นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

อภิธานปฺปทีปิกา

අභිධානප්පදීපිකාව (පාලි නිඝණ්ඩුව)

พุทฺธปฺปณาโม

බුද්ධ ප්‍රණාමය (බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කිරීම)

๑.

1.

ตถาคโต [Pg.1] โย กรุณากโร กโร,ปยาต’โมสชฺช สุขปฺปทํ ปทํ;

อกา ปรตฺถํ กลิสมฺภเว ภเว,นมามิ ตํ เกวลทุกฺกรํ กรํ.

මහා කරුණාවට ආකරයක් වූ, ලෞකික සැපය අත්හැර උතුම් නිවන් සැප ලබා දුන්නා වූ, කෙලෙස් බහුල වූ මේ සංසාරයෙහි පරහිත සුවය ම සැලසුවා වූ, අතිශයින් ම දුෂ්කර වූ ක්‍රියා සිදු කළා වූ ඒ තථාගත බුදුරජාණන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.

ธมฺมปฺปณาโม

ධර්ම ප්‍රණාමය (ශ්‍රී සද්ධර්මයට නමස්කාර කිරීම)

๒.

2.

อปูชยุํ ยํ มุนิกุญฺชรา ชรา,รุชาทิมุตฺตา ยหิมุตฺตเร ตเร;

ฐิตา ติวฏฺฏมฺพุนิธึ นรานรา,ตรึสุ ตํ ธมฺมมฆปฺปหํ ปหํ.

ජරා සහ ව්‍යාධි ආදී දුක්වලින් මිදුණු, මුනිවරයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලා යම් ධර්මයකට පූජා කළාහු ද, මනුෂ්‍ය සහ අමනුෂ්‍යයෝ යම් උතුම් ධර්ම නෞකාවක පිහිටා ත්‍රිවිධ වෘත්ත සංසාර සාගරයෙන් එතෙර වූවාහු ද, පව් නසන්නා වූ, කෙලෙස් දුරු කරන්නා වූ ඒ උතුම් ශ්‍රී සද්ධර්මයට මම නමස්කාර කරමි.

สงฺฆปฺปณาโม

සංඝ ප්‍රණාමය (මහා සංඝරත්නයට නමස්කාර කිරීම)

๓.

3.

คตํ มุนินฺโท’รสสูนุตํ นุตํ,สุปุญฺญเขตฺตํ ภุวเน สุตํ สุตํ;

คณมฺปิ ปาณีกตสํวรํ วรํ,สทา คุโณเฆน นิรนฺตร’นฺตรํ.

මුනීන්ද්‍ර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රභාවයට පත් වූ, මුළු ලොවෙහි ම පතළා වූ උතුම් පින්කෙතක් බඳු වූ, සංවරය උතුම් කොට සැලකූ, නිරන්තරයෙන් ම අප්‍රමාණ ගුණ සමූහයෙන් පූර්ණ වූ, සැමදා ප්‍රශංසනීය වූ මහා සංඝරත්නයට මම නමස්කාර කරමි.

ปฏิญฺญา

ප්‍රතිඥාව (ග්‍රන්ථකරණය පිළිබඳ පොරොන්දුව)

๔.

4.

นามลิงฺเคสุ โกสลฺล, มตฺถนิจฺฉยการณํ;

ยโต มหพฺพลํ พุทฺธ, วจเน ปาฏวตฺถินํ.

නාම පද සහ ඒවායේ ලිංගයන් පිළිබඳ දක්ෂතාවය, බුද්ධ වචනයෙහි අර්ථය නිශ්චය කරගැනීමට හේතු වේ. බුද්ධ වචනයෙහි නිපුණත්වයට පත්වීම සඳහා එය මහත් බලයකි.

๕.

5.

นามลิงฺคานฺย’โต [Pg.2] พุทฺธ, ภาสิตสฺสา’รหานฺย’หํ;

ทสฺสยนฺโต ปกาเสสฺส, มภิธานปฺปทีปิกํ.

එබැවින් බුද්ධ දේශනා තේරුම් ගැනීමට උපකාරී වන, නාම පද සහ ලිංගයන් දක්වන්නා වූ 'අභිධානප්පදීපිකා' නම් පාලි නිඝණ්ඩුව මම ප්‍රකාශ කරමි.

ปริภาสา

පරිභාෂාව (සංඥා සහ නීති රීති)

๖.

6.

ภิยฺโย รูปนฺตรา สาห, จริเยน จ กตฺถจิ;

กฺวจา’ หจฺจวิธาเนน เญยฺยํ ถีปุนฺนปุํสกํ.

බොහෝ විට වචනවල වෙනස් වන රූප ස්වරූපයෙන් ද, ඇතැම් විට සහචරිත භාවයෙන් (ඇසුරෙන්) ද, තවත් විටෙක විශේෂ ව්‍යාකරණ රීතීන් මඟින් ද ස්ත්‍රී, පුරුෂ සහ නපුංසක ලිංගයන් හඳුනාගත යුතු ය.

๗.

7.

อภินฺนลิงฺคานํเยว, ทฺวนฺโท จ, ลิงฺควาจกา;

คาถาปาทนฺตมชฺฌฏฺฐา, ปุพฺพํ ยนฺตฺยปเร ปรํ.

සමාන ලිංග ඇති පදයන්ගේ ද්වන්ද සමාසය ද, ලිංග දක්වන වචන ගාථා පාදයක අග හෝ මැද පිහිටන විට ඇතැම් විට පෙර පදයට ද, ඇතැම් විට පසු පදයට ද සම්බන්ධ වන බව දත යුතු ය.

๘.

8.

ปุมิตฺถิยํ ปทํ ทฺวีสุ, สพฺพลิงฺเค จ ตีสฺวิติ;

อภิธานนฺตรารมฺเภ, เญยฺยํ ตฺว’นฺต มถาทิ จ.

'පුමිත්ථිං' යන පදයෙන් ලිංග දෙකක් (පුරුෂ සහ ස්ත්‍රී ලිංග) ද, 'තීසු' හෝ 'සබ්බලිංගේ' යන පදයෙන් ලිංග තුනම ද අදහස් වන අතර, වෙනත් නාම පද මාලාවක ආරම්භයේ සහ අවසානයේ දී 'අථ', 'අන්ත' ආදී නිපාත පද යෙදෙන බව දත යුතු ය.

๙.

9.

ภิยฺโย ปโยค มาคมฺม, โสคเต อาคเม กฺวจิ;

นิฆณฺฑุ ยุตฺติ ญฺจานีย, นามลิงฺคํ กถียตีติ.

බොහෝ සෙයින් බුද්ධ දේශනා (පාලි ත්‍රිපිටකය) ඇසුරු කරමින් ද, ඇතැම් විට සාම්ප්‍රදායික ශබ්දකෝෂ ක්‍රමවේදයන් ගළපමින් ද මෙහි නාම සහ ලිංගයන් දක්වනු ලැබේ.

๑. สคฺคกณฺฑ

1. සග්ග කණ්ඩය (ස්වර්ග කාණ්ඩය)

๑.

1.

พุทฺโธ ทสพโล สตฺถา, สพฺพญฺญู ทฺวิปทุตฺตโม;

มุนินฺโท ภควา นาโถ, จกฺขุม’งฺคีรโส มุนิ.

බුද්ධ, දසබල, සත්ථා, සබ්බඤ්ඤූ, ද්විපදුත්තම, මුනින්ද, bhagavā, නාථ, චක්ඛුමා, අංගීරස, මුනි (යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පර්යාය නාමයන් ය).

๒.

2.

โลกนาโถ’ นธิวโร, มเหสิ จ วินายโก;

สมนฺตจกฺขุ สุคโต, ภูริปญฺโญ จ มารชิ.

ලෝකනාථ, අනධිවර, මහේසි, විනායක, සමන්තචක්ඛු, සුගත, භූරිපඤ්ඤ, මාරජි (යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ තවත් පර්යාය නාමයන් ය).

๓.

3.

นรสีโห นรวโร, ธมฺมราชา มหามุนิ;

เทวเทโว โลกครุ, ธมฺมสฺสามี ตถาคโต.

නරසීහ, නරවර, ධම්මරාජා, මහාමුනි, දේවදේව, ලෝකගරු, ධම්මස්සාමි, තථාගත (යනු ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පර්යාය නාමයන් ය).

๔.

4.

สยมฺภู สมฺมาสมฺพุทฺโธ, วรปญฺโญ จ นายโก;

ชิโน, สกฺโก ตุ สิทฺธตฺโถ, สุทฺโธทนิ จ โคตโม.

සයම්භූ, සම්මාසම්බුද්ධ, වරපඤ්ඤ, නායක, ජින, සක්ක, සිද්ධත්ථ, සුද්ධෝදනි, ගෝතම (යන මොහු ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ නාමයන් ය).

๕.

5.

สกฺยสีโห ตถา สกฺย, มุนิ จาทิจฺจพนฺธุ จ;

ශාක්‍යසීහ, ශාක්‍යමුනි සහ ආදිච්චබන්ධු (යන මොහු ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පර්යාය නාමයන් ය).

๖.

6.

โมกฺโข นิโรโธ นิพฺพานํ, ทีโป ตณฺหกฺขโย ปรํ;

ตาณํ เลณ มรูปญฺจ, สนฺตํ สจฺจ มนาลยํ.

මෝක්ඛ, නිරෝධ, නිබ්බාන, දීප, තණ්හක්ඛය, පර, තාණ, ලේණ, අරූප, සන්ත, සච්ච, අනාලය (යනු නිවනට කියනු ලබන පර්යාය නාමයන් ය).

๗.

7.

อสงฺขตํ สิว มมตํ สุทุทฺทสํ,ปรายณํ สรณ มนีติกํ ตถา;

อนาสวํ ธุว มนิทสฺสนา’ กตา,ปโลกิตํ นิปุณ มนนฺต มกฺขรํ.

අසංඛත, සිව, අමත, සුදුද්දස, පරායණ, සරණ, අනීතික, අනාසව, ධුව, අනිදස්සන, අකත, අපලෝකිත, නිපුණ, අනන්ත, අක්ඛර (යනු ද නිවනේ පර්යාය නාමයන් ය).

๘.

8.

ทุกฺขกฺขโย [Pg.3] พฺยาพชฺฌญฺจ, วิวฏฺฏํ เขม เกวลํ;

อปวคฺโค วิราโค จ, ปณีต มจฺจุตํ ปทํ.

දුක්ඛක්ඛය, අබ්‍යාබජ්ඣ, විවට්ට, ඛේම, කේවල, අපවග්ග, විරාග, පණීත, අච්චුත පද (යන මේවා ද නිවනට කියන නාමයන් ය).

๙.

9.

โยคกฺเขโม ปาร มปิ, มุตฺติ สนฺติ วิสุทฺธิโย;

วิมุตฺย’ สงฺขตธาตุ, สุทฺธิ นิพฺพุติโย สิยุํ.

යෝගක්ඛේම, පාර, මුත්ති, සන්ති, විසුද්ධි, විමුත්ති, අසංඛතධාතු, සුද්ධි, නිබ්බුති (යන මේවා ද නිවනට භාවිත වන පර්යාය නාමයන් වේ).

๑๐.

10.

ขีณาสโว ตฺว’เสกฺโข จ, วีตราโค ตถา’ รหา;

เทวโลโก ทิโว สคฺโค,ติทิโว ติทสาลโย.

ඛීණාසව, අසේක්ඛ, වීතරාග, අරහන්ත (යනු රහතන් වහන්සේගේ නාමයන් ය); දේවලෝක, දිව, සග්ග, තිදිව, තිදසාලය (යනු ස්වර්ගයට කියන පර්යාය නාමයන් ය).

๑๑.

11.

ติทสา ตฺว’มรา เทวา, วิพุธา จ สุธาสิโน;

สุรา มรู ทิโวกา จา, มตปา สคฺควาสิโน.

තිදස, අමර, දේව, විබුධ, සුධාසී, සුර, මරු, දිවෝක, අමතපා, සග්ගවාසී (යනු දෙවියන්ට කියනු ලබන පර්යාය නාමයන් ය).

๑๒.

12.

นิชฺชรา’ นิมิสา ทิพฺพา, อปุเม เทวตานิ จ ;

නිජ්ජර, අනිමිස, දිබ්බ සහ නපුංසක ලිංගයෙන් යුත් 'දේවතා' (යනු ද දෙවියන්ට කියන පර්යාය නාමයන් ය).

๑๓.

13.

สิทฺโธ ภูโต จ คนฺธพฺโพ, คุยฺหโก ยกฺข รกฺขสา;

กุมฺภณฺโฑ จ ปิสาจา’ที, นิทฺทิฏฺฐา เทวโยนิโย.

සිද්ධ, භූත, ගන්ධබ්බ, ගුය්හක, යක්ඛ, රක්ඛස, කුම්භණ්ඩ, පිසාච ආදීහු දේව යෝනියෙහි (දිව්‍ය උත්පත්ති ගණයෙහි) ලා දක්වන ලද්දාහු ය.

๑๔.

14.

ปุพฺพเทวา สุรริปู, อสุรา ทานวา ปุเม;

ตพฺพิเสสา ปหาราโท, สมฺพโร พลิอาทโย.

පුබ්බදේව, සුරරිපු, අසුර, දානව (යනු පුරුෂ ලිංග අසුරයන්ට කියන පොදු නාමයන් ය); ඔවුන්ගේ සුවිශේෂී ප්‍රභේද වනුයේ ප්‍රහ්ලාද, ශම්බර, බලි ආදීහු ය.

๑๕.

15.

ปิตามโห ปิตา พฺรหฺมา, โลเกโส กมลาสโน;

ตถา หิรญฺญคพฺโภ จ, สุรเชฏฺโฐ ปชาปติ.

පිතාමහ, පිතා, බ්‍රහ්මා, ලෝකේස, කමලාසන, හිරඤ්ඤගබ්භ, සුරජෙට්ඨ, පජාපති (යනු මහා බ්‍රහ්මයාට කියන පර්යාය නාමයන් ය).

๑๖.

16.

วาสุเทโว หริ กณฺโห, เกสโว จกฺกปาณฺย’ถ;

มหิสฺสโร สิโว สูลี, อิสฺสโร ปสุปตฺย’ปิ.

වාසුදේව, හරි, කණ්හ, කේසව, චක්කපාණි (යනු විෂ්ණු දෙවියන්ගේ ද); මහීසර, සිව, සූලී, ඊසර, පසුපති (යනු ඊශ්වර/ශිව දෙවියන්ගේ ද පර්යාය නාමයන් ය).

๑๗.

17.

หโร วุตฺโต กุมาโร ตุ, ขนฺโธ สตฺติธโร ภเว;

'හර' යනු ද ඊශ්වරයාට කියනු ලැබේ; කුමාර, ඛන්ධ, සත්තිධර (යනු කතරගම දෙවියන්ගේ පර්යාය නාමයන් ය).

๑๘.

18.

สกฺโก ปุรินฺทโท เทว, ราชา วชิรปาณิ จ;

สุชมฺปติ สหสฺสกฺโข, มหินฺโท วชิราวุโธ.

සක්ක, පුරින්දද, දේවරාජා, වජිරපාණි, සුජම්පති, සහස්සක්ඛ, මහින්ද, වජිරාවුධ (යනු ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට කියන පර්යාය නාමයන් ය).

๑๙.

19.

วาสโว จ ทสสต, นยโน ติทิวาธิภู;

สุรนาโถ จ วชิร, หตฺโถ จ ภูตปตฺย’ปิ.

වාසව, දසසතනයන, තිදිවාධිභූ, සුරනාථ, වජිරහත්ථ, භූතපති (යනු ද ශක්‍රයාගේ ම පර්යාය නාමයන් ය).

๒๐.

20.

มฆวา โกสิโย อินฺโท, วตฺรภู ปากสาสโน;

วิโฑโช ถ สุชา ตสฺส, ภริยา ถ ปุรํ ภเว.

මඝවා, කෝසිය, ඉන්ද, වත්‍රභූ, පාකසාසන, විඩෝජ (යන මේවා ද ශක්‍රයාට ම කියන නාමයන් ය); ඔහුගේ බිරිඳ 'සුජා' (සුජාතා) නම් වන අතර, ඔහුගේ නගරය (ස්වර්ගයේ පුරය) දත යුතු ය.

๒๑.

21.

มสกฺกสารา [Pg.4] วสฺโสก, สารา เจวา’ มราวตี;

เวชยนฺโต ตุ ปาสาโท,สุธมฺมา ตุ สภา มตา.

මසක්කසාරා, වස්සෝකසාරා, අමරාවතී (යනු ශක්‍රයාගේ නුවරට නාමයන් ය); ඔහුගේ ප්‍රාසාදය 'වේජයන්ත' වන අතර, සභාව 'සුධම්මා' නම් වේ.

๒๒.

22.

เวชยนฺโต รโถ ตสฺส,วุตฺโต มาตลิ สารถิ;

เอราวโณ คโช ปณฺฑุ, กมฺพโล ตุ สิลาสนํ.

ඔහුගේ රථය 'වේජයන්ත' වන අතර, සාරථියා 'මාතලී' නම් වේ; ඔහුගේ අලි ඇතු 'ඓරාවණ' වන අතර, අසුන 'පණ්ඩුකම්බල සිලාසනය' නම් වේ.

๒๓.

23.

สุวีโรจฺจาทโย ปุตฺตา, นนฺทา โปกฺขรณี ภเว;

นนฺทนํ มิสฺสกํ จิตฺต, ลตา ผารุสกํ วนา.

සුවීර, උච්ච ආදීහු ඔහුගේ පුත්‍රයෝ වෙති, 'නන්දා' යනු ඔහුගේ පොකුණයි; නන්දන, මිස්සක, චිත්තලතා, ඵාරුසක යනු ඔහුගේ උද්‍යාන (වනාන්තර) වේ.

๒๔.

24.

อสนิ ทฺวีสุ กุลิสํ, วชิรํ ปุนฺนปุํสเก;

อจฺฉราโยตฺถิยํ วุตฺตา, รมฺภา อลมฺพุสาทโย;

เทวิตฺถิโย ถ คนฺธพฺพา, ปญฺจสิโขติ อาทโย.

"අසනි" (හෙනය) යන්න පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංග දෙකෙහි ම යෙදේ. වජ්‍රායුධයට "කුලිස" සහ "වජිර" යන පද නපුංසක හා පුරුෂ ලිංගයන්හි යෙදේ. "අච්ඡරා" (අප්සරාව) යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි යෙදෙන අතර, රම්භා, අලම්බුසා ආදීහු දිව්‍ය ස්ත්‍රීහු (දෙවඟනෝ) වෙති. පංචසිඛ ආදීහු ගන්ධර්වයෝ වෙති.

๒๕.

25.

วิมาโน นิตฺถิยํ พฺยมฺหํ, ปียูสํ ตฺวมตํ สุธา;

สิเนรุ เมรุ ติทิวา, ธาโร เนรุ สุเมรุ จ.

"විමාන" (දිව්‍ය විමානය) යන්න ස්ත්‍රී ලිංග නොවන අතර (පුරුෂ, නපුංසක වේ), එයට "බ්‍යම්හ" යනු ද නමකි. අමෘතයට (දිව්‍ය පානයට) "පීයූස", "අමත", "සුධා" යනු නම් වේ. මහාමේරු පර්වතයට "සිනේරු", "මේරු", "තිදිවාධාර", "නේරු", "සුමේරු" යනු නම් වේ.

๒๖.

26.

ยุคนฺธโร อีสธโร, กรวีโก สุทสฺสโน;

เนมินฺธโร วินตโก, อสฺสกณฺโณ กุลาจลา.

යුගන්ධර, ඊසධර, කරවීක, සුදස්සන, නේමින්ධර, විනතක, අස්සකණ්ණ යන මොහු (මහාමේරුව වටා පිහිටි) කුලාචල (සප්ත මහා පර්වත) වෙති.

๒๗.

27.

มนฺทากินี ตถา’กาส, คงฺคา สุรนที ปฺยถ;

දිව්‍ය ගංගාවට "මන්දාකිනී", "ආකාසගංගා", "සුරනදී" යනු ද නමකි.

๒๘.

28.

โกวิฬาโร ตถา ปาริ, จฺฉตฺตโก ปาริชาตโก;

กปฺปรุกฺโข ตุ สนฺตานา, ทโย เทวทฺทุมา สิยุํ.

"කෝවිළාර", "පාරිච්ඡත්තක", "පාරිජාතක" යනු පරසතු ගසට (දිව්‍ය වෘක්ෂ විශේෂයකට) නමකි. "කප්පරුක්ඛ" (කල්ප වෘක්ෂය), "සන්තාන" ආදීහු දිව්‍ය වෘක්ෂයෝ (සුරතුරුවෝ) වෙති.

๒๙.

29.

ปาจี ปตีฌุ’ ทีจิ’ตฺถี, ปุพฺพ ปจฺฉิม อุตฺตรา;

ทิสาถ ทกฺขิณา’ ปาจี, วิทิสา’นุทิสา ภเว.

නැගෙනහිර (පූර්ව) දිශාවට "පාචී" කියා ද, බටහිර (පශ්චිම) දිශාවට "පතීචී" කියා ද, උතුරු (උත්තර) දිශාවට "උදීචී" කියා ද (මේවා ස්ත්‍රී ලිංග වේ), දකුණු (දක්ෂිණ) දිශාවට "අපාචී" කියා ද කියනු ලැබේ. අනුදිශාවන්ට "විදිසා", "අනුදිසා" යනු නම් වේ.

๓๐.

30.

เอราวโต ปุณฺฑรีโก, วามโน กุมุโท’ ญฺชโน;

ปุปฺผทนฺโต สพฺพภุมฺโม, สุปฺปตีโก ทิสาคชา.

ඒරාවත, පුණ්ඩරීක, වාමන, කුමුද, අංජන, පුප්ඵදන්ත, සබ්බභුම්ම, සුප්පතීක යන මොහු අෂ්ට දිශාහස්තීහු (දික්ඇතුන්) වෙති.

๓๑.

31.

ธตรฏฺโฐ จ คนฺธพฺพา, ธิโป, กุมฺภณฺฑสามิ ตุ;

วิรุฬฺหโก, วิรูปกฺโข, ตุ นาคาธิปตีริโต.

ධතරට්ඨ යනු ගන්ධර්වයන්ට අධිපතිවරයා ය. විරූළ්හක යනු කුම්භාණ්ඩයන්ට අධිපතිවරයා ය. විරූපක්ඛ යනු නාගයන්ට අධිපතිවරයා යැයි කියනු ලැබේ.

๓๒.

32.

ยกฺขาธิโป เวสฺสวโณ, กุเวโร นรวาหโน;

อฬกา ฬกมนฺทาสฺส, ปุรี, ปหรณํ คทา;

จตุทฺทิสาน มธิปา, ปุพฺพาทีนํ กมา อิเม.

යක්ෂයන්ට අධිපති වූ දෙවියා "වෙස්සවණ", "කුවේර", "නරවාහන" නම් වේ. ඔහුගේ පුරය "අළකා" හෝ "අළකමන්දා" නම් වේ. ආයුධය "ගදා" (මුගුර) නම් වේ. නැගෙනහිර ආදී සිව් දිශාවන්ට පිළිවෙළින් අධිපති වූ (සතර වරම් දෙවිවරු) මොහු ය.

๓๓.

33.

ชาตเวโท [Pg.5] สิขี โชติ, ปาวโก ทหโน’ นโล;

หุตาวโห’ จฺจิมา ธูม, เกตฺว’คฺคิ คินิ ภานุมา.

ගින්නට "ජාතවේද", "සිඛී", "ජෝති", "පාවක", "දහන", "අනල", "හුතාවහ", "අච්චිමා", "ධූමකේතු", "අග්ගි", "ගිනි", "භානුමා" යනු නම් වේ.

๓๔.

34.

เตโช ธูมสิโข วายุ, สโข จ กณฺหวตฺตนี;

เวสฺสานโร หุตาโส ถ, สิขาชาล’จฺจิ จาปุเม.

තවද ගින්නට "තේජ", "ධූමසිඛ", "වායුසඛ", "කණ්හවත්තනී", "වෙස්සානර", "හුතාස" යනු ද නම් වේ. ගිනිදැල්ලට "සිඛා", "ජාල", "අච්චි" (මේවා පුරුෂ ලිංග ද වේ) යනු නම් වේ.

๓๕.

35.

วิปฺผุลิงฺคํ ผุลิงฺคญฺจ, ภสฺมา ตุ เสฏฺฐิ ฉาริกา;

ගිනි පුපුරට "විප්ඵුලිංග", "ඵුලිංග" යනු ද, අළු වලට "භස්ම", "සෙට්ඨි", "ඡารිකා" යනු ද නම් වේ.

๓๖.

36.

กุกฺกุโฬ ตุ’ณฺหภสฺมสฺมิ, มงฺคาโร’ลาต มุมฺมุกํ ;

สมิธา อิธุมํ เจ’โธ, อุปาทานํ ตถินฺธนํ.

උණු අළු වලට "කුක්කුළ" යනු ද, ගිනි අඟුරට "අංගාර" යනු ද, පෙනෙල්ලට "අලාත", "මුම්මුක" යනු ද, දර වලට "සමිධා", "ඉධුම", "ඒධ" යනු ද, දර හෝ ඉන්ධන වලට "උපාදාන", "ඉන්ධන" යනු ද නම් වේ.

๓๗.

37.

อโถ’ภาโส ปกาโส จา,'โลโก’ชฺโชตา’ตปา สมา;

มาลุโต ปวโน วายุ, วาโต’นิล สมีรณา;

คนฺธวาโห ตถา วาโย, สมีโร จ สทาคติ.

එළියට (ආලෝකයට) "ඕභාස", "පකාස", "ආලෝක", "උජ්ජෝත", "ආතප" යනු ද, හුළඟට (වාතයට) "මාලුත", "පවන", "වායු", "වාත", "අනිල", "සමීරණ", "ගන්ධවාහ", "වායෝ", "සමීර", "සදාගති" යනු ද නම් වේ.

๓๘.

38.

วายุเภทา อิเม ฉุ’ทฺธ, งฺคโม จาโธคโม ตถา;

กุจฺฉิฏฺโฐ จ โกฏฺฐาสโย, อสฺสาสงฺคานุสาริโน.

ශරීරයෙහි පවත්නා වාත වර්ග සය මෙසේ ය: උද්ධංගම (උඩුකුරු වාතය), අධෝගම (යටිකුරු වාතය), කුච්ඡිට්ඨ (කුසෙහි පවත්නා වාතය), කොට්ඨාසය (බඩවැල් ආශ්‍රිත වාතය), අස්සාස (ආශ්වාසය) සහ අංගානුසාරී (අඟ පසඟ දිගේ දිවෙන වාතය) යනු යි.

๓๙.

39.

อโถ อปานํ ปสฺสาโส,อสฺสาโส อาน มุจฺจเต.

තවද ප්‍රශ්වාසයට (පිට කරන හුස්මට) "අපාන", "පස්සාස" යැයි ද, ආශ්වාසයට (ඇතුළට ගන්නා හුස්මට) "අස්සාස", "ආන" යැයි ද කියනු ලැබේ.

๔๐.

40.

เวโค ชโว รโย ขิปฺปํ, ตุ สีฆํ ตุริตํ ลหุ;

อาสุ ตุณฺณ มรํ จาวิ, ลมฺพิตํ ตุวฏํปิ จ.

වේගයට හා ඉක්මනට "වේග", "ජව", "රය", "ඛිප්ප", "සීඝ", "තුරිත", "ලහු", "ආසු", "තුණ්ණ", "අර", "අවිලම්බිත", "තුවට" යනු නම් වේ.

๔๑.

41.

สตตํ นิจฺจ มวิรตา, นารต สนฺตต มนวรตญฺจ ธุวํ;

ภุส มติสโย จ ทฬฺหํ, ติพฺเพ’กนฺตา’ติมตฺต, พาฬฺหานิ;

ขิปฺปาที ปณฺฑเก ทพฺเพ, ทพฺพคา เตสุ เย ติสุ.

"නිරන්තර" (සෑමකල්හිම) යන අර්ථයට "සතත", "නිච්ච", "අවිරත", "අනාරත", "සන්තත", "අනවරත", "ධුව" යනු ද, "ඉතා තද/බලවත්" යන අර්ථයට "භුස", "අතිසය", "දළ්හ", "තිබ්බ", "ඒකන්ත", "අතිමත්ත", "බාළ්හ" යනු ද යෙදේ. "ඛිප්ප" (ඉක්මන්) ආදී පද නපුංසක ලිංග ද්‍රව්‍යයන්හි ද, ත්‍රිලිංගික ද්‍රව්‍යයන්හි ද (විශේෂණ වශයෙන්) යෙදිය හැකි ය.

๔๒.

42.

อวิคฺคโห ตุ กาโม จ, มโนภู มทโน ภเว;

อนฺตโก วสวตฺตี จ, ปาปิมา จ ปชาปติ.

මාරයාට (හෙවත් කාම දේවයාට) "අවිග්ගහ", "කාම", "මනෝභූ", "මදන", "අන්තක", "වසවත්ති", "පාපිමා", "පජාපති" යනු නම් වේ.

๔๓.

43.

ปมตฺตพนฺธุ กณฺโห จ, มาโร นมุจิ, ตสฺส ตุ;

ตณฺหา’รตี รคา ธีตู, หตฺถี ตุ คิริเมขโล.

තවද මාරයාට "පමත්තබන්ධු", "කණ්හ", "මාර", "නමුචි" යනු ද නම් වේ. ඔහුගේ දූවරු "තණ්හා", "අරතී", "රගා" (රාගා) වෙති. ඔහුගේ හස්තියා "ගිරිමේඛල" නම් වේ.

๔๔.

44.

ยมราชา จ เวสายี, ยโม’สฺส นยนาวุธํ;

เวปจิตฺติ ปุโลโม จ, กิมฺปุริโส ตุ กินฺนโร.

යම රජුට "යමරාජ", "වේසායී", "යම" යනු නම් වන අතර, ඔහුගේ ආයුධය "නයනාවුධ" (ඇස ම ආයුධය වූයේ) නම් වේ. වේපචිත්ති සහ පුලෝම යනු අසුරයෝ වෙති. කිඳුරාට "කිම්පුරිස", "කින්නර" යනු නම් වේ.

๔๕.

45.

อนฺตลิกฺขํ ข’มาทิจฺจ, ปโถ’พฺภํ คคน’มฺพรํ;

เวหาโส จานิลปโถ, อากาโส นิตฺถิยํ นภํ.

අහසට "අන්තලික්ඛ", "ඛ", "ආදිච්චපථ", "අබ්භ", "ගගන", "අම්බර", "වේහාස", "අනිලපථ", "ආකාස" (ස්ත්‍රී ලිංග නොවේ), "නභ" යනු නම් වේ.

๔๖.

46.

เทโว [Pg.6] เวหายโส ตารา,ปโถ สุรปโถ อฆํ.

තවද අහසට "දේව", "වේහායස", "තාරාපථ", "සුරපථ", "අඝ" යනු ද නම් වේ.

๔๗.

47.

เมโฆ วลาหโก เทโว, ปชฺชุนฺโน’มฺพุธโร ฆโน;

ธาราธโร จ ชีมูโต, วาริวาโห ตถา’มฺพุโท.

වැහිවලාකුළට "මේඝ", "වලාහක", "දේව", "පජ්ජුන්න", "අම්බුධර", "ඝන", "ධාරාධර", "ජීමූත", "වාරිවාහ", "අම්බුද" යනු නම් වේ.

๔๘.

48.

อพฺภํ ตีสฺวถ วสฺสญฺจ, วสฺสนํ วุฏฺฐิ นาริยํ;

สเตรตา’กฺขณา วิชฺชุ, วิชฺชุตา จาจิรปฺปภา.

"අබ්භ" (වලාකුළ) යන්න ලිංග තුනෙහි ම වැටේ. වැස්සට "වස්ස", "වස්සන", "වුට්ඨි" (ස්ත්‍රී ලිංග) යනු ද, විදුලි කෙටීමට "සතේරතා", "අක්ඛණා", "විජ්ජු", "විජ්ජුතා", "අචිරප්පභා" යනු ද නම් වේ.

๔๙.

49.

เมฆนาเท ตุ ธนิตํ, คชฺชิตํ รสิตาทิ จ;

อินฺทาวุธํ อินฺทธนุ, วาตกฺขิตฺตมฺพุ สีกโร.

මේඝ ගර්ජනාවට (අකුණු හඬට) "ධනිත", "ගජ්ජිත", "රසිත" යනු ද, දේදුන්නට "ඉන්දාවුධ", "ඉන්දධනු" යනු ද, සුළඟින් විසිරෙන දිය පොදට "සීකර" යනු ද නම් වේ.

๕๐.

50.

อาสาโร ธารา สมฺปาโต,กรกา ตุ ฆโนปลํ;

ทุทฺทินํ เมฆจฺฉนฺนาเห, ปิธานํ ตฺวปธารณํ.

ධාරානිපාත වැස්සට "ආසාර", "ධාරාසම්පාත" යනු ද, හිම කැට (ගල් වැස්ස) වලට "කරකා", "ඝනෝපල" යනු ද, වලාකුළෙන් බර වූ අඳුරු දිනයට "දුද්දින" යනු ද, වැස්මට (පියනට) "පිධාන", "අපධාරණ" යනු ද නම් වේ.

๕๑.

51.

ติโรธาน’นฺตรธานา, ปิธาน ฉาทนานิ จ;

อินฺทุ จนฺโท จ นกฺขตฺต, ราชา โสโม นิสากโร.

මුවා කිරීමට හෝ වැස්මට "තිරෝධාන", "අන්තරධාන", "පිධාන", "ඡාදන" යනු ද, චන්ද්‍රයාට (හඳට) "ඉන්දු", "චන්ද", "නක්ඛත්තරාජා", "සෝම", "නිසාකර" යනු ද නම් වේ.

๕๒.

52.

โอสธีโส หิมรํสิ, สสงฺโก จนฺทิมา สสี;

สีตรํสิ นิสานาโถ, อุฬุราชา จ มา ปุเม.

තවද චන්ද්‍රයාට "ඕසධීස", "හිමරංසි", "සසංක", "චන්දිමා", "සසී", "සීතරංසි", "නිසානාථ", "උළුරාජා", "මා" (පුරුෂ ලිංග) යනු ද නම් වේ.

๕๓.

53.

กลา โสฬสโม ภาโค, พิมฺพํ ตุ มณฺฑลํ ภเว;

อฑฺโฒ ตฺวทฺโธ อุปฑฺโฒ จ, วา ขณฺฑํ สกลํ ปุเม.

චන්ද්‍රයාගේ සොළොස්වන කොටසට "කලා" යනු ද, සූර්ය හෝ චන්ද්‍ර මණ්ඩලයට "බිම්බ", "මණ්ඩල" යනු ද, අඩකට (භාගයකට) "අඩ්ඪ", "අද්ධ", "උපඩ්ඪ" යනු ද, කොටසට/කැබැල්ලට "ඛණ්ඩ", "සකල" (පුරුෂ ලිංග) යනු ද නම් වේ.

๕๔.

54.

อทฺธํ วุตฺตํ สเม ภาเค, ปสาโท ตุ ปสนฺนตา;

โกมุที จนฺทิกา ชุณฺหา, กนฺติ โสภา ชุติ จฺฉวิ.

සමාන කොටසට "අද්ධ" යනු ද, පැහැදීමට (ප්‍රසාදයට) "පසාද", "පසන්නතා" යනු ද, සඳ එළියට "කෝමුදී", "චන්දිකා", "ජුණ්හා" යනු ද, කාන්තියට (දීප්තියට/ශෝභාවට) "කන්ති", "සෝභා", "ජුති", "ඡවි" යනු ද නම් වේ.

๕๕.

55.

กลงฺโก ลญฺฉนํ ลกฺขํ, องฺโก’ภิญฺญาณ ลกฺขณํ;

จิหนํ จาปิ โสภา ตุ, ปรมา สุสมา ถ จ.

කැළලට හෝ සලකුණට "කලංක", "ලංඡන", "ලක්ඛ", "අංක", "අභිඤ්ඤාණ", "ලක්ඛණ", "චිහන" යනු ද, පරම ශෝභාවට "සුසමා" යනු ද නම් වේ.

๕๖.

56.

สีตํ คุเณ, คุณิลิงฺคา, สีต สิสิร สีตลา;

หิมํ ตุหิน มุสฺสาโว, นีหาโร มหิกา ปฺยถ.

සීතල ගුණයට "සීත" (නපුංසක) යනු ද, සීතල වූ යන අර්ථයේ දී "සීත", "සිසිර", "සීතල" (විශේෂණ වශයෙන් ත්‍රිලිංගික) යනු ද, හිම, පින්න හෝ මීදුමට "හිම", "තුහින", "උස්සාව", "නීහාර", "මහිකා" යනු ද නම් වේ.

๕๗.

57.

นกฺขตฺตํ โชติ ภํ ตารา, อปุเม ตารโก’ฬุ จ;

තාරකාවට (නැකතට) "නක්ඛත්ත", "ජෝති", "භ", "තාරා" (පුරුෂ ලිංග නොවේ), "තාරක", "උළු" යනු නම් වේ.

๕๘.

58.

อสฺสยุโช ภรณิตฺถี, สกตฺติกา โรหิณี ปิจ;

มิคสิร มทฺทา จ ปุนพฺพสุ, ผุสฺโส จาสิเลส’ปิ.

අස්විද (අස්සයුජ), බෙරණ (භරණී), කැති (කත්තිකා), රෙහෙන (රෝහිණී), මුවසිරස (මිගසිර), අද (අද්දා), පුනාවස (පුනබ්බසු), පුස (ඵුස්ස) සහ අස්ලිස (අසිලේසා) යනු (නැකත්වල පළමු කොටසයි).

๕๙.

59.

มาฆา จ ผคฺคุนี ทฺเว จ, หตฺถา จิตฺตา จ สฺวาติปิ;

วิสาขา’ นุราธา เชฏฺฐา, มูลา’ สาฬฺหา ทุเว ตถา.

මා (මාඝා), පුවපල් හා උත්‍රපල් (ඵග්ගුනී දෙක), හත (හත්ථා), සිත (චිත්තා), සා (ස්වාති), විසා (විසාඛා), අනුර (අනුරාධා), දෙට (ජෙට්ඨා), මුල (මූලා) සහ පුවසල් හා උත්‍රසල් (ආසාළ්හා දෙක) ද,

๖๐.

60.

สวโณ [Pg.7] จ ธนิฏฺฐา จ, สตภิสโช ปุพฺพุ’ตฺตรภทฺทปทา;

เรวตฺยปีติ กมโต, สตฺตาธิกวีสนกฺขตฺตา.

සුවණ (සවණ), දෙනට (ධනිට්ඨා), සියවස (සතභිසජ), පුවපුටුප හා උත්‍රපුටුප (පුබ්බභද්දපදා සහ උත්තරභද්දපදා), රේවතී (රේවතී) යන මොහු පිළිවෙළින් සත්විසි (විසිහතක් වූ) නැකත්හු වෙති.

๖๑.

61.

โสพฺภานุ กถิโต ราหุ, สูราที ตุ นวคฺคหา;

ราสิ เมสาทิโก ภทฺท, ปทา โปฏฺฐปทา สมา.

රාහුට "සොබ්භානු" යැයි කියනු ලැබේ. සූර්යයා ඇතුළු ග්‍රහයෝ නවග්‍රහයෝ වෙති. මේෂ ආදීහු රාශි වෙති. "භද්දපදා" සහ "පොට්‍ඨපදා" යනු සමාන පද වේ.

๖๒.

62.

อาทิจฺโจ สูริโย สูโร, สตรํสิ ทิวากโร;

เวโรจโน ทินกโร, อุณฺหรํสิ ปภงฺกโร.

සූර්යයාට (ඉරට) "ආදිච්ච", "සූරිය", "සූර", "සතරංසි", "දිවාකර", "වේරෝචන", "දිනකර", "උණ්හරංසි", "පභංකර" යනු නම් වේ.

๖๓.

63.

อํสุมาลี ทินปติ, ตปโน รวิ ภานุมา;

รํสิมา ภากโร ภานุ, อกฺโก สหสฺสรํสิ จ.

තවද සූර්යයාට "අංසුමාලී", "දිනපති", "තපන", "රවි", "භානුමා", "රංසිමා", "භාකර", "භානු", "අක්ක", "සහස්සරංසි" යනු ද නම් වේ.

๖๔.

64.

รํสิ อาภา ปภา ทิตฺติ, รุจิ ภา ชุติ ทีธิติ;

มรีจิ ทฺวีสุ ภานฺวํ’สุ, มยูโข กิรโณ กโร.

රශ්මිය, ආභාව, ප්‍රභාව, දීප්තිය, රුචිය, භාව, ජුතිය, දීධිතිය, මරීචිය, භානුව, අංශුව, මයූඛය, කිරණය, කර යන මේවා රශ්මියට (කිරණයට) නාමයන් වේ.

๖๕.

65.

ปริธิ ปริเวโส ถ, มรีจิ มิคตณฺหิกา;

สูรสฺโสทยโต ปุพฺพุ’, ฏฺฐิตรํสิ สิยา’ รุโณ.

පරිධි, පරිවේස යනු සූර්යයා හෝ චන්ද්‍රයා වටා ඇති වන මණ්ඩලයට (පරිවේෂයට) නමකි. මරීචි, මිගතණ්හිකා යනු මිරිඟුවට නමකි. සූර්ය උදාවට පෙර නැගෙන රශ්මියට ‘අරුණ’ යයි කියනු ලැබේ.

๖๖.

66.

กาโล’ทฺธา สมโย เวลา,ตพฺพิเสสา ขณาทโย;

ขโณ ทสจฺฉรากาโล,ขณา ทส ลโย ภเว.

කාල, අද්ධා, සමය, වේලා යනු කාලයට නමකි. එහි විශේෂ අවස්ථා වනුයේ ක්ෂණය ආදියයි. ඇඟිලි ගැසීම් දසයක කාලය ක්ෂණයකි. ක්ෂණ දසයක් ලය නම් වේ.

๖๗.

67.

ลยา ทส ขณลโย,มุหุตฺโต เต สิยา ทส;

ทส ขณมุหุตฺโต เต, ทิวโส ตุ อหํ ทินํ.

ලය දසයක් ක්ෂණලයකි. ක්ෂණලය දසයක් මුහුර්ථයකි. ඒ මුහුර්ථ දසයක් දහවල (දිවස, අහ, දින) නම් වේ.

๖๘.

68.

ปภาตญฺจ วิภาตญฺจ, ปจฺจูโส กลฺล มปฺยถ;

อภิโทโส ปโทโส ถ,สาโย สญฺฌา ทินจฺจโย.

පභාත, විභාත, පච්චූස, කල්ල යනු අලුයම (පාන්දර) කාලයට නමකි. අභිදෝෂ, පදෝෂ යනු පෙරයම (සන්ධ්‍යාවට පෙර කාලය) ට නමකි. සාය, සංජ්ඣා, දිනච්චය යනු සන්ධ්‍යා කාලයට නමකි.

๖๙.

69.

นิสา จ รชนี รตฺติ, ติยามา สํวรี ภเว;

ชุณฺหา ตุ จนฺทิกายุตฺตา, ตมุสฺสนฺนา ติมิสิกา.

නිසා, රජනී, රත්ති, තියාමා, සංවරී යනු රාත්‍රියට නමකි. චන්ද්‍රිකාවෙන් (සඳ එළියෙන්) යුත් රාත්‍රිය ‘ජුණ්හා’ නම් වන අතර, දැඩි අඳුරින් යුත් රාත්‍රිය ‘තිමිසිකා’ නම් වේ.

๗๐.

70.

นิสีโถ มชฺฌิมา รตฺติ, อฑฺฒรตฺโต มหานิสา;

อนฺธกาโร ตโม นิตฺถี, ติมิสํ ติมิรํ มตํ.

නිසීථ, මජ්ඣිමාරත්ති, අඩ්ඪරත්ත, මහානිසා යනු මධ්‍යම රාත්‍රියට නමකි. අන්ධකාර, තම, තිමිස, තිමිර යනු අඳුරට (අන්ධකාරයට) නමකි.

๗๑.

71.

จตุรงฺคตมํ เอวํ, กาฬปกฺขจตุทฺทสี;

วนสณฺโฑ ฆโน เมฆ, ปฏลํ จา’ฑฺฒรตฺติ จ.

කළුපක්ෂයේ තුදුස්වක (අමාවක) තිථිය ද, ඝන වනාන්තරය ද, ඝන වැහි වලාකුළු පෙළ ද, මධ්‍යම රාත්‍රිය ද යන මේ සතර එක් වූ කල්හි ‘චතුරංග සමන්නාගත අන්ධකාරය’ (සිව්වැදෑරුම් අඳුර) වේ.

๗๒.

72.

อนฺธตมํ [Pg.8] ฆนตเม, ปหาโร ยาม, สญฺญิโต;

ปาฏิปโท ตุ ทุติยา, ตติยาที ติถี, ตายติ ปาเลตีติ ติถิ, ตา+อิติ (ณฺวาทิ) ทฺวิสุ.

ඝන අන්ධකාරය ‘අන්ධතම’ නම් වේ. පැය තුනක කාලය ‘පහාර’ හෝ ‘යාම’ නම් වේ. පාටිපද (පෑළවිය), දුතියා (දියවක), තතියා (තියවක) ආදී දින ‘තිථි’ නම් වේ.

๗๓.

73.

ปนฺนรสี ปญฺจทสี, ปุณฺณมาสี ตุ ปุณฺณมา;

อมาวสี ปฺยมาวาสี, ถิยํ ปนฺนรสี’ ปรา.

පන්නරසී, පඤ්චදසී, පුණ්ණමාසී, පුණ්ණමා යනු පසළොස්වක (පොහෝ) දිනට නමකි. අමාවසී, අමාවාසී සහ අපර පන්නරසී යනු අමාවක දිනට නමකි.

๗๔.

74.

ฆฏิกา สฏฺฐฺย’ โหรตฺโต, ปกฺโข เต ทส ปญฺจ จ;

เต ตุ ปุพฺพาปรา สุกฺก,กาฬา, มาโส ตุ เต ทุเว.

පැය හැටක් එක් අහෝරාත්‍රියක් (දිනක් හා රැයක්) වේ. දින පහළොවක් එක් පක්ෂයකි. ඒ පක්ෂ දෙක පුර පක්ෂය (සුක්ක පක්ඛ) සහ අව පක්ෂය (කාළ පක්ඛ) වන අතර, එම පක්ෂ දෙක එක් වී මාසයක් වේ.

๗๕.

75.

จิตฺโต เวสาข, เชฏฺโฐ จา, สาฬฺโห ทฺวีสุ จ สาวโณ;

โปฏฺฐปาท’สฺสยุชา จ, มาสา ทฺวาทส กตฺติโก.

චිත්ත (බක්), වෙසාඛ (වෙසක්), ජෙට්ඨ (පොසොන්), ආසළ්හ (ඇසළ), සාවණ (නිකිණි), පොට්ඨපාද (බිනර), අස්සයුජ (වප්), කත්තික (ඉල්) යන මේවා දොළොස් මාසයන්ගෙන් සමහරකි.

๗๖.

76.

มาคสิโร ตถา ผุสฺโส, กเมน มาฆ ผคฺคุณา;

กตฺติก’สฺสยุชา มาสา, ปจฺฉิม ปุพฺพกตฺติกา.

මාගසිර (උඳුවප්), ඵුස්ස (දුරුතු), මාඝ (නවම්) සහ ඵග්ගුණ (මැදින්) යනු ඉතිරි මාස සතරයි. කත්තික සහ අස්සයුජ මාස දෙක පිළිවෙළින් පශ්චිම කත්තික සහ පූර්ව කත්තික යනුවෙන් ද හැඳින්වේ.

๗๗.

77.

สาวโณ นิกฺขมนีโย,จิตฺตมาโส ตุ รมฺมโก.

සාවණ (නිකිණි) මාසයට ‘නික්ඛමනීය’ කියා ද, චිත්ත (බක්) මාසයට ‘රම්මක’ කියා ද කියනු ලැබේ.

๗๘.

78.

จตุโร จตุโร มาสา, กตฺติกกาฬปกฺขโต;

กมา เหมนฺต คิมฺหาน, วสฺสานา อุตุโย ทฺวิสุ.

කත්තික (ඉල්) මස අව පක්ෂයේ සිට මාස හතර බැගින් වූ කාල සීමාවන් පිළිවෙළින් හේමන්ත, ගිම්හාන සහ වස්සාන යන සෘතු තුන වේ.

๗๙.

79.

เหมนฺโต สิสิร มุตู,ฉ วา วสนฺโต จ คิมฺห วสฺสานา;

สรโทติ กมา มาสา, ทฺเว ทฺเว วุตฺตานุสาเรน.

නැතහොත් කලින් කී ක්‍රමයට අනුව මාස දෙක බැගින් වූ හේමන්ත, සිසිර, වසන්ත, ගිම්හ, වස්සාන සහ සරද යනුවෙන් සෘතු හයක් ද වේ.

๘๐.

80.

อุณฺโห นิทาโฆ คิมฺโหถ,วสฺโส วสฺสาน ปาวุสา;

อุตูหิ ตีหิ วสฺสานา, ทิเกหิ ทกฺขิณายนํ.

උණ්හ, නිදාඝ, ගිම්හ යනු ග්‍රීෂ්ම සෘතුවට නමකි. වස්ස, වස්සාන, පාවුස යනු වර්ෂා සෘතුවට නමකි. වස්සාන සෘතුවේ සිට සෘතු තුනක් (මාස හයක්) දක්ඛිණායනය නම් වේ.

๘๑.

81.

อุตฺตรายน มญฺเญหิ, ตีหิ วสฺสายนทฺวยํ;

วสฺส สํวจฺฉรา นิตฺถี, สรโท หายโน สมา.

ඉතිරි සෘතු තුනෙන් උත්තරායනය වේ. මේ අයන දෙක එක්ව අවුරුද්දක් වේ. වස්ස, සංවච්ඡර, සරද, හායන, සමා යනු වර්ෂයට (අවුරුද්දට) නමකි.

๘๒.

82.

กปฺปกฺขโย ตุ สํวฏฺโฏ, ยุคนฺต ปลยา อปิ;

อลกฺขี กาลกณฺณิตฺถี, อถ ลกฺขี สิริ’ตฺถิยํ.

කප්පක්ඛය, සංවට්ට, යුගන්ත, පලය යනු කල්ප විනාශයට (ලෝක විනාශයට) නමකි. අලක්ඛී, කාලකණ්ණී යනු අභාග්‍යයට (අශ්‍රියාවට) නමකි. ලක්ඛී, සිරි යනු ශ්‍රී කාන්තාවට (භාග්‍යයට/ලක්ෂ්මී දේවියට) නමකි.

๘๓.

83.

ทนุ ทานวมาตา ถ, เทวมาตา ปนา’ทิติ;

‘දනු’ යනු දානවයන්ගේ (අසුරයන්ගේ) මව් වන අතර, ‘අදිති’ යනු දෙවියන්ගේ මව් වේ.

๘๔.

84.

ปาปญฺจ กิพฺพิสํ เวรา, ฆํ ทุจฺจริต ทุกฺกฏํ;

อปุญฺญา’กุสลํ กณฺหํ, กลุสํ ทุริตา’คุ จ.

පාප, කිබ්බිස, වේර, අඝ, දුච්චරිත, දුක්කට, අපුඤ්ඤ, අකුසල, කණ්හ, කලුස, duritā, අගු යනු පවට (අකුසලයට) නමකි.

๘๕.

85.

กุสลํ [Pg.9] สุกตํ สุกฺกํ, ปุญฺญํ ธมฺม มนิตฺถิยํ;

สุจริต มโถ ทิฏฺฐ, ธมฺมิกํ อิหโลกิกํ.

කුසල, සුකත, සුක්ක, පුඤ්ඤ, ධම්ම, සුචරිත යනු පිනට (කුසලයට) නමකි. දිට්ඨධම්මික, ihalokika යනු මෙලොවට (මේ ජීවිතයට) නමකි.

๘๖.

86.

สนฺทิฏฺฐิก มโถ ปาร, โลกิกํ สมฺปรายิกํ;

ตกฺกาลํ ตุ ตทาตฺวํ โจ,ตฺตรกาโล ตุ อายติ.

සන්දිට්ඨික (නැතහොත් පරලෝකය හා සම්බන්ධ), පාරලෝකික, සම්පරායික යනු පරලොවට නමකි. තක්කාල, තදාත්ව යනු එකල්හි පවතින (වර්තමාන) කාලයට නමකි. උත්තරකාල, ආයති යනු මතු (අනාගත) කාලයට නමකි.

๘๗.

87.

หาโส’ ตฺตมนตา ปีติ, วิตฺติ ตุฏฺฐิ จ นาริยํ;

อานนฺโท ปมุทา’โมโท, สนฺโตโส นนฺทิ สมฺมโท.

හාස, උත්තමනතා, පීති, විත්ති, තුට්ඨි, ආනන්ද, පමුදා, ආමෝද, සන්තෝස, නන්දි, සම්මද යනු සතුටට (ප්‍රීතියට) නමකි.

๘๘.

88.

ปาโมชฺชญฺจ ปโมโท ถ, สุขํ สาตญฺจ ผาสฺว’ถ;

ภทฺทํ เสยฺโย สุภํ เขมํ, กลฺยาณํ มงฺคลํ สิวํ.

පාමොජ්ජ, පමෝද යනු මහත් සතුටට නමකි. සුඛ, සාත, ඵාසු යනු සුවයට (සැපයට) නමකි. භද්ද, සෙය්‍ය, සුභ, ඛේම, කල්්‍යාණ, මංගල, සිව යනු යහපතට (මංගල්‍යයට/භාග්‍යයට) නමකි.

๘๙.

89.

ทุกฺขญฺจ กสิรํ กิจฺฉํ, นีโฆ จ พฺยสนํ อฆํ;

ทพฺเพ ตุ ปาปปุญฺญานิ, ตีสฺวากิจฺฉํ สุขาทิ จ.

දුක්ඛ, කසිර, කිච්ඡ, නීඝ, බ්‍යසන, අඝ යනු දුකට (පීඩාවට/දුෂ්කරතාවට) නමකි. පාප, පුණ්‍ය සහ කිච්ඡ, සුඛ ආදී ශබ්ද ගුණ පද (විශේෂණ) වන කල්හි ලිංග තුනෙහිම වැටේ.

๙๐.

90.

ภาคฺยํ นิยติ ภาโค จ, ภาคเธยฺยํ วิธี’ริโต;

อโถ อุปฺปตฺติ นิพฺพตฺติ, ชาติ ชนน มุพฺภโว.

භාග්‍ය, නියති, භාග, භාගධෙය්‍ය, විධි යනු දෛවයට (නියමයට/වාසනාවට) නමකි. උප්පත්ති, නිබ්බත්ති, ජාති, ජනන, උබ්භව යනු උපතට (ජනිත වීමට) නමකි.

๙๑.

91.

นิมิตฺตํ การณํ ฐานํ, ปทํ พีชํ นิพนฺธนํ;

นิทานํ ปภโว เหตุ, สมฺภโว เสตุ ปจฺจโย.

නිමිත්ත, කාරණ, ඨාන, පද, බීජ, නිබන්ධන, නිදාන, පභව, හේතු, සම්භව, සේතු, පච්චය යනු හේතුවට (කාරණයට) නමකි.

๙๒.

92.

การณํ ยํ สมาสนฺนํ, ปทฏฺฐานนฺติ ตํ มตํ;

ชีโว ตุ ปุริโส’ตฺตา ถ, ปธานํ ปกติตฺถิยํ.

යම් ළඟම වූ (ආසන්න) හේතුවක් වේ ද, එය ‘පදට්ඨාන’ (පදස්ථාන) යයි කියනු ලැබේ. ජීව, පුරිස, අත්තා යනු ආත්මයට (ප්‍රාණයට) නමකි. පධාන, පකති යනු ප්‍රකෘතියට (ස්වභාවයට) නමකි.

๙๓.

93.

ปาโณ สรีรี ภูตํ วา, สตฺโต เทหี จ ปุคฺคโล;

ชีโว ปาณี ปชา ชนฺตุ,ชโน โลโก ตถาคโต.

පාණ, ශරීරී, භූත, සත්ත, දේහී, පුග්ගල, ජීව, පාණී, පජා, ජන්තු, ජන, ලෝක, තථාගත යනු සත්වයාට (පුද්ගලයාට) නමකි.

๙๔.

94.

รูปํ สทฺโท คนฺธ รสา, ผสฺโส ธมฺโม จ โคจรา;

อาลมฺพา วิสยา เต ฉา, รมฺมณา ลมฺพณานิ จ.

රූප, සද්ද (ශබ්ද), ගන්ධ, රස, ඵස්ස (ස්පර්ශ), ධම්ම (ධර්ම) යන සය ගෝචර, ආලම්බ, විසය, ආරම්මණ, ආලම්බණ යන නම්වලින් හැඳින්වෙන අරමුණු (විෂයයන්) වේ.

๙๕.

95.

สุกฺโก โคโร สิโต’ทาตา,ธวโล เสต, ปณฺฑรา;

โสโณ ตุ โลหิโต รตฺโต,ตมฺพ มญฺชิฏฺฐ โรหิตา.

සුක්ක, ගෝර, සිත, ඕදාත, ධවල, සේත, පණ්ඩර යනු සුදු පැහැයට නමකි. සෝණ, ලෝහිත, රත්ත, තම්බ, මඤ්ජිට්ඨ, රෝහිත යනු රතු පැහැයට නමකි.

๙๖.

96.

นีโล กณฺหา’สิตา กาโฬ,เมจโก สาม สามลา;

สิตปีเตตุ ปณฺฑุ’ตฺโต, อีสํปณฺฑุตุ ธูสโร.

නීල, කණ්හ, අසිත, කාළ, මේචක, සාම, සාමල යනු කළු (හෝ නිල්) පැහැයට නමකි. සුදු මිශ්‍ර කහ පැහැයට ‘පණ්ඩු’ යයි කියනු ලැබේ. මඳක් පඬු (අළු මිශ්‍ර) පැහැයට ‘ධූසර’ යයි කියනු ලැබේ.

๙๗.

97.

อรุโณ [Pg.10] กิญฺจิรตฺโต ถ,ปาฏโล เสตโลหิโต;

อโถ ปีโต หลิทฺยาโภ,ปลาโส หริโต หริ.

මඳක් රතු පැහැය ‘අරුණ’ නම් වේ. සුදු මිශ්‍ර රතු (රෝස) පැහැය ‘පාටල’ නම් වේ. පීත, හලිද්දාභ යනු කහ පැහැයට නමකි. පලාස, හරිත, හරි යනු කොළ (හරිත) පැහැයට නමකි.

๙๘.

98.

กฬาโร กปิโล นีล, ปีเต ถ โรจนปฺปเภ;

ปิงฺโค ปิสงฺโค ปฺยถวา, กฬาราที ตุ ปิงฺคเล.

නිල් සහ කහ මිශ්‍ර පැහැය ‘කළාර’, ‘කපිල’ නම් වේ. රෝචනප්‍රභ, පිංග, පිසංග යනු පිංගල (දුඹුරු හෝ රන්වන් කහ) පැහැයට නමකි.

๙๙.

99.

กมฺมาโส สพโล จิตฺโต,สาโว ตุ กณฺหปีตเก;

วาจฺจลิงฺคา คุณินฺเยเต, คุเณ สุกฺกาทโย ปุเม.

කම්මාස, සබල, citto යනු විසිතුරු (කබර/පුල්ලි සහිත) පැහැයට නමකි. කළු මිශ්‍ර කහ පැහැයට ‘සාව’ යයි කියනු ලැබේ. මේ සියලු වර්ණවාචී ශබ්ද විශේෂණ වන කල්හි විශේෂ්‍ය පදයේ ලිංගය ගන්නා අතර, ගුණය (වර්ණය පමණක්) අඟවන කල්හි පුල්ලිංග වේ.

๑๐๐.

100.

นจฺจํ นฏฺฏญฺจ นฏนํ, นตฺตนํ ลาสนํ ภเว;

นจฺจํ ตุ วาทิตํ คีต, มิติ นาฏุมิทํ ตยํ.

නච්ච, නට්ට, නටන, නත්තන, ලාසන යනු නැටුමට (නර්තනයට) නමකි. නර්තනය, වාදනය, ගායනය යන මේ ත්‍රිත්වය එක්ව ‘නාට්‍ය’ නම් වේ.

๑๐๑.

101.

นจฺจฏฺฐานํ สิยา รงฺโค, ภินโย สูจฺยสูจนํ;

องฺคหาโร’งฺควิกฺเขโป, นฏฺฏโก นฏโก นโฏ.

රංගනය සිදුකරන ස්ථානය (රඟමඩල) ‘රංග’ නම් වේ. අභිනය යනු සූචනය කිරීමයි. ශරීර අවයව හැසිරවීම (අංග චලනය) ‘අංගහාර’ නම් වේ. නට්ටක, නටක, නට යනු නළුවාට (නර්තන ශිල්පියාට) නමකි.

๑๐๒.

102.

สิงฺคาโร กรุโณ วีร, พฺภุต หสฺส ภยานกา;

สนฺโต พีภจฺฉ รุทฺทานิ, นว นาฏฺยรสา อิเม.

ශෘංගාර, කරුණ, වීර, අද්භූත, හාස්‍ය, භයානක, ශාන්ත, බීභත්ස, රුද්‍ර (රෞද්‍ර) යන මේවා නාට්‍ය රස නවය වේ.

๑๐๓.

103.

โปสสฺส นาริยํ โปเส, อิตฺถิยา สงฺคมํ ปติ;

ยา ปิหา เอส สิงฺคาโร, รติกีฬาทิการโณ.

පුරුෂයා කෙරෙහි ස්ත්‍රියට ද, ස්ත්‍රිය කෙරෙහි පුරුෂයාට ද එක්වීම පිණිස ඇති වන යම් කැමැත්තක් (ආශාවක්) වේ ද, රතිකීලන ආදියට හේතු වූ ඒ ආශාව ‘ශෘංගාරය’ නම් වේ.

๑๐๔.

104.

อุตฺตม ปฺปกติปฺปาโย, อิตฺถิปุริสเหตุโก;

โส สมฺโภโค วิโยโคติ,สิงฺคาโร ทุวิโธ มโต.

උත්තම ස්වභාවය ඇති, ස්ත්‍රී පුරුෂයන් නිමිති කරගෙන උපදින්නා වූ ඒ ශෘංගාරය ‘සම්භෝග ශෘංගාරය’ සහ ‘විප්‍රලම්භ (වියෝග) ශෘංගාරය’ යැයි දෙවැදෑරුම් කොට සලකනු ලැබේ.

๑๐๕.

105.

ภาสิตํ [Pg.11] ลปิตํ ภาสา, โวหาโร วจนํ วโจ;

อุตฺติ วาจา คิรา วาณี, ภารตี กถิตา วจี.

භාසිත, ලපිත, භාසා, වෝහාර, වචන, වච, උත්ති, වාචා, ගිරා, වාණී, භාරතී, කථිතා සහ වචී යන මේවා වචනයට (කථාවට) නාමයන් වේ.

๑๐๖.

106.

เอกาขฺยาโต ปทจโย, สิยา วากฺยํสการโก;

อาเมฑิตนฺติ วิญฺเญยฺยํ, ทฺวตฺติกฺขตฺตุ มุทีรณํ.

එක් ආඛ්‍යාත පදයක් හා කාරක පද සහිත පද සමූහය වාක්‍යයක් වන්නේය. දෙවරක් හෝ තුන්වරක් (එක් වර ප්‍රකාශ කළ දෙයක් නැවත) පැවසීම 'ආමේඩිත' (ද්විත්වකරණය) යැයි දත යුතුය.

๑๐๗.

107.

ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหเล’จฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ.

බිය, ක්‍රෝධය, ප්‍රශංසාව, ඉක්මන් බව (ත්වරාව), කුතුහලය, පුදුමය, සිනහව (ප්‍රමෝදය), ශෝකය සහ ප්‍රසාදය ඇති කල්හි නුවණැත්තා ආමේඩිතය (ද්විත්ව පද භාවිතය) කරන්නේය.

๑๐๘.

108.

อิรุ นารี ยชุ สาม, มิติ เวทา ตโย สิยุํ;

เอเต เอว ตยี นารี, เวโท มนฺโต สุติตฺถิยํ.

ඉරු (ඍග්), යජු (යජුර්) සහ සාම යන වේද තුනක් වෙති. මේවාට ‘තයී’ (ත්‍රයී) යැයි ද කියනු ලැබේ. වේද, මන්ත (මන්ත්‍ර) සහ සුති (ශ්‍රැති) යනු ඒවායේ පර්යාය පද වේ.

๑๐๙.

109.

อฏฺฐโก วามโก วาม, เทโว จงฺคีรโส ภคุ;

ยมทคฺคิ จ วาสิฏฺโฐ, ภารทฺวาโช จ กสฺสโป;

เวสฺสามิตฺโตติ มนฺตานํ, กตฺตาโร อิสโย อิเม.

අට්ඨක, වාමක, වාමදේව, අංගීරස, භගු, යමදග්ගි, වාසිට්ඨ, භාරද්වාජ, කස්සප සහ වෙස්සාමිත්ත යන මොහු මන්ත්‍රයන් කළ (වේදය නිර්මාණය කළ) සෘෂිවරු වෙති.

๑๑๐.

110.

กปฺโป พฺยากรณํ โชติ, สตฺถํ สิกฺขา นิรุตฺติ จ;

ฉนฺโทวิจิติ เจตานิ, เวทงฺคานิ วทนฺติ ฉ.

කල්ප (කප්ප), ව්‍යාකරණ, ජ්‍යොතිෂ ශාස්ත්‍රය, ශික්ෂා, නිරුක්ති සහ ඡන්දෝවිචිති යන මේවා වේදාංග සය (වේදයේ අංග සය) යැයි පවසති.

๑๑๑.

111.

อิติหาโส ปุราวุตฺต, ปฺปพนฺโธ ภารตาทิโก;

นามปฺปกาสกํ สตฺถํ, รุกฺขาทีนํ นิฆณฺฑุ โส.

භාරත (මහාභාරතය) ආදී පැරණි පුවත් ඇතුළත් ප්‍රබන්ධය 'ඉතිහාසය' නම් වේ. වෘක්ෂ ආදියේ නම් ප්‍රකාශ කරන ශාස්ත්‍රීය ග්‍රන්ථය (අභිධාන කෝෂය) 'නිඝණ්ඩුව' නම් වේ.

๑๑๒.

112.

วิตณฺฑสตฺถํ วิญฺเญยฺยํ, ยํ ตํ โลกายตํ อิติ;

เกฏุภํ ตุ กฺริยากปฺป, วิกปฺโป กวินํ หิโต.

යම් විතණ්ඩ ශාස්ත්‍රයක් වේ ද, එය 'ලෝකායත' ශාස්ත්‍රය යැයි දත යුතුය. කවියන්ට උපකාරී වන ක්‍රියා කල්ප විකල්ප (කාව්‍ය ක්‍රියාකාරී විධි) අඩංගු ශාස්ත්‍රය 'කේටුභ' නම් වේ.

๑๑๓.

113.

อาขฺยายิโกปลทฺธตฺถา, ปพนฺธกปฺปนา กถา;

ทณฺฑนีตฺย’ตฺถสตฺถสฺมึ, วุตฺตนฺโต ตุ ปวตฺติ จ.

සත්‍ය පුවත් අඩංගු ප්‍රබන්ධය 'ආඛ්‍යායිකා' නම් වේ. මනඃකල්පිත ප්‍රබන්ධය 'කථා' නම් වේ. දණ්ඩනීති (දේශපාලන විද්‍යාව) සහ අර්ථශාස්ත්‍රයෙහි එන පුවත් 'වුත්තන්ත' සහ 'පවත්ති' (තොරතුරු/පුවත්) නම් වේ.

๑๑๔.

114.

สญฺญา, ขฺยา, วฺหา สมญฺญา จา, ภิธานํ นาม มวฺหโย;

นามเธยฺยา’ ธิวจนํ, ปฏิวากฺยํ ตุ อุตฺตรํ.

සඤ්ඤා, ඛ්‍යා, ව්හා, සමඤ්ඤා, අභිධාන, නාම, අව්හය, නාමධෙය්‍ය සහ අධිවචන යන මේවා 'නමට' පර්යාය පද වේ. 'පටිවාක්‍ය' සහ 'උත්තර' යනු පිළිතුරට (ප්‍රති උත්තරයට) නාමයන් වේ.

๑๑๕.

115.

ปญฺโห ตีสฺว นุโยโค จ, ปุจฺฉา ปฺยถ นิทสฺสนํ;

อุโปคฺฆาโต จ ทิฏฺฐนฺโต, ตโถ’ทาหรณํ ภเว.

පඤ්හ (ප්‍රශ්නය - ලිංග තුනෙහිම වැටේ), අනුයෝග සහ පුච්ඡා යන මේවා ප්‍රශ්නයට පර්යාය පද වේ. නිදස්සන, උපොග්ඝාත, දිට්ඨන්ත සහ උදාහරණ යන මේවා නිදසුනට (උදාහරණයට) පර්යාය පද වේ.

๑๑๖.

116.

สมา สงฺเขป สํหารา, สมาโส สงฺคโห ปฺยถ;

สตํ ธารยสี ตฺยาทฺย, พฺภกฺขานํ ตุจฺฉภาสนํ.

සමා, සංඛේප, සංහාර, සමාස සහ සංගහ යන මේවා සංක්ෂිප්තයට (කෙටිකිරීමට) පර්යාය පද වේ. 'මහණ තෝ සියයක් ණය වෙහිය' ආදී වශයෙන් නැති වරදක් පැටවීම 'අබ්භක්ඛාන' (අභූත චෝදනා) සහ 'තුච්ඡභාසන' (හිස් කථා) නම් වේ.

๑๑๗.

117.

โวหาโร ตุ วิวาโท ถ, สปนํ สปโถปิ จ;

ยโส สิโลโก กิตฺติตฺถี,โฆสนา ตุ’จฺจสทฺทนํ.

'වෝහාර' සහ 'විවාද' යනු නඩු කීම හෝ වාදයයි. 'සපන' සහ 'සපථ' යනු දිවුරුමයි. 'යස', 'සිලෝක' සහ 'කිත්ති' යනු කීර්තියට (ප්‍රසිද්ධියට) පර්යාය පද වේ. 'ඝෝසනා' සහ 'උච්චසද්දන' යනු මහ හඬින් ප්‍රකාශ කිරීමයි.

๑๑๘.

118.

ปฏิโฆโส ปฏิรโว, โถ’ ปญฺญาโส วจีมุขํ;

กตฺถนา จ สิลาฆา จ, วณฺณนา จ นุติ ตฺถุติ.

'පටිඝෝෂ' සහ 'පටිරව' යනු ප්‍රතිරාවයයි (ප්‍රතිඝෝෂය). 'උපඤ්ඤාස' සහ 'වචීමුඛ' යනු කථාවේ ප්‍රස්තාවනාවයි (හැඳින්වීමයි). 'කත්ථනා', 'සිලාඝා', 'වණ්ණනා', 'නුති' සහ 'ථුති' (ස්තුති) යන මේවා වර්ණනාවට (ප්‍රශංසාවට) පර්යාය පද වේ.

๑๑๙.

119.

โถมนญฺจ ปสํสาถ, เกกา นาโท สิขณฺฑินํ;

คชานํ โกญฺจนาโท ถ,มตา เหสา หยทฺธนิ.

'ථෝමන' සහ 'පසංසා' යනු ද ප්‍රශංසාවට ම නම් වේ. මොනරුන්ගේ හඬ 'කේකා' නම් වේ. ඇතින්ගේ හඬ 'කොඤ්චනාද' නම් වේ. අසුන්ගේ හඬ 'හේසා' (හෙෂාරාවය) නම් වේ.

๑๒๐.

120.

ปริยาโย เววจนํ, สากจฺฉา ตุ จ สํกถา;

อุปวาโท จุ’ปกฺโกสา, วณฺณวาทา’นุวาโท จ;

ชนวาทา’ปวาทาปิ, ปริวาโท จ ตุลฺยตฺถา.

'පරියාය' සහ 'වේවචන' යනු පර්යාය පදයන්ට (සමාන පදයන්ට) නමකි. 'සාකච්ඡා' සහ 'සංකථා' යනු සාකච්ඡාවට (පිළිසඳරට) නමකි. 'උපවාද', 'උපක්කෝස', 'වණ්ණවාද', 'අනුවාද', 'ජනවාද', 'අපවාද' සහ 'පරිවාද' යන මේවා නින්දාවට (දෝෂාරෝපණයට) සමාන අර්ථ ඇති පද වේ.

๑๒๑.

121.

เขโป [Pg.12] นินฺทา ตถา กุจฺฉา, ชิคุจฺฉา ครหา ภเว;

นินฺทาปุพฺโพ อุปารมฺโภ, ปริภาสน มุจฺจเต.

'ඛේප', 'නින්දා', 'කුච්ඡා', 'ජිගුච්ඡා' සහ 'ගරහා' යන මේවා ගර්හාවට (නින්දාවට) පර්යාය පද වේ. නින්දා පූර්වකව කරනු ලබන දෝෂාරෝපණය 'පරිභාසන' (බැණ වැදීම) යැයි කියනු ලැබේ.

๑๒๒.

122.

อฏฺฐานริยโวหาร, วเสน ยา ปวตฺติตา;

อภิวากฺยํ สิยา วาจา, สา วีติกฺกมทีปนี.

අනාර්ය ව්‍යවහාර අටක් ඇසුරින් පවත්වන්නා වූ ද, (සීල) සීමා ඉක්මවා යාම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ද වචනය 'අභිවාක්‍ය' නම් වන්නේය.

๑๒๓.

123.

มุหุํภาสา นุลาโปถ, ปลาโป นตฺถิกา คิรา;

อาโทภาสน มาลาโป,วิลาโป ตุ ปริทฺทโว.

නැවත නැවත කථා කිරීම 'මුහුම්භාසා' සහ 'අනුලාප' නම් වේ. අර්ථ ශුන්‍ය (හිස්) කථාව 'පලාප' සහ 'නත්ථිකාගිරා' නම් වේ. මුලින්ම කථා කිරීම (ආමන්ත්‍රණය) 'ආලාප' නම් වේ. හැඬීම හෝ විලාපය 'විලාප' සහ 'පරිද්දව' නම් වේ.

๑๒๔.

124.

วิปฺปลาโป วิโรโธตฺติ, สนฺเทโสตฺติ ตุ วาจิกํ;

สมฺภาสนํ ตุ สลฺลาโป, วิโรธรหิตํ มิถุ.

අසම්බන්ධ හෝ පරස්පර කථාව 'විප්පලාප' සහ 'විරෝධොත්ති' නම් වේ. පණිවිඩය 'සන්දේසොත්ති' සහ 'වාචික' නම් වේ. පරස්පරතාවයෙන් තොරව දෙදෙනෙකු අතර කෙරෙන කථාව 'සම්භාසන' සහ 'සල්ලාප' නම් වේ.

๑๒๕.

125.

ผรุสํ นิฏฺฐุรํ วากฺยํ, มนุญฺญํ หทยงฺคมํ;

สํกุลํ ตุ กิลิฏฺฐญฺจ, ปุพฺพาปรวิโรธินี.

සැර පරුෂ වචනය 'ඵරුස' සහ 'නිට්ඨුර' නම් වේ. සිත දිනා ගන්නා (මනහර) වචනය 'මනුඤ්ඤ' සහ 'හදයංගම' නම් වේ. පූර්ව අපර පරස්පරතාවයෙන් යුත් අපැහැදිලි කථාව 'සංකුල' සහ 'කිලිට්ඨ' නම් වේ.

๑๒๖.

126.

สมุทายตฺถรหิตํ, อพทฺธมิติ กิตฺติตํ;

วิตถํ ตุ มุสา จาถ, ผรุสาที ติลิงฺคิกา.

පද සමූහයක අර්ථයක් නොමැති (අසම්බන්ධ) කථාව 'අබද්ධ' යැයි කියනු ලැබේ. අසත්‍යය 'විතථ' සහ 'මුසා' නම් වේ. ඵරුස ආදී ගුණ පද ලිංග තුනෙහිම වැටේ.

๑๒๗.

127.

สมฺมา พฺยยญฺจา วิตถํ, สจฺจํ ตจฺฉํ ยถาตถํ;

ตพฺพนฺตา ตีสฺว ลีกํ ตฺว, สจฺจํ มิจฺฉา มุสา พฺยยํ.

'සම්මා' (නිපාත), 'අවිතථ', 'සච්ච', 'තච්ඡ' සහ 'යථාතථ' යන මේවා සත්‍යයට පර්යාය පද වේ. ඒවායින් උපදින ගුණපද ලිංග තුනෙහිම වැටේ. 'අලීක', 'අසච්ච', 'මිච්ඡා' සහ 'මුසා' (නිපාත) යන මේවා අසත්‍යයට නාමයන් වේ.

๑๒๘.

128.

รโว นินาโท นินโท จ สทฺโท,นิคฺโฆส นาท ทฺธนโย จ ราโว;

อาราว สํราว วิราว โฆสา,รวา สุติตฺถี สร นิสฺสนา จ.

රව, නිනාද, නිනද, සද්ද, නිග්ඝෝස, නාද, ධනය, රාව, ආරාව, සංරාව, විරාව, ඝෝස, සුතිත්ථී, සර සහ නිස්සන යන මේවා ශබ්දයට (හඬට) පර්යාය පද වේ.

๑๒๙.

129.

วิสฺสฏฺฐ มญฺชุ วิญฺเญยฺยา, สวนียา วิสาริโน;

พินฺทุ คมฺภีร นินฺนาที, ตฺเยว มฏฺฐงฺคิโก สโร.

විස්සට්‍ඨ (පැහැදිලි), මඤ්ජු (මිහිරි), විඤ්ඤෙය්‍ය (පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි), සවනීය (ශ්‍රවණයට සුදුසු), විසාරී (පැතිර යන), බින්දු (පිරුණු), ගම්භීර (ගැඹුරු) සහ නින්නාදී (ප්‍රතිරාව දෙන) යන මේවා අෂ්ටාංගික (අංග අටකින් යුත්) මහා බ්‍රහ්ම ස්වරයේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කටහඬෙහි) ලක්ෂණ වේ.

๑๓๐.

130.

ติรจฺฉานคตานญฺหิ, รุตํ วสฺสิต มุจฺจเต;

โกลาหโล กลหโล,คีตํ คานญฺจ คีติกา.

තිරිසන් සතුන්ගේ ශබ්දය 'රුත' සහ 'වස්සිත' යැයි කියනු ලැබේ. මහත් ඝෝෂාව 'කෝලාහල' සහ 'කලාහල' නම් වේ. ගීතය (ගැයීම) 'ගීත', 'ගාන' සහ 'ගීතිකා' නම් වේ.

๑๓๑.

131.

สรา สตฺต ตโย คามา, เจกวีสติ มุจฺฉนา;

ตานา เจกูนปญฺญาส, อิจฺเจตํ สรมณฺฑลํ.

සප්ත ස්වරය ද, ග්‍රාම තුන ද, මූර්ඡනා විසි එක ද, තාන එකෝන් පනහ (හතළිස් නවය) ද යන මේවා 'ස්වර මණ්ඩලය' නම් වේ.

๑๓๒.

132.

อุสโภ เธวโต เจว, ฉชฺช คนฺธาร มชฺฌิมา;

ปญฺจโม จ นิสาโทติ, สตฺเต’เต คทิตา สรา.

සජ්ජ (ෂඩ්ජ), උසභ (වෘෂභ), ගන්ධාර, මජ්ඣිම (මධ්‍යම), පඤ්චම, ධේවත (ධෛවත) සහ නිසාද යන මේවා සප්ත ස්වරයන් ලෙස කියනු ලැබේ.

๑๓๓.

133.

นทนฺติ [Pg.13] อุสภํ คาโว, ตุรคา เธวตํ ตถา;

ฉชฺชํ มยูรา คนฺธาร, มชา โกญฺจา จ มชฺฌิมํ.

මොනරු සජ්ජ ස්වරයෙන් ද, ගවයෝ උසභ ස්වරයෙන් ද, එළුවෝ ගන්ධාර ස්වරයෙන් ද, කොස් ලිහිණියෝ මජ්ඣිම ස්වරයෙන් ද, අශ්වයෝ ධේවත ස්වරයෙන් ද හඬ නඟති.

๑๓๔.

134.

ปญฺจมํ ปรปุฏฺฐาที, นิสาทมฺปิ จ วารณา;

ฉชฺโช จ มชฺฌิโม คามา,ตโย สาธารโณติ จ.

කොවුලන් ආදීහු පඤ්චම ස්වරයෙන් ද, ඇතෝ නිසාද ස්වරයෙන් ද හඬ නඟති. සජ්ජ ග්‍රාමය, මජ්ඣිම ග්‍රාමය සහ සාධාරණ ග්‍රාමය යනු ග්‍රාම (ස්වර පද්ධති) තුනයි.

๑๓๕.

135.

สเรสุ เตสุ ปจฺเจเก, ติสฺโส ติสฺโส หิ มุจฺฉนา;

สิยุํ ตเถว ตานานิ, สตฺต สตฺเตว ลพฺภเร.

ඒ එක් එක් ස්වරයෙහි මූර්ඡනාවෝ තුන බැගින් (විසි එකක්) වෙති. එමෙන්ම තානයෝ ද සත බැගින් (හතළිස් නවයක්) ලැබෙති.

๑๓๖.

136.

ติสฺโส ทุเว จตสฺโส จ, จตสฺโส กมโต สเร;

ติสฺโส ทุเว จตสฺโสติ, ทฺวาวีสติ สุตี สิยุํ.

ස්වරයන්හි පිළිවෙළින් ශ්‍රැතීහු (ශ්‍රව්‍යතා) තුනක්, දෙකක්, සතරක්, සතරක්, තුනක්, දෙකක් සහ සතරක් බැගින් විසි දෙකක් වෙති.

๑๓๗.

137.

อุจฺจตเร รเว ตาโร, ถาพฺยตฺเต มธุเร กโล;

คมฺภีเร ตุ รเว มนฺโท, ตาราที ตีสฺวโถ กเล;

กากลี สุขุเม วุตฺโต,กฺริยาทิสมตา ลโย.

ඉතා උස් වූ ශබ්දය 'තාර' නම් වේ. නොපැහැදිලි වූත් මිහිරි වූත් ශබ්දය 'කල' නම් වේ. ගම්භීර වූ ශබ්දය 'මන්ද' නම් වේ. සියුම් ශබ්දය 'කාකලී' නම් වේ. වාදනය හා නෘත්‍යයෙහි ක්‍රියා සමතාව (තාලය) 'ලය' නම් වේ.

๑๓๘.

138.

วีณา จ วลฺลกี สตฺต, ตนฺตี สา ปริวาทินี;

โปกฺขโร โทณิ วีณาย,อุปวีโณ ตุ เวฐโก.

'වීණා' සහ 'වල්ලකී' යනු වීණාවට නමකි. තත් සතක් ඇති වීණාව 'පරිවාදිනී' නම් වේ. වීණාවේ පියන (බඳ කොටස) 'පොක්ඛර' සහ 'දෝණි' නම් වේ. වීණාවේ තත් බඳින කූර 'උපවීණ' සහ 'වේඨක' නම් වේ.

๑๓๙.

139.

อาตตญฺเจว วิตต, มาตตวิตตํ ฆนํ;

สุสิรํ เจติ ตูริยํ, ปญฺจงฺคิก มุทีริตํ.

ආතත, විතත, ආතතවිතත, ඝන සහ සුසිර යන මේවා පංචාංගික තූර්ය භාණ්ඩ (පස් වැදෑරුම් තූර්ය වාද්‍ය) යැයි කියනු ලැබේ.

๑๔๐.

140.

อาตตํ นาม จมฺมาว, นทฺเธสุ เภริยาทิสุ;

ตเล’เกกยุตํ กุมฺภ, ถุณ ททฺทริกาทิกํ.

එක් පසක් පමණක් සමින් සෙවිලි කළ බෙර ආදී වාද්‍ය භාණ්ඩ 'ආතත' නම් වේ. එක් තලයක් පමණක් ඇති කුම්භ, ථුණ, දද්දරික ආදිය මීට අයත් වේ.

๑๔๑.

141.

วิตตํ โจ’ภยตลํ, ตูริยํ มุรชาทิกํ;

อาตตวิตตํ สพฺพ, วินทฺธํ ปณวาทิกํ.

දෙපසම සමින් සෙවිලි කරන ලද මුරජ (මෘදංග) ආදී වාද්‍ය භාණ්ඩ 'විතත' නම් වේ. සම්පූර්ණයෙන්ම වටකර බඳින ලද පණව ආදී වාද්‍ය භාණ්ඩ 'ආතතවිතත' නම් වේ.

๑๔๒.

142.

สุสิรํ วํสสงฺขาทิ, สมฺมตาลาทิกํ ฆนํ;

อาโตชฺชํ ตุ จ วาทิตฺตํ, วาทิตํ วชฺช มุจฺจเต.

වංශ (වේණුව) සහ සංඛ (හක්ගෙඩිය) ආදී සිදුරු සහිත වාද්‍ය භාණ්ඩ 'සුසිර' නම් වේ. සම්මතාල (කයිතාලම්) ආදී ලෝහමය වාද්‍ය භාණ්ඩ 'ඝන' නම් වේ. 'ආතෝජ්ජ', 'වාදින්ත', 'වාදිත' සහ 'වජ්ජ' යන මේවා පොදුවේ වාද්‍ය භාණ්ඩ සඳහා ව්‍යවහාර වේ.

๑๔๓.

143.

เภรี (เภริ) ทุนฺทุภิ วุตฺโต ถ,มุทิงฺโค มุรโชสฺส ตุ;

อาลิงฺค, งฺกฺโย, ทฺธกา เภทา,ติณโว ตุ จ ฑิณฺฑิโม.

'භේරී' සහ 'දුන්දුභි' යනු බෙරයට නමකි. 'මුදිංග' සහ 'මුරජ' යනු මෘදංගයට (මද්දලයට) නමකි. 'ආලිංග', 'අංක්‍ය' සහ 'උද්ධක' යනු බෙර වර්ග කිහිපයකි. 'තිණව' සහ 'ඩිණ්ඩිම' යනු කුඩා බෙර (තප්පු/ඩිංගිමුරුංගු) වර්ගයන් වේ.

๑๔๔.

144.

อาลมฺพโร [Pg.14] ตุ ปณโว, โกโณ วีณาทิวาทนํ;

ททฺทรี ปฏโห เภริ, ปฺปเภทา มทฺทลาทโย.

ආලම්බර යනු පණව බෙරයයි. වීණා ආදිය වයන කෝණකය ‘කෝණ’ නම් වේ. දද්දරී, පටහ, භේරි, මද්දල ආදිය බෙර වර්ගයෝ වෙති.

๑๔๕.

145.

ชนปฺปิเย วิมทฺทุฏฺเฐ, คนฺเธ ปริมโล ภเว;

โส ตฺวา โมโท ทูรคามี, วิสฺสนฺตา ตีสฺวิโต ปรํ.

මිනිසුන්ට ප්‍රිය වූ, ඇඟ පිරිමැදීමෙන් හටගන්නා සුවඳ ‘පරිමල’ නම් වේ. දුරට විහිදෙන සුවඳ ‘ආමෝද’ නම් වේ. ඉන් ඔබ්බට විහිදෙන සුවඳ ‘විස්සන්ත’ නම් වේ.

๑๔๖.

146.

อิฏฺฐคนฺโธ จ สุรภิ, สุคนฺโธ จ สุคนฺธิ จ;

ปูติคนฺธิ ตุ ทุคฺคนฺโธ, ถ วิสฺสํ อามคนฺธิ ยํ.

ඉෂ්ටගන්ධ, සුරභි, සුගන්ධ සහ සුගන්ධි යනු යහපත් සුවඳට නමි. පූතිගන්ධි සහ දුග්ගන්ධ යනු දුර්ගන්ධයට නමි. අමු මස් සුවඳ ‘විස්ස’ හා ‘ආමගන්ධි’ නම් වේ.

๑๔๗.

147.

กุงฺกุมญฺเจว ยวน, ปุปฺผญฺจ ตครํ ตถา;

ตุรุกฺโขติ จตุชฺชาติ, คนฺธา เอเต ปกาสิตา.

කුංකුම, යවනපුප්ඵ, තගර සහ තුරුක්ඛ යන මේවා ‘චතුජාති ගන්ධ’ (සිව්වැදෑරුම් සුවඳ ද්‍රව්‍ය) ලෙස ප්‍රකාශ කර ඇත.

๑๔๘.

148.

กสาโว นิตฺถิยํ ติตฺโต, มธุโร ลวโณ อิเม;

อมฺพิโล กฏุโก เจติ, ฉ รสา ตพฺพตี ติสุ.

කසාය (කසට රස), තිත්ත, මධුර (පැණි රස), ලවණ (ලුනු රස), අම්බිල (ඇඹුල් රස) සහ කටුක (සැර රස) යන මේවා සද වැදෑරුම් රසයන් වේ.

๑๔๙.

149.

สิยา ผสฺโส จ โผฏฺฐพฺโพ,วิสยี ตฺวกฺข มินฺทฺริยํ;

นยนํ ตฺวกฺขิ เนตฺตญฺจ, โลจนํ จ’จฺฉิ จกฺขุ จ.

‘ඵස්ස’ සහ ‘ඵොට්ඨබ්බ’ යනු ස්පර්ශයට නමි. විෂය ග්‍රහණය කරන ඉන්ද්‍රිය ‘අක්ඛ’ හෝ ‘ඉන්ද්‍රිය’ නම් වේ. නයන, අක්ඛි, නෙත්ත, ලෝචන, අච්ඡි සහ චක්ඛු යනු ඇසට නමි.

๑๕๐.

150.

โสตํ สทฺทคฺคโห กณฺโณ, สวนํ สุติ นตฺถุ ตุ;

นาสา จ นาสิกา ฆานํ, ชิวฺหาตุ รสนา ภเว.

සෝත, සද්දග්ගහ, කණ්ණ, සවන සහ සුති යනු කනට නමි. නත්ථු, නාසා, නාසිකා සහ ඝාණ යනු නාසයට නමි. ජිව්හා සහ රසනා යනු දිවට නමි.

๑๕๑.

151.

สรีรํ วปุ คตฺตญฺจา, ตฺตภาโว โพนฺทิ วิคฺคโห;

เทหํ วา ปุริเส กาโย, ถิยํ ตนุ กเฬวรํ.

ශරීර, වපු, ගත්ත, අත්තභාව, බොන්දි, විග්ගහ, දේහ, කාය, තනු සහ කළේවර යනු ශරීරයට නාමයන් වේ.

๑๕๒.

152.

จิตฺตํ เจโต มโน นิตฺถี, วิญฺญาณํ หทยํ ตถา;

มานสํ ธี ตุ ปญฺญา จ, พุทฺธิ เมธา มติ มุติ.

චිත්ත, චේත, මන, විඤ්ඤාණ, හදය සහ මානස යනු සිතට නමි. ධී, පඤ්ඤා, බුද්ධි, මේධා, මති සහ මුති යනු ප්‍රඥාවට නමි.

๑๕๓.

153.

ภูรี มนฺตา จ ปญฺญาณํ, ญาณํ วิชฺชา จ โยนิ จ;

ปฏิภาน มโมโห ถ, ปญฺญาเภทา วิปสฺสนา.

භූරි, මන්තා, පඤ්ඤාණ, ඤාණ, විජ්ජා, යෝනි, පටිභාන සහ අමෝහ යනු ප්‍රඥාවට නම් වේ. ‘විපස්සනා’ යනු ප්‍රඥාවේ ප්‍රභේදයකි.

๑๕๔.

154.

สมฺมาทิฏฺฐิ ปภุติกา, วีมํสา ตุ วิจารณา;

สมฺปชญฺญํ ตุ เนปกฺกํ, เวทยิตํ ตุ เวทนา.

සම්මාදිට්ඨි ආදිය ද, වීමංසා සහ විචාරණ යනු විමසීමට නමි. සම්පජඤ්ඤ සහ නේපක්ක යනු නුවණින් යුත් බවට නමි. වේදයිත සහ වේදනා යනු වේදනාවට (විඳීමට) නමි.

๑๕๕.

155.

ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป,ปฺปโน’ หา’ ยุ ตุ ชีวิตํ;

เอกคฺคตา ตุ สมโถ, อวิกฺเขโป สมาธิ จ.

තක්ක, විතක්ක, සංකප්ප, අප්පනා සහ ඌහා යනු කල්පනාවට නමි. ආයු සහ ජීවිත යනු ජීවත්වීමට (ආයුෂයට) නමි. ඒකග්ගතා, සමථ, අවික්ඛේප සහ සමාධි යනු එකඟබවට (සමාධියට) නමි.

๑๕๖.

156.

อุสฺสาหา’ ตปฺป ปคฺคาหา, วายาโม จ ปรกฺกโม;

ปธานํ วีริยํ เจหา, อุยฺยาโม จ ธิติ ตฺถิยํ.

උස්සාහ, ආතප්ප, පග්ගාහ, වායාම, පරක්කම, පධාන, වීරිය, ඊහා, උය්‍යාම සහ ධිති යනු වීර්යයට (උත්සාහයට) නාමයන් වේ.

๑๕๗.

157.

