නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

සුබොධාලඞ්කාරො

सुबोधालंकार

1. දොසාවබොධ-පඨමපරිච්ඡෙද

१. दोषावबोध - प्रथम परिच्छेद

රතනත්තයප්පණාම

रत्नत्रय वंदना

1.

१.

මුනින්දවදනම්භොජ, ගබ්භසම්භවසුන්දරී;

සරණං පාණිනං වාණී, මය්හං පීණයතං මනං.

मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखकमलातून उत्पन्न झालेली, प्राण्यांना शरण देणारी सुंदर वाणी माझ्या मनाला आनंदित करो.

නිමිත්ත

निमित्त

2.

२.

රාම, සම්මා’ද්‍ය’ලඞ්කාරා, සන්ති සන්තො පුරාතනා;

තථාපි තු වළඤ්ජෙන්ති, සුද්ධමාගධිකා න තෙ.

हे राम! जरी प्राचीन काळातील सुंदर अलंकार अस्तित्वात आहेत, तरीही शुद्ध मागधी (पाली) भाषेचे जाणकार त्यांचा वापर करत नाहीत.

අභිධානාදිකං

अभिधान इत्यादी

3.

३.

තෙනා’පි නාම තොසෙය්‍ය, මෙතෙ ලඞ්කාරවජ්ජිතෙ;

අනුරූපෙනා’ලඞ්කාරෙ, නෙ’ස මෙසො පරිස්සමො.

म्हणून, अलंकारांशिवाय असलेल्या यांना योग्य अलंकारांनी मी संतुष्ट करावे; माझा हा परिश्रम व्यर्थ नाही.

4.

४.

යෙසං න සඤ්චිතා පඤ්ඤා, නෙකසත්ථන්තරො’චිතා;

සම්මොහ’බ්භාහතා වෙ’තෙ, නාවබුජ්ඣන්ති කිඤ්චිපි.

ज्यांची प्रज्ञा अनेक शास्त्रांच्या अभ्यासाने संचित झालेली नाही, आणि जे मोहाने ग्रस्त आहेत, त्यांना काहीही समजत नाही.

5.

५.

කිං තෙහි පාදසුස්සූසා, යෙසං නත්ථි ගරූනි’හ;

යෙ තප්පාදරජොකිණ්ණා, තෙ’ව සාධූ විවෙකිනො.

ज्यांनी येथे गुरूंच्या चरणांची सेवा केली नाही त्यांचा काय उपयोग? जे त्यांच्या (गुरूंच्या) चरणधुलीने माखलेले आहेत, तेच खरे विवेकी आणि सज्जन आहेत.

6.

६.

කබ්බ, නාටකනික්ඛිත්ත, නෙත්තචිත්තා කවිජ්ජනා;

යංකිඤ්චි රචයන්තෙ’තං, න විම්හයකරං පරං.

काव्य आणि नाटकांमध्ये ज्यांचे डोळे आणि मन गुंतलेले आहे, असे कवी जे काही रचतात, ते फारसे आश्चर्यकारक नसते.

7.

७.

තෙයෙ’ව පටිභාවෙන්තො, සො’ව බන්ධො සවිම්හයො;

යෙන තොසෙන්ති විඤ්ඤූ යෙ, තත්ථ ප්‍ය’විහිතා’දරා.

तीच रचना आश्चर्यकारक असते जी त्यांची प्रतिभा प्रकट करते, ज्याद्वारे ते विद्वानांना संतुष्ट करतात, ज्यांचा आधी त्याविषयी आदर नव्हता.

8.

८.

බන්ධො [Pg.156] ච නාම සද්ද,ත්ථා, සහිතා දොසවජ්ජිතා;

පජ්ජ ගජ්ජ විමිස්සානං, භෙදෙනා’යං තිධා භවෙ.

शब्द आणि अर्थ यांनी युक्त आणि दोषांशिवाय असलेली रचना म्हणजे 'बंध' होय. पद्य, गद्य आणि मिश्र अशा भेदांमुळे हे तीन प्रकारचे असते.

9.

९.

නිබන්ධො චා’නිබන්ධො ච, පුන ද්විධා නිරුප්පතෙ;

තං තු පාපෙන්ත්‍ය’ලඞ්කාරා, වින්දනීයතරත්තනං.

पुन्हा त्याचे 'निबंध' (बद्ध) आणि 'अनिबंध' (मुक्त) असे दोन प्रकार सांगितले जातात. परंतु, अलंकार त्याला अधिक आस्वादयोग्य बनवतात.

10.

१०.

අනවජ්ජං මුඛම්භොජ, මනවජ්ජා ච භාරතී;

අලඞ්කතා’ව සොභන්තෙ, කිං නු තෙ නිර’ලඞ්කතා?

निर्दोष मुखकमल आणि निर्दोष वाणी हे अलंकारांनी सुशोभित झाल्यावरच शोभून दिसतात; अलंकारांशिवाय ते कसे बरे शोभतील?

11.

११.

විනා ගරූපදෙසං තං, බාලො’ලඞ්කත්තු මිච්ඡති;

සම්පාපුණෙ න විඤ්ඤූහි, හස්සභාවං කථං නු සො?

गुरूंच्या उपदेशाशिवाय जो मूर्ख मनुष्य सुशोभित करू इच्छितो, तो विद्वानांमध्ये उपहासाचा पात्र कसा बरं होणार नाही?

12.

१२.

ගන්ථොපි කවිවාචාන, මලඞ්කාර’ප්පකාසකො;

යාති තබ්බචනීයත්තං, ත’බ්බොහාරූ’පචාරතො.

कवींच्या वाणीच्या अलंकारांचे प्रकटीकरण करणारा ग्रंथसुद्धा, त्या व्यवहाराच्या उपचारामुळे (लाक्षणिक अर्थाने) 'अलंकार' या नावाने ओळखला जातो.

13.

१३.

ද්විප්පකාරා අලඞ්කාරා, තත්ථ සද්ද, ත්ථභෙදතො;

සද්දත්ථා බන්ධනාමා’ව, තංසජ්ජිත තදාවලි.

शब्द आणि अर्थ यांच्या भेदाने अलंकार दोन प्रकारचे असतात. शब्द आणि अर्थ यांनाच 'बंध' म्हटले जाते आणि त्यांची रचना त्यांच्याद्वारे सुशोभित केली जाते.

14.

१४.

ගුණාලඞ්කාරසංයුත්තා, අපි දොසලව’ඞ්කිතා;

පසංසියා න විඤ්ඤූහි, සා කඤ්ඤා විය තාදිසී.

गुणांनी आणि अलंकारांनी युक्त असूनही, जर ती अल्पशा दोषाने डागाळलेली असेल, तर विद्वानांकडून तिची प्रशंसा केली जात नाही; जशी एखादी तशीच (दोषयुक्त) कन्या असते.

15.

१५.

තෙන දොසනිරාසො’ව, මහුස්සාහෙන සාධියො;

නිද්දොසා සබ්බථා සා’යං, සගුණා න භවෙය්‍ය කිං?

म्हणून, दोषांचे निवारण मोठ्या उत्साहाने (प्रयत्नाने) केले पाहिजे. जर ती सर्व प्रकारे निर्दोष असेल, तर ती गुणवान होणार नाही का?

16.

१६.

සා’ලඞ්කාරවියුත්තා’පි, ගුණයුත්තා මනොහරා;

නිද්දොසා දොසරහිතා, ගුණයුත්තා වධූ විය.

अलंकारांशिवाय असली तरीही, गुणांनी युक्त असलेली रचना मनमोहक असते; जशी दोषांशिवाय असलेली आणि गुणांनी युक्त असलेली वधू असते.

17.

१७.

පදෙ වාක්‍යෙ තදත්ථෙ ච, දොසා යෙ විවිධා මතා;

සො’දාහරණ මෙතෙසං, ලක්ඛණං කථයාම්‍ය’හං.

पद (शब्द), वाक्य आणि त्यांच्या अर्थामध्ये जे विविध दोष मानले गेले आहेत, त्यांची लक्षणे (व्याख्या) मी उदाहरणांसह सांगतो.

පදදොස උද්දෙස

पददोषांचे वर्गीकरण

18.

१८.

විරුද්ධත්ථන්තරා, ඣත්ථ, කිලිට්ඨානි, විරොධි ච;

නෙය්‍යං, විසෙසනාපෙක්ඛං, හීනත්ථක මනත්ථකං.

विरुद्धार्थान्तर, अज्झत्थ (अधिक अर्थ), किलिट्ठ (क्लिष्ट), विरोधी, नेय्य (अनुमेय), विशेषणापेक्ष, हीनार्थक आणि अनर्थक (हे पददोष आहेत).

වාක්‍යදොස උද්දෙස

वाक्यदोषांचे वर्गीकरण

19.

१९.

දොසා පදාන වාක්‍යාන, මෙකත්ථං භග්ගරීතිකං;

තථා බ්‍යාකිණ්ණ ගාම්මානි, යතිහීනං කමච්චුතං;

අතිවුත්ත මපෙතත්ථං, සබන්ධඵරුසං තථා.

पदांचे आणि वाक्यांचे दोष म्हणजे: एकत्थ (पुनरुक्ती), भग्गरीतिक (शैलीभंग), व्याकिण्ण (विखुरलेले), गाम्म (ग्राम्य/अशिष्ट), यतिहीन, क्रमाच्चुत (क्रमभंग), अतिवृत्त (अतिशयोक्ती), अपेतत्थ (अपेतार्थ/अर्थहीन) आणि सबंधपरुष (कठोर रचना).

වාක්‍යත්ථදොසඋද්දෙස

वाक्यार्थदोषांचे वर्गीकरण

20.

२०.

අපක්කමො’[Pg.157], චිත්‍යහීනං, භග්ගරීති, සසංසයං;

ගාම්මං දුට්ඨාලඞ්කතීති, දොසා වාක්‍යත්ථනිස්සිතා.

अपक्कम (क्रमभंग), औचित्यहीन, भग्गरीति, सशंय (संदेहास्पद), गाम्म (ग्राम्य) आणि दुट्ठांलकृति (दुष्टालंकार) हे वाक्याच्या अर्थाशी संबंधित दोष आहेत.

පදදොසනිද්දෙස

पददोषांचे स्पष्टीकरण

21.

२१.

විරුද්ධත්ථන්තරං තඤ්හි, යස්ස’ඤ්ඤත්ථො විරුජ්ඣති;

අධිප්පෙතෙ යථා මෙඝො, විසදො සුඛයෙ ජනං.

'विरुद्धार्थान्तर' तो दोष आहे जिथे दुसरा अर्थ अभिप्रेत अर्थाशी विरुद्ध असतो; जसे की, "पांढरा (किंवा स्वच्छ) मेघ लोकांना सुखी करो" (येथे मेघ काळा असणे अपेक्षित आहे).

22.

२२.

විසෙස්‍ය මධිකං යෙනා, ඣත්ථ මෙතං භවෙ යථා;

ඔභාසිතා’සෙසදිසො, ඛජ්ජොතො’යං විරාජතෙ.

'अज्झत्थ' (अधिक अर्थ) तो दोष आहे ज्यामध्ये विशेष्य प्रमाणाबाहेर वाढवले जाते, जसे की: "सर्व दिशांना प्रकाशित करणारा हा काजवा शोभून दिसत आहे."

23.

२३.

යස්ස’ත්ථා’වගමො දුක්ඛො, පකත්‍යා’දිවිභාගතො;

කිලිට්ඨං තං යථා තාය, සො’ය මාලිඞ්ග්‍යතෙ පියා.

'किलिट्ठ' (क्लिष्ट) तो दोष आहे ज्याचा अर्थ मूळ प्रकृती इत्यादींच्या विभागामुळे समजणे कठीण असते, जसे की: "तिच्याद्वारे तो प्रियकर आलिंगिला जातो."

24.

२४.

යං කිලිට්ඨපදං මන්දා, භිධෙය්‍යං යමකාදිකං;

කිලිට්ඨපදදොසෙ’ව, තම්පි අන්තො කරීයති.

यमक इत्यादी साधण्यासाठी मंदबुद्धी लोकांकडून जे क्लिष्ट पद वापरले जाते, त्याचाही समावेश क्लिष्टपद दोषामध्येच केला जातो.

25.

२५.

පතීතසද්දරචිතං, සිලිට්ඨපදසන්ධිකං;

පසාදගුණසංයුත්තං, යමකං මත මෙදිසං.

प्रसिद्ध शब्दांनी रचलेले, सुश्लिष्ट पदसंधी असलेले आणि प्रसादगुणाने युक्त असलेले यमक असे मानले जाते.

26.

२६.

අබ්‍යපෙතං බ්‍යපෙත’ඤ්ඤ, මාවුත්තා’නෙකවණ්ණජං;

යමකං තඤ්ච පාදාන, මාදි, මජ්ඣ, න්ත, ගොචරං.

अनेक वर्णांच्या पुनरावृत्तीने निर्माण होणारे यमक 'अव्यपेत' (न विलग झालेले) आणि 'व्यपेत' (विलग झालेले) अशा इतर दोन प्रकारचे असते; आणि ते चरणांच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी आढळते.

අබ්‍යපෙත පඨමපාදාදි යමකං

अव्यपेत प्रथमपाद-आदि यमक

27.

२७.

සුජනා’සුජනා සබ්බෙ, ගුණෙනාපි විවෙකිනො;

විවෙකං න සමායන්ති, අවිවෙකිජනන්තිකෙ.

सर्व सज्जन आणि दुर्जन, गुणांनी विवेकी असूनही, अविवेकी लोकांच्या सानिध्यात विवेक प्राप्त करत नाहीत.

අබ්‍යපෙත පඨම දුතිය පාදාදි යමකං

अव्यपेत प्रथम-द्वितीयपाद-आदि यमक

28.

२८.

කුසලා’කුසලා සබ්බෙ, පබලා’පබලා ථවා;

නො යාතා යාව’හොසිත්තං, සුඛදුක්ඛප්පදා සියුං;

අබ්‍යපෙත පඨම දුතිය තතියපාදාදි යමකං.

सर्व कुशल आणि अकुशल कर्मे, प्रबळ असोत वा दुर्बळ, जोपर्यंत ती 'अहोसिभाव' (अहोसिकर्म - निष्फळ अवस्था) पावत नाहीत, तोपर्यंत ती सुख आणि दुःख देणारी ठरतात; (हे) अव्यपेत प्रथम-द्वितीय-तृतीयपाद-आदि यमक होय.

29.

२९.

සාදරං සා දරං හන්තු, විහිතා විහිතා මයා;

වන්දනා වන්දනාමාන, භාජනෙ රතනත්තයෙ.

मी आदराने केलेली ही वंदना, जी वंदना आणि सन्मानास पात्र असलेल्या त्रिरत्नांच्या चरणी अर्पण केली आहे, ती माझ्या सर्व दुःखांचा (दराचा) नाश करो.

අබ්‍යපෙත චතුක්කපාදාදි යමකං

अव्यपेत चतुष्पाद आदि यमक (सलग चार चरणांचे यमक).

30.

३०.

කමලං ක’මලං කත්තුං, වනදො වනදො’ම්බරං;

සුගතො සුගතො ලොකං, සහිතං ස හිතං කරං.

कमळ हे पाण्याचे मळ (घाण) दूर करण्यासाठी आहे, मेघ (वनद) आकाशाला पाणी देणारा आहे; सुगत (बुद्ध) हे लोकांचे कल्याण करणारे आहेत, ते स्वतः हिताचे आचरण करणारे आहेत.

31.

३१.

අබ්‍යපෙතාදියමක[Pg.158], ස්සෙසො ලෙසො නිදස්සිතො;

ඤෙය්‍යානි’මායෙව දිසා, ය’ඤ්ඤානි යමකානිපි.

हे अव्यपेत आदि यमकाचे थोडेसे उदाहरण दाखवले आहे; इतरही यमकांचे प्रकार याच पद्धतीने समजून घ्यावेत.

32.

३२.

අච්චන්තබහවො තෙසං, භෙදා සම්භෙදයොනියො;

තථාපි කෙචි සුකරා, කෙචි අච්චන්තදුක්කරා.

त्यांचे (यमकांचे) भेद आणि उपभेद अत्यंत विपुल आहेत; तरीही काही सुलभ आहेत, तर काही अत्यंत कठीण आहेत.

33.

३३.

යමකං තං පහෙලී ච, නෙකන්තමධුරානි’ති;

උපෙක්ඛියන්ති සබ්බානි, සිස්සඛෙදභයා මයා.

ते यमक आणि कोडी (प्रहेलिका) ही सर्वस्वी मधुर नसतात; म्हणून शिष्यांच्या त्रासाच्या भीतीने मी त्या सर्वांची उपेक्षा केली आहे (त्यांना वगळले आहे).

34.

३४.

දෙසකාලකලාලොක, ඤායාගමවිරොධි යං;

තං විරොධිපදං චෙ’ත, මුදාහරණතො ඵුටං.

देश, काळ, कला, लोक, न्याय आणि आगम (शास्त्र) यांच्याशी जे सुसंगत नाही, ते 'विरोधपद' दोषयुक्त समजावे, जे उदाहरणावरून स्पष्ट होईल.

35.

३५.

ය දප්පතීත මානීය, වත්තබ්බං නෙය්‍ය මාහු තං;

යථා සබ්බාපි ධවලා, දිසා රොචන්ති රත්තියං.

जे अप्रतीत (अपरिचित) असूनही मानले जाते आणि सांगितले जाते, त्याला 'नेय्य' (अन्वय लावून समजून घेण्याजोगे) म्हणतात; जसे की, 'रात्रीच्या वेळी सर्व दिशा पांढऱ्या शुभ्र दिसतात.'

36.

३६.

නෙදිසං බහු මඤ්ඤන්ති, සබ්බෙ සබ්බත්ථ විඤ්ඤුනො;

දුල්ලභා’වගතී සද්ද, සාමත්ථියවිලඞ්ඝිනී.

सर्व ठिकाणी सर्व विद्वान अशा रचनेचा फारसा आदर करत नाहीत; कारण शब्दांच्या सामर्थ्याचे उल्लंघन करणाऱ्या अर्थाचे आकलन होणे कठीण असते.

37.

३७.

සියා විසෙසනාපෙක්ඛං, යං තං පත්වා විසෙසනං;

සාත්ථකං තං යථා තං සො, භිය්‍යො පස්සති චක්ඛුනා.

जे विशेषणाची अपेक्षा ठेवणारे असते, ते विशेषण प्राप्त करून सार्थ ठरते; जसे की, 'तो डोळ्यांनी अधिक स्पष्टपणे पाहतो.'

38.

३८.

හීනං කරෙ විසෙස්‍යං යං, තං හීනත්ථං භවෙ යථා;

නිප්පභී කත ඛජ්ජොතො, සමුදෙති දිවාකරො.

जे विशेष्याला हीन (कमी दर्जाचे) बनवते, ते 'हीनार्थ' दोषयुक्त ठरते; जसे की, 'काजव्याला निस्तेज करणारा सूर्य उगवतो.'

39.

३९.

පාදපූරණමත්තං යං, අනත්ථමිති තං මතං;

යථා හි වන්දෙ බුද්ධස්ස, පාදපඞ්කෙරුහං පි ච.

जे केवळ पादपूर्तीसाठी (श्लोकाचे चरण पूर्ण करण्यासाठी) वापरले जाते, त्याला 'अनर्थक' (निरर्थक) मानले जाते; जसे की, 'मी बुद्धांच्या चरणकमलांना वंदन करतोच आणि...'

වාක්‍යදොස නිද්දෙස

वाक्यदोष निर्देश (वाक्यातील दोषांचे वर्णन).

40.

४०.

සද්දතො අත්ථතො වුත්තං, යත්ථ භිය්‍යොපි වුච්චති;

ත මෙකත්ථං යථා’භාති, වාරිදො වාරිදො අයං.

जिथे शब्दाने किंवा अर्थाने सांगितलेली गोष्ट पुन्हा सांगितली जाते, त्याला 'एकार्थ' (पुनरुक्ती) दोष म्हणतात; जसे की, 'हा मेघ मेघ शोभतो आहे.'

යථා ච

आणि जसे की -

41.

४१.

තිත්ථියඞ්කුරබීජානි, ජහං දිට්ඨිගතානි’හ;

පසාදෙති පසන්නෙ’සො, මහාමුනි මහාජනෙ.

या जगात मिथ्यादृष्टीरूपी तीर्थिकांच्या अंकुरांचे बीज नष्ट करून, हे प्रसन्न झालेले महामुनी (बुद्ध) लोकांना प्रसन्न करत आहेत.

42.

४२.

ආරද්ධක්කමවිච්ඡෙදා, භග්ගරීති භවෙ යථා;

කාපි පඤ්ඤා, කොපි පගුණො, පකතීපි අහො තව.

सुरू केलेल्या क्रमाचा भंग झाल्यामुळे 'भग्नरीती' दोष होतो; जसे की, 'तुझी बुद्धी काही अपूर्व आहे, तुझे कौशल्यही काही वेगळेच आहे, आणि तुझा स्वभावही, अहाहा!'

43.

४३.

පදානං [Pg.159] දුබ්බිනික්ඛෙපා, බ්‍යාමොහො යත්ථ ජායති;

තං බ්‍යාකිණ්ණන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං, තදුදාහරණං යථා.

शब्दांच्या चुकीच्या मांडणीमुळे जिथे संभ्रम निर्माण होतो, त्याला 'व्याकीर्ण' दोष समजावा; त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे.

44.

४४.

බහුගුණෙ පණමති, දුජ්ජනානං ප්‍යයං ජනො;

හිතං පමුදිතො නිච්චං, සුගතං සමනුස්සරං.

हा मनुष्य दुर्जनांनाही वंदन करतो, आणि नेहमी आनंदी राहून, बहुगुणी व हितकारक सुगतांचे (बुद्धांचे) स्मरण करतो.

45.

४५.

විසිට්ඨවචනා’පෙතං, ගාම්මං’ත්‍ය’භිමතං යථා;

කඤ්ඤෙ කාමයමානං මං, න කාමයසි කිංන්වි’දං?

विशिष्ट (शिष्ट) शब्दांनी रहित असलेल्या रचनेला 'ग्राम्य' (अशिष्ट) मानले जाते; जसे की, 'हे कन्ये, तुझ्यावर प्रेम करणाऱ्या माझ्यावर तू प्रेम का करत नाहीस?'

46.

४६.

පදසන්ධානතො කිඤ්චි, දුප්පතීතිකරං භවෙ;

තම්පි ගාම්මං ත්‍ය’භිමතං, යථා යාභවතො පියා.

शब्दांच्या संधीमुळे (जोडणीमुळे) जिथे ऐकण्यास अयोग्य किंवा अश्लील अर्थाचा भास होतो, त्यालाही 'ग्राम्य' दोष मानले जाते; जसे की, 'या तुमच्या प्रिय पत्नी...'

47.

४७.

වුත්තෙසු සූචිතෙ ට්ඨානෙ, පදච්ඡෙදො භවෙ යති;

යං තාය හීනං තං වුත්තං, යතිහීනන්ති සා පන.

छंदात सुचवलेल्या ठिकाणी जिथे शब्दाचा छेद (विराम) होतो, त्याला 'यती' म्हणतात; जे या यतीने रहित असते, त्याला 'यतीहीन' दोष म्हणतात.

48.

४८.

යති සබ්බත්ථපාදන්තෙ, වුත්තඩ්ඪෙ ච විසෙසතො;

පුබ්බාපරානෙකවණ්ණ, පදමජ්ඣෙපි කත්ථචි.

यती हा नेहमी चरणाच्या शेवटी आणि विशेषतः अर्ध्या भागावर (अर्धचरणावर) असतो; तसेच कधीकधी पूर्व आणि उत्तर भागातील अनेक वर्णांच्या शब्दांच्या मध्येही असतो.

