1 නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස
ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!
සුබොධාලඞ්කාරො
සුබෝධාලංකාරය (පහසුවෙන් වටහාගත හැකි අලංකාර ශාස්ත්‍රය)
1. දොසාවබොධ-පඨමපරිච්ඡෙද
1. දෝෂාවබෝධය නම් වූ පළමු වන පරිච්ඡේදය
රතනත්තයප්පණාම
රත්නත්‍රය ප්‍රණාමය (තිසරණ වැඳීම)
1.
1.
මුනින්දවදනම්භොජ, ගබ්භසම්භවසුන්දරී;
සරණං පාණිනං වාණී, මය්හං පීණයතං මනං.
මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛ පද්ම නැමැති ගර්භයෙන් උපන්නා වූ, සත්ත්වයන්ට සරණ වූ, අතිශයින් ශෝභමාන වූ වාග් දේවතාවිය (බුද්ධ දේශනාව) මාගේ සිත පිනවත්වා!
නිමිත්ත
නිමිත්ත (ග්‍රන්ථකරණයට හේතුව)
2.
2.
රාම, සම්මා’ද්‍ය’ලඞ්කාරා, සන්ති සන්තො පුරාතනා;
තථාපි තු වළඤ්ජෙන්ති, සුද්ධමාගධිකා න තෙ.
රාම ආදී පැරණි සත්පුරුෂයන් විසින් මනාව කරන ලද අලංකාර ශාස්ත්‍රයෝ විද්‍යමාන වෙති. එසේ වුවත් ශුද්ධ මාගධී භාෂාව (පාලි භාෂාව) පරිහරණය කරන්නෝ ඒවා භාවිත නොකරති.
අභිධානාදිකං
අභිධානාදිය (නම් තැබීම ආදිය)
3.
3.
තෙනා’පි නාම තොසෙය්‍ය, මෙතෙ ලඞ්කාරවජ්ජිතෙ;
අනුරූපෙනා’ලඞ්කාරෙ, නෙ’ස මෙසො පරිස්සමො.
එහෙයින් මේ අලංකාරයෙන් තොර වූවන් ද පිනවනු පිණිස සුදුසු අලංකාරයක් කිරීම සඳහා මා දරන මෙම උත්සාහය නිෂ්ඵල වෑයමක් නොවේ.
4.
4.
යෙසං න සඤ්චිතා පඤ්ඤා, නෙකසත්ථන්තරො’චිතා;
සම්මොහ’බ්භාහතා වෙ’තෙ, නාවබුජ්ඣන්ති කිඤ්චිපි.
විවිධ ශාස්ත්‍රයන්හි හැසිරීමෙන් උපදවාගත් මනා ප්‍රඥාවක් නැති, මෝහයෙන් මුළා වූ ඒ පුද්ගලයෝ කිසිවක් වටහා නොගනිති.
5.
5.
කිං තෙහි පාදසුස්සූසා, යෙසං නත්ථි ගරූනි’හ;
යෙ තප්පාදරජොකිණ්ණා, තෙ’ව සාධූ විවෙකිනො.
මේ ලෝකයෙහි ගුරුවරුන් වෙත එළඹ පාද සේවය නොකරන අයගෙන් ඇති ඵලය කිම? යම් කෙනෙක් ඒ ගුරුවරුන්ගේ පාද ධූලියෙන් ගැවසී ගත්තෝ (ගුරු සේවයෙහි යෙදුණෝ) වෙත්ද, ඔවුහුම විවේක බුද්ධිය ඇති යහපත් සත්පුරුෂයෝ වෙති.
6.
6.
කබ්බ, නාටකනික්ඛිත්ත, නෙත්තචිත්තා කවිජ්ජනා;
යංකිඤ්චි රචයන්තෙ’තං, න විම්හයකරං පරං.
කාව්‍ය හා නාට්‍යයන්හි නෙත සිත යොමු කළා වූ කවිවරුන් යමක් රචනා කරන්නේ නම්, එය අන්‍යයන්ට මහත් පුදුමයක් උපදවන්නක් නොවේ.
7.
7.
තෙයෙ’ව පටිභාවෙන්තො, සො’ව බන්ධො සවිම්හයො;
යෙන තොසෙන්ති විඤ්ඤූ යෙ, තත්ථ ප්‍ය’විහිතා’දරා.
ඒ (කාව්‍ය නාට්‍යයන්හි දැක්වෙන) කරුණුම ප්‍රකට කරමින් කරන යම් රචනයක් ඇද්ද, එය මවිතය උපදවන්නකි. නුවණැත්තෝ යමකින් ප්‍රීති වෙත් ද, ඔවුහු එහිලා මහත් ආදරයක් දක්වති.
8.
8.
බන්ධො [Pg.156] ච නාම සද්ද,ත්ථා, සහිතා දොසවජ්ජිතා;
පජ්ජ ගජ්ජ විමිස්සානං, භෙදෙනා’යං තිධා භවෙ.
දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ, ශබ්දයෙන් හා අර්ථයෙන් යුක්ත වූ නිර්මාණය 'බන්ධනය' (රචනය) නම් වේ. එය පද්‍ය, ගද්‍ය සහ මිශ්‍ර (චම්පු) වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.
9.
9.
නිබන්ධො චා’නිබන්ධො ච, පුන ද්විධා නිරුප්පතෙ;
තං තු පාපෙන්ත්‍ය’ලඞ්කාරා, වින්දනීයතරත්තනං.
එය නැවතත් නිබන්ධ (බැඳි) සහ අනිබන්ධ (නොබැඳි) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස දක්වනු ලැබේ. අලංකාරයෝ ඒ රචනය වඩාත් රස විඳිය හැකි තත්ත්වයකට පත් කරති.
10.
10.
අනවජ්ජං මුඛම්භොජ, මනවජ්ජා ච භාරතී;
අලඞ්කතා’ව සොභන්තෙ, කිං නු තෙ නිර’ලඞ්කතා?
නිදොස් වූ මුඛ පද්මය ද, නිදොස් වූ වාග් ශෛලිය ද අලංකාර කළ විටම බබළයි. අලංකාරයෙන් තොර වූ විට ඒවා බැබළෙන්නේ කෙසේද?
11.
11.
විනා ගරූපදෙසං තං, බාලො’ලඞ්කත්තු මිච්ඡති;
සම්පාපුණෙ න විඤ්ඤූහි, හස්සභාවං කථං නු සො?
ගුරු උපදෙස් නොමැතිව කාව්‍ය අලංකාර කිරීමට කැමති වන අඥාන තැනැත්තා, නුවණැත්තන් ඉදිරියෙහි සමච්චලයට පත් නොවන්නේ කෙසේද?
12.
12.
ගන්ථොපි කවිවාචාන, මලඞ්කාර’ප්පකාසකො;
යාති තබ්බචනීයත්තං, ත’බ්බොහාරූ’පචාරතො.
කවිවරුන්ගේ වචනවල අලංකාරය ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථය ද, ව්‍යවහාරෝපචාරයෙන් (සම්මුතියෙන්) 'අලංකාර' යන නමටම පැමිණේ.
13.
13.
ද්විප්පකාරා අලඞ්කාරා, තත්ථ සද්ද, ත්ථභෙදතො;
සද්දත්ථා බන්ධනාමා’ව, තංසජ්ජිත තදාවලි.
එහිලා ශබ්ද සහ අර්ථ වශයෙන් අලංකාරයෝ දෙවැදෑරුම් වෙති. ශබ්දාලංකාර සහ අර්ථාලංකාර යන නමින් හැඳින්වෙන ඒවා, ඒ ඒ රචනා සමූහය සරසන සුළු වෙති.
14.
14.
ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තා, අපි දොසලව’ඞ්කිතා;
පසංසියා න විඤ්ඤූහි, සා කඤ්ඤා විය තාදිසී.
ගුණ අලංකාරයන්ගෙන් යුක්ත වුවද, ස්වල්ප වූ දෝෂයකින් හෝ ලාංඡනය වූ කාව්‍යය, නුවණැත්තන්ගේ ප්‍රශංසාවට ලක් නොවේ. එය (අංග සම්පූර්ණ වුවද කුඩා කැළලක් ඇති) කන්‍යාවක වැනිය.
15.
15.
තෙන දොසනිරාසො’ව, මහුස්සාහෙන සාධියො;
නිද්දොසා සබ්බථා සා’යං, සගුණා න භවෙය්‍ය කිං?
එහෙයින් මහත් උත්සාහයෙන් යුතුව දෝෂ දුරු කිරීමම කළ යුතුය. සර්වාකාරයෙන්ම නිර්දෝෂී වූ ඒ කාව්‍යය ගුණවත් එකක් නොවන්නේ කෙසේද?
16.
16.
සා’ලඞ්කාරවියුත්තා’පි, ගුණයුත්තා මනොහරා;
නිද්දොසා දොසරහිතා, ගුණයුත්තා වධූ විය.
අලංකාරයන්ගෙන් තොර වුව ද, ගුණයෙන් යුක්ත වූ ද, නිර්දෝෂී වූ ද කාව්‍යය, ගුණවත් මනාලියක මෙන් සිත් ඇදගන්නා සුළු වෙයි.
17.
17.
පදෙ වාක්‍යෙ තදත්ථෙ ච, දොසා යෙ විවිධා මතා;
සො’දාහරණ මෙතෙසං, ලක්ඛණං කථයාම්‍ය’හං.
පදයෙහි ද, වාක්‍යයෙහි ද, එහි අර්ථයෙහි ද විවිධ වූ යම් දෝෂ කෙනෙක් වෙත් ද, මම ඒ දෝෂයන්ගේ ලක්ෂණ උදාහරණ සහිතව පවසමි.
පදදොස උද්දෙස
පද දෝෂ උද්දේශය (පදයන්හි දෝෂ හැඳින්වීම)
18.
18.
විරුද්ධත්ථන්තරා, ඣත්ථ, කිලිට්ඨානි, විරොධි ච;
නෙය්‍යං, විසෙසනාපෙක්ඛං, හීනත්ථක මනත්ථකං.
විරුද්ධාර්ථය, අජත්ථය (අපකෘෂ්ටාර්ථය), කිලිෂ්ටය (අපැහැදිලි බව), විරෝධය, නෙය්‍යය, විශේෂණාපේක්ෂය, හීනාර්ථය සහ අනර්ථකය යනු පද දෝෂයෝ වෙති.
වාක්‍යදොස උද්දෙස
වාක්‍ය දෝෂ උද්දේශය (වාක්‍යයන්හි දෝෂ හැඳින්වීම)
19.
19.
දොසා පදාන වාක්‍යාන, මෙකත්ථං භග්ගරීතිකං;
තථා බ්‍යාකිණ්ණ ගාම්මානි, යතිහීනං කමච්චුතං;
අතිවුත්ත මපෙතත්ථං, සබන්ධඵරුසං තථා.
පදයන්හි සහ වාක්‍යයන්හි ඇති වන්නා වූ ඒකත්ථ (පුනරුක්ති), භග්ගරීති (රීතිය බිඳීම), ව්‍යාකිණ්ණ (විසිරුණු), ග්‍රාම්‍ය, යතිහීන, ක්‍රමච්‍යුත (පිළිවෙළ වැරදීම), අතිවුත්ත (අතිශයෝක්තිය), අපේතත්ථ (අපගත අර්ථය) සහ සබන්ධපරුෂ (රළු බන්ධනය) යන මේවා වාක්‍ය දෝෂයෝ වෙති.
වාක්‍යත්ථදොසඋද්දෙස
වාක්‍ය අර්ථ දෝෂ උද්දේශය (වාක්‍යවල අර්ථයන්හි දෝෂ හැඳින්වීම)
20.
20.
අපක්කමො’[Pg.157], චිත්‍යහීනං, භග්ගරීති, සසංසයං;
ගාම්මං දුට්ඨාලඞ්කතීති, දොසා වාක්‍යත්ථනිස්සිතා.
අපක්‍රමය, ඕචිත්‍යහීනය (සුදුසු බවින් තොර), භග්ගරීතිය, සසංශය (සැක සහිත), ග්‍රාම්‍යය සහ දුෂ්ටාලංකාරය යන මේවා වාක්‍ය අර්ථය ඇසුරු කළ දෝෂයෝ වෙති.
පදදොසනිද්දෙස
පද දෝෂ නිද්දේශය (පද දෝෂ විස්තර කිරීම)
21.
21.
විරුද්ධත්ථන්තරං තඤ්හි, යස්ස’ඤ්ඤත්ථො විරුජ්ඣති;
අධිප්පෙතෙ යථා මෙඝො, විසදො සුඛයෙ ජනං.
අභිප්‍රේත වූ (අදහස් කරන ලද) අර්ථයට වඩා වෙනත් විරුද්ධ අර්ථයක් යමකින් හැඟවෙන්නේ නම් එය 'විරුද්ධාර්ථ' දෝෂයයි. උදාහරණයක් ලෙස 'සුදු පැහැති (වැසි නැති) මේඝය ජනයා සතුටු කරයි' යන්න දැක්විය හැකිය.
22.
22.
විසෙස්‍ය මධිකං යෙනා, ඣත්ථ මෙතං භවෙ යථා;
ඔභාසිතා’සෙසදිසො, ඛජ්ජොතො’යං විරාජතෙ.
යම් විශේෂණයකින් විශේෂ්‍යය අතිශයින් පහත් කොට දක්වයි නම්, එය 'අපකෘෂ්ටාර්ථ' (අජත්ථ) දෝෂයයි. උදාහරණ: 'සියලු දිශාවන් ඒකාලෝක කරමින් මේ කණාමැදිරියා බබළයි' යන්නයි.
23.
23.
යස්ස’ත්ථා’වගමො දුක්ඛො, පකත්‍යා’දිවිභාගතො;
කිලිට්ඨං තං යථා තාය, සො’ය මාලිඞ්ග්‍යතෙ පියා.
ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍ය ආදී විභාගයන්ගේ සංකීර්ණ බව නිසා යමක අර්ථය තේරුම් ගැනීම දුෂ්කර වේ නම්, එය 'කිලිෂ්ට' (ක්ලීෂ්ට) දෝෂයයි. උදාහරණ: 'ඈ විසින් ඒ ප්‍රියයා වැළඳ ගනු ලැබෙයි' යන්නයි.
24.
24.
යං කිලිට්ඨපදං මන්දා, භිධෙය්‍යං යමකාදිකං;
කිලිට්ඨපදදොසෙ’ව, තම්පි අන්තො කරීයති.
මන්ද බුද්ධිකයන්ට තේරුම් ගැනීමට අපහසු වූ යමකාලංකාර ආදියේ එන යම් කිලිෂ්ට පදයක් වේ නම්, එය ද කිලිෂ්ට පද දෝෂයටම ඇතුළත් කරනු ලැබේ.
25.
25.
පතීතසද්දරචිතං, සිලිට්ඨපදසන්ධිකං;
පසාදගුණසංයුත්තං, යමකං මත මෙදිසං.
ප්‍රකට (ප්‍රසිද්ධ) ශබ්දයන්ගෙන් රචනා වූ, සුසිනිඳු පද සන්ධි ඇති, ප්‍රසාද ගුණයෙන් යුක්ත වූ යමකාලංකාරය මෙබඳු එකක් යැයි පිළිගැනේ.
26.
26.
අබ්‍යපෙතං බ්‍යපෙත’ඤ්ඤ, මාවුත්තා’නෙකවණ්ණජං;
යමකං තඤ්ච පාදාන, මාදි, මජ්ඣ, න්ත, ගොචරං.
අව්‍යපේත (නොකඩවා එන) සහ ව්‍යපේත (කඩින් කඩ එන) වශයෙන් ද, නොයෙක් වර්ණ (අකුරු) නැවත නැවත යෙදීමෙන් උපදින්නා වූ ද යමකය පදයන්ගේ මුල, මැද සහ අග යන ස්ථානයන්හි පිහිටයි.
අබ්‍යපෙත පඨමපාදාදි යමකං
අව්‍යපේත ප්‍රථම පාදාදි යමකය
27.
27.
සුජනා’සුජනා සබ්බෙ, ගුණෙනාපි විවෙකිනො;
විවෙකං න සමායන්ති, අවිවෙකිජනන්තිකෙ.
සත්පුරුෂයෝ ද අසත්පුරුෂයෝ ද යන සියල්ලෝම ගුණයෙන් යුක්තව විචාරශීලී වුවත්, අඥාන (විචාර බුද්ධියක් නැති) ජනයා සමීපයෙහිදී විවේකයට (විශේෂ වැටහීමට) නොපැමිණෙති.
අබ්‍යපෙත පඨම දුතිය පාදාදි යමකං
අව්‍යපේත ප්‍රථම, ද්විතීයික පාදාදි යමකය
28.
28.
කුසලා’කුසලා සබ්බෙ, පබලා’පබලා ථවා;
නො යාතා යාව’හොසිත්තං, සුඛදුක්ඛප්පදා සියුං;
අබ්‍යපෙත පඨම දුතිය තතියපාදාදි යමකං.
කුසල් හෝ අකුසල් වේවා, ප්‍රබල හෝ දුර්වල වේවා, සියලු කර්මයෝ අහෝසි බවට පත් නොවන තාක් කල් සැප දුක් ලබා දෙන සුළු වෙති. (මෙය) අව්‍යපේත ප්‍රථම, ද්විතීයික, තෘතීයික පාදාදි යමකයයි.
29.
29.
සාදරං සා දරං හන්තු, විහිතා විහිතා මයා;
වන්දනා වන්දනාමාන, භාජනෙ රතනත්තයෙ.
පූජනීය වූ ද ගෞරවණීය වූ ද තෙරුවන් විෂයයෙහි මා විසින් සාදරයෙන් කරන ලද මේ වන්දනාව (මගේ) ඒ සසර බිය දුරු කෙරේවා.
අබ්‍යපෙත චතුක්කපාදාදි යමකං
අව්‍යපේත චතුෂ්පදාදි යමකය
30.
30.
කමලං ක’මලං කත්තුං, වනදො වනදො’ම්බරං;
සුගතො සුගතො ලොකං, සහිතං ස හිතං කරං.
නෙළුම් පියුම ජලය සැරසීමට සමත් වෙයි; වැහි වළාකුල අහස ශෝභමාන කරයි; හිතසුව සලසන සුගත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ යහපත් ගමනින් යුතුව ලෝකයාට වැඩ වඩා වදාළ සේක.
31.
31.
අබ්‍යපෙතාදියමක[Pg.158], ස්සෙසො ලෙසො නිදස්සිතො;
ඤෙය්‍යානි’මායෙව දිසා, ය’ඤ්ඤානි යමකානිපි.
මෙයින් අව්‍යපේත ආදී යමකයන්ගේ එක්තරා කොටසක් පෙන්වන ලදී. අනෙක් යමකයන් ද මේ ක්‍රමයෙන් ම තේරුම් ගත යුතු ය.
32.
32.
අච්චන්තබහවො තෙසං, භෙදා සම්භෙදයොනියො;
තථාපි කෙචි සුකරා, කෙචි අච්චන්තදුක්කරා.
ඒ යමකයන්ගේ ප්‍රභේද සහ උපප්‍රභේද අතිශයින් ම බොහෝ ය. එසේ වුව ද, ඒවායින් ඇතැම් ඒවා ඉතා පහසු වන අතර, ඇතැම් ඒවා අතිශයින් ම දුෂ්කර ය.
33.
33.
යමකං තං පහෙලී ච, නෙකන්තමධුරානි’ති;
උපෙක්ඛියන්ති සබ්බානි, සිස්සඛෙදභයා මයා.
ඒ යමක සහ ප්‍රහේලිකා සියල්ල ඒකාන්තයෙන් ම මධුර නොවන හෙයින් ද, ශිෂ්‍යයන් වෙහෙසට පත්වේ ය යන බියෙන් ද මා විසින් (විස්තර නොකර) අත්හරින ලදී.
34.
34.
දෙසකාලකලාලොක, ඤායාගමවිරොධි යං;
තං විරොධිපදං චෙ’ත, මුදාහරණතො ඵුටං.
දේශ, කාල, කලා, ලෝක, න්‍යාය සහ ආගම (ධර්මය) සමඟ විරෝධී වන යමක් වේ ද, එය 'විරෝධි පද' දෝෂය ලෙස හැඳින්වේ. එය උදාහරණ මඟින් පැහැදිලි වෙයි.
35.
35.
ය දප්පතීත මානීය, වත්තබ්බං නෙය්‍ය මාහු තං;
යථා සබ්බාපි ධවලා, දිසා රොචන්ති රත්තියං.
යම් අර්ථයක් අප්‍රසිද්ධ වූ ද, (වෙනත් අයුරකින්) තේරුම් ගත යුතු වූ ද එකක් නම් එය 'නෙය්‍ය' (දෝෂය) යැයි කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'රාත්‍රියෙහි සියලු දිශාවෝ සුදු පැහැයෙන් බබළති' යන්නයි.
36.
36.
නෙදිසං බහු මඤ්ඤන්ති, සබ්බෙ සබ්බත්ථ විඤ්ඤුනො;
දුල්ලභා’වගතී සද්ද, සාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී.
සෑම තැනකදීම සියලු ඥානවන්තයෝ මෙබඳු දෑ උසස් කොට නොසලකති. ශබ්දයේ ශක්තිය ඉක්මවා යන (ක්ලීෂ්ට) අර්ථ වටහා ගැනීම දුර්ලභ ය.
37.
37.
සියා විසෙසනාපෙක්ඛං, යං තං පත්වා විසෙසනං;
සාත්ථකං තං යථා තං සො, භිය්‍යො පස්සති චක්ඛුනා.
විශේෂණයක් අපේක්ෂා කරන යමක්, සුදුසු විශේෂණයක් ලැබූ විට ම සාර්ථක (අර්ථවත්) වේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'ඔහු ඇසින් වඩාත් හොඳින් දකියි' යන්නයි.
38.
38.
හීනං කරෙ විසෙස්‍යං යං, තං හීනත්ථං භවෙ යථා;
නිප්පභී කත ඛජ්ජොතො, සමුදෙති දිවාකරො.
විශේෂ්‍යය පහත් කරවන යමක් වේ ද, එය 'හීනත්ථ' (හීනාර්ථ) දෝෂය වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස: 'කණාමැදිරියා නිෂ්ප්‍රභ කරමින් සූර්යයා උදා වෙයි' යන්නයි.
39.
39.
පාදපූරණමත්තං යං, අනත්ථමිති තං මතං;
යථා හි වන්දෙ බුද්ධස්ස, පාදපඞ්කෙරුහං පි ච.
පාදය පිරීම සඳහා පමණක් යොදා ගන්නා, නිශ්ඵල වූ පද 'අනත්ථක' (නිර්ර්ථක) දෝෂය යැයි කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'මම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මය වඳිමි' යන්නෙහි ඇති 'හි', 'පි', 'ච' වැනි පදයි.
වාක්‍යදොස නිද්දෙස
වාක්‍ය දෝෂ නිර්දේශය
40.
40.
සද්දතො අත්ථතො වුත්තං, යත්ථ භිය්‍යොපි වුච්චති;
ත මෙකත්ථං යථා’භාති, වාරිදො වාරිදො අයං.
ශබ්ද වශයෙන් හෝ අර්ථ වශයෙන් පවසන ලද දෙයක් නැවතත් පවසයි ද, එය 'ඒකත්ථ' (එකාර්ථ) දෝෂය යි. උදාහරණයක් ලෙස: 'මේ වැහි වළාකුල වැහි වළාකුලකි' යන්නයි.
යථා ච
තවද උදාහරණයක් නම්:
41.
41.
තිත්ථියඞ්කුරබීජානි, ජහං දිට්ඨිගතානි’හ;
පසාදෙති පසන්නෙ’සො, මහාමුනි මහාජනෙ.
මිත්‍යා දෘෂ්ටි නමැති තීර්ථකයන්ගේ අංකුර බීජයන් දුරු කරමින්, මේ මහා මුනිවරයාණන් වහන්සේ මේ ලෝකයෙහි පහන් වූ මහජනයා තවදුරටත් පහදවන සේක.
42.
42.
ආරද්ධක්කමවිච්ඡෙදා, භග්ගරීති භවෙ යථා;
කාපි පඤ්ඤා, කොපි පගුණො, පකතීපි අහො තව.
ආරම්භ කළ අනුපිළිවෙළ බිඳී යාමෙන් 'භග්ගරීති' (බිඳුණු ශෛලිය) දෝෂය වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස: 'අහෝ! ඔබගේ යම් ප්‍රඥාවක් ද, යම් නිපුණත්වයක් ද, ස්වභාවය ද (විශිෂ්ට ය)' යන්නයි.
43.
43.
පදානං [Pg.159] දුබ්බිනික්ඛෙපා, බ්‍යාමොහො යත්ථ ජායති;
තං බ්‍යාකිණ්ණන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං, තදුදාහරණං යථා.
පද වැරදි ලෙස පිහිටුවීම නිසා ව්‍යාකූල බවක් ඇති වේ ද, එය 'ව්‍යාකිණ්ණ' දෝෂය යැයි දත යුතු ය. එහි උදාහරණය මෙසේ ය.
44.
44.
බහුගුණෙ පණමති, දුජ්ජනානං ප්‍යයං ජනො;
හිතං පමුදිතො නිච්චං, සුගතං සමනුස්සරං.
බොහෝ ගුණ ඇති දුර්ජනයන් කෙරෙහි ද මේ ජනයා නමස්කාර කරති. සැමදා සතුටින් යුතුව, හිතෛෂී වූ සුගතයන් වහන්සේව සිහිපත් කරති.
45.
45.
විසිට්ඨවචනා’පෙතං, ගාම්මං’ත්‍ය’භිමතං යථා;
කඤ්ඤෙ කාමයමානං මං, න කාමයසි කිංන්වි’දං?
විශිෂ්ට වචනවලින් තොර වූ (යෙදුම) 'ග්‍රාම්‍ය' දෝෂය යැයි කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'කන්‍යාවනි, ඔබට ආදරය කරන මට ඔබ ආදරය නොකරන්නේ මන්ද?' යන්නයි.
46.
46.
පදසන්ධානතො කිඤ්චි, දුප්පතීතිකරං භවෙ;
තම්පි ගාම්මං ත්‍ය’භිමතං, යථා යාභවතො පියා.
පද සන්ධි කිරීමෙන් කිසියම් පිළිකුල් සහගත හෝ අසභ්‍ය අර්ථයක් හැඟවේ නම්, එය ද 'ග්‍රාම්‍ය' දෝෂය යැයි සැලකේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'යා භවතෝ පියා' (ඔබට ප්‍රිය වූ යම් ස්ත්‍රියක්) යන්නයි.