จตฺตาริ วีริยงฺคานิ, ตจสฺส จ นหารุโน;

อวสิสฺสน มฏฺฐิสฺส, มํสโลหิตสุสฺสนํ.

සම, නහර, ඇට ඉතිරිවීම සහ මස්, ලේ වියළී යාම යන මේවා වීර්යයේ අංග සතර (චතුරංග සමන්නාගත වීරිය) වෙති.

๑๕๘.

158.

อุสฺโสฬฺหี [Pg.15] ตฺว ธิมตฺเตหา, สติ ตฺว นุสฺสติ ตฺถิย;

ลชฺชา หิรี สมานา ถ, โอตฺตปฺปํ ปาปภีรุตา.

අධික උත්සාහය ‘උස්සෝළ්හී’ නම් වේ. සති සහ අනුස්සති යනු සිහියට නමි. ලජ්ජා සහ හිරි යනු පවට ඇති ලැජ්ජාවට නමි. ඔත්තප්ප සහ පාපභීරුතා යනු පවට ඇති බියට නමි.

๑๕๙.

159.

มชฺฌตฺตตา ตุ’เปกฺขา จ, อทุกฺขมสุขา สิยา;

จิตฺตาโภโค มนกฺกาโร,อธิโมกฺโข ตุ นิจฺฉโย.

මජ්ඣත්තතා, උපෙක්ඛා සහ අදුක්ඛමසුඛා යනු උපේක්ෂාවට (මැදහත් බවට) නමි. චිත්තාභෝග සහ මනස්කාර යනු මනස මෙහෙයවීමට නමි. අධිමොක්ඛ සහ නිච්ඡය යනු තීරණයට (අධිෂ්ඨානයට) නමි.

๑๖๐.

160.

ทยา’ นุกมฺปา การุญฺญํ, กรุณา จ อนุทฺทยา;

ถิยํ เวรมณี เจว, วิรตฺยา’ รติ จาปฺยถ.

දයා, අනුකම්පා, කාරුඤ්ඤ, කරුණා සහ අනුද්දයා යනු කරුණාවට නමි. වේරමණී, විරති සහ ආරති යනු පවින් වැළකීමට නමි.

๑๖๑.

161.

ติติกฺขา ขนฺติ ขมนํ, ขมา เมตฺตา ตุ เมตฺย’ถ;

ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ ลทฺธิตฺถี, สิทฺธนฺโต สมโย ภเว.

තිතික්ඛා, ඛන්ති, ඛමන සහ ඛමා යනු ඉවසීමට නමි. මෙත්තා සහ මෙත්ති යනු මෛත්‍රියට නමි. දස්සන, දිට්ඨි සහ ලද්ධි යනු දෘෂ්ටියට නමි. සිද්ධාන්ත සහ සමය යනු දෘෂ්ටි පද්ධතියට (න්‍යායට) නමි.

๑๖๒.

162.

ตณฺหา จ ตสิณา เอชา, ชาลินี จ วิสตฺติกา;

ฉนฺโท ชฏา นิกนฺตฺยา’สา, สิพฺพินี ภวเนตฺติ จ.

තණ්හා, තසිණා, ඒජා, ජාලිනී, විසත්තිකා, ඡන්ද, ජටා, Nිකන්ති, ආසා, සිබ්බිනී සහ භවනෙත්ති යනු තෘෂ්ණාවට (ආශාවට) නාමයන් වේ.

๑๖๓.

163.

อภิชฺฌา วนโถ วานํ, โลโภ ราโค จ อาลโย;

ปิหา มโนรโถ อิจฺฉา, ภิลาโส กาม โทหฬา;

อากงฺขา รุจิ วุตฺตา สา, ตฺวธิกา ลาลสา ทฺวิสุ.

අභිජ්ඣා, වනථ, වාන, ලෝභ, රාග සහ ආලය යනු ලෝභකමට නමි. පිහා, මනෝරථ, ඉච්ඡා, අභිලාස, කාම, දොහළ, ආකංඛා සහ රුචි යනු කැමැත්තට නමි. අධික ආශාව ‘ලාලසා’ නම් වේ.

๑๖๔.

164.

เวรํ วิโรโธ วิทฺเทโส, โทโส จ ปฏิฆญฺจ วา;

โกธา’ ฆาตา โกป โรสา,พฺยาปาโท’ นภิรทฺธิ จ.

වේර, විරෝධ, විද්දේස, දෝස, පටිඝ, කෝධ, ආඝාත, කෝප, රෝස, බ්‍යාපාද සහ අනභිරද්ධි යනු ක්‍රෝධයට (වෛරයට) නාමයන් වේ.

๑๖๕.

165.

พทฺธเวร มุปนาโห, สิยา โสโก ตุ โสจนํ;

โรทิตํ กนฺทิตํ รุณฺณํ, ปริเทโว ปริทฺทโว.

බැඳගත් වෛරය ‘උපනාහ’ නම් වේ. සෝක සහ සෝචන යනු ශෝකයට නමි. රෝදිත, කන්දිත සහ රුණ්ණ යනු හැඬීමට නමි. පරිදේව සහ පරිද්දව යනු වැළපීමට නමි.

๑๖๖.

166.

ภีติตฺถิ ภย มุตฺตาโส, เภรวํ ตุ มหพฺภยํ;

භීති, භය සහ උත්තාස යනු බියට නමි. මහා භය ‘භේරව’ නම් වේ.

๑๖๗.

167.

เภรวํ ภีสนํ ภีมํ, ทารุณญฺจ ภยานกํ;

โฆรํ ปฏิภยํ เภสฺมํ, ภยงฺกร มิเม ตีสุ.

භේරව, භීසන, භීම, දාරුණ, භයානක, ඝෝර, පටිභය, භෙස්ම සහ භයංකර යනු බියකරු වූ දෑට නාමයන් වේ.

๑๖๘.

168.

อิสฺสา อุสูยา มจฺเฉรํ, ตุ มจฺฉริย มจฺฉรํ;

โมโห’วิชฺชา ตถา’ญาณํ, มาโน วิธา จ อุนฺนติ.

ඉස්සා සහ උසූයා යනු ඊර්ෂ්‍යාවට නමි. මච්ඡේර, මච්ඡරිය සහ මච්ඡර යනු මසුරුකමට නමි. මෝහ, අවිජ්ජා සහ අඤ්ඤාණ යනු මෝහයට (නොදැනුවත්කමට) නමි. මාන, විධා සහ උන්නති යනු මානයට නමි.

๑๖๙.

169.

อุทฺธจฺจ มุทฺธฏํ จาถ, ตาโป กุกฺกุจฺจเมว จ;

ปจฺฉาตาโป นุตาโป จ, วิปฺปฏิสาโร ปกาสิโต.

උද්ධච්ච සහ උද්ධට යනු නොසන්සුන්කමට නමි. තාප සහ කුක්කුච්ච යනු පසුතැවිල්ලට නමි. පච්ඡාතාප, අනුතාප සහ විප්පටිසාර යනු පසුතැවීමට නමි.

๑๗๐.

170.

มโนวิเลข สนฺเทหา, สํสโย จ กถํกถา;

ทฺเวฬฺหกํ วิจิกิจฺฉา จ, กงฺขา สงฺกา วิมตฺยปิ.

මනෝවිලේඛ, සන්දේහ, සංසය, කථංකථා, ද්වේළ්හක, විචිකිච්ඡා, කංඛා, සංකා සහ විමති යනු සැකයට (විචිකිච්ඡාවට) නාමයන් වේ.

๑๗๑.

171.

คพฺโพ [Pg.16] ภิมาโน’หํกาโร, จินฺตาตุ ฌาน มุจฺจเต;

นิจฺฉโย นิณฺณโย วุตฺโต, ปฏิญฺญา ตุ ปฏิสฺสโว.

ගබ්බ, අභිමාන සහ අහංකාර යනු උඩඟුකමට නමි. චින්තා සහ ඣාන යනු සිතීමට (භාවනාවට) නමි. නිච්ඡය සහ නිණ්ණය යනු තීරණයට නමි. පටිඤ්ඤා සහ පටිස්සව යනු පොරොන්දුවට නමි.

๑๗๒.

172.

อวมานํ ติรกฺกาโร, ปริภโว ปฺย’ นาทโร;

ปราภโว ปฺย’ วญฺญา ถ, อุมฺมาโท จิตฺตวิพฺภโม.

අවමාන, තිරක්කාර, පරිභව, අනාදර, පරාභව සහ අවඤ්ඤා යනු අගෞරවයට (නින්දාවට) නමි. උම්මාද සහ චිත්තවිබ්භම යනු උමතුවට (සිත විකල්වීමට) නමි.

๑๗๓.

173.

เปมํ สิเนโห สฺเนโห ถ, จิตฺตปีฬา วิสญฺญิตา;

ปมาโท สติโวสฺสคฺโค, โกตูหลํ กุตูหลํ.

පේම, සිනේහ සහ ස්නේහ යනු ප්‍රේමයට (ආදරයට) නමි. සිහි නැතිවීම ‘විසඤ්ඤිතා’ නම් වේ. පමාද සහ සතිවොස්සග්ග යනු ප්‍රමාදයට (සිහිය ගිලිහීමට) නමි. කෝතූහල සහ කුතූහල යනු කුතුහලයට නමි.

๑๗๔.

174.

วิลาโส ลลิตํ ลีลา, หาโว เหฬา จ วิพฺภโม;

อิจฺจาทิกา สิยุํ นาริ, สิงฺคารภาวชา กิริยา.

විලාස, ලලිත, ලීලා, හාව, හේළා සහ විබ්භම යනු ස්ත්‍රීන්ගේ ශෘංගාරාත්මක ලීලාවන්ට නාමයන් වේ.

๑๗๕.

175.

หสนํ หสิตํ หาโส, มนฺโท โส มิหิตํ สิตํ;

อฏฺฏหาโส มหาหาโส,โรมญฺโจ โลมหํสนํ.

හසන, හසිත සහ හාස යනු සිනහවට නමි. මඳ සිනහව ‘මිහිත’ සහ ‘sit’ (සිත) නම් වේ. මහ හඬින් සිනාසීම ‘අට්ටහාස’ සහ ‘මහාහාස’ නම් වේ. රෝමඤ්ච සහ ලෝමහංසන යනු ලොමුදැහැ ගැන්වීමට නමි.

๑๗๖.

176.

ปริหาโส ทโว ขิฑฺฑา, เกฬิ กีฬา จ กีฬิตํ;

นิทฺทา ตุ สุปินํ โสปฺปํ, มิทฺธญฺจ ปจลายิกา.

පරිහාස, දව, ඛිඩ්ඩා, කේළි, කීළා සහ කීළිත යනු සෙල්ලමට (ක්‍රීඩාවට) නමි. නිද්දා සහ සොප්ප යනු නින්දට ද, සුපින යනු සිහිනයට ද නමි. මිද්ධ සහ පචලායිකා යනු නිදිබර ගතියට නමි.

๑๗๗.

177.

ถิยํ นิกติ กูฏญฺจ, ทมฺโภ สาฐฺยญฺจ เกตวํ;

สภาโว ตุ นิสฺสคฺโค จ, สรูปํ ปกติตฺถิยํ.

නිකති, කූට, දම්භ, සාඨ්‍ය සහ කේතව යනු වංචාවට (කපටිකමට) නමි. සභාව, නිස්සග්ග, සරූප සහ පකති යනු ස්වභාවයට නමි.

๑๗๘.

178.

สีลญฺจ ลกฺขณํ ภาโว,อุสฺสโว ตุ ฉโณ มโห.

සීල, ලක්ඛණ සහ භාව යනු ගතිගුණයට (ස්වභාවයට) නමි. උස්සව, ඡණ සහ මහ යනු උත්සවයට නමි.

๑๗๙.

179.

ธาเรนฺโต ชนฺตุ สสฺเนห, มภิธานปฺปทีปิกํ;

ขุทฺทกาทฺยตฺถชาตานิ, สมฺปสฺสติ ยถาสุขํ.

යම් සත්වයෙක් මේ අභිධානප්පදීපිකා ග්‍රන්ථය සෙනෙහසින් යුතුව ධාරණය කර ගන්නේ ද, ඔහු ඛුද්දක ආදී අනෙකුත් ධර්මයන්හි අර්ථයන් පහසුවෙන් වටහා ගන්නේ ය.

สคฺคกณฺโฑ นิฏฺฐิโต.

සග්ගකණ්ඩය නිමවියේ ය.

๒. ภูกณฺฑ

2. භූකණ්ඩය

๑. ภูมิวคฺค

1. භූමි වර්ගය

๑๘๐.

180.

วคฺคา ภูมิ, ปุรี, มจฺจ, จตุพฺพณฺณ, วนาทิหิ;

ปาตาเลน จ วุจฺจนฺเต, สงฺโค’ปงฺเคหิ’ธ’กฺกมา.

මෙහි භූමි වර්ගය, පුර වර්ගය, මච්ච (මනුෂ්‍ය) වර්ගය, චතුබ්බණ්ණ (සිව්කුල) වර්ගය, වනාදි වර්ගය සහ පාතාල වර්ගය යන මේවා අංගෝපාංගයන්ගෙන් යුක්තව අනුපිළිවෙලින් දක්වනු ලැබේ.

๑๘๑.

181.

วสุนฺธรา ฉมา ภูมิ, ปถวี เมทนี มหี;

อุพฺพี วสุมตี โค กุ, วสุธา ธรณี ธรา;

ปุถวี ชคตี ภูรี, ภู จ ภูตธรา’ วนี.

වසුන්ධරා, චමා, භූමි, පථවී, මේදනී, මහී, උබ්බී, වසුමතී, ගෝ, කු, වසුධා, ධරණී, ධරා, පෘථවී, ජගතී, භූරී, භූ, භූතධරා සහ අවනී යන මේවා පොළොවට (පෘථිවියට) භාවිත වන පර්යාය පද වේ.

๑๘๒.

182.

ขารา [Pg.17] ตุ มตฺติกา อูโส, อูสวา ตูสโร ติสุ;

ถลํ ถลีตฺถี ภูภาเค, ถทฺธลูขมฺหิ ชงฺคโล.

ලුණු රසැති මඩ පසට ‘ඌස’ යැයි කියනු ලැබේ. ලුණු පසැති බිම ‘ඌසවා’ සහ ‘තූසර’ නම් වේ. ගොඩබිමට ‘ථල’ හෝ ‘ථලී’ යැයි කියනු ලැබේ. තද වූ ද රළු වූ ද බිම් පෙදෙස ‘ජංගල’ නම් වේ.

๑๘๓.

183.

ปุพฺพวิเทโห จาปร, โคยานํ ชมฺพุทีโป จ;

อุตฺตรกุรุ เจติ สิยุํ, จตฺตาโรเม มหาทีปา.

පූර්වවිදේහය, අපරගෝයානය, ජම්බුද්වීපය සහ උත්තරකුරුව යන මොහු සතර මහාද්වීපයෝ වෙති.

๑๘๔.

184.

ปุมฺพหุตฺเต กุรู สกฺกา, โกสลา มคธา สิวี;

กลิงฺคา’วนฺติ ปญฺจาลา, วชฺชี คนฺธาร เจตโย.

කුරු, ශාක්‍ය, කෝසල, මගධ, සිවී, කාලිංග, අවන්ති, පංචාල, වජ්ජී, ගන්ධාර සහ චේති යන මොහු (පුරුෂ ලිංග බහු වචනයෙන් දක්වන) ජනපද වෙති.

๑๘๕.

185.

วงฺคา วิเทหา กมฺโพชา, มทฺทา ภคฺค’งฺค สีหฬา;

กสฺมีรา กาสิ ปณฺฑวาที, สิยุํ ชนปทนฺตรา.

වංග, විදේහ, කාම්බෝජ, මද්ද, භග්ග, අංග, සීහළ (සිංහල), කශ්මීර, කාසි, පාණ්ඩව ආදීහු සෙසු ජනපදයෝ වෙති.

๑๘๖.

186.

โลโก จ ภุวนํ วุตฺตํ, เทโส ตุ วิสโย ปฺยถ;

มิลกฺขเทโส ปจฺจนฺโต, มชฺฌเทโส ตุ มชฺฌิโม.

ලෝකය යන අර්ථයට ‘ලෝක’ සහ ‘භුවන’ යන වචන යෙදේ. රට හෙවත් දේශය යන අර්ථයට ‘දේශ’ සහ ‘විෂය’ යන වචන යෙදේ. නොදියුණු වැසියන් වෙසෙන දේශය (ප්‍රත්‍යන්ත දේශය) ‘මිලක්ඛදේශ’ නම් වේ. මැද රට ‘මජ්ඣිමදේශ’ (මධ්‍ය දේශය) නම් වේ.

๑๘๗.

187.

อนูโป สลิลปฺปาโย, กจฺฉํ ปุม นปุํสเก;

สทฺทโล หริเต เทเส, ติเณนา, ภินเวน หิ.

ජලය බහුල තෙත් බිම ‘අනූප’ නම් වේ. වතුර පිරි බිමට ‘කච්ඡ’ යැයි ද කියනු ලැබේ. අලුත් නිල් තණකොළවලින් ගැවසී ගත් දේශය ‘සද්දල’ නම් වේ.

๑๘๘.

188.

นทฺยมฺพุชีวโน เทโส, วุฏฺฐินิปฺปชฺชสสฺสโก;

โย นทีมาติโก เทว,มาติโก จ กเมน โส.

ගංගා ජලයෙන් යැපෙන (කෘෂිකර්මාන්තය කරන) දේශය ‘නදීමාතික’ (නදී මාතෘක) නම් වන අතර, වැසි ජලයෙන් නිපදවන ලද ධාන්‍ය ඇති දේශය පිළිවෙළින් ‘දේවමාතික’ (දේව මාතෘක) නම් වේ.

๑๘๙.

189.

ตีสฺวนูปาทฺยโถ จนฺท, สูราโท สสฺสตีริโต;

รฏฺฐํ ตุ วิชิตญฺจาถ, ปุริเส เสตุ อาลิยํ.

‘අනූප’ ආදී ශබ්ද ලිංග තුනෙහිම වැටේ. ‘සස්සත’ යනු නිත්‍ය වූ දෙයයි. රජුගේ පාලන තන්ත්‍රය හෝ රට ‘රට්ඨ’ සහ ‘විජිත’ නම් වේ. වෙල් නියර හෝ වේල්ල ‘සේතු’ සහ ‘ආලි’ නම් වේ.

๑๙๐.

190.

อุปานฺตภู ปริสโร, โคฏฺฐํ ตุ โคกุลํ วโช;

มคฺโค ปนฺโถ ปโถ อทฺธา, อญฺชสํ วฏุมํ ตถา.

අවට බිම් පෙදෙස ‘පරිසර’ නම් වේ. ගව මඩුවට ‘ගෝට්ඨ’, ‘ගෝකුල’ සහ ‘වජ’ යැයි කියනු ලැබේ. මඟ (මාර්ගය) යන අර්ථයට ‘මග්ග’, ‘පන්ථ’, ‘පථ’, ‘අද්ධා’, ‘අඤ්ජස’ සහ ‘වටුම’ යන වචන යෙදේ.

๑๙๑.

191.

ปชฺโช, ยนญฺจ ปทวี, วตฺตนี ปทฺธติตฺถิยํ;

ตพฺเภทา ชงฺฆ, สกฏ, มคฺคา เต จ มหทฺธนิ.

‘පජ්ජ’, ‘යාන’, ‘පදවී’, ‘වත්තනී’ සහ ‘පද්ධති’ යන වචන ද මාවතට යෙදේ. එහි ප්‍රභේද ලෙස පියමඟ (ජංඝමග්ග), කරත්ත පාර (සකටමග්ග) සහ මහා මාර්ගය (මහද්ධනි) ද වෙති.

๑๙๒.

192.

เอกปทฺเยกปทิเก, กนฺตาโร ตุ จ ทุคฺคเม;

එක් අයෙකුට පමණක් යා හැකි පියමඟ ‘ඒකපදී’ හෝ ‘ඒකපදිකා’ නම් වේ. යාමට අපහසු වනාන්තර මාර්ගය ‘කන්තාර’ නම් වේ.

๑๙๓.

193.

ปฏิมคฺโค ปฏิปโถ, อทฺธานํ ทีฆ มญฺชสํ;

สุปฺปโถ ตุ สุปนฺโถ จ, อุปฺปถํ ตฺวปถํ ภเว.

ඉදිරියට හමුවන මඟට ‘පටිමග්ග’ සහ ‘පටිපථ’ යැයි කියනු ලැබේ. දිගු මාර්ගය ‘අද්ධාන’ නම් වේ. යහපත් මාර්ගය ‘සුප්පථ’ සහ ‘සුපන්ථ’ වන අතර, නොමඟ හෝ වැරදි මාර්ගය ‘උප්පථ’ සහ ‘අපථ’ නම් වේ.

๑๙๔.

194.

ฉตฺตึสปรมาณูน, เมโก ณุ จ ฉตฺตึส เต;

ตชฺชารี ตาปิ ฉตฺตึส, รถเรณุ ฉตฺตึส เต.

පරමාණු තිස් හයක් එක් වූ කල එක් ‘අණු’වක් වේ. එම අණු තිස් හයක් එක් වූ කල එක් ‘තජ්ජාරී’ එකක් ද, තජ්ජාරී තිස් හයක් එක් වූ කල එක් ‘රථරේණු’වක් ද වේ.

๑๙๕.

195.

ลิกฺขาตา สตฺต อูกา ตา, ธญฺญมาโสติ สตฺต เต;

สตฺต งฺคุล’ มมุ ทฺวิจฺฉ, วิทตฺถิ ตา ทุเว สิยุํ.

ලික්ඛා සතක් එක් වූ කල එක් ‘ඌකා’වක් ද, ඌකා සතක් එක් වූ කල එක් ‘ධඤ්ඤමාස’යක් ද, ධඤ්ඤමාස සතක් එක් වූ කල එක් ‘අඟලක්’ (අංගුල) ද වේ. එම අඟල් දොළසක් එක් වූ කල එක් ‘වියතක්’ (විදත්ථි) ද, වියත් දෙකක් එක් වූ කල එක් රියනක් ද වේ.

๑๙๖.

196.

รตนํ [Pg.18] ตานิ สตฺเตว, ยฏฺฐิ ตา วีสตู สภํ;

คาวุต มุสภาสีติ, โยชนํ จตุคาวุตํ.

එම රියන් (රතන) සතක් එක් වූ කල එක් ‘යෂ්ටියක්’ (යට්ඨි) ද, යෂ්ටි විස්සක් එක් වූ කල එක් ‘උසභයක්’ ද, උසභ අසූවක් එක් වූ කල එක් ‘ගාවුතයක්’ (ගව්වක්) ද, ගාවුත හතරක් එක් වූ කල එක් ‘යොදුනක්’ (යෝජන) ද වේ.

๑๙๗.

197.

ธนุปญฺจสตํ โกโส, กรีสํ จตุรมฺพณํ;

อพฺภนฺตรํ ตุ หตฺถาน, มฏฺฐวีส ปมาณโต.

දුනු පන්සියයක් එක් වූ කල එක් ‘කෝසයක්’ වේ. අමුණ හතරක් එක් ‘කරීසයක්’ (කුඹුරු බිම් ප්‍රමාණයෙන්) වේ. අභ්‍යන්තරය යනු රියන් විසිඅටක ප්‍රමාණයකි.

ภูมิวคฺโค นิฏฺฐิโต.

භූමි වර්ගය නිමවිය.

๒. ภูกณฺฑ

2. භූමි කාණ්ඩය.

๒. ปุรวคฺค

2. පුර වර්ගය (නගර පිළිබඳ කොටස).

๑๙๘.

198.

ปุรํ นคร มิตฺถี วา, ฐานียํ ปุฏเภทนํ;

ถิยํ ตุ ราชธานี จ, ขนฺธาวาโร ภเว ถ จ.

නගරය යන අර්ථයට ‘පුර’, ‘නගර’, ‘ඨානීය’ සහ ‘පුටභේදන’ යන වචන යෙදේ. අගනුවරට ‘රාජධානී’ යැයි කියනු ලබන අතර, සේනා කඳවුරට ‘ඛන්ධාවාර’ යැයි කියනු ලැබේ.

๑๙๙.

199.

สาขานคร มญฺญตฺร, ยํ ตํ มูลปุรา ปุรํ;

พาราณสี จ สาวตฺถิ, เวสาลี มิถิลา, ฬวี.

ප්‍රධාන නගරයෙන් බැහැරව පිහිටි කුඩා නගරය ‘ශාඛානගර’ නම් වේ. බාරාණසී, සැවැත් (සාවත්ථි), විශාලා (වේසාලී), මිථිලා සහ ආළවී යනු (එකල පැවති ප්‍රධාන) නගර වේ.

๒๐๐.

200.

โกสมฺพุ, ชฺเชนิโย ตกฺก, สิลา จมฺปา จ สาคลํ;

สุสุมารคิรํ ราช, คหํ กปิลวตฺถุ จ.

කොසඹෑ (කොසම්බී), උදේනි (උජ්ජේනී), තක්ෂශිලා (තක්කසිලා), චම්පා, සාගල, සුසුමාරගිර, රජගහ (රාජගහ) සහ කපිලවස්තු (කපිලවත්ථു) ද නගර වේ.

๒๐๑.

201.

สาเกต, มินฺทปตฺถญฺโจ, กฺกฏฺฐา ปาฏลิปุตฺตกํ;

เชตุตฺตรญฺจ สงฺกสฺสํ, กุสินาราทโย ปุรี.

සාකේත, ඉන්ද්‍රප්‍රස්ථ (ඉන්දපත්ත), උක්කට්ඨා, පාටලීපුත්‍ර (පාටලිපුත්ත), ජේතුත්තර, සංකස්ස සහ කුසිනාරා ආදීහු ද නගර (පුර) වෙති.

๒๐๒.

202.

รจฺฉา จ วิสิขา วุตฺตา, รถิกา วีถิ จาปฺยถ;

พฺยูโห รจฺฉา อนิพฺพิทฺธา, นิพฺพิทฺธา ตุ ปถทฺธิ จ.

වීථිය (පාර) යන අර්ථයට ‘රච්ඡා’, ‘විසිඛා’, ‘රථිකා’ සහ ‘වීථි’ යන වචන යෙදේ. කෙළවර වැසුණු වීථිය ‘බ්‍යූහ’ නම් වන අතර, දෙපසම විවෘත වූ ප්‍රධාන වීථිය ‘පථද්ධි’ නම් වේ.

๒๐๓.

203.

จตุกฺกํ จจฺจเร มคฺค, สนฺธิ สิงฺฆาฏกํ ภเว;

ปากาโร วรโณ จาถ, อุทาโป อุปการิกา.

සතර මංසන්ධිය යන අර්ථයට ‘චතුක්ක’, ‘චච්චර’, ‘මග්ගසන්ධි’ සහ ‘සිංඝාටක’ යන වචන යෙදේ. පවුර ‘පාකාර’ සහ ‘වරණ’ නම් වේ. පවුර උඩ තැනූ බලකොටුව හෝ අට්ටාලය ‘උදාප’ සහ ‘උපකාරිකා’ නම් වේ.

๒๐๔.

204.

กุฏฺฏํ ตุ ภิตฺติ นารี ถ, โคปุรํ ทฺวารโกฏฺฐโก;

เอสิกา อินฺทขีโล จ, อฏฺโฏ ตฺวฏฺฏาลโก ภเว.

බිත්තියට ‘කුඩ්ඩ’ සහ ‘භිත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ. වාහල්කඩට (නගර ද්වාරයට) ‘ගෝපුර’ සහ ‘ද්වාරකොට්ඨක’ යැයි කියනු ලැබේ. ද්වාරය අසල ඉන්ද්‍රඛීලය (මහ කණුව) ‘ඒසිකා’ සහ ‘ඉන්දඛීල’ නම් වේ. මුර අට්ටාලය ‘අට්ට’ සහ ‘අට්ටාලක’ නම් වේ.

๒๐๕.

205.

โตรณํ ตุ พหิทฺวารํ, ปริขาตุ จ ทีฆิกา;

มนฺทิรํ สทนา, คารํ, นิกาโย นิลยา, ลโย.

පිටත දොරටුවට (තොරණට) ‘තෝරණ’ සහ ‘බහිද්වාර’ යැයි කියනු ලැබේ. දිය අගල ‘පරිඛා’ සහ ‘දීඝිකා’ නම් වේ. මන්දිරය හෙවත් නිවස යන අර්ථයට ‘මන්දිර’, ‘සදන’, ‘අගාර’, ‘නිකාය’, ‘නිලය’ සහ ‘ලය’ යන වචන යෙදේ.

๒๐๖.

206.

อาวาโส ภวนํ เวสฺมํ, นิเกตนํ นิเวสนํ;

ฆรํ คหญฺจา, วสโถ, สรณญฺจ ปติสฺสโย.

නිවස යන අර්ථයට ‘ආවාස’, ‘භවන’, ‘වෙස්ම’, ‘නිකේතන’, ‘නිවේසන’, ‘ඝර’, ‘ගහ’, ‘ආවසථ’, ‘සරණ’ සහ ‘පටිස්සය’ යන වචන ද යෙදේ.

๒๐๗.

207.

โอกํ สาลา ขโย วาโส, ถิยํ กุฏิ วสตฺย’ปิ;

เคหญฺจา, นิตฺถิ สทุมํ, เจติยา, ยตนานิ ตุ.

නිවසට ‘ඕක’, ‘සාලා’, ‘ඛය’, ‘වාස’, ‘කුටි’, ‘වසති’, ‘ගේහ’ සහ ‘සදුම’ යන වචන ද යෙදේ. පිදිය යුතු ස්ථාන හෝ වෙහෙර විහාරවලට ‘චේතිය’ (චෛත්‍ය) සහ ‘ආයතන’ යැයි කියනු ලැබේ.

๒๐๘.

208.

ปาสาโท [Pg.19] เจว ยูโป ถ, มุณฺฑจฺฉโท จ หมฺมิยํ;

ยูโปตุ คชกุมฺภมฺหิ, หตฺถินโข ปติฏฺฐิโต.

ප්‍රාසාදයට ‘පාසාද’ යැයි කියනු ලැබේ. කණුවට ‘යූප’ යැයි කියනු ලැබේ. තැලි වැසූ (මුදුන් වහළක් නැති) උඩුමහල් තලයට ‘මුණ්ඩච්ඡද’ සහ ‘හම්මිය’ (හර්ම්‍ය) යැයි කියනු ලැබේ. ඇතුගේ කුම්භය මත පිහිටුවන ලද කුළුණ ‘යූප’ නම් වන අතර, ඇත් නිය හැඩැති කුළුණ මත පිහිටි කොටස ‘හත්ථිනඛ’ නම් වේ.

๒๐๙.

209.

สุปณฺณวงฺกจฺฉทน, มฑฺฒโยโค สิยา ถ จ;

เอกกูฏยุโต มาโฬ,ปาสาโท จตุรสฺสโก.

ගුරුළු පියාපත් මෙන් දෙපසට නැමුණු වහළක් ඇති ගෘහය ‘අඩ්ඪයෝග’ නම් වේ. එක් මුදුනක් ඇති ශාලාව ‘මාළ’ නම් වේ. සතරැස් වූ මන්දිරය ‘පාසාද’ නම් වේ.

๒๑๐.

210.

สภายญฺจ สภา จาถ, มณฺฑปํ วา ชนาลโย;

อโถ อาสนสาลายํ, ปฏิกฺกมน มีริตํ.

රැස්වීම් ශාලාවට ‘සභා’ යැයි කියනු ලැබේ. මණ්ඩපයට ‘මණ්ඩප’ සහ ‘ජනාලය’ යැයි කියනු ලැබේ. අසුන් පනවන ලද ශාලාවට ‘ආසනසාලා’ සහ ‘පටිකමන’ යැයි කියනු ලැබේ.

๒๑๑.

211.

ชินสฺส วาสภวน, มิตฺถี คนฺธกุฏิ ปฺยถ;

ถิยํ รสวตี ปาก, ฏฺฐานญฺเจว มหานสํ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ වසන කුටියට (ගඳකිළියට) ‘ගන්ධකුටි’ යැයි කියනු ලැබේ. කුස්සිය (මුළුතැන්ගෙය) යන අර්ථයට ‘රසවතී’, ‘පාකට්ඨාන’ සහ ‘මහානස’ යන වචන යෙදේ.

๒๑๒.

212.

อาเวสนํ สิปฺปสาลา, โสณฺฑา ตุ ปานมนฺทิรํ;

วจฺจฏฺฐานํ วจฺจกุฏิ, มุนีนํ ฐาน มสฺสโม.

කර්මාන්ත ශාලාවට හෝ ශිල්ප ශාලාවට ‘ආවේසන’ සහ ‘සිප්පසාලා’ යැයි කියනු ලැබේ. සුරාසලට ‘සොණ්ඩා’ සහ ‘පානමන්දිර’ යැයි කියනු ලැබේ. වැසිකිළියට ‘වච්චඨාන’ සහ ‘වච්චකුටි’ යැයි කියනු ලැබේ. තපස්වීන් වෙසෙන තැන ‘අස්සම’ (අසපුව) නම් වේ.

๒๑๓.

213.

ปณฺยวิกฺกยสาลา กุ, อาปโณ ปณฺยวีถิกา;

อุโทสิโต ภณฺฑสาลา, จงฺกมนํ ตุ จงฺกโม.

බඩු විකුණන සැලට (කඩයට) ‘ආපණ’ සහ ‘පණ්‍යවීථිකා’ යැයි කියනු ලැබේ. ගබඩාවට (බඩුගෙයට) ‘උදෝසිත’ සහ ‘භණ්ඩසාලා’ යැයි කියනු ලැබේ. සක්මන් කරන මඟට ‘චංකමන’ සහ ‘චංකම’ යැයි කියනු ලැබේ.

๒๑๔.

214.

ชนฺตาฆรํ ตฺวคฺคิสาลา, ปปา ปานียสาลิกา;

คพฺโภ โอวรโก วาสา, คารํ ตุ สยนิคฺคหํ.

ගින්නෙන් උණුසුම් කරන නාන ගෙයට ‘ජන්තාඝර’ සහ ‘අග්ගිසාලා’ යැයි කියනු ලැබේ. පැන් හලට ‘පපා’ සහ ‘පානීයසාලිකා’ යැයි කියනු ලැබේ. කුටිය ඇතුළත කාමරයට ‘ගබ්භ’ සහ ‘ඕවරක’ යැයි කියනු ලැබේ. නිදන කාමරයට ‘වාසාගාර’ සහ ‘සයනිග්ගහ’ යැයි කියනු ලැබේ.

๒๑๕.

215.

อิตฺถาคารํ ตุ โอโรโธ, สุทฺธนฺโต’ นฺเตปุรมฺปิ จ;

อสพฺพวิสยฏฺฐานํ, รญฺญํ กจฺฉนฺตรํ มตํ.

අන්තඃපුරයට ‘ඉත්ථාගාර’, ‘ඕරෝධ’, ‘සුද්ධන්ත’ සහ ‘අන්තේපුර’ යැයි කියනු ලැබේ. සාමාන්‍ය ජනයාට යා නොහැකි රජුගේ ඇතුළු මාලිගා පෙදෙස ‘කච්ඡන්තර’ නම් වේ.

๒๑๖.

216.

โสปาโน วา’โรหณญฺจ,นิสฺเสณี สา, ธิโรหิณี;

วาตปานํ ควกฺโข จ, ชาลญฺจ สีหปญฺชรํ.

පඩිපෙළට ‘සෝපාන’ සහ ‘ආරෝහණ’ යැයි කියනු ලැබේ. ඉණිමඟට ‘නිස්සේණී’ සහ ‘අධිරෝහිණී’ යැයි කියනු ලැබේ. කවුළුවට (ජනේලයට) ‘වාතපාන’, ‘ගවක්ඛ’, ‘ජාල’ සහ ‘සීහපඤ්ජර’ යැයි කියනු ලැබේ.

๒๑๗.

217.

อาโลกสนฺธิ วุตฺโต ถ, ลงฺคี’ตฺถี ปลิโฆ ภเว;

กปิสีโส, คฺคลตฺถมฺโภ, นิพฺพํ ตุ ฉทฺทโกฏิยํ.

එළිය වැටෙන සිදුරට ‘ආලෝකසන්ධි’ යැයි කියනු ලැබේ. දොර අගුලට ‘ලංගී’ සහ ‘පලිඝ’ යැයි කියනු ලැබේ. දොරේ උඩ ලීය (එළිපත්ත) ‘කපිසීස’ නම් වේ. අගුල් කණුවට ‘අග්ගලත්ථම්භ’ යැයි ද, වහළ කොනට ‘නිබ්බ’ යැයි ද කියනු ලැබේ.

๒๑๘.

218.

ฉทนํ ปฏลํ ฉทฺท, มชิรํ จจฺจโร, งฺคณํ;

ปฆาโน ปฆนา, ลินฺโท, ปมุขํ ทฺวารพนฺธนํ.

වහලය හෝ පියස්සට 'ඡදන', 'පටල', 'ඡද්ද' යන නාමයන් ද; මිදුලට 'අජිර', 'චච්චර', 'අංගණ' යන නාමයන් ද; පිල හෝ ආලින්දයට 'පඝාන', 'පඝන', 'අලින්ද', 'පමුඛ' යන නාමයන් ද; දොර උළුවස්සට 'ද්වාරබන්ධන' යන නාමය ද යෙදේ.

๒๑๙.

219.

ปิฏฺฐสงฺฆาฏกํ ทฺวาร, พาหา กูฏํ ตุ กณฺณิกา;

ทฺวารญฺจ ปฏิหาโร ถ, อุมฺมาโร เทหนี, ตฺถิยํ.

දොරේ උළුවහු කණුවලට 'පිට්ඨසංඝාටක', 'ද්වාරබාහා' යන නාමයන් ද; වහලයේ මුදුනට (කන්නිකාවට) 'කූට', 'කණ්ණිකා' යන නාමයන් ද; දොරට 'ද්වාර', 'පටිහාර' යන නාමයන් ද; එළිපත්තට 'උම්මාර', 'දේහනී' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๒๐.

220.

เอฬโก อินฺทขีโล ถ, ถมฺโภ ถูโณ ปุมิตฺถิยํ;

ปาฏิกา, ฑฺเฒนฺทุปาสาเณ, คิญฺชกา ตุ จ อิฏฺฐกา.

එළිපත් කණුවට (ඉන්ද්‍රඛීලයට) 'ඒළක', 'ඉන්දඛීල' යන නාමයන් ද; කණුවට (කුළුණට) 'ථම්භ', 'ථූණ' යන නාමයන් ද; සඳකඩපහණට 'පාටිකා', 'අඩ්ඪේන්දුපාසාණ' යන නාමයන් ද; ගඩොලට 'ගිඤ්ජකා', 'ඉට්ඨකා' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๒๑.

221.

วลภิจฺฉาทิทารุมฺหิ, วงฺเก โคปานสี, ตฺถิยํ;

กโปตปาลิกายํ ตุ, วิฏงฺโก นิตฺถิยํ ภเว.

වහලයේ වක්‍ර ලීයට (ගොනැස්සට) 'ගෝපානසී' යන නාමය ද; පරෙවි කූඩුවට (නෙරුවට) 'කපෝතපාලිකා', 'විටංක' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๒๒.

222.

กุญฺจิกาวิวรํ [Pg.20] ตาฬ, จฺฉิคฺคโล ปฺยถ กุญฺจิกา;

ตาโฬ’วาปุรณํ จาถ, เวทิกา เวทิ กถฺยเต.

යතුරු සිදුරට 'කුඤ්චිකාවිවර', 'තාළච්ඡිග්ගල' යන නාමයන් ද; යතුරට 'කුඤ්චිකා', 'තාළ', 'අවාපුරණ' යන නාමයන් ද; වැටට හෝ වේදිකාවට 'වේදිකා', 'වේදි' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๒๓.

223.

สงฺฆาโต ปกฺขปาโส จ, มนฺทิรงฺคา ตุลา อปิ;

ถิยํ สมฺมุชฺชนี เจว, สมฺมชฺชนี จ โสธนี.

මන්දිරයක කොටස් වන පරාල හා තුලාවලට 'සංඝාත', 'පක්ඛපාස', 'තුලා' යන නාමයන් ද; කොස්සට (අතුගාන උපකරණයට) 'සම්මුජ්ජනී', 'සම්මජ්ජනී', 'සෝධනී' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๒๔.

224.

สงฺกฏีรํ ตุ สงฺการ, ฏฺฐานํ สงฺการกูฏกํ;

อโถ กจวโร, กฺลาโป, สงฺกาโร จ กสมฺพุปิ.

කුණු දමන ස්ථානයට (කුණු ගොඩට) 'සංකටීර', 'සංකාරට්ඨාන', 'සංකාරකූටක' යන නාමයන් ද; කුණු කසළවලට 'කචවර', 'කලාප', 'සංකාර', 'කසම්බු' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๒๕.

225.

ฆราทิภูมิ ตํ วตฺถุ, คาโม สํวสโถ ถ โส;

ปากโฏ นิคโม โภค, มจฺจาทิภฺโย ธิ ตูทิโต.

ගෙවල් තනන භූමියට 'වත්ථු' යන නාමය ද; මිනිසුන් වසන ගමට 'ගාම', 'සංවසථ' යන නාමයන් ද; ධනවත් අමාත්‍යවරුන් ආදීන්ගෙන් ගහණ වූ ප්‍රසිද්ධ නියම්ගමට 'නිගම' යන නාමය ද යෙදේ.

๒๒๖.

226.

สีมา จ มริยาทา ถ,โฆโส โคปาลคามโกติ.

සීමාවට (මායිමට) 'සීමා', 'මරියාදා' යන නාමයන් ද; ගොපලුන් වෙසෙන ගමට 'ඝෝස' යන නාමය ද යෙදේ.

ปุรวคฺโค นิฏฺฐิโต.

පුර වර්ගය නිමා විය.

๓. นรวคฺค

3. නර වර්ගය (මිනිස් වර්ගය පිළිබඳ පරිච්ඡේදය)

๒๒๗.

227.

มนุสฺโส มานุโส มจฺโจ, มานโว มนุโช นโร;

โปโส ปุมา จ ปุริโส,โปริโส ปฺยถ ปณฺฑิโต.

මිනිසාට (පුරුෂයාට) 'මනුස්ස', 'මානුස', 'මච්ච', 'මාණව', 'මනුජ', 'නර', 'පෝස', 'පුමා', 'පුරිස', 'පෝරිස' යන නාමයන් යෙදේ. පණ්ඩිතයාට;

๒๒๘.

228.

พุโธ วิทฺวา วิภาวี จ, สนฺโต สปฺปญฺญ โกวิทา;

ธีมา สุธี กวิ พฺยตฺโต, วิจกฺขโณ วิสารโท.

'බුධ', 'විද්වූ', 'විභාවී', 'සන්ත', 'සප්පඤ්ඤ', 'කෝවිද', 'ධීමන්තු', 'සුධී', 'කවි', 'බ්‍යත්ත', 'විචක්ඛණ', 'විසාරද' යන නාමයන් යෙදේ.

๒๒๙.

229.

เมธาวี มติมา ปญฺโญ, วิญฺญู จ วิทูโร วิทู;

ธีโร วิปสฺสี โทสญฺญู, พุทฺโธ จ ทพฺพ วิทฺทสุ.

තවද ප්‍රඥාවන්තයාට 'මේධාවී', 'මතිමා', 'පඤ්ඤෝ', 'විඤ්ඤූ', 'විදූර', 'විදූ', 'ධීර', 'විපස්සී', 'දෝසඤ්ඤූ', 'බුද්ධ', 'දබ්බ', 'විද්දසු' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๓๐.

230.

อิตฺถี สีมนฺตินี นารี, ถี วธู วนิตา, งฺคนา;

ปมทา สุนฺทรี กนฺตา, รมณี ทยิตา, พลา.

ස්ත්‍රියට 'ඉත්ථී', 'සීමන්තිනී', 'නාරී', 'ථී', 'වධූ', 'වනිතා', 'අංගනා', 'පමදා', 'සුන්දරී', 'කන්තා', 'රමණී', 'දයිතා', 'අබලා' යන නාමයන් යෙදේ.

๒๓๑.

231.

มาตุคาโม จ มหิลา, ลลนา ภีรุ กามินี;

กุมาริกา ตุ กญฺญา ถ, ยุวตี ตรุณี ภเว.

ස්ත්‍රියට 'මාතුගාම', 'මහිලා', 'ලලනා', 'භීරු', 'කාමිනී' යන නාමයන් ද; කන්‍යාවට 'කුමාරිකා', 'කඤ්ඤා' යන නාමයන් ද; තරුණියට 'යුවතී', 'තරුණී' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๓๒.

232.

มเหสี สาภิเสกาญฺญา,โภคินี ราชนาริโย;

ธวตฺถินี ตุ สงฺเกตํ, ยาติ ยา สา, ภิสาริกา.

අභිෂේක ලත් අගමෙහෙසියට 'මහේසී' යන නාමය ද; රජුගේ අනෙකුත් බිසෝවරුන්ට 'භෝගිනී' යන නාමය ද; පෙම්වතා හමුවීමට නියමිත ස්ථානයකට යන ස්ත්‍රියට 'අභිසාරිකා' යන නාමය ද යෙදේ.

๒๓๓.

233.

คณิกา [Pg.21] เวสิยา วณฺณ, ทาสี นครโสภินี;

รูปูปชีวินี เวสี, กุลฏา ตุ จ พนฺธกี.

ගණිකාවට (වෙසඟනට) 'ගණිකා', 'වෙසියා', 'වණ්ණදාසී', 'නගරසෝභිනී', 'රූපූපජීවිනී', 'වේසී' යන නාමයන් ද; පතිදම් නොරකින ස්ත්‍රියට 'කුලටා', 'බන්ධකී' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๓๔.

234.

วราโรโห, ตฺตมา มตฺต, กาสินี วรวณฺณินี;

ปติพฺพตา ตฺวปิ สตี, กุลิตฺถี กุลปาลิกา.

උතුම් රූප සම්පත්තියෙන් යුත් සුන්දර ස්ත්‍රියට 'වරා රෝහා', 'උත්තමා', 'මත්තකාසිනී', 'වරවණ්ණිනී' යන නාමයන් ද; පතිව්‍රතාව රකින උත්තම කුල කාන්තාවට 'පතිබ්බතා', 'සතී', 'කුලිත්ථී', 'කුලပාලිකා' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๓๕.

235.

วิธวา ปติสุญฺญา ถ, ปติมฺพรา สยมฺพรา;

วิชาตา ตุ ปสูตา จ, ชาตาปจฺจา ปสูติกา.

වැන්දඹු ස්ත්‍රියට 'විධවා', 'පතිසුඤ්ඤා' යන නාමයන් ද; තමා කැමති සැමියෙකු තෝරාගන්නා ස්ත්‍රියට 'පතිම්බරා', 'සයම්බරා' යන නාමයන් ද; දරුවෙකු ප්‍රසූත කළ මවට 'විජාතා', 'පසූතා', 'ජාතාපච්චා', 'පසූතිකා' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๓๖.

236.

ทูตี สญฺจาริกา ทาสี, ตุ เจฏี กุฏธาริกา;

วารุณี, กฺขณิกา ตุลฺยา, ขตฺติยานี ตุ ขตฺติยา.

පණිවිඩකාරියට 'දූතී', 'සංචාරිකා' යන නාමයන් ද; මෙහෙකාරියට 'දාසී', 'චේටී', 'කුටධාරිකා' යන නාමයන් ද; ක්ෂත්‍රිය කාන්තාවට 'ඛත්තියානී', 'ඛත්තියා' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๓๗.

237.

ทาโร ชายา กลตฺตญฺจ, ฆรณี ภริยา ปิยา,ปชาปตี จ ทุติยา, สา ปาทปริจาริกา.

බිරිඳට 'දාර', 'ජායා', 'කලත්ත', 'ඝරණී', 'භරියා', 'පියා', 'පජාපතී', 'දුතියා', 'පාදපරිචාරිකා' යන නාමයන් යෙදේ.

๒๓๘.

238.

สขี ตฺวา’ลี วยสฺสา ถ, ชารี เจวา’ติจารินี;

ปุเม ตู’ตุ รโช ปุปฺผํ, อุตุนี ตุ รชสฺสลา.

යෙහෙළියට 'සඛී', 'ආලී', 'වයස්සා' යන නාමයන් ද; පරපුරුෂ සේවනයෙහි යෙදෙන ස්ත්‍රියට 'ජාරී', 'අතිචාරිනී' යන නාමයන් ද; ඔසප් ලේවලට 'උතු', 'රජෝ', 'පුප්ඵ' යන නාමයන් ද; ඔසප් වූ ස්ත්‍රියට 'උතුනී', 'රජස්සලා' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๓๙.

239.

ปุปฺผวตี ครุคพฺภา, ปนฺนสตฺตา จ คพฺภินี;

คพฺภาสโย ชลาพุปิ, กลลํ ปุนฺนปุํสเก.

ගැබ්බර කාන්තාවට 'පුප්ඵවතී', 'ගරුගබ්භා', 'පන්නසත්තා', 'ගබ්භිනී' යන නාමයන් ද; ගර්භාෂයට 'ගබ්භාසය', 'ජලාබු' යන නාමයන් ද; කළලයට 'කලල' යන නාමය ද යෙදේ.

๒๔๐.

240.

ธโวตุ สามิโก ภตฺตา, กนฺโต ปติ วโร ปิโย;

อโถ ปปติ ชาโร ถา,ปจฺจํ ปุตฺโต’ตฺรโช สุโต.

සැමියාට 'ධව', 'සාමික', 'භත්තා', 'කන්ත', 'පති', 'වර', 'පිය' යන නාමයන් ද; හොර සැමියාට 'පපති', 'ජාර' යන නාමයන් ද; දරුවාට (පුත්‍රයාට) 'අපච්ච', 'පුත්ත', 'අත්‍රජ', 'සුත' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๔๑.

241.

ตนุโช ตนโย สูนุ, ปุตฺตาที ธีตริ’ตฺถิยํ;

นาริยํ ทุหิตา ธีตา,สชาโต ตฺโว’รโส สุโต.

පුත්‍රයාට 'තනුජ', 'තනය', 'සූනු' යන නාමයන් ද; දියණියට 'දුහිතා', 'ධීතා' යන නාමයන් ද; තමාට උපන් ඖරස පුත්‍රයාට 'සජාත', 'ඕරස' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๔๒.

242.

ชายาปตี ชนิปตี, ชยมฺปตี ตุ ทมฺปตี ;

อถ วสฺสวโร วุตฺโต, ปณฺฑโก จ นปุํสกํ.

අඹුසැමියන්ට 'ජායාපතී', 'ජනිපතී', 'ජයම්පතී', 'දම්පතී' යන නාමයන් ද; නපුංසකයාට 'වස්සවර', 'පණ්ඩක', 'නපුංසක' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๔๓.

243.

พนฺธโว พนฺธุ สชโน, สโคตฺโต ญาติ ญาตโก;

สาโลหิโต สปิณฺโฑ จ,ตาโต ตุ ชนโก ปิตา.

නෑයාට 'බන්ධව', 'බන්ධු', 'සජන', 'සගොත්ත', 'ඤාති', 'ඤාතක', 'සාලෝහිත', 'සපිණ්ඩ' යන නාමයන් ද; පියාට 'තාත', 'ජනක', 'පිතා' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๔๔.

244.

อมฺม, มฺพา ชนนี มาตา, ชเนตฺติ ชนิกา ภเว;

อุปมาตา ตุ ธาติ’ตฺถี,สาโล ชายาย ภาติโก.

මවට 'අම්මා', 'අම්බා', 'ජනනී', 'මාතා', 'ජනෙත්ති', 'ජනිකා' යන නාමයන් ද; කිරිමවට 'උපමාතා', 'ධාතී' යන නාමයන් ද; බිරිඳගේ සහෝදරයාට (මස්සිනාට) 'සාල' යන නාමය ද යෙදේ.

๒๔๕.

245.

นนนฺทา [Pg.22] สามิภคินี, มาตามหี ตุ อยฺยิกา;

มาตุโล มาตุภาตา,สฺส, มาตุลานี ปชาปติ.

සැමියාගේ සහෝදරියට (නෑනාට) 'නනන්දා' යන නාමය ද; මවගේ මවට (ආච්චිට) 'මාතාමහී', 'අය්යිකා' යන නාමයන් ද; මාමාට (මවගේ සහෝදරයාට) 'මාතුල', 'මාතුභාතා' යන නාමයන් ද; නැන්දාට (මාමාගේ බිරිඳට) 'මාතුලානී' යන නාමය ද යෙදේ.

๒๔๖.

246.

ชายาปตีนํ ชนนี, สสฺสุ วุตฺตาถ ตปฺปิตา;

สสุโร ภาคิเนยฺโยตุ, ปุตฺโต ภคินิยา ภเว.

අඹුසැමියන්ගේ මව්වරුන්ට 'සස්සු' (නැන්දම්මා) යන නාමය ද; ඔවුන්ගේ පියවරුන්ට 'සසුර' (මාමණ්ඩිය) යන නාමය ද; සහෝදරියගේ පුත්‍රයාට 'භාගිනෙය්‍ය' (බෑණනුවන්) යන නාමය ද යෙදේ.

๒๔๗.

247.

นตฺตา วุตฺโต ปปุตฺโต ถ, สามิภาตา ตุ เทวโร;

ธีตุปติ ตุ ชามาตา,อยฺยโก ตุ ปิตามโห.

මුනුපුරාට 'නත්තා', 'පපුත්ත' යන නාමයන් ද; සැමියාගේ සහෝදරයාට 'දේවර' යන නාමය ද; දියණියගේ සැමියාට (බෑණාට) 'ජාමාතා' යන නාමය ද; පියාගේ පියාට (සීයාට) 'අය්‍යක', 'පිතාමහ' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๔๘.

248.

มาตุจฺฉา มาตุภคินี, ปิตุจฺฉา ภคินี ปิตุ;

ปปิตามโห ปยฺยโก,สุณฺหา ตุ สุณิสา หุสา.

මවගේ සහෝදරියට (පුංචි අම්මාට) 'මාතුච්ඡා' යන නාමය ද; පියාගේ සහෝදරියට (නැන්දාට) 'පිතුච්ඡා' යන නාමය ද; මුත්තණුවන්ට 'පපිතාමහ', 'පය්‍යක' යන නාමයන් ද; ලේලියට 'සුණ්හා', 'සුණිසා', 'හුසා' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๔๙.

249.

โสทริโย สคพฺโภ จ, โสทโร สหโช ปฺยถ;

มาตาปิตู เต ปิตโร, ปุตฺตา ตุ ปุตฺตธีตโร.

එකම කුස උපන් සහෝදරයාට 'සෝදරිය', 'සගබ්භ', 'සෝදර', 'සහජ' යන නාමයන් ද; මව්පිය දෙදෙනාට 'පිතරෝ' යන නාමය ද; දූ පුතුන් දෙපිරිසටම පොදුවේ 'පුත්තා' යන නාමය ද යෙදේ.

๒๕๐.

250.

สสุรา สสฺสุสสุรา, ภาตุภคินี ภาตโร;

พาลตฺตํ พาลตา พาลฺยํ, โยพฺพญฺญํตุ จ โยพฺพนํ.

නැන්දම්මා සහ මාමණ්ඩියට 'සසුරා' යන නාමය ද; සහෝදර සහෝදරියන්ට 'භාතරෝ' යන නාමය ද; ළමා කාලයට (ළදරු බවට) 'බාලත්ත', 'බාලතා', 'බාල්‍ය' යන නාමයන් ද; තරුණ වියට 'යොබ්බඤ්ඤ', 'යොබ්බන' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๕๑.

251.

สุกฺกา ตุ ปลิตํ เกสา, ทโย ถ ชรตา ชรา;

ปุถุโก ปิลฺลโก ฉาโป, กุมาโร พาล โปตกา.

පැසුණු කෙස්වලට 'පලිත' යන නාමය ද; මහලු බවට 'ජරතා', 'ජරා' යන නාමයන් ද; කුඩා ළදරුවාට (හෝ පැටවාට) 'පුථුක', 'පිල්ලක', 'ඡාප', 'කුමාර', 'බාල', 'පෝතක' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๕๒.

252.

อถุ’ ตฺตานสยุ’ตฺตาน, เสยฺยกา ถนโปปิ จ;

උඩුබැලි අතට නිදාගන්නා කිරි බොන බිළිඳාට 'උත්තානසය', 'උත්තානසෙය්‍යක', 'ථනප' යන නාමයන් යෙදේ.

๒๕๓.

253.

ตรุโณ จ วยฏฺโฐ จ, ทหโร จ ยุวา สุสุ;

มาณโวทารโกจาถ, สุกุมาโร สุเขธิโต.

තරුණයාට 'තරුණ', 'වයට්ඨ', 'දහර', 'යුවා', 'සුසු' යන නාමයන් ද; ළමයාට 'මාණව', 'දාරක' යන නාමයන් ද; සුකුමාල ලෙස හැදුණු තැනැත්තාට 'සුකුමාර', 'සුඛේධිත' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๕๔.

254.

มหลฺลโก จ วุทฺโธ จ, เถโร ชิณฺโณ จ ชิณฺณโก;

อคฺคโช ปุพฺพโช เชฏฺโฐ, กนิโย กนิฏฺโฐ นุโช.

මහලු තැනැත්තාට 'මහල්ලක', 'වුද්ධ', 'ථේර', 'ජිණ්ණ', 'ජිණ්ණක' යන නාමයන් ද; වැඩිමල් සහෝදරයාට 'අග්ගජ', 'පුබ්බජ', 'ජෙට්ඨ' යන නාමයන් ද; බාල සහෝදරයාට 'කනිය', 'කනිට්ඨ', 'අනුජ' යන නාමයන් ද යෙදේ.

๒๕๕.

255.

วลิตฺตโจ ตุ วลิโน;

ตีสุ’ตฺตานสยาทโย;

රැලි වැටුණු සමක් ඇති තැනැත්තාට 'වලිත්තච', 'වලින' යන නාමයන් යෙදේ. 'උත්තානසය' ආදී ශබ්ද තුන් ලිංගයෙහිම වැටේ.

๒๕๖.

256.

สีโส’ตฺตมงฺคานิ สิโร, มุทฺธา จ มตฺถโก ภเว;

เกโส ตุ กุนฺตโล วาโล, ตฺตมงฺครุห มุทฺธชา.

හිසට ‘සීස, උත්තමංග, සිර, මුද්ධ, මත්ථක’ යන නම් ද, කෙස්වලට ‘කේස, කුන්තල, වාල, උත්තමංගරුහ, මුද්ධජ’ යන නම් ද වේ.

๒๕๗.

257.

ธมฺมิลฺโล สํยตา เกสา,กากปกฺโข สิขณฺฑโก;

ปาโส หตฺโถ เกสจเย;

ตาปสานํ ตหึ ชฏา.

බැඳි කෙස්වැටියට ‘ධම්මිල්ල’ යි ද, ළමා කොණ්ඩයට (කන් දෙපස කෙස්වලට) ‘කාකපක්ඛ, සිඛණ්ඩක’ යි ද, කෙස් කලඹට ‘කේසපාස, කේසහත්ථ’ යි ද, තපස්වීන්ගේ (මුඩු නොකළ) කෙස්වැටියට ‘ජටා’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๕๘.

258.

ถิยํ เวณี ปเวณี จ;

อโถ จูฬา สิขา สิยา;

สีมนฺโต ตุ มโต นาริ, เกสมชฺฌมฺหิ ปทฺธติ.

ස්ත්‍රීන්ගේ ගෙතූ කෙස්වැටියට ‘වේණී, පවේණී’ යි ද, හිස් මුදුනෙහි බඳින කොණ්ඩයට ‘චූළා, සිඛා’ යි ද, ස්ත්‍රීන්ගේ කෙස් මැදින් බෙදෙන මාවතට ‘සීමන්ත’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๕๙.

259.

โลมํ [Pg.23] ตนุรุหํ โรมํ, ปมฺหํ ปขุม มกฺขิคํ;

มสฺสุ วุตฺตํ ปุมมุเข, ภู ตฺวิตฺถี ภมุโก ภมุ.

ශරීරයේ ලොම්වලට ‘ලෝම, තනුරුහ, රෝම’ යි ද, ඇසිපියෙහි ලොම්වලට ‘පම්හ, පඛුම’ යි ද, පිරිමින්ගේ මුහුණෙහි රැවුලට ‘මස්සු’ යි ද, ඇහිබැමට ‘භූ, භමුක, භමු’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๖๐.

260.

พปฺโป เนตฺตชล’สฺสูนิ, เนตฺตตารา กนีนิกา;

วทนํ ตุ มุขํ ตุณฺฑํ, วตฺตํ ลปน มานนํ.

කඳුළුවලට ‘බප්ප, නෙත්තජල, අස්සු’ යි ද, ඇසේ කළු ඉංගිරියාවට (කණීනිකාවට) ‘නෙත්තතාරා, කනීනිකා’ යි ද, මුහුණට (හෝ කටට) ‘වදන, මුඛ, තුණ්ඩ, වත්ත, ลපන, ආනන’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๖๑.

261.

ทฺวิโช ลปนโช ทนฺโต, ทสโน รทโน รโท;

ทาฐา ตุทนฺตเภทสฺมึ, อปางฺโค ตฺวกฺขิโกฏิสุ.

දතට ‘ද්විජ, ලපනජ, දන්ත, දසන, රදන, රද’ යන නම් ද, උල් දත්වලට (දළවලට) ‘දාඨා’ යි ද, ඇස් කොනට ‘අපාංග’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๖๒.

262.

ทนฺตาวรณ โมฏฺโฐ จา, ปฺย’ธโร ทสนจฺฉโท;

คณฺโฑ กโปโล หนฺวิตฺถี,จุพุกํ ตฺว’ ธรา อโธ.

තොලට ‘දන්තාවරණ, ඕට්ඨ, අධර, දසනච්ඡද’ යි ද, කම්මුලට ‘ගණ්ඩ, කපෝල’ යි ද, හනුවට ‘හනු’ යි ද, යටි තොලට පහළින් පිහිටි නිකටට ‘චුබුක’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๖๓.

263.

คโล จ กณฺโฐ คีวา จ, กนฺธรา จ สิโรธรา;

กมฺพุคีวา ตุ ยา คีวา, สุวณฺณาลิงฺคสนฺนิภา;

องฺกิตา ตีหิ เลขาหิ, กมฺพุคีวา ถวา มตา.

ගෙලට (උගුරට) ‘ගල, කණ්ඨ, ගීවා, කන්ධරා, සිරෝධරා’ යි ද, රන් සිලක් බඳු වූ ද රේඛා තුනකින් සලකුණු වූ ද මනා වූ ගෙලට ‘කම්බුගීවා’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๖๔.

264.

อํโส นิตฺถี ภุชสิโร, ขนฺโธ ตสฺสนฺธิ ชตฺตุ ตํ;

พาหุมูลํ ตุ กจฺโฉ, โธ, ตฺว’สฺส ปสฺส มนิตฺถิยํ.

උරහිසට ‘අංස, භුජසිර, ඛන්ධ’ යි ද, උරහිස් සන්ධියට (හෝ අකු ඇටයට) ‘ජත්තු’ යි ද, කිහිල්ලට ‘බාහුමූල, කච්ඡ’ යි ද, ඊට පහළින් වූ ඇලපතට ‘පස්ස’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๖๕.

265.

พาหุ ภุชาทฺวีสุ พาหา, หตฺโถ ตุ กร ปาณโย;

มณิพนฺโธ ปโกฏฺฐนฺโต, กปฺปโร ตุ กโปณฺย’ถ.

බාහුවට (අතට) ‘බාහු, භුජ, බාහා’ යි ද, අල්ල සහිත අතට ‘හත්ථ, කර, පාණි’ යි ද, මැණික් කටුවට ‘මණිබන්ධ’ යි ද, වැලමිටේ සිට මැණික් කටුව දක්වා කොටසට ‘පකෝට්ඨ’ යි ද, වැලමිටට ‘කප්පර, කපෝණි’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๖๖.

266.

มณิพนฺธ กนิฏฺฐานํ, ปาณิสฺส กรโภ,นฺตรํ;

กรสาขา, งฺคุลี ตา ตุ, ปญฺจ, งฺคุฏฺโฐ จ ตชฺชนี;

มชฺฌิมา นามิกา จาปิ, กนิฏฺฐา’ติ กมา สิยุํ.

මැණික් කටුවේ සිට සුළැඟිල්ල දක්වා වූ අතේ දාරයට ‘කරභ’ යි ද, අතේ ඇඟිලිවලට ‘කරසාඛා, අංගුලි’ යි ද කියනු ලැබේ. ඒවා පිළිවෙළින් මහපටැඟිල්ලට ‘අංගුට්ඨ’ ද, දබරැඟිල්ලට ‘තජ්ජනී’ ද, මැදැඟිල්ලට ‘මජ්ඣිමා’ ද, වෙදැඟිල්ලට ‘අනාමිකා’ ද, සුළැඟිල්ලට ‘කනිට්ඨා’ ද වශයෙන් පහකි.

๒๖๗.

267.

ปเทโส ตาลโคกณฺณา, วิทตฺถิ,ตฺถี กมา ตเต;

ตชฺชนฺยาทิยุเต’งฺคุฏฺเฐ, ปสโต ปาณิ กุญฺจิโต.

මහපටැඟිල්ල හා දබරැඟිල්ල දිගු කළ විට දිග ‘පදේස’ ද, මහපටැඟිල්ල හා මැදැඟිල්ල දිගු කළ විට දිග ‘තාල’ ද, මහපටැඟිල්ල හා වෙදැඟිල්ල දිගු කළ විට දිග ‘ගෝකණ්ණ’ ද, මහපටැඟිල්ල හා සුළැඟිල්ල දිගු කළ විට දිග (වියත) ‘විදත්ථි’ ද වේ. මිටි කළ (හෝ දොහොත් කළ) අල්ලට ‘පසත’ යි කියනු ලැබේ.

๒๖๘.

268.

รตนํ กุกฺกุ หตฺโถ ถ, ปุเม กรปุโฏ,ญฺชลิ;

กรโช ตุ นโข นิตฺถี, ขฏโก มุฏฺฐิ จ ทฺวีสุ.

රියනට ‘රතන, කුක්කු, හත්ථ’ යි ද, දොහොත් මුදුන් දීමට ‘කරපුට, අංජලි’ යි ද, නියපොත්තට ‘කරජ, nakh (නඛ)’ යි ද, අතේ මිටට ‘ඛටක, මුට්ඨි’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๖๙.

269.

พฺยาโม สหกรา พาหุ, ทฺเว ปสฺสทฺวยวิตฺถตา;

อุทฺธนฺตต ภุชโปส, ปฺปมาเณ โปริสํ ติสุ.

දෙපසට දිගු කළ දෑත් සහිත දිග ප්‍රමාණයට (බඹයට) ‘ව්‍යාම’ යි ද, දෑත් ඉහළට එසවූ මිනිසෙකුගේ උස ප්‍රමාණයට ‘පෝරිස’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๗๐.

270.

อุโร จ หทยํ จาถ, ถโน กุจ ปโยธรา;

จูจุกํ ตุ ถนคฺคสฺมึ, ปิฏฺฐํ ตุ ปิฏฺฐิ นาริยํ.

පපුවට ‘උර, හදය’ යි ද, පියයුරුවලට ‘තන, කුච, පයෝධර’ යි ද, තන පුඩුවට ‘චූචුක’ යි ද, පිටට (කොන්දට) ‘පිට්ඨ, පිට්ඨි’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๗๑.

271.

มชฺโฌ’นิตฺถี [Pg.24] วิลคฺโค จ, มชฺฌิมํ กุจฺฉิ ตุ ทฺวิสุ;

คหณีตฺถฺยุทรํ คพฺโภ, โกฏฺโฐนฺโต กุจฺฉิสมฺภเว.

ඉණට ‘මජ්ඣ, විලග්ග, මජ්ඣිම’ යි ද, බඩට (කුසට) ‘කුච්ඡි, ගහණී, උදර, ගබ්භ’ යි ද, උදර කුහරයට (ආමාශයට) ‘කෝට්ඨ’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๗๒.

272.

ชฆนํ ตุ นิตมฺโพ จ, โสณี จ กฏิ นาริยํ;

องฺคชาตํ รหสฺสงฺคํ, วตฺถคุยฺหญฺจ เมหนํ.

ස්ත්‍රියගේ උකුළට හා තට්ටම්වලට ‘ජඝන, නිතම්බ, සෝණී, කටි’ යි ද, රහස්‍ය අවයවයට ‘අංගජාත, රහස්සංග, වත්ථගුය්හ, මේහන’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๗๓.

273.

นิมิตฺตญฺจ วรงฺคญฺจ, พีชญฺจ ผลเมว จ;

ลิงฺคํ อณฺฑํ ตุ โกโส จ,โยนิ ตฺวิตฺถีปุเมภคํ.

ලිංගයට ‘නිමිත්ත, වරංග, බීජ, ඵල, ලිංග’ යි ද, වෘෂණ කෝෂයට ‘අණ්ඩ, කෝස’ යි ද, ස්ත්‍රී නිමිත්තට ‘යෝනි, භග’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๗๔.

274.

อสุจิ สมฺภโว สุกฺกํ, ปายุ ตุ ปุริเส คุทํ;

วา ปุเม คูถ กรีส, วจฺจานิ จ มลํ ฉกํ.

ශුක්‍ර තරලයට ‘අසුචි, සම්භව, සුක්ක’ යි ද, ගුද මාර්ගයට ‘පායු, ගුද’ යි ද, මළපහවලට ‘ගූථ, කරීස, වච්ච, මල, ඡක’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๗๕.

275.

อุจฺจาโร มีฬฺห มุกฺกาโร, ปสฺสาโว มุตฺต มุจฺจเต;

ปูติมุตฺตญฺจ โคมุตฺเต, สฺสาทีนํ ฉกณํ มเล.

මළපහවලට ‘උච්චාර, මීළ්හ, උක්කාර’ යි ද, මුත්‍රාවලට ‘පස්සාව, මුත්ත’ යි ද, ගව මුත්‍රාවලට ‘පූතිමුත්ත’ යි ද, ගවයන් වැනි සතුන්ගේ මළවලට ‘ඡකණ’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๗๖.

276.

ทฺวีสฺวโธ นาภิยา วตฺถิ, อุจฺฉงฺค’งฺกา ตุ’โภ ปุเม;

อูรุ สตฺถิ ปุเม อูรุ, ปพฺพํ ตุ ชาณุ ชณฺณุ จ.

නාභියෙන් පහළ ප්‍රදේශයට (මුත්‍රාශයට) ‘වත්ථි’ යි ද, ඇකයට ‘උච්ඡංග, අංක’ යි ද, කලවයට ‘ඌරු, සත්ථි’ යි ද, දණහිසට ‘ජාණු, ජණ්ණු, පබ්බ’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๗๗.

277.

โคปฺผโก ปาทคณฺฐิปิ, ปุเม ตุ ปณฺหิ ปาสณิ;

ปาทคฺคํ ปปโท ปาโท, ตุ ปโท จรณญฺจ วา.

වළලුකරට ‘ගොප්ඵක, පාදගණ්ඨි’ යි ද, විලුඹට ‘පණ්හි, පාසණි’ යි ද, පතුලෙහි ඉදිරි කොටසට ‘පාදග්ග, පපද’ යි ද, මුළු පාදයට ‘පාද, පද, චරණ’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๗๘.

278.

องฺคํตฺว’วยโว วุตฺโต, ผาสุลิกา ตุ ผาสุกา;

ปณฺฑเก อฏฺฐิ ธาตฺวิตฺถี, คลนฺตฏฺฐิ ตุ อกฺขโก.

ශරීරයේ අවයවයට ‘අංග, අවයව’ යි ද, ඉළ ඇටයට ‘ඵාසුලිකා, ඵාසුකා’ යි ද, ඇටවලට (කටුවලට) ‘අට්ඨි, ධාතු’ යි ද, අකු ඇටයට ‘අක්ඛක’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๗๙.

279.

กปฺปโร ตุ กปาลํ วา, กณฺฑรา ตุ มหาสิรา;

ปุเม นฺหารุ จิตฺถี สิรา, ธมนี ถ รสคฺคสา.

හිස් කබලට ‘කප්පර, කපාල’ යි ද, මහ නහරයට ‘කණ්ඩරා’ යි ද, සාමාන්‍ය නහරවලට ‘න්හාරු’ යි ද, ලේ නහරවලට ‘සිරා, ධමනී’ යි ද, රස නහරයට ‘රසග්ගසා’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๘๐.

280.

รสหรณฺย’โถ มํส, มามิสํ ปิสิตํ ภเว;

ติลิงฺคิกํ ตุ วลฺลูร, มุตฺตตฺตํ อถ โลหิตํ.

රස නහරයට ‘රසහරණී’ යි ද, මස්වලට ‘මංස, ආමිස, පිසිත’ යි ද, වියළි මස්වලට ‘වල්ලූර’ යි ද, ලේවලට ‘ලෝහිත’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๘๑.

281.

รุธิรํ โสณิตํ รตฺตํ, ลาลา เขโฬ เอลา ภเว;

ปุริเส มายุ ปิตฺตญฺจ, เสมฺโห นิตฺถี สิเลสุโม.

ලේවලට ‘රුධිර, සෝණිත, රත්ත’ යි ද, කෙළවලට ‘ලාලා, ඛේළ, ඒළා’ යි ද, පිතට ‘පිත්ත’ යි ද, සෙමට ‘සෙම්හ, සිලේසුම’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๘๒.

282.

วสา วิลีนสฺเนโห ถ, เมโท เจว วปา ภเว;

อากปฺโป เวโส เนปจฺฉํ, มณฺฑนํ ตุ ปสาธนํ.

දිය වූ තෙල්වලට ‘වසා, විලීනස්නේහ’ යි ද, ඝන තෙල්වලට ‘මේද, වපා’ යි ද, වේශයට (හෝ ඇඳුම් පැළඳුම්වලට) ‘ආකප්ප, වේස, නේපච්ඡ’ යි ද, සැරසීමට ‘මණ්ඩන, පසාධන’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๘๓.

283.

วิภูสนํ จาภรณํ, อลงฺกาโร ปิลนฺธนํ;

กิรีฏ มกุฏา’นิตฺถี, จูฬามณิ สิโรมณิ.

ආභරණයට ‘විභූසන, ආභරණ, අලංකාර, පිලන්ධන’ යි ද, ඔටුන්නට ‘කිරීට, මකුට’ යි ද, හිස මුදුනේ පළඳින මැණිකට ‘චූළාමණි, සිරෝමණි’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๘๔.

284.

สิโรเวฐน [Pg.25] มุณฺหีสํ, กุณฺฑลํ กณฺณเวฐนํ;

กณฺณิกา กณฺณปูโร จ, สิยา กณฺณวิภูสนํ.

හිස් ජටාවට (තලප්පාවට) ‘සිරෝවේඨන, උණ්හීස’ යි ද, කුණ්ඩලාභරණයට ‘කුණ්ඩල, කණ්ණවේඨන’ යි ද, කන් සැරසිලිවලට ‘කණ්ණිකා, කණ්ණපූර, කණ්ණවිභූසන’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๘๕.

285.

กณฺฐภูสา ตุ คีเวยฺยํ, หาโร มุตฺตาวลิ’ตฺถิยํ;

นิยุโร วลโย นิตฺถี, กฏกํ ปริหารกํ.

ගෙල පළඳින ආභරණයට ‘කණ්ඨභූසා, ගීවෙය්‍ය’ යි ද, මුතු මාලයට ‘හාර, මුත්තාවලී’ යි ද, අතේ වළල්ලට ‘නියුර, වලය, කටක, පරිහාරක’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๘๖.

286.

กงฺกณํ กรภูสา ถ, กิงฺกิณี ขุทฺทฆณฺฏิกา;

องฺคุลียก มงฺคุลฺยา, ภรณํ, สากฺขรํ ตุ ตํ.

අතේ වළල්ලට ‘කංකණ, කරභූසා’ යි ද, කුඩා ගිගිරිවලට ‘කිංකිණී, ඛුද්දඝණ්ටිකා’ යි ද, ඇඟිලි මුදුවට ‘අංගුලීයක, අංගුලියාභරණ’ යි ද, අකුරු කෙටූ මුදුවට ‘සාක්ඛර’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๘๗.

287.

มุทฺทิกา’งฺคุลิมุทฺทา ถ, รสนา เมขลา ภเว;

เกยูร มงฺคทญฺเจว, พาหุมูลวิภูสนํ.

මුද්‍රා මුදුවට ‘මුද්දිකා, අංගුලිමුද්දා’ යි ද, ඉණ බඳින හවඩියට ‘රසනා, මේඛලා’ යි ද, බාහු වළල්ලට ‘කේයූර, අංගද, බාහුමූලවිභූසන’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๘๘.

288.

ปาทงฺคทํ ตุ มญฺชีโร, ปาทกฏก นูปุรา;

පා සලඹට ‘පාදංගද, මංජීර, පාදකටක, නූපූර’ යි කියනු ලැබේ.

๒๘๙.

289.

อลงฺการปฺปเภทา ตุ, มุขผุลฺลํ ตโถ’ณฺณตํ;

อุคฺคตฺถนํ คิงฺคมก, มิจฺเจวมาทโย สิยุํ.

‘මුඛඵුල්ල, උණ්ණත, උග්ගත්ථන, ගිංගමක’ ආදිය විවිධ වර්ගයේ සැරසිලි (ආභරණ) වේ.

๒๙๐.

290.

เจล มจฺฉาทนํ วตฺถํ, วาโส วสน มํสุกํ;

อมฺพรญฺจ ปโฏ นิตฺถี, ทุสฺสํ โจโล จ สาฏโก.

වස්ත්‍රයට (ඇඳුමට) ‘චේල, අච්ඡාදන, වත්ථ, වාස, වසන, අංසුක, අම්බර, පට, දුස්ස, චෝල, සාටක’ යන නම් වේ.

๒๙๑.

291.

โขมํ ทุกูลํ โกเสยฺยํ, ปตฺตุณฺณํ กมฺพโล จ วา;

สาณํ โกฏมฺพุรํ ภงฺค, นฺตฺยาทิ วตฺถนฺตรํ มตํ.

‘ඛෝම, දුකූල, කෝසෙය්‍ය, පත්තුණ්ණ, කම්බල, සාණ, කෝටම්බුර, භංග’ යනාදිය විවිධ වස්ත්‍ර වර්ග (රෙදි වර්ග) වේ.

๒๙๒.

292.

นิวาสน นฺตรียานฺย, นฺตรมนฺตรวาสโก;

ปาวาโร ตุ’ตฺตราสงฺโค, อุปสํพฺยาน มุตฺตรํ.

යටි කයට අඳින වස්ත්‍රයට (අඳන සිවුරට) ‘නිවාසන, අන්තරීය, අන්තර, අන්තරවාසක’ යි ද, උඩුකයට පොරවන වස්ත්‍රයට (පොරවන සිවුරට) ‘පාවාර, උත්තරාසංග, උපසංබ්‍යාන, උත්තර’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๙๓.

293.

อุตฺตรีย มโถ วตฺถ, มหตนฺติ มตํ นวํ;

นนฺตกํ กปฺปโฏ ชิณฺณ, วสนํ ตุ ปฏจฺจรํ.

උතුරු සළුවට ‘උත්තරීය, මහත’ යි ද, රෙදි කැබැල්ලට (කඩමාල්ලට) ‘නන්තක, කප්පට’ යි ද, දිරා ගිය වස්ත්‍රයට ‘ජිණ්ණ වසන, පටච්චර’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๙๔.

294.

กญฺจุโก วารวาณํ วา, ถ วตฺถาวยเว ทสา;

นาลิปฏฺโฏติ กถิโต, อุตฺตมงฺคมฺหิ กญฺจุโก.

කබායට (හැට්ටයට හෝ සන්නාහයට) ‘කංචුක, වාරවාණ’ යි ද, වස්ත්‍රයේ වාටියට ‘දසා’ යි ද, හිසෙහි පළඳින තලප්පාවට (හිස්වැස්මට) ‘නාලිපට්ට’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๙๕.

295.

อายาโม ทีฆตา โรโห,ปริณาโห วิสาลตา.

දිගට (හෝ උසට) ‘ආයාම, දීඝතා, roha (රෝහ)’ යි ද, වටප්‍රමාණයට (පළලට) ‘පරිණාහ, විසාලතා’ යි ද කියනු ලැබේ.

๒๙๖.

296.

อรหทฺธโช จ กาสาย, กาสาวานิ จ จีวรํ;

มณฺฑลํ ตุ ตทงฺคานิ, วิวฏฺฏ กุสิอาทโย.

රහත් ධජය වන කාෂාය වස්ත්‍රය ද, කාසාව ද, චීවරය ද සිවුරට නමකි. සිවුරක කොටස් වූ මණ්ඩල, විවට්ට, කුසි ආදිය එහි අවයවයෝ වෙති.

๒๙๗.

297.

ผล,ตฺตจ, กิมิ, โรมา, นฺเยตา วตฺถสฺส โยนิโย;

ผาลํ กปฺปาสิกํ ตีสุ, โขมาที ตุ ตจพฺภวา.

ගෙඩි, ගස්වල පට්ට, පටපණුවන්, ලොම් යන මොහු වස්ත්‍රයන්ගේ උත්පත්ති ස්ථානයෝ ය. කපු පිළිය (කප්පාසික) ලිංග තුනෙහි ම වැටේ. කොසොම් (කෝෂ) ආදි වස්ත්‍ර පට්ටාවලින් උපන්නේ වේ.

๒๙๘.

298.

โกเสยฺยํ [Pg.26] กิมิชํ, โรม, มยํ ตุ กมฺพลํ ภเว;

สมานตฺถา ชวนิกา, สา ติโรกรณี ปฺยถ.

පටපණුවන්ගෙන් උපන් වස්ත්‍රය 'කෝසෙය්‍ය' නම් වේ, ලොම්වලින් කළ වස්ත්‍රය 'කම්බල' නම් වේ. 'ජවනිකා' සහ 'තිරොකරණී' යන වචන දෙක තිර රෙද්දට (වියනට) නමකි.

๒๙๙.

299.

ปุนฺนปุํสก มุลฺโลจํ, วิตานํ ทฺวย มีริตํ;

นหานญฺจ สินาเน โถ, พฺพฏฺฏนุ’มฺมชฺชนํ สมํ.

පුල්ලිංග හා නපුංසකලිංග වූ 'උල්ලෝච' සහ 'විතාන' යන වචන දෙක උඩුවියනට නමකි. 'නහාන' සහ 'සිනාන' යනු ස්නානය කිරීමට (නෑමට) නමකි. 'උබ්බට්ටන' සහ 'උම්මජ්ජන' යනු ශරීරය පිරිමැදීමට (ඇඟ ඉලීමට) නමකි.

๓๐๐.

300.

วิเสสโก ตุ ติลโก, ตฺยูโภ นิตฺถี จ จิตฺตกํ;

จนฺทโน นิตฺถิยํ คนฺธ, สาโร มลยโช ปฺยถ.

නළල තබන තිලකයට (තිලකය) 'විසේසක', 'තිලක', 'චිත්තක' යැයි කියනු ලැබේ. නපුංසකලිංග වූ 'චන්දන', 'ගන්ධසාර', 'මලයජ' යනු සඳුන්වලට නමකි.

๓๐๑.

301.

โคสีสํ เตลปณฺณิกํ, ปุเม วา หริจนฺทนํ;

ติลปณฺณี ตุ ปตฺตงฺค, รญฺชนํ รตฺตจนฺทนํ.

පුල්ලිංග හා නපුංසකලිංග වූ 'ගෝසීස', 'තේලපණ්ණික', 'හරීචන්දන' යනු හරිචන්දන (රන්වන් සඳුන්) වලට නමකි. 'තිලපණ්ණී', 'පත්තංග', 'රංජන', 'රත්තචන්දන' යනු රත් සඳුන්වලට නමකි.

๓๐๒.

302.

กาฬานุสารี กาฬิยํ, โลหํ ตฺวา’ครุ จา’คฬุ;

กาฬาครุตุ กาเฬ’สฺมึ, ตุรุกฺโขตุ จ ปิณฺฑโก.

'කාළානුසාරී' සහ 'කාළිය' යනු කළු සඳුන්වලට නමකි. 'ලෝහ', 'අගරු' සහ 'අගළු' යනු අගිල්වලට නමකි. එයම කළු පැහැති වූ කල 'කාළාගරු' නම් වේ. 'තුරුක්ඛ' සහ 'පිණ්ඩක' යනු තුරුෂ්ක සුවඳ ධූපයට නමකි.

๓๐๓.

303.

กตฺถูริกา มิคมโท, กุฏฺฐํ ตุ อชปาลกํ;

ลวงฺคํ เทวกุสุมํ, กสฺมีรชํ ตุ กุงฺกุมํ.

'කත්ථූරිකා' සහ 'මිගමද' යනු කස්තුරිවලට නමකි. 'කුට්ඨ' සහ 'අජපාලක' යනු සුවඳ කොට්ඨංවලට නමකි. 'ලවංග' සහ 'දේවකුසුම' යනු කරාබුනැටිවලට නමකි. 'kasmīraja' සහ 'කුංකුම' යනු කුංකුමවලට නමකි.

๓๐๔.

304.

ยกฺขธูโป สชฺชุลโส, ตกฺโกลํ ตุ จ โกลกํ;

โกสผล มโถ ชาติ, โกสํ ชาติผลํ ภเว.

'යක්ඛධූප' සහ 'සජ්ජුලස' යනු දුම්මලවලට නමකි. 'තක්කෝල' සහ 'කෝලක' යනු තක්කෝලවලට නමකි. 'කෝසඵල', 'ජාතිකොස' සහ 'ජාතිඵල' යනු සාදික්කාවලට නමකි.

๓๐๕.

305.

ฆนสาโร สิตพฺโภ จ, กปฺปูรํ ปุนฺนปุํสเก;

อลตฺตโก ยาวโก จ, ลาขา ชตุ นปุํสเก.

පුල්ලිංග හා නපුංසකලිංග වූ 'ඝනසාර', 'සිතබ්භ' සහ 'කප්පූර' යනු කපුරුවලට නමකි. 'අලත්තක' සහ 'යාවක' යනු ලාටු සායම් (අලත්ත) වලට නමකි. ස්ත්‍රී ලිංග වූ 'ලාඛා' සහ නපුංසකලිංග වූ 'ජතු' යනු ලාකඩවලට නමකි.

๓๐๖.

306.

สิริวาโส ตุ สรล, ทฺทโว’ ญฺชนํ ตุ กชฺชลํ;

วาสจุณฺณํ วาสโยโค, วณฺณกํ ตุ วิเลปนํ.

'සිරිවාස' සහ 'සරලද්දව' යනු පයිනස් ගසේ ලාටු (රෙසින්) වලට නමකි. 'අංජන' සහ 'කජ්ජල' යනු අඳුන්වලට නමකි. 'වාසචුණ්ණ' සහ 'වාසයෝග' යනු සුවඳ කුඩුවලට නමකි. 'වණ්ණක' සහ 'විලේපන' යනු ශරීරයේ ගල්වන සුවඳ ආලේපනවලට නමකි.

๓๐๗.

307.

คนฺธมาลฺยาทิสงฺขาโร, โย ตํ วาสน มุจฺจเต;

มาลา มาลฺยํ ปุปฺผทาเม, ภาวิตํ วาสิตํ ติสุ.

සුවඳ දුම්, මල් ආදියෙන් සුවඳවත් කිරීම 'වාසන' නම් වේ. 'මාලා' සහ 'මාල්‍ය' යනු මල් මාලාවට (මල් දමට) නමකි. ලිංග තුනෙහිම වැටෙන 'භාවිත' සහ 'වාසිත' යනු සුවඳ ගන්වන ලද යන අර්ථය දෙයි.

๓๐๘.

308.

อุตฺตํโส เสขรา’ เวฬา, มุทฺธมาลฺเย วฏํสโก;

เสยฺยา จ สยนํ เสนํ, ปลฺลงฺโก ตุ จ มญฺจโก.

'උත්තංස', 'සේඛර', 'ආවේළා', 'වටංසක' යන මේවා හිස පළඳින මල්දම්වලට නමකි. 'සෙය්‍යා', 'සයන', 'සේන' යනු යහනට (ඇඳට) නමකි. 'පල්ලංක' සහ 'මංචක' යනු ඇඳට හෝ ආසනයට නමකි.

๓๐๙.

309.

มญฺจาธาโร ปฏิปาโท, มญฺจงฺเค ตฺวฏนี ตฺถิยํ,

ඇඳ උසුලන ලෑල්ලට (පාද තබන කොටසට) 'මංචාධාර' සහ 'පටිපාද' යැයි කියනු ලැබේ. ඇඳෙහි පැති රාමුව ස්ත්‍රී ලිංග වූ 'අටනී' නම් වේ.

๓๑๐.

310.

กุฬีรปาโท อาหจฺจ, ปาโท เจว มสารโก;

จตฺตาโร พุนฺทิกาพทฺโธ, ติเม มญฺจนฺตรา สิยุํ.

'කුළීරපාද', 'ආහච්චපාද', 'මසාරක' සහ 'බුන්දිකාබද්ධ' යන මේවා ඇඳ වර්ග සතරකි.

๓๑๑.

311.

พิพฺโพหนํ โจ’ ปธานํ, ปีฐิกา ปีฐ มาสนํ;

โกจฺฉํ ตุ ภทฺทปีเฐ ถา, สนฺที ปีฐนฺตเร มตา.

'බිබ්බෝහන' සහ 'උපධාන' යනු කොට්ටයට නමකි. 'පීඨිකා', 'පීඨ' සහ 'ආසන' යනු පුටුවට (ආසනයට) නමකි. 'කොච්ඡ' යනු කෙඳිවලින් වියූ ආසනයට නමකි. 'ආසන්දි' යනු දිගු පුටුවට නමකි.

๓๑๒.

312.

มหนฺโต [Pg.27] โกชโว ทีฆ,โลมโก โคนโก มโต;

อุณฺณามยํ ตฺวตฺถรณํ, จิตฺตกํ วานจิตฺตกํ.

දිග ලොම් ඇති විශාල ඇතිරිල්ල 'කෝජව' නම් වේ. දිග ලොම් ඇති එළුලොම් ඇතිරිල්ල 'ගෝනක' නම් වේ. 'උණ්ණාමය' යනු ලොම් ඇතිරිල්ලට නමකි. 'චිත්තක' යනු විසිතුරු ඇතිරිල්ලට නමකි. වියමනෙන් විසිතුරු කරන ලද්ද 'වානචිත්තක' නම් වේ.

๓๑๓.

313.

ฆนปุปฺผํ ปฏลิกา, เสตํ ตุ ปฏิกา ปฺยถ;

ทฺวิทเสกทสานฺยุ’ ทฺท,โลมิ เอกนฺตโลมิโน.

ඝන මල් කැටයම් සහිත ඇතිරිල්ල 'පටලිකා' නම් වේ. සුදු ලොම් ඇතිරිල්ල 'පටිකා' නම් වේ. දෙපැත්තේම ලොම් ඇති ඇතිරිල්ල 'උද්දලෝමි' නම් වේ. එක් පැත්තක පමණක් ලොම් ඇති ඇතිරිල්ල 'ඒකන්තලෝමි' නම් වේ.

๓๑๔.

314.

ตเทว โสฬสิตฺถีนํ, นจฺจโยคฺคญฺหิ กุตฺตกํ;

สีหพฺยคฺฆาทิรูเปหิ, จิตฺตํ วิกติกา ภเว.

සොළොස් ස්ත්‍රීන්ගේ නැටුමට සුදුසු වූ ඇතිරිල්ල 'කුත්තක' නම් වේ. සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදී රූපවලින් විසිතුරු කරන ලද ඇතිරිල්ල 'විකතිකා' නම් වේ.

๓๑๕.

315.

กฏฺฏิสฺสํ โกเสยฺยํ รตน, ปริสิพฺพิต มตฺถรณํ กมา;

โกสิยกฏฺฏิสฺสมยํ, โกสิยสุตฺเตน ปกตญฺจ.

රත්නයන්ගෙන් මසන ලද පටුම් ඇතිරිල්ල 'කට්ටිස්ස' නම් වේ. කෝසෙය්‍ය යනු පට සූත්‍රයෙන් (කෝසෙය්‍ය නූලෙන්) කරන ලද ඇතිරිල්ලයි.

๓๑๖.

316.

ทีโป ปทีโป ปชฺโชโต, ปุเม ตฺวาทาส ทปฺปณา;

เคณฺฑุโก กณฺฑุโก ตาล, วณฺฏํ ตุ พีชนีตฺถิยํ.

'දීප', 'පදීප', 'පජ්ජෝත' යනු පහනට නමකි. පුල්ලිංග වූ 'ආදාස' සහ 'දප්පණ' යනු කන්නාඩියට (කැඩපතට) නමකි. 'ගේණ්ඩුක' සහ 'කණ්ඩුක' යනු කෙළි පන්දුවට නමකි. 'තාලවණ්ට' සහ ස්ත්‍රී ලිංග වූ 'බීජනී' යනු පන්වැටට (වටාපතට) නමකි.

๓๑๗.

317.

จงฺโกฏโก กรณฺโฑ จ, สมุคฺโค สมฺปุโฏ ภเว;

คามธมฺโม อสทฺธมฺโม, พฺยวาโย เมถุนํ รติ.

