නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác.

අභිධානප්පදීපිකා

Từ Vựng Chú Giải (Abhidhānappadīpikā)

බුද්ධප්පණාමො

Đảnh Lễ Đức Phật

1.

1.

තථාගතො [Pg.1] යො කරුණාකරො කරො,පයාත’මොසජ්ජ සුඛප්පදං පදං;

අකා පරත්ථං කලිසම්භවෙ භවෙ,නමාමි තං කෙවලදුක්කරං කරං.

Đấng Như Lai, kho tàng của lòng bi mẫn, đã đạt đến trạng thái ban cho hạnh phúc, sau khi từ bỏ con đường sai lầm; Ngài đã thực hiện lợi ích cho người khác trong kiếp sống đầy tội lỗi. Con xin đảnh lễ Ngài, người đã thực hiện những hành động hoàn toàn khó làm.

ධම්මප්පණාමො

Đảnh Lễ Giáo Pháp

2.

2.

අපූජයුං යං මුනිකුඤ්ජරා ජරා,රුජාදිමුත්තා යහිමුත්තරෙ තරෙ;

ඨිතා තිවට්ටම්බුනිධිං නරානරා,තරිංසු තං ධම්මමඝප්පහං පහං.

Giáo Pháp mà các bậc voi chúa trong hàng ẩn sĩ, những vị đã thoát khỏi già, bệnh, v.v., đã cúng dường; an trú trong Giáo Pháp tối thượng và là nơi nương tựa ấy, cả người và không phải người đã vượt qua đại dương ba vòng luân hồi. Con xin đảnh lễ Giáo Pháp ấy, pháp đoạn trừ con đường ô uế.

සඞ්ඝප්පණාමො

Đảnh Lễ Tăng Đoàn

3.

3.

ගතං මුනින්දො’රසසූනුතං නුතං,සුපුඤ්ඤඛෙත්තං භුවනෙ සුතං සුතං;

ගණම්පි පාණීකතසංවරං වරං,සදා ගුණොඝෙන නිරන්තර’න්තරං.

Con xin đảnh lễ Tăng đoàn, những vị đã đi theo con đường của các bậc con trai đích thực của Đấng Chúa Tể Ẩn Sĩ, được tán thán, là ruộng phước tốt lành nổi danh trên thế gian; đoàn thể cao quý có sự thu thúc trong tay, luôn luôn không gián đoạn bởi dòng đức hạnh bên trong.

පටිඤ්ඤා

Lời Tuyên Bố

4.

4.

නාමලිඞ්ගෙසු කොසල්ල, මත්ථනිච්ඡයකාරණං;

යතො මහබ්බලං බුද්ධ, වචනෙ පාටවත්ථිනං.

Bởi vì sự thiện xảo về danh và tính là nguyên nhân để quyết định ý nghĩa, (nên nó) là sức mạnh to lớn cho những người thành thạo trong lời dạy của Đức Phật.

5.

5.

නාමලිඞ්ගාන්‍ය’තො [Pg.2] බුද්ධ, භාසිතස්සා’රහාන්‍ය’හං;

දස්සයන්තො පකාසෙස්ස, මභිධානප්පදීපිකං.

Do đó, tôi sẽ trình bày các danh và tính thích hợp với lời Phật dạy, và sẽ công bố (tác phẩm) Abhidhānappadīpikā (Từ Vựng Chú Giải).

පරිභාසා

Quy Ước

6.

6.

භිය්‍යො රූපන්තරා සාහ, චරියෙන ච කත්ථචි;

ක්වචා’ හච්චවිධානෙන ඤෙය්‍යං ථීපුන්නපුංසකං.

Nữ tính, nam tính, và trung tính nên được hiểu phần lớn qua các hình thức khác nhau và qua sự liên kết (với các từ khác); ở một vài nơi, (chúng được hiểu) qua quy tắc đặc biệt.

7.

7.

අභින්නලිඞ්ගානංයෙව, ද්වන්දො ච, ලිඞ්ගවාචකා;

ගාථාපාදන්තමජ්ඣට්ඨා, පුබ්බං යන්ත්‍යපරෙ පරං.

Và trong hợp từ kép chỉ của những từ có tính không khác nhau, và những từ chỉ tính đứng ở cuối hoặc giữa một câu kệ, những từ trước đi với (từ) trước, những từ sau đi với (từ) sau.

8.

8.

පුමිත්ථියං පදං ද්වීසු, සබ්බලිඞ්ගෙ ච තීස්විති;

අභිධානන්තරාරම්භෙ, ඤෙය්‍යං ත්ව’න්ත මථාදි ච.

Một từ (được ghi là) 'nam-nữ tính' (nên được hiểu là có) trong hai tính, và (một từ được ghi là) 'tất cả các tính' (nên được hiểu là có) trong ba tính. Các từ 'tu', 'anta', 'atha', và 'ādi' nên được hiểu là (dấu hiệu) bắt đầu một mục từ mới.

9.

9.

භිය්‍යො පයොග මාගම්ම, සොගතෙ ආගමෙ ක්වචි;

නිඝණ්ඩු යුත්ති ඤ්චානීය, නාමලිඞ්ගං කථීයතීති.

Danh và tính được nói đến phần lớn dựa vào cách sử dụng trong kinh điển của Thiện Thệ, và ở một vài nơi bằng cách tham khảo các bộ từ vựng và các quy tắc.

1. සග්ගකණ්ඩ

1. Chương Về Cõi Trời

1.

1.

බුද්ධො දසබලො සත්ථා, සබ්බඤ්ඤූ ද්විපදුත්තමො;

මුනින්දො භගවා නාථො, චක්ඛුම’ඞ්ගීරසො මුනි.

Bậc Giác Ngộ, Bậc Thập Lực, Bậc Đạo Sư, Bậc Toàn Tri, Bậc Tối Thượng Trong Loài Hai Chân; Vua Của Các Bậc Ẩn Sĩ, Đức Thế Tôn, Bậc Hộ Trì, Bậc Có Mắt, Bậc Angīrasa, Bậc Ẩn Sĩ.

2.

2.

ලොකනාථො’ නධිවරො, මහෙසි ච විනායකො;

සමන්තචක්ඛු සුගතො, භූරිපඤ්ඤො ච මාරජි.

Bậc Hộ Trì Thế Gian, Bậc Vô Thượng, Bậc Đại Tiên, và Bậc Điều Ngự; Bậc Có Mắt Toàn Diện, Bậc Thiện Thệ, Bậc Có Trí Tuệ Rộng Lớn, và Bậc Chiến Thắng Ma Vương.

3.

3.

නරසීහො නරවරො, ධම්මරාජා මහාමුනි;

දෙවදෙවො ලොකගරු, ධම්මස්සාමී තථාගතො.

Sư Tử Giữa Loài Người, Bậc Tối Thắng Giữa Loài Người, Pháp Vương, Bậc Đại Ẩn Sĩ; Thiên Trung Thiên, Bậc Thầy Của Thế Gian, Bậc Chủ Của Giáo Pháp, Bậc Như Lai.

4.

4.

සයම්භූ සම්මාසම්බුද්ධො, වරපඤ්ඤො ච නායකො;

ජිනො, සක්කො තු සිද්ධත්ථො, සුද්ධොදනි ච ගොතමො.

Bậc Tự Giác Ngộ, Bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, Bậc Có Trí Tuệ Cao Tuyệt, và Bậc Lãnh Đạo; Bậc Chiến Thắng, Bậc Thích Ca, Tất-đạt-đa, con trai vua Tịnh Phạn, và Cồ-đàm.

5.

5.

සක්‍යසීහො තථා සක්‍ය, මුනි චාදිච්චබන්ධු ච;

Cũng vậy, Sư Tử Dòng Thích Ca, Bậc Ẩn Sĩ Dòng Thích Ca, và Người Bà Con Của Mặt Trời.

6.

6.

මොක්ඛො නිරොධො නිබ්බානං, දීපො තණ්හක්ඛයො පරං;

තාණං ලෙණ මරූපඤ්ච, සන්තං සච්ච මනාලයං.

Sự Giải Thoát, Sự Diệt Tận, Niết-bàn, Hòn Đảo, Sự Đoạn Tận Ái Dục, Bờ Kia; Nơi Nương Tựa, Nơi Ẩn Náu, Vô Sắc, Sự Tịch Tĩnh, Sự Thật, Sự Vô Chấp.

7.

7.

අසඞ්ඛතං සිව මමතං සුදුද්දසං,පරායණං සරණ මනීතිකං තථා;

අනාසවං ධුව මනිදස්සනා’ කතා,පලොකිතං නිපුණ මනන්ත මක්ඛරං.

Vô Vi, An Lành, Bất Tử, Rất Khó Thấy, Đích Đến, Nơi Quy Y, cũng vậy, Vô Tai Họa; Vô Lậu, Bất Biến, Vô Hình, Không Bị Tạo Tác, Siêu Thế, Vi Tế, Vô Tận, Bất Hoại.

8.

8.

දුක්ඛක්ඛයො [Pg.3] බ්‍යාබජ්ඣඤ්ච, විවට්ටං ඛෙම කෙවලං;

අපවග්ගො විරාගො ච, පණීත මච්චුතං පදං.

Sự Đoạn Tận Khổ, và Vô Sân, Sự Thoát Ly Luân Hồi, An Ổn, Toàn Vẹn; Sự Giải Thoát, và Sự Ly Tham, Cao Thượng, Trạng Thái Bất Diệt.

9.

9.

යොගක්ඛෙමො පාර මපි, මුත්ති සන්ති විසුද්ධියො;

විමුත්‍ය’ සඞ්ඛතධාතු, සුද්ධි නිබ්බුතියො සියුං.

An Toàn Khỏi Ách Nặng, cũng là Bờ Kia; Sự Giải Thoát (mutti), Sự An Tịnh, Sự Thanh Tịnh; Sự Giải Thoát (vimutti), Vô Vi Giới, Sự Trong Sạch, (và) Sự Tịch Diệt.

10.

10.

ඛීණාසවො ත්ව’සෙක්ඛො ච, වීතරාගො තථා’ රහා;

දෙවලොකො දිවො සග්ගො,තිදිවො තිදසාලයො.

Bậc Lậu Tận, Bậc Vô Học, Bậc Ly Tham, cũng như Bậc A-la-hán. Cõi Chư Thiên, Cõi Trời, Thiên Giới, Cõi Tam Thập Tam Thiên, Nơi Ở Của Chư Thiên.

11.

11.

තිදසා ත්ව’මරා දෙවා, විබුධා ච සුධාසිනො;

සුරා මරූ දිවොකා චා, මතපා සග්ගවාසිනො.

Chư Thiên (cõi 33), Bất Tử, Chư Thiên, Bậc Hiền Trí, và Người Uống Cam Lồ; Chư Thiên (Surā), Chư Thiên (Marū), Cư Dân Cõi Trời, Người Uống Bất Tử, Cư Dân Thiên Giới.

12.

12.

නිජ්ජරා’ නිමිසා දිබ්බා, අපුමෙ දෙවතානි ච ;

Không Già, Không Chớp Mắt, Thuộc Về Trời; và (từ) 'devatā' không phải là nam tính.

13.

13.

සිද්ධො භූතො ච ගන්ධබ්බො, ගුය්හකො යක්ඛ රක්ඛසා;

කුම්භණ්ඩො ච පිසාචා’දී, නිද්දිට්ඨා දෙවයොනියො.

Tất-đạt, Phi nhân, Càn-thát-bà, Dược-xoa bí mật, Dạ-xoa, La-sát; Cưu-bàn-trà, Tỳ-xá-xà, v.v., được gọi là các loài chư thiên.

14.

14.

පුබ්බදෙවා සුරරිපූ, අසුරා දානවා පුමෙ;

තබ්බිසෙසා පහාරාදො, සම්බරො බලිආදයො.

Pubbadevā, suraripū, asurā, dānavā là (các danh từ) nam tánh (chỉ A-tu-la); các tên riêng của họ là: Pahārāda, Sambara, Bali, v.v...

15.

15.

පිතාමහො පිතා බ්‍රහ්මා, ලොකෙසො කමලාසනො;

තථා හිරඤ්ඤගබ්භො ච, සුරජෙට්ඨො පජාපති.

Pitāmaha, pitā, brahmā, lokesa, kamalāsana; cũng vậy, hiraññagabbha, surajeṭṭha, pajāpati (là các tên gọi của Phạm Thiên).

16.

16.

වාසුදෙවො හරි කණ්හො, කෙසවො චක්කපාණ්‍ය’ථ;

මහිස්සරො සිවො සූලී, ඉස්සරො පසුපත්‍ය’පි.

Vāsudeva, hari, kaṇha, kesava, và cakkapāṇi (là tên của thần Vishnu). Mahissara, siva, sūlī, issara, và pasupati (là tên của thần Shiva).

17.

17.

හරො වුත්තො කුමාරො තු, ඛන්ධො සත්තිධරො භවෙ;

Kumāra được gọi là Hara, Khandha, (và) Sattidhara.

18.

18.

සක්කො පුරින්දදො දෙව, රාජා වජිරපාණි ච;

සුජම්පති සහස්සක්ඛො, මහින්දො වජිරාවුධො.

Sakko, purindada, devarājā, và vajirapāṇi; Sujampati, sahassakkha, mahinda, vajirāvudha (là các tên của Đế Thích).

19.

19.

වාසවො ච දසසත, නයනො තිදිවාධිභූ;

සුරනාථො ච වජිර, හත්ථො ච භූතපත්‍ය’පි.

Vāsava, dasasatanayana, tidivādhibhū; và suranātha, và vajirahatta, cũng như bhūtapati (là các tên của Đế Thích).

20.

20.

මඝවා කොසියො ඉන්දො, වත්‍රභූ පාකසාසනො;

විඩොජො ථ සුජා තස්ස, භරියා ථ පුරං භවෙ.

Maghavā, kosiya, inda, vatrabhū, pākasāsana, Viḍoja (là tên của Đế Thích). Rồi Sujā là vợ của ông. Rồi thành phố (của ông) là:

21.

21.

මසක්කසාරා [Pg.4] වස්සොක, සාරා චෙවා’ මරාවතී;

වෙජයන්තො තු පාසාදො,සුධම්මා තු සභා මතා.

Masakkasārā, và vassokasārā, amarāvatī (là tên thành phố). Vejayanta là cung điện, Sudhammā được biết là pháp đường.

22.

22.

වෙජයන්තො රථො තස්ස,වුත්තො මාතලි සාරථි;

එරාවණො ගජො පණ්ඩු, කම්බලො තු සිලාසනං.

Xe của ông được gọi là Vejayanta, Mātali là người đánh xe; Erāvaṇa là voi, và Paṇḍukambala là thạch tọa.

23.

23.

සුවීරොච්චාදයො පුත්තා, නන්දා පොක්ඛරණී භවෙ;

නන්දනං මිස්සකං චිත්ත, ලතා ඵාරුසකං වනා.

Suvīra, v.v... là các con trai, Nandā là hồ sen; Nandana, Missaka, Cittalatā, Phārusaka là các khu vườn.

24.

24.

අසනි ද්වීසු කුලිසං, වජිරං පුන්නපුංසකෙ;

අච්ඡරායොත්ථියං වුත්තා, රම්භා අලම්බුසාදයො;

දෙවිත්ථියො ථ ගන්ධබ්බා, පඤ්චසිඛොති ආදයො.

Asani (giống cái), kulisa (trung tánh), vajira (nam/trung tánh) là (tên của) sấm sét. Accharā được gọi là (danh từ) nữ tánh, (như) Rambhā, Alambusā, v.v...; (cũng gọi là) devitthī. Rồi gandhabbā (là tên các nhạc công cõi trời), (như) Pañcasikha, v.v...

25.

25.

විමානො නිත්ථියං බ්‍යම්හං, පීයූසං ත්වමතං සුධා;

සිනෙරු මෙරු තිදිවා, ධාරො නෙරු සුමෙරු ච.

Vimāna (nam tánh) và byamha (trung tánh) (là cung điện trên trời). Pīyūsa (trung tánh), amata (trung tánh), sudhā (nữ tánh) là (tên của) cam lồ. Sineru, meru, tidivādhāra, neru, và sumeru (là tên của núi Tu-di).

26.

26.

යුගන්ධරො ඊසධරො, කරවීකො සුදස්සනො;

නෙමින්ධරො විනතකො, අස්සකණ්ණො කුලාචලා.

Yugandhara, īsadhara, karavīka, sudassana, nemindhara, vinataka, assakaṇṇa (là tên) các dãy núi bao quanh (núi Tu-di).

27.

27.

මන්දාකිනී තථා’කාස, ගඞ්ගා සුරනදී ප්‍යථ;

Mandākinī, cũng vậy ākāsagaṅgā, và suranadī (là tên của sông trên trời).

28.

28.

කොවිළාරො තථා පාරි, ච්ඡත්තකො පාරිජාතකො;

කප්පරුක්ඛො තු සන්තානා, දයො දෙවද්දුමා සියුං.

Koviḷāra, cũng vậy pāricchattaka, pārijātaka; kapparukkha, và santāna, v.v... là các cây cõi trời.

29.

29.

පාචී පතීඣු’ දීචි’ත්ථී, පුබ්බ පච්ඡිම උත්තරා;

දිසාථ දක්ඛිණා’ පාචී, විදිසා’නුදිසා භවෙ.

Pācī, patīcī, udīci là (danh từ) nữ tánh (chỉ các phương) đông, tây, bắc. Disā (phương hướng). Rồi dakkhiṇā, apācī (là phương nam). Vidisā, anudisā là phương trung gian.

30.

30.

එරාවතො පුණ්ඩරීකො, වාමනො කුමුදො’ ඤ්ජනො;

පුප්ඵදන්තො සබ්බභුම්මො, සුප්පතීකො දිසාගජා.

Erāvata, puṇḍarīka, vāmana, kumuda, añjana, pupphadanta, sabbabhumma, suppatīka (là tên) các voi của các phương.

31.

31.

ධතරට්ඨො ච ගන්ධබ්බා, ධිපො, කුම්භණ්ඩසාමි තු;

විරුළ්හකො, විරූපක්ඛො, තු නාගාධිපතීරිතො.

Dhataraṭṭha là vua của loài gandhabbā, Viruḷhaka là chúa của loài kumbhaṇḍa, Virūpakkha được gọi là vua của loài nāga.

32.

32.

යක්ඛාධිපො වෙස්සවණො, කුවෙරො නරවාහනො;

අළකා ළකමන්දාස්ස, පුරී, පහරණං ගදා;

චතුද්දිසාන මධිපා, පුබ්බාදීනං කමා ඉමෙ.

Vua của loài yakkha là Vessavaṇa, (còn gọi là) Kuvera, Naravāhana. Aḷakā, Aḷakamandā là thành phố của ông, vũ khí là cây chùy. Đây là các vị vua của bốn phương, theo thứ tự từ phương đông.

33.

33.

ජාතවෙදො [Pg.5] සිඛී ජොති, පාවකො දහනො’ නලො;

හුතාවහො’ ච්චිමා ධූම, කෙත්ව’ග්ගි ගිනි භානුමා.

Jātaveda, sikhī, joti, pāvaka, dahana, anala; hutāvaha, accimā, dhūmaketu, aggi, gini, bhānumā (là các tên của lửa).

34.

34.

තෙජො ධූමසිඛො වායු, සඛො ච කණ්හවත්තනී;

වෙස්සානරො හුතාසො ථ, සිඛාජාල’ච්චි චාපුමෙ.

Teja, dhūmasikha, và vāyusakha, kaṇhavattanī; Vessānara, hutāsa (là tên của lửa). Rồi sikhā, jālā, và acci (là ngọn lửa) không phải là nam tánh.

35.

35.

විප්ඵුලිඞ්ගං ඵුලිඞ්ගඤ්ච, භස්මා තු සෙට්ඨි ඡාරිකා;

Vipphuliṅga và phuliṅga (là tia lửa); bhasma, seṭṭhi, chārikā là tro.

36.

36.

කුක්කුළො තු’ණ්හභස්මස්මි, මඞ්ගාරො’ලාත මුම්මුකං ;

සමිධා ඉධුමං චෙ’ධො, උපාදානං තථින්ධනං.

Kukkuḷa là tro nóng; aṅgāra (là than hồng); alāta, ummuka (là đóm củi). Samidhā, và idhuma, edha, upādāna, cũng vậy indhana (là nhiên liệu).

37.

37.

අථො’භාසො පකාසො චා,'ලොකො’ජ්ජොතා’තපා සමා;

මාලුතො පවනො වායු, වාතො’නිල සමීරණා;

ගන්ධවාහො තථා වායො, සමීරො ච සදාගති.

Rồi obhāsa, và pakāsa, āloka, ujjota, ātapa là tương đương (chỉ ánh sáng). Māluta, pavana, vāyu, vāta, anila, samīraṇa; gandhavāha, cũng vậy vāya, và samīra, sadāgati (là tên của gió).

38.

38.

වායුභෙදා ඉමෙ ඡු’ද්ධ, ඞ්ගමො චාධොගමො තථා;

කුච්ඡිට්ඨො ච කොට්ඨාසයො, අස්සාසඞ්ගානුසාරිනො.

Đây là sáu loại gió: uddhaṅgama và adhogama; cũng vậy kucchiṭṭha và koṭṭhāsaya, assāsa (hơi thở) và aṅgānusārī.

39.

39.

අථො අපානං පස්සාසො,අස්සාසො ආන මුච්චතෙ.

Rồi apāna (là) hơi thở ra (passāsa), hơi thở vào (assāsa) được gọi là āna.

40.

40.

වෙගො ජවො රයො ඛිප්පං, තු සීඝං තුරිතං ලහු;

ආසු තුණ්ණ මරං චාවි, ලම්බිතං තුවටංපි ච.

Vega, java, raya (là tốc độ). Khippa, sīgha, turita, lahu; āsu, tuṇṇa, và ara, avilambita, và cả tuvaṭa (là nhanh chóng).

41.

41.

සතතං නිච්ච මවිරතා, නාරත සන්තත මනවරතඤ්ච ධුවං;

භුස මතිසයො ච දළ්හං, තිබ්බෙ’කන්තා’තිමත්ත, බාළ්හානි;

ඛිප්පාදී පණ්ඩකෙ දබ්බෙ, දබ්බගා තෙසු යෙ තිසු.

Satata, nicca, avirata, anārata, santata, anavarata, và dhuva (là luôn luôn, liên tục). Bhusa, atisaya, và daḷha, tibba, ekanta, atimatta, bāḷha (là rất, quá mức). (Các từ từ) khippa trở đi là trạng từ trung tánh; trong số đó, những từ (có thể dùng như tính từ) thì có ở cả ba tánh.

42.

42.

අවිග්ගහො තු කාමො ච, මනොභූ මදනො භවෙ;

අන්තකො වසවත්තී ච, පාපිමා ච පජාපති.

Aviggaha, và kāma, manobhū, madana là (tên của thần tình yêu). Antaka, và vasavattī, và pāpimā, pajāpati (là tên của Ma vương).

43.

43.

පමත්තබන්ධු කණ්හො ච, මාරො නමුචි, තස්ස තු;

තණ්හා’රතී රගා ධීතූ, හත්ථී තු ගිරිමෙඛලො.

Pamattabandhu, và kaṇha, māra, namuci (là tên của Ma vương). Các con gái của ông là Taṇhā, Arati, Ragā; còn voi là Girimekhala.

44.

44.

යමරාජා ච වෙසායී, යමො’ස්ස නයනාවුධං;

වෙපචිත්ති පුලොමො ච, කිම්පුරිසො තු කින්නරො.

Yamarājā (Diêm vương) và vesāyī, yama có mắt là vũ khí; Vepacitti và pulomo, kimpurisa và kinnara (là khẩn na la).

45.

45.

අන්තලික්ඛං ඛ’මාදිච්ච, පථො’බ්භං ගගන’ම්බරං;

වෙහාසො චානිලපථො, ආකාසො නිත්ථියං නභං.

Antalikkhaṃ, khaṃ, ādiccapatho, abbhaṃ, gaganaṃ, ambaraṃ; vehāso, anilapatho, ākāso, và nabhaṃ (trung tính) (là những từ chỉ hư không, bầu trời).

46.

46.

දෙවො [Pg.6] වෙහායසො තාරා,පථො සුරපථො අඝං.

Devo, vehāyaso, tārāpatho, surapatho, aghaṃ (là những từ chỉ hư không, bầu trời).

47.

47.

මෙඝො වලාහකො දෙවො, පජ්ජුන්නො’ම්බුධරො ඝනො;

ධාරාධරො ච ජීමූතො, වාරිවාහො තථා’ම්බුදො.

Megho, valāhako, devo, pajjunno, ambudharo, ghano; dhārādharo, jīmūto, vārivāho, và ambudo (là những từ chỉ mây).

48.

48.

අබ්භං තීස්වථ වස්සඤ්ච, වස්සනං වුට්ඨි නාරියං;

සතෙරතා’ක්ඛණා විජ්ජු, විජ්ජුතා චාචිරප්පභා.

Abbhaṃ (mây) thuộc ba giới tính, và vassaṃ, vassanaṃ, vuṭṭhi (nữ tính) (là mưa); sateratā, akkhaṇā, vijju, vijjutā, và acirappabhā (là chớp).

49.

49.

මෙඝනාදෙ තු ධනිතං, ගජ්ජිතං රසිතාදි ච;

ඉන්දාවුධං ඉන්දධනු, වාතක්ඛිත්තම්බු සීකරො.

Về tiếng mây (sấm) thì có dhanitaṃ, gajjitaṃ, rasitaṃ, v.v...; indāvudhaṃ và indadhanu (là cầu vồng), nước bị gió thổi tung là sīkara (mưa bụi).

50.

50.

ආසාරො ධාරා සම්පාතො,කරකා තු ඝනොපලං;

දුද්දිනං මෙඝච්ඡන්නාහෙ, පිධානං ත්වපධාරණං.

Āsāra là mưa rào xối xả, karakā và ghanopalaṃ là mưa đá; duddinaṃ là ngày mây che, pidhānaṃ và apadhāraṇaṃ là sự che đậy.

51.

51.

තිරොධාන’න්තරධානා, පිධාන ඡාදනානි ච;

ඉන්දු චන්දො ච නක්ඛත්ත, රාජා සොමො නිසාකරො.

Tirodhānaṃ, antaradhānaṃ, pidhānaṃ và chādanaṃ (là sự che đậy); indu, cando, nakkhattarājā (vua các vì sao), somo, nisākaro (đấng tạo ra ban đêm) (là mặt trăng).

52.

52.

ඔසධීසො හිමරංසි, සසඞ්කො චන්දිමා සසී;

සීතරංසි නිසානාථො, උළුරාජා ච මා පුමෙ.

Osadhīso, himaraṃsi, sasaṅko, candimā, sasī; sītaraṃsi, nisānātho, uḷurājā, và mā (là những từ chỉ mặt trăng, giống đực).

53.

53.

කලා සොළසමො භාගො, බිම්බං තු මණ්ඩලං භවෙ;

අඩ්ඪො ත්වද්ධො උපඩ්ඪො ච, වා ඛණ්ඩං සකලං පුමෙ.

Kalā là một phần mười sáu, bimbaṃ và maṇḍalaṃ là đĩa tròn; aḍḍho, addho, và upaḍḍho, hoặc khaṇḍaṃ, sakalaṃ (là một nửa, một mảnh).

54.

54.

අද්ධං වුත්තං සමෙ භාගෙ, පසාදො තු පසන්නතා;

කොමුදී චන්දිකා ජුණ්හා, කන්ති සොභා ජුති ච්ඡවි.

Addhaṃ được nói cho phần bằng nhau, pasāda và pasannatā (là sự trong sáng); komudī, candikā, juṇhā (là ánh trăng), kanti, sobhā, juti, chavi (là vẻ đẹp, ánh sáng).

