලාවෙන් යුත් මඳ සිනහවම මලක් වැනිය. මනහර වූ තොල්පටම දල්ලක් වැනිය. එවැනි වූ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය දකින්නා වූ කිනම් ජනයෙක් සුවයක් නොලබත්ද, සියල්ලෝම ලබති. මෙහි අංග වූ මඳ සිනහව ආදිය රූපණය කර, අංගී වූ ශ්‍රී මුඛය රූපණය නොකළ බැවින් මෙය 'ඒකදේශවිවර්ති සමාස රූපකය' වේ. මින් ඉදිරියටද සුදුසු පරිදි මෙසේම දත යුතුය.

၂၁၈. ‘‘ဝိလာသိ’’စ္စာဒိ. ဝိလာသဟာသကုသုမံ လီလာယုတ္တဟာသသင်္ခတပုပ္ဖံ ရုစိရာဓရပလ္လဝံ မနုညအဓရသင်္ခါတကိသလယံ မုနိနော မုခံ ပဿန္တာ ကေ ဝါ ကေ နာမ ဇနာ သုခံ န ဝိန္ဒန္တိ ပီတိသုခံ နာနုဘောန္တိ, အနုဘဝန္တေဝ. ဝိသေသနဘူတာနံ ဟာသအဓရာနံ ဥပမာဘူတကုသုမပလ္လဝေဟိ အဘေဒံ ဒဿေတွာ ဝိသေသျဘူတဿ မုခဿ အညတရဥပမာဝတ္ထုနာ အဘေဒေန အဝုတ္တတ္တာ အဘေဒါရောပနံ ဧကဒေသေယေဝ ဝိဝတ္တီတိ ဣဒံ ဧကဒေသဝိဝတ္တိသမာသရူပကံ. ဝိလာသေန ယုတ္တော ဟာသောတိ စ, သောယေဝ ကုသုမံ အဿေတိ စ, ရုစိရော စ သော အဓရော စေတိ စ, သောယေဝ ပလ္လဝေါ အဿေတိ စ ဝါကျံ.

218. 'විලාසි' යනාදියයි. විලාසවත් සිනහව නැමැති මල් ඇති, මනහර තොල් නැමැති ළපලු ඇති මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය දකින්නා වූ කවුරු නම් සුවය නොලබත්ද, ප්‍රීති සුඛය අත් නොවිඳිත්ද, අත්විඳිතිමයි. විශේෂණ වූ මඳ සිනහව සහ තොල්වල, උපමා වූ මල් සහ දලු සමඟ අභේදය දක්වා, විශේෂ්‍ය වූ මුහුණ වෙනත් උපමා වස්තුවක් සමඟ අභේද ලෙස ප්‍රකාශ නොකළ බැවින්, අභේදා රෝපණය එක් කොටසක පමණක් පවතින නිසා මෙය 'ඒකදේශවිවර්ති සමාස රූපකය' නම් වේ. 'විලාසයෙන් යුක්ත වූ මඳ සිනහව' කියාද, 'එයම මලක් වේ' කියාද, 'මනහර වූ ඒ තොල්පට' කියාද, 'එයම ළපල්ලක් වේ' කියාද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

ဧကဒေသဝိဝတ္တိအသမာသ

ඒකදේශවිවර්ති අසමාස රූපකය

၂၁၉.

219.

ပါဒဒွန္ဒံ မုနိန္ဒဿ, ဒဒါတု ဝိဇယံ တဝ;

နခရံသီ ပရံ ကန္တာ, ယဿ ပါပဇယဒ္ဓဇာ.

යම් මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ඉතා මනහර වූ නිය රැස් පව් ජයගැනීමේ ධජ පතකාවෝ වෙත්ද, උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලය ඔබට ජයග්‍රහණය ලබා දේවා!

၂၁၉. ‘‘ပါဒ’’ဣစ္စာဒိ. မုနိန္ဒဿ ဝိဇယိနော ပါဒဒွန္ဒံ တဝ ဝိဇယံ ပဋိပက္ခပရာဘဝံ ဒဒါတု. ကီဒိသံ? ယဿ ပရမစ္စန္တံ ကန္တာ မနုညာ နခရံသီ ပါပါနံ လောဘာဒီနံ ဇယေ ဥဿိတာ ဓဇာ ကေတဝေါတိ. ဣဒမေကဒေသဝိဝတ္တိအသမာသရူပကံ.

219. 'පාද' යනාදියයි. මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලය ඔබට ප්‍රතිපක්ෂයන් පරාජය කිරීම නැමැති ජයග්‍රහණය ලබා දේවා. කෙබඳු වූද? යමෙකුගේ ඉතා උතුම් වූ මනහර නිය රැස්, ලෝභාදී පව් ජයගැනීමේදී ඔසවන ලද ධජයන් වැනිය. මෙය 'ඒකදේශවිවර්ති අසමාස රූපකය' යි.

၂၁၉. ‘‘ပါဒေ’’စ္စာဒိ.[Pg.222] ယဿ သမ္ဗုဒ္ဓဿ ပရံ အတိသယေန ကန္တာ မနုညာ နခရံသီ စရဏနခကန္တိယော ပါပဇယဒ္ဓဇာ ပါပဝိဇယေ ဥဿာပိတဓဇာယေဝ ဟောန္တိ, တဿ မုနိန္ဒဿ ပါဒဒွန္ဒံ စရဏယုဂဠံ တဝ တုယှံ ဝိဇယံ ပဋိပက္ခပရာဘဝံ ဒဒါတူတိ. နခရံသီနံ ဥပမာဘူတဓဇေဟိ အဘေဒမာရောပေတွာ ‘‘ပါဒဒွန္ဒ’’မိတိ အနိရူပိတတ္တာ ဧကဒေသဝိဝတ္တိအသမာသရူပကံ နာမ. ပါပါနံ ဇယောတိ စ, တသ္မိံ ဓဇာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

219. 'පාදේ' යනාදියයි. යම් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතිශයින් මනහර වූ ශ්‍රී පාද නියරැස්, පාපයන් ජයගැනීමේදී ඔසවන ලද ධජයන් වැනි වෙත්ද, ඒ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලය ඔබට ප්‍රතිපක්ෂයන් පරාජය කිරීම නැමැති ජයග්‍රහණය ලබා දේවා යන්නයි. නියරැස්වලට, උපමා වූ ධජ සමඟ අභේදය ආරෝපණය කොට, 'පාද යුගලය' යන්න (වෙනත් උපමාවකින්) නිරූපණය නොකළ බැවින් මෙය 'ඒකදේශවිවර්ති අසමාස රූපකය' නම් වේ. 'පාපයන්ගේ ජයග්‍රහණය' කියාද, 'එහි ධජය' කියාද මෙහි විග්‍රහයයි.

ဧကဒေသဝိဝတ္တိမိဿက

ඒකදේශවිවර්ති මිශ්‍රක රූපකය

၂၂၀.

220.

သုနိမ္မလကပေါလဿ, မုနိန္ဒဝဒနိန္ဒုနော;

သာဓုပ္ပဗုဒ္ဓဟဒယံ, ဇာတံ ကေရဝကာနနံ.

ඉතා පිරිසිදු කම්මුල් ඇති මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුහුණ නැමැති චන්ද්‍රයා නිසා සත්පුරුෂයන්ගේ මනාව පිබිදුණු හෘදය නැමැති සුදු නෙළුම් (කුමුදු) වනයක් ඇති විය.

၂၂၀. ‘‘သုနိမ္မလ’’ဣစ္စာဒိ. သုနိမ္မလော ကပေါလော ယဿ, တဿ မုနိန္ဒဝဒနိန္ဒုနော သာဓူနံ ပဗုဒ္ဓံ ဓမ္မာဝဗောဓဝသေန ဝိကသိတံ ဟဒယံ စိတ္တံ ကေရဝကာနနံ ဇာတန္တိ ဧကဒေသဝိဝတ္တိသမာသာသမာသရူပကံ.

220. ‘සුනිම්මල’ යනාදියයි. ඉතා පිරිසිදු කම්මුල් ඇති ඒ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුහුණ නැමැති චන්ද්‍රයා නිසා, සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මාවබෝධය හේතුවෙන් පිබිදුණු හෘද නැමැති සිත කුමුදු වනයක් බවට පත් විය යන්න ‘ඒකදේශවිවත්ති සමාසාසමාස රූපක’ අලංකාරයයි.

၂၂၀. ‘‘သုနိမ္မလိ’’စ္စာဒိ. သုနိမ္မလကပေါလဿ မုနိန္ဒဝဒနိန္ဒုနော သာဓုပ္ပဗုဒ္ဓဟဒယံ သဇ္ဇနာနံ စတုသစ္စာဝဗောဓေန ပသန္နမာနသံ ကေရဝကာနနံ ကုမုဒဝနံ ဇာတန္တိ. ဝဒနဟဒယာနံ ဥပမာဘူတေဟိ ဣန္ဒုကေရဝေဟိ အဘေဒါရောပနံ ကတွာ ကပေါလဿ မဏ္ဍလာဒီဟိ ဥပမာဝိသေသေဟိ အနိရူပိတတ္တာ ဧကဒေသဝိဝတ္တိသမာသာသမာသရူပကံ. ဧတ္ထ သမာသော နာမ ဝဒနိန္ဒူနမေဝ. အသမာသော နာမ ဟဒယကေရဝါနမေဝါတိ. တထာ ဟိ ရူပကဝိသယေ သမာသာသမာသတ္တံ ဥပမာနောပမေယျပဒါနံ ဒွိန္နမေဝါတိ. သုဋ္ဌု နိမ္မလောတိ စ, သော ကပေါလော အဿာတိ စ, မုနိန္ဒဝဒနမေဝ ဣန္ဒူတိ စ, ပဗုဒ္ဓဉ္စ တံ ဟဒယဉ္စာတိ စ, သာဓူနံ ပဗုဒ္ဓဟဒယမိတိ စ, ကေရဝါနံ ကာနနမိတိ စ ဝါကျံ.

220. ‘සුනිම්මල’ යනාදියයි. ඉතා පිරිසිදු කම්මුල් ඇති මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුහුණ නැමැති චන්ද්‍රයා නිසා සත්පුරුෂයන්ගේ සිවුසච් අවබෝධයෙන් පහන් වූ හෘදය නැමැති මනස කුමුදු වනයක් (කොඳ වනයක්) විය යන්නයි. මුහුණ සහ හෘදය යන උපමේයයන්, උපමා වූ චන්ද්‍රයා සහ කුමුදු සමඟ අභේදයෙන් ආරෝපණය කොට, කම්මුල්වල වටකුරු බව (මණ්ඩලාදී) උපමා විශේෂයන් නිරූපණය නොකළ බැවින් මෙය ‘ඒකදේශවිවත්ති සමාසාසමාස රූපකය’ වේ. මෙහි ‘සමාසය’ යනු ‘වදනින්දු’ (මුහුණ නැමැති සඳ) යන්නට පමණය. ‘අසමාසය’ යනු ‘හදය කෙරව’ (හෘදය නැමැති කුමුදු) යන්නට පමණය. එසේම රූපක විෂයෙහි සමාස හා අසමාස බව උපමාන සහ උපමේය පද දෙකටම වේ. ‘ඉතා පිරිසිදුය’ යන්න ද, ‘ඒ කම්මුල ඇත්තේය’ යන්න ද, ‘මුනින්ද්‍ර මුහුණම සඳය’ යන්න ද, ‘පිබිදුණු ඒ හෘදය’ යන්න ද, ‘සත්පුරුෂයන්ගේ පිබිදුණු හෘදය’ යන්න ද, ‘කුමුදු වනය’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၂၂၁.

221.

ရူပကာနိ [Pg.223] ဗဟူနျေဝ, ယုတ္တာယုတ္တာဒိဘေဒတော;

ဝိသုံ န တာနိ ဝုတ္တာနိ, ဧတ္ထေ’ဝ’န္တောဂဓာနိ’တိ.

යුක්ත, අයුක්ත ආදී වශයෙන් රූපකාලංකාරයෝ බෙහෙවින්ම වෙති. ඒවා මෙහිම ඇතුළත් වන බැවින් වෙන් වෙන් වශයෙන් නොදක්වන ලදී.

၂၂၁.

221.

ဧတ္တကောယေဝ ကိံ ရူပကဘေဒေါတိ အာဟ‘‘ရူပကာနိ’’စ္စာဒိ;

သုဗောဓံ;

တတ္ထ –

රූපක ප්‍රභේද මෙපමණක්ම දැයි පැවසීමට ‘රූපකානි’ යනාදිය වදාරන ලදී. එය වටහා ගැනීමට පහසුය. එහි -

‘‘သိတပုပ္ဖုဇ္ဇလံ လောလ-နေတ္တဘိင်္ဂံ တဝါနနံ;

ကဿ နာမ မနော ဓီရ, နာကဍ္ဎတိ မနောဟရ’’န္တိ.

‘සුදු මල්වලින් බබළන, චංචල නෙත් නැමැති භ්‍රමරයන් ඇති, මනහර වූ ඔබගේ මුහුණ, හිතැත්තනි, කාගේ නම් සිත ඇද නොගන්නේද?’

ယုတ္တရူပကံ ယုတ္တတ္တာ ပုပ္ဖဘိင်္ဂါနံ, တဒနုသာရေန အယုတ္တရူပကာဒိပိ ဝိညေယျန္တိ.

මල් සහ භ්‍රමරයන්ගේ ගැළපීමක් (යුක්ත බවක්) ඇති බැවින් මෙය ‘යුක්ත රූපකය’ වේ. ඒ අනුව අයුක්ත රූපක ආදිය ද වටහා ගත යුතුය.

၂၂၁. ရူပကာနိ ပုနပိ သန္တီတိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ရူပကာနိ’’စ္စာဒိ. ရူပကာနိ ယုတ္တာယုတ္တာဒိဘေဒတော ယုတ္တရူပကအယုတ္တရူပကာဒိဘေဒေန ဗဟူနိ ဧဝ ဟောန္တိ, တာနိ ရူပကာနိ ဧတ္ထေဝ ရူပကေ အန္တောဂဓာနိ. ဣတိ တသ္မာ ကာရဏာ တာနိ ဝိသုံ န ဝုတ္တာနိ. အန္တော မဇ္ဈေ ဂဓာနိ ပဝတ္တာနီတိ ဝိဂ္ဂဟော.

221. රූපක තවදුරටත් ඇති බව දැක්වීමට ‘රූපකානි’ යනාදිය වදාරන ලදී. යුක්ත රූපක, අයුක්ත රූපක ආදී වශයෙන් රූපකයෝ බොහෝ වෙති. ඒ රූපක මෙහිම (දක්වන ලද රූපකයන්හිම) ඇතුළත් වේ. එබැවින් ඒවා වෙන් වෙන් වශයෙන් නොදක්වන ලදී. ‘අන්තෝ’ යනු මධ්‍යයෙහි, ‘ගධානි’ යනු පවත්නේය යන්න විග්‍රහයයි.

‘‘သိတပုပ္ဖုဇ္ဇလံ လောလ-နေတ္တဘိင်္ဂံ တဝါနနံ;

ကဿ နာမ မနော ဓီရ, နာကဍ္ဎတိ မနောဟရ’’န္တိ.

‘සුදු මල්වලින් බබළන, චංචල නෙත් නැමැති භ්‍රමරයන් ඇති, මනහර වූ ඔබගේ මුහුණ, හිතැත්තනි, කාගේ නම් සිත ඇද නොගන්නේද?’

ဧတ္ထ ပုပ္ဖဘိင်္ဂါနံ အညမညယုတ္တတ္တာ ယုတ္တရူပကံ နာမ.

මෙහි මල් සහ භ්‍රමරයන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ගැළපෙන බැවින් මෙය ‘යුක්ත රූපකය’ නම් වේ.

ဟေ ဓီရ သိတပုပ္ဖုဇ္ဇလံ မန္ဒဟသိတသင်္ခါတေဟိ ကုသုမေဟိ ဝိဇောတန္တံ လောလနေတ္တဘိင်္ဂံ မနောဟရံ တဝါနနံ ကဿ နာမ မနော နာကဍ္ဎတီတိ. ဣမဿ ပဋိပက္ခတော အယုတ္တရူပကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘පින්වත් ධීරය, මඳසිනහව නැමැති මල්වලින් බබළන්නා වූ, චංචල නෙත් නැමැති භ්‍රමරයන් ඇති, මනහර වූ ඔබගේ මුහුණ කාගේ සිත නම් ඇද නොගන්නේද?’ මෙයට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් අයුක්ත රූපකය දත යුතුය.

၂၂၂.

222.

စန္ဒိမာ’ကာသပဒုမ-မိစ္စေတံ ခဏ္ဍရူပကံ;

ဒုဋ္ဌ’မမ္ဘောရုဟဝနံ, နေတ္တာနိ’စ္စာဒိ သုန္ဒရံ.

‘චන්ද්‍රයා නැමැති ආකාශ පද්මය’ යන්න දෝෂ සහිත ඛණ්ඩ රූපකයකි. ‘නෙළුම් වනයක් බඳු නෙත්’ යනාදිය වචන භේදය තිබුණ ද සුන්දර වේ.

၂၂၂. ရူပကဿ ဝိရောဓာဝိရောဓော ဥပမာယမိဝေါ’ဟိတုံ သက္ကာတိ ဥပလက္ခေတိ ‘‘စန္ဒိမာ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဧတ္ထ အာကာသဿ တဠာကေ ရူပိတေ စန္ဒဿ ပဒုမတ္တံ ရူပကံ ယုတ္တန္တိ ဧတံ [Pg.224] ခဏ္ဍရူပကံ ဒုဋ္ဌံ, ‘‘အမ္ဘောရုဟဝနံ နေတ္တာနိ’’စ္စာဒိ တု ဝစနဘေဒေပိ သုန္ဒရံ.

222. රූපකයෙහි විරෝධය හා අවිරෝධය උපමාවෙහි මෙන් වටහා ගත හැකැයි ‘චන්දිමා’ යනාදියෙන් හඳුන්වා දෙයි. මෙහි ආකාශය තටාකයක් ලෙස රූපණය නොකොට, චන්ද්‍රයා පද්මයක් ලෙස රූපණය කිරීම නොගැළපෙන බැවින් එම ඛණ්ඩ රූපකය දෝෂ සහිතය. ‘නෙළුම් වනයක් බඳු නෙත්’ යනාදිය වචන භේදය තිබුණ ද සුන්දරය.

၂၂၂. ရူပကေ ဒေါသာဒေါသံ ဥပမာယံ ဝိယ ပရိကပ္ပေတွာ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဥပဒိသန္တော အာဟ ‘‘စန္ဒိမိ’’စ္စာဒိ. ‘‘စန္ဒိမာ စန္ဒော အာကာသပဒုမ’’န္တိ ဧတံ ခဏ္ဍရူပကံ အာကာသဿ တဠာကတ္တေန အနိရူပိတတ္တာ ခဏ္ဍရူပကံ နာမ. ဒုဋ္ဌံ ခဏ္ဍိတောပမာ ဝိယ ဒေါသဒုဋ္ဌံ နာမ. ‘‘အမ္ဘောရုဟဝနံ နီလုပ္ပလဝနံ နေတ္တာနီ’’တိအာဒိကံ ဥပမာနောပမေယျာနံ ဝစနနာနတ္တေပိ သုန္ဒရမေဝ.

222. රූපකයෙහි දෝෂ හා නිර්දෝෂ භාවය උපමාවෙහි මෙන් සලකා ගත යුතුයැයි උපදෙස් දෙමින් ‘චන්දිමා’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘චන්දිමා’ යනු චන්ද්‍රයාය. ‘ආකාශ පද්මය’ යනු ආකාශය තටාකයක් ලෙස නිරූපණය නොකළ බැවින් ඛණ්ඩ රූපකය නම් වේ. එය ඛණ්ඩිතෝපමාව මෙන් දෝෂ සහිත (දුෂ්ට) වේ. ‘අම්භෝරුහවන’ යනු නිල් මහනෙල් වනයයි, ‘නෙත්’ යනාදියේ උපමාන උපමේයයන්ගේ වචන භේදය තිබුණ ද සුන්දරමය.

၂၂၃.

223.

ပရိယန္တော ဝိကပ္ပာနံ, ရူပကဿော’ပမာယ စ;

နတ္ထိ ယံ တေန ဝိညေယျံ, အဝုတ္တ’မနုမာနတော.

රූපකයෙහි ද උපමාවෙහි ද ප්‍රභේදයන්ගේ කෙළවරක් නැත. එබැවින් මෙහි නොකියන ලද දෑ අනුමානයෙන් වටහා ගත යුතුය.

၂၂၃. ကိမေတ္တကာ ဧဝေါပမာရူပကဘေဒါ? နေတိ ပရိဒီပေန္တော အဝုတ္တံ အတိဒိသတိ ‘‘ပရိယန္တော’’ဣစ္စာဒိနာ. ရူပကဿ ဥပမာယ စ ဝိကပ္ပာနံ ပဘေဒါနံ ပရိယန္တော အဝသာနံ နတ္ထိ ယံ ယသ္မာ ကာရဏာ, တေန ကာရဏေန အဝုတ္တံ ဣဟာနုပါတံ ဝိကပ္ပဇာတံ သဗ္ဗဝိကပ္ပဗျာပကသာမညလက္ခဏာနုဂတရူပကဝိကပ္ပာနုသာရေန ဝိညေယျံ. ကသ္မာ? အနုမာနတော ယထာဝုတ္တဝိကပ္ပသင်္ခါတလိင်္ဂတော အဝုတ္တသေသရူပကာဝဂမသင်္ခါတေန အနုမာနဉာဏေနာတိ အတ္ထော.

223. උපමා හා රූපකයන්ගේ ප්‍රභේදයන් මෙපමණක්මද? නැතැයි පෙන්වා දෙමින්, නොකියන ලද කොටස ‘පරියන්තෝ’ යනාදියෙන් අතිදේශ කරයි. රූපකයෙහි ද උපමාවෙහි ද ප්‍රභේදයන්ගේ කෙළවරක් (අවසානයක්) නැත. එබැවින්, මෙහි ඇතුළත් නොකරන ලද ප්‍රභේද සමූහය සියලු ප්‍රභේදයන්හි ව්‍යාප්ත පොදු ලක්ෂණවලට අනුකූලව රූපක ප්‍රභේදයන්ට අනුව වටහා ගත යුතුය. කුමන හේතුවකින්ද? අනුමානයෙන්, එනම් කලින් සඳහන් කළ ප්‍රභේදයන් නැමැති ලක්ෂණ (ලිංග) මඟින් නොකියන ලද ඉතිරි රූපක අවබෝධ කරගන්නා වූ අනුමාන ඥානයෙන් යන අර්ථයයි.

၂၂၃. ဣဒါနိ ဣမေသမေဝ ဥပမာရူပကာနံ အဝုတ္တာနန္တဘေဒေါ ဝုတ္တာနုသာရေနေဝ ဉာတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ပရိယန္တော’’ဣစ္စာဒိ. ရူပကဿ စ ရူပကာလင်္ကာရဿ စ ဥပမာယ စ ဥပမာလင်္ကာရဿ စ ဝိကပ္ပာနံ ဝိဝိဓာကာရေန ကပ္ပိတပက္ခာနံ ပရိယန္တော ကောဋိ ယံ ယသ္မာ နတ္ထိ, တေန ကာရဏေန အဝုတ္တံ ဣမသ္မိံ သုဗောဓာလင်္ကာရေ အဝုတ္တပက္ခံ သမူဟံ အနုမာနတော အနုမာနဉာဏေန ဝိညေယျန္တိ. ဥပမာရူပကာနံ သကလမဝုတ္တပက္ခံ ဗျာပေတွာ ဌိတံ သာမညလက္ခဏံ အနတိက္ကမိတွာ ဝုတ္တေဟိ တေဟိ တေဟိ ပက္ခသင်္ခါတေဟိ လိင်္ဂေဟိ [Pg.225] သိဒ္ဓါနုမာနဉာဏေန သာမညလက္ခဏေ အန္တောဂဓာနမနုတ္တရူပကသင်္ခါတာနုမေယျာနံ အဝဗောဓော သက္ကာတိ အဓိပ္ပာယော. ရူပကဿ ပန ဥပမန္တောဂဓတ္တာ ဥပမာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌဒေါသာဒေါသံ ဒွိန္နမပိ ဥတ္တာနုတ္တပက္ခဿ သာဓာရဏံ ဟောတိ.

223. දැන් මෙම උපමා හා රූපකයන්ගේ නොකියන ලද අනන්ත වූ ප්‍රභේදයන් පවසන ලද ක්‍රමයටම වටහා ගත යුතුයැයි දැක්වීම පිණිස ‘පරියන්තෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. රූපකාලංකාරයෙහි ද උපමාලංකාරයෙහි ද විවිධ ආකාරයෙන් සිතන ලද ප්‍රභේදයන්ගේ කෙළවරක් නොමැති බැවින්, මේ සුබෝධාලංකාරයෙහි සඳහන් නොකළ කොටස අනුමාන ඥානයෙන් වටහා ගත යුතුය. උපමා හා රූපකයන්ගේ නොකියන ලද සියලු පාර්ශවයන් ව්‍යාප්තව පවත්නා පොදු ලක්ෂණය ඉක්මවා නොගොස්, පවසන ලද ඒ ඒ පක්ෂයන් නැමැති ලක්ෂණවලින් (ලිංගයන්ගෙන්) සිද්ධ වන්නා වූ අනුමාන ඥානයෙන්, පොදු ලක්ෂණයට ඇතුළත් වූ නොකියන ලද රූපකයන්ගේ අවබෝධය ලැබිය හැකිය යන්න අදහසයි. රූපකය වනාහි උපමාවටම ඇතුළත් වන බැවින්, උපමාවෙහි දක්වන ලද දෝෂ හා නිර්දෝෂ භාවය කියන ලද සහ නොකියන ලද දෙපාර්ශවයටම පොදු වේ.

၂၂၄.

224.

ပုနပ္ပုနမုစ္စာရဏံ, ယ’မတ္ထဿ ပဒဿ စ;

ဥဘယေသဉ္စ ဝိညေယျာ, သာ’ယ’မာဝုတ္တိ နာမတော.

අර්ථය ද, පදය ද, ඒ දෙකම ද නැවත නැවත උච්චාරණය කිරීම ‘ආවෘත්ති’ (නැවත නැවත පැවසීම) නමින් දත යුතුය.

၂၂၄. အာဝုတ္တိမဓိကိစ္စာဟ ‘‘ပုန’’ဣစ္စာဒိနာ. အတ္ထဿ အဘိဓေယျဿ ပဒဿ သဒ္ဒဿ စ ဥဘယေသံ အတ္ထပဒါနဉ္စ ပုနပ္ပုနံ ဘိယျော ဘိယျော ယံ ဥစ္စာရဏံ, သာယံ တိဝိဓာ နာမတော အာဝုတ္တိ ဝိညေယျာ, ဥစ္စာရဏဝသေန အာ ပုနပ္ပုနံ ဝတ္တနမာဝုတ္တီတိ.

224. ආවෘත්තිය (නැවත නැවත කීම) පිළිබඳව ‘පුන’ යනාදිය වදාරන ලදී. අර්ථයෙහි ද, පදයෙහි ද, අර්ථ හා පද යන දෙකෙහිම ද නැවත නැවතත් (බොහෝ වාරයක්) යම් උච්චාරණයක් වේද, එය ‘ආවෘත්ති’ නමින් ත්‍රිවිධ ආකාරයකින් දත යුතුය. උච්චාරණය කිරීමේ වසයෙන් නැවත නැවත පැවැත්ම ආවෘත්තියයි.

၂၂၄. ဣဒါနိ အာဝုတ္တိံ ဒဿေတိ ‘‘ပုနပ္ပုနေ’’စ္စာဒိနာ. အတ္ထဿ သဒ္ဒါဘိဟိတအတ္ထဿ စ ပဒဿ စ ဥဘယေသံ အတ္ထပဒါနဉ္စ ယံ ပုနပ္ပုနုစ္စာရဏံ, သာ အယံ တိဝိဓာ နာမတော အာဝုတ္တိ ဣတိ ဝိညေယျာ. ပုနပ္ပုနေတိ ဧတဒဗျယံ ကြိယာဗာဟုလျေ ဝတ္တတေ. ဥစ္စာရဏဝသေန အာ ပုနပ္ပုနံ ဝတ္တနမာဝုတ္တိ.

224. දැන් ආවෘත්තිය දක්වන්නේ ‘පුනප්පුන’ යනාදියෙනි. වචනයෙන් පැවසෙන අර්ථයෙහි ද, පදයෙහි ද, අර්ථ හා පද යන දෙකෙහිම ද යම් නැවත නැවත පැවසීමක් වේද, එය ත්‍රිවිධ වූ ‘ආවෘත්ති’ නම් වන බව දත යුතුය. ‘පුනප්පුන’ යන මේ නිපාතය ක්‍රියාවෙහි බහුලත්වය සඳහා යෙදේ. උච්චාරණය හේතුවෙන් නැවත නැවත පැවැත්ම ආවෘත්තිය වේ.

အတ္ထာဝုတ္တိ

අර්ථාවෘත්තිය (අර්ථය නැවත නැවත පැවසීම)

၂၂၅.

225.

မနော ဟရတိ သဗ္ဗေသံ, အာဒဒါတိ ဒိသာ ဒသ;

ဂဏှာတိ နိမ္မလတ္တဉ္စ, ယသောရာသိ ဇိနဿ’ယံ.

ජිනරාජයන් වහන්සේගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) මේ යශෝරාශිය (කීර්ති සමූහය) සියල්ලන්ගේම සිත් පැහැර ගනී, දස දිසාවන් වෙළා ගනී, නිර්මලත්වය ද ළඟා කරගනී.

၂၂၅. ဥဒါဟရတိ ‘‘မနော’’ဣစ္စာဒိ. ဇိနဿ အယံ ယသောရာသိ သဗ္ဗေသံ ဇနာနံ မနော စိတ္တံ ဟရတိ, ဒသ ဒိသာ အာဒဒါတိ သဗ္ဗဒါ တံဝိသယတ္တာ, နိမ္မလတ္တံ နိမ္မလဘာဝံ ဂဏှာတိ, ဧတ္ထ ဂဟဏလက္ခဏဿ အတ္ထဿ အနေကေဟိ ပရိယာယဝစနေဟိ အာဝတ္တိတတ္တာ အယံ အတ္ထာဝုတ္တိ.

225. ‘මනෝ’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ (ජිනරාජයාණන්ගේ) මේ කීර්ති සමූහය සියලු මිනිසුන්ගේ සිත් (මනස) පැහැර ගනී, සැමවිටම එම විෂයෙහි පැතිරෙන බැවින් දස දිසාවන් ග්‍රහණය කරයි, නිර්මලත්වය ළඟා කරගනී. මෙහි ‘ග්‍රහණය කිරීම’ නැමැති අර්ථය විවිධ පර්යාය වචනවලින් නැවත නැවත පැවසී ඇති බැවින් මෙය ‘අර්ථාවෘත්තිය’ වේ.

၂၂၅. ဥဒါဟရတိ [Pg.226] ‘‘မနော ဟရတိ’’စ္စာဒိနာ. ဇိနဿ အယံ ယသောရာသိ သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ မနော စိတ္တံ ဟရတိ ဂဏှာတိ, ဒသ ဒိသာ အာဒဒါတိ အဝိသယဋ္ဌာနာဘာဝတော ဂဏှာတိ, နိမ္မလတ္တဉ္စ ဘူတပရိသုဒ္ဓဂုဏေန နိပ္ဖန္နတ္တာ ဂဏှာတိ. ဧတ္ထ ‘‘ဂဏှာတီ’’တိ ဧကဿေဝတ္ထဿ ‘‘ဟရတိ, အာဒဒါတိ, ဂဏှာတီ’’တိ အညေဟိ ပရိယာယဝစနေဟိ အာဝတ္တိတတ္တာ အယမတ္ထာဝုတ္တိ နာမ. နိဂ္ဂတော မလေဟီတိ စ, တဿ ဘာဝေါတိ စ, ယသသော ရာသိဣတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

225. ‘මනො හරති’ (සිත පැහැරගනී) යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මේ කීර්ති සමූහය (යසෝරාශිය) සියලු සත්ත්වයන්ගේ සිත පැහැරගනී, ග්‍රහණය කරයි; අවිෂය වූ ස්ථානයක් නොමැති බැවින් දස දිශාවන්ම තමා සතු කරගනී (ග්‍රහණය කරයි); පරම පිරිසිදු ගුණයෙන් නිපන් බැවින් නිර්මල බව ද ග්‍රහණය කරයි. මෙහිදී ‘ග්‍රහණය කරයි’ යන එකම අර්ථය ‘හරති’ (පැහැරගනී), ‘ආදදාති’ (අත්පත් කරගනී), ‘ගණ්හාති’ (ග්‍රහණය කරයි) යන වෙනත් පර්යාය වචන මඟින් නැවත නැවත දැක්වූ බැවින් මෙය ‘අත්ථාවුත්ති’ (අර්ථ පුනරුක්තිය) නම් වේ. ‘මලවලින් තොර වූයේය’ යන්න ද, ‘එහි ස්වභාවය’ යන්න ද, ‘කීර්තියේ සමූහය’ යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

ပဒါဝုတ္တိ

පදාවුත්ති (පද පුනරුක්තිය)

၂၂၆.

226.

ဝိဘာသေန္တိ ဒိသာ သဗ္ဗာ, မုနိနော ဒေဟကန္တိယော;

ဝိဘာ သေန္တိ စ သဗ္ဗာပိ, စန္ဒာဒီနံ ဟတာ ဝိယ.

මුනිඳුන්ගේ ශරීර ප්‍රභාවෝ සියලු දිශාවන් බබළවති; චන්ද්‍රයා ආදීන්ගේ සියලුම ආලෝකයෝ ද වැනසී ගියාක් මෙන් පවතිත්.

၂၂၆. ‘‘ဝိဘာသေန္တိ’’စ္စာဒိ. မုနိနော ဒေဟကန္တိယော သဗ္ဗာ ဒိသာ ဝိဘာသေန္တိ ဝိသေသေန ဒီပေန္တိ, ယတော ဧဝံ တသ္မာ ကာရဏာ စန္ဒာဒီနံ သဗ္ဗာပိ ဝိဘာ သောဘာ ဟတာ ပဟတာ ဝိယ သေန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ပဒါဝုတ္တိ.

226. ‘විභාසන්ති’ යනාදියයි. මුනිඳුන්ගේ ශරීර ප්‍රභාවෝ සියලු දිශාවන් විශේෂයෙන් බබළවති (විභාසෙන්ති). යම් හෙයකින් එසේ ද, එබැවින් චන්ද්‍රයා ආදීන්ගේ සියලු ශෝභාවෝ (විභා) මැඬපවත්වන ලද්දාක් මෙන් පවතිත් (සෙන්ති) යනු පදාවුත්ති (පද පුනරුක්තිය) යි.

၂၂၆. ‘‘ဝိဘာသေန္တိ’’စ္စာဒိ. မုနိနော ဒေဟကန္တိယော သဗ္ဗာ ဒိသာ ဝိဘာသေန္တိ ယသ္မာ ဝိသေသေန ပကာသေန္တိ, တသ္မာ စန္ဒာဒီနံ သဗ္ဗာပိ ဝိဘာ ကန္တိယော ဟတာ ပဟတာ ဝိယ သေန္တိ ပဝတ္တန္တိ စ, ‘‘ဝိဘာသေန္တီ’’တိ ပဒဿေဝ အာဝတ္တနတော အယံ ပဒါဝုတ္တိ နာမ. ဒေဟေ ကန္တိယောတိ ဝါကျံ.

226. ‘විභාසන්ති’ යනාදියයි. මුනිඳුන්ගේ කាយ ප්‍රභාවෝ සියලු දිශාවන් විශේෂයෙන් ප්‍රකාශ කරත් ද, එබැවින් චන්ද්‍රයා ආදීන්ගේ සියලුම කාන්තියෝ (විභා) මැඬපවත්වන ලද්දාක් මෙන් පවතිත් (සෙන්ති). මෙසේ ‘විභාසන්ති’ යන පදයම නැවත නැවත පැමිණීමෙන් මෙය ‘පදාවුත්ති’ නම් වේ. ‘දේහයෙහි කාන්තිය’ යනු වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

ဥဘယာဝုတ္တိ

උභයාවුත්ති (උභය පුනරුක්තිය)

၂၂၇.

227.

ဇိတွာ ဝိဟရတိ က္လေသ-ရိပုံ လောကေ ဇိနော အယံ;

ဝိဟရတျာ’ရိဝဂ္ဂေါ’ယံ, ရာသီဘူတောဝ ဒုဇ္ဇနေ.

මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කෙලෙස් නමැති සතුරා පරාජය කර ලෝකයෙහි වෙසෙති; මේ සතුරු සමූහයා ද දුර්ජනයන් කෙරෙහි රැස් වූවක් මෙන් වෙසෙති.

၂၂၇. ‘‘ဇိတွာ’’ဣစ္စာဒိ. အယံ ဇိနော က္လေသရိပုံ ဇိတွာ လောကေ ဝိဟရတိ ပဝတ္တတိ, အယံ တေန ဇိတော အရိဝဂ္ဂေါ သတ္တုသမူဟော [Pg.227] ဒုဇ္ဇနေ ရာသီဘူတော ဝိယ တတော အလဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌတ္တာ. ‘‘ဝိဟရတီ’’တိ အတ္ထဿ ပဒါနဉ္စ အာဝုတ္တိတော ဥဘယာဝုတ္တိ.

227. ‘ජිත්වා’ යනාදියයි. මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කෙලෙස් සතුරා ජයගෙන ලෝකයෙහි වෙසෙති (පවතිති). උන්වහන්සේ විසින් පරාජය කරන ලද මේ සතුරු සමූහයා (කෙලෙස් සමූහයා), වෙනත් තැනක රැකවරණයක් නොලද බැවින්, දුර්ජනයන් කෙරෙහි එක්රැස් වූවක් මෙන් වෙසෙති. ‘විහරති’ යන පදයේ ද එහි අර්ථයේ ද පුනරාවර්තනයක් සිදු වූ බැවින් මෙය ‘උභයාවුත්ති’ (පද-අර්ථ දෙකෙහිම පුනරුක්තිය) නම් වේ.

၂၂၇. ‘‘ဇိတွာ’’ဣစ္စာဒိ. အယံ ဇိနော က္လေသရိပုံ ဇိတွာ လောကေ ဝိဟရတိ, အယံ အရိဝဂ္ဂေါ က္လေသရိပုသမူဟော ဒုဇ္ဇနေ ရာသီဘူတောဝ ဝိဟရတီတိ. ဝါသသင်္ခတဿ အတ္ထဿ စ ‘‘ဝိဟရတီ’’တိ ပဒဿ စ ပုန ဥစ္စာရဏတော အယံ ဥဘယာဝုတ္တိ နာမ ဟောတိ. က္လေသော ဧဝ ရိပူတိ စ, အရီနံ ဝဂ္ဂေါတိ စ, အရာသိ ရာသိ အဘဝီတိ စ, ကုစ္ဆိတော ဇနောတိ စ ဝါကျံ.

227. ‘ජිත්වා’ යනාදියයි. මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කෙලෙස් සතුරා පරාජය කර ලෝකයෙහි වෙසෙති. මේ කෙලෙස් සතුරු සමූහයා දුර්ජනයන් කෙරෙහි රැස් වූවාක් මෙන් වෙසෙති. වාසය කිරීම නම් වූ අර්ථය ද, ‘විහරති’ යන පදය ද නැවත උච්චාරණය කිරීමෙන් මෙය ‘උභයාවුත්ති’ නම් වේ. ‘කෙලෙස්ම සතුරාය’ යන්න ද, ‘සතුරන්ගේ සමූහයා’ යන්න ද, ‘රැසක් නොවූවක් රැසක් බවට පත්වීම’ යන්න ද, ‘නින්දිත ජනයා’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයන් වේ.

၂၂၈.

228.

ဧကတ္ထ ဝတ္တမာနမ္ပိ, သဗ္ဗဝါကျောပကာရကံ;

ဒီပကံ နာမ တဉ္စာဒိ-မဇ္ဈန္တဝိသယံ တိဓာ.

එක් ස්ථානයක පිහිටා තිබුණ ද, මුළු වාක්‍යයටම උපකාරී වන අලංකාරය ‘දීපක’ නම් වේ. එය (පදය පිහිටන ස්ථානය අනුව) මුල, මැද සහ අග වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

၂၂၈. ဒီပကံ ပရိဒီပယမာဟ ‘‘ဧကတ္ထေ’’စ္စာဒိ. ဧကတ္ထ ဝါကျဿာဒေါ မဇ္ဈေ အန္တေ ဝါ ဝတ္တမာနမ္ပိ ကြိယာဇာတျာဒိကံ သဗ္ဗဿ အဘိမတဿ ကဿစိ ဝါကျဿ ကြိယာကာရကသမ္ဗန္ဓာဘိဓာယိနော ပဒသန္တာနဿ ဥပကာရကံ ဝါကျတ္ထာနွယဝသေန ဒီပကံ နာမ, ဒီပေါ ဝိယ ဧကဒေသေ ဝတ္တိတောပိ သကလပဒတ္ထဝသေန သဗ္ဗဝါကျံ ဒီပယတိ ပကာသေတီတိ. တဉ္စ ဒီပကံ အာဒိ စ မဇ္ဈဉ္စ အန္တဉ္စ ဝိသယော ဂေါစရော ယဿ တာဒိသံ တိဓာ အာဒိဒီပကံ မဇ္ဈဒီပကံ အန္တဒီပကန္တိ တိဝိဓံ ဟောတီတိ အတ္ထော, တမ္ပိ ကြိယာဒီနံ ဝသေန ပစ္စေကံ တိဝိဓံ ဟောတိ.

228. දීපක අලංකාරය පැහැදිලි කරමින් ‘එකත්ථ’ යනාදිය පවසයි. වාක්‍යයක මුල, මැද හෝ අග යන එක් ස්ථානයක පිහිටමින් ක්‍රියාව, ජාතිය ආදිය මුළු වාක්‍යයටම, එනම් ක්‍රියා-කාරක සබඳතාව දක්වන පද පේළියට වාක්‍යාර්ථ සම්බන්ධය ඇති කිරීමෙන් උපකාරී වේ නම් එය ‘දීපක’ නම් වේ. පහනක් එක් ස්ථානයක තිබුණ ද මුළු ස්ථානයම ආලෝකවත් කරන්නාක් මෙන්, මෙය ද එක් තැනක පිහිටා සියලු පදයන්ගේ අර්ථ මඟින් මුළු වාක්‍යයම ප්‍රකාශ කරයි. එම දීපකය මුල, මැද සහ අග යන ස්ථාන විෂය කොටගෙන ‘ආදිදීපක’, ‘මජ්ඣදීපක’ සහ ‘අන්තදීපක’ යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. ක්‍රියා ආදියේ වෙනස අනුව ඒවා ද නැවත එකිනෙක තෙවැදෑරුම් වේ.

၂၂၈. ဣဒါနိ ဒီပကာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ဧကတ္ထေ’’စ္စာဒိနာ. ဧကတ္ထ ဝါကျဿ အာဒိမဇ္ဈာဝသာနေသွေကသ္မိံ ဝတ္တမာနမ္ပိ ကြိယာဇာတိဂုဏတ္တယံ သဗ္ဗဝါကျောပကာရကံ ဝတ္တုမိစ္ဆိတကြိယာကာရကသမ္ဗန္ဓပ္ပကာသကပဒသန္တာနသင်္ခါတဝါကျဿ ဝါကျတ္ထာဝဗောဓဝသေန ပယောဇနံ ဒီပကံ နာမ ဧကဋ္ဌာနေ [Pg.228] ဌတွာ ဝိသယီဘူတသဗ္ဗဋ္ဌာနဂတဒဗ္ဗပကာသကပဒီပသမာနတ္တာ ဒီပကံ နာမ ဟောတိ. တဉ္စ ဒီပကံ အာဒိမဇ္ဈန္တဝိသယံ ဝါကျဿ အာဒိဝိသယံ မဇ္ဈဝိသယံ အန္တဝိသယဉ္စေတိ တိဓာ ဟောတိ. ဧတေသု ဧကေကမပိ ကြိယာဇာတိဂုဏဘေဒေန ပုနပိ တိဝိဓံ ဟောတီတိ ဝိညေယျံ. ဒီပေတီတိ ဒီပေါ, ပဒီပေါ. ပဋိဘာဂတ္ထေ ကပ္ပစ္စယေန ဒီပေါ ဝိယာတိ ဒီပကံ. ဝါကျဿ အာဒိ စ မဇ္ဈဉ္စ အန္တဉ္စေတိ စ, တံ ဝိသယော အဿေတိ စ ဝါကျံ.

228. දැන් ‘එකත්ථ’ යනාදියෙන් දීපක අලංකාරය දක්වයි. වාක්‍යයක මුල, මැද හෝ අවසානය යන එක් ස්ථානයක පවත්නා වූ ක්‍රියා, ජාති, ගුණ යන ත්‍රිත්වය, මුළු වාක්‍යයේම අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීමට උපකාරී වේ නම් එය ‘දීපක’ නම් වේ. එක් ස්ථානයක පිහිටා තමාට පෙනෙන මානයේ ඇති සියලු වස්තූන් ආලෝකවත් කරන පහනකට සමාන වන බැවින් මෙයට ‘දීපක’ යැයි කියනු ලැබේ. එම දීපක අලංකාරය වාක්‍යයේ ආරම්භය, මධ්‍යය සහ අවසානය විෂය කොටගෙන තෙවැදෑරුම් වේ. මේවායින් එකිනෙකක් ක්‍රියා, ජාති සහ ගුණ භේදයෙන් නැවතත් තෙවැදෑරුම් වන බව දත යුතුය. ‘බබළවයි’ යන අර්ථයෙන් ‘දීප’ (පහන) නම් වේ. සමාන අර්ථයෙහි ‘ක’ ප්‍රත්‍යය එක්වීමෙන් ‘පහනක් බඳු’ යන අර්ථයෙන් ‘දීපක’ නම් වේ. වාක්‍යයේ මුල, මැද සහ අග යන්න ද, එය විෂය කරගන්නා වූ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

အာဒိဒီပက

ආදිදීපක

၂၂၉.

229.

အကာသိ ဗုဒ္ဓေါ ဝေနေယျ-ဗန္ဓူနမမိတောဒယံ;

သဗ္ဗပါပေဟိ စ သမံ-နေကတိတ္ထိယမဒ္ဒနံ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනෙය්‍ය ජන නමැති බන්ධූන්ට අප්‍රමාණ අභිවෘද්ධියක් සැලසූ සේක; එමෙන්ම සියලු පාපයන් සමඟින් නොයෙක් තීර්ථකයන් මැඬපැවැත්වීම ද සිදු කළ සේක.

၂၂၉. ဥဒါဟရတိ ‘‘အကာသိ’’စ္စာဒိ. ဗုဒ္ဓေါ ဝေနေယျာ ဝိနေတဗ္ဗာယေဝ ဗန္ဓဝေါ တေသံ အမိတမပရိမိတံ ဥဒယမဘိဝုဒ္ဓိံ အကာသိ. န ကေဝလံ တမေဝ, သဗ္ဗပါပေဟိ သမံ ဧကတော အနေကာနံ တိတ္ထိယာနံ မဒ္ဒနဉ္စ အကာသီတိ. ဣဟ ‘‘အကာသီ’’တိ ကြိယာပဒေနာဒိဝတ္တိနာ သဗ္ဗမေဝ ဝါကျံ ဒီပယတီတိ ကြိယာဒိဒီပကမေတံ.

229. ‘අකාසි’ යනාදිය උදාහරණ දක්වයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ හික්මවිය යුතු වූ වෙනෙය්‍ය බන්ධූන්ට අප්‍රමාණ වූ (අපරිමිත වූ) අභිවෘද්ධිය සැලසූ (අකාසි) සේක. එපමණක් නොව, සියලු පාපයන් සමඟ එක්වරම නොයෙක් තීර්ථකයන් මැඬපැවැත්වීම ද සිදු කළ සේක. මෙහි මුලින් ඇති ‘අකාසි’ යන ක්‍රියා පදයෙන් මුළු වාක්‍යයම ආලෝකවත් කරන බැවින් මෙය ‘ක්‍රියා-ආදිදීපක’ අලංකාරයකි.

၂၂၉. ‘‘အကာသိ’’စ္စာဒိ. ဗုဒ္ဓေါ ဝေနေယျဗန္ဓူနံ အမိတောဒယံ ပမာဏရဟိတာဘိဝုဒ္ဓိံ အကာသိ. န ကေဝလံ တမေဝ, သမံ ဧကက္ခဏေ သဗ္ဗပါပေဟိ သဟာနေကတိတ္ထိယမဒ္ဒနဉ္စ အကာသီတိ. ဝါကျာဒိမှိ ကြိယာယ ဌိတတ္တာ ဣဒံ ကြိယာဒိဒီပကံ နာမ. အမိတော စ သော ဥဒယော စေတိ စ, အနေကာ စ တေ တိတ္ထိယာ စေတိ စ, တေသံ မဒ္ဒနမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

229. ‘අකාසි’ යනාදියයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනෙය්‍ය බන්ධූන්ට ප්‍රමාණ කළ නොහැකි අභිවෘද්ධිය (අමිතෝදය) සැලසූ සේක. එපමණක් නොව, එකම මොහොතක සියලු පාපයන් සමඟින් නොයෙක් තීර්ථකයන් මැඬපැවැත්වීම ද සිදු කළ සේක. වාක්‍යයේ ආරම්භයෙහි ක්‍රියා පදය පිහිටි බැවින් මෙය ‘ක්‍රියා-ආදිදීපක’ නම් වේ. ‘අප්‍රමාණ වූ ද ඒ අභිවෘද්ධිය ද’ යන්න ද, ‘නොයෙක් වූ ද ඒ තීර්ථකයෝ ද’ යන්න ද, ‘ඔවුන් මැඬලීම’ යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

မဇ္ဈေဒီပက

මජ්ඣදීපක

၂၃၀.

230.

ဒဿနံ မုနိနော သာဓု-ဇနာနံ ဇာယတေ’မတံ;

တဒညေသံ တု ဇန္တူနံ, ဝိသံ နိစ္စောပတာပနံ.

මුනිඳුන්ගේ දැකීම සත්පුරුෂයන්ට අමෘතයක් (නිවනක්) වැනි වෙයි; එහෙත් එයින් පරිබාහිර අන්‍ය සත්ත්වයන්ට නිරන්තරයෙන්ම තැවීම් ඇති කරන විෂක් බඳු වෙයි.

၂၃၀. ‘‘ဒဿန’’မိစ္စာဒိ. [Pg.229] မုနိနော ဒဿနံ သာဓုဇနာနံ အမတံ နိဗ္ဗာနံ နာမ ဇာယတေ အမတဿ သာဓနတော, တေဟိ သာဓုဇနေဟိ အညေသံ ဇန္တူနံ နိစ္စမုပတာပေတီတိ နိစ္စောပတာပနံ ဝိသံ ဇာယတေ, တသ္မိံ မနောပဒေါသဿ ဝိသသဒိသတ္တာ နိရယာဒိဒုက္ခာဝဟဘာဝတောတိ. ကြိယာမဇ္ဈဒီပကမေတံ.

230. ‘දස්සනං’ යනාදියයි. මුනිඳුන්ගේ දැකීම සත්පුරුෂයන්ට අමෘතය (නිවන) සාක්ෂාත් කර දෙන බැවින් අමෘතයක් බඳු වෙයි (ජායතේ). එම සත්පුරුෂයන්ගෙන් පරිබාහිර වූ අන්‍ය සත්ත්වයන්ට මුනිඳුන් කෙරෙහි ඇති වන ද්වේෂය විෂක් බඳු වන බැවින් ද, එය නිරයාදී දුක් ගෙන දෙන බැවින් ද, නිරන්තරයෙන් තැවීම් ඇති කරන විෂක් බඳු වෙයි. මෙය ‘ක්‍රියා-මජ්ඣදීපක’ (ක්‍රියාව මැද පිහිටි දීපක) අලංකාරයකි.

၂၃၀. ‘‘ဒဿန’’မိစ္စာဒိ. မုနိနော ဒဿနံ သာဓုဇနာနံ အမတံ အမတသင်္ခါတနိဗ္ဗာနဿ ဧကန္တကာရဏတ္တာ ကာရိယောပစာရေန အမတံ ဘူတံ ဇာယတေ, တဒညေသံ တေဟိ သာဓုဇနေဟိ အညေသံ ဇန္တူနံ တု နိစ္စောပတာပနံ သတတမုပတာပကရဏတော ဝိသံ ဇာယတေ ဝိသတုလျပဋိဃကာရဏတ္တာ ကာရိယောပစာရေန ဝိသံ ဘဝတီတိ. ဣဒံ ကြိယာယ မဇ္ဈေ ဌိတတ္တာ ကြိယာမဇ္ဈဒီပကံ. သာဓဝေါ စ တေ ဇနာ စေတိ စ, တေဟိ အညေတိ စ ဝါကျံ.

230. ‘දස්සනං’ යනාදියයි. මුනිඳුන්ගේ දැකීම සත්පුරුෂයන්ට අමෘතය යැයි කියනු ලබන නිවනට ඒකාන්ත හේතුව වන බැවින් උපචාර වශයෙන් අමෘතයක් බඳු වෙයි (ජායතේ). එම සත්පුරුෂයන් හැර අන්‍ය සත්ත්වයන්ට නිරන්තරයෙන් තැවීම් ඇති කරන බැවින් ද, විෂ බඳු වූ ක්‍රෝධයට හේතු වන බැවින් ද උපචාර වශයෙන් විෂක් බඳු වෙයි (භවති). මෙය ක්‍රියාව මධ්‍යයෙහි පිහිටි බැවින් ‘ක්‍රියා-මජ්ඣදීපක’ නම් වේ. ‘යහපත් වූ ද ඒ ජනයා ද’ යන්න ද, ‘ඔවුන්ට වඩා අන්‍ය වූ’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයන් වේ.

အန္တဒီပက

අන්තදීපක

၂၃၁.

231.

အစ္စန္တကန္တလာဝဏျ-စန္ဒာတပမနောဟရော;

ဇိနာနနိန္ဒု ဣန္ဒု စ, ကဿ နာ’နန္ဒကော ဘဝေ.

අතිශයින්ම මනහර වූ සුන්දරත්වයෙන් හා චන්ද්‍රකාන්තියෙන් සිත් ඇදගන්නා සුලු ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුහුණ නමැති සඳ සහ අහසෙහි පායන සඳ කවරෙකුගේ සිත නම් සතුටු නොකරන්නේ ද?

၂၃၁. ‘‘အစ္စန္တေ’’စ္စာဒိ. အစ္စန္တံ ကန္တံ မနုညံ လာဝဏျံ ပိယဘာဝေါ, တမေဝ, တမိဝ ဝါစန္ဒာတပေါ စန္ဒိကာ, တေန မနောဟရော ဇိနာနနိန္ဒု ဣန္ဒု စန္ဒော စ ကဿ ဇနဿ အာနန္ဒကော န ဘဝတီတိ. ကြိယာန္တဒီပကံ.

231. ‘අච්චන්ත’ යනාදියයි. අතිශයින්ම මනහර වූ සුන්දරත්වය හා චන්ද්‍රකාන්තියෙන් සිත් ඇදගන්නා සුලු ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුහුණ නමැති සඳ ද, ආකාස චන්ද්‍රයා ද කිනම් මනුෂ්‍යයෙකුගේ සිත සතුටු නොකරන්නේ ද (නොවන්නේ ද)? මෙය ‘ක්‍රියා-අන්තදීපක’ (ක්‍රියාව අවසානයෙහි පිහිටි දීපක) අලංකාරයකි.

၂၃၁. ‘‘အစ္စန္တိ’’စ္စာဒိ. အစ္စန္တကန္တလာဝဏျစန္ဒာတပမနောဟရော အတိသယေန မနုညပိယဘာဝသင်္ခါတဝိလာသနာမကေန စန္ဒကိရဏေန, နော စေ, အတိသယေန မနုညပိယတာသင်္ခါတဝိလာသသဒိသေန စန္ဒကိရဏေန မနောဟရော ဇိနာနနိန္ဒု သမ္ဗုဒ္ဓဿ မုခစန္ဒော စ ဣန္ဒု စ ပကတိစန္ဒော စ ကဿ အာနန္ဒကော န ဘဝေ. ဣဒံ ကြိယာယ အန္တေ ဌိတတ္တာ ကြိယာန္တဒီပကံ နာမ. အန္တံ အတိက္ကန္တန္တိ စ, တဉ္စ တံ ကန္တဉ္စေတိ စ, [Pg.230] လဝဏဿ ဘာဝေါ လာဝဏျံ, မဓုရဘာဝေါ, တံသဒိသတ္တာ အစ္စန္တကန္တဉ္စ တံ လာဝဏျဉ္စာတိ စ, စန္ဒဿ အာတပေါ ကိရဏောတိ စ, အစ္စန္တကန္တလာဝဏျမေဝ စန္ဒာတပေါတိ စ, စန္ဒပက္ခေ အစ္စန္တကန္တလာဝဏျမိဝ စ သော စန္ဒာတပေါ စာတိ စ, တေန မနောဟရောတိ စ, ဇိနာနနမေဝ ဣန္ဒူတိ စ ဝါကျံ. ဣမိနာ ကြိယာဒီပကတ္တယေနေဝ အဝုတ္တဇာတိဒီပကဂုဏဒီပကာနိပိ ဉာတဗ္ဗာနိ.

231. 'අච්චන්ති' යනාදීන් දැක්වෙන්නේ ක්‍රියාන්තදීපකයයි. අතිශයින් ම මනහර වූ සුන්දරත්වයෙන් යුතු සඳකිරණ මෙන් මනෝඥ වූ, අතිශයින් ම මනෝඥ ප්‍රියභාවය නම් වූ විලාසය නැමැති චන්ද්‍ර කිරණයෙන්, නැතහොත් අතිශයින් ම මනෝඥ ප්‍රියතාවය නම් වූ විලාසයට සමාන වූ චන්ද්‍ර කිරණයෙන් මනහර වූ, ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) මුඛ චන්ද්‍රයා ද ප්‍රකෘති චන්ද්‍රයා ද කාගේ නම් සතුටක් ඇති නොකෙරේ ද? මෙය ක්‍රියාව අවසානයෙහි පිහිටි බැවින් 'ක්‍රියාන්තදීපකය' නම් වේ. අන්තය ඉක්මවා ගියේ 'අත්‍යන්ත' යි. එය ම කාන්ත (මනහර) ද වේ. ලවණයේ ස්වභාවය 'ලාවණ්‍යය' (මධුර භාවය) යි. එයට සමාන බැවින් අත්‍යන්තකාන්ත ද ලාවණ්‍යය ද වේ. චන්ද්‍රයාගේ ආලෝකය 'චන්ද්‍රාතප' (සඳකිරණ) යි. අත්‍යන්තකාන්ත ලාවණ්‍යය ම චන්ද්‍රාතපය යි. චන්ද්‍ර පක්ෂයෙහි අත්‍යන්තකාන්ත ලාවණ්‍යය වැනි වූ ඒ චන්ද්‍රාතපය ද වේ. එයින් මනහර වූයේ යනුයි. 'ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුඛය ම චන්ද්‍රයා ය' යන්න මෙහි වාක්‍යයයි. මේ ක්‍රියාදීපක තුනෙන්ම මෙහි නොකියවුණු ජාතිදීපක, ගුණදීපක ආදිය ද දත යුතුය.

မာလာဒီပက

මාලාදීපකය

၂၃၂.

232.

ဟောတာ’ဝိပ္ပဋိသာရာယ,သီလံ ပါမောဇ္ဇဟေတု သော;

တံ ပီတိဟေတု, သာ စာ’ယံ,ပဿဒ္ဓါဒိပသိဒ္ဓိယာ.

ශීලය අවිපිළිසර බව (පසුතැවිලි නොවීම) පිණිස පවතී. ඒ අවිපිළිසර බව ප්‍රමෝදය ඇතිවීමට හේතුවයි. ඒ ප්‍රමෝදය ප්‍රීතියට හේතුවයි. ඒ ප්‍රීතිය ප්‍රස්සද්ධිය (කය හා සිත සන්සුන් බව) ආදියේ සිද්ධිය පිණිස පවතී.

၂၃၂. အာဒိဒီပကာဒီသုပိ တေသု ပယောဂက္ကမေန ပကာရန္တရမတ္ထီတိ ဝဒတိ ‘‘ဟောတိ’’စ္စာဒိ. သီလံ ပဉ္စသီလာဒိကံ, အဝိပ္ပဋိသာရာယ ပစ္ဆာနုတာပါဘာဝါယ ဟောတိ, သော အဝိပ္ပဋိသာရော ပါမောဇ္ဇဿ ဥပ္ပန္နမတ္တာယ ပီတိယာ ဟေတု ဟောတိ, တံ ပါမောဇ္ဇံ ပီတိယာ ဗလဝဘူတာယ ဟေတု ဟောတိ, သာ စာယံ ပီတိ ပဿဒ္ဓါဒီနံ ပဿဒ္ဓိသုခါဒီနံ ပသိဒ္ဓိယာ နိပ္ဖတ္တိယာ ဟောတီတိ ယောဇနီယံ.

232. ආදිදීපක ආදියේ ද යෙදුම් ක්‍රමයෙන් වෙනත් ක්‍රමයක් ඇති බව පැවසීමට 'හෝති' (hoti) යනාදිය වදාරන ලදී. ශීලය නම් පංචශීලාදියයි, එය අවිපිළිසර බව පිණිස හෙවත් පසුව තැවෙන්නට සිදු නොවීම පිණිස පවතී. ඒ අවිපිළිසර බව ප්‍රමෝදයට හෙවත් උපන් මාත්‍ර වූ ප්‍රීතියට හේතු වෙයි, ඒ ප්‍රමෝදය බලවත් වූ ප්‍රීතියට හේතු වෙයි, ඒ ප්‍රීතිය ප්‍රස්සද්ධිය ආදියේ හෙවත් කය හා සිත සන්සුන් වීම සහ සැපය ආදියේ සිද්ධිය (නිෂ්පාදනය) පිණිස පවතී යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၂၃၂. ဣဒါနိ နဝသု ဒီပကေသု ပယောဂဝိသေသေန သာဓေတဗ္ဗေ အညပ္ပကာရေ ဒဿေတိ ‘‘ဟောတိ’’စ္စာဒိနာ. သီလံ သုရက္ခိတံ ပဉ္စင်္ဂဒသင်္ဂါဒိသီလံ အဝိပ္ပဋိသာရာယ ဟောတိ, သော အဝိပ္ပဋိသာရော ပါမောဇ္ဇဟေတု ဟောတိ ဥပ္ပန္နမတ္တာယ တရုဏပီတိယာ ကာရဏံ ဘဝတိ, တံ ပါမောဇ္ဇံ ပီတိဟေတု ဗလဝပီတိကာရဏံ ဟောတိ, သာ အယဉ္စ ပီတိ ပဿဒ္ဓါဒိပသိဒ္ဓိယာ ကာယပဿဒ္ဓိစိတ္တပဿဒ္ဓိအာဒီနံ သိဒ္ဓိယာ ဟေတု ဟောတိ. န ဝိပ္ပဋိသာရော အဝိပ္ပဋိသာရော, နသဒ္ဒေါ ပသဇ္ဇပဋိသေဓေ ဝတ္တတေ. ပမုဒိတဿ ဘာဝေါတိ စ, တဿ ဟေတူတိ [Pg.231] စ, ပဿဒ္ဓိ အာဒိ ယေသံ သုခါဒီနန္တိ စ, တေသံ ပသိဒ္ဓီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

232. දැන් නව වැදෑරුම් දීපකයන්හි යෙදුම් විශේෂය මත සාධනය කළ යුතු වෙනත් ප්‍රභේදයක් 'හෝති' යනාදියෙන් දක්වයි. මැනවින් සුරකින ලද පඤ්චශීල, දශශීල ආදී ශීලය අවිපිළිසර බව පිණිස පවතී. ඒ අවිපිළිසර බව ප්‍රමෝදයට හේතු වෙයි, එනම් උපන් මාත්‍ර වූ ලාමක (තරුණ) ප්‍රීතියට හේතුවක් වෙයි. ඒ ප්‍රමෝදය ප්‍රීතියට හේතු වෙයි, එනම් බලවත් ප්‍රීතියට හේතුවක් වෙයි. ඒ මේ ප්‍රීතිය ප්‍රස්සද්ධිය ආදියේ සිද්ධිය පිණිස පවතී, එනම් කෑයප්‍රස්සද්ධි, චිත්තප්‍රස්සද්ධි ආදියේ සිද්ධියට හේතු වෙයි. 'විපිළිසර නොවීම අවිපිළිසරය' යන්නෙහි 'න' ශබ්දය ප්‍රසජ්‍යප්‍රතිෂේධයෙහි වැටේ. ප්‍රමුදිතයාගේ ස්වභාවය ප්‍රමෝදය යි, එයට හේතුව යනුයි. ප්‍රස්සද්ධිය ආදි කොට ඇති සැප ආදිය 'ප්‍රස්සද්ධ්‍යාදි' නම් වේ, ඒවායේ සිද්ධිය (පැමිණීම) යනු මෙහි විග්‍රහයයි.

၂၃၃.

233.

ဣစ္စာ’ဒိဒီပကတ္တေပိ, ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗမပေက္ခိနီ;

ဝါကျမာလာ ပဝတ္တာတိ, တံ မာလာဒီပကံ မတံ.

මෙසේ ආදිදීපක ස්වභාවයෙහි ද, පෙර පෙර වාක්‍යය අපේක්ෂා කරමින් වාක්‍ය මාලාවක් (පේළියක්) පැවති බැවින්, එය 'මාලාදීපකය' යැයි පිළිගනු ලැබේ.

၂၃၃. ကိမိဒံ တဝ ပကာရန္တရမိစ္စာဟ ‘‘ဣစ္စာဒိ’’စ္စာဒိ. ဣစ္စေဝမိမံ ယံ တံ မာလာဒီပကံ မတံ. နနု ကြိယာဒိဒီပကမေတမိစ္စာဟ ‘‘အာဒိဒီပကတ္တေပီ’’တိ. ယဇ္ဇပျာဒိဒီပကမေတံ ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗံ ဝါကျံ ‘‘ဟောတာဝိပ္ပဋိသာရာယ သီလ’’န္တိအာဒိကံ အပေက္ခိနီ အပေက္ခမာနာ ဝါကျာနံ ယထာဝုတ္တာနံ မာလာ ပရမ္ပရာ ပဝတ္တာတိ. တံ ယထာဝုတ္တံ မာလာဒီပကံ မတံ, နာဒိဒီပကန္တိ.

233. ඔබගේ මේ වෙනත් ක්‍රමය කුමක්දැයි පැවසීමට 'ඉච්චාදි' යනාදිය දක්වන ලදී. මෙසේ වූ මේ යමක් වේ ද, එය මාලාදීපකය ලෙස පිළිගැනේ. මෙය ක්‍රියාදීපකය නොවේදැයි විමසන්නේ නම්, එයට 'ආදිදීපකත්වයේදීත්' (ආදිදීපකත්තෙපි) යනුවෙන් පැවසීය. මෙය ආදිදීපකයක් වුව ද, 'හෝතා විප්පටිසාරාය සීලං' යනාදී පෙර පෙර වාක්‍යයන් අපේක්ෂා කරමින්, කලින් සඳහන් කළ වාක්‍යයන්ගේ මාලාවක් හෙවත් පරම්පරාවක් පැවති බැවින්, එය මාලාදීපකයක් ලෙස පිළිගනු ලැබේ, හුදු ආදිදීපකයක් ලෙස නොවේ.

၂၃၃. ‘‘ဣစ္စာဒိ’’စ္စာဒိ. အာဒိဒီပကတ္တေပိ ကြိယာဒိဒီပကဘာဝေ သတိပိ ဝါကျမာလာ အနေကဝါကျေန သမ္ဗဇ္ဈမာနာ ပရမ္ပရာ ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗံ ‘‘ဟောတာဝိပ္ပဋိသာရာယာ’’တိအာဒိကံ ဝါကျံ အပေက္ခိနီ ပဝတ္တာ. ဣတိ ဣဒံ အနန္တရဂတပ္ပကာရံ ဒီပကံ ‘‘မာလာဒီပက’’န္တိ မတန္တိ. အာဒိမှိ ဒီပကမိတိ စ, ဝိသယောပစာရေန အာဒိ စ တံ ဒီပကဉ္စာတိ စ, မာလာ ဧဝ ဒီပကမိတိ စ ဝါကျံ.

233. ‘ඉච්චාදි’ යනාදියයි. ආදිදීපකත්වයේ දී, එනම් ක්‍රියාදිදීපක භාවයෙහි ද, බොහෝ වාක්‍යයන් හා සම්බන්ධ වෙමින් පවත්නා වාක්‍ය මාලාව හෙවත් පරම්පරාව, පෙර පෙර වූ 'හෝතා විප්පටිසාරාය' යනාදී වාක්‍යයන් අපේක්ෂා කරමින් පැවතුණි. මෙසේ මේ ඊට අනතුරුව දක්වන ලද දීපක ප්‍රභේදය 'මාලාදීපකය' යැයි පිළිගැනේ. මුලෙහි දීපකය යන්න ද, විෂයෝපචාරයෙන් 'ආදි' වූ ද එය ම 'දීපක' වූ ද යන්න සහ මාලාව ම දීපකය යන්න ද මෙහි වාක්‍යයයි.

၂၃၄.

234.

အနေနေဝ ပကာရေန, သေသာနမပိ ဒီပကေ;

ဝိကပ္ပာနံ ဝိဓာတဗ္ဗာ-နုဂတီ သုဒ္ဓဗုဒ္ဓိဘိ.

මේ ක්‍රමයෙන් ම, ඉතිරි දීපකයන්ගේ ද ප්‍රභේදයන්හි අනුගමනය (වටහා ගැනීම), පිරිසිදු නුවණැත්තන් විසින් කළ යුතු ය.

၂၃၄. အဝုတ္တေ ဒီပကဝိကပ္ပေ အတိဒိသန္တော နိဂမေတိ ‘‘အနေနိ’’စ္စာဒိနာ. အနေနေဝ အနန္တရာ ဝုတ္တေန ပကာရေန ဝိဓိနာ ဒီပကေ ဒီပကဝိသယေ သေသာနမဝုတ္တာနံ ဝိကပ္ပာနံ ဇာတျာဒိဒီပကာဒိဘေဒါနံ အနုဂတိ အဝဗောဓော သုဒ္ဓဗုဒ္ဓိဘိ ပရိသုဒ္ဓမတီဟိ ကဝီဟိ ဝိဓာတဗ္ဗာ ကာတဗ္ဗာတိ.

234. නොකියන ලද දීපක ප්‍රභේදයන් අතිදේශ කරමින් (පෙන්වා දෙමින්) 'අනේන' යනාදියෙන් නිගමනය කරයි. මේ දැන් මීට පෙර පවසන ලද ක්‍රමයෙන් (විධියෙන්) දීපක විෂයෙහි, මෙහි නොපැවසුණු ඉතිරි ප්‍රභේදයන් වූ ජාතිදීපක, ගුණදීපකාදී භේදයන්ගේ අනුගමනය හෙවත් අවබෝධය, පිරිසිදු බුද්ධියක් ඇති කවියන් විසින් කළ යුතුය.

၂၃၄. ဣဒါနိ အဝုတ္တဒီပကာနိပိ အတိဒိသတိ ‘‘အနေနေဝိ’’စ္စာဒိနာ. အနေနေဝ ပကာရေန ယထာဝုတ္တဒီပကပ္ပကာရေန ဒီပကေ ဒီပကဝိသယေ သေသာနံ အပိ ဝိကပ္ပာနံ အဝုတ္တဇာတိဒီပကဂုဏဒီပကသင်္ခါတာနံ [Pg.232] ပက္ခာနံ ဇာတျာဒိဒီပကဂုဏာဒိဒီပကာဒီနံ ဆန္နံ မာလာဒီပကာနဉ္စ အနုဂတိ အဝဗောဓော သုဒ္ဓဗုဒ္ဓိဘိ ကဝီဟိ ဝိဓာတဗ္ဗာ ဝုတ္တာနုသာရေနေဝ ကာတဗ္ဗာ. ဝိသေသတော အသင်္ကရတော ကပ္ပီယန္တီတိ စ, သုဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓိ ယေသန္တိ စ ဝါကျံ.

234. දැන් නොකියන ලද දීපකයන් ද අතිදේශ කරයි: 'අනේන' යනාදියෙනි. මෙම ක්‍රමයෙන් ම, එනම් කලින් සඳහන් කළ දීපක ක්‍රමයෙන් ම දීපක විෂයෙහි, මෙහි සඳහන් නොවුණු ජාතිදීපක, ගුණදීපක යැයි කියනු ලබන ඉතිරි ප්‍රභේදයන්ගේ ද, ජාත්‍යාදිදීපක, ගුණාදිදීපක ආදී වූ සහ ස වැදෑරුම් මාලාදීපකයන්ගේ ද අනුගමනය හෙවත් අවබෝධය, පිරිසිදු බුද්ධිය ඇති කවීන් විසින් පවසන ලද අනුසාරයෙන් ම තීරණය කළ යුතුය. විශේෂයෙන් සංකර නොවන සේ කල්පනා කරනු ලබත් යන අර්ථයෙන් ද, පිරිසිදු බුද්ධියක් ඇත්තන් යනු ද මෙහි වාක්‍යයයි.

၂၃၅.

235.

ဝိသေသဝစနိစ္ဆာယံ,နိသေဓဝစနံ တု ယံ;

အက္ခေပေါ နာမ သော’ယဉ္စ,တိဓာ ကာလပ္ပဘေဒတော.

යම් කිසි විශේෂ කථනයක් කිරීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි, යම් තහනම් කිරීමේ (ප්‍රතිෂේධ) වචනයක් වේ ද, එය 'ආක්ෂේප' (Akkhepa) නම් වේ. එය කාල ප්‍රභේදයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

၂၃၅. အက္ခေပမုပက္ခိပတိ ‘‘ဝိသေသိ’’စ္စာဒိနာ. ဝိသေသဿ ယဿ ကဿစိ ဝစနိစ္ဆာယံ ယံ နိသေဓဿ ပဋိသေဓဿ ဝစနံ ဝုတ္တိ, သော အက္ခေပေါ နာမ အက္ခိပနံ ပဋိသေဓောတိ ကတွာ. သောယမက္ခေပေါ စ ကာလပ္ပဘေဒတော အတီတာဒိတော တိဓာ တိပ္ပကာရော.

235. 'විශේෂ' යනාදියෙන් ආක්ෂේපය හඳුන්වා දෙයි. යම් කිසි විශේෂයක් පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි, යම් නිෂේධනයක් හෙවත් වැළැක්වීමේ වචනයක් කීමක් වේ ද, එය ආක්ෂේප කිරීම හෙවත් ප්‍රතිෂේධ කිරීම යන අර්ථයෙන් 'ආක්ෂේපය' (Akkhepa) නම් වේ. ඒ මේ ආක්ෂේපය කාල ප්‍රභේදයන් අනුව, එනම් අතීත කාලය ආදිය අනුව තෙවැදෑරුම් (ප්‍රභේද තුනක්) වේ.

၂၃၅. ဣဒါနိ အက္ခေပံ ဒဿေတိ ‘‘ဝိသေသေ’’စ္စာဒိနာ. ဝိသေသဝစနိစ္ဆာယံ တု ယဿ ကဿစိ ပဒတ္ထဝိသေသဿ ကထနိစ္ဆာယ ဧဝ ယံ နိသေဓဝစနံ ပဋိသေဓဝစနံ အတ္ထိ, သော ပဋိသေဓော အက္ခေပေါ နာမ အက္ခေပါလင်္ကာရော နာမ. အယဉ္စ အက္ခေပေါ ကာလပ္ပဘေဒတော အတီတာဒိကာလဝိသေသေန တိဓာ ဟောတိ. ဝိသေသဿ ကဿစိ ဝစနန္တိ စ, တသ္မိံ ဣစ္ဆာတိ စ, နိသေဓဿ ပဋိသေဓဿ ဝစနမိတိ စ, အက္ခိပနံ ပဋိက္ခိပနန္တိ စ, ကာလဿ ကြိယာယ ဝါ ပဘေဒေါတိ စ ဝါကျံ.

235. දැන් 'විශේෂ' යනාදියෙන් ආක්ෂේපය පෙන්වා දෙයි. විශේෂ වචනයක් ප්‍රකාශ කිරීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි, යම් පදාර්ථ විශේෂයක් පැවසීමේ කැමැත්තෙන් ම යම් ප්‍රතිෂේධ වචනයක් (වැළැක්වීමේ වචනයක්) වේ ද, ඒ ප්‍රතිෂේධය 'ආක්ෂේපය' හෙවත් 'ආක්ෂේපාලංකාරය' නම් වේ. මේ ආක්ෂේපය කාල භේදය අනුව, එනම් අතීත ආදී කාල විශේෂයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. යම් කිසි විශේෂයක වචනය යන්න ද, එහි කැමැත්ත යන්න ද, නිෂේධයේ හෙවත් ප්‍රතිෂේධයේ වචනය යන්න ද, ආක්ෂේප කිරීම හෙවත් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම යන්න ද, කාලයාගේ හෝ ක්‍රියාවේ ප්‍රභේදය යන්න ද මෙහි වාක්‍යයයි.

၂၃၆.

236.

ဧကာကီ’နေကသေနံ တံ, မာရံသဝိဇယီဇိနော;

ကထံ တ’မထ ဝါ တဿ, ပါရမီဗလမီဒိသံ.

ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) තනිව ම, අනේක සේනාවක් ඇති ඒ මාරයා පරාජය කළ සේක. එය කෙසේ නම් සිදු විය හැකි ද? නැතහොත් උන්වහන්සේගේ පාරමී බලය මෙබඳු ය.

အတီတက္ခေပေါ.

අතීතාක්ෂේපය

၂၃၆. ‘‘ဧကာကိ’’စ္စာဒိ. သော ဇိနော ဧကာကီ ဧကော သမာနော အနေကသေနံ တံ မာရံ ဝိဇယိ ပရာဇေသိ, တံ ကထံ ယုဇ္ဇတေ. [Pg.233] အထ ဝါ ကိံ န ယုဇ္ဇတေ, ယတော တဿ ဇိနဿ ပါရမီ သမတိံသဝိဓာ ပါရမိတာ ဧဝ ဗလံ ဤဒိသံ ယာဒိသံ တဿ ဝိဇယကာရဏန္တိ. ဧတ္ထ ဧကာကိတ္တကာရဏသာမတ္ထိယာ မာရဝိဇယာယောဂဗုဒ္ဓိ ‘‘သသေနံ မာရံ ဝိဇိတဝါတိ ကထံ ယုဇ္ဇတီ’’တိ ဧဝမာကာရာ အတီတာ အက္ခိတ္တာတိ အတီတက္ခေပေါယံ.

236. ‘ඒකාකී’ යනාදියයි. ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ තනිව ම, බොහෝ සේනාවන් සහිත ඒ මාරයා පරාජය කළ සේක. එය කෙසේ නම් ගැළපේ ද? නැතහොත් කෙසේ නොගැළපේ ද? මක්නිසාද යත්, ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ සමතිස් පෙරුම් දම් ම උන්වහන්සේගේ ජයග්‍රහණයට හේතු වූ මෙබඳු බලය වූ බැවිනි. මෙහි තනිව ම යන කරුණෙහි සාමර්ථ්‍යය හේතුවෙන් මාර විජයෙහි නොගැළපෙන බව සිතීම, 'සේනාවන් සහිත මාරයා පරාජය කළේ කෙසේදැයි ගැළපෙන්නේ කෙසේද' යන ආකාරයෙන් අතීතය ආක්ෂේප කරන ලද බැවින්, මෙය 'අතීතාක්ෂේපය' වේ.

၂၃၆. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ဧကာကိ’’စ္စာဒိနာ. သ ဇိနော သော သဗ္ဗညူ ဧကာကီ အသဟာယော အဒုတိယော အနေကသေနံ တံ မာရံ ဝိဇယီ အဇိနီတိ, တံ ကထံ ယုဇ္ဇတိ. အထ ဝါ ယုဇ္ဇတေဝ, တဿ ဇိနဿ ပါရမီဗလံ သမတိံသပါရမီဗလံ သမတိံသပါရမီတာသင်္ခတသေနာ ဤဒိသမီဒိသာတိ. ဗုဒ္ဓဿ အဒုတိယဘာဝဉ္စ မာရဿ သပရိဝါရဘာဝဉ္စ နိဿာယ ကဿစိ ဥပ္ပန္နာ ‘‘ဧကာကိနာ ကထမနေကသေနော မာရော ဇိတော’’တိ ဝိပရီတဗုဒ္ဓိ အတီတမာရဝိဇယဝိသယတ္တာ အတီတာ ဟောတိ, ‘‘တဿ ပါရမီဗလံ ဤဒိသ’’န္တိ အတ္ထဝိသေသဿ ကထနိစ္ဆာယ ‘‘အထ ဝါ’’တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌပဋိသေဓဝစနေန အက္ခိတ္တန္တိ အတီတဿ အက္ခေပနတော အတီတက္ခေပေါ နာမ.

236. දැන් 'ඒකාකී' ඈතින් උදාහරණ දක්වයි. ඒ සර්වඥ වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ තනිවම, සහායකයෙකු නොමැතිව, දෙවැන්නෙකු නොමැතිව, මහා සේනාවක් ඇති ඒ මාරයාව ජයගත්හ, පරාජය කළහ යන්න කෙසේ නම් ගැලපේද? නැතහොත් එය මනාව ගැලපේමය. ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ පාරමී බලය, එනම් සමතිස් පාරමිතා සංඛ්‍යාත සේනාව මෙබඳු මෙබඳු එකකි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අද්විතීය භාවයත් මාරයාගේ සපිරිවර භාවයත් නිසා යමෙකුට ඇති වූ, 'තනිවම සිටි උන්වහන්සේ විසින් මහා සේනාවක් ඇති මාරයා කෙසේ නම් පරාජය කරන ලද්දේ දැයි' යන විපරීත බුද්ධිය (වැරදි වැටහීම) අතීත මාර විජය විෂය කොට පවතින බැවින් අතීත වේ. 'උන්වහන්සේගේ පාරමී බලය මෙබඳුය' යන විශේෂ අර්ථය පැවසීමේ අභිප්‍රායෙන් 'නැතහොත්' (අථ වා) යනුවෙන් දක්වන ලද ප්‍රතිෂේධ වචනයෙන් එය බැහැර කරන ලද බැවින්, අතීතය බැහැර කිරීම නිසා මෙය 'අතීතක්ඛේප' (අතීත ආක්ෂේප) නම් වේ.

၂၃၇.

237.

ကိံ စိတ္တေ’ဇာသမုဂ္ဃာတံ,အပ္ပတ္တော’သ္မိတိ ခိဇ္ဇသေ;

ပဏာမော နနု သောယေဝ,သကိမ္ပိ သုဂတေ ကတော.

සිත පීඩා විඳින්නේ මක්නිසාද? තණ්හාව නැසීමට මට නොහැකි වියැයි සිතමින් තැවෙන්නෙහිද? සුගතයන් වහන්සේ උදෙසා එක් වරක් හෝ කරන ලද වැඳීමම ඒ තණ්හාව සහමුලින්ම නැසීමට හේතුවක් නොවේද?

ဝတ္တမာနက္ခေပေါ.

වර්තමාන ආක්ෂේපයයි.

၂၃၇. ‘‘ကိံ စိတ္တေ’’စ္စာဒိ. စိတ္တ ဧဇာယ တဏှာယ သမုဂ္ဃာတံ သဗ္ဗထာ အပ္ပဝတ္တိံ အပ္ပတ္တောသ္မီတိ ကိံ ခိဇ္ဇသေ, တုစ္ဆော တဝ ခေဒေါ. သုဂတေ သကိမ္ပိ ဧကဝါရမ္ပိ ကတော ပဏာမော သောယေဝ တဏှာယ သမုဂ္ဃာတောယေဝ နနု ဧကန္တကာရဏတ္တာ တဿာတိ ဝတ္တမာနက္ခေပေါယံ ဝတ္တမာနဿ ခေဒဿာက္ခိတတ္တာ.

237. 'කිං චිත්තෙ' යනාදියයි. සිත (හෙවත් මනස), 'ඒජා' සංඛ්‍යාත තණ්හාව සහමුලින්ම නැසීමට, එනම් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම නැවැත්වීමට මට නොහැකි වියැයි සිතා මක්නිසාද වැළපෙන්නේද? ඔබගේ ඒ විලාපය ශුන්‍ය (නිශ්ඵල) එකකි. සුගතයන් වහන්සේ උදෙසා එක් වරක් පමණක් වුවද කරන ලද වැඳීමම ඒ තණ්හාව සහමුලින්ම නැසීමට ඒකාන්ත හේතුවක් නොවේද? යනුවෙන් මෙසේ වර්තමාන ශෝකය බැහැර කරන ලද බැවින් මෙය 'වර්තමානක්ඛේප' (වර්තමාන ආක්ෂේප) නම් වේ.

၂၃၇. ‘‘ကိံ စိတ္တေ’’စ္စာဒိ. [Pg.234] ဟေ စိတ္တ ဧဇာသမုဂ္ဃာတံ ဧဇာသင်္ခတာယ တဏှာယ သမုစ္ဆေဒပဟာနံ အပ္ပတ္တောသ္မီတိ ကိံ ခိဇ္ဇသေ, တုစ္ဆော တဝ ခေဒေါ. တထာ ဟိ သုဂတေ ဗုဒ္ဓဝိသယေ သကိမ္ပိ ကတော ပဏာမော သောယေဝ နနု တဏှာသမုစ္ဆေဒဿ ဧကန္တကာရဏတ္တာ ကာရဏကာရိယာနမဘေဒဗုဒ္ဓိယာ သော ဧဇာသမုဂ္ဃာတောယေဝ ကိံ န ဘဝတိ, ဘဝတျေဝ. ‘‘ပဏာမော’’တျာဒိဝိသေသကထနာဓိပ္ပာယေန ‘‘ကိံ ခိဇ္ဇသေ’’တိ စိတ္တဿ ဝတ္တမာနခေဒဿ ပဋိသေဓိတတ္တာ အယံ ဝတ္တမာနက္ခေပေါ နာမ. ဧဇာယ သမုဂ္ဃာတောတိ ဝါကျံ.

237. 'කිං චිත්තෙ' යනාදියයි. එම්බා සිත, 'ඒජා' සංඛ්‍යාත තණ්හාව සහමුලින්ම නැසීම, එනම් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයට පැමිණීමට මට නොහැකි වියැයි සිතමින් මක්නිසාද වැළපෙන්නේද? ඔබගේ ඒ විලාපය නිශ්ඵල එකකි. එසේම, බුද්ධ විෂයෙහි (සුගතයන් වහන්සේ උදෙසා) එක් වරක් පමණක් වුවද කරන ලද වැඳීමම තණ්හාව සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය කිරීමට ඒකාන්ත හේතුව වන බැවින්, හේතුව හා ඵලය අතර පවතින අභේද බුද්ධියෙන් (වෙනසක් නැතිව සැලකීමෙන්) එයම ඒජා සමුග්ඝාතය (තණ්හාව සහමුලින් නැසීම) නොවන්නේද? එය එසේම වේ. 'පණාමෝ' යනාදී වශයෙන් විශේෂ අර්ථය පැවසීමේ අභිප්‍රායෙන්, 'කිං ඛිජ්ජසේ' (මක්නිසාද තැවෙන්නේ) යනුවෙන් සිතේ වර්තමාන ශෝකය ප්‍රතික්ෂේප කළ බැවින් මෙය 'වර්තමානක්ඛේප' නම් වේ. 'ඒජාය සමුග්ඝාතෝ' යන්න වාක්‍යයයි.

၂၃၈.

238.

သစ္စံ န တေ ဂမိဿန္တိ, သိဝံ သုဇနဂေါစရံ;

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရိက္ကန္တ-မာနသာ ယေ သုဒုဇ္ဇနာ.

මිථ්‍යාදෘෂ්ටියෙන් වෙලී ගිය සිත් ඇති, අතිශයින්ම පාපී වූ ඒ අසත්පුරුෂයෝ සත්පුරුෂයන්ගේ විෂය වූ ශාන්ත නිවනට ඒකාන්තයෙන්ම නොයන්නාහ.

အနာဂတက္ခေပေါ.

අනාගත ආක්ෂේපයයි.

၂၃၈. ‘‘သစ္စ’’မိစ္စာဒိ. သုဇနဂေါစရံ သိဝံ သန္တိပဒံ တေ သစ္စံ နိယတံ န ဂမိဿန္တိ. ယေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ သဿတာဒိကာယ ပရိက္ကန္တံ အဘိဘူတံ မာနသံ စိတ္တံ ယေသံ တာဒိသာ သုဋ္ဌု အတိသယေန ဒုဇ္ဇနာတိ ယောဇနီယံ. အယမနာဂတက္ခေပေါ ဘာဝိနော ဂမနဿာက္ခိတ္တတ္တာ.

238. 'සච්චං' යනාදියයි. සත්පුරුෂයන්ගේ විෂය වූ, ක්ෂේමස්ථානය වූ ශාන්ත පදයට (නිවනට) ඔවුහු ඒකාන්තයෙන්ම (නියත වශයෙන්ම) නොයන්නාහ. ශාශ්වත ආදී මිථ්‍යාදෘෂ්ටීන්ගෙන් වෙලී ගිය, මැඩපවත්වන ලද සිත් ඇති යම් කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුහු අතිශයින්ම දුර්ජනයෝය (පාපිෂ්ඨයෝය) යනුවෙන් මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය. මතු සිදුවන (අනාගත) ගමන මෙසේ ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින් මෙය 'අනාගතක්ඛේප' (අනාගත ආක්ෂේප) නම් වේ.

‘‘ဇီဝိတာသာ ဗလဝတီ, ဓနာသာ ဒုဗ္ဗလာ မမ;

ဂစ္ဆ ဝါ တိဋ္ဌ ဝါ ကန္တ, မမာဝတ္ထာ နိဝေဒိတာ’’တိ.

ප්‍රියතමයෙනි, මාගේ ජීවිතාශාව ප්‍රබලය, ධනාශාව දුබලය; එබැවින් ඔබ ගියත් කමක් නැත, මෙහි නැවතුණත් කමක් නැත. මාගේ ස්වභාවය ඔබට පවසන ලදී.

အယမနာဒရက္ခေပေါတိ ဧဝမာဒယော တု တဗ္ဘေဒါယေဝါတိ ဥပေက္ခိတာ.

මෙය 'අනාදර ආක්ෂේපයයි' (අනාදරක්ඛේප) යනුවෙන් දක්වන ලද මේ ආදී අනෙකුත් ප්‍රභේද ද එහිම අන්තර්ගත වන බැවින් (විශේෂයෙන් විස්තර නොකර) උපේක්ෂා කරන ලදී (හැර දමන ලදී).

၂၃၈. ‘‘သစ္စ’’မိစ္စာဒိ. သုဇနဂေါစရံ သာဓူနံ ဝိသယဂတံ သိဝံ သန္တိပဒံ တေ သစ္စမေကန္တေန န ဂမိဿန္တိ. ကေ? ယေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရိက္ကန္တမာနသာ သုဒုဇ္ဇနာ, တေယေဝါတိ. ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိဝိသေသဿ ကထနာဓိပ္ပာယေန ‘‘တေ န ဂမိဿန္တီ’’တိ တိတ္ထိယာနံ ဘာဝိနော နိဗ္ဗာနဂမနဿ ဗုဒ္ဓိယာ ပဋိသိဒ္ဓတ္တာ [Pg.235] အယံ အနာဂတက္ခေပေါ နာမ. မိစ္ဆာ ဝိပရီတာ စ သာ ဒိဋ္ဌိ စာတိ စ, တာယ ပရိက္ကန္တံ မာနသံ ယေသန္တိ စ ဝါကျံ.

238. 'සච්චං' යනාදියයි. සත්පුරුෂයන්ගේ (සාධූන්ගේ) විෂය වූ, ක්ෂේමස්ථානය වූ ශාන්ත නිවන් පදයට ඔවුහු ඒකාන්තයෙන්ම නොයන්නාහ. කවුරුන්ද? මිථ්‍යාදෘෂ්ටියෙන් වෙලී ගිය සිත් ඇති අතිශයින්ම පාපී වූ තැනැත්තෝමය. 'මිච්ඡාදිට්ඨි' යනාදී වශයෙන් විශේෂ අර්ථය පැවසීමේ අභිප්‍රායෙන්, 'ඔවුහු නොයන්නාහ' යනුවෙන් තීර්ථකයන්ගේ මතු සිදුවන නිර්වාණ ගමන බුද්ධියෙන් බැහැර කරන ලද බැවින් මෙය 'අනාගතක්ඛේප' නම් වේ. 'මිච්ඡා' යනු වැරදි වූ දෘෂ්ටියයි, එයින් වෙලී ගිය සිත් ඇත්තෝ යනු වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

‘‘ဇီဝိတာသာ ဗလဝတီ, ဓနာသာ ဒုဗ္ဗလာ မမ;

ဂစ္ဆ ဝါ တိဋ္ဌ ဝါ ကန္တ, မမာဝတ္ထာ နိဝေဒိတာ’’ –

ප්‍රියතමයෙනි, මාගේ ජීවිතාශාව ප්‍රබලය, ධනාශාව දුබලය; එබැවින් ඔබ ගියත් කමක් නැත, මෙහි නැවතුණත් කමක් නැත. මාගේ ස්වභාවය ඔබට පවසන ලදී. —

တျာဒိကော အနာဒရက္ခေပေါပိ ဒဿိတာတီတက္ခေပါဒီဟိ အနညတ္တာ ဝိသုံ န ဝုတ္တော. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – ဟေ ကန္တ ဝလ္လဘ မမ ဇီဝိတာသာ ဗလဝတီ ဟောတိ, ဓနာသာ ဒုဗ္ဗလာ, တွံ ဂစ္ဆ ဝါ တိဋ္ဌ ဝါ, မမာဝတ္ထာ မမ ပကတိ နိဝေဒိတာ ဝိညာပိတာ. ‘‘ဧတ္ထ မမာဝတ္ထာ နိဝေဒိတာ’’တိ ဝိသေသဿ ကထနာဓိပ္ပာယေန ‘‘ဂစ္ဆ ဝါ တိဋ္ဌ ဝါ’’တိ ဣမိနာ အနာဒရဝစနေန အတ္တနော ဝလ္လဘဿ ဝတ္တမာနဿ အနာဂတဿ ဝါ ဂမနဿ ပဋိသေဓိတတ္တာ ဝတ္တမာနက္ခေပေါ ဝါ အနာဂတက္ခေပေါ ဝါ ဟောတိ.

යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන 'අනාදර ආක්ෂේපය' ද කලින් පෙන්වා දුන් අතීත ආක්ෂේප ආදීන්ගෙන් වෙනස් නොවන බැවින් වෙන් කොට නොදක්වන ලදී. මෙහි අර්ථය මෙසේය: 'ප්‍රියතමයෙනි, මාගේ ජීවිතය කෙරෙහි ඇති ආශාව බලවත්ය, ධනය කෙරෙහි ඇති ආශාව දුබලව පවතී. ඔබ ගියත් කමක් නැත, මෙහි නැවතුණත් කමක් නැත. මාගේ තත්ත්වය (ස්වභාවය) ඔබට පවසන ලදී.' මෙහි 'මාගේ තත්ත්වය ඔබට පවසන ලදී' යන විශේෂය පැවසීමේ අභිප්‍රායෙන්, 'ගියත් කමක් නැත, නැවතුණත් කමක් නැත' යන මෙම අනාදර වචනයෙන් තමාගේ ප්‍රියතමයාගේ වර්තමාන හෝ අනාගත ගමන වළක්වා ඇති බැවින්, මෙය වර්තමාන ආක්ෂේපයක් හෝ අනාගත ආක්ෂේපයක් හෝ වේ.

၂၃၉.

239.

ဉေယျော သောတ္ထန္တရနျာသော,ယော’ညဝါကျတ္ထသာဓနော;

သဗ္ဗဗျာပီ ဝိသေသဋ္ဌော,ဟိဝိသိဋ္ဌ’ဿ ဘေဒတော.

යමෙක් වෙනත් වාක්‍යයක අර්ථය සාධනය කරන්නේද, ඔහු 'අත්ථන්තරන්‍යාස' (අර්ථන්තරන්‍යාස) අලංකාරය ලෙස දත යුතුය. එහි ප්‍රභේද වශයෙන් 'සබ්බව්‍යාපී' (සර්වව්‍යාපී), 'විසේසට්ඨ' (විශේෂස්ථානගත) සහ 'හි-විශිෂ්ට' (හි ශබ්දයෙන් යුත්) යන ප්‍රභේද පවතී.

၂၃၉. အတ္ထန္တရနျာသံ နျာသယတိ ‘‘ဉေယျိ’’စ္စာဒိနာ. အညဝါကျတ္ထသာဓနော အညဿ ဝတ္တုမိစ္ဆိတဿ ကဿစိ ဝါကျတ္ထဿ သာဓနော သမတ္ထကော ကဿစိဒေဝ အတ္ထဿ ပရဿ နျာသော ယော, သော အတ္ထန္တရနျာသော ဉေယျော အတ္ထန္တရဿ ကဿစိ ဝတ္ထုနော နျာသော ပယောဂေါတိ ကတွာ. တဿ ဘေဒမာဟ ‘‘သဗ္ဗေ’’စ္စာဒိနာ. အဿ အတ္ထန္တရနျာသဿ ဘေဒတော ဝိကပ္ပတော ဟိဝိသိဋ္ဌာ ဟိသဒ္ဒေန ဝိသေသိတာ သဗ္ဗဗျာပီ စ ဝိသေသဋ္ဌော စာတိ ဣမေ ဘဝန္တိ. နနု ပတိဝတ္ထူပမာယ ဣမဿ စ ကော ဘေဒေါတိ? သစ္စံ, တထာပိ ဥဘယတ္ထ အတ္ထန္တရနျာသမတ္တေန သဒိသတ္တေပိ ယတ္ထ မုချတော သာမျပ္ပတီတိသဗ္ဘာဝေါ, သာ ပတိဝတ္ထူပမာ. ယတ္ထ ပန သာဓနရူပဿေဝတ္ထန္တရနျာသော, သော အတ္ထန္တရနျာသောတိ ပါကဋောယေဝုဘိန္နံ ဘေဒေါတိ.

239. 'ඥෙය්‍යෝ' යනාදී වශයෙන් අර්ථන්තරන්‍යාසය දක්වයි. වෙනත් ප්‍රකාශ කිරීමට බලාපොරොත්තු වන යම් වාක්‍යයක අර්ථය සාධනය කිරීමට සමර්ථ වූ, වෙනත් අර්ථයක පිහිටුවීමක් (නැවත දැක්වීමක්) වේද, එය 'අත්ථන්තරන්‍යාස' (වෙනත් අර්ථයක් තැබීම) ලෙස දත යුතුය. වෙනත් අර්ථයක හෝ කරුණක පිහිටුවීමක් (ප්‍රයෝගයක්) නිසා එය එසේ හැඳින්වේ. එහි ප්‍රභේදයන් 'සබ්බේ' යනාදියෙන් පෙන්වා දෙයි. මෙම අර්ථන්තරන්‍යාස අලංකාරයේ ප්‍රභේද වශයෙන් 'හි' ශබ්දයෙන් යුක්ත වූ 'සබ්බව්‍යාපී' සහ 'විසේසට්ඨ' යන මේවා වෙති. 'ප්‍රතිවස්තූපමාව සහ මෙහි ඇති වෙනස කුමක්ද?' යන ප්‍රශ්නය සත්‍යයකි. එසේ වුවද, දෙතැනෙහිම වෙනත් අර්ථයක් තැබීම යන සමානකම තිබුණද, යම් තැනක ප්‍රධාන වශයෙන් සමාන බව හැඟවෙන්නේද, එය 'ප්‍රතිවස්තූපමාව' වේ. යම් තැනක සාධක ස්වරූපයෙන්ම වෙනත් අර්ථයක් දැක්වෙන්නේද, එය 'අර්ථන්තරන්‍යාසය' වේ. මෙසේ මේ දෙකෙහි වෙනස පැහැදිලිව පෙනේ.

၂၃၉. ဣဒါနိ အတ္ထန္တရနျာသံ ဒဿေတိ ‘‘ဉေယျ’’စ္စာဒိနာ. ယော အညဝါကျတ္ထသာဓနော အညဝါကျတ္ထဿ သာဓနော ဟောတိ, အညဝါကျတ္ထံ သာဓေတိ, သော အတ္ထန္တရနျာသော သာဓိယဝါကျတ္ထတော အညတ္ထဿ ဌပနံ ကထနံ ‘‘အတ္ထန္တရနျာသော’’တိ ဉေယျော, အဿ အတ္ထန္တရနျာသဿ ဘေဒတော ပဘေဒေန သဗ္ဗဗျာပီ ဝိသေသဋ္ဌော စ, ဧတေယေဝ ဟိဝိသိဋ္ဌာ စာတိ စတ္တာရော ဘဝန္တိ. အတ္ထော စ သော အန္တရော အညော စေတိ စ, တဿ နျာသောတိ စ, သဗ္ဗံ ဗျာပေတိ သီလေနာတိ စ, ဝိသေသေ ပဒေသေ တိဋ္ဌတီတိ စ, ဟိသဒ္ဒေန ဝိသိဋ္ဌာတိ စ ဝါကျံ.

239. දැන් 'ඥෙය්‍යෝ' යනාදී වශයෙන් අර්ථන්තරන්‍යාසය පෙන්වයි. යමක් වෙනත් වාක්‍යයක අර්ථයක් සාධනය කරන්නේද (සනාථ කරන්නේද), එය 'අත්ථන්තරන්‍යාස' (අර්ථන්තරන්‍යාස) නම් වේ. සාධනය කළ යුතු වාක්‍යාර්ථයට වඩා වෙනස් අර්ථයක් තැබීම හෙවත් පැවසීම 'අර්ථන්තරන්‍යාස' ලෙස දත යුතුය. මෙම අර්ථන්තරන්‍යාසයේ ප්‍රභේද වශයෙන් 'සබ්බව්‍යාපී' (සර්වව්‍යාපී) සහ 'විසේසට්ඨ' (විශේෂස්ථානගත) ද, ඒවාම 'හි' ශබ්දයෙන් යුක්ත වීමෙන් ද වශයෙන් ප්‍රභේද සතරක් වෙති. වෙනත් අර්ථයක් යනු 'අත්ථන්තර' යන්නයි, එහි පිහිටුවීම 'න්‍යාස' යන්නයි. සියල්ල ව්‍යාප්ත කරන ස්වභාවය 'සබ්බව්‍යාපී' වන අතර, විශේෂ ස්ථානයක පිහිටීම 'විසේසට්ඨ' වේ, 'හි' ශබ්දයෙන් සුවිශේෂී වීම 'හිවිසිට්ඨ' යන්නයි.

ဟိ-ရဟိတသဗ္ဗဗျာပီ

'හි' ශබ්දයෙන් තොර සර්වව්‍යාපී ප්‍රභේදයයි.

၂၄၀.

240.

တေပိ လောကဟိတာသတ္တာ, သူရိယော စန္ဒိမာ အပိ ;

အတ္ထံ ပဿ ဂမိဿန္တိ, နိယမော ကေန လင်္ဃျတေ.

ලෝකයාගේ යහපතෙහි නියුතු වූ ඒ සූර්යයා සහ චන්ද්‍රයා පවා අස්තයට (බැස යාමට) පත්වන අයුරු බලන්න. (ස්වභාවධර්මයේ) ඒ නියමය කවුරුන් විසින් නම් ඉක්මවිය හැකිද?

၂၄၀. ဥဒါဟရတိ ‘‘တေပိ’’စ္စာဒိ. လောကဿ ဟိတေ အဘိဝုဒ္ဓိယံ အာသတ္တာ အဘိရတ္တာ သူရိယော စန္ဒိမာ အပီတိ တေ မဟန္တာပိ အတ္ထံ ဥဒယဝိပရိယာသ’မဘာဝံ ဂမိဿန္တိ, န တထေဝ တိဋ္ဌန္တိ, ‘‘ပဿေ’’တိ တမဝဗောဓယတိ. တထာ ဟိ နိယမော ‘‘ဘာဝေါ နာမ န ပါယိနိ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဝယဓမ္မိနော’’တိ အယံ နိယတိ. ကေန နာမ ဝတ္ထုနာ လင်္ဃျတေ အတိက္ကမိတုံ သက္ကာတိ. အယံ ဟိသဒ္ဒရဟိတော သဗ္ဗဗျာပီ အတ္ထန္တရနျာသော တာဒိသဿ နိယမဿ သဗ္ဗဂတတ္တာ.

240. ‘තේපි’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිසත් අභිවෘද්ධිය පිණිසත් ඇලුම් කරන්නා වූ, ඇලී වෙසෙන්නා වූ සූර්යයා සහ චන්ද්‍රයා පවා, ඒ මහා තේජවන්තයෝ ද අස්තයට (විනාශයට හෝ නොපෙනී යාමට) පත් වන්නාහ, එලෙසම නොපවතිති, ‘බලන්න’ යැයි එය අවබෝධ කරවයි. එසේම ඒ නියමය මෙසේය: ‘සංස්කාර ධර්මයෝ නම් නොනැසී නොපවතිති. සියලු සංස්කාරයෝ ක්ෂය වන සුලුය’ යනු මේ නියමයයි. කිනම් වස්තුවකින් නම් මෙය ඉක්මවා යා හැකිද (නොහොත් උල්ලංඝනය කළ හැකිද)? මේ වනාහි එවැනි නියමයක් සෑම තැනකටම සාධාරණ බැවින් (සියල්ල කෙරෙහි බලපාන බැවින්) ‘හි’ (hi) ශබ්දයෙන් තොර වූ ‘සබ්බව්‍යාපී අත්ථන්තරන්‍යාස’ (සර්වව්‍යාපී අර්ථන්තරන්‍යාස) අලංකාරයයි.

၂၄၀. ‘‘တေပိ’’စ္စာဒိ. လောကဟိတာသတ္တာ လောကာဘိဝုဒ္ဓိယံ လဂ္ဂါ သူရိယော အပိ စန္ဒိမာ အပိ တေပိ မဟာနုဘာဝါ အတ္ထံ ဝိနာသံ ဂမိဿန္တိ, ပဿ ဧတေသံ ပါကဋံ ဝိနာသံ [Pg.237] ဩလောကေဟိ. တထာ ဟိ နိယမော ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိ သဗ္ဗပဒတ္ထမနတိက္ကမ္မ ပဝတ္တနိယမော ကေန လင်္ဃျတေ ပစ္စယသမုပ္ပန္နေန ကေန ပဒတ္ထေန အတိက္ကမျတေတိ. အယံ ဟိသဒ္ဒရဟိတော အတ္ထဂမနသင်္ခါတော နိယမော သဗ္ဗတ္ထ ဂတောတိ သဗ္ဗဗျာပီ အတ္ထန္တရနျာသော. ပတိဝတ္ထူပမာယ စ အတ္ထန္တရနျာသဿ စ အတ္ထန္တရနျာသတ္တေန တုလျတ္တေပိ တတ္ထ သာဓမ္မပကာသတ္တသဘာဝေါ, ဧတ္ထ ဝုတ္တတ္ထဿ သာဓနသဘာဝေါတိ ဧဝမိမေသံ နာနတ္တံ သုဗျတ္တံ. အပီတိ သမ္ဘာဝနာယံ, ဒုတိယော အပိသဒ္ဒေါ သမုစ္စယေ.

240. ‘තේපි’ යනාදියයි. ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස ඇලුම් කළා වූ, ලෝක අභිවෘද්ධියෙහි නිරත වූ සූර්යයා ද චන්ද්‍රයා ද යන ඒ මහානුභාව සම්පන්නයෝ පවා අස්තයට (විනාශයට) පත් වන්නාහ, ඔවුන්ගේ මේ ප්‍රකට විනාශය දෙස බලන්න. එසේම ‘සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ’ යන නියමය, සියලු පදාර්ථයන් ඉක්මවා නොගොස් පවතින නියමයක් වන අතර, හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් කිනම් පදාර්ථයකින් එය ඉක්මවා යා හැකිද? විනාශයට පත්වීම නම් වූ මේ නියමය සෑම තැනකම පවතින බැවින්, ‘හි’ ශබ්දයෙන් තොර වූ මේ අලංකාරය ‘සබ්බව්‍යාපී අත්ථන්තරන්‍යාස’ අලංකාරය වේ. පතිවත්ථූපමාව (ප්‍රතිවස්තූපමාව) සහ අර්ථන්තරන්‍යාසය යන දෙකෙහිම අර්ථන්තරන්‍යාස ස්වභාවයෙන් සමානත්වයක් තිබුණ ද, එහි (ප්‍රතිවස්තූපමාවෙහි) සමාන ධර්මයන් ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවයක් ඇති අතර, මෙහි (අර්ථන්තරන්‍යාසයෙහි) දක්වන ලද අර්ථය තහවුරු කිරීමේ (සාධනය කිරීමේ) ස්වභාවයක් පවතී. මෙසේ මොවුන්ගේ වෙනස මැනවින් පැහැදිලි වේ. ‘අපි’ යන්න සම්භාවනා අර්ථයෙහි ද, දෙවන ‘අපි’ ශබ්දය සමුච්චය අර්ථයෙහි ද යෙදේ.

ဟိ-သဟိတသဗ္ဗဗျာပီ

‘හි’ ශබ්දය සහිත සර්වව්‍යාපී (අර්ථන්තරන්‍යාසය)

၂၄၁.

241.

သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာနံ, ဝသီ သောပိ မုနိဿရော;

ဂတောဝ နိဗ္ဗုတိံ သဗ္ဗေ, သင်္ခါရာ န ဟိ သဿတာ.

දෙවි මිනිසුන්ට ශාස්තෘ වූ, පංච වශීතාවන්ගෙන් යුත් ඒ මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද පිරිනිවන් පා වදාළ සේක; සැබවින්ම සියලු සංස්කාරයෝ සදාකාලික නොවෙති.

၂၄၁. ‘‘သတ္ထာ’’ဣစ္စာဒိ. ဒေဝမနုဿာနံ ဒေဝါနဉ္စ မနုဿာနဉ္စ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန သတ္ထာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကေဟိ ပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ အနုသာသတီတိ, ဝသီ ပဉ္စဟိ ဝသိတာဟိ အတိသယဝသီဟိ ဝသိပ္ပတ္တော သောပိ မုနိဿရော နိဗ္ဗုတိံ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ဂတော ပတ္တောယေဝ, ဟိသဒ္ဒေါ သမတ္ထနေ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ပစ္စယသမုပ္ပန္နာ န သဿတာ န နိစ္စာ ဥပ္ပာဒဝယဓမ္မတ္တာ အနိစ္စာ. အယမ္ပိ ဟိသဒ္ဒသဟိတသဗ္ဗဗျာပီ အတ္ထန္တရနျာသော အနိစ္စတာယ သဗ္ဗဂတတ္တာတိ.

241. ‘සත්ථා’ යනාදියයි. දේව සහ මනුෂ්‍යයන්ට උත්කෘෂ්ට වශයෙන් ශාස්තෘ වූ, මෙලොව පරලොව සහ පරමාර්ථ අර්ථයන්ගෙන් යුතුව සුදුසු පරිදි අනුශාසනා කරන්නා වූ, පංච වශීතාවන්ගෙන් යුත්, අතිශය වශීභාවයට පත් ඒ මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද ස්කන්ධ පරිනිර්වාණය නම් වූ නිවනට ම පත් වූ සේක. ‘හි’ ශබ්දය ස්ථිර කිරීමේ (සමර්ථන) අර්ථයෙහි යෙදේ. හේතූන්ගෙන් හටගත් සියලු සංස්කාරයෝ සදාකාලික නොවෙති, නිත්‍ය නොවෙති, උත්පාද වය ධර්මතාවන්ගෙන් යුක්ත බැවින් අනිත්‍ය වෙති. මෙය ද අනිත්‍යතාව සෑම තැනකම පවතින බැවින්, ‘හි’ ශබ්දය සහිත සර්වව්‍යාපී අර්ථන්තරන්‍යාස අලංකාරය වේ.

၂၄၁. ‘‘သတ္ထာ’’ဣစ္စာဒိ. ဒေဝမနုဿာနံ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန သတ္ထာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေဟိ ယထာရဟမနုသာသကော ဝသီ ဝုဋ္ဌာနအဓိဋ္ဌာနာဒီသု ပဉ္စသု ဝသိဘာဝေသု သာတိသယံ ဣဿရိယဝါ သော မုနိဿရော အပိ နိဗ္ဗုတိံ ခန္ဓနိဗ္ဗာနံ ဂတော ဧဝ. ဟိ တထေဝ, သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ သဿတာ န ဟောန္တီတိ. အယံ ဟိသဒ္ဒသဟိတော အနိစ္စတာယ သဗ္ဗဂတတ္တာ သဗ္ဗဗျာပီ အတ္ထန္တရနျာသော. ဝသော အဿ အတ္ထီတိ ဝါကျံ.

241. ‘සත්ථා’ යනාදියයි. දෙවි මිනිසුන්ට උත්කෘෂ්ට වශයෙන් ශාස්තෘ වූ, මෙලොව පරලොව යනාදී අර්ථයන්ගෙන් සුදුසු පරිදි අනුශාසනා කරන්නා වූ, වුට්ඨාන (නැගී සිටීම), අධිට්ඨාන (අධිෂ්ඨාන) ආදී වූ පංච වශීභාවයන්හි අතිශයින්ම ඓශ්චර්යය ඇති ඒ මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද ස්කන්ධ නිර්වාණයට ම පත් වූ සේක. ‘හි’ යන්න එලෙසමය (සමර්ථනයෙහිමය). සියලු සංස්කාරයෝ සදාකාලික නොවෙති. මෙය අනිත්‍යතාව සෑම තැනකම පවතින බැවින් ‘හි’ ශබ්දය සහිත සර්වව්‍යාපී අර්ථන්තරන්‍යාසයයි. ‘වසෝ අස්ස අත්ථීති’ (ඔහුට වශීභාවය ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘වසී’ නම් වේ) යනු වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

ဟိ-ရဟိတဝိသေသဋ္ဌ

‘හි’ ශබ්දයෙන් තොර වූ විශේෂාර්ථ (අර්ථන්තරන්‍යාසය)

၂၄၂.

242.

ဇိနော [Pg.238] သံသာရကန္တာရာ, ဇနံ ပါပေတိ နိဗ္ဗုတိံ;

နနု ယုတ္တာ ဂတိ သာ’ယံ, ဝေသာရဇ္ဇသမင်္ဂိနံ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සත්ත්වයන් සසර නැමැති කතරින් මුදවා නිවනට පමුණුවති. වෛශාරද්‍ය ගුණයෙන් යුක්ත වූවන්ට මෙම ක්‍රියා මාර්ගය සුදුසු නොවේද?

၂၄၂. ‘‘ဇိနော’’ဣစ္စာဒိ. ဇိနော သံသာရောယေဝ ကန္တာရော ဒုဂ္ဂမတ္တာ, တတော ဇနံ သကလမ္ပိ လောကံ နိဗ္ဗုတိံ ပါပေတိ. နနု ပသိဒ္ဓိယမနုမတိယံ ဝါ. သာယံ ဂတိ နိဗ္ဗုတိပါပနသင်္ခါတာ ပဝတ္တိ, ဝိဂတော သာရဒေါ ဘယမဿာတိ ဝိသာရဒေါ, တဿ ဘာဝေါ နိဗ္ဘယတာ ဝေသာရဇ္ဇံ, တေန သမင်္ဂီနံ ယုတ္တာနံ. ယုတ္တာတိ အနုရူပါတိ. အယံ ဟိသဒ္ဒဝိရဟိတော ဝိသေသဋ္ဌော အတ္ထန္တရနျာသော, ဝေသာရဇ္ဇသမင်္ဂီနမေဝ တထာဘာဝတော န သဗ္ဗဗျာပီ.

242. ‘ජිනෝ’ යනාදියයි. දුර්ගම බැවින් සංසාරයම වනාහි කතරකි, එබැවින් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සකල ලෝකවාසී ජනයා නිවනට පමුණුවති. ‘නනු’ යන්න ප්‍රසිද්ධියෙහි හෝ අනුමතියෙහි යෙදේ. ‘සායං ගති’ යනු නිවනට පැමිණවීම නම් වූ මෙම ප්‍රවෘත්තියයි. ‘විගතෝ සාරදෝ bhayaṃ assāti visārado’ (යමකුගෙන් බිය දුරු වූයේ ද හෙතෙම විශාරද නම් වේ), ඔහුගේ නිර්භීතභාවය ‘වෛශාරද්‍ය’ (වෙසාරජ්ජ) නම් වන අතර, එයින් යුක්ත වූවන්ට සුදුසුය යන්නයි. ‘යුත්තා’ යනු අනුරූපය යන්නයි. මෙය ‘හි’ ශබ්දයෙන් තොර වූ විශේෂාර්ථ අර්ථන්තරන්‍යාසයයි. මක්නිසාද යත්, එවැනි ස්වභාවයක් ඇත්තේ වෛශාරද්‍ය ගුණයෙන් යුක්ත වූවන්ටම පමණක් වන බැවින් මෙය සර්වව්‍යාපී නොවේ.

၂၄၂. ‘‘ဇိနော’’ဣစ္စာဒိ. ဇိနော ဇနံ သတ္တလောကံ သံသာရကန္တာရာ နိဗ္ဗုတိံ ပါပေတိ, သာ အယံ ဂတိ ပဝတ္တိ ဝေသာရဇ္ဇသမင်္ဂီနံ စတုဝေသာရဇ္ဇဂုဏသမန္နာဂတာနံ တထာဂတာနံ ယုတ္တာ နနူတိ. အယံ ဇနာနံ နိဗ္ဗာနံ ပါပနာ ဝေသာရဇ္ဇသမင်္ဂီနံယေဝ အာဝေဏိကတ္တာ ဝိသေသဋ္ဌော ဟိသဒ္ဒရဟိတော အတ္ထန္တရနျာသော. ဝိဂတော သာရဒေါ ဘယံ အဿေတိ စ, ကဿ ဘာဝေါတိ စ, တေန သမင်္ဂိနောတိ စ ဝါကျံ. နနူတိ ပသိဒ္ဓိယံ အနုမတိယံ ဝါ ဝတ္တတေ. ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တနယေန ဉာတဗ္ဗော.

242. ‘ජිනෝ’ යනාදියයි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සත්ත්ව ලෝකයා සංසාර කතරින් මුදවා නිවනට පමුණුවති. චතුර්-වෛශාරද්‍ය ගුණයෙන් සමන්නාගත වූ තථාගතයන් වහන්සේලාට මෙම ක්‍රියා මාර්ගය සුදුසු නොවේද? ජනයා නිවනට පැමිණවීම වෛශාරද්‍ය ගුණයෙන් යුක්ත වූවන්ටම ආවේණික වූවක් බැවින්, මෙය ‘හි’ ශබ්දයෙන් තොර වූ විශේෂාර්ථ අර්ථන්තරන්‍යාසයයි. ‘විගතෝ සාරදෝ භයං අස්ස’ යනු ද, ‘කස්ස භාවෝ’ යනු ද, ‘තේන සමංගිනෝ’ යනු ද වාක්‍ය විග්‍රහයන්ය. ‘නනු’ යන්න ප්‍රසිද්ධියෙහි හෝ අනුමතියෙහි වැටේ. මේ දෙකෙහිම අර්ථය ඉහත දැක්වූ පරිදිම දත යුතුය.

ဟိ-သဟိတဝိသေသဋ္ဌ

‘හි’ ශබ්දය සහිත විශේෂාර්ථ (අර්ථන්තරන්‍යාසය)

၂၄၃.

243.

သုရတ္တံ တေ’ဓရပုဋံ, ဇိန ရဉ္ဇေတိ မာနသံ;

သယံ ရာဂပရီတာ ဟိ, ပရေ ရဉ္ဇေန္တိ သင်္ဂတေ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ඉතා රතු වූ අධර යුග්මය (තොල් සඟල) (දකින්නන්ගේ) සිත් පිනවයි; මක්නිසාද යත්, තමන්ම රතු පැහැයෙන් (නොහොත් රාගයෙන්) යුක්ත වූවෝ තමන් හා එක් වූ අනෙක් අයද රතු කරති (නොහොත් පිනවති).

