Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

Subodhālaṅkāro

සුබෝධාලංකාරය (පහසුවෙන් වටහාගත හැකි අලංකාර ශාස්ත්‍රය)

1. Dosāvabodha-paṭhamapariccheda

1. දෝෂාවබෝධය නම් වූ පළමු වන පරිච්ඡේදය

Ratanattayappaṇāma

රත්නත්‍රය ප්‍රණාමය (තිසරණ වැඳීම)

1.

1.

Munindavadanambhoja, gabbhasambhavasundarī;

Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī, mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛ පද්ම නැමැති ගර්භයෙන් උපන්නා වූ, සත්ත්වයන්ට සරණ වූ, අතිශයින් ශෝභමාන වූ වාග් දේවතාවිය (බුද්ධ දේශනාව) මාගේ සිත පිනවත්වා!

Nimitta

නිමිත්ත (ග්‍රන්ථකරණයට හේතුව)

2.

2.

Rāma, sammā’dya’laṅkārā, santi santo purātanā;

Tathāpi tu vaḷañjenti, suddhamāgadhikā na te.

රාම ආදී පැරණි සත්පුරුෂයන් විසින් මනාව කරන ලද අලංකාර ශාස්ත්‍රයෝ විද්‍යමාන වෙති. එසේ වුවත් ශුද්ධ මාගධී භාෂාව (පාලි භාෂාව) පරිහරණය කරන්නෝ ඒවා භාවිත නොකරති.

Abhidhānādikaṃ

අභිධානාදිය (නම් තැබීම ආදිය)

3.

3.

Tenā’pi nāma toseyya, mete laṅkāravajjite;

Anurūpenā’laṅkāre, ne’sa meso parissamo.

එහෙයින් මේ අලංකාරයෙන් තොර වූවන් ද පිනවනු පිණිස සුදුසු අලංකාරයක් කිරීම සඳහා මා දරන මෙම උත්සාහය නිෂ්ඵල වෑයමක් නොවේ.

4.

4.

Yesaṃ na sañcitā paññā, nekasatthantaro’citā;

Sammoha’bbhāhatā ve’te, nāvabujjhanti kiñcipi.

විවිධ ශාස්ත්‍රයන්හි හැසිරීමෙන් උපදවාගත් මනා ප්‍රඥාවක් නැති, මෝහයෙන් මුළා වූ ඒ පුද්ගලයෝ කිසිවක් වටහා නොගනිති.

5.

5.

Kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi garūni’ha;

Ye tappādarajokiṇṇā, te’va sādhū vivekino.

මේ ලෝකයෙහි ගුරුවරුන් වෙත එළඹ පාද සේවය නොකරන අයගෙන් ඇති ඵලය කිම? යම් කෙනෙක් ඒ ගුරුවරුන්ගේ පාද ධූලියෙන් ගැවසී ගත්තෝ (ගුරු සේවයෙහි යෙදුණෝ) වෙත්ද, ඔවුහුම විවේක බුද්ධිය ඇති යහපත් සත්පුරුෂයෝ වෙති.

6.

6.

Kabba, nāṭakanikkhitta, nettacittā kavijjanā;

Yaṃkiñci racayante’taṃ, na vimhayakaraṃ paraṃ.

කාව්‍ය හා නාට්‍යයන්හි නෙත සිත යොමු කළා වූ කවිවරුන් යමක් රචනා කරන්නේ නම්, එය අන්‍යයන්ට මහත් පුදුමයක් උපදවන්නක් නොවේ.

7.

7.

Teye’va paṭibhāvento, so’va bandho savimhayo;

Yena tosenti viññū ye, tattha pya’vihitā’darā.

ඒ (කාව්‍ය නාට්‍යයන්හි දැක්වෙන) කරුණුම ප්‍රකට කරමින් කරන යම් රචනයක් ඇද්ද, එය මවිතය උපදවන්නකි. නුවණැත්තෝ යමකින් ප්‍රීති වෙත් ද, ඔවුහු එහිලා මහත් ආදරයක් දක්වති.

8.

8.

Bandho [Pg.156] ca nāma sadda,tthā, sahitā dosavajjitā;

Pajja gajja vimissānaṃ, bhedenā’yaṃ tidhā bhave.

දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ, ශබ්දයෙන් හා අර්ථයෙන් යුක්ත වූ නිර්මාණය 'බන්ධනය' (රචනය) නම් වේ. එය පද්‍ය, ගද්‍ය සහ මිශ්‍ර (චම්පු) වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

9.

9.

Nibandho cā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate;

Taṃ tu pāpentya’laṅkārā, vindanīyatarattanaṃ.

එය නැවතත් නිබන්ධ (බැඳි) සහ අනිබන්ධ (නොබැඳි) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස දක්වනු ලැබේ. අලංකාරයෝ ඒ රචනය වඩාත් රස විඳිය හැකි තත්ත්වයකට පත් කරති.

10.

10.

Anavajjaṃ mukhambhoja, manavajjā ca bhāratī;

Alaṅkatā’va sobhante, kiṃ nu te nira’laṅkatā?

නිදොස් වූ මුඛ පද්මය ද, නිදොස් වූ වාග් ශෛලිය ද අලංකාර කළ විටම බබළයි. අලංකාරයෙන් තොර වූ විට ඒවා බැබළෙන්නේ කෙසේද?

11.

11.

Vinā garūpadesaṃ taṃ, bālo’laṅkattu micchati;

Sampāpuṇe na viññūhi, hassabhāvaṃ kathaṃ nu so?

ගුරු උපදෙස් නොමැතිව කාව්‍ය අලංකාර කිරීමට කැමති වන අඥාන තැනැත්තා, නුවණැත්තන් ඉදිරියෙහි සමච්චලයට පත් නොවන්නේ කෙසේද?

12.

12.

Ganthopi kavivācāna, malaṅkāra’ppakāsako;

Yāti tabbacanīyattaṃ, ta’bbohārū’pacārato.

කවිවරුන්ගේ වචනවල අලංකාරය ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථය ද, ව්‍යවහාරෝපචාරයෙන් (සම්මුතියෙන්) 'අලංකාර' යන නමටම පැමිණේ.

13.

13.

Dvippakārā alaṅkārā, tattha sadda, tthabhedato;

Saddatthā bandhanāmā’va, taṃsajjita tadāvali.

එහිලා ශබ්ද සහ අර්ථ වශයෙන් අලංකාරයෝ දෙවැදෑරුම් වෙති. ශබ්දාලංකාර සහ අර්ථාලංකාර යන නමින් හැඳින්වෙන ඒවා, ඒ ඒ රචනා සමූහය සරසන සුළු වෙති.

14.

14.

Guṇālaṅkārasaṃyuttā, api dosalava’ṅkitā;

Pasaṃsiyā na viññūhi, sā kaññā viya tādisī.

ගුණ අලංකාරයන්ගෙන් යුක්ත වුවද, ස්වල්ප වූ දෝෂයකින් හෝ ලාංඡනය වූ කාව්‍යය, නුවණැත්තන්ගේ ප්‍රශංසාවට ලක් නොවේ. එය (අංග සම්පූර්ණ වුවද කුඩා කැළලක් ඇති) කන්‍යාවක වැනිය.

15.

15.

Tena dosanirāso’va, mahussāhena sādhiyo;

Niddosā sabbathā sā’yaṃ, saguṇā na bhaveyya kiṃ?

එහෙයින් මහත් උත්සාහයෙන් යුතුව දෝෂ දුරු කිරීමම කළ යුතුය. සර්වාකාරයෙන්ම නිර්දෝෂී වූ ඒ කාව්‍යය ගුණවත් එකක් නොවන්නේ කෙසේද?

16.

16.

Sā’laṅkāraviyuttā’pi, guṇayuttā manoharā;

Niddosā dosarahitā, guṇayuttā vadhū viya.

අලංකාරයන්ගෙන් තොර වුව ද, ගුණයෙන් යුක්ත වූ ද, නිර්දෝෂී වූ ද කාව්‍යය, ගුණවත් මනාලියක මෙන් සිත් ඇදගන්නා සුළු වෙයි.

17.

17.

Pade vākye tadatthe ca, dosā ye vividhā matā;

So’dāharaṇa metesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmya’haṃ.

පදයෙහි ද, වාක්‍යයෙහි ද, එහි අර්ථයෙහි ද විවිධ වූ යම් දෝෂ කෙනෙක් වෙත් ද, මම ඒ දෝෂයන්ගේ ලක්ෂණ උදාහරණ සහිතව පවසමි.

Padadosa uddesa

පද දෝෂ උද්දේශය (පදයන්හි දෝෂ හැඳින්වීම)

18.

18.

Viruddhatthantarā, jhattha, kiliṭṭhāni, virodhi ca;

Neyyaṃ, visesanāpekkhaṃ, hīnatthaka manatthakaṃ.

විරුද්ධාර්ථය, අජත්ථය (අපකෘෂ්ටාර්ථය), කිලිෂ්ටය (අපැහැදිලි බව), විරෝධය, නෙය්‍යය, විශේෂණාපේක්ෂය, හීනාර්ථය සහ අනර්ථකය යනු පද දෝෂයෝ වෙති.

Vākyadosa uddesa

වාක්‍ය දෝෂ උද්දේශය (වාක්‍යයන්හි දෝෂ හැඳින්වීම)

19.

19.

Dosā padāna vākyāna, mekatthaṃ bhaggarītikaṃ;

Tathā byākiṇṇa gāmmāni, yatihīnaṃ kamaccutaṃ;

Ativutta mapetatthaṃ, sabandhapharusaṃ tathā.

පදයන්හි සහ වාක්‍යයන්හි ඇති වන්නා වූ ඒකත්ථ (පුනරුක්ති), භග්ගරීති (රීතිය බිඳීම), ව්‍යාකිණ්ණ (විසිරුණු), ග්‍රාම්‍ය, යතිහීන, ක්‍රමච්‍යුත (පිළිවෙළ වැරදීම), අතිවුත්ත (අතිශයෝක්තිය), අපේතත්ථ (අපගත අර්ථය) සහ සබන්ධපරුෂ (රළු බන්ධනය) යන මේවා වාක්‍ය දෝෂයෝ වෙති.

Vākyatthadosauddesa

වාක්‍ය අර්ථ දෝෂ උද්දේශය (වාක්‍යවල අර්ථයන්හි දෝෂ හැඳින්වීම)

20.

20.

Apakkamo’[Pg.157], cityahīnaṃ, bhaggarīti, sasaṃsayaṃ;

Gāmmaṃ duṭṭhālaṅkatīti, dosā vākyatthanissitā.

අපක්‍රමය, ඕචිත්‍යහීනය (සුදුසු බවින් තොර), භග්ගරීතිය, සසංශය (සැක සහිත), ග්‍රාම්‍යය සහ දුෂ්ටාලංකාරය යන මේවා වාක්‍ය අර්ථය ඇසුරු කළ දෝෂයෝ වෙති.

Padadosaniddesa

පද දෝෂ නිද්දේශය (පද දෝෂ විස්තර කිරීම)

21.

21.

Viruddhatthantaraṃ tañhi, yassa’ññattho virujjhati;

Adhippete yathā megho, visado sukhaye janaṃ.

අභිප්‍රේත වූ (අදහස් කරන ලද) අර්ථයට වඩා වෙනත් විරුද්ධ අර්ථයක් යමකින් හැඟවෙන්නේ නම් එය 'විරුද්ධාර්ථ' දෝෂයයි. උදාහරණයක් ලෙස 'සුදු පැහැති (වැසි නැති) මේඝය ජනයා සතුටු කරයි' යන්න දැක්විය හැකිය.

22.

22.

Visesya madhikaṃ yenā, jhattha metaṃ bhave yathā;

Obhāsitā’sesadiso, khajjoto’yaṃ virājate.

යම් විශේෂණයකින් විශේෂ්‍යය අතිශයින් පහත් කොට දක්වයි නම්, එය 'අපකෘෂ්ටාර්ථ' (අජත්ථ) දෝෂයයි. උදාහරණ: 'සියලු දිශාවන් ඒකාලෝක කරමින් මේ කණාමැදිරියා බබළයි' යන්නයි.

23.

23.

Yassa’tthā’vagamo dukkho, pakatyā’divibhāgato;

Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya, so’ya māliṅgyate piyā.

ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍ය ආදී විභාගයන්ගේ සංකීර්ණ බව නිසා යමක අර්ථය තේරුම් ගැනීම දුෂ්කර වේ නම්, එය 'කිලිෂ්ට' (ක්ලීෂ්ට) දෝෂයයි. උදාහරණ: 'ඈ විසින් ඒ ප්‍රියයා වැළඳ ගනු ලැබෙයි' යන්නයි.

24.

24.

Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā, bhidheyyaṃ yamakādikaṃ;

Kiliṭṭhapadadose’va, tampi anto karīyati.

මන්ද බුද්ධිකයන්ට තේරුම් ගැනීමට අපහසු වූ යමකාලංකාර ආදියේ එන යම් කිලිෂ්ට පදයක් වේ නම්, එය ද කිලිෂ්ට පද දෝෂයටම ඇතුළත් කරනු ලැබේ.

25.

25.

Patītasaddaracitaṃ, siliṭṭhapadasandhikaṃ;

Pasādaguṇasaṃyuttaṃ, yamakaṃ mata medisaṃ.

ප්‍රකට (ප්‍රසිද්ධ) ශබ්දයන්ගෙන් රචනා වූ, සුසිනිඳු පද සන්ධි ඇති, ප්‍රසාද ගුණයෙන් යුක්ත වූ යමකාලංකාරය මෙබඳු එකක් යැයි පිළිගැනේ.

26.

26.

Abyapetaṃ byapeta’ñña, māvuttā’nekavaṇṇajaṃ;

Yamakaṃ tañca pādāna, mādi, majjha, nta, gocaraṃ.

අව්‍යපේත (නොකඩවා එන) සහ ව්‍යපේත (කඩින් කඩ එන) වශයෙන් ද, නොයෙක් වර්ණ (අකුරු) නැවත නැවත යෙදීමෙන් උපදින්නා වූ ද යමකය පදයන්ගේ මුල, මැද සහ අග යන ස්ථානයන්හි පිහිටයි.

Abyapeta paṭhamapādādi yamakaṃ

අව්‍යපේත ප්‍රථම පාදාදි යමකය

27.

27.

Sujanā’sujanā sabbe, guṇenāpi vivekino;

Vivekaṃ na samāyanti, avivekijanantike.

සත්පුරුෂයෝ ද අසත්පුරුෂයෝ ද යන සියල්ලෝම ගුණයෙන් යුක්තව විචාරශීලී වුවත්, අඥාන (විචාර බුද්ධියක් නැති) ජනයා සමීපයෙහිදී විවේකයට (විශේෂ වැටහීමට) නොපැමිණෙති.

Abyapeta paṭhama dutiya pādādi yamakaṃ

අව්‍යපේත ප්‍රථම, ද්විතීයික පාදාදි යමකය

28.

28.

Kusalā’kusalā sabbe, pabalā’pabalā thavā;

No yātā yāva’hosittaṃ, sukhadukkhappadā siyuṃ;

Abyapeta paṭhama dutiya tatiyapādādi yamakaṃ.

කුසල් හෝ අකුසල් වේවා, ප්‍රබල හෝ දුර්වල වේවා, සියලු කර්මයෝ අහෝසි බවට පත් නොවන තාක් කල් සැප දුක් ලබා දෙන සුළු වෙති. (මෙය) අව්‍යපේත ප්‍රථම, ද්විතීයික, තෘතීයික පාදාදි යමකයයි.

29.

29.

Sādaraṃ sā daraṃ hantu, vihitā vihitā mayā;

Vandanā vandanāmāna, bhājane ratanattaye.

පූජනීය වූ ද ගෞරවණීය වූ ද තෙරුවන් විෂයයෙහි මා විසින් සාදරයෙන් කරන ලද මේ වන්දනාව (මගේ) ඒ සසර බිය දුරු කෙරේවා.

Abyapeta catukkapādādi yamakaṃ

අව්‍යපේත චතුෂ්පදාදි යමකය

30.

30.

Kamalaṃ ka’malaṃ kattuṃ, vanado vanado’mbaraṃ;

Sugato sugato lokaṃ, sahitaṃ sa hitaṃ karaṃ.

නෙළුම් පියුම ජලය සැරසීමට සමත් වෙයි; වැහි වළාකුල අහස ශෝභමාන කරයි; හිතසුව සලසන සුගත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ යහපත් ගමනින් යුතුව ලෝකයාට වැඩ වඩා වදාළ සේක.

31.

31.

Abyapetādiyamaka[Pg.158], sseso leso nidassito;

Ñeyyāni’māyeva disā, ya’ññāni yamakānipi.

මෙයින් අව්‍යපේත ආදී යමකයන්ගේ එක්තරා කොටසක් පෙන්වන ලදී. අනෙක් යමකයන් ද මේ ක්‍රමයෙන් ම තේරුම් ගත යුතු ය.

32.

32.

Accantabahavo tesaṃ, bhedā sambhedayoniyo;

Tathāpi keci sukarā, keci accantadukkarā.

ඒ යමකයන්ගේ ප්‍රභේද සහ උපප්‍රභේද අතිශයින් ම බොහෝ ය. එසේ වුව ද, ඒවායින් ඇතැම් ඒවා ඉතා පහසු වන අතර, ඇතැම් ඒවා අතිශයින් ම දුෂ්කර ය.

33.

33.

Yamakaṃ taṃ pahelī ca, nekantamadhurāni’ti;

Upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā.

ඒ යමක සහ ප්‍රහේලිකා සියල්ල ඒකාන්තයෙන් ම මධුර නොවන හෙයින් ද, ශිෂ්‍යයන් වෙහෙසට පත්වේ ය යන බියෙන් ද මා විසින් (විස්තර නොකර) අත්හරින ලදී.

34.

34.

Desakālakalāloka, ñāyāgamavirodhi yaṃ;

Taṃ virodhipadaṃ ce’ta, mudāharaṇato phuṭaṃ.

දේශ, කාල, කලා, ලෝක, න්‍යාය සහ ආගම (ධර්මය) සමඟ විරෝධී වන යමක් වේ ද, එය 'විරෝධි පද' දෝෂය ලෙස හැඳින්වේ. එය උදාහරණ මඟින් පැහැදිලි වෙයි.

35.

35.

Ya dappatīta mānīya, vattabbaṃ neyya māhu taṃ;

Yathā sabbāpi dhavalā, disā rocanti rattiyaṃ.

යම් අර්ථයක් අප්‍රසිද්ධ වූ ද, (වෙනත් අයුරකින්) තේරුම් ගත යුතු වූ ද එකක් නම් එය 'නෙය්‍ය' (දෝෂය) යැයි කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'රාත්‍රියෙහි සියලු දිශාවෝ සුදු පැහැයෙන් බබළති' යන්නයි.

36.

36.

Nedisaṃ bahu maññanti, sabbe sabbattha viññuno;

Dullabhā’vagatī sadda, sāmatthiyavilaṅghinī.

සෑම තැනකදීම සියලු ඥානවන්තයෝ මෙබඳු දෑ උසස් කොට නොසලකති. ශබ්දයේ ශක්තිය ඉක්මවා යන (ක්ලීෂ්ට) අර්ථ වටහා ගැනීම දුර්ලභ ය.

37.

37.

Siyā visesanāpekkhaṃ, yaṃ taṃ patvā visesanaṃ;

Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so, bhiyyo passati cakkhunā.

විශේෂණයක් අපේක්ෂා කරන යමක්, සුදුසු විශේෂණයක් ලැබූ විට ම සාර්ථක (අර්ථවත්) වේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'ඔහු ඇසින් වඩාත් හොඳින් දකියි' යන්නයි.

38.

38.

Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ, taṃ hīnatthaṃ bhave yathā;

Nippabhī kata khajjoto, samudeti divākaro.

විශේෂ්‍යය පහත් කරවන යමක් වේ ද, එය 'හීනත්ථ' (හීනාර්ථ) දෝෂය වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස: 'කණාමැදිරියා නිෂ්ප්‍රභ කරමින් සූර්යයා උදා වෙයි' යන්නයි.

39.

39.

Pādapūraṇamattaṃ yaṃ, anatthamiti taṃ mataṃ;

Yathā hi vande buddhassa, pādapaṅkeruhaṃ pi ca.

පාදය පිරීම සඳහා පමණක් යොදා ගන්නා, නිශ්ඵල වූ පද 'අනත්ථක' (නිර්ර්ථක) දෝෂය යැයි කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'මම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මය වඳිමි' යන්නෙහි ඇති 'හි', 'පි', 'ච' වැනි පදයි.

Vākyadosa niddesa

වාක්‍ය දෝෂ නිර්දේශය

40.

40.

Saddato atthato vuttaṃ, yattha bhiyyopi vuccati;

Ta mekatthaṃ yathā’bhāti, vārido vārido ayaṃ.

ශබ්ද වශයෙන් හෝ අර්ථ වශයෙන් පවසන ලද දෙයක් නැවතත් පවසයි ද, එය 'ඒකත්ථ' (එකාර්ථ) දෝෂය යි. උදාහරණයක් ලෙස: 'මේ වැහි වළාකුල වැහි වළාකුලකි' යන්නයි.

Yathā ca

තවද උදාහරණයක් නම්:

41.

41.

Titthiyaṅkurabījāni, jahaṃ diṭṭhigatāni’ha;

Pasādeti pasanne’so, mahāmuni mahājane.

මිත්‍යා දෘෂ්ටි නමැති තීර්ථකයන්ගේ අංකුර බීජයන් දුරු කරමින්, මේ මහා මුනිවරයාණන් වහන්සේ මේ ලෝකයෙහි පහන් වූ මහජනයා තවදුරටත් පහදවන සේක.

42.

42.

Āraddhakkamavicchedā, bhaggarīti bhave yathā;

Kāpi paññā, kopi paguṇo, pakatīpi aho tava.

ආරම්භ කළ අනුපිළිවෙළ බිඳී යාමෙන් 'භග්ගරීති' (බිඳුණු ශෛලිය) දෝෂය වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස: 'අහෝ! ඔබගේ යම් ප්‍රඥාවක් ද, යම් නිපුණත්වයක් ද, ස්වභාවය ද (විශිෂ්ට ය)' යන්නයි.

43.

43.

Padānaṃ [Pg.159] dubbinikkhepā, byāmoho yattha jāyati;

Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā.

පද වැරදි ලෙස පිහිටුවීම නිසා ව්‍යාකූල බවක් ඇති වේ ද, එය 'ව්‍යාකිණ්ණ' දෝෂය යැයි දත යුතු ය. එහි උදාහරණය මෙසේ ය.

44.

44.

Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃ pyayaṃ jano;

Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussaraṃ.

බොහෝ ගුණ ඇති දුර්ජනයන් කෙරෙහි ද මේ ජනයා නමස්කාර කරති. සැමදා සතුටින් යුතුව, හිතෛෂී වූ සුගතයන් වහන්සේව සිහිපත් කරති.

45.

45.

Visiṭṭhavacanā’petaṃ, gāmmaṃ’tya’bhimataṃ yathā;

Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvi’daṃ?

විශිෂ්ට වචනවලින් තොර වූ (යෙදුම) 'ග්‍රාම්‍ය' දෝෂය යැයි කියනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'කන්‍යාවනි, ඔබට ආදරය කරන මට ඔබ ආදරය නොකරන්නේ මන්ද?' යන්නයි.

46.

46.

Padasandhānato kiñci, duppatītikaraṃ bhave;

Tampi gāmmaṃ tya’bhimataṃ, yathā yābhavato piyā.

පද සන්ධි කිරීමෙන් කිසියම් පිළිකුල් සහගත හෝ අසභ්‍ය අර්ථයක් හැඟවේ නම්, එය ද 'ග්‍රාම්‍ය' දෝෂය යැයි සැලකේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'යා භවතෝ පියා' (ඔබට ප්‍රිය වූ යම් ස්ත්‍රියක්) යන්නයි.

47.

47.

Vuttesu sūcite ṭṭhāne, padacchedo bhave yati;

Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ, yatihīnanti sā pana.

ප්‍රකාශ කරන ලද හෝ හැඟවුම් කරන ලද ස්ථානයන්හි පද ඡේදය (වචන නැවතීම) 'යති' නම් වේ. එයින් තොර වූ යෙදුම 'යතිහීන' දෝෂය යැයි කියනු ලැබේ.

