นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분, 복되신 분, 아라한, 정등각자께 귀의합니다.

อภิธานปฺปทีปิกา

아비다낫빠디삐까 (명칭의 등불)

พุทฺธปฺปณาโม

부처님께 드리는 예배

๑.

1.

ตถาคโต [Pg.1] โย กรุณากโร กโร,ปยาต’โมสชฺช สุขปฺปทํ ปทํ;

อกา ปรตฺถํ กลิสมฺภเว ภเว,นมามิ ตํ เกวลทุกฺกรํ กรํ.

자비의 광산이시며, 행복을 주는 경지에 도달하여 머무시다가, 이를 뒤로하고 불행이 가득한 세상에서 타인의 이익을 위해 행하기 지극히 어려운 일을 성취하신 그분 여래께 머리 숙여 예배합니다.

ธมฺมปฺปณาโม

법(가르침)에 드리는 예배

๒.

2.

อปูชยุํ ยํ มุนิกุญฺชรา ชรา,รุชาทิมุตฺตา ยหิมุตฺตเร ตเร;

ฐิตา ติวฏฺฏมฺพุนิธึ นรานรา,ตรึสุ ตํ ธมฺมมฆปฺปหํ ปหํ.

늙음과 질병 등에서 벗어난 성자들께서 받드셨고, 인간과 천인들이 그 위대한 건너감에 의지하여 세 가지 회전의 바다를 건너게 한, 죄악을 제거하는 그 법에 예배합니다.

สงฺฆปฺปณาโม

승가에 드리는 예배

๓.

3.

คตํ มุนินฺโท’รสสูนุตํ นุตํ,สุปุญฺญเขตฺตํ ภุวเน สุตํ สุตํ;

คณมฺปิ ปาณีกตสํวรํ วรํ,สทา คุโณเฆน นิรนฺตร’นฺตรํ.

성자의 왕의 아들들이라 칭송받으며 찬탄받는 분들, 세상에 널리 알려진 훌륭한 복전이며, 계율을 잘 수호하는 고귀한 승가, 항상 공덕의 흐름으로 가득 찬 그분들께 예배합니다.

ปฏิญฺญา

서원

๔.

4.

นามลิงฺเคสุ โกสลฺล, มตฺถนิจฺฉยการณํ;

ยโต มหพฺพลํ พุทฺธ, วจเน ปาฏวตฺถินํ.

명칭과 성(gender)에 능숙함은 의미를 확정하는 근거가 되니, 부처님의 가르침에 숙달하고자 하는 이들에게 큰 힘이 되기 때문입니다.

๕.

5.

นามลิงฺคานฺย’โต [Pg.2] พุทฺธ, ภาสิตสฺสา’รหานฺย’หํ;

ทสฺสยนฺโต ปกาเสสฺส, มภิธานปฺปทีปิกํ.

그러므로 부처님의 가르침을 이해하는 데 적합한 명칭과 성을 체계적으로 보여주는 '아비다낫빠디삐까'를 저술하겠습니다.

ปริภาสา

일러두기

๖.

6.

ภิยฺโย รูปนฺตรา สาห, จริเยน จ กตฺถจิ;

กฺวจา’ หจฺจวิธาเนน เญยฺยํ ถีปุนฺนปุํสกํ.

대체로 단어의 형태 변화나 함께 쓰이는 단어에 따라, 또는 어떤 곳에서는 직접적인 규정에 따라 여성, 남성, 중성의 성(性)을 식별해야 합니다.

๗.

7.

อภินฺนลิงฺคานํเยว, ทฺวนฺโท จ, ลิงฺควาจกา;

คาถาปาทนฺตมชฺฌฏฺฐา, ปุพฺพํ ยนฺตฺยปเร ปรํ.

성이 동일한 단어들의 병렬 복합어에서 성을 나타내는 말은 게송 구절의 끝이나 중간에 위치하며, 앞선 단어들은 뒤에 오는 단어의 성을 따릅니다.

๘.

8.

ปุมิตฺถิยํ ปทํ ทฺวีสุ, สพฺพลิงฺเค จ ตีสฺวิติ;

อภิธานนฺตรารมฺเภ, เญยฺยํ ตฺว’นฺต มถาทิ จ.

남성과 여성 두 성에 쓰이는 단어는 'dvīsu'로, 세 가지 모든 성에 쓰이는 단어는 'tīsu'로 표시하며, 유의어들의 시작과 끝은 'atha'나 'adi' 등의 단어로 구분해야 합니다.

๙.

9.

ภิยฺโย ปโยค มาคมฺม, โสคเต อาคเม กฺวจิ;

นิฆณฺฑุ ยุตฺติ ญฺจานีย, นามลิงฺคํ กถียตีติ.

주로 불교 성전의 용례에 의거하고 때로는 유의어 사전의 원리에 따라 명칭과 성을 설명하겠습니다.

๑. สคฺคกณฺฑ

1. 천상편

๑.

1.

พุทฺโธ ทสพโล สตฺถา, สพฺพญฺญู ทฺวิปทุตฺตโม;

มุนินฺโท ภควา นาโถ, จกฺขุม’งฺคีรโส มุนิ.

붓다(Buddha), 다사발라(Dasabala), 사타(Satthā), 삽빤뉴(Sabbaññū), 뒤빠둣따마(Dvipaduttamo), 무닌다(Munindo), 바가와(Bhagavā), 나타(Nātho), 작쿠마(Cakkhumā), 앙기라사(Aṅgīraso), 무니(Muni).

๒.

2.

โลกนาโถ’ นธิวโร, มเหสิ จ วินายโก;

สมนฺตจกฺขุ สุคโต, ภูริปญฺโญ จ มารชิ.

로카나타(Lokanātho), 아나디와라(Anadhivaro), 마헤시(Mahesi), 위나야카(Vināyako), 사만따작쿠(Samantacakkhu), 수가따(Sugato), 부리빤냐(Bhūripañño), 마라지(Māraji).

๓.

3.

นรสีโห นรวโร, ธมฺมราชา มหามุนิ;

เทวเทโว โลกครุ, ธมฺมสฺสามี ตถาคโต.

나라시하(Narasīho), 나라와라(Naravaro), 담마라자(Dhammarājā), 마하무니(Mahāmuni), 데와데와(Devadevo), 로카가루(Lokagaru), 담맛사미(Dhammassāmī), 따타가따(Tathāgato).

๔.

4.

สยมฺภู สมฺมาสมฺพุทฺโธ, วรปญฺโญ จ นายโก;

ชิโน, สกฺโก ตุ สิทฺธตฺโถ, สุทฺโธทนิ จ โคตโม.

사얌부(Sayambhū), 삼마삼붓다(Sammāsambuddho), 와라빤냐(Varapañño), 나야카(Nāyako), 지나(Jino), 사까(Sakko), 싯닷따(Siddhattho), 숫도다니(Suddhodani), 고따마(Gotamo).

๕.

5.

สกฺยสีโห ตถา สกฺย, มุนิ จาทิจฺจพนฺธุ จ;

사캬시하(Sakyasīho), 사캬무니(Sakyamuni), 아딧짜반두(Ādiccabandhu).

๖.

6.

โมกฺโข นิโรโธ นิพฺพานํ, ทีโป ตณฺหกฺขโย ปรํ;

ตาณํ เลณ มรูปญฺจ, สนฺตํ สจฺจ มนาลยํ.

목카(Mokkho), 니로다(Nirodho), 닙바나(Nibbānaṃ), 디빠(Dīpo), 딴학카야(Taṇhakkhayo), 빠랑(Paraṃ), 따낭(Tāṇaṃ), 레낭(Leṇaṃ), 아루빵(Arūpaṃ), 산땅(Santaṃ), 사짱(Saccaṃ), 아날라양(Anālayaṃ).

๗.

7.

อสงฺขตํ สิว มมตํ สุทุทฺทสํ,ปรายณํ สรณ มนีติกํ ตถา;

อนาสวํ ธุว มนิทสฺสนา’ กตา,ปโลกิตํ นิปุณ มนนฺต มกฺขรํ.

아상카따(Asaṅkhataṃ), 시와(Sivaṃ), 아마따(Amataṃ), 수둣다사(Sududdasaṃ), 빠라야나(Parāyaṇaṃ), 사라나(Saraṇaṃ), 아니띠까(Anītikaṃ), 아나사와(Anāsavaṃ), 두와(Dhuvaṃ), 아니닷사나(Anidassanaṃ), 아까따(Akataṃ), 빨로끼따(Palokitaṃ), 니뿌나(Nipuṇaṃ), 아난따(Anantaṃ), 악카라(Akkharaṃ).

๘.

8.

ทุกฺขกฺขโย [Pg.3] พฺยาพชฺฌญฺจ, วิวฏฺฏํ เขม เกวลํ;

อปวคฺโค วิราโค จ, ปณีต มจฺจุตํ ปทํ.

둑칵카야(Dukkhakkhayo), 뱌밧자(Byābajjhaṃ), 위왓따(Vivaṭṭaṃ), 케마(Khemaṃ), 께왈라(Kevalaṃ), 아빠왁가(Apavaggo), 위라가(Virāgo), 빠니따(Paṇītaṃ), 아쭈따 빠다(Accutaṃ padaṃ).

๙.

9.

โยคกฺเขโม ปาร มปิ, มุตฺติ สนฺติ วิสุทฺธิโย;

วิมุตฺย’ สงฺขตธาตุ, สุทฺธิ นิพฺพุติโย สิยุํ.

요각케마(Yogakkhemo), 빠라(Pāraṃ), 뭇띠(Mutti), 산띠(Santi), 위슛디(Visuddhi), 위뭇띠(Vimutti), 아상카따다뚜(Asaṅkhatadhātu), 숫디(Suddhi), 닙부띠(Nibbuti).

๑๐.

10.

ขีณาสโว ตฺว’เสกฺโข จ, วีตราโค ตถา’ รหา;

เทวโลโก ทิโว สคฺโค,ติทิโว ติทสาลโย.

키나사와(Khīṇāsavo), 아섹카(Asekkhā), 위따라가(Vītarāgo), 아라하(Arahā), 데왈로까(Devaloko), 디와(Divo), 작가(Saggo), 띠디와(Tidivo), 띠다살라야(Tidasālayo).

๑๑.

11.

ติทสา ตฺว’มรา เทวา, วิพุธา จ สุธาสิโน;

สุรา มรู ทิโวกา จา, มตปา สคฺควาสิโน.

띠다사(Tidasā), 아마라(Amarā), 데와(Devā), 위부다(Vibudhā), 수다시노(Sudhāsino), 수라(Surā), 마루(Marū), 디워까(Divokā), 아마따빠(Amatapā), 사가와시노(Saggavāsino).

๑๒.

12.

นิชฺชรา’ นิมิสา ทิพฺพา, อปุเม เทวตานิ จ ;

닛자라(Nijjarā), 아니미사(Animisā), 딧바(Dibbā), 그리고 중성 명칭인 데와따(Devatāni).

๑๓.

13.

สิทฺโธ ภูโต จ คนฺธพฺโพ, คุยฺหโก ยกฺข รกฺขสา;

กุมฺภณฺโฑ จ ปิสาจา’ที, นิทฺทิฏฺฐา เทวโยนิโย.

싯다(Siddho), 부따(Bhūto), 간답바(Gandhabbo), 구야까(Guyhako), 약카(Yakkha), 락카사(Rakkhasā), 쿰반다(Kumbhaṇḍo), 삐사짜(Pisācā) 등은 천상적 생류(Devayoni)로 명시됩니다.

๑๔.

14.

ปุพฺพเทวา สุรริปู, อสุรา ทานวา ปุเม;

ตพฺพิเสสา ปหาราโท, สมฺพโร พลิอาทโย.

아수라(Asura)는 푸베데와(Pubbadeva, 전신), 수라리푸(Suraripū, 신들의 적), 다나와(Dānava)라 불리며 남성형이다. 그들 중 특별한 이들은 파하라다(Pahārāda), 삼바라(Sambara), 발리(Bali) 등이다.

๑๕.

15.

ปิตามโห ปิตา พฺรหฺมา, โลเกโส กมลาสโน;

ตถา หิรญฺญคพฺโภ จ, สุรเชฏฺโฐ ปชาปติ.

범천(Brahmā)은 피타마하(Pitāmaha), 피타(Pitā), 로케사(Lokesa), 카말라사나(Kamalāsana), 히란냐갑바(Hiraññagabbha), 수라젯타(Surajeṭṭho), 파자파티(Pajāpati)라 불린다.

๑๖.

16.

วาสุเทโว หริ กณฺโห, เกสโว จกฺกปาณฺย’ถ;

มหิสฺสโร สิโว สูลี, อิสฺสโร ปสุปตฺย’ปิ.

와수데와(Vāsudeva), 하리(Hari), 칸하(Kaṇha), 케사와(Kesava), 작카파니(Cakkapāṇi)는 비슈누의 이름이다. 또한 마힛사라(Mahissara), 시와(Siva), 술리(Sūlī), 잇사라(Issara), 파수파티(Pasupati)라고도 한다.

๑๗.

17.

หโร วุตฺโต กุมาโร ตุ, ขนฺโธ สตฺติธโร ภเว;

그는 하라(Hara)라고도 불린다. 쿠마라(Kumāra)는 칸다(Khandha), 삿티다라(Sattidhara)이다.

๑๘.

18.

สกฺโก ปุรินฺทโท เทว, ราชา วชิรปาณิ จ;

สุชมฺปติ สหสฺสกฺโข, มหินฺโท วชิราวุโธ.

삭카(Sakka, 제석천)는 푸린다다(Purindada), 데와라자(Devarājā), 와지라파니(Vajirapāṇi), 수잠파티(Sujampati), 사핫삭카(Sahassakkha), 마힌다(Mahinda), 와지라우다(Vajirāvudha)라 한다.

๑๙.

19.

วาสโว จ ทสสต, นยโน ติทิวาธิภู;

สุรนาโถ จ วชิร, หตฺโถ จ ภูตปตฺย’ปิ.

와사와(Vāsava), 다사사타나야나(Dasasatanayana), 티디와디부(Tidivādhibhū), 수라나타(Suranātha), 와지라핫타(Vajirahattha), 부타파티(Bhūtapati)라고도 한다.

๒๐.

20.

มฆวา โกสิโย อินฺโท, วตฺรภู ปากสาสโน;

วิโฑโช ถ สุชา ตสฺส, ภริยา ถ ปุรํ ภเว.

마가와(Maghavā), 코시야(Kosiya), 인다(Inda), 와트라부(Vatrabhu), 파카사사나(Pākasāsana), 위도자(Viḍojo)라고도 한다. 수자(Sujā)는 그의 아내이고, (아마라와티는) 그의 도시이다.

๒๑.

21.

มสกฺกสารา [Pg.4] วสฺโสก, สารา เจวา’ มราวตี;

เวชยนฺโต ตุ ปาสาโท,สุธมฺมา ตุ สภา มตา.

마삭카사라(Masakkasārā), 왓소카사라(Vassokasārā), 아마라와티(Amarāvatī)는 그의 도시이며, 웨자얀타(Vejayanta)는 궁전이고, 수담마(Sudhammā)는 의회장(설법전)이다.

๒๒.

22.

เวชยนฺโต รโถ ตสฺส,วุตฺโต มาตลิ สารถิ;

เอราวโณ คโช ปณฺฑุ, กมฺพโล ตุ สิลาสนํ.

웨자얀타(Vejayanta)는 그의 전차이며, 마탈리(Mātali)는 마부라 불린다. 에라와나(Erāvaṇa)는 코끼리이며, 판두캄발라(Paṇḍukambala)는 그의 석좌(보좌)이다.

๒๓.

23.

สุวีโรจฺจาทโย ปุตฺตา, นนฺทา โปกฺขรณี ภเว;

นนฺทนํ มิสฺสกํ จิตฺต, ลตา ผารุสกํ วนา.

수위라(Suvīra)와 웃차(Ucca) 등은 그의 아들들이며, 난다(Nandā)는 연못이다. 난다나(Nandana), 밋사카(Missaka), 칫탈라타(Cittalatā), 파루사카(Phārusaka)는 정원(숲)들이다.

๒๔.

24.

อสนิ ทฺวีสุ กุลิสํ, วชิรํ ปุนฺนปุํสเก;

อจฺฉราโยตฺถิยํ วุตฺตา, รมฺภา อลมฺพุสาทโย;

เทวิตฺถิโย ถ คนฺธพฺพา, ปญฺจสิโขติ อาทโย.

아사니(Asani, 벼락)는 남성과 여성 두 성에 쓰이고, 쿨리사(Kulisa)와 와지라(Vajira)는 남성과 중성에 쓰인다. 천녀(Accharā)는 여성형으로 불리며, 람바(Rambhā), 알람부사(Alambusā) 등이 있다. 그들은 천신들의 여인(Devitthi)이며, 건달바(Gandhabba)에는 판차시카(Pañcasikha) 등이 있다.

๒๕.

25.

วิมาโน นิตฺถิยํ พฺยมฺหํ, ปียูสํ ตฺวมตํ สุธา;

สิเนรุ เมรุ ติทิวา, ธาโร เนรุ สุเมรุ จ.

위마나(Vimāna, 천궁)는 비여성형(남성과 중성)이고 뱜하(Byamha)라고도 한다. 피유사(Pīyūsa), 아마타(Amata), 수다(Sudhā)는 감로이다. 시네루(Sineru), 메루(Meru), 티디와다라(Tidivādhāra), 네루(Neru), 수메루(Sumeru)는 수미산이다.

๒๖.

26.

ยุคนฺธโร อีสธโร, กรวีโก สุทสฺสโน;

เนมินฺธโร วินตโก, อสฺสกณฺโณ กุลาจลา.

유간다라(Yugandhara), 이사다라(Īsadhara), 카라위카(Karavīka), 수닷사나(Sudassana), 네민다라(Nemindhara), 위나타카(Vinataka), 앗사칸나(Assakaṇṇa)는 (수미산을 둘러싼) 칠대산(Kulācalā)이다.

๒๗.

27.

มนฺทากินี ตถา’กาส, คงฺคา สุรนที ปฺยถ;

만다키니(Mandākinī), 아카사가가(Ākāsagaṅgā), 수라나디(Suranadī)는 천상의 강이다.

๒๘.

28.

โกวิฬาโร ตถา ปาริ, จฺฉตฺตโก ปาริชาตโก;

กปฺปรุกฺโข ตุ สนฺตานา, ทโย เทวทฺทุมา สิยุํ.

코위라라(Koviḷāra), 파릿찻타카(Pāricchattaka), 파리자타카(Pārijātaka)는 천상의 나무들이다. 캇파룩카(Kapparukkha), 산타나(Santāna) 등은 천신들의 나무(Devadduma)이다.

๒๙.

29.

ปาจี ปตีฌุ’ ทีจิ’ตฺถี, ปุพฺพ ปจฺฉิม อุตฺตรา;

ทิสาถ ทกฺขิณา’ ปาจี, วิทิสา’นุทิสา ภเว.

파치(Pācī), 파티치(Patīcī), 우디치(Udīcī)는 여성형으로 동쪽, 서쪽, 북쪽을 뜻하며, 푸바(Pubba), 팟치마(Pacchima), 웃타라(Uttara)라고도 한다. 남쪽은 닥키나(Dakkhiṇā) 또는 아파치(Apācī)이다. 간방(사이 방향)은 위디사(Vidisā) 또는 아누디사(Anudisā)라 한다.

๓๐.

30.

เอราวโต ปุณฺฑรีโก, วามโน กุมุโท’ ญฺชโน;

ปุปฺผทนฺโต สพฺพภุมฺโม, สุปฺปตีโก ทิสาคชา.

에라와타(Erāvato), 푼다리카(Puṇḍarīko), 와마나(Vāmano), 쿠무다(Kumudo), 안자나(Añjano), 풋파단타(Pupphadanto), 삽바붐마(Sabbabhummo), 숫파티카(Suppatīko)는 방위의 코끼리들(Disāgajā)이다.

๓๑.

31.

ธตรฏฺโฐ จ คนฺธพฺพา, ธิโป, กุมฺภณฺฑสามิ ตุ;

วิรุฬฺหโก, วิรูปกฺโข, ตุ นาคาธิปตีริโต.

다타랏타(Dhataraṭṭha)는 건달바의 왕이고, 위룰하카(Viruḷhaka)는 굼반다의 주인이며, 위루팍카(Virūpakkha)는 용(Nāga)들의 왕이라 일컬어진다.

๓๒.

32.

ยกฺขาธิโป เวสฺสวโณ, กุเวโร นรวาหโน;

อฬกา ฬกมนฺทาสฺส, ปุรี, ปหรณํ คทา;

จตุทฺทิสาน มธิปา, ปุพฺพาทีนํ กมา อิเม.

야차의 왕은 벳사와나(Vessavaṇa), 쿠웨라(Kuvera), 나라와하나(Naravāhana)이다. 알라카(Aḷakā)와 알라카만다(Aḷakamandā)는 그의 도시이고, 가다(Gadā, 몽둥이)는 그의 무기이다. 이들은 순서대로 동쪽 등 사방의 주인들이다.

๓๓.

33.

ชาตเวโท [Pg.5] สิขี โชติ, ปาวโก ทหโน’ นโล;

หุตาวโห’ จฺจิมา ธูม, เกตฺว’คฺคิ คินิ ภานุมา.

자타웨다(Jātavedo), 시키(Sikhī), 조티(Joti), 파와카(Pāvako), 다하나(Dahano), 아날라(Analo), 후타와하(Hutāvaho), 앗치마(Accimā), 두마케투(Dhūmaketu), 악기(Aggi), 기니(Gini), 바누마(Bhānumā)는 불의 이름이다.

๓๔.

34.

เตโช ธูมสิโข วายุ, สโข จ กณฺหวตฺตนี;

เวสฺสานโร หุตาโส ถ, สิขาชาล’จฺจิ จาปุเม.

테자(Tejo), 두마시카(Dhūmasikho), 와유사카(Vāyusakho), 칸하왓타니(Kaṇhavattanī), 벳사나라(Vessānaro), 후타사(Hutāso)도 불의 이름이다. 시카(Sikhā), 잘라(Jālā), 앗치(Acci)는 불꽃이며 남성형이다.

๓๕.

35.

วิปฺผุลิงฺคํ ผุลิงฺคญฺจ, ภสฺมา ตุ เสฏฺฐิ ฉาริกา;

윗풀링가(Vipphuliṅgaṃ)와 풀링가(Phuliṅgañca)는 불꽃(불똥)이고, 바스마(Bhasmā), 셋티(Seṭṭhi), 차리카(Chārikā)는 재이다.

๓๖.

36.

กุกฺกุโฬ ตุ’ณฺหภสฺมสฺมิ, มงฺคาโร’ลาต มุมฺมุกํ ;

สมิธา อิธุมํ เจ’โธ, อุปาทานํ ตถินฺธนํ.

국굴라(Kukkuḷo)는 뜨거운 재이고, 앙가라(Aṅgāro), 알라타(Alāta), 뭄무카(Mummukaṃ)는 숯(불타는 나무)이다. 사미다(Samidhā), 이두마(Idhumaṃ), 에다(Edho)는 땔감이며, 우파다나(Upādānaṃ)와 인다나(Indhanaṃ)도 연료이다.

๓๗.

37.

อโถ’ภาโส ปกาโส จา,'โลโก’ชฺโชตา’ตปา สมา;

มาลุโต ปวโน วายุ, วาโต’นิล สมีรณา;

คนฺธวาโห ตถา วาโย, สมีโร จ สทาคติ.

오바사(Obhāso), 파카사(Pakāso), 알로카(Āloko), 웃조타(Ujjotā), 아타파(Ātapā)는 빛이다. 말루타(Māluto), 파와나(Pavano), 와유(Vāyu), 와토(Vāto), 아닐라(Anila), 사미라나(Samīraṇā), 간다와하(Gandhavāho), 와요(Vāyo), 사미라(Samīro), 사다가티(Sadāgati)는 바람이다.

๓๘.

38.

วายุเภทา อิเม ฉุ’ทฺธ, งฺคโม จาโธคโม ตถา;

กุจฺฉิฏฺโฐ จ โกฏฺฐาสโย, อสฺสาสงฺคานุสาริโน.

바람의 종류는 여섯 가지가 있으니, 상행풍(Uddhaṅgama), 하행풍(Adhogama), 복강풍(Kucchiṭṭho), 장관풍(Koṭṭhāsayo), 입식(Assāsa), 그리고 사지순환풍(Aṅgānusārino)이다.

๓๙.

39.

อโถ อปานํ ปสฺสาโส,อสฺสาโส อาน มุจฺจเต.

아파나(Apānaṃ)는 출식(Passāso, 날숨)이고, 앗사사(Assāso)는 안(Āna, 들숨)이라고 불린다.

๔๐.

40.

เวโค ชโว รโย ขิปฺปํ, ตุ สีฆํ ตุริตํ ลหุ;

อาสุ ตุณฺณ มรํ จาวิ, ลมฺพิตํ ตุวฏํปิ จ.

웨가(Vego), 자와(Javo), 라야(Rayo), 킵파(Khippaṃ), 시가(Sīghaṃ), 투리타(Turitaṃ), 라후(Lahu), 아수(Āsu), 툰나(Tuṇṇaṃ), 아라(Araṃ), 아위람비타(Avilambitaṃ), 투와타(Tuvaṭaṃ)는 신속함을 뜻한다.

๔๑.

41.

สตตํ นิจฺจ มวิรตา, นารต สนฺตต มนวรตญฺจ ธุวํ;

ภุส มติสโย จ ทฬฺหํ, ติพฺเพ’กนฺตา’ติมตฺต, พาฬฺหานิ;

ขิปฺปาที ปณฺฑเก ทพฺเพ, ทพฺพคา เตสุ เย ติสุ.

사타타(Satataṃ), 닛차(Niccaṃ), 아위라타(Avirata), 아나라타(Anārata), 산타타(Santata), 아나와라타(Anavarata), 두와(Dhuvaṃ)는 끊임없음을 뜻한다. 부사(Bhusa), 아티사야(Atisayo), 달하(Daḷhaṃ), 팁바(Tibba), 에칸타(Ekantā), 아티맛타(Atimatta), 발하(Bāḷhāni)는 매우 강함을 뜻한다. 킵파(Khippa) 등은 중성 또는 명사를 수식하는 형용사로 쓰이며, 세 가지 성에 모두 쓰인다.

๔๒.

42.

อวิคฺคโห ตุ กาโม จ, มโนภู มทโน ภเว;

อนฺตโก วสวตฺตี จ, ปาปิมา จ ปชาปติ.

아윅가하(Aviggaho), 카마(Kāmo), 마노부(Manobhū), 마다나(Madano), 안타카(Antako), 와사와티(Vasavattī), 파피마(Pāpimā), 파자파티(Pajāpati)는 마라(Māra)의 이름이다.

๔๓.

43.

ปมตฺตพนฺธุ กณฺโห จ, มาโร นมุจิ, ตสฺส ตุ;

ตณฺหา’รตี รคา ธีตู, หตฺถี ตุ คิริเมขโล.

파맛타반두(Pamattabandhu), 칸하(Kaṇho), 마라(Māro), 나무치(Namuci)라고도 한다. 그의 딸들은 탄하(Taṇhā), 아라티(Aratī), 라가(Ragā)이며, 그의 코끼리는 기리메칼라(Girimekhalo)이다.

๔๔.

44.

ยมราชา จ เวสายี, ยโม’สฺส นยนาวุธํ;

เวปจิตฺติ ปุโลโม จ, กิมฺปุริโส ตุ กินฺนโร.

야마 왕(Yamarājā)과 웨사이가 있으며, 야마의 무기는 눈(nayanāvudha)이다. 웨파칫티(Vepacitti)와 풀로마(Pulomo)가 있고, 킴푸리사(Kimpurisa)와 킨나라(Kinnara)가 있다.

๔๕.

45.

อนฺตลิกฺขํ ข’มาทิจฺจ, ปโถ’พฺภํ คคน’มฺพรํ;

เวหาโส จานิลปโถ, อากาโส นิตฺถิยํ นภํ.

안탈릭카(Antalikkha), 카(Kha), 아딧차파타(Ādiccapatha), 압바(Abbha), 가가나(Gagana), 암바라(Ambara), 웨하사(Vehāsa), 아니라파타(Anilapatha), 아카사(Ākāsa), 나바(Nabha)는 허공[하늘]을 의미한다.

๔๖.

46.

เทโว [Pg.6] เวหายโส ตารา,ปโถ สุรปโถ อฆํ.

데와(Deva), 웨하야사(Vehāyaso), 타라파타(Tārāpatha), 수라파타(Surapatha), 아가(Agha)도 하늘을 뜻한다.

๔๗.

47.

เมโฆ วลาหโก เทโว, ปชฺชุนฺโน’มฺพุธโร ฆโน;

ธาราธโร จ ชีมูโต, วาริวาโห ตถา’มฺพุโท.

메가(Megha), 왈라하카(Valāhaka), 데와(Deva), 팟준나(Pajjunna), 암부다라(Ambudhara), 가나(Ghana), 다라다라(Dhārādhara), 지무타(Jīmūta), 와리와하(Vārivāha), 암부다(Ambuda)는 구름이다.

๔๘.

48.

อพฺภํ ตีสฺวถ วสฺสญฺจ, วสฺสนํ วุฏฺฐิ นาริยํ;

สเตรตา’กฺขณา วิชฺชุ, วิชฺชุตา จาจิรปฺปภา.

압바(Abbha)는 세 성(性)에 쓰이며, 왓사(Vassa), 왓사나(Vassana), 웃티(Vuṭṭhi)는 비를 뜻한다. 사테라타(Sateratā), 악카나(Akkhaṇā), 윗주(Vijju), 윗주타(Vijjutā), 아치랍파바(Acirappabhā)는 번개이다.

๔๙.

49.

เมฆนาเท ตุ ธนิตํ, คชฺชิตํ รสิตาทิ จ;

อินฺทาวุธํ อินฺทธนุ, วาตกฺขิตฺตมฺพุ สีกโร.

메가나다(Meghanāda), 다니타(Dhanita), 갓지타(Gajjita), 라시타(Rasita) 등은 뇌성(천둥)이다. 인다우다(Indāvudha), 인다다누(Indadhanu)는 무지개이며, 바람에 날리는 물방울은 시카라(Sīkara)이다.

๕๐.

50.

อาสาโร ธารา สมฺปาโต,กรกา ตุ ฆโนปลํ;

ทุทฺทินํ เมฆจฺฉนฺนาเห, ปิธานํ ตฺวปธารณํ.

아사라(Āsāra), 다라삼파타(Dhārāsampāta)는 폭우이고, 카라카(Karakā)와 가노팔라(Ghanopala)는 우박이다. 구름 낀 날은 웃디나(Duddina)이며, 피다나(Pidhāna)와 아파다라나(Apadhāraṇa)는 덮개이다.

๕๑.

51.

ติโรธาน’นฺตรธานา, ปิธาน ฉาทนานิ จ;

อินฺทุ จนฺโท จ นกฺขตฺต, ราชา โสโม นิสากโร.

티로다나(Tirodhāna), 안타라다나(Antaradhāna), 피다나(Pidhāna), 차다나(Chādana)는 은폐나 덮음을 뜻한다. 인두(Indu), 찬다(Canda), 낙캇타라자(Nakkhattarājā), 소마(Soma), 니사카라(Nisākara)는 달이다.

๕๒.

52.

โอสธีโส หิมรํสิ, สสงฺโก จนฺทิมา สสี;

สีตรํสิ นิสานาโถ, อุฬุราชา จ มา ปุเม.

오사디사(Osadhīsa), 히마랑시(Himaraṃsi), 사상카(Sasaṅka), 찬디마(Candimā), 사시(Sasī), 시타랑시(Sītaraṃsi), 니사나타(Nisānātha), 우루라자(Uḷurājā), 마(Mā)는 남성 명사로서 달을 의미한다.

๕๓.

53.

กลา โสฬสโม ภาโค, พิมฺพํ ตุ มณฺฑลํ ภเว;

อฑฺโฒ ตฺวทฺโธ อุปฑฺโฒ จ, วา ขณฺฑํ สกลํ ปุเม.

칼라(Kalā)는 16분의 1 조각이며, 빔바(Bimba)와 만달라(Maṇḍala)는 원형[달무리]이다. 앗다(Aḍḍha), 앗다(Addha), 우팟다(Upaḍḍha), 칸다(Khaṇḍa), 사칼라(Sakala)는 남성 명사로 부분[조각]을 뜻한다.

๕๔.

54.

อทฺธํ วุตฺตํ สเม ภาเค, ปสาโท ตุ ปสนฺนตา;

โกมุที จนฺทิกา ชุณฺหา, กนฺติ โสภา ชุติ จฺฉวิ.

앗다(Addha)는 같은 부분을 말한다. 파사다(Pasāda)와 파산나타(Pasannatā)는 맑음이다. 코무디(Komudī), 찬디카(Candikā), 준하(Juṇhā)는 달빛이며, 칸티(Kanti), 소바(Sobhā), 주티(Juti), 차위(Chavi)는 빛과 아름다움이다.

๕๕.

55.

กลงฺโก ลญฺฉนํ ลกฺขํ, องฺโก’ภิญฺญาณ ลกฺขณํ;

จิหนํ จาปิ โสภา ตุ, ปรมา สุสมา ถ จ.

칼랑카(Kalaṅka), 란차나(Lañchana), 락카(Lakkha), 앙카(Aṅka), 아빈냐나(Abhiññāṇa), 락카나(Lakkhaṇa), 치하나(Cihana)는 자국이나 표식이다. 소바(Sobhā)는 최고의 아름다움이며 수사마(Susamā)라고도 한다.

๕๖.

56.

สีตํ คุเณ, คุณิลิงฺคา, สีต สิสิร สีตลา;

หิมํ ตุหิน มุสฺสาโว, นีหาโร มหิกา ปฺยถ.

시타(Sīta)는 성질을 뜻하며, 시타(Sīta), 시시라(Sisira), 시탈라(Sītalā)는 차가움의 형용사이다. 히마(Hima), 투히나(Tuhina), 웃사워(Ussāva)는 눈과 이슬이며, 니하라(Nīhāra), 마히카(Mahikā)는 안개이다.

๕๗.

57.

นกฺขตฺตํ โชติ ภํ ตารา, อปุเม ตารโก’ฬุ จ;

낙캇타(Nakkhatta), 조티(Joti), 바(Bha), 타라(Tārā), 타라카(Tāraka), 우루(Uḷu)는 별[성수]을 의미한다.

๕๘.

58.

อสฺสยุโช ภรณิตฺถี, สกตฺติกา โรหิณี ปิจ;

มิคสิร มทฺทา จ ปุนพฺพสุ, ผุสฺโส จาสิเลส’ปิ.

앗사유자(Assayuja), 바라니(Bharaṇī), 캇티카(Kattikā), 로히니(Rohiṇī), 미가시라(Migasira), 앗다(Addā), 푸납바수(Punabbasu), 풋사(Phussa), 아실레사(Asilesa)가 있으며,

๕๙.

59.

มาฆา จ ผคฺคุนี ทฺเว จ, หตฺถา จิตฺตา จ สฺวาติปิ;

วิสาขา’ นุราธา เชฏฺฐา, มูลา’ สาฬฺหา ทุเว ตถา.

마가(Māghā), 두 가지 팍구니(Phaggunī, Pubba/Uttara), 핫타(Hattha), 칫타(Cittā), 스와티(Svāti), 위사카(Visākhā), 아누라다(Anurādhā), 젯타(Jeṭṭhā), 물라(Mūlā), 두 가지 아살하(Āsāḷhā, Pubba/Uttara)와,

๖๐.

60.

สวโณ [Pg.7] จ ธนิฏฺฐา จ, สตภิสโช ปุพฺพุ’ตฺตรภทฺทปทา;

เรวตฺยปีติ กมโต, สตฺตาธิกวีสนกฺขตฺตา.

사와나(Savaṇa), 다니팃타(Dhaniṭṭhā), 사타비사자(Satabhisaja), 푸바-밧다파다(Pubba-bhaddapadā), 웃타라-밧다파다(Uttara-bhaddapadā), 레와티(Revatī)까지 순서대로 27개의 성수가 있다.

๖๑.

61.

โสพฺภานุ กถิโต ราหุ, สูราที ตุ นวคฺคหา;

ราสิ เมสาทิโก ภทฺท, ปทา โปฏฺฐปทา สมา.

라후(Rāhu)는 솝바누(Sobbhānu)라고 불리며, 태양 등 아홉 행성(Navaggahā)이 있다. 메사(Mesa) 등을 황도 12궁(Rāsi)이라 하며, 밧다파다(Bhaddapadā)와 폿타파다(Poṭṭhapadā)는 같다.

๖๒.

62.

อาทิจฺโจ สูริโย สูโร, สตรํสิ ทิวากโร;

เวโรจโน ทินกโร, อุณฺหรํสิ ปภงฺกโร.

아딧차(Ādicca), 수리야(Sūriya), 수라(Sūra), 사타랑시(Sataraṃsi), 디와카라(Divākara), 웨로차나(Verocana), 디나카라(Dinakara), 운하랑시(Uṇharaṃsi), 파방카라(Pabhaṅkara)는 태양이다.

๖๓.

63.

อํสุมาลี ทินปติ, ตปโน รวิ ภานุมา;

รํสิมา ภากโร ภานุ, อกฺโก สหสฺสรํสิ จ.

암수말리(Aṃsumālī), 디나파티(Dinapati), 타파나(Tapana), 라위(Ravi), 바누마(Bhānumā), 랑시마(Raṃsimā), 바카라(Bhākara), 바누(Bhānu), 악카(Akka), 사핫사랑시(Sahassaraṃsi)도 태양을 뜻한다.

๖๔.

64.

รํสิ อาภา ปภา ทิตฺติ, รุจิ ภา ชุติ ทีธิติ;

มรีจิ ทฺวีสุ ภานฺวํ’สุ, มยูโข กิรโณ กโร.

랑시(Raṃsi), 아바(Ābhā), 파바(Pabhā), 딧티(Ditti), 루치(Ruci), 바(Bhā), 주티(Juti), 디디티(Dīdhiti)는 빛이다. 마리치(Marīci), 바누(Bhānu), 암수(Aṃsu), 마유카(Mayūkha), 키라나(Kiraṇa), 카라(Kara)는 광선이다.

๖๕.

65.

ปริธิ ปริเวโส ถ, มรีจิ มิคตณฺหิกา;

สูรสฺโสทยโต ปุพฺพุ’, ฏฺฐิตรํสิ สิยา’ รุโณ.

파리디(Paridhi), 파리웨사(Parivesa)는 광륜(무지개무리)이고, 마리치(Marīci), 미가탄히카(Migataṇhikā)는 신기루이다. 해 뜨기 전 붉은 광선은 아루나(Aruṇa)이다.

๖๖.

66.

กาโล’ทฺธา สมโย เวลา,ตพฺพิเสสา ขณาทโย;

ขโณ ทสจฺฉรากาโล,ขณา ทส ลโย ภเว.

칼라(Kāla), 앗다(Addhā), 사마야(Samaya), 웰라(Velā)는 시간이며, 그 구분은 카나(Khaṇa) 등이다. 10번 손가락 튕기는 시간은 1카나이고, 10카나는 1라요(Layo)이다.

๖๗.

67.

ลยา ทส ขณลโย,มุหุตฺโต เต สิยา ทส;

ทส ขณมุหุตฺโต เต, ทิวโส ตุ อหํ ทินํ.

10라요는 1카나라요(Khaṇalayo)이고, 10카나라요는 1무훗타(Muhutto)이다. 10무훗타는 낮(Divasa, Aha, Dina)이다.

๖๘.

68.

ปภาตญฺจ วิภาตญฺจ, ปจฺจูโส กลฺล มปฺยถ;

อภิโทโส ปโทโส ถ,สาโย สญฺฌา ทินจฺจโย.

파바타(Pabhāta), 위바타(Vibhāta), 팟추사(Paccūsa), 칼라(Kalla)는 새벽과 아침이다. 아비도사(Abhidosa), 파도사(Padosa), 사요(Sāyo), 산자(Sañjhā), 디낫차야(Dinaccaya)는 저녁이다.

๖๙.

69.

นิสา จ รชนี รตฺติ, ติยามา สํวรี ภเว;

ชุณฺหา ตุ จนฺทิกายุตฺตา, ตมุสฺสนฺนา ติมิสิกา.

니사(Nisā), 라자니(Rajanī), 랏티(Ratti), 티야마(Tiyāmā), 상워리(Saṃvarī)는 밤이다. 달빛이 있는 밤은 준하(Juṇhā)이며, 어둠이 짙은 밤은 티미시카(Timisikā)이다.

๗๐.

70.

นิสีโถ มชฺฌิมา รตฺติ, อฑฺฒรตฺโต มหานิสา;

อนฺธกาโร ตโม นิตฺถี, ติมิสํ ติมิรํ มตํ.

니시타(Nisītha), 맛지마 랏티(Majjhimā ratti), 앗다랏타(Aḍḍharatta), 마하니사(Mahānisā)는 한밤중이다. 안다카라(Andhakāra), 타모(Tamo), 티미사(Timisa), 티미라(Timira)는 어둠을 뜻한다.

๗๑.

71.

จตุรงฺคตมํ เอวํ, กาฬปกฺขจตุทฺทสี;

วนสณฺโฑ ฆโน เมฆ, ปฏลํ จา’ฑฺฒรตฺติ จ.

사지흑(四支黑, Caturaṅgatama)이란 흑월(그믐) 14일 밤, 숲이 우거진 곳, 짙은 구름 속, 그리고 한밤중의 어둠을 말한다.

๗๒.

72.

อนฺธตมํ [Pg.8] ฆนตเม, ปหาโร ยาม, สญฺญิโต;

ปาฏิปโท ตุ ทุติยา, ตติยาที ติถี, ตายติ ปาเลตีติ ติถิ, ตา+อิติ (ณฺวาทิ) ทฺวิสุ.

안다타마(Andhatama)는 짙은 어둠이다. 파하라(Pāhara)와 야마(Yāma)는 시간의 단위[경(更)]이다. 파티파다(Pāṭipada)는 초하루, 두티야(Dutiyā)는 이틀 등 음력 날짜를 티티(Tithi)라 한다.

๗๓.

73.

ปนฺนรสี ปญฺจทสี, ปุณฺณมาสี ตุ ปุณฺณมา;

อมาวสี ปฺยมาวาสี, ถิยํ ปนฺนรสี’ ปรา.

판나라시(Pannarasī), 판차다시(Pañcadasī), 푼나마시(Puṇṇamāsī), 푼나마(Puṇṇamā)는 보름날이다. 아마와시(Amāvasī, Amāvāsī)와 판나라시(Pannarasī)는 그믐날을 의미한다.

๗๔.

74.

ฆฏิกา สฏฺฐฺย’ โหรตฺโต, ปกฺโข เต ทส ปญฺจ จ;

เต ตุ ปุพฺพาปรา สุกฺก,กาฬา, มาโส ตุ เต ทุเว.

60 가티카(ghaṭikā)는 하루낮밤(ahoratta)이고, 보름(pakkha)은 15일이다. 그 전반부와 후반부는 백월(sukka)과 흑월(kāḷa)이며, 그 둘은 한 달(māsa)이다.

๗๕.

75.

จิตฺโต เวสาข, เชฏฺโฐ จา, สาฬฺโห ทฺวีสุ จ สาวโณ;

โปฏฺฐปาท’สฺสยุชา จ, มาสา ทฺวาทส กตฺติโก.

칫타(Citto), 웨사카(Vesākha), 젯타(Jeṭṭha), 두 가지 아살하(Asāḷha), 사와나(Sāvaṇo), 폿타파다(Poṭṭhapāda), 앗사유자(Assayuja), 캇티카(Kattika) 등 12개월이 있다.

๗๖.

76.

มาคสิโร ตถา ผุสฺโส, กเมน มาฆ ผคฺคุณา;

กตฺติก’สฺสยุชา มาสา, ปจฺฉิม ปุพฺพกตฺติกา.

마가시라(Māgasira), 풋사(Phussa), 마가(Māgha), 파구나(Phagguṇā)가 순서대로 있으며, 캇티카와 앗사유자 달은 후(後) 캇티카와 전(前) 캇티카이다.

๗๗.

77.

สาวโณ นิกฺขมนีโย,จิตฺตมาโส ตุ รมฺมโก.

사와나(Sāvaṇa) 달은 닉카마니야(Nikkhamanīya)라 하고, 칫타(Citta) 달은 람마카(Rammaka)라 한다.

๗๘.

78.

จตุโร จตุโร มาสา, กตฺติกกาฬปกฺขโต;

กมา เหมนฺต คิมฺหาน, วสฺสานา อุตุโย ทฺวิสุ.

캇티카 달의 흑월(kāḷapakkha)부터 시작하여 각각 넉 달씩 순서대로 동기(Hemanta), 서기(Gimhāna), 우기(Vassāna)의 세 계절이 있다.

๗๙.

79.

เหมนฺโต สิสิร มุตู,ฉ วา วสนฺโต จ คิมฺห วสฺสานา;

สรโทติ กมา มาสา, ทฺเว ทฺเว วุตฺตานุสาเรน.

혹은 동기(Hemanta), 한기(Sisira), 춘기(Vasanta), 서기(Gimha), 우기(Vassāna), 추기(Sarada)의 여섯 계절이 있는데, 설해진 바에 따라 각각 두 달씩 순서대로 해당한다.

๘๐.

80.

อุณฺโห นิทาโฆ คิมฺโหถ,วสฺโส วสฺสาน ปาวุสา;

อุตูหิ ตีหิ วสฺสานา, ทิเกหิ ทกฺขิณายนํ.

운하(Uṇho), 니다가(Nidāgha), 김하(Gimha)는 여름이며, 왓사(Vassa), 왓사나(Vassāna), 파우사(Pāvusā)는 비를 뜻한다. 세 계절은 우기(vassāna)를 이루고, [여섯 달인] 두 계절씩은 남행(dakkhiṇāyana)이라 한다.

๘๑.

81.

อุตฺตรายน มญฺเญหิ, ตีหิ วสฺสายนทฺวยํ;

วสฺส สํวจฺฉรา นิตฺถี, สรโท หายโน สมา.

다른 세 계절은 북행(Uttarāyana)이라 하며, 이들 두 행(ayana)은 일 년이다. 왓사(Vassa), 상왓차라(Saṃvacchara), 사라다(Sarada), 하야나(Hāyana), 사마(Sama)는 연(年)을 뜻하며 여성형이 아니다.

๘๒.

82.

กปฺปกฺขโย ตุ สํวฏฺโฏ, ยุคนฺต ปลยา อปิ;

อลกฺขี กาลกณฺณิตฺถี, อถ ลกฺขี สิริ’ตฺถิยํ.

겁해(Kappakkhaya), 상왓타(Saṃvaṭṭa), 유간타(Yuganta), 팔라야(Palaya)는 세계의 파멸이며, 알락키(Alakkhī)와 깔라깐니(Kālakaṇṇī)는 불운(여성형)이고, 락키(Lakkhī)와 시리(Siri)는 행운[길상](여성형)이다.

๘๓.

83.

ทนุ ทานวมาตา ถ, เทวมาตา ปนา’ทิติ;

다누(Danu)는 다나와(Dānava)의 어머니이고, 아디티(Aditi)는 신들(Deva)의 어머니이다.

๘๔.

84.

ปาปญฺจ กิพฺพิสํ เวรา, ฆํ ทุจฺจริต ทุกฺกฏํ;

อปุญฺญา’กุสลํ กณฺหํ, กลุสํ ทุริตา’คุ จ.

파파(Pāpa), 낍비사(Kibbisa), 웨라(Vera), 아가(Agha), 둣차리타(Duccarita), 둑카타(Dukkaṭa), 아뿐냐(Apuñña), 아쿠살라(Akusala), 깐하(Kaṇha), 깔루사(Kalusa), 두리타(Durita), 아구(Agu)는 죄[악]이다.

๘๕.

85.

กุสลํ [Pg.9] สุกตํ สุกฺกํ, ปุญฺญํ ธมฺม มนิตฺถิยํ;

สุจริต มโถ ทิฏฺฐ, ธมฺมิกํ อิหโลกิกํ.

쿠살라(Kusala), 수카타(Sukata), 숫카(Sukka), 뿐냐(Puñña), 담마(Dhamma)(중성), 수차리타(Sucarita)는 선[공덕]이며, 딧타담미카(Diṭṭhadhammika)와 이할로키카(Ihalokika)는 현세의 것이다.

๘๖.

86.

สนฺทิฏฺฐิก มโถ ปาร, โลกิกํ สมฺปรายิกํ;

ตกฺกาลํ ตุ ตทาตฺวํ โจ,ตฺตรกาโล ตุ อายติ.

산딧티카(Sandiṭṭhika) 역시 현세의 것이고, 파랄로키카(Pāralokika)와 삼파라이카(Samparāyika)는 내세의 것이다. 탁깔라(Takkāla)와 타닷와(Tadātva)는 현재의 시간이고, 웃타라깔라(Uttarakāla)와 아야티(Āyati)는 미래의 시간이다.

๘๗.

87.

หาโส’ ตฺตมนตา ปีติ, วิตฺติ ตุฏฺฐิ จ นาริยํ;

อานนฺโท ปมุทา’โมโท, สนฺโตโส นนฺทิ สมฺมโท.

하사(Hāsa), 앗타마나타(Attamanatā), 피티(Pīti), 윗티(Vitti), 툿티(Tuṭṭhi)(여성형), 아난다(Ānanda), 파무다(Pamudā), 아모다(Āmoda), 산토사(Santosa), 난디(Nandi), 삼마다(Sammada)는 기쁨이다.

๘๘.

88.

ปาโมชฺชญฺจ ปโมโท ถ, สุขํ สาตญฺจ ผาสฺว’ถ;

ภทฺทํ เสยฺโย สุภํ เขมํ, กลฺยาณํ มงฺคลํ สิวํ.

파못자(Pāmojja), 파모다(Pamoda), 수카(Sukha), 사타(Sāta), 파수(Phāsu)는 행복이고, 밧다(Bhadda), 세요(Seyyo), 수바(Subha), 케마(Khema), 깔리아나(Kalyāṇa), 망갈라(Maṅgala), 시와(Siva)는 안녕[길상]이다.

๘๙.

89.

ทุกฺขญฺจ กสิรํ กิจฺฉํ, นีโฆ จ พฺยสนํ อฆํ;

ทพฺเพ ตุ ปาปปุญฺญานิ, ตีสฺวากิจฺฉํ สุขาทิ จ.

둑카(Dukkha), 까시라(Kasira), 낏차(Kiccha), 니가(Nīgha), 비야사나(Byasana), 아가(Agha)는 고통이다. 물건에 있어서 파파(pāpa)와 뿐냐(puñña)는 [중성이고], 낏차(kiccha)와 수카(sukha) 등은 세 성(性) 모두에 쓰인다.

๙๐.

90.

ภาคฺยํ นิยติ ภาโค จ, ภาคเธยฺยํ วิธี’ริโต;

อโถ อุปฺปตฺติ นิพฺพตฺติ, ชาติ ชนน มุพฺภโว.

박기야(Bhāgya), 니야티(Niyati), 바가(Bhāga), 바가데이야(Bhāgadheyya), 위디(Vidhi)는 운명이라 불린다. 웃팟티(Uppatti), 닙밧티(Nibbatti), 자티(Jāti), 자나나(Janana), 웃바와(Ubbhava)는 태어남[발생]이다.

๙๑.

91.

นิมิตฺตํ การณํ ฐานํ, ปทํ พีชํ นิพนฺธนํ;

นิทานํ ปภโว เหตุ, สมฺภโว เสตุ ปจฺจโย.

니밋타(Nimitta), 까라나(Kāraṇa), 타나(Ṭhāna), 파다(Pada), 비자(Bīja), 니반다나(Nibandhana), 니다나(Nidāna), 파바와(Pabhava), 헤투(Hetu), 삼바와(Sambhava), 세투(Setu), 팟차야(Paccayo)는 원인[조건]이다.

๙๒.

92.

การณํ ยํ สมาสนฺนํ, ปทฏฺฐานนฺติ ตํ มตํ;

ชีโว ตุ ปุริโส’ตฺตา ถ, ปธานํ ปกติตฺถิยํ.

가장 가까운 원인을 파닷타나(Padaṭṭhāna)라고 한다. 지와(Jīvo), 푸리사(Puriso), 앗타(Attā)는 영혼[자아]이며, 파다나(Padhāna)와 파카티(Pakati)는 근본 성질(여성형)이다.

๙๓.

93.

ปาโณ สรีรี ภูตํ วา, สตฺโต เทหี จ ปุคฺคโล;

ชีโว ปาณี ปชา ชนฺตุ,ชโน โลโก ตถาคโต.

파나(Pāṇo), 사리리(Sarīrī), 부타(Bhūta), 삿타(Satto), 데히(Dehī), 푹갈라(Puggalo), 지와(Jīvo), 파니(Pāṇī), 파자(Pajā), 잔투(Jantu), 자노(Jano), 로코(Loko), 타타가토(Tathāgato)는 중생[사람]이다.

๙๔.

94.

รูปํ สทฺโท คนฺธ รสา, ผสฺโส ธมฺโม จ โคจรา;

อาลมฺพา วิสยา เต ฉา, รมฺมณา ลมฺพณานิ จ.

형색(Rūpa), 소리(Sadda), 냄새(Gandha), 맛(Rasa), 감촉(Phassa), 법(Dhamma)은 고차라(Gocara)이다. 이 여섯 가지를 알람바(Ālamba), 위사야(Visaya), 아람마나(Ārammaṇa), 알람바나(Ālambaṇa) 즉 인식의 대상이라 한다.

๙๕.

95.

สุกฺโก โคโร สิโต’ทาตา,ธวโล เสต, ปณฺฑรา;

โสโณ ตุ โลหิโต รตฺโต,ตมฺพ มญฺชิฏฺฐ โรหิตา.

숫카(Sukka), 고라(Gora), 시타(Sita), 오다타(Odāta), 다왈라(Dhavala), 세타(Seta), 판다라(Paṇḍara)는 흰색이다. 소나(Soṇa), 로히타(Lohita), 랏타(Ratta), 탐바(Tamba), 만짓타(Mañjiṭṭha), 로히타(Rohita)는 붉은색이다.

๙๖.

96.

นีโล กณฺหา’สิตา กาโฬ,เมจโก สาม สามลา;

สิตปีเตตุ ปณฺฑุ’ตฺโต, อีสํปณฺฑุตุ ธูสโร.

닐라(Nīla), 깐하(Kaṇha), 아시타(Asita), 깔라(Kāḷa), 메짜카(Mecaka), 사마(Sāma), 사말라(Sāmalā)는 푸른색 또는 검은색이다. 흰색과 노란색이 섞인 것은 판두(Paṇḍu)이고, 약간 노란빛을 띠는 것은 두사라(Dhūsaro)이다.

๙๗.

97.

อรุโณ [Pg.10] กิญฺจิรตฺโต ถ,ปาฏโล เสตโลหิโต;

อโถ ปีโต หลิทฺยาโภ,ปลาโส หริโต หริ.

아루나(Aruṇa)는 약간 붉은색이고, 파탈라(Pāṭalo)는 흰빛이 섞인 붉은색이다. 피타(Pīta)와 할릿디야바(Halidyābha)는 노란색이며, 팔라사(Palāsa), 하리타(Harito), 하리(Hari)는 초록색이다.

๙๘.

98.

กฬาโร กปิโล นีล, ปีเต ถ โรจนปฺปเภ;

ปิงฺโค ปิสงฺโค ปฺยถวา, กฬาราที ตุ ปิงฺคเล.

깔라라(Kaḷāro)와 까필라(Kapilo)는 푸른색과 노란색이 섞여 밝게 빛나는 색이다. 핑가(Piṅgo)와 피상가(Pisaṅgo)도 그러하며, 깔라라 등은 황갈색을 뜻한다.

๙๙.

99.

กมฺมาโส สพโล จิตฺโต,สาโว ตุ กณฺหปีตเก;

วาจฺจลิงฺคา คุณินฺเยเต, คุเณ สุกฺกาทโย ปุเม.

깜마사(Kammāso), 사발라(Sabalo), 칫타(Citto)는 얼룩덜룩한 색이고, 사와(Sāvo)는 검은색과 노란색이 섞인 것이다. 성질을 가진 것을 수식할 때는 형용사처럼 쓰이며, 성질 그 자체로서 숫카(sukka) 등은 남성형이다.

๑๐๐.

100.

นจฺจํ นฏฺฏญฺจ นฏนํ, นตฺตนํ ลาสนํ ภเว;

นจฺจํ ตุ วาทิตํ คีต, มิติ นาฏุมิทํ ตยํ.

낫차(Nacca), 낫타(Naṭṭa), 나타나(Naṭana), 낫타나(Nattana), 라사나(Lāsana)는 춤이다. 춤(nacca), 기악(vādita), 노래(gīta) 이 세 가지를 나투(nāṭu)라 한다.

๑๐๑.

101.

นจฺจฏฺฐานํ สิยา รงฺโค, ภินโย สูจฺยสูจนํ;

องฺคหาโร’งฺควิกฺเขโป, นฏฺฏโก นฏโก นโฏ.

춤추는 장소는 랑가(Raṅga)이고, 아비나야(Abhinaya)는 몸짓으로 나타내는 것이다. 앙가하라(Aṅgahāra)는 몸의 움직임이며, 낫타카(Naṭṭako), 나타카(Naṭako), 나타(Naṭo)는 무용수[배우]이다.

๑๐๒.

102.

สิงฺคาโร กรุโณ วีร, พฺภุต หสฺส ภยานกา;

สนฺโต พีภจฺฉ รุทฺทานิ, นว นาฏฺยรสา อิเม.

신가라(Siṅgāra), 까루나(Karuṇa), 위라(Vīra), 압부타(Abbhuta), 핫사(Hassa), 바야나카(Bhayānaka), 산타(Santa), 비밧차(Bībhaccha), 루다(Rudda)의 아홉 가지가 극의 정서(rasa)이다.

๑๐๓.

103.

โปสสฺส นาริยํ โปเส, อิตฺถิยา สงฺคมํ ปติ;

ยา ปิหา เอส สิงฺคาโร, รติกีฬาทิการโณ.

여인에 대한 남자의, 또는 남자에 대한 여인의 결합을 향한 갈망이 신가라(Siṅgāra)이며, 그것은 성적인 유희 등을 원인으로 한다.

๑๐๔.

104.

อุตฺตม ปฺปกติปฺปาโย, อิตฺถิปุริสเหตุโก;

โส สมฺโภโค วิโยโคติ,สิงฺคาโร ทุวิโธ มโต.

고결한 성품이 원인이고 남녀를 조건으로 한다. 그것은 결합(sambhoga)과 이별(viyoga)로, 에로틱한 정서(Siṅgāra)는 두 가지로 알려져 있다.

๑๐๕.

105.

ภาสิตํ [Pg.11] ลปิตํ ภาสา, โวหาโร วจนํ วโจ;

อุตฺติ วาจา คิรา วาณี, ภารตี กถิตา วจี.

Bhāsita, lapita, bhāsā, vohāra, vacana, vaco, utti, vācā, girā, vāṇī, bhāratī, kathitā, vacī는 말[語]을 의미한다.

๑๐๖.

106.

เอกาขฺยาโต ปทจโย, สิยา วากฺยํสการโก;

อาเมฑิตนฺติ วิญฺเญยฺยํ, ทฺวตฺติกฺขตฺตุ มุทีรณํ.

격변화하는 단어들이 모이고 하나의 동사가 있는 것을 문장(vākya)이라 하고, 두세 번 반복해서 말하는 것을 반복어(āmeḍita)라고 알아야 한다.

๑๐๗.

107.

ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหเล’จฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ.

현자는 공포, 분노, 찬탄, 서두름, 호기심, 경탄, 기쁨, 슬픔, 신심이 있을 때 반복어(āmeḍita)를 사용한다.

๑๐๘.

108.

อิรุ นารี ยชุ สาม, มิติ เวทา ตโย สิยุํ;

เอเต เอว ตยี นารี, เวโท มนฺโต สุติตฺถิยํ.

이구(Iru), 야주(Yaju), 사마(Sāma)의 세 가지 베다가 있다. 이것들을 세 가지 지혜(tayī)라 하며, 베다(vedo), 만트라(manto), 수티(suti)는 중성 명사이다.

๑๐๙.

109.

อฏฺฐโก วามโก วาม, เทโว จงฺคีรโส ภคุ;

ยมทคฺคิ จ วาสิฏฺโฐ, ภารทฺวาโช จ กสฺสโป;

เวสฺสามิตฺโตติ มนฺตานํ, กตฺตาโร อิสโย อิเม.

앗타카(Aṭṭhaka), 와마카(Vāmaka), 와마데와(Vāmadeva), 앙기라사(Aṅgīrasa), 바구(Bhagu), 야마다기(Yamadaggi), 와시타(Vāsiṭṭha), 바라드와자(Bhāradvāja), 캇사파(Kassapa), 벳사밋타(Vessāmitta)는 만트라를 만든 선인(Isi)들이다.

๑๑๐.

110.

กปฺโป พฺยากรณํ โชติ, สตฺถํ สิกฺขา นิรุตฺติ จ;

ฉนฺโทวิจิติ เจตานิ, เวทงฺคานิ วทนฺติ ฉ.

의례(Kappa), 문법(Byākaraṇa), 점성술(Joti-sattha), 발음학(Sikkhā), 어원학(Nirutti), 운율학(Chandoviciti)의 여섯 가지를 베다의 보조 학문(Vedaṅga)이라 말한다.

๑๑๑.

111.

อิติหาโส ปุราวุตฺต, ปฺปพนฺโธ ภารตาทิโก;

นามปฺปกาสกํ สตฺถํ, รุกฺขาทีนํ นิฆณฺฑุ โส.

‘바라타’ 등과 같이 과거의 사건을 서술한 것이 역사(Itihāsa)이며, 나무 등의 이름을 밝히는 학문이 사전(Nighaṇḍu)이다.

๑๑๒.

112.

วิตณฺฑสตฺถํ วิญฺเญยฺยํ, ยํ ตํ โลกายตํ อิติ;

เกฏุภํ ตุ กฺริยากปฺป, วิกปฺโป กวินํ หิโต.

궤변의 학문(Vitaṇḍasattha)은 로카야타(Lokāyata)라고 알아야 한다. 케투바(Keṭubha)는 시인들에게 유익한 의례와 수사법의 구별이다.

๑๑๓.

113.

อาขฺยายิโกปลทฺธตฺถา, ปพนฺธกปฺปนา กถา;

ทณฺฑนีตฺย’ตฺถสตฺถสฺมึ, วุตฺตนฺโต ตุ ปวตฺติ จ.

사실에 근거한 서술은 설화(Ākhyāyikā)이고, 허구적인 구성은 이야기(Kathā)이다. 통치술(Daṇḍanīti)과 경제학(Atthasattha)에서 소식(Vuttanta)과 경과(Pavatti)가 있다.

๑๑๔.

114.

สญฺญา, ขฺยา, วฺหา สมญฺญา จา, ภิธานํ นาม มวฺหโย;

นามเธยฺยา’ ธิวจนํ, ปฏิวากฺยํ ตุ อุตฺตรํ.

Saññā, khyā, vhā, samaññā, abhidhāna, nāma, avhaya, nāmadheyya, adhivacana는 이름[名]을 의미하고, paṭivākya와 uttara는 대답이다.

๑๑๕.

115.

ปญฺโห ตีสฺว นุโยโค จ, ปุจฺฉา ปฺยถ นิทสฺสนํ;

อุโปคฺฆาโต จ ทิฏฺฐนฺโต, ตโถ’ทาหรณํ ภเว.

Pañha, anuyoga, pucchā는 질문이고, nidassana, upogghāta, diṭṭhanta, udāharaṇa는 예시와 증명이다.

๑๑๖.

116.

สมา สงฺเขป สํหารา, สมาโส สงฺคโห ปฺยถ;

สตํ ธารยสี ตฺยาทฺย, พฺภกฺขานํ ตุจฺฉภาสนํ.

Samā, saṅkhepa, saṃhāra, samāso, saṅgaha는 요약이라는 뜻이며, "너는 백을 빚졌다"와 같은 거짓말은 무고(Abbhakkhāna)이다.

๑๑๗.

117.

โวหาโร ตุ วิวาโท ถ, สปนํ สปโถปิ จ;

ยโส สิโลโก กิตฺติตฺถี,โฆสนา ตุ’จฺจสทฺทนํ.

Vohāra와 vivāda는 논쟁이며, sapana와 sapatha는 맹세이다. Yaso, siloko, kitti, ithī는 명성이고, ghosanā는 큰 소리로 외침이다.

๑๑๘.

118.

ปฏิโฆโส ปฏิรโว, โถ’ ปญฺญาโส วจีมุขํ;

กตฺถนา จ สิลาฆา จ, วณฺณนา จ นุติ ตฺถุติ.

Paṭighosa, paṭirava는 메아리이고, upaññāsa, vacīmukha는 서론이다. Katthanā, silāghā, vaṇṇanā, nuti, thuti는 찬탄이다.

๑๑๙.

119.

โถมนญฺจ ปสํสาถ, เกกา นาโท สิขณฺฑินํ;

คชานํ โกญฺจนาโท ถ,มตา เหสา หยทฺธนิ.

Thomana, pasaṃsā도 찬탄이다. 공작의 울음소리는 케카(kekā), 코끼리의 울음소리는 콘차나다(koñcanāda), 말의 울음소리는 헤사(hesā)로 알려져 있다.

๑๒๐.

120.

ปริยาโย เววจนํ, สากจฺฉา ตุ จ สํกถา;

อุปวาโท จุ’ปกฺโกสา, วณฺณวาทา’นุวาโท จ;

ชนวาทา’ปวาทาปิ, ปริวาโท จ ตุลฺยตฺถา.

Pariyāya와 vevacana는 동의어이고, sākacchā와 saṃkathā는 대화이다. Upavāda, upakkosa, vaṇṇavāda, anuvāda, janavāda, apavāda, parivāda는 모두 비난이라는 같은 의미이다.

๑๒๑.

121.

เขโป [Pg.12] นินฺทา ตถา กุจฺฉา, ชิคุจฺฉา ครหา ภเว;

นินฺทาปุพฺโพ อุปารมฺโภ, ปริภาสน มุจฺจเต.

Khepo, nindā, kucchā, jigucchā, garahā는 비난이다. 비난을 앞세운 꾸짖음을 파리바사나(paribhāsana)라고 한다.

๑๒๒.

122.

อฏฺฐานริยโวหาร, วเสน ยา ปวตฺติตา;

อภิวากฺยํ สิยา วาจา, สา วีติกฺกมทีปนี.

여덟 가지 성스럽지 못한 언어 생활(anariyavohāra)에 따라 일어나는 말은 아비바캬(abhivākya)이며, 그것은 범계(vītikkama)를 나타내는 말이다.

๑๒๓.

123.

มุหุํภาสา นุลาโปถ, ปลาโป นตฺถิกา คิรา;

อาโทภาสน มาลาโป,วิลาโป ตุ ปริทฺทโว.

거듭 말하는 것은 아눌라파(anulāpa)이고, 의미 없는 말은 팔라파(palāpa)이다. 처음에 말을 거는 것은 알라파(ālāpa)이고, 비라파(vilāpa)는 슬피 우는 것이다.

๑๒๔.

124.

วิปฺปลาโป วิโรโธตฺติ, สนฺเทโสตฺติ ตุ วาจิกํ;

สมฺภาสนํ ตุ สลฺลาโป, วิโรธรหิตํ มิถุ.

빗팔라파(vippalāpa)는 모순된 말이고, 산데솟티(sandesotti)는 전언(vācika)이다. 서로 모순 없이 대화하는 것을 삼바사나(sambhāsana) 또는 살라파(sallāpa)라고 한다.

๑๒๕.

125.

ผรุสํ นิฏฺฐุรํ วากฺยํ, มนุญฺญํ หทยงฺคมํ;

สํกุลํ ตุ กิลิฏฺฐญฺจ, ปุพฺพาปรวิโรธินี.

파루사(pharusa)와 닛투라(niṭṭhura)는 거친 말이고, 마눈냐(manuñña)와 하다양가마(hadayaṅgama)는 마음을 즐겁게 하는 말이다. 상쿨라(saṃkula)와 킬릿타(kiliṭṭha)는 앞뒤가 모순되는 혼란스러운 말이다.

๑๒๖.

126.

สมุทายตฺถรหิตํ, อพทฺธมิติ กิตฺติตํ;

วิตถํ ตุ มุสา จาถ, ผรุสาที ติลิงฺคิกา.

전체적인 의미가 없는 것을 아밧다(abaddha)라고 한다. 위타타(vitatha)와 무사(musā)는 거짓말이다. '거친 말'(pharusa) 등은 세 가지 성(gender)을 모두 가질 수 있다.

๑๒๗.

127.

สมฺมา พฺยยญฺจา วิตถํ, สจฺจํ ตจฺฉํ ยถาตถํ;

ตพฺพนฺตา ตีสฺว ลีกํ ตฺว, สจฺจํ มิจฺฉา มุสา พฺยยํ.

Sammā(불변어), avitatha, sacca, taccha, yathātatha는 진실이며, 그것들을 가진 자는 세 가지 성을 가진다. Alīka, asacca, micchā, musā(불변어)는 거짓이다.

๑๒๘.

128.

รโว นินาโท นินโท จ สทฺโท,นิคฺโฆส นาท ทฺธนโย จ ราโว;

อาราว สํราว วิราว โฆสา,รวา สุติตฺถี สร นิสฺสนา จ.

Ravo, ninādo, ninado, saddo, nigghoso, nādo, dhani, rāvo, ārāvo, saṃrāvo, virāvo, ghoso, ravā, suti, saro, nissanā는 소리를 의미한다.

๑๒๙.

129.

วิสฺสฏฺฐ มญฺชุ วิญฺเญยฺยา, สวนียา วิสาริโน;

พินฺทุ คมฺภีร นินฺนาที, ตฺเยว มฏฺฐงฺคิโก สโร.

분명함, 달콤함, 이해하기 쉬움, 들을 만함, 막힘없음, 응축됨, 깊고 울림이 있음의 여덟 가지 요소를 갖춘 목소리이다.

๑๓๐.

130.

ติรจฺฉานคตานญฺหิ, รุตํ วสฺสิต มุจฺจเต;

โกลาหโล กลหโล,คีตํ คานญฺจ คีติกา.

축생들의 소리는 루타(ruta) 또는 왓시타(vassita)라 하고, 콜라할라(kolāhala)와 칼라할라(kalahalo)는 소동이다. 기탐(gīta), 가남(gāna), 기티카(gītikā)는 노래이다.

๑๓๑.

131.

สรา สตฺต ตโย คามา, เจกวีสติ มุจฺฉนา;

ตานา เจกูนปญฺญาส, อิจฺเจตํ สรมณฺฑลํ.

7개의 음계(sara), 3개의 기본조(gāma), 21개의 음계 변화(mucchanā), 49개의 성조(tāna)가 음의 체계(saramaṇḍala)를 이룬다.

๑๓๒.

132.

อุสโภ เธวโต เจว, ฉชฺช คนฺธาร มชฺฌิมา;

ปญฺจโม จ นิสาโทติ, สตฺเต’เต คทิตา สรา.

우사바(usabha), 데와타(dhevata), 찻자(chajja), 간다라(gandhāra), 맛지마(majjhima), 판차마(pañcama), 니사다(nisāda)의 일곱 가지가 음계(sara)라고 불린다.

๑๓๓.

133.

นทนฺติ [Pg.13] อุสภํ คาโว, ตุรคา เธวตํ ตถา;

ฉชฺชํ มยูรา คนฺธาร, มชา โกญฺจา จ มชฺฌิมํ.

소는 우사바(usabha) 음으로 울고, 말은 데와타(dhevata) 음으로 울며, 공작은 찻자(chajja) 음으로, 염소는 간다라(gandhāra) 음으로, 왜가리는 맛지마(majjhima) 음으로 운다.

๑๓๔.

134.

ปญฺจมํ ปรปุฏฺฐาที, นิสาทมฺปิ จ วารณา;

ฉชฺโช จ มชฺฌิโม คามา,ตโย สาธารโณติ จ.

다섯 번째 음은 뻐러뿟타(뻐꾸기) 등과 같고 니사다 음은 코끼리와 같습니다. 샤자 음과 맛지마 음은 두 가지 음계(grāma)이며, 세 가지 공통적인 것이 있습니다.

๑๓๕.

135.

สเรสุ เตสุ ปจฺเจเก, ติสฺโส ติสฺโส หิ มุจฺฉนา;

สิยุํ ตเถว ตานานิ, สตฺต สตฺเตว ลพฺภเร.

이 각각의 음에는 세 가지 전조(mūcchanā)가 있으며, 마찬가지로 일곱 가지 가락(tāna)이 얻어집니다.

๑๓๖.

136.

ติสฺโส ทุเว จตสฺโส จ, จตสฺโส กมโต สเร;

ติสฺโส ทุเว จตสฺโสติ, ทฺวาวีสติ สุตี สิยุํ.

음의 순서에 따라 세 가지, 두 가지, 네 가지, 네 가지가 있고, [다음으로] 세 가지, 두 가지, 네 가지가 있으니, [모두] 스물두 가지 미세음(śruti)이 됩니다.

๑๓๗.

137.

อุจฺจตเร รเว ตาโร, ถาพฺยตฺเต มธุเร กโล;

คมฺภีเร ตุ รเว มนฺโท, ตาราที ตีสฺวโถ กเล;

กากลี สุขุเม วุตฺโต,กฺริยาทิสมตา ลโย.

높은 소리는 따로(tāra)라 하고, 분명하고 감미로운 소리는 깔로(kala)라 하며, 깊고 낮은 소리는 만도(manda)라 합니다. 따로 등 세 음은 깔로에 속합니다. 까깔리(kākalī)는 미세한 소리를 말하며, 행위 등의 평등함은 라요(laya, 박자)입니다.

๑๓๘.

138.

วีณา จ วลฺลกี สตฺต, ตนฺตี สา ปริวาทินี;

โปกฺขโร โทณิ วีณาย,อุปวีโณ ตุ เวฐโก.

위나(Vīṇā)와 월라끼(vallakī)는 같은 뜻이며, 일곱 줄의 위나는 빠리바디니(parivādinī)라 합니다. 뽁카로(pokkhara)는 위나의 울림통이며, 우빠위나(upavīṇa)는 웨타꼬(veṭhaka, 현침)입니다.

๑๓๙.

139.

อาตตญฺเจว วิตต, มาตตวิตตํ ฆนํ;

สุสิรํ เจติ ตูริยํ, ปญฺจงฺคิก มุทีริตํ.