၂၄၃. ‘‘သုရတ္တ’’မိစ္စာဒိ. ဇိန တေ တဝ သုရတ္တံ ဗိမ္ဗဖလသမာနဝဏ္ဏတ္တာ အဓရပုဋံ မာနသံ ပဿတံ ယေသံ ကေသဉ္စိ ရဉ္ဇေတိ ပီဏေတီတိ. ဟိ သမတ္ထနေ, တထာ ဟီတိ အတ္ထော. သယံ [Pg.239] ယေန ကေနစိ ရာဂေန ရတ္တဝဏ္ဏေန အနုရာဂေန ဝါ ပရီတာ ဂတာ သင်္ဂတေ အတ္တနာ သံသဋ္ဌေ ပရေ အညေ ရဉ္ဇေန္တိ ရတ္တဝဏ္ဏေ အနုရတ္တေ ဝါ ကရောန္တီတိ သသိလေသော သာဓနော. အယဉ္စ ဟိသဒ္ဒသဟိတော ဝိသေသဋ္ဌော အတ္ထန္တရနျာသော တထာဘာဝဿ တထာဝိဓာနမေဝ သမ္ဘဝတော.

243. ‘සුරත්තං’ යනාදියයි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, කොවුල් පලක් බඳු වර්ණයෙන් යුක්ත වූ ඔබ වහන්සේගේ ඉතා රතු වූ අධර පූටය (තොල් සඟල) එය දකින්නා වූ යම් කිසිවකුගේ සිත පිනවයි. ‘හි’ යන්න තහවුරු කිරීමේ (සමර්ථන) අර්ථයෙහි යෙදේ, එනම් ‘එසේම වනාහි’ යන්නයි. තමන්ම යම් කිසි රතු වර්ණයකින් හෝ අනුරාගයකින් (ඇල්මකින්) යුක්ත වූවෝ, තමන් හා එක් වූ අනෙක් අය ද රතු වර්ණ ගන්වති නැතහොත් අනුරාගයට පත් කරති යනු ශ්ලේෂ සහිත සාධනයකි. තවද, එවැනි ස්වභාවයක් එවැනි අයටම පමණක් සිදුවන බැවින්, මෙය ‘හි’ ශබ්දය සහිත වූ විශේෂාර්ථ අර්ථන්තරන්‍යාසය වේ.

၂၄၃. ‘‘သုရတ္တ’’မိစ္စာဒိ. ဘော ဇိန တေ တဝ သုရတ္တံ အဓရပုဋံ ဩဋ္ဌယုဂဠံ မာနသံ ပဿန္တာနံ စိတ္တံ ရဉ္ဇေတိ ပီဏယတိ. ဟိ တထေဝ, သယံ ရာဂပရီတာ ရတ္တဝဏ္ဏေန အနုရာဂေန ဝါ ယုတ္တာ သင်္ဂတေ အတ္တနာ သံသဋ္ဌေ ပရေ အညေ ရဉ္ဇေန္တိ ရတ္တဝဏ္ဏေ အနုရတ္တေ ဝါ ကရောန္တိ. ဣဒံ တေသံ သဘာဝမေဝေတိ. အယံ ဤဒိသာနမေဝ အာဝေဏိကတ္တာ ဝိသေသဋ္ဌော ဟိသဒ္ဒသဟိတော အတ္ထန္တရနျာသော. ပုဋသဒိသတ္တာ အဓရော ဧဝ ပုဋမိတိ စ, ရာဂေန ပရီတာ ယုတ္တာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

243. ‘සුරත්තං’ යනාදියයි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ඉතා රතු වූ අධර පූටය හෙවත් තොල් යුවළ එය දකින්නන්ගේ සිත පිනවයි. ‘හි’ යන්න පෙර පරිදිමය. තමන්ම රතු පැහැයෙන් හෝ අනුරාගයෙන් යුක්ත වූවෝ, තමන් හා එක් වූ අනෙක් අය ද රතු වර්ණ ගන්වති නැතහොත් අනුරාගයට පත් කරති. මෙය ඔවුන්ගේ ස්වභාවයම වේ. මෙවැනි ස්වභාවයක් මෙබඳු අයටම පමණක් ආවේණික වූවක් බැවින්, මෙය ‘හි’ ශබ්දය සහිත විශේෂාර්ථ අර්ථන්තරන්‍යාසයයි. ‘පූට සදෘශ බැවින් අධරයම පූටය වේ’ (අධරපූට) යන්න ද, ‘රාගයෙන් යුක්ත වූවාහු’ (රාගපරීතා) යන්න ද මෙහි විග්‍රහයන්ය.

၂၄၄.

244.

ဝါစ္စေ ဂမ္မေ’ထ ဝတ္ထူနံ,သဒိသတ္တေ ပဘေဒနံ;

ဗျတိရေကော’ယ’မပျေ’ကော-ဘယဘေဒါ စတုဗ္ဗိဓော.

වස්තූන්ගේ සමානත්වය ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශිත (වාච්‍ය) වූ කල හෝ අර්ථ ශක්තියෙන් වැටහෙන (ගම්‍ය) වූ කල, ඔවුන්ගේ වෙනස (විශේෂය) දැක්වීම ‘ව්‍යතිරේක’ (ව්‍යතිරේකාලංකාරය) නම් වේ. මෙම ව්‍යතිරේකය ද ඒක-ව්‍යතිරේක සහ උභය-ව්‍යතිරේක වශයෙන් බෙදීමෙන් (වාච්‍ය, ගම්‍ය යන දෙකටම එක් එක් ආකාරයෙන් යෙදීමෙන්) සිවුපිටු (සිව්වැදෑරුම්) වේ.

၂၄၄. ဗျတိရေကဝိကပ္ပမာဟ ‘‘ဝါစ္စေ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဝတ္ထူနံ ဝတ္တုမိစ္ဆိတာနံ ကေသဉ္စိ ဝတ္ထူနံ သဒိသတ္တေ ကထဉ္စိ ဝတ္ထူနံ တုလျတ္တေ ဝါစ္စေ သဒ္ဒေန ဝါစကေန ပဋိပါဒိတေ အထ ဂမ္မေ အသဒ္ဒပဋိပါဒိတေ သဗ္ဗတ္ထဗလေန ပကရဏာဒိနာ ဉာတေ ဝါ, န ကေဝလံ သဒ္ဒပဋိပါဒိတေ. ပဘေဒနံ တေသမေဝ ဝတ္ထူနံ ဝိသေသကထနံ ဗျတိရေကော ဗျတိရေစနံ ပုထက္ကရဏန္တိ ကတွာ. အယံ ဗျတိရေကောပိ ဧကောဘယဘေဒါ ဧကဗျတိရေကော ဥဘယဗျတိရေကောတိ ဝါစ္စဂမ္မာနံ ပစ္စေကံ ဝိသေသေန စတုဗ္ဗိဓော.

244. ‘වාච්චේ’ යනාදියෙන් ව්‍යතිරේකාලංකාරයේ ප්‍රභේදයන් පවසයි. ‘වත්තූනං’ යනු ප්‍රකාශ කිරීමට බලාපොරොත්තු වන යම් වස්තූන්ගේය; ‘සදිසත්තේ’ යනු යම් ආකාරයකින් සමානත්වයෙහිදීය; ‘වාච්චේ’ යනු වාචක ශබ්දයකින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ද, ‘අථ ගම්මේ’ යනු ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ නොකර සමස්ත අර්ථයේ බලයෙන් ප්‍රකරණාදියෙන් දන්නා ලද්දේ ද, එනම් ශබ්දයෙන් පමණක් ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ ද යන්නයි. ‘පභේදනං’ යනු ඒ වස්තූන්ගේම විශේෂය ප්‍රකාශ කිරීමයි; එය ව්‍යතිරේක කිරීම හෙවත් වෙන් කර දැක්වීම (ව්‍යතිරේක) නම් වේ. මෙම ව්‍යතිරේකය ද ඒක-ව්‍යතිරේක සහ උභය-ව්‍යතිරේක වශයෙන් බෙදෙන බැවින්, වාච්‍ය සහ ගම්‍ය යන දෙකටම වෙන් වෙන් වශයෙන් විශේෂ කොට සතර ආකාර වේ.

၂၄၄. ဣဒါနိ [Pg.240] ဗျတိရေကံ ဒဿေတိ ‘‘ဝါစ္စေ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဝတ္ထူနံ ဝတ္တုမိစ္ဆိတာနံ ကေသဉ္စိ ပဒတ္ထာနံ သဒိသတ္တေ ယေန ကေနစိ အာကာရေန သမာနတ္တေ ဝါစ္စေ ဝါစကသဒ္ဒေန ပဋိပါဒနီယေ အထ ပုန ဂမ္မေ တသ္မိံယေဝ သဒိသတ္တေ အတ္ထသတ္တိသင်္ခါတသာမတ္ထိယေန ဂမ္မမာနေ ပဘေဒနံ တေသံယေဝ ဝတ္ထူနံ နာနတ္တကထနံ ဗျတိရေကော နာမ. အယမ္ပိ ဗျတိရေကော ဧကောဘယဘေဒါ ဗျတိရေစနသင်္ခါတပုထက္ကရဏသာမညေန အဘိန္နောပိ ဝါစ္စဂမ္မာနံ ဒွိန္နံ ပစ္စေကမေဝ ဧကဗျတိရေကော ဥဘယဗျတိရေကောတိ ဝိသေသေန စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ. သဒိသာနံ ဘာဝေါတိ စ, ပကာရေန ဘေဒနံ ကထနမိတိ စ, ဗျတိရေစနံ ပုထက္ကရဏမိတိ စ, ဧကော စ ဥဘယော စာတိ စ, တေသံ ဘေဒေါ ဝိသေသနန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

244. දැන් ‘වාච්චේ’ යනාදියෙන් ව්‍යතිරේකය (වෙනස) දක්වයි. ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වූ යම් පදාර්ථයන්ගේ සමානත්වය (සාදෘශ්‍යය) කිසියම් ආකාරයකින් එක් වූ කල්හි, එය ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ කටයුතු (වාච්ච්‍ය) වූ විට, නැතහොත් එම සාදෘශ්‍යයම අර්ථ ශක්තිය නැමැති සාමර්ථ්‍යයෙන් හැඟවෙන (ගම්‍ය) වූ විට, එම වස්තූන්ගේම වෙනස් බව (නානත්වය) ප්‍රකාශ කිරීම ‘ව්‍යතිරේක’ නම් වෙයි. මෙම ව්‍යතිරේකය ද ඒක-උභය භේදයෙන්, ව්‍යතිරේචනය නැමැති වෙන් කිරීමේ සාමාන්‍ය ලක්ෂණයෙන් වෙනස් නොවුණද, වාච්ච්‍ය හා ගම්‍ය යන දෙකෙහි එක් එක් භේදයන්ට අනුව ‘ඒක ව්‍යතිරේකය’ සහ ‘උභය ව්‍යතිරේකය’ වශයෙන් විශේෂයෙන් සිව්වැදෑරුම් වෙයි. 'සදෘශයන්ගේ ස්වභාවය' සාදෘශ්‍යය යි. 'ප්‍රකාරයෙන් (වෙනස් ආකාරයකින්) බෙදා කීම' ප්‍රභේදනය යි. 'වෙන් කිරීම' ව්‍යතිරේචනය (පෘථක්කරණය) යි. 'එකක් සහ දෙකක්' යනු ඒක සහ උභය යි. 'ඔවුන්ගේ භේදය' යනු විශේෂය යි යනුවෙන් විග්‍රහය (පද විග්‍රහය) වේ.

ဝါစ္စဧကဗျတိရေက

වාච්ච්‍ය ඒකව්‍යතිරේකය

၂၄၅.

245.

ဂမ္ဘီရတ္တမဟတ္တာဒိ-ဂုဏာ ဇလဓိနာ ဇိန;

တုလျော တွ’မသိ ဘေဒေါ တု,သရီရေနေ’ဒိသေန တေ.

ජිනරාජයාණන් වහන්ස, ගම්භීර බව, මහත් බව ආදී ගුණයන්ගෙන් ඔබ වහන්සේ සාගරයට සමාන වන සේක. එහෙත් ඔබ වහන්සේගේ මෙබඳු (ශෝභමාන) ශරීරය නිසා (සාගරයත් ඔබ වහන්සේත් අතර) වෙනසක් පවතී.

၂၄၅. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဂမ္ဘီရ’’ဣစ္စာဒိ. တွံ ဂမ္ဘီရတ္တံ အဂါဓတာ အဇ္ဈာသယဝိသိဋ္ဌတာ စ မဟတ္တံ ဝေပုလ္လံ ဂုဏမဟန္တတာ စ တံ အာဒိ ယဿ ဥပကာရိတာဒိနော, တသ္မာ ဂုဏာ ဇလဓိနာ သာဂရေန တုလျော. ‘‘အသီ’’တိသဒ္ဒပဋိပါဒိတံ သဒိသတ္တံ ဝုတ္တံ. ဘေဒံ ဒဿေတိ ‘‘ဘေဒေါ တု’’ဣစ္စာဒိနာ. ဘေဒေါ တု ဝိသေသော ပန သာဂရေန သဟ ဤဒိသေန ဒိဿမာနေန ကရစရဏာဒိမတာ ရုစိရေန တေ သရီရေနေဝ ဟေတုနာ, နာညထာ, တဿေဒိသံ သရီရံ နတ္ထီတိ. သဒိသတ္တေ ပဋိပါဒိတေ ဧကဗျတိရေကောယံ ဧကသ္မိံ ဇိနေ ဝတ္တမာနေန ဓမ္မေန ဥပမေယျောပမာနဘူတဇိနသာဂရာနံ တဿ ဘေဒဿ ပတီယမာနတ္တာ.

245. ‘ගම්භීර’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ඔබ වහන්සේ ගම්භීර බව හෙවත් අගාධ බව හා උදාර අදහස් ඇති බව ද, මහත් බව හෙවත් ව්‍යාප්ත බව හා ගුණමහත්ත්වය ද ආදී කොට ඇති ගුණයන්ගෙන් සාගරයට සමාන වන සේක. ‘අසි’ (වන්නෙහිය) යන ශබ්දයෙන් සමානත්වය (සාදෘශ්‍යය) පවසන ලදී. ‘භේදෝ තු’ යනාදියෙන් වෙනස දක්වයි. සාගරය සමඟ ඇති වෙනස (විශේෂය) වනාහි, දෑත් දෙපා ආදියෙන් යුත්, දැකිය හැකි මෙබඳු රමණීය වූ ඔබ වහන්සේගේ ශරීරය හේතුවෙන්මය. වෙනත් ආකාරයකින් නොවේ. සාගරයට මෙබඳු ශරීරයක් නැත. සමානත්වය ප්‍රකාශ කළ කල්හි, උපමේය සහ උපමා වූ ජිනරාජයාණන් හා සාගරය අතර ඇති එම වෙනස එක් ජිනරාජයාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පවත්නා ගුණයකින් වැටහෙන බැවින් මෙය ‘ඒක ව්‍යතිරේක’ අලංකාරයකි.

၂၄၅. ဣဒါနိ [Pg.241] တမုဒါဟရတိ ‘‘ဂမ္ဘီရတ္တိ’’စ္စာဒိနာ. ဟေ ဇိန တွံ ဂမ္ဘီရတ္တမဟတ္တာဒိဂုဏာ ဇလဓိနာ တုလျော အသိ. ဣမိနာ ဝါကျေန ဇိနသာဂရာနံ ဒွိန္နံ သဒ္ဒေန ဝါစ္စသဒိသတ္တံ ဝုတ္တံ. ဘေဒေါ တု သာဂရေန သဟ တဝ ဝိသေသော ပန တေ တုယှံ ဤဒိသေန ဧဝရူပေန ဒိဿမာနဟတ္ထပါဒါဒိအဝယဝယုတ္တေန သရီရေန သရီရဟေတုနာ ဟောတိ. ဒွိန္နံ ဝတ္ထူနံ ဝတ္တဗ္ဗသဒိသတ္တံ ဝတွာ ဣမိနာ ဝါကျေန ‘‘ဤဒိသေန သရီရေနာ’’တိ ဧကသ္မိံယေဝ ဇိနပဒတ္ထေ ဝိသေသကထနေန ဇလဓိတော ဇိနပဒတ္ထဿ ဝိသုံ ကတတ္တာ သဒိသတ္တေ သဒ္ဒေန ဝါစ္စေ သတိ အယမေကဗျတိရေကော နာမ. ဂမ္ဘီရဿ ဂမ္ဘီရဂုဏယုတ္တဿ သာဂရဿ ဝါ ဂမ္ဘီရဇ္ဈာသယသမင်္ဂိနော ဇိနဿ ဝါ ဘာဝေါတိ စ, မဟတော ပကတိယာ မဟတော သာဂရဿ ဝါ ဂုဏေဟိ မဟတော ဇိနဿ ဝါ ဘာဝေါတိ စ, ဂမ္ဘီရတ္တဉ္စ မဟတ္တဉ္စာတိ စ, တံ အာဒိ ယဿ ဥပကာရိတာဒိနောတိ စ, သော စ သော ဂုဏော စေတိ စ ဝါကျံ.

245. දැන් ‘ගම්භීරත්ව’ යනාදියෙන් එය උදාහරණ දක්වයි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ ගම්භීර බව, මහත් බව ආදී ගුණයන්ගෙන් සාගරයට සමාන වන සේක. මෙම වාක්‍යයෙන් ජිනරාජයාණන් හා සාගරය යන දෙදෙනාගේ ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වන සමානත්වය (වාච්ච්‍ය සාදෘශ්‍යය) පවසන ලදී. ‘භේදෝ තු’ යනු, සාගරය සමඟ ඔබ වහන්සේගේ ඇති වෙනස වනාහි, ඔබ වහන්සේගේ මෙබඳු වූ, දැකිය හැකි දෑත් දෙපා ආදී අවයවයන්ගෙන් යුක්ත වූ ශරීරය හේතුවෙන් වෙයි. වස්තූන් දෙකෙහි කිවයුතු සමානත්වය පවසා, මෙම වාක්‍යයෙන් ‘මෙබඳු ශරීරයෙන්’ යැයි එක් ජින පදාර්ථයෙහිම විශේෂයක් පැවසීමෙන්, සාගරයෙන් ජින පදාර්ථය වෙන් කරන ලද බැවින්, ශබ්දයෙන් සමානත්වය ප්‍රකාශ වන කල්හි මෙය ‘වාච්ච්‍ය ඒකව්‍යතිරේකය’ නම් වේ. ගම්භීර වූ ගම්භීර ගුණයෙන් යුත් සාගරයාගේ හෝ ගම්භීර අදහස්වලින් යුත් ජිනරාජයාණන්ගේ හෝ ස්වභාවය ගම්භීරත්වය යි. ස්වභාවයෙන්ම මහත් වූ සාගරයාගේ හෝ ගුණයන්ගෙන් මහත් වූ ජිනරාජයාණන්ගේ හෝ ස්වභාවය මහත්ත්වය යි. ගම්භීර බව සහ මහත් බව ගම්භීරත්වමහත්ත්වය යි. එය ආදී කොට ඇත්තේ (උපකාරී බව ආදිය) යන්න ගම්භීරත්වමහත්තාදි යි. ඒ ඒ ගුණය ගුණ යන්න විග්‍රහ වාක්‍යය යි.

ဝါစ္စဥဘယဗျတိရေက

වාච්ච්‍ය උභයව්‍යතිරේකය

၂၄၆.

246.

မဟာသတ္တာ’တိဂမ္ဘီရာ, သာဂရော သုဂတောပိ စ;

သာဂရော’ဉ္ဇနသင်္ကာသော, ဇိနော စာမီကရဇ္ဇုတိ.

මහා සාගරය මෙන්ම සුගත තථාගතයන් වහන්සේ ද මහා සත්ත්වයන්ගෙන් යුක්ත වන සේක, අතිශයින් ගම්භීර වන සේක. එහෙත් සාගරය අඳුන් වන් (කළු පැහැති) වන අතර, ජිනරාජයාණන් වහන්සේ රන්වන් කාන්තියෙන් යුක්ත වන සේක.

၂၄၆. ‘‘မဟာ’’ဣစ္စာဒိ. သာဂရော သုဂတောပိ စာတိ တေ ဥဘော မဟန္တာ သတ္တာ မကရာဒယော ယတ္ထ သာဂရေ, မဟန္တံ ဝါ သတ္တံ သမ္မပ္ပဓာနံ ယဿ သုဂတဿ, အတိဂမ္ဘီရာ အတိသယေန အဂါဓာ ဣတိ. သဒိသတာဘေဒမာဟ ‘‘သာဂရော’’ဣစ္စာဒိနာ. သာဂရော အဉ္ဇနသင်္ကာသော အဉ္ဇနေန တုလျော, ကဏှောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဇိနော တု စာမီကရဿ သုဝဏ္ဏဿေဝ ဇုတိ သောဘာ အဿေတိ စာမီကရဇ္ဇုတိ. ဝါစ္စေ သဒိသတ္တေ ဥဘယဗျတိရေကောယံ ဥဘယတ္ထ ဝတ္တမာနေန ဂုဏေန ဥဘိန္နမုပမာနောပမေယျာနံ ဘေဒဿ ပတီယမာနတ္တာ.

246. ‘මහා’ යනාදියයි. සාගරය මෙන්ම සුගතයන් වහන්සේ ද යන්නෙන්, ඒ දෙදෙනාම; මෝරුන් ආදී මහා සතුන් වසන සාගරය ද, උදාර සිත් ඇති (නැතහොත් සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය ඇති) සුගතයන් වහන්සේ ද වෙති. ‘අතිගම්භීරා’ යනු අතිශයින් අගාධ වූ යන්නයි. ‘සාගරෝ’ යනාදියෙන් සාදෘශ්‍යයේ වෙනස පවසයි. සාගරය අඳුනට බඳු වූ (කළු පැහැති) වෙයි. ජිනරාජයාණන් වහන්සේ වනාහි රන්වන් (රන් වැනි) කාන්තියක් ඇත්තාහ. ශබ්දයෙන් සමානත්වය ප්‍රකාශ වන කල්හි, උපමා හා උපමේය යන දෙකෙහිම පවතින වෙනස් ගුණාංගයන්ගෙන් දෙදෙනාගේම වෙනස වැටහෙන බැවින්, මෙය ‘වාච්ච්‍ය උභයව්‍යතිරේකය’ වේ.

၂၄၆. ‘‘မဟာ’’ဣစ္စာဒိ. [Pg.242] သာဂရော သုဂတောပိ စာတိ ဣမေ ဒွေ မဟာသတ္တာ ကမေန တိမိတိမိင်္ဂလာဒိမဟာသတ္တာ စ, လာဘာလာဘာဒီသု အနညသာဓာရဏတ္တာ မဟန္တတာဒိဘာဝသင်္ခါတသဒိသတ္တယုတ္တာ စ, အတိဂမ္ဘီရာ အဝဂါဟိတုမသက္ကုဏေယျတ္တာ စ, အဇ္ဈာသယဂမ္ဘီရတ္တာ စ ဒွေပိ အတိဂမ္ဘီရာ ဟောန္တိ. တေသု သာဂရော အဉ္ဇနသင်္ကာသော, ဇိနော စာမီကရဇ္ဇုတိ သုဝဏ္ဏသဒိသကန္တိယုတ္တော ဟောတိ. ဧတ္ထ ပုဗ္ဗဒ္ဓေန ဒွိန္နံ ဝတ္ထူနံ သဒိသတ္တံ ဝတွာ အပရဒ္ဓေန တဒုဘယဝတ္ထုဂတဝိသေသေန တေသံ ဒွိန္နမညမညတော ဝိသေသိတတ္တာ သဒိသတ္တေ သဒ္ဒေန ဝတ္တဗ္ဗေ သတိ အယံ ဥဘယဗျတိရေကော နာမ. မဟန္တာ သတ္တာ မစ္ဆကစ္ဆပါဒယော ယတ္ထ သာဂရေတိ ဝါ, မဟန္တံ သတ္တံ သမာနဘာဝေါ ယဿ သုဂတဿာတိ ဝါ, အတိသယေန ဂမ္ဘီရာတိ စ, အဉ္ဇနေန သင်္ကာသော သဒိသောတိ စ, စာမီကရဿ ဣဝ ဇုတိ အဿေတိ စ ဝါကျံ.

246. ‘මහා’ යනාදියයි. සාගරය මෙන්ම සුගතයන් වහන්සේ ද යන්නෙන්, මෙම දෙදෙනා පිළිවෙළින් තිමි-තිමිංගල ආදී මහා සත්ත්වයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, ලාභ-අලාභ ආදියේදී අන් අයට පොදු නොවන උතුම් බව නැමැති සමානත්වයෙන් යුක්ත වූ ද, බැසගත නොහැකි (අවගාහනය කළ නොහැකි) බැවින් සහ අදහස්වල ගැඹුරු බව නිසා ද අතිශයින්ම ගම්භීර වෙති. ඔවුන් අතරින් සාගරය අඳුන් වන් (කළු පැහැති) වන අතර, ජිනරාජයාණන් වහන්සේ රන්වන් කාන්තියෙන් යුක්ත වෙති. මෙහි මුල් අර්ධයෙන් වස්තූන් දෙකෙහි සමානත්වය පවසා, පසු අර්ධයෙන් එම වස්තූන් දෙකෙහිම පවතින විශේෂතා මඟින් ඔවුන් දෙදෙනා එකිනෙකාගෙන් වෙනස් කොට දක්වන ලද බැවින්, ශබ්දයෙන් සමානත්වය ප්‍රකාශ වන කල්හි මෙය ‘වාච්ච්‍ය උභයව්‍යතිරේකය’ නම් වේ. මසුන්, ඉබ්බන් ආදී මහා සත්ත්වයන් යම් සාගරයක වෙත් ද යන්න හෝ උතුම් සත්ත්ව ස්වභාවයක් ඇති සුගතයන් වහන්සේ යන්න හෝ, අතිශයින් ගම්භීර වූ යන්න ද, අඳුනට සමාන වූ යන්න ද, රනට බඳු කාන්තියක් ඇත්තා වූ යන්න ද මෙහි විග්‍රහ වාක්‍යයයි.

ဂမ္မဧကဗျတိရေက

ගම්‍ය ඒකව්‍යතිරේකය

၂၄၇.

247.

န သန္တာပါပဟံ နေဝိ-စ္ဆိတဒံ မိဂလောစနံ;

မုနိန္ဒ နယနဒွန္ဒံ, တဝ တဂ္ဂုဏဘူသိတံ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, මුවැත්තියකගේ ඇස (කෙලෙස්) තැවුල දුරු නොකරයි, පතන ලද්දක් ද නොදෙයි. එහෙත් ඔබ වහන්සේගේ නෙත් සඟල වනාහි එම ගුණයන්ගෙන් අලංකාරවත් වී ඇත.

၂၄၇. ‘‘နိ’’စ္စာဒိ. မိဂဿ လောစနံ သန္တာပံ ကိလေသပရိဠာဟံ အပဟနတိ ဟိံသတီတိ သန္တာပါပဟံ န ဘဝတိ. နေဝ ဣစ္ဆိတံ သဂ္ဂမောက္ခသမ္ပတ္တိံ ဒဒါတီတိ နေဝိစ္ဆိတဒံ. မုနိန္ဒ တဝ နယနာနံ ဒွန္ဒံ ယုဂဠံ တု တေဟိ ယထာဝုတ္တေဟိ သန္တာပါပဟတ္တဣစ္ဆိတဒတ္တဂုဏေဟိ ဘူသိတမလင်္ကတံ. ဧတ္ထ ပန မိဂလောစနနယနာနံ ဒီဃတ္တာဒိနာ သဒိသတ္တံ ပတီယတေ. ဂမ္မေ သဒိသတ္တေ ဧကဗျတိရေကောယံ ဝုတ္တနယေန.

247. ‘නි’ යනාදියයි. මුව ඇස කෙලෙස් තැවුල දුරු නොකරන බැවින් ‘සන්තාපාපහ’ (තැවුල් දුරු කරන්නක්) නොවේ. පතන ලද ස්වර්ග මෝක්ෂ සම්පත්තිය නොදෙන බැවින් ‘නේවෙච්ඡිතද’ (පැතූ දේ නොදෙන්නක්) වේ. මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ නෙත් සඟල වනාහි ඉහත කී තැවුල් දුරු කිරීම හා පතන ලද්ද දීම යන ගුණයන්ගෙන් සැරසී ඇත. මෙහිදී මුව ඇස සහ මුනි නෙත් අතර දීර්ඝ බව ආදියෙන් සමානත්වය වැටහෙයි. සමානත්වය ගම්‍ය වන කල්හි, කියන ලද ක්‍රමයට මෙය ‘ගම්‍ය ඒකව්‍යතිරේකය’ වේ.

၂၄၇. ‘‘န သန္တာ’’ဣစ္စာဒိ. မိဂလောစနံ မိဂပေါတကစက္ခုယုဂဠံ သန္တာပါပဟံ ကိလေသသန္တာပါပဟံ န ဟောတိ. ဣစ္ဆိတဒံ လောကေဟိ ပတ္ထိတလောကိယလောကုတ္တရတ္ထာနံ ဒါယကံ [Pg.243] န ဟောတိ. ဟေ မုနိန္ဒ တဝ နယနဒွန္ဒံ ပန တဂ္ဂုဏဘူသိတံ ဇနသန္တာပါပဟာနာဒိယထာဝုတ္တဂုဏေဟိ သောဘိတံ ဟောတိ, ဣဟ သန္တာပါပဟနနာဒီနံ ပဋိသေဓဒွါရေန ဥပမာနောပမေယျဘူတဥဘယလောစနသင်္ခါတဝတ္ထူနံ ဒီဃပုထုလတာဒိသဒိသဓမ္မံ သာမတ္ထိယေန ပကာသေတွာ အပရဒ္ဓေန သန္တာပါပဟနနာဒိဂုဏဟေတု ဇိနနယနာနံ ဝိသုံ ကတတ္တာ သဒိသတ္တေ ဂမ္မမာနေ အယမေကဗျတိရေကော နာမ. သန္တာပံ အပဟနတိ ဟိံ သတီတိ စ, ဣစ္ဆိတံ ဒဒါတီတိ စ, တေ စ တေ ဂုဏာ စာတိ စ, တေဟိ ဘူသိတန္တိ စ ဝါကျံ.

247. ‘න සන්තා’ යනාදියයි. මුව ඇස හෙවත් මුව පොව්වාගේ නෙත් සඟල කෙලෙස් තැවුල් දුරු නොකරයි. ලෝකයා විසින් පතන ලද ලෞකික ලෝකෝත්තර අර්ථයන් ලබා දෙන්නක් ද නොවේ. මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ නෙත් සඟල වනාහි ජනයාගේ කෙලෙස් තැවුල් දුරු කිරීම් ආදී ඉහත කී ගුණයන්ගෙන් ශෝභමාන වෙයි. මෙහිදී තැවුල් දුරු නොකිරීම් ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්, උපමා උපමේය භූත වූ නෙත් සඟලවල් දෙකෙහි දිගු බව, පුළුල් බව ආදී සාධාරණ ධර්මයන් සාමර්ථ්‍යයෙන් ප්‍රකාශ කර, පසු අර්ධයෙන් තැවුල් දුරු කිරීම් ආදී ගුණයන් නිසා ජින නේත්‍රයන් වෙන් කොට දක්වූ බැවින්, සමානත්වය හැඟවෙන කල්හි මෙය ‘ගම්‍ය ඒකව්‍යතිරේකය’ නම් වේ. තැවුල් දුරු කරයි ද, පතන ලද්ද ලබා දෙයි ද, ඒ ඒ ගුණයන් වෙත් ද, එයින් අලංකාරවත් වූයේ ද යන්න මෙහි විග්‍රහ වාක්‍යයයි.

ဂမ္မဥဘယဗျတိရေက

ගම්‍ය උභයව්‍යතිරේකය

၂၄၈.

248.

မုနိန္ဒာနန’မမ္ဘောဇ-မေသံ နာနတ္တ’မီဒိသံ;

သုဝုတ္တာမတသန္ဒာယိ, ဝဒနံ နေ’ဒိသ’မ္ဗုဇံ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය සහ නෙළුම් පියුම අතර ඇති වෙනස මෙබඳු ය. උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය මනා කොට දෙසූ දහම් අමා වහනය කරයි; එහෙත් නෙළුම් පියුම එබඳු නොවේ.

၂၄၈. ‘‘မုနိန္ဒ’’ဣစ္စာဒိ. မုနိန္ဒာနနံ အမ္ဘောဇဉ္စေတိ ယာနိ ဝတ္ထူနိ ကန္တာဒိနာ ပတီယမာနတ္တာ သဒိသတ္ထာနိ, ဧသံ နာနတ္တံ ဘေဒေါ ဤဒိသံ. ကထံ? ဝဒနံ သုဝုတ္တာမတံ သဒ္ဓမ္မာမတံ သန္ဒဒါတီတိ သုဝုတ္တာမတသန္ဒာယိ, အမ္ဗုဇံ တု နေဒိသန္တိ. ဣမိနာ ဘေဒေန ဣမေသံ ဝိသဒိသတ္တာ ‘‘ဧသ’’န္တျာဒိနာဟု. ပတီယမာနေန သဒိသာနီတိ ဂမ္မေ သဒိသတ္တေ ဥဘယဗျတိရေကောယံ ဝုတ္တနယေနေတိ.

248. 'මුනින්ද්‍ර...' යනාදියයි. මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය සහ නෙළුම් පියුම යන යම් වස්තූන් සෞන්දර්යය ආදියෙන් සමාන බවක් හැඟවෙන්නේ ද, ඒවායේ වෙනස මෙබඳු ය. එය කෙසේ ද? ශ්‍රී මුඛය මනා කොට දෙසූ සද්ධර්ම අමෘතය ලබා දෙන බැවින් 'සුවුත්තාමතසන්දායී' (සුභාෂිත අමෘත දායක) වේ. එහෙත් නෙළුම් පියුම එබඳු නොවේ. මේ වෙනස නිසා මේවායේ ඇති අසමානත්වය 'එසං...' යනාදියෙන් පැවසූහ. වැටහෙන සුලු සමානත්වයක් ඇති කල්හි, ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයට අනුව මෙය උභයව්‍යතිරේක (ද්විවිධ වෙනස) අලංකාරයයි.

၂၄၈. ‘‘မုနိန္ဒ’’ဣစ္စာဒိ. မုနိန္ဒာနနံ အမ္ဘောဇဉ္စေတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ နာနတ္တံ ဤဒိသံ. ကထန္တိ စေ? ဧသံ ဒွိန္နံ ဝဒနံ သုဝုတ္တာမတသန္ဒာယိ သုဋ္ဌု ဝုတ္တတ္တာ သုဝုတ္တသင်္ခါတဿ သဒ္ဓမ္မာမတဿ ဒါယကံ ဟောတိ, အမ္ဗုဇံ တု ဧဒိသံ န ဤဒိသံ န ဟောတိ, တာဒိသံ ဓမ္မာမတံ န ဒဒါတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဧသံ နာနတ္တမီဒိသ’’န္တိ ဝစနေန သုဂန္ဓကန္တိမတ္တာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ဒွိန္နမ္ပိ ဘေဒေါ နတ္ထီတိ ဂမ္မမာနတ္တာ တံ ပကာသေတွာ အပရဒ္ဓေန ဝဒနတော အမ္ဗုဇဿ, အမ္ဗုဇတော ဝဒနဿ ဝိသုံ ကတတ္တာ သဒိသတ္တေ ဂမ္မမာနေ အယမုဘယဗျတိရေကော နာမ. နာနာ အနေကပ္ပကာရာနံ [Pg.244] ဘာဝေါတိ စ, သာဓု ဝုတ္တမိတိ စ, တမေဝ အမတန္တိ စ, တံ သမ္မာ ဒေတိ သီလေနာတိ စ ဝါကျံ.

248. 'මුනින්ද්‍ර...' යනාදියයි. මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය සහ නෙළුම් පියුම යන මෙකී දෙකෙහි වෙනස මෙබඳු ය. 'කෙසේ ද?' යත්: මේ දෙකින් ශ්‍රී මුඛය වනාහි මනා කොට දෙසන ලද බැවින් 'සුවුත්ත' නම් වූ සද්ධර්ම අමෘතය දානය කරයි. එහෙත් නෙළුම් පියුම එබඳු නොවේ, එනම් එවැනි දහම් අමා නොදෙයි යනු අදහසයි. 'එසං නානත්තමීදිසං' යන වචනයෙන් සුවඳ, කාන්තිය ආදී ගුණයන්ගෙන් මේ දෙකෙහි වෙනසක් නැති බව හැඟවෙන බැවින්, එය ප්‍රකාශ කොට, ශ්‍රී මුඛයෙන් නෙළුම ද නෙළුමෙන් ශ්‍රී මුඛය ද වෙන් කර දැක්වීමෙන් සමාන බවක් වැටහෙන කල්හි මෙය 'උභයව්‍යතිරේක' නම් වේ. 'නානා' යනු නොයෙක් ආකාර ස්වභාවයන් ඇති බවයි, 'මනා කොට පවසන ලද්දේ' යනු ද එය ම අමෘතය වන බැවින් ද, එය මනා කොට දෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ද යන වචන සම්බන්ධයයි.

၂၄၉.

249.

ပသိဒ္ဓံ ကာရဏံ ယတ္ထ, နိဝတ္တေတွာ’ညကာရဏံ;

သာဘာဝိကတ္တ’မထ ဝါ, ဝိဘာဗျံ သာ ဝိဘာဝနာ.

යම් තැනක ප්‍රසිද්ධ හේතුව වැළැක්වීමෙන් වෙනත් හේතුවක් හෝ ස්වභාවික භාවයක් ප්‍රකාශ කරනු ලැබේද, එය 'විභාවනා' අලංකාරය නම් වේ.

၂၄၉. ဝိဘာဝနံ သမ္ဘာဝေတိ ‘‘ပသိဒ္ဓ’’မိစ္စာဒိနာ. ယတ္ထ အလင်္ကတိယံ ပသိဒ္ဓံ လောကပ္ပတီတံ ကာရဏံ ကိဉ္စိ နိဝတ္တေတွာ နိရသျ အညံ ကာရဏံ ပသိဒ္ဓကာရဏတော အညံ နိမိတ္တံ ဝိဘာဗျံ အဝဂမျတေ. ယတ္ထ ကာရဏန္တရံ နတ္ထိ, တတ္ထ ကာ ဂတီတိ အာဟ ‘‘သာဘာဝိကတ္တ’’န္တိအာဒိ. အထ ဝါ ပက္ခန္တရေ, သာဘာဝိကံ ဓမ္မတာသိဒ္ဓံ, တဿ ဘာဝေါ သာဘာဝိကတ္တံ ဝိဘာဗျံ, သာ တာဒိသီ ဝိဘာဝနာ ဝိညေယျာ, ဝိဘာဝီယတေ ပကာသီယတေ ကာရဏန္တရံ သာဘာဝိကတ္တံ ဝါ ဧတာယာတိ, ဧတိဿန္တိ ဝါ ကတွာ.

249. 'පසිද්ධ...' යනාදියෙන් විභාවනා අලංකාරය පැහැදිලි කරයි. යම් අලංකාරයක ලෝක ප්‍රසිද්ධ වූ යම්කිසි හේතුවක් වළක්වා (බැහැර කර), ප්‍රසිද්ධ හේතුවට වඩා වෙනත් හේතුවක් (නිමිත්තක්) වටහා දෙනු ලැබේ ද, යම් තැනක වෙනත් හේතුවක් නැත්නම් එහි ඇති පිළිසරණ කුමක්දැයි දක්වන්නට 'සාභාවිකත්තං' යනාදිය පැවසීය. නැතහොත් වෙනත් පාර්ශ්වයකින් බලන කල, ස්වභාවයෙන් ම (ධර්මතාවයෙන්) සිද්ධ වූ යමක් වේ ද, එහි ස්වභාවය වන ස්වභාවිකත්වය ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ ද, එවැනි වූයේ විභාවනා අලංකාරය ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. ඇය විසින් (මේ අලංකාරය මඟින්) වෙනත් හේතුවක් හෝ ස්වභාවිකත්වය ප්‍රකාශ කරනු ලබන බැවින් 'විභාවනා' නම් වේ.

၂၄၉. ဣဒါနိ ဝိဘာဝနံ ဒဿေတိ ‘‘ပသိဒ္ဓ’’မိစ္စာဒိနာ. ယတ္ထ အလင်္ကာရေ ပသိဒ္ဓံ လောကပ္ပတီတံ ကာရဏံ တံတံဂုဏသာဓနဟေတုံ နိဝတ္တေတွာ ပဋိသေဓေတွာ အညကာရဏံ လောကပ္ပသိဒ္ဓကာရဏတော အညံ ကာရဏံ, အထ ဝါ နော စေ ပသိဒ္ဓကာရဏတော အညကာရဏေ လဗ္ဘမာနေ သာဘာဝိကတ္တံ ဓမ္မတာသိဒ္ဓဂုဏံ ဝိဘာဗျံ ပကာသနီယံ ဟောတိ, သာ ဝိဘာဝနာ နာမ ဟောတိ, ကာရဏန္တရဝိဘာဝနာ သာဘာဝိကဝိဘာဝနာတိ ဒုဝိဓာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အညဉ္စ တံ ကာရဏဉ္စေတိ စ, သဿ အတ္တနော ဘာဝေါတိ စ, တေန သမ္ဘူတမိတိ စ, တဿ ဘာဝေါတိ စ, ဝိဘာဝီယတိ အညကာရဏံ သာဘာဝိကတ္တံ ဝါ ဧတာယ ဝိဘာဝနာယ, ဧတိဿံ ဝိဘာဝနာယန္တိ စ ဝါတိ ဝိဂ္ဂဟော.

249. දැන් 'පසිද්ධ...' යනාදියෙන් විභාවනා අලංකාරය දක්වයි. යම් අලංකාරයක දී ඒ ඒ ගුණයන් සාධනය වීමට හේතු වන ලෝක ප්‍රසිද්ධ හේතුව වළක්වා (ප්‍රතික්ෂේප කර) ලෝක ප්‍රසිද්ධ හේතුවට වඩා වෙනත් හේතුවක් දක්වන්නේ ද, නැතහොත් ප්‍රසිද්ධ හේතුවට වඩා වෙනත් හේතුවක් නොලැබෙන කල්හි ධර්මතාවයෙන් සිද්ධ වූ ගුණය වන ස්වභාවිකත්වය ප්‍රකාශ කළ යුතු වන්නේ ද, එය 'විභාවනා' නම් වේ. එය 'කාරණන්තර විභාවනා' සහ 'ස්වභාවික විභාවනා' යැයි දෙවදෑරුම් වේ යන්න මෙහි අදහසයි. 'වෙනත් වූ ද ඒ හේතුව ද' (කාරණන්තර), 'තමාගේ ම වූ ස්වභාවය' (ස්වභාවිකත්ව) යනුවෙන් ද, මේ විභාවනා අලංකාරය මඟින් වෙනත් හේතුවක් හෝ ස්වභාවිකත්වය ප්‍රකාශ කරනු ලබන බැවින් ද විග්‍රහ කෙරේ.

ကာရဏန္တရဝိဘာဝနာ

කාරණන්තර විභාවනාව (වෙනත් හේතුවක් දැක්වීමෙන් වන විභාවනාව)

၂၅၀.

250.

အနဉ္ဇိတာ’သိတံ [Pg.245] နေတ္တံ, အဓရော ရဉ္ဇိတာ’ရုဏော;

သမာနတာ ဘမု စာ’ယံ, ဇိနာ’နာဝဉ္ဆိတာ တဝ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ නෙත් යුගල අඳුන් නොගා ද ස්වාභාවිකව ම කළු පාට ය; තොල් පෙත්ත සායම් නොගා ද රතු පාට ය; මේ බැම යුවළ ද කිසිදු උත්සාහයකින් තොරව ම මනාව නැමුණේ ය.

၂၅၀. ဥဒါဟရတိ ‘‘အနဉ္ဇိတ’’ဣစ္စာဒိ. ဇိန တဝ နေတ္တဉ္စ အနဉ္ဇိတံ အဉ္ဇနသလာကာယ ယဝတဋ္ဌီနမဖုဋ္ဌမေဝ အသိတံ ကဏှံ, အဓရော စ အနဉ္ဇိတောယေဝ လာခါရာဂါဒိနာ အရုဏော ရတ္တော, အယံ ဘမု စ အနာဝဉ္ဆိတာ ဥဿာဟေန ယေန ကေနစိ အနာမိတာ သမာနာ သမာနတာ သုဋ္ဌု အာနတာ, တတော သဗ္ဗံ လောကိယံ တဝေတိ. ဧတ္ထ ပသိဒ္ဓကာရဏမဉ္ဇနာဒိ, တန္နိဝတ္တနေပိ ကာရဏန္တရမတ္ထာဒိနာဝဂမျတေ, တဉ္စ ကမ္မံ, ကာရိယဿ အကာရဏတ္တာယောဂတောတိ ကာရဏန္တရဝိဘာဝနာ’ယံ.

250. 'අනඤ්ජිත...' යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ නෙත් යුගල අඳුන් කූරකින් නොගෑව ද කළු පැහැති ය; තොල් පෙත්ත ද ලාකඩ සායම් ආදියෙන් නොගෑව ද රතු පැහැති ය; මේ බැම යුවළ ද කිසිදු උත්සාහයකින් නොනැමුව ද මනාව නැමුණේ ය. මෙහි ලෝක ප්‍රසිද්ධ හේතුව වන්නේ අඳුන් ගෑම ආදියයි. ඒවා වැළැක්වූවත්, වෙනත් හේතුවක් අර්ථය අනුව වටහා ගත හැකිය. එනම් ඒ හේතුව (පෙර කරන ලද කුසල්) කර්මයයි. හේතුවක් නොමැතිව ඵලයක් ඇති විය නොහැකි බැවින්, මෙය 'කාරණන්තර විභාවනා' අලංකාරයයි.

၂၅၀. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘အနဉ္ဇိ’’စ္စာဒိနာ. ဟေ ဇိန တဝ နေတ္တံ ပကတိမဓုရံ နယနယုဂဠဉ္စ အနဉ္ဇိတံ ဝိလောစနာနံ ကဏှတ္တသာဓနတ္ထံ လောကပ္ပသိဒ္ဓအဉ္ဇနေဟိ အနဉ္ဇိတံ သမာနံ အသိတံ ဘဝန္တရသိဒ္ဓေန ကုသလကမ္မေန နီလံ ဟောတိ, အဓရော စ အရဉ္ဇိတော ကေနစိ ရာဂေန အရဉ္ဇိတော သမာနော အရုဏော ရတ္တောဟောတိ, အယံ ဘမု စ အနာဝဉ္ဆိတာ ကေနစိ ဝါယာမေန အနာမိတာ သမာနာ သမာနတာ သုဋ္ဌု အာနတာ ဟောတီတိ. ဧတ္ထ နယနအဓရဘမူနံ ကဏှရတ္တကုဋိလဂုဏသာဓနေ လောကပ္ပသိဒ္ဓါနိ အဉ္ဇနာနိ ကာရဏာနိ ပဋိသေဓေတွာ နေတ္တာဒီနံ အသိတာဒိဘာဝကထနေနေဝ ကာရဏဝိနိမုတ္တဿ ကာရိယဿ လောကေ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အတ္ထပ္ပကရဏာဒိနာ အသိတာဒိဘာဝဿ ကာရဏံ နာမ ပုဗ္ဗဇာတိယံ သိဒ္ဓကုသလကမ္မမေဝါတိ ပတီယမာနတ္တာ အယံ ကာရဏန္တရဝိဘာဝနာ နာမ. န အဉ္ဇိတန္တိ စ, န ရဉ္ဇိတောတိ စ, န အာဝဉ္ဆိတောတိ စ ဝါကျံ. နသဒ္ဒေါ ပသဇ္ဇပဋိသေဓေ ဝတ္တတေ. သံ သမ္မာ အာနတာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

250. දැන් 'අනඤ්ජි...' යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ස්වභාවයෙන් ම සුන්දර වූ නෙත් යුගල, නෙත්වල කළු පැහැය ඇති කරනු පිණිස ලෝක ප්‍රසිද්ධ අඳුන් වර්ග නොගෑව ද, පෙර ආත්මයන්හි සිද්ධ කළ කුසල් කර්මයේ බලයෙන් නිල් (කළු) පැහැති වෙයි; තොල් පෙත්ත ද කිසිදු සායමකින් නොගෑව ද රතු පැහැති වෙයි; මේ බැම යුවළ ද කිසිදු උත්සාහයකින් නොනැමුව ද මනාව නැමුණේ වෙයි. මෙහි නෙත්, තොල් සහ බැම යන මේවායේ කළු බව, රතු බව සහ වක්‍ර බව යන ගුණාංගයන් සාක්ෂාත් කර ගැනීමට ලෝක ප්‍රසිද්ධ හේතූන් වන අඳුන් ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කර, නෙත් ආදියේ කළු පැහැය ආදිය පැවසීමෙන්ම, හේතුවෙන් තොර වූ ඵලයක් ලොව නොපවතින බැවින්, අර්ථ ප්‍රකරණāදියෙන් ඒ කළු පැහැය ආදියට හේතුව පෙර ජාතීන්හි සිද්ධ කළ කුසල් කර්මය ම බව වැටහෙන නිසා මෙය 'කාරණන්තර විභාවනා' නම් වේ. 'නොගාන ලද' (න අඤ්ජිතං), 'නොගාන ලද' (න රඤ්ජිතං), 'නොනමන ලද' (න ආවඤ්ඡිතං) යනු වචන සම්බන්ධයයි.

သာဘာဝိကဝိဘာဝနာ

ස්වභාවික විභාවනාව (ස්වභාවිකත්වය දැක්වීමෙන් වන විභාවනාව)

၂၅၁.

251.

န [Pg.246] ဟောတိ ခလု ဒုဇ္ဇနျ-မပိ ဒုဇ္ဇနသင်္ဂမေ;

သဘာဝနိမ္မလတရေ,သာဓုဇန္တူန စေတသိ.

දුර්ජනයන්ගේ ඇසුර ලැබුණ ද, සත්පුරුෂයන්ගේ ස්වභාවයෙන් ම ඉතා පිරිසිදු වූ සිතෙහි දුර්ජන භාවය (නපුරු බව) සැබවින් ම ඇති නොවේ.

၂၅၁. ‘‘န ဟောတိ’’စ္စာဒိ. ဒုဇ္ဇနေဟိ သဟ သင်္ဂမေ သမာဂမေ သတျပိ သာဓုဇန္တူနံ သပ္ပုရိသာနံ သဘာဝေန တာဒိသေန ပယောဂေန ဝိနာဝ နိမ္မလတရေ အတိသယေန နိမ္မလေ စေတသိ ဒုဇ္ဇနျံ သုဇနေတရဘာဝေါ န ဟောတိ တာဒိသာတိသယသာဓုတ္တသမာယောဂတောတိ. ဣဟ ကိဉ္စာပိ သဘာဝသဒ္ဒေန သဗ္ဗထာ ဟေတုနိဝတ္တနံ ကတံ, တထာပိ ယောနိသောမနသိကာရာဒိတထာဝိဓနိမိတ္တမတ္ထေဝ. တထာပိ လောကော တမနပေက္ခမာနော, ပသိဒ္ဓဉ္စ ကာရဏံ တာဒိသမပဿန္တော သာဘာဝိကံ ဖလံ ဝေါဟရတိ, တဒနုသာရေန စ သာဘာဝိကံ ဖလံ ဝိဘာဗျတေတိ, အယံ သာဘာဝိကဖလဝိဘာဝနာ.

251. 'න හෝති...' යනාදියයි. අසත්පුරුෂයන් සමඟ ඇසුරක් තිබුණ ද, සත්පුරුෂයන්ගේ ස්වභාවයෙන් ම කිසිදු උත්සාහයකින් තොරව ම අතිශයින් ම පිරිසිදු වූ සිතෙහි දුර්ජන භාවය (නපුරු බව) එවැනි උතුම් යහපත් ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ඇති නොවේ. මෙහි 'ස්වභාව' යන වචනයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම හේතුව වැළැක්වීමක් සිදු කර තිබුණ ද, යෝනිසෝමනසිකාරය ආදී එවැනි සුදුසු නිමිත්තක් පවතී ම ය. එසේ වුවත්, ලෝකයා එය නොසලකා හරිමින්, එවැනි ප්‍රසිද්ධ හේතුවක් නොදකිමින් එය 'ස්වභාවික ඵලයක්' ලෙස ව්‍යවහාර කරයි. ඒ අනුව ස්වභාවික ඵලය ප්‍රකාශ වන බැවින්, මෙය 'ස්වභාවික ඵල විභාවනා' අලංකාරයයි.

၂၅၁. ‘‘န ဟောတိ’’စ္စာဒိ. ဒုဇ္ဇနသင်္ဂမေ အပိ ဒုဇ္ဇနေဟိ သဟ ဝါသေ သတိပိ သာဓုဇန္တူနံ သဘာဝနိမ္မလတရေ ကိဉ္စိ ပယောဂံ ဝိနာ ပကတိယာ ဧဝ အတိနိမ္မလေ စေတသိ ဒုဇ္ဇနျံ ဒုဇ္ဇနဂုဏံ ခလု ဧကန္တေန န ဟောတီတိ. ဣဟ စိတ္တနိမ္မလဟေတုဘူတာနံ ယောနိသောမနသိကာရာဒီနံ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေပိ လောကေန တံ ကာရဏံ အနပေက္ခိတွာ အညမ္ပိ ပသိဒ္ဓကာရဏံ စိတ္တနိမ္မလကာရဏမဒိသွာ သဘာဝသိဒ္ဓံ နိမ္မလန္တိ ဝေါဟရိယမာနတ္တာတေနေဝ လောကဝေါဟာရာနုသာရေန ‘‘သဘာဝနိမ္မလတရေ’’တိ သဗ္ဗာကာရေန ကာရဏံ ပဋိသေဓံ ကတွာ သဘာဝသိဒ္ဓနိမ္မလတ္တသင်္ခါတဖလဿ ပကာသိတတ္တာ အယံ သာဘာဝိကဖလဝိဘာဝနာ နာမ. ဒုဇ္ဇနာနံ ဘာဝေါတိ စ, သဿ အတ္တနော ဘာဝေါတိ စ, တေန နိမ္မလတရန္တိ စ ဝါကျံ.

251. ‘‘න හොති’’ යනාදියයි. අසත්පුරුෂයන්ගේ ඇසුර හෝ අසත්පුරුෂයන් සමඟ වාසය ඇති කල්හි වුව ද, සත්පුරුෂයන්ගේ ස්වභාවයෙන්ම ඉතා පිරිසිදු වූ, කිසිදු උත්සාහයකින් තොරව ප්‍රකෘතියෙන්ම අතිශයින් නිර්මල වූ සිතෙහි දුර්ජනභාවය හෙවත් අසත්පුරුෂ ගුණය ඒකාන්තයෙන්ම ඇති නොවේ යන්නයි. මෙහි සිතේ පිරිසිදුකමට හේතු වන යෝනිසෝමනසිකාරය ආදිය පවතින නමුත්, ලෝකයා ඒ හේතුව නොසලකා, සිත පිරිසිදු වීමට වෙනත් ප්‍රසිද්ධ හේතුවක් ද නොදැක, ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූ නිර්මලත්වයක් යැයි ව්‍යවහාර කරන බැවින්, ඒ ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුකූලව ‘‘ස්වභාවයෙන්ම වඩාත් නිර්මල වූ’’ යනුවෙන් සියලු ආකාරයෙන් හේතුව ප්‍රතික්ෂේප කොට, ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූ පිරිසිදුකම නම් වූ ඵලය ප්‍රකාශ කර ඇති බැවින්, මෙය ‘සාභාවික ඵල විභාවනා’ නම් වෙයි. ‘දුර්ජනයන්ගේ ස්වභාවය’ යන්න ද, ‘තමාගේම ස්වභාවය’ යන්න ද, ‘එයින් වඩාත් නිර්මල වූ’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

၂၅၂.

252.

ဇနကော [Pg.247] ဉာပကော စေတိ,ဒုဝိဓာ ဟေတဝေါ သိယုံ;

ပဋိသင်္ခရဏံ တေသံ,အလင်္ကာရတယော’ဒိတံ.

ජනක (උත්පාදක) සහ ඥාපක (හඳුන්වා දෙන) යනුවෙන් හේතූහු දෙවැදෑරුම් වෙති. ඒ හේතූන්ගේ විශිෂ්ට ලෙස සැකසීම (මැනවින් විස්තර කිරීම) අලංකාරයක් ලෙස දක්වන ලදී.

၂၅၂. ဟေတုံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘ဇနကော’’ဣစ္စာဒိနာ. ဇနကော ဘာဝါဘာဝရူပဿ နိဗ္ဗတျာဒိကာရိယဿ ကာရကော ဉာပကော ဝိဇ္ဇမာနဿေဝ ကဿစိ သမ္ဗန္ဓတော ကုတောစိ ပဋိဗောဓကော စာတိ ဟေတဝေါ ဒုဝိဓာ သိယုံ. နနု ကိမေတ္ထ အသနံ, ကေဝလံ ‘‘အနေနေတံ ကရီယတီ’’တိ သရူပကထနမတ္တ, ဝိသေသော တု န ကောစိ ဝိသေသရူပေါ ဝါစာလင်္ကာရောတိ ဝိသေသံ ယောဇယတိ ‘‘ပဋီ’’တိအာဒိနာ. တေသံ ကာရိယုပ္ပာဒယောဂီနံ ဟေတူနံ ပဋိသင်္ခရဏံ ဥပဗြူဟနံ ဝိသိဋ္ဌဘာဝေန ပရိဖုဋံ ကတွာ ယာထာဝတော ကထနံ အလင်္ကာရတာယ ဗန္ဓဘူသနရူပေန ဥဒိတံ အဘိဟိတံ ဝိသေသရူပတ္တာ, န ပနေတေနေတံ ကရီယတီတိ.

252. ‘‘ජනක’’ යනාදී වශයෙන් හේතුව නිර්දේශ කරයි. ඇතිවීම්-නැතිවීම් ස්වභාවයෙන් යුත්, උපදවන්නා වූ කාර්යයන් සිදුකරන (කර්තෘ වන) හේතුව ‘ජනක’ හේතුවයි. පවත්නා වූ යම් දෙයක්, කිසියම් සම්බන්ධතාවක් නිසා අවබෝධ කරවන හේතුව ‘ඥාපක’ හේතුවයි. මෙසේ හේතූහු දෙවැදෑරුම් වෙති. ‘එසේ නම් මෙහි ඇති සුවිශේෂත්වය කුමක්ද? මෙය හුදෙක් ‘‘මෙයින් මෙය කරනු ලැබේ’’ යන ස්වරූපය පැවසීමක් පමණක් නොවේද? මෙහි කිසිදු විශේෂත්වයක් හෝ සුවිශේෂී වූ ශබ්දාලංකාරයක් නැතැයි’ යන සැකය දුරු කිරීම සඳහා ‘‘පටි’’ යනාදියෙන් එහි විශේෂත්වය දක්වයි. ඵල උපදවන සුලු වූ ඒ හේතූන්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණය හෙවත් විශිෂ්ට ස්වභාවයෙන් මතු කොට දක්වා යථාර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම, සුවිශේෂී ස්වරූපයක් ගන්නා බැවින් බන්ධන අලංකාරයක් ලෙස දක්වන ලදී. එසේ නොමැතිව, ‘‘මෙයින් මෙය කරනු ලැබේ’’ යන සාමාන්‍ය අර්ථය පමණක් මෙහි අදහස් නොවේ.

၂၅၂. ဣဒါနိ ဟေတွာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ဇနကော’’စ္စာဒိနာ. ဇနကော စ ကဿစိ ‘‘သတ္တာ အသတ္တာ’’တိ ဝုတ္တဿ ဘာဝါဘာဝသင်္ခါတကာရိယဿ ဇနကဟေတု စ ဉာပကော စ ကဿစိ ဝိဇ္ဇမာနတ္တံ အညေန ကေနစိ သမ္ဗန္ဓေန အဝဗောဓေန္တော ဉာပကဟေတု စာတိ ဧဝံ ဟေတဝေါ ဒုဝိဓာ သိယုံ. ဣဟ ဖလပကာသကဟေတုမှိ ဝုစ္စမာနေ ‘‘ဣမိနာ ဟေတုနာ ဣဒံ ဖလံ ဇာတ’’န္တိ သရူပကထနမတ္တံ ဝိနာ ဝိသေသရူပါလင်္ကာရော ဣဓ နတ္ထီတိ အာသင်္ကိယ အလင်္ကာရသရူပဝိသေသော ဧသောတိ ဒဿေတုမပရဒ္ဓမာဟ. တေသံ ဖလပကာသနခမာနံ ဟေတူနံ ပဋိသင်္ခရဏံ ဝိသိဋ္ဌဘာဝေန ပကာသံ ကတွာ တတွတော ကထနံ အလင်္ကာရတာယ အလင်္ကာရသဘာဝေန ဥဒိတံ ပသိဒ္ဓံ ဟောတိ, ကဝီဟိ ပတ္ထိတံ ဝါ ဟောတိ. သာလိအင်္ကုရာဒီနံ သာလိဗီဇာဒယော ဝိယ ဇနျဿ အစ္စန္တောပကာရကော ဇနကဟေတု [Pg.248] နာမ, ဝိဇ္ဇမာနအဂ္ဂိအာဒီနံ ဓူမာဒယော ဝိယ ကဿစိ ဝိဇ္ဇမာနတ္တဉာပကော ဉာပကဟေတု နာမ. အလင်္ကာရဿ ဘာဝေါ အလင်္ကာရတာ. အလင်္ကာရတယာတိ ဆန္ဒံ နိဿာယ မတ္တာဟာနိ.

252. දැන් ‘‘ජනක’’ යනාදියෙන් හේත්වාලංකාරය දක්වයි. ‘ඇති බව සහ නැති බව’ යනුවෙන් දැක්වෙන, භාව සහ අභාව නම් වූ කාර්යයන් උපදවන්නා වූ ‘ජනක හේතුව’ ද, පවත්නා වූ යමක පැවැත්ම වෙනත් යම් සම්බන්ධතාවක් ඇසුරින් අවබෝධ කරවන ‘ඥාපක හේතුව’ ද වශයෙන් හේතූහු දෙවැදෑරුම් වෙති. මෙහි ඵලය ප්‍රකාශ කරන හේතුව පවසන විට, ‘‘මෙම හේතුවෙන් මෙම ඵලය උපන්නේය’’ යන සාමාන්‍ය ස්වරූපය පැවසීම හැර වෙනත් විශේෂ අලංකාරයක් මෙහි නැතැයි සැක කරතොත්, මෙය ද සුවිශේෂී අලංකාර ස්වරූපයක් බව දැක්වීමට ඊළඟ පදය පවසන ලදී. ඵලය ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් ඒ හේතූන්ගේ විශිෂ්ට ස්වභාවය මතු කොට දක්වා යථාර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම, අලංකාර ස්වභාවයෙන් යුක්ත යැයි ප්‍රසිද්ධ වී ඇත; නැතහොත් කවීන් විසින් කැමති වන ලද්දක් වෙයි. හැල් අංකුර ආදියට හැල් බීජ ආදිය මෙන්, උපදවන දෙයට අතිශයින්ම උපකාර වන හේතුව ‘ජනක හේතුව’ නම් වේ. පවත්නා වූ ගින්න ආදියට දුම ආදිය මෙන්, පවත්නා යමක පැවැත්ම හඟවන හේතුව ‘ඥාපක හේතුව’ නම් වේ. අලංකාරයේ ස්වභාවය ‘අලංකාරතා’ (අලංකාරත්වය) යි. ‘අලංකාරතයා’ යන යෙදුම ඡන්දස් ශාස්ත්‍රය අනුව මාත්‍රා හානියක් (අඩුවක්) මඟහරවා ගැනීම සඳහා යෙදුණකි.

၂၅၃.

253.

ဘာဝါဘာဝကိစ္စဝသာ,စိတ္တဟေတုဝသာပိ စ;

ဘေဒါ’နန္တာ ဣဒံ တေသံ,မုခမတ္တနိဒဿနံ.

භාව (ඇති බව) සහ අභාව (නැති බව) කෘත්‍යයන්ගේ වශයෙන් ද, විසිතුරු හේතූන්ගේ වශයෙන් ද ප්‍රභේදයෝ අනන්ත වෙති. මේ ඔවුන්ගේ (ඒ හේතූන්ගේ) මුඛ මාත්‍ර (ආරම්භක මඟ පෙන්වීමක් පමණක් වූ) නිදර්ශනයකි.

၂၅၃. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဘာဝ’’ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေါ သတ္တာ စ, အဘာဝေါ အသတ္တာ စ, တေယေဝ ကိစ္စာနိ တေသံ ဝသေန စ, စိတ္တာ ပသိဒ္ဓဟေတုဝိပရီတာ အစ္ဆရိယာရဟာ ဟေတဝေါ တေသံ ဝသေနာပိ စ ဘေဒါ ဟေတုဝိကပ္ပာ အနန္တာ အနဝဝိယော, ယတော ဧဝံ တသ္မာ တေသံ ဟေတူနံ ဣဒံ မုခမတ္တနိဒဿနံ, တသ္မာ တမ္မုခေန သက္ကာ ဟေတုဝိသေသေ ပဝိသိတုန္တိ.

253. ‘‘භාව’’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. භාවය යනු ඇති බව ය, අභාවය යනු නැති බව ය. ඒවාම කෘත්‍යයන් වන අතර, ඒවායේ වශයෙන් ද, ප්‍රසිද්ධ හේතූන්ට වෙනස් වූ, විශ්මයජනක වූ හේතූන් ‘විසිතුරු හේතූන්’ (චිත්ත හේතු) වන අතර, ඔවුන්ගේ වශයෙන් ද භේදයන් හෙවත් හේතු ප්‍රභේදයෝ අනන්ත වූ ද අප්‍රමාණ වූ ද වෙති. යම් හෙයකින් මෙය මෙසේ ද, එබැවින් ඒ හේතූන් සඳහා මේ මුඛ මාත්‍ර (හඳුන්වා දීමේ) නිදර්ශනයකි. එබැවින් ඒ මඟින් හේතු විශේෂයන්ට ඇතුළු විය හැකි වේ.

၂၅၃. ‘‘ဘာဝါ’’ဣစ္စာဒိ. ဘာဝါဘာဝကိစ္စဝသာ ဘာဝအဘာဝသင်္ခတသတ္တာအသတ္တာကြိယာဝသေန စ, စိတ္တဟေတုဝသာပိ စ ပသိဒ္ဓဟေတုနော ဝိရုဒ္ဓေန အစ္ဆရိယဟေတူနံ ပဘေဒေန စ, ဘေဒါ ဟေတုဝိသေသာ အနန္တာ ယသ္မာ အပရိယန္တာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဣဒံ ဝက္ခမာနံ တေသံ ဟေတူနံ မုခမတ္တနိဒဿနံ အဝသေသဟေတူနံ ဩဂါဟဏဒွါရမတ္တဿ နိဒဿနံ ဟောတိ. ဘာဝေါ စ အဘာဝေါ စာတိ စ, တေယေဝ ကိစ္စာနီတိ စ, တေသံ ဝသော ဘေဒေါတိ စ, စိတ္တာ ဝိစိတ္တာ စ တေ ဟေတဝေါ စာတိ စ, တေသံ ဝသောတိ စ, မုခမေဝ မုခမတ္တံ, မုခဉ္စ တံ ဝါ မတ္တံ သာမညဉ္စေတိ စ, တဿ နိဒဿနမိတိ စ ဝါကျံ. မတ္တသဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ သာမညေ ဝါ ဝတ္တတေ.

253. ‘‘භාවා’’ යනාදියයි. ‘භාවාභාව කෘත්‍යයන්ගේ වශයෙන්’ යනු භාව සහ අභාව නම් වූ ඇතිවීම් හා නැතිවීම් ක්‍රියාවන්ගේ වශයෙන් ද, ‘විසිතුරු හේතූන්ගේ වශයෙන් ද’ යනු ප්‍රසිද්ධ හේතුවට වෙනස් වූ ආශ්චර්යවත් හේතූන්ගේ ප්‍රභේදයන්ගෙන් ද, හේතු විශේෂයන්ගේ ප්‍රභේදයන් යම් හෙයකින් අනන්ත වූ ද අප්‍රමාණ වූ ද වන බැවින්, මින් ඉදිරියට කියනු ලබන මෙය ඒ හේතූන්ගේ ‘මුඛ මාත්‍ර නිදර්ශනයක්’ හෙවත් සෙසු හේතූන් අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ප්‍රවේශ ද්වාරයක් බඳු වූ නිදර්ශනයක් වෙයි. ‘භාවය ද අභාවය ද’ යන්න ද, ‘ඒවාම කෘත්‍යයෝ’ යන්න ද, ‘ඔවුන්ගේ ප්‍රභේදය’ යන්න ද, ‘විසිතුරු වූ ඒ හේතූහු’ යන්න ද, ‘ඔවුන්ගේ බලපෑම’ යන්න ද, ‘මුඛයම මුඛ මාත්‍රය’ යන්න ද, ‘මුඛය සහ සාමාන්‍ය වූ මාත්‍රය’ යන්න ද, ‘එහි නිදර්ශනය’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි. ‘මාත්‍ර’ ශබ්දය අවධාරණ (සීමා කිරීම) හෝ සාමාන්‍ය අර්ථයෙහි වැටේ.

၂၅၄.

254.

ပရမတ္ထပကာသေက-[Pg.249] ရသာ သဗ္ဗမနောဟရာ;

မုနိနော ဒေသနာ’ယံ မေ,ကာမံ တောသေတိ မာနသံ.

පරමාර්ථ ධර්මයන් ප්‍රකාශ කිරීම එකම කාර්යය කොට ඇති, සැමගේ සිත් ගන්නා වූ, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) මේ දේශනාව මාගේ සිත ඒකාන්තයෙන්ම සතුටු කරයි.

ဘာဝကိစ္စော ကာရကဟေတု.

මෙය භාව කෘත්‍යය (ඇතිවීම් කටයුත්ත) සිදුකරන කාරක හේතුවයි.

၂၅၄. ဥဒါဟရတိ ‘‘ပရမတ္ထ’’ဣစ္စာဒိ. ပရမတ္ထသဘာဝဿ နာမရူပါဒိနော ပကာသောယေဝ ဧကရသော အသဟာယကိစ္စံ ယဿာ သာ တာဒိသီ. သဗ္ဗေသံ မနော ဟရတီတိ သဗ္ဗမနောဟရာ မုနိနော အယံ ဒေသနာ မေ မာနသံ စိတ္တံ ကာမမေကန္တေန တောသေတီတိ အယံ ဘာဝကိစ္စော ကာရကဟေတု သန္တောသသတ္တာယ ကာရဏတော.

254. ‘‘පරමත්ථ’’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. නාමරූප ආදී පරමාර්ථ ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමම එකම රසය හෙවත් අසහාය කෘත්‍යය කොට ඇත්තේ යම් දේශනාවකට ද, ඇය එවැනි වූ දේශනාවකි. සැමගේ සිත් ගන්නා බැවින් සර්වමනෝහර වූ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මේ දේශනාව මාගේ සිත ඒකාන්තයෙන්ම සතුටු කරයි යන්නයි. සතුට ඇතිවීමට හේතු වන බැවින්, මෙය භාව කෘත්‍යය (ඇතිවීම් කටයුත්ත) සහිත කාරක හේතුවයි.

၂၅၄. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ပရမတ္ထ’’ဣစ္စာဒိနာ. ပရမတ္ထပကာသေကရသာ နာမရူပခန္ဓအာယတနာဒိဥတ္တမတ္ထာနံ ပကာသနသင်္ခါတ အသဟာယကိစ္စဝတီ သဗ္ဗမနောဟရာ ဝေါဟာရာနုရူပေန ဝိသယဘာဝူပဂမနေန သဗ္ဗေသံ မနောဟရာ မုနိနော အယံ ဒေသနာ မေ မယှံ မာနသံ ကာမံ ဧကန္တေန တောသေတီတိ. ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မဒေသနာ ပုဗ္ဗေ အဝိဇ္ဇမာနဿ သန္တောသဿ သတ္တာသင်္ခါတသမုပ္ပာဒံ ကရောတီတိ ကာရကဟေတု နာမ ဟောတိ. သာ စ ဒေသနာ ‘‘မာနသံ တောသေတီ’’တိ ဧတ္တကေန အဒဿေတွာ ‘‘ပရမတ္ထပကာသေကရသာ’’တိ သဝိသေသနံ ကတွာ ဝုတ္တတ္တာ အလင်္ကာရောတိ အဘိမတာ. ဧကော စ သော ရသော စေတိ စ, ပရမတ္ထပကာသောယေဝ ဧကရသော ဧကကိစ္စမဿေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဘာဝကိစ္စော ဘာဝသင်္ခါတံ သတ္တာကိစ္စံ ကတွာ ပဝတ္တော ကာရကဟေတု ဇနကဟေတု.

254. දැන් ‘‘පරමත්ථ’’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ‘පරමත්ථපකාසේකරසා’ යනු නාම, රූප, ස්කන්ධ, ආයතන ආදී උත්තම අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීම නම් වූ අසහාය කෘත්‍යය ඇත්තා වූ, ‘සබ්බමනෝහරා’ යනු ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුකූලව ගෝචර වීමෙන් සැමගේ සිත් ගන්නා වූ, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මේ දේශනාව මාගේ සිත ඒකාන්තයෙන්ම සතුටු කරයි යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව, පෙර නොවූ විරූ සතුටක් ඇති කිරීම නම් වූ උපත සිදුකරන බැවින් එය ‘කාරක හේතුව’ නම් වේ. තවද ඒ දේශනාව ‘‘සිත සතුටු කරයි’’ යනුවෙන් පමණක් නොදක්වා, ‘‘පරමාර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම එකම රසය කොට ඇති’’ යනාදී වශයෙන් විශේෂණ සහිතව දක්වා ඇති බැවින් අලංකාරයක් ලෙස අභිමතය. ‘එකක් වූ ද එය රසයක් (කාර්යයක්) වූ ද’ යන්න ද, ‘පරමාර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමම එකම රසය (කෘත්‍යය) ඇත්තා වූ’ යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි. භාව කෘත්‍යය යනු ඇතිවීම් සංඛ්‍යාත කෘත්‍යය සිදු කරමින් පවත්නා කාරක හේතුව හෙවත් ජනක හේතුවයි.

၂၅၅.

255.

ဓီရေဟိ သဟ သံဝါသာ, သဒ္ဓမ္မဿာ’ဘိယောဂတော;

နိဂ္ဂဟေနိ’န္ဒြိယာနဉ္စ, ဒုက္ခဿု’ပသမော သိယာ.

ධීමතුන් (පණ්ඩිතයන්) ඇසුරු කිරීමෙන් ද, සද්ධර්මයෙහි නිරත වීමෙන් ද, ඉන්ද්‍රියයන් දමනය කිරීමෙන් ද දුක සංසිඳීම සිදුවේ.

အဘာဝကိစ္စော ကာရကဟေတု.

මෙය අභාව කෘත්‍යය (නැති කිරීම් කටයුත්ත) සිදුකරන කාරක හේතුවයි.

၂၅၅. ‘‘ဓီရေဟိ’’စ္စာဒိ. [Pg.250] ဓီရေဟိ သပ္ပညေဟိ သဟ သံဝါသာ သံသဂ္ဂေန စ, သဒ္ဓမ္မဿ သမ္ဗုဒ္ဓဒေသိတဿ အဘိယောဂတော အဘျာသေန စ, ဣန္ဒြိယာနံ စက္ခာဒီနံ နိဂ္ဂဟေန ဝိသယပ္ပဝတ္တိနိရောဓရူပေန ဝိဇယေန စ ဟေတုနာ ဒုက္ခဿ ပဉ္စက္ခန္ဓသင်္ခတဿ အနုပ္ပာဒနိရောဓသင်္ခါတော ဥပသမော သိယာ ဘဝေယျာတိ အယံ အဘာဝကိစ္စော ကာရကဟေတု အနုပ္ပာဒနိရောဓသင်္ခါတဿ အဘာဝဿ ကာရဏတော.

255. "ධීරෙහි" යනාදියයි. ධීරයන් (ප්‍රඥාවන්තයන්) සමඟ ඇසුරෙන් ද, සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද සද්ධර්මයෙහි නිරන්තර යෙදීමෙන් ද, චක්ෂුරාදී ඉන්ද්‍රියයන් නිග්‍රහ කිරීමෙන් (විෂයයන් කෙරෙහි පැවැත්ම වැළැක්වීමේ ස්වරූපයෙන් ජය ගැනීමෙන්) යන හේතුවෙන්, පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත දුකෙහි නූපදනා නිරෝධය නම් වූ සංසිඳීමක් වන්නේය. මෙය නූපදනා නිරෝධය නම් වූ අභාවයට (නැතිවීමට) හේතු වන බැවින් 'අභාවකිච්ච කාරක හේතුව' (අභාවකෘත්‍ය කාරක හේතුව) නම් වේ.

၂၅၅. ‘‘ဓီရေဟိ’’စ္စာဒိ. ဓီရေဟိ သဟ သံဝါသာ သမဂ္ဂဝါသေန စ, သဒ္ဓမ္မဿ ဗုဒ္ဓဒေသိတဿ အဘိယောဂတော နိရန္တရာဘျာသေန စ, ဣန္ဒြိယာနံ စက္ခုအာဒီနံ နိဂ္ဂဟေန ရူပါဒိအာရမ္မဏေသု သုဘာဒိဂ္ဂဟဏဿ နိဝါရဏေန စာတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ ဒုက္ခဿ ခန္ဓာယတနာဒိကဿ ဥပသမော အနုပ္ပာဒနိရောဓော ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ ဝါ သိယာတိ. အဘိဏှသော ယောဂေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. အဘာဝကိစ္စော ဒုက္ခဿ ဥပသမသင်္ခါတံ အသတ္တာကိစ္စံ ကတွာ ပဝတ္တော ကာရကဟေတု အဝိဇ္ဇမာနသင်္ခါတာယ အသတ္တာယ ဥပ္ပာဒနတော ဇနကဟေတု နာမ. အဘာဝေါ ကိစ္စမဿေတိ စ, ကာရကော စ သော ဟေတု စာတိ စ ဝါကျံ. ဘာဝကိစ္စောပိ ဝုတ္တဗျတိရေကတော ဉာယတိ.

255. "ධීරෙහි" යනාදියයි. ධීරයන් සමඟ සමඟියෙන් වාසය කිරීමෙන් ද, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශිත සද්ධර්මයෙහි නිරන්තර යෙදීමෙන් ද, චක්ෂුරාදී ඉන්ද්‍රියයන් නිග්‍රහ කිරීමෙන් (රූප ආදී අරමුණු කෙරෙහි සුභ ආදී වශයෙන් ගැනීම වැළැක්වීමෙන්) ද යන මේ කරුණුවලින් ස්කන්ධ, ආයතන ආදී දුකෙහි සංසිඳීම හෙවත් නූපදනා නිරෝධය හෝ ස්කන්ධ පරිනිර්වාණය වන්නේය. 'අභිණ්හසෝ යෝගෝ' (නිරන්තර යෙදීම) යනු විග්‍රහයයි. දුකෙහි සංසිඳීම නම් වූ අසත්ත්ව (නොපැවැත්ම) කෘත්‍යය කොට පවත්නා කාරක හේතුව, නොපවතින බව නම් වූ අභාවය උපදවන බැවින් 'ජනක හේතුව' නම් වේ. 'අභාවෝ කිච්චමස්ස' (අභාවය කෘත්‍යය කොට ඇත්තේය) යනු ද, 'කාරකෝ ච සෝ හේතු ච' (කාරක ද වූ හේතුව ද වේ) යනු ද වාක්‍ය සම්බන්ධයයි. 'භාවකිච්ච' (භාවකෘත්‍ය) හේතුව ද මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස වටහා ගත යුතුය.

၂၅၆.

256.

မုနိန္ဒ စန္ဒသံဝါဒိ-ကန္တဘာဝေါပသောဘိနာ;

မုခေနေဝ သုဗောဓံ တေ, မနံ ပါပါဘိနိဿဋံ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, චන්ද්‍රයා බඳු කාන්තිමත් බවින් බැබළෙන ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් ම, කෙලෙස් පව්වලින් මිදුණු ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී චිත්තය මනාව වටහා ගත හැකිය.

ဘာဝကိစ္စော ဉာပကဟေတု.

'භාවකිච්ච' (භාවකෘත්‍ය) යනු ඤාපක හේතුවයි (දැනුම් දෙන හේතුවයි).

၂၅၆. ‘‘မုနိန္ဒိ’’စ္စာဒိ. မုနိန္ဒေတိ အာမန္တနံ. တေ တဝ စန္ဒသံဝါဒိနာ စန္ဒသဒိသေန ကန္တဘာဝေန ဥပသောဘိနာ သောဘမာနေန မုခေနေဝ ပါပေဟိ ရာဂါဒီဟိ အဘိနိဿဋံ ဗျပဂတံ မနံ စိတ္တံ သုဗောဓံ သုဋ္ဌု ဝိညာယတီတိ အယံ ဘာဝကိစ္စော ဉာပကဟေတု အဝဗောဓသတ္တာယ ဉာပနတော.

256. "මුනින්දි" යනාදියයි. 'මුනින්ද' යනු ආමන්ත්‍රණයයි. ඔබ වහන්සේගේ චන්ද්‍රයා බඳු වූ මනා කාන්තියෙන් බැබළෙන ශ්‍රී මුඛයෙන් ම, රාගාදී පාපයන්ගෙන් පහ වූ ශ්‍රී චිත්තය මනාව අවබෝධ කරගත හැකිය යන්නයි. පවතින ස්වභාවය අවබෝධ කර දෙන බැවින් මෙය 'භාවකිච්ච ඤාපක හේතුව' (භාවකෘත්‍ය ඥාපක හේතුව) නම් වේ.

၂၅၆. ‘‘မုနိန္ဒ’’ဣစ္စာဒိ. ဟေ မုနိန္ဒ တေ တဝ စန္ဒသံဝါဒိကန္တဘာဝေါပသောဘိနာ စန္ဒကန္တဘာဝသဒိသေန ကန္တဘာဝေန သောဘမာနေန မုခေန မနံ တုယှံ စိတ္တံ ပါပါဘိနိဿဋံ ရာဂါဒီဟိ ကိလေသေဟိ နိက္ခန္တန္တိ သုဗောဓံ သုဋ္ဌု ဝိညာယတီတိ. ဣဟ မုခံ မနကန္တဘာဝသမ္ဗန္ဓေန သမန္နာဂတံ သယံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ကိလေသာပဂမဿ အဝဗောဓသတ္တံ ဉာပေတီတိ ဘာဝကိစ္စော ဉာပကဟေတု နာမ ဇာတော. စန္ဒေန အဘေဒေါပစာရတော စန္ဒလာဝဏျေန သံဝါဒီ သဒိသောတိ စ, သော စ သော ကန္တဘာဝေါ စေတိ စ, တေန ဥပသောဘိတောတိ စ, ပါပေဟိ အဘိနိဿဋန္တိ စ ဝါကျံ.

256. "මුනින්ද" යනාදියයි. පින්වත් මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ චන්ද්‍රයා බඳු කාන්තිමත් බවින් බැබළෙන ශ්‍රී මුඛයෙන්, ඔබ වහන්සේගේ සිත රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බව මනාව වටහා ගත හැකිය යන්නයි. මෙහිදී සිතේ ප්‍රසාදජනක ස්වභාවය හා සම්බන්ධ වූ, ස්වභාවයෙන් ම පවත්නා වූ ශ්‍රී මුඛය, කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදුණු බව අවබෝධ කර දෙන බැවින් 'භාවකිච්ච ඤාපක හේතුව' නම් වේ. චන්ද්‍රයා හා අභේදෝපචාරයෙන් (වෙනසක් නොමැති ලෙස සැසඳීමෙන්) චන්ද්‍ර ලාවණ්‍යයට සමාන වූයේ ද, ඒ කාන්තිමත් බව ද, එයින් බැබළෙන බැවින් ද, පාපයන්ගෙන් තොර වූයේ ද යනු වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၂၅၇.

257.

သာဓုဟတ္ထာရဝိန္ဒာနိ, သင်္ကောစယတိတေ ကထံ;

မုနိန္ဒ စရဏဒွန္ဒ-ရာဂဗာလာတပေါ ဖုသံ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලයේ රතු පැහැය නැමති තරුණ සූර්ය රශ්මිය ස්පර්ශ වන කල්හි, සත්පුරුෂයන්ගේ දෑත් නැමති නෙළුම් පියුම් හැකිළෙන්නේ (දොහොත් මුදුන් දී වඳින්නේ) කෙසේද?

အယုတ္တကာရီ စိတ္တဟေတု.

මෙය 'අයුත්තකාරී චිත්ත හේතුව' (අයෝග්‍ය ක්‍රියාවන් කරන සිත පිළිබඳ හේතුව) යි.

၂၅၇. ‘‘သာဓု’’ဣစ္စာဒိ. မုနိန္ဒ တေ စရဏာနံ ဒွန္ဒဿ ရာဂေါ ဗာလော စ သော အာတပေါ စေတိ ရာဂဗာလာတပေါ တရုဏကိရဏသမူဟော လောဟိတတ္တာဒိနာ သာဓူနံ ဟတ္ထာရဝိန္ဒာနိ ကန္တာဒိနာ ဖုသံ ဝိသာရိတ္တေနာ’မသန္တော ကထံ သင်္ကောစယတိ မကုလယတိ, အဉ္ဇလိပဏာမဗန္ဓေန အယုတ္တမေတံ. ဗာလာတပေါ ဟိ ပဒုမာနမုမ္မီလနဟေတု, အယံ တု အပုဗ္ဗော ဗာလာတပေါ ယော ပဒုမာနိ နိမီလေတီတိ အနုစိတကာရိယကာရဏာ အယုတ္တကာရီ စိတ္တဟေတု, ဧဝံဝိဓော ဝိညေယျော ဘာဝကိစ္စတ္တေပီတိ.

257. "සාධු" යනාදියයි. මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලයේ රතු පැහැය නැමති ළහිරු රැස් සමූහය, සත්පුරුෂයන්ගේ හස්ත පද්මයන් ස්පර්ශ කරමින් කෙසේ නම් හැකිළෙන්නට සලස්වන්නේද (දොහොත් මුදුන් දී වන්දනා කරවන්නේද)? මෙය නුසුදුසු දෙයකි. මන්ද, ළහිරු රැස නෙළුම් පිපීමට හේතු වන අතර, මේ අපූර්ව ළහිරු රැස නෙළුම් හකුළුවයි. මෙසේ නොගැලපෙන ක්‍රියාවක් සිදු කරන බැවින් මෙය 'අයුත්තකාරී චිත්ත හේතුව' නම් වේ. මෙවැනි දෑ ද 'භාවකිච්ච' (භාවකෘත්‍ය) ගණයට වැටෙන බව දත යුතුය.

၂၅၇. ‘‘သာဓု’’ဣစ္စာဒိ. ဟေ မုနိန္ဒ တေ တဝ စရဏဒွန္ဒရာဂဗာလာတပေါ ပါဒယုဂဠဿ အရုဏဝဏ္ဏသင်္ခတအဘိနဝသူရိယကိရဏော သာဓုဟတ္ထာရဝိန္ဒာနိ သုဇနာနံ ကရပဒုမာနိ ဖုသံ အတ္တနော သဗ္ဗဗျာပိတ္တာ ဖုသန္တော ကထံ သင်္ကောစယတိ ကရသမ္ပုဋရူပေန မကုလယတီတိ. ဗာလာတပေါ နာမ ပဒုမဝိကသနံ ဝိနာ သင်္ကောစနံ န ကရောတိ, ဧသော အာတပေါ အစ္ဆရိယော ဝိစိတ္တောတိ ဂမျမာနတ္တာ အယုတ္တသင်္ကောစသတ္တာကရဏတော အယံ အယုတ္တကာရီ စိတ္တဟေတု [Pg.252] နာမ. အယုတ္တံ ကရောတီတိ စ, စိတ္တဉ္စ တံ ဟေတု စာတိ စ ဝါကျံ.

257. "සාධු" යනාදියයි. පින්වත් මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලයේ අරුණ වර්ණ සංඛ්‍යාත ළහිරු රැස් මාලාව, සත්පුරුෂයන්ගේ දෑත් නැමති නෙළුම් පියුම් ස්පර්ශ කරමින් (සියල්ල වෙළා ගනිමින්) කෙසේ නම් දොහොත් මුදුන් දීමෙන් හකුළුවන්නේද? සාමාන්‍යයෙන් ළහිරු රැස් යනු නෙළුම් පුබුදුවනවා විනා හකුළුවන්නේ නැත. එහෙත් මේ රශ්මිය පුදුම සහගත ය, විසිතුරු ය. නොගැලපෙන හැකිළීමක් සිදු කරන බැවින් මෙය 'අයුත්තකාරී චිත්ත හේතුව' නම් වේ. නොගැලපෙන දෙය කරයි යන අර්ථයෙන් ද, සිත පිළිබඳ වූ හේතුවක් වන බැවින් ද මේ වාක්‍යය යෙදේ.

၂၅၈.

258.

သင်္ကောစယန္တိ ဇန္တူနံ, ပါဏိပင်္ကေရုဟာနိ’ဟ;

မုနိန္ဒစရဏဒွန္ဒ-နခစန္ဒာန’မံသဝေါ.

මෙලොව සත්ත්වයන්ගේ දෑත් නැමති නෙළුම් පියුම්, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලයේ නියපොතු නැමති සඳෙහි රැස් මාලාවන් විසින් හකුළුවනු ලැබේ (දොහොත් මුදුන් දී වන්දනා කරවනු ලැබේ).

ယုတ္တကာရီ စိတ္တဟေတု.

මෙය 'යුත්තකාරී චිත්ත හේතුව' (සුදුසු ක්‍රියාවන් කරන සිත පිළිබඳ හේතුව) යි.

၂၅၈. ‘‘သင်္ကောစယန္တိ’’စ္စာဒိ. မုနိန္ဒဿ ပါဒါနံ ဒွန္ဒေ နခါ ဧဝ စန္ဒာ ကန္တာဒိနာ တေသံ အံသဝေါ ကိရဏာ ဣဟ လောကေ ဇန္တူနံ သတ္တာနံ ပါဏယော ဧဝ ပင်္ကေရုဟာနိ ကန္တာဒိနာ သင်္ကောစယန္တိ ပဏာမကရဏသမ္ပုဋရူပေန မိလီယန္တီတိ ယုတ္တကာရီ စိတ္တဟေတု စန္ဒတော ပင်္ကဇသင်္ကောစဿ ဥစိတတ္တာ. ဝုတ္တနယေပီတိ.

258. "සංකෝචයන්ති" යනාදියයි. මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලයේ නියපොතු නැමති සඳෙහි කිරණ, මෙලොව සත්ත්වයන්ගේ දෑත් නැමති නෙළුම් පියුම් හකුළුවයි (දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමට සලස්වයි). සඳ රැසින් නෙළුම් හැකිළීම සුදුසු බැවින් මෙය 'යුත්තකාරී චිත්ත හේතුව' නම් වේ. කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයට ද මෙය ගැලපේ.

၂၅၈. ‘‘သင်္ကော’’ဣစ္စာဒိ. မုနိန္ဒစရဏဒွန္ဒနခစန္ဒာနံ သမ္ဗုဒ္ဓဿ ပါဒဒွန္ဒေ နခါဝလိသင်္ခါတာနံ စန္ဒာနံ အံသဝေါ ရံသယော ဣဟ လောကေ ဇန္တူနံ ပါဏိပင်္ကေရုဟာနိ သင်္ကောစယန္တိ ကရသမ္ပုဋာကာရေန သင်္ကောစယန္တိ မကုလံ ကရောန္တီတိ. စန္ဒကိရဏေဟိ ကတ္တဗ္ဗာယ ဧဝ ပဒုမသင်္ကောစသတ္တာယ ကတတ္တာ စ, ပကတိစန္ဒကိရဏကတ္တဗ္ဗကိစ္စဿ စန္ဒမရီစိသမာနအညာဒိဋ္ဌပုဗ္ဗဝိစိတြအံသူဟိ ကတတ္တာ စ အယံ ယုတ္တကာရီ စိတ္တဟေတု နာမ. ပါဏယော စ တေ ပင်္ကေရုဟာနိ စေတိ စ, မုနိန္ဒဿ စရဏဒွန္ဒမိတိ စ, တသ္မိံ နခါနီတိ စ, တေဝ စန္ဒာတိ စ ဝါကျံ.

258. "සංකෝ" යනාදියයි. සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලයේ නියපෙළ නැමති සඳුන්ගේ රැස් මාලාවන්, මෙලොව සත්ත්වයන්ගේ දෑත් නැමති නෙළුම් පියුම් දොහොත් මුදුන් දීමේ ආකාරයෙන් හකුළුවයි. චන්ද්‍ර කිරණවලින් සිදු කළ යුතු නෙළුම් හැකිළීමේ කාර්යය මෙහිදී ද සිදු වන බැවින් ද, ස්වභාවික චන්ද්‍ර කිරණ මඟින් කෙරෙන කාර්යය මෙහිදී සඳ රැස් බඳු වූ පෙර නොදුටු විසිතුරු රැස් මාලාවකින් කෙරෙන බැවින් ද මෙය 'යුත්තකාරී චිත්ත හේතුව' නම් වේ. 'පාණයෝ ච තේ පංකේරුහානි' (දෑත් ද ඒවා නෙළුම් ද වේ) යනු ද, 'මුනින්දස්ස චරණද්වන්දං' (මුනින්ද්‍රයන්ගේ ශ්‍රී පාද යුගලය) යනු ද, එහි නියපොතු යනු ද, ඒවා ම සඳුන් යනු ද වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၂၅၉.

259.

ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ပဒတ္ထာနံ, အနုဒ္ဒေသော ယထာက္ကမံ;

သင်္ချာန’မိတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ, ယထာသင်္ချံ ကမောပိ စ.

කලින් දක්වන ලද පදාර්ථයන් (කරුණු) අනුපිළිවෙළ නොඉක්මවා නැවත දැක්වීම 'සංඛ්‍යාන' (සංඛ්‍යාත) යනුවෙන් ද, 'යථාසංඛ්‍ය' යනුවෙන් ද, 'ක්‍රම' යනුවෙන් ද දක්වනු ලැබේ.

၂၅၉. ကမံ ဝိဝရိတုမုပက္ကမတိ ‘‘ဥဒ္ဒိဋ္ဌာန’’မိစ္စာဒိ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာနံ ပဒတ္ထာနံ ဝတ္ထူနံ ကေသဉ္စိ ယထာက္ကမံ ဥဒ္ဒေသက္ကမာနတိက္ကမေန [Pg.253] အနုဒ္ဒေသော ပုန အတ္ထန္တရနိဒ္ဒေသနယေန အနုကထနံ ‘‘သင်္ချာန’’မိတျပိ စ, ‘‘ယထာသင်္ချ’’မိတျပိ စ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဝုတ္တံ. ဝိဓေယျတ္တာ တေသံ ပဓာနတ္တမိတိ တဒပေက္ခာယ နပုံသကတ္တံ, အနုဝဒိတဗ္ဗတ္တာနုဒ္ဒေသဿာပ္ပဓာနတ္တမိတိ န ပုလ္လိင်္ဂပရိဂ္ဂဟော. ‘‘ကမော’’ဣစ္စပိ နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ လိင်္ဂဝိပရိဏာမော.

259. ක්‍රමය විස්තර කිරීමට "උද්දිට්ඨානං" යනාදිය ආරම්භ කරයි. කලින් දක්වන ලද ඇතැම් පදාර්ථයන්ගේ (කරුණුවල) අනුපිළිවෙළ නොඉක්මවා නැවත වෙනත් අර්ථ දැක්වීමේ ක්‍රමයකින් පැවසීම 'සංඛ්‍යාන' යනුවෙන් ද, 'යථාසංඛ්‍ය' යනුවෙන් ද දක්වන ලදී. විධෙය (දැක්විය යුතු) බැවින් ඒවායේ ප්‍රධානත්වය සලකා නපුංසක ලිංගයෙන් යොදන ලද අතර, අනුවාද කළ යුතු (නැවත පැවසිය යුතු) බැවින් අනුද්දේශය අප්‍රධාන කොට පුල්ලිංගය නොගන්නා ලදී. 'කමෝ' (ක්‍රමය) යනුවෙන් ද දක්වන ලද බැවින් ලිංග විපර්යාසයක් වේ.

၂၅၉. ဣဒါနိ ကမာလင်္ကာရံ ဥဒ္ဒိသတိ ‘‘ဥဒ္ဒိဋ္ဌာန’’မိစ္စာဒိနာ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ပဌမကထိတာနံ ပဒတ္ထာနံ ယထာက္ကမံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌက္ကမမနတိက္ကမ္မ အနုဒ္ဒေသော အတ္ထန္တရံ နိဿာယ ပုနကထနံ ‘‘သင်္ချာန’’မိတိ စ, ‘‘ယထာသင်္ချ’’မိတိ စ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ, ကမောပိ စ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဧတ္ထ ပသိဒ္ဓံ အနုဒ္ဒေသံ ပုဗ္ဗဒ္ဓေန အနုဝဒိတွာ အပ္ပသိဒ္ဓံ ကမမ္ပိ ကမပရိယာယံ သင်္ချာနယထာသင်္ချဒွယမ္ပိ အပရဒ္ဓေန ဝိဒဓာတိ. ဧတ္ထ ဝိဓာတဗ္ဗံ ဒဿေတုံ အနုဝါဒဿ အာဟရိယမာနတ္တာ အနုဝါဒေါ အပ္ပဓာနော, ဝိဓာတဗ္ဗော ပဓာနော. ယဉှိ ဝိဓာတဗ္ဗံ, တံ ပဓာနံ, ဣတရမပ္ပဓာနန္တိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဝုစ္စတိ. တသ္မာ ‘‘နိဒ္ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ‘‘သင်္ချာနံ, ယထာသင်္ချ’’န္တိ ဒွယံ အပေက္ခာယ (တဿ အပ္ပဓာနတ္တာ) နပုံသကံ ဟောတိ. ‘‘ကမော’’တိ အပေက္ခာယ ‘‘နိဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိ ပုလ္လိင်္ဂေါ ဟောတိ. အပ္ပဓာနော အနုဒ္ဒေသောတိ နာပေက္ခတိ. ကမမနတိက္ကမ္မာတိ စ, သင်္ချာယ အနဘိက္ကမောတိ စ ဝါကျံ.

259. දැන් ‘උද්දිට්ඨානං’ යනාදී වශයෙන් ක්‍රමාලංකාරය දක්වනු ලැබේ. පළමුව ප්‍රකාශ කරන ලද පදාර්ථයන්ගේ උද්දේශ ක්‍රමය ඉක්මවා නොගොස්, පිළිවෙළින් වෙනත් අර්ථයක් ඇසුරු කොට නැවත පැවසීම වන ‘අනුද්දේශය’ ‘සංඛ්‍යාන’ කියා ද ‘යථාසංඛ්‍ය’ කියා ද දක්වන ලදී. එමෙන්ම ‘ක්‍රමය’ ද දක්වන ලදී. මෙහි ප්‍රසිද්ධ අනුද්දේශය පූර්වාර්ධයෙන් නැවත කියා, පැනවිය යුතු ක්‍රමය ද ක්‍රම පර්යාය වූ සංඛ්‍යාන සහ යථාසංඛ්‍ය යන දෙක ද අපරාර්ධයෙන් (පසුභාගයෙන්) පනවයි. මෙහි පැනවිය යුතු දේ දැක්වීම සඳහා අනුවාදය ගෙන එන බැවින් අනුවාදය අප්‍රධාන වේ, පැනවිය යුතු දෙය ප්‍රධාන වේ. යමක් පැනවිය යුතු ද, එය ප්‍රධාන වේ; අනෙක අප්‍රධාන වේ යන මේ කාරණයෙන් කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘නිද්දිට්ඨං’ යන්න ‘සංඛ්‍යානං, යථාසංඛ්‍යං’ යන දෙක අපේක්ෂාවෙන් (එය අප්‍රධාන බැවින්) නපුංසක ලිංග වේ. ‘කමෝ’ යන්න අපේක්ෂාවෙන් ‘නිද්දිට්ඨෝ’ යන්න පුල්ලිංග වේ. අප්‍රධාන වූ ‘අනුද්දේශ’ යන්න අපේක්ෂා නොකෙරේ. ‘ක්‍රමය ඉක්මවා නොගොස්’ යනු ද, ‘සංඛ්‍යාව (පිළිවෙළ) ඉක්මවා නොයෑම’ යනු ද වාක්‍යයයි.

၂၆၀.

260.

အာလာပဟာသလီလာဟိ, မုနိန္ဒ ဝိဇယာ တဝ;

ကောကိလာ ကုမုဒါနိ စော-ပသေဝန္တေ ဝနံ ဇလံ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ කථාබහේ හා මන්දස්මිතයේ ලීලාවන් විසින් පරාජය කරනු ලැබූ කොවුලෝ ද මහනෙල් මල් ද පිළිවෙළින් වනය ද ජලය ද ඇසුරු කරති.

၂၆၀. တမုဒါဟရတိ ‘‘အာလာပိ’’စ္စာဒိနာ. မုနိန္ဒ တဝ အာလာပဟာသာ စ တေသံ လီလာဟိ, ဥဒ္ဒေသောယံ. ဝိဇယာ ကောကိလကုမုဒါနံ ပရာဘဝေန ကောကိလာ ကရဝီကာ ကုမုဒါနိ စ, ယထောဒ္ဒေသမနုဒ္ဒေသောယံ ဝုတ္တာပေက္ခာယ. ဝက္ခမာနာပေက္ခာယ တု အယမ္ပိ ဥဒ္ဒေသောဝ, ‘‘ကောကိလာ ဝနံ, ကုမုဒါနိ ဇလ’’မိတိ ယထောဒ္ဒေသမနုဒ္ဒေသောယံ. ဥပသေဝန္တေ ဣဝ နိဿယန္တိ မညေ. ဣတိ ဝတ္ထုတော ဧဝ သမ္ဘဝေါ ဣဝေတိ [Pg.254] ပရိကပ္ပတေ. ယဇ္ဇေဝံ ပရိကပ္ပနာယ ကထံ ယထာသင်္ချန္တိ စေ? အတြောစ္စတေ – ယတ္ထာလင်္ကာရန္တရမပိ ပတီယတေ. တတ္ထုဒ္ဒေသာနုရူပါနုဒ္ဒေသသမ္ဘဝေ သင်္ချာနမေဝါလင်္ကာရော ဝေါဟရီယတေ တဿေဝ မုချတော ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္တာ. ယတ္ထာလင်္ကာရန္တရံ န ဂမျတေ, တတ္ထ အစ္စန္တမေဝ ကမောတိ ဝိညေယျံ.

260. ‘ආලාප...’ යනාදී වශයෙන් එය උදාහරණ කොට දක්වයි. මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබගේ කථාබහ හා සිනහව ද ඔවුන්ගේ ලීලාවන් ද යන මේ උද්දේශයයි. පරාජය කිරීමෙන් හෙවත් කොවුලන්ගේ හා මහනෙල් මල්වල පරාභවයෙන්, කොවුලන් සහ මහනෙල් මල් ද යනු කියන ලද දේ අපේක්ෂාවෙන් යථෝද්දේශ අනුද්දේශයයි. කියන්නට යන දේ අපේක්ෂාවෙන් නම් මෙය ද උද්දේශයක්ම වේ. 'කොවුලෝ වනය ද, මහනෙල් මල් ජලය ද' යනු යථෝද්දේශ අනුද්දේශයයි. 'ඇසුරු කරන්නාක් මෙන්' යනු සිතමි යන්නයි. මෙසේ වස්තු ස්වභාවයෙන්ම සිදුවීම 'මෙන්' යන වචනයෙන් උපකල්පනය කරනු ලැබේ. ඉදින් මෙසේ උපකල්පනය කිරීමක් පවතිද්දී, මෙය යථාසංඛ්‍ය වන්නේ කෙසේ ද? යත්, මෙහි පිළිතුරු කියනු ලැබේ: යම් තැනක වෙනත් අලංකාරයක් ද වැටහෙන්නේ ද, එහි උද්දේශයට අනුරූපව අනුද්දේශය සිදුවන කල්හි සංඛ්‍යාන අලංකාරයම ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. මන්දයත්, ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමට අපේක්ෂා කළේ එයම බැවිනි. යම් තැනක වෙනත් අලංකාරයක් නොවැටහෙන්නේ ද, එහි ඒකාන්තයෙන්ම ක්‍රමාලංකාරයම බව දත යුතුය.

၂၆၀. ဥဒါဟရတိ ‘‘အာလာပိ’’စ္စာဒိနာ. ဟေ မုနိန္ဒ တေ တဝ အာလာပဟာသလီလာဟိ မဓုရသရလီလာဟိ သဒ္ဓိံ မန္ဒဟသိတလီလာဟိ သဉ္ဇာတာ ဝိဇယာ ဇယဟေတု ကောကိလာ ကရဝီကာ စ ကုမုဒါနိ ကေရဝါနိ စ ဝနံ ဇလဉ္စ ကမေန ဥပသေဝန္တေ ဣဝ နိဿယံ ကရောန္တီတိ မညေတိ. ဧတ္ထ ‘‘အာလာပဟာသလီလာဟီ’’တိ ဥဒ္ဒေသော, ‘‘ကောကိလာ ကုမုဒါနီ’’တိ ဝုတ္တာပေက္ခာယ အနုဒ္ဒေသော, ‘‘ဝနံ ဇလ’’န္တိ ဝက္ခမာနာပေက္ခာယ ဥဒ္ဒေသောဝ ဟောတိ, တတွတော ဤဒိသဝိဇယေန ကောကိလာဒီနံ ဝနာဒိနိဿယကာရဏာဘာဝတော ဣဝသဒ္ဒပယောဂေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဧဝံ သတိ အယံ ပရိကပ္ပနာ န ဘဝတိ. ကသ္မာ? နာနာလင်္ကာရသန္နိပါတေ သတိ ယော ယော အလင်္ကာရော ဝတ္တုနာ ဣစ္ဆိတော, တဿေဝ မုချတော ဝေါဟရီယမာနတ္တာ. ဧဝံ ပရိကပ္ပနာလင်္ကာရသံသဂ္ဂေ သတိပိ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန ဒဿိတဿ အနုဒ္ဒေသဿ မုချတ္တာ အယံ ကမာလင်္ကာရော နာမ. ဤဒိသညမ္ပိ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာလာပေါ စ ဟာသော စေတိ စ, တေသံ လီလာယောတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

260. ‘ආලාප...’ යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. හේ මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබගේ මධුර ස්වර ලීලාවන් හා මන්දස්මිත ලීලාවන්ගෙන් හටගත් ජයග්‍රහණය හේතුවෙන්, කොවුලෝ සහ මහනෙල් මල් ද පිළිවෙළින් වනය සහ ජලය ඇසුරු කරන්නාක් මෙන් ඇසුර ලබති යි සිතමි. මෙහි ‘ආලාපහාසලීලාහි’ යනු උද්දේශයයි. ‘කොකිලා කුමුදානි’ යනු කියන ලද දේ අපේක්ෂාවෙන් අනුද්දේශය වන අතර, ‘වනං ජලං’ යනු කියන්නට යන දේ අපේක්ෂාවෙන් උද්දේශයම වේ. තත්ත්ව වශයෙන් මෙබඳු ජයග්‍රහණයක් නිසා කොවුලන් ආදීන්ට වනාදිය ඇසුරු කිරීමට හේතුවක් නැති බැවින් 'මෙන්' ශබ්දය භාවිතයෙන් දක්වන ලදී. මෙසේ ඇති කල්හි මෙය උපකල්පනයක් නොවේ. කස්මා? නානා අලංකාරයන්ගේ එක්වීමක් ඇති කල්හි, කථිකයා විසින් යම් යම් අලංකාරයක් අපේක්ෂා කරන ලද්දේ ද, එයම ප්‍රධාන වශයෙන් ව්‍යවහාර වන බැවිනි. මෙසේ උපකල්පන අලංකාරයක සංසර්ගය පැවතිය ද, උද්දේශ ක්‍රමයෙන් දක්වන ලද අනුද්දේශයේ ප්‍රධානත්වය නිසා මෙයට 'ක්‍රමාලංකාරය' යයි කියනු ලැබේ. මීට සමාන වෙනත් දේ ද මෙසේම දත යුතුය. ‘ආලාපය ද හාසය ද’ යනුවෙන් ද, ‘ඔවුන්ගේ ලීලාවෙන්’ යනුවෙන් ද විග්‍රහය වේ.

၂၆၁.

261.

သိယာ ပိယတရံ နာမ, အတ္ထရူပဿ ကဿစိ;

ပိယဿာ’တိသယေနေ’ကံ, ယံ ဟောတိ ပဋိပါဒနံ.

ඉතා ප්‍රිය වූ කිසියම් අර්ථ ස්වභාවයක් කෙරෙහි ඇති අතිශය ප්‍රේමයෙන් යුතුව කරනු ලබන යම් වර්ණනාවක් වේ ද, එය ‘ප්‍රියතර’ නම් අලංකාරය වේ.

၂၆၁. ပိယတရမာဟရတိ ‘‘သိယာ’’ဣစ္စာဒိနာ. အတိသယေန ပိယဿ ကဿစိ အတ္ထရူပဿ အဘိဓေယျသဘာဝဿ ယံ ပဋိပါဒနမာချာနံ ဟောတိ, ဧတံ ပိယတရံ နာမ သိယာ.

261. ‘සියා...’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රියතර අලංකාරය ගෙනහැර දක්වයි. අතිශයින් ප්‍රිය වූ කිසියම් අර්ථ ස්වභාවයක යම් ප්‍රකාශ කිරීමක් වේ ද, එය ‘ප්‍රියතර’ නම් අලංකාරය වේ.

၂၆၁. ဣဒါနိ [Pg.255] ပိယတရာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘သိယာ’’ဣစ္စာဒိနာ, အတိသယေန ပိယဿ ကဿစိ အတ္ထရူပဿ အဘိဓေယျသဘာဝဿ ယံ ပဋိပါဒနံ ကထနံ ဟောတိ, ဧတံ ပဋိပါဒနံ ပိယတရံ နာမ ပိယတရာလင်္ကာရော နာမ ဟောတိ. အတိသယေန ပိယန္တိ စ, အတ္ထော ဧဝ ရူပံ သဘာဝေါတိ စ ဝါကျံ.

261. දැන් ‘සියා...’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රියතර අලංකාරය දක්වයි. අතිශයින් ප්‍රිය වූ කිසියම් අර්ථ ස්වභාවයක යම් පැහැදිලි කිරීමක් වේ ද, ඒ පැහැදිලි කිරීම ‘ප්‍රියතර’ නම් වූ ප්‍රියතර අලංකාරය වේ. ‘අතිශයින් ප්‍රිය වූ’ යනු ද, ‘අර්ථයම රූපය හෙවත් ස්වභාවය වේ’ යනු ද වාක්‍යයයි.

၂၆၂.

262.

ပီတိ ယာ မေ သမုပ္ပန္နာ, သန္တ သန္ဒဿနာ တဝ;

ကာလေနာ’ယံ ဘဝေ ပီတိ, တဝေဝ ပုန ဒဿနာ.

ශාන්ත වූවන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ දැකීමෙන් මට යම් ප්‍රීතියක් හටගත්තේ ද, මෙම ප්‍රීතිය කලකට පසුව නැවතත් ඔබ වහන්සේම දැකීමෙන් නැවත ඇති වේවා!

၂၆၂. ဥဒါဟရတိ ‘‘ပီတိ’’စ္စာဒိ. သန္တ သပ္ပုရိသ မဟာမုနိ တဝ သန္ဒဿနာ စက္ခုပထာပါထမတ္တေန မဓုရကထာသဝနာ ယာ ပီတိ မေ မမ သမုပ္ပန္နာ, အယံ ပီတိ ကာလေန ဤဒိသေန သုခေန တဝေဝ နာညဿ ကဿစိ, ကော ဟိ နာမောညော တဝါဒိသောတိ, ပုန ဒဿနာ ဘဝေယျာတိ.

262. ‘පීති...’ යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. ශාන්ත වූ, සත්පුරුෂ වූ මහා මුනීන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ දැකීමෙන් (ඇස ගැටීමෙන් පමණක්ම) සහ මධුර කථා ශ්‍රවණය කිරීමෙන් මට යම් ප්‍රීතියක් උපන්නේ ද, මෙම ප්‍රීතිය පසු කාලෙක මෙබඳු සුඛයකින් යුතුව (ඔබ වැනි වෙන කවරෙක් නම් ඇද්ද යන අර්ථයෙන්) වෙන කිසිවෙකුගේ නොව, ඔබ වහන්සේගේම නැවත දැකීමෙන් ඇති වේවා යන්නයි.

၂၆၂. ‘‘ပီတိ’’စ္စာဒိ. ဟေ သန္တ သပ္ပုရိသ တထာဂတ တဝ သန္ဒဿနာ မမ နေတ္တေ အာပါထဂမနတော ယာ ပီတိ မေ သမုပ္ပန္နာ, အယံ ပီတိ ကာလေန ဤဒိသက္ခဏေန တယာ သဒိသဿ အညဿာဘာဝါ တဝေဝ ပုန ဒဿနာ ဒဿနတော ဘဝေတိ. ဧတ္ထ ပီတိယာ’တိသယဟေတုဘူတံ အတိဣဋ္ဌာရမ္မဏဉ္စ ဒဿနေ အတိဂေဓဉ္စ ပကာသနေန အတိပီတီတိ ပဒတ္ထံ, ပကာသိတံ ဟောတိ. ‘‘အယံ ပီတိ ဘဝေ’’တိ ပုဗ္ဗကာလေ ဥပ္ပန္နပီတိယာ ပုနာသမ္ဘဝတော တံသဒိသာယေဝ ပီတိ ဂဟိတာ ယထာ ‘‘သောယေဝ ဝဋ္ဋကော, တာနိယေဝ ဩသဓာနီ’’တိ.

262. ‘පීති...’ යනාදියයි. හේ ශාන්ත වූ සත්පුරුෂ තථාගතයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ දැකීමෙන්, එනම් මාගේ නෙත ගැටීමෙන් මට යම් ප්‍රීතියක් හටගත්තේ ද, මෙම ප්‍රීතිය පසු කලෙක මෙබඳු ක්ෂණයක දී ඔබ වැනි වෙනත් අයෙකු නොමැති බැවින්, ඔබ වහන්සේගේම නැවත දැකීමෙන් ඇති වේ. මෙහි ප්‍රීතියට අතිශය හේතු වූ අතිශයින් ඉෂ්ට අරමුණ ද, දැකීම කෙරෙහි ඇති බලවත් ආශාව ද ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ‘අතිප්‍රීතිය’ යන පදාර්ථය ප්‍රකාශිත වේ. ‘මෙම ප්‍රීතිය ඇති වේවා’ යනු පෙර කාලයේ උපන් ප්‍රීතිය නැවත ඇති නොවන බැවින්, ඒ හා සමාන වූ ප්‍රීතියක්ම ගන්නා ලදී. එය ‘ඒ වටු කුරුල්ලාමය, ඒ ඖෂධයන්මය’ යන්නාක් මෙනි.

၂၆၃.

263.

ဝဏ္ဏိတေနော’ပမာနေန, ဝုတျာ’ဓိပ္ပေတဝတ္ထုနော;

သမာသဝုတ္တိ နာမာ’ယံ, အတ္ထသင်္ခေပရူပတော.

වර්ණනා කරන ලද උපමානයක් මගින්, අපේක්ෂිත වස්තුවේ ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීම, අර්ථයේ සංක්ෂිප්ත භාවය නිසා ‘සමාසවුත්ති’ නම් වේ.

၂၆၃. သမာသဝုတ္တိံဝတ္တုမာဟ ‘‘ဝဏ္ဏိတေနိ’’စ္စာဒိ. ဝဏ္ဏိတေန ပသံသိတေန ဥပမာနေန အဓိပ္ပေတဿ မနသိ နိဟိတဿ ဝတ္ထုနော အတ္ထဿ ဝုတျာ ကထနေန အယံ ဝုတ္တလက္ခဏာ သမာသဝုတ္တိ နာမ. ကသ္မာ? အတ္ထဿ ဝတ္တုမိစ္ဆိတဿ သင်္ခေပေါ သင်္ခိပိတွာ [Pg.256] ကထနံ ရူပံ သဘာဝေါ, တသ္မာ တတောယမနွတ္ထသညာ သင်္ခေပဝုတ္တိ သမာသဝုတ္တီတိ ကတွာ. ကသ္မာ? အယံ ဂုဏီဘူတာ သကတ္ထာ အတ္ထန္တရံ ဝိဒဓာတိ, န တု သကတ္ထပဓာနာ.

263. සමාසවුත්තිය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘වණ්ණිතේන...’ යනාදිය පැවසීය. වර්ණනා කරන ලද උපමානයක් මගින්, අපේක්ෂිත වූ වස්තුවේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් මෙම දක්වන ලද ලක්ෂණ ඇති අලංකාරය ‘සමාසවුත්ති’ නම් වේ. මන්ද? ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති අර්ථය සංක්ෂිප්තව පැවසීම මෙහි ස්වභාවයයි. එබැවින්, එයට අන්වර්ථ නාමයක් වශයෙන් සංක්ෂේපවෘත්තිය හෙවත් ‘සමාසවුත්ති’ යයි කියනු ලැබේ. මන්ද? මෙහි තමාගේ අර්ථය උපකාරක කරගෙන වෙනත් අර්ථයක් පනවයි; තමාගේ අර්ථය ප්‍රධාන කොට නොවේ.

၂၆၃. ဣဒါနိ သမာသဝုတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘ဝဏ္ဏိတေ’’စ္စာဒိနာ. ဝဏ္ဏိတေန ပသံသိတေန ဥပမာနေန ဥပမာနဝတ္ထုနာ ကရဏဘူတေန အဓိပ္ပေတဝတ္ထုနော ဣစ္ဆိတတ္ထဿ ဝုတျာ ကထနေန အတ္ထသင်္ခေပရူပတော ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္ထဿ သင်္ဂဟရူပတ္တာ အယံ ယထာဝုတ္တလက္ခဏာ သမာသဝုတ္တိ နာမ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္ထံ သင်္ဂဟေတွာ မနသိ ကတွာ တဿ ဥပမာဘူတတ္ထဿ ဝဏ္ဏနာယ မနသိ ကတဿ ပကာသနတော အယံ သမာသဝုတ္တိ နာမ. ဧတိဿာ ပဒါဘိဟိတော သကတ္ထော အပ္ပဓာနော, ဂမ္မမာနတ္ထော ပန ပဓာနော ဟောတိ. အဓိပ္ပေတဉ္စ တံ ဝတ္ထု စေတိ စ, သမာသေန သင်္ခေပေန ဝုတ္တိ ကထနမိတိ စ, သင်္ခေပေါယေဝ ရူပံ သရူပန္တိ စ, အတ္ထဿ သင်္ခေပရူပန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

263. දැන් ‘vaṇṇite’ යනාදීන් සමාසෝක්ති අලංකාරය දක්වයි. වර්ණනා කරන ලද (ප්‍රශංසිත) උපමාන වස්තුව මඟින්, අභිප්‍රේත වූ (කැමති වූ) අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද, අර්ථ සංක්ෂේප ස්වරූපයෙන් පැවසීමට කැමති අර්ථය සංග්‍රහ කරන බැවින් ද, මේ කියන ලද ලක්ෂණ ඇති අලංකාරය ‘සමාසෝක්ති’ (සමාසවුත්ති) නම් වේ. මෙහි පැවසීමට කැමති අර්ථය සංග්‍රහ කොට සිතෙහි තබාගෙන, එම උපමාභූත අර්ථයේ වර්ණනාව මඟින් සිතෙහි තබාගත් අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් මෙය ‘සමාසෝක්ති’ නම් වේ. මෙහි පදයන්ගෙන් කියැවෙන ස්වාර්ථය අප්‍රධාන වන අතර, ගම්‍යමාන අර්ථය ප්‍රධාන වේ. ‘අභිප්‍රේත වූ ද ඒ වස්තුව ද වේ’ යනු ද, ‘සමාසයෙන් (සංක්ෂේපයෙන්) පැවසීම සමාසවුත්ති’ යනු ද, ‘සංක්ෂේපය ම ස්වරූපය වේ’ යනු ද, ‘අර්ථයාගේ සංක්ෂේප රූපය’ යනු ද මෙහි විග්‍රහයයි.

၂၆၄.

264.

သာ’ယံ ဝိသေသျမတ္တေန, ဘိန္နာ’ဘိန္နဝိသေသနာ;

အတ္ထေဝ အပရာပျ’တ္ထိ, ဘိန္နာဘိန္နဝိသေသနာ.

