นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

สุโพธาลงฺกาโร

सुबोधालंकार

๑. โทสาวโพธ-ปฐมปริจฺเฉท

१. दोषावबोध - प्रथम परिच्छेद

รตนตฺตยปฺปณาม

रत्नत्रय वंदना

๑.

१.

มุนินฺทวทนมฺโภช, คพฺภสมฺภวสุนฺทรี;

สรณํ ปาณินํ วาณี, มยฺหํ ปีณยตํ มนํ.

मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखकमलातून उत्पन्न झालेली, प्राण्यांना शरण देणारी सुंदर वाणी माझ्या मनाला आनंदित करो.

นิมิตฺต

निमित्त

๒.

२.

ราม, สมฺมา’ทฺย’ลงฺการา, สนฺติ สนฺโต ปุราตนา;

ตถาปิ ตุ วฬญฺเชนฺติ, สุทฺธมาคธิกา น เต.

हे राम! जरी प्राचीन काळातील सुंदर अलंकार अस्तित्वात आहेत, तरीही शुद्ध मागधी (पाली) भाषेचे जाणकार त्यांचा वापर करत नाहीत.

อภิธานาทิกํ

अभिधान इत्यादी

๓.

३.

เตนา’ปิ นาม โตเสยฺย, เมเต ลงฺการวชฺชิเต;

อนุรูเปนา’ลงฺกาเร, เน’ส เมโส ปริสฺสโม.

म्हणून, अलंकारांशिवाय असलेल्या यांना योग्य अलंकारांनी मी संतुष्ट करावे; माझा हा परिश्रम व्यर्थ नाही.

๔.

४.

เยสํ น สญฺจิตา ปญฺญา, เนกสตฺถนฺตโร’จิตา;

สมฺโมห’พฺภาหตา เว’เต, นาวพุชฺฌนฺติ กิญฺจิปิ.

ज्यांची प्रज्ञा अनेक शास्त्रांच्या अभ्यासाने संचित झालेली नाही, आणि जे मोहाने ग्रस्त आहेत, त्यांना काहीही समजत नाही.

๕.

५.

กึ เตหิ ปาทสุสฺสูสา, เยสํ นตฺถิ ครูนิ’ห;

เย ตปฺปาทรโชกิณฺณา, เต’ว สาธู วิเวกิโน.

ज्यांनी येथे गुरूंच्या चरणांची सेवा केली नाही त्यांचा काय उपयोग? जे त्यांच्या (गुरूंच्या) चरणधुलीने माखलेले आहेत, तेच खरे विवेकी आणि सज्जन आहेत.

๖.

६.

กพฺพ, นาฏกนิกฺขิตฺต, เนตฺตจิตฺตา กวิชฺชนา;

ยํกิญฺจิ รจยนฺเต’ตํ, น วิมฺหยกรํ ปรํ.

काव्य आणि नाटकांमध्ये ज्यांचे डोळे आणि मन गुंतलेले आहे, असे कवी जे काही रचतात, ते फारसे आश्चर्यकारक नसते.

๗.

७.

เตเย’ว ปฏิภาเวนฺโต, โส’ว พนฺโธ สวิมฺหโย;

เยน โตเสนฺติ วิญฺญู เย, ตตฺถ ปฺย’วิหิตา’ทรา.

तीच रचना आश्चर्यकारक असते जी त्यांची प्रतिभा प्रकट करते, ज्याद्वारे ते विद्वानांना संतुष्ट करतात, ज्यांचा आधी त्याविषयी आदर नव्हता.

๘.

८.

พนฺโธ [Pg.156] จ นาม สทฺท,ตฺถา, สหิตา โทสวชฺชิตา;

ปชฺช คชฺช วิมิสฺสานํ, เภเทนา’ยํ ติธา ภเว.

शब्द आणि अर्थ यांनी युक्त आणि दोषांशिवाय असलेली रचना म्हणजे 'बंध' होय. पद्य, गद्य आणि मिश्र अशा भेदांमुळे हे तीन प्रकारचे असते.

๙.

९.

นิพนฺโธ จา’นิพนฺโธ จ, ปุน ทฺวิธา นิรุปฺปเต;

ตํ ตุ ปาเปนฺตฺย’ลงฺการา, วินฺทนียตรตฺตนํ.

पुन्हा त्याचे 'निबंध' (बद्ध) आणि 'अनिबंध' (मुक्त) असे दोन प्रकार सांगितले जातात. परंतु, अलंकार त्याला अधिक आस्वादयोग्य बनवतात.

๑๐.

१०.

อนวชฺชํ มุขมฺโภช, มนวชฺชา จ ภารตี;

อลงฺกตา’ว โสภนฺเต, กึ นุ เต นิร’ลงฺกตา?

निर्दोष मुखकमल आणि निर्दोष वाणी हे अलंकारांनी सुशोभित झाल्यावरच शोभून दिसतात; अलंकारांशिवाय ते कसे बरे शोभतील?

๑๑.

११.

วินา ครูปเทสํ ตํ, พาโล’ลงฺกตฺตุ มิจฺฉติ;

สมฺปาปุเณ น วิญฺญูหิ, หสฺสภาวํ กถํ นุ โส?

गुरूंच्या उपदेशाशिवाय जो मूर्ख मनुष्य सुशोभित करू इच्छितो, तो विद्वानांमध्ये उपहासाचा पात्र कसा बरं होणार नाही?

๑๒.

१२.

คนฺโถปิ กวิวาจาน, มลงฺการ’ปฺปกาสโก;

ยาติ ตพฺพจนียตฺตํ, ต’พฺโพหารู’ปจารโต.

कवींच्या वाणीच्या अलंकारांचे प्रकटीकरण करणारा ग्रंथसुद्धा, त्या व्यवहाराच्या उपचारामुळे (लाक्षणिक अर्थाने) 'अलंकार' या नावाने ओळखला जातो.

๑๓.

१३.

ทฺวิปฺปการา อลงฺการา, ตตฺถ สทฺท, ตฺถเภทโต;

สทฺทตฺถา พนฺธนามา’ว, ตํสชฺชิต ตทาวลิ.

शब्द आणि अर्थ यांच्या भेदाने अलंकार दोन प्रकारचे असतात. शब्द आणि अर्थ यांनाच 'बंध' म्हटले जाते आणि त्यांची रचना त्यांच्याद्वारे सुशोभित केली जाते.

๑๔.

१४.

คุณาลงฺการสํยุตฺตา, อปิ โทสลว’งฺกิตา;

ปสํสิยา น วิญฺญูหิ, สา กญฺญา วิย ตาทิสี.

गुणांनी आणि अलंकारांनी युक्त असूनही, जर ती अल्पशा दोषाने डागाळलेली असेल, तर विद्वानांकडून तिची प्रशंसा केली जात नाही; जशी एखादी तशीच (दोषयुक्त) कन्या असते.

๑๕.

१५.

เตน โทสนิราโส’ว, มหุสฺสาเหน สาธิโย;

นิทฺโทสา สพฺพถา สา’ยํ, สคุณา น ภเวยฺย กึ?

म्हणून, दोषांचे निवारण मोठ्या उत्साहाने (प्रयत्नाने) केले पाहिजे. जर ती सर्व प्रकारे निर्दोष असेल, तर ती गुणवान होणार नाही का?

๑๖.

१६.

สา’ลงฺการวิยุตฺตา’ปิ, คุณยุตฺตา มโนหรา;

นิทฺโทสา โทสรหิตา, คุณยุตฺตา วธู วิย.

अलंकारांशिवाय असली तरीही, गुणांनी युक्त असलेली रचना मनमोहक असते; जशी दोषांशिवाय असलेली आणि गुणांनी युक्त असलेली वधू असते.

๑๗.

१७.

ปเท วากฺเย ตทตฺเถ จ, โทสา เย วิวิธา มตา;

โส’ทาหรณ เมเตสํ, ลกฺขณํ กถยามฺย’หํ.

पद (शब्द), वाक्य आणि त्यांच्या अर्थामध्ये जे विविध दोष मानले गेले आहेत, त्यांची लक्षणे (व्याख्या) मी उदाहरणांसह सांगतो.

ปทโทส อุทฺเทส

पददोषांचे वर्गीकरण

๑๘.

१८.

วิรุทฺธตฺถนฺตรา, ฌตฺถ, กิลิฏฺฐานิ, วิโรธิ จ;

เนยฺยํ, วิเสสนาเปกฺขํ, หีนตฺถก มนตฺถกํ.

विरुद्धार्थान्तर, अज्झत्थ (अधिक अर्थ), किलिट्ठ (क्लिष्ट), विरोधी, नेय्य (अनुमेय), विशेषणापेक्ष, हीनार्थक आणि अनर्थक (हे पददोष आहेत).

วากฺยโทส อุทฺเทส

वाक्यदोषांचे वर्गीकरण

๑๙.

१९.

โทสา ปทาน วากฺยาน, เมกตฺถํ ภคฺครีติกํ;

ตถา พฺยากิณฺณ คามฺมานิ, ยติหีนํ กมจฺจุตํ;

อติวุตฺต มเปตตฺถํ, สพนฺธผรุสํ ตถา.

पदांचे आणि वाक्यांचे दोष म्हणजे: एकत्थ (पुनरुक्ती), भग्गरीतिक (शैलीभंग), व्याकिण्ण (विखुरलेले), गाम्म (ग्राम्य/अशिष्ट), यतिहीन, क्रमाच्चुत (क्रमभंग), अतिवृत्त (अतिशयोक्ती), अपेतत्थ (अपेतार्थ/अर्थहीन) आणि सबंधपरुष (कठोर रचना).

วากฺยตฺถโทสอุทฺเทส

वाक्यार्थदोषांचे वर्गीकरण

๒๐.

२०.

อปกฺกโม’[Pg.157], จิตฺยหีนํ, ภคฺครีติ, สสํสยํ;

คามฺมํ ทุฏฺฐาลงฺกตีติ, โทสา วากฺยตฺถนิสฺสิตา.

अपक्कम (क्रमभंग), औचित्यहीन, भग्गरीति, सशंय (संदेहास्पद), गाम्म (ग्राम्य) आणि दुट्ठांलकृति (दुष्टालंकार) हे वाक्याच्या अर्थाशी संबंधित दोष आहेत.

ปทโทสนิทฺเทส

पददोषांचे स्पष्टीकरण

๒๑.

२१.

วิรุทฺธตฺถนฺตรํ ตญฺหิ, ยสฺส’ญฺญตฺโถ วิรุชฺฌติ;

อธิปฺเปเต ยถา เมโฆ, วิสโท สุขเย ชนํ.

'विरुद्धार्थान्तर' तो दोष आहे जिथे दुसरा अर्थ अभिप्रेत अर्थाशी विरुद्ध असतो; जसे की, "पांढरा (किंवा स्वच्छ) मेघ लोकांना सुखी करो" (येथे मेघ काळा असणे अपेक्षित आहे).

๒๒.

२२.

วิเสสฺย มธิกํ เยนา, ฌตฺถ เมตํ ภเว ยถา;

โอภาสิตา’เสสทิโส, ขชฺโชโต’ยํ วิราชเต.

'अज्झत्थ' (अधिक अर्थ) तो दोष आहे ज्यामध्ये विशेष्य प्रमाणाबाहेर वाढवले जाते, जसे की: "सर्व दिशांना प्रकाशित करणारा हा काजवा शोभून दिसत आहे."

๒๓.

२३.

ยสฺส’ตฺถา’วคโม ทุกฺโข, ปกตฺยา’ทิวิภาคโต;

กิลิฏฺฐํ ตํ ยถา ตาย, โส’ย มาลิงฺคฺยเต ปิยา.

'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) तो दोष आहे ज्याचा अर्थ मूळ प्रकृती इत्यादींच्या विभागामुळे समजणे कठीण असते, जसे की: "तिच्याद्वारे तो प्रियकर आलिंगिला जातो."

๒๔.

२४.

ยํ กิลิฏฺฐปทํ มนฺทา, ภิเธยฺยํ ยมกาทิกํ;

กิลิฏฺฐปทโทเส’ว, ตมฺปิ อนฺโต กรียติ.

यमक इत्यादी साधण्यासाठी मंदबुद्धी लोकांकडून जे क्लिष्ट पद वापरले जाते, त्याचाही समावेश क्लिष्टपद दोषामध्येच केला जातो.

๒๕.

२५.

ปตีตสทฺทรจิตํ, สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ;

ปสาทคุณสํยุตฺตํ, ยมกํ มต เมทิสํ.

प्रसिद्ध शब्दांनी रचलेले, सुश्लिष्ट पदसंधी असलेले आणि प्रसादगुणाने युक्त असलेले यमक असे मानले जाते.

๒๖.

२६.

อพฺยเปตํ พฺยเปต’ญฺญ, มาวุตฺตา’เนกวณฺณชํ;

ยมกํ ตญฺจ ปาทาน, มาทิ, มชฺฌ, นฺต, โคจรํ.

अनेक वर्णांच्या पुनरावृत्तीने निर्माण होणारे यमक 'अव्यपेत' (न विलग झालेले) आणि 'व्यपेत' (विलग झालेले) अशा इतर दोन प्रकारचे असते; आणि ते चरणांच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी आढळते.

อพฺยเปต ปฐมปาทาทิ ยมกํ

अव्यपेत प्रथमपाद-आदि यमक

๒๗.

२७.

สุชนา’สุชนา สพฺเพ, คุเณนาปิ วิเวกิโน;

วิเวกํ น สมายนฺติ, อวิเวกิชนนฺติเก.

सर्व सज्जन आणि दुर्जन, गुणांनी विवेकी असूनही, अविवेकी लोकांच्या सानिध्यात विवेक प्राप्त करत नाहीत.

อพฺยเปต ปฐม ทุติย ปาทาทิ ยมกํ

अव्यपेत प्रथम-द्वितीयपाद-आदि यमक

๒๘.

२८.

กุสลา’กุสลา สพฺเพ, ปพลา’ปพลา ถวา;

โน ยาตา ยาว’โหสิตฺตํ, สุขทุกฺขปฺปทา สิยุํ;

อพฺยเปต ปฐม ทุติย ตติยปาทาทิ ยมกํ.

सर्व कुशल आणि अकुशल कर्मे, प्रबळ असोत वा दुर्बळ, जोपर्यंत ती 'अहोसिभाव' (अहोसिकर्म - निष्फळ अवस्था) पावत नाहीत, तोपर्यंत ती सुख आणि दुःख देणारी ठरतात; (हे) अव्यपेत प्रथम-द्वितीय-तृतीयपाद-आदि यमक होय.

๒๙.

२९.

สาทรํ สา ทรํ หนฺตุ, วิหิตา วิหิตา มยา;

วนฺทนา วนฺทนามาน, ภาชเน รตนตฺตเย.

मी आदराने केलेली ही वंदना, जी वंदना आणि सन्मानास पात्र असलेल्या त्रिरत्नांच्या चरणी अर्पण केली आहे, ती माझ्या सर्व दुःखांचा (दराचा) नाश करो.

อพฺยเปต จตุกฺกปาทาทิ ยมกํ

अव्यपेत चतुष्पाद आदि यमक (सलग चार चरणांचे यमक).

๓๐.

३०.

กมลํ ก’มลํ กตฺตุํ, วนโท วนโท’มฺพรํ;

สุคโต สุคโต โลกํ, สหิตํ ส หิตํ กรํ.

कमळ हे पाण्याचे मळ (घाण) दूर करण्यासाठी आहे, मेघ (वनद) आकाशाला पाणी देणारा आहे; सुगत (बुद्ध) हे लोकांचे कल्याण करणारे आहेत, ते स्वतः हिताचे आचरण करणारे आहेत.

๓๑.

३१.

อพฺยเปตาทิยมก[Pg.158], สฺเสโส เลโส นิทสฺสิโต;

เญยฺยานิ’มาเยว ทิสา, ย’ญฺญานิ ยมกานิปิ.

हे अव्यपेत आदि यमकाचे थोडेसे उदाहरण दाखवले आहे; इतरही यमकांचे प्रकार याच पद्धतीने समजून घ्यावेत.

๓๒.

३२.

อจฺจนฺตพหโว เตสํ, เภทา สมฺเภทโยนิโย;

ตถาปิ เกจิ สุกรา, เกจิ อจฺจนฺตทุกฺกรา.

त्यांचे (यमकांचे) भेद आणि उपभेद अत्यंत विपुल आहेत; तरीही काही सुलभ आहेत, तर काही अत्यंत कठीण आहेत.

๓๓.

३३.

ยมกํ ตํ ปเหลี จ, เนกนฺตมธุรานิ’ติ;

อุเปกฺขิยนฺติ สพฺพานิ, สิสฺสเขทภยา มยา.

ते यमक आणि कोडी (प्रहेलिका) ही सर्वस्वी मधुर नसतात; म्हणून शिष्यांच्या त्रासाच्या भीतीने मी त्या सर्वांची उपेक्षा केली आहे (त्यांना वगळले आहे).

๓๔.

३४.

เทสกาลกลาโลก, ญายาคมวิโรธิ ยํ;

ตํ วิโรธิปทํ เจ’ต, มุทาหรณโต ผุฏํ.

देश, काळ, कला, लोक, न्याय आणि आगम (शास्त्र) यांच्याशी जे सुसंगत नाही, ते 'विरोधपद' दोषयुक्त समजावे, जे उदाहरणावरून स्पष्ट होईल.

๓๕.

३५.

ย ทปฺปตีต มานีย, วตฺตพฺพํ เนยฺย มาหุ ตํ;

ยถา สพฺพาปิ ธวลา, ทิสา โรจนฺติ รตฺติยํ.

जे अप्रतीत (अपरिचित) असूनही मानले जाते आणि सांगितले जाते, त्याला 'नेय्य' (अन्वय लावून समजून घेण्याजोगे) म्हणतात; जसे की, 'रात्रीच्या वेळी सर्व दिशा पांढऱ्या शुभ्र दिसतात.'

๓๖.

३६.

เนทิสํ พหุ มญฺญนฺติ, สพฺเพ สพฺพตฺถ วิญฺญุโน;

ทุลฺลภา’วคตี สทฺท, สามตฺถิยวิลงฺฆินี.

सर्व ठिकाणी सर्व विद्वान अशा रचनेचा फारसा आदर करत नाहीत; कारण शब्दांच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणाऱ्या अर्थाचे आकलन होणे कठीण असते.

๓๗.

३७.

สิยา วิเสสนาเปกฺขํ, ยํ ตํ ปตฺวา วิเสสนํ;

สาตฺถกํ ตํ ยถา ตํ โส, ภิยฺโย ปสฺสติ จกฺขุนา.

जे विशेषणाची अपेक्षा ठेवणारे असते, ते विशेषण प्राप्त करून सार्थ ठरते; जसे की, 'तो डोळ्यांनी अधिक स्पष्टपणे पाहतो.'

๓๘.

३८.

หีนํ กเร วิเสสฺยํ ยํ, ตํ หีนตฺถํ ภเว ยถา;

นิปฺปภี กต ขชฺโชโต, สมุเทติ ทิวากโร.

जे विशेष्याला हीन (कमी दर्जाचे) बनवते, ते 'हीनार्थ' दोषयुक्त ठरते; जसे की, 'काजव्याला निस्तेज करणारा सूर्य उगवतो.'

๓๙.

३९.

ปาทปูรณมตฺตํ ยํ, อนตฺถมิติ ตํ มตํ;

ยถา หิ วนฺเท พุทฺธสฺส, ปาทปงฺเกรุหํ ปิ จ.

जे केवळ पादपूर्तीसाठी (श्लोकाचे चरण पूर्ण करण्यासाठी) वापरले जाते, त्याला 'अनर्थक' (निरर्थक) मानले जाते; जसे की, 'मी बुद्धांच्या चरणकमलांना वंदन करतोच आणि...'

วากฺยโทส นิทฺเทส

वाक्यदोष निर्देश (वाक्यातील दोषांचे वर्णन).

๔๐.

४०.

สทฺทโต อตฺถโต วุตฺตํ, ยตฺถ ภิยฺโยปิ วุจฺจติ;

ต เมกตฺถํ ยถา’ภาติ, วาริโท วาริโท อยํ.

जिथे शब्दाने किंवा अर्थाने सांगितलेली गोष्ट पुन्हा सांगितली जाते, त्याला 'एकार्थ' (पुनरुक्ती) दोष म्हणतात; जसे की, 'हा मेघ मेघ शोभतो आहे.'

ยถา จ

आणि जसे की -

๔๑.

४१.

ติตฺถิยงฺกุรพีชานิ, ชหํ ทิฏฺฐิคตานิ’ห;

ปสาเทติ ปสนฺเน’โส, มหามุนิ มหาชเน.

या जगात मिथ्यादृष्टीरूपी तीर्थिकांच्या अंकुरांचे बीज नष्ट करून, हे प्रसन्न झालेले महामुनी (बुद्ध) लोकांना प्रसन्न करत आहेत.

๔๒.

४२.

อารทฺธกฺกมวิจฺเฉทา, ภคฺครีติ ภเว ยถา;

กาปิ ปญฺญา, โกปิ ปคุโณ, ปกตีปิ อโห ตว.

सुरू केलेल्या क्रमाचा भंग झाल्यामुळे 'भग्नरीती' दोष होतो; जसे की, 'तुझी बुद्धी काही अपूर्व आहे, तुझे कौशल्यही काही वेगळेच आहे, आणि तुझा स्वभावही, अहाहा!'

๔๓.

४३.

ปทานํ [Pg.159] ทุพฺพินิกฺเขปา, พฺยาโมโห ยตฺถ ชายติ;

ตํ พฺยากิณฺณนฺติ วิญฺเญยฺยํ, ตทุทาหรณํ ยถา.

शब्दांच्या चुकीच्या मांडणीमुळे जिथे संभ्रम निर्माण होतो, त्याला 'व्याकीर्ण' दोष समजावा; त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे.

๔๔.

४४.

พหุคุเณ ปณมติ, ทุชฺชนานํ ปฺยยํ ชโน;

หิตํ ปมุทิโต นิจฺจํ, สุคตํ สมนุสฺสรํ.

हा मनुष्य दुर्जनांनाही वंदन करतो, आणि नेहमी आनंदी राहून, बहुगुणी व हितकारक सुगतांचे (बुद्धांचे) स्मरण करतो.

๔๕.

४५.

วิสิฏฺฐวจนา’เปตํ, คามฺมํ’ตฺย’ภิมตํ ยถา;

กญฺเญ กามยมานํ มํ, น กามยสิ กึนฺวิ’ทํ?

विशिष्ट (शिष्ट) शब्दांनी रहित असलेल्या रचनेला 'ग्राम्य' (अशिष्ट) मानले जाते; जसे की, 'हे कन्ये, तुझ्यावर प्रेम करणाऱ्या माझ्यावर तू प्रेम का करत नाहीस?'

๔๖.

४६.

ปทสนฺธานโต กิญฺจิ, ทุปฺปตีติกรํ ภเว;

ตมฺปิ คามฺมํ ตฺย’ภิมตํ, ยถา ยาภวโต ปิยา.

शब्दांच्या संधीमुळे (जोडणीमुळे) जिथे ऐकण्यास अयोग्य किंवा अश्लील अर्थाचा भास होतो, त्यालाही 'ग्राम्य' दोष मानले जाते; जसे की, 'या तुमच्या प्रिय पत्नी...'

๔๗.

४७.

วุตฺเตสุ สูจิเต ฏฺฐาเน, ปทจฺเฉโท ภเว ยติ;

ยํ ตาย หีนํ ตํ วุตฺตํ, ยติหีนนฺติ สา ปน.

छंदात सुचवलेल्या ठिकाणी जिथे शब्दाचा छेद (विराम) होतो, त्याला 'यती' म्हणतात; जे या यतीने रहित असते, त्याला 'यतीहीन' दोष म्हणतात.

๔๘.

४८.

ยติ สพฺพตฺถปาทนฺเต, วุตฺตฑฺเฒ จ วิเสสโต;

ปุพฺพาปราเนกวณฺณ, ปทมชฺเฌปิ กตฺถจิ.

यती हा नेहमी चरणाच्या शेवटी आणि विशेषतः अर्ध्या भागावर (अर्धचरणावर) असतो; तसेच कधीकधी पूर्व आणि उत्तर भागातील अनेक वर्णांच्या शब्दांच्या मध्येही असतो.

ตตฺโถทาหรณปจฺจุทาหรณานิ ยถา

त्याविषयी उदाहरणे आणि प्रत्युदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत -

๔๙.