아따따(ātata, 단면고), 위따따(vitata, 양면고), 아따따위따따(ātatavitata, 전면고), 가나(ghana, 타악기), 수시라(susira, 관악기) 등 다섯 가지 악기(tūriya)가 언급됩니다.

๑๔๐.

140.

อาตตํ นาม จมฺมาว, นทฺเธสุ เภริยาทิสุ;

ตเล’เกกยุตํ กุมฺภ, ถุณ ททฺทริกาทิกํ.

아따따는 베리(bherī, 북) 등 가죽을 한쪽 면에만 붙인 것을 말하며, 쿰바, 투나, 닷더리까 등이 이에 속합니다.

๑๔๑.

141.

วิตตํ โจ’ภยตลํ, ตูริยํ มุรชาทิกํ;

อาตตวิตตํ สพฺพ, วินทฺธํ ปณวาทิกํ.

위따따는 무라자(muraja) 등 양면이 가죽인 악기를 말하며, 아따따위따따는 빠나와(paṇava) 등 전체가 가죽으로 덮인 것을 말합니다.

๑๔๒.

142.

สุสิรํ วํสสงฺขาทิ, สมฺมตาลาทิกํ ฆนํ;

อาโตชฺชํ ตุ จ วาทิตฺตํ, วาทิตํ วชฺช มุจฺจเต.

수시라는 대나무 피리(vaṃsa)와 소라(saṅkha) 등이며, 가나는 자바라(sammatāla) 등입니다. 아똣자(ātojja)는 기악 또는 연주되는 것을 말합니다.

๑๔๓.

143.

เภรี (เภริ) ทุนฺทุภิ วุตฺโต ถ,มุทิงฺโค มุรโชสฺส ตุ;

อาลิงฺค, งฺกฺโย, ทฺธกา เภทา,ติณโว ตุ จ ฑิณฺฑิโม.

베리(bherī)는 둔두비(dundubhi)라고도 불리며, 무딩가(mudiṅga)는 무라자(muraja)를 말합니다. 알링가(āliṅga), 앙꺄(ankya), 웃다까(uḍḍhaka) 등은 그 종류들이며, 띠나와(tiṇava)는 딘디마(ḍiṇḍima)를 말합니다.

๑๔๔.

144.

อาลมฺพโร [Pg.14] ตุ ปณโว, โกโณ วีณาทิวาทนํ;

ททฺทรี ปฏโห เภริ, ปฺปเภทา มทฺทลาทโย.

알람바라(ālambara)는 빠나와(paṇava)를 말하며, 꼬노(koṇa)는 위나 등을 연주하는 채(또는 술대)입니다. 닷더리(daddarī), 빠따하(paṭaha), 베리(bheri)의 변형으로 맛달라(maddala) 등이 있습니다.

๑๔๕.

145.

ชนปฺปิเย วิมทฺทุฏฺเฐ, คนฺเธ ปริมโล ภเว;

โส ตฺวา โมโท ทูรคามี, วิสฺสนฺตา ตีสฺวิโต ปรํ.

사람들이 좋아하는 향이 으깨어져서 나는 향기는 빠리말라(parimalo)라 하고, 멀리까지 퍼지는 향기는 아모도(āmodo)라 하며, 비싸(vissa)는 날고기 냄새입니다.

๑๔๖.

146.

อิฏฺฐคนฺโธ จ สุรภิ, สุคนฺโธ จ สุคนฺธิ จ;

ปูติคนฺธิ ตุ ทุคฺคนฺโธ, ถ วิสฺสํ อามคนฺธิ ยํ.

기분 좋은 향기는 수라비(surabhi), 수간다(sugandha), 수간디(sugandhi)라 합니다. 부패한 냄새는 둑간다(duggandha, 악취)이며, 비싸(vissa)는 날고기 냄새(āmagandhi)입니다.

๑๔๗.

147.

กุงฺกุมญฺเจว ยวน, ปุปฺผญฺจ ตครํ ตถา;

ตุรุกฺโขติ จตุชฺชาติ, คนฺธา เอเต ปกาสิตา.

군꾸마(kuṅkuma, 사프란), 야와나뿟파(yavana-puppha, 자스민), 따가라(tagara), 뚜룩카(turukkha, 향)를 네 가지 종류의 향기라고 밝힙니다.

๑๔๘.

148.

กสาโว นิตฺถิยํ ติตฺโต, มธุโร ลวโณ อิเม;

อมฺพิโล กฏุโก เจติ, ฉ รสา ตพฺพตี ติสุ.

떫은맛(kasāva), 쓴맛(titta), 단맛(madhura), 짠맛(lavaṇa), 신맛(ambila), 매운맛(kaṭuka) 등 여섯 가지 맛(rasā)이 있습니다.

๑๔๙.

149.

สิยา ผสฺโส จ โผฏฺฐพฺโพ,วิสยี ตฺวกฺข มินฺทฺริยํ;

นยนํ ตฺวกฺขิ เนตฺตญฺจ, โลจนํ จ’จฺฉิ จกฺขุ จ.

밧소(phassa, 촉각)는 폿탑보(phoṭṭhabba)라고도 합니다. 대상의 주인(감각 기관)은 악카(akkha) 또는 인드리아(indriya)입니다. 나야나, 악키, 넷따, 로짜나, 앗치, 짝쿠는 모두 눈을 뜻합니다.

๑๕๐.

150.

โสตํ สทฺทคฺคโห กณฺโณ, สวนํ สุติ นตฺถุ ตุ;

นาสา จ นาสิกา ฆานํ, ชิวฺหาตุ รสนา ภเว.

소따, 삿닷가하, 깐나, 사와나, 수띠는 귀를 뜻하고, 낫투, 나사, 나시까, 가나는 코를 뜻하며, 지와와 라사나는 혀를 뜻합니다.

๑๕๑.

151.

สรีรํ วปุ คตฺตญฺจา, ตฺตภาโว โพนฺทิ วิคฺคโห;

เทหํ วา ปุริเส กาโย, ถิยํ ตนุ กเฬวรํ.

사리라, 와뿌, 갓따, 앗따바와, 본디, 위가가, 데하, 까요, 따누, 깔레와라는 몸을 뜻합니다.

๑๕๒.

152.

จิตฺตํ เจโต มโน นิตฺถี, วิญฺญาณํ หทยํ ตถา;

มานสํ ธี ตุ ปญฺญา จ, พุทฺธิ เมธา มติ มุติ.

짓따, 쩨또, 마노, 윈냐나, 하다야, 마나사는 마음을 뜻하고, 디, 빤냐, 붓디, 메다, 마띠, 무띠는 지혜를 뜻합니다.

๑๕๓.

153.

ภูรี มนฺตา จ ปญฺญาณํ, ญาณํ วิชฺชา จ โยนิ จ;

ปฏิภาน มโมโห ถ, ปญฺญาเภทา วิปสฺสนา.

부리, 만따, 빤냐나, 냐나, 윗자, 요니, 빠띠바나, 아모하는 지혜의 다른 이름들이며, 위빳사나(vipassanā)는 지혜의 한 종류입니다.

๑๕๔.

154.

สมฺมาทิฏฺฐิ ปภุติกา, วีมํสา ตุ วิจารณา;

สมฺปชญฺญํ ตุ เนปกฺกํ, เวทยิตํ ตุ เวทนา.

정견(sammādiṭṭhi) 등이 지혜에 속합니다. 위망사와 위짜라나는 조사를 뜻하고, 삼빠잔냐는 네빢까(nepakka, 지혜로움)를 뜻하며, 웨다이따는 웨다나(vedanā, 수)를 뜻합니다.

๑๕๕.

155.

ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป,ปฺปโน’ หา’ ยุ ตุ ชีวิตํ;

เอกคฺคตา ตุ สมโถ, อวิกฺเขโป สมาธิ จ.

딱꼬, 위딱꼬, 상깝뽀, 압빠나는 사유를 뜻하며, 아유는 지위따(jīvita, 생명)를 뜻합니다. 에깍가따(ekaggatā, 일경성)는 사마타(samatha), 아윅케뽀(avikkhepo), 사마디(samādhi)를 뜻합니다.

๑๕๖.

156.

อุสฺสาหา’ ตปฺป ปคฺคาหา, วายาโม จ ปรกฺกโม;

ปธานํ วีริยํ เจหา, อุยฺยาโม จ ธิติ ตฺถิยํ.

웃사하, 아땁빠, 빡가하, 와야모, 빠락까모, 빠다나, 위리야, 이하, 우이야모, 디띠는 정진(energy)을 뜻하는 여성 명사입니다.

๑๕๗.

157.

จตฺตาริ วีริยงฺคานิ, ตจสฺส จ นหารุโน;

อวสิสฺสน มฏฺฐิสฺส, มํสโลหิตสุสฺสนํ.

정진의 네 가지 요소는 다음과 같습니다: 오직 피부와 힘줄과 뼈만 남고, 살과 피가 마르더라도 [정진한다].

๑๕๘.

158.

อุสฺโสฬฺหี [Pg.15] ตฺว ธิมตฺเตหา, สติ ตฺว นุสฺสติ ตฺถิย;

ลชฺชา หิรี สมานา ถ, โอตฺตปฺปํ ปาปภีรุตา.

웃솔히(ussoḷhī)는 과도한 정진이며, 사띠와 아누사띠는 마음챙김을 뜻합니다. 랏자와 히리는 부끄러움(慚)을 뜻하고, 옷땁빠는 악에 대한 두려움(愧)을 뜻합니다.

๑๕๙.

159.

มชฺฌตฺตตา ตุ’เปกฺขา จ, อทุกฺขมสุขา สิยา;

จิตฺตาโภโค มนกฺกาโร,อธิโมกฺโข ตุ นิจฺฉโย.

맛잣따따와 우뻬카는 평온(捨)을 뜻하며, 괴롭지도 즐겁지도 않은 것입니다. 짓따보고는 마낙까라(manakkāra, 작의)이고, 아디목코는 닛차야(nicchaya, 결정)입니다.

๑๖๐.

160.

ทยา’ นุกมฺปา การุญฺญํ, กรุณา จ อนุทฺทยา;

ถิยํ เวรมณี เจว, วิรตฺยา’ รติ จาปฺยถ.

다야, 아누깜빠, 까룬냐, 까루나, 아눗다야는 자비(연민)를 뜻합니다. 웨라마니, 위라띠, 아라띠는 절제(떠남)를 뜻합니다.

๑๖๑.

161.

ติติกฺขา ขนฺติ ขมนํ, ขมา เมตฺตา ตุ เมตฺย’ถ;

ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ ลทฺธิตฺถี, สิทฺธนฺโต สมโย ภเว.

띠띡카, 칸띠, 카마나, 카마는 인내를 뜻하며, 멧따는 자애를 뜻합니다. 닷사나, 딧티, 랏디, 싯단따, 사마야는 견해나 교의를 뜻합니다.

๑๖๒.

162.

ตณฺหา จ ตสิณา เอชา, ชาลินี จ วิสตฺติกา;

ฉนฺโท ชฏา นิกนฺตฺยา’สา, สิพฺพินี ภวเนตฺติ จ.

딴하, 따시나, 에자, 잘리니, 위삿띠까, 찬도, 자따, 니깐띠, 아사, 시비니, 바와넷띠는 갈애를 뜻합니다.

๑๖๓.

163.

อภิชฺฌา วนโถ วานํ, โลโภ ราโค จ อาลโย;

ปิหา มโนรโถ อิจฺฉา, ภิลาโส กาม โทหฬา;

อากงฺขา รุจิ วุตฺตา สา, ตฺวธิกา ลาลสา ทฺวิสุ.

아빗자, 와나토, 와나, 로보, 라고, 알라요, 삐하, 마노라토, 익차, 아빌라소, 까마, 도할라, 아깡카, 루찌는 욕심이나 열망을 뜻하며, 랄라사(lālasā)는 강한 갈망을 뜻합니다.

๑๖๔.

164.

เวรํ วิโรโธ วิทฺเทโส, โทโส จ ปฏิฆญฺจ วา;

โกธา’ ฆาตา โกป โรสา,พฺยาปาโท’ นภิรทฺธิ จ.

원한(vera), 대립(virodha), 적의(viddesa), 성냄(dosa), 반감(paṭigha), 분노(kodha), 앙심(aghāta), 격노(kopa), 노여움(rosa), 악의(byāpāda), 불만족(anabhiraddhi)은 [성냄의 동의어들이다].

๑๖๕.

165.

พทฺธเวร มุปนาโห, สิยา โสโก ตุ โสจนํ;

โรทิตํ กนฺทิตํ รุณฺณํ, ปริเทโว ปริทฺทโว.

맺힌 원한은 원한(upanāha)이라 하며, 슬픔(soka)은 슬퍼함(socana), 우는 것(rodita), 통곡(kandita), 울음(ruṇṇa), 비탄(parideva), 애통(pariddavo)이다.

๑๖๖.

166.

ภีติตฺถิ ภย มุตฺตาโส, เภรวํ ตุ มหพฺภยํ;

공포(bhīti, 여성형), 두려움(bhaya), 전율(uttāsa)은 [두려움이며], 무서움(bherava)은 큰 두려움(mahabbhaya)이다.

๑๖๗.

167.

เภรวํ ภีสนํ ภีมํ, ทารุณญฺจ ภยานกํ;

โฆรํ ปฏิภยํ เภสฺมํ, ภยงฺกร มิเม ตีสุ.

무서운(bherava), 끔찍한(bhīsana), 소름끼치는(bhīma), 가혹한(dāruṇa), 겁나는(bhayānaka), 무시무시한(ghora), 공포스러운(paṭibhaya), 두려운(bhesma), 공포를 일으키는(bhayaṅkara), 이들은 세 가지 성(gender)에서 쓰인다.

๑๖๘.

168.

อิสฺสา อุสูยา มจฺเฉรํ, ตุ มจฺฉริย มจฺฉรํ;

โมโห’วิชฺชา ตถา’ญาณํ, มาโน วิธา จ อุนฺนติ.

질투(issā), 시기(usūyā), 인색(macchera, macchariya, macchara), 미혹(moha), 무명(avijjā), 무지(aññāṇa), 그리고 자만(māna), 자만심의 종류(vidhā), 거만(unnati)이다.

๑๖๙.

169.

อุทฺธจฺจ มุทฺธฏํ จาถ, ตาโป กุกฺกุจฺจเมว จ;

ปจฺฉาตาโป นุตาโป จ, วิปฺปฏิสาโร ปกาสิโต.

들뜸(uddhacca, uddhaṭa), 그리고 회한(tāpa), 후회(kukkucca), 추회(pacchātāpa), 뉘우침(anutāpa), 자책(vippaṭisāra)이라고 일컬어진다.

๑๗๐.

170.

มโนวิเลข สนฺเทหา, สํสโย จ กถํกถา;

ทฺเวฬฺหกํ วิจิกิจฺฉา จ, กงฺขา สงฺกา วิมตฺยปิ.

마음의 불안(manovilekha), 의심(sandeha), 의구(saṃsaya), 의구심(kathaṃkathā), 망설임(dveḷhaka), 회의적 의심(vicikicchā), 의혹(kaṅkhā), 불안(saṅkā), 의심(vimati)이다.

๑๗๑.

171.

คพฺโพ [Pg.16] ภิมาโน’หํกาโร, จินฺตาตุ ฌาน มุจฺจเต;

นิจฺฉโย นิณฺณโย วุตฺโต, ปฏิญฺญา ตุ ปฏิสฺสโว.

오만(gabba), 아만(abhimāna), 에고(ahaṃkāra)이며, 사유(cintā)는 선(jhāna)이라 불리고, 결정(nicchaya), 판단(niṇṇaya)이라 말하며, 승인은 동의(paṭissava)이다.

๑๗๒.

172.

อวมานํ ติรกฺกาโร, ปริภโว ปฺย’ นาทโร;

ปราภโว ปฺย’ วญฺญา ถ, อุมฺมาโท จิตฺตวิพฺภโม.

경멸(avamāna), 무시(tirakkāra), 모욕(paribhava), 불경(anādara), 굴욕(parābhava), 멸시(avaññā), 그리고 광기(ummāda)는 마음의 착란(cittavibbhamo)이다.

๑๗๓.

173.

เปมํ สิเนโห สฺเนโห ถ, จิตฺตปีฬา วิสญฺญิตา;

ปมาโท สติโวสฺสคฺโค, โกตูหลํ กุตูหลํ.

사랑(pema), 애착(sineha, sneha)이며, 마음의 고통으로 인한 실신(visaññitā)이다. 방일(pamāda)은 마음챙김의 놓침(sativossagga)이며, 궁금함은 호기심(kutūhala)이다.

๑๗๔.

174.

วิลาโส ลลิตํ ลีลา, หาโว เหฬา จ วิพฺภโม;

อิจฺจาทิกา สิยุํ นาริ, สิงฺคารภาวชา กิริยา.

우아함(vilāsa), 아름다움(lalita), 자태(līlā), 몸짓(hāva), 희롱(heḷā), 매혹(vibbhamo) 등은 여인들이 사랑의 감정에서 일으키는 행동들이다.

๑๗๕.

175.

หสนํ หสิตํ หาโส, มนฺโท โส มิหิตํ สิตํ;

อฏฺฏหาโส มหาหาโส,โรมญฺโจ โลมหํสนํ.

웃음(hasana, hasita, hāsa)이며, 미소(mihita, sita)는 부드러운 웃음이다. 박장대소(aṭṭahāsa), 커다란 웃음(mahāhāsa), 소름(romañca), 전율(lomahaṃsana)이다.

๑๗๖.

176.

ปริหาโส ทโว ขิฑฺฑา, เกฬิ กีฬา จ กีฬิตํ;

นิทฺทา ตุ สุปินํ โสปฺปํ, มิทฺธญฺจ ปจลายิกา.

농담(parihāsa), 놀이(dava, khiḍḍā), 유희(keḷi, kīḷā, kīḷita)이다. 잠(niddā)은 꿈(supina), 수면(soppa), 혼침(middha), 졸음(pacalāyikā)이다.

๑๗๗.

177.

ถิยํ นิกติ กูฏญฺจ, ทมฺโภ สาฐฺยญฺจ เกตวํ;

สภาโว ตุ นิสฺสคฺโค จ, สรูปํ ปกติตฺถิยํ.

기만(nikati), 위조(kūṭa), 허위(dambha), 교활(sāṭhya), 사기(ketava)이며(여성형 명사), 천성(sabhāva), 자연(nissagga), 본질(sarūpa), 본성(pakati)은 여성형이다.

๑๗๘.

178.

สีลญฺจ ลกฺขณํ ภาโว,อุสฺสโว ตุ ฉโณ มโห.

성품(sīla), 특징(lakkhaṇa), 상태(bhāva)이다. 축제(ussava), 축제(chaṇa), 잔치(maha)이다.

๑๗๙.

179.

ธาเรนฺโต ชนฺตุ สสฺเนห, มภิธานปฺปทีปิกํ;

ขุทฺทกาทฺยตฺถชาตานิ, สมฺปสฺสติ ยถาสุขํ.

이 아비다납파디피카(Abhidhānappadīpikā)를 애정을 가지고 공부하는 사람은 작은 것들(khuddaka) 등의 의미를 즐겁게 이해하게 된다.

สคฺคกณฺโฑ นิฏฺฐิโต.

천상편(Saggakaṇḍa)이 끝났다.

๒. ภูกณฺฑ

2. 지상편(Bhūkaṇḍa)

๑. ภูมิวคฺค

1. 대지장(Bhūmivagga)

๑๘๐.

180.

วคฺคา ภูมิ, ปุรี, มจฺจ, จตุพฺพณฺณ, วนาทิหิ;

ปาตาเลน จ วุจฺจนฺเต, สงฺโค’ปงฺเคหิ’ธ’กฺกมา.

대지, 도시, 인간, 사계급, 숲 등과 심연(지옥)의 장(章)들로 일컬어지며, 여기서 순서대로 본문과 부속 내용을 다룬다.

๑๘๑.

181.

วสุนฺธรา ฉมา ภูมิ, ปถวี เมทนี มหี;

อุพฺพี วสุมตี โค กุ, วสุธา ธรณี ธรา;

ปุถวี ชคตี ภูรี, ภู จ ภูตธรา’ วนี.

Vasundharā, chamā, bhūmi, pathavī, medanī, mahī, ubbī, vasumatī, go, ku, vasudhā, dharaṇī, dharā, puthavī, jagatī, bhūrī, bhū, bhūtadharā, avanī [등은 대지의 동의어들이다].

๑๘๒.

182.

ขารา [Pg.17] ตุ มตฺติกา อูโส, อูสวา ตูสโร ติสุ;

ถลํ ถลีตฺถี ภูภาเค, ถทฺธลูขมฺหิ ชงฺคโล.

소금기 있는 흙은 ūsa이고, 소금기 있는 땅은 ūsara이며(세 성에서 다 쓰임), 육지의 부분은 thala와 thalī(여성형)이고, 딱딱하고 거친 땅은 jaṅgalo이다.

๑๘๓.

183.

ปุพฺพวิเทโห จาปร, โคยานํ ชมฺพุทีโป จ;

อุตฺตรกุรุ เจติ สิยุํ, จตฺตาโรเม มหาทีปา.

동비제하(Pubbavideha), 서고야나(Aparagoyāna), 점부디파(Jambudīpa), 북쿠루(Uttarakuru), 이들은 네 개의 거대한 대륙(사대주)이다.

๑๘๔.

184.

ปุมฺพหุตฺเต กุรู สกฺกา, โกสลา มคธา สิวี;

กลิงฺคา’วนฺติ ปญฺจาลา, วชฺชี คนฺธาร เจตโย.

[남성 복수형으로] 쿠루(Kuru), 사카(Sakka), 코살라(Kosala), 마가다(Magadha), 시비(Sivi), 칼링가(Kaliṅga), 아반티(Avanti), 판찰라(Pañcāla), 밧지(Vajji), 간다라(Gandhāra), 체티(Ceti)가 있으며,

๑๘๕.

185.

วงฺคา วิเทหา กมฺโพชา, มทฺทา ภคฺค’งฺค สีหฬา;

กสฺมีรา กาสิ ปณฺฑวาที, สิยุํ ชนปทนฺตรา.

방가(Vaṅga), 비데하(Videha), 캄보자(Kamboja), 맛다(Madda), 박가(Bhagga), 앙가(Aṅga), 시할라(Sīhaḷa), 카슈미르(Kasmīra), 카시(Kāsi), 판다바(Paṇḍava) 등은 여러 지방(janapada)들이다.

๑๘๖.

186.

โลโก จ ภุวนํ วุตฺตํ, เทโส ตุ วิสโย ปฺยถ;

มิลกฺขเทโส ปจฺจนฺโต, มชฺฌเทโส ตุ มชฺฌิโม.

세상은 bhuvana라고도 불리고, 지방은 visaya라고도 한다. 야만인의 땅은 변방(paccanta)이며, 중앙의 땅은 majjhima이다.

๑๘๗.

187.

อนูโป สลิลปฺปาโย, กจฺฉํ ปุม นปุํสเก;

สทฺทโล หริเต เทเส, ติเณนา, ภินเวน หิ.

물이 많은 곳은 anūpa라 하고, 늪(kaccha)은 남성과 중성으로 쓰인다. 새로운 풀로 푸른 지역은 초원(saddala)이다.

๑๘๘.

188.

นทฺยมฺพุชีวโน เทโส, วุฏฺฐินิปฺปชฺชสสฺสโก;

โย นทีมาติโก เทว,มาติโก จ กเมน โส.

강물에 의지해 살고 강물로 곡식을 기르는 지역은 순서대로 나디마티카(nadīmātika)와 데바마티카(devamātika)라 한다.

๑๘๙.

189.

ตีสฺวนูปาทฺยโถ จนฺท, สูราโท สสฺสตีริโต;

รฏฺฐํ ตุ วิชิตญฺจาถ, ปุริเส เสตุ อาลิยํ.

anūpa 등은 세 성(gender)에서 쓰이며, canda(사나운), sūra(용맹한) 등은 영원한 것으로 언급된다. 국가는 영토(vijita)이며, 제방(setu)과 둑(āli)은 남성형이다.

๑๙๐.

190.

อุปานฺตภู ปริสโร, โคฏฺฐํ ตุ โคกุลํ วโช;

มคฺโค ปนฺโถ ปโถ อทฺธา, อญฺชสํ วฏุมํ ตถา.

주변 땅은 근처(parisara)이며, 외양간은 gokula, vaja이다. 길은 magga, pantha, patha, addhā, añjasa, vaṭuma이다.

๑๙๑.

191.

ปชฺโช, ยนญฺจ ปทวี, วตฺตนี ปทฺธติตฺถิยํ;

ตพฺเภทา ชงฺฆ, สกฏ, มคฺคา เต จ มหทฺธนิ.

빠쪼(Pajjo), 야나(Yāna, 탈것의 길), 빠다위(Padavī), 왓따니(Vattanī), 빠다띠(Paddhati)는 길의 유의어이다. 그 종류에는 장가(Jaṅgha, 보도), 사까따(Sakaṭa, 마차길)가 있으며, 마가(Magga)와 마핫다니(Mahaddhani)는 큰 길이다.

๑๙๒.

192.

เอกปทฺเยกปทิเก, กนฺตาโร ตุ จ ทุคฺคเม;

에까빠디(Ekapadī)와 에까빠디까(Ekapadika)는 외딴길(좁은 길)이며, 칸따라(Kantāra)는 지나가기 어려운 험한 길이다.

๑๙๓.

193.

ปฏิมคฺโค ปฏิปโถ, อทฺธานํ ทีฆ มญฺชสํ;

สุปฺปโถ ตุ สุปนฺโถ จ, อุปฺปถํ ตฺวปถํ ภเว.

빠띠마가(Paṭimagga)와 빠띠빠따(Paṭipatha)는 맞은편 길을 뜻하고, 앗다나(Addhāna)와 만자사(Mañjasa)는 긴 길을 뜻한다. 숫빠따(Suppatha)와 숫빤따(Supantha)는 좋은 길이며, 웁빠따(Uppatha)와 아빠따(Apatha)는 잘못된 길이다.

๑๙๔.

194.

ฉตฺตึสปรมาณูน, เมโก ณุ จ ฉตฺตึส เต;

ตชฺชารี ตาปิ ฉตฺตึส, รถเรณุ ฉตฺตึส เต.

36개의 빠라마누(Paramāṇu)가 하나의 아누(Aṇu)이고, 36개의 아누가 따자리(Tajjārī)이며, 36개의 따자리가 라따레누(Rathareṇu)이다.

๑๙๕.

195.

ลิกฺขาตา สตฺต อูกา ตา, ธญฺญมาโสติ สตฺต เต;

สตฺต งฺคุล’ มมุ ทฺวิจฺฉ, วิทตฺถิ ตา ทุเว สิยุํ.

그것(라따레누)의 36개가 릭카(Likkhā)이고, 7개의 릭카가 우까(Ūkā)이며, 7개의 우까가 단냐마사(Dhaññamāsa)이다. 7개의 단냐마사가 앙굴라(Aṅgula, 손가락 마디)이며, 12개의 앙굴라가 위닷띠(Vidatthi, 한 뼘)이고, 두 뼘이 (라따나가) 된다.

๑๙๖.

196.

รตนํ [Pg.18] ตานิ สตฺเตว, ยฏฺฐิ ตา วีสตู สภํ;

คาวุต มุสภาสีติ, โยชนํ จตุคาวุตํ.

그것(두 뼘)이 라따나(Ratana)이며, 7개의 라따나가 얏띠(Yaṭṭhi)이고, 20개의 얏띠가 우사바(Usabha)이다. 80개의 우사바가 가우따(Gāvuta)이며, 4개의 가우따가 요자나(Yojana)이다.

๑๙๗.

197.

ธนุปญฺจสตํ โกโส, กรีสํ จตุรมฺพณํ;

อพฺภนฺตรํ ตุ หตฺถาน, มฏฺฐวีส ปมาณโต.

500 활(Dhanu)의 길이는 코사(Kosa)이며, 4 암바나(Ambaṇa)는 까리사(Karīsa)이다. 앗반따라(Abbhantara)는 그 크기가 28 핫따(Hattha)이다.

ภูมิวคฺโค นิฏฺฐิโต.

땅의 장(Bhūmivagga)이 끝났다.

๒. ภูกณฺฑ

2. 지계(Bhūkaṇḍa, 땅의 부)

๒. ปุรวคฺค

2. 도성의 장(Puravagga)

๑๙๘.

198.

ปุรํ นคร มิตฺถี วา, ฐานียํ ปุฏเภทนํ;

ถิยํ ตุ ราชธานี จ, ขนฺธาวาโร ภเว ถ จ.

뿌라(Pura), 나가라(Nagara, 여성형), 타니야(Ṭhānīya), 뿌따베다나(Puṭabhedana)는 도성(도시)이다. 수도는 라자다니(Rājadhānī, 여성형)이며, 진영(군영)은 칸다와라(Khandhāvāra)라 한다.

๑๙๙.

199.

สาขานคร มญฺญตฺร, ยํ ตํ มูลปุรา ปุรํ;

พาราณสี จ สาวตฺถิ, เวสาลี มิถิลา, ฬวี.

본래의 도성 외에 있는 것을 사까나가라(Sākhānagara, 지성)라고 한다. 바라나시(Bārāṇasī), 사왓띠(Sāvatthi), 웨살리(Vesālī), 미틸라(Mithilā), 알라위(Aḷavī),

๒๐๐.

200.

โกสมฺพุ, ชฺเชนิโย ตกฺก, สิลา จมฺปา จ สาคลํ;

สุสุมารคิรํ ราช, คหํ กปิลวตฺถุ จ.

꼬삼부(Kosambu), 웃제니(Ujjeni), 딱까실라(Takkasilā), 짬빠(Campā), 사갈라(Sāgala), 수수마라기라(Susumāragira), 라자가하(Rājagaha), 까삘라왓투(Kapilavatthu),

๒๐๑.

201.

สาเกต, มินฺทปตฺถญฺโจ, กฺกฏฺฐา ปาฏลิปุตฺตกํ;

เชตุตฺตรญฺจ สงฺกสฺสํ, กุสินาราทโย ปุรี.

사께따(Sāketa), 인다빳따(Indapattha), 욱깟타(Ukkaṭṭhā), 빠딸리뿟따까(Pāṭaliputtaka), 제뚯따라(Jetuttara), 상까싸(Saṅkassa), 꾸시나라(Kusinārā) 등의 도성(Purī)들이 있다.

๒๐๒.

202.

รจฺฉา จ วิสิขา วุตฺตา, รถิกา วีถิ จาปฺยถ;

พฺยูโห รจฺฉา อนิพฺพิทฺธา, นิพฺพิทฺธา ตุ ปถทฺธิ จ.

라차(Racchā)와 위시카(Visikhā)는 거리(골목)를 말하며, 라띠까(Rathikā)와 위띠(Vīthi) 또한 그러하다. 뷰하(Byūho)는 막힌 골목이며, 니빗다(Nibbiddhā)와 빠땃디(Pathaddhi)는 뚫린 길(통로)이다.

๒๐๓.

203.

จตุกฺกํ จจฺจเร มคฺค, สนฺธิ สิงฺฆาฏกํ ภเว;

ปากาโร วรโณ จาถ, อุทาโป อุปการิกา.

짜뚝까(Catukka)와 잣짜라(Caccara)는 길의 교차점이고, 산디(Sandhi)와 싱가따까(Siṅghāṭaka)는 네거리이다. 빠까라(Pākāra)와 와라나(Varaṇa)는 담장(성벽)이며, 우다빠(Udāpa)와 우빠까리까(Upakārikā)는 성채(망루가 딸린 성벽)이다.

๒๐๔.

204.

กุฏฺฏํ ตุ ภิตฺติ นารี ถ, โคปุรํ ทฺวารโกฏฺฐโก;

เอสิกา อินฺทขีโล จ, อฏฺโฏ ตฺวฏฺฏาลโก ภเว.

꾸따(Kuṭṭa)와 빗띠(Bhitti, 여성형)는 벽이다. 고뿌라(Gopura)와 드와라고따까(Dvārakoṭṭhaka)는 성문(문루)이다. 에시까(Esikā)와 인다끼라(Indakhīla)는 문기둥이며, 앗따(Aṭṭa)와 앗딸라까(Aṭṭālaka)는 망루이다.

๒๐๕.

205.

โตรณํ ตุ พหิทฺวารํ, ปริขาตุ จ ทีฆิกา;

มนฺทิรํ สทนา, คารํ, นิกาโย นิลยา, ลโย.

또라나(Toraṇa)는 바깥문(궁문)이며, 빠리카(Parikhā)와 디기까(Dīghikā)는 해자(성밖의 못)이다. 만디라(Mandira), 사다나(Sadana), 아가라(Agāra), 니까야(Nikāya), 닐라야(Nilaya), 알라야(Alaya),

๒๐๖.

206.

อาวาโส ภวนํ เวสฺมํ, นิเกตนํ นิเวสนํ;

ฆรํ คหญฺจา, วสโถ, สรณญฺจ ปติสฺสโย.

아와사(Āvāsa), 바와나(Bhavana), 웨스마(Vesma), 니께따나(Niketana), 니웨사나(Nivesana), 가라(Ghara), 가하(Gaha), 아와사따(Avasatha), 사라나(Saraṇa), 빠띳사야(Patissaya)는 거처(집)의 이름들이다.

๒๐๗.

207.

โอกํ สาลา ขโย วาโส, ถิยํ กุฏิ วสตฺย’ปิ;

เคหญฺจา, นิตฺถิ สทุมํ, เจติยา, ยตนานิ ตุ.

오까(Oka), 살라(Sālā), 카야(Khaya), 와사(Vāsa), 꾸띠(Kuṭi, 여), 와사띠(Vasati) 또한 거처이다. 게하(Geha)와 사두마(Saduma)도 집이며, 쩨띠야(Cetiya)와 아야따나(Āyatana)는 성소(사원)이다.

๒๐๘.

208.

ปาสาโท [Pg.19] เจว ยูโป ถ, มุณฺฑจฺฉโท จ หมฺมิยํ;

ยูโปตุ คชกุมฺภมฺหิ, หตฺถินโข ปติฏฺฐิโต.

빠사다(Pāsāda)는 전각이고 유빠(Yūpa)는 기둥이다. 문닷차다(Muṇḍacchada)와 함미야(Hammiya)는 평지붕 전각이다. 또한 코끼리 머리 장식(gajakumbha) 위에 기둥이 세워진 것을 핫띠나까(Hatthinakha)라고 한다.

๒๐๙.

209.

สุปณฺณวงฺกจฺฉทน, มฑฺฒโยโค สิยา ถ จ;

เอกกูฏยุโต มาโฬ,ปาสาโท จตุรสฺสโก.

가루다 날개처럼 굽은 지붕을 가진 집은 앗다요가(Aḍḍhayoga)이고, 하나의 꼭대기를 가진 홀은 말라(Māḷa)이며, 사각형 전각은 빠사다(Pāsāda)이다.

๒๑๐.

210.

สภายญฺจ สภา จาถ, มณฺฑปํ วา ชนาลโย;

อโถ อาสนสาลายํ, ปฏิกฺกมน มีริตํ.

사바양(Sabhāyaṃ)과 사바(Sabhā)는 회관(집회소)이고, 만다빠(Maṇḍapa)는 사람들이 모이는 정자(공회당)이다. 아사나살라(Āsanasālā)와 빠띡까마나(Paṭikkamana)는 휴게실이라 불린다.

๒๑๑.

211.

ชินสฺส วาสภวน, มิตฺถี คนฺธกุฏิ ปฺยถ;

ถิยํ รสวตี ปาก, ฏฺฐานญฺเจว มหานสํ.

승리자(부처님)의 거처는 간다꾸띠(Gandhakuṭi, 여)라 한다. 라사와띠(Rasavatī), 빠까타나(Pākaṭṭhāna), 마하나사(Mahānasa)는 주방을 뜻한다.

๒๑๒.

212.

อาเวสนํ สิปฺปสาลา, โสณฺฑา ตุ ปานมนฺทิรํ;

วจฺจฏฺฐานํ วจฺจกุฏิ, มุนีนํ ฐาน มสฺสโม.

아웨사나(Āvesana)는 공방이며 십빠살라(Sippasālā)는 기술관이다. 손다(Soṇḍā)는 술집이고 빠나만디라(Pānamandira)는 음주실이다. 왓짜타나(Vaccaṭṭhāna)와 왓짜꾸띠(Vaccakuṭi)는 화장실이며, 성자들의 거처는 아싸마(Assama, 암자)이다.

๒๑๓.

213.

ปณฺยวิกฺกยสาลา กุ, อาปโณ ปณฺยวีถิกา;

อุโทสิโต ภณฺฑสาลา, จงฺกมนํ ตุ จงฺกโม.

빤냐윅까야살라(Paṇyavikkayasālā)와 아빠나(Āpaṇa)는 상점이며 빤냐위띠까(Paṇyavīthikā)는 상점 거리이다. 우도시따(Udosito)와 반다살라(Bhaṇḍasālā)는 창고이며, 짱까마나(Caṅkamana)와 짱까마(Caṅkama)는 경행소이다.

๒๑๔.

214.

ชนฺตาฆรํ ตฺวคฺคิสาลา, ปปา ปานียสาลิกา;

คพฺโภ โอวรโก วาสา, คารํ ตุ สยนิคฺคหํ.

잔따가라(Jantāghara)와 악기살라(Aggisālā)는 온실(욕실)이다. 빠빠(Papā)와 빠니야살리까(Pānīyasālikā)는 급수소이다. 갑바(Gabbha)와 오와라까(Ovaraka)는 내실이며, 와사가라(Vāsāgāra)는 침실이다.

๒๑๕.

215.

อิตฺถาคารํ ตุ โอโรโธ, สุทฺธนฺโต’ นฺเตปุรมฺปิ จ;

อสพฺพวิสยฏฺฐานํ, รญฺญํ กจฺฉนฺตรํ มตํ.

잇타가라(Itthāgāra), 오로다(Orodha), 숫단따(Suddhanta), 안떼뿌라(Antepura)는 후궁을 뜻한다. 모든 사람이 출입할 수 없는 왕의 내궁(사밀 처소)은 깟찬따라(Kacchantara)로 알려져 있다.

๒๑๖.

216.

โสปาโน วา’โรหณญฺจ,นิสฺเสณี สา, ธิโรหิณี;

วาตปานํ ควกฺโข จ, ชาลญฺจ สีหปญฺชรํ.

소빠나(Sopāna)와 아로하나(Ārohaṇa)는 계단이며, 닛세니(Nisseṇī)와 아디로히니(Adhirohiṇī)는 사다리이다. 와따빠나(Vātapāna), 가왁카(Gavakkha), 잘라(Jāla), 시하빤자라(Sīhapañjara)는 창문을 뜻한다.

๒๑๗.

217.

อาโลกสนฺธิ วุตฺโต ถ, ลงฺคี’ตฺถี ปลิโฆ ภเว;

กปิสีโส, คฺคลตฺถมฺโภ, นิพฺพํ ตุ ฉทฺทโกฏิยํ.

알로까산디(Ālokasandhi)도 창문이다. 랑기(Laṅgī, 여)와 빨리가(Paligha)는 문빗장이다. 까삐시사(Kapisīsa)는 문빗장 걸이이며, 닙바(Nibba)는 지붕 끝(처마)이다.

๒๑๘.

218.

ฉทนํ ปฏลํ ฉทฺท, มชิรํ จจฺจโร, งฺคณํ;

ปฆาโน ปฆนา, ลินฺโท, ปมุขํ ทฺวารพนฺธนํ.

지붕, 덮개는 chadanaṃ, paṭalaṃ, chadda라고 하며, 마당은 ajiraṃ, caccaro, aṅgaṇaṃ이라 한다. 현관의 긴 복도는 paghāno, paghanā, lindo라 하며, 문의 입구는 pamukhaṃ, dvārabandhanaṃ이라 한다.

๒๑๙.

219.

ปิฏฺฐสงฺฆาฏกํ ทฺวาร, พาหา กูฏํ ตุ กณฺณิกา;

ทฺวารญฺจ ปฏิหาโร ถ, อุมฺมาโร เทหนี, ตฺถิยํ.

문설주의 가로대는 piṭṭhasaṅghāṭakaṃ이라 하며, 문설주 기둥은 dvārabāhā라 하고, 지붕의 꼭대기(서까래 모임)는 kūṭaṃ, kaṇṇikā라 한다. 문(門)은 dvāraṃ, paṭihāro라 하며, 문지방은 ummāro, dehanī(여성명사)라 한다.

๒๒๐.

220.

เอฬโก อินฺทขีโล ถ, ถมฺโภ ถูโณ ปุมิตฺถิยํ;

ปาฏิกา, ฑฺเฒนฺทุปาสาเณ, คิญฺชกา ตุ จ อิฏฺฐกา.

문턱의 나무나 말뚝은 eḷako, indakhīlo라 하며, 기둥은 thambho, thūṇo(남성·여성명사)라 한다. 계단 아래 반달 모양의 돌(월광석)은 pāṭikā, addhendupāsāṇo라 하며, 벽돌은 giñjakā, iṭṭhakā라 한다.

๒๒๑.

221.

วลภิจฺฉาทิทารุมฺหิ, วงฺเก โคปานสี, ตฺถิยํ;

กโปตปาลิกายํ ตุ, วิฏงฺโก นิตฺถิยํ ภเว.

지붕의 굽은 서까래는 gopānasī(여성명사)라 하며, 처마 끝의 비둘기 집(혹은 장식 구멍)은 viṭaṅko(중성명사), kapotapālikā라 한다.

๒๒๒.

222.

กุญฺจิกาวิวรํ [Pg.20] ตาฬ, จฺฉิคฺคโล ปฺยถ กุญฺจิกา;

ตาโฬ’วาปุรณํ จาถ, เวทิกา เวทิ กถฺยเต.

열쇠구멍은 kuñcikāvivaraṃ, tāḷacchiggalaṃ이라 하며, 열쇠는 kuñcikā, tāḷo, avāpuraṇaṃ이라 한다. 난간이나 제단은 vedikā, vedi라고 불린다.

๒๒๓.

223.

สงฺฆาโต ปกฺขปาโส จ, มนฺทิรงฺคา ตุลา อปิ;

ถิยํ สมฺมุชฺชนี เจว, สมฺมชฺชนี จ โสธนี.

대들보와 서까래는 saṅghāto, pakkhapāso라 하며, 집의 가로보는 tulā라고 한다. 또한 빗자루는 sammujjanī, sammajjanī, sodhanī(여성명사)라고 한다.

๒๒๔.

224.

สงฺกฏีรํ ตุ สงฺการ, ฏฺฐานํ สงฺการกูฏกํ;

อโถ กจวโร, กฺลาโป, สงฺกาโร จ กสมฺพุปิ.

쓰레기장(오물 더미)은 saṅkaṭīraṃ, saṅkāraṭṭhānaṃ, saṅkārakūṭakaṃ이라 하며, 쓰레기나 오물은 kacavaro, kalāpo, saṅkāro, kasambu라고 한다.

๒๒๕.

225.

ฆราทิภูมิ ตํ วตฺถุ, คาโม สํวสโถ ถ โส;

ปากโฏ นิคโม โภค, มจฺจาทิภฺโย ธิ ตูทิโต.

집터와 같은 대지는 vatthu라 하며, 마을은 gāmo, saṃvasatho라 한다. 잘 알려진 큰 마을(읍)은 nigamo라 하며, 부와 재물 등이 모여 있는 곳이다.

๒๒๖.

226.

สีมา จ มริยาทา ถ,โฆโส โคปาลคามโกติ.

경계나 구획은 sīmā, mariyādā라 하며, 목동들의 마을은 ghoso라고 한다.

ปุรวคฺโค นิฏฺฐิโต.

성읍의 장(Puravagga)이 끝났다.

๓. นรวคฺค

3. 사람의 장(Naravagga)

๒๒๗.

227.

มนุสฺโส มานุโส มจฺโจ, มานโว มนุโช นโร;

โปโส ปุมา จ ปุริโส,โปริโส ปฺยถ ปณฺฑิโต.

사람(인간)은 manusso, mānuso, macco, mānavo, manujo, naro라 하며, 남자(인간)는 poso, pumā, puriso, poriso라 하고, 또한 현자는 paṇḍito라 한다.

๒๒๘.

228.

พุโธ วิทฺวา วิภาวี จ, สนฺโต สปฺปญฺญ โกวิทา;

ธีมา สุธี กวิ พฺยตฺโต, วิจกฺขโณ วิสารโท.

지혜로운 자(현자)는 budho, vidvā, vibhāvī, santo, sappañño, kovido라 하며, 또한 dhīmā, sudhī, kavi, byatto, vicakkhaṇo, visārado라고 한다.

๒๒๙.

229.

เมธาวี มติมา ปญฺโญ, วิญฺญู จ วิทูโร วิทู;

ธีโร วิปสฺสี โทสญฺญู, พุทฺโธ จ ทพฺพ วิทฺทสุ.

총명한 자는 medhāvī, matimā, pañño, viññū, vidūro, vidū라 하며, 통찰력 있는 자(현자)는 dhīro, vipassī, dosaññū, buddho, dabba, viddasu라 한다.

๒๓๐.

230.

อิตฺถี สีมนฺตินี นารี, ถี วธู วนิตา, งฺคนา;

ปมทา สุนฺทรี กนฺตา, รมณี ทยิตา, พลา.

여자는 itthī, sīmantinī, nārī, thī, vadhū, vanitā, aṅganā라 하며, 또한 pamadā, sundarī, kantā, ramaṇī, dayitā, balā라고 한다.

๒๓๑.

231.

มาตุคาโม จ มหิลา, ลลนา ภีรุ กามินี;

กุมาริกา ตุ กญฺญา ถ, ยุวตี ตรุณี ภเว.

여성은 mātugāmo, mahilā, lalanā, bhīru, kāminī라 하며, 소녀(처녀)는 kumārikā, kaññā라 하고, 젊은 여인은 yuvatī, taruṇī라 한다.

๒๓๒.

232.

มเหสี สาภิเสกาญฺญา,โภคินี ราชนาริโย;

ธวตฺถินี ตุ สงฺเกตํ, ยาติ ยา สา, ภิสาริกา.

대관식을 거친 왕비는 mahesī라 하며, 그 밖의 왕의 여인들은 bhoginī, rājanāriyo라 한다. 애인을 만나기 위해 약속 장소로 가는 여자는 abhisārikā라 한다.

๒๓๓.

233.

คณิกา [Pg.21] เวสิยา วณฺณ, ทาสี นครโสภินี;

รูปูปชีวินี เวสี, กุลฏา ตุ จ พนฺธกี.

기녀(창녀)는 gaṇikā, vesiyā, vaṇṇadāsī, nagarasobhinī, rūpūpajīvinī, vesī라 하며, 행실이 부정한 여자는 kulaṭā, bandhakī라 한다.

๒๓๔.

234.

วราโรโห, ตฺตมา มตฺต, กาสินี วรวณฺณินี;

ปติพฺพตา ตฺวปิ สตี, กุลิตฺถี กุลปาลิกา.

자태가 뛰어난 여인은 varāroho, uttamā, mattakāsinī, varavaṇṇinī라 하며, 정숙한 아내는 patibbatā, satī, kulitthī, kulapālikā라 한다.

๒๓๕.

235.

วิธวา ปติสุญฺญา ถ, ปติมฺพรา สยมฺพรา;

วิชาตา ตุ ปสูตา จ, ชาตาปจฺจา ปสูติกา.

과부는 vidhavā, patisuññā라 하며, 남편을 스스로 선택하는 여자는 patimbarā, sayambarā라 한다. 출산한 여인(산모)은 vijātā, pasūtā, jātāpaccā, pasūtikā라 한다.

๒๓๖.

236.

ทูตี สญฺจาริกา ทาสี, ตุ เจฏี กุฏธาริกา;

วารุณี, กฺขณิกา ตุลฺยา, ขตฺติยานี ตุ ขตฺติยา.

심부름하는 여자(매파)는 dūtī, sañcārikā라 하며, 하녀는 dāsī, ceṭī, kuṭadhārikā라 한다. 계급이 낮은 여자(혹은 술 파는 여자)는 vāruṇī, khaṇikā라 하며, 크샤트리아 계급의 여자는 khattiyānī, khattiyā라 한다.

๒๓๗.

237.

ทาโร ชายา กลตฺตญฺจ, ฆรณี ภริยา ปิยา,ปชาปตี จ ทุติยา, สา ปาทปริจาริกา.

아내(부인)는 dāro, jāyā, kalattaṃ(중성), gharaṇī, bhariyā, piyā, pajāpatī, dutiyā, pādaparicārikā라고 한다.

๒๓๘.

238.

สขี ตฺวา’ลี วยสฺสา ถ, ชารี เจวา’ติจารินี;

ปุเม ตู’ตุ รโช ปุปฺผํ, อุตุนี ตุ รชสฺสลา.

여자 친구(동료)는 sakhī, alī, vayassā라 하며, 간통한 여자는 jārī, aticārinī라 한다. 월경(꽃)은 utu, rajo, pupphaṃ(남성/중성)이라 하며, 월경 중인 여자는 utunī, rajassalā라 한다.

๒๓๙.

239.

ปุปฺผวตี ครุคพฺภา, ปนฺนสตฺตา จ คพฺภินี;

คพฺภาสโย ชลาพุปิ, กลลํ ปุนฺนปุํสเก.

월경 중인 여자는 pupphavatī라 하며, 임신한 여인은 garugabbhā, pannasattā, gabbhinī라 한다. 자궁(태반)은 gabbhāsayo, jalābu라 하며, 수정란(배아)은 kalalaṃ(남성·중성)이라 한다.

๒๔๐.

240.

ธโวตุ สามิโก ภตฺตา, กนฺโต ปติ วโร ปิโย;

อโถ ปปติ ชาโร ถา,ปจฺจํ ปุตฺโต’ตฺรโช สุโต.

남편(주인)은 dhavo, sāmiko, bhattā, kanto, pati, varo, piyo라 하며, 정부(간통한 남자)는 papati, jāro라 한다. 자식(아들)은 apaccaṃ, putto, atrajo, suto라 한다.

๒๔๑.

241.

ตนุโช ตนโย สูนุ, ปุตฺตาที ธีตริ’ตฺถิยํ;

นาริยํ ทุหิตา ธีตา,สชาโต ตฺโว’รโส สุโต.

아들은 tanujo, tanayo, sūnu라고도 하며, 딸은 dhītā(여성명사) 계열의 단어를 사용하여 duhitā, dhītā라 한다. 직접 낳은 친아들은 sajāto, oraso suto라 한다.

๒๔๒.

242.

ชายาปตี ชนิปตี, ชยมฺปตี ตุ ทมฺปตี ;

อถ วสฺสวโร วุตฺโต, ปณฺฑโก จ นปุํสกํ.

부부는 jāyāpatī, janipatī, jayampatī, dampatī라 한다. 내시(고자)는 vassavaro, paṇḍako, napuṃsakaṃ이라 한다.

๒๔๓.

243.

พนฺธโว พนฺธุ สชโน, สโคตฺโต ญาติ ญาตโก;

สาโลหิโต สปิณฺโฑ จ,ตาโต ตุ ชนโก ปิตา.

친척(친족)은 bandhavo, bandhu, sajano, sagotto, ñāti, ñātako, sālohito, sapiṇḍo라 하며, 아버지는 tāto, janako, pitā라 한다.

๒๔๔.

244.

อมฺม, มฺพา ชนนี มาตา, ชเนตฺติ ชนิกา ภเว;

อุปมาตา ตุ ธาติ’ตฺถี,สาโล ชายาย ภาติโก.

어머니는 ammā, ambā, jananī, mātā, janetti, janikā라 한다. 유모는 upamātā, dhātī라 하며, 처남(아내의 남자 형제)은 sālo라 한다.

๒๔๕.

245.

นนนฺทา [Pg.22] สามิภคินี, มาตามหี ตุ อยฺยิกา;

มาตุโล มาตุภาตา,สฺส, มาตุลานี ปชาปติ.

시누이(남편의 여자 형제)는 nanandā라 하며, 외할머니는 mātāmahī, ayyikā라 한다. 외삼촌은 mātulo(어머니의 형제)라 하며, 외숙모는 mātulānī, pajāpatī라 한다.

๒๔๖.

246.

ชายาปตีนํ ชนนี, สสฺสุ วุตฺตาถ ตปฺปิตา;

สสุโร ภาคิเนยฺโยตุ, ปุตฺโต ภคินิยา ภเว.

부부의 어머니는 시어머니(장모)라 하고, 그(부부)의 아버지는 시아버지(장인)라 한다. 누이의 아들은 생질(조카)이다.

๒๔๗.

247.

นตฺตา วุตฺโต ปปุตฺโต ถ, สามิภาตา ตุ เทวโร;

ธีตุปติ ตุ ชามาตา,อยฺยโก ตุ ปิตามโห.

손자는 paputta라 불리고, 남편의 형제는 시동생(devara)이다. 딸의 남편은 사위(jāmātā)이고, 조부(Ayyaka)는 할아버지(pitāmaha)이다.

๒๔๘.

248.

มาตุจฺฉา มาตุภคินี, ปิตุจฺฉา ภคินี ปิตุ;

ปปิตามโห ปยฺยโก,สุณฺหา ตุ สุณิสา หุสา.

이모는 어머니의 자매이고, 고모는 아버지의 자매이다. 증조할아버지는 payyaka이며, 며느리는 suṇhā, suṇisā, husā라고 한다.

๒๔๙.

249.

โสทริโย สคพฺโภ จ, โสทโร สหโช ปฺยถ;

มาตาปิตู เต ปิตโร, ปุตฺตา ตุ ปุตฺตธีตโร.

한 태생의 형제는 sodariya, sagabbha, sodara, sahaja이다. 부모님은 pitaro라 하며, 자녀(아들들)는 아들과 딸들(puttadhītaro)을 의미한다.

๒๕๐.

250.

สสุรา สสฺสุสสุรา, ภาตุภคินี ภาตโร;

พาลตฺตํ พาลตา พาลฺยํ, โยพฺพญฺญํตุ จ โยพฺพนํ.

장인(시아버지)과 장모(시어머니)를 sasurā라 하고, 형제와 자매를 bhātaro라 한다. 어린 시절은 bālatta, bālatā, bālya이고, 청년기는 yobbañña, yobbana이다.

๒๕๑.

251.

สุกฺกา ตุ ปลิตํ เกสา, ทโย ถ ชรตา ชรา;

ปุถุโก ปิลฺลโก ฉาโป, กุมาโร พาล โปตกา.

흰 머리카락은 palita라 하고, 노쇠함은 jaratā, jarā이다. 아이(또는 동물의 새끼)는 puthuka, pillaka, chāpa, kumāra, bāla, potaka이다.

๒๕๒.

252.

อถุ’ ตฺตานสยุ’ตฺตาน, เสยฺยกา ถนโปปิ จ;

또한 등을 대고 누워 있는 아기를 uttānasayu, uttānaseyyaka라 하며, 젖먹이(thanapa)라고도 한다.

๒๕๓.

253.

ตรุโณ จ วยฏฺโฐ จ, ทหโร จ ยุวา สุสุ;

มาณโวทารโกจาถ, สุกุมาโร สุเขธิโต.

젊은이는 taruṇa, vayaṭṭha, dahara, yuvā, susu이며, 소년은 māṇava, dāraka이다. 유복하게 자란 이는 sukumāra, sukhedhita라 한다.

๒๕๔.

254.

มหลฺลโก จ วุทฺโธ จ, เถโร ชิณฺโณ จ ชิณฺณโก;

อคฺคโช ปุพฺพโช เชฏฺโฐ, กนิโย กนิฏฺโฐ นุโช.

노인은 mahallaka, vuddha, thera, jiṇṇa, jiṇṇaka이다. 맏이는 aggaja, pubbaja, jeṭṭha이고, 막내(동생)는 kaniya, kaniṭṭha, anuja이다.

๒๕๕.

255.

วลิตฺตโจ ตุ วลิโน;

ตีสุ’ตฺตานสยาทโย;

주름진 피부를 가진 자는 valittaca, valina이다. uttānasayu(누운 아기) 등의 단어는 남성·여성·중성 모두에 쓰인다.

๒๕๖.

256.

สีโส’ตฺตมงฺคานิ สิโร, มุทฺธา จ มตฺถโก ภเว;

เกโส ตุ กุนฺตโล วาโล, ตฺตมงฺครุห มุทฺธชา.

머리는 sīsa, uttamaṅga, sira, muddhā, matthaka이다. 머리카락은 kesa, kuntala, vāla, uttamaṅgaruha, muddhaja이다.

๒๕๗.

257.

ธมฺมิลฺโล สํยตา เกสา,กากปกฺโข สิขณฺฑโก;

ปาโส หตฺโถ เกสจเย;

ตาปสานํ ตหึ ชฏา.

땋아 묶은 머리카락은 dhammilla이며, (아이들의) 머리 묶음은 kākapakkha, sikhaṇḍaka이다. 머리카락 뭉치는 pāsa, hattha라 하고, 고행자들의 땋은 머리는 jaṭā라고 한다.

๒๕๘.

258.

ถิยํ เวณี ปเวณี จ;

อโถ จูฬา สิขา สิยา;

สีมนฺโต ตุ มโต นาริ, เกสมชฺฌมฺหิ ปทฺธติ.

여성의 땋은 머리는 veṇī, paveṇī이고, 상투(머리칼 묶음)는 cūḷā, sikhā이다. 여성의 머리 중간에 난 길인 가르마는 sīmanta라고 알려져 있다.

๒๕๙.

259.

โลมํ [Pg.23] ตนุรุหํ โรมํ, ปมฺหํ ปขุม มกฺขิคํ;

มสฺสุ วุตฺตํ ปุมมุเข, ภู ตฺวิตฺถี ภมุโก ภมุ.

몸의 털은 loma, tanuruha, roma이며, 속눈썹은 pamha, pakhuma이다. 남자의 얼굴에 난 것은 수염(massu)이라 하고, 눈썹은 bhū, bhamuka, bhamu이다.

๒๖๐.

260.

พปฺโป เนตฺตชล’สฺสูนิ, เนตฺตตารา กนีนิกา;

วทนํ ตุ มุขํ ตุณฺฑํ, วตฺตํ ลปน มานนํ.

눈물은 bappa, nettajala, assu이며, 눈동자는 nettatārā, kanīnikā이다. 얼굴(또는 입)은 vadana, mukha, tuṇḍa, vatta, lapana, mānana이다.

๒๖๑.

261.

ทฺวิโช ลปนโช ทนฺโต, ทสโน รทโน รโท;

ทาฐา ตุทนฺตเภทสฺมึ, อปางฺโค ตฺวกฺขิโกฏิสุ.

이빨은 dvija, lapanaja, danta, dasana, radana, rada이다. 이빨의 한 종류인 어금니(송곳니)는 dāṭhā이고, 눈꼬리는 apāṅga이다.

๒๖๒.

262.

ทนฺตาวรณ โมฏฺโฐ จา, ปฺย’ธโร ทสนจฺฉโท;

คณฺโฑ กโปโล หนฺวิตฺถี,จุพุกํ ตฺว’ ธรา อโธ.

이빨을 덮는 입술은 oṭṭha, adhara, dasanacchada이다. 뺨은 gaṇḍa, kapola이고, 턱은 hanu이며, 아랫입술 아래는 턱끝(cubuka)이다.

๒๖๓.

263.

คโล จ กณฺโฐ คีวา จ, กนฺธรา จ สิโรธรา;

กมฺพุคีวา ตุ ยา คีวา, สุวณฺณาลิงฺคสนฺนิภา;

องฺกิตา ตีหิ เลขาหิ, กมฺพุคีวา ถวา มตา.

목은 gala, kaṇṭha, gīvā, kandharā, sirodhara이다. 황금 북과 같고 세 줄의 선이 새겨진 아름다운 목은 캄부기바(kambugīvā)라고 한다.

๒๖๔.

264.

อํโส นิตฺถี ภุชสิโร, ขนฺโธ ตสฺสนฺธิ ชตฺตุ ตํ;

พาหุมูลํ ตุ กจฺโฉ, โธ, ตฺว’สฺส ปสฺส มนิตฺถิยํ.

어깨는 aṃsa, bhujasira, khandha이며, 그 관절은 쇄골(jattu)이다. 팔의 뿌리는 겨드랑이(kaccha)이고, 어깨 아래 부위는 옆구리(passa)이다.

๒๖๕.

265.

พาหุ ภุชาทฺวีสุ พาหา, หตฺโถ ตุ กร ปาณโย;

มณิพนฺโธ ปโกฏฺฐนฺโต, กปฺปโร ตุ กโปณฺย’ถ.

팔은 bāhu, bhujā, bāhā이고, 손은 hattha, kara, pāṇi이다. 손목은 maṇibandha이며, 팔뚝은 pakoṭṭha, 팔꿈치는 kappara, kapoṇi이다.

๒๖๖.

266.

มณิพนฺธ กนิฏฺฐานํ, ปาณิสฺส กรโภ,นฺตรํ;

กรสาขา, งฺคุลี ตา ตุ, ปญฺจ, งฺคุฏฺโฐ จ ตชฺชนี;

มชฺฌิมา นามิกา จาปิ, กนิฏฺฐา’ติ กมา สิยุํ.

손목에서 새끼손가락 사이의 손바닥 가장자리를 karabha라 한다. 손가락은 karasākhā, aṅgulī이며, 순서대로 엄지(aṅguṭṭha), 검지(tajjanī), 중지(majjhima), 약지(anāmikā), 새끼손가락(kaniṭṭhā)이다.

๒๖๗.

267.

ปเทโส ตาลโคกณฺณา, วิทตฺถิ,ตฺถี กมา ตเต;

ตชฺชนฺยาทิยุเต’งฺคุฏฺเฐ, ปสโต ปาณิ กุญฺจิโต.

엄지손가락과 검지, 중지, 약지, 새끼손가락을 각각 차례로 펼쳤을 때의 길이를 padesa, tāla, gokaṇṇa, vidatthi(뼘)라 한다. 굽힌 손바닥은 pasata이다.

๒๖๘.

268.

รตนํ กุกฺกุ หตฺโถ ถ, ปุเม กรปุโฏ,ญฺชลิ;

กรโช ตุ นโข นิตฺถี, ขฏโก มุฏฺฐิ จ ทฺวีสุ.

팔꿈치에서 주먹까지의 길이는 ratana, kukku, hattha이다. 두 손을 모으는 것은 karapuṭa, añjali(합장)이다. 손톱은 karaja, nakha이며, 주먹은 khaṭaka, muṭṭhi이다.

๒๖๙.

269.

พฺยาโม สหกรา พาหุ, ทฺเว ปสฺสทฺวยวิตฺถตา;

อุทฺธนฺตต ภุชโปส, ปฺปมาเณ โปริสํ ติสุ.

양옆으로 두 팔을 펼친 길이는 byāma이다. 팔을 위로 뻗은 사람의 높이(키)는 porisa라고 한다.

๒๗๐.

270.

อุโร จ หทยํ จาถ, ถโน กุจ ปโยธรา;

จูจุกํ ตุ ถนคฺคสฺมึ, ปิฏฺฐํ ตุ ปิฏฺฐิ นาริยํ.

가슴은 ura, hadaya이고, 유방은 thana, kuca, payodhara이다. 유두는 cūcuka이며, 등은 piṭṭha(또는 piṭṭhi)이다.

๒๗๑.

271.

มชฺโฌ’นิตฺถี [Pg.24] วิลคฺโค จ, มชฺฌิมํ กุจฺฉิ ตุ ทฺวิสุ;

คหณีตฺถฺยุทรํ คพฺโภ, โกฏฺโฐนฺโต กุจฺฉิสมฺภเว.

허리(중간 부위)는 majjha, vilagga, majjhima이다. 배는 kucchi, udara, gabbha, koṭṭha이며, 배 내부의 장기(소화기관)는 gahaṇī이다.

๒๗๒.

272.

ชฆนํ ตุ นิตมฺโพ จ, โสณี จ กฏิ นาริยํ;

องฺคชาตํ รหสฺสงฺคํ, วตฺถคุยฺหญฺจ เมหนํ.

엉덩이(둔부)는 jaghana, nitamba, soṇī, kaṭi이다. 남녀의 성기(은밀한 부위)는 aṅgajata, rahassaṅga, vatthaguyha, mehana라고 한다.

๒๗๓.

273.

นิมิตฺตญฺจ วรงฺคญฺจ, พีชญฺจ ผลเมว จ;

ลิงฺคํ อณฺฑํ ตุ โกโส จ,โยนิ ตฺวิตฺถีปุเมภคํ.

성기는 또한 nimitta, varaṅga, bīja, phala, liṅga라고도 한다. 고환은 aṇḍa, kosa이며, 여자의 성기는 yoni, bhaga이다.

๒๗๔.

274.

อสุจิ สมฺภโว สุกฺกํ, ปายุ ตุ ปุริเส คุทํ;

วา ปุเม คูถ กรีส, วจฺจานิ จ มลํ ฉกํ.

정액은 asuci, sambhava, sukka이다. 항문은 pāyu, guda이다. 대변은 gūtha, karīsa, vacca, mala, chaka이다.

๒๗๕.

275.

อุจฺจาโร มีฬฺห มุกฺกาโร, ปสฺสาโว มุตฺต มุจฺจเต;

ปูติมุตฺตญฺจ โคมุตฺเต, สฺสาทีนํ ฉกณํ มเล.

대변은 또한 uccāra, mīḷha, mukkāra라고도 하며, 소변은 passāva, mutta라고 한다. 발효된 소의 오줌은 pūtimutta라 하고, 소 등의 똥은 chakaṇa라고 한다.

๒๗๖.

276.

ทฺวีสฺวโธ นาภิยา วตฺถิ, อุจฺฉงฺค’งฺกา ตุ’โภ ปุเม;

อูรุ สตฺถิ ปุเม อูรุ, ปพฺพํ ตุ ชาณุ ชณฺณุ จ.

배꼽 아래는 방광(vatthi)이며, 남성명사로 ucchaṅga와 aṅka는 품(lap)이다. ūru와 satthi는 넓적다리이고, jāṇu와 jaṇṇu는 무릎 뼈마디이다.

๒๗๗.

277.

โคปฺผโก ปาทคณฺฐิปิ, ปุเม ตุ ปณฺหิ ปาสณิ;

ปาทคฺคํ ปปโท ปาโท, ตุ ปโท จรณญฺจ วา.

복사뼈는 gopphaka와 pādagaṇṭhi이며, 남성명사로 paṇhi와 pāsaṇi는 뒤꿈치이다. 발끝은 pādagga와 papado이며, pāda, pada, caraṇa는 발이다.

๒๗๘.

278.

องฺคํตฺว’วยโว วุตฺโต, ผาสุลิกา ตุ ผาสุกา;

ปณฺฑเก อฏฺฐิ ธาตฺวิตฺถี, คลนฺตฏฺฐิ ตุ อกฺขโก.

신체 부위는 aṅga 또는 avayava라 불리고, phāsulikā와 phāsukā는 갈비뼈이다. 중성명사로 aṭṭhi와 여성명사로 dhātu는 뼈이며, 목의 뼈는 akkhako(빗장뼈)이다.

๒๗๙.

279.

กปฺปโร ตุ กปาลํ วา, กณฺฑรา ตุ มหาสิรา;

ปุเม นฺหารุ จิตฺถี สิรา, ธมนี ถ รสคฺคสา.

kappara와 kapāla는 팔꿈치이며, kaṇḍarā는 큰 힘줄이다. 남성명사 nhāru와 여성명사 sirā는 힘줄[또는 혈관]이며, dhamanī와 rasaggasā는 맥관이다.

๒๘๐.

280.

รสหรณฺย’โถ มํส, มามิสํ ปิสิตํ ภเว;

ติลิงฺคิกํ ตุ วลฺลูร, มุตฺตตฺตํ อถ โลหิตํ.

rasaharaṇī는 미각관이고, maṃsa, āmisa, pisita는 살이다. 세 가지 성을 모두 갖는 vallūra는 말린 살이며, lohita는 피이다.

๒๘๑.

281.

รุธิรํ โสณิตํ รตฺตํ, ลาลา เขโฬ เอลา ภเว;

ปุริเส มายุ ปิตฺตญฺจ, เสมฺโห นิตฺถี สิเลสุโม.

rudhira, soṇita, ratta는 피이며, lālā, kheḷo, elā는 침이다. 남성명사 āyu와 pitta는 담즙이며, semha와 여성명사가 아닌 silesumo는 가래이다.

๒๘๒.

282.

วสา วิลีนสฺเนโห ถ, เมโท เจว วปา ภเว;

อากปฺโป เวโส เนปจฺฉํ, มณฺฑนํ ตุ ปสาธนํ.

vasā는 녹은 기름이며, medo와 vapā는 지방이다. ākappo, veso, nepacchaṃ은 복장이며, maṇḍanaṃ과 pasādhanaṃ은 장식이다.

๒๘๓.

283.

วิภูสนํ จาภรณํ, อลงฺกาโร ปิลนฺธนํ;

กิรีฏ มกุฏา’นิตฺถี, จูฬามณิ สิโรมณิ.

vibhūsanaṃ, ābharaṇaṃ, alaṅkāro, pilandhanaṃ은 장신구이며, 여성명사가 아닌 kirīṭa와 makuṭa는 왕관이다. cūḷāmaṇi와 siromaṇi는 머리 장식 보석이다.

๒๘๔.

284.

สิโรเวฐน [Pg.25] มุณฺหีสํ, กุณฺฑลํ กณฺณเวฐนํ;

กณฺณิกา กณฺณปูโร จ, สิยา กณฺณวิภูสนํ.

siroveṭhanaṃ과 uṇhīsaṃ은 머리띠[또는 터번]이며, kuṇḍalaṃ과 kaṇṇaveṭhanaṃ은 귀고리이다. kaṇṇikā와 kaṇṇapūro는 귀 장식품(kaṇṇavibhūsanaṃ)이다.

๒๘๕.

285.

กณฺฐภูสา ตุ คีเวยฺยํ, หาโร มุตฺตาวลิ’ตฺถิยํ;

นิยุโร วลโย นิตฺถี, กฏกํ ปริหารกํ.

목 장식품은 gīveyyaṃ이며, 남성명사 hāro와 여성명사 muttāvali는 진주 목걸이이다. niyuro와 여성명사가 아닌 valayo, kaṭakaṃ, parihārakaṃ은 팔찌이다.

๒๘๖.

286.

กงฺกณํ กรภูสา ถ, กิงฺกิณี ขุทฺทฆณฺฏิกา;

องฺคุลียก มงฺคุลฺยา, ภรณํ, สากฺขรํ ตุ ตํ.

kaṅkaṇaṃ은 손 장식품(karabhūsā)이며, kiṅkiṇī와 khuddaghaṇṭikā는 작은 방울이다. 손가락 장식(aṅgulyā bharaṇaṃ)은 aṅgulīyakaṃ이며, 그것에 글자가 새겨진 것은 sākkharaṃ(인장 반지)이다.

๒๘๗.

287.

มุทฺทิกา’งฺคุลิมุทฺทา ถ, รสนา เมขลา ภเว;

เกยูร มงฺคทญฺเจว, พาหุมูลวิภูสนํ.

muddikā와 aṅgulimuddā는 반지이며, rasanā와 mekhalā는 허리띠이다. keyūraṃ과 aṅgadaṃ은 팔 윗부분의 장식품(bāhumūlavibhūsanaṃ)이다.

๒๘๘.

288.

ปาทงฺคทํ ตุ มญฺชีโร, ปาทกฏก นูปุรา;

pādaṅgadaṃ, mañjīro, pādakaṭaka, nūpurā는 발찌이다.

๒๘๙.

289.

อลงฺการปฺปเภทา ตุ, มุขผุลฺลํ ตโถ’ณฺณตํ;

อุคฺคตฺถนํ คิงฺคมก, มิจฺเจวมาทโย สิยุํ.

장신구의 종류에는 mukhaphullaṃ, uṇṇataṃ, uggatthanaṃ, giṅgamakaṃ 등이 있다.

๒๙๐.

290.

เจล มจฺฉาทนํ วตฺถํ, วาโส วสน มํสุกํ;

อมฺพรญฺจ ปโฏ นิตฺถี, ทุสฺสํ โจโล จ สาฏโก.

celaṃ, acchādanaṃ, vatthaṃ, vāso, vasanaṃ, aṃsukaṃ, ambarañca 그리고 여성명사가 아닌 paṭo, dussaṃ, colo, sāṭako는 옷이다.

๒๙๑.

291.

โขมํ ทุกูลํ โกเสยฺยํ, ปตฺตุณฺณํ กมฺพโล จ วา;

สาณํ โกฏมฺพุรํ ภงฺค, นฺตฺยาทิ วตฺถนฺตรํ มตํ.

khomaṃ, dukūlaṃ, koseyyaṃ, pattuṇṇaṃ, kambalo, sāṇaṃ, koṭamburaṃ, bhaṅgaṃ 등은 다른 종류의 옷감으로 알려져 있다.

๒๙๒.

292.

นิวาสน นฺตรียานฺย, นฺตรมนฺตรวาสโก;

ปาวาโร ตุ’ตฺตราสงฺโค, อุปสํพฺยาน มุตฺตรํ.

nivāsanaṃ, antarīyaṃ, antaravāsako는 내의[하의]이며, pāvāro, uttarāsaṅgo, upasaṃbyānaṃ, uttaraṃ은 겉옷[상의]이다.

๒๙๓.

293.

อุตฺตรีย มโถ วตฺถ, มหตนฺติ มตํ นวํ;

นนฺตกํ กปฺปโฏ ชิณฺณ, วสนํ ตุ ปฏจฺจรํ.

uttarīyaṃ과 새 옷은 mahataṃ이라 불리며, nantakaṃ, kappaṭo, paṭaccaraṃ은 낡은 옷이다.

๒๙๔.

294.

กญฺจุโก วารวาณํ วา, ถ วตฺถาวยเว ทสา;

นาลิปฏฺโฏติ กถิโต, อุตฺตมงฺคมฺหิ กญฺจุโก.

kañcuko와 vāravāṇaṃ은 옷[또는 갑옷]이며, dasā는 옷의 가장자리이다. 머리(uttamaṅga)에 쓰는 kañcuko는 nālipaṭṭo라 한다.

๒๙๕.

295.

อายาโม ทีฆตา โรโห,ปริณาโห วิสาลตา.

āyāmo, dīghatā, roho는 길이이며, pariṇāho와 visālatā는 넓이이다.

๒๙๖.

296.

อรหทฺธโช จ กาสาย, กาสาวานิ จ จีวรํ;

มณฺฑลํ ตุ ตทงฺคานิ, วิวฏฺฏ กุสิอาทโย.

arahaddhajo, kāsāya, kāsāvāni는 가사(cīvaraṃ)이며, maṇḍalaṃ, vivaṭṭa, kusi 등은 그 구성 부분들이다.