ඒ මෙම සමාසෝක්තිය, විශේෂ්‍ය මාත්‍රයෙන් වෙනස් වූ ද, අභින්න (නොවෙනස්) විශේෂණ ඇත්තා වූ ද වෙයි. (එවැනි එක් ප්‍රභේදයක්) ඇති අතර ම, වෙනස් වූ ද නොවෙනස් වූ ද විශේෂණ සහිත තවත් ප්‍රභේදයක් ද ඇත්තේ ය.

၂၆၄. တဿာ ပဘေဒံ ဒဿေတိ ‘‘သာယ’’မိစ္စာဒိနာ. သာ အယံ သမာသဝုတ္တိ ယံကိဉ္စိ ဝတ္ထု သာမညာကာရပ္ပတီတံ ‘‘ဤဒိသမိဒံ နာညထာ’’တိ ကုတောစိ ဗျဝစ္ဆိဇ္ဇတေ ကေနစိ ဂုဏာဒိနာ ဝဝတ္ထာပီယတေ, တံ ဝိသေသျံ, တမေဝ မတ္တံ ဝိသေသနဘေဒဗျဝစ္ဆေဒတော, တေန. ဘိန္နာ အတုလျာ အဝယဝဓမ္မဿ သမုဒါယေ ဝတ္တနတော. အဘိန္နံ တုလျာကာရံ ဝိသေသနံ ယဿံ သာ အဘိန္နဝိသေသနာပိ အတ္ထေဝ. အပရာပျတ္ထိ, န ကေဝလံ သာယေဝ. ကီဒိသီ? ဘိန္နဉ္စ အဘိန္နဉ္စ ဝိသေသနံ ယဿန္တိ ဘိန္နာဘိန္နဝိသေသနာ. ဝိသေသျံ တု ဘိန္နန္တိ.

264. එහි ප්‍රභේදය ‘sāya’ යනාදීන් දක්වයි. ඒ මෙම සමාසෝක්තියෙහි, යම්කිසි වස්තුවක් සාමාන්‍ය ආකාරයෙන් වැටහෙන කල්හි, "මෙය මෙබඳු ය, අනෙක් ආකාරයක් නොවේ" යැයි යම්කිසි ගුණයකින් වෙන් කොට දක්වනු ලැබේද, එය ‘විශේෂ්‍ය’ නම් වේ. විශේෂණ භේදය වෙන් කිරීමෙන් ලැබෙන ඒ විශේෂ්‍ය මාත්‍රය ම එයින් (භින්න වෙයි). අවයව ධර්මයන් සමූහයෙහි පවතින බැවින් වෙනස් වූ (අසමාන වූ) භින්න ද වෙයි. සමාන ආකාර වූ විශේෂණ යමක ඇද්ද, එය අභින්න විශේෂණ (සමාසෝක්තිය) ද වෙයි. තවද (අනෙක් ප්‍රභේදයක් ද) ඇත්තේ ය, එය පමණක් ම නොවේ. ඒ කෙසේ ද? වෙනස් වූ ද නොවෙනස් වූ ද විශේෂණ ඇත්තේ යම් අලංකාරයක ද, එය ‘භින්නාභින්න විශේෂණ’ (සමාසෝක්තිය) යි. විශේෂ්‍යය වනාහි වෙනස් (භින්න) වේ.

၂၆၄. ဣဒါနိ တဿာ သမာသဝုတ္တိယာ ဘေဒံ ဒဿေတိ ‘‘သာယ’’မိစ္စာဒိနာ. သာ အယံ သမာသဝုတ္တိ ဝိသေသျမတ္တေန ဂုဏာဒိသဒိသဓမ္မေန [Pg.257] ကရဏဘူတေန ကေနစိ ဥပမာနဝတ္ထုနာ မနသိ ကတံ ‘‘ဣဒံ ဥပမေယျဝတ္ထု ဤဒိသ’’န္တိ သာမညာဝတ္ထတော ဝိသုံ ကတဝိသေသျေန ဘိန္နာ ဝိသုံ ဇာတာ, တတ္တကေန အတုလျာ ဝါ, အဘိန္နဝိသေသနာ တုလျဝိသေသနယုတ္တာ အတ္ထေဝ ဘိန္နာဘိန္နဝိသေသနာ အတုလျတုလျဝိသေသနယုတ္တာ ဘိန္နဝိသေသျယုတ္တာ အပရာပိ အတ္ထိ. ဧဝံ သမာသဝုတ္တိ ဒွိဓာ ဟောတိ. ဝိသေသျမေဝ မတ္တမိတိ စ, အဝယဝေန သမ္ဘဝဘေဒသဘာဝဿ သမုဒါယေပိ ပဝတ္တတ္တာ ဘိန္နာတိ ဝုတ္တာ. အဘိန္နာနိ ဝိသေသနာနိ ယဿမိတိ စ, ဘိန္နာနိ စ အဘိန္နာနိ စေတိ စ, တာနိ ဝိသေသနာနိ ယဿမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

264. දැන් එම සමාසෝක්තියේ ප්‍රභේදයන් ‘sāya’ යනාදීන් දක්වයි. ඒ මෙම සමාසෝක්තිය වනාහි, විශේෂ්‍ය මාත්‍රයෙන් (ගුණ ආදී සමාන ධර්මයන් කරණකොට ගෙන යම්කිසි උපමාන වස්තුවකින් සිතෙහි තබා ගන්නා ලද ‘මේ උපමේය වස්තුව මෙබඳු ය’ කියා සාමාන්‍ය වස්තුවෙන් වෙන් කරන ලද විශේෂ්‍යයෙන් වෙනස් වූ, එනම් වෙන්ව උපන් හෝ එපමණකින් අසමාන වූ) අභින්න විශේෂණ (සමාන විශේෂණවලින් යුත්) ද වෙයි. එමෙන්ම, අසමාන හා සමාන විශේෂණවලින් යුත්, වෙනස් වූ විශේෂ්‍යවලින් යුත් ‘භින්නාභින්න විශේෂණ’ නම් වූ වෙනත් සමාසෝක්තියක් ද ඇත. මෙසේ සමාසෝක්තිය දෙවැදෑරුම් වේ. ‘විශේෂ්‍යය ම මාත්‍රය’ යන්න ද, අවයවයෙන් උපදින භේද ස්වභාවය සමූහයා කෙරෙහි ද පවතින බැවින් ‘භින්න’ (වෙනස්) යැයි කියනු ලැබේ. ‘නොවෙනස් වූ විශේෂණ යමක ඇද්ද’ යනු ද, ‘වෙනස් වූ ද නොවෙනස් වූ ද විශේෂණ යමක ඇද්ද’ යනු ද මෙහි විග්‍රහයයි.

အဘိန္နဝိသေသန

අභින්න විශේෂණ

၂၆၅.

265.

ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယီ,ပသတ္ထရတနာလယော;

ဂမ္ဘီရော စာ’ယ’မမ္ဘောဓိ,ပုညေနာ’ပါဒိတော မယာ.

පිරිසිදු අමෘතය ලබා දෙන්නා වූ ද, ප්‍රශංසනීය රත්නයන්ට නිධාන වූ ද, ගම්භීර වූ ද මේ සාගරය මා විසින් පිනෙන් ලබන ලද්දකි.

၂၆၅. ဥဘယမုဒါဟရတိ ‘‘ဝိသုဒ္ဓ’’ဣစ္စာဒိနာ. အယမမ္ဘောဓိ သာဂရော ပုညေန စိရာနုစိတကုသလမူလေန ဟေတုနာ မယာ အာပါဒိတော ပတ္တော, ကီဒိသော? ဝိသုဒ္ဓံ လောကဝေါဟာရတော ဒေဝါသုရာနံ မထနေ ဝိသေနာသမ္မိဿတ္တာ အမတံ ပီယူသံ သန္ဒဒါတီတိ ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယီ, အမ္ဘောဓိ. ဝိသုဒ္ဓံ ဒေါသလေသေနာပျသမ္ဖုဋ္ဌတ္တာ အစ္စန္တနိမ္မလံ အမတံ မရဏာဘာဝေန အမတသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနဓာတုံ သန္ဒဒါတိ ဥပဒေသကဘာဝေနာတိ ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယီ, သဒ္ဓမ္မော. ပသတ္ထာနိ နိရဝဇ္ဇတ္တာ ရတနာနိ မုတ္တာမဏိအာဒီနိ, တေသံ အာလယော ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ, အမ္ဘောဓိ. ပသတ္ထာနိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ အနေကဓာ, ဝဏ္ဏိတာနိ ရတနာနိ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မသင်္ခတာနိ, တေသံ အာလယော, သဒ္ဓမ္မော. ဂမ္ဘီရော စ အဂါဓတ္တာ သာဂရော [Pg.258] သဒ္ဓမ္မော စ အယမာပါဒိတောတိ ပကတံ. အယံ ဝိသေသျမတ္တဘိန္နာ အဘိန္နဝိသေသနာ ဝိသေသျဿ အမ္ဘောဓိနော ဝိဝစ္ဆိတာ သဒ္ဓမ္မာ ဘိန္နတ္တာ, ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယိတ္တာဒိနော စ ဝိသေသနဿ ဝုတ္တေန ပကာရေနာဘိန္နတ္တာတိ.

265. ‘visuddha’ යනාදීන් ඒ දෙක ම උදාහරණයෙන් දක්වයි. මෙම සාගරය, බොහෝ කල් රැස් කරන ලද කුසල් මුල් නැමැති හේතුවෙන් මා විසින් පමුණුවන ලදී (ලබන ලදී). එය කෙසේ බඳු ද යත්? ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුව, සුරාසුරයන් (මුහුද) කලඹන කල්හි විෂෙන් මිශ්‍ර නොවීම නිසා පිරිසිදු වූ අමෘතය (පීයූෂය) ලබා දෙන බැවින් ‘විශුද්ධාමෘතසන්දායී’ (පිරිසිදු අමෘතය දෙන) සාගරයයි. දෝෂ ලේශයකින් වුව ද ස්පර්ශ නොවීම නිසා අතිශයින් ම නිර්මල වූ ද, මරණයක් නොමැති බැවින් අමෘතය යැයි කියනු ලබන නිවන් ධාතුව අනුශාසනා කිරීම් වශයෙන් ලබා දෙන බැවින් ‘විශුද්ධාමෘතසන්දායී’ වූ සද්ධර්මයයි. නිදොස් බැවින් ප්‍රශංසනීය වූ මුතු මැණික් ආදී රත්නයන්ට වාසස්ථානය (පවතින ස්ථානය) වන බැවින් ‘පසත්ථරතනාලය’ වූ සාගරයයි. බුද්ධාදීන් වහන්සේලා විසින් අනේක ප්‍රකාරයෙන් වර්ණනා කරන ලද, සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම සංඛ්‍යාත රත්නයන්ට ආකරයක් (වාසස්ථානයක්) වන බැවින් ‘පසත්ථරතනාලය’ වූ සද්ධර්මයයි. පතුලක් නොපෙනෙන බැවින් (අගාධ බැවින්) ගම්භීර වූ සාගරය ද, සද්ධර්මය ද මා විසින් ලබන ලදී යන්න පැහැදිලි ය. මෙහි විශේෂ්‍ය වන සාගරය, ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති සද්ධර්මයෙන් වෙනස් (භින්න) වන බැවින් ද, ‘විශුද්ධාමෘතසන්දායී’ ආදී විශේෂණ කියන ලද ක්‍රමයෙන් නොවෙනස් (අභින්න) වන බැවින් ද, මෙය ‘විශේෂ්‍ය මාත්‍රයෙන් භින්න වූ ද, අභින්න විශේෂණ ඇත්තා වූ ද’ සමාසෝක්තියයි.

၂၆၅. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ဝိသုဒ္ဓါ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယီ လောကဝေါဟာရတော ဒေဝါသုရာနံ သမုဒ္ဒမထနေ ဝိသေန အမိဿတ္တာ ဝိသုဒ္ဓဘူတပီယူသဒါယကော, ဥပမာဘူတသမုဒ္ဒဝဏ္ဏနာယ ဗုဒ္ဓိယံ ဝတ္တမာနဿ သဒ္ဓမ္မဿ ပကာသနတော ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယီ ကာမာမိသာဒိဒေါသလဝေနာပိ အမိဿိတတ္တာ အတိနိမ္မလံ ဇရာမရဏရဟိတံ နိဗ္ဗာနံ ဥပဒေသဒါနေန ဝေနေယျာနံ ဒါယကော, ပသတ္ထရတနာလယော နိဒ္ဒေါသတ္တာ ပသတ္ထာနံ မုတ္တာမဏိအာဒီနံ ရတနာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတော သမုဒ္ဒပက္ခေ, သဒ္ဓမ္မပက္ခေ ပန ပသတ္ထရတနာလယော ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပသတ္ထာနံ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မသင်္ခတရတနာနံ ပဝတ္တိဒေသဘူတော, ဂမ္ဘီရော ပကတိယာယေဝ အဂါဓော, ဧကတ္တနယာဒိစတုဗ္ဗိဓနယေဟိ ဂမ္ဘီရော အယံ အမ္ဘောဓိ စ ဧသော သမုဒ္ဒေါ စ, စိတ္တေန ဂဟိတသဒ္ဓမ္မော စ ပုညေန ဘဝန္တရောပစိတကုသလကမ္မေန မယာ အာပါဒိတော ပတ္တောတိ ဝိသေသျဘူတဿ အမ္ဘောဓိနော ဝတ္တုမိစ္ဆိတသဒ္ဓမ္မတော ဘိန္နတ္တာ စ, ‘‘ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယီ’’တိ ဣစ္စာဒိကာနံ ဝိသေသနာနံ ဥဘယဝိသေသျေပိ ယထာဝုတ္တနယေန အဘိန္နတ္တာ စ အယံ သမာသဝုတ္တိ ဝိသေသျမတ္တေန ဘိန္နာ အဘိန္နဝိသေသနာ ဟောတိ.

265. දැන් ‘visuddhā’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. ලෝක ව්‍යවහාරයෙන්, සුරාසුරයන් සමුද්‍රය කලඹන කල්හි විෂෙන් මිශ්‍ර නොවීම නිසා පිරිසිදු වූ අමෘතය දෙන බැවින් ‘විශුද්ධාමෘතසන්දායී’ (සාගරය) වන අතර, උපමාභූත සමුද්‍ර වර්ණනාවෙන් සිතෙහි පවත්නා සද්ධර්මය ප්‍රකාශ වන බැවින්, කාමාමිස ආදී දෝෂ ලෙශයකින් වුව ද මිශ්‍ර නොවීම නිසා අතිශයින් නිර්මල වූ ද, ජරා මරණ රහිත වූ ද නිවන දේශනා කිරීම් මඟින් විනේය ජනයාට ලබා දෙන බැවින් ‘විශුද්ධාමෘතසන්දායී’ (සද්ධර්මය) වේ. සමුද්‍ර පාර්ශ්වයෙන්, නිදොස් බැවින් ප්‍රශංසනීය වූ මුතු මැණික් ආදී රත්නයන් පවතින ස්ථානය වන බැවින් ‘පසත්ථරතනාලය’ වන අතර, සද්ධර්ම පාර්ශ්වයෙන් වනාහි, බුද්ධාදීන් වහන්සේලා විසින් ප්‍රශංසිත වූ සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම සංඛ්‍යාත රත්නයන් පවතින ස්ථානය වන බැවින් ‘පසත්ථරතනාලය’ වේ. ප්‍රකෘතියෙන්ම අගාධ බැවින් ද, ඒකත්ව නය ආදී සිවුවැදෑරුම් නයන්ගෙන් ගම්භීර බැවින් ද යුත් මේ සාගරය නැමැති සමුද්‍රය ද, සිතින් ගත් සද්ධර්මය ද, භවාන්තරයන්හි රැස් කරන ලද කුසල් කර්මයන් හේතුවෙන් මා විසින් ලබන ලදී. මෙසේ විශේෂ්‍ය වූ සාගරය, පැවසීමට අභිප්‍රේත සද්ධර්මයෙන් වෙනස් (භින්න) වන බැවින් ද, ‘විශුද්ධාමෘතසන්දායී’ යනාදී විශේෂණයන් විශේෂ්‍යයන් දෙකට ම කියන ලද ක්‍රමයෙන් සමාන (අභින්න) වන බැවින් ද, මෙම සමාසෝක්තිය ‘විශේෂ්‍ය මාත්‍රයෙන් වෙනස් වූ, අභින්න විශේෂණ සහිත’ සමාසෝක්තියක් වේ.

ဘိန္နာဘိန္နဝိသေသန

භින්නාභින්න විශේෂණ

၂၆၆.

266.

ဣစ္ဆိတတ္ထပဒေါ သာရော,ဖလပုပ္ဖောပသောဘိတော;

သစ္ဆာယော’ယ’မပုဗ္ဗောဝ,ကပ္ပရုက္ခော သမုဋ္ဌိတော.

කැමති අර්ථ ලබා දෙන, සාරවත් වූ, ඵල පුෂ්පයන්ගෙන් උපශෝභිත වූ, යහපත් සෙවණ ඇති මේ අපූර්ව කල්ප වෘක්ෂය පැනනැඟී ඇත.

၂၆၆. ‘‘ဣစ္ဆိတေ’’စ္စာဒိ. [Pg.259] အယမပုဗ္ဗောဝ ဝုတ္တဂုဏယောဂေန အစ္ဆရိယရူပတ္တာ ကပ္ပရုက္ခော သမုဋ္ဌိတော, ကီဒိသော? ဣစ္ဆိတံ လောကိယံ ယံ ကိဉ္စိ အတ္ထံ ပဒဒါတီတိ ဣစ္ဆိတတ္ထပဒေါ, ကပ္ပရုက္ခော. ဣစ္ဆိတံ လောကိယလောကုတ္တရံ ယံ ကိဉ္စိ အတ္ထံ ပဒဒါတီတိ ဣစ္ဆိတတ္ထပဒေါ, ဇိနော. သာရော သေဋ္ဌော, ကပ္ပရုက္ခော ဇိနော စ. ဖလာနိ ပုပ္ဖာနိ, တေဟိ ဥပသောဘိတော, ကပ္ပရုက္ခော. သဟ ဆာယာယ စန္ဒသူရိယာလောကဝိလောမရူပါယ ဝတ္တတေ သစ္ဆာယော, ကပ္ပရုက္ခော. ဇိနော တု ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာယ ကာယကန္တာဒိရူပါယ ဆာယာယ ယုတ္တောတိ သစ္ဆာယောတိ. အယံ ဝိသေသျမတ္တဘိန္နာ ဘိန္နာဘိန္နဝိသေသနာ ဇိနတော ဝိသေသျဿ ကပ္ပရုက္ခဿ ဘိန္နတ္တာ, ဖလပုပ္ဖောပသောဘိတတ္ထဿ ကပ္ပရုက္ခေယေဝ သမ္ဘဝါ, ဣစ္ဆိတတ္ထပဒတ္ထဿ သာရတာယ သစ္ဆာယတာယ ဥဘယတ္ထေဝ ဘာဝတော ဝုတ္တဝိဓိနာတိ.

266. ‘ඉච්ඡිත’ යනාදියයි. කලින් පවසන ලද ගුණ සම්පත්තියෙන් යුක්ත වීම නිසා ආශ්චර්යවත් ස්වරූපයක් ඇති මෙම අපූර්ව කල්පවෘක්ෂය පහළ විය. එය කෙබඳු ද? කැමති වන්නා වූ ලෞකික වූ යම් කිසි අර්ථයක් ලබා දෙන බැවින් ‘ඉච්ඡිතත්ථපද’ නම් වන කල්පවෘක්ෂයකි. කැමති වන්නා වූ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ යම් කිසි අර්ථයක් ලබා දෙන බැවින් ‘ඉච්ඡිතත්ථපද’ නම් වන ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ය. ‘සාර’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ කල්පවෘක්ෂය හා ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ය. ඵල හා පුෂ්පයන්ගෙන් අලංකාරවත් වූයේ කල්පවෘක්ෂය යි. චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ ආලෝකය වළක්වන සෙවණැල්ල සහිත වූයේ ‘සච්ඡāය’ නම් කල්පවෘක්ෂය යි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ වනාහි කලින් පවසන ලද ශරීර කාන්තිය ආදී ස්වරූපයේ ප්‍රභාවෙන් යුක්ත වන බැවින් ‘සච්ඡāය’ නම් වේ. මෙය විශේෂ්‍යයන් පමණක් වෙනස් වූ, වෙනස් වූ සහ නොවෙනස් වූ විශේෂණ සහිත ක්‍රමයකි. ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ නමැති විශේෂ්‍යයෙන් කල්පවෘක්ෂය නමැති විශේෂ්‍යය වෙනස් වන බැවිනි. ඵල පුෂ්පයන්ගෙන් අලංකාරවත් වීමේ අර්ථය කල්පවෘක්ෂයට පමණක් ලැබෙන අතර, කැමති අර්ථ ලබා දීම, සාරවත් බව සහ සෙවණ (කාන්තිය) සහිත බව යන ගුණාංග දෙකට ම පොදු බැවින් කලින් කියන ලද නීතියට අනුව වේ.

၂၆၆. ‘‘ဣစ္ဆိတတ္ထိ’’စ္စာဒိ. ဣစ္ဆိတတ္ထပဒေါ သတ္တေဟိ ဣစ္ဆိတာနံ လောကိယအဝိညာဏကဝတ္ထာဘရဏာဒီနံ ဒါယကော ကပ္ပရုက္ခဝဏ္ဏနာယ စိတ္တေ ပတိဋ္ဌိတဿ ဇိနပဒတ္ထဿ ကထေတုကာမတာယ ဣစ္ဆိတတ္ထပဒေါ သတ္တေဟိ ပတ္ထိတာနံ လောကိယလောကုတ္တရာနံ သကလတ္ထာနံ အနုရူပဝသေန တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ဒါယကော, သာရော ရုက္ခေသု ဤဒိသရုက္ခဿာဘာဝတော ဥတ္တမော, သာရော သဒေဝကာဒိသတ္တလောကေသု တာဒိသသတ္တဝိသေသာဘာဝတော ဥတ္တမော, ဖလပုပ္ဖောပသောဘိတော ကပ္ပဒ္ဒုမာနုရူပဖလေဟိ ပုပ္ဖေဟိ စ ဥပသောဘိတော, သစ္ဆာယော စန္ဒသူရိယာလောကေဟိ အာဝရဏီယရုက္ခစ္ဆာယာယ သမန္နာဂတော, သစ္ဆာယော နီလပီတာဒိဆဗ္ဗိဓရံသိဇာလေဟိ သမန္နာဂတော, အပုဗ္ဗော ပုဗ္ဗေ အသဉ္ဇာတော အယံ ကပ္ပရုက္ခော ဧသော ပစ္စက္ခော ကပ္ပပါဒပေါ သမုဋ္ဌိတော သတ္တာနံ ပုညာနုဘာဝေန လောကေ ပါတုဘူတောတိ. ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္ထဇိနပဒတ္ထတော ဝိသေသျဿ ကပ္ပရုက္ခဿ [Pg.260] ဘိန္နတ္တာ စ, ဣစ္ဆိတတ္ထဒါနသာရဘာဝသစ္ဆာယသင်္ခတာနံ ဝိသေသနာနံ ဥဘယသာဓာရဏတ္တာ စ, ဖလပုပ္ဖောပသောဘိတတာယ ရုက္ခဿေဝ ဝိသေသနတ္တာ စ အယံ သမာသဝုတ္တိ ဝိသေသျဘိန္နာဝ ဘိန္နာဘိန္နဝိသေသနာ ဟောတိ. ဣစ္ဆိတော စ သော အတ္ထော စေတိ စ, တံ ပဒဒါတီတိ စ, ဖလပုပ္ဖေဟိ ဥပသောဘိတောတိ စ, သဟ ဆာယာယ ဝတ္တမာနောတိ စ ဝါကျံ.

266. ‘ඉච්ඡිතත්ථි’ යනාදියයි. සත්ත්වයන් විසින් කැමති වන ලෞකික වූ අචේතනික වස්තු හා ආභරණ ආදිය ලබා දෙන්නා වූ ‘ඉච්ඡිතත්ථපද’ (කල්පවෘක්ෂය) වර්ණනා කිරීමෙන් සිතෙහි පිහිටි ජින පදයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති බැවින්, සත්ත්වයන් ප්‍රාර්ථනා කරන ලෞකික ලෝකෝත්තර වූ සකල විධ අර්ථයන් ඒ ඒ සත්ත්වයන්ට අනුරූප පරිදි ලබා දෙන්නා වූ ‘ඉච්ඡිතත්ථපද’ (ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ) වේ. වෘක්ෂයන් අතර මෙබඳු වෘක්ෂයක් නැති බැවින් උත්තම වූ ‘සාර’ (කල්පවෘක්ෂය) ද, දෙවියන් සහිත ලෝකයා අතර එවැනි සත්ත්ව විශේෂයක් නැති බැවින් උත්තම වූ ‘සාර’ (ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ) ද වේ. කල්ප වෘක්ෂයට අනුරූප ඵල හා පුෂ්පයන්ගෙන් අලංකාරවත් වූයේ ‘ඵලපුප්ඵොපසොභිත’ නම් වේ. චන්ද්‍ර සූර්යාලෝකයන් වළක්වන වෘක්ෂ සෙවණින් යුක්ත වූයේ ‘සච්ඡāය’ (කල්පවෘක්ෂය) වේ. නීල පීතාදී ෂඩ්වර්ණ රශ්මි මාලාවෙන් යුක්ත වූයේ ‘සච්ඡāය’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) වේ. පෙර නූපන් මෙම අපූර්ව කල්පවෘක්ෂය, ඇස් පනාපිට පෙනෙන කල්ප වෘක්ෂය සත්ත්වයන්ගේ පුණ්‍ය මහිමයෙන් ලෝකයෙහි පහළ වූයේ යැයි මෙසේ අර්ථ දැක්වේ. පැවසීමට අපේක්ෂිත ජින පදයේ අර්ථයෙන් විශේෂ්‍ය වූ කල්පවෘක්ෂය වෙනස් වන බැවින් ද, කැමති අර්ථ ලබා දීම, සාරවත් බව සහ සෙවණ (කාන්තිය) සහිත බව යන විශේෂණයන් දෙකට ම පොදු වන බැවින් ද, ඵල පුෂ්පයන්ගෙන් අලංකාරවත් වීම වෘක්ෂයට ම විශේෂණයක් වන බැවින් ද, මෙම සමාස වෘත්තිය විශේෂ්‍යයෙන් වෙනස් වූ, වෙනස් වූ ද නොවෙනස් වූ ද විශේෂණ සහිත වේ. ‘ඉච්ඡිතෝ ච සෝ අත්ථෝ චේති’ (කැමති වූ ද ඒ අර්ථය ද වේ), ‘තං පදදාතීති’ (එය ලබා දෙයි), ‘ඵලපුප්ඵෙහි උපසොභිතෝ’ (ඵල හා පුෂ්පයන්ගෙන් අලංකාරවත් වූ), ‘සහ ඡායාය වත්තමානෝ’ (ඡායාව සමඟ පවත්නා) යනු මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၂၆၇.

267.

သာဂရတ္တေန သဒ္ဓမ္မော,ရုက္ခတ္တေနော’ဒိတော ဇိနော;

သဗ္ဗေ သာဓာရဏာ ဓမ္မာ,ပုဗ္ဗတြာ’ညတြ တု’တ္တယံ.

සාගර ස්වරූපයෙන් සද්ධර්මය ද, වෘක්ෂ ස්වරූපයෙන් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද ප්‍රකාශ කරන ලදහ. පෙර උදාහරණයේ සියලු ගුණාංග පොදු වන අතර, අනෙක් උදාහරණයේ දී තුනක් පමණක් පොදු වේ.

၂၆၇. တဒုဘယံ ဝိဝရတိ ‘‘သာဂရတ္တေနိ’’စ္စာဒိနာ. သဒ္ဓမ္မော သမ္ဗုဒ္ဓဘာသိတော သာဂရတ္တေန သာဂရဂုဏသဒိသတ္တာ သာဂရရူပေန ဥဒိတောတိ သမ္ဗန္ဓော, ကိတ္တိတောတိ အတ္ထော. ဇိနော ရုက္ခတ္တေန ယထာဝုတ္တနယေန ဥဒိတော တံ ပတ္တော အနုပေက္ခိတဿ ကက္ခဝုတ္တိယာ အမ္ဘောဓိအာဒိသဒ္ဒါနံ. ပကရဏာဒိနာ တု တထာ ပတီတျုဒယော, အညထာ ကထံ အမ္ဘောဓိအာဒိသဒ္ဒါနံ ဓမ္မာဒိသစ္ဆာယကတ္တံ သိယာ. ဘေဒေါ တု အယံ ပုဗ္ဗတြ ‘‘ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယိ’’စ္စာဒိကေ သဗ္ဗေ ယေ ကေစိ တတြောပါတ္တာ ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယိတ္တာဒယော သာဓာရဏာ တုလျာ ဓမ္မာ ဝိသေသနာနိ ဥဘယတြာပိ သမ္ဘဝါ, အညတြ တု အနန္တရဝုတ္တ ‘‘ဣစ္ဆိတတ္ထပဒေါ’’ဣစ္စာဒေါ ပန တယံ သာဓာရဏံ, အသာဓာရဏဉ္စ ဝိသေသနံ ဝုတ္တနယေနေတိ.

267. ‘සාගරත්තෙන’ යනාදියෙන් ඒ කරුණු දෙක පැහැදිලි කරයි. සම්බුද්ධ භාෂිත සද්ධර්මය සාගර ස්වරූපයෙන් (සාගරයේ ගුණයන්ට සමාන බැවින්) ප්‍රකාශ කරන ලදි යනු සම්බන්ධය යි. පවසන ලදි යන්න එහි අර්ථය යි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ වෘක්ෂ ස්වරූපයෙන් කලින් පවසන ලද පරිදි ප්‍රකාශ කරන ලදහ. ‘අම්භෝධි’ (මහ සගර) ආදී ශබ්දයන්ගේ අර්ථයන් නොසලකා හැරීමෙන් සන්දර්භය මඟින් එබඳු වැටහීමක් ඇති වේ. එසේ නොවේ නම් ‘අම්භෝධි’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් සද්ධර්මාදියේ සෙවණ/ප්‍රභාව කෙසේ නම් ඇති වේ ද? මෙහි වෙනස වනාහි, පෙර කියන ලද ‘විසුද්ධාමතසන්දායි’ යනාදී උදාහරණයේ එහි දක්වන ලද පිරිසිදු අමෘතය දීම ආදී සියලු ම ධර්මයන් (විශේෂණ) පොදු වූ, සමාන වූ, දෙපසට ම ගැළපෙන ගුණාංග වේ. අනෙක් එනම් මීට පසුව කියන ලද ‘ඉච්ඡිතත්ථපද’ යනාදී උදාහරණයේ දී තුනක් පොදු වන අතර, අන් කරුණු අසාධාරණ (පොදු නොවන) විශේෂණයන් වන බව කලින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් දත යුතු ය.

၂၆၇. ဣဒါနိ တေဟိ ဒွီဟိ သမာသဝုတ္တေဟိ ဝုတ္တတ္ထဒွယံ ပကာသေတိ ‘‘သာဂရိ’’စ္စာဒိနာ. သာဂရတ္တေန သာဂရရူပေန သဒ္ဓမ္မော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မော ဥဒိတော ကထိတော, ရုက္ခတ္တေန ဇိနော ဥဒိတော. သာဂရကပ္ပရုက္ခာဒိသဒ္ဒါ အတ္တနော အဘိဓေယျဘူတသာဂရရုက္ခာဒိကေ အတ္ထေ မုချဘာဝေန [Pg.261] အပဝတ္တိတွာ ဗုဒ္ဓိယံ ပဝတ္တအတ္ထဿာပိ သာဓာရဏဘူတဝိသေသနပရိဂ္ဂဟေန ဂမ္မမာနေ ဝတ္တုမိစ္ဆိတသဒ္ဓမ္မဇိနပဒတ္ထေယေဝ ပကရဏာဒိတော တာဒိသအတ္ထပ္ပတီတိယာသမ္ဘဝတော မုချဘာဝေန ပဝတ္တန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. တထာ ဟိ ယဒိ ဧတေ မုချတ္ထေန န ပဝတ္တန္တိ, အမ္ဘောဓိကပ္ပရုက္ခသဒ္ဒါ သဒ္ဓမ္မဇိနပဒတ္ထေ ကထံ ပကာသေန္တီတိ တေသု ဒွီသု ဥဒါဟရဏေသု ပုဗ္ဗတြ ‘‘ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယီ’’ဣစ္စာဒိပုဗ္ဗုဒါဟရဏေ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ‘‘ဝိသုဒ္ဓါမတသန္ဒာယီ’’တိ သဗ္ဗေ ဝိသေသနဓမ္မာ သာဓာရဏာ အမ္ဘောဓိသဒ္ဓမ္မာနံ သမာနာ, အညတြ တု ‘‘ဣစ္ဆိတတ္ထပဒေါ’’တိအာဒိကေ အညသ္မိံ ဥဒါဟရဏေ ပန တယံ ‘‘ဣစ္ဆိတတ္ထပဒေါ, သာရော, သစ္ဆာယော’’တိ ဝိသေသနတ္တယံ သာဓာရဏံ. ဖလပုပ္ဖောပသောဘိတဘာဝေါ ပန ရုက္ခာဝေဏိကော, ‘‘အပုဗ္ဗော’’ဣစ္စာဒိကံ ဝိသေသနမေဝ. တထာ ဟိ ဣမိနာ ရုက္ခဓမ္မဘူတော ကောစိ ဝိသေသော ပကာသိတော န ဟောတီတိ ဝိသေသနတ္တံ အညေသုယေဝ ဝုတ္တံ.

267. දැන් ඒ සමාස වෘත්තීන් දෙකෙන් පැවසූ අර්ථ දෙක ‘සාගර’ යනාදියෙන් ප්‍රකාශ කරයි. සාගර ස්වරූපයෙන් සද්ධර්මය එනම් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශිත පරියත්ති සද්ධර්මය පවසන ලදි. වෘක්ෂ ස්වරූපයෙන් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ පවසන ලදහ. සාගර, කල්පවෘක්ෂ ආදී ශබ්දයන් තමන්ගේ මූලික අර්ථය වන සාගර, වෘක්ෂ ආදී අර්ථයන්හි ප්‍රධාන වශයෙන් නොපවත්වා, බුද්ධියෙහි පවතින අර්ථයෙහි ද පොදු වූ විශේෂණ ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන් අවබෝධ වන බැවින්, ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති සද්ධර්ම හා ජින පදයන්හි ම සන්දර්භය ආදියෙන් එබඳු අර්ථයක් වැටහෙන බැවින් ප්‍රධාන වශයෙන් පවතින බව මෙහි අදහසයි. එසේ වුවහොත්, ඉදින් මේවා ප්‍රධාන අර්ථයෙන් නොපවතින්නේ නම්, ‘අම්භෝධි’, ‘කල්පරුක්ඛ’ ශබ්ද සද්ධර්ම හා ජින පදයන්ගේ අර්ථ කෙසේ නම් ප්‍රකාශ කරත් ද? ඒ උදාහරණ දෙකෙන්, පළමු ‘විසුද්ධාමතසන්දායී’ යනාදී පෙර උදාහරණයේ දී ‘විසුද්ධාමතසන්දායී’ (පිරිසිදු අමෘතය දෙන) යනාදී සියලු විශේෂණ ධර්මයන් සාගරයටත් සද්ධර්මයටත් පොදු වේ. අනෙක් ‘ඉච්ඡිතත්ථපදෝ’ යනාදී දෙවන උදාහරණයේ දී ‘ඉච්ඡිතත්ථපදෝ, සාරෝ, සච්ඡායෝ’ යන විශේෂණ තුන පොදු වේ. ඵල පුෂ්පයන්ගෙන් අලංකාරවත් වීම වනාහි වෘක්ෂයට ම ආවේණික වූවකි. ‘අපුබ්බෝ’ යන්න ද විශේෂණයක් ම වේ. මෙයින් වෘක්ෂ ධර්මයට අයත් යම් කිසි විශේෂත්වයක් ප්‍රකාශ නොවන බැවින්, එහි විශේෂණ භාවය අනෙක් ඒවාට ම පවසන ලදි.

၂၆၈.

268.

ဝတ္ထုနော’ညပ္ပကာရေန, ဌိတာ ဝုတ္တိ တဒညထာ;

ပရိကပ္ပီယတေ ယတ္ထ, သာ ဟောတိ ပရိကပ္ပနာ.

යම් තැනක වස්තුවක් පවතින ආකාරයට වඩා වෙනස් ආකාරයකින්, එහි පැවැත්ම වෙනත් ක්‍රමයකින් කල්පනා කරනු ලැබේද, එය ‘පරිකල්පනා’ (උත්ප්‍රේක්ෂා) අලංකාරය වේ.

၂၆၈. ပရိကပ္ပနံ ပရိကပ္ပေတိ ‘‘ဝတ္ထုနော’’စ္စာဒိနာ. ဝတ္ထုနော သဇီဝဿ နိဇ္ဇီဝဿ ဝါ ဝုတ္တိ အဝတ္ထာ အညပ္ပကာရေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတပ္ပကာရာပေက္ခာယ အညေနေဝ ရူပေန ဌိတာ, တဿေဝ တတော ယထာဝဋ္ဌိတပ္ပကာရတော အညထာ အညေန ပကာရေန ပရိကပ္ပီယတေ ယတ္ထ ဝုတ္တိယံ, သာ ပရိကပ္ပနာ ဟောတိ, ပရိကပ္ပီယတေ အညထာ ကရီယတေ ဝတ္ထုဋ္ဌိတိ ဧတိဿန္တိ ကတွာ.

268. ‘වත්ථුනෝ’ යනාදියෙන් පරිකල්පනය (උත්ප්‍රේක්ෂාව) විස්තර කරයි. සජීවී හෝ අජීවී හෝ වස්තුවක පවත්නා වූ ස්වභාවය (අවස්ථාව), ප්‍රකාශ කිරීමට බලාපොරොත්තු වන ආකාරයට වඩා වෙනස් වූ ස්වරූපයකින් පවතිද්දී, එය පවතින නියම ස්වභාවයට වඩා වෙනස් වූ වෙනත් ආකාරයකින් යම් ප්‍රකාශනයක කල්පනා කරනු ලැබේද, එය ‘පරිකල්පනා’ (උත්ප්‍රේක්ෂාව) නම් වේ. ‘මෙහිදී වස්තුවේ පැවැත්ම වෙනස් කොට කල්පනා කරනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් පරිකල්පනා නම් වේ.

၂၆၈. ဣဒါနိ ပရိကပ္ပနံ ဒဿေတိ ‘‘ဝတ္ထုနော’’ဣစ္စာဒိနာ. ဝတ္ထုနော ယဿ ကဿစိ သဝိညာဏကအဝိညာဏကပဒတ္ထဿ ဝုတ္တိ ပဝတ္တိ အညပ္ပကာရေန ကပ္ပနီယပ္ပကာရတော အညေန ဝိဇ္ဇမာနပ္ပကာရေန ဌိတာ ပဝတ္တမာနာ, တဒညထာ [Pg.262] တတော ဝိဇ္ဇမာနပ္ပကာရတော အညေနာဝိဇ္ဇမာနပ္ပကာရေန ယတ္ထ ဝုတ္တိယံ ပရိကပ္ပီယတေ, သာ ပရိကပ္ပနာ နာမ ဟောတိ. ပရိကပ္ပီယတေ အညထာ ကရီယတေ ဝတ္ထုဋ္ဌိတိ ဧတိဿမိတိ ဝိဂ္ဂဟော.

268. දැන් ‘වත්ථුනෝ’ යනාදියෙන් පරිකල්පනය දක්වයි. සචේතනික හෝ අචේතනික වූ යම් කිසි වස්තුවක පැවැත්ම, සිතින් මවාගන්නා ආකාරයට වඩා වෙනස් වූ, දැනට පවත්නා ස්වභාවයකින් යුක්තව තිබියදී, යම් ප්‍රකාශනයක දී එය පවත්නා ස්වභාවයට වඩා වෙනස් වූ, නොපවතින ආකාරයකින් සිතින් මවාගනු (කල්පනා කරනු) ලැබේද, එය ‘පරිකල්පනා’ (උත්ප්‍රේක්ෂාව) නම් වේ. ‘ඇය කෙරෙහි වස්තුවේ පැවැත්ම වෙනස් කොට මවාගනු ලැබේ’ යන්න මෙහි විග්‍රහයයි.

၂၆၉.

269.

ဥပမာဗ္ဘန္တရတ္တေန, ကိရိယာဒိဝသေန စ;

ကမေနော’ဒါဟရိဿာမိ, ဝိဝိဓာ ပရိကပ္ပနာ.

උපමා අන්තර්ගත වීමෙන් ද, ක්‍රියා ආදීන්ගේ වශයෙන් ද විවිධ වූ පරිකල්පනාවන් (උත්ප්‍රේක්ෂාවන්) මම පිළිවෙළින් උදාහරණ සහිතව දක්වන්නෙමි.

၂၆၉. ဘေဒံ တဿာ ဒဿေတိ ‘‘ဥပမာ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဥပမာ အဗ္ဘန္တရေ ယဿာ, တဿာ ဘာဝေါ, တေန စ, ကိရိယာဒိဝသေန စ ဝိဝိဓာ နာနပ္ပကာရာ ပရိကပ္ပနာ ဣဒါနိ ကမေန ဥဒါဟရိဿာမိ.

269. ‘‘උපමා’’ යනාදී වශයෙන් ඇයගේ (එම පරිකල්පනාවේ) ප්‍රභේදයන් දක්වයි. යමක ඇතුළත උපමාවක් වේද, ඇයගේ භාවය (ඇතුළත් බව) ද, ක්‍රියාව ආදී වශයෙන් ද විවිධ වූ නොයෙක් ආකාර වූ පරිකල්පනයන් දැන් අනුපිළිවෙළින් උදාහරණ දක්වන්නෙමි.

၂၆၉. ဣဒါနိ တဿ ဘေဒံ ဒဿေတိ ‘‘ဥပမာဗ္ဘန္တရေ’’စ္စာဒိနာ. ဥပမာဗ္ဘန္တရတ္တေန ဥပမာယ အဗ္ဘန္တရေ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ စ ကိရိယာဒိဝသေန စ ဝိဝိဓာ ပရိကပ္ပနာ ကမေန ဥဒါဟရိဿာမိ. ဥပမာ အဗ္ဘန္တရေ အဿာ ပရိကပ္ပနာယေတိ စ, တဿာ ဘာဝေါတိ စ, အနေကေ ဝိဓာ ပကာရာ ယာသမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

269. දැන් ‘‘උපමාබ්භන්තරේ’’ යනාදී වශයෙන් එහි ප්‍රභේද දක්වයි. උපමාව ඇතුළත් වූ බැවින් ද, උපමාව තුළ විද්‍යමාන වන බැවින් ද, ක්‍රියාව ආදී වශයෙන් ද විවිධාකාර වූ පරිකල්පනයන් අනුපිළිවෙළින් උදාහරණ සහිතව දක්වන්නෙමි. මෙම පරිකල්පනාවෙහි ඇතුළත උපමාව ඇති බැවින් ද, ඇයගේ භාවය (ඇතුළත් බව) ද, යම් පරිකල්පනාවන්හි නොයෙක් ආකාර වූ ප්‍රභේද ඇත්ද, එය (උපමාභ්‍යන්තර පරිකල්පනය) යනු විග්‍රහයයි.

ဥပမာဗ္ဘန္တရပရိကပ္ပနာ

උපමාභ්‍යන්තර පරිකල්පනය

၂၇၀.

270.

ဣစ္ဆာဘင်္ဂါတုရာ’သီနာ,တာ’တိနိစ္စလ’မစ္ဆရာ;

ဝသံ နေန္တီဝ ဓီရံ တံ,တဒါ ယောဂါဘိယောဂတော.

කැමැත්ත භංග වීමෙන් පීඩිතව, අතිශයින් නිශ්චලව හුන් ඒ මාර කන්‍යාවෝ, එකල යෝග අභියෝගයෙහි (මන්ත්‍ර ජප කිරීමෙහි) යෙදීමෙන්, ඒ ධීර (උතුම් බුදුරජාණන්) වහන්සේව තමන්ගේ වසඟයට පමුණුවන්නාක් මෙන් වූහ.

၂၇၀. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဣစ္ဆာ’’ဣစ္စာဒိ. ဣစ္ဆာဘင်္ဂေန ‘‘ဗုဒ္ဓံ ဘဂဝန္တံ ဝသေ ဝတ္တေဿာမာ’’တိ ဗောဓိမူလေ ကတာဘိလာသဝိနာသေန အာတုရာ ဒုက္ခိတာ အတိနိစ္စလသဘာဝပ္ပတ္တာ အတိနိစ္စလံ နာသိကဂ္ဂေ နယနေ ကတာနတာဝသေန အစ္စန္တမကြိယမာသီနာ နိသိန္နာ တာ အစ္ဆရာ ယောဂိနိသင်္ကာသာ မာရင်္ဂနာတိ [Pg.263] ယထာဝဋ္ဌိတာယ သစေတနာနံ မာရင်္ဂနာလက္ခဏာနံ ဝတ္ထူနံ ဝုတ္တိ ဝုတ္တာ, သာယမညထာ ပရိကပ္ပီယတေ. ဓီရံ ဒေဝင်္ဂနာနမ္ပိ သိင်္ဂါရဘာဝေါပစရိတဝိလာသာတိသယေနာပိ အကမ္ပတ္တာ. တံ ဘဂဝန္တံ. ယောဂေါ မန္တာနုဋ္ဌာနံ, တတ္ထ အဘိယောဂတော ယုဉ္ဇနေန ဝသမတ္တနော အာယတ္တဘာဝံ တဒါ နေန္တီဝ ဝဟန္တိ မညေတိ. ဧတ္ထ ဣဝ သဒ္ဒသုတိယာ ဥပမာသန္ဒေဟော န ကာတဗ္ဗော, သဝသာနယနမကုဗ္ဗန္တိယော မာရင်္ဂနာ ဝသံ နေန္တီဝါတိ ပရိကပ္ပီယန္တေ. ဟောတိ စ–

270. ‘‘ඉච්ඡා’’ යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. කැමැත්ත භංග වීමෙන් - ‘‘භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ වසඟ කර ගන්නෙමු’’යි බෝධි මූලයේදී කරන ලද අභිලාෂය විනාශ වීමෙන් පීඩිත වූ, දුකට පත් වූ, අතිශයින් නිශ්චල ස්වභාවයට පත් වූ, නාසාග්‍රයෙහි දෑස් යොමු කර පහත් කරගත් ආකාරයෙන් අතිශයින්ම ක්‍රියාවන්ගෙන් තොරව හුන්නා වූ, අසුන්ගෙන සිටි, යෝගිනියන් බඳු වූ ඒ මාර කන්‍යාවන්ගේ යථාභූත වූ සචේතනික මාර කන්‍යාවන්ගේ ලක්ෂණ ඇති වස්තූන්ගේ පැවැත්ම කියන ලදී. එය මෙසේ වෙනත් ආකාරයකින් පරිකල්පනය කරනු ලැබේ. දෙව්ලියන්ගේ පවා ශෘංගාර ලීලාවන්ගේ හා විලාසයන්ගේ අතිශය භාවයෙන් පවා නොසැලෙන බැවින් ‘‘ධීර’’ නම් වූ, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව, යෝගය නම් මන්ත්‍ර අනුෂ්ඨානයයි, එහි යෙදීමෙන් තමන්ගේ වසඟයට, තමන්ට අයත් බවට එකල පමුණුවන්නාක් මෙන් (නෙන්තීව) ගෙනයන්නාක් මෙන් සිතේ. මෙහි ‘‘ඉව’’ (මෙන්) යන ශබ්දය ඇසීමෙන් උපමා සැකයක් නොකළ යුතුය. තමන්ගේ වසඟයට නොපමුණුවන මාර කන්‍යාවෝ වසඟයට පමුණුවන්නාක් මෙන් පරිකල්පනය කරනු ලැබෙති. මෙසේද වෙයි –

‘‘ဝသံ နေန္တီဝ ဓီရ’’န္တိ, နယနေ နော’ပမာနတာ;

န ဟိ ကတ္တုကြိယာယ’တ္ထိ, ဥပမာနောပမေယျတာတိ.

‘‘වසං නෙන්තීව ධීරං’’ යන්නෙහි, වසඟයට පැමිණවීමෙහි උපමාන භාවයක් නැත. මන්දයත්, කර්තෘගේ ක්‍රියාවෙහි උපමාන-උපමේය භාවයක් නැති බැවිනි.

ကြိယာပရိကပ္ပတ္တေပိ အယမုပမာဗ္ဘန္တရာ ပရိကပ္ပနာ, န ကေဝလကြိယာပရိကပ္ပနာ မာရင်္ဂနာနမစလောပဝေသနဿ ယောဂါဘိယောဂေန သာမျသန္ဒဿနတော, တထာဘူတာယ စောပဝေသနကြိယာယ ဓီရဿာပိ တာဒိသဿ ဘဂဝတော အဝသာနယနတ္တန္တိ ပရိကပ္ပနတောတိ.

ක්‍රියා පරිකල්පනයක් වුවද, මෙය උපමාභ්‍යන්තර පරිකල්පනයකි. හුදු ක්‍රියා පරිකල්පනයක් පමණක් නොවේ. මාර කන්‍යාවන්ගේ නිශ්චලව අසුන්ගෙන සිටීම යෝග අභියෝගය (තපසෙහි යෙදීම) සමඟ සමානත්වයක් දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එබඳු වූ අසුන්ගෙන සිටීමේ ක්‍රියාවෙන්, එබඳු වූ ධීර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේව වසඟයට පමුණුවන්නාක් මෙන් පරිකල්පනය කරන බැවිනි.

၂၇၀. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ဣစ္ဆာ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဣစ္ဆာဘင်္ဂါတုရာ အဇပါလနိဂြောဓမူလေ နိသိန္နံ ဘဂဝန္တံ ‘‘ပလောဘေဿာမာ’’တိ မာရင်္ဂနာ အတ္တနာယေဝ ကတာယ ဣစ္ဆာယ အနိဗ္ဗတ္တိယာ ပီဠိတာ, အတိနိစ္စလံ ဟုတွာ နာသိကဂ္ဂေ ပတိတဒိဋ္ဌေဟိ သမန္နာဂတာနညဝုတ္တိယာ ကြိယန္တရဝိရဟတော. အာသီနာ ဈာယမာနာ နိသိန္နာ တာ အစ္ဆရာ ယောဂိနိသဒိသာ တဏှာအရတိရဂါသင်္ခါတာ မာရင်္ဂနာယော ဓီရံ သိင်္ဂါရာဓိပ္ပာယေန ကတာနေကလီလာဝိလာသေနာပိ အကမ္ပမာနံ တံ ဘဂဝန္တံ ယောဂါဘိယောဂတော မန္တဇပ္ပနသင်္ခါတယောဂေ ယုဉ္ဇနေန ဝသံ အတ္တနော ဝသံ တဒါ အတ္တနော ပရာဇိတကာလေ နေန္တီဝ ပါပေန္တိ မညေတိ. ဧတ္ထ ပုဗ္ဗဒ္ဓေန မာရင်္ဂနာသင်္ခါတသဇီဝပဒတ္ထာနံ ဝိဇ္ဇမာနပ္ပကာရံ ဒဿိတံ. [Pg.264] ပုန အပရဒ္ဓေန တေသမေဝ အဝိဇ္ဇမာနယောဂါဘိယောဂေန ဝသီကရဏံ ကပ္ပိတံ. မာရင်္ဂနာနံ နိစ္စလနိသဇ္ဇာယ ယောဂိနီနံ မန္တဇ္ဈယနသဒိသတ္တာ မာရင်္ဂနာနံ ယောဂိနီနံ ဥပမာနောပမေယျတ္တံ သာမတ္ထိယာ ဂမျတေတိ ဧသာ ဥပမာဗ္ဘန္တရပရိကပ္ပနာ နာမ. ‘‘နေန္တိ ဣဝါ’’တိ ပယောဂေ ကတေပိ ကြိယာပရိကပ္ပနံ န ဟောတေဝ. ဣစ္ဆာယ ဘင်္ဂေါတိ စ, တေန အာတုရာတိ စ, နိဂ္ဂတံ စလံ စလနံ အသ္မာ အာသနသ္မာတိ စ, အတိသယေန နိစ္စလန္တိ စ, ကြိယာဝိသေသနံ, ယောဂေ အဘိယောဂေါတိ စ ဝါကျံ.

270. දැන් ‘‘ඉච්ඡා’’ යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. කැමැත්ත භංග වීමෙන් පීඩිත වූ යනු, අජපාල නුග රුක මුල වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ‘‘පොළඹවන්නෙමු’’යි මාර කන්‍යාවන් තමන් විසින්ම ඇති කරගන්නා ලද කැමැත්ත ඉටු නොවීමෙන් පීඩිත වූ, අතිශයින් නිශ්චලව නාසාග්‍රයෙහි පතිත වූ දෘෂ්ටියෙන් යුක්තව වෙනත් පැවැත්මක් හෝ වෙනත් ක්‍රියාවක් නොමැතිව, ‘‘හුන්නා වූ’’ (ආසීනා) යනු මෙනෙහි කරමින් (ධ්‍යාන වඩන්නාක් මෙන්) අසුන්ගෙන සිටි, යෝගිනියන් වැනි වූ තණ්හා, අරති, රගා යන මාර දූවරු, ශෘංගාර අදහසින් කරන ලද නොයෙක් ලීලා විලාසයන්ගෙන් පවා නොසැලෙන ‘‘ධීර’’ වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ‘‘යෝග අභියෝගයෙන්’’ - එනම් මන්ත්‍ර ජප කිරීම නම් වූ යෝගයෙහි යෙදීමෙන් එකල, එනම් තමන් පරාජය වූ අවස්ථාවෙහි තමන්ගේ වසඟයට පමුණුවන්නාක් මෙන් (නෙන්තීව) පමුණුවති යි සිතේ. මෙහි මුල් අර්ධයෙන් මාර කන්‍යාවන් නම් වූ සජීවී වස්තූන්ගේ පවත්නා ආකාරය දක්වන ලදී. නැවත පසු අර්ධයෙන් ඔවුන්ගේම නොපවතින යෝග අභියෝගයකින් වසඟ කිරීමක් කල්පනා කරන ලදී. මාර කන්‍යාවන්ගේ නිශ්චලව අසුන් ගැනීම යෝගිනියන්ගේ මන්ත්‍ර ජප කිරීමට සමාන බැවින් මාර කන්‍යාවන් සහ යෝගිනියන් අතර උපමාන-උපමේය භාවය සාමර්ථ්‍යයෙන් වැටහෙන බැවින් මෙය ‘‘උපමාභ්‍යන්තර පරිකල්පනය’’ නම් වේ. ‘‘නෙන්ති ඉව’’ යන යෙදුම යෙදුවද ක්‍රියා පරිකල්පනයක්ම නොවේ. ‘‘කැමැත්තේ භංගය’’ යන්නෙන් ද, එයින් ‘‘පීඩිත වූ’’ යන්නෙන් ද, ‘‘මේ අසුනෙන් චලනය වීමක් නැත’’ යන්නෙන් ද, ‘‘අතිශයින් නිශ්චල වූ’’ යන්නෙන් ද ක්‍රියා විශේෂණයක් වේ. ‘‘යෝගයෙහි අභියෝගය’’ යනු වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

‘‘နေန္တိ ဣဝါ’’တိ ဣဓ ဣဝသဒ္ဒသုတိယာ ဥပမာဇောတနတ္ထံ စေတိ သံသယော န ကာတဗ္ဗော, သာဓမ္မသင်္ခါတဂုဏဝိသေသဿ သမ္ဗန္ဓေ အသတိ ကြိယာမတ္တဿ ဥပမာဘာဝတော. ဝုတ္တံ ဟိ–

‘‘නෙන්ති ඉව’’ යන්නෙහි, මෙහි ‘‘ඉව’’ ශබ්දය ඇසීමෙන් උපමාව දැක්වීමක් යැයි සැකයක් නොකළ යුතුය. සමාන ධර්මතා සංඛ්‍යාත ගුණ විශේෂයක සම්බන්ධයක් නොමැති විට හුදු ක්‍රියාව පමණක් උපමා නොවන බැවිනි. මක්නිසාද යත් මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘ဝသံ နေန္တီဝ ဓီရ’’န္တိ, နယေန နော’ပမာနတာ;

န ဟိ ကတ္တုကြိယာယ’တ္ထိ, ဥပမာနောပမေယျတာတိ.

‘‘වසං නෙන්තීව ධීරං’’ යන්නෙහි, වසඟයට පැමිණවීමෙහි උපමාන භාවයක් නැත. මන්දයත්, කර්තෘගේ ක්‍රියාවෙහි උපමාන-උපමේය භාවයක් නැති බැවිනි.

‘‘ဝသံ နေန္တီဝ ဓီရ’’န္တိ ဧတ္ထ နယနေ ဂမျမာနေ ပါပနေ ဥပမာနတာ ဥပမာနဘာဝေါ နတ္ထိ, ဟိ တထေဝ, ကတ္တုကြိယာယ ကတ္တုသမ္ဗန္ဓိယာ ကြိယာယ ဥပမာနောပမေယျတာ ဥပမာနဘာဝေါ ဥပမေယျဘာဝေါ နတ္ထီတိ အယံ ဟေတ္ထတ္ထော.

‘‘වසං නෙන්තීව ධීරං’’ යන්නෙහි මෙහි පැමිණවීම (ලඟා කරවීම) යන අර්ථය වැටහෙන කල්හි, උපමාන භාවයක් නැත. සැබවින්ම එසේමය. කර්තෘට සම්බන්ධ වූ ක්‍රියාවෙහි උපමාන-උපමේය භාවයක්, එනම් උපමාන භාවය හෝ උපමේය භාවය හෝ නැත යන්න මෙහි අදහසයි.

ကြိယာပရိကပ္ပနာ

ක්‍රියා පරිකල්පනය

၂၇၁.

271.

ဂဇံ မာရော သမာရုဠှော, ယုဒ္ဓါယ’စ္စန္တ’မုန္နတံ;

မဂ္ဂ’မနွေသတိ နူန, ဇိနဘီတော ပလာယိတုံ.

යුද්ධය පිණිස අතිශයින් උස් වූ හස්තියෙකුට නැඟුණු මාරයා, ජින (බුදුරජාණන්) වහන්සේට බියෙන් පලා යාමට මඟක් සොයන්නේ සිකුරුය (නියතය).

၂၇၁. ‘‘ဂဇ’’မိစ္စာဒိ. ယုဒ္ဓါယ အစ္စန္တမတိသယေန ဥန္နတမုစ္စံ ဂဇံ ဟတ္ထိံ သမာရုဠှော မာရော ဝသဝတ္တီ တံ ဇိနာတီတိ အတ္ထေန ဇိနတော ဘီတော ပလာယိတုံ ကိဉ္စိ နိလီယနဋ္ဌာနံ မဂ္ဂံ ပထံ အနွေသတိ နူန မညေ. ဣတိ ကြိယာပရိကပ္ပနာ အာရောဟနကြိယာယ မဂ္ဂမနွေသနတ္ထန္တိ ပရိကပ္ပိတတ္တာ.

271. ‘‘ගජං’’ යනාදියයි. යුද්ධය සඳහා අතිශයින්ම උස් වූ හස්තියාට නැඟුණු වසවර්ති මාරයා, කෙලෙසුන් දිනූ බැවින් ‘‘ජින’’ නම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙන් බියපත්ව පලා යනු පිණිස සැඟවෙන ස්ථානයක් හෝ මඟක් සොයන්නේය යනුවෙන් සිතේ. මෙසේ හස්තියාට නැඟීමේ ක්‍රියාව මඟ සෙවීම පිණිස යැයි පරිකල්පනය කරන ලද බැවින් මෙය ‘‘ක්‍රියා පරිකල්පනය’’ වේ.

၂၇၁. ‘‘ဂဇ’’မိစ္စာဒိ. [Pg.265] ယုဒ္ဓါယ ယုဒ္ဓတ္ထံ အစ္စန္တံ အတိသယေန ဥန္နတံ ဒိယဍ္ဎသတယောဇနာယာမာနုရူပဥစ္စဂုဏသမန္နာဂတံ ဂဇံ ဂိရိမေခလံ သမာရုဠှော မာရော ဇိနာ ဘီတော ပလာယိတုံ မဂ္ဂံ နိဗ္ဘယံ ပထံ အနွေသတိ နူန ဂဝေသတိ မညေ. ယုဒ္ဓတ္ထံ ကုရုမာနော ဂဇာရောဟနံ မဂ္ဂါနွေသနတ္ထမိတိ ကဝိနာ ပရိကပ္ပိတတ္တာ ဧသာ ကြိယာပရိကပ္ပနာ နာမ. အစ္စန္တမိတိ အသင်္ချ သသင်္ချဘာဝေပိ ပကရဏတော အာဓိက္ကေ ဧဝ ဝတ္တတိ.

271. ‘‘ගජං’’ යනාදියයි. යුද්ධය පිණිස, යොදුන් එකසිය පනහක් පමණ උසකින් යුත් ගිරිමේඛලා නම් හස්තියාට නැඟුණු මාරයා, ජිනයන් වහන්සේ කෙරෙන් බියපත් වී පලා යෑමට බියෙන් තොර මඟක් සොයන්නේය (ගවේෂණය කරන්නේය)යි සිතේ. යුද්ධය සඳහා කරන්නා වූ ඇතාට නැඟීම, පලා යාමට මඟ සෙවීම සඳහා යැයි කවියා විසින් පරිකල්පනය කරන ලද බැවින් මෙය ‘‘ක්‍රියා පරිකල්පනය’’ නම් වේ. ‘‘අච්චන්තං’’ (අතිශයින්) යන්න සංඛ්‍යා රහිත හෝ සංඛ්‍යා සහිත භාවයෙහි වුවද ප්‍රකරණයට අනුව අධික බවෙහිම වැටේ.

ဂုဏပရိကပ္ပနာ

ගුණ පරිකල්පනය

၂၇၂.

272.

မုနိန္ဒ ပါဒဒွန္ဒေ တေ, စာရုရာဇီဝသုန္ဒရေ;

မညေ ပါပါဘိသမ္မဒ္ဒ-ဇာတသောဏေန သောဏိမာ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ මනහර පියුමක් බඳු සුන්දර වූ ශ්‍රී පාද යුග්මයෙහි ඇති රත් පැහැය, පාපයන් (කෙලෙස් සතුරන්) තෙරපා මැනවින් මැඩලීමෙන් හටගත් ලෙයින් රතු වූවක් යැයි සිතමි.

၂၇၂. မုနိန္ဒ တေ စာရု စ တံ ရာဇီဝံ ပဒုမဉ္စ တမိဝ သုန္ဒရံ တသ္မိံတေ ပါဒဒွန္ဒေ သောဏိမာ လောဟိတတ္တဂုဏော, ဣတိ ယထာဝဋ္ဌိတာ အစေတနဿ လောဟိတတ္တလက္ခဏဿ ဝတ္ထုနော ဝုတ္တိ ဝုတ္တာ, သာယမညထာ ပရိကပ္ပီယတေ. ပါပါနံ ကိလေသာရီနံ အဘိသမ္မဒ္ဒေန အတိသယံ သမ္ပိသနေန ဇာတံ သောဏံ ရုဓိရံ, တေန ဇာတောတိ မညေ. ဣတိ ဂုဏပရိကပ္ပနာ ပါဒဒွန္ဒသန္နိဟိတလောဟိတတ္တဂုဏဿ ‘‘ပါပါ…ပေ… သောဏေနေ’’တိ ပရိကပ္ပိတတ္တာ.

272. මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ සුන්දර වූ, නෙළුම් මලක් බඳු වූ ඒ ශ්‍රී පාද යුග්මයෙහි ඇති රත් පැහැය නම් වූ රක්ත ගුණය මෙසේ පවත්නා වූ අචේතනික වූ රතු පැහැයේ ලක්ෂණ ඇති වස්තුවේ පැවැත්ම පවසන ලදී. එය මෙසේ වෙනත් ආකාරයකින් පරිකල්පනය කරනු ලැබේ. ‘‘පාපයන්’’ එනම් කෙලෙස් සතුරන් දැඩි ලෙස මැඩලීමෙන් (තෙරපීමෙන්) හටගත් රතු පැහැති ලේවලින් හටගත් එකක් යැයි සිතමි. මෙසේ ශ්‍රී පාද යුග්මයෙහි පිහිටි රත් පැහැය නම් ගුණය ‘‘පාප...පෙ... ලෙයින්’’ යනුවෙන් පරිකල්පනය කරන ලද බැවින් මෙය ‘‘ගුණ පරිකල්පනය’’ වේ.

၂၇၂. ‘‘မုနိန္ဒေ’’စ္စာဒိ. ဟေ မုနိန္ဒ တေ တဝ စာရုရာဇီဝသုန္ဒရေ မနုညပဒုမသုန္ဒရေ ပါဒဒွန္ဒေ သောဏိမာ ရတ္တဝဏ္ဏံ ပါပါဘိသမ္မဒ္ဒဇာတသောဏေန မညေ သပရသန္တာနဂတပါပါနံ သမ္မဒ္ဒနေန ဇာတေန ရုဓိရေနာတိ မညေ. သဗ္ဗညုနော ပါဒေ ဘဝန္တရသိဒ္ဓပုညကမ္မာနုဘာဝေန ဇာတရတ္တဝဏ္ဏံ ‘‘ပါပါဘိသမ္မဒ္ဒနေနာ’’တိ ပရိကပ္ပိတတ္တာ အယံ ဂုဏပရိကပ္ပနာ နာမ. စာရု စ တံ ရာဇီဝဉ္စာတိ စ, ပါပါနံ အဘိသမ္မဒ္ဒေါတိ စ, တေန ဇာတဉ္စာတိ စ, တဉ္စ တံ သောဏဉ္စာတိ စ, သောဏဿ ဘာဝေါတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

272. ‘‘මුනින්දෙ’’ යනාදියයි. හේ මුනින්ද - එම්බා මුනීන්ද්‍රයෙනි, තෙ තව - ඔබවහන්සේගේ, චාරුරාජීවසුන්දරෙ - මනහර නෙළුම් මලක් මෙන් සුන්දර වූ, පාදද්වන්දෙ - ශ්‍රී පාද යුග්මයෙහි, සොණිමා - රතු පැහැය, පාපාභිසම්මද්දජාතසොණෙන මඤ්ඤෙ - තමන්ගේ සහ අන්‍යයන්ගේ සිත්හි උපන් පාපයන් මැඩලීමෙන් උපන් ලෙයින් යැයි සිතමි (මඤ්ඤෙ). සර්වඥයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන්හි සංසාරයේදී සිද්ධ කරන ලද පුණ්‍යකර්මයන්ගේ ආනුභාවයෙන් හටගත් රතු පැහැය, ‘පාපයන් මැඩලීමෙන් උපන් ලෙය’ යැයි උපකල්පනය කරන ලද බැවින් මෙය 'ගුණපරිකල්පනා' (ගුණපරිකප්පනා) නම් වේ. ‘චාරු ච තං රාජීවඤ්චාති’ (මනහර වූ ද එය නෙළුමක් වූ ද), ‘පාපානං අභිසම්මද්දොති’ (පාපයන් මැඩලීම), ‘තෙන ජාතඤ්චāති’ (එයින් උපන්), ‘තඤ්ච තං සොණඤ්චාති’ (එය ද රතු වූ), ‘සොණස්ස භාවොති’ (රතු බව) යනු මෙහි විග්‍රහයයි.

၂၇၃.

273.

မညေသင်္ကေ [Pg.266] ဓုဝံ နူန-မိဝ’မိစ္စေဝမာဒိဟိ;

သာ’ယံ ဗျဉ္ဇီယတေ ကွာပိ, ကွာပိ ဝါကျေန ဂမျတေ.

මඤ්ඤෙ (සිතමි), සංකෙ (සංකා කරමි), ධුවං (ඒකාන්තයෙන්), නූන (නියතයෙන්), ඉව (මෙන්) යනාදී වචනවලින්; ඒ මේ (උත්ප්‍රේක්ෂා/පරිකල්පනා) ලක්ෂණය ඇතැම් තැනක ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ, ඇතැම් තැනක වාක්‍යයෙන් ම වටහා ගනු ලැබේ.

၂၇၃. ဝေါဟာရတ္ထံ ပရိကပ္ပနာသူစကေ သဒ္ဒေ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘မညေ’’ဣစ္စာဒိ. ဣတိ ဧဝရူပေါ သဒ္ဒရာသိ အာဒိ ယေသံ ‘‘တက္ကေမိ, ပရိကပ္ပေမိ, စိန္တယာမိ, ယထေ’’တျေဝမာဒီနံ, တေဟိ သာယံ ပရိကပ္ပနာ ကွာပိ ယထာဝုတ္တေ ဗျဉ္ဇီယတေ ပကာသီယတေ, ကွာပိ ကတ္ထစိ ပန ဝါကျေန ဂမျတေ မညေဣစ္စာဒီနမဘာဝေပီတိ.

273. ව්‍යවහාරය පිණිස පරිකල්පනය (උත්ප්‍රේක්ෂාව) හඟවන වචන දක්වමින් ‘මඤ්ඤෙ’ යනාදිය පැවසීය. මෙබඳු වූ ‘තක්කෙමි’ (තර්ක කරමි), ‘පරිකප්පෙමි’ (කල්පනා කරමි), ‘චින්තයාමි’ (සිතමි), ‘යථා’ (යම්සේද) යනාදී වචන සමූහය මුල් කොට ඇති පදයන්ගෙන්, ඒ මේ පරිකල්පනය ඇතැම් තැනක ඉහත සඳහන් කළ පරිදි ප්‍රකාශ කරනු ලබයි (පැහැදිලි වේ). ඇතැම් තැනක ‘මඤ්ඤෙ’ යනාදී වචන නොමැති වුවද වාක්‍යයෙන් ම වටහා ගනු ලැබේ.

၂၇၃. ဝေါဟာရသုခတ္ထံ ပရိကပ္ပနာပကာသကေ သဒ္ဒေ ဒဿေတိ ‘‘မညေ’’စ္စာဒိနာ. မညေ, သင်္ကေ, ဓုဝံ, နူန, ဣဝ, ဧဝမာဒီဟိ သဒ္ဒေဟိ သာယံ ပရိကပ္ပနာ ကွာပိ ဧတ္ထ ဝိယ ကတ္ထစိ ဗျဉ္ဇီယတေ ပကာသီယတေ, ကွာပိ ကတ္ထစိ ဝါကျေန ကြိယာကာရကသမ္ဗန္ဓသဟိတပဒသမုဒါယေန ဂမျတေ ဣဝါဒိသဒ္ဒယောဂါဘာဝေပိ ကေဝလံ ဝါကျသာမတ္ထိယေနေဝ ဉာယတေ. ‘‘မညေ’’စ္စာဒိပဒပဉ္စကံဒွန္ဒသမာသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ဣတိ ဧဝံ ပကာရော သဒ္ဒသမုဒါယော အာဒိ ယေသံ ‘‘တက္ကေမိ, ပရိကပ္ပေမိ, စိန္တယာမိ, ယထာ’’တိအာနီနန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

273. ව්‍යවහාරයේ පහසුව පිණිස පරිකල්පනය ප්‍රකාශ කරන වචන ‘මඤ්ඤෙ’ යනාදියෙන් දක්වයි. මඤ්ඤෙ, සංකෙ, ධුවං, nūන, ඉව යනාදී වචන මඟින් ඒ මේ පරිකල්පනය ඇතැම් තැනක මෙහි මෙන් ප්‍රකාශ කරනු ලබයි, ඇතැම් තැනක ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධය සහිත පද සමූහයක් වූ වාක්‍යයෙන් ම වටහා ගනු ලැබේ. ‘ඉව’ යනාදී වචන යෙදීමක් නොමැති වුව ද, හුදෙක් වාක්‍ය ශක්තියෙන් ම එය වටහා ගනු ලැබේ. ‘මඤ්ඤෙ’ යනාදී පද පහ ද්වන්ද සමාසයෙන් දක්වන ලදී. මෙබඳු වූ ‘තක්කෙමි’, ‘පරිකප්පෙමි’, ‘චින්තයාමි’, ‘යථා’ යනාදී වචන සමූහය මුල් කොට ඇත්තේය යනු විග්‍රහයයි.

ဂမ္မပရိကပ္ပနာ

ගම්‍යමාන පරිකල්පනය (ගම්‍යමාන උත්ප්‍රේක්ෂාව)

၂၇၄.

274.

ဒယာသဉ္စာရသရသာ, ဒေဟာ နိက္ခန္တကန္တိယော;

ပီဏေန္တာ ဇိန တေ သာဓု-ဇနံ သရသတံ နယုံ.

එම්බා ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, කරුණාව පැතිරීමෙන් මෙළෙක් වූ ඔබවහන්සේගේ ශ්‍රී දේහයෙන් නික්මුණු රශ්මීන්, සත්පුරුෂ ජනයා පිනවමින් ඔවුන් ද (භක්ති සෙනෙහසින්) තෙත් වූ බවට පත් කළහ.

၂၇၄. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဒယာ’’ဣစ္စာဒိ. ရသော သိနေဟော, တေန သဟ ဝတ္တမာနော သရသော. ဒေဟော. ဒယာယ ကရုဏာယ သဉ္စာရော ဒုက္ခိတသတ္တဝိသယာ နိရန္တရပ္ပဝတ္တိ, တေန သရသော, တတော. ဇိန တေ ဒေဟာ သရီရတော နိက္ခန္တကန္တိယော သာဓုဇနံ ပီဏေန္တာ တပ္ပေန္တာ တမေဝ ဇနံ သရသတံ သပေမတံ နယုံ ပါပေသုံ, တာဒိသံ တထာဝိဓဒေဟနိက္ခန္တကန္တီ နံ သာဓုဇနံ ပီဏေန္တိ. ဂမ္မမာနပရိကပ္ပနာယံ ယတော ကန္တိယော [Pg.267] လဒ္ဓသရသသရီရသံသဂ္ဂါ သယမ္ပိ သရသာ ဣဝ အတ္တာနံ သေဝမာနမ္ပိ သာဓုဇနံ သရသတံ နေန္တီတိ ဂမျတေ.

274. ‘දයා’ යනාදිය උදාහරණ දක්වයි. ‘රස’ යනු සෙනෙහසයි, එයින් යුක්ත වූයේ ‘ස රස’ (මෙළෙක් වූ) වේ. ‘දේහය’ යනු ශරීරයයි. දයාව හෙවත් කරුණාව පැතිරීම නම් දුකට පත් සත්ත්වයන් කෙරෙහි නිරන්තරයෙන් පවතින පැවැත්මයි, එයින් මෙළෙක් වූ, එබැවිනි. ජින - එම්බා ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ‘තෙ දෙහා’ - ඔබවහන්සේගේ ශරීරයෙන් නික්මුණු රශ්මීහු, සත්පුරුෂ ජනයා පිනවමින්, තෘප්තිමත් කරමින්, ඒ ජනයා ම සෙනෙහසින් යුක්ත බවට පත් කළහ. එබඳු වූ ශරීරයෙන් නික්මුණු කාන්තිය සත්පුරුෂ ජනයා පිනවයි. ගම්‍යමාන පරිකල්පනයෙහි දී, රශ්මීන් ද මෙළෙක් වූ ශරීරයේ ස්පර්ශය ලැබීමෙන් තමන් ද මෙළෙක් වූවාක් මෙන්, තමන් සේවනය කරන සත්පුරුෂ ජනයා ද සෙනෙහසින් තෙත් වූ බවට පත් කරන්නේය යන අර්ථය වැටහෙන බැවිනි.

၂၇၄. ဝါကျဂမ္မပရိကပ္ပနမုဒါဟရတိ ‘‘ဒယေ’’စ္စာဒိနာ. ဟေ ဇိန တေ ဒယာသဉ္စာရသရသာ ဒုက္ခိတသတ္တဝိသယာယ ကရုဏာယ သဝိသယေ နိရန္တရပ္ပဝတ္တိယာ သဉ္ဇာတသ္နေဟတော ဒေဟာ သရီရတော နိက္ခန္တကန္တိယော ဒသဒိသာသု နိဂ္ဂတာ နီလာဒိဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော သာဓုဇနံ ကတပုညံ ဥတ္တမဇနံ ပီဏေန္တာ သရသတံသသ္နေဟဘာဝံ ပေမသဟိတတ္တံ နယုံ တမေဝ သာဓုဇနံ ပါပေသုံ. ‘‘သရသတံ နယု’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘သာဓုဇန’’န္တိ သုတသမ္ဗန္ဓေန ဉာယတိ. ကရုဏာသိနေဟသောမ္မဒေဟသံသဂ္ဂတော ကန္တိယော သယမ္ပိ နိဿယဂုဏတော သောမ္မဘူတာ အတ္တာနံ ဝိသယံ ကတွာ ပဝတ္တဇနေပိ မုဒုံ ကရောန္တေဝါတိ ဣဝါဒီနံ အဘာဝေပိ ဝါကျဂမ္မပရိကပ္ပနာ. ဧတ္ထ အစေတနာနံ ကန္တိဝတ္ထူနံ ဇနပသာဒသင်္ခါတဝတ္ထုဋ္ဌိတိ ‘‘ဒယာသဉ္စာရသရသာ ဣဝါ’’တိ ဧဝမာဒိအညပ္ပကာရေန ပရိကပ္ပိတော. ဒယာယ သဉ္စာရော ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တီတိ စ, သဟ ရသေန သ္နေဟေန ဝတ္တမာနောတိ စ, ဒယာသဉ္စာရေန သရသောတိ စ, နိက္ခန္တာ စ တာ ကန္တိယော စေတိ စ, သာဓု စ သော ဇနော စေတိ စ, သရသဿ ဘာဝေါတိ စ ဝါကျံ.

274. වාක්‍ය ගම්‍යමාන පරිකල්පනය ‘දයා’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. හේ ජින - එම්බා ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ දුකට පත් සත්ත්වයන් කෙරෙහි උපන් කරුණාව නිරන්තරයෙන් පැවතීම නිසා හටගත් සෙනෙහසින් යුත් ශරීරයෙන් නික්මුණු, දසත විහිදුණු නීලාදී ෂඩ්වර්ණ රශ්මීහු, පින් කළා වූ උත්තම සත්පුරුෂ ජනයා පිනවමින්, ඔවුන් ද සෙනෙහස සහිත බවට පත් කළහ. ‘සරුස බවට පැමිණවූහ’ (සරසතං නයුං) යන්න මෙහි ‘සාධුජනං’ යන්න සමඟ ශ්‍රැති සම්බන්ධයෙන් වටහා ගත යුතුය. කරුණා සෙනෙහසින් මෙළෙක් වූ දේහයේ සංසර්ගයෙන් රශ්මීන් ද තමන් ඇසුරු කළ ගුණයෙන් සෞම්‍ය බවට පත්ව, තමන් විෂය කරගත් ජනයා ද මෙළෙක් කරන්නේය යන අර්ථය ‘ඉව’ ආදී වචන නොමැති වුවද වාක්‍යයෙන් ගම්‍ය වන බැවින් මෙය වාක්‍ය ගම්‍යමාන පරිකල්පනයකි. මෙහි අචේතනික වූ රශ්මීන්ගේ, ජන ප්‍රසාදය නම් වූ වස්තු ස්ථිතිය ‘දයා සංචාරයෙන් සරස වූවාක් මෙන්’ යැයි වෙනත් ආකාරයකින් පරිකල්පනය කරන ලදී. දයාවේ පැතිරීම නැවත නැවතත් සිදුවේ යන්න ද, සෙනෙහස සමඟ පවතී යන්න ද, දයා සංචාරයෙන් මෙළෙක් වූයේ යන්න ද, නික්මුණා වූ ඒ රශ්මීහු යන්න ද, සත්පුරුෂ වූ ඒ ජනයා යන්න ද, සරස භාවය (මෙළෙක් බව) යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

၂၇၅.

275.

အာရဘန္တဿ ယံ ကိဉ္စိ, ကတ္တုံ ပုညဝသာ ပုန;

သာဓနန္တရလာဘော ယော, တံ ဝဒန္တိ သမာဟိတံ.

යම් කිසි කටයුත්තක් කිරීමට ආරම්භ කළ තැනැත්තාට, පිනෙහි බලයෙන් නැවතත් වෙනත් උපකරණයක (සාධනන්තර) යම් ලාභයක් වේ ද, එය 'සමාහිත' (අලංකාරය) යැයි කියති.

၂၇၅. သမာဟိတံ သမာဟရတိ ‘‘အာရဘန္တဿိ’’စ္စာဒိနာ. ယံ ကိဉ္စိ ကာရိယံ ကတ္တုံ သတ္တုဘင်္ဂါဒိကံ အာရဘန္တဿ သဇ္ဇီဘူတဿ ယဿ ကဿစိ ပုမုနော ပုညဝသာ ကုသလဗလေန ကာရဏေန ကုသလသာမတ္ထိယေန ပုန သာဓျတေ သာဓိယမနေနေတိ သာဓနံ, တတော တမေဝ ဝါ အန္တရမညံ, တဿ လာဘော, အညကာရဏလာဘောတိ အတ္ထော. တံ သမာဟိတံ ဝဒန္တိ, သမာဓာနံ သမာဟိတံ.

275. ‘සමාහිත’ අලංකාරය ‘ආරභන්තස්ස’ යනාදියෙන් එක් රැස් කොට දක්වයි. සතුරන් පරාජය කිරීම ආදී යම් කිසි කටයුත්තක් කිරීමට සූදානම් වී ආරම්භ කරන යම් කිසි පුරුෂයෙකුට, පිනෙහි බලයෙන් (කුසල බලය නැමති හේතුවෙන්/කුසල සාමර්ථ්‍යයෙන්) නැවතත් යමක් සාධනය කරනු ලැබේද එය ‘සාධනය’ යි. එයින්ම හෝ වෙනත් සාධනයක් ලැබීම, එනම් වෙනත් හේතුවක් ලැබීම යන අර්ථයයි. එය ‘සමාහිත’ යැයි කියති. සමාධානය සමාහිත නම් වේ.

၂၇၅. ဣဒါနိ [Pg.268] သမာဟိတာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘အာရဘ’’မိစ္စာဒိနာ. ယံ ကိဉ္စိ အမိတ္တဝိဇယာဒိကံ ကတ္တုံ အာရဘန္တဿ ယဿ ပုညဝသာ ကုသလဗလေန ပုန ယော သာဓနန္တရလာဘော တဿေဝ ကာရိယသိဒ္ဓိယာ ဥပကာရကဿ အညသာဓနဿ ယော လာဘော အတ္ထိ, တံ ကာရဏလာဘံ သမာဟိတံ ဝဒန္တိ တဿေဝ ကာရိယဿ သမာဓာနတ္တာ ပတိဋ္ဌိတတ္တာ သမာဟိတံ ဣတိ ကဝိနော ကထေန္တိ. သာဓျတေ သာဓိယမနေနေတိ စ, တဉ္စ တံ အန္တရမညဉ္စေတိ စ, တဿ လာဘောတိ စ, သမာဓာနမိတိ စ ဝါကျံ.

275. දැන් ‘ආරභ’ යනාදියෙන් සමාහිත අලංකාරය දක්වයි. සතුරන් ජය ගැනීම ආදී යම් කිසි කටයුත්තක් කිරීමට ආරම්භ කළ යම් අයෙකුට, පිනෙහි බලයෙන් නැවතත් යම් සාධනාන්තර ලාභයක් වේ ද, එනම් එම කාර්යය සිද්ධියට උපකාරී වන වෙනත් උපකරණයක යම් ලාභයක් වේ ද, ඒ හේතු ලාභය ‘සමාහිත’ යැයි පවසති. එම කාර්යය මනාව සිද්ධ වීම හෙවත් පිහිටීම නිසා කවීහු එය ‘සමාහිත’ යැයි කියති. සාධනය කරනු ලබන්නේ මෙයින් යන්න ද, එය ද වෙනත් උපකරණයක් වන්නේ යන්න ද, එහි ලාභය යන්න ද, සමාධානය යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

၂၇၆.

276.

မာရာရိဘင်္ဂါဘိမုခ-မနသော တဿ သတ္ထုနော;

မဟာမဟီ မဟာရာဝံ, ရဝီ’ယ’မုပကာရိကာ.

මාර සතුරා පරාජය කිරීමට අභිමුඛ වූ සිත් ඇති ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේට උපකාරී වන්නා වූ මේ මහා පෘථිවිය මහා හඬක් පැවැත්වූවාය.

၂၇၆. ဥဒါဟရတိ ‘‘မာရ’’ဣစ္စာဒိ. မာရာရိနော မာရသတ္တုနော ဘင်္ဂေ အဘိဘဝေ အဘိမုခံ န ပရမ္မုခံ မနံ ယဿ တဿ သတ္ထုနော ဥပကာရိကာ အာရဒ္ဓမာရဘင်္ဂကြိယာနုဂ္ဂါဟိကာ မဟာမဟီ အယံ မဟာရာဝံ မာရာရိဒုဿဟံ မဟာနာဒံ ရဝီ အကာသိ. ဣဓ မာရာရိဘဉ္ဇနံ ကာရိယမာရဒ္ဓံ, တဿ ပုညဝသေနေဝ မဟီရာဝေါ အပရံ သာဓနံ သမာပန္နန္တိ လက္ခဏံ ယောဇနီယံ.

276. ‘මාර’ යනාදිය උදාහරණ දක්වයි. මාර සතුරා පරාජය කිරීමට අභිමුඛ වූ, මිස පිටුනොපෑ සිත් ඇති ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේට උපකාරී වන්නා වූ, ආරම්භ කරන ලද මාර පරාජය කිරීමේ ක්‍රියාවට අනුග්‍රහ කරන්නා වූ මේ මහා පෘථිවිය, මාරයාට දරාගත නොහැකි මහා හඬක් පැවැත්වූවාය. මෙහි මාර පරාජය කිරීම නම් වූ කාර්යය ආරම්භ කරන ලදී, උන්වහන්සේගේ පිනෙහි බලයෙන් ම පෘථිවිය ගර්ජනා කිරීම නම් වූ වෙනත් උපකාරකයක් ද ලැබුණේය යන ලක්ෂණය මෙහි යෙදිය යුතුය.

၂၇၆. ‘‘မာရာရိ’’စ္စာဒိ. မာရာရိဘင်္ဂါဘိမုခမနသော မာရသင်္ခါတဿ သတ္တုနော မဒ္ဒနေ အဘိမုခစိတ္တဿ တဿ သတ္ထုနော ဥပကာရိကာ အာရဒ္ဓမာရဝိဇယဿ ဥပတ္ထမ္ဘိကာ အယံ မဟာမဟီ မဟာရာဝံ မာရဿ ဟဒယဝတ္ထုံ မဒ္ဒန္တော ဝိယ သဟိတုမသက္ကုဏေယျံ မဟာနာဒံ ရဝီ အကာသိ. ဧတ္ထ မာရဘင်္ဂဇနနံ သတ္ထူဟိ အာရဒ္ဓကာရိယံ, တဿေဝ သိဒ္ဓိယာ ဟေတုဘူတံ အညကာရဏံ နာမ မဟီရာဝေါ. မာရော ဧဝ အရိ သတ္တူတိ စ, တဿ ဘင်္ဂေါတိ စ, တသ္မိံ အဘိမုခံ မနံ ယဿေတိ စ, မဟန္တီ စ သာ မဟီ စေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

276. ‘මාරාරි’ යනාදියයි. මාරයා නැමැති සතුරා පරාජය කිරීමට යොමු වූ සිත් ඇති, ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මාර විජයග්‍රහණයට උපකාරී වූ ද අනුබල දුන්නා වූ ද මේ මහ පොළොව මාරයාගේ හෘද වස්තුව පොඩි කරන්නාක් මෙන් ඉවසිය නොහැකි මහත් වූ ශබ්දයක් නැඟීය. මෙහි මාර පරාජය සිදු කිරීම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ආරම්භ කරන ලද කාර්යයයි. එහිම සිද්ධියට හේතු වූ වෙනත් කරුණක් නම් මහ පොළොවේ කම්පනය (මහ හඬ) යි. ‘මාරයාම සතුරා වේ’ යන්න ද, ‘ඔහුගේ පරාජය’ යන්න ද, ‘ඒ කෙරෙහි යොමු වූ සිත යමෙකුට ඇත්ද’ යන්න ද, ‘මහත් වූ ඒ පොළොව’ යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

၂၇၇.

277.

အဝတွာ’ဘိမတံ [Pg.269] တဿ, သိဒ္ဓိယာ ဒဿန’ညထာ;

ဝဒန္တိ တံ ပရိယာယ-ဝုတ္တီတိ သုစိဗုဒ္ဓယော.

තමන් අදහස් කළ අර්ථය සෘජුව නොකියා, එහි සිද්ධිය උදෙසා වෙනත් ආකාරයකින් දැක්වීම (ප්‍රකාශ කිරීම) ‘පරියායවුත්ති’ (පර්යායෝක්ති) යැයි පිරිසිදු නුවණැත්තෝ කියති.

၂၇၇. ပရိယာယဝုတ္တိံ ပဋိပါဒေတိ ‘‘အဝတွာ’’ဣစ္စာဒိနာ. အဘိမတံ ကိဉ္စိ အတ္ထံ ဓနဒါနာဒိလက္ခဏံ အဝတွာ အဉ္ဇသာ ဝါစကဗျာပါရေန အနာချာယ တဿာဘိမတဿတ္ထဿ သိဒ္ဓိယာ နိပ္ဖာဒနတ္ထံ အညထာ အညေန ပကာရေန တန္နိဗ္ဗတ္တိအနုဂုဏေန ယံ ဒဿနံ ဝစနံ, တံ သုစိဗုဒ္ဓယော ပရိယာယဝုတ္တီတိ ဝဒန္တိ. ပရိယာယေန ဝစနံ ပရိယာယဝုတ္တီတိ.

277. ‘අවත්වා’ යනාදීන් පරියායවුත්ති (පර්යායෝක්ති) අලංකාරය දක්වයි. ධනය දීම ආදී ලක්ෂණ ඇති අදහස් කළ යම් අර්ථයක් කෙළින්ම වචනයෙන් ප්‍රකාශ නොකර, ඒ අදහස් කළ අර්ථය සාක්ෂාත් කරගනු පිණිස වෙනත් ආකාරයකින්, එනම් එය ඉටුවීමට අනුකූල වන වෙනත් ක්‍රමයකින් යම් ප්‍රකාශ කිරීමක් සිදු කරන්නේ ද, පිරිසිදු නුවණැත්තෝ එය ‘පරියායවුත්ති’ යැයි කියති. වක්‍රාකාරයෙන් (පර්යායෙන්) ප්‍රකාශ කිරීම පරියායවුත්ති නම් වේ.

၂၇၇. ဣဒါနိ ပရိယာယဝုတ္တိံ ဒဿေတိ ‘‘အဝတွာ’’ဣစ္စာဒိနာ. အဘိမတံ ဣဋ္ဌံ ဓနဒါနာဒိသရူပံ ယံ ကိဉ္စိ အတ္ထံ အဝတွာ ဥဇုမကထေတွာ တဿ အဘိမတတ္ထဿ သိဒ္ဓိယာ နိပ္ဖတ္တိယာ အညထာ ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္ထဿာနုရူပေနာညပ္ပကာရေန ဒဿနံ ယံ ကိဉ္စိ ဒဿနံ ကထနမတ္ထိ, သုစိဗုဒ္ဓယော ပရိယာယဝုတ္တီတိ တံ ဝဒန္တိ. ပရိယာယေန ဝုတ္တိ ကထနမိတိ စ, သုစိ ဗုဒ္ဓိ ယေသမိတိ စ ဝါကျံ.

277. දැන් ‘අවත්වා’ යනාදීන් පරියායවුත්ති අලංකාරය පෙන්වයි. ධනය දීම ආදී ස්වරූප ඇති, කැමති වන්නා වූ යම් අර්ථයක් කෙළින්ම නොකියා, ඒ අභිමතාර්ථය ඉටු කර ගැනීම සඳහා වෙනත් ආකාරයකින්, එනම් පැවසීමට බලාපොරොත්තු වන අර්ථයට අනුරූප වන පරිදි වෙනත් ක්‍රමයකින් යම් ප්‍රකාශ කිරීමක් ඇත්ද, පිරිසිදු නුවණැත්තෝ එය ‘පරියායවුත්ති’ යැයි පවසති. ‘පරියායෙන වුත්ති’ යනු වක්‍රාකාරයෙන් පැවසීමයි. ‘සුචි බුද්ධි යෙසං’ යනු පිරිසිදු නුවණ ඇති අය යන්නයි.

၂၇၈.

278.

ဝိဝဋင်္ဂဏနိက္ခိတ္တံ, ဓန’မာရက္ခဝဇ္ဇိတံ;

ဓနကာမ ယထာကာမံ, တုဝံ ဂစ္ဆ ယဒိ’စ္ဆသိ.

“විවෘත වූ මිදුලක තබන ලද, කිසිදු ආරක්ෂාවක් නොමැති මේ ධනය, හිතවත, ඔබ ධනය කැමති නම් සහ යන්නට කැමති නම්, කැමති පරිදි රැගෙන යන්න.”

၂၇၈. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဝိဝဋင်္ဂဏေ’’စ္စာဒိ. ဓနံ ဝိဝဋေ ကေနစိ အနာဝဋတ္တာ အင်္ဂဏေ ပကာသပ္ပဒေသေ နိက္ခိတ္တံ အထ စ ပန အာရက္ခဝဇ္ဇိတံ. ဓနံ ကာမေတီတိ ဓနကာမာတိ အာမန္တနံ. တုဝံ ယဒိ ဣစ္ဆသိ ဂန္တုံ ဓနံ ဝါ, ယထာကာမံ ဂစ္ဆေတိ ဓနာဝဟရဏမိစ္ဆိတမဉ္ဇသာ အဝတွာ တံသိဒ္ဓိယာ ဗျာဇေန ဝဒတိ. ပရိယာယဝုတ္တိ.

278. ‘විවටංගණේ’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. කිසිවෙකු විසින් වසා නොදැමූ විවෘත මිදුලක (ප්‍රසිද්ධ ස්ථානයක) තබන ලද, එසේම කිසිදු ආරක්ෂාවක් ද නොමැති ධනයකි. ‘ධනයට කැමති තැනැත්තා’ යනු ‘ධනකාම’ යන්නෙන් කෙරෙන ඇමතීමයි. ‘ඔබ ඉදින් යාමට හෝ ධනය ගැනීමට කැමති නම්, කැමති පරිදි යන්න’ යි ධනය සොරා ගැනීමට ඇති කැමැත්ත කෙළින්ම නොකියා, එය ඉටු කරගැනීම සඳහා වක්‍ර ලෙස පවසයි. මෙය පරියායවුත්ති අලංකාරයයි.

၂၇၈. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဝိဝဋ’’မိစ္စာဒိနာ. ဓနံ မုတ္တာမဏိအာဒိ ဝိဝဋင်္ဂဏနိက္ခိတ္တံ ပါကာရာဒိပရိက္ခေပရဟိတတ္တာ နိရာဝရဏဋ္ဌာနေ ယေန ကေနစိ ဌပိတံ အပိစ အာရက္ခဝဇ္ဇိတံ. ဘော ဓနကာမ တုဝံ ယဒိစ္ဆသိ ဓနံ ဂမနံ ဝါ, ယထာကာမံ ဂစ္ဆာတိ [Pg.270] စိတ္တေနိစ္ဆိတဓနာဝဟရဏဝိဓာနံ ‘‘ဓနမာဟရာ’’တိ ဥဇုမဝတွာ ဧဝံ ဗျာဇေန ဝုတ္တတ္တာ ဣဒံ ပရိယာယဝုတ္တိ နာမ. ဝိဝဋဉ္စ တံ အင်္ဂဏဉ္စေတိ စ, တသ္မိံ နိက္ခိတ္တန္တိ စ, အာရက္ခေန ဝဇ္ဇိတမိတိ စ, ဓနံ ကာမေတီတိ စ, ကာမံ တဏှံ တံသမ္ပယုတ္တံ ဝါ စိတ္တမနတိက္ကမ္မာတိ စ ဝါကျံ.

278. ‘විවට’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. මුතු මැණික් ආදී ධනය ප්‍රාකාර ආදී වැටකඩොලු නොමැති බැවින් ආවරණයක් නැති විවෘත මිදුලක යමෙකු විසින් තබන ලදී. තවද එය ආරක්ෂාවෙන් තොරය. ‘පින්වත් ධනකාමය, ඔබ ධනය හෝ යාම කැමති නම්, කැමති පරිදි යන්න’ යි සිතින් කැමති වූ ධනය පැහැරගැනීමේ ක්‍රියාව ‘ධනය රැගෙන එන්න’ යැයි කෙළින්ම නොකියා, මෙසේ වක්‍ර උපක්‍රමයකින් පැවසූ බැවින් මෙය ‘පරියායවුත්ති’ නම් වේ. ‘විවෘත වූ ද ඒ මිදුල ද’ යන්න ද, ‘එහි තබන ලද’ යන්න ද, ‘ආරක්ෂාවෙන් තොර වූ’ යන්න ද, ‘ධනය කැමති වන්නේ’ යන්න ද, ‘කැමැත්ත හෙවත් තණ්හාව හෝ එයින් යුත් සිත ඉක්මවා නොගොස්’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၂၇၉.

279.

ထုတိံ ကရောတိ နိန္ဒန္တော, ဝိယ တံ ဗျာဇဝဏ္ဏနံ;

ဒေါသာဘာသာ ဂုဏာ ဧဝ, ယန္တိ သန္နိဓိ’မတြဟိ.

ගරහන්නාක් මෙන් (නින්දා කරන්නාක් මෙන්) පෙනී සිටිමින් යමෙක් ප්‍රශංසා කෙරේ ද, එය ‘ව්‍යාජවණ්ණන’ (ව්‍යාජස්තුති) අලංකාරයයි. මෙහිදී දෝෂයන් මෙන් පෙනෙන කරුණු ඇත්ත වශයෙන්ම ගුණ සමීපයට (ගුණ බවට) පත් වේ.

၂၇၉. ဗျာဇဝဏ္ဏနံ ဝဏ္ဏေတိ ‘‘ထုတိ’’မိစ္စာဒိနာ. နိန္ဒန္တော ဝိယ ဒေါသံ နိဒဿေန္တော ဝိယ ထုတိံ ကရောတိ ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ, တံ ဗျာဇထုတိလက္ခဏံ ဗျာဇဝဏ္ဏနံ နာမ. ကထမေတ္ထ ဂုဏာ ပတီယန္တီတိ အာဟ ‘‘ဒေါသိ’’စ္စာဒိ. အတြ ဝုတ္တိဝိသေသေ ဒေါသာ ဝိယ အာဘာသန္တိ ပဋိဘန္တိ. တာဒိသပဒါဒိနာ ဒေါသာဘာသာ ဂုဏာ ဧဝ ဣဒ္ဓိမန္တတာဒယော န ဒေါသောပိ ကောစိ သန္နိဓိမဝဋ္ဌာနံ ယန္တိ. ဟီတိ အဝဓာရဏေ အတြ ဗျာဇဝဏ္ဏနမေဝိဒံ, န နိန္ဒကမိတိ.

279. ‘ථුතිං’ යනාදීන් ව්‍යාජවණ්ණන (ව්‍යාජස්තුති) අලංකාරය විස්තර කරයි. නින්දා කරන්නාක් මෙන්, දෝෂයක් පෙන්වන්නාක් මෙන් ප්‍රශංසා කරයි ද, ගුණ පවසයි ද, එය ව්‍යාජ ස්තුති ලක්ෂණයෙන් යුත් ‘ව්‍යාජවණ්ණන’ නම් වේ. මෙහි ගුණ කෙසේ වැටහෙන්නේ දැයි පවසනු පිණිස ‘දෝසි’ යනාදිය පැවසුණි. මෙබඳු විශේෂ ප්‍රකාශනවල දෝෂයන් මෙන් පෙනී යයි. එබඳු පද භාවිතයෙන් දෝෂයන් මෙන් පෙනෙන්නේ සැබවින්ම සෘද්ධිමත්භාවය ආදී ගුණ සමූහයමය; එහි කිසිදු දෝෂයක් ගැබ් නොවේ. ‘හි’ යන්නෙන් ස්ථිර කිරීමක් කෙරෙන අතර, මෙය ව්‍යාජවර්ණනාවක්ම මිස නින්දාවක් නොවන බව ඉන් හැඟවේ.

၂၇၉. ဣဒါနိ ဗျာဇဝဏ္ဏနံ ဒဿေတိ ‘‘ထုတိ’’စ္စာဒိနာ. နိန္ဒန္တော ဝိယ ဒေါသံ ဒဿေန္တော ဝိယ ထုတိံ ကရောတိ ဝဏ္ဏနံ ကရောတိ, တံ ဝဏ္ဏနာကရဏံ ဗျာဇဝဏ္ဏနံ နာမ ဟောတိ. နိန္ဒာသဘာဝေန ပဝတ္တထုတိတ္တာ နိန္ဒာ ဧဝေတိ စေ? အတြ အသ္မိံ ဝုတ္တိဝိသေသေ ဒေါသာဘာသာ ဒေါသာ ဝိယ ပဋိဘာသမာနာ ဂုဏာ ဧဝ တာဒိသပဒပ္ပယောဂေန ဣဒ္ဓိမန္တတာဒယော ဂုဏာဝ သန္နိဓိံ ဂုဏသဘာဝါဝဋ္ဌာနံ ယန္တိ ပါပုဏန္တီတိ. ဗျာဇေန ဝဏ္ဏနမိတိ စ, ဒေါသာ ဣဝ အာဘာသန္တိ ပဋိဘာသန္တီတိ စ ဝါကျံ.

279. දැන් ‘ථුති’ යනාදීන් ව්‍යාජවණ්ණන අලංකාරය දක්වයි. නින්දා කරන්නාක් මෙන්, දෝෂ දක්වන්නාක් මෙන් ප්‍රශංසා කිරීම හෝ වර්ණනා කිරීම යමක් වේ ද, ඒ වර්ණනා කිරීම ‘ව්‍යාජවණ්ණන’ නම් වේ. නින්දා සහගත ස්වභාවයෙන් පැවති ප්‍රශංසාවක් බැවින් එය නින්දාවක්ම නොවේදැයි ඇසුවහොත්? නැත, මෙබඳු විශේෂ ප්‍රකාශනයක දෝෂ මෙන් වැටහෙන්නේ, එවැනි පද ප්‍රයෝග මඟින් සෘද්ධිමත්භාවය ආදී ගුණමය ස්වභාවයන් ගුණාත්මකව පිහිටීමට පත් වන බැවිනි. ‘ව්‍යාජයෙන් වර්ණනා කිරීම’ යන්න ද, ‘දෝෂයන් මෙන් බැබළේ (වැටහේ)’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၂၈၀.

280.

သဉ္စာလေတု’မလံ တွံ’သိ, ဘုသံ ကုဝလယာ’ခိလံ;

ဝိသေသံ တာဝတာ နာထ, ဂုဏာနံ တေ ဝဒါမ ကိံ.

“නාථයන් වහන්ස, මුළු මහත් මහ පොළොව (නෙළුම් මල) මනාව කම්පා කිරීමට (සෙලවීමට) ඔබ වහන්සේ අතිශයින්ම සමත් වන සේක. එපමණකින් ඔබ වහන්සේගේ ගුණවල ඇති සුවිශේෂී බව අපි කෙසේ පවසමුද?”

၂၈၀. ဥဒါဟရတိ ‘‘သဉ္စာလေတု’’မိစ္စာဒိနာ. နာထ တွံ အခိလံ ကုဝလယံ ဥပ္ပလံ ပထဝီဝလယဉ္စေတိ သိလိဋ္ဌံ သဉ္စာလေတုံ ဘမယိတုမိတော [Pg.271] စိတော စ ဘုသမစ္စန္တံ အလံ သမတ္ထောပိ တာဝတာ တံမတ္တေန တေ ဂုဏာနံ ဝိသေသံ အတိသယလက္ခဏံ ကိံ ကေန ကာရဏေန ဝဒါမ. ဣဟ ဥပ္ပလစာလနသာမတ္ထိယဝိဘာဝနဝသေန နိန္ဒတိ, တာဝ နိခိလဘူမဏ္ဍလသဉ္စာလာဝိကရဏတော ပရမာယ ထုတိယာ သံယောဇိတောယံ ဘဂဝါ မဟာနုဘာဝံ ဝိစိတဝါတိ ဘုဝနမဏ္ဍလသိခါမဏီတိ. ဗျာဇဝဏ္ဏနမီဒိသမစ္စန္တံ ရမဏီယံ, တဒိဒဉ္စ သဗ္ဗထာ သိလေသမုပဇီဝတိ.

280. ‘සංචාලේතුං’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. “නාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ මුළු මහත් ‘කුවලය’ (නෙළුම් මල හෝ මහ පොළොව) සෙලවීමට, එහා මෙහා කරකැවීමට අතිශයින්ම සමත් වන සේක. එපමණකින් ඔබ වහන්සේගේ ගුණවල ඇති අතිශය උතුම් බව කුමන කරුණක් නිසා පවසමුද?” මෙහි නෙළුම් මලක් සෙලවීමේ හැකියාව දැක්වීමෙන් නින්දා කරන්නාක් මෙන් පෙනුනද, මුළු මහත් භූමණ්ඩලයම කම්පා කිරීමේ හැකියාව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා අනුභාවය වර්ණනා කොට උතුම්ම ප්‍රශංසාවට සම්බන්ධ කර ඇත. එබැවින් උන්වහන්සේ ලෝක ධාතුවෙහි ශිඛාමණිය බඳුය. මෙබඳු ව්‍යාජවර්ණනාව අතිශයින්ම රමණීය වන අතර, එය සම්පූර්ණයෙන්ම ශ්ලේෂාලංකාරය (සිලෙස්) ඇසුරු කර පවතී.

၂၈၀. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘သဉ္စာလေတု’’မိစ္စာဒိနာ. နာထ တွံ အခိလံ ကုဝလယံ နိဿေသံ နီလုပ္ပလဝနံ ပထဝီမဏ္ဍလံ ဝါ သဉ္စာလေတုံ ကမ္ပေတုံ ဘုသမတိသယေန အလံ သမတ္ထော, တာဝတာ တေ ဂုဏာနံ ဝိသေသမတိသယံ ကိံ ဝဒါမ ကထံ ဘဏာမာတိ. ကုဝလယသဒ္ဒဿ ဥပ္ပလဝိသေသဝါစကတ္တာ ပဌမံ နိန္ဒာဝ, တဿေဝ သဒ္ဒဿ ပထဝီမဏ္ဍလဝါစကတ္တာ ‘‘ဣဒ္ဓိမတော တဝ ဣဒံ ကိံ ဝိသေသ’’န္တိ ဥတ္တမဂုဏဝဏ္ဏနာ ကတာ ဟောတိ. ဤဒိသာ ဗျာဇဝဏ္ဏနာ ပသတ္ထာ, သာ စ သဗ္ဗထာ သိလေသံ နိဿာယ ပဝတ္တတီတိ. ကုယာ ပထဝိယာ ဝလယံ မဏ္ဍလမိတိ သမာသော.

280. දැන් ‘සංචාලේතුං’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. “නාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ මුළු මහත් ‘කුවලය’ (නිල් නෙළුම් වනය හෝ පෘථිවි මණ්ඩලය) කම්පා කිරීමට අතිශයින්ම සමත් වන සේක. එපමණකින් ඔබ වහන්සේගේ ගුණවල ඇති උතුම් බව කෙසේ පවසමුද?” ‘කුවලය’ යන වචනයෙන් පළමුව නෙළුම් මලක් අදහස් වන බැවින් එය නින්දාවක් බඳුය. පසුව එම වචනයෙන්ම පෘථිවි මණ්ඩලය අදහස් වන බැවින් “මහා සෘද්ධිමත්වූ ඔබ වහන්සේට මෙයින් ඇති විශේෂය කුමක්ද?” යනුවෙන් උත්තම ගුණ වර්ණනාවක් කර ඇත. මෙබඳු ව්‍යාජවර්ණනාවන් ප්‍රශංසනීය වන අතර, එය සම්පූර්ණයෙන්ම ශ්ලේෂය ඇසුරු කොට පවතී. ‘කු’ යනු පෘථිවියයි, එහි වලය හෙවත් මණ්ඩලය පෘථිවි මණ්ඩලයයි යනු මෙහි සමාසයයි.

၂၈၁.

281.

ဝိသေသိ’စ္ဆာယံ ဒဗ္ဗဿ, ကြိယာဇာတိဂုဏဿ စ;

ဝေကလ္လဒဿနံ ယတြ, ဝိသေသော နာမ’ယံ ဘဝေ.

ද්‍රව්‍ය, ක්‍රියා, ජාති හෝ ගුණ යන මෙයින් කිසිවක සුවිශේෂී බවක් දැක්වීමට කැමති කල්හි, යම් තැනක (එහි සාමාන්‍ය ලක්ෂණයන්හි) ඌනතාවක් (වෛකල්‍යයක්) දැක්වීමක් වේ ද, එය ‘විශේෂ’ (විසේස) අලංකාරය නම් වේ.

၂၈၁. ဝိသေသဝုတ္တိံ ဝတ္တေတိ ‘‘ဝိသေသိစ္ဆာယ’’မိစ္စာဒိနာ. ဝိသေသေ အတိသယေ ကိသ္မိဉ္စိပိ ကာရိယဝိသေသေ ဣစ္ဆာယံ ဒဗ္ဗာဒီနံ ယတြ ဝေကလ္လဿ အဘာဝဿ ဒဿနံ ဝစနံ, အယံ ဝိသေသော နာမ ဝိသေသဝုတ္တိ နာမ ဘဝေ.

281. ‘විසේසිච්ඡායං’ යනාදීන් විශේෂෝක්ති (විසේසවුත්ති) අලංකාරය දක්වයි. යම්කිසි සුවිශේෂී ක්‍රියාවකදී ද්‍රව්‍ය ආදියේ යම් අඩුවක් (වෛකල්‍යයක් හෝ අභාවයක්) දැක්වීමක් හෝ ප්‍රකාශ කිරීමක් වේ ද, එය ‘විශේෂ’ හෙවත් ‘විසේසවුත්ති’ අලංකාරය නම් වේ.

၂၈၁. ဣဒါနိ ဝိသေသာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ဝိသေသိ’’စ္စာဒိနာ. ဝိသေသိစ္ဆာယံ အတိသယေ ကာရိယဝိသေသေ ဣစ္ဆာယံ သတိ ဒဗ္ဗဿ စ ကြိယာဇာတိဂုဏဿ စ ယတြ ယသ္မိံ ဝုတ္တိဝိသေသေ ဝေကလ္လဒဿနံ အဘာဝကထနမတ္ထိ, အယံ ဝိသေသော [Pg.272] နာမ ဘဝေ ဝိသေသဝုတ္တိ နာမ သိယာတိ. ဝိကလဿ ဘာဝေါတိ စ, တဿ ဒဿနမိတိ စ ဝါကျံ.

281. දැන් 'විසේසිච්ඡායං' යනාදියෙන් විශේෂාලංකාරය දක්වයි. විශේෂයක් දැක්වීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි (එනම් කිසියම් විශේෂිත වූ කාර්යයක් කෙරෙහි අතිශයින්ම කැමැත්තක් ඇති කල්හි), ද්‍රව්‍ය, ක්‍රියා, ජාති සහ ගුණ යන මෙකී ධර්මයන්ගේ යම්කිසි ප්‍රකාශන විශේෂයක (වෘත්ති විශේෂයක) ඌනතාවක් පෙන්වීමක් (නැති බවක් පැවසීමක්) වේද, එය 'විශේෂ' නම් වෙයි, නැතහොත් 'විශේෂවෘත්ති' නම් වෙයි. 'විකලස්ස භාවෝ' (විකල බව/ඌන බව) යනු වෛකල්‍යයයි, එය පෙන්වීම (තස්ස දස්සනං) 'වෛකල්‍යදර්ශනය' යනු වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

၂၈၂.

282.

န ရထာ န စ မာတင်္ဂါ, န ဟယာ န ပဒါတယော;

ဇိတော မာရာရိ မုနိနာ, သမ္ဘာရာဝဇ္ဇနေန ဟိ.

රථ ද නැත, ඇතෝ ද නැත, අශ්වයෝ ද නැත, පාබල සේනාවෝ ද නැත; එසේ වුවද මුණිවරයාණන් වහන්සේ විසින් (පාරමිතා සංඛ්‍යාත) සම්භාරයන් ආවර්ජනය කිරීමෙන්ම පමණක් මාර සතුරා පරදවන ලදී.

ဒဗ္ဗဝိသေသဝုတ္တိ.

ද්‍රව්‍ය විශේෂවෘත්තියයි.

၂၈၂. ဥဒါဟရတိ ‘‘န ရထာ’’ဣစ္စာဒိ. သုဗောဓံ. အတြ စ ဝိဇယောပကရဏစတုရင်္ဂါနီကလက္ခဏဒဗ္ဗာဘာဝေန သမတိံသပါရမိတာသင်္ခတသမ္ဘာရာဝဇ္ဇနဿေဝ မာရာရိဝိဇယလက္ခဏော ဝိသေသော ဝုတ္တော.

282. 'න රථා' යනාදියෙන් නිදසුන් දක්වයි. එය තේරුම් ගැනීමට පහසුය. මෙහි විජයග්‍රහණයට උපකරණ වූ චතුරංගිනී සේනා සංඛ්‍යාත ද්‍රව්‍යයන්ගේ අභාවයෙන්, සමතිස් පෙරුම්දම් වන සම්භාරයන් ආවර්ජනය කිරීමෙන්ම පමණක් සිදු වූ මාර පරාජය නැමති විශේෂය දක්වන ලදී.

၂၈၂. ‘‘န ရထာ’’ဣစ္စာဒိ. ရထာ တယော အန္တမသော သပရိဝါရာနံ တိဏ္ဏံ ရထာနံ အနီကဝေါဟာရတော တာဒိသာ တယော ရထာ စ နတ္ထိ. မာတင်္ဂါ တယော ဝုတ္တနယေန အနီကသင်္ခါတာ တယော မာတင်္ဂါ စ နတ္ထိ. န ဟယာ တယော တာဒိသာ အနီကသင်္ခါတာ တယော အဿာ စ နတ္ထိ. ပဒါ န အန္တမသော သာယုဓာနံ စတုန္နံ ပုရိသာနံ အနီကဝေါဟာရတော တာဒိသာ စတ္တာရော ပုရိသာ ပဒါ စ နတ္ထိ. တထာပိ မုနိနာ သမ္ဘာရာဝဇ္ဇနေန ဟိ သမတိံသပါရမိဓမ္မာနံ အာဘောဂကရဏေနေဝ မာရာရိ မာရပစ္စတ္တိကော ဇိတော အဘိဘဝိတော. ဣဟ ဇယောပကရဏဘာဝေန ဌိတာနံ ရထာနီကာဒီနံ ဒဗ္ဗာနံ ဝေကလ္လံ ဒဿေတွာ သတ္တုဝိဇယသဘာဝါနံ သမ္ဘာရာနံ အာဝဇ္ဇနဝိသေသဿ ဝုတ္တတ္တာ ဧသာ ဒဗ္ဗဝိသေသဝုတ္တိ နာမ. ရထော နာမ စတုပုရိသပရိဝါရော, တာဒိသံ ရထတ္တယံ ရထာနီကံ နာမ. ဟတ္ထီ ပန ဒွါဒသပုရိသပရိဝါရော ဟောတိ, တာဒိသံ ဟတ္ထိတ္တယံ ဟတ္ထာနီကံ နာမ. အဿော တိပုရိသပရိဝါရော, တာဒိသံ ဟယတ္တယံ ဟယာနီကံ နာမ. သာယုဓာ စတ္တာရော ပုရိသာ ပဒါနီကံ နာမ. ဣဟ ရထာဒီသု ဌိတာ ဝိယ သီဃံ ပါဒဗလေန ဂန္တွာ ယုဇ္ဈမာနာ ပုရိသာ ပါဒေါပစာရေန ‘‘ပါဒါ’’တိ ဝုတ္တာ. ရထာဒီနံ ပမာဏံ တယောတိ အနီကဋ္ဌာနေ [Pg.273] ဒဿေတွာ ပုရိသပမာဏဿာဝုတ္တေပိ အန္တမသော စတ္တာရော ပုရိသာ အနီကံ နာမ ဟောန္တီတိ ပကရဏတော စတ္တာရောတိ ဉာယတိ. နော စေ? သာဝုဓပုရိသဝါစကဿ ပဒါတိသဒ္ဒဿ ‘‘ပဒါတယော’’တိ ဗဟုဝစနေန ရူပသမ္ဘဝတော ‘‘ရထာ န, မာတင်္ဂါ န, ဟယာ န, ပဒါတယော န’’ ဣတိ သမ္ဗန္ဓော. ဒဗ္ဗဝိသေသဝုတ္တိ ဒဗ္ဗေန ဒဗ္ဗပဋိသေဓနတော ဝိသေသကထနံ ဝိသေသဿ ဝုတ္တီတိ စ, ဒဗ္ဗေန ဒဗ္ဗပဋိသေဓေန ဝိသေသဝုတ္တီတိ စ ဝါကျံ. ကြိယာဝိသေသဝုတျာဒိတ္တယမ္ပိ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

282. 'න රථා' යනාදියයි. රථ තුනක්, අවම වශයෙන් පිරිවර සහිත රථ තුනක් සඳහා සේනා යන ව්‍යවහාරය ඇති බැවින් එවැනි රථ තුනක් ද නැත. ඇතුන් තුන්දෙනෙක්, පෙර කී පරිදි සේනා සංඛ්‍යාත ඇතුන් තුන්දෙනෙක් ද නැත. අශ්වයන් තුන්දෙනෙක්, එවැනි සේනා සංඛ්‍යාත අශ්වයන් තුන්දෙනෙක් ද නැත. පාබල සේනාවන් ද, අවම වශයෙන් ආයුධ සන්නද්ධ පුරුෂයන් සිව්දෙනෙකුට සේනා යන ව්‍යවහාරය ඇති බැවින් එවැනි පාබල සේනා ඇති පුරුෂයන් සිව්දෙනෙක් ද නැත. එසේ වුවද, මුණිවරයාණන් වහන්සේ විසින් සම්භාරයන් ආවර්ජනය කිරීමෙන් ම, එනම් සමතිස් පෙරුම්දම් මෙනෙහි කිරීමෙන්ම පමණක්, මාරයා නැමති සතුරා (මාරාරි) පරදවන ලදී, මැඩලන ලදී. මෙහි විජයග්‍රහණයේ උපකරණ වශයෙන් පවතින රථ සේනා ආදී ද්‍රව්‍යයන්ගේ ඌනතාවය දක්වා, සතුරන් ජයගැනීමේ ස්වභාවය ඇති පෙරුම්දම් ආවර්ජනය කිරීමේ විශේෂය ප්‍රකාශ කළ බැවින් මෙය 'ද්‍රව්‍ය විශේෂවෘත්ති' නම් වේ. රථයක් යනු සිව්දෙනෙකුගේ පිරිවර සහිත වූවකි, එවැනි රථ තුනක් 'රථ සේනාව' (රථානීක) නම් වේ. ඇතෙකු යනු දොළොස් දෙනෙකුගේ පිරිවර සහිත වූවකි, එවැනි ඇතුන් තිදෙනෙක් 'ඇත් සේනාව' (හස්ත්‍යානීක) නම් වේ. අශ්වයෙකු යනු තිදෙනෙකුගේ පිරිවර සහිත වූවකි, එවැනි අශ්වයන් තිදෙනෙක් 'අස් සේනාව' (හයානීක) නම් වේ. ආයුධ සන්නද්ධ පුරුෂයන් සිව්දෙනෙක් 'පාබල සේනාව' (පදානීක) නම් වේ. මෙහි රථ ආදියේ සිටින්නාක් මෙන් පයින් වේගයෙන් ගොස් සටන් කරන පුරුෂයෝ පාබල උපචාරයෙන් 'පාද' (පදා) යැයි කියනු ලැබෙති. රථ ආදියේ ප්‍රමාණය තුනක් යැයි සේනා ඇති ස්ථානයේ දක්වා, පුරුෂයන්ගේ ප්‍රමාණය නොකීව ද අවම වශයෙන් පුරුෂයන් සිව්දෙනෙක් සේනාවක් වන බැවින් ප්‍රකරණයෙන් සිව්දෙනෙකු යැයි දත යුතුය. එසේ නොවේ නම්? සන්නද්ධ පුරුෂයන් හඟවන 'පදාති' ශබ්දයේ 'පදාතයෝ' යන බහු වචන රූපය සිදුවන බැවින් 'රථ නැත, ඇතෝ නැත, අශ්වයෝ නැත, පාබල සේනාවෝ නැත' යනුවෙන් සම්බන්ධය වේ. ද්‍රව්‍ය විශේෂවෘත්ති යනු ද්‍රව්‍යයකින් තවත් ද්‍රව්‍යයක් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් කෙරෙන විශේෂ කථනය 'විශේෂයේ පැවැත්ම' යන්නයි. ද්‍රව්‍යයෙන් (ද්‍රව්‍ය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්) සිදුවන විශේෂවෘත්තිය යනු වාක්‍ය අර්ථයයි. ක්‍රියා විශේෂවෘත්ති ආදී ඉතිරි තුන ද මෙලෙසම දත යුතුය.