55.

55.

කලඞ්කො ලඤ්ඡනං ලක්ඛං, අඞ්කො’භිඤ්ඤාණ ලක්ඛණං;

චිහනං චාපි සොභා තු, පරමා සුසමා ථ ච.

Kalaṅka, lañchanaṃ, lakkhaṃ, aṅka, abhiññāṇa, lakkhaṇaṃ; và cihanaṃ (là dấu vết, dấu hiệu); còn sobhā paramā và susamā (là vẻ đẹp tuyệt vời).

56.

56.

සීතං ගුණෙ, ගුණිලිඞ්ගා, සීත සිසිර සීතලා;

හිමං තුහින මුස්සාවො, නීහාරො මහිකා ප්‍යථ.

Sītaṃ (sự lạnh) là một phẩm chất, các tính từ của nó là sīta, sisira, sītalā; himaṃ, tuhinaṃ, ussāvo, nīhāro, và mahikā (là sương, tuyết).

57.

57.

නක්ඛත්තං ජොති භං තාරා, අපුමෙ තාරකො’ළු ච;

Nakkhattaṃ, joti, bhaṃ, tārā (là ngôi sao, không phải giống đực), và tāraka, uḷu (cũng là ngôi sao).

58.

58.

අස්සයුජො භරණිත්ථී, සකත්තිකා රොහිණී පිච;

මිගසිර මද්දා ච පුනබ්බසු, ඵුස්සො චාසිලෙස’පි.

Assayuja, bharaṇī (nữ tính), và kattikā, rohiṇī; migasira, addā, và punabbasu, phussa và cả āsilesā.

59.

59.

මාඝා ච ඵග්ගුනී ද්වෙ ච, හත්ථා චිත්තා ච ස්වාතිපි;

විසාඛා’ නුරාධා ජෙට්ඨා, මූලා’ සාළ්හා දුවෙ තථා.

Māghā và hai phaggunī, hatthā, cittā và svāti; visākhā, anurādhā, jeṭṭhā, mūla và hai āsāḷhā cũng vậy.

60.

60.

සවණො [Pg.7] ච ධනිට්ඨා ච, සතභිසජො පුබ්බු’ත්තරභද්දපදා;

රෙවත්‍යපීති කමතො, සත්තාධිකවීසනක්ඛත්තා.

Savaṇa và dhaniṭṭhā, satabhisaja, pubbabhaddapadā và uttarabhaddapadā; và revatī. Như vậy, theo thứ tự, là hai mươi bảy chòm sao.

61.

61.

සොබ්භානු කථිතො රාහු, සූරාදී තු නවග්ගහා;

රාසි මෙසාදිකො භද්ද, පදා පොට්ඨපදා සමා.

Sobbhānu được gọi là rāhu, chín hành tinh bắt đầu từ mặt trời; các cung hoàng đạo bắt đầu từ Bạch Dương (mesa); bhaddapadā và poṭṭhapadā là như nhau.

62.

62.

ආදිච්චො සූරියො සූරො, සතරංසි දිවාකරො;

වෙරොචනො දිනකරො, උණ්හරංසි පභඞ්කරො.

Ādicca, sūriya, sūra, sataraṃsi, divākara; verocana, dinakara, uṇharaṃsi, pabhaṅkara (là những từ chỉ mặt trời).

63.

63.

අංසුමාලී දිනපති, තපනො රවි භානුමා;

රංසිමා භාකරො භානු, අක්කො සහස්සරංසි ච.

Aṃsumālī, dinapati, tapana, ravi, bhānumā; raṃsimā, bhākara, bhānu, akka, và sahassaraṃsi (là những từ chỉ mặt trời).

64.

64.

රංසි ආභා පභා දිත්ති, රුචි භා ජුති දීධිති;

මරීචි ද්වීසු භාන්වං’සු, මයූඛො කිරණො කරො.

Raṃsi, ābhā, pabhā, ditti, ruci, bhā, juti, dīdhiti; marīci (thuộc hai giới tính), bhānu, aṃsu, mayūkha, kiraṇa, kara (là những từ chỉ tia sáng).

65.

65.

පරිධි පරිවෙසො ථ, මරීචි මිගතණ්හිකා;

සූරස්සොදයතො පුබ්බු’, ට්ඨිතරංසි සියා’ රුණො.

Paridhi và parivesa là vầng hào quang, marīci và migataṇhikā là ảo ảnh; tia sáng xuất hiện trước khi mặt trời mọc là aruṇa (rạng đông).

66.

66.

කාලො’ද්ධා සමයො වෙලා,තබ්බිසෙසා ඛණාදයො;

ඛණො දසච්ඡරාකාලො,ඛණා දස ලයො භවෙ.

Kāla, addhā, samaya, velā (là thời gian). Các phân chia của nó là khaṇa (sát-na), v.v...; một khaṇa là thời gian của mười lần búng ngón tay, mười khaṇa là một laya.

67.

67.

ලයා දස ඛණලයො,මුහුත්තො තෙ සියා දස;

දස ඛණමුහුත්තො තෙ, දිවසො තු අහං දිනං.

Mười laya là một khaṇalaya, mười (khaṇalaya) ấy là một muhutta. Divasa, aha, và dinaṃ là ngày.

68.

68.

පභාතඤ්ච විභාතඤ්ච, පච්චූසො කල්ල මප්‍යථ;

අභිදොසො පදොසො ථ,සායො සඤ්ඣා දිනච්චයො.

Pabhātaṃ, vibhātaṃ, paccūsa, và kallaṃ (là buổi sáng); abhidosa, padosa, sāya, sañjhā, dinaccaya (là buổi tối).

69.

69.

නිසා ච රජනී රත්ති, තියාමා සංවරී භවෙ;

ජුණ්හා තු චන්දිකායුත්තා, තමුස්සන්නා තිමිසිකා.

Nisā, rajanī, ratti, tiyāmā, saṃvarī là ban đêm; juṇhā là đêm có trăng sáng, timisikā là đêm tối đen.

70.

70.

නිසීථො මජ්ඣිමා රත්ති, අඩ්ඪරත්තො මහානිසා;

අන්ධකාරො තමො නිත්ථී, තිමිසං තිමිරං මතං.

Nisītha, majjhimā ratti, aḍḍharatta, mahānisā (là nửa đêm); andhakāra, tamo (trung tính), timisaṃ, timiraṃ được xem là bóng tối.

71.

71.

චතුරඞ්ගතමං එවං, කාළපක්ඛචතුද්දසී;

වනසණ්ඩො ඝනො මෙඝ, පටලං චා’ඩ්ඪරත්ති ච.

Bóng tối bốn phần (caturaṅgatama) là như vầy: đêm mười bốn của hắc nguyệt, lùm cây rậm rạp, lớp mây dày đặc, và nửa đêm.

72.

72.

අන්ධතමං [Pg.8] ඝනතමෙ, පහාරො යාම, සඤ්ඤිතො;

පාටිපදො තු දුතියා, තතියාදී තිථී, තායති පාලෙතීති තිථි, තා+ඉති (ණ්වාදි) ද්විසු.

Andhatamaṃ là bóng tối dày đặc, pahāra được gọi là yāma (canh); pāṭipada, dutiyā, tatiyā, v.v... là tithi (ngày âm lịch), (tithi có nghĩa là kéo dài, bảo vệ, thuộc hai giới tính).

73.

73.

පන්නරසී පඤ්චදසී, පුණ්ණමාසී තු පුණ්ණමා;

අමාවසී ප්‍යමාවාසී, ථියං පන්නරසී’ පරා.

Pannarasī và pañcadasī (là ngày 15), puṇṇamāsī và puṇṇamā là ngày trăng tròn; amāvasī và amāvāsī, ngày 15 còn lại (ngày không trăng), là nữ tính.

74.

74.

ඝටිකා සට්ඨ්‍ය’ හොරත්තො, පක්ඛො තෙ දස පඤ්ච ච;

තෙ තු පුබ්බාපරා සුක්ක,කාළා, මාසො තු තෙ දුවෙ.

Một ngày đêm có sáu mươi ghaṭikā, một tháng có hai tuần, mỗi tuần mười lăm ngày. Chúng là tuần trăng sáng và tuần trăng tối, một tháng có hai tuần như vậy.

75.

75.

චිත්තො වෙසාඛ, ජෙට්ඨො චා, සාළ්හො ද්වීසු ච සාවණො;

පොට්ඨපාද’ස්සයුජා ච, මාසා ද්වාදස කත්තිකො.

Mười hai tháng là: Citto, Vesākha, và Jeṭṭho, Āsāḷho và Sāvaṇo, Poṭṭhapāda và Assayujā, Kattiko.

76.

76.

මාගසිරො තථා ඵුස්සො, කමෙන මාඝ ඵග්ගුණා;

කත්තික’ස්සයුජා මාසා, පච්ඡිම පුබ්බකත්තිකා.

Cũng vậy, Māgasira, Phussa, và theo thứ tự là Māgha, Phagguṇā. Các tháng Kattika và Assayujā (còn được gọi là) Pacchimakattikā và Pubbakattikā.

77.

77.

සාවණො නික්ඛමනීයො,චිත්තමාසො තු රම්මකො.

Tháng Sāvaṇa được gọi là Nikkhamanīya, còn tháng Citta được gọi là Rammaka.

78.

78.

චතුරො චතුරො මාසා, කත්තිකකාළපක්ඛතො;

කමා හෙමන්ත ගිම්හාන, වස්සානා උතුයො ද්විසු.

Bắt đầu từ hắc nguyệt của tháng Kattika, cứ bốn tháng một, theo thứ tự là các mùa: mùa đông, mùa hè, và mùa mưa.

79.

79.

හෙමන්තො සිසිර මුතූ,ඡ වා වසන්තො ච ගිම්හ වස්සානා;

සරදොති කමා මාසා, ද්වෙ ද්වෙ වුත්තානුසාරෙන.

Hoặc có sáu mùa: Hemanta (mùa đông), Sisira (mùa lạnh), và Vasanta (mùa xuân), Gimha (mùa hè), Vassāna (mùa mưa), Sarada (mùa thu). Theo thứ tự, mỗi mùa kéo dài hai tháng, theo như đã được nói.

80.

80.

උණ්හො නිදාඝො ගිම්හොථ,වස්සො වස්සාන පාවුසා;

උතූහි තීහි වස්සානා, දිකෙහි දක්ඛිණායනං.

Uṇha và Nidāgha là (tên khác của) mùa hè. Vassa và Pāvusa là (tên khác của) mùa mưa. Ba mùa bắt đầu từ mùa mưa được gọi là Dakkhiṇāyana (Nam chí).

81.

81.

උත්තරායන මඤ්ඤෙහි, තීහි වස්සායනද්වයං;

වස්ස සංවච්ඡරා නිත්ථී, සරදො හායනො සමා.

Ba mùa còn lại là Uttarāyana (Bắc chí); một năm có hai ayana. Vassa, Saṃvacchara (giống cái), Sarada, Hāyana, và Samā là (các từ đồng nghĩa chỉ) năm.

82.

82.

කප්පක්ඛයො තු සංවට්ටො, යුගන්ත පලයා අපි;

අලක්ඛී කාලකණ්ණිත්ථී, අථ ලක්ඛී සිරි’ත්ථියං.

Kappakkhaya, Saṃvaṭṭa, Yuganta, và Palaya là (các từ chỉ) sự hoại kiếp. Alakkhī và Kālakaṇṇī (giống cái) là (từ chỉ) sự bất hạnh. Còn Lakkhī và Siri (giống cái) là (từ chỉ) sự may mắn.

83.

83.

දනු දානවමාතා ථ, දෙවමාතා පනා’දිති;

Danu là mẹ của các dānava, còn Aditi là mẹ của các vị trời.

84.

84.

පාපඤ්ච කිබ්බිසං වෙරා, ඝං දුච්චරිත දුක්කටං;

අපුඤ්ඤා’කුසලං කණ්හං, කලුසං දුරිතා’ගු ච.

Pāpa, kibbisa, vera, agha, duccarita, dukkaṭa, apuñña, akusala, kaṇha, kalusa, durita, và agu là (các từ chỉ) điều ác, tội lỗi.

85.

85.

කුසලං [Pg.9] සුකතං සුක්කං, පුඤ්ඤං ධම්ම මනිත්ථියං;

සුචරිත මථො දිට්ඨ, ධම්මිකං ඉහලොකිකං.

Kusala, sukata, sukka, puñña, dhamma (không phải giống cái), và sucarita là (các từ chỉ) điều thiện. Còn diṭṭhadhammika và ihalokika là (các từ chỉ) thuộc về đời này.

86.

86.

සන්දිට්ඨික මථො පාර, ලොකිකං සම්පරායිකං;

තක්කාලං තු තදාත්වං චො,ත්තරකාලො තු ආයති.

Sandiṭṭhika (cũng có nghĩa là thuộc về đời này). Còn pāralokika và samparāyika là (các từ chỉ) thuộc về đời sau. Takkāla và tadātva là (các từ chỉ) lúc đó. Còn uttarakāla và āyati là (các từ chỉ) thời gian tương lai.

87.

87.

හාසො’ ත්තමනතා පීති, විත්ති තුට්ඨි ච නාරියං;

ආනන්දො පමුදා’මොදො, සන්තොසො නන්දි සම්මදො.

Hāsa, attamanatā, pīti, vitti, và tuṭṭhi (giống cái); ānanda, pamudā, āmoda, santosa, nandi, và sammada là (các từ chỉ) sự hoan hỷ, vui mừng.

88.

88.

පාමොජ්ජඤ්ච පමොදො ථ, සුඛං සාතඤ්ච ඵාස්ව’ථ;

භද්දං සෙය්‍යො සුභං ඛෙමං, කල්‍යාණං මඞ්ගලං සිවං.

Pāmojja và pamoda; sukha, sāta, và phāsu; bhadda, seyya, subha, khema, kalyāṇa, maṅgala, và siva là (các từ chỉ) sự an lạc, hạnh phúc, tốt lành.

89.

89.

දුක්ඛඤ්ච කසිරං කිච්ඡං, නීඝො ච බ්‍යසනං අඝං;

දබ්බෙ තු පාපපුඤ්ඤානි, තීස්වාකිච්ඡං සුඛාදි ච.

Dukkha, kasira, kiccha, nīgha, byasana, và agha là (các từ chỉ) sự đau khổ. Tội và phước là những sự vật. Kiccha, sukha, v.v... (có thể thuộc) ba giới tính.

90.

90.

භාග්‍යං නියති භාගො ච, භාගධෙය්‍යං විධී’රිතො;

අථො උප්පත්ති නිබ්බත්ති, ජාති ජනන මුබ්භවො.

Bhāgya, niyati, bhāga, bhāgadheyya, và vidhi được gọi là (các từ chỉ) số phận. Còn uppatti, nibbatti, jāti, janana, và ubbhava là (các từ chỉ) sự sanh.

91.

91.

නිමිත්තං කාරණං ඨානං, පදං බීජං නිබන්ධනං;

නිදානං පභවො හෙතු, සම්භවො සෙතු පච්චයො.

Nimitta, kāraṇa, ṭhāna, pada, bīja, nibandhana, nidāna, pabhava, hetu, sambhava, setu, và paccaya là (các từ chỉ) nguyên nhân, lý do, duyên.

92.

92.

කාරණං යං සමාසන්නං, පදට්ඨානන්ති තං මතං;

ජීවො තු පුරිසො’ත්තා ථ, පධානං පකතිත්ථියං.

Nguyên nhân nào gần nhất thì được xem là padaṭṭhāna. Jīva, purisa, và attā (là các từ chỉ tự ngã). Padhāna và pakati (giống cái) (là các từ chỉ bản thể).

93.

93.

පාණො සරීරී භූතං වා, සත්තො දෙහී ච පුග්ගලො;

ජීවො පාණී පජා ජන්තු,ජනො ලොකො තථාගතො.

Pāṇa, sarīrī, bhūta, satta, dehī, puggala, jīva, pāṇī, pajā, jantu, jana, loka, và tathāgata là (các từ chỉ) chúng sanh, sinh vật.

94.

94.

රූපං සද්දො ගන්ධ රසා, ඵස්සො ධම්මො ච ගොචරා;

ආලම්බා විසයා තෙ ඡා, රම්මණා ලම්බණානි ච.

Sắc, thanh, hương, vị, xúc, và pháp là các đối tượng (gocarā). Sáu đối tượng đó cũng được gọi là ālamba, visaya, ārammaṇa, và alambaṇa.

95.

95.

සුක්කො ගොරො සිතො’දාතා,ධවලො සෙත, පණ්ඩරා;

සොණො තු ලොහිතො රත්තො,තම්බ මඤ්ජිට්ඨ රොහිතා.

Sukka, gora, sita, odāta, dhavala, seta, và paṇḍara là (các từ chỉ) màu trắng. Còn soṇa, lohita, ratta, tamba, mañjiṭṭha, và rohita là (các từ chỉ) màu đỏ.

96.

96.

නීලො කණ්හා’සිතා කාළො,මෙචකො සාම සාමලා;

සිතපීතෙතු පණ්ඩු’ත්තො, ඊසංපණ්ඩුතු ධූසරො.

Nīla, kaṇha, asita, kāḷa, mecaka, sāma, và sāmala là (các từ chỉ) màu xanh dương hoặc đen. Màu vàng nhạt được gọi là paṇḍu. Màu hơi vàng nhạt là màu xám (dhūsaro).

97.

97.

අරුණො [Pg.10] කිඤ්චිරත්තො ථ,පාටලො සෙතලොහිතො;

අථො පීතො හලිද්‍යාභො,පලාසො හරිතො හරි.

Aruṇa là màu hơi đỏ. Pāṭala là màu trắng pha đỏ (hồng). Còn pīta và halidyābha là (các từ chỉ) màu vàng. Palāsa, harita, và hari là (các từ chỉ) màu xanh lá cây.

98.

98.

කළාරො කපිලො නීල, පීතෙ ථ රොචනප්පභෙ;

පිඞ්ගො පිසඞ්ගො ප්‍යථවා, කළාරාදී තු පිඞ්ගලෙ.

Kaḷāra và kapila là màu xanh pha vàng, có ánh sáng như màu nghệ. Piṅga và pisaṅga cũng vậy. Kaḷāra và các từ tương tự là (từ chỉ) màu nâu vàng.

99.

99.

කම්මාසො සබලො චිත්තො,සාවො තු කණ්හපීතකෙ;

වාච්චලිඞ්ගා ගුණින්‍යෙතෙ, ගුණෙ සුක්කාදයො පුමෙ.

Kammāsa, sabala, và citto là (các từ chỉ) màu lốm đốm. Còn sāva là màu đen pha vàng. Những từ này là tính từ và có giới tính phụ thuộc. Khi chỉ phẩm chất, các từ như sukka, v.v... ở giống đực.

100.

100.

නච්චං නට්ටඤ්ච නටනං, නත්තනං ලාසනං භවෙ;

නච්චං තු වාදිතං ගීත, මිති නාටුමිදං තයං.

Nacca, naṭṭa, naṭana, nattana, và lāsana là (các từ chỉ) sự múa. Múa, nhạc, và hát, ba thứ này là kịch nghệ (nāṭa).

101.

101.

නච්චට්ඨානං සියා රඞ්ගො, භිනයො සූච්‍යසූචනං;

අඞ්ගහාරො’ඞ්ගවික්ඛෙපො, නට්ටකො නටකො නටො.

Nơi múa là sân khấu (raṅga). Abhinaya là sự biểu lộ ý nghĩa. Aṅgahāra là sự chuyển động của các chi phần cơ thể. Naṭṭaka, naṭaka, và naṭo là (các từ chỉ) vũ công.

102.

102.

සිඞ්ගාරො කරුණො වීර, බ්භුත හස්ස භයානකා;

සන්තො බීභච්ඡ රුද්දානි, නව නාට්‍යරසා ඉමෙ.

Tình ái, bi ai, anh hùng, kỳ diệu, hài hước, kinh sợ, tĩnh lặng, ghê tởm, và phẫn nộ, đây là chín vị của kịch nghệ.

103.

103.

පොසස්ස නාරියං පොසෙ, ඉත්ථියා සඞ්ගමං පති;

යා පිහා එස සිඞ්ගාරො, රතිකීළාදිකාරණො.

Sự khao khát của người nam đối với người nữ, hoặc của người nữ đối với người nam về sự kết hợp, sự khao khát đó là vị tình ái (siṅgāra), là nguyên nhân của sự ái lạc, vui đùa, v.v...

104.

104.

උත්තම ප්පකතිප්පායො, ඉත්ථිපුරිසහෙතුකො;

සො සම්භොගො වියොගොති,සිඞ්ගාරො දුවිධො මතො.

Tình yêu (siṅgāra) được cho là có hai loại: sự kết hợp và sự chia ly; nó có nguyên nhân từ nam và nữ, và chủ yếu dựa trên bản chất cao quý.

105.

105.

භාසිතං [Pg.11] ලපිතං භාසා, වොහාරො වචනං වචො;

උත්ති වාචා ගිරා වාණී, භාරතී කථිතා වචී.

Bhāsita, lapita, bhāsā, vohāra, vacana, vaco; utti, vācā, girā, vāṇī, bhāratī, kathita, vacī (là những từ chỉ lời nói).

106.

106.

එකාඛ්‍යාතො පදචයො, සියා වාක්‍යංසකාරකො;

ආමෙඩිතන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං, ද්වත්තික්ඛත්තු මුදීරණං.

Một tập hợp các từ có một động từ chính được gọi là một câu (vākya); sự lặp lại hai hoặc ba lần một từ được biết là sự điệp ngữ (āmeḍita).

107.

107.

භයෙ කොධෙ පසංසායං, තුරිතෙ කොතූහලෙ’ච්ඡරෙ;

හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච, කරෙ ආමෙඩිතං බුධො.

Người trí sử dụng điệp ngữ trong khi sợ hãi, tức giận, tán dương, vội vã, hiếu kỳ, kinh ngạc, vui mừng, sầu muộn, và trong sự hoan hỷ.

108.

108.

ඉරු නාරී යජු සාම, මිති වෙදා තයො සියුං;

එතෙ එව තයී නාරී, වෙදො මන්තො සුතිත්ථියං.

Rig (Iru), Yajur, và Sāma là ba kinh Vệ-đà. Chúng được gọi là Tam Vệ-đà (tayī). Veda, manta, và suti (giống cái) là những từ đồng nghĩa.

109.

109.

අට්ඨකො වාමකො වාම, දෙවො චඞ්ගීරසො භගු;

යමදග්ගි ච වාසිට්ඨො, භාරද්වාජො ච කස්සපො;

වෙස්සාමිත්තොති මන්තානං, කත්තාරො ඉසයො ඉමෙ.

Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Aṅgīrasa, Bhagu, Yamadaggi, Vāsiṭṭha, Bhāradvāja, Kassapa, và Vessāmitta; đây là những vị tiên nhân, tác giả của các câu thần chú (manta).

110.

110.

කප්පො බ්‍යාකරණං ජොති, සත්ථං සික්ඛා නිරුත්ති ච;

ඡන්දොවිචිති චෙතානි, වෙදඞ්ගානි වදන්ති ඡ.

Kalpa (nghi thức), Vyākaraṇa (ngữ pháp), Jyotiṣa (thiên văn), Śikṣā (ngữ âm), Nirukti (từ nguyên), và Chandas (vận luật); đây được gọi là sáu Vedaṅga (bộ môn phụ của Vệ-đà).

111.

111.

ඉතිහාසො පුරාවුත්ත, ප්පබන්ධො භාරතාදිකො;

නාමප්පකාසකං සත්ථං, රුක්ඛාදීනං නිඝණ්ඩු සො.

Itihāsa là một tác phẩm tự sự về các sự kiện trong quá khứ, như Mahābhārata. Nighaṇḍu là bộ môn khoa học giải thích tên gọi của cây cối và các thứ tương tự.

112.

112.

විතණ්ඩසත්ථං විඤ්ඤෙය්‍යං, යං තං ලොකායතං ඉති;

කෙටුභං තු ක්‍රියාකප්ප, විකප්පො කවිනං හිතො.

Khoa học về ngụy biện (vitaṇḍasattha) được biết đến là Lokāyata. Keṭubha là sự sắp xếp các nghi lễ hoặc một luận thuyết hữu ích cho các nhà thơ.

113.

113.

ආඛ්‍යායිකොපලද්ධත්ථා, පබන්ධකප්පනා කථා;

දණ්ඩනීත්‍ය’ත්ථසත්ථස්මිං, වුත්තන්තො තු පවත්ති ච.

Ākhyāyikā là một câu chuyện hư cấu có thể hiểu được nội dung. Trong chính trị học (daṇḍanīti) và kinh tế học (atthasattha), vuttanta và pavatti (có nghĩa là sự tường thuật, sự kiện).

114.

114.

සඤ්ඤා, ඛ්‍යා, ව්හා සමඤ්ඤා චා, භිධානං නාම මව්හයො;

නාමධෙය්‍යා’ ධිවචනං, පටිවාක්‍යං තු උත්තරං.

Saññā, khyā, vhā, samaññā, abhidhāna, nāma, avhaya, nāmadheyya, adhivacana (là những từ chỉ tên gọi). Paṭivākya và uttara (là những từ chỉ câu trả lời).

115.

115.

පඤ්හො තීස්ව නුයොගො ච, පුච්ඡා ප්‍යථ නිදස්සනං;

උපොග්ඝාතො ච දිට්ඨන්තො, තථො’දාහරණං භවෙ.

Pañha, anuyoga, và pucchā (là những từ chỉ câu hỏi, dùng trong cả ba giới tính). Nidassana, upogghāta, diṭṭhanta, và udāharaṇa (là những từ chỉ ví dụ).

116.

116.

සමා සඞ්ඛෙප සංහාරා, සමාසො සඞ්ගහො ප්‍යථ;

සතං ධාරයසී ත්‍යාද්‍ය, බ්භක්ඛානං තුච්ඡභාසනං.

Samā, saṅkhepa, saṃhāra, samāso, saṅgaho (là những từ chỉ sự tóm tắt, tổng hợp). Sự vu khống (abbhakkhāna) là lời nói vô căn cứ, chẳng hạn như: 'ông nợ một trăm'.

117.

117.

වොහාරො තු විවාදො ථ, සපනං සපථොපි ච;

යසො සිලොකො කිත්තිත්ථී,ඝොසනා තු’ච්චසද්දනං.

Vohāra và vivāda (là tranh chấp). Sapana và sapatha (là lời thề). Yasa, siloka, và kitti (giống cái) (là danh tiếng). Ghosanā là sự công bố lớn tiếng.

118.

118.

පටිඝොසො පටිරවො, ථො’ පඤ්ඤාසො වචීමුඛං;

කත්ථනා ච සිලාඝා ච, වණ්ණනා ච නුති ත්ථුති.

Paṭighosa và paṭirava (là tiếng vang). Upaññāsa và vacīmukha (là lời mở đầu). Katthanā, silāghā, vaṇṇanā, nuti, và thuti (là sự tán dương).

119.

119.

ථොමනඤ්ච පසංසාථ, කෙකා නාදො සිඛණ්ඩිනං;

ගජානං කොඤ්චනාදො ථ,මතා හෙසා හයද්ධනි.

Thomana và pasaṃsā (cũng là sự tán dương). Kekā là tiếng kêu của công. Koñcanāda là tiếng rống của voi. Hesā và hayaddhani được xem là tiếng hí của ngựa.

120.

120.

පරියායො වෙවචනං, සාකච්ඡා තු ච සංකථා;

උපවාදො චු’පක්කොසා, වණ්ණවාදා’නුවාදො ච;

ජනවාදා’පවාදාපි, පරිවාදො ච තුල්‍යත්ථා.