47.
47.
වුත්තෙසු සූචිතෙ ට්ඨානෙ, පදච්ඡෙදො භවෙ යති;
යං තාය හීනං තං වුත්තං, යතිහීනන්ති සා පන.
ප්‍රකාශ කරන ලද හෝ හැඟවුම් කරන ලද ස්ථානයන්හි පද ඡේදය (වචන නැවතීම) 'යති' නම් වේ. එයින් තොර වූ යෙදුම 'යතිහීන' දෝෂය යැයි කියනු ලැබේ.
48.
48.
යති සබ්බත්ථපාදන්තෙ, වුත්තඩ්ඪෙ ච විසෙසතො;
පුබ්බාපරානෙකවණ්ණ, පදමජ්ඣෙපි කත්ථචි.
සියලු ම පාදයන්ගේ අවසානයෙහි ද, විශේෂයෙන් ම අර්ධ පාදයන්හි ද, ඇතැම් විට පූර්ව සහ අපර අකුරු කිහිපයකින් යුත් පදයක් මධ්‍යයෙහි ද යතිය (නැවතීම) යෙදේ.
තත්ථොදාහරණපච්චුදාහරණානි යථා
එහි උදාහරණ සහ ප්‍රත්‍යුදාහරණ මෙසේ ය:
49.
49.
තං නමෙ සිරසා චාමි, කරවණ්ණං තථාගතං;
සකලාපි දිසා සිඤ්ච, තිව සොණ්ණරසෙහි යො.
රන්වන් පැහැති ශරීරයක් ඇති, රන් රසයෙන් සියලු දිශාවන් තෙමන්නාක් මෙන් බබළන ඒ තථාගතයන් වහන්සේට මම හිස නමා නමස්කාර කරමි.
50.
50.
සරො සන්ධිම්හි පුබ්බන්තො, විය ලොපෙ විභත්තියා;
අඤ්ඤථා ත්ව’ඤ්ඤථා තත්ථ, යා’දෙසාදි පරා’දි’ව.
සන්ධියකදී පූර්ව ස්වරය ලොප් වූ විට, විභක්ති ලෝපයකදී මෙන් එය පූර්වාන්තය (පෙර පදයට අයත්) සේ සැලකේ. ආදේශ ආදියේදී එය පරාදි (පසු පදයට අයත්) සේ සැලකේ.
51.
51.
චාදී පුබ්බපදන්තා’ව, නිච්චං පුබ්බපදස්සිතා;
පාදයො නිච්චසම්බන්ධා, පරාදීව පරෙන තු.
'ච' ආදී නිපාතයන් සැමවිටම පෙර පදයට ම සම්බන්ධ බැවින් පූර්ව පදයේ කොටසක් මෙන් වෙයි. 'ප්‍ර' ආදී උපසර්ගයන් පසු පදය සමඟ නිරන්තරයෙන් බැඳී පවතින බැවින් පර පදයේ කොටසක් මෙන් වෙයි.
සබ්බත්ථොදාහරණානි යථා
සියලු අවස්ථාවන් සඳහා උදාහරණ මෙසේ ය:
52.
52.
නමෙ තං සිරසා සබ්බො, පමා’තීතං තථාගතං;
යස්ස ලොකග්ගතං පත්ත, ස්සො’පමා න හි යුජ්ජති.
ප්‍රමාණ කළ නොහැකි වූ ද, ලෝකෝත්තර බවට පැමිණියා වූ ද, කිසිදු උපමාවකින් සැසඳිය නොහැකි වූ ද ඒ තථාගතයන් වහන්සේට සියල්ලෝ ම හිස නමා නමස්කාර කරත්වා.
53.
53.
මුනින්දං තං සදා වන්දා, ම්‍ය’නන්තමති මුත්තමං;
යස්ස පඤ්ඤා ච මෙත්තා ච, නිස්සීමාති විජම්භති.
යම් මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේනමකගේ ප්‍රඥාව සහ මෛත්‍රිය සීමාවක් නොමැතිව පවතී ද, අනන්ත බුද්ධිමත් වූ ඒ උත්තම මුනින්ද්‍රයාණන් වහන්සේට මම සැමදා වඳිමි.
චාදිපාදීසු පච්චුදාහරණානි යථා
'ච' ආදී නිපාත සහ 'ප්‍ර' ආදී උපසර්ග සම්බන්ධ වැරදි භාවිතයන් මෙසේ ය:
54.
54.
මහාමෙත්තා මහාපඤ්ඤා, ච යත්ථ පරමොදයා;
පණමාමි ජිනං තං ප, වරං වරගුණා’ලයං.
මහත් වූ මෛත්‍රිය සහ මහත් වූ ප්‍රඥාව යමෙකු කෙරෙහි උත්කෘෂ්ට ලෙස පවතී ද, උතුම් වූ ද, උතුම් ගුණයන්ට නිවාසයක් වූ ද ඒ ජිනරාජයන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.
55.
55.
පදත්ථක්කමතො මුත්තං, කමච්චුත මිදං යථා;
ඛෙත්තං වා දෙහි ගාමං වා, දෙසං වා මම සොභනං.
පදයන්ගේ අර්ථයන්හි (ස්වාභාවික) අනුපිළිවෙළ ගිලිහී යාම 'කමච්චුත' (ක්‍රමභ්‍රෂ්ට) දෝෂය වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස: 'මට කුඹුරක් හෝ ගමක් හෝ ශෝභන දේශයක් හෝ දෙන්න' යන්නයි.
56.
56.
ලොකියත්ථ [Pg.160] මතික්කන්තං, අතිවුත්තං මතං යථා;
අතිසම්බාධ මාකාස, මෙතිස්සා ථනජම්භනෙ.
ලෝක සම්මතය ඉක්මවා ගිය අතිශයෝක්තිය 'අතිවුත්ත' (අතිවෘත්ත) දෝෂය යැයි සැලකේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'ඇයගේ පියයුරු නැගී ඒම නිසා අහස ඉතා පටු විය' යන්නයි.
57.
57.
සමුදායත්ථතො’පෙතං, තං අපෙතත්ථකං යථා;
ගාවිපුත්තො බලිබද්ධො, තිණං ඛාදී පිවී ජලං.
වාක්‍යයේ සමස්ත අර්ථයක් නැති වීම 'අපේතත්ථක' (නිෂ්ඵල අර්ථ) දෝෂය වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස: 'එළදෙනගේ පුතා, ගොනා, තණකොළ කෑවේය, ජලය බීවේය' යන්නයි.
58.
58.
බන්ධෙ ඵරුසතා යත්ථ, තං බන්ධඵරුසං යථා;
ඛරා ඛිලා පරික්ඛීණා, ඛෙත්තෙ ඛිත්තං ඵලත්‍ය’ලං.
පද බන්ධනයෙහි රුදුරු (රළු) ශබ්ද පැවතීම 'බන්ධපරුෂ' දෝෂය වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස: 'කුඹුරෙහි වපුරන ලද බීජය, රළු ගල් කැට නැති තැන මැනවින් ඵල දරයි' යන්නයි.
වාක්‍යත්ථදොස නිද්දෙස
වාක්‍යාර්ථ දෝෂ නිර්දේශය
59.
59.
ඤෙය්‍යං ලක්ඛණ මන්වත්ථ, වසෙනා’පක්කමාදිනං;
උදාහරණ මෙතෙසං, දානි සන්දස්සයාම්‍ය’හං.
අපක්‍රම ආදී දෝෂයන්ගේ ලක්ෂණ ඒවායේ නාමයන්හි අර්ථ අනුව දත යුතු ය. මම දැන් ඒවාට උදාහරණ දක්වන්නෙමි.
තත්ථා’පක්කමං යථා
එහි අපක්‍රම (ක්‍රමභංග) දෝෂය මෙසේ ය:
60.
60.
භාවනා, දාන, සීලානි, සම්මා සම්පාදිතානි’හ;
භොග, සග්ගාදි, නිබ්බාන, සාධනානි න සංසයො.
මේ ලෝකයෙහි මැනවින් පුරන ලද භාවනා, දාන සහ සීලයන්, භෝග (සම්පත්), ස්වර්ගය සහ නිවන ළඟා කර දෙන බවට සැකයක් නැත.
ඔචිත්‍යහීනං යථා
සුදුසු බවින් තොර වූවක් (ඕචිත්‍යහීන) මෙසේ ය:
61.
61.
පූජනීයතරො ලොකෙ, අහ මෙකො නිරන්තරං;
මයෙකස්මිං ගුණා සබ්බෙ, යතො සමුදිතා අහුං.
ලෝකයෙහි නිරන්තරයෙන් ම මම එක් කෙනෙක් ම වඩාත් පූජනීය වෙමි. යම් හෙයකින් සියලු ගුණ මා එක් අයෙකු කෙරෙහි ම පිහිටියේ ද (එහෙයිනි).
යථා ච
තවද මෙසේ ය:
62.
62.
යාචිතො’හං කථං නාම, න දජ්ජාම්‍ය’පි ජීවිතං;
තථාපි පුත්තදානෙන, වෙධතෙ හදයං මම.
යදින ලද්දාවූ මම ජීවිතය වුව ද කෙසේ නම් නොදෙන්නෙම් ද? එසේ වුවත්, පුත්‍ර දානය හේතුවෙන් මාගේ හෘදය කම්පා වෙයි.
භග්ගරීති යථා
භින්න රීතිය (භග්ගරීති) මෙසේ ය:
63.
63.
ඉත්ථීනං දුජ්ජනානඤ්ච, විස්සාසො නොපපජ්ජතෙ;
විසෙ සිඞ්ගිම්හි නදියං, රොගෙ රාජකුලම්හි ච.
ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ද, දුර්ජනයන් කෙරෙහි ද, විෂ කෙරෙහි ද, අං ඇති සතුන් කෙරෙහි ද, ගඟ කෙරෙහි ද, රෝගය කෙරෙහි ද, රාජ කුලය කෙරෙහි ද විශ්වාසය නොතැබිය යුතුය.
සසංසයං යථා
සැක සහිත වූවක් (සසංශය) මෙසේ ය:
64.
64.
මුනින්දචන්දිමා ලොක, සරලොලවිලොචනො;
ජනො’ වක්කන්තපන්ථො’ව, ගොපදස්සනපීණිතො.
චලනය වන නෙත් ඇති, මඟ වැරදුණු, එඬේරෙකු දැකීමෙන් ප්‍රීතිමත් වූවෙකු මෙන්, ජනයා මුනින්ද්‍ර චන්ද්‍රයා දැක සතුටු වෙති.
65.
65.
වාක්‍යත්ථතො දුප්පතීති, කරං ගාම්මං මතං යථා;
පොසො වීරියවා සො’යං, පරං හන්ත්වා න විස්සමී.
වාක්‍යාර්ථයෙන් දුෂ්කර වටහා ගැනීමක් ඇති, ග්‍රාම්‍ය යැයි සම්මත වූවක් මෙසේ ය: 'වීර්යවන්ත වූ ඒ පුරුෂයා සතුරා මරා දමා (හෝ පරදාර සේවනය කොට) විවේක නොගත්තේ ය.'
66.
66.
දුට්ඨාලඞ්කරණං තෙතං, යත්ථා’ලඞ්කාරදූසනං;
තස්සා’ලඞ්කාරනිද්දෙසෙ, රූප මාවි භවිස්සති.
යම් තැනක අලංකාරයට හානියක් වේ ද, එය ‘දුෂ්ටාලංකාරය’ (දෝෂ සහිත අලංකාරය) නම් වේ. එම අලංකාරයන් විස්තර කිරීමේ දී එහි ස්වරූපය පැහැදිලි වනු ඇත.
67.
67.
කතො’ත්‍ර [Pg.161] සඞ්ඛෙපනයා මයා’යං,දොසාන මෙසං පවරො විභාගො;
එසො’ව’ලං බොධයිතුං කවීනං,තමත්ථි චෙ ඛෙදකරං පරම්පි.
මා විසින් මෙහි කෙටියෙන් කරන ලද මේ දෝෂයන්ගේ උතුම් බෙදීම, කවීන්ට අවබෝධ කර දීමට ප්‍රමාණවත් වේ. මීට වඩා වෙනත් වෙහෙසකර කරුණු ඇත්නම් ඒවා ද මෙයින් ම වටහා ගත හැක.
ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිවිරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ
සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාණන් වහන්සේ විසින් විරචිත සුබෝධාලංකාරයෙහි,
දොසාවබොධො නාම
‘දෝෂාවබෝධය’ නම් වූ
පඨමො පරිච්ඡෙදො.
පළමුවැනි පරිච්ඡේදය යි.
2. දොසපරිහාරාවබොධ-දුතියපරිච්ඡෙද
2. දෙවැනි පරිච්ඡේදය: දෝෂ පරිහාරාවබෝධය (දෝෂ මඟහැරීම අවබෝධ කර ගැනීම).
68.
68.
කදාචි කවිකොසල්ලා, විරොධො සකලො ප්‍ය’යං;
දොසසඞ්ඛ්‍ය මතික්කම්ම, ගුණවීථිං විගාහතෙ.
ඇතැම් විට කවියාගේ කුසලතාවය නිසා, මේ සියලු විරෝධතාවෝ (දෝෂයෝ) දෝෂ ගණයෙන් ඉක්මවා ගොස් ගුණ මාර්ගයට පිවිසෙති.
69.
69.
තෙන වුත්තවිරොධාන, මවිරොධො යථා සියා;
තථා දොසපරිහාරා, වබොධො දානි නීයතෙ.
එබැවින්, කලින් කියන ලද විරෝධයන් අවිරෝධයන් වන අයුරුත්, දෝෂ මඟහරින ආකාරය පිළිබඳ අවබෝධයත් දැන් ඉදිරිපත් කරනු ලැබේ.
තත්ථ විරුද්ධත්ථන්තරස්ස පරිහාරො යථා
එහි විරුද්ධ අර්ථ ඇති දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:
70.
70.
වින්දන්තං පාකසාලීනං, සාලීනං දස්සනා සුඛං;
තං කථං නාම මෙඝො’යං, විසදො සුඛයෙ ජනං?
පැසී ගිය හැල් කෙත් දැකීමෙන් සතුටු වන ජනයාට, මේ සුදු පැහැති (නැතහොත් ජලය දෙන) වලාකුළ කෙසේ නම් සතුටක් ගෙන දෙන්නේ ද?
යථා වා
නැතහොත් මෙසේ ය:
71.
71.
විනායකොපි නාගො සි, ගොතමොපි මහාමති;
පණීතොපි රසා’පෙතො, චිත්තා මෙ සාමි තෙ ගති.
ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ විනායක (විනය මඟ පෙන්වන්නා) වුවත් නාගයෙකි (කෙලෙස් නැසූ උත්තමයෙකි), ගෝතම වුවත් මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි, ප්‍රණීත වුවත් රසයෙන් (රාගයෙන්) තොරය. ඔබ වහන්සේගේ පැවැත්ම මගේ සිතට විස්මයකි.
අඣ’ත්ථස්ස යථා
අල්ප අර්ථ (අජ්ඣත්ථ) ඇති දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:
72.
72.
කථං තාදිගුණාභාවෙ, ලොකං තොසෙති දුජ්ජනො?ඔභාසිතාසෙසදිසො, ඛජ්ජොතො නාම කිං භවෙ?
එබඳු ගුණ නොමැති කල්හි, දුර්ජනයා කෙසේ නම් ලෝකය සතුටු කරන්නේ ද? සියල්ල ආලෝකවත් කරන්නා වූ කණාමැදිරියෙකු කෙසේ නම් විය හැකි ද?
73.
73.
පහෙලිකාය මාරුළ්හා, න හි දුට්ඨා කිලිට්ඨතා;
පියා සුඛා’ලිඞ්ගිතං ක, මාලිඞ්ගති නු නො ඉති.
ප්‍රහේලිකාවක දී ‘ක්ලීෂ්ට’ (අපැහැදිලි) දෝෂය වරදක් ලෙස නොසැලකේ. ‘ප්‍රියතමයා විසින් සතුටින් වැලඳගත් තැනැත්තිය කවුරුන් වැලඳ නොගනී ද?’ යන්න මෙනි.
74.
74.
යමකෙ නො පයොජෙය්‍ය, කිලිට්ඨපද මිච්ඡිතෙ;
තතො යමක මඤ්ඤං තු, සබ්බ මෙතංමයං විය.
යමක අලංකාරයේ දී කැමති පරිදි ක්ලිෂ්ට පද යෙදිය යුතු නොවේ. එසේ වුවහොත්, මුළු යමකය ම එබඳු අපැහැදිලි බවින් වැසී යනු ඇත.
දෙසවිරොධිනො යථා
දේශ විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:
75.
75.
බොධිසත්තප්පභාවෙන[Pg.162], ථලෙපි ජලජාන්‍ය’හුං;
නුදන්තානි’ව සුචිරා, වාසක්ලෙසං තහිං ජලෙ.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන්, ජලයෙහි බොහෝ කලක් වාසය කිරීමෙන් වූ පීඩාව දුරු කරන්නාක් මෙන් ගොඩබිමෙහි ද දියෙහි උපදින නෙළුම් මල් හටගත්තේ ය.
කාලවිරොධිනො යථා
කාල විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:
76.
76.
මහානුභාව පිසුනො, මුනිනො මන්ද මාරුතො;
සබ්බොතුකමයං වායි, ධුනන්තො කුසුමං සමං.
මුනිවරයාණන් වහන්සේගේ මහා ආනුභාවය පවසන්නා වූ මද පවන, සියලු සෘතුවලට අයත් මල් සම ලෙස සලිත කරමින් හැමුවේ ය.
කලාවිරොධිනො යථා
කලා විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:
77.
77.
නිමුග්ගමානසො බුද්ධ, ගුණෙ පඤ්චසිඛස්සපි;
තන්තිස්සර විරොධො සො, න සම්පීණෙති කං ජනං?
බුදුගුණ කෙරෙහි සිත ගිලී ගියාවූ පංචසිඛ දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ පවා, වීණා තත්වල ස්වරයන්හි ඇති වූ එම විරෝධය කිනම් ජනයෙකු සතුටු නොකරන්නේ ද?
ලොකවිරොධිනො යථා
ලෝක විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:
78.
78.
ගණයෙ චක්කවාළං සො, චන්දනායපි සීතලං;
සම්බොධි සත්ත හදයො, පදිත්ත’ඞ්ගාරපූරිතං.
සම්බෝධිය පතන බෝධිසත්ත්වයාණන් වහන්සේගේ හෘදය, දිලෙන අඟුරු වලින් පිරී තිබුණ ද, උන්වහන්සේ මුළු සක්වළ ම සඳුන්වලටත් වඩා සිසිල් කොට සලකති.
ඤායවිරොධිනො යථා
න්‍යාය විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:
79.
79.
පරිච්චත්තභවොපි ත්ව, මුපනීතභවො අසි;
අචින්ත්‍යගුණසාරාය, නමො තෙ මුනිපුඞ්ගව.
භවය අත්හළ නමුත්, ඔබ වහන්සේ උත්තරීතර තත්ත්වයට (නිවනට) පැමිණි සේක. අචින්ත්‍ය වූ ගුණ සාරයෙන් යුත්, මුනිවරයන් අතර උත්තමයාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේ වා!
ආගමවිරොධිනො යථා
ආගම (සම්ප්‍රදාය) විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:
80.
80.
නෙවා’ලපති කෙනා’පි, වචීවිඤ්ඤත්තිතො යති;
සම්පජානමුසාවාදා, ඵුසෙය්‍යා’පත්තිදුක්කටං.
කිසිවෙකු සමඟ කථා නොකරන භික්ෂුවක් වචන විඥප්තියෙන් (සංඥාවෙන්) දැන දැන බොරු කීමෙන් ‘දුක්කටා’ ඇවැත් සිද්ධ කර ගන්නේ ය.
නෙය්‍යස්ස යථා
නෙය්‍ය (අනුමාන කළ යුතු) දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:
81.
81.
මරීචිචන්දනා’ලෙප, ලාභා සීතමරීචිනො;
ඉමා සබ්බාපි ධවලා, දිසා රොචන්ති නිබ්භරං.
චන්ද්‍ර රශ්මි නැමැති සඳුන් ආලේපය ලැබීම නිසා, මේ සියලු දිශාවෝ අතිශයින් ම සුදු පැහැයෙන් බබළති.
යථා වා
නැතහොත් මෙසේ ය:
82.
82.
මනොනුරඤ්ජනො මාර, ඞ්ගනාසිඞ්ගාරවිබ්භමො;
ජිනෙනා’සමනුඤ්ඤාතො, මාරස්ස හදයා’නලො.
ස්ත්‍රියගේ ශෘංගාර ලීලාව නම් මනස පිනවන මාරයා ය; එය ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් අනුමත නොකරන ලද, මාරයාගේ හෘදයාග්නිය (හෘදයේ ගින්න) යි.
විසෙසනාපෙක්ඛස්ස යථා
විශේෂණයන් අපේක්ෂා කරන්නාට (විශේෂණාපේක්ෂ දෝෂයට) නිදසුනක් මෙසේ ය:
83.
83.
අපයාතා’පරාධම්පි, අයං වෙරී ජනං ජනො;
කොධපාටලභූතෙන, භිය්‍යො පස්සති චක්ඛුනා.
ක්‍රෝධයෙන් රතු පැහැ වූ ඇසින් යුත් මේ සතුරු ජන තෙමේ, වරද පහව ගිය කල්හි ද (අනෙක්) ජනයා දෙස බොහෝ සෙයින් බලයි.
හීනත්ථස්ස යථා
හීනාර්ථ දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:
84.
84.
අප්පකානම්පි පාපානං, පභාවං නාසයෙ බුධො;
අපි නිප්පභාතා’නීත, ඛජ්ජොතො හොති භාණුමා.
නුවණැත්තා ඉතා කුඩා වූ ද පාපයන්ගේ බලය විනාශ කරන්නේ ය. නොඑසේ නම් කාන්තිය නැති කරන ලද්දේ ද, කණාමැදිරියා බැබළෙන්නෙක් (සූර්යයෙක්) වෙයි.
අනත්ථස්ස යථා
අනර්ථ දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:
85.
85.
න [Pg.163] පාදපූරණත්ථාය, පදං යොජෙය්‍ය කත්ථචි,යථා වන්දෙ මුනින්දස්ස, පාදපඞ්කෙරුහං වරං.
"මම මුණීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ උතුම් ශ්‍රී පාද පද්මය වඳිමි" යන්නෙහි මෙන්, කිසි කලෙකත් කාව්‍යයක පාදය පිරවීම සඳහා ප්‍රයෝජනයක් නැති පදයන් නොයෙදිය යුතු ය.
86.
86.
භයකොධපසංසාදි, විසෙසො තාදිසො යදි;
වත්තුං කාමීයතෙ දොසො, න තත්ථෙ’කත්ථතාකතො.
භය, ක්‍රෝධය, ප්‍රශංසාව ආදී වූ එබඳු විශේෂත්වයක් ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වූ කල්හි, එහි ඒකාර්ථතා (පුනරුක්ත) දෝෂයක් සිදු නොවේ.
යථා
නිදසුනක් මෙසේ ය:
87.
87.
සප්පො සප්පො! අයං හන්ද, නිවත්තතු භවං තතො,යදි ජීවිතුකාමො’සි, කථං ත මුපසප්පසි?
"සර්පයෙක්! සර්පයෙක්! එම්බල මහත්මයා, එතැනින් පසුබසිනු මැනවි. ඉදින් ජීවත් වීමට කැමති නම්, ඔබ කුමට ඔහු වෙතට ළඟා වන්නේ ද?"
භග්ගරීතිනො යථා
භග්නරීති (රීතිය බිඳුණු) දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:
88.
88.
යොකොචි රූපා’තිසයො, කන්ති කාපි මනොහරා;
විලාසා’තිසයො කොපි,අහො! බුද්ධමහො’දයො.
යම්කිසි අසදෘශ රූපයක් ද, මනහර වූ යම්කිසි කාන්තියක් ද, යම්කිසි උතුම් ලීලාවක් ද ඇත්තේ ය. අහෝ! බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උත්කෘෂ්ට මහත් ප්‍රකාශනය (මහෝදය) පුදුම සහගත ය!
89.
89.
අබ්‍යාමොහකරං බන්ධං, අබ්‍යාකිණ්ණං මනොහරං;
අදූරපද වින්‍යාසං, පසංසන්ති කවිස්සරා.
මෝහය (මුළාව) ඇති නොකරන්නා වූ ද, අවුල් සහගත නොවූ ද, මනහර වූ ද, (අර්ථය පැහැදිලි වන සේ) ළඟ ළඟ පද පිහිටුවා ඇති බන්ධනය (කාව්‍යය) කවීන්ද්‍රයෝ ප්‍රශංසා කරති.
යථා
නිදසුනක් මෙසේ ය:
90.
90.
නීලුප්පලා’භං නයනං, බන්ධුකරුචිරො’ධරො;
නාසා හෙම’ඞ්කුසො තෙන, ජිනො’යං පියදස්සනො.
නිල් මහනෙල් මලක් වැනි නෙත් යුගලක් ද, බන්දුජීවක (වද) මලක් සේ සුන්දර තොල් සඟලක් ද, රන් රකුසක් වැනි නාසයක් ද ඇති බැවින් මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ප්‍රියදර්ශී (දැකීමට ප්‍රිය උපදවන සුලු) වන සේක.
91.
91.
සමතික්කන්ත ගාම්මත්තං, කන්ත වාචා’භිසඞ්ඛතං;
බන්ධනං රසහෙතුත්තා, ගාම්මත්තං අතිවත්තති.
ගැමි බව (ග්‍රාම්‍යත්වය) ඉක්මවා ගිය, මනහර වචනයෙන් සකස් කරන ලද බන්ධනය, රසවත් බව නිසා ග්‍රාම්‍ය දෝෂය ඉක්මවා යයි.
යථා
නිදසුනක් මෙසේ ය:
92.
92.
දුනොති කාමචණ්ඩාලො, සො මං සදය නිද්දයො;
ඊදිසං බ්‍යසනා’පන්නං, සුඛීපි කි මුපෙක්ඛසෙ?
"කාම නමැති චණ්ඩාලයා මා තව තවත් තවයි; හෙතෙමේ කරුණාවෙන් තොර ව නිර්දය ලෙස මට දුක් දෙයි. මෙවැනි ව්‍යසනයකට පත් වූ මා දෙස, සුව සේ සිටින ඔබත් කුමට උපේක්ෂාවෙන් බලා සිටින්නෙහි ද?"
93.
93.