၂၈၃.

283.

န ဗဒ္ဓါ ဘူကုဋိနေဝ, ဖုရိတော ဒသနစ္ဆဒေါ;

မာရာရိဘင်္ဂဉ္စာ’ကာသိ, မုနိဝီရော ဝရော သယံ.

බැමකුළු ගැන්වීමක් (නළල රැලි ගැන්වීමක්) සිදු නොකළේමය, තොල්පට ද (කෝපයෙන්) නොසැලුණේමය; එසේ වුවද උත්තම වූ මුණිවීරයාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම මාර සතුරාගේ පරාජය සිදු කළ සේක.

ကြိယာဝိသေသဝုတ္တိ.

ක්‍රියා විශේෂවෘත්තියයි.

၂၈၃. ‘‘န ဗဒ္ဓါ’’ဣစ္စာဒိ. ဘူကုဋိ ဘမုဘင်္ဂေါ ကောပဇနိတော န ဗဒ္ဓါ န ရစိတာ, ဒသနစ္ဆဒေါ စာဓရော နေဝ ဖုရိတော နေဝ ကမ္ပိတော ကောပေန. တထာပိ စ ဝရော ဥတ္တမော မုနိဝီရော သယံ မာရာရိနော ဘင်္ဂံ ပရာဇယံ အကာသီတိ. ဘူကုဋိဗန္ဓနာဒိကြိယာဝိဂမေန နိဗ္ဗိကာရဝိဇယလက္ခဏော ဝိသေသော ဒဿိတော.

283. 'න බද්ධා' යනාදියයි. කෝපයෙන් උපන් බැමකුළු ගැන්වීම (භ්‍රූභංගය) සිදු නොකරන ලදී, තොල්පට (අධරය) ද කෝපයෙන් නොසැලුණේමය, නොකැම්පුණේමය. එසේ වුව ද උත්තම වූ මුණිවීරයාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම මාර සතුරාගේ භංගත්වය හෙවත් පරාජය සිදුකළ සේක. බැමකුළු ගැන්වීම ආදී ක්‍රියාවන්ගෙන් තොරව, විකාර රහිත වූ විජයග්‍රහණ ලක්ෂණ ඇති විශේෂය මෙයින් දක්වන ලදී.

၂၈၃. ‘‘န ဗဒ္ဓါ’’ဣစ္စာဒိ. ဘူကုဋိ ကောပဝိကာရဘူတော ဘမုဘင်္ဂေါပိ န ဗဒ္ဓါ န ကတာ, ဒသနစ္ဆဒေါ ဒန္တာဝရဏော နေဝ ဖုရိတော န ကမ္ပာပိတော. တထာပိ ဝရော ဥတ္တမော မုနိဝီရော မုနိဂုဏဝီရဂုဏယုတ္တော တထာဂတော သယံ မာရာရိဘင်္ဂဉ္စ အကာသီတိ. ဧတ္ထ ဘမုဘင်္ဂရစနာဒိကံ ကြိယံ အကတွာ နိဗ္ဗိကာရဿ မာရဘင်္ဂသဘာဝဝိသေသဿ ဝုတ္တတ္တာ ဧသာ ကြိယာဝိသေသဝုတ္တိ နာမ. ဘူနံ ကုဋိ ဝင်္ကတာတိ စ, မာရော ဧဝ အရီတိ စ, တေသံ ဘင်္ဂေါတိ စ ဝါကျံ.

283. 'න බද්ධා' යනාදියයි. කෝප විකාරයක් වූ බැම හකුළුවා ගැනීමක් (භ්‍රූභංගයක්) සිදු නොකරන ලදී, දසනච්ඡද හෙවත් දත් වැස්ම (තොල්පට) ද නොසැලුණේය, කම්පනය නොකරන ලදී. එසේ වුව ද උත්තම වූ, මුණි ගුණයෙන් හා වීර ගුණයෙන් යුක්ත වූ තථාගතයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම මාර සතුරාගේ පරාජය සිදුකළ සේක. මෙහි බැමකුළු ගැන්වීම් ආදී ක්‍රියාවන් නොකොට, විකාර රහිත වූ මාර පරාජය කිරීමේ ස්වභාවය නැමති විශේෂය ප්‍රකාශ කළ බැවින් මෙය 'ක්‍රියා විශේෂවෘත්ති' නම් වේ. 'භූනං කුටි වංකතා' (බැමෙහි ඇදවීම බැමකුළු ගැන්වීමයි), 'මාරෝ ඒව අරී' (මාරයාම සතුරා වේ), 'තේසං භංගෝ' (ඔවුන්ගේ පරාජයයි) යනු වාක්‍ය විග්‍රහයන්ය.

၂၈၄.

284.

န [Pg.274] ဒိသာသု ဗျတ္တာ ရံသိ,နာ’လောကော လောကပတ္ထဋော;

တထာပျ’န္ဓတမဟရံ,ပရံ သာဓုသုဘာသိတံ.

දිශාවන්හි පැතිරුණු කිරණක් ද නැත, ලෝකයෙහි පැතිරුණු ආලෝකයක් ද නැත; එසේ වුව ද සත්පුරුෂයන්ගේ සුභාෂිතය (සද්ධර්මය) අතිශයින්ම ඝන අන්ධකාරය (මෝහ අඳුර) දුරු කරන්නේය.

ဇာတိဝိသေသဝုတ္တိ.

ජාති විශේෂවෘත්තියයි.

၂၈၄. ‘‘နိ’’စ္စာဒိ. ဒိသာသု ဒသသု ဗျတ္တာ ပတ္ထဋာ ရံသိ န ဘဝတိ. လောကေ သကလသ္မိံ ပတ္ထဋော ဝိတ္ထတော အာလောကောန ဘဝတိ. တထာပီတိ ဝိသေသနိစ္ဆာယံ, တဇ္ဇာတိကတ္တာဘာဝေပိ သာဓူနံ သုဘာသိတံ သဒ္ဓမ္မသင်္ခါတံ ပရမစ္စန္တမေဝ အန္ဓတမံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဝေကလ္လတော ပညာစက္ခုဿ အန္ဓကာရံ မောဟန္ဓကာရံ ဟရတီတိ အန္ဓတမဟရန္တိ. ရံသိယာ အန္ဓကာရာပဟာရသမတ္ထာယ နိဝတ္တိယာ ဝိသေသော သုဘာသိတဿ ဒဿိတော.

284. 'න' යනාදියයි. දස දිශාවන්හි පැතිරුණු කිසිදු කිරණක් නැත. මුළු ලෝකයෙහි පැතිරුණු විහිදුණු ආලෝකයක් ද නැත. 'තථාපි' යන්නෙන් විශේෂය දැක්වීමේ කැමැත්තයි. එම ජාතියට (ආලෝක ජාතියට) අයත් නොවන මුත්, සත්පුරුෂයන්ගේ සද්ධර්ම සංඛ්‍යාත සුභාෂිතය, යහපත හා අයහපත වටහා ගැනීමට නොහැකි වන පරිදි ප්‍රඥා චක්ෂුසට ඇති වන අඳුර වන මෝහ අන්ධකාරය (අන්ධතම) අතිශයින්ම දුරු කරයි, එහෙයින් එය 'අන්ධතමහර' නම් වේ. අඳුර දුරු කිරීමට සමත් කිරණ නැමති ජාතිය බැහැර කිරීමෙන් සුභාෂිතයෙහි ඇති විශේෂය මෙයින් දක්වන ලදී.

၂၈၄. ‘‘န ဒိသာသု’’ဣစ္စာဒိ. ဒိသာသု ဗျတ္တာ ပတ္ထဋာ ရံသိပိ နတ္ထိ, လောကပတ္ထဋော အာလောကောပိ နတ္ထိ. တထာပိ သာဓုသုဘာသိတံ သဒ္ဓမ္မော ပရမစ္စန္တံ အန္ဓတမဟရံ အတ္ထာနတ္ထတီရဏက္ခမဿ ပညာစက္ခုဿ အန္ဓကာရကမောဟတမံ ဟရံ ဟောတီတိ. ဣဓ အန္ဓကာရဝိဒ္ဓံသနေ သမတ္ထံ ရံသိဇာတျာဒိကံ ပဋိသေဓေတွာ သုဘာသိတဿ အန္ဓကာရာပဟရဏသင်္ခါတဿ ဝိသေသဿ ဝုတ္တတ္တာ အယံ ဇာတိဝိသေသဝုတ္တိ နာမ. လောကေ ပတ္ထဋောတိ စ, အန္ဓေတီတိ အန္ဓော မောဟော, တမသဒိသတ္တာ အန္ဓောယေဝ တမောတိ စ, တံ ဟရတီတိ စ, သာဓူနံ သုဘာသိတမိတိ စ ဝါကျံ.

284. 'න දිසාසු' යනාදියයි. දිශාවන්හි පැතිරුණු කිරණක් ද නැත, ලෝකයෙහි පැතිරුණු ආලෝකයක් ද නැත. එසේ වුව ද සත්පුරුෂයන්ගේ සද්ධර්මය අර්ථ අනර්ථයන් විනිශ්චය කිරීමට සමත් ප්‍රඥා චක්ෂුසෙහි අඳුර ඇති කරන්නා වූ මෝහ අන්ධකාරය (අන්ධතමය) අතිශයින්ම දුරු කරන්නේ වෙයි. මෙහි අඳුර නැසීමට සමත් කිරණ ජාති ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කර, සද්ධර්මයෙහි අන්ධකාරය දුරු කිරීම නැමති විශේෂය ප්‍රකාශ කළ බැවින් මෙය 'ජාති විශේෂවෘත්ති' නම් වේ. 'ලෝකේ පත්ථතෝ' (ලොව පැතිරුණු) යන්න ද, 'අන්ධ කරයි කියා අන්ධය' යනු මෝහයයි, එය අඳුර බඳු බැවින් 'අන්ධයම තමස් (අන්ධතම)' යන්න ද, 'එය දුරු කරයි කියා' (තං හරති) යන්න ද, 'සත්පුරුෂයන්ගේ සුභාෂිතය' (සාධූනං සුභාසිතං) යන්න ද වාක්‍ය විග්‍රහයන්ය.

၂၈၅.

285.

န ခရံ န ဟိ ဝါ ထဒ္ဓံ, မုနိန္ဒ ဝစနံ တဝ;

တထာပိ ဂါဠှံ ခနတိ, နိမ္မူလံ ဇနတာမဒံ.

මුණීන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ වචනය රළු නැත, දැඩි ද නැත; එසේ වුව ද එය ජනයාගේ මදය (අහංකාරය) මුලිනුපුටා දමමින් දැඩි ලෙස හාරා දමයි.

ဂုဏဝိသေသဝုတ္တိ.

ගුණ විශේෂවෘත්තියයි.

၂၈၅. ‘‘န [Pg.275] ခရ’’မိစ္စာဒိ. မုနိန္ဒ တဝ ဝစနံ န ခရံ န လူခံ, န ထဒ္ဓံ ဝါ ကဌိနဉ္စ န ဟိ. တထာပိ တာဒိသခရတ္တာဒိဂုဏာဘာဝေပိ ဇနတာယ ဇနသမူဟဿ မဒံ ဂါဠှံ ဒဠှံ ကတွာ နိမ္မူလံ ခနတီတိ. အယောသင်္ကုမှိ ပသိဒ္ဓခရတ္တာဒိဂုဏနိသေဓေန မုနိန္ဒဝစနဿ ဝိသေသော အာဝိကတော.

285. 'න ඛරං' යනාදියයි. මුණීන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ වචනය රළු නැත, රූක්‍ෂ නැත, දැඩි හෝ කඨින ද නැත. එසේ වුව ද, එවැනි රළු බව ආදී ගුණයන් නොමැති වුව ද, ජන සමූහයාගේ මදය (අභිමානය) දැඩි ලෙස මුලිනුපුටා දමමින් හාරා දමයි. යකඩ උලක (ඉඳිකටුවක/කුඤ්ඤයක) ප්‍රසිද්ධ රළු බව, දැඩි බව ආදී ගුණයන් නිෂේධ කිරීමෙන් මුණීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ වචනයෙහි ඇති විශේෂය මෙයින් ප්‍රකාශ කරන ලදී.

၂၈၅. ‘‘န ခရ’’မိစ္စာဒိ. ဟေ မုနိန္ဒ တဝ ဝစနံ ခရံ ကက္ကသံ န ဟောတိ, ထဒ္ဓံ ဝါ န ဟောတိ. တထာပိ ဇနတာမဒံ ဇနသမူဟဿ ဇာတျာဒိံ နိဿာယ ပဝတ္တံ ဂဗ္ဗံ ဂါဠှံ ဒဠှံ ကတွာ နိမ္မူလံ မူလမသေသေတွာ ခနတီတိ. ခဏနက္ခမအယောသင်္ကုအာဒီသု လဗ္ဘမာနံ ခရတ္တာဒိဂုဏံ ပဋိသေဓေတွာ ဗုဒ္ဓဝစနဿ မဒခဏနသဘာဝသင်္ခါတဿ ဝိသေသဿ ဝုတ္တတ္တာ အယံ ဂုဏဝိသေသဝုတ္တိ နာမ ဟောတိ. နတ္ထိ မူလမဿ ခဏနဿာတိ စ, ဇနာနံ သမူဟောတိ စ, တာယ မဒေါတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဂါဠှံ နိမ္မူလ’’န္တိ ခဏနကြိယာယ ဝိသေသနတ္တာ ဂါဠှံ နိမ္မူလံ ခဏနံ ကရောတီတိ ယောဇနာ.

285. ‘න ඛර’ යනාදියයි. හේ මුනින්ද්‍රයෙනි, ඔබ වහන්සේගේ වචනය රළු, කර්කශ නොවේ; තද නොවේ. එසේ වුවත් ජන සමූහයාගේ ජාති ආදිය ඇසුරු කොට පවත්නා වූ මදය (ගර්වය) තදින්, දැඩි ලෙස, මුලක් ඉතිරි නොකොට සහමුලින්ම උදුරා දමයි. හෑරීමට සුදුසු වූ යකඩ උල් ආදියේ ලැබෙන රළු බව ආදී ගුණයන් ප්‍රතික්ෂේප කොට, මදය උදුරා දැමීමේ ස්වභාවය ඇති බුද්ධ වචනයේ සුවිශේෂී බව ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින් මෙය ‘ගුණවිශේෂවෘත්ති’ නම් වේ. ‘මේ හෑරීමට මුලක් නැත’ යනුද, ‘ජනයන්ගේ සමූහය’ යනුද, ‘එයින් ඇති වූ මදය’ යනුද විග්‍රහයන්ය. ‘ගාළ්හං නිම්මූලං’ යනු කැණීමේ (හාරා දැමීමේ) ක්‍රියාවට විශේෂණ වන බැවින්, ‘තදින් සහ සහමුලින්ම හෑරීම සිදු කරයි’ යනුවෙන් මෙහි යෝජනාවයි.

၂၈၆.

286.

ဒဿီယတေ’တိဒိတ္တံ တု,သူရဝီရတ္တနံ ယဟိံ;

ဝဒန္တိ ဝိညူ ဝစနံ,ရုဠှာဟင်္ကာရမီဒိသံ.

යම් තැනක අතිශයින් දීප්තිමත් වූ ශූර-වීර භාවයක් දක්වනු ලැබේද, ප්‍රඥාවන්තයෝ එබඳු වචනය ‘රූඪ අහංකාර’ යැයි පවසති.

၂၈၆. ရုဠှာဟင်္ကာရံ ဝဒန္တိ.

286. ‘රූඪ අහංකාරය’ යැයි පවසති.

၂၈၆. ဣဒါနိ ရုဠှာဟင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ဒဿီယတေ’’ ဣစ္စာဒိနာ. သူရဝီရတ္တနံ သူရဘာဝဝီရဘာဝံ အတိဒိတ္တံ တု အတိသယေန ပန ဒိတ္တံ ယဟိံ ဝါကျေ ဒဿီယတေ, ဤဒိသံ ဝစနံ ဝိညူ ကဝယော ရုဠှာဟင်္ကာရမိတိ ဝဒန္တီတိ. သူရော စ ဝီရော စာတိ စ, တေသံ ဘာဝေါတိ စ, ရုဠှော ဥဂ္ဂတော အဟင်္ကာရော ဧတ္ထ ဝုတ္တိဝိသေသေတိ စ ဝါကျံ.

286. දැන් ‘දස්සීයතේ’ යනාදියෙන් රූඪ අහංකාරය දක්වයි. යම් වාක්‍යයක අතිශයින් දීප්තිමත් වූ ශූරභාවය සහ වීරභාවය දක්වනු ලැබේද, ප්‍රඥාවන්ත කවීහු එබඳු වචනය ‘රූඪ අහංකාර’ යැයි පවසති. ‘ශූරයා ද වීරයා ද’ කියා ද, ‘ඔවුන්ගේ භාවය’ කියා ද, ‘මතු වූ අහංකාරය මෙහි වෘත්ති විශේෂයකි’ කියා ද වාක්‍ය විග්‍රහය වේ.

၂၈၇.

287.

ဒမေ [Pg.276] နန္ဒောပနန္ဒဿ,ကိံ မေ ဗျာပါရဒဿနာ;

ပုတ္တာ မေ ပါဒသမ္ဘတ္တာ,သဇ္ဇာ သန္တေဝ တာဒိသေ.

නන්දෝපනන්ද (නාග රාජයා) දමනය කිරීමෙහි, මාගේ උත්සාහය දැක්වීමෙන් කුමන ඵලක්ද? මාගේ ශ්‍රී පාද සේවයෙහි නියුතු වූ, එවැනි කටයුතුවලට සූදානම් වූ පුත්‍රයෝම විද්‍යමාන වෙති.

၂၈၇. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဒမေ’’ဣစ္စာဒိနာ. နန္ဒောပနန္ဒဿ နာဂရာဇဿ အပ္ပမေယျမဟာနုဘာဝဿ ဒမေ ဒမနေ မေ မမ နိရဝဓိသရန္တိပ္ပမေယျပ္ပဘာဝါနုစရိတကိတ္တိနောပိ ပရဿ ဗျာပါရဒဿနာ ပယောဂပဋိပါဒနေန ကိံ ပယောဇနံ, န ကိမ္ပိ, ယတော မေ ပါဒသမ္ဘတ္တာ ပါဒါဝနတာ တာဒိသေ ကမ္မနိ သဇ္ဇာ ဗဒ္ဓကစ္ဆာ သန္တေဝ ဝိဇ္ဇန္တေဝ, တတောတိ ယောဇနီယံ.

287. ‘දමේ’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. අප්‍රමාණ මහා ආනුභාව ඇති නන්දෝපනන්ද නාගරාජයා දමනය කිරීමෙහි, සීමාවක් නැතිව පවත්නා අප්‍රමාණ ප්‍රභාවයෙන් හා කීර්තියෙන් යුක්ත වූ මාගේ (වෙනත් අයෙකුගේ) උත්සාහයක් (ප්‍රයෝගයක්) දැක්වීමෙන් කුමන ප්‍රයෝජනයක්ද? කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නැත. මන්දයත් මාගේ ශ්‍රී පාද වැඳ වැතිරී සිටින්නා වූ, එවැනි ක්‍රියාවක යෙදීමට සූදානම් වූ (කටි බඳින ලද) පුත්‍රයෝම විද්‍යමාන වෙති. එබැවින් (මාගේ ක්‍රියාකාරීත්වයෙන් පලක් නැත) යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၂၈၇. ‘‘ဒမေ’’စ္စာဒိ. နန္ဒောပနန္ဒဿ နာဂရညော ဒမေ ဒမကရဏေ ဗျာပါရဒဿနာ ဘုဝနတ္တယေ ပဝတ္တမာနအာနုဘာဝေန စ သမ္ပဝတ္တိတကိတ္တိသမူဟေန စ သမန္နာဂတဿ မယှံ တာဒိသပယောဂဒဿနေန ကိံ ပယောဇနံ. ယသ္မာ မေ ပါဒသမ္ဘတ္တာ မယှံ စရဏာဝနတာ တာဒိသေ ကိစ္စေ သဇ္ဇာ သန္နဒ္ဓါ ပုတ္တာ ဗဟဝေါ သန္တိ ဧဝ, တသ္မာတိ. စေတောဝသိတာယ သူရဝီရဘာဝေါ ဣဟ အတိဒိတ္တော ဒဿိတော ဟောတိ. ဗျာပါရဿ ဒဿနမိတိ စ, ပါဒေသု သမ္ဘတ္တာတိ စ ဝါကျံ.

287. ‘දමේ’ යනාදියයි. නන්දෝපනන්ද නා රජු දමනය කිරීමෙහි (මගේ) උත්සාහය දැක්වීමෙන්, තුන් ලොවෙහි පවත්නා ආනුභාවයෙන් හා පැතිරුණු කීර්ති සමූහයෙන් යුක්ත වූ මට, එවැනි ප්‍රයෝග දැක්වීමෙන් කුමන ප්‍රයෝජනයක්ද? යම් හෙයකින් මාගේ පා යුග වැඳ වැතිරී සිටින්නා වූ, එවැනි කෘත්‍යයන්හි සූදානම් වූ (සන්නද්ධ වූ) බොහෝ පුත්‍රයෝ විද්‍යමාන වෙති, එබැවිනි. සිතේ වසඟභාවය නිසා ඇතිවන ශූර වීර භාවය මෙහි අතිශයින් දීප්තිමත් කොට දක්වන ලදී. ‘ව්‍යාපාරයාගේ දැක්වීම’ කියා ද, ‘පාදයන්හි නැමුණු’ කියා ද වාක්‍ය විග්‍රහය වේ.

၂၈၈.

288.

သိလေသော ဝစနာ’နေကာ-ဘိဓေယျေ’ကပဒါယုတံ;

အဘိန္နပဒဝါကျာဒိ-ဝသာ တေဓာ’ယ’မီရိတော.

එක් පදයකින් යුක්ත වූ ද, බොහෝ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ද වචනය ‘ශ්ලේෂය’ (සිලෙස්) නම් වේ. එය අභින්න පද (නොබෙදුණු පද) සහ වාක්‍ය ආදියේ වශයෙන් ත්‍රිවිධ ආකාරයකින් දක්වන ලදී.

၂၈၈. သိလေသံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘သိလေသော’’ဣစ္စာဒိနာ. အနေကံ ဘိန္နမဘိဓေယျတ္ထော ယဿာတျနေကာဘိဓေယျံ. ဧကေန သမာနေန ပဒေန သရူပေန အာယုတမနွိတံ ယံ ဝစနံ ဝုတ္တီတိ အနုဝဒိတွာ သော သိလေသောတိ ဝိဓီယတေ, ယေန ကေနစိ [Pg.277] ရူပေန ဥပမာနောပမေယျလက္ခဏတ္ထာနံ သိလေသနတော. အယဉ္စေဝံလက္ခဏော သိလေသော တေဓာ ဤရိတော. ကထံ? အဘိန္နပဒဝါကျာဒိဝသာ အဘိန္နမေကံ ပဒံ သျာဒျန္တတျာဒျန္တရူပံ ယတြ, တမေဝ ဝါကျံ ဝါကျလက္ခဏောပေတတ္တာ. တံ အာဒိ ယေသံ, တေသံ ဝသာတိ အတ္ထော.

288. ‘සිලෙසෝ’ යනාදියෙන් ශ්ලේෂය දක්වයි. වෙනස් වූ බොහෝ අභිධෙය්‍යාර්ථ (අර්ථ) ඇත්තේ යම් වචනයකට ද, එය අනේකාභිධෙය්‍ය වේ. එක් සමාන පද ස්වරූපයකින් යුක්ත වූ යම් වචනයක් වේ ද, එය ශ්ලේෂය යැයි දක්වනු ලැබේ. යම් කිසි ස්වරූපයකින් උපමාන සහ උපමේය ලක්ෂණ ඇති අර්ථයන් තදින් බැඳ තබන (ශ්ලේෂණය කරන) බැවිනි. මෙබඳු ලක්ෂණ ඇති ශ්ලේෂය තුන් ආකාරයකින් පවසන ලදී. කෙසේද? ‘අභින්න පද වාක්‍ය’ ආදියේ බලයෙනි. යම් තැනක ප්‍රත්‍ය හා ක්‍රියාපද අවසාන කොට ඇති නොබෙදුණු තනි පදයක් වේ ද, වාක්‍ය ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවින් එයම වාක්‍යයකි. එය ආදි කොට ඇති දේ, ‘ඒවායේ වශයෙන්’ යනු අර්ථයයි.

၂၈၈. ဣဒါနိ သိလေသာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘သိလေသော’’စ္စာဒိနာ. အနေကာဘိဓေယျံ ဧကပဒါယုတံ ဥဘယတ္ထ သာဓာရဏတ္တာ တုလျေန သဒ္ဒရူပေန ယုတ္တံ ယံ ဝစနံ အတ္ထိ, သော သိလေသော နာမ. သော ပန ယေန ကေနစိ သာဓမ္မရူပေန ဥပမာနောပမေယျဘူတာနမတ္ထာနံ သိလိဋ္ဌတ္တာ အညမညံ ဖုသိတွာ ဌိတတ္တာ သိလေသော နာမ. အယံ ဝုတ္တလက္ခဏော သိလေသော အဘိန္နပဒဝါကျာဒိဝသာ အကတဝိကာရာနံ သျာဒျန္တတျာဒျန္တပဒသမန္နာဂတာနံ ဝါကျလက္ခဏောပေတဝါကျာနံ ပဘေဒေန တေဓာ ဤရိတောတိ. အနေကမဘိဓေယျံ ယဿေတိ စ, ဧကဉ္စ တံ ပဒဉ္စေတိ စ, တေန အာယုတန္တိ စ, အဘိန္နာနိ ပဒါနိ ယသ္မိန္တိ စ, တဉ္စ တံ ဝါကျဉ္စာတိ စ, တံ အာဒိ ယေသံ အဘိန္နပဒဝါကျာနန္တိ စ, တေသံ ဝသော ဘေဒေါတိ စ ဝါကျံ.

288. දැන් ‘සිලෙසෝ’ යනාදියෙන් ශ්ලේෂ අලංකාරය දක්වයි. බොහෝ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, කරුණු දෙකටම පොදු බැවින් සමාන ශබ්ද ස්වරූපයකින් යුත් එක් පදයකින් යුක්ත වූ යම් වචනයක් වේ ද, එය ‘ශ්ලේෂය’ (සිලෙස්) නම් වේ. එය වනාහි යම්කිසි සමාන ධර්ම ස්වභාවයකින් උපමාන උපමේය භූත වූ අර්ථයන්ගේ බැඳුණු බව නිසා, එකිනෙකා ස්පර්ශ කරමින් පැවතීම හේතුවෙන් ශ්ලේෂය නම් වේ. මෙසේ දක්වන ලද ලක්ෂණ ඇති ශ්ලේෂය නොබෙදුණු පද වාක්‍ය ආදී වශයෙන්, විකාරයට පත් නොකරන ලද නාම ප්‍රත්‍ය හා ක්‍රියා ප්‍රත්‍ය සහිත පදයන්ගෙන් යුත්, වාක්‍ය ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ වාක්‍යයන්ගේ ප්‍රභේදයෙන් තුන් ආකාරයකින් පවසන ලදී. ‘බොහෝ අභිධෙය්‍ය (අර්ථ) ඇත්තේ යමකටද’ කියා ද, ‘එයම එක් පදයක්’ කියා ද, ‘එයින් යුක්ත වූ’ කියා ද, ‘නොබෙදුණු පද ඇත්තේ යමකද’ කියා ද, ‘එයම වාක්‍යයක්’ කියා ද, ‘එය ආදි කොට ඇති නොබෙදුණු පද වාක්‍ය’ කියා ද, ‘ඒවායේ වසඟය (භේදය)’ කියා ද වාක්‍ය විග්‍රහය වේ.

၂၈၉.

289.

အန္ဓန္တမဟရော ဟာရီ, သမာရုဠှော မဟောဒယံ;

ရာဇတေ ရံသိမာလီ’ယံ, ဘဂဝါ ဗောဓယံ ဇနေ.

ඝන අඳුර දුරු කරන්නා වූ, මනහර වූ, මහත් වූ උදයගිරියට (නොහොත් මහත් අභ්‍යුදයයට) පැමිණියා වූ, ජනයා පිබිදුවන්නා වූ (නොහොත් අවදි කරවන්නා වූ) මේ රශ්මිමාලී (සූර්යයා) මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බබළති.

အဘိန္နပဒဝါကျသိလေသော.

අභින්නපදවාක්‍යශ්ලේෂයයි (නොබෙදුණු පද වාක්‍ය ශ්ලේෂය).

၂၈၉. ဥဒါဟရတိ ‘‘အန္ဓန္တမိ’’စ္စာဒိ. အယံ ဘဂဝါ သူရိယော မဟာမုနိ စ. တတ္ထ သူရိယော တာဝ အန္ဓန္တမဟရော ပကတိယန္ဓကာရောပဟာရီ, မဟာမုနိ တု အန္ဓကာရမောဟတမာပဟာရီ. ဟာရီ မနုညော သူရိယော မဟာမုနိ စ, သူရိယော [Pg.278] မဟောဒယံ မဟန္တံ ဥဒယံ ပဗ္ဗတံ သမာရုဠှော, မဟာမုနိ တု မဟောဒယံ မဟန္တမဗ္ဘုဒယံ သမ္မာသမ္ဗောဓိသမဓိဂမရူပံ သမာရုဠှော ပတ္တော. ရံသီနံ မာလာ, သာ အဿ အတ္ထီတိ ရံသိမာလီ, သူရိယော မဟာမုနိ စ. ဇနေ ဗောဓယံ နိဒ္ဒါပဂမနေန ကိလေသနိဒ္ဒါပဂမနေန ဝါ ပဗောဓယန္တော ရာဇတေ ဒိဗ္ဗတီတိ. အဘိန္နပဒဝါကျသိလေသော ဘင်္ဂေန ဝိနာ ယထာဝဋ္ဌာနမုဘယတ္ထ ပဒယောဇနတော.

289. ‘අන්ධන්තමං’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ‘අයං භගවා’ යනු සූර්යයා සහ මහාමුනිවරයන් වහන්සේය. එහිදී සූර්යයා වනාහි ඝන අඳුර දුරලන්නා වූ ස්වභාවික අන්ධකාරය නැති කරන්නෙකි. මහාමුනිවරයාණෝ වනාහි අන්ධකාරයක් බඳු මෝහ නමැති අඳුර දුරලන්නාහ. ‘හාරී’ යනු මනහර වූ සූර්යයා ද මහාමුනිවරයාණෝ ද වෙති. සූර්යයා මහත් වූ උදයගිරි පර්වතයට නැංගා වූ (පැමිණියා වූ) අතර, මහාමුනිවරයාණෝ වනාහි මහත් වූ අභ්‍යුදයය සංඛ්‍යාත සම්‍යක්සම්බෝධි අධිගමනයට පැමිණි සේක. රශ්මි මාලාවන් ඇත්තේ ‘රශ්මිමාලී’ වන සූර්යයා ද (ගුණ රශ්මි ඇති) මහාමුනිවරයාණෝ ද වෙති. සූර්යයා නිද්‍රාව දුරු කිරීමෙන් ද, මහාමුනිවරයාණෝ ක්ලේශ නිද්‍රාව දුරු කිරීමෙන් ද ජනයා අවදි කරවමින් බබළති (දිලිසෙති). පද බිඳීමකින් තොරව තිබෙන පරිද්දෙන්ම කරුණු දෙකටම පද යෙදෙන බැවින් මෙය ‘අභින්නපදවාක්‍යශ්ලේෂය’ වේ.

၂၈၉. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘အန္ဓ’’မိစ္စာဒိနာ. မဟောဒယံ မဟန္တံ ဥဒယံ ပဗ္ဗတံ, သဗ္ဗညုပဒဝိသင်္ခါတမဟာဘိဝုဒ္ဓိံ ဝါ သမာရုဠှော အာရုဠှော, သမ္ပတ္တော ဝါ, အန္ဓန္တမဟရော စက္ကဝါဠဂဗ္ဘေ ပတ္ထဋပကတိဃနန္ဓကာရဿ, ဉာဏလောစနဿ အန္ဓကရဏတော အန္ဓကာရောတိ ဝုတ္တမောဟဿ ဝါ ဝိဒ္ဓံသကော, ဟာရီ တေနေဝ မနုညော ရံသိမာလီ အတ္တနော ရံသိမာလာယ သမန္နာဂတော ဇနေ ပကတိနိဒ္ဒါယ ကိလေသနိဒ္ဒါယ ဝါ သမန္နာဂတေ သတ္တေ ဗောဓယံ ဗောဓယန္တော အယံ ဘဂဝါ ဒိဝါကရော, ဆဟိ ဘဂဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ဗုဒ္ဓေါ ဝါ ရာဇတေ ဒိဗ္ဗတီတိ. ဒွီသု ပက္ခေသု ပဒါနံ သမာနဘာဝေန ဌိတတ္တာ အယံ အဘိန္နပဒဝါကျသိလေသော. အန္ဓော စ သော တမော စေတိ စ, တံ ဟရတီတိ စ, မဟန္တော စ သော ဥဒယော ပဗ္ဗတော စာတိ စ, မဟန္တော စ သော ဥဒယော အဗ္ဘုဒယော အဘိဝုဒ္ဓိ စာတိ စ, ရံသီနံ မာလာတိ စ, သာ အဿ အတ္ထီတိ စ, ဘဂေါ သိရီ အဿ သူရိယဿ အတ္ထီတိ စ, ဘဂေါ သိရီကာမပယတနာဒိပ္ပကာရော အဿ သတ္ထုနော အတ္ထီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. အဘိန္နပဒဝါကျသင်္ခါတော သိလေသော. အပရောပိ အတ္ထော ဧတ္ထ သိလိဿတီတိ သိလေသော. ‘‘ဘိန္နပဒဝါကျသိလေသော’’တိအာဒိကမ္ပိ ဣမိနာ နယေန ဉာတဗ္ဗံ.

289. දැන් 'අන්ධ' යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. 'මහෝදයං' යනු උතුම් වූ උදය පර්වතයට පැමිණියා වූ ද, නැතහොත් සර්වඥතා පද සංඛ්‍යාත මහා අභිවෘද්ධියට පැමිණියා වූ (හෝ ළඟා වූ) ද, 'අන්ධන්තමහරො' යනු චක්‍රවාළ ගර්භයෙහි පැතිරුණු සාමාන්‍ය ඝන අන්ධකාරය විනාශ කරන්නා වූ ද, ඥාන නමැති ඇස අන්ධ කරන බැවින් අන්ධකාරය යැයි කියන ලද මෝහය විනාශ කරන්නා වූ ද, 'හාරී' යනු ඒ නිසාම මනහර වූ ද, 'රංසිමාලී' යනු තමන්ගේ රශ්මි මාලාවෙන් යුක්ත වූ ද, ස්වභාවික නිද්‍රාවෙන් හෝ කෙලෙස් නිද්‍රාවෙන් යුක්ත වූ සත්ත්වයන් අවදි කරවන්නා වූ ද, මේ භාග්‍යවත් සූර්යයා හෝ භග ධර්ම හයකින් යුක්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ බබළන්නේය. දෙපසෙහිම පදයන්ගේ සමාන භාවයෙන් යුක්තව පැවතීම නිසා මෙය 'අභින්නපදවාක්‍ය ශ්ලේෂය' වේ. 'අන්ධශ්ච ස තමශ්ච' (අන්ධකාරය හා මෝහය) එය දුරු කරයි යන අර්ථයෙන් ද, 'මහන්තො ච සො උදයො පබ්බතො ච' (උතුම් වූ උදය පර්වතය) යන අර්ථයෙන් ද, 'මහන්තො ච සො උදයො අබ්භුදයො අභිවුද්ධි ච' (උතුම් වූ අභිවෘද්ධිය) යන අර්ථයෙන් ද, 'රශ්මීන්ගේ මාලාව' එය ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ද, 'භග' (ශ්‍රී) සූර්යයාට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ද, ශ්‍රී-කාම-ප්‍රයත්නාදී ප්‍රභේද සහිත 'භග' ධර්ම ශාස්තෘන් වහන්සේට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ද විග්‍රහ වේ. මෙය අභින්නපදවාක්‍ය සංඛ්‍යාත ශ්ලේෂයයි. මෙහි වෙනත් අර්ථයක් ද වැළඳෙන (ශ්ලේෂ වන) බැවින් ශ්ලේෂ නම් වේ. 'භින්නපදවාක්‍ය ශ්ලේෂය' යන්න ද මෙයින්ම දත යුතුය.

၂၉၀.

290.

သာရဒါမလကာဘာသော, သမာနီတပရိက္ခယော;

ကုမုဒါကရသမ္ဗောဓော, ပီဏေတိ ဇနတံ သုဓီ.

සරත් කාලයෙහි හටගත් නිර්මල වූ ශෝභාව ඇති (නොහොත් වෛනෙය ජනයන්ට නිර්වාණ සංඛ්‍යාත සාරය දෙන, අමලකයක් වැනි වූ සර්වඥතා ඥානාලෝකය ඇති), කලාවන්ගේ පිරිහීම (හෝ කෙලෙස් පිරිහීම) මනාව පැමිණියා වූ, කුමුදු සමූහයාගේ පිබිදීම ඇති කරන (හෝ සිව්සැස් අවබෝධය ඇති), ප්‍රඥාවන්ත වූ චන්ද්‍රයා (හෝ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ) ජනයා සතුටු කරයි.

ဘိန္နပဒဝါကျသိလေသော.

භින්නපදවාක්‍ය ශ්ලේෂයයි.

၂၉၀. ‘‘သာရဒေ’’စ္စာဒိ. သုဓာ အဿ အတ္ထီတိ သုဓီ, စန္ဒော. သောဘနာ သဗ္ဗညုတညာဏရူပံ ဗုဒ္ဓိ အဿ အတ္ထီတိ သုဓီ, [Pg.279] သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. သာရဒေါ သရဒကာလေ သမ္ဘူတော အမလကော နိမ္မလော အာဘာ သောဘာ ယဿ သော, စန္ဒော. ပရေသံ နိဗ္ဗာနသာရံ ဒဒါတီတိ သာရဒေါ, အမလကော အာဘာသော, အမလကဿ ဟတ္ထာမလကဿေဝ ဝါ အာဘာသော အသေသဉေယျာဝဗောဓော ယဿ သော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. သံ သမ္မာ ကမေနာနီယမာနတ္တာ အာနီတော ပရိက္ခယော ကဏှပက္ခော ယေန သော, စန္ဒော. သမံ ဝူပသမံ အာနီတော ပရိက္ခယော ဟာနိ ကိလေသသတ္တုကတော အဓိဂတက္ခယတ္တာ ယေနသော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ကုမုဒါကရဿ ကုမုဒဿ ရံသိယာ သမ္ဗောဓိ ဝိကာသော ယဿ သော, စန္ဒော. ကုယာ ပထဝိယာ မုဒံ ပီတိံ ကရောတီတိ ကုမုဒါကရော, သမ္ဗောဓော စတုသစ္စာဝဗောဓော ယဿ သော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ဇနတံ ဇနသမူဟံ ပီဏေတီတိ. အယံ ဘိန္နပဒဝါကျသိလေသော ဝုတ္တေန ဝိဓိနာ ပဒါနံ ဘိန္နတ္တာ.

290. 'සාරද' යනාදීයි. 'සුධා' (අමෘතය) ඇත්තේ යන අරුතින් 'සුධී' යනු චන්ද්‍රයායි. ශෝභන වූ සර්වඥතා ඥාන සංඛ්‍යාත බුද්ධිය ඇත්තේ යන අරුතින් 'සුධී' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය. 'සාරද' යනු සරත් කාලයෙහි උපන්, 'අමලක' යනු නිර්මල වූ, 'ආභා' යනු ශෝභාව ඇති චන්ද්‍රයායි. අනෙක් අයට නිර්වාණ සාරය ලබා දෙන බැවින් 'සාරද' ද, 'අමලක' වූ ආලෝකය ඇති බැවින් හෝ අත්ලෙහි තැබූ නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් සියලු ඥෙය ධර්මයන් අවබෝධ කරගත් ආලෝකය ඇති බැවින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය. මනාව ක්‍රමයෙන් පැමිණවූ කෘෂ්ණ පක්ෂය නමැති පිරිහීම ඇති චන්ද්‍රයා 'සමානීතපරික්ඛය' නම් වේ. කෙලෙස් සතුරන්ගෙන් ඇති වන පිරිහීම සංසිඳීමට පැමිණවූ, අධිගමනය කළ ක්ෂය වීම ඇති බැවින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'සමානීතපරික්ඛය' නම් වේ. රශ්මියෙන් කුමුදු සමූහයාගේ පිබිදීම ඇති කරන බැවින් චන්ද්‍රයා 'කුමුදාකරසම්බෝධ' නම් වේ. පොළොවට (කු) ප්‍රීතිය (මුද) ලබා දෙන බැවින් 'කුමුදාකර' නම් වන, සිව්සැස් අවබෝධය (සම්බෝධය) ඇති බැවින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'කුමුදාකරසම්බෝධ' නම් වේ. 'ජනතං' යනු ජන සමූහයා සතුටු කරයි යන්නයි. කියන ලද ක්‍රමයෙන් පදයන් බිඳීම නිසා මෙය 'භින්නපදවාක්‍ය ශ්ලේෂය' වේ.

၂၉၀. ‘‘သာရ’’ဣစ္စာဒိ. သာရဒေါ သရဒကာလေ သမ္ဘူတော, ဝေနေယျာနံ နိဗ္ဗာနသာရဒါယကော ဝါ, အမလကာဘာသော နိမ္မလသောဘော, နိမ္မလကေတုမာလာသမန္နာဂတတ္တာ တာဒိသမတ္ထကသောဘော ဝါ, အထ ဝါ သာရဒါမလကာဘာသော သရဒကာလေ သဉ္ဇာတနိမ္မလသောဘော, ဝေနေယျာနံ နိဗ္ဗာနသာရဒါယကနိမ္မလသောဘော ဝါ, အထ ဝါ သာရဒအာမလကအာဘာသော နိဗ္ဗာနသာရဒါယကဟတ္ထာမလကသဒိသဉေယျာဝဗောဓော. သမာနီတပရိက္ခယော ကဏှပက္ခေ သုဋ္ဌု ကမေန အာနီတော ပရိက္ခယော ပရိပုဏ္ဏော ဝါ စန္ဒော, သမသင်္ခတသန္တိံ အာနီတကိလေသပရိဟာနိသင်္ခါတပရိက္ခယော ဝါ. ကုမုဒါကရသမ္ဗောဓော ကုမုဒဝိကာသနေန သမန္နာဂတော, ကုသင်္ခါတပထဝီနိဿိတာနံ ဇနာနံ ပီတိဇနနစတုသစ္စာဝဗောဓေန သမန္နာဂတော ဝါ. သုဓီ သုဓာသင်္ခါတအမတဝန္တတာယ [Pg.280] တန္နာမကော စန္ဒော, သုန္ဒရပညဝန္တတာယ တန္နာမကော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝါ. ဇနတံ ဇနသမူဟံ ပီဏေတီတိ. ဥဘယပက္ခေသု ပဒံ ဘိန္ဒိတွာ အတ္ထဿ ယောဇနတော အယံ ဘိန္နပဒဝါကျသိလေသော. သရဒေ ဘဝေါ သာရဒေါ, စန္ဒော. သာရံ ဒဒါတီတိ သာရဒေါ, ဘဂဝါ. ‘‘သာရဒေါ’’တိ ဣဒံ ‘‘အာဘာသော’’တိ ပဒဿ ဝိသေသနံ ဟောတိ. အမလကောနိမ္မလော အာဘာသော အဿ စန္ဒဿာတိ စ, ကမှိ မတ္ထကေ အာဘာသောတိ စ, အမလော ကာဘာသော အဿ သတ္ထုနောတိ စ, သာရဒေါ အမလကော အာဘာသော ယဿ စန္ဒဿ ဘဂဝတော ဝါတိ စ, သာရဒေါ အာမလကဿ ဝိယ အာဘာသော ဉေယျာဝဗောဓော အဿ ဘဂဝတောတိ စ, သံ သမ္မာ အာနီတော ပရိက္ခယော ကလာဟာနိ အနေနေတိ စ, သမံ ဝူပသမံ အာနီတော ပရိက္ခယော ဟာနိ ကိလေသသတ္တုတော ယေနေတိ စ, ကုမုဒါနံ အာကရောတိ စ, တေသံ သမ္ဗောဓော ဝိကာသော ယဿေတိ စ, မုဒံ ပီတိံ ကရောတီတိ မုဒါကရော. ကုယာ ပထဝိယာ မုဒါကရောတိ စ, သော သမ္ဗောဓော စတုသစ္စာဝဗောဓော ယဿေတိ စ, သုဓာ အမတံ အဿ စန္ဒဿ အတ္ထီတိ စ, သု သောဘနာ ဓီ ဗုဒ္ဓိ အဿ သမ္ဗုဒ္ဓဿာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

290. 'සාර' යනාදීයි. 'සාරද' යනු සරත් කාලයෙහි හටගත් (චන්ද්‍රයා) හෝ වෛනෙය ජනයන්ට නිවන් සුවය ලබා දෙන (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) වේ. 'අමලකාභාස' යනු නිර්මල ශෝභාව ඇති, නැතහොත් නිර්මල කේතුමාලාවෙන් යුක්ත බැවින් එවැනි හිස් මුදුනෙහි ශෝභාව ඇති (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ය. නැතහොත් 'සාරදාමලකාභාස' යනු සරත් කාලයෙහි උපන් නිර්මල ශෝභාව ඇති, හෝ වෛනෙය ජනයන්ට නිවන් සුව දෙන නිර්මල ශෝභාව ඇති, නැතහොත් නිර්වාණ සාරය දෙන අත්ලෙහි තැබූ නෙල්ලි ගෙඩියක් බඳු වූ ඥෙය ධර්මයන් අවබෝධ කරගත් ආලෝකය ඇති යන්නයි. 'සමානීතපරික්ඛය' යනු කෘෂ්ණ පක්ෂයෙහි මනාව ක්‍රමයෙන් පිරිහීමට පත් වූ හෝ පූර්ණ වූ චන්ද්‍රයායි, නැතහොත් ශම සංඛ්‍යාත ශාන්තියට පමුණුවන ලද කෙලෙස් නැසීම සංඛ්‍යාත පිරිහීම ඇති (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ය. 'කුමුදාකරසම්බෝධ' යනු කුමුදු පිබිදීමෙන් යුක්ත වූ ද, නැතහොත් 'කු' සංඛ්‍යාත පෘථිවිය ඇසුරු කළ ජනයන්ට ප්‍රීතිය උපදවන චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධයෙන් යුක්ත වූ ද යන්නයි. 'සුධී' යනු සුධා සංඛ්‍යාත අමෘතය ඇති බැවින් ඒ නම ලත් චන්ද්‍රයායි, නැතහොත් සෝභන ප්‍රඥාව ඇති බැවින් ඒ නම ලත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේයි. 'ජනතං' යනු ජන සමූහයා සතුටු කරයි යන්නයි. දෙපසෙහිම පද බෙදා අර්ථ ගැලපීම නිසා මෙය 'භින්නපදවාක්‍ය ශ්ලේෂය' වේ. සරත් සමයෙහි උපන් බැවින් 'සාරද' යනු චන්ද්‍රයායි. සාරය (නිවන් සුවය) දෙන බැවින් 'සාරද' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේය. 'සාරද' යන්න 'ආභාස' යන පදයට විශේෂණයක් වේ. නිර්මල වූ ආලෝකය (ආභාසය) ඇත්තේ චන්ද්‍රයාටයි යන අර්ථයෙන් ද, හිස මත ආලෝකය ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් ද, නිර්මල ශෝභා සම්පන්න ආලෝකය ඇත්තේ ශාස්තෘන් වහන්සේටයි යන අර්ථයෙන් ද, සරත් කාලයෙහි නිර්මල ආලෝකය ඇති චන්ද්‍රයාට හෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට යන අර්ථයෙන් ද, සරත් කාලයේ නෙල්ලි ගෙඩියක් බඳු වූ පැහැදිලි ඥෙයාවබෝධය ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේට යන අර්ථයෙන් ද, මනාව පමුණුවන ලද කලා පිරිහීම ඇති යන අර්ථයෙන් ද, සංසිඳීමට පමුණුවන ලද කෙලෙස් සතුරන්ගේ පිරිහීම ඇති යන අර්ථයෙන් ද, කුමුදුන්ගේ ආකාරය (සමූහය) යන අර්ථයෙන් ද, ඔවුන්ගේ පිබිදීම ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් ද, ප්‍රීතිය ඇති කරන්නේ යන අර්ථයෙන් 'මුදාකර' ද, පෘථිවියට ප්‍රීතිය ඇති කරන්නේ යන අර්ථයෙන් 'කුමුදාකර' ද, ඒ සිව්සැස් අවබෝධය ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් ද, සුධා (අමෘතය) චන්ද්‍රයාට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ද, ශෝභන වූ බුද්ධිය (ධී) සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ද විග්‍රහ වේ.

၂၉၁.

291.

သမာဟိတတ္တဝိနယော, အဟီနမဒမဒ္ဒနော;

သုဂတော ဝိသဒံ ပါတု, ပါဏိနံ သော ဝိနာယကော.

මනාව පිහිටුවන ලද ආත්මය (නැතහොත් ශරීරය) ඇති, සතුරන්ගේ (නැතහොත් කෙලෙස්වල) මදය මඩින්නා වූ, යහපත් ගමන් ඇති (නැතහොත් සුගත වූ), ඒ නායකයා (ගරුඬා හෝ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ) සතුන් (නාගයන් හෝ ලෝක වැසියන්) විෂයෙන් (හෝ පැහැදිලිව) රකිත්වා!

ဘိန္နာဘိန္နပဒဝါကျသိလေသော.

භින්නාභින්නපදවාක්‍ය ශ්ලේෂයයි.

၂၉၁. ‘‘သမာဟိတေ’’စ္စာဒိ. သံ သမ္မာ အာဟိတော ပတိဋ္ဌာပိတော အတ္တဿ ဝိနယော ဝိနယနံ သဗ္ဗတ္ထ သဝိသယေ အပ္ပဋိဟတစာရဝသေန ယဿ သော, ဂရုဠော. ဝိနယနံ ပဝိဝိတ္တကာယစိတ္တပ္ပဝတ္တိဝသေန ဒမနံ ယဿ သော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ဣတိ အဘိန္နပဒံ. အဟီနံ သပ္ပာနံ ဣနာ နာယကာ, တေသံ မဒံ မဒ္ဒတီတိ အဟီနမဒမဒ္ဒနော, ဂရုဠော. အဟီနာနမုတ္တမပုရိသာနမ္ပိ မဟာဗြဟ္မာဒီနံ မဒံ မဒ္ဒတီတိ အဟီနမဒမဒ္ဒနော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. သုန္ဒရံ ဂတံ ဂမနံ သမုဒ္ဒံ ဘိန္ဒိတွာ ဇလသင်္ဂမတော ပဌမမေဝဥဂ္ဂမနသာမတ္ထိယယောဂတော [Pg.281] ယဿ သော, ဂရုဠော. သုန္ဒရံ ဂမနမဿ နာဂဝိက္ကန္တစာရတ္တာ သုဂတော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. အဘိန္နပဒံ. သော ဝီနံ ပက္ခီနံ နာယကော, ဂရုဠော. ဝိသံ ဒဒါတီတိ ဝိသဒံ ပါဏိနံ နာဂလောကံ ပါတု အဟိံသနဝသေန ပါလယတု, သော ဝိနေတိ ဝေနေယျေတိ ဝိနာယကော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ပါဏိနံ သကလသတ္တလောကံ ဝိသဒံ အသလ္လီနံ ပါတု. ဘိန္နာဘိန္နပဒဝါကျသိလေသောယံ ဝုတ္တနယေန ပဒါနံ ဥဘယမိဿတ္တာ.

291. 'සමාහිත' යනාදීයි. 'සං' යනු මනාව පිහිටුවන ලද ස්වකීය ශරීරයේ සංවරය (හෝ පැවැත්ම) හැම තැනම තමාගේ විෂයයෙහි බාධාවකින් තොරව හැසිරීමෙන් ඇති ගරුඬා 'සමාහිතත්තවිනය' නම් වේ. කាយ චිත්ත දෙක්හි විවේකී පැවැත්මෙන් යුත් දමනය ඇති සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'සමාහිතත්තවිනය' නම් වේ. මෙසේ නොබිඳුණු පදයකි. 'අහීනං' යනු සර්පයන්ගේ නායකයන් වන, ඔවුන්ගේ මදය මඩින බැවින් ගරුඬා 'අහීනමදමද්දන' නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයන් වූ මහා බ්‍රහ්මාදීන්ගේ ද මානය මඩින බැවින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'අහීනමදමද්දන' නම් වේ. යහපත් වූ ගමනක් ඇති, මුහුද බිඳ ජලයෙන් ප්‍රථමයෙන්ම නැගී සිටීමේ ශක්තිය ඇති බැවින් ගරුඬා 'සුගත' නම් වේ. නාගයන් පරදන වික්‍රමාන්විත ගමනක් ඇති බැවින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'සුගත' නම් වේ. මෙය නොබිඳුණු පදයකි. 'සෝ' යනු පක්ෂීන්ගේ නායකයා වූ ගරුඬාය. විෂ දෙන (විසදං) ප්‍රාණීන්ට (නාගයන්ට) හිංසා නොකිරීමෙන් රකිත්වා! 'විනායක' යනු වෛනෙය ජනයන් දමනය කරන බැවින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ සකල සත්ත්ව ලෝකය (ප්‍රාණීන්) පැහැදිලිව (විසදං) අකුසලින් තොරව රකිත්වා! මෙය කියන ලද ක්‍රමයෙන් පදයන්ගේ මිශ්‍ර වීම නිසා 'භින්නාභින්නපදවාක්‍ය ශ්ලේෂය' නම් වේ.

၂၉၁. ‘‘သမာဟိတေ’’စ္စာဒိ. သမာဟိတတ္တဝိနယော သမ္မာ အာဟိတာယ ဌပိတာယ သရီရဿ သဝိသယေ ဂတိယာ သမန္နာဂတော, သမ္မာ အာဟိတေန ဌပိတေန စိတ္တဒမနေန သမန္နာဂတော ဝါ, အဟီနမဒမဒ္ဒနော နာဂရာဇူနံ မဒမဒ္ဒနော, အဟီနာနံ ဥတ္တမာနံ ဗကဗြဟ္မာဒီနမ္ပိ မဒမဒ္ဒနော ဝါ, သုဂတော ပက္ခဝါတဝေဂေန သမုဒ္ဒဇလံ ဒွိဓာ ကတွာ တသ္မိံ ဇလေ အနေကီဘူတေယေဝ နာဂဘဝနံ ဂန္တွာ နာဂေ ဂဟေတွာ ဂမနေ သမတ္ထတ္တာ သုန္ဒရဂမနော, သမန္တဘဒ္ဒကအနေကပ္ပကာရဂမနော ဝါ, ဝိနာယကော ပက္ခီနံ နာယကော သော ဂရုဠရာဇာ ဝိသဒံ ဃောရဝိသတ္တာ ဝိသဒါယကံ ပါဏိနံ နာဂလောကံ ပါတု အဟိံသနဝသေန ပါလေတု. နော စေ, ဝိနာယကော ဝေနေယျေ ဝိနေန္တော သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပါဏိနံ သကလသတ္တလောကံ ဝိသဒံ ဝိသာရဒံ ကတွာ ပါတု အဟိတာပနယနဟိတောပနယနေန ရက္ခတူတိ. ဥဘယပက္ခေသု ‘‘အဟီနမဒမဒ္ဒနော’’ဣစ္စာဒိကေဟိ ဘိန္နေဟိ စ ‘‘သမာဟိတတ္တဝိနယော’’ဣစ္စာဒိကေဟိ အဘိန္နေဟိ စ ပဒေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ အယံ ဘိန္နာဘိန္နပဒဝါကျသိလေသော. အတ္တဿ ဝိနယောတိ စ, သမာဟိတော အတ္တဝိနယော ယဿ ဂရုဠဿ တထာဂတဿ ဝါတိ စ, အဟီနံ ဣနာ နာယကာတိ စ, အဟီနာနံ နာဂရာဇူနံ မဒေါတိ စ, ဟီနေဟိ အညေ အဟီနာ ဥတ္တမာ, တေသံ မဒေါတိ [Pg.282] စ, တံ မဒ္ဒတီတိ စ, ဝီနံ ပက္ခီနံ နာယကောတိ စ, ဝေနေယျဇနေ ဝိနေတီတိ စ ဝါကျံ. ဒုတိယပက္ခေ ‘‘ဝိသဒ’’န္တိ ကြိယာဝိသေသနံ.

291. ‘සමාහිත’ යනාදී පාඨයයි. ‘සමාහිතත්තවිනයො’ යන්නෙන්, මනාව පිහිටුවන ලද ශරීරයේ ස්වකීය විෂයයෙහි හැසිරීමෙන් යුක්ත වූයේ හෝ මනාව පිහිටුවන ලද සිත් දමනය කිරීමෙන් යුක්ත වූයේ යන්න අදහස් වේ. ‘අහීනමදමද්දනො’ යනු, නාග රාජයන්ගේ මදය මර්දනය කරන්නා වූ හෝ, හීන නොවන උත්තම වූ බක බ්‍රහ්මයා ආදීන්ගේ පවා මදය මර්දනය කරන්නා වූ යන්නයි. ‘සුගතො’ යනු, පියාපත් සැලීමේ වේගයෙන් මුහුදු ජලය දෙබෑ කොට, ඒ ජලය එක්තැන් නොවී තිබියදීම නාග භවනයට ගොස් නාගයන් රැගෙන යාමට සමත් බැවින් සොඳුරු ගමන් ඇත්තේ වූ හෝ, හාත්පසින්ම යහපත් වූ අනේක ප්‍රකාර ගමන් ඇත්තේ වූ යන්නයි. ‘විනායකො’ යනු, පක්ෂීන්ගේ නායක වූ ඒ ගුරුළු රජ තෙමේ, ඝෝර විෂ සහිත බැවින් ප්‍රාණීන්ට දුක් දෙන නාග ලෝකය පීඩාවට පත් නොකිරීමේ (අහිංසා) ක්‍රමයෙන් බේරා ගනීවා! රැක බලා ගනීවා! එසේ නොවේ නම්, විනෙය ජනයන් දමනය කරන්නා වූ ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රාණීන් සහිත සකල සත්ව ලෝකය කෙලෙස් රහිත (විශද) විශාරද බවට පත් කොට, අහිතකර දේ දුරු කිරීමෙන් හා හිතකර දේ ළඟා කර දීමෙන් ආරක්ෂා කරත්වා! රැක බලා ගනිත්වා! යනුවෙනි. දෙපාර්ශ්වයෙහිම ‘අහීනමදමද්දනො’ යනාදී වෙනස් වූ ද, ‘සමාහිතත්තවිනයො’ යනාදී වෙනස් නොවන (එක හා සමාන) වූ ද පදයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්, මෙය ‘භින්නාභින්න පද වාක්‍ය ශ්ලේෂය’ (භින්නාභින්නපදවාක්‍යසිලෙස) වේ. ‘අත්තස්ස විනයො’ (තමාගේ විනය) කියා ද, යම් ගුරුළෙකුගේ හෝ තථාගතයන් වහන්සේගේ සන්සුන් වූ ආත්ම විනයක් ඇද්ද, ඒ ‘සමාහිත අත්තවිනය’ කියා ද, ‘අහීනං’ (හීන නොවන) ‘ඉනා’ (නායකයා) කියා ද, හීන නොවන නාග රාජයන්ගේ ‘මද’ (මදය) කියා ද, හීනයන්ට වඩා වෙනස් වූ අහීන වූ උත්තමයන්ගේ මදය කියා ද, එය මර්දනය කෙරේ යන අර්ථයෙන් ‘මද්දනො’ කියා ද, ‘වීනං’ (පක්ෂීන්ගේ) ‘නායකො’ (නායකයා) කියා ද, විනෙය ජනයන් දමනය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘විනායකො’ කියා ද වාක්‍ය විග්‍රහය වේ. දෙවන පාර්ශ්වයෙහි ‘විසදං’ යන්න ක්‍රියා විශේෂණයකි.

၂၉၂.

292.

ဝိရုဒ္ဓါဝိရုဒ္ဓါဘိန္န-ကမ္မာ နိယမဝါ ပရော;

နိယမက္ခေပဝစနော, အဝိရောဓိ ဝိရောဓျ’ပိ.

විරුද්ධ කර්ම, අවිරුද්ධ කර්ම, අභින්න කර්ම ශ්ලේෂයන් ද, නියමවන්ත (නියම සහිත) වූ අනෙක් ශ්ලේෂය ද, නියමය ප්‍රතික්ෂේප කරන වචන ඇති ශ්ලේෂය ද, අවිරෝධී ශ්ලේෂය හා විරෝධී ශ්ලේෂය ද වේ.

၂၉၃.

293.

ဩစိတျသမ္ပောသကာဒိ, သိလေသော ပဒဇာဒိ’တိ ;

ဧသံ နိဒဿနေသွေဝ, ရူပ’မာဝိဘဝိဿတိ.

ඖචිත්‍යය පෝෂණය කරන්නා වූ (ඖචිත්‍යසම්පෝෂක) ආදී ශ්ලේෂය ද, පදයෙන් උපදනා වූ (පදජ) ආදී ශ්ලේෂය ද වෙති. මේවායේ ස්වරූපය උදාහරණ තුළින්ම පැහැදිලි වනු ඇත.

၂၉၂-၃. သိလေသဘေဒမညထာပိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဝိရုဒ္ဓ’’ဣစ္စာဒိ. ဝိရုဒ္ဓါနိ စာဝိရုဒ္ဓါနိ စ အညမဘိန္နဉ္စ, တာနိယေဝ ကမ္မာနိ ကြိယာနိ ယေသံ, တေ တယော သိလေသာ. နိယမော’ဝဓာရဏမသ္မိံ အတ္ထီတိ နိယမဝါ, ပရော အညော သိလေသောပိ. နိယမဿ အက္ခေပေါ နိသေဓနံ ယဿ, တံ ဝစနမဘိဓာနံ ယဿ, တာဒိသောပိ. နာဿ ဝိရောဓော အတ္ထီတျဝိရောဓိ, သောပိ. ဝိရောဓော အသင်္ဂတိ ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇတီတိ ဝိရောဓိ, သောပိ. ဩစိတျံ သမ္ပောသေတီတိ ဩစိတျသမ္ပောသကော, သော အာဒိ ယဿ အလင်္ကာရန္တရဂေါစရဿ သိလေသဿ, သော ပဒတော ဇာတာဒိသိလေသောပိ. ဣတိတေ ပရေပိ သိလေသဘေဒါ သန္တိ. ဧသံ ယထာဝုတ္တာနံ နိဒဿနေသု ပယောဂေသွေဝ ရူပံ သဘာဝေါ လက္ခဏံ အာဝိဘဝိဿတီတိ.

292-3. ශ්ලේෂයන්ගේ ප්‍රභේදයන් වෙනත් ආකාරයකින් දැක්වීම සඳහා ‘විරුද්ධ’ යනාදිය වදාරන ලදී. විරුද්ධ වූ ද, අවිරුද්ධ වූ ද, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අභින්න (වෙනස් නොවන) වූ ද ක්‍රියාවන් (කර්මයන්) ඇත්තා වූ ඒ ශ්ලේෂයෝ තිදෙනෙකි. නියමය හෙවත් අවධාරණය මෙහි ඇත යන අර්ථයෙන් ‘නියමවා’ නම් වූ අනෙක් ශ්ලේෂය ද වේ. නියමය වැළැක්වීම හෙවත් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම යමක වේ ද, එබඳු වචන (ප්‍රකාශන) ඇති ශ්ලේෂය ද වේ. මෙයට විරුද්ධත්වයක් නැත යන අර්ථයෙන් ‘අවිරෝධී’ ශ්ලේෂය ද වේ. මෙහි විරුද්ධත්වය හෙවත් අසංගත බව පවතී යන අර්ථයෙන් ‘විරෝධී’ ශ්ලේෂය ද වේ. ඖචිත්‍යය මැනවින් පෝෂණය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘ඖචිත්‍යසම්පෝෂක’ නම් වේ, එය ආදිකොට ඇති වෙනත් අලංකාරයන්ට විෂය වූ ශ්ලේෂය ද, පදයෙන් උපන් (පදජ) ආදී ශ්ලේෂය ද වේ. මෙසේ වෙනත් ශ්ලේෂ ප්‍රභේදයෝ ද වෙති. කලින් කියන ලද ඒ ශ්ලේෂයන්ගේ ස්වරූපය, ස්වභාවය හෙවත් ලක්ෂණය උදාහරණ යෙදීම් තුළින්ම පැහැදිලි වනු ඇත.

၂၉၂-၃. အဝုတ္တသိလေသဝိသေသေ ဒဿေတုံ ဥဒ္ဒိသတိ ‘‘ဝိရုဒ္ဓါ’’ဣစ္စာဒိ. ဝိရုဒ္ဓါဝိရုဒ္ဓါဘိန္နကမ္မာ အပိ ဥဘယတ္ထဿ ဝိရုဒ္ဓေန စ အဝိရုဒ္ဓေန စ အဘိန္နေန စ ကမ္မေန သမနွိတာ တယော သိလေသာ စ, ပရော အညော နိယမဝါပိ အဝဓာရဏေန ယုတ္တသိလေသော စ, နိယမက္ခေပဝစနောပိ အဝဓာရဏဿ ပဋိသေဓပကာသကာဘိဓာနသိလေသော စ, အဝိရောဓိပိ ဥဘယပက္ခာဝိရောဓိသိလေသော စ, ဝိရောဓိအပိ ဥဘယတ္ထဿ [Pg.283] ဝိရောဓိသိလေသော စ, ပဒဇာဒိ ပဒေန ဇာတော ဝါကျေန ဇာတော ဩစိတျသမ္ပောသကာဒိသိလေသောပီတိ ဧသံ သိလေသာနံ နိဒဿနေသွေဝ နိဒဿနသင်္ခတဥဒါဟရဏေသွေဝ ရူပံ သရူပံ တေသံ လက္ခဏံ ဝါ အာဝိဘဝိဿတိ, နိဒဿိယမာနဥဒါဟရဏေနေဝ လက္ခဏဿ ဂမ္မမာနတ္တာ ဝိသုံ န ကထေဿာမီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိရုဒ္ဓါနိ စ အဝိရုဒ္ဓါနိ စ အဘိန္နဉ္စေတိ စ, တမေဝ ကမ္မံ ကြိယာ ယေသံ သိလေသာနမိတိ စ, နိယမော အဝဓာရဏံ အသ္မိံ အတ္ထီတိ စ, နိယမဿ အက္ခေပေါ ပဋိသေဓော အဿ အတ္ထီတိ စ, တံ ဝစနံ အဘိဓာနံ ယဿ သိလေသဿာတိ စ, နာဿ ဝိရောဓော အတ္ထီတိ စ, ဩစိတျံ သမ္ပောသေတီတိ စ, သော အာဒိ ယဿ ဥပမာသိလေသာဒိနောတိ စ, ပဒတော ဇာတောတိ စ, သော အာဒိ ယဿ ဝါကျဿာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

292-3. නොකියන ලද ශ්ලේෂ විශේෂයන් දැක්වීමට ‘විරුද්ධා’ යනාදිය උදෙසා දක්වයි. අර්ථ දෙකෙහිම විරුද්ධ වූ ද, අවිරුද්ධ වූ ද, අභින්න වූ ද ක්‍රියාවන්ගෙන් යුක්ත වූ විරුද්ධකර්ම, අවිරුද්ධකර්ම, අභින්නකර්ම යන ශ්ලේෂයන් තිදෙනා ද, අනෙක් වූ අවධාරණයෙන් යුක්ත වූ නියමවන්ත ශ්ලේෂය ද, අවධාරණය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ප්‍රකාශ කරන වචන ඇති ශ්ලේෂය ද, දෙපාර්ශ්වයටම විරුද්ධ නොවන අවිරෝධී ශ්ලේෂය ද, අර්ථ දෙකටම විරුද්ධ වන විරෝධී ශ්ලේෂය ද, පදයෙන් උපන් හෝ වාක්‍යයෙන් උපන් ඖචිත්‍යසම්පෝෂක ආදී ශ්ලේෂයන් ද යන මේ ශ්ලේෂයන්ගේ ස්වභාවය හෝ ලක්ෂණය, නිදසුන් නමින් හැඳින්වෙන උදාහරණ තුළින්ම පැහැදිලි වනු ඇත. දක්වනු ලබන උදාහරණ මඟින්ම ලක්ෂණයන් වටහා ගත හැකි බැවින් වෙන වෙනම ප්‍රකාශ නොකරමි යනු මෙහි අදහසයි. විග්‍රහය මෙසේය: විරුද්ධ වූ ද අවිරුද්ධ වූ ද අභින්න වූ ද යනු ද, ඒ ක්‍රියාවම යම් ශ්ලේෂයන්ගේ වේ ද යනු ද, අවධාරණය හෙවත් නියමය මෙහි ඇත්තේය යනු ද, නියමය වැළැක්වීම හෙවත් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම මෙයට ඇත්තේය යනු ද, ඒ ප්‍රකාශය යම් ශ්ලේෂයක වේ ද යනු ද, මෙයට විරුද්ධත්වයක් නැත යනු ද, ඖචිත්‍යය මැනවින් පෝෂණය කරයි යනු ද, එය උපමා ශ්ලේෂ ආදීන්ගේ ආදිය වේ යනු ද, පදයෙන් උපන්නේය යනු ද, එය වාක්‍යයන්ගේ ආදිය වේ යනු ද වේ.

ဝိရုဒ္ဓကမ္မသိလေသ

විරුද්ධකර්ම ශ්ලේෂය

၂၉၄.

294.

သဝသေ ဝတ္တယံ လောကံ, အခိလံ ကလ္လဝိဂ္ဂဟော ;

ပရာဘဝတိ မာရာရိ, ဓမ္မရာဇာ ဝိဇမ္ဘတေ.

සකල ලෝකයම තමා යටතේ පවත්වමින්, සුන්දර ශරීරයක් (හෝ කලහයක්) ඇති මාර සතුරා පරාජය වේ; ධර්ම රාජයාණන් වහන්සේ විජෘම්භණය වෙති (බැබළෙති).

၂၉၄. တတော ကမေန တေဒဿီယန္တိ ‘‘သဝသေ’’ဣစ္စာဒိ. အခိလံ လောကံ သဝသေ ဝတ္တယံ မာရာရိ ဓမ္မရာဇာ စ, ကလ္လော မနုညော ဝိဂ္ဂဟော ကလဟော ယဿ မာရာရိနော, ဝိဂ္ဂဟော သရီရသမ္ပဒါ ယဿ ဓမ္မရာဇဿ, တေသု မာရာရိ ပရာဘဝတိ ပရာဘဝမပေတိ ဗောဓိယံ ပဋိလဒ္ဓပရာဇယဝသေန, ဓမ္မရာဇာ သမန္တဘဒ္ဒေါ တု ဝိဇမ္ဘတေ လောကတ္တယဗျာပိသမုလ္လပိတဝိဇယဒ္ဓနိပဝတ္တိဝသေန သမံ ဘဝတီတိ အယံ ဝိရုဒ္ဓကမ္မသိလေသော ပရာဘဝဝိဇမ္ဘနာနမညောညဝိရောဓတော.

294. ඉන්පසු පිළිවෙළින් ඒවා දක්වනු ලැබේ: ‘සවසේ’ යනාදියයි. මුළු මහත් ලෝකය තමන්ගේ වසඟයෙහි පවත්වන්නා වූ මාරයා සහ ධර්ම රාජයාණන් වහන්සේ ද වෙති. මාරයාට ‘කල්ල විග්ගහ’ යනු මනහර වූ කලහයයි. ධර්ම රාජයාණන් වහන්සේට ‘විග්ගහ’ යනු ශරීර සම්පත්තියයි. ඔවුන් අතරින් මාර සතුරා බෝධි මූලයේදී ලැබූ පරාජය හේතුවෙන් පරාජයට පත් වේ; ධර්ම රාජයාණන් වහන්සේ තුන් ලොව පුරා පැතිර ගිය උත්කෘෂ්ට ජයග්‍රාහී හඬ පැවැත්වීම හේතුවෙන් විජෘම්භණය වෙති (බැබළෙති). පරාජය වීම සහ විජෘම්භණය වීම (බැබළීම) යන ක්‍රියාවන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය විරුද්ධත්වය නිසා මෙය ‘විරුද්ධකර්ම ශ්ලේෂය’ වේ.

၂၉၄. ဣဒါနိ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန ဥဒါဟရတိ ‘‘သဝသေ’’ဣစ္စာဒိ. အခိလံ လောကံ သဝသေ ဝတ္တယံ အနတ္ထေ ယုဉ္ဇနတော အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တယန္တော, နော စေ, သကလလောကံ ဟိတေ [Pg.284] ယုဉ္ဇနတော အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တယန္တော ကလ္လဝိဂ္ဂဟော မနုညကလဟော, နော စေ, မနုညသရီရသမ္ပတ္တိယုတ္တော မာရာရိ ပရာဘဝတိ ဗောဓိမူလေ လဒ္ဓပရာဇယဝသေန ပရာဘဝံ ပါပုဏာတိ, ဓမ္မရာဇာ တထာဂတော ပန ဝိဇမ္ဘတေ လောကတ္တယေ ပတ္ထဋဇယဃောသဝသေန ဝိဇမ္ဘတီတိ. ပရာဘဝနဝိဇမ္ဘနကြိယာနံ အညမညဝိရုဒ္ဓတ္တာ အယံ ဝိရုဒ္ဓကမ္မသိလေသော နာမ. သဿ အတ္တနော ဝသော ဣဿရိယမိတိ စ, ကလ္လော မနုညော ဝိဂ္ဂဟော ဝိဝါဒေါ ဒေဟော ဝါ ယဿေတိ စ ဝါကျံ.

294. දැන් උදේස පිළිවෙළින් උදාහරණ දක්වයි: ‘සවසේ’ යනාදියයි. මුළු මහත් ලෝකය තමන්ගේ වසඟයෙහි පවත්වන්නා වූ යනු, අනර්ථයෙහි යෙදවීමෙන් තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වන්නා වූ, එසේත් නැතහොත් සකල ලෝකය යහපතෙහි (හිත වැඩෙහි) යෙදවීමෙන් තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වන්නා වූ යන්නයි. ‘කල්ලවිග්ගහො’ යනු මනහර වූ කලහයක් ඇති, එසේත් නැතහොත් මනහර ශරීර සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘මාරාරි’ (මාරයා) බෝධි මූලයේදී ලත් පරාජය නිසා පරාජයට පත් වේ. ‘ධර්මරාජ’ වූ තථාගතයන් වහන්සේ තුන් ලොවෙහි පැතිර ගිය ජය ඝෝෂාව නිසා විජෘම්භණය වෙති (බැබළෙති). පරාජය වීම සහ විජෘම්භණය වීම යන ක්‍රියාවන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් විරුද්ධ බැවින් මෙය ‘විරුද්ධකර්ම ශ්ලේෂය’ නම් වේ. ‘සස්ස’ යනු තමාගේ වසඟය හෙවත් ඓශ්වර්යය (ආධිපත්‍යය) යන්නයි. ‘කල්ලො’ යනු මනහර වූ ද, ‘විග්ගහො’ යනු විවාදය (කලහය) හෝ ශරීරය හෝ යමෙකුට ඇත්ද යන වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

အဝိရုဒ္ဓကမ္မသိလေသ

අවිරුද්ධකර්ම ශ්ලේෂය

၂၉၅.

295.

သဘာဝမဓုရံ ပုည-ဝိသေသောဒယသမ္ဘဝံ;

သုဏန္တိ ဝါစံ မုနိနော, ဇနာ ပဿန္တိ စာ’မတံ.

ජනයෝ ස්වභාවයෙන්ම මධුර වූ ද, පින් විශේෂයක අභිවෘද්ධියෙන් උපන්නා වූ ද මුනිවරයාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛ දේශනාව (වචනය) අසති, එමෙන්ම අමා මහ නිවන (අමෘතය) දකිති.

၂၉၅. ‘‘သဘာဝေ’’စ္စာဒိ. သဘာဝေနေဝ မဓုရာ ပိယာ ဝါစာ, မဓုရံ အမတံ, ပုညဝိသေသဿ ဥဒယော အဘိဝဍ္ဎိ, တေန သမ္ဘဝေါ, ယဿ ဝါ တံ, မုနိနော ဝါစံ သဒ္ဓမ္မသင်္ခါတံ ဇနာ သုဏန္တိ, တဿယံ အမတဉ္စ ပဿန္တီတိ အယမဝိရုဒ္ဓကမ္မသိလေသော သဝနဒဿနာနံ အဝိရုဒ္ဓတ္တာတိ.

295. ‘සභාවේ’ යනාදියයි. ස්වභාවයෙන්ම මධුර වූ, ප්‍රිය වූ වචනය ද, මධුර වූ අමෘතය (නිවන) ද, පින් විශේෂයක උදාව හෙවත් අභිවෘද්ධිය ද, එයින් උපත ලැබූ යමක් වේ ද, ජනයෝ මුනිවරයාණන් වහන්සේගේ සද්ධර්මය සංඛ්‍යාත වචනය අසති, එමෙන්ම අමා මහ නිවන ද දකිති. ඇසීම සහ දැකීම යන ක්‍රියාවන් එකිනෙකට විරුද්ධ නොවන බැවින් මෙය ‘අවිරුද්ධකර්ම ශ්ලේෂය’ වේ.

၂၉၅. ‘‘သဘာဝ’’မိစ္စာဒိ. သဘာဝမဓုရံ ‘‘ဝါစာမဓုရံ ကရိဿာမီ’’တိ ကတ္တဗ္ဗပယောဂံ ဝိနာပိ မဓုရတ္တာ ပကတိမဓုရံ, နော စေ, ကေနစိ ပစ္စယေန အနုပ္ပန္နတ္တာ သင်္ခရဝိသေသံ ဝိနာပိ ပကတိပဏီတံ, ပုညဝိသေသောဒယသမ္ဘဝံ ပုညဝိသေသဒေသကဿ မုနိနော ကဿစိ ကုသလဝိသေသဿ အဘိဝုဒ္ဓိယာ သမ္ဘူတံ, နော စေ, ဝေနေယျဇနာနံ နိဗ္ဗာနာဓိပ္ပာယေန ကတကုသလဝိသေသဿ အဘိဝုဒ္ဓိယာ အာရမ္မဏတ္တေန ပဋိလဒ္ဓံ မုနိနော ဝါစံ သဒ္ဓမ္မသင်္ခါတံ သုဏန္တိ, အမတံ နိဗ္ဗာနဉ္စ ဇနာ ဝေနေယျဇနာ ပဿန္တီတိ. သဝနဒဿနကြိယာနံ အညမညာဝိရုဒ္ဓတ္တာ အယံ အဝိရုဒ္ဓကမ္မသိလေသော. သဿ အတ္တနော ဘာဝေါတိ [Pg.285] စ, တေန မဓုရာ, မဓုရမိတိ စ, ပုညမေဝ ဝိသေသောတိ စ, တဿောဒယောတိ စ, တေန သမ္ဘဝေါ ယဿေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

295. ‘‘සභාව’’ යනාදියයි. ස්වභාවමධුර යනු ‘‘වචනය මධුර කරන්නෙමි’’ යි කටයුතු වූ උත්සාහයකින් තොරව වුවද මධුර බැවින් ප්‍රකෘතිමධුර වූ, එසේත් නැතහොත් කිසිදු ප්‍රත්‍යයකින් නූපන් බැවින් සංස්කාර විශේෂයකින් තොරව ද ප්‍රකෘතිප්‍රණීත වූ, විශේෂ පුණ්‍ය උදයකින් උපන්, විශේෂ පුණ්‍යයක් දේශනා කරන්නා වූ මුනිවරයාගේ යම්කිසි විශේෂ කුසලයක අභිවර්ධනයෙන් හටගත්, එසේත් නැතහොත් ශ්‍රාවක ජනයාගේ නිවන් අදහසින් කරන ලද විශේෂ කුසලයක අභිවර්ධනය අරමුණු කොටගෙන ලබන ලද, මුනිවරයාගේ සද්ධර්ම සංඛ්‍යාත වචනය වෙණෙය්‍ය ජනයෝ අසති, අමෘත වූ නිවන ද දකිති. ශ්‍රවණ සහ දර්ශන ක්‍රියාවන් එකිනෙකට විරුද්ධ නොවන බැවින් මෙය ‘අවිරුද්ධකම්මසිලෙස’ නම් වේ. ‘සස්ස’ යනු තමාගේ භාවය යි, එයින් මධුර වූයේ සභාවමධුර යි. ‘පුඤ්ඤමේව විසේසෝ’ යි, එහි උදය ‘තස්සෝදයෝ’ යි, එයින් සම්භවය ඇත්තේ යමෙකුටද හෙතෙම ‘තේන සම්භවෝ යස්ස’ යනු විග්‍රහයයි.

အဘိန္နကမ္မသိလေသ

අභින්නකම්මසිලෙස

၂၉၆.

296.

အန္ဓကာရာပဟာရာယ,သဘာဝမဓုရာယ စ;

မနော ပီဏေတိ ဇန္တူနံ,ဇိနော ဝါစာယ ဘာယ စ.

අඳුර දුරු කරන්නා වූ ද ස්වභාවයෙන්ම මධුර වූ ද වචනයෙන් සහ ශරීර ප්‍රභාවෙන් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සත්වයන්ගේ සිත සතුටු කරති.

၂၉၆. ‘‘အန္ဓကာရေ’’စ္စာဒိ. အန္ဓကာရံ မောဟသင်္ခါတံ ပကတိအန္ဓကာရံ ဝါ အပဟရတီတိ အန္ဓကာရာပဟာရာ, ဝါစာ, ဘာ စ. တာယ သဘာဝဘာသာယ, သောဘာယ စ ဇိနော ဇန္တူနံ မနော စိတ္တံ ပီဏေတီတိ အယမဘိန္နကမ္မသိလေသော ပီဏနလက္ခဏာယေကာယ ကြိယာယ ဝါစာယ ဘာယ စ သမ္ပန္နောတိ.

296. ‘‘අන්ධකාර’’ යනාදියයි. මෝහ සංඛ්‍යාත අඳුර හෝ ප්‍රකෘති අඳුර හෝ දුරු කරන බැවින් ‘අන්ධකාරාපහාරා’ නම් වේ, වචනය ද කාන්තිය ද එසේම වේ. ඒ ස්වභාවික ප්‍රභාවෙන් හා ශෝභාවෙන් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ මනස හෙවත් සිත සතුටු කරති. සතුටු කිරීමේ ලක්ෂණය ඇති එක් ක්‍රියාවක් වචනයෙන් හා කාන්තියෙන් යන දෙකෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් මෙය ‘අභින්නකම්මසිලෙස’ නම් වේ.

၂၉၆. ‘‘အန္ဓကာရာ’’ဣစ္စာဒိ. အန္ဓကာရာပဟာရာယ မောဟန္ဓကာရံ ပကတိအန္ဓကာရံ ဝါ အပဟရဏာယ သဘာဝမဓုရာယ စ သဘာဝတော ကဏ္ဏသုခါယ, သဘာဝတော နေတ္တာဘိရာမာယ ဝါစာယ ဘာယ သရီရကန္တိယာ စ ဇိနော ဇန္တူနံ မနော စိတ္တံ ဓိနောတိ ပီဏေတီတိ. ပီဏယနသဘာဝါယ ဧကာယ ကြိယာယ သဒ္ဓိံ ကရဏဘူတာနံ ဒွိန္နံ ဝါစာဘာနံ ယောဇိတတ္တာ အယံ အဘိန္နကမ္မသိလေသော. အန္ဓကာရ’မပဟရတီတိ စ, သဘာဝေန မဓုရာတိ စ ဝါကျံ.

296. ‘‘අන්ධකාරා’’ යනාදියයි. මෝහ අන්ධකාරය හෝ ප්‍රකෘති අන්ධකාරය දුරු කිරීම පිණිස, ස්වභාවයෙන්ම කණට මිහිරි වූ වචනයෙන් ද, ස්වභාවයෙන්ම ඇසට ප්‍රිය උපදවන ශරීර කාන්තියෙන් ද ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ මනස හෙවත් සිත සතුටු කරති. සතුටු කිරීමේ ස්වභාවය ඇති එක් ක්‍රියාවක් සමඟ කරණ භූත වූ වචනය හා ශරීර කාන්තිය යන දෙකම යෙදූ බැවින් මෙය ‘අභින්නකම්මසිලෙස’ නම් වේ. ‘අන්ධකාරම් අපහරති’ කියා ද, ‘සභාවේන මධුරා’ කියා ද වාක්‍ය විග්‍රහ වේ.

နိယမဝန္တသိလေသ

නියමවන්තසිලෙස

၂၉၇.

297.

ကေသက္ခီနံဝ ကဏှတ္တံ, သမူနံယေဝ ဝင်္ကတာ;

ပါဏိပါဒါဓရာနံဝ, မုနိန္ဒဿာ’တိရတ္တတာ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ කෘෂ්ණභාවය කේශයන්ගේ සහ නේත්‍රයන්ගේම පමණක් වෙයි. වක්‍රභාවය බැම සඟලෙහිම පමණක් වෙයි. අතිශයින් රතු පැහැය හස්ත, පාද සහ තොල්හිම පමණක් වෙයි.

၂၉၇. ‘‘ကေသိ’’စ္စာဒိ. [Pg.286] ကဏှတ္တံ ကေသက္ခီနံယေဝ, န မနသိ, ကဏှတ္တဂုဏော ပါပတ္တဉ္စ သိလိဋ္ဌံ. ဝင်္ကတာ ဘမူနံယေဝ, န အဇ္ဈာသယေ, ဝင်္ကတာနတတ္တံ သဌတ္တဉ္စ သိလိဋ္ဌံ. အတိရတ္တတာ ပါဏိပါဒါဓရာနံယေဝ, န စိတ္တေ, အတိရတ္တတာဂုဏော ရာဂေါ စ သိလိဿတေ. ‘‘မုနိန္ဒဿာ’’တိ ‘‘ကဏှတ္တ’’န္တိအာဒီသု သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဗန္ဓနီယံ. နိယမဝါ သိလေသော ကေသက္ခီနံဝါတိ အဝဓာရဏပ္ပယောဂါတိ.

297. ‘‘කේසී’’ යනාදියයි. කෘෂ්ණභාවය කෙස් සහ ඇස්වලම පමණි, සිතෙහි නැත. මෙහි කළු පැහැය සහ පාපී බව යන දෙක ශ්ලේෂ වී ඇත. වක්‍රභාවය බැම සඟලෙහිම පමණි, අදහසෙහි නැත. මෙහි නැමුණු බව සහ කපටි බව යන දෙක ශ්ලේෂ වී ඇත. අතිශයින් රතු පැහැය අත්, පා සහ තොල්වලම පමණි, සිතෙහි නැත. මෙහි රතු පැහැය සහ රාගය යන දෙක ශ්ලේෂ වේ. ‘‘මුනින්දස්ස’’ යන්න ‘‘කණ්හත්තං’’ ආදී සෑම තැනකටම සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘‘කේසක්ඛීනංව’’ යනාදී වශයෙන් නියම කිරීමක් යෙදී ඇති බැවින් මෙය ‘නියමවා සිලෙස’ නම් වේ.

၂၉၇. ‘‘ကေသက္ခီန’’မိစ္စာဒိ. မုနိန္ဒဿ ကဏှတ္တံ ကေသက္ခီနံ ဧဝ ဟောတိ, ကဏှတ္တသင်္ခတမကုသလံ န စိတ္တေ. ဝင်္ကတာ ဘမူနံယေဝ, နဇ္ဈာသယေ. အတိရတ္တတာ ပါဏိပါဒါဓရာနံ ဧဝ, န ကေသုစိ ဝတ္ထူသူတိ. ‘‘ကေသက္ခီနံဝါ’’တိအာဒီသု နိယမသင်္ခါတအဝဓာရဏပဒဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ကဏှဘာဝေန သဒ္ဓိံ ပါပတ္တဿ စ, ဝင်္ကဂုဏေန သဒ္ဓိံ သာဌေယျဿ စ, ရတ္တဂုဏေန သဒ္ဓိံ ရာဂဿ စ သိလိဋ္ဌတ္တာ အယံ နိယမဝန္တသိလေသော နာမ. ကေသာနိ စ အက္ခီနိ စေတိ စ, ကဏှဿ ဘာဝေါတိ စ, ဝင်္ကဿ ဘာဝေါတိ စ, ပါဏယော စ ပါဒါနိ စ အဓရာနိ စာတိ စ, အတိရတ္တဿ ဘာဝေါတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

297. ‘‘කේසක්ඛීන’’ යනාදියයි. මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ කෘෂ්ණභාවය කේශයන්ගේ සහ නේත්‍රයන්ගේම පමණක් වෙයි; කෘෂ්ණභාවය නමින් හැඳින්වෙන අකුසලය සිතෙහි නැත. වක්‍රභාවය බැම සඟලෙහිම පමණක් වෙයි, අදහසෙහි නැත. අතිශයින් රතු පැහැය හස්ත, පාද සහ තොල්හිම පමණක් වෙයි, වෙනත් කිසිදු වස්තුවක නැත. ‘‘කේසක්ඛීනංව’’ යනාදී තන්හි නියම කිරීමක් වූ අවධාරණ පදයක් පවතින බැවින් ද, කළු පැහැය සමඟ පාපී බව ද, ඇද බව සමඟ කපටි බව ද, රතු පැහැය සමඟ රාගය ද ශ්ලේෂ වී ඇති බැවින් මෙය ‘නියමවන්ත සිලෙස’ නම් වේ. කෙස් ද ඇස් ද යනු ‘කේසක්ඛී’ යි, කළු බව ‘කණ්හත්ත’ යි, ඇද බව ‘වංකතා’ යි, අත් ද පා ද තොල් ද යනු ‘පාණිපාදාධර’ යි, අතිශයින් රතු බව ‘අතිරත්තතා’ යි යනු විග්‍රහයන් වේ.

နိယမက္ခေပသိလေသ

නියමක්ඛේපසිලෙස

၂၉၈.

298.

ပါဏိပါဒါဓရေသွေဝ, သာရာဂေါ တဝ ဒိဿတိ;

ဒိဿတေ သော’ယ’မထ ဝါ, နာထ သာဓုဂုဏေသွပိ.

නාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ සාරාගය හස්ත, පාද සහ තොල්වලම පමණක් පෙනේ. එසේත් නැතහොත්, ඒ සාරාගය සත්පුරුෂයන්ගේ ගුණයන් කෙරෙහි ද පෙනේ.

၂၉၈. ‘‘ပါဏိ’’စ္စာဒိ. နာထ တဝ ပါဏိပါဒါဓရေသွေဝ သာရာဂေါ သောဘနော ရတ္တဝဏ္ဏော ဒိဿတိ, န စိတ္တေ, သာရာဂေါ ရတ္တဝဏ္ဏော ဆန္ဒရာဂေါ စာတိ သိလိဋ္ဌံ. အယံ နိယမော အက္ခိပျတေ. အထ ဝါ ကထံ နိယမျတေ, ယတော သော အယံ သာရာဂေါ သာဓူနံ ဂုဏေသွေဝ ဝိရာဂလက္ခဏော ဒိဿတေ ဣတိ. တသ္မာ ကထမဝဓာရီယတီတိ နိယမက္ခေပဝစနော သိလေသောယံ.

298. ‘‘පාණි’’ යනාදියයි. නාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ‘සාරාගය’ හස්ත, පාද සහ තොල්වලම පමණක් පෙනේ, සිතෙහි නැත. මෙහි ‘සාරාග’ යන්නෙන් රතු පැහැය සහ ඡන්දරාගය යන දෙක ශ්ලේෂ වී ඇත. මේ නියමය බැහැර කරනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත් එය නියම කරන්නේ කෙසේද? යම් හෙයකින් ඒ සාරාගය සත්පුරුෂයන්ගේ ගුණ කෙරෙහි ද විරාගී ලක්ෂණයෙන් යුතුව පෙනෙන බැවිනි. එබැවින් කෙසේ නම් අවධාරණය කරමුද? යන අරුතින් මෙය ‘නියමක්ඛේපවචන සිලෙස’ නම් වේ.

၂၉၈. ‘‘ပါဏိ’’စ္စာဒိ. [Pg.287] ဟေ နာထ တဝ သာရာဂေါ သောဘနော ရတ္တဝဏ္ဏော ပါဏိပါဒါဓရေသွေဝ ဒိဿတိ, စိတ္တေ လောဘော ပန န ဒိဿတိ. အထ ဝါ သော အယံ သာရာဂေါ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒဘူတော သာဓုဂုဏေသွပိ သဇ္ဇနာနံ သီလာဒိဂုဏေသုပိ ဒိဿတိ. ‘‘ဧဝါ’’တိ ဒဿိတနိယမဿ ပဋိသေဓကေန ‘‘အထ ဝါ’’တိ ဝစနေန သမန္နာဂတတ္တာ ရတ္တဝဏ္ဏသင်္ခါတရာဂေန လောဘဿ သိလိဋ္ဌတ္တာ စ အယံ နိယမက္ခေပဝစနသိလေသော. သံ သောဘနော ရာဂေါတိ ဝိဂ္ဂဟော.

298. ‘‘පාණි’’ යනාදියයි. හේ නාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ‘සාරාගය’ හෙවත් ශෝභන වූ රතු පැහැය හස්ත, පාද සහ තොල්වලම පමණක් පෙනේ, සිතෙහි ලෝභය නොපෙනේ. එසේත් නැතහොත්, ඒ සාරාගය නම් වූ කර්තව්‍යකාමී කුසල් ඡන්දය සත්පුරුෂයන්ගේ ශීලාදී ගුණයන් කෙරෙහි ද පෙනේ. ‘ඒව’ යන පදයෙන් දක්වන ලද නියමය ප්‍රතිෂේධ කරන ‘අථ වා’ යන වචනයෙන් යුක්ත වන බැවින් ද, රතු පැහැය සහ ලෝභය යන දෙක ශ්ලේෂ වී ඇති බැවින් ද මෙය ‘නියමක්ඛේපවචන සිලෙස’ නම් වේ. ‘සං’ යනු ශෝභන වූ, ‘රාගෝ’ යනු සාරාගය යි විග්‍රහ වේ.

အဝိရောဓိသိလေသ

අවිරෝධිසිලෙස

၂၉၉.

299.

သလက္ခဏော’တိသုဘဂေါ,တေဇဿီ နိယတောဒယော;

လောကေသော ဇိတသံက္လေသော,ဝိဘာတိ သမဏိဿရော.

ලක්ෂණ සහිත වූ ද, අතිශයින් සුන්දර වූ ද, තේජවන්ත වූ ද, ස්ථිර උදයක් ඇති ද, ලෝකේශ්වර වූ ද, ක්ලේශයන් ජයගත්තු වූ ද ශ්‍රමණේන්ද්‍රයන් වහන්සේ බබළති.

၂၉၉. ‘‘သလက္ခဏော’’ဣစ္စာဒိ. သဟ လက္ခဏေန သသရူပေန ဒွတ္တိံ သဝရပုရိသလက္ခဏေန ဝါ ဝတ္တမာနော သလက္ခဏော, စန္ဒော မုနိန္ဒော စ, အတိသုဘဂေါ သော စ, တေဇဿီ သူရိယော ပဘာဝိသေသယုတ္တော စ, နိယတော ပတိဒိနမုဒယော ပဘာလက္ခဏော ယဿ သော နိယတောဒယော, သူရိယော, နိယတော ထိရော ဥဒယော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သမ္ဗောဓိရူပေါ ယဿ သော နိယတောဒယော, မုနိန္ဒော, လောကေသော ဗြဟ္မာ မုနိန္ဒော စ, ဇိတော သံက္လေသော ဈာနရတိဝသေန ကာယစိတ္တာဗာဓော ယေန သော, ဗြဟ္မာ, ဇိတော သံက္လေသော ဒသဝိဓော အဂ္ဂမဂ္ဂညာဏလာဘာ ယေန သော. သော မဏီနံ ဣဿရော ဥပမဏိ, သမဏာနံ ဣဿရော မုနိန္ဒော ဝိဘာတီတိ ယောဇ္ဇံ. အယမဝိရောဓိသိလေသော လက္ခဏသုဘဂါဒီနမုဘယတ္ထာပိ အဗျဝဟိတတ္တာ.

299. ‘‘සලක්ඛණෝ’’ යනාදියයි. ස්වකීය ලක්ෂණ සහිත වූ හෝ දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණවලින් යුක්ත වූ හෝ ‘සලක්ඛණ’ නම් වේ, ඒ චන්ද්‍රයා ද මුනින්ද්‍රයා ද වෙති. එමෙන්ම ‘අතිසුභග’ යන්න ද දෙදෙනාටම පොදුය. තේජස් සහිත වූ සූර්යයා ද සුවිශේෂී ප්‍රභාවෙන් යුත් මුනින්ද්‍රයා ද ‘තේජස්සී’ නම් වෙති. දිනපතාම ස්ථිර උදාවක් ඇති සූර්යයා ද, ස්ථිර වූ සම්බෝධි සංඛ්‍යාත උදයක් ඇති මුනින්ද්‍රයා ද ‘නියතෝදය’ නම් වෙති. ‘ලෝකේස’ යනු මහා බ්‍රහ්මයා ද මුනින්ද්‍රයා ද වෙති. ධ්‍යාන රතියෙන් කය හා සිතේ පීඩා ජයගත් බ්‍රහ්මයා ද, අර්හත් මාර්ග ඥාන ලාභයෙන් දස වැදෑරුම් ක්ලේශයන් ජයගත් මුනින්ද්‍රයා ද ‘ජිතසංක්ලෙස’ නම් වෙති. මණීන්ගේ ඊශ්වරයා වූ උපමණිය ද, ශ්‍රමණයන්ගේ ඊශ්වරයා වූ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ ද බබළති යි මෙසේ යෙදිය යුතුය. ලක්ෂණ, සුභග ආදී ගුණාංග දෙපසටම බාධාවකින් තොරව ගැලපෙන බැවින් මෙය ‘අවිරෝධිසිලෙස’ නම් වේ.

၂၉၉. ‘‘သလက္ခဏော’’ဣစ္စာဒိ. [Pg.288] သလက္ခဏော လက္ခဏေန သဟိတော, အတိသုဘဂေါ အတိသုန္ဒရာယ လက္ခိယာ သမန္နာဂတော, နော စေ, ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ သဟိတော အတိဝိယ သောဘာဒီဟိ ယုတ္တော, တေဇဿီ အန္ဓကာရဝိဓမနသင်္ခတမဟာနုဘာဝေန ယုတ္တော, နိယတောဒယော ပတိဒိနံ ပုဗ္ဗဏှကာလေ နိယမိတဂဂနုဂ္ဂမနော, နော စေ, နိရန္တရပဝတ္တဗုဒ္ဓတေဇသာ ယုတ္တော ထိရသဗ္ဗညုပဒဝိသင်္ခါတာဘိဝုဍ္ဎိယာ သမန္နာဂတော, လောကေသော ဗြဟ္မဘူတော, ဇိတသံက္လေသော ဈာနပီတိယာ ဝိဇိတကာယစိတ္တဒရထော, နော စေ, တိလောကဿ ဣဿရဘူတော စတုတ္ထမဂ္ဂညာဏေန ဟတဒသဝိဓသံကိလေသော, သမဏိဿရော သော ဥတ္တမော မဏိ ဝိဘာတိ သောဘတိ, နော စေ, သမဏာနံ ဣဿရော ဝိဘာတိ ဒိဗ္ဗတီတိ. ‘‘သလက္ခဏော သုဘဂေါ’’ဣစ္စာဒိကာနံ ဒွိန္နံ ပဒါနံ အဝိရုဒ္ဓတ္တာ စ, ပဌမပါဒေ စန္ဒေန ဒုတိယေ သူရိယေန တတိယေ ဗြဟ္မုနာ စတုတ္ထေ မဏိနာ စ သဗ္ဗညုပဒတ္ထဿ သိလိဋ္ဌတ္တာ စ အယံ အဝိရောဓိသိလေသော နာမ. သဟ လက္ခဏေန ဝတ္တမာနောတိ စ, အတိသောဘနော ဘဂေါ သိရီ ဝါ သိရီကာမပယတနာဒိကော ဝါ အဿာတိ စ, တေဇော အဿ အတ္ထီတိ စ, နိယတော ဥဒယော အဿေတိ စ, လောကဿ ဣသော ဣဿရောတိ စ, ဇိတော သံက္လေသော ယေနေတိ စ, မဏီနံ သမဏာနံ ဝါ ဣဿရောတိ စ ဝါကျံ.

299. 'සලක්ඛණො' යනාදියයි. 'සලක්ඛණො' යනු ලක්ෂණ සහිත වූ, අතිශයින් භාග්‍යවන්ත වූ, ඉතා සුන්දර වූ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ, එසේ නොවේ නම් දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, අතිශයින් ශෝභා සම්පන්න වූ, තේජස් සහිත වූ, අඳුර දුරු කරන්නා වූ මහා අනුභාවයෙන් යුක්ත වූ, නියත උදයක් ඇති (හැමදාම උදෑසන අහසට නැඟෙන), එසේ නොවේ නම් නිරන්තරයෙන් පවතින බුද්ධ තේජසින් යුක්ත වූ, ස්ථිර සර්වඥතා ඥාන පදයේ අභිවෘද්ධියෙන් යුක්ත වූ, ලෝකේශ්වර වූ, බ්‍රහ්ම භූත වූ, කෙලෙසුන් ජයගත්තා වූ, ධ්‍යාන ප්‍රීතියෙන් කය හා සිතේ ක්ලමථයන් (පීඩා) දුරු කළා වූ, එසේ නොවේ නම් තුන් ලොවට ඊශ්වර වූ, සිව්වන මාර්ග ඥානයෙන් දස වැදෑරුම් කෙලෙසුන් නැසූ වූ, මහණ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ඒ උත්තම මණිරත්නයක් මෙන් බැබළෙන, එසේ නොවේ නම් ශ්‍රමණයන්ගේ ඊශ්වරයා බැබළෙයි යන අර්ථයයි. 'සලක්ඛණො සුභගො' යනාදී පද දෙකෙහි අවිරුද්ධ බව නිසා ද, පළමු පාදයෙන් චන්ද්‍රයා ද, දෙවැන්නෙන් සූර්යයා ද, තෙවැන්නෙන් බ්‍රහ්මයා ද, සිව්වැන්නෙන් මණිරත්නය ද සර්වඥ පදයට ගැලපීමෙන් මෙය 'අවිරෝධි ශ්ලේෂ' නම් වේ. ලක්ෂණ සහිතව පවත්නේ ද, අතිශයින් ශෝභා සම්පන්න භාග්‍යය හෙවත් ශ්‍රියාව හෝ ශ්‍රියාව කැමති වීමේ උත්සාහය ආදිය ඇත්තේ ද, තේජස ඇත්තේ ද, නියත උදය ඇත්තේ ද, ලෝකයාගේ ස්වාමියා ද, කෙලෙස් ජයගන්නා ලද්දේ ද, මැණික්වලට හෝ ශ්‍රමණයන්ට ඊශ්වර වූයේ ද යන වාක්‍යයි.

ဝိရောဓိသိလေသ

විරෝධිශ්ලේෂය

၃၀၀.

300.

အသမောပိ သမော လောကေ,လောကေသောပိ နရုတ္တမော;

သဒယောပျ’ဒယော ပါပေ,စိတ္တာ’ယံ မုနိနော ဂတိ.

අසම වුව ද ලෝකයෙහි සම වූ, ලෝකේශ්වර වුව ද මනුෂ්‍ය ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, කරුණාවන්ත වුව ද පාපයෙහි කරුණාවක් නැති වූ, මුනිවරයාණන්ගේ මේ පැවැත්ම අසිරිමත් ය.

၃၀၀. ‘‘အသမောပိ’’စ္စာဒိ. နတ္ထိ သမော ရာဇဂုဏာဒီဟိ အဿာတိ အသမော, ကောစိ ရာဇာဒိ, ‘‘အသမော’’တိ လောကေကသိခါမဏိဘာဝေန [Pg.289] မုနိ. တတ္ထ ယဒါ အသမော ရာဇာဒိ, တဒါ လောကေ သမောတိ ဝိရုဒ္ဓံ အသမတ္တာ တဿ. အပိသဒ္ဒေါ ဝိရောဓံ ဇောတေတိ. ပက္ခန္တရေ တွဝိရုဒ္ဓံ, လောကေ ဒေဝဒတ္တာဒီနံ ဝိရောဓိသတ္တာနံ ရာဟုလာဒီနံ အဝိရောဓိသတ္တာနဉ္စ သမတ္တာ, တတောယေဝါယံ ဝိရောဓာဘာသာနဉ္စသာ ဝိရောဓောယေဝ. လောကေသော ဗြဟ္မာ မုနိ စ. တတ္ထ ‘‘ဗြဟ္မာ နရုတ္တမော’’တိ ဝိရုဒ္ဓံ ဒိဗ္ဗယောနိတ္တာ တဿ. ပက္ခန္တရေ တွဗျာဃာတော ဥတ္တမနရတ္တာ တဿ. ဒယော ဒါနံ, သဟ ဒယေနာတိ သဒယော, ကောစိ ပုရိသော. သဟ ဒယာယ ဝတ္တတီတိ သဒယော, မုနိ. တတ္ထ ပုရိသော ဒါယကော ပါပေ ဇနေ ကထမဒယောတိ ဝိရုဇ္ဈတိ. မုနိ ပါပေ ရာဂါဒိကေ အဒယောတိ ဝိရုဇ္ဈတိ. တသ္မာ မုနိနော အယံ ယထာဝုတ္တာ ဂတိ ပဝတ္တိ စိတ္တာ အဗ္ဘုတာတိ အယံ ဝုတ္တနယေန ဝိရောဓိသိလေသော ဥဒါဟဋော.

300. 'අසමොපි' යනාදියයි. රාජ ගුණයෙන් තමාට සමානයෙක් නැත යන අර්ථයෙන් 'අසම' නම් වේ. කිසියම් රජෙකු ලෝකයට එකම සිඛාමණියක් බඳු මුනිවරයා වේ. එහිදී යම් කලෙක රජ ආදීහු අසම වෙත් ද, එකල්හි ලෝකයෙහි 'සම' (සමාන) වේ යන්න අසම බැවින් ඔහුට විරුද්ධ වේ. 'අපි' ශබ්දයෙන් විරෝධය දක්වයි. අන් ක්‍රමයකින් නම් අවිරුද්ධ වේ. ලෝකයෙහි දේවදත්ත ආදී විරුද්ධ සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද, රාහුල ආදී අවිරුද්ධ සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද සම භාවය ඇති බැවින්, එහෙයින් ම මෙය විරෝධාභාසයන්ගේ ද විරෝධය ම වේ. ලෝකේශ්වරයා බ්‍රහ්මයා ද මුනිවරයා ද වේ. එහි 'බ්‍රහ්මයා මනුෂ්‍ය ශ්‍රේෂ්ඨයෙකි' යන්න දිව්‍ය යෝනියෙහි උපන් බැවින් විරුද්ධ වේ. අන් අතකින් නම් උත්තම මනුෂ්‍යයෙකු වන බැවින් අවිරුද්ධ වේ. දයාව යනු දීමයි, දයාව සහිත වූයේ 'සදය' වේ, යම් පුරුෂයෙකි. දයාවෙන් යුක්තව පවත්නේ 'සදය' නම් මුනිවරයා ය. එහි දායක පුරුෂයා පාපී ජනයන් කෙරෙහි කෙසේ අදය (දයාවක් නැති) වේ ද යන්න විරුද්ධ වේ. මුනිවරයා පාපී වූ රාගාදියේ දී 'අදය' (දයාවක් නැති) වේ යන්න විරුද්ධ වේ. එහෙයින් මුනිවරයාණන්ගේ මෙකී පැවැත්ම අසිරිමත් ය. මෙසේ කී ක්‍රමයෙන් 'විරෝධිශ්ලේෂය' උදාහරණය කරන ලදී.

၃၀၀. ‘‘အသမော’’ဣစ္စာဒိ. အသမောပိ အတုလျောပိ ကောစိ ရာဇာဒိကော လောကေ သမော တုလျော, နော စေ, သဒိသပုဂ္ဂလရဟိတော ဧဝ ရာဟုလဘဒြဒေဝဒတ္တာဒိသဗ္ဗလောကေ အနုနယပဋိဃာဘာဝေန သမော ဟောတိ. လောကေသောပိ ဗြဟ္မဘူတောပိ နရုတ္တမော နရဝရော ဟောတိ, နော စေ, သကလလောကာဓိပတိ ဟုတွာ ဧဝ နရုတ္တမော. သဒယောပိ ယာစကေသု ဒယသင်္ခါတေန ဒါနေန ယုတ္တောပိ ပါပေ ပါပိဋ္ဌေ အဒယော ဒါနရဟိတော, နော စေ, ဒယာသဟိတော ဧဝ အကုသလေ နိဒ္ဒယော. မုနိနော အယံ ဂတိ ပဝတ္တိ စိတ္တာ ဝိစိတ္တာတိ ရာဇာဒိနော အသမသမတာ စ, ဗြဟ္မာ ဟုတွာ ဥတ္တမနရဘာဝေါ စ, ဒါနသဟိတဿ ကဿစိ ပုရိသဿ ဒါနရဟိတဘာဝေါ စ ဝိရုဒ္ဓေါ ဟောတိ. တသ္မာ ရာဇဗြဟ္မပုရိသေဟိ မုနိနော သိလိဋ္ဌတ္တာ အယံ ဝိရောဓိသိလေသော နာမ. ပုဗ္ဗပုဗ္ဗပက္ခေ ဝိရောဓော အပရာပရပက္ခေဟိ နိရာကတော ဟောတိ. ပုဗ္ဗပက္ခေ အပိသဒ္ဒေါ ဝိရောဓံ ဇောတေတိ, အပရပက္ခေ အဝဓာရဏန္တိ. [Pg.290] နတ္ထိ သမော ယဿေတိ စ, နရော စ သော ဥတ္တမော စေတိ စ, သဟ ဒယေန ဒယာယ ဝါ ဝတ္တမာနောတိ စ, နတ္ထိ ဒယော ဒယာ ဝါ အဿေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

300. 'අසමො' යනාදියයි. අසමාන වූ ද කිසියම් රජෙකු ලෝකයෙහි සම (සමාන) වේ, එසේ නොවේ නම් සදෘශ පුද්ගලයෙකුගෙන් තොරව ම රාහුලභද්‍ර, දේවදත්ත ආදී මුළු ලෝකයෙහි අනුනය හෝ පටිඝයක් නොමැති බැවින් සම සිතැති වේ. ලෝකේශ්වර වූ ද (බ්‍රහ්මයා බඳු වූ ද) මනුෂ්‍ය ශ්‍රේෂ්ඨ වේ, එසේ නොවේ නම් සකල ලෝකාධිපති වී ම මිනිස් ශ්‍රේෂ්ඨයෙක් වේ. සදය වූ ද (යාචකයන් කෙරෙහි දයාවෙන් දීමෙන් යුක්ත වූ ද) පාපීන් කෙරෙහි අදය (දීමෙන් තොර) වේ, එසේ නොවේ නම් දයාවෙන් යුක්තව ම අකුසලයෙහි නිර්දය වේ. මුනිවරයාණන්ගේ මේ පැවැත්ම අසිරිමත් ය. රජුන්ගේ අසම-සම බව ද, බ්‍රහ්මයා වී උත්තම මනුෂ්‍යයෙකු වීම ද, දීමෙන් යුත් කිසියම් පුරුෂයෙකුගේ දීමෙන් තොර බව ද විරුද්ධ වේ. එහෙයින් රජ, බ්‍රහ්ම, පුරුෂයන්ගෙන් මුනිවරයාට සැසඳෙන බැවින් මෙය 'විරෝධිශ්ලේෂ' නම් වේ. පෙර පෙර පක්ෂයන්හි විරෝධය පසු පසු පක්ෂවලින් දුරු කරනු ලැබේ. පූර්ව පක්ෂයෙහි 'අපි' ශබ්දයෙන් විරෝධය ද, අපර පක්ෂයෙහි අවධාරණය ද දක්වයි. යමෙකුට සමානයෙක් නැත යන අර්ථයෙන් ද, උත්තම වූ මනුෂ්‍යයා යන අර්ථයෙන් ද, දයාව සහිතව පවතින්නේ යන අර්ථයෙන් ද, දයාවක් නැත්තේ යන අර්ථයෙන් ද විග්‍රහ වේ.

ဩစိတျသမ္ပောသကပဒသိလေသ

ඕචිත්‍යසම්පෝෂක පදශ්ලේෂය

၃၀၁.

301.

သံသာရဒုက္ခောပဟတာ-ဝနတာ ဇနတာ တွယိ;

သုခ’မိစ္ဆိတ’မစ္စန္တံ, အမတန္ဒဒ ဝိန္ဒတိ.

සංසාර දුකින් පීඩිත වූ ද, ඔබ වහන්සේ කෙරෙහි නමස්කාරයෙන් නැමුණා වූ ද ජනයා, අමෘතය (නිවන) දෙන තැනැන් වහන්ස, කැමති වන්නා වූ පරම සුඛය නිරන්තරයෙන් ලබති.

၃၀၁. ဥဒါဟရတိ ‘‘သံသာရေ’’စ္စာဒိ. သံသာရော အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ ခန္ဓပဋိပါဋိယေဝ ဒုက္ခံ ဒုက္ခမတ္တာဒိနာ, တေန ဥပဟတာ ပဟဋာ ဇနတာ, အမတံ သုခံ အမတံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ ဒဒါတီတိ အမတန္ဒဒါတိ အာမန္တနံ, တွယိ အဝနတာ ပဏာမဝသေန ဣစ္ဆိတမတိမတံ ဒုက္ခာပဂမနိဗ္ဗတ္တံ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ သုခံ အစ္စန္တံ ဝိန္ဒတိ ပဋိလဘတီတိ. ဧတ္ထ အမတံ သုဓာ နိဗ္ဗာနဉ္စ, အမတန္ဒဒေါ ဒုက္ခောပဟတေ သုခယတီတိ ဥစိတန္တိ ‘‘အမတံ ဒဒါတီ’’တိ ပဒမဓိဂတေ ဝတ္ထုနိ ဩစိတျံ သမ္ပောသယတီတိ ဩစိတျသမ္ပောသကော ပဒသိလေသောယံ. အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘သုဂန္ဓိသောဘာသမ္ဗန္ဓီ’’တျာဒျုပမာသိလေသာဒယော သင်္ဂဟိတာတိ.

301. 'සංසාරෙ' යනාදිය උදාහරණ දක්වයි. සංසාරය යනු නොසිඳී පවතින ස්කන්ධ පරම්පරාව ම ය. එය දුක්ඛතා ආදියෙන් දුකක් වේ. එයින් පීඩිත වූ ජනයා, 'අමෘතය' වූ සුවය හෝ නිවන දෙන බැවින් 'අමතන්දද' (අමෘතය දෙන තැනැන් වහන්ස) යන ආමන්ත්‍රණයයි. ඔබ වහන්සේ කෙරෙහි නමස්කාර කිරීමෙන් නැමුණු ජනයා, කැමති වූ, දුක් දුරු කිරීමෙන් උපන් කායික හා චෛතසික සුඛය නිරන්තරයෙන් ලබති. මෙහි 'අමත' යන්නෙන් සුධාව (දේව පානය) සහ නිවන ද අදහස් වේ. අමෘතය දෙන තැනැත්තා දුකින් පීඩිත වූවන් සුවපත් කරයි යන්න සුදුසු (උචිත) බැවින් 'අමෘතය දෙයි' යන පදය අත්පත් කරගත් වස්තුව කෙරෙහි උචිත බව (ඕචිත්‍යය) පෝෂණය කරයි. එහෙයින් මෙය 'ඕචිත්‍යසම්පෝෂක පදශ්ලේෂය' වේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'සුගන්ධිසෝභාසම්බන්ධී' යනාදී උපමාශ්ලේෂ ආදිය ද සංග්‍රහ වේ.

၃၀၁. ‘‘သံသာရ’’ဣစ္စာဒိ. သံသာရဒုက္ခောပဟတာ ခန္ဓဓာတုအာယတနာနံ နိရန္တရပဝတ္တိသင်္ခါတေန ဒုက္ခေန ဥပဟတာ ဇနတာ, အမတန္ဒဒ ဟေ သုဓာဒါယက နော စေ, နိဗ္ဗာနဒါယက တထာဂတ တွယိ အဝနတာ ပဏမနဝသေန ဩနတာ ဣစ္ဆိတံ အဘိမတံ သုခံ ကာယိကစေတသိကသုခံ အစ္စန္တံ အတိသယေန ဝိန္ဒတိ သေဝတီတိ. အမတဒါယကာ ဒုက္ခိတေ သုခိတေ ကရောန္တီတိ ဣဒံ ဥစိတမေဝေတိ ဥဘယတ္ထဿာပိ ဝါစကံ ‘‘အမတံ ဒဒါတီ’’တိ ပဒံ တာဒိသဇနဿ သုခဒါနေ ဩစိတျံ ပေါသေတီတိ အယံ ဩစိတျသမ္ပောသကပဒသိလေသော. သံသာရောယေဝ ဒုက္ခန္တိ စ, တေန ဥပဟတာတိ စ, အမတံ သုဓံ နိဗ္ဗာနံ ဝါ ဒဒါတီတိ စ ဝါကျံ.

301. 'සංසාර' යනාදියයි. සංසාර දුකින් පීඩිත වූ, එනම් ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතනයන්ගේ නිරන්තර පැවැත්ම නම් වූ දුකින් පීඩිත වූ ජනයා, 'අමතන්දද' - එම්බා සුධා (දේව පානය) දායකයාණෙනි, එසේ නොවේ නම් නිවන දෙන තථාගතයන් වහන්ස, ඔබ කෙරෙහි වැඳීමෙන් නැමුණා වූ ඒ ජනයා කැමති වූ කායික චෛතසික සුඛය බෙහෙවින් ම සේවනය කරති (ලබති). අමෘතය දෙන අය දුකට පත්වූවන් සුවපත් කරති යන්න ඉතා සුදුසු ය. මේ අර්ථ දෙක ම පවසන 'අමතං දදාති' (අමෘතය දෙයි) යන පදය එවැනි ජනයාට සුඛය දීමෙහි ලා උචිත බව පෝෂණය කරයි. එහෙයින් මෙය 'ඕචිත්‍යසම්පෝෂක පදශ්ලේෂය' නම් වේ. සංසාරය ම දුකක් වේ යන අර්ථයෙන් ද, එයින් පීඩිත වූ යන අර්ථයෙන් ද, අමෘතය හෙවත් සුධාව හෝ නිවන දෙයි යන අර්ථයෙන් ද වාක්‍යය වේ.

၃၀၂.

302.

ဂုဏယုတ္တေဟိ [Pg.291] ဝတ္ထူဟိ, သမံ ကတွာန ကဿစိ;

သံကိတ္တနံ ဘဝတိ ယံ, သာ မတာ တုလျယောဂိတာ.

ගුණයෙන් යුක්ත වූ වස්තූන් හා සමඟ සමාන කොට කිසියම් කෙනෙකු පිළිබඳව කරනු ලබන යම් වර්ණනාවක් වේ ද, එය 'තුල්‍යයෝගිතා' නම් වේ යැයි පිළිගැනේ.

၃၀၂. တုလျယောဂိတံ ယောဇယတိ ‘‘ဂုဏေ’’စ္စာဒိနာ. ဂုဏော ဓမ္မော သာဓု အသာဓု ဝါ, တေန ယုတ္တေဟိ ဝတ္ထူဟိ သဟ သမံ ကတွာန ဝတ္ထုတော အသာမျေပိ တထာဘာဝမာရောပျ ကဿစိ ပုရိသာဒိနော ထုတိနိန္ဒတ္ထံ ယံ ကိတ္တနမာချာနံ, သာ တုလျက္ခဏာ တုလျယောဂိတာ မတာ, ဝတ္တုမိစ္ဆိတေန ဂုဏေန တာဒိသာနံ တုလျယောဂိတာပဋိပါဒနတော တဒတ္ထိယေန တုလျယောဂိတာ တထာ ဒွိဓာ ဝတ္တတိ.