४९.

ตํ นเม สิรสา จามิ, กรวณฺณํ ตถาคตํ;

สกลาปิ ทิสา สิญฺจ, ติว โสณฺณรเสหิ โย.

सुवर्णवर्णीय अशा त्या तथागतांना मी मस्तकाने वंदन करतो, जे आपल्या सुवर्णरूपी किरणांनी सर्व दिशा जणू सिंचित करत आहेत.

๕๐.

५०.

สโร สนฺธิมฺหิ ปุพฺพนฺโต, วิย โลเป วิภตฺติยา;

อญฺญถา ตฺว’ญฺญถา ตตฺถ, ยา’เทสาทิ ปรา’ทิ’ว.

संधीमध्ये पूर्वपदाचा स्वर हा विभक्तीच्या लोपाप्रमाणे पूर्वपदाचाच भाग मानला जातो; परंतु आदेश (बदल) इत्यादींच्या बाबतीत तो उत्तरपदाचा (परपदाचा) भाग मानला जातो.

๕๑.

५१.

จาที ปุพฺพปทนฺตา’ว, นิจฺจํ ปุพฺพปทสฺสิตา;

ปาทโย นิจฺจสมฺพนฺธา, ปราทีว ปเรน ตุ.

'च' इत्यादी अव्यय हे नेहमी पूर्वपदाच्या शेवटी जोडलेले असल्याने पूर्वपदाचेच आश्रित असतात; तर 'प्र' इत्यादी उपसर्ग हे पुढील शब्दाशी नेहमी संबंधित असल्याने उत्तरपदाचेच भाग मानले जातात.

สพฺพตฺโถทาหรณานิ ยถา

सर्व प्रकारची उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत -

๕๒.

५२.

นเม ตํ สิรสา สพฺโพ, ปมา’ตีตํ ตถาคตํ;

ยสฺส โลกคฺคตํ ปตฺต, สฺโส’ปมา น หิ ยุชฺชติ.

सर्व लोकांनी त्या उपमारहित तथागतांना मस्तकाने वंदन करावे; ज्यांच्या लोकश्रेष्ठत्वाला कोणतीही उपमा लागू पडत नाही.

๕๓.

५३.

มุนินฺทํ ตํ สทา วนฺทา, มฺย’นนฺตมติ มุตฺตมํ;

ยสฺส ปญฺญา จ เมตฺตา จ, นิสฺสีมาติ วิชมฺภติ.

मी त्या अनंत बुद्धी असलेल्या आणि सर्वोत्तम अशा मुनींद्रांना (बुद्धांना) नेहमी वंदन करतो; ज्यांची प्रज्ञा आणि मैत्री असीमपणे विस्तारत आहे.

จาทิปาทีสุ ปจฺจุทาหรณานิ ยถา

'च' आणि 'प्र' इत्यादींच्या बाबतीतील प्रत्युदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत -

๕๔.

५४.

มหาเมตฺตา มหาปญฺญา, จ ยตฺถ ปรโมทยา;

ปณมามิ ชินํ ตํ ป, วรํ วรคุณา’ลยํ.

ज्यांच्यामध्ये महान मैत्री आणि महान प्रज्ञा अत्यंत उत्कर्षाला पोहोचली आहे, त्या श्रेष्ठ आणि उत्तम गुणांचे निवासस्थान असलेल्या जिनांना (बुद्धांना) मी वंदन करतो.

๕๕.

५५.

ปทตฺถกฺกมโต มุตฺตํ, กมจฺจุต มิทํ ยถา;

เขตฺตํ วา เทหิ คามํ วา, เทสํ วา มม โสภนํ.

शब्दांच्या अर्थाच्या योग्य क्रमापासून सुटलेल्या रचनेला 'क्रमाच्युत' (क्रमभंग) दोष म्हणतात; जसे की, 'मला शेत द्या, किंवा गाव द्या, किंवा सुंदर देश द्या.'

๕๖.

५६.

โลกิยตฺถ [Pg.160] มติกฺกนฺตํ, อติวุตฺตํ มตํ ยถา;

อติสมฺพาธ มากาส, เมติสฺสา ถนชมฺภเน.

लौकिक अर्थाचे उल्लंघन करणाऱ्या अतिशयोक्तीला 'अतिवृत्त' (अतिशयोक्ती) दोष मानले जाते; जसे की, 'तिच्या स्तनांच्या विस्तारामुळे आकाशही अत्यंत संकुचित झाले आहे.'

๕๗.

५७.

สมุทายตฺถโต’เปตํ, ตํ อเปตตฺถกํ ยถา;

คาวิปุตฺโต พลิพทฺโธ, ติณํ ขาที ปิวี ชลํ.

वाक्याच्या एकत्रित अर्थाचा बोध न होणाऱ्या रचनेला 'अपेतार्थक' (अर्थहीन) म्हणतात; जसे की, 'गाईचा पुत्र बैल गवत खातो, पाणी पितो.'

๕๘.

५८.

พนฺเธ ผรุสตา ยตฺถ, ตํ พนฺธผรุสํ ยถา;

ขรา ขิลา ปริกฺขีณา, เขตฺเต ขิตฺตํ ผลตฺย’ลํ.

रचनेमध्ये जिथे कठोरता (कर्कशता) असते, त्याला 'बंधपरुष' (कठोर रचना) दोष म्हणतात; जसे की, 'खरा खिला परिक्खीणा, खेत्ते खित्तं फलत्यलं.'

วากฺยตฺถโทส นิทฺเทส

वाक्यार्थदोष निर्देश (वाक्याच्या अर्थातील दोषांचे वर्णन).

๕๙.

५९.

เญยฺยํ ลกฺขณ มนฺวตฺถ, วเสนา’ปกฺกมาทินํ;

อุทาหรณ เมเตสํ, ทานิ สนฺทสฺสยามฺย’หํ.

'अपक्रम' इत्यादी दोषांचे लक्षण त्यांच्या नावाच्या अर्थानुसार समजून घ्यावे; आता मी त्यांचे उदाहरण दाखवतो.

ตตฺถา’ปกฺกมํ ยถา

त्यामध्ये 'अपक्रम' (क्रमभंग) दोष जसे की -

๖๐.

६०.

ภาวนา, ทาน, สีลานิ, สมฺมา สมฺปาทิตานิ’ห;

โภค, สคฺคาทิ, นิพฺพาน, สาธนานิ น สํสโย.

या जगात योग्य प्रकारे आचरलेली भावना (ध्यान), दान आणि शील ही अनुक्रमे भोग, स्वर्ग आणि निर्वाण प्राप्तीची साधने आहेत, यात शंका नाही.

โอจิตฺยหีนํ ยถา

औचित्यहीन जसे

๖๑.

६१.

ปูชนียตโร โลเก, อห เมโก นิรนฺตรํ;

มเยกสฺมึ คุณา สพฺเพ, ยโต สมุทิตา อหุํ.

या जगात मी एकटाच निरंतर अत्यंत पूजनीय आहे; कारण माझ्या एकट्यामध्येच सर्व गुण एकत्रित झाले आहेत.

ยถา จ

आणि जसे

๖๒.

६२.

ยาจิโต’หํ กถํ นาม, น ทชฺชามฺย’ปิ ชีวิตํ;

ตถาปิ ปุตฺตทาเนน, เวธเต หทยํ มม.

याचना केली असता मी माझे प्राणही कसे बरे देणार नाही? तरीही, पुत्राच्या दानाने माझे हृदय थरथरत आहे.

ภคฺครีติ ยถา

भग्नरीती (शैलीभंग) जसे

๖๓.

६३.

อิตฺถีนํ ทุชฺชนานญฺจ, วิสฺสาโส โนปปชฺชเต;

วิเส สิงฺคิมฺหิ นทิยํ, โรเค ราชกุลมฺหิ จ.

स्त्रिया, दुर्जन, विष, शिंगे असलेले प्राणी, नदी, रोग आणि राजकुल (राजघराणे) यांच्यावर विश्वास ठेवणे योग्य नाही.

สสํสยํ ยถา

संशयास्पद जसे

๖๔.

६४.

มุนินฺทจนฺทิมา โลก, สรโลลวิโลจโน;

ชโน’ วกฺกนฺตปนฺโถ’ว, โคปทสฺสนปีณิโต.

मुनींद्ररूपी (मुनींचे चंद्र असलेले बुद्ध) चंद्राला पाहून, चंचल डोळे असलेले लोक, मार्ग चुकलेल्या आणि गोपाळाच्या दर्शनाने आनंदित झालेल्या प्रवाशाप्रमाणे प्रसन्न होतात.

๖๕.

६५.

วากฺยตฺถโต ทุปฺปตีติ, กรํ คามฺมํ มตํ ยถา;

โปโส วีริยวา โส’ยํ, ปรํ หนฺตฺวา น วิสฺสมี.

वाक्याच्या अर्थावरून कठीण बोध करून देणारे ग्राम्य (अशिष्ट) जसे मानले जाते: 'हा पराक्रमी पुरुष शत्रूला मारूनही विसावला नाही.'

๖๖.

६६.

ทุฏฺฐาลงฺกรณํ เตตํ, ยตฺถา’ลงฺการทูสนํ;

ตสฺสา’ลงฺการนิทฺเทเส, รูป มาวิ ภวิสฺสติ.

ते दुष्ट अलंकार (दोषयुक्त अलंकार) आहे, जेथे अलंकाराचा दोष असतो. अलंकाराच्या वर्णनात त्याचे स्वरूप स्पष्ट होईल.

๖๗.

६७.

กโต’ตฺร [Pg.161] สงฺเขปนยา มยา’ยํ,โทสาน เมสํ ปวโร วิภาโค;

เอโส’ว’ลํ โพธยิตุํ กวีนํ,ตมตฺถิ เจ เขทกรํ ปรมฺปิ.

येथे माझ्याद्वारे संक्षेप रूपाने दोषांचे हे श्रेष्ठ वर्गीकरण केले गेले आहे. कवींना बोध करून देण्यासाठी हेच पुरेसे आहे, जरी इतर काही क्लेशकारक (दोष) असले तरीही.

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร

अशा प्रकारे, महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' या ग्रंथात...

โทสาวโพโธ นาม

दोषबोध (दोषांचे आकलन) नावाचा

ปฐโม ปริจฺเฉโท.

पहिला परिच्छेद (अध्याय).

๒. โทสปริหาราวโพธ-ทุติยปริจฺเฉท

२. दोषपरिहारबोध (दोषांचे निवारण समजणे) - दुसरा परिच्छेद.

๖๘.

६८.

กทาจิ กวิโกสลฺลา, วิโรโธ สกโล ปฺย’ยํ;

โทสสงฺขฺย มติกฺกมฺม, คุณวีถึ วิคาหเต.

कधीकधी कवीच्या कौशल्यामुळे हा सर्व विरोध दोषांच्या श्रेणीचे उल्लंघन करून गुणांच्या मार्गात प्रवेश करतो.

๖๙.

६९.

เตน วุตฺตวิโรธาน, มวิโรโธ ยถา สิยา;

ตถา โทสปริหารา, วโพโธ ทานิ นียเต.

त्यामुळे, सांगितलेल्या विरोधांचा अविरोध (विरोध नसणे) कसा होईल, याकरिता आता दोषांच्या परिहाराचे (निवारणाचे) आकलन प्रस्तुत केले जात आहे.

ตตฺถ วิรุทฺธตฺถนฺตรสฺส ปริหาโร ยถา

त्यामध्ये, विरुद्ध अर्थाच्या दोषाचे निवारण जसे:

๗๐.

७०.

วินฺทนฺตํ ปากสาลีนํ, สาลีนํ ทสฺสนา สุขํ;

ตํ กถํ นาม เมโฆ’ยํ, วิสโท สุขเย ชนํ?

पिकलेल्या भाताची शेते पाहून आनंद मिळवणाऱ्या लोकांना हा शुभ्र (किंवा स्वच्छ) मेघ कसा बरे सुखी करू शकेल?

ยถา วา

किंवा जसे

๗๑.

७१.

วินายโกปิ นาโค สิ, โคตโมปิ มหามติ;

ปณีโตปิ รสา’เปโต, จิตฺตา เม สามิ เต คติ.

हे स्वामी! तुमची गती (अवस्था) माझ्यासाठी आश्चर्यकारक आहे; कारण तुम्ही विनायक (नायक) असूनही नाग (श्रेष्ठ पुरुष) आहात, गोतम असूनही महाबुद्धीमान आहात, आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असूनही रसरहित (आसक्तीरहित) आहात.

อฌ’ตฺถสฺส ยถา

अध्याहृत अर्थाचे (किंवा आंतरिक अर्थाचे) जसे

๗๒.

७२.

กถํ ตาทิคุณาภาเว, โลกํ โตเสติ ทุชฺชโน?โอภาสิตาเสสทิโส, ขชฺโชโต นาม กึ ภเว?

तशा गुणांच्या अभावी दुर्जन व्यक्ती जगाला कशी बरे संतुष्ट करू शकते? सर्व दिशांना प्रकाशित करणाऱ्या सूर्यासारखा काजवा कधी असू शकतो का?

๗๓.

७३.

ปเหลิกาย มารุฬฺหา, น หิ ทุฏฺฐา กิลิฏฺฐตา;

ปิยา สุขา’ลิงฺคิตํ ก, มาลิงฺคติ นุ โน อิติ.

कोड्यामध्ये (प्रहेलिकेमध्ये) वापरली असता क्लिष्टता (अस्पष्टता) हा दोष ठरत नाही. 'प्रियेने सुखाने आलिंगन दिलेल्या कोणत्या पुरुषाला ती आलिंगन देत नाही?'

๗๔.

७४.

ยมเก โน ปโยเชยฺย, กิลิฏฺฐปท มิจฺฉิเต;

ตโต ยมก มญฺญํ ตุ, สพฺพ เมตํมยํ วิย.

यमक अलंकारामध्ये इच्छित असल्याशिवाय क्लिष्ट (अस्पष्ट) शब्दाचा प्रयोग करू नये; अन्यथा ते दुसरे यमक पूर्णपणे याच स्वरूपाचे (क्लिष्ट) होईल.

เทสวิโรธิโน ยถา

देशविरोधाचे (स्थानविरोधाचे निवारण) जसे

๗๕.

७५.

โพธิสตฺตปฺปภาเวน[Pg.162], ถเลปิ ชลชานฺย’หุํ;

นุทนฺตานิ’ว สุจิรา, วาสกฺเลสํ ตหึ ชเล.

बोधिसत्त्वांच्या प्रभावाने जमिनीवरही जलज (कमळे) उगवली, जणू काही ती पाण्यातील आपल्या दीर्घकालीन वास्तव्याचा क्लेश दूर करत होती.

กาลวิโรธิโน ยถา

कालविरोधाचे (वेळेच्या विरोधाचे निवारण) जसे

๗๖.

७६.

มหานุภาว ปิสุโน, มุนิโน มนฺท มารุโต;

สพฺโพตุกมยํ วายิ, ธุนนฺโต กุสุมํ สมํ.

महात्म्या मुनींच्या (बुद्धांच्या) प्रभावाचे सूचन करणारा मंद वारा, सर्व ऋतूंची फुले सारख्याच प्रमाणात झटकत वाहू लागला.

กลาวิโรธิโน ยถา

कलाविरोधाचे (कलाविषयक विरोधाचे निवारण) जसे

๗๗.

७७.

นิมุคฺคมานโส พุทฺธ, คุเณ ปญฺจสิขสฺสปิ;

ตนฺติสฺสร วิโรโธ โส, น สมฺปีเณติ กํ ชนํ?

बुद्धांच्या गुणांमध्ये मन मग्न झालेल्या पंचशिखाच्याही वीणेच्या सुरांचा तो विरोध कोणत्या माणसाला आनंदित करणार नाही?

โลกวิโรธิโน ยถา

लोकविरोधाचे (लोकव्यवहार विरोधाचे निवारण) जसे

๗๘.

७८.

คณเย จกฺกวาฬํ โส, จนฺทนายปิ สีตลํ;

สมฺโพธิ สตฺต หทโย, ปทิตฺต’งฺคารปูริตํ.

बोधिसत्त्वांचे हृदय पेटलेल्या कोळशांनी भरलेले चक्रवाळ (ब्रह्मांड) देखील चंदनापेक्षाही शीतल मानते.

ญายวิโรธิโน ยถา

न्यायविरोधाचे (तर्कविरोधाचे निवारण) जसे

๗๙.

७९.

ปริจฺจตฺตภโวปิ ตฺว, มุปนีตภโว อสิ;

อจินฺตฺยคุณสาราย, นโม เต มุนิปุงฺคว.

भव (संसार) त्यागूनही तुम्ही भव (अस्तित्व/उत्कृष्ट अवस्था) प्राप्त केले आहे. अचिंत्य गुणांचे सार असलेल्या आपणास, हे मुनिश्रेष्ठ, नमस्कार असो.

อาคมวิโรธิโน ยถา

आगमविरोधाचे (शास्त्रविरोधाचे निवारण) जसे

๘๐.

८०.

เนวา’ลปติ เกนา’ปิ, วจีวิญฺญตฺติโต ยติ;

สมฺปชานมุสาวาทา, ผุเสยฺยา’ปตฺติทุกฺกฏํ.

वाणीच्या संकेतानेही (वचन-विज्ञप्तीद्वारे) तो यती (भिक्खू) कोणाशीही बोलत नाही; जाणूनबुजून खोटे बोलल्याने त्याला 'दुक्कट' (दुष्कृत) आपत्ती (दोष) प्राप्त होईल.

เนยฺยสฺส ยถา

नेय्यार्थाचे (अनुमानाने समजून घेण्याच्या दोषाचे निवारण) जसे

๘๑.

८१.

มรีจิจนฺทนา’เลป, ลาภา สีตมรีจิโน;

อิมา สพฺพาปิ ธวลา, ทิสา โรจนฺติ นิพฺภรํ.

शीतकिरण असलेल्या चंद्राच्या किरणरूपी चंदनाचा लेप मिळाल्यामुळे, या सर्व पांढऱ्या शुभ्र दिशा अत्यंत शोभून दिसत आहेत.

ยถา วา

किंवा जसे

๘๒.

८२.

มโนนุรญฺชโน มาร, งฺคนาสิงฺคารวิพฺภโม;

ชิเนนา’สมนุญฺญาโต, มารสฺส หทยา’นโล.

मनाला आनंदित करणारा आणि शृंगारिक विलास असणारा मारकन्यांचा हावभाव जिनांनी (बुद्धांनी) स्वीकारला नाही, त्यामुळे माराच्या हृदयात जणू अग्नी पेटला.

วิเสสนาเปกฺขสฺส ยถา

विशेषणाची अपेक्षा असणाऱ्याचे उदाहरण जसे की -

๘๓.

८३.

อปยาตา’ปราธมฺปิ, อยํ เวรี ชนํ ชโน;

โกธปาฏลภูเตน, ภิยฺโย ปสฺสติ จกฺขุนา.

अपराध दूर झाला असतानाही, हा वैरी मनुष्य क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी लोकांकडे अधिकच (क्रूरतेने) पाहतो.

หีนตฺถสฺส ยถา

हीन अर्थाचे उदाहरण जसे की -

๘๔.

८४.

อปฺปกานมฺปิ ปาปานํ, ปภาวํ นาสเย พุโธ;

อปิ นิปฺปภาตา’นีต, ขชฺโชโต โหติ ภาณุมา.

बुद्धिमान माणसाने लहान पापांचाही प्रभाव नष्ट केला पाहिजे. कारण प्रकाश नष्ट झाल्यावर सूर्यही काजव्यासारखा (तेजहीन) बनतो.

อนตฺถสฺส ยถา

निरर्थक शब्दाचे उदाहरण जसे की -

๘๕.

८५.

น [Pg.163] ปาทปูรณตฺถาย, ปทํ โยเชยฺย กตฺถจิ,ยถา วนฺเท มุนินฺทสฺส, ปาทปงฺเกรุหํ วรํ.

श्लोकाचे चरण पूर्ण करण्यासाठी (केवळ मात्रा भरण्यासाठी) कुठेही निरर्थक शब्दाची योजना करू नये. जसे की, 'मी मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) श्रेष्ठ चरणकमलांना वंदन करतो' (यात कोणताही शब्द व्यर्थ नाही).

๘๖.

८६.

ภยโกธปสํสาทิ, วิเสโส ตาทิโส ยทิ;

วตฺตุํ กามียเต โทโส, น ตตฺเถ’กตฺถตากโต.

जर भय, क्रोध, प्रशंसा इत्यादी विशेष परिस्थिती असेल आणि तसे बोलण्याची इच्छा असेल, तर तिथे पुनरुक्तीचा (एकाच अर्थाच्या शब्दांच्या वापराचा) दोष मानला जात नाही.

ยถา

जसे की -

๘๗.

८७.

สปฺโป สปฺโป! อยํ หนฺท, นิวตฺตตุ ภวํ ตโต,ยทิ ชีวิตุกาโม’สิ, กถํ ต มุปสปฺปสิ?

साप! साप! अरेरे, आपण तिथून मागे फिरा. जर आपल्याला जगण्याची इच्छा असेल, तर आपण त्याच्याजवळ का जात आहात?

ภคฺครีติโน ยถา

भग्नरीतीचे (रचनाभंग) उदाहरण जसे की -

๘๘.

८८.

โยโกจิ รูปา’ติสโย, กนฺติ กาปิ มโนหรา;

วิลาสา’ติสโย โกปิ,อโห! พุทฺธมโห’ทโย.

कोणतेही अनुपम रूपसौंदर्य, कोणतीही मनमोहक कांती आणि कोणताही विलक्षण विलास असो; अहाहा! बुद्धांचा उदय (किंवा प्रभाव) किती महान आहे!

๘๙.

८९.

อพฺยาโมหกรํ พนฺธํ, อพฺยากิณฺณํ มโนหรํ;

อทูรปท วินฺยาสํ, ปสํสนฺติ กวิสฺสรา.

भ्रम निर्माण न करणारी, सुस्पष्ट, मनमोहक आणि शब्दांची मांडणी जवळ (योग्य अंतरावर) असणारी रचना श्रेष्ठ कवी प्रशंसनीय मानतात.

ยถา

जसे की -

๙๐.

९०.

นีลุปฺปลา’ภํ นยนํ, พนฺธุกรุจิโร’ธโร;

นาสา เหม’งฺกุโส เตน, ชิโน’ยํ ปิยทสฺสโน.

नीलकमलासारखे नेत्र, बंधुजीव (दुपारी) फुलासारखे सुंदर ओठ आणि सोन्याच्या अंकुशासारखे नाक असल्यामुळे हे जीन (बुद्ध) प्रियदर्शन (दिसण्यास अत्यंत प्रिय) वाटतात.

๙๑.

९१.

สมติกฺกนฺต คามฺมตฺตํ, กนฺต วาจา’ภิสงฺขตํ;

พนฺธนํ รสเหตุตฺตา, คามฺมตฺตํ อติวตฺตติ.

ग्राम्यतेचे (अशिष्टतेचे) उल्लंघन करणारी, सुंदर शब्दांनी युक्त असणारी आणि रसाची उत्पत्ती करणारी रचना ग्राम्यतेच्या दोषाला ओलांडून जाते (दोषमुक्त होते).

ยถา

जसे की -

๙๒.

९२.

ทุโนติ กามจณฺฑาโล, โส มํ สทย นิทฺทโย;

อีทิสํ พฺยสนา’ปนฺนํ, สุขีปิ กิ มุเปกฺขเส?

तो क्रूर काम-चांडाळ मला अत्यंत वेदना देत आहे. हे दयाळू (प्रियकरा), अशा संकटात सापडलेल्या माझ्याकडे आपण सुखी असूनही दुर्लक्ष का करत आहात?

๙๓.

९३.

ยติหีนปริหาโร, น ปุเน’ทานิ นียเต;

ยโต น สวนุ’พฺเพคํ, เหฏฺฐา เยสํ วิจาริตํ.

यतीचा (विरामाचा) अभाव असणाऱ्या दोषाचे निवारण येथे पुन्हा सांगितले जात नाही, कारण ज्यांच्याविषयी खाली (पूर्वी) विचार केला गेला आहे, ते ऐकण्यास त्रासदायक ठरत नाहीत.

กมจฺจุตสฺส ยถา

क्रमच्युत (क्रमभंग) दोषाचे उदाहरण जसे की -

๙๔.

९४.

อุทารจริโต’สิ ตฺวํ, เตเน’วา’ราธนา ตฺวยิ;

เทสํ วา เทหิ คามํ วา, เขตฺตํ วา มม โสภนํ.