'චංකෝටක' සහ 'කරණ්ඩ' යනු කරඬුවට නමකි. 'සමුග්ග' සහ 'සම්පුට' යනු හෙප්පුවට (කුඩා පෙට්ටියට) නමකි. 'ගාමධම්ම', 'අසද්ධම්ම', 'බ්‍යවාය', 'මේථුන', 'රති' යනු මෛථුන්‍ය සේවනයට නමකි.

๓๑๘.

318.

วิวาโห ปยมา ปาณิ, คฺคโห ปริณโย ปฺยถ;

ติวคฺโค ธมฺม, กาม,ตฺถา, จตุวคฺโค สโมกฺขกา.

'විවාහ', 'පයමා', 'පාණිග්ගහ', 'පරිණය' යනු ආවාහ-විවාහයට නමකි. ධර්ම, අර්ථ, කාම යන තුන 'තිවග්ග' (ත්‍රිවර්ගය) නම් වේ. මෝක්ෂයත් සමඟ ඒ සතර 'චතුවග්ග' (චතුර්වර්ගය) නම් වේ.

๓๑๙.

319.

ขุชฺโช จ คณฺฑุโล รสฺส, วามนา ตุ ลกุณฺฑโก;

ปงฺคุโล ปีฐสปฺปี จ, ปงฺคุ ฉินฺนิริยาปโถ.

'ඛුජ්ජ' සහ 'ගණ්ඩුල' යනු කුදාට නමකි. 'රස්ස', 'වාමන', 'ලකුණ්ඩක' යනු මිටි තැනැත්තාට නමකි. 'පංගුල', 'පීඨසප්පී', 'පංගු', 'ඡින්නිරියාපථ' යනු කොරාට නමකි.

๓๒๐.

320.

ปกฺโข ขญฺโช ตุ โขณฺโฑ ถ,มูโค สุญฺญวโจ ภเว;

กุณี หตฺถาทิวงฺโก จ, วลิโร ตุ จ เกกโร.

'පක්ඛ', 'ඛංජ', 'ඛොණ්ඩ' යනු කොර වූ තැනැත්තාට නමකි. 'මූග' සහ 'සුඤ්ඤවච' යනු ගොළු තැනැත්තාට නමකි. 'කුණී' යනු අත් ඇද වූ තැනැත්තාට නමකි. 'වලිර' සහ 'කේකර' යනු වපර ඇස් ඇති තැනැත්තාට නමකි.

๓๒๑.

321.

นิกฺเกสสีโส ขลฺลาโฏ,มุณฺโฑ ตุ ภณฺฑุ มุณฺฑิโก;

กาโณ อกฺขีน เมเกน,สุญฺโญ อนฺโธ ทฺวเยน ถ.

'නික්කේසසීස' සහ 'ඛල්ලාට' යනු තට්ට හිස ඇති තැනැත්තාට නමකි. 'මුණ්ඩ', 'භණ්ඩු', 'මුණ්ඩික' යනු හිස මුඩු කළ තැනැත්තාට නමකි. එක් ඇසක් නොපෙනෙන තැනැත්තා 'කාණ' නම් වේ. ඇස් දෙකම නොපෙනෙන තැනැත්තා 'අන්ධ' සහ 'සුඤ්ඤ' නම් වේ.

๓๒๒.

322.

พธิโร สุติหีโน ถ, คิลาโน พฺยาธิตา’ตุรา;

อุมฺมาทวติ อุมฺมตฺโต, ขุชฺชาที วาจฺจลิงฺคิกา.

'බධිර' සහ 'සුතිහීන' යනු බිහිරි තැනැත්තාට නමකි. 'ගිලාන', 'බ්‍යාධිත', 'ආතුර' යනු රෝගියාට නමකි. පිස්සු වැසුණු තැනැත්තා 'උම්මත්ත' නම් වේ. ඛුජ්ජ (කුදු) ආදී වචන විශේෂණ පද බැවින් විශේෂ්‍ය පද අනුව ලිංග ගනිති.

๓๒๓.

323.

อาตงฺโก อามโย พฺยาธิ, คโท โรโค รุชาปิ จ;

เคลญฺญากลฺล มาพาโธ,โสโส ตุ จ ขโย สิยา.

'ආතංක', 'ආමය', 'බ්‍යාධි', 'ගද', 'රෝග', 'රුජා', 'ගේලඤ්ඤ', 'අකල්ල', 'ආබාධ' යනු ලෙඩට (රෝගයට) නමකි. 'සෝස' සහ 'ඛය' යනු ක්ෂය රෝගයට නමකි.

๓๒๔.

324.

ปีนโส [Pg.28] นาสิกาโรโค,ฆาเน สิงฺฆานิกา สฺสโว;

เญยฺยํ ตฺว’รุ วโณ นิตฺถี, โผโฏ ตุ ปิฬกา ภเว.

'පීනස' යනු නාසයේ රෝගයට නමකි. නාසයෙන් සෙම් වැගිරීම 'සිංඝානිකාස්සව' නම් වේ. 'අරු' සහ 'වණ' යනු තුවාලයට නමකි. 'ඵෝට' සහ 'පිළකා' යනු බිබිලට (ගෙඩියට) නමකි.

๓๒๕.

325.

ปุพฺโพ ปูโย ถ รตฺตาติ, สาโร ปกฺขนฺทิกา ปฺยถ;

อปมาโร อปสฺมาโร, ปาทโผโฏ วิปาทิกา.

'පුබ්බ' සහ 'පූය' යනු සැරවවලට නමකි. 'රත්තාතිසාර' සහ 'පක්ඛන්දිකා' යනු ලේ අතීසාරයට (බඩයෑමට) නමකි. 'අපමාර' සහ 'අපස්මාර' යනු අපස්මාරයට (වලිප්පුවට) නමකි. 'පාදඵෝට' සහ 'විපාදිකා' යනු පතුල් පැලීමට නමකි.

๓๒๖.

326.

วุฑฺฒิโรโค ตุ วาตณฺฑํ, สีปทํ ภารปาทตา;

กณฺฑู กณฺฑูติ กณฺฑูยา, ขชฺชุ กณฺฑูวนํ ปฺยถ.

'වුද්ධිරෝග' සහ 'වාතණ්ඩ' යනු වෘෂණ කෝෂ ඉදිමීමේ රෝගයට නමකි. 'සීපද' සහ 'භාරපාදතා' යනු බරවා රෝගයට නමකි. 'කණ්ඩූ', 'කණ්ඩූති', 'කණ්ඩූයා', 'ඛජ්ජු', 'කණ්ඩූවන' යනු කැසීමට නමකි.

๓๒๗.

327.

ปามํ วิตจฺฉิกา กจฺฉุ, โสโถ ตุ สยถู’ทิโต;

ทุนฺนามกญฺจ อริสํ, ฉทฺทิกา วมถู’ทิโต.

'පාම', 'විතච්ඡිකා', 'කච්ඡු' යනු හොරි (කැසීම් රෝග) වලට නමකි. 'සෝථ' සහ 'සයථු' යනු ඉදිමීමට නමකි. 'දුන්නාමක' සහ 'අරිස' යනු අර්ශස් රෝගයට නමකි. 'ඡද්දිකා' සහ 'වමථු' යනු වමනයට නමකි.

๓๒๘.

328.

ทวถุ ปริตาโป ถ, ติลโก ติลกาฬโก;

วิสูจิกา อิติ มหา, วิเรโก ถ ภคนฺทโล.

'දවථු' සහ 'පරිතාප' යනු ඇඟ දැවිල්ලට නමකි. 'තිලක' සහ 'තිලකාළක' යනු කළු ලපවලට නමකි. 'විසූචිකා' සහ 'මහාවිරේක' යනු කොලරාවට (අතීසාරයට) නමකි. 'භගන්දල' යනු භගන්දර රෝගයට නමකි.

๓๒๙.

329.

เมโห ชโร กาส สาสา, กุฏฺฐํ สูลามยนฺตรา;

วุตฺโต เวชฺโช ภิสกฺโก จ, โรคหารี ติกิจฺฉโก.

ප්‍රමේහය (දියවැඩියාව), උණ (ජ්වර), කැස්ස (කාස), ඇදුම (ශ්වාස), කුෂ්ඨ, බඩරුජාව (සූල) ආදීහු අන්‍ය රෝගයෝ වෙති. 'වෙජ්ජ', 'භිසක්ක', 'රෝගහාරී', 'තිකිච්ඡක' යනු වෛද්‍යවරයාට නමකි.

๓๓๐.

330.

สลฺลเวชฺโช สลฺลกตฺโต, ติกิจฺฉา ตุ ปติกฺริยา;

เภสชฺช มคโท เจว, เภสชํ โม’สธํ ปฺยถ.

'සල්ලවෙජ්ජ' සහ 'සල්ලකත්ත' යනු ශල්‍ය වෛද්‍යවරයාට නමකි. 'තිකිච්ඡා' සහ 'පතික්‍රියා' යනු ප්‍රතිකාරයට (වෙදකම් කිරීමට) නමකි. 'භේසජ්ජ', 'අගද', 'භේසජ', 'ඕසධ' යනු ඖෂධවලට නමකි.

๓๓๑.

331.

กุสลา นามยา โรคฺยํ,อถ กลฺโล นิรามโยติ,

'කුසල', 'අනාමය', 'ආරෝග්‍ය', 'කල්ල', 'නිරාමය' යනු නීරෝගී බවට නමකි.

นรวคฺโค นิฏฺฐิโต.

නර වර්ගය නිමා විය.

๔. จตุพฺพณฺณวคฺค

4. චතුර්වර්ණ වර්ගය (කුල හතර පිළිබඳ වර්ගය).

ขตฺติยวคฺค

ක්ෂත්‍රිය වර්ගය (රජ පෙළපත පිළිබඳ වර්ගය).

๓๓๒.

332.

กุลํ วํโส จ สนฺตานา, ภิชนา โคตฺต มนฺวโย;

ถิยํ สนฺตตฺย โถ วณฺณา, จตฺตาโร ขตฺติยาทโย.

'කුල', 'වංශ', 'සන්තාන', 'අභිජන', 'ගොත්ත', 'අන්වය' සහ ස්ත්‍රී ලිංග වූ 'සන්තති' යනු පරපුරට (පෙළපතට) නමකි. ක්ෂත්‍රිය ආදී වශයෙන් වර්ණ (කුල) හතරක් ඇත්තේය.

๓๓๓.

333.

กุลีโน สชฺชโน สาธุ,สภฺโย จายฺโย มหากุโล;

ราชา ภูปติ ภูปาโล, ปตฺถิโว จ นราธิโป.

කුලීන, සජ්ජන, සාධු, සභ්‍ය, ආර්ය, මහාකුල යනු උසස් ගුණැති සත්පුරුෂයාට නම් වේ. රාජා, භූපති, භූපාල, පත්ථිව, නරාධිප යනු රජුට නම් වේ.

๓๓๔.

334.

ภูนาโถ [Pg.29] ชคติปาโล, ทิสมฺปติ ชนาธิโป;

รฏฺฐาธิโป นรเทโว, ภูมิโป ภูภุโช ปฺยถ.

භූනාථ, ජගතිපාල, දිසම්පති, ජනාධිප, රට්ඨාධිප, නරදේව, භූමිප, භූභුජ යනු ද රජුට නම් වේ.

๓๓๕.

335.

ราชญฺโญ ขตฺติโย ขตฺตํ, มุทฺธาภิสิตฺต พาหุชา;

สพฺพภุมฺโม จกฺกวตฺตี, ภูโปญฺโญ มณฺฑลิสฺสโร.

රාජඤ්ඤ, ඛත්තිය, ඛත්ත, මුද්ධාභිසිත්ත, බාහුජ යනු ක්ෂත්‍රියයාට (රජ කුලයට) නම් වන අතර, සබ්බභුම්ම, චක්කවත්ති යනු සක්විති රජුට ද, මණ්ඩලිස්සර යනු මණ්ඩලේශ්වර (ප්‍රාදේශීය) රජුට ද නම් වේ.

๓๓๖.

336.

ปุเม ลิจฺฉวิ วชฺชี จ, สกฺโย ตุ สากิโย ถ จ;

ภทฺทกจฺจานา ราหุล, มาตา พิมฺพา ยโสธรา.

පුරුෂ ලිංගයෙහි 'ලිච්ඡවි', 'වජ්ජි' ද, 'සක්‍ය', 'සාකිය' ද වේ. රාහුල මාතාව වූ යසෝධරාවන්ට 'භද්දකච්චානා', 'රාහුලමාතා', 'බිම්බා', 'යසෝධරා' යන නම් වෙති.

๓๓๗.

337.

โกฏีนํ เหฏฺฐิมนฺเตน, สตํ เยสํ นิธานคํ;

กหาปณานํ ทิวส, วฬญฺโช วีสตมฺพณํ.

යමෙකුගේ නිධන්ගත ධනය අවම වශයෙන් කහාපණ කෝටි සියයක් වන අතර, දෛනික පරිභෝජනය (වියදම) විසි අම්බණයක් වේ ද,

๓๓๘.

338.

เต ขตฺติยมหาสาลา, สีติ โกฏิธนานิ ตุ;

นิธานคานิ ทิวส, วฬญฺโช จ ทสมฺพณํ.

ඔවුහු 'ක්ෂත්‍රිය මහාසාර' නම් වෙති. යමෙකුගේ නිධන්ගත ධනය අසූ කෝටියක් ද, දෛනික පරිභෝජනය දස අම්බණයක් ද වේ නම්,

๓๓๙.

339.

เยสํ ทฺวิชมหาสาลา, ตทุปฑฺเฒ นิธานเค;

วฬญฺเช จ คหปติ, มหาสาลา ธเน สิยุํ.

ඔවුහු 'බ්‍රාහ්මණ මහාසාර' වෙති. එයින් අඩක් (සතළිස් කෝටියක්) නිධන්ගත ධනය ද, අඩක් (පස් අම්බණයක්) දෛනික වියදම ද ඇත්තෝ 'ගෘහපති මහාසාර' වෙති.

๓๔๐.

340.

มหามตฺโต ปธานญฺจ, มติสชีโว มนฺตินี;

สชีโว สจิวา, มจฺโจ, เสนานี ตุ จมูปติ.

මහාමත්ත, පධාන, මතිසජීව, මන්ති, සජීව, සචිව, අමච්ච යනු ඇමතියාට (මහ ඇමතිට) නම් වේ. සේනානී, චමූපති යනු සේනාපතියාට නම් වේ.

๓๔๑.

341.

นฺยาสาทีนํ วิวาทานํ, อกฺขทสฺโส ปทฏฺฐริ;

โทวาริโก ปตีหาโร, ทฺวารฏฺโฐ ทฺวารปาลโก.

උකස් තැබීම් ආදී විවාදයන් විනිශ්චය කරන්නාට 'අක්ඛදස්ස', 'පදට්ඨරි' (විනිසුරු) යනු ද, දොරටුපාලකයාට 'දෝවාරික', 'පතීහාර', 'ද්වාරට්ඨ', 'ද්වාරපාලක' යනු ද නම් වේ.

๓๔๒.

342.

อนีกฏฺโฐติ ราชูนํ, องฺครกฺขคโณ มโต;

กญฺจุกี โสวิทลฺโล จ, อนุชีวี ตุ เสวโก.

රජවරුන්ගේ ශරීරාරක්ෂක පිරිසට 'අනීකට්ඨ' යැයි කියනු ලැබේ. කඤ්චuක ඇඳි අන්තඃපුර පාලකයාට 'කඤ්චුකී', 'සෝවිදල්ල' යනු ද, සේවකයාට 'අනුජීවී', 'සේවක' යනු ද නම් වේ.

๓๔๓.

343.

อชฺฌกฺโข ธิกโต เจว,เหรญฺญิโก ตุ นิกฺขิโก;

สเทสานนฺตโร สตฺตุ, มิตฺโตราชา ตโต ปรํ.

අධිකාරීවරයාට 'අජ්ඣක්ඛ', 'අධිකත' යනු ද, භාණ්ඩාගාරිකයාට 'හේරඤ්ඤික', 'නික්ඛික' යනු ද නම් වේ. තම දේශසීමාවට යාබද දේශයේ රජු සතුරෙක් වන අතර, ඉන් ඔබ්බෙහි සිටින රජු මිතුරෙක් වේ.

๓๔๔.

344.

อมิตฺโต ริปุ เวรี จ, สปตฺตา ราติ สตฺว’ริ;

(สตฺตุ+อริ)ปจฺจตฺถิโก ปริปนฺถี, ปฏิปกฺขา หิตาปโร.

අමිත්ත, රිපු, වේරී, සපත්ත, අරාති, සත්තු, අරි, පච්චත්ථික, පරිපන්ථී, පටිපක්ඛ, ahitāpara (අහිතාපර) යනු සතුරාට නම් වෙති.

๓๔๕.

345.

ปจฺจามิตฺโต วิปกฺโข จ, ปจฺจนีก วิโรธิโน;

วิทฺเทสี จ ทิโส ทิฏฺโฐ,ถา นุโรโธ นุวตฺตนํ.

පච්චාමිත්ත, විපක්ඛ, පච්චනීක, විරෝධී, විද්දේසී, දිස, දිට්ඨ යනු ද සතුරාට නම් වේ. අනුරෝධ, අනුවත්තන යනු අනුකූල වීමට (එකඟතාවයට) නම් වේ.

๓๔๖.

346.

มิตฺโต นิตฺถี วยสฺโส จ, สหาโย สุหโท สขา;

สมฺภตฺโต ทฬฺหมิตฺโต ถ, สนฺทิฏฺโฐ ทิฏฺฐมตฺตโก.

මිත්‍රයාට 'මිත්ත', 'වයස්ස', 'සහාය', 'සුහද', 'සඛා', 'සම්භත්ත', 'දළ්හමිත්ත' යනු ද, හුදෙක් හඳුනන තැනැත්තාට 'සන්දිට්ඨ', 'දිට්ඨමත්තක' යනු ද නම් වේ.

๓๔๗.

347.

จโร จ คุฬฺหปุริโส, ปถาวี ปถิโก’ทฺธคู;

ทูโต ตุ สนฺเทสหโร, คณโก ตุ มุหุตฺติโก.

ඔත්තුකරුවාට 'චර', 'ගූළ්හපුරිස' යනු ද, මගියාට 'පථික', 'අද්ධගූ' යනු ද, දූතයාට 'දූත', 'සන්දේසහර' යනු ද, නැකැත්කරුවාට 'ගණක', 'මුහුත්තික' යනු ද නම් වේ.

๓๔๘.

348.

เลขโก [Pg.30] ลิปิกาโร จ, วณฺโณ ตุ อกฺขโร ปฺยถ;

เภโท ทณฺโฑ สาม ทานา, นฺยุปายา จตุโร อิเม.

ලේඛකයාට 'ලේඛක', 'ලිපිකාර' යනු ද, අකුරට 'වණ්ණ', 'අක්ඛර' යනු ද නමි. භේදය, දණ්ඩය, සාමය, දානය යනු රජුන්ගේ සතර උපක්‍රම වෙති.

๓๔๙.

349.

อุปชาโปตุ เภโท จ, ทณฺโฑ ตุ สาหสํ ทโม;

මිතුරන් බිඳවීමට 'උපජාප', 'භේද' යනු ද, දඬුවමට 'දණ්ඩ', 'සාහස', 'දම' යනු ද නම් වේ.

๓๕๐.

350.

สามฺย’ มจฺโจ สขา โกโส, ทุคฺคญฺจ วิชิตํ พลํ;

รชฺชงฺคานีติ สตฺเตเต, สิยุํ ปกติโย ปิจ.

ස්වාමියා (රජු), අමාත්‍යවරයා, මිත්‍රයා, කෝෂය (භාණ්ඩාගාරය), දුර්ගය (බලකොටුව), විජිතය (රට) සහ බලය (සේනාව) යන මේ සත රාජ්‍ය අංග (හෝ ප්‍රකෘති) නම් වෙති.

๓๕๑.

351.

ปภาวุ’สฺสาห, มนฺตานํ, วสา ติสฺโส หิ สตฺติโย;

ปภาโว ทณฺฑโช เตโช,ปตาโป ตุ จ โกสโช.

ප්‍රභාව බලය, උත්සාහ බලය හා මන්ත්‍ර බලය යන බලයන් තුනක් ඇත. දණ්ඩනයෙන් ලැබෙන තේජස 'පභාව' වන අතර, වස්තුවෙන් ලැබෙන තේජස 'පතාප' නම් වේ.

๓๕๒.

352.

มนฺโต จ มนฺตนํ โส ตุ, จตุกฺกณฺโณ ทฺวิโคจโร;

ติโคจโร ตุ ฉกฺกณฺโณ, รหสฺสํ คุยฺห มุจฺจเต.

රහස් සාකච්ඡාවට 'මන්ත', 'මන්ථන' යනු ද නමි. දෙදෙනෙකු අතර වන රහස 'චතුක්කණ්ණ' ද, තිදෙනෙකු අතර වන රහස 'ඡක්කණ්ණ' ද නම් වේ. රහසට 'රහස්ස', 'ගුය්හ' යැයි කියනු ලැබේ.

๓๕๓.

353.

ตีสุ วิวิตฺต วิชน, ฉนฺนา, รโห รโห พฺยยํ;

วิสฺสาโส ตุ จ วิสฺสมฺโภ,ยุตฺตํ ตฺโว’ปายิกํ ติสุ.

පාළු වූ, ජනයාගෙන් තොර වූ, රහසිගත වූ ස්ථානයට 'විවිත්ත', 'විජන', 'ඡන්න', 'රහෝ' (ත්‍රී ලිංගිකව) යැයි කියනු ලැබේ. විශ්වාසයට 'විස්සාස', 'විස්සම්භ' යනු ද, සුදුසු දෙයට 'යුත්ත', 'ඕපායික' (ත්‍රී ලිංගිකව) යනු ද නම් වේ.

๓๕๔.

354.

โอวาโท จานุสิฏฺฐิตฺถี, ปุมวชฺเช นุสาสนํ;

อาณา จ สาสนํ เญยฺยํ, อุทฺทานํ ตุ จ พนฺธนํ.

අවවාදයට 'ඕවාද', 'අනුසිට්ඨි', 'අනුසාසන' යනු ද, අණ කිරීමට (නියෝගයට) 'ආණා', 'සාසන' යනු ද, බැඳීමට 'උද්දාන', 'බන්ධන' යනු ද දත යුතුය.

๓๕๕.

355.

อาคุ วุตฺต มปราโธ, กโร ตุ พลิ มุจฺจเต;

ปุณฺณปตฺโต ตุฏฺฐิทาโย, อุปทา ตุ จ ปาภตํ.

වරදට 'ආගු', 'අපරාධ' යැයි කියනු ලැබේ. බද්දට 'කර', 'බලි' යනු ද, සතුටට දෙන ත්‍යාගයට 'පුණ්ණපත්ත', 'තුට්ඨිදාය' යනු ද, පඬුරට 'උපදා', 'පාභත' යනු ද නම් වේ.

๓๕๖.

356.

ตโถ’ปายน มุกฺโกโจ, ปณฺณากาโร ปเหณกํ;

สุงฺกํ ตฺวนิตฺถี คุมฺพาทิ, เทยฺเย ถา’โย ธนาคโม.

අල්ලසට 'උපායන', 'මුක්කෝච' යනු ද, පඬුරට 'පණ්ණාකාර', 'පහේණක' යනු ද, රේගු බද්දට (තොටුපොළ බදුවලට) 'සුංක' යනු ද, ධනෝපායනයට 'ආය', 'ධනාගම' යනු ද නම් වේ.

๓๕๗.

357.

อาตปตฺตํ ตถา ฉตฺตํ, รญฺญํ ตุ เหมมาสนํ;

สีหาสนํ อโถ วาฬ, พีชนีตฺถี จ จามรํ.

කුඩයට 'ආතපත්ත', 'ඡත්ත' යනු ද, රජවරුන්ගේ රන් ආසනයට 'සීහාසන' යනු ද, සෙමර වලිගයට 'වාළබීජනී', 'චාමර' යනු ද නම් වේ.

๓๕๘.

358.

ขคฺโค จ ฉตฺต มุณฺหีสํ, ปาทุกา วาลพีชนี;

อิเม กกุธภณฺฑานิ, ภวนฺติ ปญฺจ ราชุนํ.

කඩුව, කුඩය, ඔටුන්න, පාවහන් යුවළ සහ සෙමර වලිගය යන මේ පහ රජවරුන්ගේ රාජ කකුධ භාණ්ඩ (රාජකීය සංකේත) වෙති.

๓๕๙.

359.

ภทฺทกุมฺโภ ปุณฺณกุมฺโภ, ภิงฺกาโร ชลทายโก;

หตฺถิ,สฺส,รถ,ปตฺตี ตุ, เสนา หิ จตุรงฺคินี.

මඟුල් කලයට 'භද්දකුම්භ', 'පුණ්ණකුම්භ' යනු ද, පැන් වක්කරන කෙණ්ඩියට 'භිංකාර' යනු ද නමි. ඇතා, අශ්වයා, රථය සහ පාබල සෙනඟ යන මොහු සිව් රඟ සේනාව වෙති.

๓๖๐.

360.

กุญฺชโร วารโณ หตฺถี, มาตงฺโค ทฺวิรโท คโช;

นาโค ทฺวิโป อิโภ ทนฺตี,ยูถเชฏฺโฐ ตุ ยูถโป.

කුඤ්ජර, වාරණ, හත්ථි, මාතංග, ද්විරද, gaja (ගජ), නාග, ද්විප, ඉභ, දන්ති යනු ඇතාට නම් වෙති. ඇත් රංචු නායකයාට 'යූථජෙට්ඨ', 'යූථප' යනු නමකි.

๓๖๑.

361.

กาฬาวก [Pg.31] คงฺเคยฺยา, ปณฺฑร ตมฺพา จ ปิงฺคโล คนฺโธ;

มงฺคล เหโม’โปสถ,ฉทฺทนฺตา คชกุลานิ เอตานิ.

කාළාවක, ගංගේය, පණ්ඩර, තම්බ, පිංගල, ගන්ධ, මංගල, හේම, උපෝසථ, ඡද්දන්ත යන මේවා ඇතාගේ කුල දහය (හස්ති කුල) වෙති.

๓๖๒.

362.

กลโภ เจว ภิงฺโกถ, ปภินฺโน มตฺต คชฺชิตา;

หตฺถิฆฏา ตุ คชตา, หตฺถีนี ตุ กเรณุกา.

ඇතින් පැටවාට 'කලභ', 'භිංක' යනු ද, මත් වූ ඇතාට 'පභින්න', 'මත්ත', 'ගජ්ජිත' යනු ද, ඇත් සමූහයාට 'හත්ථිඝටා', 'ගජතා' යනු ද, ඇතින්නට 'හත්ථිනී', 'කරේණුකා' යනු ද නම් වේ.

๓๖๓.

363.

กุมฺโภ หตฺถิสิโรปิณฺฑา, กณฺณมูลํ ตุ จูลิกา;

อาสนํ ขนฺธเทสมฺหิ, ปุจฺฉมูลํ ตุ เมจโก.

ඇතාගේ හිසෙහි ඇති ගෙඩි දෙකට (කුම්භස්ථලයට) 'කුම්භ', 'හත්ථිසිරෝපිණ්ඩ' යනු ද, කන්මුලට 'චූලිකා' යනු ද, ඇතාගේ කරපිටට (ආසනයට) 'ආසන' යනු ද, වල්ගයේ මුලට 'මේචක' යනු ද නම් වේ.

๓๖๔.

364.

อาลาน มาฬฺหโก ถมฺโภ, นิตฺถีตุ นิคโฬ’นฺทุโก;

สงฺขลํ ตีสฺวโถ คณฺโฑ,กโฏ ทานํ ตุ โส มโท.

ඇත් කණුවට 'ආලාන', 'ආළ්හක' යනු ද, පා විලංගුවට 'නිගළ', 'අන්දුක' යනු ද, දම්වැලට 'සංඛල' යනු ද, ඇතාගේ කම්මුලට 'ගණ්ඩ', 'කට' යනු ද, ඇත් මදයට 'දාන', 'මද' යනු ද නම් වේ.

๓๖๕.

365.

โสณฺโฑ ตุ ทฺวีสุ หตฺโถ ถ,กรคฺคํ โปกฺขรํ ภเว;

มชฺฌมฺหิ พนฺธนํ กจฺฉา, กปฺปโน ตุ กุถาทโย.

හොඬවැලට 'සොණ්ඩ', 'හත්ථ' යනු ද, හොඬවැලේ අගට 'කරග්ග', 'පොක්ඛර' යනු ද, බඩ බඳින පටියට 'කච්ඡා' යනු ද, ඇඟ පිට දමන ඇතිරිලි ආදියට 'කප්පන' යනු ද නම් වේ.

๓๖๖.

366.

โอปวยฺโห ราชวยฺโห, สชฺชิโต ตุ จ กปฺปิโต;

โตมโร นิตฺถิยํ ปาเท, สิยา วิชฺฌนกณฺฏโก.

රාජකීය වාහනය වූ ඇතාට 'ඕපවය්හ', 'රාජවය්හ' යනු ද, සරසන ලද ඇතාට 'සජ්ජිත', 'කප්පිත' යනු ද, පය විදින හෙල්ලට 'තෝමර', 'විජ්ඣනකණ්ඨක' යනු ද නම් වේ.

๓๖๗.

367.

ตุตฺตํ ตุ กณฺณมูลมฺหิ, มตฺถกมฺหิ ตุ องฺกุโส;

หตฺถาโรโห หตฺถิเมณฺโฑ,หตฺถิโป หตฺถิโคปโก.

කන්මුලෙහි තබන කෙවිටට 'තුත්ත' යනු ද, හිස මත තබන හෙන්දුවට 'අංකුස' යනු ද, ඇත්ගොව්වාට 'හත්ථාරෝහ', 'හත්ථිමේණ්ඩ', 'හත්ථิප', 'හත්ථිගෝපක' යනු ද නම් වේ.

๓๖๘.

368.

คามณีโย ตุ มาตงฺค, หยาทฺยาจริโย ภเว;

หโย ตุรงฺโค ตุรโค,วาโห อสฺโส จ สินฺธโว.

ඇතුන් හෝ අසුන් පුහුණු කරන ඇදුරාට 'ගාමණී', 'මාතංගාචරිය', 'හයාචරිය' යනු ද නමි. අශ්වයාට 'හය', 'තුරංග', 'තුරග', 'වාහ', 'අස්ස', 'සින්ධව' යනු නම් වෙති.

๓๖๙.

369.

เภโท อสฺสตโร ตสฺสา,ชานิโย ตุ กุลีนโก;

สุขวาหี วินีโต ถ,กิโสโร หยโปตโก.

අශ්වයන්ගේ ප්‍රභේදයක් වූ කොටළුවාට 'අස්සතර' යැයි කියනු ලැබේ. උසස් ජාති අශ්වයාට 'ජානීය', 'කුලීනක' යනු ද, හොඳින් හික්මුණු අශ්වයාට 'සුඛවාහී', 'විනීත' යනු ද, අස් පැටවාට 'කිසෝර', 'හයපෝතක' යනු ද නම් වේ.

๓๗๐.

370.

โฆฏโก ตุ ขฬุงฺโก ถ, ชวโน จ ชวาธิโก;

มุขาธานํ ขลีโน วา, กสา ตฺว สฺสาภิตาฬินี.

දුර්වල අශ්වයාට 'ඝෝටක', 'ඛළුංක' යනු ද, වේගවත් අශ්වයාට 'ජවන', 'ජවාධික' යනු ද, කටකලියාවට 'මුඛාධාන', 'ඛලීන' යනු ද, කසයට (අසුන්ට තලන කෙවිටට) 'කසා', 'අස්සාභිතාළිනී' යනු ද නම් වේ.

๓๗๑.

371.

กุสา ตุ นาสรชฺชุมฺหิ, วฬวา’สฺสา ขุโร สผํ;

ปุจฺฉ มนิตฺถี นงฺคุฏฺฐํ, วาลหตฺโถ จ วาลธิ.

නාස් ලණුවට 'කුසා' යනු ද, වෙළඹට 'වළවා' යනු ද, කුරයට 'ඛුර', 'සඵ' යනු ද, වල්ගයට 'පුච්ඡ', 'නංගුට්ඨ', 'වාලහත්ථ', 'වාලධි' යනු ද නම් වේ.

๓๗๒.

372.

สนฺทโน [Pg.32] จ รโถ ผุสฺส, รโถ ตุ นรณาย โส;

จมฺมาวุโต จ เวยคฺโฆ,เทปฺโป พฺยคฺฆสฺส ทีปิโน.

රථයට 'සන්දන', 'රථ' යනු ද, රාජකීය මඟුල් රථයට 'ඵුස්සරථ' යනු ද, කොටියාගේ හෝ දිවියාගේ සම්වලින් වැසූ රථයට 'වෙයග්ඝ', 'දෙප්ප' යනු ද නම් වේ.

๓๗๓.

373.

สิวิกา ยาปฺยยานญฺจา, นิตฺถี ตุ สกโฏ ปฺย’นํ ;

จกฺกํ รถงฺค มาขฺยาตํ, ตสฺสนฺโต เนมิ นาริยํ.

දෝලාවට ‘සිවිකා’ සහ ‘යාප්‍යයාන’ යනුද, කරත්තයට ‘සකට’ සහ ‘අන’ යනුද, රෝදයට ‘චක්ක’ සහ ‘රථංග’ යනුද, එහි වටයට (නෙමියට) ‘නෙමි’ සහ ‘නාරි’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๗๔.

374.

ตมฺมชฺเฌ ปิณฺฑิกา นาภิ, กุพฺพโร ตุ ยุคนฺธโร;

อกฺขคฺคกีเล อาณีตฺถี, วรุโถ รถคุตฺย’ถ.

එහි මැද පිහිටි කුඩයට ‘පිණ්ඩිකා’ සහ ‘නාභි’ යනුද, වියගහ බඳින රිය යොතට (වියදණ්ඩට) ‘කුබ්බර’ සහ ‘යුගන්ධර’ යනුද, අක් කූරට (කුඩය කෙළවර ඇණයට) ‘ආණි’ යනුද, රියෙහි ආරක්‍ෂක ආවරණයට ‘වරුථ’ සහ ‘රථගුත්ති’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๗๕.

375.

ธุโร มุเข รถสฺสงฺคา, ตฺว กฺโข ปกฺขรอาทโย;

ยานญฺจ วาหนํ โยคฺคํ, สพฺพหตฺถฺยาทิวาหเน.

රියෙහි පෙරමුණට ‘ධුර’ යනුද, රථයේ කොටස්වලට ‘රථංග’ යනුද, ‘පක්ඛර’ ආදිය (හස්ති ආභරණ/රථ ආවරණ) යනුද කියනු ලැබේ. ඇතුන්, අසුන් ආදී සියලු වාහනවලට ‘යාන’, ‘වාහන’ සහ ‘යොග්ග’ යනු පොදු නාම වේ.

๓๗๖.

376.

รถจารี ตุ สูโต จ, ปาชิตา เจว สารถี;

รถาโรโห จ รถิโก,รถี โยโธ ตุ โย ภโฏ.

රිය පදවන්නාට ‘රථචාරී’, ‘සූත’, ‘පාජිතා’ සහ ‘සාරථී’ යනුද, රියෙහි නැගී සටන් කරන්නාට ‘රථාරෝහ’, ‘රථික’ සහ ‘රථී’ යනුද, සෙබළාට ‘යෝධ’ සහ ‘භට’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๗๗.

377.

ปทาติ ปตฺตี ตุ ปุเม, ปทโค ปทิโก มโต;

สนฺนาโห กงฺกโฏ วมฺมํ, กวโจ วา อุรจฺฉโท.

පාබල සෙබළාට ‘පදාති’, ‘පත්ති’, ‘පදග’ සහ ‘පදික’ යනුද, සන්නාහයට (ඇඳුමට) ‘සන්නාහ’, ‘කංකට’, ‘වම්ම’, ‘කවච’ සහ ‘උරච්ඡද’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๗๘.

378.

ชาลิกา ถ จ สนฺนทฺโธ, สชฺโช จ วมฺมิโก ภเว;

อามุกฺโก ปฏิมุกฺโก ถ, ปุเรจารี ปุเรจโร.

යකඩ දැල් සන්නාහයට ‘ජාලිකා’ යනුද, සන්නාහ හැඳ සරසි සිටින්නාට ‘සන්නද්ධ’, ‘සජ්ජ’ සහ ‘වම්මික’ යනුද, සන්නාහ පැළඳි බවට ‘ආමුක්ක’ සහ ‘පටිමුක්ක’ යනුද, පෙරටුගාමියාට ‘පුරේචාරී’ සහ ‘පුරේචර’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๗๙.

379.

ปุพฺพงฺคโม ปุเรคามี, มนฺทคามี ตุ มนฺถโร;

ชวโน ตุริโต เวคี, เชตพฺพํ เชยฺย มุจฺจเต.

පෙරට යන්නාට ‘පුබ්බංගම’ සහ ‘පුරේගාමී’ යනුද, සෙමින් යන්නාට ‘මන්දගාමී’ සහ ‘මන්ථර’ යනුද, වේගයෙන් යන්නාට ‘ජවන’, ‘තුරිත’ සහ ‘වේගී’ යනුද, ජය ගත යුතු දෙයට ‘ජේතබ්බ’ සහ ‘ජෙය්‍ය’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๘๐.

380.

สูร วีรา ตุ วิกฺกนฺโต, สหาโย นุจโร สมา;

สนฺนทฺธปฺปภุตี ตีสุ, ปาเถยฺยํ ตุ จ สมฺพลํ.

වීරයාට ‘සූර’, ‘වීර’ සහ ‘වික්කන්ත’ යනුද, යහළුවාට හෝ අනුගාමිකයාට ‘සහාය’ සහ ‘අනුචර’ යනුද, ‘සන්නද්ධ’ ආදී වචන ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක යන ලිංග තුනෙහිම වැටේ. මඟ වියදමට (මඟ බතට) ‘පාථෙය්‍ය’ සහ ‘සම්බල’ යනු කියනු ලැබේ.

๓๘๑.

381.

วาหินี ธชินี เสนา, จมู จกฺกํ พลํ ตถา;

อนีโก วา ถ วินฺยาโส,พฺยูโห เสนาย กถฺยเต.

සේනාවට (හමුදාවට) ‘වාහිනී’, ‘ධජිනී’, ‘සේනා’, ‘චමූ’, ‘චක්ක’, ‘බල’ සහ ‘අනීක’ යනුද, සේනාව පෙළ ගැස්වීමට (ව්‍යූහයට) ‘වින්‍යාස’ සහ ‘බ්‍යූහ’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๘๒.

382.

หตฺถี ทฺวาทสโปโส,ติ,ปุริโส ตุรโค, รโถ;

จตุโปโสติ เอเตน, ลกฺขเณนา ธมนฺตโต.

ඇතෙකු දොළොස් දෙනෙකුගෙන් යුක්ත වේ. මිනිසෙකු, අශ්වයෙකු සහ රථයක් යන මොවුන් සතර දෙනෙකුගෙන් යුක්ත වේ. මේ ලක්‍ෂණයෙන් යුත් සේනා සංයුතිය අවම ප්‍රමාණය ලෙස දක්වනු ලැබේ.

๓๘๓.

383.

หตฺถานีกํ หยานีกํ, รถานีกํ ตโย ตโย;

คชาทโย สสตฺถา ตุ, ปตฺตานีกํ จตุชฺชนา.

ඇත් සේනාව, අස් සේනාව සහ රථ සේනාව යන මෙයින් එක එකකට ආයුධ සහිත ඇත් ආදීහු තිදෙනා බැගින් වෙති. පාබල සේනාවට ආයුධ ගත් පුරුෂයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.

๓๘๔.

384.

สฏฺฐิวํสกลาเปสุ, [Pg.33] ปจฺเจกํ สฏฺฐิทณฺฑิสุ;

ธูลีกเตสุ เสนาย, ยนฺติยา กฺโขภนี ตฺถิยํ.

හැටක් වංශකලාපයන්ගෙන්ද, එක එකෙහි හැට බැගින් වූ දණ්ඩයන්ගෙන්ද යුක්තව, ගමන් කරන සේනාවගේ ධූලි සමූහයාගෙන් යුත් මහා සේනාවට ‘අක්ඛෝභණී’ යනු කියනු ලැබේ.

๓๘๕.

385.

สมฺปตฺติ สมฺปทา ลกฺขี, สิรี วิปตฺติ อาปทา;

อถา วุธญฺจ เหติ’ตฺถี, สตฺถํ ปหรณํ ภเว.

සම්පතට ‘සම්පත්ති’, ‘සම්පදා’, ‘ලක්ඛී’ සහ ‘සිරී’ යනුද, විපතට ‘විපත්ති’ සහ ‘ආපදා’ යනුද, ආයුධයට ‘ආවුධ’, ‘හේති’, ‘සත්ථ’ සහ ‘පහරණ’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๘๖.

386.

มุตฺตามุตฺต มมุตฺตญฺจ, ปาณิโต มุตฺตเมว จ;

ยนฺตมุตฺตนฺติ สกลํ, อายุธํ ตํ จตุพฺพิธํ.

මුත්තාමුත්ත (මුදාහරින සහ නොහරින), අමුත්ත (අතින් නොමුදන), පාණිමුත්ත (අතින් මුදාහරින) සහ යන්තමුත්ත (යන්ත්‍රවලින් මුදාහරින) යැයි සියලු ආයුධ සතර වැදෑරුම් වේ.

๓๘๗.

387.

มุตฺตามุตฺตญฺจ ยฏฺฐฺยาทิ, อมุตฺตํ ฉุริกาทิกํ;

ปาณิมุตฺตํ ตุ สตฺยาทิ, ยนฺตมุตฺตํ สราทิกํ.

මුත්තාමුත්ත යනු මුගුරු ආදියයි. අමුත්ත යනු පිහියා ආදියයි. පාණිමුත්ත යනු හෙල්ල ආදියයි. යන්තමුත්ත යනු ඊතල ආදියයි.

๓๘๘.

388.

อิสฺสาโส ธนุ โกทณฺฑํ, จาโป นิตฺถี สราสนํ;

อโถ คุโณ ชิยา ชฺยา ถ,สโร ปตฺติ จ สายโก.

දුන්නට ‘ඉස්සාස’, ‘ධනු’, ‘කෝදණ්ඩ’, ‘චාප’ සහ ‘සරාසන’ යනුද, දුනුදියට ‘ගුණ’, ‘ජියා’ සහ ‘ජ්‍යා’ යනුද, ඊතලයට ‘සර’, ‘පත්ති’ සහ ‘සායක’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๘๙.

389.

วาโณ กณฺฑ มุสุ ทฺวีสุ, ขุรปฺโป เตชนา’สนํ;

ตูณีตฺถิยํ กลาโป จ, ตูโณ ตูณีร วาณธิ.

ඊතලයට ‘වාණ’, ‘කණ්ඩ’, ‘උසු’, ‘ඛුරප්ප’, ‘තේජන’ සහ ‘අසන’ යනුද, ඊකොපුට (හීකොපුවට) ‘තූණී’, ‘කලාප’, ‘තූණ’, ‘තූණීර’ සහ ‘වාණධි’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๙๐.

390.

ปกฺโข ตุ วาโช ทิทฺโธ ตุ, วิสปฺปิโต สโร ภเว;

ลกฺขํ เวชฺฌํ สรพฺยญฺจ, สราภฺยาโส ตุ’ปาสนํ.

ඊපතෙහි පිහාටුවට ‘පක්ඛ’ සහ ‘වාජ’ යනුද, විස පෙවූ ඊතලයට ‘දිද්ධ’ සහ ‘විසප්පිත සර’ යනුද, ඉලක්කයට ‘ලක්ඛ’, ‘වෙජ්ඣ’ සහ ‘සරබ්‍ය’ යනුද, දුනු ශිල්පය පුහුණු වීමට ‘සරාභ්‍යාස’ සහ ‘උපාසන’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๙๑.

391.

มณฺฑลคฺโค ตุ เนตฺตึโส, อสิ ขคฺโค จ สายโก;

โกสิตฺถี ตพฺพิธาเน โถ, ถรุ ขคฺคาทิมุฏฺฐิยํ.

කඩුවට ‘මණ්ඩලග්ග’, ‘නෙත්තිංස’, ‘අසි’, ‘ඛග්ග’ සහ ‘සායක’ යනුද, කඩු කොපුවට ‘කෝසි’ යනුද, කඩුවේ මිටට ‘ථරු’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๙๒.

392.

เขฏกํ ผลกํ จมฺมํ, อิลฺลี ตุ กรปาลิกา;

ฉุริกา สตฺย’สิปุตฺตี, ลคุโฬ ตุ จ มุคฺคโร.

පලිහට ‘ඛේටක’, ‘ඵලක’ සහ ‘චම්ම’ යනුද, කෙටි කඩුවට (අත් පලිහට) ‘ඉල්ලී’ සහ ‘කරපාලිකා’ යනුද, කුඩා පිහියට ‘ඡුරිකා’, ‘සත්ති’ සහ ‘අසිපුත්ති’ යනුද, මුගුරට ‘ලගුළ’ සහ ‘මුග්ගර’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๙๓.

393.

สลฺโล นิตฺถิ สงฺกุ ปุเม, วาสี ตุ ตจฺฉนีตฺถิยํ;

กุฐารี ตฺถีผรสุโส, ฏงฺโก ปาสาณทารโณ.

ඊතල හිසට (උලට) ‘සල්ල’ සහ ‘සංකු’ යනුද, වඩුවැඩ කරන වැයයට (කැත්තට) ‘වාසී’ සහ ‘තච්ඡනී’ යනුද, පොරවට ‘කුඨාරී’ සහ ‘ඵරසු’ යනුද, ගල් සිදුරු කරන කටුවට (කටුවට) ‘ටංක’ සහ ‘පාසාණදාරණ’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๙๔.

394.

กณโย ภินฺทิวาโฬ จ, จกฺกํ กุนฺโต คทา ตถา;

สตฺยา’ที สตฺถเภทา ถ,โกโณ’สฺโส โกฏิ นาริยํ.

‘කණය’, ‘භින්දිවාළ’ (කෙටි හෙල්ල), ‘චක්ක’ (සක් අවිය), ‘කුන්ත’ (කොන්තය) සහ ‘ගදා’ (මුගුර) යනුද ආයුධ වර්ග වේ. මුල්ලට (කොනට) ‘කෝණ’, ‘අස්ස’ සහ ‘කෝටි’ යනු කියනු ලැබේ.

๓๙๕.

395.

นิยฺยานํ คมนํ ยาตฺรา, ปฏฺฐานญฺจ คโม คติ;

จุณฺโณ ปํสุ รโช เจว, ธูลี’ตฺถี เรณุ จ ทฺวิสุ.

ගමනට ‘නිය්‍යාන’, ‘ගමන’, ‘යාත්‍රා’, ‘පට්ඨාන’, ‘ගම’ සහ ‘ගති’ යනුද, ධූලිවලට (කුඩුවලට) ‘චුණ්ණ’, ‘පංසු’, ‘රජෝ’, ‘ධූලී’ සහ ‘රේණු’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๙๖.

396.

มาคโธ [Pg.34] มธุโก วุตฺโต, วนฺที ตุ ถุติปาฐโก;

เวตาฬิโก โพธกโร,จกฺกิโก ตุ จ ฆณฺฏิโก.

ස්තුති ගී ගයන්නාට ‘මාගධ’, ‘මධුක’, ‘වන්දී’ සහ ‘ථුතිපාඨක’ යනුද, රජු අවදිකරවන්නාට ‘වේතාළික’ සහ ‘බෝධකර’ යනුද, ගණ්ඨාර ගසන්නාට ‘චක්කික’ සහ ‘ඝණ්ඨික’ යනුද කියනු ලැබේ.

๓๙๗.

397.

เกตุ ธโช ปฏากา จ, กทลี เกตนํ ปฺยถ;

โย’หํกาโร’ญฺญมญฺญสฺส, สา’ หมหมิกา ภเว.

කොඩියට ‘කේතු’, ‘ධජ’, ‘පටාකා’, ‘කදලී’ සහ ‘කේතන’ යනුද, ‘මම පෙරටුවෙමි, මම පෙරටුවෙමි’ යි ඔවුනොවුන් අතර ඇතිවන තරඟකාරී ආඩම්බරයට ‘අහමහමිකා’ යනු කියනු ලැබේ.

๓๙๘.

398.

พลํ ถาโม สหํ สตฺติ, วิกฺกโม ตฺวติสูรตา;

รเณ ชิตสฺส ยํ ปานํ, ชยปานนฺติ ตํ มตํ.

ශක්තියට ‘බල’, ‘ථාම’, ‘සහ’ සහ ‘සත්ති’ යනුද, වීරත්වයට (පරාක්‍රමයට) ‘වික්කම’ සහ ‘අතිසූරතා’ යනුද, යුද්ධයෙන් ජයගත් පසු බොන පැනයට (බීමට) ‘ජයපාන’ යනු කියනු ලැබේ.

๓๙๙.

399.

สงฺคาโม สมฺปหาโร จา, นิตฺถิยํ สมรํ รณํ;

อาชิตฺถี อาหโว ยุทฺธ, มาโยธนญฺจ สํยุคํ.

යුද්ධයට ‘සංගාම’, ‘සම්පහාර’, ‘සමර’, ‘රණ’, ‘ආජි’, ‘ආහව’, ‘යුද්ධ’, ‘ආයෝධන’ සහ ‘සංයුග’ යනු කියනු ලැබේ.

๔๐๐.

400.

ภณฺฑนํ ตุ วิวาโท จ, วิคฺคโห กลห เมธคา;

มุจฺฉา โมโห ถ ปสยฺโห,พลกฺกาโร หโฐ ภเว.

කලහයට (වාදයට) ‘භණ්ඩන’, ‘විවාද’, ‘විග්ගහ’, ‘කලහ’ සහ ‘මේධගා’ යනුද, සිහි නැතිවීමට ‘මුච්ඡා’ සහ ‘මෝහ’ යනුද, බලහත්කාරයට ‘පසය්හ’, ‘බලක්කාර’ සහ ‘හඨ’ යනුද කියනු ලැබේ.

๔๐๑.

401.

อุปฺปาโท ภูตวิกติ, ยา สุภาสุภสูจิกา;

อีติ ตฺวิตฺถี อชญฺญญฺจ, อุปสคฺโค อุปทฺทโว.

යහපත හෝ අයහපත හඟවන අද්භූත පෙරනිමිතිවලට ‘උප්පාද’ සහ ‘භූතවිකති’ යනුද, ව්‍යසනයට (බාධාවට) ‘ඊති’, ‘අජඤ්ඤ’, ‘උපසග්ග’ සහ ‘උපද්දව’ යනුද කියනු ලැබේ.

๔๐๒.

402.

นิพฺพุทฺธํ มลฺลยุทฺธมฺหิ, ชโย ตุ วิชโย ภเว;

ปราชโย รเณ ภงฺโค, ปลายน มปกฺกโม.

මල්ලව පොරයට ‘නිබ්බුද්ධ’ සහ ‘මල්ලයුද්ධ’ යනුද, ජයග්‍රහණයට ‘ජය’ සහ ‘විජය’ යනුද, පරාජයට ‘පරාජය’ සහ ‘භංග’ යනුද, පලායෑමට ‘පලායන’ සහ ‘අපක්කම’ යනුද කියනු ලැබේ.

๔๐๓.

403.

มารณํ หนนํ ฆาโต, นาสนญฺจ นิสูทนํ;

หึสนํ สรณํ หึสา, วโธ สสน ฆาตนํ.

මැරීමට (වැනසීමට) ‘මාරණ’, ‘හනන’, ‘ඝාත’, ‘නාසන’, ‘නිසූදන’, ‘හිංසන’, ‘සරණ’, ‘හිංසා’, ‘වධ’, ‘සසන’ සහ ‘ඝාතන’ යනු කියනු ලැබේ.

๔๐๔.

404.

มรณํ กาลกิริยา, ปลโย มจฺจุ อจฺจโย;

นิธโน นิตฺถิยํ นาโส, กาโล’นฺโต จวนํ ภเว.

මරණයට ‘මරණ’, ‘කාලකිරියා’, ‘පලය’, ‘මච්චු’, ‘අච්චය’, ‘නිධන’, ‘නාස’, ‘කාල’, ‘අන්ත’ සහ ‘චවන’ යනු කියනු ලැබේ.

๔๐๕.

405.

ตีสุ เปโต ปเรโต จ,มโต ถ จิตโก จิโต;

อาฬหนํ สุสานญฺจา, นิตฺถิยํ กุณโป ฉโว.

මියගිය තැනැත්තාට ‘පේත’, ‘පරේත’ (තුන් ලිඟුහිම) සහ ‘මත’ යනුද, දර සෑයට ‘චිතක’ සහ ‘චිත’ යනුද, සොහොනට ‘ආළාහන’ සහ ‘සුසාන’ යනුද, මළසිරුරට ‘කුණප’ සහ ‘ඡව’ යනුද කියනු ලැබේ.

๔๐๖.

406.

กพนฺโธ นิตฺถิยํ เทโห, สิโรสุญฺโญ สหกฺริโย;

อถ สิวถิกา วุตฺตา, สุสานสฺมิญฺหิ อามเก.

හිස නැති එහෙත් ක්‍රියාශීලී ශරීරයට (කය කවන්ධයට) ‘කබන්ධ’ යනුද, අමු සොහොනට ‘සිවථිකා’ යනුද කියනු ලැබේ.

๔๐๗.

407.

วนฺทีตฺถิยํ กรมโร, ปาโณ ตฺว’สุ ปกาสิโต;

การา ตุ พนฺธนาคารํ, การณา ตุ จ ยาตนา.

සිරකරුවාට (හිරකරුවාට) ‘වන්දී’ (ස්ත්‍රී) සහ ‘කරමර’ යනුද, පණට (ජීවිතයට) ‘පාණ’ සහ ‘අසු’ යනුද, හිරගෙයට ‘කාරා’ සහ ‘බන්ධනාගාර’ යනුද, වධහිංසාවට ‘කාරණා’ සහ ‘යාතනා’ යනුද කියනු ලැබේ.

อิติ ขตฺติยวคฺโค.

මෙසේ ක්‍ෂත්‍රිය වර්ගය නිමවිය.

๔๐๘.

408.

พฺรหฺมพนฺธุ [Pg.35] ทฺวิโช วิปฺโป, พฺรหฺมา โภวาที พฺราหฺมโณ;

โสตฺติโย ฉนฺทโส โส ถ,สิสฺส’ นฺเตวาสิโน ปุเม.

බ්‍රාහ්මණයාට ‘බ්‍රහ්මබන්ධු’, ‘ද්විජ’, ‘විප්ප’, ‘බ්‍රහ්මා’, ‘භෝවාදී’ සහ ‘බ්‍රාහ්මණ’ යනුද, වේදය දන්නා බ්‍රාහ්මණයාට ‘සොත්තිය’ සහ ‘ඡන්දස’ යනුද, ගෝලයාට ‘සිස්ස’ සහ ‘අන්තේවාසික’ (පුරුෂ ලිංග) යනුද කියනු ලැබේ.

๔๐๙.

409.

พฺรหฺมจารี คหฏฺโฐ จ, วนปฺปตฺโถ จ ภิกฺขุติ;

ภวนฺติ จตฺตาโร เอเต, อสฺสมา ปุนฺนปุํสเก.

බ්‍රහ්මචාරී, ගහට්ඨ, වනප්පත්ථ සහ භික්ඛු යන මොහු සතර දෙනා සතර ආශ්‍රම ලබති. ‘ආස්සම’ (ආශ්‍රම) යන වචනය පුරුෂ සහ නපුංසක ලිංග වේ.

๔๑๐.

410.

จรนฺตา สห สีลาที, สพฺรหฺมจาริโน มิถุ;

อุปชฺฌาโย อุปชฺฌา ถา, จริโย นิสฺสยทาทิโก.

එකට සිල් රකිමින් වසන්නන්ට ‘සබ්‍රහ්මචාරී’ යනුද, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට ‘උපජ්ඣාය’ සහ ‘උපජ්ඣා’ යනුද, නිශ්‍රය දෙන ගුරුවරයාට ‘ආචරිය’ යනුද කියනු ලැබේ.

๔๑๑.

411.

อุปนียา ถวา ปุพฺพํ, เวท มชฺฌาปเย ทฺวิโช;

โย สงฺคํ สรหสฺสญฺจา, จริโย พฺราหฺมเณสุ โส.

බ්‍රාහ්මණයන් අතර, යමෙක් පළමුව ශිෂ්‍යා තමා වෙත පමුණුවාගෙන (උපනයනය කොට) අංග සහිත වූද රහස් සහිත වූද වේදය උගන්වයිද, හෙතෙම ‘ආචරිය’ (ආචාර්ය) නම් වේ.

๔๑๒.

412.

ปารมฺปริย เมติหฺยํ, อุปเทโส ตเถ’ติหา;

ยาโค ตุ กตุ ยญฺโญ ถ, เวทีตฺถี ภู ปริกฺขตา.

පරම්පරාගතව පැවත එන ඉගැන්වීම් (පරම්පරාව) ‘පාරම්පරිය’, ‘ඓතිහ්‍ය’, ‘උපදේශ’ හා ‘ඉතිහා’ යන නම්වලින් හැඳින්වේ. ‘යාග’, ‘කතු’ සහ ‘යඤ්ඤ’ යනු යාගය සඳහා වන නම් වේ. ‘වේදී’ (වේදිකාව) යනු පිරිසිදු කරන ලද භූමියයි. එය ස්ත්‍රී ලිංග වේ.

๔๑๓.

413.

อสฺสเมโธ จ ปุริส, เมโธ เจว นิรคฺคโฬ;

สมฺมาปาโส วาชเปยฺย, มิติ ยาคา มหา อิเม.

අස්සමේධය, පුරිසමේධය, නිරග්ගළය, සම්මාපාසය සහ වාජපෙය්‍යය යන මොහු මහා යාගයෝ වෙති.

๔๑๔.

414.

อิตฺวิโช ยาชโก จาถ,สภฺโย สามาชิโก ปฺยถ;

ปริสา สภา สมชฺชา จ, ตถา สมิติ สํสโท.

‘ඉත්විජ’ සහ ‘යාජක’ යනු යාග පවත්වන්නාට (පූජකයාට) නමකි. ‘සභ්‍ය’ සහ ‘සාමාජික’ යනු සභාවේ සාමාජිකයාට නමකි. ‘පරිසා’, ‘සභා’, ‘සමජ්ජා’, ‘සමිති’ සහ ‘සංසද’ යනු සභාව හෝ පිරිස හඳුන්වන වචන වේ.

๔๑๕.

415.

จตสฺโส ปริสา ภิกฺขุ, ภิกฺขุนี จ อุปาสกา;

อุปาสิกาโยติ อิมา, ถวา ฏฺฐ ปริสา สิยุํ.

භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක සහ උපාසිකා යන මොහු සිව්වැදෑරුම් පිරිස (සිව්වනක් පිරිස) වෙති. නැතහොත් අෂ්ට පිරිස් (අට පිරිසක්) ද වෙති.

๔๑๖.

416.

ตาวตึส,ทฺวิช,กฺขตฺต,มาร,คฺคหปติสฺส จ;

สมณานํ วสา จาตุ, มหาราชิก, พฺรหฺมุนํ.

(ඒ අට පිරිස නම්) ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ (ද්විජ), ගෘහපති, ශ්‍රමණ, චාතුම්මහාරාජික, තාවතිංස, මාර සහ බ්‍රහ්ම යන පිරිස්ය.

๔๑๗.

417.

คายตฺติปฺปมุขํ ฉนฺทํ, จตุวีส’กฺขรํ ตุ ยํ;

เวทาน มาทิภูตํ สา, สาวิตฺตี ติปทํ สิยา.

ගායත්‍රී ආදී ඡන්දස් අතරින්, අක්ෂර විසිහතරකින් යුක්ත වූ ද, වේදයන්ගේ ආදිකර්තෘ වූ ද, පාද තුනකින් යුක්ත වූ ඒ ඡන්දස ‘සාවිත්තී’ (සාවිත්‍රී) නම් වේ.

๔๑๘.

418.

หพฺยปาเก จรุ มโต, สุชา ตุ โหมทพฺพิยํ;

ปรมนฺนํ ตุ ปายาโส, หพฺยํ ตุ หวิ กถฺยเต.

යාග පිදීම සඳහා පිසූ බතට ‘චරු’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සුජා’ යනු හෝම හැන්දට (යාග හැන්දට) නමකි. ‘පරමන්න’ සහ ‘පායාස’ යනු කිරිපිඬු (කිරි බත්) වලට නමකි. යාගයට පිදිය යුතු දෙයට ‘හබ්‍ය’ සහ ‘හවි’ යැයි කියනු ලැබේ.

๔๑๙.

419.

ยูโป ถูณายํ นิมฺมนฺตฺย, ทารุมฺหิ ตฺว’รณี ทฺวิสุ;

คาหปฺปจฺจา’หวนีโย, ทกฺขิณคฺคิ ตโย’ คฺคโย.

යාග කණුව ‘යූප’ නම් වේ. ගිනි නිපදවීම සඳහා එකිනෙක අතුල්ලන ලී කොට දෙකට ‘අරණී’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ගාහප්පච්ච’ (ගෘහපති ගින්න), ‘ආහවනීය’ සහ ‘දක්ඛිණග්ගි’ (දක්ෂිණාග්නි) යන මොහු තුන් වැදෑරුම් ගිනි වෙති.

๔๒๐.

420.

จาโค วิสฺสชฺชนํ ทานํ, โวสฺสคฺโค จาปเทสนํ;

วิสฺสาณนํ วิตรณํ, วิหายิตา ปวชฺชนํ.

‘චාග’, ‘විස්සජ්ජන’, ‘දාන’, ‘වොස්සග්ග’, ‘අපදේසන’, ‘විස්සාණන’, ‘විතරණ’, ‘විහායිතා’ සහ ‘පවජ්ජන’ යන මේවා පරිත්‍යාගයට (දීමට) නම් වේ.

๔๒๑.

421.

ปญฺจ [Pg.36] มหาปริจฺจาโค, วุตฺโต เสฏฺฐ, ธนสฺส จ;

วเสน ปุตฺต ทารานํ, รชฺชสฺส’ งฺคาน เมว จ.

ධනය, අවයව (අංග), පුත්‍රයන්, භාර්යාවන් (දාරා) සහ රාජ්‍යය යන මොවුන් පරිත්‍යාග කිරීම ‘පංච මහා පරිත්‍යාග’ ලෙස ශ්‍රේෂ්ඨයන් විසින් දක්වන ලදී.

๔๒๒.

422.

อนฺนํ ปานํ ฆรํ วตฺถํ, ยานํ มาลา วิเลปนํ;

คนฺโธ เสยฺยา ปทีเปยฺยํ, ทานวตฺถู สิยุํ ทส.

අන්න (ආහාර), පාන (පැන්), ඝර (ගෙවල්/වාසස්ථාන), වත්ථ (වස්ත්‍ර), යාන (වාහන), මාලා (මල්මාලා), විලේපන (සුවඳ විලවුන්), ගන්ධ (සුවඳ ද්‍රව්‍ය), සෙය්‍යා (ඇඳ පුටු/යහන්) සහ පදීපෙය්‍ය (පහන් ආලෝකය) යන මේවා දස දාන වස්තූහු වෙති.

๔๒๓.

423.

มตตฺถํ ตทเห ทานํ, ตีสฺเวต มุทฺธเทหิกํ;

ปิตุทานํ ตุ นิวาโป, สทฺธํ ตุ ตํว สาตฺถโต.

මළගිය අය වෙනුවෙන් එදිනම දෙන දානය ‘උද්ධදේහික’ නම් වේ (එය ත්‍රිලිංගික වේ). පියවරුන්ට (මළගිය ඥාතීන්ට) දෙන දානය ‘නිවාප’ නම් වන අතර, ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව දෙන දානය ‘සද්ධ’ (ශ්‍රාද්ධ) නම් වේ.

๔๒๔.

424.

ปุเม อติถิ อาคนฺตุ, ปาหุนา เวสิกา ปฺยถ;

อญฺญตฺถ คนฺตุ มิจฺฉนฺโต, คมิโก ถา คฺฆ มคฺฆิยํ.

‘අතිථි’, ‘ආගන්තු’, ‘පාහුන’ සහ ‘වේසික’ යන වචන පුරුෂ ලිංගයේ යෙදෙන අමුත්තාට (ආගන්තුකයාට) නම් වේ. වෙනත් තැනකට යාමට කැමති තැනැත්තා ‘ගමික’ නම් වේ. පූජාව සඳහා සුදුසු දෑ ‘අග්ඝ’ සහ ‘අග්ඝිය’ නම් වේ.

๔๒๕.

425.

ปชฺชํ ปาโททกาโท ถ, สตฺตา’คนฺตฺวาทโย ติสุ;

อปจิตฺย’จฺจนา ปูชา, ปหาโร พลิ มานนา.

පය සේදීම සඳහා දෙන දිය ‘පජ්ජ’ (පාදෝදක) නම් වේ. ‘ආගන්තු’ ආදී වචන ත්‍රිලිංගික වේ. ‘අපචිති’, ‘අච්චනා’, ‘පූජා’, ‘පහාර’, ‘බලි’ සහ ‘මානනා’ යන මේවා පූජාවට (ගරු කිරීමට) නම් වේ.

๔๒๖.

426.

นมสฺสา ตุ นมกฺกาโร, วนฺทนา จาภิวาทนํ;

ปตฺถนา ปณิธานญฺจ, ปุริเส ปณิธีริโต.

‘නමස්සා’, ‘නමක්කාර’, ‘වන්දනා’ සහ ‘අභිවාදන’ යනු වැඳීමට (නමස්කාරයට) නම් වේ. ‘පත්ථනා’, ‘පණිධාන’ සහ පුරුෂ ලිංගයේ යෙදෙන ‘පණිධි’ යනු ප්‍රාර්ථනාවට නම් වේ.

๔๒๗.

427.

อชฺเฌสนา ตุ สกฺการ, ปุพฺพงฺคมนิโยชนํ;

සත්කාර පෙරටු කොට ගෙන කරනු ලබන ආරාධනය හෝ නියෝජනය ‘අජ්ඣේසනා’ (ආරාධනය) නම් වේ.

๔๒๘.

428.

ปริเยสนา นฺเวสนา, ปริเยฏฺฐิ คเวสนา;

อุปาสนํ ตุ สุสฺสูสา, สา ปาริจริยา ภเว.

‘පරියේසනා’, ‘අන්වේසනා’, ‘පරියෙට්ඨි’ සහ ‘ගවේසනා’ යනු සෙවීමට නම් වේ. ‘උපාසන’, ‘සුස්සූසා’ සහ ‘පාරිචරියා’ යනු උවටැන් කිරීමට (ඇප උපස්ථාන කිරීමට) නම් වේ.

๔๒๙.

429.

โมน มภาสนํ ตุณฺหี, ภาโว ถ ปฏิปาฏิ สา;

อนุกฺกโม ปริยาโย, อนุปุพฺพฺย’ปุเม กโม.

‘මෝන’, ‘අභාසන’ සහ ‘තුණ්හීභාව’ යනු නිශ්ශබ්දතාවට නම් වේ. ‘පටිපාටි’, ‘අනුක්කම’, ‘පරියාය’, ‘අනුපුබ්බී’ සහ පුරුෂ ලිංගයේ යෙදෙන ‘කම’ යනු පිළිවෙළට (අනුපිළිවෙළට) නම් වේ.

๔๓๐.

430.

ตโป จ สํยโม สีลํ, นิยโม ตุ วตญฺจ วา;

วีติกฺกโม’ ชฺฌจาโร ถ, วิเวโก ปุถุคตฺตตา.

‘තප’, ‘සංයම’, ‘සීල’, ‘නියම’ සහ ‘වත’ යනු ව්‍රතයට හෝ ශීලයට (සංවරයට) නම් වේ. ‘වීතික්කම’ සහ ‘අජ්ඣාචාර’ යනු සීමාව ඉක්මවා යාමට (වැරදි හැසිරීමට) නම් වේ. ‘විවේක’ සහ ‘පුථුගත්තතා’ යනු හුදෙකලාවට (තනිව වෙසෙන බවට) නම් වේ.

๔๓๑.

431.

ขุทฺทานุขุทฺทกํ อาภิ, สมาจาริก มุจฺจเต;

อาทิพฺรหฺมจริยํ ตุ, ตทญฺญํ สีล มีริตํ.

ඛුද්දානුඛුද්දක (කුඩා අනුකුඩා) ශීලය ‘ආභිසමාචාරික’ ශීලය යැයි කියනු ලැබේ. එයින් බාහිර වූ (අනෙක්) ශීලය ‘ආදිබ්‍රහ්මචරියක’ ශීලය යැයි කියනු ලැබේ.

๔๓๒.

432.

โย ปาเปหิ อุปาวตฺโต, วาโส สทฺธึ คุเณหิ โส;

อุปวาโสติ วิญฺเญยฺโย, สพฺพโภควิวชฺชิโต.

පව්වලින් දුරු වී, සියලු භෝගයන්ගෙන් (කාමයන්ගෙන්) තොර ව, ගුණධර්මයන්ගෙන් යුක්ත ව වාසය කිරීම ‘උපවාස’ (පොහෝය සිල් රැකීම) යැයි දත යුතුය.

๔๓๓.

433.

ตปสฺสี ภิกฺขุ สมโณ, ปพฺพชิโต ตโปธโน;

วาจํยโม ตุ มุนิ จ, ตาปโส ตุ อิสี ริโต.

‘තපස්සී’, ‘භික්ඛු’, ‘සමණ’, ‘පබ්බජිත’ සහ ‘තපෝධන’ යනු පැවිද්දාට නම් වේ. ‘වාචංයම’ සහ ‘මුනි’ යනු මුණිවරයාට (නිශ්ශබ්දව වචන සංවර කරගත්තාට) නම් වේ. ‘තාපස’ සහ ‘ඉසි’ (ඍෂි) යනු තාපසයාට නම් වේ.

๔๓๔.

434.

เยสํยตินฺทฺริยคณา, ยตโย วสิโน จ เต;

สาริปุตฺโต’ปติสฺโส ตุ, ธมฺมเสนาปตี ริโต.

සංවර කරගත් ඉන්ද්‍රියයන් ඇති තැනැත්තෝ ‘යති’ සහ ‘වසී’ නම් වෙති. ‘සාරිපුත්ත’, ‘උපතිස්ස’ සහ ‘ධම්මසේනාපති’ යනු සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේට නම් වේ.

๔๓๕.

435.

โกลิโต โมคฺคลฺลาโน ถ,อริโย ธิคโต สิยา;

โสตาปนฺนาทิกา เสขา, นริโย ตุ ปุถุชฺชโน.

‘කෝලිත’ සහ ‘මොග්ගල්ලාන’ යනු මුගලන් මහරහතන් වහන්සේට නම් වේ. (මාර්ගඵල) අවබෝධ කළ තැනැත්තා ‘අරිය’ (ආර්ය) නම් වේ. සෝතාපන්න ආදී උතුමෝ ‘සේඛ’ නම් වෙති. ආර්ය නොවන තැනැත්තා ‘පුථුජ්ජන’ (පෘථග්ජන) නම් වේ.

๔๓๖.

436.

อญฺญา [Pg.37] ตุ อรหตฺตญฺจ, ถูโป ตุ เจติยํ ภเว;

ธมฺมภณฺฑาคาริโก จ, อานนฺโท ทฺเว สมา ถ จ.

උතුම් වූ රහත් බව ‘අඤ්ඤා’ නම් වේ. ‘ථූප’ සහ ‘චේතිය’ යනු චෛත්‍යයට නම් වේ. ‘ධම්මභණ්ඩාගාරික’ සහ ‘ආනන්ද’ යන දෙකම ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට සමාන නම් වේ.

๔๓๗.

437.

วิสาขา มิคารมาตา, สุทตฺโต’ นาถปิณฺฑิโก;

‘විසාඛා’ සහ ‘මිගාරමාතා’ යනු විශාඛා උපාසිකාවට නම් වන අතර, ‘සුදත්ත’ සහ ‘අනාථපිණ්ඩික’ යනු අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාට නම් වේ.

๔๓๘.

438.

ภิกฺขุปิ สามเณโร จ, สิกฺขมานา จ ภิกฺขุนี;

สามเณรีติ กถิตา, ปญฺเจเต สหธมฺมิกา.

භික්ෂු, සාමණේර, සික්ඛමානා, භික්ෂුණී සහ සාමණේරී යන මේ පස්දෙනා ‘සහධම්මික’ (එක්ව ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නෝ) යැයි කියනු ලැබෙති.

๔๓๙.

439.

ปตฺโต ติจีวรํ กาย, พนฺธนํ วาสิ สูจิ จ;

ปริสฺสาวน มิจฺเจเต, ปริกฺขารา’ฏฺฐ ภาสิตา.

පාත්‍රය, තුන්සිවුර (තිචීවර), කය බඳන (පටිය), දැලිපිහිය, ඉඳිකටුව සහ පෙරහන්කඩ යන මේවා ‘අටපිරිකර’ (අෂ්ට පරිෂ්කාර) ලෙස දක්වා ඇත.

๔๔๐.

440.

สามเณโร จ สมณุ, ทฺเทโส จาถ ทิคมฺพโร;

อเจฬโก นิคณฺโฐ จ, ชฏิโล ตุ ชฏาธโร.

‘සාමණේර’ සහ ‘සමණඋද්දේස’ යනු සාමණේරයන් වහන්සේට නම් වේ. ‘දිගම්බර’, ‘අචේලක’ සහ ‘නිගණ්ඨ’ යනු නිර්වස්ත්‍ර තාපසයන්ට නම් වේ. ‘ජටිල’ සහ ‘ජටාධර’ යනු ජටාධර (කෙස්වැටි බැඳි) තාපසයන්ට නම් වේ.

๔๔๑.

441.

กุฏีสกาทิกา จตุ, ตฺตึส ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย;

อิติ ฉนฺนวุติ เอเต, ปาสณฺฑา สมฺปกาสิตา.

කුටීසක ආදී (පිටත වැරදි මාර්ගවල හැසිරෙන) තිස්හතරක් වූ ද, සැටදෙකක් වූ දෘෂ්ටි (මතවාද) ද ඇතුළුව අනූහයක් වූ මොහු ‘පාසණ්ඩ’ (අන්‍ය ආගමික ලබ්ධි) ලෙස ප්‍රකාශ කර ඇත.

๔๔๒.

442.

ปวิตฺโต ปยโต ปูโต, จมฺมํ ตุ อชินํ ปฺยถ;

ทนฺตโปโณ ทนฺตกฏฺฐํ, วกฺกโล วา ติรีฏกํ.

‘පවිත්ත’, ‘පයත’ සහ ‘පූත’ යනු පිරිසිදු වූ (පිවිතුරු) දෙයට නම් වේ. ‘චම්ම’ සහ ‘අජින’ යනු සමට (සම් කඩට) නම් වේ. ‘දන්තපෝණ’ සහ ‘දන්තකට්ඨ’ යනු දැහැටි කූරට නම් වේ. ‘වක්කල’ සහ ‘තිරීටක’ යනු ගස්වල පොතුවලින් කළ වස්ත්‍රයට (වල්කලයට) නම් වේ.

๔๔๓.

443.

ปตฺโต ปาติตฺถิยํนิตฺถี, กมณฺฑลุ ตุ กุณฺฑิกา;

อถาลมฺพณทณฺฑสฺมึ, กตฺตรยฏฺฐิ นาริยํ.

‘පත්ත’ (පාත්‍රය) යන්න ස්ත්‍රී ලිංග නොවේ (නපුංසක ලිංග වේ). ‘කමණ්ඩලු’ සහ ‘කුණ්ඩිකා’ යනු පැන් කෙණ්ඩියට නම් වේ. සැරයටියට ‘කත්තරයට්ඨි’ යැයි කියනු ලබන අතර එය ස්ත්‍රී ලිංග වේ.

๔๔๔.

444.

ยํ เทหสาธนาเปกฺขํ, นิจฺจํ กมฺมมยํ ยโม;

อาคนฺตุสาธนํ กมฺมํ, อนิจฺจํ นิยโม ภเว.

ශරීරයේ යහපත අපේක්ෂා කරන, නිරන්තරයෙන් කළ යුතු පිළිවෙත් ‘යම’ නම් වේ. බාහිරව ඉඳහිට (නියමිත කාලයකට) කරනු ලබන, අනිත්‍ය වූ පිළිවෙත් ‘නියම’ නම් වේ.

อิติ พฺราหฺมณวคฺโค.

මෙසේ බ්‍රාහ්මණ වර්ගය නිම විය.

๔๔๕.

445.

เวสฺโส จ เวสิยาโน ถ, ชีวนํ วุตฺติ ชีวิกา;

อาชีโว วตฺตนํ จาถ, กสิกมฺมํ กสิตฺถิยํ.

‘වෙස්ස’ සහ ‘වෙසියාන’ යනු වෙළඳ කුලයට (වෛශ්‍ය කුලයට) නම් වේ. ‘ජීවන’, ‘වුත්ති’, ‘ජීවිකා’, ‘ආජීව’ සහ ‘වත්තන’ යනු ජීවිකාවට (රැකියාවට) නම් වේ. ‘කසිකම්ම’ සහ ස්ත්‍රී ලිංගයේ යෙදෙන ‘කසි’ යනු ගොවිතැනට (කෘෂිකර්මාන්තයට) නම් වේ.

๔๔๖.

446.

วาณิชฺชญฺจ วณิชฺชา ถ, โครกฺขา ปสุปาลนํ;

เวสฺสสฺส วุตฺติโย ติสฺโส, คหฏฺฐา’คาริกา คิหิ.

‘වාණිජ්ජ’ සහ ‘වණිජ්ජා’ යනු වෙළඳාමට නම් වන අතර, ‘ගෝරක්ඛා’ සහ ‘පසුපාලන’ යනු ගවයන් පාලනයට (සත්ව පාලනයට) නම් වේ. මේ තුන වෛශ්‍යයාගේ ජීවිකාවෝ වෙති. ‘ගහට්ඨ’, ‘අගාරික’ සහ ‘ගිහි’ යනු ගිහියාට (ගෘහස්ථයාට) නම් වේ.

๔๔๗.

447.

เขตฺตาชีโว กสฺสโก ถ, เขตฺตํ เกทาร มุจฺจเต;

เลฑฺฑุ’ตฺโต มตฺติกาขณฺโฑ, ขณิตฺติ’ตฺถฺย’วทารณํ.

‘ඛෙත්තාජීව’ සහ ‘කස්සක’ යනු ගොවියාට නම් වේ. කුඹුරට ‘ඛෙත්ත’ සහ ‘කේදාර’ යැයි කියනු ලැබේ. පස් කැටයට ‘ලෙඩ්ඩු’ යැයි කියනු ලබන අතර, උදැල්ලට (පස් හාරන උපකරණයට) ‘ඛණිත්ති’ සහ ‘අවදාරණ’ යැයි කියනු ලැබේ. එය ස්ත්‍රී ලිංග වේ.

๔๔๘.

448.

ทาตฺตํ ลวิตฺต มสิตํ, ปโตโท ตุตฺต ปาชนํ;

โยตฺตํ ตุ รชฺชุ รสฺมิตฺถี, ผาโล ตุ กสโก ภเว.

‘දාත්ත’, ‘ලවිත්ත’ සහ ‘අසිත’ යනු දැකැත්තට (කෙටේරියට) නම් වේ. ‘පතෝද’, ‘තුත්ත’ සහ ‘පාජන’ යනු කෙවිටට (කසයට) නම් වේ. ‘යොත්ත’, ‘රජ්ජු’ සහ ‘රස්මි’ යනු ලණුවට (රැහැනට) නම් වන අතර එය ස්ත්‍රී ලිංග වේ. ‘ඵාල’ සහ ‘කසක’ යනු නගුල් තලයට (හීවැලට) නම් වේ.

๔๔๙.

449.

นงฺคลญฺจ หลํ สีโร, อีสา นงฺคลทณฺฑโก;

สมฺมา ตุ ยุคกีลสฺมึ, สีตา ตุ หลปทฺธติ.

‘නංගල’, ‘හල’ සහ ‘සීර’ යනු නගුලට නම් වේ. ‘ඊසා’ යනු නගුල් කඳට (නගුල් දණ්ඩට) නම් වේ. වියගහේ ඇණයට (විය ඇණයට) ‘සම්මා’ යැයි කියනු ලැබේ. නගුලෙන් හෑරූ මඟට (හීවිටට) ‘සීතා’ යැයි කියනු ලැබේ.

๔๕๐.

450.

มุคฺคาทิเก [Pg.38] ปรณฺณญฺจ, ปุพฺพณฺณํ สาลิอาทิเก;

สาลิ วีหิ จ กุทฺรูโส, โคธุโม วรโก ยโว;

กงฺคูติ สตฺต ธญฺญานิ, นีวาราที ตุ ตพฺภิทา.

මුං ඇට ආදී ධාන්‍ය වර්ග ‘පරණ්ණ’ (අපර ධාන්‍ය) නම් වේ. ඇල්වී ආදී ධාන්‍ය වර්ග ‘පුබ්බණ්ණ’ (පූර්ව ධාන්‍ය) නම් වේ. සාලි (ඇල්වී), වීහි (වී), කුදෲස (කුරහන්/කොද්රූ), ගෝධුම (තිරිඟු), වරක, යව (බාර්ලි) සහ කංගු (තණහාල්) යනු සත් වැදෑරුම් ධාන්‍ය (සප්ත ධාන්‍ය) වෙති. නීවාර ආදිය ඒවායේ ප්‍රභේද වේ.

๔๕๑.

451.

จณโก จ กฬาโย ถ,สิทฺธตฺโถ สาสโป ภเว.

කඩල සහ වටමුං ද, අබ ද වේ.

๔๕๒.

452.

อถ กงฺคุ ปิยงฺคุ’ตฺถี, อุมฺมา ตุ อตสี ภเว;

กิฏฺฐญฺจ สสฺสํ ธญฺญญฺจ, วีหิ ถมฺพกรี ริโต.

තණහාල් ද පුවඟු ද, හණ ද, ගොයම් සහ ධාන්‍ය ද, වී ද වේ.

๔๕๓.

453.

กณฺโฑ ตุ นาฬ มถ โส, ปลาลํ นิตฺถิ นิปฺผโล;

ภุสํ กลิงฺคโร จาถ, ถุโส ธญฺญตฺตเจ ถ จ.

දණ්ඩ හා නාලය ද, පිදුරු ද, බොල් හා දහයියා ද, වී පොත්ත ද වේ.

๔๕๔.

454.

เสตฏฺฏิกา สสฺสโรโค,กโณ ตุ กุณฺฑโก ภเว;

ขโล จ ธญฺญกรณํ, ถมฺโพ คุมฺโพ ติณาทินํ.

ගොයම් රෝගය ද, සහල් කුඩු (කුඩු) ද, කමත ද, තණ ආදියේ පඳුර ද වේ.

๔๕๕.

455.

อโยคฺโค มุสโล นิตฺถี, กุลฺโล สุปฺป มนิตฺถิยํ;

อโถ’ทฺธนญฺจ จุลฺลิ’ตฺถี, กิลญฺโช ตุ กโฏ ภเว.

මෝල්ගස ද, කුල්ල ද, ලිප ද, පැදුර ද වේ.

๔๕๖.

456.

กุมฺภี’ตฺถี ปิฐโร กุณฺฑํ, ขโฬปฺยุ’กฺขลิ ถาลฺยุ’ขา;

โกลมฺโพ จาถ มณิกํ, ภาณโก จ อรญฺชโร.

හැලිය, වළඳ හා මුට්ටිය ද, පැන් කළය හා ලොකු කළය ද වේ.

๔๕๗.

457.

ฆโฏ ทฺวีสุ กุโฏ นิตฺถี, กุมฺโภ กลส, วารกา;

กํโส ภุญฺชนปตฺโต ถา, มตฺตํ ปตฺโต จ ภาชนํ.

කළය, පැන් කළය ද, ලෝකඩ බඳුන (අනුභව කරන බඳුන) ද, පාත්‍රය හා භාජනය ද වේ.

๔๕๘.

458.

อณฺฑุปกํ จุมฺพฏกํ, สราโว ตุ จ มลฺลโก;

ปุเม กฏจฺฉุทพฺพิ’ตฺถี, กุสูโล โกฏฺฐ มุจฺจเต.

සුම්බරය (කළ තබන දඟරය) ද, මැටි කෝප්පය හා බඳුන ද, හැන්ද ද, වී අටුව ද වේ.

๔๕๙.

459.

สาโก อนิตฺถิยํ ฑาโก, สิงฺคีเวรํตุ อทฺทกํ;

มโหสธํ ตุ ตํ สุกฺขํ, มริจํ ตุ จ โกลกํ.

පළා හෙවත් එළවළු ද, අමු ඉඟුරු ද, වියළි ඉඟුරු ද, ගම්මිරිස් ද වේ.

๔๖๐.

460.

โสวีรํ กญฺชิยํ วุตฺตํ, อารนาฬํ ถุโสทกํ;

ธญฺญมฺพิลํ พิฬงฺโค ถ, ลวณํ โลณ มุจฺจเต.

කාඩි දිය (ඇඹුල් කැඳ) ද, ලුණු ද වේ.

๔๖๑.

461.

สามุทฺทํ สินฺธโว นิตฺถี, กาฬโลณํ ตุ อุพฺภิทํ;

พิฬกํ เจติ ปญฺเจเต, ปเภทา ลวณสฺส หิ.

මුහුදු ලුණු, සින්ධව ලුණු, කළු ලුණු, උද්භිද ලුණු සහ බිඩ ලුණු යනු ලුණු වර්ග පහයි.

๔๖๒.

462.

คุโฬ จ ผาณิตํ ขณฺโฑ, มจฺฉณฺฑี สกฺขรา อิติ;

อิเม อุจฺฉุวิการา ถ, คุฬสฺมึ วิสกณฺฏกํ.

හකුරු, උක් පැණි, කැට සීනි, මස්කන්ද සහ සීනි යන මොහු උක් දණ්ඩෙන් නිපදවන දෑ ය.

๔๖๓.

463.

ลาชา [Pg.39] สิยา’กฺขตํ จาถ, ธานา ภฏฺฐยเว ภเว;

อพทฺธสตฺตุ มนฺโถ จ, ปูปา’ ปูปา ตุ ปิฏฺฐโก.

විලඳ ද, බැදපු යව ද, දිය නොකළ පිටි (මන්ථ) ද, කැවුම් හෙවත් පිටි කෑම ද වේ.

๔๖๔.

464.

ภตฺตกาโร สูปกาโร, สูโท อาฬาริโก ตถา;

โอทนิโก จ รสโก, สูโป ตุ พฺยญฺชนํ ภเว.

සූපවේදියා (කෝකියා) ද, වෑංජනය හෙවත් හොද්ද ද වේ.

๔๖๕.

465.

โอทโน วา กุรํ ภตฺตํ, ภิกฺขา จา’นฺน มถา สนํ;

อาหาโร โภชนํ ฆาโส,ตรลํ ยาคุ นาริยํ.

බත් ද, පිණ්ඩපාතය (ආහාරය) ද, කැඳ ද වේ.

๔๖๖.

466.

ขชฺชํ ตุ โภชฺช เลยฺยานิ, เปยฺยนฺติ จตุธา’สนํ;

นิสฺสาโว จ ตถา’จาโม,อาโลโป กพโฬ ภเว.

ඛාද්‍ය (සපා කන දෑ), භෝජ්‍ය (අනුභව කරන දෑ), ලේහ්‍ය (ලෙවකන දෑ) සහ පේය (බොන දෑ) යනු සිව්වැදෑරුම් ආහාරයයි. බත් දිය (කැඳ වතුර) ද, බත් පිඩ ද වේ.

๔๖๗.

467.

มณฺโฑ นิตฺถีรสคฺคสฺมึ, วิฆาโส ภุตฺตเสสเก;

วิฆาสาโท จ ทมโก, ปิปาสา ตุ จ ตสฺสนํ.

ආහාරයේ සාරය ද, අනුභව කොට ඉතිරි වූ දෙය (ඉඳුල්) ද, ඉඳුල් කන්නා ද, පිපාසය ද වේ.

๔๖๘.

468.

ขุทฺทา ชิฆจฺฉา, มํสสฺส, ปฏิจฺฉาทนิยํ รโส;

อุทฺเรโก เจว อุคฺคาโร, โสหิจฺจํ ติตฺติ ตปฺปนํ.

බඩගින්න ද, මස්වලට දමන රසකාරකය ද, ඔක්කාරය (ගුඩුස් යෑම) ද, තෘප්තිය ද වේ.

๔๖๙.

469.

กามํ ตฺวิฏฺฐํ นิกามญฺจ, ปริยตฺตํ ยถจฺฉิตํ;

กยวิกฺกยิโก สตฺถ,วาหา’ ปณิก วาณิชา.

කැමති පරිදි හෙවත් ප්‍රමාණවත් පරිදි ද, වෙළෙන්දා, ගැල් නායකයා හෝ සාත්තු නායකයා ද වේ.

๔๗๐.

470.

วิกฺกยิโก ตุ วิกฺเกตา,กยิโก ตุ จ กายิโก;

อุตฺตมณฺโณ จ ธนิโก, ธมณฺโณ ตุ อิณายิโก.

විකුණන්නා ද, මිල දී ගන්නා ද, ණය හිමියා ද, ණයගැතියා ද වේ.

๔๗๑.

471.

อุทฺธาโร ตุ อิณํ วุตฺตํ, มูลํ ตุ ปาภตํ ภเว;

สจฺจาปนํ สจฺจํกาโร, วิกฺเกยฺยํ ปณิยฺยํ ติสุ.

ණය ද, ප්‍රාග්ධනය (මුදල) ද, අත්තිකාරම ද, විකිණිය යුතු බඩුබාහිරා ද වේ.

๔๗๒.

472.

ปฏิทานํ ปริวตฺโต, นฺยาโส ตู’ปนิธี ริโต;

හුවමාරුව ද, ඇපය හෙවත් උකස ද වේ.

๔๗๓.

473.

อฏฺฐารสนฺตา สงฺขฺเยยฺเย, สงฺขฺยา เอกาทโย ติสุ;

สงฺขฺยาเน ตุ จ สงฺขฺเยยฺเย, เอกตฺเต วีสตาทโย;

วคฺคเภเท พหุตฺเตปิ, ตา อานวุติ นาริยํ.

එකේ සිට දහඅට දක්වා සංඛ්‍යාවෝ තුන් ලිංගයෙහි ම සංඛ්‍යාලේඛන ලෙස යෙදෙති. විස්සේ සිට අනූනමය දක්වා සංඛ්‍යාවෝ ඒක වචනයෙහි ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් යෙදෙති.

๔๗๔.

474.

สตํ สหสฺสํ นิยุตํ, ลกฺขํ โกฏิ ปโกฏิโย;

โกฏิปโกฏิ นหุตํ, ตถา นินฺนหุตมฺปิ จ.

සියය, දහස, ලක්ෂය, කෝටිය, පකෝටිය, කෝටිපකෝටිය, නහුතය සහ නින්නහුතය ද වේ.

๔๗๕.

475.

อกฺโขภนีตฺถิยํ [Pg.40] พินฺทุ, อพฺพุทญฺจ นิรพฺพุทํ;

อหหํ อพพํ เจวา, ฏฏํ โสคนฺธิ กุปฺปลํ.

අක්ඛෝභිණී, බින්දුව, අබ්බුදය, නිරබ්බුදය, අහහ, අබබ, අටට, සෝගන්ධික සහ උප්පල ද වේ.

๔๗๖.

476.

กุมุทํ ปุณฺฑรีกญฺจ, ปทุมํ กถานมฺปิ จ;

มหากถานา’สงฺขฺเยยฺยา, นิ’จฺเจตาสุ สตาทิ จ.

කුමුද, පුණ්ඩරීක, පදුම, කථාන, මහාකථාන සහ අසංඛ්‍යය යන මොහු ද වේ.

๔๗๗.

477.

โกฏฺยาทิกํ ทสคุณํ, สตลกฺขคุณํ กมา;

จตุตฺโถ’ฑฺเฒน อฑฺฒุฑฺโฒ,ตติโย ฑฺฒติโย ตถา.

කෝටියේ සිට දස ගුණයෙන් හා ලක්ෂ ගුණයෙන් වැඩි වේ. තුනහමාර සහ දෙකහමාර ද වේ.

๔๗๘.

478.

อฑฺฒเตยฺโย ทิยฑฺโฒ ตุ,ทิวฑฺโฒ ทุติโย ภเว;

ตุลา, ปตฺถ, งฺคุลิ, วสา, ติธา มาน มโถ สิยา.

දෙකහමාර ද, එකහමාර ද වේ. තරාදියෙන්, පතෙන් සහ අඟුලෙන් මිනුම් ක්‍රම තුනක් වේ.

๔๗๙.

479.

จตฺตาโร วิหโย คุญฺชา,ทฺเว คุญฺชา มาสโก ภเว;

ทฺเว อกฺขา มาสกา ปญฺจ, กฺขานํ ธรณมฏฺฐกํ.

වී ඇට හතරක් මදටිය ඇටයක් ද, මදටිය ඇට දෙකක් මාසකයක් ද, මාසක පහක් ධරණයක් ද වේ.

๔๘๐.

480.

สุวณฺโณ ปญฺจธรณํ, นิกฺขํ ตฺวนิตฺถิ ปญฺจ เต;

ปาโท ภาเค จตุตฺเถ ถ, ธรณานิ ปลํ ทส.