තත්ථොදාහරණපච්චුදාහරණානි යථා

त्याविषयी उदाहरणे आणि प्रत्युदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत -

49.

४९.

තං නමෙ සිරසා චාමි, කරවණ්ණං තථාගතං;

සකලාපි දිසා සිඤ්ච, තිව සොණ්ණරසෙහි යො.

सुवर्णवर्णीय अशा त्या तथागतांना मी मस्तकाने वंदन करतो, जे आपल्या सुवर्णरूपी किरणांनी सर्व दिशा जणू सिंचित करत आहेत.

50.

५०.

සරො සන්ධිම්හි පුබ්බන්තො, විය ලොපෙ විභත්තියා;

අඤ්ඤථා ත්ව’ඤ්ඤථා තත්ථ, යා’දෙසාදි පරා’දි’ව.

संधीमध्ये पूर्वपदाचा स्वर हा विभक्तीच्या लोपाप्रमाणे पूर्वपदाचाच भाग मानला जातो; परंतु आदेश (बदल) इत्यादींच्या बाबतीत तो उत्तरपदाचा (परपदाचा) भाग मानला जातो.

51.

५१.

චාදී පුබ්බපදන්තා’ව, නිච්චං පුබ්බපදස්සිතා;

පාදයො නිච්චසම්බන්ධා, පරාදීව පරෙන තු.

'च' इत्यादी अव्यय हे नेहमी पूर्वपदाच्या शेवटी जोडलेले असल्याने पूर्वपदाचेच आश्रित असतात; तर 'प्र' इत्यादी उपसर्ग हे पुढील शब्दाशी नेहमी संबंधित असल्याने उत्तरपदाचेच भाग मानले जातात.

සබ්බත්ථොදාහරණානි යථා

सर्व प्रकारची उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत -

52.

५२.

නමෙ තං සිරසා සබ්බො, පමා’තීතං තථාගතං;

යස්ස ලොකග්ගතං පත්ත, ස්සො’පමා න හි යුජ්ජති.

सर्व लोकांनी त्या उपमारहित तथागतांना मस्तकाने वंदन करावे; ज्यांच्या लोकश्रेष्ठत्वाला कोणतीही उपमा लागू पडत नाही.

53.

५३.

මුනින්දං තං සදා වන්දා, ම්‍ය’නන්තමති මුත්තමං;

යස්ස පඤ්ඤා ච මෙත්තා ච, නිස්සීමාති විජම්භති.

मी त्या अनंत बुद्धी असलेल्या आणि सर्वोत्तम अशा मुनींद्रांना (बुद्धांना) नेहमी वंदन करतो; ज्यांची प्रज्ञा आणि मैत्री असीमपणे विस्तारत आहे.

චාදිපාදීසු පච්චුදාහරණානි යථා

'च' आणि 'प्र' इत्यादींच्या बाबतीतील प्रत्युदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत -

54.

५४.

මහාමෙත්තා මහාපඤ්ඤා, ච යත්ථ පරමොදයා;

පණමාමි ජිනං තං ප, වරං වරගුණා’ලයං.

ज्यांच्यामध्ये महान मैत्री आणि महान प्रज्ञा अत्यंत उत्कर्षाला पोहोचली आहे, त्या श्रेष्ठ आणि उत्तम गुणांचे निवासस्थान असलेल्या जिनांना (बुद्धांना) मी वंदन करतो.

55.

५५.

පදත්ථක්කමතො මුත්තං, කමච්චුත මිදං යථා;

ඛෙත්තං වා දෙහි ගාමං වා, දෙසං වා මම සොභනං.

शब्दांच्या अर्थाच्या योग्य क्रमापासून सुटलेल्या रचनेला 'क्रमाच्युत' (क्रमभंग) दोष म्हणतात; जसे की, 'मला शेत द्या, किंवा गाव द्या, किंवा सुंदर देश द्या.'

56.

५६.

ලොකියත්ථ [Pg.160] මතික්කන්තං, අතිවුත්තං මතං යථා;

අතිසම්බාධ මාකාස, මෙතිස්සා ථනජම්භනෙ.

लौकिक अर्थाचे उल्लंघन करणाऱ्या अतिशयोक्तीला 'अतिवृत्त' (अतिशयोक्ती) दोष मानले जाते; जसे की, 'तिच्या स्तनांच्या विस्तारामुळे आकाशही अत्यंत संकुचित झाले आहे.'

57.

५७.

සමුදායත්ථතො’පෙතං, තං අපෙතත්ථකං යථා;

ගාවිපුත්තො බලිබද්ධො, තිණං ඛාදී පිවී ජලං.

वाक्याच्या एकत्रित अर्थाचा बोध न होणाऱ्या रचनेला 'अपेतार्थक' (अर्थहीन) म्हणतात; जसे की, 'गाईचा पुत्र बैल गवत खातो, पाणी पितो.'

58.

५८.

බන්ධෙ ඵරුසතා යත්ථ, තං බන්ධඵරුසං යථා;

ඛරා ඛිලා පරික්ඛීණා, ඛෙත්තෙ ඛිත්තං ඵලත්‍ය’ලං.

रचनेमध्ये जिथे कठोरता (कर्कशता) असते, त्याला 'बंधपरुष' (कठोर रचना) दोष म्हणतात; जसे की, 'खरा खिला परिक्खीणा, खेत्ते खित्तं फलत्यलं.'

වාක්‍යත්ථදොස නිද්දෙස

वाक्यार्थदोष निर्देश (वाक्याच्या अर्थातील दोषांचे वर्णन).

59.

५९.

ඤෙය්‍යං ලක්ඛණ මන්වත්ථ, වසෙනා’පක්කමාදිනං;

උදාහරණ මෙතෙසං, දානි සන්දස්සයාම්‍ය’හං.

'अपक्रम' इत्यादी दोषांचे लक्षण त्यांच्या नावाच्या अर्थानुसार समजून घ्यावे; आता मी त्यांचे उदाहरण दाखवतो.

තත්ථා’පක්කමං යථා

त्यामध्ये 'अपक्रम' (क्रमभंग) दोष जसे की -

60.

६०.

භාවනා, දාන, සීලානි, සම්මා සම්පාදිතානි’හ;

භොග, සග්ගාදි, නිබ්බාන, සාධනානි න සංසයො.

या जगात योग्य प्रकारे आचरलेली भावना (ध्यान), दान आणि शील ही अनुक्रमे भोग, स्वर्ग आणि निर्वाण प्राप्तीची साधने आहेत, यात शंका नाही.

ඔචිත්‍යහීනං යථා

औचित्यहीन जसे

61.

६१.

පූජනීයතරො ලොකෙ, අහ මෙකො නිරන්තරං;

මයෙකස්මිං ගුණා සබ්බෙ, යතො සමුදිතා අහුං.

या जगात मी एकटाच निरंतर अत्यंत पूजनीय आहे; कारण माझ्या एकट्यामध्येच सर्व गुण एकत्रित झाले आहेत.

යථා ච

आणि जसे

62.

६२.

යාචිතො’හං කථං නාම, න දජ්ජාම්‍ය’පි ජීවිතං;

තථාපි පුත්තදානෙන, වෙධතෙ හදයං මම.

याचना केली असता मी माझे प्राणही कसे बरे देणार नाही? तरीही, पुत्राच्या दानाने माझे हृदय थरथरत आहे.

භග්ගරීති යථා

भग्नरीती (शैलीभंग) जसे

63.

६३.

ඉත්ථීනං දුජ්ජනානඤ්ච, විස්සාසො නොපපජ්ජතෙ;

විසෙ සිඞ්ගිම්හි නදියං, රොගෙ රාජකුලම්හි ච.

स्त्रिया, दुर्जन, विष, शिंगे असलेले प्राणी, नदी, रोग आणि राजकुल (राजघराणे) यांच्यावर विश्वास ठेवणे योग्य नाही.

සසංසයං යථා

संशयास्पद जसे

64.

६४.

මුනින්දචන්දිමා ලොක, සරලොලවිලොචනො;

ජනො’ වක්කන්තපන්ථො’ව, ගොපදස්සනපීණිතො.

मुनींद्ररूपी (मुनींचे चंद्र असलेले बुद्ध) चंद्राला पाहून, चंचल डोळे असलेले लोक, मार्ग चुकलेल्या आणि गोपाळाच्या दर्शनाने आनंदित झालेल्या प्रवाशाप्रमाणे प्रसन्न होतात.

65.

६५.

වාක්‍යත්ථතො දුප්පතීති, කරං ගාම්මං මතං යථා;

පොසො වීරියවා සො’යං, පරං හන්ත්වා න විස්සමී.

वाक्याच्या अर्थावरून कठीण बोध करून देणारे ग्राम्य (अशिष्ट) जसे मानले जाते: 'हा पराक्रमी पुरुष शत्रूला मारूनही विसावला नाही.'

66.

६६.

දුට්ඨාලඞ්කරණං තෙතං, යත්ථා’ලඞ්කාරදූසනං;

තස්සා’ලඞ්කාරනිද්දෙසෙ, රූප මාවි භවිස්සති.

ते दुष्ट अलंकार (दोषयुक्त अलंकार) आहे, जेथे अलंकाराचा दोष असतो. अलंकाराच्या वर्णनात त्याचे स्वरूप स्पष्ट होईल.

67.

६७.

කතො’ත්‍ර [Pg.161] සඞ්ඛෙපනයා මයා’යං,දොසාන මෙසං පවරො විභාගො;

එසො’ව’ලං බොධයිතුං කවීනං,තමත්ථි චෙ ඛෙදකරං පරම්පි.

येथे माझ्याद्वारे संक्षेप रूपाने दोषांचे हे श्रेष्ठ वर्गीकरण केले गेले आहे. कवींना बोध करून देण्यासाठी हेच पुरेसे आहे, जरी इतर काही क्लेशकारक (दोष) असले तरीही.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිවිරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ

अशा प्रकारे, महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' या ग्रंथात...

දොසාවබොධො නාම

दोषबोध (दोषांचे आकलन) नावाचा

පඨමො පරිච්ඡෙදො.

पहिला परिच्छेद (अध्याय).

2. දොසපරිහාරාවබොධ-දුතියපරිච්ඡෙද

२. दोषपरिहारबोध (दोषांचे निवारण समजणे) - दुसरा परिच्छेद.

68.

६८.

කදාචි කවිකොසල්ලා, විරොධො සකලො ප්‍ය’යං;

දොසසඞ්ඛ්‍ය මතික්කම්ම, ගුණවීථිං විගාහතෙ.

कधीकधी कवीच्या कौशल्यामुळे हा सर्व विरोध दोषांच्या श्रेणीचे उल्लंघन करून गुणांच्या मार्गात प्रवेश करतो.

69.

६९.

තෙන වුත්තවිරොධාන, මවිරොධො යථා සියා;

තථා දොසපරිහාරා, වබොධො දානි නීයතෙ.

त्यामुळे, सांगितलेल्या विरोधांचा अविरोध (विरोध नसणे) कसा होईल, याकरिता आता दोषांच्या परिहाराचे (निवारणाचे) आकलन प्रस्तुत केले जात आहे.

තත්ථ විරුද්ධත්ථන්තරස්ස පරිහාරො යථා

त्यामध्ये, विरुद्ध अर्थाच्या दोषाचे निवारण जसे:

70.

७०.

වින්දන්තං පාකසාලීනං, සාලීනං දස්සනා සුඛං;

තං කථං නාම මෙඝො’යං, විසදො සුඛයෙ ජනං?

पिकलेल्या भाताची शेते पाहून आनंद मिळवणाऱ्या लोकांना हा शुभ्र (किंवा स्वच्छ) मेघ कसा बरे सुखी करू शकेल?

යථා වා

किंवा जसे

71.

७१.

විනායකොපි නාගො සි, ගොතමොපි මහාමති;

පණීතොපි රසා’පෙතො, චිත්තා මෙ සාමි තෙ ගති.

हे स्वामी! तुमची गती (अवस्था) माझ्यासाठी आश्चर्यकारक आहे; कारण तुम्ही विनायक (नायक) असूनही नाग (श्रेष्ठ पुरुष) आहात, गोतम असूनही महाबुद्धीमान आहात, आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असूनही रसरहित (आसक्तीरहित) आहात.

අඣ’ත්ථස්ස යථා

अध्याहृत अर्थाचे (किंवा आंतरिक अर्थाचे) जसे

72.

७२.

කථං තාදිගුණාභාවෙ, ලොකං තොසෙති දුජ්ජනො?ඔභාසිතාසෙසදිසො, ඛජ්ජොතො නාම කිං භවෙ?

तशा गुणांच्या अभावी दुर्जन व्यक्ती जगाला कशी बरे संतुष्ट करू शकते? सर्व दिशांना प्रकाशित करणाऱ्या सूर्यासारखा काजवा कधी असू शकतो का?

73.

७३.

පහෙලිකාය මාරුළ්හා, න හි දුට්ඨා කිලිට්ඨතා;

පියා සුඛා’ලිඞ්ගිතං ක, මාලිඞ්ගති නු නො ඉති.

कोड्यामध्ये (प्रहेलिकेमध्ये) वापरली असता क्लिष्टता (अस्पष्टता) हा दोष ठरत नाही. 'प्रियेने सुखाने आलिंगन दिलेल्या कोणत्या पुरुषाला ती आलिंगन देत नाही?'

74.

७४.

යමකෙ නො පයොජෙය්‍ය, කිලිට්ඨපද මිච්ඡිතෙ;

තතො යමක මඤ්ඤං තු, සබ්බ මෙතංමයං විය.

यमक अलंकारामध्ये इच्छित असल्याशिवाय क्लिष्ट (अस्पष्ट) शब्दाचा प्रयोग करू नये; अन्यथा ते दुसरे यमक पूर्णपणे याच स्वरूपाचे (क्लिष्ट) होईल.

දෙසවිරොධිනො යථා

देशविरोधाचे (स्थानविरोधाचे निवारण) जसे

75.

७५.

බොධිසත්තප්පභාවෙන[Pg.162], ථලෙපි ජලජාන්‍ය’හුං;

නුදන්තානි’ව සුචිරා, වාසක්ලෙසං තහිං ජලෙ.

बोधिसत्त्वांच्या प्रभावाने जमिनीवरही जलज (कमळे) उगवली, जणू काही ती पाण्यातील आपल्या दीर्घकालीन वास्तव्याचा क्लेश दूर करत होती.

කාලවිරොධිනො යථා

कालविरोधाचे (वेळेच्या विरोधाचे निवारण) जसे

76.

७६.

මහානුභාව පිසුනො, මුනිනො මන්ද මාරුතො;

සබ්බොතුකමයං වායි, ධුනන්තො කුසුමං සමං.

महात्म्या मुनींच्या (बुद्धांच्या) प्रभावाचे सूचन करणारा मंद वारा, सर्व ऋतूंची फुले सारख्याच प्रमाणात झटकत वाहू लागला.

කලාවිරොධිනො යථා

कलाविरोधाचे (कलाविषयक विरोधाचे निवारण) जसे

77.

७७.

නිමුග්ගමානසො බුද්ධ, ගුණෙ පඤ්චසිඛස්සපි;

තන්තිස්සර විරොධො සො, න සම්පීණෙති කං ජනං?

बुद्धांच्या गुणांमध्ये मन मग्न झालेल्या पंचशिखाच्याही वीणेच्या सुरांचा तो विरोध कोणत्या माणसाला आनंदित करणार नाही?

ලොකවිරොධිනො යථා

लोकविरोधाचे (लोकव्यवहार विरोधाचे निवारण) जसे

78.

७८.

ගණයෙ චක්කවාළං සො, චන්දනායපි සීතලං;

සම්බොධි සත්ත හදයො, පදිත්ත’ඞ්ගාරපූරිතං.

बोधिसत्त्वांचे हृदय पेटलेल्या कोळशांनी भरलेले चक्रवाळ (ब्रह्मांड) देखील चंदनापेक्षाही शीतल मानते.

ඤායවිරොධිනො යථා

न्यायविरोधाचे (तर्कविरोधाचे निवारण) जसे

79.

७९.

පරිච්චත්තභවොපි ත්ව, මුපනීතභවො අසි;

අචින්ත්‍යගුණසාරාය, නමො තෙ මුනිපුඞ්ගව.

भव (संसार) त्यागूनही तुम्ही भव (अस्तित्व/उत्कृष्ट अवस्था) प्राप्त केले आहे. अचिंत्य गुणांचे सार असलेल्या आपणास, हे मुनिश्रेष्ठ, नमस्कार असो.

ආගමවිරොධිනො යථා

आगमविरोधाचे (शास्त्रविरोधाचे निवारण) जसे

80.

८०.

නෙවා’ලපති කෙනා’පි, වචීවිඤ්ඤත්තිතො යති;

සම්පජානමුසාවාදා, ඵුසෙය්‍යා’පත්තිදුක්කටං.

वाणीच्या संकेतानेही (वचन-विज्ञप्तीद्वारे) तो यती (भिक्खू) कोणाशीही बोलत नाही; जाणूनबुजून खोटे बोलल्याने त्याला 'दुक्कट' (दुष्कृत) आपत्ती (दोष) प्राप्त होईल.

නෙය්‍යස්ස යථා

नेय्यार्थाचे (अनुमानाने समजून घेण्याच्या दोषाचे निवारण) जसे

81.

८१.

මරීචිචන්දනා’ලෙප, ලාභා සීතමරීචිනො;

ඉමා සබ්බාපි ධවලා, දිසා රොචන්ති නිබ්භරං.

शीतकिरण असलेल्या चंद्राच्या किरणरूपी चंदनाचा लेप मिळाल्यामुळे, या सर्व पांढऱ्या शुभ्र दिशा अत्यंत शोभून दिसत आहेत.

යථා වා

किंवा जसे

82.

८२.

මනොනුරඤ්ජනො මාර, ඞ්ගනාසිඞ්ගාරවිබ්භමො;

ජිනෙනා’සමනුඤ්ඤාතො, මාරස්ස හදයා’නලො.

मनाला आनंदित करणारा आणि शृंगारिक विलास असणारा मारकन्यांचा हावभाव जिनांनी (बुद्धांनी) स्वीकारला नाही, त्यामुळे माराच्या हृदयात जणू अग्नी पेटला.

විසෙසනාපෙක්ඛස්ස යථා

विशेषणाची अपेक्षा असणाऱ्याचे उदाहरण जसे की -

83.

८३.

අපයාතා’පරාධම්පි, අයං වෙරී ජනං ජනො;

කොධපාටලභූතෙන, භිය්‍යො පස්සති චක්ඛුනා.

अपराध दूर झाला असतानाही, हा वैरी मनुष्य क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी लोकांकडे अधिकच (क्रूरतेने) पाहतो.

හීනත්ථස්ස යථා

हीन अर्थाचे उदाहरण जसे की -

84.

८४.

අප්පකානම්පි පාපානං, පභාවං නාසයෙ බුධො;

අපි නිප්පභාතා’නීත, ඛජ්ජොතො හොති භාණුමා.

बुद्धिमान माणसाने लहान पापांचाही प्रभाव नष्ट केला पाहिजे. कारण प्रकाश नष्ट झाल्यावर सूर्यही काजव्यासारखा (तेजहीन) बनतो.

අනත්ථස්ස යථා

निरर्थक शब्दाचे उदाहरण जसे की -

85.

८५.

න [Pg.163] පාදපූරණත්ථාය, පදං යොජෙය්‍ය කත්ථචි,යථා වන්දෙ මුනින්දස්ස, පාදපඞ්කෙරුහං වරං.

श्लोकाचे चरण पूर्ण करण्यासाठी (केवळ मात्रा भरण्यासाठी) कुठेही निरर्थक शब्दाची योजना करू नये. जसे की, 'मी मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) श्रेष्ठ चरणकमलांना वंदन करतो' (यात कोणताही शब्द व्यर्थ नाही).

86.

८६.

භයකොධපසංසාදි, විසෙසො තාදිසො යදි;

වත්තුං කාමීයතෙ දොසො, න තත්ථෙ’කත්ථතාකතො.

जर भय, क्रोध, प्रशंसा इत्यादी विशेष परिस्थिती असेल आणि तसे बोलण्याची इच्छा असेल, तर तिथे पुनरुक्तीचा (एकाच अर्थाच्या शब्दांच्या वापराचा) दोष मानला जात नाही.

යථා

जसे की -

87.

८७.

සප්පො සප්පො! අයං හන්ද, නිවත්තතු භවං තතො,යදි ජීවිතුකාමො’සි, කථං ත මුපසප්පසි?

साप! साप! अरेरे, आपण तिथून मागे फिरा. जर आपल्याला जगण्याची इच्छा असेल, तर आपण त्याच्याजवळ का जात आहात?

භග්ගරීතිනො යථා

भग्नरीतीचे (रचनाभंग) उदाहरण जसे की -

88.

८८.

යොකොචි රූපා’තිසයො, කන්ති කාපි මනොහරා;

විලාසා’තිසයො කොපි,අහො! බුද්ධමහො’දයො.

कोणतेही अनुपम रूपसौंदर्य, कोणतीही मनमोहक कांती आणि कोणताही विलक्षण विलास असो; अहाहा! बुद्धांचा उदय (किंवा प्रभाव) किती महान आहे!

89.

८९.

අබ්‍යාමොහකරං බන්ධං, අබ්‍යාකිණ්ණං මනොහරං;

අදූරපද වින්‍යාසං, පසංසන්ති කවිස්සරා.

भ्रम निर्माण न करणारी, सुस्पष्ट, मनमोहक आणि शब्दांची मांडणी जवळ (योग्य अंतरावर) असणारी रचना श्रेष्ठ कवी प्रशंसनीय मानतात.

යථා

जसे की -

90.

९०.

නීලුප්පලා’භං නයනං, බන්ධුකරුචිරො’ධරො;

නාසා හෙම’ඞ්කුසො තෙන, ජිනො’යං පියදස්සනො.

नीलकमलासारखे नेत्र, बंधुजीव (दुपारी) फुलासारखे सुंदर ओठ आणि सोन्याच्या अंकुशासारखे नाक असल्यामुळे हे जीन (बुद्ध) प्रियदर्शन (दिसण्यास अत्यंत प्रिय) वाटतात.

91.

९१.

සමතික්කන්ත ගාම්මත්තං, කන්ත වාචා’භිසඞ්ඛතං;

බන්ධනං රසහෙතුත්තා, ගාම්මත්තං අතිවත්තති.

ग्राम्यतेचे (अशिष्टतेचे) उल्लंघन करणारी, सुंदर शब्दांनी युक्त असणारी आणि रसाची उत्पत्ती करणारी रचना ग्राम्यतेच्या दोषाला ओलांडून जाते (दोषमुक्त होते).

යථා

जसे की -

92.

९२.

දුනොති කාමචණ්ඩාලො, සො මං සදය නිද්දයො;

ඊදිසං බ්‍යසනා’පන්නං, සුඛීපි කි මුපෙක්ඛසෙ?

तो क्रूर काम-चांडाळ मला अत्यंत वेदना देत आहे. हे दयाळू (प्रियकरा), अशा संकटात सापडलेल्या माझ्याकडे आपण सुखी असूनही दुर्लक्ष का करत आहात?

93.

९३.

යතිහීනපරිහාරො, න පුනෙ’දානි නීයතෙ;

යතො න සවනු’බ්බෙගං, හෙට්ඨා යෙසං විචාරිතං.

यतीचा (विरामाचा) अभाव असणाऱ्या दोषाचे निवारण येथे पुन्हा सांगितले जात नाही, कारण ज्यांच्याविषयी खाली (पूर्वी) विचार केला गेला आहे, ते ऐकण्यास त्रासदायक ठरत नाहीत.