๒๙๗.

297.

ผล,ตฺตจ, กิมิ, โรมา, นฺเยตา วตฺถสฺส โยนิโย;

ผาลํ กปฺปาสิกํ ตีสุ, โขมาที ตุ ตจพฺภวา.

열매(phala), 껍질(taca), 벌레(kimi), 털(roma)은 옷감의 기원이다. 세 가지 성을 가진 phālaṃ은 면직물이며, khoma 등은 껍질에서 나온 것이다.

๒๙๘.

298.

โกเสยฺยํ [Pg.26] กิมิชํ, โรม, มยํ ตุ กมฺพลํ ภเว;

สมานตฺถา ชวนิกา, สา ติโรกรณี ปฺยถ.

koseyyaṃ은 벌레에서 나온 것(비단)이고, kambalaṃ은 털로 만든 것이다. javanikā와 tirokaraṇī는 같은 의미로 휘장[또는 커튼]이다.

๒๙๙.

299.

ปุนฺนปุํสก มุลฺโลจํ, วิตานํ ทฺวย มีริตํ;

นหานญฺจ สินาเน โถ, พฺพฏฺฏนุ’มฺมชฺชนํ สมํ.

남성명사와 중성명사인 ullocaṃ과 vitānaṃ 두 단어는 천장[또는 차양]을 뜻한다. nahānañca와 sinānaṃ은 목욕이며, ubbaṭṭanaṃ과 ummajjanaṃ은 (몸을) 문지르는 것으로 같은 뜻이다.

๓๐๐.

300.

วิเสสโก ตุ ติลโก, ตฺยูโภ นิตฺถี จ จิตฺตกํ;

จนฺทโน นิตฺถิยํ คนฺธ, สาโร มลยโช ปฺยถ.

visesako, tilako와 여성명사가 아닌 cittakaṃ은 (이마의) 점[또는 화장]이다. 여성명사가 아닌 candano와 gandhasāro, malayajo는 샌달우드(백단향)이다.

๓๐๑.

301.

โคสีสํ เตลปณฺณิกํ, ปุเม วา หริจนฺทนํ;

ติลปณฺณี ตุ ปตฺตงฺค, รญฺชนํ รตฺตจนฺทนํ.

gosīsaṃ과 telapaṇṇikaṃ, 그리고 남성명사인 haricandanaṃ은 황단향이다. tilapaṇṇī, pattaṅgaṃ, rañjanaṃ, rattacandanaṃ은 적단향이다.

๓๐๒.

302.

กาฬานุสารี กาฬิยํ, โลหํ ตฺวา’ครุ จา’คฬุ;

กาฬาครุตุ กาเฬ’สฺมึ, ตุรุกฺโขตุ จ ปิณฺฑโก.

kāḷānusārī와 kāḷiyaṃ은 검은 단향이며, lohaṃ, agaru, agaḷu는 침향이다. kāḷāgaru는 검은 침향이며, turukkho와 piṇḍako는 유향이다.

๓๐๓.

303.

กตฺถูริกา มิคมโท, กุฏฺฐํ ตุ อชปาลกํ;

ลวงฺคํ เทวกุสุมํ, กสฺมีรชํ ตุ กุงฺกุมํ.

katthūrikā와 migamado는 사향이며, kuṭṭhaṃ과 ajapālakaṃ은 목향이다. lavaṅgaṃ과 devakusumaṃ은 정향이며, kasmīrajaṃ과 kuṅkumaṃ은 사프란이다.

๓๐๔.

304.

ยกฺขธูโป สชฺชุลโส, ตกฺโกลํ ตุ จ โกลกํ;

โกสผล มโถ ชาติ, โกสํ ชาติผลํ ภเว.

yakkhadhūpo와 sajjulaso는 수지(나무진)이며, takkolaṃ과 kolakaṃ은 딱콜라 열매이다. kosaphalaṃ, jātikosaṃ, jātiphalaṃ은 육두구이다.

๓๐๕.

305.

ฆนสาโร สิตพฺโภ จ, กปฺปูรํ ปุนฺนปุํสเก;

อลตฺตโก ยาวโก จ, ลาขา ชตุ นปุํสเก.

ghanasāro, sitabbho와 남성명사 또는 중성명사인 kappūraṃ은 장뇌이다. alattako와 yāvako는 연지이며, 중성명사인 lākhā와 jatu는 락(lac)이다.

๓๐๖.

306.

สิริวาโส ตุ สรล, ทฺทโว’ ญฺชนํ ตุ กชฺชลํ;

วาสจุณฺณํ วาสโยโค, วณฺณกํ ตุ วิเลปนํ.

시리바사(sirivāsa)는 사랄라(sarala) 나무의 수지이며, 안자나(añjana)는 연람(kajjala, 눈화장용 가루)이다. 와사춘나(vāsacuṇṇa)는 향가루(vāsayoga)이고, 완나카(vaṇṇaka)는 바르는 화장 연고(vilepana)이다.

๓๐๗.

307.

คนฺธมาลฺยาทิสงฺขาโร, โย ตํ วาสน มุจฺจเต;

มาลา มาลฺยํ ปุปฺผทาเม, ภาวิตํ วาสิตํ ติสุ.

향과 꽃다발 등으로 치장하는 것을 와사나(vāsana)라 부른다. 말라(mālā), 말랴(mālya), 뿝빠다마(pupphadāma)는 꽃다발이며, 바비타(bhāvita)와 와시타(vāsita)는 향기가 배어든 것을 뜻한다.

๓๐๘.

308.

อุตฺตํโส เสขรา’ เวฬา, มุทฺธมาลฺเย วฏํสโก;

เสยฺยา จ สยนํ เสนํ, ปลฺลงฺโก ตุ จ มญฺจโก.

웃탐사(uttaṃsa), 세카라(sekhara), 아웰라(āveḷā), 와탐사카(vaṭaṃsako)는 머리에 쓰는 꽃장식이며, 세이야(seyyā), 사야나(sayana), 세나(sena)는 침상이고, 빨랑카(pallaṅko)와 만차카(mañcako)는 침대이다.

๓๐๙.

309.

มญฺจาธาโร ปฏิปาโท, มญฺจงฺเค ตฺวฏนี ตฺถิยํ,

만차다라(mañcādhāra)와 빠티빠다(paṭipāda)는 침대의 다리를 뜻하며, 여성 명사인 아타니(aṭanī)는 침대의 틀을 의미한다.

๓๑๐.

310.

กุฬีรปาโท อาหจฺจ, ปาโท เจว มสารโก;

จตฺตาโร พุนฺทิกาพทฺโธ, ติเม มญฺจนฺตรา สิยุํ.

꿀리라빠다(kuḷīrapāda), 아핫차빠다(āhaccapāda), 마사라카(masāraka), 분디깝밧다(bundikābaddha)의 네 가지는 침대의 종류이다.

๓๑๑.

311.

พิพฺโพหนํ โจ’ ปธานํ, ปีฐิกา ปีฐ มาสนํ;

โกจฺฉํ ตุ ภทฺทปีเฐ ถา, สนฺที ปีฐนฺตเร มตา.

빕보하나(bibbohana)와 우빠다나(upadhāna)는 베개이며, 삐티카(pīṭhikā), 삐타(pīṭha), 아사나(āsana)는 의자이다. 콧차(koccha)는 등받이 없는 의자(bhaddapīṭha)이고, 아산디(āsandī)는 긴 의자(pīṭhantara)로 알려져 있다.

๓๑๒.

312.

มหนฺโต [Pg.27] โกชโว ทีฆ,โลมโก โคนโก มโต;

อุณฺณามยํ ตฺวตฺถรณํ, จิตฺตกํ วานจิตฺตกํ.

거대한 모직 담요는 코자와(kojava)이며, 긴 털이 있는 것은 고나카(gonaka)로 알려져 있다. 운나마야 앗타라나(uṇṇāmaya attharaṇa)는 양모로 만든 요이며, 칫타카(cittaka)와 바나칫타카(vānacittaka)는 무늬가 있는 깔개이다.

๓๑๓.

313.

ฆนปุปฺผํ ปฏลิกา, เสตํ ตุ ปฏิกา ปฺยถ;

ทฺวิทเสกทสานฺยุ’ ทฺท,โลมิ เอกนฺตโลมิโน.

빠탈리카(paṭalikā)는 두꺼운 꽃무늬 덮개이고, 빠티카(paṭikā)는 흰색 모직 요이다. 웃달로미(uddalomi)는 양면에 털이 있는 것이고, 에깐탈로미(ekantalomi)는 한쪽에만 털이 있는 것이다.

๓๑๔.

314.

ตเทว โสฬสิตฺถีนํ, นจฺจโยคฺคญฺหิ กุตฺตกํ;

สีหพฺยคฺฆาทิรูเปหิ, จิตฺตํ วิกติกา ภเว.

열여섯 명의 여인이 춤출 수 있을 만큼 넓은 카펫은 꿋타카(kuttaka)이며, 사자나 호랑이 등의 형상으로 수놓은 요는 위카티카(vikatikā)이다.

๓๑๕.

315.

กฏฺฏิสฺสํ โกเสยฺยํ รตน, ปริสิพฺพิต มตฺถรณํ กมา;

โกสิยกฏฺฏิสฺสมยํ, โกสิยสุตฺเตน ปกตญฺจ.

캇팃사(kaṭṭissa)는 견사로 만든 요이고, 코세이야(koseyya)는 비단 요이며, 라타나-빠리십비타 앗타라나(ratana-parisibbita attharaṇa)는 보석으로 장식된 요이다. 이는 각각 비단 실로 만들어진 것이다.

๓๑๖.

316.

ทีโป ปทีโป ปชฺโชโต, ปุเม ตฺวาทาส ทปฺปณา;

เคณฺฑุโก กณฺฑุโก ตาล, วณฺฏํ ตุ พีชนีตฺถิยํ.

디빠(dīpa), 빠디빠(padīpa), 빳조타(pajjota)는 등불이며, 남성 명사인 아다사(ādāsa)와 답빠나(dappaṇa)는 거울이다. 겐두카(geṇḍuka)와 칸두카(kaṇḍuka)는 공이며, 탈라완타(tālavaṇṭa)와 여성 명사인 비자니(bījanī)는 부채이다.

๓๑๗.

317.

จงฺโกฏโก กรณฺโฑ จ, สมุคฺโค สมฺปุโฏ ภเว;

คามธมฺโม อสทฺธมฺโม, พฺยวาโย เมถุนํ รติ.

창코타카(caṅkoṭaka), 까란다(karaṇḍa), 사무가(samugga), 삼뿌타(sampuṭa)는 상자나 함이다. 가마담마(gāmadhamma), 아삿담마(asaddhamma), 뱌바야(byavāya), 메투나(methuna), 라티(rati)는 성적 결합(성교)이다.

๓๑๘.

318.

วิวาโห ปยมา ปาณิ, คฺคโห ปริณโย ปฺยถ;

ติวคฺโค ธมฺม, กาม,ตฺถา, จตุวคฺโค สโมกฺขกา.

위바하(vivāha), 우빠야마(upayama), 빠닉가하(pāṇiggaha), 빠리나야(pariṇaya)는 결혼이다. 티왁가(tivagga)는 법(dhamma), 욕망(kāma), 이익(attha)의 세 가지 목표이며, 해탈(mokkha)을 포함하면 차투왁가(catuvagga)가 된다.

๓๑๙.

319.

ขุชฺโช จ คณฺฑุโล รสฺส, วามนา ตุ ลกุณฺฑโก;

ปงฺคุโล ปีฐสปฺปี จ, ปงฺคุ ฉินฺนิริยาปโถ.

콧자(khujja)와 간둘라(gaṇḍula)는 곱추이며, 랏사(rassa), 와마나(vāmana), 라쿤다카(lakuṇḍaka)는 난쟁이이다. 빵굴라(paṅgula)와 삐타삽삐(pīṭhasappī), 빵구(paṅgu)는 다리가 불편하여 거동이 어려운 자를 뜻한다.

๓๒๐.

320.

ปกฺโข ขญฺโช ตุ โขณฺโฑ ถ,มูโค สุญฺญวโจ ภเว;

กุณี หตฺถาทิวงฺโก จ, วลิโร ตุ จ เกกโร.

빡카(pakkha), 칸자(khañja), 콘다(khoṇḍa)는 다리를 저는 자이며, 무가(mūga)는 말을 못 하는 자(suññavaco)이다. 꾸니(kuṇī)는 손이나 팔이 굽은 자이고, 왈리라(valira)와 께카라(kekara)는 사시(斜視)이다.

๓๒๑.

321.

นิกฺเกสสีโส ขลฺลาโฏ,มุณฺโฑ ตุ ภณฺฑุ มุณฺฑิโก;

กาโณ อกฺขีน เมเกน,สุญฺโญ อนฺโธ ทฺวเยน ถ.

니께사시사(nikkesasīsa)와 칼라타(khallāṭa)는 대머리이며, 문다(muṇḍa), 반두(bhaṇḍu), 문디카(muṇḍika)는 삭발한 자이다. 까나(kāṇa)는 한쪽 눈이 먼 자이고, 안다(andha)는 두 눈이 다 먼 자이다.

๓๒๒.

322.

พธิโร สุติหีโน ถ, คิลาโน พฺยาธิตา’ตุรา;

อุมฺมาทวติ อุมฺมตฺโต, ขุชฺชาที วาจฺจลิงฺคิกา.

바디라(badhira)는 듣지 못하는 자이며, 길라나(gilāna), 뱌디타(byādhita), 아투라(ātura)는 병든 자이다. 움맛타(ummatta)는 정신 이상이 있는 자이며, 콧자(khujja) 등의 단어들은 성에 따라 변화한다.

๓๒๓.

323.

อาตงฺโก อามโย พฺยาธิ, คโท โรโค รุชาปิ จ;

เคลญฺญากลฺล มาพาโธ,โสโส ตุ จ ขโย สิยา.

아땅카(ātaṅka), 아마야(āmaya), 뱌디(byādhi), 가다(gada), 로가(roga), 루자(rujā), 겔란냐(gelañña), 아깔라(akalla), 아바다(ābādha)는 질병을 뜻한다. 소사(sosa)와 카야(khaya)는 소모성 질환(폐결핵 등)이다.

๓๒๔.

324.

ปีนโส [Pg.28] นาสิกาโรโค,ฆาเน สิงฺฆานิกา สฺสโว;

เญยฺยํ ตฺว’รุ วโณ นิตฺถี, โผโฏ ตุ ปิฬกา ภเว.

삐나사(pīnasa)는 코의 질환(비염)이며, 싱가니카(siṅghānikā)는 코에서 나오는 분비물(콧물)이다. 아루(aru)와 여성 명사가 아닌 와나(vaṇa)는 상처이며, 포타(phoṭa)와 삘라카(piḷakā)는 종기이다.

๓๒๕.

325.

ปุพฺโพ ปูโย ถ รตฺตาติ, สาโร ปกฺขนฺทิกา ปฺยถ;

อปมาโร อปสฺมาโร, ปาทโผโฏ วิปาทิกา.

뿝바(pubba)와 뿌야(pūya)는 고름이며, 랏따티사라(rattātisāra)와 빡칸디카(pakkhandikā)는 설사나 이질이다. 아빠마라(apamāra) 또는 아빠스마라(apasmāra)는 간질이며, 빠다포타(pādaphoṭa)와 위빠디카(vipādikā)는 발의 종기나 갈라짐이다.

๓๒๖.

326.

วุฑฺฒิโรโค ตุ วาตณฺฑํ, สีปทํ ภารปาทตา;

กณฺฑู กณฺฑูติ กณฺฑูยา, ขชฺชุ กณฺฑูวนํ ปฺยถ.

웃디로가(vuḍḍhiroga)는 고환의 병(vātaṇḍa)이며, 시빠다(sīpada)는 다리가 붓는 상피병(bhārapādatā)이다. 깐두(kaṇḍū), 깐두티(kaṇḍūti), 깐두야(kaṇḍūyā), 캇주(khajju), 깐두바나(kaṇḍūvana)는 가려움증을 의미한다.

๓๒๗.

327.

ปามํ วิตจฺฉิกา กจฺฉุ, โสโถ ตุ สยถู’ทิโต;

ทุนฺนามกญฺจ อริสํ, ฉทฺทิกา วมถู’ทิโต.

빠마(pāma), 위탓치카(vitacchikā), 캇추(kacchu)는 피부병이고, 소타(sotha)와 사야투(sayathu)는 부종이다. 둔나마카(dunnāmaka)와 아리사(arisa)는 치질이며, 찻디카(chaddikā)와 와마투(vamathu)는 구토이다.

๓๒๘.

328.

ทวถุ ปริตาโป ถ, ติลโก ติลกาฬโก;

วิสูจิกา อิติ มหา, วิเรโก ถ ภคนฺทโล.

다바투(davathu)와 빠리타빠(paritāpa)는 화끈거리는 고통이며, 띨라카(tilaka)와 띨라깔라카(tilakāḷako)는 피부의 점이다. 위수치카(visūcikā)는 콜레라(곽란)이고, 마하위레카(mahāvireka)는 심한 설사이며, 바간다라(bhagandalo)는 치루이다.

๓๒๙.

329.

เมโห ชโร กาส สาสา, กุฏฺฐํ สูลามยนฺตรา;

วุตฺโต เวชฺโช ภิสกฺโก จ, โรคหารี ติกิจฺฉโก.

메하(meha, 당뇨병 등), 자라(jara, 열병), 까사(kāsa, 기침), 사사(sāsa, 천식), 꿋타(kuṭṭha, 나병), 술라마야(sūlāmaya, 산통) 등은 질병이다. 웨이자(vejja), 비삭까(bhisakka), 로가하리(rogahārī), 티킷차카(tikicchako)는 의사를 뜻한다.

๓๓๐.

330.

สลฺลเวชฺโช สลฺลกตฺโต, ติกิจฺฉา ตุ ปติกฺริยา;

เภสชฺช มคโท เจว, เภสชํ โม’สธํ ปฺยถ.

살라웨이자(sallavejja)와 살라깟타(sallakatta)는 외과 의사이고, 티킷차(tikicchā)와 빠티끄리야(patikriyā)는 치료이다. 베삿자(bhesajja), 아가다(agada), 베사자(bhesaja), 오사다(osadha)는 약품이다.

๓๓๑.

331.

กุสลา นามยา โรคฺยํ,อถ กลฺโล นิรามโยติ,

꾸살라(kusala), 아나마야(anāmaya), 아로갸(ārogya), 깔라(kalla), 니라마야(nirāmaya)는 건강하고 병이 없는 상태를 의미한다.

นรวคฺโค นิฏฺฐิโต.

인간의 장(Naravagga)이 끝났다.

๔. จตุพฺพณฺณวคฺค

4. 사성급(四姓級)의 장

ขตฺติยวคฺค

끄샷띠야(왕족)의 장

๓๓๒.

332.

กุลํ วํโส จ สนฺตานา, ภิชนา โคตฺต มนฺวโย;

ถิยํ สนฺตตฺย โถ วณฺณา, จตฺตาโร ขตฺติยาทโย.

꿀라(kula), 왕사(vaṃsa), 산타나(santāna), 아비자나(abhijana), 곳따(gotta), 안와야(anvayo)와 여성 명사인 산타티(santati)는 가문이나 혈통을 뜻한다. 반나(vaṇṇa, 계급)에는 끄샷띠야를 비롯한 네 가지가 있다.

๓๓๓.

333.

กุลีโน สชฺชโน สาธุ,สภฺโย จายฺโย มหากุโล;

ราชา ภูปติ ภูปาโล, ปตฺถิโว จ นราธิโป.

가문이 좋은 사람, 선한 사람, 착한 사람, 교양 있는 사람, 성스러운 사람, 명문가 출신; 왕, 지주, 대지의 보호자, 국왕, 인간의 주권자.

๓๓๔.

334.

ภูนาโถ [Pg.29] ชคติปาโล, ทิสมฺปติ ชนาธิโป;

รฏฺฐาธิโป นรเทโว, ภูมิโป ภูภุโช ปฺยถ.

대지의 주인, 세상의 보호자, 방위의 주인, 백성의 지도자; 국가의 통치자, 인간의 신, 지주, 대지를 누리는 자.

๓๓๕.

335.

ราชญฺโญ ขตฺติโย ขตฺตํ, มุทฺธาภิสิตฺต พาหุชา;

สพฺพภุมฺโม จกฺกวตฺตี, ภูโปญฺโญ มณฺฑลิสฺสโร.

왕족, 찰제리, 왕권, 관정 받은 자, (범천의) 팔에서 태어난 자; 전세계를 통치하는 왕, 전륜성왕, 땅의 주인, 영토의 군주.

๓๓๖.

336.

ปุเม ลิจฺฉวิ วชฺชี จ, สกฺโย ตุ สากิโย ถ จ;

ภทฺทกจฺจานา ราหุล, มาตา พิมฺพา ยโสธรา.

남성형으로 릿차비와 밧지, 그리고 사끼야와 사끼야; 밧다깟짜나, 라훌라의 어머니, 빔바, 야소다라.

๓๓๗.

337.

โกฏีนํ เหฏฺฐิมนฺเตน, สตํ เยสํ นิธานคํ;

กหาปณานํ ทิวส, วฬญฺโช วีสตมฺพณํ.

금고에 보관된 재산의 하한선이 1억(코티)이며, 하루 지출이 20암바나인 이들이 있다.

๓๓๘.

338.

เต ขตฺติยมหาสาลา, สีติ โกฏิธนานิ ตุ;

นิธานคานิ ทิวส, วฬญฺโช จ ทสมฺพณํ.

그 왕족 대부호(찰제리 마하살라)들은 8억의 재산이 금고에 있고 하루 지출은 10암바나이다.

๓๓๙.

339.

เยสํ ทฺวิชมหาสาลา, ตทุปฑฺเฒ นิธานเค;

วฬญฺเช จ คหปติ, มหาสาลา ธเน สิยุํ.

바라문 대부호들은 그 절반(40억)이 금고에 있고, (재산이 그 정도인) 가하빠띠 마하살라도 그와 같은 재산이 있을 것이다.

๓๔๐.

340.

มหามตฺโต ปธานญฺจ, มติสชีโว มนฺตินี;

สชีโว สจิวา, มจฺโจ, เสนานี ตุ จมูปติ.

대신, 우두머리, 지혜로운 고문, 보좌관; 고문, 보좌관, 관리, 군사령관, 군대의 주인.

๓๔๑.

341.

นฺยาสาทีนํ วิวาทานํ, อกฺขทสฺโส ปทฏฺฐริ;

โทวาริโก ปตีหาโร, ทฺวารฏฺโฐ ทฺวารปาลโก.

기탁물 등의 분쟁을 판결하는 재판관; 문지기, 수문장, 수직원, 수문장.

๓๔๒.

342.

อนีกฏฺโฐติ ราชูนํ, องฺครกฺขคโณ มโต;

กญฺจุกี โสวิทลฺโล จ, อนุชีวี ตุ เสวโก.

아니깟타는 왕들의 호위대이며, 칸추끼와 소비달라는 내관이며, 추종자와 하인이다.

๓๔๓.

343.

อชฺฌกฺโข ธิกโต เจว,เหรญฺญิโก ตุ นิกฺขิโก;

สเทสานนฺตโร สตฺตุ, มิตฺโตราชา ตโต ปรํ.

감독관, 관리자, 재무관, 금전 관리자; 자기 나라와 인접한 적국, 그 너머에 있는 우방국 국왕.

๓๔๔.

344.

อมิตฺโต ริปุ เวรี จ, สปตฺตา ราติ สตฺว’ริ;

(สตฺตุ+อริ)ปจฺจตฺถิโก ปริปนฺถี, ปฏิปกฺขา หิตาปโร.

원수, 적, 원한 맺힌 자, 대적하는 자, 적; 반대자, 장애물, 반대파, 해를 끼치는 자.

๓๔๕.

345.

ปจฺจามิตฺโต วิปกฺโข จ, ปจฺจนีก วิโรธิโน;

วิทฺเทสี จ ทิโส ทิฏฺโฐ,ถา นุโรโธ นุวตฺตนํ.

대적, 반대파, 적대자, 반대자; 증오하는 자, 미워하는 자; 순응, 뒤따름.

๓๔๖.

346.

มิตฺโต นิตฺถี วยสฺโส จ, สหาโย สุหโท สขา;

สมฺภตฺโต ทฬฺหมิตฺโต ถ, สนฺทิฏฺโฐ ทิฏฺฐมตฺตโก.

친구, 동료, 동반자, 마음이 통하는 자, 벗; 친밀한 자, 굳건한 친구, 아는 사람, 눈에 익은 사람.

๓๔๗.

347.

จโร จ คุฬฺหปุริโส, ปถาวี ปถิโก’ทฺธคู;

ทูโต ตุ สนฺเทสหโร, คณโก ตุ มุหุตฺติโก.

간첩, 밀사, 길을 가는 사람, 여행자, 나그네; 전령, 소식을 전하는 자, 계산가, 점술가.

๓๔๘.

348.

เลขโก [Pg.30] ลิปิกาโร จ, วณฺโณ ตุ อกฺขโร ปฺยถ;

เภโท ทณฺโฑ สาม ทานา, นฺยุปายา จตุโร อิเม.

필기사, 서기, 문자; 이간, 처벌, 회유, 증여, 이것이 네 가지 방책이다.

๓๔๙.

349.

อุปชาโปตุ เภโท จ, ทณฺโฑ ตุ สาหสํ ทโม;

책략(이간)과 분열; 처벌, 폭력, 제압.

๓๕๐.

350.

สามฺย’ มจฺโจ สขา โกโส, ทุคฺคญฺจ วิชิตํ พลํ;

รชฺชงฺคานีติ สตฺเตเต, สิยุํ ปกติโย ปิจ.

군주, 대신, 친구(동맹), 창고(재정), 요새, 영토, 군대; 이것이 국가의 일곱 구성 요소이며 본성이다.

๓๕๑.

351.

ปภาวุ’สฺสาห, มนฺตานํ, วสา ติสฺโส หิ สตฺติโย;

ปภาโว ทณฺฑโช เตโช,ปตาโป ตุ จ โกสโช.

위광, 정진, 지혜의 세 가지 힘이 있으니; 위광은 처벌(권력)에서 나오는 위력이고, 위엄은 창고(재력)에서 나오는 것이다.

๓๕๒.

352.

มนฺโต จ มนฺตนํ โส ตุ, จตุกฺกณฺโณ ทฺวิโคจโร;

ติโคจโร ตุ ฉกฺกณฺโณ, รหสฺสํ คุยฺห มุจฺจเต.

지혜와 의논은 두 사람이 알면(4개의 귀) 비밀이 유지되나, 세 사람이 알면(6개의 귀) 비밀이 아니니, 은밀한 것과 숨겨야 할 것을 말한다.

๓๕๓.

353.

ตีสุ วิวิตฺต วิชน, ฉนฺนา, รโห รโห พฺยยํ;

วิสฺสาโส ตุ จ วิสฺสมฺโภ,ยุตฺตํ ตฺโว’ปายิกํ ติสุ.

외진 곳, 사람이 없는 곳, 가려진 곳, 은밀한 곳; 신뢰, 믿음; 적절한, 방편에 맞는.

๓๕๔.

354.

โอวาโท จานุสิฏฺฐิตฺถี, ปุมวชฺเช นุสาสนํ;

อาณา จ สาสนํ เญยฺยํ, อุทฺทานํ ตุ จ พนฺธนํ.

훈계, 가르침(여성), 가르침(남성 제외); 명령과 교설(왕령), 결속과 묶음.

๓๕๕.

355.

อาคุ วุตฺต มปราโธ, กโร ตุ พลิ มุจฺจเต;

ปุณฺณปตฺโต ตุฏฺฐิทาโย, อุปทา ตุ จ ปาภตํ.

죄, 과오; 세금, 조공; 기쁨의 선물(선사품), 예물, 선사품.

๓๕๖.

356.

ตโถ’ปายน มุกฺโกโจ, ปณฺณากาโร ปเหณกํ;

สุงฺกํ ตฺวนิตฺถี คุมฺพาทิ, เทยฺเย ถา’โย ธนาคโม.

뇌물, 선물, 선사품; 통행세(여성 제외), 수입, 재물의 유입.

๓๕๗.

357.

อาตปตฺตํ ตถา ฉตฺตํ, รญฺญํ ตุ เหมมาสนํ;

สีหาสนํ อโถ วาฬ, พีชนีตฺถี จ จามรํ.

일산, 산개, 왕들의 황금 좌석; 사자좌, 그리고 꼬리 털 부채(불자).

๓๕๘.

358.

ขคฺโค จ ฉตฺต มุณฺหีสํ, ปาทุกา วาลพีชนี;

อิเม กกุธภณฺฑานิ, ภวนฺติ ปญฺจ ราชุนํ.

칼, 일산, 왕관, 신발, 꼬리 털 부채; 이것이 왕들의 다섯 가지 상징물(오종왕표)이다.

๓๕๙.

359.

ภทฺทกุมฺโภ ปุณฺณกุมฺโภ, ภิงฺกาโร ชลทายโก;

หตฺถิ,สฺส,รถ,ปตฺตี ตุ, เสนา หิ จตุรงฺคินี.

상서로운 항아리, 가득 찬 항아리, 정병(물병); 코끼리 부대, 말 부대, 전차 부대, 보병 부대의 사종군.

๓๖๐.

360.

กุญฺชโร วารโณ หตฺถี, มาตงฺโค ทฺวิรโท คโช;

นาโค ทฺวิโป อิโภ ทนฺตี,ยูถเชฏฺโฐ ตุ ยูถโป.

코끼리의 여러 명칭: 꾼자라, 와라나, 핫티, 마땅가, 드위라다, 가자, 나가, 드위파, 이바, 단띠; 코끼리 떼의 우두머리.

๓๖๑.

361.

กาฬาวก [Pg.31] คงฺเคยฺยา, ปณฺฑร ตมฺพา จ ปิงฺคโล คนฺโธ;

มงฺคล เหโม’โปสถ,ฉทฺทนฺตา คชกุลานิ เอตานิ.

깔라와까, 강게이야, 빤다라, 땀바, 삥갈라, 간다, 망갈라, 헤마, 우뽀사타, 찻단따가 코끼리의 열 가지 가문이다.

๓๖๒.

362.

กลโภ เจว ภิงฺโกถ, ปภินฺโน มตฺต คชฺชิตา;

หตฺถิฆฏา ตุ คชตา, หตฺถีนี ตุ กเรณุกา.

새끼 코끼리, 발정 난 코끼리, 코끼리의 울음소리; 코끼리 떼, 암코끼리.

๓๖๓.

363.

กุมฺโภ หตฺถิสิโรปิณฺฑา, กณฺณมูลํ ตุ จูลิกา;

อาสนํ ขนฺธเทสมฺหิ, ปุจฺฉมูลํ ตุ เมจโก.

코끼리 머리의 혹(돌기)은 쿰바(Kumbha)이고, 귀의 뿌리는 쭐리까(CŦlikā)이다. 어깨 부위의 자리는 아사나(Āsana)이며, 꼬리의 뿌리는 메짜까(Mecaka)이다.

๓๖๔.

364.

อาลาน มาฬฺหโก ถมฺโภ, นิตฺถีตุ นิคโฬ’นฺทุโก;

สงฺขลํ ตีสฺวโถ คณฺโฑ,กโฏ ทานํ ตุ โส มโท.

코끼리를 매어두는 말뚝은 알라나(Ālāna), 말하까(Māጷhaka), 탐바(Thambha)이다. 족쇄는 니갈라(Nigaጷa)나 안두까(Anduka)이며, 사슬은 상칼라(Saፅkhala)이다. 관자놀이는 간다(Gaፁፁa) 또는 까따(Ka጖a)이며, (그곳에서 나오는) 유액은 다나(Dāna) 또는 마다(Mada)이다.

๓๖๕.

365.

โสณฺโฑ ตุ ทฺวีสุ หตฺโถ ถ,กรคฺคํ โปกฺขรํ ภเว;

มชฺฌมฺหิ พนฺธนํ กจฺฉา, กปฺปโน ตุ กุถาทโย.

코끼리의 코는 손다(Soፁፁā) 또는 핫따(Hattha)라고 하며, 코의 끝은 뽁카라(Pokkhara)이다. 몸통 중간에 매는 띠는 깟차(Kacchā)이고, 코끼리의 안장 깔개 등은 까빠나(Kappana)이다.

๓๖๖.

366.

โอปวยฺโห ราชวยฺโห, สชฺชิโต ตุ จ กปฺปิโต;

โตมโร นิตฺถิยํ ปาเท, สิยา วิชฺฌนกณฺฏโก.

왕이 타는 코끼리는 오빠와야(Opavayha) 또는 라자와야(Rājavayha)이며, 장식을 갖춘 것은 사지따(Sajjita) 또는 까삐따(Kappita)이다. 발을 찌르는 가시는 또마라(Tomara)나 위자나깐따까(Vijjhanakaፁ጖aka)이다.

๓๖๗.

367.

ตุตฺตํ ตุ กณฺณมูลมฺหิ, มตฺถกมฺหิ ตุ องฺกุโส;

หตฺถาโรโห หตฺถิเมณฺโฑ,หตฺถิโป หตฺถิโคปโก.

귀의 뿌리를 찌르는 것은 뚯따(Tutta)이고, 머리에 쓰는 것은 앙꾸사(Aፅkusa)이다. 코끼리를 모는 자는 핫따로하(Hatthāroha), 핫띠멘다(Hatthimeፁፁa), 핫띠빠(Hatthipa), 핫띠고빠까(Hatthigopaka)이다.

๓๖๘.

368.

คามณีโย ตุ มาตงฺค, หยาทฺยาจริโย ภเว;

หโย ตุรงฺโค ตุรโค,วาโห อสฺโส จ สินฺธโว.

코끼리나 말의 우두머리는 가마니(Gāmaፁĩ) 또는 마땅가(Mātaፅga)이며, 말의 조련사는 하야디야짜리야(Hayādyācariya)이다. 말(馬)은 하야(Haya), 뚜랑가(Turaፅga), 뚜라가(Turaga), 와하(Vāha), 앗사(Assa), 신다와(Sindhava)이다.

๓๖๙.

369.

เภโท อสฺสตโร ตสฺสา,ชานิโย ตุ กุลีนโก;

สุขวาหี วินีโต ถ,กิโสโร หยโปตโก.

말의 한 종류인 노새는 앗사따라(Assatara)이고, 혈통이 좋은 말은 아자니야(Ājānĩya) 또는 꿀리나까(Kulĩnaka)이다. 길들여진 말은 위니따(Vinĩta)이며, 망아지는 끼소라(Kisora) 또는 하야뽀따까(Hayapotaka)이다.

๓๗๐.

370.

โฆฏโก ตุ ขฬุงฺโก ถ, ชวโน จ ชวาธิโก;

มุขาธานํ ขลีโน วา, กสา ตฺว สฺสาภิตาฬินี.

형편없는 말은 고따까(Gho጖aka)나 칼룽까(Khaጷuፅka)이며, 빠른 말은 자와나(Javana) 또는 자와디까(Javādhika)이다. 재갈은 깔리나(Khalĩna)이고, 채찍은 까사(Kasā)이다.

๓๗๑.

371.

กุสา ตุ นาสรชฺชุมฺหิ, วฬวา’สฺสา ขุโร สผํ;

ปุจฺฉ มนิตฺถี นงฺคุฏฺฐํ, วาลหตฺโถ จ วาลธิ.

코에 꿰는 줄은 꾸사(Kusā)이며, 암말은 왈라와(Vaጷavā)이다. 말굽은 쿠라(Khura) 또는 사파(Sapha)이고, 꼬리는 뿐차(Puccha), 낭굿따(Naፅgu጖጖ha), 왈라핫따(Vālahattha), 왈라디(Vāladhi)이다.

๓๗๒.

372.

สนฺทโน [Pg.32] จ รโถ ผุสฺส, รโถ ตุ นรณาย โส;

จมฺมาวุโต จ เวยคฺโฆ,เทปฺโป พฺยคฺฆสฺส ทีปิโน.

전차는 산다나(Sandana) 또는 라따(Ratha)이고, 축제용 전차는 뿟사라따(Phussaratha)이다. 호랑이 가죽으로 씌운 것은 웨약가(Veyaggha)이고, 표범 가죽으로 씌운 것은 디빠(Dippa)이다.

๓๗๓.

373.

สิวิกา ยาปฺยยานญฺจา, นิตฺถี ตุ สกโฏ ปฺย’นํ ;

จกฺกํ รถงฺค มาขฺยาตํ, ตสฺสนฺโต เนมิ นาริยํ.

가마는 시위까(Sivikā) 또는 야삐야야나(Yāpyayāna)이고, 수레는 사까따(Saka጖a) 또는 아나(Ana)이다. 바퀴는 짝까(Cakka) 또는 라땅가(Rathaፅga)이며, 그 테두리는 네미(Nemi)이다.

๓๗๔.

374.

ตมฺมชฺเฌ ปิณฺฑิกา นาภิ, กุพฺพโร ตุ ยุคนฺธโร;

อกฺขคฺคกีเล อาณีตฺถี, วรุโถ รถคุตฺย’ถ.

바퀴의 중심축은 나비(Nābhi) 또는 삔디까(Piፁፁikā)이며, 전차의 채는 꿉바라(Kubbara)이다. 차축 끝의 못은 아니(Āፁĩ)이며, 전차의 보호 장비는 와루따(Varutha)이다.

๓๗๕.

375.

ธุโร มุเข รถสฺสงฺคา, ตฺว กฺโข ปกฺขรอาทโย;

ยานญฺจ วาหนํ โยคฺคํ, สพฺพหตฺถฺยาทิวาหเน.

전차의 앞부분은 두라(Dhura)이며, 차축(Akkha)과 장갑(Pakkhara) 등은 전차의 구성 요소이다. 코끼리 등의 모든 탈것은 야나(Yāna), 와하나(Vāhana), 욕가(Yogga)이다.

๓๗๖.

376.

รถจารี ตุ สูโต จ, ปาชิตา เจว สารถี;

รถาโรโห จ รถิโก,รถี โยโธ ตุ โย ภโฏ.

전차를 모는 자는 수따(SŦta), 빠지따(Pājitā), 사라티(Sārathĩ)이며, 전차에 탄 전사는 라따로하(Rathāroha), 라띠까(Rathika), 라티(Rathĩ)이다. 전사는 요다(Yodha) 또는 바따(Bha጖a)이다.

๓๗๗.

377.

ปทาติ ปตฺตี ตุ ปุเม, ปทโค ปทิโก มโต;

สนฺนาโห กงฺกโฏ วมฺมํ, กวโจ วา อุรจฺฉโท.

보병은 빠다띠(Padāti), 빳띠(Patti), 빠다가(Padaga), 빠디까(Padika)이다. 갑옷은 산나하(Sannāha), 깡까따(Kaፅka጖a), 밤마(Vamma), 까와짜(Kavaca), 우랏차다(Uracchada)이다.

๓๗๘.

378.

ชาลิกา ถ จ สนฺนทฺโธ, สชฺโช จ วมฺมิโก ภเว;

อามุกฺโก ปฏิมุกฺโก ถ, ปุเรจารี ปุเรจโร.

사슬 갑옷은 잘리까(Jālikā)이며, 갑옷을 입은 자는 산낫다(Sannaddha), 사자(Sajja), 밤미까(Vammika)이다. 갑옷을 착용한 자는 아무까(Āmukka) 또는 빠띠뭇까(Pa጖imukka)이며, 앞장서 가는 자는 뿌레짜리(Purecārĩ) 또는 뿌레짜라(Purecara)이다.

๓๗๙.

379.

ปุพฺพงฺคโม ปุเรคามี, มนฺทคามี ตุ มนฺถโร;

ชวโน ตุริโต เวคี, เชตพฺพํ เชยฺย มุจฺจเต.

선행하는 자는 뿝방가마(Pubbaፅgama) 또는 뿌레가미(Puregāmĩ)이며, 천천히 가는 자는 만따라(Manthara)이다. 빠른 자는 자와나(Javana), 뚜리따(Turita), 웨기(Vegĩ)이며, 정복해야 할 대상은 제이야(Jeyya)라고 불린다.

๓๘๐.

380.

สูร วีรา ตุ วิกฺกนฺโต, สหาโย นุจโร สมา;

สนฺนทฺธปฺปภุตี ตีสุ, ปาเถยฺยํ ตุ จ สมฺพลํ.

용감한 자는 수라(SŦra), 위라(Vĩra), 위깐따(Vikkanta)이며, 동료는 사하야(Sahāya) 또는 아누짜라(Anucara)이다. 무장한 자 등은 삼계(三界)에 통용되며, 여행길의 양식은 빠테이야(Pātheyya) 또는 삼발라(Sambala)이다.

๓๘๑.

381.

วาหินี ธชินี เสนา, จมู จกฺกํ พลํ ตถา;

อนีโก วา ถ วินฺยาโส,พฺยูโห เสนาย กถฺยเต.

군대는 와히니(Vāhinĩ), 다지니(Dhajinĩ), 세나(Senā), 짜무(CamŦ), 짝까(Cakka), 발라(Bala)이며, 군대의 대열이나 배치는 아니까(Anĩka) 또는 뷰하(ByŦha)라고 한다.

๓๘๒.

382.

หตฺถี ทฺวาทสโปโส,ติ,ปุริโส ตุรโค, รโถ;

จตุโปโสติ เอเตน, ลกฺขเณนา ธมนฺตโต.

코끼리 한 마리는 12명이 지키고, 보병, 기병, 전차는 각각 4명이 지킨다는 것이 낮은 단계의 특징이다.

๓๘๓.

383.

หตฺถานีกํ หยานีกํ, รถานีกํ ตโย ตโย;

คชาทโย สสตฺถา ตุ, ปตฺตานีกํ จตุชฺชนา.

코끼리 부대, 말 부대, 전차 부대는 각각 세 개씩으로 구성되고, 무장한 코끼리 등과 보병 부대는 네 명의 사람으로 구성된다.

๓๘๔.

384.

สฏฺฐิวํสกลาเปสุ, [Pg.33] ปจฺเจกํ สฏฺฐิทณฺฑิสุ;

ธูลีกเตสุ เสนาย, ยนฺติยา กฺโขภนี ตฺถิยํ.

각각 60개의 화살통과 60개의 몽둥이를 가진 군대가 먼지를 일으키며 행군할 때, 그 군대 단위를 악코바니(Akkhobhaፁĩ)라고 한다.

๓๘๕.

385.

สมฺปตฺติ สมฺปทา ลกฺขี, สิรี วิปตฺติ อาปทา;

อถา วุธญฺจ เหติ’ตฺถี, สตฺถํ ปหรณํ ภเว.

번영은 삼빳띠(Sampatti), 삼빠다(Sampadā), 락끼(Lakkhĩ), 시리(Sirĩ)이고, 불행은 위빳띠(Vipatti) 또는 아빠다(Āpadā)이다. 무기는 아우다(Āvudha), 헤띠(Heti), 삿따(Sattha), 빠하라나(Paharaፁa)이다.

๓๘๖.

386.

มุตฺตามุตฺต มมุตฺตญฺจ, ปาณิโต มุตฺตเมว จ;

ยนฺตมุตฺตนฺติ สกลํ, อายุธํ ตํ จตุพฺพิธํ.

무기에는 (1) 던졌다가 다시 돌아오는 것(Muttāmutta), (2) 손에 쥐고 쓰는 것(Amutta), (3) 손으로 던지는 것(Pāፁimutta), (4) 기계로 발사하는 것(Yantamutta)의 네 종류가 있다.

๓๘๗.

387.

มุตฺตามุตฺตญฺจ ยฏฺฐฺยาทิ, อมุตฺตํ ฉุริกาทิกํ;

ปาณิมุตฺตํ ตุ สตฺยาทิ, ยนฺตมุตฺตํ สราทิกํ.

던졌다 돌아오는 것은 막대기(Ya጖጖hi) 등이고, 손에 쥐는 것은 단검(Churikā) 등이며, 손으로 던지는 것은 창(Satti) 등이고, 기계로 쏘는 것은 화살(Sara) 등이다.

๓๘๘.

388.

อิสฺสาโส ธนุ โกทณฺฑํ, จาโป นิตฺถี สราสนํ;

อโถ คุโณ ชิยา ชฺยา ถ,สโร ปตฺติ จ สายโก.

활은 잇사사(Issāso), 다누(Dhanu), 꼬단다(Kodaፁፁa), 짜빠(Cāpa), 사라사나(Sarāsana)이다. 활시위는 구나(Guፁa) 또는 지야(Jiyā)이며, 화살은 사라(Sara), 빳띠(Patti), 사야까(Sāyaka)이다.

๓๘๙.

389.

วาโณ กณฺฑ มุสุ ทฺวีสุ, ขุรปฺโป เตชนา’สนํ;

ตูณีตฺถิยํ กลาโป จ, ตูโณ ตูณีร วาณธิ.

화살은 와나(Vāፁa), 깐다(Kaፁፁa), 우수(Usu), 쿠랍빠(Khurappa) 등이며, 화살대는 떼자나(Tejana)이다. 화살통은 투니(TŦፁĩ), 깔라빠(Kalāpa), 투나(TŦፁa), 투니라(TŦፁĩra), 와나디(Vāፁadhi)이다.

๓๙๐.

390.

ปกฺโข ตุ วาโช ทิทฺโธ ตุ, วิสปฺปิโต สโร ภเว;

ลกฺขํ เวชฺฌํ สรพฺยญฺจ, สราภฺยาโส ตุ’ปาสนํ.

화살의 깃은 빡카(Pakkha) 또는 와자(Vāja)이며, 독을 바른 화살은 딧다(Diddha)이다. 과녁은 락카(Lakkha), 웨자(Vejjha), 사랍뱌(Sarabya)이며, 활쏘기 연습은 우빠사나(Upāsana)이다.

๓๙๑.

391.

มณฺฑลคฺโค ตุ เนตฺตึโส, อสิ ขคฺโค จ สายโก;

โกสิตฺถี ตพฺพิธาเน โถ, ถรุ ขคฺคาทิมุฏฺฐิยํ.

칼은 만달락가(Maፁፁalagga), 네띵사(Nettiፃsa), 아시(Asi), 칵가(Khagga), 사야까(Sāyaka)이다. 칼집은 꼬시(Kosĩ)이며, 칼자루는 타루(Tharu)이다.

๓๙๒.

392.

เขฏกํ ผลกํ จมฺมํ, อิลฺลี ตุ กรปาลิกา;

ฉุริกา สตฺย’สิปุตฺตี, ลคุโฬ ตุ จ มุคฺคโร.

방패는 케따까(Khe጖aka), 팔라까(Phalaka), 잠마(Camma)이다. 손 보호대(또는 짧은 칼)는 일리(Illĩ)이며, 단검은 쭈리까(Churikā), 삿띠(Satti), 아시뿟띠(Asiputtĩ)이다. 몽둥이는 라굴라(Laguጷa) 또는 묵가라(Muggara)이다.

๓๙๓.

393.

สลฺโล นิตฺถิ สงฺกุ ปุเม, วาสี ตุ ตจฺฉนีตฺถิยํ;

กุฐารี ตฺถีผรสุโส, ฏงฺโก ปาสาณทารโณ.

화살(salla)은 남성형이고 말뚝(saṅku)도 그러하며, 깎는 도구(vāsī)는 여성형이다. 도끼는 꾸타리(kuṭhārī, 여성형)와 파라수(pharasu)가 있고, 땅까(ṭaṅka)는 돌을 깨는 정이다.

๓๙๔.

394.

กณโย ภินฺทิวาโฬ จ, จกฺกํ กุนฺโต คทา ตถา;

สตฺยา’ที สตฺถเภทา ถ,โกโณ’สฺโส โกฏิ นาริยํ.

카나야(kaṇaya)와 빈디왈라(bhindivāḷa), 원반(cakka), 투창(kunta), 몽둥이(gadā)도 그러하며, 사띠(satti) 등은 무기의 종류들이다. 모서리(koṇa), 귀퉁이(assa), 끝(koṭi)은 여성형이다.

๓๙๕.

395.

นิยฺยานํ คมนํ ยาตฺรา, ปฏฺฐานญฺจ คโม คติ;

จุณฺโณ ปํสุ รโช เจว, ธูลี’ตฺถี เรณุ จ ทฺวิสุ.

나감(niyyāna), 감(gamana), 여정(yātrā), 출발(paṭṭhāna), 행로(gama), 행선지(gati)는 같은 의미이다. 가루(cuṇṇo), 먼지(paṃsu), 티끌(rajo), 미세먼지(dhūlī, 여성형), 꽃가루(reṇu, 남성·여성형) 등이다.

๓๙๖.

396.

มาคโธ [Pg.34] มธุโก วุตฺโต, วนฺที ตุ ถุติปาฐโก;

เวตาฬิโก โพธกโร,จกฺกิโก ตุ จ ฆณฺฏิโก.

마가다(māgadha), 마두카(madhuka), 반디(vandī), 투티파타카(thutipāṭhaka)는 찬양가를 부르는 자를 뜻한다. 베탈리카(vetāḷika)는 잠을 깨우는 자(bodhakara)이며, 짝키카(cakkika)는 종을 치는 자(ghaṇṭiko)이다.

๓๙๗.

397.

เกตุ ธโช ปฏากา จ, กทลี เกตนํ ปฺยถ;

โย’หํกาโร’ญฺญมญฺญสฺส, สา’ หมหมิกา ภเว.

케투(ketu), 다자(dhaja), 파타카(paṭākā), 카달리(kadalī), 케타나(ketana)는 깃발을 뜻한다. 서로가 내가 먼저라고 하는 아만(ahamkāra)은 ‘아함아하미카(ahamahamikā)’라고 한다.

๓๙๘.

398.

พลํ ถาโม สหํ สตฺติ, วิกฺกโม ตฺวติสูรตา;

รเณ ชิตสฺส ยํ ปานํ, ชยปานนฺติ ตํ มตํ.

힘(bala), 위력(thāma), 견딤(saha), 능력(satti)은 같은 뜻이고, 비까마(vikkama)는 대단한 용맹(atisūratā)을 뜻한다. 전쟁에서 승리하고 마시는 술은 승전주(jayapāna)라 한다.

๓๙๙.

399.

สงฺคาโม สมฺปหาโร จา, นิตฺถิยํ สมรํ รณํ;

อาชิตฺถี อาหโว ยุทฺธ, มาโยธนญฺจ สํยุคํ.

상가마(saṅgāmo), 삼파하라(sampahāro), 사마라(samara), 라나(raṇa), 아지(āji, 여성형), 아하바(āhavo), 유다(yuddha), 아요다나(āyodhana), 상유가(saṃyuga)는 전쟁이나 싸움을 뜻한다.

๔๐๐.

400.

ภณฺฑนํ ตุ วิวาโท จ, วิคฺคโห กลห เมธคา;

มุจฺฉา โมโห ถ ปสยฺโห,พลกฺกาโร หโฐ ภเว.

다툼(bhaṇḍana), 논쟁(vivāda), 분쟁(viggaho), 싸움(kalaha), 갈등(medhagā)은 같은 말이다. 무차(mucchā)는 미혹(moha)이며, 파사야(pasayha), 강제(balakkāro), 억압(haṭho)은 같은 의미이다.

๔๐๑.

401.

อุปฺปาโท ภูตวิกติ, ยา สุภาสุภสูจิกา;

อีติ ตฺวิตฺถี อชญฺญญฺจ, อุปสคฺโค อุปทฺทโว.

길흉을 나타내는 자연의 이변은 전조(uppādo, bhūtavikati)라 한다. 이티(īti, 여성형), 아잔냐(ajañña), 우파사기(upasaggo), 우파다바(upaddavo)는 재난이나 장애를 뜻한다.

๔๐๒.

402.

นิพฺพุทฺธํ มลฺลยุทฺธมฺหิ, ชโย ตุ วิชโย ภเว;

ปราชโย รเณ ภงฺโค, ปลายน มปกฺกโม.

격투(nibbuddha)는 레슬링(mallayuddha)이다. 자야(jayo)는 비자야(vijayo, 승리)를 뜻한다. 전쟁에서의 패배는 파라자야(parājayo)나 붕괴(bhaṅgo)이며, 도망치는 것은 팔라야나(palāyana)나 아파까마(apakkamo)이다.

๔๐๓.

403.

มารณํ หนนํ ฆาโต, นาสนญฺจ นิสูทนํ;

หึสนํ สรณํ หึสา, วโธ สสน ฆาตนํ.

마라나(māraṇa), 하나나(hanana), 가타(ghāto), 나사나(nāsana), 니수다나(nisūdana), 힘사나(hiṃsana), 사라나(saraṇa), 힘사(hiṃsā), 바다(vadho), 가타나(ghātana)는 살해나 해침을 뜻한다.

๔๐๔.

404.

มรณํ กาลกิริยา, ปลโย มจฺจุ อจฺจโย;

นิธโน นิตฺถิยํ นาโส, กาโล’นฺโต จวนํ ภเว.

마라나(maraṇa), 깔라키리야(kālakiriyā), 팔라야(palayo), 맛쭈(maccu), 앗짜야(accayo), 니다나(nidhano), 나사(nāso), 깔라(kālo), 안타(anto), 짜바나(cavana)는 죽음의 동의어이다.

๔๐๕.

405.

ตีสุ เปโต ปเรโต จ,มโต ถ จิตโก จิโต;

อาฬหนํ สุสานญฺจา, นิตฺถิยํ กุณโป ฉโว.

죽은 자를 뜻하는 페타(peto), 파레타(pareto), 마타(mato)는 세 성(gender)에 모두 쓰인다. 치타카(citako)와 치타(cito)는 화장용 장작이고, 알라하나(āḷahana)와 수사나(susāna)는 화장터이며, 쿠나파(kuṇapo)와 차바(chavo)는 시체이다.

๔๐๖.

406.

กพนฺโธ นิตฺถิยํ เทโห, สิโรสุญฺโญ สหกฺริโย;

อถ สิวถิกา วุตฺตา, สุสานสฺมิญฺหิ อามเก.

카반다(kabandho)는 머리는 없으나 움직이는 몸을 말한다. 그리고 시바티카(sivathikā)는 생생한 시체들이 있는 묘지를 말한다.

๔๐๗.

407.

วนฺทีตฺถิยํ กรมโร, ปาโณ ตฺว’สุ ปกาสิโต;

การา ตุ พนฺธนาคารํ, การณา ตุ จ ยาตนา.

반디(vandī, 여성형)와 카라마라(karamaro)는 포로를 뜻하고, 파나(pāṇo)와 아수(asu)는 생명을 뜻한다. 카라(kārā)는 감옥(bandhanāgāra)이고, 카라나(kāraṇā)는 고문이나 고통(yātanā)이다.

อิติ ขตฺติยวคฺโค.

이상으로 왕족의 장(Khattiyavaggo)이 끝났다.

๔๐๘.

408.

พฺรหฺมพนฺธุ [Pg.35] ทฺวิโช วิปฺโป, พฺรหฺมา โภวาที พฺราหฺมโณ;

โสตฺติโย ฉนฺทโส โส ถ,สิสฺส’ นฺเตวาสิโน ปุเม.

브라만반두(brahmabandhu), 이생자(dvijo), 빗파(vippo), 브라마(brahmā), 보바디(bhovādī), 바라문(brāhmaṇo)은 같은 뜻이다. 솟티야(sottiyo)와 찬다사(chandaso)는 베다에 정통한 자이고, 싯사(sissa)와 안테바시(antevāsino)는 제자를 뜻한다.

๔๐๙.

409.

พฺรหฺมจารี คหฏฺโฐ จ, วนปฺปตฺโถ จ ภิกฺขุติ;

ภวนฺติ จตฺตาโร เอเต, อสฺสมา ปุนฺนปุํสเก.

범행자(brahmacārī), 가주(gahaṭṭho), 임주자(vanappattho), 비구(bhikkhu)의 네 가지가 아쉬라마(assamā, 남성·중성형)이다.

๔๑๐.

410.

จรนฺตา สห สีลาที, สพฺรหฺมจาริโน มิถุ;

อุปชฺฌาโย อุปชฺฌา ถา, จริโย นิสฺสยทาทิโก.

계율 등을 함께 닦는 이들을 서로 동수행자(sabrahmacārino)라 한다. 우팟자야(upajjhāyo)와 우팟자(upajjhā)는 은사이며, 아짜리야(ācariyo)는 의지처 등을 제공하는 스승이다.

๔๑๑.

411.

อุปนียา ถวา ปุพฺพํ, เวท มชฺฌาปเย ทฺวิโช;

โย สงฺคํ สรหสฺสญฺจา, จริโย พฺราหฺมเณสุ โส.

입문식 후에 베다를 가르치는 이생자(dvijo)나, 비의를 포함한 모든 학문을 가르치는 자를 바라문들 사이에서 아사리(ācariyo)라 부른다.

๔๑๒.

412.

ปารมฺปริย เมติหฺยํ, อุปเทโส ตเถ’ติหา;

ยาโค ตุ กตุ ยญฺโญ ถ, เวทีตฺถี ภู ปริกฺขตา.

파람파리야(pārampariya), 이티야(itihya), 우파데사(upadeso), 이티하(itihā)는 전승된 가르침이다. 야가(yāgo), 카투(katu), 안냐(yañño)는 제사이며, 베디(vedī, 여성형)는 제단을 위해 준비된 땅이다.

๔๑๓.

413.

อสฺสเมโธ จ ปุริส, เมโธ เจว นิรคฺคโฬ;

สมฺมาปาโส วาชเปยฺย, มิติ ยาคา มหา อิเม.

앗사메다(assamedho), 푸리사메다(purisamedho), 니락갈라(niraggaḷo), 삼마파사(sammāpāso), 와자펫야(vājapeyya)는 위대한 다섯 제사들이다.

๔๑๔.

414.

อิตฺวิโช ยาชโก จาถ,สภฺโย สามาชิโก ปฺยถ;

ปริสา สภา สมชฺชา จ, ตถา สมิติ สํสโท.

이트비자(itvijo)와 야자카(yājako)는 제관이고, 삽뱌(sabhyo)와 사마지카(sāmājiko)는 회의의 구성원이다. 파리사(parisā), 사바(sabhā), 사맛자(samajjā), 사미티(samiti), 상사다(saṃsado)는 집회나 회의를 뜻한다.

๔๑๕.

415.

จตสฺโส ปริสา ภิกฺขุ, ภิกฺขุนี จ อุปาสกา;

อุปาสิกาโยติ อิมา, ถวา ฏฺฐ ปริสา สิยุํ.

네 부류의 대중(사부대중)은 비구, 비구니, 우바새, 우바이이다. 또는 여덟 부류의 대중(팔부대중)이 있다.

๔๑๖.

416.

ตาวตึส,ทฺวิช,กฺขตฺต,มาร,คฺคหปติสฺส จ;

สมณานํ วสา จาตุ, มหาราชิก, พฺรหฺมุนํ.

도리천, 이생자(바라문), 왕족, 마라, 장자, 사문, 사왕천, 범천의 대중을 여덟 대중이라 한다.

๔๑๗.

417.

คายตฺติปฺปมุขํ ฉนฺทํ, จตุวีส’กฺขรํ ตุ ยํ;

เวทาน มาทิภูตํ สา, สาวิตฺตี ติปทํ สิยา.

가얏띠(gāyattī)를 필두로 한 24음절의 운율이 있으니, 그것은 베다의 근본인 세 구절로 된 사빗티(sāvittī)이다.

๔๑๘.

418.

หพฺยปาเก จรุ มโต, สุชา ตุ โหมทพฺพิยํ;

ปรมนฺนํ ตุ ปายาโส, หพฺยํ ตุ หวิ กถฺยเต.

제사 음식을 익힌 것을 짜루(caru)라 하고, 수자(sujā)는 제사용 국자이다. 최고의 음식은 파야사(pāyāso, 유미죽)이며, 하뱌(habya)나 하비(havi)는 공물이라 불린다.

๔๑๙.

419.

ยูโป ถูณายํ นิมฺมนฺตฺย, ทารุมฺหิ ตฺว’รณี ทฺวิสุ;

คาหปฺปจฺจา’หวนีโย, ทกฺขิณคฺคิ ตโย’ คฺคโย.

유파(yūpo)는 제사 기둥이며, 아라니(araṇī)는 (불을 지피는) 나무이다. 가합팟짜(gāhappaccā), 아하바니야(āhavanīyo), 닥키낙기(dakkhiṇaggi)의 세 가지 불이 있다.

๔๒๐.

420.

จาโค วิสฺสชฺชนํ ทานํ, โวสฺสคฺโค จาปเทสนํ;

วิสฺสาณนํ วิตรณํ, วิหายิตา ปวชฺชนํ.

짜가(cāgo), 빗사자나(vissajjanaṃ), 다나(dānaṃ, 보시), 봇삭가(vossaggo), 아파데사나(apadesanaṃ), 빗사나나(vissāṇanaṃ), 비타라나(vitaraṇaṃ), 비하이타(vihāyitā), 파밧자나(pavajjanaṃ)는 베풂이나 내어줌을 뜻한다.

๔๒๑.

421.

ปญฺจ [Pg.36] มหาปริจฺจาโค, วุตฺโต เสฏฺฐ, ธนสฺส จ;

วเสน ปุตฺต ทารานํ, รชฺชสฺส’ งฺคาน เมว จ.

가장 뛰어난 다섯 가지 큰 포기(pañca mahāpariccāgo)란 재물, 아들, 아내, 왕국, 그리고 자신의 신체 부위를 내어주는 것을 말한다.

๔๒๒.

422.

อนฺนํ ปานํ ฆรํ วตฺถํ, ยานํ มาลา วิเลปนํ;

คนฺโธ เสยฺยา ปทีเปยฺยํ, ทานวตฺถู สิยุํ ทส.

음식, 마실 것, 집, 옷, 탈것, 꽃다발, 연고, 향기, 침상, 등불 도구, 이들 열 가지가 보시물(dānavatthu)이다.

๔๒๓.

423.

มตตฺถํ ตทเห ทานํ, ตีสฺเวต มุทฺธเทหิกํ;

ปิตุทานํ ตุ นิวาโป, สทฺธํ ตุ ตํว สาตฺถโต.

죽은 이를 위해 그날에 베푸는 보시는 우다데히카(uddhadehika, 사후 보시)라 하며, 돌아가신 아버지를 위한 보시는 니와파(nivāpa)이고, 경전에 따른 그것은 삿다(saddha)라고 한다.

๔๒๔.

424.

ปุเม อติถิ อาคนฺตุ, ปาหุนา เวสิกา ปฺยถ;

อญฺญตฺถ คนฺตุ มิจฺฉนฺโต, คมิโก ถา คฺฆ มคฺฆิยํ.

아티티(atithi), 아간투(āgantu), 파후나(pāhunā), 웨시카(vesika)는 손님(남성형)을 뜻한다. 다른 곳으로 가고자 하는 이는 가미카(gamika)이며, 손님을 위한 예물은 악가(aggha)와 악기야(agghiya)이다.

๔๒๕.

425.

ปชฺชํ ปาโททกาโท ถ, สตฺตา’คนฺตฺวาทโย ติสุ;

อปจิตฺย’จฺจนา ปูชา, ปหาโร พลิ มานนา.

팟쟈(pajja)는 발 씻는 물 등을 의미한다. 사타(satta), 아간투(āgantva) 등의 단어는 세 가지 성 모두에 쓰인다. 아파치티(apaciti), 앗차나(accanā), 푸쟈(pūjā), 파하라(pahāra), 발리(bali), 마나나(mānanā)는 공경과 숭배를 뜻한다.

๔๒๖.

426.

นมสฺสา ตุ นมกฺกาโร, วนฺทนา จาภิวาทนํ;

ปตฺถนา ปณิธานญฺจ, ปุริเส ปณิธีริโต.

나맛사(namassā), 나맛카라(namakkāra), 완다나(vandanā), 아비와다나(abhivādana)는 예배와 인사를 의미한다. 팟타나(patthanā)와 파니다나(paṇidhāna)는 서원(誓願)을 의미하며, 남성형으로는 파니디(paṇidhi)라고 한다.

๔๒๗.

427.

อชฺเฌสนา ตุ สกฺการ, ปุพฺพงฺคมนิโยชนํ;

앗제사나(ajjhesanā)는 예우(sakkāra)를 갖추어 먼저 청하는 것(권청)이다.

๔๒๘.

428.

ปริเยสนา นฺเวสนา, ปริเยฏฺฐิ คเวสนา;

อุปาสนํ ตุ สุสฺสูสา, สา ปาริจริยา ภเว.

파리예사나(pariyesanā), 안웨사나(anvesanā), 파리예티(pariyeṭṭhi), 가웨사나(gavesanā)는 탐구와 추구이다. 우파사나(upāsana)는 듣고자 함(sussūsā)이며, 그것은 파리차리야(pāricariyā, 시봉)이다.

๔๒๙.

429.

โมน มภาสนํ ตุณฺหี, ภาโว ถ ปฏิปาฏิ สา;

อนุกฺกโม ปริยาโย, อนุปุพฺพฺย’ปุเม กโม.

모나(mona)는 말하지 않는 침묵(tuṇhī-bhāva)이다. 파티파티(paṭipāṭi), 아눗카마(anukkamo), 파리야야(pariyāyo), 아누풉비(anupubbya), 카마(kamo, 남성형)는 순서와 차례를 의미한다.

๔๓๐.

430.

ตโป จ สํยโม สีลํ, นิยโม ตุ วตญฺจ วา;

วีติกฺกโม’ ชฺฌจาโร ถ, วิเวโก ปุถุคตฺตตา.

타파(tapa), 상야마(saṃyama), 실라(sīla), 니야마(niyama), 와타(vata)는 고행과 자제와 계행이다. 위틱카마(vītikkamo)와 앗쟈차라(ajjhacāro)는 범계와 일탈이며, 위웨카(viveko)는 멀리 여의어 머묾(puthugattatā, 독처)이다.

๔๓๑.

431.

ขุทฺทานุขุทฺทกํ อาภิ, สมาจาริก มุจฺจเต;

อาทิพฺรหฺมจริยํ ตุ, ตทญฺญํ สีล มีริตํ.

사소한 계율들(khuddānukhuddaka)은 아비사마차리카(ābhisa-mācārika, 위仪)라 불린다. 그 외의 것은 아디브라흐마차리야 실라(ādibrahmacariya-sīla, 근본계)라고 한다.

๔๓๒.

432.

โย ปาเปหิ อุปาวตฺโต, วาโส สทฺธึ คุเณหิ โส;

อุปวาโสติ วิญฺเญยฺโย, สพฺพโภควิวชฺชิโต.

악으로부터 물러나 덕과 함께 머무는 것, 모든 즐거움을 멀리하고 머무는 그것을 우파와사(upavāsa, 재계)라고 알아야 한다.

๔๓๓.

433.

ตปสฺสี ภิกฺขุ สมโณ, ปพฺพชิโต ตโปธโน;

วาจํยโม ตุ มุนิ จ, ตาปโส ตุ อิสี ริโต.

타팟시(tapassī), 빅쿠(bhikkhu), 사마나(samaṇa), 팝바지타(pabbajita), 타포다나(tapodhana)는 수행자이다. 말을 절제하는 이는 무니(muni, 성자)이며, 타파사(tāpasa)는 이시(isi, 선인)라고도 한다.

๔๓๔.

434.

เยสํยตินฺทฺริยคณา, ยตโย วสิโน จ เต;

สาริปุตฺโต’ปติสฺโส ตุ, ธมฺมเสนาปตี ริโต.

감각기관의 무리를 제어하는 자들을 야티(yati)와 와시(vasi)라고 한다. 사리풋타(Sāriputto)는 우파팃사(Upatisso)라 하며 담마세나파티(dhammasenāpatī, 법의 장군)라고도 불린다.

๔๓๕.

435.

โกลิโต โมคฺคลฺลาโน ถ,อริโย ธิคโต สิยา;

โสตาปนฺนาทิกา เสขา, นริโย ตุ ปุถุชฺชโน.

콜리타(Kolito)는 목갈라나(moggallāno)이다. 성자(Ariyo)는 진리를 깨달은 자이다. 예류자 등은 유학(sekhā)이며, 성자가 아닌 자는 범부(puthujjano)이다.

๔๓๖.

436.

อญฺญา [Pg.37] ตุ อรหตฺตญฺจ, ถูโป ตุ เจติยํ ภเว;

ธมฺมภณฺฑาคาริโก จ, อานนฺโท ทฺเว สมา ถ จ.

안냐(aññā)는 아라한과이다. 투파(thūpo)는 체티야(cetiya, 탑)이다. 담마반다가리카(dhammabhaṇḍāgāriko, 법의 창고지기)와 아난다(ānando)는 동일한 의미이다.

๔๓๗.

437.

วิสาขา มิคารมาตา, สุทตฺโต’ นาถปิณฺฑิโก;

위사카(Visākhā)는 미가라마다(migāramātā)이고, 수닷타(sudatto)는 아나타핀디카(anāthapiṇḍiko)이다.

๔๓๘.

438.

ภิกฺขุปิ สามเณโร จ, สิกฺขมานา จ ภิกฺขุนี;

สามเณรีติ กถิตา, ปญฺเจเต สหธมฺมิกา.

비구와 사미, 식차마나와 비구니, 그리고 사미니라 불리는 이들 다섯을 사하담미카(sahadhammikā, 동법자)라고 한다.

๔๓๙.

439.

ปตฺโต ติจีวรํ กาย, พนฺธนํ วาสิ สูจิ จ;

ปริสฺสาวน มิจฺเจเต, ปริกฺขารา’ฏฺฐ ภาสิตา.

발우, 세 종류의 가사, 허리띠, 면도칼, 바늘, 물 거르는 주머니, 이들을 여덟 가지 필수품(parikkhārā)이라 한다.

๔๔๐.

440.

สามเณโร จ สมณุ, ทฺเทโส จาถ ทิคมฺพโร;

อเจฬโก นิคณฺโฐ จ, ชฏิโล ตุ ชฏาธโร.

사미(sāmaṇero)와 사마눗데사(samaṇuddeso)는 같은 의미이다. 디감바라(digambaro), 아첼라카(aceḷako), 니간타(nigaṇṭho)는 무소유의 고행자이고, 자틸라(jaṭilo)는 머리를 땋은 고행자(jaṭādharo)이다.

๔๔๑.

441.

กุฏีสกาทิกา จตุ, ตฺตึส ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย;

อิติ ฉนฺนวุติ เอเต, ปาสณฺฑา สมฺปกาสิตา.

쿠티사카 등을 비롯한 서른넷과 예순둘의 견해들, 이와 같이 아흔여섯의 이교도(pāsaṇḍā)들이 알려져 있다.

๔๔๒.

442.

ปวิตฺโต ปยโต ปูโต, จมฺมํ ตุ อชินํ ปฺยถ;

ทนฺตโปโณ ทนฺตกฏฺฐํ, วกฺกโล วา ติรีฏกํ.

파윗타(pavitto), 파야타(payato), 푸타(pūto)는 깨끗함을 뜻한다. 참마(cammaṃ)와 아지나(ajinaṃ)는 가죽이다. 단타포나(dantapoṇo)와 단타카타(dantakaṭṭhaṃ)는 치목(齒木)이다. 왁칼라(vakkalo)와 티리타카(tirīṭakaṃ)는 나무껍질 옷이다.

๔๔๓.

443.

ปตฺโต ปาติตฺถิยํนิตฺถี, กมณฺฑลุ ตุ กุณฺฑิกา;

อถาลมฺพณทณฺฑสฺมึ, กตฺตรยฏฺฐิ นาริยํ.

팟타(patto, 발우)는 남성형과 중성형이다. 카만달루(kamaṇḍalu)와 쿤디카(kuṇḍikā)는 물병이다. 몸을 의지하는 지팡이는 캇타라야티(kattarayaṭṭhi, 여성형)라 한다.

๔๔๔.

444.

ยํ เทหสาธนาเปกฺขํ, นิจฺจํ กมฺมมยํ ยโม;

อาคนฺตุสาธนํ กมฺมํ, อนิจฺจํ นิยโม ภเว.

몸을 유지하기 위해 항상 행해야 하는 의무를 야마(yama)라 하고, 특별한 목적을 위해 일시적으로 행하는 의무는 니야마(niyama)라고 한다.

อิติ พฺราหฺมณวคฺโค.

이와 같이 바라문 품이 끝났다.

๔๔๕.

445.

เวสฺโส จ เวสิยาโน ถ, ชีวนํ วุตฺติ ชีวิกา;

อาชีโว วตฺตนํ จาถ, กสิกมฺมํ กสิตฺถิยํ.

웨삿사(vesso)와 웨시야나(vesiyāno)는 상인 계급이다. 지와나(jīvanaṃ), 웃티(vutti), 지위카(jīvikā), 아지와(ājīvo), 왓타나(vattanaṃ)는 생계를 뜻한다. 카시캄마(kasikammaṃ)와 카시(kasitthiyaṃ)는 농업이다.

๔๔๖.

446.

วาณิชฺชญฺจ วณิชฺชา ถ, โครกฺขา ปสุปาลนํ;

เวสฺสสฺส วุตฺติโย ติสฺโส, คหฏฺฐา’คาริกา คิหิ.

상업(vāṇijjaṃ), 축산업(gorakkhā), 그리고 농업이 웨삿사의 세 가지 생계 수단이다. 가핫타(gahaṭṭhā), 아가리카(agārikā), 기히(gihi)는 재가자이다.

๔๔๗.

447.

เขตฺตาชีโว กสฺสโก ถ, เขตฺตํ เกทาร มุจฺจเต;

เลฑฺฑุ’ตฺโต มตฺติกาขณฺโฑ, ขณิตฺติ’ตฺถฺย’วทารณํ.

밭을 일구어 사는 이는 농부(kassako)이다. 켓타(khettaṃ)와 케다라(kedāraṃ)는 논밭을 뜻한다. 렛두(leḍḍu)는 흙덩이이다. 카닛티(khaṇitti, 여성형)와 아와다라나(avadāraṇaṃ)는 괭이이다.

๔๔๘.

448.

ทาตฺตํ ลวิตฺต มสิตํ, ปโตโท ตุตฺต ปาชนํ;

โยตฺตํ ตุ รชฺชุ รสฺมิตฺถี, ผาโล ตุ กสโก ภเว.

닷타(dāttaṃ), 라윗타(lavittaṃ), 아시타(asitaṃ)는 낫이다. 파토다(patodo), 툿타(tuttaṃ), 파쟈나(pājanaṃ)는 몰이 막대기이다. 욧타(yottaṃ), 랏쥬(rajju), 라스미(rasmi, 여성형)는 밧줄이다. 팔라(phālo)는 보습이며 농부(kasako)라고도 한다.