302. 'ගුණෙ' යනාදියෙන් තුල්‍යයෝගිතාව දක්වයි. ගුණය යනු යහපත් හෝ අයහපත් වූ ධර්මයයි. එයින් යුත් වස්තූන් සමඟ සමාන කොට, වස්තු වශයෙන් සමාන නොවුණ ද එබඳු ස්වභාවයක් ආරෝපණය කොට කිසියම් පුද්ගලයෙකු ආදින්ගේ ප්‍රශංසාව හෝ නින්දාව සඳහා කරනු ලබන යම් වර්ණනාවක් වේ ද, එය සමාන ලක්ෂණ ඇති 'තුල්‍යයෝගිතාව' යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති ගුණයෙන් යුතුව එවැනි දේ සමාන යෝග්‍යතාවකට පැමිණවීමෙන් එය දෙවැදෑරුම්ව පවතී.

၃၀၂. ဣဒါနိ တုလျယောဂိတာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ဂုဏယုတ္တေဟိ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဂုဏယုတ္တေဟိ သုန္ဒရာသုန္ဒရေဟိ ယေဟိ ကေဟိစိ ဂုဏေဟိ ယုတ္တေဟိ ဝတ္ထူဟိ, သမံ ကတွာန တတွတော အသမာနေသုပိ သမာနတ္တဗုဒ္ဓိယာ အာရောပနံ ကတွာ, ကဿစိ ပုရိသာဒိနော ထုတိံ နိန္ဒံ ဝါ နိဿာယ ယံ သံကိတ္တနံ ဂုဏာဂုဏကထနံ ဘဝတိ, သာ တုလျယောဂိတာတိ မတာတိ. ဂုဏေဟိ ယုတ္တာတိ စ, တုလျေန ဂုဏေန သဟ ယောဂေါတိ စ, သော ဧတေသံ ရံသိမာလီဘဂဝန္တာဒီနမတ္ထီတိ စ, တေသံ ဘာဝေါ တုလျဂုဏသမ္ဗန္ဓောတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဧတ္ထ တုလျဂုဏယုတ္တပဒတ္ထာနံ တဂ္ဂုဏသမ္ဗန္ဓဿ တုလျယောဂိတာဘာဝတော တပ္ပဋိပါဒကော ဥတ္တိဝိသေသော တဒတ္ထိယေန တုလျယောဂိတာတိ ဉေယျာ.

302. දැන් ‘ගුණයුත්තෙහි’ යනාදී වශයෙන් තුල්‍යයෝගිතා අලංකාරය දක්වයි. යහපත් හෝ අයහපත් වූ යම්කිසි ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ වස්තූන් හා සමඟ (අනෙකක්) සමාන කොට, තත්ත්වාකාරයෙන් අසමාන වුවද සමානත්ව බුද්ධිය ආරෝපණය කොට, කිසියම් පුද්ගලයෙකු ආදීන්ගේ ප්‍රශංසාව හෝ නින්දාව නිශ්‍රය කොට යම් වර්ණනාවක් හෙවත් ගුණ-අගුණ ප්‍රකාශ කිරීමක් වේද, එය ‘තුල්‍යයෝගිතා’ නම් වන බව දත යුතුය. ‘ගුණෙහි යුත්තා’ යනුද, ‘තුල්‍ය ගුණයෙන් සහ යෝගය’ යනුද, එය මේ රශ්මිමාලී (සූර්යයා) සහ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආදීන්ට ඇත යන අර්ථයෙන් ද, ඔවුන්ගේ භාවය තුල්‍යගුණ සම්බන්ධය යනුවෙන් ද විග්‍රහ වේ. මෙහි තුල්‍ය ගුණයෙන් යුක්ත පදාර්ථයන්ගේ ඒ ගුණ සම්බන්ධය තුල්‍යයෝගිතා භාවය වන බැවින්, එය ප්‍රතිපාදනය කරන විශේෂ ප්‍රකාශය ඒ අර්ථයෙන් ‘තුල්‍යයෝගිතා’ යැයි දත යුතුය.

၃၀၃.

303.

သမ္ပတ္တသမ္မဒေါ လောကော,သမ္ပတ္တာလောကသမ္ပဒေါ;

ဥဘောဟိ ရံသိမာလီ စ,ဘဂဝါ စ တမောနုဒေါ.

අඳුර දුරු කරන්නා වූ රශ්මිමාලී (සූර්යයා) ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද යන දෙදෙනා නිසා ලෝ වැසියා සතුටට පත් වූයේ වෙයි, ආලෝක සම්පත්තියට ද පැමිණියේ වෙයි.

၃၀၃. ဥဒါဟရတိ ‘‘သမ္ပတ္တေ’’စ္စာဒိ. တမံ နုဒတီတိ တမောနုဒေါ. ရံသိမာလီ သူရိယော စ, အထ ဝါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ စာတိ ဥဘောဟိ ကရဏဘူတေဟိ ဟေတုဘူတေဟိ ဝါ [Pg.292] လောကော သတ္တလောကော, သမ္ပတ္တော သမ္မဒေါ ပီတိ ယေန တထာဝိဓော စ, သမ္ပတ္တော အာလောကဿ သမ္ပဒါ ယေန တထာဝိဓော စာပီတိ. ဧတ္ထ ပီတိဒါနာဒိဂုဏယုတ္တေန ရံသိမာလိနာ သမံ ကတွာ ဘဂဝတော ထုတိဝသေန ကိတ္တနန္တိ လက္ခဏံ ယောဇနီယံ.

303. ‘සම්පත්ත’ යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. අඳුර දුරු කරයි යන අර්ථයෙන් ‘තමෝනුද’ නම් වේ. රශ්මිමාලී වූ සූර්යයා ද, නැතහොත් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද යන කරණභූත වූ හෝ හේතුභූත වූ දෙදෙනා නිසා ලෝකය හෙවත් සත්ව ලෝකය, යම් හෙයකින් ප්‍රීතියට පැමිණියේ ද, එසේම යම් හෙයකින් ආලෝකයේ සම්පත්තියට පැමිණියේ ද වේ. මෙහි ප්‍රීතිය ලබාදීම ආදී ගුණයෙන් යුක්ත වූ සූර්යයා සමඟ සමාන කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රශංසාව පිණිස වර්ණනා කිරීම යන ලක්ෂණය යෙදිය යුතුය.

၃၀၃. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘သမ္ပတ္တိ’’စ္စာဒိနာ. တမောနုဒေါ အန္ဓကာရံ ပဟရန္တော ရံသိမာလီ စ ဘဂဝါ စ ဥဘောဟိ ကရဏဘူတေဟိ ဟေတုဘူတေဟိ ဝါ, လောကော သတ္တလောကော သမ္ပတ္တသမ္မဒေါ ပဋိလဒ္ဓပီတိကော စ သမ္ပတ္တာလောကသမ္ပဒါ စ ဟောတီတိ. ဧတ္ထ ပီတိဒါနာလောကကရဏသင်္ခါတဂုဏယုတ္တေန သူရိယေန တုလျံ ကတွာ ဘဂဝတော ထုတိဝသေန ဂုဏကထနံ ဟောတိ. သမ္ပတ္တော သမ္မဒေါ ပီတိ ယေနေတိ စ, အာလောကဿ သမ္ပဒါတိ စ, သမ္ပတ္တာ အာလောကသမ္ပဒါ ယေနေတိ စ, တမံ နုဒတီတိ စ ဝါကျံ. ဥဒါဟရဏေ အဒဿိတေပိ အသာဓုဂုဏယုတ္တေန ကေနစိ ဝတ္ထုနာ သမံ ကတွာ ကဿစိ ကာတဗ္ဗနိန္ဒာပိ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

303. දැන් ‘සම්පත්ති’ යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. අඳුර නැති කරන්නා වූ රශ්මිමාලී (සූර්යයා) ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද යන කරණභූත හෝ හේතුභූත වූ දෙදෙනා නිසා, සත්ව ලෝකය ප්‍රීතිය ලබා ගත්තේ ද ආලෝක සම්පත්තියට පැමිණියේ ද වෙයි. මෙහි ප්‍රීතිය ලබා දීම හා ආලෝකය ඇති කිරීම යන ගුණයන්ගෙන් යුක්ත සූර්යයා හා සමාන කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කෙරෙන ප්‍රශංසාවක් වශයෙන් ගුණ වර්ණනාව සිදු වේ. ‘යම් හෙයකින් ප්‍රීතිය ලැබුණේ ද’ යන්න ද, ‘ආලෝකයේ සම්පත්තිය’ යන්න ද, ‘යම් හෙයකින් ආලෝක සම්පත්තිය ලැබුණේ ද’ යන්න ද, ‘අඳුර දුරු කරයි’ යන්න ද වාක්‍ය සම්බන්ධයයි. උදාහරණයක් නොපෙන්වූවත්, අයහපත් ගුණයෙන් යුක්ත වූ කිසියම් වස්තුවක් සමඟ සමාන කොට යමෙකුට කරනු ලබන නින්දාව ද මෙලෙසින්ම දත යුතුය.

၃၀၄.

304.

အတ္ထန္တရံ သာဓယတာ, ကိဉ္စိ တံသဒိသံ ဖလံ;

ဒဿီယတေ အသန္တံ ဝါ, သန္တံ ဝါ တံ နိဒဿနံ.

යම් වෙනත් අර්ථයක් (සිද්ධියක්) සාධනය කරමින්, ඊට සමාන වූ අයහපත් (අසත්) හෝ යහපත් (සත්) වූ යම් ඵලයක් පෙන්වනු ලැබේ ද, එය ‘නිදර්ශන’ අලංකාරයයි.

၃၀၄. နိဒဿနံ ပဒဿေတိ ‘‘အတ္ထန္တရ’’မိစ္စာဒိနာ. အတ္ထန္တရံ နိဒဿေတဗ္ဗာပေက္ခာယ အညံ ကိဉ္စိ ဥစိတံ ကာရိယံ သာဓယတာ ကေနစိ ဝတ္ထုနာ ဟေတုဘူတေန, တေန အတ္ထန္တရေနေဝ သဒိသံ တုလျံ ဖလံ ကိဉ္စိ အသန္တံ အနိဋ္ဌံ ဝါ သန္တံ ဣဋ္ဌံ ဝါ ဒဿီယတေ ပဋိပါဒီယတေ, တံ ဧဝံလက္ခဏံ နိဒဿနံ သိယာ.

304. ‘අත්ථන්තරං’ යනාදී වශයෙන් නිදර්ශන අලංකාරය දක්වයි. නිදර්ශනය කළ යුතු දෙයට සාපේක්ෂව වෙනත් වූ, සුදුසු කිසියම් කාර්යයක් සාධනය කරන්නා වූ, හේතුභූත වූ කිසියම් වස්තුවක් මඟින්, ඒ වෙනත් අර්ථයටම සමාන වූ, අසත් (අනිෂ්ට) හෝ සත් (ඉෂ්ට) වූ කිසියම් ඵලයක් පෙන්වනු ලැබේ ද, ප්‍රතිපාදනය කරනු ලැබේ ද, එවැනි ලක්ෂණ ඇති අලංකාරය නිදර්ශනයක් වන්නේය.

၃၀၄. ဣဒါနိ နိဒဿနာလင်္ကာရံ နိဒဿေတိ ‘‘အတ္ထန္တရိ’’စ္စာဒိနာ. အတ္ထန္တရံ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတော အညံ ဥစိတကာရိယသင်္ခါတမတ္တံ သာဓယတာ သာဓယန္တေန ကေနစိ ဝတ္ထုနာ တံသဒိသံ [Pg.293] တေန အတ္ထန္တရေန သမာနံ အသန္တံ အနိဋ္ဌံ ဝါ သန္တံ ဣဋ္ဌံ ဝါ ကိဉ္စိ ဖလံ ဒဿီယတေ ဝတ္ထူဟိ ပဋိပါဒီယတေ, တံ တာဒိသံ ဖလံ နိဒဿနံ နာမာတိ. အတ္ထော စ သော အန္တရော အညော စာတိ စ, တေန အတ္ထန္တရေန သဒိသမိတိ စ, နိဒဿီယတေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

304. දැන් ‘අත්ථන්තරි’ යනාදී වශයෙන් නිදර්ශන අලංකාරය පෙන්වයි. නිදර්ශනය කළ යුත්තට වඩා වෙනස් වූ, සුදුසු කාර්යයක් පමණක් සාධනය කරන්නා වූ කිසියම් වස්තුවක් මඟින්, ඊට සමාන වූ, ඒ වෙනත් අර්ථය හා සමාන වූ, අසත් වූ (අනිෂ්ට වූ) හෝ සත් වූ (ඉෂ්ට වූ) කිසියම් ඵලයක් වස්තූන් මඟින් පෙන්වනු ලැබේද, එවැනි ඵලය ‘නිදර්ශන’ නම් වේ. ‘ඒ අර්ථය ද, එය වෙනස් (අන්‍ය) වූවක් ද වේ’ යනු ද, ‘ඒ වෙනත් අර්ථය හා සමාන වූ’ යනු ද, ‘පෙන්වනු ලැබේ’ යනු ද විග්‍රහයන් ය.

အသန္တဖလနိဒဿန

අසන්තඵල නිදර්ශනය (අනිෂ්ට ඵල නිදර්ශනය)

၃၀၅.

305.

ဥဒယာ သမဏိန္ဒဿ, ယန္တိ ပါပါ ပရာဘဝံ;

ဓမ္မရာဇဝိရုဒ္ဓါနံ, သူစယန္တာ ဒုရန္တတံ.

ශ්‍රමණේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ පහළ වීම නිසා, ධර්මරාජයාණන් වහන්සේට විරුද්ධ වූවන්ගේ දුක්ඛිත අවසානය ප්‍රකාශ කරමින්, පාපයෝ විනාශයට (පරාජයට) පත් වෙති.

၃၀၅. ‘‘ဥဒယာ’’ဣစ္စာဒိ. သမဏိန္ဒဿ မဟာမုနိနော ဥဒယာ ပါတုဘာဝေန ပါပါ လောဘာဒယော ပရာဘဝံ နိဓနံ ယန္တိ, ပရာဘဝန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥဒယပုဗ္ဗကေန ပါပပရာဘဝနတ္ထန္တရေန သဒိသံ ဖလံ နိဒဿေတိ. ကိံ ကရောန္တာ? ဓမ္မရာဇာ ဓမ္မာနပေတော ရာဇာ, မုနိန္ဒော စာတိ သိလိဋ္ဌံ, တေန ဝိရုဒ္ဓါနံ, ဒုဋ္ဌော ဝိရုဒ္ဓေါ အန္တော အဝသာနံ ယဿ, တဿ ဘာဝေါ, တံ သူစယန္တာတိ ဓမ္မရာဇဝိရောဓဟေတုကံ အသန္တဖလမေတံ နိဒဿနံ ပရာဘဝဿာနိဋ္ဌတ္တာ.

305. ‘උදයා’ යනාදියයි. ශ්‍රමණේන්ද්‍ර වූ මහා මුනිවරයන් වහන්සේගේ පහළ වීමෙන් (උදාවෙන්) ලෝභ ආදී පාපයෝ පිරිහීමට හෙවත් විනාශයට පත් වෙති, පරාජය වෙති යන්න මෙයින් කියැවේ. උදාවීම පෙරදැරි කොට ඇති පාප පරාභවය නැමති වෙනත් අර්ථයට සමාන ඵලයක් මෙයින් නිදර්ශනය කරයි. කුමක් කරමින් ද? ධර්මරාජයාණෝ නම් ධර්මයෙන් තොර නොවූ රජු ද, මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද යන ශ්ලේෂයයි, උන්වහන්සේට විරුද්ධ වූවන්ගේ, නපුරු වූ ද විරුද්ධ වූ ද කෙළවරක් හෙවත් අවසානයක් ඇත්තේද, එහි ස්වභාවය පෙන්වා දෙමින් යන්නයි. පරාභවය (පිරිහීම) අනිෂ්ට වූවක් බැවින්, මෙය ධර්මරාජ විරෝධය හේතු කොට ගත් අසන්තඵල (අනිෂ්ට ඵල) නිදර්ශනයකි.

၃၀၅. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ဥဒယာ’’ဣစ္စာဒိနာ. သမဏိန္ဒဿ မုနိန္ဒဿ ဥဒယာ လောကေ ပါတုဘာဝေန ပါပါ လောဘာဒယော ဓမ္မရာဇဝိရုဒ္ဓါနံ ရာဇဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတရာဇူဟိ, ဓမ္မာဓိပတိနာ မုနိန္ဒေန ဝါ ဝိရုဒ္ဓါနံ ဒုရန္တတံ အနိဋ္ဌာဝသာနတံ သူစယန္တာ ပကာသေန္တော ပရာဘဝံ ပရိဟာနိံ ယန္တိ ပါပုဏန္တီတိ. ဧတ္ထ ပုဗ္ဗဒ္ဓေန ဥဒယပုဗ္ဗကော ပါပပရာဘဝနသင်္ခါတော အတ္ထန္တရော ဒဿိတော, အပရဒ္ဓေန တံသဒိသဝိရောဓဟေတုကံ ဒုရန္တသင်္ခါတံ အသန္တဖလံ ဒဿေတိ. ဓမ္မရာဇဝိရောဓဟေတုကံ အသန္တဖလမေတံ ပရာဘဝဿာနိဋ္ဌတ္တာ. သမဏာနမိန္ဒောတိ စ, ဓမ္မေန ယုတ္တော ရာဇာတိ ဝါ ဓမ္မေသု ရာဇာတိ [Pg.294] ဝါတိ စ, တေန ဝိရုဒ္ဓါတိ စ, ဒုဋ္ဌော ဝိရူပေါ အန္တော ပရိယောသာနံ ယေသမိတိ စ, တေသံ ဘာဝေါတိ စ ဝါကျံ.

305. දැන් ‘උදයා’ යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. ශ්‍රමණේන්ද්‍ර වූ මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ලෝකයෙහි පහළ වීමෙන් (උදාවෙන්), ලෝභ ආදී පාපයෝ, ධර්මරාජයන්ට විරුද්ධ වූ, එනම් රාජධර්මයන්ගෙන් සමන්නාගත රජවරුන්ට හෝ ධර්මාධිපති වූ මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේට විරුද්ධ වූවන්ගේ දුක්ඛිත අවසානය හෙවත් අනිෂ්ට කෙළවර ප්‍රකාශ කරමින් පිරිහීමට හෙවත් විනාශයට පත් වෙති. මෙහි මුල් අර්ධයෙන් උදාවීම පෙරදැරි කොට ගත් පාපයන්ගේ පිරිහීම නැමති වෙනත් අර්ථය දක්වන ලදී. පසු අර්ධයෙන් ඊට සමාන වූ, විරෝධය හේතු කොට ගත් දුක්ඛිත අවසානය නැමති අසන්තඵලය (අනිෂ්ට ඵලය) දක්වයි. පරාභවය අනිෂ්ට වූවක් බැවින්, මෙය ධර්මරාජ විරෝධය හේතු කොට ගත් අසන්තඵලයකි. ‘ශ්‍රමණයන්ගේ ඉන්ද්‍රයා (ශ්‍රමණේන්ද්‍ර)’ යන්න ද, ‘ධර්මයෙන් යුක්ත වූ රජ’ හෝ ‘ධර්මයන්ට රජ’ යන්න ද, ‘ඔහු හා විරුද්ධ වූ’ යන්න ද, ‘නපුරු වූ හෝ විරූප වූ කෙළවරක් (අවසානයක්) ඇත්තාහු ද’ යන්න ද, ‘ඔවුන්ගේ භාවය’ යන්න ද වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

သန္တဖလနိဒဿန

සන්තඵල නිදර්ශනය (ඉෂ්ට ඵල නිදර්ශනය)

၃၀၆.

306.

သိရောနိက္ခိတ္တစရဏော-စ္ဆရိယာန’မ္ဗုဇာန’ယံ;

ပရမဗ္ဘုတတံ လောကေ,ဝိညာပေတ’တ္တနော ဇိနော.

පියුම් මත ශ්‍රී පාද පද්මයන් තැබූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ, ආශ්චර්යවත් වූ පද්මයන්ගේ ලෝකයෙහි ඇති අතිශය අද්භූත බව හා තමන් වහන්සේගේ අසිරිමත් බව දන්වා සිටිති.

၃၀၆. ‘‘သိရော’’စ္စာဒိ. အစ္ဆရိယာနံ ဘဂဝတော စရဏာရဝိန္ဒဒွန္ဒသမ္ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ သမုဂ္ဂတာနမစ္ဆရိယဂုဏောပေတာနမမ္ဗုဇာနံ သိရသိ မတ္ထကေ နိက္ခိတ္တာ စရဏာ ယေန သော ဇိနော. အမ္ဗုဇောပရိစရဏနိက္ခေပလက္ခဏေနတ္ထန္တရေန သဒိသံ ဖလံ ဒဿေတိ. အတ္တနော ပရမစ္ဆရိယဘာဝံ ဝိညာပေတိ. သန္တဖလမိဒံ နိဒဿနံ ဇိနဗ္ဘုတတ္ထဒီပနဿ ဣဋ္ဌတ္တာတိ.

306. ‘සිරෝ’ යනාදියයි. භාг්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්ම යුගලය පිළිගැනීම පිණිස පොළොව පළාගෙන පැනනැඟුණු, ආශ්චර්යවත් ගුණයෙන් යුක්ත වූ පද්මයන්ගේ මුදුනෙහි (හිසෙහි) තබන ලද ශ්‍රී පාද ඇති ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ යන්නයි. පියුම් මත ශ්‍රී පාද තැබීම නැමැති ලක්ෂණයෙන් යුත් වෙනත් අර්ථයට සමාන වූ ඵලයක් පෙන්වයි. තමන් වහන්සේගේ පරම ආශ්චර්යවත් භාවය දැනුම් දෙයි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ අද්භූත ගුණය ආලෝකවත් කිරීම (පැහැදිලි කිරීම) ඉෂ්ට කරුණක් බැවින්, මෙය සන්තඵල (ඉෂ්ට ඵල) නිදර්ශනයකි.

၃၀၆. ‘‘သိရော’’ဣစ္စာဒိ. အယံ ဇိနော အစ္ဆရိယာနံ အတ္တနော ပါဒပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ ဥဂ္ဂတတ္တာ အစ္ဆရာပဟရဏယောဂ္ဂါနံ အမ္ဗုဇာနံ သိရောနိက္ခိတ္တစရဏော မတ္ထကေ ဌပိတပါဒေါ လောကေ သတ္တလောကေ အတ္တနော ပရမဗ္ဘုတတံ အတိအစ္ဆရိယဂုဏံ ဝိညာပေတိ အဝဗောဓေတီတိ. ဧတ္ထ အစ္ဆရိယပဒုမာနံ မတ္ထကေ စရဏနိက္ခေပသင်္ခါတေန အတ္ထန္တရေန ပရမဗ္ဘုတတံ ဝိညာပေတီတိ အယံ သဒိသသန္တဖလံ ဇိနဗ္ဘုတတ္ထဒီပနဿ ဣဋ္ဌတ္တာ. သိရသိ နိက္ခိတ္တာနိ စရဏာနိ ယေနေတိ စ, အစ္ဆရံ အစ္ဆရာသံဃာတံ အရဟန္တီတိ စ, ပရမော ဥတ္တမော အဗ္ဘုတော ဂုဏော အဿေတိ စ, တဿ ဘာဝေါတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

306. ‘හිස’ යනාදී පැහැදිලි කිරීමයි. මෙම ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් පිළිගැනීම සඳහා පොළොව පළාගෙන මතු වූ බැවින්, සිත් ඇදගන්නා සුළු (අත්පොළසන් දීමට සුදුසු) නෙළුම් මල්වල හිස මත පා තැබූ සේක් (සිරෝනික්ඛිත්තචරණෝ), සත්ව ලෝකයෙහි තමන් වහන්සේගේ පරම අද්භූත වූ, අතිශය ආශ්චර්යවත් වූ ගුණය අවබෝධ කරවති. මෙහි ආශ්චර්යවත් නෙළුම් මල්වල මුදුනෙහි ශ්‍රී පාදය තැබීම නම් වූ අර්ථය මඟින් පරම අද්භූත භාවය ප්‍රකාශ කරන බැවින්, මෙය ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ අද්භූත අර්ථය දැක්වීමට කැමති වූ සමාන ශාන්ත ඵලයක් ඇත්තේ වෙයි. ‘හිසෙහි තබන ලද පාදයන් ඇත්තේ යම් සේක් ද’ යන්න ද, ‘සුරඟනන්ගේ (නොහොත් අත්පොළසන් දීමේ) සමූහයට සුදුසු ය’ යන්න ද, ‘පරම වූ ද උත්තම වූ ද අද්භූත ගුණය මෙයට ඇත්තේ ය’ යන්න ද, එහි ස්වභාවය යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

၃၀၇.

307.

ဝိဘူတိယာမဟန္တတ္တံ, အဓိပ္ပာယဿ ဝါ သိယာ;

ပရမုက္ကံသတံ ယာတံ, တံ မဟန္တတ္တ’မီရိတံ.

විභූතියේ (සම්පත්තියේ) හෝ අදහසේ (අධිප්‍රායයේ) හෝ පරම උත්කෘෂ්ට භාවයට පැමිණි යම් ස්වභාවයක් වේ ද, එය ‘මහන්තත්ත්වය’ (මහන්තත්ත අලංකාරය) යැයි කියනු ලැබේ.

၃၀၇. မဟန္တတ္တမုပဒဿေတိ [Pg.295] ‘‘ဝိဘူတိယာ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဝိဘူတိယာ သမ္ပတ္တိယာ အဓိပ္ပာယဿ ဝါ အဇ္ဈာသယဿ ဝါ ပရမုက္ကံသတံ ပရမာတိသယဘာဝံ ယာတံ ဥပဂတံ မဟန္တတ္တံ နာမ ဤရိတံ ကထိတံ.

307. ‘විභූතියා’ යනාදීන් මහන්තත්ත්වය පෙන්වයි. විභූතියේ එනම් සම්පත්තියේ හෝ අධිප්‍රායයේ එනම් අදහසේ පරම උත්කෘෂ්ට භාවයට, අතිශය ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයට පැමිණි ස්වභාවය ‘මහන්තත්ත්වය’ නමින් දක්වන ලදී, පවසන ලදී.

၃၀၇. ဣဒါနိ မဟန္တတ္တာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ဝိဘူတိ’’ ဣစ္စာဒိနာ. ဝိဘူတိယာ သမ္ပတ္တိယာ ဝါ အဓိပ္ပာယဿ အဇ္ဈာသယဿ ဝါ ပရမုက္ကံသတံ အတျုက္ကံသဘာဝံ ယာတံ ယံ မဟန္တတ္တံ သိယာ, တံ မဟန္တတ္တမိတိ ဤရိတန္တိ. မဟတော ဘာဝေါတိ စ, ပရမော ဥက္ကံသော အတိသယော ယဿေတိ စ, တဿ ဘာဝေါတိ စ ဝါကျံ.

307. දැන් ‘විභූති’ යනාදීන් මහන්තත්ත අලංකාරය දක්වයි. විභූතියේ (සම්පත්තියේ) හෝ අදහසේ (අධිප්‍රායයේ) පරම උත්කෘෂ්ටත්වයට, අතිශය ශ්‍රේෂ්ඨ ස්වභාවයට පත් වූ යම් මහත් භාවයක් ඇද්ද, එය ‘මහන්තත්ත්වය’ යැයි කියන ලදී. ‘මහත් වූ ස්වභාවය’ යන්න ද, ‘පරම වූ උත්කෘෂ්ටත්වය හෙවත් අතිශය භාවය යමකට ඇත්තේ ද’ යන්න ද, එහි ස්වභාවය යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

ဝိဘူတိမဟန္တတ္တ

විභූති මහන්තත්ත්වය (සම්පත් අධික බව නිසා ඇති වන මහන්තත්ත්වය)

၃၀၈.

308.

ကိရီဋရတနစ္ဆာယာ-နုဝိဒ္ဓါတပဝါရဏော;

ပုရာ ပရံ သိရိံ ဝိန္ဒိ, ဗောဓိသတ္တော’ဘိနိက္ခမာ.

මහ බෝසතාණන් වහන්සේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය කිරීමට පෙර, ඔටුන්නේ ඇති රත්නවල ප්‍රභාවෙන් (කාන්තියෙන්) මිශ්‍ර වූ සේසත් ඇත්තාහු ව, පෙර පරම වූ (අතිශය උතුම් වූ) ශ්‍රී විභූතියක් අනුභව කළ සේක.

၃၀၈. ဥဒါဟရတိ ‘‘ကိရီဋေ’’စ္စာဒိ. အဘိနိက္ခမာ ပုရာ ပုဗ္ဗေ ဗောဓိသတ္တော မာယာဒေဝိယာ ပုတ္တော ပရမုက္ကဋ္ဌံ အနာညသာဓာရဏံ သိရိံ ဝိဘူတိံ ဝိန္ဒိ ပဋိလဘိ. ကီဒိသော? ကိရီဋေ မကုဋေ ရတနာနံ ဆာယာဟိ သောဘာဟိ အနုဝိဒ္ဓေါ ဆုရိတော အာတပဝါရဏော သေတစ္ဆတ္တံ ယဿ သော တာဒိသောတိ ဝိဘူတိယာ မဟန္တတ္တံ ဝုတ္တံ ‘‘အာတပဝါရဏော ရတနစ္ဆာယာနုဝိဒ္ဓေါ’’တိ.

308. ‘කිරීටේ’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. අභිනිෂ්ක්‍රමණයට පෙර, අතීතයෙහි මායා දේවියගේ පුත්‍ර වූ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අන් අයට පොදු නොවූ පරම උත්කෘෂ්ට ශ්‍රී සම්පත්තියක් ලැබූ සේක. කෙසේ බඳු ද? ඔටුන්නෙහි රත්නවල කාන්තියෙන්, ශෝභාවෙන් ගැවසුණු (මිශ්‍ර වූ) සේසතක් යමෙකුට ඇත් ද, එබඳු වූ සේක. මෙසේ ‘රත්න කාන්තියෙන් මිශ්‍ර වූ සේසත් ඇත්තේය’ යන්නෙන් සම්පත්තියේ (විභූතියේ) මහන්තත්ත්වය පවසන ලදී.

၃၀၈. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ကိရီဋ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဗောဓိသတ္တော အန္တိမဇာတိယံ မဟာဗောဓိသတ္တော အဘိနိက္ခမာ အဘိနိက္ခမနတော ပုရာ ပုဗ္ဗေ ကိရီဋရတနစ္ဆာယာနုဝိဒ္ဓါတပဝါရဏော မောလိရတနရံသီဟိ ရဉ္ဇိတသေတစ္ဆတ္တော ပရမုက္ကဋ္ဌံ သိရိံ ဝိဘူတိံ ဝိန္ဒိ အနုဘဝီတိ. ဧတ္ထ မောလိရတနကန္တိယာ သေတစ္ဆတ္တဿ ဩဝိဒ္ဓဘာဝကထနေန ဝိဘူတိယာ မဟန္တတ္တံ ဟောတိ. ကိရီဋေ ရတနာနီတိ စ, တေသံ ဆာယာယောတိ [Pg.296] စ, တာဟိ အနုဝိဒ္ဓေါ ဆုရိတော အာတပဝါရဏော ယဿေတိ စ ဝါကျံ.

308. දැන් ‘කිරීට’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. අවසාන ආත්ම භවයේ දී මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය කිරීමට පෙර, ඔටුන්නේ රත්න කිරණවලින් විහිදුණු (රත්න කාන්තියෙන් යුත්) සේසත් ඇත්තාහු ව පරම උත්කෘෂ්ට වූ ශ්‍රී සම්පත්තියක් වින්දාහ, අනුභව කළහ. මෙහි මකුටයේ රත්න කාන්තියෙන් සේසත බැබළෙන බව පැවසීමෙන් විභූතියේ මහන්තත්ත්වය සිදුවේ. ‘ඔටුන්නෙහි ඇති රත්නයන්’ යන්න ද, ‘ඒවායේ කාන්තිය’ යන්න ද, ‘එයින් ගැවසුණු සේසත යමෙකුට ඇත් ද’ යන්න ද මෙහි පද සම්බන්ධයයි.

အဓိပ္ပာယမဟန္တတ္တ

අධිප්‍රාය මහන්තත්ත්වය (අදහසේ ඇති ශ්‍රේෂ්ඨ බව)

၃၀၉.

309.

သတ္တော သမ္ဗောဓိယံ ဗောဓိ-သတ္တော သတ္တဟိတာယ သော;

ဟိတွာ သ္နေဟရသာဗဒ္ဓ-မပိ ရာဟုလမာတရံ.

ඒ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සත්වයන්ගේ යහපත පිණිස, සෙනෙහසින් බැඳුණු රාහුල මාතාව (යශෝධරා දේවිය) පවා හැර දමා, සම්බෝධියෙහි (සර්වඥතා ඥානයෙහි) ම බැඳී ගැලී සිටි සේක.

၃၀၉. ‘‘သတ္တော’’ဣစ္စာဒိ. သ္နေဟေန ပိယဘာဝေန ဇာတေန ရသေန ရာဂေန အာဗဒ္ဓမတ္တနိ ရာဟုလမာတရံ ဗိမ္ဗာဒေဝိမ္ပိ, ကိမုတညံ ယုဝတိဇနံ, ဟိတွာ အနပေက္ခိတွာ အနာသတ္တော ဟုတွာ သတ္တာနံ ဟိတာယ လောကိယလောကုတ္တရာယ ဝဍ္ဎိယာ ဗောဓိသတ္တော သိဒ္ဓတ္ထော သမ္ဗောဓိယံ သဗ္ဗညုတညာဏေယေဝ သတ္တော အာသတ္တော, တတ္ထေဝ လဂ္ဂေါတိ အဓိပ္ပာယော. မဟန္တတ္တမုက္ကဋ္ဌံ တာဒိသဝနိတာရတနာနာသဇ္ဇနလက္ခဏမာလက္ခီယတီတိ.

309. ‘සත්තෝ’ යනාදියයි. ප්‍රේමය හෙවත් ප්‍රියභාවය නිසා ඇති වූ රාගයෙන් තමා කෙරෙහි බැඳුණු රාහුල මාතාව වූ බිම්බා දේවිය පවා හැරදමා (අන්‍ය වූ යෞවන ස්ත්‍රීන් ගැන කුමන කතා ද), කිසිදු අපේක්ෂාවක් නැතිව, නොඇලී, සත්ත්වයන්ගේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර අභිවෘද්ධිය පිණිස සිද්ධාර්ථ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සම්බෝධියෙහි එනම් සර්වඥතා ඥානයෙහි ම ඇලී ගැලී සිටි සේක යනු මෙහි අදහසයි. එබඳු කාන්තා රත්නයක් කෙරෙහි පවා නොඇලීමේ ලක්ෂණයෙන් උත්කෘෂ්ට වූ අදහසේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය (මහන්තත්ත්වය) මෙහි ලක්ෂණ කොට පෙනේ.

၃၀၉. ‘‘သတ္တော’’ဣစ္စာဒိ. သော ဗောဓိသတ္တော သ္နေဟရသာဗဒ္ဓံ ပိယဘာဝသင်္ခါတရာဂေန အာဗဒ္ဓံ ရာဟုလမာတရံ အပိ ဗိမ္ဗာဒေဝိမ္ပိ ဟိတွာ သတ္တဟိတာယ သတ္တာနံ လောကိယလောကုတ္တရတ္ထာယ သမ္ဗောဓိယံ သဗ္ဗညုတညာဏေယေဝ သတ္တော လဂ္ဂေါတိ. တာဒိသဣတ္ထိရတနေပိ အလဂ္ဂတာကထနေန ဗောဓိသတ္တဿ ဥက္ကဋ္ဌဇ္ဈာသယမဟန္တတ္တံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သမ္မာ ဗုဇ္ဈတိ ဧတာယာတိ စ, ဗောဓိယံ သတ္တော လဂ္ဂေါတိ စ, သတ္တာနံ ဟိတမိတိ စ, သ္နေဟေန ပိယဘာဝေန ဇာတော ရသော ရာဂေါတိ စ, တေန အာဗဒ္ဓါတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

309. ‘සත්තෝ’ යනාදියයි. ඒ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ප්‍රේම රසයෙන් බැඳුණු එනම් ප්‍රියභාවය කියන ලද රාගයෙන් බැඳුණු රාහුල මාතාව වූ බිම්බා දේවිය පවා හැරදමා, සත්ත්වයන්ගේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර යහපත පිණිස සම්බෝධියෙහි එනම් සර්වඥතා ඥානයෙහි ම ඇලී ගැලී සිටි සේක. එබඳු ස්ත්‍රී රත්නයක් කෙරෙහි පවා නොඇලීම පැවසීමෙන් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ උදාර වූ අදහසේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය (මහන්තත්ත්වය) පවසන ලද්දේ වෙයි. ‘මැනවින් අවබෝධ කරගන්නේ මෙයින්ය’ යන්න ද, ‘බෝධියෙහි ඇලී සිටියේ ය’ යන්න ද, ‘සත්ත්වයන්ගේ යහපත’ යන්න ද, ‘ප්‍රේමයෙන් හෙවත් ප්‍රියභාවයෙන් උපන් රසය රාගයයි’ යන්න ද, ‘එයින් බැඳුණා වූ’ යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

၃၁၀.

310.

ဂေါပေတွာ ဝဏ္ဏနီယံ ယံ,ကိဉ္စိ ဒဿီယတေ ပရံ;

အသမံ ဝါ သမံ တဿ,ယဒိ သာ ဝဉ္စနာ မတာ.

වර්ණනා කළ යුතු යම් කිසි වස්තුවක් සඟවා (නොකියා), ඊට සමාන වූ හෝ අසමාන වූ හෝ වෙනත් යමක් දක්වනු ලබන්නේ නම්, එය ‘වංචනා’ (වංචනාලංකාරය) යැයි පිළිගැනේ.

၃၁၀. ဝဉ္စနံ [Pg.297] ဝဒတိ ‘‘ဂေါပေတွာ’’ဣစ္စာဒိနာ, ဝဏ္ဏနီယံ ကိဉ္စိ ဝတ္ထုံ ဂေါပေတွာ နိရံကတွာ တဿ ဝဏ္ဏနီယဿ အသမံ ဝိသမံ ဝိသဒိသံ ပရမညံ ယံ ကိဉ္စိ ဝတ္ထု ယဒိ ဒဿီယတေ ကဝိနာတိ အနုဝဒိတွာ သာ ဝဉ္စနာ မတာတိ ဝိဓီယတေ.

310. ‘ගෝපෙත්වා’ යනාදීන් වංචනාලංකාරය පවසයි. වර්ණනා කටයුතු යම් වස්තුවක් වසන් කොට, බැහැර කොට, ඒ වර්ණනා කටයුතු දෙයට අසමාන වූ, වෙනස් වූ, වෙනත් යම් කිසි වස්තුවක් කවියා විසින් දක්වනු ලබන්නේ නම්, එය ‘වංචනා’ අලංකාරය යැයි නියම කරනු ලැබේ.

၃၁၀. ဣဒါနိ ဝဉ္စနာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ဂေါပေတွာ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဝဏ္ဏနီယံ ကိဉ္စိ ဝတ္ထုံ ဂေါပေတွာ တဿ ဝဏ္ဏနီယဿ သမံ သဒိသံ ဝါ အသမံ ဝိသဒိသံ ဝါ ပရံ ယံ ကိဉ္စိ ဝတ္ထု ယဒိ ဒဿီယတေ ကဝိနာ, သာ ဝဉ္စနာဣတိ မတာတိ. ဝဉ္စေတိ ဝဏ္ဏနီယံ ဧတာယ ဝုတ္တိယာတိ ဝါကျံ.

310. දැන් ‘ගෝපෙත්වා’ යනාදීන් වංචනාලංකාරය පෙන්වයි. වර්ණනා කටයුතු යම් වස්තුවක් සඟවා, ඒ වර්ණනා කටයුතු දෙයට සමාන වූ හෝ අසමාන වූ හෝ වෙනත් යම් වස්තුවක් කවියා විසින් දක්වනු ලැබෙන්නේ නම්, එය ‘වංචනා’ අලංකාරය ලෙස පිළිගැනේ. ‘මේ ප්‍රකාශයෙන් වර්ණනා කටයුත්ත වංචා කරයි (සඟවයි)’ යන්න මෙහි පද සම්බන්ධයයි.

အသမဝဉ္စနာ

අසම වංචනාව (නොසමාන වස්තුවක් දැක්වීමෙන් වන වංචනාලංකාරය)

၃၁၁.

311.

ပုရတော န သဟဿေသု,န ပဉ္စေသု စ တာဒိနော;

မာရော ပရေသု တဿေ’သံ,သဟဿံ ဒသဝဍ္ဎိတံ.

ලාභ අලාභාදියෙහි සමාන වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඉදිරියෙහි, මාරයා දහසක් ඊතල ඇත්තෙකු ද නොවේ, පස් ආකාර ඊතල ඇත්තෙකු ද නොවේ. එහෙත් අන්‍යයන් කෙරෙහි ඒ මාරයාගේ ඊතල දස ගුණයකින් වැඩි වූ දහසක් (දස දහසක්) වෙයි.

၃၁၁. ဥဒါဟရတိ ‘‘ပုရတော’’ဣစ္စာဒိ. မာရော ကာမော တာဒိနော လောဘာဒီသု တာဒိသတ္တာ မုနိနော ပုရတော သမ္မုခေ သဟဿံ ဣသဝေါ အဿာတိ သဟဿေသု စ န ဟောတိ. ပဉ္စ ဣသဝေါ အဿာတိ ပဉ္စေသု စ န ဟောတီတိ ဝဏ္ဏနီယော မာရောတြ ဂေါပျတေ. တဿ ယော တိဘုဝနံ ဇယီ. ပရေသု အညသတ္တေသု သရာဂေသု ဧသမိသူနံ ဒသဝဍ္ဎိတံ ဒသဟိ ဂုဏိတံ သဟဿံ, ကထမညထာဘုဝနတ္တယံ ဇယေယျာတိ မာရံ ဂေါပေတွာ ဒသသဟဿောပလက္ခိတဝတ္ထန္တရဿ ဒဿိတတ္တာ အသမဝဉ္စနာယံ.

311. ‘පුරතෝ’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. මාරයා හෙවත් කාමය, ලෝභාදිය කෙරෙහි නොසැලෙන සුලු මුනිවරයාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ‘දහසක් ඊතල ඇත්තෙකු’ නොවේ, ‘පසක් ඊතල ඇත්තෙකු’ ද නොවේ යැයි මෙහි වර්ණනා කටයුතු මාරයා සඟවනු ලැබේ. තුන් ලොව ජය ගන්නා ඒ මාරයාට, රාගයෙන් යුත් අන්‍ය සත්ත්වයන් කෙරෙහි මේ ඊතල දස ගුණයකින් ගුණ කළ දහසක් (දස දහසක්) වෙයි. නැතහොත් කෙසේ නම් තුන් ලොව ජය ගන්නේද? මෙසේ මාරයා සඟවා, දස දහසකින් හඳුන්වන වෙනත් කරුණක් පෙන්වා ඇති බැවින් මෙය අසම වංචනාවකි. ‘දහසක් ඊතල ඇත්තේය’ යන්න ද, ‘පස් ආකාර ඊතල ඇත්තේය’ යන්න ද, ‘දහයෙන් වැඩි කරන ලද්දේය’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

၃၁၁. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ပုရတော’’ဣစ္စာဒိနာ. မာရော တာဒိနော လာဘာလာဘာဒီသု အဝိကာရိနော တထာဂတဿ ပုရတော အဘိမုခေ သဟဿေသု စ သဟဿသရောပိ န ဟောတိ, ပဉ္စေသု ပဉ္စ ဣသု စ တာဒိသေ ဌပေတွာ ပဉ္စ ဣသု န ဟောတိ. [Pg.299] ပရေသု သုဂတသမ္မုခေ ဤဒိသေသုပိ အညေသု သံကိလေသေသု တဿ တိလောကဇေတုနော မာရဿ ဧသံ သရာနံ ဒသဝဍ္ဎိတံ ဒသဂဏနာယ ဝဍ္ဎိတံ သဟဿံ ဟောတိ ဒသသဟဿံ ဟောတီတိ. ဝဏ္ဏနီယံ မာရံ ဂေါပေတွာ ဒသသဟဿသင်္ချာဟိ ဂဏိတဿ အညဿ သရသင်္ခါတဝတ္ထုနော ဒဿိတတ္တာ အယံ အသမဝဉ္စနာ နာမ. သဟဿံ ဣသဝေါ အဿေတိ စ, ပဉ္စ ဣသဝေါ အဿေတိ စ, ဒသဟိ ဝဍ္ဎိတန္တိ စ ဝါကျံ.

311. දැන් ‘පුරතෝ’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. මාරයා ලාභ අලාභ ආදියෙහි විකාරයක් නැති තථාගතයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ‘දහසක් ඊතල විදින්නෙකු’ නොවේ. එබඳු උතුමෙකු ඉදිරියෙහි ඔහුගේ පංච විධ ඊතල ද නැත. එහෙත් සුගතයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි හැර, කෙලෙස් සහිත අනෙක් අය කෙරෙහි, තුන් ලොව ජය ගන්නා ඒ මාරයාගේ මේ ඊතල දස ගුණයකින් වැඩි වූ දහසක් (එනම් දස දහසක්) වෙයි. වර්ණනා කටයුතු මාරයා සඟවා දස දහසක් සංඛ්‍යාවෙන් ගණන් ගන්නා ලද වෙනත් ඊතල සමූහයක් පෙන්වා ඇති බැවින් මෙය ‘අසම වංචනා’ නම් වේ. ‘දහසක් ඊතල ඇත්තේය’ යන්න ද, ‘පස් ආකාර ඊතල ඇත්තේය’ යන්න ද, ‘දහයෙන් වැඩි කරන ලද්දේය’ යන්න ද මෙහි විග්‍රහයයි.

သမဝဉ္စနာ

සම වංචනාව (සමාන දෙයක් දැක්වීමෙන් වන වංචනාලංකාරය)

၃၁၂.

312.

ဝိဝါဒ’မနုယုဉ္ဇန္တော,မုနိန္ဒဝဒနိန္ဒုနာ;

သမ္ပုဏ္ဏော စန္ဒိမာ နာ’ယံ;

ဆတ္တ’မေတံ မနောဘုနော.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛ චන්ද්‍රයා සමඟ විවාද කරනු ලබන්නාක් මෙන්, පූර්ණ වූ මේ චන්ද්‍රයා සැබවින්ම චන්ද්‍රයා නොවේ; මෙය වනාහි මන්මතයාගේ ධවල ඡත්‍රයයි (සේසතයි).

၃၁၂. ‘‘ဝိဝါဒ’’မိစ္စာဒိ. မနောဘုနောတိ ကာမဿ. သမဝဉ္စနာယံ ပုဏ္ဏစန္ဒံ နိရံကတွာ ဆတ္တဿ ဒဿိတတ္တာ.

312. ‘‘විවාද’’ යනාදී කවියයි. ‘මනෝභුනෝ’ යනු කාමයාට නමකි. මෙහි ‘සමවඤ්චනා’ නම් අලංකාරයේ දී පූර්ණ චන්ද්‍රයා ප්‍රතික්ෂේප කොට (එය මන්මතයාගේ) කුඩයක් ලෙස දැක්වීම සිදු කර ඇත.

၃၁၂. ‘‘ဝိဝါဒ’’ဣစ္စာဒိ. မုနိန္ဒဝဒနိန္ဒုနာ သဗ္ဗညုနော မုခစန္ဒေန ဝိဝါဒံ အနုယုဉ္ဇန္တော သမ္ပုဏ္ဏော အယံ ပစ္စက္ခော စန္ဒိမာ န ဟောတိ. ကိဉ္စရဟိ ဧတံ စန္ဒမဏ္ဍလံ မနောဘုနော အနင်္ဂဿ ဥဗ္ဘူတိယံ ဆတ္တံ သမုဿိတသေတစ္ဆတ္တန္တိ. ဝဏ္ဏနီယံ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဌပေတွာ တတော အညဿ စန္ဒသဒိသဿ ဆတ္တဿ ဒဿိတတ္တာ အယံ ဝုတ္တိ သမဝဉ္စနာ နာမ. မုနီနံ ဣန္ဒောတိ စ, တဿ ဝဒနမိတိ စ, ဣန္ဒုသဒိသော ဣန္ဒု, မုနိန္ဒဝဒနမေဝ ဣန္ဒူတိ စ, သမန္တတော ပုဏ္ဏောတိ စ, မနသိ ဘူတောတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

312. ‘‘විවාද’’ යනාදී කවියයි. මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුව සඳ සමඟ විවාද කරනු ලබන්නාක් මෙන්, අප ඇස් ඉදිරියෙහි පෙනෙන්නා වූ මේ පූර්ණ චන්ද්‍රයා සැබවින්ම චන්ද්‍රයා නොවේ. එසේ නම්, මේ චන්ද්‍ර මණ්ඩලය වනාහි මන්මතයා ලොව පහළ වීමේ දී ඔසවන ලද ධවල ඡත්‍රයකි. වර්ණනා කටයුතු වූ චන්ද්‍ර මණ්ඩලය පසෙක තබා, ඊට වෙනස් වූ චන්ද්‍රයා බඳු වූ කුඩයක් මෙහි දක්වන ලද බැවින් මේ වෘත්තිය ‘සමවඤ්චනා’ නම් වේ. ‘මුනීනං ඉන්දෝ’ (මුනීන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨයා) යන්නෙන් ද, ‘තස්ස වදනං’ (උන්වහන්සේගේ මුඛය) යන්නෙන් ද, ‘ඉන්දු සදිසෝ ඉන්දු’ (චන්ද්‍රයා වැනි චන්ද්‍රයා) යන්නෙන් ද, ‘මුනින්ද වදනමේව ඉන්දු’ (මුනින්ද්‍රයන්ගේ මුඛයම චන්ද්‍රයාය) යන්නෙන් ද, ‘සමන්ථතෝ පුණ්ණෝ’ (සෑම අතින්ම පිරුණු) යන්නෙන් ද, ‘මනසි භූතෝ’ (මනසෙහි උපන්) යන්නෙන් ද විග්‍රහ වේ.

၃၁၃.

313.

ပရာနုဝတ္တနာဒီဟိ, နိဗ္ဗိန္ဒေနိ’ဟ ယာ ကတာ;

ထုတိရ’ပ္ပကတေ သာ’ယံ, သိယာ အပ္ပကတတ္ထုတိ.

අන්‍යන් අනුව යාම ආදියෙහි කලකිරීමෙන් යුතුව, මෙහි අප්‍රකෘත වූ (නොපැමිණි) විෂයයක් කෙරෙහි කරන ලද යම් ප්‍රශංසාවක් වේ ද, එය ‘අප්‍රකෘත ස්තුතිය’ නම් වේ.

၃၁၃. အပ္ပကတတ္ထုတိံ ပကာသေတိ ‘‘ပရိ’’စ္စာဒိနာ. ပရေသံ ယေသံ ကေသဉ္စိ အနုဝတ္တနံ သေဝါ, တမာဒိ ယေသံ တေဟိ နိဗ္ဗိန္ဒေန ဝိရတ္တေန အပ္ပကတေ အသန္နိဟိတေ ဗုဒ္ဓိဝိသယေယေဝ ဣဟ ကိသ္မိဉ္စိ ဝတ္ထုမှိ ကတာ ယာ ထုတိ သံရာဓနံ, သာယံ အပ္ပကတတ္ထုတိ သိယာ.

313. ‘‘පරා’’ යනාදී කවියෙන් ‘අප්‍රකෘත ස්තුතිය’ ප්‍රකාශ කරයි. අන්‍යයන් අනුව යාම හෙවත් සේවය කිරීම ද, එය ආදි කොට ඇති දේ කෙරෙහි උපන් කලකිරීමෙන් යුතුව, අප්‍රකෘත වූ හෙවත් අසන්නිහිත වූ බුද්ධ විෂයයෙහි ම මෙලොව යම් වස්තුවක් අරභයා කරන ලද යම් ප්‍රශංසාවක් වේ ද, එය ‘අප්‍රකෘත ස්තුතිය’ වන්නේ ය.

၃၁၃. ဣဒါနိ အပ္ပကတတ္ထုတိံ ဒဿေတိ ‘‘ပရာနု’’စ္စာဒိနာ. ပရာနုဝတ္တနာဒီဟိ အညဿ ယဿ ကဿစိ အနုဝတ္တနာဒီဟိ နိဗ္ဗိန္ဒေန ဥဗ္ဗေဂံ ပတ္တေန အပ္ပကတေ အနဓိဂတေ ဗုဒ္ဓိဝိသယေ ဧဝ ဣဟ ဣမသ္မိံ ကိသ္မိဉ္စိ ဝတ္ထုမှိ ကတာ ယာ ထုတိ သံရာဓနသင်္ခါတာ ပသံသာ အတ္ထိ, သာ အယံ အပ္ပကတတ္ထုတိ နာမ သိယာတိ. ပရေသမနုဝတ္တနမိတိ စ, တံ အာဒိ ယေသံ ပရပီဠာဒီနမိတိ စ, န ပကတောတိ စ, ရကာရော သန္ဓိဇော, အပ္ပကတေ ကတာ ထုတီတိ စ ဝါကျံ.

313. දැන් ‘‘පරානු’’ යනාදී කවියෙන් අප්‍රකෘත ස්තුතිය දක්වයි. අන්‍යන් සේවය කිරීම් ආදියෙන් කලකිරීමට පත් වූවෙකු විසින්, අප්‍රකෘත වූ බුද්ධ විෂයෙහි ම මෙලොව යම් වස්තුවක් අරභයා කරනු ලබන යම් ප්‍රශංසාවක් වේ ද, එය ‘අප්‍රකෘත ස්තුතිය’ නම් වේ. ‘පරේසං අනුවත්තනං’ (අන්‍යන් අනුව යාම) යන්නෙන් ද, එය ආදි කොට ඇති අන්‍යන්ගෙන් වන පීඩා ආදිය යන්නෙන් ද, ‘න පකතෝ’ (ප්‍රකෘති නොවන - මෙහි ‘ර’ කාරය සන්ධි වීමෙන් පැමිණියෙකි) යන්නෙන් ද, ‘අප්‍රකෘතයෙහි කරන ලද ස්තුතිය’ යන්නෙන් ද වාක්‍ය විග්‍රහය වේ.

၃၁၄.

314.

သုခံ ဇီဝန္တိ ဟရိဏာ, ဝနေသွ’ပရသေဝိနော;

အနာယာသောပလာဘေဟိ, ဇလဒဗ္ဗင်္ကုရာဒိဘိ.

අන්‍යන් සේවය නොකරන මුවෝ, කිසිදු වෙහෙසකින් තොරව ලැබෙන පැන් ද, දර්භ තණ දළු ද ආදියෙන් වනාන්තරවල සුවසේ ජීවත් වෙති.

၃၁၄. ဥဒါဟရတိ ‘‘သုခ’’မိစ္စာဒိ. ဇလေဟိ ဒဗ္ဗင်္ကုရေဟိ ဒဗ္ဗတိဏုဂ္ဂမေဟိ. အာဒိသဒ္ဒေန တရုပလ္လဝါဒီဟိ. ကီဒိသေဟိ? အနာယာသေန သေဝါပရိက္လေသာဒိနာ ဝိနာ ဥပလာဘေဟိ ပါပုဏိတဗ္ဗေဟိ. ပရမညံ ကိဉ္စိ န သေဝန္တိ သီလေနေတိ အပရသေဝိနော. ပရစိတ္တာရာဓနဗျသနပရမ္မုခါ ဟရိဏာ ဝနေသု သုခံ နိရာကုလံ ဇီဝန္တီတိ. ဧတ္ထ ရာဇာနုဝတ္တနက္လေသနိဗ္ဗိန္ဒေန သန္နိဟိတာ မိဂဝုတ္တိ ပသံသိတာတိ.

314. ‘‘සුඛං’’ යනාදී කවිය උදාහරණ දක්වයි. ‘ජලදබ්බංකුර’ යනු පැන් සහ දර්භ තණ දළු ය. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් වෘක්ෂ ලතාවල දළු ආදිය ගැනේ. කෙබඳු වූ දේවලින් ද යත්? කිසිදු වෙහෙසක් හෝ සේවා ක්ලේශයක් නොමැතිව පහසුවෙන් ලබාගත හැකි දේවලින් ය. ස්වභාවයෙන්ම අන් කිසිවෙකු සේවය නොකරන බැවින් ‘අපරසේවිනෝ’ නම් වෙති. අන්‍යයන්ගේ සිත් පිනවීමේ වෙහෙසින් මිදුණු මුවෝ වනයෙහි කිසිදු කරදරයකින් තොරව සුවසේ ජීවත් වෙති. මෙහි රජුන් සේවය කිරීමේ ක්ලේශය කෙරෙහි උපන් කලකිරීම හේතුවෙන්, අප්‍රකෘත වූ මෘග වෘත්තිය (මුවන්ගේ ජීවන රටාව) වර්ණනා කරන ලදී.

၃၁၄. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘သုခ’’မိစ္စာဒိနာ. ဟရိဏာ မိဂါ အပရသေဝိနော ဝုတ္တိံ နိဿာယ ပရံ အသေဝမာနာ အနာယာသောပလာဘေဟိ ပရပရိဂ္ဂဟာဘာဝတော ပရသေဝါပရိဿမံ ဝိနာ လဗ္ဘနီယေဟိ ဇလဒဗ္ဗင်္ကုရာဒိဘိ ဥဒကဒဗ္ဗင်္ကုရရုက္ခလတာပလ္လဝါဒီဟိ ဝနေသု ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတာရညေသု သုခံ ဇီဝန္တိ သုခဇီဝနံ ကရောန္တီတိ. ဧတ္ထ ရာဇသေဝါဗျသနပ္ပတ္တေန ကေနစိ အနဓိဂတာပိ မိဂဇီဝိကာ ပသံသိတာ ဟောတိ. ပရံ န သေဝန္တိ သီလေနာတိ စ, အဘာဝေါ အာယာသဿေတိ စ, [Pg.300] တေန ဥပလဘိတဗ္ဗာတိ စ, ဒဗ္ဗာနံ အင်္ကုရာနီတိ စ, ဇလဉ္စ ဒဗ္ဗင်္ကုရာနိ စေတိ စ, တာနိ အာဒိ ယေသံ ပလ္လဝါဒီနမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

314. දැන් ‘‘සුඛං’’ යනාදී කවියෙන් උදාහරණ දක්වයි. අන්‍යන් සේවය නොකරන මුවෝ, පරාධීන නොවී, අනුන් සතු දේ නොවන බැවින් සහ අනුන් සේවය කිරීමේ වෙහෙසක් නොමැතිව පහසුවෙන් ලැබිය හැකි ජලය, දර්භ තණ දළු, වෘක්ෂ ලතා දළු ආදියෙන් තමන් කැමති කැමති වනාන්තරවල සුවසේ ජීවත් වෙති. මෙහි රජ සේවයේ යෙදීමෙන් පීඩාවට පත් වූවෙකු විසින්, තමාට ළඟා කරගත නොහැකි වුව ද මුවන්ගේ නිදහස් ජීවන ක්‍රමය අගය කොට ප්‍රශංසා කර ඇත. ‘පරං න සේවන්ති සීලේන’ (ස්වභාවයෙන්ම අන්‍යන් සේවය නොකරන) යන්නෙන් ද, ‘අභාවෝ ආයාසස්ස’ (වෙහෙසක් නොමැති වීම) යන්නෙන් ද, ‘තේන ipadභිතබ්බා’ (එයින් ලැබිය හැකි) යන්නෙන් ද, ‘දබ්බානං අංකුරානි’ (දර්භයන්ගේ දළු) යන්නෙන් ද, ‘ජලඤ්ච දබ්බංකුරානි ච’ (පැන් සහ දර්භ දළු) යන්නෙන් ද, ‘තානි ආදි යේසං’ (ඒවා ආදි කොට ඇති) යන්නෙන් ද විග්‍රහ වේ.

၃၁၅.

315.

ဥတ္တရံ ဥတ္တရံ ယတ္ထ, ပုဗ္ဗပုဗ္ဗဝိသေသနံ;

သိယာ ဧကာဝလီ သာ’ယံ, ဒွိဓာ ဝိဓိနိသေဓတော.

යම් තැනක පසුව එන පදය කලින් පැමිණි පදයට විශේෂණයක් වේ ද, එය ‘ඒකාවලී’ නම් අලංකාරයයි. එය විධි සහ නිෂේධ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

၃၁၅. ဧကာဝလိံ ကထယတိ ‘‘ဥတ္တရ’’မိစ္ဆာဒိနာ. ယတ္ထ ဝုတ္တိယံ ဥတ္တရံ ဥတ္တရံ ဥပရိဋ္ဌာနမုပရိဋ္ဌာနံ ပုဗ္ဗဿ ပုဗ္ဗဿ ဝိသေသနံ ဝိဓိနိသေဓနဝသေန ဧကာဝလိ နာမ သိယာ. အယံ ဧကာဝလိ ဝိဓိနိသေဓတော ဝိဓိဝသေန နိသေဓနဝသေန စ ဒွိဓာ.

315. ‘‘උත්තරං’’ යනාදී කවියෙන් ඒකාවලිය ගැන කියයි. යම් කාව්‍යයක පසුව පසුව එන පද, කලින් කලින් සඳහන් වූ පදයන්ට විධි හෝ නිෂේධ වශයෙන් විශේෂණයක් වේ ද, එය ‘ඒකාවලී’ නම් වේ. මෙම ඒකාවලිය විධි වශයෙන් සහ නිෂේධ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

၃၁၅. ဣဒါနိ ဧကာဝလိံ ဒဿေတိ ‘‘ဥတ္တရ’’မိစ္စာဒိနာ. ယတ္ထ ဥတ္တိယံ ဥတ္တရံ ဥတ္တရံ ဥပရူပရိဘဝံ ပဒံ ပုဗ္ဗပုဗ္ဗဝိသေသနံ ပုဗ္ဗပုဗ္ဗပဒဿ ဝိဓိနိသေဓနဝသေန ဝိသေသနံ ဟောတိ, သာ ဧကာဝလိ နာမ သိယာ. အယံ ဧကာဝလိ ဝိဓိနိသေဓတော ဝိဓိနိသေဓဝသေန ဒွိဓာ ဟောတီတိ. ဥတ္တရံ ပုဗ္ဗန္တိ ဌာနူပစာရေန ဌာနီဘူတံ ပဒမေဝ ဝုစ္စတိ. ပုဗ္ဗဿ ပုဗ္ဗဿ ဝိသေသနမိတိ စ, ဧကတော အာဝလိယန္တိ သံဝလိယန္တိ ပဒါနိ ဧတာယာတိ စ, ဝိဓိဝိဓာနဉ္စ နိသေဓော ပဋိသေဓော စာတိ စ ဝါကျံ. ဧတ္ထ ‘‘ဥတ္တရံ ဥတ္တရ’’န္တိ စ ‘‘ပုဗ္ဗဿ ပုဗ္ဗဿ’’ဣတိ စ ကမေန ဝိသေသနဝိသေသျဂုဏေန ဗျာပနိစ္ဆာယံ နိဗ္ဗစနံ, ဝိသေသျဂုဏံ ဂမ္မမာနမေဝ.

315. දැන් ‘‘උත්තරං’’ යනාදී කවියෙන් ඒකාවලිය දක්වයි. යම් කාව්‍ය ප්‍රකාශනයක පසුව පසුව එන පදය, කලින් කලින් සඳහන් වූ පදයට විධි හෝ නිෂේධ වශයෙන් විශේෂණයක් වේ ද, එය ‘ඒකාවලී’ නම් වේ. මෙම ඒකාවලිය විධි සහ නිෂේධ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. මෙහි ‘උත්තර’ සහ ‘පුබ්බ’ යන්නෙන් ස්ථානෝපචාරයෙන් පිහිටි පදයන් ම හැඳින්වේ. ‘පුබ්බස්ස පුබ්බස්ස විසේසනං’ (කලින් කලින් පැමිණි පදයේ විශේෂණය) යන්නෙන් ද, ‘එකට පෙළගැසෙන්නේ යම් අලංකාරයක ද’ යන්නෙන් ද, ‘විධි විධානය සහ නිෂේධය’ යන්නෙන් ද වාක්‍ය විග්‍රහය වේ. මෙහි ‘උත්තරං උත්තරං’ සහ ‘පුබ්බස්ස පුබ්බස්ස’ යන පදයන්ගෙන් අනුපිළිවෙලින් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය ගුණය පැහැදිලි වන අතර, විශේෂ්‍ය ගුණය ඉන් ගම්‍යමාන වේ.

ဝိဓိဧကာဝလိ

විධි ඒකාවලිය

၃၁၆.

316.

ပါဒါ နခါလိရုစိရာ,နခါလီ ရံသိဘာသုရာ;

ရံသီ တမောပဟာနေက -ရသာ သောဘန္တိ သတ္ထုနော.

ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පතුල් නිය පෙළින් මනහර ය; නිය පෙළ කිරණින් බැබළෙන්නේ ය; එම කිරණ වනාහි අඳුර දුරු කිරීමේ ඒකායන කාර්යයෙහි යෙදී බබළන්නේ ය.

၃၁၆. ဥဒါဟရတိ [Pg.301] ‘‘ပါဒါ’’ဣစ္စာဒိ. သုဂမ္မံ. ဧတ္ထ ပါဒါဒီနံ ဝိသေသျာနံ နခါလိရုစိရတ္တာဒိဝိဓာနေန ဝိသေသနေန ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ အယံ ဝိဓိဧကာဝလိ.

316. ‘‘පාදා’’ යනාදී කවිය උදාහරණ දක්වයි. එය තේරුම් ගැනීම පහසු ය. මෙහි ශ්‍රී පතුල් ආදී විශේෂ්‍ය පදයන්, ‘නිය පෙළින් මනහර’ ආදී විධිමත් විශේෂණවලින් විශේෂණය කර ඇති බැවින් මෙය ‘විධි ඒකාවලිය’ වේ.

၃၁၆. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ပါဒါ’’ဣစ္စာဒိနာ. သတ္ထုနော ပါဒါ နခါလိရုစိရာ နခပန္တီဟိ မနုညာ နခါလီ နခပန္တိယော ရံသိဘာသုရာ ရံသီဟိ ဒိဗ္ဗမာနာ ရံသီ ကန္တိယော တမောပဟာနေကရသာ အန္ဓကာရဝိဓမနေ အသဟာယကိစ္စာ ဟုတွာ သောဘန္တီတိ. ဧတ္ထ ပါဒါဒီနံ ပုဗ္ဗပဒါနံ နခါလိရုစိရတ္တာဒိဝိဓာယကေဟိ ဥတ္တရဥတ္တရဝိသေသနေဟိ ဝိသေသိတတ္တာ အယံ ဝိဓိဧကာဝလိ နာမ. နခါနံ အာလိ ပါဠီတိ စ, နခါလီဟိ ရုစိရာတိ စ, ရံသီဟိ ဘာသုရာတိ စ, တမသော အပဟာရော အပဟရဏမိတိ စ, သော ဧကော ရသော ကိစ္စံ ဧတာသံ ရံသီနမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

316. දැන් ‘‘පාදා’’ යනාදී කවියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පතුල් නිය පෙළින් මනහර ය; නිය පෙළ කිරණින් බැබළෙන්නේ ය; එම කිරණ වනාහි අඳුර දුරු කිරීමේ එකම කාර්යය ඇතිව බබළති. මෙහි ශ්‍රී පතුල් ආදී පූර්ව පදයන්, ‘නිය පෙළින් මනහර’ ආදී විධිමත් වූ පසු පසුව එන විශේෂණයන්ගෙන් විශේෂණය කර ඇති බැවින් මෙය ‘විධි ඒකාවලිය’ නම් වේ. ‘නඛානං ආලි’ (නිය පෙළ) යන්නෙන් ද, ‘නඛාලීහි රුචිරා’ (නිය පෙළින් මනහර) යන්නෙන් ද, ‘රංසීහි භාසුරා’ (කිරණින් බැබළෙන) යන්නෙන් ද, ‘තමසෝ අපහාරෝ’ (අඳුර දුරු කිරීම) යන්නෙන් ද, ‘එම එකම කාර්යය මේ කිරණවලට ඇත්තේය’ යන්නෙන් ද විග්‍රහ වේ.

နိသေဓဧကာဝလိ

නිෂේධ ඒකාවලිය

၃၁၇.

317.

အသန္တုဋ္ဌော ယတီ နေဝ,သန္တောသော နာ’လယာဟတော;

နာ’လယော ယော သဇန္တူနံ,နာ’နန္တဗျသနာဝဟော.

අසන්තෝෂවත් පුද්ගලයා සැබවින්ම යතිවරයෙක් නොවේ; සැබෑ සන්තෝෂය තෘෂ්ණාවෙන් මඩනා ලද්දක් නොවේ; සත්වයන්ට අනන්ත දුක් විපත් ළඟා නොකරන්නා වූ තෘෂ්ණාවක් නොමැත.

၃၁၇. ‘‘အသန္တုဋ္ဌော’’ဣစ္စာဒိ. အသန္တုဋ္ဌော စတုပစ္စယသန္တောသဝသေန ယော ကောစိ ယတိ နာမ နေဝ သိယာ. အာလယေန တဏှာယ အာဟတော စ ယော, သော သန္တောသော နာမ န ဟောတိ. ယော ဇန္တူနံ သတ္တာနံ အနန္တဗျသနာဝဟော န ဟောတိ, သော အာလယော နာမ န ဘဝတီတိ. အသန္တုဋ္ဌာဒီနံ ယတိတ္တာဒိနိသေဓနဝသေန ဝိသေသနာနံ ပဝတ္တိယာ နိသေဓဧကာဝလိ အယံ.

317. ‘‘අසන්තුට්ඨෝ’’ යනාදී කවියයි. සිව්පසය පිළිබඳ අසන්තෝෂවත් වූ යම් කිසිවෙක් වේ ද, ඔහු සැබවින්ම යතිවරයෙක් නොවේ. තෘෂ්ණාවෙන් මඩනා ලද යමක් වේ ද, එය සැබෑ සන්තෝෂය නොවේ. සත්වයන්ට අනන්ත දුක් විපත් ළඟා නොකරන්නා වූ යමක් වේ ද, එය තෘෂ්ණාව නොවේ. මෙලෙස අසන්තෝෂවත් බව ආදී පදයන් යතිවර බව ආදියෙන් නිෂේධ කිරීම් වශයෙන් විශේෂණය වී ඇති බැවින්, මෙය ‘නිෂේධ ඒකාවලිය’ වේ.

၃၁၇. ‘‘အသန္တုဋ္ဌော’’ဣစ္စာဒိ. အသန္တုဋ္ဌော စီဝရာဒီသု စတူသု ပစ္စယေသု ဒဿိတဒွါဒသဝိဓသန္တောသာနံ အညတရေန အသန္တုဋ္ဌော [Pg.302] ယတိ န ဧဝ ဘိက္ခု နာမ န ဟောတိ. အာလယာဟတော တဏှာယ ပဟတော သန္တောသော န ဟောတိ. ယော ဇန္တူနံ အနန္တဗျသနာဝဟော န ယော သတ္တာနံ အပရိယန္တပီဠာပါပကော န ဟောတိ, သော အာလယော န ဟောတီတိ. အသန္တုဋ္ဌာဒီနံ ယတိဘာဝါဒိပဋိသေဓဝသေန ဝိသေသနာနံ ပဝတ္တတ္တာ အယံ နိသေဓဧကာဝလိ နာမ. အသန္တုဋ္ဌပဒံ ယတိသဟိတသကလသတ္တသမုဒါယဿ သာဓာရဏဘာဝေန ဌိတံ, ယတိ န ဘဝတီတိ ယတိတော အညေသု သကလသတ္တသင်္ခါတေသု အဝယဝေသု ပတိဋ္ဌာပနတော ‘‘အသန္တုဋ္ဌော’’တိ ဝိသေသျော, ‘‘ယတိ နေ’’တိ ဣဒံ ဝိသေသနံ. သေသေသုပိ ဝိသေသနဝိသေသျတ္တံ ဝုတ္တနိယာမေန ယထာရဟံ ယောဇေတဗ္ဗံ. န သန္တုဿတီတိ စ, အာလယေန ဟတောတိ စ, နတ္ထိ အန္တော ဧတေသမိတိ စ, တာနိ စ တာနိ ဗျသနာနိ စေတိ စ, တာနိ အာဝဟတီတိ စ ဝါကျံ.

317. "අසන්තුට්ඨෝ" යනාදියයි. සිවුරු ආදී සතර පච්චයන්හි දක්වන ලද දොළොස් වැදෑරුම් සන්තෝෂයන්ගෙන් කිසිවකින් අසතුටු වූ තැනැත්තා (අසන්තුට්ඨ වූ) යතිවරයා සැබවින්ම භික්ෂුවක් නොවේ. ආලයෙන් (තණ්හාවෙන්) පහර ලැබූ තැනැත්තාට සන්තෝෂයක් නැත. සත්ත්වයන්ට කෙළවරක් නැති ව්‍යසන පමුණුවන, සත්ත්වයන් කෙළවරක් නැති පීඩාවන්ට පත් නොකරන යමක් වේ ද, එය ආලය නොවේ. මෙසේ අසන්තුට්ඨ ආදී වචනවලින් යතිභාවය ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ බලයෙන් විශේෂණ පවත්නා බැවින් මෙය 'නිෂේධ ඒකාවලී' නම් වේ. 'අසන්තුට්ඨ' යන පදය යතිවරයා සහිත මුළු සත්ත්ව සමූහයා කෙරෙහිම පොදුවේ පවතී. යතිවරයෙකු නොවේ යැයි යතිවරයාගෙන් පරිබාහිර වූ, සියලු සත්ත්වයන් යැයි කියනු ලබන කොටස්හි පිහිටුවන බැවින් 'අසන්තුට්ඨෝ' යනු විශේෂ්‍යය වේ, 'යති න' යනු විශේෂණය වේ. ඉතිරි පදයන්හි ද විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය කියන ලද ක්‍රමයට අනුව සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය. සතුටු නොවේ යන අර්ථයෙන් 'න සන්තුස්සති' යන්න ද, ආලයෙන් පහර ලැබූ යන අර්ථයෙන් 'ආලයේන හතෝ' යන්න ද, මෙයට කෙළවරක් නැත යන අර්ථයෙන් 'නත්ථි අන්තෝ ඒතේසං' යන්න ද, ඒ ඒ ව්‍යසනයන් වේ යන අර්ථයෙන් 'තානි ච තානි බ්‍යසනානි' යන්න ද, ඒවා පමුණුවයි යන අර්ථයෙන් 'තානි ආවහති' යන්න ද වාක්‍ය විග්‍රහ වේ.

၃၁၈.

318.

ယဟိံ ဘူသိယဘူသတ္တံ, အညမညံ တု ဝတ္ထုနံ;

ဝိနာဝ သဒိသတ္တံ တံ, အညမညဝိဘူသနံ.

යම් තැනක සමාන බවක් නොමැතිවම, වස්තූන් දෙකක අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සැරසීම සහ සැරසෙන බව පවතී ද, එය 'අන්‍යෝන්‍ය විභූෂණ' (අන්‍යෝන්‍ය අලංකාරය) නම් වේ.

၃၁၈. အညမညမာဟ ‘‘ယဟိ’’မိစ္စာဒိနာ. ယဟိံ သဒိသတ္တံ ဝိနာ ဧဝ ဝတ္ထုနံ ပဒတ္ထာနံ အညမညံ ဘူသိယဘူသတ္တံ, တံ အညမညံ နာမ ဝိဘူသနမလင်္ကာရောတိ.

318. "යහිං" යනාදීන් 'අන්‍යෝන්‍ය' අලංකාරය දක්වයි. යම් තැනක සමාන බවක් නොමැතිවම වස්තූන්ගේ හෝ පදාර්ථයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සැරසෙන බව සහ සරසන බව පවතී ද, එය 'අන්‍යෝන්‍ය' නම් වූ විභූෂණය (අලංකාරය) යි.

၃၁၈. ဣဒါနိ အညမညာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ယဟိ’’မိစ္စာဒိနာ. ယဟိံ အလင်္ကာရေ သဒိသတ္တံ ဝိနာ ဧဝ ဝတ္ထုနံ အညမညံ တု ဘူသိယဘူသတ္တံ အလင်္ကာရိယအလင်္ကာရတ္တံ ဟောတိ, တံ အညမညဝိဘူသနံ ဟောတီတိ. ဘူသိယဉ္စ ဘူသာ စာတိ စ, တာသံ ဘာဝေါတိ စ, အညဉ္စ အညဉ္စေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘အညမည’’န္တိ ဧတ္ထ ဆဋ္ဌုန္တအသင်္ချမဗျယံ, သသင်္ချေ စေတိ ‘‘ဘူသိယဘူသတ္တ’’န္တိ ဣမဿ ဝိသေသနံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. အလင်္ကာရိယမပေက္ခာယ အလင်္ကာရဝတ္ထု စ, တမပေက္ခာယ အလင်္ကာရိယဝတ္ထု စ အညမညံ နာမ. တန္ဒီပကာလင်္ကာရောပိ တဒတ္ထိယေန တန္နာမကော ဟောတိ.

318. දැන් "යහිං" යනාදියෙන් 'අන්‍යෝන්‍ය' අලංකාරය දක්වයි. යම් අලංකාරයක සමාන බවක් නොමැතිවම වස්තූන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සැරසෙන බව සහ සරසන බව වේ ද, එය 'අන්‍යෝන්‍ය විභූෂණය' වේ. 'භූසියඤ්ච භූසා ච' යන්න ද, 'තාසං භාවෝ' යන්න ද, 'අඤ්ඤඤ්ච අඤ්ඤඤ්ච' යන්න ද විග්‍රහ වේ. 'අඤ්ඤමඤ්ඤං' යන්න මෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය අවසාන කොට ඇති සංඛ්‍යාවක් නැති නිපාත පදයක් වන අතර, සංඛ්‍යාව සහිත වූ 'භූසියභූසත්තං' යන්නට විශේෂණයක් කොට කිව යුතුය. අලංකාරය අපේක්ෂාවෙන් අලංකාරක වස්තුව ද, එය අපේක්ෂාවෙන් අලංකාර වස්තුව ද 'අන්‍යෝන්‍ය' නම් වේ. ඒ දීපක අලංකාරය ද එම අර්ථය ඇති බැවින් ඒ නමින් හැඳින්වේ.

၃၁၉.

319.

ဗျာမံသုမဏ္ဍလံ [Pg.303] တေန, မုနိနာ လောကဗန္ဓုနာ;

မဟန္တိံ ဝိန္ဒတီ ကန္တိံ, သောပိ တေနေဝ တာဒိသိံ.

ලෝකබන්ධු වූ ඒ මුනිවරයාණන් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) නිසා ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලය (බඹසරක් පමණ වටකුරු රැස් වළල්ල) මහත් වූ කාන්තියක් ලබයි. උන්වහන්සේ ද ඒ ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලය නිසාම එවැනිම කාන්තියක් ලබති.

၃၁၉. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဗျာမံသု’’ဣစ္စာဒိနာ. သုဗောဓံ.

319. "බ්‍යාමංසු" යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. එය තේරුම් ගැනීමට පහසුය.

၃၁၉. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ဗျာမံသု’’ဣစ္စာဒိနာ. ဗျာမံသုမဏ္ဍလံ ဗျာမပဘာမဏ္ဍလံ လောကဗန္ဓုနာ တေန မုနိနာ ကရဏဘူတေန မဟန္တိံ မဟတိံ ပူဇနီယံ ဝါ ကန္တိံ သောဘံ ဝိန္ဒတိ သေဝတိ, သောပိ မုနိ တေန ဧဝ ဗျာမံသုမဏ္ဍလေန တာဒိသိံ ကန္တိံ ဝိန္ဒတီတိ. အညမညံ အသဒိသာနံ ဗျာမံသုမဏ္ဍလမုနိသင်္ခါတာနံ ဒွိန္နံ ဝတ္ထူနံ ဗျာမံသုမဏ္ဍလံ ပဌမဝါကျေ အလင်္ကာရိယံ ဟောတိ, မုနိပဒတ္ထော အလင်္ကာရော ဟောတိ. အပရဝါကျေ ဣမေ ဒွေ ဝိပလ္လာသေန အလင်္ကာရိယအလင်္ကာရာ ဟောန္တိ. အံသူနံ မဏ္ဍလမိတိ စ, ဗျာမံ ဧဝ အံသုမဏ္ဍလမိတိ စ, လောကော ဗန္ဓု အဿေတိ စ, သာ ဝိယ ဒိဿတီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

319. දැන් "බ්‍යාමංසු" යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලය ලෝකබන්ධු වූ ඒ මුනිවරයාණන් හේතු කොටගෙන මහත් වූ ද පූජනීය වූ ද කාන්තිය ලබයි; ඒ මුනිවරයාණන් වහන්සේ ද ඒ ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලය නිසාම එවැනිම වූ කාන්තියක් ලබති. මෙසේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අසදෘශ වූ ද, ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලය හා මුනිවරයා යනුවෙන් කියන ලද්දා වූ ද වස්තූන් දෙක අතුරින් පළමු වාක්‍යයෙහි ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලය අලංකාරය වන අතර, මුනිවරයා යන පදාර්ථය අලංකාරක වේ. ඊළඟ වාක්‍යයෙහි මේ දෙක පෙරළී අලංකාරය හා අලංකාරකය බවට පත්වේ. රශ්මීන්ගේ මණ්ඩලය යන අර්ථයෙන් 'අංසූනං මණ්ඩලං' යන්න ද, බඹයක් පමණ වූ රශ්මි මණ්ඩලය යන අර්ථයෙන් 'බ්‍යාමං ඒව අංසුමණ්ඩලං' යන්න ද, ලෝකයා තමාට බන්ධු කොට ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් 'ලෝකෝ බන්ධු අස්ස' යන්න ද, එය මෙන් පෙනේ යන අර්ථයෙන් 'සා විය දිස්සති' යන්න ද විග්‍රහ වේ.

၃၂၀.

320.

ကထနံ သဟဘာဝဿ, ကြိယာယ စ ဂုဏဿ စ;

သဟဝုတ္တီတိ ဝိညေယျံ, တဒုဒါဟရဏံ ယထာ.

ක්‍රියාවෙහි ද ගුණයෙහි ද සහභාවය ප්‍රකාශ කිරීම 'සහවුත්ති' (සහෝක්ති) අලංකාරය යැයි දත යුතුය. එහි උදාහරණය මෙසේය.

၃၂၀. သဟဝုတ္တိံ ဝဒတိ ‘‘ကထန’’မိစ္စာဒိနာ. သုဗောဓံ.

320. "කථනං" යනාදීන් සහවුත්ති (සහෝක්ති) අලංකාරය පවසයි. එය තේරුම් ගැනීමට පහසුය.

၃၂၀. ဣဒါနိ သဟဝုတ္တိံ ဒဿေတိ ‘‘ကထန’’မိစ္စာဒိနာ. ကြိယာယ ဂုဏဿ စာတိ ဒွိန္နံ သဟဘာဝဿ သဟတ္တဿ ကထနံ သဟဝုတ္တီတိ ဝိညေယျံ. တဒုဒါဟရဏံ ယထာ တဿ ဥဒါဟရဏံ ဧဝံ ဝက္ခမာနနယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. သဟ သဒ္ဓိံ ဘဝနမိတိ စ, သဟဘာဝဿ ဝုတ္တိ ကထနမိတိ စ, တဿ ဥဒါဟရဏမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. သဟဘာဝေါ စန္ဒရသ္မိနခံသုအာဒီနံ ပဒတ္ထာနံ. ဧဝံ သန္တေပိ တေသံ တံသဟတ္တံ ယဿံ ကြိယာယံ ဂုဏေ ဝါ ဘဝတီတိ သဟတ္တံ ကြိယာဂုဏာနံ ဟောတီတိ ကတွာ ‘‘ကထနံ သဟဘာဝဿ ကြိယာယ စ ဂုဏဿ စာ’’တိ ဝုတ္တံ.

320. දැන් "කථනං" යනාදියෙන් සහවුත්ති (සහෝක්ති) අලංකාරය දක්වයි. ක්‍රියාවේ ද ගුණයෙහි ද යන දෙකෙහි සහභාවය ප්‍රකාශ කිරීම 'සහවුත්ති' (සහෝක්ති) අලංකාරය යැයි දත යුතුය. එහි උදාහරණය මින් ඉදිරියට කියැවෙන ආකාරයෙන් දත යුතුය. එක්ව පැවැත්ම යන අර්ථයෙන් 'සහ සද්ධිං භවනං' යන්න ද, සහභාවය පැවසීම යන අර්ථයෙන් 'සහභාවස්ස වුත්ති' යන්න ද, එහි උදාහරණය යන අර්ථයෙන් 'තස්ස උදාහරණං' යන්න ද විග්‍රහ වේ. සහභාවය යනු චන්ද්‍ර රශ්මිය, නඛ රශ්මිය ආදී පදාර්ථයන්ගේ එක්ව පැවැත්මයි. මෙසේ වුවද ඔවුන්ගේ ඒ එක්ව පැවැත්ම යම් ක්‍රියාවක හෝ ගුණයක සිදුවන බැවින්, ක්‍රියා-ගුණ දෙකෙහි එක්ව පැවැත්ම සිදුවේ යැයි සලකා "ක්‍රියාවේ ද ගුණයෙහි ද සහභාවය ප්‍රකාශ කිරීම" යැයි කියන ලදී.

ကြိယာသဟဝုတ္တိ

ක්‍රියා සහවුත්ති (ක්‍රියා සහෝක්ති අලංකාරය)

၃၂၁.

321.

ဇလန္တိ [Pg.304] စန္ဒရံသီဟိ, သမံ သတ္ထု နခံသဝေါ;

ဝိဇမ္ဘတိ စ စန္ဒေန, သမံ တမ္မုခစန္ဒိမာ.

ශාස්තෘන් වහන්සේගේ නියරැස් චන්ද්‍ර රශ්මීන් හා සමඟ බබළති. උන්වහන්සේගේ මුඛ චන්ද්‍රයා ද චන්ද්‍රයා හා සමඟම ප්‍රබෝධවත් වෙයි.

၃၂၁. ‘‘ဇလန္တိ’’ဣစ္စာဒိ. သမန္တိ သဟ, တဿ သတ္ထုနော မုခစန္ဒိမာ. သေသံ သုဗောဓံ. ဧတ္ထ ဇလနဝိဇမ္ဘနာနံ ဥဘယသာဓာရဏာနံ ကြိယာနံ သဟဘာဝေါ ဝိဟိတောတိ ကြိယာသဟဝုတ္တိ အယန္တိ.

321. "ජලන්ති" යනාදියයි. 'සමං' යනු සමඟ යන්නයි, 'තස්ස සත්ථුනෝ මුඛචන්දිමා' යනු ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මුඛ චන්ද්‍රයා යන්නයි. ඉතිරිය තේරුම් ගැනීමට පහසුය. මෙහි බැබළීම හා ප්‍රබෝධවත් වීම යන දෙපාර්ශ්වයටම පොදු වූ ක්‍රියාවන්ගේ සහභාවය දක්වන ලද බැවින්, මෙය 'ක්‍රියා සහවුත්ති' අලංකාරය වේ.

၃၂၁. ဣဒါနိ ယထာပဋိညာတဥဒါဟရဏံ ဒဿေတိ ‘‘ဇလန္တိ’’ဣစ္စာဒိနာ. သတ္ထု သတ္ထုနော နခံသဝေါ နခကိရဏာ စန္ဒရံသီဟိ သမံ ဇလန္တိ, တမ္မုခစန္ဒိမာ စ စန္ဒေန သမံ ဝိဇမ္ဘတီတိ. ဧတ္ထ ဥဘယပဒတ္ထာနံ သာဓာရဏဘူတဇလနဝိဇမ္ဘနကြိယာနံ သဟဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ဧသာ ကြိယာသဟဝုတ္တိ နာမ. စန္ဒဿ ရံသိယောတိ စ, နခါနံ အံသဝေါတိ စ, တဿ သတ္ထုနော မုခန္တိ စ, တမေဝ စန္ဒိမသဒိသတ္တာ စန္ဒိမာတိ စ ဝါကျံ. သမံဣတိ သဟပရိယာယော နိပါတော.

321. දැන් පොරොන්දු වූ පරිදි උදාහරණය "ජලන්ති" යනාදියෙන් දක්වයි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ නියරැස් චන්ද්‍ර රශ්මීන් සමඟ බබළයි; උන්වහන්සේගේ මුඛ චන්ද්‍රයා ද චන්ද්‍රයා සමඟ ප්‍රබෝධවත් වේ. මෙහි දෙපාර්ශ්වයේම පදාර්ථයන්ට සාධාරණ වූ බැබළීම සහ ප්‍රබෝධවත් වීම යන ක්‍රියාවන්ගේ සහභාවය ප්‍රකාශ වූ බැවින්, මෙය 'ක්‍රියා සහවුත්ති' නම් වේ. චන්ද්‍රයාගේ රශ්මීන් යන අර්ථයෙන් 'චන්දස්ස රංසියෝ' යන්න ද, නියපොතුවල රශ්මීන් යන අර්ථයෙන් 'නඛානං අංසවෝ' යන්න ද, ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මුහුණ යන අර්ථයෙන් 'තස්ස සත්ථුනෝ මුඛං' යන්න ද, එයම චන්ද්‍රයාට සමාන බැවින් චන්ද්‍රයා යැයි 'චන්දිමා' යනුවෙන් ද වාක්‍ය විග්‍රහ වේ. 'සමං' යනු 'සහ' (සමඟ) යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි.

ဂုဏသဟဝုတ္တိ

ගුණ සහවුත්ති (ගුණ සහෝක්ති අලංකාරය)

၃၂၂.

322.

ဇိနောဒယေန မလိနံ, သဟ ဒုဇ္ဇနစေတသာ;

ပါပံ ဒိသာ သုဝိမလာ, သဟ သဇ္ဇနစေတသာ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ උත්පත්තිය (පහළ වීම) නිසා අසත්පුරුෂයන්ගේ සිත් සමඟම පාපය ද කිලුටු විය. සත්පුරුෂයන්ගේ සිත් සමඟම දිශාවෝ ද ඉතා නිර්මල වූහ.

၃၂၂. ‘‘ဇိနောဒယေန’’စ္စာဒိ. ဇိနောဒယေန ကရဏဘူတေန, ဟေတုဘူတေန ဝါ ဒုဇ္ဇနစေတသာ သဟ ပါပံ မလိနံ ကိလိဋ္ဌံ, သဇ္ဇနစေတသာ သဟ ဒိသာ ဒသဝိဓာပိ သုဝိမလာ အစ္စန္တနိမ္မလာ သုဝိမလယသောမာလာဝလယိတတ္တာ သဇ္ဇနစေတော ပါပါပဂမေနေတိ. ဧတ္ထ မလိနတ္တဿ စ သုဝိမလတ္တဿ ဉာယသမ္ဗန္ဓိနော သဟဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ အယံ ဂုဏသဟဝုတ္တိ.

322. "ජිනෝදයේන" යනාදියයි. හේතුභූත වූ හෝ කරණභූත වූ ජිනෝදය නිසා අසත්පුරුෂයන්ගේ සිත සමඟම පාපය කිලුටු විය. සත්පුරුෂයන්ගේ සිත සමඟ දස දිශාවෝ ද අතිශයින්ම නිර්මල වූහ. සත්පුරුෂයාගේ සිත පාපයෙන් දූරීභූත වීම නිසා ද දිශාවන් ඉතා නිර්මල යසස්මාලාවන්ගෙන් වට වූ බැවින් ද එසේ විය. මෙහි කිලුටු බවෙහි සහ ඉතා නිර්මල බවෙහි න්‍යායානුකූල සම්බන්ධයෙහි සහභාවය පවසන ලද බැවින්, මෙය 'ගුණ සහවුත්ති' අලංකාරයයි.

၃၂၂. ‘‘ဇိနော’’ဣစ္စာဒိ. ဇိနောဒယေန ဇိတမာရဿ ဘဂဝတော ပါတုဘာဝေန, ကရဏဘူတေန ဟေတုဘူတေန ဝါ [Pg.305] ပါပံ လောဘာဒိဓမ္မံ ဒုဇ္ဇနစေတသာ ဒုဇ္ဇနာနံ စိတ္တေန သဟ မလိနံ ကိလိဋ္ဌံ ဟောတိ. ဣမိနာယေဝ ဇိနောဒယေန ဒိသာ ဒသ ဒိသာယော သဇ္ဇနစေတသာ သဟ သုဝိမလာ သဇ္ဇနစေတသန္တာနတော ပါပါနံ အပဂမေန ကိတ္တိမာလာယ ဘုဝနတ္တယေ ပတ္ထဋတ္တာ အတိနိမ္မလာတိ ဥဘယပဒတ္ထာနံ သာဓာရဏဘူတမလိနဘာဝသုဝိမလဘာဝသင်္ခါတဿ ဂုဏဿ သဟဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ဧသာ ဂုဏသဟဝုတ္တိ နာမ. ဇိနဿ ဥဒယောတိ စ, ဒုဇ္ဇနာနံ စေတောတိ စ, ဝိဂတံ မလံ ဧတာဟိတိ စ, သု အတိသယေန ဝိမလာတိ စ, သန္တော စ တေ ဇနာ စေတိ စ, တေသံ စေတောတိ စ ဝါကျံ.

322. ‘ජිනෝ’ යනාදියයි. මාරයා පරාජය කළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පහළ වීම සංඛ්‍යාත වූ, එසේම කරණයක් හෝ හේතුවක් වූ ජිනෝදයෙන් (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පහළ වීමෙන්), ලෝභාදී අකුසල ධර්මයන්ගෙන් යුත් පාපය, දුර්ජනයන්ගේ සිත් සමඟ කිලිටි වෙයි. මේ ජිනෝදයෙන් ම (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පහළ වීමෙන්ම) දස දිශාවන්, සත්පුරුෂයන්ගේ සිත් සමඟ ඉතා පිරිසිදු වෙයි. සත්පුරුෂයන්ගේ සිත් සන්තානයෙන් පාපයන් පහව යාමෙන් හා කීර්ති මාලාව තුන්ලොවෙහි පැතිරී යාමෙන් (දිශාවෝ) ඉතා නිර්මල වෙති. මෙසේ පද දෙකෙහිම අර්ථයන්ට පොදු වූ කිලිටි බව හා ඉතා පිරිසිදු බව කියැවෙන ගුණයන්ගේ සහභාවය (එක්ව පැවැත්ම) පවසන බැවින්, මෙය ‘ගුණ සහවුත්ති’ (ගුණ සහවෘත්ති) නම් වේ. ‘ජිනස්ස උදයෝ’ (ජිනයාගේ උදාව) යන්න ද, ‘දුජ්ජනානං චේතෝ’ (දුර්ජනයන්ගේ සිත) යන්න ද, ‘විගතං මලං ඒතාහි’ (මේවායින් කිලුට පහව ගියේය) යන්න ද, ‘සු - අතිශයින් විමලා’ (ඉතා නිර්මල වූ) යන්න ද, ‘සන්තෝ ච තේ ජනා ච’ (ශාන්ත වූ ද ඒ ජනයෝ ද) යන්න ද, ‘තේසං චේතෝ’ (ඔවුන්ගේ සිත) යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၃၂၃.

323.

ဝိရောဓီနံ ပဒတ္ထာနံ, ယတ္ထ သံသဂ္ဂဒဿနံ;

သမုက္ကံသာဘိဓာနတ္ထံ, မတာ သာ’ယံ ဝိရောဓိတာ.

යම් තැනක (කාව්‍යයක) අතිශය උත්කෘෂ්ටත්වය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස, එකිනෙකට විරුද්ධ වූ පදාර්ථයන්ගේ සම්බන්ධය දැක්වීමක් වේ ද, එය ‘විරෝධිතා’ (විරෝධාලංකාරය) යැයි පිළිගනු ලැබේ.

၃၂၃. ဝိရောဓံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ဝိရောဓီန’’မိစ္စာဒိ. ဝိရောဓီနံ အညမညဝိရုဒ္ဓါနံ ကြိယာဒီနံ ယတ္ထ ဝုတ္တိဝိသေသေ သံသဂ္ဂဿ သန္နိဓိနော ဒဿနံ, ကိမတ္ထံ? သမုက္ကံသဿ အတိသယဿ အဘိဓာနတ္ထံ ကထနတ္ထာယ, သာ အယံ ဝိရောဓိတာ ဝိရောဓီတိ မတာ.

323. ‘විරෝධීනං’ යනාදියෙන් විරෝධාලංකාරය පැහැදිලි කරයි. යම් ප්‍රකාශන විශේෂයක, එකිනෙකට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ක්‍රියා ආදියේ සම්බන්ධය හෝ සමීපත්වය දැක්වීමක් වේ ද, එය කුමක් සඳහා ද යත්? අතිශයෝක්තිය හෙවත් උත්කෘෂ්ටත්වය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහාය. එබඳු වූ මේ අලංකාරය ‘විරෝධිතා’ හෙවත් ‘විරෝධී’ යැයි පිළිගනු ලැබේ.

၃၂၃. ဣဒါနိ ဝိရောဓာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ဝိရောဓီန’’မိစ္စာဒိနာ. ယတ္ထ ဥတ္တိဝိသေသေ သမုက္ကံသာဘိဓာနတ္ထံ ဝဏ္ဏနီယဝတ္ထုဂတအဓိကကထနာယ ဝိရောဓီနံ အညမညဝိရုဒ္ဓါနံ ပဒတ္ထာနံ ကြိယာဂုဏာဒီနံ သံသဂ္ဂဒဿနံ သန္နိဋ္ဌာနဒဿနံ သမ္ဗန္ဓဒဿနံ ဟောတိ, သာ အယံ ဥတ္တိ ဝိရောဓိတာတိ မတာတိ. ဝိရောဓော ဧတေသံ ဂုဏာဒီနံ အတ္ထီတိ စ, သံသဂ္ဂဿ သမ္ဗန္ဓဿ ဒဿနမိတိ စ, သမုက္ကံသဿ အဓိကဿ အဘိဓာနန္တိ စ, ဝိရောဓီနံ ဘာဝေါ အသင်္ဂဟိတောတိ စ ဝါကျံ. ဝိရောဓိတာဒီပကဝုတ္တိ တဒတ္ထေန တန္နာမိကာ ဟောတိ.

323. දැන් ‘විරෝධීනං’ යනාදියෙන් විරෝධාලංකාරය දක්වයි. යම් ප්‍රකාශන විශේෂයක, වර්ණනා කරනු ලබන වස්තුවෙහි පවත්නා අතිශයෝක්තිය (වැඩි කොට පැවසීම) ප්‍රකාශ කරනු පිණිස, එකිනෙකට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ක්‍රියා, ගුණ ආදී පදාර්ථයන්ගේ සම්බන්ධය හෝ එක්වීම දැක්වීමක් වේ ද, එම ප්‍රකාශය ‘විරෝධිතා’ යැයි පිළිගනු ලැබේ. ‘මේ ගුණ ආදියේ විරෝධය පවතී’ යන්න ද, ‘සංසර්ගයේ එනම් සම්බන්ධයේ දැක්වීම්’ යන්න ද, ‘සමුක්කංසයේ එනම් අතිශයත්වයේ ප්‍රකාශ කිරීම්’ යන්න ද, ‘විරෝධීන්ගේ නොගැළපෙන ස්වභාවය’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයන් වේ. විරෝධිතා දීපක වෘත්තිය එහි අර්ථයට අනුකූලව ඒ නමින් හඳුන්වනු ලැබේ.

၃၂၄.

324.

ဂုဏာ သဘာဝမဓုရာ, အပိ လောကေကဗန္ဓုနော;

သေဝိတာ ပါပသေဝီနံ, သမ္ပဒူသေန္တိ မာနသံ.

ලෝකයාට එකම බන්ධුවරයා වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) ස්වභාවයෙන්ම මධුර වූ ගුණධර්මයන් පවා, පවිටු මිනිසුන් ඇසුරු කරන්නන් විසින් ඇසුරු කරනු ලැබූ කල්හි, ඔවුන්ගේ මනස අතිශයින් දූෂණය කරයි (නරක් කරයි).

၃၂၄. ဥဒါဟရတိ [Pg.306] ‘‘ဂုဏာ’’ဣစ္စာဒိ. လောကေကဗန္ဓုနော လောကနာထဿ သဘာဝမဓုရာ သာဓုဇနသမ္ပီဏနေကစာတုရာ အပိ ဂုဏာ အရဟန္တတာဒယော သေဝိတာ ပါပသေဝီဟိ တေသံ ပါပသေဝီနံ မာနသံ သမ္ပဒူသေန္တိ ဒေါသဒုဋ္ဌာပါဒနဝသေနာဝိကရောန္တိ ‘‘တာဒိသော ဂုဏာတိသယော တဿာ’’တိ. ဧတ္ထ ဂုဏာနံ သဘာဝမဓုရာနံ ပီတိဝိသေသုပ္ပာဒနယောဂ္ဂါနံ သမ္ပဒူသနေန သဟ ဝိရောဓောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

324. ‘ගුණා’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ලෝකනාථ වූ, ලෝකයාගේ එකම බන්ධුවරයා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්වභාවයෙන්ම මධුර වූ, සත්පුරුෂයන් පිනවීමට සමර්ථ වූ, අරහත් බව ආදී ගුණධර්මයන් පවා පවිටු මිනිසුන් විසින් ඇසුරු කරනු ලැබූ කල්හි, ‘උන්වහන්සේගේ ගුණයේ අතිශයත්වය මෙබඳුය’ කියා (ඊර්ෂ්‍යාවෙන් ආදී වශයෙන්) ද්වේෂය ඇති කරවීම මඟින් එම පවිටුන්ගේ සිත කෙලෙසයි. මෙහිදී විශේෂ ප්‍රීතියක් ඇති කිරීමට සුදුසු වූ, ස්වභාවයෙන්ම මධුර වූ ගුණධර්මයන් කෙලෙසීම (සිත නරක් කිරීම) සමඟ ඇති වන විරෝධය දැකිය යුතුය.

၃၂၄. ဥဒါဟရတိ ‘‘ဂုဏာ’’ဣစ္စာဒိနာ. လောကေကဗန္ဓုနော ဗုဒ္ဓဿ ဂုဏာ အရဟတ္တာဒယော သဘာဝမဓုရာ အပိ ပကတိမဓုရာ အပိ သေဝိတာ ပါပသေဝီဟိ သေဝိတာ သမာနာ ပါပသေဝီနံ မာနသံ သမ္ပဒူသေန္တိ အတိသယေန ကောပေန္တီတိ. ဧဝံ ဟီနာဓိမုတ္တိကေဟိ သဟိတုမသက္ကုဏေယျော တဿ ဂုဏာတိသယော ဝတ္တတိ. နနု သဘာဝမဓုရော ဂုဏော ပီတိံ ဝိနာ သမ္ပဒူသနံ န ကရေယျ, သမ္ပဒူသနမ္ပိ တာဒိသသဘာဝမဓုရံ ဝိနာ န ဘဝေယျာတိ အညောညဝိရုဒ္ဓါနမေသံ မဓုရဂုဏသမ္ပဒူသနကြိယာနံ သံသဂ္ဂဂုဏာဓိကဒဿနတ္ထန္တိ လက္ခဏေန ယောဇေတဗ္ဗံ. အပိသဒ္ဒေါ ဝိရောဓတ္ထေ ဝတ္တတေ. သဘာဝေန မဓုရာတိ စ, ဧကော စ သော ဗန္ဓု စာတိ စ, လောကဿ ဧကဗန္ဓူတိ စ, ပါပံ သေဝန္တိ သီလေနာတိ စ ဝါကျံ.

324. දැන් ‘ගුණා’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ලෝකයාගේ එකම බන්ධුවරයා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අරහත් බව ආදී ගුණයෝ, ස්වභාවයෙන්ම මධුර වුවද, පවිටු මිනිසුන් විසින් ඇසුරු කරනු ලබන්නාහු, ඔවුන්ගේ සිත් අතිශයින් කෝප කරවමින් කෙලෙසති. මෙසේ හීන අධිමුක්තිකයන් (පහත් අදහස් ඇත්තන්) හට උන්වහන්සේගේ ගුණයේ අතිශයත්වය ඉවසිය නොහැකි වෙයි. ස්වභාවයෙන්ම මධුර වූ ගුණය ප්‍රීතිය හැර කෙලෙසීමක් නොකරන්නේය. කෙලෙසීම ද එබඳු ස්වභාවයෙන්ම මධුර වූ ගුණයක් නොමැතිව සිදු නොවන්නේය. එබැවින් එකිනෙකට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ මේ මධුර ගුණය සහ සිත කෙලෙසීමේ ක්‍රියාව අතර පවතින සබඳතාවෙහි ගුණයේ අතිශයත්වය දැක්වීම සඳහා ලක්ෂණය සමඟ ගැළපිය යුතුය. ‘අපි’ (පවා) යන ශබ්දය මෙහි විරෝධී අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ස්වභාවයෙන් මධුර වූ’ යන්න ද, ‘එක් වූ ද ඒ බන්ධු වූ ද’ යන්න ද, ‘ලෝකයාගේ එකම බන්ධුවරයා’ යන්න ද, ‘ස්වභාවයෙන්ම පාපය සේවනය කරති’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයන් වේ.

၃၂၅.

325.

ယဿ ကဿစိ ဒါနေန, ယဿ ကဿစိ ဝတ္ထုနော;

ဝိသိဋ္ဌဿ ယ’မာဒါနံ, ပရိဝုတ္တီတိ သာ မတာ.

යම්කිසිවෙකුට යම්කිසි වස්තුවක් දීමෙන්, වඩා උතුම් (විශිෂ්ට) වූ දෙයක් ලබා ගැනීමක් වේ ද, එය ‘පරිවුත්ති’ (පරිවෘත්ති අලංකාරය) යැයි පිළිගනු ලැබේ.

၃၂၅. ပရိဝုတ္တိံ ပဝတ္တေတိ ‘‘ယဿ’’ဣစ္စာဒိနာ. ယဿ ကဿစီတိ ပဋိဂ္ဂါဟကံ ဒဿေတိ. ဝိသိဋ္ဌဿ ယံ အာဒါနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. သေသံ သုဗောဓံ.

325. ‘යස්ස’ යනාදියෙන් පරිවෘත්ති අලංකාරය දක්වයි. ‘යස්ස කස්සචි’ (යම්කිසිවෙකුට) යන්නෙන් ප්‍රතිග්‍රාහකයා (ලබන්නා) දක්වයි. ‘විසිට්ඨස්ස යං ආදානං’ (විශිෂ්ට දෙයක් ලබා ගැනීම) යනු එහි සම්බන්ධයයි. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

၃၂၅. ဣဒါနိ ပရိဝုတ္တိံ ဒဿေတိ ‘‘ယဿ ကဿစိ’’စ္စာဒိနာ. ယဿ ကဿစိ ဝတ္ထုနော ခုဒ္ဒကဝတ္ထုနော ယဿ ကဿစိ ပဋိဂ္ဂါဟကဿ ဒါနေန ဟေတုဘူတေန ဝိသိဋ္ဌဿ ဥတ္တမဝတ္ထုနော [Pg.307] ယံ အာဒါနံ ဂဟဏံ အတ္ထိ, သာ ပရိဝုတ္တီတိ မတာတိ. ဒါနဂ္ဂဟဏပရိဝုတ္တတ္တာ ပရိဝုတ္တိ နာမ.

325. දැන් ‘යස්ස කස්සචි’ යනාදියෙන් පරිවෘත්ති අලංකාරය දක්වයි. යම්කිසි ප්‍රතිග්‍රාහකයෙකුට, යම්කිසි සුළු වස්තුවක් දීම හේතු කොට ගෙන, වඩාත් විශිෂ්ට වූ උත්තම වස්තුවක් ලබා ගැනීමක් වේ ද, එය ‘පරිවුත්ති’ (පරිවෘත්ති) යැයි පිළිගනු ලැබේ. දීම සහ ලැබීම අතර සිදුවන හුවමාරුව නිසා මෙය ‘පරිවෘත්ති’ නම් වේ.

၃၂၆.

326.

ပုရာ ပရေသံ ဒတွာန, မနုညံ နယနာဒိကံ;

မုနိနာ သမနုပ္ပတ္တာ, ဒါနိ သဗ္ဗညုတာသိရီ.

අතීතයෙහි අන්‍යයන්ට මනහර වූ නෙත් ආදිය දීමෙන්, දැන් මුනිවරයාණන් වහන්සේ විසින් සර්වඥතා ශ්‍රී විභූතිය ප්‍රතිලාභ වශයෙන් ලබන ලදී.

၃၂၆. ဥဒါဟရတိ ‘‘ပုရာ’’ဣစ္စာဒိ. သုဗောဓံ. ဧတ္ထ နယနာဒိဒါနေန သဗ္ဗညုတာသိရိယာ အာဒါနန္တိ ပရိဝုတ္တိ အယံ.

326. ‘පුරා’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. මෙය පැහැදිලිය. මෙහි ඇස් ආදිය දීමෙන් සර්වඥතා ශ්‍රී විභූතිය ලැබීම සිදුවන බැවින් මෙය පරිවෘත්ති අලංකාරයයි.

၃၂၆. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ပုရာ’’ဣစ္စာဒိနာ. မုနိနာ ပုရာ ပုဗ္ဗေ ပရေသံ မနုညံ နယနာဒိကံ ဒတွာန ဣဒါနိ သဗ္ဗညုတာသိရီ သဗ္ဗညုတာသင်္ခါတာ အနညသာဓာရဏာ သိရီ သမနုပတ္တာတိ. ဣဟ ယဿ ဒိန္နံ တတော ဧဝ ဂဟဏေ ပရိဝုတ္တိသဒ္ဒဿ နိရုဠှတ္တာ နယနာဒီနံ ဒါနေန သဗ္ဗညုတာသိရိယာ အာဒါနတော, ဒါနာဘာဝေ အာဒါနာဘာဝတော စ ပဋိဂ္ဂါဟကဇနေ အဝိဇ္ဇမာနေပိ သဗ္ဗညုတာ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေန ပရိကပ္ပိတာတိ ပရိဝုတ္တိ ဟောတိ. တေနေဝ ဒဏ္ဍိယံ–

326. දැන් ‘පුරා’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. මුනිවරයාණන් වහන්සේ විසින් පෙර අතීතයෙහි අන්‍යයන්ට මනහර වූ නෙත් ආදිය දී, දැන් සර්වඥතාව නමැති අන්‍ය සාධාරණ නොවූ ශ්‍රී විභූතිය ලබන ලදී. මෙහිදී යමෙකුට දෙන ලද ද, ඔහුගෙන්ම නැවත ලබා ගැනීමෙහි ‘පරිවෘත්ති’ යන ශබ්දය රූඪ වී ඇති බැවින් ද, ඇස් ආදිය දීමෙන් සර්වඥතා ශ්‍රී විභූතිය ලැබුණු බැවින් ද, දීමක් නැති කල්හි ලැබීමක් නොවන බැවින් ද, ලබන්නා වූ ජනයා කෙරෙහි සර්වඥතාව නොතිබුණ ද, එය පවතින බව උපකල්පනය කර ඇති බැවින් මෙය පරිවෘත්ති අලංකාරය වෙයි. එබැවින් ම දණ්ඩීන් විසින් මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘သတ္ထပ္ပဟရဏံ ဒတွာ, ဘုဇေန တဝ ရာဇုနံ;

စိရံ စိတာဘဋော တေသံ, ယသော ကုမုဒပဏ္ဍရော’’တိ.

‘ඔබගේ බාහුවෙන් සතුරන්ට ආයුධ පහරවල් දී, ඔවුන්ගේ සුදු මහනෙල් මලක් බඳු නිර්මල වූ කීර්තිය දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ එක්රැස් කරගන්නා ලදී.’

ဣမသ္မိံ ဥဒါဟရဏေ ပစ္စတ္ထိကာနံ အာယုဓပ္ပဟာရံ ဒတွာ တဝ ဗာဟုနာ တေသံ ရာဇူနံ စိရံ ရာသိကတော ကေရဝနိမ္မလော ယသော အာဘဋောတိ. ဒဒါတိ ကမ္မယုတ္တတော ဧဝ အာဒါနံ ဒဿေတွာ ပရိဝုတ္တိဖုဋာ ကတာ. နယနာနိ အာဒီနိ ယဿ ဥတ္တမင်္ဂါဒိနောတိ စ, သဗ္ဗံ ဇာနာတီတိ စ, တဿ ဘာဝေါတိ စ ဝါကျံ.

මෙම උදාහරණයෙහි සතුරන්ට ආයුධ පහරවල් දී, ඔබගේ බාහුවෙන් ඒ රජවරුන්ගේ දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ රැස් කරන ලද, සුදු මහනෙල් මලක් මෙන් නිර්මල වූ කීර්තිය ගෙනෙන ලදී. දීම නමැති ක්‍රියාව හා යෙදීමෙන්ම ලැබීම දක්වා මෙහි පරිවෘත්ති අලංකාරය පැහැදිලි කර ඇත. ‘ඇස් ආදිය යමෙකුගේ වේ ද’ (උත්තමාංග ආදිය) යන්න ද, ‘සියල්ල දනී’ යන්න ද, ‘එහි ස්වභාවය’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයන් වේ.

၃၂၇.

327.

ကိဉ္စိ ဒိသွာန ဝိညာတာ,ပဋိပဇ္ဇတိ တံသမံ;

သံသယာပဂတံ ဝတ္ထုံ,ယတ္ထ သော’ယံ ဘမော မတော.

යම් වස්තුවක් දැක, වටහා ගන්නා තැනැත්තා (විඥයා), සැකයෙන් තොරව ඒ හා සමාන වූ වෙනත් වස්තුවක් ලෙස වටහා ගන්නේ යම් තැනක ද, එය ‘භම’ (භ්‍රාන්ති අලංකාරය) යැයි පිළිගනු ලැබේ.

၃၂၇. ဘမံ [Pg.308] သမ္ဘာဝေတိ ‘‘ကိဉ္စီ’’တိအာဒိနာ. ဝိညာတာ ပုရိသော ကိဉ္စိ ဒိသွာ ဥဇ္ဇလနာဒိကံ ဒိသွာန တံသမံ တဿ ပုရေ ဒိဿမာနဿ ပဒတ္ထဿ သဒိသမညံ ဝတ္ထုံ သံသယာပဂတံ အသန္နိဓိံ ကတွာ ပဋိပဇ္ဇတိ ဇာနာတိ ယတ္ထ ဝိသေသေ, သာယံ ဘမော မတော.

327. ‘කිඤ්චි’ යනාදියෙන් භ්‍රාන්ති අලංකාරය හඳුන්වා දෙයි. වටහා ගන්නා සුළු පුද්ගලයා යම් කිසි බැබළීමක් ආදී දෙයක් දැක, සැක දුරු කොට, ඒ හා සමාන වූ ද, පෙර දක්නා ලද පදාර්ථයට සදෘශ වූ ද වෙනත් වස්තුවක් ලෙස වටහා ගන්නේ යම් විශේෂ අවස්ථාවක ද, එය ‘භම’ (භ්‍රාන්ති) යැයි පිළිගනු ලැබේ.

၃၂၇. ဣဒါနိ ဘမာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ကိဉ္စိ’’ဣစ္စာဒိနာ. ယတ္ထ ဥတ္တိဝိသေသေ ဝိညာတာ အဝဗောဓကာရကော ကိဉ္စိ ဒိသာဝိလောစနာဒိကံ ဒိသွာန တံသမံ ဝတ္ထုံ တေန ဒိဿမာနဝတ္ထုနာ တုလျမညံ ဝတ္ထုံ သံသယာပဂတံ နိဿံသယံ ကတွာ ပဋိပဇ္ဇတိ ဇာနာတိ, သော အယံ အလင်္ကာရော ဘမောတိ မတောတိ. တေန တဿ ဝါ သမန္တိ စ, သံသယော အပဂတော ဧတသ္မာတိ စ, ဘမနံ အနဝဋ္ဌာနံ ဝတ္ထူနန္တိ စ ဝိဂ္ဂဟော. သံသယာပဂတန္တိ ကြိယာဝိသေသနံ.

327. දැන් 'කිඤ්චි' යනාදියෙන් භ්‍රම අලංකාරය දක්වයි. යම් වචන ප්‍රකාශන විශේෂයක දී තේරුම් ගන්නා තැනැත්තා (අවබෝධ කරන්නා) දිශාවන් බැලීම ආදී කිසියම් දෙයක් දැක, එයට සමාන වූ, එසේ පෙනෙන වස්තුව හා සමාන වෙනත් වස්තුවක් සැකය දුරු කොට, නිසැකව දැනගනී ද, ඒ මේ අලංකාරය 'භ්‍රම' යැයි පිළිගැනේ. එයින් 'තස්ස වා සමං' කියා ද, 'සංසයෝ අපගතෝ ඒතස්මා' කියා ද, 'භමනං' යනු වස්තූන්ගේ අස්ථාවර බව කියා ද විග්‍රහ වේ. 'සංසයාපගතං' යන්න ක්‍රියා විශේෂණයකි.

၃၂၈.

328.

သမံ ဒိသာသု’ဇ္ဇလာသု, ဇိနပါဒနခံသုနာ;

ပဿန္တာ အဘိနန္ဒန္တိ, စန္ဒာတပမနာ ဇနာ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නඛ රශ්මියෙන් දිශාවන් එකවර බැබළෙන කල්හි, (එය) බලන්නා වූ, චන්ද්‍ර කාන්තිය යැයි සිතන ජනයෝ සන්තෝෂ වෙති.

၃၂၈. ဥဒါဟရတိ ‘‘သမ’’မိစ္စာဒိ. ဇိနဿ ပါဒေသု နခံသုနာ ဒိသာသု သဗ္ဗာသု သမံ ဧကတော ဥဇ္ဇလာသု သဇောတီသု တာ ဥဇ္ဇလာ ဒိသာ ပဿန္တာ ဇနာ, စန္ဒာတပေါတိ မနော ယေသံ တေ တထာဝိဓာ. အဘိနန္ဒန္တိ သန္တုဿန္တီတိ.

328. ‘සමං’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන්හි නියරැස්වලින් සියලු දිශාවන් එකවර බැබළෙන කල්හි, ඒ බැබළෙන දිශාවන් බලන්නා වූ, ‘මේ චන්ද්‍රකාන්තිය යැ’යි සිතන ජනයෝ එබඳු වූවාහු, සතුටු වෙති යනුයි.

၃၂၈. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘သမ’’မိစ္စာဒိနာ. ဇိနပါဒနခံသုနာ ကရဏဘူတေန ဒိသာသု ဒသသု သမံ ဧကက္ခဏေ ဥဇ္ဇလာသု တာ ဥဇ္ဇလာ ဒိသာ ပဿန္တာ ဇနာ စန္ဒာတပမနာ စန္ဒာတပေါတိ ပဝတ္တစိတ္တာ အဘိနန္ဒန္တီတိ. ဝိဇ္ဇမာနနခမရီစိယံ ဗုဒ္ဓိမကတွာ စန္ဒာတပေ ဗုဒ္ဓိယာ ပဝတ္တာပနတော ဘမော နာမ. သမန္တိ အသင်္ချံ. စန္ဒာတပေါဣတိ မနော ယေသန္တိ ဝါကျံ.

328. දැන් ‘සමං’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. කරණ භූත වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නඛ මයුඛයන්ගෙන් දස දිශාවන්හි එකවර බැබළෙන කල්හි, ඒ බැබළෙන දිශාවන් බලන්නා වූ, ‘මේ චන්ද්‍රකාන්තිය යැ’යි පහළ වූ සිත් ඇති ජනයෝ සතුටු වෙති. පවත්නා නියරැස් කෙරෙහි (නියරැස් යන) වැටහීමක් නොකර, චන්ද්‍රකාන්තිය යන වැටහීම පැවැත්වීම නිසා මෙය ‘භ්‍රම’ නම් වේ. ‘සමං’ යන්න නිපාතයකි. ‘චන්දාතපෝ ඉති මනෝ යේසං’ යන්න වාක්‍යයයි.

၃၂၉.

329.

ပဝုစ္စတေ [Pg.309] ယံ နာမာဒိ,ကဝီနံ ဘာဝဗောဓနံ;

ယေန ကေနစိ ဝဏ္ဏေန,ဘာဝေါနာမာ’ယ’မီရိတော.

කවීන්ගේ අදහස වටහා දෙන, යම් නාම පදයක් ආදිය යම් කිසි ආකාරයකින් ප්‍රකාශ කරනු ලැබේද, මෙය ‘භාව’ නම් අලංකාරය යැයි කියනු ලැබේ.