කමච්චුතස්ස යථා

क्रमच्युत (क्रमभंग) दोषाचे उदाहरण जसे की -

94.

९४.

උදාරචරිතො’සි ත්වං, තෙනෙ’වා’රාධනා ත්වයි;

දෙසං වා දෙහි ගාමං වා, ඛෙත්තං වා මම සොභනං.

आपण उदार चरित्राचे आहात, म्हणूनच आपल्याकडे ही प्रार्थना आहे; मला एखादा देश द्या, किंवा गाव द्या, अथवा एखादे सुंदर शेत द्या.

අතිවුත්තස්ස යථා

अतिशयोक्तीचे (अतिवृत्त) उदाहरण जसे की -

95.

९५.

මුනින්දචන්දසම්භූත, යසොරාසිමරීචිනං;

සකලොප්‍ය’ය මාකාසො, නා’වකාසො විජම්භනෙ.

मुनींद्ररूपी (बुद्धरूपी) चंद्रापासून उत्पन्न झालेल्या कीर्तीसमूहाच्या किरणांना पसरण्यासाठी हे संपूर्ण आकाशही अपुरे पडत आहे.

96.

९६.

වාක්‍යං [Pg.164] බ්‍යාපන්නචිත්තානං, අපෙතත්ථං අනින්දිතං;

තෙනු’ම්මත්තාදිකානං තං, වචනා’ඤ්ඤත්‍ර දුස්සති.

विक्षिप्त चित्त असणाऱ्यांचे (वेड्यांचे) अर्थहीन बोलणे निंदनीय मानले जात नाही. म्हणूनच, वेड्यांचे ते वचन इतर (सामान्य) लोकांच्या बाबतीत मात्र दोषयुक्त ठरते.

යථා

जसे की -

97.

९७.

සමුද්දො පීයතෙ සො’ය, මහ’මජ්ජ ජරාතුරො;

ඉමෙ ගජ්ජන්ති ජීමූතා, සක්කස්සෙ’රාවණො පියො.

हा समुद्र प्यायला जात आहे, आज मी वृद्धत्वाने व्याकुळ झालो आहे, हे ढग गर्जना करत आहेत, इंद्राचा ऐरावत प्रिय आहे.

98.

९८.

සුඛුමාලා’විරොධිත්ත, දිත්තභාවප්පභාවිතං;

බන්ධනං බන්ධඵරුස, දොසං සංදූසයෙය්‍ය තං.

सुकुमारतेशी (कोमलतेशी) सुसंगत असणारी आणि दीप्त भावाने (तेजाने) युक्त असणारी रचना, कठोर रचनेच्या दोषाला दूर करते.

යථා

जसे की -

99.

९९.

පස්සන්තා රූපවිභවං, සුණන්තා මධුරං ගිරං;

චරන්ති සාධූ සම්බුද්ධ, කාලෙ කෙළිපරම්මුඛා.

सम्यक्संबुद्धांच्या काळात, त्यांचे रूपसौंदर्य पाहणारे आणि मधुर वाणी ऐकणारे सज्जन लोक क्रीडा-विलास सोडून सदाचाराचे आचरण करतात.

අපක්කමස්ස යථා

अपक्रम (क्रमभंग) दोषाचे उदाहरण जसे की -

100.

१००.

භාවනා, දාන, සීලානි, සම්මා සම්පාදිතානි’හ;

නිබ්බාන, භොග, සග්ගාදි, සාධනානි න සංසයො.

या लोकात योग्य प्रकारे आचरलेली भावना (ध्यान), दान आणि शील हे अनुक्रमे निर्वाण, भोग (संपत्ती) आणि स्वर्ग इत्यादींचे साधन आहेत, यात शंका नाही.

101.

१०१.

උද්දිට්ඨවිසයො කොචි, විසෙසො තාදිසො යදි;

අනු’ද්දිට්ඨෙසු නෙව’ත්ථි, දොසො කමවිලඞ්ඝනෙ.

उल्लेखिलेल्या विषयामध्ये जर काही तसा विशेष हेतू असेल, तर उल्लेख न केलेल्या गोष्टींच्या बाबतीत क्रमभंग करण्यात कोणताही दोष नसतो.

යථා

जसे की -

102.

१०२.

කුසලා’කුසලං අබ්‍යා, කත’මිච්චෙසු පච්ඡිමං;

අබ්‍යාකතං පාකදං න, පාකදං පඨමද්වයං.

कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत यांपैकी शेवटचे (अव्याकृत) हे विपाक (फळ) न देणारे आहे, आणि पहिले दोन (कुशल व अकुशल) विपाक देणारे आहेत.

103.

१०३.

සගුණානා’විකරණෙ, කාරණෙ සති තාදිසෙ;

ඔචිත්‍යහීනතා’පත්ති, නත්ථි භූතත්ථසංසිනො.

स्वतःच्या गुणांचे प्रकटीकरण करण्याचे तसे कारण असेल, तर सत्य सांगणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत अनौचित्याचा (औचित्यहीनतेचा) दोष येत नाही.

104.

१०४.

ඔචිත්‍යං නාම විඤ්ඤෙය්‍යං, ලොකෙ විඛ්‍යාත මාදරා;

තත්ථො’පදෙසපභවා, සුජනා කවිපුඞ්ගවා.

जगात आदराने प्रसिद्ध असलेल्या 'औचित्या'चे ज्ञान करून घेतले पाहिजे; कारण त्याच्या उपदेशामुळेच सज्जन लोक श्रेष्ठ कवी बनतात.

105.

१०५.

විඤ්ඤාතොචිත්‍යවිභවො, චිත්‍යහීනං පරිහරෙ;

තතො’චිත්‍යස්ස සම්පොසෙ,රසපොසො සියා කතෙ.

औचित्याचे सामर्थ्य जाणणाऱ्याने अनौचित्य (औचित्यहीनता) टाळले पाहिजे. कारण औचित्याचे पोषण केल्यानेच रचनेमध्ये रसाचे पोषण (उत्पत्ती) होते.

යථා

जसे की -

106.

१०६.

යො මාරසෙන මාසන්න, මාසන්නවිජයු’ස්සවො;

තිණායපි න මඤ්ඤිත්ථ, සො වො දෙතු ජයං ජිනො.

ज्यांनी जवळ आलेल्या आणि स्वतःच्या विजयाचा उत्सव साजरा करणाऱ्या मारसेनेला तृणासमान (गवताच्या काडीसारखे) मानले, ते जीन (बुद्ध) तुम्हाला विजय प्रदान करोत.

107.

१०७.

ආරද්ධකත්තුකම්මාදි, කමා’තික්කමලඞ්ඝනෙ;

භග්ගරීතිවිරොධො’යං, ගතිං න ක්වා’පි වින්දති.

सुरू केलेल्या कर्ता, कर्म इत्यादींच्या क्रमाचे उल्लंघन केल्यास 'भग्नरीती' नावाचा दोष निर्माण होतो, ज्याला कुठेही मान्यता मिळत नाही.

යථා

जसे की

108.

१०८.

සුජන’ඤ්ඤාන මිත්ථීනං, [Pg.165] විස්සාසො නො’පපජ්ජතෙ;

විසස්ස සිඞ්ගිනො රොග, නදීරාජකුලස්ස ච.

दुर्जन, स्त्रिया, विष, शिंगे असलेले प्राणी, रोग, नदी आणि राजकुल (राजघराणे) यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.

යථා

जसे की

109.

१०९.

භෙසජ්ජෙ විහිතෙ සුද්ධ, බුද්ධාදිරතනත්තයෙ;

පසාද මාචරෙ නිච්චං, සජ්ජනෙ සගුණෙපි ච.

योग्य औषधावर, बुद्ध आदी शुद्ध त्रिरत्नांवर आणि सद्गुणी सज्जनांवर नेहमीच श्रद्धा ठेवावी.

සසංසයස්ස යථා

संदेहयुक्त (ससंशय) उदाहरणाचे जसे की

110.

११०.

මුනින්දචන්දිමා’ලොක, රස ලොල විලොචනො;

ජනො’වක්කන්තපන්ථො’ව, රංසිදස්සනපීණිතො.

मुनींद्ररूपी चंद्राच्या प्रकाशरूपी रसासाठी उत्सुक डोळे असलेला मनुष्य, जणू काही मार्गावरून भरकटलेला आणि किरणांच्या दर्शनाने तृप्त झालेला प्रवासीच आहे.

111.

१११.

සංසයායෙ’ව යංකිඤ්චි, යදි කීළාදිහෙතුනා;

පයුජ්ජතෙ න දොසො’ව, සසංසයසමප්පිතො.

जर केवळ क्रीडा (मनोरंजन) इत्यादी हेतूने संशयात्मक काही प्रयोग केला गेला, तर तो संशययुक्त असला तरी दोष मानला जात नाही.

යථා

जसे की

112.

११२.

යාතෙ දුතියං නිලයං, ගරුම්හි සකගෙහතො;

පාපුණෙය්‍යාම නියතං, සුඛ’මජ්ඣයනා’දිනා.

आपल्या घरातून गुरूंच्या दुसऱ्या निवासस्थानी गेल्यावर, आपल्याला अध्ययनादी गोष्टींमुळे निश्चितच सुख प्राप्त होईल.

113.

११३.

සුභගා භගිනී සා’යං, එතස්සි’ච්චෙවමාදිකං;

න ‘ගාම්ම’මිති නිද්දිට්ඨං, කවීහි සකලෙහිපි.

‘ती ही भाग्यवान बहीण आहे’ इत्यादी विधानांना सर्वच कवींनी ‘ग्राम्य’ (अशिष्ट) मानलेले नाही.

114.

११४.

දුට්ඨා’ලඞ්කාරවිගමෙ, සොභනා’ලඞ්කතික්කමො;

අලඞ්කාරපරිච්ඡෙදෙ, ආවිභාවං ගමිස්සති.

दोषयुक्त अलंकारांचा त्याग केल्यावर, शोभिवंत अलंकारांचा स्वीकार अलंकार परिच्छेदात स्पष्ट केला जाईल.

115.

११५.

දොසෙ පරීහරිතු මෙස වරො’පදෙසො,සත්ථන්තරානුසරණෙන කතො මයෙවං;

විඤ්ඤායි’මං ගරුවරාන’ධික’ප්පසාදා,දොසෙ පරං පරිහරෙය්‍ය යසොභිලාසී.

दोषांचे परिहार करण्यासाठी हा उत्तम उपदेश मी इतर शास्त्रांचे अनुसरण करून अशा प्रकारे तयार केला आहे. श्रेष्ठ गुरूंच्या असीम कृपेने हे जाणून, यशाची इच्छा करणाऱ्याने दोषांचा पूर्णपणे त्याग करावा.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිවිරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ

अशा प्रकारे संघरक्षित महास्वामींनी रचलेल्या सुबोधालंकारामध्ये

දොසපරිහාරාවබොධො නාම

‘दोषपरिहारावबोध’ नावाचा

දුතියො පරිච්ඡෙදො.

दुसरा परिच्छेद समाप्त.

3. ගුණාවබොධ-තතියපරිච්ඡෙද

३. गुणावबोध - तिसरा परिच्छेद

අනුසන්ධි

अनुबंध (प्रस्तावना)

116.

११६.

සම්භවන්ති [Pg.166] ගුණා යස්මා, දොසානෙ’ව’මතික්කමෙ;

දස්සෙස්සං තෙ තතො දානි, සද්දෙ සම්භූසයන්ති යෙ.

ज्या अर्थी दोषांचे उल्लंघन केल्यानेच गुणांची उत्पत्ती होते, त्या अर्थी आता मी त्या गुणांचे वर्णन करतो जे शब्दांना सुशोभित करतात.

සද්දාලඞ්කාර උද්දෙස

शब्दालंकारांचे उद्देश (कथन)

117.

११७.

පසාදො’ජො, මධුරතා, සමතා, සුඛුමාලතා;

සිලෙසො’දරතා, කන්ති, අත්ථබ්‍යත්ති, සමාධයො.

प्रसाद, ओज, मधुरता, समता, सुकुमारता, श्लेष, उदारता, कांती, अर्थव्यक्ती आणि समाधी (हे दहा गुण आहेत).

සද්දාලඞ්කාර පයොජන

शब्दालंकारांचे प्रयोजन

118.

११८.

ගුණෙහෙ’තෙහි සම්පන්නො, බන්ධො කවිමනොහරො;

සම්පාදියති කත්තූනං, කිත්ති මච්චන්තනිම්මලං.

या गुणांनी युक्त असलेली रचना कवींच्या मनाला आनंद देणारी असते आणि ती कर्त्याला (कवीला) अत्यंत निर्मळ कीर्ती मिळवून देते.

සද්දාලඞ්කාර නිද්දෙස

शब्दालंकारांचे निर्देश (स्पष्टीकरण)

119.

११९.

අදූරාහිතසම්බන්ධ, සුභගා යා පදා’වලි;

සුපසිද්ධා’භිධෙය්‍යා’යං, පසාදං ජනයෙ යථා.

ज्या पदावलीचा संबंध जवळचा आणि सुस्पष्ट असतो, आणि जिचा अर्थ अत्यंत प्रसिद्ध असतो, ती ‘प्रसाद’ गुण निर्माण करते, जसे की -

120.

१२०.

අලඞ්කරොන්තා වදනං, මුනිනො’ධරරංසියො;

සොභන්තෙ’රුණරංසී’ව, සම්පතන්තා’ම්බුජො’දරෙ.

मुनींच्या (बुद्धांच्या) मुखाला सुशोभित करणाऱ्या त्यांच्या ओठांच्या कांत्या, कमळाच्या गर्भावर पडणाऱ्या बालसूर्याच्या किरणांप्रमाणे शोभून दिसतात.

121.

१२१.

ඔජො සමාසබාහුල්‍ය, මෙසො ගජ්ජස්ස ජීවිතං;

පජ්ජෙප්‍ය’නා’කුලො සො’යං,කන්තො කාමීයතෙ යථා.

समासांची बहुलता असणे म्हणजे ‘ओज’ गुण होय, हा गद्याचा प्राण आहे. पद्यामध्ये देखील जर हा व्याकुळता निर्माण न करणारा असेल, तर तो प्रियकराप्रमाणे प्रिय वाटतो, जसे की -

122.

१२२.

මුනින්ද මන්ද සඤ්ජාත, හාස චන්දන ලිම්පිතා;

පල්ලවා ධවලා තස්සෙ, වෙකො නා’ධරපල්ලවො.

मुनींद्रांच्या मंदहास्यरूपी चंदनाने लिप्त झालेले त्यांचे पांढरे दात हे पानांसारखे आहेत, आणि त्यांचा एकच ओठ हा लाल पालवीसारखा (अधरपल्लव) आहे.

123.

१२३.

පදා’භිධෙය්‍යවිසයං, සමාස බ්‍යාස සම්භවං;

යං පාරිණත්‍යං හොතී’හ, සොපි ඔජො’ව තං යථා.

पदांच्या अर्थाच्या बाबतीत, समासाच्या संक्षेपाने किंवा विस्ताराने जी परिपक्वता निर्माण होते, ती देखील ‘ओज’ गुणच मानली जाते, जसे की -

124.

१२४.

ජොතයිත්වාන සද්ධම්මං, සන්තාරෙත්වා සදෙවකෙ;

ජලිත්වා අග්ගිඛන්ධො’ව, නිබ්බුතො සො සසාවකො.

सद्धर्माला प्रकाशित करून, देवलोकासह सर्व मानवांना संसारातून तारून, अग्नीच्या मोठ्या लोळाप्रमाणे प्रज्वलित होऊन ते (बुद्ध) आपल्या श्रावकांसह परिनिर्वाण पावले.

125.

१२५.

මත්ථකට්ඨී මතස්සා’පි, රජොභාවං වජන්තු මෙ;

යතො පුඤ්ඤෙන තෙ සෙන්තු, ජින පාද’ම්බුජද්වයෙ.

माझ्या मृत्यूनंतर माझ्या डोक्यातील हाडे देखील धुळीला मिळोत, जेणेकरून त्या पुण्याच्या प्रभावाने ती जिनांच्या (बुद्धांच्या) दोन्ही चरणकमलांवर विसावतील.

126.

१२६.

ඉච්චත්‍ර [Pg.167] නිච්චප්පණති, ගෙධො සාධු පදිස්සති;

ජායතෙ’යං ගුණො තික්ඛ, පඤ්ඤානමභියොගතො.

येथे निरंतर नमस्कार करण्याची तीव्र इच्छा स्पष्टपणे दिसून येते. हा गुण तीक्ष्ण बुद्धीच्या अभ्यासाने (प्रयत्नाने) निर्माण होतो.

127.

१२७.

මධුරත්තං පදාසත්ති, ර’නුප්පාසවසා ද්විධා;

සියා සමසුති පුබ්බා, වණ්ණා’වුත්ති පරො යථා.

शब्दांच्या निकटतेमुळे निर्माण होणारी ‘मधुरता’ अनुप्रासाच्या आधारे दोन प्रकारची असते; पहिली समान श्रुती (समान उच्चार) आणि दुसरी वर्णांची आवृत्ती (पुनरावृत्ती), जसे की -

128.

१२८.

යදා එසො’භිසම්බොධිං, සම්පත්තො මුනිපුඞ්ගවො;

තදා පභුති ධම්මස්ස, ලොකෙ ජාතො මහු’ස්සවො.

जेव्हा ते मुनिश्रेष्ठ (बुद्ध) अभिसंबोधीला (पूर्ण ज्ञानाला) प्राप्त झाले, तेव्हापासून जगात धर्माचा मोठा उत्सव सुरू झाला.

129.

१२९.

මුනින්දමන්දහාසා තෙ, කුන්ද සන්දොහවිබ්භමා;

දිසන්ත මනුධාවන්ති, හසන්තා චන්දකන්තියො.

मुनींद्रांचे ते मंदहास्य, जे कुंदाच्या फुलांच्या समूहासारखे सुंदर आहे, ते दिशांच्या टोकांपर्यंत धावते आणि चंद्राच्या किरणांनाही हसल्यासारखे वाटते.

130.

१३०.

සබ්බකොමලවණ්ණෙහි, නා’නුප්පාසො පසංසියො;

යථා’යං මාලතීමාලා, ලින ලොලා’ලිමාලිනී.

केवळ सर्व कोमल वर्णांनी युक्त असलेला अनुप्रास प्रशंसनीय ठरत नाही, जसे की - 'ही मालतीची माळ असून त्यावर चंचल भुंगे लीन झाले आहेत.'

131.

१३१.

මුදූහි වා කෙවලෙහි, කෙවලෙහි ඵුටෙහි වා,මිස්සෙහි වා තිධා හොති, වණ්ණෙහි සමතා යථා.

केवळ कोमल वर्णांनी, केवळ कठोर (स्पष्ट) वर्णांनी किंवा त्यांच्या मिश्रणाने 'समता' गुण तीन प्रकारचा होतो, जसे की -

කෙවලමුදුසමතා

केवळ कोमल समता

132.

१३२.

කොකිලා’ලාපසංවාදී, මුනින්දා’ලාපවිබ්භමො;

හදයඞ්ගමතං යාති, සතං දෙති ච නිබ්බුතිං.

कोकिळेच्या सुरांशी सुसंवाद साधणारा मुनींद्रांच्या वाणीचा विलास मनाला भिडतो आणि सज्जनांना शांती (निवृत्ती) देतो.

කෙවලඵුටසමතා

केवळ कठोर (स्पष्ट) समता

133.

१३३.

සම්භාවනීයසම්භාවං, භගවන්තං භවන්තගුං;

භවන්තසාධනා’කඞ්ඛී, කො න සම්භාවයෙ විභුං.

आदरणीय गुणांनी युक्त असलेल्या, संसाराचा अंत करणाऱ्या आणि भवमुक्तीची (संसारमुक्तीची) इच्छा करणाऱ्या कोणत्या बरं व्यक्तीने त्या समर्थ भगवंतांचे आदरपूर्वक ध्यान करू नये?

මිස්සකසමතා

मिश्र समता

134.

१३४.

ලද්ධචන්දනසංසග්ග, සුගන්ධි මලයා’නිලො;

මන්ද මායාති භීතො’ව, මුනින්දමුඛමාරුතා.

चंदनाचा संसर्ग लाभलेला सुगंधी मलय-पवन (वारा), मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखातून निघणाऱ्या श्वासाला जणू काही घाबरूनच हळूहळू वाहत आहे.

135.

१३५.

අනිට්ඨුර’ක්ඛර’ප්පායා, සබ්බකොමල නිස්සටා;

කිච්ඡමුච්චාරණා’පෙත, බ්‍යඤ්ජනා සුඛුමාලතා.

कठोर नसलेल्या अक्षरांनी युक्त, सर्व बाजूंनी कोमलतेने बाहेर पडलेले आणि कठीण उच्चारांपासून मुक्त असलेले व्यंजनांचे स्वरूप म्हणजेच 'सुकुमारता' (सौम्यता) होय.

136.

१३६.

පස්සන්තා රූපවිභවං, සුණන්තා මධුරං ගිරං;

චරන්ති සාධූ සම්බුද්ධ, කාලෙ කෙළිපරම්මුඛා.

सम्यक्‌संबुद्धांच्या काळात त्यांचे रूपवैभव पाहणारे आणि त्यांची मधुर वाणी ऐकणारे सज्जन लोक क्रीडा-विहाराकडे पाठ फिरवून (धर्माचरणात) मग्न राहतात.

137.

१३७.

අලඞ්කාරවිහීනා’පි, සතං සම්මුඛතෙ’දිසී;

ආරොහති විසෙසෙන, රමණීයා ත’දුජ්ජලා.

अलंकारांशिवाय सुद्धा सज्जनांच्या समोर अशी दिसणारी ती (रचना) विशेष रूपाने रमणीय आणि उज्ज्वल होऊन शोभून दिसते.

138.

१३८.

රොමඤ්ච [Pg.168] පිඤ්ඡ රචනා, සාධු වාදාහිතද්ධනී;

ලළන්ති’මෙ මුනිමෙඝු, ම්මදා සාධු සිඛාවලා.

रोमांचरूपी पिसाऱ्यांची रचना असलेले आणि 'साधू-साधू' अशा गर्जनेच्या नादाने युक्त असलेले हे मयूररूपी सज्जन, मुनीरुपी (बुद्धरुपी) मेघाला पाहून अत्यंत हर्षित होऊन क्रीडा करत आहेत.

139.

१३९.

සුඛුමාලත්ත මත්ථෙ’ව, පදත්ථවිසයම්පි ච;

යථා මතාදිසද්දෙසු, කිත්තිසෙසාදිකිත්තනං.

सुकुमारता (सौम्यता) केवळ शब्दांतच नाही, तर पदांच्या अर्थाच्या विषयातही असते; जसे 'मृत' इत्यादी शब्दांऐवजी 'कीर्तिशेष' इत्यादी शब्दांनी वर्णन करणे.

140.

१४०.

සිලිට්ඨ පද සංසග්ග, රමණීය ගුණා’ලයො;

සබන්ධගාරවො සො’යං, සිලෙසො නාම තං යථා.

श्लिष्ट (एकमेकांत घट्ट मिसळलेल्या) पदांच्या संसर्गाने युक्त, रमणीय गुणांचे माहेरघर असलेला आणि बंधाच्या गौरवाने युक्त असलेला तो 'श्लेष' नावाचा गुण आहे, जसे की -

141.

१४१.

බාලි’න්දුවිබ්භම’ච්ඡෙදි, නඛරා’වලි කන්තිභි;

සා මුනින්දපද’ම්භොජ, කන්ති වො වලිතා’වතං.