යතිහීනපරිහාරො, න පුනෙ’දානි නීයතෙ;
යතො න සවනු’බ්බෙගං, හෙට්ඨා යෙසං විචාරිතං.
යති හීන දෝෂය මඟහැරීම පිළිබඳව නැවත මෙහි දී නොකියවේ. මන්දයත්, ඇසීමට අප්‍රිය නොවන පරිදි ඒවා පෙර විස්තර කරන ලද බැවිනි.
කමච්චුතස්ස යථා
ක්‍රමච්‍යුත (පිළිවෙළ වැරදුණු) දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:
94.
94.
උදාරචරිතො’සි ත්වං, තෙනෙ’වා’රාධනා ත්වයි;
දෙසං වා දෙහි ගාමං වා, ඛෙත්තං වා මම සොභනං.
"ඔබ උදාර චරිතයක් ඇත්තෙක් වෙහිය, එහෙයින් ම මම ඔබෙන් අයදිමි; මට ලස්සන රටක් හෝ ගමක් හෝ කුඹුරක් හෝ දුන මැනවි."
අතිවුත්තස්ස යථා
අතිවෘත්ත (අතිශයෝක්ති) දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:
95.
95.
මුනින්දචන්දසම්භූත, යසොරාසිමරීචිනං;
සකලොප්‍ය’ය මාකාසො, නා’වකාසො විජම්භනෙ.
"මුනීන්ද්‍ර නමැති චන්ද්‍රයාගෙන් පැනනැඟුණු යසස් සමූහය නමැති කිරණ පතිත වීමට, මේ මුළු මහත් ආකාශයෙහි ද ඉඩක් නැත්තේ ය."
96.
96.
වාක්‍යං [Pg.164] බ්‍යාපන්නචිත්තානං, අපෙතත්ථං අනින්දිතං;
තෙනු’ම්මත්තාදිකානං තං, වචනා’ඤ්ඤත්‍ර දුස්සති.
විකෘති වූ මනසක් ඇති අයගේ අර්ථ විරහිත වචන දෝෂ සහිත නොවේ. එබැවින් උන්මත්තකාදීන්ගේ වචන හැර අන් අයගේ එවැනි වචන දෝෂ සහිත වේ.
යථා
නිදසුනක් මෙසේ ය:
97.
97.
සමුද්දො පීයතෙ සො’ය, මහ’මජ්ජ ජරාතුරො;
ඉමෙ ගජ්ජන්ති ජීමූතා, සක්කස්සෙ’රාවණො පියො.
"මේ සමුද්‍රය බොනු ලැබේ, මම අද ජරාවෙන් පෙළෙන්නෙක්මි, මේ වලාකුළු ගොරවයි, ශක්‍රයාට ඓරාවණයා ප්‍රිය ය."
98.
98.
සුඛුමාලා’විරොධිත්ත, දිත්තභාවප්පභාවිතං;
බන්ධනං බන්ධඵරුස, දොසං සංදූසයෙය්‍ය තං.
සුකොමාල ගුණයට පටහැනි නොවන පරිදි, දීප්තිමත් භාවයෙන් යුක්තව කරන ලද බන්ධනය (රචනාව), කර්කශ වූ බන්ධන දෝෂය දුරු කරයි.
යථා
නිදසුනක් මෙසේ ය:
99.
99.
පස්සන්තා රූපවිභවං, සුණන්තා මධුරං ගිරං;
චරන්ති සාධූ සම්බුද්ධ, කාලෙ කෙළිපරම්මුඛා.
"සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සත්පුරුෂයෝ උන්වහන්සේගේ රූප සම්පත්තිය බලමින්, මිහිරි දහම් හඬ අසමින්, කෙළි සෙල්ලම්වලින් බැහැර ව වෙසෙති."
අපක්කමස්ස යථා
අපක්‍රම (පිළිවෙළක් නැති) දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:
100.
100.
භාවනා, දාන, සීලානි, සම්මා සම්පාදිතානි’හ;
නිබ්බාන, භොග, සග්ගාදි, සාධනානි න සංසයො.
"මෙහි මනා කොට පුරන ලද භාවනා, දාන, ශීලයන් නිවන්, භෝග සම්පත්, ස්වර්ග සම්පත් ආදිය ලබා දීමට හේතු වන බවට කිසිදු සැකයක් නැත."
101.
101.
උද්දිට්ඨවිසයො කොචි, විසෙසො තාදිසො යදි;
අනු’ද්දිට්ඨෙසු නෙව’ත්ථි, දොසො කමවිලඞ්ඝනෙ.
සඳහන් කරන ලද විෂයෙහි යම් විශේෂත්වයක් ඇත්නම්, සඳහන් නොකරන ලද තැන්හි ක්‍රමය උල්ලංඝනය කිරීමෙන් කිසිදු දෝෂයක් සිදු නොවේ.
යථා
නිදසුනක් මෙසේ ය:
102.
102.
කුසලා’කුසලං අබ්‍යා, කත’මිච්චෙසු පච්ඡිමං;
අබ්‍යාකතං පාකදං න, පාකදං පඨමද්වයං.
"කුසල්, අකුසල්, අව්‍යාකෘත යන මොවුන් අතුරෙන් අවසාන වූ අව්‍යාකෘත ධර්මය විපාක දෙන සුලු ය, පළමු ධර්ම යුගලය (කුසල්, අකුසල්) විපාක දෙන සුලු නොවේ."
103.
103.
සගුණානා’විකරණෙ, කාරණෙ සති තාදිසෙ;
ඔචිත්‍යහීනතා’පත්ති, නත්ථි භූතත්ථසංසිනො.
යහපත් ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ලා එබඳු සුදුසු හේතුවක් ඇති කල්හි, සත්‍ය කරුණු පවසන්නාට ඖචිත්‍යහීනතා (අනුචිත බව පිළිබඳ) දෝෂයක් සිදු නොවේ.
104.
104.
ඔචිත්‍යං නාම විඤ්ඤෙය්‍යං, ලොකෙ විඛ්‍යාත මාදරා;
තත්ථො’පදෙසපභවා, සුජනා කවිපුඞ්ගවා.
ලෝකයෙහි ඉතා ප්‍රසිද්ධ වූ ඖචිත්‍යය (සුදුසු බව) ආදරයෙන් දත යුතු ය. එහි ලා උපදෙස් ලැබීමෙන් සත්පුරුෂයෝ ශ්‍රේෂ්ඨ කවීන් බවට පත් වෙති.
105.
105.
විඤ්ඤාතොචිත්‍යවිභවො, චිත්‍යහීනං පරිහරෙ;
තතො’චිත්‍යස්ස සම්පොසෙ,රසපොසො සියා කතෙ.
ඖචිත්‍යයෙහි මහත් බව දත් තැනැත්තේ අනුචිත දෑ බැහැර කළ යුතු ය. ඉන්පසු ඖචිත්‍යය පෝෂණය කිරීමෙන්, රචනයෙහි රස පෝෂණය ද සිදුවෙයි.
යථා
නිදසුනක් මෙසේ ය:
106.
106.
යො මාරසෙන මාසන්න, මාසන්නවිජයු’ස්සවො;
තිණායපි න මඤ්ඤිත්ථ, සො වො දෙතු ජයං ජිනො.
"යම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කිට්ටු වූ විජයෝත්සවය ඇතිව තමන් වෙත ළඟා වූ මාර සේනාව තණකොළ පිඩක් තරම්වත් නොසැලකූ සේක් ද, ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ඔබට ජය ලබා දෙන සේක්වා!"
107.
107.
ආරද්ධකත්තුකම්මාදි, කමා’තික්කමලඞ්ඝනෙ;
භග්ගරීතිවිරොධො’යං, ගතිං න ක්වා’පි වින්දති.
ආරම්භ කරන ලද කර්තෘ, කර්ම ආදියේ අනුපිළිවෙළ ඉක්මවා යෑමෙන් සිදුවන මේ භග්නරීති විරෝධය (දෝෂය) කිසිම තැනක පිළිගැනීමට ලක් නොවේ.
යථා
කෙසේද යත්:
108.
108.
සුජන’ඤ්ඤාන මිත්ථීනං, [Pg.165] විස්සාසො නො’පපජ්ජතෙ;
විසස්ස සිඞ්ගිනො රොග, නදීරාජකුලස්ස ච.
සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි ද, අඥානයන් කෙරෙහි ද, ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ද, විෂ සහිත සතුන් කෙරෙහි ද, අං ඇති සතුන් කෙරෙහි ද, රෝග කෙරෙහි ද, ගංගාවන් කෙරෙහි ද, රාජකුලයන් කෙරෙහි ද විශ්වාසය නොකටයුතු ය.
යථා
කෙසේද යත්:
109.
109.
භෙසජ්ජෙ විහිතෙ සුද්ධ, බුද්ධාදිරතනත්තයෙ;
පසාද මාචරෙ නිච්චං, සජ්ජනෙ සගුණෙපි ච.
නිර්දේශිත ඖෂධ කෙරෙහි ද, පිරිසිදු වූ බුද්ධාදී රත්නත්‍රය කෙරෙහි ද, ගුණවත් වූ සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි ද නිරන්තරයෙන් ම පැහැදීම ඇති කරගත යුතු ය.
සසංසයස්ස යථා
සැකය සහිත වූ (සසංශය) දෝෂයට උදාහරණ කෙසේද යත්:
110.
110.
මුනින්දචන්දිමා’ලොක, රස ලොල විලොචනො;
ජනො’වක්කන්තපන්ථො’ව, රංසිදස්සනපීණිතො.
මුනින්ද්‍ර නමැති චන්ද්‍රයාගේ ආලෝක රසයෙහි ලොල් වූ නෙත් ඇති ජනයා, මාර්ගයෙන් බැහැර වූවකු මෙන්, රශ්මිය දැකීමෙන් සතුටට පත් විය.
111.
111.
සංසයායෙ’ව යංකිඤ්චි, යදි කීළාදිහෙතුනා;
පයුජ්ජතෙ න දොසො’ව, සසංසයසමප්පිතො.
ක්‍රීඩා ආදී කිසියම් හේතුවක් නිසා සැක උපදවන යමක් යොදනු ලැබේද, සැකයෙන් යුක්ත වුවද එහි දෝෂයක් නැත.
යථා
කෙසේද යත්:
112.
112.
යාතෙ දුතියං නිලයං, ගරුම්හි සකගෙහතො;
පාපුණෙය්‍යාම නියතං, සුඛ’මජ්ඣයනා’දිනා.
ගුරුතුමා තමාගේ නිවසින් දෙවන වාසස්ථානයකට ගිය කල්හි, අපි ඉගෙනීම් ආදියෙන් නියත වශයෙන් ම සැපතට පැමිණෙන්නෙමු.
113.
113.
සුභගා භගිනී සා’යං, එතස්සි’ච්චෙවමාදිකං;
න ‘ගාම්ම’මිති නිද්දිට්ඨං, කවීහි සකලෙහිපි.
“ඈ වාසනාවන්ත සහෝදරියකි” යනාදී මෙවැනි වදන් ග්‍රාම්‍ය නොවන බව සියලු කවීන් විසින් දක්වන ලදී.
114.
114.
දුට්ඨා’ලඞ්කාරවිගමෙ, සොභනා’ලඞ්කතික්කමො;
අලඞ්කාරපරිච්ඡෙදෙ, ආවිභාවං ගමිස්සති.
දෝෂ සහිත අලංකාරයන් පහ වූ කල, අලංකාරයන්ගේ මනා වූ අතික්‍රමණය අලංකාර පරිච්ඡේදයේදී පැහැදිලි වනු ඇත.
115.
115.
දොසෙ පරීහරිතු මෙස වරො’පදෙසො,සත්ථන්තරානුසරණෙන කතො මයෙවං;
විඤ්ඤායි’මං ගරුවරාන’ධික’ප්පසාදා,දොසෙ පරං පරිහරෙය්‍ය යසොභිලාසී.
දෝෂයන් දුරු කිරීම සඳහා වූ මේ උතුම් උපදෙස වෙනත් ශාස්ත්‍රයන් අනුගමනය කරමින් මා විසින් මෙසේ කරන ලදී. කීර්තිය කැමති තැනැත්තා උතුම් ගුරුවරුන් කෙරෙහි ඇති අධික ප්‍රසාදය නිසා මෙය වටහාගෙන සෙසු දෝෂයන් ද දුරු කරන්නේය.
ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිවිරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ
සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාණන් විසින් විරචිත සුබෝධාලංකාරයෙහි,
දොසපරිහාරාවබොධො නාම
දෝෂ පරිහාරාවබෝධය නම් වූ
දුතියො පරිච්ඡෙදො.
දෙවන පරිච්ඡේදය යි.
3. ගුණාවබොධ-තතියපරිච්ඡෙද
3. ගුණාවබෝධය නම් වූ තුන්වන පරිච්ඡේදය
අනුසන්ධි
අනුසන්ධිය
116.
116.
සම්භවන්ති [Pg.166] ගුණා යස්මා, දොසානෙ’ව’මතික්කමෙ;
දස්සෙස්සං තෙ තතො දානි, සද්දෙ සම්භූසයන්ති යෙ.
යම් හෙයකින් දෝෂයන් දුරු කිරීමෙන් ගුණයෝ උපදිත් ද, එබැවින් ශබ්දයන් අලංකාර කරන ඒ ගුණයන් දැන් මම දක්වන්නෙමි.
සද්දාලඞ්කාර උද්දෙස
ශබ්දාලංකාර උද්දේශය
117.
117.
පසාදො’ජො, මධුරතා, සමතා, සුඛුමාලතා;
සිලෙසො’දරතා, කන්ති, අත්ථබ්‍යත්ති, සමාධයො.
ප්‍රසාදය, ඕජස, මධුරතාව, සමතාව, සුකුමාරතාව, ශ්ලේෂය, උදාරතාව, කාන්තිය, අර්ථව්‍යක්තිය සහ සමාධිය (යනු ඒ ගුණයෝ ය).
සද්දාලඞ්කාර පයොජන
ශබ්දාලංකාරයන්හි ප්‍රයෝජනය
118.
118.
ගුණෙහෙ’තෙහි සම්පන්නො, බන්ධො කවිමනොහරො;
සම්පාදියති කත්තූනං, කිත්ති මච්චන්තනිම්මලං.
මෙම ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, කවීන්ගේ සිත් ගන්නා බන්ධනය කර්තෘවරුන්ට අතිශයින් නිර්මල වූ කීර්තිය ළඟා කර දෙයි.
සද්දාලඞ්කාර නිද්දෙස
ශබ්දාලංකාර නිර්දේශය
119.
119.
අදූරාහිතසම්බන්ධ, සුභගා යා පදා’වලි;
සුපසිද්ධා’භිධෙය්‍යා’යං, පසාදං ජනයෙ යථා.
ළඟින් තබන ලද සබඳතා ඇති, මනහර වූ, ඉතා ප්‍රසිද්ධ අර්ථ ඇති යම් පද පෙළක් වේ ද, එය ප්‍රසාදය ඇති කරයි. එය කෙසේද යත්:
120.
120.
අලඞ්කරොන්තා වදනං, මුනිනො’ධරරංසියො;
සොභන්තෙ’රුණරංසී’ව, සම්පතන්තා’ම්බුජො’දරෙ.
මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුහුණ අලංකාර කරන්නා වූ තොල්වල රශ්මිය, නෙළුම් මලක අභ්‍යන්තරයට වැටෙන අලුයම් හිරු රැස් මෙන් බබළයි.
121.
121.
ඔජො සමාසබාහුල්‍ය, මෙසො ගජ්ජස්ස ජීවිතං;
පජ්ජෙප්‍ය’නා’කුලො සො’යං,කන්තො කාමීයතෙ යථා.
ඕජස යනු සමාස බහුල බවයි. එය ගද්‍යයෙහි ප්‍රාණයයි. පද්‍යයෙහි ද අවුල් සහගත නොවන පරිදි එය යෙදීම ප්‍රිය උපදවන සුළුය. එය කෙසේද යත්:
122.
122.
මුනින්ද මන්ද සඤ්ජාත, හාස චන්දන ලිම්පිතා;
පල්ලවා ධවලා තස්සෙ, වෙකො නා’ධරපල්ලවො.
මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මෘදු මදහස නමැති සඳුන් තැවරූ, ධවල වර්ණ වූ උන්වහන්සේගේ (දත් නමැති) ළපල්ලන් අතර, තොල් ළපල්ල පමණක් රතු පාටය.
123.
123.
පදා’භිධෙය්‍යවිසයං, සමාස බ්‍යාස සම්භවං;
යං පාරිණත්‍යං හොතී’හ, සොපි ඔජො’ව තං යථා.
පදයන්ගෙන් පැවසෙන අර්ථ විෂයයෙහි සමාස කිරීමෙන් හෝ වෙන් කිරීමෙන් සිදුවන යම් පරිණත බවක් ඇද්ද, එය ද ඕජෝ ගුණය ම වේ. එය කෙසේද යත්:
124.
124.
ජොතයිත්වාන සද්ධම්මං, සන්තාරෙත්වා සදෙවකෙ;
ජලිත්වා අග්ගිඛන්ධො’ව, නිබ්බුතො සො සසාවකො.
සද්ධර්මය බැබළවීමෙන් ද, දෙවියන් සහිත ලෝකයා සසරින් එතෙර කරවීමෙන් ද පසු, දැවෙන ගිනි කඳක් මෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන් සහිතව පිරිනිවී වදාළ සේක.
125.
125.
මත්ථකට්ඨී මතස්සා’පි, රජොභාවං වජන්තු මෙ;
යතො පුඤ්ඤෙන තෙ සෙන්තු, ජින පාද’ම්බුජද්වයෙ.
මා මියගිය ද මාගේ හිස්කබලේ ඇට පවා ධූලි බවට පත් වේවා! යම් පිනකින් ඒවා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්ම යුග්මයෙහි තැන්පත් වේවා.
126.
126.
ඉච්චත්‍ර [Pg.167] නිච්චප්පණති, ගෙධො සාධු පදිස්සති;
ජායතෙ’යං ගුණො තික්ඛ, පඤ්ඤානමභියොගතො.
මෙහිදී නිරන්තර නමස්කාරය පිළිබඳ දැඩි ආශාව මනාව පෙනේ. මෙම ගුණය තියුණු ප්‍රඥාවක් ඇති අයගේ වීර්යය නිසා උපදී.
127.
127.
මධුරත්තං පදාසත්ති, ර’නුප්පාසවසා ද්විධා;
සියා සමසුති පුබ්බා, වණ්ණා’වුත්ති පරො යථා.
මධුරත්වය සහ පද සම්බන්ධය අනුප්‍රාසය අනුව දෙවැදෑරුම් වේ. පෙර කී එක සමාන ශබ්ද ඇති බව ද, පසු කී අකුරු නැවත නැවත යෙදීම ද වේ. එය කෙසේද යත්:
128.
128.
යදා එසො’භිසම්බොධිං, සම්පත්තො මුනිපුඞ්ගවො;
තදා පභුති ධම්මස්ස, ලොකෙ ජාතො මහු’ස්සවො.
යම් දිනක ඒ මුනි ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ උත්තරීතර බෝධියට පැමිණි සේක් ද, එතැන් පටන් ලෝකයෙහි ධර්මයේ මහා මහෝත්සවයක් ඇති විය.
129.
129.
මුනින්දමන්දහාසා තෙ, කුන්ද සන්දොහවිබ්භමා;
දිසන්ත මනුධාවන්ති, හසන්තා චන්දකන්තියො.
පිච්ච මල් පොකුරක ශෝභාව ඇති, චන්ද්‍ර කාන්තිය සිනාසෙන්නාක් මෙන් බබළන මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ඒ මදහස් කිරණ දිශාන්තයන් කරා පැතිර යති.
130.
130.
සබ්බකොමලවණ්ණෙහි, නා’නුප්පාසො පසංසියො;
යථා’යං මාලතීමාලා, ලින ලොලා’ලිමාලිනී.
සියලු මෘදු අක්ෂරයන්ගෙන් යුත් අනුප්‍රාසය ප්‍රශංසනීය වේ. මෙම පිච්ච මල් මාලාවෙහි සැඟවී ලොල් වූ බඹර සමූහයා මෙනි.
131.
131.
මුදූහි වා කෙවලෙහි, කෙවලෙහි ඵුටෙහි වා,මිස්සෙහි වා තිධා හොති, වණ්ණෙහි සමතා යථා.
සමතාවය, කේවල මෘදු වර්ණයෙන් හෝ, කේවල ප්‍රකට (පරුෂ) වර්ණයෙන් හෝ, මිශ්‍ර වර්ණයෙන් හෝ යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එය කෙසේද යත්:
කෙවලමුදුසමතා
කේවල මෘදු සමතාවය
132.
132.
කොකිලා’ලාපසංවාදී, මුනින්දා’ලාපවිබ්භමො;
හදයඞ්ගමතං යාති, සතං දෙති ච නිබ්බුතිං.
කොවුල් නාදයට සමාන වූ, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ වචන විලාසය හෘදයාංගම බවට පත්වෙමින් සත්පුරුෂයන්ට ශාන්තිය ලබා දෙයි.
කෙවලඵුටසමතා
කේවල ප්‍රකට (පරුෂ) සමතාවය
133.
133.
සම්භාවනීයසම්භාවං, භගවන්තං භවන්තගුං;
භවන්තසාධනා’කඞ්ඛී, කො න සම්භාවයෙ විභුං.
සම්භාවනීය ගුණයෙන් යුත්, භවයේ කෙළවරට පැමිණි, භවය නසා නිවන ලැබීමට කැමති කවරෙක් නම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නොවැඳ පුදන්නේ ද?
මිස්සකසමතා
මිශ්‍ර සමතාව
134.
134.
ලද්ධචන්දනසංසග්ග, සුගන්ධි මලයා’නිලො;
මන්ද මායාති භීතො’ව, මුනින්දමුඛමාරුතා.
සඳුන් සබඳතාවෙන් සුවඳවත් වූ මලය පර්වතයේ මඳ පවන, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් නික්මෙන සුළඟට බිය වූවක් මෙන් සෙමින් හමයි.
135.
135.
අනිට්ඨුර’ක්ඛර’ප්පායා, සබ්බකොමල නිස්සටා;
කිච්ඡමුච්චාරණා’පෙත, බ්‍යඤ්ජනා සුඛුමාලතා.
රළු නොවන අකුරු බහුල වූ, සියලු මෘදු බවින් යුක්ත වූ, අපහසුවෙන් උච්චාරණය කළ යුතු ව්‍යංජනවලින් තොර වූ බව සුකුමාරතා ගුණයයි.
136.
136.
පස්සන්තා රූපවිභවං, සුණන්තා මධුරං ගිරං;
චරන්ති සාධූ සම්බුද්ධ, කාලෙ කෙළිපරම්මුඛා.
සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සත්පුරුෂයෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී රූප ශෝභාව දකිමින් ද මිහිරි හඬ අසමින් ද කෙළි සෙල්ලම්වලින් මිදී හැසිරෙති.
137.
137.
අලඞ්කාරවිහීනා’පි, සතං සම්මුඛතෙ’දිසී;
ආරොහති විසෙසෙන, රමණීයා ත’දුජ්ජලා.
ආභරණවලින් තොර වුව ද සත්පුරුෂයන් ඉදිරියෙහි මෙවැනි ස්වභාවය, වඩාත් මනහර ලෙස හා බැබළෙමින් විශේෂයෙන් චිත්තාකර්ෂණීය වෙයි.
138.
138.
රොමඤ්ච [Pg.168] පිඤ්ඡ රචනා, සාධු වාදාහිතද්ධනී;
ලළන්ති’මෙ මුනිමෙඝු, ම්මදා සාධු සිඛාවලා.
මුනින්ද්‍ර නමැති මේඝය ඉදිරියේ, සත්පුරුෂ නමැති මොනරු ලොමුදැහැ ගැන්වීම නමැති පිල් විදහාගෙන, සාධුකාර නමැති මිහිරි නාද පතුරුවමින් මත් වී රඟදෙති.
139.
139.
සුඛුමාලත්ත මත්ථෙ’ව, පදත්ථවිසයම්පි ච;
යථා මතාදිසද්දෙසු, කිත්තිසෙසාදිකිත්තනං.
සුකුමාරතා ගුණය ශබ්ද විෂයයෙහි පමණක් නොව අර්ථ විෂයයෙහි ද වෙයි. 'මියගිය' ආදී වචන වෙනුවට 'කීර්ති ශේෂයට පත් වූ' ආදී වශයෙන් පැවසීම ඊට උදාහරණයි.
140.
140.
සිලිට්ඨ පද සංසග්ග, රමණීය ගුණා’ලයො;
සබන්ධගාරවො සො’යං, සිලෙසො නාම තං යථා.
ලිහිල් නොවන සුමුදු පදයන්ගේ ගැළපීමෙන් මනහර වූ ද ගුණාංගයන්ට නිවහනක් වූ ද උසස් බන්ධන ශක්තියකින් යුත් ගුණය 'සිලේෂ' (ශ්ලේෂ) නම් වෙයි. එය මෙසේය;
141.
141.
බාලි’න්දුවිබ්භම’ච්ඡෙදි, නඛරා’වලි කන්තිභි;
සා මුනින්දපද’ම්භොජ, කන්ති වො වලිතා’වතං.
ළපලු සඳෙහි සුන්දරත්වය අභිබවා යන, නියපෙළෙහි කාන්ති කදම්භයෙන් යුතු ඒ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ගේ ශෝභාව ඔබ සැම ආරක්ෂා කෙරේවා!
142.
142.
උක්කංසවන්තො යොකොචි, ගුණො යදි පතීයතෙ;
උදාරො’යං භවෙ තෙන, සනාථා බන්ධපද්ධති.
යම් කාව්‍ය බන්ධනයක යම්කිසි උත්කෘෂ්ට ගුණයක් ප්‍රකාශ වේ ද, එයින් ඒ රචනා ශෛලිය අර්ථවත් වෙයි ද, එය 'උදාර' ගුණය නම් වේ.
143.
143.
පාදම්භොජ රජො ලිත්ත, ගත්තා යෙ තව ගොතම;
අහො! තෙ ජන්තවො යන්ති, සබ්බථා නිරජත්තනං.
භාග්‍යවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ගේ ධූලි තැවරුණු ශරීර ඇති යම් සත්වයෝ වෙත් ද, අහෝ! ඔවුහු සර්වප්‍රකාරයෙන් ම නිර්මල (කෙලෙස් රහිත) බවට පැමිණෙති.
144.
144.
එවං ජිනා’නුභාවස්ස, සමුක්කංසො’ත්‍ර දිස්සති;
පඤ්ඤවා විධිනා’නෙන, චින්තයෙ පර මීදිසං.