आपण उदार चरित्राचे आहात, म्हणूनच आपल्याकडे ही प्रार्थना आहे; मला एखादा देश द्या, किंवा गाव द्या, अथवा एखादे सुंदर शेत द्या.

อติวุตฺตสฺส ยถา

अतिशयोक्तीचे (अतिवृत्त) उदाहरण जसे की -

๙๕.

९५.

มุนินฺทจนฺทสมฺภูต, ยโสราสิมรีจินํ;

สกโลปฺย’ย มากาโส, นา’วกาโส วิชมฺภเน.

मुनींद्ररूपी (बुद्धरूपी) चंद्रापासून उत्पन्न झालेल्या कीर्तीसमूहाच्या किरणांना पसरण्यासाठी हे संपूर्ण आकाशही अपुरे पडत आहे.

๙๖.

९६.

วากฺยํ [Pg.164] พฺยาปนฺนจิตฺตานํ, อเปตตฺถํ อนินฺทิตํ;

เตนุ’มฺมตฺตาทิกานํ ตํ, วจนา’ญฺญตฺร ทุสฺสติ.

विक्षिप्त चित्त असणाऱ्यांचे (वेड्यांचे) अर्थहीन बोलणे निंदनीय मानले जात नाही. म्हणूनच, वेड्यांचे ते वचन इतर (सामान्य) लोकांच्या बाबतीत मात्र दोषयुक्त ठरते.

ยถา

जसे की -

๙๗.

९७.

สมุทฺโท ปียเต โส’ย, มห’มชฺช ชราตุโร;

อิเม คชฺชนฺติ ชีมูตา, สกฺกสฺเส’ราวโณ ปิโย.

हा समुद्र प्यायला जात आहे, आज मी वृद्धत्वाने व्याकुळ झालो आहे, हे ढग गर्जना करत आहेत, इंद्राचा ऐरावत प्रिय आहे.

๙๘.

९८.

สุขุมาลา’วิโรธิตฺต, ทิตฺตภาวปฺปภาวิตํ;

พนฺธนํ พนฺธผรุส, โทสํ สํทูสเยยฺย ตํ.

सुकुमारतेशी (कोमलतेशी) सुसंगत असणारी आणि दीप्त भावाने (तेजाने) युक्त असणारी रचना, कठोर रचनेच्या दोषाला दूर करते.

ยถา

जसे की -

๙๙.

९९.

ปสฺสนฺตา รูปวิภวํ, สุณนฺตา มธุรํ คิรํ;

จรนฺติ สาธู สมฺพุทฺธ, กาเล เกฬิปรมฺมุขา.

सम्यक्संबुद्धांच्या काळात, त्यांचे रूपसौंदर्य पाहणारे आणि मधुर वाणी ऐकणारे सज्जन लोक क्रीडा-विलास सोडून सदाचाराचे आचरण करतात.

อปกฺกมสฺส ยถา

अपक्रम (क्रमभंग) दोषाचे उदाहरण जसे की -

๑๐๐.

१००.

ภาวนา, ทาน, สีลานิ, สมฺมา สมฺปาทิตานิ’ห;

นิพฺพาน, โภค, สคฺคาทิ, สาธนานิ น สํสโย.

या लोकात योग्य प्रकारे आचरलेली भावना (ध्यान), दान आणि शील हे अनुक्रमे निर्वाण, भोग (संपत्ती) आणि स्वर्ग इत्यादींचे साधन आहेत, यात शंका नाही.

๑๐๑.

१०१.

อุทฺทิฏฺฐวิสโย โกจิ, วิเสโส ตาทิโส ยทิ;

อนุ’ทฺทิฏฺเฐสุ เนว’ตฺถิ, โทโส กมวิลงฺฆเน.

उल्लेखिलेल्या विषयामध्ये जर काही तसा विशेष हेतू असेल, तर उल्लेख न केलेल्या गोष्टींच्या बाबतीत क्रमभंग करण्यात कोणताही दोष नसतो.

ยถา

जसे की -

๑๐๒.

१०२.

กุสลา’กุสลํ อพฺยา, กต’มิจฺเจสุ ปจฺฉิมํ;

อพฺยากตํ ปากทํ น, ปากทํ ปฐมทฺวยํ.

कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत यांपैकी शेवटचे (अव्याकृत) हे विपाक (फळ) न देणारे आहे, आणि पहिले दोन (कुशल व अकुशल) विपाक देणारे आहेत.

๑๐๓.

१०३.

สคุณานา’วิกรเณ, การเณ สติ ตาทิเส;

โอจิตฺยหีนตา’ปตฺติ, นตฺถิ ภูตตฺถสํสิโน.

स्वतःच्या गुणांचे प्रकटीकरण करण्याचे तसे कारण असेल, तर सत्य सांगणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत अनौचित्याचा (औचित्यहीनतेचा) दोष येत नाही.

๑๐๔.

१०४.

โอจิตฺยํ นาม วิญฺเญยฺยํ, โลเก วิขฺยาต มาทรา;

ตตฺโถ’ปเทสปภวา, สุชนา กวิปุงฺควา.

जगात आदराने प्रसिद्ध असलेल्या 'औचित्या'चे ज्ञान करून घेतले पाहिजे; कारण त्याच्या उपदेशामुळेच सज्जन लोक श्रेष्ठ कवी बनतात.

๑๐๕.

१०५.

วิญฺญาโตจิตฺยวิภโว, จิตฺยหีนํ ปริหเร;

ตโต’จิตฺยสฺส สมฺโปเส,รสโปโส สิยา กเต.

औचित्याचे सामर्थ्य जाणणाऱ्याने अनौचित्य (औचित्यहीनता) टाळले पाहिजे. कारण औचित्याचे पोषण केल्यानेच रचनेमध्ये रसाचे पोषण (उत्पत्ती) होते.

ยถา

जसे की -

๑๐๖.

१०६.

โย มารเสน มาสนฺน, มาสนฺนวิชยุ’สฺสโว;

ติณายปิ น มญฺญิตฺถ, โส โว เทตุ ชยํ ชิโน.

ज्यांनी जवळ आलेल्या आणि स्वतःच्या विजयाचा उत्सव साजरा करणाऱ्या मारसेनेला तृणासमान (गवताच्या काडीसारखे) मानले, ते जीन (बुद्ध) तुम्हाला विजय प्रदान करोत.

๑๐๗.

१०७.

อารทฺธกตฺตุกมฺมาทิ, กมา’ติกฺกมลงฺฆเน;

ภคฺครีติวิโรโธ’ยํ, คตึ น กฺวา’ปิ วินฺทติ.

सुरू केलेल्या कर्ता, कर्म इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन केल्यास 'भग्नरीती' नावाचा दोष निर्माण होतो, ज्याला कुठेही मान्यता मिळत नाही.

ยถา

जसे की

๑๐๘.

१०८.

สุชน’ญฺญาน มิตฺถีนํ, [Pg.165] วิสฺสาโส โน’ปปชฺชเต;

วิสสฺส สิงฺคิโน โรค, นทีราชกุลสฺส จ.

दुर्जन, स्त्रिया, विष, शिंगे असलेले प्राणी, रोग, नदी आणि राजकुल (राजघराणे) यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.

ยถา

जसे की

๑๐๙.

१०९.

เภสชฺเช วิหิเต สุทฺธ, พุทฺธาทิรตนตฺตเย;

ปสาท มาจเร นิจฺจํ, สชฺชเน สคุเณปิ จ.

योग्य औषधावर, बुद्ध आदी शुद्ध त्रिरत्नांवर आणि सद्गुणी सज्जनांवर नेहमीच श्रद्धा ठेवावी.

สสํสยสฺส ยถา

संदेहयुक्त (ससंशय) उदाहरणाचे जसे की

๑๑๐.

११०.

มุนินฺทจนฺทิมา’โลก, รส โลล วิโลจโน;

ชโน’วกฺกนฺตปนฺโถ’ว, รํสิทสฺสนปีณิโต.

मुनींद्ररूपी चंद्राच्या प्रकाशरूपी रसासाठी उत्सुक डोळे असलेला मनुष्य, जणू काही मार्गावरून भरकटलेला आणि किरणांच्या दर्शनाने तृप्त झालेला प्रवासीच आहे.

๑๑๑.

१११.

สํสยาเย’ว ยํกิญฺจิ, ยทิ กีฬาทิเหตุนา;

ปยุชฺชเต น โทโส’ว, สสํสยสมปฺปิโต.

जर केवळ क्रीडा (मनोरंजन) इत्यादी हेतूने संशयात्मक काही प्रयोग केला गेला, तर तो संशययुक्त असला तरी दोष मानला जात नाही.

ยถา

जसे की

๑๑๒.

११२.

ยาเต ทุติยํ นิลยํ, ครุมฺหิ สกเคหโต;

ปาปุเณยฺยาม นิยตํ, สุข’มชฺฌยนา’ทินา.

आपल्या घरातून गुरूंच्या दुसऱ्या निवासस्थानी गेल्यावर, आपल्याला अध्ययनादी गोष्टींमुळे निश्चितच सुख प्राप्त होईल.

๑๑๓.

११३.

สุภคา ภคินี สา’ยํ, เอตสฺสิ’จฺเจวมาทิกํ;

น ‘คามฺม’มิติ นิทฺทิฏฺฐํ, กวีหิ สกเลหิปิ.

‘ती ही भाग्यवान बहीण आहे’ इत्यादी विधानांना सर्वच कवींनी ‘ग्राम्य’ (अशिष्ट) मानलेले नाही.

๑๑๔.

११४.

ทุฏฺฐา’ลงฺการวิคเม, โสภนา’ลงฺกติกฺกโม;

อลงฺการปริจฺเฉเท, อาวิภาวํ คมิสฺสติ.

दोषयुक्त अलंकारांचा त्याग केल्यावर, शोभिवंत अलंकारांचा स्वीकार अलंकार परिच्छेदात स्पष्ट केला जाईल.

๑๑๕.

११५.

โทเส ปรีหริตุ เมส วโร’ปเทโส,สตฺถนฺตรานุสรเณน กโต มเยวํ;

วิญฺญายิ’มํ ครุวราน’ธิก’ปฺปสาทา,โทเส ปรํ ปริหเรยฺย ยโสภิลาสี.

दोषांचे परिहार करण्यासाठी हा उत्तम उपदेश मी इतर शास्त्रांचे अनुसरण करून अशा प्रकारे तयार केला आहे. श्रेष्ठ गुरूंच्या असीम कृपेने हे जाणून, यशाची इच्छा करणाऱ्याने दोषांचा पूर्णपणे त्याग करावा.

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร

अशा प्रकारे संघरक्षित महास्वामींनी रचलेल्या सुबोधालंकारामध्ये

โทสปริหาราวโพโธ นาม

‘दोषपरिहारावबोध’ नावाचा

ทุติโย ปริจฺเฉโท.

दुसरा परिच्छेद समाप्त.

๓. คุณาวโพธ-ตติยปริจฺเฉท

३. गुणावबोध - तिसरा परिच्छेद

อนุสนฺธิ

अनुबंध (प्रस्तावना)

๑๑๖.

११६.

สมฺภวนฺติ [Pg.166] คุณา ยสฺมา, โทสาเน’ว’มติกฺกเม;

ทสฺเสสฺสํ เต ตโต ทานิ, สทฺเท สมฺภูสยนฺติ เย.

ज्या अर्थी दोषांचे उल्लंघन केल्यानेच गुणांची उत्पत्ती होते, त्या अर्थी आता मी त्या गुणांचे वर्णन करतो जे शब्दांना सुशोभित करतात.

สทฺทาลงฺการ อุทฺเทส

शब्दालंकारांचे उद्देश (कथन)

๑๑๗.

११७.

ปสาโท’โช, มธุรตา, สมตา, สุขุมาลตา;

สิเลโส’ทรตา, กนฺติ, อตฺถพฺยตฺติ, สมาธโย.

प्रसाद, ओज, मधुरता, समता, सुकुमारता, श्लेष, उदारता, कांती, अर्थव्यक्ती आणि समाधी (हे दहा गुण आहेत).

สทฺทาลงฺการ ปโยชน

शब्दालंकारांचे प्रयोजन

๑๑๘.

११८.

คุเณเห’เตหิ สมฺปนฺโน, พนฺโธ กวิมโนหโร;

สมฺปาทิยติ กตฺตูนํ, กิตฺติ มจฺจนฺตนิมฺมลํ.

या गुणांनी युक्त असलेली रचना कवींच्या मनाला आनंद देणारी असते आणि ती कर्त्याला (कवीला) अत्यंत निर्मळ कीर्ती मिळवून देते.

สทฺทาลงฺการ นิทฺเทส

शब्दालंकारांचे निर्देश (स्पष्टीकरण)

๑๑๙.

११९.

อทูราหิตสมฺพนฺธ, สุภคา ยา ปทา’วลิ;

สุปสิทฺธา’ภิเธยฺยา’ยํ, ปสาทํ ชนเย ยถา.

ज्या पदावलीचा संबंध जवळचा आणि सुस्पष्ट असतो, आणि जिचा अर्थ अत्यंत प्रसिद्ध असतो, ती ‘प्रसाद’ गुण निर्माण करते, जसे की -

๑๒๐.

१२०.

อลงฺกโรนฺตา วทนํ, มุนิโน’ธรรํสิโย;

โสภนฺเต’รุณรํสี’ว, สมฺปตนฺตา’มฺพุโช’ทเร.

मुनींच्या (बुद्धांच्या) मुखाला सुशोभित करणाऱ्या त्यांच्या ओठांच्या कांत्या, कमळाच्या गर्भावर पडणाऱ्या बालसूर्याच्या किरणांप्रमाणे शोभून दिसतात.

๑๒๑.

१२१.

โอโช สมาสพาหุลฺย, เมโส คชฺชสฺส ชีวิตํ;

ปชฺเชปฺย’นา’กุโล โส’ยํ,กนฺโต กามียเต ยถา.

समासांची बहुलता असणे म्हणजे ‘ओज’ गुण होय, हा गद्याचा प्राण आहे. पद्यामध्ये देखील जर हा व्याकुळता निर्माण न करणारा असेल, तर तो प्रियकराप्रमाणे प्रिय वाटतो, जसे की -

๑๒๒.

१२२.

มุนินฺท มนฺท สญฺชาต, หาส จนฺทน ลิมฺปิตา;

ปลฺลวา ธวลา ตสฺเส, เวโก นา’ธรปลฺลโว.

मुनींद्रांच्या मंदहास्यरूपी चंदनाने लिप्त झालेले त्यांचे पांढरे दात हे पानांसारखे आहेत, आणि त्यांचा एकच ओठ हा लाल पालवीसारखा (अधरपल्लव) आहे.

๑๒๓.

१२३.

ปทา’ภิเธยฺยวิสยํ, สมาส พฺยาส สมฺภวํ;

ยํ ปาริณตฺยํ โหตี’ห, โสปิ โอโช’ว ตํ ยถา.

पदांच्या अर्थाच्या बाबतीत, समासाच्या संक्षेपाने किंवा विस्ताराने जी परिपक्वता निर्माण होते, ती देखील ‘ओज’ गुणच मानली जाते, जसे की -

๑๒๔.

१२४.

โชตยิตฺวาน สทฺธมฺมํ, สนฺตาเรตฺวา สเทวเก;

ชลิตฺวา อคฺคิขนฺโธ’ว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

सद्धर्माला प्रकाशित करून, देवलोकासह सर्व मानवांना संसारातून तारून, अग्नीच्या मोठ्या लोळाप्रमाणे प्रज्वलित होऊन ते (बुद्ध) आपल्या श्रावकांसह परिनिर्वाण पावले.

๑๒๕.

१२५.

มตฺถกฏฺฐี มตสฺสา’ปิ, รโชภาวํ วชนฺตุ เม;

ยโต ปุญฺเญน เต เสนฺตุ, ชิน ปาท’มฺพุชทฺวเย.

माझ्या मृत्यूनंतर माझ्या डोक्यातील हाडे देखील धुळीला मिळोत, जेणेकरून त्या पुण्याच्या प्रभावाने ती जिनांच्या (बुद्धांच्या) दोन्ही चरणकमलांवर विसावतील.

๑๒๖.

१२६.

อิจฺจตฺร [Pg.167] นิจฺจปฺปณติ, เคโธ สาธุ ปทิสฺสติ;

ชายเต’ยํ คุโณ ติกฺข, ปญฺญานมภิโยคโต.

येथे निरंतर नमस्कार करण्याची तीव्र इच्छा स्पष्टपणे दिसून येते. हा गुण तीक्ष्ण बुद्धीच्या अभ्यासाने (प्रयत्नाने) निर्माण होतो.

๑๒๗.

१२७.

มธุรตฺตํ ปทาสตฺติ, ร’นุปฺปาสวสา ทฺวิธา;

สิยา สมสุติ ปุพฺพา, วณฺณา’วุตฺติ ปโร ยถา.

शब्दांच्या निकटतेमुळे निर्माण होणारी ‘मधुरता’ अनुप्रासाच्या आधारे दोन प्रकारची असते; पहिली समान श्रुती (समान उच्चार) आणि दुसरी वर्णांची आवृत्ती (पुनरावृत्ती), जसे की -

๑๒๘.

१२८.

ยทา เอโส’ภิสมฺโพธึ, สมฺปตฺโต มุนิปุงฺคโว;

ตทา ปภุติ ธมฺมสฺส, โลเก ชาโต มหุ’สฺสโว.

जेव्हा ते मुनिश्रेष्ठ (बुद्ध) अभिसंबोधीला (पूर्ण ज्ञानाला) प्राप्त झाले, तेव्हापासून जगात धर्माचा मोठा उत्सव सुरू झाला.

๑๒๙.

१२९.

มุนินฺทมนฺทหาสา เต, กุนฺท สนฺโทหวิพฺภมา;

ทิสนฺต มนุธาวนฺติ, หสนฺตา จนฺทกนฺติโย.

मुनींद्रांचे ते मंदहास्य, जे कुंदाच्या फुलांच्या समूहासारखे सुंदर आहे, ते दिशांच्या टोकांपर्यंत धावते आणि चंद्राच्या किरणांनाही हसल्यासारखे वाटते.

๑๓๐.

१३०.

สพฺพโกมลวณฺเณหิ, นา’นุปฺปาโส ปสํสิโย;

ยถา’ยํ มาลตีมาลา, ลิน โลลา’ลิมาลินี.

केवळ सर्व कोमल वर्णांनी युक्त असलेला अनुप्रास प्रशंसनीय ठरत नाही, जसे की - 'ही मालतीची माळ असून त्यावर चंचल भुंगे लीन झाले आहेत.'

๑๓๑.

१३१.

มุทูหิ วา เกวเลหิ, เกวเลหิ ผุเฏหิ วา,มิสฺเสหิ วา ติธา โหติ, วณฺเณหิ สมตา ยถา.

केवळ कोमल वर्णांनी, केवळ कठोर (स्पष्ट) वर्णांनी किंवा त्यांच्या मिश्रणाने 'समता' गुण तीन प्रकारचा होतो, जसे की -

เกวลมุทุสมตา

केवळ कोमल समता

๑๓๒.

१३२.

โกกิลา’ลาปสํวาที, มุนินฺทา’ลาปวิพฺภโม;

หทยงฺคมตํ ยาติ, สตํ เทติ จ นิพฺพุตึ.

कोकिळेच्या सुरांशी सुसंवाद साधणारा मुनींद्रांच्या वाणीचा विलास मनाला भिडतो आणि सज्जनांना शांती (निवृत्ती) देतो.

เกวลผุฏสมตา

केवळ कठोर (स्पष्ट) समता

๑๓๓.

१३३.

สมฺภาวนียสมฺภาวํ, ภควนฺตํ ภวนฺตคุํ;

ภวนฺตสาธนา’กงฺขี, โก น สมฺภาวเย วิภุํ.

आदरणीय गुणांनी युक्त असलेल्या, संसाराचा अंत करणाऱ्या आणि भवमुक्तीची (संसारमुक्तीची) इच्छा करणाऱ्या कोणत्या बरं व्यक्तीने त्या समर्थ भगवंतांचे आदरपूर्वक ध्यान करू नये?

มิสฺสกสมตา

मिश्र समता

๑๓๔.

१३४.

ลทฺธจนฺทนสํสคฺค, สุคนฺธิ มลยา’นิโล;

มนฺท มายาติ ภีโต’ว, มุนินฺทมุขมารุตา.

चंदनाचा संसर्ग लाभलेला सुगंधी मलय-पवन (वारा), मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखातून निघणाऱ्या श्वासाला जणू काही घाबरूनच हळूहळू वाहत आहे.

๑๓๕.

१३५.

อนิฏฺฐุร’กฺขร’ปฺปายา, สพฺพโกมล นิสฺสฏา;

กิจฺฉมุจฺจารณา’เปต, พฺยญฺชนา สุขุมาลตา.

कठोर नसलेल्या अक्षरांनी युक्त, सर्व बाजूंनी कोमलतेने बाहेर पडलेले आणि कठीण उच्चारांपासून मुक्त असलेले व्यंजनांचे स्वरूप म्हणजेच 'सुकुमारता' (सौम्यता) होय.

๑๓๖.

१३६.

ปสฺสนฺตา รูปวิภวํ, สุณนฺตา มธุรํ คิรํ;

จรนฺติ สาธู สมฺพุทฺธ, กาเล เกฬิปรมฺมุขา.

सम्यक्‌संबुद्धांच्या काळात त्यांचे रूपवैभव पाहणारे आणि त्यांची मधुर वाणी ऐकणारे सज्जन लोक क्रीडा-विहाराकडे पाठ फिरवून (धर्माचरणात) मग्न राहतात.

๑๓๗.

१३७.

อลงฺการวิหีนา’ปิ, สตํ สมฺมุขเต’ทิสี;

อาโรหติ วิเสเสน, รมณียา ต’ทุชฺชลา.

अलंकारांशिवाय सुद्धा सज्जनांच्या समोर अशी दिसणारी ती (रचना) विशेष रूपाने रमणीय आणि उज्ज्वल होऊन शोभून दिसते.

๑๓๘.

१३८.

โรมญฺจ [Pg.168] ปิญฺฉ รจนา, สาธุ วาทาหิตทฺธนี;

ลฬนฺติ’เม มุนิเมฆุ, มฺมทา สาธุ สิขาวลา.

रोमांचरूपी पिसाऱ्यांची रचना असलेले आणि 'साधू-साधू' अशा गर्जनेच्या नादाने युक्त असलेले हे मयूररूपी सज्जन, मुनीरुपी (बुद्धरुपी) मेघाला पाहून अत्यंत हर्षित होऊन क्रीडा करत आहेत.

๑๓๙.

१३९.

สุขุมาลตฺต มตฺเถ’ว, ปทตฺถวิสยมฺปิ จ;

ยถา มตาทิสทฺเทสุ, กิตฺติเสสาทิกิตฺตนํ.

सुकुमारता (सौम्यता) केवळ शब्दांतच नाही, तर पदांच्या अर्थाच्या विषयातही असते; जसे 'मृत' इत्यादी शब्दांऐवजी 'कीर्तिशेष' इत्यादी शब्दांनी वर्णन करणे.

๑๔๐.

१४०.

สิลิฏฺฐ ปท สํสคฺค, รมณีย คุณา’ลโย;

สพนฺธคารโว โส’ยํ, สิเลโส นาม ตํ ยถา.

श्लिष्ट (एकमेकांत घट्ट मिसळलेल्या) पदांच्या संसर्गाने युक्त, रमणीय गुणांचे माहेरघर असलेला आणि बंधाच्या गौरवाने युक्त असलेला तो 'श्लेष' नावाचा गुण आहे, जसे की -

๑๔๑.

१४१.

พาลิ’นฺทุวิพฺภม’จฺเฉทิ, นขรา’วลิ กนฺติภิ;

สา มุนินฺทปท’มฺโภช, กนฺติ โว วลิตา’วตํ.

बालचंद्राच्या शोभेलाही मागे टाकणाऱ्या नखांच्या पंक्तीच्या कांतीने युक्त असलेली, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलांची ती कांती तुमचे रक्षण करो.

๑๔๒.

१४२.

อุกฺกํสวนฺโต โยโกจิ, คุโณ ยทิ ปตียเต;

อุทาโร’ยํ ภเว เตน, สนาถา พนฺธปทฺธติ.