बालचंद्राच्या शोभेलाही मागे टाकणाऱ्या नखांच्या पंक्तीच्या कांतीने युक्त असलेली, मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलांची ती कांती तुमचे रक्षण करो.

142.

१४२.

උක්කංසවන්තො යොකොචි, ගුණො යදි පතීයතෙ;

උදාරො’යං භවෙ තෙන, සනාථා බන්ධපද්ධති.

जर रचनेमध्ये कोणताही उत्कर्षयुक्त (उत्कृष्ट) गुण प्रतीत होत असेल, तर तो 'उदार' गुण होतो; ज्याच्यामुळे रचनापद्धती समृद्ध (सनाथ) होते.

143.

१४३.

පාදම්භොජ රජො ලිත්ත, ගත්තා යෙ තව ගොතම;

අහො! තෙ ජන්තවො යන්ති, සබ්බථා නිරජත්තනං.

हे गौतम (बुद्ध)! आपल्या चरणकमलांच्या रजाने (धुळीने) ज्यांचे शरीर माखलेले आहे, अहो! ते प्राणी सर्वथा रज-रहिततेला (राग-द्वेष-मोहरहिततेला किंवा निष्पापतेला) प्राप्त होतात.

144.

१४४.

එවං ජිනා’නුභාවස්ස, සමුක්කංසො’ත්‍ර දිස්සති;

පඤ්ඤවා විධිනා’නෙන, චින්තයෙ පර මීදිසං.

अशा प्रकारे येथे जिनांच्या (बुद्धांच्या) प्रभावाचा उत्कर्ष दिसून येतो; बुद्धिमान मनुष्याने या पद्धतीने इतरही अशाच प्रकारच्या रचनांचा विचार करावा.

145.

१४५.

උදාරො සොපි විඤ්ඤෙය්‍යො, යං පසත්ථ විසෙසනං;

යථා කීළාසරො ලීලා, හාසො හෙමඞ්ගදා’දයො.

ज्यामध्ये प्रशंसनीय विशेषणे वापरलेली असतात, तो देखील 'उदार' गुण समजावा; जसे 'क्रीडा-सरोवर', 'लीला-हास्य', 'हेमांगद' (सोन्याचे बाजुबंद) इत्यादी.

146.

१४६.

ලොකිය’ත්ථා’න’තික්කන්තා, කන්තා සබ්බජනානපි;

කන්ති නාමා’තිවුත්තස්ස, වුත්තා සා පරිහාරතො.

लौकिक मर्यादांचे उल्लंघन न करणारी आणि सर्व लोकांना प्रिय असणारी रचना म्हणजे 'कांती' नावाचा गुण होय; अतिशयोक्ती टाळल्याने हा गुण प्राप्त होतो असे म्हटले आहे.

යථා මුනින්ද ඉච්චාදි.

जसे 'मुनींद्र' इत्यादी.

147.

१४७.

අත්ථබ්‍යත්තා’භිධෙය්‍යස්සා,නෙය්‍යතා සද්දතො’ත්ථතො;

සා’යං තදුභයා නෙය්‍ය, පරිහාරෙ පදස්සිතා;

යථා මරීචිච්චාදි ච, මනොනුරඤ්ජනොච්චාදි.

शब्दावरून किंवा अर्थावरून अभिधेय (वाच्य अर्थ) स्पष्ट असणे म्हणजेच 'अर्थव्यक्ती' होय. ती ही दोन्ही प्रकारची 'नेय्यता' (क्लिष्टता) टाळण्याच्या संदर्भात दाखवली आहे; जसे 'मरीची' इत्यादी आणि 'मनोनुरंजन' इत्यादी.

පුන අත්ථෙන යථා

पुन्हा अर्थाच्या दृष्टीने जसे -

148.

१४८.

සභාවා’මලතා ධීර, මුධා පාදනඛෙසු තෙ;

යතො තෙ’වනතා’නන්ත, මොළිච්ඡායා ජහන්ති නො.

हे धीर (बुद्ध)! आपल्या पाद-नखांमध्ये स्वाभाविक निर्मळता आहे; कारण आपल्या चरणी लीन झालेल्या असंख्य राजांच्या मुकुटांची सावली देखील ती निर्मळता नष्ट करू शकत नाही.

149.

१४९.

‘බන්ධසාරො’ති මඤ්ඤන්ති, යං සමග්ගාපි විඤ්ඤුනො;

දස්සනා’වසරං පත්තො, සමාධි නාම’යං ගුණො.

ज्याला सर्व विद्वान 'रचनेचा (बंधाचा) सार' मानतात आणि जो योग्य प्रसंगी प्रकट होतो, तो 'समाधी' नावाचा गुण आहे.

150.

१५०.

අඤ්ඤධම්මො තතො’ඤ්ඤත්ථ, ලොකසීමා’නුරොධතො;

සම්මා ආධීයතෙ’ච්චෙ’සො, ‘සමාධී’ති නිරුච්චති.

लोक-मर्यादेच्या अनुषंगाने एकाचा धर्म दुसऱ्यावर जेव्हा योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो, तेव्हा त्याला 'समाधी' असे म्हटले जाते.

සමාධි උද්දෙස

समाधीचे प्रकार (उद्देश)

151.

१५१.

අපාණෙ [Pg.169] පාණීනං ධම්මො, සම්මා ආධීයතෙ ක්වචි,;

නිරූපෙ රූපයුත්තස්ස, නිරසෙ සරසස්ස, ච.

कधी निर्जीवावर सजीवाचा धर्म योग्य प्रकारे आरोपित केला जातो, तर कधी रूप नसलेल्यावर रूपवंताचा धर्म आणि नीरसावर सरसाचा धर्म आरोपित केला जातो.

152.

१५२.

අද්‍රවෙ ද්‍රවයුත්තස්ස, අකත්තරිපි කත්තුතා,;

කඨිනස්සා’සරීරෙ,පි, රූපං තෙසං කමා සියා.

तसेच अद्रवावर (द्रव नसलेल्यावर) द्रवाचा धर्म, अकर्त्यावर कर्तृत्त्व, कठीण वस्तूवर अमूर्ताचा धर्म आणि अमूर्तावर मूर्ताचा धर्म, हे त्यांचे अनुक्रमे रूप असते.

සමාධිනිද්දෙස

समाधीचे स्पष्टीकरण (निर्देश)

අපාණෙ පාණීනං ධම්මො

निर्जीवावर सजीवाचा धर्म

153.

१५३.

උණ්ණා පුණ්ණි’න්දුනා නාථ! දිවාපි සහ සඞ්ගමා;

විනිද්දා සම්පමොදන්ති, මඤ්ඤෙ කුමුදිනී තව.

हे नाथ! आपल्या कपाळावरील उर्णारूपी पूर्णचंद्राच्या दिवसाही झालेल्या संगमामुळे, मला वाटते की आपली ही कुमुदिनी (कमळणी) उमलून अत्यंत आनंदित होत आहे.

නිරුපෙ රූපයුත්තස්ස

रूप नसलेल्यावर रूपवंताचा धर्म

154.

१५४.

දයාරසෙසු මුජ්ජන්තා, ජනා’මතරසෙස්වි’ව;

සුඛිතා හතදොසා තෙ, නාථ! පාද’ම්බුජා’නතා.

हे नाथ! आपल्या चरणकमलांवर लीन झालेले आणि आपल्या दयारूपी रसात बुडणारे लोक जणू अमृतरसातच बुडत आहेत; ते सर्व दोषांपासून मुक्त होऊन सुखी होतात.

නිරසෙ සරසස්ස

नीरसावर सरसाचा धर्म

155.

१५५.

මධුරෙපි ගුණෙ ධීර, න’ප්පසීදන්ති යෙ තව;

කීදිසී මනසොවුත්ති, තෙසං ඛාරගුණාන භො’.

हे धीर (बुद्ध)! आपल्या मधुर गुणांवर देखील जे प्रसन्न होत नाहीत, अहो! त्या खारट (क्षारयुक्त) स्वभाव असणाऱ्या लोकांच्या मनाची वृत्ती कशी असेल?

අද්‍රවෙ ද්‍රවයුත්තස්ස

अद्रवावर द्रवाचा धर्म

156.

१५६.

සබ්බත්ථසිද්ධ! චූළක, පුටපෙය්‍යා මහාගුණා;

දිසා සමන්තා ධාවන්ති, කුන්දසොභා ස ලක්ඛණා.

हे सर्वार्थसिद्ध (बुद्ध)! कुंदाच्या फुलांसारख्या शोभेने आणि शुभ लक्षणांनी युक्त असलेले आपले महागुण आणि मस्तकावरील कुरळे केस सर्व दिशांना धावत आहेत (पसरत आहेत).

අකත්තරිපි කත්තුතා

अकर्त्यावर कर्तृत्त्व

157.

१५७.

මාරා’රිබලවිස්සට්ඨා, කුණ්ඨා නානාවිධා’යුධා;

ලජ්ජමානා’ඤ්ඤවෙසෙන, ජින! පාදා’නතා තව.

हे जीन (बुद्ध)! माररूपी शत्रूच्या सैन्याने सोडलेली आणि बोथट झालेली नानाविध शस्त्रे लज्जित होऊन, जणू दुसऱ्याच वेषात आपल्या चरणी लीन झाली आहेत.

කඨිනස්සා සරීරෙ

कठीण वस्तूवर अमूर्ताचा (अशरीरीचा) धर्म

158.

१५८.

මුනින්දභාණුමා කාලො,දිතො බොධො’දයා’චලෙ;

සද්ධම්මරංසිනා භාති, භින්ද මන්දතමං පරං.

बोधिरूपी उदयाचलावर मुनींद्ररूपी (बुद्धरूपी) सूर्य उदित झाला आहे; तो आपल्या सद्धर्मरूपी किरणांनी शोभून दिसत आहे आणि अत्यंत दाट अंधाराचा नाश करत आहे.

159.

१५९.

වමනු’ග්ගිරනාද්‍යෙ’තං, ගුණවුත්‍ය’පරිච්චුතං;

අතිසුන්දර මඤ්ඤං තු, කාමං වින්දති ගාම්මතං.

'वमन' (ओकणे), 'उद्गीरण' (बाहेर टाकणे) इत्यादी शब्द जेव्हा लक्षणा शक्तीने (गुणांच्या वृत्तीने) युक्त असतात तेव्हा ते अत्यंत सुंदर वाटतात; परंतु इतर वेळी (वाच्यार्थाने वापरल्यास) ते ग्राम्यतेला (अशिष्टतेला) प्राप्त होतात.

160.

१६०.

කන්තීනං වමනබ්‍යාජා, මුනිපාදනඛා’වලී;

චන්දකන්තී පිවන්තී’ව, නිප්පභං තං කරොන්තියො.

कांती ओकण्याच्या (बाहेर टाकण्याच्या) बहाण्याने मुनींच्या (बुद्धांच्या) पाद-नखांची पंक्ती जणू चंद्राची कांती पिऊन टाकत आहे आणि त्याला तेजहीन करत आहे.

161.

१६१.

අචිත්තකත්තුකං [Pg.170] රුච්‍ය, මිච්චෙවං ගුණකම්මතං;

සචිත්තකත්තුකං පෙ’තං, ගුණකම්මං යදු’ත්තමං.

अचेतन (निर्जीव) कर्ता असलेले हे सुंदर अशा प्रकारचे गुणकर्म आहे; आणि सचेतन (सजीव) कर्ता असलेले हे गुणकर्म तर अत्यंत उत्तम मानले जाते.

162.

१६२.

උග්ගිරන්තො’ව සස්නෙහ, රසං ජිනවරො ජනෙ;

භාසන්තො මධුරං ධම්මං, කං න සප්පීණයෙ ජනං.

लोकांवर जणू प्रेमाचा वर्षाव करत, ते जिनवर (बुद्ध) जेव्हा मधुर धर्माचा उपदेश करतात, तेव्हा ते कोणत्या बरं मनुष्याला तृप्त करणार नाहीत? (अर्थात सर्वांनाच तृप्त करतात.)

163.

१६३.

යො සද්දසත්ථකුසලො කුසලො නිඝණ්ඩු,ඡන්දොඅලඞ්කතිසු නිච්චකතා’භියොගො;

සො’යං කවිත්තවිකලොපි කවීසු සඞ්ඛ්‍ය,මොග්ගය්හ වින්දති හි කිත්ති’ මමන්දරූපං.

जो व्याकरणशास्त्रात (सद्दसत्थ) कुशल आहे, कोशात (निघण्डु) कुशल आहे, छंद आणि अलंकारशास्त्रात निरंतर प्रयत्नशील आहे; तो स्वतः काव्यप्रतिभेने रहित असला तरीही कवींमध्ये गणना प्राप्त करतो आणि खरोखरच अपार कीर्ती मिळवतो.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිවිරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ

अशा प्रकारे, महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' मधील...

ගුණාවබොධො නාම

'गुणावबोध' नावाचा...

තතියො පරිච්ඡෙදො.

तिसरा परिच्छेद.

4. අත්ථාලඞ්කාරාවබොධ-චතුත්ථපරිච්ඡෙද

४. अर्थालंकारबोध - चौथा परिच्छेद.

164.

१६४.

අත්ථාලඞ්කාරසහිතා, සගුණා බන්ධපද්ධති;

අච්චන්තකන්තා කන්තා ව වුච්චන්තෙ තෙ තතො’ධුනා.

अर्थालंकाराने युक्त आणि गुणांनी संपन्न असलेली रचनापद्धती, जी अत्यंत प्रिय पत्नीप्रमाणे अत्यंत मनोहर असते, ती आता सांगितली जात आहे.

165.

१६५.

සභාව, වඞ්කවුත්තීනං, භෙදා ද්විධා අලංක්‍රියා;

පඨමා තත්ථ වත්ථූනං, නානාවත්ථා’විභාවිනී.

स्वभावोक्ती (सभाववुत्ती) आणि वक्रोक्ती (वंकवुत्ती) या भेदांमुळे अलंकार दोन प्रकारचे आहेत. त्यापैकी पहिला (स्वभावोक्ती) वस्तूंच्या विविध अवस्थांचे प्रकटीकरण करतो.

යථා

जसे की -

166.

१६६.

ලීලා විකන්ති සුභගො, දිසා ථිර විලොකනො;

බොධිසත්තඞ්කුරො භාසං, විරොචි වාච මාසභිං.

आपल्या विलोभनीय आणि डौलदार चालीने सुंदर दिसणारे, दिशांकडे स्थिर दृष्टीने पाहणारे, बोधिसत्त्व अंकुर (बाल बोधिसत्त्व) गर्जनायुक्त (श्रेष्ठ) वाणी बोलत सुशोभित झाले.

167.

१६७.

වුත්ති වත්ථුසභාවස්ස, යා’ඤ්ඤථා සා’පරා භවෙ;

තස්සා’නන්තවිකප්පත්තා, හොති බීජො’පදස්සනං.

वस्तूच्या नैसर्गिक स्वभावापेक्षा जी वेगळी (वक्र) असते, ती दुसरी (वक्रोक्ती) होय. तिचे अनंत प्रकार असल्यामुळे, येथे केवळ बीजभूत (थोडक्यात) दिग्दर्शन केले जात आहे.

වඞ්කවුත්ති අත්ථාලඞ්කාර

वक्रोक्ती अर्थालंकार.

උද්දෙස

उद्देश (वर्गीकरण/यादी).

168.

१६८.

තත්ථා’තිසය, උපමා, රූපකා, වුත්ති, දීපකං,;

අක්ඛෙපො, ත්ථන්තරන්‍යාසො, බ්‍යතිරෙකො, විභාවනා.

त्यामध्ये: अतिशयोक्ती (अतिसय), उपमा, रूपक, आवृत्ती (वुत्ती), दीपक, आक्षेप (अक्खेप), अर्थान्तरन्यास, व्यतिरेक आणि विभावना.

169.

१६९.

හෙතු[Pg.171], ක්කමො, පියතරං, සමාස, පරිකප්පනා;

සමාහිතං, පරියාය, වුත්ති, බ්‍යාජොපවණ්ණනං.

हेतू, क्रम (क्कम), प्रियतर, समासोक्ती (समास), परिकल्पना (उत्प्रेक्षा), समाहित, पर्यायोक्ती (परियायवुत्ती) आणि व्याजस्तुती (व्याज उपवर्णन).

170.

१७०.

විසෙස, රුළ්හාහඞ්කාරා, සිලෙසො, තුල්‍යයොගිතා;

නිදස්සනං, මහන්තත්තං, වඤ්චනා, ප්පකතත්ථුති,.

विशेष, रूढाहंकार, श्लेष (सिलेस), तुल्ययोगिता, निदर्शन, महंतता (उदात्त), वंचना आणि अप्रस्तुत प्रशंसा (अपकतत्थुती).

171.

१७१.

එකාවලි, අඤ්ඤමඤ්ඤං, සහවුත්ති, විරොධිතා;

පරිවුත්ති, බ්භමො, භාවො, මිස්ස, මාසී, රසී, ඉති.

एकावली, अन्योन्य (अञ्ञमञ्ञ), सहोक्ती (सहवुत्ती), विरोध (विरोधिता), परिवर्तनोक्ती (परिवुत्ती), भ्रम (ब्भम), भाव, संकीर्ण (मिस्स), आशिष (आसी) आणि रसवंत (रसी).

172.

१७२.

එතෙ භෙදා සමුද්දිට්ඨා, භාවො ජීවිත මුච්චතෙ;

වඞ්කවුත්තීසු පොසෙසි, සිලෙසො තු සිරිං පරං.

हे भेद सांगितले आहेत. 'भाव' हा काव्याचा प्राण म्हटला जातो. वक्रोक्तींमध्ये श्लेष (सिलेस) हा अत्यंत शोभा वाढवतो.

නිද්දෙස

निर्देश (सविस्तर व्याख्या/स्पष्टीकरण).

173.

१७३.

පකාසකා විසෙසස්ස, සියා’තිසයවුත්ති යා;

ලොකා’තික්කන්තවිසයා, ලොකියා,ති ච සා ද්විධා.

जी एखाद्या विशेषाचे प्रकटीकरण करते ती अतिशयोक्ती (अतिसयवुत्ती) होय. तिचे दोन प्रकार आहेत: लोकोत्तर (लोकातिक्कन्तविसया) आणि लौकिक (लोकिया).

174.

१७४.

ලොකියාතිසයස්සෙ’තෙ,භෙදා යෙ ජාතිආදයො;

පටිපාදීයතෙ ත්ව’ජ්ජ, ලොකාතික්කන්තගොචරා.

लौकिक अतिशयोक्तीचे जे जाती इत्यादी भेद आहेत, ते येथे न सांगता आता लोकोत्तर विषयाशी संबंधित असलेल्या अतिशयोक्तीचे प्रतिपादन केले जात आहे.

175.

१७५.

පිවන්ති දෙහකන්තී යෙ, නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන තෙ;

නා’ලං හන්තුං ජිනෙ’සං ත්වං, තණ්හං තණ්හාහරොපි කිං?

हे जिना! जे आपल्या शरीराची कांती डोळ्यांच्या अंजलीने प्राशन करतात, त्यांची (आपल्याला पाहण्याची) तृष्णा नष्ट करण्यास आपण असमर्थ ठरता; आपण स्वतः 'तृष्णा-हर' (तृष्णा नष्ट करणारे) असूनही असे का?

176.

१७६.

උපමානො’පමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං සියො’පමා;

සද්ද, ත්ථගම්මා, වාක්‍යත්ථ, විසයා,ති ච සා භිධා.

उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समान धर्माला 'उपमा' म्हणतात. ती शब्दगम्या, अर्थगम्या आणि वाक्यार्थविषया अशा तीन प्रकारची आहे.

177.

१७७.

සමාස, පච්චයෙ, වා’දී, සද්දා තෙසං වසා තිධා;

සද්දගම්මා සමාසෙන, මුනින්දො චන්දිමා’නනො.

समास, प्रत्यय आणि 'इव' इत्यादी शब्दांच्या प्रभावाने ती (शब्दगम्या) तीन प्रकारची होते. समासाद्वारे होणारी शब्दगम्या उपमा जसे की: "मुनींद्रांचे मुख चंद्रासारखे आहे (चन्दिमाननो)."

178.

१७८.

ආයාදී පච්චයා තෙහි, වදනං පඞ්කජායතෙ;

මුනින්දනයන ද්වන්දං, නීලුප්පලදලීයති.

'आय' इत्यादी प्रत्ययांमुळे: "मुख कमलासारखे आचरण करते (पंकजायते)." "मुनींद्रांचे दोन्ही नेत्र निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखे आचरण करतात (नीलुप्पलदलीयति)."

179.

१७९.

ඉවාදී ඉව, වා, තුල්‍ය, සමාන, නිභ, සන්නිභා;

යථා, සඞ්කාස, තුලිත, ප්පකාස, පතිරූපකා.

'इव' इत्यादी शब्द म्हणजे: इव, वा, तुल्य, समान, निभ, सन्निभ, यथा, संकास, तुलित, प्रकाश, प्रतिरूपक...

180.

१८०.

සරී, සරික්ඛ, සංවාදී, විරොධි, සදිසා, විය;

පටිපක්ඛ, පච්චනීකා, සපක්ඛො, පමිතො, පමා.

...सरी, सरिक्ख (सदृश), संवादी, विरोधी, सदिस (सदृश), विय (सारखे), प्रतिपक्ष, प्रत्यनीक, सपक्ष, प्रमित, उपमा...

181.

१८१.

පටිබිම්බ, පටිච්ඡන්න, සරූප, සම, සමිතා;

සවණ්ණා, භා, පටිනිධි, සධම්මා, දි සලක්ඛණා.

...प्रतिबिंब, प्रतिच्छन्न, sarūpa, सम, समिता, सवर्ण, आभा, प्रतिनिधी, सधर्मा इत्यादी लक्षणे असलेले शब्द.

182.

१८२.

ජයත්‍ය[Pg.172], ක්කොසති, හසති, පතිගජ්ජති, දූභති;

උසූයත්‍ය, වජානාති, නින්දති, ස්සති, රුන්ධති.

...जिंकतो (जयति), निंदितो (अक्कोसति), हसतो (हसति), प्रतिगर्जना करतो (पतिगज्जति), द्रोह करतो (दूभति), असूया करतो (उसूयति), अवमान करतो (अवजानाति), निंदा करतो (निन्दति), ... आणि रोखतो (रुन्धति).

183.

१८३.

තස්ස චොරෙති සොභග්ගං, තස්ස කන්තිං විලුම්පති;

තෙන සද්ධිං විවදති, තුල්‍යං තෙනා’ධිරොහති.

"त्याचे सौंदर्य चोरतो", "त्याची कांती लुटतो", "त्याच्याशी वाद घालतो", "त्याच्याशी बरोबरी साधतो".

184.

१८४.

කච්ඡං විගාහතෙ, තස්ස, ත මන්වෙත්‍ය, නුබන්ධති;

තංසීලං, තංනිසෙධෙති, තස්ස චා’නුකරොති, මෙ.

"त्याच्याशी स्पर्धा करतो", "त्याचे अनुकरण करतो", "त्याचा पाठलाग करतो", "त्याच्यासारखा स्वभाव धारण करतो", "त्याला रोखतो", "त्याचे अनुकरण करतो" इत्यादी.

185.

१८५.

උපමානො’පමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං විභාවිභි;

ඉමෙහි උපමාභෙදා, කෙචි නිය්‍යන්ති සම්පති.

उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समान धर्म प्रकट करणाऱ्या या शब्दांद्वारे, उपमेचे काही प्रकार आता सादर केले जात आहेत.

186.

१८६.

විකාසිපදුමං’වා’ති, සුන්දරං සුගතා’නනං;

ඉති ධම්මොපමා නාම, තුල්‍යධම්මනිදස්සනා.