මෙසේ මෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවයේ අති උදාර බව ප්‍රකාශ වෙයි. නුවණැත්තා මෙබඳු වෙනත් දේ ද මේ ක්‍රමයෙන් සිතා ගත යුතුය.
145.
145.
උදාරො සොපි විඤ්ඤෙය්‍යො, යං පසත්ථ විසෙසනං;
යථා කීළාසරො ලීලා, හාසො හෙමඞ්ගදා’දයො.
ප්‍රශංසනීය වූ විශේෂණ පද යෙදීම ද 'උදාර' ගුණය ලෙස දත යුතුය. 'ක්‍රීඩා විල', 'ලීලා සිනහව', 'රන් වලලු' ආදිය ඊට උදාහරණ වේ.
146.
146.
ලොකිය’ත්ථා’න’තික්කන්තා, කන්තා සබ්බජනානපි;
කන්ති නාමා’තිවුත්තස්ස, වුත්තා සා පරිහාරතො.
ලෝක සම්මුතිය ඉක්මවා නොගිය, සියලු ජනයාට ප්‍රිය උපදවන, අතිශයෝක්තියෙන් තොර වූ ගුණය 'කාන්ති' ගුණය ලෙස දෝෂ මඟහැරීමෙන් දක්වන ලදී.
යථා මුනින්ද ඉච්චාදි.
'මුනින්ද්‍ර' යනාදී වශයෙන් දැක්වූ උදාහරණය මෙනි.
147.
147.
අත්ථබ්‍යත්තා’භිධෙය්‍යස්සා,නෙය්‍යතා සද්දතො’ත්ථතො;
සා’යං තදුභයා නෙය්‍ය, පරිහාරෙ පදස්සිතා;
යථා මරීචිච්චාදි ච, මනොනුරඤ්ජනොච්චාදි.
ශබ්දයෙන් හෝ අර්ථයෙන් අර්ථය වහා පැහැදිලි වන සුලු බව අර්ථ ව්‍යක්ත ගුණයයි. එය ඒ දෙයාකාරයෙන් ම දෝෂ මඟහැරීමේ දී 'මරීචි' සහ 'මනෝනුරංජන' යනාදී උදාහරණ මඟින් දක්වන ලදී.
පුන අත්ථෙන යථා
නැවතත් අර්ථය අනුව උදාහරණයක් මෙසේය:
148.
148.
සභාවා’මලතා ධීර, මුධා පාදනඛෙසු තෙ;
යතො තෙ’වනතා’නන්ත, මොළිච්ඡායා ජහන්ති නො.
ධීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නියපෙළෙහි ඇති ස්වාභාවික පිරිසිදු බව හිස් වූවක් නොවේ. මන්දයත්, ඔබ වහන්සේට වැඳ වැටෙන අනන්ත දෙවිවරුන්ගේ ඔටුනු සෙවණැලි ඒ නියපෙළෙන් කිසිසේත් පහව නොයන බැවිනි.
149.
149.
‘බන්ධසාරො’ති මඤ්ඤන්ති, යං සමග්ගාපි විඤ්ඤුනො;
දස්සනා’වසරං පත්තො, සමාධි නාම’යං ගුණො.
වියතුන් සියල්ලන් ම එකඟව 'කාව්‍ය බන්ධනයේ සාරය' යැයි සලකන, මෙහි දැක්වෙන ගුණය 'සමාධි' නම් ගුණයයි.
150.
150.
අඤ්ඤධම්මො තතො’ඤ්ඤත්ථ, ලොකසීමා’නුරොධතො;
සම්මා ආධීයතෙ’ච්චෙ’සො, ‘සමාධී’ති නිරුච්චති.
නිර්වචනය: ලෝක සම්මුතියට එකඟව, එක් දෙයක ස්වභාවයක් තවත් දෙයක මනාව ආරෝපණය කර දැක්වීම 'සමාධි' යනුවෙන් අර්ථ දැක්වේ.
සමාධි උද්දෙස
සමාධි ගුණය හැඳින්වීම
151.
151.
අපාණෙ [Pg.169] පාණීනං ධම්මො, සම්මා ආධීයතෙ ක්වචි,;
නිරූපෙ රූපයුත්තස්ස, නිරසෙ සරසස්ස, ච.
සමහර තැනක පණ නැති දෙයෙහි පණ ඇති සතුන්ගේ ස්වභාවය ද, රූපයක් නැති දෙයක රූපවත් බව ද, නීරස දෙයක රසවත් බව ද මනාව ආරෝපණය කරනු ලැබේ.
152.
152.
අද්‍රවෙ ද්‍රවයුත්තස්ස, අකත්තරිපි කත්තුතා,;
කඨිනස්සා’සරීරෙ,පි, රූපං තෙසං කමා සියා.
ද්‍රව නොවන දෙයක ද්‍රව ස්වභාවය ද, කරන්නෙකු නොවන දෙයක කතෘත්වය (ක්‍රියාකාරීත්වය) ද, ශරීරයක් නැති තද දෙයක ස්වරූපය ද ආරෝපණය කිරීම් පිළිවෙළින් මෙසේ වෙයි.
සමාධිනිද්දෙස
සමාධි ගුණය විස්තර කිරීම
අපාණෙ පාණීනං ධම්මො
පණ නැති දෙයෙහි පණ ඇති සතුන්ගේ ස්වභාවය ආරෝපණය කිරීම
153.
153.
උණ්ණා පුණ්ණි’න්දුනා නාථ! දිවාපි සහ සඞ්ගමා;
විනිද්දා සම්පමොදන්ති, මඤ්ඤෙ කුමුදිනී තව.
නාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ඌර්ණ රෝම ධාතුව නමැති පුර සඳ සමඟ දහවලෙහි ද එක්වීම නිසා ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ නමැති සුදු මහනෙල් පිබිදී සතුටු වන බව මට සිතේ.
නිරුපෙ රූපයුත්තස්ස
රූපයක් නැති දෙයක රූපවත් බව ආරෝපණය කිරීම
154.
154.
දයාරසෙසු මුජ්ජන්තා, ජනා’මතරසෙස්වි’ව;
සුඛිතා හතදොසා තෙ, නාථ! පාද’ම්බුජා’නතා.
නාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ට නමස්කාර කරන ජනයෝ, අමෘත රසයෙහි මෙන් ඔබ වහන්සේගේ මහා කරුණා රසයෙහි ගිලෙමින් කෙලෙස් දුරු කොට සුවපත් වෙති.
නිරසෙ සරසස්ස
රසයක් නැති දෙයක රසවත් බව ආරෝපණය කිරීම
155.
155.
මධුරෙපි ගුණෙ ධීර, න’ප්පසීදන්ති යෙ තව;
කීදිසී මනසොවුත්ති, තෙසං ඛාරගුණාන භො’.
ධීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ මිහිරි ගුණ කෙරෙහි පවා නොපැහැදෙන යම් අයෙක් වෙත් ද, අහෝ! ඒ ලුණු ගති ඇති අසත්පුරුෂයන්ගේ සිතේ ස්වභාවය කෙබඳු එකක් ද?
අද්‍රවෙ ද්‍රවයුත්තස්ස
ද්‍රව නොවන දෙයක ද්‍රව ස්වභාවය ආරෝපණය කිරීම
156.
156.
සබ්බත්ථසිද්ධ! චූළක, පුටපෙය්‍යා මහාගුණා;
දිසා සමන්තා ධාවන්ති, කුන්දසොභා ස ලක්ඛණා.
සර්වප්‍රකාරයෙන් ම සිත සතුටු කරන සර්වාර්ථසිද්ධයන් වහන්ස, මහා ගුණැති, ලකුණු සහිත වූ, පිච්ච මල් මෙන් සුදෝසුදු වූ ඔබ වහන්සේගේ කේශ කලාපයේ කාන්තිය සතර දිශාවන් කරා දුවයි.
අකත්තරිපි කත්තුතා
කරන්නෙකු නොවන දෙයක කතෘත්වය ආරෝපණය කිරීම
157.
157.
මාරා’රිබලවිස්සට්ඨා, කුණ්ඨා නානාවිධා’යුධා;
ලජ්ජමානා’ඤ්ඤවෙසෙන, ජින! පාදා’නතා තව.
ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, මාර සේනාව විසින් එවන ලද, මොට වී ගිය නොයෙක් ආයුධ ලැජ්ජාවට පත් වී වෙනත් වෙස් ගෙන ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මුල වැඳ වැටෙති.
කඨිනස්සා සරීරෙ
ශරීරයක් නැති තද දෙයක ස්වරූපය ආරෝපණය කිරීම
158.
158.
මුනින්දභාණුමා කාලො,දිතො බොධො’දයා’චලෙ;
සද්ධම්මරංසිනා භාති, භින්ද මන්දතමං පරං.
බෝධි මණ්ඩලය නමැති උදය පර්වතයෙහි උදා වූ මුනින්ද්‍ර නමැති සූර්යයා, සද්ධර්ම රශ්මියෙන් බබළමින් මහා මෝහ අන්ධකාරය නසයි.
159.
159.
වමනු’ග්ගිරනාද්‍යෙ’තං, ගුණවුත්‍ය’පරිච්චුතං;
අතිසුන්දර මඤ්ඤං තු, කාමං වින්දති ගාම්මතං.
'වමනය කිරීම', 'උගුර හැරීම' යනාදී වචන ගුණවත් අර්ථයක් දැක්වීමේ දී අතිශයින් සුන්දර වන අතර, වෙනත් තැන්වල දී එය ග්‍රාම්‍ය ගණයට වැටේ.
160.
160.
කන්තීනං වමනබ්‍යාජා, මුනිපාදනඛා’වලී;
චන්දකන්තී පිවන්තී’ව, නිප්පභං තං කරොන්තියො.
කාන්තිය විහිදුවන මුවාවෙන් මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ පාද නියපෙළ, සඳකිරණ පානය කරන්නාක් මෙන් සඳ එළිය පෑදෙන්නට නොදී අඳුරු කරයි.
161.
161.
අචිත්තකත්තුකං [Pg.170] රුච්‍ය, මිච්චෙවං ගුණකම්මතං;
සචිත්තකත්තුකං පෙ’තං, ගුණකම්මං යදු’ත්තමං.
අචේතනික කතෘන් ඇති මෙබඳු ගුණ ක්‍රියාවන් සිත්කළු වන අතර, සචේතනික කතෘන් ඇති මෙබඳු ගුණ ක්‍රියාවන් වඩාත් උතුම් වෙයි.
162.
162.
උග්ගිරන්තො’ව සස්නෙහ, රසං ජිනවරො ජනෙ;
භාසන්තො මධුරං ධම්මං, කං න සප්පීණයෙ ජනං.
ජනයා කෙරෙහි කරුණා රසය වගුරුවන්නාක් මෙන් මිහිරි ධර්මය දේශනා කරන ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කවර නම් ජනයෙක් සතුටු නොකරත් ද?
163.
163.
යො සද්දසත්ථකුසලො කුසලො නිඝණ්ඩු,ඡන්දොඅලඞ්කතිසු නිච්චකතා’භියොගො;
සො’යං කවිත්තවිකලොපි කවීසු සඞ්ඛ්‍ය,මොග්ගය්හ වින්දති හි කිත්ති’ මමන්දරූපං.
යමෙක් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ ද, නිඝණ්ඩු (කෝෂ) ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ ද, ඡන්දස් හා අලංකාර ශාස්ත්‍රයන්හි නිරන්තරයෙන් යෙදුණේ ද; හෙතෙම කාව්‍යකරණ ශක්තියෙන් තොර වුව ද, කවීන් අතර ගණන් ගනු ලැබ උතුම් වූ ම කීර්තියක් ලබන්නේ ය.
ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිවිරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ
මෙසේ සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාණන් වහන්සේ විසින් විරචිත සුබෝධාලංකාරයෙහි,
ගුණාවබොධො නාම
"ගුණාවබෝධය" නම් වූ,
තතියො පරිච්ඡෙදො.
තුන්වන පරිච්ඡේදය යි.
4. අත්ථාලඞ්කාරාවබොධ-චතුත්ථපරිච්ඡෙද
4. අර්ථාලංකාර අවබෝධය නම් වූ සිව්වන පරිච්ඡේදය.
164.
164.
අත්ථාලඞ්කාරසහිතා, සගුණා බන්ධපද්ධති;
අච්චන්තකන්තා කන්තා ව වුච්චන්තෙ තෙ තතො’ධුනා.
අර්ථාලංකාරයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, ගුණයෙන් සපිරි වූ ද කාව්‍ය බන්ධන ක්‍රමය, අතිශයින් ම ප්‍රියමනාප වූ කාන්තාවක මෙන් බැබළෙයි. එබැවින් දැන් ඒ අර්ථාලංකාරයන් පිළිබඳව කියනු ලැබේ.
165.
165.
සභාව, වඞ්කවුත්තීනං, භෙදා ද්විධා අලංක්‍රියා;
පඨමා තත්ථ වත්ථූනං, නානාවත්ථා’විභාවිනී.
ස්වභාවෝක්තිය සහ වක්‍රෝක්තිය වශයෙන් අලංකාරයෝ දෙවැදෑරුම් වෙති. එයින් පළමුවැන්න (ස්වභාවෝක්තිය) වස්තූන්ගේ නොයෙක් ස්වභාවික අවස්ථාවන් ප්‍රකාශ කරයි.
යථා
නිදසුන්:
166.
166.
ලීලා විකන්ති සුභගො, දිසා ථිර විලොකනො;
බොධිසත්තඞ්කුරො භාසං, විරොචි වාච මාසභිං.
මනහර ලීලාවෙන් යුත්, ස්ථිර බැල්මෙන් සතර දිග බලන්නා වූ, බෝධිසත්ව අංකුරයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ අභීත වචන ප්‍රකාශ කරමින් බැබළුණහ.
167.
167.
වුත්ති වත්ථුසභාවස්ස, යා’ඤ්ඤථා සා’පරා භවෙ;
තස්සා’නන්තවිකප්පත්තා, හොති බීජො’පදස්සනං.
වස්තූන්ගේ ස්වභාවය ඊට වඩා වෙනස් අයුරකින් (වක්‍ර ලෙස) දැක්වීම අනෙක් අලංකාරය (වක්‍රෝක්තිය) වෙයි. එහි ප්‍රභේද අනන්ත බැවින්, මෙහිදී කෙටියෙන් (බීජයක් බඳු කොට) දක්වනු ලැබේ.
වඞ්කවුත්ති අත්ථාලඞ්කාර
වක්‍රෝක්ති අර්ථාලංකාර.
උද්දෙස
උද්දේශය (නාමාවලිය).
168.
168.
තත්ථා’තිසය, උපමා, රූපකා, වුත්ති, දීපකං,;
අක්ඛෙපො, ත්ථන්තරන්‍යාසො, බ්‍යතිරෙකො, විභාවනා.
එහි අතිශයෝක්තිය, උපමාව, රූපකය, ආවෘත්තිය (වෘත්තිය), දීපකය, ආක්ෂේපය, අර්ථන්තරන්‍යාසය, ව්‍යතිරේකය, විභාවනාව ද,
169.
169.
හෙතු[Pg.171], ක්කමො, පියතරං, සමාස, පරිකප්පනා;
සමාහිතං, පරියාය, වුත්ති, බ්‍යාජොපවණ්ණනං.
හේතුව, ක්‍රමය (යථාසංඛ්‍යය), ප්‍රියතරය (ප්‍රේයස්), සමාසෝක්තිය, පරිකල්පනය (උත්ප්‍රේක්ෂාව), සමාහිතය, පර්යායෝක්තිය, ව්‍යාජස්තුතිය ද,
170.
170.
විසෙස, රුළ්හාහඞ්කාරා, සිලෙසො, තුල්‍යයොගිතා;
නිදස්සනං, මහන්තත්තං, වඤ්චනා, ප්පකතත්ථුති,.
විශේෂෝක්තිය, රූඪාහංකාරය, ශ්ලේෂය, තුල්‍යයෝගිතාව, නිදර්ශනය, මහත්ත්වය (උදත්තය), වංචනාව (අපහ්නුතිය), අප්‍රස්තුතප්‍රශංසාව ද,
171.
171.
එකාවලි, අඤ්ඤමඤ්ඤං, සහවුත්ති, විරොධිතා;
පරිවුත්ති, බ්භමො, භාවො, මිස්ස, මාසී, රසී, ඉති.
ඒකාවලිය, අන්‍යෝන්‍යය, සහෝක්තිය, විරෝධය, පරිවෘත්තිය, භ්‍රමය, භාවය, මිශ්‍රය, ආශීර්වාදය සහ රසවත් බව (රසවත් අලංකාරය) ද වෙති.
172.
172.
එතෙ භෙදා සමුද්දිට්ඨා, භාවො ජීවිත මුච්චතෙ;
වඞ්කවුත්තීසු පොසෙසි, සිලෙසො තු සිරිං පරං.
මේ ප්‍රභේදයන් දක්වන ලදී. එහිදී 'භාවය' යනු කාව්‍යයේ ජීවිතය යැයි කියනු ලැබේ. ශ්ලේෂය (සිලෙස් අලංකාරය) වක්‍රෝක්තීන් කෙරෙහි උතුම් වූ ශෝභාවක් උපදවයි.
නිද්දෙස
නිර්දේශය (විස්තරාත්මක විග්‍රහය).
173.
173.
පකාසකා විසෙසස්ස, සියා’තිසයවුත්ති යා;
ලොකා’තික්කන්තවිසයා, ලොකියා,ති ච සා ද්විධා.
යම් විශේෂත්වයක් ප්‍රකාශ කරයි ද එය අතිශයෝක්තිය (අතිශයවුත්තිය) වෙයි. එය ලෝකෝත්තර (ලෝකයා ඉක්මවා ගිය) සහ ලෞකික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.
174.
174.
ලොකියාතිසයස්සෙ’තෙ,භෙදා යෙ ජාතිආදයො;
පටිපාදීයතෙ ත්ව’ජ්ජ, ලොකාතික්කන්තගොචරා.
ලෞකික අතිශයෝක්තියෙහි 'ජාති' ආදී යම් ප්‍රභේද කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු (අන්‍ය ග්‍රන්ථයන්හි) පෙන්වා දෙන ලදහ. එහෙත් මෙහිදී ලෝකෝත්තර විෂයයෙහි පවතින අතිශයෝක්තිය දක්වනු ලැබේ.
175.
175.
පිවන්ති දෙහකන්තී යෙ, නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන තෙ;
නා’ලං හන්තුං ජිනෙ’සං ත්වං, තණ්හං තණ්හාහරොපි කිං?
යම් කෙනෙක් ඔබ වහන්සේගේ ශරීර ශෝභාව නෙත් නැමැති දෝතින් පානය කරත් ද, ඔවුනට එම තෘෂ්ණාව (පිපාසය) නැති කරගත නොහැකි ය. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, තෘෂ්ණාව (ආශාව) දුරු කරන්නා වූ ඔබ වහන්සේ, ඔවුන්ගේ ඒ පිපාසය (තෘෂ්ණාව) දුරු නොකරන්නේ මන්ද?
176.
176.
උපමානො’පමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං සියො’පමා;
සද්ද, ත්ථගම්මා, වාක්‍යත්ථ, විසයා,ති ච සා භිධා.
උපමානය හා උපමේයය අතර ඇති සමාන ධර්මතාව උපමාව නම් වේ. එය ශබ්දගම්‍ය, අර්ථගම්‍ය සහ වාක්‍යාර්ථගම්‍ය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.
177.
177.
සමාස, පච්චයෙ, වා’දී, සද්දා තෙසං වසා තිධා;
සද්දගම්මා සමාසෙන, මුනින්දො චන්දිමා’නනො.
සමාසය, ප්‍රත්‍යය සහ 'ඉව' (මෙන්) ආදී ශබ්දයන්ගේ බලයෙන් එය (ශබ්දගම්‍ය උපමාව) තෙවැදෑරුම් වේ. සමාසය නිසා වන ශබ්දගම්‍ය උපමාව නම්: "මුනින්ද්‍රයාණන් වහන්සේ චන්ද්‍ර මුඛයෙක් (සඳ වන් මුහුණක් ඇති කෙනෙක්) වෙති" යන්නයි.
178.
178.
ආයාදී පච්චයා තෙහි, වදනං පඞ්කජායතෙ;
මුනින්දනයන ද්වන්දං, නීලුප්පලදලීයති.
'ආය' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලයෙන් වන උපමාව නම්: "මුහුණ නෙළුමක් මෙන් හැසිරෙයි (බැබළෙයි)" යන්න සහ "මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ නෙත් යුගල නිල් මහනෙල් පෙති මෙන් හැසිරෙයි" යන්නයි.
179.
179.
ඉවාදී ඉව, වා, තුල්‍ය, සමාන, නිභ, සන්නිභා;
යථා, සඞ්කාස, තුලිත, ප්පකාස, පතිරූපකා.
'ඉව' ආදී ශබ්ද නම්: iva (මෙන්), vā (හෝ/මෙන්), tulya (සමාන), samāna (සමාන), nibha (බඳු), sannibhā (සන්නිභ/සදෘශ), yathā (යම් සේ), saṅkāsa (සංකාශ/සමාන), tulita (තුලිත/සම කළ හැකි), ppakāsa (ප්‍රකාශ/බඳු), patirūpakā (පතිරූපක/ප්‍රතිරූප) යන්නයි.
180.
180.
සරී, සරික්ඛ, සංවාදී, විරොධි, සදිසා, විය;
පටිපක්ඛ, පච්චනීකා, සපක්ඛො, පමිතො, පමා.
sarī (සදෘශ), sarikkha (සරික්ඛ/සමාන), saṃvādī (සංවාදී/ගැලපෙන), virodhi (විරෝධී/තරඟකාරී), sadisā (සදෘශ), viya (විය/මෙන්), paṭipakkha (ප්‍රතිපක්ෂ/තරඟකරු), paccanīkā (ප්‍රත්‍යනීක/ප්‍රතිවාදී), sapakkho (සපක්ෂ/සමාන පක්ෂ ඇති), pamito (පමිත/උපමිත), pamā (උපමා) යන්නයි.
181.
181.
පටිබිම්බ, පටිච්ඡන්න, සරූප, සම, සමිතා;
සවණ්ණා, භා, පටිනිධි, සධම්මා, දි සලක්ඛණා.
paṭibimba (ප්‍රතිබිම්බ), paṭicchanna (පටිච්ඡන්න/සැඟවුණු), sarūpa (සමාන රූප ඇති), sama (සම), samitā (සමිත/සමාන), savaṇṇā (සවර්ණ/සමාන පැහැති), bhā (ආභා/පැහැති), paṭinidhi (ප්‍රතිනිධි/නියෝජිත), sadhammā (සධර්ම/සමාන ස්වභාව ඇති) ආදී ලක්ෂණ ඇත්තා වූ වචන ද වේ.
182.
182.
ජයත්‍ය[Pg.172], ක්කොසති, හසති, පතිගජ්ජති, දූභති;
උසූයත්‍ය, වජානාති, නින්දති, ස්සති, රුන්ධති.
jayati (දිනයි), akkosati (බණියි), hasati (සිනාසෙයි), patigajjati (ප්‍රතිගර්ජනා කරයි), dūbhati (ද්‍රෝහි වෙයි), usūyati (ඊර්ෂ්‍යා කරයි), avajānāti (අවඥා කරයි), nindati (නින්දා කරයි), ssati (තැතිගනියි), rundhati (වළකයි) යන ක්‍රියාපද ද (උපමාර්ථයෙහි යෙදේ).
183.
183.
තස්ස චොරෙති සොභග්ගං, තස්ස කන්තිං විලුම්පති;
තෙන සද්ධිං විවදති, තුල්‍යං තෙනා’ධිරොහති.
"එහි සෞභාග්‍යය සොරා ගනියි", "එහි කාන්තිය පැහැර ගනියි", "එය සමඟ වාද කරයි", "එයට සමානත්වයට පැමිණෙයි" (යන යෙදුම් ද වේ).
184.
184.
කච්ඡං විගාහතෙ, තස්ස, ත මන්වෙත්‍ය, නුබන්ධති;
තංසීලං, තංනිසෙධෙති, තස්ස චා’නුකරොති, මෙ.
"එහි සීමාවට (ප්‍රතිවාදී බවට) ඇතුළු වෙයි", "එය අනුගමනය කරයි", "එය ලුහුබඳියි", "එබඳු ස්වභාවයක් ගනියි", "එය වළකයි (අභිබවයි)", "එය අනුකරණය කරයි" (ආදී මේ යෙදුම් ද උපමාවෙහි යෙදේ).
185.
185.
උපමානො’පමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං විභාවිභි;
ඉමෙහි උපමාභෙදා, කෙචි නිය්‍යන්ති සම්පති.
උපමාන හා උපමේයයන්ගේ සමාන ධර්මතාවය ප්‍රකාශ කරන මේවායින් යුත් උපමා ප්‍රභේදයන් කිහිපයක් දැන් දක්වනු ලැබේ.
186.
186.
විකාසිපදුමං’වා’ති, සුන්දරං සුගතා’නනං;
ඉති ධම්මොපමා නාම, තුල්‍යධම්මනිදස්සනා.
"සුගතයන් වහන්සේගේ මුහුණ පිපුණු නෙළුමක් මෙන් සුන්දර ය" යනු සමාන ධර්මයක් පෙන්වන බැවින් 'ධර්මෝපමාව' නම් වේ.
187.
187.
ධම්මහීනා ‘‘මුඛ’ම්භොජ, සදිසං මුනිනො’’ඉති;
විපරීතො’පමා ‘‘තුල්‍ය, මානනෙන’ම්බුජං තව’’.
සමාන ධර්මයෙන් තොර වූ උපමාව (ධර්මහීන උපමාව) නම් "මුනින්ද්‍රයාණන්ගේ මුහුණ නෙළුමක් බඳු ය" යන්නයි. විපරීතෝපමාව (ප්‍රතිලෝම උපමාව) නම් "නෙළුම ඔබගේ මුහුණට සමාන ය" යන්නයි.
188.
188.
තවා’නන’මිව’ම්භොජං, අම්භොජ’මිව තෙ මුඛං;
අඤ්ඤමඤ්ඤොපමා සා’යං, අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතො.
"ඔබගේ මුහුණ මෙන් නෙළුම ද, නෙළුම මෙන් ඔබගේ මුහුණ ද වේ" යනු එකිනෙකාට උපමා කරන බැවින් 'අන්‍යෝන්‍යෝපමාව' නම් වේ.
189.
189.
‘‘යදි කිඤ්චි භවෙ’ම්භොජං, ලොචන’බ්භමුවිබ්භමං;
ධාරෙතුං මුඛසොභං තං, තවෙ’’ති අබ්භුතොපමා.