ධරණ පහක් ස්වර්ණයක් ද, ඒ පහක් නික්ඛයක් ද වේ. සතරෙන් පංගුව පාදයක් ද, ධරණ දහයක් පලයක් ද වේ.

๔๘๑.

481.

ตุลา ปลสตํ จาถ, ภาโร วีสติ ตา ตุลา;

อโถ กหาปโณ นิตฺถี, กถฺยเต กริสาปโณ.

පල සියයක් තුලාවක් ද, තුලා විස්සක් භාරයක් ද වේ. කහවණුව (කරිසාපණය) ද වේ.

๔๘๒.

482.

กุฑุโว ปสโต เอโก,ปตฺโถ เต จตุโร สิยุํ;

อาฬฺหโก จตุโร ปตฺถา, โทณํ วาจตุรา’ฬฺหกํ.

පතක් ද, පත හතරක් නැළියක් ද, නැළි හතරක් ලාහක් ද, ලාස් හතරක් දෝණයක් ද වේ.

๔๘๓.

483.

มานิกา จตุโร โทณา, ขารีตฺถี จตุมานิกา;

ขาริโย วีส วาโห ถ,สิยา กุมฺโภ ทสมฺพณํ.

දෝණ හතරක් මානිකාවක් ද, මානිකා හතරක් ඛාරියක් ද, ඛාරි විස්සක් වාහයක් ද, අඹණ දහයක් කුම්භයක් ද වේ.

๔๘๔.

484.

อาฬฺหโก นิตฺถิยํ ตุมฺโภ, ปตฺโถตุ นาฬิ นาริยํ;

วาโห ตุ สกโฏ เจกา,ทส โทณา ตุ อมฺพณํ.

ලාහ (තුම්බය) ද, නැළිය ද, කරත්ත බර ද, දෝණ දහයක් අඹණක් ද වේ.

๔๘๕.

485.

ปฏิวีโส จ โกฏฺฐาโส,อํโส ภาโค ธนํ ตุ โส;

ทพฺพํ วิตฺตํ สาปเตยฺยํ, วสฺว’ตฺโถ วิภโว ภเว.

කොටස හෝ පංගුව ද, ධනය, වස්තුව හෝ විභවය ද වේ.

๔๘๖.

486.

โกโส [Pg.41] หิรญฺญญฺจ กตา, กตํ กญฺจน, รูปิยํ;

กุปฺปํ ตทญฺญํ ตมฺพาทิ, รูปิยํ ทฺวย มาหตํ.

රන් රිදී ආදී වස්තුව ද, රන් රිදී හැර තඹ ආදී අනෙකුත් ලෝහ ද, රිදී මුදල් ද වේ.

๔๘๗.

487.

สุวณฺณํ กนกํ ชาต, รูปํ โสณฺณญฺจ กญฺจนํ;

สตฺถุวณฺโณ หรี กมฺพุ, จารุ เหมญฺจ หาฏกํ.

රත්තරන් (හෙවත් රන) සඳහා මේවා නාම පද වේ.

๔๘๘.

488.

ตปนิยํ หิรญฺญํ ต, พฺเภทา จามีกรมฺปิ จ;

สาตกุมฺภํ ตถา ชมฺพุ, นทํ สิงฺคี จ นาริยํ.

තපනීය, හිරණ්‍ය, චාමීකර, සාතකුම්භ, ජම්බුනද සහ සිංගී යන මොහු රන් වර්ග වේ.

๔๘๙.

489.

รูปิยํ รชตํ สชฺฌุ, รูปี สชฺฌํ อโถ วสุ;

รตนญฺจ มณิ ทฺวีสุ, ปุปฺผราคาที ตพฺภิทา.

රිදී ද, රත්නය හෝ මැණික ද (පුෂ්පරාග ආදිය එහි ප්‍රභේද වේ).

๔๙๐.

490.

สุวณฺณํ รชตํ มุตฺตา, มณิ เวฬุริยานิ จ;

วชิรญฺจ ปวาฬนฺติ, สตฺตา’หุ รตนานิ’ เม.

රන්, රිදී, මුතු, මැණික්, වෛඩූර්ය, දියමන්ති සහ පබළු යන මොහු සප්ත රත්නයෝ යැයි කියනු ලැබෙත්.

๔๙๑.

491.

โลหิตงฺโก จ ปทุม, ราโค รตฺตมณิ ปฺยถ;

วํสวณฺโณ เวฬุริยํ, ปวาฬํ วา จ วิทฺทุโม.

ලෝහිතංක, පදුම, රාග, රත්තමණි යනු රතු මැණික්වලට (පද්මරාග) නමි; වංශවර්ණ, වේළූරිය යනු වෛදූර්ය මැණික්වලට නමි; පවාළ, විද්දුම යනු පබළුවලට නමි.

๔๙๒.

492.

มสารคลฺลํ กพรมณิ, อถ มุตฺตา จ มุตฺติกํ;

รีติ ตฺถี อารกูโฏ วา, อมลํ ตฺว’พฺภกํ ภเว.

මසාරගල්ල, කබරමණි යනු කබර මැණික්වලට (විසිතුරු මැණික්) නමි; මුත්තා, මුත්තික යනු මුතුවලට නමි; රීති, ආරකූට යනු පිත්තලවලට නමි; අමල, අබ්භක යනු මිණිරන් (අභ්‍රක) වලට නමි.

๔๙๓.

493.

โลโห นิตฺถี อโย กาฬา,ยสญฺจ ปารโท รโส;

กาฬติปุ ตุ สีสญฺจ, หริตาลํ ตุ ปีตนํ.

ලෝහ, අය, කාළ යනු යකඩවලට නමි; යස, පාරද, රස යනු රසදියවලට නමි; කාළතිපු, සීස යනු ඊයම්වලට නමි; හරිතාල, පීතන යනු හිරියල්වලට නමි.

๔๙๔.

494.

จินปิฏฺฐญฺจ สินฺทูรํ, อถ ตูโล ตถา ปิจุ;

ขุทฺทชํ ตุ มธุ ขุทฺทํ, มธุจฺฉิฏฺฐํ ตุ สิตฺถกํ.

චීනපිට්ඨ, සින්දූර යනු සින්දූර (රතු කුඩු) වලට නමි; තූල, පිචු යනු පුළුන්වලට නමි; ඛුද්දජ, මධු, ඛුද්ද යනු මී පැණිවලට නමි; මධුච්ඡිට්ඨ, සිත්ථක යනු මී ඉටිවලට නමි.

๔๙๕.

495.

โคปาโล โคป โคสงฺขฺยา,โคมา ตุ โคมิโก ปฺยถ;

อุสโภ พลีพทฺโธ จ, โคโณ โควสโภ วุโส.

ගෝපාල, ගෝප, ගෝසංඛ්‍යා, ගෝමා, ගෝමික යනු ගොපල්ලාට (ගව හිමියාට) නමි; උසභ, බලීබද්ද, ගෝණ, ගෝවසභ, වුස යනු ගොනාට (වෘෂභයාට) නමි.

๔๙๖.

496.

วุทฺโธ ชรคฺคโว โส ถ, ทมฺโม วจฺฉตโร สมา;

ธุรวาหี ตุ โธรยฺโห, โควินฺโท ธิกโต ควํ.

වුද්ධ, ජරග්ගව යනු මහලු ගොනාට නමි; දම්ම, වච්ඡතර යනු දමනය කළ යුතු (පුහුණු කළ යුතු) වස්සාට නමි; ධුරවාහී, ධෝරය්හ යනු බර අදින ගොනාට නමි; ගෝවින්ද යනු ගවයන් පාලනය කරන්නාට නමි.

๔๙๗.

497.

วโห จ ขนฺธเทโส ถ, กกุโธ กกุ วุจฺจเต;

อโถ วิสาณํ สิงฺคญฺจ, รตฺตคาวี ตุ โรหิณี.

වහ, ඛන්ධදේස යනු ගොනාගේ කරට (කුදැල්ලට) නමි; කකුධ, kaku යනු කුදයට නමි; විසාණ, සිංග යනු අඟට නමි; රත්තගාවී, රෝහිණී යනු රතු වැස්සිට නමි.

๔๙๘.

498.

คาวี จ สิงฺคินี โค จ, วญฺฌา ตุ กถฺยเต วสา;

นวปฺปสูติกา เธนุ, วจฺฉกามา ตุ วจฺฉลา.

ගාවී, සිංගිනී, ගෝ යනු එළදෙනට නමි; වඤ්ඣා, වසා යනු වඳ දෙනට නමි; නවප්පසූතිකා, ධේනු යනු ළඟදී පැටවෙකු ලැබූ වැස්සිට නමි; වච්ඡකාමා, වච්ඡලා යනු පැටියා කෙරෙහි සෙනෙහස ඇති එළදෙනට නමි.

๔๙๙.

499.

คคฺครี [Pg.42] มนฺถนีตฺถี ทฺเว, สนฺทานํ ทามมุจฺจเต;

โคมิฬฺโห โคมโย นิตฺถี, อโถ สปฺปิ ฆตํ ภเว.

ගග්ගරී, මන්ථනී යනු මෝරු කවන බඳුනට නමි; සන්දාන, දාම යනු ගවයන් බඳින ලණුවට නමි; ගෝමිළ්හ, ගෝමය යනු ගොමවලට නමි; සප්පි, ඝත යනු ගිතෙල්වලට නමි.

๕๐๐.

500.

นวุทฺธฏํ ตุ โนนีตํ, ทมิมณฺฑํ ตุ มตฺถุ จ,ขีรํ ทุทฺธํ ปโย ถญฺญํ, ตกฺกํ ตุ มถิตํ ปฺยถ.

නවුද්ධට, නෝනීත යනු අලුත් වෙඬරු (බටර්) වලට නමි; දමිමණ්ඩ, මත්ථු යනු දිය මෝරුවලට නමි; ඛීර, දුද්ධ, පයෝ, ථඤ්ඤ යනු කිරිවලට නමි; තක්ක, මථිත යනු මෝරුවලට නමි.

๕๐๑.

501.

ขีรํ ทธิ ฆตํ ตกฺกํ, โนนีตํ ปญฺจ โครสา;

อุรพฺโภ เมณฺฑ เมสา จ, อุรโณ อวิ เอฬโก.

ඛීර (කිරි), දධි (දීකිරි), ඝත (ගිතෙල්), තක්ක (මෝරු), නෝනීත (වෙඬරු) යනු පස්ගෝරසයෝ වෙති; උරබ්භ, මේණ්ඩ, මේස, urana, අවි, ඒළක යනු බැටළුවාට නමි.

๕๐๒.

502.

วสฺโส ตฺวโช ฉคลโก,โอฏฺโฐ ตุ กรโภ ภเว;

คทฺรโภ ตุ ขโร วุตฺโต, อุรณี ตุ อชี อชา.

වස්ස, අජ, ඡගලක යනු එළුවාට නමි; ඔට්ඨ, කරභ යනු ඔටුවාට නමි; ගද්‍රභ, ඛර යනු බූරුවාට නමි; උරණී, අජී, අජා යනු එළුදෙනට නමි.

อิติ เวสฺสวคฺโค.

මෙසේ වෛශ්‍ය වර්ගයයි.

๕๐๓.

503.

สุทฺโท’นฺตวณฺโณ วสโล, สํกิณฺณา มาคธาทโย;

มาคโธ สุทฺทขตฺตาโช, อุคฺโค สุทฺทาย ขตฺตโช.

සුද්ද, අන්තවණ්ණ, වසල යනු ශූද්‍රයාට නමි; මාගධ ආදීහු මිශ්‍ර කුල ඇත්තෝ වෙති; ශූද්‍ර පියෙකුට හා ක්ෂත්‍රිය මවකට උපන් තැනැත්තා මාගධ නම් වේ; ක්ෂත්‍රිය පියෙකුට හා ශූද්‍ර මවකට උපන් තැනැත්තා උග්ග නම් වේ.

๕๐๔.

504.

ทฺวิชาขตฺติยโช สูโต, การุตุ สิปฺปิโกปุเม;

สงฺฆาโตตุ สชาตีนํ, เตสํ เสณี ทฺวิสุจฺจเต.

ද්විජ (බ්‍රාහ්මණ) මවකට සහ ක්ෂත්‍රිය පියෙකුට උපන් තැනැත්තා සූත නම් වේ; කාරු, සිප්පික යනු ශිල්පියාට (කර්මාන්තකරුවාට) නමි; සමාන ජාතීන්ගේ (හෝ රැකියාවන්ගේ) සමූහය ශ්‍රේණි (සේණී) නම් වේ.

๕๐๕.

505.

ตจฺฉโก ตนฺตวาโย จ, รชโก จ นหาปิโต;

ปญฺจโม จมฺมกาโรติ, การโว ปญฺจิเม สิยุํ.

තච්ඡක (වඩුවා), තන්තවාය (රෙදි වියන්නා), රජක (රදවා), නහාපිත (කරණවෑමියා) සහ පස්වැන්නා වූ චම්මකාර (සම් සකසන්නා) යන මොහු පස්වැදෑරුම් කර්මාන්තකරුවෝ (කාරවෝ) වෙති.

๕๐๖.

506.

ตจฺฉโก วฑฺฒกี มโต, ปลคณฺโฑ ถปตฺยปิ;

รถกาโร ถ สุวณฺณ, กาโร นาฬินฺธโม ภเว.

තච්ඡක, වඩ්ඪකී, පලගණ්ඩ, ථපති යනු වඩුවාට (ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියාට) නමි; රථකාර යනු රථ සාදන්නාට නමි; සුවණ්ණකාර, නාළින්ධම යනු රන්කරුවාට නමි.

๕๐๗.

507.

ตนฺตวาโย เปสกาโร,มาลากาโร ตุ มาลิโก;

กุมฺภกาโร กุลาโล ถ,ตุนฺนวาโย จ สูจิโก.

තන්තවාය, පේසකාර යනු රෙදි වියන්නාට නමි; මාලාකාර, මාලික යනු මල්කරුවාට නමි; කුම්භකාර, කුලාල යනු කුඹල්කරුට නමි; තුන්නවාය, සූචික යනු මහන්නාට (මැහුම්කරුට) නමි.

๕๐๘.

508.

จมฺมกาโร รถกาโร, กปฺปโก ตุ นหาปิโต;

รงฺคาชีโว จิตฺตกาโร, ปุกฺกุโส ปุปฺผฉฑฺฑโก.

චම්මකාර, රථකාර යනු සම් සකසන්නාට නමි; කප්පක, නහාපිත යනු කරණවෑමියාට නමි; රංගාජීව, චිත්තකාර යනු චිත්‍ර ශිල්පියාට නමි; පුක්කුස, පුප්ඵඡඩ්ඩක යනු කසළ ශෝධකයාට නමි.

๕๐๙.

509.

เวโน วิลีวกาโร จ, นฬกาโร สมา ตโย;

จุนฺทกาโร ภมกาโร,กมฺมาโร โลหการโก.

වේණ, විලීවකාර, නළකාර යනු බට හෝ වේවැල් භාණ්ඩ සාදන්නාට නමි; චුන්දකාර, භමකාර යනු ලියවන වඩුවාට නමි; කම්මාර, ලෝහකාරක යනු කම්මල්කරුට (යකඩ වැඩ කරන්නාට) නමි.

๕๑๐.

510.

นินฺเนชโก จ รชโก, เนตฺติโก อุทหารโก;

วีณาวาที เวณิโก ถ, อุสุกาโร’ สุวฑฺฒกี.

නින්නේජක, රජක යනු රෙදි අපුල්ලන්නාට නමි; නෙත්තික, උදහාරක යනු දිය අදින්නාට (හෝ දිය පාරවල් තනන්නාට) නමි; වීණාවාදී, වේණික යනු වීණා වයන්නාට නමි; උසුකාර, අසුවඩ්ඪකී යනු ඊතල සාදන්නාට නමි.

๕๑๑.

511.

เวณุธโม [Pg.43] เวณวิโก,ปาณิวาโท ตุ ปาณิโฆ ;

ปูปิโย ปูปปณิโย, โสณฺฑิโก มชฺชวิกฺกยี.

වේණුධම, වේණවික යනු නළා පිඹින්නාට නමි; පාණිවාද, පාණිඝ යනු අත්පුඩි ගසන්නාට (හෝ බෙර වයන්නාට) නමි; පූපිය, පූපපණිය යනු කැවුම් වෙළෙන්දාට නමි; සෝණ්ඩික, මජ්ජවික්කයී යනු සුරා වෙළෙන්දාට නමි.

๕๑๒.

512.

มายา ตุ สมฺพรี มายา, กาโร ตุ อินฺทชาลิโก;

මායා, සම්බරී යනු මායාවට නමි; මායාකාර, indajalika යනු මතිභ්‍රම කරන්නාට (මායාකාරයාට) නමි.

๕๑๓.

513.

โอรพฺภิกา สูกริกา, มาควิกา เต จ สากุณิกา;

หนฺตฺวา ชีวนฺเต’ฬก, สูกร, มิค, ปกฺขิโน กมโต.

බැටළුවන්, ඌරන්, මුවන් සහ පක්ෂීන් මරා ජීවත් වන අය පිළිවෙළින් ඕරබ්භික (බැටළු මස් වෙළෙන්දා), සූකරික (ඌරු මස් වෙළෙන්දා), මාගවික (දඩයක්කරු) සහ සාකුණික (කුරුළු දඩයක්කරු) නම් වෙති.

๕๑๔.

514.

วาคุริโก ชาลิโก ถ,ภารวาโห ตุ ภาริโก;

เวตนิโก ตุ ภตโก, กมฺมกโร ถ กึ กโร;

ทาโส จ เจฏโก เปสฺโส, ภจฺโจ จ ปริจาริโก.

වාගුරික යනු දැලින් මුවන් අල්ලන්නාට නමි; ජාලික යනු දැල් දමන්නාට නමි; භාරවාහ, භාරික යනු බර උසුලන්නාට නමි; වේතනික, භතක, කම්මකර, කිංකර යනු කුලී වැඩකරුවාට (මෙහෙකරුවාට) නමි; දාස, චේටක, පේස්ස, භච්ච, පරිචාරික යනු දාසයාට (මෙහෙකරුවාට) නමි.

๕๑๕.

515.

อนฺโตชาโต ธนกฺกีโต, ทาสพฺโย’ปคโต สยํ;

ทาสา กรมรานีโต, จฺเจวํ เต จตุธา สิยุํ.

නිවසේ උපන් තැනැත්තා (අන්තෝජාත), මිල දී ගත් තැනැත්තා (ධනක්කීත), ස්වකීය කැමැත්තෙන් දාසභාවයට පත් වූ තැනැත්තා (දාසබ්‍යෝපගත) සහ සතුරන් විසින් අල්ලාගෙන එන ලද තැනැත්තා (කරමරානීත) යැයි දාසයෝ සිව්වැදෑරුම් වෙති.

๕๑๖.

516.

อทาโส ตุ ภุชิสฺโส ถ,นีโจ ชมฺโม นิหีนโก;

นิกฺโกสชฺโช อกิลาสุ,มนฺโท ตุ อลโส ปฺยถ.

අදාස, භුජිස්ස යනු දාස නොවන (නිදහස්) තැනැත්තාට නමි; නීච, ජම්ම, නිහීනක යනු පහත් පුද්ගලයාට නමි; නික්කෝසජ්ජ, අකිලාසු යනු කඩිසර (නොපසුබට) තැනැත්තාට නමි; මන්ද, අලස යනු අලසයාට (කම්මැලියාට) නමි.

๕๑๗.

517.

สปาโก เจว จณฺฑาโล, มาตงฺโค สปโจ ภเว;

ตพฺเภทา มิลกฺขชาตี, กิราต, สวราทโย.

සපාක, චණ්ඩාල, මාතංග, සපච යනු සැඩොල් (චණ්ඩාල) පුද්ගලයාට නමි; ඔවුන්ගේ ප්‍රභේද වූ ම්ලේච්ඡ (මිලක්ඛ) ජාතීහු කිරාත, සවර ආදීහු වෙති.

๕๑๘.

518.

เนสาโท ลุทฺทโก พฺยาโธ,มิคโว ตุ มิคพฺยโธ;

สารเมยฺโย จ สุนโข, สุโน โสโณ จ กุกฺกุโร.

නේසාද, ලුද්දක, බ්‍යාධ, මිගව, මිගබ්‍යාධ යනු වැද්දාට (දඩයක්කරුට) නමි; සාරමේය්‍ය, සුනඛ, සුණ, සෝණ, කුක්කුර යනු බල්ලාට (සුනඛයාට) නමි.

๕๑๙.

519.

สฺวาโน สุวาโน สาฬูโร,สูโน สาโน จ สา ปุเม;

อุมฺมตฺตาทิต มาปนฺโน, อฬกฺโกติ สุโน มโต.

ස්වාන, සුවාන, සාළූර, සූන, සාන, සා යනු පුරුෂ ලිංග බල්ලාට නමි; පිස්සු වැදුණු බල්ලා අළක්ක නම් වේ.

๕๒๐.

520.

สาพนฺธนํ ตุ คทฺทูโล, ทีปโก ตุ จ เจตโก;

พนฺธนํ คณฺฐิ ปาโส ถ, วาคุรา มิคพนฺธนี.

සාබන්ධන, ගද්දූල යනු බල්ලා බඳින ලණුවට (දම්වැලට) නමි; දීපක, චේතක යනු දඩයම් දිවියාට නමි; බන්ධන, ගණ්ඨි, පාස යනු බැම්මට (ගැටයට හෝ මලපුඩුවට) නමි; වාගුරා, මිගබන්ධනී යනු මුවන් බඳින දැලට නමි.

๕๒๑.

521.

ถิยํ กุเวณี กุมีนํ, อานโย ชาล มุจฺจเต;

อาฆาตนํ วธฏฺฐานํ, สูนา ตุ อธิโกฏฺฏนํ.

කුවේණී, කුමීන යනු කෙමනට (මාළු උගුලට) නමි; ආනය, ජාල යනු දැලට නමි; ආඝාතන, වධට්ඨාන යනු මස් මරන ස්ථානයට (වධකස්ථානයට) නමි; සූනා, අධිකොට්ඨන යනු මස් කපන කොටයට නමි.

๕๒๒.

522.

ตกฺกโร [Pg.44] โมสโก โจโร,เถเน’กาคาริโก สมา;

เถยฺยญฺจ โจริกา โมโส,เวโม วายนทณฺฑโก.

තක්කර, මෝසක, චෝර, ථේන, ඒකාගාරික යනු සොරාට නමි; ථෙය්‍ය, චෝරිකා, මෝස යනු සොරකමට නමි; වේම, වායනදණ්ඩක යනු රෙදි වියන දණ්ඩට (වේමාවට) නමි.

๕๒๓.

523.

สุตฺตํ ตนฺตุ ปุเม ตนฺตํ, โปตฺถํ เลปฺยาทิกมฺมนิ;

ปญฺจาลิกา โปตฺถลิกา, วตฺถทนฺตาทินิมฺมิตา.

සුත්ත, තන්තු, තන්ත යනු නූලට නමි; පොත්ථ යනු මැටි, ඉටි ආදියෙන් රූප තැනීමට නමි; පඤ්චාලිකා, පොත්ථලිකා යනු රෙදි හෝ ඇත්දළ ආදියෙන් කළ බෝනික්කාට (රූපයට) නමි.

๕๒๔.

524.

อุคฺฆาฏนํ ฆฏียนฺตํ, กูปมฺพุพฺพาหนํ ภเว;

มญฺชูสา เปฬา ปิฏโก, ตฺวิตฺถิยํ ปจฺฉิ เปฏโก.

උග්ඝාටන, ඝටීයන්තර, කූපම්බුබ්බාහන යනු ළිඳෙන් දිය අදින යන්ත්‍රයට (රෝදයට) නමි; මඤ්ජූසා, පේළා, පිටක, පච්ඡි, පේටක යනු පෙට්ටියට (කූඩයට) නමි.

๕๒๕.

525.

พฺยาภงฺคี ตฺวิตฺถิยํ กาโช, สิกฺกา ตฺวตฺรา’วลมฺพนํ;

อุปาหโน วา ปาทุ’ตฺถี, ตพฺเภทา ปาทุกา ปฺยถ.

බ්‍යාභංගී, කාජ යනු කඳට (කඩතොල්ලට) නමි; සික්කා යනු කඳෙහි එල්ලන දැලට (උරයට) නමි; උපාහන, පාදු යනු වහන්වලට (සෙරෙප්පුවලට) නමි; එහි ප්‍රභේදයක් වූ ලී වහන පාදුකා නම් වේ.

๕๒๖.

526.

วรตฺตา วทฺธิกา นทฺธิ, ภสฺตา จมฺมปสิพฺพกํ;

โสณฺณาทฺยาวตฺตนี มูสา,ถ กูฏํ วา อโยฆโน.

වරත්තා, වද්ධිකා, නද්ධි යනු හම් පටියට (වාරපටට) නමි; භස්තා, චම්මපසිබ්බක යනු හම් මල්ලට (මයිනහමට) නමි; මූසා යනු රන් ආදිය උණු කරන කෝවට නමි; කූට, අයෝඝන යනු කුළුගෙඩියට (යකඩ මිටියට) නමි.

๕๒๗.

527.

กมฺมารภณฺฑา สณฺฑาโส, มุฏฺฐฺยา’ธิกรณีตฺถียํ;

ตพฺภสฺตา คคฺครี นารี, สตฺตํ ตุ ปิปฺผลํ ภเว.

සංඬාස යනු අඬුවට නමි; මුට්ඨි යනු මිටට නමි; අධිකරණී යනු කිණිහිරියට නමි; ගග්ගරී යනු මයිනහමට නමි; සත්ත, පිප්ඵල යනු පිහියට (හෝ කතුරට) නමි.

๕๒๘.

528.

สาโณ ตุ นิกโส วุตฺโต,อารา ตุ สูจิวิชฺฌนํ;

ขโร จ กกโจ นิตฺถี, สิปฺปํ กมฺมํ กลาทิกํ.

සාණ, නිකස යනු උරගලට නමි; ආරා යනු විදින කටුවට නමි; ඛර, කකච යනු කියතට නමි; සිප්ප යනු කලා හෝ කර්මාන්ත ශිල්පයට නමි.

๕๒๙.

529.

ปฏิมา ปฏิพิมฺพญฺจ, พิมฺโพ ปฏินิธีริโต;

ตีสุ สโม ปฏิภาโค, สนฺนิกาโส สริกฺขโก.

පටිමා, පටිබිම්බ, බිම්බ, පටිනිධි යනු පිළිමයට (ප්‍රතිබිම්බයට/රූපයට) නමි; සම, පටිභාග, සන්නිකාස, සරික්ඛක යනු සමාන (සදෘශ) යන අර්ථයට නමි.

๕๓๐.

530.

สมาโน สทิโส ตุลฺโย,สงฺกาโส สนฺนิโภ นิโภ;

โอปมฺม มุปมานํ จุ, ปมา ภติ ตุ นาริยํ.

'සමාන', 'සදිස', 'තුල්‍ය', 'සංකාස', 'සන්නිභ', 'නිභ' යන මේවා සමාන (බඳු වූ) යන අර්ථය දෙයි. 'ඕපම්ම', 'උපමාන', 'පමා' (ස්ත්‍රී ලිංග) යන මේවා උපමාව යන අර්ථය දෙයි.

๕๓๑.

531.

นิพฺเพโส เวตนํ มูลฺยํ, ชูตํ ตฺวนิตฺถิ เกตวํ;

ธุตฺโต’กฺขธุตฺโต กิตโว, ชูตการ, กฺขเทวิโน.

'නිබ්බේස', 'වේතන', 'මූල්‍ය' යන මේවා වැටුප (කුලිය) යන අර්ථය දෙයි. 'ජූත', 'කේතව' (නපුංසක ලිංග) යන මේවා සූදුව යන අර්ථය දෙයි. 'ධුත්ත', 'අක්ඛධුත්ත', 'කිතව', 'ජූතකාර', 'අක්ඛදේවි' යන මේවා සූදුකාරයා යන අර්ථය දෙයි.

๕๓๒.

532.

ปาฏิโภโคตุ ปฏิภู, อกฺโข ตุ ปาสโก ภเว;

ปุเมวา’ ฏฺฐปทํ สาริ, ผลเก ถ ปโณ, พฺภุโต.

'පාටිභෝග', 'පටිභූ' යන මේවා ඇපකරු යන අර්ථය දෙයි. 'අක්ඛ', 'පාසක' යන මේවා දාදු කැටය යන අර්ථය දෙයි. 'අට්ඨපද', 'සාරි' (පුරුෂ ලිංග) යන මේවා දාදු පුවරුව යන අර්ථය දෙයි. 'පණ', 'අබ්භුත' යන මේවා සූදු ඔට්ටුව යන අර්ථය දෙයි.

๕๓๓.

533.

กิณฺณํ [Pg.45] ตุ มทิราพีเช, มธุ มธฺวาสเว มตํ;

มทิรา วารุณี มชฺชํ, สุรา ภโว ตุ เมรยํ.

'කිණ්ණ' යනු මත්පැන් බීජය (මුහුන්) වේ. 'මධු', 'මධ්වාසව' යනු මී පැණි ආසවය (මත්පැන් විශේෂයක්) වේ. 'මදිරා', 'වාරුණී', 'මජ්ජ', 'සුරා', 'මේරය' යන මේවා මත්පැන් යන අර්ථය දෙයි.

๕๓๔.

534.

สรโก จสโก นิตฺถี, อาปานํ ปานมณฺฑลํ;

'සරක', 'චසක' (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) යන මේවා පාන බඳුන යන අර්ථය දෙයි. 'ආපාන', 'පානමණ්ඩල' යන මේවා මත්පැන් බොන ස්ථානය යන අර්ථය දෙයි.

๕๓๕.

535.

เย’ตฺร ภูริปฺปโยคตฺตา, โยคิเกกสฺมิ มีริตา;

ลิงฺคนฺตเรปิ เต เญยฺยา, ตทฺธมฺมตฺตา’ญฺญวุตฺติยนฺติ.

මෙහි බොහෝ භාවිතය නිසා එක් යෙදුමක පවසන ලද යම් වචන වේද, ඒවායේ ස්වභාවය අනුව වෙනත් ලිංගයන්හි ද වෙනත් අර්ථයන්හි ද යෙදෙන බව දත යුතුය.

อิติ สุทฺทวคฺโค.

මෙසේ ශුද්‍ර වර්ගය නිමවිය.

จตุพฺพณฺณวคฺโค นิฏฺฐิโต.

සිව්වණ වර්‍ගය (චතුර්වර්ණ වර්ගය) නිම විය.

๕. อรญฺญวคฺค

5. අරණ්‍ය වර්ගය (වනාන්තර පිළිබඳ වර්ගය).

๕๓๖.

536.

อรญฺญํ กานนํ ทาโย, คหนํ วิปินํ วนํ;

อฏวี’ตฺถี มหารญฺญํ, ตฺว, รญฺญานีตฺถิยํ ภเว.

'අරඤ්ඤ', 'කානන', 'දාය', 'ගහන', 'විපින', 'වන' යන මේවා වනාන්තරය යන අර්ථය දෙයි. 'අටවී' (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න ද වනයට නමකි. 'මහාරඤ්ඤ' යන්න මහ වනය වන අතර, 'අරඤ්ඤානී' (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න ද මහ වනය යන අර්ථය දෙයි.

๕๓๗.

537.

นครา นาติทูรสฺมึ, สนฺเตหิ โย ภิโรปิโต;

ตรุสณฺโฑ ส อาราโม, ตโถ ปวน มุจฺจเต.

නගරයට නුදුරු තැනක යහපත් මිනිසුන් විසින් රෝපණය කරන ලද ගස් වැලැස්ම 'ආරාම' නම් වේ. එයට 'උපවන' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๕๓๘.

538.

สพฺพสาธารณา’รญฺญํ, รญฺญ มุยฺยาน มุจฺจเต;

เญยฺยํ ตเทว ปมท, วน มนฺเตปุโรจิตํ.

සැමට පොදු වූ වනාන්තරය 'අරණ්‍ය' වන අතර, රජු සතු උයන 'උය්‍යාන' නම් වේ. අන්තඃපුරය සමීපයෙහි පිහිටි ඒ උද්‍යානය ම 'පමදවන' (ප්‍රමද වනය) යැයි දත යුතුය.

๕๓๙.

539.

ปนฺติ วีถฺยา’วลิ เสณี, ปาฬิ เลขา ตุ ราชิ จ;

ปาทโป วิฏปี รุกฺโข, อโค สาโล มหีรุโห.

'පන්ති', 'වීථි', 'ආවලි', 'සේණි', 'පාළි', 'ලේඛා', 'රාජි' යන මේවා පෙළ (පේළිය) යන අර්ථය දෙයි. 'පාදප', 'විටපී', 'රුක්ඛ', 'අග', 'සාල', 'මහීරුහ' යන මේවා ගස (වෘක්ෂය) යන අර්ථය දෙයි.

๕๔๐.

540.

ทุโม ตรุ กุโช สาขี, คจฺโฉ ตุ ขุทฺทปาทโป;

ผลนฺติ เย วินา ปุปฺผํ, เต วุจฺจนฺติ วนปฺปตี.

'දුම', 'තරු', 'කුජ', 'සාඛී' යන මේවා ද ගසට නම් වේ. 'ගච්ඡ' යනු කුඩා ගස (පඳුර) වේ. මල් නොපිපී ගෙඩි හටගන්නා යම් ගස් වෙත්ද, ඒවා 'වනප්පති' (වනස්පති) යැයි කියනු ලැබේ.

๕๔๑.

541.

ผลปากาวสาเน โย,มรตฺโย สธิ สา ภเว;

ตีสุ วญฺจฺยา’ผลา จาถ, ผลิโน ผลวา ผลี.

ගෙඩි පැසීමෙන් පසු විනාශ වී යන යම් පැළෑටියක් වේද, එය 'ඕසධී' (ඖෂධී පැළෑටි) නම් වේ. 'වඤ්ච්‍ය', 'අඵල' යන වචන තුන් ලිංගයෙහි ම යෙදෙන අතර, වඳ (ඵල රහිත) යන අර්ථය දෙයි. 'ඵලී', 'ඵලවා', 'ඵලිනී' යන මේවා ගෙඩි හටගත් (ඵල සහිත) යන අර්ථය දෙයි.

๕๔๒.

542.

สมฺผุลฺลิโต ตุ วิกโจ, ผุลฺโล วิกสิโต ติสุ;

สิโร’คฺคํ สิขโร นิตฺถี, สาขา ตุ กถิตา ลตา.

'සම්භුල්ලිත', 'විකච', 'ඵුල්ල', 'විකසිත' (තුන් ලිංගයෙහි යෙදේ) යන මේවා පිපුණු යන අර්ථය දෙයි. 'සිර', 'අග්ග', 'සිඛර' (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) යන මේවා මුදුන යන අර්ථය දෙයි. 'සාඛා' යනු අත්ත වන අතර, එයට 'ලතා' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๕๔๓.

543.

ทลํ ปลาสํ ฉทนํ, ปณฺณํ ปตฺตํ ฉโท ปฺยถ;

ปลฺลโว วา กิสลยํ, นวุพฺภินฺเน ตุ องฺกุโร.

'දල', 'පලාස', 'ඡදන', 'පණ්ණ', 'පත්ත', 'ඡද' යන මේවා කොළය (පත්‍රය) යන අර්ථය දෙයි. 'පල්ලව', 'කිසලය' යන මේවා දල්ල යන අර්ථය දෙයි. අලුතෙන් ලියලා ආ දල්ල 'අංකුර' නම් වේ.

๕๔๔.

544.

มกุลํ วา กุฏุมโล, ขารโก ตุ จ ชาลกํ;

กลิกา โกรโก นิตฺถี, วณฺฏํ ปุปฺผาทิพนฺธนํ.

'මකුල', 'කුටුමල' යන මේවා පොහොට්ටුව (කැකුළ) යන අර්ථය දෙයි. 'ඛාරක', 'ජාලක' යන මේවා ළපටි ගැටය යන අර්ථය දෙයි. 'කලිකා', 'කෝරක' (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) යන මේවා ද කැකුළ යන අර්ථය දෙයි. මල් ආදියේ නැට්ට 'වණ්ට' නම් වේ.

๕๔๕.

545.

ปสโว [Pg.46] กุสุมํ ปุปฺผํ, ปราโค ปุปฺผโช รโช;

มกรนฺโท มธุ มตํ, ถวโก ตุ จ โคจฺฉโก.

'පසව', 'කුසුම', 'පුප්ඵ' යන මේවා මල යන අර්ථය දෙයි. 'පරාග', 'පුප්ඵජ රජ' යන මේවා මල් රේණු (රොන්) යන අර්ථය දෙයි. 'මකරන්ද', 'මධු' යන මේවා මල් පැණි යන අර්ථය දෙයි. 'ථවක', 'ගොච්ඡක' යන මේවා මල් පොකුර යන අර්ථය දෙයි.

๕๔๖.

546.

ผเล ตฺวา’เม สลาฏุ’ตฺโต,ผลํ ตุ ปกฺก มุจฺจเต;

จมฺปก’มฺพาทิกุสุม, ผลนามํ นปุํสเก.

නොපැසුණු (අමු) ගෙඩියට 'සලාටු' යැයි කියනු ලැබේ. ඉදුණු ගෙඩිය 'පක්ක' නම් වේ. සපු, අඹ ආදී මල් සහ ගෙඩිවල නම් නපුංසක ලිංගයෙහි යෙදේ.

๕๔๗.

547.

มลฺลิกาที ตุ กุสุเม, สลิงฺคา วีหโย ผเล;

ชมฺพู’ตฺถี ชมฺพวํ ชมฺพู, วิฏโป วิฏภี’ตฺถิยํ.

'මල්ලිකා' (පිච්ච) ආදී මල්වල නම් තමන්ට හිමි ලිංගයෙහි (ස්ත්‍රී ලිංගයේ) යෙදෙන අතර, වී ආදී ධාන්‍ය වර්ග ද එසේ ම වේ. 'ජම්බූ' (ස්ත්‍රී ලිංග) යනු ජම්බු ගස වන අතර, 'ජම්බව' හෝ 'ජම්බූ' යනු එහි ඵලය (ජම්බු ගෙඩිය) වේ. 'විටප' (පුරුෂ) සහ 'විටභී' (ස්ත්‍රී ලිංග) යන මේවා අතු පතර යන අර්ථය දෙයි.

๕๔๘.

548.

มูล มารพฺภ สาขนฺโต, ขนฺโธ ภาโค ตรุสฺส ถ;

โกฏโร นิตฺถิยํ รุกฺข, จฺฉิทฺเท กฏฺฐํ ตุ ทารุ จ.

ගසේ මුලේ පටන් අතු දක්වා වූ කොටස 'ඛන්ධ' (කඳ) නම් වේ. ගසක ඇති බෙනයට 'කෝටර' (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) යැයි කියනු ලැබේ. 'කට්ඨ', 'දාරു' යන මේවා ලී (දර) යන අර්ථය දෙයි.

๕๔๙.

549.

พุนฺโท มูลญฺจ ปาโท ถ, สงฺกุ’ตฺโต ขาณุนิตฺถิยํ;

กรหาฏํ ตุ กนฺโท ถ, กฬีโร มตฺถโก ภเว.

'බුන්ද', 'මූල', 'පාද' යන මේවා ගසේ මුල යන අර්ථය දෙයි. 'සංකු', 'ඛාණු' (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) යන මේවා ගස කපා ඉතිරි වූ කොටය යන අර්ථය දෙයි. 'කරහාට', 'කන්ද' යන මේවා අලය (මුල් අල) යන අර්ථය දෙයි. 'කළීර' යනු ලපටි දල්ල වන අතර, 'මත්ථක' යනු එහි මුදුන වේ.

๕๕๐.

550.

วลฺลรี มญฺชรี นารี, วลฺลี ตุ กถิตา ลตา;

ถมฺโภ คุมฺโพ จ อกฺขนฺเธ, ลตา วิรู ปตานินี.

'වල්ලරී', 'මංජරී' (ස්ත්‍රී ලිංග) යන මේවා මල් කරල (පොකුර) යන අර්ථය දෙයි. 'වල්ලී', 'ලතා' යන මේවා වැල යන අර්ථය දෙයි. කඳක් නැති ලඳු කැලයට 'ථම්භ', 'ගුම්බ' (පඳුර) යැයි කියනු ලැබේ. 'ලතා', 'විරූ', 'පතානිනී' යන මේවා පැතිර යන වැල යන අර්ථය දෙයි.

๕๕๑.

551.

อสฺสตฺโถ โพธิ จ ทฺวีสุ, นิคฺโรโธ ตุ วโฏ ภเว;

กพิฏฺโฐ จ กปิตฺโถ จ, ยญฺญงฺโค ตุ อุทุมฺพโร.

'අස්සත්ථ', 'බෝධි' (ද්විලිංගික වේ) යන මේවා ඇසතු ගස (බෝධි වෘක්ෂය) යන අර්ථය දෙයි. 'නිග්‍රෝධ', 'වට' යන මේවා නුග ගස වේ. 'කබිට්ඨ', 'කපිත්ථ' යන මේවා දිවුල් ගස වේ. 'යඤ්ඤංග', 'උදුම්බර' යන මේවා දිඹුල් (අත්තික්කා) ගස වේ.

๕๕๒.

552.

โกวิฬาโร ยุคปตฺโต, อุทฺทาโล วาตฆาตโก;

ราชรุกฺโข กตมาลี, นฺทีวโร พฺยาธิฆาตโก.

'කොවිළාර', 'යුගපත්ත' යන මේවා කොබෝලීල ගස යන අර්ථය දෙයි. 'උද්දාල', 'වාතඝාතක' යන මේවා ඇහැළ (හෝ එරබදු) ගස වන අතර, 'රාජරුක්ඛ', 'කතමාලී', 'ආරග්වධ' (ව්‍යාධිඝාතක) යන මේවා ඇහැළ ගසට ම නම් වේ.

๕๕๓.

553.

ทนฺตสโฐ จ ชมฺภีโร, วรโณ ตุ กเรริ จ;

กึ สุโก ปาลิภทฺโทถ, วญฺชุโล ตุ จ เวตโส.

'දන්තසඨ', 'ජම්භීර' යන මේවා ජම්බීර (දෙහි) ගස යන අර්ථය දෙයි. 'වරණ', 'කරේරි' යන මේවා ලුණුවරණ ගස වේ. 'කිංසුක', 'පාලිභද්ද' යන මේවා එරබදු ගස වේ. 'වඤ්ජුල', 'වේතස' යන මේවා වේවැල් ගස වේ.

๕๕๔.

554.

อมฺพาฏโกปีตนโก, มธุโก ตุ มธุทฺทุโม;

อโถ คุฬผโล ปีลุ, โสภญฺชโน จ สิคฺคุ จ.

'අම්බාටක', 'පීතනක' යන මේවා ඇඹරැල්ලා ගස යන අර්ථය දෙයි. 'මධුක', 'මධුද්දුම' යන මේවා මී ගස වේ. 'ගුළඵල', 'පීලු' යන මේවා පීලු ගස වේ. 'සොභඤ්ජන', 'සිග්ගු' යන මේවා මුරුංගා ගස වේ.

๕๕๕.

555.

สตฺตปณฺณิ ฉตฺตปณฺโณ, ตินิโส ตฺว ติมุตฺตโก;

กึ สุโก ตุ ปลาโส ถ,อริฏฺโฐ เผนิโล ภเว.

'සත්තපණ්ණි', 'ඡත්තපණ්ණ' යන මේවා රුක්අත්තන ගස වේ. 'තිනිස', 'අතිමුත්තක' යන මේවා තිණිස ගස වේ. 'කිංසුක', 'පලාස' යන මේවා කෑල ගස වේ. 'අරිට්ඨ', 'ඵෙනිල' යන මේවා පෙනෙල ගස වේ.

๕๕๖.

556.

มาลูร เพลุวาพิลฺโล, ปุนฺนาโค ตุ จ เกสโร;

สาลโว ตุ จ โลทฺโท ถ, ปิยาโล สนฺนกทฺทุ จ.

'මාලූර', 'බේලුව', 'බිල්ල' යන මේවා බෙලි ගස වේ. 'පුන්නāග', 'කේසර' යන මේවා දොම්බ ගස වේ. 'සාලව', 'ලොද්ද' යන මේවා ලොත් ගස වේ. 'පියාල', 'සන්නකද්දු' යන මේවා පියල් ගස වේ.

๕๕๗.

557.

ลิโกจโก ตถา’งฺโกโล,อถ คุคฺคุลุ โกสิโก;

อมฺโพ จูโต สโห ตฺเวโส,สหกาโร สุคนฺธวา.

'ලිකෝචක', 'අංකෝල' යන මේවා ඇංකෝල ගස වේ. 'ගුග්ගුලු', 'කෝසික' යන මේවා ගුගුල් ගස වේ. 'අම්බ', 'චූත', 'සහ', 'සහකාර', 'සුගන්ධවා' යන මේවා අඹ ගස යන අර්ථය දෙයි.

๕๕๘.

558.

ปุณฺฑรีโก [Pg.47] จ เสตมฺโพ, เสลุ ตุ พหุวารโก;

เสปณฺณี กาสฺมิรี จาถ, โกลี จ พทรีตฺถิยํ.

'පුණ්ඩරීක', 'සේතම්බ' යන මේවා සුදු අඹ ගස වේ. 'සේලු', 'බහුවාරක' යන මේවා ලෝලු ගස වේ. 'සේපණ්ණී', 'කාස්මිරී' යන මේවා ඇටදෙමට ගස වේ. 'කෝලී', 'බදරී' (ස්ත්‍රී ලිංග) යන මේවා මසන් (දෙබර) ගස වේ.

๕๕๙.

559.

โกลํ จานิตฺถี พทโร, ปิลกฺโข ปิปฺปลี’ตฺถิยํ;

ปาฏลี กณฺหวนฺตา จ, สาทุกณฺโฏ วิกงฺกโต.

'කෝල' (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන), 'බදර' යන මේවා මසන් ගෙඩිය වේ. 'පිලක්ඛ', 'පිප්පලී' (ස්ත්‍රී ලිංග) යන මේවා ලෙටු ගස වේ. 'පාටලී', 'කණ්හවන්තා' යන මේවා පළොල් ගස වේ. 'සාදුකණ්ට', 'විකංකත' යන මේවා උගුරැස්ස (කටුලොවි) ගස වේ.

๕๖๐.

560.

ตินฺทุโก กาฬกฺขนฺโธ จ, ติมฺพรูสก ติมฺพรู;

เอราวโต ตุ นารงฺโค, กุลโก กากตินฺทุโก.

'තින්දුක', 'කාළක්ඛන්ධ', 'තිම්බරූසක', 'තිම්බරූ' යන මේවා තිඹිරි ගස වේ. 'ඒරාවත', 'නාරංග' යන මේවා නාරං ගස වේ. 'කුලක', 'කාකතින්දුක' යන මේවා ගොඩකදුරු ගස වේ.

๕๖๑.

561.

กทมฺโพ ปิยโก นีโป, ภลฺลี ภลฺลาตโก ติสุ;

ฌาวุโก ปิจุโล จาถ, ติลโก ขุรโก ภเว.

'කදම්බ', 'පියක', 'නීප' යන මේවා කොළොම් ගස වේ. 'භල්ලී', 'භල්ලාතක' (තුන් ලිංගයෙහි ම යෙදේ) යන මේවා කිරි ඇට (කහට) ගස වේ. 'ඣාවුක', 'පිචුල' යන මේවා කොට්ටඹ ගස වේ. 'තිලක', 'ඛුරක' යන මේවා තිලක ගස වේ.

๕๖๒.

562.

จิญฺจา จ ตินฺติณี จาถ, คทฺทภณฺโฑ กปีตโน;

สาโล’สฺสกณฺโณ สชฺโช ถ,อชฺชุโน กกุโธ ภเว.

'චිඤ්චා', 'තින්තිණී' යන මේවා සියඹලා ගස වේ. 'ගද්දභණ්ඩ', 'කපීතන' යන මේවා සූරිය ගස වේ. 'සාල', 'අස්සකණ්ණ', 'සජ්ජ' යන මේවා සල් ගස වේ. 'අජ්ජුන', 'කකුධ' යන මේවා කුඹුක් ගස වේ.

๕๖๓.

563.

นิจุโล มุจลินฺโท จ, นีโป ถ ปิยโก ตถา;

อสโน ปีตสาโล ถ,โคลีโส ฌาฏโล ภเว.

'නිචුල', 'මුචලින්ද' යන මේවා දියමිදෙල්ල ගස වේ. 'නීප', 'පියක' යන මේවා කොළොම් ගස වේ. 'අසන', 'පීතසාල' යන මේවා ගම්මාලු ගස වේ. 'ගොලීස', 'ඣාටල' යන මේවා පළොල් විශේෂයක් වේ.

๕๖๔.

564.

ขีริกา ราชายตนํ, กุมฺภี กุมุทิกา ภเว;

ยูโป ตุ กมุโก จาถ, ปฏฺฏิ ลาขาปสาทโน.

'ඛීරිකා', 'රාජායතන' යන මේවා පලු ගස වේ. 'කුම්භී', 'කුමුදිකා' යන මේවා කහට ගස වේ. 'යූප', 'කමුක' යන මේවා පුවක් ගස වේ. 'පට්ටි', 'ලාඛාපසාදන' යන මේවා ලොත් ගස වේ.

๕๖๕.

565.

อิงฺคุที ตาปสตรุ, ภุชปตฺโต ตุ อาภุชี;

ปิจฺฉิลา สิมฺพลี ทฺวีสุ, โรจโน โกฏสิมฺพลี.

'ඉඟුදී', 'තාපසතරu' යන මේවා ඉඟුඩි ගස වේ. 'භුජපත්ත', 'ආභුජී' යන මේවා භූර්ජ පත්‍ර ගස වේ. 'පිච්ඡිලා', 'සිම්බලී' (ද්විලිංගික වේ) යන මේවා කටු ඉඹුල් ගස වේ. 'රෝචන', 'කෝටසිම්බලී' යන මේවා මහ ඉඹුල් ගස වේ.

๕๖๖.

566.

ปกิริโย ปูติโก ถ, โรหี โรหิตโก ภเว;

เอรณฺโฑ ตุ จ อามณฺโฑ, อถ สตฺตุผลา สมี.

'පකිරිය', 'පූතික' යන මේවා කරඳ ගස වේ. 'රෝහී', 'රෝහිතක' යන මේවා රෝහිත ගස වේ. 'එරණ්ඩ', 'ආමණ්ඩ' යන මේවා එඬරු ගස වේ. 'සත්තුඵලා', 'සමී' යන මේවා වන්නි අන්දර ගස වේ.

๕๖๗.

567.

นตฺตมาโล กรญฺโช ถ, ขทิโร ทนฺตธาวโน;

โสมวกฺโก ตุ กทโร, สลฺโลตุ มทโน ภเว.

කරඳ ගසට ‘නත්තමාල’ සහ ‘කරඤ්ජ’ යන නාමයන් ද, කිහිරි ගසට ‘ඛදිර’ සහ ‘දන්තධාවන’ යන නාමයන් ද, සුදු කිහිරි ගසට ‘සෝමවක්ක’ සහ ‘කදර’ යන නාමයන් ද, කුකුරුමාන් ගසට ‘සල්ල’ සහ ‘මදන’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๖๘.

568.

อถาปิ อินฺทสาโล จ, สลฺลกี ขารโก สิยา;

เทวทารุ ภทฺททารุ, จมฺเปยฺโย ตุ จ จมฺปโก.

කහට (සල්ලකී) ගසට ‘ඉන්දසාල’, ‘සල්ලකී’ සහ ‘ඛාරක’ යන නාමයන් ද, දේවදාර ගසට ‘දේවදාරු’ සහ ‘භද්දදාරු’ යන නාමයන් ද, සපු ගසට ‘චම්පෙය්‍ය’ සහ ‘චම්පක’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๖๙.

569.

ปนโส กณฺฏกิผโล, อภยา ตุ หรีตกี;

อกฺโข วิภีตโก ตีสุ, อมตา’มลกี ติสุ.

කොස් ගසට ‘පනස’ සහ ‘කණ්ටකිඵල’ යන නාමයන් ද, අරළු ගසට ‘අභයා’ සහ ‘හරීතකී’ යන නාමයන් ද, බුළු ගසට ‘අක්ඛ’ සහ ‘විභීතක’ යන නාමයන් ද, නෙල්ලි ගසට ‘අමතා’ සහ ‘ආමලකී’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๗๐.

570.

ลพุโช ลิกุโจ จาถ, กณิกาโร ทุมุปฺปโล;

นิมฺโพ’ริฏฺโฐ ปุจิมนฺโท, กรโก ตุ จ ทาฬิโม.

දෙල් (පොල්කනු) ගසට ‘ලබුජ’ සහ ‘ලිකුච’ යන නාමයන් ද, කිණිහිරිය ගසට ‘කණිකාර’ සහ ‘දුමුප්පල’ යන නාමයන් ද, කොහොඹ ගසට ‘නිම්බ’, ‘අරිට්ඨ’ සහ ‘පුචිමන්ද’ යන නාමයන් ද, දෙළුම් ගසට ‘කරක’ සහ ‘දාළිම’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๗๑.

571.

สรโล [Pg.48] ปูติกฏฺฐญฺจ, กปิลา ตุ จ สึสปา;

สามา ปิยงฺคุ กงฺคุปิ, สิรีโส ตุ จ ภณฺฑิโล.

සරල නම් දේවදාර ගසට ‘සරල’ සහ ‘පූතිකාෂ්ඨ’ යන නාමයන් ද, ශිංශුපා (ඇට්ටේරියා) ගසට ‘කපිලා’ සහ ‘සිංසපා’ යන නාමයන් ද, පුවඟු ගසට ‘සාමා’, ‘පියංගු’ සහ ‘කංගු’ යන නාමයන් ද, සූරියමාර (සිරීස) ගසට ‘සිරීස’ සහ ‘භණ්ඩීල’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๗๒.

572.

โสณโก ทีฆวนฺโต จ,วกุโล ตุ จ เกสโร;

กาโกทุมฺพริกา เผคฺคุ, นาโค ตุ นาคมาลิกา.

තොටිල ගසට ‘සොණක’ සහ ‘දීඝවන්ත’ යන නාමයන් ද, මුහුණමල් ගසට ‘වකුල’ සහ ‘කේසර’ යන නාමයන් ද, කොටදිඹුලා ගසට ‘කාකෝදුම්බරිකා’ සහ ‘ඵෙග්ගු’ යන නාමයන් ද, නා ගසට ‘නාග’ සහ ‘නාගමාලිකා’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๗๓.

573.

อโสโก วญฺชุโล จาถ, ตกฺการี เวชยนฺติกา;

ตาปิญฺโฉ จ ตมาโล ถ, กุฏโช คิริมลฺลิกา.

අශෝක ගසට ‘අසෝක’ සහ ‘වඤ්ජුල’ යන නාමයන් ද, හීන් මීද ගසට ‘තක්කාරී’ සහ ‘වෙජයන්තිකා’ යන නාමයන් ද, තමාල ගසට ‘තාපිඤ්ඡ’ සහ ‘තමාල’ යන නාමයන් ද, කෙළිඳ ගසට ‘කුටජ’ සහ ‘ගිරිමල්ලිකා’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๗๔.

574.

อินฺทยโว ผเล ตสฺสา, คฺคิมนฺโถ กณิกา ภเว;

นิคุณฺฐิ’ตฺถี สินฺทุวาโร, ติณสุญฺญํ ตุ มลฺลิกา.

කෙළිඳ ගසේ බීජයට ‘ඉන්දයව’ යන නාමය ද, මිදි ගසට ‘අග්ගිමන්ථ’ සහ ‘කණිකා’ යන නාමයන් ද, නික ගසට ‘නිගුණ්ඨී’ සහ ‘සින්දුවාර’ යන නාමයන් ද, පිච්ච මලට ‘තිණසුඤ්ඤ’ සහ ‘මල්ලිකා’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๗๕.

575.

เสผาลิกา นีลิกา ถ, อปฺโผฏา วนมลฺลิกา;

พนฺธุโก ชยสุมนํ, ภณฺฑิโก พนฺธุชีวโก.

සේපාලිකා ගසට ‘සේඵාලිකා’ සහ ‘නීලිකා’ යන නාමයන් ද, වල් පිච්ච වැලට ‘අප්ඵෝටා’ සහ ‘වනමල්ලිකා’ යන නාමයන් ද, බන්ධුජීවක (වද) මලට ‘බන්ධුක’, ‘ජයසුමන’, ‘භණ්ඩික’ සහ ‘බන්ධුජීවක’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๗๖.

576.

สุมนา ชาติสุมนา, มาลตี ชาติ วสฺสิกี;

ยูถิกา มาคธี จาถ, สตฺตลา นวมลฺลิกา.

සමන්පිච්ච මලට ‘සුමනා’, ‘ජාතිසුමනා’, ‘මාලතී’, ‘ජාති’ සහ ‘වස්සිකී’ යන නාමයන් ද, ළහිරි පිච්ච මලට ‘යූථිකා’ සහ ‘මාගධී’ යන නාමයන් ද, නවමල්ලිකා මලට ‘සත්තලා’ සහ ‘නවමල්ලිකා’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๗๗.

577.

วาสนฺตี,ตฺถี อติมุตฺโต, กรวีโร’สฺสมารโก;

มาตุลุงฺโค พีชปูโร, อุมฺมตฺโต ตุ จ มาตุโล.

අතිමුක්ත වැලට ‘වාසන්තී’ සහ ‘අතිමුත්ත’ යන නාමයන් ද, කනෙරු ගසට ‘කරවීර’ සහ ‘අස්සමාරක’ යන නාමයන් ද, ළැඩන් (මාතුලුංග) ගසට ‘මාතුලුංග’ සහ ‘බීජපූර’ යන නාමයන් ද, අත්තන ගසට ‘උම්මත්ත’ සහ ‘මාතුල’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๗๘.

578.

กรมนฺโท สุเสโน จ, กุนฺทํ ตุ มาฆฺย มุจฺจเต;

เทวตาโส ตุ ชีมูโต,ถา’มิลาโต มหาสหา.

කරඹ ගසට ‘කරමන්ද’ සහ ‘සුසේන’ යන නාමයන් ද, කුන්ද මලට ‘කුන්ද’ සහ ‘මාඝ්‍ය’ යන නාමයන් ද, දේවතාස ගසට ‘දේවතාස’ සහ ‘ජීමූත’ යන නාමයන් ද, නොමිලා මලට ‘අමිලාත’ සහ ‘මහාසහා’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๗๙.

579.

อโถ เสเรยฺยโก ทาสี,กึ กิราโต กุรณฺฏโก;

อชฺชุโก สิตปณฺณาโส, สมีรโณ ผณิชฺชโก.

කටකරඬු ගසට ‘සේරෙය්‍යක’, ‘දාසී’, ‘කිංකිරාත’ සහ ‘කුරණ්ටක’ යන නාමයන් ද, සුදු තල පැළයට ‘අජ්ජුක’ සහ ‘සිතපණ්ණාස’ යන නාමයන් ද, කලු තල පැළයට ‘සමීරණ’ සහ ‘පණිජ්ජක’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๘๐.

580.

ชปา ตุ ชยสุมนํ, กรีโร กกโจ ภเว;

รุกฺขาทนี จ วนฺทากา, จิตฺตโก ตฺว’คฺคิสญฺญิโต.

වද මලට ‘ජපා’ සහ ‘ජයසුමන’ යන නාමයන් ද, කැරෑ ගසට ‘කරීර’ සහ ‘කකච’ යන නාමයන් ද, පිළිල වැලට ‘රුක්ඛාදනී’ සහ ‘වන්දාකා’ යන නාමයන් ද, රතු නෙටුල් (ගිනිකුරු) පැළයට ‘චිත්තක’ සහ ‘අග්ගිසඤ්ඤිත’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๘๑.

581.

อกฺโก วิกีรโณ ตสฺมึ,ตฺว’ ฬกฺโก เสตปุปฺผเก;

ปูติลตา คโฬจี จ, มุพฺพา มธุรสา ปฺยถ.

වරා ගසට ‘අක්ක’ සහ ‘විකීරණ’ යන නාමයන් ද, සුදු වරා ගසට ‘අළක්ක’ යන නාමය ද, රසකිඳ වැලට ‘පූතිලතා’ සහ ‘ගළෝචී’ යන නාමයන් ද, මුවා වැලට ‘මුබ්බා’ සහ ‘මධුරසා’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๘๒.

582.

กปิกจฺฉุ ทุผสฺโส ถ, มญฺชิฏฺฐา วิกสา ภเว;

อมฺพฏฺฐา จ ตถา ปาฐา, กฏุกา กฏุโรหิณี.

කහඹිලියා පැළයට ‘කපිකච්ඡු’ සහ ‘දුප්ඵස්ස’ යන නාමයන් ද, වැල්මදට වැලට ‘මඤ්ජිට්ඨා’ සහ ‘විකසා’ යන නාමයන් ද, පාඨා (ලුණුවිල) පැළයට ‘අම්බට්ඨා’ සහ ‘පාඨා’ යන නාමයන් ද, කටුකරෝසන පැළයට ‘කටුකා’ සහ ‘කටුරෝහිණී’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๘๓.

583.

อปามคฺโค [Pg.49] เสขริโก, ปิปฺปลี มาคธี มตา;

โคกณฺฏโก จ สิงฺฆาโฏ, โกลวลฺลี’ภปิปฺปลี.

කරල්හැබ පැළයට ‘අපාමග්ග’ සහ ‘සේඛරික’ යන නාමයන් ද, තිප්පිලි වැලට ‘පිප්පලී’ සහ ‘මාගධී’ යන නාමයන් ද, ඉක්කිරි (ගෝකණ්ටක) පැළයට ‘ගෝකණ්ටක’ සහ ‘සිංඝාට’ යන නාමයන් ද, ඇත්තිප්පිලි වැලට ‘කෝලවල්ලී’ සහ ‘ඉභපිප්පලී’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๘๔.

584.

โคโลมี ตุ วจา จาถ, คิริกณฺย’ปราชิตา;

สีหปุจฺฉี ปญฺหิปณฺณี, สาลปณฺณี ตุ จ’ตฺถิรา;

(จถิรา).

වදකහ පැළයට ‘ගෝලෝමී’ සහ ‘වචා’ යන නාමයන් ද, කටරොළු වැලට ‘ගිරිකණ්ණී’ සහ ‘අපරාජිතා’ යන නාමයන් ද, හීන් තොටිල පැළයට ‘සීහපුච්ඡී’ සහ ‘pණ්හිපණ්ණී’ යන නාමයන් ද, සල්පස පැළයට ‘සාලපණ්ණී’ සහ ‘අත්ථිරා’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๘๕.

585.

นิทิทฺธิกา ตุ พฺยคฺฆี จ, อถ นีลี จ นีลินี;

ชิญฺชุโก เจว คุญฺชา ถ, สตมูลี สตาวรี.

කටුවැල්බටු පැළයට ‘නිදිද්ධිකා’ සහ ‘බ්‍යග්ඝී’ යන නාමයන් ද, අවරිය පැළයට ‘නීලී’ සහ ‘නීලිනී’ යන නාමයන් ද, ඔලිඳ වැලට ‘ජිඤ්ජුක’ සහ ‘ගුඤ්ජා’ යන නාමයන් ද, හාතාවාරිය පැළයට ‘සතමූලී’ සහ ‘සතාවරී’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๘๖.

586.

มโหสธํ ตฺว’ติวิสา, พากุจี โสมวลฺลิกา;

ทาพฺพี ทารุหลิทฺทา ถ, พิฬงฺคํ จิตฺรตณฺฑุลา.

අතිවිඩයන් පැළයට ‘මහෝසධ’ සහ ‘අතිවිසා’ යන නාමයන් ද, බෝධි ඇට පැළයට ‘බාකුචී’ සහ ‘සෝමවල්ලිකා’ යන නාමයන් ද, වෙනිවැල් වැලට ‘දාබ්බී’ සහ ‘දාරuහලිද්දා’ යන නාමයන් ද, වල්ඟාමිරිස් වැලට ‘බිළංග’ සහ ‘චිත්‍රතණ්ඩුලා’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๘๗.

587.

นุหี เจว มหานาโม, มุทฺทิกา ตุ มธุรสา;

อถาปิ มธุกํ ยฏฺฐิ, มธุกามธุยฏฺฐิกา.

දලුක් ගසට ‘නුහී’ සහ ‘මහානාම’ යන නාමයන් ද, මිදි වැලට ‘මුද්දිකා’ සහ ‘මධුරසා’ යන නාමයන් ද, වැල්මී වැලට ‘මධුක’ සහ ‘යට්ඨි’ මෙන්ම ‘මධුකා’ සහ ‘මධුයට්ඨිකා’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๘๘.

588.

วาติงฺคโณ จ ภณฺฑากี, วาตฺตากี พฺรหตี ปฺยถ;

นาคพลา เจว ฌสา, ลางฺคลี ตุ จ สารที.

තිබ්බටු (වම්බටු) පැළයට ‘වාතිංගණ’, ‘භණ්ඩාකී’, ‘වාත්තාකී’ සහ ‘බ්‍රහතී’ යන නාමයන් ද, මහ කඩපිං පැළයට ‘නාගබලා’ සහ ‘ඣසා’ යන නාමයන් ද, නියඟලා වැලට ‘ලාංගලී’ සහ ‘සාරදී’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๘๙.

589.

รมฺภา จ กทลี โมโจ, กปฺปาสี พทรา ภเว;

นาคลตา ตุ ตมฺพูลี, อคฺคิชาลา ตุ ธาตกี.

කෙසෙල් ගසට ‘රම්භා’, ‘කදලී’ සහ ‘මෝච’ යන නාමයන් ද, කපු පැළයට ‘කප්පාසී’ සහ ‘බදරා’ යන නාමයන් ද, බුලත් වැලට ‘නාගලතා’ සහ ‘තම්බූලී’ යන නාමයන් ද, මල්කෑර ගසට ‘අග්ගිජාලා’ සහ ‘ධාතකී’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๙๐.

590.

ติวุตา ติปุฏา จาถ, สามา กาฬา จ กถฺยเต;

อโถ สิงฺคี จ อุสโภ, เรณุกา กปิฬา ภเว.

ත්‍රස්තවාලු වැලට ‘තිවුතා’, ‘තිපුටා’, ‘සාමා’ සහ ‘කාළා’ යන නාමයන් ද, වෘෂභ ඖෂධයට ‘සිංගී’ සහ ‘උසභ’ යන නාමයන් ද, රේණුකා ඖෂධයට ‘රේණුකා’ සහ ‘කපිලා’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๙๑.

591.

หิริเวรญฺจ วาลญฺจ, รตฺตผลา ตุ พิมฺพิกา;

เสเลยฺย’ มสฺมปุปฺผญฺจ, เอลา ตุ พหุลา ภเว.

ඉරිවේරිය පැළයට ‘හිරිවේර’ සහ ‘වාල’ යන නාමයන් ද, කෝවක්කා වැලට ‘රත්තඵලා’ සහ ‘බිම්බිකා’ යන නාමයන් ද, ගල්පර පාසිවලට ‘සේලෙය්‍ය’ සහ ‘අස්මපුප්ඵ’ යන නාමයන් ද, එනසාල් පැළයට ‘එලා’ සහ ‘බහුලා’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๙๒.

592.

กุฏฺฐญฺจ พฺยาธิ กถิโต, วาเนยฺยํ ตุ กุฏนฺนฏํ;

โอสธิ ชาติมตฺตมฺหิ, โอสธํ สพฺพ’ มชาติยํ.

කොට්ඨං ඖෂධයට ‘කුට්ඨ’ සහ ‘බ්‍යාධි’ යන නාමයන් ද, සුවඳ හොට පැළයට ‘වානෙය්‍ය’ සහ ‘කුටන්නට’ යන නාමයන් ද වේ. එක් වර්ගයකට පමණක් අයත් පැළෑටිය ‘ඕසධී’ (ස්ත්‍රී ලිංග) වන අතර, පොදුවේ සියලු ඖෂධ පැළෑටි ‘ඕසධ’ (නපුංසක ලිංග) නම් වේ.

๕๙๓.

593.

มูลํ ปตฺตํ กฬีร’คฺคํ, กนฺทํ มิญฺชา ผลํ ตถา;

ตโจ ปุปฺผญฺจ ฉตฺตนฺติ, สากํ ทสวิธํ มตํ.

මුල, කොළය, කරල (කුරුල්ල), දල්ල (අග්‍රය), අල (කඳ), මදය, ගෙඩිය (ඵලය), පොත්ත, මල සහ හතු යන මේවා දස වැදෑරුම් පලා (ශාක) වර්ග ලෙස සලකනු ලැබේ.

๕๙๔.

594.

ปปุนฺนาโฏ เอฬคโล,ตณฺฑุเลยฺโย’ปฺปมาริโส;

ชีวนฺติ ชีวนี จาถ, มธุรโก จ ชีวโก.

තෝර පැළයට ‘පපුන්නාට’ සහ ‘එළගල’ යන නාමයන් ද, කටුතම්පලා (කුරන්නා) පැළයට ‘තණ්ඩුලෙය්‍ය’ සහ ‘අප්පමාරිස’ යන නාමයන් ද, ජීවන්තී වැලට ‘ජීවන්තී’ සහ ‘ජීවනී’ යන නාමයන් ද, ජීවක ඖෂධයට ‘මධුරක’ සහ ‘ජීවක’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๙๕.

595.

มหากนฺโท จ ลสุณํ, ปลณฺฑุ ตุ สุกนฺทโก;

ปโฏโล ติตฺตโก จาถ, ภิงฺคราโช จ มกฺกโว.

සුදු ලූනුවලට ‘මහාකන්ද’ සහ ‘ලසුණ’ යන නාමයන් ද, රතු ලූනුවලට ‘පලණ්ඩූ’ සහ ‘සුකන්දක’ යන නාමයන් ද, පතෝල වැලට ‘පටෝල’ සහ ‘තිත්තක’ යන නාමයන් ද, කීකිරිඳිය පැළයට ‘භිංගරාජ’ සහ ‘මක්කව’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๙๖.

596.

ปุนนฺนวา [Pg.50] โสถฆาตี, วิตุนฺนํ สุนิสณฺณกํ;

การเวลฺโล ตุ สุสวี, ตุมฺพฺยา’ลาพุ จ ลาพุ สา.

සාරණ පැළයට ‘පුනන්නවා’ සහ ‘සෝථඝාතී’ යන නාමයන් ද, ඇඹුල් ඇඹිලිය පැළයට ‘විතුන්න’ සහ ‘සුනිසණ්ණක’ යන නාමයන් ද, කරවිල වැලට ‘කාරවැල්ල’ සහ ‘සුසවී’ යන නාමයන් ද, ලබු වැලට ‘තුම්බී’, ‘අලාබු’ සහ ‘ලාබු’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๙๗.

597.

เอฬาลุกญฺจ กกฺการี, กุมฺภณฺโฑ ตุ จ วลฺลิโภ;

อินฺทวารุณี วิสาลา, วตฺถุกํ วตฺถุเลยฺยโก.

කැකිරි වැලට ‘එළාලුක’ සහ ‘කක්කාරී’ යන නාමයන් ද, පුහුල් වැලට ‘කුම්භණ්ඩ’ සහ ‘වල්ලිභ’ යන නාමයන් ද, යක්කොමඩු (තිත්ත කොමඩු) වැලට ‘ඉන්දවාරුණී’ සහ ‘විසාලා’ යන නාමයන් ද, වස්තුක (පලා වර්ගයක්) පැළයට ‘වත්ථුක’ සහ ‘වත්ථුලෙය්‍යක’ යන නාමයන් ද වේ.

๕๙๘.

598.

มูลโก นิตฺถิยํ จุจฺจุ, ตมฺพโก จ กลมฺพโก;

สากเภทา กาสมทฺท, ฌชฺฌรี ผคฺควา’ทโย.

රාබු පැළයට ‘මූලක’ (නපුංසක ලිංග) සහ ‘චුච්චු’ යන නාමයන් ද, කලම්බක පැළයට ‘තම්බක’ සහ ‘කලම්බක’ යන නාමයන් ද වේ. පැණි තෝර (කාසමර්ද), ජජ්ජරී සහ ඵග්ගව ආදීහු පලා වර්ග (ශාක භේද) වෙති.

๕๙๙.

599.

สทฺทโล เจว ทุพฺพา จ, โคโลมี สา สิตา ภเว;

คุนฺทา จ ภทฺทมุตฺตญฺจ, รสาโล ตุ’จฺฉุ เวฬุ ตุ.

ඊතණවලට ‘සද්දල’ සහ ‘දුබ්බා’ යන නාමයන් ද, සුදු ඊතණවලට ‘ගෝලෝමී’ සහ ‘සිතා’ යන නාමයන් ද, කලාඳුරු තණවලට ‘ගුන්දා’ සහ ‘භද්දමුත්ත’ යන නාමයන් ද, උක් ගසට ‘රසාල’ සහ ‘උච්ඡු’ යන නාමයන් ද, උණ ගසට ‘වේළු’ යන නාමය ද වේ.

๖๐๐.

600.

ตจสาโร เวณุ วํโส, ปพฺพํ ตุ ผลุ คณฺฐิโส;

กีจกา เต สิยุํ เวณู, เย นทนฺตฺยา’นิลทฺธุตา.

උණ ගසට ‘තචසාර’, ‘වේණු’ සහ ‘වංස’ යන නාමයන් ද, උණ පුරුකට ‘පබ්බ’, ‘ඵලු’ සහ ‘ගණ්ඨිස’ යන නාමයන් ද, සුළඟින් සෙලවෙන විට ශබ්ද නඟන උණ ගස් ‘කීචක’ නම් වේ.

๖๐๑.

601.

นโฬ จ ธมโน โปฏ, คโล ตุ กาส มิตฺถิ น;

เตชโน ตุ สโร, มูลํ, ตู’ สีรํ พีรณสฺส หิ.

බට (නළ) ගසට ‘නළ’, ‘ධමන’ සහ ‘පෝටගල’ යන නාමයන් ද, කාස තණවලට ‘කාස’ යන නාමය ද, ඊතල සාදන බට විශේෂයකට ‘තේජන’ සහ ‘සර’ යන නාමයන් ද, සැවැන්න මුලට ‘උසීර’ යන නාමය ද වේ.

๖๐๒.

602.

กุโส วรหิสํ ทพฺโพ, ภูติณกํ ตุ ภูติณํ;

ฆาโส ตุ ยวโส จาถ,ปูโค ตุ กมุโก ภเว.

කුස තණවලට ‘කුස’, ‘වරාහිස’ සහ ‘දබ්බ’ යන නාමයන් ද, සේර තණවලට ‘භූතිණක’ සහ ‘භූතිණ’ යන නාමයන් ද, තණකොළවලට ‘ඝාස’ සහ ‘යවස’ යන නාමයන් ද, පුවක් ගසට ‘පූග’ සහ ‘කාමුක’ යන නාමයන් ද වේ.

๖๐๓.

603.

ตาโล วิเภทิกา จาถ, ขชฺชุรี สินฺทิ วุจฺจติ;

තල් ගසට ‘තාල’ සහ ‘විභේදිකා’ යන නාමයන් ද, ඉඳි ගසට ‘ඛජ්ජුරී’ සහ ‘සින්දි’ යන නාමයන් ද වේ.

๖๐๔.

604.

หินฺตาล, ตาล, ขชฺชูรี, นาลิเกรา ตเถว จ;

ตาลี จ เกตกี นารี, ปูโค จ ติณปาทปาติ.

හින්තාල (කිතුල්), තාල (තල්), ඛජ්ජුරී (ඉඳි), නාලිකේර (පොල්), තාලී (තලපත්), කේතකී (වැටකේ) සහ පූග (පුවක්) යන මේවා තෘණ වෘක්ෂ (තණ කුලයේ ගස්) නම් වේ.

อิติ อรญฺญวคฺโค.

මෙසේ අරණ්‍ය වර්ගය නිම විය.

๖. อรญฺญาทิวคฺค

6. අරණ්‍ය වර්ගය

๖๐๕.

605.

ปพฺพโต คิริ เสโล’ทฺทิ, นคา’จล, สิลุจฺจยา;

สิขรี ภูธโรถ พฺภ, ปาสาณา’สฺโม’ปโล สิลา.

‘පබ්බත’, ‘ගිරි’, ‘සේල’, ‘අද්දි’, ‘නග’, ‘අචල’, ‘සිලුච්චය’, ‘සිඛරී’, ‘භූධර’ යන මේවා කන්දට (පර්වතයට) නමි. ‘පාෂාණ’, ‘අස්ම’, ‘උපල’, ‘සිලා’ යන මේවා ගල්වලට නමි.

๖๐๖.

606.

คิชฺฌกูโฏ จ เวภาโร, เวปุลฺโล’สิคิลี นคา;

วิญฺโฌ ปณฺฑว วงฺกาที, ปุพฺพเสโล ตุ โจ’ทโย;

มนฺทโร ปรเสโล’ตฺโถ, หิมวา ตุ หิมาจโล.

ගිජ්ඣකූටය, වේභාරය, වේපුල්ලය, ඉසිගිලිය, වින්ධ්‍යය, පණ්ඩවය, වංකය, පුබ්බසේලය, උදය, මන්දරය, පරසේලය, හිමවන්තය (හිමාචලය) යනු කඳු වර්ග වේ.

๖๐๗.

607.

คนฺธมาทน เกลาส, จิตฺตกูฏ สุทสฺสนา;

กาลกูโฏ ติกูฏา’สฺส, ปตฺโถ ตุ สานุ นิตฺถิยํ.

ගන්ධමාදනය, කේලාසය, චිත්තකූටය, සුදස්සනය, කාලකූටය, තිකූටය යනු කඳු වර්ග වේ. ‘පත්ථ’ සහ ‘සානු’ (නපුංසක ලිංගයේ නොවන) යනු කඳු මුදුනේ ඇති තැන්නට (සානුවට) නමකි.

๖๐๘.

608.

กูโฏ [Pg.51] วา สิขรํ สิงฺคํ, ปปาโต ตุ ตโฏ ภเว;

นิตมฺโพ กฏโก นิตฺถี, นิชฺฌโร ปสโว’มฺพุโน.

‘කූට’, ‘සිඛර’, ‘සිංග’ යනු කඳු මුදුනට නමි. ‘පපාත’ සහ ‘තට’ යනු හෙලට (ප්‍රපාතයට) නමි. ‘නිතම්බ’ සහ ‘කටක’ (නපුංසක නොවන) යනු කඳු බෑවුමට නමි. ‘නිජ්ඣර’ සහ ‘පසවොම්බු’ යනු දියඇල්ලට (හෝ දිය උල්පතට) නමි.

๖๐๙.

609.

ทรี’ตฺถี กนฺทโร ทฺวีสุ, เลณํ ตุ คพฺภรํ คุหา;

สิลาโปกฺขรณี โสณฺฑี, กุญฺชํ นิกุญฺช มิตฺถิ น.

‘දරී’ (ස්ත්‍රී ලිංග), ‘කන්දර’ (ස්ත්‍රී, පුරුෂ දෙක්හිම) යනු කඳු කුහරයට (හෙලට) නමි. ‘ලෙණ’, ‘ගබ්භර’, ‘ගුහා’ යනු ගුහාවට නමි. ‘සිලාපොක්ඛරණී’, ‘සොණ්ඩී’ යනු ස්වභාවික ගල් පොකුණට නමි. ‘කුඤ්ජ’ සහ ‘නිකුඤ්ජ’ (නපුංසක නොවන) යනු ලඳු කැලයට නමි.

๖๑๐.

610.

อุทฺธ มธิจฺจกา เสล, สฺสาสนฺนา ภูมฺยุ ปจฺจกา;

ปาโท ตุ’ปนฺตเสโล ถ,ธาตุ’ตฺโต เคริกาทิโก.

කන්ද මුදුනෙහි ඇති සමතලා බිම ‘අධිච්චකා’ නම් වේ. කන්දට ආසන්න පහත් බිම ‘උපච්චකා’ නම් වේ. කඳු පාමුල ‘පාද’ සහ ‘උපන්තසේල’ නම් වේ. රතුගුරු (කිරිමැටි) ආදී ඛනිජ වර්ග ‘ධාතු’ නම් වේ.

อิติ เสลวคฺโค.

මෙසේ සේල වර්ගය (කඳු පිළිබඳ කොටස) නිමා විය.

๖๑๑.

611.

มิคินฺโท เกสรี สีโห, ตรจฺโฉ ตุ มิคาทโน;

พฺยคฺโฆ ตุ ปุณฺฑรีโก ถ, สทฺทูโล ทีปินี’ริโต.

‘මිගින්ද’, ‘කේසරී’, ‘සීහ’ යනු සිංහයාට නමි. ‘තරච්ඡ’ සහ ‘මිගාදන’ යනු වළසාට (හෝ හයිනාවාට) නමි. ‘බ්‍යග්ඝ’, ‘පුණ්ඩරීක’, ‘සද්දූල’ යනු ව්‍යාඝ්‍රයාට නමි. ‘දීපී’ යනු දිවියාට නමි.

๖๑๒.

612.

อจฺโฉ อิกฺโก จ อิสฺโส ตุ,กาฬสีโห อิโส ปฺยถ;

โรหิโส โรหิโต จาถ,โคกณฺโณ คณิ กณฺฏกา.

‘අච්ඡ’, ‘ඉක්ක’, ‘ඉස්ස’ යනු වළසාට නමි. ‘කාළසීහ’ සහ ‘ඊස’ යනු කළු සිංහයාට (හෝ කළු වලසාට) නමි. ‘රෝහිස’, ‘රෝහිත’ යනු රතු මුවාට නමි. ‘ගෝකණ්ණ’, ‘ගණිකණ්ටක’ යනු ගෝනාට නමි.

๖๑๓.

613.

ขคฺค ขคฺควิสาณา ตุ, ปลาสาโท จ คณฺฑโก;

พฺยคฺฆาทิเก วาฬมิโค, สาปโท ถ ปฺลวงฺคโม.

‘ඛග්ග’, ‘ඛග්ගවිසාණ’, ‘පලාසාද’, ‘ගණ්ඩක’ යනු කඟවේනාට නමි. කොටියා ආදී රෞද්‍ර සතුන් ‘වාළමිග’ සහ ‘සාපද’ නම් වේ. ‘ප්ලවංගම’ යනු වඳුරාට නමකි.

๖๑๔.

614.

มกฺกโฏ วานโร สาขา, มิโค กปิ วลีมุโข;

ปลวงฺโค, กณฺหตุณฺโฑ,โคนงฺคุโล ติ โส มโต.

‘මක්කට’, ‘වානර’, ‘සාඛාමිග’, ‘කපි’, ‘වලීමුඛ’, ‘ප්ලවංග’ යනු වඳුරාට නමි. කළු මුහුණක් ඇති වඳුරු විශේෂය ‘කණ්හතුණ්ඩ’ සහ ‘ගෝනංගුල’ (කළු වඳුරා) නම් වේ.

๖๑๕.

615.

สิงฺคาโล ชมฺพุโก โกตฺถุ, เภรโว จ สิวา ปฺยถ;

พิฬาโร พพฺพุ มญฺชาโร, โกโก ตุ จ วโก ภเว.

‘සිංගාල’, ‘ජම්බුක’, ‘කොත්ථු’, ‘භේරව’, ‘සිවා’ යනු හිවලට නමි. ‘බිළාර’, ‘බබ්බු’, ‘මඤ්ජාර’ යනු බළලාට නමි. ‘කෝක’ සහ ‘වක’ යනු වෘකයාට නමි.

๖๑๖.

616.

มหึโส จ ลุลาโย ถ,ควโช ควโย สมา;

สลฺโล ตุ สลฺลโก ถา’สฺส,โลมมฺหิ สลลํ สลํ.

‘මහිංස’ සහ ‘ලුලාය’ යනු මීහරකාට නමි. ‘ගවජ’ සහ ‘ගවය’ යනු කුළු හරකාට නමි. ‘සල්ල’ සහ ‘සල්ලක’ යනු ඉත්තෑවාට නමි. උගේ ශරීරයේ ඇති ඉත්තෑ කටු ‘සලල’ සහ ‘සල’ නම් වේ.

๖๑๗.

617.

หริโณ มิค สารงฺคา, มโค อชินโยนิ จ;

สูกโร ตุ วโรโห ถ,เปลโก จ สโส ภเว.

‘හරින’, ‘මිග’, ‘සාරංග’, ‘මග’, ‘අජිනයෝනි’ යනු සාමාන්‍ය මුවාට නමි. ‘සූකර’ සහ ‘වරාහ’ යනු ඌරාට නමි. ‘පේලක’ සහ ‘සස’ යනු හාවාට නමි.

๖๑๘.

618.

เอเณยฺโย [Pg.52] เอณีมิโค จ, ปมฺปฏโก ตุ ปมฺปโก;

วาตมิโค ตุ จลนี, มูสิโก ตฺวา’ขุ อุนฺทุโร.

‘එණෙය්‍ය’ සහ ‘එණීමිග’ යනු එණි මුවාට නමි. ‘පම්පටක’ සහ ‘පම්පක’ යනු එක්තරා කුඩා මෘග විශේෂයකි. ‘වාතමිග’ සහ ‘චලනී’ යනු වේගයෙන් දුවන මුවාට නමි. ‘මූසික’, ‘ආඛු’, ‘උන්දුර’ යනු මීයාට නමි.

๖๑๙.

619.

จมโร ปสโท เจว, กุรุงฺโค มิคมาตุกา;

รุรุ รงฺกุ จ นีโก จ, สรภาที มิคนฺตรา.

‘චමර’ (සෙමර මුවා), ‘පසද’ (තිත් මුවා), ‘කුරුංග’ (කුරුංග මුවා), ‘මිගමාතුකා’, ‘රුරු’, ‘රංකු’, ‘නීක’, ‘සරභ’ යනු විවිධ වර්ගවල මුවන්ට හා මෘගයන්ට නමි.

๖๒๐.

620.

ปิยโก จมูรุ กทลี, มิคาที จมฺมโยนโย;

มิคา ตุ ปสโว สีหา, ทโย สพฺพจตุปฺปทา.

‘පියක’, ‘චමූරු’, ‘කදලි’ යන මුව විශේෂයන් සම් ලබාගන්නා සතුන් (චම්මයෝනි) නම් වේ. මුවා ආදී සත්වයෝ ‘මිග’ සහ ‘පසු’ නම් වෙති. සිංහාදී සියලු සත්වයෝ ‘සිව්පාවෝ’ (චතුප්පද) නම් වෙති.

๖๒๑.

621.

ลูตา ตุ ลูติกา อุณฺณ, นาภิ มกฺกฏโก สิยา;

วิจฺฉิโก ตฺวา’ฬิ กถิโต, สรพู ฆรโคฬิกา.

‘ලූතා’, ‘ලූතිකා’, ‘උණ්ණනාභි’, ‘මක්කටක’ යනු මකුළුවාට නමි. ‘විච්ඡික’ සහ ‘ආළි’ යනු ගෝනුස්සාට නමි. ‘සරබූ’ සහ ‘ඝරගෝළිකා’ යනු හූනාට නමි.

๖๒๒.

622.

โคธา กุณฺโฑ ปฺยโถ กณฺณ, ชลูกา สตปทฺยถ;

กลนฺทโก กาฬกา ถ, นกุโล มงฺคุโส ภเว.

‘ගෝධා’ සහ ‘කුණ්ඩ’ යනු කබරගොයාට (හෝ තලගොයාට) නමි. ‘කණ්ණජලූකා’ (කන්වැද්දා) සහ ‘සතපදී’ යනු පත්තෑයාට නමි. ‘කලන්දක’ සහ ‘කාළක’ යනු ලේනාට නමි. ‘නකුල’ සහ ‘මංගුස’ යනු මුගටියාට නමි.

๖๒๓.

623.

กกณฺฏโก จ สรโฏ, กีโฏ ตุ ปุฬโว กิมิ;

ปาณโก จาปฺยโถ อุจฺจา,ลิงฺโค โลมสปาณโก.

‘කකණ්ටක’ සහ ‘සරට’ යනු කටුස්සාට නමි. ‘කීට’, ‘පුළව’, ‘කිමි’, ‘පාණක’ යනු පණුවාට (හෝ කෘමියාට) නමි. ‘උච්චාලිංග’ සහ ‘ලෝමසපාණක’ යනු දළඹුවාට නමි.

๖๒๔.

624.

วิหงฺโค วิหโค ปกฺขี, วิหงฺคม ขค’ณฺฑชา;

สกุโณ จ สกุนฺโต วิ, ปตงฺโค สกุณี ทฺวิโช.

‘විහංග’, ‘විහග’, ‘පක්ඛී’, ‘විහංගම’, ‘ඛග’, ‘අණ්ඩජ’, ‘සකුණ’, ‘සකුන්ත’, ‘පතංග’, ‘සකුණී’, ‘ද්විජ’ යන මේවා පක්ෂියාට (කුරුල්ලාට) නමි.

๖๒๕.

625.

วกฺกงฺโค ปตฺตยาโน จ, ปตนฺโต นีฬโช ภเว;

ตพฺเภทา วฏฺฏกา ชีว, ญฺชีโว จโกร ติตฺติรา.

‘වක්කංග’, ‘පත්තයාන’, ‘පතන්ත’, ‘නීළජ’ යන්නද පක්ෂියාට නමි. උන්ගේ ප්‍රභේදයන් වන්නේ: ‘වට්ටකා’ (වටුවා), ‘ජීවඤ්ජීව’ (ජීවන්ජීව කුරුල්ලා), ‘චකෝර’ (චකෝර කුරුල්ලා) සහ ‘තිත්තිර’ (තිත්තිර පක්ෂියා) යනුයි.

๖๒๖.

626.

สาฬิกา กรวีโก จ, รวิหํโส กุกุตฺถโก;

การณฺฑโว จ ปิลโว, โปกฺขรสาตกา’ทโย.

‘සාලිකා’ (සැළලිහිණියා), ‘කරවීක’ (කොවුලා), ‘රවිහංස’, ‘කුකුත්ථක’, ‘කාරණ්ඩව’ (දියකාවා), ‘පිලව’ (දියහංසයා), ‘පොක්ඛරසාතක’ (කොකා) ආදීහු කුරුලු වර්ග වෙති.

๖๒๗.

627.

ปตตฺตํ เปขุณํ ปตฺตํ, ปกฺโข ปิญฺฉํ ฉโท ครุ;

อณฺฑํ ตุ ปกฺขิพีเช ถ, นีโฬ นิตฺถี กุลาวกํ.

‘පතත්ත’, ‘පෙඛුණ’, ‘පත්ත’, ‘පක්ඛ’, ‘පිඤ්ඡ’, ‘ඡද’, ‘ගරු’ යනු පක්ෂි පිහාටුවට (පියාපතට) නමි. කුරුලු බිත්තරයට ‘අණ්ඩ’ සහ ‘පක්ඛිබීජ’ යනු නමි. කුරුලු කූඩුවට ‘නීළ’ (නපුංසක) සහ ‘කුලාවක’ යනු නමි.

๖๒๘.

628.

สุปณฺณมาตา วินตา, มิถุนํ ถีปุมทฺวยํ;

ยุคํ ตุ ยุคลํ ทฺวนฺทํ, ยมกํ ยมลํ ยมํ.

ගුරුළාගේ මව ‘විනතා’ නම් වේ. ස්ත්‍රී පුරුෂ යුවළකට ‘මිථුන’ සහ ‘ථීපුමද්වය’ යනු නමි. පොදුවේ යුවළකට (ජෝඩුවකට) ‘යුග’, ‘යුගල’, ‘ද්වන්ද’, ‘යමක’, ‘යමල’, ‘යම’ යනු නමි.

๖๒๙.

629.

สมูโห คณ สงฺฆาตา, สมุทาโย จ สญฺจโย;

สนฺโทโห นิวโห โอโฆ, วิสโร นิกโร จโย.

‘සමූහ’, ‘ගණ’, ‘සංඝාත’, ‘සමුදාය’, ‘සඤ්චය’, ‘සන්දෝහ’, ‘නිවහ’, ‘ඕඝ’, ‘විසර’, ‘නිකර’, ‘චය’ යනු සමූහයට (රැසට) නමි.

๖๓๐.

630.

กาโย ขนฺโธ สมุทโย, ฆฏา สมิติ สํหติ;

ราสิ ปุญฺโช สมวาโย, ปูโค ชาตํ กทมฺพกํ.

‘කාය’, ‘ඛන්ධ’, ‘සමුදාය’, ‘ඝටා’, ‘සමිති’, ‘සංහති’, ‘රාසි’, ‘පුඤ්ජ’, ‘සමවාය’, ‘පූග’, ‘ජාත’, ‘කදම්බක’ යන්නද සමූහයට (රැසට) නමි.

๖๓๑.

631.

พฺยูโห [Pg.53] วิตาน คุมฺพา จ, กลาโป ชาล มณฺฑลํ;

สมานานํ คโณ วคฺโค,สงฺโฆ สตฺโถ ตุ ชนฺตุนํ.

‘බ්‍යූහ’, ‘විතාන’, ‘ගුම්බ’, ‘කලාප’, ‘ජාල’, ‘මණ්ඩල’ යනුද සමූහයට නමි. සමාන අයගේ සමූහය ‘වග්ග’ (වර්ගය) නම් වේ. සත්වයන්ගේ සමූහය ‘සංඝ’ සහ ‘සත්ථ’ (කණ්ඩායම) නම් වේ.