Pariyāya và vevacana (là từ đồng nghĩa). Sākacchā và saṃkathā (là sự thảo luận). Upavāda, upakkosa, avaṇṇavāda, anuvāda, janavāda, apavāda, và parivāda có cùng nghĩa (là sự khiển trách, chỉ trích).

121.

121.

ඛෙපො [Pg.12] නින්දා තථා කුච්ඡා, ජිගුච්ඡා ගරහා භවෙ;

නින්දාපුබ්බො උපාරම්භො, පරිභාසන මුච්චතෙ.

Khepa, nindā, kucchā, jigucchā, garahā (là sự chê bai, khinh miệt). Sự khiển trách (upārambha) đi kèm với lời mắng nhiếc được gọi là sự lăng mạ (paribhāsana).

122.

122.

අට්ඨානරියවොහාර, වසෙන යා පවත්තිතා;

අභිවාක්‍යං සියා වාචා, සා වීතික්කමදීපනී.

Lời nói (vācā) phát sinh từ cách nói năng không hợp thời và không cao thượng, lời nói ấy được gọi là abhivākya, nó biểu thị sự vi phạm.

123.

123.

මුහුංභාසා නුලාපොථ, පලාපො නත්ථිකා ගිරා;

ආදොභාසන මාලාපො,විලාපො තු පරිද්දවො.

Anulāpa là nói đi nói lại. Palāpa là lời nói vô nghĩa. Ālāpa là lời xưng hô, bắt chuyện. Vilāpa là sự than khóc.

124.

124.

විප්පලාපො විරොධොත්ති, සන්දෙසොත්ති තු වාචිකං;

සම්භාසනං තු සල්ලාපො, විරොධරහිතං මිථු.

Vippalāpa là lời nói mâu thuẫn. Sandesa là một thông điệp. Sallāpa là cuộc trò chuyện thân mật, không có mâu thuẫn giữa hai người.

125.

125.

ඵරුසං නිට්ඨුරං වාක්‍යං, මනුඤ්ඤං හදයඞ්ගමං;

සංකුලං තු කිලිට්ඨඤ්ච, පුබ්බාපරවිරොධිනී.

Pharusa và niṭṭhura là lời nói thô lỗ. Manuñña và hadayaṅgama là (lời nói) dễ chịu, làm rung động lòng người. Saṃkula, kiliṭṭha, và pubbāparavirodhinī là (lời nói) lộn xộn, mâu thuẫn trước sau.

126.

126.

සමුදායත්ථරහිතං, අබද්ධමිති කිත්තිතං;

විතථං තු මුසා චාථ, ඵරුසාදී තිලිඞ්ගිකා.

(Lời nói) thiếu ý nghĩa tổng thể được gọi là abaddha (không mạch lạc). Vitatha và musā là lời nói dối. Các từ bắt đầu bằng pharusa (lời nói thô lỗ) thuộc cả ba giới tính.

127.

127.

සම්මා බ්‍යයඤ්චා විතථං, සච්චං තච්ඡං යථාතථං;

තබ්බන්තා තීස්ව ලීකං ත්ව, සච්චං මිච්ඡා මුසා බ්‍යයං.

Sammā (trạng từ bất biến), avitatha, sacca, taccha, và yathātatha (là những từ chỉ sự thật); các từ có nghĩa này thuộc ba giới tính. Alīka, asacca, micchā, và musā (là những từ chỉ sự giả dối); hai từ cuối là trạng từ bất biến.

128.

128.

රවො නිනාදො නිනදො ච සද්දො,නිග්ඝොස නාද ද්ධනයො ච රාවො;

ආරාව සංරාව විරාව ඝොසා,රවා සුතිත්ථී සර නිස්සනා ච.

Rava, nināda, ninada, sadda, nigghosa, nāda, dhani, rāva, ārāva, saṃrāva, virāva, ghosa, ravā, suti (giống cái), sara, và nissanā (là những từ chỉ âm thanh).

129.

129.

විස්සට්ඨ මඤ්ජු විඤ්ඤෙය්‍යා, සවනීයා විසාරිනො;

බින්දු ගම්භීර නින්නාදී, ත්‍යෙව මට්ඨඞ්ගිකො සරො.

Giọng nói có tám đặc tính là: trong trẻo (vissaṭṭha), ngọt ngào (mañju), dễ hiểu (viññeyya), dễ nghe (savanīya), không ngập ngừng (visārī), tròn trịa (bindu), sâu lắng (gambhīra), và vang dội (ninnādī).

130.

130.

තිරච්ඡානගතානඤ්හි, රුතං වස්සිත මුච්චතෙ;

කොලාහලො කලහලො,ගීතං ගානඤ්ච ගීතිකා.

Tiếng kêu của loài vật được gọi là ruta và vassita. Kolāhala và kalahala là tiếng huyên náo. Gīta, gāna, và gītikā là bài hát.

131.

131.

සරා සත්ත තයො ගාමා, චෙකවීසති මුච්ඡනා;

තානා චෙකූනපඤ්ඤාස, ඉච්චෙතං සරමණ්ඩලං.

Bảy nốt nhạc (sara), ba thang âm (gāma), hai mươi mốt điệu thức (mucchanā), và bốn mươi chín âm điệu (tāna); đây được gọi là hệ thống âm nhạc (saramaṇḍala).

132.

132.

උසභො ධෙවතො චෙව, ඡජ්ජ ගන්ධාර මජ්ඣිමා;

පඤ්චමො ච නිසාදොති, සත්තෙ’තෙ ගදිතා සරා.

Usabha, Dhevata, Chajja, Gandhāra, Majjhima, Pañcama, và Nisāda; đây là bảy nốt nhạc đã được nêu.

133.

133.

නදන්ති [Pg.13] උසභං ගාවො, තුරගා ධෙවතං තථා;

ඡජ්ජං මයූරා ගන්ධාර, මජා කොඤ්චා ච මජ්ඣිමං.

Bò kêu ra nốt Usabha, ngựa cũng vậy, kêu ra nốt Dhevata. Công kêu ra nốt Chajja, dê kêu ra nốt Gandhāra, và diệc kêu ra nốt Majjhima.

134.

134.

පඤ්චමං පරපුට්ඨාදී, නිසාදම්පි ච වාරණා;

ඡජ්ජො ච මජ්ඣිමො ගාමා,තයො සාධාරණොති ච.

Âm thứ năm (pañcama) do chim cu nuôi, v.v..., và cũng là âm nisāda do voi; âm chajja và âm majjhima là các âm giai, và ba âm là thông thường.

135.

135.

සරෙසු තෙසු පච්චෙකෙ, තිස්සො තිස්සො හි මුච්ඡනා;

සියුං තථෙව තානානි, සත්ත සත්තෙව ලබ්භරෙ.

Trong mỗi nốt nhạc ấy, có ba âm giai (mucchanā) cho mỗi loại; cũng như vậy, có bảy âm điệu (tāna) cho mỗi loại được tìm thấy.

136.

136.

තිස්සො දුවෙ චතස්සො ච, චතස්සො කමතො සරෙ;

තිස්සො දුවෙ චතස්සොති, ද්වාවීසති සුතී සියුං.

Lần lượt trong các nốt nhạc có: ba, hai, bốn, và bốn; ba, hai, và bốn, như vậy có hai mươi hai vi âm (suti).

137.

137.

උච්චතරෙ රවෙ තාරො, ථාබ්‍යත්තෙ මධුරෙ කලො;

ගම්භීරෙ තු රවෙ මන්දො, තාරාදී තීස්වථො කලෙ;

කාකලී සුඛුමෙ වුත්තො,ක්‍රියාදිසමතා ලයො.

Âm thanh cao hơn là âm cao (tāra), âm thanh rõ ràng và ngọt ngào là âm du dương (kala); còn âm thanh trầm là âm thấp (manda). Rồi trong ba âm vực bắt đầu bằng tāra, âm vi tế được gọi là kākalī. Sự đồng đều của động tác v.v... là nhịp điệu (laya).

138.

138.

වීණා ච වල්ලකී සත්ත, තන්තී සා පරිවාදිනී;

පොක්ඛරො දොණි වීණාය,උපවීණො තු වෙඨකො.

Đàn tỳ bà (vīṇā) và đàn vallakī. Loại đàn có bảy dây (sattatantī) là parivādinī. Mặt đàn (pokkhara) và bầu đàn (doṇi) là (các bộ phận) của đàn tỳ bà (vīṇā). Còn cần đàn là upavīṇa hay veṭhaka.

139.

139.

ආතතඤ්චෙව විතත, මාතතවිතතං ඝනං;

සුසිරං චෙති තූරියං, පඤ්චඞ්ගික මුදීරිතං.

Ātata, vitata, ātatavitata, ghana, và susira, như vậy nhạc cụ được nói là có năm loại (pañcaṅgika).

140.

140.

ආතතං නාම චම්මාව, නද්ධෙසු භෙරියාදිසු;

තලෙ’කෙකයුතං කුම්භ, ථුණ දද්දරිකාදිකං.

Tên gọi ātata là (nhạc cụ) được bịt bằng da ở một mặt, như trống bheri v.v...; (cũng là) trống kumbhathūṇa, daddarī, v.v... có một mặt.

141.

141.

විතතං චො’භයතලං, තූරියං මුරජාදිකං;

ආතතවිතතං සබ්බ, විනද්ධං පණවාදිකං.

Và vitata là nhạc cụ có cả hai mặt, như trống muraja v.v...; ātatavitata là tất cả các loại được bịt da, như trống paṇava v.v...

142.

142.

සුසිරං වංසසඞ්ඛාදි, සම්මතාලාදිකං ඝනං;

ආතොජ්ජං තු ච වාදිත්තං, වාදිතං වජ්ජ මුච්චතෙ.

Susira là (nhạc cụ) như sáo (vaṃsa), ốc tù và (saṅkha) v.v...; ghana là (nhạc cụ) như chập chõa (sammatāla) v.v...; còn ātojja, vāditta, vādita, và vajja được gọi là nhạc khí.

143.

143.

භෙරී (භෙරි) දුන්දුභි වුත්තො ථ,මුදිඞ්ගො මුරජොස්ස තු;

ආලිඞ්ග, ඞ්ක්‍යො, ද්ධකා භෙදා,තිණවො තු ච ඩිණ්ඩිමො.

Bherī (hay bheri) được gọi là dundubhi, còn mudiṅga là (tên khác của) muraja; āliṅga, aṅkya, và addhaka là các loại của nó, và tiṇava là (tên khác của) ḍiṇḍima.

144.

144.

ආලම්බරො [Pg.14] තු පණවො, කොණො වීණාදිවාදනං;

දද්දරී පටහො භෙරි, ප්පභෙදා මද්දලාදයො.

Còn ālambara là paṇava, koṇa là miếng gảy đàn tỳ bà v.v...; daddarī, paṭaha, maddala v.v... là các loại của trống bheri.

145.

145.

ජනප්පියෙ විමද්දුට්ඨෙ, ගන්ධෙ පරිමලො භවෙ;

සො ත්වා මොදො දූරගාමී, විස්සන්තා තීස්විතො පරං.

Mùi hương (gandha) làm hài lòng mọi người, phát sinh do nghiền nát, là parimala; mùi hương đó bay đi xa là āmoda; còn mùi hôi thối (vissanta) là khác với những mùi này.

146.

146.

ඉට්ඨගන්ධො ච සුරභි, සුගන්ධො ච සුගන්ධි ච;

පූතිගන්ධි තු දුග්ගන්ධො, ථ විස්සං ආමගන්ධි යං.

Iṭṭhagandha, surabhi, sugandha, và sugandhi là (các từ chỉ) hương thơm; còn pūtigandhi là duggandha (mùi hôi thối), và vissa là mùi tanh hôi (āmagandhi).

147.

147.

කුඞ්කුමඤ්චෙව යවන, පුප්ඵඤ්ච තගරං තථා;

තුරුක්ඛොති චතුජ්ජාති, ගන්ධා එතෙ පකාසිතා.

Nghệ tây (kuṅkuma), hoa yavana (yavanapuppha), và cũng như tagara; và hương turukkha, những mùi hương này được công bố là bốn loại (catujjāti).

148.

148.

කසාවො නිත්ථියං තිත්තො, මධුරො ලවණො ඉමෙ;

අම්බිලො කටුකො චෙති, ඡ රසා තබ්බතී තිසු.

Chát (kasāva), đắng (titta), ngọt (madhura), mặn (lavaṇa); chua (ambila) và cay (kaṭuka), như vậy là sáu vị. (Từ chỉ) vật có các vị đó thuộc ba tánh.

149.

149.

සියා ඵස්සො ච ඵොට්ඨබ්බො,විසයී ත්වක්ඛ මින්ද්‍රියං;

නයනං ත්වක්ඛි නෙත්තඤ්ච, ලොචනං ච’ච්ඡි චක්ඛු ච.

Phassa và phoṭṭhabba là (sự xúc chạm); visayī, akkha, và indriya là (giác quan/căn); nayana, akkhi, netta, locana, acchi, và cakkhu là (con mắt).

150.

150.

සොතං සද්දග්ගහො කණ්ණො, සවනං සුති නත්ථු තු;

නාසා ච නාසිකා ඝානං, ජිව්හාතු රසනා භවෙ.

Sota, saddaggaha, kaṇṇa, savana, suti là (lỗ tai); còn natthu, nāsā, nāsikā, ghāna là (lỗ mũi); jivhā và rasanā là (cái lưỡi).

151.

151.

සරීරං වපු ගත්තඤ්චා, ත්තභාවො බොන්දි විග්ගහො;

දෙහං වා පුරිසෙ කායො, ථියං තනු කළෙවරං.

Sarīra, vapu, gatta, attabhāva, bondi, viggaha; deha hay kāya ở nam tánh; tanu ở nữ tánh, và kaḷevara (là các từ đồng nghĩa chỉ thân thể).

152.

152.

චිත්තං චෙතො මනො නිත්ථී, විඤ්ඤාණං හදයං තථා;

මානසං ධී තු පඤ්ඤා ච, බුද්ධි මෙධා මති මුති.

Citta, ceto, mano, viññāṇa, cũng như hadaya, mānasa (là các từ chỉ tâm); còn dhī, paññā, buddhi, medhā, mati, muti (là các từ chỉ trí tuệ, thuộc nữ tánh).

153.

153.

භූරී මන්තා ච පඤ්ඤාණං, ඤාණං විජ්ජා ච යොනි ච;

පටිභාන මමොහො ථ, පඤ්ඤාභෙදා විපස්සනා.

Bhūrī, mantā, paññāṇa, ñāṇa, vijjā, và yoni; rồi paṭibhāna, amoha (cũng là các từ chỉ trí tuệ); vipassanā là một loại trí tuệ (paññābheda).

154.

154.

සම්මාදිට්ඨි පභුතිකා, වීමංසා තු විචාරණා;

සම්පජඤ්ඤං තු නෙපක්කං, වෙදයිතං තු වෙදනා.

Chánh kiến (sammādiṭṭhi) v.v... (cũng là loại trí tuệ); còn vīmaṃsā là vicāraṇā (sự thẩm sát); còn sampajañña là nepakka (sự tỉnh giác); còn vedayita là vedanā (cảm thọ).

155.

155.

තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො,ප්පනො’ හා’ යු තු ජීවිතං;

එකග්ගතා තු සමථො, අවික්ඛෙපො සමාධි ච.

Takka, vitakka, saṅkappa, appanā, ūhā (là các loại tư duy); còn āyu là jīvita (mạng sống); còn ekaggatā, samatha, avikkhepa, và samādhi (là các từ chỉ định).

156.

156.

උස්සාහා’ තප්ප පග්ගාහා, වායාමො ච පරක්කමො;

පධානං වීරියං චෙහා, උය්‍යාමො ච ධිති ත්ථියං.

Ussāha, ātappa, paggāha, vāyāma, parakkama, padhāna, vīriya, īhā, uyyāma, và dhiti (nữ tánh) (là các từ chỉ sự tinh tấn).

157.

157.

චත්තාරි වීරියඞ්ගානි, තචස්ස ච නහාරුනො;

අවසිස්සන මට්ඨිස්ස, මංසලොහිතසුස්සනං.

Bốn chi phần của sự tinh tấn là: sự còn lại của da, gân, và xương; và sự khô cạn của thịt và máu.

158.

158.

උස්සොළ්හී [Pg.15] ත්ව ධිමත්තෙහා, සති ත්ව නුස්සති ත්ථිය;

ලජ්ජා හිරී සමානා ථ, ඔත්තප්පං පාපභීරුතා.

Ussoḷhī là sự nỗ lực tột bậc (adhimattehā); sati là anussati (niệm), thuộc nữ tánh; rồi lajjā và hirī là tương đương (sự hổ thẹn); ottappa là sự sợ hãi tội lỗi (pāpabhīrutā).

159.

159.

මජ්ඣත්තතා තු’පෙක්ඛා ච, අදුක්ඛමසුඛා සියා;

චිත්තාභොගො මනක්කාරො,අධිමොක්ඛො තු නිච්ඡයො.

Còn majjhattatā và upekkhā là (trạng thái) không khổ không lạc; cittābhoga là manasikāra (sự tác ý); còn adhimokkha là nicchaya (sự quyết định).

160.

160.

දයා’ නුකම්පා කාරුඤ්ඤං, කරුණා ච අනුද්දයා;

ථියං වෙරමණී චෙව, විරත්‍යා’ රති චාප්‍යථ.

Dayā, anukampā, kāruñña, karuṇā, và anuddayā (là lòng bi mẫn); rồi veramaṇī, virati, và ārati, thuộc nữ tánh, (là sự chế ngự).

161.

161.

තිතික්ඛා ඛන්ති ඛමනං, ඛමා මෙත්තා තු මෙත්‍ය’ථ;

දස්සනං දිට්ඨි ලද්ධිත්ථී, සිද්ධන්තො සමයො භවෙ.

Titikkhā, khanti, khamana, khamā (là sự kham nhẫn); rồi mettā là metti (lòng từ); dassana, diṭṭhi, laddhi (nữ tánh) (là kiến); siddhanta và samaya là (học thuyết).

162.

162.

තණ්හා ච තසිණා එජා, ජාලිනී ච විසත්තිකා;

ඡන්දො ජටා නිකන්ත්‍යා’සා, සිබ්බිනී භවනෙත්ති ච.

Taṇhā, tasiṇā, ejā, jālinī, visattikā, chanda, jaṭā, nikanti, āsā, sibbinī, và bhavanetti (là các từ chỉ ái dục).

163.

163.

අභිජ්ඣා වනථො වානං, ලොභො රාගො ච ආලයො;

පිහා මනොරථො ඉච්ඡා, භිලාසො කාම දොහළා;

ආකඞ්ඛා රුචි වුත්තා සා, ත්වධිකා ලාලසා ද්විසු.

Abhijjhā, vanatha, vāna, lobha, rāga, và ālaya; pihā, manoratha, icchā, abhilāsa, kāma, dohaḷa; ākaṅkhā, ruci được nói đến. Dục vọng đó khi quá mức là lālasā, (dùng ở) hai tánh.

164.

164.

වෙරං විරොධො විද්දෙසො, දොසො ච පටිඝඤ්ච වා;

කොධා’ ඝාතා කොප රොසා,බ්‍යාපාදො’ නභිරද්ධි ච.

Sự oán thù, sự chống đối, sự ghét bỏ, sân hận và sự phẫn uất; Sự giận dữ, sự oán hận, sự phẫn nộ, sự tức giận, ác ý và sự không hoan hỷ.

165.

165.

බද්ධවෙර මුපනාහො, සියා සොකො තු සොචනං;

රොදිතං කන්දිතං රුණ්ණං, පරිදෙවො පරිද්දවො.

Sự buộc oán, sự oán hận; là sầu bi, sự sầu muộn; Sự khóc lóc, sự than khóc, tiếng khóc, sự than van, sự than vãn.

166.

166.

භීතිත්ථි භය මුත්තාසො, භෙරවං තු මහබ්භයං;

Bhīti (giống cái), bhaya, uttāsa là sự sợ hãi; còn bherava là sự kinh hoàng, sự sợ hãi lớn lao.

167.

167.

භෙරවං භීසනං භීමං, දාරුණඤ්ච භයානකං;

ඝොරං පටිභයං භෙස්මං, භයඞ්කර මිමෙ තීසු.

Bherava, bhīsana, bhīma, dāruṇa, và bhayānaka; Ghora, paṭibhaya, bhesma, bhayaṅkara: những từ này (chỉ sự đáng sợ) thuộc cả ba giống.

168.

168.

ඉස්සා උසූයා මච්ඡෙරං, තු මච්ඡරිය මච්ඡරං;

මොහො’විජ්ජා තථා’ඤාණං, මානො විධා ච උන්නති.

Issā, usūyā là tật đố; macchera, macchariya, macchara là sự bỏn xẻn; Moha, avijjā, cũng như añāṇa là si mê; māna, vidhā và unnati là ngã mạn.

169.

169.

උද්ධච්ච මුද්ධටං චාථ, තාපො කුක්කුච්චමෙව ච;

පච්ඡාතාපො නුතාපො ච, විප්පටිසාරො පකාසිතො.

Uddhacca và uddhaṭa (là trạo cử); rồi đến tāpa và kukkucca; Pacchātāpa, anutāpa và vippaṭisāra được gọi là sự hối hận.

170.

170.

මනොවිලෙඛ සන්දෙහා, සංසයො ච කථංකථා;

ද්වෙළ්හකං විචිකිච්ඡා ච, කඞ්ඛා සඞ්කා විමත්‍යපි.

Manovilekha, sandeha, saṃsaya và kathaṃkathā; Dveḷhaka, vicikicchā, kaṅkhā, saṅkā và cả vimati (là những từ chỉ sự hoài nghi).

171.

171.

ගබ්බො [Pg.16] භිමානො’හංකාරො, චින්තාතු ඣාන මුච්චතෙ;

නිච්ඡයො නිණ්ණයො වුත්තො, පටිඤ්ඤා තු පටිස්සවො.

Gabba, abhimāna, ahaṃkāra (là kiêu ngạo); cintā được gọi là jhāna (sự suy tư); Nicchaya, niṇṇaya được nói là (sự quyết định); còn paṭiññā, paṭissava là lời hứa.

172.

172.

අවමානං තිරක්කාරො, පරිභවො ප්‍ය’ නාදරො;

පරාභවො ප්‍ය’ වඤ්ඤා ථ, උම්මාදො චිත්තවිබ්භමො.

Avamāna, tirakkāra, paribhava, và anādara; Parābhava và avaññā (là sự khinh miệt); ummāda là cittavibbhamo (sự rối loạn tâm trí).

173.

173.

පෙමං සිනෙහො ස්නෙහො ථ, චිත්තපීළා විසඤ්ඤිතා;

පමාදො සතිවොස්සග්ගො, කොතූහලං කුතූහලං.

Pema, sineha, sneha (là tình yêu); cittapīḷā, visaññitā (là sự đau khổ tâm trí, bất tỉnh); Pamāda là sativossagga (sự buông bỏ chánh niệm); kotūhala, kutūhala (là sự tò mò).

174.

174.

විලාසො ලලිතං ලීලා, හාවො හෙළා ච විබ්භමො;

ඉච්චාදිකා සියුං නාරි, සිඞ්ගාරභාවජා කිරියා.

Vilāsa, lalita, līlā, hāva, heḷā và vibbhama; những cử chỉ này v.v... là những hành động của phụ nữ, sinh ra từ tình cảm luyến ái.

175.

175.

හසනං හසිතං හාසො, මන්දො සො මිහිතං සිතං;

අට්ටහාසො මහාහාසො,රොමඤ්චො ලොමහංසනං.

Hasana, hasita, hāsa (là sự cười); nụ cười mỉm là mihita, sita; Aṭṭahāsa là mahāhāsa (tiếng cười lớn); Romañca là lomahaṃsana (sự nổi da gà).

176.

176.

පරිහාසො දවො ඛිඩ්ඩා, කෙළි කීළා ච කීළිතං;

නිද්දා තු සුපිනං සොප්පං, මිද්ධඤ්ච පචලායිකා.

Parihāsa, dava, khiḍḍā, keḷi, kīḷā và kīḷita (là sự vui đùa); Niddā, supina, soppa (là giấc ngủ); còn middha và pacalāyikā (là sự buồn ngủ).

177.

177.

ථියං නිකති කූටඤ්ච, දම්භො සාඨ්‍යඤ්ච කෙතවං;

සභාවො තු නිස්සග්ගො ච, සරූපං පකතිත්ථියං.

(Giống cái) nikati, kūṭa, dambha, sāṭhya và ketava (là sự lừa dối); Sabhāva, nissagga, sarūpa, pakati (là bản chất, giống cái).

178.

178.

සීලඤ්ච ලක්ඛණං භාවො,උස්සවො තු ඡණො මහො.

Sīla, lakkhaṇa, bhāva (là giới hạnh, đặc tính); còn Ussava, chaṇa, maho (là lễ hội).

179.

179.

ධාරෙන්තො ජන්තු සස්නෙහ, මභිධානප්පදීපිකං;

ඛුද්දකාද්‍යත්ථජාතානි, සම්පස්සති යථාසුඛං.

Người nào với lòng yêu mến ghi nhớ (cuốn) Abhidhānappadīpikā, sẽ thấy rõ các loại ý nghĩa của những từ nhỏ v.v... một cách dễ dàng.

සග්ගකණ්ඩො නිට්ඨිතො.

Chương Thiên Giới đã kết thúc.

2. භූකණ්ඩ

2. Chương Đất

1. භූමිවග්ග

1. Phẩm Đất

180.

180.

වග්ගා භූමි, පුරී, මච්ච, චතුබ්බණ්ණ, වනාදිහි;

පාතාලෙන ච වුච්චන්තෙ, සඞ්ගො’පඞ්ගෙහි’ධ’ක්කමා.

Ở đây, các phẩm về đất, thành phố, con người, bốn giai cấp, rừng v.v., và địa ngục, sẽ được nói đến theo thứ tự cùng với các phần chính và phụ.

181.

181.

වසුන්ධරා ඡමා භූමි, පථවී මෙදනී මහී;

උබ්බී වසුමතී ගො කු, වසුධා ධරණී ධරා;

පුථවී ජගතී භූරී, භූ ච භූතධරා’ වනී.

Vasundharā, chamā, bhūmi, pathavī, medanī, mahī; Ubbī, vasumatī, go, ku, vasudhā, dharaṇī, dharā; Puthavī, jagatī, bhūrī, bhū, và bhūtadharā, avanī (là những từ chỉ đất).

182.

182.

ඛාරා [Pg.17] තු මත්තිකා ඌසො, ඌසවා තූසරො තිසු;

ථලං ථලීත්ථී භූභාගෙ, ථද්ධලූඛම්හි ජඞ්ගලො.

Đất mặn là ūsa; ūsava và ūsara (là tính từ) ở cả ba giống. Thala và thalī (giống cái) là vùng đất cao; vùng đất khô cằn là jaṅgala.

183.

183.

පුබ්බවිදෙහො චාපර, ගොයානං ජම්බුදීපො ච;

උත්තරකුරු චෙති සියුං, චත්තාරොමෙ මහාදීපා.

Pubbavideha (Đông Thắng Thần Châu), Aparagoyāna (Tây Ngưu Hóa Châu), Jambudīpa (Nam Thiệm Bộ Châu), và Uttarakuru (Bắc Câu Lô Châu); đây là bốn đại châu.

184.

184.

පුම්බහුත්තෙ කුරූ සක්කා, කොසලා මගධා සිවී;

කලිඞ්ගා’වන්ති පඤ්චාලා, වජ්ජී ගන්ධාර චෙතයො.

(Ở giống đực, số nhiều): Kurū, Sakkā, Kosalā, Magadhā, Sivī; Kaliṅgā, Avanti, Pañcālā, Vajjī, Gandhāra, Cetayo.

185.

185.