๔๔๙.

449.

นงฺคลญฺจ หลํ สีโร, อีสา นงฺคลทณฺฑโก;

สมฺมา ตุ ยุคกีลสฺมึ, สีตา ตุ หลปทฺธติ.

낭갈라(naṅgalañca), 할라(halaṃ), 시라(sīro)는 쟁기이다. 이사(īsā)는 쟁기 채이다. 삼마(sammā)는 멍에의 쐐기이다. 시타(sītā)는 쟁기가 지나간 자국(밭이랑)이다.

๔๕๐.

450.

มุคฺคาทิเก [Pg.38] ปรณฺณญฺจ, ปุพฺพณฺณํ สาลิอาทิเก;

สาลิ วีหิ จ กุทฺรูโส, โคธุโม วรโก ยโว;

กงฺคูติ สตฺต ธญฺญานิ, นีวาราที ตุ ตพฺภิทา.

녹두 등은 파란나(paraṇṇa)이고, 쌀 등은 풉반나(pubbaṇṇa)이다. 살리(sāli), 위히(vīhi), 쿠드루사(kudrūso), 고두마(godhumo), 와라카(varako), 야와(yavo), 캉구(kaṅgū)의 일곱 가지 곡물이 있으며, 니와라(nīvāra) 등은 그것들의 변종이다.

๔๕๑.

451.

จณโก จ กฬาโย ถ,สิทฺธตฺโถ สาสโป ภเว.

병아리콩과 완두콩, 흰 겨자와 겨자가 있다.

๔๕๒.

452.

อถ กงฺคุ ปิยงฺคุ’ตฺถี, อุมฺมา ตุ อตสี ภเว;

กิฏฺฐญฺจ สสฺสํ ธญฺญญฺจ, วีหิ ถมฺพกรี ริโต.

또한 조와 수수(여성형), 아마와 삼이 있다. 작물과 곡물과 곡식, 그리고 벼를 탐바카리라 한다.

๔๕๓.

453.

กณฺโฑ ตุ นาฬ มถ โส, ปลาลํ นิตฺถิ นิปฺผโล;

ภุสํ กลิงฺคโร จาถ, ถุโส ธญฺญตฺตเจ ถ จ.

줄기는 날라(nāḷa)이며, 열매 없는 볏짚은 팔랄라(palāla, 남성형 아님)이다. 겨와 쭉정이, 그리고 곡식의 껍질인 투사(thusa)가 있다.

๔๕๔.

454.

เสตฏฺฏิกา สสฺสโรโค,กโณ ตุ กุณฺฑโก ภเว;

ขโล จ ธญฺญกรณํ, ถมฺโพ คุมฺโพ ติณาทินํ.

세탓티카는 곡식의 병이고, 카나와 쿤다카는 쌀겨이다. 칼라는 곡물을 타작하는 곳이고, 탐바와 굼보는 풀 등의 덤불이다.

๔๕๕.

455.

อโยคฺโค มุสโล นิตฺถี, กุลฺโล สุปฺป มนิตฺถิยํ;

อโถ’ทฺธนญฺจ จุลฺลิ’ตฺถี, กิลญฺโช ตุ กโฏ ภเว.

아요가와 무살라는 절굿공이(남성형 아님)이며, 쿨라와 수파는 키(여성형 아님)이다. 또한 웃다나와 출리는 화덕(여성형)이며, 킬란자와 카타는 돗자리이다.

๔๕๖.

456.

กุมฺภี’ตฺถี ปิฐโร กุณฺฑํ, ขโฬปฺยุ’กฺขลิ ถาลฺยุ’ขา;

โกลมฺโพ จาถ มณิกํ, ภาณโก จ อรญฺชโร.

쿰비(여성형), 피타라, 쿤다, 칼로피, 우칼리, 탈리, 우카는 솥이다. 콜람바와 마니카, 바나카와 아란자라는 물단지이다.

๔๕๗.

457.

ฆโฏ ทฺวีสุ กุโฏ นิตฺถี, กุมฺโภ กลส, วารกา;

กํโส ภุญฺชนปตฺโต ถา, มตฺตํ ปตฺโต จ ภาชนํ.

가타(두 성), 쿠타(남성형 아님), 쿰바, 칼라사, 바라카는 항아리이다. 캄사와 분자나팟타, 맛타, 팟타, 바자나는 그릇이다.

๔๕๘.

458.

อณฺฑุปกํ จุมฺพฏกํ, สราโว ตุ จ มลฺลโก;

ปุเม กฏจฺฉุทพฺพิ’ตฺถี, กุสูโล โกฏฺฐ มุจฺจเต.

안두파카와 춤바타카는 똬리이며, 사라바와 말라카는 접시이다. 남성형 카탓추와 여성형 답비는 국자이며, 쿠술라는 곳간이라 불린다.

๔๕๙.

459.

สาโก อนิตฺถิยํ ฑาโก, สิงฺคีเวรํตุ อทฺทกํ;

มโหสธํ ตุ ตํ สุกฺขํ, มริจํ ตุ จ โกลกํ.

사카와 다카(여성형 아님)는 채소이며, 싱기베라와 앗다카는 생강이다. 말린 생강은 마호사다이며, 마리차와 콜라카는 후추이다.

๔๖๐.

460.

โสวีรํ กญฺชิยํ วุตฺตํ, อารนาฬํ ถุโสทกํ;

ธญฺญมฺพิลํ พิฬงฺโค ถ, ลวณํ โลณ มุจฺจเต.

소비라, 칸지야, 아라날라, 투소다카, 단냠빌라, 빌랑가는 신 음료(또는 죽)라 불린다. 라바나와 로나는 소금이라 불린다.

๔๖๑.

461.

สามุทฺทํ สินฺธโว นิตฺถี, กาฬโลณํ ตุ อุพฺภิทํ;

พิฬกํ เจติ ปญฺเจเต, ปเภทา ลวณสฺส หิ.

사뭇다(바다소금), 신다바(암염, 남성형 아님), 칼랄로나(검은 소금), 웃비다, 빌라카라는 다섯 가지가 소금의 종류이다.

๔๖๒.

462.

คุโฬ จ ผาณิตํ ขณฺโฑ, มจฺฉณฺฑี สกฺขรา อิติ;

อิเม อุจฺฉุวิการา ถ, คุฬสฺมึ วิสกณฺฏกํ.

굴라, 파니타, 칸다, 맛찬디, 사카라는 사탕수수 가공품이다. 굴라(당밀)의 불순물을 비사칸타카라 한다.

๔๖๓.

463.

ลาชา [Pg.39] สิยา’กฺขตํ จาถ, ธานา ภฏฺฐยเว ภเว;

อพทฺธสตฺตุ มนฺโถ จ, ปูปา’ ปูปา ตุ ปิฏฺฐโก.

라자와 악카타는 튀긴 곡식이고, 다나는 볶은 보리이다. 아밧다삿투와 만타는 미숫가루이며, 푸파와 아푸파와 핏타카는 떡(또는 빵)이다.

๔๖๔.

464.

ภตฺตกาโร สูปกาโร, สูโท อาฬาริโก ตถา;

โอทนิโก จ รสโก, สูโป ตุ พฺยญฺชนํ ภเว.

밧타카라, 수파카라, 수다, 알라리카, 오다니카, 라사카는 요리사이다. 수파와 반자나는 국이나 반찬이다.

๔๖๕.

465.

โอทโน วา กุรํ ภตฺตํ, ภิกฺขา จา’นฺน มถา สนํ;

อาหาโร โภชนํ ฆาโส,ตรลํ ยาคุ นาริยํ.

오다나, 쿠라, 밧타, 빅카, 안나, 아사나, 아하라, 보자나, 가소는 밥(또는 음식)이다. 타랄라와 야구(여성형)는 죽이다.

๔๖๖.

466.

ขชฺชํ ตุ โภชฺช เลยฺยานิ, เปยฺยนฺติ จตุธา’สนํ;

นิสฺสาโว จ ตถา’จาโม,อาโลโป กพโฬ ภเว.

씹어 먹는 것(카자), 먹는 것(보자), 핥아 먹는 것(레야), 마시는 것(페야)의 네 종류의 음식이 있다. 닛사바와 아차마는 밥물이며, 알로파와 카발라는 한 입 분량의 밥덩이다.

๔๖๗.

467.

มณฺโฑ นิตฺถีรสคฺคสฺมึ, วิฆาโส ภุตฺตเสสเก;

วิฆาสาโท จ ทมโก, ปิปาสา ตุ จ ตสฺสนํ.

맛의 정수는 만다(남성형 아님)이며, 먹고 남은 음식은 위가사이다. 남은 음식을 먹는 자는 위가사다 또는 다마카이며, 피파사와 탓사나는 갈증이다.

๔๖๘.

468.

ขุทฺทา ชิฆจฺฉา, มํสสฺส, ปฏิจฺฉาทนิยํ รโส;

อุทฺเรโก เจว อุคฺคาโร, โสหิจฺจํ ติตฺติ ตปฺปนํ.

쿠다와 지갓차는 배고픔이고, 파탓차다니야와 라사는 고기 국물이다. 우드레카와 우가라는 트림이며, 소힛차와 팃티와 탑파나는 만족(포만감)이다.

๔๖๙.

469.

กามํ ตฺวิฏฺฐํ นิกามญฺจ, ปริยตฺตํ ยถจฺฉิตํ;

กยวิกฺกยิโก สตฺถ,วาหา’ ปณิก วาณิชา.

카맘, 잇탐, 니카맘, 파리얏탐, 야탓치탐은 원하는 만큼(또는 충분히)을 뜻한다. 카야빅카이카, 삿타바하, 아파니카, 바니자는 상인이다.

๔๗๐.

470.

วิกฺกยิโก ตุ วิกฺเกตา,กยิโก ตุ จ กายิโก;

อุตฺตมณฺโณ จ ธนิโก, ธมณฺโณ ตุ อิณายิโก.

빅카이카와 빅케타는 판매자이고, 카이카와 카이카는 구매자이다. 웃타만나와 다니카는 채권자이며, 아 다만나와 이나이카는 채무자이다.

๔๗๑.

471.

อุทฺธาโร ตุ อิณํ วุตฺตํ, มูลํ ตุ ปาภตํ ภเว;

สจฺจาปนํ สจฺจํกาโร, วิกฺเกยฺยํ ปณิยฺยํ ติสุ.

웃다라와 이나는 빚이라 불리며, 물라와 파바타는 밑천이다. 삿차파나와 삿참카라는 계약금(보증금)이며, 빅케이야와 파니야(세 성)는 상품이다.

๔๗๒.

472.

ปฏิทานํ ปริวตฺโต, นฺยาโส ตู’ปนิธี ริโต;

파티다나와 파리밧타는 교환(상환)이며, 냐사와 우파니디는 기탁물이라 한다.

๔๗๓.

473.

อฏฺฐารสนฺตา สงฺขฺเยยฺเย, สงฺขฺยา เอกาทโย ติสุ;

สงฺขฺยาเน ตุ จ สงฺขฺเยยฺเย, เอกตฺเต วีสตาทโย;

วคฺคเภเท พหุตฺเตปิ, ตา อานวุติ นาริยํ.

1부터 18까지의 수는 세 가지 성을 따르며 수량 형용사로 쓰인다. 20부터 99까지의 수는 여성 단수형이며, 분류에 따라 복수로도 쓰인다.

๔๗๔.

474.

สตํ สหสฺสํ นิยุตํ, ลกฺขํ โกฏิ ปโกฏิโย;

โกฏิปโกฏิ นหุตํ, ตถา นินฺนหุตมฺปิ จ.

백(Sata), 천(Sahassa), 니유타, 락카, 코티, 파코티, 코티파코티, 나후타, 그리고 닌나후타가 있다.

๔๗๕.

475.

อกฺโขภนีตฺถิยํ [Pg.40] พินฺทุ, อพฺพุทญฺจ นิรพฺพุทํ;

อหหํ อพพํ เจวา, ฏฏํ โสคนฺธิ กุปฺปลํ.

악코바니(여성형), 빈두, 압부다, 니랍부다, 아하하, 아바바, 아타타, 소간디카, 웃팔라가 있다.

๔๗๖.

476.

กุมุทํ ปุณฺฑรีกญฺจ, ปทุมํ กถานมฺปิ จ;

มหากถานา’สงฺขฺเยยฺยา, นิ’จฺเจตาสุ สตาทิ จ.

쿠무다, 푼다리카, 파두마, 카타나, 마하카타나, 아상케이야가 있으며, 백(Sata) 등도 이 수들에 포함된다.

๔๗๗.

477.

โกฏฺยาทิกํ ทสคุณํ, สตลกฺขคุณํ กมา;

จตุตฺโถ’ฑฺเฒน อฑฺฒุฑฺโฒ,ตติโย ฑฺฒติโย ตถา.

코티부터는 10배씩이며, 차례대로 백만 배가 된다. 네 번째에서 반이 빠진 것은 아두다(3.5)이고, 세 번째에서 반이 빠진 것은 아다티야(2.5)이다.

๔๗๘.

478.

อฑฺฒเตยฺโย ทิยฑฺโฒ ตุ,ทิวฑฺโฒ ทุติโย ภเว;

ตุลา, ปตฺถ, งฺคุลิ, วสา, ติธา มาน มโถ สิยา.

아다테이야(2.5)와 디얏다 혹은 디밧다(1.5)가 있다. 무게(Tulā), 부피(Pattha), 길이(Aṅguli)에 따라 세 가지 측정이 있다.

๔๗๙.

479.

จตฺตาโร วิหโย คุญฺชา,ทฺเว คุญฺชา มาสโก ภเว;

ทฺเว อกฺขา มาสกา ปญฺจ, กฺขานํ ธรณมฏฺฐกํ.

네 알의 벼가 1 군자(guñjā)이고, 2 군자는 1 마사카(māsaka)이다. 2 악카(akkha)는 5 마사카이고, 8 악카는 1 다라나(dharaṇa)이다.

๔๘๐.

480.

สุวณฺโณ ปญฺจธรณํ, นิกฺขํ ตฺวนิตฺถิ ปญฺจ เต;

ปาโท ภาเค จตุตฺเถ ถ, ธรณานิ ปลํ ทส.

5 다라나는 1 수반나(suvaṇṇa)이고, 5 수반나는 1 닉카(nikkha, 여성형 아님)이다. 4분의 1은 파다(pāda)이며, 10 다라나는 1 팔라(pala)이다.

๔๘๑.

481.

ตุลา ปลสตํ จาถ, ภาโร วีสติ ตา ตุลา;

อโถ กหาปโณ นิตฺถี, กถฺยเต กริสาปโณ.

저울(tulā)은 100팔라(pala)이며, 20저울은 1바라(bhāra)이다. 또한 중성 명사인 카하파나(kahāpaṇa)는 카리사파나(karisāpaṇa)라고도 불린다.

๔๘๒.

482.

กุฑุโว ปสโต เอโก,ปตฺโถ เต จตุโร สิยุํ;

อาฬฺหโก จตุโร ปตฺถา, โทณํ วาจตุรา’ฬฺหกํ.

1쿠두바(kuḍuva)와 1파사타(pasata)는 같고, 그것이 4개 있으면 1팟타(pattha)가 된다. 4팟타는 1알하카(āḷhaka)이며, 4알하카는 1도나(doṇa)라고 불린다.

๔๘๓.

483.

มานิกา จตุโร โทณา, ขารีตฺถี จตุมานิกา;

ขาริโย วีส วาโห ถ,สิยา กุมฺโภ ทสมฺพณํ.

4도나는 1마니카(mānikā)이며, 여성 명사인 카리(khārī)는 4마니카이다. 20카리는 1바하(vāha)이며, 10암바나(ambaṇa)는 1쿰바(kumbha)가 된다.

๔๘๔.

484.

อาฬฺหโก นิตฺถิยํ ตุมฺโภ, ปตฺโถตุ นาฬิ นาริยํ;

วาโห ตุ สกโฏ เจกา,ทส โทณา ตุ อมฺพณํ.

중성 명사인 알하카(āḷhaka)는 툼바(tumbha)라고도 하며, 팟타(pattha)는 나리(nāḷi)라고도 불리는 여성 명사이다. 바하(vāha)는 사카타(sakaṭa)와 같고, 10도나는 암바나(ambaṇa)이다.

๔๘๕.

485.

ปฏิวีโส จ โกฏฺฐาโส,อํโส ภาโค ธนํ ตุ โส;

ทพฺพํ วิตฺตํ สาปเตยฺยํ, วสฺว’ตฺโถ วิภโว ภเว.

파티비사(paṭivīsa), 콧타사(koṭṭhāsa), 암사(aṃsa), 바가(bhāga)는 몫을 뜻한다. 다나(dhana), 답바(dabba), 빗타(vitta), 사파테이야(sāpateyya), 바수(vasu), 앗타(attha), 비바바(vibhava)는 재산을 뜻한다.

๔๘๖.

486.

โกโส [Pg.41] หิรญฺญญฺจ กตา, กตํ กญฺจน, รูปิยํ;

กุปฺปํ ตทญฺญํ ตมฺพาทิ, รูปิยํ ทฺวย มาหตํ.

코소(koso)는 창고[寶庫]와 금을 말하며, 가공된 것은 칸차나(kañcana)와 루피야(rūpiya)라 한다. 구리 등 그 밖의 금속은 구빠(kuppa)이며, 타각된 화폐는 두 종류의 루피야(rūpiya)라고 한다.

๔๘๗.

487.

สุวณฺณํ กนกํ ชาต, รูปํ โสณฺณญฺจ กญฺจนํ;

สตฺถุวณฺโณ หรี กมฺพุ, จารุ เหมญฺจ หาฏกํ.

수반나(suvaṇṇa), 카나카(kanaka), 자타루파(jātarūpa), 손나(soṇṇa), 칸차나(kañcana), 삿투반나(satthuvaṇṇa), 하리(harī), 캄부(kambu), 차루(cāru), 헤마(hema), 하타카(hāṭaka)는 금의 이름들이다.

๔๘๘.

488.

ตปนิยํ หิรญฺญํ ต, พฺเภทา จามีกรมฺปิ จ;

สาตกุมฺภํ ตถา ชมฺพุ, นทํ สิงฺคี จ นาริยํ.

타파니야(tapaniya), 히란냐(hirañña), 그리고 그 종류인 차미카라(cāmīkara)와 사타쿰바(sātakumbha), 잠부나다(jambunada), 그리고 여성 명사인 싱기(siṅgī)도 금이다.

๔๘๙.

489.

รูปิยํ รชตํ สชฺฌุ, รูปี สชฺฌํ อโถ วสุ;

รตนญฺจ มณิ ทฺวีสุ, ปุปฺผราคาที ตพฺภิทา.

루피야(rūpiya), 라자타(rajata), 삿주(sajjhu), 루피(rūpī), 삿자(sajjha), 바수(vasu)는 은이다. 보석은 라타나(ratana)와 마니(maṇi) 두 단어로 불리며, 푸파라가(puppharāga) 등은 그 보석의 종류들이다.

๔๙๐.

490.

สุวณฺณํ รชตํ มุตฺตา, มณิ เวฬุริยานิ จ;

วชิรญฺจ ปวาฬนฺติ, สตฺตา’หุ รตนานิ’ เม.

금(suvaṇṇa), 은(rajata), 진주(muttā), 보석(maṇi), 고양이눈보석(veḷuriya), 금강석(vajira), 산호(pavāḷa)를 이른바 '칠보(七寶)'라고 한다.

๔๙๑.

491.

โลหิตงฺโก จ ปทุม, ราโค รตฺตมณิ ปฺยถ;

วํสวณฺโณ เวฬุริยํ, ปวาฬํ วา จ วิทฺทุโม.

로히탕카(lohitaṅka), 파두마라가(padumarāga), 랏타마니(rattamaṇi)는 붉은 보석이다. 밤사반나(vaṃsavaṇṇa)와 벨루리야(veḷuriya)는 유리 보석이며, 파발라(pavāḷa)와 빗두마(vidduma)는 산호이다.

๔๙๒.

492.

มสารคลฺลํ กพรมณิ, อถ มุตฺตา จ มุตฺติกํ;

รีติ ตฺถี อารกูโฏ วา, อมลํ ตฺว’พฺภกํ ภเว.

마사가랄라(masāragalla)는 얼룩진 보석이고, 무타(muttā)와 무틱카(muttika)는 진주이다. 여성 명사인 리티(rīti)와 아라쿠타(ārakūṭa)는 황동이며, 아마라(amala)와 압바카(abbhaka)는 운모이다.

๔๙๓.

493.

โลโห นิตฺถี อโย กาฬา,ยสญฺจ ปารโท รโส;

กาฬติปุ ตุ สีสญฺจ, หริตาลํ ตุ ปีตนํ.

중성 명사인 로하(loha)와 아요(ayo)는 검은 쇠[鐵]이며, 라사(rasa)는 수은인 파라다(pārada)이다. 칼라티푸(kāḷatipu)는 납(sīsa)이며, 하리탈라(haritāla)는 황색인 피타나(pītana)이다.

๔๙๔.

494.

จินปิฏฺฐญฺจ สินฺทูรํ, อถ ตูโล ตถา ปิจุ;

ขุทฺทชํ ตุ มธุ ขุทฺทํ, มธุจฺฉิฏฺฐํ ตุ สิตฺถกํ.

치나핏타(cinapiṭṭha)와 신두라(sindūra)는 주사(朱砂)이며, 툴라(tūla)와 피추(picu)는 솜이다. 쿳다자(khuddaja), 마두(madhu), 쿳다(khudda)는 꿀이며, 마둑칫타(madhucchiṭṭha)와 싯타카(sitthaka)는 밀랍이다.

๔๙๕.

495.

โคปาโล โคป โคสงฺขฺยา,โคมา ตุ โคมิโก ปฺยถ;

อุสโภ พลีพทฺโธ จ, โคโณ โควสโภ วุโส.

고팔라(gopāla), 고파(gopa), 고상캬(gosaṅkhyā)는 소 치는 사람이고, 고마(gomā)와 고미카(gomika)는 소 소유주이다. 우사바(usabha), 발리밧다(balībadda), 고나(goṇa), 고바사바(govasabha), 부사(vusa)는 수소이다.

๔๙๖.

496.

วุทฺโธ ชรคฺคโว โส ถ, ทมฺโม วจฺฉตโร สมา;

ธุรวาหี ตุ โธรยฺโห, โควินฺโท ธิกโต ควํ.

늙은 소는 붓다(vuddha) 또는 자락가바(jaraggava)이다. 길들여지는 소는 담마(damma) 또는 밧차타라(vacchatara)이다. 멍에를 끄는 소는 두라바히(dhuravāhī) 또는 도라이하(dhorayha)이며, 고빈다(govinda)는 소를 관리하는 자이다.

๔๙๗.

497.

วโห จ ขนฺธเทโส ถ, กกุโธ กกุ วุจฺจเต;

อโถ วิสาณํ สิงฺคญฺจ, รตฺตคาวี ตุ โรหิณี.

바하(vaha)는 어깨 부위이며, 카쿠다(kakudha)는 카쿠(kaku)라고 불린다. 또한 비사나(visāṇa)와 싱가(siṅga)는 뿔이며, 붉은 암소는 로히니(rohiṇī)이다.

๔๙๘.

498.

คาวี จ สิงฺคินี โค จ, วญฺฌา ตุ กถฺยเต วสา;

นวปฺปสูติกา เธนุ, วจฺฉกามา ตุ วจฺฉลา.

가비(gāvī), 싱기니(siṅginī), 고(go)는 암소이고, 새끼를 낳지 못하는 소는 반자(vañjhā) 또는 바사(vasā)라고 한다. 갓 새끼를 낳은 소는 데누(dhenu)이며, 새끼를 사랑하는 소는 밧차라(vacchalā)이다.

๔๙๙.

499.

คคฺครี [Pg.42] มนฺถนีตฺถี ทฺเว, สนฺทานํ ทามมุจฺจเต;

โคมิฬฺโห โคมโย นิตฺถี, อโถ สปฺปิ ฆตํ ภเว.

가가리(gaggarī)와 여성 명사인 만타니(manthanī)는 우유 젓는 통이며, 산다나(sandāna)는 다마(dāma)라고 불린다. 고밀하(gomiḷha)와 중성 명사인 고마야(gomayo)는 소똥이며, 삽피(sappi)와 가타(ghata)는 정제 버터이다.

๕๐๐.

500.

นวุทฺธฏํ ตุ โนนีตํ, ทมิมณฺฑํ ตุ มตฺถุ จ,ขีรํ ทุทฺธํ ปโย ถญฺญํ, ตกฺกํ ตุ มถิตํ ปฺยถ.

갓 짜낸 것은 노니타(nonīta)이며, 응고유의 맑은 물은 맛투(matthu)이다. 키라(khīra), 둣다(duddha), 파요(payo), 탄냐(thañña)는 우유이며, 타카(takka)는 저어 만든 유청이다.

๕๐๑.

501.

ขีรํ ทธิ ฆตํ ตกฺกํ, โนนีตํ ปญฺจ โครสา;

อุรพฺโภ เมณฺฑ เมสา จ, อุรโณ อวิ เอฬโก.

우유, 응고유, 정제 버터, 유청, 버터의 다섯 가지를 오고락(五苦樂)이라 한다. 우랍바(urabbha), 멘다(meṇḍa), 메사(mesa), 우라나(uraṇa), 아비(avi), 엘라카(eḷaka)는 양이다.

๕๐๒.

502.

วสฺโส ตฺวโช ฉคลโก,โอฏฺโฐ ตุ กรโภ ภเว;

คทฺรโภ ตุ ขโร วุตฺโต, อุรณี ตุ อชี อชา.

밧사(vassa), 아자(aja), 차갈라카(chagalaka)는 염소이며, 옷토(oṭṭho)는 카라바(karabha)가 된다. 가드라바(gadrabha)는 카라(khara)라고 하며, 우라니(uraṇī), 아지(ajī), 아자(ajā)는 암양과 암염소이다.

อิติ เวสฺสวคฺโค.

이로써 벳사(Vessa) 품이 끝났다.

๕๐๓.

503.

สุทฺโท’นฺตวณฺโณ วสโล, สํกิณฺณา มาคธาทโย;

มาคโธ สุทฺทขตฺตาโช, อุคฺโค สุทฺทาย ขตฺตโช.

숫다(sudda), 안타반나(antavaṇṇa), 바살라(vasala)는 수드라 계급이며, 마가다 등은 혼혈 계급이다. 마가다는 수드라 아버지와 크샤트리아 어머니 사이에서 태어난 자이며, 욱가(ugga)는 수드라 어머니와 크샤트리아 아버지 사이에서 태어난 자이다.

๕๐๔.

504.

ทฺวิชาขตฺติยโช สูโต, การุตุ สิปฺปิโกปุเม;

สงฺฆาโตตุ สชาตีนํ, เตสํ เสณี ทฺวิสุจฺจเต.

브라만 아버지와 크샤트리아 어머니 사이에서 태어난 자는 수타(sūta)이다. 카루(kāru)와 십피코(sippiko)는 기술자이며, 같은 부류의 모임을 상가타(saṅghāta) 또는 세니(seṇī)라고 한다.

๕๐๕.

505.

ตจฺฉโก ตนฺตวาโย จ, รชโก จ นหาปิโต;

ปญฺจโม จมฺมกาโรติ, การโว ปญฺจิเม สิยุํ.

목수, 직공, 세탁공, 이발사, 그리고 다섯 번째인 제화공을 오공(五工)이라 한다.

๕๐๖.

506.

ตจฺฉโก วฑฺฒกี มโต, ปลคณฺโฑ ถปตฺยปิ;

รถกาโร ถ สุวณฺณ, กาโร นาฬินฺธโม ภเว.

탓차카(tacchaka)는 밧다키(vaḍḍhakī), 팔라간다(palagaṇḍa), 타파티(thapati)로 알려져 있다. 라타카라(rathakāra)는 수레 만드는 자이며, 수반나카라(suvaṇṇakāra)는 나린다마(nāḷindhama)이다.

๕๐๗.

507.

ตนฺตวาโย เปสกาโร,มาลากาโร ตุ มาลิโก;

กุมฺภกาโร กุลาโล ถ,ตุนฺนวาโย จ สูจิโก.

탄타바야(tantavāya)는 페사카라(pesakāra)이고, 말라카라(mālākāra)는 말리카(mālika)이다. 쿰바카라(kumbhakāra)는 쿨랄라(kulāla)이며, 툰나바야(tunnavāya)는 수치카(sūciko)이다.

๕๐๘.

508.

จมฺมกาโร รถกาโร, กปฺปโก ตุ นหาปิโต;

รงฺคาชีโว จิตฺตกาโร, ปุกฺกุโส ปุปฺผฉฑฺฑโก.

참마카라(cammakāra)는 가죽 기술자이며, 캇파카(kappaka)는 나하피타(nahāpita)이다. 랑가지바(raṅgājīva)는 화가이며, 푹쿠사(pukkusa)는 꽃을 치우는 자이다.

๕๐๙.

509.

เวโน วิลีวกาโร จ, นฬกาโร สมา ตโย;

จุนฺทกาโร ภมกาโร,กมฺมาโร โลหการโก.

베나(vena), 빌리바카라(vilīvakāra), 나라카라(naḷakāra) 이 셋은 대나무 기술자이다. 춘다카라(cundakāra)는 바마카라(bhamakāra)이며, 캄마라(kammāra)는 대장장이이다.

๕๑๐.

510.

นินฺเนชโก จ รชโก, เนตฺติโก อุทหารโก;

วีณาวาที เวณิโก ถ, อุสุกาโร’ สุวฑฺฒกี.

세탁공과 염색공, 수로를 만드는 자, 물 나르는 자, 비나 연주자, 피리 연주자, 화살 제작자, 목수가 있다.

๕๑๑.

511.

เวณุธโม [Pg.43] เวณวิโก,ปาณิวาโท ตุ ปาณิโฆ ;

ปูปิโย ปูปปณิโย, โสณฺฑิโก มชฺชวิกฺกยี.

대나무 피리 부는 자, 손뼉 치는 자, 과자 파는 자, 술꾼과 술 파는 자가 있다.

๕๑๒.

512.

มายา ตุ สมฺพรี มายา, กาโร ตุ อินฺทชาลิโก;

환술과 마술, 요술이 있으며, 마술을 부리는 자가 있다.

๕๑๓.

513.

โอรพฺภิกา สูกริกา, มาควิกา เต จ สากุณิกา;

หนฺตฺวา ชีวนฺเต’ฬก, สูกร, มิค, ปกฺขิโน กมโต.

양, 돼지, 사슴, 새를 차례대로 죽여서 생계를 잇는 양 도살자, 돼지 도살자, 사슴 사냥꾼, 새 사냥꾼들이 있다.

๕๑๔.

514.

วาคุริโก ชาลิโก ถ,ภารวาโห ตุ ภาริโก;

เวตนิโก ตุ ภตโก, กมฺมกโร ถ กึ กโร;

ทาโส จ เจฏโก เปสฺโส, ภจฺโจ จ ปริจาริโก.

그물 사냥꾼과 어부, 짐꾼, 고용된 일꾼, 노동자, 하인, 노예, 몸종, 사령, 부림을 받는 자, 시종이 있다.

๕๑๕.

515.

อนฺโตชาโต ธนกฺกีโต, ทาสพฺโย’ปคโต สยํ;

ทาสา กรมรานีโต, จฺเจวํ เต จตุธา สิยุํ.

집에서 태어난 자, 돈으로 산 자, 스스로 노예가 된 자, 포로로 잡혀온 자, 이와 같이 네 종류의 노예가 있다.

๕๑๖.

516.

อทาโส ตุ ภุชิสฺโส ถ,นีโจ ชมฺโม นิหีนโก;

นิกฺโกสชฺโช อกิลาสุ,มนฺโท ตุ อลโส ปฺยถ.

노예가 아닌 자유인, 비천하고 낮은 자, 부지런하고 지치지 않는 자, 어리석고 게으른 자가 있다.

๕๑๗.

517.

สปาโก เจว จณฺฑาโล, มาตงฺโค สปโจ ภเว;

ตพฺเภทา มิลกฺขชาตี, กิราต, สวราทโย.

개고기를 요리하는 자와 천민, 마탕가족이 있으며, 그 갈래로 키라타족과 사바라족 같은 야만족들이 있다.

๕๑๘.

518.

เนสาโท ลุทฺทโก พฺยาโธ,มิคโว ตุ มิคพฺยโธ;

สารเมยฺโย จ สุนโข, สุโน โสโณ จ กุกฺกุโร.

사냥꾼, 잔인한 사냥꾼, 사슴 사냥꾼이 있으며, 개를 지칭하는 여러 이름이 있다.

๕๑๙.

519.

สฺวาโน สุวาโน สาฬูโร,สูโน สาโน จ สา ปุเม;

อุมฺมตฺตาทิต มาปนฺโน, อฬกฺโกติ สุโน มโต.

남성 명사로 개를 뜻하는 여러 단어가 있고, 광견병에 걸린 미친 개도 있다.

๕๒๐.

520.

สาพนฺธนํ ตุ คทฺทูโล, ทีปโก ตุ จ เจตโก;

พนฺธนํ คณฺฐิ ปาโส ถ, วาคุรา มิคพนฺธนี.

개 목줄, 표범(또는 훈련된 개), 묶는 끈, 매듭, 올가미, 사냥용 그물과 사슴 덫이 있다.

๕๒๑.

521.

ถิยํ กุเวณี กุมีนํ, อานโย ชาล มุจฺจเต;

อาฆาตนํ วธฏฺฐานํ, สูนา ตุ อธิโกฏฺฏนํ.

여성 명사로 통발과 어항, 그물이 있고, 도살장과 처형장, 푸줏간과 도마가 있다.

๕๒๒.

522.

ตกฺกโร [Pg.44] โมสโก โจโร,เถเน’กาคาริโก สมา;

เถยฺยญฺจ โจริกา โมโส,เวโม วายนทณฺฑโก.

도둑과 빈집털이범은 같은 의미이고, 도둑질과 베틀의 북(또는 베틀 막대)이 있다.

๕๒๓.

523.

สุตฺตํ ตนฺตุ ปุเม ตนฺตํ, โปตฺถํ เลปฺยาทิกมฺมนิ;

ปญฺจาลิกา โปตฺถลิกา, วตฺถทนฺตาทินิมฺมิตา.

실과 베틀(또는 날실), 점토 세공, 그리고 옷이나 상아 등으로 만든 인형이 있다.

๕๒๔.

524.

อุคฺฆาฏนํ ฆฏียนฺตํ, กูปมฺพุพฺพาหนํ ภเว;

มญฺชูสา เปฬา ปิฏโก, ตฺวิตฺถิยํ ปจฺฉิ เปฏโก.

두레박과 물레방아, 우물에서 물을 긷는 도구가 있으며, 상자와 바구니 등이 있다.

๕๒๕.

525.

พฺยาภงฺคี ตฺวิตฺถิยํ กาโช, สิกฺกา ตฺวตฺรา’วลมฺพนํ;

อุปาหโน วา ปาทุ’ตฺถี, ตพฺเภทา ปาทุกา ปฺยถ.

멜대와 망 주머니, 걸개, 신발과 그 종류인 나막신(또는 가죽신)이 있다.

๕๒๖.

526.

วรตฺตา วทฺธิกา นทฺธิ, ภสฺตา จมฺมปสิพฺพกํ;

โสณฺณาทฺยาวตฺตนี มูสา,ถ กูฏํ วา อโยฆโน.

가죽 끈과 풀무, 가죽 주머니, 금을 녹이는 도가니, 망치 또는 모루가 있다.

๕๒๗.

527.

กมฺมารภณฺฑา สณฺฑาโส, มุฏฺฐฺยา’ธิกรณีตฺถียํ;

ตพฺภสฺตา คคฺครี นารี, สตฺตํ ตุ ปิปฺผลํ ภเว.

대장장이의 도구인 집게, 망치, 모루, 풀무, 칼과 가위가 있다.

๕๒๘.

528.

สาโณ ตุ นิกโส วุตฺโต,อารา ตุ สูจิวิชฺฌนํ;

ขโร จ กกโจ นิตฺถี, สิปฺปํ กมฺมํ กลาทิกํ.

숫돌과 송곳, 톱이 있으며, 기술과 작업, 예술 등이 있다.

๕๒๙.

529.

ปฏิมา ปฏิพิมฺพญฺจ, พิมฺโพ ปฏินิธีริโต;

ตีสุ สโม ปฏิภาโค, สนฺนิกาโส สริกฺขโก.

초상, 반영, 형상, 대역은 같은 뜻이며, 동일함, 유사함, 닮음 등이 있다.

๕๓๐.

530.

สมาโน สทิโส ตุลฺโย,สงฺกาโส สนฺนิโภ นิโภ;

โอปมฺม มุปมานํ จุ, ปมา ภติ ตุ นาริยํ.

같음, 비슷함, 동일함과 비유, 비교, 측정이 있다.

๕๓๑.

531.

นิพฺเพโส เวตนํ มูลฺยํ, ชูตํ ตฺวนิตฺถิ เกตวํ;

ธุตฺโต’กฺขธุตฺโต กิตโว, ชูตการ, กฺขเทวิโน.

보수와 삯, 가격, 도박과 속임수, 도박꾼과 주사위 놀이꾼이 있다.

๕๓๒.

532.

ปาฏิโภโคตุ ปฏิภู, อกฺโข ตุ ปาสโก ภเว;

ปุเมวา’ ฏฺฐปทํ สาริ, ผลเก ถ ปโณ, พฺภุโต.

보증인과 주사위, 바둑판과 바둑알, 판돈과 내기가 있다.

๕๓๓.

533.

กิณฺณํ [Pg.45] ตุ มทิราพีเช, มธุ มธฺวาสเว มตํ;

มทิรา วารุณี มชฺชํ, สุรา ภโว ตุ เมรยํ.

술의 원료와 꿀술, 여러 종류의 술과 취하게 하는 음료가 있다.

๕๓๔.

534.

สรโก จสโก นิตฺถี, อาปานํ ปานมณฺฑลํ;

술잔과 술 마시는 자리(연회장)가 있다.

๕๓๕.

535.

เย’ตฺร ภูริปฺปโยคตฺตา, โยคิเกกสฺมิ มีริตา;

ลิงฺคนฺตเรปิ เต เญยฺยา, ตทฺธมฺมตฺตา’ญฺญวุตฺติยนฺติ.

이곳에서 많이 쓰이는 용어들은 한 가지 용법으로 설명되었으나, 그 성질에 따라 다른 성(性)이나 의미로도 쓰임을 알아야 한다.

อิติ สุทฺทวคฺโค.

이상이 수드라(하층민) 품이다.

จตุพฺพณฺณวคฺโค นิฏฺฐิโต.

사성품(네 계급의 품)이 끝났다.

๕. อรญฺญวคฺค

5. 숲의 품.

๕๓๖.

536.

อรญฺญํ กานนํ ทาโย, คหนํ วิปินํ วนํ;

อฏวี’ตฺถี มหารญฺญํ, ตฺว, รญฺญานีตฺถิยํ ภเว.

숲, 숲속, 큰 숲을 뜻하는 여러 단어가 있다.

๕๓๗.

537.

นครา นาติทูรสฺมึ, สนฺเตหิ โย ภิโรปิโต;

ตรุสณฺโฑ ส อาราโม, ตโถ ปวน มุจฺจเต.

도성에서 그리 멀지 않은 곳에 선한 이들이 심어 가꾼 나무들의 무리를 아라마(ārāma, 공원)라 하고, 또한 파바나(pavana, 숲)라고도 한다.

๕๓๘.

538.

สพฺพสาธารณา’รญฺญํ, รญฺญ มุยฺยาน มุจฺจเต;

เญยฺยํ ตเทว ปมท, วน มนฺเตปุโรจิตํ.

모든 이들에게 공용인 숲을 아란야(arañña)라 하고, 왕의 동산을 우이야나(uyyāna)라고 한다. 궁궐 안에 조성된 것은 파마다바나(pamadavana)라고 알아야 한다.

๕๓๙.

539.

ปนฺติ วีถฺยา’วลิ เสณี, ปาฬิ เลขา ตุ ราชิ จ;

ปาทโป วิฏปี รุกฺโข, อโค สาโล มหีรุโห.

판티(panti), 위티(vīthi), 아왈리(āvali), 세니(seṇi), 팔리(pāḷi), 레카(lekhā), 라지(rāji)는 줄[列]을 의미한다. 파다파(pādapa), 위타피(viṭapī), 루카(rukkha), 아가(aga), 살라(sāla), 마히루하(mahīruha)는 나무[樹]를 의미한다.

๕๔๐.

540.

ทุโม ตรุ กุโช สาขี, คจฺโฉ ตุ ขุทฺทปาทโป;

ผลนฺติ เย วินา ปุปฺผํ, เต วุจฺจนฺติ วนปฺปตี.

두마(duma), 타루(taru), 쿠자(kuja), 사키(sākhī)도 나무이다. 작은 나무는 가차(gaccha)라고 한다. 꽃 없이 열매를 맺는 것들을 와나파티(vanappati)라 부른다.

๕๔๑.

541.

ผลปากาวสาเน โย,มรตฺโย สธิ สา ภเว;

ตีสุ วญฺจฺยา’ผลา จาถ, ผลิโน ผลวา ผลี.

열매가 익은 뒤에 죽는 것을 오사디(osadhi, 약초)라 한다. 세 성(性)에서 열매를 맺지 못하는 것은 완자(vañjha)나 아팔라(aphala)이고, 열매 맺는 것은 팔리(phalī), 팔라와(phalavā), 팔리나(phalina)이다.

๕๔๒.

542.

สมฺผุลฺลิโต ตุ วิกโจ, ผุลฺโล วิกสิโต ติสุ;

สิโร’คฺคํ สิขโร นิตฺถี, สาขา ตุ กถิตา ลตา.

삼풀리타(samphullita), 위카차(vikaca), 풀라(phulla), 위카시타(vikasita)는 꽃이 핀 것을 말한다. 시라(sira), 악가(agga), 시카라(sikhara)는 꼭대기를 말하며, 사카(sākhā)는 가지를, 라타(latā)는 덩굴을 말한다.

๕๔๓.

543.

ทลํ ปลาสํ ฉทนํ, ปณฺณํ ปตฺตํ ฉโท ปฺยถ;

ปลฺลโว วา กิสลยํ, นวุพฺภินฺเน ตุ องฺกุโร.

달라(dala), 팔라사(palāsa), 차다나(chadana), 판나(paṇṇa), 팟타(patta), 차다(chada)는 잎을 말한다. 팔라와(pallava)나 키살라야(kisalaya)는 연한 잎을, 새로 돋아난 것은 앙쿠라(aṅkura, 싹)라고 한다.

๕๔๔.

544.

มกุลํ วา กุฏุมโล, ขารโก ตุ จ ชาลกํ;

กลิกา โกรโก นิตฺถี, วณฺฏํ ปุปฺผาทิพนฺธนํ.

마쿨라(makula)나 쿠투말라(kuṭumala)는 꽃봉오리이며, 카라카(khāraka)와 잘라카(jālaka)도 그러하다. 칼리카(kalikā)와 코라카(koraka)도 봉오리이며, 완타(vaṇṭa)는 꽃 등의 자루(꽃대)이다.

๕๔๕.

545.

ปสโว [Pg.46] กุสุมํ ปุปฺผํ, ปราโค ปุปฺผโช รโช;

มกรนฺโท มธุ มตํ, ถวโก ตุ จ โคจฺฉโก.

파사와(pasava), 쿠수마(kusuma), 풉파(puppha)는 꽃이다. 파라가(parāga)는 꽃가루이며, 마카란다(makaranda)는 꽃의 꿀[蜜]로 알려져 있다. 타와카(thavaka)와 곳차카(gocchaka)는 꽃송이(다발)이다.

๕๔๖.

546.

ผเล ตฺวา’เม สลาฏุ’ตฺโต,ผลํ ตุ ปกฺก มุจฺจเต;

จมฺปก’มฺพาทิกุสุม, ผลนามํ นปุํสเก.

익지 않은 열매는 살라투(salāṭu)라 하고, 익은 것은 팔라(phala)라고 한다. 참파카(campaka)나 암바(amba, 망고) 등의 꽃과 열매의 이름은 중성이다.

๕๔๗.

547.

มลฺลิกาที ตุ กุสุเม, สลิงฺคา วีหโย ผเล;

ชมฺพู’ตฺถี ชมฺพวํ ชมฺพู, วิฏโป วิฏภี’ตฺถิยํ.

말리까(mallikā) 등은 꽃 이름이고, 위히(vīhi, 벼) 등은 열매 이름이며 각자의 성을 따른다. 잠부(jambū)는 여성이고 그 열매는 잠바와(jambava)나 잠부(jambū)이다. 위타파(viṭapa)와 위타비(viṭabhī)는 가지를 뜻한다.

๕๔๘.

548.

มูล มารพฺภ สาขนฺโต, ขนฺโธ ภาโค ตรุสฺส ถ;

โกฏโร นิตฺถิยํ รุกฺข, จฺฉิทฺเท กฏฺฐํ ตุ ทารุ จ.

뿌리에서 시작하여 가지에 이르는 나무의 부분을 칸다(khandha, 줄기)라고 한다. 코타라(koṭara)는 나무의 구멍을 뜻하고, 캇타(kaṭṭha)와 다루(dāru)는 목재를 뜻한다.

๕๔๙.

549.

พุนฺโท มูลญฺจ ปาโท ถ, สงฺกุ’ตฺโต ขาณุนิตฺถิยํ;

กรหาฏํ ตุ กนฺโท ถ, กฬีโร มตฺถโก ภเว.

분다(bunda), 물라(mūla), 파다(pāda)는 뿌리를 뜻한다. 상쿠(saṅku)와 카누(khāṇu)는 그루터기를 뜻한다. 카라하타(karahāṭa)는 구근(알뿌리)이며, 칼리라(kaḷīra)는 끝부분의 싹이다.

๕๕๐.

550.

วลฺลรี มญฺชรี นารี, วลฺลี ตุ กถิตา ลตา;

ถมฺโภ คุมฺโพ จ อกฺขนฺเธ, ลตา วิรู ปตานินี.

왈라리(vallarī)와 만자리(mañjarī)는 꽃이삭이며, 왈리(vallī)와 라타(latā)는 덩굴을 말한다. 탐바(thambha)와 굼바(gumba)는 줄기가 없는 덤불을 말하며, 위루(virū)와 파타니니(patāninī)는 번져나가는 덩굴이다.

๕๕๑.

551.

อสฺสตฺโถ โพธิ จ ทฺวีสุ, นิคฺโรโธ ตุ วโฏ ภเว;

กพิฏฺโฐ จ กปิตฺโถ จ, ยญฺญงฺโค ตุ อุทุมฺพโร.

앗삿타(assattha)와 보디(bodhi)는 보리수이고, 니그로다(nigrodha)와 와타(vaṭo)는 니그로다 나무이다. 카빗타(kabiṭṭha)와 카핏타(kapittha)는 목사과나무이며, 양냥가(yaññaṅgo)와 우둠바라(udumbara)는 우둠바라 나무이다.

๕๕๒.

552.

โกวิฬาโร ยุคปตฺโต, อุทฺทาโล วาตฆาตโก;

ราชรุกฺโข กตมาลี, นฺทีวโร พฺยาธิฆาตโก.

코윌라라(koviḷāra)와 유가팟타(yugapatta)는 코윌라라 나무이고, 웃달라(uddāla)와 와타가타카(vātaghātaka)는 웃달라 나무이다. 라자루카(rājarukkha), 카타말리(katamālī), 인디와라(indīvara), 뱌디가타카(byādhighātaka)는 같은 나무(황금샤워나무)를 뜻한다.

๕๕๓.

553.

ทนฺตสโฐ จ ชมฺภีโร, วรโณ ตุ กเรริ จ;

กึ สุโก ปาลิภทฺโทถ, วญฺชุโล ตุ จ เวตโส.

단타사타(dantasaṭha)와 잠비라(jambhīra)는 레몬류의 나무이며, 와라나(varaṇa)와 카레리(kareri)는 와라나 나무이다. 킴수카(kiṃsuka)와 팔리밧다(pālibhadda)는 킴수카 나무이며, 완줄라(vañjula)와 웨타사(vetasa)는 버드나무(또는 등나무)를 뜻한다.

๕๕๔.

554.

อมฺพาฏโกปีตนโก, มธุโก ตุ มธุทฺทุโม;

อโถ คุฬผโล ปีลุ, โสภญฺชโน จ สิคฺคุ จ.

암바타카(ambāṭaka)와 피타나카(pītanaka)는 암바타카 나무이고, 마두카(madhuka)와 마두드마(madhudduma)는 마두카 나무이다. 굴라팔라(guḷaphala)와 필루(pīlu)는 필루 나무이며, 소반자나(sobhañjana)와 시구(siggu)는 시구 나무이다.

๕๕๕.

555.

สตฺตปณฺณิ ฉตฺตปณฺโณ, ตินิโส ตฺว ติมุตฺตโก;

กึ สุโก ตุ ปลาโส ถ,อริฏฺโฐ เผนิโล ภเว.

삿타판니(sattapaṇṇi)와 찻타판나(chattapaṇṇo)는 삿타판니 나무이고, 티니사(tinisa)와 아티뭇타카(atimuttaka)는 티니사 나무이다. 킴수카(kiṃsuka)와 팔라사(palāsa)는 팔라사 나무이며, 아릿타(ariṭṭho)와 페닐라(phenilo)는 비누나무이다.

๕๕๖.

556.

มาลูร เพลุวาพิลฺโล, ปุนฺนาโค ตุ จ เกสโร;

สาลโว ตุ จ โลทฺโท ถ, ปิยาโล สนฺนกทฺทุ จ.

말루라(mālūra), 벨루와(beluva), 빌라(billa)는 벨루와 나무이고, 푼나가(punnāga)와 케사라(kesara)는 푼나가 나무이다. 살라와(sālava)와 로다(lodda)는 로다 나무이며, 피얄라(piyāla)와 산나카드두(sannakaddu)는 피얄라 나무이다.

๕๕๗.

557.

ลิโกจโก ตถา’งฺโกโล,อถ คุคฺคุลุ โกสิโก;

อมฺโพ จูโต สโห ตฺเวโส,สหกาโร สุคนฺธวา.

리코차카(likocaka)와 앙콜라(aṅkola)는 앙콜라 나무이고, 구굴루(guggulu)와 코시카(kosika)는 구굴루 나무이다. 암바(amba), 추타(cūta), 사하(saha), 사하카라(sahakāra)는 망고나무를 뜻한다.

๕๕๘.

558.

ปุณฺฑรีโก [Pg.47] จ เสตมฺโพ, เสลุ ตุ พหุวารโก;

เสปณฺณี กาสฺมิรี จาถ, โกลี จ พทรีตฺถิยํ.

뿐다리카(puṇḍarīka)와 세탐바(setamba)는 흰망고나무이고, 셀루(selu)와 바후와라카(bahuvāraka)는 셀루 나무이다. 세판니(sepaṇṇī)와 카스미리(kāsmirī)는 세판니 나무이며, 콜리(kolī)와 바다리(badarī)는 대추나무이다.

๕๕๙.

559.

โกลํ จานิตฺถี พทโร, ปิลกฺโข ปิปฺปลี’ตฺถิยํ;

ปาฏลี กณฺหวนฺตา จ, สาทุกณฺโฏ วิกงฺกโต.

콜라(kola)와 바다라(badara)는 대추나무 열매이고, 필라카(pilakkha)와 핍팔리(pippalī)는 필라카 나무이다. 파탈리(pāṭalī)와 칸하완타(kaṇhavantā)는 파탈리 나무이며, 사두칸타(sādukaṇṭa)와 위캉카타(vikaṅkato)는 위캉카타 나무이다.

๕๖๐.

560.

ตินฺทุโก กาฬกฺขนฺโธ จ, ติมฺพรูสก ติมฺพรู;

เอราวโต ตุ นารงฺโค, กุลโก กากตินฺทุโก.

틴두카(tinduka), 칼락칸다(kāḷakkhandha), 팀바루사카(timbarūsaka), 팀바루(timbarū)는 틴두카 나무이다. 에라와타(erāvata)와 나랑가(nāraṅga)는 오렌지 나무이며, 쿨라카(kulaka)와 카카틴두카(kākatinduka)는 카카틴두카 나무이다.

๕๖๑.

561.

กทมฺโพ ปิยโก นีโป, ภลฺลี ภลฺลาตโก ติสุ;

ฌาวุโก ปิจุโล จาถ, ติลโก ขุรโก ภเว.

카담바(kadamba), 피야카(piyaka), 니파(nīpa)는 카담바 나무이고, 발리(bhallī)와 발라타카(bhallātaka)는 발라타카 나무이다. 자우카(jhāvuka)와 피출라(picula)는 자우카 나무이며, 틸라카(tilaka)와 쿠라카(khuraka)는 틸라카 나무이다.

๕๖๒.

562.

จิญฺจา จ ตินฺติณี จาถ, คทฺทภณฺโฑ กปีตโน;

สาโล’สฺสกณฺโณ สชฺโช ถ,อชฺชุโน กกุโธ ภเว.

친차(ciñcā)와 틴티니(tintiṇī)는 타마린드 나무이고, 갓다반다(gaddabhaṇḍa)와 카피타나(kapītana)는 카피타나 나무이다. 살라(sāla), 앗사칸나(assakaṇṇa), 사자(sajja)는 살라 나무이며, 아주나(ajjuna)와 카쿠다(kakudha)는 아주나 나무이다.

๕๖๓.

563.

นิจุโล มุจลินฺโท จ, นีโป ถ ปิยโก ตถา;

อสโน ปีตสาโล ถ,โคลีโส ฌาฏโล ภเว.

니출라(nicula)와 무찰린다(mucalinda)는 무찰린다 나무이고, 니파(nīpa)와 피야카(piyaka)는 니파 나무이다. 아사나(asana)와 피타살라(pītasāla)는 아사나 나무이며, 골리사(golīsa)와 자탈라(jhāṭala)는 자탈라 나무이다.

๕๖๔.

564.

ขีริกา ราชายตนํ, กุมฺภี กุมุทิกา ภเว;

ยูโป ตุ กมุโก จาถ, ปฏฺฏิ ลาขาปสาทโน.

키리카(khīrikā)와 라자야타나(rājāyatana)는 라자야타나 나무이고, 쿰비(kumbhī)와 쿠무디카(kumudikā)는 쿰비 나무이다. 유파(yūpa)와 카무카(kamuka)는 카무카 나무이며, 팟티(paṭṭi)와 라카파사다나(lākhāpasādana)는 팟티 나무이다.

๕๖๕.

565.

อิงฺคุที ตาปสตรุ, ภุชปตฺโต ตุ อาภุชี;

ปิจฺฉิลา สิมฺพลี ทฺวีสุ, โรจโน โกฏสิมฺพลี.

잉구디(iṅgudī)와 타파사타루(tāpasataru)는 잉구디 나무이고, 부자팟타(bhujapatta)와 아부지(ābhujī)는 자작나무이다. 핏칠라(picchilā)와 심발리(simbalī)는 실크코튼 나무이며, 로차나(rocana)와 코타심발리(koṭasimbalī)는 코타심발리 나무이다.

๕๖๖.

566.

ปกิริโย ปูติโก ถ, โรหี โรหิตโก ภเว;

เอรณฺโฑ ตุ จ อามณฺโฑ, อถ สตฺตุผลา สมี.

파키리야(pakiriya)와 푸티카(pūtika)는 푸티카 나무이고, 로히(rohī)와 로히타카(rohitaka)는 로히타카 나무이다. 에란다(eraṇḍa)와 아만다(āmaṇḍa)는 피마자 나무이며, 삿투팔라(sattuphalā)와 사미(samī)는 사미 나무이다.

๕๖๗.

567.

นตฺตมาโล กรญฺโช ถ, ขทิโร ทนฺตธาวโน;

โสมวกฺโก ตุ กทโร, สลฺโลตุ มทโน ภเว.

나따말라(Nattamāla)는 까란자(karañja)이고, 카디라(khadira)는 단타다바나(dantadhāvana)이다. 소마왁까(Somavakka)는 까다라(kadara)이며, 살라(salla)는 마다나(madana)이다.

๕๖๘.

568.

อถาปิ อินฺทสาโล จ, สลฺลกี ขารโก สิยา;

เทวทารุ ภทฺททารุ, จมฺเปยฺโย ตุ จ จมฺปโก.

또한 인다살라(indasāla)와 살라끼(sallakī)는 카라까(khāraka)이고, 데와다루(devadāru)는 받다다루(bhaddadāru)이며, 깜뻬이야(campeyya)는 깜빠까(campaka)이다.

๕๖๙.

569.

ปนโส กณฺฏกิผโล, อภยา ตุ หรีตกี;

อกฺโข วิภีตโก ตีสุ, อมตา’มลกี ติสุ.

빠나사(panasa)는 깐따끼팔라(kaṇṭakiphala)이고, 아바야(abhayā)는 하리따끼(harītakī)이다. 악카(akkha)와 위비따까(vibhītaka)는 세 성(남성, 여성, 중성)에서 쓰이며, 아마따(amatā)와 아말라끼(āmalakī)도 세 성에서 쓰인다.

๕๗๐.

570.

ลพุโช ลิกุโจ จาถ, กณิกาโร ทุมุปฺปโล;

นิมฺโพ’ริฏฺโฐ ปุจิมนฺโท, กรโก ตุ จ ทาฬิโม.

라부자(labuja)는 리꾸짜(likucca)이며, 까니까라(kaṇikāra)는 두뭅빨라(dumuppala)이다. 님바(nimba), 아릿따(ariṭṭha), 뿌찌만다(pucimanda)는 같으며, 까라까(karaka)는 다리마(dāḷima, 석류)이다.

๕๗๑.

571.

สรโล [Pg.48] ปูติกฏฺฐญฺจ, กปิลา ตุ จ สึสปา;

สามา ปิยงฺคุ กงฺคุปิ, สิรีโส ตุ จ ภณฺฑิโล.

사라라(sarala)는 뿌띠깟따(pūtikaṭṭha)이고, 까삘라(kapilā)는 심사빠(siṃsapā)이다. 사마(sāmā), 삐양구(piyaṅgu), 깡구삐(kaṅgupi)는 같고, 시리사(sirīsa)는 반딜라(bhaṇḍila)이다.

๕๗๒.

572.

โสณโก ทีฆวนฺโต จ,วกุโล ตุ จ เกสโร;

กาโกทุมฺพริกา เผคฺคุ, นาโค ตุ นาคมาลิกา.

소나까(soṇaka)는 디가완따(dīghavanta)이고, 와꿀라(vakula)는 께사라(kesara)이다. 까꼬둠바리까(kākodumbarikā)는 삑구(pheggu)이며, 나가(nāga)는 나가말리까(nāgamālikā)이다.

๕๗๓.

573.

อโสโก วญฺชุโล จาถ, ตกฺการี เวชยนฺติกา;

ตาปิญฺโฉ จ ตมาโล ถ, กุฏโช คิริมลฺลิกา.

아소까(asoka)는 완줄라(vañjula)이며, 딱까리(takkārī)는 웨자얀띠까(vejayantikā)이다. 따삔짜(tāpiñcha)는 따말라(tamāla)이며, 꾸따자(kuṭaja)는 기리말리까(girimallikā)이다.

๕๗๔.

574.

อินฺทยโว ผเล ตสฺสา, คฺคิมนฺโถ กณิกา ภเว;

นิคุณฺฐิ’ตฺถี สินฺทุวาโร, ติณสุญฺญํ ตุ มลฺลิกา.

인다야와(indayava)는 그것(꾸따자)의 열매이며, 악기만따(aggimantha)는 까니까(kaṇikā)이다. 니군띠(niguṇṭhī, 여성형)는 신두와라(sinduvāra)이며, 띠나순냐(tiṇasuñña)는 말리까(mallikā)이다.

๕๗๕.

575.

เสผาลิกา นีลิกา ถ, อปฺโผฏา วนมลฺลิกา;

พนฺธุโก ชยสุมนํ, ภณฺฑิโก พนฺธุชีวโก.

세팔리까(sephālikā)는 닐리까(nīlikā)이며, 압포따(apphoṭā)는 와나말리까(vanamallikā)이다. 반두까(bandhuka)는 자야수마나(jayasumana)이고, 반디까(bhaṇḍika)는 반두지와까(bandhujīvaka)이다.

๕๗๖.

576.

สุมนา ชาติสุมนา, มาลตี ชาติ วสฺสิกี;

ยูถิกา มาคธี จาถ, สตฺตลา นวมลฺลิกา.

수마나(sumanā)는 자띠수마나(jātisumanā), 말라띠(mālatī), 자띠(jāti), 왓시끼(vassikī)이며, 유띠까(yūthikā)는 마가디(māgadhī)이며, 삿따라(sattalā)는 나와말리까(navamallikā)이다.

๕๗๗.

577.

วาสนฺตี,ตฺถี อติมุตฺโต, กรวีโร’สฺสมารโก;

มาตุลุงฺโค พีชปูโร, อุมฺมตฺโต ตุ จ มาตุโล.

와산띠(vāsantī, 여성형)는 아띠뭇또(atimutto)이고, 까라위라(karavīra)는 앗사마라까(assamārako)이다. 마뚤룽가(mātuluṅga)는 비자뿌라(bījapūra)이고, 움맛따(ummatta)는 마뚤라(mātula)이다.

๕๗๘.

578.

กรมนฺโท สุเสโน จ, กุนฺทํ ตุ มาฆฺย มุจฺจเต;

เทวตาโส ตุ ชีมูโต,ถา’มิลาโต มหาสหา.

까라만다(karamanda)는 수세나(susena)이고, 뿐다(kunda)는 마갸(māghya)라 불린다. 데와따사(devatāsa)는 지무따(jīmūta)이고, 아밀라따(amilāta)는 마하사하(mahāsahā)이다.

๕๗๙.

579.

อโถ เสเรยฺยโก ทาสี,กึ กิราโต กุรณฺฏโก;

อชฺชุโก สิตปณฺณาโส, สมีรโณ ผณิชฺชโก.

또한 세레이야까(sereyyaka)는 다시(dāsī)이고, 낑끼라따(kiṃkirāta)는 꾸란따까(kuraṇṭaka)이다. 아주까(ajjuka)는 시따빤나사(sitapaṇṇāsa)이며, 사미라나(samīraṇa)는 빠닛자까(phaṇijjaka)이다.

๕๘๐.

580.

ชปา ตุ ชยสุมนํ, กรีโร กกโจ ภเว;

รุกฺขาทนี จ วนฺทากา, จิตฺตโก ตฺว’คฺคิสญฺญิโต.

자빠(japā)는 자야수마나(jayasumana)이고, 까리라(karīra)는 까까짜(kakaca)이다. 루까다니(rukkhādanī)는 완다까(vandākā)이고, 짓따까(cittaka)는 악기산니따(aggisaññita)이다.

๕๘๑.

581.

อกฺโก วิกีรโณ ตสฺมึ,ตฺว’ ฬกฺโก เสตปุปฺผเก;

ปูติลตา คโฬจี จ, มุพฺพา มธุรสา ปฺยถ.

악까(akka)는 위끼라나(vikīraṇa)이며, 그 중에서 알락까(aḷakka)는 흰 꽃이 피는 것을 말한다. 뿌띠라따(pūtilatā)는 갈로찌(gaḷocī)이고, 뭅바(mubbā)는 마두라사(madhurasā)이다.

๕๘๒.

582.

กปิกจฺฉุ ทุผสฺโส ถ, มญฺชิฏฺฐา วิกสา ภเว;

อมฺพฏฺฐา จ ตถา ปาฐา, กฏุกา กฏุโรหิณี.

까삐깟쭈(kapikacchu)는 두팟사(duphassa)이며, 만짓따(mañjiṭṭhā)는 위까사(vikasā)이다. 암밧따(ambaṭṭhā)는 빠따(pāṭhā)이고, 까뚜까(kaṭukā)는 까뚜로히니(kaṭurohiṇī)이다.

๕๘๓.

583.

อปามคฺโค [Pg.49] เสขริโก, ปิปฺปลี มาคธี มตา;

โคกณฺฏโก จ สิงฺฆาโฏ, โกลวลฺลี’ภปิปฺปลี.

아빠맛가(apāmagga)는 세카리까(sekharika)이며, 삐빨리(pippalī)는 마가디(māgadhī)라 알려져 있다. 고깐따까(gokaṇṭaka)와 싱가따(siṅghāṭa)는 같고, 꼴라왈리(kolavallī)는 아바삐빨리(abhapippalī)이다.

๕๘๔.

584.

โคโลมี ตุ วจา จาถ, คิริกณฺย’ปราชิตา;

สีหปุจฺฉี ปญฺหิปณฺณี, สาลปณฺณี ตุ จ’ตฺถิรา;

(จถิรา).

골로미(golomī)는 와짜(vacā)이며, 기리깐냐(girikaṇyā)는 아빠라지따(aparājitā)이다. 시하뿟찌(sīhapucchī)는 빤히빤니(pañhipaṇṇī)이며, 살라빤니(sālapaṇṇī)는 앗티라(atthirā)이다.

๕๘๕.

585.

นิทิทฺธิกา ตุ พฺยคฺฆี จ, อถ นีลี จ นีลินี;

ชิญฺชุโก เจว คุญฺชา ถ, สตมูลี สตาวรี.

니딧디까(nididdhikā)는 뱍기(byagghī)이며, 닐리(nīlī)는 닐리니(nīlinī)이다. 진주까(jiñjuka)는 군자(guñjā)이며, 사따물리(satamūlī)는 사따와리(satāvarī)이다.

๕๘๖.

586.

มโหสธํ ตฺว’ติวิสา, พากุจี โสมวลฺลิกา;

ทาพฺพี ทารุหลิทฺทา ถ, พิฬงฺคํ จิตฺรตณฺฑุลา.

마호사다(mahosadha)는 아띠위사(ativisā)이고, 바꾸찌(bākucī)는 소마왈리까(somavallikā)이다. 답비(dābbī)는 다루할릿다(dāruhaliddā)이고, 비랑가(biḷaṅga)는 짓따딴둘라(citrataṇḍulā)이다.

๕๘๗.

587.

นุหี เจว มหานาโม, มุทฺทิกา ตุ มธุรสา;

อถาปิ มธุกํ ยฏฺฐิ, มธุกามธุยฏฺฐิกา.

누히(nuhī)는 마하나마(mahānāma)이고, 뭇디까(muddikā)는 마두라사(madhurasā)이다. 또한 마두까(madhuka)는 얏티(yaṭṭhi)이며, 마두까(madhukā)는 마두얏티까(madhuyaṭṭhikā)이다.

๕๘๘.

588.

วาติงฺคโณ จ ภณฺฑากี, วาตฺตากี พฺรหตี ปฺยถ;

นาคพลา เจว ฌสา, ลางฺคลี ตุ จ สารที.

와띵가나(vātiṅgaṇa)는 반다끼(bhaṇḍākī)이고, 와따끼(vāttākī)는 브라하띠(brahatī)이다. 나가발라(nāgabalā)는 자사(jhasā)이며, 랑갈리(lāṅgalī)는 사라디(sāradī)이다.

๕๘๙.

589.

รมฺภา จ กทลี โมโจ, กปฺปาสี พทรา ภเว;

นาคลตา ตุ ตมฺพูลี, อคฺคิชาลา ตุ ธาตกี.

람바(rambhā), 까달리(kadalī), 모짜(moca)는 같고, 까빳시(kappāsī)는 바다라(badarā)이다. 나가라따(nāgalatā)는 탐불리(tambūlī)이고, 악기잘라(aggijālā)는 다따끼(dhātakī)이다.

๕๙๐.

590.

ติวุตา ติปุฏา จาถ, สามา กาฬา จ กถฺยเต;

อโถ สิงฺคี จ อุสโภ, เรณุกา กปิฬา ภเว.

띠위따(tivutā)는 띠뿌따(tipuṭā)이며, 사마(sāmā)는 깔라(kāḷā)라고 불린다. 또한 싱기(siṅgī)는 우사바(usabha)이며, 레누까(reṇukā)는 까삘라(kapiḷā)이다.

๕๙๑.

591.

หิริเวรญฺจ วาลญฺจ, รตฺตผลา ตุ พิมฺพิกา;

เสเลยฺย’ มสฺมปุปฺผญฺจ, เอลา ตุ พหุลา ภเว.

히리웨라(hirivera)와 왈라(vāla)는 같고, 랏따팔라(rattaphalā)는 빔비까(bimbikā)이다. 셀레이야(seleyya)와 아스마뿟빠(asmapuppha)는 같고, 엘라(elā)는 바훌라(bahulā)이다.

๕๙๒.

592.

กุฏฺฐญฺจ พฺยาธิ กถิโต, วาเนยฺยํ ตุ กุฏนฺนฏํ;

โอสธิ ชาติมตฺตมฺหิ, โอสธํ สพฺพ’ มชาติยํ.

뿟따(kuṭṭha)는 뱌디(byādhi)라 불리며, 와네이야(vāneyya)는 꾸딴나따(kuṭannaṭa)이다. 오사디(osadhi)는 태어날 때부터 약초인 것이고, 오사다(osadha)는 모든 종류의 약이다.

๕๙๓.

593.

มูลํ ปตฺตํ กฬีร’คฺคํ, กนฺทํ มิญฺชา ผลํ ตถา;

ตโจ ปุปฺผญฺจ ฉตฺตนฺติ, สากํ ทสวิธํ มตํ.

뿌리(mūla), 잎(patta), 죽순(kaḷīra), 끝부분(agga), 줄기(kanda), 과육(miñjā), 열매(phala), 껍질(taca), 꽃(puppha), 버섯(chatta)의 10가지를 채소(sāka)라 한다.

๕๙๔.

594.

ปปุนฺนาโฏ เอฬคโล,ตณฺฑุเลยฺโย’ปฺปมาริโส;

ชีวนฺติ ชีวนี จาถ, มธุรโก จ ชีวโก.

빠뿐나따(papunnāṭa)는 엘라갈라(eḷagala)이고, 딴둘레이야(taṇḍuleyya)는 압빠마리사(appamārisa)이다. 지완띠(jīvantī)는 지와니(jīvanī)이며, 마두라까(madhuraka)는 지와까(jīvaka)이다.

๕๙๕.

595.

มหากนฺโท จ ลสุณํ, ปลณฺฑุ ตุ สุกนฺทโก;

ปโฏโล ติตฺตโก จาถ, ภิงฺคราโช จ มกฺกโว.

마하깐다(mahākanda)는 마늘(lasuṇa)이고, 빨란두(palaṇḍu)는 수깐다까(sukandaka)이다. 빠또라(paṭola)는 띳따까(tittaka)이며, 빙가라자(bhiṅgarāja)는 막까와(makkava)이다.

๕๙๖.

596.

ปุนนฺนวา [Pg.50] โสถฆาตี, วิตุนฺนํ สุนิสณฺณกํ;

การเวลฺโล ตุ สุสวี, ตุมฺพฺยา’ลาพุ จ ลาพุ สา.

뿌난나와(punannavā)는 소따가띠(sothaghātī)이고, 위뚠나(vitunna)는 수니산나까(sunisaṇṇaka)이다. 까라웰라(kāravella)는 수사위(susavī)이며, 뚬비(tumbyā), 알라부(alābu), 라부(lābu)는 박(박과 식물)이다.

๕๙๗.

597.

เอฬาลุกญฺจ กกฺการี, กุมฺภณฺโฑ ตุ จ วลฺลิโภ;

อินฺทวารุณี วิสาลา, วตฺถุกํ วตฺถุเลยฺยโก.

오이(Eḷāluka)와 카카리(kakkārī), 호박(kumbhaṇḍo)과 발리보(vallibho), 야생 쓴오이(Indavāruṇī)와 비살라(visālā), 명아주(vatthuka)와 밧툴레이야카(vatthuleyyako)라 한다.

๕๙๘.

598.

มูลโก นิตฺถิยํ จุจฺจุ, ตมฺพโก จ กลมฺพโก;

สากเภทา กาสมทฺท, ฌชฺฌรี ผคฺควา’ทโย.

무(Mūlako), 추추(cuccu), 담바카(tambako), 칼람바카(kalambako)는 채소의 종류이고, 카사맛다(kāsamadda), 자자리(jhajjharī), 파가바(phaggavā) 등이 있다.

๕๙๙.

599.

สทฺทโล เจว ทุพฺพา จ, โคโลมี สา สิตา ภเว;

คุนฺทา จ ภทฺทมุตฺตญฺจ, รสาโล ตุ’จฺฉุ เวฬุ ตุ.

삿달로(Saddalo)와 둡바(dubbā)는 잔디(dūrvā)이고, 그것이 흰 것은 골로미(golomī)라 한다. 군다(Gundā)와 밧다뭇타(bhaddamutta)는 향부자(nut grass)이고, 당분을 함유한 사탕수수는 이추(icchu)이며, 벨루(veḷu)는 대나무이다.

๖๐๐.

600.

ตจสาโร เวณุ วํโส, ปพฺพํ ตุ ผลุ คณฺฐิโส;

กีจกา เต สิยุํ เวณู, เย นทนฺตฺยา’นิลทฺธุตา.

대나무는 타카사로(Tacasāro), 베누(veṇu), 밤소(vaṃso)라 한다. 그 마디는 팝밤(pabbaṃ), 팔루(phalu), 간티(gaṇṭhi)라 한다. 바람에 흔들리며 소리 나는 대나무는 키차카(Kīcakā)라 불린다.

๖๐๑.

601.

นโฬ จ ธมโน โปฏ, คโล ตุ กาส มิตฺถิ น;

เตชโน ตุ สโร, มูลํ, ตู’ สีรํ พีรณสฺส หิ.

갈대는 날로(Naḷo), 다마노(dhamano), 포타갈로(poṭagalo)라 한다. 카사(kāsa)는 갈대의 일종이다. 화살대는 테자노(Tejano) 또는 사로(saro)라 한다. 비라나(bīraṇa) 풀의 뿌리는 우시라(usīra)이다.

๖๐๒.

602.

กุโส วรหิสํ ทพฺโพ, ภูติณกํ ตุ ภูติณํ;

ฆาโส ตุ ยวโส จาถ,ปูโค ตุ กมุโก ภเว.

쿠사(Kuso), 바라히삼(varahisaṃ), 닷보(dabbo)는 성스러운 풀이다. 부티나캄(bhūtiṇakaṃ)과 부티나(bhūtiṇa)는 레몬그라스이다. 가소(Ghāso)와 야바소(yavaso)는 목초이다. 푸고(Pūgo)와 카무코(kamuko)는 빈랑나무이다.

๖๐๓.

603.

ตาโล วิเภทิกา จาถ, ขชฺชุรี สินฺทิ วุจฺจติ;

탈로(Tālo)와 비베디카(vibhedikā)는 부채파인애플나무(Palmyra palm)이며, 카주리(khajjurī)는 신디(sindi)라고도 불린다.