๖๓๒.

632.

สชาติกานํ ตุ กุลํ, นิกาโย ตุ สธมฺมินํ;

ยูโถ นิตฺถี สชาติย, ติรจฺฉานานมุจฺจเต.

එකම ජාතියේ අයගේ සමූහය ‘කුල’ නම් වේ. සමාන ධර්මතාවලින් යුත් අයගේ සමූහය ‘නිකාය’ නම් වේ. එකම ජාතියක තිරිසන් සතුන්ගේ රැළ ‘යූථ’ (නපුංසක නොවන) නම් වේ.

๖๓๓.

633.

สุปณฺโณ เวนเตยฺโย จ, ครุโฬ วิหคาธิโป;

ปรปุฏฺโฐ ปรภโต, กุณาโล โกกิโล ปิโก.

‘සුපණ්ණ’, ‘වේනතෙය්‍ය’, ‘ගරුළ’, ‘විහගාධිප’ යනු ගුරුළාට නමි. ‘පරපුට්ඨ’, ‘පරභත’, ‘කුණාල’, ‘කෝකිල’, ‘පික’ යනු කොවුලාට නමි.

๖๓๔.

634.

โมโร มยูโร วรหี, นีลคีว สิขณฺฑิโน;

กลาปี จ สิขี เกกี, จูฬา ตุ จ สิขา ภเว.

‘මෝර’, ‘මයුර’, ‘වරහී’, ‘නීලගීව’, ‘සිඛණ්ඩි’, ‘කලාපී’, ‘සිඛී’, ‘කේකී’ යනු මොනරාට නමි. උගේ හිසෙහි ඇති සිළුව ‘චූළා’ සහ ‘සිඛා’ නම් වේ.

๖๓๕.

635.

สิขณฺโฑ วรหญฺเจว, กลาโป ปิญฺฉ มปฺยถ;

จนฺทโก เมจโก จาถ, ฉปฺปโท จ มธุพฺพโต.

මොනර පිල් කලඹ ‘සිඛණ්ඩ’, ‘වරහ’, ‘කලාප’, ‘පිඤ්ඡ’ නම් වේ. මොනර පිහාටුවේ ඇති ඇස වැනි ලපය ‘චන්දක’ සහ ‘මේචක’ නම් වේ. ‘ඡප්පද’ සහ ‘මධුබ්බත’ යනු මී මැස්සාට නමි.

๖๓๖.

636.

มธุลีโห มธุกโร, มธุโป ภมโร อลิ;

ปาราวโต กโปโต จ, กกุโฏ จ ปาเรวโต.

‘මධුලීහ’, ‘මධුකර’, ‘මධුප’, ‘භමර’, ‘අලි’ යනු ද මී මැස්සාට (බඹරාට) නමි. ‘පාරාවත’, ‘කපෝත’, ‘කකුට’, ‘පාරේවත’ යනු පරෙවියාට නමි.

๖๓๗.

637.

คิชฺโฌ คทฺโธถ กุลโล, เสโน พฺยคฺฆีนโส ปฺยถ;

ตพฺเภทา สกุณคฺฆิ’ตฺถี, อาโฏ ทพฺพิมุขทฺวิโช.

‘ගිජ්ඣ’ සහ ‘ගද්ධ’ යනු ගිජුලිහිණියාට නමි. ‘කුලල’, ‘සේන’, ‘බ්‍යග්ඝීනස’ යනු උකුස්සාට නමි. එහි ප්‍රභේදයක් වන උකුසු දෙන ‘සකුණග්ඝී’ (ස්ත්‍රී) නම් වේ. ‘ආට’ සහ ‘දබ්බිමුඛ’ යනු හැඳිඅලුවා (Spoonbill) නම් පක්ෂියාට නමකි.

๖๓๘.

638.

อุหุงฺกาโร อุลูโก จ, โกสิโย วายสาริ จ;

กาโก ตฺว’ริฏฺโฐ ธงฺโก จ, พลิปุฏฺโฐ จ วายโส.

‘උහුංකාර’, ‘උලූක’, ‘කෝසිය’, ‘වායසාරි’ යනු බකමූණාට නමි. ‘කාක’, ‘අරිට්ඨ’, ‘ධංක’, ‘බලිපුට්ඨ’, ‘වායස’ යනු කපුටාට නමි.

๖๓๙.

639.

กาโกโล วนกาโก ถ,ลาโป ลฏุกิกา ปฺยถ;

วารโณ หตฺถิลิงฺโค จ, หตฺถิโสณฺฑวิหงฺคโม.

‘කාකෝල’ සහ ‘වනකාක’ යනු වන කපුටාට නමි. ‘ලාප’ සහ ‘ලටුකිකා’ යනු වටුවාට නමි. ‘වාරණ’, ‘හත්ථිලිංග’, ‘හත්ථිසොණ්ඩවිහංගම’ යනු ඇතෙකුගේ සොඬ වැනි සොඬක් ඇති මහා පක්ෂියාට (ඇත්ලිහිණියාට) නමි.

๖๔๐.

640.

อุกฺกุโส กุรโร โกล,ฏฺฐิปกฺขิมฺหิ จ กุกฺกุโห;

สุโว ตุ กีโร จ สุโก, ตมฺพจูโฬ ตุ กุกฺกุโฏ.

‘උක්කුස’ සහ ‘කුරර’ යනු ලෙහෙනාට (මුහුදු උකුස්සාට) නමි. ‘කොලට්ඨි’ සහ ‘කුක්කුහ’ යනු ඇටි කුකුළාට නමි. ‘සුව’, ‘කීර’, ‘සුක’ යනු ගිරවාට නමි. ‘තම්බචූළ’ සහ ‘කුක්කුට’ යනු වළි කුකුළාට (එනම් ගෘහස්ථ කුකුළාට) නමි.

๖๔๑.

641.

วนกุกฺกุโฏ จ นิชฺชิวฺโห, อถ โกญฺจา จ กุนฺตนี;

จกฺกวาโก ตุ จกฺกวฺโห, สารงฺโคตุ จ จาตโก.

‘වනකුක්කුට’ සහ ‘නිජ්ජිව්හ’ යනු වල් කුකුළාට නමි. ‘කොඤ්චා’ සහ ‘කුන්තනී’ යනු කොක් පක්ෂියාට නමි. ‘චක්කවාක’ සහ ‘චක්කව්හ’ යනු චක්‍රවාක පක්ෂියාට නමි. ‘සාරංග’ සහ ‘චාතක’ යනු වස්සාන (වැසි) කුරුල්ලාට නමි.

๖๔๒.

642.

ตุลิโย ปกฺขิพิฬาโล,สตปตฺโต ตุ สารโส;

พโก ตุ สุกฺกกาโกถ,พลากา วิสกณฺฐิกา.

‘තුලිය’ සහ ‘පක්ඛිබිළාල’ යනු වවුලාට නමි. ‘සතපත්ත’ සහ ‘සාරස’ යනු සාරස කොකාට නමි. ‘බක’ සහ ‘සුක්කකාක’ යනු සුදු කොකාට නමි. ‘බලාකා’ සහ ‘විසකණ්ඨිකා’ යනු වක්කොකාට (නැතහොත් කොක් දෙනට) නමි.

๖๔๓.

643.

โลหปิฏฺโฐ ตถา กงฺโก, ขญฺชรีโฏ ตุ ขญฺชโน;

กลวิงฺโก ตุ จาฏโก, ทินฺทิโภ ตุ กิกี ภเว.

‘ලෝහපිට්ඨ’ සහ ‘කංක’ යනු කළු කොකාට නමි. ‘ඛඤ්ජරීට’ සහ ‘ඛඤ්ජන’ යනු පැණි කුරුල්ලාට (හැලපෙඳි කුරුල්ලාට) නමි. ‘කලවිංක’ සහ ‘චාටක’ යනු ගේකුරුල්ලාට නමි. ‘දින්දිබ්හ’ සහ ‘කිකී’ යනු කිරලාට නමි.

๖๔๔.

644.

กาทมฺโพ [Pg.54] กาฬหํโสถ, สกุนฺโต ภาสปกฺขินิ;

ธูมฺยาโฏ ตุ กลิงฺโคถ,ทาตฺยูโห กาฬกณฺฐโก.

කාදම්බ යනු කළු හංසයාට නමකි. සකුන්ත යනු භාස පක්ෂියාට නමකි. ධූම්‍යාට යනු කලිංග පක්ෂියාට (කවුඩාට) නමකි. දාත්‍යූහ යනු කළු බෙල්ලක් ඇති කඹුරු කුරුල්ලාට (දියකවන්නාට) නමකි.

๖๔๕.

645.

ขุทฺทาที มกฺขิกาเภทา, ฑํโส ปิงฺคลมกฺขิกา;

อาสาฏิกา มกฺขิกาณฺฑํ, ปตงฺโค สลโภ ภเว.

කුද්දා ආදිය මැසි විශේෂයෝ වෙති. දංස යනු පිංගල මැස්සාට (ලේ බොන මැස්සාට) නමකි. ආසාටිකා යනු මැසි බිත්තරවලට (පණුවන්ට) නමකි. පතංග යනු පළඟැටියාට (සලභයාට) නමකි.

๖๔๖.

646.

สูจิมุโข จ มกโส, จีรี ตุ ฌลฺลิกา ถ จ;

ชตุกา ชินปตฺตา ถ, หํโส เสตจฺฉโท ภเว.

සූචිමුඛ යනු මදුරුවාට නමකි. චීරි යනු රැහැයියාට (සිකඩයාට) නමකි. ජතුකා යනු වවුලාට (ජිනපත්තට) නමකි. හංස යනු සුදු පියාපත් ඇති හංසයාට නමකි.

๖๔๗.

647.

เต ราชหํสา รตฺเตหิ, ปาทตุณฺเฑหิ ภาสิตา;

มลฺลิกา’ขฺยา ธตรฏฺฐา, มลีเนหฺย’สิเตหิ จ.

රතු පාද සහ රතු හොටවල් ඇති හංසයෝ රාජහංසයෝ නම් වෙති. සුදු පැහැති හංසයෝ මල්ලිකා නම් වෙති. කිලුටු පැහැති හෝ කළු පැහැති හංසයෝ ධතරට්ඨ හංසයෝ නම් වෙති.

๖๔๘. ติรจฺโฉ ตุ ติรจฺฉาโน, ติรจฺฉานคโต สิยาติ.

648. තිරච්ඡ, තිරිච්ඡාන, තිරිච්ඡානගත යන මේවා තිරිසන් සතුන්ට (තිරිසනාට) නම් වේ.

อิติ อรญฺญาทิวคฺโค.

මෙසේ අරඤ්ඤාදි වර්ගය නිම විය.

๗. ปาตาลวคฺค

7. පාතාල වර්ගය

๖๔๙.

649.

อโธภุวนํ ปาตาลํ, นาคโลโก รสาตลํ;

รนฺธํ ตุ วิวรํ ฉิทฺทํ, กุหรํ สุสิรํ พิลํ.

අධෝභුවන, පාතාල, නාගලෝක, rසාතල යන මේවා පොළොව යට ලෝකයට (පාතාලයට) නම් වේ. රන්ධ, විවර, ඡිද්ද, කුහර, සුසිර, බිල යන මේවා සිදුරට (බෙනයට හෝ ගුහාවට) නම් වේ.

๖๕๐.

650.

สุสิ’ตฺถี ฉิคฺคลํ โสพฺภํ, สจฺฉิทฺเท สุสิรํ ติสุ;

ถิยํ ตุ กาสุ อาวาโฏ, สปฺปราชา ตุ วาสุกี.

සුසි (ස්ත්‍රී), ඡිග්ගල, සොබ්භ යන මේවා වළට හෝ සිදුරට නම් වේ. සිදුරු සහිත වූවට 'සුසිර' යන්න තිලිඟුහි (ත්‍රීලිංගකයෙහි) ම යෙදේ. කාසු (ස්ත්‍රී), ආවාට යන මේවා වළට නම් වේ. සර්ප රාජයාට 'වාසුකී' යැයි කියනු ලැබේ.

๖๕๑.

651.

อนนฺโต นาคราชา ถ, วาหโส’ชคโร ภเว;

โคนโส ตุ ติลิจฺโฉ ถ,เทฑฺฑุโภ ราชุโล ภเว.

අනන්ත යනු නාග රාජයාට නමකි. වාහස යනු පිඹුරාට (අජගරට) නමකි. ගෝනස යනු පොළඟාට (තිලිච්ඡට) නමකි. දෙඩ්ඪුභ යනු දියබරියාට (රාජුලට) නමකි.

๖๕๒.

652.

กมฺพโล’สฺสตโร เมรุ, ปาเท นาคาถ ธมฺมนี;

สิลุตฺโต ฆรสปฺโป ถ, นีลสปฺโป สิลาภุ จ.

කම්බල සහ අස්සතර යනු මහාමේරු පර්වත පාදයෙහි වසන නාගයෝ වෙති. ධම්මනී, සිලුත්ත යන මේවා ගැරඬියාට නම් වේ. ඝරසප්ප යනු ගෙවල්වල වසන සර්පයාට නමකි. නීලසප්ප, සිලාභු යන මේවා පලා පොළඟාට (නිල් සර්පයාට) නම් වේ.

๖๕๓.

653.

อาสิวิโส ภุชงฺโค’หิ, ภุชโค จ ภุชงฺคโม;

สรีสโป ผณี สปฺปา, ลคทฺทา โภคิ ปนฺนคา.

ආසීවිස, භුජංග, අහි, භුජග, භුජංගම, සරීසප, පණී, සප්ප, ලගද්ද, භෝගී, පන්නග යන මේවා සර්පයාට නම් වේ.

๖๕๔.

654.

ทฺวิชิวฺโห อุรโค วาโฬ, ทีโฆ จ ทีฆปิฏฺฐิโก;

ปาทูทโร วิสธโร, โภโค ตุ ผณิโน ตนุ.

ද්විජිව්හ, urග, වාළ, දීඝ, දීඝපිට්ඨික, පාදූදර, විසධර යන මේවා ද සර්පයාට නම් වේ. භෝග යනු පෙනය ඇති සර්පයාගේ ශරීරයට (හෝ දරණයට) නමකි.

๖๕๕.

655.

อาสี’ตฺถี [Pg.55] สปฺปทาฐา ถ, นิมฺโมโก กญฺจุโก สมา;

วิสํ ตฺว’นิตฺถี ครฬํ, ตพฺเภทา วา หลาหโล.

ආසී (ස්ත්‍රී) යනු සර්ප දළයට නමකි. නිම්මෝක, කංචුක යන මේවා සර්ප හැවට නම් වේ. විස, ගරළ යන මේවා විෂට නම් වේ. එහි ප්‍රභේද හලාහල ආදී වේ.

๖๕๖.

656.

กาฬกูฏาทโย จาถ, วาฬคฺคาตฺย’หิตุณฺฑิโก;

කාලකූට ආදිය ද විෂ වර්ග වේ. වාළග්ගාහී, අහිතුණ්ඩික යන මේවා අහිගුණ්ඨිකයාට (නයින් නටවන්නාට) නම් වේ.

๖๕๗.

657.

นิรโย ทุคฺคติ’ตฺถี จ, นรโก, โส มหา’ฏฺฐธา;

สญฺชีโว กาฬสุตฺโต จ, มหาโรรุว โรรุวา;

ปตาปโน อวีจิ’ตฺถี, สงฺฆาโต ตาปโน อิติ.

නිරය, දුග්ගති (ස්ත්‍රී), නරක යන මේවා නරකාදියට නම් වේ. එය සංජීවය, කාලසුත්තය, සංඝාතය, රෝරුවය, මහාරෝරුවය, තාපනය, ප්‍රතාපනය, අවීචිය (ස්ත්‍රී) යැයි අටමහ නරකයන් වශයෙන් අට වැදෑරුම් වේ.

๖๕๘.

658.

ถิยํ เวตรณี โลห, กุมฺภี ตตฺถ ชลาสยา;

การณิโก นิรยโป,เนรยิโก ตุ นารโก.

එහි ඇති ජලාශ (ගංගා හා සැළි) වේතරණී (ස්ත්‍රී) සහ ලෝහකුම්භී (ස්ත්‍රී) නම් වේ. කාරණික, නිරයප යන මේවා නිරිපල්ලාට (නරකයේ වධකයාට) නම් වේ. නේරයික, නාරක යන මේවා නිරිසතාට නම් වේ.

๖๕๙.

659.

อณฺณโว สาคโร สินฺธุ, สมุทฺโท รตนากโร;

ชลนิฌุ’ ทธิ, ตสฺส, เภทา ขีรณฺณวาทโย.

අණ්ණව, සාගර, සින්ධු, සමුද්ද, රතනාකර, ජලනිධි, උදධි යන මේවා මුහුදට (සාගරයට) නම් වේ. එහි ප්‍රභේද කීරාර්ණව (කිරි මුහුද) ආදියයි.

๖๖๐.

660.

เวลา’สฺส กูลเทโส ถ,อาวฏฺโฏ สลิลพฺภโม;

เถโว ตุ พินฺทุ ผุสิตํ, ภโม ตุ ชลนิคฺคโม.

වේලා යනු මුහුදු වෙරළට (තීරයට) නමකි. ආවට්ට යනු දියසුළියට නමකි. ථේව, බින්දු, ඵුසිත යන මේවා දියබින්දුවට නම් වේ. භම යනු ජලය බැස යන මගට (කාණුවට) නමකි.

๖๖๑.

661.

อาโป ปโย ชลํ วาริ, ปานียํ สลิลํ ทกํ;

อณฺโณ นีรํ วนํ วาลํ, โตยํ อมฺพุ’ทกญฺจ กํ.

ආප, පය, ජල, වාරි, පානීය, සලිල, දක, අණ්ණ, නීර, වන, වාල, තෝය, අම්බු, උදක, ක යන මේවා ජලයට (දියට) නම් වේ.

๖๖๒.

662.

ตรงฺโค จ ตถา ภงฺโค, อูมิ วีจิ ปุมิตฺถิยํ;

อุลฺโลโล ตุ จ กลฺโลโล, มหาวีจีสุ กถฺยเต.

තරංග, භංග, ඌමි, වීචි (පුං-ස්ත්‍රී) යන මේවා රළට (රළපෙළට) නම් වේ. උල්ලෝල, කල්ලෝල යන මේවා මහා රළවලට (චණ්ඩ රළට) කියනු ලැබේ.

๖๖๓.

663.

ชมฺพาโล กลลํ ปงฺโก, จิกฺขลฺลํ กทฺทโม ปฺยถ;

ปุลินํ วาลุกา วณฺณุ, มรู’รุ สิกตา ภเว.

ජම්බාල, කලල, පංක, චික්ඛල්ල, කද්දම යන මේවා මඩට (කර්දමයට) නම් වේ. පුලින, වාලුකා, වණ්ණු, මරු, urු, සිකතා යන මේවා වැලිවලට නම් වේ.

๖๖๔.

664.

อนฺตรีปญฺจ ทีโป วา, ชลมชฺฌคตํ ถลํ;

ตีรํ ตุ กูลํ โรธญฺจ, ปตีรญฺจ ตฏํ ติสุ.

අන්තරීප, දීප යන මේවා ජලය මැද පිහිටි ගොඩබිමට (දූපතට) නම් වේ. තීර, කූල, රෝධ, පතීර, තට (තිලිඟුහි ම යෙදේ) යන මේවා ඉවුරට (තීරයට) නම් වේ.

๖๖๕.

665.

ปารํ ปรมฺหิ ตีรมฺหิ, โอรํ ตฺว’ปาร มุจฺจเต;

อุฬุมฺโป ตุ ปฺลโว กุลฺโล, ตโร จ ปจฺจรี’ตฺถิยํ.

පාර යනු එතෙර ඉවුරට නමකි. ඕර යනු මෙතෙර ඉවුරට නමකි. උළුම්ප, ප්ලව, කුල්ල, තර, පච්චරී (ස්ත්‍රී) යන මේවා පහුරට නම් වේ.

๖๖๖.

666.

ตรณี ตริ นาวา จ, กูปโก ตุ จ กุมฺภกํ;

ปจฺฉาพนฺโธ โคฏวิโส, กณฺณธาโร ตุ นาวิโก.

තරණී, තරී, නාවා යන මේවා නැවට (හෝ ඔරුවට) නම් වේ. කූපක, කුම්භක යන මේවා කුඹගසට නම් වේ. පච්ඡාබන්ධ, ගෝටවිස යන මේවා නැවේ පසුපස බැඳීමට (සුක්කානමට) නම් වේ. කණ්ණධාර, නාවික යන මේවා නැව පදවන්නාට (නියමුවාට) නම් වේ.

๖๖๗.

667.

อริตฺตํ เกนิปาโต ถ,โปตวาโห นิยามโก;

สํยตฺติกา ตุ นาวาย, วาณิชฺชมาจรนฺติ เย.

අරිත්ත, කෙනිපාත යන මේවා හබලට නම් වේ. පෝතවාහ, නියාමක යන මේවා නියමුවාට නම් වේ. නැවෙන් වෙළඳාම් කරන්නවුන්ට 'සංයත්තික' යැයි කියනු ලැබේ.

๖๖๘.

668.

นาวาย’งฺคา’ [Pg.56] ลงฺกาโร จ, วฏากาโร ผิยาทโย;

โปโต ปวหนํ วุตฺตํ, โทณิ ตฺวิ’ตฺถี ตถา’มฺพณํ.

වටාකාර, පිය ආදිය නැවේ අවයව සහ සැරසිලි වේ. පෝත, පවහන යන මේවා නැවට නම් වේ. දෝණී (ස්ත්‍රී), අම්බණ යන මේවා ඔරුවට (දෝණියට) නම් වේ.

๖๖๙.

669.

คภีร นินฺน คมฺภีรา, โถ ตฺตานํ ตพฺพิปกฺขเก;

อคาธํ ตฺว’ตลมฺผสฺสํ, อนจฺโฉ กลุสา’วิลา.

ගභීර, නින්න, ගම්භීර යන මේවා ගැඹුරු වූවට නම් වේ. එයට විරුද්ධ වූ නොගැඹුරු වූවට 'උත්තාන' යැයි කියනු ලැබේ. අගාධ, අතලම්ඵස්ස යන මේවා පතුලක් නොපෙනෙන ගැඹුරට නම් වේ. අනච්ඡ, කලුස, ආවිල යන මේවා බොර දියට (මඩ සහිත ජලයට) නම් වේ.

๖๗๐.

670.

อจฺโฉ ปสนฺโน วิมโล, คภีรปฺปภุตี ติสุ;

ธีวโร มจฺฉิโก มจฺฉ, พนฺธ เกวฏฺฏ ชาลิกา.

අච්ඡ, පසන්න, විමල යන මේවා පැහැදිලි (නිර්මල) වූවට නම් වේ. ගම්භීර ආදී ශබ්ද තිලිඟුහි (ත්‍රීලිංගකයෙහි) ම යෙදේ. ධීවර, මච්ඡික, මච්ඡබන්ධ, කේවත, ජාලික යන මේවා මස්මරන්නාට (කෙවුලාට) නම් වේ.

๖๗๑.

671.

มจฺโฉ มีโน ชลจโร, ปุถุโลโม’มฺพุโช ฌโส;

โรหิโต มคฺคุโร สิงฺคี, พลโช มุญฺช ปาวุสา.

මච්ඡ, මීන, ජලචර, පුථුලෝම, අම්බුජ, ඣස යන මේවා මත්ස්‍යයාට (මාළුවාට) නම් වේ. රෝහිත, මග්ගුර, සිංගී, බලජ, මුඤ්ජ, පාවුස යන මොහු මත්ස්‍ය විශේෂයෝ වෙති.

๖๗๒.

672.

สตฺตวงฺโก สวงฺโก จ, นฬมีโน จ คณฺฑโก;

สุสุกา สผรี มจฺฉ, ปฺปเภทา มกราทโย.

සත්තවංක, සවංක, නළමීන, ගණ්ඩක, සුසුකා, සඵරී සහ මකර ආදිය මත්ස්‍ය ප්‍රභේදයෝ වෙති.

๖๗๓.

673.

มหามจฺฉา ติมิ ติมิ, งฺคโล ติมิรปิงฺคโล;

อานนฺโท ติมินนฺโท จ, อชฺฌาโรโห มหาติมิ.

තිමි, තිමිංගල, තිමිරපිංගල, ආනන්ද, තිමිනන්ද, අජ්ඣාරෝහ, මහාතිමි යන මොහු මහා මත්ස්‍යයෝ (විශාල තල්මසුන් වැනි සත්තු) වෙති.

๖๗๔.

674.

ปาสาณมจฺโฉ ปาฐีโน, วงฺโก ตุ พฬิโส ภเว;

สุสุมาโร ตุ กุมฺภีโล,นกฺโก กุมฺโม ตุ กจฺฉโป.

පාසාණමච්ඡ යනු පාඨීන මත්ස්‍යයාට නමකි. වංක යනු බිලී කොක්කට (බළිසට) නමකි. සුසුමාර, කුම්භීල, නක්ක යන මේවා කිඹුලාට නම් වේ. කුම්ම, කච්ඡප යන මේවා ඉබ්බාට (කැස්බෑවාට) නම් වේ.

๖๗๕.

675.

กกฺกฏโก กุฬีโร จ, ชลูกา ตุ จ รตฺตปา;

มณฺฑูโก ททฺทุโร เภโก;

คณฺฑุปฺปาโท มหีลตา.

කක්කටක, කුළීර යන මේවා කකුළුවාට නම් වේ. ජලූකා, රත්තපා යන මේවා කූඩැල්ලාට නම් වේ. මණ්ඩුක, දද්දුර, භේක යන මේවා ගෙම්බාට නම් වේ. ගණ්ඩුප්පාද, මහීලතා යන මේවා ගැඩවිලාට නම් වේ.

๖๗๖.

676.

อถ สิปฺปี จ สุตฺติ’ตฺถี, สงฺเข ตุ กมฺพุ’นิตฺถิยํ;

ขุทฺทสงฺขฺเย สงฺขนโข, ชลสุตฺติ จ สมฺพุโก.

සිප්පි, සුත්ති (ස්ත්‍රී) යන මේවා බෙල්ලාට (මුතු බෙල්ලාට) නම් වේ. සංඛ, කම්බු යන මේවා සක්ගෙඩියට නම් වේ. කුඩා සක්ගෙඩියට 'සංඛනඛ' යැයි කියනු ලැබේ. ජලසුත්ති, සම්බුක යන මේවා ගොළුබෙල්ලාට (හෝ දියබෙල්ලාට) නම් වේ.

๖๗๗.

677.

ชลาสโย ชลาธาโร, คมฺภีโร รหโท ถ จ;

อุทปาโน ปานกูโป, ขาตํ โปกฺขรณี’ตฺถิยํ.

ජලාසය, ජලාධාර යන මේවා ජලාශයට (දිය රැඳෙන තැනට) නම් වේ. රහද යනු ගැඹුරු විලට නමකි. උදපාන, පානකූප යන මේවා ළිඳට නම් වේ. ඛාත, පොක්ඛරණී (ස්ත්‍රී) යන මේවා පොකුණට නම් වේ.

๖๗๘.

678.

ตฬาโก จ สโร’นิตฺถี, วาปี จ สรสี’ตฺถิยํ;

ทโห’มฺพุชากโร จาถ, ปลฺลลํ ขุทฺทโก สโร.

තළාක, සර යන මේවා විලට (හෝ තටාකයට) නම් වේ. වාපී, සරසී (ස්ත්‍රී) යන මේවා වැවට (හෝ විලට) නම් වේ. දහ යනු ගැඹුරු විලට නමකි. අම්බුජාකර යනු නෙළුම් පොකුණට නමකි. පල්ලල යනු කුඩා විලට (හෝ වළට) නමකි.

๖๗๙.

679.

อโนตตฺโต ตถา กณฺณ, มุณฺโฑ จ รถการโก;

ฉทฺทนฺโต จ กุณาโล จ, วุตฺตา มนฺทากินี’ตฺถิยํ.

අනෝතත්ත, කණ්ණමුණ්ඩ, රථකාරක, ඡද්දන්ත, කුණාල, මන්දාකිනී (ස්ත්‍රී)

๖๘๐.

680.

ตถา สีหปฺปปาโตติ, เอเต สตฺต มหาสรา;

อาหาโว ตุ นิปานญฺจา, ขาตํ ตุ เทวขาตกํ.

සහ සීහප්පපාත යන මොහු සත් මහා විල් (සප්ත මහා විල්) වෙති. ආහාව, නිපාන යන මේවා සතුන්ට පැන් පොවන ඔරුවට (ගව ඔරුවට) නම් වේ. දේවඛාතක යනු ස්වභාවිකව පිහිටි පොකුණට (දෙවියන් විසින් හාරන ලද්දක් බඳු විලට) නම් වේ.

๖๘๑.

681.

สวนฺตี [Pg.57] นินฺนคา สินฺธุ, สริตา อาปคา นที;

ภาคีรถี ตุ คงฺคา ถ, สมฺเภโท สินฺธุสงฺคโม.

සවන්තී, නින්නගා, සින්ධු, සරිතා, ආපගා, නදී යන මේවා ගඟට නම් වේ. භාගීරථී, ගංගා යන මේවා ගංගා නාමයට (භාගීරථී ගඟට) නම් වේ. සම්භේද, සින්ධුසංගම යන මේවා ගංගා මෝයට (ගංගා එක්වන තැනට) නම් වේ.

๖๘๒.

682.

คงฺคา’จิรวตี เจว, ยมุนา สรภู (สรพู ) มหี;

อิมา มหานที ปญฺจ, จนฺทภาคา สรสฺสตี.

ගංගා, අචිරවතී, යමුනා, සරභූ, මහී යන මොහු පංච මහා නදීහු වෙති. චන්දභාගා සහ සරස්වතී ද (මහා නදීහු) වෙති.

๖๘๓.

683.

เนรญฺชรา จ กาเวรี, นมฺมทาที จ นินฺนคา;

วาริมคฺโค ปณาลี’ตฺถี, ปุเม จนฺทนิกา ตุ จ.

නේරංජරා ද කාවේරී ද නර්මදා ද ගංගාවෝ වෙති. දිය මඟට 'පණාලී' (ස්ත්‍රී ලිංග) යැයි ද, කාණුවට 'චන්දනිකා' (පුරුෂ ලිංග) යැයි ද කියනු ලැබේ.

๖๘๔.

684.

ชมฺพาลี โอลิคลฺโล จ, คามทฺวารมฺหิ กาสุยํ;

สโรรุหํ สตปตฺตํ, อรวินฺทญฺจ วาริชํ.

මඩ වගුරට 'ජම්බාලී' ද, කුණු දිය වළට 'ඕලිගල්ල' ද, ගම් දොර පිහිටි වළට 'කාසු' ද කියනු ලැබේ. සරෝරුහ, ශතපත්ත, අරවින්ද, වාරිජ යනු නෙළුම් පියුමට නම්‍ ය.

๖๘๕.

685.

อนิตฺถี ปทุมํ ปงฺเก, รุหํ นลิน โปกฺขรํ;

มุฬาลปุปฺผํ กมลํ, ภิสปุปฺผํ กุเสสยํ.

නෙළුම් මලට (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) 'පදුම', 'පංකේරුහ', 'නලින', 'පොක්ඛර', 'මුළාලපුප්ඵ', 'කමල', 'භිසපුප්ඵ', 'කුසේසය' යන නම් කියනු ලැබේ.

๖๘๖.

686.

ปุณฺฑรีกํ สิตํ, รตฺตํ, โกกนทํ โกกาสโก;

กิญฺชกฺโข เกสโร นิตฺถี, ทณฺโฑ ตุ นาล มุจฺจเต.

සුදු නෙළුමට 'පුණ්ඩරීක' යැයි ද, රතු නෙළුමට 'කොකනද' සහ 'කොකාසක' යැයි ද කියනු ලැබේ. නෙළුම් රේණුවට 'කිඤ්ජක්ඛ' සහ 'කේසර' (නපුංසක/පුරුෂ) යැයි කියනු ලැබේ. නෙළුම් දණ්ඩට 'දණ්ඩ' සහ 'නාල' යැයි කියනු ලැබේ.

๖๘๗.

687.

ภิสํ มุฬาโล นิตฺถี จ, พีชโกโส ตุ กณฺณิกา;

ปทุมาทิสมูเห ตุ, ภเว สณฺฑมนิตฺถิยํ.

නෙළුම් අලයට 'භිස' සහ 'මුළාල' (නපුංසක/පුරුෂ) යැයි කියනු ලැබේ. එහි බීජ කෝෂයට 'කර්ණිකා' (කණ්‍ණිකා) යැයි කියනු ලැබේ. නෙළුම් ආදියේ සමූහයට 'සණ්ඩ' (නපුංසක ලිංග) යැයි කියනු ලැබේ.

๖๘๘.

688.

อุปฺปลํ กุวลยญฺจ, นีลํ ตฺวิ’นฺทีวรํ สิยา;

เสเตตุ กุมุทญฺจสฺส, กนฺโท สาลูก มุจฺจเต.

මහනෙල් මලට 'උප්පල' සහ 'කුවලය' යැයි කියනු ලැබේ. නිල් මහනෙලට 'ඉන්දීවර' යැයි ද, සුදු මහනෙලට 'කුමුද' යැයි ද කියනු ලැබේ. එහි අලයට 'කන්ද' සහ 'සාලූක' යැයි කියනු ලැබේ.

๖๘๙.

689.

โสคนฺธิกํ กลฺลหารํ, ทกสีตลิกํ ปฺยถ;

เสวาโล นีลิกา จาถ, ภิสินฺย’มฺพุชินี ภเว.

රතු/සුදු මහනෙල් විශේෂයන්ට 'සෝගන්ධික', 'කල්ලහාර', 'දකසීතලික' යැයි ද, පාසිවලට 'සේවාල' සහ 'නීලිකා' යැයි ද, නෙළුම් විලට 'භිසිනී' සහ 'අම්බුජිනී' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๖๙๐. เสวาลา ติลพีชญฺจ, สงฺเข จ ปณกาทโยติ.

690. සේවාල, තල ඇට, හක්ගෙඩි සහ පාසි (පණක) ආදිය ද මෙහි ඇතුළත් වේ.

อิติ ปาตาลวคฺโค.

මෙසේ පාතාල වර්ගය නිමවිය.

ภูกณฺโฑ ทุติโย.

දෙවන භූ කාණ්ඩය නිමවිය.

๓. สามญฺญกณฺฑ

3. සාමාන්‍ය කාණ්ඩය.

๑. วิเสสฺยาธีนวคฺค

1. විශේෂ්‍යාධීන වර්ගය.

๖๙๑.

691.

วิเสสฺยาธีน สํกิณฺณา, เนกตฺเถหฺย’พฺยเยหิ จ;

สา’งฺโค’ปางฺเคหิ กถฺยนฺเต, กณฺเฑ วคฺคา อิห กฺกมา.

මේ කාණ්ඩයෙහි විශේෂ්‍යාධීන, සංකිර්ණ, නේකාර්ථ, අව්‍යය යන වර්ගයන් අංග සහ උපාංගයන් සහිතව අනුපිළිවෙළින් කියනු ලැබේ.

๖๙๒.

692.

คุณทพฺพกฺริยาสทฺทา, [Pg.58] สิยุํ สพฺเพ วิเสสนา;

วิเสสฺยาธีนภาเวน, วิเสสฺยสมลิงฺคิโน.

ගුණ, ද්‍රව්‍ය, ක්‍රියා යන සියලු ශබ්දයෝ විශේෂණ පද වෙති. ඔවුහු තමන් විශේෂණය කරන පදයෙහි (විශේෂ්‍යයෙහි) ලිංග, වචන, විභක්ති ගනිති.

๖๙๓.

693.

โสภนํ รุจิรํ สาธุ, มนุญฺญํ จารุ สุนฺทรํ;

วคฺคุ มโนรมํ กนฺตํ, หารี มญฺชุ จ เปสลํ.

යහපත්, ලස්සන, මනහර යන අර්ථයන්හි 'සෝභන', 'රුචිර', 'සාධු', 'මනුඤ්ඤ', 'චාරු', 'සුන්දර', 'වග්ගු', 'මනෝරම', 'කන්ත', 'හාරී', 'මඤ්ජු' සහ 'පේසල' යන පද යෙදේ.

๖๙๔.

694.

ภทฺทํ วามญฺจ กลฺยาณํ, มนาปํ ลทฺธกํ สุภํ;

อุตฺตโม ปวโร เชฏฺโฐ, ปมุขา’นุตฺตโร วโร.

යහපත්, මනාප යන අරුතෙහි 'භද්ද', 'වාම', 'කල්‍යාණ', 'මනාප', 'ලද්ධක', 'සුභ' යන පද ද, උත්තම, ශ්‍රේෂ්ඨ යන අරුතෙහි 'උත්තම', 'පවර', 'ජෙට්ඨ', 'පමුඛ', 'අනුත්තර', 'වර' යන පද ද යෙදේ.

๖๙๕.

695.

มุขฺโย ปธานํ ปาโมกฺโข, ปร มคฺคญฺญ มุตฺตรํ;

ปณีตํ ปรมํ เสยฺโย, คามณี เสฏฺฐ สตฺตมา.

ප්‍රධාන, උතුම් යන අරුතෙහි 'මුඛ්‍ය', 'පධාන', 'පාමොක්ඛ', 'පර', 'මග්ගඤ්ඤ', 'උත්තර', 'පණීත', 'පරම', 'සෙය්‍ය', 'ගාමණී', 'සෙට්ඨ', 'සත්තම' යන පද යෙදේ.

๖๙๖.

696.

วิสิฏฺฐา’ริย นาเค’โก, สภคฺคา โมกฺข ปุงฺควา;

สีห กุญฺชร สทฺทูลา, ที ตุ สมาสคา ปุเม.

ශ්‍රේෂ්ඨ යන අරුත ඇති 'විසිට්ඨ', 'අරිය', 'නාග', 'ඒක', 'සභග්ග', 'මොක්ඛ', 'පුංගව', 'සීහ', 'කුඤ්ජර', 'සද්දූල' යන පද සමාසයන්හි අගට යෙදෙන විට (පුරුෂ ලිංගයෙන්) ශ්‍රේෂ්ඨත්වය හඟවයි.

๖๙๗.

697.

จิตฺต’กฺขิ ปีติชนน, มพฺยาเสก มเสจนํ;

อิฏฺฐํ ตุ สุภคํ หชฺชํ, ทยิตํ วลฺลภํ ปิยํ.

සිත හා ඇස පිනවන සුලු වූ, නිතර බැලුවත් එපා නොවන සුන්දරත්වයෙන් යුතු වූ දෙයට 'චිත්තක්ඛිපීතිජනන', 'අබ්‍යාසේක', 'අසේචන' යැයි ද, කැමති වූ දයාබර ප්‍රිය දෙයට 'ඉට්ඨ', 'සුභග', 'හජ්ජ', 'දයිත', 'වල්ලභ', 'පිය' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๖๙๘.

698.

ตุจฺฉญฺจ ริตฺตกํ สุญฺญํ, อถา’สารญฺจ เผคฺคุ จ;

เมชฺฌํ ปูตํ ปวิตฺโต ถ, อวิรทฺโธ อปณฺณโก.

හිස් වූ දෙයට 'තුච්ඡ', 'රිත්තක', 'සුඤ්ඤ' යැයි ද, හරයක් නැති දෙයට 'අසාර', 'ඵෙග්ගු' යැයි ද, පිරිසිදු දෙයට 'මේජ්ඣ', 'පූත', 'පවිත්ත' යැයි ද, නිවැරදි/ස්ථිර දෙයට 'අවිරද්ධ', 'අපණ්ණක' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๖๙๙.

699.

อุกฺกฏฺโฐ จ ปกฏฺโฐ ถ, นิหีโน หีน ลามกา;

ปติกิฏฺฐํ นิกิฏฺฐญฺจ, อิตฺตรา’วชฺช กุจฺฉิตา.

උසස් වූ දෙයට 'උක්කට්ඨ', 'පකට්ඨ' යැයි ද, පහත්, ලාමක වූ දෙයට 'නිහීන', 'හීන', 'ලාමක', 'පතිකිට්ඨ', 'නිකිට්ඨ', 'ඉත්තර', 'අවජ්ජ', 'කුච්ඡිත' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๐๐.

700.

อธโม’มก คารยฺหา,มลีโน ตุ มลีมโส;

พฺรหา มหนฺตํ วิปุลํ, วิสาลํ ปุถุลํ ปุถุ.

ඉතා පහත්, නින්දිත දෙයට 'අධම', 'ඕමක', 'ගාරය්හ' යැයි ද, කිලිටි වූ දෙයට 'මලීන', 'මලීමස' යැයි ද, මහත් වූ ද විශාල වූ ද දෙයට 'බ්‍රහා', 'මහන්ත', 'විපුල', 'විසාල', 'පුථුල', 'පුථු' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๐๑.

701.

ครุ’รุ วิตฺถิณฺณ มโถ, ปีนํ ถูลญฺจ ปีวรํ;

ถุลฺลญฺจ วฐรญฺจา ถ, อาจิตํ นิจิตํ ภเว.

බර වූ, පෘථුල වූ දෙයට 'ගරු', 'උරු', 'විත්ථිණ්ණ' යැයි ද, මහත, පිරුණු සිරුර ඇති දෙයට 'පීන', 'ථූල', 'පීවර', 'ථුල්ල', 'වඨර' යැයි ද, රැස් කරන ලද (ගොඩගසන ලද) දෙයට 'ආචිත', 'නිචිත' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๐๒.

702.

สพฺพํ สมตฺต มขิลํ, นิขิลํ สกลํ ตถา;

นิสฺเสสํ กสิณา’เสสํ, สมคฺคญฺจ อนูนกํ,

සියල්ල, සකල, සම්පූර්ණ යන අර්ථයන්හි 'සබ්බ', 'සමත්ත', 'අඛිල', 'නිඛිල', 'සකල', 'නිස්සේස', 'කසිණ', 'අසේස', 'සමග්ග' සහ 'අනූනක' යන පද යෙදේ.

๗๐๓.

703.

ภูริ ปหุตํ ปจุรํ, ภิยฺโย สมฺพหุลํ พหุ;

เยภุยฺยํ พหุลํ จาถ, พาหิรํ ปริพาหิรํ.

බොහෝ වූ, ප්‍රමාණවත් වූ, බහුල වූ යන අරුතෙහි 'භූරි', 'පහූත', 'පචුර', 'භීය්‍යෝ', 'සම්බහුල', 'බහු', 'යේභුය්‍ය', 'බහුල' යන පද ද, පිටත වූ දෙයට 'බාහිර', 'පරිබාහිර' යන පද ද යෙදේ.

๗๐๔.

704.

ปโรสตาที เต, เยสํ, ปรํ มตฺตํ สตาทิโต;

ปริตฺตํ สุขุมํ ขุทฺทํ, โถก มปฺปํ กิสํ ตนุ.

සියයට වඩා වැඩි වූ දෙයට 'පරෝසත' ආදී පද යෙදේ. ඉතා කුඩා, සියුම්, ස්වල්ප වූ හෝ සිහින් වූ දෙයට 'පරිත්ත', 'සුඛුම', 'ඛුද්ද', 'ථෝක', 'අප්ප', 'කිස', 'තනු' යැයි කියනු ලැබේ.

๗๐๕.

705.

จุลฺลํ มตฺเต’ตฺถิยํ เลส,ลวา’ณุหิ กโณ ปุเม;

สมีปํ นิกฏา’สนฺโน, ปกฏฺฐา’ภฺยาส สนฺติกํ.

ඉතා කුඩා ප්‍රමාණයට 'චුල්ල' (ස්ත්‍රී ලිංග), 'ලේස', 'ලව', 'අණු', 'කණ' (පුරුෂ ලිංග) යැයි කියනු ලැබේ. ළඟ, සමීප වූ දෙයට 'සමීප', 'නිකට', 'ආසන්න', 'උපකට්ඨ' (පකට්ඨ), 'අබ්භාස', 'සන්තික' යැයි කියනු ලැබේ.

๗๐๖.

706.

อวิทูรญฺจ [Pg.59] สามนฺตํ, สนฺนิกฏฺฐ มุปนฺติกํ;

สกาสํ อนฺติกํ ญตฺตํ, ทูรํ ตุ วิปฺปกฏฺฐกํ.

නොදුරු වූ, සමීප වූ දෙයට 'අවිදූර', 'සාමන්ත', 'සන්නිකට්ඨ', 'උපන්තික', 'සකාස', 'අන්තික' යැයි ද, ප්‍රසිද්ධ වූ දෙයට 'ඤත්ත' යැයි ද, dදුර වූ දෙයට 'දූර', 'විප්පකට්ඨ' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๐๗.

707.

นิรนฺตรํ ฆนํ สนฺทํ, วิรฬํ เปลวํ ตนุ;

อถา ยตํ ทีฆ มโถ, นิตฺตลํ วฏฺฏ วฏฺฏุลํ.

අතරක් නැති, ඝන වූ, ළඟ ළඟ පිහිටි දෙයට 'නිරන්තර', 'ඝන', 'සන්ද' යැයි ද, විරල වූ, සියුම් වූ, සිහින් වූ දෙයට 'විරළ', 'පේලව', 'තනු' යැයි ද, දිග වූ දෙයට 'ආයත', 'දීඝ' යැයි ද, වටකුරු වූ දෙයට 'නිත්තල', 'වට්ට', 'වට්ටුල' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๐๘.

708.

อุจฺโจ ตุ อุนฺนโต ตุงฺโค, อุทคฺโค เจว อุจฺฉิโต;

นีโจ รสฺโส วามโน ถ, อชิมฺโห ปคุโณ อุชุ.

උස් වූ, උතුම් වූ දෙයට 'උච්ඡ', 'උන්නත', 'තුංග', 'උදග්ග', 'උච්ඡිත' යැයි ද, මිටි වූ (කුරු) දෙයට 'නීච', 'රස්ස', 'වාමන' යැයි ද, ඇද නැති (කෙලින් වූ) දෙයට 'අජිම්හ', 'පගුණ', 'උජු' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๐๙.

709.

อฬารํ เวลฺลิตํ วงฺกํ, กุฏิลํ ชิมฺห กุญฺจิตํ;

ธุโว จ สสฺสโต นิจฺโจ, สทาตน สนนฺตนา.

ඇද වූ, වක් වූ, රැලි ගැසුණු දෙයට 'අළාර', 'වෙල්ලිත', 'වංක', 'කුටිල', 'ජිම්හ', 'කුඤ්චිත' යැයි ද, ස්ථිර වූ, සදාකාලික වූ දෙයට 'ධුව', 'සස්සත', 'නිච්ච', 'සදාතන', 'සනන්තන' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๑๐.

710.

กูฏฏฺโฐ ตฺเว’กรูเปน, กาลพฺยาปี ปกาสิโต;

ลหุ สลฺลหุกํ จาถ, สงฺขฺยาตํ คณิตํ มิตํ.

එකම ස්වභාවයෙන් පවතින, සදාකාලික වූ දෙයට 'කූටට්ඨ' යැයි ද, සැහැල්ලු වූ දෙයට 'ලහු', 'සල්ලහුක' යැයි ද, ගණන් කරනු ලැබූ, සීමා සහිත දෙයට 'සංඛ්‍යාත', 'ගණිත', 'මිත' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๑๑.

711.

ติณฺหํ ตุ ติขิณํ ติพฺพํ, จณฺฑํ อุคฺคํ ขรํ ภเว;

ชงฺคมญฺจ จรญฺเจว, ตสํ เญยฺยํ จราจรํ.

තියුණු වූ, සැර වූ, රළු වූ දෙයට 'තිණ්හ', 'තිඛිණ', 'තිබ්බ', 'චණ්ඩ', 'උග්ග', 'ඛර' යැයි ද, සෙලවෙන සුලු වූ, ගමන් කරන සුලු වූ, චලනය වන පණ ඇති සත්ත්වයන්ට 'ජංගම', 'චර', 'තස', 'චරාචර' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๑๒.

712.

กมฺปนํ จลนํ จาถ, อติริตฺโต ตถา’ธิโก;

ถาวโร ชงฺคมา อญฺโญ, โลลํ ตุ จญฺจลํ จลํ.

සෙලවෙන, කම්පනය වන දෙයට 'කම්පන', 'චලන' යැයි ද, ඉතිරි වූ හෝ වැඩි වූ දෙයට 'අතිරිත්ත', 'අධික' යැයි ද, ගමන් නොකරන (නිශ්චල) දෙයට 'ථාවර' යැයි ද, නොසන්සුන්, චංචල දෙයට 'ලෝල', 'චඤ්චල', 'චල' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๑๓.

713.

ตรลญฺจ ปุราโณ ตุ, ปุราตน สนนฺตนา;

จิรนฺตโน ถ ปจฺจคฺโฆ, นูตโน’ภินโว นโว.

සෙලවෙන සුලු දෙයට 'තරල' යැයි ද, පැරණි වූ දෙයට 'පුරාණ', 'පුරාතන', 'සනන්තන', 'චිරන්තන' යැයි ද, අලුත් වූ, නැවුම් වූ දෙයට 'පච්චග්ඝ', 'නූතන', 'අභිනව', 'නව' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๑๔.

714.

กุรูรํ กฐินํ ทฬฺหํ, นิฏฺฐุรํ กกฺขฬํ ภเว;

อนิตฺถฺย’นฺโต ปริยนฺโต, ปนฺโต จ ปจฺฉิม’นฺติมา.

කෲර වූ, තද වූ, දැඩි වූ, රළු වූ දෙයට 'කුරූර', 'කඨින', 'දළ්හ', 'නිට්ඨුර', 'කක්ඛළ' යැයි ද, කෙළවර, සීමාව යන අර්ථයට (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) 'අන්ත', 'පරියන්ත' යැයි ද, අන්තිම, අවසාන වූ දෙයට 'පන්ත', 'පච්ඡිම', 'අන්තිම' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๑๕.

715.

ชิฆญฺญํ จริมํ ปุพฺพํ, ตฺว’คฺคํ ปฐม มาทิ โส;

ปติรูโป นุจฺฉวิกํ, อถ โมฆํ นิรตฺถกํ.

පහත්ම, අවසාන දෙයට 'ජිඝඤ්ඤ', 'චරිම' යැයි ද, පළමු, පෙර, අග්‍ර වූ දෙයට 'පුබ්බ', 'අග්ග', 'පඨම', 'ආදි' යැයි ද, සුදුසු වූ, ගැලපෙන දෙයට 'පතිරූප', 'අනුච්ඡවික' යැයි ද, නිෂ්ඵල, හිස් වූ දෙයට 'මෝඝ', 'නිරත්ථක' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๑๖.

716.

พฺยตฺตํ ปุฏ ญฺจ มุทุ ตุ, สุกุมารญฺจ โกมลํ;

ปจฺจกฺขํ อินฺทฺริยคฺคยฺหํ, อปจฺจกฺขํ อตินฺทฺริยํ.

පැහැදිලි, ප්‍රකට වූ දෙයට 'බ්‍යත්ත', 'ඵුට' යැයි ද, මෘදු වූ, සුකුමාල වූ දෙයට 'මුදු', 'සුකුමාර', 'කෝමල' යැයි ද, ඇසට පෙනෙන (ඉන්ද්‍රිය ගෝචර) දෙයට 'පච්චක්ඛ', 'ඉන්ද්‍රියග්ගය්හ' යැයි ද, ඇසට නොපෙනෙන (ඉන්ද්‍රියයන්ට ඔප්පු නොවන) දෙයට 'අපච්චක්ඛ', 'අතින්ද්‍රිය' යැයි ද කියනු ලැබේ.

๗๑๗.

717.

อิตรา’ญฺญตโร เอโก, อญฺโญ พหุวิโธ ตุ จ;

นานารูโป จ วิวิโธ, อพาธํ ตุ นิรคฺคลํ.

අනෙක්, වෙනත් හෝ එක්තරා යන අර්ථයන්හි 'ඉත්තර', 'අඤ්ඤතර', 'ඒක', 'අඤ්ඤ' යන පද ද, නොයෙක් විධි, විවිධ ආකාර යන අරුතෙහි 'බහුවිධ', 'නානාරූප', 'විවිධ' යන පද ද, බාධා රහිත වූ දෙයට 'අබාධ', 'නිරග්ගල' යන පද ද යෙදේ.

๗๑๘.

718.

อเถ’กากี จ เอกจฺโจ, เอโก จ เอกโก สมา;

สาธารณญฺจ สามญฺญํ, สมฺพาโธ ตุ จ สํกฏํ.

එකෙක් හෝ හුදකලා වූ යන අර්ථයෙහි 'ඒකාකී, ඒකච්ච, ඒක, ඒකක' යන වචන සමාන වේ. පොදු යන අර්ථයෙහි 'සාධාරණ, සාමඤ්ඤ' යන්නද, පටු හෝ අවහිර වූ යන අර්ථයෙහි 'සම්බාධ, සංකට' යන්නද සමාන වේ.

๗๑๙.

719.

วามํ กเฬวรํ สพฺยํ;

อปสพฺยํ ตุ ทกฺขิณํ;

ปฏิกูลํ ตฺว’ปสพฺยํ, คหนํ กลิลํ สมา.

වම් පස යන අර්ථයෙහි 'වාම, සබ්‍ය' යන වචනද; දකුණු පස යන අර්ථයෙහි 'අපසබ්‍ය, දක්ඛිණ' යන වචනද; ප්‍රතිවිරුද්ධ යන අර්ථයෙහි 'පටිකූල, අපසබ්‍ය' යන වචනද; ඝන වූ හෝ අවුල් වූ යන අර්ථයෙහි 'ගහන, කලිල' යන වචනද සමාන වේ.

๗๒๐.

720.

อุจฺจาวจํ [Pg.60] พหุเภทํ, สํกิณฺณา’ กิณฺณ สํกุลา;

กตหตฺโถ จ กุสโล, ปวีณา’ภิญฺญ สิกฺขิตา.

නොයෙක් ආකාර වූ හෝ උස්පහත් වූ යන අර්ථයෙහි 'උච්චාවච, බහුභේද' යන වචනද; මිශ්‍ර වූ හෝ ගහණ වූ යන අර්ථයෙහි 'සංකිණ්ණ, ආකිණ්ණ, සංකුල' යන වචනද; දක්ෂ, ප්‍රවීණ හෝ පුහුණුව ලත් යන අර්ථයෙහි 'කතහත්ථ, කුසල, පවීණ, අභිඤ්ඤ, සික්ඛිත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๒๑.

721.

นิปุโณ จ ปฏุ เฉโก, จาตุโร ทกฺข เปสลา;

พาโล ทตฺตุ ชโล มูฬฺโห, มนฺโท วิญฺญู จ พาลิโส.

දක්ෂ, දක්ෂතා ඇති හෝ නිපුණ යන අර්ථයෙහි 'නිපුණ, පටු, ඡේක, චාතුර, දක්ඛ, පේසල' යන වචනද; මෝඩ හෝ අඥාන යන අර්ථයෙහි 'බාල, දත්තු, ජළ, මූළ්හ, මන්ද, අවිඤ්ඤූ, බාලිස' යන වචනද සමාන වේ.

๗๒๒.

722.

ปุญฺญวา สุกตี ธญฺโญ, มหุสฺสาโห มหาธิติ;

มหาตณฺโห มหิจฺโฉ ถ, หทยี หทยาลุ จ.

පින්වත් හෝ වාසනාවන්ත යන අර්ථයෙහි 'පුඤ්ඤවා, සුකතී, ධඤ්ඤ' යන වචනද; මහත් උත්සාහය හා ධෛර්යය ඇති යන අර්ථයෙහි 'මහුස්සාහ, mhaadhiti' යන වචනද; මහත් ආශා ඇති යන අර්ථයෙහි 'මහාතණ්හ, මහිච්ඡ' යන වචනද; කරුණාවන්ත හදවතක් ඇති යන අර්ථයෙහි 'හදයී, හදයාලු' යන වචනද සමාන වේ.

๗๒๓.

723.

สุมโน หฏฺฐจิตฺโต ถ, ทุมฺมโน วิมโน ปฺยถ;

วทานิโย วทญฺญู จ, ทานโสณฺโฑ พหุปฺปโท.

ප්‍රීතිමත් සිතැති යන අර්ථයෙහි 'සුමන, හට්ඨචිත්ත' යන වචනද; නොසතුටු හෝ කනස්සලු සිතැති යන අර්ථයෙහි 'දුම්මන, විමන' යන වචනද; ත්‍යාගශීලී හෝ දීමෙහි ලොල් වූ යන අර්ථයෙහි 'වදානිය, වදඤ්ඤූ, දානසොණ්ඩ, බහුප්පද' යන වචනද සමාන වේ.

๗๒๔.

724.

ขฺยาโต ปตีโต ปญฺญาโต,ภิญฺญาโต ปถิโต สุโต,วิสฺสุโต วิทิโต เจว, ปสิทฺโธ ปากโฏ ภเว.

ප්‍රසිද්ධ වූ හෝ ප්‍රකට වූ යන අර්ථයෙහි 'ඛ්‍යාත, පතීත, පඤ්ඤාත, අභිඤ්ඤාත, පථිත, සුත, විස්සුත, විදිත, පසිද්ධ, පාකට' යන වචන සමාන වේ.

๗๒๕.

725.

อิสฺสโร นายโก สามี, ปตี’สา’ธิปตี ปภู;

อยฺยา’ธิปา’ธิภู เนตา,อิพฺโภ ตฺว’ฑฺโฒ ตถา ธนี.

ස්වාමියා, නායකයා හෝ පාලකයා යන අර්ථයෙහි 'ඉස්සර, නායක, සාමී, පති, ඊස, අධිපති, පභූ, අය්‍ය, අධිප, අධිභූ, නේතා' යන වචනද; ධනවත් වූ යන අර්ථයෙහි 'ඉබ්භ, අඩ්ඪ, ධනී' යන වචනද සමාන වේ.

๗๒๖.

726.

ทานารโห ทกฺขิเณยฺโย, สินิทฺโธ ตุ จ วจฺฉโล;

ปริกฺขโก การณิโก,อาสตฺโต ตุ จ ตปฺปโร.

පූජාවන්ට සුදුසු වූ යන අර්ථයෙහි 'දානාරහ, දක්ඛිණෙය්‍ය' යන වචනද; සෙනෙහෙබර වූ හෝ ආදරණීය වූ යන අර්ථයෙහි 'සිනිද්ධ, වච්ඡල' යන වචනද; විමර්ශනය කරන හෝ කරුණු සොයන යන අර්ථයෙහි 'පරික්ඛක, kootaahika' යන වචනද; ඇලුණු හෝ එහිම නිරත වූ යන අර්ථයෙහි 'ආසත්ත, තප්පර' යන වචනද සමාන වේ.

๗๒๗.

727.

การุณิโก ทยาลุปิ, สูรโต อุสฺสุโก ตุ จ;

อิฏฺฐตฺเถ อุยฺยุโต จาถ, ทีฆสุตฺโต จิรกฺริโย.

කරුණාවන්ත වූ යන අර්ථයෙහි 'කාරුණික, දයාලු' යන වචනද; යහපත් හැසිරීම් ඇති හෝ උත්සුක වූ යන අර්ථයෙහි 'සූරත, උස්සුක' යන වචනද; අපේක්ෂිත අර්ථයෙහි යෙදුණු යන අර්ථයෙහි 'ඉට්ඨත්ථ උය්‍යුත' යන්නද; කල් අදින හෝ ප්‍රමාද වී වැඩ කරන යන අර්ථයෙහි 'දීඝසුත්ත, චිරක්‍රිය' යන වචනද සමාන වේ.

๗๒๘.

728.

ปราธีโน ปรายตฺโต, อายตฺโต ตุ จ สนฺตโก;

ปริคฺคโห อธีโน จ, สจฺฉนฺโท ตุ จ เสรินิ.

අන්‍යයන්ට යටත් වූ යන අර්ථයෙහි 'පරාධීන, පරායත්ත' යන වචනද; තමා සතු වූ හෝ යටත් වූ යන අර්ථයෙහි 'ආයත්ත, සන්තක, පරිග්ගහ, අධීන' යන වචනද; ස්වකීය කැමැත්ත අනුව ක්‍රියා කරන යන අර්ථයෙහි 'සච්ඡන්ද, සේරී' යන වචනද සමාන වේ.

๗๒๙.

729.

อนิสมฺมการี ชมฺโม, อติตณฺโห ตุ โลลุโป;

คิทฺโธ ตุ ลุทฺโธ โลโล ถ,กุณฺโฐ มนฺโท กฺริยาสุ หิ.

නොවිමසා කටයුතු කරන හෝ පහත් වූ යන අර්ථයෙහි 'අනිසම්මකාරී, ජම්ම' යන වචනද; මහත් ලෝභී වූ හෝ ගිජු වූ යන අර්ථයෙහි 'අතිතණ්හ, ලොලුප, ගිද්ධ, ලුද්ධ, ලොල' යන වචනද; ක්‍රියාවන්හි අදක්ෂ වූ හෝ මන්දගාමී වූ යන අර්ථයෙහි 'කුණ්ඨ, මන්ද' යන වචනද සමාන වේ.

๗๓๐.

730.

กามยิตา ตุ กมิตา, กามโน กามิ กามุโก;

โสณฺโฑ มตฺโต วิเธยฺโย ตุ,อสฺสโว สุพฺพโจ สมา.

කාමයට ලොල් වූ හෝ කැමති වන්නා වූ යන අර්ථයෙහි 'කාමයිතා, කමිතා, කාමන, කාමි, කාමුක' යන වචනද; මත් වූ හෝ ඇබ්බැහි වූ යන අර්ථයෙහි 'සොණ්ඩ, මත්ත' යන වචනද; කීකරු වූ හෝ වචනයට අවනත වන යන අර්ථයෙහි 'විධෙය්‍ය, අස්සව, සුබ්බච' යන වචනද සමාන වේ.

๗๓๑.

731.

ปคพฺโภ [Pg.61] ปฏิภายุตฺโต, ภีสีโล ภีรุ ภีรุโก;

อธีโร กาตโร จาถ,หึสาสีโล จ ฆาตุโก.

ප්‍රගල්භ වූ හෝ එඩිතර වූ යන අර්ථයෙහි 'පගබ්භ, පටභායුත්ත' යන වචනද; බියගුලු වූ හෝ බියපත් වන සුලු යන අර්ථයෙහි 'භීසීල, භීරු, භීරුක, අධීර, කාතර' යන වචනද; හිංසා සහගත වූ හෝ ඝාතනය කරන සුලු යන අර්ථයෙහි 'හිංසාසීල, ඝාතුක' යන වචනද සමාන වේ.

๗๓๒.

732.

โกธโน โรสโน โกปี,จณฺโฑ ตฺวจฺจนฺตโกธโน;

สหโน ขมโน ขนฺตา, ติติกฺขวา จ ขนฺติมา.

කෝප වන සුලු හෝ ක්‍රෝධ කරන සුලු යන අර්ථයෙහි 'කෝධන, රෝසන, කෝපී' යන වචනද; චණ්ඩ වූ හෝ දැඩි ලෙස කෝප වන්නා වූ යන අර්ථයෙහි 'චණ්ඩ, අච්චන්තකෝධන' යන වචනද; ඉවසන සුලු හෝ ක්‍ෂමාශීලී වූ යන අර්ථයෙහි 'සහන, ඛමන, ඛන්තා, තිතික්ඛවා, ඛන්තිමා' යන වචනද සමාන වේ.

๗๓๓.

733.

สทฺธายุตฺโต ตุ สทฺธาลุ, ธชวา ตุ ธชาลุ จ ;

นิทฺทาลุ นิทฺทาสีโล ถ, ภสฺสโร ภาสุโร ภเว.

ශ්‍රද්ධාවෙන් යුත් වූ යන අර්ථයෙහි 'සද්ධායුත්ත, සද්ධාලු' යන වචනද; ධජ (කොඩි) ඇත්තා වූ යන අර්ථයෙහි 'ධජවා, ධජාලු' යන වචනද; නිදිලොල් වූ හෝ නිතර නිදන්නා වූ යන අර්ථයෙහි 'නිද්දාලු, නිද්දාසීල' යන වචනද; දීප්තිමත් වූ හෝ බබළන්නා වූ යන අර්ථයෙහි 'භස්සර, භාසුර' යන වචනද සමාන වේ.

๗๓๔.

734.

นคฺโค ทิคมฺพโร’วตฺโถ, ฆสฺมโร ตุ จ ภกฺขโก;

เอฬมูโค ตุ วตฺตุญฺจ, โสตุํ จา’กุสโล ภเว.

නිරුවත් වූ හෝ වස්ත්‍ර රහිත වූ යන අර්ථයෙහි 'නග්ග, දිගම්බර, අවත්ථ' යන වචනද; කෑදර වූ හෝ බොහෝ සෙයින් කන්නා වූ යන අර්ථයෙහි 'ඝස්මර, භක්ඛක' යන වචනද; කථා කිරීමට සහ ඇසීමට අදක්ෂ වූ (ගොළුබිහිරි) යන අර්ථයෙහි 'ඒළමූග' යන වචනයද සමාන වේ.

๗๓๕.

735.

มุขโร ทุมฺมุขา’พทฺธ, มุขา จาปฺปิยวาทินิ;

วาจาโล พหุคารยฺห, วเจ วตฺตา ตุ โส วโท.

කටකාර වූ, දුශ්ශීල මුඛයක් ඇති හෝ අප්‍රිය වචන පවසන යන අර්ථයෙහි 'මුඛර, දුම්මුඛ, අබද්ධමුඛ, අප්පියවාදිනී' යන වචනද; නින්දිත වචන බොහෝ සෙයින් පවසන හෝ කටකාර වූ යන අර්ථයෙහි 'වාචාල, බහුගාරය්හවචේ වත්තා' යන වචනද; පහසුවෙන් අවවාද කළ හැකි (සුවච) යන අර්ථයෙහි 'සෝවද' යන වචනයද සමාන වේ.

๗๓๖.

736.

นิโช สโก อตฺตนิโย,วิมฺหโย’จฺฉริย’พฺภุโต;

วิหตฺโถ พฺยากุโล จาถ,อาตตายี วธุทฺยโต.

තමාගේම වූ යන අර්ථයෙහි 'නිජ, සක, අත්තනිය' යන වචනද; පුදුමය හෝ ආශ්චර්යය යන අර්ථයෙහි 'විම්හය, අච්ඡරිය, අබ්භුත' යන වචනද; වියවුල් වූ හෝ අතරමං වූ යන අර්ථයෙහි 'විහත්ථ, බ්‍යාකුල' යන වචනද; මරන්නට සැරසුණු හෝ සතුරා ඝාතනය කිරීමට සැරසුණු යන අර්ථයෙහි 'ආතතායී, වධුද්‍යත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๓๗.

737.

สีสจฺเฉชฺชมฺหิ วชฺโฌ ถ, นิกโต จ สโฐ’นุชุ;

สูจโก ปิสุโณ กณฺเณ,ชโป ธุตฺโต ตุ วญฺจโก.

හිස ගැසීමට සුදුසු (මරණ දඬුවමට නියම වූ) යන අර්ථයෙහි 'වජ්ඣ' යන වචනයද; කපටි හෝ වංක වූ යන අර්ථයෙහි 'නිකත, සඨ, අනුජು' යන වචනද; කේලාම් කියන්නා වූ හෝ කණේ රහස් පවසන්නා වූ යන අර්ථයෙහි 'සූචක, පිසුණ, කණ්ණේජප' යන වචනද; වංචාකාරී වූ යන අර්ථයෙහි 'ධුත්ත, වඤ්චක' යන වචනද සමාන වේ.

๗๓๘.

738.

อนิสมฺม หิ โย กิจฺจํ, ปุริโส วธพนฺธนาทิ มาจรติ;

อวินิจฺฉิตการิตฺตา, โสขลุ จปโลติ วิญฺเญยฺโย.

යම් කිසි පුරුෂයෙක් කරුණු විමසා නොබලා මිනී මැරීම්, බැඳීම් ආදී ක්‍රියාවන් සිදු කරයිද, නොවිමසා කටයුතු කරන හෙයින් ඔහු වනාහි 'චපල' හෝ 'සුඛලු' (නොසැලකිලිමත් කෙනෙකු) ලෙස දැනගත යුතුය.

๗๓๙.

739.

ขุทฺโท กทริโย ถทฺธ, มจฺฉรี กปโณ ปฺยถ;

อกิญฺจโน ทลิทฺโท จ, ทีโน นิทฺธน ทุคฺคตา.

තද මසුරු හෝ පහත් වූ යන අර්ථයෙහි 'ඛුද්ද, කදරිය, ථද්ධමච්ඡරී, කපණ' යන වචනද; කිසිවක් නැති, දිළිඳු හෝ දුකට පත් වූ යන අර්ථයෙහි 'අකිඤ්චන, දලිද්ද, දීන, නිද්ධන, දුග්ගත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๔๐.

740.

อสมฺภาวิตสมฺปตฺตํ, กากตาลิย มุจฺจเต;

อถ ยาจนโก อตฺถี, ยาจโก จ วนิพฺพโก.

නොසිතූ ලෙස සිදුවන අහඹු පැමිණීම 'කාකතාලිය' (කපුටා තල් අත්ත උඩ වැසීමත් සමඟ තල් ගෙඩිය වැටීම වැනි අහඹු සිදුවීම) යැයි කියනු ලැබේ. ඉල්ලන්නා වූ යාචකයා යන අර්ථයෙහි 'යාචනක, අත්ථී, යාචක, වනිබ්බක' යන වචන සමාන වේ.

๗๔๑.

741.

อณฺฑชา ปกฺขิสปฺปาที, นราที ตุ ชลาพุชา;

เสทชา กิมิฑํสาที, เทวาที ตฺโว’ ปปาติกา.

පක්ෂීන්, සර්පයන් ආදී බිත්තරවලින් උපදින සත්තු 'අණ්ඩජ' නම් වෙති; මිනිසුන් ආදී වැදෑමහෙන් උපදින සත්තු 'ජලාබුජ' නම් වෙති; පණුවන්, මැස්සන් ආදී තෙතමනයෙන් උපදින සත්තු 'සේදජ' නම් වෙති; දෙවිවරුන් ආදී ස්වයංසිද්ධව පහළ වන සත්තු 'ඕපපාතික' නම් වෙති.

๗๔๒.

742.

ชณฺณุตคฺโฆ [Pg.62] ชณฺณุมตฺโต, กปฺโป ตุ กิญฺจิทูนเก;

อนฺตคฺคตํ ภุ ปริยา, ปนฺน มนฺโตคโธ’คธา.

දණහිසක් පමණ උස ඇති යන අර්ථයෙහි 'ජණ්ණුතග්ඝ, ජණ්ණුමත්ත' යන වචනද; මඳක් අඩු වූ යන අර්ථයෙහි 'කප්ප' යන වචනයද; ඇතුළත් වූ හෝ ඇතුළට වැදුණු යන අර්ථයෙහි 'අන්තග්ගත, භූපරියාපන්න, අන්තෝගධ, ඕගධ' යන වචනද සමාන වේ.

๗๔๓.

743.

ราธิโต สาธิโต จาถ, นิปฺปกฺกํ กุถิตํ ภเว;

อาปนฺโน ตฺวา’ปทปฺปตฺโต, วิวโส ตฺววโส ภเว.

සිද්ධ කරන ලද හෝ සාධනය කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'රාධිත, සාධිත' යන වචනද; හොඳින් පැසුණු හෝ කුණු වූ යන අර්ථයෙහි 'නිප්පක්ක, කුථිත' යන වචනද; විපතට පත් වූ යන අර්ථයෙහි 'ආපන්න, ආපදප්පත්ත' යන වචනද; අසරණ වූ හෝ තමාගේ පාලනයෙන් තොර වූ යන අර්ථයෙහි 'විවස, අවස' යන වචනද සමාන වේ.

๗๔๔.

744.

นุณฺโณ นุตฺตา’ตฺต, ขิตฺตา เจ’, ริตา วิทฺธา ถ กมฺปิโต;

ธูโต อาธูต จลิตา, นิสิตํ ตุ จ เตชิตํ.

යවන ලද, හෙළන ලද හෝ මෙහෙයවන ලද යන අර්ථයෙහි 'නුණ්ණ, නුත්ත, ඛිත්ත, ඒරිත' යන වචනද; විදින ලද යන අර්ථයෙහි 'විද්ධ' යන වචනයද; සලිත වූ, කම්පා වූ හෝ සොලවන ලද යන අර්ථයෙහි 'කම්පිත, ධූත, ආධූත, චලිත' යන වචනද; මුවහත් කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'නිසිත, තේජිත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๔๕.

745.

ปตฺตพฺพํ คมฺม มาปชฺชํ, ปกฺกํ ปริณตํ สมา;

เวฐิตํ ตุ วลยิตํ, รุทฺธํ สํวุต มาวุตํ.

ලැබිය යුතු හෝ පැමිණිය යුතු යන අර්ථයෙහි 'pattabba, gamma, aapajja' යන වචනද; පැසුණු හෝ මෝරන ලද යන අර්ථයෙහි 'පක්ක, පරිණත' යන වචනද; වෙළන ලද හෝ වට කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'වෙඨිත, වලයිත' යන වචනද; වළක්වන ලද, වසන ලද හෝ රැකගත් යන අර්ථයෙහි 'රුද්ධ, සංවුත, ආවුත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๔๖.

746.

ปริกฺขิตฺตญฺจ นิวุตํ, วิสฏํ วิตฺถตํ ตตํ;

ลิตฺโต ตุ ทิทฺโธ คูฬฺโห ตุ,คุตฺโต ปุฏฺโฐ ตุ โปสิโต.

වට කරන ලද හෝ ආවරණය කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'පරික්ඛිත්ත, නිවුත' යන වචනද; පැතිරුණු හෝ පතුරුවන ලද යන අර්ථයෙහි 'විසට, විත්ථත, තත' යන වචනද; තවරන ලද යන අර්ථයෙහි 'ලිත්ත, දිද්ධ' යන වචනද; රහසිගත හෝ ආරක්ෂා කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'ගූළ්හ, ගුත්ත' යන වචනද; පෝෂණය කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'පුට්ඨ, පෝසිත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๔๗.

747.

ลชฺชิโต หีฬิโต จาถ, สนิตํ ธนิตํ ปฺยถ;

สนฺทานิโต สิโต พทฺโธ,กีลิโต สํยโต ภเว.

ලැජ්ජාවට හෝ අපහාසයට පත් වූ යන අර්ථයෙහි 'ලජ්ජිත, හීළිත' යන වචනද; ශබ්ද කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'සනිත, ධනිත' යන වචනද; බඳින ලද, ඇණ ගසන ලද හෝ සංයමයට පත් කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'සන්දානිත, සිත, බද්ධ, කීලිත, සංයත' යන වචන සමාන වේ.

๗๔๘.

748.

สิทฺเธ นิปฺผนฺน นิพฺพตฺตา, ทาริเต ภินฺน เภทิตา;

ฉนฺโน ตุ ฉาทิเต จาถ, วิทฺเธ ฉิทฺทิต เวธิตา.

සිද්ධ වූ, නිපන් හෝ උපන් යන අර්ථයෙහි 'සිද්ධ, නිප්ඵන්න, නිබ්බත්ත' යන වචනද; පළන ලද හෝ බිඳුණු යන අර්ථයෙහි 'දාරිත, භින්න, භේදිත' යන වචනද; වසන ලද හෝ සැඟවුණු යන අර්ථයෙහි 'ඡන්න, ඡාදිත' යන වචනද; විදින ලද හෝ සිදුරු කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'විද්ධ, ඡිද්දිත, වේධිත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๔๙.

749.

อาหโฏ อาภตา’นีตา,ทนฺโต ตุ ทมิโต สิยา;

สนฺโต ตุ สมิโต เจว,ปุณฺโณ ตุ ปูริโต ภเว.

ගෙනෙන ලද යන අර්ථයෙහි 'ආහට, ආභත, ආනීත' යන වචනද; දමනය කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'දන්ත, දමිත' යන වචනද; සංසිඳුණු හෝ සන්සුන් වූ යන අර්ථයෙහි 'සන්ත, සමිත' යන වචනද; පිරුණු හෝ පුරවන ලද යන අර්ථයෙහි 'පුණ්ණ, පූරිත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๕๐.

750.

อปจายิโต มหิโต, ปูชิตา’รหิโต’จฺจิโต;

มานิโต จา’ปจิโต จ, ตจฺฉิตํ ตุตนูกเต.

පිදුම් ලැබූ හෝ ගරු කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'අපචායිත, මහිත, පූජිත, අරහිත, අච්චිත, මානිත, අපචිත' යන වචනද; සිහින් කරන ලද හෝ සූරන ලද යන අර්ථයෙහි 'තච්ඡිත, තනූකත' යන වචන සමාන වේ.

๗๕๑.

751.

สนฺตตฺโต ธูปิโต โจป,จริโต ตุ อุปาสิโต;

ภฏฺฐํ ตุ คลิตํ ปนฺนํ, จุตญฺจ ธํสิตํ ภเว.

තැවුණු හෝ දුම් ගන්වන ලද යන අර්ථයෙහි 'සන්තත්ත, ධූපිත' යන වචනද; හැසිරුණු හෝ ඇසුරු කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'චරිත, උපාසිත' යන වචනද; ගිලිහුණු, වැටුණු හෝ චුත වූ යන අර්ථයෙහි 'භට්ඨ, ගලිත, පන්න, චුත, ධංසිත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๕๒.

752.

ปีโต ปมุทิโต หฏฺโฐ,มตฺโต ตุฏฺโฐ ถ กนฺติโต;

สญฺฉินฺโน ลูน ทาตา ถ,ปสตฺโถ วณฺณิโต ถุโต.

ප්‍රීතිමත් වූ හෝ සතුටු වූ යන අර්ථයෙහි 'පීත, පමුදිත, හට්ඨ, මත්ත, තුට්ඨ, කන්තිත' යන වචනද; කපන ලද හෝ සිඳින ලද යන අර්ථයෙහි 'සඤ්ඡින්න, ලූන, දාත' යන වචනද; ප්‍රශංසා කරන ලද හෝ වර්ණනා කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'පසත්ථ, වණ්ණිත, ථුත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๕๓.

753.

ตินฺโต’ลฺล’ทฺท [Pg.63] กิลินฺโน’นฺนา, มคฺคิตํ ปริเยสิตํ;

อนฺเวสิตํ คเวสิตํ, ลทฺธํ ตุ ปตฺต มุจฺจเต.

තෙමුණු හෝ තෙත් වූ යන අර්ථයෙහි 'තින්ත, අල්ල, අද්ද, කිලින්න, උන්න' යන වචනද; සොයන ලද හෝ ගවේෂණය කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'මග්ගිත, පරියේසිත, අන්වේසිත, ගවේසිත' යන වචනද; ලැබුණු හෝ ලබාගත් යන අර්ථයෙහි 'ලද්ධ, පත්ත' යන වචන සමාන වේ.

๗๕๔.

754.

รกฺขิตํ โคปิตํ คุตฺตํ, ตาตํ โคปายิตา’วิตา;

ปาลิตํ อถ โอสฺสฏฺฐํ, จตฺตํ หีนํ สมุชฺฌิตํ.

ආරක්ෂා කරන ලද හෝ රකින ලද යන අර්ථයෙහි 'රක්ඛිත, ගෝපිත, ගුත්ත, තාත, ගෝපායිත, අවිත, පාලිත' යන වචනද; අත්හරින ලද හෝ අත්හළ යන අර්ථයෙහි 'ඔස්සට්ඨ, චත්ත, හීන, සමුජ්ඣිත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๕๕.

755.

ภาสิตํ ลปิตํ วุตฺตา, ภิหิตา’ขฺยาต ชปฺปิตา;

อุทีริตญฺจ กถิตํ, คทิตํ ภณิโต’ทิตา.

කියන ලද, පවසන ලද හෝ කථා කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'භාසිත, ලපිත, වුත්ත, අභිහිත, ආඛ්‍යාත, ජප්පිත, උදීරිත, කථිත, ගදිත, භණිත, උදිත' යන සියලු වචන සමාන වේ.

๗๕๖.

756.

อวญฺญาตา’วคณิตา, ปริภูตา’วมานิตา;

ชิฆจฺฉิโต ตุ ขุทิโต,ฉาโต เจว พุภุกฺขิโต.

හෙළා දකින ලද හෝ අවමානයට ලක් වූ යන අර්ථයෙහි 'අවඤ්ඤාත, අවගණිත, පරිභූත, අවමානිත' යන වචනද; කුසගිනි වූ හෝ බඩගිනි වූ යන අර්ථයෙහි 'ජිඝච්ඡිත, ඛුදිත, ඡාත, බුභුක්ඛිත' යන වචනද සමාන වේ.

๗๕๗.

757.

พุทฺธํ ญาตํ ปฏิปนฺนํ, วิทิตา’วคตํ มตํ;

คิลิโต ขาทิโต ภุตฺโต,ภกฺขิโต’ชฺโฌหฏา’สิตา.

දන්නා ලද, අවබෝධ කරගත් හෝ වැටහුණු යන අර්ථයෙහි 'බුද්ධ, ඤාත, පටිපන්න, විදිත, අවගත, මත' යන වචනද; අනුභව කරන ලද, කන ලද හෝ ගිලින ලද යන අර්ථයෙහි 'ගිලිත, ඛාදිත, භුත්ත, bhakkhita, ajjhohata, asita' යන වචනද සමාන වේ.

อิติ วิเสสฺยาธีนวคฺโค.

මෙසේ විශේෂ්‍යාධීන වර්ගය යි.

๒. สํกิณฺณวคฺค

2. සංකිණ්ණ වර්ගය

๗๕๘.

758.

เญยฺยํ ลิงฺค มิห กฺวาปิ, ปจฺจยตฺถวเสน จ;

กฺริยา ตุ กิริยํ กมฺมํ,สนฺติ ตุ สมโถ สโม;

ทโม จ ทมโถ ทนฺติ, วตฺตํ ตุ สุทฺธกมฺมนิ;

อโถ อาสงฺควจนํ, ตีสุ วุตฺตํ ปรายณํ.

මෙහි ඇතැම් තැනක ලිංගය ප්‍රත්‍යාර්ථය අනුව දත යුතුය. ‘කිරියා’ යනු ක්‍රියාවට ද ‘කම්ම’ යනු කර්මයට ද වැටේ. ‘සන්ති’ යනු සමථයට හා ශමයට (සංසිඳීමට) යෙදේ. ‘දම’, ‘දමථ’ සහ ‘දන්තී’ යන වචන දමනය සඳහා යෙදේ. ‘වත්ත’ යන්න පිරිසිදු ක්‍රියාව සඳහා යෙදේ. එමෙන්ම, ඇලීම අරුත් දෙන ‘ආසංග’ වචනය ද, ‘පරායණ’ ශබ්දය ද තුන් ලිඟුවෙහි ම වැටේ.

๗๕๙.

759.

เภโท วิทาโร ผุฏนํ, ตปฺปนํ ตุ จ ปีณนํ;

อกฺโกสน มภิสงฺโค,ภิกฺขา ตุ ยาจนา’ตฺถนา.

‘භේද’, ‘විදාර’ සහ ‘ඵුටන’ යන වචන පැලීමට (බිඳීමට) ද, ‘තප්පන’ සහ ‘පීණන’ යන්න තෘප්තිමත් කිරීමට (සතුටු කිරීමට) ද, ‘අක්කෝසන’ සහ ‘අභිසංග’ යනු බැණ වැදීමට (ආක්‍රෝෂයට) ද, ‘භික්ඛා’, ‘යාචනා’ සහ ‘අත්ථනා’ යන වචන සිඟමනට (ඉල්ලීමට) ද යෙදේ.

๗๖๐.

760.

นินฺนิมิตฺตํ ยทิจฺฉา ถา’, ปุจฺฉนา นนฺทนานิ จ;

สภาชน มโถ ญาโย,นโย ผาติ ตุ วุทฺธิยํ.

‘නින්නිමිත්ත’ සහ ‘යදිච්ඡා’ (අහඹු බවට ද), ‘පුච්ඡනා’ (ඇසීමට ද), ‘නන්දනා’ (සතුටු වීමට ද), ‘සභාජන’ (ගරු කිරීමට ද), ‘ඤාය’ සහ ‘නය’ (ක්‍රමයට හෝ යුක්තියට ද) යෙදෙන අතර, ‘ඵාති’ යන්න දියුණුවට (වෘද්ධියට) යෙදේ.

๗๖๑.

761.

กิลมโถ กิลมนํ, ปสโว ตุ ปสูติยํ;

อุกฺกํโส ตฺวติสโย ถ,ชโย จ ชยนํ ชิติ.

‘කිලමථ’ සහ ‘කිලමන’ යනු වෙහෙසට (ක්ලාන්ත වීමට) ද, ‘පසව’ යන්න ප්‍රසූතියට (බිහි කිරීමට) ද, ‘උක්කංස’ සහ ‘අතිසය’ යනු විශිෂ්ටත්වයට ද, ‘ජය’, ‘ජයන’ සහ ‘ජිති’ යන වචන ජයග්‍රහණයට ද යෙදේ.

๗๖๒.

762.

วโส [Pg.64] กนฺติ, พฺยโธ เวโธ,คโห คาโห วโร วุติ;

ปจา ปาโก หโว หุติ,เวโท เวทน มิตฺถิ วา.

‘වස’ යන්න කැමැත්තට ද, ‘බ්‍යධ’ සහ ‘වේධ’ යනු විදීමට ද, ‘ගහ’ සහ ‘ගාහ’ යනු ග්‍රහණයට ද, ‘වර’ යන්න ආවරණයට (තේරීමට) ද, ‘පචා’ සහ ‘පාක’ යනු පිසීමට ද, ‘හව’ සහ ‘හුති’ යනු පිදීමට (යාගයට/කැඳවීමට) ද, ‘වේද’ සහ ‘වේදනා’ යන වචන (දැනීමට) ද ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් යෙදේ.

๗๖๓.

763.

ชีรณํ ชานิ ตาณํ ตุ, รกฺขณํ ปมิติปฺปมา;

สิเลโส สนฺธิ จ ขโย,ตฺวปจโย รโว รโณ.

‘ජීරණ’ සහ ‘ජානි’ යනු දිරීමට (විනාශයට) ද, ‘තාණ’ සහ ‘රක්ඛණ’ යනු ආරක්ෂාවට ද, ‘පමිති’ සහ ‘පමා’ යනු මැනීමට (ප්‍රමාණයට) ද, ‘සිලෙස’ සහ ‘සන්ධි’ යනු සම්බන්ධයට (සන්ධියට) ද, ‘ඛය’ සහ ‘අපචය’ යනු ක්ෂය වීමට (අඩු වීමට) ද, ‘රව’ සහ ‘රණ’ යනු ශබ්දයට ද යෙදේ.

๗๖๔.

764.

นิคาโท นิคโท มาโท, มโท ปสิติ พนฺธนํ;

อากโร ตฺวิงฺคิตํ อิงฺโค,อถ’ตฺถาปคโม พฺยโย.

‘නිගාද’ සහ ‘නිගද’ යනු කථාවට ද, ‘මාද’ සහ ‘මද’ යනු මත්වීමට ද, ‘පසිති’ යන්න බන්ධනයට (බැඳීමට) ද, ‘ආකාර’, ‘ඉංගිත’ සහ ‘ඉංග’ යනු ඉඟියට ද, ‘ව්‍යය’ යන්න ධනය නැතිවීමට (විනාශයට) ද යෙදේ.

๗๖๕.

765.

อนฺตราโย จ ปจฺจูโห,วิกาโร ตุ วิกตฺย’ปิ;

ปวิสิเลโส วิธุรํ, อุปเวสนมาสนํ.

‘අන්තරාය’ සහ ‘පච්චූහ’ යනු බාධාවට ද, ‘විකාර’ සහ ‘විකති’ යනු වෙනස් වීමට (විකෘතියට) ද, ‘පවිසිලෙස’ සහ ‘විධුර’ යනු වෙන්වීමට (වියෝගයට) ද, ‘උපවේසන’ සහ ‘ආසන’ යනු වාඩිවීමට (ආසනයට) ද යෙදේ.

๗๖๖.

766.

อชฺฌาสโย อธิปฺปาโย, อาสโย จาภิสนฺธิ จ;

ภาโว ธิมุตฺติ ฉนฺโท ถ,โทโส อาทีนโว ภเว.

‘අජ්ඣාසය’ (අධ්‍යාශය), ‘අධිප්පාය’ (අදහස), ‘ආසය’, ‘අභිසන්ධි’, ‘භාව’, ‘අධිමුත්ති’ සහ ‘ඡන්ද’ යන වචන අදහසට (කැමැත්තට) ද, ‘දෝස’ සහ ‘ආදීනව’ යන වචන වරදට (ආදීනවයට) ද යෙදේ.

๗๖๗.

767.

อานิสํโส คุโณ จาถ,มชฺฌํ เวมชฺฌ มุจฺจเต;

มชฺฌนฺหิโก ตุ มชฺฌนฺโห, เวมตฺตํ ตุ จ นานตา.

‘ආනිසංස’ සහ ‘ගුණ’ යනු යහපතට (ගුණයට) ද, ‘මජ්ඣ’ සහ ‘වේමජ්ඣ’ යනු මධ්‍යයට (මැද කොටසට) ද, ‘මජ්ඣන්හික’ සහ ‘මජ්ඣන්හ’ යනු මධ්‍යහ්නයට (දහවලට) ද, ‘වේමත්ත’ සහ ‘නානතා’ යනු වෙනස් බවට (විවිධත්වයට) ද යෙදේ.

๗๖๘.

768.

วา ชาคโร ชาคริยํ, ปวาโห ตุ ปวตฺติ จ;

พฺยาโส ปปญฺโจ วิตฺถาโร,ยาโม ตุ สํยโม ยโม.

‘ජාගර’ සහ ‘ජාගරිය’ යන්න පිබිදීමට (නොනිදා සිටීමට) ද, ‘පවාහ’ සහ ‘පවත්ති’ යනු පැවැත්මට (ගලා යාමට) ද, ‘බ්‍යාස’, ‘පපංච’ සහ ‘විත්ථාර’ යනු විස්තර කිරීමට (පැතිරවීමට) ද, ‘යාම’, ‘සංයම’ සහ ‘යම’ යනු සංයමයට (පාලනයට) ද යෙදේ.

๗๖๙.

769.

สมฺพาหนํ มทฺทนญฺจ, ปสโร ตุ วิสปฺปนํ;

สนฺถโว ตุ ปริจโย,เมลโก สงฺค สงฺคมา.

‘සම්බාහන’ සහ ‘මද්දන’ යනු පිරිමැදීමට (තෙරපීමට) ද, ‘පසර’ සහ ‘විසප්පන’ යනු පැතිරීමට ද, ‘සන්ථව’ සහ ‘පරිචය’ යනු ඇසුරට (හැඳිනීමට) ද, ‘මේලක’, ‘සංග’ සහ ‘සංගම’ යනු එක්වීමට (රැස්වීමට) ද යෙදේ.

๗๗๐.

770.

สนฺนิธิ สนฺนิกฏฺฐมฺหิ, วินาโส ตุ อทสฺสนํ;

ลโว ภิลาโว ลวนํ,ปตฺถาโว’วสโร สมา.

‘සන්නිධි’ යන්න සමීප වීමට (ළඟ තබා ගැනීමට) ද, ‘විනාස’ සහ ‘අදස්සන’ යනු විනාශයට (නොපෙනී යාමට) ද, ‘ලව’, ‘අභිලාව’ සහ ‘ලවන’ යනු කැපීමට (නෙලීමට) ද, ‘පත්ථාව’ සහ ‘අවසර’ යන වචන අවස්ථාවට (සුදුසු වේලාවට) ද සමාන අරුතින් යෙදේ.

๗๗๑.

771.

โอสานํ [Pg.65] ปริโยสานํ, อุกฺกํโส’ติสโย ภเว ;

สนฺนิเวโส จ สณฺฐานํ, อถา’พฺภนฺตร มนฺตรํ.

‘ඕසාන’ සහ ‘පරියෝසාන’ යනු අවසානයට ද, ‘උක්කංස’ සහ ‘අතිසය’ යනු විශිෂ්ටත්වයට (වැඩිමනත් බවට) ද, ‘සන්නිවේස’ සහ ‘සණ්ඨාන’ යනු පිහිටීමට (හැඩයට) ද, ‘අබ්භන්තර’ සහ ‘අන්තර’ යනු ඇතුළතට ද යෙදේ.

๗๗๒.

772.

ปาฏิหีรํ ปาฏิเหรํ, ปาฏิหาริย มุจฺจเต;

กิจฺจํ ตุ กรณียญฺจ, สงฺขาโร วาสนา ภเว.

‘පාටිහීර’, ‘පාටිහේර’ සහ ‘පාටිහාරිය’ යනු ප්‍රාතිහාර්යයට කියනු ලැබේ. ‘කිච්ච’ සහ ‘කරණීය’ යනු කටයුත්තට (කළ යුතු දෙයට) ද, ‘සංඛාර’ සහ ‘වාසනා’ යනු සංස්කාරයට (පූර්ව පුරුද්දට) ද යෙදේ.

๗๗๓.

773.

ปวนํ ปว นิปฺปาวา, ตสโร สุตฺตเวฐนํ;

สงฺกโม ทุคฺคสญฺจาโร, ปกฺกโม ตุ อุปกฺกโม.