जर रचनेमध्ये कोणताही उत्कर्षयुक्त (उत्कृष्ट) गुण प्रतीत होत असेल, तर तो 'उदार' गुण होतो; ज्याच्यामुळे रचनापद्धती समृद्ध (सनाथ) होते.

๑๔๓.

१४३.

ปาทมฺโภช รโช ลิตฺต, คตฺตา เย ตว โคตม;

อโห! เต ชนฺตโว ยนฺติ, สพฺพถา นิรชตฺตนํ.

हे गौतम (बुद्ध)! आपल्या चरणकमलांच्या रजाने (धुळीने) ज्यांचे शरीर माखलेले आहे, अहो! ते प्राणी सर्वथा रज-रहिततेला (राग-द्वेष-मोहरहिततेला किंवा निष्पापतेला) प्राप्त होतात.

๑๔๔.

१४४.

เอวํ ชินา’นุภาวสฺส, สมุกฺกํโส’ตฺร ทิสฺสติ;

ปญฺญวา วิธินา’เนน, จินฺตเย ปร มีทิสํ.

अशा प्रकारे येथे जिनांच्या (बुद्धांच्या) प्रभावाचा उत्कर्ष दिसून येतो; बुद्धिमान मनुष्याने या पद्धतीने इतरही अशाच प्रकारच्या रचनांचा विचार करावा.

๑๔๕.

१४५.

อุทาโร โสปิ วิญฺเญยฺโย, ยํ ปสตฺถ วิเสสนํ;

ยถา กีฬาสโร ลีลา, หาโส เหมงฺคทา’ทโย.

ज्यामध्ये प्रशंसनीय विशेषणे वापरलेली असतात, तो देखील 'उदार' गुण समजावा; जसे 'क्रीडा-सरोवर', 'लीला-हास्य', 'हेमांगद' (सोन्याचे बाजुबंद) इत्यादी.

๑๔๖.

१४६.

โลกิย’ตฺถา’น’ติกฺกนฺตา, กนฺตา สพฺพชนานปิ;

กนฺติ นามา’ติวุตฺตสฺส, วุตฺตา สา ปริหารโต.

लौकिक मर्यादांचे उल्लंघन न करणारी आणि सर्व लोकांना प्रिय असणारी रचना म्हणजे 'कांती' नावाचा गुण होय; अतिशयोक्ती टाळल्याने हा गुण प्राप्त होतो असे म्हटले आहे.

ยถา มุนินฺท อิจฺจาทิ.

जसे 'मुनींद्र' इत्यादी.

๑๔๗.

१४७.

อตฺถพฺยตฺตา’ภิเธยฺยสฺสา,เนยฺยตา สทฺทโต’ตฺถโต;

สา’ยํ ตทุภยา เนยฺย, ปริหาเร ปทสฺสิตา;

ยถา มรีจิจฺจาทิ จ, มโนนุรญฺชโนจฺจาทิ.

शब्दावरून किंवा अर्थावरून अभिधेय (वाच्य अर्थ) स्पष्ट असणे म्हणजेच 'अर्थव्यक्ती' होय. ती ही दोन्ही प्रकारची 'नेय्यता' (क्लिष्टता) टाळण्याच्या संदर्भात दाखवली आहे; जसे 'मरीची' इत्यादी आणि 'मनोनुरंजन' इत्यादी.

ปุน อตฺเถน ยถา

पुन्हा अर्थाच्या दृष्टीने जसे -

๑๔๘.

१४८.

สภาวา’มลตา ธีร, มุธา ปาทนเขสุ เต;

ยโต เต’วนตา’นนฺต, โมฬิจฺฉายา ชหนฺติ โน.

हे धीर (बुद्ध)! आपल्या पाद-नखांमध्ये स्वाभाविक निर्मळता आहे; कारण आपल्या चरणी लीन झालेल्या असंख्य राजांच्या मुकुटांची सावली देखील ती निर्मळता नष्ट करू शकत नाही.

๑๔๙.

१४९.

‘พนฺธสาโร’ติ มญฺญนฺติ, ยํ สมคฺคาปิ วิญฺญุโน;

ทสฺสนา’วสรํ ปตฺโต, สมาธิ นาม’ยํ คุโณ.

ज्याला सर्व विद्वान 'रचनेचा (बंधाचा) सार' मानतात आणि जो योग्य प्रसंगी प्रकट होतो, तो 'समाधी' नावाचा गुण आहे.

๑๕๐.

१५०.

อญฺญธมฺโม ตโต’ญฺญตฺถ, โลกสีมา’นุโรธโต;

สมฺมา อาธียเต’จฺเจ’โส, ‘สมาธี’ติ นิรุจฺจติ.

लोक-मर्यादेच्या अनुषंगाने एकाचा धर्म दुसऱ्यावर जेव्हा योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो, तेव्हा त्याला 'समाधी' असे म्हटले जाते.

สมาธิ อุทฺเทส

समाधीचे प्रकार (उद्देश)

๑๕๑.

१५१.

อปาเณ [Pg.169] ปาณีนํ ธมฺโม, สมฺมา อาธียเต กฺวจิ,;

นิรูเป รูปยุตฺตสฺส, นิรเส สรสสฺส, จ.

कधी निर्जीवावर सजीवाचा धर्म योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो, तर कधी रूप नसलेल्यावर रूपवंताचा धर्म आणि नीरसावर सरसाचा धर्म आरोपित केला जातो.

๑๕๒.

१५२.

อทฺรเว ทฺรวยุตฺตสฺส, อกตฺตริปิ กตฺตุตา,;

กฐินสฺสา’สรีเร,ปิ, รูปํ เตสํ กมา สิยา.

तसेच अद्रवावर (द्रव नसलेल्यावर) द्रवाचा धर्म, अकर्त्यावर कर्तृत्त्व, कठीण वस्तूवर अमूर्ताचा धर्म आणि अमूर्तावर मूर्ताचा धर्म, हे त्यांचे अनुक्रमे रूप असते.

สมาธินิทฺเทส

समाधीचे स्पष्टीकरण (निर्देश)

อปาเณ ปาณีนํ ธมฺโม

निर्जीवावर सजीवाचा धर्म

๑๕๓.

१५३.

อุณฺณา ปุณฺณิ’นฺทุนา นาถ! ทิวาปิ สห สงฺคมา;

วินิทฺทา สมฺปโมทนฺติ, มญฺเญ กุมุทินี ตว.

हे नाथ! आपल्या कपाळावरील उर्णारूपी पूर्णचंद्राच्या दिवसाही झालेल्या संगमामुळे, मला वाटते की आपली ही कुमुदिनी (कमळणी) उमलून अत्यंत आनंदित होत आहे.

นิรุเป รูปยุตฺตสฺส

रूप नसलेल्यावर रूपवंताचा धर्म

๑๕๔.

१५४.

ทยารเสสุ มุชฺชนฺตา, ชนา’มตรเสสฺวิ’ว;

สุขิตา หตโทสา เต, นาถ! ปาท’มฺพุชา’นตา.

हे नाथ! आपल्या चरणकमलांवर लीन झालेले आणि आपल्या दयारूपी रसात बुडणारे लोक जणू अमृतरसातच बुडत आहेत; ते सर्व दोषांपासून मुक्त होऊन सुखी होतात.

นิรเส สรสสฺส

नीरसावर सरसाचा धर्म

๑๕๕.

१५५.

มธุเรปิ คุเณ ธีร, น’ปฺปสีทนฺติ เย ตว;

กีทิสี มนโสวุตฺติ, เตสํ ขารคุณาน โภ’.

हे धीर (बुद्ध)! आपल्या मधुर गुणांवर देखील जे प्रसन्न होत नाहीत, अहो! त्या खारट (क्षारयुक्त) स्वभाव असणाऱ्या लोकांच्या मनाची वृत्ती कशी असेल?

อทฺรเว ทฺรวยุตฺตสฺส

अद्रवावर द्रवाचा धर्म

๑๕๖.

१५६.

สพฺพตฺถสิทฺธ! จูฬก, ปุฏเปยฺยา มหาคุณา;

ทิสา สมนฺตา ธาวนฺติ, กุนฺทโสภา ส ลกฺขณา.

हे सर्वार्थसिद्ध (बुद्ध)! कुंदाच्या फुलांसारख्या शोभेने आणि शुभ लक्षणांनी युक्त असलेले आपले महागुण आणि मस्तकावरील कुरळे केस सर्व दिशांना धावत आहेत (पसरत आहेत).

อกตฺตริปิ กตฺตุตา

अकर्त्यावर कर्तृत्त्व

๑๕๗.

१५७.

มารา’ริพลวิสฺสฏฺฐา, กุณฺฐา นานาวิธา’ยุธา;

ลชฺชมานา’ญฺญเวเสน, ชิน! ปาทา’นตา ตว.

हे जीन (बुद्ध)! माररूपी शत्रूच्या सैन्याने सोडलेली आणि बोथट झालेली नानाविध शस्त्रे लज्जित होऊन, जणू दुसऱ्याच वेषात आपल्या चरणी लीन झाली आहेत.

กฐินสฺสา สรีเร

कठीण वस्तूवर अमूर्ताचा (अशरीरीचा) धर्म

๑๕๘.

१५८.

มุนินฺทภาณุมา กาโล,ทิโต โพโธ’ทยา’จเล;

สทฺธมฺมรํสินา ภาติ, ภินฺท มนฺทตมํ ปรํ.

बोधिरूपी उदयाचलावर मुनींद्ररूपी (बुद्धरूपी) सूर्य उदित झाला आहे; तो आपल्या सद्धर्मरूपी किरणांनी शोभून दिसत आहे आणि अत्यंत दाट अंधाराचा नाश करत आहे.

๑๕๙.

१५९.

วมนุ’คฺคิรนาทฺเย’ตํ, คุณวุตฺย’ปริจฺจุตํ;

อติสุนฺทร มญฺญํ ตุ, กามํ วินฺทติ คามฺมตํ.

'वमन' (ओकणे), 'उद्गीरण' (बाहेर टाकणे) इत्यादी शब्द जेव्हा लक्षणा शक्तीने (गुणांच्या वृत्तीने) युक्त असतात तेव्हा ते अत्यंत सुंदर वाटतात; परंतु इतर वेळी (वाच्यार्थाने वापरल्यास) ते ग्राम्यतेला (अशिष्टतेला) प्राप्त होतात.

๑๖๐.

१६०.

กนฺตีนํ วมนพฺยาชา, มุนิปาทนขา’วลี;

จนฺทกนฺตี ปิวนฺตี’ว, นิปฺปภํ ตํ กโรนฺติโย.

कांती ओकण्याच्या (बाहेर टाकण्याच्या) बहाण्याने मुनींच्या (बुद्धांच्या) पाद-नखांची पंक्ती जणू चंद्राची कांती पिऊन टाकत आहे आणि त्याला तेजहीन करत आहे.

๑๖๑.

१६१.

อจิตฺตกตฺตุกํ [Pg.170] รุจฺย, มิจฺเจวํ คุณกมฺมตํ;

สจิตฺตกตฺตุกํ เป’ตํ, คุณกมฺมํ ยทุ’ตฺตมํ.

अचेतन (निर्जीव) कर्ता असलेले हे सुंदर अशा प्रकारचे गुणकर्म आहे; आणि सचेतन (सजीव) कर्ता असलेले हे गुणकर्म तर अत्यंत उत्तम मानले जाते.

๑๖๒.

१६२.

อุคฺคิรนฺโต’ว สสฺเนห, รสํ ชินวโร ชเน;

ภาสนฺโต มธุรํ ธมฺมํ, กํ น สปฺปีณเย ชนํ.

लोकांवर जणू प्रेमाचा वर्षाव करत, ते जिनवर (बुद्ध) जेव्हा मधुर धर्माचा उपदेश करतात, तेव्हा ते कोणत्या बरं मनुष्याला तृप्त करणार नाहीत? (अर्थात सर्वांनाच तृप्त करतात.)

๑๖๓.

१६३.

โย สทฺทสตฺถกุสโล กุสโล นิฆณฺฑุ,ฉนฺโทอลงฺกติสุ นิจฺจกตา’ภิโยโค;

โส’ยํ กวิตฺตวิกโลปิ กวีสุ สงฺขฺย,โมคฺคยฺห วินฺทติ หิ กิตฺติ’ มมนฺทรูปํ.

जो व्याकरणशास्त्रात (सद्दसत्थ) कुशल आहे, कोशात (निघण्डु) कुशल आहे, छंद आणि अलंकारशास्त्रात निरंतर प्रयत्नशील आहे; तो स्वतः काव्यप्रतिभेने रहित असला तरीही कवींमध्ये गणना प्राप्त करतो आणि खरोखरच अपार कीर्ती मिळवतो.

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร

अशा प्रकारे, महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' मधील...

คุณาวโพโธ นาม

'गुणावबोध' नावाचा...

ตติโย ปริจฺเฉโท.

तिसरा परिच्छेद.

๔. อตฺถาลงฺการาวโพธ-จตุตฺถปริจฺเฉท

४. अर्थालंकारबोध - चौथा परिच्छेद.

๑๖๔.

१६४.

อตฺถาลงฺการสหิตา, สคุณา พนฺธปทฺธติ;

อจฺจนฺตกนฺตา กนฺตา ว วุจฺจนฺเต เต ตโต’ธุนา.

अर्थालंकाराने युक्त आणि गुणांनी संपन्न असलेली रचनापद्धती, जी अत्यंत प्रिय पत्नीप्रमाणे अत्यंत मनोहर असते, ती आता सांगितली जात आहे.

๑๖๕.

१६५.

สภาว, วงฺกวุตฺตีนํ, เภทา ทฺวิธา อลํกฺริยา;

ปฐมา ตตฺถ วตฺถูนํ, นานาวตฺถา’วิภาวินี.

स्वभावोक्ती (सभाववुत्ती) आणि वक्रोक्ती (वंकवुत्ती) या भेदांमुळे अलंकार दोन प्रकारचे आहेत. त्यापैकी पहिला (स्वभावोक्ती) वस्तूंच्या विविध अवस्थांचे प्रकटीकरण करतो.

ยถา

जसे की -

๑๖๖.

१६६.

ลีลา วิกนฺติ สุภโค, ทิสา ถิร วิโลกโน;

โพธิสตฺตงฺกุโร ภาสํ, วิโรจิ วาจ มาสภึ.

आपल्या विलोभनीय आणि डौलदार चालीने सुंदर दिसणारे, दिशांकडे स्थिर दृष्टीने पाहणारे, बोधिसत्त्व अंकुर (बाल बोधिसत्त्व) गर्जनायुक्त (श्रेष्ठ) वाणी बोलत सुशोभित झाले.

๑๖๗.

१६७.

วุตฺติ วตฺถุสภาวสฺส, ยา’ญฺญถา สา’ปรา ภเว;

ตสฺสา’นนฺตวิกปฺปตฺตา, โหติ พีโช’ปทสฺสนํ.

वस्तूच्या नैसर्गिक स्वभावापेक्षा जी वेगळी (वक्र) असते, ती दुसरी (वक्रोक्ती) होय. तिचे अनंत प्रकार असल्यामुळे, येथे केवळ बीजभूत (थोडक्यात) दिग्दर्शन केले जात आहे.

วงฺกวุตฺติ อตฺถาลงฺการ

वक्रोक्ती अर्थालंकार.

อุทฺเทส

उद्देश (वर्गीकरण/यादी).

๑๖๘.

१६८.

ตตฺถา’ติสย, อุปมา, รูปกา, วุตฺติ, ทีปกํ,;

อกฺเขโป, ตฺถนฺตรนฺยาโส, พฺยติเรโก, วิภาวนา.

त्यामध्ये: अतिशयोक्ती (अतिसय), उपमा, रूपक, आवृत्ती (वुत्ती), दीपक, आक्षेप (अक्खेप), अर्थान्तरन्यास, व्यतिरेक आणि विभावना.

๑๖๙.

१६९.

เหตุ[Pg.171], กฺกโม, ปิยตรํ, สมาส, ปริกปฺปนา;

สมาหิตํ, ปริยาย, วุตฺติ, พฺยาโชปวณฺณนํ.

हेतू, क्रम (क्कम), प्रियतर, समासोक्ती (समास), परिकल्पना (उत्प्रेक्षा), समाहित, पर्यायोक्ती (परियायवुत्ती) आणि व्याजस्तुती (व्याज उपवर्णन).

๑๗๐.

१७०.

วิเสส, รุฬฺหาหงฺการา, สิเลโส, ตุลฺยโยคิตา;

นิทสฺสนํ, มหนฺตตฺตํ, วญฺจนา, ปฺปกตตฺถุติ,.

विशेष, रूढाहंकार, श्लेष (सिलेस), तुल्ययोगिता, निदर्शन, महंतता (उदात्त), वंचना आणि अप्रस्तुत प्रशंसा (अपकतत्थुती).

๑๗๑.

१७१.

เอกาวลิ, อญฺญมญฺญํ, สหวุตฺติ, วิโรธิตา;

ปริวุตฺติ, พฺภโม, ภาโว, มิสฺส, มาสี, รสี, อิติ.

एकावली, अन्योन्य (अञ्ञमञ्ञ), सहोक्ती (सहवुत्ती), विरोध (विरोधिता), परिवर्तनोक्ती (परिवुत्ती), भ्रम (ब्भम), भाव, संकीर्ण (मिस्स), आशिष (आसी) आणि रसवंत (रसी).

๑๗๒.

१७२.

เอเต เภทา สมุทฺทิฏฺฐา, ภาโว ชีวิต มุจฺจเต;

วงฺกวุตฺตีสุ โปเสสิ, สิเลโส ตุ สิรึ ปรํ.

हे भेद सांगितले आहेत. 'भाव' हा काव्याचा प्राण म्हटला जातो. वक्रोक्तींमध्ये श्लेष (सिलेस) हा अत्यंत शोभा वाढवतो.

นิทฺเทส

निर्देश (सविस्तर व्याख्या/स्पष्टीकरण).

๑๗๓.

१७३.

ปกาสกา วิเสสสฺส, สิยา’ติสยวุตฺติ ยา;

โลกา’ติกฺกนฺตวิสยา, โลกิยา,ติ จ สา ทฺวิธา.

जी एखाद्या विशेषाचे प्रकटीकरण करते ती अतिशयोक्ती (अतिसयवुत्ती) होय. तिचे दोन प्रकार आहेत: लोकोत्तर (लोकातिक्कन्तविसया) आणि लौकिक (लोकिया).

๑๗๔.

१७४.

โลกิยาติสยสฺเส’เต,เภทา เย ชาติอาทโย;

ปฏิปาทียเต ตฺว’ชฺช, โลกาติกฺกนฺตโคจรา.

लौकिक अतिशयोक्तीचे जे जाती इत्यादी भेद आहेत, ते येथे न सांगता आता लोकोत्तर विषयाशी संबंधित असलेल्या अतिशयोक्तीचे प्रतिपादन केले जात आहे.

๑๗๕.

१७५.

ปิวนฺติ เทหกนฺตี เย, เนตฺตญฺชลิปุเฏน เต;

นา’ลํ หนฺตุํ ชิเน’สํ ตฺวํ, ตณฺหํ ตณฺหาหโรปิ กึ?

हे जिना! जे आपल्या शरीराची कांती डोळ्यांच्या अंजलीने प्राशन करतात, त्यांची (आपल्याला पाहण्याची) तृष्णा नष्ट करण्यास आपण असमर्थ ठरता; आपण स्वतः 'तृष्णा-हर' (तृष्णा नष्ट करणारे) असूनही असे का?

๑๗๖.

१७६.

อุปมาโน’ปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ สิโย’ปมา;

สทฺท, ตฺถคมฺมา, วากฺยตฺถ, วิสยา,ติ จ สา ภิธา.

उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समान धर्माला 'उपमा' म्हणतात. ती शब्दगम्या, अर्थगम्या आणि वाक्यार्थविषया अशा तीन प्रकारची आहे.

๑๗๗.

१७७.

สมาส, ปจฺจเย, วา’ที, สทฺทา เตสํ วสา ติธา;

สทฺทคมฺมา สมาเสน, มุนินฺโท จนฺทิมา’นโน.

समास, प्रत्यय आणि 'इव' इत्यादी शब्दांच्या प्रभावाने ती (शब्दगम्या) तीन प्रकारची होते. समासाद्वारे होणारी शब्दगम्या उपमा जसे की: "मुनींद्रांचे मुख चंद्रासारखे आहे (चन्दिमाननो)."

๑๗๘.

१७८.

อายาที ปจฺจยา เตหิ, วทนํ ปงฺกชายเต;

มุนินฺทนยน ทฺวนฺทํ, นีลุปฺปลทลียติ.

'आय' इत्यादी प्रत्ययांमुळे: "मुख कमलासारखे आचरण करते (पंकजायते)." "मुनींद्रांचे दोन्ही नेत्र निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखे आचरण करतात (नीलुप्पलदलीयति)."

๑๗๙.

१७९.

อิวาที อิว, วา, ตุลฺย, สมาน, นิภ, สนฺนิภา;

ยถา, สงฺกาส, ตุลิต, ปฺปกาส, ปติรูปกา.

'इव' इत्यादी शब्द म्हणजे: इव, वा, तुल्य, समान, निभ, सन्निभ, यथा, संकास, तुलित, प्रकाश, प्रतिरूपक...

๑๘๐.

१८०.

สรี, สริกฺข, สํวาที, วิโรธิ, สทิสา, วิย;

ปฏิปกฺข, ปจฺจนีกา, สปกฺโข, ปมิโต, ปมา.

...सरी, सरिक्ख (सदृश), संवादी, विरोधी, सदिस (सदृश), विय (सारखे), प्रतिपक्ष, प्रत्यनीक, सपक्ष, प्रमित, उपमा...

๑๘๑.

१८१.

ปฏิพิมฺพ, ปฏิจฺฉนฺน, สรูป, สม, สมิตา;

สวณฺณา, ภา, ปฏินิธิ, สธมฺมา, ทิ สลกฺขณา.

...प्रतिबिंब, प्रतिच्छन्न, sarūpa, सम, समिता, सवर्ण, आभा, प्रतिनिधी, सधर्मा इत्यादी लक्षणे असलेले शब्द.

๑๘๒.

१८२.

ชยตฺย[Pg.172], กฺโกสติ, หสติ, ปติคชฺชติ, ทูภติ;

อุสูยตฺย, วชานาติ, นินฺทติ, สฺสติ, รุนฺธติ.

...जिंकतो (जयति), निंदितो (अक्कोसति), हसतो (हसति), प्रतिगर्जना करतो (पतिगज्जति), द्रोह करतो (दूभति), असूया करतो (उसूयति), अवमान करतो (अवजानाति), निंदा करतो (निन्दति), ... आणि रोखतो (रुन्धति).

๑๘๓.

१८३.

ตสฺส โจเรติ โสภคฺคํ, ตสฺส กนฺตึ วิลุมฺปติ;

เตน สทฺธึ วิวทติ, ตุลฺยํ เตนา’ธิโรหติ.

"त्याचे सौंदर्य चोरतो", "त्याची कांती लुटतो", "त्याच्याशी वाद घालतो", "त्याच्याशी बरोबरी साधतो".

๑๘๔.

१८४.

กจฺฉํ วิคาหเต, ตสฺส, ต มนฺเวตฺย, นุพนฺธติ;

ตํสีลํ, ตํนิเสเธติ, ตสฺส จา’นุกโรติ, เม.

"त्याच्याशी स्पर्धा करतो", "त्याचे अनुकरण करतो", "त्याचा पाठलाग करतो", "त्याच्यासारखा स्वभाव धारण करतो", "त्याला रोखतो", "त्याचे अनुकरण करतो" इत्यादी.

๑๘๕.

१८५.

อุปมาโน’ปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ วิภาวิภิ;

อิเมหิ อุปมาเภทา, เกจิ นิยฺยนฺติ สมฺปติ.

उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समान धर्म प्रकट करणाऱ्या या शब्दांद्वारे, उपमेचे काही प्रकार आता सादर केले जात आहेत.

๑๘๖.

१८६.

วิกาสิปทุมํ’วา’ติ, สุนฺทรํ สุคตา’นนํ;

อิติ ธมฺโมปมา นาม, ตุลฺยธมฺมนิทสฺสนา.

"सुगतांचे सुंदर मुख उमललेल्या कमलासारखे आहे." याला 'धम्मोपमा' (धर्मोपमा) म्हणतात, जी समान गुणांचे दर्शन घडवते.

๑๘๗.

१८७.