๖๐๔.

604.

หินฺตาล, ตาล, ขชฺชูรี, นาลิเกรา ตเถว จ;

ตาลี จ เกตกี นารี, ปูโค จ ติณปาทปาติ.

힌탈라(Hintāla), 탈라(tāla), 카주리(khajjūrī), 코코넛(nālikerā) 그리고 탈리(tālī), 케타키(ketakī), 푸고(pūgo)는 화본과 나무(tiṇapādapa)라고 한다.

อิติ อรญฺญวคฺโค.

이상은 숲의 장(araññavaggo)이다.

๖. อรญฺญาทิวคฺค

6. 숲의 장 등(Araññādivagga)

๖๐๕.

605.

ปพฺพโต คิริ เสโล’ทฺทิ, นคา’จล, สิลุจฺจยา;

สิขรี ภูธโรถ พฺภ, ปาสาณา’สฺโม’ปโล สิลา.

산은 팝바토(Pabbato), 기리(giri), 셀로(selo), 앗디(addi), 나가(naga), 아찰라(acala), 실룻차야(siluccaya), 시카리(sikharī), 부다라(bhūdhara)라 한다. 구름은 압바(abbha)이다. 바위는 파사나(pāsāṇa), 아스마(asma), 우팔라(upala), 실라(silā)라 한다.

๖๐๖.

606.

คิชฺฌกูโฏ จ เวภาโร, เวปุลฺโล’สิคิลี นคา;

วิญฺโฌ ปณฺฑว วงฺกาที, ปุพฺพเสโล ตุ โจ’ทโย;

มนฺทโร ปรเสโล’ตฺโถ, หิมวา ตุ หิมาจโล.

기자쿠토(Gijjhakūṭo), 베바로(vebhāro), 베풀로(vepullo), 이시길리(isigili) 산과 빈조(Viñjho), 판다바(paṇḍava), 왕카(vaṅka) 등이 있다. 해 뜨는 동쪽 산은 펍바셀로(pubbaselo) 또는 우다요(udayo)라 한다. 만다라(Mandaro)는 서쪽 산(paraselo)이고, 히마바(himavā)는 히말라야(himācalo)이다.

๖๐๗.

607.

คนฺธมาทน เกลาส, จิตฺตกูฏ สุทสฺสนา;

กาลกูโฏ ติกูฏา’สฺส, ปตฺโถ ตุ สานุ นิตฺถิยํ.

간다마다나(Gandhamādana), 케라사(kelāsa), 칫타쿠타(cittakūṭa), 수닷사나(sudassanā), 칼라쿠타(kālakūṭo), 티쿠타(tikūṭo) 산 등이 있다. 산등성이는 팟토(pattho) 또는 사누(sānu)라 한다.

๖๐๘.

608.

กูโฏ [Pg.51] วา สิขรํ สิงฺคํ, ปปาโต ตุ ตโฏ ภเว;

นิตมฺโพ กฏโก นิตฺถี, นิชฺฌโร ปสโว’มฺพุโน.

봉우리는 쿠토(Kūṭo), 시카람(sikharaṃ), 싱감(siṅgaṃ)이라 하고, 벼랑은 파파토(papāto) 또는 타토(taṭo)라 한다. 산허리는 니탐보(Nitambo) 또는 카타코(kaṭako)이며, 폭포는 니자로(nijjharo) 또는 파사바(pasava)라 한다.

๖๐๙.

609.

ทรี’ตฺถี กนฺทโร ทฺวีสุ, เลณํ ตุ คพฺภรํ คุหา;

สิลาโปกฺขรณี โสณฺฑี, กุญฺชํ นิกุญฺช มิตฺถิ น.

동굴은 다리(Darī), 칸다로(kandaro), 레남(leṇaṃ), 갑바람(gabbharaṃ), 구하(guhā)라 한다. 바위 웅덩이는 실라포카라니(Silāpokkharaṇī) 또는 손디(soṇḍī)이다. 숲의 그늘진 곳은 쿤잠(kuñjaṃ) 또는 니쿤잠(nikuñjaṃ)이라 한다.

๖๑๐.

610.

อุทฺธ มธิจฺจกา เสล, สฺสาสนฺนา ภูมฺยุ ปจฺจกา;

ปาโท ตุ’ปนฺตเสโล ถ,ธาตุ’ตฺโต เคริกาทิโก.

산 위의 평지는 아딧차카(adhiccakā)이고, 산 아래 인접한 땅은 우팟차카(upaccakā)이다. 산기슭은 파도(Pādo) 또는 우판타셀로(upantaselo)라 한다. 광석은 다투(Dhātu), 게리카(gerika) 등이다.

อิติ เสลวคฺโค.

이상은 산의 장(selavaggo)이다.

๖๑๑.

611.

มิคินฺโท เกสรี สีโห, ตรจฺโฉ ตุ มิคาทโน;

พฺยคฺโฆ ตุ ปุณฺฑรีโก ถ, สทฺทูโล ทีปินี’ริโต.

백수의 왕(Migindo)은 케사리(kesarī), 시호(sīho, 사자)라 한다. 타랏초(taraccho)와 미가다노(migādano)는 하이에나이다. 호랑이는 박고(Byaggho), 푼다리코(puṇḍarīko), 삿둘로(saddūlo)라 하며, 표범은 디피(dīpin)라 불린다.

๖๑๒.

612.

อจฺโฉ อิกฺโก จ อิสฺโส ตุ,กาฬสีโห อิโส ปฺยถ;

โรหิโส โรหิโต จาถ,โคกณฺโณ คณิ กณฺฏกา.

곰은 앗초(Accho), 익코(ikko), 잇소(isso)라 한다. 칼라시호(Kāḷasīho)와 이소(iso)는 검은 사자이다. 로히소(Rohiso)와 로히토(rohito)는 사슴의 종류이며, 고칸노(Gokaṇṇo)는 닐가이(Blue bull)이다.

๖๑๓.

613.

ขคฺค ขคฺควิสาณา ตุ, ปลาสาโท จ คณฺฑโก;

พฺยคฺฆาทิเก วาฬมิโค, สาปโท ถ ปฺลวงฺคโม.

코뿔소는 칵가(Khagga), 칵가비사나(khaggavisāṇa), 팔라사도(palāsādo), 간다코(gaṇḍako)라 한다. 호랑이 등은 맹수(vāḷamigo) 또는 사파도(sāpada)라 하며, 원숭이는 플라방가모(plavaṅgamo)라 한다.

๖๑๔.

614.

มกฺกโฏ วานโร สาขา, มิโค กปิ วลีมุโข;

ปลวงฺโค, กณฺหตุณฺโฑ,โคนงฺคุโล ติ โส มโต.

원숭이는 막카토(Makkaṭo), 바나로(vānaro), 사카미고(sākhāmigo), 카피(kapi), 발리무코(valīmukho), 팔라방고(palavaṅgo)라 한다. 얼굴이 검은 원숭이는 칸하툰도(kaṇhatuṇḍo) 또는 고낭굴로(Gonaṅgulo)라고 알려져 있다.

๖๑๕.

615.

สิงฺคาโล ชมฺพุโก โกตฺถุ, เภรโว จ สิวา ปฺยถ;

พิฬาโร พพฺพุ มญฺชาโร, โกโก ตุ จ วโก ภเว.

자칼은 싱갈로(Siṅgālo), 잠부코(jambuko), 콧투(kotthu), 베라보(bheravo), 시바(sivā)라 한다. 고양이는 비라로(Biḷāro), 밥부(babbu), 만자로(mañjāro)라 한다. 늑대는 코코(koko) 또는 바코(vako)라 한다.

๖๑๖.

616.

มหึโส จ ลุลาโย ถ,ควโช ควโย สมา;

สลฺโล ตุ สลฺลโก ถา’สฺส,โลมมฺหิ สลลํ สลํ.

물소는 마힘소(Mahiṃso) 또는 룰라요(lulāyo)라 한다. 가바조(Gavajo)와 가바요(gavayo)는 야생 소이다. 고슴도치는 살로(Sallo) 또는 살라코(sallako)라 하며, 그 털은 살랄람(salalaṃ) 또는 살람(salaṃ)이라 한다.

๖๑๗.

617.

หริโณ มิค สารงฺคา, มโค อชินโยนิ จ;

สูกโร ตุ วโรโห ถ,เปลโก จ สโส ภเว.

사슴은 하리노(Hariṇo), 미가(miga), 사랑가(sāraṅga), 마고(mago), 아지나요니(ajinayoni)라 한다. 돼지는 수카로(Sūkaro) 또는 바라호(varoho)라 한다. 펠라코(Pelako)와 사소(saso)는 토끼이다.

๖๑๘.

618.

เอเณยฺโย [Pg.52] เอณีมิโค จ, ปมฺปฏโก ตุ ปมฺปโก;

วาตมิโค ตุ จลนี, มูสิโก ตฺวา’ขุ อุนฺทุโร.

에네요(Eṇeyyo)와 에니미고(eṇīmigo)는 검은 사슴이고, 팜파타코(pampaṭako)는 팜파코(pampako)이다. 바람사슴은 바타미고(Vātamigo) 또는 찰라니(calanī)라 한다. 쥐는 무시코(mūsiko), 아쿠(ākhu), 운두로(unduro)라 한다.

๖๑๙.

619.

จมโร ปสโท เจว, กุรุงฺโค มิคมาตุกา;

รุรุ รงฺกุ จ นีโก จ, สรภาที มิคนฺตรา.

야크는 차마로(Camaro)와 파사도(pasado)이며, 쿠룽고(kuruṅgo), 미가마투카(migamātukā), 루루(Ruru), 랑쿠(raṅku), 니코(nīko), 사라바(sarabha) 등은 다른 종류의 사슴이다.

๖๒๐.

620.

ปิยโก จมูรุ กทลี, มิคาที จมฺมโยนโย;

มิคา ตุ ปสโว สีหา, ทโย สพฺพจตุปฺปทา.

피야코(Piyako), 차무루(camūru), 카달리(kadalī) 등은 가죽을 얻는 동물이다. 미가(Migā)는 짐승이며, 사자 등은 모두 네 발 달린 짐승(catuppadā)이다.

๖๒๑.

621.

ลูตา ตุ ลูติกา อุณฺณ, นาภิ มกฺกฏโก สิยา;

วิจฺฉิโก ตฺวา’ฬิ กถิโต, สรพู ฆรโคฬิกา.

거미는 루타(Lūtā), 루티카(lūtikā), 운나나비(uṇṇanābhi), 막카타코(makkaṭako)라 한다. 전갈은 빗치코(Vicchiko) 또는 알리(aḷi)라 불리며, 도마뱀은 사라부(sarabū) 또는 가라고리카(gharagoḷikā)라 한다.

๖๒๒.

622.

โคธา กุณฺโฑ ปฺยโถ กณฺณ, ชลูกา สตปทฺยถ;

กลนฺทโก กาฬกา ถ, นกุโล มงฺคุโส ภเว.

이구아나는 고다(Godhā) 또는 쿤도(kuṇḍo)라 한다. 그리마는 칸나자루카(kaṇṇajalūkā)이고 지네는 사타파디(satapadī)라 한다. 다람쥐는 칼란다코(Kalandako) 또는 칼라카(kāḷakā)라 하며, 몽구스는 나쿨로(nakulo) 또는 망구소(maṅguso)라 한다.

๖๒๓.

623.

กกณฺฏโก จ สรโฏ, กีโฏ ตุ ปุฬโว กิมิ;

ปาณโก จาปฺยโถ อุจฺจา,ลิงฺโค โลมสปาณโก.

카멜레온은 카칸타코(Kakaṇṭako) 또는 사라토(saraṭo)라 한다. 벌레는 키토(kīṭo), 풀라보(puḷavo), 키미(kimi)라 한다. 곤충은 파나코(pāṇako)라 하며, 웃찰링고(uccāliṅgo)는 털이 많은 애벌레이다.

๖๒๔.

624.

วิหงฺโค วิหโค ปกฺขี, วิหงฺคม ขค’ณฺฑชา;

สกุโณ จ สกุนฺโต วิ, ปตงฺโค สกุณี ทฺวิโช.

비항가(Vihaṅga), 비하가(Vihaga), 박키(Pakkhī), 비항가마(Vihaṅgama), 카가(Khaga), 안다자(Aṇḍaja), 사쿠나(Sakuṇa), 사쿤타(Sakunta), 파탕가(Pataṅga), 사쿠니(Sakuṇī), 드비자(Dvija)는 새의 이름들이다.

๖๒๕.

625.

วกฺกงฺโค ปตฺตยาโน จ, ปตนฺโต นีฬโช ภเว;

ตพฺเภทา วฏฺฏกา ชีว, ญฺชีโว จโกร ติตฺติรา.

박캉가(Vakkaṅga), 빳따야나(Pattayāna), 빠딴따(Patanta), 닐라자(Nīḷaja)도 새이다. 그 종류로 왓따카(Vaṭṭaka, 메추라기), 지반지바(Jīvañjīva), 짜코라(Cakora), 띳띠라(Tittira, 자고새)가 있다.

๖๒๖.

626.

สาฬิกา กรวีโก จ, รวิหํโส กุกุตฺถโก;

การณฺฑโว จ ปิลโว, โปกฺขรสาตกา’ทโย.

살리카(Sāḷikā, 구관조), 카라비카(Karavīka, 가릉빈가), 라비항사(Ravihaṃsa), 쿠꿋따카(Kukutthako), 까란다바(Kāraṇḍava, 오리), 삘라바(Pilava), 뽁카라사따카(Pokkharasātaka) 등이 있다.

๖๒๗.

627.

ปตตฺตํ เปขุณํ ปตฺตํ, ปกฺโข ปิญฺฉํ ฉโท ครุ;

อณฺฑํ ตุ ปกฺขิพีเช ถ, นีโฬ นิตฺถี กุลาวกํ.

빠빳따(Patatta), 펙쿠나(Pekhuṇa), 빳따(Patta), 박카(Pakkha), 삔차(Piñcha), 차다(Chada), 가루(Garu)는 날개(또는 깃털)이다. 안다(Aṇḍa)와 박키비자(Pakkhibīja)는 알이며, 닐라(Nīḷa, 남성/중성)와 쿨라바카(Kulāvaka)는 둥지이다.

๖๒๘.

628.

สุปณฺณมาตา วินตา, มิถุนํ ถีปุมทฺวยํ;

ยุคํ ตุ ยุคลํ ทฺวนฺทํ, ยมกํ ยมลํ ยมํ.

수빤나(가루다)의 어머니는 비나따(Vinatā)이다. 미투나(Mithuna), 티푸마드바야(Thīpumadvaya), 유가(Yuga), 유갈라(Yugala), 드반다(Dvanda), 야마카(Yamaka), 야말라(Yamala), 야마(Yama)는 한 쌍(또는 부부)이다.

๖๒๙.

629.

สมูโห คณ สงฺฆาตา, สมุทาโย จ สญฺจโย;

สนฺโทโห นิวโห โอโฆ, วิสโร นิกโร จโย.

사무하(Samūha), 가나(Gaṇa), 상가따(Saṅghāta), 사무다야(Samudāya), 산짜야(Sañcaya), 산도하(Sandoha), 니바하(Nivaha), 오가(Ogha), 비사라(Visara), 니카라(Nikara), 짜야(Caya)는 무리(또는 집합)를 뜻한다.

๖๓๐.

630.

กาโย ขนฺโธ สมุทโย, ฆฏา สมิติ สํหติ;

ราสิ ปุญฺโช สมวาโย, ปูโค ชาตํ กทมฺพกํ.

까야(Kāya), 칸다(Khandha), 사무다야(Samudaya), 가따(Ghaṭā), 사미띠(Samiti), 상하띠(Saṃhati), 라시(Rāsi), 뿐자(Puñja), 사마바야(Samavāya), 뿌가(Pūga), 자따(Jāta), 까담바카(Kadambaka)는 무더기(또는 집단)이다.

๖๓๑.

631.

พฺยูโห [Pg.53] วิตาน คุมฺพา จ, กลาโป ชาล มณฺฑลํ;

สมานานํ คโณ วคฺโค,สงฺโฆ สตฺโถ ตุ ชนฺตุนํ.

뷰하(Byūha), 비따나(Vitāna), 꿈바(Gumba)는 대열이나 덤불이다. 깔라파(Kalāpa), 잘라(Jāla), 만달라(Maṇḍala)는 묶음이나 둘레이다. 동질적인 것들의 무리는 박가(Vagga)이며, 생물들의 무리는 상가(Saṅgha)나 사따(Sattha, 대상)라고 한다.

๖๓๒.

632.

สชาติกานํ ตุ กุลํ, นิกาโย ตุ สธมฺมินํ;

ยูโถ นิตฺถี สชาติย, ติรจฺฉานานมุจฺจเต.

같은 종족의 무리는 쿨라(Kula)이고, 같은 성질을 가진 것들의 무리는 니까야(Nikāya)이다. 유따(Yūtha, 남성/중성)는 같은 종의 축생(동물)들의 무리를 말한다.

๖๓๓.

633.

สุปณฺโณ เวนเตยฺโย จ, ครุโฬ วิหคาธิโป;

ปรปุฏฺโฐ ปรภโต, กุณาโล โกกิโล ปิโก.

수빤나(Supaṇṇa), 베나떼이야(Venateyya), 가루라(Garuḷa), 비하가디빠(Vihagādhipa)는 가루다이다. 파라뿟따(Parapuṭṭha), 파라바따(Parabhata), 쿠날라(Kuṇāla), 코킬라(Kokila), 삐까(Pika)는 뻐꾸기이다.

๖๓๔.

634.

โมโร มยูโร วรหี, นีลคีว สิขณฺฑิโน;

กลาปี จ สิขี เกกี, จูฬา ตุ จ สิขา ภเว.

모라(Mora), 마유라(Mayūra), 바라히(Varahī), 닐라기바(Nīlagīva), 시칸딘(Sikhaṇḍin), 깔라삐(Kalāpī), 시키(Sikhī), 케키(Kekī)는 공작이다. 쭐라(Cūḷā)와 시카(Sikhā)는 볏을 뜻한다.

๖๓๕.

635.

สิขณฺโฑ วรหญฺเจว, กลาโป ปิญฺฉ มปฺยถ;

จนฺทโก เมจโก จาถ, ฉปฺปโท จ มธุพฺพโต.

시칸다(Sikhaṇḍa), 바라하(Varaha), 깔라파(Kalāpa), 삔차(Piñcha)는 공작의 꼬리나 깃털이다. 찬다카(Candaka)와 메짜카(Mecaka)는 꼬리의 눈 모양이다. 찹빠다(Chappada)와 마둡바따(Madhubbata)는 벌이다.

๖๓๖.

636.

มธุลีโห มธุกโร, มธุโป ภมโร อลิ;

ปาราวโต กโปโต จ, กกุโฏ จ ปาเรวโต.

마둘리하(Madhulīha), 마두까라(Madhukara), 마두빠(Madhupa), 바마라(Bhamara), 알리(Ali)는 벌이다. 빠라바따(Pārāvata), 까뽀따(Kapota), 까꾸따(Kakuṭa), 빠레바따(Pārevata)는 비둘기이다.

๖๓๗.

637.

คิชฺโฌ คทฺโธถ กุลโล, เสโน พฺยคฺฆีนโส ปฺยถ;

ตพฺเภทา สกุณคฺฆิ’ตฺถี, อาโฏ ทพฺพิมุขทฺวิโช.

기자(Gijjha), 가다(Gaddha)는 독수리이고, 쿨랄라(Kulala), 세나(Sena), 뱍기나사(Byagghīnasa)는 매이다. 그 종류로 암매는 사쿠낙기(Sakuṇagghi)이며, 아따(Āṭa)와 답비무카드비자(Dabbimukhadvija)는 저어새이다.

๖๓๘.

638.

อุหุงฺกาโร อุลูโก จ, โกสิโย วายสาริ จ;

กาโก ตฺว’ริฏฺโฐ ธงฺโก จ, พลิปุฏฺโฐ จ วายโส.

우훙까라(Uhuṅkāra), 울루까(Ulūka), 꼬시야(Kosiya), 바야사리(Vāyasāri)는 부엉이이다. 까카(Kāka), 아릿타(Ariṭṭha), 당까(Dhaṅka), 발리뿟따(Balipuṭṭha), 바야사(Vāyasa)는 까마귀이다.

๖๓๙.

639.

กาโกโล วนกาโก ถ,ลาโป ลฏุกิกา ปฺยถ;

วารโณ หตฺถิลิงฺโค จ, หตฺถิโสณฺฑวิหงฺคโม.

까꼴라(Kākola)와 바나까까(Vanakāka)는 갈가마귀이다. 라빠(Lāpa)와 라뚜키까(Laṭukikā)는 메추라기이다. 바라나(Vāraṇa), 핫틸링가(Hatthiliṅga), 핫띠손다비항가마(Hatthisoṇḍavihaṅgama)는 큰 새(전설상의 코끼리새)이다.

๖๔๐.

640.

อุกฺกุโส กุรโร โกล,ฏฺฐิปกฺขิมฺหิ จ กุกฺกุโห;

สุโว ตุ กีโร จ สุโก, ตมฺพจูโฬ ตุ กุกฺกุโฏ.

웃꾸사(Ukkusa), 쿠라라(Kurara)는 물수리이고, 콜랏티박키(Kolaṭṭhipakkhi)와 쿠쿠하(Kukkuha)는 뻐꾸기 종류이다. 수바(Suva), 끼라(Kīra), 수까(Suka)는 앵무새이며, 땀바쭐라(Tambacūḷa)와 쿠꿋따(Kukkuṭa)는 닭이다.

๖๔๑.

641.

วนกุกฺกุโฏ จ นิชฺชิวฺโห, อถ โกญฺจา จ กุนฺตนี;

จกฺกวาโก ตุ จกฺกวฺโห, สารงฺโคตุ จ จาตโก.

바나쿠꿋따(Vanakukkuṭa)와 니지지바(Nijjivha)는 야생 닭이다. 꼰짜(Koñcā)와 뿐따니(Kuntanī)는 두루미이다. 짜까바까(Cakkavāka)와 짜깝바(Cakkavha)는 원앙이다. 사랑가(Sāraṅga)와 짜따까(Cātaka)는 짜따까 새이다.

๖๔๒.

642.

ตุลิโย ปกฺขิพิฬาโล,สตปตฺโต ตุ สารโส;

พโก ตุ สุกฺกกาโกถ,พลากา วิสกณฺฐิกา.

뚤리야(Tuliya)와 박키빌랄라(Pakkhibiḷāla)는 박쥐이다. 사따빳따(Satapatta)와 사라사(Sārasa)는 사라사 두루미이다. 바까(Baka)와 숫까까까(Sukkakāka)는 왜가리이다. 발라까(Balākā)와 비사칸티까(Visakaṇṭhikā)는 백로이다.

๖๔๓.

643.

โลหปิฏฺโฐ ตถา กงฺโก, ขญฺชรีโฏ ตุ ขญฺชโน;

กลวิงฺโก ตุ จาฏโก, ทินฺทิโภ ตุ กิกี ภเว.

로하핏타(Lohapiṭṭha)와 깡까(Kaṅka)는 왜가리이다. 칸자리따(Khañjarīṭa)와 칸자나(Khañjana)는 할미새이다. 깔라빙까(Kalaviṅka)와 짜따까(Cāṭaka)는 참새이다. 딘디바(Dindibha)와 끼끼(Kikī)는 물떼새이다.

๖๔๔.

644.

กาทมฺโพ [Pg.54] กาฬหํโสถ, สกุนฺโต ภาสปกฺขินิ;

ธูมฺยาโฏ ตุ กลิงฺโคถ,ทาตฺยูโห กาฬกณฺฐโก.

까담바(Kādamba)와 깔라항사(Kāḷahaṃsa)는 검은 거위이다. 사쿤따(Sakunta)와 바사(Bhāsa)는 새이다. 두먀따(Dhūmyāṭa)와 깔링가(Kaliṅga)는 물까치 종류이다. 다뚸하(Dātyūha)와 깔라칸타까(Kāḷakaṇṭhaka)는 뜸부기이다.

๖๔๕.

645.

ขุทฺทาที มกฺขิกาเภทา, ฑํโส ปิงฺคลมกฺขิกา;

อาสาฏิกา มกฺขิกาณฺฑํ, ปตงฺโค สลโภ ภเว.

쿠다(Khuddā) 등은 파리의 종류이고, 담사(Ḍaṃsa)와 삥갈라막키카(Piṅgalamakkhikā)는 등에이다. 아사띠까(Āsāṭikā)는 파리의 알(구더기)이며, 파탕가(Pataṅga)와 살라바(Salabha)는 메뚜기이다.

๖๔๖.

646.

สูจิมุโข จ มกโส, จีรี ตุ ฌลฺลิกา ถ จ;

ชตุกา ชินปตฺตา ถ, หํโส เสตจฺฉโท ภเว.

수찌무카(Sūcimukha)와 마까사(Makasa)는 모기이다. 찌리(Cīrī)와 잘리까(Jhallikā)는 귀뚜라미이다. 자뚜까(Jatukā)와 지나빳따(Jinapatta)는 박쥐이다. 항사(Haṃsa)와 세땃차다(Setacchada)는 거위(또는 백조)이다.

๖๔๗.

647.

เต ราชหํสา รตฺเตหิ, ปาทตุณฺเฑหิ ภาสิตา;

มลฺลิกา’ขฺยา ธตรฏฺฐา, มลีเนหฺย’สิเตหิ จ.

그 중 발과 부리가 붉은 것을 라자항사(Rājahaṃsa)라고 하며, 다따랏따(Dhataraṭṭha)라 불리는 것은 몸이 검고 어두운 것을 만리까(Mallikā)라고 한다.

๖๔๘. ติรจฺโฉ ตุ ติรจฺฉาโน, ติรจฺฉานคโต สิยาติ.

648. 띠랏초(Tiraccho), 띠랏차나(Tiracchāno), 띠랏차나가따(Tiracchānagata)는 축생(동물)을 뜻한다.

อิติ อรญฺญาทิวคฺโค.

이상으로 숲의 장(Araññādivagga) 등이 끝났다.

๗. ปาตาลวคฺค

7. 지하 세계의 장(Pātālavagga)

๖๔๙.

649.

อโธภุวนํ ปาตาลํ, นาคโลโก รสาตลํ;

รนฺธํ ตุ วิวรํ ฉิทฺทํ, กุหรํ สุสิรํ พิลํ.

아도부바나(Adhobhuvana), 파탈라(Pātāla), 나가로카(Nāgaloka), 라사따라(Rasātala)는 지하 세계를 뜻한다. 란다(Randha), 비바라(Vivara), 칫다(Chidda), 쿠하라(Kuhara), 수시라(Susira), 빌라(Bila)는 구멍이다.

๖๕๐.

650.

สุสิ’ตฺถี ฉิคฺคลํ โสพฺภํ, สจฺฉิทฺเท สุสิรํ ติสุ;

ถิยํ ตุ กาสุ อาวาโฏ, สปฺปราชา ตุ วาสุกี.

수시(Susi, 여성), 칙갈라(Chiggala), 솝바(Sobbha)도 구멍이다. 수시라(Susira)는 '구멍이 있는 것'으로 삼성(남녀중성)에 통한다. 까수(Kāsu, 여성)와 아바따(Āvāṭa)는 구덩이이며, 뱀의 왕은 바수키(Vāsukī)이다.

๖๕๑.

651.

อนนฺโต นาคราชา ถ, วาหโส’ชคโร ภเว;

โคนโส ตุ ติลิจฺโฉ ถ,เทฑฺฑุโภ ราชุโล ภเว.

아난따(Ananta)는 나가의 왕이다. 바하사(Vāhasa)와 아자가라(Ajagara)는 비단뱀이다. 고나사(Gonasa)와 띨릿차(Tiliccha)는 살무사이고, 뎃두바(Deḍḍubha)와 라줄라(Rājula)는 물뱀이다.

๖๕๒.

652.

กมฺพโล’สฺสตโร เมรุ, ปาเท นาคาถ ธมฺมนี;

สิลุตฺโต ฆรสปฺโป ถ, นีลสปฺโป สิลาภุ จ.

캄발라, 앗사따라, 메루는 용왕의 이름이며, 나가는 뱀이고 담마니(물뱀의 일종)도 그러하다. 실룻따는 집뱀이며, 가사빠(집뱀), 닐라삽빠(푸른 뱀), 실라부(바위뱀)도 그러하다.

๖๕๓.

653.

อาสิวิโส ภุชงฺโค’หิ, ภุชโค จ ภุชงฺคโม;

สรีสโป ผณี สปฺปา, ลคทฺทา โภคิ ปนฺนคา.

아시위사, 부장가, 아히, 부자가, 부장가마, 사리사빠, 파니, 삽빠, 라갓다, 보기, 빤나가는 모두 뱀을 일컫는 말이다.

๖๕๔.

654.

ทฺวิชิวฺโห อุรโค วาโฬ, ทีโฆ จ ทีฆปิฏฺฐิโก;

ปาทูทโร วิสธโร, โภโค ตุ ผณิโน ตนุ.

두 개의 혀를 가진 것(두설), 가슴으로 기어가는 것(복행), 포악한 것, 긴 것, 등이 긴 것, 배가 발인 것(복족), 독을 품은 것은 뱀의 명칭이다. 보기(bhoga)는 목을 펼친 뱀의 몸을 뜻한다.

๖๕๕.

655.

อาสี’ตฺถี [Pg.55] สปฺปทาฐา ถ, นิมฺโมโก กญฺจุโก สมา;

วิสํ ตฺว’นิตฺถี ครฬํ, ตพฺเภทา วา หลาหโล.

아시(āsī)는 뱀의 송곳니이고, 님모까와 깐쭈까는 뱀의 허물이다. 위사(visa)와 가랄라는 독이며, 그 종류로 할라할라(치명적인 독) 등이 있다.

๖๕๖.

656.

กาฬกูฏาทโย จาถ, วาฬคฺคาตฺย’หิตุณฺฑิโก;

깔라꾸따(극독) 등이 있으며, 왈락가히와 아히뚠디까는 뱀을 잡거나 부리는 사람(사군)을 말한다.

๖๕๗.

657.

นิรโย ทุคฺคติ’ตฺถี จ, นรโก, โส มหา’ฏฺฐธา;

สญฺชีโว กาฬสุตฺโต จ, มหาโรรุว โรรุวา;

ปตาปโน อวีจิ’ตฺถี, สงฺฆาโต ตาปโน อิติ.

지옥은 니라야, 둑가띠, 나라까라고 하며, 여덟 가지 큰 지옥이 있으니 상지워(등활), 깔라숫따(흑승), 마하로루와(대호구), 로루와(호구), 빠따빠나(대염열), 아위찌(무간), 상가따(중합), 따빠나(염열)이다.

๖๕๘.

658.

ถิยํ เวตรณี โลห, กุมฺภี ตตฺถ ชลาสยา;

การณิโก นิรยโป,เนรยิโก ตุ นารโก.

웨따라니 강과 로하꿈비(철확)는 지옥에 있는 물 저장소이다. 까라니까와 니라야빨라는 지옥의 간수이며, 네라위까와 나라까는 지옥 중생이다.

๖๕๙.

659.

อณฺณโว สาคโร สินฺธุ, สมุทฺโท รตนากโร;

ชลนิฌุ’ ทธิ, ตสฺส, เภทา ขีรณฺณวาทโย.

안나와, 사가라, 신두, 사무다, 라따나까라, 잘라니디, 우다디는 대양(바다)의 이름이며, 그 종류로 키란나와(유해) 등이 있다.

๖๖๐.

660.

เวลา’สฺส กูลเทโส ถ,อาวฏฺโฏ สลิลพฺภโม;

เถโว ตุ พินฺทุ ผุสิตํ, ภโม ตุ ชลนิคฺคโม.

웰라(velā)는 바닷가 지역(해변)을 뜻하고, 아왔따와 살릴랍바마는 소용돌이를 뜻한다. 테와, 빈두, 푸시따는 물방울이며, 바마는 물이 빠져나가는 곳(배수구)이다.

๖๖๑.

661.

อาโป ปโย ชลํ วาริ, ปานียํ สลิลํ ทกํ;

อณฺโณ นีรํ วนํ วาลํ, โตยํ อมฺพุ’ทกญฺจ กํ.

아뽀, 빠요, 잘라, 와리, 빠니야, 살릴라, 다까, 안노, 니라, 와나, 왈라, 또야, 암부, 우다까, 까는 모두 물을 뜻하는 말이다.

๖๖๒.

662.

ตรงฺโค จ ตถา ภงฺโค, อูมิ วีจิ ปุมิตฺถิยํ;

อุลฺโลโล ตุ จ กลฺโลโล, มหาวีจีสุ กถฺยเต.

따랑가, 방가, 우미, 위찌는 물결(파도)을 뜻한다. 울롤라와 깔롤라는 거대한 파도를 말한다.

๖๖๓.

663.

ชมฺพาโล กลลํ ปงฺโก, จิกฺขลฺลํ กทฺทโม ปฺยถ;

ปุลินํ วาลุกา วณฺณุ, มรู’รุ สิกตา ภเว.

잠발라, 깔랄라, 빵까, 찍칼라, 깟다마는 진흙의 이름이다. 뿔리나, 왈루까, 완누, 마루, 우루, 시까따는 모래를 뜻한다.

๖๖๔.

664.

อนฺตรีปญฺจ ทีโป วา, ชลมชฺฌคตํ ถลํ;

ตีรํ ตุ กูลํ โรธญฺจ, ปตีรญฺจ ตฏํ ติสุ.

안따리빠와 디빠는 물 가운데 있는 땅인 섬을 뜻한다. 띠라, 꿀라, 로다, 빠띠라, 따따는 강가나 바닷가(기슭)를 뜻한다.

๖๖๕.

665.

ปารํ ปรมฺหิ ตีรมฺหิ, โอรํ ตฺว’ปาร มุจฺจเต;

อุฬุมฺโป ตุ ปฺลโว กุลฺโล, ตโร จ ปจฺจรี’ตฺถิยํ.

빠람(pāraṃ)은 건너편 기슭(피안)이고, 오람(oraṃ)은 이쪽 기슭(차안)이다. 울룸빠, 쁠라와, 꿀라, 따라, 빳짜리는 뗏목을 뜻한다.

๖๖๖.

666.

ตรณี ตริ นาวา จ, กูปโก ตุ จ กุมฺภกํ;

ปจฺฉาพนฺโธ โคฏวิโส, กณฺณธาโร ตุ นาวิโก.

따라니, 따리, 나와는 배를 뜻하며, 꾸빠까와 꿈바까는 돛대이다. 빳차반다와 고따위사는 배 뒷부분의 밧줄이며, 깐나다라와 나위까는 사공이다.

๖๖๗.

667.

อริตฺตํ เกนิปาโต ถ,โปตวาโห นิยามโก;

สํยตฺติกา ตุ นาวาย, วาณิชฺชมาจรนฺติ เย.

아릿따와 께니빠따는 노(櫓)이며, 뽀따와하와 니야마까는 도선사(선장)이다. 상얏띠까는 배를 타고 다니며 장사를 하는 상인이다.

๖๖๘.

668.

นาวาย’งฺคา’ [Pg.56] ลงฺกาโร จ, วฏากาโร ผิยาทโย;

โปโต ปวหนํ วุตฺตํ, โทณิ ตฺวิ’ตฺถี ตถา’มฺพณํ.

배의 부속물로 돛(vaṭākāra)과 노(phiya) 등이 있다. 뽀따와 빠와하나는 큰 배를 말하며, 도니와 암바나는 작은 배(나룻배)를 뜻한다.

๖๖๙.

669.

คภีร นินฺน คมฺภีรา, โถ ตฺตานํ ตพฺพิปกฺขเก;

อคาธํ ตฺว’ตลมฺผสฺสํ, อนจฺโฉ กลุสา’วิลา.

가비라, 닌나, 감비라는 깊은 것을 뜻하고, 웃따나는 그 반대인 얕은 것을 뜻한다. 아가다와 아딸람팟사는 바닥이 닿지 않을 만큼 깊은 것을 말하며, 아낫차, 깔루사, 아위라는 탁한 물을 뜻한다.

๖๗๐.

670.

อจฺโฉ ปสนฺโน วิมโล, คภีรปฺปภุตี ติสุ;

ธีวโร มจฺฉิโก มจฺฉ, พนฺธ เกวฏฺฏ ชาลิกา.

앗차, 빠산나, 위말라는 맑고 깨끗한 것을 뜻한다. 디와라, 맛치까, 맛차반다, 께왔따, 잘리까는 어부의 이름이다.

๖๗๑.

671.

มจฺโฉ มีโน ชลจโร, ปุถุโลโม’มฺพุโช ฌโส;

โรหิโต มคฺคุโร สิงฺคี, พลโช มุญฺช ปาวุสา.

맛차, 미나, 잘라짜라, 뿌툴로마, 암부자, 자사는 물고기의 이름이다. 로히따, 막구라, 싱기, 발라자, 문자, 빠우사는 물고기의 종류들이다.

๖๗๒.

672.

สตฺตวงฺโก สวงฺโก จ, นฬมีโน จ คณฺฑโก;

สุสุกา สผรี มจฺฉ, ปฺปเภทา มกราทโย.

삿따왕까, 사왕까, 날라미나, 간다까, 수수가, 사파리는 물고기의 종류이며, 마까라(마갈어) 등도 그러하다.

๖๗๓.

673.

มหามจฺฉา ติมิ ติมิ, งฺคโล ติมิรปิงฺคโล;

อานนฺโท ติมินนฺโท จ, อชฺฌาโรโห มหาติมิ.

거대 물고기로는 띠미, 띠밍갈라, 띠미라삥갈라, 아난다, 띠미난다, 아자로하, 마하띠미가 있다.

๖๗๔.

674.

ปาสาณมจฺโฉ ปาฐีโน, วงฺโก ตุ พฬิโส ภเว;

สุสุมาโร ตุ กุมฺภีโล,นกฺโก กุมฺโม ตุ กจฺฉโป.

빠사나맛차와 빠티나는 물고기의 종류이며, 왕까와 발리사는 낚시늘이다. 수수마라와 꿈빌라, 낙까는 악어이며, 꿈마와 깟차빠는 거북이다.

๖๗๕.

675.

กกฺกฏโก กุฬีโร จ, ชลูกา ตุ จ รตฺตปา;

มณฺฑูโก ททฺทุโร เภโก;

คณฺฑุปฺปาโท มหีลตา.

깍까따까와 꿀리라는 게(蟹)이며, 잘루까와 랏따빠는 거머리이다. 만두까, 닷두라, 베까는 개구리이고, 간둡빠다와 마힐라따는 지렁이이다.

๖๗๖.

676.

อถ สิปฺปี จ สุตฺติ’ตฺถี, สงฺเข ตุ กมฺพุ’นิตฺถิยํ;

ขุทฺทสงฺขฺเย สงฺขนโข, ชลสุตฺติ จ สมฺพุโก.

십삐와 숫띠는 조개이며, 상카와 깜부는 소라(고동)이다. 작은 소라는 상카나카라고 하며, 잘라숫띠와 삼부까도 조개나 소라의 종류이다.

๖๗๗.

677.

ชลาสโย ชลาธาโร, คมฺภีโร รหโท ถ จ;

อุทปาโน ปานกูโป, ขาตํ โปกฺขรณี’ตฺถิยํ.

잘라사야와 잘라다라는 물 저장소이고, 감비라와 라하다는 깊은 호수이다. 우다빠나와 빠나꾸빠는 우물이며, 카따와 폭카라니는 연못이다.

๖๗๘.

678.

ตฬาโก จ สโร’นิตฺถี, วาปี จ สรสี’ตฺถิยํ;

ทโห’มฺพุชากโร จาถ, ปลฺลลํ ขุทฺทโก สโร.

딸라까, 사라, 와삐, 사라시는 못(지)이나 호수이다. 다하와 암부자가라는 연꽃 연못이며, 빨랄라는 작은 웅덩이이다.

๖๗๙.

679.

อโนตตฺโต ตถา กณฺณ, มุณฺโฑ จ รถการโก;

ฉทฺทนฺโต จ กุณาโล จ, วุตฺตา มนฺทากินี’ตฺถิยํ.

아노딋따(아나달다), 깐나무다, 라따까라, 찻단따, 꾸날라, 만다끼니 호수가 있다.

๖๘๐.

680.

ตถา สีหปฺปปาโตติ, เอเต สตฺต มหาสรา;

อาหาโว ตุ นิปานญฺจา, ขาตํ ตุ เทวขาตกํ.

또한 시합빠빠따가 있으니, 이들이 일곱 개의 큰 호수이다. 아하와와 니빠나는 물통(구유)이며, 카따와 데와카따까는 천연 연못이다.

๖๘๑.

681.

สวนฺตี [Pg.57] นินฺนคา สินฺธุ, สริตา อาปคา นที;

ภาคีรถี ตุ คงฺคา ถ, สมฺเภโท สินฺธุสงฺคโม.

사완띠, 닌나가, 신두, 사리따, 아빠가, 나디는 강의 이름이다. 바기라띠는 갠지스 강을 뜻하며, 삼베다와 신두상가마는 강이 합쳐지는 곳(합수처)이다.

๖๘๒.

682.

คงฺคา’จิรวตี เจว, ยมุนา สรภู (สรพู ) มหี;

อิมา มหานที ปญฺจ, จนฺทภาคา สรสฺสตี.

갠지스(Gaṅgā), 아찌라와띠(Aciravatī), 야무나(Yamunā), 사라부(Sarabhū), 마히(Mahī)이다. 이 다섯 큰 강들과 짠다바가(Candabhāgā), 사랏사띠(Sarassatī)가 있다.

๖๘๓.

683.

เนรญฺชรา จ กาเวรี, นมฺมทาที จ นินฺนคา;

วาริมคฺโค ปณาลี’ตฺถี, ปุเม จนฺทนิกา ตุ จ.

네란자라(Nerañjarā)와 까웨리(Kāverī), 남마다(Nammadā) 등도 강이다. 수로(vārimagga)와 도랑(paṇālī)은 여성형이며, 하수구(candanikā)는 남성형이다.

๖๘๔.

684.

ชมฺพาลี โอลิคลฺโล จ, คามทฺวารมฺหิ กาสุยํ;

สโรรุหํ สตปตฺตํ, อรวินฺทญฺจ วาริชํ.

진흙 수렁(jambālī)과 하수 구덩이(oligalla), 마을 입구의 구덩이(kāsu)가 있다. 수생식물(saroruha), 백엽(satapatta), 아라윈다(aravinda), 수생화(vārija)이다.

๖๘๕.

685.

อนิตฺถี ปทุมํ ปงฺเก, รุหํ นลิน โปกฺขรํ;

มุฬาลปุปฺผํ กมลํ, ภิสปุปฺผํ กุเสสยํ.

빠두마(paduma)는 여성형이 아니다. 진흙에서 나는 것(paṅkeruha), 날리나(nalina), 뽁카라(pokkhara), 물리라 꽃(muḷālapuppha), 까말라(kamala), 근화(bhisapuppha), 꾸세사야(kusesaya)이다.

๖๘๖.

686.

ปุณฺฑรีกํ สิตํ, รตฺตํ, โกกนทํ โกกาสโก;

กิญฺชกฺโข เกสโร นิตฺถี, ทณฺโฑ ตุ นาล มุจฺจเต.

뿐다리까(puṇḍarīka)는 흰색이고, 빨간색은 꼬까나다(kokanada)와 꼬까사까(kokāsako)이다. 화수(kiñjakka)와 화사(kesara)는 여성형이 아니며, 줄기는 단다(daṇḍa)와 날라(nāla)라고 불린다.

๖๘๗.

687.

ภิสํ มุฬาโล นิตฺถี จ, พีชโกโส ตุ กณฺณิกา;

ปทุมาทิสมูเห ตุ, ภเว สณฺฑมนิตฺถิยํ.

연근(bhisa)과 물리라 연근(muḷāla)은 여성형이 아니다. 씨방은 비자꼬사(bījakosa)와 깐니까(kaṇṇikā)이다. 연꽃 무더기(saṇḍa)는 여성형이 아니다.

๖๘๘.

688.

อุปฺปลํ กุวลยญฺจ, นีลํ ตฺวิ’นฺทีวรํ สิยา;

เสเตตุ กุมุทญฺจสฺส, กนฺโท สาลูก มุจฺจเต.

웁빨라(uppala)와 꾸왈라야(kuvalaya)이다. 청연은 인디와라(indīvara)이다. 백련은 꾸무다(kumuda)이며, 그 뿌리는 살루까(sālūka)라 불린다.

๖๘๙.

689.

โสคนฺธิกํ กลฺลหารํ, ทกสีตลิกํ ปฺยถ;

เสวาโล นีลิกา จาถ, ภิสินฺย’มฺพุชินี ภเว.

소간디까(sogandhika), 깔라하라(kallahāra), 다까시딸리까(dakasītalika)도 연꽃이다. 이끼(sevāla, nīlikā)이며, 연꽃 연못은 비시니(bhisinī)와 암부지니(ambujinī)이다.

๖๙๐. เสวาลา ติลพีชญฺจ, สงฺเข จ ปณกาทโยติ.

690. 이끼(sevālā), 깨 씨앗(tilabīja), 소라(saṅkha), 수초(paṇaka) 등이다.

อิติ ปาตาลวคฺโค.

이상으로 파탈라 장(Pātālavagga)이 끝났다.

ภูกณฺโฑ ทุติโย.

제2부 지계(Bhūkaṇḍa)이다.

๓. สามญฺญกณฺฑ

3. 일반 장(Sāmaññakaṇḍa).

๑. วิเสสฺยาธีนวคฺค

1. 피수식어 의존 장(Visesyādhīnavagga).

๖๙๑.

691.

วิเสสฺยาธีน สํกิณฺณา, เนกตฺเถหฺย’พฺยเยหิ จ;

สา’งฺโค’ปางฺเคหิ กถฺยนฺเต, กณฺเฑ วคฺคา อิห กฺกมา.

이 장에서는 피수식어에 의존하는 것들, 혼합된 것들, 여러 의미를 가진 것들과 불변어들이 그 부수적인 것들과 함께 순서대로 서술된다.

๖๙๒.

692.

คุณทพฺพกฺริยาสทฺทา, [Pg.58] สิยุํ สพฺเพ วิเสสนา;

วิเสสฺยาธีนภาเวน, วิเสสฺยสมลิงฺคิโน.

성질, 실체, 동작을 나타내는 모든 단어는 수식어가 될 수 있으며, 피수식어에 의존함에 따라 피수식어와 같은 성을 가진다.

๖๙๓.

693.

โสภนํ รุจิรํ สาธุ, มนุญฺญํ จารุ สุนฺทรํ;

วคฺคุ มโนรมํ กนฺตํ, หารี มญฺชุ จ เปสลํ.

아름다운, 수려한, 훌륭한, 마음을 끄는, 귀여운, 좋은(sobhana, rucira, sādhu, manuñña, cāru, sundara), 부드러운, 매혹적인, 사랑스러운, 매력적인, 기분 좋은, 능숙한(vaggu, manorama, kanta, hārī, mañju, pesala)이다.

๖๙๔.

694.

ภทฺทํ วามญฺจ กลฺยาณํ, มนาปํ ลทฺธกํ สุภํ;

อุตฺตโม ปวโร เชฏฺโฐ, ปมุขา’นุตฺตโร วโร.

상서로운, 매력적인, 선량한, 마음에 드는, 아름다운, 좋은(bhadda, vāma, kalyāṇa, manāpa, laddhaka, subha)이다. 으뜸가는, 수승한, 제일의, 우두머리의, 위없는, 훌륭한(uttama, pavara, jeṭṭha, pamukha, anuttara, vara)이다.

๖๙๕.

695.

มุขฺโย ปธานํ ปาโมกฺโข, ปร มคฺคญฺญ มุตฺตรํ;

ปณีตํ ปรมํ เสยฺโย, คามณี เสฏฺฐ สตฺตมา.

주요한, 핵심적인, 으뜸가는, 고귀한, 최상의, 높은(mukhya, padhāna, pāmokkha, para, aggañña, uttara), 정묘한, 지고한, 뛰어난, 선도하는, 수승한, 가장 좋은(paṇīta, parama, seyyo, gāmaṇī, seṭṭha, sattama)이다.

๖๙๖.

696.

วิสิฏฺฐา’ริย นาเค’โก, สภคฺคา โมกฺข ปุงฺควา;

สีห กุญฺชร สทฺทูลา, ที ตุ สมาสคา ปุเม.

뛰어난(visiṭṭha), 고귀한(ariya), 최상의(nāga), 유일한(eka), 무리 중 으뜸인(sabhagga), 수위의(mokkha, puṅgava, sīha, kuñjara, saddūla) 등은 복합어에서 남성형으로 쓰여 최상을 의미한다.

๖๙๗.

697.

จิตฺต’กฺขิ ปีติชนน, มพฺยาเสก มเสจนํ;

อิฏฺฐํ ตุ สุภคํ หชฺชํ, ทยิตํ วลฺลภํ ปิยํ.

눈과 마음에 기쁨을 주는, 아주 매력적인, 가시지 않는(cittakkhipītijanana, abyāseka, asecana), 바라는, 복된, 사랑스러운, 아끼는, 총애하는, 사랑하는(iṭṭha, subhaga, hajja, dayita, vallabha, piya)이다.

๖๙๘.

698.

ตุจฺฉญฺจ ริตฺตกํ สุญฺญํ, อถา’สารญฺจ เผคฺคุ จ;

เมชฺฌํ ปูตํ ปวิตฺโต ถ, อวิรทฺโธ อปณฺณโก.

빈, 텅 빈, 비어 있는(tuccha, rittaka, suñña)이다. 알맹이가 없는, 변변치 않은(asāra, pheggu)이다. 청정한, 깨끗한, 신성한(mejjha, pūta, pavitta)이다. 어긋남이 없는, 확실한(aviraddha, apaṇṇaka)이다.

๖๙๙.

699.

อุกฺกฏฺโฐ จ ปกฏฺโฐ ถ, นิหีโน หีน ลามกา;

ปติกิฏฺฐํ นิกิฏฺฐญฺจ, อิตฺตรา’วชฺช กุจฺฉิตา.

고상한, 탁월한(ukkaṭṭha, pakaṭṭha)이다. 낮은, 열등한, 하찮은(nihīna, hīna, lāmaka), 천한, 비천한, 아주 낮은, 허물 있는, 경멸스러운(patikiṭṭha, nikiṭṭha, ittara, avajja, kucchita)이다.

๗๐๐.

700.

อธโม’มก คารยฺหา,มลีโน ตุ มลีมโส;

พฺรหา มหนฺตํ วิปุลํ, วิสาลํ ปุถุลํ ปุถุ.

비천한, 열등한, 비난받을 만한(adhama, omaka, gārayha)이다. 더러워진, 지저분한(malīna, malīmaso)이다. 거대한, 큰, 광대한, 넓은, 폭넓은, 두꺼운(brahā, mahanta, vipula, visāla, puthula, puthu)이다.

๗๐๑.

701.

ครุ’รุ วิตฺถิณฺณ มโถ, ปีนํ ถูลญฺจ ปีวรํ;

ถุลฺลญฺจ วฐรญฺจา ถ, อาจิตํ นิจิตํ ภเว.

무거운, 큰, 광활한(garu, uru, vitthiṇṇa)이다. 살찐, 굵은, 풍만한, 두꺼운, 거친(pīna, thūla, pīvara, thulla, vaṭhara)이다. 쌓인, 집적된(ācita, nicita)이다.

๗๐๒.

702.

สพฺพํ สมตฺต มขิลํ, นิขิลํ สกลํ ตถา;

นิสฺเสสํ กสิณา’เสสํ, สมคฺคญฺจ อนูนกํ,

모든, 완전한, 빠짐없는, 전부의, 온전한(sabba, samatta, akhila, nikhila, sakala), 남김없는, 전체의, 나머지 없는, 화합한, 결함 없는(nissesa, kasiṇa, asesa, samagga, anūnaka)이다.

๗๐๓.

703.

ภูริ ปหุตํ ปจุรํ, ภิยฺโย สมฺพหุลํ พหุ;

เยภุยฺยํ พหุลํ จาถ, พาหิรํ ปริพาหิรํ.

많은, 풍부한, 가득한, 더 많은, 수많은, 다수의(bhūri, pahūta, pacura, bhiyyo, sambahula, bahu), 대다수의, 빈번한(yebhuyya, bahula)이다. 외부의, 바깥의(bāhira, paribāhira)이다.

๗๐๔.

704.

ปโรสตาที เต, เยสํ, ปรํ มตฺตํ สตาทิโต;

ปริตฺตํ สุขุมํ ขุทฺทํ, โถก มปฺปํ กิสํ ตนุ.

백 개를 넘는(parosata) 등은 100 이상을 뜻한다. 적은, 미세한, 작은, 아주 조금의, 약간의, 마른, 얇은(paritta, sukhuma, khudda, thoka, appa, kisa, tanu)이다.

๗๐๕.

705.

จุลฺลํ มตฺเต’ตฺถิยํ เลส,ลวา’ณุหิ กโณ ปุเม;

สมีปํ นิกฏา’สนฺโน, ปกฏฺฐา’ภฺยาส สนฺติกํ.

작은(culla) 또는 정도(matta)이다. 여성형으로 소량(lesa, lava, aṇu)이고 남성형으로 알갱이(kaṇa)이다. 가까운, 근처의, 인접한(samīpa, nikaṭa, āsanna, pakaṭṭha, abhyāsa, santika)이다.

๗๐๖.

706.

อวิทูรญฺจ [Pg.59] สามนฺตํ, สนฺนิกฏฺฐ มุปนฺติกํ;

สกาสํ อนฺติกํ ญตฺตํ, ทูรํ ตุ วิปฺปกฏฺฐกํ.

멀지 않은, 인접한, 아주 가까운, 부근의(avidūra, sāmanta, sannikaṭṭha, upantika), 곁의, 근처의(sakāsa, antika)이다. 알려진(ñatta)이다. 먼, 떨어진(dūra, vippakaṭṭhaka)이다.

๗๐๗.

707.

นิรนฺตรํ ฆนํ สนฺทํ, วิรฬํ เปลวํ ตนุ;

อถา ยตํ ทีฆ มโถ, นิตฺตลํ วฏฺฏ วฏฺฏุลํ.

끊임없는, 조밀한, 우거진(nirantara, ghana, sanda)이다. 성긴(viraḷa), 가냘픈, 가느다란(pelava, tanu)이다. 길게 뻗은, 긴(āyata, dīgha)이다. 둥근, 구형의(nittala, vaṭṭa, vaṭṭula)이다.

๗๐๘.

708.

อุจฺโจ ตุ อุนฺนโต ตุงฺโค, อุทคฺโค เจว อุจฺฉิโต;

นีโจ รสฺโส วามโน ถ, อชิมฺโห ปคุโณ อุชุ.

높은 것(ucca, unnata, tuṅga, udagga, ucchita)이며, 낮은 것, 짧은 것, 난쟁이(nīca, rassa, vāmana)이며, 굽지 않은 것, 바른 것, 곧은 것(ajimha, paguṇa, uju)이다.

๗๐๙.

709.

อฬารํ เวลฺลิตํ วงฺกํ, กุฏิลํ ชิมฺห กุญฺจิตํ;

ธุโว จ สสฺสโต นิจฺโจ, สทาตน สนนฺตนา.

굽은 것, 비뚤어진 것, 굴곡진 것(aḷāra, vellita, vaṅka, kuṭila, jimha, kuñcita)이며, 영원한 것, 상주하는 것, 변치 않는 것(dhuva, sassata, nicca, sadātana, sanantana)이다.

๗๑๐.

710.

กูฏฏฺโฐ ตฺเว’กรูเปน, กาลพฺยาปี ปกาสิโต;

ลหุ สลฺลหุกํ จาถ, สงฺขฺยาตํ คณิตํ มิตํ.

한결같은 형태로 부동인 것(kūṭaṭṭha)은 시간을 관통하는 것(kālabyāpī)으로 공표되며, 가벼운 것(lahu, sallahuka)이며, 계산된 것, 헤아려진 것, 측정된 것(saṅkhyāta, gaṇita, mita)이다.

๗๑๑.

711.

ติณฺหํ ตุ ติขิณํ ติพฺพํ, จณฺฑํ อุคฺคํ ขรํ ภเว;

ชงฺคมญฺจ จรญฺเจว, ตสํ เญยฺยํ จราจรํ.

날카로운 것, 예리한 것, 강렬한 것(tiṇha, tikhiṇa, tibba)이며, 사나운 것, 거친 것, 엄한 것(caṇḍa, ugga, khara)이며, 움직이는 생물과 유정(jaṅgama, cara, tasa, carācara)으로 알아야 한다.

๗๑๒.

712.

กมฺปนํ จลนํ จาถ, อติริตฺโต ตถา’ธิโก;

ถาวโร ชงฺคมา อญฺโญ, โลลํ ตุ จญฺจลํ จลํ.

흔들림과 진동(kampana, calana)이며, 남은 것과 더 많은 것(atiritta, adhika)이며, 움직이는 것과 다른 고정된 것(thāvara)이며, 흔들리는 것과 불안정한 것(lola, cañcala, cala)이다.

๗๑๓.

713.

ตรลญฺจ ปุราโณ ตุ, ปุราตน สนนฺตนา;

จิรนฺตโน ถ ปจฺจคฺโฆ, นูตโน’ภินโว นโว.

흔들리는 것(tarala)이며, 오래된 것, 옛날의 것(purāṇa, purātana, sanantana, cirantana)이며, 새로운 것, 최근의 것(paccaggha, nūtana, abhinava, nava)이다.

๗๑๔.

714.

กุรูรํ กฐินํ ทฬฺหํ, นิฏฺฐุรํ กกฺขฬํ ภเว;

อนิตฺถฺย’นฺโต ปริยนฺโต, ปนฺโต จ ปจฺฉิม’นฺติมา.

가혹한 것, 단단한 것, 견고한 것, 거친 것(kurūra, kaṭhina, daḷha, niṭṭhura, kakkhaḷa)이며, 끝과 마지막(anto, pariyanto, panto, pacchima, antima)이다.

๗๑๕.

715.

ชิฆญฺญํ จริมํ ปุพฺพํ, ตฺว’คฺคํ ปฐม มาทิ โส;

ปติรูโป นุจฺฉวิกํ, อถ โมฆํ นิรตฺถกํ.

비천한 것과 마지막의 것(jighañña, carima)이며, 이전의 것, 최고의 것, 최초의 것, 처음의 것(pubba, agga, paṭhama, ādi)이며, 적당한 것과 알맞은 것(patirūpa, anucchavika)이며, 헛된 것과 무익한 것(mogha, niratthaka)이다.

๗๑๖.

716.

พฺยตฺตํ ปุฏ ญฺจ มุทุ ตุ, สุกุมารญฺจ โกมลํ;

ปจฺจกฺขํ อินฺทฺริยคฺคยฺหํ, อปจฺจกฺขํ อตินฺทฺริยํ.

분명한 것(byatta, puṭa)과 부드러운 것, 유순한 것(mudu, sukumāra, komala)이며, 직접적인 것과 감각으로 파악되는 것(paccakkha, indriyaggayha)이며, 직접적이지 않은 것과 감각을 초월한 것(apaccakkha, atindriya)이다.

๗๑๗.

717.

อิตรา’ญฺญตโร เอโก, อญฺโญ พหุวิโธ ตุ จ;

นานารูโป จ วิวิโธ, อพาธํ ตุ นิรคฺคลํ.

다른 것, 어떤 것, 하나의 것(itara, aññatara, eko, añño)이며, 다양한 것과 여러 가지의 것(bahuvidha, nānārūpa, vividho)이며, 장애 없는 것과 방해 없는 것(abādha, niraggala)이다.

๗๑๘.

718.

อเถ’กากี จ เอกจฺโจ, เอโก จ เอกโก สมา;

สาธารณญฺจ สามญฺญํ, สมฺพาโธ ตุ จ สํกฏํ.

혼자의 것, 단독의 것, 유일한 것(ekākī, ekacca, eko, ekako)은 같으며, 공통의 것과 일반적인 것(sādhāraṇa, sāmañña)이며, 좁은 것과 혼잡한 것(sambādha, saṃkaṭa)이다.

๗๑๙.

719.

วามํ กเฬวรํ สพฺยํ;

อปสพฺยํ ตุ ทกฺขิณํ;

ปฏิกูลํ ตฺว’ปสพฺยํ, คหนํ กลิลํ สมา.

왼쪽과 몸(vāma, kaḷevara, sabya)이며, 오른쪽(dakkhiṇa, apasabya)이며, 거스르는 것과 반대의 것(paṭikūla, apasabya)이며, 울창한 것과 빽빽한 것(gahana, kalila)은 같다.

๗๒๐.

720.

อุจฺจาวจํ [Pg.60] พหุเภทํ, สํกิณฺณา’ กิณฺณ สํกุลา;

กตหตฺโถ จ กุสโล, ปวีณา’ภิญฺญ สิกฺขิตา.

고저가 있는 것과 다양한 것(uccāvaca, bahubheda)이며, 섞인 것, 가득 찬 것, 혼잡한 것(saṃkiṇṇa, ākiṇṇa, saṃkula)이며, 숙련된 자, 능숙한 자, 배운 자(katahattha, kusala, pavīṇa, abhiñña, sikkhita)이다.

๗๒๑.

721.

นิปุโณ จ ปฏุ เฉโก, จาตุโร ทกฺข เปสลา;

พาโล ทตฺตุ ชโล มูฬฺโห, มนฺโท วิญฺญู จ พาลิโส.

영리한 자, 교묘한 자, 능숙한 자(nipuṇa, paṭu, cheko, cāturo, dakkha, pesala)이며, 어리석은 자, 미련한 자(bāla, dattu, jalo, mūḷha, mando, bāliso)이다.

๗๒๒.

722.

ปุญฺญวา สุกตี ธญฺโญ, มหุสฺสาโห มหาธิติ;

มหาตณฺโห มหิจฺโฉ ถ, หทยี หทยาลุ จ.

복 있는 자, 운 좋은 자(puññavā, sukatī, dhañña)이며, 큰 열의와 큰 결단력이 있는 자(mahussāha, mahādhiti)이며, 탐욕스러운 자(mahātaṇha, mahiccha)이며, 친절한 자, 마음씨 고운 자(hadayī, hadayālu)이다.

๗๒๓.

723.

สุมโน หฏฺฐจิตฺโต ถ, ทุมฺมโน วิมโน ปฺยถ;

วทานิโย วทญฺญู จ, ทานโสณฺโฑ พหุปฺปโท.

즐거운 자, 기쁜 마음의 자(sumana, haṭṭhacitta)이며, 불쾌한 자, 우울한 자(dummana, vimana)이며, 관대한 자, 베풀기 좋아하는 자(vadāniya, vadaññū, dānasoṇḍa, bahuppada)이다.

๗๒๔.

724.

ขฺยาโต ปตีโต ปญฺญาโต,ภิญฺญาโต ปถิโต สุโต,วิสฺสุโต วิทิโต เจว, ปสิทฺโธ ปากโฏ ภเว.

알려진 자, 명성 있는 자, 유명한 자(khyāta, patīta, paññāta, abhiññāta, pathita, suta, vissuta, vidita, pasiddha, pākaṭa)이다.

๗๒๕.

725.

อิสฺสโร นายโก สามี, ปตี’สา’ธิปตี ปภู;

อยฺยา’ธิปา’ธิภู เนตา,อิพฺโภ ตฺว’ฑฺโฒ ตถา ธนี.

주인, 지도자, 지배자(issara, nāyaka, sāmī, pati, īsa, adhipati, pabhū, ayya, adhipā, adhibhū, netā)이며, 부유한 자, 재산가(ibbha, aḍḍha, dhanī)이다.

๗๒๖.

726.

ทานารโห ทกฺขิเณยฺโย, สินิทฺโธ ตุ จ วจฺฉโล;

ปริกฺขโก การณิโก,อาสตฺโต ตุ จ ตปฺปโร.

공양을 받을 만한 자(dānāraha, dakkhiṇeyya)이며, 다정한 자와 애정 어린 자(siniddha, vacchala)이며, 조사하는 자와 원인을 살피는 자(parikkhaka, kāraṇika)이며, 몰두하는 자와 전념하는 자(āsatta, tappara)이다.

๗๒๗.

727.

การุณิโก ทยาลุปิ, สูรโต อุสฺสุโก ตุ จ;

อิฏฺฐตฺเถ อุยฺยุโต จาถ, ทีฆสุตฺโต จิรกฺริโย.

자비로운 자와 동정심 많은 자(kāruṇika, dayālu)이며, 유순한 자(sūrata)와 열성적인 자(ussuka, uyyuta)이며, 꾸물거리는 자와 행동이 느린 자(dīghasutta, cirakriya)이다.

๗๒๘.

728.

ปราธีโน ปรายตฺโต, อายตฺโต ตุ จ สนฺตโก;

ปริคฺคโห อธีโน จ, สจฺฉนฺโท ตุ จ เสรินิ.

타인에게 의존하는 자, 종속된 자(parādhīna, parāyatta, adhīna)이며, 속한 것, 소유된 것(āyatta, santaka, pariggaho)이며, 자발적인 자와 제멋대로인 자(sacchanda, serini)이다.

๗๒๙.

729.

อนิสมฺมการี ชมฺโม, อติตณฺโห ตุ โลลุโป;

คิทฺโธ ตุ ลุทฺโธ โลโล ถ,กุณฺโฐ มนฺโท กฺริยาสุ หิ.

경솔한 자, 비천한 자(anisammakārī, jamma)이며, 탐욕스러운 자, 탐내는 자(atitaṇha, lolupa, giddha, luddha, lolo)이며, 행위에 있어 둔한 자와 느린 자(kuṇṭha, manda)이다.

๗๓๐.

730.

กามยิตา ตุ กมิตา, กามโน กามิ กามุโก;

โสณฺโฑ มตฺโต วิเธยฺโย ตุ,อสฺสโว สุพฺพโจ สมา.

사랑하는 자, 갈구하는 자(kāmayitā, kamitā, kāmano, kāmi, kāmuko)이며, 중독된 자와 취한 자(soṇḍa, matta)이며, 유순한 자, 순종하는 자(vidheyya, assavo, subbaca)는 같다.

๗๓๑.

731.

ปคพฺโภ [Pg.61] ปฏิภายุตฺโต, ภีสีโล ภีรุ ภีรุโก;

อธีโร กาตโร จาถ,หึสาสีโล จ ฆาตุโก.

무례한 자(pagabbha)와 지혜로운 자(paṭibhāyutta)이며, 겁쟁이, 두려워하는 자(bhīsīla, bhīru, bhīruko, adhīra, kātaro)이며, 잔인한 자와 해치는 자(hiṃsāsīla, ghātuka)이다.

๗๓๒.

732.

โกธโน โรสโน โกปี,จณฺโฑ ตฺวจฺจนฺตโกธโน;

สหโน ขมโน ขนฺตา, ติติกฺขวา จ ขนฺติมา.

화를 잘 내는 자(kodhana, rosana, kopī)이며, 사나운 자와 매우 노한 자(caṇḍa)이며, 인내하는 자, 참을성 있는 자(sahana, khamana, khantā, titikkhavā, khantimā)이다.

๗๓๓.

733.

สทฺธายุตฺโต ตุ สทฺธาลุ, ธชวา ตุ ธชาลุ จ ;

นิทฺทาลุ นิทฺทาสีโล ถ, ภสฺสโร ภาสุโร ภเว.

믿음이 있는 자(saddhāyutta, saddhālu)이며, 거만한 자(dhajavā, dhajālu)이며, 잠꾸러기, 잠이 많은 자(niddālu, niddāsīla)이며, 빛나는 자, 찬란한 자(bhassara, bhāsura)이다.

๗๓๔.

734.

นคฺโค ทิคมฺพโร’วตฺโถ, ฆสฺมโร ตุ จ ภกฺขโก;

เอฬมูโค ตุ วตฺตุญฺจ, โสตุํ จา’กุสโล ภเว.

벌거벗은 자(nagga, digambara, avattha)이며, 많이 먹는 자, 식신(ghasmara, bhakkhaka)이며, 말하고 듣는 데 서투른 벙어리(eḷamūga)이다.

๗๓๕.

735.

มุขโร ทุมฺมุขา’พทฺธ, มุขา จาปฺปิยวาทินิ;

วาจาโล พหุคารยฺห, วเจ วตฺตา ตุ โส วโท.

수다스러운 자, 입이 거친 자(mukhara, dummukha, abaddhamukha, vācālo)이며, 불쾌하거나 비난받을 말을 하는 자(appiyavādin, bahugārayhavaca)이며, 말하는 자(vattā, vado)이다.

๗๓๖.

736.

นิโช สโก อตฺตนิโย,วิมฺหโย’จฺฉริย’พฺภุโต;

วิหตฺโถ พฺยากุโล จาถ,อาตตายี วธุทฺยโต.

자신의 것(nija, saka, attaniya)이며, 놀라운 것, 경이로운 것(vimhaya, acchariya, abbhuta)이며, 당황한 자와 혼란스러운 자(vihattha, byākula)이며, 살인자와 살의를 품은 자(ātatāyī, vadhudyata)이다.

๗๓๗.

737.

สีสจฺเฉชฺชมฺหิ วชฺโฌ ถ, นิกโต จ สโฐ’นุชุ;

สูจโก ปิสุโณ กณฺเณ,ชโป ธุตฺโต ตุ วญฺจโก.

참수형에 처할 죄수(vajjha)이며, 정직하지 못한 자, 사기꾼(nikata, saṭha, anuju)이며, 밀고자, 이간질하는 자(sūcaka, pisuṇa, kaṇṇejapa)이며, 속이는 자, 사기꾼(dhutta, vañcaka)이다.

๗๓๘.

738.

อนิสมฺม หิ โย กิจฺจํ, ปุริโส วธพนฺธนาทิ มาจรติ;

อวินิจฺฉิตการิตฺตา, โสขลุ จปโลติ วิญฺเญยฺโย.

숙고하지 않고 살생과 포박 등의 일을 행하는 사람은, 조사함 없이 행하기 때문에 참으로 경솔한 자라고 일컬어진다.

๗๓๙.

739.

ขุทฺโท กทริโย ถทฺธ, มจฺฉรี กปโณ ปฺยถ;

อกิญฺจโน ทลิทฺโท จ, ทีโน นิทฺธน ทุคฺคตา.

비루한 자, 인색한 자, 완고한 자, 인색한 자, 불쌍한 자, 그리고 무소유인 자, 가난한 자, 비참한 자, 재산 없는 자, 불우한 자이다.

๗๔๐.

740.

อสมฺภาวิตสมฺปตฺตํ, กากตาลิย มุจฺจเต;

อถ ยาจนโก อตฺถี, ยาจโก จ วนิพฺพโก.

예상치 못한 성취를 까마귀 날자 배 떨어진다(우연)고 하며, 구걸하는 자, 찾는 자, 간청하는 자, 구걸하는 나그네가 있다.

๗๔๑.

741.

อณฺฑชา ปกฺขิสปฺปาที, นราที ตุ ชลาพุชา;

เสทชา กิมิฑํสาที, เทวาที ตฺโว’ ปปาติกา.

새와 뱀 등은 난생(卵生)이고, 인간 등은 태생(胎生)이며, 벌레와 모기 등은 습생(濕生)이고, 신(天) 등은 화생(化生)이다.

๗๔๒.

742.

ชณฺณุตคฺโฆ [Pg.62] ชณฺณุมตฺโต, กปฺโป ตุ กิญฺจิทูนเก;

อนฺตคฺคตํ ภุ ปริยา, ปนฺน มนฺโตคโธ’คธา.

무릎 높이의 것은 잔누탁가(jaṇṇutaggha)와 잔누맛타(jaṇṇumatta)이고, 깝빠(kappa)는 조금 부족한 것이다. 포함된 것은 안딱가따(antaggata), 빠리야빤나(pariyāpanna), 안또가다(antogadha), 오가다(ogadha)이다.

๗๔๓.

743.

ราธิโต สาธิโต จาถ, นิปฺปกฺกํ กุถิตํ ภเว;

อาปนฺโน ตฺวา’ปทปฺปตฺโต, วิวโส ตฺววโส ภเว.

성취된 것은 라디따(rādhito)와 사디따(sādhito)이고, 삶아진 것은 닛빡까(nippakka)와 꾸디따(kuthita)이다. 곤경에 처한 것은 아빤나(āpanno)와 아빠답빳따(āpadappatto)이며, 의지할 곳 없는 것은 위와사(vivaso)와 아와사(avaso)이다.

๗๔๔.

744.

นุณฺโณ นุตฺตา’ตฺต, ขิตฺตา เจ’, ริตา วิทฺธา ถ กมฺปิโต;

ธูโต อาธูต จลิตา, นิสิตํ ตุ จ เตชิตํ.

내던져진 것은 눈나(nuṇṇo), 눗따(nutta), 킷따(khitta), 에리따(erita)이며, 뚫린 것은 윗다(viddha)이고, 흔들리는 것은 깜삐따(kampito), 두따(dhūto), 아두따(ādhūta), 짤리따(calita)이다. 날카로운 것은 니시따(nisita)와 떼지따(tejita)이다.

๗๔๕.

745.

ปตฺตพฺพํ คมฺม มาปชฺชํ, ปกฺกํ ปริณตํ สมา;

เวฐิตํ ตุ วลยิตํ, รุทฺธํ สํวุต มาวุตํ.

도달해야 할 것은 빳빳바(pattabba), 감마(gamma), 아빳자(āpajja)이고, 익은 것은 딱까(pakka)와 빠리나따(pariṇata)이며, 감긴 것은 웨띠따(veṭhita)와 왈라이따(valayita)이다. 막힌 것은 룻다(ruddha), 상우따(saṃvuta), 아우따(āvuta)이다.

๗๔๖.

746.

ปริกฺขิตฺตญฺจ นิวุตํ, วิสฏํ วิตฺถตํ ตตํ;

ลิตฺโต ตุ ทิทฺโธ คูฬฺโห ตุ,คุตฺโต ปุฏฺโฐ ตุ โปสิโต.

둘러싸인 것은 빠릭킷따(parikkhittañca)와 니우따(nivuta)이고, 펼쳐진 것은 위사따(visaṭa), 윗따따(vitthata), 따따(tata)이며, 발려진 것은 릿따(litto)와 딧다(diddha)이다. 숨겨진 것은 굴하(gūḷho)와 굿따(gutto)이고, 길러진 것은 뿟따(puṭṭho)와 뽀시따(posito)이다.

๗๔๗.

747.

ลชฺชิโต หีฬิโต จาถ, สนิตํ ธนิตํ ปฺยถ;

สนฺทานิโต สิโต พทฺโธ,กีลิโต สํยโต ภเว.