၃၂၉. ဘာဝံ ဘာဝေတိ ‘‘ပဝုစ္စတေ’’စ္စာဒိနာ. ကဝီနံ ဘာဝေါ အဓိပ္ပာယော, တံ ဗောဓေတီတိ ဘာဝဗောဓနံ ယံ နာမာဒိ. အာဒိသဒ္ဒေန ဝိသေသနဝါကျာနံ ဂဟဏံ. ယေန ကေနစိ နိသေဓနရူပေန အာကာရေန ပဝုစ္စတေ, အယံ ဘာဝေါ နာမ ဤရိတောတိ.

329. ‘පවුච්චතේ’ යනාදියෙන් භාවය විස්තර කරයි. කවීන්ගේ භාවය හෙවත් අදහස, එය වටහා දෙන බැවින් ‘භාවබෝධන’ වන යම් නාමපදයක් ආදියයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් විශේෂණ වාක්‍යයන් ගනු ලැබේ. යම් කිසි ප්‍රතිෂේධ රූපී ආකාරයකින් කියනු ලැබේ ද, මේ ‘භාව’ නම් අලංකාරය යැයි කියන ලද්දේය.

၃၂၉. ဣဒါနိ ဘာဝါလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ပဝုစ္စတေ’’ ဣစ္စာဒိနာ. ကဝီနံ ဝတ္တူနံ ဘာဝဗောဓနံ အဓိပ္ပာယပကာသကံ ယံ နာမာဒိ နာမပဒဝိသေသနပဒါဒိ ယေန ကေနစိ ဝဏ္ဏေန အာကာရေန သာဂရာဒိအတ္ထန္တရံ ပဋိသေဓေတွာ ဝါ နော ဝါ ပဝုစ္စတေ, အယံ ဘာဝေါ နာမာတိ ဤရိတောတိ. နာမံ အာဒိ ယဿ ဝိသေသနဝါကျဒွယဿေတိ စ, ဘာဝံ ဗောဓေတီတိ စ ဝါကျံ. ကဝီနံ အဓိပ္ပာယသင်္ခါတဘာဝပကာသကော ဥတ္တိဝိသေသော တဒတ္ထေန ဘာဝေါ နာမ, တဿ နိဿယဘူတံ နာမာဒိပဒသန္တာနံ ဣဟ နိဿိတောပစာရေန ဘာဝေါ နာမာတိ ဤရိတံ.

329. දැන් ‘පවුච්චතේ’ යනාදියෙන් භාවාලංකාරය දක්වයි. කවීන්ගේ ප්‍රකාශනයන්ගේ අදහස ප්‍රකාශ කරන යම් නාමපද, විශේෂණපද ආදියක්, යම් කිසි ආකාරයකින් (වර්ණනයකින්) සාගර ආදී වෙනත් අර්ථයක් වළක්වා හෝ නොවළක්වා ප්‍රකාශ කරනු ලැබේද, මෙය ‘භාව’ නම් වේ යැයි කියන ලදී. ‘නාමය ආදී කොට ඇති’ යන්න විශේෂණ වාක්‍ය දෙකකට සම්බන්ධ වන අතර, ‘භාවය (අදහස) වටහා දෙයි’ යන්න වාක්‍යයයි. කවීන්ගේ අදහස නැමති භාවය ප්‍රකාශ කරන වචන විශේෂය ඒ අර්ථයෙන් ‘භාව’ නම් වන අතර, එයට ආශ්‍රය වූ නාමාදී පද සමූහය මෙහි උපචාර වශයෙන් ‘භාව’ යැයි කියන ලදී.

၃၃၀.

330.

နနု တေယေ’ဝ သန္တာ နော,သာဂရာ န ကုလာစလာ;

မနမ္ပိ မရိယာဒံ ယေ,သံဝဋ္ဋေပိ ဇဟန္တိ နော.

ලෝක විනාශ කාලයේදී පවා ස්වල්ප මාත්‍රයක් වූද සීමාව අත් නොහරින යම් සත්පුරුෂයෝ වෙත්ද, ඔවුහුම සැබෑ සාගරයෝ වෙති, කුලාචලයෝ (කුලපර්වතයෝ) වෙති. (සාමාන්‍ය) සාගර හෝ කුලපර්වතයෝ (එසේ) නොවෙති.

၃၃၀. ဥဒါဟရတိ ‘‘နနု’’စ္စာဒိ. မနမ္ပီတိ ဤသကမ္ပိ. မရိယာဒန္တိ အတ္တနော အာစာရသီမံ, သံဝဋ္ဋေပိ ပလယကာလေပိ. သေသံ သုဗောဓံ. ဧတ္ထ န ဣမေ ပကတိသမုဒ္ဒါဒယော သမုဒ္ဒါဒယော ဟောန္တိ, ယေ ပလယကာလေ အတ္တနော ဝေလာနုလ္လင်္ဃနသင်္ခါတံ အစလတ္တသင်္ခါတဉ္စ မရိယာဒံ ပရိစ္စဇန္တိ. ကိဉ္စရဟိ [Pg.310] သန္တာ ဧဝေတေ သမုဒ္ဒါဒယော, ယေ ယဒိ ပလယကာလေပိ သမာပတေယျုံ, တဒါပိ အတ္တနော မရိယာဒံ န မုဉ္စန္တိ. ကောစိ ဝိပတ္တိံ ပတ္တော နိရတိသယံ ဓီရတ္တမတ္တနောဝဗောဓေတီတိ အညနိသေဓေန ကထိတံ နာမံ ကဝိသဘာဝံ ယထာဝုတ္တံ ဗောဓေတီတိ ဘာဝေါယမိတိ.

330. ‘නනු’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. ‘මනම්පි’ යනු ස්වල්පයක් ද යන්නයි. ‘මරියාදං’ යනු තමන්ගේ ආචාර සීමාවයි. ‘සංවට්ටේපි’ යනු ප්‍රලය කාලයේදී (කල්ප විනාශයේදී) ද යන්නයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. මෙහි, ප්‍රලය කාලයේදී තමන්ගේ වෙරළ ඉක්මවා නොයෑම නැමති හා නොසැලෙන බව නැමති සීමාව අත්හරින මේ සාමාන්‍ය මහා සමුද්‍රාදිය සැබෑ සමුද්‍රාදිය නොවෙති. එසේ නම් කවරහුද? යම් කෙනෙක් ප්‍රලය කාලය පැමිණියද, එකල්හි පවා තමන්ගේ සීමාව අත් නොහරිත්ද, ඒ සත්පුරුෂයෝම සැබෑ සමුද්‍රාදිය වෙති. කිසියම් විපතකට පත් වූවෙක් තමාගේ අසදෘශ ධෛර්යවන්ත බව තමා විසින්ම වටහා දෙයි යන අර්ථයෙන්, අන්‍යයන් ප්‍රතිෂේධ කිරීමෙන් කියන ලද නාමය, කවියාගේ අදහස එලෙසින්ම වටහා දෙන බැවින් මෙය ‘භාව’ අලංකාරය වේ.

၃၃၀. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘နနု’’စ္စာဒိနာ. သာဂရာ သံဝဋ္ဋကာလေ တီရမရိယာဒံ အတိက္ကမေန္တာ ပကတိသမုဒ္ဒါ သာဂရာ န ဘဝန္တိ. ကုလာစလာ တာဒိသကာလေ အစလသင်္ခါတမရိယာဒမတိက္ကမေန္တာ သတ္တ ကုလပဗ္ဗတာ ကုလာစလာ နာမ န ဘဝန္တိ. ကိဉ္စရဟိ သာဂရာဒယော. ယေ သာဓဝေါ သံဝဋ္ဋေပိ သဗ္ဗဝတ္ထုဝိနာသကကပ္ပဝိနာသကာလေပိ မရိယာဒံ အတ္တနော အာစာရမရိယာဒံ မနမ္ပိ ဤသကမ္ပိ နော ဇဟန္တိ. သန္တာ ဧဝ တေ သာဂရာဒယော နာမ ဟောန္တိ နနူတိ. ကောစိ ဗျသနံ ပတ္တော အတ္တနော အနညသာဓာရဏံ ဓီရတ္တံ ပကာသေတီတိ ဣဟ သာဂရာဒိအတ္ထန္တရပဋိသေဓရူပေန ဒဿိတသာဂရာဒိနာ ဝတ္တုနော အကမ္ပနာဓိပ္ပာယံ အဝဗောဓေတီတိ အယံ ဘာဝါလင်္ကာရော နာမ. မနန္တိ အပ္ပကာလဝါစကမသင်္ချံ. အပီတိ သမ္ဘာဝနေ.

330. දැන් ‘නනු’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. මහා විනාශ කාලයේදී වෙරළ සීමාව ඉක්මවා යන සාමාන්‍ය සමුද්‍රයෝ සැබෑ සාගරයෝ නොවෙති. එබඳු කාලයකදී නොසැලෙන බව නැමති සීමාව ඉක්මවා යන සප්ත කුල පර්වතයෝ සැබෑ කුලාචලයෝ නොවෙති. එසේ නම් සාගර ආදිය කවරහුද? යම් සත්පුරුෂයෝ සියලු වස්තූන් විනාශ කරන කල්ප විනාශ කාලයේදී පවා තමන්ගේ ආචාර සීමාව ස්වල්පයක්වත් අත් නොහරිත්ද, ඒ සත්පුරුෂයෝම සැබෑ සාගර ආදිය වෙති නේද? කිසියම් විපතකට පත් වූවෙක් තමාගේ අන්‍යයන්ට පොදු නොවන ධෛර්යය ප්‍රකාශ කරයි යන මෙහි, සාගර ආදී වෙනත් අර්ථයන් ප්‍රතිෂේධ කිරීමේ ස්වරූපයෙන් දක්වන ලද සාගර ආදියෙන් වක්තෘවරයාගේ නොසැලෙන අදහස වටහා දෙන බැවින් මෙය ‘භාවාලංකාරය’ නම් වේ. ‘මනං’ යනු ස්වල්ප වේලාවක් හෝ ප්‍රමාණයක් දක්වන නිපාතයකි. ‘අපි’ යන්න සම්භාවිත අර්ථයෙනි.

၃၃၁.

331.

အင်္ဂင်္ဂီဘာဝါ သဒိသ-ဗလဘာဝါ စ ဗန္ဓနေ;

သံသဂ္ဂေါ’လင်္ကတီနံ ယော, တံ မိဿန္တိ ပဝုစ္စတိ.

පද්‍ය බන්ධනයේදී, අංග-අංගී (උපකාරක-උපකාරී) භාවයෙන් හෝ සමාන බලැති භාවයෙන් හෝ අලංකාරයන්ගේ යම් එකතු වීමක් (සම්බන්ධයක්) වේද, එය ‘මිශ්‍ර’ (අලංකාරය) යැයි කියනු ලැබේ.

၃၃၁. မိဿံ ဒဿေတိ ‘‘အင်္ဂ’’ဣစ္စာဒိနာ. အင်္ဂမုပကာရကံ, အင်္ဂီ ဥပကာရိယံ, တေသံ ဘာဝေါ အင်္ဂင်္ဂိဘာဝေါ သာဓိယသာဓနတ္တံ, တတော စ. သဒိသံ သမံ ဗလံ ယေသံ တေ, တေသံ ဘာဝေါ အင်္ဂင်္ဂိဘာဝမန္တရေန အပ္ပဓာနဘာဝေနာဝဋ္ဌာနံ တတော စ ဟေတုတော. ဗန္ဓနေ ဝိသယေ, ယော အလင်္ကတီနံ သံသဂ္ဂေါ ဧကတ္ထ သန္နိဓာနံ, တံ မိဿန္တိ ပဝုစ္စတိ.

331. ‘අංග’ යනාදියෙන් මිශ්‍ර අලංකාරය දක්වයි. ‘අංග’ යනු උපකාරකයයි, ‘අංගී’ යනු උපකාර ලැබිය යුත්තයි, ඔවුන්ගේ ස්වභාවය අංග-අංගී භාවය හෙවත් සාධ්‍ය-සාධක භාවයයි. තවද, සමාන බල ඇත්තන්ගේ ස්වභාවය, අංග-අංගී භාවයෙන් තොරව අප්‍රධාන වශයෙන් පැවතීමයි. ඒ හේතුවෙන්, කාව්‍ය බන්ධනය නැමති විෂයෙහි, අලංකාරයන්ගේ යම් එක්වීමක් හෙවත් එක්තැන් වීමක් වේද, එය ‘මිශ්‍ර’ යැයි කියනු ලැබේ.

၃၃၁. ဣဒါနိ [Pg.311] မိဿာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘အင်္ဂင်္ဂီ’’စ္စာဒိနာ. အင်္ဂင်္ဂီဘာဝါ ဥပကာရကဥပကာရိယသင်္ခါတပဋိပါဒကပဋိပါဒနီယသဘာဝေန ဟေတုဘူတေန သဒိသဗလဘာဝါ စ သာဓိယသာဓနဘာဝံ ဝိနာ သမာနဗလဝန္တဘာဝေန စ ဗန္ဓနေ ပဇ္ဇာဒိဗန္ဓနဝိသယေ အလင်္ကတီနံ အလင်္ကာရာနံ ယော သံသဂ္ဂေါ သန္နိဓာနံ, တံ မိဿန္တိ ပဝုစ္စတီတိ. အင်္ဂံ သာဓနံ အဿ သာဓိယဿ အတ္ထီတိ စ, အင်္ဂဉ္စ အင်္ဂီ စေတိ စ, တေသံ ဘာဝေါ သာဓိယသာဓနသင်္ခါတော သမ္ဗန္ဓောတိ စ, သဒိသံ ဗလံ ယေသမလင်္ကာရာနမိတိ စ, တေသံ ဘာဝေါ အညမညနိရပေက္ခတာတိ စ, မိဿနံ မိဿီဘဝနမိတိ စ ဝါကျံ.

331. දැන් ‘අංගංගී’ යනාදියෙන් මිශ්‍ර අලංකාරය දක්වයි. උපකාරක සහ උපකාරී හෙවත් සාධක සහ සාධ්‍ය ස්වභාවය හේතු කොටගෙන ද, සාධ්‍ය-සාධක භාවයෙන් තොරව සමාන බලවත් බව ඇති බැවින් ද, පද්‍ය ආදී බන්ධන විෂයෙහි අලංකාරයන්ගේ යම් එක්වීමක් හෙවත් ළඟින් පිහිටීමක් වේද, එය ‘මිශ්‍ර’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අංගය සාධනය වන අතර, එය සාධ්‍යය සඳහා පවතී’ කියාද, ‘අංගය සහ අංගී’ කියාද, ඔවුන්ගේ ස්වභාවය සාධ්‍ය-සාධක සම්බන්ධය කියාද, ‘අලංකාරයන්ගේ බලය සමානය’ කියාද, ඔවුන්ගේ ස්වභාවය අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ස්වාධීන බව කියාද, ‘මිශ්‍රණය’ යනු එකතු වීම කියාද වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

အင်္ဂင်္ဂိဘာဝမိဿ

අංග-අංගී භාව මිශ්‍රය

၃၃၂.

332.

ပသတ္ထာ မုနိနော ပါဒ-နခရံသိမဟာနဒီ;

အဟော ဂါဠှံ နိမုဂ္ဂေပိ, သုခယတျေ’ဝ တေ ဇနေ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නඛ රශ්මි නැමති උතුම් මහා ගංගාව, අහෝ! එහි තදින් ගිලී සිටින ජනයාව වුවද සුවපත් කරන්නේමය.

၃၃၂. ဥဒါဟရတိ ‘‘ပသတ္ထာ မုနိ’’စ္စာဒိ. မုနိနော ပါဒေသု နခါ တေသံ ရံသိ ဧဝ မဟာနဒီသဒိသတ္တာ မဟာနဒီ, သာ ပသတ္ထာ အစ္ဆရိယပ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝတော ဂါဠှမစ္စန္တံ နိမုဂ္ဂေပိ တေ ဇနေ သုခယတျေဝ, အဟော အစ္ဆရိယံ ယတော သေသနဒီဝိဓုရံ. ‘‘အယံ အတ္တနိ ဂါဠှံ နိမုဂ္ဂေပိ သုခယတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘နိမုဂ္ဂေပီ’’တိ သမာဓိနော သာဓိယတ္တေနင်္ဂိတာယာဝဋ္ဌိတဿ ‘‘ပါဒနခရံသိမဟာနဒီ’’တိ ရူပကံ သာဓနတ္တေနင်္ဂတာယာဝဋ္ဌိတန္တိ မိဿမိဒမလင်္ကရဏံ.

332. ‘පසත්ථා මුනි’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන්හි නියරැස්ම මහා ගංගාවක් වැනි බැවින් මහා ගංගාවයි, එය ආශ්චර්යවත් ස්වභාවයෙන් යුක්ත නිසා උතුම්ය. එහි අතිශයින් ගිලී සිටින ජනයාවද සුවපත් කරන්නේමය, අහෝ! එය අනෙක් ගංගාවලට වඩා වෙනස් නිසා ආශ්චර්යයකි. ‘මේ ගංගාව තමා තුළ තදින් ගිලී සිටින්නවුන්ද සුවපත් කරයි’ යන මෙහි ‘නිමුග්ගේපි’ යන සමාධි අලංකාරය සාධ්‍ය වශයෙන් ප්‍රධාන (අංගී) වී පවතින අතර, ‘පාදනඛරංසිමහානදී’ යන රූපක අලංකාරය සාධක වශයෙන් අප්‍රධාන (අංග) වී පවතින බැවින් මෙය මිශ්‍ර අලංකාරයකි.

၃၃၂. ဣဒါနိ ဥဒါဟရတိ ‘‘ပသတ္ထာ’’ ဣစ္စာဒိနာ. မုနိနော ပသတ္ထာ အစ္ဆရိယတ္တာ ပသံသနီယာ ပါဒနခရံသိမဟာနဒီ စရဏနခကိရဏသင်္ခါတမဟာဂင်္ဂါ ဂါဠှံ အတိသယေန နိမုဂ္ဂေပိ တေ ဇနေ သာဓုသပ္ပုရိသေ သုခယတိ ဧဝ သုခိတေ ကတော ဧဝ. အဟော အစ္ဆရိယံ သေသနဒီနမေသာ ပဝတ္တိ ဝိရုဒ္ဓါတိ. ဧတ္ထ သာဓနီယဘာဝေန အင်္ဂိနော ‘‘နိမုဂ္ဂေ’’တိ သမာဓိအလင်္ကာရဿ [Pg.312] ‘‘ပါဒနခရံသိမဟာနဒီ’’တိ ရူပကာလင်္ကာရော သာဓနဘာဝေန အင်္ဂန္တိ ကတွာ အင်္ဂါအင်္ဂီဘာဝေန ဣမေသံ အလင်္ကာရာနံ မိဿိတာ. ပါဒေသု နခါတိ စ, တေသံ ရံသီတိ စ, မဟတီ စ သာ နဒီ စေတိ စ, မဟာနဒီ ဝိယ မဟာနဒီ ပါဒနခရံသိယော ဧဝ မဟာနဒီတိ စ ဝါကျံ. ဂါဠှန္တိ ကြိယာဝိသေသနံ. ဂါဠှံ နိမုဇ္ဇနံ ယေ အကံသု, တေပီတိ ယောဇနာ. သုခသမင်္ဂိနော ဇနာ သုခိတေ သုခေ ကရောတီတိ ဝါကျံ.

332. දැන් ‘පසත්ථා’ යනාදී වශයෙන් උදාහරණ දක්වයි. මුනිවරයාණන් වහන්සේගේ ආශ්චර්යවත් බව නිසා ප්‍රශංසනීය වූ, ශ්‍රී පාද නඛ කිරණ නමැති මහා ගංගාව වූ පාද නඛ රශ්මි මහා නදිය, එහි ඉතා තදින් ගිලී ගිය සැදැහැති සත්පුරුෂ ජනයා සුවපත් කරයි, සුවපත් කරන ලද්දවුන් ම කරයි. අහෝ! ආශ්චර්යයකි, සෙසු නදීන්ගේ පැවැත්මට වඩා මෙහි පැවැත්ම වෙනස් ය. මෙහිදී සාධ්‍ය ස්වභාවයෙන් ප්‍රධාන වූ ‘නිමුග්ග’ (ගිලී ගිය) යන සමාධි අලංකාරයට, සාධන ස්වභාවයෙන් ‘පාදනඛරංසිමහානදී’ යන රූපක අලංකාරය අංගයක් කොට ගෙන, අංග-අංගී භාවයෙන් යුක්ත ව මෙම අලංකාරයන්ගේ මිශ්‍ර වීම සිදුවී ඇත. ‘පාදයන්හි නියපොතු’ යන්න ද, ‘ඒවායේ රැස්’ යන්න ද, ‘මහත් වූ ද ඒ නදිය ද’ යන්න ද, ‘මහා නදියක් බඳු වූ’ යන්න ද, ශ්‍රී පාද නඛ රශ්මීහු ම මහා නදියක් යන්න ද වාක්‍ය විග්‍රහයයි. ‘ගාළ්හං’ යනු ක්‍රියා විශේෂණයකි. තදින් ගිලීමක් යම් කෙනෙක් කළාහු ද, ඔවුහු ද යනුවෙන් යෙදේ. සැපෙන් යුක්ත වූ ජනයා සුවපත් කරයි යනු වාක්‍යයේ අර්ථයයි.

သဒိသဗလဘာဝမိဿ

සමාන බලැති ස්වභාවයන්ගේ මිශ්‍රණයයි.

၃၃၃.

333.

ဝေသော သဘာဝမဓုရော, ရူပံ နေတ္တရသာယနံ;

မဓူဝမုနိနော ဝါစာ, န သမ္ပီဏေတိ ကံ ဇနံ.

මුනිවරයාණන් වහන්සේගේ වේශය ස්වභාවයෙන් ම මධුර ය. රූපය නෙත්වලට රසඳුනකි. මීපැණි බඳු වූ වචනය කවර නම් ජනයෙකු ප්‍රීතියට පත් නොකරයි ද?

၃၃၃. ‘‘ဝေသော’’ဣစ္စာဒိ သုဗောဓံ. ဣဒံ ပန သမာဓိရူပကောပမာမိဿသဒိသဗလန္တိ.

333. ‘වේසෝ’ යනාදිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. මෙය වනාහි සමාධි, රූපක සහ උපමා යන අලංකාරයන්ගේ සමාන බලයෙන් යුත් මිශ්‍රණයකි.

၃၃၃. ‘‘ဝေသော’’ဣစ္စာဒိ. မုနိနော သဘာဝမဓုရော ပကတိမဓုရော ဝေသော ဇိနာဝေဏိကော ဗုဒ္ဓဝေသော စ နေတ္တရသာယနံ ရူပံ လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နံ ရူပဉ္စ မဓူဝ မဓုရတ္တေန မဓုသမာနာ ဝါစာ ဘာရတီ စ ကံ ဇနံ န သမ္ပီဏေတီတိ. ‘‘သဘာဝမဓုရော’’တိ သမာဓိအလင်္ကာရော စ, ‘‘နေတ္တရသာယန’’န္တိ ရူပကာလင်္ကာရော စ, ‘‘မဓူဝါ’’တိ ဥပမာလင်္ကာရော စာတိ ဣမေ တယော ပီဏနေ အညမညာပေက္ခရဟိတတ္တာ တုလျဗလာတိ ဣမေသံ မိဿတ္တံ ဟောတိ. သဘာဝေန မဓုရောတိ စ, ရသီယတိ အဿာဒီယတီတိ စ, ရသော ရသဘူတော အာယနံ ဂတိ ပဝတ္တိ အဿာတိ ရသာယနံ, ရသဝတ္ထု. ရသာယနမိဝ ရူပံ ရသာယနံ, နေတ္တာနံ ရသာယနန္တိ စ ဝါကျံ.

333. ‘වේසෝ’ යනාදියයි. මුනිවරයාණන් වහන්සේගේ ස්වභාවයෙන් ම මධුර වූ, ප්‍රකෘතියෙන්ම මිහිරි වූ වේශය ද, දෑස්වලට රසඳුනක් බඳු වූ ලක්ෂණ හා අනුව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් සම්පන්න වූ රූපය ද, මිහිරි බව නිසා මීපැණි බඳු වූ වචනය ද කවර නම් ජනයෙකු ප්‍රීතියට පත් නොකරයි ද? ‘සභාවමධුරෝ’ යන්නෙන් සමාධි අලංකාරය ද, ‘නෙත්තරසායනං’ යන්නෙන් රූපක අලංකාරය ද, ‘මධූව’ යන්නෙන් උපමා අලංකාරය ද කියවේ. සතුටු කිරීමෙහිලා මේ තිදෙනා ම අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂාවෙන් තොර බැවින් සමාන බලැති වෙති. එබැවින් මොවුන්ගේ මිශ්‍ර භාවය සිදු වේ. ස්වභාවයෙන් ම මිහිරි වූයේ ‘සභාවමධුර’ නම් වේ. ආස්වාදනය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘රස’ නම් වේ. රසය (ඖෂධීය සාරය) ගලායන බැවින් ‘රසායන’ නම් වේ, එනම් රසවත් වස්තුවකි. රසායනයක් බඳු වූ රූපය රසායනයකි, දෑස්වලට රසඳුනකි යනු මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

၃၃၄.

334.

အာသီ နာမ သိယာ’တ္ထဿ,ဣဋ္ဌဿာ’သီသနံ ယထာ;

တိလောကေကဂတီ နာထော,ပါတု လောက’မပါယတော.

කැමති වන්නා වූ අභිමත අර්ථය ප්‍රාර්ථනා කිරීම ‘ආසී’ (ආශීර්වාද) නම් අලංකාරය වේ. එයට උදාහරණ මෙසේ ය: තුන් ලෝකයට ම එක ම පිහිට වූ නාථයන් වහන්සේ ලෝකයා අපායෙන් බේරා ගනිත්වා.

၃၃၄. အာသိံ [Pg.313] ဒဿေတိ ‘‘အာသိ’’စ္စာဒိနာ. ဣဋ္ဌဿ အဘိမတဿ ဝတ္ထုနော အာသီသနံ ပတ္ထနမိတျနုဝဒိတွာ အာသီ နာမ သိယာတိ ဝိဓီယတေ. ‘‘ယထေ’’တျုဒါဟရတိ. တိလောကဿ လောကတ္တယဝတ္တိနော ဇနဿ ဧကဂတိ အသဟာယဂတိ ပဋိသရဏဘူတော နာထော လောကံ သတ္တလောကံ အပါယတော ပါတု ပါလေတူတိ. ဧတ္ထာတိလသိတံ ပါလနမာသီသိတန္တိ.

334. ‘ආසී’ යනාදී වශයෙන් ආශීර්වාද අලංකාරය දක්වයි. ඉෂ්ට වූ ද අභිමත වූ ද වස්තුවක් ප්‍රාර්ථනා කිරීම, පැතීම ‘ආසී’ නම් වේ යැයි මෙහි විග්‍රහ කෙරේ. ‘යථා’ යන්නෙන් උදාහරණය දක්වයි. තුන් ලෝකයෙහි වෙසෙන ජනයාට එක ම පිහිට වූ, අසහාය සරණ වූ නාථයන් වහන්සේ සත්ව ලෝකය අපායෙන් ආරක්ෂා කරත්වා! මෙහිදී අතිශයින් අපේක්ෂිත වූ ආරක්ෂාව ප්‍රාර්ථනා කරන ලද්දකි.

၃၃၄. ဣဒါနိ အာသီအလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘အာသီ’’ ဣစ္စာဒိနာ. ဣဋ္ဌဿ အတ္ထဿ ဣစ္ဆိတဝတ္ထုနော အာသီသနာ ပတ္ထနာ အာသီ နာမ သိယာ. ယထာ တတ္ထောဒါဟရဏမေဝံ. တိလောကေကဂတိ တိဘဝဿ အသဟာယသရဏဘူတော နာထော လောကသာမိ လောကံ သတ္တလောကံ အပါယတော ပါတု ရက္ခတူတိ. အာသီ နာမ ပတ္ထနာ, တဒ္ဒီပိကာပိ ဥတ္တိ တန္နာမိကာဝ ဟောတိ. ‘‘တိလောကေကဂတီ’’တိ ဣမသ္မိံ ဥဒါဟရဏေ ပါလနံ အာသီသိတံ. တိဏ္ဏံ လောကာနံ သမာဟာရောတိ စ, ဧကောယေဝ ဂတိ ပဋိသရဏန္တိ စ, တိလောကဿ ဧကဂတီတိ စ ဝါကျံ.

334. දැන් ‘ආසී’ යනාදී වශයෙන් ආශීර්වාද අලංකාරය දක්වයි. ඉෂ්ට වූ, කැමති වූ අර්ථය ප්‍රාර්ථනා කිරීම, පැතීම ‘ආසී’ නම් අලංකාරය වේ. එහි උදාහරණය මෙසේ ය: තුන් ලොවට අසහාය සරණ වූ ලෝකස්වාමී වූ නාථයන් වහන්සේ සත්ව ලෝකය අපායෙන් බේරා ගනිත්වා! ආසී යනු පැතීමයි, එය ප්‍රකාශ කරන වචනය ද ඒ නමින් ම හැඳින්වේ. ‘තිලෝකේකගති’ යන මෙම උදාහරණයෙහි ආරක්ෂා කිරීම ප්‍රාර්ථනා කර ඇත. තුන් ලෝකයෙහි එකතුව යන්න ද, එක ම පිහිට යන්න ද, තුන් ලෝකයෙහි එක ම පිහිට යන්න ද වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၃၃၅.

335.

ရသပ္ပတီတိဇနကံ, ဇာယတေ ယံ ဝိဘူသနံ;

ရသဝန္တန္တိ တံ ဉေယျံ, ရသဝန္တဝိဓာနတော.

යම් අලංකාරයක් රසය පිළිබඳ වැටහීමක් ඇති කරන්නේ ද, රසවත් ලෙස නිර්මාණය කිරීම නිසා එම අලංකාරය ‘රසවත්’ යැයි දත යුතුය.

၃၃၅. ရသဝန္တမုဒါဟရတိ ‘‘ရသ’’ဣစ္စာဒိနာ. ယံ ဝိဘူသနမလင်္ကရဏံ ရသာဘာသာဒိနော ပတီတိဇနကံ အဝဂမသမ္ပာဒကံ ဇာယတေ, တံ ဝိဘူသနံ ရသဝန္တဝိဓာနတော သမ္ပာဒနတော ‘‘ရသဝန္တ’’န္တိ ဝိညေယျံ ယထာ အတ္ထပ္ပတီတိ ဇနကော သဒ္ဒေါ ‘‘အတ္ထဝါ’’တိ.

335. ‘රස’ යනාදී වශයෙන් රසවත් අලංකාරය උදාහරණයෙන් දක්වයි. යම් අලංකරණයක් රස හෝ රසාභාසයන් පිළිබඳ අවබෝධය ඇති කරන්නේ ද, රසයෙන් යුක්ත ව සැකසීම නිසා එම අලංකාරය ‘රසවත්’ යැයි දත යුතුය. අර්ථය පිළිබඳ වැටහීමක් ඇති කරන ශබ්දය ‘අර්ථවත්’ යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙනි.

၃၃၅. ဥဒ္ဒေသေ ရသီတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌရသာလင်္ကာရံ ဒဿေတိ ‘‘ရသ’’ဣစ္စာဒိနာ. ယံ ဝိဘူသနံ ဝုတ္တာလင်္ကာရာနမန္တရေ ယော ကောစိ အလင်္ကာရော ရသပ္ပတီတိဇနကံ သိင်္ဂါရာဒိနဝဝိဓရသေသု ဧကဿ ရသဿ ဝါ တဿေဝ ရသာဘာသဿ ဝါ [Pg.314] အဝဗောဓနံ သမ္ပာဒေန္တော ဇာယတေ, တံ ဝိဘူသနံ ရသဝန္တဝိဓာနတော အတ္တနော ရသသဟိတဘာဝဿ ပကာသနတော ရသဝန္တန္တိ ရသီတိ ဉေယျန္တိ. ယထာ အတ္ထပ္ပတီတိဇနကော သဒ္ဒေါ ‘‘အတ္ထဝါ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ရသပ္ပတီတိဇနကော အလင်္ကာရော ရသဝန္တော ‘‘ရသီ’’တိ စ ဝုစ္စတိ. ရသဿ ပတီတိ စ, တံ ဇနေတီတိ စ, ရသော အဿ အတ္ထီတိ စ, ရသဝတော ဘာဝေါတိ စ, တဿ ဝိဓာနံ သမ္ပာဒနန္တိ စ ဝါကျံ.

335. උද්දේශයෙහි ‘රසී’ යනුවෙන් දක්වන ලද රසාලංකාරය ‘රස’ යනාදී වශයෙන් පෙන්වයි. පෙර කියන ලද අලංකාරයන් අතරින් යම් කිසි අලංකාරයක් ශෘංගාරāදී නව වැදෑරුම් රසයන්ගෙන් එක් රසයක හෝ එම රසයෙහි ම රසාභාසයක හෝ අවබෝධය ඇති කරමින් උපදී ද, තමන් රසය සහිත බව ප්‍රකාශ කිරීම නිසා එම අලංකාරය ‘රසවන්ත’ හෙවත් ‘රසී’ යැයි දත යුතුය. අර්ථ ප්‍රතීතිය ඇති කරන ශබ්දය ‘අර්ථවත්’ යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, රස ප්‍රතීතිය ඇති කරන අලංකාරය ‘රසවන්ත’ හෙවත් ‘රසී’ යැයි ද කියනු ලැබේ. රසය පිළිබඳ වැටහීම යන්න ද, එය ඇති කරයි යන්න ද, රසය මෙයට ඇත යන්න ද, රසවත් බවේ ස්වභාවය යන්න ද, එහි විධානය යන්න ද වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၃၃၆.

336.

ရာဂါနတဗ္ဘုတသရောဇမုခံ ဓရာယ,ပါဒါ တိလောကဂုရုနော’ဓိကဗဒ္ဓရာဂါ;

အာဒါယ နိစ္စသရသေန ကရေန ဂါဠှံ,သဉ္စုမ္ဗယန္တိ သတတာဟိတသမ္ဘမေန.

තිලෝගුරු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතිශයින් බැඳුණු රක්ත වර්ණයෙන් යුක්ත වූ ශ්‍රී පාදද්වය, රාගයෙන් නැමුණා වූ, අතිශය අද්භූත වූ පෘථිවි කාන්තාවගේ පද්මයක් බඳු මුහුණ, නිරන්තරයෙන් මෘදු වූ හස්තයෙන් තදින් ගෙන, නිරන්තරයෙන් උපදින සාදර සම්භ්‍රමයෙන් යුතුව සිප ගනිත්.

၃၃၆. ဥဒါဟရတိ ‘‘ရာဂ’’ဣစ္စာဒိ. ဓရာယ ပထဝီအင်္ဂနာယ ရာဂေန အာနတံ, မုခံ. ရာဂံ ရတ္တဝဏ္ဏံ အာနတံ နိန္နမိတံ, သရောဇံ. ပဌမေ အဗ္ဘုတသရောဇသဒိသတာယ မုခံ, တေန သမာနာဓိကရဏန္တိ ရာဂါနတေန သမာသော. ဒုတိယေ တု ရာဂါနတဉ္စ တံ အဗ္ဘုတသရောဇံ ပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ သိရီပါဒသမ္ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဥဋ္ဌဟမစ္ဆရိယပဒုမဉ္စ, တမေဝ တဿာ မုခသဒိသတ္တာ မုခန္တိ ရာဂါနတဗ္ဘုတသရောဇမုခံ. တိလောကဂုရုနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပါဒါ. ကီဒိသာ? အဓိကဗန္ဓော ရာဂေါ အနုရာဂေါ, ရတ္တဝဏ္ဏော ဝါ ယေသံ တေ, တထာဝိဓာ. နိစ္စမနဝရတံ သရသေန ရသဝတာ ကရေန ဟတ္ထေန, ရံသိနာ ဝါ ဂါဠှံ အာဒါယ ဂဟေတွာ သတတံ နိစ္စံ အာဟိတော သမ္ဘမော အာဒရော, တဒဘိမုခတာ ဝါ, တေန သဉ္စုမ္ဗယန္တိ, နိက္ခိပန္တိ ဝါ. ဧတ္ထ သိလေသရူပကေဟိ သမ္ဘောဂသိင်္ဂါရရသာဘာသော ဇနျတေ. သိင်္ဂါရော ဒုဝိဓော ဝိပ္ပလမ္ဘော, သမ္ဘောဂေါ စေတိ. တေသု ဝိပ္ပလမ္ဘောဝ သမဂ္ဂဝဏ္ဏနာဓာရတ္တာ မနောဟရော, နေဒိသော သမ္ဘောဂေါ. သမ္ဘောဂါဘာသေ တု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တထာပိ’ဟာ’ဓိဂတံ သမ္ဘောဂါဘာသောဒါဟရဏံ ဗာလပ္ပဗောဓနတ္ထံ ကိဉ္စိ ဝိစာရေဿာမ. တတြ ပါဒါနံ ကာမုကတ္တံ [Pg.315] ဓရာယ ကာမိနိတ္တဉ္စ ဝါကျသာမတ္ထိယာ ဝိညာယတေ. သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနံ ပုန ဝုတ္တံ သိယာ. အတြ ပါဒါနံ တံ ဝိညေယျံ, ရတျုက္ကံသာဘာသော ယဒိ ကဝိနာ ပဋိပါဒေတဗ္ဗော န ဘဝေယျ, တဒါ ဂါထာယမနနုပပန္နံ သိယာတိ ဧဝံဝိဓဝစနတောဝ ပါဒါ ရတျာဘာသဝန္တောတိ ဂမျတေ. ရတိယာ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝါဘာသော ဓရာကာမိနိ, ရမ္မဒေသာဒိဝိသေသာဘာဝေ အစ္ဆရိယပဒုမုဂ္ဂမနာဘာဝတော အဗ္ဘုတသရောဇသဒ္ဒသဝနေန ဂမ္မမာနာ ရမ္မဒေသာဒယော ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝါဘာသာ, ဗျဘိစာရီဘာဝါဘာသဗောဓကာနိ ကဝိဝစနာနိ အနုဘာဝါဘာသော. တထာ ဟိ ‘‘နိစ္စသရသေန ကရေန ဂါဠှံ အာဒါယာ’’တိ ကရဿ သရသတာဂါဠှဂ္ဂဟဏကထနေန ဟရိသာဒယော ဂမျန္တေ. ‘‘သတတာဟိတသမ္ဘမေနာ’’တိ ဣမိနာ ဥဿုက္ကတ္တာဒယော ပဟီယန္တီတိ ဧဝံ ဗန္ဓဝုတ္တီတိ ဝိဘာဝါဒီဟိ ဗန္ဓတ္ထာဘာသာနံ မနသိ ယော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အာနန္ဒာဘာသော, သော ရသာဘာသော သမ္ဘောဂရသာဘာသော ဝုတ္တောတိ.

336. ‘රාග’ යනාදීන් උදාහරණ දක්වයි. පෘථිවි කාන්තාවගේ (ධරණී තොමෝගේ) අනුරාගයෙන් නැමුණු මුහුණයි. රක්ත වර්ණ වූ ද පහතට නැමුණු ද නෙළුම් පියුමයි. පළමු ක්‍රමයේදී, අද්භූත නෙළුම් මලකට සමාන බැවින් මුහුණ එය හා සමානාධිකරණ වේ. එබැවින් 'රාගානත' යන්න සමඟ සමාස වේ. දෙවන ක්‍රමයේදී නම්, රාගයෙන් (අනුරාගයෙන්) නැමුණු ද, පොළොව පළාගෙන ශ්‍රී පාදයන් පිළිගැනීම පිණිස මතු වූ ආශ්චර්යවත් නෙළුම් පියුම ද වන, ඇයගේ (පොළොවේ) මුහුණට සමාන බැවින් මුහුණ නම් වූ, 'රාගානතාද්භූතසරෝජමුඛ' යන්නයි. ත්‍රෛලෝක්‍යගුරු වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයෝ ය. කෙබඳු වූ ශ්‍රී පාදයන්ද යත්? දැඩි ලෙස බැඳුණු අනුරාගය (හෝ රක්ත වර්ණය) ඇත්තා වූ, එබඳු ස්වභාවයක් ඇති ශ්‍රී පාදයෝ ය. නිරන්තරයෙන් ම සරස වූ (හෙවත් ප්‍රේමනීය වූ) හස්තයෙන් (හෝ රශ්මි මාලාවෙන්) තදින් ගෙන, සැමදා නිරන්තරයෙන් පවත්වන ලද ආදර ගෞරවයෙන් යුතුව (හෝ ඒ දෙසට නැඹුරු වූ ස්වභාවයෙන් යුතුව) සිපගනිත් (හෙවත් තබත්). මෙහි ශ්ලේෂ හා රූපක අලංකාරයන් මඟින් සම්භෝග ශෘංගාර රසාභාසය උපදවනු ලැබේ. ශෘංගාරය විප්‍රලම්භ හා සම්භෝග යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් විප්‍රලම්භය ම සම්පූර්ණ වර්ණනාවකට ආධාර වන බැවින් මනහර වේ. සම්භෝගය එබඳු නොවේ. සම්භෝගාභාසයෙහි නම් කිවයුත්තක් ම නැත. එසේ වුවද, මෙහි දක්නට ලැබෙන සම්භෝගාභාස උදාහරණය මදක් නුවණ නැත්තවුන්ගේ අවබෝධය පිණිස විමසා බලමු. එහි ශ්‍රී පාදයන්ගේ කාමුක බව ද, පෘථිවියගේ කාමිනී බව ද වාක්‍යයේ සාමර්ථ්‍යයෙන් ම වටහාගත හැකිය. වචනයෙන් ම එය ප්‍රකාශ කළහොත් පුනරුක්තියක් විය හැකිය. මෙහිදී ශ්‍රී පාදයන්ගේ එම ස්වභාවය වටහාගත යුතුය. යම් හෙයකින් කවියා විසින් උත්කෘෂ්ට රති ආභාසය ප්‍රකාශ නොකටයුතු වූයේ නම්, එවිට ගාථාව ගෙතීම නොගැලපෙන්නේ ය. එබැවින් මෙබඳු වචනයෙන් ම ශ්‍රී පාදයන් රති ආභාසයෙන් යුක්ත බව හැඟී යයි. රතියෙහි ආලම්බන විභාවāභාසය පෘථිවි කාන්තාව ය. රමණීය දේශ ආදී විශේෂයන් නොමැති විට ආශ්චර්යවත් පියුම් මතුවීමක් සිදු නොවන බැවින්, 'අද්භූත සරෝජ' (අද්භූත නෙළුම් මල) යන වචනය ඇසීමෙන් හැඟී යන රමණීය දේශ ආදිය උද්දීපන විභාවාභාසයෝ ය. ව්‍යභිචාරීභාවාභාසය හඟවන කවි වචන අනුභාවාභාසය වේ. එසේම, 'සැමදා සරස (ප්‍රේමනීය) හස්තයෙන් තදින් ගෙන' යන මෙයින්, හස්තයේ ප්‍රේමනීය බව හා තදින් වැළඳගැනීම පැවසීමෙන් හර්ෂය (සතුට) ආදී භාවයන් හැඟවේ. 'නිරන්තරයෙන් පවත්වන ලද ආදරයෙන්' යන්නෙන් උත්සුක බව ආදිය නැතිවී යන්නේ යැයි මෙසේ වූ බන්ධන වෘත්තියෙන්, විභාව ආදීන්ගෙන් බැඳුණු අර්ථයන්ගේ ආභාසයන් නිසා සිතෙහි යම් ආනන්දාභාසයක් උපදී ද, ඒ රසාභාසය 'සම්භෝග රසාභාසය' යැයි කියනු ලැබේ.

၃၃၆. ဣဒါနိ ဥဒါဟရဏံ ဒဿေန္တော ဥတ္တရိပိ ဒဿေတဗ္ဗသိင်္ဂါရဟဿကရုဏာဒိရသုဒ္ဒေသဿ အနုရူပတော သိင်္ဂါရရသယုတ္တမေဝ ဒဿေတိ ‘‘ရာဂါ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဓရာယ မဟီအင်္ဂနာယ ရာဂါနတဗ္ဘုတသရောဇမုခံ ရာဂေန အနုရာဂေန အဘိမုခံ ကတွာ နမိတံ အစ္ဆရိယဂုဏောပေတပဒုမသဒိသာနနံ နော စေ, ရတ္တဝဏ္ဏံ အာနတံ အဗ္ဘုတသရောဇသင်္ခတမုခံ တိလောကဂုရုနော ဘုဝနတ္တယာနုသာသကဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပါဒါ အဓိကဗဒ္ဓရာဂါ အဓိကဗဒ္ဓါနုရာဂဝန္တာ နော စေ, ပုဗ္ဗကမ္မေန ကတအဓိကရတ္တဝဏ္ဏာ နိစ္စသရသေန ကရေန သတတာနုရာဂယုတ္တေန ဟတ္ထေန နော စေ, အဝိကလတ္တာ သတတသမ္ပတ္တိသဟိတေန ကိရဏေန ဂါဠှံ အာဒါယ ဂါဠှံ ဂဟေတွာ နော စေ, ဖုသိတွာ သတတာဟိတသမ္ဘမေန နိစ္စံ ကတာဒရေန နော စေ, နိရန္တရာဟိတအဘိမုခဘာဝေန သဉ္စုမ္ဗယန္တိ [Pg.316] စုမ္ဗန္တိ နော စေ, ဌိတိကြိယာသာဓနတ္တေန ဖုသန္တီတိ.

336. දැන් උදාහරණ දක්වමින්, ඉදිරියෙහි ද දැක්විය යුතු ශෘංගාර, හාස්‍ය, කරුණා ආදී රසයන්ගේ අනුපිළිවෙළට අනුකූලව ශෘංගාර රසයෙන් ම යුක්ත වූවක් ම 'රාගා...' යනාදීන් දක්වයි. පෘථිවි කාන්තාවගේ අනුරාගයෙන් තමන් වෙත නැමුණු, ආශ්චර්යවත් ගුණයෙන් යුත් නෙළුම් මලක් බඳු වූ මුහුණ (නොඑසේ නම්, රතු පැහැයෙන් පහතට නැමුණු, අද්භූත නෙළුම් මලක් බඳු වූ මුහුණ), තුන් ලොවට ගුරු වූ ද තුන් භවයට ම අනුශාසනා කරන්නා වූ ද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයෝ දැඩි ලෙස බැඳුණු අනුරාගයෙන් යුක්තව (නොඑසේ නම්, පෙර පිනෙන් සිදුවූ අධික රක්ත වර්ණයෙන් යුක්තව), නිරන්තරයෙන් ම අනුරාගයෙන් යුත් ප්‍රේමනීය හස්තයෙන් (නොඑසේ නම්, කිසිදු අඩුවක් නොමැතිව නිරන්තරයෙන් ම ශෝභාවෙන් යුක්ත වූ රශ්මි කලාපයෙන්) තදින් ගෙන (නොඑසේ නම්, ස්පර්ශ කොට), නිරන්තරයෙන් පවත්වන ලද ආදරයෙන් යුතුව (නොඑසේ නම්, නිරන්තරයෙන් ඇති කරගත් අභිමුඛ භාවයෙන් යුතුව) සිපගනිත් (නොඑසේ නම්, ස්පර්ශ කරති).

ရာဂေန အနုရာဂေန အာနတံ အဘိမုခီကတမိတိ စ, အဗ္ဘုတဉ္စ တံ သရောဇဉ္စေတိ စ, တေန သဒိသတာယ အဗ္ဘုတသရောဇဉ္စ တံ မုခဉ္စေတိ စ, ရာဂါနတဉ္စ တံ အဗ္ဘုတသရောဇမုခဉ္စေတိ စ, ရာဂံ ရတ္တဝဏ္ဏံ အာနတံ နိန္နမိတိ စ, တဉ္စ တံ အဗ္ဘုတသရောဇဉ္စေတိ စ, တမေဝ တာဒိသမုခသဒိသတ္တာ မုခမိတိ စ, တိလောကဿ ဂုရူတိ စ, အဓိကံ ကတွာ ဗဒ္ဓေါ, အတ္တနော ပုဗ္ဗကမ္မေန ဝါ ကတော, ရာဂေါ အနုရာဂေါ ရတ္တဝဏ္ဏော ဝါ ယေသမိတိ စ, ရသေန အနုရာဂေန သမ္ပတ္တိယာ ဝါ သဟ ဝတ္တမာနောတိ စ, အာဟိတော ဝိဟိတော စ သော သမ္ဘမော အာဒရော တဒဘိမုခဘာဝေါ ဝါ စေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

රාගයෙන් හෙවත් අනුරාගයෙන් නැමුණු, තමා වෙත පමුණුවන ලද යන්න ද, අද්භූත ද වූ ඒ නෙළුම් පියුම ද යන්න ද, එයට සමාන බැවින් අද්භූත නෙළුම් පියුම බඳු වූ ඒ මුහුණ ද යන්න ද, රාගයෙන් නැමුණු ද වූ ඒ අද්භූත සරෝජ මුහුණ ද යන්න ද, රාගය හෙවත් රක්ත වර්ණයෙන් පහතට නැමුණු යන්න ද, ඒ අද්භූත නෙළුම් පියුම ද යන්න ද, එය ම එබඳු වූ මුහුණකට සමාන බැවින් මුහුණ යන්න ද, තුන් ලොවට ගුරු වූ යන්න ද, දැඩි කොට බැඳුණු, නොහොත් තමන්ගේ පෙර කර්මයෙන් කරන ලද, අනුරාගය හෝ රක්ත වර්ණය යමකට ඇත්ද යන්න ද, රසයෙන් (අනුරාගයෙන්) හෝ සම්පත්තියෙන් යුක්තව පවත්නේ යන්න ද, පවත්වන ලද ඒ ආදරය හෝ ඒ දෙසට හැරුණු ස්වභාවය යන්න ද මෙහි පද විග්‍රහයන් වේ.

ဧတ္ထ ‘‘ရာဂါနတာ’’တိအာဒိကေန သိလေသာလင်္ကာရေန စ ‘‘အဗ္ဘုတသရောဇမုခ’’န္တိ ရူပကာလင်္ကာရေန စ သမ္ဘောဂသိင်္ဂါရရသာဘာသော ဥပ္ပာဒီယတိ. တာဒိသံ ဣတ္ထိပုရိသာနံ သမ္ဘောဂါဘာဝေန, တဒါကာရေန စ ကပ္ပိတတ္တာ ရသာဘာသော နာမာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သိင်္ဂါရဿ အာယောဂဝိပ္ပယောဂသမ္ဘောဂဝသေန တိဝိဓတ္တေပိ အာယောဂဝိပ္ပယောဂဒွယံ ဝိပ္ပလမ္ဘမေဝါတိ ဝိပ္ပလမ္ဘော, သမ္ဘောဂေါ စေတိ ဒုဝိဓော ဟောတိ. တေသု ဝိပ္ပလမ္ဘောဝ အနူနဝဏ္ဏနာယ ဘူမိတ္တာ မနောဟရော. သမ္ဘောဂေါ ပန တာဒိသော န ဟောတိ. သမ္ဘောဂါဘာသောပိ ဟီနော ဟောတိ. ဧဝံ သန္တေ ပယောဂံ ကတွာ ကုရုမာနာယ ဝဏ္ဏနာယ ဥစိတဘာဝေန ဣဟာဓိဂတသမ္ဘောဂသိင်္ဂါရရသာဘာသေန ရသိဘူတာလင်္ကာရဿ ဥဒါဟရဏေ ရသာဘာသော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပါဒါနံ ကာမုကဘာဝါဘာသေ စ ဓရာယ ကာမိနီဘာဝါဘာသေ စ ဝါစကပဒေန အဝုတ္တေပိ ‘‘ဓရာယ ပါဒါ တိလောကဂုရုနော’’တိ ဣဒံ ဌပေတွာ ပါဏိဓမ္မပကာသကေဟိ အဝသေသပဒေဟိ ဉာယတေ.

මෙහි 'රාගානතා' යනාදී ශ්ලේෂ අලංකාරයෙන් ද 'අද්භූත සරෝජ මුඛ' යන රූපක අලංකාරයෙන් ද සම්භෝග ශෘංගාර රසාභාසය උපදවනු ලැබේ. එබඳු වූ, ස්ත්‍රී-පුරුෂයන්ගේ සම්භෝග ආභාසයෙන් ද, එම ආකාරයෙන් මවා ඇති බැවින් ද, මෙය 'රසාභාසය' නමින් දත යුතුය. ශෘංගාරය ආයෝග, විප්‍රයෝග සහ සම්භෝග වශයෙන් ත්‍රිවිධ වුව ද, ආයෝග සහ විප්‍රයෝග යන දෙක ම විප්‍රලම්භය ම වන බැවින්, එය විප්‍රලම්භය සහ සම්භෝගය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒවායින් විප්‍රලම්භය ම අඩුවක් නැති වර්ණනාවකට පසුබිම වන බැවින් මනහර වේ. සම්භෝගය වනාහි එබඳු නොවේ. සම්භෝග රසාභාසය ද හීන ස්වභාවයක් ගනී. මෙසේ වූ කල්හි, යෙදීම් කොට සිදුකරන වර්ණනාවේ සුදුසු පරිදි මෙහි දක්නට ලැබෙන සම්භෝග ශෘංගාර රසාභාසයෙන් යුත් රසිභූත අලංකාරයේ උදාහරණයෙහි රසාභාසය මෙසේ දත යුතුය. ශ්‍රී පාදයන්ගේ කාමුක භාවයේ ආභාසය ද පෘථිවියේ කාමිනී භාවයේ ආභාසය ද වචනයෙන් ම ප්‍රකාශ කොට නොමැති වුව ද, 'ධරාය පාදා තිලෝකගුරුනෝ' (පෘථිවියේ - ත්‍රෛලෝක්‍යගුරුන්ගේ ශ්‍රී පාදයෝ) යන කොටස හැර, හස්තයේ ක්‍රියාවන් දක්වන ඉතිරි පදවලින් එය වටහාගත හැකිය.

ဒွိန္နံ [Pg.317] အညမညံ ရတိအာဘာသော ‘‘အဓိကဗဒ္ဓရာဂါ ရာဂါနတ’’န္တိ ဣမေဟိ ဝုတ္တော. အယံ ရတိအာဘာသော ဣဓ ဌာယီဘာဝေါ ပုရိသရတိယာ ဣတ္ထိယာ စ, ဣတ္ထိရတိယာ ပုရိသဿ စ အာလမ္ဗဏတ္တာ ပါဒကာမုကဓရာကာမိနိယော ဒွေ အညမညံ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝါဘာသာ ဟောန္တိ. ရမ္မဒေသာဒိဝိသေသံ ဝိနာ အစ္ဆရိယပဒုမောဒယဿ အဘာဝတော အဗ္ဘုတသရောဇသဒ္ဒဿ ဥစ္စာရဏေန ဂမ္မမာနာ ရမ္မဒေသာဒယော ရတိံ ဥဒ္ဒီပယန္တီတိ ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝါဘာသာ နာမ. ‘‘နိစ္စသရသေန ကရေန ဂါဠှမာဒါယာ’’တိ ဣမိနာ ကရဿ သရသဘာဝဿ စ ဂါဠှံ ဂဟဏဿ စ ဝုတ္တတ္တာ ဟရိသာဒယော ဉာယန္တေ. ‘‘သတတာဟိတသမ္ဘမေနာ’’တိ ဣမိနာ ဥဿာဟာဒယော ဉာယန္တိ. တတ္ထ ဟရိသဥဿာဟာဒယော ဗျဘိစာရီဘာဝါဘာသာ နာမ ဟောန္တိ. တေ ဗျဘိစာရီဘာဝါဘာသေ ပကာသေန္တာနိ ယထာဝုတ္တကဝိဝစနာနိ အနုဘာဝါဘာသာ နာမာတိ ဧဝံ ဗန္ဓေ ဒိဿမာနဌာယီဘာဝဗျဘိစာရီဘာဝဝိဘာဝအနုဘာဝေဟိ အတ္ထာဝဗောဓံ ကရောန္တာနံ ပဏ္ဍိတာနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ယော သန္တောသာဘာသသင်္ခါတော ရသာဘာသော အတ္ထိ, သော ဣဓ သမ္ဘောဂရသာဘာသောတိ ကထိတောတိ. ဌာယီဘာဝါဒယော ဥပရိ အာဝိဘဝိဿန္တိ.

දෙදෙනෙකුගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වූ රති ආභාසය 'අධිකබද්ධරාගා රාගානතා' යන මේ පදයන්ගෙන් කියැවිණි. මේ රති ආභාසය මෙහි ස්ථාවර භාවය (ඨායීභාවය) වන අතර, ස්ත්‍රිය කෙරෙහි පුරුෂයාගේ රතිය ද පුරුෂයා කෙරෙහි ස්ත්‍රියගේ රතිය ද අරමුණු වන බැවින්, පාදකාමුකධරා සහ කාමිනිය යන දෙදෙනා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ආලම්බන විභාව ආභාසයෝ වෙති. රමණීය දේශ ආදී විශේෂත්වයක් නොමැතිව පුදුම උපදවන පියුමක උපත සිදු නොවන බැවින්, 'අද්භූත සරෝජ' යන වචනය උච්චාරණය කිරීමෙන් හැඟවෙන රමණීය දේශ ආදිය රතිය උද්දීපනය කරන හෙයින් 'උද්දීපන විභාව ආභාසයෝ' නම් වෙති. 'නිච්චසරසේන කරේන ගාළ්හමාදාය' යන්නෙන් අතෙහි සරස භාවය (සජල බව) සහ තදින් අල්ලා ගැනීම පැවසෙන බැවින්, හර්ෂ (සතුට) ආදිය හැඟවේ. 'සතතාහිතසම්භමේන' යන්නෙන් උත්සාහය ආදිය හැඟවෙයි. එහිදී හර්ෂය, උත්සාහය ආදිය ව්‍යභිචාරීභාව ආභාසයෝ නම් වෙති. ඒ ව්‍යභිචාරීභාව ආභාසයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ඉහත දැක්වුණු විස්තර කිරීම් අනුභාව ආභාසයෝ නම් වේ. මෙසේ බන්ධනයෙහි (කාව්‍යයෙහි) පෙනෙන ස්ථාවරභාව, ව්‍යභිචාරීභාව, විභාව සහ අනුභාවයන්ගෙන් අර්ථය වටහා ගන්නා වූ පණ්ඩිතයන්ට උපදින්නා වූ යම් සන්තෝෂ ආභාසය සංඛ්‍යාත රස ආභාසයක් ඇද්ද, එය මෙහි 'සම්භෝග රස ආභාසය' යැයි කියනු ලැබේ. ස්ථාවර භාව (ඨායීභාව) ආදිය මතුෙහි විස්තර කෙරේ.

၃၃၇.

337.

ဣစ္စာ’နုဂမ္မ ပုရိမာစရိယာနုဘာဝံ,သင်္ခေပတော နိဂဒိတော’ယ’မလင်္ကတီနံ;

ဘေဒေါ’ပရူပရိ ကဝီဟိ ဝိကပ္ပိယာနံ,ကော နာမ ပဿိတု’မလံ ခလု တာသ’မန္တံ.

මෙසේ පෙර ආචාර්යවරුන්ගේ ආනුභාවය (ක්‍රමවේදය) අනුගමනය කරමින්, කවීන් විසින් මතු මතුත් විවිධාකාරයෙන් සිතා මතා සකස් කරනු ලබන මේ අලංකාරයන්ගේ ප්‍රභේදය සංක්ෂිප්තව පවසන ලදී. සැබවින්ම ඒ අලංකාරයන්ගේ කෙළවර (අන්තය) දැකීමට සමත් වන තැනැත්තා කවුද?

ဣတိ သံဃရက္ခိတမဟာသာမိပါဒဝိရစိတေ

මෙසේ සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාදයන් වහන්සේ විසින් විරචිත...

သုဗောဓာလင်္ကာရေ

සුබෝධාලංකාරයෙහි...

အတ္ထာလင်္ကာရာဝဗောဓော နာမ

අත්ථාලංකාරාවබෝධය නම් වූ...

စတုတ္ထော ပရိစ္ဆေဒေါ.

සිව්වැනි පරිච්ඡේදයයි.

၃၃၇. ဧဝမုဒ္ဒေသာနုက္ကမေန ယထာပဋိညာတံ နိဋ္ဌပေတွာ ဣဒါနိ နိဂမနပုဗ္ဗကံ ဗဟုတ္တမေသံ နိဒ္ဒိသိတုမာဟ ‘‘ဣစ္စိ’’စ္စာဒိ. ဣတိ [Pg.318] ဣမိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ပုရိမာနံ ဒဏ္ဍီအာဒီနံ အာစရိယာနံ အာနုဘာဝံ ဗန္ဓလက္ခဏာနိ အနုဂမ္မ အနုဂန္တွာ အလင်္ကတီနမလင်္ကာရာနံ အယံ ဘေဒေါ သင်္ခေပတော နိဂဒိတော ကထိတော. သင်္ခေပတောတိ ဝုတ္တော, ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘ဥပရူပရီ’’တိအာဒိ. ဥပရူပရိ ဒီဃကာလမာရဗ္ဘ ယာဝေဒါနိ မတ္ထကမတ္ထကေ ကဝီဟိ ဝိကပ္ပိယာနံ ပဘေဒိယမာနာနံ တာသမလင်္ကတီနံ အန္တံ ပရိယန္တံ ပဿိတုံ ခလု ဧကန္တေန ကော နာမ ဇနော အလံ သမတ္ထော.

337. මෙසේ උද්දේශ අනුක්‍රමයෙන් පොරොන්දු වූ පරිදි අවසන් කර, දැන් නිගමනය පූර්වකව මේවායේ බහුල බව (බහුත්වය) දැක්වීමට 'ඉච්චි' යනාදිය පැවසීය. මෙසේ දැක්වූ පරිදි, පෙර විසූ දණ්ඩී ආදී ආචාර්යවරුන්ගේ ආනුභාවය (හොත් බන්ධන ලක්ෂණ) අනුගමනය කරමින්, අලංකාරයන්ගේ මේ ප්‍රභේදය සංක්ෂිප්තයෙන් පවසන ලදී. කුමක් හෙයින් සංක්ෂිප්තව පවසන ලද්දේ දැයි විමසන්නේ නම්, 'උපරූපරි' යනාදිය පැවසීය. මතු මතු ද දීඝ කාලයක් තිස්සේ මේ දක්වාම කවීන් විසින් විවිධ ආකාරයෙන් ප්‍රභේද කරනු ලබන්නා වූ ඒ අලංකාරයන්ගේ කෙළවර (සීමාව) දැකීමට සැබවින්ම ඒකාන්තයෙන්ම සමත් වන කවර නම් පුද්ගලයෙක් වේද?

ဣတိ မဟာသာမိနာမိကာယံ သုဗောဓာလင်္ကာရဋီကာယံ

මෙසේ මහාසාමි නම් වූ සුබෝධාලංකාර ටීකාවෙහි...

စတုတ္ထော ပရိစ္ဆေဒေါ.

සිව්වැනි පරිච්ඡේදයයි.

၃၃၇. ဧဝံ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန ယထာပဋိညာတေ အတ္ထာလင်္ကာရေ နိဋ္ဌပေတွာ ဣဒါနိ နိဂမနမုခေန ဧသံ အတ္ထာလင်္ကာရာနံ ဗဟုဘာဝံ ဒဿေတိ ‘‘ဣစ္စာနုဂမ္မ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဣတိ ယထာဝုတ္တနယေန ပုရိမာစရိယာနုဘာဝံ ပုဗ္ဗကာလိကာနံ ဒဏ္ဍီဘဒ္ဒပါဏာဒီနံ အလင်္ကာရသတ္ထသင်္ခါတာနုဘာဝံ အနုဂမ္မ အလင်္ကတီနံ အယံ ဘေဒေါ သင်္ခေပတော နိဂဒိတော မယာ ဝုတ္တော သင်္ဂဟိတော. ကသ္မာတိ စေ? ဥပရူပရိ ဒီဃကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝဇ္ဇတနာ ကဝီဟိ ရစနာကတ္တာရေဟိ ဝိကပ္ပိယာနံ အနေကပ္ပကာရတော ကပ္ပိယမာနတ္တာ ပုထက္ကရိယမာနာနံ တာသမလင်္ကတီနံ အန္တံ ပရိယန္တံ ပဿိတုံ ခလု ဧကန္တေန ကော နာမ ပုဂ္ဂလော အလံ သမတ္ထောတိ. သင်္ဂဟမနာဒိယိတွာ ကေနာပိ ပရိယန္တံ အဓိဂန္တုံ န သက္ကာတိ အဓိပ္ပာယော. ပုရေ ဘဝါတိ စ, ပုရိမာ စ တေ အာစရိယာ စေတိ စ, တေသမာနုဘာဝေါတိ စ, ဝိသေသတော အသင်္ကရတော ကပ္ပိယန္တိ စ ဝါကျံ.

337. මෙසේ උද්දේශ අනුක්‍රමයෙන් පොරොන්දු වූ පරිදි අර්ථාලංකාරයන් අවසන් කර, දැන් නිගමන මඟින් ඒ අර්ථාලංකාරයන්ගේ බහුලත්වය (බහුභාවය) 'ඉච්චානුගම්ම' යනාදියෙන් පෙන්වා දෙයි. මෙසේ ප්‍රකාශිත ක්‍රමයට, පෙර විසූ දණ්ඩී, භද්‍රපාද ආදී ආචාර්යවරුන්ගේ අලංකාර ශාස්ත්‍ර සංඛ්‍යාත ආනුභාවය අනුගමනය කරමින්, අලංකාරයන්ගේ මේ ප්‍රභේදය මා විසින් සංක්ෂිප්තව පවසන ලදී, සංග්‍රහ කරන ලදී. ඒ මන්ද යත්? මතු මතු ද දීර්ඝ කාලයක පටන් අද දක්වා කාව්‍ය රචකයන් විසින් අනේක ප්‍රකාරයෙන් කල්පනා කරනු ලබන, ප්‍රභේද කරනු ලබන ඒ අලංකාරයන්ගේ කෙළවර දැකීමට ඒකාන්තයෙන්ම සමත් වන කවර නම් පුද්ගලයෙක් වේද? සංක්ෂිප්ත සංග්‍රහයක් නොගෙන කිසිවෙකුටත් එහි කෙළවර දැකගත නොහැකි ය යන්න මෙහි අදහසයි. 'පුරේ භවා' යනු පෙර වූ යන්නයි, 'පුරිමා ච තේ ආචරියා ච' යනු පෙර විසූ ඒ ආචාර්යවරු යන්නයි, 'තේසමානුභාවෝ' යනු ඔවුන්ගේ ආනුභාවය යන්නයි, විශේෂයෙන් ව්‍යාකූලත්වයෙන් තොරව සකසනු ලැබේ යන්න වාක්‍යයයි.

ဣတိ သုဗောဓာလင်္ကာရနိဿယေ

මෙසේ සුබෝධාලංකාර නිස්සයෙහි...

စတုတ္ထော ပရိစ္ဆေဒေါ.

සිව්වැනි පරිච්ඡේදයයි.

၅. ဘာဝါဝဗောဓပရိစ္ဆေဒ

5. භාවාවබෝධ පරිච්ඡේදය

၃၃၈.

338.

ပဋိဘာနဝတာ [Pg.319] လောက-ဝေါဟာရ’မနုသာရိနာ;

တတော’စိတျသမုလ္လာသ-ဝေဒိနာ ကဝိနာ ပရံ.

ප්‍රතිභා ශක්තියෙන් යුත්, ලෝක ව්‍යවහාරය අනුගමනය කරන්නා වූ, එසේම ඖචිත්‍යයෙහි (සුදුසු බවෙහි) මනාව මතු වීම හඳුනන්නා වූ කවියා විසින්, ඉන්පසු...

၃၃၈. တဒေဝ ယထာပဋိညာတမလင်္ကာရဝိဘာဂံ ဗောဓေတွာ သမ္ပတိ ရသဝန္တာလင်္ကာရပ္ပသင်္ဂေနာဓိဂတံ ရသံ သကလ သံသာရဒုက္ခနိဿ ရဏေကနိမိတ္တဝိမုတ္တိရသေကရသဝိသုဒ္ဓသဒ္ဓမ္မာဂမဝိဂ္ဂါဟသပ္ပီဏနောဏတမတီနံ ပရမသဒ္ဓါလူနမနဓိဂတတ္တေပိ လက္ခဏမတ္တေန လောကဝေါဟာရကောသလ္လမတ္တပရိဂ္ဂဟာယ ကိဉ္စိမတ္တမုပဒိသိတုံ န သာကလ္လေန ‘‘ပဋိဘာနဝတာ’’တိအာဒိမာဟ. ပဋိဘာနံ တံတံဌာနာနုရူပပ္ပဝတ္တာ ပညာ. သာ ဟိ သရသရစနာယစ္စန္တောပကာရိကာ, တတောဝ ကဗ္ဗံ ‘‘ပဋိဘာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ပဋိဘာနဝတာ’’တိ. ကဝိနာ လောကဝေါဟာရာနုဂန္တဗ္ဗော. ယော ဟိ သကလံ လောကဝေါဟာရံ နာနုသရတိ, သော ကဝိယေဝ န ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘လောကဝေါဟာရမနုသာရိနာ’’တိ. ယတော ဩစိတျံ နာမ ကဝီနံ ပရမံ ရဟဿံ လောကဝေါဟာရေပိ ဥစိတညူယေဝ ပသံသီယတေ, သမုစိတလောကဝေါဟာရာနုသာရေနေဝ စ ဝက္ခမာနာနုက္ကမေန ဝိရစိတာ ရစနာ သစေတနာနံ ရသဿာဒါယ သမ္ပဇ္ဇတေ, တသ္မာ ဩစိတျေ သမုလ္လသတ္တံ ဒိတ္တံ ဖုဋမေဝ ဗန္ဓနံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. တတောဝစ္စန္တမောစိတျသမုလ္လာသဝေဒိနာ ကဝိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ပရံ ဩစိတျသမုလ္လာသဝေဒိနာ’’တိ. သဗ္ဗဉ္စေတံ ‘‘ကဝိနာ’’တိ ဧတ္ထ ဝိသေသနံ, ‘‘ကဝိနာ’’တိ စေတံ ‘‘နိဗန္ဓာ’’တိ ဧတ္ထ အဝုတ္တော ကတ္တာ.

338. එසේ පොරොන්දු වූ පරිදි අලංකාර විභාගය අවබෝධ කර දී, දැන් රසවත් අලංකාර ප්‍රසංගයෙන් ලැබූ රසය, සමස්ත සංසාර දුකින් මිදීමේ එකම හේතුව වූ විමුක්ති රසය නමැති ඒකාන්ත රසයෙන් යුත් විශුද්ධ සද්ධර්මයාගේ ආගමනයෙන් හා ගැඹුරු බවෙන් සතුටට පත් වූ නැමුණු සිත් ඇති, පරම ශ්‍රද්ධාවන්තයන් හට තවමත් අවබෝධ නොවුණ ද, ලක්ෂණ මාත්‍රයෙන් ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂතාව පමණක් ලබා ගැනීම පිණිස සම්පූර්ණයෙන් නොව ස්වල්ප මාත්‍රයක් උපදෙස් දීමට 'පටිභානවතා' යනාදිය පැවසීය. ප්‍රතිභානය යනු ඒ ඒ අවස්ථාවට උචිත පරිදි පවතින ප්‍රඥාවයි. එය රසවත් නිර්මාණකරණයට බෙහෙවින් උපකාරී වන බැවින් කාව්‍යය ද 'ප්‍රතිභාන' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'පටිභානවතා' යැයි පැවසීය. කවියා විසින් ලෝක ව්‍යවහාරය අනුගමනය කළ යුතුය. යමෙක් මුළුමනින්ම ලෝක ව්‍යවහාරය අනුගමනය නොකෙරේ ද, හෙතෙම කවියෙකු නොවේ. එබැවින් 'ලෝකවෝහාරමනුසාරිනා' යැයි පැවසීය. යම් හෙයකින් ඖචිත්‍යය (උචිත බව) යනු කවීන්ගේ පරම රහස වන බැවින්, ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි ද උචිත දේ දන්නා තැනැත්තාම පසසනු ලැබේ. මනා වූ ලෝක ව්‍යවහාරානුකූලව මතු කියැවෙන අනුපිළිවෙළින් සකසන ලද රචනාව සහෘදයන්ගේ රස විඳීම පිණිස පවතී. එබැවින් ඖචිත්‍යයෙහි මනා විකාශය (පිබිදීම) පැහැදිලිවම බන්ධනය (නිර්මාණය) කළ යුතුය. එබැවින් අතිශයින්ම ඖචිත්‍යයේ විකාශය හඳුනන කවියෙකු විය යුතුය. එබැවින් 'පරං ඕචිත්‍යසමුල්ලාසවේදිනා' යැයි පැවසීය. මේ සියල්ල 'කවිනා' යන්නට මෙහි විශේෂණ වන අතර, 'kavinā' යන්න මෙහි 'nibandhā' යන්නෙහි සඳහන් නොවුණු කර්තෘ පදයයි.

၃၃၈. ဧဝံ ယထာပဋိညာတာနမလင်္ကာရာနံ ဒဿနာဝသရေ ရသဝန္တာလင်္ကာရပ္ပသင်္ဂေနာဓိဂတနဝဝိဓသိင်္ဂါရာဒိရသေ သကလသံသာရဒုက္ခနိဿရဏအသဟာယကရဏဘူတဝိမုတ္တိရသေန ဧကရသဘူတေ အတိပဏီတေ သဒ္ဓမ္မာမတရသေယေဝ လုဒ္ဓါနံ သဒ္ဓါဗာဟုလ္လသုဒ္ဓသံယမာနံ ဝိမုခေပိ [Pg.320] လက္ခဏမတ္တပရိညာဏေန လောကဝေါဟာရေသု အသမ္မောဟတ္ထံ သင်္ခေပေန ဒဿေတုကာမော ဣဒါနိ ‘‘ပဋိဘာနဝတာ’’ဣစ္စာဒိမာဟ. ပဋိဘာနဝတာ သရသရစနာယ အစ္စန္တောပကာရဋ္ဌာနောစိတပညာဝိသေသဝတာ လောကဝေါဟာရမနုသာရိနာ သကလလောကေ ဝေါဟာရာနုရူပမနုဂတေန တတော ယသ္မာ ဩစိတျံ နာမ ဟဒယတော အဗဟိ ကာတဗ္ဗံ, ရဟဿမိဝ ဗန္ဓတော ဝိယောဇနီယံ န ဟောတိ. တသ္မာ ပရမတိသယေန ဩစိတျသမုလ္လာသဝေဒိနာ ဥစိတဘာဝေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္ထဿ ဥဒ္ဒီပနဿေဝ အနုရူပပ္ပကာရေန ဣဋ္ဌတ္ထဿ သမုလ္လာသနံ ဒိတ္တိံ ဇာနန္တေန ကဝိနာ ဗန္ဓကာရကေန နိဗန္ဓာတိ သမ္ဗန္ဓော. ပဋိဘာ ပဋိဘာနန္တိ ပညာယေတံ နာမံ, တတော ဇာတကဗ္ဗဿပိ ပဋိဘာတိ ဝုစ္စမာနတ္တာ အယံ ပညာဝိသေသော ရစနာယ အစ္စန္တောပကာရောတိ ဉာတဗ္ဗော. ပဋိဘာနမဿတ္ထီတိ စ, လောကဿ ဝေါဟာရောတိ စ, တံ အနုဂစ္ဆတိ သီလေနာတိ စ, ဩစိတျေန သမုလ္လာသောတိ စ, တံ ဝိဇာနာတိ သီလေနာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

338. මෙලෙස පොරොන්දු වූ පරිදි අලංකාරයන් දක්වන අවස්ථාවෙහිදී, ‘රසවත් අලංකාරය’ පිළිබඳ ප්‍රසංගයෙන් ලැබුණු නවවිධ ශෘංගාරාදී රසයන් කෙරෙහි ද, සකල සංසාර දුකින් එතෙර වීමට එකම උපකාරය වූ විමුක්ති රසයෙන් යුක්ත ව ඒකාත්මික වූ (එක් රසයක් බවට පත් වූ), අතිශයින් ප්‍රණීත වූ සද්ධර්ම නමැති අමෘත රසයෙහි ම ඇලුම් කරන්නා වූ, ශ්‍රද්ධා බහුල වූ ද පිරිසිදු සංයමයෙන් යුක්ත වූ ද උදවිය (මෙම ලෞකික රසයන් කෙරෙහි) අකමැති වුව ද, ලක්ෂණ පමණක් දැනගැනීමෙන් ලෝක ව්‍යවහාරයන්හි මුළා නොවීම පිණිස සංක්ෂේපයෙන් දැක්වීමට කැමැත්තේ, දැන් ‘පටිභානවතා’ (ප්‍රතිභා ශක්තිය ඇත්තා විසින්) යනාදිය පැවසීය. ‘පටිභානවතා’ යනු සාරවත් නිර්මාණයකට අතිශයින් උපකාරී වන, අවස්ථාවට සුදුසු වූ විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ, ලෝක ව්‍යවහාරය අනුගමනය කරන්නා වූ, මුළු ලොවෙහි ව්‍යවහාරයට අනුකූල ව පවත්නා වූ (අර්ථයයි). එසේ ම, යම් හෙයකින් ඖචිත්‍යය (සුදුසු බව) නම් හදවතින් බැහැර නොකළ යුත්තකි, රහසක් බන්ධනයෙන් මිදිය නොහැක්කාක් මෙනි. එබැවින් අතිශයින් ම ඖචිත්‍යයෙහි උද්දීප්තිය දන්නා වූ, සුදුසු පරිදි පැවසීමට බලාපොරොත්තු වන අර්ථය තවදුරටත් මතු කර දැක්වීමක් මෙන්, അනුරූප ක්‍රමයකින් අභිමත අර්ථය මැනවින් ප්‍රකාශ කිරීම හෙවත් දීප්තිමත් කිරීම දන්නා වූ කවියා (නිර්මාණකරුවා) විසින් ‘බන්ධනය කළ යුතුය’ (නිර්මාණය කළ යුතුය) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘පටිභා’ හෝ ‘පටිභාන’ යනු ප්‍රඥාවට නමකි. එයින් උපදින කාව්‍යය ද ‘ප්‍රතිභා සහිත’ යැයි කියනු ලබන බැවින්, මෙම විශිෂ්ට ප්‍රඥාව නිර්මාණයට අතිශයින් උපකාරී වන බව දත යුතුය. ‘ප්‍රතිභා ශක්තිය මොහුට ඇත’ යන අර්ථයෙන් ‘පටිභානවා’ ද, ලෝකයාගේ ව්‍යවහාරය ‘ලෝක ව්‍යවහාරය’ ද, එය අනුගමනය කිරීම ස්වභාවය කොට ඇත්තේ ‘ලෝකව්‍යවහාරානුසාරී’ ද, ඖචිත්‍යයෙන් යුතුව මැනවින් ප්‍රකාශ කිරීම ‘ඖචිත්‍ය සමුල්ලාසය’ ද, එය මැනවින් දන්නා ස්වභාවය ඇත්තේ ‘ඖචිත්‍යසමුල්ලාසවේදී’ ද යනු මෙහි විග්‍රහයන් වේ.

၃၃၉.

339.

ဌာယီသမ္ဗန္ဓိနော ဘာဝ-ဝိဘာဝါ သာနုဘာဝကာ;

သမ္ပဇ္ဇန္တိ နိဗန္ဓာ တေ, ရသဿာဒါယ သာဓုနံ.

ස්ථායී භාවයන් හා සම්බන්ධ වූ ද, අනුභාවයන් සහිත වූ ද ඒ භාව සහ විභාවයෝ කාව්‍ය නිර්මාණයන්හි යොදනු ලැබූ විට සත්පුරුෂයන්ගේ රස විඳීම පිණිස පවතිත්.

၃၃၉. ‘‘ဌာယိ’’စ္စာဒိ. ဌာယိနော ဝက္ခမာနရတျာဒယော တေဟိ သဟ သမ္ဗန္ဓော ဝိဘာဝါဒီဟိ ယောဂေ ရတျာဒီနမဿာဒိယတ္တမာနီယမာနတ္တာ ဧတေသမတ္ထီတိ ဌာယီသမ္ဗန္ဓိနော. သဟ အနုဘာဝေဟိ ဝက္ခမာနလက္ခဏေဟီတိ သာနုဘာဝကာ, ဘာဝေါ ဝိဘာဝေါ စ, ဝက္ခမာနော ဘာဝေန ဘာဝါဘာသောပိ ဣမိနာဝ သင်္ဂဟိတော, ရသဿာဒါယ သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

339. ‘ඨායී’ යනාදියයි. ස්ථායී භාවයෝ නම් මතු කියනු ලබන රති (ඇල්ම) ආදියයි. ඔවුන් සමඟ සම්බන්ධය, විභාවාදිය යෙදීමෙන් රති ආදිය රස විඳිය හැකි තත්ත්වයට පමුණුවනු ලබන බැවින්, මොවුන්ට ඒ සම්බන්ධය ඇත යන අරුතින් ‘ඨායීසම්බන්ධිනෝ’ (ස්ථායී සම්බන්ධීහු) නම් වෙති. මතු කියනු ලබන ලක්ෂණවලින් යුත් අනුභාවයන් සමඟ පවත්නා බැවින් ‘සානුභාවකා’ (අනුභාව සහිත වූවෝ) වෙති. භාවය ද විභාවය ද (මෙහි ගැනේ). මතු කියනු ලබන භාවය මඟින් භාවාභාසය ද මෙයින් ම සංග්‍රහ කරනු ලැබේ. රසය විඳීම පිණිස පවතිත් යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၃၃၉. ‘‘ဌာယိ’’စ္စာဒိ. ဌာယီသမ္ဗန္ဓိနော ဌာယီပဒေန, တေန ဝါစ္စရတိဟာသာဒိအတ္ထေန ဝါ သမ္ဗန္ဓုပဂတာ သာနုဘာဝကာ ဝက္ခမာနာနုဘာဝေဟိ သဟ ပဝတ္တာ ဘာဝဝိဘာဝါ ဝက္ခမာနဘာဝဝိဘာဝါ နိဗန္ဓာ ဝုတ္တဂုဏောပေတကဝိနာ ဗန္ဓိတာ ဧကတ္ထ အာဟရိတွာ ဒဿိတာ သာဓုနံ ဣဿာဒိဒေါသရဟိတာနံ သဇ္ဇနာနံ ရသဿာဒါယ သိင်္ဂါရာဒိဝက္ခမာနရသဿ အဿာဒနတ္ထံ သမ္ပဇ္ဇန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ. ဣမာယ ဂါထာယ ဌာယီဘာဝေါ ဗျဘိစာရီဘာဝေါ ကေဝလဘာဝေါ ဝိဘာဝေါ အနုဘာဝေါ ရသော စေတိ ဣမေ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ ဘဝန္တိ, ကထန္တိ စေ? ဘာဝဝိဘာဝါနံ ‘‘ဌာယီသမ္ဗန္ဓိနော’’တိ ဝိသေသနံ ဘဝတိ, တေန ဘာဝဿ ဌာယီ စ သော ဘာဝေါ စေတိ စ ဌာယီပဒေန သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဌာယီဘာဝေါ စ, ပုန ဗျဘိစာရီဘာဝေ သတိ ‘‘ဌာယီဘာဝေါ’’တိ ဣမဿ သာဓကတ္တာ ဣမဿေဝ ဌာယီဘာဝပဒဿ ပယောဂသာမတ္ထိယေန ဂမ္မမာနော ဗျဘိစာရီဘာဝေါ စ, ပုန ဌာယီပဒေန သမာသမကတွာ ဝိသုံ ဒဿိတဘာဝသဒ္ဒသုတိယာ ဌာယီဘာဝဗျဘိစာရီဘာဝေဟိ အညော ဘာဝေါ စ, တထာ ဧဝ ဌာယီပဒေန ဝါစ္စရတိဟာသာဒိအတ္ထဿ ဥပ္ပတ္တိဥဒ္ဒီပနဒွယံ ဝိဘူတံ ကတွာ သဇ္ဇေတွာ ဌိတတ္တာ တေဟိ ရတိဟာသာဒီဟိ အတ္ထေဟိ သမ္ဗန္ဓိနော အာလမ္ဗဏဥဒ္ဒီပနသင်္ခတဝိဝိဓဝိဘာဝါ စ, ဧဝမေဝ သာနုဘာဝကပဒေန သမာယောဂေန ဒဿိတာနုဘာဝေါ စ, ‘‘ရသဿာဒါယာ’’တိ ဣမိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌရသော စာတိ ဧဝမိမေ ဌာယီဘာဝါဒယော ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. ဌာယိနာ သဟ သမ္ဗန္ဓောတိ စ, သော ဧတေသမတ္ထီတိ စ, ဘာဝေါ စ ဝိဘာဝေါ စေတိ စ, သဟ အနုဘာဝေဟိ ဝတ္တန္တီတိ စ, ရသဿ အဿာဒေါတိ စ ဝါကျံ.

339. ‘ඨායී’ යනාදියයි. ස්ථායී සම්බන්ධීහු නම් ‘ඨායී’ පදයෙන්, නැතහොත් එයින් කියැවෙන රති, හාස ආදී අර්ථයන් හා සම්බන්ධතාවයට පත් වූ ද, ‘සානුභාවකා’ යනු මතු කියනු ලබන අනුභාවයන් සමඟ පවත්නා වූ ද, භාව සහ විභාවයෝ නම් මතු කියනු ලබන භාවයන් හා විභාවයන් ය. ‘නිබන්ධනයෝ’ යනු ඉහත කී ගුණවලින් යුත් කවියා විසින් බන්ධනය කරන ලද, එක්තැනකට ගෙන හැර දක්වන ලද (භාව විභාවාදියයි). ‘සාධූනං’ යනු ඊර්ෂ්‍යා ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර සත්පුරුෂයන්ගේ ‘රසස්සාදාය’ එනම් ශෘංගාරාදී වශයෙන් මතු කියනු ලබන රසයන් රස විඳීම පිණිස ‘සම්පජ්ජන්ති’ පවතිත් (සිදු වෙත්) යන්නයි. මෙම ගාථාවෙන් ස්ථායීභාවය, ව්‍යභිචාරීභාවය, කේවලභාවය (සාමාන්‍ය භාවය), විභාවය, අනුභාවය සහ රසය යන මොහු දක්වන ලදහ. ඒ කෙසේද යත්? භාව සහ විභාවයන්ට ‘ඨායීසම්බන්ධිනෝ’ යන්න විශේෂණයක් වෙයි. එයින් භාවය සම්බන්ධයෙන්, ‘ස්ථායී වූ ද ඒ භාවය ද’ යනුවෙන් ‘ඨායී’ පදය සමඟ සම්බන්ධ වන බැවින් ‘ස්ථායීභාවය’ ද, නැවත ව්‍යභිචාරීභාවය ඇති කල්හි ‘ස්ථායීභාවය’ යන්න මෙයට උපකාරී වන බැවින්, මෙම ‘ස්ථායීභාව’ පදයේ ම යෙදීමේ සාමර්ථ්‍යයෙන් ගම්‍ය වන ‘ව්‍යභිචාරීභාවය’ ද, නැවත ‘ඨායී’ පදය සමඟ සමාස නොකොට වෙන් කොට දක්වන ලද ‘භාව’ ශබ්දය ඇසීමෙන් ස්ථායීභාව හා ව්‍යභිචාරීභාවයන්ගෙන් වෙනස් වූ (කේවල) භාවය ද, එසේම ‘ඨායී’ පදයෙන් කියැවෙන රති, හාස ආදී අර්ථයන්ගේ උත්පත්ති සහ උද්දීපන යන දෙක පැහැදිලි කොට සකස් කොට තිබෙන බැවින්, ඒ රති, හාස ආදී අර්ථයන් හා සම්බන්ධ වූ, ආලම්බන සහ උද්දීපන සංඛ්‍යාත විවිධ ‘විභාවයන්’ ද, එමෙන්ම ‘සානුභාවක’ පදයේ එකතුවෙන් දක්වන ලද ‘අනුභාවය’ ද, ‘රසස්සාදාය’ යන්නෙන් දක්වන ලද ‘රසය’ ද යන මෙසේ මේ ස්ථායීභාවාදිය දක්වන ලදහ. ‘ස්ථායී (භාවය) සමඟ සම්බන්ධය’ ද, ‘එය මොවුන්ට ඇත’ යන්න ද, ‘භාවය ද විභාවය ද’ යන්න ද, ‘අනුභාවයන් සමඟ පවතිත්’ යන්න ද, ‘රසයෙහි රස විඳීම’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

ဘာဝအဓိပ္ပာယ

භාවයන් පිළිබඳ අදහස

၃၄၀.

340.

စိတ္တဝုတ္တိဝိသေသာ တု, ဘာဝယန္တိ ရသေ ယတော;

ရတျာဒယော တတော ဘာဝ-သဒ္ဒေန ပရိကိတ္တိတာ.

යම් හෙයකින් චිත්ත වෘත්ති විශේෂයෝ (සිතේ පැවැත්මේ විශේෂතා) රසයන් උපදවන්නාහු (හෙවත් රසයන් පතුරුවන්නාහු) වෙත් ද, එබැවින් රති (ඇල්ම) ආදිය ‘භාව’ යන ශබ්දයෙන් හඳුන්වනු ලබති.

၃၄၀. ဣဒါနိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု ဌာယာဒီဟိ ဘာဝဝိဘာဝါနုဘာဝရသေသု ပဌမံ ဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ ဘာဝသဒ္ဒမနွတ္ထယတိ ‘‘စိတ္တ’’ဣစ္စာဒိနာ. စိတ္တဿ ဝုတ္တိယော ရမဏဟသနာဒိအာကာရေန ပဝတ္တိယော, တာဝ ဝိသေသာ ဝိသိဋ္ဌသဘာဝတ္ထာတိ စိတ္တဝုတ္တိဝိသေသာ. [Pg.322] ရတျာဒယော ဌာယီဗျဘိစာရီသာတ္တိကာ. တုသဒ္ဒေါ ဝိသေသေ. ယတော ရသေ သိင်္ဂါရာဒယော ဘာဝယန္တိ နိပ္ဖာဒေန္တိ. တတော ဘာဝသဒ္ဒေန ပရိကိတ္တိတာ ဘရတာဒီဟိ ကထိတာ. ဧတ္ထ ဟိ ဏျန္တော ဘူဓာတု ကရဏေ ဝတ္တတေ. ယတော စာယံ န ကေဝလံ ကရဏေယေဝ ဝတ္တတေ, အထ ခေါ ဗျာပနေ, ပဋိပါဒနေ စ, တသ္မာဿ ပဋိဘာနံ စိတ္တံ ဘာဝယန္တိ ဗျာပေန္တိ. အထ ဝါ ကဝိနော လောကဋ္ဌိတိဉာဏလက္ခဏံ အဓိပ္ပာယံ ဘာဝယန္တိ ပဋိပါဒေန္တီတိ ဘာဝါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

340. දැන් ඉහත දැක්වූ පරිදි ස්ථායී ආදී භාව, විභාව, අනුභාව සහ රසයන් අතරින් ප්‍රථමයෙන් ම ‘භාවය’ පැහැදිලි කරනු පිණිස ‘චිත්ත’ යනාදී ගාථාවෙන් ‘භාව’ ශබ්දයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි. චිත්තයාගේ වෘත්තීන් නම් ඇලීම, සිනාසීම ආදී ආකාරයෙන් පැවැත්මයි. ඒවායේ ම සුවිශේෂී ස්වභාවයන් ඇති බැවින් ‘චිත්තවෘත්ති විශේෂ’ නම් වේ. රති ආදිය නම් ස්ථායී, ව්‍යභිචාරී සහ සාත්ත්වික භාවයන් ය. ‘තු’ ශබ්දය විශේෂ අර්ථයෙහි වැටේ. යම් හෙයකින් ශෘංගාරාදී රසයන් ‘භාවයන්’ මඟින් උපදවනු ලබයි ද, එබැවින් භරත ආදී මුනිවරුන් විසින් ‘භාව’ ශබ්දයෙන් පවසන ලදහ. මෙහි ‘ණ්ය’ ප්‍රත්‍යය පර වූ ‘භූ’ ධාතුව ‘කිරීම’ (නිෂ්පාදනය කිරීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. යම් හෙයකින් මෙය කිරීමෙහි පමණක් නොව, පැතිරවීමෙහි සහ අවබෝධ කරවීමෙහි ද වැටෙන බැවින්, එහෙයින් එය (භාවය) ප්‍රඥාවන්තයාගේ සිත පතුරුවයි (සිතෙහි පැතිරෙයි). නැතහොත් කවියාගේ ලෝක ස්වභාවය පිළිබඳ ඥාන ලක්ෂණ කොට ඇති අදහස ප්‍රකාශ කරයි (අවබෝධ කරවයි) යන අරුතින් ‘භාව’ නම් වේ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

၃၄၀. ဣဒါနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု ဌာယီဘာဝါဒီသု ဌာယီအာဒီနံ တိဏ္ဏံ သာဓာရဏော ဘာဝေါ နာမ ဧသောတိ ဒဿေန္တော အနွတ္ထဝသေန ဒဿေတိ ‘‘စိတ္တ’’ဣစ္စာဒိ. စိတ္တဝုတ္တိဝိသေသာ တု စိတ္တဿ ဥတ္တရိ ဝက္ခမာနာရမ္မဏဟသနသောစနာဒီဟိ, နိဗ္ဗေဒါဒီဟိ, ထမ္ဘာဒီဟိ စ အာကာရေဟိ ပဝတ္တိသင်္ခါတာ အညမညံ အသင်္ကရာကာရသင်္ခါတာ ဝိသေသာ ပန ဌာယီဗျဘိစာရီသာတ္တိကာ ယတော ယသ္မာ ရသေ သိင်္ဂါရာဒိရသေ ဘာဝယန္တိ နိပ္ဖာဒေန္တိ ကရောန္တိ. နော စေ, ရသေ သိင်္ဂါရာဒိရသဝိသယေ ပဏ္ဍိတာနံ စိတ္တံ ဘာဝယန္တိ ဗျာပနံ ကရောန္တိ. နော စေ, တသ္မိံယေဝ ရသဝိသယေ ကဝိနော လောကသဘာဝံ ဝိသယံ ကတွာ ပဝတ္တဉာဏလက္ခဏံ အဓိပ္ပာယံ ဘာဝယန္တိ ပဋိပါဒနံ ကရောန္တိ. တတော ဘာဝသဒ္ဒေန ဟေတုကတ္တရိ နိပ္ဖန္နေန ရတျာဒယော ရတိဟာသာဒယော ပရိကိတ္တိတာ ဘရတာဒီဟိ ဝုတ္တာ ဟောန္တီတိ. ‘‘ရတျာဒယော’’တိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန ဟာသာဒယော ဌာယီဘာဝါ စ, နိဗ္ဗေဒါဒယော ဗျဘိစာရီဘာဝါ စ, ထမ္ဘပလယာဒယော သာတ္တိကဘာဝါ စ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. စိတ္တဿ ဝုတ္တိယောတိ စ, တာ ဧဝ ဝိသေသာတိ စ, ဘာဝေါ ဣတိ သဒ္ဒေါတိ စ ဝါကျံ.

340. දැන් දක්වන ලද ස්ථායීභාවාදින් අතරින් ස්ථායී ආදී තිදෙනාට ම සාධාරණ වූ ‘භාව’ නම් මෙසේ යැයි දක්වමින්, අර්ථයට ගැළපෙන පරිදි ‘චිත්ත’ යනාදිය දක්වයි. චිත්ත වෘත්ති විශේෂයන් යනු සිතෙහි මතු කියනු ලබන ඇලීම, සිනාසීම, ශෝක කිරීම් ආදියෙන් ද, නිර්වේද ආදියෙන් ද, ස්තම්භ ආදී ආකාරවලින් ද පැවැත්ම යැයි කියනු ලබන, එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවන ආකාරවලින් යුත් විශේෂතා වන අතර, ස්ථායී, ව්‍යභිචාරී සහ සාත්ත්වික භාවයෝ යම් හෙයකින් ශෘංගාරාදී රසයෙහි (රසය) උපදවන්නාහු ද, එසේ නොවේ නම්, ශෘංගාරාදී රස විෂයෙහි පණ්ඩිතයන්ගේ සිත ව්‍යාප්ත කරත් ද, එසේත් නොවේ නම්, එම රස විෂයෙහි ම කවියාගේ ලෝක ස්වභාවය අරමුණු කොට පවත්නා වූ ඥාන ලක්ෂණ සහිත අදහස මතු කර දක්වත් ද (අවබෝධ කරවත් ද), එබැවින් ‘භාව’ ශබ්දයෙන් රති, හාස ආදීහු භරත මුනිවරුන් විසින් පවසන ලදහ. ‘රත්‍යාදයෝ’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් හාස ආදී ස්ථායී භාවයන් ද, නිර්වේද ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන් ද, ස්තම්භ, ප්‍රලය ආදී සාත්ත්වික භාවයන් ද සංග්‍රහ කරන ලදැයි දත යුතුය. ‘චිත්තයාගේ වෘත්තීහු’ යන්න ද, ‘ඒවා ම සුවිශේෂීහු’ යන්න ද, ‘භාව යන ශබ්දය’ යන්න ද මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

ဌာယီဘာဝအဓိပ္ပာယ

ස්ථායීභාවයන් පිළිබඳ අදහස

၃၄၁.

341.

ဝိရောဓိနာ’ညဘာဝေန,[Pg.323] ယော ဘာဝေါ န တိရောဟိတော;

သီလေန တိဋ္ဌတိ’စ္စေ’သော,ဌာယီဘာဝေါတိ သဒ္ဒိတော.

විරුද්ධ වූ වෙනත් භාවයකින් යම් භාවයක් වැසී නොයන්නේ ද, තමාගේ ස්වභාවයෙන් ම පවතින්නේ ද, එය 'ස්ථායීභාවය' යැයි කියනු ලැබේ.

၃၄၁. ဌာယာဒိကေ တိဝိဓေ ဘာဝေ ကမေနာဟ ‘‘ဝိရောဓိနာ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဝိရောဓိနာ အညေန ဇိဂုစ္ဆာဒိနာ ဘာဝေန ယော ဘာဝေါ ရတျာဒိကော န တိရောဟိတော နစ္ဆာဒိတော, ဧသော ဘာဝေါ အနုစ္ဆိဇ္ဇမာနတ္တာ ဧဝ တိဋ္ဌတိ သီလေနာတိ, ဌာယီ ဧဝ ဘာဝေါတိ ဌာယီဘာဝေါတိ သဒ္ဒိတော ကထိတော. ယော ဘာဝါဒီဟိ အာလောကိတဿာဒံ နီတော သမာနီတော, သော သာမာဇိကေဟိ အဿာဒိယမာနတ္တာ ရသောတိ ဝုစ္စတိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘သဝိဘာဝ’’ဣစ္စာဒိ.

341. ස්ථායී ආදී වූ ත්‍රිවිධ භාවයන් අතුරෙන් පිළිවෙළින් 'විරෝධිනා' යනාදිය පැවසුණි. විරුද්ධ වූ, පිළිකුල (ජිගුච්ඡා) ආදී වෙනත් භාවයකින් රතිය (ප්‍රේමය) ආදී යම් භාවයක් වැසී නොයන්නේ ද, නොවැසෙන්නේ ද, ඒ භාවය නොසිඳී පවතින ස්වභාවයෙන් ම පවතින බැවින්, එය ස්ථායී භාවය ම වන හෙයින් 'ස්ථායීභාවය' යැයි කියනු ලැබේ, ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ. යම් භාවයක් විභාව ආදියෙන් රස විඳිය හැකි තත්ත්වයට පමුණුවන ලද්දේ ද, එය ප්‍රේක්ෂකයන් (සාමාජිකයන්) විසින් රස විඳිනු ලබන බැවින් 'රසය' යැයි කියනු ලැබේ. 'සවිභාව' යනාදී වශයෙන් ඉදිරියෙහි පවසනු ඇත.

၃၄၁. ဣဒါနိ ဌာယီအာဒိကေ တိဝိဓဘာဝေ ကမေန နိဒ္ဒိသတိ ‘‘ဝိရောဓိ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဝိရောဓိနာ အညဘာဝေန ရတိဟာသာဒီနံ ဝိရုဒ္ဓေန ဇိဂုစ္ဆာဒိနာ အညဘာဝေန ယော ဘာဝေါ ရတိဟာသာဒိကော တိရောဟိတော န ဗျဝဟိတော န ဟောတိ, ဧသော ဝိရုဒ္ဓဘာဝေန အဗျဝဟိတော ဘာဝေါ တိဋ္ဌတိ သီလေနာတိ ဣမိနာ အတ္ထေန ဌာယီ နာမ ဟောတီတိ ကတွာ ဌာယီဘာဝေါတိ သဒ္ဒိတော ကထိတောတိ. ယော ဝိဘာဝါနုဘာဝါဒီဟိ အဿာဒနီယတ္တံ ပါပိတော သဗ္ဘေဟိ အဿာဒနီယတ္တာ ရသောတိ ဝုစ္စတိ, သော ဌာယီ နာမာတိ ဝုစ္စတိ. အညော စ သော ဘာဝေါ စေတိ စ, တိရော ကယိရိတ္ထာတိ စ, ဌာယီ စ သော ဘာဝေါ စေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

341. දැන් ස්ථායී ආදී ත්‍රිවිධ භාවයන් පිළිවෙළින් 'විරෝධී' යනාදී වශයෙන් දක්වයි. රති, හාස ආදියට විරුද්ධ වූ පිළිකුල (ජිගුච්ඡා) ආදී වෙනත් භාවයකින් රති, හාස ආදී යම් භාවයක් වැසී නොයන්නේ ද, බාධාවක් නොවන්නේ ද, විරුද්ධ භාවයෙන් බාධා නොලත් මේ භාවය ස්වභාවයෙන් ම පවතින බැවින් යන අර්ථයෙන් 'ස්ථායී' නම් වේ. එබැවින් 'ස්ථායීභාවය' යැයි කියනු ලැබේ, ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ. විභාව, අනුභාව ආදියෙන් රස විඳිය හැකි තත්ත්වයට පමුණුවන ලද, සියල්ලන් විසින් රස විඳිනු ලබන බැවින් 'රසය' යැයි කියනු ලබන යමක් වේ ද, එය 'ස්ථායී' නම් වේ. 'අඤ්ඤෝ ච සෝ භාවෝ චේති' ද, 'තිරෝ කයيرිට්ඨාති' ද, 'ඨායී ච සෝ භාවෝ චේති' ද යනු මෙහි විග්‍රහයන් ය.

ဌာယီဘာဝပ္ပဘေဒဥဒ္ဒေသ

ස්ථායීභාව ප්‍රභේදයන් දැක්වීම

၃၄၂.

342.

ရတိဟာသာ စ သောကော စ,ကောဓုဿာဟဘယ’မ္ပိ စ;

ဇိဂုစ္ဆာဝိမှယာ စေဝ,သမော စ နဝ ဌာယိနော.

රතිය (ප්‍රේමය), හාසය (සිනහව), සෝකය, ක්‍රෝධය, උත්සාහය, භය ද, ජිගුච්ඡාව (පිළිකුල), විස්මය මෙන් ම ශමසමය (ශාන්තිය) ද යන මේවා නව ස්ථායී භාවයෝ වෙති.

၃၄၂. ရတျာဒီနံ [Pg.324] နဝန္နမေဝ ဌာယိတွံ သမ္ဘဝတီတျာဟ ‘‘ရတိ’’စ္စာဒိ. သမော စေတိ ဧဝံ ဌာယိနော နဝါတိ ယောဇနာ. နဝေဝေတေ သကသကဝိဘာဝါနုဘာဝေဟိ သမုလ္လာသိတာ ဝိသုမ္ပိ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ ကဝိနာ, အဘိနေတဗ္ဗာ စ နဋေန, တထာ သေသဘာဝါပိ. တတ္ထ ယဒိ ပနာယံ ရတိ အသေသဣတ္ထိပုရိသဂုဏယုတ္တာနံ ဣတ္ထိပုရိသာနံ အညမညံ ဇနိတာ, စန္ဒာဒီဟိ ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝေဟိ ဥဒ္ဒီပိတာ, ဥဿုက္ကတာဒိဗာဓကေဟိ အနုဘာဝေဟိ ပရိပေါသိတာ, သကသကာနုဘာဝသာမတ္ထိယာ ပတီယမာနေဟိ အနေကရူပေဟိ ဗျဘိစာရီဟိ စိတ္တတာ သိယာ, တဒါ တု ဌာယီ ရတိ နဋာဘိနယေန, သုဗန္ဓသဝနေန ဝါ သဗ္ဘေဟိ အဿာဒိယမာနာ သိင်္ဂါရရသတ္တမာပဇ္ဇတေ. ဧဝံ ယထာယောဂံ ဟာသာဒိဌာယီဘာဝါနံ ဟဿရသာဒိဘာဝါပဇ္ဇနေ ယုတ္တိံ သမန္နေယျ.

342. රති ආදී නවයකට ම ස්ථායීභාවය ඇති වන බව දැක්වීම සඳහා 'රති' යනාදිය පැවසුණි. 'සමෝ ච' (ශමසමය ද) යන්නෙන් ස්ථායී භාවයෝ නවයක් වෙති යි මෙසේ සම්බන්ධ වේ. ස්වකීය ස්වකීය විභාවයන් හා අනුභාවයන් විසින් මනාව මතු කරන ලද මේ නවය ම කවියා විසින් වෙන් වෙන් වශයෙන් බන්ධනය කළ යුතු ය (ලිවිය යුතු ය). නළුවා විසින් රඟ දැක්විය යුතු ය. සෙසු භාවයන් ද එසේ ම ය. එහිදී, සියලු ස්ත්‍රී පුරුෂ ගුණවලින් යුත් ස්ත්‍රී පුරුෂයන් අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් උපදින්නා වූ, චන්ද්‍රයා ආදී උද්දීපන විභාවයන්ගෙන් උද්දීප්ත කරනු ලබන්නා වූ, උත්සුකබව ආදී අනුභාවයන්ගෙන් පෝෂණය කරනු ලබන්නා වූ, ස්වකීය ස්වකීය අනුභාවයන්ගේ ශක්තියෙන් වැටහෙන්නා වූ අනේකවිධ ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් විචිත්‍රවත් වූ යම් මේ රතියක් වේ ද, එකල්හි ස්ථායී වූ ඒ රතිය නළුවාගේ රංගනයෙන් හෝ මනා බන්ධනයන් (කාව්‍යයන්) ශ්‍රවණය කිරීමෙන් සියල්ලන් විසින් රස විඳිනු ලබන 'ශෘංගාර රසය' බවට පත්වේ. මෙසේ ම යෝග්‍ය පරිදි හාස ආදී සෙසු ස්ථායීභාවයන් හාස්‍ය රස ආදී තත්ත්වයන්ට පත්වීමේ ක්‍රමය ද ගළපා ගත යුතු ය.

၃၄၂. ဌာယီဘာဝေါ နာမ ရတျာဒယော နဝေဝေတိ ဒဿေတုံ ‘‘ရတိဟာသာ’’တိအာဒိမာဟ. ရတိဟာသာ စ သောကော စ ကောဓုဿာဟဘယမ္ပိ စ ဇိဂုစ္ဆာဝိမှယာ စေဝ သမော သန္တဂုဏော စာတိ ဧဝံ ဌာယိနော နဝ ဟောန္တိ. ဣမေသံ ရတျာဒီနံ နဝန္နံ သရူပကထနံ ‘‘သိင်္ဂါရဟဿကရုဏာ’’တိအာဒိကာယ ဥဒ္ဒေသဂါထာယ အနန္တရေ နိဒ္ဒေသေ ပါကဋော ဟောတိ. ရတိ စ ဟာသော စာတိ စ, ကောဓော စ ဥဿာဟော စ ဘယဉ္စေတိ စ, ဇိဂုစ္ဆာ စ ဝိမှယာ စေတိ စ ဝါကျံ. ဣမေ နဝ စ ဧဝံ ဗျဘိစာရီဘာဝသာတ္တိကာဘာဝေါ စေတိ ဣမေ ယထာသကမနုရူပဝိဘာဝါနုဘာဝေဟိ ဒိတ္တံ ကတွာ ပစ္စေကံ ကဝိနာ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ, နဋေန ဂဟေတွာ ဒဿိတဗ္ဗာ စ. ဣမေသု တိဝိဓဘာဝေသု အယံ ရတိ အသေသပုမိတ္ထိဂုဏေဟိ ယုတ္တေဟိ နရနာရီဟိ အညမညံ ဥပ္ပာဒိတာ, စန္ဒာဒီဟိ ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝေဟိ ဥဒ္ဒီပိတာ, ဥဿာဟာဒိပကာသကကာယိကဝါစသိကပယောဂသင်္ခါတာနုဘာဝေန ပေါသိတာ, သကသကာနုဘာဝသာမတ္ထိယေဟိ ဂမ္မမာနာနေကပ္ပကာရဗျဘိစာရီဘာဝေဟိ ဝိစိတ္တကတာ [Pg.325] ဟောတိ. ဤဒိသာ’ယံ ရတိ နဋဿ အဘိနယေန စ ပသတ္ထဗန္ဓသဝနေန စ သဗ္ဘေဟိ အဿာဒိယမာနသိင်္ဂါရာဒိရသတ္တံ ပါပုဏာတီတိ ဝိညာတဗ္ဗာ. ဟာသာဒီနံ သေသဌာယီဘာဝါနံ ဟဿရသာဒိဘာဝါပတ္တိယံ ယုတ္တိ ဧဝံ ယထာရဟံ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

342. ස්ථායීභාවයන් නම් රති ආදී නවය ම බව දැක්වීම සඳහා 'රතිහාසා' යනාදිය පවසන ලදී. රතිය, හාසය, සෝකය, ක්‍රෝධය, උත්සාහය, භය ද, ජිගුච්ඡාව, විස්මය සහ ශාන්ත ගුණයෙන් යුත් ශමය ද වශයෙන් ස්ථායීභාවයෝ නවයක් වෙති. රති ආදී මේ නවයේ ස්වරූපය ප්‍රකාශ කිරීම 'ශෘංගාරහාස්‍යකරුණා' යනාදී උද්දේශ ගාථාවට අනතුරුව එන නිර්දේශයෙහි පැහැදිලි වේ. 'රති ච හාසෝ චාති ච', 'කෝධෝ ච උස්සාහෝ ච භයඤ්චේති ච', 'ජිගුච්ඡා ච විම්හයා චේති ච' යනු මෙහි වාක්‍ය සම්බන්ධයයි. මේ නවය ද, එසේ ම ව්‍යභිචාරීභාවය හා සාත්විකභාවය ද යන මොහු ස්වකීය සුදුසු විභාවයන් හා අනුභාවයන්ගෙන් තේජවත් කරනු ලැබ, කවියා විසින් වෙන් වෙන් ව බන්ධනය කළ යුතු ය (ලිවිය යුතු ය). නළුවා විසින් ද ගෙන දැක්විය යුතු ය. මේ ත්‍රිවිධ භාවයන් අතුරෙන්, සියලු ස්ත්‍රී පුරුෂ ගුණවලින් යුත් ස්ත්‍රී පුරුෂයන් විසින් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් උපදවන ලද්දා වූ, චන්ද්‍රයා ආදී උද්දීපන විභාවයන්ගෙන් උද්දීප්ත කරනු ලැබූ, උත්සාහය ආදිය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ කායික වාචසික ප්‍රයෝග සංඛ්‍යාත අනුභාවයෙන් පෝෂණය කරන ලද්දා වූ, තමා තමාගේ අනුභාවයන්ගේ ශක්තියෙන් හැඟවෙන නොයෙක් ආකාර ව්‍යභිචාරීභාවයන්ගෙන් විචිත්‍රවත් කරන ලද්දා වූ මේ රතිය, නළුවාගේ අභිනයෙන් ද, ප්‍රශස්ත කාව්‍ය බන්ධනයන් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ද සියල්ලන් විසින් රස විඳිනු ලබන ශෘංගාරාදී රසභාවයට පැමිණේ යැයි දත යුතු ය. හාස ආදී සෙසු ස්ථායීභාවයන් හාස්‍ය රස ආදී තත්ත්වයට පැමිණීමේ ක්‍රමය ද මෙසේ ම සුදුසු පරිදි දත යුතු ය.

ဗျဘိစာရီဘာဝအဓိပ္ပာယ

ව්‍යභිචාරීභාව පිළිබඳ අදහස

၃၄၃.

343.

တိရောဘာဝါဝိဘာဝါဒိ-ဝိသေသေနာ’ဘိမုချတော;

ယေတေ စရန္တိ သီလေန,တေ ဟောန္တိ ဗျဘိစာရိနော.

වැසීයාම (තිරෝභාවය) සහ මතු වීම (ආවිර්භාවය) ආදී විශේෂතාවලින් යුක්ත ව, අභිමුඛ ව පවතින ස්වභාවයෙන් යම් මේ භාවයන් හැසිරෙත් ද (පවතිත් ද), ඔවුහු 'ව්‍යභිචාරීභාවයෝ' වෙති.

၃၄၃. ဗျဘိစာရိနော အာဟ ‘‘တိရောဘာဝ’’ဣစ္စာဒိနာ. တိရောဘာဝေါ ဌာယီနံ ဧကဿာပိ ဘာဝဿ နိဗ္ဗေဒါဒိနော အစိရဋ္ဌာယိတာ စ အာဝိဘာဝေါ ပါကဋတာ စ နာနာရသနိဿယတ္တာ တေ အာဒယော ယဿ. အာဒိသဒ္ဒေန ဌာယီဓမ္မဿ သုခဒုက္ခာဒိရူပဿ ဂဟဏံ, သောဝ ဝိသေသော, တေန. ဌာယီဓမ္မဿ သုခဒုက္ခရူပဿ ဂဟဏံ, အတ္တနော ဓမ္မဿ သုခဒုက္ခရူပဿ ဌာယိနိ သမာရောပနဉ္စာဘိမုချံ. တထာ ဟိ ရတိယံ ပရိသမော သုခါနုဝိဒ္ဓေါ ဘဝတိ, သောကေ ဒုက္ခာနုဝိဒ္ဓေါ. ရတိယံ သုခသဘာဝါပိ ဂိလာနိပ္ပဘုတယော ဗျဘိစာရိနော သကမ္မံ ဒုက္ခမိမံ သမာရောပယန္တေဝ. တတော တေန အဘိမုခဘာဝေန ယေ ဧတေ ဘာဝါ သီလေန စရန္တိ ပဝတ္တန္တိ, တေ ဗျဘိစာရိနော ဟောန္တီတိ.

343. 'තිරෝභාව' යනාදී වශයෙන් ව්‍යභිචාරී භාවයන් පිළිබඳව පවසයි. තිරෝභාවය යනු ස්ථායීභාවයන් අතුරෙන් එක් භාවයක වුව ද පවතින නිර්වේද (කලකිරීම) ආදියේ නොබෝ වෙලාවක් පැවති නැතිවී යාමේ ස්වභාවය යි. ආවිර්භාවය යනු විවිධ රසයන් ඇසුරු කරන බැවින් ප්‍රකට වීම යි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් සුඛ දුක්ඛාදී ස්වරූපී ස්ථායී ධර්මයන් ගැනීම අදහස් වේ. ඒ සුවිශේෂත්වය එයින් දැක්වේ. සැප දුක් ස්වරූපී ස්ථායී ධර්මයන් ගැනීම ද, තමාගේ සැප දුක් ස්වරූපී ධර්මයන් ස්ථායීභාවය කෙරෙහි ආරෝපණය කිරීම ද අභිමුඛත්වය (ප්‍රමුඛත්වය) යි. එසේ ම ය, රතියේ දී විඩාව සැපයෙන් මිශ්‍ර වූවක් වෙයි, සෝකයේ දී දුකෙන් මිශ්‍ර වූවක් වෙයි. රතිය සුඛ ස්වභාවී වුව ද, ගිලන් බව ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයෝ තමා සතු මේ දුක එහි ආරෝපණය කරති. එහෙයින්, ඒ අභිමුඛ භාවයෙන් යුක්ත ව ස්වභාවයෙන් ම හැසිරෙන්නා වූ, පවතින්නා වූ යම් මේ භාවයන් වෙත් ද, ඔවුහු ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

၃၄၃. ဣဒါနိ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန ဗျဘိစာရီဘာဝေ လက္ခဏတော ဒဿေတိ ‘‘တိရောဘာဝါ’’ဣစ္စာဒိနာ. တိရောဘာဝါဝိဘာဝါဒိဝိသေသေန ဗျဘိစာရီဘာဝါနံ အတ္တနော အနေကရသံ နိဿာယ ပဝတ္တတ္တာ, လောကဿ ဘိန္နရုစိကတ္တာ စ ကိသ္မိဉ္စိ ဌာယီဘာဝေ ဗျဘိစာရီဘာဝါနမတ္တနော ဂုဏဿ လီနတ္တဉ္စ ကိသ္မိဉ္စိ တဿေဝ ဂုဏဿ ပါကဋတ္တဉ္စာတိအာဒိကေန ဝိသေသေန [Pg.326] အဘိမုချတော ဌာယီဘာဝါနံ သုခဒုက္ခရူပံ အတ္တနိ စ အတ္တနော သုခဒုက္ခရူပံ ဌာယီဘာဝေသု စ အာရောပနသင်္ခါတေန အဘိမုခဘာဝေန ယေတေ ဘာဝါ သီလေန စရန္တိ ပကတိယာ ပဝတ္တန္တိ, တေ ဘာဝါ ဗျဘိစာရိနော နာမ ဟောန္တီတိ. ဧဝမေဝ ပီဠာ သရူပေန ဧကော ပရိသမသင်္ခတဗျဘိစာရီဘာဝေါ ရတိယံ သဂုဏေန လီနော သုခါနုဝိဒ္ဓေါ ဟုတွာ, သောကေ သဂုဏေန ပါကဋော ဒုက္ခာနုဝိဒ္ဓေါ စ ဟုတွာ ပဝတ္တတေ. ဧဝမေဝ သုခသဘာဝရတိယံ ဂိလာနာဒယော ဗျဘိစာရိနော သကိယံ ဒုက္ခသရူပံ အာရောပေန္တီတိ ကတွာ တိရောဘာဝဝိဘာဝါဒိဝိသေသေန အဘိမုခံ ပဝတ္တန္တိ. တိရောဘဝနမိတိ စ, အာဝိဘဝနမိတိ စ, တိရောဘာဝေါ စ အာဝိဘာဝေါ စေတိ စ, တေ အာဒယော ယဿ ဌာယီဘာဝေသု ဝိဇ္ဇမာနာနံ သုခဒုက္ခသဘာဝါနံ အတ္တနိ အာရောပနဿေတိ စ, သောယေဝ ဝိသေသောတိ စ, အဘိမုခါနံ ဘာဝေါတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဗျဘိစာရီပဒေ ဝိသဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထေ အဘိသဒ္ဒေါ အဘိမုခဘာဝေ ဝတ္တတိ.

343. දැන් උදෙස් (නිරූපණ) අනුපිළිවෙළින් 'තිරෝභාව...' යනාදීන් ව්‍යභිචාරීභාවයන් ලක්ෂණ වශයෙන් දක්වයි. සැඟවීම (තිරෝභාවය) සහ මතු වීම (ආවීර්භාවය) ආදී විශේෂයන්ගෙන් ද, ව්‍යභිචාරීභාවයන් තමන්ගේ නොයෙක් රසයන් ඇසුරු කොට පැවතීම නිසා ද, ලෝකයාගේ රුචිය විවිධ බැවින් ද, කිසියම් ස්ථායීභාවයක දී ව්‍යභිචාරීභාවයන්ගේ තමන්ගේ ගුණය සැඟවී පැවතීම ද, කිසියම් තැනක එම ගුණය ම ප්‍රකට වීම ද යන ආදී විශේෂයෙන් අභිමුඛ ව ස්ථායීභාවයන්ගේ සුඛ-දුක්ඛ ස්වරූපය තමන් කෙරෙහි ද, තමන්ගේ සුඛ-දුක්ඛ ස්වරූපය ස්ථායීභාවයන් කෙරෙහි ද ආරෝපණය කිරීම් සංඛ්‍යාත අභිමුඛභාවයෙන් යම් මේ භාවයෝ ස්වභාවයෙන් හැසිරෙත් ද (හෙවත් ප්‍රකෘතියෙන් පවතිත් ද), ඒ භාවයෝ 'ව්‍යභිචාරීහු' නම් වෙති. එසේ ම, පීඩාව (ක්ලේශය) ස්වරූපයෙන් එකක් වූ, ශ්‍රමය (වෙහෙස) නමැති ව්‍යභිචාරීභාවය, රතිය (ප්‍රේමය) කෙරෙහි ස්වකීය ගුණයෙන් සැඟවී සැපයෙන් යුක්ත ව ද, ශෝකය කෙරෙහි ස්වකීය ගුණයෙන් ප්‍රකට ව දුකෙන් යුක්ත ව ද පවතී. එසේ ම, සුඛ ස්වභාවය ඇති රතිය කෙරෙහි ගිලාන (රෝගී) ආදී ව්‍යභිචාරීහු තමන්ගේ දුක්ඛ ස්වරූපය ආරෝපණය කරති යි සලකා, සැඟවීම, මතු වීම ආදී විශේෂයෙන් අභිමුඛ ව පවතිති. 'තිරෝභවනය' යනු ද, 'ආවිර්භවනය' යනු ද, තිරෝභාවය හා ආවීර්භාවය යනු ද, ඒවා ආදී කොට ඇත්තා වූ, ස්ථායීභාවයන් කෙරෙහි පවත්නා සුඛ-දුක්ඛ ස්වභාවයන් තමන් කෙරෙහි ආරෝපණය කිරීම යනු ද, එය ම විශේෂය යනු ද, අභිමුඛ වූවන්ගේ පැවැත්ම යනු ද විග්‍රහයයි. 'ව්‍යභිචාරී' යන පදයෙහි 'වි' යන්න විශේෂ අර්ථයෙහි ද, 'අභි' යන්න අභිමුඛභාවයෙහි ද වැටේ.