48.

48.

Yati sabbatthapādante, vuttaḍḍhe ca visesato;

Pubbāparānekavaṇṇa, padamajjhepi katthaci.

සියලු ම පාදයන්ගේ අවසානයෙහි ද, විශේෂයෙන් ම අර්ධ පාදයන්හි ද, ඇතැම් විට පූර්ව සහ අපර අකුරු කිහිපයකින් යුත් පදයක් මධ්‍යයෙහි ද යතිය (නැවතීම) යෙදේ.

Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā

එහි උදාහරණ සහ ප්‍රත්‍යුදාහරණ මෙසේ ය:

49.

49.

Taṃ name sirasā cāmi, karavaṇṇaṃ tathāgataṃ;

Sakalāpi disā siñca, tiva soṇṇarasehi yo.

රන්වන් පැහැති ශරීරයක් ඇති, රන් රසයෙන් සියලු දිශාවන් තෙමන්නාක් මෙන් බබළන ඒ තථාගතයන් වහන්සේට මම හිස නමා නමස්කාර කරමි.

50.

50.

Saro sandhimhi pubbanto, viya lope vibhattiyā;

Aññathā tva’ññathā tattha, yā’desādi parā’di’va.

සන්ධියකදී පූර්ව ස්වරය ලොප් වූ විට, විභක්ති ලෝපයකදී මෙන් එය පූර්වාන්තය (පෙර පදයට අයත්) සේ සැලකේ. ආදේශ ආදියේදී එය පරාදි (පසු පදයට අයත්) සේ සැලකේ.

51.

51.

Cādī pubbapadantā’va, niccaṃ pubbapadassitā;

Pādayo niccasambandhā, parādīva parena tu.

'ච' ආදී නිපාතයන් සැමවිටම පෙර පදයට ම සම්බන්ධ බැවින් පූර්ව පදයේ කොටසක් මෙන් වෙයි. 'ප්‍ර' ආදී උපසර්ගයන් පසු පදය සමඟ නිරන්තරයෙන් බැඳී පවතින බැවින් පර පදයේ කොටසක් මෙන් වෙයි.

Sabbatthodāharaṇāni yathā

සියලු අවස්ථාවන් සඳහා උදාහරණ මෙසේ ය:

52.

52.

Name taṃ sirasā sabbo, pamā’tītaṃ tathāgataṃ;

Yassa lokaggataṃ patta, sso’pamā na hi yujjati.

ප්‍රමාණ කළ නොහැකි වූ ද, ලෝකෝත්තර බවට පැමිණියා වූ ද, කිසිදු උපමාවකින් සැසඳිය නොහැකි වූ ද ඒ තථාගතයන් වහන්සේට සියල්ලෝ ම හිස නමා නමස්කාර කරත්වා.

53.

53.

Munindaṃ taṃ sadā vandā, mya’nantamati muttamaṃ;

Yassa paññā ca mettā ca, nissīmāti vijambhati.

යම් මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේනමකගේ ප්‍රඥාව සහ මෛත්‍රිය සීමාවක් නොමැතිව පවතී ද, අනන්ත බුද්ධිමත් වූ ඒ උත්තම මුනින්ද්‍රයාණන් වහන්සේට මම සැමදා වඳිමි.

Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā

'ච' ආදී නිපාත සහ 'ප්‍ර' ආදී උපසර්ග සම්බන්ධ වැරදි භාවිතයන් මෙසේ ය:

54.

54.

Mahāmettā mahāpaññā, ca yattha paramodayā;

Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa, varaṃ varaguṇā’layaṃ.

මහත් වූ මෛත්‍රිය සහ මහත් වූ ප්‍රඥාව යමෙකු කෙරෙහි උත්කෘෂ්ට ලෙස පවතී ද, උතුම් වූ ද, උතුම් ගුණයන්ට නිවාසයක් වූ ද ඒ ජිනරාජයන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.

55.

55.

Padatthakkamato muttaṃ, kamaccuta midaṃ yathā;

Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā, desaṃ vā mama sobhanaṃ.

පදයන්ගේ අර්ථයන්හි (ස්වාභාවික) අනුපිළිවෙළ ගිලිහී යාම 'කමච්චුත' (ක්‍රමභ්‍රෂ්ට) දෝෂය වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස: 'මට කුඹුරක් හෝ ගමක් හෝ ශෝභන දේශයක් හෝ දෙන්න' යන්නයි.

56.

56.

Lokiyattha [Pg.160] matikkantaṃ, ativuttaṃ mataṃ yathā;

Atisambādha mākāsa, metissā thanajambhane.

ලෝක සම්මතය ඉක්මවා ගිය අතිශයෝක්තිය 'අතිවුත්ත' (අතිවෘත්ත) දෝෂය යැයි සැලකේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'ඇයගේ පියයුරු නැගී ඒම නිසා අහස ඉතා පටු විය' යන්නයි.

57.

57.

Samudāyatthato’petaṃ, taṃ apetatthakaṃ yathā;

Gāviputto balibaddho, tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ.

වාක්‍යයේ සමස්ත අර්ථයක් නැති වීම 'අපේතත්ථක' (නිෂ්ඵල අර්ථ) දෝෂය වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස: 'එළදෙනගේ පුතා, ගොනා, තණකොළ කෑවේය, ජලය බීවේය' යන්නයි.

58.

58.

Bandhe pharusatā yattha, taṃ bandhapharusaṃ yathā;

Kharā khilā parikkhīṇā, khette khittaṃ phalatya’laṃ.

පද බන්ධනයෙහි රුදුරු (රළු) ශබ්ද පැවතීම 'බන්ධපරුෂ' දෝෂය වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස: 'කුඹුරෙහි වපුරන ලද බීජය, රළු ගල් කැට නැති තැන මැනවින් ඵල දරයි' යන්නයි.

Vākyatthadosa niddesa

වාක්‍යාර්ථ දෝෂ නිර්දේශය

59.

59.

Ñeyyaṃ lakkhaṇa manvattha, vasenā’pakkamādinaṃ;

Udāharaṇa metesaṃ, dāni sandassayāmya’haṃ.

අපක්‍රම ආදී දෝෂයන්ගේ ලක්ෂණ ඒවායේ නාමයන්හි අර්ථ අනුව දත යුතු ය. මම දැන් ඒවාට උදාහරණ දක්වන්නෙමි.

Tatthā’pakkamaṃ yathā

එහි අපක්‍රම (ක්‍රමභංග) දෝෂය මෙසේ ය:

60.

60.

Bhāvanā, dāna, sīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Bhoga, saggādi, nibbāna, sādhanāni na saṃsayo.

මේ ලෝකයෙහි මැනවින් පුරන ලද භාවනා, දාන සහ සීලයන්, භෝග (සම්පත්), ස්වර්ගය සහ නිවන ළඟා කර දෙන බවට සැකයක් නැත.

Ocityahīnaṃ yathā

සුදුසු බවින් තොර වූවක් (ඕචිත්‍යහීන) මෙසේ ය:

61.

61.

Pūjanīyataro loke, aha meko nirantaraṃ;

Mayekasmiṃ guṇā sabbe, yato samuditā ahuṃ.

ලෝකයෙහි නිරන්තරයෙන් ම මම එක් කෙනෙක් ම වඩාත් පූජනීය වෙමි. යම් හෙයකින් සියලු ගුණ මා එක් අයෙකු කෙරෙහි ම පිහිටියේ ද (එහෙයිනි).

Yathā ca

තවද මෙසේ ය:

62.

62.

Yācito’haṃ kathaṃ nāma, na dajjāmya’pi jīvitaṃ;

Tathāpi puttadānena, vedhate hadayaṃ mama.

යදින ලද්දාවූ මම ජීවිතය වුව ද කෙසේ නම් නොදෙන්නෙම් ද? එසේ වුවත්, පුත්‍ර දානය හේතුවෙන් මාගේ හෘදය කම්පා වෙයි.

Bhaggarīti yathā

භින්න රීතිය (භග්ගරීති) මෙසේ ය:

63.

63.

Itthīnaṃ dujjanānañca, vissāso nopapajjate;

Vise siṅgimhi nadiyaṃ, roge rājakulamhi ca.

ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ද, දුර්ජනයන් කෙරෙහි ද, විෂ කෙරෙහි ද, අං ඇති සතුන් කෙරෙහි ද, ගඟ කෙරෙහි ද, රෝගය කෙරෙහි ද, රාජ කුලය කෙරෙහි ද විශ්වාසය නොතැබිය යුතුය.

Sasaṃsayaṃ yathā

සැක සහිත වූවක් (සසංශය) මෙසේ ය:

64.

64.

Munindacandimā loka, saralolavilocano;

Jano’ vakkantapantho’va, gopadassanapīṇito.

චලනය වන නෙත් ඇති, මඟ වැරදුණු, එඬේරෙකු දැකීමෙන් ප්‍රීතිමත් වූවෙකු මෙන්, ජනයා මුනින්ද්‍ර චන්ද්‍රයා දැක සතුටු වෙති.

65.

65.

Vākyatthato duppatīti, karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā;

Poso vīriyavā so’yaṃ, paraṃ hantvā na vissamī.

වාක්‍යාර්ථයෙන් දුෂ්කර වටහා ගැනීමක් ඇති, ග්‍රාම්‍ය යැයි සම්මත වූවක් මෙසේ ය: 'වීර්යවන්ත වූ ඒ පුරුෂයා සතුරා මරා දමා (හෝ පරදාර සේවනය කොට) විවේක නොගත්තේ ය.'

66.

66.

Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ, yatthā’laṅkāradūsanaṃ;

Tassā’laṅkāraniddese, rūpa māvi bhavissati.

යම් තැනක අලංකාරයට හානියක් වේ ද, එය ‘දුෂ්ටාලංකාරය’ (දෝෂ සහිත අලංකාරය) නම් වේ. එම අලංකාරයන් විස්තර කිරීමේ දී එහි ස්වරූපය පැහැදිලි වනු ඇත.

67.

67.

Kato’tra [Pg.161] saṅkhepanayā mayā’yaṃ,Dosāna mesaṃ pavaro vibhāgo;

Eso’va’laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ,Tamatthi ce khedakaraṃ parampi.

මා විසින් මෙහි කෙටියෙන් කරන ලද මේ දෝෂයන්ගේ උතුම් බෙදීම, කවීන්ට අවබෝධ කර දීමට ප්‍රමාණවත් වේ. මීට වඩා වෙනත් වෙහෙසකර කරුණු ඇත්නම් ඒවා ද මෙයින් ම වටහා ගත හැක.

Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre

සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාණන් වහන්සේ විසින් විරචිත සුබෝධාලංකාරයෙහි,

Dosāvabodho nāma

‘දෝෂාවබෝධය’ නම් වූ

Paṭhamo paricchedo.

පළමුවැනි පරිච්ඡේදය යි.

2. Dosaparihārāvabodha-dutiyapariccheda

2. දෙවැනි පරිච්ඡේදය: දෝෂ පරිහාරාවබෝධය (දෝෂ මඟහැරීම අවබෝධ කර ගැනීම).

68.

68.

Kadāci kavikosallā, virodho sakalo pya’yaṃ;

Dosasaṅkhya matikkamma, guṇavīthiṃ vigāhate.

ඇතැම් විට කවියාගේ කුසලතාවය නිසා, මේ සියලු විරෝධතාවෝ (දෝෂයෝ) දෝෂ ගණයෙන් ඉක්මවා ගොස් ගුණ මාර්ගයට පිවිසෙති.

69.

69.

Tena vuttavirodhāna, mavirodho yathā siyā;

Tathā dosaparihārā, vabodho dāni nīyate.

එබැවින්, කලින් කියන ලද විරෝධයන් අවිරෝධයන් වන අයුරුත්, දෝෂ මඟහරින ආකාරය පිළිබඳ අවබෝධයත් දැන් ඉදිරිපත් කරනු ලැබේ.

Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā

එහි විරුද්ධ අර්ථ ඇති දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:

70.

70.

Vindantaṃ pākasālīnaṃ, sālīnaṃ dassanā sukhaṃ;

Taṃ kathaṃ nāma megho’yaṃ, visado sukhaye janaṃ?

පැසී ගිය හැල් කෙත් දැකීමෙන් සතුටු වන ජනයාට, මේ සුදු පැහැති (නැතහොත් ජලය දෙන) වලාකුළ කෙසේ නම් සතුටක් ගෙන දෙන්නේ ද?

Yathā vā

නැතහොත් මෙසේ ය:

71.

71.

Vināyakopi nāgo si, gotamopi mahāmati;

Paṇītopi rasā’peto, cittā me sāmi te gati.

ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ විනායක (විනය මඟ පෙන්වන්නා) වුවත් නාගයෙකි (කෙලෙස් නැසූ උත්තමයෙකි), ගෝතම වුවත් මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි, ප්‍රණීත වුවත් රසයෙන් (රාගයෙන්) තොරය. ඔබ වහන්සේගේ පැවැත්ම මගේ සිතට විස්මයකි.

Ajha’tthassa yathā

අල්ප අර්ථ (අජ්ඣත්ථ) ඇති දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:

72.

72.

Kathaṃ tādiguṇābhāve, lokaṃ toseti dujjano?Obhāsitāsesadiso, khajjoto nāma kiṃ bhave?

එබඳු ගුණ නොමැති කල්හි, දුර්ජනයා කෙසේ නම් ලෝකය සතුටු කරන්නේ ද? සියල්ල ආලෝකවත් කරන්නා වූ කණාමැදිරියෙකු කෙසේ නම් විය හැකි ද?

73.

73.

Pahelikāya māruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā;

Piyā sukhā’liṅgitaṃ ka, māliṅgati nu no iti.

ප්‍රහේලිකාවක දී ‘ක්ලීෂ්ට’ (අපැහැදිලි) දෝෂය වරදක් ලෙස නොසැලකේ. ‘ප්‍රියතමයා විසින් සතුටින් වැලඳගත් තැනැත්තිය කවුරුන් වැලඳ නොගනී ද?’ යන්න මෙනි.

74.

74.

Yamake no payojeyya, kiliṭṭhapada micchite;

Tato yamaka maññaṃ tu, sabba metaṃmayaṃ viya.

යමක අලංකාරයේ දී කැමති පරිදි ක්ලිෂ්ට පද යෙදිය යුතු නොවේ. එසේ වුවහොත්, මුළු යමකය ම එබඳු අපැහැදිලි බවින් වැසී යනු ඇත.

Desavirodhino yathā

දේශ විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:

75.

75.

Bodhisattappabhāvena[Pg.162], thalepi jalajānya’huṃ;

Nudantāni’va sucirā, vāsaklesaṃ tahiṃ jale.

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන්, ජලයෙහි බොහෝ කලක් වාසය කිරීමෙන් වූ පීඩාව දුරු කරන්නාක් මෙන් ගොඩබිමෙහි ද දියෙහි උපදින නෙළුම් මල් හටගත්තේ ය.

Kālavirodhino yathā

කාල විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:

76.

76.

Mahānubhāva pisuno, munino manda māruto;

Sabbotukamayaṃ vāyi, dhunanto kusumaṃ samaṃ.

මුනිවරයාණන් වහන්සේගේ මහා ආනුභාවය පවසන්නා වූ මද පවන, සියලු සෘතුවලට අයත් මල් සම ලෙස සලිත කරමින් හැමුවේ ය.

Kalāvirodhino yathā

කලා විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:

77.

77.

Nimuggamānaso buddha, guṇe pañcasikhassapi;

Tantissara virodho so, na sampīṇeti kaṃ janaṃ?

බුදුගුණ කෙරෙහි සිත ගිලී ගියාවූ පංචසිඛ දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ පවා, වීණා තත්වල ස්වරයන්හි ඇති වූ එම විරෝධය කිනම් ජනයෙකු සතුටු නොකරන්නේ ද?

Lokavirodhino yathā

ලෝක විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:

78.

78.

Gaṇaye cakkavāḷaṃ so, candanāyapi sītalaṃ;

Sambodhi satta hadayo, paditta’ṅgārapūritaṃ.

සම්බෝධිය පතන බෝධිසත්ත්වයාණන් වහන්සේගේ හෘදය, දිලෙන අඟුරු වලින් පිරී තිබුණ ද, උන්වහන්සේ මුළු සක්වළ ම සඳුන්වලටත් වඩා සිසිල් කොට සලකති.

Ñāyavirodhino yathā

න්‍යාය විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:

79.

79.

Pariccattabhavopi tva, mupanītabhavo asi;

Acintyaguṇasārāya, namo te munipuṅgava.

භවය අත්හළ නමුත්, ඔබ වහන්සේ උත්තරීතර තත්ත්වයට (නිවනට) පැමිණි සේක. අචින්ත්‍ය වූ ගුණ සාරයෙන් යුත්, මුනිවරයන් අතර උත්තමයාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේ වා!

Āgamavirodhino yathā

ආගම (සම්ප්‍රදාය) විරෝධී දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:

80.

80.

Nevā’lapati kenā’pi, vacīviññattito yati;

Sampajānamusāvādā, phuseyyā’pattidukkaṭaṃ.

කිසිවෙකු සමඟ කථා නොකරන භික්ෂුවක් වචන විඥප්තියෙන් (සංඥාවෙන්) දැන දැන බොරු කීමෙන් ‘දුක්කටා’ ඇවැත් සිද්ධ කර ගන්නේ ය.

Neyyassa yathā

නෙය්‍ය (අනුමාන කළ යුතු) දෝෂය මඟහැරෙන ආකාරය මෙසේ ය:

81.

81.

Marīcicandanā’lepa, lābhā sītamarīcino;

Imā sabbāpi dhavalā, disā rocanti nibbharaṃ.

චන්ද්‍ර රශ්මි නැමැති සඳුන් ආලේපය ලැබීම නිසා, මේ සියලු දිශාවෝ අතිශයින් ම සුදු පැහැයෙන් බබළති.

Yathā vā

නැතහොත් මෙසේ ය:

82.

82.

Manonurañjano māra, ṅganāsiṅgāravibbhamo;

Jinenā’samanuññāto, mārassa hadayā’nalo.

ස්ත්‍රියගේ ශෘංගාර ලීලාව නම් මනස පිනවන මාරයා ය; එය ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් අනුමත නොකරන ලද, මාරයාගේ හෘදයාග්නිය (හෘදයේ ගින්න) යි.

Visesanāpekkhassa yathā

විශේෂණයන් අපේක්ෂා කරන්නාට (විශේෂණාපේක්ෂ දෝෂයට) නිදසුනක් මෙසේ ය:

83.

83.

Apayātā’parādhampi, ayaṃ verī janaṃ jano;

Kodhapāṭalabhūtena, bhiyyo passati cakkhunā.

ක්‍රෝධයෙන් රතු පැහැ වූ ඇසින් යුත් මේ සතුරු ජන තෙමේ, වරද පහව ගිය කල්හි ද (අනෙක්) ජනයා දෙස බොහෝ සෙයින් බලයි.

Hīnatthassa yathā

හීනාර්ථ දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:

84.

84.

Appakānampi pāpānaṃ, pabhāvaṃ nāsaye budho;

Api nippabhātā’nīta, khajjoto hoti bhāṇumā.

නුවණැත්තා ඉතා කුඩා වූ ද පාපයන්ගේ බලය විනාශ කරන්නේ ය. නොඑසේ නම් කාන්තිය නැති කරන ලද්දේ ද, කණාමැදිරියා බැබළෙන්නෙක් (සූර්යයෙක්) වෙයි.

Anatthassa yathā

අනර්ථ දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:

85.

85.

Na [Pg.163] pādapūraṇatthāya, padaṃ yojeyya katthaci,Yathā vande munindassa, pādapaṅkeruhaṃ varaṃ.

"මම මුණීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ උතුම් ශ්‍රී පාද පද්මය වඳිමි" යන්නෙහි මෙන්, කිසි කලෙකත් කාව්‍යයක පාදය පිරවීම සඳහා ප්‍රයෝජනයක් නැති පදයන් නොයෙදිය යුතු ය.

86.

86.

Bhayakodhapasaṃsādi, viseso tādiso yadi;

Vattuṃ kāmīyate doso, na tatthe’katthatākato.

භය, ක්‍රෝධය, ප්‍රශංසාව ආදී වූ එබඳු විශේෂත්වයක් ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වූ කල්හි, එහි ඒකාර්ථතා (පුනරුක්ත) දෝෂයක් සිදු නොවේ.

Yathā

නිදසුනක් මෙසේ ය:

87.

87.

Sappo sappo! Ayaṃ handa, nivattatu bhavaṃ tato,Yadi jīvitukāmo’si, kathaṃ ta mupasappasi?

"සර්පයෙක්! සර්පයෙක්! එම්බල මහත්මයා, එතැනින් පසුබසිනු මැනවි. ඉදින් ජීවත් වීමට කැමති නම්, ඔබ කුමට ඔහු වෙතට ළඟා වන්නේ ද?"

Bhaggarītino yathā

භග්නරීති (රීතිය බිඳුණු) දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:

88.

88.

Yokoci rūpā’tisayo, kanti kāpi manoharā;

Vilāsā’tisayo kopi,Aho! Buddhamaho’dayo.

යම්කිසි අසදෘශ රූපයක් ද, මනහර වූ යම්කිසි කාන්තියක් ද, යම්කිසි උතුම් ලීලාවක් ද ඇත්තේ ය. අහෝ! බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උත්කෘෂ්ට මහත් ප්‍රකාශනය (මහෝදය) පුදුම සහගත ය!

89.

89.

Abyāmohakaraṃ bandhaṃ, abyākiṇṇaṃ manoharaṃ;

Adūrapada vinyāsaṃ, pasaṃsanti kavissarā.

මෝහය (මුළාව) ඇති නොකරන්නා වූ ද, අවුල් සහගත නොවූ ද, මනහර වූ ද, (අර්ථය පැහැදිලි වන සේ) ළඟ ළඟ පද පිහිටුවා ඇති බන්ධනය (කාව්‍යය) කවීන්ද්‍රයෝ ප්‍රශංසා කරති.

Yathā

නිදසුනක් මෙසේ ය:

90.

90.

Nīluppalā’bhaṃ nayanaṃ, bandhukaruciro’dharo;

Nāsā hema’ṅkuso tena, jino’yaṃ piyadassano.

නිල් මහනෙල් මලක් වැනි නෙත් යුගලක් ද, බන්දුජීවක (වද) මලක් සේ සුන්දර තොල් සඟලක් ද, රන් රකුසක් වැනි නාසයක් ද ඇති බැවින් මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ප්‍රියදර්ශී (දැකීමට ප්‍රිය උපදවන සුලු) වන සේක.

91.

91.

Samatikkanta gāmmattaṃ, kanta vācā’bhisaṅkhataṃ;

Bandhanaṃ rasahetuttā, gāmmattaṃ ativattati.

ගැමි බව (ග්‍රාම්‍යත්වය) ඉක්මවා ගිය, මනහර වචනයෙන් සකස් කරන ලද බන්ධනය, රසවත් බව නිසා ග්‍රාම්‍ය දෝෂය ඉක්මවා යයි.

Yathā

නිදසුනක් මෙසේ ය:

92.

92.

Dunoti kāmacaṇḍālo, so maṃ sadaya niddayo;

Īdisaṃ byasanā’pannaṃ, sukhīpi ki mupekkhase?

"කාම නමැති චණ්ඩාලයා මා තව තවත් තවයි; හෙතෙමේ කරුණාවෙන් තොර ව නිර්දය ලෙස මට දුක් දෙයි. මෙවැනි ව්‍යසනයකට පත් වූ මා දෙස, සුව සේ සිටින ඔබත් කුමට උපේක්ෂාවෙන් බලා සිටින්නෙහි ද?"

93.

93.

Yatihīnaparihāro, na pune’dāni nīyate;

Yato na savanu’bbegaṃ, heṭṭhā yesaṃ vicāritaṃ.

යති හීන දෝෂය මඟහැරීම පිළිබඳව නැවත මෙහි දී නොකියවේ. මන්දයත්, ඇසීමට අප්‍රිය නොවන පරිදි ඒවා පෙර විස්තර කරන ලද බැවිනි.

Kamaccutassa yathā

ක්‍රමච්‍යුත (පිළිවෙළ වැරදුණු) දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:

94.

94.