부끄러워하는 것과 멸시받는 것, 그리고 소리 나는 것은 사니따(sanita)와 다니따(dhanita)이다. 묶인 것은 산다니따(sandānito), 시따(sito), 밧다(baddho), 낄리따(kīlito), 상야따(saṃyato)이다.

๗๔๘.

748.

สิทฺเธ นิปฺผนฺน นิพฺพตฺตา, ทาริเต ภินฺน เภทิตา;

ฉนฺโน ตุ ฉาทิเต จาถ, วิทฺเธ ฉิทฺทิต เวธิตา.

완성되거나 생겨난 것은 싯다(siddhe), 닛빤나(nipphanna), 니빳따(nibbattā)이고, 쪼개진 것은 다리따(dārite), 빈나(bhinna), 베디따(bheditā)이다. 덮인 것은 찬나(channo)와 차디따(chādite)이고, 뚫린 것은 윗다(viddhe), 칫디따(chiddita), 웨디따(vedhitā)이다.

๗๔๙.

749.

อาหโฏ อาภตา’นีตา,ทนฺโต ตุ ทมิโต สิยา;

สนฺโต ตุ สมิโต เจว,ปุณฺโณ ตุ ปูริโต ภเว.

가져온 것은 아하따(āhaṭo), 아바따(ābhatā), 아니따(ānītā)이고, 길들여진 것은 단따(danto)와 다미따(damito)이며, 고요해진 것은 산따(santo)와 사미따(samito)이고, 가득 찬 것은 뿐나(puṇṇo)와 뿌리따(pūrito)이다.

๗๕๐.

750.

อปจายิโต มหิโต, ปูชิตา’รหิโต’จฺจิโต;

มานิโต จา’ปจิโต จ, ตจฺฉิตํ ตุตนูกเต.

존경받고 공양받는 것은 아빠짜이따(apacāyito), 마히따(mahito), 뿌지따(pūjitā), 아라히따(arahito), 앗찌따(occito), 마니따(mānito), 아빠찌따(apacito)이고, 깎아서 얇게 만든 것은 땃치따(tacchitaṃ)와 따누까따(tanūkate)이다.

๗๕๑.

751.

สนฺตตฺโต ธูปิโต โจป,จริโต ตุ อุปาสิโต;

ภฏฺฐํ ตุ คลิตํ ปนฺนํ, จุตญฺจ ธํสิตํ ภเว.

달구어지고 훈증된 것, 그리고 수행되고 모셔진 것이다. 떨어진 것은 밧따(bhaṭṭhaṃ), 갈리따(galitaṃ), 빤나(pannaṃ), 쭈따(cutañca), 담시따(dhaṃsitaṃ)이다.

๗๕๒.

752.

ปีโต ปมุทิโต หฏฺโฐ,มตฺโต ตุฏฺโฐ ถ กนฺติโต;

สญฺฉินฺโน ลูน ทาตา ถ,ปสตฺโถ วณฺณิโต ถุโต.

기쁘고 즐겁고 만족스러운 것이고, 잘려진 것은 산친나(sañchinno), 루나(lūna), 다따(dātā)이며, 칭송받는 것은 빠삿따(pasattho), 완니따(vaṇṇito), 투따(thuto)이다.

๗๕๓.

753.

ตินฺโต’ลฺล’ทฺท [Pg.63] กิลินฺโน’นฺนา, มคฺคิตํ ปริเยสิตํ;

อนฺเวสิตํ คเวสิตํ, ลทฺธํ ตุ ปตฺต มุจฺจเต.

젖고 축축한 것이고, 찾아진 것은 막기따(maggitaṃ), 빠리예시따(pariyesitaṃ), 안웨시따(anvesitaṃ), 가웨시따(gavesitaṃ)이며, 얻어진 것은 랏다(laddhaṃ)와 빳따(pattaṃ)라고 한다.

๗๕๔.

754.

รกฺขิตํ โคปิตํ คุตฺตํ, ตาตํ โคปายิตา’วิตา;

ปาลิตํ อถ โอสฺสฏฺฐํ, จตฺตํ หีนํ สมุชฺฌิตํ.

보호되고 지켜진 것은 락키따(rakkhitaṃ), 고삐따(gopitaṃ), 굿따(guttaṃ), 따따(tātaṃ), 고빠이따(gopāyitā), 아위따(avitā), 빨리따(pālitaṃ)이고, 버려진 것은 옷삿따(ossaṭṭhaṃ), 짯따(cattaṃ), 히나(hīnaṃ), 사무짓따(samujjhitaṃ)이다.

๗๕๕.

755.

ภาสิตํ ลปิตํ วุตฺตา, ภิหิตา’ขฺยาต ชปฺปิตา;

อุทีริตญฺจ กถิตํ, คทิตํ ภณิโต’ทิตา.

말해진 것은 바시따(bhāsitaṃ), 라삐따(lapitaṃ), 웃따(vuttā), 아비히따(abhihitā), 아캬따(ākhyāta), 잡삐따(jappitā), 우디리따(udīritañca), 까티따(kathitaṃ), 가디따(gaditaṃ), 바니따(bhaṇito), 우디따(uditā)이다.

๗๕๖.

756.

อวญฺญาตา’วคณิตา, ปริภูตา’วมานิตา;

ชิฆจฺฉิโต ตุ ขุทิโต,ฉาโต เจว พุภุกฺขิโต.

무시되고 멸시받는 것은 아완냐따(avaññātā), 아와가니따(avagaṇitā), 빠리부따(paribhūtā), 아와마니따(avamānitā)이고, 굶주린 것은 지갓치따(jighacchito), 쿠디따(khudito), 차따(chāto), 부북키따(bubhukkhito)이다.

๗๕๗.

757.

พุทฺธํ ญาตํ ปฏิปนฺนํ, วิทิตา’วคตํ มตํ;

คิลิโต ขาทิโต ภุตฺโต,ภกฺขิโต’ชฺโฌหฏา’สิตา.

알려지고 이해된 것은 붓다(buddhaṃ), 냐따(ñātaṃ), 빠띠빤나(paṭipannaṃ), 위디따(viditā), 아와가따(avagataṃ), 마따(mataṃ)이고, 먹힌 것은 길리따(gilito), 카디따(khādito), 붓따(bhutto), 박키따(bhakkhito), 앗조하따(ajjhohaṭā), 아시따(asitā)이다.

อิติ วิเสสฺยาธีนวคฺโค.

이와 같이 형용어의 장이 끝났다.

๒. สํกิณฺณวคฺค

2. 혼합의 장

๗๕๘.

758.

เญยฺยํ ลิงฺค มิห กฺวาปิ, ปจฺจยตฺถวเสน จ;

กฺริยา ตุ กิริยํ กมฺมํ,สนฺติ ตุ สมโถ สโม;

ทโม จ ทมโถ ทนฺติ, วตฺตํ ตุ สุทฺธกมฺมนิ;

อโถ อาสงฺควจนํ, ตีสุ วุตฺตํ ปรายณํ.

여기서 성(性)은 접미사의 의미에 따라 알아야 한다. 행위는 끼리야(kriyā), 끼리양(kiriyaṃ), 깜망(kammaṃ)이고, 평온은 산띠(santi), 사마또(samatho), 사모(samo)이다. 절제는 다모(damo), 다마또(damatho), 단띠(danti)이며, 청정한 업은 왓땅(vattaṃ)이다. 또한 아상가(āsaṅga)는 집착의 말이며, 빠라야낭(parāyaṇaṃ)은 세 가지 성 모두에 쓰인다.

๗๕๙.

759.

เภโท วิทาโร ผุฏนํ, ตปฺปนํ ตุ จ ปีณนํ;

อกฺโกสน มภิสงฺโค,ภิกฺขา ตุ ยาจนา’ตฺถนา.

갈라짐은 베도(bhedo), 위다로(vidāro), 뿌따낭(phuṭanaṃ)이고, 만족시킴은 따빠낭(tappanaṃ)과 삐나낭(pīṇanaṃ)이다. 욕설은 악꼬사낭(akkosanaṃ)과 아비상고(abhisaṅgo)이며, 구걸은 빅카(bhikkhā), 야짜나(yācanā), 앗타나(atthanā)이다.

๗๖๐.

760.

นินฺนิมิตฺตํ ยทิจฺฉา ถา’, ปุจฺฉนา นนฺทนานิ จ;

สภาชน มโถ ญาโย,นโย ผาติ ตุ วุทฺธิยํ.

원인 없는 것은 닌니밋땅(ninnimittaṃ)과 야딧차(yadicchā)이며, 질문(pucchanā)과 기쁨(nandanā)이 있다. 존경함(sabhājana)과 이치인 냐요(ñāyo)와 나요(nayo)가 있고, 번영함에는 빠띠(phāti)와 웃디(vuddhiyaṃ)가 있다.

๗๖๑.

761.

กิลมโถ กิลมนํ, ปสโว ตุ ปสูติยํ;

อุกฺกํโส ตฺวติสโย ถ,ชโย จ ชยนํ ชิติ.

피로함은 낄라마또(kilamatho)와 낄라마낭(kilamanaṃ)이고, 태어남은 빠사워(pasavo)와 빠수띠(pasūti)이다. 탁월함은 웃깡소(ukkaṃso)와 아띠사요(atisayo)이며, 승리는 자요(jayo), 자야낭(jayanaṃ), 지띠(jiti)이다.

๗๖๒.

762.

วโส [Pg.64] กนฺติ, พฺยโธ เวโธ,คโห คาโห วโร วุติ;

ปจา ปาโก หโว หุติ,เวโท เวทน มิตฺถิ วา.

권능과 욕망은 와소(vaso)와 깐띠(kanti)이고, 뚫음은 뱌도(byadho)와 웨도(vedho)이다. 잡음은 가호(gaho)와 가호(gāho)이며, 선택은 와로(varo)와 우띠(vuti)이다. 익힘은 빠짜(pacā)와 빠꼬(pāko)이고, 부름과 제사는 하워(havo)와 후띠(huti)이며, 베도(vedo)와 웨다나(vedanā)는 지식이나 느낌을 뜻하며 여성형이다.

๗๖๓.

763.

ชีรณํ ชานิ ตาณํ ตุ, รกฺขณํ ปมิติปฺปมา;

สิเลโส สนฺธิ จ ขโย,ตฺวปจโย รโว รโณ.

쇠함은 지라낭(jīraṇaṃ)과 자니(jāni)이고, 보호는 따낭(tāṇaṃ)과 락카낭(rakkhaṇaṃ)이며, 측정은 빠미띠(pamiti)와 빠마(ppamā)이다. 결합은 실레소(sileso)와 산디(sandhi)이고, 줄어듦은 카요(khayo)와 아빠짜요(apacayo)이며, 소리는 라워(ravo)와 라노(raṇo)이다.

๗๖๔.

764.

นิคาโท นิคโท มาโท, มโท ปสิติ พนฺธนํ;

อากโร ตฺวิงฺคิตํ อิงฺโค,อถ’ตฺถาปคโม พฺยโย.

낭독은 니가도(nigādo)와 니가도(nigado)이고, 자만과 취함은 마도(mādo)와 마도(mado)이며, 포박은 빠시띠(pasiti)와 반다낭(bandhanaṃ)이다. 모습과 암시는 아까로(ākaro), 잉기땅(iṅgitaṃ), 잉고(iṅgo)이며, 재물의 상실은 앗타빠가모(atthāpagamo)와 뱌요(byayo)이다.

๗๖๕.

765.

อนฺตราโย จ ปจฺจูโห,วิกาโร ตุ วิกตฺย’ปิ;

ปวิสิเลโส วิธุรํ, อุปเวสนมาสนํ.

장애는 안따라요(antarāyo)와 빳쭈호(paccūho)이고, 변화는 위까로(vikāro)와 위까띠(vikati)이다. 이별은 빠위실레소(pavisileso)와 위두랑(vidhuraṃ)이고, 앉음은 우빠웨사낭(upavesanaṃ)과 아사낭(āsanaṃ)이다.

๗๖๖.

766.

อชฺฌาสโย อธิปฺปาโย, อาสโย จาภิสนฺธิ จ;

ภาโว ธิมุตฺติ ฉนฺโท ถ,โทโส อาทีนโว ภเว.

Ajjhāsayo, adhippāyo, āsayo, abhisandhi, bhāvo, dhimutti, chando는 의도나 성향을 뜻하며, doso와 ādīnavo는 존재의 허물이나 결점을 뜻한다.

๗๖๗.

767.

อานิสํโส คุโณ จาถ,มชฺฌํ เวมชฺฌ มุจฺจเต;

มชฺฌนฺหิโก ตุ มชฺฌนฺโห, เวมตฺตํ ตุ จ นานตา.

Ānisaṃso와 guṇo는 이익이나 공덕을 뜻하고, majjha와 vemajjha는 중간이라 불린다. majjhanhika와 majjhanha는 정오를, vematta와 nānatā는 차이나 다름을 뜻한다.

๗๖๘.

768.

วา ชาคโร ชาคริยํ, ปวาโห ตุ ปวตฺติ จ;

พฺยาโส ปปญฺโจ วิตฺถาโร,ยาโม ตุ สํยโม ยโม.

Vā, jāgaro, jāgariyaṃ은 깨어 있음을 뜻하고, pavāho와 pavatti는 흐름이나 전개를 뜻한다. byāso, papañco, vitthāro는 상세한 설명이나 희론을 뜻하고, yāmo, saṃyamo, yamo는 절제나 자제를 뜻한다.

๗๖๙.

769.

สมฺพาหนํ มทฺทนญฺจ, ปสโร ตุ วิสปฺปนํ;

สนฺถโว ตุ ปริจโย,เมลโก สงฺค สงฺคมา.

Sambāhanaṃ과 maddanañca는 안마나 문지름을 뜻하고, pasaro와 visappanaṃ은 확산이나 퍼짐을 뜻한다. santhavo와 paricayo는 친밀함이나 익숙함을, melako, saṅga, saṅgamā는 모임이나 결합을 뜻한다.

๗๗๐.

770.

สนฺนิธิ สนฺนิกฏฺฐมฺหิ, วินาโส ตุ อทสฺสนํ;

ลโว ภิลาโว ลวนํ,ปตฺถาโว’วสโร สมา.

Sannidhi와 sannikaṭṭha는 가까운 곳을 뜻하며, vināso와 adassanaṃ은 소멸이나 보이지 않음을 뜻한다. lavo, bhilāvo, lavanaṃ은 베기나 수확을 뜻하고, patthāvo와 avasaro는 기회나 시기를 뜻한다.

๗๗๑.

771.

โอสานํ [Pg.65] ปริโยสานํ, อุกฺกํโส’ติสโย ภเว ;

สนฺนิเวโส จ สณฺฐานํ, อถา’พฺภนฺตร มนฺตรํ.

Osānaṃ과 pariyosānaṃ은 종결을 뜻하고, ukkaṃso와 atisayo는 탁월함이나 지나침을 뜻한다. sanniveso와 saṇṭhānaṃ은 배치나 모양을 뜻하며, abbhantara와 antaraṃ은 내부나 사이를 뜻한다.

๗๗๒.

772.

ปาฏิหีรํ ปาฏิเหรํ, ปาฏิหาริย มุจฺจเต;

กิจฺจํ ตุ กรณียญฺจ, สงฺขาโร วาสนา ภเว.

Pāṭihīraṃ, pāṭiheraṃ, pāṭihāriyaṃ은 신통이라 불린다. kiccaṃ과 karaṇīyañca는 해야 할 일이나 의무를 뜻하며, saṅkhāro와 vāsanā는 형성이나 습기를 뜻한다.

๗๗๓.

773.

ปวนํ ปว นิปฺปาวา, ตสโร สุตฺตเวฐนํ;

สงฺกโม ทุคฺคสญฺจาโร, ปกฺกโม ตุ อุปกฺกโม.

Pavanaṃ, pava, nippāvā는 키질을 뜻하고, tasaro는 북(베틀의 부품)을, suttaveṭhanaṃ은 실감기를 뜻한다. saṅkamo는 건너가는 곳(다리)이나 험로의 통행을, pakkamo와 upakkamo는 노력이나 방편을 뜻한다.

๗๗๔.

774.

ปาโฐ นิปาโฐ นิปโฐ, วิจโย มคฺคนา ปุเม;

อาลิงฺคนํ ปริสฺสงฺโค, สิเลโส อุปคูหนํ.

Pāṭho, nipāṭho, nipaṭho는 독송이나 경문을 뜻하고, vicayo와 magganā는 남성 명사로서 조사나 탐색을 뜻한다. āliṅganaṃ, parissaṅgo, sileso, upagūhanaṃ은 포옹을 뜻한다.

๗๗๕.

775.

อาโลกนญฺจ นิชฺฌานํ, อิกฺขณํ ทสฺสนํ ปฺยถ;

ปจฺจาเทโส นิรสนํ, ปจฺจกฺขานํ นิรากติ.

Ālokana, nijjhāna, ikkhaṇa, dassana는 봄이나 관찰을 뜻한다. paccādeso, nirasana, paccakkhāna, nirākati는 거절이나 배척을 뜻한다.

๗๗๖.

776.

วิปลฺลาโส’ญฺญถาภาโว, พฺยตฺตโย วิปรียโย;

วิปริยาโส’ติกฺกโม, ตฺว’ติปาโต อุปจฺจโย.

Vipallāso, aññathābhāvo, byattayo, viparīyayo, vipariyāso는 전도나 뒤바뀜을 뜻한다. atikkamo, atipāto, upaccayo는 초과나 위반을 뜻한다.

อิติ สํกิณฺณวคฺโค.

이와 같이 혼합 분류(Saṃkiṇṇavagga)가 끝났다.

๓. อเนกตฺถวคฺค

3. 여러 의미 분류(Anekatthavagga)

๗๗๗.

777.

อเนกตฺเถ ปวกฺขามิ, คาถา’ทฺธปาทโต กมา;

เอตฺถ ลิงฺควิเสสตฺถ, เมกสฺส ปุนรุตฺตตา.

이제 게송의 반 구절씩 순서대로 여러 의미를 지닌 단어들을 말하리니, 여기에는 성별의 구분에 따른 의미와 한 단어의 중복됨이 포함된다.

๗๗๘.

778.

สมโย สมวาเย จ, สมูเห การเณ ขเณ;

ปฏิเวเธ สิยา กาเล, ปหาเน ลาภ ทิฏฺฐิสุ.

Samayo는 화합, 모임, 원인, 순간, 통찰, 시간, 버림, 이득, 견해의 의미로 쓰인다.

๗๗๙.

779.

วณฺโณ สณฺฐาน รูเปสุ, ชาติ,จฺฉวีสุ การเณ;

ปมาเณ จ ปสํสายํ, อกฺขเร จ ยเส คุเณ.

Vaṇṇo는 모양, 형상, 종족, 피부색, 원인, 수량, 찬탄, 문자, 명성, 덕성의 의미가 있다.

๗๘๐.

780.

อุทฺเทเส ปาติโมกฺขสฺส, ปณฺณตฺติย มุโปสโถ;

อุปวาเส จ อฏฺฐงฺเค, อุโปสถทิเน สิยา.

Uposatho는 빠띠목카의 설함, 규정, 단식, 팔지(여덟 가지 계), 포살일의 의미로 쓰인다.

๗๘๑.

781.

รถงฺเค ลกฺขเณ ธมฺโม, รจกฺเก’สฺวีริยาปเถ;

จกฺกํ สมฺปตฺติยํ จกฺก, รตเน มณฺฑเล พเล.

Cakkaṃ은 수레의 부품, 특징, 법의 바퀴, 위(威儀), 성취, 보배 바퀴, 원, 힘의 의미가 있다.

๗๘๒.

782.

กุลาลภณฺเฑ อาณาย, มายุเธ ทาน ราสิสุ;

또한 옹기그릇, 명령, 무기, 보시의 무리 등의 의미가 있다.

๗๘๓.

783.

ทานสฺมึ [Pg.66] พฺรหฺมจริย, มปฺปมญฺญาสุ สาสเน;

เมถุนารติยํ เวยฺยา, วจฺเจ สทารตุฏฺฐิยํ;

ปญฺจสีลา’ริยมคฺโค, โปสถงฺค ธิตีสุ จ.

Dhamma는 보시, 범행, 사무량심, 가르침, 음욕의 즐거움, 봉사, 자기 아내에 만족함, 오계, 성스러운 도, 포살의 요소, 인내의 의미로 쓰인다.

๗๘๔.

784.

ธมฺโม สภาเว ปริยตฺติปญฺญา,ญาเยสุ สจฺจปฺปกตีสุ ปุญฺเญ;

เญยฺเย คุณา’จาร สมาธิสูปิ,นิสฺสตฺตตา’ปตฺติสุ การณาโท.

Dhammo는 자성, 교법, 지혜, 이치, 진리, 본성, 공덕, 알아야 할 것, 덕성, 행실, 삼매, 무아, 범계, 원인 등의 의미가 있다.

๗๘๕.

785.

อตฺโถ ปโยชเน สทฺทา, ภิเธยฺเย วุทฺธิยํ ธเน;

วตฺถุมฺหิ การเณ นาเส, หิเต ปจฺฉิมปพฺพเต.

Attho는 목적, 의미, 번영, 재물, 실체, 원인, 파멸, 이익, 서쪽 산의 의미가 있다.

๗๘๖.

786.

เยภุยฺยตา’พฺยามิสฺเสสุ, วิสํโยเค จ เกวลํ;

ทฬฺหตฺเถ’นติเรเก จา, นวเสสมฺหิ ตํ ติสุ.

Kevala는 대부분, 섞이지 않음, 분리, 오직, 견고함, 과잉 없음, 나머지 없음의 의미로 세 가지 성(남성, 여성, 중성)에서 쓰인다.

๗๘๗.

787.

คุโณ ปฏล ราสีสุ, อานิสํเส จ พนฺธเน;

อปฺปธาเน จ สีลาโท, สุกฺกาทิมฺหิ ชิยาย จ.

Guṇo는 층, 무리, 이익, 결속, 부차적인 것, 계율 등, 흰색 등, 활시위의 의미가 있다.

๗๘๘.

788.

รุกฺขาโท วิชฺชมาเน จา, รหนฺเต ขนฺธปญฺจเก;

ภูโต สตฺต มหาภูตา, มนุสฺเสสุ น นาริยํ.

Bhūto는 실재하는 것, 아라한, 오온, 중생, 사대(四大)를 의미하며, 인간의 의미일 때는 여성형이 아니다.

๗๘๙.

789.

วาจฺจลิงฺโค อตีตสฺมึ, ชาเต ปตฺเต สเม มโต;

또한 Bhūta는 형용사로서 과거, 생겨난, 도달한, 동일한 의미로 여겨진다.

๗๙๐.

790.

สุนฺทเร ทฬฺหิกมฺเม จา, ยาจเน สมฺปฏิจฺฉเน;

สชฺชเน สมฺปหํสายํ, สาธฺวา’ภิเธยฺยลิงฺคิกํ.

Sādhu는 훌륭함, 견고함, 간청, 수락, 선인, 기쁨을 뜻하며 피수식어의 성에 따른다.

๗๙๑.

791.

อนฺโต นิตฺถี สมีเป จา, วสาเน ปทปูรเณ;

เทหาวยเว โกฏฺฐาเส, นาส สีมาสุ ลามเก.

Anto는 남성이나 여성이 아니며(중성), 근처, 끝, 구절을 채움, 신체 부위, 부분, 파멸, 경계, 열등함의 의미가 있다.

๗๙๒.

792.

นิกาเย สนฺธิ สามญฺญ, ปฺปสูตีสุ กุเล ภเว;

วิเสเส สุมนายญฺจ, ชาติ สงฺขตลกฺขเณ.

Jāti는 집단, 결합, 공통성, 출산, 가문, 존재, 특별함, 수만나 꽃, 태어남, 유위의 특징 등의 의미가 있다.

๗๙๓.

793.

ภวเภเท ปติฏฺฐายํ, นิฏฺฐา’ชฺฌาสยพุทฺธิสุ;

วาสฏฺฐาเน จ คมเน, วิสฏตฺเต คตีริตา.

Gati는 존재의 차별, 의지처, 마침, 성향, 지혜, 거처, 이동, 퍼짐의 의미로 전해진다.

๗๙๔.

794.

ผเล วิปสฺสนา ทิพฺพ, จกฺขุ สพฺพญฺญุตาสุ จ;

ปจฺจเวกฺขณญาณมฺหิ, มคฺเค จ ญาณทสฺสนํ.

과(Phala)에서는 위빳사나와 천안(dibba-cakkhu)이, 일체지(sabbaññutā)와 반조의 지혜(paccavekkhaṇa-ñāṇa)에서도 그러하며, 도(Magga)에서는 지견(ñāṇadassana)이라 불린다.

๗๙๕.

795.

กมฺมารุทฺธน องฺคาร, กปลฺล ทีปิกาสุ จ;

สุวณฺณการมูสายํ, อุกฺกา เวเค จ วายุโน.

대장장이의 화로, 숯불, 토기 조각, 등불에서, 금세공사의 도가니에서, 그리고 바람의 속도에서 '욱까(ukkā, 횃불/불꽃)'라는 말이 쓰인다.

๗๙๖.

796.

เกโสหารณ, [Pg.67] ชีวิต, วุตฺติสุ วปเน จ วาปสมกรเณ;

กถเน ปมุตฺตภาว, ชฺเฌนาโท วุตฺต มปิ ตีสุ.

머리카락을 깎는 것(kesohāraṇa), 생명(jīvita), 생계(vutti), 씨 뿌리는 것(vapana), 씨 뿌리는 것을 마치는 것, 말하는 것(kathana), 해방된 상태(pamuttabhāva), 선정(jhāna) 등 세 가지 성(남성, 여성, 중성)에서 모두 쓰인다.

๗๙๗.

797.

คมเน วิสฺสุเต จา’ว, ธาริโต’ปจิเตสุ จ;

อนุโยเค กิลินฺเน จ, สุโต’ ภิเธยฺยลิงฺคิโก.

감(gamana), 명성 있는(vissuta), 지닌(dhārita), 쌓인(upacita), 전념(anuyoga), 젖은(kilinna)의 의미에서 '수따(suta)'는 형용사로 쓰인다.

๗๙๘.

798.

โสตวิญฺเญยฺย สตฺเถสุ, สุตํ ปุตฺเต สุโต สิยา;

귀로 인식되는 것(sotaviññeyya)과 성전(sattha)에 대해서는 '수땅(sutaṃ, 중성)'이라 하고, 아들에 대해서는 '수또(suto, 남성)'가 된다.

๗๙๙.

799.

กปฺโป กาเล ยุเค เลเส, ปญฺญตฺติ ปรมายุสุ;

สทิเส ตีสุ สมณ, โวหาร กปฺปพินฺทุสุ;

สมนฺตตฺเถ’นฺตรกปฺปา, ทิเก ตกฺเก วิธิมฺหิ จ.

겁(kappa)은 시간(kāla), 시대(yuga), 구실(lesa), 시설(paññatti), 최고 수명(paramāyu), 유사함(sadisa, 삼성), 사문(samaṇa), 명칭(vohāra), 겁의 점(kappabindu), 전체의 의미(samantattha), 중간 겁(antarakappa) 등과 추론(takka), 방법(vidhi) 등에 쓰인다.

๘๐๐.

800.

นิพฺพาน มคฺค วิรติ, สปเถ สจฺจภาสิเต;

ตจฺเฉ จา’ริยสจฺจมฺหิ, ทิฏฺฐิยํ สจฺจ มีริตํ.

열반, 도, 절제(virati), 맹세(sapatha), 진실한 말(saccabhāsita), 실제의 것(taccha), 사성제(ariyasacca), 견해(diṭṭhi)에서 '삿짜(sacca, 진리)'라는 말이 언급된다.

๘๐๑.

801.

สญฺชาติเทเส เหตุมฺหิ, วาสฏฺฐานา’กเรสุ จ;

สโมสรณฏฺฐาเน จา, ยตนํ ปทปูรเณ.

태어난 곳(sañjātidesa), 원인(hetu), 거처(vāsaṭṭhāna), 광산(ākara), 모이는 곳(samosaraṇaṭṭhāna), 그리고 구절을 채우는 말(padapūraṇa)에서 '아야따나(āyatana, 처)'가 쓰인다.

๘๐๒.

802.

อนฺตรํ มชฺฌ วตฺถ’ญฺญ, ขโณ’กาโส’ธิ เหตุสุ;

พฺยวธาเน วินฏฺเฐ จ, เภเท ฉิทฺเท มนสฺย’ปิ.

'안따라(antara, 사이)'는 중간(majjha), 의복(vattha), 다른 것(añña), 순간(khaṇa), 기회(okāsa), 한정(odhi), 원인(hetu), 간격(byavadhāna), 소멸된 것(vinaṭṭha), 차이(bheda), 구멍(chidda), 마음(manas)에 쓰인다.

๘๐๓.

803.

อาโรคฺเย กุสลํ อิฏฺฐ, วิปาเก กุสโล ตถา;

อนวชฺชมฺหิ เฉเก จ, กถิโต วาจฺจลิงฺคิโก.

건강(ārogya)에 대해서는 '꾸살랑(kusalaṃ, 중성)', 유익한 과보(iṭṭhavipāka)에 대해서는 '꾸살로(kusalo, 남성)'이며, 비난받지 않음(anavajja)과 능숙함(cheka)에 대해서는 형용사(vāccaliṅgika)로 일컬어진다.

๘๐๔.

804.

ทฺรวา’จาเรสุ วีริเย, มธุราทีสุ ปารเท;

สิงฺคาราโท ธาตุเภเท, กิจฺเจ สมฺปตฺติยํ รโส.

액체, 관습(ācāra), 정진(vīriya), 달콤한 맛 등(madhurādi), 수은(pārada), 성적 감정 등(siṅgārādi), 성분의 차이(dhātubheda), 기능(kicca), 성취(sampatti)에서 '라사(rasa, 맛/본성)'가 쓰인다.

๘๐๕.

805.

โพธิ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ, ริยมคฺเค จ นาริยํ;

ปญฺญตฺติยํ ปุเม’ สฺสตฺถ, รุกฺขมฺหิ ปุริสิตฺถิยํ.

보디(bodhi, 깨달음)는 일체지(sabbaññutaññāṇa)와 성도(ariyamagga)의 의미일 때는 여성형이고, 시설(paññatti)의 의미일 때는 남성형이며, 아삿따(assattha) 나무(보리수)일 때는 남성과 여성 모두로 쓰인다.

๘๐๖.

806.

เสวิโต เยน โย นิจฺจํ, ตตฺถาปิ วิสโย สิยา;

รูปาทิเก ชนปเท, ตถา เทเส จ โคจเร.

누군가에 의해 항상 수용되는 것(sevito yena yo niccaṃ), 형색 등의 대상(rūpādika), 지방(janapada), 장소(desa), 활동 범위(gocara) 또한 '위사야(visaya, 영역/대상)'가 된다.

๘๐๗.

807.

ภาโว ปทตฺเถ สตฺตาย, มธิปฺปาย กฺริยาสุ จ;

สภาวสฺมิญฺจ ลีลายํ, ปุริสิ’ตฺถินฺทฺริเยสุ จ.

'바와(bhāva, 존재/상태)'는 사물의 의미(padattha), 존재함(sattā), 의도(adhippāya), 작용(kriyā), 자성(sabhāva), 거동(līlā), 남근과 여근(purisitthindriya)에서 쓰인다.

๘๐๘.

808.

โส พนฺธเว’ตฺตนิ จ สํ, โส ธนสฺมิ มนิตฺถิยํ;

สา ปุเม สุนเข วุตฺโต, ตฺตนิเย โส ติลิงฺคิโก.

'상(saṃ, 중성)'은 친척(bandhava)과 자신(attan)에 대해 쓰이고, 재물(dhana)에 대해서는 중성(anitthiya)으로 쓰이며, 개(sunakha)에 대해서는 남성형 '사(sā)'로 일컬어지고, '자신의 것(attaniya)'이라는 의미일 때는 삼성(tiliṅgika)으로 쓰인다.

๘๐๙.

809.

สุวณฺณํ กนเก วุตฺตํ, สุวณฺโณ ครุเฬ ตถา;

ปญฺจธรณมตฺเต จ, ฉวิ สมฺปตฺติยมฺปิ จ.

'수완낭(suvaṇṇaṃ, 중성)'은 금(kanaka)을 말하고, '수완노(suvaṇṇo, 남성)'는 가루다(garuḷa)를 말하며, 다섯 다라나(dharaṇa)의 무게와 피부의 아름다움(chavisampatti)에 대해서도 쓰인다.

๘๑๐.

810.

วโร [Pg.68] เทวาทิกา อิฏฺเฐ, ชามาตริ ปติมฺหิ จ,อุตฺตเม วาจฺจลิงฺโค โส, วรํ มนฺทปฺปิเย พฺยยํ.

'와라(vara, 훌륭한/축복)'는 신 등의 가호(iṭṭha), 사위(jāmātar), 남편(pati)을 의미하고, '최상의(uttama)'라는 의미일 때는 형용사로 쓰이며, '와랑(varaṃ)'은 불만족(manda-ppiya) 시에 쓰이는 불변어이다.

๘๑๑.

811.

มกุเล ธนราสิมฺหิ, สิยา โกส มนิตฺถิยํ;

เนตฺตึสาทิ ปิธาเน จ, ธนุปญฺจสเตปิ จ.

꽃봉오리(makula), 재물 더미(dhanarāsi)에 대해 '꼬사(kosa, 창고/집)'는 남성과 중성(anitthiya)으로 쓰이고, 칼집 등(pidhāna)과 500 활(dhanu)의 거리 단위에서도 쓰인다.

๘๑๒.

812.

ปิตามเห ชิเน เสฏฺเฐ, พฺราหฺมเณ จ ปิตูสฺวปิ;

พฺรหฺมา วุตฺโต ตถา พฺรหฺมํ, เวเท ตปสิ วุจฺจเต.

할아버지(조상), 승리자(jina), 수승한 자(seṭṭha), 브라만(brāhmaṇa), 아버지들에 대해 '브람마(brahmā, 남성)'라 하고, 베다(veda)와 고행(tapas)에 대해서는 '브람망(brahmaṃ, 중성)'이라 한다.

๘๑๓.

813.

หตฺถีนํ มชฺฌพนฺเธ จ, ปโกฏฺเฐ กจฺฉพนฺธเน;

เมขลายํ มตา กจฺฉา, กจฺโฉ วุตฺโต ลตาย จ.

코끼리의 배 매도(majjhabandha), 팔뚝(pakoṭṭha), 겨드랑이 끈(kacchabandhane), 허리띠(mekhalā)에 대해 '깟차(kacchā, 여성)'라 하고, 덩굴(latā)에 대해서는 '깟초(kaccho, 남성)'라 한다.

๘๑๔.

814.

ตเถว พาหุมูลมฺหิ, อนูปมฺหิ ติเณปิ จ;

그와 같이 겨드랑이(bāhumūla), 습지(anūpa), 풀(tiṇa)에 대해서도 쓰인다.

๘๑๕.

815.

ปมาณํ เหตุ สตฺเถสุ, มาเน จ สจฺจวาทินิ;

ปมาตริ จ นิจฺจมฺหิ, มริยาทาย มุจฺจเต.

'빠마낭(pamāṇa, 척도/기준)'은 원인(hetu), 성전(sattha), 측정(māna), 진실을 말하는 자(saccavādin), 측정하는 자(pamātar), 영원한 것(nicca), 한계(mariyādā)에 대해 쓰인다.

๘๑๖.

816.

สตฺตํ ทพฺพ’ตฺตภาเวสุ, ปาเณสุ จ พเล, สิยา ;

สตฺตายญฺจ, ชเนสตฺโต, อาสตฺเต โส ติลิงฺคิโก.

'삿땅(sattaṃ, 중성)'은 실체(dabba), 개별적 자아(attabhāva), 생명체(pāṇa), 힘(bala)에 쓰이고, 존재함(sattā)에도 쓰이며, '집착된(āsatta)'이라는 의미의 '삿또(satto)'는 형용사(tiliṅgika)로 쓰인다.

๘๑๗.

817.

เสมฺหาโท รสรตฺตาโท, มหาภูเต ปภาทิเก;

ธาตุ ทฺวีสฺว’ฏฺฐิจกฺขา’ทิ, ภฺวา’ทีสุ เคริกาทิสุ.

점액 등(semhādi), 미액·혈액 등(rasarattādi), 사대(mahābhūta), 빛 등(pabhādika), 뼈·눈 등의 감관(aṭṭhicakkhādi), 동사 어근(bhvādi), 황토 등(gerikādi)에 대해 '다뚜(dhātu, 요소)'는 두 가지 성(남성과 여성)으로 쓰인다.

๘๑๘.

818.

อมจฺจาโท สภาเว จ, โยนิยํ ปกตี’ริตา;

สตฺวาทิสามฺยา’วตฺถายํ, ปจฺจยา ปฐเมปิ จ.

대신 등(amaccādi), 자성(sabhāva), 태생(yoni)에서 '빠까띠(pakati, 본성)'라 불리며, 사뜨와 등의 평형 상태(sāmyāvattha), 원인(paccaya), 근본(paṭhama)에서도 그러하다.

๘๑๙.

819.

ปทํ ฐาเน ปริตฺตาเณ, นิพฺพานมฺหิ จ การเณ;

สทฺเท วตฺถุมฺหิ โกฏฺฐาเส, ปาเท ตลฺลญฺฉเน มตํ.

'빠당(pada, 발/구절)'은 장소(ṭhāna), 보호(parittāṇa), 열반, 원인(kāraṇa), 소리(sadda), 대상(vatthu), 부분(koṭṭhāsa), 발(pāda), 발자국(lañchana)을 의미한다.

๘๒๐.

820.

โลหมุคฺคร เมเฆสุ, ฆโน, ตาลาทิเก ฆนํ,;

นิรนฺตเร จ กฐิเน, วาจฺจลิงฺคิก มุจฺจเต.

철퇴(lohamuggara)와 구름(megha)에 대해서는 '가노(ghano, 남성)', 심벌즈 등(tālādika)에 대해서는 '가낭(ghanaṃ, 중성)'이라 하고, 조밀한(nirantara)과 딱딱한(kaṭhina)의 의미일 때는 형용사(vāccaliṅgika)로 불린다.

๘๒๑.

821.

ขุทฺทา จ มกฺขิกาเภเท, มธุมฺหิ ขุทฺท, มปฺปเก;

อธเม กปเณ จาปิ, พหุมฺหิ จตูสุ ตฺติสุ.

벌의 종류(makkhikābheda)에 대해서는 '쿠다(khuddā, 여성)', 꿀(madhu)에 대해서는 '쿠당(khuddaṃ, 중성)', 작은(appaka), 비천한(adhama), 가련한(kapaṇa), 많은(bahu)의 네 가지 의미에서는 삼성(형용사)으로 쓰인다.

๘๒๒.

822.

ตกฺเก มรณลิงฺเค จ, อริฏฺฐํ อสุเภ สุเภ,;

อริฏฺโฐ อาสเว กาเก, นิมฺเพ จ เผนิลทฺทุเม.

추론(takka), 죽음의 징후(maraṇaliṅga), 불운(asubha), 행운(subha)에 대해서는 '아릿탕(ariṭṭhaṃ, 중성)'이라 하고, 술(āsava), 까마귀(kāka), 님(nimba) 나무, 무환자나무(pheniladduma)에 대해서는 '아릿토(ariṭṭho, 남성)'라 한다.

๘๒๓.

823.

มานภณฺเฑ ปลสเต, สทิสตฺเต ตุลา ตถา;

เคหานํ ทารุพนฺธตฺถ, ปีฐิกายญฺจ ทิสฺสติ.

'뚤라(tulā, 저울)'는 무게를 재는 기구, 100 빨라(pala)의 무게, 동등함(sadisatta), 그리고 집의 대들보를 받치는 받침대(pīṭhikā)에서 보인다.

๘๒๔.

824.

มิตฺตกาเร [Pg.69] ลญฺชทาเน, พเล ราสิ วิปตฺติสุ ;

ยุทฺเธ เจว ปฏิญฺญายํ, สงฺคโร สมฺปกาสิโต.

'상가로(Saṅgara)'는 친구를 사귐, 뇌물을 줌, 힘, 무더기, 재난, 전쟁, 그리고 약속의 의미로 명시된다.

๘๒๕.

825.

ขนฺเธ ภเว นิมิตฺตมฺหิ, รูปํ วณฺเณ จ ปจฺจเย;

สภาว สทฺท สณฺฐาน, รูปชฺฌาน วปูสุ จ.

'루파(Rūpa)'는 무더기(온), 존재(유), 표상(니밋타), 색깔, 조건, 자성, 소리, 형태, 색계 선정, 그리고 몸에 쓰인다.

๘๒๖.

826.

วตฺถุ กิเลส กาเมสุ, อิจฺฉายํ มทเน รเต;

กาโม, กามํ นิกาเม, จา, นุญฺญายํ กาม มพฺยยํ.

'까모(Kāmo)'는 대상으로서의 욕망(욕물), 번뇌로서의 욕망(욕번뇌), 갈망, 매혹, 즐거움에 쓰인다. '까망(Kāmaṃ)'은 원함에, 불변어 '까마(Kāma)'는 허용에 쓰인다.

๘๒๗.

827.

โปกฺขรํ ปทุเม เทเห, วชฺชภณฺฑมุเขปิ จ;

สุนฺทรตฺเต จ สลิเล, มาตงฺคกรโกฏิยํ.

'폭카랑(Pokkhara)'은 연꽃, 몸, 악기(북)의 면, 아름다움, 물, 코끼리 코의 끝부분에 쓰인다.

๘๒๘.

828.

ราสินิจฺจล มายาสุ, ทมฺภา’สจฺเจสฺว’โยฆเน;

คิริสิงฺคมฺหิ สีรงฺเค, ยนฺเต กูฏ มนิตฺถิยํ.

'꾸따(Kūṭa)'는 무더기, 부동(不動), 속임수, 허위, 거짓, 철퇴, 산봉우리, 서까래(지붕 마루), 기계(함정)를 뜻하며 중성이다.

๘๒๙.

829.

วุทฺธิยํ ชนเน กาม, ธาตฺวาทีมฺหิ จ ปตฺติยํ;

สตฺตายญฺเจว สํสาเร, ภโว สสฺสตทิฏฺฐิยํ.

'바워(Bhava)'는 번영, 발생, 욕계 등(의 존재), 도달, 존재(유), 윤회, 그리고 상견(常見)에 쓰인다.

๘๓๐.

830.

ปฏิวากฺโย’ตฺตราสงฺเค, สุ’ตฺตรํ อุตฺตโร ติสุ;

เสฏฺเฐ ทิสาทิเภเท จ, ปรสฺมิ มุปรี’ริโต.

'웃따랑(Uttara)'은 대답, 상의(옷)를 뜻하고, '웃따로(Uttaro)'는 삼성(三性)에서 뛰어남, 북쪽 등의 방향, 다른 것, 위쪽을 의미한다.

๘๓๑.

831.

เนกฺขมฺมํ ปฐมชฺฌาเน, ปพฺพชฺชายํ วิมุตฺติยํ;

วิปสฺสนาย นิสฺเสส, กุสลมฺหิ จ ทิสฺสติ.

'넥캄마(Nekkhamma)'는 초선정, 출가, 해탈, 위빳사나, 그리고 모든 선한 법(무루선)에서 나타난다.

๘๓๒.

832.

สงฺขาโร สงฺขเต ปุญฺญา, ภิสงฺขาราทิเกปิ จ;

ปโยเค กายสงฺขารา, ทฺย’ภิสงฺขรเณสุ จ.

'상카로(Saṅkhāra)'는 형성된 것(유위), 복업(福業)의 형성 등, 방편(노력), 신행(身行) 등, 그리고 (의도적) 형성들에 쓰인다.

๘๓๓.

833.

อารมฺมเณ จ สํสฏฺเฐ, โวกิณฺเณ นิสฺสเย ตถา;

ตพฺภาเว จาปฺยภิเธยฺย, ลิงฺโค สหคโต ภเว.

'사하가또(Sahagata)'는 대상, 결합된 것, 뒤섞인 것, 의지처, 그리고 그러한 상태를 의미하며, 수식하는 말에 따라 성(性)이 결정된다.

๘๓๔.

834.

ตีสุ ฉนฺนํ ปติรูเป, ฉาทิเต จ นิคูหิเต;

นิวาสน ปารุปเน, รโห ปญฺญตฺติยํ ปุเม.

'찬낭(Channa)'은 삼성에서 적절함, 덮임, 숨겨짐을 뜻하고, 남성으로는 하의와 상의(의복), 은밀한 곳, 명칭(개념)을 뜻한다.

๘๓๕.

835.

พุทฺธสมนฺตจกฺขูสุ, จกฺขุ ปญฺญาย มีริตํ;

ธมฺมจกฺขุมฺหิ จ มํส, ทิพฺพจกฺขุทฺวเยสุ จ.

'짝쿠(Cakkhu)'는 부처님의 눈(불안), 보문안(普門眼), 지혜의 눈(혜안), 법의 눈(법안), 그리고 육안(肉眼)과 천안(天眼)의 두 가지를 말한다.

๘๓๖.

836.

วาจฺจลิงฺโค อภิกฺกนฺโต, สุนฺทรมฺหิ อภิกฺกเม;

อภิรูเป ขเย วุตฺโต, ตเถว’พฺภนุโมทเน.

'아빅깐또(Abhikkanta)'는 형용사로서 아름다움, 나아감, 수려함, 소멸(다함), 그리고 그와 같이 찬탄(수희)에 쓰인다.

๘๓๗.

837.

การเณ เทสนายญฺจ, วาเร เววจเนปิ จ;

ปาการสฺมึ อวสเร, ปริยาโย กถียติ.

'빠리야요(Pariyāya)'는 원인, 설법, 차례, 동의어, 담장, 기회(시기)를 의미한다고 설해진다.

๘๓๘.

838.

วิญฺญาเณ [Pg.70] จิตฺตกมฺเม จ, วิจิตฺเต จิตฺต มุจฺจเต;

ปญฺญตฺติ จิตฺตมาเสสุ, จิตฺโต, ตารนฺตเร ถิยํ.

'찟땅(Citta)'은 알음알이(식), 회화(그림), 다채로움에서 쓰이며, '찟또(Citto)'는 명칭과 찟따월(月)에, 여성형 '찟따(Cittā)'는 별(정숙)에 쓰인다.

๘๓๙.

839.

สามํ เวทนฺตเร สานฺตฺเว, ตํ ปีเต สามเล ติสุ;

สยมตฺเถ พฺยยํ สามํ, สามา จ สาริวายปิ.

'사망(Sāma)'은 베다의 하나(사마베다), 위로(유화)를 뜻하며, 삼성에서는 황색과 흑색을 뜻한다. 불변어 '사망(Sāmaṃ)'은 '자신'이라는 뜻이고, '사마(Sāmā)'는 사리바 식물을 뜻한다.

๘๔๐.

840.

ปุเม อาจริยาทิมฺหิ, ครุ มาตาปิตูสฺวปิ;

ครุ ตีสุ มหนฺเต จ, ทุชฺชรา’ลหุเกสุ จ.

'가루(Garu)'는 남성으로 스승 등과 부모를 뜻하고, 삼성에서는 큰 것, 소화하기 어려운 것, 가볍지 않은 것을 뜻한다.

๘๔๑.

841.

อจฺจิเต วิชฺชมาเน จ, ปสตฺเถ สจฺจ สาธุสุ;

ขินฺเน จ สมิเต เจว, สนฺโตภิเธยฺยลิงฺคิโกติ.

'산또(Sant)'는 존경받는 것, 존재하는 것, 칭송받는 것, 진실, 선한 사람, 지친 것, 고요해진 것을 뜻하며 형용사로서 성을 따른다.

อิติ คาถาอเนกตฺถวคฺโค.

이것으로 가타의 여러 의미 품(품)이 끝났다.

๘๔๒.

842.

เทโว วิสุทฺธิเทวา’โท, เมฆ มจฺจุ นเภสุ จ;

อโถปิ ตรุเณ สตฺเต, โจเรปิ มาณโว ภเว.

'데워(Deva)'는 청정천(淸淨天) 등, 구름, 죽음, 하늘을 뜻한다. 또한 '마나워(Māṇava)'는 젊은 중생(청년)과 도둑을 의미한다.

๘๔๓.

843.

อาทิ โกฏฺฐาส โกฏีสุ, ปุรโต’คฺคํวเร ตีสุ;

ปจฺจนีโก’ตฺตเมสฺว’ญฺเญ, ปจฺฉาภาเค ปโร ติสุ.

'악강(Agga)'은 시작, 부분, 끝(정점), 앞쪽을 뜻하며 삼성에서는 뛰어난 것을 뜻한다. '빠로(Para)'는 삼성에서 적대자, 최상, 다른 것, 뒷부분을 뜻한다.

๘๔๔.

844.

โยนิ กาม สิริ’สฺสเร, ธมฺมุ’ยฺยาม ยเส ภคํ;

อุฬาโร ตีสุ วิปุเล, เสฏฺเฐ จ มธุเร สิยา.

'바강(Bhaga)'은 근원(모태), 욕망, 번영, 권능, 법, 노력, 명성을 뜻한다. '울라로(Uḷāra)'는 삼성에서 광대함, 뛰어남, 달콤함에 쓰인다.

๘๔๕.

845.

สมฺปนฺโน ตีสุ สมฺปุณฺเณ, มธุเร จ สมงฺคินิ;

สงฺขา ตุ ญาเณ โกฏฺฐาส, ปญฺญตฺติ คณเนสุ จ.

'삼빤노(Sampanna)'는 삼성에서 구족함, 달콤함, 갖춤을 뜻한다. '상카(Saṅkhā)'는 지혜, 부분, 명칭(개념), 계산(수)을 뜻한다.

๘๔๖.

846.

ฐานํ อิสฺสริโย’กาส, เหตูสุ ฐิติยมฺปิ จ;

อโถ มาเน ปกาเรจ, โกฏฺฐาเสจ วิโธ ทฺวิสุ.

'타낭(Ṭhāna)'은 권력, 장소(기회), 원인, 그리고 머무름을 뜻한다. 또한 '위도(Vidha)'는 두 가지 성(남성, 중성)에서 자만, 방식, 부분을 뜻한다.

๘๔๗.

847.

ปญฺโญ’ปวาส ขนฺตีสุ, ทโม อินฺทฺริยสํวเร;

ญาเณ จ โสมนสฺเสจ, เวโท ฉนฺทสิ โจ’จฺจเต.

'다모(Dama)'는 지혜, 단식(고행), 인내, 감관의 단속을 뜻한다. '웨도(Veda)'는 지혜, 희열, 그리고 베다(경전)를 뜻한다고 한다.

๘๔๘.

848.

ขนฺธโกฏฺฐาส, ปสฺสาว, มคฺค, เหตูสุ โยนิ สา ;

กาเล ตุ กูเล สีมายํ, เวลา ราสิมฺหิ ภาสิตา.

'요니(Yoni)'는 무더기, 부분, 소변(흐름), 길, 원인을 뜻한다. '웰라(Velā)'는 시간, 기슭, 경계, 무더기를 의미한다고 한다.

๘๔๙.

849.

โวหาโร สทฺท ปณฺณตฺติ, วณิชฺชา เจตนาสุ จ;

นาโค ตุ’รค หตฺถีสุ, นาครุกฺเข ตถุ’ตฺตเม.

'워하로(Vohāra)'는 소리, 명칭, 상업, 의도(사)를 뜻한다. '나고(Nāga)'는 뱀, 코끼리, 나아무(Nāga-tree), 그리고 뛰어난 사람을 뜻한다.

๘๕๐.

850.

เสฏฺฐา’สหาย สงฺขฺยา’ญฺญ,ตุลฺเยสฺเว’โกติลิงฺคิโก;

ราเค ตุ มานโส จิตฺตา, รหตฺเตสุ จ มานสํ.

'에꼬(Eka)'는 뛰어남, 동반자 없음, 숫자 1, 다른 것, 동등함의 뜻에서 하나의 성(남성)을 가진다. '마나소(Mānasa)'는 탐욕을 뜻하고, '마나상(Mānasa)'은 마음과 아라한과를 뜻한다.

๘๕๑.

851.

มูลํ [Pg.71] เภ สนฺติเก มูล, มูเล เหตุมฺหิ ปาภเต;

รูปาทฺยํ’ส ปกณฺเฑสุ, ขนฺโธ ราสิ คุเณสุ จ.

'물랑(Mūla)'은 토대, 근처, 뿌리, 원인, 대가(자금)를 뜻한다. '칸도(Khandha)'는 색(色) 등의 부분, 나무줄기, 무더기, 덕목을 뜻한다.

๘๕๒.

852.

อารมฺโภ วีริเย กมฺเม, อาทิกมฺเม วิโกปเน;

อโถ หทยวตฺถุมฺหิ, จิตฺเต จ หทยํ อุเร.

'아람보(Ārambha)'는 정진, 업(일), 시작, 해침(동요)을 뜻한다. 또한 '하다양(Hadaya)'은 심장토대, 마음, 가슴을 뜻한다.

๘๕๓.

853.

ปจฺฉาตาปา’นุพนฺเธสุ, ราคาโท’นุสโย ภเว;

มาตงฺคมุทฺธปิณฺเฑ ตุ, ฆเฏ กุมฺโภ ทสมฺพเณ.

anusaya는 후회에 수반되는 것과 탐욕 등에 잠재하는 성향에 쓰이며, kumbha는 코끼리 머리의 혹, 항아리, 십암바나(측정 단위)에 쓰인다.

๘๕๔.

854.

ปริวาโร ปริชเน, ขคฺคโกเส ปริจฺฉเท;

อาลมฺพโร ตุ สารมฺเภ, เภริเภเท จ ทิสฺสติ.

parivāra는 수행원, 칼집, 덮개에 쓰이며, ālambara는 시작과 북의 일종에서 보인다.

๘๕๕.

855.

ขโณ กาลวิเสเส จ, นิพฺยาปารฏฺฐิติมฺหิ จ;

กุเล ตฺว’ภิชโน วุตฺโต, อุปฺปตฺติภูมิยมฺปิ จ.

khaṇa는 특별한 시간과 활동이 정지된 상태에 쓰이며, abhijana는 가문과 태어난 땅에 대하여 말해진다.

๘๕๖.

856.

อาหาโร กพฬีการา, หาราทีสุ จ การเณ;

วิสฺสาเส ยาจนายญฺจ, เปเม จ ปณโย มโต.

āhāra는 덩어리진 식물, 가져옴, 원인에 쓰이며, paṇaya는 신뢰, 요청, 사랑의 의미로 알려져 있다.

๘๕๗.

857.

ณาโท สทฺธา, จีวราทิ, เหตฺวา’ธาเรสุ ปจฺจโย;

กีฬา ทิพฺพวิหาราโท, วิหาโร สุคตาลเย.

paccaya는 믿음, 가사 등, 원인, 의거처에 쓰이며, vihāra는 유희, 천상의 머묾, 부처님의 거처(사원)에 쓰인다.

๘๕๘.

858.

สมตฺถเน มโต จิตฺเต, กคฺคตายํ สมาธิ จ;

โยโค สงฺคติ กามาโท,ฌาโน’ปาเยสุ ยุตฺติยํ.

samādhi는 마음의 평온과 마음의 집중(심일경성)에 쓰이며, yoga는 만남, 욕망, 선정, 수단, 적합함에 쓰인다.

๘๕๙.

859.

โภโค สปฺปผณ’งฺเคสุ, โกฏิลฺเล ภุญฺชเน ธเน;

ภูมิภาเค กิเลเส จ, มเล จา’งฺคณ มุจฺจเต.

bhoga는 뱀의 머리 부분, 굽음, 먹음, 재물에 쓰이며, aṅgaṇa는 땅의 구역, 번뇌, 때(불순물)에 대하여 말해진다.

๘๖๐.

860.

ธนาทิทปฺเป ปญฺญาย, อภิมาโน มโต ถ จ;

อปเทโส นิมิตฺเต จ, ฉเล จ กถเน มโต.

abhimāna는 재물 등에 대한 자만과 지혜에 쓰이며, apadesa는 원인, 속임수, 말함에 쓰이는 것으로 알려져 있다.

๘๖๑.

861.

จิตฺเต กาเย สภาเว จ, โส อตฺตา ปรม’ตฺตนิ;

อถ คุมฺโพ จ ถมฺพสฺมึ, สมูเห พลสชฺชเน.

attā는 마음, 몸, 본성, 지고한 자아에 쓰이며, gumba는 덤불, 무리, 군대의 배치에 쓰인다.

๘๖๒.

862.

อนฺโตฆเร กุสูเล จ, โกฏฺโฐ นฺโตกุจฺฉิยํ ปฺยถ;

โสปานงฺคมฺหิ อุณฺหีโส, มกุเฏ สีสเวฐเน.

koṭṭha는 집 안, 곳간, 배 속에 쓰이며, uṇhīsa는 계단의 부분, 왕관, 머리띠에 쓰인다.

๘๖๓.

863.

นิยฺยาเส เสขเร ทฺวาเร, นิยฺยูโห นาคทนฺตเก;

อโถ สิขณฺเฑ ตูณีเร, กลาโป นิกเร มโต.

niyyūha는 수지(나무진), 꼭대기, 문, 벽의 돌출물에 쓰이며, kalāpa는 상투, 화살통, 무리에 쓰이는 것으로 알려져 있다.

๘๖๔.

864.

จูฬา สํยตเกเสสุ, มกุเฏ โมฬิ จ ทฺวิสุ;

สงฺโข ตฺว’นิตฺถิยํ กมฺพุ, นลาฏ’ฏฺฐีสุ โคปฺผเก.

moḷi는 묶은 머리와 왕관 두 가지에 쓰이며, saṅkha는 여성형이 아니며 소라, 이마뼈, 발목뼈에 쓰인다.

๘๖๕.

865.

ปกฺโข [Pg.72] กาเล พเล สาธฺเย, สขี วาเชสุ ปงฺคุเล;

เทเส’ณฺณเว ปุเม สินฺธุ, สริตายํ ส นาริยํ.

pakkha는 보름(시간), 힘, 증명될 것, 친구, 날개, 절음발이에 쓰이며, sindhu는 남성일 때 지역과 바다에, 여성일 때 강에 쓰인다.

๘๖๖.

866.

คเช กเรณุ ปุริเส, โส หตฺถินิย มิตฺถิยํ;

รตเน วชิโร นิตฺถี, มณิเวธิ’นฺทเหติสุ.

kareṇu는 (남성일 때) 수컷 코끼리에, (여성일 때) 암컷 코끼리에 쓰이며, vajira는 보석, 다이아몬드, 인드라의 무기에 쓰이고 여성형이 아니다.

๘๖๗.

867.

วิสาณํ ตีสุ มาตงฺค, ทนฺเต จ ปสุสิงฺคเก;

โกฏิยํ ตุ มโต โกโณ, ตถา วาทิตฺตวาทเน.

visāṇa는 세 성 모두에서 코끼리 상아와 짐승의 뿔에 쓰이며, koṇa는 구석(모서리)과 악기를 연주하는 채에 쓰인다.

๘๖๘.

868.

วณิปฺปเถ จ นคเร, เวเท จ นิคโม ถ จ;

วิวาทาโท’ ธิกรณํ, สิยา’ธาเร จ การเณ.

nigama는 상업로, 도시, 베다에 쓰이며, adhikaraṇa는 분쟁, 처소, 원인에 쓰인다.

๘๖๙.

869.

ปสุมฺหิ วสุธายญฺจ, วาจาโท โค ปุมิตฺถิยํ;

หริเต ตุ สุวณฺเณ จ, วาสุเทเว หรี’ริโต.

go는 (남성/여성으로) 가축, 대지, 말(言語) 등에 쓰이며, hari는 녹색, 황금, 와수데바에 쓰인다고 일컬어진다.

๘๗๐.

870.

อายตฺเต ปริวาเร จ, ภริยายํ ปริคฺคโห;

อุตฺตํโส ตฺว’ วตํโส จ, กณฺณปูเร จ เสขเร.

pariggaha는 소유물, 수행원, 아내에 쓰이며, uttaṃsa와 avataṃsa는 귀걸이와 꼭대기에 쓰인다.

๘๗๑.

871.

วิชฺชุยํ วชิเร เจวา, สนิ’ตฺถิปุริเส ปฺยถ;

โกเณ สงฺขฺยาวิเสสสฺมึ, อุกฺกํเส โกฏิ นาริยํ.

asani는 번개와 금강저에 쓰이며 (여성과 남성 모두), koṭi는 (여성으로) 모서리, 특정한 수(천만), 정점에 쓰인다.

๘๗๒.

872.

จูฬา ชาลา ปธาน’คฺค, โมรจูฬาสุ สา สิขา;

สปฺปทาฐาย มาสี’ตฺถี, อิฏฺฐสฺสา’สีสนายปิ.

sikhā는 상투, 불꽃, 주요한 꼭대기, 공작의 볏에 쓰이며, āsī는 (여성으로) 뱀의 독니와 소망하는 축원에 쓰인다.

๘๗๓.

873.

วสา วิลีน เตลสฺมึ, วสคา วญฺฌคาวิสุ;

อภิลาเส ตุ กิรเณ, อภิสงฺเค รุจิ’ตฺถิยํ.

vasā는 녹은 기름에 쓰이고 vasagā는 불임 암소 등에 쓰이며, ruci는 (여성으로) 갈망, 빛줄기, 집착에 쓰인다.

๘๗๔.

874.

สญฺญา สญฺชานเน นาเม, เจตนายญฺจ ทิสฺสติ;

อํเส สิปฺเป กลา กาเล, ภาเค จนฺทสฺส โสฬเส.

saññā는 인식, 이름, 의도에서 보이며, kalā는 부분, 기술, 시간, 달의 16분의 1 조각에 쓰인다.

๘๗๕.

875.

พีชโกเส ฆรกูเฏ, กณฺณภูสาย กณฺณิกา;

อาคามิกาเล ทีฆตฺเต, ปภาเว จ มตา’ยติ.

kaṇṇikā는 씨방, 집의 꼭대기, 귀걸이에 쓰이며, āyati는 미래, 길이, 위력으로 알려져 있다.

๘๗๖.

876.

อุณฺณา เมสาทิโลเม, จ, ภูมชฺเฌ โรมธาตุยํ;

วารุณี ตฺวิตฺถิยํ วุตฺตา, นฏฺฏกี มทิราทิสุ.

uṇṇā는 양 등의 털과 미간의 털에 쓰이며, vāruṇī는 (여성으로) 무희와 술 등에 쓰인다고 말해진다.

๘๗๗.

877.

กฺริยจิตฺเต จ กรเณ, กิริยํ กมฺมนิ กฺริยา;

สุนิสายํ ตุ กญฺญาย, ชายาย จ วธู มตา.

kiriya(kriyā)는 작용심, 도구, 행위, 업에 쓰이며, vadhū는 며느리, 처녀, 아내로 알려져 있다.

๘๗๘.

878.

ปมาณิ’สฺสริเย มตฺตา, อกฺขราวยเว’ปฺปเก;

สุตฺตํ ปาวจเน ริฏฺเฐ, ตนฺเต ตํ สุปิเต ติสุ.

mattā는 측정, 권세, 음절의 부분, 적음에 쓰이며, sutta는 부처님의 말씀, 불길한 징조, 실에 쓰이고 '잠든'의 의미일 때는 세 성 모두에 쓰인다.

๘๗๙.

879.

ราชลิงฺโค’สภงฺเคสุ, [Pg.73] รุกฺเข จ กกุโท ปฺยถ;

นิมิตฺต’กฺขร สูเปสุ, พฺยญฺชนํ จิหเน ปเท.

kakuda는 왕의 상징, 황소의 혹, 나무에 쓰이며, byañjana는 표식, 글자, 국, 단어에 쓰인다.

๘๘๐.

880.

โวหาเร เชตุ มิจฺฉายํ, กีฬาโท จาปิ เทวนํ;

ภริยายํ ตุ เกทาเร, สรีเร เขตฺต มีริตํ.

devana는 거래, 이기려는 욕구, 놀이 등에 쓰이며, khetta는 아내, 논밭, 몸에 대하여 말해진다.

๘๘๑.

881.

สุสฺสูสายญฺจ วิญฺเญยฺยํ, อิสฺสาภฺยาเส ปฺยุ’ปาสนํ;

สูลํ ตุ นิตฺถิยํ เหติ, เภเท สํกุ รุชาสุ จ.

upāsana는 시봉(봉사)과 화살 쏘기 연습에 쓰이며, sūla는 여성형이 아니며 무기, 갈라짐, 말뚝, 통증에 쓰인다.

๘๘๒.

882.

ตนฺติ วีณาคุเณ, ตนฺตํ, มุขฺยสิทฺธนฺต ตนฺตุสุ;

รถาทฺยงฺเค ตุ จ ยุโค, กปฺปมฺหิ ยุคเล ยุคํ.

tanti는 비파의 줄에, tanta는 주요한 원리와 직조기에 쓰이며, yuga는 수레 등의 부품, 시대, 쌍에 쓰인다.

๘๘๓.

883.

อิตฺถิปุปฺเผ จ เรณุมฺหิ, รโช ปกติเช คุเณ;

นฺยาสปฺปเณ ตุ ทานมฺหิ, นิยฺยาตน มุทีริตํ.

라조(rajo)는 여인의 월경, 꽃가루, 본성에서 생긴 기질(rajas)을 의미하며, 니이야따나(niyyātana)는 위탁하거나 보시하는 것을 말한다.

๘๘๔.

884.

ครุ’ปายา’วตาเรสุ, ติตฺถํ ปูตมฺพุ ทิฏฺฐิสุ;

ปณฺฑเก โชติ นกฺขตฺต, รํสีสฺว’คฺคิมฺหิ โชติ โส.

띠타(tittha)는 스승, 방편, 하강, 성스러운 물, 견해를 의미하고, 조띠(joti)는 남성형일 때 별, 광선, 불을 의미한다.

๘๘๕.

885.

กณฺโฑ นิตฺถี สเร ทณฺเฑ, วคฺเค จาวสเร ปฺยถ;

อุทฺธํพาหุทฺวยมาเน, สูรตฺเตปิ จ โปริสํ.

깐다(kaṇḍa)는 여성형이 아닐 때 화살, 줄기, 부문, 기회를 의미하며, 뽀리사(porisa)는 두 팔을 위로 올린 높이의 측정치와 용맹함을 의미한다.

๘๘๖.

886.

อุฏฺฐานํ โปริเส’หาสุ, นิสินฺนาทฺยุ’คฺคเม ปฺยถ;

อนิสฺสยมหีภาเค, ตฺวิ’รีณํ อูสเร สิยา.

웃타나(uṭṭhāna)는 사람의 노력과 앉아 있다가 일어남 등을 의미하며, 이리나(irīṇa)는 의지할 곳 없는 척박한 땅이나 소금기 있는 땅을 의미한다.

๘๘๗.

887.

อาราธนํ สาธเน จ, ปตฺติยํ ปริโตสเน;

ปธาเน ตุ จ สานุมฺหิ, วิสาเณ สิงฺค มุจฺจเต.

아라다나(ārādhana)는 성취, 도달, 만족을 의미하며, 싱가(siṅga)는 으뜸, 산마루, 뿔을 의미한다.

๘๘๘.

888.

ทิฏฺฐา’ทิมคฺเค ญาณ’กฺขิ, กฺขณ ลทฺธีสุ ทสฺสนํ;

เหเม ปญฺจสุวณฺเณ จ, นิกฺโข นิตฺถี ปสาธเน.

닷사나(dassana)는 견도(見道) 등의 도(道), 지혜의 눈, 찰나(기회), 견해를 의미하며, 닉까(nikkha)는 여성형이 아닐 때 금, 다섯 수완나, 장식(장신구)을 의미한다.

๘๘๙.

889.

ติถิเภเท จ สาขาทิ, ผฬุมฺหิ ปพฺพ มุจฺจเต;

นาคโลเก ตุ ปาตาลํ, ภาสิตํ พลวามุเข.

빳바(pabba)는 날짜의 구분(tithi)과 가지 등의 마디를 의미하며, 빠딸라(pātāla)는 나가의 세계와 바닷속의 불덩이(balavāmukha)를 의미한다.

๘๙๐.

890.

กามเช โกปเช โทเส, พฺยสนญฺจ วิปตฺติยํ;

อโถ’ปกรเณ สิทฺธิ, การเกสุ จ สาธนํ.

비야사나(byasana)는 탐욕과 분노에서 생긴 허물과 불행, 재난을 의미하며, 사다나(sādhana)는 도구, 성취, 격(kāraka)을 의미한다.

๘๙๑.

891.

ตีสฺวีริโต ทานสีเล, วทญฺญู วคฺคุวาทินิ;

ปุรกฺขโต ภิสิตฺเต จ, ปูชิเต ปุรโตกเต.

바단뉴(vadaññū)는 삼성(三性)으로 쓰여 보시하기를 좋아하는 이와 친절하게 말하는 이를 의미하며, 뿌락끼따(purakkhata)는 관정된 이, 숭배받는 이, 앞에 내세워진 이를 의미한다.

๘๙๒.

892.

มนฺโท ภาคฺยวิหีเน จา, ปฺปเก มูฬฺหา’ปฏูสฺวปิ;

วุทฺธิยุตฺเต สมุนฺนทฺเธ, อุปฺปนฺเน อุสฺสิตํ ภเว.

만다(manda)는 운 없는 이, 적은 것, 어리석고 미련한 이를 의미하며, 웃시따(ussita)는 증장된 것, 거만해진 것, 생겨난 것을 의미한다.

๘๙๓.

893.

รถงฺเค’กฺโข [Pg.74] สุวณฺณสฺมึ, ปาสเก, อกฺข มินฺทฺริเย;

สสฺสเต จ ธุโว ตีสุ, ธุวํ ตกฺเก จ นิจฺฉิเต.

악까(akkha)는 수레의 부품(축), 금의 무게, 주사위, 감각기관을 의미하며, 두와(dhuva)는 삼성으로 쓰일 때 영원한 것과 결정된 것을, 중성일 때는 논리(추론)를 의미한다.

๘๙๔.

894.

หเร สิโว, สิวํ ภทฺท, โมกฺเขสุ, ชมฺพุเก สิวา;

เสนายํ สตฺติยญฺเจว, ถูลตฺเต จ พลํ ภเว.

시와(siva)는 시바 신을 의미하며, 중성일 때는 상서로움과 해탈을, 여성형(sivā)일 때는 자칼을 의미한다. 발라(bala)는 군대, 힘, 두꺼움을 의미한다.

๘๙๕.

895.

สงฺขฺยา นรกเภเทสุ, ปทุมํ วาริเช ปฺยถ;

เทวเภเท วสุ ปุเม, ปณฺฑกํ รตเน ธเน.

빠두마(paduma)는 수의 단위와 지옥의 종류, 연꽃을 의미한다. 바수(vasu)는 남성형일 때 신의 종류를, 중성형일 때는 보석과 재물을 의미한다.

๘๙๖.

896.

นิพฺพานํ อตฺถคมเน, อปวคฺเค สิยา ถ จ;

เสตมฺพุเช ปุณฺฑรีกํ, พฺยคฺเฆ รุกฺขนฺตเร ปุเม.

닙바나(nibbāna)는 사라짐(멸함)과 해탈을 의미한다. 뿐다리까(puṇḍarīka)는 백연꽃과 남성형일 때 호랑이, 나무의 종류를 의미한다.

๘๙๗.

897.

อุปหาเร พลิ ปุเม, กรสฺมึจา’สุรนฺตเร;

สุกฺกํ ตุ สมฺภเว, สุกฺโก, ธวเล, กุสเล ติสุ.

발리(bali)는 남성형일 때 헌공물, 세금, 아수라의 왕을 의미한다. 숙까(sukka)는 중성일 때 정액을 의미하며, 삼성으로 쓰여 하얀 것과 유익한 것을 의미한다.

๘๙๘.

898.

ทาโย ทาเน วิภตฺตพฺพ, ธเน จ ปิตุนํ วเน ;

ปภุตฺตา’ยตฺตตา’ยตฺตา’, ภิลาเสสุ วโส ภเว.

다야(dāya)는 보시, 상속받을 재물, 숲을 의미한다. 와사(vasa)는 주재함, 종속됨, 욕망을 의미한다.

๘๙๙.

899.

ปริภาสน มกฺโกเส, นิยเม ภาสเน ถ จ,ธนมฺหิ เสฬนํ โยธ, สีหนาทมฺหิ ทิสฺสติ.

빠리바사나(paribhāsana)는 욕설, 규칙, 말함을 의미하며, 셀라나(seḷana)는 재물이나 전사의 사자후에서 나타난다.

๙๐๐.

900.

ปภโว ชาติเหตุมฺหิ, ฐาเน จาทฺยุปลทฺธิยํ;

อโถ’ตุ นาริปุปฺผสฺมึ, เหมนฺตาทิมฺหิ จ ทฺวิสุ.

빠바와(pabhava)는 탄생의 원인, 장소, 처음 인식됨을 의미하며, 우뚜(utu)는 여인의 월경과 겨울 등의 계절을 의미한다.

๙๐๑.

901.

กรณํ สาธกตเม, กฺริยา คตฺเตสุ อินฺทฺริเย;

ตาโต ตุ กุญฺจิกายญฺจ, ตูริยงฺเค ทุมนฺตเร.

까라나(karaṇa)는 가장 뛰어난 수단, 작용, 신체, 감각기관을 의미하며, 따따(tāta)는 열쇠, 악기의 일부, 나무의 종류를 의미한다.

๙๐๒.

902.

ปุปฺเผ ผเล จ ปสโว, อุปฺปาเท คพฺภโมจเน;

คายเน คายเก อสฺเส, คนฺธพฺโพ เทวตานฺตเร.

빠사와(pasava)는 꽃, 열매, 발생, 해산을 의미하며, 간답바(gandhabba)는 노래, 악사, 말, 신의 종류를 의미한다.

๙๐๓.

903.

วินา ปุปฺผํ ผลคฺคาหิ, รุกฺเข วนปฺปติ;

อาหเต เหมรชเต, รูปิยํ รชเตปิ จ.

꽃 없이 열매 맺는 나무를 와납빠띠(vanappati)라 한다. 루삐야(rūpiya)는 제련된 금과 은, 그리고 은을 의미한다.

๙๐๔.

904.

ขคาทิพนฺธเน ปาโส, เกสปุพฺโพ จเย ปฺยถ;

ตารา’กฺขิมชฺเฌ นกฺขตฺเต, ตาโร อุจฺจตรสฺสเร.

빠사(pāsa)는 새 등을 묶는 올가미와 머리카락 등의 무더기를 의미한다. 따라(tāra)는 눈동자, 별, 높은 소리를 의미한다.