ဗျဘိစာရီဘာဝပ္ပဘေဒ

ව්‍යභිචාරීභාව ප්‍රභේදය

၃၄၄.

344.

နိဗ္ဗေဒေါ တက္ကသင်္ကာ သမ-ဓိတိဇဠတာ ဒီနတုဂ္ဂါလသတ္တံ,သုတ္တံ တာသော ဂိလာနု’ဿုကဟရိသ-သတိဿာဝိသာဒါဗဟိတ္ထာ.

නිර්වේදය, තර්කය, ශංකාව, ශ්‍රමය, ධෘතිය, ජඩතාව, දීනතාව, උග්‍රතාව, ආලස්‍යය, සුප්තය, ත්‍රාසය, ගිලානිය, උත්සුකය, හර්ෂය, ස්මෘතිය, ඊර්ෂ්‍යාව, විෂාදය සහ අවහිත්ථාව ද,

စိန္တာ ဂဗ္ဗာ’ပမာရော’မရိသမဒ-မတုမ္မာဒမောဟာ ဝိဗောဓော,နိဒ္ဒါဝေဂါ သဗိဠံ မရဏ-သစပလာဗျာဓိ တေတ္တိံသမေ’တေ.

චින්තාව, ගර්වය, අපස්මාරය, അමර්ෂය, මදය, මතිය, උන්මාදය, මෝහය, විබෝධය, නිද්‍රාව, ආවේගය, බීළාව ද සමග මරණය, චපලතාව සහ ව්‍යාධිය යන මේවා තිස්තුනක් වෙති.

၃၄၄. တေ ဒဿေတိ ‘‘နိဗ္ဗေဒေါ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဒီနတုဂ္ဂါလသတ္တန္တိ ဒီနတာ စ ဥဂ္ဂတဉ္စ အာလသတ္တဉ္စ, ဂိလာနိ ဥဿုကဣတိ [Pg.327] ဥဿုက္ကံ. စပလဣတိ စာပလ္လံ, သဟ စပလေန သစပလော, သော စာယံ ဗျာဓိ စ, မရဏဉ္စ သစပလဗျာဓိ စ သမာဟာရေ. တဉ္စ သဟ ဗိဠာယ ဝတ္တတီတိ သဗိဠန္တိ ဧတေ ယထာဝုတ္တဗျဘိစာရီဘာဝါ တေတ္တိံသ ဟောန္တီတိ. ဥဿာဟဝတာ ဝီရရသော တံဝသေနေဝ အဿာဒီယတိ. ဘီရုနာ တု သောဝ ဘယာနကရသဝသေနေတိ လောကသဘာဝဿ အနေကတ္တာ တဒတ္ထမေတေ ဗျဘိစာရိနော ဧကေကဿရသဿ ဗဟဝေါ ဝဏ္ဏနီယာ, ယတော တံဝဏ္ဏနာဒွါရေန သဗ္ဗောပိ တေသု ကိဉ္စိ အဿာဒေတီတိ. တတ္ထ ယသ္မာ ပန မာရဏောပဂတဝေရိဒဿနမေကမေဝ တင်္ခဏေယေဝ ဘိန္နံ ပကတိဝသေန ဘီရုနော ဘယဿ ဟေတု, သင်္ဂါမလောလဿ တု ဥဿာဟနိမိတ္တံ သိယာ. တထာ နဋေန ကတံ ဝိကတမာဘရဏံ ကြိယာဝါ နီစပကတီနံ ဌာယိနော ဟာသဿ ဟေတု, ဂမ္ဘီရပကတီနံ ဗျဘိစာရိနော ဟာသဿ, တသ္မာ ဘာဝေ ဝဏ္ဏယတာ ကဝိနာ ဘာဝါ တထာ ဝဏ္ဏနီယာ, ယထောစိတျပရိပေါသော သိယာ. ဩစိတျဘင်္ဂေါ တု မဟတာ ဝါယာမေန ပရိဟရိတဗ္ဗော.

344. ඒවා 'නිර්වේද' යනාදීන් දක්වයි. 'දීනතුග්ගාලසත්තං' යනු දීනතාව ද, උග්‍රතාව ද, ආලස්‍යය ද වේ. 'ගිලානි උස්සුක' යනු උත්සුක බව (උත්සුක්කය) යි. 'චපල' යනු චාපල්‍යය (චපල බව) යි. චපල බව හා සහිත වූයේ 'සචපල' වේ. ඒ සචපල බව ද, ව්‍යාධිය ද, මරණය ද 'සචපලව්‍යාධි' යනුවෙන් සමාහාර (එක්වීමක්) වේ. එය ද 'බීළා' (ලජ්ජාව) හා සමග පවතින බැවින් 'සබීළං' නම් වේ. මෙසේ කී ව්‍යභිචාරීභාවයෝ තිස්තුනක් වෙති. උත්සාහවන්තයා විසින් වීරරසය ඒ අනුව ම විඳිනු ලැබෙයි. බියගුල්ලා විසින් වනාහි එය ම භයානක රසය වශයෙන් විඳිනු ලැබෙයි. මෙසේ ලෝක ස්වභාවයේ නානාවිධ බව නිසා ඒ සඳහා මේ ව්‍යභිචාරීහු එක එක රසයෙහි බොහෝ සෙයින් වර්ණනා කටයුතු වෙති. යම් හෙයකින් ඒ වර්ණනා ද්වාරයෙන් සියල්ලෝ ම ඔවුන් කෙරෙහි යම් රසයක් විඳිත් ද එහෙයිනි. එහි යම් හෙයකින් මරණයට පත් වෛරී පුද්ගලයකු දැකීම එක ම කරුණක් වුව ද, එසැනින් ම වෙනස් වන ප්‍රකෘති ස්වභාවය අනුව බියගුල්ලාට බියට හේතු වන අතර, යුද්ධයට ලොල් වූවහුට උත්සාහයට නිමිත්තක් විය හැක. එසේ ම, නළුවෙකු විසින් කරන ලද විකෘති ආභරණ පැළඳීම හෝ ක්‍රියාව හීන ප්‍රකෘති ඇත්තවුන්ගේ ස්ථාවර හිනාවට (හාසයට) හේතු වන අතර, ගැඹුරු ප්‍රකෘති ඇත්තවුන්ගේ ව්‍යභිචාරී හාසයට (තාවකාලික සිනහවට) හේතු වේ. එබැවින් භාවයන් වර්ණනා කරන කවියා විසින් භාවයන් එසේ වර්ණනා කළ යුතු ය; ඒ සුදුසු පරිදි පෝෂණය වන පරිදිය. ඖචිත්‍යය (සුදුසු බව) බිඳී යාම වනාහි මහත් උත්සාහයකින් වළක්වා ගත යුතුය.

တေသု နိဗ္ဗေဒေါ အတ္တာဝမာနနံ. တဿ စ ဣတ္ထီနဉ္စ နီစာနဉ္စ ဒါလိဒ္ဒိယံ ဝိဘာဝေါ, ယောဂီနံ တု တတွသံဝေဒနံ ဝိဘာဝေါ, အဿုပတနစိန္တာဒယော ဧတ္ထ အနုဘာဝါ.

ඒවා අතුරින් නිර්වේදය යනු තමා අවමන් කර ගැනීමයි. ස්ත්‍රීන්ට සහ පහත් අයට දරිද්‍රතාව එහි විභාවය වන අතර, යෝගීන්ට තත්ත්වාවබෝධය (සත්‍යය වැටහීම) විභාවය වේ. කඳුළු වැටීම, කල්පනා කිරීම ආදිය මෙහි අනුභාවයෝ වෙති.

တက္ကော ဝိတက္ကနံ. တဿ သန္ဒေဟော ဝိဘာဝေါ, သိရောကမ္ပာဒိ အနုဘာဝေါ.

තර්කය යනු විතර්කනය කිරීමයි. එහි විභාවය සන්දේහය (සැකය) වන අතර, හිස සැලීම ආදිය අනුභාවය වේ.

သင်္ကာယ ဝိရုဒ္ဓစရဏံ ဝိဘာဝေါ, ကမ္ပာဒယော အနုဘာဝေါ.

ශංකාවට (සැකයට) විරුද්ධ ව හැසිරීම විභාවය වන අතර, වෙව්ලීම ආදිය අනුභාවය වේ.

သမော ခေဒေါ. တတ္ထ ဂတျာဒိ ဝိဘာဝေါ, သေဒါဒိ အနုဘာဝေါ.

ශ්‍රමය යනු වෙහෙසයි. එහි ගමන ආදිය විභාවය වන අතර, දහඩිය දැමීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ဓိတိ သန္တောသော. ဉာဏာဒိ ဝိဘာဝေါ, အနုဘာဝေါ ဘောဂါလောလတာဒိ.

ධෘතිය යනු සන්තෝෂයයි. ඥානය ආදිය එහි විභාවය වන අතර, භෝගයන්හි නිර්ලෝභී බව ආදිය අනුභාවය වේ.

ဇဠတာ [Pg.328] အပ္ပဋိပတ္တိ. တဿာ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဒဿနာဒိ ဝိဘာဝေါ, အနိမိသနယနာလောစနာဒိ အနုဘာဝေါ.

ජඩතාව යනු අවබෝධයක් නොමැති කමයි (අප්‍රතිපත්තියයි). ඇයට ඉෂ්ට අනිෂ්ට දේ දැකීම ආදිය විභාවය වන අතර, ඇසිපිය නොහෙළා බැලීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ဒီနတာ စေတသော အနောဇတာ. တဿာ ဝိဘာဝေါ ဒုဂ္ဂတတာဒိ, အနုဘာဝေါ မလိနဝတ္ထတာဒိ.

දීනතාව යනු සිතේ තෙදක් නොමැති කමයි. ඇයට දුගී බව ආදිය විභාවය වන අතර, කිලුටු ඇඳුම් ඇඳීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ဥဂ္ဂတာ ဒါရုဏတ္တံ. တဿာ ဝိဘာဝေါ ဗလဝါပရာဓာဒိ, တဿ အနုဘာဝေါ တဇ္ဇနာဒိ.

උග්‍රතාව යනු දරුණු බවයි. ඇයට බරපතළ අපරාධ ආදිය විභාවය වන අතර, එහි අනුභාවය තර්ජනය කිරීම් ආදියයි.

အာလသတ္တဿ ပရိသမာဒိ ဝိဘာဝေါ, ဇိမှတာဒိ အနုဘာဝေါ.

ආලස්‍යයට (කම්මැලිකමට) ශ්‍රමය ආදිය විභාවය වන අතර, ඇඟ මැලි කැඩීම ආදිය අනුභාවය වේ.

သုတ္တဿ နိဒ္ဒါ ဝိဘာဝေါ, တဿာဒါဒယော အနုဘာဝေါ.

සුප්තයට (නින්දට) නිද්‍රාව විභාවය වන අතර, සිහින දැකීම ආදිය එහි අනුභාවය වේ.

တာသော စိတ္တက္ခောဘော. ဝိဘာဝေါ အဿ ဂဇ္ဇိတာဒိ, ကမ္ပနာဒိ အနုဘာဝေါ.

ත්‍රාසය යනු සිතේ තැතිගැන්මයි. මෙයට විභාවය ගෙරවීම (අකුණු ගැසීම) ආදිය වන අතර, වෙව්ලීම ආදිය අනුභාවය වේ.

အာယာသပိပါသာဒိ ဝိဘာဝေါ ဂိလာနိယာ, ဝိဝဏ္ဏတာဒယော အနုဘာဝေါ.

ආයාසය, පිපාසය ආදිය ගිලානියට (ලෙඩවීමට) විභාවය වන අතර, පැහැය වෙනස් වීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ကာလက္ခမတာ ဥဿုကံ. ဝိဘာဝေါ တဿ ရမဏီယဒဿနိစ္ဆာဒိ, အနုဘာဝေါ တုရိတတာဒိ.

කාලය නොඉවසන සුලු බව උත්සුකයයි. එහි විභාවය රමණීය දේ දැකීමේ කැමැත්ත ආදිය වන අතර, කලබලකාරී බව ආදිය අනුභාවය වේ.

စေတောပသာဒေါ ဟရိတော. တတြ ဥဿဝါဒိ ဝိဘာဝေါ, အဿုသေဒါဒယော အနုဘာဝေါ.

සිතේ පැහැදීම හර්ෂයයි. එහි උත්සව ආදිය විභාවය වන අතර, කඳුළු වැගිරීම, දහඩිය දැමීම ආදිය අනුභාවය වේ.

သဒိသဒဿနာဒိ ဝိဘာဝေါ သတိယာ, အနုဘာဝေါ ဘမုသမုန္နမနာဒိ.

සමාන දේ දැකීම ආදිය ස්මෘතියට (මතකයට) විභාවය වන අතර, ඇහිබැමි ඉහළ නැංවීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ပရေသမုက္ကံသာသဟနတာ ဣဿာ. တဿာ ဒုဇ္ဇနတ္တဂဗ္ဗာဒယော ဝိဘာဝေါ, ဒေါသကထနာဝဇာနနာဒယော အနုဘာဝေါ.

අන්‍යයන්ගේ උත්කෘෂ්ටභාවය (දියුණුව) නොඉවසීම ඊර්ෂ්‍යාවයි. ඇයට දුර්ජන බව, අභිමානය ආදිය විභාවය වන අතර, දොස් කීම, අවඥා කිරීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ဝိသာဒေါ ခေဒေါ. ဝိဘာဝေါ တဿ အာရဒ္ဓကာရိယာသိဒ္ဓါဒိ, ဗာဓယတာပါဒိ အနုဘာဝေါ.

විෂාදය යනු කනගාටුවයි. එහි විභාවය ආරම්භ කළ කටයුතු අසාර්ථක වීම ආදිය වන අතර, දුක් වීම, තැවීම ආදිය අනුභාවය වේ.

အဗဟိတ္ထာ ကာယသံဝရဏံ. တဿာ ဝိဘာဝေါ လဇ္ဇာဒိ, အနုဘာဝေါ’ညဝိကြိယာ.

අවහිත්ථාව යනු ශරීරයේ ඉරියව් සැඟවීමයි. ඇයට විභාවය ලජ්ජාව ආදිය වන අතර, වෙනත් විකාරයන් පෙන්වීම අනුභාවය වේ.

စိန္တာ [Pg.329] ဣဋ္ဌာလာဘာဒီဟိ, အနုဘာဝေါ မုကုလိတနယနာဒိ.

චින්තාව යනු ඉෂ්ට දේ නොලැබීම ආදිය නිසා ඇති වන්නකි, දෑස් පියාගැනීම ආදිය එහි අනුභාවය වේ.

ဂဗ္ဗော အဘိမာနော. ဝိဘာဝေါဿ ဣဿရိယာဒိ, အနုဘာဝေါ အဝဇာနနာဒိ.

ගර්වය යනු අභිමානයයි. මෙයට විභාවය ඓශ්චර්යය ආදිය වන අතර, පහත් කොට සැලකීම ආදිය අනුභාවය වේ.

အပမာရော ဂါဟရုက္ခာဒီဟိ, ဘူပါတာဒယော ဧတ္ထ အနုဘာဝေါ.

අපස්මාරය යනු ග්‍රහයන් වැහීම, ගස්වලින් වැටීම ආදිය නිසා ඇති වන්නකි. මෙහි අනුභාවය බිම වැටීම ආදියයි.

အမရိသော အက္ခမတာ. ဝိဘာဝေါ အဿာဝမာနနာဒိ, သိရောကမ္ပနတဇ္ဇနာဒယော အနုဘာဝေါ.

අමර්ෂය යනු නොඉවසීමයි. මෙයට විභාවය අවමන් ලැබීම ආදිය වන අතර, හිස සැලීම, තර්ජනය කිරීම ආදිය අනුභාවය වේ.

မဒေါ ပမာဒုက္ကံသော. တဿ ဝိဘာဝေါ ပါနံ, စလမာနင်္ဂဝစောဂတိဟာသာဒယော အနုဘာဝေါ.

මදය යනු ප්‍රමාදයේ අධික බවයි. එහි විභාවය සුරාපානය වන අතර, අවයව සෙලවීම, වචන පැටලීම, ගමන අස්ථාවර වීම සහ සිනාසීම ආදිය අනුභාවය වේ.

မတိ ကင်္ခစ္ဆေဒေါ. ဥပဒေသာဒိ ဝိဘာဝေါ, မုခဝိကာသာဒိ ဧတ္ထ အနုဘာဝေါ.

මතිය යනු සැක දුරු කිරීමයි. උපදෙස් ලැබීම ආදිය එහි විභාවය වන අතර, මුහුණ පැහැදීම ආදිය මෙහි අනුභාවය වේ.

အသမေက္ခိတကာရိတာ ဥမ္မာဒေါ. တဿ ဝိဘာဝေါ သန္နိပါတဂဟဏာဒိ, အဋ္ဌာနရုဒိတဂီတဟာသာဒယော အနုဘာဝေါ.

උන්මාදය යනු නොවිමසා කටයුතු කිරීමයි. එහි විභාවය සන්නිපාත රෝගය, ග්‍රහ බලපෑම් ආදිය වන අතර, නොසුදුසු තැනක හැඬීම, ගීත ගැයීම සහ සිනාසීම ආදිය අනුභාවය වේ.

မောဟော ဘယာဒီဟိ, အနုဘာဝေါ ထမ္ဘကမ္ပာဒိ.

මෝහය යනු බිය ආදිය නිසා ඇති වන්නකි, ගල් ගැසීම, වෙව්ලීම ආදිය එහි අනුභාවය වේ.

ဒုရာစာရာဒီဟိ ဗိဠံ, အဓောမုခတာဒိ အနုဘာဝေါ.

බීළාව යනු දුරාචාරය ආදිය නිසා ඇති වන්නකි, මුහුණ බිමට හරවා ගැනීම ආදිය එහි අනුභාවය වේ.

မရဏံ ဝိဘာဝအနုဘာဝေဟိ သုပသိဒ္ဓံ.

මරණය යනු විභාවයන්ගෙන් සහ අනුභාවයන්ගෙන් ඉතා ප්‍රසිද්ධ වූවකි.

စပလတာ ရာဂဒေါသာဒီဟိ, သစ္ဆန္ဒစရဏာဒိ အနုဘာဝေါ. ဗျာဓိ ပါကဋော.

චපලතාව යනු රාගය, ද්වේෂය ආදිය නිසා ඇති වන්නකි, සිතූ පරිදි හැසිරීම ආදිය එහි අනුභාවය වේ. ව්‍යාධිය (රෝගය) ප්‍රකට ය.

ယေ ဝါ ပနညေ ဣဓ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ စိတ္တဝုတ္တိဝိသေသာပိ သံဝိဇ္ဇန္တိ သုခုမဘေဒါ, တေသု ကေစိ ဝုတ္တေသွန္တောဂဓာ ဟောန္တိ. ယထာ ဟိ ဣစ္ဆာသဘာဝါ သဗ္ဗေ ကာမာ ရတိယံ အန္တောဂဓာ, တထာ ဒေါသပ္ပကာရာ ကောဓာ မရိသဣဿာဒီသွန္တောဂဓာ, ဒုက္ခသဘာဝါ သောကသမဗျာဓိဂိလာနိ ဝိသာဒါဒီသွန္တောဂဓာ. ပီတျာဒယော သုခသဘာဝါ ဟရိသေတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေသု [Pg.330] ဘယာ တာသော အညော, သင်္ကာ တထာ အမရိသော. တသ္မာ ဣဿာ, တထာ ဂိလာနိတော သမော, နိဒ္ဒါယ သုတ္တံ, ဥဿုကာ စပလတာ, တထာ မောဟာ ပလယော ဝက္ခမာနော အညောတိ မန္တဗ္ဗံ.

මෙහි දක්වන ලද සූක්ෂ්ම භේද සහිත වෙනත් යම් චිත්තවෘත්ති විශේෂයන් ඇත්ද, ඒවායින් සමහරක් ඉහත සඳහන් කරන ලද කරුණුවලටම ඇතුළත් වේ. කැමැත්ත ස්වභාව කොට ඇති සියලු කාමයන් 'රතිය' (ඇල්ම) යන්නෙහි ඇතුළත් වන්නාක් මෙන්, ද්වේෂ ස්වභාවයැති ක්‍රෝධය ආදිය අමර්ෂය (නොඉවසීම), ඊර්ෂ්‍යාව ආදියෙහි ඇතුළත් වේ. දුක් ස්වභාවයැති ශෝකය, ක්ලමථය (මහන්සිය), ව්‍යාධිය, ගිලන් බව, විෂාදය ආදිය ද එසේම ඇතුළත් වේ. ප්‍රීතිය ආදී සුඛ ස්වභාවයන් 'හර්ෂය' (සතුට) ලෙස දත යුතුය. ඒ අතරින් 'ත්‍රාසය' බියට වඩා වෙනස් වූවකි. 'ශංකාව' (සැකය) අමර්ෂයට වඩා වෙනස්ය. එබැවින් ඊර්ෂ්‍යාව ක්‍රෝධයෙන් ද, සමය (ක්ලමථය) ගිලන් බවින් ද, සුප්තය (නින්ද) නිද්‍රාවෙන් ද, චපලතාව උත්සුකතාවෙන් ද, ඉදිරියෙහි කියැවෙන ප්‍රලය (සිහිමුළාව) මෝහයෙන් ද වෙනස් වූවක් බව වටහා ගත යුතුය.

၃၄၄. ဣဒါနိ တေ ဗျဘိစာရီဘာဝေ သရူပေန ဒဿေတိ ‘‘နိဗ္ဗေဒေါ’’ဣစ္စာဒိနာ. နိဗ္ဗေဒေါ အတ္တနိန္ဒာသင်္ခတော စ, တက္ကသင်္ကာ စ, သမဓိတိဇဠတာ ပရိသမော သန္တောသလက္ခဏာ ဓိတိ ဇဠတာ စ, ဒီနတုဂ္ဂါလသတ္တံ ဒီနဘာဝဒါရုဏဘာဝအလသဘာဝါ စ, သုတ္တံ သယနဉ္စ, တာသော စိတ္တက္ခောဘော စ, ဂိလာနပရိမဒ္ဒိတဘာဝေါ စ, ဥဿုကဟရိသသတိဿာဝိသာဒါဗဟိတ္ထာ ဥဿာဟပိတိသတိဣဿာခေဒအာကာရသံဝရာ စ, စိန္တာ စ, ဂဗ္ဗော အဘိမာနော စ, အပမာရော စ, အမရိသမဒမတုမ္မာဒမောဟာ အက္ခန္တိပမာဒါဓိက္ကာ ကင်္ခစ္ဆေဒဥမ္မာဒမောဟာ စ, ဝိဗောဓော ပဗောဓော စ, နိဒ္ဒါဝေဂါ နိဒ္ဒါ စ, အာဝေဂသင်္ခါတော သမ္ဘမော စ, သဗိဠံ လဇ္ဇာသဟိတံ မရဏသစပလာဗျာဓိ မရဏဉ္စ စာပလျသဟိတာ ဗျာဓိ စေတိ. ဧတေ တေတ္တိံသ ဗျဘိစာရီဘာဝါ နာမ ဟောန္တိ. တက္ကော စ သင်္ကာ စေတိ စ, သမော စ ဓိတိ စ ဇဠတာ စေတိ စ, ဒီနတာ စ ဥဂ္ဂေါ စ အလသတ္တဉ္စာတိ စ, ဥဿုကဉ္စဟရိသော စ သတိ စ ဣဿာ စ ဝိသာဒေါ စ အဗဟိတ္ထာ စေတိ စ, အမရိသော စ မဒေါ စ မတိ စ ဥမ္မာဒေါ စ မောဟော စေတိ စ, နိဒ္ဒါ စ အာဝေဂေါ စေတိ စ, သဟ ဗိဠာယ ဝတ္တတီတိ စ, သဟ စပလေန စာပလျေန ဝတ္တတီတိ စ, သစပလော စ သော ဗျာဓိစေတိ စ, မရဏဉ္စ သစပလဗျာဓိ စေတိ စ ဝါကျံ. မရဏသစပလာဗျာဓီတိ သမာဟာရဒွန္ဒော. တသ္မာ ‘‘သဗိဠ’’န္တိ ပဒံ ဧတဿ ဝိသေသနံ ဟောတိ.

344. දැන් ඒ ව්‍යභිචාරී භාවයන් "නිර්වේදය" යනාදී වශයෙන් ස්වරූපයෙන් දක්වයි. තමාටම නින්දා කරගැනීමේ ස්වභාවය ඇති නිර්වේදය ද, තර්කය හා ශංකාව ද, ක්ලමථය (මහන්සිය) ද, සන්තෝෂ ලක්ෂණ ඇති ධෘතිය හා ජඩතාව ද, දීනභාවය, දාරුණභාවය (උග්‍ර බව) හා අලස බව ද, සුප්තය හෙවත් නිද්‍රාව ද, සිතේ කැළඹීම වන ත්‍රාසය ද, රෝගී බවින් පීඩිත වීම ද, උත්සුකතාව, හර්ෂය, ස්මෘතිය (සිහිය), ඊර්ෂ්‍යාව, විෂාදය හා ආකාර සංවරය (හැඟීම් සැඟවීම) ද, චින්තාව ද, අභිමානය වන ගර්වය ද, අපස්මාරය ද, නොඉවසීම වන අමර්ෂය, මදය, මතිය, උන්මාදය හා මෝහය ද, ප්‍රබෝධය වන විබෝධය ද, නිද්‍රාව හා ආවේගය ද, ලැජ්ජාව සහිත වීම ද, මරණය, චපල බව හා ව්‍යාධිය ද වේ. මේවා තිස්තුන් ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති. 'තර්කය හා ශංකාව' යන්න ද, 'සමය, ධෘතිය හා ජඩතාව' යන්න ද, 'දීනතාව, උග්‍රතාව හා අලස බව' යන්න ද, 'උත්සුකතාව, හර්ෂය, ස්මෘතිය, ඊර්ෂ්‍යාව, විෂාදය හා ආකාර සංවරය' යන්න ද, 'අමර්ෂය, මදය, මතිය, උන්මාදය හා මෝහය' යන්න ද, 'නිද්‍රාව හා ආවේගය' යන්න ද, 'වීඩා (ලැජ්ජාව) සමඟ පවතී' යන්න ද, 'චපල බව සමඟ පවතී' යන්න ද, 'චපල බව සමඟ පවතින ව්‍යාධිය' යන්න ද, 'මරණය හා චපල ව්‍යාධිය' යන්න ද වාක්‍ය සම්බන්ධයයි. 'මරණසචපලාබ්‍යාධි' යන්න සමාහාර ද්වන්ද සමාසයකි. එබැවින් 'සබීළං' යන පදය මෙයට විශේෂණයක් වෙයි.

လောကသဘာဝဿ အနေကဝိဓတ္တာ ဧကောယေဝ ဝီရရသော ဥဿာဟဝတာ ဝီရရသာကာရေန အဿာဒနီယော ဟောတိ, သောယေဝ ဘီရုနာ ဘယာကာရေန အဿာဒနီယော ဟောတိ. [Pg.331] တသ္မာ ဧကေကဿ ရသဿ ဣမေ ဗဟူ ဗျဘိစာရိနော ဝဏ္ဏေတဗ္ဗာ ဟောန္တိ. ဧဝံ သတိ အနေကာဓိပ္ပာယကော လောကော တေသု ကိဉ္စိ အဿာဒေတိ. ဧဝံ သတိ ဗန္ဓော သဗ္ဗဇနဿ ကန္တော ဟောတိ. တဿံ ဘာဝဝဏ္ဏနာယံ ယသ္မာ မာရေတုမာဂစ္ဆန္တာနံ သတ္တူနံ ဒဿနမေကမေဝ တင်္ခဏေ ဇနာဓိပ္ပာယတော ဘိဇ္ဇိတွာ ပကတိဘီရူနံ ပုရိသာနံ ဘယဿ စ ယုဒ္ဓလောလဿ ဥဿာဟနဿ စ ကာရဏံ ဟောတိ. ဧဝံ နဋေန ဟသနတ္ထံ ကတဝိကတမာဘရဏဉ္စ တာဒိသကိရိယာ စ ဥတ္တာနပကတိကာနံ ပုရိသာနံ ဌာယီဟာသဿ စ ဂမ္ဘီရပကတိကာနံ ဗျဘိစာရီဟာသဿ စ ဟေတု ဘဝေယျ. တသ္မာ ဘာဝေ ဝဏ္ဏေန္တေန ကဝိနာ ဩစိတျဘင်္ဂမကတွာ သက္ကစ္စမောစိတျံ သဇ္ဇေတွာ ဘာဝပ္ပကာသကာနိ သဝိဘာဝါနုဘာဝကဝိဝစနာနိ ဝဏ္ဏေတဗ္ဗာနိ. ဧတ္ထ ဘာဝါဝဗောဓကဝိဘာဝါဒီနံ ဇာနိတဗ္ဗတ္တာ တေဟိ တေဟိ ဘာဝေဟိ သဒ္ဓိံ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ලෝක ස්වභාවයේ අනේකවිධ බව නිසා, එකම වීර රසය උත්සාහවන්තයෙකු විසින් වීර රස ආකාරයෙන් රස විඳිනු ලබන අතර, බියගුල්ලෙකු විසින් එයම භය ආකාරයෙන් රස විඳිනු ලැබේ. එබැවින් එක් එක් රසය සඳහා මේ බොහෝ ව්‍යභිචාරී භාවයන් වර්ණනා කළ යුතු වේ. එසේ වූ කල, විවිධ අදහස් ඇති ලෝකයා ඒ අතරින් යමක් රස විඳියි. එවිට එම කාව්‍ය බන්ධනය සියලු ජනයාට ප්‍රිය දනවන සුළු වෙයි. එහි භාව වර්ණනාවේදී, මරා දැමීමට පැමිණෙන සතුරන් දැකීම එකම අවස්ථාවක වුවද, ජනයාගේ අදහස් (ස්වභාවයන්) අනුව වෙනස් වී, සහජයෙන්ම බියගුලු පුද්ගලයන්ට බියට ද, යුද ලෝලීන්ට උත්සාහයට ද හේතු වේ. එමෙන්ම, නළුවෙකු විසින් සිනහව උපදවනු පිණිස පළඳින ලද විකෘති ආභරණ සහ එවැනි ක්‍රියා, සැහැල්ලු ස්වභාවයැති පුද්ගලයන්ගේ ස්ථාවර සිනහවට (ස්ථායී හාසයට) සහ ගැඹුරු ස්වභාවයැති පුද්ගලයන්ගේ තාවකාලික සිනහවට (ව්‍යභිචාරී හාසයට) හේතු විය හැකිය. එබැවින් භාවයන් වර්ණනා කරන කවියා විසින් ඖචිත්‍යය (සුදුසු බව) නොබිඳ, මැනවින් ඖචිත්‍යය රැකගෙන, විභාව හා අනුභාවයන් සහිත වූ, භාවයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ කවි වචන වර්ණනා කළ යුතුය. මෙහිදී භාවයන් වටහා දෙන විභාව ආදිය හඳුනාගත යුතු බැවින්, ඒ ඒ භාවයන් සමඟ ඒවා මෙසේ දත යුතුය.

တေသု ဘာဝေသု အတ္တာဝမာနနလက္ခဏော နိဗ္ဗေဒေါ. ဣတ္ထီနံ, ဟီနာနံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေ, ဒါလိဒ္ဒိယံ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝေါ နာမ, ယောဂီနံ စေ, တထာဝဗောဓော အာလမ္ဗဏဝိဘာဝေါ, ဧတ္ထ အဿုပတနစိန္တာဒိကံ အနုဘာဝေါ နာမ.

ඒ භාවයන් අතරින්, ආත්මාවමාන (තමා පහත් කොට සැලකීමේ) ලක්ෂණය ඇති නිර්වේදය; ස්ත්‍රීන්ට හෝ හීන පුද්ගලයන්ට උපදී නම්, දිළිඳු බව ආලම්බන විභාවය වන අතර, යෝගීන්ට උපදී නම් සත්‍යය අවබෝධ කරගැනීම ආලම්බන විභාවය වෙයි. මෙහිදී කඳුළු වැටීම, කල්පනා කිරීම ආදිය අනුභාවය නම් වේ.

ဝိတက္ကဿ သန္ဒေဟော ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝေါ နာမ, သိရောကမ္ပာဒိကံ အနုဘာဝေါ နာမ.

විතර්කයට (කල්පනාවට) සැකය උද්දීපන විභාවය වන අතර, හිස සැලීම ආදිය අනුභාවය නම් වේ.

သင်္ကာယ ဝိရုဒ္ဓပ္ပဝတ္တိ ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝေါ, ကမ္ပာဒိကော အနုဘာဝေါ. ဥပရိ ‘‘ဝိဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တေ အာလမ္ဗဏုဒ္ဒီပနေသု ဒွီသု ယံ ယုဇ္ဇတိ, တံ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ශංකාවට (සැකයට) විරුද්ධව හැසිරීම උද්දීපන විභාවය ද, වෙව්ලීම ආදිය අනුභාවය ද වේ. ඉදිරියෙහි "විභාවය" යැයි පැවසූ කල්හි ආලම්බන, උද්දීපන යන දෙකින් යමක් ගැලපේ ද, එය ගත යුතුය.

ခေဒလက္ခဏဿ သမဿ ဂမနာဒိကံ ဝိဘာဝေါ, သေဒါဒိ အနုဘာဝေါ.

ක්ලමථ ලක්ෂණය ඇති සමයට ගමන් කිරීම ආදිය විභාවය වන අතර, දහඩිය දැමීම ආදිය අනුභාවය වේ.

သန္တောသလက္ခဏာယ ဓိတိယာ ဉာဏာဒိ ဝိဘာဝေါ, ဘောဂေသု အလောလဘာဝါဒိ အနုဘာဝေါ.

සන්තෝෂ ලක්ෂණය ඇති ධෘතියට (ධෛර්යයට) ඥානය ආදිය විභාවය වන අතර, භෝග සම්පත් කෙරෙහි තෘෂ්ණාවෙන් තොර වීම ආදිය අනුභාවය වේ.

အယောဂ္ဂတာလက္ခဏာယ [Pg.332] ဇဠတာယ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာနံ အဇာနနာဒိ ဝိဘာဝေါ, ဝိဝဋနယနေဟိ အဘိမုခဝိလောကနတာဒိ အနုဘာဝေါ.

අයෝග්‍යතා ලක්ෂණය ඇති ජඩතාවට ඉෂ්ට අනිෂ්ට දේ නොදැනීම ආදිය විභාවය වන අතර, ඇස් ඇරගෙන ඉදිරිය බලා සිටීම ආදිය අනුභාවය වේ.

စိတ္တဿနိတ္တေဇလက္ခဏာယ ဒီနတာယ ဒုဂ္ဂတတာဒိ ဝိဘာဝေါ, မလိနဝတ္ထတာဒိ အနုဘာဝေါ.

සිතෙහි නිස්තේජ ලක්ෂණය ඇති දීනතාවට දිළිඳු බව ආදිය විභාවය වන අතර, කිලිටි වස්ත්‍ර හැඳීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ဒါရုဏတာလက္ခဏဿ ဥဂ္ဂဘာဝဿာတိသယာပရာဓာဒိ ဝိဘာဝေါ, တဇ္ဇနာဒိ အနုဘာဝေါ.

කෲරත්ව (දාරුණ) ලක්ෂණය ඇති උග්‍රතාවට (චණ්ඩ බවට) බලවත් වැරදි කිරීම ආදිය විභාවය වන අතර, තර්ජනය කිරීම ආදිය අනුභාවය වේ.

အလသတ္တဿ အဋ္ဌာနပရိသမာဒိ ဝိဘာဝေါ, ဝင်္ကိကဘာဝေါ အနုဘာဝေါ.

අලස බවට නුසුදුසු ස්ථානයක වෙහෙසීම ආදිය විභාවය වන අතර, ඇඟපත ඇඹරීම අනුභාවය වේ.

သယနသင်္ခါတဿ သုတ္တဿ နိဒ္ဒါဒိ ဝိဘာဝေါ, အဿာဒါဒိ အနုဘာဝေါ. ဧတ္ထ အဿာဒနံ နာမ သေယျသုခပဿသုခါဒိကံ.

ශයනය යැයි කියනු ලබන සුප්තයට (නින්දට) නිද්‍රාව ආදිය විභාවය වන අතර, ආස්වාදය ආදිය අනුභාවය වේ. මෙහි ආස්වාදය යනු යහන් සුවය, ඇලයෙන් සැතපීමේ සුවය ආදියයි.

စိတ္တက္ခောဘသင်္ခါတဿ တာသဿ ဂဇ္ဇိတာဒိ ဝိဘာဝေါ, ဂဇ္ဇိတံ နာမ ဘယဇနကဝစနံ. ကောပေန ကမ္ပနာ အနုဘာဝေါ.

සිතේ කැළඹීම යැයි කියනු ලබන ත්‍රාසයට ගර්ජනය ආදිය විභාවය වේ. ගර්ජනය යනු බිය උපදවන වචනයයි. කෝපයෙන් වෙව්ලීම අනුභාවය වේ.

ပီဠာသင်္ခါတဿ ဂိလာနဿ အာယာသပိပါသာဒိ ဝိဘာဝေါ, ဒုဗ္ဗဏ္ဏတာဒိ အနုဘာဝေါ.

පීඩාව යැයි කියනු ලබන ගිලන් බවට (රෝගී බවට) ආයාසය (වෙහෙස), පිපාසය ආදිය විභාවය වන අතර, විවර්ණ බව (අවපැහැ ගැන්වීම) ආදිය අනුභාවය වේ.

အနုရူပကာလဿ အနောလောကနဿ ဥဿုက္ကဿ ရမ္မဝတ္ထုဒဿနိစ္ဆာဒိ ဝိဘာဝေါ, တုရိတတာဒိ အနုဘာဝေါ.

අනුරූප කාලය කෙරෙහි නොබලන (නොසලකන) උත්සුකතාවයට රමණීය වස්තූන් දැකීමේ කැමැත්ත ආදිය විභාවය වන අතර, කලබලකාරී බව (ඉක්මන් වීම) ආදිය අනුභාවය වේ.

စေတောပသာဒလက္ခဏဿ ဟရိသဿ မင်္ဂလကီဠာဒိ ဝိဘာဝေါ, သန္တောသဝစနာဒိ အနုဘာဝေါ.

චිත්තප්‍රසාද ලක්ෂණය ඇති හර්ෂයට (සතුටට) මංගල ක්‍රීඩා ආදිය විභාවය වන අතර, සන්තෝෂයෙන් වචන කතා කිරීම ආදිය අනුභාවය වේ.

သရဏလက္ခဏာယ သတိယာ သညာဏဒဿနာဒိ ဝိဘာဝေါ, ဘမုက္ခေပါဒိ အနုဘာဝေါ.

ස්මරණ ලක්ෂණය ඇති ස්මෘතියට (සිහියට) සලකුණු දැකීම ආදිය විභාවය වන අතර, බැම එසවීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ပရသမ္ပတ္တိအသဟနလက္ခဏာယ ဣဿာယ ဒုဇ္ဇနဘာဝဂဗ္ဗာဒိ ဝိဘာဝေါ, ဒေါသကထနာဝဇာနနာဒိ အနုဘဝေါ.

පරසම්පත් නොඉවසීමේ ලක්ෂණය ඇති ඊර්ෂ්‍යාවට දුර්ජන ස්වභාවය හා ගර්වය ආදිය විභාවය වන අතර, දොස් කීම හා අවඥා කිරීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ခေဒလက္ခဏဿ ဝိသာဒဿ အာရဒ္ဓကာရိယာသိဒ္ဓိကာရိယဗျာပတ္တိအာဒိ ဝိဘာဝေါ, မနောသန္တာပါဒိ အနုဘာဝေါ.

ඛේද (කනගාටු) ලක්ෂණය ඇති විෂාදයට ආරම්භ කළ කාර්යයන් අසාර්ථක වීම, ක්‍රියාවන් වැරදී යාම ආදිය විභාවය වන අතර, මනස්තාපය (සිතේ තැවීම) ආදිය අනුභාවය වේ.

အာကာရသံဝရဏလက္ခဏာယ, [Pg.333] ရသသဘာဝပဋိစ္ဆာဒနလက္ခဏာယ ဝါ အဗဟိတ္ထယလဇ္ဇာဒိ ဝိဘာဝေါ, တဒညကြိယာကရဏံ, အဓောမုခကရဏံ, ပါဒေဟိ ဘူမိခဏနန္တိအာဒိ အနုဘာဝေါ.

ආකාර සංවරණ (පෙනුම සැඟවීම) ලක්ෂණය ඇති, නැතහොත් රස ස්වභාවය සැඟවීමේ ලක්ෂණය ඇති අවහිත්ථාවට ලැජ්ජාව ආදිය විභාවය වන අතර, වෙනත් ක්‍රියාවන් කිරීම, මුහුණ බිමට හරවා ගැනීම, පයින් පොළොව හෑරීම ආදිය අනුභාවය වේ.

စိန္တာယ ဣဋ္ဌတ္ထာလာဘာဒီ ဝိဘာဝေါ, မကုလိတနယနာဒိ အဓောခိတ္တစက္ခာဒိ ဝါ အနုဘာဝေါ.

චින්තාවට (කල්පනාවට) කැමති දේ නොලැබීම ආදිය විභාවය වන අතර, අඩක් පියවුණු දෑස්, බිමට යොමු කළ දෑස් ආදිය අනුභාවය වේ.

ဂဗ္ဗဿ ဣဿရိယာဒိ ဝိဘာဝေါ, အဝဇာနနာဒိ အနုဘာဝေါ.

ගර්වයට (උඩඟුකමට) ඓශ්චර්යය (ප්‍රභූත්වය) ආදිය විභාවය වන අතර, අන් අය අවඥාවට ලක් කිරීම ආදිය අනුභාවය වේ.

အပမာရဿ ယက္ခပီဠာဒိ ဝိဘာဝေါ, ဘူမိပတနာဒယော အနုဘာဝေါ.

අපස්මාරයට යක්ෂ පීඩා ආදිය විභාවය වන අතර, බිම ඇද වැටීම ආදිය අනුභාවය වේ.

အက္ခမလက္ခဏဿ အမရိသဿ အဝမာနနာဒိ ဝိဘာဝေါ, သိရောကမ္ပနတဇ္ဇနာဒိ အနုဘာဝေါ.

නොඉවසීමේ ලක්ෂණය ඇති අමර්ෂයට අවමානයට ලක්වීම ආදිය විභාවය වන අතර, හිස සැලීම, තර්ජනය කිරීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ပမာဒါဓိက္ကလက္ခဏဿ မဒဿ သန္တောသပါနံ ဝိဘာဝေါ, ကမ္ပမာနဟတ္ထပါဒဝစနဂမနဟာသာဒီ အနုဘာဝေါ.

ප්‍රමාදයේ අධික බව ලක්ෂණය කොට ඇති මදයට (මත් වීමට), සතුටින් මත්පැන් පානය කිරීම විභාවය (හේතුව) වේ; වෙව්ලන දෑත්, දෙපා, වචන, ගමන හා සිනහව ආදිය අනුභාවය (ප්‍රතිඵලය) වේ.

ကင်္ခါစ္ဆေဒနလက္ခဏာယ မတိယာ ဥပဒေသာဒိ ဝိဘာဝေါ, မုခသန္တောသာဒိ အနုဘာဝေါ.

සැකය දුරු කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇති මතියට (බුද්ධියට), උපදෙස් ලැබීම ආදිය විභාවය වේ; මුහුණේ සතුටු ස්වභාවය ආදිය අනුභාවය වේ.

အနုပပရိက္ခကာရိတာလက္ခဏဿ ဥမ္မာဒဿ သန္နိပါတဇ္ဇရယက္ခာဒိ ဝိဘာဝေါ, အကာရဏရောဒနဟသနာဒိ အနုဘာဝေါ.

විමසා නොබලා කටයුතු කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇති උන්මාදයට (උමතුවට), සන්නිපාතය, උණ, යක්ෂාවේශය ආදිය විභාවය වේ; අහේතුකව හැඬීම, සිනාසීම ආදිය අනුභාවය වේ.

မုယှနလက္ခဏဿ မောဟဿ အဓိကဘယာဒိ ဝိဘာဝေါ, သဘာဝါနဝဗောဓနာဒိ အနုဘာဝေါ.

මුළා වීම ලක්ෂණය කොට ඇති මෝහයට (මුළාවට), අධික බිය ආදිය විභාවය වේ; සත්‍ය ස්වභාවය අවබෝධ නොවීම ආදිය අනුභාවය වේ.

နိဒ္ဒါပဂမသင်္ခါတဿ ဝိဗောဓဿ ကာလပရိဏာမာဒိ အာလောကသရဏာဒိ ဝါ ဝိဘာဝေါ, အက္ခိမဒ္ဒနာဒိ အနုဘာဝေါ.

නින්ද දුරු වීම යැයි කියනු ලබන විබෝධයට (පිබිදීමට), කාලය පැමිණීම ආදිය හෝ ආලෝකය සිහිවීම ආදිය විභාවය වේ; ඇස් පිරිමැදීම ආදිය අනුභාවය වේ.

မနောသမ္ပီဠနလက္ခဏာယ နိဒ္ဒါယ ကဿစိ အစိန္တနအကရဏာဒိ ဝိဘာဝေါ, အက္ခိပိဒဟနာဒိ အနုဘာဝေါ.

සිත පීඩාවට පත් කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇති නින්දට, කිසිවක් ගැන නොසිතීම, කිසිවක් නොකිරීම ආදිය විභාවය වේ; ඇස් පියවීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ဘယာဂမနလက္ခဏဿ အာဝေဂဿ ပစ္စတ္ထိကဒဿနာဒိ ဝိဘာဝေါ, ဥတြာသကမ္ပာဒိ အနုဘာဝေါ.

බිය පැමිණීම ලක්ෂණය කොට ඇති ආවේගයට, සතුරා දැකීම ආදිය විභාවය වේ; තැතිගැන්ම, වෙව්ලීම ආදිය අනුභාවය වේ.

လဇ္ဇာလက္ခဏာယ [Pg.334] ဗိဠာယ ဒုရာစာရာဒိ ဝိဘာဝေါ, အဓောမုခတာဒိ အနုဘာဝေါ.

ලැජ්ජාව ලක්ෂණය කොට ඇති වීළාවට (ලැජ්ජාශීලී බවට), වැරදි හැසිරීම් ආදිය විභාවය වේ; බිමට බලාගෙන සිටීම ආදිය අනුභාවය වේ.

မရဏဿ သတ္ထပဟာရရောဂါဒိ ဝိဘာဝေါ, မုခဝိကာရာဒိ အနုဘာဝေါ.

මරණයට, ආයුධ පහර වැදීම, රෝගාබාධ වැළඳීම ආදිය විභාවය වේ; මුහුණේ විකෘති වීම් ආදිය අනුභාවය වේ.

စာပလ္လဿ ရာဂဒေါသာဒိ ဝိဘာဝေါ, အတ္တနော သစ္ဆန္ဒစရဏာဒိ အနုဘာဝေါ.

චාපල්‍යයට (චංචල බවට), රාගය, ද්වේෂය ආදිය විභාවය වේ; තමන්ට රිසි සේ හැසිරීම ආදිය අනුභාවය වේ.

ဗျာဓိယာ ဝါတပိတ္တာဒီနံ ဥဿဒဘာဝါဒိ ဝိဘာဝေါ, နိတ္ထုနနာဒိ အနုဘာဝေါ.

ව්‍යාධියට (රෝගයට), වාතය, පිත ආදියේ කෝප වීම (අධික වීම) විභාවය වේ; කෙඳිරිගෑම ආදිය අනුභාවය වේ.

ဣမသ္မိံ သုဗောဓာလင်္ကာရေ အဒဿိတသုခုမဘေဒါ အညာပိ စိတ္တဝုတ္တိဝိသေသာ သန္တိ, တေသု ဣစ္ဆာသဘာဝါ သဗ္ဗေ ဘေဒါ ကာမရတိယဉ္စ, ဒေါသပကာရာ ကောဓအမရိသဣဿာဒီသု စ, ဒုက္ခသဘာဝါ သောကသမဗျာဓိဂိလာနဝိသာဒါဒီသု စ, ပိတိအာဒယော ဟရိသေ စ အန္တောဂဓာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သမာနာနံ သင်္ဂဟေ သတိပိ တာသတော ဘယဿ စ, သင်္ကာယ အမရိဿ စ, အမရိသတော ဣဿာယ စ, ဂိလာနတော သမဿ စ, နိဒ္ဒါယ သုတ္တဿ စ, ဥဿုက္ကတော စပလတာယ စ, မောဟတော ဝက္ခမာနပလယဿ စ ပါကဋဝိသေသေန အညထာ ဝိသုံ ဝိသုံ ဒဿိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

මේ සුබෝධාලංකාරයෙහි නොදක්වන ලද සූක්ෂ්ම භේදයන්ගෙන් යුත් වෙනත් සිතුවිලි (චිත්තවෘත්ති) ද ඇත. ඒ අතරින්, ඉච්ඡා ස්වභාව ඇති සියලු භේදයන් කාම-රතියෙහි ද, ද්වේෂ පාර්ශවයේ සියල්ල ක්‍රෝධය, අමර්ෂය (නොඉවසීම), ඊර්ෂ්‍යාව ආදියෙහි ද, දුක් ස්වභාව ඇති දේ ශෝකය, ක්ලාන්තය, ව්‍යාධිය, ගිලන් බව, විෂාදය ආදියෙහි ද, ප්‍රීති ආදිය හර්ෂයෙහි ද අන්තර්ගත වන බව දත යුතුය. මෙසේ සමාන දෑ එක්තැන් කොට දැක්විය හැකි වුවද, තැතිගැන්ම (තැස) සහ බිය, සැකය සහ අමර්ෂය, අමර්ෂය සහ ඊර්ෂ්‍යාව, ගිලන් බව සහ ක්ලාන්තය, නින්ද සහ සුව නින්ද (සුත්ත), උත්සාහය සහ චපල බව, මුළාව සහ මතු දැක්වෙන ප්‍රලය (සිහිමුළා වීම) යන මේවා පැහැදිලි විශේෂතා නිසා වෙන වෙනම දක්වන ලද බව වටහා ගත යුතුය.

သာတ္တိကဘာဝအဓိပ္ပာယ

සාත්ත්වික භාවය පිළිබඳ අදහස

၃၄၅.

345.

သမာဟိတတ္တပ္ပဘဝံ, သတ္တံ တေနော’ပပါဒိတာ;

သာတ္တိကာ’ပျ’နုဘာဝတ္တေ, ဝိသုံ ဘာဝါဘဝန္တိ တေ.

ඒකාග්‍ර වූ සිතෙන් හටගන්නා ස්වභාවය 'සත්ත්ව' (අභ්‍යන්තර ශක්තිය) නම් වේ; එයින් උපදවන ලද (ස්තම්භ ආදී) භාවයන් සාත්ත්වික භාවයෝ වෙති. ඔවුහු අනුභාවයන් වුවද, වෙන වෙනම භාවයෝ ද වෙති.

၃၄၅. သာတ္တိကေ ဝဒတိ ‘‘သမာဟိတေ’’စ္စာဒိနာ. သမာဟိတော ဧကဂ္ဂတာဘာဝါပါဒနေန ကတသမာဓာနော အတ္တာ စိတ္တံ တတော ပဘဝံ ဥပ္ပန္နံ ယံ, တံ သတ္တံ နာမ. တေန သတ္တေန ဥပပါဒိတာ နိဗ္ဗတ္တိတာ ထမ္ဘာဒယော သာတ္တိကာ ဝုစ္စန္တေ. တေ စ ပုန အနုဘာဝါပိ ဘဝန္တိ ထမ္ဘာဒိဘာဝသံသူစနသဘာဝဝိကာရရူပတ္တာ. တဉ္စ ‘‘စိတ္တဝုတ္တိဝိသေသတ္တာ’’ဣစ္စာဒိနာ ဝက္ခတိ. [Pg.335] တေနာဟ ‘‘အနုဘာဝတ္တေပီ’’တိ. ဧဝံ သတျပိ တေ သာတ္တိကာ ဝိသုံ ပုထဂေဝ ဘာဝါ ဘဝန္တိ, ဝုတ္တနယေန စိတ္တဘဝတ္တဝိရူပတ္တာ တေသန္တိ.

345. “සමාහිත...” යනාදී වශයෙන් සාත්ත්වික භාවයන් පවසයි. “සමාහිත” යනු ඒකාග්‍රතාවයට පැමිණවීමෙන් සමාධිගත කරන ලද සිත (ආත්මය) යි. එයින් උපන් යමක් වේ ද, එය “සත්ත්ව” නම් වේ. එම සත්ත්වයෙන් උපදවන ලද, උපන් ස්තම්භ (නිශ්චල වීම්) ආදිය සාත්ත්වික භාවයෝ යැයි කියනු ලැබෙත්. ස්තම්භ ආදී ස්වභාවයන් හැඟවීමේ ස්වභාවයෙන් යුත් විකෘති (වෙනස් වීම්) රූප වන බැවින් ඔවුහු නැවතත් අනුභාවයෝ ද වෙති. එය “චිත්තවෘත්ති විශේෂත්වයෙන්...” යනාදී වශයෙන් මතු දක්වනු ඇත. එබැවින් “අනුභාව ස්වභාවයෙහි ද” (අනුභාවත්තෙපි) යැයි කීවේය. මෙසේ වුවද, ඒ සාත්ත්වික භාවයෝ පෙර කී පරිදි සිතෙහි හටගන්නා වෙනස් ස්වභාවයන් වන බැවින් වෙන වෙනම ම භාවයෝ වෙති.

၃၄၅. ဣဒါနိ ဥဒ္ဒေသက္ကမေနာဓိဂတကေဝလဘာဝသင်္ခါတံ သာတ္တိကာဘာဝံ ဒဿေတိ ‘‘သမာဟိတ’’ဣစ္စာဒိနာ. သမာဟိတတ္တပ္ပဘဝံ ဧကဂ္ဂတာဘာဝါပါဒနေန ကတသမာဓာနစိတ္တတော သမ္ဘူတံ သတ္တံ နာမ ဟောတိ. တေန လာဘာလာဘာဒီသု ဧကာကာရဿ ဟေတုနာ ထိရဘာဝေန ဥပပါဒိတာ နိပ္ဖာဒိတာ ထမ္ဘာဒယော သာတ္တိကာ နာမ ဘဝန္တိ. တေ သာတ္တိကာ အနုဘာဝတ္တေပိ စိတ္တာကာရသင်္ခါတထမ္ဘာဒိပကာသနသဘာဝဝိကာရသရူပတ္တာ အတ္တနော အနုဘာဝတ္တေ သတိပိ ဝိသုံ ဘာဝါ ဘဝန္တိ ယထာဝုတ္တ ‘‘စိတ္တဝုတ္တိဝိသေသာ တု, ဘာဝယန္တိ ရသေ ယတော’’တိအာဒိနာ ဘာဝါ နာမ ဟောန္တီတိ. ဣမေ သာတ္တိကာဘာဝါနုဘာဝဝသေန ဒုဝိဓာ ဟောန္တိ. သမာဟိတော စ သော အတ္တာ စေတိ စ, တတော ပဘဝမိတိ စ, သန္တော ဥပသန္တော စ သော အတ္တာ စေတိ စ, သတ္တတော ဘဝန္တီတိ စ, သတ္တေန ဥပ္ပာဒိတာတိ စ, အနုဘာဝါနံ ဘာဝေါတိ စ ဝါကျံ. အပီတိ အနုဂ္ဂဟတ္ထေ နိပါတော.

345. දැන් උද්දේශ අනුපිළිවෙලින් ප්‍රකාශිත කේවළ භාවය නම් වූ සාත්ත්වික භාවය “සමාහිත...” යනාදී වශයෙන් දක්වයි. ඒකාග්‍රතාවයට පැමිණවීමෙන් සමාධිගත වූ සිතින් උපන් ස්වභාවය “සත්ත්ව” නම් වේ. ලාභ අලාභ ආදියෙහිදී එක සමාන වන ස්ථිර ස්වභාවය හේතුවෙන් එයින් නිපදවන ලද ස්තම්භ ආදී භාවයෝ සාත්ත්වික භාවයෝ නම් වෙති. සිතේ ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරන ස්තම්භ ආදී විකෘති ස්වරූපයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින්, එම සාත්ත්වික භාවයෝ අනුභාවයන් වුවද, “යම් හෙයකින් සිතුවිලි විශේෂයෝ රසය උපදවත්ද...” යනාදී වශයෙන් කී පරිදි වෙන වෙනම භාවයෝ වෙති. මොහු සාත්ත්වික භාව සහ අනුභාව වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වෙති. “සමාහිත වූ ඒ ආත්මය (සිත)” යන්නෙන් ද, “එයින් උපන්” යන්නෙන් ද, “ශාන්ත වූ උපශාන්ත වූ ඒ ආත්මය” යන්නෙන් ද, “සත්ත්වයෙන් හටගන්නා” යන්නෙන් ද, “සත්ත්වයෙන් උපදවන ලද” යන්නෙන් ද, “අනුභාවයන්ගේ භාවය” යන්නෙන් ද වාක්‍ය සම්බන්ධ වේ. “අපි” යනු අනුග්‍රහ අර්ථයෙහි නිපාතයකි.

သာတ္တိကဘာဝပ္ပဘေဒ

සාත්ත්වික භාවයන්ගේ ප්‍රභේද

၃၄၆.

346.

ထမ္ဘော ပလယရောမဉ္စာ,တထာ သေဒဿုဝေပထု;

ဝေဝဏ္ဏိယံ ဝိဿရတာ,ဘာဝါ’ဋ္ဌေ’တေ တု သာတ္တိကာ.

ස්තම්භ (හිරිවැටීම), ප්‍රලය (සිහිමුළා වීම), රෝමාන්චය (කෙළින් වූ ලොම් ඇති බව), ස්වේදය (දහඩිය දැමීම), කඳුළු, වෙපතු (වෙව්ලීම), වෛවර්ණ බව (පැහැය වෙනස් වීම) සහ විස්වර බව (කටහඬ වෙනස් වීම) යන මේ අට සාත්ත්වික භාවයෝ වෙති.

၃၄၆. တေ ဒဿေတိ ‘‘ထမ္ဘော’’ဣစ္စာဒိနာ. ဧတ္ထ ထမ္ဘော အဝိဿရကာယစိတ္တတာ. ပလယော အဿာသပဿာသမတ္တာဝသေသော သုတ္တာဝတ္ထာသဘာဝေါ နိဒ္ဒါပဘဝေါ. သုဗျတ္တလက္ခဏာ သေသာ.

346. “ස්තම්භ...” යනාදී වශයෙන් ඒවා දක්වයි. මෙහි “ස්තම්භ” යනු කය හා සිතේ ක්‍රියා විරහිත බවයි. “ප්‍රලය” යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පමණක් ඉතිරි වන, නින්දෙන් උපදින සිහිනමය (සුප්ත) අවස්ථාවයි. ඉතිරි ඒවායේ ලක්ෂණ ඉතා පැහැදිලිය.

၃၄၆. ဣဒါနိ [Pg.336] သာတ္တိကေ ဒဿေတိ ‘‘ထမ္ဘော’’ဣစ္စာဒိနာ. ထမ္ဘော ကာယစိတ္တာနံ အဝိသရဘာဝသင်္ခါတော စ ပလယရောမဉ္စာ နိဒ္ဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနအဿာသပဿာသမတ္တာတိရိတ္တသုတ္တာဝတ္ထာ စ ပသာဒါဒိသမ္ဘဝေါ ရောမုဂ္ဂမော စ တထာ ဧဝံ သေဒဿုဝေပထု စ ဘယာဒီဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဒါဟော စ သန္တောသာဒီဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနအဿု စ ကမ္ပာ စ ဝေဝဏ္ဏိယံ ဝိရူပတာ စ ဝိဿရတာ ဝိရူပသဒ္ဒတာ စာတိ ဧတေ အဋ္ဌ သာတ္တိကာ ဘာဝါ နာမ ဟောန္တိ. ရောမာနံ အဉ္စော ဥဂ္ဂမောတိ စ, ပလယော စ ရောမဉ္စော စေတိ စ, ဝေပနံ ကမ္ပနမိတိ စ, သေဒေါ စ အဿု စ ဝေပထု စာတိ စ, ဝိရူပေါ ဝဏ္ဏော အဿေတိ စ, တဿ ဘာဝေါတိ စ, ဝိရူပေါ သရော အဿေတိ စ, တဿ ဘာဝေါတိ စ ဝါကျံ.

346. දැන් සාත්ත්වික භාවයන් “ස්තම්භ...” යනාදී වශයෙන් දක්වයි. කය හා සිතේ අක්‍රිය භාවය ස්තම්භය යි. නින්දෙන් හටගන්නා, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පමණක් ඉතිරි වන සුප්ත (සිහිනමය) අවස්ථාව ප්‍රලය යි. ප්‍රසාදය ආදියෙන් ලොම් කෙළින් වීම රෝමාන්චය යි. එසේම බිය ආදියෙන් ඇති වන ශරීර දාහය ස්වේදය (දහඩිය) යි. සතුට ආදියෙන් ඇති වන කඳුළු සහ වෙව්ලීම වෙපතු යි. ශරීර පැහැය වෙනස් වීම වෛවර්ණ බව යි. කටහඬ වෙනස් වීම (විකෘති හඬ ඇති වීම) විස්වර බව යි. මේ අට සාත්ත්වික භාවයෝ වෙති. ලොම් කෙළින් වීම (රෝම උද්ගමනය) රෝමාන්චය යි. ප්‍රලය සහ රෝමාන්චය ද, වෙව්ලීම වෙපතු යි. ස්වේදය ද, කඳුළු ද, වෙව්ලීම ද වෙපතු යි. වෙනස් වූ පැහැය වෛවර්ණ බව යි, එහි ස්වභාවය ද, විකෘති වූ ස්වරය (හඬ) විස්වර බව යි, එහි ස්වභාවය ද යනුවෙන් වාක්‍ය සම්බන්ධය වේ.

၃၄၇.

347.

ယဒါ ရတျာဒယော ဘာဝါ,ဌိတိသီလာ န ဟောန္တိ စေ;

တဒါ သဗ္ဗေပိ တေ ဘာဝါ,ဘဝန္တိ ဗျဘိစာရိနော.

යම් කලෙක රති (ඇල්ම) ආදී භාවයෝ ස්ථිර ස්වභාව ඇත්තෝ නොවෙත් ද, එකල්හි ඒ සියලු භාවයෝ ව්‍යභිචාරී (තාවකාලික/සංචාරී) භාවයෝ වෙති.

၃၄၇. န ကေဝလံ ဝုတ္တာယေဝ ဗျဘိစာရိနော, ရတျာဒယောပီတိ အာဟ ‘‘ယဒါ’’ဣစ္စာဒိ. ဘဝန္တိ ဗျဘိစာရိနောတိ ယထာယောဂံ ယထာသမ္ဗန္ဓံ ဗျဘိစာရိနော ဟောန္တီတိ အတ္ထော. သေသံ သုဗောဓံ.

347. “යද...” (යම් කලෙක) යනාදී වශයෙන් පැවසුවේ කලින් කී භාවයන් පමණක් නොව රති ආදී භාවයන් ද ව්‍යභිචාරී වන බැවිනි. “ව්‍යභිචාරී වෙති” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සුදුසු පරිදි සහ සම්බන්ධතාවයට අනුකූලව ව්‍යභිචාරී වන බවයි. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

၃၄၇. ဣဒါနိ နိဗ္ဗေဒါဒယော ဝိယ ရတိဟာသာဒယောပိ ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေ ဗျဘိစာရိနောပိ ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ ‘‘ယဒါ’’ ဣစ္စာဒိနာ. ရတျာဒယော ရတိဟာသာဒယော ဘာဝါ နဝ ဌာယီဘာဝါ ယဒါ ဌိတိသီလာ န ဟောန္တိ စေ ဝိရောဓီဟိ တေဟိ တေဟိ ဘာဝန္တရေဟိ ဗျဝဟိတတ္တာ သဘာဝတော ဌိတိသဘာဝါ ယဒိ န ဟောန္တိ, တဒါ တေ ဘာဝါ ရတျာဒယော သဗ္ဗေပိ ဗျဘိစာရိနော ဘဝန္တီတိ. ယထာသကံ ဗျဘိစာရိတာနုရူပဝိဘာဝါနုဘာဝါနံ ယောဂါနုရူပေန ဗျဘိစာရီဘာဝါ ဟောန္တိ. ရတိအာဒိ ယေသံ ဟာသာဒီနမိတိ စ, ဌိတိ သီလံ ယေသံ ရတျာဒီနမိတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

347. දැන් නිර්වේද (කලකිරීම්) ආදිය මෙන්ම රති, හාස ආදිය ද කිසියම් කලෙක ව්‍යභිචාරී වන බව “යද...” යනාදී වශයෙන් දක්වයි. රති, හාස ආදී නව ත්‍රායී භාවයෝ (ස්ථිර භාවයෝ) යම් කලෙක එකිනෙකට විරුද්ධ වූ වෙනත් භාවයන්ගෙන් බාධා පැමිණවීම නිසා ස්වභාවයෙන්ම ස්ථිර ස්වභාව ඇත්තෝ නොවෙත් ද, එකල්හි ඒ රති ආදී සියලු භාවයෝ ව්‍යභිචාරී වෙති. තම තමන්ගේ ව්‍යභිචාරී ස්වභාවයට අනුරූප වූ විභාව හා අනුභාවයන්ගේ යෝග්‍යතාවයට අනුව ඔවුහු ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති. රති ආදී යනු හාස ආදිය යි. ස්ථිර ස්වභාවය ඇත්තේ රති ආදියට යි යනු විග්‍රහය යි.

၃၄၈.

348.

ဝိဘာဝေါ [Pg.337] ကာရဏံ တေသု’-ပ္ပတ္တိယု’ဒ္ဒီပနေ တထာ;

ယော သိယာ ဗောဓကော တေသ-မနုဘာဝေါ’ယ’မီရိတော.

ඒ භාවයන්ගේ උපතට සහ උද්දීපනයට හේතු වන යමක් වේ ද, එය විභාවය යි; ඒවා හඟවන (ප්‍රකාශ කරන) යමක් වේ ද, එය අනුභාවය යැයි කියනු ලැබේ.

၃၄၈. ဣဒါနိ ဝိဘာဝါနုဘာဝေ ဒဿေတိ ‘‘ဝိဘာဝေါ’’ဣစ္စာဒိနာ. တေသံ ရတျာဒီနံ ဘာဝါနံ ဥပ္ပတ္တိယာ, တထာ ဥဒ္ဒီပနေ စ ကာရဏံ အာလမ္ဗဏဥဒ္ဒီပနဝသေန ဒုဝိဓော ဝိဘာဝေါ နာမ. တတ္ထ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝေါ ကန္တာဒိ, ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝေါ စန္ဒာဒိ. တေသံ ဗောဓကော ဉာပကော ကာယိကော စ ဝါစသိကော စ ဗျာပါရော သိယာ, အယံ အနုဘာဝေါ ဤရိတော.

348. දැන් ‘විභාවෝ’ යනාදීන් විභාව හා අනුභාව දක්වයි. ඒ රති ආදී භාවයන්ගේ උපතටත්, එමෙන්ම උද්දීපනයටත් හේතුව වන, ආලම්බන සහ උද්දීපන වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන දෙය ‘විභාව’ නම් වේ. එහි ආලම්බන විභාවය නම් කාන්තා ආදීහු වන අතර, උද්දීපන විභාවය නම් චන්ද්‍රයා ආදීහු වෙති. ඒවා අවබෝධ කරවන්නා වූ, හඟවන්නා වූ කායික හා වාචසික ක්‍රියාව යම් හෙයකින් පවතී ද, එය ‘අනුභාවය’ යැයි කියනු ලැබේ.

၃၄၈. ဣဒါနိ ဝိဘာဝါနုဘာဝေ ဒဿေတိ ‘‘ဝိဘာဝေါ’’ဣစ္စာဒိနာ. တေသံ ဌာယီဘာဝါဒီနံ တိဏ္ဏံ ဥပ္ပတ္တိယာ စ တထာ ဥဒ္ဒီပနေ စ ဥပ္ပန္နာနံ ဒီပနေ စ ကာရဏံ အာလမ္ဗဏဥဒ္ဒီပနဝသေန ဒုဝိဓော ဟေတု ဝိဘာဝေါ နာမ, တေသံ ဌာယီဘာဝါဒီနံ ဗောဓကော ကာယိကဝါစသိကော ယော သိယာ နဋကဝီနံ ဗျာပါရော အတ္ထိ, အယံ အနုဘာဝေါတိ ဤရိတောတိ. ဝိသေသေန ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ ဝိဘာဝေါ. အနုဘာဝေတိ ဗောဓေတီတိ အနုဘာဝေါ. ဧတ္ထ ဝိဘာဝေါ နာမ ရတိဝိသယေ နရနာရီနံ အညမညံ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝေါ, စန္ဒရမ္မဒေသာဒိ ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝေါ စေတိ ဒုဝိဓော. ဟာသာဒီနမ္ပိ ဒုဝိဓဝိဘာဝံ ယထာရဟံ ယောဇေတဗ္ဗံ. အနုဘာဝေါ နာမ ဌာယီဘာဝါဒီနံ တေသံ တေသံ ဘာဝါနံ ပကာသကဝါစသိကဗျာပါရသင်္ခါတကဝိပယောဂေါ စ ကာယိကပယောဂဘူတော နဋာနံ အဘိနယသင်္ခါတော တံတံဘာဝသရူပနိရူပကော စေတိ ဒုဝိဓော ဗျာပါရော.

348. දැන් ‘විභාවෝ’ යනාදීන් විභාව සහ අනුභාව දක්වයි. ඒ ස්ථාවර භාව (ථායීභාව) ආදී වූ තුන්වැදෑරුම් භාවයන්ගේ උපතට ද, එමෙන්ම උපන් දෑ උද්දීපනය කිරීමට ද හේතුවන, ආලම්බන සහ උද්දීපන වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ හේතුව ‘විභාව’ නම් වේ. ඒ ස්ථාවර භාව ආදිය අවබෝධ කරවන යම් කායික හා වාචසික වූ නළු කවියන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වයක් පවතී ද, එය ‘අනුභාවය’ යැයි කියනු ලැබේ. විශේෂයෙන් භාවයන් ඇති කරන්නේද (වඩවන්නේද) එය ‘විභාවය’ යි. අනුභව කරවන්නේ (අවබෝධ කරවන්නේ) එය ‘අනුභාවය’ යි. මෙහි විභාවය නම්, රති විෂයෙහි ස්ත්‍රී-පුරුෂයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය ආලම්බන විභාවය සහ චන්ද්‍රයා, රමණීය දේශ ආදී උද්දීපන විභාවය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. හාස්‍ය ආදී සෙසු භාවයන්ට ද සුදුසු පරිදි දෙවැදෑරුම් විභාවයන් යෙදිය යුතුය. අනුභාවය නම්, ස්ථාවර භාව ආදී ඒ ඒ භාවයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ වාචසික ක්‍රියාවලිය හා කායික ක්‍රියාවලිය වශයෙන් නළුවන්ගේ අභිනය නමින් හැඳින්වෙන, ඒ ඒ භාවයන්ගේ ස්වරූපය නිරූපණය කරන්නා වූ දෙවැදෑරුම් ක්‍රියාවලියයි.

၃၄၉.

349.

နေကဟေတုံ မနောဝုတ္တိ-ဝိသေသဉ္စ ဝိဘာဝိတုံ;

ဘာဝံ ဝိဘာဝါနုဘာဝါ, ဝဏ္ဏိယာ ဗန္ဓနေ ဖုဋံ.

නොයෙක් හේතූන්ගෙන් යුත් මනෝවෘත්ති විශේෂය සහ භාවය පැහැදිලි කිරීමට (ප්‍රකාශ කිරීමට) කාව්‍ය බන්ධනයෙහි දී විභාව හා අනුභාව පැහැදිලිව වර්ණනා කටයුතුය.

၃၄၉. ဝိဘာဝါဒိဝဏ္ဏနာယမေဝ [Pg.338] ဘာဝဝိသေသာဝဗောဓော သိယာ, အညထာ ‘‘ဒေဝဒတ္တဿ သာဿုလောစနယုဂံ သဉ္ဇာတ’’မိတိ ဝုတ္တေ သောကာ အာနန္ဒာ ရောဂါ စေတိ ကော နာမ သက္ကောတိ ကာရဏံ နိစ္ဆိတုံ, စိတ္တဝုတ္တိဝိသေသဉ္စ ဘာဝံ ဝိနာ ဝိဘာဝါနုဘာဝံ ကဝိ ဝဏ္ဏေတုံ နဋောဘိနေတုံ သာမဇ္ဇိကော ဝါ ဝိညာတုံ ကော သက္ကောတီတိ ဒဿေတုမာဟ ‘‘နေက’’ဣစ္စာဒိ. နေကဟေတုံ ဗဟုဟေတုံ မနောဝုတ္တိဝိသေသဉ္စ ဘာဝံ ဝိဘာဝိတုံ ပကာသေတုံ ဝိဘာဝါနုဘာဝါ ဝုတ္တလက္ခဏာ ဗန္ဓနေ သဘာဝနိရူပကပဒေ ဖုဋံ ဝဏ္ဏနီယာ, ဝိဘာဝါဒိရူပကေနေဝ အဝုတ္တမ္ပိ ကိဉ္စိ ပတီယတေ.

349. විභාව ආදිය වර්ණනා කිරීමෙන්ම පමණක් භාව විශේෂය අවබෝධ කරගත හැක. එසේ නොමැතිව, ‘දේවදත්තගේ නෙත් සඟල කඳුළින් පිරී ගියේය’යි පැවසූ කල, එය ශෝකයෙන් ද, සන්තෝෂයෙන් ද, නැතහොත් රෝගයක් නිසා ද කියා එහි හේතුව නිශ්චය කිරීමට කාට නම් හැකි ද? සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වය (චිත්තවෘත්ති විශේෂය) වන භාවය නොමැතිව, විභාව හා අනුභාව වර්ණනා කිරීමට කවියාට හෝ අභිනය කිරීමට නළුවාට හෝ එය වටහා ගැනීමට සභිකයාට හෝ කාට නම් හැකි දැයි පෙන්වා දීම පිණිස ‘නෙක’ යනාදිය වදාලේය. ‘නෙක හේතුං’ යනු බොහෝ හේතු ඇති බවයි. මනෝවෘත්ති විශේෂය වූ භාවය පැහැදිලි කිරීමට (ප්‍රකාශ කිරීමට) කලින් කියන ලද ලක්ෂණවලින් යුත් විභාව හා අනුභාවයන් කාව්‍ය බන්ධනයේ ස්වභාවය නිරූපණය කරන පදයන්හි පැහැදිලිව වර්ණනා කළ යුතුය. විභාව ආදී ස්වරූපයෙන්ම නොකියවුණු යමක් ද වටහා ගත හැකි වේ.

၃၄၉. ‘‘ဒေဝဒတ္တဿ စက္ခူနိ အဿုပုဏ္ဏာနီ’’တိ ဝုတ္တေ သောကေန သန္တောသေန ရောဂေန ဝါတိ ယထာ အဿုကာရဏကထနံ ဝိနာ န ဇာနာတိ, ဧဝံ စိတ္တဿ ပဝတ္တိသင်္ခါတာ ရတိဟာသာဒယော တေ တေ ဘာဝါ အတ္တနော ပတီတိယာနုရူပံ ဝိဘာဝါနုဘာဝကထနံ ဝိနာ ကဝီဟိ ဝဏ္ဏေတဗ္ဗာ, နဋေဟိ ဒဿေတဗ္ဗာ, သဗ္ဘေဟိ အဿာဒနီယာ နတ္ထီတိ ဌာယီအာဒီနံ ဝဏ္ဏနမေဝ ကာတဗ္ဗန္တိ ဣဒါနိ အနုသာသေန္တော အာဟ ‘‘နေက’’ဣစ္စာဒိ. နေကဟေတုံ တေသံ တေသံ ဘာဝါနံ ဥပ္ပတျာဒေါ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝါဒိဗဟုကာရဏဝန္တံ မနောဝုတ္တိဝိသေသံ ဘာဝဉ္စ စိတ္တဿ ပဝတ္တိဝိသေသသင်္ခါတဘာဝဉ္စ ဝိဘာဝိတုံ ပကာသေတုံ ဝိဘာဝါနုဘာဝါ အနန္တရနိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဗန္ဓနေ ရသဘာဝပ္ပကာသနေ ဖုဋံ ပကာသံ ကတွာ ဝဏ္ဏိယာ ကဝိနာ ဝဏ္ဏနီယာ ဟောန္တီတိ. န ဧကောတိ စ, သော ဟေတု အဿေတိ စ, မနသော ဝုတ္တီတိ စ, တာယ ဝိသေသောတိ စ, ဝိဘာဝေါ စ အနုဘာဝေါ စေတိ စ ဝါကျံ.

349. ‘දේවදත්තගේ දෑස් කඳුළින් පිරී ගියේය’යි කී කල, එය ශෝකයෙන් ද, සන්තෝෂයෙන් ද, නැතහොත් රෝගයකින් ද යන්න කඳුළු සලන්නට හේතුව නොකියා කෙනෙකු නොදන්නා සේම, සිතේ පැවැත්ම සංඛ්‍යාත වූ රති, හාස ආදී ඒ ඒ භාවයන් තමන් වටහා ගන්නා ආකාරයට අනුරූපව, විභාව හා අනුභාව විස්තර කිරීමෙන් තොරව කවීන් විසින් වර්ණනා කිරීමට ද, නළුවන් විසින් පෙන්වීමට ද, සැමදෙනාටම රස විඳීමට ද නොහැකි වේ. එබැවින් ස්ථාවර භාව ආදිය වර්ණනා කිරීමම කළ යුතු යැයි මෙහිදී අවවාද කරමින් ‘නෙක’ යනාදිය පැවසීය. ‘නෙක හේතුං’ යනු ඒ ඒ භාවයන්ගේ උපත ආදියෙහි දී ආලම්බන විභාව ආදී බොහෝ හේතූන්ගෙන් යුත් මනෝවෘත්ති විශේෂය වූ භාවය ද, සිතේ පැවැත්මේ විශේෂය වූ භාවය ද පැහැදිලි කිරීමට (ප්‍රකාශ කිරීමට) මීට පෙර දක්වන ලද විභාව හා අනුභාවයන් කාව්‍ය බන්ධනයෙහි රස භාව ප්‍රකාශ කිරීමේ දී පැහැදිලිව ප්‍රකාශ කරමින් කවියා විසින් වර්ණනා කටයුතු වේ. ‘එකක් නොවේ’ යන්න ද, ‘එය මෙයට හේතුවයි’ යන්න ද, ‘මනසේ වෘත්තිය’ යන්න ද, ‘එයින් විශේෂය’ යන්න ද, ‘විභාවය හා අනුභාවය’ යන්න ද මෙම වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၃၅၀.

350.

သဝိဘာဝါနုဘာဝေဟိ, ဘာဝါ တေ တေ ယထာရဟံ;

ဝဏ္ဏနီယာ ယထောစိတျံ, လောကရူပါနုဂါမိနာ.

ලෝක ස්වභාවය අනුගමනය කරන්නා වූ (කවියා) විසින්, විභාව සහ අනුභාවයන් සමඟින් යුත් ඒ ඒ භාවයන්, ඖචිත්‍යයට (සුදුසුකමට) අනුකූලව ද, ඒ ඒ භාවයන්ට අනුරූපව ද වර්ණනා කළ යුතුය.

၃၅၀. ဣဒါနိ တေ ဘာဝါ လောကသဘာဝါနတိက္ကမေန ဝိဘာဝါဒီဟိ ဝဏ္ဏနီယာတိ အာဟ ‘‘သဝိဘာဝေ’’စ္စာဒိ. သဟ ဝိဘာဝေဟိ [Pg.339] သဝိဘာဝါ, တေ စ တေ အနုဘာဝါ စ, တေဟိ. ယထာရဟန္တိ အတ္တနော သမ္ဗန္ဓီနံ ဝသေန ယထာရဟံ ဝဏ္ဏနီယာ.

350. දැන් ඒ භාවයන් ලෝක ස්වභාවය ඉක්මවා නොයමින් විභාව ආදියෙන් වර්ණනා කළ යුතුයැයි ‘සවිභාවේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘සවිභාව’ යනු විභාවයන් සහිත වීමයි. ඒ විභාවයෝ ද, ඒ අනුභාවයෝ ද වන ඔවුන් මඟිනි. ‘යථාරහං’ යනු තමන්ට සම්බන්ධ වූ දේවල වශයෙන් සුදුසු පරිදි වර්ණනා කටයුතු බවයි.

၃၅၀. ဣဒါနိ ဝိဘာဝါနုဘာဝေ နိဿာယ ဝဏ္ဏနီယာ တေ ဘာဝါ လောကသဘာဝမနတိက္ကမ္မ ကာတဗ္ဗာတိ အနုသာသန္တော အာဟ ‘‘သဝိဘာဝါ’’ဣစ္စာဒိ. လောကရူပါနုဂါမိနာ လောကဝေါဟာရမနုဝတ္တမာနေန တေ တေ ဘာဝါ ဌာယီဘာဝါဒယော တယော ယထောစိတျံ ဩစိတျာနုရူပံ သဝိဘာဝါနုဘာဝေဟိ ဝိဘာဝသဟိတေဟိ အနုဘာဝေဟိ ကရဏဘူတေဟိ ယထာရဟံ တေဟိ တေဟိ ဘာဝေဟိ သမ္ဗန္ဓီနံ ဝိဘာဝါဒီနံ ဝသေန အနုရူပတော ဝဏ္ဏနီယာ ဝဏ္ဏေတဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ. ဝိဘာဝေဟိ သဟ ယေ ဝတ္တန္တီတိ စ, တေ စ တေ အနုဘာဝါ စေတိ စ, အနတိက္ကမ္မ အရဟန္တိ စ, အနတိက္ကမ္မ ဩစိတျမိတိ စ, လောကဿ ရူပံ သရူပမိတိ စ, တံ အနုဂစ္ဆတိ သီလေနာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော.

350. දැන් විභාව හා අනුභාව ඇසුරු කොට වර්ණනා කළ යුතු වූ ඒ භාවයන් ලෝක ස්වභාවය ඉක්මවා නොයමින් කළ යුතු යැයි අවවාද කරමින් ‘සවිභාවා’ යනාදිය පැවසීය. ලෝක ව්‍යවහාරය අනුගමනය කරන කවියා විසින් ඒ ඒ ස්ථාවර භාව (ථායීභාව) ආදී වූ තුන් භාවයන්, ඖචිත්‍යයට (සුදුසුකමට) අනුකූලව, විභාවයන් සහිත වූ අනුභාවයන් නමැති කරුණු මඟින්, ඒ ඒ භාවයන් හා සම්බන්ධ වූ විභාව ආදියේ වශයෙන් ගැලපෙන පරිදි වර්ණනා කටයුතු වේ. ‘විභාවයන් සමඟ යම් දෙයක් පවතී ද’ යන්න ද, ‘ඒවා ද අනුභාවයන් ද වේ’ යන්න ද, ‘නොයික්මවා සුදුසු වේ’ යන්න ද, ‘ඖචිත්‍යය ඉක්මවා නොයයි’ යන්න ද, ‘ලෝකයේ ස්වභාවය’ යන්න ද, ‘එය අනුව යයි’ යන්න ද මෙහි පද විග්‍රහයයි.

၃၅၁.

351.

စိတ္တဝုတ္တိ ဝိသေသတ္တာ, မာနသာ သာတ္တိက’င်္ဂတော;

ဗဟိနိဿဋသေဒါဒိ-အနုဘာဝေဟိ ဝဏ္ဏိယာ.

සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වයේ (චිත්තවෘත්තිවල) විශේෂත්වයක් වන හෙයින්, මනසෙහි උපදින ‘සාත්ත්වික’ භාවයන්, ශරීරයෙන් බාහිරට නික්මුණු ස්වේද (දහඩිය) ආදී අනුභාවයන් මඟින් වර්ණනා කටයුතුය.

၃၅၁. သာတ္တိကာ ကထံ ဝဏ္ဏနီယာတိ အာဟ ‘‘စိတ္တေ’’စ္စာဒိ. စိတ္တဿ ဝုတ္တိဝိသေသော ယေသံ, တေသံ ဘာဝေါ, တသ္မာ မာနသာ မနသိ ဘဝါ သာတ္တိကာ အင်္ဂတော သရီရတော ဗဟိနိဿဋေဟိ နိဂ္ဂတေဟိ သေဒါဒီဟိ အနုဘာဝေဟိ ဝဏ္ဏနီယာ, န ပန သေဒသလိလမေဝ ဘာဝေါတိ အဓိပ္ပာယော.

351. සාත්ත්වික භාවයන් කෙසේ වර්ණනා කළ යුතු දැයි ‘චිත්තෙ’ යනාදියෙන් පැවසීය. යම් සිතක වෘත්ති විශේෂයක් පවතී ද, එය ඔවුන්ගේ භාවයයි. එබැවින් මනසෙහි උපදින සාත්ත්වික භාවයන් ශරීරයෙන් බාහිරට නික්මුණු දහඩිය ආදී අනුභාවයන් මඟින් වර්ණනා කළ යුතුය. එහෙත් දහඩිය බිඳුවක් පමණක්ම භාවය නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි.

၃၅၁. ဧဝံ သာမညေန ဘာဝဝဏ္ဏနက္ကမံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိသေသေန သာတ္တိကဘာဝဝဏ္ဏနာ ဤဒိသာတိ ဒဿေတိ ‘‘စိတ္တ’’ဣစ္စာဒိနာ. စိတ္တဝုတ္တိဝိသေသတ္တာ စိတ္တဿ ပဝတ္တိဝိသေသတ္တာ မာနသာ စိတ္တေ ဘဝါ သာတ္တိကာဘာဝါ အင်္ဂတော သရီရတော ဗဟိနိဿဋသေဒါဒိအနုဘာဝေဟိ ဗဟိနိက္ခန္တသေဒါဒီဟိ အနုဘာဝေဟိ ကရဏဘူတေဟိ ဝဏ္ဏိယာ ဝဏ္ဏနီယာ ဟောန္တီတိ, [Pg.340] အင်္ဂတော ဗဟိ နိဿဋန္တိ ဝိသေသနေန ဝိသိဋ္ဌဘူတသေဒါဒီနမေဝ ဘာဝါနုဘာဝတ္တံ ဝိနာ ကေဝလံ သေဒါဒယော ဝုတ္တာ သမာနာ ဘာဝါဒယော နာမ န ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. စိတ္တဿ ဝုတ္တီတိ စ, သာ ဧဝ ဝိသေသော ယေသံ သာတ္တိကာနမိတိ စ, တေသံ ဘာဝေါတိ စ, မနသိ ဘဝါတိ စ, သေဒေါ အာဒိ ယေသံ ခေဠာဒီနမိတိ စ, နိဿဋာ နိဂ္ဂတာ စ တေ သေဒါဒယော စေတိ စ, တေ ဧဝ အနုဘာဝါတိ စ ဝါကျံ.

351. මෙසේ සාමාන්‍යයෙන් භාව වර්ණනා කරන ක්‍රමය දක්වා, දැන් විශේෂයෙන් සාත්ත්වික භාව වර්ණනාව මෙබඳු යැයි පෙන්වීමට ‘චිත්ත’ යනාදිය පැවසීය. සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වයේ (පැවැත්මේ) විශේෂත්වයක් වන හෙයින්, සිතෙහි උපදින සාත්ත්වික භාවයන් ශරීරයෙන් බාහිරට නික්මුණු දහඩිය ආදී අනුභාවයන් නමැති කරුණු මඟින් වර්ණනා කටයුතු වේ. ‘ශරීරයෙන් බාහිරට නික්මුණු’ යන විශේෂණයෙන් යුත් සුවිශේෂී වූ දහඩිය ආදියෙහිම භාවානුභාවය විනා, හුදෙක් සාමාන්‍ය දහඩිය ආදිය පැවසූ පමණින් ඒවා භාවයන් නොවන බව මෙහි අදහසයි. ‘සිතේ වෘත්තිය’ යන්න ද, ‘එයම සාත්ත්විකයන්ගේ විශේෂය වේ’ යන්න ද, ‘ඔවුන්ගේ භාවය’ යන්න ද, ‘මනසෙහි උපදින’ යන්න ද, ‘දහඩිය ආදී කෙළ ආදිය’ යන්න ද, ‘නික්මුණා වූ ඒ දහඩිය ආදිය’ යන්න ද, ‘ඒවාම අනුභාවයන් වේ’ යන්න ද මෙම වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

ရသအဓိပ္ပာယ

රසය පිළිබඳ අදහස (රසාධිප්‍රාය)

၃၅၂.

352.

သာမဇ္ဇိကာန’မာနန္ဒော, ယော ဗန္ဓတ္ထာနုသာရိနံ;

ရသီယတီတိ တညူဟိ, ရသော နာမာ’ယ’မီရိတော.

කාව්‍ය බන්ධනයෙහි අර්ථය අනුව යන්නා වූ සභිකයන්ට (සමාජිකයන්ට) යම් ආනන්දයක් (ප්‍රීතියක්) උපදී ද, එය විඳිනු ලබන හෙයින්, එය දන්නා වූ උදවිය (විද්වතුන්) විසින් ‘රසය’ යැයි කියනු ලැබේ.

၃၅၂. ဣဒါနိ ‘‘ရသဿာဒါယ သာဓူန’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ရသေ နိဒ္ဒိသန္တော အာဟ ‘‘သာမဇ္ဇိကာန’’မိစ္စာဒိ. ဗန္ဓဿ အတ္ထော, တဒနုဿရန္တိ မနောဘာဝနာဝသေနာတိ ဗန္ဓတ္ထာနုသာရိနော, တေသံ သာမဇ္ဇိကာနံ သဗ္ဘာနံ မနသိ ယော အာနန္ဒော, အယံ လောကမဓုရာဒိရသော ဝိယ ဗန္ဓေ သိင်္ဂါရာဒိ ရသော နာမ ဤရိတော တညူဟိ ရသညူဟိ. ကထမိတျာဟ ‘‘ရသီယတီ’’တိ, အဿာဒီယတီတိ အတ္ထော. ကိဉ္စ? ယထာ နာနာဗျဉ္ဇနသင်္ခတမန္နံ ဘုဉ္ဇမာနာ ရသေ အဿာဒိယန္တိ သုမာနသာ ပုရိသာ သန္တောသဉ္စာဓိဂစ္ဆန္တိ, တထာ နာနာဘိနယဗျဉ္ဇိတေ ဝါစင်္ဂသတ္ထောပေတေ ဌာယီဘာဝေ အဿာဒေန္တိ သုမာနသာပေက္ခကာ, တသ္မာ ဧတေ နာဋျာတိပိ ဝုစ္စန္တိ.

352. දැන් 'සත්පුරුෂයන්ට රස විඳීම පිණිස' යැයි කියන ලද බැවින්, රසය විස්තර කරමින් 'සාමජ්ජිකානං' (සභිකයන්ගේ) යනාදිය පැවසීය. කාව්‍ය බන්ධනයෙහි (නිර්මාණයෙහි) අර්ථය, මනෝභාවනාවන්ගේ බලයෙන් එය අනුදකිත්ද (අනුගමනය කරත්ද), ඔවුහු බන්ධනාර්ථය අනුගමනය කරන්නෝ වෙති. ඒ සභික සත්පුරුෂයන්ගේ සිතෙහි උපදින යම් ආනන්දයක් (ප්‍රීතියක්) ඇත්ද, ලෝකයෙහි මධුරාදී රසයන් මෙන්, කාව්‍ය බන්ධනයෙහි ශෘංගාරාදී රසය යැයි එම රසයන් දන්නා රසඥයන් විසින් දක්වන ලදී. එය කෙසේද යත්? 'රසීයති' (රස විඳිනු ලැබේ) යන්නෙන් රස විඳිනු ලැබේ යන අර්ථයයි. තවද කුමක්ද? යම්සේ නානාප්‍රකාර ව්‍යංජනයන්ගෙන් සකස් කරන ලද ආහාර අනුභව කරන ප්‍රීතිමත් මනුෂ්‍යයෝ රස විඳිමින් සතුටට පත්වෙත්ද, එමෙන්ම විවිධ අභිනයන්ගෙන් ප්‍රකාශිත, වාග් අංග හා ශාස්ත්‍රෝපේත ස්ථාවර භාවයන් (ස්ථායීභාවයන්) ප්‍රීතිමත් ප්‍රේක්ෂකයෝ රස විඳිති. එබැවින් මේවාට 'නාට්‍ය රස' කියාද කියනු ලැබේ.

၃၅၂. ဣဒါနိ ‘‘ရသဿာဒါယ သာဓူန’’န္တိ ဝတွာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌက္ကမေန သမ္ပတ္တံ ရသံ ဒဿေတိ ‘‘သာမ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဗန္ဓတ္ထာနုသာရိနံ ဗန္ဓဿ အတ္ထာနုရူပသာရီနံ ဗုဒ္ဓိယာ ပဝတ္တာနံ သာမဇ္ဇိကာနံ သဗ္ဘာနံ စိတ္တေ ဘဝေါ ယော အာနန္ဒော သန္တောသော အတ္ထိ, အယံ လောကေ မဓုရာဒိရသော ဝိယ အဿာဒနီယော ဟောတီတိ အတ္ထယုတ္တေန ‘‘ရသီယတီ’’တိ ဣမိနာ ဝစနတ္ထေန ရသော နာမာတိ တညူဟိရသညူဟိ ဤရိတော ကထိတောတိ. [Pg.341] သမဇ္ဇာယံ နိယုတ္တာတိ စ, ဗန္ဓဿ အတ္ထောတိ စ, တံ အနုဿရန္တီတိ စ, တံ ဇာနန္တီတိ စ ဝါကျံ. ယထာ နာနာဗျဉ္ဇနေဟိ အဘိသင်္ခတမာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ သတ္တာ လဝဏမ္ဗိလာဒယော တေ တေ ရသေ အဿာဒေယျုံ, သန္တုဋ္ဌာ စ ဘဝေယျုံ, ဧဝမေဝ နာနပ္ပကာရအဘိနယေဟိ ပကာသိတဝဏ္ဏနာယ အင်္ဂဘူတေဟိ အနုရူပေဟိ သတ္ထေဟိ ယုတ္တေ ဌာယီဘာဝေ ဣဿာဒိရဟိတပညဝန္တာ အဿာဒေန္တိ, တသ္မာ ဣမေ ဌာယီဘာဝါ နဋာဘိနယေဟိ ဗျဉ္ဇိတတ္တာ စ သဗ္ဘာနံ သန္တောသသင်္ခတရသဿ ဟေတုတ္တာ စ နဋရသာတိပိ ဝုစ္စန္တိ.

352. දැන් 'සත්පුරුෂයන්ට රස විඳීම පිණිස' යැයි කියා, උද්දේශ අනුපිළිවෙළින් පැමිණි රසය 'සාම...' යනාදියෙන් දක්වයි. බන්ධනයෙහි අර්ථයට අනුකූලව බුද්ධියෙන් පවතින සභික සත්පුරුෂයන්ගේ සිතෙහි උපදින යම් ආනන්දයක්, සතුටක් ඇත්ද, මෙය ලෝකයෙහි මධුරාදී රස මෙන් රස විඳිය හැකි වන හෙයින්, අර්ථ යුක්ත වූ 'රසීයති' (රස විඳිනු ලැබේ) යන වචනාර්ථයෙන් 'රසය' නම් වේ යැයි රසඥයන් විසින් පවසන ලදී. සභාවෙහි නියුක්ත වූවෝය යන්නද, බන්ධනයෙහි (කාව්‍යයෙහි) අර්ථය යන්නද, එය අනුගමනය කරති යන්නද, එය දනිති යන්නද වාක්‍ය සම්බන්ධයයි. යම්සේ නානා ව්‍යංජනයන්ගෙන් සකස් කරන ලද ආහාර අනුභව කරන සත්වයෝ ලුණු, ඇඹුල් ආදී ඒ ඒ රසයන් රස විඳිමින් සතුටු වෙත්ද, එමෙන්ම විවිධ අභිනයන්ගෙන් ප්‍රකාශිත වර්ණනාවට අංගභූත වූ, අනුරූප ශාස්ත්‍රයන්ගෙන් යුක්ත වූ ස්ථාවර භාවයන් (ස්ථායීභාවයන්) ඊර්ෂ්‍යාදී රහිත ප්‍රඥාවන්තයෝ රස විඳිති. එබැවින් මෙම ස්ථාවර භාවයන් නළුවන්ගේ අභිනයන්ගෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින්ද, සත්පුරුෂයන්ගේ සතුට සංඛ්‍යාත රසයට හේතු වන බැවින්ද 'නටරස' (නාට්‍ය රස) කියාද කියනු ලැබේ.

ရသပ္ပဘေဒ

රස ප්‍රභේද

၃၅၃.

353.

သဝိဘာဝါနုဘာဝေဟိ,သာတ္တိကာဗျဘိစာရိဟိ;

အဿာဒိယတ္တ’မာနီယ-မာနော ဌာယေဝ သော ရသော.

විභාව සහ අනුභාවයන්ගෙන්ද, සාත්වික හා ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන්ද රස විඳිය හැකි තත්ත්වයට පමුණුවනු ලබන ඒ ස්ථාවර භාවයම (ස්ථායීභාවයම) රසය නම් වේ.

၃၅၃. ဌာယီနမေဝ ရသတ္တာပတ္တိမာဟ ‘‘သဝိဘာဝေ’’စ္စာဒိနာ. ဌာယေဝ သောတိ သော ယထာဝုတ္တော ရသော ဌာယီဘာဝေါယေဝ, နာညောတိ အတ္ထော.

353. ස්ථාවර භාවයන්ටම (ස්ථායීභාවයන්ටම) රස බවට පත්වීම 'සවිභාව...' යනාදියෙන් පැවසීය. 'ස්ථායේව සෝ' යන්නෙන්, ඒ කියන ලද රසය ස්ථාවර භාවයම (ස්ථායීභාවයම) වෙයි, අන්‍යයක් නොවේ යන්න අර්ථයයි.

၃၅၃. ဣဒါနိ ဌာယီဘာဝါနမေဝ ရသသရူပဿ ပါပုဏနတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘သဝိဘာဝါ’’ဣစ္စာဒိနာ. သော ရသော အနန္တရနိဒ္ဒိဋ္ဌော သဝိဘာဝါနုဘာဝေဟိ တေသံ တေသံ ဌာယီနံ အနုရူပေဟိ ဝိဘာဝသဟိတေဟိ အနုဘာဝေဟိ စ, သာတ္တိကာဗျဘိစာရိဟိ ပကာသေတဗ္ဗဌာယီဘာဝဿေဝ အနုကူလသာတ္တိကဘာဝဗျဘိစာရီဘာဝေဟိ ကရဏဘူတေဟိ အဿာဒိယတ္တံ အာနီယမာနော ကဝိနော သာမတ္ထိယာ ပါပုဏိယမာနော ဌာယေဝ ဌာယီဘာဝေါ ဧဝါတိ ကာရိယောပစာရေန ရသော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. သဟ ဘာဝေဟိ ပဝတ္တန္တီတိ စ, သဝိဘာဝါ စ တေ အနုဘာဝါ စေတိ [Pg.342] စ, သာတ္တိကာ စ ဗျဘိစာရိနော စေတိ စ, အဿာဒိယဿ ဘာဝေါတိ စ ဝါကျံ.

353. දැන් ස්ථාවර භාවයන්ගේම (ස්ථායීභාවයන්ගේම) රස ස්වරූපයට පැමිණීම පැහැදිලි කිරීමට 'සවිභාව...' යනාදිය පැවසීය. ඊට අනතුරුව දක්වන ලද ඒ රසය, ඒ ඒ ස්ථාවර භාවයන්ට අනුරූප විභාවයන් සහිත අනුභාවයන්ගෙන්ද, ප්‍රකාශ කළ යුතු ස්ථාවර භාවයටම අනුකූල වූ සාත්වික භාව සහ ව්‍යභිචාරී භාවයන් නමැති කරුණු මඟින් රස විඳිය හැකි තත්ත්වයට පමුණුවනු ලබන්නේ, කවියාගේ සාමර්ථ්‍යය නිසා රස බවට පැමිණෙන්නේ, ස්ථාවර භාවයම (ස්ථායීභාවයම) වන බැවින්, කාර්යෝපචාරයෙන් එය 'රසය' නම් වන බව දත යුතුය. විභාවයන් සමඟ පවතිත්ද, විභාව සහිත වූ ඒ අනුභාවයෝද, සාත්වික වූද ව්‍යභිචාරී වූද භාවයෝද, රස විඳිය හැකි භාවයද යනු වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

၃၅၄.

354.

သိင်္ဂါရဟဿကရုဏာ, ရုဒ္ဒဝီရဘယာနကာ;

ဗီဘစ္ဆဗ္ဘုတသန္တာ စ, ရသာ ဌာယီန’နုက္ကမာ.

ශෘංගාර, හාස්‍ය, කරුණා, රෞද්‍ර, vීර, භයානක, බීභත්ස, අද්භූත සහ ශාන්ත යන රසයෝ ස්ථාවර භාවයන්ගේ (ස්ථායීභාවයන්ගේ) අනුපිළිවෙළින් වෙති.

၃၅၄. တေသံ နာမဝသေန ဝိဘာဂမာဟ ‘‘သိင်္ဂါရေ’’စ္စာဒိနာ. ဌာယီနနုက္ကမာတိ ‘‘ရတိဟာသာ စ သောကော စာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာနံ ဌာယီဘာဝါနံ အနုက္ကမာ, ပဋိပါဋိယာတိ အတ္ထော.

354. ඔවුන්ගේ නාමයන් වශයෙන් බෙදීම 'ශෘංගාර...' යනාදියෙන් පැවසීය. 'ස්ථාවර භාවයන්ගේ අනුපිළිවෙළින්' යනු 'රතිය, හසිතය, සෝකය' යනාදී වශයෙන් කියන ලද ස්ථාවර භාවයන්ගේ අනුපිළිවෙළින්, පිළිවෙළින් යන අර්ථයයි.

၃၅၄. ရသာဝတ္ထာသမ္ပတ္တရတိဟာသာဒီနံ ဌာယီဘာဝါနံ ဣဒါနိ ကမေန နာမန္တရံ ဒဿေတိ ‘‘သိင်္ဂါရ’’ဣစ္စာဒိနာ. ဌာယီနံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာနံ ရတိဟာသာဒိဌာယီဘာဝါနံ အနုက္ကမာ ပဋိပါဋိယာ သိင်္ဂါရဟဿကရုဏာ သိင်္ဂါရော ဟဿော ကရုဏာ စ ရုဒ္ဒဝီရဘယာနကာ ရုဒ္ဒေါ ဝီရော ဘယာနကော စ ဗီဘစ္ဆဗ္ဘုတသန္တာ စ ဗိဘစ္ဆော အဗ္ဘုတော သန္တော စေတိ နဝ ရသာ နာမ ဟောန္တီတိ. သိင်္ဂါရရသော ဟဿရသောတိအာဒိနာ ရသသဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော. သိင်္ဂါရော စ ဟဿော စ ကရုဏာ စေတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. သေသေသုပိ လိင်္ဂသမာသာ ဣမေယေဝ. ဣမေ သိင်္ဂါရာဒီနံ ရတျာဒီဟိ အနညတ္တာ ဥပရိ ရတျာဒိဝိဝရဏေယေဝ ဉာတဗ္ဗာ.

354. රස අවස්ථාවට පැමිණි රති, හාස ආදී ස්ථාවර භාවයන්ගේ (ස්ථායීභාවයන්ගේ) වෙනත් නාමයන් දැන් අනුපිළිවෙළින් දක්වයි 'ශෘංගාර...' යනාදියෙනි. යට කියන ලද රති, හාස ආදී ස්ථාවර භාවයන්ගේ අනුපිළිවෙළින්, පිළිවෙළින් ශෘංගාර, හාස්‍ය, කරුණා, රෞද්‍ර, වීර, භයානක, බීභත්ස, අද්භූත සහ ශාන්ත යන නව රසයෝ වෙති. ශෘංගාර රසය, හාස්‍ය රසය යනාදී වශයෙන් රස ශබ්දය එක් එක් පදයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. ශෘංගාරයද හාස්‍යයද කරුණාවද යනු විග්‍රහයයි. සෙසු පදයන්හිද ලිංග සහ සමාසයන් මෙසේම වේ. මෙම ශෘංගාරාදී රසයන් රතී ආදී භාවයන්ගෙන් අන්‍ය නොවන බව ඉදිරියෙහි කෙරෙන රතී ආදී විවරණයන්හිදීම දත යුතුය.

၃၅၅.

355.

ဒုက္ခရူပေ’ယ’မာနန္ဒော,ကထံ နု ကရုဏာဒိကေ;

သိယာ သောတူန’မာနန္ဒော,သောကော ဝေဿန္တရဿ ဟိ.

දුක් සහගත වූ කරුණා ආදී රසයන්හි අසන්නන්ට ආනන්දයක් (ප්‍රීතියක්) ඇති වන්නේ කෙසේද? මන්ද යත්, වෙස්සන්තර රජුගේ සෝකය අසන්නන්ට නම් ආනන්දයක් (ප්‍රීතියක්) වන බැවිනි.

၃၅၅. သောကာဒိရူပေါကရုဏာဒိ ကထံ ရသော သိယာတိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခေ’’စ္စာဒိ. ဝေဿန္တရဿ ပုတ္တဒါရဝိယောဂါ ကရုဏာ သောကရူပေါ ဒုက္ခမေဝ အဟောသိ, သမ္ပတိ ပန သောတူနံ သဗ္ဘာနံ အာနန္ဒောယေဝါတိ ဧတ္ထာဓိပ္ပာယော.

355. සෝක ආදී ස්වරූප ඇති කරුණා ආදිය කෙසේ රසයක් වේදැයි 'දුක්ඛේ...' යනාදිය පැවසීය. වෙස්සන්තර රජුට අඹුදරුවන්ගෙන් වෙන්වීමෙන් ඇති වූ කරුණාව (කරුණා රසය) සෝක ස්වරූපී දුකක්ම විය. එහෙත් දැන් එය අසන සත්පුරුෂයන්ට (ප්‍රේක්ෂකයන්ට) එය ආනන්දයක්ම (ප්‍රීතියක්ම) වෙයි යන්න මෙහි අදහසයි.

၃၅၅. ဟေဋ္ဌာ [Pg.343] ဝုတ္တရသော သန္တောသောဝ, သောကကောဓာဒိလက္ခဏော ကရုဏာရုဒ္ဒါဒိကော ကထံ ရသော နာမ ဘဝေယျာတိ အာသင်္ကာယမာဟ ‘‘ဒုက္ခရူပေ’’ဣစ္စာဒိ. အယံ အာနန္ဒော ‘‘သာမဇ္ဇိကာနမာနန္ဒော’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဒုက္ခရူပေ ဒုက္ခလက္ခဏေ ကရုဏာဒိကေ ကရုဏာရုဒ္ဒါဒိကေ ဝိသယေ ကထံ ဘဝေယျာတိ စေ, နေသ ဒေါသော ဟိ တထေဝ ဝေဿန္တရဿ ဗောဓိသတ္တဿ သောကော ပုတ္တဒါရဝိရဟတော ဇာတသောကော သောတူနံ ဣဒါနိ သုဏန္တာနံ သဗ္ဘာနံ အာနန္ဒော သိယာ အာနန္ဒဿ ကာရဏတ္တာ ကာရိယောပစာရေန သန္တောသော နာမ ဘဝေယျာတိ. ဝတ္တုနော သာမတ္ထိယာ ကရုဏာရသာဒိကံ ပါပေတွာ ပကာသိယမာနဿ သောကာဒိကဿ ဒုက္ခရူပေန ဌိတတ္တာ သုဏန္တာနံ ပီတိ ဥပ္ပာဒိယတေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ဒုက္ခံ ရူပံ သဘာဝေါ ယဿ ကရုဏာဒိနောတိ စ, ကရုဏာ အာဒိ ယဿ ရုဒ္ဒါဒိနောတိ စ ဝါကျံ.

355. යට කියන ලද රසය සතුටක්ම (ආනන්දයක්ම) වන විට, සෝක ක්‍රෝධ ආදී ලක්ෂණ ඇති කරුණා, රෞද්‍ර ආදිය කෙසේ රස නම් වේදැයි යන ආශංකාව (සැකය) ඇති වූ කල්හි 'දුක්ඛරූපේ...' යනාදිය පැවසීය. 'සභිකයන්ගේ ආනන්දය' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද මේ ආනන්දය, දුක් ස්වරූපී දුක් ලක්ෂණ ඇති කරුණා, රෞද්‍ර ආදී විෂයන්හි කෙසේ ඇති වේද යත්, එහි වරදක් නැත. මන්ද යත්, වෙස්සන්තර බෝධිසත්වයන්ට අඹුදරුවන් වෙන්වීමෙන් උපන් සෝකය, දැන් එය අසන සියලු සත්පුරුෂයන්ට ආනන්දයක් (ප්‍රීතියක්) වන බැවිනි. එය ආනන්දයට හේතු වන බැවින්, කාර්යෝපචාරයෙන් එය 'සන්තෝෂය' (සතුට) නම් වෙයි. කියන්නාගේ සාමර්ථ්‍යය නිසා කරුණා රස ආදියට පමුණුවා ප්‍රකාශ කරනු ලබන සෝක ආදිය දුක් ස්වරූපයෙන් පැවතුණද, අසන්නන්ට ප්‍රීතියක්ම උපදවන්නේය යන්න අදහසයි. දුක ස්වභාවය (රූපය) කොට ඇත්තේ කරුණා ආදියට යන්නද, කරුණාව ආදිකොට ඇත්තේ රෞද්‍ර ආදියට යන්නද වාක්‍ය සම්බන්ධයයි.

ဌာယီဘာဝနိဒ္ဒေသ

ස්ථාවර භාව (ස්ථායීභාව) නිර්දේශය

ရတိဌာယီဘာဝ

රති ස්ථාවර භාවය (රති ස්ථායීභාවය)

၃၅၆.

356.

ရမ္မဒေသကလာကာလ-ဝေသာဒိပဋိသေဝနာ;

ယုဝါန’ညောညရတ္တာနံ, ပမောဒေါရတိ ရုစ္စတေ.

රමණීය දේශ, කලා, කාල, වේශ (ඇඳුම් පැළඳුම්) ආදිය සේවනය කිරීමෙන්, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇලුම් කරන තරුණ තරුණියන් කෙරෙහි ඇති වන ප්‍රමෝදය (සතුට) 'රතිය' යැයි කියනු ලැබේ.

၃၅၆. သိင်္ဂါရာဒယော ဝိဘာဂတော ဒဿေတုမာဟ ‘‘ရမ္မေ’’စ္စာဒိ. တတ္ထ ‘‘ရမ္မဒေသ’’ဣစ္စာဒိနာ ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝါ ဒဿိတာ. ‘‘ယုဝါန’’န္တိ ဣမိနာ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝေါ. ဣတ္ထီ ဟိ ပုရိသဿ, ပုရိသော ဣတ္ထိယာ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝေါ. ပမောဒေါတိ အညမညာဘိရမဏဝသေန အာမောဒရူပေါ.

356. ශෘංගාරාදී රසයන් විභාග වශයෙන් දැක්වීමට 'රම්ම...' යනාදිය පැවසීය. එහි 'රම්මදේස' (රමණීය දේශ) යනාදියෙන් උද්දීපන විභාවයන් දක්වන ලදී. 'යුවානං' (තරුණයන්ගේ) යන්නෙන් ආලම්බන විභාවය දක්වයි. මන්ද යත්, ස්ත්‍රිය පුරුෂයාටද, පුරුෂයා ස්ත්‍රියටද ආලම්බන විභාවය වන බැවිනි. 'ප්‍රමෝදය' යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇලී වාසය කිරීම නිසා ඇති වන ආමෝද (ප්‍රීති) ස්වරූපයයි.

၃၅၆. ဣဒါနိ သိင်္ဂါရာဒိနာမကေ တေရတျာဒိကေ ကမေန နိဒ္ဒိသတိ ‘‘ရမ္မ’’ဣစ္စာဒိနာ. ရမ္မဒေသကလာကာလဝေသာဒိပဋိသေဝနာ ရမဏီယနိရာဝရဏသုစိပဝိတ္တဝါသာရဟဒေသော ရမ္မဂီတိကာဒိကလာ [Pg.344] ရတိဇနကဝသန္တာဒိအနုရူပကာလော မာလာဂန္ဓာဒိ ဥပသောဘိတကိရိယာဒိ မနုညဝေသော, အာဒိသဒ္ဒေန နိဒ္ဒိဋ္ဌဘာသိတမိဟိတာဒိစေတိ ဣမေသံ ဒိဋ္ဌသုတမုတာဒီသု ဒိဋ္ဌာဒိမတ္တမကတွာ ပညာယ တေန တေနာကာရေန ပုနပ္ပုနာနုဘဝနေန အညောညရတ္တာနံ အညမညံ နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနသင်္ကပ္ပဝသေနာတိရတ္တာနံ ယုဝါနံ တရုဏိတ္ထိ ပုရိသာနံ ပမောဒေါ အဘိရမဏဝသေန သန္တောသော ပီတိ ရတိ ရုစ္စတေ ရုစ္စနတော ‘‘ရတီ’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ရကာရော သန္ဓိဇော. ဒေသော စ ကလာ စ ကာလော စ ဝေသော စေတိ စ, တေ အာဒယော ယေသမိတိ စ, ရမ္မာ စ တေ ဒေသ…ပေ… ဝေသာဒယော စေတိ စ, တေသံ ပဋိ ပုနပ္ပုနံ သေဝနမိတိ စ, အညော စ အညော စေတိ စ, တေသု ရတ္တာတိ စ ဝါကျံ.

356. දැන් ශෘංගාර ආදී නම් ඇති 'රති' ආදී ත්‍රිවිධ භාවයන් 'රම්ම' යනාදී පාඨයෙන් පිළිවෙළින් දක්වයි. රමණීය දේශය, කලාව, කාලය, වේෂය ආදිය සේවනය කිරීම යනු; රමණීය වූ, ආවරණ රහිත වූ, පිරිසිදු වූ, පවිත්‍ර වූ, වාසයට සුදුසු වූ දේශය රමණීය දේශයයි. රමණීය ගීත ආදී කලාවන් ය. ඇල්ම උපදවන වසන්තය ආදී අනුරූප කාලය යි. මල්මාලා, සුවඳ විලවුන් ආදියෙන් සැරසීම ආදී මනෝඥ වේෂය යි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් දක්වන ලද කථාබහ, සිනහව ආදිය ද වේ. මොවුන්ගේ දැකීම්, ඇසීම්, ස්පර්ශ කිරීම් ආදියේදී හුදෙක් දැකීම පමණක් නොකර, ප්‍රඥාවෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් නැවත නැවත අනුභව කිරීමෙන් (විඳීමෙන්), අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇලුම් කරන්නා වූ ද එකිනෙකා කෙරෙහි නිමිත්ත හා අනුව්‍යංජන සංකල්ප වශයෙන් අතිශයින් ඇලුම් කරන්නා වූ ද තරුණ ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගේ ප්‍රමෝදය, අභිරමණය වශයෙන් ලබන සන්තෝෂය හා ප්‍රීතිය 'රති' යයි කියනු ලැබේ. රුචි වන (කැමති වන) බැවින් 'රතී' යයි කියනු ලැබේ. මේ පක්ෂයෙහි 'ර' කාරය සන්ධියෙන් උපන්නකි. දේශය ද, කලාව ද, කාලය ද, වේෂය ද යන්න සහ, ඒවා යමකට මුල වේ ද (ඒවා ආදිකොට ඇත්තේ) යන්න ද, රමණීය වූ ඒ දේශ ...පෙ... වේෂාදීන් යන්න ද, ඔවුන් නැවත නැවත සේවනය කිරීම යන්න ද, අන්‍යයා සහ අන්‍යයා යන්න ද, ඔවුන් කෙරෙහි ඇලුනු යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

၃၅၇.

357.

ယုတျာ ဘာဝါနုဘာဝါ တေ,နိဗန္ဓာ ပေါသယန္တိ နံ;

သောပျာ’ယောဂဝိပ္ပယောဂ-သမ္ဘောဂါနံ ဝသာ တိဓာ.

ඒ භාව හා අනුභාවයෝ යෝග්‍යතාවයෙන් යුක්තව, නිබන්ධනයන් මඟින් එය (රතිය) පෝෂණය කරති. එය ද අයෝග, විප්‍රයෝග සහ සම්භෝග වශයෙන් තුන් ආකාර වේ.

၃၅၇. ‘‘ယုတျာ’’ဣစ္စာဒိ. တေ ယထာဝုတ္တာ ဘာဝါနုဘာဝါ ယုတျာ အာလသိယဥဂ္ဂတာဇိဂုစ္ဆာဝဇ္ဇိတာ ယေ သင်္ကာဥဿုက္ကာဒယော ဘာဝါ တံဗျဉ္ဇကာ တဒနုရူပါ အနုဘာဝါ စ အယောဂါဒိကေ သိင်္ဂါရေ ယထာ ယထာ ယုဉ္ဇန္တိ, တာဒိသိယာဝ ယုတ္တိယာ နိဗန္ဓာ နံ ရတိံ သမ္ပောသယန္တိ, သောယေဝမေဝံ ပေါသိတော သိင်္ဂါရော နာမ ရသော သမ္ပဇ္ဇတေ. သောပိ တိဓာတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ အယောဂေါ နာမ ပုဗ္ဗေ အသင်္ဂတာနံ အနုရာဂေန သင်္ဂမမိစ္ဆန္တာနံ ဣတ္ထိပုရိသာနမသင်္ဂမော. အတိသယဝိရုဠှပေမာနမုဘိန္နမ္ပိ သိလေသော ဝိပ္ပယောဂေါ. ဗလဝကာမာဝေသဝိသေသာနံ ကာမီနံ ဒဿနာဒိသမဉ္ဇနံ သမ္ဘောဂေါ.

357. ''යුත්‍යා'' යනාදියයි. ඒ කලින් කියන ලද භාව හා අනුභාවයෝ යෝග්‍යතාවයෙන් යුක්තව, අලසකම, කෲර බව හා පිළිකුලෙන් තොර වූ, යම් ශංකා, උත්සුක බව ආදී භාවයෝ වෙත්ද, ඒවා ප්‍රකාශ කරන්නා වූ තදනුරූප අනුභාවයෝ ද අයෝග ආදී ශෘංගාරයන්හි යම් යම් අයුරින් යෙදෙත්ද, එවැනි වූම යෝග්‍යතා ඇති නිබන්ධනයෝ ඒ රතිය මනාව පෝෂණය කරති. එසේ පෝෂණය කරන ලද්දේම ශෘංගාර නම් රසය බවට පැමිණේ. එය ද ත්‍රිවිධ වේ යන්න සම්බන්ධයයි. එහි 'අයෝගය' නම් පෙර එකට හමු නොවූ, අනුරාගයෙන් එක්වීම කැමති වන ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගේ නොඑක්වීමයි. අතිශයින් වැඩුනු ප්‍රේමයක් ඇති දෙදෙනාගේම වෙන්වීම 'විප්‍රයෝගය' යි. බලවත් කාම ආවේශ විශේෂයන්ගෙන් යුත් පෙම්වතුන්ගේ දැකීම් ආදියෙන් එක්වීම 'සම්භෝගය' යි.