වඞ්ගා විදෙහා කම්බොජා, මද්දා භග්ග’ඞ්ග සීහළා;

කස්මීරා කාසි පණ්ඩවාදී, සියුං ජනපදන්තරා.

Vaṅgā, Videhā, Kambojā, Maddā, Bhaggā, Aṅga, Sīhaḷā; Kasmīrā, Kāsi, Paṇḍava v.v., là những quốc độ khác.

186.

186.

ලොකො ච භුවනං වුත්තං, දෙසො තු විසයො ප්‍යථ;

මිලක්ඛදෙසො පච්චන්තො, මජ්ඣදෙසො තු මජ්ඣිමො.

Loka và bhuvana được gọi là (thế giới); deso và visayo (là xứ); xứ của người man di là paccanta, còn trung tâm quốc là majjhima.

187.

187.

අනූපො සලිලප්පායො, කච්ඡං පුම නපුංසකෙ;

සද්දලො හරිතෙ දෙසෙ, තිණෙනා, භිනවෙන හි.

Anūpa là vùng nhiều nước; kaccha (giống đực, trung tính) (cũng vậy). Saddala là vùng đất xanh tươi có cỏ non.

188.

188.

නද්‍යම්බුජීවනො දෙසො, වුට්ඨිනිප්පජ්ජසස්සකො;

යො නදීමාතිකො දෙව,මාතිකො ච කමෙන සො.

Vùng đất sống nhờ nước sông, và vùng đất có mùa màng sinh ra nhờ mưa; theo thứ tự được gọi là nadīmātika và devamātika.

189.

189.

තීස්වනූපාද්‍යථො චන්ද, සූරාදො සස්සතීරිතො;

රට්ඨං තු විජිතඤ්චාථ, පුරිසෙ සෙතු ආලියං.

(Các từ) Anūpa v.v... (là tính từ) ở cả ba giống. Raṭṭha và vijita (là vương quốc); setu, āliyaṃ (giống đực) là đê, đập.

190.

190.

උපාන්තභූ පරිසරො, ගොට්ඨං තු ගොකුලං වජො;

මග්ගො පන්ථො පථො අද්ධා, අඤ්ජසං වටුමං තථා.

Upāntabhū, parisara (là vùng ngoại ô); goṭṭha, gokula, vaja (là chuồng bò); Magga, pantha, patha, addhā, añjasa, cũng như vaṭuma (là con đường).

191.

191.

පජ්ජො, යනඤ්ච පදවී, වත්තනී පද්ධතිත්ථියං;

තබ්භෙදා ජඞ්ඝ, සකට, මග්ගා තෙ ච මහද්ධනි.

Pajja, yāna, padavī, vattanī, paddhati là (tên của) đường đi. Các loại của nó là: đường đi bộ (jaṅghamaggā), đường xe (sakaṭamaggā), và đường lớn (mahaddhani).

192.

192.

එකපද්‍යෙකපදිකෙ, කන්තාරො තු ච දුග්ගමෙ;

Ekapadī và ekapadikā là đường mòn (chỉ một người đi). Kantāra và duggama là con đường khó đi (hoang địa).

193.

193.

පටිමග්ගො පටිපථො, අද්ධානං දීඝ මඤ්ජසං;

සුප්පථො තු සුපන්ථො ච, උප්පථං ත්වපථං භවෙ.

Paṭimagga, paṭipatha, addhāna (đường dài), và añjasa (đường thẳng) là (tên của) con đường. Suppatha và supantha là đường tốt. Uppatha và apatha là đường xấu.

194.

194.

ඡත්තිංසපරමාණූන, මෙකො ණු ච ඡත්තිංස තෙ;

තජ්ජාරී තාපි ඡත්තිංස, රථරෙණු ඡත්තිංස තෙ.

Ba mươi sáu paramāṇu (vi trần) là một aṇu. Ba mươi sáu aṇu ấy là một tajjārī. Ba mươi sáu tajjārī ấy là một rathareṇu.

195.

195.

ලික්ඛාතා සත්ත ඌකා තා, ධඤ්ඤමාසොති සත්ත තෙ;

සත්ත ඞ්ගුල’ මමු ද්විච්ඡ, විදත්ථි තා දුවෙ සියුං.

Bảy likkhā (trứng chấy) là một ūkā (con chấy), bảy ūkā ấy là một dhaññamāsa (hạt gạo). Bảy dhaññamāsa ấy là một aṅgula (lóng tay), mười hai aṅgula là một vidatthi (gang tay), hai vidatthi ấy là một (ratana).

196.

196.

රතනං [Pg.18] තානි සත්තෙව, යට්ඨි තා වීසතූ සභං;

ගාවුත මුසභාසීති, යොජනං චතුගාවුතං.

Bảy ratana (khủy tay) là một yaṭṭhi (cây sào). Hai mươi yaṭṭhi ấy là một usabha. Tám mươi usabha là một gāvuta. Bốn gāvuta là một yojana (do tuần).

197.

197.

ධනුපඤ්චසතං කොසො, කරීසං චතුරම්බණං;

අබ්භන්තරං තු හත්ථාන, මට්ඨවීස පමාණතො.

Năm trăm dhanu (cây cung) là một kosa. Một karīsa là bốn ambaṇa. Abbhantara là khoảng cách được đo bằng hai mươi tám hattha (khủy tay).

භූමිවග්ගො නිට්ඨිතො.

Phẩm Đất (Bhūmivagga) đã kết thúc.

2. භූකණ්ඩ

2. Phần Đất

2. පුරවග්ග

2. Phẩm Thành Phố (Puravagga)

198.

198.

පුරං නගර මිත්ථී වා, ඨානීයං පුටභෙදනං;

ථියං තු රාජධානී ච, ඛන්ධාවාරො භවෙ ථ ච.

Pura, nagara (giống cái là nagarī), ṭhānīya, puṭabhedana là (tên của) thành phố. Rājadhānī (giống cái) và khandhāvāra (trại quân) cũng vậy.

199.

199.

සාඛානගර මඤ්ඤත්‍ර, යං තං මූලපුරා පුරං;

බාරාණසී ච සාවත්ථි, වෙසාලී මිථිලා, ළවී.

Sākhānagara là thành phố phụ, khác với thành phố chính (mūlapura). (Các thành phố nổi tiếng là:) Bārāṇasī, Sāvatthi, Vesālī, Mithilā, Āḷavī.

200.

200.

කොසම්බු, ජ්ජෙනියො තක්ක, සිලා චම්පා ච සාගලං;

සුසුමාරගිරං රාජ, ගහං කපිලවත්ථු ච.

Kosambī, Ujjenī, Takkasilā, Campā, Sāgala, Susumāragira, Rājagaha, và Kapilavatthu.

201.

201.

සාකෙත, මින්දපත්ථඤ්චො, ක්කට්ඨා පාටලිපුත්තකං;

ජෙතුත්තරඤ්ච සඞ්කස්සං, කුසිනාරාදයො පුරී.

Sāketa, Indapattha, Ukkaṭṭhā, Pāṭaliputta, Jetuttara, Saṅkassa, Kusinārā và các thành phố khác.

202.

202.

රච්ඡා ච විසිඛා වුත්තා, රථිකා වීථි චාප්‍යථ;

බ්‍යූහො රච්ඡා අනිබ්බිද්ධා, නිබ්බිද්ධා තු පථද්ධි ච.

Racchā, visikhā, rathikā, và vīthi được gọi là đường phố. Byūha là đường phố không thẳng (anibbiddhā racchā). Đường phố thẳng (nibbiddhā) là pathaddhi.

203.

203.

චතුක්කං චච්චරෙ මග්ග, සන්ධි සිඞ්ඝාටකං භවෙ;

පාකාරො වරණො චාථ, උදාපො උපකාරිකා.

Catukka, caccara, maggasandhi, siṅghāṭaka là ngã tư. Pākāra và varaṇa là tường thành. Udāpa và upakārikā là bờ lũy.

204.

204.

කුට්ටං තු භිත්ති නාරී ථ, ගොපුරං ද්වාරකොට්ඨකො;

එසිකා ඉන්දඛීලො ච, අට්ටො ත්වට්ටාලකො භවෙ.

Kuṭṭa và bhitti (giống cái) là bức tường. Gopura và dvārakoṭṭhaka là cổng thành. Esikā và indakhīla là cột trụ cổng. Aṭṭa và aṭṭālaka là tháp canh.

205.

205.

තොරණං තු බහිද්වාරං, පරිඛාතු ච දීඝිකා;

මන්දිරං සදනා, ගාරං, නිකායො නිලයා, ලයො.

Toraṇa là cổng ngoài. Parikhā và dīghikā là hào (quanh thành). Mandira, sadana, agāra, nikāya, nilaya, ālaya là (tên của) ngôi nhà.

206.

206.

ආවාසො භවනං වෙස්මං, නිකෙතනං නිවෙසනං;

ඝරං ගහඤ්චා, වසථො, සරණඤ්ච පතිස්සයො.

Āvāsa, bhavana, vesma, niketana, nivesana, ghara, gaha, āvasatha, saraṇa, và patissaya (cũng là tên của ngôi nhà).

207.

207.

ඔකං සාලා ඛයො වාසො, ථියං කුටි වසත්‍ය’පි;

ගෙහඤ්චා, නිත්ථි සදුමං, චෙතියා, යතනානි තු.

Oka, sālā, khaya, vāsa (là nhà). Kuṭi và vasati (giống cái) cũng vậy. Geha (giống trung) cũng vậy. Cetiya và āyatana là đền, tháp.

208.

208.

පාසාදො [Pg.19] චෙව යූපො ථ, මුණ්ඩච්ඡදො ච හම්මියං;

යූපොතු ගජකුම්භම්හි, හත්ථිනඛො පතිට්ඨිතො.

Pāsāda (lâu đài), yūpa (cột trụ), muṇḍacchada và hammiya (nhà có sân thượng). Yūpa cũng là cột hatthinakha được dựng trên ụ trán của voi.

209.

209.

සුපණ්ණවඞ්කච්ඡදන, මඩ්ඪයොගො සියා ථ ච;

එකකූටයුතො මාළො,පාසාදො චතුරස්සකො.

Aḍḍhayoga là (tòa nhà) có mái cong như cánh chim supaṇṇa (kim xí điểu). Māḷa là (tòa nhà) có một đỉnh nhọn. Pāsāda là lâu đài hình vuông.

210.

210.

සභායඤ්ච සභා චාථ, මණ්ඩපං වා ජනාලයො;

අථො ආසනසාලායං, පටික්කමන මීරිතං.

Sabhā là hội trường. Maṇḍapa hay janālaya là nhà nghỉ công cộng. Āsanasālā (phòng ngồi) và paṭikkamana (phòng riêng) cũng được nói đến.

211.

211.

ජිනස්ස වාසභවන, මිත්ථී ගන්ධකුටි ප්‍යථ;

ථියං රසවතී පාක, ට්ඨානඤ්චෙව මහානසං.

Nơi ở của bậc Toàn Giác (Jina) là gandhakuṭi (hương phòng), là giống cái. Rasavatī (giống cái), pākaṭṭhāna, và mahānasa là nhà bếp.

212.

212.

ආවෙසනං සිප්පසාලා, සොණ්ඩා තු පානමන්දිරං;

වච්චට්ඨානං වච්චකුටි, මුනීනං ඨාන මස්සමො.

Āvesana và sippasālā là xưởng thợ. Soṇḍā và pānamandira là quán rượu. Vaccaṭṭhāna và vaccakuṭi là nhà vệ sinh. Nơi ở của các vị ẩn sĩ (muni) là assama (am).

213.

213.

පණ්‍යවික්කයසාලා කු, ආපණො පණ්‍යවීථිකා;

උදොසිතො භණ්ඩසාලා, චඞ්කමනං තු චඞ්කමො.

Paṇyavikkayasālā, āpaṇa, paṇyavīthikā là cửa hàng, phố chợ. Udosita và bhaṇḍasālā là nhà kho. Caṅkamana và caṅkama là nơi kinh hành.

214.

214.

ජන්තාඝරං ත්වග්ගිසාලා, පපා පානීයසාලිකා;

ගබ්භො ඔවරකො වාසා, ගාරං තු සයනිග්ගහං.

Jantāghara và aggisālā là nhà tắm hơi, phòng lửa. Papā và pānīyasālikā là quán nước. Gabbha và ovaraka là phòng trong. Vāsāgāra và sayaniggaha là phòng ngủ.

215.

215.

ඉත්ථාගාරං තු ඔරොධො, සුද්ධන්තො’ න්තෙපුරම්පි ච;

අසබ්බවිසයට්ඨානං, රඤ්ඤං කච්ඡන්තරං මතං.

Itthāgāra, orodha, suddhanta, và antepura là hậu cung. Nơi không phải cho tất cả mọi người của vua được gọi là kacchantara (phòng riêng).

216.

216.

සොපානො වා’රොහණඤ්ච,නිස්සෙණී සා, ධිරොහිණී;

වාතපානං ගවක්ඛො ච, ජාලඤ්ච සීහපඤ්ජරං.

Sopāna và ārohaṇa là cầu thang. Nisseṇī và adhirohiṇī là cái thang (giống cái). Vātapāna, gavakkha, jāla, và sīhapañjara là cửa sổ.

217.

217.

ආලොකසන්ධි වුත්තො ථ, ලඞ්ගී’ත්ථී පලිඝො භවෙ;

කපිසීසො, ග්ගලත්ථම්භො, නිබ්බං තු ඡද්දකොටියං.

Ālokasandhi được gọi là khe hở lấy sáng. Laṅgī (giống cái) và paligha là then cửa. Kapisīsa và aggalatthambha là cột then cửa. Nibba và chaddakoṭi là mái hiên.

218.

218.

ඡදනං පටලං ඡද්ද, මජිරං චච්චරො, ඞ්ගණං;

පඝානො පඝනා, ලින්දො, පමුඛං ද්වාරබන්ධනං.

Mái nhà (là) chadanaṃ, paṭalaṃ, chadda; sân (là) majiraṃ, caccaro, aṅgaṇaṃ; hiên nhà, hàng hiên, phần trước cửa, khung cửa (là) paghāno, paghanā, lindo, pamukhaṃ, dvārabandhanaṃ.

219.

219.

පිට්ඨසඞ්ඝාටකං ද්වාර, බාහා කූටං තු කණ්ණිකා;

ද්වාරඤ්ච පටිහාරො ථ, උම්මාරො දෙහනී, ත්ථියං.

Cánh cửa, khung cửa (là) piṭṭhasaṅghāṭakaṃ, dvārabāhā; nóc nhà, chóp mái (là) kūṭaṃ, kaṇṇikā; cửa ra vào (là) dvārañca, paṭihāro; ngưỡng cửa (giống cái) (là) ummāro, dehanī.

220.

220.

එළකො ඉන්දඛීලො ථ, ථම්භො ථූණො පුමිත්ථියං;

පාටිකා, ඩ්ඪෙන්දුපාසාණෙ, ගිඤ්ජකා තු ච ඉට්ඨකා.

Cột trụ cửa (là) eḷako, indakhīlo; cột, trụ (giống đực và cái) (là) thambho, thūṇo; đá bán nguyệt ở bậc thềm (là) pāṭikā, aḍḍhendupāsāṇe; gạch (là) giñjakā, iṭṭhakā.

221.

221.

වලභිච්ඡාදිදාරුම්හි, වඞ්කෙ ගොපානසී, ත්ථියං;

කපොතපාලිකායං තු, විටඞ්කො නිත්ථියං භවෙ.

Rui nhà cong, thanh gỗ đỡ mái (giống cái) (là) gopānasī; diềm mái (không phải giống cái) (là) kapotapālikāyaṃ, viṭaṅko.

222.

222.

කුඤ්චිකාවිවරං [Pg.20] තාළ, ච්ඡිග්ගලො ප්‍යථ කුඤ්චිකා;

තාළො’වාපුරණං චාථ, වෙදිකා වෙදි කථ්‍යතෙ.

Lỗ khóa (là) kuñcikāvivaraṃ, tāḷacchiggalo; chìa khóa, ổ khóa (là) kuñcikā, tāḷo, avāpuraṇaṃ; bệ, đàn, lan can được gọi là vedikā, vedi.

223.

223.

සඞ්ඝාතො පක්ඛපාසො ච, මන්දිරඞ්ගා තුලා අපි;

ථියං සම්මුජ්ජනී චෙව, සම්මජ්ජනී ච සොධනී.

Xà nhà, dầm nhà, bộ phận của ngôi nhà (là) saṅghāto, pakkhapāso, mandiraṅgā, tulā; chổi (giống cái) (là) sammujjanī, sammajjanī, sodhanī.

224.

224.

සඞ්කටීරං තු සඞ්කාර, ට්ඨානං සඞ්කාරකූටකං;

අථො කචවරො, ක්ලාපො, සඞ්කාරො ච කසම්බුපි.

Nơi đổ rác, đống rác (là) saṅkaṭīraṃ, saṅkāraṭṭhānaṃ, saṅkārakūṭakaṃ; rác, đồ phế thải (là) kacavaro, kalāpo, saṅkāro, kasambu.

225.

225.

ඝරාදිභූමි තං වත්ථු, ගාමො සංවසථො ථ සො;

පාකටො නිගමො භොග, මච්චාදිභ්‍යො ධි තූදිතො.

Nền đất của nhà, v.v. (là) vatthu; làng, nơi ở (là) gāmo, saṃvasatho; thị trấn (là) nigamo, được biết đến là nơi có nhiều của cải hơn cho người dân.

226.

226.

සීමා ච මරියාදා ථ,ඝොසො ගොපාලගාමකොති.

Ranh giới, giới hạn (là) sīmā, mariyādā; xóm của người chăn bò (là) ghoso, gopālagāmako.

පුරවග්ගො නිට්ඨිතො.

Phẩm về Thành Phố kết thúc.

3. නරවග්ග

3. Phẩm về Con Người

227.

227.

මනුස්සො මානුසො මච්චො, මානවො මනුජො නරො;

පොසො පුමා ච පුරිසො,පොරිසො ප්‍යථ පණ්ඩිතො.

Người, con người, người đàn ông (là) manusso, mānuso, macco, mānavo, manujo, naro, poso, pumā, puriso, poriso; tiếp theo là người có trí.

228.

228.

බුධො විද්වා විභාවී ච, සන්තො සප්පඤ්ඤ කොවිදා;

ධීමා සුධී කවි බ්‍යත්තො, විචක්ඛණො විසාරදො.

Người trí, bậc hiền trí, học giả, người thông thái (là) budho, vidvā, vibhāvī, santo, sappañña, kovidā, dhīmā, sudhī, kavi, byatto, vicakkhaṇo, visārado.

229.

229.

මෙධාවී මතිමා පඤ්ඤො, විඤ්ඤූ ච විදූරො විදූ;

ධීරො විපස්සී දොසඤ්ඤූ, බුද්ධො ච දබ්බ විද්දසු.

Người có trí tuệ, người thông minh, người có trí, người hiểu biết (là) medhāvī, matimā, pañño, viññū, vidūro, vidū; người kiên định, người có tuệ quán, người biết lỗi, bậc giác ngộ, người biết rõ sự vật (là) dhīro, vipassī, dosaññū, buddho, dabbaviddasu.

230.

230.

ඉත්ථී සීමන්තිනී නාරී, ථී වධූ වනිතා, ඞ්ගනා;

පමදා සුන්දරී කන්තා, රමණී දයිතා, බලා.

Người nữ, phụ nữ (là) itthī, sīmantinī, nārī, thī, vadhū, vanitā, aṅganā, pamadā, sundarī, kantā, ramaṇī, dayitā, abalā.

231.

231.

මාතුගාමො ච මහිලා, ලලනා භීරු කාමිනී;

කුමාරිකා තු කඤ්ඤා ථ, යුවතී තරුණී භවෙ.

Người nữ, phụ nữ (là) mātugāmo, mahilā, lalanā, bhīru, kāminī; thiếu nữ, trinh nữ (là) kumārikā, kaññā; người phụ nữ trẻ (là) yuvatī, taruṇī.

232.

232.

මහෙසී සාභිසෙකාඤ්ඤා,භොගිනී රාජනාරියො;

ධවත්ථිනී තු සඞ්කෙතං, යාති යා සා, භිසාරිකා.

Hoàng hậu đã được tấn phong (là) mahesī, sābhisekā; các cung phi khác của vua (là) bhoginī, rājanāriyo; người phụ nữ đi đến điểm hẹn với người tình (là) dhavatthinī, abhisārikā.

233.

233.

ගණිකා [Pg.21] වෙසියා වණ්ණ, දාසී නගරසොභිනී;

රූපූපජීවිනී වෙසී, කුලටා තු ච බන්ධකී.

Kỹ nữ, gái điếm (là) gaṇikā, vesiyā, vaṇṇadāsī, nagarasobhinī, rūpūpajīvinī, vesī; người đàn bà lăng loàn, ngoại tình (là) kulaṭā, bandhakī.

234.

234.

වරාරොහො, ත්තමා මත්ත, කාසිනී වරවණ්ණිනී;

පතිබ්බතා ත්වපි සතී, කුලිත්ථී කුලපාලිකා.

Người phụ nữ có thân hình tuyệt mỹ, người phụ nữ ưu tú, người đẹp say đắm, người có nước da đẹp (là) varāroho, uttamā, mattakāsinī, varavaṇṇinī; người vợ chung thủy, người phụ nữ đức hạnh, người phụ nữ gia giáo, người giữ gìn gia phong (là) patibbatā, satī, kulitthī, kulapālikā.

235.

235.

විධවා පතිසුඤ්ඤා ථ, පතිම්බරා සයම්බරා;

විජාතා තු පසූතා ච, ජාතාපච්චා පසූතිකා.

Góa phụ, người không có chồng (là) vidhavā, patisuññā; người phụ nữ tự chọn chồng (là) patimbarā, sayambarā; người phụ nữ đã sinh con (là) vijātā, pasūtā, jātāpaccā, pasūtikā.

236.

236.

දූතී සඤ්චාරිකා දාසී, තු චෙටී කුටධාරිකා;

වාරුණී, ක්ඛණිකා තුල්‍යා, ඛත්තියානී තු ඛත්තියා.

Nữ sứ giả, người đưa tin (là) dūtī, sañcārikā; nữ tỳ, người hầu gái (là) dāsī, ceṭī, kuṭadhārikā; người nữ bán rượu và nữ thầy bói (là) vāruṇī, ikkhaṇikā; người phụ nữ dòng Sát-đế-lỵ (là) khattiyānī, khattiyā.

237.

237.

දාරො ජායා කලත්තඤ්ච, ඝරණී භරියා පියා,පජාපතී ච දුතියා, සා පාදපරිචාරිකා.

Vợ (là) dāro, jāyā, kalattañca, gharaṇī, bhariyā, piyā, pajāpatī, dutiyā; người vợ ấy cũng là pādaparicārikā (người hầu hạ chồng).

238.

238.

සඛී ත්වා’ලී වයස්සා ථ, ජාරී චෙවා’තිචාරිනී;

පුමෙ තූ’තු රජො පුප්ඵං, උතුනී තු රජස්සලා.

Bạn gái (là) sakhī, ālī, vayassā; người đàn bà ngoại tình (là) jārī, aticārinī; kinh nguyệt (giống đực) (là) utu, rajo, pupphaṃ; người phụ nữ đang có kinh (là) utunī, rajassalā.

239.

239.

පුප්ඵවතී ගරුගබ්භා, පන්නසත්තා ච ගබ්භිනී;

ගබ්භාසයො ජලාබුපි, කලලං පුන්නපුංසකෙ.

Người phụ nữ có thai (là) pupphavatī, garugabbhā, pannasattā, gabbhinī; tử cung, dạ con (là) gabbhāsayo, jalābu; phôi thai (giống đực và trung) (là) kalalaṃ.

240.

240.

ධවොතු සාමිකො භත්තා, කන්තො පති වරො පියො;

අථො පපති ජාරො ථා,පච්චං පුත්තො’ත්‍රජො සුතො.

Chồng, người chủ, người nuôi dưỡng, người yêu dấu (là) dhavo, sāmiko, bhattā, kanto, pati, varo, piyo; nhân tình, người tình (là) papati, jāro; con cái, con trai (là) paccaṃ, putto, atrajo, suto.

241.

241.

තනුජො තනයො සූනු, පුත්තාදී ධීතරි’ත්ථියං;

නාරියං දුහිතා ධීතා,සජාතො ත්වො’රසො සුතො.

Con trai (là) tanujo, tanayo, sūnu; con gái (giống cái) (là) dhītari, duhitā, dhītā; con trai ruột, con trai hợp pháp (là) sajāto, oraso suto.

242.

242.

ජායාපතී ජනිපතී, ජයම්පතී තු දම්පතී ;

අථ වස්සවරො වුත්තො, පණ්ඩකො ච නපුංසකං.

Vợ chồng, cặp đôi (là) jāyāpatī, janipatī, jayampatī, dampatī; người hoạn, người bất lực, người ái nam ái nữ (là) vassavaro, paṇḍako, napuṃsakaṃ.

243.

243.

බන්ධවො බන්ධු සජනො, සගොත්තො ඤාති ඤාතකො;

සාලොහිතො සපිණ්ඩො ච,තාතො තු ජනකො පිතා.

Bà con, quyến thuộc, người cùng họ, thân tộc (là) bandhavo, bandhu, sajano, sagotto, ñāti, ñātako, sālohito, sapiṇḍo; cha, người sinh thành (là) tāto, janako, pitā.

244.

244.

අම්ම, ම්බා ජනනී මාතා, ජනෙත්ති ජනිකා භවෙ;

උපමාතා තු ධාති’ත්ථී,සාලො ජායාය භාතිකො.

Mẹ, người mẹ, người sinh thành (là) ammā, ambā, jananī, mātā, janetti, janikā; vú nuôi, mẹ nuôi (giống cái) (là) upamātā, dhāti; anh/em vợ (là) sālo, (nghĩa là) anh/em của vợ.

245.

245.

නනන්දා [Pg.22] සාමිභගිනී, මාතාමහී තු අය්‍යිකා;

මාතුලො මාතුභාතා,ස්ස, මාතුලානී පජාපති.

Chị/em chồng (là) nanandā, sāmibhaginī; bà ngoại (là) mātāmahī, ayyikā; cậu (anh/em của mẹ) (là) mātulo, mātubhātā; vợ của cậu, tức mợ (là) mātulānī.

246.

246.

ජායාපතීනං ජනනී, සස්සු වුත්තාථ තප්පිතා;

සසුරො භාගිනෙය්‍යොතු, පුත්තො භගිනියා භවෙ.

Mẹ của vợ chồng được gọi là mẹ vợ (sassu); cha của bà ấy là cha vợ (sasuro). Con trai của chị/em gái là cháu trai (gọi bằng cậu/dì) (bhāgineyyo).

247.

247.

නත්තා වුත්තො පපුත්තො ථ, සාමිභාතා තු දෙවරො;

ධීතුපති තු ජාමාතා,අය්‍යකො තු පිතාමහො.

Cháu (con của con) được gọi là nattā hay paputto. Anh/em của chồng là devaro (anh/em chồng). Chồng của con gái là jāmātā (con rể). Ayyako hay pitāmaho là ông nội/ngoại.

248.

248.

මාතුච්ඡා මාතුභගිනී, පිතුච්ඡා භගිනී පිතු;

පපිතාමහො පය්‍යකො,සුණ්හා තු සුණිසා හුසා.

Mātucchā là chị/em gái của mẹ (dì). Pitucchā là chị/em gái của cha (cô). Papitāmaho hay payyako là ông cố. Suṇhā hay suṇisā là con dâu.

249.

249.

සොදරියො සගබ්භො ච, සොදරො සහජො ප්‍යථ;

මාතාපිතූ තෙ පිතරො, පුත්තා තු පුත්තධීතරො.