๙๐๕.

905.

ปตฺเต จ โลหเภทสฺมึ, กํโส จตุกหาปเณ;

มชฺฌิโม เทหมชฺฌสฺมึ, มชฺฌภเว จ โส ติสุ.

깜사(kaṃso)는 발우, 청동의 종류, 4 카하파나를 의미한다. 맛지마(majjhima)는 허리를 의미하며 중간에 있는 것을 의미할 때는 삼성으로 쓰인다.

๙๐๖.

906.

อาเวสนํภูตาเวเส, สิปฺปสาลา ฆเรสุ จ;

โสภา สมฺปตฺตีสุ สิรี, ลกฺขีตฺถี เทวตาย จ.

아웨사나(āvesana)는 귀신 들림, 공방, 집을 의미한다. 시리(sirī)는 광채, 성취, 행운의 여신을 의미한다.

๙๐๗.

907.

กุมาโร [Pg.75] ยุวราเช จ, ขนฺเท วุตฺโต สุสุมฺหิ จ;

อถา’นิตฺถี ปวาโฬ จ, มณิเภเท ตถา’งฺกุเร.

꾸마라(kumāra)는 태자, 칸다(Skanda) 신, 어린아이를 의미한다. 빠왈라(pavāḷa)는 여성형이 아닐 때 보석의 종류와 새싹을 의미한다.

๙๐๘.

908.

ปโณ เวตน มูเลสุ, โวหาเร จ ธเน มโต;

ปฏิคฺคโห ตุ คหเณ, กถิโต ภาชนนฺตเร.

빠나(paṇa)는 보수, 가격, 거래, 재물을 의미하며, 빠띡가하(paṭiggaha)는 받음과 그릇의 종류를 의미한다.

๙๐๙.

909.

อสุเภ จ สุเภ กมฺเม, ภาคฺยํ วุตฺตํ ทฺวเย ปฺยถ;

ปิปฺผลํ ตรุเภเท จ, วตฺถจฺเฉทนสตฺถเก.

바기야(bhāgya)는 선업과 악업의 두 가지 업을 의미한다. 삡빨라(pipphala)는 나무의 종류와 옷을 자르는 도구(가위)를 의미한다.

๙๑๐.

910.

อปวคฺโค ปริจฺจาคา’, วสาเนสุ วิมุตฺติยํ;

ลิงฺคํ ตุ องฺคชาตสฺมึ, ปุมตฺตาทิมฺหิ ลกฺขเณ.

아빠왁가(apavagga)는 포기, 끝, 해탈을 의미하며, 링가(liṅga)는 성기, 남성 등의 성별, 특징을 의미한다.

๙๑๑.

911.

จาเค สภาเว นิมฺมาเน, สคฺโค ชฺฌาเย ทิเวปฺยถ;

โรหิโต โลหิเต มจฺฉ, เภเท เจว มิคนฺตเร.

삭가(sagga)는 포기, 본성, 창조, 장(chapter), 천상을 의미하며, 로히따(rohita)는 붉은색, 물고기의 종류, 사슴의 종류를 의미한다.

๙๑๒.

912.

นิฏฺฐา นิปฺผตฺติยํ เจวา, วสานมฺหิ อทสฺสเน;

กณฺฏโก ตุ สปตฺตสฺมึ, รุกฺขงฺเค โลมหํสเน.

닛타(niṭṭhā)는 완성, 끝, 보이지 않음을 의미하며, 깐따까(kaṇṭaka)는 적, 나무의 가시, 전율을 의미한다.

๙๑๓.

913.

มุขฺโย’ปาเยสุ วทเน, อาทิสฺมึ มุข มีริตํ;

ทพฺพํ ภพฺเพ คุณาธาเร, วิตฺเต จ พุธ ทารุสุ.

Mukha(입)는 주요한 수단, 입, 처음에 사용되며, Dabba(실체)는 적합한 것, 덕의 기반, 재물, 그리고 현자들의 목재에 사용된다.

๙๑๔.

914.

มานํ ปมาเณ ปตฺถาโท, มาโน วุตฺโต วิธาย จ;

อโถ ปริสฺสเม วุตฺโต, วายาโม วีริเยปิ จ.

Māna(측량)는 수치, 교만, 경의에 사용된다고 전해지며, Vāyāma(노력)는 피로, 노력, 정진에 사용된다.

๙๑๕.

915.

สโรรุเห สตปตฺตํ, สตปตฺโต ขคนฺตเร;

ฉิทฺเท ตุ ฉิทฺทวนฺเต จ, สุสิรํ ตูริยนฺตเร.

Satapatta(백엽)는 연꽃과 새의 종류(딱따구리)에 사용되며, Susira(공동)는 구멍, 구멍이 있는 것, 그리고 관악기에 사용된다.

๙๑๖.

916.

เอกสฺมึ สทิเส สนฺเต, สมานํ วาจฺจลิงฺคิกํ;

อโถ คารว ภีตีสุ, สํเวเค สมฺภโม มโต.

Samāna(동일한)는 하나인 것, 유사한 것, 존재하는 것에 쓰이며 세 가지 성(性)을 가진다. 또한 Sambhama(당황)는 공경, 두려움, 동요의 의미로 알려져 있다.

๙๑๗.

917.

ชุณฺหา จนฺทปฺปภายญฺจ, ตทุเปตนิสาย จ;

วิมานํ เทวตาวาเส, สตฺตภูมิฆรมฺหิ จ.

Juṇhā(월광)는 달빛과 달이 뜬 밤에 사용되며, Vimāna(천궁)는 천신의 거처와 7층 건물에 사용된다.

๙๑๘.

918.

มาเส เชฏฺโฐ, ติวุทฺธา’ติ, ปฺปสตฺเถสุ จ ตีสุ โส;

ธมฺเม จ มงฺคเล เสยฺโย, โส ปสตฺถตเร ติสุ.

Jeṭṭha(제타)는 달의 이름(제타월), 가장 나이 많은 이, 수승한 세 가지 성(性)의 대상에 쓰이고, Seyyo(최상)는 법과 상서로운 일에 쓰이며 가장 훌륭한 세 가지 성(性)의 대상에 쓰인다.

๙๑๙.

919.

อาทิจฺจาทิมฺหิ คหเณ, นิพนฺเธ จ ฆเร คโห;

กาโจ ตุ มตฺติกาเภเท, สิกฺกายํ นยนามเย.

Gaho(파악)는 태양 등의 일식, 집착, 집에 사용된다. Kāco(유리)는 흙의 종류, 멜대, 안질(눈병)에 사용된다.

๙๒๐.

920.

ตีสุ คามณิ เสฏฺฐสฺมึ, อธิเป คามเชฏฺฐเก;

พิมฺพํ ตุ ปฏิพิมฺเพ จ, มณฺฑเล พิมฺพิกาผเล.

Gāmaṇi(마을 추장)는 세 가지 성(性)에서 뛰어난 이, 지배자, 마을 우두머리에 쓰이며, Bimba(형상)는 반영된 모습, 원반, 빔비카 열매에 쓰인다.

๙๒๑.

921.

ภาชนาทิ ปริกฺขาเร, ภณฺฑํ มูลธเนปิ จ;

มคฺโค ตฺวริยมคฺเค จ, สมฺมาทิฏฺฐาทิเก, ปเถ.

Bhaṇḍa(물품)는 그릇 등의 도구와 자본금(원금)에 사용된다. Maggo(길)는 성스러운 도(道), 정견 등, 그리고 일반적인 길에 사용된다.

๙๒๒.

922.

สมา [Pg.76] วสฺเส, สโม เขท, สนฺตีสุ, โส นิเภ ติสุ;

จาเปตฺวิสฺสาส, มุสุโน, อิสฺสาโส เขปกมฺหิ จ.

Samo(평등)는 해(년), 평탄함, 피로, 평온에 쓰이며, 유사함의 의미일 때는 세 가지 성(性)을 가진다. Issāso(활쏘기)는 활, 화살, 그리고 쏘는 사람(궁수)에 사용된다.

๙๒๓.

923.

พาโล ตีสฺวา’ทิวยสา, สมงฺคินิ อปณฺฑิเต;

รตฺตํ ตุ โสณิเต, ตมฺพา, นุรตฺต, รญฺชิเต ติสุ.

Bālo(어린애/어리석은 자)는 세 가지 성(性)에서 어린 나이, 구비한 자(머리카락), 어리석은 자에 쓰인다. Ratta(붉은/물든)는 혈액, 구리색, 애착하는 것, 물들여진 것에 쓰이며 세 가지 성(性)을 가진다.

๙๒๔.

924.

ตเจ กาเย จ ตนฺวิตฺถี, ตีสฺว’ปฺเป วิรเฬ กิเส;

อุตุเภเท ตุ สิสิโร, หิเม โส สีตเล ติสุ.

Tanu(피부)는 피부와 몸에 쓰이고(여성형), '적은, 드문, 야윈'의 의미일 때는 세 가지 성(性)을 가진다. Sisiro(한기)는 계절의 구분, 눈(雪)에 쓰이며, 차가운 상태일 때는 세 가지 성(性)을 가진다.

๙๒๕.

925.

สกฺขรา คุฬเภเท จ, กถเลปิ จ ทิสฺสติ;

อนุคฺคเห ตุ สงฺเขเป, คหเณ สงฺคโห มโต.

Sakkharā(설탕)는 설탕의 종류와 자갈에서 보이며, Saṅgaha(섭수)는 도움(은혜), 요약, 파악(수집)의 의미로 알려져 있다.

๙๒๖.

926.

ทกฺเข จ ติขิเณ พฺยตฺเต, โรคมุตฺเต ปฏุตฺติสุ;

ราชา ตุ ขตฺติเย วุตฺโต, นรนาเถ ปภุมฺหิ จ.

Paṭu(능숙한)는 숙련된, 날카로운, 분명한, 병에서 회복된, 영리한 자에 쓰인다. Rājā(왕)는 찰제리(왕족), 사람들의 군주, 지배자에 쓰인다.

๙๒๗.

927.

ขลญฺจ ธญฺญกรเณ, กกฺเก นีเจ ขโล ภเว;

อถุ’ปฺปาเท สมุทโย, สมูเห ปจฺจเยปิ จ.

Khalo(비열한)는 곡식을 터는 곳, 가루(찌꺼기), 천한 자에 쓰인다. Samudayo(발생)는 일어남, 모임, 조건(연)에 쓰인다.

๙๒๘.

928.

พฺรหฺมจารี คหฏฺฐาโท, อสฺสโม จ ตโปวเน;

ภยงฺกเร ตุ กฐิเน, กุรูโร ตีสุ นิทฺทเย.

Brahmacārī(범행자)는 재가자 등의 수행자와 수행처(아시라마)에 쓰이며, Kurūro(잔인한)는 무서운 것, 딱딱한 것, 잔인한 것, 무자비한 것에 쓰이며 세 가지 성(性)을 가진다.

๙๒๙.

929.

กนิฏฺโฐ กนิโย ตีสุ, อตฺยปฺเป’ติยุเว ปฺยถ;

สีฆมฺหิ ลหุ ตํ, อิฏฺฐ, นิสฺสารา’ครุสุตฺติสุ.

Kaniṭṭho(가장 어린)는 세 가지 성(性)에서 가장 작음, 아주 어림에 쓰이며, Lahu(가벼운)는 빠름, 가벼움, 바람직함, 가치 없음, 짧은 모음에 쓰인다.

๙๓๐.

930.

อธโร ตีสฺวโธ หีเน, ปุเม ทนฺตจฺฉเท ปฺยถ;

สุสฺสุสา โสตุ มิจฺฉาย, สา ปาริจริยาย จ.

Adhara(아래의)는 세 가지 성(性)에서 아래와 비천함에 쓰이며, 남성형으로는 입술에 쓰인다. Sussusā(청문)는 듣고자 함과 시봉함(봉사)에 쓰인다.

๙๓๑.

931.

หตฺโถ ปาณิมฺหิ รตเน, คเณ โสณฺฑาย ภนฺตเร;

อาวาเฏ อุทปาเน จ, กูโป กุมฺเภ จ ทิสฺสติ.

Hattha(손)는 손, 치수(팔길이), 무리, 코끼리 코에 쓰인다. Kūpo(구덩이)는 구덩이, 우물, 항아리에서 보인다.

๙๓๒.

932.

อาโท ปธาเน ปฐมํ, ปมุขญฺจ ติลิงฺคิกํ;

วชฺชเภเท จ วิต ตํ, ตํ วิตฺถาเร ติลิงฺคิกํ.

Paṭhama(처음의)는 처음, 주요함, 으뜸에 쓰이며 세 가지 성(性)을 가진다. Vitata(현악기)는 악기의 종류와 넓게 펼쳐진 것에 쓰이며 세 가지 성(性)을 가진다.

๙๓๓.

933.

สาโร พเล ถิรํเส จ, อุตฺตเม โส ติลิงฺคิโก;

ภาโร ตุ ขนฺธภาราโท, ทฺวิสหสฺสปเลปิ จ.

Sāro(핵심)는 힘, 견고한 부분, 최상의 것에 쓰이며 세 가지 성(性)을 가진다. Bhāro(짐)는 어깨의 짐, 2천 팔라(무게 단위)에 쓰인다.

๙๓๔.

934.

มนฺทิเร โรคเภเท จ, ขโย อปจยมฺหิ จ;

วาโฬ ตุ สาปเท สปฺเป, กุรูเร โส ติลิงฺคิโก.

Khayo(소멸)는 집(거처), 질병의 종류, 감소(소멸)에 쓰인다. Vāḷo(야수)는 맹수, 뱀, 잔인한 자에 쓰이며 세 가지 성(性)을 가진다.

๙๓๕.

935.

สาโล สชฺชทฺทุเม รุกฺเข, สาลาเคเห จ ทิสฺสติ;

โสเต ตุ สวนํ วุตฺตํ, ยชเน สุติยมฺปิ จ.

Sālo(살라나무)는 살라나무, 일반적인 나무, 강당, 집에서 보이며, Savana(들음)는 귀, 제사, 들음에 쓰인다.

๙๓๖.

936.

ตีสุ ปโต ปเรโต จ, มเต จ เปตโยนิเช;

ขฺยาเต ตุ หฏฺเฐ วิญฺญาเต, ปตีตํ วาจฺจลิงฺคิกํ.

Pareto(죽은 자)는 세 가지 성(性)에서 다른 이, 죽은 이, 아귀에 쓰인다. Patīta(알려진)는 유명한, 기쁜, 인식된 것에 쓰이며 형용사로 쓰인다.

๙๓๗.

937.

อธิปฺปาเย [Pg.77] จ อาธาเร, อาสโย กถิโต ถ จ;

ปตฺตํ ปกฺเข ทเล, ปตฺโต, ภาชเน โส คเต ติสุ.

Āsayo(의도)는 의도와 장소(기반)에 사용된다. Patta(잎/발우/도착한)는 날개, 잎에 쓰이고, 발우와 도착한 상태(세 가지 성)에 쓰인다.

๙๓๘.

938.

กุสเล สุกตํ, สุฏฺฐุ, กเต จ สุกโต ติสุ;

ตปสฺสี ตฺว’นุกมฺปายา, รเห วุตฺโต ตโปธเน.

Sukata(선행)는 선행에 쓰이고, 잘 행해진 것(세 가지 성)에 쓰인다. Tapassī(수행자)는 가련함, 은둔자, 고행자에 쓰인다.

๙๓๙.

939.

ตีสุ สุราทิโลลสฺมึ, โสณฺโฑ หตฺถิกเร ทฺวิสุ;

อสฺสาทเน ตุ รสนํ, ชิวฺหายญฺจ ธนิมฺหิ จ.

Soṇḍo(탐닉하는)는 술 등에 빠진 자(세 가지 성)에 쓰이고, 코끼리 코(두 가지 성)에 쓰인다. Rasana(맛/혀/소리)는 맛봄, 혀, 소리에 쓰인다.

๙๔๐.

940.

ปณีโต ตีสุ มธุเร, อุตฺตเม วิหิเต ปฺยถ;

อญฺชเส วิสิขายญฺจ, ปนฺติยํ วีถิ นาริยํ.

Paṇīta(수승한)는 세 가지 성(性)에서 달콤한 것, 뛰어난 것, 준비된 것에 쓰인다. Vīthi(길)는 길, 거리, 줄, 여인에 쓰인다.

๙๔๑.

941.

ปาปสฺมึ คคเน ทุกฺเข, พฺยสเน จา’ฆ มุจฺจเต;

สมูเห ปฏลํ เนตฺต, โรเค วุตฺตํ ฉทิมฺหิ จ.

Agha(죄/허공)는 죄, 허공, 고통, 재앙을 일컫는다. Paṭala(막)는 무리, 안질(눈의 막), 지붕에 사용된다.

๙๔๒.

942.

สนฺธิ สงฺฆฏฺฏเน วุตฺโต, สนฺธิ’ตฺถิ ปฏิสนฺธิยํ;

สตฺตนฺนํ ปูรเณ เสฏฺเฐ, ติสนฺเต สตฺตโม ติสุ.

Sandhi(결합)는 연결에 쓰이고, 여성형으로는 재생연결에 쓰인다. Sattama(일곱 번째/최상의)는 일곱을 채우는 것(일곱 번째), 수승한 것, 존재하는 것의 끝에 쓰이며 세 가지 성(性)을 가진다.

๙๔๓.

943.

โอชา ตุ ยาปนายญฺจ, โอโช ทิตฺติ พเลสุ จ;

อโถ นิสามนํ วุตฺตํ, ทสฺสเน สวเนปิ จ.

'오자(Ojā)'는 영양에, '오조(ojo)'는 광채와 힘에 쓰인다. 또한 '니사마나(nisāmana)'는 보는 것과 듣는 것에 쓰인다고 한다.

๙๔๔.

944.

คพฺโภ กุจฺฉิฏฺฐสตฺเต จ, กุจฺฉิ โอวรเกสุ จ;

ขณฺฑเน ตฺว’ปทานญฺจ, อิติวุตฺเต จ กมฺมนิ.

'갑보(Gabbho)'는 태내의 중생(태아), 태(자궁), 방에 쓰인다. '아파다나(apadāna)'는 절단, 이티부따(본사경), 행위(업)에 쓰인다.

๙๔๕.

945.

จิตฺตเก รุกฺขเภเท จ, ติลโก ติลกาฬเก;

สีลาโท ปฏิปตฺติ’ตฺถี, โพเธ ปตฺติ ปวตฺติสุ.

'띨라까(Tilaka)'는 나무의 종류와 점에 쓰인다. '빳띠(patti)'는 실천, 깨달음, 전개에 쓰이는 여성 명사이다.

๙๔๖.

946.

อสุมฺหิ จ พเล ปาโณ, สตฺเต หทยคา’นิเล;

ฉนฺโท วเส อธิปฺปาเย, เวเท’จฺฉา’นุฏฺฐุภาทิสุ.

'빠나(pāṇo)'는 생명, 힘, 중생, 심장의 바람에 쓰인다. '찬다(Chando)'는 지배, 의도, 베다, 욕구, 아누뚭바 운율 등에 쓰인다.

๙๔๗.

947.

กาโมฆาโท, สมูหสฺมึ, โอโฆเวเค ชลสฺส จ;

กปาลํ สิรสฏฺฐิมฺหิ, ฆฏาทิ สกเลปิ จ.

'오가(Ogha)'는 감욕의 폭류 등, 무리, 물의 소용돌이에 쓰인다. '까빨라(Kapāla)'는 머리뼈와 항아리 조각 등에도 쓰인다.

๙๔๘.

948.

เวณฺวาทิสาขาชาลสฺมึ, ลคฺคเกเส ชฏา’ลเย;

สรณํ ตุ วเธ เคเห, รกฺขิตสฺมิญฺจ รกฺขเณ.

'자따(jaṭā)'는 대나무 등의 가지 엉킴, 엉킨 머리, 갈애의 거처에 쓰인다. '사라나(Saraṇa)'는 죽임, 집, 보호받는 것, 보호에 쓰인다.

๙๔๙.

949.

ถิยํ กนฺตา ปิเย, กนฺโต, มนุญฺเญ, โส ติลิงฺคิโก;

ควกฺเข ตุ สมูเห จ, ชาลํ มจฺฉาทิพนฺธเน.

여성 명사 '깐따(kantā)'는 사랑하는 여인에 쓰이고, '깐따(kanto)'는 즐거운 것에 쓰이며 삼성에 통한다. '잘라(jāla)'는 창문, 무리, 물고기 등을 잡는 그물에 쓰인다.

๙๕๐.

950.

ปุจฺฉายํ ครหายญฺจา, นิยเม กึ ติลิงฺคิกํ;

สสทฺเธ ตีสุ นิวาเป, สทฺธํ, สทฺธา จ ปจฺจเย.

'낌(kiṃ)'은 질문, 비난, 제한에 쓰이며 삼성에 통한다. 믿음이 있는 자는 '삿다(saddha)'로 삼성에 통하고, '삿당(saddhaṃ)'은 제물에, '삿다(saddhā)'는 신심에 쓰인다.

๙๕๑.

951.

พีชํ [Pg.78] เหตุมฺหิ อฏฺฐิสฺมึ, องฺคชาเต จ ทิสฺสติ;

ปุพฺโพ ปูเย’คฺคโต อาโท,โส ทิสาโท ติลิงฺคิโก.

'비자(Bīja)'는 원인, 씨앗(또는 뼈), 성기에서 보인다. '뿝바(Pubba)'는 고름, 앞선 것, 처음, 그리고 동쪽의 의미로 삼성에 통한다.

๙๕๒.

952.

ผลจิตฺเต เหตุกเต, ลาเภ ธญฺญาทิเก ผลํ;

อาคมเน ตุ ทีฆาทิ, นิกาเยสุ จ อาคโม.

'팔라(phala)'는 과위의 마음, 원인에 의해 생긴 결과, 이익, 곡물 등에 쓰인다. '아가마(āgamo)'는 도래, 장음화 등, 니까야(성전)에 쓰인다.

๙๕๓.

953.

สนฺตาโน เทวรุกฺเข จ, วุตฺโต สนฺตติยํ ปฺยถ;

อุตฺตรวิปรีเต จ, เสฏฺเฐ จา’นุตฺตรํ ติสุ.

'산따나(Santāno)'는 천계의 나무와 상속(연속)에 쓰인다. '아눗따라(anuttara)'는 북쪽의 반대(남쪽)와 수승한 것(무상)에 쓰이며 삼성에 통한다.

๙๕๔.

954.

สตฺติสมฺปตฺติยํ วุตฺโต, กนฺติมตฺเต จ วิกฺกโม;

ฉายา ตุ อาตปาภาเว, ปฏิพิมฺเพ ปภาย จ.

'윅까마(vikkamo)'는 능력의 성취와 용맹에 쓰인다. '차야(Chāyā)'는 그늘, 그림자, 광채에 쓰인다.

๙๕๕.

955.

คิมฺเห ฆมฺโม นิทาโฆ จ, อุณฺเห เสทชเล ปฺยถ;

กปฺปนํ กนฺตเน วุตฺตํ, วิกปฺเป สชฺชเน’ตฺถิยํ.

'감마(ghammo)'는 여름, 열기, 뜨거움, 땀에 쓰인다. '깝빠나(Kappanaṃ)'는 자름, 사유, 준비에 쓰이는 여성 명사이다.

๙๕๖.

956.

องฺคา เทเส พหุมฺห’งฺคํ, องฺโค เทเส วปุมฺห’ ตถา’วยวเหตุสุ;

เทวาลเย จ ถูปสฺมึ, เจติยํ เจติย’ทฺทุเม.

'앙가(aṅga)'는 복수일 때 국가 이름에, 단수일 때는 몸, 지분, 원인에 쓰인다. '제띠야(cetiyaṃ)'는 사당, 탑, 성스러운 나무에 쓰인다.

๙๕๗.

957.

สชฺชโน สาธุปุริเส, สชฺชนํ กปฺปเน ปฺยถ;

สุปินํ สุปิเน สุตฺต, วิญฺญาเณ ต มนิตฺถิยํ.

'삿자나(Sajjano)'는 선한 사람에 쓰이고, '삿자낭(sajjanaṃ)'은 준비에 쓰인다. '수피나(Supinaṃ)'는 잠과 꿈결의 인식에 쓰이는 중성 명사이다.

๙๕๘.

958.

ปจฺจกฺเข สนฺนิธาเน จ, สนฺนิธิ ปริกิตฺติโต;

ภิยฺโย พหุตรตฺเถ โส, ปุนรตฺเถ’พฺยยํ ภเว.

'산니디(sannidhi)'는 현전함(눈앞)과 가까이 둠(저장)에 쓰인다. '비요(Bhiyyo)'는 더 많음의 의미이며, 불변사로서 다시의 의미로 쓰인다.

๙๕๙.

959.

วิสลิตฺตสเร ทิทฺโธ, ทิทฺโธ ลิตฺเต ติลิงฺคิโก;

วาเส ธูมาทิสงฺขาเร, ธิวาโส สมฺปฏิจฺฉเน.

'딧다(diddho)'는 독을 바른 화살과 칠해진 것에 쓰이며 삼성에 통한다. '아디바사(adhivāso)'는 거주, 향 피움(훈증), 수용(인내)에 쓰인다.

๙๖๐.

960.

วุตฺโต วิสารโท ตีสุ, สุปฺปคพฺเภ จ ปณฺฑิเต;

อถ สิตฺถํ มธุจฺฉิฏฺเฐ, วุตฺตํ โอทนสมฺภเว.

'위사라다(visārado)'는 매우 대담한 자와 현자에 쓰이며 삼성에 통한다. '싯따(sitthaṃ)'는 밀랍과 밥에 쓰인다.

๙๖๑.

961.

ทฺรเว วณฺเณ รสเภเท, กสาโย สุรภิมฺหิ จ;

อโถ อุคฺคมนํ วุตฺตํ, อุปฺปตฺตุ’ทฺธคตีสุ จ.

'까사야(kasāyo)'는 액체, 색깔, 맛의 종류, 향기에 쓰인다. '욱가마나(uggamanaṃ)'는 일어남과 위로 올라감에 쓰인다.

๙๖๒.

962.

ลูเข นิฏฺฐุรวาจายํ, ผรุสํ วาจฺจลิงฺคิกํ;

ปวาโห ตฺว’มฺพุเวเค จ, สนฺทิสฺสติ ปวตฺติยํ.

'파루사(pharusaṃ)'는 거침과 거친 말에 쓰이며 삼성에 통한다. '빠와하(Pavāho)'는 물의 흐름과 전개에 쓰인다.

๙๖๓.

963.

นิสฺสเย ตปฺปเร อิฏฺเฐ, ปรายณปทํ ติสุ;

กวเจ วารวาเณ จ, นิมฺโมเกปิ จ กญฺจุโก.

'빠라야나(parāyaṇapadaṃ)'는 의지처, 전념함, 원하는 것에 쓰이며 삼성에 통한다. '깐쭈까(kañcuko)'는 갑옷, 겉옷, 허물에 쓰인다.

๙๖๔.

964.

โลหเภเท [Pg.79] มตํ ตมฺพํ, ตมฺโพ รตฺเต ติลิงฺคิโก;

ตีสุ ตฺว’วสิตํ ญาเต, อวสานคเต มตํ.

'땀바(tambaṃ)'는 구리에 쓰이고, '땀바(tambo)'는 붉은색에 쓰이며 삼성에 통한다. '아와시따(avasitaṃ)'는 알려진 것과 끝난 것에 쓰이며 삼성에 통한다.

๙๖๕.

965.

โพธเน จ ปทาเน จ, วิญฺเญยฺยํ ปฏิปาทนํ;

เสเล นิชฺชลเทเส จ, เทวตาสุ มรู’ริโต.

'빠띠빠다나(paṭipādanaṃ)'는 깨우침과 부여함에 쓰인다. '마루(maru)'는 바위, 물이 없는 곳, 신들에 쓰인다고 일컬어진다.

๙๖๖.

966.

สตฺถํ อายุธ คนฺเถสุ, โลเห, สตฺโถ จ สญฺจเย;

ชีวิกายํ วิวรเณ, วตฺตเน วุตฺติ นาริยํ.

'사따(satthaṃ)'는 무기, 경전, 철에 쓰이며, '사따(sattho)'는 무리에 쓰인다. '웃띠(vutti)'는 생계, 설명, 전개(운율)에 쓰이는 여성 명사이다.

๙๖๗.

967.

วีริเย สูรภาเว จ, กถียติ ปรกฺกโม;

อถ กมฺพุ มโต สงฺเข, สุวณฺเณ วลเยปิ จ.

'빠락까마(parakkamo)'는 정진과 용맹함에 쓰인다. '깜부(kambu)'는 소라, 금, 팔찌에 쓰인다.

๙๖๘.

968.

สโร กณฺเฑ อการาโท, สทฺเท วาปิมฺหิ’นิตฺถิยํ;

ทุปฺผสฺเส ติขิเณ ตีสุ, คทฺรเภ กกเจ ขโร.

'사라(Saro)'는 화살, 모음, 소리, 호수에 쓰이는 비여성 명사이다. '카라(kharo)'는 거침, 날카로움, 나귀, 톱에 쓰이며 삼성에 통한다.

๙๖๙.

969.

สุรายุ’ปทฺทเว กามา, สวาทิมฺหิ จ อาสโว;

เทเห วุตฺโต รถงฺเค จ, จตุโร’ปธิสู’ปธิ.

'아사와(āsavo)'는 술, 재난, 그리고 욕루 등에 쓰인다. '우파디(upadhi)'는 몸, 수레 바퀴, 네 가지 집착의 근거에 쓰인다.

๙๗๐.

970.

วตฺถุ’ตฺตํ การเณ ทพฺเพ, ภูเภเท รตนตฺตเย;

ยกฺโข เทเว มหาราเช, กุเวรา’นุจเร นเร.

'왓투(Vatthu)'는 원인, 실체, 지형의 차이, 삼보에 쓰인다. '약카(Yakkho)'는 천신, 사천왕, 쿠베라의 권속, 사람에 쓰인다.

๙๗๑.

971.

ทารุกฺขนฺเธ ปีฐิกายํ, อาปเณ ปีฐ มาสเน;

ปริวาเร ปริกฺขาโร, สมฺภาเร จ วิภูสเน.

'삐타(pīṭha)'는 나무 토막, 받침대, 상점, 자리에 쓰인다. '빠릭카라(parikkhāro)'는 권속, 필수품, 장식에 쓰인다.

๙๗๒.

972.

โวหารสฺมิญฺจ ฐปเน, ปญฺญตฺติ’ตฺถี ปกาสเน;

ปฏิภานํ ตุ ปญฺญายํ, อุปฏฺฐิต คิราย จ.

'빤냣띠(paññatti)'는 언어 관습(개념), 설정, 공표에 쓰이는 여성 명사이다. '빠띠바나(paṭibhānaṃ)'는 지혜와 즉흥적인 말(변재)에 쓰인다.

๙๗๓.

973.

วจนาวยเว มูเล, กถิโต เหตุ การเณ;

อุทเร ตุ ตถา ปาจา, นลสฺมึ คหณี’ตฺถิยํ.

'mūla'는 단어의 구성 요소와 원인과 근거라는 의미로 쓰이며, 'pācā'는 배와 또한 불(소화의 불)을 의미하고, 여성형 'gahaṇī'는 소화기관을 의미한다.

๙๗๔.

974.

ปิโย ภตฺตริ, ชายายํ, ปิยา, อิฏฺเฐ ปิโย ติสุ;

ยมราเช ตุ ยุคเฬ, สํยเม จ ยโม ภเว.

'piyo'는 남편을, 'piyā'는 아내를, 'piyo'(3성)는 사랑스럽거나 바람직한 것을 의미한다. 'yamo'는 염라대왕과 쌍과 절제를 의미한다.

๙๗๕.

975.

มุทฺทิกสฺส จ ปุปฺผสฺส, รเส ขุทฺเท มธู’ริตํ;

อุลฺโลเจ ตุ จ วิตฺถาเร, วิตานํ ปุนฺนปุํสเก.

'madhu'는 포도와 꽃의 즙과 꿀을 의미한다. 'vitānaṃ'(중성과 남성)은 천장과 확장을 의미한다.

๙๗๖.

976.

อปวคฺเค จ สลิเล, สุธายํ อมตํ มตํ;

โมเห ตุ ติมิเร สงฺขฺยา, คุเณ ตม มนิตฺถิยํ.

'amata'는 해탈과 물과 감로를 의미한다고 알려져 있다. 'tama'(여성형 아님)는 어리석음과 어둠과 수와 성질을 의미한다.

๙๗๗.

977.

ขเร จา’การิเย ตีสุ, รสมฺหิ ปุริเส กฏุ;

ปณฺฑเก สุกเต, ปุญฺญํ, มนุญฺเญ ปวเน ติสุ.

'kaṭu'는 거친 것과 해서는 안 될 것(3성), 맛과 사람을 의미한다. 'puñña'는 현자와 선행과 기분 좋은 것과 정화하는 것(3성)을 의미한다.

๙๗๘.

978.

รุกฺโข ทุมมฺหิ, ผรุสา, สินิทฺเธสุ จ โส ติสุ;

อุปฺปตฺติยํ ตุ เหตุมฺหิ, สงฺเค สุกฺเก จ สมฺภโว.

'rukkho'는 나무를 의미하며, 'pharusa'는 거친 것과 부드러운 것(3성)을 의미한다. 'sambhavo'는 태어남과 원인과 집착과 정액을 의미한다.

๙๗๙.

979.

นิมิตฺตํ [Pg.80] การเณ วุตฺตํ, องฺคชาเต จ ลญฺฉเน;

อาทิ สีมาปกาเรสุ, สมีเป’วยเว มโต.

'nimitta'는 원인과 성기와 표식이라는 의미로 말해지며, 'ādi'는 시작과 한계와 방식과 근처와 부분을 의미한다고 알려져 있다.

๙๘๐.

980.

เวเท จ มนฺตเน มนฺโต, มนฺตา ปญฺญาย มุจฺจเต;

อนโย พฺยสเน เจว, สนฺทิสฺสติ วิปตฺติยํ.

'manto'는 베다와 숙고를 의미하고, 여성형 'mantā'는 지혜를 일컫는다. 'anayo'는 불운과 재난을 의미한다.

๙๘๑.

981.

อรุโณ รํสิเภเท จา, พฺยตฺตราเค จ โลหิเต;

อนุพนฺโธ ตุ ปกตา, นิวตฺเต นสฺสนกฺขเร.

'aruṇo'는 광선의 종류와 분명한 색과 붉은색을 의미한다. 'anubandho'는 본성과 소멸과 사라지는 음절을 의미한다.

๙๘๒.

982.

อวตาโร’วตรเณ, ติตฺถมฺหิ วิวเร ปฺยถ;

อากาโร การเณ วุตฺโต, สณฺฐาเน อิงฺคิเตปิ จ.

'avatāro'는 내려옴과 나루터와 구멍을 의미하며, 'ākāro'는 원인과 형태와 몸짓이라는 의미로 말해진다.

๙๘๓.

983.

สุทฺทิตฺถิ ตนเย ขตฺตา, อุคฺโค, ติพฺพมฺหิ โส ติสุ;

ปธานํ ตุ มหามตฺเต, ปกตฺย’คฺค’ธิตีสุ จ.

'khattā'는 수드라 여인의 아들(수타)을 의미하고, 'uggo'는 격렬한 것(3성)을 의미한다. 'padhāna'는 대신과 본성과 으뜸과 인내를 의미한다.

๙๘๔.

984.

กลฺลํ ปภาเต, นิโรค, สชฺชทกฺเขสุ ตีสุ ตํ;

กุหนา กูฏจริยายํ, กุหโน กุหเก ติสุ.

'kalla'는 새벽을 의미하며, 건강한 것, 준비된 것, 숙련된 것(3성)을 의미한다. 'kuhanā'는 거짓된 행위를 의미하며, 'kuhano'는 속이는 자(3성)를 의미한다.

๙๘๕.

985.

กโปโต ปกฺขิเภเท จ, ทิฏฺโฐ ปาราวเต ถ จ;

สารโท สารทพฺภูเต, อปคพฺเภ มโต ติสุ.

'kapoto'는 새의 종류와 비둘기를 의미한다. 'sārado'는 가을에 생긴 것과 성숙한 것(3성)을 의미한다고 알려져 있다.

๙๘๖.

986.

ตีสุ ขเร จ กฐิเน, กกฺกโส สาหสปฺปิเย ;

อการิเย ตุ คุยฺหงฺเค, จีเร โกปีน มุจฺจเต.

'kakkasa'는 거친 것과 딱딱한 것과 잔인한 것을 좋아하는 것(3성)을 의미한다. 'kopīna'는 해서는 안 될 일과 성기와 헌 옷을 의미한다.

๙๘๗.

987.

มิคเภเท ปฏากายํ, โมเจ จ กทลี’ตฺถิยํ;

ทกฺขิณา ทานเภทสฺมึ, วามโต’ญฺญมฺหิ ทกฺขิโณ.

여성형 'kadalī'는 사슴의 종류와 깃발과 바나나를 의미한다. 'dakkhiṇā'는 보시의 종류를 의미하며, 'dakkhiṇo'는 왼쪽이 아닌 쪽(오른쪽)을 의미한다.

๙๘๘.

988.

ทุติยา ภริยายญฺจ, ทฺวินฺนํ ปูรณิยํ มตา;

อถุปฺปาเท สิยา ธูม, เกตุ เวสฺสานเรปิ จ.

'dutiyā'는 아내와 둘을 채우는 것(두 번째)을 의미한다고 알려져 있다. 'dhūmaketu'는 재난의 전조와 또한 불을 의미한다.

๙๘๙.

989.

ภวนิคฺคมเน ยาเน, ทฺวาเร นิสฺสรณํ สิยา;

นิยามโก โปตวาเห, ติลิงฺโค โส นิยนฺตริ.

'nissaraṇa'는 존재에서의 벗어남과 탈것과 문을 의미한다. 'niyāmako'는 선장과 제어하는 자(3성)를 의미한다.

๙๙๐.

990.

อปวคฺเค วินาเส จ, นิโรโธ โรธเน ปฺยถ;

ภเย ปฏิภยํ วุตฺตํ, ติลิงฺคํ ตํ ภยํกเร.

'nirodho'는 해탈과 파괴와 또한 저지를 의미한다. 'paṭibhaya'는 공포를 의미하며, 무서운 것(3성)을 의미한다.

๙๙๑.

991.

ปิฏกํ ภาชเน วุตฺตํ, ตเถว ปริยตฺติยํ;

ชราสิถิลจมฺมสฺมึ, อุทรงฺเค มตา วลิ.

'piṭaka'는 그릇과 또한 성전(교학)을 의미한다. 'vali'는 노쇠하여 늘어진 피부와 배의 주름을 의미한다.

๙๙๒.

992.

ภินฺนํ วิทาริเต’ญฺญสฺมึ, นิสฺสิเต วาจฺจลิงฺคิกํ;

อุปชาเป มโต เภโท, วิเสเส จ วิทารเณ.

'bhinna'는 쪼개진 것과 다른 것과 의지하는 것(형용사)을 의미한다. 'bhedo'는 이간질과 차이와 쪼갬을 의미한다.

๙๙๓.

993.

มณฺฑลํ [Pg.81] คามสนฺโทเห, พิมฺเพ ปริธิราสิสุ;

อาณาย มาคเม เลเข;

สาสนํ อนุสาสเน.

'maṇḍala'는 마을의 집단과 원반과 둘레와 무더기를 의미한다. 'sāsana'는 명령과 성전과 편지와 가르침을 의미한다.

๙๙๔.

994.

อคฺเค ตุ สิขรํ จา’โย, มยวิชฺฌนกณฺฏเก;

คุณุกฺกํเส จ วิภเว, สมฺปตฺติ เจว สมฺปทา.

'sikhara'는 꼭대기와 철로 된 송곳을 의미한다. 'sampatti'와 'sampadā'는 덕성의 탁월함과 번영을 의미한다.

๙๙๕.

995.

ภูขนฺตีสุ ขมา, โยคฺเย, หิเต สกฺเก ขโม ติสุ;

อทฺโธ ภาเค ปเถ กาเล, เอกํเส’ทฺโธ’พฺยยํ ภเว;

อโถ กรีสํ วจฺจสฺมึ, วุจฺจเต จตุรมฺพเณ.

'khamā'는 대지와 인내를 의미하며, 'khamo'는 적절한 것과 유익한 것과 유능한 것(3성)을 의미한다. 'addho'는 부분과 길과 시간을 의미하며, 불변사 'addho'는 확실히를 의미한다. 또한 'karīsaṃ'은 대변과 4암바나(면적 단위)를 의미한다.

๙๙๖.

996.

อุสโภ’สธ โค เสฏฺเฐ, สู’สภํ วีสยฏฺฐิยํ;

เสตุสฺมึ ตนฺติ ปนฺตีสุ, นาริยํ ปาฬิ กถฺยเต.

'usabho'는 약과 황소와 수승한 것을 의미하며, 'sūsabhaṃ'은 28을 의미한다. 여성형 'pāḷi'는 다리와 줄과 줄지어 있는 것을 의미한다.

๙๙๗.

997.

กโฏ ชเย’ตฺถินิมิตฺเต, กิลญฺเช โส กเต ติสุ;

มหิยํ ชคตี วุตฺตา, มนฺทิราลินฺทวตฺถุมฺหิ.

'kaṭo'는 승리와 여성의 성기와 멍석을 의미하며, 'kaṭo'는 만들어진 것(3성)을 의미한다. 'jagatī'는 대지와 궁전과 복도와 부지를 의미한다.

๙๙๘.

998.

วิตกฺเก มถิเต ตกฺโก, ตถา สูจิผเล มโต;

สุทสฺสนํ สกฺกปุเร, ตีสุ ตํ ทุทฺทเส’ตเร.

'takko'는 사유와 휘저은 우유와 대추 열매를 의미한다. 'sudassana'는 삭카의 도시를 의미하며, 보기 어려운 것의 반대인 것(보기 좋은 것, 3성)을 의미한다.

๙๙๙.

999.

ทีโป’นฺตรีป ปชฺโชต, ปติฏฺฐา นิพฺพุตีสุ จ;

พทฺธนิสฺสิต เสเตสุ, ตีสุ ตํ มิหิเต สิตํ.

'dīpo'는 섬과 등불과 의지처와 열반을 의미한다. 'sita'는 묶인 것과 의지하는 것과 하얀 것과 미소 지은 것(3성)을 의미한다.

๑๐๐๐.

1000.

ถิยํ ปชาปติ ทาเร, พฺรหฺเม มาเร สุเร ปุเม;

วาสุเทเว’นฺตเก กณฺโห, โส ปาเป อสิเต ติสุ.

여성형 'pajāpati'는 아내를 의미하고, 남성형은 브라흐마와 마라와 신을 의미한다. 'kaṇho'는 와수데와와 사신을 의미하며, 죄악과 검은 것(3성)을 의미한다.

๑๐๐๑.

1001.

อุปจาโร อุปฏฺฐาเน, อาสนฺเน อญฺญโรปเน;

สกฺโก อินฺเท ชนปเท, สากิเย, โส ขเม ติสุ.

'upacāro'는 시봉과 근처와 은유를 의미한다. 'sakko'는 인드라와 지방과 사키야족을 의미하며, 유능한 것(3성)을 의미한다.

๑๐๐๒.

1002.

วชฺชเน ปริหาโร จ, สกฺกาเร เจว รกฺขเณ;

โสตาปนฺนาทิเก อคฺเค, อริโย ตีสุ, ทฺวิเช ปุเม.

'parihāro'는 피함과 환대와 보호를 의미한다. 'ariyo'는 예류자 등과 수승한 것(3성)을 의미하고, 남성형으로는 브라만을 의미한다.

๑๐๐๓.

1003.

สุสุโก สุสุมาเร จ, พาลเก จ อุลูปินิ;

อินฺทีวรํ มตํ นีลุ, ปฺปเล อุทฺทาลปาทเป.

수수꼬(susuko)는 악어(susumāra), 어린 생물(bālaka), 돌고래(ulūpī)를 의미한다. 인디바라(indīvara)는 푸른 연꽃(nīluppala)과 우딸라(uddāla) 나무를 의미한다.

๑๐๐๔.

1004.

อสโน ปิยเก กณฺเฑ, ภกฺขเณ ขิปเน’ สนํ;

ยุเค’ธิกาเร วีริเย, ปธาเน จา’นฺติเก ธุโร.

아사나(asana)는 삐야까(piyaka) 나무, 화살(kaṇḍa), 먹는 것(bhakkhaṇa), 던지는 것(khipana)을 의미한다. 두라(dhura)는 멍에(yuga), 직무(adhikāra), 정진(vīriya), 주요함(padhāna), 가까움(antika)을 의미한다.

๑๐๐๕.

1005.

กาเฬ จ ภกฺขิเต ตีสุ, ลวิตฺเต อสิโต ปุเม;

ปวารณา ปฏิกฺเขเป, กถิตา’ชฺเฌสนาย จ.

아시따(asita)는 검은색(kāḷa)과 먹은 것(bhakkhita)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰이고, 낫(lavitta)을 의미할 때는 남성(pume)으로 쓰인다. 빠와라나(pavāraṇā)는 거절(paṭikkhepa)과 권청(ajjhesanā)을 의미한다.

๑๐๐๖.

1006.

อุมฺมาเร [Pg.82] เอสิกตฺถมฺเภ, อินฺทขีโล มโต ถ จ;

โปตฺถกํ มกจิวตฺเถ, คนฺเถ เลปฺยาทิ กมฺมนิ.

인다킬라(indakhīla)는 문턱(ummāra)과 성문의 기둥(esikatthambha)을 의미한다. 뽓따까(potthaka)는 삼베옷(makacivattha), 서적(gantha), 회반죽 칠 등의 작업(lepyādikamma)을 의미한다.

๑๐๐๗.

1007.

ธญฺญํ สาลฺยาทิเก วุตฺตํ, ธญฺโญ ปุญฺญวติ ตฺติสุ;

ปาณิ หตฺเถ จ สตฺเต ภู, สณฺหกรณิยํ มโต.

단냐(dhañña)는 쌀 등의 곡류(sālyādika)를 말하며, 공덕이 있는 자(puññavat)를 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰인다. 빠니(pāṇi)는 손(hattha), 중생(satta), 숫돌(bhūsaṇhakaraṇiya)을 의미한다.

๑๐๐๘.

1008.

ตีสุ ปีตํ หลิทฺยาเภ, หฏฺเฐ จ ปายิเต สิยา;

พฺยูโห นิพฺพิทฺธรจฺฉายํ, พลนฺยาเส คเณ มโต.

삐따(pīta)는 황금색(halidyābha), 기뻐하는(haṭṭha), 마신(pāyita)을 의미하며 세 성(tīsu)에 쓰인다. 뷰하(byūha)는 막다른 길(nibbiddharacchā), 군대 배치(balanyāse), 무리(gaṇa)를 의미한다.

๑๐๐๙.

1009.

โลหิตาทิมฺหิ โลเภ จ, ราโค จ รญฺชเน มโต;

ปทโร ผลเก ภงฺเค, ปวุทฺธ ทริยํ ปิจ.

라가(rāga)는 붉은색 등(lohitādi), 탐욕(lobha), 물들임(rañjane)을 의미한다. 빠다라(padara)는 판자(phalaka), 부서짐(bhaṅga), 큰 구멍(pavuddhadari)을 의미한다.

๑๐๑๐.

1010.

สิงฺฆาฏกํ กเสรุสฺส, ผเล, มคฺคสมาคเม;

พหุลายญฺจ เขฬมฺหิ, เอฬา, โทเส’ฬ มีริตํ.

싱가따까(siṅghāṭaka)는 물밤의 열매(kaseru-phala)와 사거리(maggasamāgama)를 의미한다. 엘라(eḷā)는 침(kheḷa)의 많음(bahulāya)을 의미하며, 엘라(eḷa)는 허물(dosa)을 의미한다고 말해진다.

๑๐๑๑.

1011.

อาธาโร จา’ธิกรเณ, ปตฺตาธาเร’ ลวาลเก;

กาโร’ คเภเท สกฺกาเร, การา ตุ พนฺธนาลเย.

아다라(ādhāra)는 처소(adhikaraṇa), 발우 받침(pattādhāra), 나무 주위의 물 도랑(lavālaka)을 의미한다. 까라(kāra)는 몸의 부위(agabhede)와 공경(sakkāra)을 의미하며, 까라(kārā)는 감옥(bandhanālaya)을 의미한다.

๑๐๑๒.

1012.

กรกา เมฆปาสาเณ, กรโก กุณฺฑิกาย จ;

ปาปเน จ ปทาติสฺมึ, คมเน ปตฺติ นาริยํ.

까라까(karakā)는 우박(meghapāsāṇa)을 의미하고, 까라까(karako)는 물병(kuṇḍikā)을 의미한다. 빳띠(patti)는 도달(pāpana), 보병(padāti), 가는 것(gamane)을 의미하며 여성(nāriyaṃ)이다.

๑๐๑๓.

1013.

ฉิทฺทํ รนฺธญฺจ วิวรํ, สุสิเร ทูสเนปิ จ;

มุตฺตา ตุ มุตฺติเก, มุตฺตํ, ปสฺสาเว, มุจฺจิเต ติสุ.

칫다(chidda)는 구멍(randha), 틈(vivara), 빈 공간(susira), 허물(dūsanepi)을 의미한다. 뭇따(muttā)는 진주(muttikā)를 의미하고, 뭇따(mutta)는 소변(passāva) 또는 해방된(muccite) 것을 의미하며 세 성(tīsu)에 쓰인다.

๑๐๑๔.

1014.

นิเสเธ วารณํ, หตฺถิ, ลิงฺค หตฺถีสุ วารโณ;

ทานํ จาเค มเท สุทฺเธ, ขณฺฑเน ลวเน ขเย.

와라나(vāraṇa)는 금지(nisedha)를 의미하며, 남성(vāraṇo)일 때는 코끼리(hatthi)를 의미한다. 다나(dāna)는 보시(cāga), 취기(mada), 청정(suddha), 부수기(khaṇḍana), 베기(lavana), 소멸(khaya)을 의미한다.

๑๐๑๕.

1015.

มโนโตเส จ นิพฺพาเน, ตฺถงฺคเม นิพฺพุติ’ตฺถิยํ;

เนคโม นิคมุพฺภูเต, ตถา’ปโณปชีวินิ.

닙부띠(nibbuti)는 여성형으로 마음의 만족(manotosa), 열반(nibbāna), 사라짐(atthaṅgama)을 의미한다. 네가마(negama)는 읍내 출신(nigamubbhūte)과 상인(āpaṇopajīvin)을 의미한다.

๑๐๑๖.

1016.

หริตสฺมิญฺจ ปณฺเณ จ, ปลาโส กึ สุกทฺทุเม;

ปกาโส ปากเฏตีสุ, อาโลกสฺมึ ปุเม มโต.

빨라사(palāsa)는 녹색(harita), 잎(paṇṇa), 팔라사 나무(kiṃsukadduma)를 의미한다. 빠까사(pakāsa)는 명백함(pākaṭa)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰이고, 빛(āloka)을 의미할 때는 남성(pume)으로 쓰인다.

๑๐๑๗.

1017.

ปกฺกํ ผลมฺหิ, ตํ นาสุ, มฺมุเข ปริณเต ติสุ;

ปิณฺโฑ อาชีวเน เทเห, ปิณฺฑเน โคฬเก มโต.

빡까(pakka)는 열매(phala)를 의미하며, 익은 것(pariṇate)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰인다. 삔다(piṇḍa)는 생계(ājīvane), 몸(dehe), 뭉침(piṇḍane), 덩어리(goḷake)를 의미한다.

๑๐๑๘.

1018.

วฏฺโฏ ปริพฺพเย กมฺมา, ทิเก, โส วฏฺฏุเล ติสุ;

ปจฺจาหาเร ปฏิหาโร, ทฺวาเร จ ทฺวารปาลเก.

왓따(vaṭṭo)는 지출(paribbaye), 업(kammādike) 등의 순환을 의미하며, 둥근 것(vaṭṭule)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰인다. 빠띠하라(paṭihāro)는 철수(paccāhāre), 문(dvāre), 문지기(dvārapālake)를 의미한다.

๑๐๑๙.

1019.

นาริยํ ภีรุ กถิตา, ภีรุเก โส ติลิงฺคิโก;

วิกฏํ คูถมุตฺตาโท, วิกโฏ วิกเต ติสุ.

비루(bhīru)는 여성일 때는 여인을 의미하고, 겁쟁이(bhīruke)를 의미할 때는 세 성(tiliṅgiko)으로 쓰인다. 위까따(vikaṭaṃ)는 배설물을 먹는 것(gūthamuttādo)을 의미하며, 위까따(vikaṭo)는 비정상적인 것(vikate)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰인다.

๑๐๒๐.

1020.

วามํ [Pg.83] สพฺยมฺหิ, ตํ จารุ, วิปรีเตสุ ตีสฺว’ถ;

สงฺขฺยาเภเท สรพฺเย จ, จิหเณ ลกฺข มุจฺจเต.

와마(vāmaṃ)는 왼쪽(sabya), 아름다운(cāru), 반대의(viparītesu)를 의미하며 세 성(tīsu)에 쓰인다. 락까(lakkha)는 숫자의 단위(saṅkhyābhede), 표적(sarabye), 표시(cihaṇe)를 의미한다.

๑๐๒๑.

1021.

เสณี’ตฺถี สมสิปฺปีนํ, คเณ จา’วลิยํ ปิจ;

สุธายํ ธูลิยํ จุณฺโณ, จุณฺณญฺจ วาสจุณฺณเก.

세니(seṇī)는 여성형으로 동업 조합(samasippīnaṃ gaṇa)과 줄(āvaliyaṃ)을 의미한다. 쭌나(cuṇṇo)는 석회(sudhāyaṃ), 먼지(dhūliyaṃ), 향 가루(vāsacuṇṇake)를 의미한다.

๑๐๒๒.

1022.

เชตพฺเพ’ติปฺปสตฺเถ’ติ, วุทฺเธ เชยฺยํ ติสู’ริตํ;

ตกฺเก ตุ มถิตํ โหตฺยา,โลลิเต มถิโต ติสุ.

제이야(jeyyaṃ)는 이겨야 할 것(jetabbe), 매우 칭송받는 것(atippasatthe), 나이 든 것(vuddhe)을 의미하며 세 성(tīsu)에 쓰인다. 마티따(mathitaṃ)는 버터밀크(takke)를 의미하며, 휘저어진 것(lolite)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰인다.

๑๐๒๓.

1023.

อพฺภุโต’จฺฉริเย ตีสุ, ปเณ เจวา’พฺภุโต ปุเม;

เมจโก ปุจฺฉมูลมฺหิ, กณฺเหปิ เมจโก ติสุ.

압부따(abbhuto)는 경이로운 것(acchariye)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰이고, 내기(paṇe)를 의미할 때는 남성(pume)으로 쓰인다. 메짜까(mecako)는 꼬리의 뿌리(pucchamūlamhi)를 의미하고, 검은색(kaṇhe)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰인다.

๑๐๒๔.

1024.

วสวตฺตี ปุเม มาเร, วสวตฺตาปเก ติสุ;

สมฺภเว จา’สุจิ ปุเม, อเมชฺเฌ ตีสุ ทิสฺสติ.

와사왓띠(vasavattī)는 마라(māre)를 의미할 때는 남성(pume)으로 쓰이고, 지배하는 자(vasavattāpake)를 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰인다. 아수찌(asuci)는 정액(sambhave)을 의미할 때는 남성(pume)으로 쓰이고, 부정한 것(amejjhe)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 보인다.

๑๐๒๕.

1025.

อจฺโฉ อิกฺเก ปุเม วุตฺโต, ปสนฺนมฺหิ ติลิงฺคิโก;

พฬิเส เสลเภเท จ, วงฺโก, โส กุฏิเล ติสุ.

앗짜(accho)는 곰(ikke)을 의미할 때는 남성(pume)이라 하며, 맑은 것(pasannamhi)을 의미할 때는 세 성(tiliṅgiko)으로 쓰인다. 왕까(vaṅko)는 낚시바늘(baḷise)과 바위의 일종(selabhede)을 의미하며, 굽은 것(kuṭile)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰인다.

๑๐๒๖.

1026.

กุณปมฺหิ ฉโว เญยฺโย,ลามเก โส ติลิงฺคิโก;

สพฺพสฺมึ สกโล ตีสุ, อทฺธมฺหิ ปุริเส สิยา.

차와(chavo)는 시체(kuṇapamhi)를 의미하고, 비천한 것(lāmake)을 의미할 때는 세 성(tiliṅgiko)으로 알아야 한다. 사깔라(sakalo)는 전부(sabbasmiṃ)를 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰이고, 절반이나 사람(addhamhi purise)을 의미할 때도 쓰인다.

๑๐๒๗.

1027.

จนฺทคฺคาหาทิเก เจวุ, ปฺปาโท อุปฺปตฺติยํ ปิจ;

ปทุสฺสเน ปโทโส จ, กถิโต สํวรีมุเข.

웁빠다(uppādo)는 월식 등(candaggāhādike)과 발생(uppattiyaṃ)을 의미한다. 빠도사(padoso)는 악의(padussane)와 초저녁(saṃvarīmukhe)을 의미한다.

๑๐๒๘.

1028.

รุธิเร โลหิตํ วุตฺตํ, รตฺตมฺหิ โลหิโต ติสุ;

อุตฺตมงฺเค ปุเม มุทฺธา, มุทฺโธ มูฬฺเห ติลิงฺคิโก.

로히따(lohitaṃ)는 피(rudhire)를 의미하며, 붉은색(rattamhi)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰인다. 뭇다(muddhā)는 머리(uttamaṅge)를 의미할 때는 남성(pume)이고, 어리석은 것(mūḷhe)을 의미할 때는 세 성(tiliṅgiko)으로 쓰인다.

๑๐๒๙.

1029.

รฏฺฐมฺหิ วิชิตํ วุตฺตํ, ชิเต จ วิชิโต ติสุ;

ปริตฺตํ ตุ ปริตฺตาเณ, ปริตฺโต ตีสุ อปฺปเก.

위지따(vijitaṃ)는 영토(raṭṭhamhi)를 의미하며, 정복된 것(jite)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰인다. 빠릿따(parittaṃ)는 보호(parittāṇe)를 의미하고, 작은 것(appake)을 의미할 때는 세 성(tīsu)에 쓰인다.

๑๐๓๐.

1030.

กุมฺภณฺโฑ เทวเภเท จ, ทิสฺสติ วลฺลิชาติยํ;

จตุตฺถํเส ปเท ปาโท, ปจฺจนฺตเสลรํสิสุ.

꿈반다(kumbhaṇḍo)는 신들의 종류(devabhede)와 덩굴식물(vallijātiyaṃ)에서 나타난다. 빠다(pādo)는 4분의 1(catutthaṃse), 발(pade), 산기슭(paccantasela), 빛(raṃsisu)을 의미한다.

๑๐๓๑.

1031.

วงฺโค โลหนฺตเร วงฺคา, เทเส ปุเม พหุมฺหิ จ;

กมฺมารภณฺฑเภเท จ, ขฏเก มุฏฺฐิ จ ทฺวิสุ.

왕가(vaṅgo)는 금속의 일종(lohantare)을 의미하고, 복수 남성형으로는 왕가 국(vaṅgā dese)을 의미한다. 뭇티(muṭṭhi)는 대장장이의 도구와 주먹(khaṭake)을 의미하며 두 성(dvisu)에 쓰인다.

๑๐๓๒.

1032.

อมฺพณํ โทณิยํ เจ’กา, ทสโทณปฺปมาณเก;

อธิฏฺฐิติย มาธาเร, ฐาเน’ธิฏฺฐาน มุจฺจเต.

암바나(ambaṇaṃ)는 도니(doṇiyaṃ)와 11도나의 양(dasadoṇappamāṇake)을 의미한다. 아딧따나(adhiṭṭhānaṃ)는 결정(adhiṭṭhitiya), 근거(ādhāre), 장소(ṭhāne)를 의미한다.

๑๐๓๓.

1033.

ปุเม มเหสี สุคเต, เทวิยํ นาริยํ มตา;

อุปทฺทเว อุปสคฺโค, ทิสฺสติ ปาทิเกปิ จ.

'mahesī'는 남성형일 때 부처님을 의미하고, 여성형일 때 왕비나 여인을 의미한다. 'upasaggo'는 불행(재난)에서 보이고, 접두어(문법)에서도 보인다.

๑๐๓๔.

1034.

วกฺกํ [Pg.84] โกฏฺฐาสเภทสฺมึ, วกฺโก วงฺเก ติสุ’จฺจเต;

วิชฺชา เวเท จ สิปฺเป จ, ติวิชฺชาโท จ พุทฺธิยํ.

'vakka'는 신체 부위(신장)를 의미하고, 'vakka'는 굽은 것을 의미하며 세 가지 성 모두에서 쓰인다. 'vijjā'는 베다, 기술, 세 가지 명지(삼명) 등에서 그리고 지혜를 의미할 때 쓰인다.

๑๐๓๕.

1035.

สมาธิมฺหิ ปุเม’กคฺโค, นากุเล วาจฺจลิงฺคิโก;

ปชฺชํ สิโลเก, ปชฺโช’ทฺเธ, ปชฺโช ปาทหิเต ติสุ.

'ekagga'는 삼매에서 마음이 한곳에 집중된 것과 어지럽지 않은 것을 의미하며 형용사로 쓰인다. 'pajja'는 게송(시)을 의미하고, 'pajja'는 길을 의미하며, 발에 이로운 것(세 가지 성 모두)을 의미한다.

๑๐๓๖.

1036.

กตโก รุกฺขเภทสฺมึ, กตโก กิตฺติเม ติสุ;

วิเธยฺเย อสฺสโว ตีสุ, ปุพฺพมฺหี ปุริเส สิยา.

'kataka'는 나무의 종류를 의미하고, 'kataka'는 인위적인 것(세 가지 성 모두)을 의미한다. 'assava'는 순종하는 것(세 가지 성 모두)을 의미하며, 남성형으로는 유출물(고름)을 의미한다.

๑๐๓๗.

1037.

กลฺยาเณ กถิตํ เขมํ, ตีสุ ลทฺธตฺถรกฺขเณ;

อโถ นิโยชเน วุตฺตํ, การิเยปิ ปโยชนํ.

'khema'는 선함(행복)을 말하고, 얻은 것을 지키는 것(안전, 세 가지 성 모두)을 말한다. 또한 'payojana'는 임무(지시)나 목적(용도)에 대해 쓰인다.

๑๐๓๘.

1038.

อสฺสตฺโถ ตีสุ อสฺสาส, ปฺปตฺเต, โพธิทฺทุเม ปุเม;

ตีสุ ลุทฺโท กุรูเร จ, เนสาทมฺหิ ปุเม สิยา.

'assattha'는 위안을 얻은 것(세 가지 성 모두)과 보리수(남성형)를 의미한다. 'ludda'는 잔인한 것(세 가지 성 모두)과 사냥꾼(남성형)을 의미한다.

๑๐๓๙.

1039.

วิลคฺโค ตีสุ ลคฺคสฺมึ, ปุเม มชฺฌมฺหิ ทิสฺสติ;

อฑฺโฒ ตฺวนิตฺถิยํ ภาเค, ธนิมฺหิ วาจฺจลิงฺคิโก.

'vilagga'는 매달린 것(세 가지 성 모두)과 허리(남성형)를 의미한다. 'aḍḍha'는 부분(남성형과 중성형)을 의미하거나 부유한 사람(형용사)을 의미한다.

๑๐๔๐.

1040.

กฏฺฐํ ทารุมฺหิ, ตํ กิจฺเฉ, คหเน กสิเต ติสุ;

สสนฺตาเน จ วิสเย, โคจเร’ ชฺฌตฺต มุจฺจเตติ.

'kaṭṭha'는 나무를 의미하고, 그것은 고통스러운 것, 빽빽한 것, 갈아진 것(세 가지 성 모두)을 의미한다. 자신의 상속(흐름)과 대상, 영역, 그리고 안(내면)을 의미하기도 한다.

อิติ อทฺธาเนกตฺถวคฺโค.

이상으로 반게송으로 된 다의어의 장(Addhāneketthavaggo)이 끝났다.

๑๐๔๑.

1041.

ภุวเน จ ชเน โลโก, โมเรตฺวคฺคิมฺหิ โส สิขี;

สิโลโก ตุ ยเส ปชฺเช,รุกฺเข ตุ สามิเก ธโว.

'loka'는 세상과 사람들을 의미한다. 'sikhī'는 공작과 불을 의미한다. 'siloka'는 명성과 게송을 의미한다. 'dhava'는 나무의 종류와 남편(주인)을 의미한다.

๑๐๔๒.

1042.

วฏพฺยาเมสุ นิคฺโรโธ, ธงฺโก ตุ วายเส พเก;

วาโร ตฺว’วสรา’เหสุ, กุเจตฺวพฺเภ ปโยธโร.

'nigrodha'는 반양나무와 길의 단위(뱌마)를 의미한다. 'dhaṅka'는 까마귀와 해오라기를 의미한다. 'vāra'는 기회와 요일을 의미한다. 'payodhara'는 젖가슴과 구름을 의미한다.

๑๐๔๓.

1043.

อุจฺฉงฺเค ลกฺขเณ จา’งฺโก, รสฺมิ’ตฺถี ชุติ รชฺชุสุ;

ทิฏฺโฐ’ภาเสสุ อาโลโก,พุทฺโธ ตุ ปณฺฑิเต ชิเน.

'aṅka'는 무릎과 표식을 의미한다. 'rasmi'는 빛과 고삐를 의미한다. 'āloko'는 시각과 광명을 의미한다. 'buddha'는 현자와 승리자(부처님)를 의미한다.

๑๐๔๔.

1044.

สูรํ’สูสุ ปุเม ภานู, ทณฺโฑ ตุ มุคฺคเร ทเม;

เทวมจฺเฉสฺว’นิมิโส, ปตฺโถ ตุ มานสานุสุ.

'bhānu'는 태양과 빛을 의미한다. 'daṇḍa'는 몽둥이와 형벌을 의미한다. 'animisa'는 신과 물고기를 의미한다. 'pattha'는 분량(되)과 길을 의미한다.

๑๐๔๕.

1045.

อาตงฺโก โรค ตาเปสุ,มาตงฺโค สปเจ คเช;

มิโค ปสุ กุรุงฺเคสุ, อุลูกิ’นฺเทสุ โกสิโย.

'ātaṅka'는 질병과 고통(열기)을 의미한다. 'mātaṅga'는 하층민(짠달라)과 코끼리를 의미한다. 'miga'는 짐승과 사슴을 의미한다. 'kosiya'는 부엉이와 인드라 신을 의미한다.

๑๐๔๖.

1046.

วิคฺคโห [Pg.85] กลเห กาเย, ปุริโส มาณว’ตฺตสุ;

ทายาโท พนฺธเว ปุตฺเต, สิเร สีสํ ติปุมฺหิ จ.

'viggaha'는 싸움과 몸을 의미한다. 'purisa'는 인간과 자아를 의미한다. 'dāyāda'는 친척과 아들(상속자)을 의미한다. 'sīsa'는 머리와 납을 의미한다.

๑๐๔๗.

1047.

พลิหตฺถํ’สูสุ กโร, ทนฺเต วิปฺเป’ณฺฑเช ทฺวิโช;

วตฺตํ ปชฺชา’นนา’จาเร, ธญฺญงฺเค สุขุเม กโณ.

'kara'는 조세(공물)와 손과 빛을 의미한다. 'dvija'는 이빨과 브라만과 새(두 번 태어나는 자)를 의미한다. 'vatta'는 게송과 얼굴과 의무(실천)를 의미한다. 'kaṇa'는 곡식 알갱이와 미세한 부분을 의미한다.

๑๐๔๘.

1048.

ถมฺโภ ถูณ ชฬตฺเตสุ, สูโป กุมฺมาส พฺยญฺชเน;

คณฺโฑ โผเฏ กโปลมฺหิ, อคฺโฆ มูลฺเย จ ปูชเน.

'thambha'는 기둥과 어리석음을 의미한다. 'sūpa'는 죽과 소스(반찬)를 의미한다. 'gaṇḍa'는 종기와 뺨을 의미한다. 'aggha'는 가격과 예배를 의미한다.

๑๐๔๙.

1049.

ปกาโร ตุลฺย เภเทสุ, สกุนฺโต ภาสปกฺขิสุ;

ภาคฺเย วิธิ วิธาเน จ, สเร ขคฺเค จ สายโก.

'pakāra'는 유사함과 종류를 의미한다. 'sakunta'는 매와 새를 의미한다. 'vidhi'는 행운과 규칙(처방)을 의미한다. 'sāyaka'는 화살과 칼을 의미한다.

๑๐๕๐.

1050.

สารงฺโค จาตเก เอเณ, ปตฺตี ตุ สรปกฺขิสุ;

เสเท ปาโก วิปาเก ถ,ภิกฺขุเภเท จเย คโณ.

'sāraṅga'는 짜따까 새와 사슴을 의미한다. 'pattī'는 화살과 새를 의미한다. 'pāka'는 땀(열기)과 익음(과보)을 의미한다. 'gaṇa'는 비구의 분파와 무리를 의미한다.

๑๐๕๑.

1051.

ราสิ ปุญฺเช จ เมสา’โท,อสฺเส โลเณ จ สินฺธโว;

สํวฏฺเฏ ปลโย นาเส, ปูโค กมุกราสิสุ.

'rāsi'는 더미와 양자리 등의 별자리를 의미한다. 'sindhava'는 말과 소금을 의미한다. 'palaya'는 세계의 소멸과 파괴를 의미한다. 'pūga'는 빈랑나무와 무리를 의미한다.

๑๐๕๒.

1052.

อมเต ตุ สุธา เลเป, อภิขฺยา นาม รํสิสุ;

สตฺติ สามตฺถิเย สตฺเถ, มหี นชฺชนฺตเร ภุวิ;

ลีลา กฺริยา วิลาเสสุ,สตฺเต ตุ อตฺรเช ปชา.

'sudhā'는 감로와 회칠을 의미한다. 'abhikhyā'는 이름과 빛을 의미한다. 'satti'는 능력과 무기를 의미한다. 'mahī'는 대지와 강을 의미한다. 'līlā'는 행위와 유희(아름다운 자태)를 의미한다. 'pajā'는 중생과 자손을 의미한다.

๑๐๕๓.

1053.

ญาเณ ลาเภ อุปลทฺธิ, ปเวณี กุถเวณิสุ;

ปวตฺติ วุตฺติ วตฺตาสุ, เวตเน ภรเณ ภติ.

'upaladdhi'는 지식과 얻음을 의미한다. 'paveṇī'는 전통과 머리카락 땋은 것(또는 깔개)을 의미한다. 'pavatti'는 일어남(소식)과 행실을 의미한다. 'bhati'는 임금과 부양을 의미한다.

๑๐๕๔.

1054.

อาจาเรปิ มริยาทา, ภูติ สตฺตา สมิทฺธิสุ;

โสปฺเป ปมาเท ตนฺที จ, ยาตฺรา คมน วุตฺติสุ.

'mariyādā'는 품행과 경계를 의미한다. 'bhūti'는 존재와 번영을 의미한다. 'tandī'는 잠과 게으름을 의미한다. 'yātrā'는 행차와 생계를 의미한다.

๑๐๕๕.

1055.

นินฺทา กุจฺฉา’ปวาเทสุ, กงฺคุ ธญฺญ ปิยงฺคุสุ;

โมกฺเขสิเว สเมสนฺติ, วิภาเค ภตฺติ เสวเน.

'nindā'는 비난과 비방을 의미한다. 'kaṅgu'는 곡식(조)과 삐양구 나무를 의미한다. 'santi'는 해탈과 평화를 의미한다. 'bhatti'는 분류와 헌신(봉사)을 의미한다.

๑๐๕๖.

1056.

อิจฺฉายํ ชุติยํ กนฺติ, รญฺชเน สูรเต รติ;

เคเห วสติ วาเส ถ, นที เสนาสุ วาหินี.

'kanti'는 바람(욕구)과 빛남을 의미한다. 'rati'는 애착과 성적 즐거움을 의미한다. 'vasati'는 집과 거주를 의미한다. 'vāhinī'는 강과 군대를 의미한다.

๑๐๕๗.

1057.

ปตฺเถ นาเฬ จ นาฬิ’ตฺถี, คเณ สมิติ สงฺคเม;

ตณฺหา โลเภ ปิปาสายํ, มคฺค วุตฺตีสุ วตฺตนี.

'nāḷi'는 분량과 관(줄기)을 의미한다. 'samiti'는 무리와 모임을 의미한다. 'taṇhā'는 탐욕과 갈증을 의미한다. 'vattanī'는 길과 행실을 의미한다.

๑๐๕๘.

1058.

ปาณฺยงฺเค นาภิ จกฺกนฺเต, ยาเจ วิญฺญตฺติ ญาปเน;

วิตฺติ โตเส เวทนายํ, ฐาเน ตุ ชีวิเต ฐิติ.

'nābhi'는 배꼽과 바퀴의 축을 의미한다. 'viññatti'는 요청과 알림을 의미한다. 'vitti'는 기쁨과 느낌을 의미한다. 'ṭhiti'는 장소와 생존(지속)을 의미한다.

๑๐๕๙.

1059.

ตรงฺเค [Pg.86] จา’นฺตเร วีจิ, ธีรตฺเต ธารเณ ธิติ;

ภู ภูมิยญฺจ ภมุเก, สทฺเท เวเท สเว สุติ.

'vīci'는 파도와 틈을 의미한다. 'dhiti'는 용기와 지탱(기억)을 의미한다. 'bhū'는 땅과 눈썹을 의미한다. 'suti'는 소리와 베다와 흐름을 의미한다.

๑๐๖๐.

1060.

โคตฺตํ นาเม จ วํเส ถ, นคเร จ ฆเร ปุรํ;

โอกํ ตุ นิสฺสเย เคเห, กุลํ ตุ โคตฺตราสิสุ.

'gotta'는 이름과 혈통을 의미한다. 'pura'는 도시와 집을 의미한다. 'oka'는 의지처와 집을 의미한다. 'kula'는 가문과 무리를 의미한다.

๑๐๖๑.

1061.

เหเม วิตฺเต หิรญฺญญฺจ, ปญฺญาณํ ตฺว’งฺก วุทฺธิสุ;

อถา’มฺพรญฺจ เข วตฺเถ, คุยฺหํ ลิงฺเค รหสฺย’ปิ.

'hirañña'는 금과 재물을 의미한다. 'paññāṇa'는 표식과 지혜의 증장을 의미한다. 'ambara'는 하늘과 옷을 의미한다. 'guyha'는 비밀과 남녀의 성기(표식)를 의미한다.