ธมฺมหีนา ‘‘มุข’มฺโภช, สทิสํ มุนิโน’’อิติ;

วิปรีโต’ปมา ‘‘ตุลฺย, มานเนน’มฺพุชํ ตว’’.

समान गुणाचा उल्लेख नसलेली (धम्महीना): "मुनींचे मुख कमलासारखे आहे." आणि विपरीतोपमा: "कमळ तुमच्या मुखासारखे आहे."

๑๘๘.

१८८.

ตวา’นน’มิว’มฺโภชํ, อมฺโภช’มิว เต มุขํ;

อญฺญมญฺโญปมา สา’ยํ, อญฺญมญฺโญปมานโต.

"तुमच्या मुखासारखे कमळ आहे आणि कमलासारखे तुमचे मुख आहे." परस्परांशी तुलना केल्यामुळे ही 'अञ्ञमञ्ञोपमा' (अन्योन्योपमा) आहे.

๑๘๙.

१८९.

‘‘ยทิ กิญฺจิ ภเว’มฺโภชํ, โลจน’พฺภมุวิพฺภมํ;

ธาเรตุํ มุขโสภํ ตํ, ตเว’’ติ อพฺภุโตปมา.

"जर एखाद्या कमलामध्ये डोळे आणि भुवयांचे विलास असते, तरच ते तुमच्या मुखाचे सौंदर्य धारण करू शकले असते." ही 'अब्भुतोपमा' (अद्भुतोपमा) आहे.

๑๙๐.

१९०.

‘‘สุคนฺธิ โสภา สมฺพนฺธี, สิสิรํ’สุ วิโรธิ จ;

มุขํ ตว’มฺพุชํเว’ติ’’, สา สิเลโสปมา มตา.

"तुमचे मुख खरोखरच कमलासारखे आहे, जे सुगंधी आहे, सौंदर्याने युक्त आहे आणि शीतकिरण (चंद्राचा) विरोध करणारे आहे." ही 'सिलेसोपमा' (श्लेषोपमा) मानली जाते.

๑๙๑.

१९१.

สรูปสทฺทวาจฺจตฺตา, สา สนฺตาโนปมา ยถา;

พาลา’วุ’ยฺยานมาลา’ยํ, สา’ลกา’นนโสภินี.

समान रूपाच्या शब्दांनी व्यक्त होत असल्यामुळे ती 'संतानोपमा' आहे, जसे की: "ही तरुणी बागेतील माळेप्रमाणे आहे, जी कुरळ्या केसांनी (किंवा अलक फुलांनी) आणि मुखाने सुशोभित आहे."

๑๙๒.

१९२.

ขยี จนฺโท, พหุรชํ, ปทุมํ, เตหิ เต มุขํ;

สมานมฺปิ สมุกฺกํสิ, ตฺย’ยํ นินฺโทปมา มตา.

"चंद्र क्षय पावणारा आहे, कमळ परागाने (किंवा धुळीने) युक्त आहे; तुमचे मुख त्यांच्यासारखे असूनही त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे." ही 'निंदोपमा' मानली जाते.

๑๙๓.

१९३.

อสมตฺโถ มุเขนิ’นฺทุ, ชิน! เต ปฏิคชฺชิตุํ;

ชโฬ กลงฺกี’ติ อยํ, ปฏิเสโธปมา สิยา.

"हे जिना! चंद्र आपल्या मुखाशी स्पर्धा करण्यास असमर्थ आहे, कारण तो जड (शीत) आणि कलंकित आहे." ही 'पटिसेधोपमा' (प्रतिषेधोपमा) आहे.

๑๙๔.

१९४.

‘‘กจฺฉํ จนฺทารวินฺทานํ, อติกฺกมฺม มุขํ ตว;

อตฺตนา’ว สมํ ชาต’’, มิตฺย’สาธารโณปมา.

"चंद्र आणि कमलाची स्पर्धा ओलांडून, तुमचे मुख केवळ स्वतःसारखेच झाले आहे." ही 'असाधारणोपमा' आहे.

๑๙๕.

१९५.

‘‘สพฺพ’มฺโภช’ปฺปภาสาโร, ราสิภูโต’ว กตฺถจิ;

ตวา’นนํ วิภาตี’’ติ, โหตา’ภูโตปมา อยํ.

सर्व कमलांच्या तेजाचा सार जणू काही एकाच ठिकाणी गोळा झाला आहे आणि तो तुमच्या मुखावर शोभून दिसत आहे, ही 'अभूतोपमा' आहे.

๑๙๖.

१९६.

ปตียเต’ตฺถคมฺมา ตุ, สทฺทสามตฺถิยา กฺวจิ;

สมาส, ปฺปจฺจเย, วาทิ, สทฺทโยคํ วินา อปิ.

कधीकधी 'इव' (सारखे) इत्यादी शब्दांच्या योगाशिवाय, समासाशिवाय किंवा प्रत्ययाशिवाय केवळ शब्दांच्या सामर्थ्यानेच (तुलनेचा) अर्थ समजून घेतला जातो.

๑๙๗.

१९७.

ภิงฺคาเน’มานิ [Pg.173] จกฺขูนิ, นา’มฺพุชํ มุข’เมวิ’ทํ;

สุพฺยตฺตสทิสตฺเตน, สา สรูโปปมา มตา.

हे डोळे म्हणजे भ्रमर आहेत आणि हे मुख म्हणजे खरोखरच कमळ आहे; अत्यंत स्पष्ट समानतेमुळे ही 'सरूपोपमा' मानली जाते.

๑๙๘.

१९८.

‘‘มเย’ว มุขโสภา’สฺเส, ตฺยล’มินฺทุ! วิกตฺถนา;

ยโต’มฺพุเชปิ สา’ตฺถีติ’’, ปริกปฺโปปมา อยํ.

हे चंद्रा! 'मुखाची शोभा केवळ माझ्यातच आहे' अशी तुझी बढाई आता पुरे कर, कारण ती शोभा कमलामध्येही आहे; ही 'परिकल्पोपमा' आहे.

๑๙๙.

१९९.

‘‘กึ วา’มฺพุช’นฺโตภนฺตาลิ, กึ โลลนยนํ มุขํ;

มม โทลายเต จิตฺต’’, มิจฺจ’ยํ สํสโยปมา.

हे आतमध्ये भ्रमर फिरणारे कमळ आहे की चंचल डोळे असलेले मुख आहे? माझे मन दोलायमान होत आहे; ही 'संशयोपमा' आहे.

๒๐๐.

२००.

กิญฺจิ วตฺถุํ ปทสฺเสตฺวา, สธมฺมสฺสา’ภิธานโต;

สามฺยปฺปตีติสพฺภาวา, ปติวตฺถุปมา ยถา.

एखादी वस्तू दर्शवून, तिच्या समान धर्माचे (गुणाचे) कथन केल्याने जेथे समानतेची प्रचिती येते, ती 'प्रतिवस्तूपमा' होय, जसे की:

๒๐๑.

२०१.

ชเนสุ ชายมาเนสุ, เน’โกปิ ชินสาทิโส;

ทุติโย นนุ นตฺเถ’ว, ปาริชาตสฺส ปาทโป.

जन्म घेणाऱ्या मानवांमध्ये जिनांसारखे (बुद्धांसारखे) कोणीही नाही; खरोखरच पारिजातकाचे दुसरे झाड अस्तित्वात नाही.

๒๐๒.

२०२.

วากฺยตฺเถเน’ว วากฺยตฺโถ, ยทิ โกจู’ปมียเต;

อิวยุตฺตา, วิยุตฺตตฺตา, สา วากฺยตฺโถปมา ทฺวิธา.

जर एका वाक्याच्या अर्थाची दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाशी तुलना केली जात असेल, तर ती 'वाक्यार्थोपमा' होय. 'इव' (सारखे) शब्दाच्या योगाने (इवयुक्ता) आणि त्याच्या वियोगाने (इववियुक्ता) असे तिचे दोन प्रकार आहेत.

อิวยุตฺตา

इवयुक्ता (इव-युक्त)

๒๐๓.

२०३.

ชิโน สํกฺเลสตตฺตานํ, อาวิภูโต ชนาน’ยํ;

ฆมฺมสนฺตาปตตฺตานํ, ฆมฺมกาเล’มฺพุโท วิย.

क्लेशांनी तप्त झालेल्या लोकांसाठी जिन (बुद्ध) प्रकट झाले आहेत, जसे उन्हाळ्याच्या तापाने व्याकुळ झालेल्यांसाठी उन्हाळ्यात मेघ (पावसाचा ढग) प्रकट होतो.

อิววิยุตฺตา

इववियुक्ता (इव-रहित)

๒๐๔.

२०४.

มุนินฺทานน มาภาติ, วิลาเสกมโนหรํ;

อุทฺธํ สมุคฺคตสฺสา’ปิ, กึ เต จนฺท วิชมฺภนา.

मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) मुखकमल आपल्या विलासाने अत्यंत मनोहर शोभून दिसत आहे; हे चंद्रा, तू वर आकाशात उगवलास तरी तुझ्या या प्रदर्शनाचा काय उपयोग?

๒๐๕.

२०५.

สมุพฺเพเชติ ธีมนฺตํ, ภินฺนลิงฺคาทิกํ ตุ ยํ;

อุปมาทูสนายา’ล, เมตํ กตฺถจิ ตํ ยถา.

भिन्न लिंग इत्यादी दोष जे विद्वानांना उद्विग्न करतात, ते काही ठिकाणी उपमेला दूषित करण्यास कारणीभूत ठरतात, जसे की:

๒๐๖.

२०६.

หํสี’วา’ยํ สสี ภินฺน, ลิงฺคา, กาสํ สรานิ’ว;

วิชาติ วจนา, หีนา, สา’ว ภตฺโต ภโฏ’ธิเป.

'हा चंद्र हंसिणीसारखा आहे' (भिन्न लिंग दोष), 'तलाव कास गवतासारखे आहेत' (भिन्न वचन दोष), 'तो राजाचा सेवक असल्यासारखा आहे' (हीन उपमा दोष).

๒๐๗.

२०७.

‘‘ขชฺโชโต ภาณุมาลี’ว, วิภาติ’’ตฺยธิโกปมา;

อผุฏฺฐตฺถา ‘‘พลมฺโพธิ, สาคโร วิย สํขุภิ.’’

'काजवा सूर्यासारखा चमकतो' ही 'अधिकोपमा' (अतिशयोक्तीपूर्ण उपमा) आहे; 'सैन्यरूपी समुद्र समुद्रासारखा खवळला' ही 'अस्फुटार्था' (अस्पष्ट अर्थ असलेली उपमा) आहे.

๒๐๘.

२०८.

‘‘จนฺเท กลงฺโก ภิงฺโค’เว’, ตฺยุ’ปมาเปกฺขินี อยํ;

ขณฺฑิตา เกรวา’กาโร, สกลงฺโก นิสากโร.

'चंद्रावरील डाग म्हणजे जणू भ्रमरच आहे' ही 'उपमापेक्षिणी' आहे; 'डागाळलेला चंद्र हा खंडित पांढऱ्या कमलासारखा आहे' ही 'खंडिता' उपमा आहे.

๒๐๙.

२०९.

อิจฺเจวมาทิรูเปสุ, ภวนฺติ วิคตา’ทรา;

กโรนฺติ จา’ทรํ ธีรา, ปโยเค กฺวจิ เท’ว ตุ.

अशा प्रकारच्या दोषांकडे विद्वान दुर्लक्ष करतात (त्यांचा आदर करत नाहीत); परंतु काही विशिष्ट प्रयोगांमध्ये ते त्यांचा स्वीकारही करतात.

๒๑๐.

२१०.

อิตฺถียํ’วา’ชโน ยาติ, วทตฺเย’สา ปุมา วิย;

ปิโย ปาณา อิวา’ยํ เม, วิชฺชา ธน’มิว’จฺจิตา.

हा माणूस स्त्रीसारखा चालतो, ही स्त्री पुरुषासारखी बोलते, हा मला माझ्या प्राणासारखा प्रिय आहे, विद्येची धनाचा पूज्य मानून पूजा केली जाते.

๒๑๑.

२११.

ภวํ [Pg.174] วิย มหีปาล, เทวราชา วิโรจเต;

อล’มํสุมโต กจฺฉํ, เตชสา โรหิตุํ อยํ.

हे भूपाल (राजे)! देवराज (इंद्र) आपल्यासारखाच शोभून दिसतो; हा आपल्या तेजाने सूर्याच्या मंडलापर्यंत पोहोचण्यास समर्थ आहे.

๒๑๒.

२१२.

อุปมาโน’ปเมยฺยานํ, อเภทสฺส นิรูปนา;

อุปมา’ว ติโรภูต, เภทา รูปก มุจฺจเต.

उपमान आणि उपमेय यांच्यातील अभेदाचे निरूपण करणे, म्हणजेच ज्यातील भेद नाहीसा झाला आहे अशी उपमा, याला 'रूपक' अलंकार म्हणतात.

๒๑๓.

२१३.

อเสส วตฺถุ วิสยํ, เอกเทส วิวุตฺติ, จ;

ตํ ทฺวิธา ปุน ปจฺเจกํ, สมาสาทิวสา ติธา.

ते 'अशेषवस्तूविषय' (सर्व वस्तूंचा समावेश करणारे) आणि 'एकदेशविवृत्ती' (काही भागाचा समावेश करणारे) असे दोन प्रकारचे आहे; आणि पुन्हा त्यातील प्रत्येक प्रकार समासादींच्या आधारे तीन प्रकारचा होतो.

อเสสวตฺถุวิสยสมาส

अशेषवस्तूविषय-समास

๒๑๔.

२१४.

องฺคุลิทล สํโสภึ, นขทีธิติ เกสรํ;

สิรสา น ปิลนฺธนฺติ, เก มุนินฺท ปท’มฺพุชํ.

बोटांच्या पाकळ्यांनी सुशोभित आणि नखांच्या किरणांचे केशर असलेल्या मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलांना कोण आपल्या डोक्यावर धारण करत नाही?

อเสสวตฺถุวิสยอสมาส

अशेषवस्तूविषय-असमास

๒๑๕.

२१५.

รตนานิ คุณา ภูรี, กรุณา สีตลํ ชลํ;

คมฺภีรตฺต มคาธตฺตํ, ปจฺจกฺโข’ยํ ชิโน’มฺพุธิ.

पुष्कळ गुण हेच रत्ने आहेत, करुणा हेच शीतल जल आहे, गांभीर्य हीच अगाधता आहे; हे जिन (बुद्ध) प्रत्यक्ष समुद्रच आहेत.

อเสสวตฺถุวิสยมิสฺสก

अशेषवस्तूविषय-मिश्रक

๒๑๖.

२१६.

จนฺทิกา มนฺทหาสา เต, มุนินฺท! วทนิ’นฺทุโน;

ปโพธยตฺย’ยํ สาธุ, มโน กุมุท กานนํ.

हे मुनींद्र (बुद्ध)! आपल्या मुखरूपी चंद्राचे मंदहास्यरूपी चांदणे सज्जनांच्या मनरूपी कुमुदवनाला (पांढऱ्या कमलांच्या वनाला) चांगल्या प्रकारे प्रफुल्लित करते.

๒๑๗.

२१७.

อเสสวตฺถุวิสเย, ปเภโท รูปเก อยํ;

เอกเทสวิวุตฺติมฺหิ, เภโท ทานิ ปวุจฺจติ.

हा 'अशेषवस्तूविषय' रूपकाचा भेद झाला; आता 'एकदेशविवृत्ती' रूपकाचा भेद सांगितला जात आहे.

เอกเทสวิวุตฺติสมาส

एकदेशविवृत्ती-समास

๒๑๘.

२१८.

วิลาส หาส กุสุมํ, รุจิรา’ธร ปลฺลวํ;

สุขํ เก วา น วินฺทนฺติ, ปสฺสนฺตา มุนิโน มุขํ.

मुनींचे (बुद्धांचे) मुख पाहताना कोणाला बरे सुख मिळत नाही, ज्यामध्ये विलास आणि हास्य हेच फुले आहेत आणि सुंदर ओठ हेच पालवी (कोवळी पाने) आहेत?

เอกเทสวิวุตฺติอสมาส

एकदेशविवृत्ती-असमास

๒๑๙.

२१९.

ปาททฺวนฺทํ มุนินฺทสฺส, ททาตุ วิชยํ ตว;

นขรํสี ปรํ กนฺตา, ยสฺส ปาปชยทฺธชา.

मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) दोन्ही चरण आपल्याला विजय देवोत, ज्यांच्या नखांचे अत्यंत सुंदर किरण हे पापावर विजय मिळवणारे ध्वज आहेत.

เอกเทสวิวุตฺติมิสฺสก

एकदेशविवृत्ती-मिश्रक

๒๒๐.

२२०.

สุนิมฺมลกโปลสฺส, มุนินฺท วทนิ’นฺทุโน;

สาธุ’ปฺปพุทฺธ หทยํ, ชาตํ เกรว กานนํ.

हे मुनींद्र (बुद्ध)! अत्यंत निर्मळ कपोल (गाल) असलेल्या आपल्या मुखरूपी चंद्राने सज्जनांचे हृदय हे चांगल्या प्रकारे प्रफुल्लित झालेले कुमुदवन (पांढऱ्या कमलांचे वन) बनले आहे.

๒๒๑.

२२१.

รูปกานิ [Pg.175] พหูนฺเย’ว, ยุตฺตา, ยุตฺตาทิเภทโต;

วิสุํ น ตานิ วุตฺตานิ, เอตฺเถ’ว’นฺโตคธานิ’ติ.

योग्य (युक्त), अयोग्य (अयुक्त) इत्यादी भेदांमुळे रूपकांचे अनेक प्रकार आहेत; ते येथे स्वतंत्रपणे सांगितले नाहीत कारण ते यातच अंतर्भूत आहेत.

๒๒๒.

२२२.

‘‘จนฺทิมา’กาสปทุม’’, มิจฺเจตํ ขณฺฑรูปกํ;

ทุฏฺฐ, ‘‘มมฺโพรุหวนํ, เนตฺตานิ’จฺจา’’ทิ สุนฺทรํ.

'चंद्र हा आकाशातील कमळ आहे' हे दोषयुक्त खंडित रूपक आहे; 'कमळांचे वन हेच डोळे आहेत' इत्यादी सुंदर रूपक आहे.

๒๒๓.

२२३.

ปริยนฺโต วิกปฺปานํ, รูปกสฺโส’ปมาย จ;

นตฺถิ ยํ เตน วิญฺเญยฺยํ, อวุตฺต มนุมานโต.

रूपक आणि उपमा यांच्या भेदांना अंत नाही; म्हणूनच जे येथे सांगितले गेले नाही, ते अनुमानाने समजून घ्यावे.

๒๒๔.

२२४.

ปุนปฺปุน มุจฺจารณํ, ยมตฺถสฺส, ปทสฺส จ;

อุภเยสญฺจ วิญฺเญยฺยา, สา’ย’มาวุตฺติ นามโต.

अर्थाची, शब्दाची किंवा दोघांचीही वारंवार होणारी पुनरावृत्ती 'आवृत्ती' या नावाने ओळखली जाते.

อตฺถาวุตฺติ

अर्थावृत्ती (अर्थाची आवृत्ती)

๒๒๕.

२२५.

มโน หรติ สพฺเพสํ, อาททาติ ทิสา ทส;

คณฺหาติ นิมฺมลตฺตญฺจ, ยโสราสิ ชินสฺส’ยํ.

हा जिनांचा (बुद्धांचा) कीर्तीसमूह सर्वांचे मन हरण करतो (आकर्षित करतो), दहा दिशांना व्यापून टाकतो (घेतो) आणि निर्मळत्व धारण करतो (स्वीकारतो).

ปทาวุตฺติ

पदावृत्ती

๒๒๖.

२२६.

วิภาเสนฺติ ทิสา สพฺพา, มุนิโน เทหกนฺติโย;

วิภา เสนฺติ จ สพฺพาปิ, จนฺทาทีนํ หตา วิย.

मुनींच्या (बुद्धांच्या) शरीराची कांती सर्व दिशांना प्रकाशित करते; आणि ती चंद्र इत्यादींच्या (प्रकाशाला) पराभूत केल्याप्रमाणे सर्वांना प्रकाशित करते.

อุภยาวุตฺติ

उभयावृत्ती

๒๒๗.

२२७.

ชิตฺวา วิหรติ กฺเลส, ริปุํ โลเก ชิโน อยํ;

วิหรตฺย’ริวคฺโค’ยํ, ราสิภูโต’ว ทุชฺชเน.

क्लेशरूपी शत्रूला जिंकून हे जिन (बुद्ध) या लोकात विहार करतात; आणि हा शत्रूंचा समूह दुर्जन लोकांमध्ये जणू एकत्रित होऊन विहार करतो.

๒๒๘.

२२८.

เอกตฺถ วตฺตมานมฺปิ, สพฺพวากฺโย’ปการกํ;

ทีปกํ นาม ตํ จาทิ, มชฺฌ, นฺตวิสยํ ติธา.

एकाच ठिकाणी असूनही जे संपूर्ण वाक्याला उपकृत (सहाय्यक) करते, त्याला 'दीपक' (अलंकार) म्हणतात. त्याचे आदि (सुरुवात), मध्य आणि अंत (शेवट) अशा स्थानांनुसार तीन प्रकार पडतात.

อาทิ ทีปก

आदि दीपक

๒๒๙.

२२९.

อกาสิ พุทฺโธ เวเนยฺย, พนฺธูน มมิโต’ทยํ;

สพฺพปาเปหิ จ สมํ, เนกติตฺถิยมทฺทนํ.

बुद्धांनी विनेय (उपदेशास पात्र) बंधूंचा असीम कल्याण-उदय केला, आणि त्याचबरोबर सर्व पापांचा नाश व अनेक अन्यतीर्थिकांचे (पाखंडी लोकांचे) मर्दन केले.

มชฺเฌ ทีปก

मध्य दीपक

๒๓๐.

२३०.

ทสฺสนํ มุนิโน สาธุ, ชนานํ ชายเต’มตํ;

ตท’ญฺเญสํ ตุ ชนฺตูนํ, วิสํ นิจฺโจ’ปตาปนํ.

मुनींचे (बुद्धांचे) दर्शन कल्याणकारी आहे, ते सज्जन लोकांसाठी अमृत ठरते; परंतु इतर (दुष्ट) प्राण्यांसाठी ते नेहमी संताप देणारे विष ठरते.

อนฺตทีปก

अंत दीपक

๒๓๑.

२३१.

อจฺจนฺต [Pg.176] กนฺต ลาวณฺย, จนฺทา’ตป มโนหโร;

ชินา’นนิ’นฺทุ อินฺทุ จ, กสฺส นา’นนฺทโก ภเว.

अत्यंत सुंदर, लावण्ययुक्त आणि चांदण्याप्रमाणे मनोहर असलेले जिनांचे (बुद्धांचे) मुखचंद्र आणि चंद्र कोणाला आनंद देणारे ठरणार नाहीत?

มาลาทีปก

मालादीपक

๒๓๒.

२३२.

โหตา’วิปฺปฏิสาราย, สีลํ, ปาโมชฺชเหตุ โส;

ตํ ปีติเหตุ, สา จา’ยํ, ปสฺสทฺธฺยา’ทิ ปสิทฺธิยา.

शील हे पश्चात्तापविरहिततेसाठी (अविप्पटिसार) असते, ते (पश्चात्तापविरहित असणे) प्रमोद (आनंद) मिळवून देणारे असते; तो प्रमोद प्रीतीचे कारण ठरतो, आणि ती प्रीती प्रस्सद्धी (चित्तशांती) इत्यादींच्या सिद्धीसाठी कारणीभूत ठरते.

๒๓๓.

२३३.

อิจฺจา’ทิทีปกตฺเตปิ, ปุพฺพํ ปุพฺพ มเปกฺขินี;

วากฺยมาลา ปวตฺตาติ, ตํ มาลาทีปกํ มตํ.

अशा प्रकारे आदिदीपक इत्यादींमध्येही, पूर्वी-पूर्वीच्या वाक्याची अपेक्षा ठेवणारी वाक्यमाला प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला 'मालादीपक' मानले जाते.

๒๓๔.

२३४.

อเนเน’ว’ปฺปกาเรน, เสสาน มปิ ทีปเก;

วิกปฺปานํ วิธาตพฺพา, นุคติ สุทฺธพุทฺธิภิ.

याच प्रकारे, शुद्ध बुद्धी असलेल्यांनी दीपक अलंकाराच्या इतरही भेदांचे (विकल्पांचे) अनुसरण करावे.