"ඇස් හා බැම සෙලවීමේ ලීලාවෙන් යුත් කිසියම් නෙළුමක් වේ නම්, එය ඔබගේ මුහුණේ ශෝභාව දරනු ඇත" යන්න 'අද්භූතෝපමාව' නම් වේ.
190.
190.
‘‘සුගන්ධි සොභා සම්බන්ධී, සිසිරං’සු විරොධි ච;
මුඛං තව’ම්බුජංවෙ’ති’’, සා සිලෙසොපමා මතා.
"සුවඳවත් වූ ද, ශෝභාවෙන් යුක්ත වූ ද, චන්ද්‍රයාට (හෝ සීතල ජලයට) විරුද්ධ වූ ද ඔබගේ මුහුණ නෙළුමක් ම ය" යන්න 'ශ්ලේෂෝපමාව' (සිලෙස් උපමාව) යැයි කියනු ලැබේ.
191.
191.
සරූපසද්දවාච්චත්තා, සා සන්තානොපමා යථා;
බාලා’වු’ය්‍යානමාලා’යං, සා’ලකා’නනසොභිනී.
එක සමාන ශබ්දයන්ගෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින් එය 'සන්තානෝපමාව' (හෝ ශබ්ද සාදෘශ්‍ය උපමාව) නම් වේ. නිදසුන්: "අලකාවන් (කෙස්රොදින්) සහ මුහුණින් බබළන මේ තරුණිය, බඹරුන්ගෙන් හා මල්වලින් බබළන උද්‍යාන මාලාවක් මෙනි."
192.
192.
ඛයී චන්දො, බහුරජං, පදුමං, තෙහි තෙ මුඛං;
සමානම්පි සමුක්කංසි, ත්‍ය’යං නින්දොපමා මතා.
"චන්ද්‍රයා ක්ෂය වන සුලු ය, නෙළුම බොහෝ රේණු (හෝ පරාග/රජස්) සහිත ය. ඔබගේ මුහුණ ඒවාට සමාන වුව ද (ඒ දෝෂයන්ගෙන් තොර බැවින්) ශ්‍රේෂ්ඨ වේ" යන්න 'නින්දෝපමාව' යැයි කියනු ලැබේ.
193.
193.
අසමත්ථො මුඛෙනි’න්දු, ජින! තෙ පටිගජ්ජිතුං;
ජළො කලඞ්කී’ති අයං, පටිසෙධොපමා සියා.
"ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, චන්ද්‍රයා අඥාන (හෝ ජල කොටස් ඇති) වූ ද, කැළැල් සහිත වූ ද බැවින් ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ සමඟ තරඟ කිරීමට අපොහොසත් ය" යන්න 'ප්‍රතිෂේධෝපමාව' නම් වේ.
194.
194.
‘‘කච්ඡං චන්දාරවින්දානං, අතික්කම්ම මුඛං තව;
අත්තනා’ව සමං ජාත’’, මිත්‍ය’සාධාරණොපමා.
"ඔබගේ මුහුණ චන්ද්‍රයාගේ හා නෙළුමේ සීමාව (තත්ත්වය) ඉක්මවා ගොස්, තමාට ම සමාන වී ඇත" යන්න 'අසාධාරණෝපමාව' නම් වේ.
195.
195.
‘‘සබ්බ’ම්භොජ’ප්පභාසාරො, රාසිභූතො’ව කත්ථචි;
තවා’නනං විභාතී’’ති, හොතා’භූතොපමා අයං.
"සියලු නෙළුම් මල්වල ශෝභාවේ සාරය එක්තැනක රැස් වූවාක් මෙන් ඔබගේ මුහුණ බබළයි" යනු මේ අභූතෝපමාව (නොවූ විරූ උපමාව) යි.
196.
196.
පතීයතෙ’ත්ථගම්මා තු, සද්දසාමත්ථියා ක්වචි;
සමාස, ප්පච්චයෙ, වාදි, සද්දයොගං විනා අපි.
ඇතැම් විට සමාස, ප්‍රත්‍යය හෝ ‘විය’ (ඉව) ආදී ශබ්ද යෙදීමෙන් තොරව ද ශබ්ද ශක්තියේ බලයෙන් උපමා අර්ථය වැටහෙන්නේ ය.
197.
197.
භිඞ්ගානෙ’මානි [Pg.173] චක්ඛූනි, නා’ම්බුජං මුඛ’මෙවි’දං;
සුබ්‍යත්තසදිසත්තෙන, සා සරූපොපමා මතා.
"මේ ඇස් වනාහි බඹරුන් ය, මේ මුහුණ නෙළුම් මලක් ම ය" යනුවෙන් ඉතා පැහැදිලි සමානත්වය නිසා එය 'සභාගෝපමාව' (සදෘශෝපමාව) ලෙස සැලකේ.
198.
198.
‘‘මයෙ’ව මුඛසොභා’ස්සෙ, ත්‍යල’මින්දු! විකත්ථනා;
යතො’ම්බුජෙපි සා’ත්ථීති’’, පරිකප්පොපමා අයං.
"එම්බා චන්ද්‍රය! 'ඇගේ මුහුණේ ශෝභාව ඇත්තේ මා කෙරෙහි පමණක්ම ය' යන උඩඟු කතාව නවත්වන්න. මන්ද, එම ශෝභාව නෙළුම් මලෙහි ද පවතින බැවිනි" යනු මේ ‘පරිකල්පෝපමාව’ (සංකල්පිත උපමාව) යි.
199.
199.
‘‘කිං වා’ම්බුජ’න්තොභන්තාලි, කිං ලොලනයනං මුඛං;
මම දොලායතෙ චිත්ත’’, මිච්ච’යං සංසයොපමා.
"මේ බඹරුන් සැරිසරන නෙළුම් මලක් ද, නැතහොත් චංචල නෙත් ඇති මුහුණක් ද? මගේ සිත සැකයෙන් සලිත වේ" යනු මේ ‘සංශයෝපමාව’ (සැක සහිත උපමාව) යි.
200.
200.
කිඤ්චි වත්ථුං පදස්සෙත්වා, සධම්මස්සා’භිධානතො;
සාම්‍යප්පතීතිසබ්භාවා, පතිවත්ථුපමා යථා.
කිසියම් වස්තුවක් දක්වා, ඊට සමාන ධර්මතාවක් (ගුණයක්) ඇති වෙනත් වස්තුවක් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් සමානත්වය පිළිබඳ වැටහීමක් ඇති වේ ද, එය ‘ප්‍රතිවස්තූපමාව’ යි.
201.
201.
ජනෙසු ජායමානෙසු, නෙ’කොපි ජිනසාදිසො;
දුතියො නනු නත්ථෙ’ව, පාරිජාතස්ස පාදපො.
උපදින්නා වූ මිනිසුන් අතර ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට සමාන වූ එකම කෙනෙක්වත් නැත. පාරිජාත වෘක්ෂයට සමාන වූ දෙවැනි වෘක්ෂයක් සැබවින්ම නැත්තේමය.
202.
202.
වාක්‍යත්ථෙනෙ’ව වාක්‍යත්ථො, යදි කොචූ’පමීයතෙ;
ඉවයුත්තා, වියුත්තත්තා, සා වාක්‍යත්ථොපමා ද්විධා.
කිසියම් වාක්‍යාර්ථයක් තවත් වාක්‍යාර්ථයක් සමඟ උපමා කරනු ලැබේද, එය ‘ඉව’ (විය) ශබ්දය යෙදීම හා නොයෙදීම අනුව ‘ඉවයුත්ත’ සහ ‘ඉවවියුත්ත’ යැයි දෙවැදෑරුම් වූ ‘වාක්‍යාර්ථෝපමාව’ නම් වේ.
ඉවයුත්තා
ඉවයුත්තා (ඉව ශබ්දය සහිත උපමාව)
203.
203.
ජිනො සංක්ලෙසතත්තානං, ආවිභූතො ජනාන’යං;
ඝම්මසන්තාපතත්තානං, ඝම්මකාලෙ’ම්බුදො විය.
කෙලෙස් තැවුලෙන් දැවෙන ජනයා උදෙසා බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූයේ, ග්‍රීෂ්ම කාලයේ අව් රශ්මියෙන් පීඩිත වූවන් උදෙසා වැසි වලාකුළක් පහළ වන්නාක් මෙනි.
ඉවවියුත්තා
ඉවවියුත්තා (ඉව ශබ්දය රහිත උපමාව)
204.
204.
මුනින්දානන මාභාති, විලාසෙකමනොහරං;
උද්ධං සමුග්ගතස්සා’පි, කිං තෙ චන්ද විජම්භනා.
විලාසිතාවෙන් මනෝහර වූ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය බබළයි. එම්බා චන්ද්‍රය! අහසෙහි උඩට නැඟුණ ද තොපගේ ඔදතෙද පෑමෙන් ඇති ඵලය කිම?
205.
205.
සමුබ්බෙජෙති ධීමන්තං, භින්නලිඞ්ගාදිකං තු යං;
උපමාදූසනායා’ල, මෙතං කත්ථචි තං යථා.
වෙනස් ලිංග (ස්ත්‍රී-පුරුෂ ලිංග ආදී භේද) ඇති බව ආදිය ඥානවන්තයන්ගේ සිත නොසන්සුන් කරයි (කලකිරවයි). උපමාවෙහි දොස් දැක්වීම සඳහා මේවා ප්‍රමාණවත් වේ. ඒ මෙසේ ය:
206.
206.
හංසී’වා’යං සසී භින්න, ලිඞ්ගා, කාසං සරානි’ව;
විජාති වචනා, හීනා, සා’ව භත්තො භටො’ධිපෙ.
"මේ චන්ද්‍රයා රාජහංස ධේනුවක වැනිය" යනු ලිංග භේදය නිසා ද, "විල් වැව් කාස පුෂ්පයක් මෙනි" යනු වචන භේදය (ඒකවචන බහුවචන භේදය) නිසා ද, "ස්වාමියා කෙරෙහි බැතිමත් බල්ලා මෙන් මොහු රජුට ලැදිය" යනු හීනෝපමාව (පහත් උපමාව) නිසා ද දෝෂ සහිත වේ.
207.
207.
‘‘ඛජ්ජොතො භාණුමාලී’ව, විභාති’’ත්‍යධිකොපමා;
අඵුට්ඨත්ථා ‘‘බලම්බොධි, සාගරො විය සංඛුභි.’’
"කණාමැදිරියා සූර්යයා මෙන් බබළයි" යනු අධිකෝපමාවයි. "බලසෙන්නා වූ සාගරය, සාගරය මෙන් කැළඹුණේය" යනු අපුට්ඨත්ථ (නොපැහැදිලි හෝ අතිරික්ත අර්ථ ඇති) උපමාවයි.
208.
208.
‘‘චන්දෙ කලඞ්කො භිඞ්ගො’වෙ’, ත්‍යු’පමාපෙක්ඛිනී අයං;
ඛණ්ඩිතා කෙරවා’කාරො, සකලඞ්කො නිසාකරො.
"සඳෙහි ඇති ලපය බඹරෙකු වැනිය" යන්න උපමාව අපේක්ෂා කරන උපමාපේක්ෂිනී නම් වේ. "ලප සහිත වූ චන්ද්‍රයා බිඳුණු සුදු නෙළුමක් බඳුය" යන්න ඛණ්ඩිතා (කඩ වූ) උපමාවයි.
209.
209.
ඉච්චෙවමාදිරූපෙසු, භවන්ති විගතා’දරා;
කරොන්ති චා’දරං ධීරා, පයොගෙ ක්වචි දෙ’ව තු.
මෙවැනි උපමා දෝෂයන් කෙරෙහි පණ්ඩිතයෝ අනාදරය දක්වති (බැහැර කරති). නමුත් ඇතැම් ප්‍රයෝගයන්හි දී පමණක් ඔවුහු ඒ කෙරෙහි ආදරය (අනුමැතිය) දක්වති.
210.
210.
ඉත්ථීයං’වා’ජනො යාති, වදත්‍යෙ’සා පුමා විය;
පියො පාණා ඉවා’යං මෙ, විජ්ජා ධන’මිව’ච්චිතා.
"මේ මිනිසා ස්ත්‍රියක මෙන් යයි", "ඈ පුරුෂයෙකු මෙන් කතා කරයි", "මොහු මට ප්‍රාණය මෙන් ප්‍රියය", "විද්‍යාව (උගත්කම) ධනය මෙන් පිදුම් ලබයි" (යනාදී යෙදීම් පිළිගැනේ).
211.
211.
භවං [Pg.174] විය මහීපාල, දෙවරාජා විරොචතෙ;
අල’මංසුමතො කච්ඡං, තෙජසා රොහිතුං අයං.
"මහාරාජයෙනි! දේවේන්ද්‍රයා ඔබ වහන්සේ මෙන් බබළයි. ඔහු තේජසින් සූර්යයා හා සමාන වීමට සමත් ය."
212.
212.
උපමානො’පමෙය්‍යානං, අභෙදස්ස නිරූපනා;
උපමා’ව තිරොභූත, භෙදා රූපක මුච්චතෙ.
උපමානය සහ උපමේයය අතර වෙනසක් නොමැති බව නිරූපණය කිරීම ද, වෙනස සැඟවුණු උපමාව ද ‘රූපකය’ (රූපක අලංකාරය) යැයි කියනු ලැබේ.
213.
213.
අසෙස වත්ථු විසයං, එකදෙස විවුත්ති, ච;
තං ද්විධා පුන පච්චෙකං, සමාසාදිවසා තිධා.
එය ‘අශේෂවස්තු විෂය’ සහ ‘ඒකදේශවිවුත්ති’ යැයි දෙවැදෑරුම් වන අතර, නැවත එයින් එක් එක් වර්ගය සමාස ආදී වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.
අසෙසවත්ථුවිසයසමාස
අශේෂවස්තු විෂය සමාස රූපකය
214.
214.
අඞ්ගුලිදල සංසොභිං, නඛදීධිති කෙසරං;
සිරසා න පිලන්ධන්ති, කෙ මුනින්ද පද’ම්බුජං.
ඇඟිලි නමැති පෙතිවලින් බබළන්නා වූ ද, නියපොතු රැස් නමැති රේණු ඇත්තා වූ ද මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් හිසින් නොදරන්නේ කවුරුන්ද?
අසෙසවත්ථුවිසයඅසමාස
අශේෂවස්තු විෂය අසමාස රූපකය
215.
215.
රතනානි ගුණා භූරී, කරුණා සීතලං ජලං;
ගම්භීරත්ත මගාධත්තං, පච්චක්ඛො’යං ජිනො’ම්බුධි.
ගුණයෝ බොහෝ රත්නයෝ ය, කරුණාව සිතල ජලය ය, ගැඹුරු බව පත්ලක් නොපෙනෙන ගැඹුර ය; මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් ම සාගරයකි.
අසෙසවත්ථුවිසයමිස්සක
අශේෂවස්තු විෂය මිශ්‍රක රූපකය
216.
216.
චන්දිකා මන්දහාසා තෙ, මුනින්ද! වදනි’න්දුනො;
පබොධයත්‍ය’යං සාධු, මනො කුමුද කානනං.
මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ! ඔබ වහන්සේගේ වදනේන්ද්‍රයාගේ (මුහුණ නමැති චන්ද්‍රයාගේ) මඳ සිනහව නමැති සඳරැස්, සත්පුරුෂයන්ගේ මනස නමැති සුදු නෙළුම් වනය මනාව පිබිදුවයි.
217.
217.
අසෙසවත්ථුවිසයෙ, පභෙදො රූපකෙ අයං;
එකදෙසවිවුත්තිම්හි, භෙදො දානි පවුච්චති.
අශේෂවස්තු විෂය රූපකයෙහි ප්‍රභේදය මෙයයි. දැන් ඒකදේශවිවුත්ති රූපකයෙහි ප්‍රභේදය කියනු ලැබේ.
එකදෙසවිවුත්තිසමාස
ඒකදේශවිවුත්ති සමාස රූපකය
218.
218.
විලාස හාස කුසුමං, රුචිරා’ධර පල්ලවං;
සුඛං කෙ වා න වින්දන්ති, පස්සන්තා මුනිනො මුඛං.
විලාසය හා සිනහව නමැති මල් ද, සුන්දර තොල්පට නමැති දලු ද ඇති මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය දකින කවරෙක් නම් සැපයක් නොලබන්නේ ද?
එකදෙසවිවුත්තිඅසමාස
ඒකදේශවිවුත්ති අසමාස රූපකය
219.
219.
පාදද්වන්දං මුනින්දස්ස, දදාතු විජයං තව;
නඛරංසී පරං කන්තා, යස්ස පාපජයද්ධජා.
නියපොතු රැස් නමැති අතිශයින් මනෝඥ වූ, පාපය ජයගත් ජය කොඩි ඇති මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුග්මය ඔබට ජය ලබා දේවා!
එකදෙසවිවුත්තිමිස්සක
ඒකදේශවිවුත්ති මිශ්‍රක රූපකය
220.
220.
සුනිම්මලකපොලස්ස, මුනින්ද වදනි’න්දුනො;
සාධු’ප්පබුද්ධ හදයං, ජාතං කෙරව කානනං.
මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ! ඉතා නිර්මල කම්මුල් ඇති ඔබ වහන්සේගේ වදනේන්ද්‍රයා (මුහුණ නමැති චන්ද්‍රයා) නිසා සත්පුරුෂයන්ගේ හදවත නමැති සුදු නෙළුම් වනය මනාව පිබිදුණේය.
221.
221.
රූපකානි [Pg.175] බහූන්‍යෙ’ව, යුත්තා, යුත්තාදිභෙදතො;
විසුං න තානි වුත්තානි, එත්ථෙ’ව’න්තොගධානි’ති.
යුක්ත, අයුක්ත ආදී වශයෙන් රූපකයෝ බොහෝ වෙති. ඒවා මෙහිම අන්තර්ගත වන බැවින් වෙන් වෙන් වශයෙන් දක්වනු නොලැබූහ.
222.
222.
‘‘චන්දිමා’කාසපදුම’’, මිච්චෙතං ඛණ්ඩරූපකං;
දුට්ඨ, ‘‘මම්බොරුහවනං, නෙත්තානි’ච්චා’’දි සුන්දරං.
"චන්ද්‍රයා අහස් නෙළුමකි" යන්න දෝෂ සහිත වූ ඛණ්ඩ රූපකයකි. "ඇස් වනාහි නෙළුම් වනයකි" යනාදිය සුන්දර රූපකයෝ වෙති.
223.
223.
පරියන්තො විකප්පානං, රූපකස්සො’පමාය ච;
නත්ථි යං තෙන විඤ්ඤෙය්‍යං, අවුත්ත මනුමානතො.
රූපකයන්ගේ ද උපමාවන්ගේ ද ප්‍රභේදයන්හි කෙළවරක් නැත. එබැවින් මෙහි නොකියැවුණු දෑ වටහාගත යුත්තේ අනුමානයෙනි.
224.
224.
පුනප්පුන මුච්චාරණං, යමත්ථස්ස, පදස්ස ච;
උභයෙසඤ්ච විඤ්ඤෙය්‍යා, සා’ය’මාවුත්ති නාමතො.
අර්ථය, පදය හෝ ඒ දෙකම නැවත නැවතත් ප්‍රකාශ කිරීම ‘ආවුත්ති’ (ආවෘත්ති) නමින් හැඳින්වේ.
අත්ථාවුත්ති
අත්ථාවුත්ති (අර්ථාවෘත්තිය)
225.
225.
මනො හරති සබ්බෙසං, ආදදාති දිසා දස;
ගණ්හාති නිම්මලත්තඤ්ච, යසොරාසි ජිනස්ස’යං.
ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මේ කීර්ති සමූහය සැමගේ සිත් පැහැරගනියි, දස දෙස වෙළාගනියි, නිර්මලත්වය ද උකහාගනියි.
පදාවුත්ති
පදාවෘත්තිය
226.
226.
විභාසෙන්ති දිසා සබ්බා, මුනිනො දෙහකන්තියො;
විභා සෙන්ති ච සබ්බාපි, චන්දාදීනං හතා විය.
මුනිවරයාණන් වහන්සේගේ දේහ කාන්තීහු සියලු දිශාවන් බබළවති. චන්ද්‍රයා ආදීන්ගේ සියලු ආලෝකයන් පරාජය වූවාක් මෙන්, (උන්වහන්සේගේ දේහ කාන්තීහුම) බබළවති.
උභයාවුත්ති
උභයාවෘත්තිය
227.
227.
ජිත්වා විහරති ක්ලෙස, රිපුං ලොකෙ ජිනො අයං;
විහරත්‍ය’රිවග්ගො’යං, රාසිභූතො’ව දුජ්ජනෙ.
මෙම ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කෙලෙස් නැමැති සතුරා ජයගෙන ලෝකයෙහි වෙසෙති. මේ සතුරු සමූහයා (කෙලෙස්) දුර්ජනයන් කෙරෙහි එක්රැස් වූවාක් මෙන් පවතියි.
228.
228.
එකත්ථ වත්තමානම්පි, සබ්බවාක්‍යො’පකාරකං;
දීපකං නාම තං චාදි, මජ්ඣ, න්තවිසයං තිධා.
එක් තැනක පිහිටා තිබුණ ද, මුළු වාක්‍යයටම උපකාරී වන යමක් වේ ද, එය 'දීපක' (අලංකාරය) නම් වේ. එය ආදි, මධ්‍ය සහ අන්ත වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ.
ආදි දීපක
ආදි දීපකය
229.
229.
අකාසි බුද්ධො වෙනෙය්‍ය, බන්ධූන මමිතො’දයං;
සබ්බපාපෙහි ච සමං, නෙකතිත්ථියමද්දනං.
බුදුරජාණන් වහන්සේ විනයනීය (හික්මවිය යුතු) බන්ධූන්ට අප්‍රමාණ අභිවෘද්ධිය සැලසූ සේක. එමෙන්ම සියලු පාපයන් සංසිඳවීම ද, නේක තීර්ථකයන් මර්ධනය කිරීම ද කළ සේක.
මජ්ඣෙ දීපක
මධ්‍ය දීපකය
230.
230.
දස්සනං මුනිනො සාධු, ජනානං ජායතෙ’මතං;
තද’ඤ්ඤෙසං තු ජන්තූනං, විසං නිච්චො’පතාපනං.
මුනිවරයාණන් වහන්සේ දැකීම සත්පුරුෂ ජනයන්ට අමෘතයක් උපදවයි. එහෙත් සෙසු සත්වයන්ට එය නිරතුරුවම තවන්නා වූ විෂක් මෙන් උපදවයි.
අන්තදීපක
අන්ත දීපකය
231.
231.
අච්චන්ත [Pg.176] කන්ත ලාවණ්‍ය, චන්දා’තප මනොහරො;
ජිනා’නනි’න්දු ඉන්දු ච, කස්ස නා’නන්දකො භවෙ.
අතිශයින්ම කාන්තිමත් වූ ද සුන්දර වූ ද සඳ එළිය මෙන් මනහර වූ ද ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛ චන්ද්‍රයා සහ අහසේ සඳ ද කාහට නම් සතුටක් ඇති නොකරන්නේ ද?
මාලාදීපක
මාලා දීපකය
232.
232.
හොතා’විප්පටිසාරාය, සීලං, පාමොජ්ජහෙතු සො;
තං පීතිහෙතු, සා චා’යං, පස්සද්ධ්‍යා’දි පසිද්ධියා.
සීලය විපිළිසර නොවීම පිණිස පවතී. ඒ විපිළිසර නොවීම ප්‍රමෝදය ඇතිවීමට හේතු වෙයි. ඒ ප්‍රමෝදය ප්‍රීතියට හේතු වෙයි. ඒ ප්‍රීතිය ද පසුපසින් එන ප්‍රස්සද්ධිය (සංසිඳීම) ආදියේ සිද්ධිය පිණිස පවතී.
233.
233.
ඉච්චා’දිදීපකත්තෙපි, පුබ්බං පුබ්බ මපෙක්ඛිනී;
වාක්‍යමාලා පවත්තාති, තං මාලාදීපකං මතං.
මෙසේ ආදි දීපක ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වුවද, පෙර පෙර පදය අපේක්ෂා කරමින් පදමාලාවන් ගලා යන්නේ යම් සේද, එය 'මාලා දීපකය' යැයි පිළිගැනේ.
234.
234.
අනෙනෙ’ව’ප්පකාරෙන, සෙසාන මපි දීපකෙ;
විකප්පානං විධාතබ්බා, නුගති සුද්ධබුද්ධිභි.
මෙම ක්‍රමයෙන්ම, දීපක අලංකාරයේ සෙසු ප්‍රභේදයන් කෙරෙහි ද පිවිසීම පිරිසිදු බුද්ධියක් ඇති අය විසින් කටයුතු කළ යුතුය.
235.
235.
විසෙස වචනි’ච්ඡායං, නිසෙධවචනං තු යං;
අක්ඛෙපො නාම සොයඤ්ච, තිධා කාලප්පභෙදතො.
විශේෂ ප්‍රකාශයක් කිරීමට කැමැත්තක් තිබියදී, (එය වළක්වන) යම් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ වචනයක් වේ ද, එය 'ආක්ෂේප' (අලංකාරය) නම් වේ. එය කාල භේදය අනුව ත්‍රිවිධ වේ.
236.
236.
එකාකී’ නෙකසෙනං තං, මාරං ස විජයී ජිනො;
කථං ත මථවා තස්ස, පාරමීබල මීදිසං.
ඒ ජයග්‍රාහී ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ තනිවම ඒ මහා සේනාවක් ඇති මාරයාව පරාජය කළේ කෙසේද? නැතහොත්, උන්වහන්සේගේ පාරමිතා බලය මෙබඳුමය.
අතීතක්ඛෙපො.
අතීතාක්ෂේපය
237.
237.
කිං චිත්තෙ’ජාසමුග්ඝාතං, අපත්තො’ස්මීති ඛිජ්ජසෙ;
පණාමො නනු සො යෙ’ව, සකිම්පි සුගතෙ ගතො.
සිතේ සැලීම (කෙලෙස්) මුලිනුපුටා දැමීමට නොහැකි වූයෙමි යි සිතා ඔබ කුමකට ශෝක වන්නේද? සුගතයන් වහන්සේ උදෙසා එක් වරක් හෝ කළ නමස්කාරය (එයට හේතු) නොවේද?
වත්තමානක්ඛෙපො.
වර්තමානාක්ෂේපය
238.
238.
සච්චං න තෙ ගමිස්සන්ති, සිවං සුජනගොචරං;
මිච්ඡාදිට්ඨි පරික්කන්ත, මානසා යෙ සුදුජ්ජනා.
මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් වෙළී ගිය සිත් ඇති ඒ අතිශයින්ම ලාමක (දුර්ජන) මිනිස්සු, සත්පුරුෂයන්ගේ ගෝචරය වූ ශාන්ත වූ නිවන් සුවයට නොයන්නාහුය යන්න සත්‍යයකි.
අනාගතක්ඛෙපො.
අනාගතාක්ෂේපය
239.
239.
ඤෙය්‍යො අත්ථන්තරන්‍යාසො, යො, ඤ්ඤවාක්‍යත්ථසාධනො;
සබ්බබ්‍යාපී විසෙසට්ඨො, හිවිසිට්ඨ’ස්ස භෙදතො.
වෙනත් වාක්‍යයක අර්ථය සාධනය කරන්නා වූ යම් අලංකාරයක් වේ ද, එය 'අර්ථාන්තරන්‍යාසය' ලෙස දත යුතුය. එය 'හි' රහිත, 'හි' සහිත, සර්වව්‍යාපී, විශේෂාර්ථ ආදී භේදයන්ගෙන් යුක්තය.
හි රහිත සබ්බබ්‍යාපී
හී රහිත සර්වව්‍යාපී අර්ථාන්තරන්‍යාසය
240.
240.
තෙපි ලොකහිතා සත්තා, සූරියො චන්දිමා අපි;
අත්ථං පස්ස ගමිස්සන්ති, නියමො කෙන ලඞ්ඝ්‍යතෙ.
ලෝකයාට යහපත සලසන්නා වූ සූර්යයා සහ චන්ද්‍රයා ද අභාවයට (බැස යෑමට) පත්වනු බලන්න. ස්වභාවධර්මයේ නියමය කවුරුන් විසින් නම් ඉක්මවිය හැකිද?
හි සහිත සබ්බබ්‍යාපී
හී සහිත සර්වව්‍යාපී අර්ථාන්තරන්‍යාසය
241.
241.
සත්ථා දෙවමනුස්සානං, වසී සොපි මුනිස්සරො;
ගතො’ව නිබ්බුතිං සබ්බෙ, සඞ්ඛාරා න හි සස්සතා.
දෙවි මිනිසුන්ට ශාස්තෘ වූ, වසීභාවයට පත් ඒ මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද පිරිනිවනට වැඩි සේක. සැබවින්ම සියලු සංස්කාරයෝ සදාකාලික නොවෙති.
හි රහිත විසෙසට්ඨ
හී රහිත විශේෂාර්ථ අර්ථාන්තරන්‍යාසය
242.
242.
ජිනො [Pg.177] සංසාරකන්තාරා, ජනං පාපෙති නිබ්බුතිං;
නනු යුත්තා ගති සා’යං, වෙසාරජ්ජ සමඞ්ගිනං.
ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සංසාර කන්තාරයෙන් (කතරෙන්) ජනයා නිවනට පමුණුවති. වෛශාරද්‍ය ගුණයෙන් යුක්ත වූවන්ට මෙබඳු ගමනක් සුදුසු නොවේද?
හි සහිත විසෙසට්ඨ
හී සහිත විශේෂාර්ථ අර්ථාන්තරන්‍යාසය
243.
243.
සුරත්තං තෙ’ධරඵුටං, ජින! රඤ්ජෙති මානසං;
සයං රාගපරීතා හි, පරෙ රඤ්ජෙන්ති සඞ්ගතෙ.
ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේගේ අතිශයින් රත් පැහැති තොල් පෙත්ත (අපගේ) සිත සතුටු කරයි. සැබවින්ම, තමන්ම රතු පැහැයෙන් යුක්ත වූවෝ තමන් හා එක්වූ සෙස්සන් ද රතු කරති (සතුටු කරති).
244.
244.
වාච්චෙ ගම්මෙ ථ වත්ථූනං, සදිසත්තෙ පභෙදනං;
බ්‍යතිරෙකො’ය’මප්‍යෙ’කො, භයභෙදා චතුබ්බිධො.
වස්තූන්ගේ සමානකම තිබියදීත්, (ශබ්දයෙන්) ප්‍රකාශිත වූ ද (අර්ථයෙන්) ගම්‍ය වන්නා වූ ද වෙනස්කම දැක්වීම 'ව්‍යතිරේක' (අලංකාරය) නම් වේ. එය ද ප්‍රභේද සතරකින් යුක්ත වේ.
වාච්චඑකබ්‍යතිරෙක
වාච්‍ය ඒක ව්‍යතිරේකය
245.
245.
ගම්භීරත්ත මහත්තාදි, ගුණා ජලධිනා ජින!;
තුල්‍යො ත්ව මසි භෙදො තු, සරීරෙනෙ’දිසෙන තෙ.
ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේ ගම්භීරත්වය, මහත් බව ආදී ගුණයන්ගෙන් මහා සාගරයට සමාන වන සේක. එහෙත් වෙනස නම් ඔබ වහන්සේගේ මෙබඳු ශරීරයයි.
වාච්ච උභයබ්‍යතිරෙක
වාච්‍ය උභය ව්‍යතිරේකය
246.
246.
මහාසත්තා’තිගම්භීරා, සාගරො සුගතොපි ච;
සාගරො’ඤ්ජනසඞ්කාසො, ජිනො චාමීකරජ්ජුති.
මහා සාගරය මෙන්ම සුගතයන් වහන්සේ ද මහා සත්ත්වයන්ගෙන් (හෝ මහා අනුභාවයෙන්) යුක්තය, අතිශයින් ගම්භීරය. එහෙත් සාගරය අඳුරු අංජන වන් පැහැති වන අතර, ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ රන්වන් පැහැති කාන්තියෙන් යුක්ත වන සේක.
ගම්ම එකබ්‍යතිරෙක
ගම්‍ය ඒක ව්‍යතිරේකය
247.
247.
න සන්තාපාපහං නෙවි, ච්ඡිතදං මිගලොචනං;
මුනින්ද! නයනද්වන්දං, තව තග්ගුණ භූසිතං.
මුවැත්තියකගේ නෙත් යුගල (කෙලෙස්) තැවුල් නිවන්නේ ද නැත, කැමති දේ දෙන්නේ ද නැත. එහෙත් මුනීන්ද්‍රයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේගේ නෙත් සඟල ඒ ගුණයන්ගෙන් අලංකෘතය.
ගම්මඋභයබ්‍යතිරෙක
ගම්‍ය උභය ව්‍යතිරේකය
248.
248.
මුනින්දානන මම්භොජ, මෙසං නානත්ත මීදිසං;
සුවුත්තා’මතසන්දායී, වදනං නෙ’දිස’ම්බුජං.
මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය සහ නෙළුම් පියුම අතර වෙනස මෙබඳුය. ශ්‍රී මුඛය යහපත් වචන නැමැති අමෘතය ලබා දෙයි; එහෙත් නෙළුම් පියුම එබඳු නොවේ.
249.
249.
පසිද්ධං කාරණං යත්ථ, නිවත්තෙත්වා’ ඤාකාරණං;
සාභාවිකත්ත මථවා, විභාබ්‍යං සා විභාවනා.
යම් තැනක ප්‍රසිද්ධ හේතුවක් වැළැක්වීමෙන් වෙනත් හේතුවක් හෝ ස්වභාවික භාවයක් ප්‍රකාශ කරනු ලැබේද, එය 'විභාවනා' (විභාවනා අලංකාරය) නම් වේ.
කාරණන්තරවිභාවනා
කාරණන්තර විභාවනාව (වෙනත් හේතුවක් දැක්වීම් වශයෙන් වන විභාවනාව)
250.
250.
අනඤ්ජිතා’සිතං නෙත්තං, අධරො රඤ්ජිතා’රුණො;
සමානතා භමු චා’යං, ජිනා’නාවඤ්චිතා තව.
ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ නෙත්‍රය අඳුන් නොගාම කළු පැහැතිය; තොල්පට සායම් නොගාම අරුණුවන් (රතු) පැහැතිය; මේ බැම යුවළද නොඇද වූයේම සම මට්ටම්ය. ඔබ වහන්සේගේ මේ රූපය වංචාවෙන් තොර වූවකි.
සාභාවික විභාවනා
ස්වාභාවික විභාවනාව (ස්වභාවිකත්වය දැක්වීම් වශයෙන් වන විභාවනාව)
251.
251.
න හොති ඛලු දුජ්ජන්‍ය, මපි දුජ්ජනසඞ්ගමෙ;
සභාවනිම්මලතරෙ, සාධුජන්තූන චෙතසි.
ඒකාන්තයෙන්ම, අතිශයින්ම පිරිසිදු ස්වභාවයක් ඇති සත්පුරුෂයන්ගේ සිත්හි, අසත්පුරුෂයන් ඇසුරු කළද දුර්ජන භාවයක් (නපුරු බවක්) ඇති නොවේ.
252.
252.
ජනකො[Pg.178], ඤාපකො චෙති, දුවිධා හෙතවො සියුං;
පටිසඞ්ඛරණං තෙසං, අලඞ්කාරතායො’දිතං.
ජනක හේතුව (උපදවන හේතුව) සහ ඤාපක හේතුව (හඳුන්වා දෙන හේතුව) යැයි හේතූහු දෙවැදෑරුම් වෙති. ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණය (චමත්කාරජනක ලෙස දැක්වීම) 'හේතු' අලංකාරය යැයි කියනු ලැබේ.
253.
253.
භාවා’භාව කිච්චවසා, චිත්තහෙතුවසාපි ච;
භෙදා’නන්තා ඉදං තෙසං, මුඛමත්ත නිදස්සනං.
භාව (ඇතිවීම්) කෘත්‍යය, අභාව (නැතිවීම්) කෘත්‍යය සහ චිත්ත හේතු (සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වය) වශයෙන් මෙහි භේදයෝ අනන්ත වෙති. මේ දැක්වෙන්නේ ඔවුන්ගේ මුඛ්‍ය මාත්‍ර (ප්‍රධාන නිදර්ශන) පමණි.
254.
254.
පරමත්ථපකාසෙ’ක, රසා සබ්බමනොහරා;
මුනිනො දෙසනා’යං මෙ, කාමං තොසෙති මානසං.
පරමාර්ථ ධර්මය ප්‍රකාශ කිරීම ම එකම රසය කොට ඇති, සියල්ලන්ගේම සිත් අදනා සුලු වූ මේ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ දේශනාව මාගේ සිත බෙහෙවින් සතුටු කරයි.
භාවකිච්චො කාරකහෙතු.
භාවකෘත්‍ය කාරක හේතුව (ඇතිවීම් ක්‍රියාව සිද්ධ කරන නිෂ්පාදක හේතුව)
255.
255.
ධීරෙහි සහ සංවාසා, සද්ධම්මස්සා’භියොගතො;
නිග්ගහෙනි’න්ද්‍රියානඤ්ච, දුක්ඛස්සු’පසමො සියා.
පණ්ඩිතයන් (ප්‍රඥාවන්තයන්) සමඟ වාසය කිරීමෙන්ද, සද්ධර්මයෙහි නිරත වීමෙන්ද, ඉන්ද්‍රියයන් දමනය කිරීමෙන්ද දුක සංසිඳීම සිදුවේ.
අභාවකිච්චො කාරකහෙතු.
අභාවකෘත්‍ය කාරක හේතුව (නැතිවීම් ක්‍රියාව සිද්ධ කරන නිෂ්පාදක හේතුව)
256.
256.
මුනින්ද’චන්ද සංවාදි, කන්තභාවො’පසොභිනා;
මුඛෙනෙ’ව සුබොධං තෙ, මනං පාපා’භිනිස්සටං.
මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, චන්ද්‍රයා බඳු වූ, ශෝභමාන වූ ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන්ම, ඔබ වහන්සේගේ සිත පාපයෙන් තොරව නික්මුණු බව මැනවින් දත හැකිය.
භාවකිච්චො ඤාපකහෙතු.
භාවකෘත්‍ය ඤාපක හේතුව (ඇතිවීම් ක්‍රියාව දැනුම් දෙන හේතුව)
257.
257.
සාධුහත්ථා’රවින්දානි, සඞ්කොචයති තෙ කථං;
මුනින්ද! චරණද්වන්ද, රාගබාලා’තපො ඵුසං?
මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලෙහි ඇති බාල සූර්ය රශ්මිය බඳු වූ රන්වන් පැහැය (රාගය) ස්පර්ශ වන කල්හි, සත්පුරුෂයන්ගේ හස්ත පද්මයෝ කුමක් හෙයින් හැකිළෙත්ද?
අයුත්තකාරී චිත්තහෙතු.
අයෝග්‍යකාරී චිත්ත හේතුව (නුසුදුසු ක්‍රියා සිදුකරන මානසික හේතුව)
258.
258.
සඞ්කොචයන්ති ජන්තූනං, පාණිපඞ්කෙරුහානි’හ;
මුනින්ද! චරණද්වන්ද, නඛ චන්දාන’ මංසවො.
මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලෙහි නියපොතු නමැති චන්ද්‍රයන්ගෙන් නිකුත් වන කිරණ සමූහය මෙලොව ජනයාගේ හස්ත පද්මයන් හැකිළීමට පත් කරයි.
යුත්තකාරී චිත්තහෙතු.
යෝග්‍යකාරී චිත්ත හේතුව (සුදුසු ක්‍රියා සිදුකරන මානසික හේතුව)
259.
259.
උද්දිට්ඨානං පදත්ථානං, අනුද්දෙසො යථාක්කමං;
‘සඞ්ඛ්‍යාන’මිති නිද්දිට්ඨං, යථාසඞ්ඛ්‍යං කමොපි ච.
පළමුවෙන් දක්වන ලද කරුණුවලට අනුරූපව පිළිවෙළින් (පසුවද) දැක්වීම 'සංඛ්‍යාන' අලංකාරය ලෙස දක්වනු ලැබේ. එය 'යථාසංඛ්‍ය' හෝ 'ක්‍රම' අලංකාරය ලෙසද හැඳින්වේ.
260.
260.
ආලාප හාස ලීළාහි, මුනින්ද! විජයා තව;
කොකිලා කුමුදානි චො, පසෙවන්තෙ වනං ජලං.
මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ (මිහිරි) කථා බහෙන්, සිනහවෙන් හා ලීලාවෙන් පරාජයට පත් වූ කොවුලෝද, කුමුදු (සුදු නෙළුම්) පියුම්ද පිළිවෙළින් වනාන්තරය සහ ජලය ඇසුරු කරති.
261.
261.
සියා පියතරං නාම, අත්ථරූපස්ස කස්සචි;
පියස්සා’තිසයෙනෙ’තං, යං හොති පටිපාදනං.
යම් ප්‍රියජනක වස්තුවක් කෙරෙහි ඇති අතිශය ආදරය නිසා, එය වඩාත් ප්‍රියතර කොට දැක්වීමක් වේද, එය 'ප්‍රිය' (ප්‍රීති/ප්‍රේයස්) අලංකාරය නම් වේ.
262.
262.
පීතියා මෙ සමුප්පන්නා, සන්ත! සන්දස්සනා තව;
කාලෙනා’යං භවෙ පීති, තවෙ’ව පුන දස්සනා.
ශාන්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ දැකීමෙන් මා තුළ යම් ප්‍රීතියක් උපන්නේද, මතු කාලයෙහි යළිත් ඔබ වහන්සේ දැකීමෙන්ම පමණක් ඒ ප්‍රීතිය උපදින්නේය.
263.
263.
වණ්ණිතෙනො’පමානෙන, වුත්‍යා’ධිප්පෙත වත්ථුනො;
සමාසවුත්ති නාමා’යං, අත්ථ සඞ්ඛෙප රූපතො.
වර්ණනා කරන ලද උපමාන ස්වභාවය මඟින්, අදහස් කරන ලද උපමේය වස්තුවෙහි අර්ථය කෙටියෙන් පැවසීම 'සමාසවුත්ති' (සමාසෝක්ති) අලංකාරය නම් වේ.
264.
264.
සා’යං [Pg.179] විසෙස්‍යමත්තෙන, භින්නා’භින්නවිසෙසනා;
අත්ථෙ’ව අපරා ප්‍ය’ත්ථි, භින්නා’භින්නවිසෙසනා.
එම සමාසෝක්තිය විශේෂ්‍ය පදයට පමණක් පොදු වූ අභින්න විශේෂණ (නොවෙනස් විශේෂණ) ද, භින්න විශේෂණ (වෙනස් විශේෂණ) ද, භින්නාභින්න විශේෂණ (වෙනස් හා නොවෙනස් විශේෂණ) ද වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.
අභින්නවිසෙසන
අභින්න විශේෂණය (නොවෙනස් වන විශේෂණ සහිත සමාසෝක්තිය)
265.
265.
විසුද්ධා’මතසන්දායී, පසත්ථරතනා’ලයො;
ගම්භීරො චා’ය’ මම්බොධි, පුඤ්ඤෙනා’පාදිතො මයා.
පිරිසිදු වූ අමෘතය (නිවන් සුවය / මිහිරි පැන්) ලබා දෙන්නා වූ ද, ප්‍රශංසනීය රත්නයන්ට නිවාස වූ ද, අතිශයින් ගැඹුරු වූ ද මේ මහා සාගරය (සද්ධර්මය නමැති සාගරය) මා විසින් පිනෙන් ලබන ලද්දකි.
භින්නාභින්නවිසෙසන
භින්නාභින්න විශේෂණය (වෙනස් හා නොවෙනස් වන විශේෂණ සහිත සමාසෝක්තිය)
266.
266.
ඉච්ඡිත’ත්ථපදො සාරො, ඵලපුප්ඵො’පසොභිතො;
සච්ඡායො’ය’මපුබ්බොව කප්පරුක්ඛො සමුට්ඨිතො.
කැමති වූ අර්ථයන් (යහපත) ලබා දෙන්නා වූ ද, උතුම් වූ ද, ඵල සහ පුෂ්පයන්ගෙන් (මාර්ග ඵලවලින්) ශෝභමාන වූ ද, යහපත් සෙවණක් ඇති මේ අපූර්ව කල්පවෘක්ෂය (බුදුරජාණන් වහන්සේ) පහළ වී ඇත.
267.
267.
සාගරත්තෙන සද්ධම්මො, රුක්ඛත්තෙනො’දිතො ජිනො;
සබ්බෙ සාධාරණා ධම්මා, පුබ්බත්‍රා’ඤ්ඤත්‍ර තු’ත්තයං.
පළමු උදාහරණයෙහි සද්ධර්මය සාගරයක් ලෙසද, දෙවැන්නෙහි ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කල්ප වෘක්ෂයක් ලෙසද දක්වන ලදහ. එහි පළමුවැන්නෙහි සියලු විශේෂණ සාධාරණ (පොදු) වන අතර, දෙවැන්නෙහි විශේෂණ තුනක් පොදු වේ.
268.
268.
වත්ථුනො’ඤ්ඤප්පකාරෙන, ඨිතා වුත්ති තද’ඤ්ඤථා;
පරිකප්පීයතෙ යත්ථ, සා හොති පරිකප්පනා.
යම් වස්තුවක් එක් ආකාරයකින් piහිටා තිබියදී, එය වෙනත් ආකාරයකින් පවතින්නක් සේ (කවියා විසින්) උපකල්පනය කරනු ලැබේ නම්, එය 'පරිකප්පනා' (උත්ප්‍රේක්ෂා) අලංකාරය නම් වේ.
269.
269.
උපමා’බ්භන්තරත්තෙන, කිරියාදිවසෙන ච;
කමෙනො’දාහරිස්සාමි, විවිධා පරිකප්පනා.
උපමාව ගැබ් කොට ඇති බවෙන් ද, ක්‍රියාව ආදී වශයෙන් ද වන විවිධ වූ 'පරිකප්පනා' (උත්ප්‍රේක්ෂා) අලංකාරයන් මම පිළිවෙළින් උදාහරණ සහිතව දක්වන්නෙමි.
උපමාබ්භන්තරපරිකප්පනා
උපමා ගර්භ පරිකප්පනාව (උපමාවක් ඇතුළත් උපකල්පනය)
270.
270.
ඉච්ඡාභඞ්ගා’තුරා’සීනා, තා’තිනිච්චල මච්ඡරා;
වසං නෙන්ති’ව ධීරං තං, තදා යොගා’භියොගතො.
තමන්ගේ බලාපොරොත්තු සුන්වීමෙන් ආතුර වූ, අතිශයින් නිශ්චල වූ, ඊර්ෂ්‍යා සහගත වූ ඒ (මාර දූවරු) ස්ත්‍රීහු, එකල තමන්ගේ මායම් යෙදීමෙන් ඒ ධීරෝත්තමයාණන් වහන්සේව තමන්ගේ වසඟයට ගන්නාක් මෙන් (සිටියහ).
ක්‍රියාපරිකප්පනා
ක්‍රියා පරිකප්පනාව (ක්‍රියාවක් උපකල්පනය කිරීම)
271.
271.
ගජං මාරො සමාරුළ්හො, යුද්ධාය’ච්චන්ත’මුන්නතං;
මග්ග මන්වෙසතී නූන, ජිනභීතො පලායිතුං.
යුද්ධය සඳහා අතිශයින් උස් වූ ඇතෙකු පිට නැඟුණු මාරයා, ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට බියෙන් පලා යාම පිණිස ඒකාන්තයෙන්ම මඟක් සොයන්නේය.
ගුණපරිකප්පනා
ගුණ පරිකප්පනාව (ගුණාංගයක් උපකල්පනය කිරීම)
272.
272.
මුනින්ද! පාදද්වන්දෙ තෙ, චාරු රාජිව සුන්දරෙ;
මඤ්ඤෙ පාපා’භි’සම්මද්ද, ජාතසොණෙන සොණිමා.
මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, මනහර නෙළුම් පියුම් වැනි වූ ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලෙහි ඇති රතු පැහැය, (සත්වයන්ගේ) පාපයන් මැඩලීමෙන් (පාගා දැමීමෙන්) වැගිරුණු ලෙයින් හටගත්තක් යැයි සිතමි.
273.
273.
මඤ්ඤෙ, සඞ්කෙ, ධුවං, නූන, මිව, මිච්චෙව මාදිහි;
සා’යං බ්‍යඤ්ජීයතෙ ක්වා’පි, ක්වා’පි වාක්‍යෙන ගම්‍යතෙ.
මෙම පරිකප්පනාව (උත්ප්‍රේක්ෂාව) සමහර තැනක 'මඤ්ඤෙ' (සිතමි), 'සංකෙ' (සැක කරමි), 'ධුවං' (ඒකාන්තයෙන්), 'නූනං' (සැබවින්ම), 'ඉව' (මෙන්) වැනි නිපාත පද මඟින් ප්‍රකාශ වන අතර, සමහර තැනක වාක්‍යයේ අර්ථයෙන්ම වටහා ගනු ලැබේ.
ගම්මපරිකප්පනා
ගම්‍ය පරිකප්පනාව (නිපාත පද රහිතව වාක්‍ය අර්ථයෙන් වැටහෙන උපකල්පනය)
274.
274.
දයා සඤ්ජාත සරසා, දෙහා නික්ඛන්තකන්තියො;
පීණෙන්තා ජින! තෙ සාධු, ජනං සරසතං නයුං.
ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, මහා කරුණාවෙන් තෙත් වී ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහයෙන් නික්මෙන ශරීර කාන්තීහු සත්පුරුෂ ජනයාව පිනවමින්, ඔවුන්ව සද්ධර්ම රසයෙන් පිරිපුන් බවට පත් කළහ.
275.
275.
ආරබ්භන්තස්ස [Pg.180] යංකිඤ්චි, කත්තුං පුඤ්ඤවසා පුන;
සාධන’න්තරලාභො යො, තං වදන්ති සමාහිතං.
යම් කිසිවක් කිරීමට ආරම්භ කරන තැනැත්තාට, තමාගේ පිනේ බලයෙන් (එය සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා) තවත් උපකාරක ක්‍රමයක් ලැබීමක් වේද, එය 'समाহිත' අලංකාරය යැයි පවසති.
276.
276.
මාරා’රිභඞ්ගා’භිමුඛ, මානසො තස්ස සත්ථුනො;
මහාමහී මහාරවං, රවී’ය’මුපකාරිකා.
මාර සේනාව පරාජය කිරීමට අභිමුඛ වූ සිත් ඇති ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේට උපකාරී වන්නාක් මෙන්, මහා පොළොව මහා hඬින් ගුගුරා ගියා ය.
277.
277.
අවත්වා’භිමතං තස්ස, සිද්ධියා දස්සන’ඤ්ඤථා;
වදන්ති තං ‘පරියාය, වුත්තී’ති සුචිබුද්ධයො.
තමන් අදහස් කළ අර්ථය කෙළින් ම නොපවසා, එහි සිද්ධිය වෙනත් ආකාරයකින් දැක්වීම 'පරියායවුත්ති' (පර්යායෝක්ති) අලංකාරය යැයි පිරිසිදු නුවණැත්තෝ පවසති.
278.
278.
විවට’ඞ්ගණනික්ඛිත්තං, ධන’මාරක්ඛ වජ්ජිතං;
ධනකාම! යථාකාමං, තුවං ගච්ඡ යදිච්ඡසි.
"ධනය කැමති තැනැත්තාණෙනි! පැහැදිලි මිදුලෙහි තබන ලද, කිසිදු ආරක්ෂාවක් නොමැති මේ ධනය වෙත ඔබ කැමති නම් ඔබගේ අභිමතය පරිදි යන්න."
279.
279.
ථුතිං කරොති නින්දන්තො, විය තං බ්‍යාජවණ්ණනං;
දොසා’භාසා ගුණා එව, යන්ති සන්නිධි මත්‍ර හි.
නින්දා කරන්නාක් මෙන් ප්‍රශංසා කිරීම 'ව්‍යාජවණ්ණනා' (ව්‍යාජස්තුති) අලංකාරය නම් වේ. එහි දී දොස් මෙන් පෙනෙන දේ ඇත්තෙන්ම ගුණ බවට පත් වේ.
280.
280.
සඤ්චාලෙතු මලං ත්වං’සි, භුසං කුවලයා’ඛිලං;
විසෙසං තාවතා නාථ!, ගුණානං තෙ වදාම කිං?
"නාථයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේ මුළු මහත් පෘථිවිය ම (නොහොත් නිල් මහනෙල් මල) බෙහෙවින් සෙලවීමට සමත් වන සේක. එපමණකින් ඔබ වහන්සේගේ ගුණවල ඇති සුවිශේෂත්වය පිළිබඳව අපි කුමක් කියමුද?"
281.
281.