Udāracarito’si tvaṃ, tene’vā’rādhanā tvayi;

Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā, khettaṃ vā mama sobhanaṃ.

"ඔබ උදාර චරිතයක් ඇත්තෙක් වෙහිය, එහෙයින් ම මම ඔබෙන් අයදිමි; මට ලස්සන රටක් හෝ ගමක් හෝ කුඹුරක් හෝ දුන මැනවි."

Ativuttassa yathā

අතිවෘත්ත (අතිශයෝක්ති) දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:

95.

95.

Munindacandasambhūta, yasorāsimarīcinaṃ;

Sakalopya’ya mākāso, nā’vakāso vijambhane.

"මුනීන්ද්‍ර නමැති චන්ද්‍රයාගෙන් පැනනැඟුණු යසස් සමූහය නමැති කිරණ පතිත වීමට, මේ මුළු මහත් ආකාශයෙහි ද ඉඩක් නැත්තේ ය."

96.

96.

Vākyaṃ [Pg.164] byāpannacittānaṃ, apetatthaṃ aninditaṃ;

Tenu’mmattādikānaṃ taṃ, vacanā’ññatra dussati.

විකෘති වූ මනසක් ඇති අයගේ අර්ථ විරහිත වචන දෝෂ සහිත නොවේ. එබැවින් උන්මත්තකාදීන්ගේ වචන හැර අන් අයගේ එවැනි වචන දෝෂ සහිත වේ.

Yathā

නිදසුනක් මෙසේ ය:

97.

97.

Samuddo pīyate so’ya, maha’majja jarāturo;

Ime gajjanti jīmūtā, sakkasse’rāvaṇo piyo.

"මේ සමුද්‍රය බොනු ලැබේ, මම අද ජරාවෙන් පෙළෙන්නෙක්මි, මේ වලාකුළු ගොරවයි, ශක්‍රයාට ඓරාවණයා ප්‍රිය ය."

98.

98.

Sukhumālā’virodhitta, dittabhāvappabhāvitaṃ;

Bandhanaṃ bandhapharusa, dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ.

සුකොමාල ගුණයට පටහැනි නොවන පරිදි, දීප්තිමත් භාවයෙන් යුක්තව කරන ලද බන්ධනය (රචනාව), කර්කශ වූ බන්ධන දෝෂය දුරු කරයි.

Yathā

නිදසුනක් මෙසේ ය:

99.

99.

Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha, kāle keḷiparammukhā.

"සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සත්පුරුෂයෝ උන්වහන්සේගේ රූප සම්පත්තිය බලමින්, මිහිරි දහම් හඬ අසමින්, කෙළි සෙල්ලම්වලින් බැහැර ව වෙසෙති."

Apakkamassa yathā

අපක්‍රම (පිළිවෙළක් නැති) දෝෂයට නිදසුනක් මෙසේ ය:

100.

100.

Bhāvanā, dāna, sīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Nibbāna, bhoga, saggādi, sādhanāni na saṃsayo.

"මෙහි මනා කොට පුරන ලද භාවනා, දාන, ශීලයන් නිවන්, භෝග සම්පත්, ස්වර්ග සම්පත් ආදිය ලබා දීමට හේතු වන බවට කිසිදු සැකයක් නැත."

101.

101.

Uddiṭṭhavisayo koci, viseso tādiso yadi;

Anu’ddiṭṭhesu neva’tthi, doso kamavilaṅghane.

සඳහන් කරන ලද විෂයෙහි යම් විශේෂත්වයක් ඇත්නම්, සඳහන් නොකරන ලද තැන්හි ක්‍රමය උල්ලංඝනය කිරීමෙන් කිසිදු දෝෂයක් සිදු නොවේ.

Yathā

නිදසුනක් මෙසේ ය:

102.

102.

Kusalā’kusalaṃ abyā, kata’miccesu pacchimaṃ;

Abyākataṃ pākadaṃ na, pākadaṃ paṭhamadvayaṃ.

"කුසල්, අකුසල්, අව්‍යාකෘත යන මොවුන් අතුරෙන් අවසාන වූ අව්‍යාකෘත ධර්මය විපාක දෙන සුලු ය, පළමු ධර්ම යුගලය (කුසල්, අකුසල්) විපාක දෙන සුලු නොවේ."

103.

103.

Saguṇānā’vikaraṇe, kāraṇe sati tādise;

Ocityahīnatā’patti, natthi bhūtatthasaṃsino.

යහපත් ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ලා එබඳු සුදුසු හේතුවක් ඇති කල්හි, සත්‍ය කරුණු පවසන්නාට ඖචිත්‍යහීනතා (අනුචිත බව පිළිබඳ) දෝෂයක් සිදු නොවේ.

104.

104.

Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyāta mādarā;

Tattho’padesapabhavā, sujanā kavipuṅgavā.

ලෝකයෙහි ඉතා ප්‍රසිද්ධ වූ ඖචිත්‍යය (සුදුසු බව) ආදරයෙන් දත යුතු ය. එහි ලා උපදෙස් ලැබීමෙන් සත්පුරුෂයෝ ශ්‍රේෂ්ඨ කවීන් බවට පත් වෙති.

105.

105.

Viññātocityavibhavo, cityahīnaṃ parihare;

Tato’cityassa sampose,Rasaposo siyā kate.

ඖචිත්‍යයෙහි මහත් බව දත් තැනැත්තේ අනුචිත දෑ බැහැර කළ යුතු ය. ඉන්පසු ඖචිත්‍යය පෝෂණය කිරීමෙන්, රචනයෙහි රස පෝෂණය ද සිදුවෙයි.

Yathā

නිදසුනක් මෙසේ ය:

106.

106.

Yo mārasena māsanna, māsannavijayu’ssavo;

Tiṇāyapi na maññittha, so vo detu jayaṃ jino.

"යම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කිට්ටු වූ විජයෝත්සවය ඇතිව තමන් වෙත ළඟා වූ මාර සේනාව තණකොළ පිඩක් තරම්වත් නොසැලකූ සේක් ද, ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ඔබට ජය ලබා දෙන සේක්වා!"

107.

107.

Āraddhakattukammādi, kamā’tikkamalaṅghane;

Bhaggarītivirodho’yaṃ, gatiṃ na kvā’pi vindati.

ආරම්භ කරන ලද කර්තෘ, කර්ම ආදියේ අනුපිළිවෙළ ඉක්මවා යෑමෙන් සිදුවන මේ භග්නරීති විරෝධය (දෝෂය) කිසිම තැනක පිළිගැනීමට ලක් නොවේ.

Yathā

කෙසේද යත්:

108.

108.

Sujana’ññāna mitthīnaṃ, [Pg.165] vissāso no’papajjate;

Visassa siṅgino roga, nadīrājakulassa ca.

සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි ද, අඥානයන් කෙරෙහි ද, ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ද, විෂ සහිත සතුන් කෙරෙහි ද, අං ඇති සතුන් කෙරෙහි ද, රෝග කෙරෙහි ද, ගංගාවන් කෙරෙහි ද, රාජකුලයන් කෙරෙහි ද විශ්වාසය නොකටයුතු ය.

Yathā

කෙසේද යත්:

109.

109.

Bhesajje vihite suddha, buddhādiratanattaye;

Pasāda mācare niccaṃ, sajjane saguṇepi ca.

නිර්දේශිත ඖෂධ කෙරෙහි ද, පිරිසිදු වූ බුද්ධාදී රත්නත්‍රය කෙරෙහි ද, ගුණවත් වූ සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි ද නිරන්තරයෙන් ම පැහැදීම ඇති කරගත යුතු ය.

Sasaṃsayassa yathā

සැකය සහිත වූ (සසංශය) දෝෂයට උදාහරණ කෙසේද යත්:

110.

110.

Munindacandimā’loka, rasa lola vilocano;

Jano’vakkantapantho’va, raṃsidassanapīṇito.

මුනින්ද්‍ර නමැති චන්ද්‍රයාගේ ආලෝක රසයෙහි ලොල් වූ නෙත් ඇති ජනයා, මාර්ගයෙන් බැහැර වූවකු මෙන්, රශ්මිය දැකීමෙන් සතුටට පත් විය.

111.

111.

Saṃsayāye’va yaṃkiñci, yadi kīḷādihetunā;

Payujjate na doso’va, sasaṃsayasamappito.

ක්‍රීඩා ආදී කිසියම් හේතුවක් නිසා සැක උපදවන යමක් යොදනු ලැබේද, සැකයෙන් යුක්ත වුවද එහි දෝෂයක් නැත.

Yathā

කෙසේද යත්:

112.

112.

Yāte dutiyaṃ nilayaṃ, garumhi sakagehato;

Pāpuṇeyyāma niyataṃ, sukha’majjhayanā’dinā.

ගුරුතුමා තමාගේ නිවසින් දෙවන වාසස්ථානයකට ගිය කල්හි, අපි ඉගෙනීම් ආදියෙන් නියත වශයෙන් ම සැපතට පැමිණෙන්නෙමු.

113.

113.

Subhagā bhaginī sā’yaṃ, etassi’ccevamādikaṃ;

Na ‘gāmma’miti niddiṭṭhaṃ, kavīhi sakalehipi.

“ඈ වාසනාවන්ත සහෝදරියකි” යනාදී මෙවැනි වදන් ග්‍රාම්‍ය නොවන බව සියලු කවීන් විසින් දක්වන ලදී.

114.

114.

Duṭṭhā’laṅkāravigame, sobhanā’laṅkatikkamo;

Alaṅkāraparicchede, āvibhāvaṃ gamissati.

දෝෂ සහිත අලංකාරයන් පහ වූ කල, අලංකාරයන්ගේ මනා වූ අතික්‍රමණය අලංකාර පරිච්ඡේදයේදී පැහැදිලි වනු ඇත.

115.

115.

Dose parīharitu mesa varo’padeso,Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ;

Viññāyi’maṃ garuvarāna’dhika’ppasādā,Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī.

දෝෂයන් දුරු කිරීම සඳහා වූ මේ උතුම් උපදෙස වෙනත් ශාස්ත්‍රයන් අනුගමනය කරමින් මා විසින් මෙසේ කරන ලදී. කීර්තිය කැමති තැනැත්තා උතුම් ගුරුවරුන් කෙරෙහි ඇති අධික ප්‍රසාදය නිසා මෙය වටහාගෙන සෙසු දෝෂයන් ද දුරු කරන්නේය.

Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre

සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාණන් විසින් විරචිත සුබෝධාලංකාරයෙහි,

Dosaparihārāvabodho nāma

දෝෂ පරිහාරාවබෝධය නම් වූ

Dutiyo paricchedo.

දෙවන පරිච්ඡේදය යි.

3. Guṇāvabodha-tatiyapariccheda

3. ගුණාවබෝධය නම් වූ තුන්වන පරිච්ඡේදය

Anusandhi

අනුසන්ධිය

116.

116.

Sambhavanti [Pg.166] guṇā yasmā, dosāne’va’matikkame;

Dassessaṃ te tato dāni, sadde sambhūsayanti ye.

යම් හෙයකින් දෝෂයන් දුරු කිරීමෙන් ගුණයෝ උපදිත් ද, එබැවින් ශබ්දයන් අලංකාර කරන ඒ ගුණයන් දැන් මම දක්වන්නෙමි.

Saddālaṅkāra uddesa

ශබ්දාලංකාර උද්දේශය

117.

117.

Pasādo’jo, madhuratā, samatā, sukhumālatā;

Sileso’daratā, kanti, atthabyatti, samādhayo.

ප්‍රසාදය, ඕජස, මධුරතාව, සමතාව, සුකුමාරතාව, ශ්ලේෂය, උදාරතාව, කාන්තිය, අර්ථව්‍යක්තිය සහ සමාධිය (යනු ඒ ගුණයෝ ය).

Saddālaṅkāra payojana

ශබ්දාලංකාරයන්හි ප්‍රයෝජනය

118.

118.

Guṇehe’tehi sampanno, bandho kavimanoharo;

Sampādiyati kattūnaṃ, kitti maccantanimmalaṃ.

මෙම ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, කවීන්ගේ සිත් ගන්නා බන්ධනය කර්තෘවරුන්ට අතිශයින් නිර්මල වූ කීර්තිය ළඟා කර දෙයි.

Saddālaṅkāra niddesa

ශබ්දාලංකාර නිර්දේශය

119.

119.

Adūrāhitasambandha, subhagā yā padā’vali;

Supasiddhā’bhidheyyā’yaṃ, pasādaṃ janaye yathā.

ළඟින් තබන ලද සබඳතා ඇති, මනහර වූ, ඉතා ප්‍රසිද්ධ අර්ථ ඇති යම් පද පෙළක් වේ ද, එය ප්‍රසාදය ඇති කරයි. එය කෙසේද යත්:

120.

120.

Alaṅkarontā vadanaṃ, munino’dhararaṃsiyo;

Sobhante’ruṇaraṃsī’va, sampatantā’mbujo’dare.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුහුණ අලංකාර කරන්නා වූ තොල්වල රශ්මිය, නෙළුම් මලක අභ්‍යන්තරයට වැටෙන අලුයම් හිරු රැස් මෙන් බබළයි.

121.

121.

Ojo samāsabāhulya, meso gajjassa jīvitaṃ;

Pajjepya’nā’kulo so’yaṃ,Kanto kāmīyate yathā.

ඕජස යනු සමාස බහුල බවයි. එය ගද්‍යයෙහි ප්‍රාණයයි. පද්‍යයෙහි ද අවුල් සහගත නොවන පරිදි එය යෙදීම ප්‍රිය උපදවන සුළුය. එය කෙසේද යත්:

122.

122.

Muninda manda sañjāta, hāsa candana limpitā;

Pallavā dhavalā tasse, veko nā’dharapallavo.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මෘදු මදහස නමැති සඳුන් තැවරූ, ධවල වර්ණ වූ උන්වහන්සේගේ (දත් නමැති) ළපල්ලන් අතර, තොල් ළපල්ල පමණක් රතු පාටය.

123.

123.

Padā’bhidheyyavisayaṃ, samāsa byāsa sambhavaṃ;

Yaṃ pāriṇatyaṃ hotī’ha, sopi ojo’va taṃ yathā.

පදයන්ගෙන් පැවසෙන අර්ථ විෂයයෙහි සමාස කිරීමෙන් හෝ වෙන් කිරීමෙන් සිදුවන යම් පරිණත බවක් ඇද්ද, එය ද ඕජෝ ගුණය ම වේ. එය කෙසේද යත්:

124.

124.

Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā sadevake;

Jalitvā aggikhandho’va, nibbuto so sasāvako.

සද්ධර්මය බැබළවීමෙන් ද, දෙවියන් සහිත ලෝකයා සසරින් එතෙර කරවීමෙන් ද පසු, දැවෙන ගිනි කඳක් මෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන් සහිතව පිරිනිවී වදාළ සේක.

125.

125.

Matthakaṭṭhī matassā’pi, rajobhāvaṃ vajantu me;

Yato puññena te sentu, jina pāda’mbujadvaye.

මා මියගිය ද මාගේ හිස්කබලේ ඇට පවා ධූලි බවට පත් වේවා! යම් පිනකින් ඒවා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්ම යුග්මයෙහි තැන්පත් වේවා.

126.

126.

Iccatra [Pg.167] niccappaṇati, gedho sādhu padissati;

Jāyate’yaṃ guṇo tikkha, paññānamabhiyogato.

මෙහිදී නිරන්තර නමස්කාරය පිළිබඳ දැඩි ආශාව මනාව පෙනේ. මෙම ගුණය තියුණු ප්‍රඥාවක් ඇති අයගේ වීර්යය නිසා උපදී.

127.

127.

Madhurattaṃ padāsatti, ra’nuppāsavasā dvidhā;

Siyā samasuti pubbā, vaṇṇā’vutti paro yathā.

මධුරත්වය සහ පද සම්බන්ධය අනුප්‍රාසය අනුව දෙවැදෑරුම් වේ. පෙර කී එක සමාන ශබ්ද ඇති බව ද, පසු කී අකුරු නැවත නැවත යෙදීම ද වේ. එය කෙසේද යත්:

128.

128.

Yadā eso’bhisambodhiṃ, sampatto munipuṅgavo;

Tadā pabhuti dhammassa, loke jāto mahu’ssavo.

යම් දිනක ඒ මුනි ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ උත්තරීතර බෝධියට පැමිණි සේක් ද, එතැන් පටන් ලෝකයෙහි ධර්මයේ මහා මහෝත්සවයක් ඇති විය.

129.

129.

Munindamandahāsā te, kunda sandohavibbhamā;

Disanta manudhāvanti, hasantā candakantiyo.

පිච්ච මල් පොකුරක ශෝභාව ඇති, චන්ද්‍ර කාන්තිය සිනාසෙන්නාක් මෙන් බබළන මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ඒ මදහස් කිරණ දිශාන්තයන් කරා පැතිර යති.

130.

130.

Sabbakomalavaṇṇehi, nā’nuppāso pasaṃsiyo;

Yathā’yaṃ mālatīmālā, lina lolā’limālinī.

සියලු මෘදු අක්ෂරයන්ගෙන් යුත් අනුප්‍රාසය ප්‍රශංසනීය වේ. මෙම පිච්ච මල් මාලාවෙහි සැඟවී ලොල් වූ බඹර සමූහයා මෙනි.

131.

131.

Mudūhi vā kevalehi, kevalehi phuṭehi vā,Missehi vā tidhā hoti, vaṇṇehi samatā yathā.

සමතාවය, කේවල මෘදු වර්ණයෙන් හෝ, කේවල ප්‍රකට (පරුෂ) වර්ණයෙන් හෝ, මිශ්‍ර වර්ණයෙන් හෝ යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එය කෙසේද යත්:

Kevalamudusamatā

කේවල මෘදු සමතාවය

132.

132.

Kokilā’lāpasaṃvādī, munindā’lāpavibbhamo;

Hadayaṅgamataṃ yāti, sataṃ deti ca nibbutiṃ.

කොවුල් නාදයට සමාන වූ, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ වචන විලාසය හෘදයාංගම බවට පත්වෙමින් සත්පුරුෂයන්ට ශාන්තිය ලබා දෙයි.

Kevalaphuṭasamatā

කේවල ප්‍රකට (පරුෂ) සමතාවය

133.

133.

Sambhāvanīyasambhāvaṃ, bhagavantaṃ bhavantaguṃ;

Bhavantasādhanā’kaṅkhī, ko na sambhāvaye vibhuṃ.

සම්භාවනීය ගුණයෙන් යුත්, භවයේ කෙළවරට පැමිණි, භවය නසා නිවන ලැබීමට කැමති කවරෙක් නම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නොවැඳ පුදන්නේ ද?

Missakasamatā

මිශ්‍ර සමතාව

134.

134.

Laddhacandanasaṃsagga, sugandhi malayā’nilo;

Manda māyāti bhīto’va, munindamukhamārutā.

සඳුන් සබඳතාවෙන් සුවඳවත් වූ මලය පර්වතයේ මඳ පවන, මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් නික්මෙන සුළඟට බිය වූවක් මෙන් සෙමින් හමයි.

135.

135.

Aniṭṭhura’kkhara’ppāyā, sabbakomala nissaṭā;

Kicchamuccāraṇā’peta, byañjanā sukhumālatā.

රළු නොවන අකුරු බහුල වූ, සියලු මෘදු බවින් යුක්ත වූ, අපහසුවෙන් උච්චාරණය කළ යුතු ව්‍යංජනවලින් තොර වූ බව සුකුමාරතා ගුණයයි.

136.

136.

Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha, kāle keḷiparammukhā.

සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සත්පුරුෂයෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී රූප ශෝභාව දකිමින් ද මිහිරි හඬ අසමින් ද කෙළි සෙල්ලම්වලින් මිදී හැසිරෙති.

137.

137.

Alaṅkāravihīnā’pi, sataṃ sammukhate’disī;

Ārohati visesena, ramaṇīyā ta’dujjalā.

ආභරණවලින් තොර වුව ද සත්පුරුෂයන් ඉදිරියෙහි මෙවැනි ස්වභාවය, වඩාත් මනහර ලෙස හා බැබළෙමින් විශේෂයෙන් චිත්තාකර්ෂණීය වෙයි.

138.

138.

Romañca [Pg.168] piñcha racanā, sādhu vādāhitaddhanī;

Laḷanti’me munimeghu, mmadā sādhu sikhāvalā.

මුනින්ද්‍ර නමැති මේඝය ඉදිරියේ, සත්පුරුෂ නමැති මොනරු ලොමුදැහැ ගැන්වීම නමැති පිල් විදහාගෙන, සාධුකාර නමැති මිහිරි නාද පතුරුවමින් මත් වී රඟදෙති.

139.

139.

Sukhumālatta matthe’va, padatthavisayampi ca;

Yathā matādisaddesu, kittisesādikittanaṃ.

සුකුමාරතා ගුණය ශබ්ද විෂයයෙහි පමණක් නොව අර්ථ විෂයයෙහි ද වෙයි. 'මියගිය' ආදී වචන වෙනුවට 'කීර්ති ශේෂයට පත් වූ' ආදී වශයෙන් පැවසීම ඊට උදාහරණයි.

140.

140.

Siliṭṭha pada saṃsagga, ramaṇīya guṇā’layo;

Sabandhagāravo so’yaṃ, sileso nāma taṃ yathā.

ලිහිල් නොවන සුමුදු පදයන්ගේ ගැළපීමෙන් මනහර වූ ද ගුණාංගයන්ට නිවහනක් වූ ද උසස් බන්ධන ශක්තියකින් යුත් ගුණය 'සිලේෂ' (ශ්ලේෂ) නම් වෙයි. එය මෙසේය;

141.

141.

Bāli’nduvibbhama’cchedi, nakharā’vali kantibhi;

Sā munindapada’mbhoja, kanti vo valitā’vataṃ.

ළපලු සඳෙහි සුන්දරත්වය අභිබවා යන, නියපෙළෙහි කාන්ති කදම්භයෙන් යුතු ඒ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ගේ ශෝභාව ඔබ සැම ආරක්ෂා කෙරේවා!

142.

142.

Ukkaṃsavanto yokoci, guṇo yadi patīyate;

Udāro’yaṃ bhave tena, sanāthā bandhapaddhati.

යම් කාව්‍ය බන්ධනයක යම්කිසි උත්කෘෂ්ට ගුණයක් ප්‍රකාශ වේ ද, එයින් ඒ රචනා ශෛලිය අර්ථවත් වෙයි ද, එය 'උදාර' ගුණය නම් වේ.

143.

143.

Pādambhoja rajo litta, gattā ye tava gotama;

Aho! Te jantavo yanti, sabbathā nirajattanaṃ.

භාග්‍යවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ගේ ධූලි තැවරුණු ශරීර ඇති යම් සත්වයෝ වෙත් ද, අහෝ! ඔවුහු සර්වප්‍රකාරයෙන් ම නිර්මල (කෙලෙස් රහිත) බවට පැමිණෙති.

144.

144.

Evaṃ jinā’nubhāvassa, samukkaṃso’tra dissati;

Paññavā vidhinā’nena, cintaye para mīdisaṃ.

මෙසේ මෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවයේ අති උදාර බව ප්‍රකාශ වෙයි. නුවණැත්තා මෙබඳු වෙනත් දේ ද මේ ක්‍රමයෙන් සිතා ගත යුතුය.

145.

145.

Udāro sopi viññeyyo, yaṃ pasattha visesanaṃ;

Yathā kīḷāsaro līlā, hāso hemaṅgadā’dayo.

ප්‍රශංසනීය වූ විශේෂණ පද යෙදීම ද 'උදාර' ගුණය ලෙස දත යුතුය. 'ක්‍රීඩා විල', 'ලීලා සිනහව', 'රන් වලලු' ආදිය ඊට උදාහරණ වේ.

146.

146.

Lokiya’tthā’na’tikkantā, kantā sabbajanānapi;

Kanti nāmā’tivuttassa, vuttā sā parihārato.

ලෝක සම්මුතිය ඉක්මවා නොගිය, සියලු ජනයාට ප්‍රිය උපදවන, අතිශයෝක්තියෙන් තොර වූ ගුණය 'කාන්ති' ගුණය ලෙස දෝෂ මඟහැරීමෙන් දක්වන ලදී.

Yathā muninda iccādi.