‘පවන’, ‘පව’ සහ ‘නිප්පාව’ යනු පිරිසිදු කිරීමට (පොළීමට) ද, ‘තසර’ යනු නූල් ඔතන උපකරණයට (නූල් පන්දුවට) ද, ‘සංකම’ යන්න දුෂ්කර ගමනට (ඒ දණ්ඩට/සංක්‍රමණයට) ද, ‘පක්කම’ සහ ‘උපක්කම’ යන්න උත්සාහයට (උපායට) ද යෙදේ.

๗๗๔.

774.

ปาโฐ นิปาโฐ นิปโฐ, วิจโย มคฺคนา ปุเม;

อาลิงฺคนํ ปริสฺสงฺโค, สิเลโส อุปคูหนํ.

‘පාඨ’, ‘නිපාඨ’ සහ ‘නිපඨ’ යනු කියවීමට (පාඨයට) ද, ‘විචය’ සහ ‘මග්ගනා’ යනු සෙවීමට (පිරික්සීමට - පුරුෂ ලිංගයෙන්) ද, ‘ආලිංගන’, ‘පරිස්සංග’, ‘සිලෙස’ සහ ‘උපගූහන’ යනු වැළඳ ගැනීමට ද යෙදේ.

๗๗๕.

775.

อาโลกนญฺจ นิชฺฌานํ, อิกฺขณํ ทสฺสนํ ปฺยถ;

ปจฺจาเทโส นิรสนํ, ปจฺจกฺขานํ นิรากติ.

‘ආලෝකන’, ‘නිජ්ඣාන’, ‘ඉක්ඛණ’ සහ ‘දස්සන’ යනු බැලීමට (දැකීමට) ද, ‘පච්චාදේස’, ‘නිරසන’, ‘පච්චක්ඛාන’ සහ ‘නිරාකති’ යනු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට (බැහැර කිරීමට) ද යෙදේ.

๗๗๖.

776.

วิปลฺลาโส’ญฺญถาภาโว, พฺยตฺตโย วิปรียโย;

วิปริยาโส’ติกฺกโม, ตฺว’ติปาโต อุปจฺจโย.

‘විපල්ලාස’, ‘අඤ්ඤථාභාව’, ‘ව්‍යත්‍යය’ සහ ‘විපරීයය’ යනු වෙනස් වීමට (පෙරළීමට) ද, ‘විපරියාස’, ‘අතික්කම’, ‘අතිපාත’ සහ ‘උපච්චය’ යනු ඉක්මවා යාමට (පසුකර යාමට) ද යෙදේ.

อิติ สํกิณฺณวคฺโค.

මෙසේ සංකිණ්ණ වර්ගය නිමා විය.

๓. อเนกตฺถวคฺค

3. අනේකත්ථ වර්ගය

๗๗๗.

777.

อเนกตฺเถ ปวกฺขามิ, คาถา’ทฺธปาทโต กมา;

เอตฺถ ลิงฺควิเสสตฺถ, เมกสฺส ปุนรุตฺตตา.

මම ගාථා, අර්ධ ගාථා සහ පාදයන්ගෙන් අනුපිළිවෙළින් අනේකාර්ථ (බොහෝ අර්ථ ඇති ශබ්ද) පවසන්නෙමි. මෙහි ලිංග විශේෂයන් දැක්වීම පිණිස ඇතැම් වචන නැවත නැවත කීම ද සිදු කර ඇත.

๗๗๘.

778.

สมโย สมวาเย จ, สมูเห การเณ ขเณ;

ปฏิเวเธ สิยา กาเล, ปหาเน ลาภ ทิฏฺฐิสุ.

‘සමය’ යන ශබ්දය එක්වීම (සමවාය), සමූහය, කාරණය, ක්ෂණය, අවබෝධය (පටිවේධය), කාලය, ප්‍රහාණය (නැති කිරීම), ලාභය සහ දෘෂ්ටිය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๗๗๙.

779.

วณฺโณ สณฺฐาน รูเปสุ, ชาติ,จฺฉวีสุ การเณ;

ปมาเณ จ ปสํสายํ, อกฺขเร จ ยเส คุเณ.

‘වණ්ණ’ (වර්ණ) ශබ්දය හැඩය (සණ්ඨානය), රූපය, කුලය (ජාතිය), සිරුරු පැහැය (ඡවිය), කාරණය, ප්‍රමාණය, ප්‍රශංසාව, අක්ෂරය, කීර්තිය (යසස) සහ ගුණය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๗๘๐.

780.

อุทฺเทเส ปาติโมกฺขสฺส, ปณฺณตฺติย มุโปสโถ;

อุปวาเส จ อฏฺฐงฺเค, อุโปสถทิเน สิยา.

‘උපෝසථ’ ශබ්දය පාතිමොක්ඛ උද්දේසය (ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා කිරීම), ප්‍රඥප්තිය (පැනවීම), අටසිල් සමාදන් වීම (උපවාසය) සහ පොහෝ දිනය (උපෝසථ දිනය) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๗๘๑.

781.

รถงฺเค ลกฺขเณ ธมฺโม, รจกฺเก’สฺวีริยาปเถ;

จกฺกํ สมฺปตฺติยํ จกฺก, รตเน มณฺฑเล พเล.

‘චක්ක’ (චක්‍ර) ශබ්දය රථ රෝදය, ලක්ෂණය, ධර්මචක්‍රය, ඉරියව්ව (ඉරියාපථය), සම්පත්තිය, චක්‍ර රත්නය, මණ්ඩලය (වටය) සහ බලය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๗๘๒.

782.

กุลาลภณฺเฑ อาณาย, มายุเธ ทาน ราสิสุ;

(එමෙන්ම ‘චක්ක’ ශබ්දය) කුඹල් සක, ආඥාව, ආයුධය සහ දාන රාශිය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๗๘๓.

783.

ทานสฺมึ [Pg.66] พฺรหฺมจริย, มปฺปมญฺญาสุ สาสเน;

เมถุนารติยํ เวยฺยา, วจฺเจ สทารตุฏฺฐิยํ;

ปญฺจสีลา’ริยมคฺโค, โปสถงฺค ธิตีสุ จ.

දානය, බ්‍රහ්මචර්යාව, අප්‍රමාණ්‍යය (සතර බ්‍රහ්මවිහරණ), ශාසනය, මෛථුන විරතිය, වෙය්‍යාවච්චය (වතාවත් කිරීම), සදාරසන්තෝෂය (තම බිරිඳගෙන් පමණක් සතුටු වීම), පංචශීලය, ආර්ය මාර්ගය, උපෝසථාංගය සහ ධෛර්යය යන අර්ථයන්හි ද (ධම්ම ශබ්දය) වැටේ.

๗๘๔.

784.

ธมฺโม สภาเว ปริยตฺติปญฺญา,ญาเยสุ สจฺจปฺปกตีสุ ปุญฺเญ;

เญยฺเย คุณา’จาร สมาธิสูปิ,นิสฺสตฺตตา’ปตฺติสุ การณาโท.

‘ධම්ම’ ශබ්දය ස්වභාවය, පරියත්තිය (ධර්ම ග්‍රන්ථ), ප්‍රඥාව, න්‍යාය (ක්‍රමය), සත්‍යය, ප්‍රකෘතිය, පුණ්‍යය (පින), දතයුතු දෙය (ඥෙය්‍ය), ගුණය, ආචාරය, සමාධිය, නිස්සත්තතාව (සත්ත්වයෙකු නොවන බව), ආපත්තිය (ඇවත) සහ කාරණය ආදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๗๘๕.

785.

อตฺโถ ปโยชเน สทฺทา, ภิเธยฺเย วุทฺธิยํ ธเน;

วตฺถุมฺหิ การเณ นาเส, หิเต ปจฺฉิมปพฺพเต.

‘අත්ථ’ (අර්ථ) ශබ්දය ප්‍රයෝජනය, ශබ්දාර්ථය, දියුණුව (වෘද්ධිය), ධනය, වස්තුව, කාරණය, විනාශය, හිත වැඩ (යහපත) සහ බටහිර පර්වතය (අස්තගිරිය) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๗๘๖.

786.

เยภุยฺยตา’พฺยามิสฺเสสุ, วิสํโยเค จ เกวลํ;

ทฬฺหตฺเถ’นติเรเก จา, นวเสสมฺหิ ตํ ติสุ.

‘කේවල’ ශබ්දය බහුල බව (යේභුය්‍යතාව), මිශ්‍ර නොවීම, වෙන්වීම (විසංයෝගය), ස්ථිර බව, සීමා සහිත බව (අනතිරේක) සහ ඉතිරි නොමැති බව (අනවශේෂ) යන අර්ථයන්හි තුන් ලිඟුවෙහිම වැටේ.

๗๘๗.

787.

คุโณ ปฏล ราสีสุ, อานิสํเส จ พนฺธเน;

อปฺปธาเน จ สีลาโท, สุกฺกาทิมฺหิ ชิยาย จ.

‘ගුණ’ ශබ්දය ස්තරය (පටලය), රාශිය (සමූහය), ආනිසංසය, බැඳීම (බන්ධනය), අප්‍රධාන දෙය, ශීලාදී ගුණ, සුදු ආදී වර්ණ සහ දුනු දිය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๗๘๘.

788.

รุกฺขาโท วิชฺชมาเน จา, รหนฺเต ขนฺธปญฺจเก;

ภูโต สตฺต มหาภูตา, มนุสฺเสสุ น นาริยํ.

ගස් ආදියෙහි ද, පවත්නා දෙයෙහි ද, රහතන් වහන්සේ කෙරෙහි ද, පංචස්කන්ධය කෙරෙහි ද (සන්ත ශබ්දය වැටේ). ‘භූත’ ශබ්දය සත්ත්වයා, මහාභූත රූප සහ මිනිසා යන අර්ථයන්හි (ස්ත්‍රී ලිංගය හැර) වැටේ.

๗๘๙.

789.

วาจฺจลิงฺโค อตีตสฺมึ, ชาเต ปตฺเต สเม มโต;

(තවද ‘භූත’ ශබ්දය) අතීතය, උපන් බව, පැමිණි බව සහ සමාන බව යන අර්ථයන්හි විශේෂණ පදයක් ලෙස ද වැටේ.

๗๙๐.

790.

สุนฺทเร ทฬฺหิกมฺเม จา, ยาจเน สมฺปฏิจฺฉเน;

สชฺชเน สมฺปหํสายํ, สาธฺวา’ภิเธยฺยลิงฺคิกํ.

‘සාධු’ ශබ්දය සුන්දර බව, ස්ථිර කිරීම (දළ්හිකම්ම), ඉල්ලීම (යාචනය), පිළිගැනීම (සම්පටිච්ඡන), සත්පුරුෂයා සහ සතුටු වීම යන අර්ථයන්හි වැටෙන අතර එය විශේෂ්‍ය ලිංගික වේ.

๗๙๑.

791.

อนฺโต นิตฺถี สมีเป จา, วสาเน ปทปูรเณ;

เทหาวยเว โกฏฺฐาเส, นาส สีมาสุ ลามเก.

‘අන්ත’ ශබ්දය (ස්ත්‍රී ලිංගය හැර) සමීපය, අවසානය, පදපූරණය, ශරීරයේ කොටස් (බඩවැල් ආදිය), කොටස, විනාශය, සීමාව සහ ලාමක (පහත්) බව යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๗๙๒.

792.

นิกาเย สนฺธิ สามญฺญ, ปฺปสูตีสุ กุเล ภเว;

วิเสเส สุมนายญฺจ, ชาติ สงฺขตลกฺขเณ.

‘ජාති’ ශබ්දය සමූහය (නිකාය), සන්ධිය, පොදු බව (සාමාන්‍ය), ප්‍රසූතිය (උපත), කුලය, භවය, විශේෂය, සමන් පිච්ච මල සහ සංස්කෘත ලක්ෂණය (උත්පාදය) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๗๙๓.

793.

ภวเภเท ปติฏฺฐายํ, นิฏฺฐา’ชฺฌาสยพุทฺธิสุ;

วาสฏฺฐาเน จ คมเน, วิสฏตฺเต คตีริตา.

‘ගති’ ශබ්දය භවභේදය (සුගති-දුක්ගති ආදී උපත් ස්ථාන), පිහිටීම, නිමාව, අදහස (අධ්‍යාශය), බුද්ධිය, වාසස්ථානය, ගමන සහ පැතිරුණු බව යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๗๙๔.

794.

ผเล วิปสฺสนา ทิพฺพ, จกฺขุ สพฺพญฺญุตาสุ จ;

ปจฺจเวกฺขณญาณมฺหิ, มคฺเค จ ญาณทสฺสนํ.

ඵලය, විදර්ශනාව, දිව්‍ය චක්ෂුස, සර්වඥතා ඥානය, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය සහ මාර්ගය යන මේවායෙහි 'ඥාණදස්සන' (ඥානදර්ශනය) යන වචනය යෙදේ.

๗๙๕.

795.

กมฺมารุทฺธน องฺคาร, กปลฺล ทีปิกาสุ จ;

สุวณฺณการมูสายํ, อุกฺกา เวเค จ วายุโน.

කම්මල් උදුන, අඟුරු, කපාලය (මැටි කැබැල්ල), පන්දම, රන්කරුවාගේ මූසාව සහ සුළඟේ වේගය යන මේවා හැඳින්වීම සඳහා 'උක්කා' (හුළුඅත්ත/උල්කාව) යන වචනය යෙදේ.

๗๙๖.

796.

เกโสหารณ, [Pg.67] ชีวิต, วุตฺติสุ วปเน จ วาปสมกรเณ;

กถเน ปมุตฺตภาว, ชฺเฌนาโท วุตฺต มปิ ตีสุ.

කෙස් කැපීම (බෑම), ජීවිකා වෘත්තිය, වැපිරීම, වැපිරීමෙන් පසු පස සමතලා කිරීම, කථනය (පැවසීම), මිදුණු බව සහ ධ්‍යානය (දැවීම) යන අර්ථයන්හි 'වුත්ත' යන වචනය ලිංග තුනෙහිම (ත්‍රිලිංගිකව) යෙදේ.

๗๙๗.

797.

คมเน วิสฺสุเต จา’ว, ธาริโต’ปจิเตสุ จ;

อนุโยเค กิลินฺเน จ, สุโต’ ภิเธยฺยลิงฺคิโก.

යෑම, ප්‍රසිද්ධ වූ, දරන ලද, රැස් කරන ලද, නිරන්තරයෙන් යෙදීම සහ තෙත් වූ යන අර්ථයන්හි 'සුත' යන වචනය විශේෂණ පදයක් ලෙස ලිංග තුනෙහිම යෙදේ.

๗๙๘.

798.

โสตวิญฺเญยฺย สตฺเถสุ, สุตํ ปุตฺเต สุโต สิยา;

කනින් දත යුතු ශබ්දය (ඇසීම) සහ ශාස්ත්‍රය යන අර්ථයන්හි නපුංසක ලිංගයෙන් 'සුතං' කියා ද, පුත්‍රයා යන අර්ථයෙහි පුල්ලිංගයෙන් 'සුතෝ' කියා ද යෙදේ.

๗๙๙.

799.

กปฺโป กาเล ยุเค เลเส, ปญฺญตฺติ ปรมายุสุ;

สทิเส ตีสุ สมณ, โวหาร กปฺปพินฺทุสุ;

สมนฺตตฺเถ’นฺตรกปฺปา, ทิเก ตกฺเก วิธิมฺหิ จ.

කාලය, යුගය, උපක්‍රමය (ලෙහෙස), ප්‍රඥප්තිය, පරමායුෂ, සමාන (ත්‍රිලිංගිකව), ශ්‍රමණයා, ව්‍යවහාරය, කැප බින්දුව (කප්පබින්දු), සර්වාර්ථය, අන්තරකල්පය ආදිය, තර්කය සහ විධිය යන අර්ථයන්හි 'කප්ප' යන වචනය යෙදේ.

๘๐๐.

800.

นิพฺพาน มคฺค วิรติ, สปเถ สจฺจภาสิเต;

ตจฺเฉ จา’ริยสจฺจมฺหิ, ทิฏฺฐิยํ สจฺจ มีริตํ.

නිර්වාණය, මාර්ගය, විරතිය (වැළකීම), දිවුරුම, සත්‍ය වචනය, සැබෑ වූ (ඇත්ත), ආර්ය සත්‍යය සහ දෘෂ්ටිය යන අර්ථයන්හි 'සච්ච' (සත්‍යය) යන වචනය යෙදේ.

๘๐๑.

801.

สญฺชาติเทเส เหตุมฺหิ, วาสฏฺฐานา’กเรสุ จ;

สโมสรณฏฺฐาเน จา, ยตนํ ปทปูรเณ.

උපදින ස්ථානය, හේතුව, වාසස්ථානය, ආකරය (පතල), රැස්වන ස්ථානය සහ පදපූරණය (නිපාත) යන අර්ථයන්හි 'ආයතන' යන වචනය යෙදේ.

๘๐๒.

802.

อนฺตรํ มชฺฌ วตฺถ’ญฺญ, ขโณ’กาโส’ธิ เหตุสุ;

พฺยวธาเน วินฏฺเฐ จ, เภเท ฉิทฺเท มนสฺย’ปิ.

මධ්‍යය (මැද), වස්ත්‍රය, අනෙක් (වෙනත්), ක්ෂණය, අවකාශය, සීමාව, හේතුව, ආවරණය (බාධාව), විනාශ වූ, භේදය, සිදුර සහ මනස යන අර්ථයන්හි 'අන්තර' යන වචනය යෙදේ.

๘๐๓.

803.

อาโรคฺเย กุสลํ อิฏฺฐ, วิปาเก กุสโล ตถา;

อนวชฺชมฺหิ เฉเก จ, กถิโต วาจฺจลิงฺคิโก.

නිරෝගී බවෙහි නපුංසක ලිංගයෙන් 'කුසලං' කියා ද, යහපත් විපාකයෙහි පුල්ලිංගයෙන් 'කුසලෝ' කියා ද යෙදේ. එමෙන්ම නිවැරදි (නිර්දෝෂී) සහ දක්ෂ යන අර්ථයන්හි එය විශේෂණයක් ලෙස ලිංග තුනෙහිම යෙදේ.

๘๐๔.

804.

ทฺรวา’จาเรสุ วีริเย, มธุราทีสุ ปารเท;

สิงฺคาราโท ธาตุเภเท, กิจฺเจ สมฺปตฺติยํ รโส.

ද්‍රවය, ආචාරය, වීර්යය, මිහිරි ආදී රසයන්, රසදිය, ශෘංගාරාදී නාට්‍ය රසයන්, ශරීර ධාතුන්ගේ භේදය, කෘත්‍යය (කාර්යය) සහ සම්පත්තිය යන අර්ථයන්හි 'රස' යන වචනය යෙදේ.

๘๐๕.

805.

โพธิ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ, ริยมคฺเค จ นาริยํ;

ปญฺญตฺติยํ ปุเม’ สฺสตฺถ, รุกฺขมฺหิ ปุริสิตฺถิยํ.

සර්වඥතා ඥානය සහ ආර්ය මාර්ගය යන අර්ථයන්හි ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් ද, ප්‍රඥප්තිය යන අර්ථයෙහි පුල්ලිංගයෙන් ද, ඇසතු වෘක්ෂය (බෝධි වෘක්ෂය) යන අර්ථයෙහි පුල්ලිංග සහ ස්ත්‍රී ලිංග දෙකෙහිම ද 'බෝධි' යන වචනය යෙදේ.

๘๐๖.

806.

เสวิโต เยน โย นิจฺจํ, ตตฺถาปิ วิสโย สิยา;

รูปาทิเก ชนปเท, ตถา เทเส จ โคจเร.

යමෙකු විසින් නිතර සේවනය කරනු ලබන දෙය, රූප ආදී ආරම්මණ, ජනපදය, දේශය සහ ගෝචරය (හැසිරෙන තැන) යන අර්ථයන්හි 'විෂය' යන වචනය යෙදේ.

๘๐๗.

807.

ภาโว ปทตฺเถ สตฺตาย, มธิปฺปาย กฺริยาสุ จ;

สภาวสฺมิญฺจ ลีลายํ, ปุริสิ’ตฺถินฺทฺริเยสุ จ.

පදයේ අර්ථය, පැවැත්ම (ඇති බව), අදහස, ක්‍රියාව, ස්වභාවය, ලීලාව (විලාසය) සහ පුරුෂේන්ද්‍රිය-ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය යන අර්ථයන්හි 'භාව' යන වචනය යෙදේ.

๘๐๘.

808.

โส พนฺธเว’ตฺตนิ จ สํ, โส ธนสฺมิ มนิตฺถิยํ;

สา ปุเม สุนเข วุตฺโต, ตฺตนิเย โส ติลิงฺคิโก.

නෑයා, තමා සහ ධනය යන අර්ථයන්හි ස්ත්‍රී ලිංග නොවන (නපුංසක ලිංග) 'සං' යනුවෙන් ද, බල්ලා යන අර්ථයෙහි පුල්ලිංගයෙන් 'සා' යනුවෙන් ද, ස්වකීය (තමාගේ) යන අර්ථයෙහි ලිංග තුනෙහිම 'ස' යනුවෙන් ද යෙදේ.

๘๐๙.

809.

สุวณฺณํ กนเก วุตฺตํ, สุวณฺโณ ครุเฬ ตถา;

ปญฺจธรณมตฺเต จ, ฉวิ สมฺปตฺติยมฺปิ จ.

රන් යන අර්ථයෙහි නපුංසක ලිංගයෙන් 'සුවණ්ණං' කියා ද, ගුරුළා යන අර්ථයෙහි පුල්ලිංගයෙන් 'සුවණ්ණෝ' කියා ද, පස් ධරණයක් පමණ බර සහ ශරීරයේ පැහැපත් බව (වර්ණ සම්පත්තිය) යන අර්ථයන්හි ද 'සුවණ්ණ' යන වචනය යෙදේ.

๘๑๐.

810.

วโร [Pg.68] เทวาทิกา อิฏฺเฐ, ชามาตริ ปติมฺหิ จ,อุตฺตเม วาจฺจลิงฺโค โส, วรํ มนฺทปฺปิเย พฺยยํ.

දෙවියන් ආදීන්ගෙන් ලබන වරය, බෑණා, ස්වාමි පුරුෂයා යන අර්ථයන්හි ද, උත්තම (ශ්‍රේෂ්ඨ) යන අර්ථයෙහි විශේෂණයක් ලෙස ලිංග තුනෙහිම ද 'වර' යන වචනය යෙදේ. මඳක් ප්‍රිය වූ (වඩා හොඳය) යන අර්ථයෙහි නිපාතයක් ලෙස 'වරං' යනුවෙන් යෙදේ.

๘๑๑.

811.

มกุเล ธนราสิมฺหิ, สิยา โกส มนิตฺถิยํ;

เนตฺตึสาทิ ปิธาเน จ, ธนุปญฺจสเตปิ จ.

පොහොට්ටුව, ධන රාශිය (භාණ්ඩාගාරය), කඩුව ආදියේ කොපුව සහ දුනු පන්සියයක දුර (කොසක්) යන අර්ථයන්හි ස්ත්‍රී ලිංග නොවන (පුල්ලිංග හා නපුංසක ලිංග) 'කෝෂ' යන වචනය යෙදේ.

๘๑๒.

812.

ปิตามเห ชิเน เสฏฺเฐ, พฺราหฺมเณ จ ปิตูสฺวปิ;

พฺรหฺมา วุตฺโต ตถา พฺรหฺมํ, เวเท ตปสิ วุจฺจเต.

මහා බ්‍රහ්මයා (මුතුන්මිත්තා), බුදුරජාණන් වහන්සේ, ශ්‍රේෂ්ඨයා, බ්‍රාහ්මණයා සහ මව්පියන් යන අර්ථයන්හි පුල්ලිංගයෙන් 'බ්‍රහ්මා' කියා ද, වේදය සහ තපස යන අර්ථයන්හි නපුංසක ලිංගයෙන් 'බ්‍රහ්මං' කියා ද යෙදේ.

๘๑๓.

813.

หตฺถีนํ มชฺฌพนฺเธ จ, ปโกฏฺเฐ กจฺฉพนฺธเน;

เมขลายํ มตา กจฺฉา, กจฺโฉ วุตฺโต ลตาย จ.

ඇතුන්ගේ බඩ බඳින පටිය, යටිබාහුව (වැලමිටෙන් පහළ කොටස), කච්ඡා බන්ධනය (කිහිලි වැට පටිය) සහ මේඛලාව (රන් පටිය) යන අර්ථයන්හි ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් 'කච්ඡා' කියා ද, වැල (ලතාව) යන අර්ථයෙහි පුල්ලිංගයෙන් 'කච්ඡෝ' කියා ද යෙදේ.

๘๑๔.

814.

ตเถว พาหุมูลมฺหิ, อนูปมฺหิ ติเณปิ จ;

එසේම කිහිල්ල, තෙත් බිම (ජලසන්නිහිත දේශය) සහ තණකොළ යන අර්ථයන්හි ද 'කච්ඡ' යන වචනය යෙදේ.

๘๑๕.

815.

ปมาณํ เหตุ สตฺเถสุ, มาเน จ สจฺจวาทินิ;

ปมาตริ จ นิจฺจมฺหิ, มริยาทาย มุจฺจเต.

හේතුව, ශාස්ත්‍රය, මිනුම, සත්‍යවාදියා, ප්‍රමාතෘ (දන්නා තැනැත්තා), නිත්‍ය (ස්ථිර) සහ සීමාව යන අර්ථයන්හි 'ප්‍රමාණ' යන වචනය යෙදේ.

๘๑๖.

816.

สตฺตํ ทพฺพ’ตฺตภาเวสุ, ปาเณสุ จ พเล, สิยา ;

สตฺตายญฺจ, ชเนสตฺโต, อาสตฺเต โส ติลิงฺคิโก.

ද්‍රව්‍යය, ආත්මභාවය (ශරීරය), ප්‍රාණියා, බලය සහ පැවැත්ම (ඇති බව) යන අර්ථයන්හි 'සත්ත' (නපුංසක ලිංගයෙන් 'සත්තං') කියා ද, ඇලුණු (ජනයා කෙරෙහි ඇලුණු) යන අර්ථයෙහි විශේෂණයක් ලෙස ලිංග තුනෙහිම 'සත්ත' කියා ද යෙදේ.

๘๑๗.

817.

เสมฺหาโท รสรตฺตาโท, มหาภูเต ปภาทิเก;

ธาตุ ทฺวีสฺว’ฏฺฐิจกฺขา’ทิ, ภฺวา’ทีสุ เคริกาทิสุ.

සෙම් ආදිය, රස හා ලේ ආදී ධාතු, සතර මහා භූතයන්, ප්‍රභාව (ආලෝකය) ආදිය, ඇට සහ ඇස් ආදී ඉන්ද්‍රියයන්, භූ ආදී ක්‍රියාපද ධාතු සහ රතුගල් (කාච) ආදී ඛනිජ යන මේවායෙහි ස්ත්‍රී හා නපුංසක යන ලිංග දෙකෙහිම 'ධාතු' යන වචනය යෙදේ.

๘๑๘.

818.

อมจฺจาโท สภาเว จ, โยนิยํ ปกตี’ริตา;

สตฺวาทิสามฺยา’วตฺถายํ, ปจฺจยา ปฐเมปิ จ.

ඇමති ආදීන්, ස්වභාවය, උත්පත්ති ස්ථානය (යෝනිය), සත්ත්ව ආදී ගුණයන්ගේ සමාන අවස්ථාව, ප්‍රත්‍යය සහ පළමුවැන්න (මූලිකත්වය) යන අර්ථයන්හි 'ප්‍රකෘති' යන වචනය යෙදේ.

๘๑๙.

819.

ปทํ ฐาเน ปริตฺตาเณ, นิพฺพานมฺหิ จ การเณ;

สทฺเท วตฺถุมฺหิ โกฏฺฐาเส, ปาเท ตลฺลญฺฉเน มตํ.

ස්ථානය, ආරක්ෂාව, නිර්වාණය, කරුණ (හේතුව), ශබ්දය (වචනය), වස්තුව, කොටස, පාදය සහ පියවර සලකුණ යන අර්ථයන්හි 'පද' (පදං) යන වචනය යෙදේ.

๘๒๐.

820.

โลหมุคฺคร เมเฆสุ, ฆโน, ตาลาทิเก ฆนํ,;

นิรนฺตเร จ กฐิเน, วาจฺจลิงฺคิก มุจฺจเต.

යකඩ මුගුර සහ වලාකුළ යන අර්ථයන්හි පුල්ලිංගයෙන් 'ඝනෝ' කියා ද, තාල ආදී වාද්‍ය භාණ්ඩයන්හි නපුංසක ලිංගයෙන් 'ඝනං' කියා ද, අතරක් නැති (නිරන්තර) සහ තද (දැඩි) යන අර්ථයන්හි විශේෂණයක් ලෙස ලිංග තුනෙහිම ද 'ඝන' යන වචනය යෙදේ.

๘๒๑.

821.

ขุทฺทา จ มกฺขิกาเภเท, มธุมฺหิ ขุทฺท, มปฺปเก;

อธเม กปเณ จาปิ, พหุมฺหิ จตูสุ ตฺติสุ.

කුඩා මැස්සා යන අර්ථයෙහි ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් 'ඛුද්දා' කියා ද, මී පැණි යන අර්ථයෙහි නපුංසක ලිංගයෙන් 'ඛුද්දං' කියා ද, කුඩා, පහත්, මසුරු (දීන) සහ බොහෝ යන අර්ථයන්හි (අන්තිම හතරෙහි) ලිංග තුනෙහිම ද 'ඛුද්ද' යන වචනය යෙදේ.

๘๒๒.

822.

ตกฺเก มรณลิงฺเค จ, อริฏฺฐํ อสุเภ สุเภ,;

อริฏฺโฐ อาสเว กาเก, นิมฺเพ จ เผนิลทฺทุเม.

මෝරු, මරණ ලක්ෂණය, අශුභය සහ ශුභය යන අර්ථයන්හි නපුංසක ලිංගයෙන් 'අරිට්ඨං' කියා ද, මත්පැන් (ආසව), කපුටා, කොහොඹ ගස සහ පැණිල (කරඳ) ගස යන අර්ථයන්හි පුල්ලිංගයෙන් 'අරිට්ඨෝ' කියා ද යෙදේ.

๘๒๓.

823.

มานภณฺเฑ ปลสเต, สทิสตฺเต ตุลา ตถา;

เคหานํ ทารุพนฺธตฺถ, ปีฐิกายญฺจ ทิสฺสติ.

කිරන උපකරණය (තාරාදිය), පල් සියයක බර, සමාන බව සහ ගෙවල්වල ලී බඳින පේකඩ (යටලීය) යන අර්ථයන්හි 'තුලා' යන වචනය යෙදේ.

๘๒๔.

824.

มิตฺตกาเร [Pg.69] ลญฺชทาเน, พเล ราสิ วิปตฺติสุ ;

ยุทฺเธ เจว ปฏิญฺญายํ, สงฺคโร สมฺปกาสิโต.

මිත්‍රත්වය (ගිවිසුම), අල්ලස් දීම, බලය, රාශිය, විපත්තිය, යුද්ධය සහ පොරොන්දුව (ප්‍රතිඥාව) යන අර්ථයන්හි 'සංගර' යන වචනය යෙදේ.

๘๒๕.

825.

ขนฺเธ ภเว นิมิตฺตมฺหิ, รูปํ วณฺเณ จ ปจฺจเย;

สภาว สทฺท สณฺฐาน, รูปชฺฌาน วปูสุ จ.

රූපක්ඛන්ධය, භවය, නිමිත්ත, වර්ණය, ප්‍රත්‍යය, ස්වභාවය, ශබ්දය, සටහන (හැඩය), රූපාවචර ධ්‍යානය සහ ශරීරය යන අර්ථයන්හි 'රූප' (රූපං) යන වචනය යෙදේ.

๘๒๖.

826.

วตฺถุ กิเลส กาเมสุ, อิจฺฉายํ มทเน รเต;

กาโม, กามํ นิกาเม, จา, นุญฺญายํ กาม มพฺยยํ.

වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාම, කැමැත්ත, කාමදේවයා (මදනය) සහ රතිය (ඇල්ම) යන අර්ථයන්හි පුල්ලිංගයෙන් 'කාමෝ' කියා ද, ඉතා කැමැත්තෙන් සහ අනුදැනීම (අවසරය) යන අර්ථයන්හි නිපාතයක් ලෙස 'කාමං' කියා ද යෙදේ.

๘๒๗.

827.

โปกฺขรํ ปทุเม เทเห, วชฺชภณฺฑมุเขปิ จ;

สุนฺทรตฺเต จ สลิเล, มาตงฺคกรโกฏิยํ.

නෙළුම් මල, ශරීරය, බෙර ආදියේ මුහුණත, සුන්දරත්වය, ජලය සහ ඇතාගේ සොඬ අග යන අර්ථයන්හි 'පොක්ඛර' (පොක්ඛරං) යන වචනය යෙදේ.

๘๒๘.

828.

ราสินิจฺจล มายาสุ, ทมฺภา’สจฺเจสฺว’โยฆเน;

คิริสิงฺคมฺหิ สีรงฺเค, ยนฺเต กูฏ มนิตฺถิยํ.

රාශිය (ගොඩ), නිශ්චල, මායාව, කෛරාටිකකම, අසත්‍යය, යකඩ මිටිය, කඳු මුදුන, නඟුලේ කොටසක් සහ යන්ත්‍රය (උගුල) යන අර්ථයන්හි ස්ත්‍රී ලිංග නොවන (පුල්ලිංග හා නපුංසක ලිංග) 'කූට' යන වචනය යෙදේ.

๘๒๙.

829.

วุทฺธิยํ ชนเน กาม, ธาตฺวาทีมฺหิ จ ปตฺติยํ;

สตฺตายญฺเจว สํสาเร, ภโว สสฺสตทิฏฺฐิยํ.

දියුණුව, උත්පත්තිය, කාමධාතු ආදී භවයන්, පැමිණීම (ප්‍රාප්තිය), පැවැත්ම, සංසාරය සහ ශාස්වත දෘෂ්ටිය යන අර්ථයන්හි 'භව' (භවෝ) යන වචනය යෙදේ.

๘๓๐.

830.

ปฏิวากฺโย’ตฺตราสงฺเค, สุ’ตฺตรํ อุตฺตโร ติสุ;

เสฏฺเฐ ทิสาทิเภเท จ, ปรสฺมิ มุปรี’ริโต.

පිළිතුර සහ පොරෝනා සිවුර යන අර්ථයන්හි නපුංසක ලිංගයෙන් 'උත්තරං' කියා ද, ශ්‍රේෂ්ඨ, උතුරු දිශාව ආදී භේදය, අනෙක් (පර) සහ මතුයෙහි යන අර්ථයන්හි විශේෂණයක් ලෙස ලිංග තුනෙහිම 'උත්තර' (උත්තරෝ) කියා ද යෙදේ.

๘๓๑.

831.

เนกฺขมฺมํ ปฐมชฺฌาเน, ปพฺพชฺชายํ วิมุตฺติยํ;

วิปสฺสนาย นิสฺเสส, กุสลมฺหิ จ ทิสฺสติ.

ප්‍රථම ධ්‍යානය, පැවිද්ද, විමුක්තිය (නිර්වාණය), විදර්ශනාව සහ සියලුම (නිරවශේෂ) කුසල් යන අර්ථයන්හි 'නෙක්ඛම්ම' (නෙක්ඛම්මං) යන වචනය යෙදේ.

๘๓๒.

832.

สงฺขาโร สงฺขเต ปุญฺญา, ภิสงฺขาราทิเกปิ จ;

ปโยเค กายสงฺขารา, ทฺย’ภิสงฺขรเณสุ จ.

සංස්කෘත ධර්මයන්, පුඤ්ඤාභිසංස්කාර ආදිය, ප්‍රයෝගය (උත්සාහය) සහ කායසංස්කාර ආදී විශේෂයෙන් සකස් කිරීම් යන අර්ථයන්හි 'සංස්කාර' (සංඛාරෝ) යන වචනය යෙදේ.

๘๓๓.

833.

อารมฺมเณ จ สํสฏฺเฐ, โวกิณฺเณ นิสฺสเย ตถา;

ตพฺภาเว จาปฺยภิเธยฺย, ลิงฺโค สหคโต ภเว.

අරමුණ, එක් වූ (සංසෘෂ්ට), මිශ්‍ර වූ, නිශ්‍රය (ඇසුර) සහ එම ස්වභාවය ඇති බව යන අර්ථයන්හි විශේෂණයක් ලෙස ලිංග තුනෙහිම 'සහගත' යන වචනය යෙදේ.

๘๓๔.

834.

ตีสุ ฉนฺนํ ปติรูเป, ฉาทิเต จ นิคูหิเต;

นิวาสน ปารุปเน, รโห ปญฺญตฺติยํ ปุเม.

'ඡන්න' යන්න ලිංග තුනෙහි ම සුදුසු (ප්‍රතිරූප), වැසූ (ඡාදිත) සහ සැඟවූ (නිගූහිත) යන අර්ථයන්හි ද; පුල්ලිංගයෙහි ඇඳීම (නිවාසන), පෙරවීම (පාරුපන), රහස (රහෝ) සහ පැනවීම (පඤ්ඤත්ති) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๓๕.

835.

พุทฺธสมนฺตจกฺขูสุ, จกฺขุ ปญฺญาย มีริตํ;

ธมฺมจกฺขุมฺหิ จ มํส, ทิพฺพจกฺขุทฺวเยสุ จ.

'චක්ඛු' (ඇස) යන්න බුද්ධ චක්ෂුස්, සමන්ත චක්ෂුස්, ප්‍රඥා චක්ෂුස්, ධර්ම චක්ෂුස් මෙන්ම මංස චක්ෂුස් සහ දිබ්බ (දිව්‍ය) චක්ෂුස් යන දෙකෙහි ද කියැවේ.

๘๓๖.

836.

วาจฺจลิงฺโค อภิกฺกนฺโต, สุนฺทรมฺหิ อภิกฺกเม;

อภิรูเป ขเย วุตฺโต, ตเถว’พฺภนุโมทเน.

'අභික්කන්ත' යන්න විශේෂණ පදයක් ලෙස යෙදෙන විට යහපත් (සුන්දර), ඉදිරියට යාම (අභික්කම), අභිරූපී (ලස්සන), ක්ෂය වීම (විනාශය) සහ එලෙසම අනුමෝදන් වීම (අබ්භනුමෝදන) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๘๓๗.

837.

การเณ เทสนายญฺจ, วาเร เววจเนปิ จ;

ปาการสฺมึ อวสเร, ปริยาโย กถียติ.

'පරියාය' යන්න හේතුව (කාරණ), දේශනාව, වාරය, පර්යාය පදය (වේවචන), ප්‍රාකාරය (පවුර) සහ අවස්ථාව (අවසර) යන අර්ථයන්හි කියැවේ.

๘๓๘.

838.

วิญฺญาเณ [Pg.70] จิตฺตกมฺเม จ, วิจิตฺเต จิตฺต มุจฺจเต;

ปญฺญตฺติ จิตฺตมาเสสุ, จิตฺโต, ตารนฺตเร ถิยํ.

'චිත්ත' යන්න විඤ්ඤාණය (සිත), විචිත්‍ර කර්මාන්තය (චිත්‍ර කර්ම) සහ විසිතුරු (විචිත්ත) යන අර්ථයන්හි ද; 'චිත්ත' (පුල්ලිංග) යන්න පැනවීම (පඤ්ඤත්ති) සහ චිත්‍ර මාසය (බක් මස) යන අර්ථයන්හි ද; ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි (චිත්තා) තාරකාව (නැකත) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๘๓๙.

839.

สามํ เวทนฺตเร สานฺตฺเว, ตํ ปีเต สามเล ติสุ;

สยมตฺเถ พฺยยํ สามํ, สามา จ สาริวายปิ.

'සාම' යන්න ලිංග තුනෙහි ම වේදය, සාමය (සැනසීම), කහ පැහැය (පීත) සහ ශ්‍යාමල (කළු-දුඹුරු පැහැය) යන අර්ථයන්හි ද; 'සාමං' යන්න නිපාතයක් ලෙස තමා ම (ස්වයං) යන අර්ථයෙහි ද; ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'සාමා' යන්න සාරිවා (හීන් ඉරමුසු) පැළෑටිය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๘๔๐.

840.

ปุเม อาจริยาทิมฺหิ, ครุ มาตาปิตูสฺวปิ;

ครุ ตีสุ มหนฺเต จ, ทุชฺชรา’ลหุเกสุ จ.

'ගරු' යන්න පුල්ලිංගයෙහි ආචාර්යවරයා, මව්පියන් යන අර්ථයන්හි ද; ලිංග තුනෙහි ම විශාල (මහන්ත), දිරවීමට අපහසු (දුජ්ජර) සහ බර (අලහුක) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๔๑.

841.

อจฺจิเต วิชฺชมาเน จ, ปสตฺเถ สจฺจ สาธุสุ;

ขินฺเน จ สมิเต เจว, สนฺโตภิเธยฺยลิงฺคิโกติ.

'සන්ත' යන්න විශේෂ්‍ය ලිංගිකව (විශේෂණය වන පදයේ ලිංගය ගනිමින්) පිදුම් ලැබූ (අච්චිත), පවතින (විජ්ජමාන), ප්‍රශස්ත (පසත්ථ), සත්‍ය (සච්ච), සත්පුරුෂ (සාධු), විඩාවට පත් (ඛින්න) සහ සන්සුන් වූ (සමිත) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

อิติ คาถาอเนกตฺถวคฺโค.

මෙසේ ගාථා අනේකාර්ථ වර්ගය යි.

๘๔๒.

842.

เทโว วิสุทฺธิเทวา’โท, เมฆ มจฺจุ นเภสุ จ;

อโถปิ ตรุเณ สตฺเต, โจเรปิ มาณโว ภเว.

'දේව' යන්න විසුද්ධිදේව (රහතුන්), වැහිවලාකුළ (මේඝ), මරණය (මච්චු) සහ අහස (නභ) යන අර්ථයන්හි වැටේ. එමෙන්ම 'මාණව' යන්න තරුණ සත්ත්වයා (තරුණයා) සහ සොරා (චෝර) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๔๓.

843.

อาทิ โกฏฺฐาส โกฏีสุ, ปุรโต’คฺคํวเร ตีสุ;

ปจฺจนีโก’ตฺตเมสฺว’ญฺเญ, ปจฺฉาภาเค ปโร ติสุ.

'අග්ග' යන්න ලිංග තුනෙහි ම ආරම්භය (ආදි), කොටස (කොට්ඨාස), කෙළවර (කොටි), ඉදිරියෙහි (පුරතෝ) සහ ශ්‍රේෂ්ඨ (වර) යන අර්ථයන්හි ද; 'පර' යන්න ලිංග තුනෙහි ම සතුරා (පච්චනීක), උතුම් (උත්තම), වෙනත් (අඤ්ඤ) සහ පසුපස කොටස (පච්ඡාභාග) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๔๔.

844.

โยนิ กาม สิริ’สฺสเร, ธมฺมุ’ยฺยาม ยเส ภคํ;

อุฬาโร ตีสุ วิปุเล, เสฏฺเฐ จ มธุเร สิยา.

'භග' යන්න යෝනිය (උත්පත්ති ස්ථානය), කාමය, ශ්‍රීය (ලක්ෂ්මිය), ඊශ්වරභාවය (ප්‍රධානත්වය), ධර්මය, උත්සාහය (උය්‍යාම) සහ කීර්තිය (යසස) යන අර්ථයන්හි ද; 'උළාර' යන්න ලිංග තුනෙහි ම මහත් (විපුල), ශ්‍රේෂ්ඨ (සෙට්ඨ) සහ මිහිරි (මධුර) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๔๕.

845.

สมฺปนฺโน ตีสุ สมฺปุณฺเณ, มธุเร จ สมงฺคินิ;

สงฺขา ตุ ญาเณ โกฏฺฐาส, ปญฺญตฺติ คณเนสุ จ.

'සම්පන්න' යන්න ලිංග තුනෙහි ම සම්පූර්ණ (සම්පුණ්ණ), මිහිරි (මධුර) සහ යුක්ත වූ (සමංගී) යන අර්ථයන්හි ද; 'සංඛා' යන්න ඥානය, කොටස (කොට්ඨාස), පැනවීම (පඤ්ඤත්ති) සහ ගණනය කිරීම (ගණනා) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๔๖.

846.

ฐานํ อิสฺสริโย’กาส, เหตูสุ ฐิติยมฺปิ จ;

อโถ มาเน ปกาเรจ, โกฏฺฐาเสจ วิโธ ทฺวิสุ.

'ඨාන' (ස්ථානය) යන්න ඊශ්වරභාවය (ප්‍රධානත්වය), අවකාශය (ඉඩකඩ), හේතුව සහ පැවැත්ම (ඨිති) යන අර්ථයන්හි ද; 'විධ' යන්න ලිංග දෙකෙහි ම මානය (අභිමානය), ආකාරය (පකාර) සහ කොටස (කොට්ඨාස) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๔๗.

847.

ปญฺโญ’ปวาส ขนฺตีสุ, ทโม อินฺทฺริยสํวเร;

ญาเณ จ โสมนสฺเสจ, เวโท ฉนฺทสิ โจ’จฺจเต.

'දම' යන්න ප්‍රඥාව, උපවාසය, ඉවසීම (ඛන්ති) සහ ඉන්ද්‍රිය සංවරය යන අර්ථයන්හි ද; 'වේද' යන්න ඥානය, සෝමනස්සය (ප්‍රීතිය) සහ ඡන්දස (වේද ග්‍රන්ථ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๔๘.

848.

ขนฺธโกฏฺฐาส, ปสฺสาว, มคฺค, เหตูสุ โยนิ สา ;

กาเล ตุ กูเล สีมายํ, เวลา ราสิมฺหิ ภาสิตา.

'යෝනි' යන්න ස්කන්ධය, කොටස (කොට්ඨාස), ප්‍රස්‍රාවය (මුත්‍රා), මාර්ගය සහ හේතුව යන අර්ථයන්හි ද; 'වේලා' යන්න කාලය, වෙරළ (කූල), සීමාව සහ සමූහය (රාශිය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๔๙.

849.

โวหาโร สทฺท ปณฺณตฺติ, วณิชฺชา เจตนาสุ จ;

นาโค ตุ’รค หตฺถีสุ, นาครุกฺเข ตถุ’ตฺตเม.

'වෝහාර' (ව්‍යවහාරය) යන්න ශබ්දය, පැනවීම (පඤ්ඤත්ති), වෙළඳාම (වණිජ්ජා) සහ චේතනාව යන අර්ථයන්හි ද; 'නාග' යන්න සර්පයා (උරග), ඇතා (හත්ථී), නා ගස (නාගරුක්ඛ) සහ උතුම් තැනැත්තා (උත්තම) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๕๐.

850.

เสฏฺฐา’สหาย สงฺขฺยา’ญฺญ,ตุลฺเยสฺเว’โกติลิงฺคิโก;

ราเค ตุ มานโส จิตฺตา, รหตฺเตสุ จ มานสํ.

'ඒක' යන්න ලිංග තුනෙහි ම ශ්‍රේෂ්ඨ (සෙට්ඨ), තනි වූ (අසහාය), එක (සංඛ්‍යා), වෙනත් (අඤ්ඤ) සහ සමාන (තුල්‍ය) යන අර්ථයන්හි ද; 'මානස' යන්න පුල්ලිංගයෙහි රාගය (රාගෝ) යන අර්ථයෙහි ද; නපුංසක ලිංගයෙහි (මානසං) සිත (චිත්ත) සහ අර්හත්ත්වය (අරහත්ත) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๕๑.

851.

มูลํ [Pg.71] เภ สนฺติเก มูล, มูเล เหตุมฺหิ ปาภเต;

รูปาทฺยํ’ส ปกณฺเฑสุ, ขนฺโธ ราสิ คุเณสุ จ.

'මූල' යන්න තාරකාව (භ), සමීපය (සන්තික), මුල (මුල්), හේතුව (හේතු) සහ මිල හෝ අත්තිකාරම (පාභත) යන අර්ථයන්හි ද; 'ඛන්ධ' (ස්කන්ධය) යන්න රූප ආදී කොටස් (රූපද්‍යංශ), ගස් කඳ (පකණ්ඩ), සමූහය (රාශි) සහ ගුණ සමූහය (ගුණ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๕๒.

852.

อารมฺโภ วีริเย กมฺเม, อาทิกมฺเม วิโกปเน;

อโถ หทยวตฺถุมฺหิ, จิตฺเต จ หทยํ อุเร.

'ආරම්භ' යන්න වීර්යය, කර්මය, ක්‍රියාවක මුල (ආදිකම්ම) සහ කෝප කරවීම (විකෝපන) යන අර්ථයන්හි ද; 'හදය' (හෘදය) යන්න හෘදය වස්තුව, සිත (චිත්ත) සහ ළය/පපුව (උර) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๕๓.

853.

ปจฺฉาตาปา’นุพนฺเธสุ, ราคาโท’นุสโย ภเว;

มาตงฺคมุทฺธปิณฺเฑ ตุ, ฆเฏ กุมฺโภ ทสมฺพเณ.

'අනුසය' යන්න පසුතැවිල්ල (පච්ඡාතාප), බැඳීම (අනුබන්ධ) සහ රාගාදී කෙලෙස් (රාගාදී අනුසය) යන අර්ථයන්හි ද; 'කුම්භ' යන්න ඇතාගේ කුම්භස්ථලය (මෘද්ධපිණ්ඩ), කළය (ඝට) සහ දසද්‍රෝණ මිනුම (දසම්බණ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๕๔.

854.

ปริวาโร ปริชเน, ขคฺคโกเส ปริจฺฉเท;

อาลมฺพโร ตุ สารมฺเภ, เภริเภเท จ ทิสฺสติ.

'පරිවාර' යන්න පිරිස (පරිජන), කඩු කොපුව (ඛග්ගකෝස) සහ වියන/වැස්ම (පරිච්ඡද) යන අර්ථයන්හි ද; 'ආලම්බර' යන්න ක්‍රෝධය (සාරම්භ) සහ බෙර විශේෂය (භේරිභේද) යන අර්ථයන්හි ද පෙනේ.

๘๕๕.

855.

ขโณ กาลวิเสเส จ, นิพฺยาปารฏฺฐิติมฺหิ จ;

กุเล ตฺว’ภิชโน วุตฺโต, อุปฺปตฺติภูมิยมฺปิ จ.

'ඛණ' (ක්ෂණය) යන්න කාල විශේෂය සහ ක්‍රියාවෙන් තොරව සිටීම (නිබ්‍යාපාරට්ඨිති) යන අර්ථයන්හි ද; 'අභිජන' යන්න කුලය සහ උපන් බිම (උප්පත්තිභූමි) යන අර්ථයන්හි ද කියැවේ.

๘๕๖.

856.

อาหาโร กพฬีการา, หาราทีสุ จ การเณ;

วิสฺสาเส ยาจนายญฺจ, เปเม จ ปณโย มโต.

'ආහාර' යන්න කබලිංකාර ආහාර, මුතුහර ආදිය (හාරාදි) සහ හේතුව (කාරණ) යන අර්ථයන්හි ද; 'පණය' යන්න විශ්වාසය, ඉල්ලීම (යාචනා) සහ ප්‍රේමය (පේම) යන අර්ථයන්හි ද සැලකේ.

๘๕๗.

857.

ณาโท สทฺธา, จีวราทิ, เหตฺวา’ธาเรสุ ปจฺจโย;

กีฬา ทิพฺพวิหาราโท, วิหาโร สุคตาลเย.

'පච්චය' (ප්‍රත්‍යය) යන්න ශබ්දය (ණාද), ශ්‍රද්ධාව, සිවුරු ආදී පරිෂ්කාර (චීවරාදි), හේතුව (හේතු) සහ ආධාරය යන අර්ථයන්හි ද; 'විහාර' යන්න කෙළිසෙල්ලම් (කීළා), දිව්‍ය විහාර ආදී විහරණයන් සහ බුදුන් වහන්සේ වැඩසිටින ආරාමය (සුගතාලය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๕๘.

858.

สมตฺถเน มโต จิตฺเต, กคฺคตายํ สมาธิ จ;

โยโค สงฺคติ กามาโท,ฌาโน’ปาเยสุ ยุตฺติยํ.

'සමාධි' යන්න එකඟතාව (සමත්ථන) සහ සිතේ ඒකාග්‍රතාව (චිත්තේකග්ගතා) යන අර්ථයන්හි ද; 'යෝග' යන්න එක්වීම (සංගති), කාම ආදී යෝග (කාමාදි), ධ්‍යානය, උපාය සහ යෝග්‍යතාව (යුත්ති) යන අර්ථයන්හි ද සැලකේ.

๘๕๙.

859.

โภโค สปฺปผณ’งฺเคสุ, โกฏิลฺเล ภุญฺชเน ธเน;

ภูมิภาเค กิเลเส จ, มเล จา’งฺคณ มุจฺจเต.

'භෝග' යන්න පෙණ ගොබය (සප්පඵණ), ශරීර අවයවය (අංග), ඇදබව (කෝටිල්ල), අනුභව කිරීම (භුඤ්ජන) සහ ධනය යන අර්ථයන්හි ද; 'අංගණ' යන්න බිම් පෙදෙස (භූමිභාග), කෙලෙස් (කිලේස) සහ මලකඩ/කුණු (මල) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๖๐.

860.

ธนาทิทปฺเป ปญฺญาย, อภิมาโน มโต ถ จ;

อปเทโส นิมิตฺเต จ, ฉเล จ กถเน มโต.

'අභිමාන' යන්න ධන ආදිය නිසා ඇති වන මදය (ධනාදිදප්ප) සහ ප්‍රඥාව යන අර්ථයන්හි ද; 'අපදේස' යන්න හේතුව (නිමිත්ත), කපටිකම/ව්‍යාජය (ඡල) සහ ප්‍රකාශ කිරීම (කථන) යන අර්ථයන්හි ද සැලකේ.

๘๖๑.

861.

จิตฺเต กาเย สภาเว จ, โส อตฺตา ปรม’ตฺตนิ;

อถ คุมฺโพ จ ถมฺพสฺมึ, สมูเห พลสชฺชเน.

'අත්තා' (ආත්මය) යන්න සිත (චිත්ත), කය (කාය), ස්වභාවය සහ පරමාත්මය යන අර්ථයන්හි ද; 'ගුම්බ' යන්න පඳුර (ථම්බ), සමූහය සහ සේනා සංවිධානය (බලසජ්ජන) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๖๒.

862.

อนฺโตฆเร กุสูเล จ, โกฏฺโฐ นฺโตกุจฺฉิยํ ปฺยถ;

โสปานงฺคมฺหิ อุณฺหีโส, มกุเฏ สีสเวฐเน.

'කොට්ඨ' යන්න ඇතුළු ගෙය (අන්තෝඝර), අටුව (කුසූල) සහ බඩවැල්/කුස අභ්‍යන්තරය (අන්තෝකුච්ඡි) යන අර්ථයන්හි ද; 'උණ්හීස' යන්න පියගැටපෙළේ කොටසක් (සෝපානංග), ඔටුන්න (මකුට) සහ හිස්වැස්ම/ජටාව (සීසවේඨන) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๖๓.

863.

นิยฺยาเส เสขเร ทฺวาเร, นิยฺยูโห นาคทนฺตเก;

อโถ สิขณฺเฑ ตูณีเร, กลาโป นิกเร มโต.

'නිය්‍යූහ' යන්න ගස් මැලියම් (නිය්‍යාස), ශිඛරය (සේඛර), ද්වාරය සහ බිත්ති ඇණය (නාගදන්තක) යන අර්ථයන්හි ද; 'කලාප' යන්න මොනර පිල් කළඹ (සිඛණ්ඩ), ඊතල කොපුව (තූණීර) සහ සමූහය (නිකර) යන අර්ථයන්හි ද සැලකේ.

๘๖๔.

864.

จูฬา สํยตเกเสสุ, มกุเฏ โมฬิ จ ทฺวิสุ;

สงฺโข ตฺว’นิตฺถิยํ กมฺพุ, นลาฏ’ฏฺฐีสุ โคปฺผเก.

'මෝළි' යන්න ලිංග දෙකෙහි ම බැඳි කෙස්වැටිය (චූළා), ඔටුන්න (මකුට) යන අර්ථයන්හි ද; 'සංඛ' යන්න (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) හක්ගෙඩිය (කම්බු), නළල් ඇටය (නලාටට්ඨි) සහ විලුඹ (ගොප්ඵක) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๖๕.

865.

ปกฺโข [Pg.72] กาเล พเล สาธฺเย, สขี วาเชสุ ปงฺคุเล;

เทเส’ณฺณเว ปุเม สินฺธุ, สริตายํ ส นาริยํ.

'පක්ඛ' (පක්ෂය) යන්න කාලය (පක්ෂය), බලය, ඔප්පු කළ යුත්ත (සාධ්‍ය), යහළුවා (සඛී), පක්ෂි පියාපත (වාජ) සහ කොර තැනැත්තා (පංගුල) යන අර්ථයන්හි ද; 'සින්ධු' යන්න පුල්ලිංගයෙහි දේශය සහ මහා සාගරය (අණ්ණව) යන අර්ථයන්හි ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ගඟ (සරිතා) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๘๖๖.

866.

คเช กเรณุ ปุริเส, โส หตฺถินิย มิตฺถิยํ;

รตเน วชิโร นิตฺถี, มณิเวธิ’นฺทเหติสุ.

'කරේණු' යන්න පුල්ලිංගයෙහි ඇතා (ගජ) යන අර්ථයෙහි ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ඇතිනිය (හත්ථිනී) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'වජිර' යන්න (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) රත්නය (දියමන්ති), මැණික් විදින කටුව (මණිවේධි) සහ ශක්‍රයාගේ ආයුධය (ඉන්ද්‍රායුධ) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๘๖๗.

867.

วิสาณํ ตีสุ มาตงฺค, ทนฺเต จ ปสุสิงฺคเก;

โกฏิยํ ตุ มโต โกโณ, ตถา วาทิตฺตวาทเน.

'විසාණ' යන්න ලිංග තුනෙහි ම ඇතාගේ දළ (මාතංගදන්ත) සහ සත්ව අඟ (පසුසිංගක) යන අර්ථයන්හි ද; 'කෝණ' යන්න කෙළවර/මුල්ල (කොටි) සහ තූර්යභාණ්ඩ වයන කෝටුව (වාදින්තවාදන) යන අර්ථයන්හි ද සැලකේ.

๘๖๘.

868.

วณิปฺปเถ จ นคเร, เวเท จ นิคโม ถ จ;

วิวาทาโท’ ธิกรณํ, สิยา’ธาเร จ การเณ.

'නිගම' යන්න වෙළඳ වීථිය (වණිප්පථ), නගරය සහ වේදය යන අර්ථයන්හි ද; 'අධිකරණ' යන්න විවාදය ආදිය (විවාදාදි), ආධාරය සහ හේතුව (කාරණ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๖๙.

869.

ปสุมฺหิ วสุธายญฺจ, วาจาโท โค ปุมิตฺถิยํ;

หริเต ตุ สุวณฺเณ จ, วาสุเทเว หรี’ริโต.

'ගෝ' යන්න පුල්ලිංග සහ ස්ත්‍රී ලිංග දෙකෙහි ම සත්වයා (පසු - ගොනා/එළදෙන), පොළොව (වසුධා) සහ වචනය (වාචා) ආදී අර්ථයන්හි ද; 'හරී' යන්න කොළ පැහැය (හරිත), රත්තරන් (සුවණ්ණ) සහ වාසුදේව (විෂ්ණු) යන අර්ථයන්හි ද කියැවේ.

๘๗๐.

870.

อายตฺเต ปริวาเร จ, ภริยายํ ปริคฺคโห;

อุตฺตํโส ตฺว’ วตํโส จ, กณฺณปูเร จ เสขเร.

'පරිග්ගහ' (පරිග්‍රහය) යන්න යටත් වූවන් (ආයත්ත), පිරිවර (පරිවාර) සහ භාර්යාව යන අර්ථයන්හි ද; 'උත්තංස' සහ 'අවතංස' යන්න කන් ආභරණය (කණ්ණපූර) සහ ඔටුන්න/මුදුන (සේඛර) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๗๑.

871.

วิชฺชุยํ วชิเร เจวา, สนิ’ตฺถิปุริเส ปฺยถ;

โกเณ สงฺขฺยาวิเสสสฺมึ, อุกฺกํเส โกฏิ นาริยํ.

'අසනි' යන්න ස්ත්‍රී ලිංග සහ පුල්ලිංග දෙකෙහි ම විදුලිය (විජ්ජු) සහ වජ්‍රය යන අර්ථයන්හි ද; 'කෝටි' යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි මුල්ල/කෙළවර (කෝණ), සංඛ්‍යා විශේෂයක් (කෝටිය) සහ උත්කෘෂ්ටභාවය (උක්කංස) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๗๒.

872.

จูฬา ชาลา ปธาน’คฺค, โมรจูฬาสุ สา สิขา;

สปฺปทาฐาย มาสี’ตฺถี, อิฏฺฐสฺสา’สีสนายปิ.

'සිඛා' යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි කෙස්වැටිය (චූළා), ගිනි දැල්ල (ජාලා), ප්‍රධාන/ශ්‍රේෂ්ඨ (පධානග්ග) සහ මොනර සිළු (මොරචූළා) යන අර්ථයන්හි ද; 'ආසී' යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි සර්ප දළය (සප්පදාඨා) සහ යහපත් පැතුම (ආශීර්වාදය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๗๓.

873.

วสา วิลีน เตลสฺมึ, วสคา วญฺฌคาวิสุ;

อภิลาเส ตุ กิรเณ, อภิสงฺเค รุจิ’ตฺถิยํ.

‘වසා’ යන්න දිය වූ තෙල්, වසඟ වූ සහ වඳ දෙන යන අර්ථයන්හි ද; ‘රුචි’ යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි අභිලාෂය, කිරණ සහ අභිසංගය (ඇලීම) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๗๔.

874.

สญฺญา สญฺชานเน นาเม, เจตนายญฺจ ทิสฺสติ;

อํเส สิปฺเป กลา กาเล, ภาเค จนฺทสฺส โสฬเส.

‘සඤ්ඤා’ යන්න හැඳිනීම, නාමය සහ චේතනාව යන අර්ථයන්හි ද; ‘කලා’ යන්න අංශය, ශිල්පය, කාලය සහ චන්ද්‍රයාගේ දහසයවන කොටස යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๗๕.

875.

พีชโกเส ฆรกูเฏ, กณฺณภูสาย กณฺณิกา;

อาคามิกาเล ทีฆตฺเต, ปภาเว จ มตา’ยติ.

‘කණ්ණිකා’ යන්න බීජකෝෂය, ගෙයි මුදුන සහ කන් ආභරණය යන අර්ථයන්හි ද; ‘ආයති’ යන්න අනාගත කාලය, දීර්ඝ බව සහ ප්‍රභාව (බලය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๗๖.

876.

อุณฺณา เมสาทิโลเม, จ, ภูมชฺเฌ โรมธาตุยํ;

วารุณี ตฺวิตฺถิยํ วุตฺตา, นฏฺฏกี มทิราทิสุ.

‘උණ්ණා’ යන්න බැටළුවන් ආදීන්ගේ ලොම් සහ බැම දෙක අතර පිහිටි ලොම් ධාතුව යන අර්ථයන්හි ද; ‘වාරුණී’ යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි නැටුම්කාරිය සහ මදිරා ආදී සුරාව යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๗๗.

877.

กฺริยจิตฺเต จ กรเณ, กิริยํ กมฺมนิ กฺริยา;

สุนิสายํ ตุ กญฺญาย, ชายาย จ วธู มตา.

‘කිරිය’ (ක්‍රියා) යන්න ක්‍රියා සිත, උපකරණය (කරණය) සහ ක්‍රියාව (කර්මය) යන අර්ථයන්හි ද; ‘වධූ’ යන්න ලේලි, කන්‍යාව සහ භාර්යාව යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๗๘.

878.

ปมาณิ’สฺสริเย มตฺตา, อกฺขราวยเว’ปฺปเก;

สุตฺตํ ปาวจเน ริฏฺเฐ, ตนฺเต ตํ สุปิเต ติสุ.

‘මත්තා’ යන්න ප්‍රමාණය, ඊශ්වරභාවය (අධිපති බව), අක්ෂර මාත්‍රාව සහ ස්වල්පය යන අර්ථයන්හි ද; ‘සුත්ත’ යන්න බුද්ධ වචනය, අරිෂ්ටය, නූල සහ නිද්‍රාව යන අර්ථයන්හි තුන් ලිංගයෙහි ම වැටේ.

๘๗๙.

879.

ราชลิงฺโค’สภงฺเคสุ, [Pg.73] รุกฺเข จ กกุโท ปฺยถ;

นิมิตฺต’กฺขร สูเปสุ, พฺยญฺชนํ จิหเน ปเท.

‘කකුද’ යන්න රාජකීය ලාංඡනය, ගොන් මොල්ලිය සහ කකුධ වෘක්ෂය යන අර්ථයන්හි ද; ‘බ්‍යඤ්ජන’ (ව්‍යංජන) යන්න නිමිත්ත, අක්ෂරය, සූපය (ව්‍යංජනය), ලකුණ සහ පදය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๘๐.

880.

โวหาเร เชตุ มิจฺฉายํ, กีฬาโท จาปิ เทวนํ;

ภริยายํ ตุ เกทาเร, สรีเร เขตฺต มีริตํ.

‘දේවන’ යන්න ව්‍යවහාරය, ජයග්‍රහණ කැමැත්ත සහ ක්‍රීඩාව යන අර්ථයන්හි ද; ‘ඛෙත්ත’ (ක්ෂේත්‍රය) යන්න භාර්යාව, කුඹුර සහ ශරීරය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๘๑.

881.

สุสฺสูสายญฺจ วิญฺเญยฺยํ, อิสฺสาภฺยาเส ปฺยุ’ปาสนํ;

สูลํ ตุ นิตฺถิยํ เหติ, เภเท สํกุ รุชาสุ จ.

‘උපාසන’ යන්න ශුෂ්‍රූෂාව (ඇපඋපස්ථානය) සහ ධනු ශිල්පය ප්‍රගුණ කිරීම යන අර්ථයන්හි ද; ‘සූල’ යන්න නපුංසක ලිංගයේ විදීම (බෙදීම), යකඩ උල සහ වේදනාව (රෝගය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๘๒.

882.

ตนฺติ วีณาคุเณ, ตนฺตํ, มุขฺยสิทฺธนฺต ตนฺตุสุ;

รถาทฺยงฺเค ตุ จ ยุโค, กปฺปมฺหิ ยุคเล ยุคํ.

‘තන්ති’ (තන්ත) යන්න වීණා තත, ප්‍රධාන සිද්ධාන්තය සහ නූල යන අර්ථයන්හි ද; ‘යුග’ යන්න රථ වියගහ, කල්පය (යුගය) සහ ජෝඩුව (යුගලය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๘๓.

883.

อิตฺถิปุปฺเผ จ เรณุมฺหิ, รโช ปกติเช คุเณ;

นฺยาสปฺปเณ ตุ ทานมฺหิ, นิยฺยาตน มุทีริตํ.

‘රජෝ’ (රජස්) යන්න ස්ත්‍රී පුෂ්පය (ඔසප් ලේ), පරාගය සහ ප්‍රකෘතියෙන් උපන් රජෝගුණය යන අර්ථයන්හි ද; ‘නිය්‍යාතන’ යන්න උකස් තැබීම (භාරදීම) සහ දීම යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๘๔.

884.

ครุ’ปายา’วตาเรสุ, ติตฺถํ ปูตมฺพุ ทิฏฺฐิสุ;

ปณฺฑเก โชติ นกฺขตฺต, รํสีสฺว’คฺคิมฺหิ โชติ โส.

‘තිත්ථ’ (තීර්ථ) යන්න ගුරුවරයා, උපාය, තොටුපළ සහ දෘෂ්ටිය (මතය) යන අර්ථයන්හි ද; ‘ජොති’ යන්න පුරුෂ ලිංගයෙහි පණ්ඩිතයා යන අර්ථයෙහි ද, පොදුවේ තාරකාව, රශ්මිය සහ ගින්න යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๘๕.

885.

กณฺโฑ นิตฺถี สเร ทณฺเฑ, วคฺเค จาวสเร ปฺยถ;

อุทฺธํพาหุทฺวยมาเน, สูรตฺเตปิ จ โปริสํ.

‘කණ්ඩ’ යන්න නපුංසක ලිංගයෙහි ඊතලය, දණ්ඩ, වර්ගය (කොටස) සහ අවස්ථාව යන අර්ථයන්හි ද; ‘පොරිස’ (පෞරුෂ) යන්න දෑත් ඉහළට එසවූ කල ලැබෙන උස මිනුම සහ ශූරභාවය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๘๖.

886.

อุฏฺฐานํ โปริเส’หาสุ, นิสินฺนาทฺยุ’คฺคเม ปฺยถ;

อนิสฺสยมหีภาเค, ตฺวิ’รีณํ อูสเร สิยา.

‘උට්ඨාන’ යන්න උත්සාහය (වීර්යය) සහ නැඟී සිටීම යන අර්ථයන්හි ද; ‘ඉරීණ’ යන්න පිහිටක් නැති බිම සහ ලවණ සහිත නිසරු කරබිම යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๘๗.

887.

อาราธนํ สาธเน จ, ปตฺติยํ ปริโตสเน;

ปธาเน ตุ จ สานุมฺหิ, วิสาเณ สิงฺค มุจฺจเต.

‘ආරාධන’ යන්න සිද්ධ කිරීම (සාධනය), පැමිණීම (ලාභය) සහ සතුටු කිරීම යන අර්ථයන්හි ද; ‘සිංග’ (ශෘංග) යන්න ප්‍රධානියා, කඳු මුදුන සහ අඟ යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๘๘.

888.

ทิฏฺฐา’ทิมคฺเค ญาณ’กฺขิ, กฺขณ ลทฺธีสุ ทสฺสนํ;

เหเม ปญฺจสุวณฺเณ จ, นิกฺโข นิตฺถี ปสาธเน.

‘දස්සන’ යන්න දෘෂ්ටි ආදී මාර්ගය, ඥානය, ඇස, අවස්ථාව සහ ලැබීම යන අර්ථයන්හි ද; ‘නික්ඛ’ (නිෂ්ක) යන්න නපුංසක ලිංගයෙහි රන්, ස්වර්ණ පහක බර සහ පැළඳගන්නා ආභරණ යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๘๙.

889.

ติถิเภเท จ สาขาทิ, ผฬุมฺหิ ปพฺพ มุจฺจเต;

นาคโลเก ตุ ปาตาลํ, ภาสิตํ พลวามุเข.

‘පබ්බ’ (පර්ව) යන්න තිථි භේදය සහ ගස් අතුවල පුරුකය යන අර්ථයන්හි ද; ‘පාතාල’ යන්න නාග ලෝකය සහ වඩබාමුඛ ගින්න යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๙๐.

890.

กามเช โกปเช โทเส, พฺยสนญฺจ วิปตฺติยํ;

อโถ’ปกรเณ สิทฺธิ, การเกสุ จ สาธนํ.

‘බ්‍යසන’ (ව්‍යසන) යන්න කාම-කෝප දෙකින් උපදින දෝෂය සහ විපත්තිය යන අර්ථයන්හි ද; ‘සාධන’ යන්න උපකරණය, සිද්ධිය (සාර්ථකත්වය) සහ කාරකය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๙๑.

891.

ตีสฺวีริโต ทานสีเล, วทญฺญู วคฺคุวาทินิ;

ปุรกฺขโต ภิสิตฺเต จ, ปูชิเต ปุรโตกเต.

‘වදඤ්ඤූ’ යන්න තුන් ලිංගයෙහි ම ත්‍යාගශීලියා සහ මිහිරි බස් පවසන්නා යන අර්ථයන්හි ද; ‘පුරක්ඛත’ යන්න අභිෂේක ලත්, පිදුම් ලැබූ සහ ඉදිරියට කරන ලද යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๙๒.

892.

มนฺโท ภาคฺยวิหีเน จา, ปฺปเก มูฬฺหา’ปฏูสฺวปิ;

วุทฺธิยุตฺเต สมุนฺนทฺเธ, อุปฺปนฺเน อุสฺสิตํ ภเว.

‘මන්ද’ යන්න අවාසනාවන්තයා, ස්වල්පය, මුග්ධයා සහ අදක්ෂයා යන අර්ථයන්හි ද; ‘උස්සිත’ යන්න දියුණුවෙන් යුත්, උඩඟු වූ සහ උපන් යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๙๓.

893.

รถงฺเค’กฺโข [Pg.74] สุวณฺณสฺมึ, ปาสเก, อกฺข มินฺทฺริเย;

สสฺสเต จ ธุโว ตีสุ, ธุวํ ตกฺเก จ นิจฺฉิเต.

‘අක්ඛ’ යන්න රථයේ අක්ෂය, රන්, දාදු කැටය සහ ඇස (ඉන්ද්‍රිය) යන අර්ථයන්හි ද; ‘ධුව’ යන්න තුන් ලිංගයෙහි සදාකාලික යන අර්ථයෙහි ද, නපුංසක ලිංගයෙහි තර්කය සහ ඒකාන්තය (නියතය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๙๔.

894.

หเร สิโว, สิวํ ภทฺท, โมกฺเขสุ, ชมฺพุเก สิวา;

เสนายํ สตฺติยญฺเจว, ถูลตฺเต จ พลํ ภเว.

‘සිව’ යන්න පුරුෂ ලිංගයෙහි ඊශ්වරයා යන අර්ථයෙහි ද, නපුංසක ලිංගයෙහි යහපත සහ මෝක්ෂය යන අර්ථයන්හි ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි හිවල් දෙන යන අර්ථයෙහි ද; ‘බල’ යන්න සේනාව, ශක්තිය සහ ස්ථූල බව යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๙๕.

895.

สงฺขฺยา นรกเภเทสุ, ปทุมํ วาริเช ปฺยถ;

เทวเภเท วสุ ปุเม, ปณฺฑกํ รตเน ธเน.

‘පදුම’ යන්න සංඛ්‍යා විශේෂයක්, නරකය සහ නෙළුම් මල යන අර්ථයන්හි ද; ‘වසු’ යන්න පුරුෂ ලිංගයෙහි දේව විශේෂයක් යන අර්ථයෙහි ද, නපුංසක ලිංගයෙහි රත්නය සහ ධනය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๙๖.

896.

นิพฺพานํ อตฺถคมเน, อปวคฺเค สิยา ถ จ;

เสตมฺพุเช ปุณฺฑรีกํ, พฺยคฺเฆ รุกฺขนฺตเร ปุเม.

‘නිබ්බාන’ යන්න හිරු බැස යාම (නිවීම) සහ මෝක්ෂය යන අර්ථයන්හි ද; ‘පුණ්ඩරීක’ යන්න සුදු නෙළුම යන අර්ථයෙහි ද, පුරුෂ ලිංගයෙහි ව්‍යාඝ්‍රයා සහ වෘක්ෂ විශේෂයක් යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๙๗.

897.

อุปหาเร พลิ ปุเม, กรสฺมึจา’สุรนฺตเร;

สุกฺกํ ตุ สมฺภเว, สุกฺโก, ธวเล, กุสเล ติสุ.

‘බලි’ යන්න පුරුෂ ලිංගයෙහි පිදේනිය, බද්ද සහ අසුර විශේෂයක් යන අර්ථයන්හි ද; ‘සුක්ක’ යන්න ශුක්‍ර ධාතුව යන අර්ථයෙහි ද, තුන් ලිංගයෙහි සුදු පැහැය සහ කුසල් යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๙๘.

898.

ทาโย ทาเน วิภตฺตพฺพ, ธเน จ ปิตุนํ วเน ;

ปภุตฺตา’ยตฺตตา’ยตฺตา’, ภิลาเสสุ วโส ภเว.

‘දාය’ යන්න දීම, පියවරුන්ගෙන් උරුම වන ධනය සහ වනය යන අර්ථයන්හි ද; ‘වස’ යන්න අධිපතිකම, යටත් බව සහ අභිලාෂය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๘๙๙.

899.

ปริภาสน มกฺโกเส, นิยเม ภาสเน ถ จ,ธนมฺหิ เสฬนํ โยธ, สีหนาทมฺหิ ทิสฺสติ.

‘පරිභාසන’ යන්න ආක්‍රෝශ කිරීම (දොස් නැඟීම), නියම කිරීම සහ කථා කිරීම යන අර්ථයන්හි ද; ‘සේළන’ යන්න ධනය සහ සෙබළුන්ගේ සිංහනාදය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๐๐.

900.

ปภโว ชาติเหตุมฺหิ, ฐาเน จาทฺยุปลทฺธิยํ;

อโถ’ตุ นาริปุปฺผสฺมึ, เหมนฺตาทิมฺหิ จ ทฺวิสุ.

‘පභව’ යන්න උපත් හේතුව, උපදින ස්ථානය සහ ප්‍රථමයෙන් දැකීම යන අර්ථයන්හි ද; ‘උතු’ යන්න ස්ත්‍රීන්ගේ පුෂ්පය (ඔසප් වීම) සහ හේමන්තය ආදී සෘතු යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๐๑.

901.

กรณํ สาธกตเม, กฺริยา คตฺเตสุ อินฺทฺริเย;

ตาโต ตุ กุญฺจิกายญฺจ, ตูริยงฺเค ทุมนฺตเร.

‘කරණ’ යන්න වඩාත් උපකාරී වන සාධකය, ක්‍රියාව, ශරීරය සහ ඉන්ද්‍රිය යන අර්ථයන්හි ද; ‘තාත’ යන්න යතුර, තූර්ය භාණ්ඩ විශේෂයක් සහ වෘක්ෂ විශේෂයක් යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๐๒.

902.

ปุปฺเผ ผเล จ ปสโว, อุปฺปาเท คพฺภโมจเน;

คายเน คายเก อสฺเส, คนฺธพฺโพ เทวตานฺตเร.

‘පසව’ යන්න මල් පිපීම, ගෙඩි හට ගැනීම, උපත සහ ප්‍රසූත කිරීම යන අර්ථයන්හි ද; ‘ගන්ධබ්බ’ යන්න ගායනය, ගායකයා, අශ්වයා සහ දේව විශේෂයක් යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๐๓.

903.

วินา ปุปฺผํ ผลคฺคาหิ, รุกฺเข วนปฺปติ;

อาหเต เหมรชเต, รูปิยํ รชเตปิ จ.

‘වනප්පති’ යන්න මල් නොපිපී ගෙඩි හටගන්නා ගස යන අර්ථයෙහි ද; ‘රූපිය’ යන්න මුද්‍රා තැබූ රන් රිදී සහ රිදී ලෝහය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๐๔.

904.

ขคาทิพนฺธเน ปาโส, เกสปุพฺโพ จเย ปฺยถ;

ตารา’กฺขิมชฺเฌ นกฺขตฺเต, ตาโร อุจฺจตรสฺสเร.

‘පාස’ යන්න පක්ෂීන් ආදීන් බඳින මලපුඩුව සහ කෙස් කළඹ ආදී සමූහය යන අර්ථයන්හි ද; ‘තාර’ යන්න ඇසේ කළු ඉංගිරියාව, තාරකාව සහ උස් ස්වරය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๐๕.

905.

ปตฺเต จ โลหเภทสฺมึ, กํโส จตุกหาปเณ;

มชฺฌิโม เทหมชฺฌสฺมึ, มชฺฌภเว จ โส ติสุ.

‘කංස’ යන්න පාත්‍රය, ලෝකඩ සහ කහවණු හතරක ප්‍රමාණය යන අර්ථයන්හි ද; ‘මජ්ඣිම’ යන්න තුන් ලිංගයෙහි ඉණ (ශරීර මධ්‍යය) සහ මධ්‍යස්ථ බව යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๐๖.

906.

อาเวสนํภูตาเวเส, สิปฺปสาลา ฆเรสุ จ;

โสภา สมฺปตฺตีสุ สิรี, ลกฺขีตฺถี เทวตาย จ.

‘ආවේසන’ යන්න භූතයන් ආවේශ වීම, කර්මාන්ත ශාලාව සහ නිවස යන අර්ථයන්හි ද; ‘සිරී’ යන්න ශෝභාව, සම්පත්තිය සහ ලක්ෂ්මී දේවිය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๐๗.

907.

กุมาโร [Pg.75] ยุวราเช จ, ขนฺเท วุตฺโต สุสุมฺหิ จ;

อถา’นิตฺถี ปวาโฬ จ, มณิเภเท ตถา’งฺกุเร.

‘කුමාර’ යන්න යුවරාජයා, ස්කන්ධ දෙවියන් සහ බිළිඳා යන අර්ථයන්හි ද; ‘පවාළ’ යන්න ස්ත්‍රී ලිංග නොවන රතු පබළු සහ අංකුරය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๐๘.

908.

ปโณ เวตน มูเลสุ, โวหาเร จ ธเน มโต;

ปฏิคฺคโห ตุ คหเณ, กถิโต ภาชนนฺตเร.

‘පණ’ යන්න වැටුප, මිල, වෙළඳාම සහ ධනය යන අර්ථයන්හි ද; ‘පටිග්ගහ’ යන්න පිළිගැනීම සහ කෙළ බඳුන ආදී බඳුන් විශේෂයක් යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๐๙.

909.

อสุเภ จ สุเภ กมฺเม, ภาคฺยํ วุตฺตํ ทฺวเย ปฺยถ;

ปิปฺผลํ ตรุเภเท จ, วตฺถจฺเฉทนสตฺถเก.

‘භාග්‍ය’ යන්න කුසල් සහ අකුසල් යන කර්ම දෙකෙහි ම වැටේ; ‘පිප්ඵල’ යන්න ඇසතු වැනි වෘක්ෂ විශේෂයක් සහ කතුර වැනි රෙදි කපන උපකරණ යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๑๐.

910.

อปวคฺโค ปริจฺจาคา’, วสาเนสุ วิมุตฺติยํ;

ลิงฺคํ ตุ องฺคชาตสฺมึ, ปุมตฺตาทิมฺหิ ลกฺขเณ.

‘අපවග්ග’ යන්න පරිත්‍යාගය, අවසානය සහ විමුක්තිය (නිවන) යන අර්ථයන්හි ද; ‘ලිංග’ යන්න ප්‍රජනන ඉන්ද්‍රිය, පුරුෂභාවය ආදී ලක්ෂණය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๑๑.

911.

จาเค สภาเว นิมฺมาเน, สคฺโค ชฺฌาเย ทิเวปฺยถ;

โรหิโต โลหิเต มจฺฉ, เภเท เจว มิคนฺตเร.

‘සග්ග’ (ස්වර්ග) යන්න අත්හැරීම, ස්වභාවය, මැවීම, පරිච්ඡේදය සහ ස්වර්ග ලෝකය යන අර්ථයන්හි ද; ‘රෝහිත’ යන්න රතු පැහැය, මත්ස්‍ය විශේෂයක් සහ මුව විශේෂයක් යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๑๒.

912.

นิฏฺฐา นิปฺผตฺติยํ เจวา, วสานมฺหิ อทสฺสเน;

กณฺฏโก ตุ สปตฺตสฺมึ, รุกฺขงฺเค โลมหํสเน.

‘නිට්ඨා’ යන්න නිමවීම, අවසානය සහ නොපෙනී යාම යන අර්ථයන්හි ද; ‘kණ්ටක’ යන්න සතුරා, කටුව සහ ලොම් දැහැගැනීම යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๑๓.

913.

มุขฺโย’ปาเยสุ วทเน, อาทิสฺมึ มุข มีริตํ;

ทพฺพํ ภพฺเพ คุณาธาเร, วิตฺเต จ พุธ ทารุสุ.

''මුඛ'' යන්න ප්‍රධාන වූ දේ, උපක්‍රමය, මුඛය (කට) සහ ආරම්භය යන අර්ථවල ද; ''දබ්බ'' (ද්‍රව්‍ය) යන්න සුදුසු වූ දේ, ගුණාධාරය (ගුණවලට පිහිට වූව), ධනය, පණ්ඩිතයා සහ දැව (ලී) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๑๔.

914.

มานํ ปมาเณ ปตฺถาโท, มาโน วุตฺโต วิธาย จ;

อโถ ปริสฺสเม วุตฺโต, วายาโม วีริเยปิ จ.

''මාන'' යන්න නැළිය ආදී මිනුම් ප්‍රමාණය, මානය (අභිමානය) සහ පූජාව (සත්කාරය) යන අර්ථවල ද; ''වායාම'' යන්න වෙහෙස සහ වීර්යය යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๑๕.

915.

สโรรุเห สตปตฺตํ, สตปตฺโต ขคนฺตเร;

ฉิทฺเท ตุ ฉิทฺทวนฺเต จ, สุสิรํ ตูริยนฺตเร.

''සතපත්ත'' යන්න නෙළුම් මල සහ එක්තරා පක්ෂියෙකු (කෙරළා) යන අර්ථවල ද; ''සුසිර'' යන්න හිදැස, සිදුරු සහිත වූව සහ පිඹින තූර්යය (සුසිර වාද්‍ය භාණ්ඩ) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๑๖.

916.

เอกสฺมึ สทิเส สนฺเต, สมานํ วาจฺจลิงฺคิกํ;

อโถ คารว ภีตีสุ, สํเวเค สมฺภโม มโต.

''සමාන'' යන්න එක් (එකම), සමාන (සදෘශ) සහ පවත්නා (ශාන්ත) යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''සම්භම'' යන්න ගෞරවය, බිය සහ සංවේගය යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๑๗.

917.

ชุณฺหา จนฺทปฺปภายญฺจ, ตทุเปตนิสาย จ;

วิมานํ เทวตาวาเส, สตฺตภูมิฆรมฺหิ จ.

''ජුණ්හා'' යන්න සඳ එළිය සහ සඳ එළිය ඇති රාත්‍රිය යන අර්ථවල ද; ''විමාන'' යන්න දේව මන්දිරය (විමානය) සහ සත් මහල් ප්‍රාසාදය යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๑๘.

918.

มาเส เชฏฺโฐ, ติวุทฺธา’ติ, ปฺปสตฺเถสุ จ ตีสุ โส;

ธมฺเม จ มงฺคเล เสยฺโย, โส ปสตฺถตเร ติสุ.

''ජෙට්ඨ'' යන්න ජෙෂ්ඨ මාසය (පොසොන් මස), ඉතා මහලු තැනැත්තා සහ ප්‍රශස්ත වූ දේ යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''සෙය්‍ය'' යන්න ධර්මය, මංගල්‍යය සහ වඩාත් ප්‍රශස්ත වූ දේ යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද වැටේ.

๙๑๙.

919.

อาทิจฺจาทิมฺหิ คหเณ, นิพนฺเธ จ ฆเร คโห;

กาโจ ตุ มตฺติกาเภเท, สิกฺกายํ นยนามเย.

''ගහ'' යන්න සූර්යග්‍රහණ ආදිය, දැඩි ග්‍රහණය (බැඳීම), නිවස සහ ග්‍රහලෝකය යන අර්ථවල ද; ''කාච'' යන්න වීදුරු (මැටි විශේෂයක්), කඩය (කඳ බැඳි උරය) සහ ඇස් රෝගය යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๒๐.

920.

ตีสุ คามณิ เสฏฺฐสฺมึ, อธิเป คามเชฏฺฐเก;

พิมฺพํ ตุ ปฏิพิมฺเพ จ, มณฺฑเล พิมฺพิกาผเล.

''ගාමණී'' යන්න ශ්‍රේෂ්ඨ, අධිපති සහ ගම්මුලාදෑනියා (ගම්දෙටුවා) යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''බිම්බ'' යන්න පිළිබිඹුව, මණ්ඩලය සහ කෝවක්කා ගෙඩිය යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๒๑.

921.

ภาชนาทิ ปริกฺขาเร, ภณฺฑํ มูลธเนปิ จ;

มคฺโค ตฺวริยมคฺเค จ, สมฺมาทิฏฺฐาทิเก, ปเถ.

''භණ්ඩ'' යන්න භාජන ආදී උපකරණ සහ ප්‍රාග්ධනය (මුල් ධනය) යන අර්ථවල ද; ''මග්ග'' යන්න සම්මාදිට්ඨි ආදී ආර්ය මාර්ගය සහ මාවත (පාර) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๒๒.

922.

สมา [Pg.76] วสฺเส, สโม เขท, สนฺตีสุ, โส นิเภ ติสุ;

จาเปตฺวิสฺสาส, มุสุโน, อิสฺสาโส เขปกมฺหิ จ.

''සමා'' යන්න වර්ෂය (අවුරුද්ද) යන අර්ථයේ ද; ''සම'' යන්න වෙහෙස නිවීම (ශාන්තිය) සහ සමාන (සදෘශ) යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''ඉස්සාස'' යන්න දුන්න, ඊතලය සහ දුනු ශිල්පියා යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๒๓.

923.

พาโล ตีสฺวา’ทิวยสา, สมงฺคินิ อปณฺฑิเต;

รตฺตํ ตุ โสณิเต, ตมฺพา, นุรตฺต, รญฺชิเต ติสุ.

''බාල'' යන්න ළදරු වියෙහි පසුවන්නා සහ අඥාන තැනැත්තා යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''රත්ත'' යන්න ලේ, තඹ (රතු පැහැය), ඇලුනු ස්වභාවය සහ සායම් පෙවූ යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද වැටේ.

๙๒๔.

924.

ตเจ กาเย จ ตนฺวิตฺถี, ตีสฺว’ปฺเป วิรเฬ กิเส;

อุตุเภเท ตุ สิสิโร, หิเม โส สีตเล ติสุ.

''තනු'' යන්න සම සහ ශරීරය (ස්ත්‍රී ලිංගයේ දී) යන අර්ථවල ද; අල්ප (ස්වල්ප), විරල සහ කෙට්ටු (කෘශ) යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''සිසිර'' යන්න සිසිර ඍතුව, හිම සහ සීතල යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද වැටේ.

๙๒๕.

925.

สกฺขรา คุฬเภเท จ, กถเลปิ จ ทิสฺสติ;

อนุคฺคเห ตุ สงฺเขเป, คหเณ สงฺคโห มโต.

''සක්ඛරා'' යන්න සීනි (උක්සකුරු ආදිය) සහ කැටකැබිලිති (ගල්කැට) යන අර්ථවල ද; ''සංගහ'' යන්න අනුග්‍රහය, සංක්ෂේපය (කෙටි කිරීම) සහ එකතු කිරීම (ග්‍රහණය) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๒๖.

926.

ทกฺเข จ ติขิเณ พฺยตฺเต, โรคมุตฺเต ปฏุตฺติสุ;

ราชา ตุ ขตฺติเย วุตฺโต, นรนาเถ ปภุมฺหิ จ.

''පටු'' යන්න දක්ෂයා, තියුණු වූ දේ, ව්‍යක්තයා සහ රෝගයෙන් මිදුණු තැනැත්තා යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''රාජා'' යන්න ක්‍ෂත්‍රියයා, රජු සහ ස්වාමියා යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๒๗.

927.

ขลญฺจ ธญฺญกรเณ, กกฺเก นีเจ ขโล ภเว;

อถุ’ปฺปาเท สมุทโย, สมูเห ปจฺจเยปิ จ.

''ඛල'' යන්න කමත් බිම, කල්කය (බෙහෙත් පිඬු ආදිය) සහ නීච (නපුරු) පුද්ගලයා යන අර්ථවල ද; ''සමුදය'' යන්න උපත (හටගැනීම), සමූහය සහ හේතුව (ප්‍රත්‍යය) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๒๘.

928.

พฺรหฺมจารี คหฏฺฐาโท, อสฺสโม จ ตโปวเน;

ภยงฺกเร ตุ กฐิเน, กุรูโร ตีสุ นิทฺทเย.

''අස්සම'' යන්න බ්‍රහ්මචාරී හෝ ගෘහස්ථ ආදී ජීවන අවධි සහ තපෝවනය (ආශ්‍රම භූමිය) යන අර්ථවල ද; ''කුරූර'' යන්න භයානක, තද (කඨින) සහ නිර්දය යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද වැටේ.

๙๒๙.

929.

กนิฏฺโฐ กนิโย ตีสุ, อตฺยปฺเป’ติยุเว ปฺยถ;

สีฆมฺหิ ลหุ ตํ, อิฏฺฐ, นิสฺสารา’ครุสุตฺติสุ.

''කනිට්ඨ'' (හෝ කනිය) යන්න ඉතා කුඩා සහ ඉතා බාල (තරුණ) යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''ලහු'' යන්න වේගවත් (සීඝ්‍ර), කැමති (ඉෂ්ට), නිසරු (සාරයක් නැති), සැහැල්ලු සහ ලුහු ස්වර යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๓๐.

930.

อธโร ตีสฺวโธ หีเน, ปุเม ทนฺตจฺฉเท ปฺยถ;

สุสฺสุสา โสตุ มิจฺฉาย, สา ปาริจริยาย จ.

''අධර'' යන්න පහළ සහ හීන යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; තොල (දත් වැස්ම) යන අර්ථයේ (පුල්ලිංගයේ දී) ද; ''සුස්සූසා'' යන්න ඇසීමට ඇති කැමැත්ත සහ උපස්ථානය යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๓๑.

931.

หตฺโถ ปาณิมฺหิ รตเน, คเณ โสณฺฑาย ภนฺตเร;

อาวาเฏ อุทปาเน จ, กูโป กุมฺเภ จ ทิสฺสติ.