විසෙසි’ච්ඡායං දබ්බස්ස, ක්‍රියා, ජාති, ගුණස්ස ච;
වෙකල්ලදස්සනං යත්‍ර, විසෙසො නාම යං භවෙ.
ද්‍රව්‍ය, ක්‍රියා, ජාති සහ ගුණ යන මේවායේ යම් අඩුපාඩුවක් පෙන්වා සුවිශේෂී බවක් දැක්වීම 'විශේෂ' අලංකාරය නම් වේ.
282.
282.
න රථා, න ච මාතඞ්ගා, න හයා, න පදාතයො;
ජිතො මාරාරි මුනිනා, සම්භාරාවජ්ජනෙන හි.
රථ ද නැත, ඇත්තු ද නැත, අශ්වයෝ ද නැත, පාබල සේනාව ද නැත. එසේ වුවත් මුණිවරයාණන් විසින් පාරමිතා සම්භාරයන් සිහිපත් කිරීමෙන් ම මාර සේනාව පරාජය කරන ලදී.
දබ්බවිසෙසවුත්ති.
ද්‍රව්‍ය විශේෂ වෘත්තිය.
283.
283.
න බද්ධා භූකුටි, නෙව, ඵුරිතො දසනච්ඡදො;
මාරාරිභඞ්ගං චා’කාසි, මුනි වීරො වරො සයං.
බැමකුළුවීමක් සිදු නොවීය, තොල් සෙලවීමක් ද නොවීය; එහෙත් වීර වූ උත්තම මුණිවරයාණන් වහන්සේ විසින් ම මාර පරාජය සිදු කරන ලදී.
ක්‍රියාවිසෙසවුත්ති.
ක්‍රියා විශේෂ වෘත්තිය.
284.
284.
න දිසාසු බ්‍යාත්තා රංසි,නා’ලොකො ලොකපත්ථටො;
තථාප්‍ය’න්ධතමහරං, පරං සාධුසුභාසිතං.
දිශාවන්හි කිරණ විහිදුණේ නැත, ලොව පුරා ආලෝකය පැතිරුණේ ද නැත. එසේ වුවත් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උතුම් සුභාෂිතය (අවිද්‍යාව නැමති) ඝන අන්ධකාරය දුරු කළේ ය.
ජාතිවිසෙසවුත්ති.
ජාති විශේෂ වෘත්තිය.
285.
285.
න ඛරං, න හි වා ථද්ධං, මුනින්ද! වචනං තව;
තථාපි ගාළ්හං ඛණති, නිම්මූලං ජනතාමදං.
"මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේගේ වචනය රළු නැත, දැඩි ද නැත. එසේ වුවත් එය ජනයාගේ මානය මුලිනුපුටා දමයි."
ගුණවිසෙසවුත්ති
ගුණ විශේෂ වෘත්තිය.
286.
286.
දස්සීයතෙ’තිරිත්තං [Pg.181] තු, සූරවීරත්තනං යහිං;
වදන්ති විඤ්ඤූවචනං, රුළ්හාහඞ්කාර මීදිසං.
යම් තැනක අතිශය උදාර වූ ශූරවීරභාවය දක්වනු ලැබේද, පඬිවරු එවැනි වචන භාවිතය 'රූළ්හාහංකාර' (රූඪාහංකාර) අලංකාරය යැයි පවසති.
287.
287.
දමෙ නන්දොපනන්දස්ස, කිං මෙ බ්‍යාපාරදස්සනා?පුත්තා මෙ පාදසම්භත්තා, සජ්ජා සන්තෙ’ව තාදිසෙ.
"නන්දෝපනන්ද දමනය කිරීමෙහි ලා මාගේ මැදිහත්වීමක් කුමටද? මාගේ පාද සේවයෙහි යෙදෙන (මොග්ගල්ලාන ආදී) ශ්‍රාවක පුත්‍රයෝ එබඳු කාර්යයක් සඳහා සූදානම්ව සිටිති."
288.
288.
සිලෙසො වචනා’නෙකා, භිධෙය්‍යෙ’කපදායුතං;
අභින්නපදවාක්‍යාදි, වසා තෙධා’ය මීරිතො.
එක ම පදයකින් හෝ වාක්‍යයකින් එකකට වඩා වැඩි අර්ථ රාශියක් ප්‍රකාශ කිරීම 'සිලේස' (ශ්ලේෂ) අලංකාරය වන අතර, එය අභින්නපද, භින්නපද සහ භින්නාභින්නපද වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.
289.
289.
අන්ධතමහරො හාරී, සමාරුළ්හො මහොදයං;
රාජතෙ රංසිමාලී’යං, භගවා බොධයං ජනෙ.
(සූර්යයා සහ බුදුරජාණන් වහන්සේ යන දෙදෙනාට ම පොදුවේ) ඝන අන්ධකාරය (අවිද්‍යාව) දුරු කරන්නා වූ, සිත් ඇදගන්නා වූ, මහෝදයට (උදයගිරියට / උදාර තත්ත්වයට) පැමිණියා වූ, ජනයා පිබිදවමින් සූර්යයා මෙන් මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බබළන සේක.
අභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.
අභින්නපදවාක්‍ය සිලේසය.
290.
290.
සාරදා’මලකා’භාසො, සමානීත පරික්ඛයො;
කුමුදා’කරසම්බොධො, පීණෙති ජනතං සුධී.
(චන්ද්‍රයා සහ ප්‍රඥාවන්තයා යන දෙදෙනාට ම පොදුවේ) සරත් සමයේ පිරිසිදු කාන්තියක් ඇති (පිරිසිදු කෙලෙස් ක්ෂය කළ), කුමුදු මල් විකසිත කරවන (පෘථිවියේ ප්‍රීතිය ඇති කරවන) චන්ද්‍රයා මෙන්, ප්‍රඥාවන්තයා ජනයා සතුටු කරයි.
භින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.
භින්නපදවාක්‍ය සිලේසය.
291.
291.
සමාහිත’ත්තවිනයො, අහීන මද මද්දනො;
සුගතො විසදං පාතු, පාණිනං සො විනායකො.
සමාහිත වූ සිත් ඇති, මදයෙන් තොර වූ, ලෝකනායක වූ සුගතයන් වහන්සේ සත්ත්වයන් කෙරෙහි පිරිසිදු ආරක්ෂාව සලසත්වා.
භින්නාභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.
භින්නාභින්නපදවාක්‍ය සිලේසය.
292.
292.
විරුද්ධා, විරුද්ධා, භින්න, කම්මා, නියමවා, පරො;
නියම’ක්ඛෙපවචනො, අවිරොධි, විරොධ්‍ය’පි.
විරුද්ධකර්ම, අවිරුද්ධකර්ම, අභින්නකර්ම, නියමවන්ත, නියමාක්ඛේප, අවිරෝධී සහ විරෝධී වශයෙන් (සිලේසය තවදුරටත් බෙදේ).
293.
293.
ඔචිත්‍ය සම්පොසකාදි, සිලෙසො, පදජා’දි පි;
එසං නිදස්සනෙස්වෙ’ව, රූප මාවි භවිස්සති.
ඖචිත්‍යසම්පෝෂක ආදී සහ පදජාත ආදී වූ ද සිලේසයන්ගේ ස්වරූපය උදාහරණ මඟින් ම පැහැදිලි වනු ඇත.
විරුද්ධකම්මසිලෙස
විරුද්ධකර්ම ශ්ලේෂය.
294.
294.
සවසෙ වත්තයං ලොකං, අඛිලං කල්ලවිග්ගහො;
පරාභවති මාරාරි, ධම්මරාජා විජම්භතෙ.
සොඳුරු රූපයක් ඇති, මුළු ලෝකය ම තමන් යටතේ පවත්වන්නා වූ ධර්මරාජයන් වහන්සේ බබළන සේක; (එහෙත්) මාරයා පරාජයට පත් වේ.
අවිරුද්ධකම්මසිලෙස
අවිරුද්ධකර්ම ශ්ලේෂය.
295.
295.
සභාවමධුරං පුඤ්ඤ විසෙසො’දය සම්භවං;
සුණන්ති වාචං මුනිනො, ජනා පස්සන්ති චා’මතං.
ස්වභාවයෙන් ම මිහිරි වූ ද, පින් මහිමයෙන් උපන්නා වූ ද මුණිවරයාගේ වචනය මිනිස්සු ශ්‍රවණය කරති; අමා මහ නිවන ද දකිති.
අභින්නකම්මසිලෙස
අභින්නකර්ම ශ්ලේෂය.
296.
296.
අන්ධකාරා’පහාරාය[Pg.182], සභාව මධුරාය ච;
මනො පීණෙති ජන්තූනං, ජිනො වාචාය භාය ච.
අන්ධකාරය දුරු කරන්නා වූ ද, ස්වභාවයෙන් ම සුන්දර වූ ද ස්වකීය දේශනාවෙන් සහ ශරීරාලෝකයෙන් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ සිත් සතුටු කරති.
නියමවන්තසිලෙස
නියමවන්ත ශ්ලේෂය.
297.
297.
කෙස’ක්ඛීනං’ව කණ්හත්තං, භමූනංයෙව වඞ්කතා;
පාණිපාදා’ධරානං’ව, මුනින්දස්සා’භිරත්තතා.
"මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ කෙස් සහ නෙත්හි පමණක් කළු පැහැය (අකුසල් නොවේ) ද, බැමෙහි පමණක් ඇද බව (කුදල බව නොවේ) ද, අත් පා සහ තොල්හි පමණක් රතු පැහැය (රාගය නොවේ) ද පවතී."
නියමක්ඛෙපසිලෙස
නියමක්ඛේප ශ්ලේෂය.
298.
298.
පාණිපාදා’ධරෙස්වෙ’ව, සාරාගො තව දිස්සති;
දිස්සතෙ සො’ය මථවා, නාථ! සාධුගුණෙස්ව’පි.
"නාථයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේගේ අත් පා සහ තොල්හි පමණක් රතු පැහැය (රාගය) පෙනේ; නැතහොත්, ඒ උතුම් ඇල්ම සත්ගුණයන් කෙරෙහි ද දැකිය හැක."
අවිරොධිසිලෙස
අවිරෝධී ශ්ලේෂය.
299.
299.
සලක්ඛණො’තිසුභගො, තෙජස්සී නියතො’දයො;
ලොකෙසො ජිතසංක්ලෙසො,විභාති සමණිස්සරො.
මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, අතිශයින් භාග්‍යවන්ත වූ, තේජස්වී වූ, නියත දියුණුවක් ඇති, කෙලෙසුන් ජයගත්තා වූ ලෝකනායක ශ්‍රමණේන්ද්‍රයන් වහන්සේ බබළන සේක.
විරොධිසිලෙස
විරෝධී ශ්ලේෂය.
300.
300.
අසමොපි සමො ලොකෙ,ලොකෙසොපි නරුත්තමො;
සදයො ප්‍ය’දයො පාපෙ, චිත්තා’යං මුනිනො ගති.
අසමසම වුව ද ලෝකයෙහි සියල්ලන්ට ම සම (සාධාරණ) වන, ලෝකේශ්වර වුව ද මනුෂ්‍යයන් අතර උත්තම වන, මහා කරුණාවෙන් යුක්ත වුව ද පාපය කෙරෙහි දයාවක් නොදක්වන - මෙබඳු ස්වභාවයක් මුණිවරයාණන්ගේ සිතෙහි පවතී.
ඔචිත්‍යසම්පොසකපදසිලෙස
ඖචිත්‍යසම්පෝෂක පද ශ්ලේෂය.
301.
301.
සංසාරදුක්ඛො’පහතා, වනතා ජනතා ත්වයි;
සුඛ මිච්ඡිත මච්චන්තං, අමතන්දද! වින්දති.
අමෘතය (නිවන) ලබා දෙන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්ස! සංසාර දුකින් පීඩිත වූ, (ඔබ කෙරෙහි) ඇලුම් කරන්නා වූ ජනයා, තමන් කැමති වන්නා වූ ඒ ඒකාන්ත (උතුම්) සැපය ඔබ වහන්සේ කෙරෙන් ලබති.
302.
302.
ගුණයුත්තෙහි වත්ථූහි, සමං කත්වාන කස්සචි;
සංකිත්තනං භවති යං, සා මතා තුල්‍යයොගිතා.
යම් කිසිවක් ගුණවත් වූ වස්තූන් හා සමාන කර (එක්ව) වර්ණනා කරනු ලැබේද, එය 'තුල්‍යයෝගිතා' අලංකාරය ලෙස හැඳින්වේ.
303.
303.
සම්පත්තසම්මදො ලොකො, සම්පත්තා’ලොකසම්පදො;
උභොහි රංසිමාලී ච, භගවා ච තමොනුදො.
(උදා වූ) සූර්යයා සහ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යන දෙපළම අන්ධකාරය දුරු කරන්නෝ වෙති. ඒ දෙදෙනා නිසා ලෝකය සන්තෝෂයට පත් වූයේය; ආලෝක සම්පත්තියට ද පත් වූයේය.
304.
304.
අත්ථන්තරං සාධයතා, කිඤ්චි තං සදිසං ඵලං;
දස්සීයතෙ අසන්තං වා, සන්තං වා තං නිදස්සනං.
වෙනත් අර්ථයක් සාධනය කරනු පිණිස, විද්‍යාමාන වූ හෝ අවිද්‍යාමාන වූ හෝ ඊට සමාන යම් ප්‍රතිඵලයක් දැක්වීම 'නිදර්ශන' අලංකාරය නම් වේ.
අසන්තඵලනිදස්සන
අවිද්‍යාමාන ඵල නිදර්ශනය (නොපවත්නා ඵලයක් දැක්වීම)
305.
305.
උදයා [Pg.183] සමණින්දස්ස, යන්ති පාපා පරාභවං;
ධම්මරාජවිරුද්ධානං, සූචයන්තා දුර’න්තතං.
ශ්‍රමණේන්ද්‍ර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පහළ වීමෙන්, ධර්මරාජයන් වහන්සේට විරුද්ධ වූ පාපීහු තම අයහපත් අවසානය පෙන්වමින් විනාශයට පත් වෙති.
සන්තඵලනිදස්සන
විද්‍යාමාන ඵල නිදර්ශනය (පවත්නා ඵලයක් දැක්වීම)
306.
306.
සිරො නික්ඛිත්ත චරණො, ච්ඡරියාන’ම්බුජාන’යං;
පරම’බ්භුතතං ලොකෙ, විඤ්ඤාපෙත’ත්තනො ජිනො.
(ජනයාගේ) හිස මත තැබූ පාද පියුම් ඇති ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ, මෙලොව තමන් වහන්සේගේ ඒ අසිරිමත් පාද පද්මයන්ගේ පරම අද්භූත බව ප්‍රකාශ කරති.
307.
307.
විභූතියා මහන්තත්තං, අධිප්පායස්ස වා සියා;
පරමුක්කංසතං යාතං, තං මහන්තත්ත මීරිතං.
විභූතියේ (සම්පත්තියේ) හෝ අදහසේ (අධිෂ්ඨානයේ) හෝ උත්කෘෂ්ට භාවයට පත් වූ යම් මහත් බවක් වේ ද, එය 'මහන්තත්ත' (මහත් බව) නමින් හැඳින්වේ.
විභූතිමහන්තත්ත
විභූති මහන්තත්වය (සම්පත්තියේ මහත් බව)
308.
308.
කිරීට රතන’ච්ඡායා, නුවිද්ධා’තප වාරණො;
පුරා පරං සිරිං වින්දි, බොධිසත්තො’ භිනික්ඛමා.
මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයට පෙර බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, ඔටුන්නෙහි රත්න කාන්තියෙන් විසිතුරු වූ ශ්වේතච්ඡත්‍රය ඇති ව, උතුම් රාජ්‍ය ශ්‍රීයක් අනුභව කළහ.
අධිප්පායමහන්තත්ත
අධිප්පාය මහන්තත්වය (අදහසේ/අධිෂ්ඨානයේ මහත් බව)
309.
309.
සත්තො සම්බොධියං බොධි, සත්තො සත්තහිතාය සො;
හිත්වා ස්නෙහරසාබන්ධ, මපි රාහුලමාතරං.
සත්ත්වයන්ගේ යහපතෙහි ඇලුනු, සම්බෝධිය කෙරෙහි අධිෂ්ඨානශීලී වූ ඒ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ස්නේහ නමැති බැඳීමෙන් බැඳී සිටි රාහුල මාතාව (යශෝධරාව) පවා හැර දමා (අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළහ).
310.
310.
ගොපෙත්වා වණ්ණනීයං යං, කිඤ්චි දස්සීයතෙ පරං;
අසමං වා සමං තස්ස, යදි සා වඤ්චනා මතා.
වර්ණනා කළ යුතු යම් දෙයක් සඟවා, ඊට සමාන හෝ අසමාන වෙනත් දෙයක් දක්වනු ලැබේ නම්, එය 'වංචනා' අලංකාරය ලෙස හැඳින්වේ.
අසමවඤ්චනා
අසම වංචනාව
311.
311.
පුරතො න සහස්සෙසු, න පඤ්චෙසු ච තාදිනො;
මාරො පරෙසු තස්සෙ’සං, සහස්සං දසවඩ්ඪිතං.
තාදී ගුණැති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියට මාරයා පැමිණියේ දහසක් හෝ පන්දහසක් සේනාව සමඟ නොවේ; ඔහුගේ ඒ සේනාව දසදහස් ගුණයකින් වැඩි වූවකි.
සමවඤ්චනා
සම වංචනාව
312.
312.
විවාද මනුයුඤ්ජන්තො, මුනින්දවදනි’න්දුනා;
සම්පුණ්ණො චන්දිමා නා’යං, ඡත්ත මෙතං මනොභුනො.
මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුඛ පද්මය නමැති චන්ද්‍රයා සමඟ තරඟ වදින මේ පූර්ණ චන්ද්‍රයා සැබවින්ම චන්ද්‍රයා නොවේ; මෙය වනාහි මාරයාගේ (අනංගයාගේ) සේසතකි.
313.
313.
පරානුවත්තනාදීහි, නිබ්බින්දෙනි’හ යා කතා;
ථුති ර’ප්පකතෙ සා’යං, සියා අප්පකතත්ථුති.
අන්‍යයන් අනුව යාම ආදී කරුණු නිසා ඇති වන කලකිරීමෙන් යුතුව, වර්තමානයට අදාළ නොවන යමෙකුට කරනු ලබන ප්‍රශංසාව 'අප්පකතත්ථුති' (ප්‍රස්තුත නොවන වර්ණනාව) නමින් හැඳින්වේ.
314.
314.
සුඛං ජීවන්ති හරිණා, වනෙස්ව’පරසෙවිනො;
අනායාසො පලාභෙහි, ජලදබ්භඞ්කුරාදිභි.
අන්‍යයන්ට සේවය නොකරන මුවෝ, වෙහෙසකින් තොරව ලැබෙන පැන් සහ තණකොළ දලු ආදිය අනුභව කරමින් වනාන්තරවල සුවසේ ජීවත් වෙති.
315.
315.
උත්තරං උත්තරං යත්ථ, පුබ්බපුබ්බවිසෙසනං;
සියා එකාවලි සා’යං, ද්විධා විධි, නිසෙධතො.
යම් තැනක පසුපසින් එන පදයන්, පෙර පෙර පදයන්ගේ විශේෂණ බවට පත් වේ ද, එය 'ඒකාවලි' අලංකාරයයි. එය විධි (ස්ථිර කිරීම්) සහ නිෂේධ (ප්‍රතික්ෂේප කිරීම්) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.
විධිඑකාවලි
විධි ඒකාවලිය
316.
316.
පාදා [Pg.184] නඛාලි රුචිරා, නඛාලි රංසි භාසුරා;
රංසීතමොපහානෙ’ක, රසා සොභන්ති සත්ථුනො.
ශාස්තෘන් වහන්සේගේ නිය පෙළින් මනහර වූ ශ්‍රී පාදයෝ බබළති. ඒ නිය පෙළ කිරණින් බැබළෙයි. ඒ කිරණ සමූහය අන්ධකාරය gru කිරීමෙහි එකම කාර්යය ඇතිව බබළයි.
නිසෙධඑකාවලි
නිෂේධ ඒකාවලිය
317.
317.
අසන්තුට්ඨො යති නෙව,සන්තොසො නා’ලයාහතො;
නා’ලයො යො ස ජන්තූනං, නා’නන්ත බ්‍යසනා වහො.
භික්ෂුව නොසතුටු තැනැත්තෙක් නොවේ; සතුට තෘෂ්ණාවෙන් යුක්ත නොවේ; සත්ත්වයන්ට තෘෂ්ණාව නොමැති වීම අනන්ත විපත් පමුණුවන්නක් නොවේ.
318.
318.
යහිං භූසිය භූසත්තං, අඤ්ඤමඤ්ඤං තු වත්ථුනං;
විනා’ව සදිසත්තං තං, අඤ්ඤමඤ්ඤවිභූසනං.
යම් තැනක සමානත්වයක් නොමැතිව වුව ද, වස්තූන් දෙකක් එකිනෙකා සැරසීම සහ සැරසෙන බව අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිදු වේ ද, එය 'අන්‍යෝන්‍ය විභූෂණ' අලංකාරයයි.
319.
319.
බ්‍යාමං’සු මණ්ඩලං තෙන, මුනිනා ලොකබන්ධුනා;
මහන්තිං වින්දතී කන්තිං, සොපි තෙනෙව තාදිසිං.
ලෝකබන්ධු වූ ඒ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ නිසා උන්වහන්සේගේ ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලය (බියම්-පියුම් රැස් වළල්ල) මහත් කාන්තියක් ලබයි; උන්වහන්සේ ද ඒ ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලය නිසා එවැනිම මහත් ශෝභාවක් ලබති.
320.
320.
කථනං සහභාවස්ස, ක්‍රියාය ච, ගුණස්ස ච;
‘සහවුත්තී’ති විඤ්ඤෙය්‍යං, ත’දුදාහරණං යථා.
ක්‍රියාවේ සහ ගුණයේ සහභාවය (එක්ව පැවැත්ම) ප්‍රකාශ කිරීම 'සහවුත්ති' (සහෝක්ති) අලංකාරය ලෙස දත යුතුය.
ක්‍රියාසහවුත්ති
ක්‍රියා සහවුත්තිය
321.
321.
ජලන්ති චන්දරංසීහි, සමං සත්ථු නඛං සවො;
විජම්භති ච චන්දෙන, සමං තම්මුඛචන්දිමා.
ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී නියපොතුවල රශ්මිය චන්ද්‍ර කිරණ සමඟ එක්ව බබළයි; උන්වහන්සේගේ මුඛ චන්ද්‍රයා ද සැබෑ චන්ද්‍රයා සමඟ එක්ව ප්‍රබෝධවත් වෙයි.
ගුණසහවුත්ති
ගුණ සහවුත්තිය
322.
322.
ජිනො’දයෙන මලීනං, සහ දුජ්ජන චෙතසා;
පාපං දිසා සුවිමලා, සහ සජ්ජන චෙතසා.
ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ පහළ වීමත් සමඟ දුර්ජනයන්ගේ සිත් ද සමඟින් පාපය කිලිටි (මලානික) විය; සත්පුරුෂයන්ගේ සිත් ද සමඟින් දස දිසාවෝ ඉතා නිර්මල වූහ.
323.
323.
විරොධීනං පද’ත්ථානං, යත්ථ සංසග්ගදස්සනං;
සමුක්කංසා’භිධානත්ථං, මතා සා’යං විරොධිතා.
යම් තැනක (අර්ථයේ) උත්කෘෂ්ට බව ප්‍රකාශ කරනු පිණිස, එකිනෙකට විරුද්ධ වූ කරුණුවල සංයෝගයක් දක්වනු ලැබේ ද, එය 'විරෝධිතා' (විරෝධ) අලංකාරය ලෙස හැඳින්වේ.
324.
324.
ගුණා සභාව මධුරා, අපි ලොකෙ’ක බන්ධුනො;
සෙවිතා පාප සෙවීනං, සම්පදූසෙන්ති මානසං.
ලෝකෛක බන්ධු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්වභාවයෙන්ම මධුර වූ ගුණයන් වුව ද, පාපී පුද්ගලයන් විසින් සේවනය කරනු ලබන කල්හි (ඊර්ෂ්‍යාව ආදිය නිසා) ඔවුන්ගේ මනස බෙහෙවින් දූෂණය කරයි.
325.
325.
යස්ස කස්ස චි දානෙන, යස්ස කස්ස චි වත්ථුනො;
විසිට්ඨස්ස ය මාදානං, ‘පරිවුත්තී’ති සා මතා.
යම්කිසි වස්තුවක් දීමෙන්, ඊට වඩා විශිෂ්ට වූ වෙනත් යමක් ලැබීම 'පරිවුත්ති' (පරිවෘත්ති) අලංකාරය ලෙස හැඳින්වේ.
326.
326.
පුරා පරෙසං දත්වාන, මනුඤ්ඤං නයනාදිකං;
මුනිනා සමනුප්පත්තා, දානි සබ්බඤ්ඤුතාසිරී.
පෙර ජාතිවලදී අන්‍යයන්ට මනහර වූ ඇස් ආදිය දන් දීමෙන්, දැන් මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් උතුම් වූ සර්වඥතා ඥාන ශ්‍රීය ලබා ගන්නා ලදී.
327.
327.
කිඤ්චි [Pg.185] දිස්වාන විඤ්ඤාතා, පටිපජ්ජති තංසමං;
සංසයා’පගතං වත්ථුං, යත්ථ සො’යං භමො මතො.
යම් වස්තුවක් දැක, සැකයකින් තොරව එය ඊට සමාන වෙනත් වස්තුවක් යැයි වටහාගෙන කටයුතු කිරීම යම් තැනක වේ ද, එය 'භම' (භ්‍රාන්ති) අලංකාරය ලෙස හැඳින්වේ.
328.
328.
සමං දිසාසු’ජ්ජලාසු, ජින පාද නඛං’සුනා;
පස්සන්තා අභිනන්දන්ති, චන්දා’තප මනා ජනා.
ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදවල නිය රැස්වලින් බැබළෙන දස දිශාවන් දැක, චන්ද්‍ර කාන්තියට ප්‍රිය කරන ජනයා එය චන්ද්‍රාලෝකය යැයි සිතා සතුටු වෙති.
329.
329.
පවුච්චතෙ යං නාමාදි, කවීනං භාවබොධනං;
යෙන කෙනචි වණ්ණෙන, භාවො නාමා’ය මීරිතො.
කවීන්ගේ අභිප්‍රාය (භාවය) ප්‍රකාශ කරනු ලබන යම් ආකාරයක වර්ණනාවක් වේ ද, එය 'භාව' අලංකාරය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.