Sodariyo, sagabbho, sodaro, và sahajo (là các từ chỉ) anh em ruột. Mātāpitū hay pitaro là cha mẹ. Puttā hay puttadhītaro là con cái (con trai và con gái).

250.

250.

සසුරා සස්සුසසුරා, භාතුභගිනී භාතරො;

බාලත්තං බාලතා බාල්‍යං, යොබ්බඤ්ඤංතු ච යොබ්බනං.

Sasurā hay sassusasurā là cha mẹ vợ/chồng. Bhātubhaginī hay bhātaro là anh chị em. Bālattaṃ, bālatā, bālyaṃ (là các từ chỉ) tuổi thơ. Yobbaññaṃ và yobbanaṃ (là các từ chỉ) tuổi trẻ.

251.

251.

සුක්කා තු පලිතං කෙසා, දයො ථ ජරතා ජරා;

පුථුකො පිල්ලකො ඡාපො, කුමාරො බාල පොතකා.

Tóc bạc là sukkā hay palitaṃ. Tuổi già là jaratā hay jarā. Puthuko, pillako, chāpo, kumāro, bālo, potako (là các từ chỉ) đứa trẻ, con non.

252.

252.

අථු’ ත්තානසයු’ත්තාන, සෙය්‍යකා ථනපොපි ච;

Còn uttānasayo, uttānaseyyako, và thanapo (là các từ chỉ) trẻ sơ sinh (còn bú, còn nằm ngửa).

253.

253.

තරුණො ච වයට්ඨො ච, දහරො ච යුවා සුසු;

මාණවොදාරකොචාථ, සුකුමාරො සුඛෙධිතො.

Taruṇo, vayaṭṭho, daharo, yuvā, susu, māṇavo, dārako, sukumāro, và sukhedhito (là các từ chỉ) thanh niên, người trẻ tuổi.

254.

254.

මහල්ලකො ච වුද්ධො ච, ථෙරො ජිණ්ණො ච ජිණ්ණකො;

අග්ගජො පුබ්බජො ජෙට්ඨො, කනියො කනිට්ඨො නුජො.

Mahallako, vuddho, thero, jiṇṇo, và jiṇṇako (là các từ chỉ) người già, trưởng lão. Aggajo, pubbajo, jeṭṭho (là các từ chỉ) người con trưởng, người lớn tuổi nhất. Kaniyo, kaniṭṭho, anujo (là các từ chỉ) người con út, người nhỏ tuổi nhất.

255.

255.

වලිත්තචො තු වලිනො;

තීසු’ත්තානසයාදයො;

Valittaco hay valino (là từ chỉ) người da nhăn. (Các từ) bắt đầu bằng uttānasaya (ở trên) thuộc cả ba tánh.

256.

256.

සීසො’ත්තමඞ්ගානි සිරො, මුද්ධා ච මත්ථකො භවෙ;

කෙසො තු කුන්තලො වාලො, ත්තමඞ්ගරුහ මුද්ධජා.

Sīsaṃ, uttamaṅgaṃ, siraṃ, muddhā, và matthako (là các từ chỉ) cái đầu. Keso, kuntalo, vālo, uttamaṅgaruha, và muddhajā (là các từ chỉ) tóc.

257.

257.

ධම්මිල්ලො සංයතා කෙසා,කාකපක්ඛො සිඛණ්ඩකො;

පාසො හත්ථො කෙසචයෙ;

තාපසානං තහිං ජටා.

Dhammillo là tóc được bện lại. Kākapakkho, sikhaṇḍako là chỏm tóc. Pāso, hattho là búi tóc, mớ tóc. Tóc bện của các vị ẩn sĩ (tāpasa) là jaṭā.

258.

258.

ථියං වෙණී පවෙණී ච;

අථො චූළා සිඛා සියා;

සීමන්තො තු මතො නාරි, කෙසමජ්ඣම්හි පද්ධති.

Veṇī và paveṇī (là từ giống cái chỉ) bím tóc. Cūḷā và sikhā cũng vậy (chỉ chỏm tóc, búi tóc). Sīmanto được xem là đường rẽ ngôi ở giữa tóc của phụ nữ.

259.

259.

ලොමං [Pg.23] තනුරුහං රොමං, පම්හං පඛුම මක්ඛිගං;

මස්සු වුත්තං පුමමුඛෙ, භූ ත්විත්ථී භමුකො භමු.

Lomaṃ, tanuruhaṃ, romaṃ (là các từ chỉ) lông trên thân. Pamhaṃ, pakhumaṃ, akkhigaṃ (là các từ chỉ) lông mi. Massu được gọi là râu trên mặt của đàn ông. Bhū (giống cái), bhamuko, bhamu (là các từ chỉ) lông mày.

260.

260.

බප්පො නෙත්තජල’ස්සූනි, නෙත්තතාරා කනීනිකා;

වදනං තු මුඛං තුණ්ඩං, වත්තං ලපන මානනං.

Bappo, nettajalaṃ, assu (là các từ chỉ) nước mắt. Nettatārā, kanīnikā (là các từ chỉ) con ngươi. Vadanaṃ, mukhaṃ, tuṇḍaṃ, vattaṃ, lapanaṃ, ānanaṃ (là các từ chỉ) mặt, miệng.

261.

261.

ද්විජො ලපනජො දන්තො, දසනො රදනො රදො;

දාඨා තුදන්තභෙදස්මිං, අපාඞ්ගො ත්වක්ඛිකොටිසු.

Dvijo, lapanajo, danto, dasano, radano, rado (là các từ chỉ) răng. Dāṭhā là một loại răng (như răng nanh, răng hàm). Apāṅgo là khóe mắt.

262.

262.

දන්තාවරණ මොට්ඨො චා, ප්‍ය’ධරො දසනච්ඡදො;

ගණ්ඩො කපොලො හන්විත්ථී,චුබුකං ත්ව’ ධරා අධො.

Dantāvaraṇaṃ, oṭṭho, adharo, dasanacchado (là các từ chỉ) môi. Gaṇḍo, kapolo (là các từ chỉ) má. Hanu (giống cái) là cằm, hàm. Cubukaṃ là phần dưới môi (cằm).

263.

263.

ගලො ච කණ්ඨො ගීවා ච, කන්ධරා ච සිරොධරා;

කම්බුගීවා තු යා ගීවා, සුවණ්ණාලිඞ්ගසන්නිභා;

අඞ්කිතා තීහි ලෙඛාහි, කම්බුගීවා ථවා මතා.

Galo, kaṇṭho, gīvā, kandharā, và sirodharā (là các từ chỉ) cổ, họng. Cái cổ nào giống như vỏ ốc xà cừ vàng, hoặc được đánh dấu bởi ba đường ngấn, thì được xem là cổ cao ba ngấn (kambugīvā).

264.

264.

අංසො නිත්ථී භුජසිරො, ඛන්ධො තස්සන්ධි ජත්තු තං;

බාහුමූලං තු කච්ඡො, ධො, ත්ව’ස්ස පස්ස මනිත්ථියං.

Aṃso (không phải giống cái), bhujasiro, khandho (là các từ chỉ) vai. Khớp của nó là jattu (xương đòn). Bāhumūlaṃ hay kaccho là nách. Passaṃ (không phải giống cái) là hông, sườn.

265.

265.

බාහු භුජාද්වීසු බාහා, හත්ථො තු කර පාණයො;

මණිබන්ධො පකොට්ඨන්තො, කප්පරො තු කපොණ්‍ය’ථ.

Bāhu, bhujo (là các từ chỉ) cánh tay. Hattho, karo, pāṇi (là các từ chỉ) bàn tay. Maṇibandho, pakoṭṭhanto (là các từ chỉ) cổ tay. Kapparo, kapoṇi (là các từ chỉ) cùi chỏ.

266.

266.

මණිබන්ධ කනිට්ඨානං, පාණිස්ස කරභො,න්තරං;

කරසාඛා, ඞ්ගුලී තා තු, පඤ්ච, ඞ්ගුට්ඨො ච තජ්ජනී;

මජ්ඣිමා නාමිකා චාපි, කනිට්ඨා’ති කමා සියුං.

Phần giữa cổ tay và ngón út của bàn tay là karabho. Karasākhā, aṅgulī là ngón tay. Có năm ngón tay, theo thứ tự là: ngón cái (aṅguṭṭho), ngón trỏ (tajjanī), ngón giữa (majjhimā), ngón áp út (anāmikā), và ngón út (kaniṭṭhā).

267.

267.

පදෙසො තාලගොකණ්ණා, විදත්ථි,ත්ථී කමා තතෙ;

තජ්ජන්‍යාදියුතෙ’ඞ්ගුට්ඨෙ, පසතො පාණි කුඤ්චිතො.

Padeso, tālagokaṇṇā, vidatthi (giống cái) theo thứ tự là (các đơn vị đo) khi ngón cái duỗi ra cùng với ngón trỏ, v.v. Pasato là một nắm tay, khi bàn tay co lại.

268.

268.

රතනං කුක්කු හත්ථො ථ, පුමෙ කරපුටො,ඤ්ජලි;

කරජො තු නඛො නිත්ථී, ඛටකො මුට්ඨි ච ද්වීසු.

Ratanaṃ, kukku, hattho (là các từ chỉ) một cubit (khuỷu tay). Karapuṭo (giống đực), añjali là hai bàn tay chắp lại. Karajo, nakho (không phải giống cái) là móng tay. Khaṭako, muṭṭhi (thuộc hai tánh) là nắm tay.

269.

269.

බ්‍යාමො සහකරා බාහු, ද්වෙ පස්සද්වයවිත්ථතා;

උද්ධන්තත භුජපොස, ප්පමාණෙ පොරිසං තිසු.

Byāmo là sải tay, (khoảng cách) hai cánh tay dang rộng ra hai bên. Porisaṃ (thuộc ba tánh) là chiều cao của một người đàn ông giơ tay lên, (được dùng làm) đơn vị đo.

270.

270.

උරො ච හදයං චාථ, ථනො කුච පයොධරා;

චූචුකං තු ථනග්ගස්මිං, පිට්ඨං තු පිට්ඨි නාරියං.

Uro và hadayaṃ (là các từ chỉ) ngực, tim. Thano, kuco, payodharo (là các từ chỉ) vú (phụ nữ). Cūcukaṃ là đầu vú. Piṭṭhaṃ hay piṭṭhi (giống cái) là lưng.

271.

271.

මජ්ඣො’නිත්ථී [Pg.24] විලග්ගො ච, මජ්ඣිමං කුච්ඡි තු ද්විසු;

ගහණීත්ථ්‍යුදරං ගබ්භො, කොට්ඨොන්තො කුච්ඡිසම්භවෙ.

Majjho (không phải giống cái), vilaggo, majjhimaṃ (là các từ chỉ) eo, phần giữa. Kucchi (thuộc hai tánh) là bụng, dạ con. Gahaṇī (giống cái), udaraṃ, gabbho (cũng là bụng, dạ con). Koṭṭho là các cơ quan nội tạng trong bụng.

272.

272.

ජඝනං තු නිතම්බො ච, සොණී ච කටි නාරියං;

අඞ්ගජාතං රහස්සඞ්ගං, වත්ථගුය්හඤ්ච මෙහනං.

Jaghanaṃ, nitambo, soṇī, kaṭi (giống cái) (là các từ chỉ) hông, mông. Aṅgajātaṃ, rahassaṅgaṃ, vatthaguyhaṃ, và mehanaṃ (là các từ chỉ) bộ phận sinh dục, phần kín.

273.

273.

නිමිත්තඤ්ච වරඞ්ගඤ්ච, බීජඤ්ච ඵලමෙව ච;

ලිඞ්ගං අණ්ඩං තු කොසො ච,යොනි ත්විත්ථීපුමෙභගං.

Nimittaṃ, varaṅgaṃ, bījaṃ, và phalaṃ (cũng là các từ chỉ bộ phận sinh dục). Liṅgaṃ, aṇḍaṃ, và koso (là các từ chỉ bộ phận sinh dục nam). Yoni và bhagaṃ (là các từ chỉ) bộ phận sinh dục của nữ và nam.

274.

274.

අසුචි සම්භවො සුක්කං, පායු තු පුරිසෙ ගුදං;

වා පුමෙ ගූථ කරීස, වච්චානි ච මලං ඡකං.

Asuci sambhavo, sukkaṃ (là các từ chỉ) tinh dịch. Pāyu hay gudaṃ là hậu môn. Gūtho (giống đực), karīsaṃ, vaccaṃ, malaṃ, và chakaṃ (là các từ chỉ) phân.

275.

275.

උච්චාරො මීළ්හ මුක්කාරො, පස්සාවො මුත්ත මුච්චතෙ;

පූතිමුත්තඤ්ච ගොමුත්තෙ, ස්සාදීනං ඡකණං මලෙ.

Uccāro, mīḷhaṃ, ukkāro (cũng là từ chỉ phân). Passāvo, muttaṃ được gọi là nước tiểu. Pūtimuttaṃ là nước tiểu hôi thối, và gomuttaṃ là nước tiểu bò. Chakaṇaṃ là phân của ngựa, v.v.

276.

276.

ද්වීස්වධො නාභියා වත්ථි, උච්ඡඞ්ග’ඞ්කා තු’භො පුමෙ;

ඌරු සත්ථි පුමෙ ඌරු, පබ්බං තු ජාණු ජණ්ණු ච.

Vatthi (bụng dưới) ở dưới rốn, (là trung tính); ucchaṅga và aṅka (hông) cả hai là nam tính; ūru và satthi (đùi) là nam tính; còn pabbaṃ, jāṇu và jaṇṇu (là đầu gối).

277.

277.

ගොප්ඵකො පාදගණ්ඨිපි, පුමෙ තු පණ්හි පාසණි;

පාදග්ගං පපදො පාදො, තු පදො චරණඤ්ච වා.

Gopphako và pādagaṇṭhi (mắt cá chân); còn paṇhi và pāsaṇi (gót chân) là nam tính; pādaggaṃ và papado (mu bàn chân); còn pādo, pado và caraṇaṃ (là bàn chân).

278.

278.

අඞ්ගංත්ව’වයවො වුත්තො, ඵාසුලිකා තු ඵාසුකා;

පණ්ඩකෙ අට්ඨි ධාත්විත්ථී, ගලන්තට්ඨි තු අක්ඛකො.

Aṅgaṃ và avayavo được gọi là (chi phần); còn phāsulikā và phāsukā (là xương sườn); aṭṭhi (xương) là trung tính, dhātu (xá lợi, xương) là nữ tính; còn galantaṭṭhi và akkhako (là xương đòn).

279.

279.

කප්පරො තු කපාලං වා, කණ්ඩරා තු මහාසිරා;

පුමෙ න්හාරු චිත්ථී සිරා, ධමනී ථ රසග්ගසා.

Kapparo hay kapālaṃ (là xương sọ); còn kaṇḍarā và mahāsirā (là gân lớn); nhāru (gân) là nam tính; sirā (tĩnh mạch), dhamanī (động mạch) và rasaggasā (vị giác) là nữ tính.

280.

280.

රසහරණ්‍ය’ථො මංස, මාමිසං පිසිතං භවෙ;

තිලිඞ්ගිකං තු වල්ලූර, මුත්තත්තං අථ ලොහිතං.

Rasaharaṇī (dây thần kinh vị giác); rồi đến maṃsa, āmisaṃ, pisitaṃ (là thịt); còn vallūra (thịt khô) thuộc ba tính; sau đó là muttattaṃ (nước tiểu) và lohitaṃ (máu).

281.

281.

රුධිරං සොණිතං රත්තං, ලාලා ඛෙළො එලා භවෙ;

පුරිසෙ මායු පිත්තඤ්ච, සෙම්හො නිත්ථී සිලෙසුමො.

Rudhiraṃ, soṇitaṃ, rattaṃ (là máu); lālā, kheḷo, elā (là nước bọt); māyu và pittaṃ (mật) là nam tính; semho và silesumo (đờm) là nữ tính.

282.

282.

වසා විලීනස්නෙහො ථ, මෙදො චෙව වපා භවෙ;

ආකප්පො වෙසො නෙපච්ඡං, මණ්ඩනං තු පසාධනං.

Vasā và vilīnasneho (là mỡ lỏng); medo và vapā cũng là (mỡ); ākappo, veso, nepacchaṃ (là trang phục); còn maṇḍanaṃ và pasādhanaṃ (là đồ trang sức).

283.

283.

විභූසනං චාභරණං, අලඞ්කාරො පිලන්ධනං;

කිරීට මකුටා’නිත්ථී, චූළාමණි සිරොමණි.

Vibhūsanaṃ, ābharaṇaṃ, alaṅkāro, pilandhanaṃ (là đồ trang sức); kirīṭa và makuṭa (vương miện) là (nam tính hoặc trung tính); cūḷāmaṇi và siromaṇi (là ngọc trên đầu).

284.

284.

සිරොවෙඨන [Pg.25] මුණ්හීසං, කුණ්ඩලං කණ්ණවෙඨනං;

කණ්ණිකා කණ්ණපූරො ච, සියා කණ්ණවිභූසනං.

Siroveṭhana và uṇhīsaṃ (là khăn đội đầu); kuṇḍalaṃ và kaṇṇaveṭhanaṃ (là bông tai); kaṇṇikā và kaṇṇapūro cũng là đồ trang sức tai.

285.

285.

කණ්ඨභූසා තු ගීවෙය්‍යං, හාරො මුත්තාවලි’ත්ථියං;

නියුරො වලයො නිත්ථී, කටකං පරිහාරකං.

Còn kaṇṭhabhūsā và gīveyyaṃ (là trang sức cổ); hāro và muttāvali (vòng cổ, chuỗi ngọc trai) là nữ tính; niyuro, valayo, kaṭakaṃ, parihārakaṃ (vòng tay) không phải là nữ tính.

286.

286.

කඞ්කණං කරභූසා ථ, කිඞ්කිණී ඛුද්දඝණ්ටිකා;

අඞ්ගුලීයක මඞ්ගුල්‍යා, භරණං, සාක්ඛරං තු තං.

Kaṅkaṇaṃ và karabhūsā (là vòng tay); kiṅkiṇī và khuddaghaṇṭikā (là chuông nhỏ); aṅgulīyakaṃ và aṅgulyābharaṇaṃ (là nhẫn); còn nhẫn có khắc chữ (gọi là sākkharaṃ).

287.

287.

මුද්දිකා’ඞ්ගුලිමුද්දා ථ, රසනා මෙඛලා භවෙ;

කෙයූර මඞ්ගදඤ්චෙව, බාහුමූලවිභූසනං.

Muddikā và aṅgulimuddā (là nhẫn ấn); rasanā và mekhalā (là dây lưng); keyūraṃ và aṅgadaṃ là đồ trang sức ở bắp tay.

288.

288.

පාදඞ්ගදං තු මඤ්ජීරො, පාදකටක නූපුරා;

Còn pādaṅgadaṃ, mañjīro, pādakaṭaka, nūpurā (là vòng chân).

289.

289.

අලඞ්කාරප්පභෙදා තු, මුඛඵුල්ලං තථො’ණ්ණතං;

උග්ගත්ථනං ගිඞ්ගමක, මිච්චෙවමාදයො සියුං.

Còn các loại trang sức là: mukhaphullaṃ (trang sức mặt hình hoa), rồi uṇṇataṃ (trang sức nổi), uggatthanaṃ, giṅgamaka, và các loại tương tự như vậy.

290.

290.

චෙල මච්ඡාදනං වත්ථං, වාසො වසන මංසුකං;

අම්බරඤ්ච පටො නිත්ථී, දුස්සං චොලො ච සාටකො.

Cela, acchādanaṃ, vatthaṃ, vāso, vasana, aṃsukaṃ, ambaraṃ, paṭo (không phải nữ tính), dussaṃ, colo và sāṭako (là các từ chỉ vải vóc, y phục).

291.

291.

ඛොමං දුකූලං කොසෙය්‍යං, පත්තුණ්ණං කම්බලො ච වා;

සාණං කොටම්බුරං භඞ්ග, න්ත්‍යාදි වත්ථන්තරං මතං.

Khomaṃ (vải lanh), dukūlaṃ (vải mịn), koseyyaṃ (vải lụa), pattuṇṇaṃ (vải dệt), và kambalo (vải len); sāṇaṃ (vải gai), koṭamburaṃ, bhaṅga (vải gai), v.v... được xem là các loại vải khác.

292.

292.

නිවාසන න්තරීයාන්‍ය, න්තරමන්තරවාසකො;

පාවාරො තු’ත්තරාසඞ්ගො, උපසංබ්‍යාන මුත්තරං.

Nivāsana, antarīyāni, antaraṃ, antaravāsako (là các từ chỉ nội y, hạ y); còn pāvāro, uttarāsaṅgo, upasaṃbyāna, uttaraṃ (là các từ chỉ thượng y, ngoại y).

293.

293.

උත්තරීය මථො වත්ථ, මහතන්ති මතං නවං;

නන්තකං කප්පටො ජිණ්ණ, වසනං තු පටච්චරං.

Atho uttarīyaṃ (thượng y); vải mới được gọi là ahataṃ; nantakaṃ, kappaṭo, jiṇṇavasanaṃ, và paṭaccaraṃ (là vải cũ, giẻ rách).

294.

294.

කඤ්චුකො වාරවාණං වා, ථ වත්ථාවයවෙ දසා;

නාලිපට්ටොති කථිතො, උත්තමඞ්ගම්හි කඤ්චුකො.

Kañcuko hay vāravāṇaṃ (là áo khoác, áo giáp); dasā (tua) là một phần của y phục; nālipaṭṭo được gọi là kañcuko (áo che) trên đầu.

295.

295.

ආයාමො දීඝතා රොහො,පරිණාහො විසාලතා.

Āyāmo, dīghatā, āroho (là chiều dài, chiều cao); pariṇāho, visālatā (là chiều rộng).

296.

296.

අරහද්ධජො ච කාසාය, කාසාවානි ච චීවරං;

මණ්ඩලං තු තදඞ්ගානි, විවට්ට කුසිආදයො.

Arahaddhajo (cờ hiệu bậc A-la-hán), kāsāya, kāsāvāni và cīvaraṃ (là y cà-sa); còn maṇḍalaṃ, vivaṭṭa, kusi, v.v... là các phần của y.

297.

297.

ඵල,ත්තච, කිමි, රොමා, න්‍යෙතා වත්ථස්ස යොනියො;

ඵාලං කප්පාසිකං තීසු, ඛොමාදී තු තචබ්භවා.

Trái cây, vỏ cây, côn trùng, lông, đây là những nguồn gốc của vải; phālaṃ và kappāsikaṃ (vải bông) thuộc ba tính; còn khoma (vải lanh), v.v... được làm từ vỏ cây.

298.

298.

කොසෙය්‍යං [Pg.26] කිමිජං, රොම, මයං තු කම්බලං භවෙ;

සමානත්ථා ජවනිකා, සා තිරොකරණී ප්‍යථ.

Koseyyaṃ (lụa) làm từ côn trùng; còn kambalaṃ (vải len) làm từ lông; javanikā và tirokaraṇī có cùng nghĩa (là màn che).

299.

299.

පුන්නපුංසක මුල්ලොචං, විතානං ද්වය මීරිතං;

නහානඤ්ච සිනානෙ ථො, බ්බට්ටනු’ම්මජ්ජනං සමං.

Ullocaṃ và vitānaṃ (mái che, tàn) được cho là thuộc nam tính hoặc trung tính; nahānaṃ và sinānaṃ (là sự tắm rửa); ubbaṭṭanaṃ và umajjanaṃ có nghĩa tương tự (là sự xoa bóp).

300.

300.

විසෙසකො තු තිලකො, ත්‍යූභො නිත්ථී ච චිත්තකං;

චන්දනො නිත්ථියං ගන්ධ, සාරො මලයජො ප්‍යථ.

Còn visesako, tilako (cả hai không phải nữ tính) và cittakaṃ (là dấu vẽ trên trán); candano (không phải nữ tính), gandhasāro và malayajo (là gỗ chiên đàn).

301.

301.

ගොසීසං තෙලපණ්ණිකං, පුමෙ වා හරිචන්දනං;

තිලපණ්ණී තු පත්තඞ්ග, රඤ්ජනං රත්තචන්දනං.

Gosīsaṃ, telapaṇṇikaṃ, và haricandanaṃ (là một loại gỗ chiên đàn, nam tính hoặc trung tính); còn tilapaṇṇī, pattaṅga, rañjanaṃ, rattacandanaṃ (là gỗ chiên đàn đỏ).

302.

302.

කාළානුසාරී කාළියං, ලොහං ත්වා’ගරු චා’ගළු;

කාළාගරුතු කාළෙ’ස්මිං, තුරුක්ඛොතු ච පිණ්ඩකො.

Kāḷānusārī, kāḷiyaṃ, lohaṃ, agaru và agaḷu (là gỗ trầm hương); kāḷāgaru là loại (trầm hương) màu đen; còn turukkho và piṇḍako (là nhũ hương).

303.

303.

කත්ථූරිකා මිගමදො, කුට්ඨං තු අජපාලකං;

ලවඞ්ගං දෙවකුසුමං, කස්මීරජං තු කුඞ්කුමං.

Katthūrikā và migamado (là xạ hương); còn kuṭṭhaṃ và ajapālakaṃ (là mộc hương); lavaṅgaṃ và devakusumaṃ (là đinh hương); còn kasmīrajaṃ và kuṅkumaṃ (là nghệ tây).

304.

304.

යක්ඛධූපො සජ්ජුලසො, තක්කොලං තු ච කොලකං;

කොසඵල මථො ජාති, කොසං ජාතිඵලං භවෙ.

Yakkhadhūpo và sajjulaso (là nhựa thông); còn takkolaṃ và kolakaṃ (là tiêu); sau đó kosaphalaṃ, jātikosaṃ, jātiphalaṃ (là nhục đậu khấu).

305.

305.

ඝනසාරො සිතබ්භො ච, කප්පූරං පුන්නපුංසකෙ;

අලත්තකො යාවකො ච, ලාඛා ජතු නපුංසකෙ.

Ghanasāro, sitabbho và kappūraṃ (long não) là nam tính hoặc trung tính; alattako và yāvako (là thuốc nhuộm đỏ); lākhā và jatu (cánh kiến) là trung tính.

306.

306.

සිරිවාසො තු සරල, ද්දවො’ ඤ්ජනං තු කජ්ජලං;

වාසචුණ්ණං වාසයොගො, වණ්ණකං තු විලෙපනං.

Sirivāsa và saraladdava là (tên) nhựa thông; añjana và kajjala là (tên) thuốc vẽ mắt; vāsacuṇṇa và vāsayoga là (tên) bột thơm; vaṇṇaka và vilepana là (tên) thuốc xoa.

307.

307.

ගන්ධමාල්‍යාදිසඞ්ඛාරො, යො තං වාසන මුච්චතෙ;

මාලා මාල්‍යං පුප්ඵදාමෙ, භාවිතං වාසිතං තිසු.

Sự sửa soạn hương, vòng hoa v.v... được gọi là vāsana (sự ướp hương); mālā, mālya, và pupphadāma là (tên) vòng hoa; bhāvita và vāsita (ở ba tánh) là (vật) được ướp hương.

308.

308.

උත්තංසො සෙඛරා’ වෙළා, මුද්ධමාල්‍යෙ වටංසකො;

සෙය්‍යා ච සයනං සෙනං, පල්ලඞ්කො තු ච මඤ්චකො.

Uttaṃsa, sekhara, āveḷā, và vaṭaṃsaka là (tên) vòng hoa đội đầu; seyyā, sayana, và sena là (tên) giường ngủ; pallaṅka và mañcaka là (tên) giường, sập.

309.

309.

මඤ්චාධාරො පටිපාදො, මඤ්චඞ්ගෙ ත්වටනී ත්ථියං,

Mañcādhāra và paṭipāda là (tên) chân giường; aṭanī (nữ tánh) là (tên) khung giường.