๒๓๕.

२३५.

วิเสส วจนิ’จฺฉายํ, นิเสธวจนํ ตุ ยํ;

อกฺเขโป นาม โสยญฺจ, ติธา กาลปฺปเภทโต.

जेव्हा एखादे विशेष विधान करण्याची इच्छा असताना निषेधार्थक वचन वापरले जाते, तेव्हा त्याला 'आक्षेप' (अलंकार) म्हणतात; आणि काळाच्या भेदानुसार त्याचे तीन प्रकार पडतात.

๒๓๖.

२३६.

เอกากี’ เนกเสนํ ตํ, มารํ ส วิชยี ชิโน;

กถํ ต มถวา ตสฺส, ปารมีพล มีทิสํ.

त्या विजयी जिनांनी (बुद्धांनी) एकटे असतानाही अनेक सैन्य असलेल्या त्या मारावर कसा बरं विजय मिळवला? अथवा त्यांचे पारमितांचे बलच असे (अद्भूत) होते.

อตีตกฺเขโป.

अतीताक्षेप (भूतकालीन आक्षेप)

๒๓๗.

२३७.

กึ จิตฺเต’ชาสมุคฺฆาตํ, อปตฺโต’สฺมีติ ขิชฺชเส;

ปณาโม นนุ โส เย’ว, สกิมฺปิ สุคเต คโต.

"मी चित्तातील तृष्णेचे/कंपनाचे (एजा) समूळ उच्चाटन मिळवले नाही," असे म्हणून तू का खेद करतोस? सुगतांना (बुद्धांना) एकदा केलेला नमस्कारही काय त्यासाठी पुरेसा नाही?

วตฺตมานกฺเขโป.

वर्तमानाक्षेप (वर्तमानकालीन आक्षेप)

๒๓๘.

२३८.

สจฺจํ น เต คมิสฺสนฺติ, สิวํ สุชนโคจรํ;

มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปริกฺกนฺต, มานสา เย สุทุชฺชนา.

हे सत्य आहे की, ज्यांचे मन मिथ्यादृष्टीने ग्रासलेले आहे असे अत्यंत दुर्जन लोक, सज्जनांच्या प्राप्तव्य असलेल्या शिव (कल्याणकारी/निर्वाण) पदाला जाणार नाहीत.

อนาคตกฺเขโป.

अनागताक्षेप (भविष्यकालीन आक्षेप)

๒๓๙.

२३९.

เญยฺโย อตฺถนฺตรนฺยาโส, โย, ญฺญวากฺยตฺถสาธโน;

สพฺพพฺยาปี วิเสสฏฺโฐ, หิวิสิฏฺฐ’สฺส เภทโต.

जो दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाचे समर्थन करतो, त्याला 'अर्थान्तरन्यास' (अलंकार) समजावे. 'हि' (कारणवाचक अव्यय) च्या असण्या-नसण्यावरून त्याचे सर्वव्यापी आणि विशेषार्थ असे भेद पडतात.

หิ รหิต สพฺพพฺยาปี

'हि' रहित सर्वव्यापी

๒๔๐.

२४०.

เตปิ โลกหิตา สตฺตา, สูริโย จนฺทิมา อปิ;

อตฺถํ ปสฺส คมิสฺสนฺติ, นิยโม เกน ลงฺฆฺยเต.

जगाचे कल्याण करणारे ते सूर्य आणि चंद्र देखील, पहा, अस्ताला जातील; (निसर्गाचा) नियम कोणाकडून ओलांडला जाऊ शकतो?

หิ สหิต สพฺพพฺยาปี

'हि' सहित सर्वव्यापी

๒๔๑.

२४१.

สตฺถา เทวมนุสฺสานํ, วสี โสปิ มุนิสฺสโร;

คโต’ว นิพฺพุตึ สพฺเพ, สงฺขารา น หิ สสฺสตา.

देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरु) आणि जितेंद्रिय असलेले ते मुनीश्वर (बुद्ध) देखील निर्वाणाला प्राप्त झाले; कारण सर्व संस्कार (संस्कृत गोष्टी) खरोखरच शाश्वत नसतात.

หิ รหิต วิเสสฏฺฐ

'हि' रहित विशेषार्थ

๒๔๒.

२४२.

ชิโน [Pg.177] สํสารกนฺตารา, ชนํ ปาเปติ นิพฺพุตึ;

นนุ ยุตฺตา คติ สา’ยํ, เวสารชฺช สมงฺคินํ.

जिन (बुद्ध) लोकांना संसाररूपी अरण्यातून निर्वाणाप्रत पोहोचवतात; वैशारद्य (आत्मविश्वास/निर्भयता) असलेल्यांसाठी ही गती योग्यच नाही का?

หิ สหิต วิเสสฏฺฐ

'हि' सहित विशेषार्थ

๒๔๓.

२४३.

สุรตฺตํ เต’ธรผุฏํ, ชิน! รญฺเชติ มานสํ;

สยํ ราคปรีตา หิ, ปเร รญฺเชนฺติ สงฺคเต.

हे जिन! आपले अत्यंत लाल असलेले ओठ मनाला रंजित (आनंदित) करतात; कारण जे स्वतः रंगाने (किंवा रागाने) युक्त असतात, ते संपर्कात आलेल्या इतरांना रंजित करतात.

๒๔๔.

२४४.

วาจฺเจ คมฺเม ถ วตฺถูนํ, สทิสตฺเต ปเภทนํ;

พฺยติเรโก’ย’มปฺเย’โก, ภยเภทา จตุพฺพิโธ.

वस्तूंच्या समानतेमध्ये जेव्हा स्पष्ट (वाच्य) किंवा ध्वनित (गम्य) रूपात भेद दाखवला जातो, तेव्हा त्याला 'व्यतिरेक' (अलंकार) म्हणतात. या दोन्हीच्या भेदांमुळे तो चार प्रकारचा होतो.

วาจฺจเอกพฺยติเรก

वाच्य एकव्यतिरेक

๒๔๕.

२४५.

คมฺภีรตฺต มหตฺตาทิ, คุณา ชลธินา ชิน!;

ตุลฺโย ตฺว มสิ เภโท ตุ, สรีเรเน’ทิเสน เต.

हे जिन! आपण गांभीर्य आणि महानता इत्यादी गुणांनी समुद्रासमान आहात; परंतु आपल्या अशा (दिव्य) शरीरामुळे मात्र भेद (फरक) आहे.

วาจฺจ อุภยพฺยติเรก

वाच्य उभयव्यतिरेक

๒๔๖.

२४६.

มหาสตฺตา’ติคมฺภีรา, สาคโร สุคโตปิ จ;

สาคโร’ญฺชนสงฺกาโส, ชิโน จามีกรชฺชุติ.

महासत्त्व आणि अत्यंत गंभीर असलेले सागर आणि सुगत (बुद्ध) हे दोन्ही समान आहेत; परंतु सागर काजळासारखा (काळा) आहे, तर जिन सुवर्णासारख्या कांतीचे आहेत.

คมฺม เอกพฺยติเรก

गम्य एकव्यतिरेक

๒๔๗.

२४७.

น สนฺตาปาปหํ เนวิ, จฺฉิตทํ มิคโลจนํ;

มุนินฺท! นยนทฺวนฺทํ, ตว ตคฺคุณ ภูสิตํ.

हे मुनींद्र! हरणाचे डोळे संताप दूर करत नाहीत आणि इच्छितही देत नाहीत; परंतु आपले दोन्ही डोळे मात्र त्या गुणांनी सुशोभित आहेत.

คมฺมอุภยพฺยติเรก

गम्य उभयव्यतिरेक

๒๔๘.

२४८.

มุนินฺทานน มมฺโภช, เมสํ นานตฺต มีทิสํ;

สุวุตฺตา’มตสนฺทายี, วทนํ เน’ทิส’มฺพุชํ.

मुनींद्रांचे मुख आणि कमळ यांमधील भेद असा आहे: (मुनींद्रांचे) मुख सुभाषितयुक्त व अमृत देणारे आहे, परंतु कमळ तसे नाही.

๒๔๙.

२४९.

ปสิทฺธํ การณํ ยตฺถ, นิวตฺเตตฺวา’ ญาการณํ;

สาภาวิกตฺต มถวา, วิภาพฺยํ สา วิภาวนา.

जेथे प्रसिद्ध कारणाचा निषेध करून इतर कारण किंवा स्वाभाविक अवस्था प्रकट केली जाते, ती 'विभावना' (अलंकार) होय.

การณนฺตรวิภาวนา

कारणांतर विभावना

๒๕๐.

२५०.

อนญฺชิตา’สิตํ เนตฺตํ, อธโร รญฺชิตา’รุโณ;

สมานตา ภมุ จา’ยํ, ชินา’นาวญฺจิตา ตว.

हे जिन! आपले नेत्र काजळ न लावताही काळे आहेत, अधर (ओठ) रंग न लावताही तांबडे आहेत, आणि आपल्या या भुवया न वाकवताही सुंदर आहेत.

สาภาวิก วิภาวนา

स्वाभाविक विभावना

๒๕๑.

२५१.

น โหติ ขลุ ทุชฺชนฺย, มปิ ทุชฺชนสงฺคเม;

สภาวนิมฺมลตเร, สาธุชนฺตูน เจตสิ.

दुर्जनांच्या संगतीतही, स्वभावतः अत्यंत निर्मळ असलेल्या सज्जन व्यक्तींच्या मनात दुर्जनता (दुष्टपणा) खरोखर उत्पन्न होत नाही.

๒๕๒.

२५२.

ชนโก[Pg.178], ญาปโก เจติ, ทุวิธา เหตโว สิยุํ;

ปฏิสงฺขรณํ เตสํ, อลงฺการตาโย’ทิตํ.

जनक (उत्पादक) आणि ज्ञापक (बोधक) असे दोन प्रकारचे हेतू (कारण) असतात; त्यांची योग्य मांडणी करणे याला अलंकार म्हटले गेले आहे.

๒๕๓.

२५३.

ภาวา’ภาว กิจฺจวสา, จิตฺตเหตุวสาปิ จ;

เภทา’นนฺตา อิทํ เตสํ, มุขมตฺต นิทสฺสนํ.

भाव (अस्तित्व) आणि अभाव (नास्तित्व) यांच्या कार्याच्या प्रभावाने, तसेच चित्तहेतूच्या प्रभावाने याचे अनंत भेद होतात; हे त्यांचे केवळ प्राथमिक उदाहरण आहे.

๒๕๔.

२५४.

ปรมตฺถปกาเส’ก, รสา สพฺพมโนหรา;

มุนิโน เทสนา’ยํ เม, กามํ โตเสติ มานสํ.

परमार्थ प्रकाशित करणे हाच जिचा एकमेव रस आहे आणि जी सर्वांना मनमोहक वाटणारी आहे, अशी मुनींची (बुद्धांची) ही देशना माझ्या मनाला पूर्णपणे संतुष्ट करते.

ภาวกิจฺโจ การกเหตุ.

भावकृत्य कारकहेतू

๒๕๕.

२५५.

ธีเรหิ สห สํวาสา, สทฺธมฺมสฺสา’ภิโยคโต;

นิคฺคเหนิ’นฺทฺริยานญฺจ, ทุกฺขสฺสุ’ปสโม สิยา.

धैर्यवानांच्या (ज्ञात्यांच्या) सहवासाने, सद्धम्माच्या अभ्यासाने आणि इंद्रियांच्या निग्रहाने दुःखाचा उपशम (शांतता) होतो.

อภาวกิจฺโจ การกเหตุ.

अभावकृत्य कारकहेतू

๒๕๖.

२५६.

มุนินฺท’จนฺท สํวาทิ, กนฺตภาโว’ปโสภินา;

มุเขเน’ว สุโพธํ เต, มนํ ปาปา’ภินิสฺสฏํ.

हे मुनींद्र! चंद्रासारख्या सुंदर आणि शोभिवंत मुखावरूनच, पापापासून मुक्त झालेले आपले मन सहज समजून येते.

ภาวกิจฺโจ ญาปกเหตุ.

भावकृत्य ज्ञापकहेतू

๒๕๗.

२५७.

สาธุหตฺถา’รวินฺทานิ, สงฺโกจยติ เต กถํ;

มุนินฺท! จรณทฺวนฺท, ราคพาลา’ตโป ผุสํ?

हे मुनींद्र! आपल्या चरणकमलांच्या लालीरूपी कोवळ्या उन्हाचा स्पर्श सज्जनांच्या हस्तकमलांना संकुचित (हात जोडण्यास प्रवृत्त) कसा करतो?

อยุตฺตการี จิตฺตเหตุ.

अयुक्तकारी चित्तहेतू

๒๕๘.

२५८.

สงฺโกจยนฺติ ชนฺตูนํ, ปาณิปงฺเกรุหานิ’ห;

มุนินฺท! จรณทฺวนฺท, นข จนฺทาน’ มํสโว.

हे मुनींद्र! आपल्या चरणकमलांच्या नखरूपी चंद्राची किरणे लोकांच्या हस्तकमलांना संकुचित (हात जोडण्यास प्रवृत्त) करतात.

ยุตฺตการี จิตฺตเหตุ.

युक्तकारी चित्तहेतू

๒๕๙.

२५९.

อุทฺทิฏฺฐานํ ปทตฺถานํ, อนุทฺเทโส ยถากฺกมํ;

‘สงฺขฺยาน’มิติ นิทฺทิฏฺฐํ, ยถาสงฺขฺยํ กโมปิ จ.

आधी उल्लेखिलेल्या पदार्थांचा क्रमाने पुन्हा निर्देश करणे याला 'संख्यान' किंवा 'यथासंख्य' क्रम असे म्हटले जाते.

๒๖๐.

२६०.

อาลาป หาส ลีฬาหิ, มุนินฺท! วิชยา ตว;

โกกิลา กุมุทานิ โจ, ปเสวนฺเต วนํ ชลํ.

हे मुनींद्र! आपल्या संभाषण, हास्य आणि लीला यांच्या विजयामुळे कोकिळ आणि कुमुद (पांढरी कमळे) अनुक्रमे वन आणि जलाचा आश्रय घेतात.

๒๖๑.

२६१.

สิยา ปิยตรํ นาม, อตฺถรูปสฺส กสฺสจิ;

ปิยสฺสา’ติสเยเน’ตํ, ยํ โหติ ปฏิปาทนํ.

जेव्हा एखाद्या प्रिय गोष्टीचे अत्यंत प्रेमाधिक्यामुळे अधिक प्रिय म्हणून प्रतिपादन केले जाते, तेव्हा त्याला 'प्रियतर' (अलंकार) म्हणतात.

๒๖๒.

२६२.

ปีติยา เม สมุปฺปนฺนา, สนฺต! สนฺทสฺสนา ตว;

กาเลนา’ยํ ภเว ปีติ, ตเว’ว ปุน ทสฺสนา.

हे शांत मुनी! आपल्या दर्शनाने माझ्यामध्ये जो आनंद उत्पन्न झाला आहे, तोच आनंद भविष्यात आपल्या पुन्हा दर्शनाने लाभो.

๒๖๓.

२६३.

วณฺณิเตโน’ปมาเนน, วุตฺยา’ธิปฺเปต วตฺถุโน;

สมาสวุตฺติ นามา’ยํ, อตฺถ สงฺเขป รูปโต.

जेव्हा वर्ण्य विषयाचे वर्णन उपमानाच्या विशेषणांद्वारे संक्षिप्त रूपाने केले जाते, तेव्हा त्याला अर्थसंक्षेपाच्या रूपामुळे 'समासोक्ती' (अलंकार) म्हणतात.

๒๖๔.

२६४.

สา’ยํ [Pg.179] วิเสสฺยมตฺเตน, ภินฺนา’ภินฺนวิเสสนา;

อตฺเถ’ว อปรา ปฺย’ตฺถิ, ภินฺนา’ภินฺนวิเสสนา.

ती (समासोक्ती) केवळ विशेष्यांच्या आधारे अभिन्न-विशेषण, भिन्न-विशेषण आणि भिन्न-अभिन्न-विशेषण अशा भेदांनी युक्त असते.

อภินฺนวิเสสน

अभिन्न विशेषण

๒๖๕.

२६५.

วิสุทฺธา’มตสนฺทายี, ปสตฺถรตนา’ลโย;

คมฺภีโร จา’ย’ มมฺโพธิ, ปุญฺเญนา’ปาทิโต มยา.

शुद्ध अमृताचा वर्षाव करणारा, प्रशंसनीय रत्नांचे माहेरघर असलेला आणि अत्यंत गंभीर असा हा समुद्र (किंवा सद्धम्म) माझ्या पुण्याच्या प्रभावाने मला प्राप्त झाला आहे.

ภินฺนาภินฺนวิเสสน

भिन्नाभिन्न विशेषण

๒๖๖.

२६६.

อิจฺฉิต’ตฺถปโท สาโร, ผลปุปฺโผ’ปโสภิโต;

สจฺฉาโย’ย’มปุพฺโพว กปฺปรุกฺโข สมุฏฺฐิโต.

इच्छित अर्थ देणारा, श्रेष्ठ, फळ-फुलांनी सुशोभित आणि उत्तम छाया देणारा हा एक अपूर्व कल्पवृक्षच उभा राहिला आहे.

๒๖๗.

२६७.

สาครตฺเตน สทฺธมฺโม, รุกฺขตฺเตโน’ทิโต ชิโน;

สพฺเพ สาธารณา ธมฺมา, ปุพฺพตฺรา’ญฺญตฺร ตุ’ตฺตยํ.

पहिल्या उदाहरणात सद्धम्माला समुद्र म्हटले आहे आणि दुसऱ्या उदाहरणात जिनांना (बुद्धांना) कल्पवृक्ष म्हटले आहे; येथे सर्व गुणधर्म साधारण आहेत, परंतु पहिल्यामध्ये तीन आणि दुसऱ्यामध्ये तीन भिन्न आहेत.

๒๖๘.

२६८.

วตฺถุโน’ญฺญปฺปกาเรน, ฐิตา วุตฺติ ตท’ญฺญถา;

ปริกปฺปียเต ยตฺถ, สา โหติ ปริกปฺปนา.

जेथे एखाद्या वस्तूची एका प्रकारे असलेली स्थिती दुसऱ्या प्रकारे कल्पिली जाते, ती 'परिकल्पना' (उत्प्रेक्षा अलंकार) होय.

๒๖๙.

२६९.

อุปมา’พฺภนฺตรตฺเตน, กิริยาทิวเสน จ;

กเมโน’ทาหริสฺสามิ, วิวิธา ปริกปฺปนา.

उपमेच्या अंतर्भावाने आणि क्रिया इत्यादींच्या आधारे मी विविध प्रकारच्या परिकल्पनांची (उत्प्रेक्षांची) उदाहरणे क्रमाने सादर करेन.

อุปมาพฺภนฺตรปริกปฺปนา

उपमाभ्यंतर परिकल्पना

๒๗๐.

२७०.

อิจฺฉาภงฺคา’ตุรา’สีนา, ตา’ตินิจฺจล มจฺฉรา;

วสํ เนนฺติ’ว ธีรํ ตํ, ตทา โยคา’ภิโยคโต.

आपल्या इच्छेचा भंग झाल्यामुळे व्याकुळ झालेल्या, अत्यंत निश्चल आणि मत्सरयुक्त बसलेल्या त्या (मारकन्या) जणू आपल्या योगाभ्यासाच्या बळाने त्या धीरगंभीर मुनींना वश करत होत्या.

กฺริยาปริกปฺปนา

क्रिया परिकल्पना

๒๗๑.

२७१.

คชํ มาโร สมารุฬฺโห, ยุทฺธาย’จฺจนฺต’มุนฺนตํ;

มคฺค มนฺเวสตี นูน, ชินภีโต ปลายิตุํ.

युद्धासाठी अत्यंत उंच हत्तीवर आरूढ झालेला मार, जिनांच्या (बुद्धांच्या) भयाने पळून जाण्यासाठी नक्कीच मार्ग शोधत आहे.

คุณปริกปฺปนา

गुण परिकल्पना

๒๗๒.

२७२.

มุนินฺท! ปาททฺวนฺเท เต, จารุ ราชิว สุนฺทเร;

มญฺเญ ปาปา’ภิ’สมฺมทฺท, ชาตโสเณน โสณิมา.

हे मुनींद्र! सुंदर कमळासारख्या आपल्या दोन्ही चरणांवर असलेली लाली, जणू पापांचे मर्दन केल्यामुळे निर्माण झाली आहे असे मला वाटते.

๒๗๓.

२७३.

มญฺเญ, สงฺเก, ธุวํ, นูน, มิว, มิจฺเจว มาทิหิ;

สา’ยํ พฺยญฺชียเต กฺวา’ปิ, กฺวา’ปิ วากฺเยน คมฺยเต.

ही (परिकल्पना) कधी 'मञ्ञे' (मला वाटते), 'सङ्के' (शंका वाटते), 'धुवं' (निश्चितच), 'नूनं' (नक्कीच), 'इव' (जणू) इत्यादी शब्दांद्वारे व्यक्त होते, तर कधी वाक्याच्या अर्थावरून समजली जाते.

คมฺมปริกปฺปนา

गम्य परिकल्पना

๒๗๔.

२७४.

ทยา สญฺชาต สรสา, เทหา นิกฺขนฺตกนฺติโย;

ปีเณนฺตา ชิน! เต สาธุ, ชนํ สรสตํ นยุํ.

हे जिन! करुणेमुळे अत्यंत सरस (कोमल) झालेल्या आपल्या शरीरातून निघणाऱ्या कांतींनी (किरणांनी) सज्जनांना आनंदित करून त्यांनाही सरसतेकडे (भक्तीभावाकडे) नेले.

๒๗๕.

२७५.

อารพฺภนฺตสฺส [Pg.180] ยํกิญฺจิ, กตฺตุํ ปุญฺญวสา ปุน;

สาธน’นฺตรลาโภ โย, ตํ วทนฺติ สมาหิตํ.

जब एखादी गोष्ट करण्यास सुरुवात केली जाते आणि पुण्याच्या प्रभावाने पुन्हा दुसरे साधन प्राप्त होते, तेव्हा त्याला 'समाहित' (अलंकार) म्हणतात.

๒๗๖.

२७६.

มารา’ริภงฺคา’ภิมุข, มานโส ตสฺส สตฺถุโน;

มหามหี มหารวํ, รวี’ย’มุปการิกา.

माराचा (मारशत्रूचा) पराभव करण्याकडे ज्या शास्त्यांचे (बुद्धांचे) मन वळले होते, त्यांना साहाय्य करणारी ही विशाल पृथ्वी महागर्जना करती झाली.

๒๗๗.

२७७.

อวตฺวา’ภิมตํ ตสฺส, สิทฺธิยา ทสฺสน’ญฺญถา;

วทนฺติ ตํ ‘ปริยาย, วุตฺตี’ติ สุจิพุทฺธโย.

त्यांच्या (बुद्धांच्या) अभीष्ट गोष्टीचा थेट उल्लेख न करता, तिच्या सिद्धीचे अन्य प्रकारे दर्शन घडवणे, याला शुद्ध बुद्धीचे (विद्वान) लोक 'पर्यायोक्ती' (परियायवुत्ती) म्हणतात.

๒๗๘.

२७८.

วิวฏ’งฺคณนิกฺขิตฺตํ, ธน’มารกฺข วชฺชิตํ;

ธนกาม! ยถากามํ, ตุวํ คจฺฉ ยทิจฺฉสิ.

हे धनलोभी माणसा! उघड्या अंगणात ठेवलेले आणि रक्षणाशिवाय असलेले हे धन आहे; तुला हवे असल्यास तू आपल्या इच्छेनुसार घेऊन जा.

๒๗๙.

२७९.

ถุตึ กโรติ นินฺทนฺโต, วิย ตํ พฺยาชวณฺณนํ;

โทสา’ภาสา คุณา เอว, ยนฺติ สนฺนิธิ มตฺร หิ.

निंदा केल्यासारखे दाखवून जी स्तुती केली जाते, त्याला 'व्याजवर्णन' (व्याजस्तुती) म्हणतात; कारण येथे दोषांचा केवळ आभास असतो, प्रत्यक्षात मात्र गुणच प्रकट होतात.

๒๘๐.

२८०.

สญฺจาเลตุ มลํ ตฺวํ’สิ, ภุสํ กุวลยา’ขิลํ;

วิเสสํ ตาวตา นาถ!, คุณานํ เต วทาม กึ?