"सुगतांचे सुंदर मुख उमललेल्या कमलासारखे आहे." याला 'धम्मोपमा' (धर्मोपमा) म्हणतात, जी समान गुणांचे दर्शन घडवते.

187.

१८७.

ධම්මහීනා ‘‘මුඛ’ම්භොජ, සදිසං මුනිනො’’ඉති;

විපරීතො’පමා ‘‘තුල්‍ය, මානනෙන’ම්බුජං තව’’.

समान गुणाचा उल्लेख नसलेली (धम्महीना): "मुनींचे मुख कमलासारखे आहे." आणि विपरीतोपमा: "कमळ तुमच्या मुखासारखे आहे."

188.

१८८.

තවා’නන’මිව’ම්භොජං, අම්භොජ’මිව තෙ මුඛං;

අඤ්ඤමඤ්ඤොපමා සා’යං, අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතො.

"तुमच्या मुखासारखे कमळ आहे आणि कमलासारखे तुमचे मुख आहे." परस्परांशी तुलना केल्यामुळे ही 'अञ्ञमञ्ञोपमा' (अन्योन्योपमा) आहे.

189.

१८९.

‘‘යදි කිඤ්චි භවෙ’ම්භොජං, ලොචන’බ්භමුවිබ්භමං;

ධාරෙතුං මුඛසොභං තං, තවෙ’’ති අබ්භුතොපමා.

"जर एखाद्या कमलामध्ये डोळे आणि भुवयांचे विलास असते, तरच ते तुमच्या मुखाचे सौंदर्य धारण करू शकले असते." ही 'अब्भुतोपमा' (अद्भुतोपमा) आहे.

190.

१९०.

‘‘සුගන්ධි සොභා සම්බන්ධී, සිසිරං’සු විරොධි ච;

මුඛං තව’ම්බුජංවෙ’ති’’, සා සිලෙසොපමා මතා.

"तुमचे मुख खरोखरच कमलासारखे आहे, जे सुगंधी आहे, सौंदर्याने युक्त आहे आणि शीतकिरण (चंद्राचा) विरोध करणारे आहे." ही 'सिलेसोपमा' (श्लेषोपमा) मानली जाते.

191.

१९१.

සරූපසද්දවාච්චත්තා, සා සන්තානොපමා යථා;

බාලා’වු’ය්‍යානමාලා’යං, සා’ලකා’නනසොභිනී.

समान रूपाच्या शब्दांनी व्यक्त होत असल्यामुळे ती 'संतानोपमा' आहे, जसे की: "ही तरुणी बागेतील माळेप्रमाणे आहे, जी कुरळ्या केसांनी (किंवा अलक फुलांनी) आणि मुखाने सुशोभित आहे."

192.

१९२.

ඛයී චන්දො, බහුරජං, පදුමං, තෙහි තෙ මුඛං;

සමානම්පි සමුක්කංසි, ත්‍ය’යං නින්දොපමා මතා.

"चंद्र क्षय पावणारा आहे, कमळ परागाने (किंवा धुळीने) युक्त आहे; तुमचे मुख त्यांच्यासारखे असूनही त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे." ही 'निंदोपमा' मानली जाते.

193.

१९३.

අසමත්ථො මුඛෙනි’න්දු, ජින! තෙ පටිගජ්ජිතුං;

ජළො කලඞ්කී’ති අයං, පටිසෙධොපමා සියා.

"हे जिना! चंद्र आपल्या मुखाशी स्पर्धा करण्यास असमर्थ आहे, कारण तो जड (शीत) आणि कलंकित आहे." ही 'पटिसेधोपमा' (प्रतिषेधोपमा) आहे.

194.

१९४.

‘‘කච්ඡං චන්දාරවින්දානං, අතික්කම්ම මුඛං තව;

අත්තනා’ව සමං ජාත’’, මිත්‍ය’සාධාරණොපමා.

"चंद्र आणि कमलाची स्पर्धा ओलांडून, तुमचे मुख केवळ स्वतःसारखेच झाले आहे." ही 'असाधारणोपमा' आहे.

195.

१९५.

‘‘සබ්බ’ම්භොජ’ප්පභාසාරො, රාසිභූතො’ව කත්ථචි;

තවා’නනං විභාතී’’ති, හොතා’භූතොපමා අයං.

सर्व कमलांच्या तेजाचा सार जणू काही एकाच ठिकाणी गोळा झाला आहे आणि तो तुमच्या मुखावर शोभून दिसत आहे, ही 'अभूतोपमा' आहे.

196.

१९६.

පතීයතෙ’ත්ථගම්මා තු, සද්දසාමත්ථියා ක්වචි;

සමාස, ප්පච්චයෙ, වාදි, සද්දයොගං විනා අපි.

कधीकधी 'इव' (सारखे) इत्यादी शब्दांच्या योगाशिवाय, समासाशिवाय किंवा प्रत्ययाशिवाय केवळ शब्दांच्या सामर्थ्यानेच (तुलनेचा) अर्थ समजून घेतला जातो.

197.

१९७.

භිඞ්ගානෙ’මානි [Pg.173] චක්ඛූනි, නා’ම්බුජං මුඛ’මෙවි’දං;

සුබ්‍යත්තසදිසත්තෙන, සා සරූපොපමා මතා.

हे डोळे म्हणजे भ्रमर आहेत आणि हे मुख म्हणजे खरोखरच कमळ आहे; अत्यंत स्पष्ट समानतेमुळे ही 'सरूपोपमा' मानली जाते.

198.

१९८.

‘‘මයෙ’ව මුඛසොභා’ස්සෙ, ත්‍යල’මින්දු! විකත්ථනා;

යතො’ම්බුජෙපි සා’ත්ථීති’’, පරිකප්පොපමා අයං.

हे चंद्रा! 'मुखाची शोभा केवळ माझ्यातच आहे' अशी तुझी बढाई आता पुरे कर, कारण ती शोभा कमलामध्येही आहे; ही 'परिकल्पोपमा' आहे.

199.

१९९.

‘‘කිං වා’ම්බුජ’න්තොභන්තාලි, කිං ලොලනයනං මුඛං;

මම දොලායතෙ චිත්ත’’, මිච්ච’යං සංසයොපමා.

हे आतमध्ये भ्रमर फिरणारे कमळ आहे की चंचल डोळे असलेले मुख आहे? माझे मन दोलायमान होत आहे; ही 'संशयोपमा' आहे.

200.

२००.

කිඤ්චි වත්ථුං පදස්සෙත්වා, සධම්මස්සා’භිධානතො;

සාම්‍යප්පතීතිසබ්භාවා, පතිවත්ථුපමා යථා.

एखादी वस्तू दर्शवून, तिच्या समान धर्माचे (गुणाचे) कथन केल्याने जेथे समानतेची प्रचिती येते, ती 'प्रतिवस्तूपमा' होय, जसे की:

201.

२०१.

ජනෙසු ජායමානෙසු, නෙ’කොපි ජිනසාදිසො;

දුතියො නනු නත්ථෙ’ව, පාරිජාතස්ස පාදපො.

जन्म घेणाऱ्या मानवांमध्ये जिनांसारखे (बुद्धांसारखे) कोणीही नाही; खरोखरच पारिजातकाचे दुसरे झाड अस्तित्वात नाही.

202.

२०२.

වාක්‍යත්ථෙනෙ’ව වාක්‍යත්ථො, යදි කොචූ’පමීයතෙ;

ඉවයුත්තා, වියුත්තත්තා, සා වාක්‍යත්ථොපමා ද්විධා.

जर एका वाक्याच्या अर्थाची दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाशी तुलना केली जात असेल, तर ती 'वाक्यार्थोपमा' होय. 'इव' (सारखे) शब्दाच्या योगाने (इवयुक्ता) आणि त्याच्या वियोगाने (इववियुक्ता) असे तिचे दोन प्रकार आहेत.

ඉවයුත්තා

इवयुक्ता (इव-युक्त)

203.

२०३.

ජිනො සංක්ලෙසතත්තානං, ආවිභූතො ජනාන’යං;

ඝම්මසන්තාපතත්තානං, ඝම්මකාලෙ’ම්බුදො විය.

क्लेशांनी तप्त झालेल्या लोकांसाठी जिन (बुद्ध) प्रकट झाले आहेत, जसे उन्हाळ्याच्या तापाने व्याकुळ झालेल्यांसाठी उन्हाळ्यात मेघ (पावसाचा ढग) प्रकट होतो.

ඉවවියුත්තා

इववियुक्ता (इव-रहित)

204.

२०४.

මුනින්දානන මාභාති, විලාසෙකමනොහරං;

උද්ධං සමුග්ගතස්සා’පි, කිං තෙ චන්ද විජම්භනා.

मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) मुखकमल आपल्या विलासाने अत्यंत मनोहर शोभून दिसत आहे; हे चंद्रा, तू वर आकाशात उगवलास तरी तुझ्या या प्रदर्शनाचा काय उपयोग?

205.

२०५.

සමුබ්බෙජෙති ධීමන්තං, භින්නලිඞ්ගාදිකං තු යං;

උපමාදූසනායා’ල, මෙතං කත්ථචි තං යථා.

भिन्न लिंग इत्यादी दोष जे विद्वानांना उद्विग्न करतात, ते काही ठिकाणी उपमेला दूषित करण्यास कारणीभूत ठरतात, जसे की:

206.

२०६.

හංසී’වා’යං සසී භින්න, ලිඞ්ගා, කාසං සරානි’ව;

විජාති වචනා, හීනා, සා’ව භත්තො භටො’ධිපෙ.

'हा चंद्र हंसिणीसारखा आहे' (भिन्न लिंग दोष), 'तलाव कास गवतासारखे आहेत' (भिन्न वचन दोष), 'तो राजाचा सेवक असल्यासारखा आहे' (हीन उपमा दोष).

207.

२०७.

‘‘ඛජ්ජොතො භාණුමාලී’ව, විභාති’’ත්‍යධිකොපමා;

අඵුට්ඨත්ථා ‘‘බලම්බොධි, සාගරො විය සංඛුභි.’’

'काजवा सूर्यासारखा चमकतो' ही 'अधिकोपमा' (अतिशयोक्तीपूर्ण उपमा) आहे; 'सैन्यरूपी समुद्र समुद्रासारखा खवळला' ही 'अस्फुटार्था' (अस्पष्ट अर्थ असलेली उपमा) आहे.

208.

२०८.

‘‘චන්දෙ කලඞ්කො භිඞ්ගො’වෙ’, ත්‍යු’පමාපෙක්ඛිනී අයං;

ඛණ්ඩිතා කෙරවා’කාරො, සකලඞ්කො නිසාකරො.

'चंद्रावरील डाग म्हणजे जणू भ्रमरच आहे' ही 'उपमापेक्षिणी' आहे; 'डागाळलेला चंद्र हा खंडित पांढऱ्या कमलासारखा आहे' ही 'खंडिता' उपमा आहे.

209.

२०९.

ඉච්චෙවමාදිරූපෙසු, භවන්ති විගතා’දරා;

කරොන්ති චා’දරං ධීරා, පයොගෙ ක්වචි දෙ’ව තු.

अशा प्रकारच्या दोषांकडे विद्वान दुर्लक्ष करतात (त्यांचा आदर करत नाहीत); परंतु काही विशिष्ट प्रयोगांमध्ये ते त्यांचा स्वीकारही करतात.

210.

२१०.

ඉත්ථීයං’වා’ජනො යාති, වදත්‍යෙ’සා පුමා විය;

පියො පාණා ඉවා’යං මෙ, විජ්ජා ධන’මිව’ච්චිතා.

हा माणूस स्त्रीसारखा चालतो, ही स्त्री पुरुषासारखी बोलते, हा मला माझ्या प्राणासारखा प्रिय आहे, विद्येची धनाचा पूज्य मानून पूजा केली जाते.

211.

२११.

භවං [Pg.174] විය මහීපාල, දෙවරාජා විරොචතෙ;

අල’මංසුමතො කච්ඡං, තෙජසා රොහිතුං අයං.

हे भूपाल (राजे)! देवराज (इंद्र) आपल्यासारखाच शोभून दिसतो; हा आपल्या तेजाने सूर्याच्या मंडलापर्यंत पोहोचण्यास समर्थ आहे.

212.

२१२.

උපමානො’පමෙය්‍යානං, අභෙදස්ස නිරූපනා;

උපමා’ව තිරොභූත, භෙදා රූපක මුච්චතෙ.

उपमान आणि उपमेय यांच्यातील अभेदाचे निरूपण करणे, म्हणजेच ज्यातील भेद नाहीसा झाला आहे अशी उपमा, याला 'रूपक' अलंकार म्हणतात.

213.

२१३.

අසෙස වත්ථු විසයං, එකදෙස විවුත්ති, ච;

තං ද්විධා පුන පච්චෙකං, සමාසාදිවසා තිධා.

ते 'अशेषवस्तूविषय' (सर्व वस्तूंचा समावेश करणारे) आणि 'एकदेशविवृत्ती' (काही भागाचा समावेश करणारे) असे दोन प्रकारचे आहे; आणि पुन्हा त्यातील प्रत्येक प्रकार समासादींच्या आधारे तीन प्रकारचा होतो.

අසෙසවත්ථුවිසයසමාස

अशेषवस्तूविषय-समास

214.

२१४.

අඞ්ගුලිදල සංසොභිං, නඛදීධිති කෙසරං;

සිරසා න පිලන්ධන්ති, කෙ මුනින්ද පද’ම්බුජං.

बोटांच्या पाकळ्यांनी सुशोभित आणि नखांच्या किरणांचे केशर असलेल्या मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) चरणकमलांना कोण आपल्या डोक्यावर धारण करत नाही?

අසෙසවත්ථුවිසයඅසමාස

अशेषवस्तूविषय-असमास

215.

२१५.

රතනානි ගුණා භූරී, කරුණා සීතලං ජලං;

ගම්භීරත්ත මගාධත්තං, පච්චක්ඛො’යං ජිනො’ම්බුධි.

पुष्कळ गुण हेच रत्ने आहेत, करुणा हेच शीतल जल आहे, गांभीर्य हीच अगाधता आहे; हे जिन (बुद्ध) प्रत्यक्ष समुद्रच आहेत.

අසෙසවත්ථුවිසයමිස්සක

अशेषवस्तूविषय-मिश्रक

216.

२१६.

චන්දිකා මන්දහාසා තෙ, මුනින්ද! වදනි’න්දුනො;

පබොධයත්‍ය’යං සාධු, මනො කුමුද කානනං.

हे मुनींद्र (बुद्ध)! आपल्या मुखरूपी चंद्राचे मंदहास्यरूपी चांदणे सज्जनांच्या मनरूपी कुमुदवनाला (पांढऱ्या कमलांच्या वनाला) चांगल्या प्रकारे प्रफुल्लित करते.

217.

२१७.

අසෙසවත්ථුවිසයෙ, පභෙදො රූපකෙ අයං;

එකදෙසවිවුත්තිම්හි, භෙදො දානි පවුච්චති.

हा 'अशेषवस्तूविषय' रूपकाचा भेद झाला; आता 'एकदेशविवृत्ती' रूपकाचा भेद सांगितला जात आहे.

එකදෙසවිවුත්තිසමාස

एकदेशविवृत्ती-समास

218.

२१८.

විලාස හාස කුසුමං, රුචිරා’ධර පල්ලවං;

සුඛං කෙ වා න වින්දන්ති, පස්සන්තා මුනිනො මුඛං.

मुनींचे (बुद्धांचे) मुख पाहताना कोणाला बरे सुख मिळत नाही, ज्यामध्ये विलास आणि हास्य हेच फुले आहेत आणि सुंदर ओठ हेच पालवी (कोवळी पाने) आहेत?

එකදෙසවිවුත්තිඅසමාස

एकदेशविवृत्ती-असमास

219.

२१९.

පාදද්වන්දං මුනින්දස්ස, දදාතු විජයං තව;

නඛරංසී පරං කන්තා, යස්ස පාපජයද්ධජා.

मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) दोन्ही चरण आपल्याला विजय देवोत, ज्यांच्या नखांचे अत्यंत सुंदर किरण हे पापावर विजय मिळवणारे ध्वज आहेत.

එකදෙසවිවුත්තිමිස්සක

एकदेशविवृत्ती-मिश्रक

220.

२२०.

සුනිම්මලකපොලස්ස, මුනින්ද වදනි’න්දුනො;

සාධු’ප්පබුද්ධ හදයං, ජාතං කෙරව කානනං.

हे मुनींद्र (बुद्ध)! अत्यंत निर्मळ कपोल (गाल) असलेल्या आपल्या मुखरूपी चंद्राने सज्जनांचे हृदय हे चांगल्या प्रकारे प्रफुल्लित झालेले कुमुदवन (पांढऱ्या कमलांचे वन) बनले आहे.

221.

२२१.

රූපකානි [Pg.175] බහූන්‍යෙ’ව, යුත්තා, යුත්තාදිභෙදතො;

විසුං න තානි වුත්තානි, එත්ථෙ’ව’න්තොගධානි’ති.

योग्य (युक्त), अयोग्य (अयुक्त) इत्यादी भेदांमुळे रूपकांचे अनेक प्रकार आहेत; ते येथे स्वतंत्रपणे सांगितले नाहीत कारण ते यातच अंतर्भूत आहेत.

222.

२२२.

‘‘චන්දිමා’කාසපදුම’’, මිච්චෙතං ඛණ්ඩරූපකං;

දුට්ඨ, ‘‘මම්බොරුහවනං, නෙත්තානි’ච්චා’’දි සුන්දරං.

'चंद्र हा आकाशातील कमळ आहे' हे दोषयुक्त खंडित रूपक आहे; 'कमळांचे वन हेच डोळे आहेत' इत्यादी सुंदर रूपक आहे.

223.

२२३.

පරියන්තො විකප්පානං, රූපකස්සො’පමාය ච;

නත්ථි යං තෙන විඤ්ඤෙය්‍යං, අවුත්ත මනුමානතො.

रूपक आणि उपमा यांच्या भेदांना अंत नाही; म्हणूनच जे येथे सांगितले गेले नाही, ते अनुमानाने समजून घ्यावे.

224.

२२४.

පුනප්පුන මුච්චාරණං, යමත්ථස්ස, පදස්ස ච;

උභයෙසඤ්ච විඤ්ඤෙය්‍යා, සා’ය’මාවුත්ති නාමතො.

अर्थाची, शब्दाची किंवा दोघांचीही वारंवार होणारी पुनरावृत्ती 'आवृत्ती' या नावाने ओळखली जाते.

අත්ථාවුත්ති

अर्थावृत्ती (अर्थाची आवृत्ती)

225.

२२५.

මනො හරති සබ්බෙසං, ආදදාති දිසා දස;

ගණ්හාති නිම්මලත්තඤ්ච, යසොරාසි ජිනස්ස’යං.

हा जिनांचा (बुद्धांचा) कीर्तीसमूह सर्वांचे मन हरण करतो (आकर्षित करतो), दहा दिशांना व्यापून टाकतो (घेतो) आणि निर्मळत्व धारण करतो (स्वीकारतो).

පදාවුත්ති

पदावृत्ती

226.

२२६.

විභාසෙන්ති දිසා සබ්බා, මුනිනො දෙහකන්තියො;

විභා සෙන්ති ච සබ්බාපි, චන්දාදීනං හතා විය.

मुनींच्या (बुद्धांच्या) शरीराची कांती सर्व दिशांना प्रकाशित करते; आणि ती चंद्र इत्यादींच्या (प्रकाशाला) पराभूत केल्याप्रमाणे सर्वांना प्रकाशित करते.

උභයාවුත්ති

उभयावृत्ती

227.

२२७.

ජිත්වා විහරති ක්ලෙස, රිපුං ලොකෙ ජිනො අයං;

විහරත්‍ය’රිවග්ගො’යං, රාසිභූතො’ව දුජ්ජනෙ.

क्लेशरूपी शत्रूला जिंकून हे जिन (बुद्ध) या लोकात विहार करतात; आणि हा शत्रूंचा समूह दुर्जन लोकांमध्ये जणू एकत्रित होऊन विहार करतो.

228.

२२८.

එකත්ථ වත්තමානම්පි, සබ්බවාක්‍යො’පකාරකං;

දීපකං නාම තං චාදි, මජ්ඣ, න්තවිසයං තිධා.

एकाच ठिकाणी असूनही जे संपूर्ण वाक्याला उपकृत (सहाय्यक) करते, त्याला 'दीपक' (अलंकार) म्हणतात. त्याचे आदि (सुरुवात), मध्य आणि अंत (शेवट) अशा स्थानांनुसार तीन प्रकार पडतात.

ආදි දීපක

आदि दीपक

229.

२२९.

අකාසි බුද්ධො වෙනෙය්‍ය, බන්ධූන මමිතො’දයං;

සබ්බපාපෙහි ච සමං, නෙකතිත්ථියමද්දනං.

बुद्धांनी विनेय (उपदेशास पात्र) बंधूंचा असीम कल्याण-उदय केला, आणि त्याचबरोबर सर्व पापांचा नाश व अनेक अन्यतीर्थिकांचे (पाखंडी लोकांचे) मर्दन केले.

මජ්ඣෙ දීපක

मध्य दीपक

230.

२३०.

දස්සනං මුනිනො සාධු, ජනානං ජායතෙ’මතං;

තද’ඤ්ඤෙසං තු ජන්තූනං, විසං නිච්චො’පතාපනං.

मुनींचे (बुद्धांचे) दर्शन कल्याणकारी आहे, ते सज्जन लोकांसाठी अमृत ठरते; परंतु इतर (दुष्ट) प्राण्यांसाठी ते नेहमी संताप देणारे विष ठरते.

අන්තදීපක

अंत दीपक

231.

२३१.

අච්චන්ත [Pg.176] කන්ත ලාවණ්‍ය, චන්දා’තප මනොහරො;

ජිනා’නනි’න්දු ඉන්දු ච, කස්ස නා’නන්දකො භවෙ.

अत्यंत सुंदर, लावण्ययुक्त आणि चांदण्याप्रमाणे मनोहर असलेले जिनांचे (बुद्धांचे) मुखचंद्र आणि चंद्र कोणाला आनंद देणारे ठरणार नाहीत?

මාලාදීපක

मालादीपक

232.

२३२.

හොතා’විප්පටිසාරාය, සීලං, පාමොජ්ජහෙතු සො;

තං පීතිහෙතු, සා චා’යං, පස්සද්ධ්‍යා’දි පසිද්ධියා.

शील हे पश्चात्तापविरहिततेसाठी (अविप्पटिसार) असते, ते (पश्चात्तापविरहित असणे) प्रमोद (आनंद) मिळवून देणारे असते; तो प्रमोद प्रीतीचे कारण ठरतो, आणि ती प्रीती प्रस्सद्धी (चित्तशांती) इत्यादींच्या सिद्धीसाठी कारणीभूत ठरते.

233.

२३३.

ඉච්චා’දිදීපකත්තෙපි, පුබ්බං පුබ්බ මපෙක්ඛිනී;

වාක්‍යමාලා පවත්තාති, තං මාලාදීපකං මතං.

अशा प्रकारे आदिदीपक इत्यादींमध्येही, पूर्वी-पूर्वीच्या वाक्याची अपेक्षा ठेवणारी वाक्यमाला प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला 'मालादीपक' मानले जाते.

234.

२३४.

අනෙනෙ’ව’ප්පකාරෙන, සෙසාන මපි දීපකෙ;

විකප්පානං විධාතබ්බා, නුගති සුද්ධබුද්ධිභි.

याच प्रकारे, शुद्ध बुद्धी असलेल्यांनी दीपक अलंकाराच्या इतरही भेदांचे (विकल्पांचे) अनुसरण करावे.