310.

310.

කුළීරපාදො ආහච්ච, පාදො චෙව මසාරකො;

චත්තාරො බුන්දිකාබද්ධො, තිමෙ මඤ්චන්තරා සියුං.

Kuḷīrapāda, āhaccapāda, và masārakapāda là (tên các loại) chân giường; bốn (chân) được buộc bằng dây đan, chúng là những bộ phận của giường.

311.

311.

බිබ්බොහනං චො’ පධානං, පීඨිකා පීඨ මාසනං;

කොච්ඡං තු භද්දපීඨෙ ථා, සන්දී පීඨන්තරෙ මතා.

Bibbohana và upadhāna là (tên) cái gối; pīṭhikā, pīṭha, và āsana là (tên) ghế ngồi; koccha là (tên) ghế mây; sandī được xem là một loại ghế khác.

312.

312.

මහන්තො [Pg.27] කොජවො දීඝ,ලොමකො ගොනකො මතො;

උණ්ණාමයං ත්වත්ථරණං, චිත්තකං වානචිත්තකං.

Tấm thảm lớn có lông dài được gọi là gonaka; tấm trải bằng len có hoa văn được gọi là cittaka và vānacittaka.

313.

313.

ඝනපුප්ඵං පටලිකා, සෙතං තු පටිකා ප්‍යථ;

ද්විදසෙකදසාන්‍යු’ ද්ද,ලොමි එකන්තලොමිනො.

Paṭalikā là (tấm trải) có hoa dày; paṭikā là (tấm trải) màu trắng; uddalomi là (tấm trải) có lông ở cả hai mặt, và ekantalomī là (tấm trải) có lông ở một mặt.

314.

314.

තදෙව සොළසිත්ථීනං, නච්චයොග්ගඤ්හි කුත්තකං;

සීහබ්‍යග්ඝාදිරූපෙහි, චිත්තං විකතිකා භවෙ.

Cũng tấm trải đó, thích hợp cho mười sáu vũ nữ nhảy múa, được gọi là kuttaka; vikatikā là (tấm trải) được trang trí bằng hình sư tử, cọp v.v...

315.

315.

කට්ටිස්සං කොසෙය්‍යං රතන, පරිසිබ්බිත මත්ථරණං කමා;

කොසියකට්ටිස්සමයං, කොසියසුත්තෙන පකතඤ්ච.

Kaṭṭissa, koseyya, và ratanaparisibbita theo thứ tự là (tên) các loại tấm trải; (cũng vậy là) loại làm bằng lụa và gấm, và loại làm bằng tơ lụa.

316.

316.

දීපො පදීපො පජ්ජොතො, පුමෙ ත්වාදාස දප්පණා;

ගෙණ්ඩුකො කණ්ඩුකො තාල, වණ්ටං තු බීජනීත්ථියං.

Dīpa, padīpa, và pajjota (nam tánh) là (tên) ngọn đèn; ādāsa và dappaṇa là (tên) cái gương; geṇḍuka và kaṇḍuka là (tên) quả bóng; tālavaṇṭa và bījanī (nữ tánh) là (tên) cái quạt.

317.

317.

චඞ්කොටකො කරණ්ඩො ච, සමුග්ගො සම්පුටො භවෙ;

ගාමධම්මො අසද්ධම්මො, බ්‍යවායො මෙථුනං රති.

Caṅkoṭaka, karaṇḍa, samugga, và sampuṭa là (tên) cái hộp; gāmadhamma, asaddhamma, byavāya, methuna, và rati là (tên) sự giao hợp.

318.

318.

විවාහො පයමා පාණි, ග්ගහො පරිණයො ප්‍යථ;

තිවග්ගො ධම්ම, කාම,ත්ථා, චතුවග්ගො සමොක්ඛකා.

Vivāha, payamā, pāṇiggaha, và pariṇaya là (tên) sự kết hôn; tivagga (tam sự) là: dhamma (pháp), kāma (dục), và attha (lợi); catuvagga (tứ sự) là (ba điều trên) cùng với mokkha (giải thoát).

319.

319.

ඛුජ්ජො ච ගණ්ඩුලො රස්ස, වාමනා තු ලකුණ්ඩකො;

පඞ්ගුලො පීඨසප්පී ච, පඞ්ගු ඡින්නිරියාපථො.

Khujja và gaṇḍula là (tên) người gù; rassa, vāmana, và lakuṇḍaka là (tên) người lùn; paṅgula, pīṭhasappī, và paṅgu là (tên) người què, (tức là) người bị mất oai nghi.

320.

320.

පක්ඛො ඛඤ්ජො තු ඛොණ්ඩො ථ,මූගො සුඤ්ඤවචො භවෙ;

කුණී හත්ථාදිවඞ්කො ච, වලිරො තු ච කෙකරො.

Pakkha, khañja, và khoṇḍa là (tên) người thọt; mūga là người câm, (tức là) người không nói được; kuṇī là người có tay chân cong vẹo; valira và kekara là (tên) người lác mắt.

321.

321.

නික්කෙසසීසො ඛල්ලාටො,මුණ්ඩො තු භණ්ඩු මුණ්ඩිකො;

කාණො අක්ඛීන මෙකෙන,සුඤ්ඤො අන්ධො ද්වයෙන ථ.

Nikkesasīsa và khallāṭa là (tên) người hói đầu; muṇḍa, bhaṇḍu, và muṇḍika là (tên) người trọc đầu; kāṇa là người chột, (tức là) người không có một mắt; andha là người mù, (tức là) người không có cả hai mắt.

322.

322.

බධිරො සුතිහීනො ථ, ගිලානො බ්‍යාධිතා’තුරා;

උම්මාදවති උම්මත්තො, ඛුජ්ජාදී වාච්චලිඞ්ගිකා.

Badhira là người điếc, (tức là) người không có thính giác; gilāna, byādhita, và ātura là (tên) người bệnh; ummādavatī và ummatta là (tên) người điên; các từ khujja v.v... là những tính từ.

323.

323.

ආතඞ්කො ආමයො බ්‍යාධි, ගදො රොගො රුජාපි ච;

ගෙලඤ්ඤාකල්ල මාබාධො,සොසො තු ච ඛයො සියා.

Ātaṅka, āmaya, byādhi, gada, roga, và rujā; gelañña, ākalla, và ābādha là (tên) bệnh tật; sosa và khaya là (tên) bệnh lao.

324.

324.

පීනසො [Pg.28] නාසිකාරොගො,ඝානෙ සිඞ්ඝානිකා ස්සවො;

ඤෙය්‍යං ත්ව’රු වණො නිත්ථී, ඵොටො තු පිළකා භවෙ.

Pīnasa là bệnh về mũi, (tức là) sự chảy nước mũi; aru và vaṇa (trung tánh) nên được biết là (tên) vết thương; phoṭa và piḷakā là (tên) mụn nhọt.

325.

325.

පුබ්බො පූයො ථ රත්තාති, සාරො පක්ඛන්දිකා ප්‍යථ;

අපමාරො අපස්මාරො, පාදඵොටො විපාදිකා.

Pubba và pūya là (tên) mủ; rattātisāra và pakkhandikā là (tên) bệnh kiết lỵ; apamāra và apasmāra là (tên) bệnh động kinh; pādaphoṭa và vipādikā là (tên) bệnh nứt chân.

326.

326.

වුඩ්ඪිරොගො තු වාතණ්ඩං, සීපදං භාරපාදතා;

කණ්ඩූ කණ්ඩූති කණ්ඩූයා, ඛජ්ජු කණ්ඩූවනං ප්‍යථ.

Vuḍḍhiroga và vātaṇḍa là (tên) bệnh sa ruột; sīpada là bệnh chân voi, (tức là) sự nặng nề của chân; kaṇḍū, kaṇḍūti, kaṇḍūyā, khajju, và kaṇḍūvana là (tên) sự ngứa, bệnh ghẻ.

327.

327.

පාමං විතච්ඡිකා කච්ඡු, සොථො තු සයථූ’දිතො;

දුන්නාමකඤ්ච අරිසං, ඡද්දිකා වමථූ’දිතො.

Pāma, vitacchikā, và kacchu là (tên) bệnh ghẻ; sotha và sayathu được gọi là (tên) sự sưng phù; dunnāmaka và arisa là (tên) bệnh trĩ; chaddikā và vamathu được gọi là (tên) sự nôn mửa.

328.

328.

දවථු පරිතාපො ථ, තිලකො තිලකාළකො;

විසූචිකා ඉති මහා, විරෙකො ථ භගන්දලො.

Davathu và paritāpa là (tên) sự nóng rát; tilaka và tilakāḷaka là (tên) nốt ruồi; visūcikā là bệnh tả, (tức là) sự xổ mạnh; và bhagandala là (bệnh rò hậu môn).

329.

329.

මෙහො ජරො කාස සාසා, කුට්ඨං සූලාමයන්තරා;

වුත්තො වෙජ්ජො භිසක්කො ච, රොගහාරී තිකිච්ඡකො.

Meha (bệnh đường tiểu), jara (sốt), kāsa (ho), sāsa (hen suyễn), kuṭṭha (phong cùi), sūla (đau nhói) là những loại bệnh; vejja, bhisakka, rogahārī, và tikicchaka được gọi là (tên) thầy thuốc.

330.

330.

සල්ලවෙජ්ජො සල්ලකත්තො, තිකිච්ඡා තු පතික්‍රියා;

භෙසජ්ජ මගදො චෙව, භෙසජං මො’සධං ප්‍යථ.

Sallavejja và sallakatta là (tên) thầy thuốc mổ; tikicchā và patikriyā là (tên) sự trị liệu; bhesajja, agada, bhesaja, và osadha là (tên) thuốc men.

331.

331.

කුසලා නාමයා රොග්‍යං,අථ කල්ලො නිරාමයොති,

Kusala, anāmayā, và ārogya là (tên) sự khỏe mạnh; kalla và nirāmaya là (tên) người khỏe mạnh.

නරවග්ගො නිට්ඨිතො.

Phẩm về Loài người đã kết thúc.

4. චතුබ්බණ්ණවග්ග

4. Phẩm Bốn Giai Cấp

ඛත්තියවග්ග

Phần về Giai cấp Sát-đế-lỵ

332.

332.

කුලං වංසො ච සන්තානා, භිජනා ගොත්ත මන්වයො;

ථියං සන්තත්‍ය ථො වණ්ණා, චත්තාරො ඛත්තියාදයො.

Kula, vaṃsa, santāna, abhijana, gotta, và anvaya là (tên) dòng dõi; santati (nữ tánh) cũng vậy; vaṇṇa là bốn giai cấp, bắt đầu bằng Khattiya (Sát-đế-lỵ).

333.

333.

කුලීනො සජ්ජනො සාධු,සභ්‍යො චාය්‍යො මහාකුලො;

රාජා භූපති භූපාලො, පත්ථිවො ච නරාධිපො.

Kulīna, sajjana, sādhu, sabhya, cāyya, mahākula (là người cao quý, người lương thiện, người tốt, người lịch sự, người đáng kính, người thuộc dòng dõi lớn). Rājā, bhūpati, bhūpāla, patthiva, và narādhipa (là vua, chúa đất, người bảo vệ đất đai, chúa tể, và vua của loài người).

334.

334.

භූනාථො [Pg.29] ජගතිපාලො, දිසම්පති ජනාධිපො;

රට්ඨාධිපො නරදෙවො, භූමිපො භූභුජො ප්‍යථ.

Bhūnātha, jagatipāla, disampati, janādhipa, raṭṭhādhipa, naradeva, bhūmipa, và bhūbhuja (cũng là những từ đồng nghĩa chỉ vua).

335.

335.

රාජඤ්ඤො ඛත්තියො ඛත්තං, මුද්ධාභිසිත්ත බාහුජා;

සබ්බභුම්මො චක්කවත්තී, භූපොඤ්ඤො මණ්ඩලිස්සරො.

Rājañña, khattiya, khatta, muddhābhisitta, bāhuja (là những từ chỉ giai cấp Sát-đế-lỵ, vua đã làm lễ quán đảnh, người sinh từ cánh tay). Sabbabhumma và cakkavattī (là vua toàn cõi, chuyển luân vương). Bhūpa añña và maṇḍalissara (là vị vua khác, vua chư hầu).

336.

336.

පුමෙ ලිච්ඡවි වජ්ජී ච, සක්‍යො තු සාකියො ථ ච;

භද්දකච්චානා රාහුල, මාතා බිම්බා යසොධරා.

Licchavi và Vajjī là (tên các dòng tộc) ở giống đực; Sakya và Sākiya cũng vậy. Bhaddakaccānā, Bimbā, Yasodharā là (tên của) mẹ của Rāhula.

337.

337.

කොටීනං හෙට්ඨිමන්තෙන, සතං යෙසං නිධානගං;

කහාපණානං දිවස, වළඤ්ජො වීසතම්බණං.

Những người có tài sản cất giữ tối thiểu là một trăm koṭi kahāpaṇa, và chi tiêu hàng ngày là hai mươi ambaṇa.

338.

338.

තෙ ඛත්තියමහාසාලා, සීති කොටිධනානි තු;

නිධානගානි දිවස, වළඤ්ජො ච දසම්බණං.

Họ được gọi là đại gia Sát-đế-lỵ (khattiyamahāsālā), những người có tài sản cất giữ là tám mươi koṭi, và chi tiêu hàng ngày là mười ambaṇa.

339.

339.

යෙසං ද්විජමහාසාලා, තදුපඩ්ඪෙ නිධානගෙ;

වළඤ්ජෙ ච ගහපති, මහාසාලා ධනෙ සියුං.

Những người được gọi là đại gia Bà-la-môn (dvijamahāsālā) là những người có tài sản cất giữ và chi tiêu bằng một nửa số đó. Và những đại gia gia chủ (gahapatimahāsālā) cũng (được gọi như vậy) với tài sản (của họ).

340.

340.

මහාමත්තො පධානඤ්ච, මතිසජීවො මන්තිනී;

සජීවො සචිවා, මච්චො, සෙනානී තු චමූපති.

Mahāmatta, padhāna, matisajīva, mantinī, sajīva, saciva, macca (là những từ chỉ quan đại thần, người đứng đầu, người cố vấn, bộ trưởng). Còn senānī và camūpati là (những từ chỉ) tướng quân, người chỉ huy quân đội.

341.

341.

න්‍යාසාදීනං විවාදානං, අක්ඛදස්සො පදට්ඨරි;

දොවාරිකො පතීහාරො, ද්වාරට්ඨො ද්වාරපාලකො.

Akkhadassa và padaṭṭhari là (những từ chỉ) người xử kiện các vụ tranh chấp về vật ký gửi v.v. Dovārika, patīhāra, dvāraṭṭha, dvārapālaka là (những từ chỉ) người gác cổng.

342.

342.

අනීකට්ඨොති රාජූනං, අඞ්ගරක්ඛගණො මතො;

කඤ්චුකී සොවිදල්ලො ච, අනුජීවී තු සෙවකො.

Anīkaṭṭha được xem là đoàn cận vệ của vua. Kañcukī và sovidalla (là người hầu trong cung, thị giả). Còn anujīvī và sevaka là (những từ chỉ) người tùy tùng, người hầu.

343.

343.

අජ්ඣක්ඛො ධිකතො චෙව,හෙරඤ්ඤිකො තු නික්ඛිකො;

සදෙසානන්තරො සත්තු, මිත්තොරාජා තතො පරං.

Ajjhakkha và adhikata là (những từ chỉ) người giám sát, người có thẩm quyền. Heraññika và nikkhika là (những từ chỉ) người giữ kho bạc, người quản lý tiền vàng. Vua (nước) liền kề là kẻ thù, vua (nước) xa hơn nữa là bạn.

344.

344.

අමිත්තො රිපු වෙරී ච, සපත්තා රාති සත්ව’රි;

(සත්තු+අරි)පච්චත්ථිකො පරිපන්ථී, පටිපක්ඛා හිතාපරො.

Amitta, ripu, verī, sapatta, arāti, sattu, ari, paccatthika, paripanthī, paṭipakkha, ahitāpara (là những từ đồng nghĩa chỉ kẻ thù).

345.

345.

පච්චාමිත්තො විපක්ඛො ච, පච්චනීක විරොධිනො;

විද්දෙසී ච දිසො දිට්ඨො,ථා නුරොධො නුවත්තනං.

Paccāmitta, vipakkha, paccanīka, virodhī, viddesī, disa, duṭṭha (là những từ chỉ kẻ thù). Còn anurodha và anuvattana là (sự tuân theo, sự làm theo).

346.

346.

මිත්තො නිත්ථී වයස්සො ච, සහායො සුහදො සඛා;

සම්භත්තො දළ්හමිත්තො ථ, සන්දිට්ඨො දිට්ඨමත්තකො.

Mitta (giống trung), vayassa, sahāya, suhada, sakhā (là những từ chỉ bạn bè). Sambhatta và daḷhamitta là (bạn thân, bạn chí cốt). Sandiṭṭha là (bạn thân thiết). Diṭṭhamattaka là (người quen biết).

347.

347.

චරො ච ගුළ්හපුරිසො, පථාවී පථිකො’ද්ධගූ;

දූතො තු සන්දෙසහරො, ගණකො තු මුහුත්තිකො.

Cara và guḷhapurisa là (gián điệp, mật thám). Pathāvī, pathika, addhagū là (người đi đường, lữ khách). Dūta và sandesahara là (sứ giả, người đưa tin). Gaṇaka và muhuttika là (người tính toán, nhà chiêm tinh).

348.

348.

ලෙඛකො [Pg.30] ලිපිකාරො ච, වණ්ණො තු අක්ඛරො ප්‍යථ;

භෙදො දණ්ඩො සාම දානා, න්‍යුපායා චතුරො ඉමෙ.

Lekhaka và lipikāra là (người viết, người ghi chép). Vaṇṇa và akkhara là (chữ viết, mẫu tự). Bheda (ly gián), daṇḍa (trừng phạt), sāma (hòa giải), dāna (ban tặng), đây là bốn phương sách (upāya).

349.

349.

උපජාපොතු භෙදො ච, දණ්ඩො තු සාහසං දමො;

Upajāpa cũng là bheda (ly gián). Sāhasa và dama cũng là daṇḍa (trừng phạt, dùng vũ lực).

350.

350.

සාම්‍ය’ මච්චො සඛා කොසො, දුග්ගඤ්ච විජිතං බලං;

රජ්ජඞ්ගානීති සත්තෙතෙ, සියුං පකතියො පිච.

Sāmī (vua), amacca (quan), sakhā (bạn đồng minh), kosa (quốc khố), dugga (pháo đài), vijita (lãnh thổ), và bala (quân đội); bảy điều này là các thành phần của vương quốc (rajjaṅga), cũng được gọi là các yếu tố (pakati).

351.

351.

පභාවු’ස්සාහ, මන්තානං, වසා තිස්සො හි සත්තියො;

පභාවො දණ්ඩජො තෙජො,පතාපො තු ච කොසජො.

Do pabhāva (uy quyền), ussāha (nhiệt tâm), và manta (mưu lược) mà có ba loại năng lực (satti). Pabhāva là uy lực (teja) sinh ra từ quân đội (daṇḍa). Còn patāpa (uy thế) là (uy lực) sinh ra từ quốc khố (kosa).

352.

352.

මන්තො ච මන්තනං සො තු, චතුක්කණ්ණො ද්විගොචරො;

තිගොචරො තු ඡක්කණ්ණො, රහස්සං ගුය්හ මුච්චතෙ.

Manta và mantana (là mưu lược, sự bàn bạc). Điều đó (chỉ có) hai người biết (dvigocara) thì là bốn tai (catukkaṇṇa). Điều có ba người biết (tigocara) thì là sáu tai (chakkaṇṇa). (Điều kín đáo) được gọi là rahassa, guyha (bí mật).

353.

353.

තීසු විවිත්ත විජන, ඡන්නා, රහො රහො බ්‍යයං;

විස්සාසො තු ච විස්සම්භො,යුත්තං ත්වො’පායිකං තිසු.

Vivitta, vijana, channa, raha (là nơi vắng vẻ, nơi kín đáo, bí mật), (các từ này) ở ba giống. Raha là bất biến từ. Vissāsa và vissambha là (sự tin cậy). Yutta và opāyika là (thích hợp, đúng đắn), (các từ này) ở ba giống.

354.

354.

ඔවාදො චානුසිට්ඨිත්ථී, පුමවජ්ජෙ නුසාසනං;

ආණා ච සාසනං ඤෙය්‍යං, උද්දානං තු ච බන්ධනං.

Ovāda và anusiṭṭhi (là lời khuyên, sự chỉ dạy), (anusiṭṭhi) là giống cái. Anusāsana (sự giáo huấn) trừ giống đực (tức là giống trung). Āṇā và sāsana nên được biết là (mệnh lệnh, giáo lệnh). Uddāna và bandhana là (sự trói buộc).

355.

355.

ආගු වුත්ත මපරාධො, කරො තු බලි මුච්චතෙ;

පුණ්ණපත්තො තුට්ඨිදායො, උපදා තු ච පාභතං.

Āgu và aparādha được gọi là (tội lỗi, sự vi phạm). Kara và bali được gọi là (thuế, cống vật). Puṇṇapatta, tuṭṭhidāya, upadā, và pābhata là (quà tặng, vật dâng tặng).

356.

356.

තථො’පායන මුක්කොචො, පණ්ණාකාරො පහෙණකං;

සුඞ්කං ත්වනිත්ථී ගුම්බාදි, දෙය්‍යෙ ථා’යො ධනාගමො.

Cũng vậy, upāyana, ukkoca, paṇṇākāra, paheṇaka (là vật cống nạp, vật hối lộ, quà biếu, vật gửi tặng). Suṅka (thuế quan) không phải giống cái, (đánh) trên các vật phẩm như bụi cây v.v. Āya và dhanāgama là (thu nhập, nguồn lợi).

357.

357.

ආතපත්තං තථා ඡත්තං, රඤ්ඤං තු හෙමමාසනං;

සීහාසනං අථො වාළ, බීජනීත්ථී ච චාමරං.

Ātapatta và chatta (là tàn, lọng). Ngai vàng (hemamāsana) của vua (cũng gọi là) sīhāsana (ngai sư tử). Vāḷabījanī (quạt lông) là giống cái, và cāmara (cũng là phất trần).

358.

358.

ඛග්ගො ච ඡත්ත මුණ්හීසං, පාදුකා වාලබීජනී;

ඉමෙ කකුධභණ්ඩානි, භවන්ති පඤ්ච රාජුනං.

Gươm (khagga), lọng (chatta), vương miện (uṇhīsa), đôi dép (pādukā), và quạt lông (vālabījanī); đây là năm món biểu장 của hoàng gia (kakudhabhaṇḍa) của các vị vua.

359.

359.

භද්දකුම්භො පුණ්ණකුම්භො, භිඞ්කාරො ජලදායකො;

හත්ථි,ස්ස,රථ,පත්තී තු, සෙනා හි චතුරඞ්ගිනී.

Bhaddakumbha và puṇṇakumbha (là bình tốt lành, bình đầy). Bhiṅkāra là (bình nước). Voi (hatthi), ngựa (assa), xe (ratha), và bộ binh (patti) chính là quân đội bốn ngành (caturaṅginī senā).

360.

360.

කුඤ්ජරො වාරණො හත්ථී, මාතඞ්ගො ද්විරදො ගජො;

නාගො ද්විපො ඉභො දන්තී,යූථජෙට්ඨො තු යූථපො.

Kuñjara, vāraṇa, hatthī, mātaṅga, dvirada, gaja, nāga, dvipa, ibha, dantī (là những từ chỉ con voi). Yūthajeṭṭha và yūthapa là (con đầu đàn).

361.

361.

කාළාවක [Pg.31] ගඞ්ගෙය්‍යා, පණ්ඩර තම්බා ච පිඞ්ගලො ගන්ධො;

මඞ්ගල හෙමො’පොසථ,ඡද්දන්තා ගජකුලානි එතානි.

Kāḷāvaka, gaṅgeyya, paṇḍara, tamba, piṅgala, gandha, maṅgala, hema, uposatha, chaddanta; đây là những dòng dõi voi (gajakula).

362.

362.

කලභො චෙව භිඞ්කොථ, පභින්නො මත්ත ගජ්ජිතා;

හත්ථිඝටා තු ගජතා, හත්ථීනී තු කරෙණුකා.

Kalabha và bhiṅka là (voi con). Pabhinna, matta, gajjita là (voi đang trong thời kỳ động dục, voi say, voi rống). Hatthighaṭā và gajatā là (bầy voi). Hatthinī và kareṇukā là (voi cái).

363.

363.

කුම්භො හත්ථිසිරොපිණ්ඩා, කණ්ණමූලං තු චූලිකා;

ආසනං ඛන්ධදෙසම්හි, පුච්ඡමූලං තු මෙචකො.

Kumbha và hatthisiropiṇḍa là u trên đầu voi; cūlikā là gốc tai; āsana là chỗ ngồi trên vùng vai; mecaka là gốc đuôi.

364.

364.

ආලාන මාළ්හකො ථම්භො, නිත්ථීතු නිගළො’න්දුකො;

සඞ්ඛලං තීස්වථො ගණ්ඩො,කටො දානං තු සො මදො.

Ālāna, māḷhaka, và thambha là cột buộc voi; nigaḷa và anduka là cùm chân (giống cái); saṅkhala là dây xích (ba giống); gaṇḍa là má; kaṭa, dāna, và mada là dịch tiết khi voi động đực.

365.

365.

සොණ්ඩො තු ද්වීසු හත්ථො ථ,කරග්ගං පොක්ඛරං භවෙ;

මජ්ඣම්හි බන්ධනං කච්ඡා, කප්පනො තු කුථාදයො.

Soṇḍa và hattha là vòi voi (hai giống); karagga và pokkhara là đầu vòi voi; kacchā là dây buộc ở giữa thân voi; kappana và kuthādaya là bành voi và các vật trang sức.

366.

366.

ඔපවය්හො රාජවය්හො, සජ්ජිතො තු ච කප්පිතො;

තොමරො නිත්ථියං පාදෙ, සියා විජ්ඣනකණ්ටකො.

Opavayha và rājavayha là voi hoặc ngựa để vua cưỡi; sajjita và kappita là đã thắng yên cương; tomara (giống cái) là cái gai nhọn để đâm vào chân voi.

367.

367.

තුත්තං තු කණ්ණමූලම්හි, මත්ථකම්හි තු අඞ්කුසො;

හත්ථාරොහො හත්ථිමෙණ්ඩො,හත්ථිපො හත්ථිගොපකො.

Tutta là cái đót dùng ở gốc tai, aṅkusa là cái câu liêm dùng ở trên đầu; hatthāroha, hatthimeṇḍa, hatthipa, và hatthigopaka là người quản tượng.

368.

368.

ගාමණීයො තු මාතඞ්ග, හයාද්‍යාචරියො භවෙ;

හයො තුරඞ්ගො තුරගො,වාහො අස්සො ච සින්ධවො.

Gāmaṇīya là thầy dạy voi, ngựa, v.v.; haya, turaṅga, turaga, vāha, assa, và sindhava là con ngựa.

369.

369.

භෙදො අස්සතරො තස්සා,ජානියො තු කුලීනකො;

සුඛවාහී විනීතො ථ,කිසොරො හයපොතකො.

Assatara là một loại ngựa (con la); jāniya và kulīnaka là ngựa nòi; sukhavāhī và vinīta là ngựa đã được huấn luyện; kisora và hayapotaka là ngựa con.

370.

370.

ඝොටකො තු ඛළුඞ්කො ථ, ජවනො ච ජවාධිකො;

මුඛාධානං ඛලීනො වා, කසා ත්ව ස්සාභිතාළිනී.