हे नाथ! आपण संपूर्ण पृथ्वीला हलवण्यास पूर्णपणे समर्थ आहात; परंतु केवळ तेवढ्यानेच आपल्या गुणांचे काय विशेष वर्णन करावे?

๒๘๑.

२८१.

วิเสสิ’จฺฉายํ ทพฺพสฺส, กฺริยา, ชาติ, คุณสฺส จ;

เวกลฺลทสฺสนํ ยตฺร, วิเสโส นาม ยํ ภเว.

जेथे द्रव्य, क्रिया, जाती आणि गुण यांच्या विशिष्ट इच्छेसाठी त्यांच्यातील उणेपणा (वैकल्य) दाखवला जातो, त्याला 'विशेष' (विसेस) अलंकार म्हणतात.

๒๘๒.

२८२.

น รถา, น จ มาตงฺคา, น หยา, น ปทาตโย;

ชิโต มาราริ มุนินา, สมฺภาราวชฺชเนน หิ.

ना रथ, ना हत्ती, ना घोडे, ना पायदळ; मुनींनी (बुद्धांनी) केवळ पारमितांच्या (सँभारांच्या) चिंतनानेच मारशत्रूचा पराभव केला.

ทพฺพวิเสสวุตฺติ.

द्रव्यविशेषवृत्ती (द्रव्यविशेष अलंकार).

๒๘๓.

२८३.

น พทฺธา ภูกุฏิ, เนว, ผุริโต ทสนจฺฉโท;

มาราริภงฺคํ จา’กาสิ, มุนิ วีโร วโร สยํ.

त्या वीर आणि श्रेष्ठ मुनींनी (बुद्धांनी) स्वतः भ्रुकुटीही चढवली नाही की ओठही थरथरले नाहीत, तरीही त्यांनी मारशत्रूचा पराभव केला.

กฺริยาวิเสสวุตฺติ.

क्रियाविशेषवृत्ती (क्रियाविशेष अलंकार).

๒๘๔.

२८४.

น ทิสาสุ พฺยาตฺตา รํสิ,นา’โลโก โลกปตฺถโฏ;

ตถาปฺย’นฺธตมหรํ, ปรํ สาธุสุภาสิตํ.

दिशांमध्ये किरणे पसरली नाहीत, की जगात प्रकाशही पसरला नाही; तरीही त्या उत्तम सुभाषितातून (धम्मोपदेशातून) अज्ञानाचा घोर अंधकार नष्ट झाला.

ชาติวิเสสวุตฺติ.

जातीविशेषवृत्ती (जातीविशेष अलंकार).

๒๘๕.

२८५.

น ขรํ, น หิ วา ถทฺธํ, มุนินฺท! วจนํ ตว;

ตถาปิ คาฬฺหํ ขณติ, นิมฺมูลํ ชนตามทํ.

हे मुनींद्र! आपले वचन कठोर नाही आणि उद्धटही नाही; तरीही ते लोकांच्या गर्वाचे समूळ उच्चाटन करते.

คุณวิเสสวุตฺติ

गुणविशेषवृत्ती (गुणविशेष अलंकार).

๒๘๖.

२८६.

ทสฺสียเต’ติริตฺตํ [Pg.181] ตุ, สูรวีรตฺตนํ ยหึ;

วทนฺติ วิญฺญูวจนํ, รุฬฺหาหงฺการ มีทิสํ.

जेथे अत्यंत श्रेष्ठ असे शौर्य आणि पराक्रम दाखवला जातो, त्याला विद्वान लोक 'रूढाहंकार' (रुळ्हाहंकार) अलंकार म्हणतात.

๒๘๗.

२८७.

ทเม นนฺโทปนนฺทสฺส, กึ เม พฺยาปารทสฺสนา?ปุตฺตา เม ปาทสมฺภตฺตา, สชฺชา สนฺเต’ว ตาทิเส.

नंदोपनंद (नागराजा) याच्या दमनासाठी माझ्या स्वतःच्या प्रयत्नांची काय गरज? माझे चरणांशी लीन असलेले (शिष्यरूपी) पुत्रच अशा कामासाठी सदैव सज्ज आहेत.

๒๘๘.

२८८.

สิเลโส วจนา’เนกา, ภิเธยฺเย’กปทายุตํ;

อภินฺนปทวากฺยาทิ, วสา เตธา’ย มีริโต.

एकाच पदाने अनेक अर्थ व्यक्त करणाऱ्या रचनेला 'श्लेष' (सिलेस) म्हणतात; अभिन्नपद, भिन्नपद आणि भिन्नाभिन्नपद या वाक्यांच्या आधारे तो तीन प्रकारचा सांगितला आहे.

๒๘๙.

२८९.

อนฺธตมหโร หารี, สมารุฬฺโห มโหทยํ;

ราชเต รํสิมาลี’ยํ, ภควา โพธยํ ชเน.

अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करणारे, मनोहर, महान अभ्युदयाला (बोधीला) प्राप्त झालेले आणि लोकांना जागृत करणारे हे भगवान बुद्ध, किरणांची माळ धारण करणाऱ्या सूर्याप्रमाणे शोभून दिसत आहेत.

อภินฺนปทวากฺยสิเลโส.

अभिन्नपदवाक्यश्लेष.

๒๙๐.

२९०.

สารทา’มลกา’ภาโส, สมานีต ปริกฺขโย;

กุมุทา’กรสมฺโพโธ, ปีเณติ ชนตํ สุธี.

शरद ऋतूतील निर्मळ आकाशासारखी कांती असलेले, सर्व आसवांचा (दोषांचा) क्षय केलेले आणि कुमुदांच्या (कमळांच्या/सज्जनांच्या) समूहाला आनंदित करणारे ते सुज्ञ (बुद्ध) लोकांना तृप्त करतात.

ภินฺนปทวากฺยสิเลโส.

भिन्नपदवाक्यश्लेष.

๒๙๑.

२९१.

สมาหิต’ตฺตวินโย, อหีน มท มทฺทโน;

สุคโต วิสทํ ปาตุ, ปาณินํ โส วินายโก.

ज्यांनी स्वतःचे मन एकाग्र करून विनय प्रस्थापित केला आहे, जे गर्वाचे पूर्णपणे मर्दन करणारे आहेत, ते सुगत आणि नायक (बुद्ध) प्राण्यांचे स्पष्टपणे रक्षण करोत.

ภินฺนาภินฺนปทวากฺยสิเลโส.

भिन्नाभिन्नपदवाक्यश्लेष.

๒๙๒.

२९२.

วิรุทฺธา, วิรุทฺธา, ภินฺน, กมฺมา, นิยมวา, ปโร;

นิยม’กฺเขปวจโน, อวิโรธิ, วิโรธฺย’ปิ.

विरुद्धकर्म, अविरुद्धकर्म, भिन्नकर्म, नियमवान, नियम-आक्षेपवचन, अविरोधी आणि विरोधी असे (श्लेषाचे इतर प्रकार आहेत).

๒๙๓.

२९३.

โอจิตฺย สมฺโปสกาทิ, สิเลโส, ปทชา’ทิ ปิ;

เอสํ นิทสฺสเนสฺเว’ว, รูป มาวิ ภวิสฺสติ.

औचित्य-संपोषक श्लेष आणि पदजात श्लेष इत्यादींचे स्वरूप त्यांच्या उदाहरणांवरूनच स्पष्ट होईल.

วิรุทฺธกมฺมสิเลส

विरुद्धकर्मश्लेष.

๒๙๔.

२९४.

สวเส วตฺตยํ โลกํ, อขิลํ กลฺลวิคฺคโห;

ปราภวติ มาราริ, ธมฺมราชา วิชมฺภเต.

संपूर्ण जगाला आपल्या वशात ठेवणारा आणि सुंदर शरीर असलेला मारशत्रू पराभूत होतो, तर धर्मराज (बुद्ध) विजयी होतात.

อวิรุทฺธกมฺมสิเลส

अविरुद्धकर्मश्लेष.

๒๙๕.

२९५.

สภาวมธุรํ ปุญฺญ วิเสโส’ทย สมฺภวํ;

สุณนฺติ วาจํ มุนิโน, ชนา ปสฺสนฺติ จา’มตํ.

पुण्यविशेषाच्या उदयाने निर्माण झालेली मुनींची (बुद्धांची) स्वभावतःच मधुर असलेली वाणी लोक ऐकतात आणि अमृताचे (निर्वाणाचे) दर्शन घेतात.

อภินฺนกมฺมสิเลส

अभिन्नकर्मश्लेष.

๒๙๖.

२९६.

อนฺธการา’ปหาราย[Pg.182], สภาว มธุราย จ;

มโน ปีเณติ ชนฺตูนํ, ชิโน วาจาย ภาย จ.

अंधकार दूर करण्यासाठी आणि स्वभावतःच मधुर असल्यामुळे, जिनांची (बुद्धांची) वाणी आणि त्यांची प्रभा (तेज) प्राण्यांच्या मनाला तृप्त करते.

นิยมวนฺตสิเลส

नियमवंतश्लेष.

๒๙๗.

२९७.

เกส’กฺขีนํ’ว กณฺหตฺตํ, ภมูนํเยว วงฺกตา;

ปาณิปาทา’ธรานํ’ว, มุนินฺทสฺสา’ภิรตฺตตา.

मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) केवळ केस आणि डोळेच काळे आहेत, केवळ त्यांच्या भुवयाच वक्र आहेत आणि केवळ त्यांचे हात, पाय व ओठच लाल आहेत.

นิยมกฺเขปสิเลส

नियम-आक्षेपश्लेष.

๒๙๘.

२९८.

ปาณิปาทา’ธเรสฺเว’ว, สาราโค ตว ทิสฺสติ;

ทิสฺสเต โส’ย มถวา, นาถ! สาธุคุเณสฺว’ปิ.

हे नाथ! आपली लालसरता (अनुराग) केवळ आपले हात, पाय आणि ओठांवरच दिसते; अथवा ती सज्जनांच्या गुणांमध्येही दिसून येते.

อวิโรธิสิเลส

अविरोधीश्लेष.

๒๙๙.

२९९.

สลกฺขโณ’ติสุภโค, เตชสฺสี นิยโต’ทโย;

โลเกโส ชิตสํกฺเลโส,วิภาติ สมณิสฺสโร.

लक्षणयुक्त (महापुरुष लक्षणांनी युक्त), अत्यंत भाग्यवान, तेजस्वी, निश्चित उदय असणारे, क्लेशांवर विजय मिळवलेले आणि जगाचे स्वामी असलेले ते श्रमणेश्वर (बुद्ध) शोभून दिसत आहेत.

วิโรธิสิเลส

विरोधीश्लेष.

๓๐๐.

३००.

อสโมปิ สโม โลเก,โลเกโสปิ นรุตฺตโม;

สทโย ปฺย’ทโย ปาเป, จิตฺตา’ยํ มุนิโน คติ.

जगात अनुपम असूनही जे सर्वांशी समभावाने वागतात, जगाचे स्वामी असूनही जे नरोत्तम आहेत, आणि दयाळू असूनही जे पापाच्या बाबतीत कठोर (निर्दयी) आहेत, अशी या मुनींच्या (बुद्धांच्या) चित्ताची गती आहे.

โอจิตฺยสมฺโปสกปทสิเลส

औचित्यसंपोषकपदश्लेष.

๓๐๑.

३०१.

สํสารทุกฺโข’ปหตา, วนตา ชนตา ตฺวยิ;

สุข มิจฺฉิต มจฺจนฺตํ, อมตนฺทท! วินฺทติ.

हे अमृतदायका (निर्वाण देणाऱ्या)! संसारदुःखाने पीडित आणि तुमच्यावर श्रद्धा ठेवणारे लोक अत्यंत इच्छिलेले सुख प्राप्त करतात.

๓๐๒.

३०२.

คุณยุตฺเตหิ วตฺถูหิ, สมํ กตฺวาน กสฺสจิ;

สํกิตฺตนํ ภวติ ยํ, สา มตา ตุลฺยโยคิตา.

गुणयुक्त वस्तूंशी कोणाची तरी समानता करून जे वर्णन केले जाते, त्याला 'तुल्ययोगिता' (अलंकार) मानले जाते.

๓๐๓.

३०३.

สมฺปตฺตสมฺมโท โลโก, สมฺปตฺตา’โลกสมฺปโท;

อุโภหิ รํสิมาลี จ, ภควา จ ตโมนุโท.

सूर्य आणि भगवान बुद्ध या दोन्ही अंधकार दूर करणाऱ्यांमुळे लोक आनंदित झाले आहेत आणि त्यांना प्रकाशसंपत्ती प्राप्त झाली आहे.

๓๐๔.

३०४.

อตฺถนฺตรํ สาธยตา, กิญฺจิ ตํ สทิสํ ผลํ;

ทสฺสียเต อสนฺตํ วา, สนฺตํ วา ตํ นิทสฺสนํ.

दुसरा अर्थ सिद्ध करताना, जेव्हा तशाच प्रकारचे एखादे विद्यमान (सत्य) किंवा अविद्यमान (असत्य) फळ दाखवले जाते, तेव्हा त्याला 'निदर्शन' (अलंकार) म्हणतात.

อสนฺตผลนิทสฺสน

अविद्यमान-फल-निदर्शन

๓๐๕.

३०५.

อุทยา [Pg.183] สมณินฺทสฺส, ยนฺติ ปาปา ปราภวํ;

ธมฺมราชวิรุทฺธานํ, สูจยนฺตา ทุร’นฺตตํ.

श्रमणेंद्र (भगवान बुद्ध) यांच्या उदयाने पापी लोक पराभूत होतात, जे धम्मराजाचा विरोध करणाऱ्यांच्या वाईट अंताची सूचना देते.

สนฺตผลนิทสฺสน

विद्यमान-फल-निदर्शन

๓๐๖.

३०६.

สิโร นิกฺขิตฺต จรโณ, จฺฉริยาน’มฺพุชาน’ยํ;

ปรม’พฺภุตตํ โลเก, วิญฺญาเปต’ตฺตโน ชิโน.

ज्यांच्या चरणांवर मस्तक टेकवले जाते, अशा या आश्चर्यकारक कमळरूपी चरणांद्वारे जिनांनी (बुद्धांनी) जगामध्ये स्वतःचे परम आश्चर्य प्रकट केले आहे.

๓๐๗.

३०७.

วิภูติยา มหนฺตตฺตํ, อธิปฺปายสฺส วา สิยา;

ปรมุกฺกํสตํ ยาตํ, ตํ มหนฺตตฺต มีริตํ.

ऐश्वर्याचे किंवा संकल्पाचे परम उत्कर्षाला पोहोचलेले जे मोठेपण असते, त्याला 'महंतत्व' (उदात्तता) म्हटले जाते.

วิภูติมหนฺตตฺต

विभूती-महंतत्व (ऐश्वर्याची उदात्तता)

๓๐๘.

३०८.

กิรีฏ รตน’จฺฉายา, นุวิทฺธา’ตป วารโณ;

ปุรา ปรํ สิรึ วินฺทิ, โพธิสตฺโต’ ภินิกฺขมา.

महाभिनिष्क्रमणापूर्वी, मुकुटातील रत्नांच्या प्रभेने युक्त छत्र धारण करणाऱ्या बोधिसत्त्वांनी पूर्वी परम वैभवाचा उपभोग घेतला.

อธิปฺปายมหนฺตตฺต

अभिप्राय-महंतत्व (संकल्पाची उदात्तता)

๓๐๙.

३०९.

สตฺโต สมฺโพธิยํ โพธิ, สตฺโต สตฺตหิตาย โส;

หิตฺวา สฺเนหรสาพนฺธ, มปิ ราหุลมาตรํ.

संबोधी प्राप्त करण्यासाठी आणि प्राण्यांच्या कल्याणासाठी कटिबद्ध असलेल्या त्यांनी (बोधिसत्त्वांनी), अत्यंत प्रिय अशा राहुलच्या मातेचा (यशोधरेचा) देखील स्नेहबंध तोडून त्याग केला.

๓๑๐.

३१०.

โคเปตฺวา วณฺณนียํ ยํ, กิญฺจิ ทสฺสียเต ปรํ;

อสมํ วา สมํ ตสฺส, ยทิ สา วญฺจนา มตา.

वर्णन करण्यायोग्य गोष्टीला लपवून, तिच्याशी असमान किंवा समान असणारी दुसरीच एखादी गोष्ट जेव्हा दाखवली जाते, तेव्हा त्याला 'वंचना' (अलंकार) मानले जाते.

อสมวญฺจนา

असम-वंचना

๓๑๑.

३११.

ปุรโต น สหสฺเสสุ, น ปญฺเจสุ จ ตาทิโน;

มาโร ปเรสุ ตสฺเส’สํ, สหสฺสํ ทสวฑฺฒิตํ.

त्या तथागतांच्या समोर मार केवळ हजार किंवा पाच हजार सैन्यासह आला नाही, तर त्याने स्वतःच्या सैन्याची संख्या दहा हजार पटीने वाढवून आणली.

สมวญฺจนา

सम-वंचना

๓๑๒.

३१२.

วิวาท มนุยุญฺชนฺโต, มุนินฺทวทนิ’นฺทุนา;

สมฺปุณฺโณ จนฺทิมา นา’ยํ, ฉตฺต เมตํ มโนภุโน.

मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखरूपी चंद्राशी वाद घालणारा हा पूर्ण चंद्र नसून, हे तर कामदेवाचे छत्र आहे.

๓๑๓.

३१३.

ปรานุวตฺตนาทีหิ, นิพฺพินฺเทนิ’ห ยา กตา;

ถุติ ร’ปฺปกเต สา’ยํ, สิยา อปฺปกตตฺถุติ.

इतरांचे अनुकरण करून किंवा वैराग्यापोटी अप्रस्तुत (प्रसंगाशी संबंधित नसलेल्या) गोष्टीची जी स्तुती केली जाते, तिला 'अप्रस्तुतप्रशंसा' (अप्पकतत्थुति) म्हणतात.

๓๑๔.

३१४.

สุขํ ชีวนฺติ หริณา, วเนสฺว’ปรเสวิโน;

อนายาโส ปลาเภหิ, ชลทพฺภงฺกุราทิภิ.

इतरांची चाकरी न करता, वनांमध्ये राहणारे हरिण पाणी आणि कोवळे गवत इत्यादी विनासायास मिळणाऱ्या गोष्टींवर सुखाने जीवन जगतात.

๓๑๕.

३१५.

อุตฺตรํ อุตฺตรํ ยตฺถ, ปุพฺพปุพฺพวิเสสนํ;

สิยา เอกาวลิ สา’ยํ, ทฺวิธา วิธิ, นิเสธโต.

जिथे प्रत्येक पुढील शब्द हा मागील शब्दाचे विशेषण असतो, त्याला 'एकावली' (अलंकार) म्हणतात. ती विधी (सकारात्मक) आणि निषेध (नकारात्मक) अशी दोन प्रकारची असते.

วิธิเอกาวลิ

विधी-एकावली

๓๑๖.

३१६.

ปาทา [Pg.184] นขาลิ รุจิรา, นขาลิ รํสิ ภาสุรา;

รํสีตโมปหาเน’ก, รสา โสภนฺติ สตฺถุโน.

शास्त्यांचे (बुद्धांचे) चरण नखांच्या पंक्तींमुळे सुंदर आहेत, नखांच्या पंक्ती किरणांनी देदीप्यमान आहेत आणि ते किरण अंधकार नष्ट करण्यात मग्न आहेत; असे त्यांचे चरण शोभून दिसतात.

นิเสธเอกาวลิ

निषेध-एकावली

๓๑๗.

३१७.

อสนฺตุฏฺโฐ ยติ เนว,สนฺโตโส นา’ลยาหโต;

นา’ลโย โย ส ชนฺตูนํ, นา’นนฺต พฺยสนา วโห.

भिक्खू असंतुष्ट नसतो, संतोष हा आसक्तीने युक्त नसतो, जी प्राण्यांची आसक्ती नसते ती अनंत संकटांना आणणारी नसते.

๓๑๘.

३१८.

ยหึ ภูสิย ภูสตฺตํ, อญฺญมญฺญํ ตุ วตฺถุนํ;

วินา’ว สทิสตฺตํ ตํ, อญฺญมญฺญวิภูสนํ.

कोणत्याही समानतेशिवाय, जेव्हा दोन वस्तू परस्परांना सुशोभित करतात, तेव्हा त्याला 'परस्पर-विभूषण' (अलंकार) म्हणतात.

๓๑๙.

३१९.

พฺยามํ’สุ มณฺฑลํ เตน, มุนินา โลกพนฺธุนา;

มหนฺตึ วินฺทตี กนฺตึ, โสปิ เตเนว ตาทิสึ.

लोकबंधू मुनींच्या (बुद्धांच्या) शरीरामुळे त्यांच्याभोवतीचे व्यामप्रभा मंडल (तेजोवलय) अत्यंत शोभून दिसते आणि त्या तेजोवलयामुळे ते स्वतः देखील तसेच सुशोभित दिसतात.

๓๒๐.

३२०.

กถนํ สหภาวสฺส, กฺริยาย จ, คุณสฺส จ;

‘สหวุตฺตี’ติ วิญฺเญยฺยํ, ต’ทุทาหรณํ ยถา.

क्रिया आणि गुणांच्या सहभागाचे (एकत्र असण्याचे) जे वर्णन असते, त्याला 'सहवृत्ती' (अलंकार) समजावे. त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे.

กฺริยาสหวุตฺติ

क्रिया-सहवृत्ती

๓๒๑.

३२१.

ชลนฺติ จนฺทรํสีหิ, สมํ สตฺถุ นขํ สโว;

วิชมฺภติ จ จนฺเทน, สมํ ตมฺมุขจนฺทิมา.

चंद्राच्या किरणांसोबतच शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) नखांची प्रभा चमकते आणि चंद्रासोबतच त्यांचे मुखचंद्र प्रफुल्लित होते.

คุณสหวุตฺติ

गुण-सहवृत्ती

๓๒๒.

३२२.

ชิโน’ทเยน มลีนํ, สห ทุชฺชน เจตสา;

ปาปํ ทิสา สุวิมลา, สห สชฺชน เจตสา.

जिनांच्या (बुद्धांच्या) उदयाने दुर्जनांच्या मनासोबतच पाप मलीन (नष्ट) झाले, आणि सज्जनांच्या मनासोबतच सर्व दिशा अत्यंत निर्मळ झाल्या.

๓๒๓.

३२३.

วิโรธีนํ ปท’ตฺถานํ, ยตฺถ สํสคฺคทสฺสนํ;

สมุกฺกํสา’ภิธานตฺถํ, มตา สา’ยํ วิโรธิตา.

उत्कर्ष दाखवण्यासाठी, जेव्हा परस्परविरोधी गोष्टींचा संबंध दाखवला जातो, तेव्हा त्याला 'विरोधिता' (विरोध अलंकार) मानले जाते.

๓๒๔.

३२४.

คุณา สภาว มธุรา, อปิ โลเก’ก พนฺธุโน;

เสวิตา ปาป เสวีนํ, สมฺปทูเสนฺติ มานสํ.

जगाचे एकमेव मित्र असलेल्यांचे स्वभावाने मधुर असलेले गुण देखील, जेव्हा पापी लोकांच्या संगतीत येतात, तेव्हा ते मनाला दूषित करतात.

๓๒๕.

३२५.

ยสฺส กสฺส จิ ทาเนน, ยสฺส กสฺส จิ วตฺถุโน;

วิสิฏฺฐสฺส ย มาทานํ, ‘ปริวุตฺตี’ติ สา มตา.

कोणत्याही सामान्य वस्तूचे दान करून, त्याबदल्यात एखाद्या विशिष्ट किंवा श्रेष्ठ गोष्टीचे ग्रहण करणे, याला 'परिवृत्ती' (अलंकार) मानले जाते.

๓๒๖.

३२६.

ปุรา ปเรสํ ทตฺวาน, มนุญฺญํ นยนาทิกํ;

มุนินา สมนุปฺปตฺตา, ทานิ สพฺพญฺญุตาสิรี.

पूर्वी इतरांना आपले सुंदर डोळे इत्यादींचे दान करून, आता मुनींनी (बुद्धांनी) सर्वज्ञतेचे परम वैभव प्राप्त केले आहे.

๓๒๗.

३२७.

กิญฺจิ [Pg.185] ทิสฺวาน วิญฺญาตา, ปฏิปชฺชติ ตํสมํ;

สํสยา’ปคตํ วตฺถุํ, ยตฺถ โส’ยํ ภโม มโต.