''හත්ථ'' යන්න අත, රියන, සමූහය, අලි සොඬ සහ හත නැකත යන අර්ථවල ද; ''කූප'' යන්න වළ, ළිඳ සහ නැවේ කුඹගස යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๓๒.

932.

อาโท ปธาเน ปฐมํ, ปมุขญฺจ ติลิงฺคิกํ;

วชฺชเภเท จ วิต ตํ, ตํ วิตฺถาเร ติลิงฺคิกํ.

''පඨම'' (හෝ පමුඛ) යන්න ආරම්භය සහ ප්‍රධාන යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''විතත'' යන්න අවනද්ධ වාද්‍ය භාණ්ඩ (සම්වලින් වැසූ බෙර ආදිය) සහ පැතිරුණු යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද වැටේ.

๙๓๓.

933.

สาโร พเล ถิรํเส จ, อุตฺตเม โส ติลิงฺคิโก;

ภาโร ตุ ขนฺธภาราโท, ทฺวิสหสฺสปเลปิ จ.

''සාර'' යන්න බලය, සාරවත් කොටස (අරටුව) සහ උතුම් යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''භාර'' යන්න කර තබා යන බර (කරබර) සහ පල දෙදහසක බර (ප්‍රමාණයක්) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๓๔.

934.

มนฺทิเร โรคเภเท จ, ขโย อปจยมฺหิ จ;

วาโฬ ตุ สาปเท สปฺเป, กุรูเร โส ติลิงฺคิโก.

''ඛය'' යන්න නිවස, ක්ෂය රෝගය සහ විනාශය (අඩුවීම) යන අර්ථවල ද; ''වාළ'' යන්න වන මෘගයා, සර්පයා සහ දරුණු (කෲර) යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද වැටේ.

๙๓๕.

935.

สาโล สชฺชทฺทุเม รุกฺเข, สาลาเคเห จ ทิสฺสติ;

โสเต ตุ สวนํ วุตฺตํ, ยชเน สุติยมฺปิ จ.

''සාල'' යන්න සල් ගස, පොදුවේ ගස සහ ශාලාව (ගෙය) යන අර්ථවල ද; ''සවන'' යන්න කන, යාගය සහ ඇසීම යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๓๖.

936.

ตีสุ ปโต ปเรโต จ, มเต จ เปตโยนิเช;

ขฺยาเต ตุ หฏฺเฐ วิญฺญาเต, ปตีตํ วาจฺจลิงฺคิกํ.

''පරේත'' යන්න මියගිය තැනැත්තා සහ ප්‍රේතයෝනියෙහි උපන්නා යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''පතීත'' යන්න ප්‍රසිද්ධ, සතුටු වූ සහ ප්‍රකට යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද වැටේ.

๙๓๗.

937.

อธิปฺปาเย [Pg.77] จ อาธาเร, อาสโย กถิโต ถ จ;

ปตฺตํ ปกฺเข ทเล, ปตฺโต, ภาชเน โส คเต ติสุ.

''ආසය'' යන්න අභිප්‍රාය (අදහස) සහ ආධාරය (නිවහන) යන අර්ථවල ද; ''පත්ත'' යන්න පියාපත, කොළය, පාත්‍රය (භාජනය) සහ පැමිණි (ලත්) යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද වැටේ.

๙๓๘.

938.

กุสเล สุกตํ, สุฏฺฐุ, กเต จ สุกโต ติสุ;

ตปสฺสี ตฺว’นุกมฺปายา, รเห วุตฺโต ตโปธเน.

''සුකත'' යන්න කුසල් ක්‍රියාව සහ මැනවින් කරන ලද යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''තපස්සී'' යන්න අනුකම්පාවට සුදුස්සා සහ තපස් රකිනා තැනැත්තා (තාපසයා) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๓๙.

939.

ตีสุ สุราทิโลลสฺมึ, โสณฺโฑ หตฺถิกเร ทฺวิสุ;

อสฺสาทเน ตุ รสนํ, ชิวฺหายญฺจ ธนิมฺหิ จ.

''සොණ්ඩ'' යන්න සුරාවට ලොල් වූ තැනැත්තා යන අර්ථයේ (ත්‍රිලිංගිකව) ද; අලි සොඬ යන අර්ථයේ (ද්විලිංගිකව) ද; ''රසන'' යන්න රස විඳීම, දිව සහ ශබ්දය යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๔๐.

940.

ปณีโต ตีสุ มธุเร, อุตฺตเม วิหิเต ปฺยถ;

อญฺชเส วิสิขายญฺจ, ปนฺติยํ วีถิ นาริยํ.

''පණීත'' යන්න මිහිරි, උත්තම සහ විධිමත් ලෙස කරන ලද යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''වීථි'' (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න මාවත, වීදිය සහ පේළිය යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๔๑.

941.

ปาปสฺมึ คคเน ทุกฺเข, พฺยสเน จา’ฆ มุจฺจเต;

สมูเห ปฏลํ เนตฺต, โรเค วุตฺตํ ฉทิมฺหิ จ.

''අඝ'' යන්න පාපය, අහස, දුක සහ විපත්තිය යන අර්ථවල ද; ''පටල'' යන්න සමූහය (රැස), ඇස් රෝගය සහ වහලය (වැස්ම) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๔๒.

942.

สนฺธิ สงฺฆฏฺฏเน วุตฺโต, สนฺธิ’ตฺถิ ปฏิสนฺธิยํ;

สตฺตนฺนํ ปูรเณ เสฏฺเฐ, ติสนฺเต สตฺตโม ติสุ.

''සන්ධි'' යන්න එක්වීම (සන්ධානය) සහ ප්‍රතිසන්ධිය (ස්ත්‍රී ලිංගයේ දී) යන අර්ථවල ද; ''සත්තම'' යන්න හත්වැන්න සහ ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද වැටේ.

๙๔๓.

943.

โอชา ตุ ยาปนายญฺจ, โอโช ทิตฺติ พเลสุ จ;

อโถ นิสามนํ วุตฺตํ, ทสฺสเน สวเนปิ จ.

''ඕජා'' (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න ජීවත්වීම (පෝෂණය) යන අර්ථයේ ද; ''ඕජ'' යන්න දීප්තිය සහ බලය යන අර්ථවල ද; ''නිසාමන'' යන්න දැකීම සහ ඇසීම යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๔๔.

944.

คพฺโภ กุจฺฉิฏฺฐสตฺเต จ, กุจฺฉิ โอวรเกสุ จ;

ขณฺฑเน ตฺว’ปทานญฺจ, อิติวุตฺเต จ กมฺมนิ.

''ගබ්භ'' යන්න ගර්භය (කුසෙහි සිටින සත්වයා), කුස සහ ඇතුළු කාමරය යන අර්ථවල ද; ''අපදාන'' යන්න කැපීම, ඉතිහාස කතාව (පෙර උදාව) සහ ක්‍රියාව (යහපත් චරිතය) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๔๕.

945.

จิตฺตเก รุกฺขเภเท จ, ติลโก ติลกาฬเก;

สีลาโท ปฏิปตฺติ’ตฺถี, โพเธ ปตฺติ ปวตฺติสุ.

''තිලක'' යන්න නළල් තිලකය, වෘක්ෂ විශේෂයක් සහ කළු තිලකය (උපන් ලපය) යන අර්ථවල ද; ''පත්ති'' (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න සීලාදී ප්‍රතිපත්තිය, අවබෝධය සහ පැමිණීම (පැවැත්ම) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๔๖.

946.

อสุมฺหิ จ พเล ปาโณ, สตฺเต หทยคา’นิเล;

ฉนฺโท วเส อธิปฺปาเย, เวเท’จฺฉา’นุฏฺฐุภาทิสุ.

''පාණ'' යන්න ප්‍රාණය (ජීවිතය), බලය, සත්වයා සහ හෘදයාශ්‍රිත වායුව යන අර්ථවල ද; ''ඡන්ද'' යන්න කැමැත්ත (අභිප්‍රාය), වේදය සහ අනුෂ්ටුප් ආදී ඡන්දස් (කාව්‍ය ශාස්ත්‍රය) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๔๗.

947.

กาโมฆาโท, สมูหสฺมึ, โอโฆเวเค ชลสฺส จ;

กปาลํ สิรสฏฺฐิมฺหิ, ฆฏาทิ สกเลปิ จ.

''ඕඝ'' යන්න කාමෞඝ ආදී සැඩපහර, සමූහය සහ ජලයේ වේගය (සැඩපහර) යන අර්ථවල ද; ''කපාල'' යන්න හිස්කබල සහ මුට්ටි ආදියේ කැබලි (කබල) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๔๘.

948.

เวณฺวาทิสาขาชาลสฺมึ, ลคฺคเกเส ชฏา’ลเย;

สรณํ ตุ วเธ เคเห, รกฺขิตสฺมิญฺจ รกฺขเณ.

''ජටා'' යන්න උණ ආදී ගස්වල අතු පටලැවිල්ල, ජටාව (පැටලුණු කෙස්) සහ තෘෂ්ණාව (ආලය) යන අර්ථවල ද; ''සරණ'' යන්න හිංසාව (මැරීම), නිවස, රැකවරණය ලබන්නා සහ ආරක්ෂාව (පිහිට) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๔๙.

949.

ถิยํ กนฺตา ปิเย, กนฺโต, มนุญฺเญ, โส ติลิงฺคิโก;

ควกฺเข ตุ สมูเห จ, ชาลํ มจฺฉาทิพนฺธเน.

''කන්තා'' (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න ප්‍රිය බිරිඳ යන අර්ථයේ ද; ''කන්ත'' යන්න ප්‍රිය වූ සහ මනෝඥ වූ යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''ජාල'' යන්න කවුළුව, සමූහය සහ මසුන් අල්ලන දැල යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๕๐.

950.

ปุจฺฉายํ ครหายญฺจา, นิยเม กึ ติลิงฺคิกํ;

สสทฺเธ ตีสุ นิวาเป, สทฺธํ, สทฺธา จ ปจฺจเย.

''කිං'' යන්න ප්‍රශ්න කිරීම, නින්දා කිරීම සහ නියමය යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''සද්ධ'' යන්න ශ්‍රද්ධාවන්ත යන අර්ථයේ (ත්‍රිලිංගිකව) ද; ''සද්ධං'' යන්න මළවුන් උදෙසා දෙන දානය යන අර්ථයේ ද; ''සද්ධා'' යන්න විශ්වාසය යන අර්ථයේ ද වැටේ.

๙๕๑.

951.

พีชํ [Pg.78] เหตุมฺหิ อฏฺฐิสฺมึ, องฺคชาเต จ ทิสฺสติ;

ปุพฺโพ ปูเย’คฺคโต อาโท,โส ทิสาโท ติลิงฺคิโก.

''බීජ'' යන්න හේතුව, ඇටය (බීජය) සහ අංගජාතය (ලිංගය) යන අර්ථවල ද; ''පුබ්බ'' යන්න සැරව යන අර්ථයේ ද, පෙර, මුල් සහ නැගෙනහිර දිශාව යන අර්ථවල (ත්‍රිලිංගිකව) ද වැටේ.

๙๕๒.

952.

ผลจิตฺเต เหตุกเต, ลาเภ ธญฺญาทิเก ผลํ;

อาคมเน ตุ ทีฆาทิ, นิกาเยสุ จ อาคโม.

''ඵල'' යන්න ඵල සිත, විපාකය (හේතුවෙන් හටගත්), ලාභය සහ ධාන්‍ය-ගෙඩි ආදිය යන අර්ථවල ද; ''ආගම'' යන්න පැමිණීම, දීඝ නිකාය ආදී නිකාය ග්‍රන්ථ (ආගම) සහ වියරණයෙහි අකුරු පැමිණීම (ආගමය) යන අර්ථවල ද වැටේ.

๙๕๓.

953.

สนฺตาโน เทวรุกฺเข จ, วุตฺโต สนฺตติยํ ปฺยถ;

อุตฺตรวิปรีเต จ, เสฏฺเฐ จา’นุตฺตรํ ติสุ.

‘සන්තාන’ යන්න දිව්‍ය වෘක්ෂයට (කල්ප වෘක්ෂයට) ද, පරම්පරාවට (නොකැඩී පැවතීමට) ද කියනු ලැබේ. ‘අනුත්තර’ යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) තමාට වඩා උසස් දෙයක් නැති යන අර්ථයට ද, ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයට ද යෙදේ.

๙๕๔.

954.

สตฺติสมฺปตฺติยํ วุตฺโต, กนฺติมตฺเต จ วิกฺกโม;

ฉายา ตุ อาตปาภาเว, ปฏิพิมฺเพ ปภาย จ.

‘වික්කම’ යන්න ශක්ති සම්පන්න බවට (පරාක්‍රමයට) ද, කාන්තිමත් බවට ද කියනු ලැබේ. ‘ඡායා’ යන්න අව්ව නැති තැනට (සෙවණැල්ලට), ප්‍රතිබිම්බයට හා ශෝභාවට (ආලෝකයට) යෙදේ.

๙๕๕.

955.

คิมฺเห ฆมฺโม นิทาโฆ จ, อุณฺเห เสทชเล ปฺยถ;

กปฺปนํ กนฺตเน วุตฺตํ, วิกปฺเป สชฺชเน’ตฺถิยํ.

‘ඝම්ම’ සහ ‘නිදාඝ’ යන්න ග්‍රීෂ්ම කාලයට, උණුසුමට හා දහඩියට කියනු ලැබේ. ‘කප්පන’ (ස්ත්‍රී ලිංගයේදී ‘කප්පනා’) යන්න කැපීමට, විකල්පයට (හෝ සැකයට) හා සැරසීමට (සකස් කිරීමට) කියනු ලැබේ.

๙๕๖.

956.

องฺคา เทเส พหุมฺห’งฺคํ, องฺโค เทเส วปุมฺห’ ตถา’วยวเหตุสุ;

เทวาลเย จ ถูปสฺมึ, เจติยํ เจติย’ทฺทุเม.

බහුවචනයෙන් ඇති ‘අංග’ යන්න (රටක් වූ) අංග දේශයට කියනු ලැබේ. ‘අංග’ යන්න ශරීරයට, අවයවයට හා හේතුවට ද කියනු ලැබේ. ‘චේතිය’ යන්න දේවාලයට, ස්තූපයට හා පිදුම් ලබන වෘක්ෂයට (බෝධි වෘක්ෂය වැනි චෛත්‍ය වෘක්ෂයට) කියනු ලැබේ.

๙๕๗.

957.

สชฺชโน สาธุปุริเส, สชฺชนํ กปฺปเน ปฺยถ;

สุปินํ สุปิเน สุตฺต, วิญฺญาเณ ต มนิตฺถิยํ.

‘සජ්ජන’ (පුල්ලිංග) යන්න සත්පුරුෂයාට ද, ‘සජ්ජන’ (නපුංසකලිංග) යන්න සැරසීමට (අශ්වයා ආදීන්ට සෑදල පැළඳවීමට) ද කියනු ලැබේ. ‘සුපින’ (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) යන්න සිහිනයට හා නිදා සිටින විට උපදින විඥානයට කියනු ලැබේ.

๙๕๘.

958.

ปจฺจกฺเข สนฺนิธาเน จ, สนฺนิธิ ปริกิตฺติโต;

ภิยฺโย พหุตรตฺเถ โส, ปุนรตฺเถ’พฺยยํ ภเว.

‘සන්නිධි’ යන්න ප්‍රත්‍යක්ෂයට හා සමීපව තැබීමට (ළඟ තිබීමට) කියනු ලැබේ. ‘භීය්‍යෝ’ යන නිපාතය වඩාත් වැඩි යන අර්ථයෙහි ද, නැවත යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๙๕๙.

959.

วิสลิตฺตสเร ทิทฺโธ, ทิทฺโธ ลิตฺเต ติลิงฺคิโก;

วาเส ธูมาทิสงฺขาเร, ธิวาโส สมฺปฏิจฺฉเน.

‘දිද්ධ’ යන්න වස තැවරූ ඊතලයට ද, ත්‍රිලිංගිකව තැවරූ (ගෑවුණු) යන අර්ථයට ද කියනු ලැබේ. ‘අධිවාස’ යන්න වාසයට, දුම් ගැසීම ආදී සුවඳ කැවීමට හා පිළිගැනීමට (එකඟ වීමට) කියනු ලැබේ.

๙๖๐.

960.

วุตฺโต วิสารโท ตีสุ, สุปฺปคพฺเภ จ ปณฺฑิเต;

อถ สิตฺถํ มธุจฺฉิฏฺเฐ, วุตฺตํ โอทนสมฺภเว.

‘විසාරද’ යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) නිර්භීත (ප්‍රගල්භ) තැනැත්තාට හා පණ්ඩිතයාට කියනු ලැබේ. ‘සිත්ථ’ යන්න මී ඉටිවලට හා බත් ඇටයට (බත් පිඬට) කියනු ලැබේ.

๙๖๑.

961.

ทฺรเว วณฺเณ รสเภเท, กสาโย สุรภิมฺหิ จ;

อโถ อุคฺคมนํ วุตฺตํ, อุปฺปตฺตุ’ทฺธคตีสุ จ.

‘කසාය’ යන්න ද්‍රව්‍යයකට (දියරයට), වර්ණයට (කසට පාටට), රස විශේෂයකට (කසට රසයට) හා සුවඳට කියනු ලැබේ. ‘උග්ගමන’ යන්න උපතට (හටගැනීමට) හා ඉහළට නැඟීමට කියනු ලැබේ.

๙๖๒.

962.

ลูเข นิฏฺฐุรวาจายํ, ผรุสํ วาจฺจลิงฺคิกํ;

ปวาโห ตฺว’มฺพุเวเค จ, สนฺทิสฺสติ ปวตฺติยํ.

‘පරුස’ යන්න (ගුණ පදයක් ලෙස) රළු දේට හා රළු වචනයට (නපුරු බසට) කියනු ලැබේ. ‘පවාහ’ යන්න ජල වේගයට (දිය පහරට) හා පැවැත්මට කියනු ලැබේ.

๙๖๓.

963.

นิสฺสเย ตปฺปเร อิฏฺเฐ, ปรายณปทํ ติสุ;

กวเจ วารวาเณ จ, นิมฺโมเกปิ จ กญฺจุโก.

‘පරායණ’ යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) පිහිටට (ආශ්‍රයට), ඒ කෙරෙහිම නැඹුරු වූ තැනැත්තාට හා කැමති (ඉෂ්ට) වූ දෙයට කියනු ලැබේ. ‘කඤ්චුක’ යන්න සන්නාහයට, කබායට හා සර්ප හැවට කියනු ලැබේ.

๙๖๔.

964.

โลหเภเท [Pg.79] มตํ ตมฺพํ, ตมฺโพ รตฺเต ติลิงฺคิโก;

ตีสุ ตฺว’วสิตํ ญาเต, อวสานคเต มตํ.

‘තම්බ’ (නපුංසකලිංග) යන්න ලෝහ විශේෂයකට (තඹ ලෝහයට) ද, ත්‍රිලිංගිකව රතු පැහැති යන අර්ථයට ද කියනු ලැබේ. ‘අවසිත’ යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) දන්නා ලද (අවබෝධ කළ) දෙයට හා අවසානයට පත් වූ දෙයට කියනු ලැබේ.

๙๖๕.

965.

โพธเน จ ปทาเน จ, วิญฺเญยฺยํ ปฏิปาทนํ;

เสเล นิชฺชลเทเส จ, เทวตาสุ มรู’ริโต.

‘පටිපාදන’ යන්න අවබෝධ කරවීමට (දැන්වීමට) හා දීමට (පැමිණවීමට) කියනු ලැබේ. ‘මරූ’ යන්න පර්වතයට, දිය නැති දේශයට (කාන්තාරයට) හා දේවතාවන්ට කියනු ලැබේ.

๙๖๖.

966.

สตฺถํ อายุธ คนฺเถสุ, โลเห, สตฺโถ จ สญฺจเย;

ชีวิกายํ วิวรเณ, วตฺตเน วุตฺติ นาริยํ.

‘සත්ථ’ (නපුංසකලිංග) යන්න ආයුධයට, ග්‍රන්ථයට (ශාස්ත්‍රයට) හා යකඩවලට කියනු ලැබේ. ‘සත්ථ’ (පුල්ලිංග) යන්න සමූහයට (ගැල් කණ්ඩායමට) කියනු ලැබේ. ‘වුත්ති’ (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න ජීවනෝපායට, විවරණයට (විස්තර කිරීමට) හා පැවැත්මට කියනු ලැබේ.

๙๖๗.

967.

วีริเย สูรภาเว จ, กถียติ ปรกฺกโม;

อถ กมฺพุ มโต สงฺเข, สุวณฺเณ วลเยปิ จ.

‘පරක්කම’ යන්න වීර්යයට හා ශූර භාවයට (නිර්භීතකමට) කියනු ලැබේ. ‘කම්බු’ යන්න හක්ගෙඩියට, රන්වලට හා වළල්ලට කියනු ලැබේ.

๙๖๘.

968.

สโร กณฺเฑ อการาโท, สทฺเท วาปิมฺหิ’นิตฺถิยํ;

ทุปฺผสฺเส ติขิเณ ตีสุ, คทฺรเภ กกเจ ขโร.

‘සර’ (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) යන්න ඊතලයට, ස්වර අකුරුවලට, ශබ්දයට හා වැවට (විලට) කියනු ලැබේ. ‘ඛර’ යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) රළු ස්පර්ශ ඇති දෙයට හා තියුණු දෙයට ද, බූරුවාට හා කියතට ද කියනු ලැබේ.

๙๖๙.

969.

สุรายุ’ปทฺทเว กามา, สวาทิมฺหิ จ อาสโว;

เทเห วุตฺโต รถงฺเค จ, จตุโร’ปธิสู’ปธิ.

‘ආසව’ යන්න සුරාවට (මත්පැන්), උපද්‍රවයට, කාමයට හා ආස්‍රවයන්ට (වැගිරීම්වලට) කියනු ලැබේ. ‘උපධි’ යන්න ශරීරයට, රථයේ කොටසට හා සිව් වැදෑරුම් උපධිවලට (ක්ලේශ උපධි ආදී) කියනු ලැබේ.

๙๗๐.

970.

วตฺถุ’ตฺตํ การเณ ทพฺเพ, ภูเภเท รตนตฺตเย;

ยกฺโข เทเว มหาราเช, กุเวรา’นุจเร นเร.

‘වත්ථု’ යන්න කරුණට (හේතුවට), ද්‍රව්‍යයට, බිම් කොටසට (භූමියට) හා තෙරුවනට (ත්‍රිවිධ රත්නයට) කියනු ලැබේ. ‘යක්ඛ’ යන්න දේවතාවාට, මහරජුට, කුවේරයාගේ අනුචරයාට හා මනුෂ්‍යයාට කියනු ලැබේ.

๙๗๑.

971.

ทารุกฺขนฺเธ ปีฐิกายํ, อาปเณ ปีฐ มาสเน;

ปริวาเร ปริกฺขาโร, สมฺภาเร จ วิภูสเน.

‘පීඨ’ යන්න ලී කොටයට, වේදිකාවට (ආධාරකයට), වෙළඳසැලට (කඩයට) හා අසුනට (පුටුවට) කියනු ලැබේ. ‘පරික්ඛාර’ යන්න පිරිවරට, උපකරණයට (සම්භාරයට) හා සැරසිල්ලට (ආභරණයට) කියනු ලැබේ.

๙๗๒.

972.

โวหารสฺมิญฺจ ฐปเน, ปญฺญตฺติ’ตฺถี ปกาสเน;

ปฏิภานํ ตุ ปญฺญายํ, อุปฏฺฐิต คิราย จ.

‘පඤ්ඤත්ති’ (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න ව්‍යවහාරයට (කථාවට), පැනවීමට (තැබීමට) හා ප්‍රකාශ කිරීමට කියනු ලැබේ. ‘පටිභාන’ යන්න ප්‍රඥාවට හා ක්ෂණිකව වැටහෙන වචනයට (ප්‍රතිභාන කථාවට) කියනු ලැබේ.

๙๗๓.

973.

วจนาวยเว มูเล, กถิโต เหตุ การเณ;

อุทเร ตุ ตถา ปาจา, นลสฺมึ คหณี’ตฺถิยํ.

‘හේතු’ යන්න වචන අවයවයට, මුලට හා කරුණට (හේතුවට) කියනු ලැබේ. ‘ගහණී’ (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න කුසට (බඩට) හා ආහාර දිරවන ගින්නට (ජඨරාග්නියට) කියනු ලැබේ.

๙๗๔.

974.

ปิโย ภตฺตริ, ชายายํ, ปิยา, อิฏฺเฐ ปิโย ติสุ;

ยมราเช ตุ ยุคเฬ, สํยเม จ ยโม ภเว.

‘පිය’ (පුල්ලිංග) යන්න ස්වාමිපුරුෂයාට ද, ‘පියා’ (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න භාර්යාවට ද, ත්‍රිලිංගිකව ප්‍රිය (කැමති) දෙයට ද කියනු ලැබේ. ‘යම’ යන්න යම රජුට, යුගලයට හා සංයමයට කියනු ලැබේ.

๙๗๕.

975.

มุทฺทิกสฺส จ ปุปฺผสฺส, รเส ขุทฺเท มธู’ริตํ;

อุลฺโลเจ ตุ จ วิตฺถาเร, วิตานํ ปุนฺนปุํสเก.

‘මධු’ යන්න මුද්දරප්පලම් යුෂයට, මල් පැණිවලට හා මී පැණිවලට කියනු ලැබේ. ‘විතාන’ (පුරුෂ සහ නපුංසකලිංග) යන්න වියනට හා පැතිරීමට (විස්තරයට) කියනු ලැබේ.

๙๗๖.

976.

อปวคฺเค จ สลิเล, สุธายํ อมตํ มตํ;

โมเห ตุ ติมิเร สงฺขฺยา, คุเณ ตม มนิตฺถิยํ.

‘අමත’ යන්න නිවනට, ජලයට හා අමෘතයට (දෙව් බොජුනට) කියනු ලැබේ. ‘තම’ (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) යන්න මෝහයට (මුළාවට), අඳුරට හා සාංඛ්‍ය දර්ශනයෙහි එන ‘තමෝ ගුණය’ට කියනු ලැබේ.

๙๗๗.

977.

ขเร จา’การิเย ตีสุ, รสมฺหิ ปุริเส กฏุ;

ปณฺฑเก สุกเต, ปุญฺญํ, มนุญฺเญ ปวเน ติสุ.

‘කටු’ යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) රළු දේට හා නොකටයුතු දේට ද, (නාම පදයක් ලෙස) කටුක රසයට හා දරුණු පුරුෂයාට ද කියනු ලැබේ. ‘පුඤ්ඤ’ යන්න නපුංසක ලිංගයේදී යහපත් ක්‍රියාවට (කුසලයට) ද, ත්‍රිලිංගිකව මනහර වූ ද පවිත්‍ර වූ ද දේට ද කියනු ලැබේ.

๙๗๘.

978.

รุกฺโข ทุมมฺหิ, ผรุสา, สินิทฺเธสุ จ โส ติสุ;

อุปฺปตฺติยํ ตุ เหตุมฺหิ, สงฺเค สุกฺเก จ สมฺภโว.

‘රුක්ඛ’ යන්න වෘක්ෂයට කියනු ලැබේ. එය ත්‍රිලිංගිකව රළු වූ ද, ස්නිග්ධ නොවූ (වියළි) වූ ද දේට කියනු ලැබේ. ‘සම්භව’ යන්න උපතට, හේතුවට, සබඳතාවට (ආලයට) හා ශුක්‍ර ධාතුවට කියනු ලැබේ.

๙๗๙.

979.

นิมิตฺตํ [Pg.80] การเณ วุตฺตํ, องฺคชาเต จ ลญฺฉเน;

อาทิ สีมาปกาเรสุ, สมีเป’วยเว มโต.

‘නිමිත්ත’ යන්න හේතුවට, ලිංගයට (අංගජාතයට) හා ලකුණට කියනු ලැබේ. ‘ආදි’ යන්න සීමාවට, ප්‍රකාරයට (ආකාරයට), සමීපයට හා අවයවයට (කොටසට) කියනු ලැබේ.

๙๘๐.

980.

เวเท จ มนฺตเน มนฺโต, มนฺตา ปญฺญาย มุจฺจเต;

อนโย พฺยสเน เจว, สนฺทิสฺสติ วิปตฺติยํ.

‘මන්ථ’ යන්න වේද ග්‍රන්ථයට හා මන්ත්‍රණයට (රහස් සාකච්ඡාවට) ද, ‘මන්තා’ (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න ප්‍රඥාවට ද කියනු ලැබේ. ‘අනය’ යන්න ව්‍යසනයට හා විපත්තියට කියනු ලැබේ.

๙๘๑.

981.

อรุโณ รํสิเภเท จา, พฺยตฺตราเค จ โลหิเต;

อนุพนฺโธ ตุ ปกตา, นิวตฺเต นสฺสนกฺขเร.

‘අරුණ’ යන්න කිරණ විශේෂයකට (අරුණාලෝකයට), නොපැහැදිලි රතු පැහැයට හා රතු පැහැයට කියනු ලැබේ. ‘අනුබන්ධ’ යන්න අඛණ්ඩ පැවැත්මට (වැඩකට), නැවතීමට හා (ව්‍යාකරණයෙහි) ලොප් වන අකුරට (ඉත් අකුරට) කියනු ලැබේ.

๙๘๒.

982.

อวตาโร’วตรเณ, ติตฺถมฺหิ วิวเร ปฺยถ;

อากาโร การเณ วุตฺโต, สณฺฐาเน อิงฺคิเตปิ จ.

‘අවතාර’ යන්න බැසීමට, තොටුපළට හා හිඩැසට (අවස්ථාවට) කියනු ලැබේ. ‘ආකාර’ යන්න හේතුවට, හැඩයට (සටහනට) හා ඉඟියට කියනු ලැබේ.

๙๘๓.

983.

สุทฺทิตฺถิ ตนเย ขตฺตา, อุคฺโค, ติพฺพมฺหิ โส ติสุ;

ปธานํ ตุ มหามตฺเต, ปกตฺย’คฺค’ธิตีสุ จ.

‘ඛත්තා’ යන්න සූපවේදියාට හා දුවගේ පුත්‍රයාට (මුනුපුරාට) කියනු ලැබේ. ‘උග්ග’ යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) තියුණු (දරුණු) දෙයට කියනු ලැබේ. ‘පධාන’ යන්න අමාත්‍යවරයාට, ප්‍රකෘතියට, අග්‍ර (ශ්‍රේෂ්ඨ) භාවයට හා ධෛර්යයට කියනු ලැබේ.

๙๘๔.

984.

กลฺลํ ปภาเต, นิโรค, สชฺชทกฺเขสุ ตีสุ ตํ;

กุหนา กูฏจริยายํ, กุหโน กุหเก ติสุ.

‘කල්ල’ යන්න අලුයමට (පාන්දරට) ද, ත්‍රිලිංගිකව නිරෝගී වූ ද, සූදානම් වූ ද, දක්ෂ වූ ද තැනැත්තාට ද කියනු ලැබේ. ‘කුහනා’ (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න කූට පැවැත්මට (රැවටීමට) ද, ‘කුහන’ යන්න ත්‍රිලිංගිකව රවටන සුළු (කුහක) තැනැත්තාට ද කියනු ලැබේ.

๙๘๕.

985.

กโปโต ปกฺขิเภเท จ, ทิฏฺโฐ ปาราวเต ถ จ;

สารโท สารทพฺภูเต, อปคพฺเภ มโต ติสุ.

‘කපෝත’ යන්න කුරුළු විශේෂයකට හා පරෙවියාට කියනු ලැබේ. ‘සාරද’ යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) සරත් කාලයට අයත් දෙයට හා ප්‍රගල්භ නොවන (ලැජ්ජාශීලී) තැනැත්තාට කියනු ලැබේ.

๙๘๖.

986.

ตีสุ ขเร จ กฐิเน, กกฺกโส สาหสปฺปิเย ;

อการิเย ตุ คุยฺหงฺเค, จีเร โกปีน มุจฺจเต.

‘කක්කස’ යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) රළු වූ ද, දැඩි වූ ද, සැහැසිකමට ලැදි වූ ද දේට කියනු ලැබේ. ‘කෝපීන’ යන්න නොකටයුතු ක්‍රියාවට, රහස්‍ය අවයවයට හා වැරහන් රෙදි කඩට කියනු ලැබේ.

๙๘๗.

987.

มิคเภเท ปฏากายํ, โมเจ จ กทลี’ตฺถิยํ;

ทกฺขิณา ทานเภทสฺมึ, วามโต’ญฺญมฺหิ ทกฺขิโณ.

‘කදලී’ (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න මුව විශේෂයකට, කොඩියට හා කෙසෙල් ගසට කියනු ලැබේ. ‘දක්ඛิණා’ (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න දාන විශේෂයට (දක්ෂිණාවට) ද, ‘දක්ඛิණ’ යන්න වමට ප්‍රතිවිරුද්ධ පැත්තට (දකුණු පැත්තට) ද කියනු ලැබේ.

๙๘๘.

988.

ทุติยา ภริยายญฺจ, ทฺวินฺนํ ปูรณิยํ มตา;

อถุปฺปาเท สิยา ธูม, เกตุ เวสฺสานเรปิ จ.

‘දුතියා’ යන්න භාර්යාවට හා දෙවැන්නී (ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් දෙවැනි තැනැත්තිය) යන අර්ථයට කියනු ලැබේ. ‘ධූමකේතු’ යන්න අහසේ උපදින අශුභ ලකුණට (උල්කාපාත ආදියට) හා ගින්නට කියනු ලැබේ.

๙๘๙.

989.

ภวนิคฺคมเน ยาเน, ทฺวาเร นิสฺสรณํ สิยา;

นิยามโก โปตวาเห, ติลิงฺโค โส นิยนฺตริ.

‘නිස්සරණ’ යන්න සංසාරයෙන් මිදීමට (නික්මීමට), වාහනයට හා දොරටුවට කියනු ලැබේ. ‘නියාමක’ යන්න නැව් පදවන්නාට ද, ත්‍රිලිංගිකව නියම කරන්නාට (මෙහෙයවන්නාට) ද කියනු ලැබේ.

๙๙๐.

990.

อปวคฺเค วินาเส จ, นิโรโธ โรธเน ปฺยถ;

ภเย ปฏิภยํ วุตฺตํ, ติลิงฺคํ ตํ ภยํกเร.

‘නිරෝධ’ යන්න නිවනට, විනාශයට හා වැළැක්වීමට (අවහිර කිරීමට) කියනු ලැබේ. ‘පටිභය’ යන්න බියට ද, ත්‍රිලිංගිකව බිය උපදවන සුළු (භයංකර) දේට ද කියනු ලැබේ.

๙๙๑.

991.

ปิฏกํ ภาชเน วุตฺตํ, ตเถว ปริยตฺติยํ;

ชราสิถิลจมฺมสฺมึ, อุทรงฺเค มตา วลิ.

‘පිටක’ යන්න භාජනයට (කූඩයට) හා පර්යාප්ති ධර්මයට (පිටකයට) කියනු ලැබේ. ‘වලි’ (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න වයස්ගත වීමෙන් සමෙහි ඇති වන රැළිවලට හා බඩෙහි ඇති රැළිවලට කියනු ලැබේ.

๙๙๒.

992.

ภินฺนํ วิทาริเต’ญฺญสฺมึ, นิสฺสิเต วาจฺจลิงฺคิกํ;

อุปชาเป มโต เภโท, วิเสเส จ วิทารเณ.

‘භින්න’ යන්න (ගුණ පදයක් ලෙස) බිඳුණු (පැළුණු) දෙයට, වෙනත් දෙයට හා ඇසුරු කළ දෙයට කියනු ලැබේ. ‘භේද’ යන්න භේද කිරීමට (බිඳවීමට), වෙනසට (විශේෂයට) හා පැලීමට කියනු ලැබේ.

๙๙๓.

993.

มณฺฑลํ [Pg.81] คามสนฺโทเห, พิมฺเพ ปริธิราสิสุ;

อาณาย มาคเม เลเข;

สาสนํ อนุสาสเน.

'මණ්ඩල' යන්න ගම් සමූහය, බිම්බය (මණ්ඩලය), වටප්‍රමාණය සහ රාශිය යන අර්ථයන්හි ද; 'සාසන' යන්න ආඥාව, ආගමය (ධර්මය), ලිපිය සහ අනුශාසනය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๙๙๔.

994.

อคฺเค ตุ สิขรํ จา’โย, มยวิชฺฌนกณฺฏเก;

คุณุกฺกํเส จ วิภเว, สมฺปตฺติ เจว สมฺปทา.

'සිඛර' යන්න මුදුන සහ යකඩින් කළ විදින කටුව (කටුහල) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'සම්පත්ති' සහ 'සම්පදා' යන වචන ගුණෝත්කර්ෂය (ගුණවලින් උසස් බව) සහ විභවය (සම්පත/ධනය) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๙๙๕.

995.

ภูขนฺตีสุ ขมา, โยคฺเย, หิเต สกฺเก ขโม ติสุ;

อทฺโธ ภาเค ปเถ กาเล, เอกํเส’ทฺโธ’พฺยยํ ภเว;

อโถ กรีสํ วจฺจสฺมึ, วุจฺจเต จตุรมฺพเณ.

'ඛමා' යන්න පොළොව සහ ඉවසීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ඛම' යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) සුදුස්සා, හිතවතෙක් සහ සමර්ථයා යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'අද්ධ' යන්න කොටස, මාර්ගය සහ කාලය යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'අද්ධා' යන නිපාතය ඒකාන්තය යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'කරීස' යන්න මල (අසූචි) සහ අමුණ හතරක බිම් ප්‍රමාණය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๙๙๖.

996.

อุสโภ’สธ โค เสฏฺเฐ, สู’สภํ วีสยฏฺฐิยํ;

เสตุสฺมึ ตนฺติ ปนฺตีสุ, นาริยํ ปาฬิ กถฺยเต.

'උසභ' යන්න ඖෂධ විශේෂයක්, වෘෂභයා (ගොනා) සහ ශ්‍රේෂ්ඨයා යන අර්ථයන්හි ද; 'සු-උසභ' යන්න විසි යෂ්ටියක (රියන් 140 ක) ප්‍රමාණයෙහි ද වැටේ. ස්ත්‍රී ලිංගික 'පාළි' යන්න ඒදණ්ඩ (සේතුව), තන්ත්‍රය (පෙළ) සහ පන්තිය (පේළිය) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๙๙๗.

997.

กโฏ ชเย’ตฺถินิมิตฺเต, กิลญฺเช โส กเต ติสุ;

มหิยํ ชคตี วุตฺตา, มนฺทิราลินฺทวตฺถุมฺหิ.

'කට' යන්න ජයග්‍රහණය, ස්ත්‍රී නිමිත්ත සහ පැදුර යන අර්ථයන්හි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) කරන ලද්ද යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'ජගතී' යන්න පොළොව, මාලිගාව, පිල (ඉස්තෝප්පුව) සහ භූමිය (වස්තුව) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๙๙๘.

998.

วิตกฺเก มถิเต ตกฺโก, ตถา สูจิผเล มโต;

สุทสฺสนํ สกฺกปุเร, ตีสุ ตํ ทุทฺทเส’ตเร.

'තක්ක' යන්න විතර්කය, මෝරුව (මතන ලද කිරි) සහ ඉදිකටු ඵලය යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'සුදස්සන' යන්න ශක්‍ර පුරය යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) දැකීමට පහසු වූ (ලස්සන) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๙๙๙.

999.

ทีโป’นฺตรีป ปชฺโชต, ปติฏฺฐา นิพฺพุตีสุ จ;

พทฺธนิสฺสิต เสเตสุ, ตีสุ ตํ มิหิเต สิตํ.

'දීප' යන්න දූපත, ප්‍රදීපය, පිහිට සහ නිවන යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'සිත' යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) බඳින ලද්ද, ඇසුරු කරන ලද්ද, සුදු පැහැය සහ සිනහසුණු යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๐๐.

1000.

ถิยํ ปชาปติ ทาเร, พฺรหฺเม มาเร สุเร ปุเม;

วาสุเทเว’นฺตเก กณฺโห, โส ปาเป อสิเต ติสุ.

ස්ත්‍රී ලිංගික 'පජාපති' යන්න භාර්යාව යන අර්ථයෙහි ද; පුරුෂ ලිංගිකව මහා බ්‍රහ්මයා, මාරයා සහ දෙවියා යන අර්ථයන්හි ද වැටේ. 'කණ්හ' යන්න වාසුදේව (ක්‍රිෂ්ණා) සහ මාරයා (යමයා) යන අර්ථයන්හි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) පාපය සහ කළු පැහැය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๐๑.

1001.

อุปจาโร อุปฏฺฐาเน, อาสนฺเน อญฺญโรปเน;

สกฺโก อินฺเท ชนปเท, สากิเย, โส ขเม ติสุ.

'උපචාර' යන්න උපස්ථානය, සමීපය (ආසන්නය) සහ උපචාරය (ආරෝපණය කොට කීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'සක්ක' යන්න ශක්‍රයා, ජනපදය සහ ශාක්‍ය වංශය යන අර්ථයන්හි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) සමර්ථයා (හැකියාව ඇත්තා) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๐๒.

1002.

วชฺชเน ปริหาโร จ, สกฺกาเร เจว รกฺขเณ;

โสตาปนฺนาทิเก อคฺเค, อริโย ตีสุ, ทฺวิเช ปุเม.

'පරිහාර' යන්න වර්ජනය (හැරදැමීම), සත්කාරය සහ ආරක්ෂාව යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'අරිය' යන්න සෝතාපන්න ආදී උතුමන් සහ ශ්‍රේෂ්ඨයා යන අර්ථයන්හි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) ආර්ය වූ යන අර්ථයෙහි ද; පුරුෂ ලිංගිකව බමුණා (ද්විජයා) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๐๓.

1003.

สุสุโก สุสุมาเร จ, พาลเก จ อุลูปินิ;

อินฺทีวรํ มตํ นีลุ, ปฺปเล อุทฺทาลปาทเป.

'සුසුක' යන්න කිඹුලා, ළදරුවා සහ මුහුදු ඌරා යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ඉන්දීවර' යන්න මහනෙල් මල (නිල් උපුල්) සහ ඇහැළ ගස (උද්දාල වෘක්ෂය) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๐๔.

1004.

อสโน ปิยเก กณฺเฑ, ภกฺขเณ ขิปเน’ สนํ;

ยุเค’ธิกาเร วีริเย, ปธาเน จา’นฺติเก ธุโร.

'අසන' යන්න පියල් ගස සහ ඊතලය යන අර්ථයන්හි ද; (නපුංසක ලිංගිකව) අනුභව කිරීම සහ විදීම (දැමීම) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ. 'ධුර' යන්න වියගහ, අධිකාරය, වීර්යය, ප්‍රධානියා සහ සමීපය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๐๕.

1005.

กาเฬ จ ภกฺขิเต ตีสุ, ลวิตฺเต อสิโต ปุเม;

ปวารณา ปฏิกฺเขเป, กถิตา’ชฺเฌสนาย จ.

'අසිත' යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) කළු පැහැය සහ අනුභව කරන ලද්ද යන අර්ථයන්හි ද; පුරුෂ ලිංගිකව දැකැත්ත යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'පවාරණා' යන්න ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සහ ආරාධනය කිරීම යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๐๖.

1006.

อุมฺมาเร [Pg.82] เอสิกตฺถมฺเภ, อินฺทขีโล มโต ถ จ;

โปตฺถกํ มกจิวตฺเถ, คนฺเถ เลปฺยาทิ กมฺมนิ.

'ඉන්දඛීල' යන්න උළුවස්සේ එළිපත්ත සහ නගර ද්වාරයෙහි පිහිටුවන කණුව (ඉන්ද්‍රඛීලය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'පොත්ථක' යන්න හණ රෙද්ද, ග්‍රන්ථය (පොත) සහ බදාම හෝ මැටි ආදියේ අනුරූප (මැටි රූප සෑදීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๐๗.

1007.

ธญฺญํ สาลฺยาทิเก วุตฺตํ, ธญฺโญ ปุญฺญวติ ตฺติสุ;

ปาณิ หตฺเถ จ สตฺเต ภู, สณฺหกรณิยํ มโต.

'ධඤ්ඤ' යන්න (නපුංසක ලිංගිකව) වී ආදී ධාන්‍යයන්හි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) පින්වන්තයා යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'පාණි' යන්න අත, සත්වයා සහ බිම සමතලා කරන මෙවලම යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๐๘.

1008.

ตีสุ ปีตํ หลิทฺยาเภ, หฏฺเฐ จ ปายิเต สิยา;

พฺยูโห นิพฺพิทฺธรจฺฉายํ, พลนฺยาเส คเณ มโต.

'පීත' යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) කහ පැහැය, සතුටු වූ සහ බොන ලද යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'බ්‍යූහ' යන්න කොණක් නැති වීදිය, සේනා සංවිධානය (යුද්ධ ව්‍යූහය) සහ සමූහය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๐๙.

1009.

โลหิตาทิมฺหิ โลเภ จ, ราโค จ รญฺชเน มโต;

ปทโร ผลเก ภงฺเค, ปวุทฺธ ทริยํ ปิจ.

'රාග' යන්න රතු පැහැය, ලෝභය (ආශාව) සහ වර්ණ ගැන්වීම (ඇලීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'පදර' යන්න ලෑල්ල, පැලීම, විශාල සිදුර සහ ගල් ගුහාව (දෙදරීම) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๑๐.

1010.

สิงฺฆาฏกํ กเสรุสฺส, ผเล, มคฺคสมาคเม;

พหุลายญฺจ เขฬมฺหิ, เอฬา, โทเส’ฬ มีริตํ.

'සිංඝාටක' යන්න හීන් කෙටේරියා (කසේරු) ගෙඩිය සහ සතරමං සන්ධිය යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'ඒළා' යන්න එන්සාල් සහ කෙළ යන අර්ථයන්හි ද; 'ඒළ' යන්න දෝෂය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๑๑.

1011.

อาธาโร จา’ธิกรเณ, ปตฺตาธาเร’ ลวาลเก;

กาโร’ คเภเท สกฺกาเร, การา ตุ พนฺธนาลเย.

'ආධාර' යන්න ආධාරය (පිහිට), පාත්‍ර ආධාරකය (පත්කඩය) සහ පාත්තිය (ගස් මුල වටා බඳින වළ) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'කාර' යන්න ශරීර අවයව කපා වධ දීම සහ සත්කාරය යන අර්ථයන්හි ද; 'කාරා' යන්න හිරගෙය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๑๒.

1012.

กรกา เมฆปาสาเณ, กรโก กุณฺฑิกาย จ;

ปาปเน จ ปทาติสฺมึ, คมเน ปตฺติ นาริยํ.

'කරකා' යන්න ගල්වැස්ස (වහිණි කැට) යන අර්ථයෙහි ද; 'කරක' යන්න පැන් කෙණ්ඩිය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. ස්ත්‍රී ලිංගික 'පත්ති' යන්න පැමිණීම (ලැබීම), පාබල සේනාව සහ ගමන යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๑๓.

1013.

ฉิทฺทํ รนฺธญฺจ วิวรํ, สุสิเร ทูสเนปิ จ;

มุตฺตา ตุ มุตฺติเก, มุตฺตํ, ปสฺสาเว, มุจฺจิเต ติสุ.

'ඡිද්ද' යන්න සිදුර, විවරය, බෙන සහ දෝෂය (කැලල) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'මුත්තා' යන්න මුතු ඇටය යන අර්ථයෙහි ද; 'මුත්ත' යන්න (නපුංසක ලිංගිකව) මුත්‍රාවලට ද, (ත්‍රිලිංගිකව) මිදුණු (නිදහස් වූ) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๑๔.

1014.

นิเสเธ วารณํ, หตฺถิ, ลิงฺค หตฺถีสุ วารโณ;

ทานํ จาเค มเท สุทฺเธ, ขณฺฑเน ลวเน ขเย.

'වාරණ' යන්න වැළැක්වීම යන අර්ථයෙහි ද; පුරුෂ ලිංගිකව ඇත් ලින්ග පක්ෂියා සහ ඇතා යන අර්ථයන්හි ද වැටේ. 'දාන' යන්න පරිත්‍යාගය, මදය (ඇත් මදය), පිරිසිදු බව, කැපීම, නෙලීම සහ විනාශය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๑๕.

1015.

มโนโตเส จ นิพฺพาเน, ตฺถงฺคเม นิพฺพุติ’ตฺถิยํ;

เนคโม นิคมุพฺภูเต, ตถา’ปโณปชีวินิ.

ස්ත්‍රී ලිංගික 'නිබ්බුති' යන්න සතුට (සැනසීම), නිවන් අවබෝධය සහ නැතිවීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'නේගම' යන්න නියම්ගමෙහි උපන්නා වූ සහ වෙළෙඳාමෙන් ජීවත්වන්නා (වෙළෙන්දා) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๑๖.

1016.

หริตสฺมิญฺจ ปณฺเณ จ, ปลาโส กึ สุกทฺทุเม;

ปกาโส ปากเฏตีสุ, อาโลกสฺมึ ปุเม มโต.

'පලාස' යන්න කොළ පැහැය, කොළය (පත්‍රය) සහ කෑල ගස යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'පකාස' යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) ප්‍රකට වූ යන අර්ථයෙහි ද; පුරුෂ ලිංගිකව ආලෝකය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๑๗.

1017.

ปกฺกํ ผลมฺหิ, ตํ นาสุ, มฺมุเข ปริณเต ติสุ;

ปิณฺโฑ อาชีวเน เทเห, ปิณฺฑเน โคฬเก มโต.

'පක්ක' යන්න (නපුංසක ලිංගිකව) ඉදුණු ගෙඩිය යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) ඉදුණු (පැසුණු) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'පිණ්ඩ' යන්න ජීවිකාව (පිණ්ඩපාතය), ශරීරය, ගුලිය සහ බෝලය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๑๘.

1018.

วฏฺโฏ ปริพฺพเย กมฺมา, ทิเก, โส วฏฺฏุเล ติสุ;

ปจฺจาหาเร ปฏิหาโร, ทฺวาเร จ ทฺวารปาลเก.

'වට්ට' යන්න වියදම සහ කර්ම වට්ටය ආදියෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) වටකුරු වූ යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'පටිහාර' යන්න ප්‍රත්‍යාහාරය (නැවත හැරවීම), ද්වාරය (දොර) සහ දොරටුපාලයා යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๑๙.

1019.

นาริยํ ภีรุ กถิตา, ภีรุเก โส ติลิงฺคิโก;

วิกฏํ คูถมุตฺตาโท, วิกโฏ วิกเต ติสุ.

ස්ත්‍රී ලිංගික 'භීරු' යන්න බියගුලු ස්ත්‍රිය යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) බියගුල්ලා යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'විකට' යන්න (නපුංසක ලිංගිකව) අසූචි හා මුත්‍රා අනුභවය යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) විකෘති වූ (විකට) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๒๐.

1020.

วามํ [Pg.83] สพฺยมฺหิ, ตํ จารุ, วิปรีเตสุ ตีสฺว’ถ;

สงฺขฺยาเภเท สรพฺเย จ, จิหเณ ลกฺข มุจฺจเต.

'වාම' යන්න (නපුංසක ලිංගිකව) වම්පස යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) ලස්සන සහ විරුද්ධ (විකෘති) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ. 'ලක්ඛ' යන්න ලක්ෂය (සංඛ්‍යා විශේ‍ෂයක්), ඉලක්කය සහ සලකුණ යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๒๑.

1021.

เสณี’ตฺถี สมสิปฺปีนํ, คเณ จา’วลิยํ ปิจ;

สุธายํ ธูลิยํ จุณฺโณ, จุณฺณญฺจ วาสจุณฺณเก.

ස්ත්‍රී ලිංගික 'සේණී' යන්න සමාන ශිල්පීන්ගේ සමූහය (ශ්‍රේණිය) සහ පේළිය යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'චුණ්ණ' යන්න පුරුෂ ලිංගිකව හුණු සහ දූවිල්ල යන අර්ථයන්හි ද; නපුංසක ලිංගිකව සුවඳ කුඩු යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๒๒.

1022.

เชตพฺเพ’ติปฺปสตฺเถ’ติ, วุทฺเธ เชยฺยํ ติสู’ริตํ;

ตกฺเก ตุ มถิตํ โหตฺยา,โลลิเต มถิโต ติสุ.

'ජෙය්‍ය' යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) දිනිය යුත්තා, ඉතා ප්‍රශංසනීය වූ සහ මහලු වූ යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'මථිත' යන්න (නපුංසක ලිංගිකව) මෝරුවලට ද; (ත්‍රිලිංගිකව) කැළඹූ (මතන ලද) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๒๓.

1023.

อพฺภุโต’จฺฉริเย ตีสุ, ปเณ เจวา’พฺภุโต ปุเม;

เมจโก ปุจฺฉมูลมฺหิ, กณฺเหปิ เมจโก ติสุ.

'අබ්භුත' යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) පුදුම සහගත වූ යන අර්ථයෙහි ද; පුරුෂ ලිංගිකව ඔට්ටුව (පණ) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'මේචක' යන්න වල්ගයේ මුල යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) කළු පැහැය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๒๔.

1024.

วสวตฺตี ปุเม มาเร, วสวตฺตาปเก ติสุ;

สมฺภเว จา’สุจิ ปุเม, อเมชฺเฌ ตีสุ ทิสฺสติ.

'වසවත්ති' යන්න පුරුෂ ලිංගිකව වසවර්ති මාරයා යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) වසඟ කරන්නා (පාලනය කරන්නා) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'අසුචි' යන්න පුරුෂ ලිංගිකව ශුක්‍ර ධාතුව යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) අපිරිසිදු දෙය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๒๕.

1025.

อจฺโฉ อิกฺเก ปุเม วุตฺโต, ปสนฺนมฺหิ ติลิงฺคิโก;

พฬิเส เสลเภเท จ, วงฺโก, โส กุฏิเล ติสุ.

'අච්ඡ' යන්න පුරුෂ ලිංගිකව වලහා යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) පිරිසිදු (ප්‍රසන්න) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'වංක' යන්න බිලී කොක්ක සහ පාෂාණ විශේෂයක් යන අර්ථයන්හි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) ඇද වූ (කුටිල) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๒๖.

1026.

กุณปมฺหิ ฉโว เญยฺโย,ลามเก โส ติลิงฺคิโก;

สพฺพสฺมึ สกโล ตีสุ, อทฺธมฺหิ ปุริเส สิยา.

'ඡව' යන්න කුණපය (මළ සිරුර) යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) ලාමක වූ යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'සකල' යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) සියල්ල යන අර්ථයෙහි ද; පුරුෂ ලිංගිකව අඩක් (කොටසක්) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๒๗.

1027.

จนฺทคฺคาหาทิเก เจวุ, ปฺปาโท อุปฺปตฺติยํ ปิจ;

ปทุสฺสเน ปโทโส จ, กถิโต สํวรีมุเข.

'උප්පාද' යන්න චන්ද්‍රග්‍රහණ ආදී උත්පාතයන් (අද්භූත පෙරනිමිති) සහ ඉපදීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'පදෝස' යන්න දැඩි කෝපය (දූෂණය වීම) සහ සැඳෑ කාලය (රාත්‍රි මුවදොර) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๒๘.

1028.

รุธิเร โลหิตํ วุตฺตํ, รตฺตมฺหิ โลหิโต ติสุ;

อุตฺตมงฺเค ปุเม มุทฺธา, มุทฺโธ มูฬฺเห ติลิงฺคิโก.

'ලෝහිත' යන්න (නපුංසක ලිංගිකව) ලේ යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) රතු පැහැය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'මුද්ධා' යන්න පුරුෂ ලිංගිකව හිස (උත්තමාංගය) යන අර්ථයෙහි ද; 'මුද්ධ' යන්න (ත්‍රිලිංගිකව) මුළා වූ (මෝඩ) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๒๙.

1029.

รฏฺฐมฺหิ วิชิตํ วุตฺตํ, ชิเต จ วิชิโต ติสุ;

ปริตฺตํ ตุ ปริตฺตาเณ, ปริตฺโต ตีสุ อปฺปเก.

'විජිත' යන්න (නපුංසක ලිංගිකව) රාජ්‍යය යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) ජය ගන්නා ලද යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'පරිත්ත' යන්න (නපුංසක ලිංගිකව) ආරක්ෂාව (පිරිත්) යන අර්ථයෙහි ද; (ත්‍රිලිංගිකව) ස්වල්ප වූ (සුළු) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๓๐.

1030.

กุมฺภณฺโฑ เทวเภเท จ, ทิสฺสติ วลฺลิชาติยํ;

จตุตฺถํเส ปเท ปาโท, ปจฺจนฺตเสลรํสิสุ.

'කුම්භණ්ඩ' යන්න දිව්‍ය කොට්ඨාසයක් (කුම්භාණ්ඩයන්) සහ අළුපුහුල් වැල යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'පාද' යන්න සතරෙන් පංගුව, පය (පදය), කන්ද පාමුල සහ රශ්මිය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๓๑.

1031.

วงฺโค โลหนฺตเร วงฺคา, เทเส ปุเม พหุมฺหิ จ;

กมฺมารภณฺฑเภเท จ, ขฏเก มุฏฺฐิ จ ทฺวิสุ.

'වංග' යන්න ලෝහ විශේෂයක් (ඊයම්/තකරන්) යන අර්ථයෙහි ද; පුරුෂ ලිංග බහුවචනයෙන් වංග දේශය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'මුට්ඨි' යන්න (ලිංග දෙකක) කම්මල්කරුවාගේ උපකරණ විශේෂයක් සහ මිටි මොළවන ලද අත (මිට) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๓๒.

1032.

อมฺพณํ โทณิยํ เจ’กา, ทสโทณปฺปมาณเก;

อธิฏฺฐิติย มาธาเร, ฐาเน’ธิฏฺฐาน มุจฺจเต.

'අම්බණ' යන්න ඔරුව (දෝණිය) සහ දෝණ එකොළහක ප්‍රමාණය (අමුණ) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'අධිට්ඨාන' යන්න අධිෂ්ඨානය, ආධාරය (පිහිට) සහ ස්ථානය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๓๓.

1033.

ปุเม มเหสี สุคเต, เทวิยํ นาริยํ มตา;

อุปทฺทเว อุปสคฺโค, ทิสฺสติ ปาทิเกปิ จ.

'මහේසී' යන්න පුරුෂ ලිංගයෙහි සුගත (බුදුරජාණන් වහන්සේ) යන අර්ථයෙහි ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දේවිය (රැජින) සහ ස්ත්‍රිය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'උපසග්ග' යන්න උපද්‍රවයෙහි ද, (ව්‍යාකරණගත) උපසර්ගයෙහි ද වැටේ.

๑๐๓๔.

1034.

วกฺกํ [Pg.84] โกฏฺฐาสเภทสฺมึ, วกฺโก วงฺเก ติสุ’จฺจเต;

วิชฺชา เวเท จ สิปฺเป จ, ติวิชฺชาโท จ พุทฺธิยํ.

'වක්ක' යන්න ශරීර කොටස් (වකුගඩුව) යන අර්ථයෙහි ද, 'වක්ක' යන්න ඇද වූ (වක්‍ර) යන අර්ථයෙන් ලිංග තුනෙහිම ද වැටේ. 'විජ්ජා' යන්න වේදයෙහි, ශිල්පයෙහි, ත්‍රිවිද්‍යාවෙහි සහ ප්‍රඥාවෙහි වැටේ.

๑๐๓๕.

1035.

สมาธิมฺหิ ปุเม’กคฺโค, นากุเล วาจฺจลิงฺคิโก;

ปชฺชํ สิโลเก, ปชฺโช’ทฺเธ, ปชฺโช ปาทหิเต ติสุ.

'ඒකග්ග' යන්න පුරුෂ ලිංගයෙහි සමාධියෙහි ද, කලබල නැති (එකඟ වූ) යන අර්ථයෙන් ලිංග තුනෙහිම ද වැටේ. 'පජ්ජ' යන්න ශ්ලෝකයෙහි (කවියෙහි) ද, 'පජ්ජ' යන්න මාර්ගයෙහි ද, පාදයන්ට හිතකර වූ යන අර්ථයෙන් ලිංග තුනෙහිම ද වැටේ.

๑๐๓๖.

1036.

กตโก รุกฺขเภทสฺมึ, กตโก กิตฺติเม ติสุ;

วิเธยฺเย อสฺสโว ตีสุ, ปุพฺพมฺหี ปุริเส สิยา.

'කටක' යන්න වෘක්ෂ විශේෂයක ද, කෘත්‍රිම වූ යන අර්ථයෙන් ලිංග තුනෙහිම ද වැටේ. 'අස්සව' යන්න කීකරු (අවනත) යන අර්ථයෙන් ලිංග තුනෙහිම ද, සැරව යන අර්ථයෙන් පුරුෂ ලිංගයෙහි ද වැටේ.

๑๐๓๗.

1037.

กลฺยาเณ กถิตํ เขมํ, ตีสุ ลทฺธตฺถรกฺขเณ;

อโถ นิโยชเน วุตฺตํ, การิเยปิ ปโยชนํ.

'ඛේම' යන්න යහපතෙහි (කල්‍යාණයෙහි) ද, ලත් දෙය රැකගැනීම (ආරක්ෂාව) යන අර්ථයෙන් ලිංග තුනෙහිම ද වැටේ. 'පයෝජන' යන්න නියෝජනයෙහි (යෙදවීමෙහි) ද, කටයුත්තෙහි (ප්‍රයෝජනයෙහි) ද වැටේ.

๑๐๓๘.

1038.

อสฺสตฺโถ ตีสุ อสฺสาส, ปฺปตฺเต, โพธิทฺทุเม ปุเม;

ตีสุ ลุทฺโท กุรูเร จ, เนสาทมฺหิ ปุเม สิยา.

'අස්සත්ථ' යන්න අස්වැසිල්ලට පත් වූ යන අර්ථයෙන් ලිංග තුනෙහි ද, ඇසතු (බෝ) රුක යන අර්ථයෙන් පුරුෂ ලිංගයෙහි ද වැටේ. 'ලුද්ද' යන්න කෲර වූ යන අර්ථයෙන් ලිංග තුනෙහි ද, වැද්දා යන අර්ථයෙන් පුරුෂ ලිංගයෙහි ද වැටේ.

๑๐๓๙.

1039.

วิลคฺโค ตีสุ ลคฺคสฺมึ, ปุเม มชฺฌมฺหิ ทิสฺสติ;

อฑฺโฒ ตฺวนิตฺถิยํ ภาเค, ธนิมฺหิ วาจฺจลิงฺคิโก.

'විලග්ග' යන්න ඇලුණු (ලැගුණු) යන අර්ථයෙන් ලිංග තුනෙහි ද, ඉණ (ශරීරයේ මැද කොටස) යන අර්ථයෙන් පුරුෂ ලිංගයෙහි ද වැටේ. 'අඩ්ඪ' යන්න ස්ත්‍රී ලිංග නොවන ලිංගයන්හි කොටස (අඩක්) යන අර්ථයේ ද, ධනවත් යන අර්ථයෙන් ලිංග තුනෙහිම ද වැටේ.

๑๐๔๐.

1040.

กฏฺฐํ ทารุมฺหิ, ตํ กิจฺเฉ, คหเน กสิเต ติสุ;

สสนฺตาเน จ วิสเย, โคจเร’ ชฺฌตฺต มุจฺจเตติ.

'කට්ඨ' යන්න ලී (දර) යන අර්ථයෙහි ද, දුෂ්කර වූ ද, ඝන වූ ද, සීසෑ වූ ද යන අර්ථයන්ගෙන් ලිංග තුනෙහිම වැටේ. 'අජ්ඣත්ත' යන්න තමාගේ සන්තානයෙහි සහ විෂයයෙහි (ගෝචරයෙහි) වැටේ.

อิติ อทฺธาเนกตฺถวคฺโค.

මෙසේ 'අද්ධා' යන පදයෙන් ඇරඹි අනේකාර්ථ වර්ගයයි.

๑๐๔๑.

1041.

ภุวเน จ ชเน โลโก, โมเรตฺวคฺคิมฺหิ โส สิขี;

สิโลโก ตุ ยเส ปชฺเช,รุกฺเข ตุ สามิเก ธโว.

'ලෝක' යන්න විශ්වය සහ ජනයා යන අර්ථයන්හි ද, 'සිඛී' යන්න මොනරා සහ ගින්න යන අර්ථයන්හි ද, 'සිලෝක' යන්න කීර්තිය සහ ශ්ලෝකය (කවිය) යන අර්ථයන්හි ද, 'ධව' යන්න වෘක්ෂ විශේෂයක් සහ ස්වාමියා යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๔๒.

1042.

วฏพฺยาเมสุ นิคฺโรโธ, ธงฺโก ตุ วายเส พเก;

วาโร ตฺว’วสรา’เหสุ, กุเจตฺวพฺเภ ปโยธโร.

'නිග්‍රෝධ' යන්න නුග ගස සහ බඹයක් (ප්‍රමාණය) යන අර්ථයන්හි ද, 'ධංක' යන්න කපුටා සහ කොකා යන අර්ථයන්හි ද, 'වාර' යන්න අවස්ථාව සහ දවස යන අර්ථයන්හි ද, 'පයෝධර' යන්න පියයුර සහ වැහි වලාකුළ යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๔๓.

1043.

อุจฺฉงฺเค ลกฺขเณ จา’งฺโก, รสฺมิ’ตฺถี ชุติ รชฺชุสุ;

ทิฏฺโฐ’ภาเสสุ อาโลโก,พุทฺโธ ตุ ปณฺฑิเต ชิเน.

'අංක' යන්න උකුල සහ ලක්ෂණය (ලකුණ) යන අර්ථයන්හි ද, 'රස්මි' යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි කිරණ සහ ලණුව යන අර්ථයන්හි ද, 'ආලෝක' යන්න දර්ශනය (දැකීම) සහ එළිය යන අර්ථයන්හි ද, 'බුද්ධ' යන්න පණ්ඩිතයා සහ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๔๔.

1044.

สูรํ’สูสุ ปุเม ภานู, ทณฺโฑ ตุ มุคฺคเร ทเม;

เทวมจฺเฉสฺว’นิมิโส, ปตฺโถ ตุ มานสานุสุ.

'භානු' යන්න පුරුෂ ලිංගයෙහි සූර්යයා සහ කිරණ යන අර්ථයන්හි ද, 'දණ්ඩ' යන්න මුගුර සහ දඬුවම යන අර්ථයන්හි ද, 'අනිමිස' යන්න දෙවියා සහ මත්ස්‍යයා යන අර්ථයන්හි ද, 'පත්ථ' යන්න මිනුම් ඒකකයක් (පත/නැළිය) සහ කඳු මුදුන (සානුව) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๔๕.

1045.

อาตงฺโก โรค ตาเปสุ,มาตงฺโค สปเจ คเช;

มิโค ปสุ กุรุงฺเคสุ, อุลูกิ’นฺเทสุ โกสิโย.

'ආතංක' යන්න රෝගය සහ තාපය (තැවුල) යන අර්ථයන්හි ද, 'මාතංග' යන්න චණ්ඩාලයා සහ ඇතා යන අර්ථයන්හි ද, 'මිග' යන්න සිවුපාවා සහ මුවා යන අර්ථයන්හි ද, 'කෝසිය' යන්න බකමූණා සහ ශක්‍රයා (ඉන්ද්‍ර) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๔๖.

1046.

วิคฺคโห [Pg.85] กลเห กาเย, ปุริโส มาณว’ตฺตสุ;

ทายาโท พนฺธเว ปุตฺเต, สิเร สีสํ ติปุมฺหิ จ.

'විග්ගහ' යන්න කලහය සහ ශරීරය යන අර්ථයන්හි ද, 'පුරිස' යන්න මිනිසා සහ ආත්මය යන අර්ථයන්හි ද, 'දායාද' යන්න ඥාතියා සහ පුත්‍රයා යන අර්ථයන්හි ද, 'සීස' යන්න හිස සහ ඊයම් යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๔๗.

1047.

พลิหตฺถํ’สูสุ กโร, ทนฺเต วิปฺเป’ณฺฑเช ทฺวิโช;

วตฺตํ ปชฺชา’นนา’จาเร, ธญฺญงฺเค สุขุเม กโณ.

'කර' යන්න බද්ද, අත සහ කිරණ යන අර්ථයන්හි ද, 'ද්විජ' යන්න දත, බමුණා සහ පක්ෂියා (බිජුවටින් උපදින්නා) යන අර්ථයන්හි ද, 'වත්ත' යන්න වෘත්තය (කවිය), මුහුණ සහ ආචාරය (වත) යන අර්ථයන්හි ද, 'කණ' යන්න ධාන්‍ය කොටස (කුඩු/කණ) සහ සියුම් (කුඩා) දෙය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๔๘.

1048.

ถมฺโภ ถูณ ชฬตฺเตสุ, สูโป กุมฺมาส พฺยญฺชเน;

คณฺโฑ โผเฏ กโปลมฺหิ, อคฺโฆ มูลฺเย จ ปูชเน.

'ථම්භ' යන්න කණුව සහ අලස බව (මෝඩ බව/ස්තම්භය) යන අර්ථයන්හි ද, 'සූප' යන්න කැඳ/සුප් සහ ව්‍යංජනය යන අර්ථයන්හි ද, 'ගණ්ඩ' යන්න ගෙඩිය (බිබිල) සහ කම්මුල යන අර්ථයන්හි ද, 'අග්ඝ' යන්න මිල (අගය) සහ පිදීම යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๔๙.

1049.

ปกาโร ตุลฺย เภเทสุ, สกุนฺโต ภาสปกฺขิสุ;

ภาคฺเย วิธิ วิธาเน จ, สเร ขคฺเค จ สายโก.

'පකාර' යන්න සමාන බව සහ ප්‍රභේදය යන අර්ථයන්හි ද, 'සකුන්ත' යන්න උකුස්සා සහ පක්ෂියා යන අර්ථයන්හි ද, 'විධි' යන්න භාග්‍යය (දෛවය) සහ විධානය (ක්‍රමය) යන අර්ථයන්හි ද, 'साයක' යන්න ඊතලය සහ කඩුව යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๕๐.

1050.

สารงฺโค จาตเก เอเณ, ปตฺตี ตุ สรปกฺขิสุ;

เสเท ปาโก วิปาเก ถ,ภิกฺขุเภเท จเย คโณ.

'සාරංග' යන්න චාතක පක්ෂියා සහ තිත් මුවා යන අර්ථයන්හි ද, 'පත්ති' යන්න ඊතලය සහ පක්ෂියා යන අර්ථයන්හි ද, 'පාක' යන්න ස්වේදය (පැසීම) සහ විපාකය යන අර්ථයන්හි ද, 'ගණ' යන්න භික්ෂු කණ්ඩායම සහ සමූහය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๕๑.

1051.

ราสิ ปุญฺเช จ เมสา’โท,อสฺเส โลเณ จ สินฺธโว;

สํวฏฺเฏ ปลโย นาเส, ปูโค กมุกราสิสุ.

'රාසි' යන්න ගොඩ (සමූහය) සහ මේෂ ආදී රාශි යන අර්ථයන්හි ද, 'සින්ධව' යන්න අශ්වයා සහ ලුණු යන අර්ථයන්හි ද, 'පලය' යන්න යුග විනාශය සහ විනාශය යන අර්ථයන්හි ද, 'පූග' යන්න පුවක් ගස සහ සමූහය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๕๒.

1052.

อมเต ตุ สุธา เลเป, อภิขฺยา นาม รํสิสุ;

สตฺติ สามตฺถิเย สตฺเถ, มหี นชฺชนฺตเร ภุวิ;

ลีลา กฺริยา วิลาเสสุ,สตฺเต ตุ อตฺรเช ปชา.

'සුධා' යන්න අමෘතය සහ හුණු බදාම යන අර්ථයන්හි ද, 'අභිඛ්‍යා' යන්න නාමය (කීර්තිය) සහ රශ්මිය යන අර්ථයන්හි ද, 'සත්ති' යන්න ශක්තිය සහ ආයුධය (හෙල්ල) යන අර්ථයන්හි ද, 'මහී' යන්න ගඟ සහ පොළොව යන අර්ථයන්හි ද, 'ලීලා' යන්න සෙල්ලම (ක්‍රියාව) සහ විලාසය යන අර්ථයන්හි ද, 'පජා' යන්න සත්වයා සහ තමාගෙන් උපන් දරුවා යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๕๓.

1053.

ญาเณ ลาเภ อุปลทฺธิ, ปเวณี กุถเวณิสุ;

ปวตฺติ วุตฺติ วตฺตาสุ, เวตเน ภรเณ ภติ.

'උපලද්ධි' යන්න අවබෝධය (ඥානය) සහ ලැබීම යන අර්ථයන්හි ද, 'පවේණි' යන්න පරම්පරාව (සම්ප්‍රදාය) සහ ඇතිරිල්ල/කෙස් වැටිය යන අර්ථයන්හි ද, 'පවත්ති' යන්න ප්‍රවෘත්තිය (සිදුවීම), ජීවන වෘත්තිය සහ වචනය යන අර්ථයන්හි ද, 'භති' යන්න වැටුප සහ පෝෂණය කිරීම යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๕๔.

1054.

อาจาเรปิ มริยาทา, ภูติ สตฺตา สมิทฺธิสุ;

โสปฺเป ปมาเท ตนฺที จ, ยาตฺรา คมน วุตฺติสุ.

'මරියාදා' යන්න ආචාරය සහ සීමාව යන අර්ථයන්හි ද, 'භූති' යන්න පැවැත්ම සහ සමෘද්ධිය යන අර්ථයන්හි ද, 'තන්දී' යන්න නිද්‍රාව සහ ප්‍රමාදය (කම්මැලිකම) යන අර්ථයන්හි ද, 'යාත්‍රා' යන්න ගමන සහ ජීවන වෘත්තිය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๕๕.

1055.

นินฺทา กุจฺฉา’ปวาเทสุ, กงฺคุ ธญฺญ ปิยงฺคุสุ;

โมกฺเขสิเว สเมสนฺติ, วิภาเค ภตฺติ เสวเน.

'නින්දා' යන්න ගරහාව සහ අපවාදය යන අර්ථයන්හි ද, 'කංගු' යන්න තණහාල් සහ පියංගු පැළෑටිය යන අර්ථයන්හි ද, 'සන්ති' යන්න මොක්ෂය (නිවන) සහ සංසිඳීම යන අර්ථයන්හි ද, 'භත්ති' යන්න කොටස (බෙදීම) සහ භක්තිය (සේවය කිරීම) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๕๖.

1056.

อิจฺฉายํ ชุติยํ กนฺติ, รญฺชเน สูรเต รติ;

เคเห วสติ วาเส ถ, นที เสนาสุ วาหินี.

'කන්ති' යන්න කැමැත්ත සහ කාන්තිය (බැබළීම) යන අර්ථයන්හි ද, 'රති' යන්න ඇලීම සහ රමණය යන අර්ථයන්හි ද, 'වසති' යන්න ගෘහය සහ වාසය කිරීම යන අර්ථයන්හි ද, 'වාහිනී' යන්න ගඟ සහ සේනාව යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๕๗.

1057.

ปตฺเถ นาเฬ จ นาฬิ’ตฺถี, คเณ สมิติ สงฺคเม;

ตณฺหา โลเภ ปิปาสายํ, มคฺค วุตฺตีสุ วตฺตนี.

'නාළී' යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි මිනුම් ඒකකයක් (නැළිය) සහ නාලය (දණ්ඩ) යන අර්ථයන්හි ද, 'සමිති' යන්න සමූහය සහ රැස්වීම (සංගමය) යන අර්ථයන්හි ද, 'තණ්හා' යන්න ලෝභය සහ පිපාසය යන අර්ථයන්හි ද, 'වත්තනී' යන්න මාර්ගය සහ පැවැත්ම යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๕๘.

1058.

ปาณฺยงฺเค นาภิ จกฺกนฺเต, ยาเจ วิญฺญตฺติ ญาปเน;

วิตฺติ โตเส เวทนายํ, ฐาเน ตุ ชีวิเต ฐิติ.

'නාභි' යන්න පෙකණිය සහ නැබ යන අර්ථයන්හි ද, 'විඤ්ඤත්ති' යන්න ඉල්ලීම සහ හැඟවීම යන අර්ථයන්හි ද, 'විත්ති' යන්න සතුට සහ වේදනාව යන අර්ථයන්හි ද, 'ට්ඨිති' යන්න ස්ථානය (පැවැත්ම) සහ ජීවිතය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๕๙.

1059.

ตรงฺเค [Pg.86] จา’นฺตเร วีจิ, ธีรตฺเต ธารเณ ธิติ;

ภู ภูมิยญฺจ ภมุเก, สทฺเท เวเท สเว สุติ.

'වීචි' යන්න රල්ල සහ අතරතුර යන අර්ථයන්හි ද, 'ධිති' යන්න ධෛර්යය සහ ධාරණය යන අර්ථයන්හි ද, 'භූ' යන්න පොළොව සහ ඇහිබැම යන අර්ථයන්හි ද, 'සුති' යන්න ඇසීම (ශබ්දය), වේදය සහ ගැලීම යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๖๐.

1060.

โคตฺตํ นาเม จ วํเส ถ, นคเร จ ฆเร ปุรํ;

โอกํ ตุ นิสฺสเย เคเห, กุลํ ตุ โคตฺตราสิสุ.

'ගොත්ත' යන්න නාමය සහ වංශය යන අර්ථයන්හි ද, 'පුර' යන්න නගරය සහ නිවස යන අර්ථයන්හි ද, 'ඕක' යන්න පිහිට සහ නිවස යන අර්ථයන්හි ද, 'කුල' යන්න ගෝත්‍රය සහ සමූහය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๖๑.

1061.

เหเม วิตฺเต หิรญฺญญฺจ, ปญฺญาณํ ตฺว’งฺก วุทฺธิสุ;

อถา’มฺพรญฺจ เข วตฺเถ, คุยฺหํ ลิงฺเค รหสฺย’ปิ.

'හිරඤ්ඤ' යන්න රන් සහ ධනය යන අර්ථයන්හි ද, 'පඤ්ඤාණ' යන්න ලකුණ සහ වෘද්ධිය (ප්‍රඥාව) යන අර්ථයන්හි ද, 'අම්බර' යන්න අහස සහ වස්ත්‍රය යන අර්ථයන්හි ද, 'ගුය්හ' යන්න ලිංගය සහ රහස යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๖๒.

1062.

ตโป ธมฺเม วเต เจว, ปาเป ตฺวา’คุมฺหิ กิพฺพิสํ;

รตนํ มณิ เสฏฺเฐสุ, วสฺสํ หายน วุฏฺฐิสุ.

'තප' යන්න ධර්මය සහ වත (තපස් රැකීම) යන අර්ථයන්හි ද, 'කිබ්බිස' යන්න පාපය සහ වරද යන අර්ථයන්හි ද, 'රතන' යන්න මැණික සහ ශ්‍රේෂ්ඨ දෙය යන අර්ථයන්හි ද, 'වස්ස' යන්න වසර සහ වැස්ස යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๖๓.

1063.

วนํ อรญฺญ วารีสุ, ขีรมฺหิ ตุ ชเล ปโย;

อกฺขรํ ลิปิ โมกฺเขสุ, เมถูนํ สงฺคเม รเต.

'වන' යන්න අරණ්‍යය (කැලය) සහ ජලය යන අර්ථයන්හි ද, 'පයෝ' යන්න කිරි සහ ජලය යන අර්ථයන්හි ද, 'අක්ඛර' යන්න අකුර සහ නිවන (මෝක්ෂය) යන අර්ථයන්හි ද, 'මේථූන' යන්න ලිංගික සංසර්ගය සහ එක්වීම යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๖๔.

1064.

โสตํ กณฺเณ ปโยเวเค, ริฏฺฐํ ปาปา’สุเภสุ จ;

อาคุ ปาปา’ปราเธสุ, เกตุมฺหิ จิหเน ธโช.

'සෝත' යන්න කන සහ සැඩපහර යන අර්ථයන්හි ද, 'රිට්ඨ' යන්න පාපය සහ අශුභය යන අර්ථයන්හි ද, 'ආගු' යන්න පාපය සහ අපරාධය (වරද) යන අර්ථයන්හි ද, 'ධජ' යන්න කොඩිය සහ ලකුණ යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๖๕.

1065.

โคปุรํ ทฺวารมตฺเตปิ, มนฺทิรํ นคเร ฆเร;

วาจฺจลิงฺคา ปรมิโต, พฺยตฺโต ตุ ปณฺฑิเต ผุเฏ.

'ගෝපුර' යන්න දොරටු ගෙය සහ දොරටුව යන අර්ථයන්හි ද, 'මන්දිර' යන්න නගරය (මාලිගය) සහ නිවස යන අර්ථයන්හි ද වැටේ. මෙතැන් සිට විශේෂණ බැවින් ත්‍රිලිංගික පද වේ: 'බ්‍යත්ත' යන්න පණ්ඩිතයා සහ පැහැදිලි වූ (ප්‍රකට) යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๐๖๖.

1066.

วลฺลโภ ทยิเต’ชฺฌกฺเข, ชเล ถูโล มหตฺยปิ;

กุรูเร เภรเว ภีโม,โลโล ตุ โลลุเป จเล.

'වල්ලභ' යන්න ප්‍රියතමයා සහ අධිකාරී යන අර්ථයන්හි ද, 'ථූල' යන්න ඝන වූ සහ මහත් වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'භීම' යන්න කෲර වූ සහ භයානක වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'ලෝල' යන්න කෑදර සහ සෙලවෙන (චංචල) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๖๗.

1067.

พีภจฺโฉ วิกเต ภีเม, โกมเล ติขิเณ มุทุ;

อิฏฺเฐ จ มธุเร สาทุ, สาทุมฺหิ มธุโร ปิเย.

'බීභච්ඡ' යන්න විකෘති වූ සහ භයානක වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'මුදු' යන්න මෘදු වූ සහ තියුණු වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'සාදු' යන්න ඉෂ්ට වූ සහ මිහිරි වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'මධුර' යන්න මිහිරි වූ සහ ප්‍රිය වූ යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๖๘.

1068.

สิเต ตุ สุทฺเธ โอทาโต, ทฺวิชิวฺโห สูจกา’หิสุ;

สกฺเก สมตฺโถ สมฺพนฺเธ, สมตฺตํ นิฏฺฐิตา’ขิเล.

'ඕදාත' යන්න සුදු වූ සහ පිරිසිදු වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'ද්විජිව්හ' යන්න කේලාම් කියන්නා සහ සර්පයා යන අර්ථයන්හි ද, 'සමත්ථ' යන්න දක්ෂ සහ සම්බන්ධ වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'සමත්ත' යන්න නිම කරන ලද සහ සියල්ල යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๖๙.

1069.

สุทฺโธ เกวล ปูเตสุ, ชิฆญฺโญ’นฺตา’ธเมสุ จ;

โปโณ’ปนต นินฺเนสุ, อญฺญ นีเจสุ เจ’ตโร.

'සුද්ධ' යන්න තනි (කේවල) සහ පිරිසිදු යන අර්ථයන්හි ද, 'ජිඝඤ්ඤ' යන්න කෙළවර වූ සහ අධම වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'පෝණ' යන්න නැඹුරු වූ සහ පහත් වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'ඉතර' යන්න අනෙක් සහ පහත් වූ යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๗๐.

1070.

สุจิ สุทฺเธ สิเต ปูเต, เปสโล ทกฺขจารุสุ;

อธโม กุจฺฉิเต อูเน, อปฺปิเย ปฺย’ลิโก ภเว.

'සුචි' යන්න පිරිසිදු වූ, සුදු වූ සහ පිවිතුරු වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'පේසල' යන්න දක්ෂ වූ සහ සිත්කලු වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'අධම' යන්න නින්දිත වූ සහ අඩු වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'අලික' යන්න අප්‍රිය වූ සහ බොරු වූ යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๗๑.

1071.

พฺยาเป อสุทฺเธ สํกิณฺโณ, ภพฺพํ โยคฺเย จ ภาวินิ;

สุขุโม อปฺปกา’ณูสุ, วุทฺโธ เถเร จ ปณฺฑิเต.

'සංකිණ්ණ' යන්න මිශ්‍ර වූ සහ අපිරිසිදු වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'භබ්බ' යන්න සුදුසු වූ සහ අනාගතයේ සිදුවන යන අර්ථයන්හි ද, 'සුඛුම' යන්න කුඩා වූ සහ සියුම් වූ යන අර්ථයන්හි ද, 'වුද්ධ' යන්න තෙර (මහලු) සහ පණ්ඩිත වූ යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๗๒.

1072.

สุเภ สาธุมฺหิ ภทฺโท ถ, ตฺยา’โท จ วิปุเล พหุ;

ธีโร พุเธ ธิติมนฺเต, เวลฺลิตํ กุฏิเล ธุเต.

"භද්ද" යන්න යහපත් (සුභ) සහ සාධු (නිවැරදි/ගුණවත්) යන අර්ථයන්හි ද; "බහු" යන්න විපුල (මහත්) සහ බොහෝ යන අර්ථයන්හි ද; "ධීර" යන්න පණ්ඩිත (බුධ) සහ ධෛර්යවන්ත (ධිතිමත්) යන අර්ථයන්හි ද; "වෙල්ලිත" යන්න ඇද වූ (කුටිල) සහ සැලුණා වූ (ධුත) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๗๓.

1073.

วิสโท [Pg.87] พฺยตฺต เสเตสุ, ตรุโณ ตุ ยุเว นเว;

โยคฺคํ ยาเน, ขเม โยคฺโค,ปิณฺฑิตํ คณิเต ฆเน.

"විසද" යන්න පැහැදිලි (ව්‍යක්ත) සහ සුදු (සේත) යන අර්ථයන්හි ද; "තරුණ" යන්න තාරුණ්‍යය (යුව) සහ අලුත් (නව) යන අර්ථයන්හි ද; "යොග්ග" යන්න වාහනය (යාන) සහ සුදුසු/ඉවසිය හැකි (ඛම) යන අර්ථයන්හි ද; "පිණ්ඩිත" යන්න ගණන් කරන ලද (ගණිත) සහ ඝන වූ (ඝන) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๗๔.

1074.

พุเธ’ภิชาโต กุลเช, วุทฺโธ’รูสุ มหลฺลโก;

กลฺยาณํ สุนฺทเร จาปิ, หิโม ตุ สีตเลปิ จ.

"අභිජාත" යන්න පණ්ඩිත (බුධ) සහ කුලීන (කුලජ) යන අර්ථයන්හි ද; "වුද්ධ" සහ "මහල්ලක" යන වචන ශ්‍රේෂ්ඨ/මහත් (ඌරු) සහ මහලු/වැඩිහිටි යන අර්ථයන්හි ද; "කල්‍යාණ" යන්න සුන්දර (යහපත්) අර්ථයෙහි ද; "හිම" යන්න සීතල (ශීතල) අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๐๗๕.

1075.

โลเล ตุ สีเฆ จปโล, วุตฺเต อุทิต มุคฺคเต;

อาทิตฺเต คพฺพิเต ทิตฺโต, ปิฏฺฐํ ตุ จุณฺณิเตปิ จ.

"චපල" යන්න ලොල් වූ (ලෝල) සහ වේගවත් (සීඝ) යන අර්ථයන්හි ද; "උදිත" යන්න පවසන ලද (වුත්ත) සහ උදාවූ/ඉහළ ගිය (උග්ගත) යන අර්ථයන්හි ද; "දිත්ත" යන්න ඇවිළුණු (ආදිත්ත) සහ උඩඟු වූ (ගබ්බිත) යන අර්ථයන්හි ද; "පිට්ඨ" යන්න පිටි (චුණ්ණිත) සහ පිටුපස යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๗๖.

1076.

วิคเต วายิเต วีตํ, ภาวิตํ วฑฺฒิเตปิ จ;

ภชฺชิเต ปติเต ภฏฺโฐ, ปุฏฺโฐ ปุจฺฉิต โปสิเต.

"වීත" යන්න පහව ගිය (විගත) සහ වියන ලද (වායිත) යන අර්ථයන්හි ද; "භාවිත" යන්න වර්ධනය කරන ලද (වඩ්ඪිත) සහ වඩන ලද යන අර්ථයන්හි ද; "භට්ඨ" යන්න බදින ලද (භජ්ජිත) සහ වැටුණු (පතිත) යන අර්ථයන්හි ද; "පුට්ඨ" යන්න අසන ලද (පුච්ඡිත) සහ පෝෂණය කරන ලද (පෝසිත) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๗๗.

1077.

ชาโต ภูเต จเย ชาตํ,ปฏิภาโค สมา’ริสุ;

สูโร วีเร รวิสูเร, ทุฏฺโฐ กุทฺเธ จ ทูสิเต.

"ජාත" යන්න උපන්/හටගත් (භූත) සහ සමූහය/රැස්වීම (චය) යන අර්ථයන්හි ද; "පටිභාග" යන්න සමාන (සම) සහ සතුරා (අරි) යන අර්ථයන්හි ද; "සූර" යන්න වීරයා (වීර), සූර්යයා (රවි) සහ දක්ෂයා යන අර්ථයන්හි ද; "දුට්ඨ" යන්න කෝප වූ (කුද්ධ) සහ දූෂිත වූ (දූසිත) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๗๘.

1078.

ทิฏฺโฐ’ริมฺหิ’กฺขิเต ทิฏฺโฐ,มูฬฺเห โปเต จ พาลิโส;

นินฺทายํ เขปเน เขโป, นิยโม นิจฺฉเย วเต.

"දිට්ඨ" යන්න සතුරා (අරි) සහ දක්නා ලද (ඉක්ඛිත) යන අර්ථයන්හි ද; "බාලිස" යන්න මුළා වූ/අඥාන (මූළ්හ), ළදරුවා/පැටවා (පෝත) සහ බිලී කටුව යන අර්ථයන්හි ද; "ඛේප" යන්න නින්දාව (නින්දා) සහ ගෙවා දැමීම/හෙළීම (ඛේපන) යන අර්ථයන්හි ද; "නියම" යන්න නිශ්චය (නිච්ඡය) සහ වත/ව්‍රතය (වත) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๗๙.

1079.

สลากายํ กุโส ทพฺเภ,พาลฺยาโท ตุ ขเย วโย;

เลป คพฺเพสฺว’วเลโป, อณฺฑโช มีนปกฺขิสุ.

"කුස" යන්න සලාකය (සලාකා) සහ දර්භ තණකොළ (දබ්භ) යන අර්ථයන්හි ද; "වය" යන්න බාලභාවය ආදී අවධි (බාල්‍ය) සහ විනාශය/ක්ෂය වීම (ඛය) යන අර්ථයන්හි ද; "අවලේප" යන්න ආලේප කිරීම (ලේප) සහ උඩඟුකම (ගබ්බ) යන අර්ථයන්හි ද; "අණ්ඩජ" යන්න මත්ස්‍යයා (මීන) සහ පක්ෂියා (පක්ඛි) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๘๐.

1080.

พิลาเล นกุเล พพฺพุ, มนฺโถ มนฺถนสตฺตุสุ;

วาโล เกเส’สฺสาทิโลเม,สงฺฆาโต ฆาตราสิสุ.

"බබ්බු" යන්න බළලා (බිලාල) සහ මුගටියා (නකුල) යන අර්ථයන්හි ද; "මන්ථ" යන්න මන්ථනය/කිරීම් දණ්ඩ (මන්ථන) සහ සත්තු/අත්ථ පිටි (සත්තු) යන අර්ථයන්හි ද; "වාල" යන්න කෙස් (කේස) සහ අශ්වයා ආදීන්ගේ ලොම් (අස්සාදිලෝම) යන අර්ථයන්හි ද; "සංඝාත" යන්න ඝාතනය (ඝාත) සහ රැස/සමූහය (රාසි) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๘๑.

1081.

โคปคาเม รเว โฆโส, สูโต สารถิวนฺทิสุ;

มาลฺยํ ตุ ปุปฺเผ ตทฺทาเม, วาโห ตุ สกเฏ หเย.

"ඝෝෂ" යන්න ගොපලු ගම (ගෝපගාම) සහ ශබ්දය (රව) යන අර්ථයන්හි ද; "සූත" යන්න සාරථියා (සාරථි) සහ වන්දිබට්ටයා (වන්දි) යන අර්ථයන්හි ද; "මාල්‍ය" යන්න මල (පුප්ඵ) සහ මල්මාලාව (තද්දාම) යන අර්ථයන්හි ද; "වාහ" යන්න කරත්තය (සකට) සහ අශ්වයා (හය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๘๒.

1082.

ขเย’จฺจเน จา’ปจโย, กาโล สมย มจฺจุสุ;

เภ ตารกา เนตฺตมชฺเฌ, สีมา’ วธิ, ฏฺฐิตีสุ จ.

"අපචය" යන්න ක්ෂය වීම (ඛය) සහ පිදීම/ගරු කිරීම (අච්චන) යන අර්ථයන්හි ද; "කාල" යන්න කාලය (සමය) සහ මරණය (මච්චු) යන අර්ථයන්හි ද; "භ" යන්න තරුව (තාරකා) සහ ඇසේ කළු ඉංගිරියාව (නෙත්තමජ්ඣ) යන අර්ථයන්හි ද; "සීමා" යන්න සීමාව/මායිම (අවධි) සහ පැවැත්ම/ස්ථිතිය (ට්ඨිති) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๘๓.