၃၅၇. ဣဒါနိ [Pg.345] ရတိယာ ပုဋ္ဌကာရဏံ ပုဋ္ဌပယောဂဉ္စ ဒဿေတိ ‘‘ယုတျာ’’ဣစ္စာဒိနာ. တေ ဘာဝါနုဘာဝါ နိဒ္ဒိဋ္ဌဗျဘိစာရီဘာဝေသု ရတျာနုရူပဗျဘိစာရီဘာဝေါ တပ္ပကာသကော အနုဘာဝေါ စေတိ ဣမေ ဒွေ ယုတျာ ဟေတုဘူတာယ အယောဂဝိပ္ပယောဂသမ္ဘောဂသင်္ခတာနံ တိဏ္ဏံ သိင်္ဂါရာနံ အနုကူလတ္ထေန ရတိယာ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ အာလသိယဥဂ္ဂဇိဂုစ္ဆာဒိကေ ပရိဝဇ္ဇေတွာ သင်္ကာဥဿုက္ကာဒီနံ ရတျာနုကူလဘာဝါနံ ဝသေန ယထာယောဂံ နိဗန္ဓာ ကဝီဟိ ဗန္ဓာ နံ ရတိံ ပေါသယန္တိ ယထာ တပ္ပကာသနေန ပူရေန္တိ သဇ္ဇေန္တိ, ဧဝံ သဇ္ဇိတော ရတိသိင်္ဂါရော နာမ ရသော ဟောတိ. သောပိ သာမညေန နိဒ္ဒိဋ္ဌသိင်္ဂါရရသောပိ အယောဂဝိပ္ပယောဂသမ္ဘောဂါနံ သိင်္ဂါရာနံ ဝသာ ဘေဒေန တိဓာ ဘဝတီတိ. တတ္ထ အယောဂေါ နာမ ပုဗ္ဗေ အညမညသင်္ဂမရဟိတာနံ အဘိနဝါနုရာဂဗလေန သင်္ဂမံ ပတ္ထေန္တာနံ ထီပုမာနံ အသင်္ဂမော. ဝိပ္ပယောဂေါ နာမ သင်္ဂမာတိသယေန ဝိရုဠှပေမာနံ ထီပုမာနံ အညမညဝိသိလေသော. သမ္ဘောဂေါ နာမ ဗလဝကာမတဏှာဝိသေသဝသေန ယုတ္တာနံ ကာမိနိကာမုကာနံ အညမညံ ဒဿနာဒိအဿာဒေါ. ဘာဝေါ စ အနုဘာဝေါ စေတိ စ, အယောဂေါ စ ဝိပ္ပယောဂေါ စ သမ္ဘောဂေါ စေတိ စ ဝါကျံ.

357. දැන් රතිය පෝෂණය වීමේ හේතුව සහ පෝෂණය වන ආකාරය (ප්‍රයෝගය) ''යුත්‍යා'' යනාදී පාඨයෙන් දක්වයි. ඒ දක්වන ලද ව්‍යභිචාරී භාවයන් අතුරින් රතියට අනුරූප ව්‍යභිචාරී භාවය සහ එය ප්‍රකාශ කරන අනුභාවය යන මේ දෙක යෝග්‍යතාව (හේතුව) කොටගෙන, අයෝග, විප්‍රයෝග, සම්භෝග යන ශෘංගාර තුනට අනුකූල අර්ථයෙන්, රතියට විරුද්ධ වූ අලස බව, කෲර බව, පිළිකුල ආදිය දුරු කොට, ශංකා, උත්සුක බව ආදී රතියට අනුකූල භාවයන්ගේ වශයෙන් සුදුසු පරිදි නිබන්ධනයන් (කවියන්ගේ බැඳීම්) මඟින් ඒ රතිය පෝෂණය කරති. එනම් එය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පූර්ණ කරති, සරසති. මෙසේ සකස් කරන ලද්දේ 'රති ශෘංගාර' නම් රසය වෙයි. සාමාන්‍යයෙන් දක්වන ලද ඒ ශෘංගාර රසය ද අයෝග, විප්‍රයෝග, සම්භෝග යන ශෘංගාරයන්ගේ භේදයෙන් තුන් ආකාර වේ. එහි 'අයෝගය' නම් පෙර එකිනෙකා හමු නොවුණු, අලුත් අනුරාගයක බලයෙන් එක්වීම ප්‍රාර්ථනා කරන ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගේ නොඑක්වීමයි. 'විප්‍රයෝගය' නම් එක්වීමේ අතිශය භාවයෙන් වැඩුනු ප්‍රේමයක් ඇති ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගේ එකිනෙකාගෙන් වෙන්වීමයි. 'සම්භෝගය' නම් බලවත් කාම තෘෂ්ණා විශේෂයකින් යුත් පෙම්වතුන්ගේ එකිනෙකා දැකීම ආදී ආශ්වාදයයි. 'භාවය ද අනුභාවය ද' යන්න සහ 'අයෝගය ද විප්‍රයෝගය ද සම්භෝගය ද' යන්න මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

ဣမမလင်္ကာရံ ကရောန္တေန အာစရိယသံဃရက္ခိတမဟာသာမိပါဒေန ပန ပရမမဓုရသဒ္ဓမ္မာမတလုဒ္ဓသုဒ္ဓသန္တာနာနံ တပေါဓနာနံ အညရသာဝဗောဓနေ ပယောဇနာဘာဝေပိ လောကိယေသု တေသု တေသု ဝေါဟာရေသု အသမ္မောဟတ္ထံ သိင်္ဂါရာဒိနဝဝိဓရသာနံ လက္ခဏမတ္တဿေဝ ဒဿိတတ္တာ တဒနုရူပလက္ခိယပရိဂ္ဂဟေ အသတိ လက္ခဏာဝဗောဓဿ သုဗျတ္တာဘာဝတော ဝုတ္တလက္ခဏာဝဗောဓတ္ထံ တံတံလက္ခဏကထနာနန္တရံ တဿ တဿ လက္ခိယဿ မုခမတ္တံ ဒဿေတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဟေဋ္ဌာ ‘‘ရာဂါနတဗ္ဘုတသရောဇမုခံ ဓရာယာ’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌသမ္ဘောဂသိင်္ဂါရရသာဘာသေနေဝ ဟသာဘာသာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ [Pg.346] ရသာဘာသရူပဿ ဘာဝါဘာသဿ, ဝိဘာဝါဘာသဿ, အနုဘာဝါဘာသဿ စ ဉာတဗ္ဗတ္တာ သိင်္ဂါရရသဿ လက္ခိယမေဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මේ අලංකාර ග්‍රන්ථය කරන්නා වූ ආචාර්ය සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාදයන් වහන්සේ විසින්, පරම මධුර සද්ධර්ම නමැති අමෘතයට ලොල් වූ, පිරිසිදු සිත් ඇති, තපස් රකින මුනිවරුන්ට අන්‍ය රසයන් අවබෝධ කරගැනීමෙහි ප්‍රයෝජනයක් නොමැති වුව ද, ලෞකික වූ ඒ ඒ ව්‍යවහාරයන්හි මුළා නොවීම පිණිස ශෘංගාර ආදී නවවිධ රසයන්ගේ ලක්ෂණ මාත්‍රය පමණක් දක්වන ලද බැවින්, ඊට අනුරූප උදාහරණ (ලක්ෂ්‍ය) ග්‍රහණය කර නොගතහොත් ලක්ෂණාවබෝධය මනාව පැහැදිලි නොවන බැවින්, කියන ලද ලක්ෂණ අවබෝධ කරගනු පිණිස ඒ ඒ ලක්ෂණ පැවසීමෙන් අනතුරුව ඒ ඒ උදාහරණයේ ප්‍රධාන කොටස දැක්විය යුතු වෙයි. යට දක්වන ලද ''රාගāනතබ්භුතසරෝජමුඛං ධරායා'' යනාදී පාඨයෙන් දක්වන ලද සම්භෝග ශෘංගාර රසාභාසයෙන්ම, හසාභාස ආදී අටක් වූ රසාභාසයන්ගේ ද, භාවාභාසයන්ගේ ද, විභාවාභාසයන්ගේ ද, අනුභාවාභාසයන්ගේ ද තතු දත යුතු බැවින්, ශෘංගාර රසයේ උදාහරණය මෙසේ දත යුතුය.

ဂီတဿရေန ဥပကဍ္ဎိယ နေတ္တရသ္မိ-ဗန္ဓံ ကရံဝ ဝိဝသဉ္စ ကရဂ္ဂဟေန;

ယာ တာဒိသေပိ ဝိနိယောဇယိ ဒုက္ကရေ မံ,သေရန္ဒတီ အဓိဂတာ ဝိဓိနာ မယဇ္ဇာတိ.

ගීතයේ හඬින් ඇද, නෙත් නමැති රැහැන් බැඳුම කරමින්, දෑත් අල්ලා ගැනීමෙන් මා පරවශ කළා වූ, යම් කාන්තාවක් මා එවැනි දුෂ්කර කාර්යයෙහි පවා යෙදවූවා ද, ඒ ඉරන්දතී අද දෛවයෙන් (වාසනාවෙන්) මා විසින් ලබන ලද්දීය.

ဂီတဿရေန ဟတ္ထီနံ ဂီတိကာယ ပိယတ္တာ ဂီတိကာဓနိနာ ဥပကဍ္ဎိယ အတ္တနော သမီပံ အာကဍ္ဎိတွာ နေတ္တရသ္မိဗန္ဓံ နေတ္တသင်္ခါတဟတ္ထာစရိယဿ ရဇ္ဇုနာ ဗန္ဓံ ကရဂ္ဂဟေန ဟတ္ထဂ္ဂါဟေန သောဏ္ဍဂ္ဂဟဏေန ဝိဝသဉ္စ အပဂတဣစ္ဆာစာရံ ပရဝသံ ကရံ ဣဝ ဟတ္ထံ ဣဝ ဂီတဿရေန အတ္တနော လီလောပေတဂီတိကာဓနိနာ ဥပကဍ္ဎိယ အတ္တနော သမီပံ နေတွာ နေတ္တရသ္မိဗန္ဓံ အတ္တနော နယနကန္တိယာ ပဋိဗန္ဓံ ကရဂ္ဂဟေန ဟတ္ထဂ္ဂါဟေန ဝိဝသဉ္စ အပဂတဓိတိံ မူဠှံ မံ ယာ ကန္တာ တာဒိသေပိ ဒုက္ကရေ ဝိနိယောဇယိ, သာ ဣရန္ဒတီ ဣရန္ဒတီ နာမ နာဂမာနဝိကာ မယာ အဇ္ဇ ဝိဓိနာ ဘာဂျေန အဓိဂတာ လဒ္ဓါတိ.

''ගීතස්සරේන'' යනු ඇතන්ට ගීතය ප්‍රිය බැවින් ගීත නාදයෙන් ඇද, තමා සමීපයට පමුණුවා, ''නෙත්තරස්මිබන්ධං'' යනු ඇතා බඳින ඇදුරාගේ රැහැනෙන් බඳින්නාක් මෙන්, ''කරග්ගහේන'' යනු අතින් අල්ලා ගැනීමෙන් හෙවත් හොඬවැලෙන් අල්ලා ගැනීමෙන්, ''විවසඤ්ච'' යනු තමාගේ කැමැත්තෙන් තොර වූ පරවශ වූ ඇතෙකු මෙන්, ගීත ස්වරයෙන් තමාගේ ලීලෝපේත ගීත නාදයෙන් ඇද තමා සමීපයට පමුණුවා, ''නෙත්තරස්මිබන්ධං'' යනු තමාගේ නේත්‍ර කාන්තියෙන් බැඳ, ''කරග්ගහේන'' යනු අතින් අල්ලා ගැනීමෙන්, ''විවසඤ්ච'' යනු ධෛර්යය ගිලිහුණු මුළා වූ මා, යම් කාන්තාවක් එවැනි දුෂ්කර ක්‍රියාවෙහි යෙදවූවා ද, ඒ ඉරන්දතී නම් නාග මානවිකාව අද මා විසින් දෛවයෙන් (වාසනාවෙන්) ලබා ගන්නා ලද්දීය යන්නයි.

ဧတ္ထ ဂီတဿရနေတ္တရသ္မိကရဂ္ဂဟသင်္ခတာဟိ ဣမာဟိ ပဒါဝလီဟိ ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝေါ ဒဿိတော. ထိယာ ပုရိသော စ, ပုရိသဿ ထီ စ အာလမ္ဗဏံ ဟောတီတိ ‘‘သာ ဣရန္ဒတီ မယာ’’တိ ဣမိနာ အာရမ္မဏဝိဘာဝေါ ဒဿိတော. ‘‘ဥပကဍ္ဎိယ ဗန္ဓံ ဝိဝသ’’န္တိ ဣမေဟိ ကာမေန ဥဒ္ဒီပိတဌာယီဘာဝသင်္ခတာ ရတိ ဒဿိတာ. ‘‘တာဒိသေပိ ဒုက္ကရေ ဝိနိယောဇယီ’’တိ ဣမေဟိ ဥဿာဟာဒိကာ စ ‘‘ဝိဓိနာ အဓိဂတာ မယဇ္ဇာ’’တိ ဣမေဟိ ဟရိသာဒိကာ စ ဗျဘိစာရီဘာဝါ ဒဿိတာ. ရတိယာ ဝိရုဒ္ဓေ နိဗ္ဗေဒအာလသိယဥဂ္ဂတဇိဂုစ္ဆာဒိကေ ဗျဘိစာရီဘာဝေ ဝဇ္ဇေတွာ ဝုတ္တပ္ပကာရဝိဘာဝါဒိကေ ပကာသန္တော ‘‘ဂီတဿရေနေ’’စ္စာဒိကာ ရတိပ္ပတီတိယာ အနုရူပံ ပယုတ္တာ ကဝိပ္ပယောဂါ ဣဓ အနုဘာဝါ နာမ ဟောန္တိ. နာဋကာဒိဒဿနီယသတ္ထေ အဘိနယော [Pg.347] အနုဘာဝေါ. ရမ္မဒေသရမ္မကာလရမ္မဝေသာဒယော တဒဘာဝေ ရတိယာ အနုပ္ပဇ္ဇနတော သာမတ္ထိယာ ဂမျာ ဘဝန္တီတိ ဧဝံ လက္ခဏာနုဂတလက္ခိယပရိဂ္ဂါဟော သဗ္ဗတ္ထ ကာတဗ္ဗော. ဧဝံ သတိဗန္ဓတ္ထာဝဗောဓကာနံ သဗ္ဘာနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယပီတိယာ ကာရဏတ္တာ ကာရိယောပစာရေန ဧသော ဗန္ဓော ရသော နာမ ဟောတီတိ. ဥပရိပိ ဧဝမေဝ.

මෙහි 'ගීතස්සර', 'නෙත්තරස්මි', 'කරග්ගහ' යන මේ පදවැල්වලින් උද්දීපන විභාවය දක්වන ලදී. ස්ත්‍රියට පුරුෂයා ද, පුරුෂයාට ස්ත්‍රිය ද ආලම්බන වේ යන මෙයින් 'ඈ ඉරන්දතී මා විසින්' යන්නෙන් ආරම්මණ විභාවය දක්වන ලදී. 'උපකඩ්ඪිය බන්ධං විවසං' යන මෙයින් කාමයෙන් උද්දීපනය වූ ස්ථාවර භාවය නම් වූ රතිය දක්වන ලදී. 'තාදිසේපි දුක්කරේ විනියෝජයී' යන මෙයින් උත්සාහය ආදිය ද, 'විධිනා අධිගතා මයජ්ජා' යන මෙයින් හර්ෂය ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන් දක්වන ලදී. රතියට විරුද්ධ වූ නිර්වේදය, ආලස්‍යය, උග්‍ර පිළිකුල ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන් හැර, කියන ලද ආකාරයේ විභාවයන් ආදිය ප්‍රකාශ කරමින් 'ගීතස්සරේන' ආදී වශයෙන් රතිය පිළිබඳ වැටහීමට අනුරූපව යොදන ලද කවි ප්‍රයෝගයෝ මෙහි අනුභාවයෝ වෙති. නාට්‍ය ආදී දෘශ්‍ය ශාස්ත්‍රයෙහි අභිනය යනු අනුභාවයයි. රමණීය දේශය, රමණීය කාලය, රමණීය වේශය ආදිය එය නොමැති කල්හි රතිය නූපදින බැවින්, සාමර්ථ්‍යයෙන් වටහා ගත යුතු වේ. මෙසේ ලක්ෂණයන්ට අනුකූල වූ ලක්ෂ්‍යයන් ග්‍රහණය කිරීම හැම තැනකදීම කළ යුතුය. මෙසේ සබඳතාව සහ අර්ථය අවබෝධ කරගන්නා සත්පුරුෂයන්ට උපදින්නා වූ ප්‍රීතියට හේතුවක් වන බැවින්, කාර්යෝපචාරයෙන් මේ බන්ධනය 'රසය' නම් වේ. මතු ද මෙසේම වේ.

ဟဿဌာယီဘာဝ

හාස ස්ථාවරභාවය (හාස ඨායීභාවය)

၃၅၈.

358.

ဝိကာရာကတိအာဒီဟိ,အတ္တနော’ထ ပရဿ ဝါ;

ဟာသော နိဒ္ဒါ သမာလသျ-မုစ္ဆာဒိဗျဘိစာရိဘိ;

ပရိပေါသေ သိယာ ဟဿော,ဘိယျော’တ္ထိပဘုတီန သော.

විකෘති හැඩරුව ආදියෙන් ද, තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ හෝ හාසය, නිද්‍රාව, අලස බව, මූර්ඡාව ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් ද පරිපෝෂණය වන කල්හි හස්‍ය රසය උපදී. එය බොහෝ සෙයින් ස්ත්‍රී ආදීන්ට වන්නේය.

၃၅၈. ‘‘ဝိကာရေ’’စ္စာဒိ. ဝိကာရာကတိ ဒေသဝယာဒီနံ ဝိပရီတော ကေသဗန္ဓနာဒိ, သော အာဒိ ယေသံ အညာကတျာဒိနစ္စနာဒီနံ, တေဟိ ဝိဘာဝေဟိ ဟာသော စေတောဝိကာသော, သောပိ အတ္တနော သမ္ဗန္ဓီ ဝါ အထ ပရဿ သမ္ဗန္ဓီ ဝါ, တတ္ထ ယော ဝိဘာဝသာမတ္ထိယာယေဝါဘိဗျတ္တိံ ယာတိ, သော အတ္တဋ္ဌော. ယော ပန ဝိဘာဝဒဿနာ ဥပ္ပန္နာပိ ပုရိသဿ ဂမ္ဘီရတ္တာဒိနာ ဆာဒိတော သမာနော ပုရိသန္တရေ ဟသတျာဘိဗျတ္တော, သော ပရဋ္ဌော. သော ဟာသော နိဒ္ဒါဒီဟိ ဗျဘိစာရီဟိယေဝ, အနုဘာဝပက္ခေ အာဒိသဒ္ဒေန အက္ခိဖန္ဒနာဒယော ဂဟိတာ. ပရိပေါသေ သတိ ဟဿော နာမ ရသော သိယာ. သော ဟဿော ဘိယျော ဣတ္ထိပဘုတီနံ သိယာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ ပဘုတိသဒ္ဒေန နီစပကတယော သင်္ဂဏှန္တိ.

358. 'විකාරේ' යනාදියයි. විකෘති හැඩරුව යනු දේශය, වයස ආදියේ වෙනස් වීම් සහිත කොණ්ඩා බැඳීම් ආදියයි. එය ආදී කොට ඇති අන්‍යයන්ගේ හැඩරුව, නැටුම් ආදියෙන් යුතු විභාවයන්ගෙන් සිතේ ඇතිවන ප්‍රබෝධය වූ 'හාසය' උපදී. එය ද තමාට සම්බන්ධ වූවක් හෝ අන්‍යයන්ට සම්බන්ධ වූවක් හෝ වේ. එහි යමෙක් විභාවයන්ගේ සාමර්ථ්‍යයෙන්ම ප්‍රකාශයට පත් වේ ද, එය 'ආත්මස්ථ' (තමා කෙරෙහි වූවක්) වේ. යමෙක් විභාවයන් දැකීමෙන් උපන්නත්, පුද්ගලයාගේ ගම්භීරත්වය ආදිය නිසා සඟවන ලද්දේ වී, වෙනත් පුද්ගලයෙකු සිනාසෙන කල්හි ප්‍රකාශ වේ ද, එය 'පරස්ථ' (අනුන් කෙරෙහි වූවක්) වේ. ඒ හාසය නිද්‍රාව ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් යුක්තය. අනුභාව පාර්ශවයේදී 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඇස් සැලීම ආදිය ගනු ලැබේ. පරිපෝෂණය වූ කල්හි 'හස්‍ය' නම් රසය උපදින්නේය. ඒ හස්‍ය රසය බොහෝ සෙයින් ස්ත්‍රී ආදීන්ට වන්නේය යනු සම්බන්ධයයි. මෙහි 'ප්‍රභෘති' ශබ්දයෙන් නීච ස්වභාවයන් (පහත් මිනිසුන්) සංග්‍රහ කරනු ලැබේ.

၃၅၈. ဣဒါနိ ဟဿရသဿ ပေါသနာကာရံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဝိကာရ’’ဣစ္စာဒိ. ဝိကာရာကတိအာဒီဟိ ဒေသဝယောလိင်္ဂါနံ [Pg.348] ဝိပရီတေဟိ ကေသဗန္ဓဂတိဋ္ဌိတိအာဒိကေဟိ, နစ္စဂီတအာဒိကေဟိ စ ဒုဝိဓေဟိ အာကတိသင်္ခတေဟိ ဟေတုဘူတေဟိ အတ္တနော ဝါ အထ ပရဿ ဝါ သမ္ဗန္ဓီ သော ဟာသော စေတော ဝိကာသလက္ခဏော နိဒ္ဒါသမာလသျမုစ္ဆာဒိဗျဘိစာရိဘိ နိဒ္ဒါသမအာလသျမုစ္ဆာအက္ခိဖန္ဒနာဒီဟိ အနုဘာဝေဟိ သုတသမ္ဗန္ဓေန တေဟေဝ နိဒ္ဒါသမာလသျမုစ္ဆာသင်္ခတဗျဘိစာရီဟိ ကရဏဘူတေဟိ ပရိပေါသေ သတိ ဟဿော ဟဿော နာမ ရသော သိယာ, သော ဟဿော ဘိယျော ဣတ္ထိပဘုတီနံ, နီစပကတီနဉ္စ သိယာတိ. ဝိကာရာ စ သာ အာကတိ စေတိ စ, သော အာဒိ ယေသန္တိ စ, နိဒ္ဒါ စ သမော စ အာလသျဉ္စ မုစ္ဆာ စေတိ စ, တေ အာဒိ ယေသံ အက္ခိဖန္ဒနာဒီနံ အနုဘာဝါနန္တိ စ, တေ စ ဗျဘိစာရိနော စေတိ စ, ဣတ္ထီ ပဘုတိ ယေသံ နီစပကတီနန္တိ စ ဝါကျံ.

358. දැන් හස්‍ය රසයේ පෝෂණය වන ආකාරය දැක්වීම සඳහා 'විකාර' යනාදිය පැවසුණි. විකෘති හැඩරුව ආදියෙන්, එනම් දේශය, වයස, ලිංගය ආදියේ වෙනස්කම් සහිත කොණ්ඩා බැඳීම්, ගමන් බිමන්, ඉරියව් ආදියෙන් ද, නර්තන, ගායන ආදී වශයෙන් ද්විවිධ වූ හැඩරුව නම් වූ හේතූන්ගෙන්, තමාට හෝ අන්‍යයන්ට හෝ සම්බන්ධ වූ, සිතේ ප්‍රබෝධය ලක්ෂණ කොට ඇති ඒ 'හාසය', නිද්‍රාව, අලසකම, මූර්ඡාව ආදී ව්‍යභිචාරීන්ගෙන් ද, එනම් නිද්‍රාව, අලසකම, මූර්ඡාව, ඇස් සැලීම ආදී අනුභාවයන්ගෙන් ද, මනාව ගැළපෙන සම්බන්ධයෙන් යුත් නිද්‍රාව, අලසකම, මූර්ඡාව නම් වූ ව්‍යභිචාරී භාවයන් හේතු කොටගෙන පරිපෝෂණය වූ කල්හි 'හස්‍ය' නම් රසය උපදින්නේය. ඒ හස්‍ය රසය බොහෝ සෙයින් ස්ත්‍රීන්ට සහ නීච (පහත්) ස්වභාවයන් ඇති අයට වන්නේය. 'විකාරා ච සා ආකති චේති ච' (විකෘති වූ ඒ හැඩය ද), 'සෝ ආදි යේසන්ති ච' (එය ආදී කොට ඇත්තෝ ද), 'නිද්දා ච සමෝ ච ආලස්‍යඤ්ච මුච්ඡා චේති ච' (නිද්‍රාව ද, ශමථය ද, ආලස්‍යය ද, මූර්ඡාව ද), 'තේ ආදි යේසං අක්ඛිඵන්දනාදීනං අනුභාවානන්ති ච' (ඇස් සැලීම ආදී අනුභාවයන්ට ඒවා ආදී වේ ද), 'තේ ච ව්‍යභිචාරිනෝ චේති ච' (ඔවුහු ව්‍යභිචාරීහු ද වෙති), 'ඉත්ථී පභුති යේසං නීචපකතීනන්ති ච' (ස්ත්‍රිය ආදී කොට ඇති නීච ස්වභාවයන් ඇති අය) යනු වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

ဟဿပ္ပဘေဒ

හස්‍ය ප්‍රභේද

၃၅၉.

359.

သိတမိဟ ဝိကာသိနယနံ,ကိဉ္စာ’လက္ခိယဒိဇန္တု တံ ဟသိတံ;

မဓုရဿရံ ဝိဟသိတံ,သံသသိရောကမ္ပမုပဟသိတံ.

මෙහි ඇස් විකසිත වීම 'ස්මිතය' නම් වේ. දත් මඳක් පෙනීම 'හසිතය' නම් වේ. මධුර හඬින් යුක්ත වීම 'විහසිතය' නම් වේ. උරහිස් සහ හිස සෙලවීමෙන් යුක්ත වීම 'උපහසිතය' නම් වේ.

၃၆၀.

360.

အပဟသိတံ သဉ္ဇလ’က္ခိ,ဝိက္ခိတ္တင်္ဂံ ဘဝတျ’တိဟသိတံ;

ဒွေ ဒွေ ဟဿာ ကထိတာ စေ’သံ,ဇေဋ္ဌေ မဇ္ဈေ’ဓမေပိ စ ကမသော.

කඳුළු පිරුණු ඇස් ඇති වීම 'අපහසිතය' නම් වේ. අවයවයන් විසිරී යාම 'අතිහසිතය' නම් වේ. මේ සිනහ වර්ග දෙක බැගින් පිළිවෙළින් උත්තම, මධ්‍යම සහ අධම අය කෙරෙහි කියන ලද්දේය.

၃၅၉-၃၆၀. ဟဿေ ဘေဒမာဟ ‘‘သိတ’’မိစ္စာဒိနာ. ဣဟ ဟဿေ ဝိကာသီနိ နယနာနိ ယဿ တံ သိတံ, ကိဉ္စိ အာလက္ခိယာ ဒိဇာ ဒန္တာ ယဿ တံ ဟသိတံ. ဧဝံ မဓုရော သရော သဒ္ဒေါ ယဿ တံ ဝိဟသိတံ. အံသသိရောကမ္ပေန သဟ ဝတ္တမာနံ ဥပဟသိတံ, သဟ ဇလေန အဿုနာ ဝတ္တမာနာနိ အက္ခီနိ [Pg.349] ယဿ တံ အပဟသိတံ. ဝိက္ခိတ္တာနိ ဣတော တတော ပသာရိတာနိ အင်္ဂါနိ ယဿ တံ အတိဟသိတံ နာမ. ဧသဉ္စ သိတာဒီနံ မဇ္ဈေ ဒွေ ဒွေ ဟဿာ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ကမသော ယထာက္ကမေန ဇေဋ္ဌေ မဇ္ဈေ အဓမေပိ စ ကထိတာတိ သမ္ဗန္ဓော. ပုရာတနေဟီတိ ဝိညာယတိ.

359-360. 'සිතං' යනාදියෙන් හස්‍යයේ භේදයන් පවසයි. මෙහි හස්‍යයෙහි යමෙකුගේ ඇස් විකසිත වේ ද, එය 'ස්මිතය' යි. යමෙකුගේ දත් මඳක් පෙනේ ද, එය 'හසිතය' යි. එසේම යමෙකුගේ ශබ්දය මධුර වේ ද, එය 'විහසිතය' යි. උරහිස් සහ හිස සෙලවීම සමඟ පවතින්නේ 'උපහසිතය' යි. කඳුළු සමඟ පවත්නා ඇස් ඇත්තේ යමෙකුට ද, එය 'අපහසිතය' යි. විසිරුණු, එහා මෙහා පතුරුවන ලද අවයව ඇත්තේ යමෙකුට ද, එය 'අතිහසිතය' නම් වේ. මේ ස්මිත ආදීන් අතුරින් සිනහ වර්ග දෙක බැගින් ආරම්භයේ සිට පිළිවෙළින් උත්තම, මධ්‍යම සහ අධම අය කෙරෙහි ද කියන ලද්දේය යනු සම්බන්ධයයි. එය පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලදැයි දත යුතු වේ.

၃၅၉-၃၆၀. ဣဒါနိ ဟဿဘေဒံ ဒဿေတိ ‘‘သိတ’’မိစ္စာဒိနာ. ဣဟ ဣမသ္မိံ ဟဿဝိသယေ ဝိကာသိနယနံ ဝိဝဋနယနံ သိတံ နာမ. ကိဉ္စိ အာလက္ခိယဒိဇံ တု ကိဉ္စိ ဒိဿမာနဒန္တံ, တံ ဟသိတံ နာမ. မဓုရဿရံ မဓုရနာဒံ ဝိဟသိတံ နာမ. သံသသိရောကမ္ပံ အံသသိရောကမ္ပသဟိတံ ဥပဟသိတံ နာမ. သဇလက္ခိ အဿုဝိလောစနသဟိတံ အပဟသိတံ နာမ. ဝိက္ခိတ္တင်္ဂံ အဋ္ဌာနေ ပသာရဏဝသေန ဝိက္ခိတ္တဟတ္ထပါဒါဒိအဝယဝဝန္တံ အတိဟသိတံ နာမ ဘဝတိ. ဧသံ ဆန္နံ ကမသော ကမေန ဒွေ ဒွေ ဇေဋ္ဌေ မဇ္ဈေ အဓမေပိ ဝိသယေ ကထိတာ ပုရာတနေဟိ ဘာသိတာတိ. ဝိကာသီနိ နယနာနိ အဿေတိ စ, ကိဉ္စိ ဤသကံ အာလက္ခိယာ ဒိဇာ ယဿေတိ စ, မဓုရော သရော အဿေတိ စ, အံသော စ သိရော စေတိ စ, အံသသိရသော ကမ္ပောတိ စ, တေန သဟ ဝတ္တတီတိ စ, သဟ ဇလေန ဝတ္တမာနာနိ အက္ခီနိ ယဿေတိ စ, အနုသွရာဂမော. ဝိက္ခိတ္တာနိ အင်္ဂါနိ ယဿေတိ စ ဝါကျံ. သိတဟသိတဒွယံ ဥတ္တမေ, ဝိဟသိတဥပဟသိတဒွယံ မဇ္ဈိမေ, အပဟသိတအတိဟသိတဒွယံ အဓမေ ဝတ္တတေ. ဧဝံ သိတာဒယော အနုရူပဝိဘာဝါဒိနာ ပယုတ္တာ ဣမေ ရသာ’ဝတ္ထံ ပါပုဏန္တီတိ အဓိပ္ပာယော.

359-360. දැන් හස්‍යයේ භේදයන් දක්වයි, 'සිතං' යනාදියෙනි. මෙහි මේ හස්‍ය විෂයෙහි විකසිත නයන (විවර වූ ඇස්) ඇත්තේ 'ස්මිතය' නම් වේ. මඳක් දත් පෙනෙන්නේ 'හසිතය' නම් වේ. මධුර නාද ඇත්තේ 'විහසිතය' නම් වේ. උරහිස් හා හිස සෙලවීම සහිත වූයේ 'උපහසිතය' නම් වේ. කඳුළු පිරුණු ඇස් සහිත වූයේ 'අපහසිතය' නම් වේ. නුසුදුසු තැන පැතිරවීම් වශයෙන් විසිරුණු අත් පා ආදී අවයව ඇත්තේ 'අතිහසිතය' නම් වේ. මේ හය දෙනා පිළිවෙළින් දෙක බැගින් උත්තම, මධ්‍යම සහ අධම විෂයයන් කෙරෙහි ද පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලද්දේය. 'විකාසීනි නයනානි අස්සේති ච' (ඔහුට විකසිත ඇස් ඇත්තේය), 'කිඤ්චි ඊසකං ආලක්ඛියා දිජා යස්සේති ච' (මඳක් පෙනෙන දත් ඇත්තේය), 'මධුරෝ සරෝ අස්සේති ච' (මධුර හඬ ඇත්තේය), 'අංසෝ ච සිරෝ චේති ච' (උරහිස ද හිස ද), 'අංසසිරසෝ%20කම්පෝති ච' (උරහිස් හා හිසේ සෙලවීම), 'තේන සහ වත්තතීති ච' (එය සමඟ පවතින බැවින්), 'සහ ජලේන වත්තමානානි අක්ඛීනි යස්සේති ච' (කඳුළු සමඟ පවතින ඇස් ඇත්තේය), අනුස්වාර ආගමය වේ. 'වික්ඛිත්තāනි අංගානි යස්සේති ච' (විසිරුණු අවයව ඇත්තේය) යනු වාක්‍ය විග්‍රහයයි. ස්මිත හා හසිත යන දෙක උත්තමයන් කෙරෙහි ද, විහසිත හා උපහසිත යන දෙක මධ්‍යමයන් කෙරෙහි ද, අපහසිත හා අතිහසිත යන දෙක අධමයන් කෙරෙහි ද පවතී. මෙසේ ස්මිත ආදීන් අනුරූප විභාව ආදියෙන් යොදන ලදුව මේවා රස තත්ත්වයට පැමිණෙන්නේය යනු අදහසයි.

ဟဿရသဿ ဧဝမုဒါဟရဏံ ဉာတဗ္ဗံ –

හස්‍ය රසයට උදාහරණය මෙසේ දත යුතුය:

ပူဇေသိ ကဏ္ဌမဏိနာ အပိ ယော ပသန္နော,ဓမ္မေ ပုရာ’သမဓုရံ ဝိဓုရံ သ ဟန္တုံ;

ဂေါပေန္တိယာပိ ဝစနေန ထိယာ သဘာဝံ;

ဘတ္တိံ အကာသိ ဖရုသေ မယိ နာဂရာဇာတိ.

පෙර අසමධුර වූ ධර්මයෙහි පහදී, දුක දුරු කිරීමට ගෙලෙහි පළඳින මිණෙන් ද පිදූ යම් නාගරාජයෙක් වී ද, ඔහු ස්ත්‍රියකගේ වචනයෙන් ඇගේ ස්වභාවය සඟවද්දී පවා, රළු වූ මා කෙරෙහි භක්තියක් දැක්වීය.

ယော [Pg.350] ပုရာ ပုဗ္ဗေ ဓမ္မေ တဿ ဓမ္မကထနေ ပသန္နော ကဏ္ဌမဏိနာ အပိ အတ္တနော အနဂ္ဃကဏ္ဌမဏိနာပိ တံ ပူဇေသိ, သော နာဂရာဇာ သဘာဝံ အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ ဂေါပေန္တိယာ အပိ ထိယာ ဝစနေန ဣတ္ထိယာ ဝစနေန အသမဓုရံ တုလျရဟိတံ ဝိဓုရံ ဝိဓုရပဏ္ဍိတံ ဟန္တုံ ဝိနာသနတ္ထံ ဖရုသေ စဏ္ဍေ မယိ ဘတ္တိံ အကာသီတိ. ဣဟ ဧကသ္မိံယေဝ ဝတ္ထုနိ နာဂရာဇဿ ပသာဒဝဓဝိဓာနာဒိဝိပရီတပ္ပဝတ္တိ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝေါ, ပဌမံ အနဂ္ဃပိယဝတ္ထူဟိ ပူဇိတဘာဝေါ စ ဗောဓိသတ္တဿ အတုလျဘာဝေါ စ ဣတ္ထိဝစနဿ သမ္ပဋိစ္ဆနဘာဝေါ စ တဿာဓိပ္ပာယဿ အညာတဘာဝေါ စ ပုဏ္ဏကဿ စဏ္ဍဘာဝေါ စေတိ ဣမေဟိ သဗ္ဗဝစနေဟိ ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝေါ ဒဿိတော. ဣမေဟိ ဥဒ္ဒီပိတဌာယီဘာဝသင်္ခတော ဟာသော ဝါကျသာမတ္ထိယာ ပကာသိတော ဟာသဝိရောဓိနိဗ္ဗေဒါဒိဝဇ္ဇိတာ သမာလသိယသန္တောသအဿုဝေပထာဒိကာ ဗျဘိစာရီဘာဝါ သာတ္တိကာဘာဝါ စ ဧဝံ သာမတ္ထိယေန ဒီပိတာ. တဒနုရူပဝိဘာဝါဒိပကာသကာ ယထာဝုတ္တကဝိပ္ပယောဂါ အနုဘာဝါ နာမ ဟောန္တိ. ဟဿဘေဒေန မဇ္ဈိမေ ပုရိသေ ဝတ္တဗ္ဗာပိ ဟသိတဥပဟသိတာ ဒွေ ဣမာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

යම් නාගරාජයෙක් පෙර ධර්මය කෙරෙහි ද, උන්වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව කෙරෙහි ද පැහැදී, තමාගේ අතිශය වටිනා ගෙල බැඳි මාණික්‍යයෙන් පවා උන්වහන්සේට පූජා කළේ ද, ඒ නාගරාජයා තමාගේ නියම අභිප්‍රාය සඟවන ස්ත්‍රියකගේ වචනය නිසා, අසමසම වූ විධුර පණ්ඩිතයන් වහන්සේව මැරීම පිණිස, විනාශ කිරීම පිණිස, රළු වූ ද චණ්ඩ වූ ද මා කෙරෙහි විශ්වාසය තැබීය. මෙහි එකම කරුණක් කෙරෙහි නාගරාජයාගේ පැහැදීම හා මරණ නියෝගය වැනි විපරීත හැසිරීම් ආලම්බන විභාවය වේ. මුලින් අනර්ඝ වූ ප්‍රිය වස්තුවලින් පිදූ බව ද, බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ අසමසම බව ද, ස්ත්‍රී වචනය පිළිගැනීම ද, ඇගේ අභිප්‍රාය නොදැනීම ද, පුණ්ණකගේ චණ්ඩ භාවය ද යන මේ සියල්ලෙන් උද්දීපන විභාවය දක්වන ලදී. මෙයින් උද්දීපනය වූ, ස්ථාවර භාවය නමින් හැඳින්වෙන ‘හාසය’ (සිනහව) වාක්‍යයේ සාමර්ථ්‍යය මඟින් ප්‍රකාශිතය. හාසයට විරුද්ධ වූ කලකිරීම් ආදියෙන් තොර වූ, අලස බව, සන්තෝෂය, කඳුළු, වෙව්ලීම ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන් හා සාත්ත්වික භාවයන් ද මෙසේ සාමර්ථ්‍යයෙන් දක්වා ඇත. ඊට අනුරූප විභාව ආදිය ප්‍රකාශ කරන, ඉහත කී වියෝගයෝ ‘අනුභාව’ නම් වෙති. හාසයේ ප්‍රභේදවලින් මධ්‍යම පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙන් කිව යුතු වූ ‘හසිත’ සහ ‘උපහසිත’ යන මේ දෙක මෙහිලා දත යුතුය.

ကရုဏာဌာယီဘာဝ

කරුණා ස්ථාවර භාවය (කරුණා ස්ථায়ীභාවය)

၃၆၁.

361.

သောကရူပေါ တု ကရုဏော-နိဋ္ဌပတ္တိဋ္ဌနာသတော;

တတ္ထာ’နုဘာဝါ ရုဒိတ-ပလယတ္ထမ္ဘကာဒယော;

ဝိသာဒါလသျမရဏ-စိန္တာဒီ ဗျဘိစာရိနော.

අප්‍රිය දේ ලැබීමෙන් හා ප්‍රිය දේ විනාශ වීමෙන් හටගන්නා, ශෝක ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූයේ ‘කරුණා’ රසයයි. එහි අනුභාවයෝ නම් හැඬීම, විලාප දීම, අඩපණ වීම (නිශ්චල වීම) ආදියයි. විෂාදය (කණගාටුව), අලස බව, මරණය, චින්තාව (කල්පනාව) ආදිය එහි ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

၃၆၁. ‘‘သောကေ’’စ္စာဒိ. အနိဋ္ဌဿ ပုတ္တဝိယောဂါဒိနော ဒေသနိက္ကဍ္ဎနာဒိနော ပတ္တိ စ ဣဋ္ဌဿ ဓမ္မဿ, ဓနာဒိနော ဝါ နာသော စ တတော ဝိဘာဝဘူတေဟိ သမ္ပန္နော သောကရူပေါ [Pg.351] သောကသဘာဝေါ တု ကရုဏော ရသော နာမ. တတ္ထ ဥတ္တမာနံ သောကော ပုတ္တဝိယောဂါဒိအနိဋ္ဌုပ္ပတ္တိတော, ဓမ္မာဒိဣဋ္ဌနာသတော စ ဇာယတေ. နီစာနံ တု ဒေသနိက္ကဍ္ဎနာဒိအနိဋ္ဌုပ္ပတ္တိတော, ဓနာဒိဣဋ္ဌနာသတော စ, ပရေသံ ဓနာဒိနာသတော တု ဥတ္တမဿေဝ မဟာကာရုဏိကတ္တာ, သေသံ သုဗောဓံ. အနုဘာဝေါ ပနေတ္ထ ယထောစိတျံ နိရူပယိတဗ္ဗော.

361. ‘සෝකේ’ යනාදියයි. පුත්‍ර වියෝගය ආදී අප්‍රිය දේ ලැබීම හෝ රටින් නෙරපා හැරීම ආදී අප්‍රිය දේ සිදුවීම ද, සීලධර්ම ආදී ප්‍රිය දේ හෝ ධනය ආදී ප්‍රිය වස්තූන් විනාශ වීම ද යන විභාවයන්ගෙන් උපදින්නා වූ, ශෝක ස්වභාවය ඇති රසය ‘කරුණා රසය’ නම් වේ. එහිදී උතුම් ජනයාට (උත්තමයින්ට) ශෝකය ඇති වන්නේ පුත්‍ර වියෝගය ආදී අප්‍රිය දේ සිදුවීමෙන් සහ ධර්මය ආදී ප්‍රිය දේ විනාශ වීමෙනි. හීන ජනයාට (නීචයින්ට) ශෝකය ඇති වන්නේ රටින් පිටුවහල් කිරීම් ආදී අප්‍රිය දේ සිදුවීමෙන් සහ ධනය ආදී ප්‍රිය වස්තූන් අහිමි වීමෙනි. අන්‍යයන්ගේ ධනය ආදිය විනාශ වීමෙන් ශෝකය ඇති වන්නේ මහා කරුණාවන්ත බැවින් උත්තමයින්ට පමණි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. මෙහිදී අනුභාවය සුදුසු පරිදි නිරූපණය කළ යුතුය.

၃၆၁. ဣဒါနိ ကရုဏာရသပေါသနက္ကမံ ဒဿေတိ ‘‘သောက’’ဣစ္စာဒိနာ. အနိဋ္ဌပ္ပတ္တိဋ္ဌနာသတော ပုတ္တဝိယောဂါဒိနော, ဒေသစာဂါဒိနော ဝါ အနိဋ္ဌဿ ဥပ္ပတ္တိ စ သီလာဒိနော, ဓနာဒိနော ဝါ ဣဋ္ဌဿ ကန္တိဝတ္ထုနော ဝိနာသော စာတိ ဣမေဟိ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝေဟိ ကရဏဘူတေဟိ ဥပ္ပန္နော သောကရူပေါ တု သောကသဘာဝေါ ပန ကရုဏော ကရုဏာရသော နာမ ဟောတိ. တတ္ထ ကရုဏာရသေ ရုဒိတပလယတ္ထမ္ဘကာဒယော ရုဒိတော ပလယော ထမ္ဘောတိအာဒယော အနုဘာဝါ နာမ ဘဝန္တီတိ. ထမ္ဘာဒီနံ သရူပေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောဝ. ဝိသာဒအာလသျမရဏစိန္တာဒယော ဗျဘိစာရိနော တသ္မိံယေဝ ဗျဘိစာရိနော ဘဝန္တိ. ဣဟ ပုတ္တဝိယောဂါဒိအနိဋ္ဌပ္ပတ္တိယာ စ သီလဓမ္မာဒိဣဋ္ဌနာသနေန စ ဥတ္တမာနံ သောကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒေသစာဂါဒိအနိဋ္ဌပ္ပတ္တိယာ စ ဓနာဒိဣဋ္ဌနာသနေန စ နီစာနံ. အညေသံ ဓနာဒိဝိနာသနေန ပန မဟာကရုဏိကတ္တာ ဥတ္တမဿေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မိံ ဝိသယေ သော သောကော သေသာနံ နုပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ယထာရဟံ ပယောဂေါ ကာတဗ္ဗော. သောကဿ ရူပေါ သဘာဝေါတိ စ, အနိဋ္ဌဿ ပတ္တီတိ စ, ဣဋ္ဌဿ နာသောတိ စ, အနိဋ္ဌပ္ပတ္တိ စ ဣဋ္ဌနာသော စေတိ စ, ရုဒိတဉ္စ ပလယော စ ထမ္ဘကော စေတိ စ, တေ အာဒိ ယေသမိတိ စ, ဝိသာဒေါ စ အာလသျဉ္စ မရဏဉ္စ စိန္တာ စေတိ စ, တာ အာဒိ ယေသမိတိ စ ဝါကျံ. ဣမဿ ကရုဏာရသဿ လက္ခိယမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ –

361. දැන් ‘සෝක’ යනාදී පාඨයෙන් කරුණා රසය පෝෂණය වන ආකාරය දක්වයි. පුත්‍ර වියෝගය ආදී හෝ රට හැර යාම ආදී අප්‍රිය දේ ලැබීම ද, සීලධර්ම ආදී හෝ ධනය ආදී ප්‍රිය වූ ආදරණීය වස්තූන්ගේ විනාශය ද යන මේ ආලම්බන විභාවයන් හේතුවෙන් උපදින්නා වූ, ශෝක ස්වභාවය ඇති රසය ‘කරුණා රසය’ නම් වේ. එහි කරුණා රසයෙහි හැඬීම, විලාප දීම, අඩපණ වීම ආදී අනුභාවයෝ වෙති. ‘තම්භ’ (අඩපණ වීම්) ආදියේ ස්වභාවය කලින් පවසන ලදී. විෂාදය (කණගාටුව), අලස බව, මරණය, චින්තාව (කල්පනාව) ආදිය එහි ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති. මෙහිදී පුත්‍ර වියෝගය වැනි අප්‍රිය දේ සිදුවීමෙන් සහ සීල ධර්ම ආදී ප්‍රිය දේ අහිමි වීමෙන් උත්තමයින්ට ශෝකය ඇති වේ; දේශයෙන් නෙරපීම වැනි අප්‍රිය දේ සිදුවීමෙන් හා ධනය ආදී ප්‍රිය දේ විනාශ වීමෙන් හීනයින්ට ශෝකය ඇති වේ. අන්‍යන්ගේ ධනය ආදී විනාශය නිසා ඇති වන ශෝකය මහා කරුණාවන්තකම හේතුවෙන් උත්තමයින්ට පමණක් ඇති වේ. අනෙක් අයට ඒ සම්බන්ධයෙන් ශෝකයක් ඇති නොවේ. එබැවින් සුදුසු පරිදි යෙදීම කළ යුතුය. ශෝකයේ රූපය හෙවත් ස්වභාවය ද, අප්‍රිය දේ පැමිණීම ද, ප්‍රිය දේ විනාශ වීම ද, අප්‍රිය දේ පැමිණීම සහ ප්‍රිය දේ විනාශ වීම ද, හැඬීම, විලාප දීම සහ අඩපණ වීම ද, ඒවා ආදී කොට ඇති දේ ද, විෂාදය, අලස බව, මරණය සහ චින්තාව ද, ඒවා ආදී කොට ඇති දේ ද යන වචනවල අර්ථයයි. මෙම කරුණා රසයට නිදසුනක් මෙසේ දත යුතුය –

အာကဍ္ဎိတေ’ကသတရာဇပုရက္ခတော [Pg.352] ယော,ဓမ္မေန အာသနမလံကုရုတေ ဇိနောဝ;

သော အဿဝါလမဝလမ္ဗိယ ဒါနိ နီတော,ယက္ခေန လောကတိလကော ကုရုတေ ကိမေကောတိ.

රජවරුන් එකසිය එක් දෙනෙකු විසින් පිරිවරන ලදුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක මෙන් ධර්මයෙන් ධර්මාසනය අලංකාර කළා වූ, ලෝකයට තිලකයක් බඳු වූ ඒ විධුර පණ්ඩිතයන් වහන්සේ දැන් යක්ෂයා විසින් අසුගේ වල්ගයෙහි එල්ලී ඇදගෙන යනු ලැබුවේ තනිවම කුමක් කරන්නේ ද?

ယော ဧကသတရာဇပုရက္ခတော ရာဇူနံ ဧကသတေန ပရိဝါရိတော ဇိနော ဣဝ ဗုဒ္ဓေါ ဣဝ ဓမ္မေန မဓုရဓမ္မကထနေန အာသနံ ဓမ္မာသနံ အလံကုရုတေ သဇ္ဇေတိ, လောကတိလကော လောကဿ ပိယတာယ တိလကာလင်္ကာရဘူတော သော ဝိဓုရပဏ္ဍိတော ယက္ခေန ပုဏ္ဏကေန အာကဍ္ဎိတော ဟုတွာ နီတော အဿဝါလံ အဝလမ္ဗိယ ဣဒါနိ ဧကော ကိံ ကုရုတေတိ. ဣဟာနီတောတိ ဒဿိတပိယဝတ္ထုဝိယောဂေါ သောကဿ အာလမ္ဗဏဝိဘာဝေါ ဟောတိ. ‘‘အာကဍ္ဎိတေကသတရာဇေ’’စ္စာဒိနာ သကလေန ဝါကျေန ဥဒ္ဒီပနဝိဘာဝေါ ဒဿိတော, ဥဒ္ဒီပိတသောကသင်္ခါတဌာယီဘာဝေါ စ ဝိသာဒါလသျစိန္တာဒိကော ဗျဘိစာရီဘာဝေါ စ ရုဒိတပလယထမ္ဘကာဒိကာ ဝိဘာဝါဒိဗောဓကအနုဘာဝါ စ ဝါကျသာမတ္ထိယေန ဒီပိတာ ဟောန္တိ.

රජවරුන් එකසිය එක් දෙනෙකු විසින් පිරිවරන ලදුව, බුදුජාණන් වහන්සේ නමක මෙන් මිහිරි ධර්ම දේශනාවෙන් ධර්මාසනය අලංකාර කරන්නා වූ, ලෝකයාගේ ප්‍රිය බව නිසා ලෝකයට තිලකයක් බඳු වූ ඒ විධුර පණ්ඩිතයන් වහන්සේ පුණ්ණක යක්ෂයා විසින් අසුගේ වල්ගයෙහි එල්ලී ඇදගෙන යනු ලැබ, දැන් තනිවම කුමක් කරන්නේ ද යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහිදී ‘ගෙන යන ලදී’ යන්නෙන් පෙන්වා දුන් ප්‍රිය වස්තුවේ වියෝගය ශෝකයෙහි ආලම්බන විභාවය වේ. ‘ආකඩ්ඪිතේකසතරාජේ’ යනාදී මුළු වාක්‍යයෙන් ම උද්දීපන විභාවය දක්වන ලදී. උද්දීපනය වූ ශෝකය නම් වූ ස්ථාවර භාවය ද, විෂාදය, අලස බව, චින්තාව ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන් ද, හැඬීම, විලාප දීම, අඩපණ වීම ආදී විභාවයන් හඳුන්වා දෙන අනුභාවයන් ද වාක්‍යයේ සාමර්ථ්‍යයෙන් ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ.

ရုဒ္ဒဌာယီဘာဝ

රෞද්‍ර ස්ථාවර භාවය (රෞද්‍ර ස්ථায়ীභාවය)

၃၆၂.

362.

ကောဓော မစ္ဆရိယာဒီဟိ, ပေါသေ တာသမဒါဒိဘိ;

နယနာရုဏတာဒီဟိ, ရုဒ္ဒေါ နာမ ရသော ဘဝေ.

මසුරුකම ආදී හේතූන්ගෙන් හටගන්නා ක්‍රෝධය, තැතිගැනීම, මදය ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් ද, ඇස් රතු වීම් ආදී අනුභාවයන්ගෙන් ද පෝෂණය වූ කල ‘රෞද්‍ර’ නම් රසය උපදියි.

၃၆၂. ‘‘ကောဓော’’ဣစ္စာဒိ, သုဗောဓံ. ဧတ္ထ ပဌမေန အာဒိသဒ္ဒေန အဝိက္ခေပဥပဟာသာဒယော ဝိဘာဝါ ဂဟိတာ, ဒုတိယေန ဥဂ္ဂသမ္ဘမာဒယော ဗျဘိစာရိနော, တတိယေန ဘူကုဋိပုရဏဩဋ္ဌနိပ္ပီဠနာဒယော အနုဘာဝါ.

362. ‘කෝධෝ’ යනාදිය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. මෙහි පළමු ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අවික්ෂේපය (කලබල නොවීම), උපහාසය ආදී විභාවයන් ද, දෙවන ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් උග්‍ර බව, කලබල බව ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන් ද, තුන්වන ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් බැම හැකිලීම, තොල් සැපීම ආදී අනුභාවයන් ද ගනු ලැබේ.

၃၆၂. ဣဒါနိ ရုဒ္ဒရသဿ ပေါသနက္ကမံ ဒဿေတိ ‘‘ကောဓော’’ဣစ္စာဒိနာ. ကောဓော မစ္ဆရိယာဒီဟိ မစ္ဆရိယအဝိက္ခေပဥပဟာသာဒီဟိ အာလမ္ဗဏာဒီဟိ ဝိဘာဝေဟိ စ ဟေတုဘူတေဟိ တာသမဒါဒီဟိ တာသမဒဥဂ္ဂတသမ္ဘမာဒီဟိ ဗျဘိစာရီဘာဝေဟိ [Pg.353] စ နယနာရုဏတာဒီဟိ နေတ္တရတ္တသုဘင်္ဂဩဋ္ဌပီဠနာဒီဟိ အနုဘာဝေဟိ စ ကရဏဘူတေဟိ ပေါသေ သတိ ရုဒ္ဒေါ နာမ ရသော ဘဝေတိ. မစ္ဆရိယံ အာဒိ ယေသန္တိ စ, တာသော စ မဒေါ စေတိ စ, တေ အာဒိ ယေသမိတိ စ, နယနာနိ စ တာနိ အရုဏာနိ စာတိ စ, တေသံ ဘာဝေါတိ စ, သာ အာဒိ ယေသမိတိ စ ဝါကျံ.

362. දැන් ‘කෝධෝ’ යනාදී පාඨයෙන් රෞද්‍ර රසය පෝෂණය වන ආකාරය දක්වයි. මත් වීම්, මසුරුකම, අවික්ෂේපය, උපහාසය ආදී ආලම්බන විභාවයන් හේතුවෙන් ඇති වන ක්‍රෝධය, තැතිගැනීම, මදය, උග්‍ර බව, කලබල බව ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් ද, ඇස් රතු වීම, ශරීරය සැලීම, තොල් සැපීම ආදී අනුභාවයන්ගෙන් ද පෝෂණය වූ කල ‘රෞද්‍ර රසය’ උපදියි. මසුරුකම ආදිය ඇති දේ ද, තැතිගැනීම සහ මදය ද, ඒවා ආදී කොට ඇති දේ ද, රතු වූ ඇස් ද, ඒවායේ ස්වභාවය ද, එය ආදී කොට ඇති දේ ද යනු වාක්‍යයේ විග්‍රහයයි.

ရုဒ္ဒရသဿ ဥဒါဟရဏမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ –

රෞද්‍ර රසය සඳහා උදාහරණය මෙසේ දත යුතුය –

ယက္ခေန ဘော အဓိဂတောသိ မနုဿဘက္ခေ,နာ’ဿဿ ဝါလ’မဝလမ္ဗ ပုရံ အဝေက္ခ;

ဝေရမ္ဘဝါတမုခစုဏ္ဏိတသဗ္ဗဂတ္တော,မစ္စော ကထံ ပုနပိ ပဿတိ ဇီဝလောကန္တိ.

එම්බා මිනිස, තෝ නරභක්ෂක යක්ෂයෙකුට හසු වූවෙහි ය. අසුගේ වල්ගයෙහි එල්ලී තොපගේ නුවර දෙස නොබලව. වේරම්භ වාතයට හසු වී මුළු ශරීරය ම කුඩුපට්ටම් වූ මනුෂ්‍යයෙක් නැවත කෙසේ නම් ජීවත්වන ලෝකය දකින්නේ ද?

ဘော မနုဿဘက္ခေန ယက္ခေန အဓိဂတောသိ ဂဟိတော အသိ, အဿဿ ဝါလမဝလမ္ဗ ဝါလဓိံ ဂဟေတွာ ဣဒါနေဝ ပုရံ အဝေက္ခ တုယှံ နဂရံ ဩလောကေဟိ, တထေဝ ဟိ ဝေရမ္ဘဝါတမုခစုဏ္ဏိတသဗ္ဗဂတ္တော ဝေရမ္ဘဝါတဿ အဘိမုခိစုဏ္ဏိတသကလသရီရော မစ္စော မနုဿော ဇီဝလောကံ သတ္တလောကံ ပုနပိ ကထံ ပဿတီတိ. ဣဟ မစ္ဆရိယာဒိဝိဘာဝါ စ ကောဓာဒိသင်္ခါတော ဌာယီဘာဝေါ စ ဝါကျသာမတ္ထိယာ ဒီပိတာ ဟောန္တိ, အပရဒ္ဓေန တာသမဒဥဂ္ဂတာဒိဗျဘိစာရီဘာဝါ ဝိဘာဝိတာ ဟောန္တိ. သမုဒါယေန နယနာရုဏတာဒယော အနုဘာဝါ သူစိတာ ဟောန္တိ.

එම්බල! මනුෂ්‍ය භක්ෂක යක්ෂයෙකු විසින් ඔබ අල්ලා ගන්නා ලදී. අශ්වයාගේ වල්ගයෙහි එල්ලී, වල්ගය අල්ලාගෙන දැන්ම ඔබගේ නුවර දෙස බලන්න. වේරම්භ වාතයට හසුව මුළු සිරුරම සුණු විසුණු වී ගිය, වේරම්භ වාතය හමුවේ මුළු ශරීරයම සුනුවිසුනු වූ මිනිසා නැවත කෙසේ නම් ජීවලෝකය හෙවත් සත්ත්ව ලෝකය දකින්නේද? මෙහි මසුරුකම ආදී විභාවයෝද, ක්‍රෝධය යැයි කියනු ලබන ස්ථාවර භාවය (ස්ථාවර හැඟීම) ද වාක්‍ය ශක්තියෙන් ප්‍රකාශිත වෙති. වැරදි කිරීමෙන් හටගන්නා තැතිගැන්ම (ත්‍රාසය), අසරණභාවය ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයෝ ප්‍රකට කරනු ලැබෙත්. සමස්තයක් ලෙස ඇස් රතු වීම ආදී අනුභාවයෝ ද දන්වනු ලැබෙත්.

ဝီရဌာယီဘာဝ

වීර ස්ථාවර භාවය (වීර ස්ථාවර හැඟීම)

၃၆၃.

363.

ပတာပဝိက္ကမာဒီဟု-ဿာဟော ဝိရောတိ သညိတော;

ရဏဒါနဒယာယောဂါ, ဝီရော’ယံ တိဝိဓော ဘဝေ;

တေဝါ’နုဘာဝါ ဓိတိမ-တျာဒယော ဗျဘိစာရိနော.

ප්‍රතාපය, වික්‍රමය ආදියෙන් උපන් උත්සාහය 'වීර රසය' යැයි හඳුන්වනු ලැබේ. යුද්ධය (රණ), දානය, දයාව යන කරුණු හා යෙදීමෙන් මේ වීර රසය ත්‍රිවිධ (තුන් ආකාර) වෙයි. එහිදී ඔවුහුම අනුභාවයෝ වෙති. ධෛර්යය (ධෘතිය), බුද්ධිය (මතිය) ආදීහු ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

၃၆၃. ‘‘ပတာပိ’’စ္စာဒိ. ပတာပေါ သတ္တုသန္တာပကာရီ တေဇော, ဝိက္ကမော ပရမဏ္ဍလက္ကမန္တံ, တေ အာဒယော ယေသံ ဗလာဝိက္ခေပါဒီနံ [Pg.354] ပဋိပုဂ္ဂလဂတာနံ ဝိဘာဝါနံ, တေဟိ ဇာတော ဥဿာဟော ရသတ္တမာပန္နော ဝီရော ရသောတိ သညိတော, အယံ ဝီရော ရဏဒါနဒယာယောဂါ တိဝိဓော ဘဝေ ယုဒ္ဓဝီရော ဒါနဝီရော ဒယာဝီရောတိ, တေ ယုဒ္ဓကရဏာဒယော ဧဝ တတ္ထ အနုဘာဝါ ဘဝန္တိ. ဓိတိမတိဥဂ္ဂတာဒယော ဗျဘိစာရိနော ဘဝန္တီတိ.

363. ‘පතාපි’ (ප්‍රතාප) යනාදියයි. ප්‍රතාපය යනු සතුරන් තැතිගන්වන තේජසයි. වික්‍රමය යනු සතුරු දේශ ආක්‍රමණය කිරීමයි. ප්‍රතිපුද්ගලයන් (සතුරන්) කෙරෙහි පවතින බලය හා වික්‍රමය ආදී යම් විභාවයන් වේද, ඔවුන්ගෙන් උපන් උත්සාහය රසභාවයට පැමිණි කල්හි 'වීර රසය' යැයි හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වීර රසය යුද්ධය, දානය, දයාව යන කරුණු හා යෙදීමෙන් යුද්ධ වීර, දාන වීර, දයා වීර යනුවෙන් ත්‍රිවිධ වෙයි. එහිදී යුද්ධ කිරීම ආදියම අනුභාවයෝ වෙති. ධෛර්යය, බුද්ධිය, උද්ධච්ච බව (උද්ගත) ආදීහු ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

၃၆၃. ဣဒါနိ ဝီရရသဘေဒံ, ပေါသနက္ကမဉ္စ ဒဿေတိ ‘‘ပတာပ’’ဣစ္စာဒိနာ. ပတာပဝိက္ကမာဒီဟိ အညရာဇူနံ ဒဏ္ဍဇတေဇသင်္ခတပတာပေါ, တေသမေဝ ပရမဏ္ဍလက္ကမနသင်္ခါတဝိက္ကမော ဖလဘေဒေါ စေတိအာဒီဟိ ဥပ္ပန္နော ဥဿာဟော ဝီရောတိ ဝီရရသောတိ သညိတော ကဝီဟိ ဉာတော, အယံ ဝီရရသော ရဏဒါနဒယာယောဂါ ယုဒ္ဓစာဂကရုဏာယောဂေန ဟေတုဘူတေန တိဝိဓော ဘဝေ. တေ ဧဝ ရဏဒါနဒယာ ဧဝ ဣမာ အနုဘာဝါ နာမ ဟောန္တိ. ဓိတိမတျာဒယော ဓိတိမတိဥဂ္ဂတဂဗ္ဗာဒယော ဗျဘိစာရိနော ဘာဝါ ဟောန္တီတိ. ယုဒ္ဓဝီရဒါနဝီရဒယာဝီရဝသေန ဝီရရသော တိဝိဓော ဟောတိ. ပတာပေါ စ ဝိက္ကမော စေတိ စ, တေ အာဒိ ယေသမိတိ စ, ရဏော စ ဒါနဉ္စ ဒယာ စေတိ စ, တာဟိ ယောဂေါတိ စ, တယော ဝိဓာ ပကာရာ အဿာတိ စ, ဓိတိ စ မတိ စေတိ စ, တာ အာဒိ ယေသမိတိ စ ဝါကျံ.

363. දැන් 'පතාප' යනාදියෙන් වීර රසයේ ප්‍රභේදයද, එය පෝෂණය වන ආකාරයද පෙන්වයි. ප්‍රතාප, වික්‍රම ආදියෙන් යනු අන් රජවරුන්ගේ දණ්ඩනයෙන් හා තේජසින් හටගත් ප්‍රතාපය ද, ඔවුන්ගේම සතුරු දේශ ආක්‍රමණය කිරීම් සංඛ්‍යාත වික්‍රමය ද, ඵල ප්‍රභේදය ද ආදියෙන් උපන් උත්සාහය 'වීර' හෙවත් 'වීර රසය' ලෙස කවීන් විසින් හඳුනාගන්නා ලදී. මේ වීර රසය යුද්ධය, දානය, දයාව හා යෙදීමෙන්, එනම් යුද්ධය, ත්‍යාගය හා කරුණාව සමඟ යෙදීම නමැති හේතුවෙන් ත්‍රිවිධ (තුන් ආකාර) වෙයි. ඒ යුද්ධය, දානය හා දයාවම මෙහි අනුභාවයෝ වෙති. ධෛර්යය (ධෘතිය), බුද්ධිය (මතිය), උද්ධච්ච බව, උඩඟු බව (ගර්භය) ආදීහු ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති. යුද්ධවීර, දානවීර, දයාවීර වශයෙන් වීර රසය ත්‍රිවිධ වේ. 'ප්‍රතාපය ද වික්‍රමය ද වේ, ඒවා ආදී කොට ඇත්තාහුය' යන්න ද, 'යුද්ධය ද දානය ද දයාව ද වේ, ඒවා හා යෙදීමය' යන්න ද, 'එයට තුන් ආකාර වූ ප්‍රභේද ඇත්තේය' යන්න ද, 'ධෛර්යය ද බුද්ධිය ද වේ, ඒවා ආදී කොට ඇත්තාහුය' යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි. ස්ත්‍රීන්ගේ හා මඳ නුවණැත්තන්ගේ බියට හේතුව විකාර සහිත ශබ්ද, සත්ත්වයන් ආදිය වන අතර, උත්තමයන්ගේ බියට හේතුව ගුරුවරුන් ආදීන්ය.

ဝီရရသဿ ဥဒါဟရဏမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ –

වීර රසයෙහි උදාහරණය මෙසේ දත යුතුය -

ဝိညာပေတွာ ကုဝေရံ သုမဟတိ-မပိ စေ’ကောဝကုမ္ဘဏ္ဍသေနံ,ဥတ္တာသေတွာ ဂဟေတွာ မဏိရတနဝရံလက္ခမာဓာယ ဇူတေ;

ဇေတွာ ကောရဗျရာဇံ သစိဝရတန-မုဒ္ဓစ္စ ရညံ သတမှာ,ဧတ္ထာနေတွာ’ဒိယိဿံ သုယုဝတိရတနံကော မမေ’တ္ထ’တ္ထိ ဘာရောတိ.

කුවේරයා හෙවත් වෛශ්‍රවණ මහ රජුට දන්වා (අවසර ගෙන), ඉතා මහත් වූ කුම්භාණ්ඩ සේනාව තනිවම බිය ගන්වා, උතුම් මැණික් රත්නය ගෙන, දූ කෙළියෙහි ඔට්ටුව තබා, කෞරව්‍ය රජු පරදවා, රජවරුන් සියයකගෙන් අග්‍රාමාත්‍ය රත්නය (විධුර පණ්ඩිතයන්) උදුරාගෙන, මෙහි පැමිණ උතුම් යුවති රත්නය (ඉර්‍ධිමත් කන්‍යාව) ලබා ගන්නෙමි. මෙහි මට ඇති බර (අසීරු කාර්යය) කුමක්ද?

ကုဝေရံ [Pg.355] ဝေဿဝဏမဟာရာဇံ ဝိညာပေတွာ ဗောဓေတွာ သုမဟတိမပိ ကုမ္ဘဏ္ဍသေနံ အတိမဟန္တိံ ကုမ္ဘဏ္ဍသေနံ ဧကောဝ ဥတ္တာသေတွာ ဘယံ ဇနေတွာ မဏိရတနဝရံ ဂဟေတွာ ဇူတေ အက္ခကီဠာယံ လက္ခံ အာဓာယ ဌပေတွာ ကောရဗျရာဇံ ဇေတွာ ရညံ သတမှာ ရာဇသမ္ဗန္ဓိနာ သတေန သစိဝရတနံ အမစ္စရတနံ ဥဒ္ဓစ္စ ဥဒ္ဓရိတွာ ဧတ္ထာနေတွာ သုယုဝတိရတနံ သောဘနဣတ္ထိရတနံ အာဒိယိဿံ ဂဏှိဿာမိ, ဧတ္ထ ယထာဝုတ္တေသု မမ ကော ဘာရော အတ္ထီတိ. ဧတ္ထ ‘‘ကော မမေတ္ထတ္ထိ ဘာရော’’တိ ဣမိနာ ဥဿာဟသင်္ခါတော ဌာယီဘာဝေါ ပကာသိတော. ဧတဿ ဥပ္ပတ္တိဥဒ္ဒီပနေသု ကာရဏဘူတဿ ဣတ္ထိရတနဿ အာဒါနချာတနာဂရာဇဂတပတာပဝိက္ကမာဒိဝိဘာဝေါ စ, တံတံရူပပ္ပကာသကကဝိဝစနသင်္ခါတာနုဘာဝေါ စ ‘‘ဝိညာပေတွာ’’ဣစ္စာဒိနာ ဝါကျသာမတ္ထိယေန ပဋိပါဒနီယာ ဟောန္တိ. ‘‘သုမဟတိမပိ ကုမ္ဘဏ္ဍသေနံ ဧကော’’တိ စ, ‘‘ရညံ သတမှာ သစိဝရတနမုဒ္ဓစ္စာ’’တိ စ ဣမေဟိ ဓိတိဥဂ္ဂတဂဗ္ဗာဒယော စ, ‘‘ဝိညာပေတွာ ကုဝေရ’’န္တိ စ, ‘‘ဥတ္တာသေတွာ ကောရဗျရာဇ’’န္တိ စ, ‘‘ဧတ္ထာနေတွာ ဣစ္စာဒယော’’တိ စ ဣမေဟိ မတျာဒယော စ ဗျဘိစာရိနော ဘာဝါ ဝိဘာဝိတာ ဟောန္တိ. ဣမေဟိ ဝိဘာဝါနုဘာဝဗျဘိစာရီဘာဝေဟိ ယုဒ္ဓဝီရရသော ပေါသိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣမိနာယေဝ နယေန ဒါနဝီရာဒယော ဝိညာတဗ္ဗာ.

කුවේර එනම් වෛශ්‍රවණ මහාරාජයාට දන්වා (අවදි කරවා), ඉතා මහත් වූ ද කුම්භාණ්ඩ සේනාව එනම් අති විශාල කුම්භාණ්ඩ සේනාව තනිවම බිය ගන්වා, උතුම් මාණික්‍ය රත්නය රැගෙන, දූ කෙළියෙහි ඔට්ටු තබා, කෞරව්‍ය රජු පරදවා, රජවරුන් සියයකගෙන් යුත් පිරිසෙන් ඇමැති රත්නය (සචිව රත්නය) පැහැරගෙන, මෙහි පැමිණ උතුම් යුවති රත්නය (සුන්දර ස්ත්‍රී රත්නය) ලබා ගන්නෙමි, මෙහි ඉහත සඳහන් කරන ලද දෑ අතුරින් මට ඇති බර කුමක්ද? මෙහි 'මට මෙහි ඇති බර කුමක්ද' යන්නෙන් උත්සාහය නමැති ස්ථාවර භාවය (ස්ථාවර හැඟීම) ප්‍රකාශ වේ. මෙහි උපතට හා උද්දීපනයට හේතු වූ ස්ත්‍රී රත්නය ලබා ගැනීම නමැති කරුණ, ප්‍රකට නාග රාජයා කෙරෙහි පැවති ප්‍රතාප හා වික්‍රම ආදී විභාවයන් ද, ඒ ඒ ස්වරූපයන් ප්‍රකාශ කරන කවි වචන සංඛ්‍යාත අනුභාවය ද 'විඤ්ඤාපෙත්වා' යනාදී වාක්‍ය ශක්තියෙන් පැහැදිලි කරනු ලැබේ. 'ඉතා මහත් වූ ද කුම්භාණ්ඩ සේනාව තනිවම' යන්නෙන් ද, 'රජවරුන් සියයකගෙන් ඇමැති රත්නය පැහැරගෙන' යන්නෙන් ද ධෛර්යය, උද්ධච්ච බව, උඩඟු බව ආදිය ද, 'කුවේරයාට දන්වා' යන්නෙන් ද, 'කෞරව්‍ය රජු බිය ගන්වා' යන්නෙන් ද, 'මෙහි පැමිණ' යනාදියෙන් ද බුද්ධිය (මතිය) ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයෝ ප්‍රකට කරනු ලැබෙත්. මෙම විභාව, අනුභාව හා ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් යුද්ධ වීර රසය පෝෂණය වී ඇති බව දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන්ම දානවීර ආදී අනෙකුත් රසයන් ද තේරුම් ගත යුතුය.

ဘယဌာယီဘာဝ

භය ස්ථාවර භාවය (භය ස්ථාවර හැඟීම)

၃၆၄.

364.

ဝိကာရိသနသတ္တာဒိ-ဘယုက္ကံသော ဘယာနကော;

သေဒါဒယော’နုဘာဝေ’တ္ထ,တာသာဒီ ဗျဘိစာရိနော.

විකාර වූ ශබ්ද, සත්ත්වයන් ආදියෙන් හටගන්නා භයෙහි උත්කර්ෂය (උච්චතම අවස්ථාව) 'භයානක' රසයයි. මෙහිදී ඩහදිය දැමීම (ස්වේදය) ආදිය අනුභාවයෝ වන අතර, තැතිගැන්ම (ත්‍රාසය) ආදීහු ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

၃၆၄. ‘‘ဝိကာရိ’’စ္စာဒိ. ဝိကာရိ အသဘာဝပ္ပဝတ္တော ဝိရုဒ္ဓေါ သနော သဒ္ဒေါ သတ္တော စ, တေ အာဒယော ယေသံ သုညာရညာဒီနံ [Pg.356] ဣတ္ထိနီစပ္ပကတိသမ္ဘဝန္တာနံ, ဝိဘာဝါနံ, ဂုရုအာဒီနံ ဝါ ဥတ္တမာနံ, တေဟိ ဇာတဿ ဘယဿ, ကိတ္တိမဿ ဝါ ဥက္ကံသော ဘယာနကော နာမ ရသော. ဧတ္ထ သေဒကမ္ပနပါဒစလနာဒယော အနုဘာဝါ, တာသာဒယော ဗျဘိစာရိနော.

364. ‘විකාරි’ යනාදියයි. විකාර වූ යනු අස්වභාවික ලෙස පවත්නා වූ, විරුද්ධ වූ ශබ්ද (සන) සහ සත්ත්වයන් (සත්ත) ද වේ. ස්ත්‍රීන්ට හා මඳ නුවණැත්තන්ට (නීච ප්‍රකෘති ඇත්තන්ට) බලපාන පාළු වනාන්තර ආදී විභාවයන් ද, උත්තමයන්ට බලපාන ගුරු ආදී විභාවයන් ද යන මොවුන් නිසා උපන්, ස්වාභාවික හෝ කෘත්‍රිම වූ භයෙහි උත්කර්ෂය 'භයානක' නම් රසයයි. මෙහිදී ඩහදිය දැමීම, වෙව්ලීම, පය පැකිළීම ආදිය අනුභාවයෝ වන අතර, තැතිගැන්ම (ත්‍රාසය) ආදීහු ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

၃၆၄. ဣဒါနိ ဘယာနကရသဿ ပေါသနက္ကမံ ဒဿေတိ ‘‘ဝိကာရိ’’စ္စာဒိနာ. ဝိကာရိသနသတ္တာဒိဘယုက္ကံသော ပကတိဝိရဟေန ဝိကာရဝန္တေဟိ ဝိရုဒ္ဓေဟိ အသနိသဒ္ဒါဒိသဒ္ဒေဟိ, ရက္ခသာဒိသတ္တေဟိ ဝါ ဝိဘာဝေဟိ ဟေတုဘူတေဟိ သဉ္ဇာတော သာဘာဝိကော, ကိတ္တိမော ဝါ ဘယပဋိဗန္ဓော ဥက္ကံသော ဘယာနကရသော နာမ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဘယာနကရသဝိသယေ သေဒါဒယော ဒါဟသရီရကမ္ပနာဒယော အနုဘာဝါ ကာယိကဝါစသိကပ္ပယောဂသင်္ခတာ အနုဘာဝါ ဟောန္တိ. တာသာဒီ ဗျဘိစာရိနော တာသသင်္ကာဒယော ဣဟ ဗျဘိစာရီဘာဝါ ဟောန္တီတိ. သနော စ သတ္တော စေတိ စ, ဝိကာရော ဧတေသံ အတ္ထီတိ စ, ဝိကာရိနော စ တေ သနသတ္တာ စေတိ စ, တေ အာဒယော ယေသံ သုညာရညာဒီနမိတိ စ, တေဟိ ဇာတံ ဘယမိတိ စ, မဇ္ဈေ ပဒလောပေါ, တဿ ဥက္ကံသောတိ စ, သေဒေါ အာဒိ ယေသံ ကမ္ပနာဒီနမိတိ စ, တာသော အာဒိ ယေသံ သင်္ကာဒီနမိတိ စ ဝါကျံ. ဣတ္ထိနီစပ္ပကတိကာနံ ဘယဟေတု ဝိကာရိသနသတ္တာဒိ, ဥတ္တမာနံ ဂုရုအာဒိ.

364. දැන් 'විකාරි' යනාදියෙන් භයානක රසය පෝෂණය වන ආකාරය පෙන්වයි. විකෘති වූ ශබ්ද, සත්ත්වයන් ආදිය නිසා හටගන්නා භයෙහි උත්කර්ෂය යනු ප්‍රකෘතියෙන් බැහැර වූ විකෘති සහිත විරුද්ධ වූ අකුණු hඬ වැනි ශබ්දයන්ගෙන් හෝ රාක්ෂසයන් වැනි සත්ත්වයන් නමැති හේතුභූත විභාවයන්ගෙන් හටගත් ස්වාභාවික හෝ කෘත්‍රිම වූ භයට සම්බන්ධ උත්කර්ෂය 'භයානක රසය' නම් වෙයි. මෙහිදී භයානක රසය විෂයෙහි ඩහදිය දැමීම, ශරීරය දැවීම, ශරීරය වෙව්ලීම ආදී වූ, කායික හා වාචසික ප්‍රයෝගයන්ගෙන් සැදුම්ලත් අනුභාවයෝ වෙති. තැතිගැන්ම (ත්‍රාසය) ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයෝ යනු මෙහිදී තැතිගැන්ම, සැකය ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති. 'ශබ්දය ද සත්ත්වයා ද වේ', 'මොවුන්ගේ විකාරය ඇත්තේය', 'විකාර සහිත වූ ඒ ශබ්ද සහ සත්ත්වයෝය', 'පාළු වනාන්තරය ආදිය මොවුන්ට මුල් වේ', 'ඔවුන්ගෙන් උපන් භයයි' යන්නෙහි මධ්‍ය පද ලෝප සමාසයෙන් 'එහි උත්කර්ෂයයි' යන්න ද, 'ඩහදිය දැමීම මුල් කොට ඇති වෙව්ලීම් ආදියයි' යන්න ද, 'තැතිගැන්ම මුල් කොට ඇති සැකය ආදියයි' යන්න ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි. ස්ත්‍රීන්ගේ හා මඳ නුවණැත්තන්ගේ බියට හේතුව විකාර සහිත ශබ්ද, සත්ත්වයන් ආදිය වන අතර, උත්තමයන්ගේ බියට හේතුව ගුරුවරුන් ආදීන්ය.

ဧတ္ထ လက္ခိယမေဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ –

මෙහිදී නිදසුන (ලක්ෂ්‍යය) මෙසේ දත යුතුය -

ယံ ဒိဋ္ဌိသတ္ထပတနေန ပရိပ္ဖုရန္တီ,ကုမ္ဘဏ္ဍရက္ခသစမူ ဂမိတာ သမန္တာ;

အာစက္ကဝါဠနဂ’မဿဂတံ ပုရီဝ,ဘောတော မုဟုံ မုဟု’မပဿိ သ ပုဏ္ဏကော’ဟန္တိ.

යම් පුණ්ණකයෙකුගේ දෘෂ්ටි නමැති ශස්ත්‍රයේ වැටීමෙන් වෙව්ලන්නා වූ කුම්භාණ්ඩ හා රාක්ෂස සේනාව හාත්පසින් පලා ගියාය. අසු පිට නැඟී චක්‍රවාට පර්වතය දක්වා ගිය ඒ පුණ්ණක, තමාගේ නුවර මෙන් ඔබ වහන්සේව නැවත නැවතත් බැලුවේය.

ဒိဋ္ဌိသတ္ထပတနေန ဒိဋ္ဌိသလ္လသမ္ပာတနေန ပရိပ္ဖုရန္တီ ကမ္ပမာနာ သမန္တာ ပရိသမန္တတော အာစက္ကဝါဠနဂံ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတာဝဓိ ဂမိတာ ပလာပိတာ ကုမ္ဘဏ္ဍရက္ခသစမူ ကုမ္ဘဏ္ဍရက္ခသာနံ [Pg.357] သေနာ ယံ အဿဂတံ အဿပိဋ္ဌေ နိသိန္နကံ ဘောတော ဘဝတံ တုမှာကံ ပုရီ ဣဝ ပုရိယာ ဒဿနမိဝ မုဟုံ မုဟုံ အပဿိ ခဏေ ခဏေ အပဿိတ္ထ, သော အဟံ ပုဏ္ဏကော နာမ ယက္ခောတိ. ဧတ္ထ ‘‘ဒိဋ္ဌိသတ္ထပတနေနာ’’တိ ဒိဋ္ဌိသတ္ထာရောပနေန စ ‘‘သ ပုဏ္ဏကော အဟ’’န္တိ ဣမိနာ စ ဘယဇနနဿ ဟေတုဘူတဝိရုဒ္ဓသတ္တသင်္ခါတာ ဝိဘာဝါ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, ‘‘မုဟုံ မုဟု’မပဿီ’’တိ ရသာဝတ္ထသမ္ပတ္တဘယုက္ကံသသင်္ခတော ဌာယီဘာဝေါ ဝိဘာဝိတော, ‘‘ကုမ္ဘဏ္ဍရက္ခသစမူ ဂမိတာ သမန္တာ အာစက္ကဝါဠနဂ’’န္တိ တာသသင်္ကာဒိကာ ဗျဘိစာရိနော ဘာဝါ ဇောတိတာ. ‘‘ပရိပ္ဖုရန္တီ’’တိ သေဒကမ္ပာဒယော အနုဘာဝါ ဒဿိတာ ဟောန္တိ.

දෘෂ්ටි නමැති ආයුධය වැටීමෙන්, දෘෂ්ටි නමැති හී සැර වැදීමෙන්, හාත්පසින් වෙවුලමින් හා කම්පිත වෙමින්, සක්වළ ගල දක්වා සක්වළ පර්වතය අවසාන කොට දිවගිය, පලාගිය කුම්භාණ්ඩ හා රාක්ෂසයන්ගේ සේනාව, අශ්වයා පිට නැගී සිටි ඔබවහන්සේගේ නගරය මෙන් දර්ශනය නැවත නැවතත්, මොහොතින් මොහොත දුටුවේද, ඒ මම පුණ්ණක නම් යක්ෂයා වෙමි. මෙහි 'දෘෂ්ටි ශස්ත්‍ර පතනයෙන්' යන්නෙන් දෘෂ්ටි ශස්ත්‍රය එල්ල කිරීමෙන් ද, 'ඒ මම පුණ්ණක වෙමි' යන්නෙන් බිය ජනිත කිරීමට හේතු වූ විරුද්ධ සත්ත්වයන් සංඛ්‍යාත විභාවයන් දක්වන ලදී. 'නැවත නැවතත් දුටුවේය' යන්නෙන් රස අවස්ථාවට පැමිණි බියෙහි උත්කෘෂ්ටභාවය සංඛ්‍යාත ස්ථාවර භාවය (ස්ථායීභාවය) විභාවනය කරන ලදී. 'කුම්භාණ්ඩ රාක්ෂස සේනාව සක්වළ ගල දක්වා හැමතැනම පලාගියාය' යන්නෙන් තැතිගැනීම, සැකය ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන් ප්‍රකාශ කරන ලදී. 'වෙවුලමින්' යන්නෙන් දහඩිය දැමීම, වෙවුලීම ආදී අනුභාවයන් දක්වන ලද්දේ වෙයි.

ဇိဂုစ္ဆာဌာယီဘာဝ

පිළිකුල (ජිගුච්ඡා) ස්ථාවර භාවය (ස්ථායීභාවය)

၃၆၅.

365.

ဇိဂုစ္ဆာ ရုဓိရာဒီဟိ,ပူတျာဒီဟိ ဝိရာဂတော;

ဗီဘစ္ဆော ခေါဘနု’ဗ္ဗေဂီ,ကမေန ကရုဏာယုတော;

နာသာဝိကုနနာဒီဟိ,သင်္ကာဒီဟိ’ဿ ပေါသနံ.

ලේ ආදියෙන් ද, කුණු වූ දෑ ආදියෙන් ද, විරාගයෙන් (නිර්වේදයෙන්) ද හටගන්නා පිළිකුල (ජිගුච්ඡා), පිළිවෙළින් කැළඹීම ඇති කරන, උද්වේගකර වූ සහ කරුණාවෙන් යුක්ත වූ බීභත්ස රසය බවට පත්වෙයි. නාසය හැකිලීම ආදී අනුභාවයන්ගෙන් ද, සැකය ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් ද මෙහි පෝෂණය (වර්ධනය) සිදුවෙයි.

၃၆၅. ‘‘ဇိဂုစ္ဆာ’’ဣစ္စာဒိ. ရုဓိရန္တာဒီဟိ ပူတိကိမိအာဒီဟိ ဝိရာဂတော စ ဇာတာ ဇိဂုစ္ဆာ ဂရဟာ ကမေန ခေါဘနော ဥဗ္ဗေဂီ ကရုဏာယုတော စ ဗီဘစ္ဆော ဘဝတိ, နာသာဝိကုနနမုခစ္ဆဒနာဒီဟိ အနုဘာဝေဟိ, သင်္ကာဝေဂါဒီဟိ ဗျဘိစာရီဟိ စ အဿ ပေါသနံ ဘဝတီတိ.

365. 'ජිගුච්ඡා' යනු ආරම්භයයි. ලේ සහ අතුණුබහන් ආදියෙන් ද, කුණු වූ පණුවන් ආදියෙන් ද, විරාගයෙන් ද උපන් පිළිකුල හෙවත් ගර්හාව, පිළිවෙළින් කැළඹීම ඇති කරන, උද්වේගකර වූ ද, කරුණාවෙන් යුක්ත වූ ද බීභත්ස රසය වෙයි. නාසය හැකිලීම, මුඛය වැසීම ආදී අනුභාවයන්ගෙන් ද, සැකය, ආවේගය ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් ද මෙහි (බීභත්ස රසයේ) පෝෂණය වෙයි.

၃၆၅. ဣဒါနိ ဗီဘစ္ဆရသဿ ပေါသနက္ကမံ ဒဿေတိ ‘‘ဇိဂုစ္ဆာ’’ဣစ္စာဒိနာ. ရုဓိရာဒီဟိ ရတ္တန္တဂုဏာဒီဟိ စ, ပူတျာဒီဟိ ပူတိကိမိအာဒီဟိ စ, ဝိရာဂတော ဝိရတ္တဘာဝေန စာတိ ဣမေဟိ တီဟိ ဝိဘာဝေဟိ ဟေတုဘူတေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဇိဂုစ္ဆာ ကမေန ရုဓိရာဒီနံ တိဏ္ဏံ ဝိဘာဝါနံ ပဋိပါဋိယာ ခေါဘနော [Pg.358] အနဝဋ္ဌာနော အသမာဟိတော ဥဗ္ဗေဂီ ဥဗ္ဗေဂဝါ ကရုဏာယုတော သောကရူပေန သဟိတော စာတိ ဧဝံ ဗီဘစ္ဆော ရသော နာမ ဟောတိ. နာသာဝိကုနနာဒီဟိ နာသသင်္ကောစနမုခပိဒဟနာဒီဟိ အနုဘာဝေဟိ စ သင်္ကာဒီဟိ စ သင်္ကာအာဝေဂါဒီဟိ ဗျဘိစာရီဘာဝေဟိ စ ကရဏဘူတေဟိ အဿ ဗီဘစ္ဆရသဿ ပေါသနံ ဟောတီတိ. ရုဓိရာဒီသု တီသု ပဒေသု, ခေါဘနာဒီသု တီသု စ ဂမျမာနတ္တာ အဝုတ္တောပိ စသဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော, တသ္မာ ခေါဘနာဒီဟိ တီဟိ ယုတ္တောဝ ဗီဘစ္ဆရသော နာမာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ရုဓိရံ အာဒိ ယေသံ အန္တာဒီနမိတိ စ, ပူတိအာဒိ ယေသံ ကိမိအာဒီနမိတိ စ, ဥဗ္ဗေဂေါ အဿ ဗီဘစ္ဆဿ အတ္ထီတိ စ, ကရုဏေန အာယုတောတိ စ, နာသာယ ဝိကုနနံ သင်္ကောစနမိတိ စ, တံ အာဒိ ယေသံ မုခစ္ဆာဒနာဒီနမိတိ စ, သင်္ကာ အာဒိ ယေသံ အာဝေဂါဒီနမိတိ စ ဝါကျံ.

365. දැන් 'ජිගුච්ඡා' යනාදීන් බීභත්ස රසය පෝෂණය වන පිළිවෙළ දක්වයි. ලේ ආදී වූ රතු පැහැති අතුණුබහන් ආදියෙන් ද, කුණු වූ දෑ ආදී වූ කුණු වූ පණුවන් ආදියෙන් ද, විරාගයෙන් හෙවත් නිර්වේදයෙන් ද යන මේ හේතුභූත වූ විභාවයන් තුණෙන් උපදින්නා වූ පිළිකුල, පිළිවෙළින් ලේ ආදී විභාවයන් තුනෙහි අනුපිළිවෙළින් කැළඹීම ඇති කරන (අස්ථාවර වූ, එකඟ නොවූ), උද්වේගකර වූ (කලකිරීම් සහිත වූ) සහ කරුණාවෙන් යුක්ත වූ (ශෝක ස්වභාවයෙන් යුත්) බීභත්ස රසය නම් වෙයි. නාසය හැකිලීම, කට වැසීම ආදී අනුභාවයන්ගෙන් ද, සැකය සහ ආවේගය ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් ද ක්‍රියාකාරී වී, මේ බීභත්ස රසය පෝෂණය වෙයි. ලේ ආදී පද තුනෙහි ද, කැළඹීම ආදී පද තුනෙහි ද, ව්‍යංග්‍ය වන බැවින් නොකියවුණ ද 'ච' (සහ) යන නිපාතය යෙදිය යුතුය. එබැවින් කැළඹීම ආදී කරුණු තුනෙන් යුක්ත වූවක්ම බීභත්ස රසය යැයි දත යුතුය. ලේ ආදි කොට ඇති අතුණුබහන් ආදිය ද, කුණු වූ දෑ ආදි කොට ඇති පණුවන් ආදිය ද, උද්වේගය ඇත්තේ උද්වේගී ද, කරුණාවෙන් යුක්ත වූයේ කරුණායුත ද, නාසය හැකිලීම නාසා විකුනන වන අතර එය ආදි කොට ඇති මුඛය වැසීම ආදිය ද, සැකය ආදි කොට ඇති ආවේගයන් ආදිය ද යනු මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

ဣမဿ ဗီဘစ္ဆဿောဒါဟရဏမေဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ –

මේ බීභත්ස රසයට උදාහරණ මෙසේ දත යුතුය –

ယက္ခာ မစ္စကရင်္ကကင်္ကနဓရာ ယေ နိမ္မိတာ ပုဏ္ဏကေ-နု’တ္တံသီကတပါဏိပလ္လဝဓရာ ဟာရီကတန္တောရဂါ;

လိတ္တာ လောဟိတကုင်္ကုမေဟိ ဝိဓုရေနေ’တေ ပိဝန္တာ ဝသာ-မဇ္ဇံ သီသကပါလပါတိဟိ ပုရေ ဓုတ္တာ ဝိယော’ပေက္ခိတာတိ.

පුණ්ණක විසින් මවන ලද, මිනිස් හිස්කබල් නමැති වළලු පැළඳි, හිසෙහි පළඳනා කරන ලද දලු වැනි අත්ල දරන, මිනිස් අතුණුබහන් නමැති සර්පයන් මාල කොට ගත්, ලේ නමැති කුංකුමයෙන් තැවරුණු, හිස්කබල් නමැති බඳුන්වලින් වුරුණු (තෙල්) නමැති මත්පැන් බොන්නා වූ යක්ෂයෝ, නුවණැති විධුර පණ්ඩිතයන් විසින් නගරයේ සුරා සොඬුන් මෙන් උපේක්ෂාවෙන් බලන ලදහ.

ပုဏ္ဏကေန ယက္ခေန နိမ္မိတာ မစ္စကရင်္ကကင်္ကနဓရာ မနုဿဋ္ဌိသင်္ခါတကရဘူသနဓာရိနော ဥတ္တံသီကတပါဏိပလ္လဝဓရာ မတ္ထကမာလိကတဟတ္ထတလသင်္ခတပလ္လဝဓာရိနော ဟာရီကတန္တောရဂါ မုတ္တာဟာရီကတမနုဿန္တသင်္ခါတဥရဂသမ္ပယုတ္တာ လောဟိတကုင်္ကုမေဟိ ရုဓိရသင်္ခါတကုင်္ကုမကက္ကေဟိ လိတ္တာ သီသကပါလပါတိဟိ သီသကပါလသင်္ခါတေဟိ သရာဝေဟိ ဝသာမဇ္ဇံ ဝသာသင်္ခါတသုရံ ပုရေ အဘိမုခေ ပိဝန္တာ ယေ ယက္ခာ သိယုံ, ဧတေ ယက္ခာ ဝိဓုရေန ပဏ္ဍိတေန ဓုတ္တာ ဝိယ နဂရေ သုရာဓုတ္တာ ဝိယ ဥပေက္ခိတာ ဟောန္တီတိ. ဣဟ ‘‘လိတ္တာ လောဟိတကုင်္ကုမေဟီ’’တိ စ ‘‘ဥတ္တံသီကတပါဏိပလ္လဝဓရာ’’တိ စ [Pg.359] ‘‘ဟာရီကတန္တောရဂါ’’တိ စ ဣမေဟိ စိတ္တက္ခောဘကာရဏဘူတော ရုဓိရာဒိဝိဘာဝေါ စ, ‘‘မစ္စကရင်္ကကင်္ကနရော’’တိ စ ‘‘သီသကပါလပါတိဟိ ဝသာမဇ္ဇံ ပိဝန္တာ’’တိ စ ဣမေဟိ ဥဗ္ဗေဂဝန္တသဘာဝဿ ဟေတုဘူတော ပူတျာဒိဝိဘာဝေါ စ ပကာသိတော. ကရုဏာယုတသဘာဝဿ ကာရဏဘူတဝိရဇ္ဇနဝိဘာဝေါ စ နာသာဝိကုနနာဒိအနုဘာဝေါ စ သင်္ကာဝေဂါဒိဗျဘိစာရီဘာဝေါ စ ဗီဘစ္ဆသင်္ခါတဌာယီဘာဝေါ စာတိ ဣမေ သဗ္ဗေ ဝါကျသာမတ္ထိယေန ဂမ္မာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

පුණ්ණක යක්ෂයා විසින් මවන ලද, මිනිස් ඇටකටු සංඛ්‍යාත අත් ආභරණ (හිස්කබල් වළලු) දරන්නා වූ, හිසෙහි මල්මාලා කොට ගත් අත්ල සංඛ්‍යාත දලු දරන්නා වූ, මුතුහරක් වැනි මිනිස් අතුණුබහන් නමැති සර්පයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ලේ සංඛ්‍යාත කුංකුම ආලේපයෙන් තැවරුණු, හිස්කබල් සංඛ්‍යාත බඳුන්වලින් වුරුණු (තෙල්) සංඛ්‍යාත සුරාව තමන් ඉදිරියේ බොන්නා වූ යම් යක්ෂයෝ වෙත්ද, ඒ යක්ෂයෝ විධුර පණ්ඩිතයන් විසින් නගරයෙහි සුරා සොඬුන් මෙන් උපේක්ෂාවෙන් බලන ලදහ. මෙහි 'ලේ නමැති කුංකුමයෙන් තැවරුණු' යන්නෙන් ද, 'හිසෙහි පළඳනා කළ අත්ල නමැති දලු දරන' යන්නෙන් ද, 'අතුණුබහන් මාලා කොට ගත්' යන්නෙන් ද සිත කම්පා කිරීමට හේතු වූ ලේ ආදී විභාවයන් ප්‍රකාශ වන අතර, 'මිනිස් හිස්කබල් වළලු පැළඳි' යන්නෙන් ද, 'හිස්කබල් බඳුන්වලින් වුරුණු මත්පැන් බොන' යන්නෙන් ද උද්වේගකර ස්වභාවයට හේතු වූ කුණු වූ දෑ ආදී විභාවයන් ප්‍රකාශ කරන ලදී. කරුණාවෙන් යුත් ස්වභාවයට හේතු වූ විරාග විභාවය ද, නාසය හැකිලීම ආදී අනුභාවය ද, සැකය හා ආවේගය ආදී ව්‍යභිචාරී භාවය ද, බීභත්ස සංඛ්‍යාත ස්ථාවර භාවය (ස්ථායීභාවය) ද යන මේ සියල්ල වාක්‍යයේ ශක්තියෙන් අවබෝධ කරගත යුතු යැයි දත යුතුය.

ဝိမှယဌာယီဘာဝ

විස්මය (විම්හය) ස්ථාවර භාවය (ස්ථායීභාවය)

၃၆၆.

366.

အတိလောကပဒတ္ထေဟိ,ဝိမှယော’ယံ ရသော’ဗ္ဘုတော;

တဿာ’နုဘာဝါ သေဒဿု-သာဓုဝါဒါဒယော သိယုံ;

တာသာဝေဂဓိတိပ္ပညာ,ဟောန္တေ’တ္ထ ဗျဘိစာရိနော.

ලෝකෝත්තර (ලෝකය ඉක්මවා ගිය) වස්තූන් නිසා හටගන්නා වූ මේ විස්මය (විම්හය) නම් ස්ථාවර භාවය 'අද්භූත රසය' වෙයි. දහඩිය දැමීම, කඳුළු සැලීම, සාධුකාර දීම ආදිය එහි අනුභාවයෝ වෙති. තැතිගැනීම, ආවේගය, ධෛර්යය සහ ප්‍රඥාව මෙහි ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

၃၆၆. ‘‘အတိ’’စ္စာဒိ. အတိလောကေဟိ လောကာတိဝုတ္တီဟိ မာယာဒိဗ္ဗဂေဟာရာမာဒီဟိ ပဒတ္ထေဟိ ဇာတော အယံ ဝိမှယော စိတ္တဝိကာရသင်္ခါတော ဌာယီဘာဝေါ အဗ္ဘုတော ရသော နာမ. သေဒအဿုသာဓုဝါဒရောမဉ္စာဒယော တဿ အနုဘာဝါ သိယုံ, တာသာဒယော ဗျဘိစာရိနော ဟောန္တီတိ.

366. 'අති' යනු ආරම්භයයි. ලෝක සම්මතය ඉක්මවා ගිය මායාවන්, දිව්‍ය විමන්, උයන් ආදී වස්තූන් නිසා උපන්, සිතේ විපර්යාසය සංඛ්‍යාත වූ මේ විස්මය නම් ස්ථාවර භාවය 'අද්භූත රසය' නම් වෙයි. දහඩිය දැමීම, කඳුළු සැලීම, සාධුකාර දීම, රෝමෝද්ගමනය (කෙළින් වීම) ආදිය එහි අනුභාවයෝ වෙති. තැතිගැනීම ආදිය ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

၃၆၆. ဣဒါနိ ဝိမှယရသဿ ပေါသနက္ကမံ ဒဿေတိ ‘‘အတိ’’ဣစ္စာဒိနာ. အတိလောကပဒတ္ထေဟိ လောကဋ္ဌိတိမတိက္ကမ္မ ပဝတ္တေဟိ မာယာဒိဗ္ဗဘဝနအာရာမဝိမာနာဒိပဒတ္ထေဟိ ဟေတုဘူတေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အယံ ဝိမှယော စိတ္တဗျာပနသင်္ခါတော ဌာယီဘာဝေါ အဗ္ဘုတော ရသော အဗ္ဘုတရသော နာမ ဘဝေ, သေဒဿုသာဓုဝါဒါဒယော တဿ အဗ္ဘုတရသဿ အနုဘာဝါ သိယုံ, တာသာဝေဂဓိတိပ္ပညာ ဧတ္ထ [Pg.360] အဗ္ဘုတရသဝိသယေ ဗျဘိစာရိနော ဘာဝါ ဟောန္တီတိ. အတိက္ကန္တာ လောကမိတိ စ, တေ စ တေ ပဒတ္ထာ စေတိ စ, သာဓုဣတိ ဝါဒေါတိ စ, သေဒေါ စ အဿု စ သာဓုဝါဒေါ စေတိ စ, တေ အာဒိ ယေသံ ရောမဉ္စာဒီနမိတိ စ, တာသော စ အာဝေဂေါ စ ဓိတိ စ ပညာ စေတိ စ ဝါကျံ.

366. දැන් 'අති' යනාදීන් විස්මය රසය (අද්භූත රසය) පෝෂණය වන පිළිවෙළ දක්වයි. ලෝක ස්වභාවය ඉක්මවා පවත්නා මායාවන්, දිව්‍ය මන්දිර, උයන්, විමාන ආදී වස්තූන් හේතු කොට ගෙන උපදින්නා වූ, සිතේ පැතිරීම සංඛ්‍යාත වූ මේ විස්මය නම් ස්ථාවර භාවය 'අද්භූත රසය' නම් වෙයි. දහඩිය දැමීම, කඳුළු සැලීම, සාධුකාර දීම ආදිය ඒ අද්භූත රසයේ අනුභාවයෝ වෙති. තැතිගැනීම, ආවේගය, ධෛර්යය, ප්‍රඥාව මෙහි අද්භූත රසය විෂයයෙහි ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති. 'ලෝකය ඉක්මවා ගිය' යන්න ද, 'ඒ ඒ වස්තූන්' යන්න ද, 'සාධු යැයි පැවසීම' යන්න ද, 'දහඩිය, කඳුළු සහ සාධුකාර දීම' යන්න ද, රෝමෝද්ගමනය ආදී දෑ ආරම්භ කොට ඇති දෑ ද, 'තැතිගැනීම, ආවේගය, ධෛර්යය සහ ප්‍රඥාව' යනු ද මෙහි වාක්‍ය විග්‍රහයයි.

ဣမဿ အဗ္ဘုတရသဿောဒါဟရဏမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ –

මේ අද්භූත රසයට උදාහරණ මෙසේ දත යුතුය –

သ ပုဏ္ဏကေနာ’ဟဋနေကဘိံသနေ-သွ’ဟော နဋေနေဝ သုနိစ္စလော’စလာ;

နိပါတိတော တေန အဝံသိရောပတံ,အသန္တသံ တံ မိနိ ဒိဋ္ဌိယဋ္ဌိယာတိ.

බියකරු වූ නොයෙක් අශ්ව ප්‍රයෝගයන් පාමින්, පුණ්ණක විසින් අහසට ඔසවන ලද, චලනය නොවන ඒ මහ පර්වතය, නළුවෙකු මෙන් ඉතා නිශ්චලව හිස පහතට හරවා හෙළන ලදී. ඔහු (විධුර පණ්ඩිතයා) කිසිදු තැතිගැනීමකින් තොරව එය දෘෂ්ටි යෂ්ටියෙන් (නුවණැසින්) මැන බැලීය.

သော ဝိဓုရပဏ္ဍိတော ပုဏ္ဏကေန ယက္ခေန နဋေန ဣဝ အနေကဝိကာရဒဿနကေန နာဋကေန ဝိယ အာဟဋနေကဘိံသနေသု ဘယတ္တမာနီတာနေကဝိဓဘိံသနေသု ဝတ္တမာနေသု သုနိစ္စလော တေန ပုဏ္ဏကေန အစလာ သဋ္ဌိယောဇနုဗ္ဗေဓကာဠာဂိရိပဗ္ဗတမတ္ထကတော နိပါတိတော အဝံသိရောပတံ အဓောသီသံ ပတန္တော အသန္တသံ ဧဝံ အပ္ပတိဋ္ဌေပိ အနုတ္တသန္တော တံ ပဗ္ဗတံ ဒိဋ္ဌိယဋ္ဌိယာ မိနိ ပမာဏမကာသိ, အဟော အစ္ဆရိယန္တိ. ဧတ္ထ ဘယဟေတုမှိ သတိ ဘီတိယာ စ တတ္ထ ပရိဇာနနာဘာဝဿ စ လောကသဘာဝတ္တာ တမတိက္ကမ္မ ဘယကရဏေ အသန္တာသဿ စ ဒိဋ္ဌိယာ ပဗ္ဗတမိနနဿ စ ပဝတ္တဘာဝကထနေန လောကာတိက္ကန္တပဒတ္ထသင်္ခါတော ဝိဘာဝေါ ‘‘အသန္တသံ တံ မိနိ ဒိဋ္ဌိယဋ္ဌိယာ’’တိ ဣမိနာ ပကာသိတော. ‘‘အဟော’’တိ ဝစနေန, တဿ သာမတ္ထိယေန စ သာဓုဝါဒသေဒအဿုအာဒယော အနုဘာဝါ ဝိဘာဝိတာ. တာသအာဝေဂဓိတိစ္စာဒိဗျဘိစာရီဘာဝါ, ဝိမှယသင်္ခါတဌာယီဘာဝေါ စ သမုဒိတဝါကျသာမတ္ထိယေန ဇောတိတော.

ඒ විධුර පණ්ඩිතයන් වහන්සේ, නළුවෙකු මෙන් නොයෙක් විකාර පෙන්වන නාට්‍යයක් බඳු වූ පූර්ණක යක්ෂයා විසින් පමුණුවන ලද නොයෙක් බියකරු දේවලින්, භය උපදවන නොයෙක් ආකාරයේ භීෂණයන් පවතිද්දී අතිශයින් නිශ්චලව සිටියහ. ඒ පූර්ණකයා විසින් නොසැලෙන, හැට යොදුනක් උසැති කාලගිරි පර්වත මුදුනෙන් පහළට හෙළන ලදුව, හිස බිමට හැරී යටිකුරුව වැටෙද්දී පවා කිසිදු බියක් නැතිව, මෙසේ කිසිදු පිහිටක් නැති අවස්ථාවක ද තැති නොගෙන, තම දෘෂ්ටි නමැති යෂ්ටියෙන් (ඇස නමැති මිනුම් දණ්ඩෙන්) ඒ පර්වතය මැන එහි ප්‍රමාණය තැකූහ. 'අහෝ ආශ්චර්යයකි!' මෙහිදී භයට හේතුවක් තිබියදීත් භය නොවීම සහ එහිදී තමා ඒ ගැන මනා අවබෝධයෙන් සිටීම ලෝක ස්වභාවය ඉක්මවා යෑමකි. එසේ ලෝක ස්වභාවය ඉක්මවා බියකරු අවස්ථාවකදී තැති නොගැනීමත්, ඇසින් පර්වතය මැනීමත් යන සිදුවීම ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ලෝකෝත්තර අර්ථයක් ඇති 'විභාවය' (ප්‍රභවය) "නොතැතිගෙන දෘෂ්ටි යෂ්ටියෙන් එය මැනීය" යන්නෙන් ප්‍රකාශ වේ. "අහෝ" යන වචනයෙන් හා එහි ශක්තියෙන් සාධුකාර දීම, සෙွေးදය (දහඩිය දැමීම), කඳුළු වැගිරීම් ආදී අනුභාවයන් ප්‍රකාශ වේ. තැතිගැනීම, ආවේගය, ධෛර්යය ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන් ද, විස්මය නමැති ස්ථාවර භාවය (ස්ථාවර හැඟීම) ද මුළු වාක්‍යයේම ශක්තියෙන් මනාව ප්‍රකාශිතය.

သမဌာယီဘာဝ

සම ස්ථාවර භාවය (සම-ස්ථාවරභාවය)

၃၆၇.

367.

ဌာယီဘာဝေါ [Pg.361] သမော မေတ္တာ-ဒယာမောဒါဒိသမ္ဘဝေါ;

ဘာဝါဒီဟိ တဒု’က္ကံသော,သန္တော သန္တနိသေဝိတော.

මෛත්‍රිය, කරුණාව, මුදිතාව ආදියෙන් හටගන්නා වූ, උපශමය (සන්සුන්කම) ස්ථාවර භාවය (ස්ථාවර හැඟීම) කොට ඇත්තා වූ, (ව්‍යභිචාරී) භාවාදීන්ගෙන් උත්කර්ෂයට පත් වන්නා වූ, සත්පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරනු ලබන රසය 'ශාන්ත රසය' නම් වේ.

ဣတိ သံဃရက္ခိတမဟာသာမိပါဒဝိရစိတေ

මෙසේ සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාදයන් වහන්සේ විසින් විරචිත,

သုဗောဓာလင်္ကာရေ

සුබෝධාලංකාරයෙහි

ရသဘာဝါဝဗောဓော နာမ ပဉ္စမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

රසභාවාවබෝධය නම් වූ පස්වන පරිච්ඡේදයයි.

သုဗောဓာလင်္ကာရော သမတ္တော.

සුබෝධාලංකාරය නිමාවට පත් විය.

၃၆၇. ‘‘ဌာယိ’’စ္စာဒိ. မေတ္တာဒိသမ္ဘဝေါ သမော ဥပသမသင်္ခါတော ဌာယီဘာဝေါ ဘဝတိ, တဒနုရူပေဟိ ဘာဝါနုဘာဝေဟိ တဿ ဥက္ကံသော ယဿ, သော သန္တော နာမ ရသော ဘဝတိ, သော စ သန္တနိသေဝိတောတိ.

367. ‘‘ඨායි’’ යනාදියයි. මෛත්‍රී ආදියෙන් උපදින්නා වූ, උපශමය (සංසිඳීම) සංඛ්‍යාත වූ යම් ස්ථාවර භාවයක් වේ ද, ඒ හා අනුරූප වූ භාවයන්ගෙන් හා අනුභාවයන්ගෙන් යමෙකුගේ උත්කර්ෂය සිදුවේ ද, එය 'ශාන්ත රසය' නම් වේ. එය සත්පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරන ලද්දකි.

ဣတိ သုဗောဓာလင်္ကာရေ မဟာသာမိနာမိကာယံ ဋီကာယံ

මෙසේ සුබෝධාලංකාරයෙහි මහාසාමි නම් වූ ටීකාවෙහි

ရသဘာဝါဝဗောဓော ပဉ္စမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

රසභාවාවබෝධය නම් වූ පස්වන පරිච්ඡේදයයි.

၃၆၇. ဣဒါနိ သန္တရသဿ ပေါသနက္ကမံ ဒဿေတိ ‘‘ဌာယိ’’စ္စာဒိနာ. မေတ္တာဒယာမောဒါဒိသမ္ဘဝေါ မေတ္တာကရုဏာပီတိအာဒိဝိဘာဝေဟိ သမ္ဘူတော သမော ကာယစိတ္တောပသမော ဌာယီဘာဝေါ နာမ ဟောတိ, ဘာဝါဒီဟိ ဗျဘိစာရီဘာဝါဒီဟိ ကရဏဘူတေဟိ, အပိစ တဿ သမဿ အနုရူပေဟိ ဗျဘိစာရီဘာဝါနုဘာဝေဟိ တဒုက္ကံသော တဿ ဌာယီဘာဝဿ ဥက္ကံသယုတ္တော သန္တနိသေဝိတော သာဓူဟိ သေဝိတော သန္တော သန္တရသော နာမ ဟောတီတိ. မေတ္တာ စ ဒယာ စ မောဒေါ စေတိ စ, တေ အာဒယော ယေသမိတိ စ, တေဟိ သမ္ဘဝေါ ယဿေတိ စ, တဿ ဥက္ကံသော အဿ သန္တဿေတိ စ, သတံ နိသေဝိတောတိ စ ဝါကျံ.

367. දැන් 'ඨායි' යනාදී ගාථාවෙන් ශාන්ත රසය පෝෂණය වන ආකාරය දක්වයි. මෛත්‍රිය, දයාව (කරුණාව), මෝදය (මුදිතාව/ප්‍රීතිය) ආදිය මුල් කොටගත් මෛත්‍රී-කරුණා-ප්‍රීති ආදී විභාවයන්ගෙන් හටගත්, කය හා සිතේ සංසිඳීම වූ 'සමය' (උපශමය) 'ස්ථාවර භාවය' නම් වේ. කරණභූත වූ ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් ද, තවද ඒ සමයට අනුරූප වූ ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් හා අනුභාවයන්ගෙන් ද යුක්තව යම් උත්කර්ෂයක් ඇති වේ ද, ඒ ස්ථාවර භාවයේ උත්කර්ෂයෙන් යුක්ත වූ, සත්පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරන ලද රසය 'ශාන්ත රසය' නම් වේ. මෙහි මෛත්‍රිය ද දයාව ද ප්‍රමෝදය ද යන මොවුන් ආදී කොට ඇති දේවලින් හටගැනීම ඇත්තේ යමෙකුට ද, ඒ ශාන්ත රසයාගේ උත්කර්ෂය ඇත්තේ යමෙකුට ද, සත්පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරන ලද්දේ ද යන අර්ථයෙන් යුත් වාක්‍යයකි.

အဿ [Pg.362] သန္တရသဿောဒါဟရဏမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ –

මේ ශාන්ත රසයට උදාහරණ මෙසේ දත යුතුය -

ဧန္တေသု ကေသရိကရီသွ’ပိ ဝေဌယန္တေ,နာဂေ နဂံ မဒဂဇေ ဝိယ ဝေဠုဂုမ္ဗံ;

ယက္ခေ ဝိစာလယတိ နောစလိ ဤသကမ္ပိ,သန္တိံ ဂတောဝ ဝိဓုရော မဓုရာပိ ဘာဝေါတိ.

සිංහයන් හා ඇතන් පැමිණෙද්දී ද, නාගයන් සිරුර වෙළා ගනිද්දී ද, මත් වූ ඇතෙකු උණ පඳුරක් සොලවන්නාක් මෙන් යක්ෂයා (කාලගිරි) පර්වතය සොලවද්දී ද, විධුර පණ්ඩිතයන් වහන්සේ නිවනට පත් වූවෙකු මෙන් ඉතා මධුර ස්වභාවයෙන් යුක්තව අබමල් රේණුවක් තරම්වත් නොසැලුණහ.

ကေသရိကရီသု သီဟဟတ္ထီသု ဧန္တေသု အပိ ဘိံသနာကာရေန သမီပမာဂစ္ဆန္တေသုပိ နာဂေ ဝေဌယန္တေပိ နာဂေသု သရီရံ ဝေဌယန္တေသုပိ. ဇာတျာပေက္ခာယေကဝစနံ, ဝေဠုဂုမ္ဗံ မဒဂဇေ ဝိယ ဝိစာလယတိ မဒဂဠိတဟတ္ထိမှိ စာလေန္တေ ဣဝ ယက္ခေ ပုဏ္ဏကေ နဂံ ကာဠာဂိရိပဗ္ဗတံ ဝိစာလယတိပိ အနေကပ္ပကာရေ စာလေန္တေပိ ဝိဓုရော ပဏ္ဍိတော သန္တိံ ဂတောဝ နိဗ္ဗာနံ အာလမ္ဗဏကရဏဝသေန သမ္ပတ္တော ဝိယ ဖလသမာပတ္တိသမာပန္နော ဣဝ အထ ဝါ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနသင်္ခတနိရောဓသမာပတ္တိသမာပန္နော ဝိယ ဤသကမ္ပိ အပ္ပကမ္ပိ မဓုရာ ဘာဝါ အပိ မဓုရသဘာဝတောပိ နော စလိ, နိသိန္နဋ္ဌာနတော ပဂေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထ ဓာဝနရောဒနကမ္ပနာဒီနံ ကရဏဘူတံ သီဟာဒီနမာဂမနံ နာဂဝေဌနံ ပဗ္ဗတကမ္ပနန္တိအာဒီသု ဝတ္တမာနေသုပိ နိဗ္ဗိကာရတ္တေန သန္တိံ ဂတောတိ ဣမိနာ သန္တရသဿ ပကတိဘူတေ ဥဒ္ဒေသေ ဒဿိတော နဝမော ဌာယီဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ, ဧတဿ ဥပ္ပတ္တိဥဒ္ဒီပနာနံ ကာရဏဘူတာ မေတ္တာဒယာမောဒါဒိဝိဘာဝါ သာမတ္ထိယာ ဒဿိတာ ဟောန္တီတိ. ဓိတိမတိသတိအာဒယော တဒနုရူပဗျဘိစာရီဘာဝါ စ တာဒိသာနုဘာဝါ စ ‘‘ဧန္တေသု ဝေဌယန္တေ ဝိစာလယတီ’’တိ ဣမိနာ, သကလဝါကျသာမတ္ထိယေန စ ပကာသိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

සිංහයන් සහ ඇතන් බියකරු ලෙස ළඟට පැමිණෙද්දී ද, නාගයන් ශරීරය වෙළා ගනිද්දී ද (මෙහි 'නැඟ' යන්න ජාති වශයෙන් ඒක වචන වේ), මත් වූ ඇතෙකු උණ පඳුරක් සොලවන්නාක් මෙන් පූර්ණක යක්ෂයා කාලගිරි පර්වතය නොයෙක් අයුරින් සොලවද්දී ද, විධුර පණ්ඩිතයන් වහන්සේ නිවන් අරමුණු කිරීමෙන් ඵලසමාපත්තියට සම වැදුණෙකු මෙන්, නැතහොත් දිට්ඨධම්මනිබ්බාන සංඛ්‍යාත නිරෝධසමාපත්තියට සම වැදුණෙකු මෙන් මඳක්වත්, ඉතා ස්වල්පයක්වත් තමන් වහන්සේගේ මධුර ස්වභාවයෙන් බැහැරව නොසැලුණහ; වැඩසිටි තැනින් සෙලවීමක් ගැන කියනුම කුමකටද යන්න අදහසයි. මෙහි දිවීම්, හැඬීම්, වෙව්ලීම් ආදියට හේතු වූ සිංහයන්ගේ පැමිණීම, නාගයන් වෙළාගැනීම, පර්වතය සෙලවීම ආදී දේ සිදු වෙද්දීත් කිසිදු වෙනසක් නැතිව 'ශාන්තියට පත් වූවෙකු මෙන්' සිටීමෙන්, ශාන්ත රසයේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය වූ නවවන ස්ථාවර භාවය දක්වන ලදී. මෙහි උත්පත්ති උද්දීපනයන්ට හේතු වූ මෛත්‍රී, දයා, ප්‍රමෝද ආදී විභාවයෝ ද සාමාර්ථයෙන් දක්වන ලදහ. ධෛර්යය, බුද්ධිය, සතිය ආදී වූ ඒ හා අනුරූප ව්‍යභිචාරී භාවයෝ ද, එබඳු අනුභාවයෝ ද 'පැමිණෙද්දී, වෙළෙද්දී, සොලවද්දී' යන්නෙන් සහ සමස්ත වාක්‍යයේ සාමාර්ථයෙන් ප්‍රකාශිත වූ බව දත යුතුය.

ဣတိ သုဗောဓာလင်္ကာရနိဿယေ

මෙසේ සුබෝධාලංකාර නිශ්ශයෙහි

ရသဘာဝါဝဗောဓော နာမ ပဉ္စမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

රසභාවාවබෝධය නම් වූ පස්වන පරිච්ඡේදයයි.

သုဗောဓာလင်္ကာရဋီကာ သမတ္တာ.

සුබෝධාලංකාර ටීකාව නිමාවට පත් විය.