'මුනින්ද්‍ර' යනාදී වශයෙන් දැක්වූ උදාහරණය මෙනි.

147.

147.

Atthabyattā’bhidheyyassā,Neyyatā saddato’tthato;

Sā’yaṃ tadubhayā neyya, parihāre padassitā;

Yathā marīciccādi ca, manonurañjanoccādi.

ශබ්දයෙන් හෝ අර්ථයෙන් අර්ථය වහා පැහැදිලි වන සුලු බව අර්ථ ව්‍යක්ත ගුණයයි. එය ඒ දෙයාකාරයෙන් ම දෝෂ මඟහැරීමේ දී 'මරීචි' සහ 'මනෝනුරංජන' යනාදී උදාහරණ මඟින් දක්වන ලදී.

Puna atthena yathā

නැවතත් අර්ථය අනුව උදාහරණයක් මෙසේය:

148.

148.

Sabhāvā’malatā dhīra, mudhā pādanakhesu te;

Yato te’vanatā’nanta, moḷicchāyā jahanti no.

ධීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නියපෙළෙහි ඇති ස්වාභාවික පිරිසිදු බව හිස් වූවක් නොවේ. මන්දයත්, ඔබ වහන්සේට වැඳ වැටෙන අනන්ත දෙවිවරුන්ගේ ඔටුනු සෙවණැලි ඒ නියපෙළෙන් කිසිසේත් පහව නොයන බැවිනි.

149.

149.

‘Bandhasāro’ti maññanti, yaṃ samaggāpi viññuno;

Dassanā’vasaraṃ patto, samādhi nāma’yaṃ guṇo.

වියතුන් සියල්ලන් ම එකඟව 'කාව්‍ය බන්ධනයේ සාරය' යැයි සලකන, මෙහි දැක්වෙන ගුණය 'සමාධි' නම් ගුණයයි.

150.

150.

Aññadhammo tato’ññattha, lokasīmā’nurodhato;

Sammā ādhīyate’cce’so, ‘samādhī’ti niruccati.

නිර්වචනය: ලෝක සම්මුතියට එකඟව, එක් දෙයක ස්වභාවයක් තවත් දෙයක මනාව ආරෝපණය කර දැක්වීම 'සමාධි' යනුවෙන් අර්ථ දැක්වේ.

Samādhi uddesa

සමාධි ගුණය හැඳින්වීම

151.

151.

Apāṇe [Pg.169] pāṇīnaṃ dhammo, sammā ādhīyate kvaci,;

Nirūpe rūpayuttassa, nirase sarasassa, ca.

සමහර තැනක පණ නැති දෙයෙහි පණ ඇති සතුන්ගේ ස්වභාවය ද, රූපයක් නැති දෙයක රූපවත් බව ද, නීරස දෙයක රසවත් බව ද මනාව ආරෝපණය කරනු ලැබේ.

152.

152.

Adrave dravayuttassa, akattaripi kattutā,;

Kaṭhinassā’sarīre,pi, rūpaṃ tesaṃ kamā siyā.

ද්‍රව නොවන දෙයක ද්‍රව ස්වභාවය ද, කරන්නෙකු නොවන දෙයක කතෘත්වය (ක්‍රියාකාරීත්වය) ද, ශරීරයක් නැති තද දෙයක ස්වරූපය ද ආරෝපණය කිරීම් පිළිවෙළින් මෙසේ වෙයි.

Samādhiniddesa

සමාධි ගුණය විස්තර කිරීම

Apāṇe pāṇīnaṃ dhammo

පණ නැති දෙයෙහි පණ ඇති සතුන්ගේ ස්වභාවය ආරෝපණය කිරීම

153.

153.

Uṇṇā puṇṇi’ndunā nātha! Divāpi saha saṅgamā;

Viniddā sampamodanti, maññe kumudinī tava.

නාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ඌර්ණ රෝම ධාතුව නමැති පුර සඳ සමඟ දහවලෙහි ද එක්වීම නිසා ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ නමැති සුදු මහනෙල් පිබිදී සතුටු වන බව මට සිතේ.

Nirupe rūpayuttassa

රූපයක් නැති දෙයක රූපවත් බව ආරෝපණය කිරීම

154.

154.

Dayārasesu mujjantā, janā’matarasesvi’va;

Sukhitā hatadosā te, nātha! Pāda’mbujā’natā.

නාථයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්ට නමස්කාර කරන ජනයෝ, අමෘත රසයෙහි මෙන් ඔබ වහන්සේගේ මහා කරුණා රසයෙහි ගිලෙමින් කෙලෙස් දුරු කොට සුවපත් වෙති.

Nirase sarasassa

රසයක් නැති දෙයක රසවත් බව ආරෝපණය කිරීම

155.

155.

Madhurepi guṇe dhīra, na’ppasīdanti ye tava;

Kīdisī manasovutti, tesaṃ khāraguṇāna bho’.

ධීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ මිහිරි ගුණ කෙරෙහි පවා නොපැහැදෙන යම් අයෙක් වෙත් ද, අහෝ! ඒ ලුණු ගති ඇති අසත්පුරුෂයන්ගේ සිතේ ස්වභාවය කෙබඳු එකක් ද?

Adrave dravayuttassa

ද්‍රව නොවන දෙයක ද්‍රව ස්වභාවය ආරෝපණය කිරීම

156.

156.

Sabbatthasiddha! Cūḷaka, puṭapeyyā mahāguṇā;

Disā samantā dhāvanti, kundasobhā sa lakkhaṇā.

සර්වප්‍රකාරයෙන් ම සිත සතුටු කරන සර්වාර්ථසිද්ධයන් වහන්ස, මහා ගුණැති, ලකුණු සහිත වූ, පිච්ච මල් මෙන් සුදෝසුදු වූ ඔබ වහන්සේගේ කේශ කලාපයේ කාන්තිය සතර දිශාවන් කරා දුවයි.

Akattaripi kattutā

කරන්නෙකු නොවන දෙයක කතෘත්වය ආරෝපණය කිරීම

157.

157.

Mārā’ribalavissaṭṭhā, kuṇṭhā nānāvidhā’yudhā;

Lajjamānā’ññavesena, jina! Pādā’natā tava.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, මාර සේනාව විසින් එවන ලද, මොට වී ගිය නොයෙක් ආයුධ ලැජ්ජාවට පත් වී වෙනත් වෙස් ගෙන ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මුල වැඳ වැටෙති.

Kaṭhinassā sarīre

ශරීරයක් නැති තද දෙයක ස්වරූපය ආරෝපණය කිරීම

158.

158.

Munindabhāṇumā kālo,Dito bodho’dayā’cale;

Saddhammaraṃsinā bhāti, bhinda mandatamaṃ paraṃ.

බෝධි මණ්ඩලය නමැති උදය පර්වතයෙහි උදා වූ මුනින්ද්‍ර නමැති සූර්යයා, සද්ධර්ම රශ්මියෙන් බබළමින් මහා මෝහ අන්ධකාරය නසයි.

159.

159.

Vamanu’ggiranādye’taṃ, guṇavutya’pariccutaṃ;

Atisundara maññaṃ tu, kāmaṃ vindati gāmmataṃ.

'වමනය කිරීම', 'උගුර හැරීම' යනාදී වචන ගුණවත් අර්ථයක් දැක්වීමේ දී අතිශයින් සුන්දර වන අතර, වෙනත් තැන්වල දී එය ග්‍රාම්‍ය ගණයට වැටේ.

160.

160.

Kantīnaṃ vamanabyājā, munipādanakhā’valī;

Candakantī pivantī’va, nippabhaṃ taṃ karontiyo.

කාන්තිය විහිදුවන මුවාවෙන් මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ පාද නියපෙළ, සඳකිරණ පානය කරන්නාක් මෙන් සඳ එළිය පෑදෙන්නට නොදී අඳුරු කරයි.

161.

161.

Acittakattukaṃ [Pg.170] rucya, miccevaṃ guṇakammataṃ;

Sacittakattukaṃ pe’taṃ, guṇakammaṃ yadu’ttamaṃ.

අචේතනික කතෘන් ඇති මෙබඳු ගුණ ක්‍රියාවන් සිත්කළු වන අතර, සචේතනික කතෘන් ඇති මෙබඳු ගුණ ක්‍රියාවන් වඩාත් උතුම් වෙයි.

162.

162.

Uggiranto’va sasneha, rasaṃ jinavaro jane;

Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ, kaṃ na sappīṇaye janaṃ.

ජනයා කෙරෙහි කරුණා රසය වගුරුවන්නාක් මෙන් මිහිරි ධර්මය දේශනා කරන ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කවර නම් ජනයෙක් සතුටු නොකරත් ද?

163.

163.

Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇḍu,Chandoalaṅkatisu niccakatā’bhiyogo;

So’yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya,Moggayha vindati hi kitti’ mamandarūpaṃ.

යමෙක් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ ද, නිඝණ්ඩු (කෝෂ) ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ ද, ඡන්දස් හා අලංකාර ශාස්ත්‍රයන්හි නිරන්තරයෙන් යෙදුණේ ද; හෙතෙම කාව්‍යකරණ ශක්තියෙන් තොර වුව ද, කවීන් අතර ගණන් ගනු ලැබ උතුම් වූ ම කීර්තියක් ලබන්නේ ය.

Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre

මෙසේ සංඝරක්ඛිත මහාසාමිපාණන් වහන්සේ විසින් විරචිත සුබෝධාලංකාරයෙහි,

Guṇāvabodho nāma

"ගුණාවබෝධය" නම් වූ,

Tatiyo paricchedo.

තුන්වන පරිච්ඡේදය යි.

4. Atthālaṅkārāvabodha-catutthapariccheda

4. අර්ථාලංකාර අවබෝධය නම් වූ සිව්වන පරිච්ඡේදය.

164.

164.

Atthālaṅkārasahitā, saguṇā bandhapaddhati;

Accantakantā kantā va vuccante te tato’dhunā.

අර්ථාලංකාරයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, ගුණයෙන් සපිරි වූ ද කාව්‍ය බන්ධන ක්‍රමය, අතිශයින් ම ප්‍රියමනාප වූ කාන්තාවක මෙන් බැබළෙයි. එබැවින් දැන් ඒ අර්ථාලංකාරයන් පිළිබඳව කියනු ලැබේ.

165.

165.

Sabhāva, vaṅkavuttīnaṃ, bhedā dvidhā alaṃkriyā;

Paṭhamā tattha vatthūnaṃ, nānāvatthā’vibhāvinī.

ස්වභාවෝක්තිය සහ වක්‍රෝක්තිය වශයෙන් අලංකාරයෝ දෙවැදෑරුම් වෙති. එයින් පළමුවැන්න (ස්වභාවෝක්තිය) වස්තූන්ගේ නොයෙක් ස්වභාවික අවස්ථාවන් ප්‍රකාශ කරයි.

Yathā

නිදසුන්:

166.

166.

Līlā vikanti subhago, disā thira vilokano;

Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ, viroci vāca māsabhiṃ.

මනහර ලීලාවෙන් යුත්, ස්ථිර බැල්මෙන් සතර දිග බලන්නා වූ, බෝධිසත්ව අංකුරයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ අභීත වචන ප්‍රකාශ කරමින් බැබළුණහ.

167.

167.

Vutti vatthusabhāvassa, yā’ññathā sā’parā bhave;

Tassā’nantavikappattā, hoti bījo’padassanaṃ.

වස්තූන්ගේ ස්වභාවය ඊට වඩා වෙනස් අයුරකින් (වක්‍ර ලෙස) දැක්වීම අනෙක් අලංකාරය (වක්‍රෝක්තිය) වෙයි. එහි ප්‍රභේද අනන්ත බැවින්, මෙහිදී කෙටියෙන් (බීජයක් බඳු කොට) දක්වනු ලැබේ.

Vaṅkavutti atthālaṅkāra

වක්‍රෝක්ති අර්ථාලංකාර.

Uddesa

උද්දේශය (නාමාවලිය).

168.

168.

Tatthā’tisaya, upamā, rūpakā, vutti, dīpakaṃ,;

Akkhepo, tthantaranyāso, byatireko, vibhāvanā.

එහි අතිශයෝක්තිය, උපමාව, රූපකය, ආවෘත්තිය (වෘත්තිය), දීපකය, ආක්ෂේපය, අර්ථන්තරන්‍යාසය, ව්‍යතිරේකය, විභාවනාව ද,

169.

169.

Hetu[Pg.171], kkamo, piyataraṃ, samāsa, parikappanā;

Samāhitaṃ, pariyāya, vutti, byājopavaṇṇanaṃ.

හේතුව, ක්‍රමය (යථාසංඛ්‍යය), ප්‍රියතරය (ප්‍රේයස්), සමාසෝක්තිය, පරිකල්පනය (උත්ප්‍රේක්ෂාව), සමාහිතය, පර්යායෝක්තිය, ව්‍යාජස්තුතිය ද,

170.

170.

Visesa, ruḷhāhaṅkārā, sileso, tulyayogitā;

Nidassanaṃ, mahantattaṃ, vañcanā, ppakatatthuti,.

විශේෂෝක්තිය, රූඪාහංකාරය, ශ්ලේෂය, තුල්‍යයෝගිතාව, නිදර්ශනය, මහත්ත්වය (උදත්තය), වංචනාව (අපහ්නුතිය), අප්‍රස්තුතප්‍රශංසාව ද,

171.

171.

Ekāvali, aññamaññaṃ, sahavutti, virodhitā;

Parivutti, bbhamo, bhāvo, missa, māsī, rasī, iti.

ඒකාවලිය, අන්‍යෝන්‍යය, සහෝක්තිය, විරෝධය, පරිවෘත්තිය, භ්‍රමය, භාවය, මිශ්‍රය, ආශීර්වාදය සහ රසවත් බව (රසවත් අලංකාරය) ද වෙති.

172.

172.

Ete bhedā samuddiṭṭhā, bhāvo jīvita muccate;

Vaṅkavuttīsu posesi, sileso tu siriṃ paraṃ.

මේ ප්‍රභේදයන් දක්වන ලදී. එහිදී 'භාවය' යනු කාව්‍යයේ ජීවිතය යැයි කියනු ලැබේ. ශ්ලේෂය (සිලෙස් අලංකාරය) වක්‍රෝක්තීන් කෙරෙහි උතුම් වූ ශෝභාවක් උපදවයි.

Niddesa

නිර්දේශය (විස්තරාත්මක විග්‍රහය).

173.

173.

Pakāsakā visesassa, siyā’tisayavutti yā;

Lokā’tikkantavisayā, lokiyā,ti ca sā dvidhā.

යම් විශේෂත්වයක් ප්‍රකාශ කරයි ද එය අතිශයෝක්තිය (අතිශයවුත්තිය) වෙයි. එය ලෝකෝත්තර (ලෝකයා ඉක්මවා ගිය) සහ ලෞකික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

174.

174.

Lokiyātisayasse’te,Bhedā ye jātiādayo;

Paṭipādīyate tva’jja, lokātikkantagocarā.

ලෞකික අතිශයෝක්තියෙහි 'ජාති' ආදී යම් ප්‍රභේද කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු (අන්‍ය ග්‍රන්ථයන්හි) පෙන්වා දෙන ලදහ. එහෙත් මෙහිදී ලෝකෝත්තර විෂයයෙහි පවතින අතිශයෝක්තිය දක්වනු ලැබේ.

175.

175.

Pivanti dehakantī ye, nettañjalipuṭena te;

Nā’laṃ hantuṃ jine’saṃ tvaṃ, taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ?

යම් කෙනෙක් ඔබ වහන්සේගේ ශරීර ශෝභාව නෙත් නැමැති දෝතින් පානය කරත් ද, ඔවුනට එම තෘෂ්ණාව (පිපාසය) නැති කරගත නොහැකි ය. ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, තෘෂ්ණාව (ආශාව) දුරු කරන්නා වූ ඔබ වහන්සේ, ඔවුන්ගේ ඒ පිපාසය (තෘෂ්ණාව) දුරු නොකරන්නේ මන්ද?

176.

176.

Upamāno’pameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo’pamā;

Sadda, tthagammā, vākyattha, visayā,ti ca sā bhidhā.

උපමානය හා උපමේයය අතර ඇති සමාන ධර්මතාව උපමාව නම් වේ. එය ශබ්දගම්‍ය, අර්ථගම්‍ය සහ වාක්‍යාර්ථගම්‍ය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

177.

177.

Samāsa, paccaye, vā’dī, saddā tesaṃ vasā tidhā;

Saddagammā samāsena, munindo candimā’nano.

සමාසය, ප්‍රත්‍යය සහ 'ඉව' (මෙන්) ආදී ශබ්දයන්ගේ බලයෙන් එය (ශබ්දගම්‍ය උපමාව) තෙවැදෑරුම් වේ. සමාසය නිසා වන ශබ්දගම්‍ය උපමාව නම්: "මුනින්ද්‍රයාණන් වහන්සේ චන්ද්‍ර මුඛයෙක් (සඳ වන් මුහුණක් ඇති කෙනෙක්) වෙති" යන්නයි.

178.

178.

Āyādī paccayā tehi, vadanaṃ paṅkajāyate;

Munindanayana dvandaṃ, nīluppaladalīyati.

'ආය' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලයෙන් වන උපමාව නම්: "මුහුණ නෙළුමක් මෙන් හැසිරෙයි (බැබළෙයි)" යන්න සහ "මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ නෙත් යුගල නිල් මහනෙල් පෙති මෙන් හැසිරෙයි" යන්නයි.

179.

179.

Ivādī iva, vā, tulya, samāna, nibha, sannibhā;

Yathā, saṅkāsa, tulita, ppakāsa, patirūpakā.

'ඉව' ආදී ශබ්ද නම්: iva (මෙන්), vā (හෝ/මෙන්), tulya (සමාන), samāna (සමාන), nibha (බඳු), sannibhā (සන්නිභ/සදෘශ), yathā (යම් සේ), saṅkāsa (සංකාශ/සමාන), tulita (තුලිත/සම කළ හැකි), ppakāsa (ප්‍රකාශ/බඳු), patirūpakā (පතිරූපක/ප්‍රතිරූප) යන්නයි.

180.

180.

Sarī, sarikkha, saṃvādī, virodhi, sadisā, viya;

Paṭipakkha, paccanīkā, sapakkho, pamito, pamā.

sarī (සදෘශ), sarikkha (සරික්ඛ/සමාන), saṃvādī (සංවාදී/ගැලපෙන), virodhi (විරෝධී/තරඟකාරී), sadisā (සදෘශ), viya (විය/මෙන්), paṭipakkha (ප්‍රතිපක්ෂ/තරඟකරු), paccanīkā (ප්‍රත්‍යනීක/ප්‍රතිවාදී), sapakkho (සපක්ෂ/සමාන පක්ෂ ඇති), pamito (පමිත/උපමිත), pamā (උපමා) යන්නයි.

181.

181.

Paṭibimba, paṭicchanna, sarūpa, sama, samitā;

Savaṇṇā, bhā, paṭinidhi, sadhammā, di salakkhaṇā.

paṭibimba (ප්‍රතිබිම්බ), paṭicchanna (පටිච්ඡන්න/සැඟවුණු), sarūpa (සමාන රූප ඇති), sama (සම), samitā (සමිත/සමාන), savaṇṇā (සවර්ණ/සමාන පැහැති), bhā (ආභා/පැහැති), paṭinidhi (ප්‍රතිනිධි/නියෝජිත), sadhammā (සධර්ම/සමාන ස්වභාව ඇති) ආදී ලක්ෂණ ඇත්තා වූ වචන ද වේ.

182.

182.

Jayatya[Pg.172], kkosati, hasati, patigajjati, dūbhati;

Usūyatya, vajānāti, nindati, ssati, rundhati.

jayati (දිනයි), akkosati (බණියි), hasati (සිනාසෙයි), patigajjati (ප්‍රතිගර්ජනා කරයි), dūbhati (ද්‍රෝහි වෙයි), usūyati (ඊර්ෂ්‍යා කරයි), avajānāti (අවඥා කරයි), nindati (නින්දා කරයි), ssati (තැතිගනියි), rundhati (වළකයි) යන ක්‍රියාපද ද (උපමාර්ථයෙහි යෙදේ).

183.

183.

Tassa coreti sobhaggaṃ, tassa kantiṃ vilumpati;

Tena saddhiṃ vivadati, tulyaṃ tenā’dhirohati.

"එහි සෞභාග්‍යය සොරා ගනියි", "එහි කාන්තිය පැහැර ගනියි", "එය සමඟ වාද කරයි", "එයට සමානත්වයට පැමිණෙයි" (යන යෙදුම් ද වේ).

184.

184.

Kacchaṃ vigāhate, tassa, ta manvetya, nubandhati;

Taṃsīlaṃ, taṃnisedheti, tassa cā’nukaroti, me.

"එහි සීමාවට (ප්‍රතිවාදී බවට) ඇතුළු වෙයි", "එය අනුගමනය කරයි", "එය ලුහුබඳියි", "එබඳු ස්වභාවයක් ගනියි", "එය වළකයි (අභිබවයි)", "එය අනුකරණය කරයි" (ආදී මේ යෙදුම් ද උපමාවෙහි යෙදේ).

185.

185.

Upamāno’pameyyānaṃ, sadhammattaṃ vibhāvibhi;

Imehi upamābhedā, keci niyyanti sampati.

උපමාන හා උපමේයයන්ගේ සමාන ධර්මතාවය ප්‍රකාශ කරන මේවායින් යුත් උපමා ප්‍රභේදයන් කිහිපයක් දැන් දක්වනු ලැබේ.

186.

186.

Vikāsipadumaṃ’vā’ti, sundaraṃ sugatā’nanaṃ;

Iti dhammopamā nāma, tulyadhammanidassanā.

"සුගතයන් වහන්සේගේ මුහුණ පිපුණු නෙළුමක් මෙන් සුන්දර ය" යනු සමාන ධර්මයක් පෙන්වන බැවින් 'ධර්මෝපමාව' නම් වේ.

187.

187.

Dhammahīnā ‘‘mukha’mbhoja, sadisaṃ munino’’iti;

Viparīto’pamā ‘‘tulya, mānanena’mbujaṃ tava’’.

සමාන ධර්මයෙන් තොර වූ උපමාව (ධර්මහීන උපමාව) නම් "මුනින්ද්‍රයාණන්ගේ මුහුණ නෙළුමක් බඳු ය" යන්නයි. විපරීතෝපමාව (ප්‍රතිලෝම උපමාව) නම් "නෙළුම ඔබගේ මුහුණට සමාන ය" යන්නයි.

188.

188.

Tavā’nana’miva’mbhojaṃ, ambhoja’miva te mukhaṃ;

Aññamaññopamā sā’yaṃ, aññamaññopamānato.

"ඔබගේ මුහුණ මෙන් නෙළුම ද, නෙළුම මෙන් ඔබගේ මුහුණ ද වේ" යනු එකිනෙකාට උපමා කරන බැවින් 'අන්‍යෝන්‍යෝපමාව' නම් වේ.

189.

189.

‘‘Yadi kiñci bhave’mbhojaṃ, locana’bbhamuvibbhamaṃ;

Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ, tave’’ti abbhutopamā.

"ඇස් හා බැම සෙලවීමේ ලීලාවෙන් යුත් කිසියම් නෙළුමක් වේ නම්, එය ඔබගේ මුහුණේ ශෝභාව දරනු ඇත" යන්න 'අද්භූතෝපමාව' නම් වේ.

190.

190.

‘‘Sugandhi sobhā sambandhī, sisiraṃ’su virodhi ca;

Mukhaṃ tava’mbujaṃve’ti’’, sā silesopamā matā.

"සුවඳවත් වූ ද, ශෝභාවෙන් යුක්ත වූ ද, චන්ද්‍රයාට (හෝ සීතල ජලයට) විරුද්ධ වූ ද ඔබගේ මුහුණ නෙළුමක් ම ය" යන්න 'ශ්ලේෂෝපමාව' (සිලෙස් උපමාව) යැයි කියනු ලැබේ.

191.

191.

Sarūpasaddavāccattā, sā santānopamā yathā;

Bālā’vu’yyānamālā’yaṃ, sā’lakā’nanasobhinī.