Ghoṭaka và khaḷuṅka là ngựa xấu; javana và javādhika là ngựa chạy nhanh; mukhādhāna và khalīna là dây cương; kasā là roi quất ngựa.

371.

371.

කුසා තු නාසරජ්ජුම්හි, වළවා’ස්සා ඛුරො සඵං;

පුච්ඡ මනිත්ථී නඞ්ගුට්ඨං, වාලහත්ථො ච වාලධි.

Kusā là dây xỏ mũi; vaḷavā là ngựa cái; khura và sapha là móng guốc; puccha, naṅguṭṭha, vālahattha, và vāladhi là đuôi (không phải giống cái).

372.

372.

සන්දනො [Pg.32] ච රථො ඵුස්ස, රථො තු නරණාය සො;

චම්මාවුතො ච වෙයග්ඝො,දෙප්පො බ්‍යග්ඝස්ස දීපිනො.

Sandana, ratha, và phussa-ratha là xe song mã; xe do người kéo cũng gọi là ratha; veyaggha và deppa là xe bọc da cọp hoặc da báo.

373.

373.

සිවිකා යාප්‍යයානඤ්චා, නිත්ථී තු සකටො ප්‍ය’නං ;

චක්කං රථඞ්ග මාඛ්‍යාතං, තස්සන්තො නෙමි නාරියං.

Sivikā và yāpyayāna là kiệu (giống cái); sakaṭa và ana là xe bò (giống trung); cakka và rathaṅga được gọi là bánh xe; vành ngoài của nó là nemi (giống cái).

374.

374.

තම්මජ්ඣෙ පිණ්ඩිකා නාභි, කුබ්බරො තු යුගන්ධරො;

අක්ඛග්ගකීලෙ ආණීත්ථී, වරුථො රථගුත්‍ය’ථ.

Ở giữa bánh xe, piṇḍikā và nābhi là đùm xe; kubbara và yugandhara là càng xe; āṇi (giống cái) là chốt ở đầu trục xe; varutha và rathagutti là thùng xe.

375.

375.

ධුරො මුඛෙ රථස්සඞ්ගා, ත්ව ක්ඛො පක්ඛරආදයො;

යානඤ්ච වාහනං යොග්ගං, සබ්බහත්ථ්‍යාදිවාහනෙ.

Dhura là gọng ách ở phía trước; akkha, pakkhara, v.v. là các bộ phận của xe; yāna, vāhana, và yogga là phương tiện di chuyển, dùng cho tất cả các loại xe do voi, ngựa, v.v. kéo.

376.

376.

රථචාරී තු සූතො ච, පාජිතා චෙව සාරථී;

රථාරොහො ච රථිකො,රථී යොධො තු යො භටො.

Rathacārī, sūta, pājitā, và sārathī là người đánh xe; rathāroha, rathika, và rathī là người ngồi trên xe; yodha và bhaṭa là chiến sĩ.

377.

377.

පදාති පත්තී තු පුමෙ, පදගො පදිකො මතො;

සන්නාහො කඞ්කටො වම්මං, කවචො වා උරච්ඡදො.

Padāti và pattī (giống nam), padaga và padika được xem là lính bộ; sannāha, kaṅkaṭa, vamma, kavaca, hoặc uracchada là áo giáp.

378.

378.

ජාලිකා ථ ච සන්නද්ධො, සජ්ජො ච වම්මිකො භවෙ;

ආමුක්කො පටිමුක්කො ථ, පුරෙචාරී පුරෙචරො.

Jālikā là áo giáp lưới; sannaddha, sajja, và vammika là người mặc áo giáp; āmukka và paṭimukka cũng có nghĩa tương tự; purecārī và purecara là người đi trước.

379.

379.

පුබ්බඞ්ගමො පුරෙගාමී, මන්දගාමී තු මන්ථරො;

ජවනො තුරිතො වෙගී, ජෙතබ්බං ජෙය්‍ය මුච්චතෙ.

Pubbaṅgama và puregāmī là người đi đầu; mandagāmī và manthara là người đi chậm; javana, turita, và vegī là người đi nhanh; jetabba và jeyya được gọi là cái cần phải chinh phục.

380.

380.

සූර වීරා තු වික්කන්තො, සහායො නුචරො සමා;

සන්නද්ධප්පභුතී තීසු, පාථෙය්‍යං තු ච සම්බලං.

Sūra, vīra, và vikkanta là người dũng cảm; sahāya và anucara là bạn đồng hành; các từ như sannaddha là tính từ (ba giống); pātheyya và sambalaṃ là lương thực mang theo.

381.

381.

වාහිනී ධජිනී සෙනා, චමූ චක්කං බලං තථා;

අනීකො වා ථ වින්‍යාසො,බ්‍යූහො සෙනාය කථ්‍යතෙ.

Vāhinī, dhajinī, senā, camū, cakka, bala, và anīka là quân đội; vinyāsa và byūha được gọi là sự dàn trận của quân đội.

382.

382.

හත්ථී ද්වාදසපොසො,ති,පුරිසො තුරගො, රථො;

චතුපොසොති එතෙන, ලක්ඛණෙනා ධමන්තතො.

Voi (cùng) mười hai người, người, ngựa, xe (cùng) bốn người; theo đặc điểm này, từ thấp đến cao.

383.

383.

හත්ථානීකං හයානීකං, රථානීකං තයො තයො;

ගජාදයො සසත්ථා තු, පත්තානීකං චතුජ්ජනා.

Tượng binh, kỵ binh, xa binh là ba loại; voi và các loài khác được trang bị vũ khí, còn bộ binh thì gồm bốn người.

384.

384.

සට්ඨිවංසකලාපෙසු, [Pg.33] පච්චෙකං සට්ඨිදණ්ඩිසු;

ධූලීකතෙසු සෙනාය, යන්තියා ක්ඛොභනී ත්ථියං.

Khi sáu mươi bó tre, mỗi bó sáu mươi cây, bị nghiền thành bụi bởi một đạo quân đang di chuyển, (đạo quân đó) được gọi là akkhobhinī (giống cái).

385.

385.

සම්පත්ති සම්පදා ලක්ඛී, සිරී විපත්ති ආපදා;

අථා වුධඤ්ච හෙති’ත්ථී, සත්ථං පහරණං භවෙ.

Sampatti, sampadā, lakkhī, và sirī là sự thịnh vượng; vipatti và āpadā là tai họa. Còn āvudha, heti (giống cái), sattha, và paharaṇa là vũ khí.

386.

386.

මුත්තාමුත්ත මමුත්තඤ්ච, පාණිතො මුත්තමෙව ච;

යන්තමුත්තන්ති සකලං, ආයුධං තං චතුබ්බිධං.

Vũ khí vừa phóng vừa cầm, vũ khí không phóng, vũ khí phóng bằng tay, và vũ khí phóng bằng máy; tất cả vũ khí được chia làm bốn loại như vậy.

387.

387.

මුත්තාමුත්තඤ්ච යට්ඨ්‍යාදි, අමුත්තං ඡුරිකාදිකං;

පාණිමුත්තං තු සත්‍යාදි, යන්තමුත්තං සරාදිකං.

Vũ khí vừa phóng vừa cầm là gậy, v.v.; vũ khí không phóng là dao găm, v.v.; vũ khí phóng bằng tay là giáo ngắn, v.v.; vũ khí phóng bằng máy là tên, v.v.

388.

388.

ඉස්සාසො ධනු කොදණ්ඩං, චාපො නිත්ථී සරාසනං;

අථො ගුණො ජියා ජ්‍යා ථ,සරො පත්ති ච සායකො.

Issāsa, dhanu, kodaṇḍa, cāpa (giống cái), và sarāsana là cây cung; guṇa, jiyā, và jyā là dây cung; sara, patti, và sāyaka là mũi tên.

389.

389.

වාණො කණ්ඩ මුසු ද්වීසු, ඛුරප්පො තෙජනා’සනං;

තූණීත්ථියං කලාපො ච, තූණො තූණීර වාණධි.

Vāṇa, kaṇḍa, và usu (hai giống) là mũi tên; khurappa và tejanāsana là loại tên có đầu sắc; tūṇī (giống cái), kalāpa, tūṇa, tūṇīra, và vāṇadhi là ống đựng tên.

390.

390.

පක්ඛො තු වාජො දිද්ධො තු, විසප්පිතො සරො භවෙ;

ලක්ඛං වෙජ්ඣං සරබ්‍යඤ්ච, සරාභ්‍යාසො තු’පාසනං.

Pakkha và vāja là lông vũ ở đuôi tên; diddha là mũi tên tẩm độc; lakkha, vejjha, và sarabya là mục tiêu; sarābhyāsa và upāsana là sự luyện tập bắn cung.

391.

391.

මණ්ඩලග්ගො තු නෙත්තිංසො, අසි ඛග්ගො ච සායකො;

කොසිත්ථී තබ්බිධානෙ ථො, ථරු ඛග්ගාදිමුට්ඨියං.

Maṇḍalagga, nettiṃsa, asi, khagga, và sāyaka là thanh gươm; kosi (giống cái) là vỏ bao của nó; tharu là chuôi của gươm, v.v.

392.

392.

ඛෙටකං ඵලකං චම්මං, ඉල්ලී තු කරපාලිකා;

ඡුරිකා සත්‍ය’සිපුත්තී, ලගුළො තු ච මුග්ගරො.

Kheṭaka, phalaka, và camma là cái khiên; illī và karapālikā là đoản đao; churikā, satti, và asiputtī là dao găm; laguḷa và muggara là cây chùy.

393.

393.

සල්ලො නිත්ථි සඞ්කු පුමෙ, වාසී තු තච්ඡනීත්ථියං;

කුඨාරී ත්ථීඵරසුසො, ටඞ්කො පාසාණදාරණො.

Salla (mũi tên) là nữ tánh, saṅku (cái cọc) là nam tánh, vāsī và tacchanī (cái bào của thợ mộc) là nữ tánh. Kuṭhārī (cái rìu nhỏ) là nữ tánh, pharasu (cái rìu lớn) là nam tánh, ṭaṅka (cái đục đá) cũng là pāsāṇadāraṇa (dụng cụ chẻ đá).

394.

394.

කණයො භින්දිවාළො ච, චක්කං කුන්තො ගදා තථා;

සත්‍යා’දී සත්ථභෙදා ථ,කොණො’ස්සො කොටි නාරියං.

Kaṇaya, bhindivāḷa, cakka, kunta, gadā, satti v.v... là các loại binh khí. Koṇa (góc) là nam tánh, koṭi (đỉnh, chóp) là nữ tánh.

395.

395.

නිය්‍යානං ගමනං යාත්‍රා, පට්ඨානඤ්ච ගමො ගති;

චුණ්ණො පංසු රජො චෙව, ධූලී’ත්ථී රෙණු ච ද්විසු.

Niyyāna, gamana, yātrā, paṭṭhāna, gama, gati (sự đi, cuộc hành trình). Cuṇṇa, paṃsu, raja (bụi, bột), dhūlī là nữ tánh, và reṇu thuộc hai tánh.

396.

396.

මාගධො [Pg.34] මධුකො වුත්තො, වන්දී තු ථුතිපාඨකො;

වෙතාළිකො බොධකරො,චක්කිකො තු ච ඝණ්ටිකො.

Māgadha và madhuka được gọi là vandī hay thutipāṭhaka (người hát rong ca tụng). Vetāḷika là bodhakara (người đánh thức). Cakkika là ghaṇṭika (người đánh chuông).

397.

397.

කෙතු ධජො පටාකා ච, කදලී කෙතනං ප්‍යථ;

යො’හංකාරො’ඤ්ඤමඤ්ඤස්ස, සා’ හමහමිකා භවෙ.

Ketu, dhaja, paṭākā, kadalī và ketana (cờ, phướn). Sự kiêu mạn của người này đối với người kia được gọi là ahamahamikā (sự tranh giành, ganh đua).

398.

398.

බලං ථාමො සහං සත්ති, වික්කමො ත්වතිසූරතා;

රණෙ ජිතස්ස යං පානං, ජයපානන්ති තං මතං.

Bala, thāma, saha, satti (sức mạnh, năng lực). Vikkama là atisūratā (sự dũng mãnh). Thức uống của người chiến thắng trong trận chiến được gọi là jayapāna (tiệc mừng chiến thắng).

399.

399.

සඞ්ගාමො සම්පහාරො චා, නිත්ථියං සමරං රණං;

ආජිත්ථී ආහවො යුද්ධ, මායොධනඤ්ච සංයුගං.

Saṅgāma, sampahāra, samara, raṇa, āji (nữ tánh), āhava, yuddha, āyodhana và saṃyuga (trận chiến, chiến tranh).

400.

400.

භණ්ඩනං තු විවාදො ච, විග්ගහො කලහ මෙධගා;

මුච්ඡා මොහො ථ පසය්හො,බලක්කාරො හඨො භවෙ.

Bhaṇḍana, vivāda, viggaha, kalaha, medhagā (sự cãi vã, tranh chấp). Mucchā, moha (sự mê muội, bất tỉnh). Pasayha, balakkāra, haṭha (sự cưỡng bức, bạo lực).

401.

401.

උප්පාදො භූතවිකති, යා සුභාසුභසූචිකා;

ඊති ත්විත්ථී අජඤ්ඤඤ්ච, උපසග්ගො උපද්දවො.

Uppāda là bhūtavikati (sự biến dị của các loài), là điềm báo tốt và xấu. Īti (nữ tánh), ajañña, upasagga, upaddava (tai ương, tai họa).

402.

402.

නිබ්බුද්ධං මල්ලයුද්ධම්හි, ජයො තු විජයො භවෙ;

පරාජයො රණෙ භඞ්ගො, පලායන මපක්කමො.

Nibbuddha là mallayuddha (trận đấu vật). Jaya và vijaya là (sự chiến thắng). Parājaya và bhaṅga trong trận chiến là (sự thất bại). Palāyana và apakkama là (sự tẩu thoát, rút lui).

403.

403.

මාරණං හනනං ඝාතො, නාසනඤ්ච නිසූදනං;

හිංසනං සරණං හිංසා, වධො සසන ඝාතනං.

Māraṇa, hanana, ghāta, nāsana, nisūdana, hiṃsana, saraṇa, hiṃsā, vadha, sasana, ghātana (sự giết chóc, sự hủy diệt).

404.

404.

මරණං කාලකිරියා, පලයො මච්චු අච්චයො;

නිධනො නිත්ථියං නාසො, කාලො’න්තො චවනං භවෙ.

Maraṇa, kālakiriyā, palaya, maccu, accaya, nidhana, nāsa (nữ tánh), kāla, anta, cavana (cái chết, sự từ trần).

405.

405.

තීසු පෙතො පරෙතො ච,මතො ථ චිතකො චිතො;

ආළහනං සුසානඤ්චා, නිත්ථියං කුණපො ඡවො.

Peta, pareta, mata (người chết) thuộc ba tánh. Citaka và cita là (giàn hỏa thiêu). Āḷahana và susāna là (nơi hỏa táng, nghĩa địa). Kuṇapa và chava là (tử thi).

406.

406.

කබන්ධො නිත්ථියං දෙහො, සිරොසුඤ්ඤො සහක්‍රියො;

අථ සිවථිකා වුත්තා, සුසානස්මිඤ්හි ආමකෙ.

Kabandha là thân không đầu nhưng vẫn hoạt động. Sivathikā được gọi là nghĩa địa có tử thi chưa được thiêu.

407.

407.

වන්දීත්ථියං කරමරො, පාණො ත්ව’සු පකාසිතො;

කාරා තු බන්ධනාගාරං, කාරණා තු ච යාතනා.

Vandī (nữ tánh) là karamara (tù nhân). Pāṇa và asu được gọi là (sinh mạng). Kārā là bandhanāgāra (nhà tù), và kāraṇā là yātanā (sự tra tấn).

ඉති ඛත්තියවග්ගො.

Dứt phẩm Sát-đế-lỵ.

408.

408.

බ්‍රහ්මබන්ධු [Pg.35] ද්විජො විප්පො, බ්‍රහ්මා භොවාදී බ්‍රාහ්මණො;

සොත්තියො ඡන්දසො සො ථ,සිස්ස’ න්තෙවාසිනො පුමෙ.

Brahmabandhu, dvija, vippa, brahmā, bhovādī, brāhmaṇa, sottiya, chandasa (người Bà-la-môn). Sissa và antevāsī (nam tánh) là (học trò).

409.

409.

බ්‍රහ්මචාරී ගහට්ඨො ච, වනප්පත්ථො ච භික්ඛුති;

භවන්ති චත්තාරො එතෙ, අස්සමා පුන්නපුංසකෙ.

Brahmacārī (phạm hạnh), gahaṭṭha (cư sĩ), vanappattha (ẩn sĩ trong rừng), và bhikkhu (tỳ khưu); bốn giai đoạn đời sống này (assama) thuộc nam tánh và trung tánh.

410.

410.

චරන්තා සහ සීලාදී, සබ්‍රහ්මචාරිනො මිථු;

උපජ්ඣායො උපජ්ඣා ථා, චරියො නිස්සයදාදිකො.

Những người cùng nhau thực hành giới hạnh v.v... được gọi là sabrahmacārī (bạn đồng phạm hạnh). Upajjhāya, upajjhā, ācariya là nissayadādika (vị thầy tế độ, thầy y chỉ).

411.

411.

උපනීයා ථවා පුබ්බං, වෙද මජ්ඣාපයෙ ද්විජො;

යො සඞ්ගං සරහස්සඤ්චා, චරියො බ්‍රාහ්මණෙසු සො.

Vị dvija (Bà-la-môn) nào, sau khi làm lễ nhập môn, dạy kinh Vệ-đà cùng với các bộ phụ trợ và phần bí truyền, vị ấy là ācariya trong giới Bà-la-môn.

412.

412.

පාරම්පරිය මෙතිහ්‍යං, උපදෙසො තථෙ’තිහා;

යාගො තු කතු යඤ්ඤො ථ, වෙදීත්ථී භූ පරික්ඛතා.

Pārampariya, etihya, upadesa, etihā (truyền thống, lời giáo huấn). Yāga, katu, yañña (sự tế tự). Vedī (nữ tánh) là parikkhatā bhū (vùng đất được rào quanh, đàn tế).

413.

413.

අස්සමෙධො ච පුරිස, මෙධො චෙව නිරග්ගළො;

සම්මාපාසො වාජපෙය්‍ය, මිති යාගා මහා ඉමෙ.

Assamedha, purisamedha, niraggaḷa, sammāpāsa, vājapeyya; đây là những cuộc đại tế tự.

414.

414.

ඉත්විජො යාජකො චාථ,සභ්‍යො සාමාජිකො ප්‍යථ;

පරිසා සභා සමජ්ජා ච, තථා සමිති සංසදො.

Itvija và yājaka (thầy tế). Sabhya và sāmājika (hội viên). Parisā, sabhā, samajjā, samiti, saṃsada (hội chúng, hội đồng).

415.

415.

චතස්සො පරිසා භික්ඛු, භික්ඛුනී ච උපාසකා;

උපාසිකායොති ඉමා, ථවා ට්ඨ පරිසා සියුං.

Bốn chúng là: tỳ-khưu, tỳ-khưu-ni, cận sự nam và cận sự nữ. Hoặc có thể có tám chúng.

416.

416.

තාවතිංස,ද්විජ,ක්ඛත්ත,මාර,ග්ගහපතිස්ස ච;

සමණානං වසා චාතු, මහාරාජික, බ්‍රහ්මුනං.

Tám chúng là chúng của: Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, gia chủ, Sa-môn, Tứ đại thiên vương, trời Ba mươi ba (Đao-lợi), Ma vương, và Phạm thiên.

417.

417.

ගායත්තිප්පමුඛං ඡන්දං, චතුවීස’ක්ඛරං තු යං;

වෙදාන මාදිභූතං සා, සාවිත්තී තිපදං සියා.

Thể thơ đứng đầu là Gāyattī, có hai mươi bốn âm tiết, là nguồn gốc của các kinh Vệ-đà, đó là Sāvittī, có ba đoạn.

418.

418.

හබ්‍යපාකෙ චරු මතො, සුජා තු හොමදබ්බියං;

පරමන්නං තු පායාසො, හබ්‍යං තු හවි කථ්‍යතෙ.

Caru được xem là vật cúng được nấu chín. Sujā là cái vá cúng dường. Paramanna là pāyāsa (cơm sữa). Habya được gọi là havi (vật cúng dường).

419.

419.

යූපො ථූණායං නිම්මන්ත්‍ය, දාරුම්හි ත්ව’රණී ද්විසු;

ගාහප්පච්චා’හවනීයො, දක්ඛිණග්ගි තයො’ ග්ගයො.

Yūpa là cột tế lễ. Araṇī (thanh củi nhóm lửa) thuộc hai tánh. Gāhapatta, āhavanīya, dakkhiṇaggi là ba loại lửa (tế).

420.

420.

චාගො විස්සජ්ජනං දානං, වොස්සග්ගො චාපදෙසනං;

විස්සාණනං විතරණං, විහායිතා පවජ්ජනං.

Cāga, vissajjana, dāna, vossagga, apadesana, vissāṇana, vitaraṇa, vihāyitā, pavajjana (sự bố thí, sự từ bỏ, sự ban cho).

421.

421.

පඤ්ච [Pg.36] මහාපරිච්චාගො, වුත්තො සෙට්ඨ, ධනස්ස ච;

වසෙන පුත්ත දාරානං, රජ්ජස්ස’ ඞ්ගාන මෙව ච.

Năm đại thí xả được nói đến là: sự xả thí tài sản quý báu, vợ con, vương quốc, và các chi phần thân thể của chính mình.

422.

422.

අන්නං පානං ඝරං වත්ථං, යානං මාලා විලෙපනං;

ගන්ධො සෙය්‍යා පදීපෙය්‍යං, දානවත්ථූ සියුං දස.

Cơm, nước, nhà cửa, vải vóc; xe cộ, vòng hoa, vật thoa hương; hương, giường nằm, và đèn đuốc; là mười vật để bố thí.

423.

423.

මතත්ථං තදහෙ දානං, තීස්වෙත මුද්ධදෙහිකං;

පිතුදානං තු නිවාපො, සද්ධං තු තංව සාත්ථතො.

Sự bố thí trong ngày (giỗ) vì người đã mất, ba điều này là lễ cúng cho người quá vãng. Sự cúng dường cho tổ tiên là lễ báo hiếu (nivāpo), và lễ cúng tế (saddhaṃ) cũng có ý nghĩa như vậy.

424.

424.

පුමෙ අතිථි ආගන්තු, පාහුනා වෙසිකා ප්‍යථ;

අඤ්ඤත්ථ ගන්තු මිච්ඡන්තො, ගමිකො ථා ග්ඝ මග්ඝියං.

(Các danh từ giống đực): atithi, āgantu, pāhunā, và vesikā (là khách). Người muốn đi đến nơi khác là gamika, addhagū, và addhika (là người đi đường).

425.

425.

පජ්ජං පාදොදකාදො ථ, සත්තා’ගන්ත්වාදයො තිසු;

අපචිත්‍ය’ච්චනා පූජා, පහාරො බලි මානනා.

Pajjaṃ, pādodaka (là nước rửa chân, v.v...). Apaciti, accanā, pūjā, pahāro, bali, và mānanā (là sự tôn kính, cúng dường, kính trọng).

426.

426.

නමස්සා තු නමක්කාරො, වන්දනා චාභිවාදනං;

පත්ථනා පණිධානඤ්ච, පුරිසෙ පණිධීරිතො.

Namassā, namakkāro, vandanā, và abhivādanaṃ (là sự đảnh lễ, kính chào). Patthanā và paṇidhānaṃ (là sự mong cầu, nguyện vọng). Paṇidhi cũng (là nguyện vọng), thuộc giống đực.

427.

427.

අජ්ඣෙසනා තු සක්කාර, පුබ්බඞ්ගමනියොජනං;

Ajjhesanā là sự thỉnh mời, là sự chỉ định đi trước với sự cung kính.

428.

428.

පරියෙසනා න්වෙසනා, පරියෙට්ඨි ගවෙසනා;

උපාසනං තු සුස්සූසා, සා පාරිචරියා භවෙ.

Pariyesanā, anvesanā, pariyeṭṭhi, gavesanā (là sự tìm kiếm). Upāsanaṃ, sussūsā, và pāricariyā (là sự hầu hạ, chăm sóc).

429.

429.

මොන මභාසනං තුණ්හී, භාවො ථ පටිපාටි සා;

අනුක්කමො පරියායො, අනුපුබ්බ්‍ය’පුමෙ කමො.

Monaṃ, abhāsanaṃ, tuṇhībhāvo (là sự im lặng). Paṭipāṭi, anukkamo, pariyāyo, anupubbī, và kamo (là thứ tự, tuần tự), thuộc giống trung.

430.

430.

තපො ච සංයමො සීලං, නියමො තු වතඤ්ච වා;

වීතික්කමො’ ජ්ඣචාරො ථ, විවෙකො පුථුගත්තතා.

Tapo, saṃyamo, sīlaṃ, niyamo, và vataṃ (là sự khổ hạnh, thu thúc, giới hạnh, quy tắc, lời nguyện). Vītikkamo và ajjhācāro (là sự vi phạm, phạm giới). Viveko và puthugattatā (là sự độc cư, sống riêng).

431.

431.

ඛුද්දානුඛුද්දකං ආභි, සමාචාරික මුච්චතෙ;

ආදිබ්‍රහ්මචරියං තු, තදඤ්ඤං සීල මීරිතං.

Những giới luật nhỏ nhặt được gọi là ābhisamācārika (học giới). Những giới luật khác được gọi là ādibrahmacariya (phạm hạnh căn bản).

432.

432.

යො පාපෙහි උපාවත්තො, වාසො සද්ධිං ගුණෙහි සො;

උපවාසොති විඤ්ඤෙය්‍යො, සබ්බභොගවිවජ්ජිතො.

Người nào từ bỏ các điều ác, sống cùng với các đức hạnh, từ bỏ mọi sự hưởng thụ, nên được biết đó là ngày trai giới (upavāsa).

433.

433.

තපස්සී භික්ඛු සමණො, පබ්බජිතො තපොධනො;

වාචංයමො තු මුනි ච, තාපසො තු ඉසී රිතො.

Tapassī, bhikkhu, samaṇo, pabbajito, tapodhano (là người tu khổ hạnh, tỳ khưu, sa môn, người xuất gia, người lấy khổ hạnh làm của báu). Vācaṃyamo và muni (là người thu thúc lời nói, bậc ẩn sĩ). Tāpaso và isī (là đạo sĩ, bậc tiên nhân).

434.

434.

යෙසංයතින්ද්‍රියගණා, යතයො වසිනො ච තෙ;

සාරිපුත්තො’පතිස්සො තු, ධම්මසෙනාපතී රිතො.

Những người có các căn được chế ngự, họ là những bậc tự chủ (yatayo) và bậc chế ngự (vasino). Sāriputta, cũng là Upatissa, được gọi là Tướng quân Chánh pháp (dhammasenāpati).

435.

435.

කොලිතො මොග්ගල්ලානො ථ,අරියො ධිගතො සියා;

සොතාපන්නාදිකා සෙඛා, නරියො තු පුථුජ්ජනො.

Kolita là Moggallāna. Bậc Thánh (ariyo) là người đã chứng đắc. Bậc Dự lưu và các vị khác là bậc hữu học (sekhā). Người không phải bậc Thánh là phàm phu (puthujjano).

436.

436.

අඤ්ඤා [Pg.37] තු අරහත්තඤ්ච, ථූපො තු චෙතියං භවෙ;

ධම්මභණ්ඩාගාරිකො ච, ආනන්දො ද්වෙ සමා ථ ච.

Aññā là quả A-la-hán (arahattaṃ). Thūpo là tháp thờ (cetiyaṃ). Người giữ kho Chánh pháp (dhammabhaṇḍāgāriko) và Ānanda, hai từ này là một.