235.

२३५.

විසෙස වචනි’ච්ඡායං, නිසෙධවචනං තු යං;

අක්ඛෙපො නාම සොයඤ්ච, තිධා කාලප්පභෙදතො.

जेव्हा एखादे विशेष विधान करण्याची इच्छा असताना निषेधार्थक वचन वापरले जाते, तेव्हा त्याला 'आक्षेप' (अलंकार) म्हणतात; आणि काळाच्या भेदानुसार त्याचे तीन प्रकार पडतात.

236.

२३६.

එකාකී’ නෙකසෙනං තං, මාරං ස විජයී ජිනො;

කථං ත මථවා තස්ස, පාරමීබල මීදිසං.

त्या विजयी जिनांनी (बुद्धांनी) एकटे असतानाही अनेक सैन्य असलेल्या त्या मारावर कसा बरं विजय मिळवला? अथवा त्यांचे पारमितांचे बलच असे (अद्भूत) होते.

අතීතක්ඛෙපො.

अतीताक्षेप (भूतकालीन आक्षेप)

237.

२३७.

කිං චිත්තෙ’ජාසමුග්ඝාතං, අපත්තො’ස්මීති ඛිජ්ජසෙ;

පණාමො නනු සො යෙ’ව, සකිම්පි සුගතෙ ගතො.

"मी चित्तातील तृष्णेचे/कंपनाचे (एजा) समूळ उच्चाटन मिळवले नाही," असे म्हणून तू का खेद करतोस? सुगतांना (बुद्धांना) एकदा केलेला नमस्कारही काय त्यासाठी पुरेसा नाही?

වත්තමානක්ඛෙපො.

वर्तमानाक्षेप (वर्तमानकालीन आक्षेप)

238.

२३८.

සච්චං න තෙ ගමිස්සන්ති, සිවං සුජනගොචරං;

මිච්ඡාදිට්ඨි පරික්කන්ත, මානසා යෙ සුදුජ්ජනා.

हे सत्य आहे की, ज्यांचे मन मिथ्यादृष्टीने ग्रासलेले आहे असे अत्यंत दुर्जन लोक, सज्जनांच्या प्राप्तव्य असलेल्या शिव (कल्याणकारी/निर्वाण) पदाला जाणार नाहीत.

අනාගතක්ඛෙපො.

अनागताक्षेप (भविष्यकालीन आक्षेप)

239.

२३९.

ඤෙය්‍යො අත්ථන්තරන්‍යාසො, යො, ඤ්ඤවාක්‍යත්ථසාධනො;

සබ්බබ්‍යාපී විසෙසට්ඨො, හිවිසිට්ඨ’ස්ස භෙදතො.

जो दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थाचे समर्थन करतो, त्याला 'अर्थान्तरन्यास' (अलंकार) समजावे. 'हि' (कारणवाचक अव्यय) च्या असण्या-नसण्यावरून त्याचे सर्वव्यापी आणि विशेषार्थ असे भेद पडतात.

හි රහිත සබ්බබ්‍යාපී

'हि' रहित सर्वव्यापी

240.

२४०.

තෙපි ලොකහිතා සත්තා, සූරියො චන්දිමා අපි;

අත්ථං පස්ස ගමිස්සන්ති, නියමො කෙන ලඞ්ඝ්‍යතෙ.

जगाचे कल्याण करणारे ते सूर्य आणि चंद्र देखील, पहा, अस्ताला जातील; (निसर्गाचा) नियम कोणाकडून ओलांडला जाऊ शकतो?

හි සහිත සබ්බබ්‍යාපී

'हि' सहित सर्वव्यापी

241.

२४१.

සත්ථා දෙවමනුස්සානං, වසී සොපි මුනිස්සරො;

ගතො’ව නිබ්බුතිං සබ්බෙ, සඞ්ඛාරා න හි සස්සතා.

देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरु) आणि जितेंद्रिय असलेले ते मुनीश्वर (बुद्ध) देखील निर्वाणाला प्राप्त झाले; कारण सर्व संस्कार (संस्कृत गोष्टी) खरोखरच शाश्वत नसतात.

හි රහිත විසෙසට්ඨ

'हि' रहित विशेषार्थ

242.

२४२.

ජිනො [Pg.177] සංසාරකන්තාරා, ජනං පාපෙති නිබ්බුතිං;

නනු යුත්තා ගති සා’යං, වෙසාරජ්ජ සමඞ්ගිනං.

जिन (बुद्ध) लोकांना संसाररूपी अरण्यातून निर्वाणाप्रत पोहोचवतात; वैशारद्य (आत्मविश्वास/निर्भयता) असलेल्यांसाठी ही गती योग्यच नाही का?

හි සහිත විසෙසට්ඨ

'हि' सहित विशेषार्थ

243.

२४३.

සුරත්තං තෙ’ධරඵුටං, ජින! රඤ්ජෙති මානසං;

සයං රාගපරීතා හි, පරෙ රඤ්ජෙන්ති සඞ්ගතෙ.

हे जिन! आपले अत्यंत लाल असलेले ओठ मनाला रंजित (आनंदित) करतात; कारण जे स्वतः रंगाने (किंवा रागाने) युक्त असतात, ते संपर्कात आलेल्या इतरांना रंजित करतात.

244.

२४४.

වාච්චෙ ගම්මෙ ථ වත්ථූනං, සදිසත්තෙ පභෙදනං;

බ්‍යතිරෙකො’ය’මප්‍යෙ’කො, භයභෙදා චතුබ්බිධො.

वस्तूंच्या समानतेमध्ये जेव्हा स्पष्ट (वाच्य) किंवा ध्वनित (गम्य) रूपात भेद दाखवला जातो, तेव्हा त्याला 'व्यतिरेक' (अलंकार) म्हणतात. या दोन्हीच्या भेदांमुळे तो चार प्रकारचा होतो.

වාච්චඑකබ්‍යතිරෙක

वाच्य एकव्यतिरेक

245.

२४५.

ගම්භීරත්ත මහත්තාදි, ගුණා ජලධිනා ජින!;

තුල්‍යො ත්ව මසි භෙදො තු, සරීරෙනෙ’දිසෙන තෙ.

हे जिन! आपण गांभीर्य आणि महानता इत्यादी गुणांनी समुद्रासमान आहात; परंतु आपल्या अशा (दिव्य) शरीरामुळे मात्र भेद (फरक) आहे.

වාච්ච උභයබ්‍යතිරෙක

वाच्य उभयव्यतिरेक

246.

२४६.

මහාසත්තා’තිගම්භීරා, සාගරො සුගතොපි ච;

සාගරො’ඤ්ජනසඞ්කාසො, ජිනො චාමීකරජ්ජුති.

महासत्त्व आणि अत्यंत गंभीर असलेले सागर आणि सुगत (बुद्ध) हे दोन्ही समान आहेत; परंतु सागर काजळासारखा (काळा) आहे, तर जिन सुवर्णासारख्या कांतीचे आहेत.

ගම්ම එකබ්‍යතිරෙක

गम्य एकव्यतिरेक

247.

२४७.

න සන්තාපාපහං නෙවි, ච්ඡිතදං මිගලොචනං;

මුනින්ද! නයනද්වන්දං, තව තග්ගුණ භූසිතං.

हे मुनींद्र! हरणाचे डोळे संताप दूर करत नाहीत आणि इच्छितही देत नाहीत; परंतु आपले दोन्ही डोळे मात्र त्या गुणांनी सुशोभित आहेत.

ගම්මඋභයබ්‍යතිරෙක

गम्य उभयव्यतिरेक

248.

२४८.

මුනින්දානන මම්භොජ, මෙසං නානත්ත මීදිසං;

සුවුත්තා’මතසන්දායී, වදනං නෙ’දිස’ම්බුජං.

मुनींद्रांचे मुख आणि कमळ यांमधील भेद असा आहे: (मुनींद्रांचे) मुख सुभाषितयुक्त व अमृत देणारे आहे, परंतु कमळ तसे नाही.

249.

२४९.

පසිද්ධං කාරණං යත්ථ, නිවත්තෙත්වා’ ඤාකාරණං;

සාභාවිකත්ත මථවා, විභාබ්‍යං සා විභාවනා.

जेथे प्रसिद्ध कारणाचा निषेध करून इतर कारण किंवा स्वाभाविक अवस्था प्रकट केली जाते, ती 'विभावना' (अलंकार) होय.

කාරණන්තරවිභාවනා

कारणांतर विभावना

250.

२५०.

අනඤ්ජිතා’සිතං නෙත්තං, අධරො රඤ්ජිතා’රුණො;

සමානතා භමු චා’යං, ජිනා’නාවඤ්චිතා තව.

हे जिन! आपले नेत्र काजळ न लावताही काळे आहेत, अधर (ओठ) रंग न लावताही तांबडे आहेत, आणि आपल्या या भुवया न वाकवताही सुंदर आहेत.

සාභාවික විභාවනා

स्वाभाविक विभावना

251.

२५१.

න හොති ඛලු දුජ්ජන්‍ය, මපි දුජ්ජනසඞ්ගමෙ;

සභාවනිම්මලතරෙ, සාධුජන්තූන චෙතසි.

दुर्जनांच्या संगतीतही, स्वभावतः अत्यंत निर्मळ असलेल्या सज्जन व्यक्तींच्या मनात दुर्जनता (दुष्टपणा) खरोखर उत्पन्न होत नाही.

252.

२५२.

ජනකො[Pg.178], ඤාපකො චෙති, දුවිධා හෙතවො සියුං;

පටිසඞ්ඛරණං තෙසං, අලඞ්කාරතායො’දිතං.

जनक (उत्पादक) आणि ज्ञापक (बोधक) असे दोन प्रकारचे हेतू (कारण) असतात; त्यांची योग्य मांडणी करणे याला अलंकार म्हटले गेले आहे.

253.

२५३.

භාවා’භාව කිච්චවසා, චිත්තහෙතුවසාපි ච;

භෙදා’නන්තා ඉදං තෙසං, මුඛමත්ත නිදස්සනං.

भाव (अस्तित्व) आणि अभाव (नास्तित्व) यांच्या कार्याच्या प्रभावाने, तसेच चित्तहेतूच्या प्रभावाने याचे अनंत भेद होतात; हे त्यांचे केवळ प्राथमिक उदाहरण आहे.

254.

२५४.

පරමත්ථපකාසෙ’ක, රසා සබ්බමනොහරා;

මුනිනො දෙසනා’යං මෙ, කාමං තොසෙති මානසං.

परमार्थ प्रकाशित करणे हाच जिचा एकमेव रस आहे आणि जी सर्वांना मनमोहक वाटणारी आहे, अशी मुनींची (बुद्धांची) ही देशना माझ्या मनाला पूर्णपणे संतुष्ट करते.

භාවකිච්චො කාරකහෙතු.

भावकृत्य कारकहेतू

255.

२५५.

ධීරෙහි සහ සංවාසා, සද්ධම්මස්සා’භියොගතො;

නිග්ගහෙනි’න්ද්‍රියානඤ්ච, දුක්ඛස්සු’පසමො සියා.

धैर्यवानांच्या (ज्ञात्यांच्या) सहवासाने, सद्धम्माच्या अभ्यासाने आणि इंद्रियांच्या निग्रहाने दुःखाचा उपशम (शांतता) होतो.

අභාවකිච්චො කාරකහෙතු.

अभावकृत्य कारकहेतू

256.

२५६.

මුනින්ද’චන්ද සංවාදි, කන්තභාවො’පසොභිනා;

මුඛෙනෙ’ව සුබොධං තෙ, මනං පාපා’භිනිස්සටං.

हे मुनींद्र! चंद्रासारख्या सुंदर आणि शोभिवंत मुखावरूनच, पापापासून मुक्त झालेले आपले मन सहज समजून येते.

භාවකිච්චො ඤාපකහෙතු.

भावकृत्य ज्ञापकहेतू

257.

२५७.

සාධුහත්ථා’රවින්දානි, සඞ්කොචයති තෙ කථං;

මුනින්ද! චරණද්වන්ද, රාගබාලා’තපො ඵුසං?

हे मुनींद्र! आपल्या चरणकमलांच्या लालीरूपी कोवळ्या उन्हाचा स्पर्श सज्जनांच्या हस्तकमलांना संकुचित (हात जोडण्यास प्रवृत्त) कसा करतो?

අයුත්තකාරී චිත්තහෙතු.

अयुक्तकारी चित्तहेतू

258.

२५८.

සඞ්කොචයන්ති ජන්තූනං, පාණිපඞ්කෙරුහානි’හ;

මුනින්ද! චරණද්වන්ද, නඛ චන්දාන’ මංසවො.

हे मुनींद्र! आपल्या चरणकमलांच्या नखरूपी चंद्राची किरणे लोकांच्या हस्तकमलांना संकुचित (हात जोडण्यास प्रवृत्त) करतात.

යුත්තකාරී චිත්තහෙතු.

युक्तकारी चित्तहेतू

259.

२५९.

උද්දිට්ඨානං පදත්ථානං, අනුද්දෙසො යථාක්කමං;

‘සඞ්ඛ්‍යාන’මිති නිද්දිට්ඨං, යථාසඞ්ඛ්‍යං කමොපි ච.

आधी उल्लेखिलेल्या पदार्थांचा क्रमाने पुन्हा निर्देश करणे याला 'संख्यान' किंवा 'यथासंख्य' क्रम असे म्हटले जाते.

260.

२६०.

ආලාප හාස ලීළාහි, මුනින්ද! විජයා තව;

කොකිලා කුමුදානි චො, පසෙවන්තෙ වනං ජලං.

हे मुनींद्र! आपल्या संभाषण, हास्य आणि लीला यांच्या विजयामुळे कोकिळ आणि कुमुद (पांढरी कमळे) अनुक्रमे वन आणि जलाचा आश्रय घेतात.

261.

२६१.

සියා පියතරං නාම, අත්ථරූපස්ස කස්සචි;

පියස්සා’තිසයෙනෙ’තං, යං හොති පටිපාදනං.

जेव्हा एखाद्या प्रिय गोष्टीचे अत्यंत प्रेमाधिक्यामुळे अधिक प्रिय म्हणून प्रतिपादन केले जाते, तेव्हा त्याला 'प्रियतर' (अलंकार) म्हणतात.

262.

२६२.

පීතියා මෙ සමුප්පන්නා, සන්ත! සන්දස්සනා තව;

කාලෙනා’යං භවෙ පීති, තවෙ’ව පුන දස්සනා.

हे शांत मुनी! आपल्या दर्शनाने माझ्यामध्ये जो आनंद उत्पन्न झाला आहे, तोच आनंद भविष्यात आपल्या पुन्हा दर्शनाने लाभो.

263.

२६३.

වණ්ණිතෙනො’පමානෙන, වුත්‍යා’ධිප්පෙත වත්ථුනො;

සමාසවුත්ති නාමා’යං, අත්ථ සඞ්ඛෙප රූපතො.

जेव्हा वर्ण्य विषयाचे वर्णन उपमानाच्या विशेषणांद्वारे संक्षिप्त रूपाने केले जाते, तेव्हा त्याला अर्थसंक्षेपाच्या रूपामुळे 'समासोक्ती' (अलंकार) म्हणतात.

264.

२६४.

සා’යං [Pg.179] විසෙස්‍යමත්තෙන, භින්නා’භින්නවිසෙසනා;

අත්ථෙ’ව අපරා ප්‍ය’ත්ථි, භින්නා’භින්නවිසෙසනා.

ती (समासोक्ती) केवळ विशेष्यांच्या आधारे अभिन्न-विशेषण, भिन्न-विशेषण आणि भिन्न-अभिन्न-विशेषण अशा भेदांनी युक्त असते.

අභින්නවිසෙසන

अभिन्न विशेषण

265.

२६५.

විසුද්ධා’මතසන්දායී, පසත්ථරතනා’ලයො;

ගම්භීරො චා’ය’ මම්බොධි, පුඤ්ඤෙනා’පාදිතො මයා.

शुद्ध अमृताचा वर्षाव करणारा, प्रशंसनीय रत्नांचे माहेरघर असलेला आणि अत्यंत गंभीर असा हा समुद्र (किंवा सद्धम्म) माझ्या पुण्याच्या प्रभावाने मला प्राप्त झाला आहे.

භින්නාභින්නවිසෙසන

भिन्नाभिन्न विशेषण

266.

२६६.

ඉච්ඡිත’ත්ථපදො සාරො, ඵලපුප්ඵො’පසොභිතො;

සච්ඡායො’ය’මපුබ්බොව කප්පරුක්ඛො සමුට්ඨිතො.

इच्छित अर्थ देणारा, श्रेष्ठ, फळ-फुलांनी सुशोभित आणि उत्तम छाया देणारा हा एक अपूर्व कल्पवृक्षच उभा राहिला आहे.

267.

२६७.

සාගරත්තෙන සද්ධම්මො, රුක්ඛත්තෙනො’දිතො ජිනො;

සබ්බෙ සාධාරණා ධම්මා, පුබ්බත්‍රා’ඤ්ඤත්‍ර තු’ත්තයං.

पहिल्या उदाहरणात सद्धम्माला समुद्र म्हटले आहे आणि दुसऱ्या उदाहरणात जिनांना (बुद्धांना) कल्पवृक्ष म्हटले आहे; येथे सर्व गुणधर्म साधारण आहेत, परंतु पहिल्यामध्ये तीन आणि दुसऱ्यामध्ये तीन भिन्न आहेत.

268.

२६८.

වත්ථුනො’ඤ්ඤප්පකාරෙන, ඨිතා වුත්ති තද’ඤ්ඤථා;

පරිකප්පීයතෙ යත්ථ, සා හොති පරිකප්පනා.

जेथे एखाद्या वस्तूची एका प्रकारे असलेली स्थिती दुसऱ्या प्रकारे कल्पिली जाते, ती 'परिकल्पना' (उत्प्रेक्षा अलंकार) होय.

269.

२६९.

උපමා’බ්භන්තරත්තෙන, කිරියාදිවසෙන ච;

කමෙනො’දාහරිස්සාමි, විවිධා පරිකප්පනා.

उपमेच्या अंतर्भावाने आणि क्रिया इत्यादींच्या आधारे मी विविध प्रकारच्या परिकल्पनांची (उत्प्रेक्षांची) उदाहरणे क्रमाने सादर करेन.

උපමාබ්භන්තරපරිකප්පනා

उपमाभ्यंतर परिकल्पना

270.

२७०.

ඉච්ඡාභඞ්ගා’තුරා’සීනා, තා’තිනිච්චල මච්ඡරා;

වසං නෙන්ති’ව ධීරං තං, තදා යොගා’භියොගතො.

आपल्या इच्छेचा भंग झाल्यामुळे व्याकुळ झालेल्या, अत्यंत निश्चल आणि मत्सरयुक्त बसलेल्या त्या (मारकन्या) जणू आपल्या योगाभ्यासाच्या बळाने त्या धीरगंभीर मुनींना वश करत होत्या.

ක්‍රියාපරිකප්පනා

क्रिया परिकल्पना

271.

२७१.

ගජං මාරො සමාරුළ්හො, යුද්ධාය’ච්චන්ත’මුන්නතං;

මග්ග මන්වෙසතී නූන, ජිනභීතො පලායිතුං.

युद्धासाठी अत्यंत उंच हत्तीवर आरूढ झालेला मार, जिनांच्या (बुद्धांच्या) भयाने पळून जाण्यासाठी नक्कीच मार्ग शोधत आहे.

ගුණපරිකප්පනා

गुण परिकल्पना

272.

२७२.

මුනින්ද! පාදද්වන්දෙ තෙ, චාරු රාජිව සුන්දරෙ;

මඤ්ඤෙ පාපා’භි’සම්මද්ද, ජාතසොණෙන සොණිමා.

हे मुनींद्र! सुंदर कमळासारख्या आपल्या दोन्ही चरणांवर असलेली लाली, जणू पापांचे मर्दन केल्यामुळे निर्माण झाली आहे असे मला वाटते.

273.

२७३.

මඤ්ඤෙ, සඞ්කෙ, ධුවං, නූන, මිව, මිච්චෙව මාදිහි;

සා’යං බ්‍යඤ්ජීයතෙ ක්වා’පි, ක්වා’පි වාක්‍යෙන ගම්‍යතෙ.

ही (परिकल्पना) कधी 'मञ्ञे' (मला वाटते), 'सङ्के' (शंका वाटते), 'धुवं' (निश्चितच), 'नूनं' (नक्कीच), 'इव' (जणू) इत्यादी शब्दांद्वारे व्यक्त होते, तर कधी वाक्याच्या अर्थावरून समजली जाते.

ගම්මපරිකප්පනා

गम्य परिकल्पना

274.

२७४.

දයා සඤ්ජාත සරසා, දෙහා නික්ඛන්තකන්තියො;

පීණෙන්තා ජින! තෙ සාධු, ජනං සරසතං නයුං.

हे जिन! करुणेमुळे अत्यंत सरस (कोमल) झालेल्या आपल्या शरीरातून निघणाऱ्या कांतींनी (किरणांनी) सज्जनांना आनंदित करून त्यांनाही सरसतेकडे (भक्तीभावाकडे) नेले.

275.

२७५.

ආරබ්භන්තස්ස [Pg.180] යංකිඤ්චි, කත්තුං පුඤ්ඤවසා පුන;

සාධන’න්තරලාභො යො, තං වදන්ති සමාහිතං.

जब एखादी गोष्ट करण्यास सुरुवात केली जाते आणि पुण्याच्या प्रभावाने पुन्हा दुसरे साधन प्राप्त होते, तेव्हा त्याला 'समाहित' (अलंकार) म्हणतात.

276.

२७६.

මාරා’රිභඞ්ගා’භිමුඛ, මානසො තස්ස සත්ථුනො;

මහාමහී මහාරවං, රවී’ය’මුපකාරිකා.

माराचा (मारशत्रूचा) पराभव करण्याकडे ज्या शास्त्यांचे (बुद्धांचे) मन वळले होते, त्यांना साहाय्य करणारी ही विशाल पृथ्वी महागर्जना करती झाली.

277.

२७७.

අවත්වා’භිමතං තස්ස, සිද්ධියා දස්සන’ඤ්ඤථා;

වදන්ති තං ‘පරියාය, වුත්තී’ති සුචිබුද්ධයො.

त्यांच्या (बुद्धांच्या) अभीष्ट गोष्टीचा थेट उल्लेख न करता, तिच्या सिद्धीचे अन्य प्रकारे दर्शन घडवणे, याला शुद्ध बुद्धीचे (विद्वान) लोक 'पर्यायोक्ती' (परियायवुत्ती) म्हणतात.

278.

२७८.

විවට’ඞ්ගණනික්ඛිත්තං, ධන’මාරක්ඛ වජ්ජිතං;

ධනකාම! යථාකාමං, තුවං ගච්ඡ යදිච්ඡසි.

हे धनलोभी माणसा! उघड्या अंगणात ठेवलेले आणि रक्षणाशिवाय असलेले हे धन आहे; तुला हवे असल्यास तू आपल्या इच्छेनुसार घेऊन जा.

279.

२७९.

ථුතිං කරොති නින්දන්තො, විය තං බ්‍යාජවණ්ණනං;

දොසා’භාසා ගුණා එව, යන්ති සන්නිධි මත්‍ර හි.

निंदा केल्यासारखे दाखवून जी स्तुती केली जाते, त्याला 'व्याजवर्णन' (व्याजस्तुती) म्हणतात; कारण येथे दोषांचा केवळ आभास असतो, प्रत्यक्षात मात्र गुणच प्रकट होतात.

280.

२८०.