එක සමාන ශබ්දයන්ගෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින් එය 'සන්තානෝපමාව' (හෝ ශබ්ද සාදෘශ්‍ය උපමාව) නම් වේ. නිදසුන්: "අලකාවන් (කෙස්රොදින්) සහ මුහුණින් බබළන මේ තරුණිය, බඹරුන්ගෙන් හා මල්වලින් බබළන උද්‍යාන මාලාවක් මෙනි."

192.

192.

Khayī cando, bahurajaṃ, padumaṃ, tehi te mukhaṃ;

Samānampi samukkaṃsi, tya’yaṃ nindopamā matā.

"චන්ද්‍රයා ක්ෂය වන සුලු ය, නෙළුම බොහෝ රේණු (හෝ පරාග/රජස්) සහිත ය. ඔබගේ මුහුණ ඒවාට සමාන වුව ද (ඒ දෝෂයන්ගෙන් තොර බැවින්) ශ්‍රේෂ්ඨ වේ" යන්න 'නින්දෝපමාව' යැයි කියනු ලැබේ.

193.

193.

Asamattho mukheni’ndu, jina! Te paṭigajjituṃ;

Jaḷo kalaṅkī’ti ayaṃ, paṭisedhopamā siyā.

"ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, චන්ද්‍රයා අඥාන (හෝ ජල කොටස් ඇති) වූ ද, කැළැල් සහිත වූ ද බැවින් ඔබ වහන්සේගේ මුහුණ සමඟ තරඟ කිරීමට අපොහොසත් ය" යන්න 'ප්‍රතිෂේධෝපමාව' නම් වේ.

194.

194.

‘‘Kacchaṃ candāravindānaṃ, atikkamma mukhaṃ tava;

Attanā’va samaṃ jāta’’, mitya’sādhāraṇopamā.

"ඔබගේ මුහුණ චන්ද්‍රයාගේ හා නෙළුමේ සීමාව (තත්ත්වය) ඉක්මවා ගොස්, තමාට ම සමාන වී ඇත" යන්න 'අසාධාරණෝපමාව' නම් වේ.

195.

195.

‘‘Sabba’mbhoja’ppabhāsāro, rāsibhūto’va katthaci;

Tavā’nanaṃ vibhātī’’ti, hotā’bhūtopamā ayaṃ.

"සියලු නෙළුම් මල්වල ශෝභාවේ සාරය එක්තැනක රැස් වූවාක් මෙන් ඔබගේ මුහුණ බබළයි" යනු මේ අභූතෝපමාව (නොවූ විරූ උපමාව) යි.

196.

196.

Patīyate’tthagammā tu, saddasāmatthiyā kvaci;

Samāsa, ppaccaye, vādi, saddayogaṃ vinā api.

ඇතැම් විට සමාස, ප්‍රත්‍යය හෝ ‘විය’ (ඉව) ආදී ශබ්ද යෙදීමෙන් තොරව ද ශබ්ද ශක්තියේ බලයෙන් උපමා අර්ථය වැටහෙන්නේ ය.

197.

197.

Bhiṅgāne’māni [Pg.173] cakkhūni, nā’mbujaṃ mukha’mevi’daṃ;

Subyattasadisattena, sā sarūpopamā matā.

"මේ ඇස් වනාහි බඹරුන් ය, මේ මුහුණ නෙළුම් මලක් ම ය" යනුවෙන් ඉතා පැහැදිලි සමානත්වය නිසා එය 'සභාගෝපමාව' (සදෘශෝපමාව) ලෙස සැලකේ.

198.

198.

‘‘Maye’va mukhasobhā’sse, tyala’mindu! Vikatthanā;

Yato’mbujepi sā’tthīti’’, parikappopamā ayaṃ.

"එම්බා චන්ද්‍රය! 'ඇගේ මුහුණේ ශෝභාව ඇත්තේ මා කෙරෙහි පමණක්ම ය' යන උඩඟු කතාව නවත්වන්න. මන්ද, එම ශෝභාව නෙළුම් මලෙහි ද පවතින බැවිනි" යනු මේ ‘පරිකල්පෝපමාව’ (සංකල්පිත උපමාව) යි.

199.

199.

‘‘Kiṃ vā’mbuja’ntobhantāli, kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ;

Mama dolāyate citta’’, micca’yaṃ saṃsayopamā.

"මේ බඹරුන් සැරිසරන නෙළුම් මලක් ද, නැතහොත් චංචල නෙත් ඇති මුහුණක් ද? මගේ සිත සැකයෙන් සලිත වේ" යනු මේ ‘සංශයෝපමාව’ (සැක සහිත උපමාව) යි.

200.

200.

Kiñci vatthuṃ padassetvā, sadhammassā’bhidhānato;

Sāmyappatītisabbhāvā, pativatthupamā yathā.

කිසියම් වස්තුවක් දක්වා, ඊට සමාන ධර්මතාවක් (ගුණයක්) ඇති වෙනත් වස්තුවක් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් සමානත්වය පිළිබඳ වැටහීමක් ඇති වේ ද, එය ‘ප්‍රතිවස්තූපමාව’ යි.

201.

201.

Janesu jāyamānesu, ne’kopi jinasādiso;

Dutiyo nanu natthe’va, pārijātassa pādapo.

උපදින්නා වූ මිනිසුන් අතර ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට සමාන වූ එකම කෙනෙක්වත් නැත. පාරිජාත වෘක්ෂයට සමාන වූ දෙවැනි වෘක්ෂයක් සැබවින්ම නැත්තේමය.

202.

202.

Vākyatthene’va vākyattho, yadi kocū’pamīyate;

Ivayuttā, viyuttattā, sā vākyatthopamā dvidhā.

කිසියම් වාක්‍යාර්ථයක් තවත් වාක්‍යාර්ථයක් සමඟ උපමා කරනු ලැබේද, එය ‘ඉව’ (විය) ශබ්දය යෙදීම හා නොයෙදීම අනුව ‘ඉවයුත්ත’ සහ ‘ඉවවියුත්ත’ යැයි දෙවැදෑරුම් වූ ‘වාක්‍යාර්ථෝපමාව’ නම් වේ.

Ivayuttā

ඉවයුත්තා (ඉව ශබ්දය සහිත උපමාව)

203.

203.

Jino saṃklesatattānaṃ, āvibhūto janāna’yaṃ;

Ghammasantāpatattānaṃ, ghammakāle’mbudo viya.

කෙලෙස් තැවුලෙන් දැවෙන ජනයා උදෙසා බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූයේ, ග්‍රීෂ්ම කාලයේ අව් රශ්මියෙන් පීඩිත වූවන් උදෙසා වැසි වලාකුළක් පහළ වන්නාක් මෙනි.

Ivaviyuttā

ඉවවියුත්තා (ඉව ශබ්දය රහිත උපමාව)

204.

204.

Munindānana mābhāti, vilāsekamanoharaṃ;

Uddhaṃ samuggatassā’pi, kiṃ te canda vijambhanā.

විලාසිතාවෙන් මනෝහර වූ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය බබළයි. එම්බා චන්ද්‍රය! අහසෙහි උඩට නැඟුණ ද තොපගේ ඔදතෙද පෑමෙන් ඇති ඵලය කිම?

205.

205.

Samubbejeti dhīmantaṃ, bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ;

Upamādūsanāyā’la, metaṃ katthaci taṃ yathā.

වෙනස් ලිංග (ස්ත්‍රී-පුරුෂ ලිංග ආදී භේද) ඇති බව ආදිය ඥානවන්තයන්ගේ සිත නොසන්සුන් කරයි (කලකිරවයි). උපමාවෙහි දොස් දැක්වීම සඳහා මේවා ප්‍රමාණවත් වේ. ඒ මෙසේ ය:

206.

206.

Haṃsī’vā’yaṃ sasī bhinna, liṅgā, kāsaṃ sarāni’va;

Vijāti vacanā, hīnā, sā’va bhatto bhaṭo’dhipe.

"මේ චන්ද්‍රයා රාජහංස ධේනුවක වැනිය" යනු ලිංග භේදය නිසා ද, "විල් වැව් කාස පුෂ්පයක් මෙනි" යනු වචන භේදය (ඒකවචන බහුවචන භේදය) නිසා ද, "ස්වාමියා කෙරෙහි බැතිමත් බල්ලා මෙන් මොහු රජුට ලැදිය" යනු හීනෝපමාව (පහත් උපමාව) නිසා ද දෝෂ සහිත වේ.

207.

207.

‘‘Khajjoto bhāṇumālī’va, vibhāti’’tyadhikopamā;

Aphuṭṭhatthā ‘‘balambodhi, sāgaro viya saṃkhubhi.’’

"කණාමැදිරියා සූර්යයා මෙන් බබළයි" යනු අධිකෝපමාවයි. "බලසෙන්නා වූ සාගරය, සාගරය මෙන් කැළඹුණේය" යනු අපුට්ඨත්ථ (නොපැහැදිලි හෝ අතිරික්ත අර්ථ ඇති) උපමාවයි.

208.

208.

‘‘Cande kalaṅko bhiṅgo’ve’, tyu’pamāpekkhinī ayaṃ;

Khaṇḍitā keravā’kāro, sakalaṅko nisākaro.

"සඳෙහි ඇති ලපය බඹරෙකු වැනිය" යන්න උපමාව අපේක්ෂා කරන උපමාපේක්ෂිනී නම් වේ. "ලප සහිත වූ චන්ද්‍රයා බිඳුණු සුදු නෙළුමක් බඳුය" යන්න ඛණ්ඩිතා (කඩ වූ) උපමාවයි.

209.

209.

Iccevamādirūpesu, bhavanti vigatā’darā;

Karonti cā’daraṃ dhīrā, payoge kvaci de’va tu.

මෙවැනි උපමා දෝෂයන් කෙරෙහි පණ්ඩිතයෝ අනාදරය දක්වති (බැහැර කරති). නමුත් ඇතැම් ප්‍රයෝගයන්හි දී පමණක් ඔවුහු ඒ කෙරෙහි ආදරය (අනුමැතිය) දක්වති.

210.

210.

Itthīyaṃ’vā’jano yāti, vadatye’sā pumā viya;

Piyo pāṇā ivā’yaṃ me, vijjā dhana’miva’ccitā.

"මේ මිනිසා ස්ත්‍රියක මෙන් යයි", "ඈ පුරුෂයෙකු මෙන් කතා කරයි", "මොහු මට ප්‍රාණය මෙන් ප්‍රියය", "විද්‍යාව (උගත්කම) ධනය මෙන් පිදුම් ලබයි" (යනාදී යෙදීම් පිළිගැනේ).

211.

211.

Bhavaṃ [Pg.174] viya mahīpāla, devarājā virocate;

Ala’maṃsumato kacchaṃ, tejasā rohituṃ ayaṃ.

"මහාරාජයෙනි! දේවේන්ද්‍රයා ඔබ වහන්සේ මෙන් බබළයි. ඔහු තේජසින් සූර්යයා හා සමාන වීමට සමත් ය."

212.

212.

Upamāno’pameyyānaṃ, abhedassa nirūpanā;

Upamā’va tirobhūta, bhedā rūpaka muccate.

උපමානය සහ උපමේයය අතර වෙනසක් නොමැති බව නිරූපණය කිරීම ද, වෙනස සැඟවුණු උපමාව ද ‘රූපකය’ (රූපක අලංකාරය) යැයි කියනු ලැබේ.

213.

213.

Asesa vatthu visayaṃ, ekadesa vivutti, ca;

Taṃ dvidhā puna paccekaṃ, samāsādivasā tidhā.

එය ‘අශේෂවස්තු විෂය’ සහ ‘ඒකදේශවිවුත්ති’ යැයි දෙවැදෑරුම් වන අතර, නැවත එයින් එක් එක් වර්ගය සමාස ආදී වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

Asesavatthuvisayasamāsa

අශේෂවස්තු විෂය සමාස රූපකය

214.

214.

Aṅgulidala saṃsobhiṃ, nakhadīdhiti kesaraṃ;

Sirasā na pilandhanti, ke muninda pada’mbujaṃ.

ඇඟිලි නමැති පෙතිවලින් බබළන්නා වූ ද, නියපොතු රැස් නමැති රේණු ඇත්තා වූ ද මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් හිසින් නොදරන්නේ කවුරුන්ද?

Asesavatthuvisayaasamāsa

අශේෂවස්තු විෂය අසමාස රූපකය

215.

215.

Ratanāni guṇā bhūrī, karuṇā sītalaṃ jalaṃ;

Gambhīratta magādhattaṃ, paccakkho’yaṃ jino’mbudhi.

ගුණයෝ බොහෝ රත්නයෝ ය, කරුණාව සිතල ජලය ය, ගැඹුරු බව පත්ලක් නොපෙනෙන ගැඹුර ය; මේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් ම සාගරයකි.

Asesavatthuvisayamissaka

අශේෂවස්තු විෂය මිශ්‍රක රූපකය

216.

216.

Candikā mandahāsā te, muninda! Vadani’nduno;

Pabodhayatya’yaṃ sādhu, mano kumuda kānanaṃ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ! ඔබ වහන්සේගේ වදනේන්ද්‍රයාගේ (මුහුණ නමැති චන්ද්‍රයාගේ) මඳ සිනහව නමැති සඳරැස්, සත්පුරුෂයන්ගේ මනස නමැති සුදු නෙළුම් වනය මනාව පිබිදුවයි.

217.

217.

Asesavatthuvisaye, pabhedo rūpake ayaṃ;

Ekadesavivuttimhi, bhedo dāni pavuccati.

අශේෂවස්තු විෂය රූපකයෙහි ප්‍රභේදය මෙයයි. දැන් ඒකදේශවිවුත්ති රූපකයෙහි ප්‍රභේදය කියනු ලැබේ.

Ekadesavivuttisamāsa

ඒකදේශවිවුත්ති සමාස රූපකය

218.

218.

Vilāsa hāsa kusumaṃ, rucirā’dhara pallavaṃ;

Sukhaṃ ke vā na vindanti, passantā munino mukhaṃ.

විලාසය හා සිනහව නමැති මල් ද, සුන්දර තොල්පට නමැති දලු ද ඇති මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය දකින කවරෙක් නම් සැපයක් නොලබන්නේ ද?

Ekadesavivuttiasamāsa

ඒකදේශවිවුත්ති අසමාස රූපකය

219.

219.

Pādadvandaṃ munindassa, dadātu vijayaṃ tava;

Nakharaṃsī paraṃ kantā, yassa pāpajayaddhajā.

නියපොතු රැස් නමැති අතිශයින් මනෝඥ වූ, පාපය ජයගත් ජය කොඩි ඇති මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුග්මය ඔබට ජය ලබා දේවා!

Ekadesavivuttimissaka

ඒකදේශවිවුත්ති මිශ්‍රක රූපකය

220.

220.

Sunimmalakapolassa, muninda vadani’nduno;

Sādhu’ppabuddha hadayaṃ, jātaṃ kerava kānanaṃ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ! ඉතා නිර්මල කම්මුල් ඇති ඔබ වහන්සේගේ වදනේන්ද්‍රයා (මුහුණ නමැති චන්ද්‍රයා) නිසා සත්පුරුෂයන්ගේ හදවත නමැති සුදු නෙළුම් වනය මනාව පිබිදුණේය.

221.

221.

Rūpakāni [Pg.175] bahūnye’va, yuttā, yuttādibhedato;

Visuṃ na tāni vuttāni, etthe’va’ntogadhāni’ti.

යුක්ත, අයුක්ත ආදී වශයෙන් රූපකයෝ බොහෝ වෙති. ඒවා මෙහිම අන්තර්ගත වන බැවින් වෙන් වෙන් වශයෙන් දක්වනු නොලැබූහ.

222.

222.

‘‘Candimā’kāsapaduma’’, miccetaṃ khaṇḍarūpakaṃ;

Duṭṭha, ‘‘mamboruhavanaṃ, nettāni’ccā’’di sundaraṃ.

"චන්ද්‍රයා අහස් නෙළුමකි" යන්න දෝෂ සහිත වූ ඛණ්ඩ රූපකයකි. "ඇස් වනාහි නෙළුම් වනයකි" යනාදිය සුන්දර රූපකයෝ වෙති.

223.

223.

Pariyanto vikappānaṃ, rūpakasso’pamāya ca;

Natthi yaṃ tena viññeyyaṃ, avutta manumānato.

රූපකයන්ගේ ද උපමාවන්ගේ ද ප්‍රභේදයන්හි කෙළවරක් නැත. එබැවින් මෙහි නොකියැවුණු දෑ වටහාගත යුත්තේ අනුමානයෙනි.

224.

224.

Punappuna muccāraṇaṃ, yamatthassa, padassa ca;

Ubhayesañca viññeyyā, sā’ya’māvutti nāmato.

අර්ථය, පදය හෝ ඒ දෙකම නැවත නැවතත් ප්‍රකාශ කිරීම ‘ආවුත්ති’ (ආවෘත්ති) නමින් හැඳින්වේ.

Atthāvutti

අත්ථාවුත්ති (අර්ථාවෘත්තිය)

225.

225.

Mano harati sabbesaṃ, ādadāti disā dasa;

Gaṇhāti nimmalattañca, yasorāsi jinassa’yaṃ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මේ කීර්ති සමූහය සැමගේ සිත් පැහැරගනියි, දස දෙස වෙළාගනියි, නිර්මලත්වය ද උකහාගනියි.

Padāvutti

පදාවෘත්තිය

226.

226.

Vibhāsenti disā sabbā, munino dehakantiyo;

Vibhā senti ca sabbāpi, candādīnaṃ hatā viya.

මුනිවරයාණන් වහන්සේගේ දේහ කාන්තීහු සියලු දිශාවන් බබළවති. චන්ද්‍රයා ආදීන්ගේ සියලු ආලෝකයන් පරාජය වූවාක් මෙන්, (උන්වහන්සේගේ දේහ කාන්තීහුම) බබළවති.

Ubhayāvutti

උභයාවෘත්තිය

227.

227.

Jitvā viharati klesa, ripuṃ loke jino ayaṃ;

Viharatya’rivaggo’yaṃ, rāsibhūto’va dujjane.

මෙම ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කෙලෙස් නැමැති සතුරා ජයගෙන ලෝකයෙහි වෙසෙති. මේ සතුරු සමූහයා (කෙලෙස්) දුර්ජනයන් කෙරෙහි එක්රැස් වූවාක් මෙන් පවතියි.

228.

228.

Ekattha vattamānampi, sabbavākyo’pakārakaṃ;

Dīpakaṃ nāma taṃ cādi, majjha, ntavisayaṃ tidhā.

එක් තැනක පිහිටා තිබුණ ද, මුළු වාක්‍යයටම උපකාරී වන යමක් වේ ද, එය 'දීපක' (අලංකාරය) නම් වේ. එය ආදි, මධ්‍ය සහ අන්ත වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ.

Ādi dīpaka

ආදි දීපකය

229.

229.

Akāsi buddho veneyya, bandhūna mamito’dayaṃ;

Sabbapāpehi ca samaṃ, nekatitthiyamaddanaṃ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ විනයනීය (හික්මවිය යුතු) බන්ධූන්ට අප්‍රමාණ අභිවෘද්ධිය සැලසූ සේක. එමෙන්ම සියලු පාපයන් සංසිඳවීම ද, නේක තීර්ථකයන් මර්ධනය කිරීම ද කළ සේක.

Majjhe dīpaka

මධ්‍ය දීපකය

230.

230.

Dassanaṃ munino sādhu, janānaṃ jāyate’mataṃ;

Tada’ññesaṃ tu jantūnaṃ, visaṃ nicco’patāpanaṃ.

මුනිවරයාණන් වහන්සේ දැකීම සත්පුරුෂ ජනයන්ට අමෘතයක් උපදවයි. එහෙත් සෙසු සත්වයන්ට එය නිරතුරුවම තවන්නා වූ විෂක් මෙන් උපදවයි.

Antadīpaka

අන්ත දීපකය

231.

231.

Accanta [Pg.176] kanta lāvaṇya, candā’tapa manoharo;

Jinā’nani’ndu indu ca, kassa nā’nandako bhave.

අතිශයින්ම කාන්තිමත් වූ ද සුන්දර වූ ද සඳ එළිය මෙන් මනහර වූ ද ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛ චන්ද්‍රයා සහ අහසේ සඳ ද කාහට නම් සතුටක් ඇති නොකරන්නේ ද?

Mālādīpaka

මාලා දීපකය

232.

232.

Hotā’vippaṭisārāya, sīlaṃ, pāmojjahetu so;

Taṃ pītihetu, sā cā’yaṃ, passaddhyā’di pasiddhiyā.

සීලය විපිළිසර නොවීම පිණිස පවතී. ඒ විපිළිසර නොවීම ප්‍රමෝදය ඇතිවීමට හේතු වෙයි. ඒ ප්‍රමෝදය ප්‍රීතියට හේතු වෙයි. ඒ ප්‍රීතිය ද පසුපසින් එන ප්‍රස්සද්ධිය (සංසිඳීම) ආදියේ සිද්ධිය පිණිස පවතී.

233.

233.

Iccā’didīpakattepi, pubbaṃ pubba mapekkhinī;

Vākyamālā pavattāti, taṃ mālādīpakaṃ mataṃ.

මෙසේ ආදි දීපක ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වුවද, පෙර පෙර පදය අපේක්ෂා කරමින් පදමාලාවන් ගලා යන්නේ යම් සේද, එය 'මාලා දීපකය' යැයි පිළිගැනේ.

234.

234.

Anene’va’ppakārena, sesāna mapi dīpake;

Vikappānaṃ vidhātabbā, nugati suddhabuddhibhi.

මෙම ක්‍රමයෙන්ම, දීපක අලංකාරයේ සෙසු ප්‍රභේදයන් කෙරෙහි ද පිවිසීම පිරිසිදු බුද්ධියක් ඇති අය විසින් කටයුතු කළ යුතුය.

235.

235.

Visesa vacani’cchāyaṃ, nisedhavacanaṃ tu yaṃ;

Akkhepo nāma soyañca, tidhā kālappabhedato.

විශේෂ ප්‍රකාශයක් කිරීමට කැමැත්තක් තිබියදී, (එය වළක්වන) යම් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ වචනයක් වේ ද, එය 'ආක්ෂේප' (අලංකාරය) නම් වේ. එය කාල භේදය අනුව ත්‍රිවිධ වේ.

236.

236.

Ekākī’ nekasenaṃ taṃ, māraṃ sa vijayī jino;

Kathaṃ ta mathavā tassa, pāramībala mīdisaṃ.

ඒ ජයග්‍රාහී ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ තනිවම ඒ මහා සේනාවක් ඇති මාරයාව පරාජය කළේ කෙසේද? නැතහොත්, උන්වහන්සේගේ පාරමිතා බලය මෙබඳුමය.

Atītakkhepo.

අතීතාක්ෂේපය

237.

237.

Kiṃ citte’jāsamugghātaṃ, apatto’smīti khijjase;

Paṇāmo nanu so ye’va, sakimpi sugate gato.

සිතේ සැලීම (කෙලෙස්) මුලිනුපුටා දැමීමට නොහැකි වූයෙමි යි සිතා ඔබ කුමකට ශෝක වන්නේද? සුගතයන් වහන්සේ උදෙසා එක් වරක් හෝ කළ නමස්කාරය (එයට හේතු) නොවේද?

Vattamānakkhepo.

වර්තමානාක්ෂේපය

238.

238.

Saccaṃ na te gamissanti, sivaṃ sujanagocaraṃ;

Micchādiṭṭhi parikkanta, mānasā ye sudujjanā.

මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් වෙළී ගිය සිත් ඇති ඒ අතිශයින්ම ලාමක (දුර්ජන) මිනිස්සු, සත්පුරුෂයන්ගේ ගෝචරය වූ ශාන්ත වූ නිවන් සුවයට නොයන්නාහුය යන්න සත්‍යයකි.

Anāgatakkhepo.

අනාගතාක්ෂේපය

239.

239.

Ñeyyo atthantaranyāso, yo, ññavākyatthasādhano;

Sabbabyāpī visesaṭṭho, hivisiṭṭha’ssa bhedato.

වෙනත් වාක්‍යයක අර්ථය සාධනය කරන්නා වූ යම් අලංකාරයක් වේ ද, එය 'අර්ථාන්තරන්‍යාසය' ලෙස දත යුතුය. එය 'හි' රහිත, 'හි' සහිත, සර්වව්‍යාපී, විශේෂාර්ථ ආදී භේදයන්ගෙන් යුක්තය.