1083.

อาโภโค ปุณฺณตา’วชฺเช-สฺวา’ฬิ’ตฺถี สขิ เสตุสุ;

สตฺเต ถูเล ตีสุ ทฬฺโห, ลตา สาขาย วลฺลิยํ.

"ආභෝග" යන්න පූර්ණත්වය (පුණ්ණතා) සහ ආවර්ජනය (ආවජ්ජන) යන අර්ථයන්හි ද; "ආළි" යන්න යෙහෙළිය (සඛී) සහ වැට/නියර/සේතුව (සේතු) යන අර්ථයන්හි ද; "දළ්හ" යන්න ඇලුණු (සත්ත) සහ ඝන/මහත් (ථූල) යන අර්ථයන්හි ද; "ලතා" යන්න අත්ත (සාඛා) සහ වැල (වල්ලි) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๘๔.

1084.

มุตฺติ’ตฺถี [Pg.88] โมจเน โมกฺเข,กาโย ตุ เทห ราสิสุ;

นีเจ ปุถุชฺชโน มูฬฺเห, ภตฺตา สามินิ ธารเก.

"මුත්ති" යන්න මිදීම (මෝචන) සහ නිවන/මෝක්ෂය (මොක්ඛ) යන අර්ථයන්හි ද; "කාය" යන්න ශරීරය (දේහ) සහ සමූහය (රාසි) යන අර්ථයන්හි ද; "පුථුජ්ජන" යන්න හීන/පහත් (නීච) සහ මුළා වූ (මූළ්හ) යන අර්ථයන්හි ද; "භත්තා" යන්න ස්වාමියා (සාමි) සහ දරන්නා/පෝෂණය කරන්නා (ධාරක) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๘๕.

1085.

สิขา, ปิญฺเฉสุ สิขณฺโฑ, สตฺเต ตฺว’ตฺตนิ ปุคฺคโล;

สมฺพาโธ สํกเฏ คุยฺเห,นาเส เขเป ปราภโว.

"සිඛණ්ඩ" යන්න කොණ්ඩය/සිඛාව (සිඛා) සහ පිහාටුව (පිඤ්ඡ) යන අර්ථයන්හි ද; "පුග්ගල" යන්න සත්ත්වයා (සත්ත) සහ ආත්මය (අත්තා) යන අර්ථයන්හි ද; "සම්බාධ" යන්න පටු තැන (සංකට) සහ රහස් ප්‍රදේශය (ගුය්හ) යන අර්ථයන්හි ද; "පරාභව" යන්න විනාශය (නාස) සහ පරිහානිය/හෙළාදැකීම (ඛේප) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๘๖.

1086.

วจฺโจ รูเป กรีเส ถ, ชุติ’ตฺถี กนฺติรํสิสุ;

"වච්ච" යන්න රූපය (රූප) සහ අසූචි (කරීස) යන අර්ථයන්හි ද; "ජුති" යන්න දීප්තිය (කන්ති) සහ රශ්මිය (රංසි) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๘๗.

1087.

ลพฺภํ ยุตฺเต จ ลทฺธพฺเพ, ขณฺเฑ ปณฺเณ ทลํ มตํ;

สลฺลํ กณฺเฑ สลากายํ, สุจิตฺเต ธาวนํ คเต;

ภนฺตตฺเถ วิพฺภโม หาเว, โมโห’วิชฺชาย มุจฺฉเน.

"ලබ්භ" යන්න සුදුසු (යුත්ත) සහ ලැබිය යුතු (ලද්ධබ්බ) යන අර්ථයන්හි ද; "දල" යන්න කොටස (ඛණ්ඩ) සහ කොළය (පණ්ණ) යන අර්ථයන්හි ද; "සල්ල" යන්න ඊතලය (කණ්ඩ) සහ හුල/කටුව (සලාකා) යන අර්ථයන්හි ද; "ධාවන" යන්න සේදීම/පිරිසිදු කිරීම (සුචිත්ත) සහ දිවීම (ගත) යන අර්ථයන්හි ද; "විබ්භම" යන්න මුළාව/භ්‍රමණය (භන්තත්ථ) සහ ලීලාව/හාවය (හාව) යන අර්ථයන්හි ද; "මෝහ" යන්න අවිද්‍යාව (අවිජ්ජා) සහ මුළාව/සිහි නැතිවීම (මුච්ඡන) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๘๘.

1088.

เสโท ฆมฺมชเล ปาเก,โคเฬ อุจฺฉุมเย คุโฬ;

มิตฺเต สหาเย จ สขา, วิภู นิจฺจปฺปภูสุ โส.

"සේද" යන්න දහඩිය (ඝම්මජල) සහ පැසවීම/පිසීම (පාක) යන අර්ථයන්හි ද; "ගුළ" යන්න බෝලය/ගුලිය (ගෝළ) සහ උක්සකුරු (උච්ඡුමය) යන අර්ථයන්හි ද; "සඛා" යන්න මිතුරා (මිත්ත) සහ සහායකයා (සහාය) යන අර්ථයන්හි ද; "විභූ" යන්න සදාකාලික (නිච්ච) සහ අධිපති/ප්‍රභූ (පභූ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๘๙.

1089.

ขคฺเค กุรูเร เนตฺตึโส, ปรสฺมึ อตฺร ตีสฺว’มุ;

กลงฺโก’งฺกา’ปวาเทสุ,เทเส ชนปโท ชเน.

"නෙත්තිංස" යන්න කඩුව (ඛග්ග) සහ කෲර (කුරූර) යන අර්ථයන්හි ද; "අමු" යන්න අන්‍ය (පර) සහ මෙහි (අත්‍ර) යන අර්ථයන්හි ත්‍රිලිංගිකව ද; "කලංක" යන්න ලපය/කැලල (අංක) සහ අපවාදය (අපවාද) යන අර්ථයන්හි ද; "ජනපද" යන්න දේශය (දේස) සහ ජනයා (ජන) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๙๐.

1090.

ปชฺเช คาถา วจีเภเท, วํโส ตฺว’นฺวยเวณุสุ;

ยานํ รถาโท คมเน, สรูปสฺมึ อโธ ตลํ.

"පජ්ජ" යන්න ගාථාව (ගාථා) සහ වචන භේදය (වචීභේද) යන අර්ථයන්හි ද; "වංශ" යන්න පරපුර (අන්වය) සහ උණ බටය (වේණු) යන අර්ථයන්හි ද; "යාන" යන්න රථ ආදිය (රථාදි) සහ ගමන (ගමන) යන අර්ථයන්හි ද; "තල" යන්න අතේ හෝ පයේ මතුපිට (සරූප) සහ යට කොටස (අධෝ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๙๑.

1091.

มชฺโฌ วิลคฺเค เวมชฺเฌ, ปุปฺผํ ตุ กุสุโม’ตุสุ;

สีลํ สภาเว สุพฺพเต, ปุงฺคโว อุสเภ วเร.

"මජ්ඣ" යන්න ඉණ (විලග්ග) සහ මැද (වේමජ්ඣ) යන අර්ථයන්හි ද; "පුප්ඵ" යන්න මල (කුසුම) සහ ඔසප් වීම (උතු) යන අර්ථයන්හි ද; "සීල" යන්න ස්වභාවය (සභාව) සහ යහපත් වත/සිල්වත්කම (සුබ්බත) යන අර්ථයන්හි ද; "පුංගව" යන්න වෘෂභයා (උසභ) සහ ශ්‍රේෂ්ඨ (වර) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๙๒.

1092.

โกเส ขคาทิพีเช’ณฺฑํ, กุหรํ คพฺภเร พิเล;

เนตฺตึเส คณฺฑเก ขคฺโค, กทมฺโพ ตุ ทุเม จเย.

"අණ්ඩ" යන්න කෝෂය (කෝස) සහ බිජුව/බීජය (බීජ) යන අර්ථයන්හි ද; "කුහර" යන්න ගුහාව (ගබ්භර) සහ බිල/සිදුර (බිල) යන අර්ථයන්හි ද; "ඛග්ග" යන්න කඩුව (නෙත්තිංස) සහ කඟවේනා (ගණ්ඩක) යන අර්ථයන්හි ද; "කදම්බ" යන්න කදම්බ ගස (දුම) සහ සමූහය (චය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๙๓.

1093.

เภ’เธนุยํ โรหิณี’ตฺถี, วรงฺคํ โยนิยํ สิเร;

อกฺโกเส สปเถ สาโป, ปงฺกํ ปาเป จ กทฺทเม.

"රෝහිණී" යන්න තරුව (භ - රෝහිණී නැකත) සහ දෙන/එළදෙන (ධේනු) යන අර්ථයන්හි ද; "වරාංග" යන්න ස්ත්‍රී යෝනිය (යෝනි) සහ හිස (සිර) යන අර්ථයන්හි ද; "සාප" යන්න බැණ වැදීම (අක්කෝස) සහ දිවුරුම/ශාපය (සපථ) යන අර්ථයන්හි ද; "පංක" යන්න පාපය (පාප) සහ මඩ (කද්දම) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๙๔.

1094.

โภควตฺยุ’รเค โภคี, สฺสโร ตุ สิวสามิสุ;

พเล ปภาเว วีริยํ, เตโช เตสุ จ ทิตฺติยํ.

"භෝගී" යන්න සම්පත් ඇත්තා (භෝගවතී) සහ සර්පයා (උරග) යන අර්ථයන්හි ද; "ඉස්සර" යන්න ශිව (සිව) සහ ස්වාමියා/අධිපතියා (සාමි) යන අර්ථයන්හි ද; "වීරිය" යන්න බලය (බල) සහ ප්‍රභාව/ආනුභාවය (පභාව) යන අර්ථයන්හි ද; "තේජ" යන්න බලය, ආනුභාවය සහ දීප්තිය (දිත්තිය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๙๕.

1095.

ธารา สนฺตติ ขคฺคงฺเค, วานํ ตณฺหาย สิพฺพเน;

ขตฺตา สูเต ปฏิหาเร, วิตฺติ ปีฬาสุ เวทนา.

"ධාරා" යන්න ගලායාම/පරම්පරාව (සන්තති) සහ කඩුතලය (ඛග්ගංග) යන අර්ථයන්හි ද; "වාන" යන්න තෘෂ්ණාව (තණ්හා) සහ මැසීම (සිබ්බන) යන අර්ථයන්හි ද; "ඛත්තා" යන්න සාරථියා (සූත) සහ දොරටුපාලකයා (පටිහාර) යන අර්ථයන්හි ද; "වේදනා" යන්න විඳීම/දැනීම (විත්ති) සහ පීඩාව (පීළා) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๙๖.

1096.

ถิยํ [Pg.89] มติ’จฺฉาปญฺญาสุ, ปาเป ยุทฺเธ รเว รโณ;

ลโวตุ พินฺทุ’จฺเฉเทสุ, ปลาเล’ ติสเย ภุสํ.

"මති" යන්න කැමැත්ත (ඉච්ඡා) සහ ප්‍රඥාව (පඤ්ඤා) යන ස්ත්‍රී ලිංගික අර්ථයන්හි ද; "රණ" යන්න පාපය (පාප), යුද්ධය (යුද්ධ) සහ ශබ්දය (රව) යන අර්ථයන්හි ද; "ලව" යන්න බින්දුව (බින්දු) සහ කැපීම (උච්ඡේද) යන අර්ථයන්හි ද; "භුස" යන්න පිදුරු (පලාල) සහ අතිශය/මහත් (අතිසය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๙๗.

1097.

พาธา ทุกฺเข นิเสเธ จ, มูลปเทปิ มาติกา;

สฺเนโห เตเล’ธิกปฺเปเม,ฆรา’เปกฺขาสุ อาลโย.

"බාධා" යන්න දුක (දුක්ඛ) සහ වැළැක්වීම (නිසේධ) යන අර්ථයන්හි ද; "මාතිකා" යන්න මාතෘකාව/මුල් පදය (මූලපද) සහ ඇළ මාර්ගය යන අර්ථයන්හි ද; "ස්නේහ" යන්න තෙල් (තේල) සහ අධික ප්‍රේමය (අධිකපේම) යන අර්ථයන්හි ද; "ආලය" යන්න නිවස (ඝර) සහ අපේක්ෂාව/ඇලීම (අපේක්ඛා) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๙๘.

1098.

เกตุสฺมึ เกตนํ เคเห, ฐาเน ภูมิ’ตฺถิยํ ภุวิ;

เลขฺเย เลโข ราชิ เลขา, ปูชิเต ภควา ชิเน.

"කේතන" යන්න ධජය (කේතු) සහ නිවස (ගේහ) යන අර්ථයන්හි ද; "භූමි" යන්න ස්ථානය (ඨාන) සහ පොළොව (භුවි) යන ස්ත්‍රී ලිංගික අර්ථයන්හි ද; "ලේඛ" යන්න ලියවිල්ල (ලේඛ්‍ය) යන අර්ථයේ ද, "ලේඛා" යන්න ඉර/පේළිය (රාජි) යන අර්ථයේ ද; "භගවා" යන්න පිදිය යුත්තා (පූජිත) සහ බුදුරජාණන් වහන්සේ (ජින) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๐๙๙.

1099.

คทา สตฺเถ คโท โรเค, นิสชฺชา ปีเฐสฺวา’สนํ;

ตถาคโต ชิเน สตฺเต,จเย เทเห สมุสฺสโย.

"ගදා" යන්න ආයුධය (සත්ථ) යන අර්ථයේ ද, "ගද" යන්න රෝගය (රෝග) යන අර්ථයේ ද; "ආසන" යන්න ඉඳගැනීම (නිසජ්ජා) සහ පුටුව/ආසනය (පීඨ) යන අර්ථයන්හි ද; "තථාගත" යන්න බුදුරජාණන් වහන්සේ (ජින) සහ සත්ත්වයා (සත්ත) යන අර්ථයන්හි ද; "සමුස්සය" යන්න රැස්වීම (චය) සහ ශරීරය (දේහ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๐๐.

1100.

พิลํ โกฏฺฐาส ฉิทฺเทสุ, วชฺชํ โทเส จ เภริยํ;

กาเล ทีฆญฺชเส’ทฺธานํ, อาลิยํ เสตุ การเณ.

"බිල" යන්න කොටස (කොට්ඨාස) සහ සිදුර (ඡිද්ද) යන අර්ථයන්හි ද; "වජ්ජ" යන්න වරද (දෝස) සහ බෙරය (භේරි) යන අර්ථයන්හි ද; "අද්ධාන" යන්න කාලය (කාල) සහ දීඝ මාර්ගය (දීඝඤ්ජස) යන අර්ථයන්හි ද; "ආලි" යන්න වැට/නියර (සේතු) සහ කරුණ (කාරණ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๐๑.

1101.

โอกาโส การเณ เทเส,สภา เคเห จ สํสเท;

ยูโป ถมฺเภ จ ปาสาเท, อยนํ คมเน ปเถ.

"ඕකාස" යන්න හේතුව (කාරණ) සහ ස්ථානය/ඉඩකඩ (දේස) යන අර්ථයන්හි ද; "සභා" යන්න නිවස (ගේහ) සහ මන්ත්‍රණ සභාව (සංසද) යන අර්ථයන්හි ද; "යූප" යන්න කණුව (ථම්භ) සහ ප්‍රාසාදය (පාසාද) යන අර්ථයන්හි ද; "අයන" යන්න ගමන (ගමන) සහ මාර්ගය (පථ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๐๒.

1102.

อกฺโก รุกฺขนฺตเร สูเร,อสฺโส โกเณ หเยปิ จ;

อํโส ขนฺเธ จ โกฏฺฐาเส,ชาลํ สูสฺว’จฺจิ โน ปุเม.

"අක්ක" යන්න එක්තරා ගසක් (රුක්ඛන්තර - වරා ගස) සහ සූර්යයා (සූර) යන අර්ථයන්හි ද; "අස්ස" යන්න කෝණය/මුල්ල (කෝණ) සහ අශ්වයා (හය) යන අර්ථයන්හි ද; "අංස" යන්න උරහිස (ඛන්ධ) සහ කොටස (කොට්ඨාස) යන අර්ථයන්හි ද; "ජාල" යන්න කවුළු (සූසු/ජාලක) සහ දැල්ල (අච්චි) යන නපුංසක ලිංගික අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๐๓.

1103.

นาสา’สตฺเตสฺว’ ภาโว ถ,อนฺน โมทน ภุตฺติสุ;

ชีวํ ปาเน ชเน ชีโว,ฆาโส ตฺว’นฺเน จ ภกฺขเณ.

"අභාව" යන්න විනාශය (නාසා) සහ නොමැතිකම (අසත්ත) යන අර්ථයන්හි ද; "අන්න" යන්න බත (ඕදන) සහ අනුභවය/ආහාරය (භුත්ති) යන අර්ථයන්හි ද; "ජීව" යන්න ප්‍රාණය (පාණ) සහ මිනිසා (ජන) යන අර්ථයන්හි ද; "ඝාස" යන්න ආහාරය/තණකොළ (අන්න) සහ අනුභව කිරීම (භක්ඛණ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๐๔.

1104.

ฉทเน’จฺฉาทนํ วตฺเถ, นิกาโย เคหราสิสุ;

อนฺนาโท อามิสํ มํเส;

ทิกฺขา ตุ ยชเน’จฺจเน.

"අච්ඡාදන" යන්න වැස්ම (ඡදන) සහ වස්ත්‍රය (වත්ථ) යන අර්ථයන්හි ද; "නිකාය" යන්න නිවස (ගේහ) සහ සමූහය (රාසි) යන අර්ථයන්හි ද; "ආමිස" යන්න ආහාර (අන්නාද) සහ මස් (මංස) යන අර්ථයන්හි ද; "දික්ඛා" යන්න යාගය (යජන) සහ පූජාව (අච්චන) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๐๕.

1105.

กฺริยายํ การิกา ปชฺเช,เกตุ ตุ จิหเน ธเช;

กุสุมํ ถีรเช ปุปฺเผ, วานเร ตุ พุเธ กวิ.

"කාරිකා" යන්න ක්‍රියාව (ක්‍රියා) සහ ගාථාව/කාරිකාව (පජ්ජ) යන අර්ථයන්හි ද; "කේතු" යන්න සලකුණ (චිහන) සහ ධජය (ධජ) යන අර්ථයන්හි ද; "කුසුම" යන්න ස්ත්‍රී පුෂ්පය (ථීරජ) සහ මල (පුප්ඵ) යන අර්ථයන්හි ද; "කවි" යන්න වඳුරා (වානර) සහ පණ්ඩිතයා/කවියා (බුධ) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๐๖.

1106.

อธเร [Pg.90] ขรเภ โอฏฺโฐ, ลุทฺโท ตุ ลุทฺทเกปิ จ;

กลุสํ ตฺวา’วิเล ปาเป, ปาเป กลิ ปราชเย.

"ඔට්ඨ" යන්න තොල (අධර) සහ ඔටුවා (ඛරභ) යන අර්ථයන්හි ද; "ලුද්ද" යන්න දඩයක්කාරයා (ලුද්දක) සහ රෞද්‍ර/ලොල් වූ යන අර්ථයන්හි ද; "කලුස" යන්න කැළඹුණු/අපිරිසිදු (ආවිල) සහ පාපය (පාප) යන අර්ථයන්හි ද; "කලි" යන්න පාපය (පාප) සහ පරාජය (පරාජය) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๐๗.

1107.

กนฺตาโร วน, ทุคฺเคสุ, จโร จารมฺหิ จญฺจเล;

ชนาวาเส คเณ คาโม, จมฺมํ ตุ ผลเก ตเจ.

"කන්තාර" යන්න වනාන්තරය (වන) සහ දුෂ්කර මාර්ගය/කතර (දුග්ග) යන අර්ථයන්හි ද; "චර" යන්න චාරපුරුෂයා (චාර) සහ චලනය වන (චංචල) යන අර්ථයන්හි ද; "ගාම" යන්න මිනිස් වාසය/ගම (ජනාවාස) සහ සමූහය (ගණ) යන අර්ථයන්හි ද; "චම්ම" යන්න පලිහ (ඵලක) සහ සම (තච) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๐๘.

1108.

อาโมโท หาส คนฺเธสุ,จารุ ตุ กนเกปิ จ;

สตฺตายํ ภวนํ เคเห, เลเส ตุ ขลิเต ฉลํ.

"ආමෝද" යන්න සතුට (හාස) සහ සුවඳ (ගන්ධ) යන අර්ථයන්හි ද; "චාරු" යන්න රත්තරන් (කනක) සහ ලස්සන යන අර්ථයන්හි ද; "භවන" යන්න පැවැත්ම (සත්තා) සහ ගෘහය (ගේහ) යන අර්ථයන්හි ද; "ඡල" යන්න ලේසිය/නිමිත්ත (ලේස) සහ වැරදීම/මුළාව (ඛලිත) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๐๙.

1109.

เวรํ ปาเป จ ปฏิเฆ, ตโจ จมฺมนิ วกฺกเล;

อุจฺเจ’ธิโรเห อาโรโห, เนตฺตํ วตฺถนฺตร’กฺขิสุ.

"වේර" යන්න පාපය (පාප) සහ ක්‍රෝධය/වෛරය (පටිඝ) යන අර්ථයන්හි ද; "තච" යන්න සම (චම්ම) සහ ගස් පොත්ත (වක්කල) යන අර්ථයන්හි ද; "ආරෝහ" යන්න උස (උච්ච) සහ නැගීම (අධිරෝහ) යන අර්ථයන්හි ද; "නෙත්ත" යන්න වස්ත්‍රය (වත්ථන්තර) සහ ඇස (අක්ඛි) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๑๐.

1110.

ปฏิหาเร มุเข ทฺวารํ, เปเต ญาเต มโต ติสุ;

มาโส ปรณฺณ กาเลสุ, นคฺโค ตฺว’เจลเกปิ จ.

"ද්වාර" යන්න දොරටුව (පටිහාර) සහ මුඛය (මුඛ) යන අර්ථයන්හි ද; "මත" යන්න මළ තැනැත්තා (පේත) සහ දන්නා ලද (ඤාත) යන ත්‍රිලිංගික අර්ථයන්හි ද; "මාස" යන්න මුං ඇට/පියලි (පරණ්ණ) සහ මාසය/කාලය (කාල) යන අර්ථයන්හි ද; "නග්ග" යන්න නිර්වස්ත්‍ර/අචේලක (අචේලක) සහ නග්න යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๑๑.

1111.

โทเส ฆาเต จ ปฏิโฆ, มิคาโท ฉคเล ปสุ;

อรูเป จา’วฺหเย นามํ, ทโร ทรถ ภีติสุ.

"පටිඝ" යන්න කෝපය (දෝස) සහ ඝාතනය (ඝාත) යන අර්ථයන්හි ද; "පසු" යන්න සිව්පාවා (මිගාද) සහ එළුවා (ඡගල) යන අර්ථයන්හි ද; "නාම" යන්න අරූප ධර්ම (අරූප) සහ නාමය/නම (ආව්හය) යන අර්ථයන්හි ද; "දර" යන්න දැවිල්ල/ක්ලේශ දරථ (දරථ) සහ බිය (භීති) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๑๒.

1112.

ยาจเน โภชเน ภิกฺขา,ภาเร ตฺว’ติสเย ภโร;

ทพฺพิ’นฺทชายาสุ สุชา, เมเฆ ตฺว’พฺภํ วิหายเส.

භික්ඛා යන්න යාචනයෙහි (ඉල්ලීමෙහි) සහ භෝජනයෙහි (ආහාරයෙහි) ද; භර යන්න බරෙහි සහ අතිශයයෙහි (වැඩි බවෙහි) ද; සුජා යන්න හැන්දෙහි (දබ්බි) සහ ශක්‍රයාගේ භාර්යාව කෙරෙහි ද; අබ්භ යන්න මේඝයෙහි (වලාකුළෙහි) සහ අහසෙහි ද වැටේ.

๑๑๑๓.

1113.

โมทโก ขชฺชเภเทปิ, มณิเก รตเน มณิ;

เสลา’ราเมสุ มลโย,สภาว’งฺเกสุ ลกฺขณํ.

මෝදක යන්න කැවුම් ආදී කෑයුතු ද්‍රව්‍ය විශේෂයෙහි ද; මණි යන්න පැන් කළයෙහි (මණික) සහ මැණිකෙහි ද; මලය යන්න පර්වතයෙහි සහ උද්‍යානයෙහි ද; ලක්ඛණ යන්න ස්වභාවයෙහි සහ සලකුණෙහි ද වැටේ.

๑๑๑๔.

1114.

หวิ สปฺปิมฺหิ โหตพฺเพ, สิโร เสฏฺเฐ จ มุทฺธนิ;

วิจาเรปิ วิเวโก ถ, สิขรี ปพฺพเต ทุเม.

හවි යන්න ගිතෙල්හි සහ හෝම ද්‍රව්‍යයෙහි ද; සිරො යන්න ශ්‍රේෂ්ඨයා කෙරෙහි සහ මුදුනෙහි (හිසෙහි) ද; විවේක යන්න විචාරයෙහි සහ හුදෙකලා බවෙහි ද; සිඛරී යන්න පර්වතයෙහි සහ වෘක්ෂයෙහි ද වැේ.

๑๑๑๕.

1115.

เวโค ชเว ปวาเห จ, สงฺกุ ตุ ขิลเหติสุ;

นิคฺคหีเต กเณ พินฺทุ, วราโห สูกเร คเช.

වේග යන්න ජවයෙහි සහ ප්‍රවාහයෙහි ද; සංකු යන්න ඇණයෙහි සහ හේතුවෙහි ද; බින්දු යන්න නිග්ගහීතයෙහි (අනුස්වාරයෙහි) සහ පැල්ලමෙහි (තිතෙහි) ද; වරාහ යන්න ඌරා කෙරෙහි සහ ඇතා කෙරෙහි ද වැටේ.

๑๑๑๖.

1116.

เนตฺตนฺเต จิตฺตเก’ปางฺคํ, สิทฺธตฺโถ สาสเป ชิเน;

หาโร มุตฺตาคุเณ คาเห,ขารโก มกุเฬ รเส.

අපාංග යන්න ඇස් කොණෙහි සහ තිලකයෙහි ද; සිද්ධත්ථ යන්න අබ කෙරෙහි සහ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ කෙරෙහි ද; හාර යන්න මුතු මාලයෙහි සහ ගැන්මෙහි ද; ඛාරක යන්න පොහොට්ටුවෙහි සහ රසයෙහි ද වැටේ.

๑๑๑๗.

1117.

อจฺจโย’ ติกฺกเม โทเส,เสลรุกฺเขสฺว’โค นโค;

สฺวปฺเป’วธารเณ มตฺตํ, อปจิตฺย’จฺจเน ขเย.

අච්චය යන්න ඉක්මවීමෙහි සහ දෝෂයෙහි ද; අග සහ නග යන ශබ්ද පර්වතයෙහි සහ වෘක්ෂයෙහි ද; මත්ත යන්න ස්වල්පයෙහි සහ අවධාරණයෙහි ද; අපචිති යන්න පිදීමෙහි සහ ක්ෂය වීමෙහි ද වැටේ.

๑๑๑๘.

1118.

ฉิทฺโท’ตรเณสฺโว’ตาโร,พฺรหฺเม [Pg.91] จ ชนเก ปิตา;

ปิตามโห’ยฺยเก พฺรหฺเม,โปโต นาวาย พาลเก.

ඕතාර යන්න සිදුරෙහි (දෝෂයෙහි) සහ බැසීමෙහි (තොටුපොළෙහි) ද; පිතා යන්න බ්‍රහ්මයා කෙරෙහි සහ පියා කෙරෙහි ද; පිතාමහ යන්න මුත්තණුවන් කෙරෙහි සහ බ්‍රහ්මයා කෙරෙහි ද; පෝත යන්න නැවෙහි සහ පැටවා (බාලකයා) කෙරෙහි ද වැටේ.

๑๑๑๙.

1119.

รุกฺเข วณฺเณ สุเน โสโณ,สคฺเค ตุ คคเน ทิโว;

วตฺเถ คนฺเธ ฆเร วาโส, จุลฺโล ขุทฺเท จ อุทฺธเน.

සෝණ යන්න වෘක්ෂයෙහි, රතු පැහැයෙහි සහ බල්ලා කෙරෙහි ද; දිව යන්න ස්වර්ගයෙහි සහ අහසෙහි ද; වාස යන්න වස්ත්‍රයෙහි, සුවඳෙහි සහ නිවසෙහි ද; චුල්ල යන්න කුඩා වූ දෙයෙහි සහ ලිපෙහි (උඳුනෙහි) ද වැටේ.

๑๑๒๐.

1120.

กณฺโณ โกเณ จ สวเณ,มาลา ปุปฺเผ จ ปนฺติยํ;

ภาโค ภาคฺเย’กเทเสสุ,กุฏฺฐํ โรเค’ ชปาลเก.

කණ්ණ යන්න කොණෙහි (කෝණයෙහි) සහ කණෙහි (ශ්‍රවණයෙහි) ද; මාලා යන්න මලෙහි සහ පන්තියෙහි ද; භාග යන්න භාග්‍යයෙහි සහ කොටසෙහි ද; කුට්ඨ යන්න කුෂ්ඨ රෝගයෙහි සහ එළු පාලකයා කෙරෙහි ද වැටේ.

๑๑๒๑.

1121.

เสยฺยา เสนาสเน เสเน, จุนฺทภณฺฑมฺหิ จ’พฺภโม;

วตฺถาทิโลมํ’สุ กเร, นิปาโต ปตเน’พฺยเย.

සෙය්‍යා යන්න ඇඳෙහි (සේනාසනයෙහි) සහ ස්නේහයෙහි ද; අබ්භම යන්න ලියවන පට්ටලයෙහි ද; අංශු යන්න වස්ත්‍රාදියෙහි ලොම් කෙඳි කෙරෙහි සහ කිරණෙහි ද; නිපාත යන්න වැටීමෙහි සහ නිපාත (අව්‍යය) ශබ්දයෙහි ද වැටේ.

๑๑๒๒.

1122.

สาขายํ วิฏโป ถมฺเภ, สตฺตุ ขชฺชนฺตเร ทิเส;

สามิโก ปติ’ยิเรสุ, ปฏฺฐานํ คติ เหตุสุ.

විටප යන්න අත්තෙහි (ශාඛාවෙහි) සහ කණුවෙහි ද; සත්තු යන්න අග්ගලා ආදී ආහාර විශේෂයෙහි සහ සතුරා කෙරෙහි ද; සාමික යන්න ස්වාමියා (පති) කෙරෙහි සහ අයිතිකරු කෙරෙහි ද; පට්ඨාන යන්න ගමනෙහි සහ හේතුවෙහි ද වැටේ.

๑๑๒๓.

1123.

ราเค รงฺโค นจฺจฏฺฐาเน, ปานํ เปยฺเย จ ปีติยํ;

อิณุ’กฺเขเปสุ อุทฺธาโร, อุมฺมาเร เอฬโก อเช.

රංග යන්න රාගයෙහි සහ නටන ස්ථානයෙහි ද; pāna යන්න පානයෙහි සහ ප්‍රීතියෙහි ද; උද්ධාර යන්න ණය ගෙවීමෙහි සහ උදුරා දැමීමෙහි ද; ඒළක යන්න උළුවහු පඩියෙහි සහ එළුවා කෙරෙහි ද වැටේ.

๑๑๒๔.

1124.

ปหาโร โปถเน ยาเม,สรโท หายโน’ตุสุ;

กุณฺฑิกายา’ฬฺหเก ตุมฺโพ,ปลาโล ตุ ภุสมฺหิ จ.

පහාර යන්න පහරදීමෙහි සහ යාමයෙහි ද; සරද යන්න වර්ෂයෙහි සහ සරත් ඍතුවෙහි ද; තුම්බ යන්න කෙණ්ඩියෙහි සහ ලහ ප්‍රමාණයෙහි ද; පලාල යන්න පිදුරු කෙරෙහි ද වැටේ.

๑๑๒๕.

1125.

มตา’วาเฏ จเย กาสุ, ปนิสา การเณ รโห;

กาโส โปฏคเล โรเค,โทโส โกเธ คุเณ’ตเร.

කාසු යන්න වළෙහි සහ ගොඩෙහි ද; පනිසා යන්න ලේලි කෙරෙහි ද; රහෝ යන්න රහසෙහි සහ කරුණෙහි ද; කාස යන්න බටගසෙහි සහ කැස්ස රෝගයෙහි ද; දෝස යන්න ක්‍රෝධයෙහි සහ වරදෙහි (අගුණයෙහි) ද වැටේ.

๑๑๒๖.

1126.

ยุตฺย’ฏฺฏาล’ฏฺฏิเตสฺว’ฏฺโฏ, กีฬายํ กานเน ทโว;

อุปฺปตฺติยํ โจ’ปฺปตนํ, อุยฺยานํ คมเน วเน.

අට්ට යන්න නඩුවෙහි (යුක්තියෙහි), අට්ටාලයෙහි සහ පීඩිත බවෙහි ද; දව යන්න ක්‍රීඩාවෙහි සහ වනයෙහි ද; උප්පතන යන්න උත්පත්තියෙහි සහ ඉහළට පැනීමෙහි ද; උය්‍යාන යන්න ගමනෙහි සහ උද්‍යානයෙහි ද වැටේ.

๑๑๒๗.

1127.

โวกาโร ลามเก ขนฺเธ, มูโล’ปทาสุ ปาภตํ;

ทสา’ วตฺถา ปฏนฺเตสุ, การณํ ฆาต, เหตุสุ.

වෝකාර යන්න පහත් (ලාමක) දෙයෙහි සහ ස්කන්ධයෙහි ද; පාභත යන්න මිලෙහි සහ පඬුරෙහි ද; දසා යන්න අවස්ථාවෙහි සහ රෙදි කොණෙහි ද; කාරණ යන්න ඝාතනයෙහි සහ හේතුවෙහි ද වැටේ.

๑๑๒๘.

1128.

หตฺถิทาเน [Pg.92] มโท คพฺเพ, ฆฏา ฆฏน ราสิสุ;

อุปหาโร’ภิหาเรปิ, จโย พนฺธน ราสิสุ.

මද යන්න ඇතාගේ මදයෙහි සහ ආඩම්බරයෙහි ද; ඝටා යන්න එක්වීමෙහි සහ සමූහයෙහි ද; උපහාර යන්න පඬුරෙහි ද; චය යන්න බැඳීමෙහි සහ සමූහයෙහි ද වැටේ.

๑๑๒๙.

1129.

คนฺโธ โถเก ฆายนีเย,จาโค ตุ ทานหานิสุ;

ปาเน ปโมเท ปีติ’ตฺถี, อิเณ คิวา คเลปิ จ.

ගන්ධ යන්න ස්වල්පයෙහි සහ සුවඳෙහි ද; චාග යන්න පරිත්‍යාගයෙහි සහ අත්හැරීමෙහි ද; පීති යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පානයෙහි සහ ප්‍රමෝදයෙහි ද; ගීවා යන්න ණයෙහි සහ ගෙලෙහි ද වැටේ.

๑๑๓๐.

1130.

ปติฏฺฐา นิสฺสเย ฐาเน, พลกฺกาเรปิ สาหสํ;

ภงฺโค เภเท ปเฏ ภงฺคํ, ฉตฺตํ ตุ ฉวเกปิ จ.

පතිට්ඨා යන්න පිහිටෙහි සහ ස්ථානයෙහි ද; සාහස යන්න බලහත්කාරයෙහි ද; භංග යන්න බිඳීමෙහි සහ රෙද්දෙහි ද; ඡත්ත යන්න කුඩයෙහි සහ මළසිරුරෙහි ද වැටේ.

๑๑๓๑.

1131.

ญาเณ ภุวิ จ ภูริ’ตฺตี, อนงฺเค มทโน ทุเม;

ปมาตริปิ มาตา ถ, เวฐุ’ณีเสสุ เวฐนํ.

භූරි යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ප්‍රඥාවෙහි සහ පෘථිවියෙහි ද; මදන යන්න අනංගයා කෙරෙහි සහ වෘක්ෂයෙහි ද; මාතා යන්න මව කෙරෙහි සහ මනින්නා කෙරෙහි ද; වේඨන යන්න වෙළීමෙහි සහ හිස්වැස්මෙහි ද වැටේ.

๑๑๓๒.

1132.

มาริโส ตณฺฑุเลยฺเย’ยฺเย,โมกฺโข นิพฺพาน มุตฺติสุ;

อินฺโท’ธิปติ สกฺเกสฺวา, รมฺมณํ เหตุ โคจเร.

මාරිස යන්න තම්පලා විශේෂයෙහි සහ ආර්යයා (නිදුකාණන්) කෙරෙහි ද; මොක්ඛ යන්න නිවනෙහි සහ මිදීමෙහි ද; ඉන්ද යන්න අධිපතියා කෙරෙහි සහ ශක්‍රයා කෙරෙහි ද; ආරම්මණ යන්න හේතුවෙහි සහ අරමුණෙහි ද වැටේ.

๑๑๓๓.

1133.

องฺเก สณฺฐาน มากาเร,เขตฺเต วปฺโป ตเฏปิ จ;

สมฺมุตฺย’นุญฺญา โวหาเร, สฺว’ถ ลาชาสุ จา’กฺขตํ.

අංක යන්න සණ්ඨානයෙහි සහ ආකාරයෙහි ද; වප්ප යන්න කුඹුරෙහි සහ ඉවුරෙහි ද; සම්මුති යන්න අනුඥාවෙහි සහ ව්‍යවහාරයෙහි ද; අක්ඛත යන්න නොකැඩුණු බවෙහි සහ විලඳෙහි ද වැටේ.

๑๑๓๔.

1134.

สตฺรํ ยาเค สทาทาเน,โสโม ตุ โอสธิ’นฺทุสุ;

สงฺฆาโต ยุคเคหงฺเค, ขาโร อูเส จ ภสฺมนิ.

සත්‍ර යන්න යාගයෙහි සහ සදාකාලික දානයෙහි ද; සෝම යන්න ඔසු පැළෑටියෙහි සහ චන්ද්‍රයා කෙරෙහි ද; සංඝාත යන්න දොරකඩ ලී කණුවෙහි ද; ඛාර යන්න ලුණු පසෙහි සහ අළු කෙරෙහි ද වැටේ.

๑๑๓๕.

1135.

อาตาโป วีริเย ตาเป,ภาเค สีมาย โอธิ จาติ.

ආතාප යන්න වීර්යයෙහි සහ තාපයෙහි ද; ඕධි යන්න කොටසෙහි සහ සීමාවෙහි ද වැටේ.

อิติ ปาทาเนกตฺถวคฺโค.

මෙසේ ඒකපාද අනේකාර්ථ වර්ගය යි.

อเนกตฺถวคฺโค นิฏฺฐิโต.

අනේකාර්ථ වර්ගය නිමා විය.

๓. สามญฺญกณฺฑ

3. සාමාන්‍ය කාණ්ඩය

๔. อพฺยยวคฺค

4. අව්‍යය වර්ගය

๑๑๓๖.

1136.

อพฺยยํ วุจฺจเต ทานิ, จิรสฺสํ ตุ จิรํ ตถา;

จิเรน จิรรตฺตาย, สห สทฺธึ สมํ อมา.

දැන් අව්‍යය ශබ්ද කියනු ලැබේ: 'චිරස්සං', 'චිරං', 'චිරේන', 'චිරරත්තාය' යන මේවා දීර්ඝ කාලයක් යන අර්ථයෙහි ද; 'සහ', 'සද්ධිං', 'සමං', 'අමා' යන මේවා සමඟ යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๓๗.

1137.

ปุนปฺปุนํ [Pg.93] อภิณฺหญฺจา, สกึ จา’ภิกฺขณํ มุหุํ;

วชฺชเน ตุ วินา นานา, อนฺตเรน ริเต ปุถุ.

'පුනප්පුනං', 'අභිණ්හං', 'සකිං', 'අභික්ඛණං', 'මුහුං' යන මේවා නැවත නැවතත් සහ එක්වරක් යන අර්ථයෙහි ද; 'විනා', 'නානා', 'අන්තරේන', 'රිතේ', 'පුථු' යන මේවා තොරව යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๓๘.

1138.

พลวํ สุฏฺฐุ จา’ตีวา, ติสเย กิมุต สฺว’ติ;

อโห ตุ กึ กิมู’ ทาหุ, วิกปฺเป กิมุโต’ท จ.

'බලවං', 'සුට්ඨු', 'අතීව', 'අති' යන මේවා අතිශය යන අර්ථයෙහි ද; 'කිමුත', 'අහෝ', 'තු', 'කිං', 'කිමූ', 'උදාහු', 'උද', 'ච' යන මේවා විකල්පයෙහි (හෝ විමසීමෙහි) ද වැටේ.

๑๑๓๙.

1139.

อวฺหาเน โภ อเร อมฺโภ,หมฺโภ เร เช’งฺค อาวุโส;

เห หเร ถ กถํ กึสุ, นนุ กจฺจิ นุ กึ สมา.

ඇමතීමෙහි 'භෝ', 'අරේ', 'අම්භෝ', 'හම්භෝ', 'රේ', 'ජේ', 'අංග', 'ආවුසෝ', 'හේ', 'හරේ' යන මේවා ද; 'කථං', 'කිංසු', 'නනු', 'කච්චි', 'නු', 'කිං', 'සමා' යන මේවා ප්‍රශ්න කිරීමෙහි ද වැටේ.

๑๑๔๐.

1140.

อธุเน’ตรหี’ทานิ, สมฺปติ อญฺญทตฺถุ ตุ;

ตคฺเฆ’ กํเส สสกฺกญฺจา, ทฺธา กามํ ชาตุ เว หเว.

'අධුනා', 'එතරහි', 'ඉදානි', 'සම්පති' යන මේවා දැන් යන අර්ථයෙහි ද; 'අඤ්ඤදත්ථු', 'තග්ඝ', 'සසක්කං', 'අද්ධා', 'කාමං', 'ජාතු', 'වේ', 'හවේ' යන මේවා ඒකාන්තයෙන්ම යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๔๑.

1141.

ยาวตา ตาวตา ยาว, ตาว กิตฺตาวตา ตถา;

เอตฺตาวตา จ กีเว’ติ, ปริจฺเฉทตฺถวาจกา.

'යාවතා', 'තාවතා', 'යාව', 'තාව', 'කිත්තාවතා', 'එත්තාවතා', 'කීව' යන මේවා සීමාව (ප්‍රමාණය) දක්වන අර්ථයෙහි වැටේ.

๑๑๔๒.

1142.

ยถา ตถา ยเถเว’วํ, ยถานาม ยถาหิ จ;

เสยฺยถาปฺเย’วเมวํ, วา, ตเถว จ ยถาปิ จ.

'යථා', 'තථා', 'යථේව', 'එවං', 'යථානාම', 'යථාහි', 'සෙය්‍යථාපි', 'එවමේව', 'තථේව', 'යථාපි' යන මේවා උපමා කිරීමෙහි වැටේ.

๑๑๔๓.

1143.

เอวมฺปิ จ เสยฺยถาปิ, นาม ยถริวา’ปิ จ;

ปฏิภาคตฺเถ ยถาจ, วิย ตถริวา’ปิ จ.

'එවම්පි', 'සෙය්‍යථාපි', 'නාම', 'යථරිව', 'යථා', 'විය', 'තථරිව' යන මේවා සමානත්වය දක්වන අර්ථයෙහි වැටේ.

๑๑๔๔.

1144.

สํ สามญฺจ สยํ จาถ, อาม สาหุ ลหู’ปิ จ;

โอปายิกํ ปติรูปํ, สาธฺเว’วํ สมฺปฏิจฺฉเน.

'සං', 'සාමං', 'සයං' යන මේවා තමා විසින්ම යන අර්ථයෙහි ද; 'ආම', 'සාහු', 'ලහු', 'ඕපායිකං', 'පතිරූපං', 'සාධු', 'එවං' යන මේවා පිළිගැනීමෙහි ද වැටේ.

๑๑๔๕.

1145.

ยํ ตํ ยโต ตโต เยน,เตเน’ติ การเณ สิยุํ;

อสากลฺเย ตุ จน จิ, นิปฺผเล ตุ มุธา ภเว.

'යං', 'තං', 'යතෝ', 'තතෝ', 'යේන', 'තේන' යන මේවා හේතුව දැක්වීමෙහි ද; 'චන', 'චි' යන මේවා අසම්පූර්ණත්වයෙහි ද; 'මුධා' යන්න නිෂ්ඵල යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๔๖.

1146.

กทาจิ ชาตุ ตุลฺยา’ถ, สพฺพโต จ สมนฺตโต;

ปริโต จ สมนฺตาปิ, อถ มิจฺฉา มุสา ภเว.

'කදාචි', 'ජාතු' යන මේවා සමාන අර්ථයෙහි ද; 'සබ්බතෝ', 'සමන්තතෝ', 'පරිතෝ', 'සමන්තා' යන මේවා හැමතැනින්ම යන අර්ථයෙහි ද; 'මිච්ඡා', 'මුසා' යන මේවා වැරදි ලෙස සහ බොරුවට යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๔๗.

1147.

นิเสเธ น อโนมา’ลํ, นหิ เจตุ สเจ ยทิ;

อนุกุลฺเย ตุ สทฺธญฺจ,นตฺตํ โทโส ทิวา ตฺว’เห.

තහනම් කිරීමෙහි 'න', 'නෝ', 'අලං', 'නහි' යන මේවා ද; 'චේ', 'තු', 'සචේ', 'යදි' යන මේවා කොන්දේසි සහිත අර්ථයෙහි ද; අනුකූලතාවයෙහි 'සද්ධං' යන්න ද; 'නත්තං', 'දෝසෝ' යන මේවා රාත්‍රියෙහි ද; 'දිවා', 'අහ' යන මේවා දහවලෙහි ද වැටේ.

๑๑๔๘.

1148.

อีสํ กิญฺจิ มนํ อปฺเป, สหสา ตุ อตกฺกิเต;

ปุเร คฺคโต ตุ ปุรโต, เปจฺจา’มุตฺรภวนฺตเร.

‘ඊසං’, ‘කිඤ්චි’, ‘මනං’, ‘අප්පෙ’ යන නිපාත පද ස්වල්පයක් (ටිකක්) යන අර්ථයෙහි ද, ‘සහසා’ යන්න නොසිතූ පරිදි (හදිසියේ) යන අර්ථයෙහි ද, ‘පුරෙ’, ‘පුරතො’ යන පද ඉදිරියෙහි හෝ පෙර යන අර්ථයෙහි ද, ‘පෙච්ච’ සහ ‘අමුත්ර’ යන පද මරණින් මතු පරලොව (වෙනත් භවයක) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๔๙.

1149.

อโห [Pg.94] หี วิมฺหเย ตุณฺหี,ตุ โมเน ถา’วิ ปาตุ จ;

ตงฺขเณ สชฺชุ สปทิ, พลกฺกาเร ปสยฺห จ.

‘අහෝ’, ‘හී’ යන පද පුදුමය (විස්මය) අඟවන අර්ථයෙහි ද, ‘තුණ්හී’ යන්න නිශ්ශබ්දතාවය (මුනි බව) අඟවන අර්ථයෙහි ද, ‘ආවි’, ‘පාතු’ යන පද ප්‍රකටව පෙනෙන (පහළ වන) අර්ථයෙහි ද, ‘සජ්ජු’, ‘සපදි’ යන පද එකෙණෙහිම (එසැනින්) යන අර්ථයෙහි ද, ‘පසය්හ’ යන්න බලහත්කාරයෙන් යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๕๐.

1150.

สุทํ โข อสฺสุ ยคฺเฆ เว,หา’ทโย ปทปูรเณ;

อนฺตเรน’นฺตรา อนฺโต, วสฺสํ นูน จ นิจฺฉเย.

‘සුදං’, ‘ඛො’, ‘අස්සු’, ‘යග්ඝෙ’, ‘වෙ’, ‘හා’ යනාදී පද පාදපූරණ (වාක්‍ය අලංකාර/පූර්ණ කිරීම්) අර්ථයෙහි ද, ‘අන්තරෙන’, ‘අන්තරා’ යන පද අතරතුර යන අර්ථයෙහි ද, ‘අන්තො’ යන්න ඇතුළත යන අර්ථයෙහි ද, ‘නූන’ යන්න ඒකාන්තයෙන්ම (නියත වශයෙන්ම) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๕๑.

1151.

อานนฺเท สญฺจ ทิฏฺฐา ถ, วิโรธกถเน นนุ;

กามปฺปเวทเน กจฺจิ, อุสูโยปคเม’ตฺถุ จ.

‘සඤ්ච’ සහ ‘දිට්ඨා’ යන පද සතුට (ප්‍රීතිය) ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ද, ‘නනු’ යන්න විරුද්ධ කථනයෙහි (විසංවාදයේදී) ද, ‘කච්චි’ යන්න කැමැත්ත ප්‍රකාශ කිරීමේදී (කිමෙක්දැයි විමසීමේදී) ද, ‘ත්ථු’ (අත්ථු) යන්න ඊර්ෂ්‍යාව හෝ ක්‍රෝධය ප්‍රකාශ කිරීමේදී ද වැටේ.

๑๑๕๒.

1152.

เอวา’วธารเณ เญยฺยํ, ยถาตฺตํ ตุ ยถาตถํ;

นีจํ อปฺเป, มหตฺยุ’จฺจํ, อถ ปาโต ปเค สมา.

‘එව’ යන්න අවධාරණය (නියත බව දැක්වීම) සඳහා යොදනු ලබන බව දත යුතුය. ‘යථාත්තං’ සහ ‘යථාතථං’ යන පද ඇති සැටියෙන් (සැබෑ ලෙසම) යන අර්ථයෙහි ද, ‘නීචං’ යන්න පහත් අර්ථයෙහි ද, ‘අප්පෙ’ යන්න මඳ (කුඩා) අර්ථයෙහි ද, ‘උච්චං’ යන්න උස් වූ (මහත් වූ) අර්ථයෙහි ද, ‘පාතො’ සහ ‘පගෙ’ යන පද උදය කාලයෙහි (ප්‍රභාතයෙහි) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๕๓.

1153.

นิจฺเจ สทา สนํ ปาโย,พาหุลฺเย พาหิรํ พหิ;

พหิทฺธา พาหิรา พาหฺเย, สีเฆตุ สณิกํ ภเว.

‘සදා’ සහ ‘සනං’ යන පද නිරන්තරයෙන් (සැමදා) යන අර්ථයෙහි ද, ‘පායො’ යන්න බහුල වශයෙන් යන අර්ථයෙහි ද, ‘බාහිරං’, ‘බහි’, ‘බහිද්ධා’, ‘බාහිරා’ සහ ‘බාහ්යෙ’ යන පද පිටත (බාහිර) යන අර්ථයෙහි ද, ‘සීඝං’ යන්න වේගයෙන් (ඉක්මනින්) යන අර්ථයෙහි ද, ‘සණිකං’ යන්න සෙමින් (හෙමින්) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๕๔.

1154.

อตฺถํ อทสฺสเน ทุฏฺฐุ, นินฺทายํ, วนฺทเน นโม;

สมฺมา สุฏฺฐุ ปสํสายํ, อโถ สตฺตาย มตฺถิ จ.

‘අත්ථං’ යන්න නොපෙනී යාම (අස්තයට යාම) යන අර්ථයෙහි ද, ‘දුට්ඨු’ යන්න නින්දාවෙහි (නපුරු ලෙස) යන අර්ථයෙහි ද, ‘නමො’ යන්න නමස්කාරයෙහි (වැඳීමෙහි) ද, ‘සම්මා’ සහ ‘සුට්ඨු’ යන පද ප්‍රශංසාවෙහි (මැනවින් සිදු කිරීමෙහි) ද, ‘අත්ථි’ යන්න පැවැත්ම (ඇති බව) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๕๕.

1155.

สายํ สาเย’ชฺช อตฺรา’เห,สุเว ตุ สฺเว อนาคเต;

ตโต ปเร ปรสุเว, หิยฺโยตุ ทิวเส คเต.

‘සායං’ සහ ‘සායෙ’ යන පද සවස (සන්ධ්‍යා කාලයෙහි) ද, ‘අජ්ජ’ යන්න අද දින ද, ‘අත්‍ර’ යන්න මෙහි ද, ‘සුවෙ’ සහ ‘ස්වෙ’ යන පද හෙට (අනාගතයෙහි) ද, ‘පරසුවෙ’ යන්න අනිද්දා (හෙටට පසු දින) ද, ‘හීය්‍යො’ යන්න ඊයේ (ගත වූ දිනයෙහි) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๕๖.

1156.

ยตฺถ ยตฺร ยหึจาถ, ตตฺถ ตตฺร ตหึตหํ;

อโถ อุทฺธญฺจ อุปริ, เหฏฺฐา ตุ จ อโธ สมา.

‘යත්ථ’, ‘යත්‍ර’, ‘යහිං’ යන පද යම් තැනක යන අර්ථයෙහි ද, ‘තත්ථ’, ‘තත්‍ර’, ‘තහිං’, ‘තහං’ යන පද එතැන (එහි) යන අර්ථයෙහි ද, ‘උද්ධං’ සහ ‘උපරි’ යන පද ඉහළ (උඩ) යන අර්ථයෙහි ද, ‘හෙට්ඨා’ සහ ‘අධො’ යන පද පහළ (යට) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๕๗.

1157.

โจทเน อิงฺฆ หนฺทา’ถ, อาราทูรา จ อารกา;

ปรมฺมุขา ตุ จ รโห, สมฺมุขา ตฺวา’วิ ปาตุ จ.

‘ඉංඝ’ සහ ‘හන්ද’ යන පද උනන්දු කරවීමෙහි (මෙහෙයවීමෙහි) ද, ‘ආරා’, ‘දූරා’ සහ ‘ආරකා’ යන පද දුර (ඈත) යන අර්ථයෙහි ද, ‘පරම්මුඛා’ යන්න පිටුපසින් (මුවාවෙන්) යන අර්ථයෙහි ද, ‘රහො’ යන්න රහසින් යන අර්ථයෙහි ද, ‘සම්මුඛා’ යන්න ඉදිරියෙහි (මුහුණට මුහුණ ලා) යන අර්ථයෙහි ද, ‘ආවි’ සහ ‘පාතු’ යන පද ප්‍රකටව යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๕๘.

1158.

สํสยตฺถมฺหิ อปฺเปว, อปฺเปวนาม นู’ติ จ;

นิทสฺสเน อิติ’ตฺถญฺจ, เอวํ, กิจฺเฉ กถญฺจิ จ.

‘අප්පෙව’, ‘අප්පෙවනාම’ සහ ‘නු’ යන පද සැකය (සංශය) ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ද, ‘ඉති’, ‘ඉත්ථං’ සහ ‘එවං’ යන පද නිදර්ශන දැක්වීමෙහි (මෙසේය යන්න දැක්වීමෙහි) ද, ‘කථඤ්චි’ යන්න අමාරුවෙන් (දුෂ්කරත්වයෙන්) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๕๙.

1159.

หา เขเท สจฺฉิ ปจฺจกฺเข,ธุวํ ถิเร’วธารเณ;

ติโร ตุ ติริยํ จาถ, กุจฺฉายํ ทุฏฺฐุ กุ’จฺจเต.

‘හා’ යන්න ශෝකය (කණගාටුව) ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ද, ‘සච්ඡි’ යන්න ඇස් පනාපිට (ප්‍රත්‍යක්ෂව) යන අර්ථයෙහි ද, ‘ධුවං’ යන්න ස්ථිර වශයෙන්ම (නියත වශයෙන්ම) යන අර්ථයෙහි ද, ‘තිරො’ සහ ‘තිරියං’ යන පද හරහට (තිරස්ව) යන අර්ථයෙහි ද, ‘කු’ යන්න නින්දිත (නරක/කුත්සිත) අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๖๐.

1160.

สุวตฺถิ อาสิฏฺฐตฺถมฺหิ, นินฺทายํ ตุ ธี กถฺยเต;

กุหิญฺจนํ กุหึ กุตฺร, กุตฺถ กตฺถ กหํ กฺว ถ.

‘සුවත්ථි’ යන්න ආශීර්වාද කිරීමෙහි (යහපත ප්‍රාර්ථනා කිරීමෙහි) ද, ‘ධී’ යන්න නින්දා කිරීමෙහි (ඡී කීමෙහි) ද, ‘කුහිඤ්චනං’, ‘කුහිං’, ‘කුත්‍ර’, ‘කුත්ථ’, ‘කත්ථ’, ‘කහං’ සහ ‘ක්ව’ යන පද කොහිද (කොහේද) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๖๑.

1161.

อิเห’ธา’ตฺร [Pg.95] ตุ เอตฺถา’ตฺถ,อถ สพฺพตฺร สพฺพธิ;

กทา กุทาจนํ จาถ, ตทานิ จ ตทา สมา.

‘ඉහ’, ‘ඉධ’, ‘අත්‍ර’, ‘එත්ථ’, ‘අත්ථ’ යන පද මෙහි (මේ ස්ථානයෙහි) යන අර්ථයෙහි ද, ‘සබ්බත්‍ර’ සහ ‘සබ්බධි’ යන පද සෑම තැනකම යන අර්ථයෙහි ද, ‘කදා’ සහ ‘කුදාචනං’ යන පද කවදාද (කවර කලෙකද) යන අර්ථයෙහි ද, ‘තදානි’ සහ ‘තදා’ යන පද එකල (එවිට) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ.

๑๑๖๒.

1162.

อาทิกมฺเม ภุสตฺเถ จ, สมฺภโว’ติณฺณ ติตฺติสุ;

นิโยคิ’สฺสริย’ปฺปีติ, ทาน ปูชา’คฺค, สนฺติสุ.

‘ප’ උපසර්ගය ආරම්භක ක්‍රියාවෙහි ද, අධිකත්වයෙහි (බහුල බවෙහි) ද, හටගැනීමෙහි (පහළ වීමෙහි) ද, අවතීර්ණ වීමෙහි (බැසගැනීමෙහි) ද, තෘප්තියෙහි ද, නියෝගයෙහි ද, අධිපති බවෙහි (ප්‍රධානත්වයෙහි) ද, ප්‍රීතියෙහි ද, දීමෙහි ද, පූජාවෙහි ද, ශ්‍රේෂ්ඨත්වයෙහි ද, ශාන්තියෙහි (සන්සිඳීමෙහි) ද වැටේ.

๑๑๖๓.

1163.

ทสฺสเน ตปฺปเร สงฺเค, ปสํสา, คติ, สุทฺธิสุ;

หึสา, ปการนฺโต’ภาว, วิโยคา’วยเวสุ จ;

โป’ปสคฺโค ทิสาโยเค, ปตฺถนา, ธิติอาทิสุ.

තවද ‘ප’ උපසර්ගය දැකීමෙහි ද, තත්පර බවෙහි (ඇලීමෙහි) ද, සංගමයෙහි (එක්වීමෙහි) ද, ප්‍රශංසාවෙහි ද, ගමනෙහි (ගතියෙහි) ද, පිරිසිදු බවෙහි (ශුද්ධියෙහි) ද, හිංසාවෙහි ද, ආකාරයෙහි (ප්‍රකාරයෙහි) ද, ඇතුළත් බවෙහි ද, වියෝගයෙහි (වෙන්වීමෙහි) ද, කොටසෙහි (අවයවයෙහි) ද, දිශා සම්බන්ධයෙහි ද, ප්‍රාර්ථනාවෙහි ද, ධෛර්යයෙහි (ස්ථීරත්වයෙහි) ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๖๔.

1164.

ปราสทฺโท ปริหานิ, ปราชย คตีสุ จ;

ภุสตฺเถ ปฏิโลมตฺเถ, วิกฺกมา’มสนาทิสุ.

‘පරා’ යන උපසර්ගය පිරිහීමෙහි ද, පරාජයෙහි ද, ගමනෙහි ද, අධිකත්වයෙහි ද, ප්‍රතිලෝම (විරුද්ධ) අර්ථයෙහි ද, වික්‍රමයෙහි (පරාක්‍රමයෙහි) ද, ස්පර්ශ කිරීමෙහි (පිරිමැදීමෙහි) ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๖๕.

1165.

นิสฺเสสา’ภาว สนฺยาส, ภุสตฺถ โมกฺข ราสิสุ;

เคหา’เทโส’ปมาหีน, ปสาทนิคฺคตา’จฺจเย.

‘නි’ උපසර්ගය මුළුමනින්ම (නිශ්ශේෂ) යන අර්ථයෙහි ද, නොමැති බව (අභාවය) ද, අත්හැරීම (සන්‍යාසය) ද, අධිකත්වය ද, මිදීම (මොක්ෂය) ද, සමූහය (රාශිය) ද, නිවස (ගෘහය) ද, නියෝගය (ආදේශය) ද, උපමාව ද, හීන බව ද, පැහැදීම (ප්‍රසාදය) ද, නික්මීම ද, ඉක්මවීම (අත්‍යය) ද යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๖๖.

1166.

ทสฺสโน’สานนิกฺขนฺตา, โธภาเคสฺว’วธารเณ;

สามีปฺเย พนฺธเน เฉก, นฺโตภาโค’ปรตีสุ จ.

තවද එය දැකීමෙහි ද, කෙළවර (අවසානය) ද, නික්මීම ද, පහළ කොටසෙහි ද, අවධාරණයෙහි ද, සමීප බවෙහි ද, බැඳීමෙහි ද, දක්ෂ බවෙහි ද, ඇතුළු කොටසෙහි ද, වැළකීම (නැවතීම) ද යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๖๗.

1167.

ปาตุภาเว วิโยเค จ, นิเสธาโท นิ ทิสฺสติ;

อโถ นีหรเณ เจวา, วรณาโท จ นี สิยา.

ප්‍රකට වීම (පහළ වීම) ද, වියෝගය (වෙන්වීම) ද, වැළැක්වීම (නිෂේධය) යනාදී අර්ථයන්හි ‘නි’ උපසර්ගය යෙදෙන බව පෙනේ. තවද පිටතට ගැනීම (නීහරණය) සහ ආවරණය කිරීම යනාදී අර්ථයන්හි ‘නී’ උපසර්ගය යෙදේ.

๑๑๖๘.

1168.

อุทฺธกมฺม วิโยค ตฺต, ลาภ ติตฺติ สมิทฺธิสุ;

ปาตุภาว’จฺจยาภาว, ปพลตฺเต ปกาสเน;

ทกฺข’คฺคตาสุ กถเน, สตฺติโมกฺขาทิเก อุ จ.

‘උ’ (උද්) උපසර්ගය ඉහළට කරන ක්‍රියාවෙහි ද, වියෝගයෙහි ද, ලැබීමෙහි ද, තෘප්තියෙහි ද, සමෘද්ධියෙහි ද, පහළ වීමෙහි ද, ඉක්මවීම හා නොමැති බවෙහි ද, ප්‍රබලත්වයෙහි ද, ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ද, දක්ෂ බවෙහි ද, ශ්‍රේෂ්ඨත්වයෙහි ද, කථනයෙහි ද, ශක්තිය හා මිදීමෙහි ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๖๙.

1169.

ทุ กุจฺฉิเต’สทตฺเถสุ, วิรูปตฺเต ปฺย’โสภเน;

สิยา’ภาวา’สมิทฺธีสุ, กิจฺเฉ จา’นนฺทนาทิเก.

‘දු’ (දුර්) උපසර්ගය කුත්සිත (නින්දිත) අර්ථයෙහි ද, නපුරු අර්ථයෙහි ද, විරූපී බවෙහි ද, අශෝභන බවෙහි ද, අභාවය (නොමැති බව)ෙහි ද, අසමෘද්ධියෙහි (අසාර්ථකත්වයෙහි) ද, දුෂ්කරත්වයෙහි (අමාරුවෙහි) ද, අසතුටෙහි ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๗๐.

1170.

สํ สโมธาน สงฺเขป, สมนฺตตฺต สมิทฺธิสุ;

สมฺมา ภุส สห ปฺปตฺถา, ภิมุขตฺเถสุ สงฺคเต;

วิธาเน ปภเว ปูชา, ปุนปฺปุนกฺริยาทิสุ.

‘සං’ උපසර්ගය එක් කිරීමෙහි ද, සංක්ෂේප කිරීමෙහි (කෙටි කිරීමෙහි) ද, සෑම අතින්ම පැතිරීමෙහි ද, සමෘද්ධියෙහි ද, මැනවින් (යහපත් ලෙස) ද, අධික ලෙස ද, සමඟ (සහිතව) යන අර්ථයෙහි ද, ප්‍රාර්ථනාවෙහි ද, අභිමුඛ (ඉදිරියෙහි) යන අර්ථයෙහි ද, ගැළපීමෙහි ද, විධානයෙහි ද, හටගැනීමෙහි ද, පූජාවෙහි ද, නැවත නැවත ක්‍රියා කිරීමෙහි ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๗๑.

1171.

วิวิธา’ติสยา’ภาว, ภุสตฺติ’สฺสริยา’จฺจเย;

วิโยเค กลเห ปาตุ, ภาเว ภาเส จ กุจฺฉเน.

‘වි’ උපසර්ගය විවිධත්වයෙහි ද, અતિශයත්වයෙහි (විශේෂත්වයෙහි) ද, නොමැති බව (අභාවය)ෙහි ද, අධිකත්වයෙහි ද, අධිපති බවෙහි ද, ඉක්මවීමෙහි ද, වියෝගයෙහි (වෙන්වීමෙහි) ද, කලහයෙහි ද, පහළ වීමෙහි (ප්‍රකට වීමෙහි) ද, බැබළීමෙහි (ප්‍රකාශ කිරීමෙහි) ද, නින්දා කිරීමෙහි ද වැටේ.

๑๑๗๒.

1172.

ทูรา’นภิมุขตฺเตสุ, โมหา’นวฏฺฐิตีสุ จ;

ปธาน ทกฺขตา เขท, สหตฺถาโท วิ ทิสฺสติ.

තවද ‘වි’ උපසර්ගය දුර බවෙහි ද, අභිමුඛ නොවන බවෙහි ද, මුළාවෙහි ද, අස්ථිර බවෙහි ද, ප්‍රධානත්වයෙහි ද, දක්ෂ බවෙහි ද, වෙහෙසෙහි (කණගාටුවෙහි) ද, සහිත බවෙහි (සමඟ යන අර්ථයෙහි) ද යනාදී අර්ථයන්හි යෙදෙන බව පෙනේ.

๑๑๗๓.

1173.

วิโยเค [Pg.96] ชานเน จา’โธ,ภาค นิจฺฉย สุทฺธิสุ;

อีสทตฺเถ ปริภเว, เทส พฺยาปน หานิสุ;

วโจกฺริยาย เถยฺเย จ, ญาณปฺปตฺตาทิเก อว.

‘අව’ (ඕ) උපසර්ගය වියෝගයෙහි ද, දැනගැනීමෙහි ද, පහළ කොටසෙහි (පහත් බවෙහි) ද, නිශ්චය කිරීමෙහි ද, පිරිසිදු බවෙහි ද, ස්වල්ප අර්ථයෙහි ද, අගෞරවයෙහි (පරාභවයෙහි) ද, ස්ථානයෙහි ද, පැතිරීමෙහි (ව්‍යාප්තියෙහි) ද, හානියෙහි (පිරිහීමෙහි) ද, කථන ක්‍රියාවෙහි ද, සොරකමෙහි ද, අවබෝධයෙහි (ඥානය ලැබීමෙහි) ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๗๔.

1174.

ปจฺฉา ภุสตฺต สาทิสฺยา, นุปจฺฉินฺนา’นุวตฺติสุ;

หีเน จ ตติยตฺถา’โธ, ภาเคสฺว’นุคเต หิเต;

เทเส ลกฺขณ วิจฺเฉ’ตฺถ, มฺภูต ภาคาทิเก อนุ.

‘අනු’ උපසර්ගය පසුපස (පසුව) යන අර්ථයෙහි ද, අධිකත්වයෙහි ද, සමානත්වයෙහි ද, අඛණ්ඩතාවයෙහි ද, අනුගමනය කිරීමෙහි ද, පහත් බවෙහි (හීනත්වයෙහි) ද, තෘතීය විභක්ති අර්ථයෙහි ද, පහළ කොටසෙහි ද, අනුගත බවෙහි ද, හිතකර බවෙහි ද, ස්ථානයෙහි ද, ලක්ෂණයෙහි ද, වීප්සාවෙහි (නැවත නැවත යෙදීමෙහි) ද, ඉත්ථම්භූත අර්ථයෙහි ද, කොටසක් යන අර්ථයෙහි ද යනාදී වශයෙන් වැටේ.

๑๑๗๕.

1175.

สมนฺตตฺเถ ปริจฺเฉเท, ปูชา’ลิงฺคน วชฺชเน;

โทสกฺขาเน นิวาสนา, วญฺญา’ธาเรสุ โภชเน;

โสก พฺยาปน ตตฺเวสุ, ลกฺขณาโท สิยา ปริ.

‘පරි’ උපසර්ගය සෑම අතින්ම (වට කර) යන අර්ථයෙහි ද, සීමා කිරීමෙහි (පරිච්ඡේදයෙහි) ද, පූජාවෙහි ද, වැළඳගැනීමෙහි ද, අත්හැරීමෙහි ද, දෝෂ ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ද, වාසය කිරීමෙහි ද, අවඥාවෙහි (නින්දාවෙහි) ද, ආධාරයෙහි ද, අනුභවයෙහි (භෝජනයෙහි) ද, ශෝකයෙහි ද, පැතිරීමෙහි ද, සැබෑ තත්ත්වයෙහි ද, ලක්ෂණයෙහි ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๗๖.

1176.

อาภิมุขฺย วิสิฏฺฐุ’ทฺธ, กมฺมสารุปฺปวุทฺธิสุ;

ปูชา’ธิก กุลา’สจฺจ, ลกฺขณาทิมฺหิ จาปฺย’ภิ.

‘අභි’ උපසර්ගය අභිමුඛත්වය (ඉදිරියෙහි වීම)ෙහි ද, විශිෂ්ටත්වයෙහි ද, ඉහළට කෙරෙන ක්‍රියාවෙහි ද, සුදුසු බවෙහි ද, දියුණුවෙහි (වෘද්ධියෙහි) ද, පූජාවෙහි ද, අධිකත්වයෙහි ද, උසස් කුල බවෙහි ද, සත්‍යතාවයෙහි ද, ලක්ෂණයෙහි ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๗๗.

1177.

อธิกิ’สฺสร, ปาฐา’ธิ, ฏฺฐาน, ปาปุณเนสฺว’ธิ;

นิจฺฉเย โจปริตฺตา’ธิ, ภวเน จ วิเสสเน.

‘අධි’ උපසර්ගය අධික බවෙහි ද, අධිපති බවෙහි ද, උගෙනීමෙහි (පාඨයෙහි) ද, අධිෂ්ඨානයෙහි ද, පැමිණීමෙහි (ළඟා වීමෙහි) ද, නිශ්චය කිරීමෙහි ද, ඉහළ බවෙහි ද, යටපත් කිරීමෙහි (අධිභවනයෙහි) ද, විශේෂ කිරීමෙහි (විශේෂණයෙහි) ද වැටේ.

๑๑๗๘.

1178.

ปฏิทานนิเสเธสุ, วามา’ทานนิวตฺติสุ;

สาทิเส ปฏินิธิมฺหิ, อาภิมุขฺยคตีสุ จ.

‘පටි’ (ප්‍රති) උපසර්ගය නැවත දීමෙහි (ප්‍රතිදානයෙහි) ද, වැළැක්වීමෙහි (නිෂේධයෙහි) ද, වක්‍රව (ප්‍රතිවිරුද්ධව) ගැනීමෙහි ද, වැළකීමෙහි ද, සමාන බවෙහි ද, නියෝජනයෙහි (ප්‍රතිනිධියෙහි) ද, අභිමුඛ බවෙහි ද, ගමනෙහි ද වැටේ.

๑๑๗๙.

1179.

ปติโพเธ ปติคเต, ตถา ปุนกฺริยาย จ;

สมฺภาวเน ปฏิจฺจตฺเถ, ปตีติ ลกฺขณาทิเก;

สุ โสภเน สุเข สมฺมา, ภุส สุฏฺฐุ สมิทฺธิสุ.

තවද ‘පටි’ උපසර්ගය අවදි වීමෙහි ද, ආපසු යාමෙහි (ප්‍රතිගත වීමෙහි) ද, නැවත කිරීමෙහි ද, සම්භාවනාවෙහි ද, ප්‍රතීත්‍ය (හේතු ප්‍රත්‍ය) අර්ථයෙහි ද, ලක්ෂණයෙහි ද වැටේ. ‘සු’ උපසර්ගය ශෝභන බවෙහි ද, සැපයෙහි (සුවයෙහි) ද, මැනවින් (යහපත් ලෙස) ද, අධික ලෙස ද, අතිශයින්ම මැනවින් ද, සමෘද්ධියෙහි ද වැටේ.

๑๑๘๐.

1180.

อาภิมุขฺย, สมีปา’ทิ, กมฺมา’ลิงฺคน ปตฺติสุ;

มริยาทุ’ทฺธกมฺมิ’จฺฉา, พนฺธนา’ภิวิธีสุ อา.

‘ආ’ උපසර්ගය අභිමුඛ බවෙහි ද, සමීප බවෙහි ද, ක්‍රියාවෙහි ද, වැළඳගැනීමෙහි ද, පැමිණීමෙහි ද, සීමාව (මරියාදාව)ෙහි ද, ඉහළට කෙරෙන ක්‍රියාවෙහි ද, කැමැත්තෙහි ද, බැඳීමෙහි ද, අභිවිධි (ඇතුළත් කරගැනීමේ සීමාව)ෙහි ද වැටේ.

๑๑๘๑.

1181.

นิวาสา’วฺหาน คหณ, กิจฺเฉ’สตฺถ นิวตฺติสุ;

อปฺปสาทา’สิ สรณ, ปติฏฺฐา’วิมฺหยาทิสุ.

තවද ‘ආ’ උපසර්ගය වාසය කිරීමෙහි ද, කැඳවීමෙහි (ආරාධනයෙහි) ද, ග්‍රහණය කිරීමෙහි (ගැනීමෙහි) ද, දුෂ්කරත්වයෙහි ද, ස්වල්ප අර්ථයෙහි ද, වැලකීමෙහි ද, අප්‍රසාදයෙහි (නොපැහැදීමෙහි) ද, ප්‍රාර්ථනාවෙහි (ආශීර්වාද කිරීමෙහි) ද, සරණ යාමෙහි ද, පිහිටීමෙහි ද, විස්මයෙහි ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๘๒.

1182.

อนฺโตภาว ภุสตฺตา’ติ, สย ปูชาสฺว’ติกฺกเม;

ภูตภาเว ปสํสายํ, ทฬฺหตฺถาโท สิยา อติ.

‘අති’ උපසර්ගය ඇතුළත් බවෙහි ද, අධිකත්වයෙහි ද, අතිශයත්වයෙහි (විශේෂත්වයෙහි) ද, පූජාවෙහි ද, ඉක්මවා යාමෙහි (අතික්‍රමණයෙහි) ද, ඇති බවෙහි (සැබෑ බවෙහි) ද, ප්‍රශංසාවෙහි ද, ස්ථිර බවෙහි (දැඩි බවෙහි) ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๘๓.

1183.

สมฺภาวเน จ ครหา, เปกฺขาสุ จ สมุจฺจเย;

ปญฺเห สํวรเณ เจว, อาสีสตฺเถ อปี’ริตํ.

‘අපි’ උපසර්ගය (හෝ නිපාතය) සම්භාවනාවෙහි ද, නින්දාවෙහි (ගරහාවෙහි) ද, අපේක්ෂාවෙහි (බලාපොරොත්තුවෙහි) ද, සමුච්චයෙහි (එක් කිරීමෙහි) ද, ප්‍රශ්නයෙහි (විමසීමෙහි) ද, වැසීමෙහි (සංවරණයෙහි) ද, ප්‍රාර්ථනාවෙහි (ආශීර්වාදයෙහි) ද වැටෙන බව කියනු ලැබේ.

๑๑๘๔.

1184.

นิทฺเทเส วชฺชเน ปูชา, ปคเต วารเณปิ จ;

ปทุสฺสเน จ ครหา, โจริกา’โท สิยา อป.

‘අප’ උපසර්ගය පෙන්වා දීමෙහි (නිර්දේශයෙහි) ද, අත්හැරීමෙහි (වැළකීමෙහි) ද, පූජාවෙහි ද, පහව යාමෙහි (ඈත් වීමෙහි) ද, වැළැක්වීමෙහි ද, දූෂණය කිරීමෙහි (ක්‍රෝධයෙහි) ද, නින්දාවෙහි ද, සොරකමෙහි ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๘๕.

1185.

สมีปปูชา [Pg.97] สาทิสฺส, โทสกฺขาโน’ปปตฺติสุ;

ภุสตฺโต’ปคมา’ธิกฺย, ปุพฺพกมฺมนิวตฺติสุ;

คยฺหากาโร’ปริตฺเตสุ, อุเป’ตฺย ’นสนา’ทิเก.

‘උප’ උපසර්ගය සමීප බවෙහි ද, පූජාවෙහි ද, සමාන බවෙහි ද, දෝෂ ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ද, උත්පත්තියෙහි (පැමිණීමෙහි) ද, අධිකත්වයෙහි ද, ළඟා වීමෙහි ද, අධික බවෙහි ද, පෙර ක්‍රියාවෙහි ද, වැලකීමෙහි ද, ගන්නා ආකාරයෙහි ද, හීන (කුඩා) බවෙහි ද, උපවාසයෙහි (නොකෑමෙහි) ද යනාදී අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๘๖.

1186.

เอวํ นิทสฺสนา’กาโร, ปมาสุ สมฺปหํสเน;

อุปเทเส จ วจน, ปฏิคฺคาเห’วธารเณ;

ครหาเย’ทมตฺเถ จ, ปริมาเน จ ปุจฺฉเน.

‘එවං’ යන නිපාත පදය නිදර්ශන දැක්වීමෙහි ද, ආකාරයෙහි ද, උපමාවෙහි ද, මැනවින් සතුටු වීමෙහි ද, උපදෙස් දීමෙහි ද, පිළිගැනීමේ වචනයෙහි ද, අවධාරණයෙහි ද, නින්දා කිරීමෙහි ද, ‘මේ’ යන අර්ථයෙහි ද, ප්‍රමාණයෙහි ද, ප්‍රශ්න කිරීමෙහි (විමසෙහි) ද වැටේ.

๑๑๘๗.

1187.

สมุจฺจเย สมาหาเร, นฺวาจเย เจ’ตรีตเร;

ปทปูรณมตฺเต จ, จสทฺโท อวธารเณ.

‘ච’ යන නිපාත ශබ්දය සමුච්චය (එක් කිරීම)ෙහි ද, සමාහාර (සමූහය එක් කිරීම)ෙහි ද, අන්වාචයෙහි ද, ඉතරේතර අර්ථයෙහි ද, පාදපූරණයෙහි පමණක් ද, අවධාරණයෙහි ද වැටේ.

๑๑๘๘.

1188.

อิติ เหตุปกาเรสุ, อาทิมฺหิ จา’วธารเณ;

นิทสฺสเน ปทตฺถสฺส, วิปลฺลาเส สมาปเน.

'ඉති' යන නිපාතය හේතුව, ආකාරය, ආරම්භය, නියම කිරීම (අවධාරණය), නිදර්ශනය, පද අර්ථය, විපර්යාසය සහ අවසානය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๘๙.

1189.

สมุจฺจเย โจ’ปมายํ, สํสเย ปทปูรเณ;

ววตฺถิตวิภาสายํ, วา’วสฺสคฺเค วิกปฺปเน.

'ච' යන්න සමුච්චය (එක් කිරීම), උපමාව, සැකය සහ පදපූරණය යන අර්ථයන්හි ද; 'වා' යන්න ව්‍යවස්ථිත විභාෂාව (නියමිත විකල්පය), අත්හැරීම සහ විකල්පය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๙๐.

1190.

ภูสเน วารเณ จา’ลํ, วุจฺจเต ปริยตฺติยํ;

อโถ’ถา’นนฺตรา’รมฺภ, ปญฺเหสุ ปทปูรเณ.

'අලං' යන්න සැරසීම, වැළැක්වීම සහ ප්‍රමාණවත් බව (පරියාප්තිය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. 'අථෝ' සහ 'අථ' යන්න අනන්තර (ඉන්පසුව), ආරම්භය, ප්‍රශ්නය සහ පදපූරණය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

๑๑๙๑.

1191.

ปสํสาครหาสญฺญา, สีการาโท ปิ นาม ถ;

นิจฺฉเย จา’นุมานสฺมึ, สิยา นูน วิตกฺกเน.

'නාම' යන්න ප්‍රශංසාව, නින්දාව, සංඥාව (නම) සහ පිළිගැනීම ආදී අර්ථයන්හි ද; 'නූන' යන්න නිශ්චය, අනුමානය සහ විතර්කය (කල්පනාව) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๙๒.

1192.

ปุจฺฉา’วธารณา’นุญฺญา, สานฺตฺวนา’ลปเน นนุ;

วเต’กํส, ทยา, หาส, เขทา’ลปน, วิมฺหเย.

'නනු' යන්න ප්‍රශ්න කිරීම, අවධාරණය, අනුමැතිය, සැනසීම සහ ඇමතීම යන අර්ථයන්හි ද; 'වත' යන්න ඒකාන්තය, දයාව, සතුට, විඩාව (කණගාටුව), ඇමතීම සහ පුදුමය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๙๓.

1193.

วากฺยารมฺภ, วิสาเทสุ, หนฺท หาเส’นุกมฺปเน;

ยาว ตุ ตาว สากลฺย, มานา’วธฺย’วธารเณ.

'හන්ද' යන්න වාක්‍යාරම්භය, විෂාදය (කණගාටුව), සතුට සහ අනුකම්පාව යන අර්ථයන්හි ද; 'යාව' සහ 'තාව' යන්න සාකල්‍යය (සම්පූර්ණ බව), ප්‍රමාණය, සීමාව සහ අවධාරණය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๙๔.

1194.

ปาจี, ปุร, งฺคโตตฺเถสุ, ปุรตฺถา ปฐเม ปฺยถ;

ปพนฺเธ จ จิราตีเต, นิกฏาคามิเก ปุรา.

'පුරත්ථා' යන්න පෙරදිග, ඉදිරිය, අතීතය සහ පළමුවැන්න යන අර්ථයන්හි ද; 'පුරා' යන්න අඛණ්ඩ පැවැත්ම (ප්‍රබන්ධය), ඈත අතීතය සහ ආසන්න අනාගතය යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๙๕.

1195.

นิเสธวากฺยาลงฺการา, วธารณปสิทฺธิสุ;

ขลฺวา’สนฺเน ตุ อภิโต-ภิมุโข’ภยโตทิเก.

'ඛලු' යන්න තහනම් කිරීම, වාක්‍ය අලංකාරය, අවධාරණය සහ ප්‍රසිද්ධිය යන අර්ථයන්හි ද; 'අභිතෝ' යන්න සමීපය, අභිමුඛය සහ දෙපස යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๙๖.

1196.

กามํ ยทฺยปิสทฺทตฺเถ, เอกํสตฺเถ จ ทิสฺสติ;

อโถ ปน วิเสสสฺมึ, ตเถว ปทปูรเณ.

'කාමං' යන්න 'යද්‍යපි' (යම් හෙයකින් වුවද) යන අර්ථයේ සහ ඒකාන්ත අර්ථයේ ද; 'අථෝ' සහ 'පන' යන්න විශේෂ කිරීමෙහි සහ පදපූරණයෙහි ද යෙදේ.

๑๑๙๗.

1197.

หิ [Pg.98] การเณ วิเสสา’ว, ธารเณ ปทปูรเณ;

ตุ เหตุวชฺเช ตตฺถา’ถ, กุ ปาเป’สตฺถ’กุจฺฉเน.

'හි' යන්න හේතුව, විශේෂය, අවධාරණය සහ පදපූරණය යන අර්ථයන්හි ද; 'තු' යන්න හේතුව හැර වෙනත් (විශේෂ ආදී) අර්ථයන්හි ද, තථ්‍ය (සත්‍ය) සහ 'අථ' යන අර්ථයන්හි ද; 'කු' යන්න පාපය (නපුර), අසභ්‍යය (නොපවතින බව) සහ නින්දාව යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๙๘.

1198.

นุ สํสเย จ ปญฺเห ถ, นานา’ เนกตฺถ วชฺชเน;

กึ ตุ ปุจฺฉาชิคุจฺฉาสุ, กํ ตุ วาริมฺหิ มุทฺธนิ.

'නු' යන්න සැකය සහ ප්‍රශ්නයෙහි ද; 'නානා' යන්න විවිධත්වය සහ වර්ජනය (හැර දැමීම) යන අර්ථයන්හි ද; 'කිං' යන්න ප්‍රශ්නය සහ පිළිකුල යන අර්ථයන්හි ද; 'කං' යන්න ජලය සහ හිස යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๑๙๙.

1199.

อมา สหสมีเป ถ, เภเท อปฺปฐเม ปุน;

กิรา’นุสฺสวา’รุจิสุ, อุทา’ปฺยตฺเถ วิกปฺปเน.

'අමා' යන්න සමඟ සහ සමීපයෙහි ද; 'පුන' යන්න භේදය (වෙනස් කිරීම) සහ දෙවන වර (පළමු නොවන) යන අර්ථයන්හි ද; 'කිර' යන්න ප්‍රවාදය (අසන්නට ලැබීම) සහ අරුචිය යන අර්ථයන්හි ද; 'උද' යන්න 'අපි' (ද) යන අර්ථයෙහි සහ විකල්පයෙහි ද වැටේ.

๑๒๐๐.

1200.

ปตีจี จริเม ปจฺฉา, สามิ ตฺวทฺเธ ชิคุจฺฉเน;

ปกาเส สมฺภเว ปาตุ,อญฺโญญฺเญ ตุ รโห มิโถ.

'පච්ඡා' යන්න බටහිර සහ පසුව (අවසානය) යන අර්ථයන්හි ද; 'සාමි' යන්න අඩක් (අර්ධය) සහ පිළිකුල යන අර්ථයන්හි ද; 'පාතු' යන්න ප්‍රකාශ වීම සහ සම්භවය යන අර්ථයන්හි ද; 'මිථෝ' යන්න අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සහ රහසින් යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๒๐๑.

1201.

หา เขทโสกทุกฺเขสุ, เขเท ตฺว’หห วิมฺหเย;

ภึสาปเน ธี นินฺทายํ, ปิธาเน ติริยํ ติโร.

'හා' යන්න විඩාව, ශෝකය සහ දුක යන අර්ථයන්හි ද; 'අහහ' යන්න විඩාව සහ පුදුමය යන අර්ථයන්හි ද; 'ධී' යන්න බිය ගැන්වීම සහ නින්දාව යන අර්ථයන්හි ද; 'තිරෝ' යන්න වැසීම සහ හරස් අතට යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

๑๒๐๒.

1202.

ตุน ตฺวาน ตเว ตฺวา ตุํ, ธา โส ถา กฺขตฺตุ, เมว จ;

โต ถ ตฺร หิญฺจนํ หึหํ, ธิ ห หิ ธ ธุนา รหิ.

තුන, ත්වාන, තවේ, ත්වා, තුං, ධා, සෝ, ථා, ක්ඛත්තුං, ඒව, තෝ, ථ, ත්‍ර, හිංචනං, හිංහං, ධි, හ, හි, ධ, ධුනා, රහි යනාදීහු ද නිපාතයෝ වෙති.

๑๒๐๓.

1203.

ทานิ โวทาจนํ ทาชฺช, ถํ ตตฺตํ ชฺฌ ชฺชุ อาทโย;

สมาโส จา’พฺยยีภาโว,ยาเทโส จา’พฺยยํ ภเวติ.

දානි, ව, උදාචනං, දාජ්ජ, ථං, තත්තං, ජ්ඣ, ජ්ජු ආදීහු ද, අව්‍යයීභාව සමාසය ද, අව්‍යය ආදේශයෝ ද 'අව්‍යය' නම් වෙති.

อิติ อพฺยยวคฺโค.

මෙසේ අව්‍යය වර්ගය නිමාවේ.

สามญฺญกณฺโฑ ตติโย.

තුන්වන සාමාන්‍ය කාණ්ඩයයි.

อภิธานปฺปทีปิกา สมตฺตา.

අභිධානප්පදීපිකාව නිමවන ලදී.

นิคมน

නිගමනය (අවසානය)

๑.

1.

สคฺคกณฺโฑ [Pg.99] จ ภูกณฺโฑ, ตถา สามญฺญกณฺฑิติ;

กณฺฑตฺตยานฺวิตา เอสา, อภิธานปฺปทีปิกา.

මෙම අභිධානප්පදීපිකාව සග්ග කාණ්ඩය, භූ කාණ්ඩය සහ සාමාන්‍ය කාණ්ඩය යන කාණ්ඩ තුනකින් සමන්විත වේ.

๒.

2.

ติทิเว มหิยํ ภุชคาวสเถ,สกลตฺถสมวฺหยทีปนิ’ยํ;

อิห โย กุสโล มติมา ส นโร,ปฏุ โหติ มหามุนิโน วจเน.

දෙව්ලොව, මිනිස්ලොව සහ නාගලෝකයෙහි පවත්නා සකල වස්තූන්ගේ නාමයන් පැහැදිලි කරන්නා වූ මෙම ග්‍රන්ථයෙහි යම් නුවණැති, දක්ෂ මනුෂ්‍යයෙක් නිපුණ වේ ද, හෙතෙම මහා මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) ශ්‍රී මුඛ දේශනාවන් තේරුම් ගැනීමට සමත් වෙයි.

๓.

3.

ปรกฺกมภุโช นาม, ภูปาโล คุณภูสโน;

ลงฺกาย มาสิ เตชสฺสี, ชยี เกสริวิกฺกโม.

ලංකාද්වීපයෙහි ගුණයෙන් සෝභමාන වූ, තේජවන්ත වූ, ජයග්‍රාහී වූ, සිංහයෙකු වැනි වික්‍රමයෙන් යුතු 'පරාක්‍රමබාහු' නම් රජතුමෙක් වාසය කළේය.

๔.

4.

วิภินฺนํ จิรํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิกาย-ตฺตยสฺมิญฺจ กาเรสิ สมฺมา สมคฺเค;

สเทหํ’ว นิจฺจาทโร ทีฆกาลํ,มหคฺเฆหิ รกฺเขสิ โย ปจฺจเยหิ.

ඒ රජතුමා බොහෝ කලක් තිස්සේ බෙදී පැවති තුන් නිකායේ භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලා මනාව සමගි කරවූ අතර, තමන්ගේ ශරීරය මෙන් නිරන්තර ආදරයෙන්, දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ මහඟු සිව්පසයෙන් සංඝයා වහන්සේලා රැක බලා ගත්තේය.

๕.

5.

เยน ลงฺกา วิหาเรหิ, คามา’รามปุรีหิ จ;

กิตฺติยา วิย สมฺพาธี, กตา เขตฺเตหิ วาปิหิ.

ඒ රජතුමා විසින් ලක්දිව වෙහෙර විහාරවලින් ද, ගම්බිම්, උයන්වතු හා පුරවරයන්ගෙන් ද, කෙත්වතු හා වැව් අමුණුවලින් ද සරසන ලදුව, එය උතුමාණන්ගේ කීර්තියෙන් පිරී ඉතිරී ගියාක් මෙන් විය.

๖.

6.

ยสฺสา’สาธารณํ ปตฺวา, นุคฺคหํ สพฺพกามทํ;

อหมฺปิ คนฺถการตฺตํ, ปตฺโต วิพุธโคจรํ.

ඒ රජතුමාගේ සියලු කැමැත්ත ඉටුකරන අසාමාන්‍ය අනුග්‍රහය ලබා ගත් මම ද, වියතුන්ගේ ගෝචරය පිණිස ග්‍රන්ථකරණයෙහි යෙදීමට සමත් වීමි.

๗.

7.

การิเต เตน ปาสาท, โคปุราทิวิภูสิเต;

สคฺคขณฺเฑ’ว ตตฺโตยา, สยสฺมึ ปติพิมฺพิเต.

ඒ රජතුමා විසින් කරවන ලද, ප්‍රාසාද හා ගෝපුරයන්ගෙන් අලංකාර වූ, ස්වකීය ජලාශයන්හි දෙව්ලොව කොටසක් පිළිබිඹු වන්නාක් මෙන් දිස්වන,

๘.

8.

มหาเชตวนา’ขฺยมฺหิ, วิหาเร สาธุสมฺมเต;

สโรคามสมูหมฺหิ, วสตา สนฺตวุตฺตินา.

සුදනන් විසින් සම්භාවනීය වූ, සරෝගාම (පොකුණුගම) මූලයට අයත්, මහා ජේතවන නම් වූ විහාරයෙහි ශාන්ත පැවැත්මෙන් යුතුව වාසය කරන්නා වූ,

๙.

9.

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, โมคฺคลฺลาเนน ธีมตา;

เถเรน รจิตา เอสา, อภิธานปฺปทีปิกาติ.

සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය කැමති වූ, ඥානවන්ත වූ 'මොග්ගල්ලාන' මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් මෙම 'අභිධානප්පදීපිකාව' රචනා කරන ලදී.