සඤ්චාලෙතු මලං ත්වං’සි, භුසං කුවලයා’ඛිලං;

විසෙසං තාවතා නාථ!, ගුණානං තෙ වදාම කිං?

हे नाथ! आपण संपूर्ण पृथ्वीला हलवण्यास पूर्णपणे समर्थ आहात; परंतु केवळ तेवढ्यानेच आपल्या गुणांचे काय विशेष वर्णन करावे?

281.

२८१.

විසෙසි’ච්ඡායං දබ්බස්ස, ක්‍රියා, ජාති, ගුණස්ස ච;

වෙකල්ලදස්සනං යත්‍ර, විසෙසො නාම යං භවෙ.

जेथे द्रव्य, क्रिया, जाती आणि गुण यांच्या विशिष्ट इच्छेसाठी त्यांच्यातील उणेपणा (वैकल्य) दाखवला जातो, त्याला 'विशेष' (विसेस) अलंकार म्हणतात.

282.

२८२.

න රථා, න ච මාතඞ්ගා, න හයා, න පදාතයො;

ජිතො මාරාරි මුනිනා, සම්භාරාවජ්ජනෙන හි.

ना रथ, ना हत्ती, ना घोडे, ना पायदळ; मुनींनी (बुद्धांनी) केवळ पारमितांच्या (सँभारांच्या) चिंतनानेच मारशत्रूचा पराभव केला.

දබ්බවිසෙසවුත්ති.

द्रव्यविशेषवृत्ती (द्रव्यविशेष अलंकार).

283.

२८३.

න බද්ධා භූකුටි, නෙව, ඵුරිතො දසනච්ඡදො;

මාරාරිභඞ්ගං චා’කාසි, මුනි වීරො වරො සයං.

त्या वीर आणि श्रेष्ठ मुनींनी (बुद्धांनी) स्वतः भ्रुकुटीही चढवली नाही की ओठही थरथरले नाहीत, तरीही त्यांनी मारशत्रूचा पराभव केला.

ක්‍රියාවිසෙසවුත්ති.

क्रियाविशेषवृत्ती (क्रियाविशेष अलंकार).

284.

२८४.

න දිසාසු බ්‍යාත්තා රංසි,නා’ලොකො ලොකපත්ථටො;

තථාප්‍ය’න්ධතමහරං, පරං සාධුසුභාසිතං.

दिशांमध्ये किरणे पसरली नाहीत, की जगात प्रकाशही पसरला नाही; तरीही त्या उत्तम सुभाषितातून (धम्मोपदेशातून) अज्ञानाचा घोर अंधकार नष्ट झाला.

ජාතිවිසෙසවුත්ති.

जातीविशेषवृत्ती (जातीविशेष अलंकार).

285.

२८५.

න ඛරං, න හි වා ථද්ධං, මුනින්ද! වචනං තව;

තථාපි ගාළ්හං ඛණති, නිම්මූලං ජනතාමදං.

हे मुनींद्र! आपले वचन कठोर नाही आणि उद्धटही नाही; तरीही ते लोकांच्या गर्वाचे समूळ उच्चाटन करते.

ගුණවිසෙසවුත්ති

गुणविशेषवृत्ती (गुणविशेष अलंकार).

286.

२८६.

දස්සීයතෙ’තිරිත්තං [Pg.181] තු, සූරවීරත්තනං යහිං;

වදන්ති විඤ්ඤූවචනං, රුළ්හාහඞ්කාර මීදිසං.

जेथे अत्यंत श्रेष्ठ असे शौर्य आणि पराक्रम दाखवला जातो, त्याला विद्वान लोक 'रूढाहंकार' (रुळ्हाहंकार) अलंकार म्हणतात.

287.

२८७.

දමෙ නන්දොපනන්දස්ස, කිං මෙ බ්‍යාපාරදස්සනා?පුත්තා මෙ පාදසම්භත්තා, සජ්ජා සන්තෙ’ව තාදිසෙ.

नंदोपनंद (नागराजा) याच्या दमनासाठी माझ्या स्वतःच्या प्रयत्नांची काय गरज? माझे चरणांशी लीन असलेले (शिष्यरूपी) पुत्रच अशा कामासाठी सदैव सज्ज आहेत.

288.

२८८.

සිලෙසො වචනා’නෙකා, භිධෙය්‍යෙ’කපදායුතං;

අභින්නපදවාක්‍යාදි, වසා තෙධා’ය මීරිතො.

एकाच पदाने अनेक अर्थ व्यक्त करणाऱ्या रचनेला 'श्लेष' (सिलेस) म्हणतात; अभिन्नपद, भिन्नपद आणि भिन्नाभिन्नपद या वाक्यांच्या आधारे तो तीन प्रकारचा सांगितला आहे.

289.

२८९.

අන්ධතමහරො හාරී, සමාරුළ්හො මහොදයං;

රාජතෙ රංසිමාලී’යං, භගවා බොධයං ජනෙ.

अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करणारे, मनोहर, महान अभ्युदयाला (बोधीला) प्राप्त झालेले आणि लोकांना जागृत करणारे हे भगवान बुद्ध, किरणांची माळ धारण करणाऱ्या सूर्याप्रमाणे शोभून दिसत आहेत.

අභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.

अभिन्नपदवाक्यश्लेष.

290.

२९०.

සාරදා’මලකා’භාසො, සමානීත පරික්ඛයො;

කුමුදා’කරසම්බොධො, පීණෙති ජනතං සුධී.

शरद ऋतूतील निर्मळ आकाशासारखी कांती असलेले, सर्व आसवांचा (दोषांचा) क्षय केलेले आणि कुमुदांच्या (कमळांच्या/सज्जनांच्या) समूहाला आनंदित करणारे ते सुज्ञ (बुद्ध) लोकांना तृप्त करतात.

භින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.

भिन्नपदवाक्यश्लेष.

291.

२९१.

සමාහිත’ත්තවිනයො, අහීන මද මද්දනො;

සුගතො විසදං පාතු, පාණිනං සො විනායකො.

ज्यांनी स्वतःचे मन एकाग्र करून विनय प्रस्थापित केला आहे, जे गर्वाचे पूर्णपणे मर्दन करणारे आहेत, ते सुगत आणि नायक (बुद्ध) प्राण्यांचे स्पष्टपणे रक्षण करोत.

භින්නාභින්නපදවාක්‍යසිලෙසො.

भिन्नाभिन्नपदवाक्यश्लेष.

292.

२९२.

විරුද්ධා, විරුද්ධා, භින්න, කම්මා, නියමවා, පරො;

නියම’ක්ඛෙපවචනො, අවිරොධි, විරොධ්‍ය’පි.

विरुद्धकर्म, अविरुद्धकर्म, भिन्नकर्म, नियमवान, नियम-आक्षेपवचन, अविरोधी आणि विरोधी असे (श्लेषाचे इतर प्रकार आहेत).

293.

२९३.

ඔචිත්‍ය සම්පොසකාදි, සිලෙසො, පදජා’දි පි;

එසං නිදස්සනෙස්වෙ’ව, රූප මාවි භවිස්සති.

औचित्य-संपोषक श्लेष आणि पदजात श्लेष इत्यादींचे स्वरूप त्यांच्या उदाहरणांवरूनच स्पष्ट होईल.

විරුද්ධකම්මසිලෙස

विरुद्धकर्मश्लेष.

294.

२९४.

සවසෙ වත්තයං ලොකං, අඛිලං කල්ලවිග්ගහො;

පරාභවති මාරාරි, ධම්මරාජා විජම්භතෙ.

संपूर्ण जगाला आपल्या वशात ठेवणारा आणि सुंदर शरीर असलेला मारशत्रू पराभूत होतो, तर धर्मराज (बुद्ध) विजयी होतात.

අවිරුද්ධකම්මසිලෙස

अविरुद्धकर्मश्लेष.

295.

२९५.

සභාවමධුරං පුඤ්ඤ විසෙසො’දය සම්භවං;

සුණන්ති වාචං මුනිනො, ජනා පස්සන්ති චා’මතං.

पुण्यविशेषाच्या उदयाने निर्माण झालेली मुनींची (बुद्धांची) स्वभावतःच मधुर असलेली वाणी लोक ऐकतात आणि अमृताचे (निर्वाणाचे) दर्शन घेतात.

අභින්නකම්මසිලෙස

अभिन्नकर्मश्लेष.

296.

२९६.

අන්ධකාරා’පහාරාය[Pg.182], සභාව මධුරාය ච;

මනො පීණෙති ජන්තූනං, ජිනො වාචාය භාය ච.

अंधकार दूर करण्यासाठी आणि स्वभावतःच मधुर असल्यामुळे, जिनांची (बुद्धांची) वाणी आणि त्यांची प्रभा (तेज) प्राण्यांच्या मनाला तृप्त करते.

නියමවන්තසිලෙස

नियमवंतश्लेष.

297.

२९७.

කෙස’ක්ඛීනං’ව කණ්හත්තං, භමූනංයෙව වඞ්කතා;

පාණිපාදා’ධරානං’ව, මුනින්දස්සා’භිරත්තතා.

मुनींद्रांचे (बुद्धांचे) केवळ केस आणि डोळेच काळे आहेत, केवळ त्यांच्या भुवयाच वक्र आहेत आणि केवळ त्यांचे हात, पाय व ओठच लाल आहेत.

නියමක්ඛෙපසිලෙස

नियम-आक्षेपश्लेष.

298.

२९८.

පාණිපාදා’ධරෙස්වෙ’ව, සාරාගො තව දිස්සති;

දිස්සතෙ සො’ය මථවා, නාථ! සාධුගුණෙස්ව’පි.

हे नाथ! आपली लालसरता (अनुराग) केवळ आपले हात, पाय आणि ओठांवरच दिसते; अथवा ती सज्जनांच्या गुणांमध्येही दिसून येते.

අවිරොධිසිලෙස

अविरोधीश्लेष.

299.

२९९.

සලක්ඛණො’තිසුභගො, තෙජස්සී නියතො’දයො;

ලොකෙසො ජිතසංක්ලෙසො,විභාති සමණිස්සරො.

लक्षणयुक्त (महापुरुष लक्षणांनी युक्त), अत्यंत भाग्यवान, तेजस्वी, निश्चित उदय असणारे, क्लेशांवर विजय मिळवलेले आणि जगाचे स्वामी असलेले ते श्रमणेश्वर (बुद्ध) शोभून दिसत आहेत.

විරොධිසිලෙස

विरोधीश्लेष.

300.

३००.

අසමොපි සමො ලොකෙ,ලොකෙසොපි නරුත්තමො;

සදයො ප්‍ය’දයො පාපෙ, චිත්තා’යං මුනිනො ගති.

जगात अनुपम असूनही जे सर्वांशी समभावाने वागतात, जगाचे स्वामी असूनही जे नरोत्तम आहेत, आणि दयाळू असूनही जे पापाच्या बाबतीत कठोर (निर्दयी) आहेत, अशी या मुनींच्या (बुद्धांच्या) चित्ताची गती आहे.

ඔචිත්‍යසම්පොසකපදසිලෙස

औचित्यसंपोषकपदश्लेष.

301.

३०१.

සංසාරදුක්ඛො’පහතා, වනතා ජනතා ත්වයි;

සුඛ මිච්ඡිත මච්චන්තං, අමතන්දද! වින්දති.

हे अमृतदायका (निर्वाण देणाऱ्या)! संसारदुःखाने पीडित आणि तुमच्यावर श्रद्धा ठेवणारे लोक अत्यंत इच्छिलेले सुख प्राप्त करतात.

302.

३०२.

ගුණයුත්තෙහි වත්ථූහි, සමං කත්වාන කස්සචි;

සංකිත්තනං භවති යං, සා මතා තුල්‍යයොගිතා.

गुणयुक्त वस्तूंशी कोणाची तरी समानता करून जे वर्णन केले जाते, त्याला 'तुल्ययोगिता' (अलंकार) मानले जाते.

303.

३०३.

සම්පත්තසම්මදො ලොකො, සම්පත්තා’ලොකසම්පදො;

උභොහි රංසිමාලී ච, භගවා ච තමොනුදො.

सूर्य आणि भगवान बुद्ध या दोन्ही अंधकार दूर करणाऱ्यांमुळे लोक आनंदित झाले आहेत आणि त्यांना प्रकाशसंपत्ती प्राप्त झाली आहे.

304.

३०४.

අත්ථන්තරං සාධයතා, කිඤ්චි තං සදිසං ඵලං;

දස්සීයතෙ අසන්තං වා, සන්තං වා තං නිදස්සනං.

दुसरा अर्थ सिद्ध करताना, जेव्हा तशाच प्रकारचे एखादे विद्यमान (सत्य) किंवा अविद्यमान (असत्य) फळ दाखवले जाते, तेव्हा त्याला 'निदर्शन' (अलंकार) म्हणतात.

අසන්තඵලනිදස්සන

अविद्यमान-फल-निदर्शन

305.

३०५.

උදයා [Pg.183] සමණින්දස්ස, යන්ති පාපා පරාභවං;

ධම්මරාජවිරුද්ධානං, සූචයන්තා දුර’න්තතං.

श्रमणेंद्र (भगवान बुद्ध) यांच्या उदयाने पापी लोक पराभूत होतात, जे धम्मराजाचा विरोध करणाऱ्यांच्या वाईट अंताची सूचना देते.

සන්තඵලනිදස්සන

विद्यमान-फल-निदर्शन

306.

३०६.

සිරො නික්ඛිත්ත චරණො, ච්ඡරියාන’ම්බුජාන’යං;

පරම’බ්භුතතං ලොකෙ, විඤ්ඤාපෙත’ත්තනො ජිනො.

ज्यांच्या चरणांवर मस्तक टेकवले जाते, अशा या आश्चर्यकारक कमळरूपी चरणांद्वारे जिनांनी (बुद्धांनी) जगामध्ये स्वतःचे परम आश्चर्य प्रकट केले आहे.

307.

३०७.

විභූතියා මහන්තත්තං, අධිප්පායස්ස වා සියා;

පරමුක්කංසතං යාතං, තං මහන්තත්ත මීරිතං.

ऐश्वर्याचे किंवा संकल्पाचे परम उत्कर्षाला पोहोचलेले जे मोठेपण असते, त्याला 'महंतत्व' (उदात्तता) म्हटले जाते.

විභූතිමහන්තත්ත

विभूती-महंतत्व (ऐश्वर्याची उदात्तता)

308.

३०८.

කිරීට රතන’ච්ඡායා, නුවිද්ධා’තප වාරණො;

පුරා පරං සිරිං වින්දි, බොධිසත්තො’ භිනික්ඛමා.

महाभिनिष्क्रमणापूर्वी, मुकुटातील रत्नांच्या प्रभेने युक्त छत्र धारण करणाऱ्या बोधिसत्त्वांनी पूर्वी परम वैभवाचा उपभोग घेतला.

අධිප්පායමහන්තත්ත

अभिप्राय-महंतत्व (संकल्पाची उदात्तता)

309.

३०९.

සත්තො සම්බොධියං බොධි, සත්තො සත්තහිතාය සො;

හිත්වා ස්නෙහරසාබන්ධ, මපි රාහුලමාතරං.

संबोधी प्राप्त करण्यासाठी आणि प्राण्यांच्या कल्याणासाठी कटिबद्ध असलेल्या त्यांनी (बोधिसत्त्वांनी), अत्यंत प्रिय अशा राहुलच्या मातेचा (यशोधरेचा) देखील स्नेहबंध तोडून त्याग केला.

310.

३१०.

ගොපෙත්වා වණ්ණනීයං යං, කිඤ්චි දස්සීයතෙ පරං;

අසමං වා සමං තස්ස, යදි සා වඤ්චනා මතා.

वर्णन करण्यायोग्य गोष्टीला लपवून, तिच्याशी असमान किंवा समान असणारी दुसरीच एखादी गोष्ट जेव्हा दाखवली जाते, तेव्हा त्याला 'वंचना' (अलंकार) मानले जाते.

අසමවඤ්චනා

असम-वंचना

311.

३११.

පුරතො න සහස්සෙසු, න පඤ්චෙසු ච තාදිනො;

මාරො පරෙසු තස්සෙ’සං, සහස්සං දසවඩ්ඪිතං.

त्या तथागतांच्या समोर मार केवळ हजार किंवा पाच हजार सैन्यासह आला नाही, तर त्याने स्वतःच्या सैन्याची संख्या दहा हजार पटीने वाढवून आणली.

සමවඤ්චනා

सम-वंचना

312.

३१२.

විවාද මනුයුඤ්ජන්තො, මුනින්දවදනි’න්දුනා;

සම්පුණ්ණො චන්දිමා නා’යං, ඡත්ත මෙතං මනොභුනො.

मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) मुखरूपी चंद्राशी वाद घालणारा हा पूर्ण चंद्र नसून, हे तर कामदेवाचे छत्र आहे.

313.

३१३.

පරානුවත්තනාදීහි, නිබ්බින්දෙනි’හ යා කතා;

ථුති ර’ප්පකතෙ සා’යං, සියා අප්පකතත්ථුති.

इतरांचे अनुकरण करून किंवा वैराग्यापोटी अप्रस्तुत (प्रसंगाशी संबंधित नसलेल्या) गोष्टीची जी स्तुती केली जाते, तिला 'अप्रस्तुतप्रशंसा' (अप्पकतत्थुति) म्हणतात.

314.

३१४.

සුඛං ජීවන්ති හරිණා, වනෙස්ව’පරසෙවිනො;

අනායාසො පලාභෙහි, ජලදබ්භඞ්කුරාදිභි.

इतरांची चाकरी न करता, वनांमध्ये राहणारे हरिण पाणी आणि कोवळे गवत इत्यादी विनासायास मिळणाऱ्या गोष्टींवर सुखाने जीवन जगतात.

315.

३१५.

උත්තරං උත්තරං යත්ථ, පුබ්බපුබ්බවිසෙසනං;

සියා එකාවලි සා’යං, ද්විධා විධි, නිසෙධතො.

जिथे प्रत्येक पुढील शब्द हा मागील शब्दाचे विशेषण असतो, त्याला 'एकावली' (अलंकार) म्हणतात. ती विधी (सकारात्मक) आणि निषेध (नकारात्मक) अशी दोन प्रकारची असते.

විධිඑකාවලි

विधी-एकावली

316.

३१६.

පාදා [Pg.184] නඛාලි රුචිරා, නඛාලි රංසි භාසුරා;

රංසීතමොපහානෙ’ක, රසා සොභන්ති සත්ථුනො.

शास्त्यांचे (बुद्धांचे) चरण नखांच्या पंक्तींमुळे सुंदर आहेत, नखांच्या पंक्ती किरणांनी देदीप्यमान आहेत आणि ते किरण अंधकार नष्ट करण्यात मग्न आहेत; असे त्यांचे चरण शोभून दिसतात.

නිසෙධඑකාවලි

निषेध-एकावली

317.

३१७.

අසන්තුට්ඨො යති නෙව,සන්තොසො නා’ලයාහතො;

නා’ලයො යො ස ජන්තූනං, නා’නන්ත බ්‍යසනා වහො.

भिक्खू असंतुष्ट नसतो, संतोष हा आसक्तीने युक्त नसतो, जी प्राण्यांची आसक्ती नसते ती अनंत संकटांना आणणारी नसते.

318.

३१८.

යහිං භූසිය භූසත්තං, අඤ්ඤමඤ්ඤං තු වත්ථුනං;

විනා’ව සදිසත්තං තං, අඤ්ඤමඤ්ඤවිභූසනං.

कोणत्याही समानतेशिवाय, जेव्हा दोन वस्तू परस्परांना सुशोभित करतात, तेव्हा त्याला 'परस्पर-विभूषण' (अलंकार) म्हणतात.

319.

३१९.

බ්‍යාමං’සු මණ්ඩලං තෙන, මුනිනා ලොකබන්ධුනා;

මහන්තිං වින්දතී කන්තිං, සොපි තෙනෙව තාදිසිං.

लोकबंधू मुनींच्या (बुद्धांच्या) शरीरामुळे त्यांच्याभोवतीचे व्यामप्रभा मंडल (तेजोवलय) अत्यंत शोभून दिसते आणि त्या तेजोवलयामुळे ते स्वतः देखील तसेच सुशोभित दिसतात.

320.

३२०.

කථනං සහභාවස්ස, ක්‍රියාය ච, ගුණස්ස ච;

‘සහවුත්තී’ති විඤ්ඤෙය්‍යං, ත’දුදාහරණං යථා.

क्रिया आणि गुणांच्या सहभागाचे (एकत्र असण्याचे) जे वर्णन असते, त्याला 'सहवृत्ती' (अलंकार) समजावे. त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे.

ක්‍රියාසහවුත්ති

क्रिया-सहवृत्ती

321.

३२१.

ජලන්ති චන්දරංසීහි, සමං සත්ථු නඛං සවො;

විජම්භති ච චන්දෙන, සමං තම්මුඛචන්දිමා.

चंद्राच्या किरणांसोबतच शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) नखांची प्रभा चमकते आणि चंद्रासोबतच त्यांचे मुखचंद्र प्रफुल्लित होते.

ගුණසහවුත්ති

गुण-सहवृत्ती

322.

३२२.

ජිනො’දයෙන මලීනං, සහ දුජ්ජන චෙතසා;

පාපං දිසා සුවිමලා, සහ සජ්ජන චෙතසා.

जिनांच्या (बुद्धांच्या) उदयाने दुर्जनांच्या मनासोबतच पाप मलीन (नष्ट) झाले, आणि सज्जनांच्या मनासोबतच सर्व दिशा अत्यंत निर्मळ झाल्या.

323.

३२३.

විරොධීනං පද’ත්ථානං, යත්ථ සංසග්ගදස්සනං;

සමුක්කංසා’භිධානත්ථං, මතා සා’යං විරොධිතා.

उत्कर्ष दाखवण्यासाठी, जेव्हा परस्परविरोधी गोष्टींचा संबंध दाखवला जातो, तेव्हा त्याला 'विरोधिता' (विरोध अलंकार) मानले जाते.

324.

३२४.

ගුණා සභාව මධුරා, අපි ලොකෙ’ක බන්ධුනො;

සෙවිතා පාප සෙවීනං, සම්පදූසෙන්ති මානසං.

जगाचे एकमेव मित्र असलेल्यांचे स्वभावाने मधुर असलेले गुण देखील, जेव्हा पापी लोकांच्या संगतीत येतात, तेव्हा ते मनाला दूषित करतात.

325.

३२५.

යස්ස කස්ස චි දානෙන, යස්ස කස්ස චි වත්ථුනො;

විසිට්ඨස්ස ය මාදානං, ‘පරිවුත්තී’ති සා මතා.

कोणत्याही सामान्य वस्तूचे दान करून, त्याबदल्यात एखाद्या विशिष्ट किंवा श्रेष्ठ गोष्टीचे ग्रहण करणे, याला 'परिवृत्ती' (अलंकार) मानले जाते.

326.

३२६.

පුරා පරෙසං දත්වාන, මනුඤ්ඤං නයනාදිකං;

මුනිනා සමනුප්පත්තා, දානි සබ්බඤ්ඤුතාසිරී.

पूर्वी इतरांना आपले सुंदर डोळे इत्यादींचे दान करून, आता मुनींनी (बुद्धांनी) सर्वज्ञतेचे परम वैभव प्राप्त केले आहे.

327.

३२७.

කිඤ්චි [Pg.185] දිස්වාන විඤ්ඤාතා, පටිපජ්ජති තංසමං;

සංසයා’පගතං වත්ථුං, යත්ථ සො’යං භමො මතො.

जेव्हा एखादी वस्तू पाहून, संशयरहितपणे तिला तिच्यासारखीच दुसरी वस्तू समजले जाते, तेव्हा त्याला 'भ्रम' (अलंकार) मानले जाते.