Hi rahita sabbabyāpī

හී රහිත සර්වව්‍යාපී අර්ථාන්තරන්‍යාසය

240.

240.

Tepi lokahitā sattā, sūriyo candimā api;

Atthaṃ passa gamissanti, niyamo kena laṅghyate.

ලෝකයාට යහපත සලසන්නා වූ සූර්යයා සහ චන්ද්‍රයා ද අභාවයට (බැස යෑමට) පත්වනු බලන්න. ස්වභාවධර්මයේ නියමය කවුරුන් විසින් නම් ඉක්මවිය හැකිද?

Hi sahita sabbabyāpī

හී සහිත සර්වව්‍යාපී අර්ථාන්තරන්‍යාසය

241.

241.

Satthā devamanussānaṃ, vasī sopi munissaro;

Gato’va nibbutiṃ sabbe, saṅkhārā na hi sassatā.

දෙවි මිනිසුන්ට ශාස්තෘ වූ, වසීභාවයට පත් ඒ මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද පිරිනිවනට වැඩි සේක. සැබවින්ම සියලු සංස්කාරයෝ සදාකාලික නොවෙති.

Hi rahita visesaṭṭha

හී රහිත විශේෂාර්ථ අර්ථාන්තරන්‍යාසය

242.

242.

Jino [Pg.177] saṃsārakantārā, janaṃ pāpeti nibbutiṃ;

Nanu yuttā gati sā’yaṃ, vesārajja samaṅginaṃ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සංසාර කන්තාරයෙන් (කතරෙන්) ජනයා නිවනට පමුණුවති. වෛශාරද්‍ය ගුණයෙන් යුක්ත වූවන්ට මෙබඳු ගමනක් සුදුසු නොවේද?

Hi sahita visesaṭṭha

හී සහිත විශේෂාර්ථ අර්ථාන්තරන්‍යාසය

243.

243.

Surattaṃ te’dharaphuṭaṃ, jina! Rañjeti mānasaṃ;

Sayaṃ rāgaparītā hi, pare rañjenti saṅgate.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේගේ අතිශයින් රත් පැහැති තොල් පෙත්ත (අපගේ) සිත සතුටු කරයි. සැබවින්ම, තමන්ම රතු පැහැයෙන් යුක්ත වූවෝ තමන් හා එක්වූ සෙස්සන් ද රතු කරති (සතුටු කරති).

244.

244.

Vācce gamme tha vatthūnaṃ, sadisatte pabhedanaṃ;

Byatireko’ya’mapye’ko, bhayabhedā catubbidho.

වස්තූන්ගේ සමානකම තිබියදීත්, (ශබ්දයෙන්) ප්‍රකාශිත වූ ද (අර්ථයෙන්) ගම්‍ය වන්නා වූ ද වෙනස්කම දැක්වීම 'ව්‍යතිරේක' (අලංකාරය) නම් වේ. එය ද ප්‍රභේද සතරකින් යුක්ත වේ.

Vāccaekabyatireka

වාච්‍ය ඒක ව්‍යතිරේකය

245.

245.

Gambhīratta mahattādi, guṇā jaladhinā jina!;

Tulyo tva masi bhedo tu, sarīrene’disena te.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේ ගම්භීරත්වය, මහත් බව ආදී ගුණයන්ගෙන් මහා සාගරයට සමාන වන සේක. එහෙත් වෙනස නම් ඔබ වහන්සේගේ මෙබඳු ශරීරයයි.

Vācca ubhayabyatireka

වාච්‍ය උභය ව්‍යතිරේකය

246.

246.

Mahāsattā’tigambhīrā, sāgaro sugatopi ca;

Sāgaro’ñjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti.

මහා සාගරය මෙන්ම සුගතයන් වහන්සේ ද මහා සත්ත්වයන්ගෙන් (හෝ මහා අනුභාවයෙන්) යුක්තය, අතිශයින් ගම්භීරය. එහෙත් සාගරය අඳුරු අංජන වන් පැහැති වන අතර, ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ රන්වන් පැහැති කාන්තියෙන් යුක්ත වන සේක.

Gamma ekabyatireka

ගම්‍ය ඒක ව්‍යතිරේකය

247.

247.

Na santāpāpahaṃ nevi, cchitadaṃ migalocanaṃ;

Muninda! Nayanadvandaṃ, tava tagguṇa bhūsitaṃ.

මුවැත්තියකගේ නෙත් යුගල (කෙලෙස්) තැවුල් නිවන්නේ ද නැත, කැමති දේ දෙන්නේ ද නැත. එහෙත් මුනීන්ද්‍රයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේගේ නෙත් සඟල ඒ ගුණයන්ගෙන් අලංකෘතය.

Gammaubhayabyatireka

ගම්‍ය උභය ව්‍යතිරේකය

248.

248.

Munindānana mambhoja, mesaṃ nānatta mīdisaṃ;

Suvuttā’matasandāyī, vadanaṃ ne’disa’mbujaṃ.

මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛය සහ නෙළුම් පියුම අතර වෙනස මෙබඳුය. ශ්‍රී මුඛය යහපත් වචන නැමැති අමෘතය ලබා දෙයි; එහෙත් නෙළුම් පියුම එබඳු නොවේ.

249.

249.

Pasiddhaṃ kāraṇaṃ yattha, nivattetvā’ ñākāraṇaṃ;

Sābhāvikatta mathavā, vibhābyaṃ sā vibhāvanā.

යම් තැනක ප්‍රසිද්ධ හේතුවක් වැළැක්වීමෙන් වෙනත් හේතුවක් හෝ ස්වභාවික භාවයක් ප්‍රකාශ කරනු ලැබේද, එය 'විභාවනා' (විභාවනා අලංකාරය) නම් වේ.

Kāraṇantaravibhāvanā

කාරණන්තර විභාවනාව (වෙනත් හේතුවක් දැක්වීම් වශයෙන් වන විභාවනාව)

250.

250.

Anañjitā’sitaṃ nettaṃ, adharo rañjitā’ruṇo;

Samānatā bhamu cā’yaṃ, jinā’nāvañcitā tava.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ නෙත්‍රය අඳුන් නොගාම කළු පැහැතිය; තොල්පට සායම් නොගාම අරුණුවන් (රතු) පැහැතිය; මේ බැම යුවළද නොඇද වූයේම සම මට්ටම්ය. ඔබ වහන්සේගේ මේ රූපය වංචාවෙන් තොර වූවකි.

Sābhāvika vibhāvanā

ස්වාභාවික විභාවනාව (ස්වභාවිකත්වය දැක්වීම් වශයෙන් වන විභාවනාව)

251.

251.

Na hoti khalu dujjanya, mapi dujjanasaṅgame;

Sabhāvanimmalatare, sādhujantūna cetasi.

ඒකාන්තයෙන්ම, අතිශයින්ම පිරිසිදු ස්වභාවයක් ඇති සත්පුරුෂයන්ගේ සිත්හි, අසත්පුරුෂයන් ඇසුරු කළද දුර්ජන භාවයක් (නපුරු බවක්) ඇති නොවේ.

252.

252.

Janako[Pg.178], ñāpako ceti, duvidhā hetavo siyuṃ;

Paṭisaṅkharaṇaṃ tesaṃ, alaṅkāratāyo’ditaṃ.

ජනක හේතුව (උපදවන හේතුව) සහ ඤාපක හේතුව (හඳුන්වා දෙන හේතුව) යැයි හේතූහු දෙවැදෑරුම් වෙති. ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණය (චමත්කාරජනක ලෙස දැක්වීම) 'හේතු' අලංකාරය යැයි කියනු ලැබේ.

253.

253.

Bhāvā’bhāva kiccavasā, cittahetuvasāpi ca;

Bhedā’nantā idaṃ tesaṃ, mukhamatta nidassanaṃ.

භාව (ඇතිවීම්) කෘත්‍යය, අභාව (නැතිවීම්) කෘත්‍යය සහ චිත්ත හේතු (සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වය) වශයෙන් මෙහි භේදයෝ අනන්ත වෙති. මේ දැක්වෙන්නේ ඔවුන්ගේ මුඛ්‍ය මාත්‍ර (ප්‍රධාන නිදර්ශන) පමණි.

254.

254.

Paramatthapakāse’ka, rasā sabbamanoharā;

Munino desanā’yaṃ me, kāmaṃ toseti mānasaṃ.

පරමාර්ථ ධර්මය ප්‍රකාශ කිරීම ම එකම රසය කොට ඇති, සියල්ලන්ගේම සිත් අදනා සුලු වූ මේ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ දේශනාව මාගේ සිත බෙහෙවින් සතුටු කරයි.

Bhāvakicco kārakahetu.

භාවකෘත්‍ය කාරක හේතුව (ඇතිවීම් ක්‍රියාව සිද්ධ කරන නිෂ්පාදක හේතුව)

255.

255.

Dhīrehi saha saṃvāsā, saddhammassā’bhiyogato;

Niggaheni’ndriyānañca, dukkhassu’pasamo siyā.

පණ්ඩිතයන් (ප්‍රඥාවන්තයන්) සමඟ වාසය කිරීමෙන්ද, සද්ධර්මයෙහි නිරත වීමෙන්ද, ඉන්ද්‍රියයන් දමනය කිරීමෙන්ද දුක සංසිඳීම සිදුවේ.

Abhāvakicco kārakahetu.

අභාවකෘත්‍ය කාරක හේතුව (නැතිවීම් ක්‍රියාව සිද්ධ කරන නිෂ්පාදක හේතුව)

256.

256.

Muninda’canda saṃvādi, kantabhāvo’pasobhinā;

Mukhene’va subodhaṃ te, manaṃ pāpā’bhinissaṭaṃ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, චන්ද්‍රයා බඳු වූ, ශෝභමාන වූ ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන්ම, ඔබ වහන්සේගේ සිත පාපයෙන් තොරව නික්මුණු බව මැනවින් දත හැකිය.

Bhāvakicco ñāpakahetu.

භාවකෘත්‍ය ඤාපක හේතුව (ඇතිවීම් ක්‍රියාව දැනුම් දෙන හේතුව)

257.

257.

Sādhuhatthā’ravindāni, saṅkocayati te kathaṃ;

Muninda! Caraṇadvanda, rāgabālā’tapo phusaṃ?

මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලෙහි ඇති බාල සූර්ය රශ්මිය බඳු වූ රන්වන් පැහැය (රාගය) ස්පර්ශ වන කල්හි, සත්පුරුෂයන්ගේ හස්ත පද්මයෝ කුමක් හෙයින් හැකිළෙත්ද?

Ayuttakārī cittahetu.

අයෝග්‍යකාරී චිත්ත හේතුව (නුසුදුසු ක්‍රියා සිදුකරන මානසික හේතුව)

258.

258.

Saṅkocayanti jantūnaṃ, pāṇipaṅkeruhāni’ha;

Muninda! Caraṇadvanda, nakha candāna’ maṃsavo.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලෙහි නියපොතු නමැති චන්ද්‍රයන්ගෙන් නිකුත් වන කිරණ සමූහය මෙලොව ජනයාගේ හස්ත පද්මයන් හැකිළීමට පත් කරයි.

Yuttakārī cittahetu.

යෝග්‍යකාරී චිත්ත හේතුව (සුදුසු ක්‍රියා සිදුකරන මානසික හේතුව)

259.

259.

Uddiṭṭhānaṃ padatthānaṃ, anuddeso yathākkamaṃ;

‘Saṅkhyāna’miti niddiṭṭhaṃ, yathāsaṅkhyaṃ kamopi ca.

පළමුවෙන් දක්වන ලද කරුණුවලට අනුරූපව පිළිවෙළින් (පසුවද) දැක්වීම 'සංඛ්‍යාන' අලංකාරය ලෙස දක්වනු ලැබේ. එය 'යථාසංඛ්‍ය' හෝ 'ක්‍රම' අලංකාරය ලෙසද හැඳින්වේ.

260.

260.

Ālāpa hāsa līḷāhi, muninda! Vijayā tava;

Kokilā kumudāni co, pasevante vanaṃ jalaṃ.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ (මිහිරි) කථා බහෙන්, සිනහවෙන් හා ලීලාවෙන් පරාජයට පත් වූ කොවුලෝද, කුමුදු (සුදු නෙළුම්) පියුම්ද පිළිවෙළින් වනාන්තරය සහ ජලය ඇසුරු කරති.

261.

261.

Siyā piyataraṃ nāma, attharūpassa kassaci;

Piyassā’tisayene’taṃ, yaṃ hoti paṭipādanaṃ.

යම් ප්‍රියජනක වස්තුවක් කෙරෙහි ඇති අතිශය ආදරය නිසා, එය වඩාත් ප්‍රියතර කොට දැක්වීමක් වේද, එය 'ප්‍රිය' (ප්‍රීති/ප්‍රේයස්) අලංකාරය නම් වේ.

262.

262.

Pītiyā me samuppannā, santa! Sandassanā tava;

Kālenā’yaṃ bhave pīti, tave’va puna dassanā.

ශාන්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ දැකීමෙන් මා තුළ යම් ප්‍රීතියක් උපන්නේද, මතු කාලයෙහි යළිත් ඔබ වහන්සේ දැකීමෙන්ම පමණක් ඒ ප්‍රීතිය උපදින්නේය.

263.

263.

Vaṇṇiteno’pamānena, vutyā’dhippeta vatthuno;

Samāsavutti nāmā’yaṃ, attha saṅkhepa rūpato.

වර්ණනා කරන ලද උපමාන ස්වභාවය මඟින්, අදහස් කරන ලද උපමේය වස්තුවෙහි අර්ථය කෙටියෙන් පැවසීම 'සමාසවුත්ති' (සමාසෝක්ති) අලංකාරය නම් වේ.

264.

264.

Sā’yaṃ [Pg.179] visesyamattena, bhinnā’bhinnavisesanā;

Atthe’va aparā pya’tthi, bhinnā’bhinnavisesanā.

එම සමාසෝක්තිය විශේෂ්‍ය පදයට පමණක් පොදු වූ අභින්න විශේෂණ (නොවෙනස් විශේෂණ) ද, භින්න විශේෂණ (වෙනස් විශේෂණ) ද, භින්නාභින්න විශේෂණ (වෙනස් හා නොවෙනස් විශේෂණ) ද වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

Abhinnavisesana

අභින්න විශේෂණය (නොවෙනස් වන විශේෂණ සහිත සමාසෝක්තිය)

265.

265.

Visuddhā’matasandāyī, pasattharatanā’layo;

Gambhīro cā’ya’ mambodhi, puññenā’pādito mayā.

පිරිසිදු වූ අමෘතය (නිවන් සුවය / මිහිරි පැන්) ලබා දෙන්නා වූ ද, ප්‍රශංසනීය රත්නයන්ට නිවාස වූ ද, අතිශයින් ගැඹුරු වූ ද මේ මහා සාගරය (සද්ධර්මය නමැති සාගරය) මා විසින් පිනෙන් ලබන ලද්දකි.

Bhinnābhinnavisesana

භින්නාභින්න විශේෂණය (වෙනස් හා නොවෙනස් වන විශේෂණ සහිත සමාසෝක්තිය)

266.

266.

Icchita’tthapado sāro, phalapuppho’pasobhito;

Sacchāyo’ya’mapubbova kapparukkho samuṭṭhito.

කැමති වූ අර්ථයන් (යහපත) ලබා දෙන්නා වූ ද, උතුම් වූ ද, ඵල සහ පුෂ්පයන්ගෙන් (මාර්ග ඵලවලින්) ශෝභමාන වූ ද, යහපත් සෙවණක් ඇති මේ අපූර්ව කල්පවෘක්ෂය (බුදුරජාණන් වහන්සේ) පහළ වී ඇත.

267.

267.

Sāgarattena saddhammo, rukkhatteno’dito jino;

Sabbe sādhāraṇā dhammā, pubbatrā’ññatra tu’ttayaṃ.

පළමු උදාහරණයෙහි සද්ධර්මය සාගරයක් ලෙසද, දෙවැන්නෙහි ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කල්ප වෘක්ෂයක් ලෙසද දක්වන ලදහ. එහි පළමුවැන්නෙහි සියලු විශේෂණ සාධාරණ (පොදු) වන අතර, දෙවැන්නෙහි විශේෂණ තුනක් පොදු වේ.

268.

268.

Vatthuno’ññappakārena, ṭhitā vutti tada’ññathā;

Parikappīyate yattha, sā hoti parikappanā.

යම් වස්තුවක් එක් ආකාරයකින් piහිටා තිබියදී, එය වෙනත් ආකාරයකින් පවතින්නක් සේ (කවියා විසින්) උපකල්පනය කරනු ලැබේ නම්, එය 'පරිකප්පනා' (උත්ප්‍රේක්ෂා) අලංකාරය නම් වේ.

269.

269.

Upamā’bbhantarattena, kiriyādivasena ca;

Kameno’dāharissāmi, vividhā parikappanā.

උපමාව ගැබ් කොට ඇති බවෙන් ද, ක්‍රියාව ආදී වශයෙන් ද වන විවිධ වූ 'පරිකප්පනා' (උත්ප්‍රේක්ෂා) අලංකාරයන් මම පිළිවෙළින් උදාහරණ සහිතව දක්වන්නෙමි.

Upamābbhantaraparikappanā

උපමා ගර්භ පරිකප්පනාව (උපමාවක් ඇතුළත් උපකල්පනය)

270.

270.

Icchābhaṅgā’turā’sīnā, tā’tiniccala maccharā;

Vasaṃ nenti’va dhīraṃ taṃ, tadā yogā’bhiyogato.

තමන්ගේ බලාපොරොත්තු සුන්වීමෙන් ආතුර වූ, අතිශයින් නිශ්චල වූ, ඊර්ෂ්‍යා සහගත වූ ඒ (මාර දූවරු) ස්ත්‍රීහු, එකල තමන්ගේ මායම් යෙදීමෙන් ඒ ධීරෝත්තමයාණන් වහන්සේව තමන්ගේ වසඟයට ගන්නාක් මෙන් (සිටියහ).

Kriyāparikappanā

ක්‍රියා පරිකප්පනාව (ක්‍රියාවක් උපකල්පනය කිරීම)

271.

271.

Gajaṃ māro samāruḷho, yuddhāya’ccanta’munnataṃ;

Magga manvesatī nūna, jinabhīto palāyituṃ.

යුද්ධය සඳහා අතිශයින් උස් වූ ඇතෙකු පිට නැඟුණු මාරයා, ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට බියෙන් පලා යාම පිණිස ඒකාන්තයෙන්ම මඟක් සොයන්නේය.

Guṇaparikappanā

ගුණ පරිකප්පනාව (ගුණාංගයක් උපකල්පනය කිරීම)

272.

272.

Muninda! Pādadvande te, cāru rājiva sundare;

Maññe pāpā’bhi’sammadda, jātasoṇena soṇimā.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, මනහර නෙළුම් පියුම් වැනි වූ ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලෙහි ඇති රතු පැහැය, (සත්වයන්ගේ) පාපයන් මැඩලීමෙන් (පාගා දැමීමෙන්) වැගිරුණු ලෙයින් හටගත්තක් යැයි සිතමි.

273.

273.

Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, miva, micceva mādihi;

Sā’yaṃ byañjīyate kvā’pi, kvā’pi vākyena gamyate.

මෙම පරිකප්පනාව (උත්ප්‍රේක්ෂාව) සමහර තැනක 'මඤ්ඤෙ' (සිතමි), 'සංකෙ' (සැක කරමි), 'ධුවං' (ඒකාන්තයෙන්), 'නූනං' (සැබවින්ම), 'ඉව' (මෙන්) වැනි නිපාත පද මඟින් ප්‍රකාශ වන අතර, සමහර තැනක වාක්‍යයේ අර්ථයෙන්ම වටහා ගනු ලැබේ.

Gammaparikappanā

ගම්‍ය පරිකප්පනාව (නිපාත පද රහිතව වාක්‍ය අර්ථයෙන් වැටහෙන උපකල්පනය)

274.

274.

Dayā sañjāta sarasā, dehā nikkhantakantiyo;

Pīṇentā jina! Te sādhu, janaṃ sarasataṃ nayuṃ.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, මහා කරුණාවෙන් තෙත් වී ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහයෙන් නික්මෙන ශරීර කාන්තීහු සත්පුරුෂ ජනයාව පිනවමින්, ඔවුන්ව සද්ධර්ම රසයෙන් පිරිපුන් බවට පත් කළහ.

275.

275.

Ārabbhantassa [Pg.180] yaṃkiñci, kattuṃ puññavasā puna;

Sādhana’ntaralābho yo, taṃ vadanti samāhitaṃ.

යම් කිසිවක් කිරීමට ආරම්භ කරන තැනැත්තාට, තමාගේ පිනේ බලයෙන් (එය සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා) තවත් උපකාරක ක්‍රමයක් ලැබීමක් වේද, එය 'समाহිත' අලංකාරය යැයි පවසති.

276.

276.

Mārā’ribhaṅgā’bhimukha, mānaso tassa satthuno;

Mahāmahī mahāravaṃ, ravī’ya’mupakārikā.

මාර සේනාව පරාජය කිරීමට අභිමුඛ වූ සිත් ඇති ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේට උපකාරී වන්නාක් මෙන්, මහා පොළොව මහා hඬින් ගුගුරා ගියා ය.

277.

277.

Avatvā’bhimataṃ tassa, siddhiyā dassana’ññathā;

Vadanti taṃ ‘pariyāya, vuttī’ti sucibuddhayo.

තමන් අදහස් කළ අර්ථය කෙළින් ම නොපවසා, එහි සිද්ධිය වෙනත් ආකාරයකින් දැක්වීම 'පරියායවුත්ති' (පර්යායෝක්ති) අලංකාරය යැයි පිරිසිදු නුවණැත්තෝ පවසති.

278.

278.

Vivaṭa’ṅgaṇanikkhittaṃ, dhana’mārakkha vajjitaṃ;

Dhanakāma! Yathākāmaṃ, tuvaṃ gaccha yadicchasi.

"ධනය කැමති තැනැත්තාණෙනි! පැහැදිලි මිදුලෙහි තබන ලද, කිසිදු ආරක්ෂාවක් නොමැති මේ ධනය වෙත ඔබ කැමති නම් ඔබගේ අභිමතය පරිදි යන්න."

279.

279.

Thutiṃ karoti nindanto, viya taṃ byājavaṇṇanaṃ;

Dosā’bhāsā guṇā eva, yanti sannidhi matra hi.

නින්දා කරන්නාක් මෙන් ප්‍රශංසා කිරීම 'ව්‍යාජවණ්ණනා' (ව්‍යාජස්තුති) අලංකාරය නම් වේ. එහි දී දොස් මෙන් පෙනෙන දේ ඇත්තෙන්ම ගුණ බවට පත් වේ.

280.

280.

Sañcāletu malaṃ tvaṃ’si, bhusaṃ kuvalayā’khilaṃ;

Visesaṃ tāvatā nātha!, Guṇānaṃ te vadāma kiṃ?

"නාථයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේ මුළු මහත් පෘථිවිය ම (නොහොත් නිල් මහනෙල් මල) බෙහෙවින් සෙලවීමට සමත් වන සේක. එපමණකින් ඔබ වහන්සේගේ ගුණවල ඇති සුවිශේෂත්වය පිළිබඳව අපි කුමක් කියමුද?"

281.

281.

Visesi’cchāyaṃ dabbassa, kriyā, jāti, guṇassa ca;

Vekalladassanaṃ yatra, viseso nāma yaṃ bhave.

ද්‍රව්‍ය, ක්‍රියා, ජාති සහ ගුණ යන මේවායේ යම් අඩුපාඩුවක් පෙන්වා සුවිශේෂී බවක් දැක්වීම 'විශේෂ' අලංකාරය නම් වේ.

282.

282.

Na rathā, na ca mātaṅgā, na hayā, na padātayo;

Jito mārāri muninā, sambhārāvajjanena hi.

රථ ද නැත, ඇත්තු ද නැත, අශ්වයෝ ද නැත, පාබල සේනාව ද නැත. එසේ වුවත් මුණිවරයාණන් විසින් පාරමිතා සම්භාරයන් සිහිපත් කිරීමෙන් ම මාර සේනාව පරාජය කරන ලදී.

Dabbavisesavutti.

ද්‍රව්‍ය විශේෂ වෘත්තිය.