330.
330.
නනු තෙයෙ’ව සන්තානො, සාගරා න කුලාචලා;
මනම්පි මරියාදං යෙ, සංවට්ටෙපි ජහන්ති නො.
ලෝක විනාශයේදී පවා තමන්ගේ සීමාව (මර්යාදාව) ස්වල්පයක්වත් අත් නොහරින සත්පුරුෂයෝම උතුම් වෙති; මහා සාගර හෝ කුල පර්වතයෝ එසේ නොවෙති.
331.
331.
අඞ්ගඞ්ගි භාවා සදිස, බලභාවා ච බන්ධනෙ;
සංසග්ගො’ලඞ්කතීනං යො, තං ‘මිස්ස’න්ති පවුච්චති.
බන්ධනයෙහි (කාව්‍යයෙහි) අංග-අංගී භාවයෙන් (ප්‍රධාන-අප්‍රධාන භාවයෙන්) හෝ සමාන බලැති බවින් අලංකාරයන්ගේ යම් සංසර්ගයක් (මිශ්‍රවීමක්) වේ ද, එය ‘මිස්ස’ (මිශ්‍ර) අලංකාරය යැයි කියනු ලැබේ.
අඞ්ගඞ්ගීභාවමිස්ස
අංගාංගීභාවමිශ්‍ර අලංකාරය
332.
332.
පසත්ථා මුනිනො පාද, නඛ රංසි මහානදී;
අහො! ගාළ්හං නිමුග්ගෙපි, සුඛයත්‍යෙ’ව තෙ ජනෙ.
මුනිඳුන්ගේ පාද නඛ කාන්ති නැමැති ප්‍රශස්ත මහා ගඟ, අහෝ! එහි තදින් ගිලී ගියත් ඒ ජනයා සුවපත් ම කරයි.
සදිස බල භාව මිස්ස
සදෘශ බලභාව මිශ්‍ර අලංකාරය
333.
333.
වෙසො සභාව මධුරො, රූපං නෙත්ත රසායනං;
මධූ’ව මුනිනො වාචා, න සම්පීණෙති කං ජනං.
මුනිඳුන්ගේ පෙනුම ස්වභාවයෙන් ම මධුර ය; රූපය නෙත්වලට රසඳුනකි; මීපැණි වැනි වූ උන්වහන්සේගේ වචනය කවර නම් ජනයෙකු සතුටු නොකෙරේ ද?
334.
334.
ආසී නාම සියා’ත්ථස්ස, ඉට්ඨස්සා’සීසනං යථා;
තිලොකෙ’කගති නාථො,පාතු ලොක මපායතො.
කැමති අර්ථයක් ප්‍රාර්ථනා කිරීම ‘ආසී’ (ආශිංසන) අලංකාරය නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'තුන් ලෝකයට ම එකම පිහිට වූ නාථයන් වහන්සේ ලෝකය අපායෙන් බේරා ගනිත්වා!'
335.
335.
රස’ප්පතීති ජනකං, ජායතෙ යං විභූසනං;
‘රසවන්ත’න්ති තං ඤෙය්‍යං, රසවන්ත විධානතො.
යම් අලංකාරයක් රසය පිළිබඳ වැටහීම ඇති කරන්නේ ද, රසවත් අලංකාරයේ නීතියට අනුව එය ‘රසවත්’ (රසවන්ත) අලංකාරය යැයි දත යුතු ය.
336.
336.
රාගා’නත’බ්භුත සරොජ මුඛං ධරාය,පාදා තිලොකගරුනො’ධික බන්ධරාගා;
ආදාය නිච්චසරසෙන කරෙන ගාළ්හං,සඤ්චුම්බයන්ති සතතා’හිත සම්භමෙන.
රාගයෙන් (පැහැයෙන්) නැමුණු, අද්භූත වූ නෙළුම් පියුම නැමැති මුහුණ ඇති පෘථිවි කාන්තාව, තුන් ලෝකයට ගුරු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අධික බැඳීමක් ඇතිව, නිරන්තරයෙන් රසවත් වූ සිය හස්තයෙන් උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් තදින් අල්ලාගෙන, නිරතුරුව ම ඇති වන මහත් ආදර ගෞරවයෙන් සිපගනී.
337.
337.
ඉච්චා’නුගම්ම [Pg.186] පුරිමාචරියා’නුභාවං,සඞ්ඛෙපතො නිගදිතො’ය මලඞ්කතීනං;
භෙදො’පරූපරි කවීහි විකප්පියානං,කො නාම පස්සිතු මලං ඛලු තාස මන්තං.
මෙසේ පූර්වාචාරීවරයන්ගේ අනුභාවය අනුගමනය කරමින්, මේ අලංකාරයන්ගේ ප්‍රභේදයන් කෙටියෙන් දක්වන ලදී. කවීන් විසින් වඩ වඩාත් මවනු ලබන්නා වූ ඒ අලංකාරයන්ගේ කෙළවර දැකීමට සැබවින් ම කවරෙක් නම් සමත් වේ ද?
ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමි විරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ
මෙසේ සංඝරක්ඛිත මහා ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් විරචිත සුබෝධාලංකාරයෙහි,
අත්ථාලඞ්කාරාවබොධො නාම
‘අත්ථාලංකාරාවබෝධය’ (අර්ථාලංකාරයන් අවබෝධ කර ගැනීම) නම් වූ,
චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.
සිව්වන පරිච්ඡේදය නිමාවිණි.
5. භාවාවබොධ-පඤ්චමපරිච්ඡෙද
5. භාවාවබෝධය නම් වූ පස්වන පරිච්ඡේදය.
338.
338.
පටිභානවතා ලොක, වොහාර’මනුසාරිනා;
තතො’චිත්‍ය සමුල්ලාස, වෙදිනා කවිනා පරං.
ප්‍රඥාවන්ත වූ (ප්‍රතිභා ශක්තියෙන් යුත්), ලෝක ව්‍යවහාරය අනුගමනය කරන්නා වූ, එසේ ම සුදුසු පරිදි ඖචිත්‍යයෙහි උල්ලාසය (මනා ප්‍රකාශනය) දන්නා වූ කවියා විසින්,
339.
339.
ඨායිසම්බන්ධිනො භාව, විභාවා සා’නුභාවකා;
සම්බජ්ඣන්ති නිබන්ධා තෙ, රස’ස්සාදාය සාධුනං.
ස්ථාවර භාවයන්ට (ස්ථायීභාවයන්ට) සම්බන්ධ වූ ද, අනුභාව සහිත වූ ද ඒ විභාවයෝ, සත්පුරුෂයන්ගේ රස වින්දනය පිණිස කාව්‍ය නිර්මාණයන්හි මැනවින් බන්ධනය කරනු ලැබෙති.
භාවඅධිප්පාය
භාවය පිළිබඳ අදහස
340.
340.
චිත්ත වුත්ති විසෙසා තු, භාවයන්ති රසෙ යතො;
රත්‍යාදයො තතො භාව, සද්දෙන පරිකිත්තිතා.
රති (ආදරය) ආදී වූ සිතේ ඇති වන විශේෂ වෘත්තීහු (සිතිවිලි) රසයන් ඇති කරන බැවින්, ඔවුහු ‘භාව’ යන වචනයෙන් හඳුන්වනු ලබති.
ඨායීභාවඅධිප්පාය
ස්ථायීභාවය පිළිබඳ අදහස
341.
341.
විරොධිනා’ඤ්ඤභාවෙන, යො භාවො න තිරොහිතො;
සීලෙන තිට්ඨති’ච්චෙසො, ‘ඨායීභාවො’ති සද්දිතො.
විරුද්ධ හෝ අවිරුද්ධ වූ වෙනත් භාවයකින් යටපත් නොකොට, තමාගේ ස්වභාවයෙන් ම පවතින යම් භාවයක් වේ ද, එය ‘ස්ථायීභාවය’ යන නමින් හඳුන්වනු ලැබේ.
ඨායීභාවප්පභෙදඋද්දෙස
ස්ථायීභාවයන්ගේ ප්‍රභේද දැක්වීම
342.
342.
රති, හස්සො, ච සොකො, ච,කොධු, ස්සාහා, භයං,පි ච;
ජිගුච්ඡා, විම්හයො, චෙව, සමො ච නව ඨායිනො.
රතිය (ප්‍රේමය), හාසය (සිනහව), සෝකය (කණගාටුව), ක්‍රෝධය (තරහව), උත්සාහය, භය, ජිගුප්සාව (පිළිකුල), විස්මය (පුදුමය) සහ ශමථය (සමය) යන මේවා නව ස්ථायීභාවයෝ වෙති.
බ්‍යභිචාරීභාවඅධිප්පාය
ව්‍යභිචාරීභාවය පිළිබඳ අදහස
343.
343.
තිරොභාවා, විභාවා’දි, විසෙසනා’භිමුඛ්‍යතො;
යෙ තෙ චරන්ති සීලෙන, තෙ හොන්ති බ්‍යභිචාරිනො.
විභාව ආදී විශේෂයන්ට අභිමුඛව ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවයෙන් යුතුව හැසිරෙන යම් භාව කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු ‘ව්‍යභිචාරීභාවයෝ’ වෙති.
බ්‍යභිචාරිභාවපභෙද
ව්‍යභිචාරීභාවයන්ගේ ප්‍රභේද
344.
344.
නිබ්බෙදො[Pg.187], තක්ක, සඞ්කා, සම,ධිති, ජළතා, දීනතු, ග්ගා, ලසත්තං,සුත්තං, තාසො, ගිලානු, ස්සුක, හරිස,සති, ස්සා, විසාදා, බහිත්ථා ;
චින්තා, ගබ්බා, පමාරො, මරිස, මද,මතු, ම්මාද, මොහා, විබොධො,නිද්දා, වෙගා, සබිලං, මරණ,චපලතා, බ්‍යාධි, තෙත්තිංස මෙතෙ.
නිර්වේදය (කලකිරීම), තර්කය (විචාරය), ශංකාව (සැකය), ශ්‍රමය (වෙහෙස), ධෘතිය (ධෛර්යය), ජඩතාව, දීනතාව, උග්‍රතාව, අලස බව, සුප්තය (සිහින දැකීම), ත්‍රාසය (බිය), ගිලාන බව (ලෙඩවීම), උත්සුකතාව (නොඉවසිල්ල), හර්ෂය (සතුට), ස්මෘතිය (සිහිය), ඊර්ෂ්‍යාව, විෂාදය (කණගාටුව), අවහිත්ථාව (ආකාර ගුප්ත බව), චින්තාව (කල්පනාව), ගර්වය (ආඩම්බරකම), අපස්මාරය (මීමැස්මොරය), අමර්ෂය (නොඉවසීම), මදය (මත්වීම), මතිය (බුද්ධිය), උන්මාදය (පිස්සුව), මෝහය (මුළාව), විබෝධය (අවදිවීම), නිද්‍රාව (නින්ද), ආවේගය, වෛලක්ෂ්‍යය (ලැජ්ජාව), මරණය, චපලතාව සහ ව්‍යාධිය (රෝගය) යන මේවා තිස්තුනක් (33) වෙති.
සත්තිකභාවඅධිප්පාය
සාත්ත්වික භාවය පිළිබඳ අදහස
345.
345.
සමාහිත’ත්ත’ප්පභවං, සත්තං තෙනො’පපාදිතා;
සත්තිකා ප්‍ය’නුභාවත්තෙ, විසුං භාවා භවන්ති තෙ.
එකඟ වූ සිතින් (සමාහිත ආත්මයෙන්) හටගන්නා වූ යමක් වේ ද, එය ‘සත්ත්ව’ නම් වේ. එයින් උපදවනු ලබන බැවින් සාත්ත්වික භාවයෝ ද අනුභාවයන් වුව ද, වෙන ම ම භාවයන් ලෙස පවතිත්.
සත්තිකභාවප්පභෙද
සාත්ත්වික භාවයන්ගේ ප්‍රභේද
346.
346.
ථම්භො, පළය, රොමඤ්චා, තථා සෙද, ස්සු, වෙපථු;
වෙවණ්ණියං, විසරතා, භාවා’ට්ඨෙ’තෙ තු සත්තිකා.
ස්තම්භය (ගල් ගැසීම), ප්‍රලය (සිහිනැති වීම), රෝමාන්චය (ලොමුදැහැ ගැන්වීම), සේදය (දහඩිය දැමීම), අශ්‍රැ (කඳුළු), වේපථු (වෙව්ලීම), වෛවර්ණ්‍යය (පැහැය වෙනස්වීම) සහ ස්වරභංගය (කටහඬ වෙනස්වීම) යන මේවා සාත්ත්වික භාව අටක් (8) වෙති.
347.
347.
යදා රත්‍යාදයො භාවා, ඨිතිසීලා න හොන්ති චෙ;
තදා සබ්බෙපි තෙ භාවා, භවන්ති බ්‍යභිචාරිනො.
යම් කලෙක රති ආදී භාවයෝ ස්ථාවරව පවතින ස්වභාවයෙන් යුක්ත නොකෙරෙත් ද, එකල්හි ඒ සියලු ම භාවයෝ ද ව්‍යභිචාරී භාවයෝ ම වෙති.
348.
348.
විභාවො කාරණං තෙසු, ප්පත්තියු’ද්දීපනෙ තථා;
යො සියා බොධකො තෙසං,අනුභාවො’ය මීරිතො.
ඒ භාවයන්ගේ උපතට (හට ගැනීමට) සහ උද්දීපනයට (වැඩීමට) හේතුව ‘විභාවය’ යි. ඒවා ප්‍රකට කරන්නා වූ (දන්වන්නා වූ) යමක් වේ ද, එය ‘අනුභාවය’ යැයි කියනු ලැබේ.
349.
349.
නෙකහෙතුං මනොවුත්ති, විසෙසඤ්ච විභාවිතුං;
භාවං විභාවා’නුභාවා, වණ්ණියා බන්ධනෙ ඵුටං.
නොයෙක් හේතුන් ඇති සිතේ විශේෂ පැවැත්ම (මනෝවෘත්තිය) ප්‍රකාශ කරනු පිණිස, බන්ධනයෙහි (කාව්‍යයෙහි) භාවය, විභාවය හා අනුභාවය පැහැදිලිව වර්ණනා කළ යුතු ය.
350.
350.
සවිභාවා’නුභාවෙහි, භාවා තෙ තෙ යථාරහං;
වණ්ණනීයා යථො’චිත්‍යං, ලොකරූපා’නුගාමිනා.
ලෝක ස්වභාවය අනුගමනය කරන්නා වූ කවියා විසින් ඒ ඒ භාවයෝ විභාව හා අනුභාවයන් ද සමඟ සුදුසු පරිදි ඖචිත්‍යයට අනුකූලව වර්ණනා කළ යුත්තාහ.
351.
351.
චිත්ත [Pg.188] වුත්ති විසෙසත්තා, මානසා සත්තිකා’ඞ්ගතො;
බහි නිස්සට සෙදාදි, අනුභාවෙහි වණ්ණියා.
භාවයෝ සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වයේ සුවිශේෂතා වන බැවින්, මනෝමය වූ ද ශාරීරික වූ ද සාත්ත්වික භාවයෝ, බාහිරට නික්මුණු දහඩිය දැමීම ආදී වූ අනුභාවයන්ගෙන් වර්ණනා කටයුත්තාහ.
රසඅධිප්පාය
රසය පිළිබඳ අදහස
352.
352.
සාමාජිකාන මානන්දො, යො බන්ධත්ථා’නුසාරිනං;
රසීයතීති තඤ්ඤූහි, රසො නාමා’ය’මීරිතො.
කාව්‍ය බන්ධනයෙහි අර්ථය අනුගමනය කරන්නා වූ සහෘදයන්ගේ (සභ්‍යයන්ගේ) යම් ආනන්දයක් වේ ද, එය රස විඳිනු ලබන බැවින් රසය දන්නා නුවණැත්තන් විසින් ‘රසය’ යැයි හඳුන්වන ලදී.
රසප්පභෙද
රසයන්ගේ ප්‍රභේද
353.
353.
සවිභාවා, නුභාවෙහි, සත්තික,බ්‍යභිචාරිභි;
අස්සාදියත්ත මානීය, මානො ඨායෙ’ව සො රසො.
විභාව, අනුභාව, සාත්ත්වික සහ ව්‍යභිචාරී භාවයන් මඟින් ආස්වාදනය කළ හැකි තත්ත්වයට පමුණුවනු ලබන ඒ ස්ථාරයීභාවය ම ‘රසය’ නම් වේ.
354.
354.
සිඞ්ගාර,හස්ස,කරුණා, රුද්ද,වීර,භයානකා;
බීභච්ඡ,බ්භුත,සන්තා, ච, රසා ඨායීන නුක්කමා.
ස්ථාරයීභාවයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් ශෘංගාර, හාස්‍ය, කරුණා, රෞද්‍ර, වීර, භයානක, බීභත්ස, අද්භූත සහ ශාන්ත යන රසයෝ වෙති.
355.
355.
දුක්ඛරූපෙ’ය’ මානන්දො, කථං නු කරුණාදිකෙ?සියා සොතූනමානන්දො,සොකො වෙස්සන්තරස්ස හි.
දුක් සහගත ස්වරූපයක් ඇති කරුණා ආදී රසයන්හි ආනන්දයක් (සතුටක්) ඇති වන්නේ කෙසේ ද? වෙස්සන්තර රජුට සෝකයක් වුව ද, එය අසන්නා වූ ශ්‍රාවකයන්ට නම් ඇති වන්නේ ආනන්දයකි (රසයකි).
ඨායීභාව නිද්දෙස රතිට්ඨායීභාව
ස්ථාවරභාවයන් පිළිබඳ විස්තරය - රති ස්ථායීභාවය
356.
356.
රම්ම,දෙස, කලා, කාල, වෙසාදි, පටිසෙවනා;
යුවාන’ඤ්ඤොඤ්ඤරත්තානං, පමොදො රති රුච්චතෙ.
රමණීය දේශයන්, කලා, කාලයන් (ඍතු), වෙස් (ඇඳුම් පැළඳුම්) ආදිය සේවනය කිරීමෙන්, එකිනෙකා කෙරෙහි ඇලුම් කරන තරුණ තරුණියන්ගේ යම් සන්තෝෂයක් වේ ද, එය 'රති' (ප්‍රේමය) යැයි කියනු ලැබේ.
357.
357.
යුත්‍යා භාවානුභාවා තෙ, නිබන්ධා පොසයන්ති නං;
සොප්‍ය’යොග, විප්පයොග, සම්භොගානං වසා තිධා.
සුදුසු පරිදි ඒ (විභාව) භාව හා අනුභාවයෝ හා බැඳීම් මෙයට පෝෂණය කරති. එය ද අයෝග, විප්පයෝග (වෙන්වීම) සහ සම්භෝග (එක්වීම) යන වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.
හස්සට්ඨායීභාව
හාස ස්ථායීභාවය
358.
358.
විකාරා’කතිආදීහි, අත්තනො ථ පරස්ස වා;
හස්සො නිද්දා, සමා’ලස්‍ය, මුච්ඡාදි,බ්‍යභිචාරිභි;
පරිපොසෙ සියා හස්සො, භිය්‍යො’ත්ථිපභුතීනං සො.
තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ විකෘති හැඩරුව ආදියෙන් හටගන්නා සිනහව, නිද්‍රාව, තෙහෙට්ටුව, අලසකම, මූර්ඡාව ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් පෝෂණය ලැබූ විට 'හාස්‍යය' රසය බවට පත් වේ. එය බොහෝ සෙයින් ස්ත්‍රීන් ආදීන් කෙරෙහි පවතී.
හස්සප්පභෙද
හාස්‍යයේ ප්‍රභේද
359.
359.
සිත මිහ විකාසි නයනං,කිඤ්චා’ලක්ඛිය දිජං තු තං හසිතං;
මධුරස්සරං විහසිතං, අංසසිරොකම්පමුපහසිතං.
මෙහි දී නෙත් විකසිත වීම 'ස්මිත' ය; දත් මඳක් පෙනෙන සිනහව 'හසිත' ය; මිහිරි හඬක් සහිත සිනහව 'විහසිත' ය; උරහිස් හා හිස සැලෙන සිනහව 'උපහසිත' ය.
360.
360.
අපහසිතං [Pg.189] සජල’ක්ඛි, වික්ඛිත්තඞ්ගං භවත්‍ය’තිහසිතං;
ද්වෙ ද්වෙ කථිතා චෙ’සං,ජෙට්ඨෙ මජ්ඣෙ’ධමෙ ච කමසො.
කඳුළු පිරුණු දෙනෙත් ඇතිව සිනාසීම 'අපහසිත' ය; ශරීරයේ අවයව විසිරී යන සේ (දඟලමින්) සිනාසීම 'අතිහසිත' ය. මේවා පිළිවෙළින් උත්තම, මධ්‍යම සහ අධම ජනයා කෙරෙහි දෙක බැගින් පවතී.
කරුණට්ඨායීභාව
කරුණා (ශෝක) ස්ථායීභාවය
361.
361.
සොකරූපො තු කරුණො, නිට්ඨප්පත්ති’ට්ඨ නාසතො;
තත්ථා’නුභාවා රුදිත, පළය,ත්ථම්භකාදයො;
විසාදා,ලස්‍ය,මරණ, චින්තා’දී බ්‍යභිචාරිනො.
ප්‍රිය දේ විනාශ වීමෙන් හෝ අප්‍රිය දේ ලැබීමෙන් හටගන්නා ශෝක ස්වභාවය 'කරුණා' රසයයි. එහි අනුභාවයෝ නම් හැඬීම, සිහි නැති වීම, තැතිගැනීම ආදියයි. විෂාදය, අලසකම, මරණය, කල්පනා කිරීම ආදිය එහි ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.
රුද්දට්ඨායීභාව
රෞද්‍ර (ක්‍රෝධ) ස්ථායීභාවය
362.
362.
කොධො මච්ඡරියා’දීහි, පොසෙ තාස, මදාදිභි;
නයනා’රුණතාදීහි, රුද්දො නාම රසො භවෙ.
ඊර්ෂ්‍යාව ආදිය නිසා හටගන්නා වූ, තැතිගැනීම, මදය ආදියෙන් පෝෂණය වන්නා වූ, දෙනෙත් රතු වීම ආදියෙන් ප්‍රකාශ වන්නා වූ ක්‍රෝධය 'රෞද්‍ර' නම් රසය බවට පත් වේ.
වීරට්ඨායීභාව
වීර (උත්සාහ) ස්ථායීභාවය
363.
363.
පතාප, වික්කමා’දීහු, ස්සාහො ‘වීරො’ති සඤ්ඤිතො;
රණ,දාන,දයායොගා, වීරො’යං තිවිධො භවෙ;
තෙවා’නුභාවා ධිති,ම, ත්‍යා’දයො බ්‍යභිචාරිනො.
තේජස, වික්‍රමය ආදියෙන් යුත් උත්සාහය 'වීර' යනුවෙන් හැඳින්වේ. යුද වීර, දාන වීර, දයා වීර යනුවෙන් ඒ වීර රසය තෙවැදෑරුම් වේ. ධෛර්යය, බුද්ධිය ආදිය මෙහි අනුභාව හා ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.
භයට්ඨායීභාව
භයානක (භය) ස්ථායීභාවය
364.
364.
විකාරා,සනි,සත්තා’දි, භයු’ක්කංසො භයානකො;
සෙදා’දයො නුභාවෙ’ත්ථ, තාසා’දී බ්‍යභිචාරිනො.
විකෘති රූප, හෙන පිපිරීම්, දරුණු සතුන් ආදියෙන් හටගන්නා බිය උත්සන්න වීම 'භයානක' රසයයි. මෙහි දී දහඩිය දැමීම ආදිය අනුභාව වන අතර, තැතිගැනීම ආදිය ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.
ජිගුච්ඡාට්ඨායීභාව
බීභත්ස (ජිගුප්සා) ස්ථායීභාවය
365.
365.
ජිගුච්ඡා රුධිරා’දීහි, පූත්‍යා’දීහි විරාගතො;
බීභච්ඡො ඛොභනු’බ්බෙගී, කමෙන කරුණායුතො;
නාසා විකූණනාදීහි, සඞ්කාදීහි’ස්ස පොසනං.
ලේ ආදියෙන් හෝ කුණු වූ දේවලින් හෝ විරාගයෙන් හටගන්නා පිළිකුල 'බීභත්ස' රසයයි. එය පිළිවෙළින් ක්ෂෝභන, උද්වේගී සහ කරුණායුත යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. නාසය හැකිලීම ආදියෙන් ද, සැකය ආදියෙන් ද මෙය පෝෂණය වේ.
විම්හයට්ඨායීභාව
අද්භූත (විස්මය) ස්ථායීභාවය
366.
366.
අති ලොක පදත්ථෙහි, විම්හයො’යං රසො’බ්භුතො;
තස්සා’නුභාවා සෙද,ස්සු, සාධුවාදා’දයො සියුං;
තාසා,වෙග,ධිති,ප්පඤ්ඤා, හොන්තෙ’ත්ථ බ්‍යභිචාරිනො.
ලෝකෝත්තර අසාමාන්‍ය කරුණු නිසා ඇති වන පුදුමය 'අද්භූත' රසයයි. දහඩිය දැමීම, කඳුළු සැලීම, සාධුකාර දීම ආදිය එහි අනුභාවයන් වන අතර, තැතිගැනීම, කලබලවීම, ධෛර්යය සහ ප්‍රඥාව මෙහි ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.
සමට්ඨායීභාව
ශාන්ත (සම) ස්ථායීභාවය
367.
367.
ඨායීභාවො සමො මෙත්තා, දයා,මොදා’දි සම්භවො;
භාවාදීහි ත’දුක්කංසො, සන්තො සන්ත නිසෙවිතො.
මෛත්‍රිය, කරුණාව, මුදිතාව ආදියෙන් උපදින සන්සුන් බව (ශම) මෙහි ස්ථායීභාවයයි. එම භාවයන්ගෙන් එහි උත්කර්ෂයට පත්වීම ශාන්ත පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරන ලද 'ශාන්ත' රසයයි.
ඉති සඞ්ඝරක්ඛිත මහාසාමිවිරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ
මෙසේ සංඝරක්ඛිත මහාස්වාමින් වහන්සේ විසින් විරචිත සුබෝධාලංකාරයෙහි,
රසභාවා’වබොධො නාම
'රසභාවාවබෝධ' නම් වූ,
පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.
පස්වැනි පරිච්ඡේදය යි.
සුබොධාලඞ්කාරො සමත්තො.
සුබෝධාලංකාරය නිමි.