जेव्हा एखादी वस्तू पाहून, संशयरहितपणे तिला तिच्यासारखीच दुसरी वस्तू समजले जाते, तेव्हा त्याला 'भ्रम' (अलंकार) मानले जाते.

๓๒๘.

३२८.

สมํ ทิสาสุ’ชฺชลาสุ, ชิน ปาท นขํ’สุนา;

ปสฺสนฺตา อภินนฺทนฺติ, จนฺทา’ตป มนา ชนา.

जिनांच्या (बुद्धांच्या) चरण-नखांच्या किरणांमुळे सर्व दिशा सारख्याच उजळून निघाल्या असता, त्याला चंद्राचा प्रकाश समजून लोक आनंदित होतात.

๓๒๙.

३२९.

ปวุจฺจเต ยํ นามาทิ, กวีนํ ภาวโพธนํ;

เยน เกนจิ วณฺเณน, ภาโว นามา’ย มีริโต.

कवींच्या भावनेचे प्रकटीकरण करणाऱ्या ज्या कोणत्याही वर्णनाला नाम इत्यादींद्वारे व्यक्त केले जाते, त्याला 'भाव' (अलंकार) म्हटले जाते.

๓๓๐.

३३०.

นนุ เตเย’ว สนฺตาโน, สาครา น กุลาจลา;

มนมฺปิ มริยาทํ เย, สํวฏฺเฏปิ ชหนฺติ โน.

नक्कीच ते समुद्रच आहेत, कुलाचल पर्वत नव्हे; जे प्रलयकाळातही आपली थोडी देखील मर्यादा सोडत नाहीत.

๓๓๑.

३३१.

องฺคงฺคิ ภาวา สทิส, พลภาวา จ พนฺธเน;

สํสคฺโค’ลงฺกตีนํ โย, ตํ ‘มิสฺส’นฺติ ปวุจฺจติ.

रचनेमध्ये अलंकारांचा जो परस्पर संबंध अंग-अंगी भावाने (प्रधान आणि गौण भावाने) किंवा समान बल भावाने (समान शक्तीने) होतो, त्याला 'मिस्स' (मिश्र अलंकार) असे म्हटले जाते.

องฺคงฺคีภาวมิสฺส

अंग-अंगीभाव मिश्र (प्रधान-गौणभाव मिश्र)

๓๓๒.

३३२.

ปสตฺถา มุนิโน ปาท, นข รํสิ มหานที;

อโห! คาฬฺหํ นิมุคฺเคปิ, สุขยตฺเย’ว เต ชเน.

मुनींच्या (बुद्धांच्या) पायांच्या नखांची प्रशंसनीय प्रभा (किरणे) ही एका महानदीसारखी आहे. अहो! त्यात पूर्णपणे बुडालेल्या लोकांनाही ती केवळ सुखच प्रदान करते.

สทิส พล ภาว มิสฺส

सदिस-बल-भाव मिश्र (समान बल मिश्र)

๓๓๓.

३३३.

เวโส สภาว มธุโร, รูปํ เนตฺต รสายนํ;

มธู’ว มุนิโน วาจา, น สมฺปีเณติ กํ ชนํ.

मुनींचे (बुद्धांचे) रूप स्वभावतःच मधुर आहे, त्यांचे सौंदर्य डोळ्यांसाठी रसायन (अमृत) आहे आणि त्यांची वाणी मधासारखी आहे; ती कोणत्या बरं मनुष्याला तृप्त (आनंदित) करत नाही?

๓๓๔.

३३४.

อาสี นาม สิยา’ตฺถสฺส, อิฏฺฐสฺสา’สีสนํ ยถา;

ติโลเก’กคติ นาโถ,ปาตุ โลก มปายโต.

इच्छित गोष्टीची आकांक्षा करणे म्हणजे 'आसी' (आशीर्वाद अलंकार) होय. जसे की: 'त्रिलोकाचे एकमेव आश्रयदाते असलेले नाथ (बुद्ध) या जगाचे अपायापासून (दुःखापासून) रक्षण करोत.'

๓๓๕.

३३५.

รส’ปฺปตีติ ชนกํ, ชายเต ยํ วิภูสนํ;

‘รสวนฺต’นฺติ ตํ เญยฺยํ, รสวนฺต วิธานโต.

ज्या अलंकारामुळे रसाची प्रचिती (अनुभूती) निर्माण होते, त्याला रसयुक्त रचनेच्या नियमांनुसार 'रसवंत' (रसवत् अलंकार) म्हणून जाणावे.

๓๓๖.

३३६.

ราคา’นต’พฺภุต สโรช มุขํ ธราย,ปาทา ติโลกครุโน’ธิก พนฺธราคา;

อาทาย นิจฺจสรเสน กเรน คาฬฺหํ,สญฺจุมฺพยนฺติ สตตา’หิต สมฺภเมน.

त्रिलोकगुरूंचे (बुद्धांचे) अत्यंत लाल (अनुरागयुक्त) पाय, पृथ्वी आपल्या नेहमी सजल असलेल्या हाताने (किरणांनी/जलाने) घट्ट धरून, प्रेमाने नम्र झालेल्या आपल्या अद्भुत कमलरूपी मुखाने, आदरयुक्त संभ्रमाने सतत चुंबन घेत आहे.

๓๓๗.

३३७.

อิจฺจา’นุคมฺม [Pg.186] ปุริมาจริยา’นุภาวํ,สงฺเขปโต นิคทิโต’ย มลงฺกตีนํ;

เภโท’ปรูปริ กวีหิ วิกปฺปิยานํ,โก นาม ปสฺสิตุ มลํ ขลุ ตาส มนฺตํ.

अशा प्रकारे, प्राचीन आचार्यांच्या प्रभावाचे (मतांचे) अनुकरण करून अलंकारांचे हे वर्गीकरण संक्षेपाने सांगितले आहे. कवींनी कल्पिलेल्या या अलंकारांचा अंत पाहण्यास कोण बरं समर्थ आहे?

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิ วิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร

अशा प्रकारे, महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' या ग्रंथातील

อตฺถาลงฺการาวโพโธ นาม

'अर्थालंकार-अवबोध' नावाचा

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

चौथा परिच्छेद समाप्त.

๕. ภาวาวโพธ-ปญฺจมปริจฺเฉท

५. भाव-अवबोध - पाचवा परिच्छेद

๓๓๘.

३३८.

ปฏิภานวตา โลก, โวหาร’มนุสารินา;

ตโต’จิตฺย สมุลฺลาส, เวทินา กวินา ปรํ.

प्रतिभावान, लोकव्यवहाराचे अनुसरण करणाऱ्या आणि योग्य अशा आनंदाच्या अभिव्यक्तीला जाणणाऱ्या कवीने...

๓๓๙.

३३९.

ฐายิสมฺพนฺธิโน ภาว, วิภาวา สา’นุภาวกา;

สมฺพชฺฌนฺติ นิพนฺธา เต, รส’สฺสาทาย สาธุนํ.

स्थायी भावांशी संबंधित असलेले विभाव आणि अनुभाव हे सज्जनांच्या (रसिक प्रेक्षकांच्या) रसास्वादासाठी रचनेमध्ये गुंफले जातात.

ภาวอธิปฺปาย

भाव-अभिप्राय (भावाचा अर्थ)

๓๔๐.

३४०.

จิตฺต วุตฺติ วิเสสา ตุ, ภาวยนฺติ รเส ยโต;

รตฺยาทโย ตโต ภาว, สทฺเทน ปริกิตฺติตา.

कारण रती (प्रेम) इत्यादी विशिष्ट चित्तवृत्ती रसांना भावित (उत्पन्न) करतात, म्हणूनच त्यांना 'भाव' या शब्दाने संबोधले जाते.

ฐายีภาวอธิปฺปาย

स्थायीभाव-अभिप्राय (स्थायीभावाचा अर्थ)

๓๔๑.

३४१.

วิโรธินา’ญฺญภาเวน, โย ภาโว น ติโรหิโต;

สีเลน ติฏฺฐติ’จฺเจโส, ‘ฐายีภาโว’ติ สทฺทิโต.

जो भाव विरोधी किंवा इतर कोणत्याही भावाने झाकोळला जात नाही आणि जो आपल्या स्वभावाने स्थिर राहतो, त्याला 'स्थायीभाव' असे म्हटले जाते.

ฐายีภาวปฺปเภทอุทฺเทส

स्थायीभावांचे प्रकार

๓๔๒.

३४२.

รติ, หสฺโส, จ โสโก, จ,โกธุ, สฺสาหา, ภยํ,ปิ จ;

ชิคุจฺฉา, วิมฺหโย, เจว, สโม จ นว ฐายิโน.

रती (प्रेम), हास्य, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा (घृणा), विस्मय आणि शम (शांतता) हे नऊ स्थायीभाव आहेत.

พฺยภิจารีภาวอธิปฺปาย

व्यभिचारीभाव-अभिप्राय (व्यभिचारीभावाचा अर्थ)

๓๔๓.

३४३.

ติโรภาวา, วิภาวา’ทิ, วิเสสนา’ภิมุขฺยโต;

เย เต จรนฺติ สีเลน, เต โหนฺติ พฺยภิจาริโน.

जे भाव प्रगट आणि अप्रगट होत, विभाव इत्यादींच्या वैशिष्ट्यांच्या अभिमुख होऊन संचार करतात, ते स्वभावतः 'व्यभिचारी भाव' असतात.

พฺยภิจาริภาวปเภท

व्यभिचारीभावांचे प्रकार

๓๔๔.

३४४.

นิพฺเพโท[Pg.187], ตกฺก, สงฺกา, สม,ธิติ, ชฬตา, ทีนตุ, คฺคา, ลสตฺตํ,สุตฺตํ, ตาโส, คิลานุ, สฺสุก, หริส,สติ, สฺสา, วิสาทา, พหิตฺถา ;

จินฺตา, คพฺพา, ปมาโร, มริส, มท,มตุ, มฺมาท, โมหา, วิโพโธ,นิทฺทา, เวคา, สพิลํ, มรณ,จปลตา, พฺยาธิ, เตตฺตึส เมเต.

निर्वेद (उदासीनता), तर्क, शंका, श्रम, धृती (धैर्य), जडता, दीनता, उग्रता, आळस, सुप्त (स्वप्न), त्रास (भय), ग्लानी, उत्सुकता, हर्ष, स्मृती, ईर्ष्या, विषाद, अवहित्था (भाव लपवणे), चिंता, गर्व, अपस्मार (फेफरे), अमर्ष (असहशीलता), मद, मती, उन्माद, मोह, विबोध (जागृती), निद्रा, आवेग, व्रीडा (लाज), मरण, चपळता आणि व्याधी; हे तेहतीस व्यभिचारी भाव आहेत.

สตฺติกภาวอธิปฺปาย

सात्त्विकभाव-अभिप्राय (सात्त्विकभावाचा अर्थ)

๓๔๕.

३४५.

สมาหิต’ตฺต’ปฺปภวํ, สตฺตํ เตโน’ปปาทิตา;

สตฺติกา ปฺย’นุภาวตฺเต, วิสุํ ภาวา ภวนฺติ เต.

एकाग्र चित्तातून 'सत्त्व' उत्पन्न होते; त्या सत्त्वापासून निर्माण झालेले भाव म्हणजे 'सात्त्विक भाव' होत. हे जरी अनुभावच असले, तरी ते स्वतंत्र भाव मानले जातात.

สตฺติกภาวปฺปเภท

सात्त्विकभावांचे प्रकार

๓๔๖.

३४६.

ถมฺโภ, ปฬย, โรมญฺจา, ตถา เสท, สฺสุ, เวปถุ;

เววณฺณิยํ, วิสรตา, ภาวา’ฏฺเฐ’เต ตุ สตฺติกา.

स्तंभ (स्तब्धता), प्रलय (मूर्च्छा), रोमांच, स्वेद (घाम), अश्रू, वेपथू (कंप), वैवर्ण्य (रंग उडणे) आणि स्वरभंग; हे आठ सात्त्विक भाव आहेत.

๓๔๗.

३४७.

ยทา รตฺยาทโย ภาวา, ฐิติสีลา น โหนฺติ เจ;

ตทา สพฺเพปิ เต ภาวา, ภวนฺติ พฺยภิจาริโน.

जेव्हा रती इत्यादी भाव स्थायी स्वरूपाचे नसतात, तेव्हा ते सर्व भाव व्यभिचारी भाव बनतात.

๓๔๘.

३४८.

วิภาโว การณํ เตสุ, ปฺปตฺติยุ’ทฺทีปเน ตถา;

โย สิยา โพธโก เตสํ,อนุภาโว’ย มีริโต.

त्या भावांच्या उत्पत्तीचे आणि उद्दीपनाचे जे कारण असते, तो 'विभाव' होय; आणि जे त्या भावांचे प्रकटीकरण (बोध) करतात, त्यांना 'अनुभाव' म्हटले जाते.

๓๔๙.

३४९.

เนกเหตุํ มโนวุตฺติ, วิเสสญฺจ วิภาวิตุํ;

ภาวํ วิภาวา’นุภาวา, วณฺณิยา พนฺธเน ผุฏํ.

अनेक कारणांनी युक्त असलेल्या विशिष्ट चित्तवृत्तीला स्पष्ट करण्यासाठी, रचनेमध्ये भाव, विभाव आणि अनुभाव यांचे स्पष्ट वर्णन केले पाहिजे.

๓๕๐.

३५०.

สวิภาวา’นุภาเวหิ, ภาวา เต เต ยถารหํ;

วณฺณนียา ยโถ’จิตฺยํ, โลกรูปา’นุคามินา.

लोकव्यवहाराचे अनुसरण करणाऱ्या कवीने ते विविध भाव त्यांच्या विभाव आणि अनुभावांसह योग्यतेनुसार आणि औचित्य साधून वर्णिले पाहिजेत.

๓๕๑.

३५१.

จิตฺต [Pg.188] วุตฺติ วิเสสตฺตา, มานสา สตฺติกา’งฺคโต;

พหิ นิสฺสฏ เสทาทิ, อนุภาเวหิ วณฺณิยา.

विशिष्ट चित्तवृत्ती असल्यामुळे, मानसिक आणि सात्त्विक भाव हे बाहेर प्रगट होणाऱ्या स्वेद (घाम) इत्यादी शारीरिक अनुभावांद्वारे वर्णिले पाहिजेत.

รสอธิปฺปาย

रस-अभिप्राय (रसाचा अर्थ)

๓๕๒.

३५२.

สามาชิกาน มานนฺโท, โย พนฺธตฺถา’นุสารินํ;

รสียตีติ ตญฺญูหิ, รโส นามา’ย’มีริโต.

काव्याच्या अर्थाचे अनुसरण करणाऱ्या प्रेक्षकांना (रसिकांना) जो आनंद मिळतो, त्याचे आस्वादन केले जात असल्यामुळे तज्ज्ञांनी त्याला 'रस' असे म्हटले आहे.

รสปฺปเภท

रसांचे प्रकार

๓๕๓.

३५३.

สวิภาวา, นุภาเวหิ, สตฺติก,พฺยภิจาริภิ;

อสฺสาทิยตฺต มานีย, มาโน ฐาเย’ว โส รโส.

विभाव, अनुभाव, सात्त्विक आणि व्यभिचारी भावांच्या द्वारे आस्वाद्यतेप्रत पोहोचवला जाणारा तो स्थायीभावच 'रस' बनतो.

๓๕๔.

३५४.

สิงฺคาร,หสฺส,กรุณา, รุทฺท,วีร,ภยานกา;

พีภจฺฉ,พฺภุต,สนฺตา, จ, รสา ฐายีน นุกฺกมา.

शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बिभत्स, अद्भुत आणि शांत; हे स्थायीभावांच्या अनुक्रमानुसार नऊ रस आहेत.

๓๕๕.

३५५.

ทุกฺขรูเป’ย’ มานนฺโท, กถํ นุ กรุณาทิเก?สิยา โสตูนมานนฺโท,โสโก เวสฺสนฺตรสฺส หิ.

दुःखरूप असलेल्या करुण इत्यादी रसांमध्ये आनंद कसा बरं असू शकतो? ऐकणाऱ्यांना (श्रोत्यांना) आनंद होतो, परंतु वेस्संतराला (पात्राला) तर शोकच होतो.

ฐายีภาว นิทฺเทส รติฏฺฐายีภาว

स्थायीभाव निर्देश: रति स्थायीभाव.

๓๕๖.

३५६.

รมฺม,เทส, กลา, กาล, เวสาทิ, ปฏิเสวนา;

ยุวาน’ญฺโญญฺญรตฺตานํ, ปโมโท รติ รุจฺจเต.

रमणीय देश, कला, काळ, वेशभूषा इत्यादींचे सेवन; एकमेकांवर अनुरक्त असलेल्या तरुण-तरुणींचा जो प्रमोद (आनंद) आहे, त्याला 'रति' म्हटले जाते.

๓๕๗.

३५७.

ยุตฺยา ภาวานุภาวา เต, นิพนฺธา โปสยนฺติ นํ;

โสปฺย’โยค, วิปฺปโยค, สมฺโภคานํ วสา ติธา.

योग्य रचनेद्वारे ते भाव आणि अनुभाव याचे पोषण करतात; आणि ती (रति) अयोग, विप्रयोग आणि संभोग या तीन प्रकारांनी युक्त असते.

หสฺสฏฺฐายีภาว

हास स्थायीभाव.

๓๕๘.

३५८.

วิการา’กติอาทีหิ, อตฺตโน ถ ปรสฺส วา;

หสฺโส นิทฺทา, สมา’ลสฺย, มุจฺฉาทิ,พฺยภิจาริภิ;

ปริโปเส สิยา หสฺโส, ภิยฺโย’ตฺถิปภุตีนํ โส.

स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या विकृत आकृती इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारा हास; निद्रा, आळस, मूर्च्छा इत्यादी व्यभिचारी भावांनी परिपुष्ट झाल्यावर 'हास्य' रस बनतो, जो प्रामुख्याने स्त्रिया आणि कनिष्ठ पात्रांमध्ये अधिक आढळतो.

หสฺสปฺปเภท

हास्याचे प्रकार.

๓๕๙.

३५९.

สิต มิห วิกาสิ นยนํ,กิญฺจา’ลกฺขิย ทิชํ ตุ ตํ หสิตํ;

มธุรสฺสรํ วิหสิตํ, อํสสิโรกมฺปมุปหสิตํ.

येथे डोळे किंचित विकसित होणे म्हणजे 'स्मित' (सिता); दात थोडे दिसणे म्हणजे 'हसित'; मधुर आवाज असणे म्हणजे 'विहसित'; आणि खांदे व डोके हलवून हसणे म्हणजे 'उपहसित' होय.

๓๖๐.

३६०.

อปหสิตํ [Pg.189] สชล’กฺขิ, วิกฺขิตฺตงฺคํ ภวตฺย’ติหสิตํ;

ทฺเว ทฺเว กถิตา เจ’สํ,เชฏฺเฐ มชฺเฌ’ธเม จ กมโส.

डोळ्यांत पाणी येणे म्हणजे 'अपहसित' आणि शरीराचे अवयव अस्ताव्यस्त होणे म्हणजे 'अतिहसित' होय. हे (सहा प्रकार) अनुक्रमे उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ पात्रांसाठी दोन-दोन सांगितले आहेत.

กรุณฏฺฐายีภาว

करुण स्थायीभाव.

๓๖๑.

३६१.

โสกรูโป ตุ กรุโณ, นิฏฺฐปฺปตฺติ’ฏฺฐ นาสโต;

ตตฺถา’นุภาวา รุทิต, ปฬย,ตฺถมฺภกาทโย;

วิสาทา,ลสฺย,มรณ, จินฺตา’ที พฺยภิจาริโน.

इष्ट वस्तूचा नाश किंवा अनिष्टाची प्राप्ती झाल्याने शोक रूप असलेला 'करुण' रस उत्पन्न होतो. रडणे, मूर्च्छा येणे, स्तंभित होणे इत्यादी त्याचे अनुभाव आहेत; आणि विषाद, आळस, मरण, चिंता इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.

รุทฺทฏฺฐายีภาว

रौद्र स्थायीभाव.

๓๖๒.

३६२.

โกโธ มจฺฉริยา’ทีหิ, โปเส ตาส, มทาทิภิ;

นยนา’รุณตาทีหิ, รุทฺโท นาม รโส ภเว.

मत्सर इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेला 'क्रोध' जेव्हा भय, मद इत्यादींनी परिपुष्ट होतो आणि डोळे लाल होणे इत्यादींनी व्यक्त होतो, तेव्हा त्याला 'रौद्र' रस म्हणतात.

วีรฏฺฐายีภาว

वीर स्थायीभाव.

๓๖๓.

३६३.

ปตาป, วิกฺกมา’ทีหุ, สฺสาโห ‘วีโร’ติ สญฺญิโต;

รณ,ทาน,ทยาโยคา, วีโร’ยํ ติวิโธ ภเว;

เตวา’นุภาวา ธิติ,ม, ตฺยา’ทโย พฺยภิจาริโน.

प्रताप, पराक्रम इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारा उत्साह 'वीर' या नावाने ओळखला जातो. हा वीर रस युद्धवीर, दानवीर आणि दयावीर असा तीन प्रकारचा असतो. धैर्य, मती इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.

ภยฏฺฐายีภาว

भय स्थायीभाव.

๓๖๔.

३६४.

วิการา,สนิ,สตฺตา’ทิ, ภยุ’กฺกํโส ภยานโก;

เสทา’ทโย นุภาเว’ตฺถ, ตาสา’ที พฺยภิจาริโน.

विकृती, वीज कोसळणे, हिंस्र प्राणी इत्यादींमुळे भयाची जी पराकाष्ठा होते, तो 'भयानक' रस होय. घाम येणे इत्यादी त्याचे अनुभाव आहेत आणि त्रास इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.

ชิคุจฺฉาฏฺฐายีภาว

जुगुप्सा स्थायीभाव.

๓๖๕.

३६५.

ชิคุจฺฉา รุธิรา’ทีหิ, ปูตฺยา’ทีหิ วิราคโต;

พีภจฺโฉ โขภนุ’พฺเพคี, กเมน กรุณายุโต;

นาสา วิกูณนาทีหิ, สงฺกาทีหิ’สฺส โปสนํ.

रक्त इत्यादींमुळे, दुर्गंधीयुक्त वस्तूंमुळे किंवा वैराग्यामुळे उत्पन्न होणारी जुगुप्सा (घृणा) म्हणजे 'बीभत्स' रस होय, जो क्षोभकारक, उद्वेगजनक किंवा क्रमाने करुणेने युक्त असतो. नाक मुरडणे इत्यादींद्वारे आणि शंका इत्यादींद्वारे याचे पोषण होते.

วิมฺหยฏฺฐายีภาว

विस्मय स्थायीभाव.

๓๖๖.

३६६.

อติ โลก ปทตฺเถหิ, วิมฺหโย’ยํ รโส’พฺภุโต;

ตสฺสา’นุภาวา เสท,สฺสุ, สาธุวาทา’ทโย สิยุํ;

ตาสา,เวค,ธิติ,ปฺปญฺญา, โหนฺเต’ตฺถ พฺยภิจาริโน.

अलौकिक गोष्टींमुळे उत्पन्न होणारा विस्मय म्हणजे 'अद्भुत' रस होय. घाम येणे, अश्रू येणे, 'साधु-साधु' म्हणणे इत्यादी त्याचे अनुभाव आहेत; आणि त्रास, संवेग, धैर्य, प्रज्ञा इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.

สมฏฺฐายีภาว

शम स्थायीभाव.

๓๖๗.

३६७.

ฐายีภาโว สโม เมตฺตา, ทยา,โมทา’ทิ สมฺภโว;

ภาวาทีหิ ต’ทุกฺกํโส, สนฺโต สนฺต นิเสวิโต.

मैत्री, दया, मुदिता इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारा 'शम' हा स्थायीभाव आहे. भाव इत्यादींद्वारे त्याची जी पराकाष्ठा होते, तो शांत पुरुषांनी सेवन केलेला 'शांत' रस होय.

อิติ สงฺฆรกฺขิต มหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร

अशा प्रकारे महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' ग्रंथातील

รสภาวา’วโพโธ นาม

'रसभावबोध' नावाचा

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

पाचवा परिच्छेद समाप्त.

สุโพธาลงฺกาโร สมตฺโต.

सुबोधालंकार समाप्त झाला.