283.

283.

Na baddhā bhūkuṭi, neva, phurito dasanacchado;

Mārāribhaṅgaṃ cā’kāsi, muni vīro varo sayaṃ.

බැමකුළුවීමක් සිදු නොවීය, තොල් සෙලවීමක් ද නොවීය; එහෙත් වීර වූ උත්තම මුණිවරයාණන් වහන්සේ විසින් ම මාර පරාජය සිදු කරන ලදී.

Kriyāvisesavutti.

ක්‍රියා විශේෂ වෘත්තිය.

284.

284.

Na disāsu byāttā raṃsi,Nā’loko lokapatthaṭo;

Tathāpya’ndhatamaharaṃ, paraṃ sādhusubhāsitaṃ.

දිශාවන්හි කිරණ විහිදුණේ නැත, ලොව පුරා ආලෝකය පැතිරුණේ ද නැත. එසේ වුවත් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උතුම් සුභාෂිතය (අවිද්‍යාව නැමති) ඝන අන්ධකාරය දුරු කළේ ය.

Jātivisesavutti.

ජාති විශේෂ වෘත්තිය.

285.

285.

Na kharaṃ, na hi vā thaddhaṃ, muninda! Vacanaṃ tava;

Tathāpi gāḷhaṃ khaṇati, nimmūlaṃ janatāmadaṃ.

"මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේගේ වචනය රළු නැත, දැඩි ද නැත. එසේ වුවත් එය ජනයාගේ මානය මුලිනුපුටා දමයි."

Guṇavisesavutti

ගුණ විශේෂ වෘත්තිය.

286.

286.

Dassīyate’tirittaṃ [Pg.181] tu, sūravīrattanaṃ yahiṃ;

Vadanti viññūvacanaṃ, ruḷhāhaṅkāra mīdisaṃ.

යම් තැනක අතිශය උදාර වූ ශූරවීරභාවය දක්වනු ලැබේද, පඬිවරු එවැනි වචන භාවිතය 'රූළ්හාහංකාර' (රූඪාහංකාර) අලංකාරය යැයි පවසති.

287.

287.

Dame nandopanandassa, kiṃ me byāpāradassanā?Puttā me pādasambhattā, sajjā sante’va tādise.

"නන්දෝපනන්ද දමනය කිරීමෙහි ලා මාගේ මැදිහත්වීමක් කුමටද? මාගේ පාද සේවයෙහි යෙදෙන (මොග්ගල්ලාන ආදී) ශ්‍රාවක පුත්‍රයෝ එබඳු කාර්යයක් සඳහා සූදානම්ව සිටිති."

288.

288.

Sileso vacanā’nekā, bhidheyye’kapadāyutaṃ;

Abhinnapadavākyādi, vasā tedhā’ya mīrito.

එක ම පදයකින් හෝ වාක්‍යයකින් එකකට වඩා වැඩි අර්ථ රාශියක් ප්‍රකාශ කිරීම 'සිලේස' (ශ්ලේෂ) අලංකාරය වන අතර, එය අභින්නපද, භින්නපද සහ භින්නාභින්නපද වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

289.

289.

Andhatamaharo hārī, samāruḷho mahodayaṃ;

Rājate raṃsimālī’yaṃ, bhagavā bodhayaṃ jane.

(සූර්යයා සහ බුදුරජාණන් වහන්සේ යන දෙදෙනාට ම පොදුවේ) ඝන අන්ධකාරය (අවිද්‍යාව) දුරු කරන්නා වූ, සිත් ඇදගන්නා වූ, මහෝදයට (උදයගිරියට / උදාර තත්ත්වයට) පැමිණියා වූ, ජනයා පිබිදවමින් සූර්යයා මෙන් මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බබළන සේක.

Abhinnapadavākyasileso.

අභින්නපදවාක්‍ය සිලේසය.

290.

290.

Sāradā’malakā’bhāso, samānīta parikkhayo;

Kumudā’karasambodho, pīṇeti janataṃ sudhī.

(චන්ද්‍රයා සහ ප්‍රඥාවන්තයා යන දෙදෙනාට ම පොදුවේ) සරත් සමයේ පිරිසිදු කාන්තියක් ඇති (පිරිසිදු කෙලෙස් ක්ෂය කළ), කුමුදු මල් විකසිත කරවන (පෘථිවියේ ප්‍රීතිය ඇති කරවන) චන්ද්‍රයා මෙන්, ප්‍රඥාවන්තයා ජනයා සතුටු කරයි.

Bhinnapadavākyasileso.

භින්නපදවාක්‍ය සිලේසය.

291.

291.

Samāhita’ttavinayo, ahīna mada maddano;

Sugato visadaṃ pātu, pāṇinaṃ so vināyako.

සමාහිත වූ සිත් ඇති, මදයෙන් තොර වූ, ලෝකනායක වූ සුගතයන් වහන්සේ සත්ත්වයන් කෙරෙහි පිරිසිදු ආරක්ෂාව සලසත්වා.

Bhinnābhinnapadavākyasileso.

භින්නාභින්නපදවාක්‍ය සිලේසය.

292.

292.

Viruddhā, viruddhā, bhinna, kammā, niyamavā, paro;

Niyama’kkhepavacano, avirodhi, virodhya’pi.

විරුද්ධකර්ම, අවිරුද්ධකර්ම, අභින්නකර්ම, නියමවන්ත, නියමාක්ඛේප, අවිරෝධී සහ විරෝධී වශයෙන් (සිලේසය තවදුරටත් බෙදේ).

293.

293.

Ocitya samposakādi, sileso, padajā’di pi;

Esaṃ nidassanesve’va, rūpa māvi bhavissati.

ඖචිත්‍යසම්පෝෂක ආදී සහ පදජාත ආදී වූ ද සිලේසයන්ගේ ස්වරූපය උදාහරණ මඟින් ම පැහැදිලි වනු ඇත.

Viruddhakammasilesa

විරුද්ධකර්ම ශ්ලේෂය.

294.

294.

Savase vattayaṃ lokaṃ, akhilaṃ kallaviggaho;

Parābhavati mārāri, dhammarājā vijambhate.

සොඳුරු රූපයක් ඇති, මුළු ලෝකය ම තමන් යටතේ පවත්වන්නා වූ ධර්මරාජයන් වහන්සේ බබළන සේක; (එහෙත්) මාරයා පරාජයට පත් වේ.

Aviruddhakammasilesa

අවිරුද්ධකර්ම ශ්ලේෂය.

295.

295.

Sabhāvamadhuraṃ puñña viseso’daya sambhavaṃ;

Suṇanti vācaṃ munino, janā passanti cā’mataṃ.

ස්වභාවයෙන් ම මිහිරි වූ ද, පින් මහිමයෙන් උපන්නා වූ ද මුණිවරයාගේ වචනය මිනිස්සු ශ්‍රවණය කරති; අමා මහ නිවන ද දකිති.

Abhinnakammasilesa

අභින්නකර්ම ශ්ලේෂය.

296.

296.

Andhakārā’pahārāya[Pg.182], sabhāva madhurāya ca;

Mano pīṇeti jantūnaṃ, jino vācāya bhāya ca.

අන්ධකාරය දුරු කරන්නා වූ ද, ස්වභාවයෙන් ම සුන්දර වූ ද ස්වකීය දේශනාවෙන් සහ ශරීරාලෝකයෙන් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ සිත් සතුටු කරති.

Niyamavantasilesa

නියමවන්ත ශ්ලේෂය.

297.

297.

Kesa’kkhīnaṃ’va kaṇhattaṃ, bhamūnaṃyeva vaṅkatā;

Pāṇipādā’dharānaṃ’va, munindassā’bhirattatā.

"මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ කෙස් සහ නෙත්හි පමණක් කළු පැහැය (අකුසල් නොවේ) ද, බැමෙහි පමණක් ඇද බව (කුදල බව නොවේ) ද, අත් පා සහ තොල්හි පමණක් රතු පැහැය (රාගය නොවේ) ද පවතී."

Niyamakkhepasilesa

නියමක්ඛේප ශ්ලේෂය.

298.

298.

Pāṇipādā’dharesve’va, sārāgo tava dissati;

Dissate so’ya mathavā, nātha! Sādhuguṇesva’pi.

"නාථයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේගේ අත් පා සහ තොල්හි පමණක් රතු පැහැය (රාගය) පෙනේ; නැතහොත්, ඒ උතුම් ඇල්ම සත්ගුණයන් කෙරෙහි ද දැකිය හැක."

Avirodhisilesa

අවිරෝධී ශ්ලේෂය.

299.

299.

Salakkhaṇo’tisubhago, tejassī niyato’dayo;

Lokeso jitasaṃkleso,Vibhāti samaṇissaro.

මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, අතිශයින් භාග්‍යවන්ත වූ, තේජස්වී වූ, නියත දියුණුවක් ඇති, කෙලෙසුන් ජයගත්තා වූ ලෝකනායක ශ්‍රමණේන්ද්‍රයන් වහන්සේ බබළන සේක.

Virodhisilesa

විරෝධී ශ්ලේෂය.

300.

300.

Asamopi samo loke,Lokesopi naruttamo;

Sadayo pya’dayo pāpe, cittā’yaṃ munino gati.

අසමසම වුව ද ලෝකයෙහි සියල්ලන්ට ම සම (සාධාරණ) වන, ලෝකේශ්වර වුව ද මනුෂ්‍යයන් අතර උත්තම වන, මහා කරුණාවෙන් යුක්ත වුව ද පාපය කෙරෙහි දයාවක් නොදක්වන - මෙබඳු ස්වභාවයක් මුණිවරයාණන්ගේ සිතෙහි පවතී.

Ocityasamposakapadasilesa

ඖචිත්‍යසම්පෝෂක පද ශ්ලේෂය.

301.

301.

Saṃsāradukkho’pahatā, vanatā janatā tvayi;

Sukha micchita maccantaṃ, amatandada! Vindati.

අමෘතය (නිවන) ලබා දෙන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්ස! සංසාර දුකින් පීඩිත වූ, (ඔබ කෙරෙහි) ඇලුම් කරන්නා වූ ජනයා, තමන් කැමති වන්නා වූ ඒ ඒකාන්ත (උතුම්) සැපය ඔබ වහන්සේ කෙරෙන් ලබති.

302.

302.

Guṇayuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna kassaci;

Saṃkittanaṃ bhavati yaṃ, sā matā tulyayogitā.

යම් කිසිවක් ගුණවත් වූ වස්තූන් හා සමාන කර (එක්ව) වර්ණනා කරනු ලැබේද, එය 'තුල්‍යයෝගිතා' අලංකාරය ලෙස හැඳින්වේ.

303.

303.

Sampattasammado loko, sampattā’lokasampado;

Ubhohi raṃsimālī ca, bhagavā ca tamonudo.

(උදා වූ) සූර්යයා සහ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යන දෙපළම අන්ධකාරය දුරු කරන්නෝ වෙති. ඒ දෙදෙනා නිසා ලෝකය සන්තෝෂයට පත් වූයේය; ආලෝක සම්පත්තියට ද පත් වූයේය.

304.

304.

Atthantaraṃ sādhayatā, kiñci taṃ sadisaṃ phalaṃ;

Dassīyate asantaṃ vā, santaṃ vā taṃ nidassanaṃ.

වෙනත් අර්ථයක් සාධනය කරනු පිණිස, විද්‍යාමාන වූ හෝ අවිද්‍යාමාන වූ හෝ ඊට සමාන යම් ප්‍රතිඵලයක් දැක්වීම 'නිදර්ශන' අලංකාරය නම් වේ.

Asantaphalanidassana

අවිද්‍යාමාන ඵල නිදර්ශනය (නොපවත්නා ඵලයක් දැක්වීම)

305.

305.

Udayā [Pg.183] samaṇindassa, yanti pāpā parābhavaṃ;

Dhammarājaviruddhānaṃ, sūcayantā dura’ntataṃ.

ශ්‍රමණේන්ද්‍ර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පහළ වීමෙන්, ධර්මරාජයන් වහන්සේට විරුද්ධ වූ පාපීහු තම අයහපත් අවසානය පෙන්වමින් විනාශයට පත් වෙති.

Santaphalanidassana

විද්‍යාමාන ඵල නිදර්ශනය (පවත්නා ඵලයක් දැක්වීම)

306.

306.

Siro nikkhitta caraṇo, cchariyāna’mbujāna’yaṃ;

Parama’bbhutataṃ loke, viññāpeta’ttano jino.

(ජනයාගේ) හිස මත තැබූ පාද පියුම් ඇති ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ, මෙලොව තමන් වහන්සේගේ ඒ අසිරිමත් පාද පද්මයන්ගේ පරම අද්භූත බව ප්‍රකාශ කරති.

307.

307.

Vibhūtiyā mahantattaṃ, adhippāyassa vā siyā;

Paramukkaṃsataṃ yātaṃ, taṃ mahantatta mīritaṃ.

විභූතියේ (සම්පත්තියේ) හෝ අදහසේ (අධිෂ්ඨානයේ) හෝ උත්කෘෂ්ට භාවයට පත් වූ යම් මහත් බවක් වේ ද, එය 'මහන්තත්ත' (මහත් බව) නමින් හැඳින්වේ.

Vibhūtimahantatta

විභූති මහන්තත්වය (සම්පත්තියේ මහත් බව)

308.

308.

Kirīṭa ratana’cchāyā, nuviddhā’tapa vāraṇo;

Purā paraṃ siriṃ vindi, bodhisatto’ bhinikkhamā.

මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයට පෙර බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, ඔටුන්නෙහි රත්න කාන්තියෙන් විසිතුරු වූ ශ්වේතච්ඡත්‍රය ඇති ව, උතුම් රාජ්‍ය ශ්‍රීයක් අනුභව කළහ.

Adhippāyamahantatta

අධිප්පාය මහන්තත්වය (අදහසේ/අධිෂ්ඨානයේ මහත් බව)

309.

309.

Satto sambodhiyaṃ bodhi, satto sattahitāya so;

Hitvā sneharasābandha, mapi rāhulamātaraṃ.

සත්ත්වයන්ගේ යහපතෙහි ඇලුනු, සම්බෝධිය කෙරෙහි අධිෂ්ඨානශීලී වූ ඒ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ස්නේහ නමැති බැඳීමෙන් බැඳී සිටි රාහුල මාතාව (යශෝධරාව) පවා හැර දමා (අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළහ).

310.

310.

Gopetvā vaṇṇanīyaṃ yaṃ, kiñci dassīyate paraṃ;

Asamaṃ vā samaṃ tassa, yadi sā vañcanā matā.

වර්ණනා කළ යුතු යම් දෙයක් සඟවා, ඊට සමාන හෝ අසමාන වෙනත් දෙයක් දක්වනු ලැබේ නම්, එය 'වංචනා' අලංකාරය ලෙස හැඳින්වේ.

Asamavañcanā

අසම වංචනාව

311.

311.

Purato na sahassesu, na pañcesu ca tādino;

Māro paresu tasse’saṃ, sahassaṃ dasavaḍḍhitaṃ.

තාදී ගුණැති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියට මාරයා පැමිණියේ දහසක් හෝ පන්දහසක් සේනාව සමඟ නොවේ; ඔහුගේ ඒ සේනාව දසදහස් ගුණයකින් වැඩි වූවකි.

Samavañcanā

සම වංචනාව

312.

312.

Vivāda manuyuñjanto, munindavadani’ndunā;

Sampuṇṇo candimā nā’yaṃ, chatta metaṃ manobhuno.

මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ මුඛ පද්මය නමැති චන්ද්‍රයා සමඟ තරඟ වදින මේ පූර්ණ චන්ද්‍රයා සැබවින්ම චන්ද්‍රයා නොවේ; මෙය වනාහි මාරයාගේ (අනංගයාගේ) සේසතකි.

313.

313.

Parānuvattanādīhi, nibbindeni’ha yā katā;

Thuti ra’ppakate sā’yaṃ, siyā appakatatthuti.

අන්‍යයන් අනුව යාම ආදී කරුණු නිසා ඇති වන කලකිරීමෙන් යුතුව, වර්තමානයට අදාළ නොවන යමෙකුට කරනු ලබන ප්‍රශංසාව 'අප්පකතත්ථුති' (ප්‍රස්තුත නොවන වර්ණනාව) නමින් හැඳින්වේ.

314.

314.

Sukhaṃ jīvanti hariṇā, vanesva’parasevino;

Anāyāso palābhehi, jaladabbhaṅkurādibhi.

අන්‍යයන්ට සේවය නොකරන මුවෝ, වෙහෙසකින් තොරව ලැබෙන පැන් සහ තණකොළ දලු ආදිය අනුභව කරමින් වනාන්තරවල සුවසේ ජීවත් වෙති.

315.

315.

Uttaraṃ uttaraṃ yattha, pubbapubbavisesanaṃ;

Siyā ekāvali sā’yaṃ, dvidhā vidhi, nisedhato.

යම් තැනක පසුපසින් එන පදයන්, පෙර පෙර පදයන්ගේ විශේෂණ බවට පත් වේ ද, එය 'ඒකාවලි' අලංකාරයයි. එය විධි (ස්ථිර කිරීම්) සහ නිෂේධ (ප්‍රතික්ෂේප කිරීම්) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

Vidhiekāvali

විධි ඒකාවලිය

316.

316.

Pādā [Pg.184] nakhāli rucirā, nakhāli raṃsi bhāsurā;

Raṃsītamopahāne’ka, rasā sobhanti satthuno.

ශාස්තෘන් වහන්සේගේ නිය පෙළින් මනහර වූ ශ්‍රී පාදයෝ බබළති. ඒ නිය පෙළ කිරණින් බැබළෙයි. ඒ කිරණ සමූහය අන්ධකාරය gru කිරීමෙහි එකම කාර්යය ඇතිව බබළයි.

Nisedhaekāvali

නිෂේධ ඒකාවලිය

317.

317.

Asantuṭṭho yati neva,Santoso nā’layāhato;

Nā’layo yo sa jantūnaṃ, nā’nanta byasanā vaho.

භික්ෂුව නොසතුටු තැනැත්තෙක් නොවේ; සතුට තෘෂ්ණාවෙන් යුක්ත නොවේ; සත්ත්වයන්ට තෘෂ්ණාව නොමැති වීම අනන්ත විපත් පමුණුවන්නක් නොවේ.

318.

318.

Yahiṃ bhūsiya bhūsattaṃ, aññamaññaṃ tu vatthunaṃ;

Vinā’va sadisattaṃ taṃ, aññamaññavibhūsanaṃ.

යම් තැනක සමානත්වයක් නොමැතිව වුව ද, වස්තූන් දෙකක් එකිනෙකා සැරසීම සහ සැරසෙන බව අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිදු වේ ද, එය 'අන්‍යෝන්‍ය විභූෂණ' අලංකාරයයි.

319.

319.

Byāmaṃ’su maṇḍalaṃ tena, muninā lokabandhunā;

Mahantiṃ vindatī kantiṃ, sopi teneva tādisiṃ.

ලෝකබන්ධු වූ ඒ මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ නිසා උන්වහන්සේගේ ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලය (බියම්-පියුම් රැස් වළල්ල) මහත් කාන්තියක් ලබයි; උන්වහන්සේ ද ඒ ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලය නිසා එවැනිම මහත් ශෝභාවක් ලබති.

320.

320.

Kathanaṃ sahabhāvassa, kriyāya ca, guṇassa ca;

‘Sahavuttī’ti viññeyyaṃ, ta’dudāharaṇaṃ yathā.

ක්‍රියාවේ සහ ගුණයේ සහභාවය (එක්ව පැවැත්ම) ප්‍රකාශ කිරීම 'සහවුත්ති' (සහෝක්ති) අලංකාරය ලෙස දත යුතුය.

Kriyāsahavutti

ක්‍රියා සහවුත්තිය

321.

321.

Jalanti candaraṃsīhi, samaṃ satthu nakhaṃ savo;

Vijambhati ca candena, samaṃ tammukhacandimā.

ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී නියපොතුවල රශ්මිය චන්ද්‍ර කිරණ සමඟ එක්ව බබළයි; උන්වහන්සේගේ මුඛ චන්ද්‍රයා ද සැබෑ චන්ද්‍රයා සමඟ එක්ව ප්‍රබෝධවත් වෙයි.

Guṇasahavutti

ගුණ සහවුත්තිය

322.

322.

Jino’dayena malīnaṃ, saha dujjana cetasā;

Pāpaṃ disā suvimalā, saha sajjana cetasā.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ පහළ වීමත් සමඟ දුර්ජනයන්ගේ සිත් ද සමඟින් පාපය කිලිටි (මලානික) විය; සත්පුරුෂයන්ගේ සිත් ද සමඟින් දස දිසාවෝ ඉතා නිර්මල වූහ.

323.

323.

Virodhīnaṃ pada’tthānaṃ, yattha saṃsaggadassanaṃ;

Samukkaṃsā’bhidhānatthaṃ, matā sā’yaṃ virodhitā.

යම් තැනක (අර්ථයේ) උත්කෘෂ්ට බව ප්‍රකාශ කරනු පිණිස, එකිනෙකට විරුද්ධ වූ කරුණුවල සංයෝගයක් දක්වනු ලැබේ ද, එය 'විරෝධිතා' (විරෝධ) අලංකාරය ලෙස හැඳින්වේ.

324.

324.

Guṇā sabhāva madhurā, api loke’ka bandhuno;

Sevitā pāpa sevīnaṃ, sampadūsenti mānasaṃ.

ලෝකෛක බන්ධු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්වභාවයෙන්ම මධුර වූ ගුණයන් වුව ද, පාපී පුද්ගලයන් විසින් සේවනය කරනු ලබන කල්හි (ඊර්ෂ්‍යාව ආදිය නිසා) ඔවුන්ගේ මනස බෙහෙවින් දූෂණය කරයි.

325.

325.

Yassa kassa ci dānena, yassa kassa ci vatthuno;

Visiṭṭhassa ya mādānaṃ, ‘parivuttī’ti sā matā.

යම්කිසි වස්තුවක් දීමෙන්, ඊට වඩා විශිෂ්ට වූ වෙනත් යමක් ලැබීම 'පරිවුත්ති' (පරිවෘත්ති) අලංකාරය ලෙස හැඳින්වේ.

326.

326.

Purā paresaṃ datvāna, manuññaṃ nayanādikaṃ;

Muninā samanuppattā, dāni sabbaññutāsirī.

පෙර ජාතිවලදී අන්‍යයන්ට මනහර වූ ඇස් ආදිය දන් දීමෙන්, දැන් මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් උතුම් වූ සර්වඥතා ඥාන ශ්‍රීය ලබා ගන්නා ලදී.

327.

327.

Kiñci [Pg.185] disvāna viññātā, paṭipajjati taṃsamaṃ;

Saṃsayā’pagataṃ vatthuṃ, yattha so’yaṃ bhamo mato.

යම් වස්තුවක් දැක, සැකයකින් තොරව එය ඊට සමාන වෙනත් වස්තුවක් යැයි වටහාගෙන කටයුතු කිරීම යම් තැනක වේ ද, එය 'භම' (භ්‍රාන්ති) අලංකාරය ලෙස හැඳින්වේ.

328.

328.

Samaṃ disāsu’jjalāsu, jina pāda nakhaṃ’sunā;

Passantā abhinandanti, candā’tapa manā janā.

ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදවල නිය රැස්වලින් බැබළෙන දස දිශාවන් දැක, චන්ද්‍ර කාන්තියට ප්‍රිය කරන ජනයා එය චන්ද්‍රාලෝකය යැයි සිතා සතුටු වෙති.

329.

329.

Pavuccate yaṃ nāmādi, kavīnaṃ bhāvabodhanaṃ;

Yena kenaci vaṇṇena, bhāvo nāmā’ya mīrito.

කවීන්ගේ අභිප්‍රාය (භාවය) ප්‍රකාශ කරනු ලබන යම් ආකාරයක වර්ණනාවක් වේ ද, එය 'භාව' අලංකාරය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

330.

330.

Nanu teye’va santāno, sāgarā na kulācalā;

Manampi mariyādaṃ ye, saṃvaṭṭepi jahanti no.

ලෝක විනාශයේදී පවා තමන්ගේ සීමාව (මර්යාදාව) ස්වල්පයක්වත් අත් නොහරින සත්පුරුෂයෝම උතුම් වෙති; මහා සාගර හෝ කුල පර්වතයෝ එසේ නොවෙති.