๑๐๖๒.

1062.

ตโป ธมฺเม วเต เจว, ปาเป ตฺวา’คุมฺหิ กิพฺพิสํ;

รตนํ มณิ เสฏฺเฐสุ, วสฺสํ หายน วุฏฺฐิสุ.

Tapo(고행)는 법(dhamma)과 계행(vata)에 쓰이며, kibbisaṃ(죄)은 악(pāpa)과 허물(āgu)에 쓰인다. Ratanaṃ(보배)은 보석(maṇi)과 수승한 것(seṭṭha)에, vassa(해/비)는 년(年)과 비에 쓰인다.

๑๐๖๓.

1063.

วนํ อรญฺญ วารีสุ, ขีรมฺหิ ตุ ชเล ปโย;

อกฺขรํ ลิปิ โมกฺเขสุ, เมถูนํ สงฺคเม รเต.

Vanaṃ(숲/물)은 숲과 물에 쓰이며, payo(우유/물)는 우유와 물에 쓰인다. Akkharaṃ(문자/해탈)은 글자와 해탈에 쓰이며, methūnaṃ(음행)은 결합과 즐거움에 쓰인다.

๑๐๖๔.

1064.

โสตํ กณฺเณ ปโยเวเค, ริฏฺฐํ ปาปา’สุเภสุ จ;

อาคุ ปาปา’ปราเธสุ, เกตุมฺหิ จิหเน ธโช.

Sotaṃ(귀/흐름)은 귀와 물의 흐름에 쓰이고, riṭṭhaṃ(불운/부정)은 악과 부정함에 쓰인다. Āgu(죄)는 악과 잘못에 쓰이며, dhajo(깃발/표식)는 깃발과 표식에 쓰인다.

๑๐๖๕.

1065.

โคปุรํ ทฺวารมตฺเตปิ, มนฺทิรํ นคเร ฆเร;

วาจฺจลิงฺคา ปรมิโต, พฺยตฺโต ตุ ปณฺฑิเต ผุเฏ.

Gopura(성문)는 문 자체를 의미하고, mandira(궁전/집)는 도시와 집을 의미한다. 여기서부터는 형용사로, byatta(현명한/분명한)는 현자와 분명한 것에 쓰인다.

๑๐๖๖.

1066.

วลฺลโภ ทยิเต’ชฺฌกฺเข, ชเล ถูโล มหตฺยปิ;

กุรูเร เภรเว ภีโม,โลโล ตุ โลลุเป จเล.

Vallabha(사랑받는/감독)는 사랑받는 이와 감독관에 쓰이고, thūla(굵은/큰)는 어리석은 자(jaḷa)와 큰 것에 쓰인다. bhīma(무서운)는 잔인하고 공포스러운 것에 쓰이며, lola(동요하는/탐욕스러운)는 탐욕스럽고 움직이는 것에 쓰인다.

๑๐๖๗.

1067.

พีภจฺโฉ วิกเต ภีเม, โกมเล ติขิเณ มุทุ;

อิฏฺเฐ จ มธุเร สาทุ, สาทุมฺหิ มธุโร ปิเย.

Bībhaccha(혐오스러운)는 흉측하고 무서운 것에 쓰이고, mudu(부드러운)는 부드럽고 유연한 것에 쓰인다. sādu(맛있는/좋은)는 원하는 것과 달콤한 것에 쓰이며, madhuro(달콤한/사랑스러운)는 달콤한 것과 사랑스러운 것에 쓰인다.

๑๐๖๘.

1068.

สิเต ตุ สุทฺเธ โอทาโต, ทฺวิชิวฺโห สูจกา’หิสุ;

สกฺเก สมตฺโถ สมฺพนฺเธ, สมตฺตํ นิฏฺฐิตา’ขิเล.

Odāta(흰색/깨끗한)는 흰색과 깨끗한 것에 쓰이고, dvijivha(두 개의 혀)는 밀고자와 뱀에 쓰인다. samattho(능력 있는/연관된)는 가능한 것과 연관된 것에 쓰이며, samatta(완성된/모든)는 끝난 것과 모든 것에 쓰인다.

๑๐๖๙.

1069.

สุทฺโธ เกวล ปูเตสุ, ชิฆญฺโญ’นฺตา’ธเมสุ จ;

โปโณ’ปนต นินฺเนสุ, อญฺญ นีเจสุ เจ’ตโร.

Suddho(순수한/오직)는 오직(kevala)과 깨끗한 것에 쓰이고, jighañña(마지막의/천한)는 끝과 비천한 것에 쓰인다. poṇa(기울어진)는 기울어진 것과 낮은 곳에 쓰이며, itara(다른/천한)는 다른 것과 낮은 것에 쓰인다.

๑๐๗๐.

1070.

สุจิ สุทฺเธ สิเต ปูเต, เปสโล ทกฺขจารุสุ;

อธโม กุจฺฉิเต อูเน, อปฺปิเย ปฺย’ลิโก ภเว.

Suci(청정한)는 깨끗함, 흰색, 순수함에 쓰이고, pesala(능숙한/아름다운)는 숙련됨과 아름다움에 쓰인다. adhama(비천한)는 비난받을 만한 것과 부족한 것에 쓰이며, alika(거짓의/싫어하는)는 싫어하는 것과 거짓에 쓰인다.

๑๐๗๑.

1071.

พฺยาเป อสุทฺเธ สํกิณฺโณ, ภพฺพํ โยคฺเย จ ภาวินิ;

สุขุโม อปฺปกา’ณูสุ, วุทฺโธ เถเร จ ปณฺฑิเต.

Saṅkiṇṇa(뒤섞인/부정한)는 퍼진 것과 깨끗하지 않은 것에 쓰이고, bhabba(가능한/미래의)는 적절한 것과 미래의 것에 쓰인다. sukhuma(미세한)는 작은 것과 원자 같은 것에 쓰이며, vuddha(늙은/현명한)는 장로와 현자에 쓰인다.

๑๐๗๒.

1072.

สุเภ สาธุมฺหิ ภทฺโท ถ, ตฺยา’โท จ วิปุเล พหุ;

ธีโร พุเธ ธิติมนฺเต, เวลฺลิตํ กุฏิเล ธุเต.

Bhadda(복된/좋은)는 아름다움과 선함에 쓰이고, bahu(많은)는 광대함과 많음에 쓰인다. dhīra(지혜로운/용기있는)는 현자와 인내심 있는 자에 쓰이며, vellita(구부러진/흔들리는)는 굽은 것과 흔들린 것에 쓰인다.

๑๐๗๓.

1073.

วิสโท [Pg.87] พฺยตฺต เสเตสุ, ตรุโณ ตุ ยุเว นเว;

โยคฺคํ ยาเน, ขเม โยคฺโค,ปิณฺฑิตํ คณิเต ฆเน.

Visada(분명한/흰)는 분명함과 흰색에 쓰이고, taruṇa(젊은/새로운)는 젊음과 새로움에 쓰인다. yogga(탈것/적절한)는 탈것과 인내에 쓰이며, piṇḍita(합쳐진/조밀한)는 계산된 것과 조밀한 것에 쓰인다.

๑๐๗๔.

1074.

พุเธ’ภิชาโต กุลเช, วุทฺโธ’รูสุ มหลฺลโก;

กลฺยาณํ สุนฺทเร จาปิ, หิโม ตุ สีตเลปิ จ.

Abhijāta(고귀하게 태어난)는 현자와 명문가 출신에 쓰이고, mahallaka(늙은/큰)는 늙은 것과 큰 것에 쓰인다. kalyāṇa(아름다운/행운의)는 아름다움에 쓰이며, hima(차가운/눈)는 차가움에 쓰인다.

๑๐๗๕.

1075.

โลเล ตุ สีเฆ จปโล, วุตฺเต อุทิต มุคฺคเต;

อาทิตฺเต คพฺพิเต ทิตฺโต, ปิฏฺฐํ ตุ จุณฺณิเตปิ จ.

Capala(경솔한/빠른)는 흔들림과 빠름에 쓰이고, vutta(말해진/높은)는 말해진 것과 솟아오른 것에 쓰인다. ditta(빛나는/오만한)는 불타는 것과 오만한 것에 쓰이며, piṭṭha(가루/등)는 가루가 된 것 등에 쓰인다.

๑๐๗๖.

1076.

วิคเต วายิเต วีตํ, ภาวิตํ วฑฺฒิเตปิ จ;

ภชฺชิเต ปติเต ภฏฺโฐ, ปุฏฺโฐ ปุจฺฉิต โปสิเต.

Vīta(떠난/짜여진)는 떠난 것과 짜여진 것에 쓰이고, bhāvita(수행된/증장된)는 수행된 것과 증장된 것에 쓰인다. bhaṭṭha(떨어진/볶은)는 볶은 것과 떨어진 것에 쓰이며, puṭṭha(질문받은/길러진)는 질문받은 것과 양육된 것에 쓰인다.

๑๐๗๗.

1077.

ชาโต ภูเต จเย ชาตํ,ปฏิภาโค สมา’ริสุ;

สูโร วีเร รวิสูเร, ทุฏฺโฐ กุทฺเธ จ ทูสิเต.

Jāta(태어난/생긴)는 존재와 무더기에 쓰이고, paṭibhāga(비슷한/적)는 대등함과 적에 쓰인다. sūra(영웅/태양)는 용맹한 자와 태양에 쓰이며, duṭṭho(타락한/화난)는 화난 것과 오염된 것에 쓰인다.

๑๐๗๘.

1078.

ทิฏฺโฐ’ริมฺหิ’กฺขิเต ทิฏฺโฐ,มูฬฺเห โปเต จ พาลิโส;

นินฺทายํ เขปเน เขโป, นิยโม นิจฺฉเย วเต.

Diṭṭha(보여진/적)는 적과 보여진 것에 쓰이고, bāliso(어리석은/아이)는 어리석은 자와 아이에 쓰인다. khepa(모욕/던짐)는 비난과 던짐에 쓰이며, niyama(제한/결정)는 결정과 계행에 쓰인다.

๑๐๗๙.

1079.

สลากายํ กุโส ทพฺเภ,พาลฺยาโท ตุ ขเย วโย;

เลป คพฺเพสฺว’วเลโป, อณฺฑโช มีนปกฺขิสุ.

Kusa(풀/막대기)는 막대기와 답바 풀에 쓰이고, vayo(나이/소멸)는 유년기 등과 소멸에 쓰인다. avalepa(바름/교만)는 바름과 자만에 쓰이며, aṇḍajo(난생)는 물고기와 새에 쓰인다.

๑๐๘๐.

1080.

พิลาเล นกุเล พพฺพุ, มนฺโถ มนฺถนสตฺตุสุ;

วาโล เกเส’สฺสาทิโลเม,สงฺฆาโต ฆาตราสิสุ.

Babbu(고양이/몽구스)는 고양이와 몽구스에 쓰이고, mantha(휘젓는 막대/적)는 휘젓는 것과 적에 쓰인다. vālo(털)는 머리카락과 말의 털에 쓰이며, saṅghāto(타격/더미)는 타격과 무더기에 쓰인다.

๑๐๘๑.

1081.

โคปคาเม รเว โฆโส, สูโต สารถิวนฺทิสุ;

มาลฺยํ ตุ ปุปฺเผ ตทฺทาเม, วาโห ตุ สกเฏ หเย.

Ghoso(소리/마을)는 목동의 마을과 소리에 쓰이고, sūto(마부/찬양자)는 마부와 찬양하는 자에 쓰인다. mālyaṃ(꽃/꽃다발)은 꽃과 꽃다발에 쓰이며, vāho(탈것/말)는 수레와 말에 쓰인다.

๑๐๘๒.

1082.

ขเย’จฺจเน จา’ปจโย, กาโล สมย มจฺจุสุ;

เภ ตารกา เนตฺตมชฺเฌ, สีมา’ วธิ, ฏฺฐิตีสุ จ.

Apacayo(감소/숭배)는 감소와 숭배에 쓰이고, kālo(시간/죽음)는 시간과 죽음에 쓰인다. bha(별/눈동자)는 별과 눈동자에 쓰이며, sīmā(경계)는 한계와 확립에 쓰인다.

๑๐๘๓.

1083.

อาโภโค ปุณฺณตา’วชฺเช-สฺวา’ฬิ’ตฺถี สขิ เสตุสุ;

สตฺเต ถูเล ตีสุ ทฬฺโห, ลตา สาขาย วลฺลิยํ.

Ābhogo(충만/반성)는 충만함과 반성에 쓰이고, āḷi(친구/제방)는 여자 친구와 제방에 쓰인다. daḷho(단단한/굵은)는 중생과 굵은 것에 쓰이며, latā(덩굴/가지)는 가지와 덩굴에 쓰인다.

๑๐๘๔.

1084.

มุตฺติ’ตฺถี [Pg.88] โมจเน โมกฺเข,กาโย ตุ เทห ราสิสุ;

นีเจ ปุถุชฺชโน มูฬฺเห, ภตฺตา สามินิ ธารเก.

Mutti(해방)는 놓아줌과 해탈에 쓰이고, kāyo(몸/무더기)는 신체와 무더기에 쓰인다. puthujjano(범부)는 비천한 자와 어리석은 자에 쓰이며, bhattā(남편/부양자)는 주인과 부양자에 쓰인다.

๑๐๘๕.

1085.

สิขา, ปิญฺเฉสุ สิขณฺโฑ, สตฺเต ตฺว’ตฺตนิ ปุคฺคโล;

สมฺพาโธ สํกเฏ คุยฺเห,นาเส เขเป ปราภโว.

Sikhaṇḍo(상투/깃털)는 상투와 깃털에 쓰이고, puggalo(개인)는 중생과 자아에 쓰인다. sambādho(좁은 곳/음부)는 좁은 곳과 은밀한 곳에 쓰이며, parābhavo(멸망/낭비)는 파멸과 낭비에 쓰인다.

๑๐๘๖.

1086.

วจฺโจ รูเป กรีเส ถ, ชุติ’ตฺถี กนฺติรํสิสุ;

Vacco(모양/대변)는 형상과 대변에 쓰이고, juti(빛)는 광채와 광선에 쓰인다.

๑๐๘๗.

1087.

ลพฺภํ ยุตฺเต จ ลทฺธพฺเพ, ขณฺเฑ ปณฺเณ ทลํ มตํ;

สลฺลํ กณฺเฑ สลากายํ, สุจิตฺเต ธาวนํ คเต;

ภนฺตตฺเถ วิพฺภโม หาเว, โมโห’วิชฺชาย มุจฺฉเน.

Labbhaṃ(얻을 수 있는)은 적절한 것과 얻어야 할 것에 쓰이고, dalaṃ(조각/잎)은 조각과 잎에 쓰인다. sallaṃ(화살/가시)은 화살과 가시에, dhāvanaṃ(달리기/세척)은 깨끗하게 함과 가는 것에 쓰인다. vibbhamo(착각/유혹)는 혼란과 자태에, moho(미혹)는 무명과 혼절에 쓰인다.

๑๐๘๘.

1088.

เสโท ฆมฺมชเล ปาเก,โคเฬ อุจฺฉุมเย คุโฬ;

มิตฺเต สหาเย จ สขา, วิภู นิจฺจปฺปภูสุ โส.

Sedo(땀/요리)는 땀과 익힘에 쓰이고, guḷo(당밀/구슬)는 공과 사탕수수 즙에 쓰인다. sakhā(친구)는 친구와 동료에 쓰이며, vibhū(편재하는/주인)는 영원한 것과 주인에 쓰인다.

๑๐๘๙.

1089.

ขคฺเค กุรูเร เนตฺตึโส, ปรสฺมึ อตฺร ตีสฺว’มุ;

กลงฺโก’งฺกา’ปวาเทสุ,เทเส ชนปโท ชเน.

Nettiṃso(칼/잔인한)는 칼과 잔인한 것에 쓰이고, amu(저것)는 타인과 저기에 쓰인다. kalaṅko(오점/비난)는 흔적과 비난에 쓰이며, janapado(지방/사람들)는 지역과 사람들에 쓰인다.

๑๐๙๐.

1090.

ปชฺเช คาถา วจีเภเท, วํโส ตฺว’นฺวยเวณุสุ;

ยานํ รถาโท คมเน, สรูปสฺมึ อโธ ตลํ.

Pajje(시구/말)는 가송과 언어의 종류에 쓰이고, vaṃso(혈통/대나무)는 가문과 대나무에 쓰인다. yānaṃ(탈것/가기)은 수레 등과 감에 쓰이며, talaṃ(바닥/본질)은 본질과 아래에 쓰인다.

๑๐๙๑.

1091.

มชฺโฌ วิลคฺเค เวมชฺเฌ, ปุปฺผํ ตุ กุสุโม’ตุสุ;

สีลํ สภาเว สุพฺพเต, ปุงฺคโว อุสเภ วเร.

Majjho(허리/중간)는 허리와 중간에 쓰이고, pupphaṃ(꽃/경도)은 꽃과 월경에 쓰인다. sīlaṃ(품성/계행)은 본성과 좋은 계행에 쓰이며, puṅgavo(황소/최고)는 황소와 수승한 것에 쓰인다.

๑๐๙๒.

1092.

โกเส ขคาทิพีเช’ณฺฑํ, กุหรํ คพฺภเร พิเล;

เนตฺตึเส คณฺฑเก ขคฺโค, กทมฺโพ ตุ ทุเม จเย.

Kosa(꼬사)는 칼집과 알[卵]을 의미하고, kuhara(꾸하라)는 동굴과 구멍을 의미한다. khagga(칵가)는 칼과 코뿔소를 의미하며, kadamba(까담바)는 나무와 무더기를 의미한다.

๑๐๙๓.

1093.

เภ’เธนุยํ โรหิณี’ตฺถี, วรงฺคํ โยนิยํ สิเร;

อกฺโกเส สปเถ สาโป, ปงฺกํ ปาเป จ กทฺทเม.

Rohiṇī(로히니)는 암소와 여성을 의미하고, varaṅga(와랑가)는 여성의 성기와 머리를 의미한다. sāpa(사빠)는 욕설과 맹세를 의미하며, paṅka(빵까)는 죄와 진흙을 의미한다.

๑๐๙๔.

1094.

โภควตฺยุ’รเค โภคี, สฺสโร ตุ สิวสามิสุ;

พเล ปภาเว วีริยํ, เตโช เตสุ จ ทิตฺติยํ.

Bhogī(보기)는 뱀과 부유한 자를 의미하고, issara(잇사라)는 시바 신과 주인을 의미한다. vīriya(위리야)는 힘과 위력을 의미하며, teja(떼자)는 그것들(힘과 위력)과 광채를 의미한다.

๑๐๙๕.

1095.

ธารา สนฺตติ ขคฺคงฺเค, วานํ ตณฺหาย สิพฺพเน;

ขตฺตา สูเต ปฏิหาเร, วิตฺติ ปีฬาสุ เวทนา.

Dhārā(다라)는 연속과 칼날을 의미하고, vāna(와나)는 갈애와 바느질을 의미한다. khattā(캇따)는 마부와 문지기를 의미하며, vedanā(웨다나)는 고통과 느낌을 의미한다.

๑๐๙๖.

1096.

ถิยํ [Pg.89] มติ’จฺฉาปญฺญาสุ, ปาเป ยุทฺเธ รเว รโณ;

ลโวตุ พินฺทุ’จฺเฉเทสุ, ปลาเล’ ติสเย ภุสํ.

Mati(마띠)는 소원과 지혜를(여성명사) 의미하고, raṇa(라나)는 죄와 전쟁과 소리를 의미한다. lavo(라워)는 방울과 절단을 의미하며, bhusa(부사)는 짚과 과도함을 의미한다.

๑๐๙๗.

1097.

พาธา ทุกฺเข นิเสเธ จ, มูลปเทปิ มาติกา;

สฺเนโห เตเล’ธิกปฺเปเม,ฆรา’เปกฺขาสุ อาลโย.

Bādhā(바다)는 고통과 금지를 의미하고, mātikā(마띠까)는 근본 문구(본모)를 의미한다. sneha(스네하)는 기름과 깊은 사랑을 의미하며, ālaya(알라야)는 집과 집착을 의미한다.

๑๐๙๘.

1098.

เกตุสฺมึ เกตนํ เคเห, ฐาเน ภูมิ’ตฺถิยํ ภุวิ;

เลขฺเย เลโข ราชิ เลขา, ปูชิเต ภควา ชิเน.

Ketana(께따나)는 깃발과 집을 의미하고, bhūmi(부미)는 장소와 땅을(여성명사) 의미한다. lekha(레카)는 기록을, lekhā(레카)는 줄을 의미하며, bhagavā(바가와)는 공경받는 자와 승리자(부처님)를 의미한다.

๑๐๙๙.

1099.

คทา สตฺเถ คโท โรเค, นิสชฺชา ปีเฐสฺวา’สนํ;

ตถาคโต ชิเน สตฺเต,จเย เทเห สมุสฺสโย.

Gadā(가다)는 무기를, gada(가다)는 질병을 의미하며, āsana(아사나)는 앉음과 의자를 의미한다. tathāgata(따따가따)는 승리자(부처님)와 중생을 의미하고, samussaya(사뭇사야)는 무더기와 몸을 의미한다.

๑๑๐๐.

1100.

พิลํ โกฏฺฐาส ฉิทฺเทสุ, วชฺชํ โทเส จ เภริยํ;

กาเล ทีฆญฺชเส’ทฺธานํ, อาลิยํ เสตุ การเณ.

Bila(빌라)는 부분과 구멍을 의미하고, vajja(왓자)는 허물과 북을 의미한다. addhāna(앗다나)는 시간과 긴 길을 의미하며, āli(알리)는 제방과 원인을 의미한다.

๑๑๐๑.

1101.

โอกาโส การเณ เทเส,สภา เคเห จ สํสเท;

ยูโป ถมฺเภ จ ปาสาเท, อยนํ คมเน ปเถ.

Okāsa(오까사)는 원인과 장소를 의미하고, sabhā(사바)는 집과 집회를 의미한다. yūpa(유빠)는 기둥과 궁전을 의미하며, ayana(아야나)는 감과 길을 의미한다.

๑๑๐๒.

1102.

อกฺโก รุกฺขนฺตเร สูเร,อสฺโส โกเณ หเยปิ จ;

อํโส ขนฺเธ จ โกฏฺฐาเส,ชาลํ สูสฺว’จฺจิ โน ปุเม.

Akka(악까)는 특정한 나무와 태양을 의미하고, assa(앗사)는 모서리와 말을 의미한다. aṃsa(암사)는 어깨와 부분을 의미하며, jāla(잘라)는 열기와 불꽃을 의미한다(남성명사가 아님).

๑๑๐๓.

1103.

นาสา’สตฺเตสฺว’ ภาโว ถ,อนฺน โมทน ภุตฺติสุ;

ชีวํ ปาเน ชเน ชีโว,ฆาโส ตฺว’นฺเน จ ภกฺขเณ.

Nāsa(나사)는 중생의 멸절을 의미하고, anna(안나)는 밥과 식사를 의미한다. jīva(지와)는 생명과 사람을 의미하며, ghāsa(가사)는 음식과 먹음을 의미한다.

๑๑๐๔.

1104.

ฉทเน’จฺฉาทนํ วตฺเถ, นิกาโย เคหราสิสุ;

อนฺนาโท อามิสํ มํเส;

ทิกฺขา ตุ ยชเน’จฺจเน.

Acchādana(앗차다나)는 덮개와 옷을 의미하고, nikāya(니까야)는 집과 무더기를 의미한다. āmisa(아미사)는 음식과 고기를 의미하며, dikkhā(딕카)는 제사와 예배를 의미한다.

๑๑๐๕.

1105.

กฺริยายํ การิกา ปชฺเช,เกตุ ตุ จิหเน ธเช;

กุสุมํ ถีรเช ปุปฺเผ, วานเร ตุ พุเธ กวิ.

Kārikā(까리까)는 행위와 시구를 의미하고, ketu(께뚜)는 표식과 깃발을 의미한다. kusuma(꾸수마)는 월경과 꽃을 의미하며, kavi(까위)는 원숭이와 현자를 의미한다.

๑๑๐๖.

1106.

อธเร [Pg.90] ขรเภ โอฏฺโฐ, ลุทฺโท ตุ ลุทฺทเกปิ จ;

กลุสํ ตฺวา’วิเล ปาเป, ปาเป กลิ ปราชเย.

Oṭṭha(옷따)는 아랫입술과 낙타를 의미하고, ludda(룻다)는 잔인함과 사냥꾼을 의미한다. kalusa(깔루사)는 탁함과 죄를 의미하며, kali(깔리)는 죄와 패배를 의미한다.

๑๑๐๗.

1107.

กนฺตาโร วน, ทุคฺเคสุ, จโร จารมฺหิ จญฺจเล;

ชนาวาเส คเณ คาโม, จมฺมํ ตุ ผลเก ตเจ.

Kantāra(깐따라)는 숲과 험한 길을 의미하고, cara(짜라)는 첩자와 움직임을 의미한다. gāma(가마)는 마을과 무리를 의미하며, camma(짬마)는 방패와 가죽을 의미한다.

๑๑๐๘.

1108.

อาโมโท หาส คนฺเธสุ,จารุ ตุ กนเกปิ จ;

สตฺตายํ ภวนํ เคเห, เลเส ตุ ขลิเต ฉลํ.

Āmoda(아모다)는 즐거움과 향기를 의미하고, cāru(짜루)는 아름다움과 황금을 의미한다. bhavana(바와나)는 존재와 집을 의미하며, chala(찰라)는 핑계와 실수를 의미한다.

๑๑๐๙.

1109.

เวรํ ปาเป จ ปฏิเฆ, ตโจ จมฺมนิ วกฺกเล;

อุจฺเจ’ธิโรเห อาโรโห, เนตฺตํ วตฺถนฺตร’กฺขิสุ.

Vera(웨라)는 죄와 원한을 의미하고, taco(따쪼)는 가죽과 나무껍질을 의미한다. āroha(아로하)는 높이와 오름을 의미하며, netta(넷따)는 옷의 종류와 눈을 의미한다.

๑๑๑๐.

1110.

ปฏิหาเร มุเข ทฺวารํ, เปเต ญาเต มโต ติสุ;

มาโส ปรณฺณ กาเลสุ, นคฺโค ตฺว’เจลเกปิ จ.

Dvāra(드와라)는 수문장과 입을 의미하고, mata(마따)는 죽은 자와 알려진 자(삼성)를 의미한다. māsa(마사)는 검은콩과 달(시간)을 의미하며, nagga(낙가)는 벌거숭이를 의미한다.

๑๑๑๑.

1111.

โทเส ฆาเต จ ปฏิโฆ, มิคาโท ฉคเล ปสุ;

อรูเป จา’วฺหเย นามํ, ทโร ทรถ ภีติสุ.

Paṭigha(빠띠가)는 분노와 살해를 의미하고, pasu(빠수)는 맹수와 염소를 의미한다. nāma(나마)는 무색계(정신)와 이름을 의미하며, dara(다라)는 고통과 두려움을 의미한다.

๑๑๑๒.

1112.

ยาจเน โภชเน ภิกฺขา,ภาเร ตฺว’ติสเย ภโร;

ทพฺพิ’นฺทชายาสุ สุชา, เมเฆ ตฺว’พฺภํ วิหายเส.

Bhikkhā(빅카)는 구걸과 음식을 의미하고, bhara(바라)는 짐과 과도함을 의미한다. sujā(수자)는 국자와 인드라의 아내를 의미하며, abbha(압바)는 구름과 하늘을 의미한다.

๑๑๑๓.

1113.

โมทโก ขชฺชเภเทปิ, มณิเก รตเน มณิ;

เสลา’ราเมสุ มลโย,สภาว’งฺเกสุ ลกฺขณํ.

Modaka(모다까)는 과자의 일종을 의미하고, maṇi(마니)는 수정과 보석을 의미한다. malaya(말라야)는 산과 공원을 의미하며, lakkhaṇa(락카나)는 성품과 특징을 의미한다.

๑๑๑๔.

1114.

หวิ สปฺปิมฺหิ โหตพฺเพ, สิโร เสฏฺเฐ จ มุทฺธนิ;

วิจาเรปิ วิเวโก ถ, สิขรี ปพฺพเต ทุเม.

Havi(하위)는 버터와 제물을 의미하고, sira(시라)는 우두머리와 머리를 의미한다. viveka(위웨까)는 사유와 멀리 떨어짐을 의미하며, sikharī(시카리)는 산과 나무를 의미한다.

๑๑๑๕.

1115.

เวโค ชเว ปวาเห จ, สงฺกุ ตุ ขิลเหติสุ;

นิคฺคหีเต กเณ พินฺทุ, วราโห สูกเร คเช.

Vega(웨가)는 속도와 흐름을 의미하고, saṅku(상꾸)는 말뚝과 원인을 의미한다. bindu(빈두)는 비음(nasal)과 점을 의미하며, varāha(와라호)는 돼지와 코끼리를 의미한다.

๑๑๑๖.

1116.

เนตฺตนฺเต จิตฺตเก’ปางฺคํ, สิทฺธตฺโถ สาสเป ชิเน;

หาโร มุตฺตาคุเณ คาเห,ขารโก มกุเฬ รเส.

Apāṅga(아빵가)는 눈구석과 표식을 의미하고, siddhattha(싯닷따)는 겨자와 승리자(부처님)를 의미한다. hāra(하라)는 진주 목걸이와 탈취를 의미하며, khāraka(카라까)는 꽃봉오리와 맛을 의미한다.

๑๑๑๗.

1117.

อจฺจโย’ ติกฺกเม โทเส,เสลรุกฺเขสฺว’โค นโค;

สฺวปฺเป’วธารเณ มตฺตํ, อปจิตฺย’จฺจเน ขเย.

Accaya(앗짜야)는 초과와 허물을 의미하고, aga(아가)와 naga(나가)는 산과 나무를 의미한다. matta(맛따)는 약간과 확정을 의미하며, apaciti(아빠찌띠)는 예배와 소멸을 의미한다.

๑๑๑๘.

1118.

ฉิทฺโท’ตรเณสฺโว’ตาโร,พฺรหฺเม [Pg.91] จ ชนเก ปิตา;

ปิตามโห’ยฺยเก พฺรหฺเม,โปโต นาวาย พาลเก.

Otāra(오따라)는 틈새와 내려감을 의미하고, pitā(삐따)는 범천과 아버지를 의미한다. pitāmaha(삐따마하)는 조부와 범천을 의미하며, pota(뽀따)는 배와 어린 자식을 의미한다.

๑๑๑๙.

1119.

รุกฺเข วณฺเณ สุเน โสโณ,สคฺเค ตุ คคเน ทิโว;

วตฺเถ คนฺเธ ฆเร วาโส, จุลฺโล ขุทฺเท จ อุทฺธเน.

Soṇa(소나)는 나무와 색깔과 개를 의미하고, divo(디워)는 천상과 하늘을 의미한다. vāsa(와사)는 옷과 향기와 집을 의미하며, culla(쭐라)는 작음과 화덕을 의미한다.

๑๑๒๐.

1120.

กณฺโณ โกเณ จ สวเณ,มาลา ปุปฺเผ จ ปนฺติยํ;

ภาโค ภาคฺเย’กเทเสสุ,กุฏฺฐํ โรเค’ ชปาลเก.

Kaṇṇa(깐나)는 모서리와 귀를 의미하고, mālā(말라)는 꽃과 줄을 의미한다. bhāgo(바고)는 운과 부분을 의미하며, kuṭṭha(꿋따)는 나병과 목자를 의미한다.

๑๑๒๑.

1121.

เสยฺยา เสนาสเน เสเน, จุนฺทภณฺฑมฺหิ จ’พฺภโม;

วตฺถาทิโลมํ’สุ กเร, นิปาโต ปตเน’พฺยเย.

Seyyā(세이야)는 침상과 수면을 의미하고, abbhama(압바마)는 선반(물레)의 도구를 의미한다. aṃsu(암수)는 털(광선)과 광선을 의미하며, nipāta(니빠따)는 떨어짐과 불변사(어조사)를 의미한다.

๑๑๒๒.

1122.

สาขายํ วิฏโป ถมฺเภ, สตฺตุ ขชฺชนฺตเร ทิเส;

สามิโก ปติ’ยิเรสุ, ปฏฺฐานํ คติ เหตุสุ.

Viṭapa는 나뭇가지와 기둥의 의미로, Sattu는 원수와 미숫가루의 의미로 쓰인다. Sāmika와 Pati는 주인(남편)의 의미로, Paṭṭhāna는 나아감(경로)과 원인의 의미로 쓰인다.

๑๑๒๓.

1123.

ราเค รงฺโค นจฺจฏฺฐาเน, ปานํ เปยฺเย จ ปีติยํ;

อิณุ’กฺเขเปสุ อุทฺธาโร, อุมฺมาเร เอฬโก อเช.

Raṅga는 물감과 춤추는 무대의 의미로, Pāna는 음료와 마심 그리고 기쁨의 의미로 쓰인다. Uddhāra는 빚을 갚음(제거)과 들어올림의 의미로, Eḷaka는 문지방과 숫양의 의미로 쓰인다.

๑๑๒๔.

1124.

ปหาโร โปถเน ยาเม,สรโท หายโน’ตุสุ;

กุณฺฑิกายา’ฬฺหเก ตุมฺโพ,ปลาโล ตุ ภุสมฺหิ จ.

Pahāra는 타격과 밤의 시간(경)의 의미로, Sarada는 해(연)와 계절의 의미로 쓰인다. Tumba는 물병과 알하까(말)의 의미로, Palāla는 짚과 겨의 의미로 쓰인다.

๑๑๒๕.

1125.

มตา’วาเฏ จเย กาสุ, ปนิสา การเณ รโห;

กาโส โปฏคเล โรเค,โทโส โกเธ คุเณ’ตเร.

Kāsu는 구덩이와 무더기의 의미로, Raho는 비밀과 원인의 의미로 쓰인다. Kāsa는 풀의 종류와 기침의 의미로, Dosa는 분노와 허물(과실)의 의미로 쓰인다.

๑๑๒๖.

1126.

ยุตฺย’ฏฺฏาล’ฏฺฏิเตสฺว’ฏฺโฏ, กีฬายํ กานเน ทโว;

อุปฺปตฺติยํ โจ’ปฺปตนํ, อุยฺยานํ คมเน วเน.

Aṭṭa는 소송과 망루 그리고 괴로움의 의미로, Dava는 유희와 숲의 의미로 쓰인다. Uppatana는 발생과 날아오름의 의미로, Uyyāna는 정원과 나감(떠남)의 의미로 쓰인다.

๑๑๒๗.

1127.

โวกาโร ลามเก ขนฺเธ, มูโล’ปทาสุ ปาภตํ;

ทสา’ วตฺถา ปฏนฺเตสุ, การณํ ฆาต, เหตุสุ.

Vokāra는 비천함과 온(무더기)의 의미로, Pābhata는 근본(자본)과 선물의 의미로 쓰인다. Dasā는 상태와 옷단의 의미로, Kāraṇa는 죽임(처벌)과 원인의 의미로 쓰인다.

๑๑๒๘.

1128.

หตฺถิทาเน [Pg.92] มโท คพฺเพ, ฆฏา ฆฏน ราสิสุ;

อุปหาโร’ภิหาเรปิ, จโย พนฺธน ราสิสุ.

Mada는 코끼리의 발정과 자만의 의미로, Ghaṭā는 노력(연결)과 무더기의 의미로 쓰인다. Upahāra와 Abhihāra도 선물(공물)의 의미로 쓰이며, Cayo는 결합과 무더기의 의미로 쓰인다.

๑๑๒๙.

1129.

คนฺโธ โถเก ฆายนีเย,จาโค ตุ ทานหานิสุ;

ปาเน ปโมเท ปีติ’ตฺถี, อิเณ คิวา คเลปิ จ.

Gandha는 약간과 냄새의 의미로, Cāgo는 보시와 버림의 의미로 쓰인다. 여성형 Pīti는 마심과 환희의 의미로, Gīvā는 빚과 목의 의미로 쓰인다.

๑๑๓๐.

1130.

ปติฏฺฐา นิสฺสเย ฐาเน, พลกฺกาเรปิ สาหสํ;

ภงฺโค เภเท ปเฏ ภงฺคํ, ฉตฺตํ ตุ ฉวเกปิ จ.

Patiṭṭhā는 의지처와 장소의 의미로, Sāhasa는 강제(폭력)의 의미로 쓰인다. Bhaṅga는 파괴와 옷(삼베)의 의미로, Chatta는 우산과 시체의 의미로 쓰인다.

๑๑๓๑.

1131.

ญาเณ ภุวิ จ ภูริ’ตฺตี, อนงฺเค มทโน ทุเม;

ปมาตริปิ มาตา ถ, เวฐุ’ณีเสสุ เวฐนํ.

여성형 Bhūri는 지혜와 땅의 의미로, Madana는 사랑의 신과 나무의 의미로 쓰인다. Mātā는 어머니와 측정하는 사람의 의미로, Veṭhana는 머리띠와 감음(포위)의 의미로 쓰인다.

๑๑๓๒.

1132.

มาริโส ตณฺฑุเลยฺเย’ยฺเย,โมกฺโข นิพฺพาน มุตฺติสุ;

อินฺโท’ธิปติ สกฺเกสฺวา, รมฺมณํ เหตุ โคจเร.

Mārisa는 식물의 종류와 존칭(그대)의 의미로, Mokkha는 열반과 해탈(해방)의 의미로 쓰인다. Inda는 통치자와 제석천의 의미로, Ārammaṇa는 원인과 대상의 의미로 쓰인다.

๑๑๓๓.

1133.

องฺเก สณฺฐาน มากาเร,เขตฺเต วปฺโป ตเฏปิ จ;

สมฺมุตฺย’นุญฺญา โวหาเร, สฺว’ถ ลาชาสุ จา’กฺขตํ.

Aṅka는 표시와 모습(품)의 의미로, Vappa는 파종(밭)과 언덕(기슭)의 의미로 쓰인다. Sammuti는 허락과 관습(명칭)의 의미로, Akkhata는 튀긴 쌀과 상처 없음의 의미로 쓰인다.

๑๑๓๔.

1134.

สตฺรํ ยาเค สทาทาเน,โสโม ตุ โอสธิ’นฺทุสุ;

สงฺฆาโต ยุคเคหงฺเค, ขาโร อูเส จ ภสฺมนิ.

Satra는 제사와 끊임없는 보시의 의미로, Soma는 약초와 달의 의미로 쓰인다. Saṅghāta는 수레의 결합 부위의 의미로, Khāra는 소금기(알칼리)와 재의 의미로 쓰인다.

๑๑๓๕.

1135.

อาตาโป วีริเย ตาเป,ภาเค สีมาย โอธิ จาติ.

Ātāpa는 정진과 열기의 의미로, Odhi는 부분과 한계(경계)의 의미로 쓰인다.

อิติ ปาทาเนกตฺถวคฺโค.

이상이 한 구절로 된 다의어 장이다.

อเนกตฺถวคฺโค นิฏฺฐิโต.

다의어 장이 끝났다.

๓. สามญฺญกณฺฑ

3. 통용 편

๔. อพฺยยวคฺค

4. 불변어 장

๑๑๓๖.

1136.

อพฺยยํ วุจฺจเต ทานิ, จิรสฺสํ ตุ จิรํ ตถา;

จิเรน จิรรตฺตาย, สห สทฺธึ สมํ อมา.

이제 불변어를 말하겠다. Cirassaṃ, Ciraṃ, Cirena, Cirarattāya는 오랫동안의 의미이며, Saha, Saddhiṃ, Samaṃ, Amā는 함께의 의미이다.

๑๑๓๗.

1137.

ปุนปฺปุนํ [Pg.93] อภิณฺหญฺจา, สกึ จา’ภิกฺขณํ มุหุํ;

วชฺชเน ตุ วินา นานา, อนฺตเรน ริเต ปุถุ.

Punappunaṃ, Abhiṇhaṃ, Sakiṃ, Abhikkhaṇaṃ, Muhuṃ은 반복해서(자주)의 의미이며, Vinā, Nānā, Antarena, Rite, Puthu는 제외함(없이)의 의미이다.

๑๑๓๘.

1138.

พลวํ สุฏฺฐุ จา’ตีวา, ติสเย กิมุต สฺว’ติ;

อโห ตุ กึ กิมู’ ทาหุ, วิกปฺเป กิมุโต’ท จ.

Balavaṃ, Suṭṭhu, Atīva, Ati는 매우(지나치게)의 의미이며, Kimuta, Aho, Kiṃ, Kimū, Udāhu, Kimuto, Uda는 하물며 혹은 또는(의문)의 의미이다.

๑๑๓๙.

1139.

อวฺหาเน โภ อเร อมฺโภ,หมฺโภ เร เช’งฺค อาวุโส;

เห หเร ถ กถํ กึสุ, นนุ กจฺจิ นุ กึ สมา.

Bho, Are, Ambho, Hambho, Re, Je, Aṅga, Āvuso, He, Hare는 부르는 소리이며, Kathaṃ, Kiṃsu, Nanu, Kacci, Nu, Kiṃ, Samā는 어떻게 혹은 ~아닌가(의문)의 의미이다.

๑๑๔๐.

1140.

อธุเน’ตรหี’ทานิ, สมฺปติ อญฺญทตฺถุ ตุ;

ตคฺเฆ’ กํเส สสกฺกญฺจา, ทฺธา กามํ ชาตุ เว หเว.

Adhunā, Etarahi, Idāni, Sampati는 지금의 의미이며, Aññadatthu, Taggha, Ekṃsa, Sasakkaṃ, Addhā, Kāmaṃ, Jātu, Ve, Have는 참으로(확실히)의 의미이다.

๑๑๔๑.

1141.

ยาวตา ตาวตา ยาว, ตาว กิตฺตาวตา ตถา;

เอตฺตาวตา จ กีเว’ติ, ปริจฺเฉทตฺถวาจกา.

Yāvatā, Tāvatā, Yāva, Tāva, Kittāvatā, Ettāvatā, Kīva 등은 범위를 나타내는 말들이다.

๑๑๔๒.

1142.

ยถา ตถา ยเถเว’วํ, ยถานาม ยถาหิ จ;

เสยฺยถาปฺเย’วเมวํ, วา, ตเถว จ ยถาปิ จ.

Yathā, Tathā, Yatheva, Evaṃ, Yathānāma, Yathāhi, Seyyathāpi, Evameva, Tatheva, Yathāpi 등은 그와 같이 혹은 마치 ~처럼의 의미이다.

๑๑๔๓.

1143.

เอวมฺปิ จ เสยฺยถาปิ, นาม ยถริวา’ปิ จ;

ปฏิภาคตฺเถ ยถาจ, วิย ตถริวา’ปิ จ.

Evampi, Seyyathāpi, Nāma, Yathariva 등은 비유의 의미에서 Yathā, Viya, Tathariva와 같이 쓰인다.

๑๑๔๔.

1144.

สํ สามญฺจ สยํ จาถ, อาม สาหุ ลหู’ปิ จ;

โอปายิกํ ปติรูปํ, สาธฺเว’วํ สมฺปฏิจฺฉเน.

Saṃ, Sāmaṃ, Sayaṃ은 스스로의 의미이며, Āma, Sāhu, Lahu, Opāyika, Patirūpa, Sādhu, Evaṃ은 수긍(동의)하는 말이다.

๑๑๔๕.

1145.

ยํ ตํ ยโต ตโต เยน,เตเน’ติ การเณ สิยุํ;

อสากลฺเย ตุ จน จิ, นิปฺผเล ตุ มุธา ภเว.

Yaṃ, Taṃ, Yato, Tato, Yena, Tena 등은 원인의 의미로 쓰인다. Cana와 Ci는 부분적임(약간)을 의미하고, Mudhā는 헛됨을 의미한다.

๑๑๔๖.

1146.

กทาจิ ชาตุ ตุลฺยา’ถ, สพฺพโต จ สมนฺตโต;

ปริโต จ สมนฺตาปิ, อถ มิจฺฉา มุสา ภเว.

Kadāci와 Jātu는 때때로의 의미이며, Sabbato, Samantato, Parito, Samantā는 사방(모든 곳)의 의미이고, Micchā와 Musā는 잘못됨(거짓)의 의미이다.

๑๑๔๗.

1147.

นิเสเธ น อโนมา’ลํ, นหิ เจตุ สเจ ยทิ;

อนุกุลฺเย ตุ สทฺธญฺจ,นตฺตํ โทโส ทิวา ตฺว’เห.

Na, No, Mā, Alaṃ, Nahi는 부정과 금지의 의미이며, Ce, Sace, Yadi는 만약의 의미이다. Saddhaṃ은 순종(따름)의 의미이고, Nattaṃ과 Dosā는 밤을, Divā와 Aha는 낮을 의미한다.

๑๑๔๘.

1148.

อีสํ กิญฺจิ มนํ อปฺเป, สหสา ตุ อตกฺกิเต;

ปุเร คฺคโต ตุ ปุรโต, เปจฺจา’มุตฺรภวนฺตเร.

Īsaṃ, kiñci, manaṃ, appe는 '조금'을 뜻하고, sahasā와 atakkite는 '갑자기 혹은 생각지도 못하게'를 뜻한다. pure와 purato는 '앞에'를, peccā, amutra, bhavantare는 '내세에'를 의미한다.

๑๑๔๙.

1149.

อโห [Pg.94] หี วิมฺหเย ตุณฺหี,ตุ โมเน ถา’วิ ปาตุ จ;

ตงฺขเณ สชฺชุ สปทิ, พลกฺกาเร ปสยฺห จ.

aho와 hī는 경탄(놀람)에 쓰이고, tuṇhī와 mone는 '침묵'에 쓰인다. āvi와 pātu는 '드러나게'를, taṅkhaṇe, sajju, sapadi는 '즉시'를, pasayha는 '강제로'를 의미한다.

๑๑๕๐.

1150.

สุทํ โข อสฺสุ ยคฺเฆ เว,หา’ทโย ปทปูรเณ;

อนฺตเรน’นฺตรา อนฺโต, วสฺสํ นูน จ นิจฺฉเย.

sudaṃ, kho, assu, yagghe, ve, hā 등은 어구의 보충(접사)에 쓰인다. antarena, antarā, anto는 '사이에 혹은 안에'를, vassaṃ과 nūna는 '확실히(결정)'를 의미한다.

๑๑๕๑.

1151.

อานนฺเท สญฺจ ทิฏฺฐา ถ, วิโรธกถเน นนุ;

กามปฺปเวทเน กจฺจิ, อุสูโยปคเม’ตฺถุ จ.

sañca는 기쁨(ānanda)에, tha는 보이는 것(diṭṭha)에, nanu는 반박하는 말(virodhakathana)에 쓰인다. kacci는 원함(kāma)을 알릴 때, atthu는 시기(usūya)에 쓰인다.

๑๑๕๒.

1152.

เอวา’วธารเณ เญยฺยํ, ยถาตฺตํ ตุ ยถาตถํ;

นีจํ อปฺเป, มหตฺยุ’จฺจํ, อถ ปาโต ปเค สมา.

eva는 한정(avadhāraṇa)하는 의미로 알아야 하며, yathāttaṃ과 yathātathaṃ은 '사실대로'를 뜻한다. nīcaṃ은 '낮게(적게)', uccaṃ은 '높게(크게)'를 뜻하며, pāto와 page는 '아침 일찍'으로 같다.

๑๑๕๓.

1153.

นิจฺเจ สทา สนํ ปาโย,พาหุลฺเย พาหิรํ พหิ;

พหิทฺธา พาหิรา พาหฺเย, สีเฆตุ สณิกํ ภเว.

sadā와 sanaṃ은 '항상(nicca)'에, pāyo는 '대부분(bāhulya)'에 쓰인다. bāhiraṃ, bahi, bahiddhā, bāhirā, bāhye는 '밖에'를 뜻하며, sīghaṃ은 '빨리', saṇikaṃ은 '천천히'를 의미한다.

๑๑๕๔.

1154.

อตฺถํ อทสฺสเน ทุฏฺฐุ, นินฺทายํ, วนฺทเน นโม;

สมฺมา สุฏฺฐุ ปสํสายํ, อโถ สตฺตาย มตฺถิ จ.

atthaṃ은 '보이지 않음(adassana)'에, duṭṭhu는 '비난(nindā)'에, namo는 '경배(vandana)'에 쓰인다. sammā와 suṭṭhu는 '찬탄(pasaṃsā)'에, atho와 atthi는 '존재(satta)'에 쓰인다.

๑๑๕๕.

1155.

สายํ สาเย’ชฺช อตฺรา’เห,สุเว ตุ สฺเว อนาคเต;

ตโต ปเร ปรสุเว, หิยฺโยตุ ทิวเส คเต.

sāyaṃ과 sāye는 '저녁'에, ajja, atra, ahe는 '오늘'에 쓰인다. suve와 sve는 '내일(미래)'에, 그 다음 날은 parasuve이며, hiyo는 '어제(지나간 날)'에 쓰인다.

๑๑๕๖.

1156.

ยตฺถ ยตฺร ยหึจาถ, ตตฺถ ตตฺร ตหึตหํ;

อโถ อุทฺธญฺจ อุปริ, เหฏฺฐา ตุ จ อโธ สมา.

yattha, yatra, yahiṃ은 '어디에'를, tattha, tatra, tahiṃ, tahaṃ은 '거기에'를 뜻한다. 또한 uddhaṃ과 upari는 '위에'를, heṭṭhā와 adho는 '아래에'를 의미한다.

๑๑๕๗.

1157.

โจทเน อิงฺฆ หนฺทา’ถ, อาราทูรา จ อารกา;

ปรมฺมุขา ตุ จ รโห, สมฺมุขา ตฺวา’วิ ปาตุ จ.

iṅgha와 handa는 '재촉(codana)'에 쓰이며, ārā, dūrā, ārakā는 '멀리'를 뜻한다. parammukhā와 raho는 '등 뒤(비밀리)'를, sammukhā와 āvi, pātu는 '눈앞(드러남)'을 의미한다.

๑๑๕๘.

1158.

สํสยตฺถมฺหิ อปฺเปว, อปฺเปวนาม นู’ติ จ;

นิทสฺสเน อิติ’ตฺถญฺจ, เอวํ, กิจฺเฉ กถญฺจิ จ.

의심(saṃsaya)의 의미에는 appeva, appevanāma, nu가 쓰인다. 예시(nidassana)에는 iti, itthaṃ, evaṃ이 쓰이며, 간신히 하는 것(kiccha)에는 kathañci가 쓰인다.

๑๑๕๙.

1159.

หา เขเท สจฺฉิ ปจฺจกฺเข,ธุวํ ถิเร’วธารเณ;

ติโร ตุ ติริยํ จาถ, กุจฺฉายํ ทุฏฺฐุ กุ’จฺจเต.

hā는 슬픔(kheda)에, sacchi는 '눈앞(paccakkha)'에 쓰인다. dhuvaṃ은 '고정된 것 혹은 한정(thira/avadhāraṇa)'에 쓰이며, tiro와 tiriyaṃ은 '가로질러'를, duṭṭhu와 ku는 '비하(kucchā)'에 쓰인다.

๑๑๖๐.

1160.

สุวตฺถิ อาสิฏฺฐตฺถมฺหิ, นินฺทายํ ตุ ธี กถฺยเต;

กุหิญฺจนํ กุหึ กุตฺร, กุตฺถ กตฺถ กหํ กฺว ถ.

suvatthi는 축원(āsiṭṭha)에 쓰이며, 비난(nindā)에는 dhī라고 말한다. kuhiñcanaṃ, kuhiṃ, kutra, kuttha, kattha, kahaṃ, kva는 '어디에'를 뜻한다.

๑๑๖๑.

1161.

อิเห’ธา’ตฺร [Pg.95] ตุ เอตฺถา’ตฺถ,อถ สพฺพตฺร สพฺพธิ;

กทา กุทาจนํ จาถ, ตทานิ จ ตทา สมา.

iha, idha, atra, ettha, attha는 '여기에'를 뜻하고, sabbatra와 sabbadhi는 '모든 곳에'를 뜻한다. kadā와 kudācanaṃ은 '언제', tadāni와 tadā는 '그때'를 뜻한다.

๑๑๖๒.

1162.

อาทิกมฺเม ภุสตฺเถ จ, สมฺภโว’ติณฺณ ติตฺติสุ;

นิโยคิ’สฺสริย’ปฺปีติ, ทาน ปูชา’คฺค, สนฺติสุ.

Pa 접두사는 시작, 강조, 발생, 극복, 만족, 임명, 통치, 환희, 보시, 공양, 으뜸, 평온 등의 의미에 쓰인다.

๑๑๖๓.

1163.

ทสฺสเน ตปฺปเร สงฺเค, ปสํสา, คติ, สุทฺธิสุ;

หึสา, ปการนฺโต’ภาว, วิโยคา’วยเวสุ จ;

โป’ปสคฺโค ทิสาโยเค, ปตฺถนา, ธิติอาทิสุ.

또한 봄(dassana), 전념, 결합, 찬탄, 감, 청정, 해침, 방식, 끝, 없음, 이별, 부분, 방향, 기원, 용기 등의 의미에 Pa 접두사가 쓰인다.

๑๑๖๔.

1164.

ปราสทฺโท ปริหานิ, ปราชย คตีสุ จ;

ภุสตฺเถ ปฏิโลมตฺเถ, วิกฺกมา’มสนาทิสุ.

Parā 접두사는 쇠퇴, 패배, 움직임, 강조, 반대, 용맹, 접촉(만짐) 등의 의미에 쓰인다.

๑๑๖๕.

1165.

นิสฺเสสา’ภาว สนฺยาส, ภุสตฺถ โมกฺข ราสิสุ;

เคหา’เทโส’ปมาหีน, ปสาทนิคฺคตา’จฺจเย.

Ni(Nir) 접두사는 남김없음, 없음, 포기, 강조, 해탈, 무더기, 집, 지시, 비유, 비천함, 청정, 나감, 소멸(경과) 등의 의미에 쓰인다.

๑๑๖๖.

1166.

ทสฺสโน’สานนิกฺขนฺตา, โธภาเคสฺว’วธารเณ;

สามีปฺเย พนฺธเน เฉก, นฺโตภาโค’ปรตีสุ จ.

또한 봄, 끝남, 나감, 아래쪽, 한정, 근접, 묶음, 능숙함, 안쪽, 그침 등에 Ni 접두사가 쓰인다.

๑๑๖๗.

1167.

ปาตุภาเว วิโยเค จ, นิเสธาโท นิ ทิสฺสติ;

อโถ นีหรเณ เจวา, วรณาโท จ นี สิยา.

나타남(pātubhāva), 이별(viyoga), 금지(nisedha) 등에 Ni가 보이고, 꺼냄(nīharaṇa)과 방어(varaṇa) 등에는 Nī가 쓰인다.

๑๑๖๘.

1168.

อุทฺธกมฺม วิโยค ตฺต, ลาภ ติตฺติ สมิทฺธิสุ;

ปาตุภาว’จฺจยาภาว, ปพลตฺเต ปกาสเน;

ทกฺข’คฺคตาสุ กถเน, สตฺติโมกฺขาทิเก อุ จ.

U(Ud) 접두사는 위로 행함, 이별, 상태, 얻음, 만족, 성취, 나타남, 경과, 없음, 강력함, 선포, 능숙함, 탁월함, 말함, 능력, 해탈 등에 쓰인다.

๑๑๖๙.

1169.

ทุ กุจฺฉิเต’สทตฺเถสุ, วิรูปตฺเต ปฺย’โสภเน;

สิยา’ภาวา’สมิทฺธีสุ, กิจฺเฉ จา’นนฺทนาทิเก.

Du(Dur) 접두사는 비천함, 나쁜 의미, 못생김, 아름답지 않음, 없음, 불성취, 어려움, 즐겁지 않음 등에 쓰인다.

๑๑๗๐.

1170.

สํ สโมธาน สงฺเขป, สมนฺตตฺต สมิทฺธิสุ;

สมฺมา ภุส สห ปฺปตฺถา, ภิมุขตฺเถสุ สงฺคเต;

วิธาเน ปภเว ปูชา, ปุนปฺปุนกฺริยาทิสุ.

Saṃ 접두사는 결합, 요약, 전부임, 성취, 바름, 강조, 함께, 향함, 화합, 법도, 근원, 공양, 반복되는 행위 등에 쓰인다.

๑๑๗๑.

1171.

วิวิธา’ติสยา’ภาว, ภุสตฺติ’สฺสริยา’จฺจเย;

วิโยเค กลเห ปาตุ, ภาเว ภาเส จ กุจฺฉเน.

Vi 접두사는 다양함, 뛰어남, 없음, 강조, 통치, 경과, 이별, 다툼, 나타남, 말함(빛남), 비하 등의 의미에 쓰인다.

๑๑๗๒.

1172.

ทูรา’นภิมุขตฺเตสุ, โมหา’นวฏฺฐิตีสุ จ;

ปธาน ทกฺขตา เขท, สหตฺถาโท วิ ทิสฺสติ.

또한 Vi는 멀리 있음, 마주하지 않음, 어리석음, 불안정, 주요함, 능숙함, 피로, 수중(手中) 등의 의미에서 보인다.

๑๑๗๓.

1173.

วิโยเค [Pg.96] ชานเน จา’โธ,ภาค นิจฺฉย สุทฺธิสุ;

อีสทตฺเถ ปริภเว, เทส พฺยาปน หานิสุ;

วโจกฺริยาย เถยฺเย จ, ญาณปฺปตฺตาทิเก อว.

Ava 접두사는 이별, 앎, 아래쪽, 결정, 청정, 약간, 경멸, 장소, 두루 퍼짐, 쇠퇴, 언어적 행위, 도둑질, 지혜의 증득 등에 쓰인다.

๑๑๗๔.

1174.

ปจฺฉา ภุสตฺต สาทิสฺยา, นุปจฺฉินฺนา’นุวตฺติสุ;

หีเน จ ตติยตฺถา’โธ, ภาเคสฺว’นุคเต หิเต;

เทเส ลกฺขณ วิจฺเฉ’ตฺถ, มฺภูต ภาคาทิเก อนุ.

Anu 접두사는 뒤에, 강조, 유사함, 끊어지지 않음, 따라감, 열등함, 제3격의 의미, 아래쪽, 따름, 이익, 장소, 특징, 단절, 분포, 부분 등에 쓰인다.

๑๑๗๕.

1175.

สมนฺตตฺเถ ปริจฺเฉเท, ปูชา’ลิงฺคน วชฺชเน;

โทสกฺขาเน นิวาสนา, วญฺญา’ธาเรสุ โภชเน;

โสก พฺยาปน ตตฺเวสุ, ลกฺขณาโท สิยา ปริ.

Pari 접두사는 주위, 한정, 공양, 포옹, 제외, 허물 말하기, 거주, 색깔(종류), 토대, 먹음, 슬픔, 두루 퍼짐, 진리, 특징 등에 쓰인다.

๑๑๗๖.

1176.

อาภิมุขฺย วิสิฏฺฐุ’ทฺธ, กมฺมสารุปฺปวุทฺธิสุ;

ปูชา’ธิก กุลา’สจฺจ, ลกฺขณาทิมฺหิ จาปฺย’ภิ.

Abhi 접두사는 향함, 탁월함, 위로 향함, 적합함, 증장, 공양, 과잉, 가문, 진실, 특징 등에 쓰인다.

๑๑๗๗.

1177.

อธิกิ’สฺสร, ปาฐา’ธิ, ฏฺฐาน, ปาปุณเนสฺว’ธิ;

นิจฺฉเย โจปริตฺตา’ธิ, ภวเน จ วิเสสเน.

Adhi 접두사는 과잉, 통치, 독송, 머무름(확립), 도달, 결정, 위쪽, 존재(능가함), 차별 등에 쓰인다.

๑๑๗๘.

1178.

ปฏิทานนิเสเธสุ, วามา’ทานนิวตฺติสุ;

สาทิเส ปฏินิธิมฺหิ, อาภิมุขฺยคตีสุ จ.

paṭi 접두어는 반환(되돌려줌), 금지, 반대, 환수(다시 가져옴), 되돌아옴, 유사함, 대리(대신함), 향함, 움직임 등의 의미로 쓰인다.

๑๑๗๙.

1179.

ปติโพเธ ปติคเต, ตถา ปุนกฺริยาย จ;

สมฺภาวเน ปฏิจฺจตฺเถ, ปตีติ ลกฺขณาทิเก;

สุ โสภเน สุเข สมฺมา, ภุส สุฏฺฐุ สมิทฺธิสุ.

또한 paṭi는 깨달음, 되돌아감, 반복, 추측, 의존하는 의미, 특징 등을 나타낸다. su는 아름다움, 행복, 올바름, 매우(심하게), 좋음, 성취의 의미로 쓰인다.

๑๑๘๐.

1180.

อาภิมุขฺย, สมีปา’ทิ, กมฺมา’ลิงฺคน ปตฺติสุ;

มริยาทุ’ทฺธกมฺมิ’จฺฉา, พนฺธนา’ภิวิธีสุ อา.

ā는 향함, 근처, 행위, 포옹, 도달, 한계, 위로 향하는 행위, 욕구, 결합, 포괄의 의미로 쓰인다.

๑๑๘๑.

1181.

นิวาสา’วฺหาน คหณ, กิจฺเฉ’สตฺถ นิวตฺติสุ;

อปฺปสาทา’สิ สรณ, ปติฏฺฐา’วิมฺหยาทิสุ.

또한 ā는 거주, 부름, 붙잡음, 고난, 나쁜 의미, 중단, 불만, 축복, 귀의, 확립, 경탄 등의 의미가 있다.

๑๑๘๒.

1182.

อนฺโตภาว ภุสตฺตา’ติ, สย ปูชาสฺว’ติกฺกเม;

ภูตภาเว ปสํสายํ, ทฬฺหตฺถาโท สิยา อติ.

ati는 내부 상태, 과도함, 자신, 공경, 초월, 실제 상태, 찬양, 견고한 의미 등에 쓰인다.

๑๑๘๓.

1183.

สมฺภาวเน จ ครหา, เปกฺขาสุ จ สมุจฺจเย;

ปญฺเห สํวรเณ เจว, อาสีสตฺเถ อปี’ริตํ.

api는 가정, 비난, 기대, 결합(첨가), 질문, 억제, 희망의 의미로 언급된다.

๑๑๘๔.

1184.

นิทฺเทเส วชฺชเน ปูชา, ปคเต วารเณปิ จ;

ปทุสฺสเน จ ครหา, โจริกา’โท สิยา อป.

apa는 지시, 회피, 공경, 멀어짐, 방해, 타락, 비난, 도둑질 등의 의미로 쓰인다.

๑๑๘๕.

1185.

สมีปปูชา [Pg.97] สาทิสฺส, โทสกฺขาโน’ปปตฺติสุ;

ภุสตฺโต’ปคมา’ธิกฺย, ปุพฺพกมฺมนิวตฺติสุ;

คยฺหากาโร’ปริตฺเตสุ, อุเป’ตฺย ’นสนา’ทิเก.

upa는 근처, 공경, 유사, 허물 찾기, 도달, 과도함, 접근, 우월, 이전 행위의 중지, 취하는 형태, 미미함, 단식 등에 쓰인다.

๑๑๘๖.

1186.

เอวํ นิทสฺสนา’กาโร, ปมาสุ สมฺปหํสเน;

อุปเทเส จ วจน, ปฏิคฺคาเห’วธารเณ;

ครหาเย’ทมตฺเถ จ, ปริมาเน จ ปุจฺฉเน.

evaṃ은 예시, 방식, 비교, 기쁨, 교시, 말의 수용, 강조, 비난, 지시, 분량, 질문의 의미로 쓰인다.

๑๑๘๗.

1187.

สมุจฺจเย สมาหาเร, นฺวาจเย เจ’ตรีตเร;

ปทปูรณมตฺเต จ, จสทฺโท อวธารเณ.

ca는 결합, 집합, 부수적 연결, 상호적 연결, 구절을 채움, 강조의 의미로 쓰인다.

๑๑๘๘.

1188.

อิติ เหตุปกาเรสุ, อาทิมฺหิ จา’วธารเณ;

นิทสฺสเน ปทตฺถสฺส, วิปลฺลาเส สมาปเน.

iti는 원인, 방식, 시작, 강조, 예시, 단어의 의미, 전도(뒤바뀜), 결론 등의 의미로 쓰인다.

๑๑๘๙.

1189.

สมุจฺจเย โจ’ปมายํ, สํสเย ปทปูรเณ;

ววตฺถิตวิภาสายํ, วา’วสฺสคฺเค วิกปฺปเน.

vā는 결합, 비유, 의심, 구절을 채움, 규정된 선택, 포기, 선택의 의미로 쓰인다.

๑๑๙๐.

1190.

ภูสเน วารเณ จา’ลํ, วุจฺจเต ปริยตฺติยํ;

อโถ’ถา’นนฺตรา’รมฺภ, ปญฺเหสุ ปทปูรเณ.

alaṃ은 장식, 방지, 충분함의 의미로 쓰인다. atho와 atha는 그 후, 시작, 질문, 구절을 채움의 의미로 쓰인다.

๑๑๙๑.

1191.

ปสํสาครหาสญฺญา, สีการาโท ปิ นาม ถ;

นิจฺฉเย จา’นุมานสฺมึ, สิยา นูน วิตกฺกเน.

nāma는 찬양, 비난, 이름(인식), 승인 등의 의미로 쓰인다. nūna는 확신, 추론, 고찰의 의미로 쓰인다.

๑๑๙๒.

1192.

ปุจฺฉา’วธารณา’นุญฺญา, สานฺตฺวนา’ลปเน นนุ;

วเต’กํส, ทยา, หาส, เขทา’ลปน, วิมฺหเย.

nanu는 질문, 확신, 허가, 위로, 부름의 의미로 쓰인다. vata는 확신, 자비, 기쁨, 슬픔, 부름, 경탄의 의미로 쓰인다.

๑๑๙๓.

1193.

วากฺยารมฺภ, วิสาเทสุ, หนฺท หาเส’นุกมฺปเน;

ยาว ตุ ตาว สากลฺย, มานา’วธฺย’วธารเณ.

handa는 문장의 시작, 낙담, 기쁨, 동정의 의미로 쓰인다. yāva와 tāva는 전체, 측정, 한계, 강조의 의미로 쓰인다.

๑๑๙๔.

1194.

ปาจี, ปุร, งฺคโตตฺเถสุ, ปุรตฺถา ปฐเม ปฺยถ;

ปพนฺเธ จ จิราตีเต, นิกฏาคามิเก ปุรา.

puratthā는 동쪽, 앞으로 나아감, 처음에 쓰인다. purā는 연속된 과거, 먼 과거, 가까운 미래에 쓰인다.

๑๑๙๕.

1195.

นิเสธวากฺยาลงฺการา, วธารณปสิทฺธิสุ;

ขลฺวา’สนฺเน ตุ อภิโต-ภิมุโข’ภยโตทิเก.

khalu는 금지, 문장 수식, 강조, 유명함의 의미로 쓰인다. abhito는 근처, 향함, 양쪽 등의 의미로 쓰인다.

๑๑๙๖.

1196.

กามํ ยทฺยปิสทฺทตฺเถ, เอกํสตฺเถ จ ทิสฺสติ;

อโถ ปน วิเสสสฺมึ, ตเถว ปทปูรเณ.

kāmaṃ은 비록 ~일지라도의 의미와 확신의 의미로 보인다. atho pana는 차이와 구절을 채움의 의미로 쓰인다.

๑๑๙๗.

1197.

หิ [Pg.98] การเณ วิเสสา’ว, ธารเณ ปทปูรเณ;

ตุ เหตุวชฺเช ตตฺถา’ถ, กุ ปาเป’สตฺถ’กุจฺฉเน.

hi는 원인, 차이, 강조, 구절을 채움의 의미로 쓰인다. tu는 원인을 제외하고 hi와 같은 의미로 쓰인다. ku는 악함, 나쁜 의미, 경멸의 의미로 쓰인다.

๑๑๙๘.

1198.

นุ สํสเย จ ปญฺเห ถ, นานา’ เนกตฺถ วชฺชเน;

กึ ตุ ปุจฺฉาชิคุจฺฉาสุ, กํ ตุ วาริมฺหิ มุทฺธนิ.

nu는 의심과 질문의 의미로 쓰인다. nānā는 다양함과 분리의 의미로 쓰인다. kiṃ은 질문과 혐오의 의미로 쓰이며, kaṃ은 물과 머리의 의미로 쓰인다.

๑๑๙๙.

1199.

อมา สหสมีเป ถ, เภเท อปฺปฐเม ปุน;

กิรา’นุสฺสวา’รุจิสุ, อุทา’ปฺยตฺเถ วิกปฺปเน.

amā는 함께와 근처의 의미로 쓰인다. puna는 차이와 다시의 의미로 쓰인다. kira는 전언(들음)과 불만의 의미로 쓰이며, udāhu는 '또한'의 의미와 선택의 의미로 쓰인다.

๑๒๐๐.

1200.

ปตีจี จริเม ปจฺฉา, สามิ ตฺวทฺเธ ชิคุจฺฉเน;

ปกาเส สมฺภเว ปาตุ,อญฺโญญฺเญ ตุ รโห มิโถ.

pacchā는 서쪽과 마지막의 의미로 쓰인다. sāmi는 절반과 혐오의 의미로 쓰인다. pātu는 나타남과 발생의 의미로 쓰이며, mitho는 상호간과 비밀리의 의미로 쓰인다.

๑๒๐๑.

1201.

หา เขทโสกทุกฺเขสุ, เขเท ตฺว’หห วิมฺหเย;

ภึสาปเน ธี นินฺทายํ, ปิธาเน ติริยํ ติโร.

hā는 고뇌, 슬픔, 고통에 쓰인다. ahaha는 고뇌와 경탄에 쓰인다. dhī는 공포와 비난에 쓰이며, tiro는 덮음과 가로지름의 의미로 쓰인다.

๑๒๐๒.

1202.

ตุน ตฺวาน ตเว ตฺวา ตุํ, ธา โส ถา กฺขตฺตุ, เมว จ;

โต ถ ตฺร หิญฺจนํ หึหํ, ธิ ห หิ ธ ธุนา รหิ.

tuna, tvāna, tave, tvā, tuṃ, dhā, so, thā, kkhattuṃ, eva, to, tha, tra, hiñcanaṃ, hiṃhaṃ, dhi, ha, hi, dha, dhunā, rahi,

๑๒๐๓.

1203.

ทานิ โวทาจนํ ทาชฺช, ถํ ตตฺตํ ชฺฌ ชฺชุ อาทโย;

สมาโส จา’พฺยยีภาโว,ยาเทโส จา’พฺยยํ ภเวติ.

dāni, vodācanaṃ, dājja, thaṃ, tattaṃ, jjha, jju 등은 불변어 접미사들이다. 불변어 격파(Abyayībhāva) 복합어와 ya로 대치된 형태도 불변어가 된다.

อิติ อพฺยยวคฺโค.

이상이 불변어의 장(abyayavagga)이다.

สามญฺญกณฺโฑ ตติโย.

제3권 일반편(sāmaññakaṇḍa).

อภิธานปฺปทีปิกา สมตฺตา.

아비다납파디피카(명칭 등불)가 끝났다.

นิคมน

결어(Nigamana).

๑.

1.

สคฺคกณฺโฑ [Pg.99] จ ภูกณฺโฑ, ตถา สามญฺญกณฺฑิติ;

กณฺฑตฺตยานฺวิตา เอสา, อภิธานปฺปทีปิกา.

천상편, 지상편, 그리고 일반편의 세 부분으로 구성된 이것이 아비다납바디비까(Abhidhānappadīpikā)이다.

๒.

2.

ติทิเว มหิยํ ภุชคาวสเถ,สกลตฺถสมวฺหยทีปนิ’ยํ;

อิห โย กุสโล มติมา ส นโร,ปฏุ โหติ มหามุนิโน วจเน.

천상과 지상과 용들의 거처에 있는 모든 사물의 명칭을 밝히는 이 책에 능통하고 지혜로운 사람은 대성자의 말씀에 정통하게 된다.

๓.

3.

ปรกฺกมภุโช นาม, ภูปาโล คุณภูสโน;

ลงฺกาย มาสิ เตชสฺสี, ชยี เกสริวิกฺกโม.

빠락까마부조라는 이름의 왕은 덕망을 갖추고 스리랑카를 다스린 위엄 있는 통치자였으며, 사자 같은 용맹함으로 승리하는 자였다.

๔.

4.

วิภินฺนํ จิรํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิกาย-ตฺตยสฺมิญฺจ กาเรสิ สมฺมา สมคฺเค;

สเทหํ’ว นิจฺจาทโร ทีฆกาลํ,มหคฺเฆหิ รกฺเขสิ โย ปจฺจเยหิ.

그는 오랫동안 분열되어 있던 세 종파의 비구 승가를 올바르게 화합하게 하였으며, 자신의 몸처럼 오랫동안 변함없는 정성으로 고귀한 필수품들을 공양하여 그들을 보호하였다.

๕.

5.

เยน ลงฺกา วิหาเรหิ, คามา’รามปุรีหิ จ;

กิตฺติยา วิย สมฺพาธี, กตา เขตฺเตหิ วาปิหิ.

그에 의해 스리랑카는 사원과 마을, 숲과 도시들로, 그리고 논밭과 저수지들로 마치 명성으로 가득 찬 것처럼 조밀하게 만들어졌다.

๖.

6.

ยสฺสา’สาธารณํ ปตฺวา, นุคฺคหํ สพฺพกามทํ;

อหมฺปิ คนฺถการตฺตํ, ปตฺโต วิพุธโคจรํ.

모든 소원을 들어주는 그의 특별한 후원을 받아, 나 또한 현자들의 영역인 저술가의 지위에 이르게 되었다.

๗.

7.

การิเต เตน ปาสาท, โคปุราทิวิภูสิเต;

สคฺคขณฺเฑ’ว ตตฺโตยา, สยสฺมึ ปติพิมฺพิเต.

그에 의해 건립되고 궁전과 성문 등으로 장식된 그곳은 마치 천상의 한 부분이 그 물 위에 비친 것과 같았다.

๘.

8.

มหาเชตวนา’ขฺยมฺหิ, วิหาเร สาธุสมฺมเต;

สโรคามสมูหมฺหิ, วสตา สนฺตวุตฺตินา.

선인들이 추앙하는 마하제따와나라고 불리는 사원의 사로가마 공동체에 머물며 평온하게 수행하는 자에 의해,

๙.

9.

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, โมคฺคลฺลาเนน ธีมตา;

เถเรน รจิตา เอสา, อภิธานปฺปทีปิกาติ.

정법이 오래 머물기를 바라는 지혜로운 목갈라나 장로가 이 아비다납바디비까를 저술하였다.