328.

३२८.

සමං දිසාසු’ජ්ජලාසු, ජින පාද නඛං’සුනා;

පස්සන්තා අභිනන්දන්ති, චන්දා’තප මනා ජනා.

जिनांच्या (बुद्धांच्या) चरण-नखांच्या किरणांमुळे सर्व दिशा सारख्याच उजळून निघाल्या असता, त्याला चंद्राचा प्रकाश समजून लोक आनंदित होतात.

329.

३२९.

පවුච්චතෙ යං නාමාදි, කවීනං භාවබොධනං;

යෙන කෙනචි වණ්ණෙන, භාවො නාමා’ය මීරිතො.

कवींच्या भावनेचे प्रकटीकरण करणाऱ्या ज्या कोणत्याही वर्णनाला नाम इत्यादींद्वारे व्यक्त केले जाते, त्याला 'भाव' (अलंकार) म्हटले जाते.

330.

३३०.

නනු තෙයෙ’ව සන්තානො, සාගරා න කුලාචලා;

මනම්පි මරියාදං යෙ, සංවට්ටෙපි ජහන්ති නො.

नक्कीच ते समुद्रच आहेत, कुलाचल पर्वत नव्हे; जे प्रलयकाळातही आपली थोडी देखील मर्यादा सोडत नाहीत.

331.

३३१.

අඞ්ගඞ්ගි භාවා සදිස, බලභාවා ච බන්ධනෙ;

සංසග්ගො’ලඞ්කතීනං යො, තං ‘මිස්ස’න්ති පවුච්චති.

रचनेमध्ये अलंकारांचा जो परस्पर संबंध अंग-अंगी भावाने (प्रधान आणि गौण भावाने) किंवा समान बल भावाने (समान शक्तीने) होतो, त्याला 'मिस्स' (मिश्र अलंकार) असे म्हटले जाते.

අඞ්ගඞ්ගීභාවමිස්ස

अंग-अंगीभाव मिश्र (प्रधान-गौणभाव मिश्र)

332.

३३२.

පසත්ථා මුනිනො පාද, නඛ රංසි මහානදී;

අහො! ගාළ්හං නිමුග්ගෙපි, සුඛයත්‍යෙ’ව තෙ ජනෙ.

मुनींच्या (बुद्धांच्या) पायांच्या नखांची प्रशंसनीय प्रभा (किरणे) ही एका महानदीसारखी आहे. अहो! त्यात पूर्णपणे बुडालेल्या लोकांनाही ती केवळ सुखच प्रदान करते.

සදිස බල භාව මිස්ස

सदिस-बल-भाव मिश्र (समान बल मिश्र)

333.

३३३.

වෙසො සභාව මධුරො, රූපං නෙත්ත රසායනං;

මධූ’ව මුනිනො වාචා, න සම්පීණෙති කං ජනං.

मुनींचे (बुद्धांचे) रूप स्वभावतःच मधुर आहे, त्यांचे सौंदर्य डोळ्यांसाठी रसायन (अमृत) आहे आणि त्यांची वाणी मधासारखी आहे; ती कोणत्या बरं मनुष्याला तृप्त (आनंदित) करत नाही?

334.

३३४.

ආසී නාම සියා’ත්ථස්ස, ඉට්ඨස්සා’සීසනං යථා;

තිලොකෙ’කගති නාථො,පාතු ලොක මපායතො.

इच्छित गोष्टीची आकांक्षा करणे म्हणजे 'आसी' (आशीर्वाद अलंकार) होय. जसे की: 'त्रिलोकाचे एकमेव आश्रयदाते असलेले नाथ (बुद्ध) या जगाचे अपायापासून (दुःखापासून) रक्षण करोत.'

335.

३३५.

රස’ප්පතීති ජනකං, ජායතෙ යං විභූසනං;

‘රසවන්ත’න්ති තං ඤෙය්‍යං, රසවන්ත විධානතො.

ज्या अलंकारामुळे रसाची प्रचिती (अनुभूती) निर्माण होते, त्याला रसयुक्त रचनेच्या नियमांनुसार 'रसवंत' (रसवत् अलंकार) म्हणून जाणावे.

336.

३३६.

රාගා’නත’බ්භුත සරොජ මුඛං ධරාය,පාදා තිලොකගරුනො’ධික බන්ධරාගා;

ආදාය නිච්චසරසෙන කරෙන ගාළ්හං,සඤ්චුම්බයන්ති සතතා’හිත සම්භමෙන.

त्रिलोकगुरूंचे (बुद्धांचे) अत्यंत लाल (अनुरागयुक्त) पाय, पृथ्वी आपल्या नेहमी सजल असलेल्या हाताने (किरणांनी/जलाने) घट्ट धरून, प्रेमाने नम्र झालेल्या आपल्या अद्भुत कमलरूपी मुखाने, आदरयुक्त संभ्रमाने सतत चुंबन घेत आहे.

337.

३३७.

ඉච්චා’නුගම්ම [Pg.186] පුරිමාචරියා’නුභාවං,සඞ්ඛෙපතො නිගදිතො’ය මලඞ්කතීනං;

භෙදො’පරූපරි කවීහි විකප්පියානං,කො නාම පස්සිතු මලං ඛලු තාස මන්තං.

अशा प्रकारे, प्राचीन आचार्यांच्या प्रभावाचे (मतांचे) अनुकरण करून अलंकारांचे हे वर्गीकरण संक्षेपाने सांगितले आहे. कवींनी कल्पिलेल्या या अलंकारांचा अंत पाहण्यास कोण बरं समर्थ आहे?

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමි විරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ

अशा प्रकारे, महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' या ग्रंथातील

අත්ථාලඞ්කාරාවබොධො නාම

'अर्थालंकार-अवबोध' नावाचा

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

चौथा परिच्छेद समाप्त.

5. භාවාවබොධ-පඤ්චමපරිච්ඡෙද

५. भाव-अवबोध - पाचवा परिच्छेद

338.

३३८.

පටිභානවතා ලොක, වොහාර’මනුසාරිනා;

තතො’චිත්‍ය සමුල්ලාස, වෙදිනා කවිනා පරං.

प्रतिभावान, लोकव्यवहाराचे अनुसरण करणाऱ्या आणि योग्य अशा आनंदाच्या अभिव्यक्तीला जाणणाऱ्या कवीने...

339.

३३९.

ඨායිසම්බන්ධිනො භාව, විභාවා සා’නුභාවකා;

සම්බජ්ඣන්ති නිබන්ධා තෙ, රස’ස්සාදාය සාධුනං.

स्थायी भावांशी संबंधित असलेले विभाव आणि अनुभाव हे सज्जनांच्या (रसिक प्रेक्षकांच्या) रसास्वादासाठी रचनेमध्ये गुंफले जातात.

භාවඅධිප්පාය

भाव-अभिप्राय (भावाचा अर्थ)

340.

३४०.

චිත්ත වුත්ති විසෙසා තු, භාවයන්ති රසෙ යතො;

රත්‍යාදයො තතො භාව, සද්දෙන පරිකිත්තිතා.

कारण रती (प्रेम) इत्यादी विशिष्ट चित्तवृत्ती रसांना भावित (उत्पन्न) करतात, म्हणूनच त्यांना 'भाव' या शब्दाने संबोधले जाते.

ඨායීභාවඅධිප්පාය

स्थायीभाव-अभिप्राय (स्थायीभावाचा अर्थ)

341.

३४१.

විරොධිනා’ඤ්ඤභාවෙන, යො භාවො න තිරොහිතො;

සීලෙන තිට්ඨති’ච්චෙසො, ‘ඨායීභාවො’ති සද්දිතො.

जो भाव विरोधी किंवा इतर कोणत्याही भावाने झाकोळला जात नाही आणि जो आपल्या स्वभावाने स्थिर राहतो, त्याला 'स्थायीभाव' असे म्हटले जाते.

ඨායීභාවප්පභෙදඋද්දෙස

स्थायीभावांचे प्रकार

342.

३४२.

රති, හස්සො, ච සොකො, ච,කොධු, ස්සාහා, භයං,පි ච;

ජිගුච්ඡා, විම්හයො, චෙව, සමො ච නව ඨායිනො.

रती (प्रेम), हास्य, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा (घृणा), विस्मय आणि शम (शांतता) हे नऊ स्थायीभाव आहेत.

බ්‍යභිචාරීභාවඅධිප්පාය

व्यभिचारीभाव-अभिप्राय (व्यभिचारीभावाचा अर्थ)

343.

३४३.

තිරොභාවා, විභාවා’දි, විසෙසනා’භිමුඛ්‍යතො;

යෙ තෙ චරන්ති සීලෙන, තෙ හොන්ති බ්‍යභිචාරිනො.

जे भाव प्रगट आणि अप्रगट होत, विभाव इत्यादींच्या वैशिष्ट्यांच्या अभिमुख होऊन संचार करतात, ते स्वभावतः 'व्यभिचारी भाव' असतात.

බ්‍යභිචාරිභාවපභෙද

व्यभिचारीभावांचे प्रकार

344.

३४४.

නිබ්බෙදො[Pg.187], තක්ක, සඞ්කා, සම,ධිති, ජළතා, දීනතු, ග්ගා, ලසත්තං,සුත්තං, තාසො, ගිලානු, ස්සුක, හරිස,සති, ස්සා, විසාදා, බහිත්ථා ;

චින්තා, ගබ්බා, පමාරො, මරිස, මද,මතු, ම්මාද, මොහා, විබොධො,නිද්දා, වෙගා, සබිලං, මරණ,චපලතා, බ්‍යාධි, තෙත්තිංස මෙතෙ.

निर्वेद (उदासीनता), तर्क, शंका, श्रम, धृती (धैर्य), जडता, दीनता, उग्रता, आळस, सुप्त (स्वप्न), त्रास (भय), ग्लानी, उत्सुकता, हर्ष, स्मृती, ईर्ष्या, विषाद, अवहित्था (भाव लपवणे), चिंता, गर्व, अपस्मार (फेफरे), अमर्ष (असहशीलता), मद, मती, उन्माद, मोह, विबोध (जागृती), निद्रा, आवेग, व्रीडा (लाज), मरण, चपळता आणि व्याधी; हे तेहतीस व्यभिचारी भाव आहेत.

සත්තිකභාවඅධිප්පාය

सात्त्विकभाव-अभिप्राय (सात्त्विकभावाचा अर्थ)

345.

३४५.

සමාහිත’ත්ත’ප්පභවං, සත්තං තෙනො’පපාදිතා;

සත්තිකා ප්‍ය’නුභාවත්තෙ, විසුං භාවා භවන්ති තෙ.

एकाग्र चित्तातून 'सत्त्व' उत्पन्न होते; त्या सत्त्वापासून निर्माण झालेले भाव म्हणजे 'सात्त्विक भाव' होत. हे जरी अनुभावच असले, तरी ते स्वतंत्र भाव मानले जातात.

සත්තිකභාවප්පභෙද

सात्त्विकभावांचे प्रकार

346.

३४६.

ථම්භො, පළය, රොමඤ්චා, තථා සෙද, ස්සු, වෙපථු;

වෙවණ්ණියං, විසරතා, භාවා’ට්ඨෙ’තෙ තු සත්තිකා.

स्तंभ (स्तब्धता), प्रलय (मूर्च्छा), रोमांच, स्वेद (घाम), अश्रू, वेपथू (कंप), वैवर्ण्य (रंग उडणे) आणि स्वरभंग; हे आठ सात्त्विक भाव आहेत.

347.

३४७.

යදා රත්‍යාදයො භාවා, ඨිතිසීලා න හොන්ති චෙ;

තදා සබ්බෙපි තෙ භාවා, භවන්ති බ්‍යභිචාරිනො.

जेव्हा रती इत्यादी भाव स्थायी स्वरूपाचे नसतात, तेव्हा ते सर्व भाव व्यभिचारी भाव बनतात.

348.

३४८.

විභාවො කාරණං තෙසු, ප්පත්තියු’ද්දීපනෙ තථා;

යො සියා බොධකො තෙසං,අනුභාවො’ය මීරිතො.

त्या भावांच्या उत्पत्तीचे आणि उद्दीपनाचे जे कारण असते, तो 'विभाव' होय; आणि जे त्या भावांचे प्रकटीकरण (बोध) करतात, त्यांना 'अनुभाव' म्हटले जाते.

349.

३४९.

නෙකහෙතුං මනොවුත්ති, විසෙසඤ්ච විභාවිතුං;

භාවං විභාවා’නුභාවා, වණ්ණියා බන්ධනෙ ඵුටං.

अनेक कारणांनी युक्त असलेल्या विशिष्ट चित्तवृत्तीला स्पष्ट करण्यासाठी, रचनेमध्ये भाव, विभाव आणि अनुभाव यांचे स्पष्ट वर्णन केले पाहिजे.

350.

३५०.

සවිභාවා’නුභාවෙහි, භාවා තෙ තෙ යථාරහං;

වණ්ණනීයා යථො’චිත්‍යං, ලොකරූපා’නුගාමිනා.

लोकव्यवहाराचे अनुसरण करणाऱ्या कवीने ते विविध भाव त्यांच्या विभाव आणि अनुभावांसह योग्यतेनुसार आणि औचित्य साधून वर्णिले पाहिजेत.

351.

३५१.

චිත්ත [Pg.188] වුත්ති විසෙසත්තා, මානසා සත්තිකා’ඞ්ගතො;

බහි නිස්සට සෙදාදි, අනුභාවෙහි වණ්ණියා.

विशिष्ट चित्तवृत्ती असल्यामुळे, मानसिक आणि सात्त्विक भाव हे बाहेर प्रगट होणाऱ्या स्वेद (घाम) इत्यादी शारीरिक अनुभावांद्वारे वर्णिले पाहिजेत.

රසඅධිප්පාය

रस-अभिप्राय (रसाचा अर्थ)

352.

३५२.

සාමාජිකාන මානන්දො, යො බන්ධත්ථා’නුසාරිනං;

රසීයතීති තඤ්ඤූහි, රසො නාමා’ය’මීරිතො.

काव्याच्या अर्थाचे अनुसरण करणाऱ्या प्रेक्षकांना (रसिकांना) जो आनंद मिळतो, त्याचे आस्वादन केले जात असल्यामुळे तज्ज्ञांनी त्याला 'रस' असे म्हटले आहे.

රසප්පභෙද

रसांचे प्रकार

353.

३५३.

සවිභාවා, නුභාවෙහි, සත්තික,බ්‍යභිචාරිභි;

අස්සාදියත්ත මානීය, මානො ඨායෙ’ව සො රසො.

विभाव, अनुभाव, सात्त्विक आणि व्यभिचारी भावांच्या द्वारे आस्वाद्यतेप्रत पोहोचवला जाणारा तो स्थायीभावच 'रस' बनतो.

354.

३५४.

සිඞ්ගාර,හස්ස,කරුණා, රුද්ද,වීර,භයානකා;

බීභච්ඡ,බ්භුත,සන්තා, ච, රසා ඨායීන නුක්කමා.

शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बिभत्स, अद्भुत आणि शांत; हे स्थायीभावांच्या अनुक्रमानुसार नऊ रस आहेत.

355.

३५५.

දුක්ඛරූපෙ’ය’ මානන්දො, කථං නු කරුණාදිකෙ?සියා සොතූනමානන්දො,සොකො වෙස්සන්තරස්ස හි.

दुःखरूप असलेल्या करुण इत्यादी रसांमध्ये आनंद कसा बरं असू शकतो? ऐकणाऱ्यांना (श्रोत्यांना) आनंद होतो, परंतु वेस्संतराला (पात्राला) तर शोकच होतो.

ඨායීභාව නිද්දෙස රතිට්ඨායීභාව

स्थायीभाव निर्देश: रति स्थायीभाव.

356.

३५६.

රම්ම,දෙස, කලා, කාල, වෙසාදි, පටිසෙවනා;

යුවාන’ඤ්ඤොඤ්ඤරත්තානං, පමොදො රති රුච්චතෙ.

रमणीय देश, कला, काळ, वेशभूषा इत्यादींचे सेवन; एकमेकांवर अनुरक्त असलेल्या तरुण-तरुणींचा जो प्रमोद (आनंद) आहे, त्याला 'रति' म्हटले जाते.

357.

३५७.

යුත්‍යා භාවානුභාවා තෙ, නිබන්ධා පොසයන්ති නං;

සොප්‍ය’යොග, විප්පයොග, සම්භොගානං වසා තිධා.

योग्य रचनेद्वारे ते भाव आणि अनुभाव याचे पोषण करतात; आणि ती (रति) अयोग, विप्रयोग आणि संभोग या तीन प्रकारांनी युक्त असते.

හස්සට්ඨායීභාව

हास स्थायीभाव.

358.

३५८.

විකාරා’කතිආදීහි, අත්තනො ථ පරස්ස වා;

හස්සො නිද්දා, සමා’ලස්‍ය, මුච්ඡාදි,බ්‍යභිචාරිභි;

පරිපොසෙ සියා හස්සො, භිය්‍යො’ත්ථිපභුතීනං සො.

स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या विकृत आकृती इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारा हास; निद्रा, आळस, मूर्च्छा इत्यादी व्यभिचारी भावांनी परिपुष्ट झाल्यावर 'हास्य' रस बनतो, जो प्रामुख्याने स्त्रिया आणि कनिष्ठ पात्रांमध्ये अधिक आढळतो.

හස්සප්පභෙද

हास्याचे प्रकार.

359.

३५९.

සිත මිහ විකාසි නයනං,කිඤ්චා’ලක්ඛිය දිජං තු තං හසිතං;

මධුරස්සරං විහසිතං, අංසසිරොකම්පමුපහසිතං.

येथे डोळे किंचित विकसित होणे म्हणजे 'स्मित' (सिता); दात थोडे दिसणे म्हणजे 'हसित'; मधुर आवाज असणे म्हणजे 'विहसित'; आणि खांदे व डोके हलवून हसणे म्हणजे 'उपहसित' होय.

360.

३६०.

අපහසිතං [Pg.189] සජල’ක්ඛි, වික්ඛිත්තඞ්ගං භවත්‍ය’තිහසිතං;

ද්වෙ ද්වෙ කථිතා චෙ’සං,ජෙට්ඨෙ මජ්ඣෙ’ධමෙ ච කමසො.

डोळ्यांत पाणी येणे म्हणजे 'अपहसित' आणि शरीराचे अवयव अस्ताव्यस्त होणे म्हणजे 'अतिहसित' होय. हे (सहा प्रकार) अनुक्रमे उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ पात्रांसाठी दोन-दोन सांगितले आहेत.

කරුණට්ඨායීභාව

करुण स्थायीभाव.

361.

३६१.

සොකරූපො තු කරුණො, නිට්ඨප්පත්ති’ට්ඨ නාසතො;

තත්ථා’නුභාවා රුදිත, පළය,ත්ථම්භකාදයො;

විසාදා,ලස්‍ය,මරණ, චින්තා’දී බ්‍යභිචාරිනො.

इष्ट वस्तूचा नाश किंवा अनिष्टाची प्राप्ती झाल्याने शोक रूप असलेला 'करुण' रस उत्पन्न होतो. रडणे, मूर्च्छा येणे, स्तंभित होणे इत्यादी त्याचे अनुभाव आहेत; आणि विषाद, आळस, मरण, चिंता इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.

රුද්දට්ඨායීභාව

रौद्र स्थायीभाव.

362.

३६२.

කොධො මච්ඡරියා’දීහි, පොසෙ තාස, මදාදිභි;

නයනා’රුණතාදීහි, රුද්දො නාම රසො භවෙ.

मत्सर इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेला 'क्रोध' जेव्हा भय, मद इत्यादींनी परिपुष्ट होतो आणि डोळे लाल होणे इत्यादींनी व्यक्त होतो, तेव्हा त्याला 'रौद्र' रस म्हणतात.

වීරට්ඨායීභාව

वीर स्थायीभाव.

363.

३६३.

පතාප, වික්කමා’දීහු, ස්සාහො ‘වීරො’ති සඤ්ඤිතො;

රණ,දාන,දයායොගා, වීරො’යං තිවිධො භවෙ;

තෙවා’නුභාවා ධිති,ම, ත්‍යා’දයො බ්‍යභිචාරිනො.

प्रताप, पराक्रम इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारा उत्साह 'वीर' या नावाने ओळखला जातो. हा वीर रस युद्धवीर, दानवीर आणि दयावीर असा तीन प्रकारचा असतो. धैर्य, मती इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.

භයට්ඨායීභාව

भय स्थायीभाव.

364.

३६४.

විකාරා,සනි,සත්තා’දි, භයු’ක්කංසො භයානකො;

සෙදා’දයො නුභාවෙ’ත්ථ, තාසා’දී බ්‍යභිචාරිනො.

विकृती, वीज कोसळणे, हिंस्र प्राणी इत्यादींमुळे भयाची जी पराकाष्ठा होते, तो 'भयानक' रस होय. घाम येणे इत्यादी त्याचे अनुभाव आहेत आणि त्रास इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.

ජිගුච්ඡාට්ඨායීභාව

जुगुप्सा स्थायीभाव.

365.

३६५.

ජිගුච්ඡා රුධිරා’දීහි, පූත්‍යා’දීහි විරාගතො;

බීභච්ඡො ඛොභනු’බ්බෙගී, කමෙන කරුණායුතො;

නාසා විකූණනාදීහි, සඞ්කාදීහි’ස්ස පොසනං.

रक्त इत्यादींमुळे, दुर्गंधीयुक्त वस्तूंमुळे किंवा वैराग्यामुळे उत्पन्न होणारी जुगुप्सा (घृणा) म्हणजे 'बीभत्स' रस होय, जो क्षोभकारक, उद्वेगजनक किंवा क्रमाने करुणेने युक्त असतो. नाक मुरडणे इत्यादींद्वारे आणि शंका इत्यादींद्वारे याचे पोषण होते.

විම්හයට්ඨායීභාව

विस्मय स्थायीभाव.

366.

३६६.

අති ලොක පදත්ථෙහි, විම්හයො’යං රසො’බ්භුතො;

තස්සා’නුභාවා සෙද,ස්සු, සාධුවාදා’දයො සියුං;

තාසා,වෙග,ධිති,ප්පඤ්ඤා, හොන්තෙ’ත්ථ බ්‍යභිචාරිනො.

अलौकिक गोष्टींमुळे उत्पन्न होणारा विस्मय म्हणजे 'अद्भुत' रस होय. घाम येणे, अश्रू येणे, 'साधु-साधु' म्हणणे इत्यादी त्याचे अनुभाव आहेत; आणि त्रास, संवेग, धैर्य, प्रज्ञा इत्यादी त्याचे व्यभिचारी भाव आहेत.

සමට්ඨායීභාව

शम स्थायीभाव.

367.

३६७.

ඨායීභාවො සමො මෙත්තා, දයා,මොදා’දි සම්භවො;

භාවාදීහි ත’දුක්කංසො, සන්තො සන්ත නිසෙවිතො.

मैत्री, दया, मुदिता इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारा 'शम' हा स्थायीभाव आहे. भाव इत्यादींद्वारे त्याची जी पराकाष्ठा होते, तो शांत पुरुषांनी सेवन केलेला 'शांत' रस होय.

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිත මහාසාමිවිරචිතෙ සුබොධාලඞ්කාරෙ

अशा प्रकारे महास्वामी संघरक्षित यांनी रचलेल्या 'सुबोधालंकार' ग्रंथातील

රසභාවා’වබොධො නාම

'रसभावबोध' नावाचा

පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

पाचवा परिच्छेद समाप्त.

සුබොධාලඞ්කාරො සමත්තො.

सुबोधालंकार समाप्त झाला.