331.

331.

Aṅgaṅgi bhāvā sadisa, balabhāvā ca bandhane;

Saṃsaggo’laṅkatīnaṃ yo, taṃ ‘missa’nti pavuccati.

බන්ධනයෙහි (කාව්‍යයෙහි) අංග-අංගී භාවයෙන් (ප්‍රධාන-අප්‍රධාන භාවයෙන්) හෝ සමාන බලැති බවින් අලංකාරයන්ගේ යම් සංසර්ගයක් (මිශ්‍රවීමක්) වේ ද, එය ‘මිස්ස’ (මිශ්‍ර) අලංකාරය යැයි කියනු ලැබේ.

Aṅgaṅgībhāvamissa

අංගාංගීභාවමිශ්‍ර අලංකාරය

332.

332.

Pasatthā munino pāda, nakha raṃsi mahānadī;

Aho! Gāḷhaṃ nimuggepi, sukhayatye’va te jane.

මුනිඳුන්ගේ පාද නඛ කාන්ති නැමැති ප්‍රශස්ත මහා ගඟ, අහෝ! එහි තදින් ගිලී ගියත් ඒ ජනයා සුවපත් ම කරයි.

Sadisa bala bhāva missa

සදෘශ බලභාව මිශ්‍ර අලංකාරය

333.

333.

Veso sabhāva madhuro, rūpaṃ netta rasāyanaṃ;

Madhū’va munino vācā, na sampīṇeti kaṃ janaṃ.

මුනිඳුන්ගේ පෙනුම ස්වභාවයෙන් ම මධුර ය; රූපය නෙත්වලට රසඳුනකි; මීපැණි වැනි වූ උන්වහන්සේගේ වචනය කවර නම් ජනයෙකු සතුටු නොකෙරේ ද?

334.

334.

Āsī nāma siyā’tthassa, iṭṭhassā’sīsanaṃ yathā;

Tiloke’kagati nātho,Pātu loka mapāyato.

කැමති අර්ථයක් ප්‍රාර්ථනා කිරීම ‘ආසී’ (ආශිංසන) අලංකාරය නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'තුන් ලෝකයට ම එකම පිහිට වූ නාථයන් වහන්සේ ලෝකය අපායෙන් බේරා ගනිත්වා!'

335.

335.

Rasa’ppatīti janakaṃ, jāyate yaṃ vibhūsanaṃ;

‘Rasavanta’nti taṃ ñeyyaṃ, rasavanta vidhānato.

යම් අලංකාරයක් රසය පිළිබඳ වැටහීම ඇති කරන්නේ ද, රසවත් අලංකාරයේ නීතියට අනුව එය ‘රසවත්’ (රසවන්ත) අලංකාරය යැයි දත යුතු ය.

336.

336.

Rāgā’nata’bbhuta saroja mukhaṃ dharāya,Pādā tilokagaruno’dhika bandharāgā;

Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ,Sañcumbayanti satatā’hita sambhamena.

රාගයෙන් (පැහැයෙන්) නැමුණු, අද්භූත වූ නෙළුම් පියුම නැමැති මුහුණ ඇති පෘථිවි කාන්තාව, තුන් ලෝකයට ගුරු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අධික බැඳීමක් ඇතිව, නිරන්තරයෙන් රසවත් වූ සිය හස්තයෙන් උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් තදින් අල්ලාගෙන, නිරතුරුව ම ඇති වන මහත් ආදර ගෞරවයෙන් සිපගනී.

337.

337.

Iccā’nugamma [Pg.186] purimācariyā’nubhāvaṃ,Saṅkhepato nigadito’ya malaṅkatīnaṃ;

Bhedo’parūpari kavīhi vikappiyānaṃ,Ko nāma passitu malaṃ khalu tāsa mantaṃ.

මෙසේ පූර්වාචාරීවරයන්ගේ අනුභාවය අනුගමනය කරමින්, මේ අලංකාරයන්ගේ ප්‍රභේදයන් කෙටියෙන් දක්වන ලදී. කවීන් විසින් වඩ වඩාත් මවනු ලබන්නා වූ ඒ අලංකාරයන්ගේ කෙළවර දැකීමට සැබවින් ම කවරෙක් නම් සමත් වේ ද?

Iti saṅgharakkhitamahāsāmi viracite subodhālaṅkāre

මෙසේ සංඝරක්ඛිත මහා ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් විරචිත සුබෝධාලංකාරයෙහි,

Atthālaṅkārāvabodho nāma

‘අත්ථාලංකාරාවබෝධය’ (අර්ථාලංකාරයන් අවබෝධ කර ගැනීම) නම් වූ,

Catuttho paricchedo.

සිව්වන පරිච්ඡේදය නිමාවිණි.

5. Bhāvāvabodha-pañcamapariccheda

5. භාවාවබෝධය නම් වූ පස්වන පරිච්ඡේදය.

338.

338.

Paṭibhānavatā loka, vohāra’manusārinā;

Tato’citya samullāsa, vedinā kavinā paraṃ.

ප්‍රඥාවන්ත වූ (ප්‍රතිභා ශක්තියෙන් යුත්), ලෝක ව්‍යවහාරය අනුගමනය කරන්නා වූ, එසේ ම සුදුසු පරිදි ඖචිත්‍යයෙහි උල්ලාසය (මනා ප්‍රකාශනය) දන්නා වූ කවියා විසින්,

339.

339.

Ṭhāyisambandhino bhāva, vibhāvā sā’nubhāvakā;

Sambajjhanti nibandhā te, rasa’ssādāya sādhunaṃ.

ස්ථාවර භාවයන්ට (ස්ථायීභාවයන්ට) සම්බන්ධ වූ ද, අනුභාව සහිත වූ ද ඒ විභාවයෝ, සත්පුරුෂයන්ගේ රස වින්දනය පිණිස කාව්‍ය නිර්මාණයන්හි මැනවින් බන්ධනය කරනු ලැබෙති.

Bhāvaadhippāya

භාවය පිළිබඳ අදහස

340.

340.

Citta vutti visesā tu, bhāvayanti rase yato;

Ratyādayo tato bhāva, saddena parikittitā.

රති (ආදරය) ආදී වූ සිතේ ඇති වන විශේෂ වෘත්තීහු (සිතිවිලි) රසයන් ඇති කරන බැවින්, ඔවුහු ‘භාව’ යන වචනයෙන් හඳුන්වනු ලබති.

Ṭhāyībhāvaadhippāya

ස්ථायීභාවය පිළිබඳ අදහස

341.

341.

Virodhinā’ññabhāvena, yo bhāvo na tirohito;

Sīlena tiṭṭhati’cceso, ‘ṭhāyībhāvo’ti saddito.

විරුද්ධ හෝ අවිරුද්ධ වූ වෙනත් භාවයකින් යටපත් නොකොට, තමාගේ ස්වභාවයෙන් ම පවතින යම් භාවයක් වේ ද, එය ‘ස්ථायීභාවය’ යන නමින් හඳුන්වනු ලැබේ.

Ṭhāyībhāvappabhedauddesa

ස්ථायීභාවයන්ගේ ප්‍රභේද දැක්වීම

342.

342.

Rati, hasso, ca soko, ca,Kodhu, ssāhā, bhayaṃ,pi ca;

Jigucchā, vimhayo, ceva, samo ca nava ṭhāyino.

රතිය (ප්‍රේමය), හාසය (සිනහව), සෝකය (කණගාටුව), ක්‍රෝධය (තරහව), උත්සාහය, භය, ජිගුප්සාව (පිළිකුල), විස්මය (පුදුමය) සහ ශමථය (සමය) යන මේවා නව ස්ථायීභාවයෝ වෙති.

Byabhicārībhāvaadhippāya

ව්‍යභිචාරීභාවය පිළිබඳ අදහස

343.

343.

Tirobhāvā, vibhāvā’di, visesanā’bhimukhyato;

Ye te caranti sīlena, te honti byabhicārino.

විභාව ආදී විශේෂයන්ට අභිමුඛව ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවයෙන් යුතුව හැසිරෙන යම් භාව කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු ‘ව්‍යභිචාරීභාවයෝ’ වෙති.

Byabhicāribhāvapabheda

ව්‍යභිචාරීභාවයන්ගේ ප්‍රභේද

344.

344.

Nibbedo[Pg.187], takka, saṅkā, sama,Dhiti, jaḷatā, dīnatu, ggā, lasattaṃ,Suttaṃ, tāso, gilānu, ssuka, harisa,Sati, ssā, visādā, bahitthā ;

Cintā, gabbā, pamāro, marisa, mada,Matu, mmāda, mohā, vibodho,Niddā, vegā, sabilaṃ, maraṇa,Capalatā, byādhi, tettiṃsa mete.

නිර්වේදය (කලකිරීම), තර්කය (විචාරය), ශංකාව (සැකය), ශ්‍රමය (වෙහෙස), ධෘතිය (ධෛර්යය), ජඩතාව, දීනතාව, උග්‍රතාව, අලස බව, සුප්තය (සිහින දැකීම), ත්‍රාසය (බිය), ගිලාන බව (ලෙඩවීම), උත්සුකතාව (නොඉවසිල්ල), හර්ෂය (සතුට), ස්මෘතිය (සිහිය), ඊර්ෂ්‍යාව, විෂාදය (කණගාටුව), අවහිත්ථාව (ආකාර ගුප්ත බව), චින්තාව (කල්පනාව), ගර්වය (ආඩම්බරකම), අපස්මාරය (මීමැස්මොරය), අමර්ෂය (නොඉවසීම), මදය (මත්වීම), මතිය (බුද්ධිය), උන්මාදය (පිස්සුව), මෝහය (මුළාව), විබෝධය (අවදිවීම), නිද්‍රාව (නින්ද), ආවේගය, වෛලක්ෂ්‍යය (ලැජ්ජාව), මරණය, චපලතාව සහ ව්‍යාධිය (රෝගය) යන මේවා තිස්තුනක් (33) වෙති.

Sattikabhāvaadhippāya

සාත්ත්වික භාවය පිළිබඳ අදහස

345.

345.

Samāhita’tta’ppabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā;

Sattikā pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvā bhavanti te.

එකඟ වූ සිතින් (සමාහිත ආත්මයෙන්) හටගන්නා වූ යමක් වේ ද, එය ‘සත්ත්ව’ නම් වේ. එයින් උපදවනු ලබන බැවින් සාත්ත්වික භාවයෝ ද අනුභාවයන් වුව ද, වෙන ම ම භාවයන් ලෙස පවතිත්.

Sattikabhāvappabheda

සාත්ත්වික භාවයන්ගේ ප්‍රභේද

346.

346.

Thambho, paḷaya, romañcā, tathā seda, ssu, vepathu;

Vevaṇṇiyaṃ, visaratā, bhāvā’ṭṭhe’te tu sattikā.

ස්තම්භය (ගල් ගැසීම), ප්‍රලය (සිහිනැති වීම), රෝමාන්චය (ලොමුදැහැ ගැන්වීම), සේදය (දහඩිය දැමීම), අශ්‍රැ (කඳුළු), වේපථු (වෙව්ලීම), වෛවර්ණ්‍යය (පැහැය වෙනස්වීම) සහ ස්වරභංගය (කටහඬ වෙනස්වීම) යන මේවා සාත්ත්වික භාව අටක් (8) වෙති.

347.

347.

Yadā ratyādayo bhāvā, ṭhitisīlā na honti ce;

Tadā sabbepi te bhāvā, bhavanti byabhicārino.

යම් කලෙක රති ආදී භාවයෝ ස්ථාවරව පවතින ස්වභාවයෙන් යුක්ත නොකෙරෙත් ද, එකල්හි ඒ සියලු ම භාවයෝ ද ව්‍යභිචාරී භාවයෝ ම වෙති.

348.

348.

Vibhāvo kāraṇaṃ tesu, ppattiyu’ddīpane tathā;

Yo siyā bodhako tesaṃ,Anubhāvo’ya mīrito.

ඒ භාවයන්ගේ උපතට (හට ගැනීමට) සහ උද්දීපනයට (වැඩීමට) හේතුව ‘විභාවය’ යි. ඒවා ප්‍රකට කරන්නා වූ (දන්වන්නා වූ) යමක් වේ ද, එය ‘අනුභාවය’ යැයි කියනු ලැබේ.

349.

349.

Nekahetuṃ manovutti, visesañca vibhāvituṃ;

Bhāvaṃ vibhāvā’nubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ.

නොයෙක් හේතුන් ඇති සිතේ විශේෂ පැවැත්ම (මනෝවෘත්තිය) ප්‍රකාශ කරනු පිණිස, බන්ධනයෙහි (කාව්‍යයෙහි) භාවය, විභාවය හා අනුභාවය පැහැදිලිව වර්ණනා කළ යුතු ය.

350.

350.

Savibhāvā’nubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ;

Vaṇṇanīyā yatho’cityaṃ, lokarūpā’nugāminā.

ලෝක ස්වභාවය අනුගමනය කරන්නා වූ කවියා විසින් ඒ ඒ භාවයෝ විභාව හා අනුභාවයන් ද සමඟ සුදුසු පරිදි ඖචිත්‍යයට අනුකූලව වර්ණනා කළ යුත්තාහ.

351.

351.

Citta [Pg.188] vutti visesattā, mānasā sattikā’ṅgato;

Bahi nissaṭa sedādi, anubhāvehi vaṇṇiyā.

භාවයෝ සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වයේ සුවිශේෂතා වන බැවින්, මනෝමය වූ ද ශාරීරික වූ ද සාත්ත්වික භාවයෝ, බාහිරට නික්මුණු දහඩිය දැමීම ආදී වූ අනුභාවයන්ගෙන් වර්ණනා කටයුත්තාහ.

Rasaadhippāya

රසය පිළිබඳ අදහස

352.

352.

Sāmājikāna mānando, yo bandhatthā’nusārinaṃ;

Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito.

කාව්‍ය බන්ධනයෙහි අර්ථය අනුගමනය කරන්නා වූ සහෘදයන්ගේ (සභ්‍යයන්ගේ) යම් ආනන්දයක් වේ ද, එය රස විඳිනු ලබන බැවින් රසය දන්නා නුවණැත්තන් විසින් ‘රසය’ යැයි හඳුන්වන ලදී.

Rasappabheda

රසයන්ගේ ප්‍රභේද

353.

353.

Savibhāvā, nubhāvehi, sattika,byabhicāribhi;

Assādiyatta mānīya, māno ṭhāye’va so raso.

විභාව, අනුභාව, සාත්ත්වික සහ ව්‍යභිචාරී භාවයන් මඟින් ආස්වාදනය කළ හැකි තත්ත්වයට පමුණුවනු ලබන ඒ ස්ථාරයීභාවය ම ‘රසය’ නම් වේ.

354.

354.

Siṅgāra,hassa,karuṇā, rudda,vīra,bhayānakā;

Bībhaccha,bbhuta,santā, ca, rasā ṭhāyīna nukkamā.

ස්ථාරයීභාවයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් ශෘංගාර, හාස්‍ය, කරුණා, රෞද්‍ර, වීර, භයානක, බීභත්ස, අද්භූත සහ ශාන්ත යන රසයෝ වෙති.

355.

355.

Dukkharūpe’ya’ mānando, kathaṃ nu karuṇādike?Siyā sotūnamānando,Soko vessantarassa hi.

දුක් සහගත ස්වරූපයක් ඇති කරුණා ආදී රසයන්හි ආනන්දයක් (සතුටක්) ඇති වන්නේ කෙසේ ද? වෙස්සන්තර රජුට සෝකයක් වුව ද, එය අසන්නා වූ ශ්‍රාවකයන්ට නම් ඇති වන්නේ ආනන්දයකි (රසයකි).

Ṭhāyībhāva niddesa ratiṭṭhāyībhāva

ස්ථාවරභාවයන් පිළිබඳ විස්තරය - රති ස්ථායීභාවය

356.

356.

Ramma,desa, kalā, kāla, vesādi, paṭisevanā;

Yuvāna’ññoññarattānaṃ, pamodo rati ruccate.

රමණීය දේශයන්, කලා, කාලයන් (ඍතු), වෙස් (ඇඳුම් පැළඳුම්) ආදිය සේවනය කිරීමෙන්, එකිනෙකා කෙරෙහි ඇලුම් කරන තරුණ තරුණියන්ගේ යම් සන්තෝෂයක් වේ ද, එය 'රති' (ප්‍රේමය) යැයි කියනු ලැබේ.

357.

357.

Yutyā bhāvānubhāvā te, nibandhā posayanti naṃ;

Sopya’yoga, vippayoga, sambhogānaṃ vasā tidhā.

සුදුසු පරිදි ඒ (විභාව) භාව හා අනුභාවයෝ හා බැඳීම් මෙයට පෝෂණය කරති. එය ද අයෝග, විප්පයෝග (වෙන්වීම) සහ සම්භෝග (එක්වීම) යන වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

Hassaṭṭhāyībhāva

හාස ස්ථායීභාවය

358.

358.

Vikārā’katiādīhi, attano tha parassa vā;

Hasso niddā, samā’lasya, mucchādi,byabhicāribhi;

Paripose siyā hasso, bhiyyo’tthipabhutīnaṃ so.

තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ විකෘති හැඩරුව ආදියෙන් හටගන්නා සිනහව, නිද්‍රාව, තෙහෙට්ටුව, අලසකම, මූර්ඡාව ආදී ව්‍යභිචාරී භාවයන්ගෙන් පෝෂණය ලැබූ විට 'හාස්‍යය' රසය බවට පත් වේ. එය බොහෝ සෙයින් ස්ත්‍රීන් ආදීන් කෙරෙහි පවතී.

Hassappabheda

හාස්‍යයේ ප්‍රභේද

359.

359.

Sita miha vikāsi nayanaṃ,Kiñcā’lakkhiya dijaṃ tu taṃ hasitaṃ;

Madhurassaraṃ vihasitaṃ, aṃsasirokampamupahasitaṃ.

මෙහි දී නෙත් විකසිත වීම 'ස්මිත' ය; දත් මඳක් පෙනෙන සිනහව 'හසිත' ය; මිහිරි හඬක් සහිත සිනහව 'විහසිත' ය; උරහිස් හා හිස සැලෙන සිනහව 'උපහසිත' ය.

360.

360.

Apahasitaṃ [Pg.189] sajala’kkhi, vikkhittaṅgaṃ bhavatya’tihasitaṃ;

Dve dve kathitā ce’saṃ,Jeṭṭhe majjhe’dhame ca kamaso.

කඳුළු පිරුණු දෙනෙත් ඇතිව සිනාසීම 'අපහසිත' ය; ශරීරයේ අවයව විසිරී යන සේ (දඟලමින්) සිනාසීම 'අතිහසිත' ය. මේවා පිළිවෙළින් උත්තම, මධ්‍යම සහ අධම ජනයා කෙරෙහි දෙක බැගින් පවතී.

Karuṇaṭṭhāyībhāva

කරුණා (ශෝක) ස්ථායීභාවය

361.

361.

Sokarūpo tu karuṇo, niṭṭhappatti’ṭṭha nāsato;

Tatthā’nubhāvā rudita, paḷaya,tthambhakādayo;

Visādā,lasya,maraṇa, cintā’dī byabhicārino.

ප්‍රිය දේ විනාශ වීමෙන් හෝ අප්‍රිය දේ ලැබීමෙන් හටගන්නා ශෝක ස්වභාවය 'කරුණා' රසයයි. එහි අනුභාවයෝ නම් හැඬීම, සිහි නැති වීම, තැතිගැනීම ආදියයි. විෂාදය, අලසකම, මරණය, කල්පනා කිරීම ආදිය එහි ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

Ruddaṭṭhāyībhāva

රෞද්‍ර (ක්‍රෝධ) ස්ථායීභාවය

362.

362.

Kodho macchariyā’dīhi, pose tāsa, madādibhi;

Nayanā’ruṇatādīhi, ruddo nāma raso bhave.

ඊර්ෂ්‍යාව ආදිය නිසා හටගන්නා වූ, තැතිගැනීම, මදය ආදියෙන් පෝෂණය වන්නා වූ, දෙනෙත් රතු වීම ආදියෙන් ප්‍රකාශ වන්නා වූ ක්‍රෝධය 'රෞද්‍ර' නම් රසය බවට පත් වේ.

Vīraṭṭhāyībhāva

වීර (උත්සාහ) ස්ථායීභාවය

363.

363.

Patāpa, vikkamā’dīhu, ssāho ‘vīro’ti saññito;

Raṇa,dāna,dayāyogā, vīro’yaṃ tividho bhave;

Tevā’nubhāvā dhiti,ma, tyā’dayo byabhicārino.

තේජස, වික්‍රමය ආදියෙන් යුත් උත්සාහය 'වීර' යනුවෙන් හැඳින්වේ. යුද වීර, දාන වීර, දයා වීර යනුවෙන් ඒ වීර රසය තෙවැදෑරුම් වේ. ධෛර්යය, බුද්ධිය ආදිය මෙහි අනුභාව හා ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

Bhayaṭṭhāyībhāva

භයානක (භය) ස්ථායීභාවය

364.

364.

Vikārā,sani,sattā’di, bhayu’kkaṃso bhayānako;

Sedā’dayo nubhāve’ttha, tāsā’dī byabhicārino.

විකෘති රූප, හෙන පිපිරීම්, දරුණු සතුන් ආදියෙන් හටගන්නා බිය උත්සන්න වීම 'භයානක' රසයයි. මෙහි දී දහඩිය දැමීම ආදිය අනුභාව වන අතර, තැතිගැනීම ආදිය ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

Jigucchāṭṭhāyībhāva

බීභත්ස (ජිගුප්සා) ස්ථායීභාවය

365.

365.

Jigucchā rudhirā’dīhi, pūtyā’dīhi virāgato;

Bībhaccho khobhanu’bbegī, kamena karuṇāyuto;

Nāsā vikūṇanādīhi, saṅkādīhi’ssa posanaṃ.

ලේ ආදියෙන් හෝ කුණු වූ දේවලින් හෝ විරාගයෙන් හටගන්නා පිළිකුල 'බීභත්ස' රසයයි. එය පිළිවෙළින් ක්ෂෝභන, උද්වේගී සහ කරුණායුත යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. නාසය හැකිලීම ආදියෙන් ද, සැකය ආදියෙන් ද මෙය පෝෂණය වේ.

Vimhayaṭṭhāyībhāva

අද්භූත (විස්මය) ස්ථායීභාවය

366.

366.

Ati loka padatthehi, vimhayo’yaṃ raso’bbhuto;

Tassā’nubhāvā seda,ssu, sādhuvādā’dayo siyuṃ;

Tāsā,vega,dhiti,ppaññā, honte’ttha byabhicārino.

ලෝකෝත්තර අසාමාන්‍ය කරුණු නිසා ඇති වන පුදුමය 'අද්භූත' රසයයි. දහඩිය දැමීම, කඳුළු සැලීම, සාධුකාර දීම ආදිය එහි අනුභාවයන් වන අතර, තැතිගැනීම, කලබලවීම, ධෛර්යය සහ ප්‍රඥාව මෙහි ව්‍යභිචාරී භාවයෝ වෙති.

Samaṭṭhāyībhāva

ශාන්ත (සම) ස්ථායීභාවය

367.

367.

Ṭhāyībhāvo samo mettā, dayā,modā’di sambhavo;

Bhāvādīhi ta’dukkaṃso, santo santa nisevito.

මෛත්‍රිය, කරුණාව, මුදිතාව ආදියෙන් උපදින සන්සුන් බව (ශම) මෙහි ස්ථායීභාවයයි. එම භාවයන්ගෙන් එහි උත්කර්ෂයට පත්වීම ශාන්ත පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරන ලද 'ශාන්ත' රසයයි.

Iti saṅgharakkhita mahāsāmiviracite subodhālaṅkāre

මෙසේ සංඝරක්ඛිත මහාස්වාමින් වහන්සේ විසින් විරචිත සුබෝධාලංකාරයෙහි,

Rasabhāvā’vabodho nāma

'රසභාවාවබෝධ' නම් වූ,

Pañcamo paricchedo.

පස්වැනි පරිච්ඡේදය යි.

Subodhālaṅkāro samatto.

සුබෝධාලංකාරය නිමි.