437.

437.

විසාඛා මිගාරමාතා, සුදත්තො’ නාථපිණ්ඩිකො;

Visākhā là Migāramātā (mẹ của Migāra). Sudatta là Anāthapiṇḍika (Cấp Cô Độc).

438.

438.

භික්ඛුපි සාමණෙරො ච, සික්ඛමානා ච භික්ඛුනී;

සාමණෙරීති කථිතා, පඤ්චෙතෙ සහධම්මිකා.

Tỳ khưu, sa di, và thức xoa ma na, tỳ khưu ni, và sa di ni; năm hạng người này được gọi là những người đồng phạm hạnh (sahadhammikā).

439.

439.

පත්තො තිචීවරං කාය, බන්ධනං වාසි සූචි ච;

පරිස්සාවන මිච්චෙතෙ, පරික්ඛාරා’ට්ඨ භාසිතා.

Bát, ba y, dây lưng, dao cạo, và kim; cùng với vật lọc nước, những thứ này được gọi là tám vật dụng (của tỳ khưu).

440.

440.

සාමණෙරො ච සමණු, ද්දෙසො චාථ දිගම්බරො;

අචෙළකො නිගණ්ඨො ච, ජටිලො තු ජටාධරො.

Sāmaṇero và samaṇuddeso (là sa di). Digambaro, aceḷako, và nigaṇṭho (là người lõa thể, không mặc quần áo). Jaṭilo và jaṭādharo (là người bện tóc).

441.

441.

කුටීසකාදිකා චතු, ත්තිංස ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො;

ඉති ඡන්නවුති එතෙ, පාසණ්ඩා සම්පකාසිතා.

Bốn hạng như Kuṭīsaka, v.v..., và sáu mươi hai tà kiến; như vậy, chín mươi sáu hạng này được gọi là ngoại đạo (pāsaṇḍā).

442.

442.

පවිත්තො පයතො පූතො, චම්මං තු අජිනං ප්‍යථ;

දන්තපොණො දන්තකට්ඨං, වක්කලො වා තිරීටකං.

Pavitto, payato, pūto (là thanh tịnh, trong sạch). Cammaṃ và ajinaṃ (là da). Dantapoṇo và dantakaṭṭhaṃ (là tăm xỉa răng, que chải răng). Vakkalo và tirīṭakaṃ (là vỏ cây, áo vỏ cây).

443.

443.

පත්තො පාතිත්ථියංනිත්ථී, කමණ්ඩලු තු කුණ්ඩිකා;

අථාලම්බණදණ්ඩස්මිං, කත්තරයට්ඨි නාරියං.

Patto và pāti (là cái bát), (pāti) là giống cái. Kamaṇḍalu và kuṇḍikā (là bình nước). Ālambaṇadaṇḍa và kattarayaṭṭhi (là cây gậy chống), (kattarayaṭṭhi) là giống cái.

444.

444.

යං දෙහසාධනාපෙක්ඛං, නිච්චං කම්මමයං යමො;

ආගන්තුසාධනං කම්මං, අනිච්චං නියමො භවෙ.

Hành động thường xuyên liên quan đến việc rèn luyện thân thể là yama (sự chế ngự). Hành động không thường xuyên liên quan đến việc phụ trợ là niyama (quy tắc).

ඉති බ්‍රාහ්මණවග්ගො.

Chấm dứt phẩm Bà la môn.

445.

445.

වෙස්සො ච වෙසියානො ථ, ජීවනං වුත්ති ජීවිකා;

ආජීවො වත්තනං චාථ, කසිකම්මං කසිත්ථියං.

Vesso và vesiyāno (là giai cấp Phệ-xá). Jīvanaṃ, vutti, jīvikā, ājīvo, và vattanaṃ (là nghề sinh nhai). Kasikammaṃ và kasi (là nghề nông), (kasi) là giống cái.

446.

446.

වාණිජ්ජඤ්ච වණිජ්ජා ථ, ගොරක්ඛා පසුපාලනං;

වෙස්සස්ස වුත්තියො තිස්සො, ගහට්ඨා’ගාරිකා ගිහි.

Thương mại (vāṇijjaṃ, vaṇijjā), và chăn nuôi gia súc (gorakkhā, pasupālanaṃ); là ba nghề sinh nhai của giai cấp Phệ-xá. Gahaṭṭho, āgāriko, và gihī (là người gia chủ, tại gia).

447.

447.

ඛෙත්තාජීවො කස්සකො ථ, ඛෙත්තං කෙදාර මුච්චතෙ;

ලෙඩ්ඩු’ත්තො මත්තිකාඛණ්ඩො, ඛණිත්ති’ත්ථ්‍ය’වදාරණං.

Khettājīvo và kassako (là nông dân). Khettaṃ và kedāraṃ được gọi là (ruộng). Leḍḍu và mattikākhaṇḍo (là cục đất). Khaṇitti và avadāraṇaṃ (là cái cuốc, cái thuổng), (khaṇitti) là giống cái.

448.

448.

දාත්තං ලවිත්ත මසිතං, පතොදො තුත්ත පාජනං;

යොත්තං තු රජ්ජු රස්මිත්ථී, ඵාලො තු කසකො භවෙ.

Dāttaṃ, lavittaṃ, và asitaṃ (là cái liềm). Patodo, tuttaṃ, và pājanaṃ (là cái đót, roi thúc). Yottaṃ, rajju, và rasmi (là dây thừng, dây cương), (rasmi) là giống cái. Phālo và kasako (là lưỡi cày).

449.

449.

නඞ්ගලඤ්ච හලං සීරො, ඊසා නඞ්ගලදණ්ඩකො;

සම්මා තු යුගකීලස්මිං, සීතා තු හලපද්ධති.

Naṅgalaṃ, halaṃ, và sīro (là cái cày). Īsā và naṅgaladaṇḍako (là gọng cày). Sammā và yugakīlo (là chốt ách). Sītā và halapaddhati (là luống cày).

450.

450.

මුග්ගාදිකෙ [Pg.38] පරණ්ණඤ්ච, පුබ්බණ්ණං සාලිආදිකෙ;

සාලි වීහි ච කුද්‍රූසො, ගොධුමො වරකො යවො;

කඞ්ගූති සත්ත ධඤ්ඤානි, නීවාරාදී තු තබ්භිදා.

Các loại đậu như đậu xanh v.v... là aparaṇṇa (cây họ đậu). Các loại lúa gạo v.v... là pubbaṇṇa (ngũ cốc). Sāli, vīhi, kudrūsa, godhuma, varaka, yava, và kaṅgu là bảy loại ngũ cốc. Lúa hoang (nīvāra) v.v... là các loại biến thể.

451.

451.

චණකො ච කළායො ථ,සිද්ධත්ථො සාසපො භවෙ.

Caṇaka và kaḷāya (là tên các loại đậu). Siddhattha và sāsapa là hạt cải.

452.

452.

අථ කඞ්ගු පියඞ්ගු’ත්ථී, උම්මා තු අතසී භවෙ;

කිට්ඨඤ්ච සස්සං ධඤ්ඤඤ්ච, වීහි ථම්බකරී රිතො.

Kế đến, kaṅgu và piyaṅgu là (tên) cây kê, giống cái; ummā và atasī là cây lanh. Kiṭṭha, sassa, và dhañña (là ngũ cốc). Vīhi và thambakarī được gọi là lúa.

453.

453.

කණ්ඩො තු නාළ මථ සො, පලාලං නිත්ථි නිප්ඵලො;

භුසං කලිඞ්ගරො චාථ, ථුසො ධඤ්ඤත්තචෙ ථ ච.

Kaṇḍa và nāḷa là cọng rạ. Palāla là rơm, giống trung, không có quả. Kế đến, bhusa và kaliṅgara (là trấu). Và thusa là vỏ của hạt ngũ cốc.

454.

454.

සෙතට්ටිකා සස්සරොගො,කණො තු කුණ්ඩකො භවෙ;

ඛලො ච ධඤ්ඤකරණං, ථම්බො ගුම්බො තිණාදිනං.

Setaṭṭikā là bệnh của ngũ cốc. Kaṇa và kuṇḍaka là tấm. Khala là sân đập lúa. Thamba và gumba là bụi của cỏ, v.v...

455.

455.

අයොග්ගො මුසලො නිත්ථී, කුල්ලො සුප්ප මනිත්ථියං;

අථො’ද්ධනඤ්ච චුල්ලි’ත්ථී, කිලඤ්ජො තු කටො භවෙ.

Ayogga và musala là chày giã, giống trung. Kulla và suppa (là cái nia), không phải giống cái. Kế đến, uddhana và culli là bếp lò, giống cái. Kilañja và kaṭa là chiếu.

456.

456.

කුම්භී’ත්ථී පිඨරො කුණ්ඩං, ඛළොප්‍යු’ක්ඛලි ථාල්‍යු’ඛා;

කොලම්බො චාථ මණිකං, භාණකො ච අරඤ්ජරො.

Kumbhī (giống cái), piṭhara, kuṇḍa, khaḷopi, ukkhali, thālī, ukhā; kế đến kolamba, maṇika, bhāṇaka, và arañjara (là các loại nồi, vại).

457.

457.

ඝටො ද්වීසු කුටො නිත්ථී, කුම්භො කලස, වාරකා;

කංසො භුඤ්ජනපත්තො ථා, මත්තං පත්තො ච භාජනං.

Ghaṭa (thuộc) hai giống, kuṭa là giống trung. Kumbha, kalasa, vārakā (cũng là bình). Kaṃsa là bát ăn. Matta, patta, và bhājana (cũng là đồ đựng).

458.

458.

අණ්ඩුපකං චුම්බටකං, සරාවො තු ච මල්ලකො;

පුමෙ කටච්ඡුදබ්බි’ත්ථී, කුසූලො කොට්ඨ මුච්චතෙ.

Aṇḍupaka và cumbaṭaka (là cái đệm). Sarāva và mallaka (là đĩa cạn). Kaṭacchu (giống đực) và dabbi (giống cái) là cái vá. Kusūla và koṭṭha được gọi là kho lúa.

459.

459.

සාකො අනිත්ථියං ඩාකො, සිඞ්ගීවෙරංතු අද්දකං;

මහොසධං තු තං සුක්ඛං, මරිචං තු ච කොලකං.

Sāka và ḍāka là rau, không phải giống cái. Siṅgīvera và addaka là gừng. Gừng khô là mahosadha. Marica và kolaka là tiêu.

460.

460.

සොවීරං කඤ්ජියං වුත්තං, ආරනාළං ථුසොදකං;

ධඤ්ඤම්බිලං බිළඞ්ගො ථ, ලවණං ලොණ මුච්චතෙ.

Sovīra, kañjiya, āranāḷa, thusodaka, dhaññambila được gọi là nước chua. Kế đến, biḷaṅga. Lavaṇa và loṇa được gọi là muối.

461.

461.

සාමුද්දං සින්ධවො නිත්ථී, කාළලොණං තු උබ්භිදං;

බිළකං චෙති පඤ්චෙතෙ, පභෙදා ලවණස්ස හි.

Muối biển (sāmudda), muối mỏ (sindhava, giống trung), muối đen (kāḷaloṇa), muối đất (ubbhida), và muối biḷaka – đây là năm loại muối.

462.

462.

ගුළො ච ඵාණිතං ඛණ්ඩො, මච්ඡණ්ඩී සක්ඛරා ඉති;

ඉමෙ උච්ඡුවිකාරා ථ, ගුළස්මිං විසකණ්ටකං.

Guḷa, phāṇita, khaṇḍa, macchaṇḍī, và sakkharā – đây là các sản phẩm từ mía. Visakaṇṭaka là đường phèn.

463.

463.

ලාජා [Pg.39] සියා’ක්ඛතං චාථ, ධානා භට්ඨයවෙ භවෙ;

අබද්ධසත්තු මන්ථො ච, පූපා’ පූපා තු පිට්ඨකො.

Lājā và akkhata là cốm. Dhānā là lúa mạch rang. Abaddhasattu và mantha là bột rang. Pūpa, apūpa, và piṭṭhaka là bánh.

464.

464.

භත්තකාරො සූපකාරො, සූදො ආළාරිකො තථා;

ඔදනිකො ච රසකො, සූපො තු බ්‍යඤ්ජනං භවෙ.

Bhattakāra, sūpakāra, sūda, āḷārika, odanika, và rasaka là (tên gọi) người đầu bếp. Sūpa và byañjana là canh.

465.

465.

ඔදනො වා කුරං භත්තං, භික්ඛා චා’න්න මථා සනං;

ආහාරො භොජනං ඝාසො,තරලං යාගු නාරියං.

Odana, kura, bhatta, bhikkhā, anna, asana, āhāra, bhojana, và ghāsa (là cơm, thức ăn). Tarala và yāgu là cháo, giống cái.

466.

466.

ඛජ්ජං තු භොජ්ජ ලෙය්‍යානි, පෙය්‍යන්ති චතුධා’සනං;

නිස්සාවො ච තථා’චාමො,ආලොපො කබළො භවෙ.

Thức ăn có bốn loại: khajja (vật thực để nhai), bhojja (vật thực để ăn), leyya (vật để liếm), và peyya (vật để uống). Nissāva và ācāma (là nước cơm). Ālopa và kabaḷa là miếng ăn.

467.

467.

මණ්ඩො නිත්ථීරසග්ගස්මිං, විඝාසො භුත්තසෙසකෙ;

විඝාසාදො ච දමකො, පිපාසා තු ච තස්සනං.

Maṇḍa là phần tinh túy của chất lỏng, giống trung. Vighāsa là thức ăn thừa. Vighāsāda và damaka là người ăn đồ thừa. Pipāsā và tasana là sự khát.

468.

468.

ඛුද්දා ජිඝච්ඡා, මංසස්ස, පටිච්ඡාදනියං රසො;

උද්‍රෙකො චෙව උග්ගාරො, සොහිච්චං තිත්ති තප්පනං.

Khuddā và jighacchā là sự đói. Paṭicchādanīya và rasa là gia vị của thịt. Udreka và uggāra là sự ợ. Sohicca, titti, và tappana là sự no đủ.

469.

469.

කාමං ත්විට්ඨං නිකාමඤ්ච, පරියත්තං යථච්ඡිතං;

කයවික්කයිකො සත්ථ,වාහා’ පණික වාණිජා.

Kāmaṃ, iṭṭhaṃ, nikāmaṃ, pariyattaṃ, và yathacchitaṃ (có nghĩa là) thỏa thích. Kayavikkayika, satthavāha, āpaṇika, và vāṇija là người buôn bán.

470.

470.

වික්කයිකො තු වික්කෙතා,කයිකො තු ච කායිකො;

උත්තමණ්ණො ච ධනිකො, ධමණ්ණො තු ඉණායිකො.

Vikkayika và vikketā là người bán. Kayika và kāyika là người mua. Uttamaṇṇa và dhanika là chủ nợ. Adhamaṇṇa và iṇāyika là con nợ.

471.

471.

උද්ධාරො තු ඉණං වුත්තං, මූලං තු පාභතං භවෙ;

සච්චාපනං සච්චංකාරො, වික්කෙය්‍යං පණිය්‍යං තිසු.

Uddhāra và iṇa được gọi là món nợ. Mūla và pābhata là vốn. Saccāpana và saccaṃkāra là tiền đặt cọc. Vikkeyya và paṇiyya là hàng hóa, (thuộc) ba giống.

472.

472.

පටිදානං පරිවත්තො, න්‍යාසො තූ’පනිධී රිතො;

Paṭidāna và parivatta là sự trao đổi. Nyāsa và upanidhi được gọi là vật ký gửi.

473.

473.

අට්ඨාරසන්තා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ, සඞ්ඛ්‍යා එකාදයො තිසු;

සඞ්ඛ්‍යානෙ තු ච සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ, එකත්තෙ වීසතාදයො;

වග්ගභෙදෙ බහුත්තෙපි, තා ආනවුති නාරියං.

Các số đến mười tám là tính từ. Các số đếm từ một trở đi, thuộc ba giống, gọi là saṅkhyā. Từ hai mươi trở đi, dùng ở số ít. Các số đến chín mươi là giống cái, cũng dùng ở số nhiều khi phân loại.

474.

474.

සතං සහස්සං නියුතං, ලක්ඛං කොටි පකොටියො;

කොටිපකොටි නහුතං, තථා නින්නහුතම්පි ච.

Sata (trăm), sahassa (ngàn), niyuta, lakkha (mười vạn), koṭi, pakoṭi, koṭipakoṭi, nahuta, và cả ninnahuta.

475.

475.

අක්ඛොභනීත්ථියං [Pg.40] බින්දු, අබ්බුදඤ්ච නිරබ්බුදං;

අහහං අබබං චෙවා, ටටං සොගන්ධි කුප්පලං.

Akkhobhanī (giống cái), bindu, abbuda, nirabbuda, ahaha, ababa, aṭaṭa, sogandhika, và uppala.

476.

476.

කුමුදං පුණ්ඩරීකඤ්ච, පදුමං කථානම්පි ච;

මහාකථානා’සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යා, නි’ච්චෙතාසු සතාදි ච.

Kumuda, puṇḍarīka, paduma, kathāna, mahākathāna, và asaṅkhyeyya. Trong các số này, từ một trăm trở đi...

477.

477.

කොට්‍යාදිකං දසගුණං, සතලක්ඛගුණං කමා;

චතුත්ථො’ඩ්ඪෙන අඩ්ඪුඩ්ඪො,තතියො ඩ්ඪතියො තථා.

Từ koṭi trở đi, (gấp) mười lần, một trăm lần, một lakh lần theo thứ tự. Ba rưỡi là aḍḍhuḍḍha. Tương tự, hai rưỡi là aḍḍhatiya.

478.

478.

අඩ්ඪතෙය්‍යො දියඩ්ඪො තු,දිවඩ්ඪො දුතියො භවෙ;

තුලා, පත්ථ, ඞ්ගුලි, වසා, තිධා මාන මථො සියා.

Aḍḍhateyya (cũng là hai rưỡi). Diyaḍḍha và divaḍḍha là một rưỡi. Kế đến, sự đo lường có ba loại: cân (tulā), đong (pattha), và đo (aṅguli).

479.

479.

චත්තාරො විහයො ගුඤ්ජා,ද්වෙ ගුඤ්ජා මාසකො භවෙ;

ද්වෙ අක්ඛා මාසකා පඤ්ච, ක්ඛානං ධරණමට්ඨකං.

Bốn hạt lúa là một guñjā. Hai guñjā là một māsaka. Năm māsaka là một akkha. Tám akkha là một dharaṇa.

480.

480.

සුවණ්ණො පඤ්චධරණං, නික්ඛං ත්වනිත්ථි පඤ්ච තෙ;

පාදො භාගෙ චතුත්ථෙ ථ, ධරණානි පලං දස.

Một suvaṇṇa là năm dharaṇa. Năm suvaṇṇa ấy là một nikkha, giống trung. Pāda là một phần tư. Mười dharaṇa là một pala.

481.

481.

තුලා පලසතං චාථ, භාරො වීසති තා තුලා;

අථො කහාපණො නිත්ථී, කථ්‍යතෙ කරිසාපණො.

Một trăm pala là một tulā, hai mươi tulā là một bhāra; lại nữa, kahāpaṇa (giống cái) được gọi là karisāpaṇa.

482.

482.

කුඩුවො පසතො එකො,පත්ථො තෙ චතුරො සියුං;

ආළ්හකො චතුරො පත්ථා, දොණං වාචතුරා’ළ්හකං.

Một kuḍuva là một pasata, bốn (kuḍuva) ấy là một pattha; bốn pattha là một āḷhaka, và bốn āḷhaka được gọi là một doṇa.

483.

483.

මානිකා චතුරො දොණා, ඛාරීත්ථී චතුමානිකා;

ඛාරියො වීස වාහො ථ,සියා කුම්භො දසම්බණං.

Bốn doṇa là một mānikā, khārī (giống cái) là bốn mānikā; hai mươi khārī là một vāha, và một kumbha là mười ambaṇa.

484.

484.

ආළ්හකො නිත්ථියං තුම්භො, පත්ථොතු නාළි නාරියං;

වාහො තු සකටො චෙකා,දස දොණා තු අම්බණං.

Āḷhaka (giống cái) là tumbha, pattha (giống cái) là nāḷi; còn vāha là sakaṭa, và mười doṇa là một ambaṇa.

485.

485.

පටිවීසො ච කොට්ඨාසො,අංසො භාගො ධනං තු සො;

දබ්බං විත්තං සාපතෙය්‍යං, වස්ව’ත්ථො විභවො භවෙ.

Paṭivīsa, koṭṭhāsa, aṃsa, và bhāga (là phần, khẩu phần). Còn dhana, dabba, vitta, sāpateyya, vasu, attha, và vibhava (là của cải, tài sản).

486.

486.

කොසො [Pg.41] හිරඤ්ඤඤ්ච කතා, කතං කඤ්චන, රූපියං;

කුප්පං තදඤ්ඤං තම්බාදි, රූපියං ද්වය මාහතං.

Kosa và hirañña (là vàng bạc nói chung). Vàng (kañcana) và bạc (rūpiya) đã được chế tác hoặc chưa. Kuppa là những thứ khác ngoài chúng, như đồng v.v... Rūpiya cũng chỉ hai loại (vàng và bạc) đã được đúc thành tiền.

487.

487.

සුවණ්ණං කනකං ජාත, රූපං සොණ්ණඤ්ච කඤ්චනං;

සත්ථුවණ්ණො හරී කම්බු, චාරු හෙමඤ්ච හාටකං.

Suvaṇṇa, kanaka, jātarūpa, soṇṇa, kañcana, satthuvaṇṇa, harī, kambu, cāru, hema, và hāṭaka (là các từ chỉ vàng).

488.

488.

තපනියං හිරඤ්ඤං ත, බ්භෙදා චාමීකරම්පි ච;

සාතකුම්භං තථා ජම්බු, නදං සිඞ්ගී ච නාරියං.

Tapaniya và hirañña (cũng là vàng). Các loại của nó là: cāmīkara, sātakumbha, jambunada, và siṅgī (giống cái).

489.

489.

රූපියං රජතං සජ්ඣු, රූපී සජ්ඣං අථො වසු;

රතනඤ්ච මණි ද්වීසු, පුප්ඵරාගාදී තබ්භිදා.

Rūpiya, rajata, sajjhu, rūpī, và sajjha (là bạc). Còn vasu, ratana và maṇi (là ngọc, đá quý), (hai từ sau) thuộc hai giống. Các loại của nó là hoàng ngọc (puppharāga) v.v...

490.

490.

සුවණ්ණං රජතං මුත්තා, මණි වෙළුරියානි ච;

වජිරඤ්ච පවාළන්ති, සත්තා’හු රතනානි’ මෙ.

Vàng, bạc, ngọc trai, ngọc báu, ngọc lưu ly, kim cương, và san hô, đây được gọi là bảy báu vật (thất bảo).

491.

491.

ලොහිතඞ්කො ච පදුම, රාගො රත්තමණි ප්‍යථ;

වංසවණ්ණො වෙළුරියං, පවාළං වා ච විද්දුමො.

Lohitaṅka, padumarāga, và rattamaṇi (là hồng ngọc); vaṃsavaṇṇa là veḷuriya (ngọc lưu ly); và vidduma là pavāḷa (san hô).

492.

492.

මසාරගල්ලං කබරමණි, අථ මුත්තා ච මුත්තිකං;

රීති ත්ථී ආරකූටො වා, අමලං ත්ව’බ්භකං භවෙ.

Masāragalla là kabaramaṇi (mã não); còn muttika là muttā (ngọc trai); rīti (giống cái) hoặc ārakūṭa (là đồng thau); amala là abbhaka (vân mẫu).

493.

493.

ලොහො නිත්ථී අයො කාළා,යසඤ්ච පාරදො රසො;

කාළතිපු තු සීසඤ්ච, හරිතාලං තු පීතනං.

Loha (kim loại), ayo (sắt, giống cái), và kāḷāyasa (sắt đen); rasa là pārada (thủy ngân); kāḷatipu là sīsa (chì); pītana là haritāla (thư hoàng).

494.

494.

චිනපිට්ඨඤ්ච සින්දූරං, අථ තූලො තථා පිචු;

ඛුද්දජං තු මධු ඛුද්දං, මධුච්ඡිට්ඨං තු සිත්ථකං.

Cinapiṭṭha là sindūra (chu sa); picu cũng là tūla (bông gòn); khuddaja và khudda là madhu (mật ong); sitthaka là madhucchiṭṭha (sáp ong).

495.

495.

ගොපාලො ගොප ගොසඞ්ඛ්‍යා,ගොමා තු ගොමිකො ප්‍යථ;

උසභො බලීබද්ධො ච, ගොණො ගොවසභො වුසො.

Gopāla, gopa, gosaṅkhya (là người chăn bò). Còn gomā và gomiko (là chủ đàn bò). Usabha, balībadda, goṇa, govasabha, và vusa (là bò đực).

496.

496.

වුද්ධො ජරග්ගවො සො ථ, දම්මො වච්ඡතරො සමා;

ධුරවාහී තු ධොරය්හො, ගොවින්දො ධිකතො ගවං.

Jaraggava là con bò đực già; damma và vacchatara là như nhau (bò tơ); dhuravāhī và dhorayha (là bò kéo xe); govinda là người đứng đầu đàn bò.

497.

497.

වහො ච ඛන්ධදෙසො ථ, කකුධො කකු වුච්චතෙ;

අථො විසාණං සිඞ්ගඤ්ච, රත්තගාවී තු රොහිණී.

Vaha là phần vai; kakudha được gọi là kaku (cái bướu); còn siṅga là visāṇa (cái sừng); bò cái sắc đỏ là rohiṇī.

498.

498.

ගාවී ච සිඞ්ගිනී ගො ච, වඤ්ඣා තු කථ්‍යතෙ වසා;

නවප්පසූතිකා ධෙනු, වච්ඡකාමා තු වච්ඡලා.

Gāvī, siṅginī, và go (là bò cái); bò cái không sanh sản (vañjhā) được gọi là vasā; bò cái mới sanh là dhenu; bò cái thương con là vacchalā.

499.

499.

ගග්ගරී [Pg.42] මන්ථනීත්ථී ද්වෙ, සන්දානං දාමමුච්චතෙ;

ගොමිළ්හො ගොමයො නිත්ථී, අථො සප්පි ඝතං භවෙ.

Gaggarī và manthanī (cả hai giống cái) là (dụng cụ khuấy sữa); sandāna được gọi là dāma (dây cột); gomiḷha và gomaya (giống cái) là (phân bò); còn sappi là ghata (bơ lỏng).

500.

500.

නවුද්ධටං තු නොනීතං, දමිමණ්ඩං තු මත්ථු ච,ඛීරං දුද්ධං පයො ථඤ්ඤං, තක්කං තු මථිතං ප්‍යථ.

Bơ mới lấy ra là nonīta; váng sữa chua là matthu; khīra, duddha, payo, thañña (là sữa); còn mathita là takka (sữa bơ).

501.

501.

ඛීරං දධි ඝතං තක්කං, නොනීතං පඤ්ච ගොරසා;

උරබ්භො මෙණ්ඩ මෙසා ච, උරණො අවි එළකො.

Sữa, sữa chua, bơ lỏng, sữa bơ, và bơ tươi là năm sản phẩm từ bò (ngũ vị của bò). Urabbha, meṇḍa, mesa, uraṇa, avi, và eḷaka (là con cừu đực).

502.

502.

වස්සො ත්වජො ඡගලකො,ඔට්ඨො තු කරභො භවෙ;

ගද්‍රභො තු ඛරො වුත්තො, උරණී තු අජී අජා.

Vassa, aja, và chagalaka (là dê đực); karabha là oṭṭha (lạc đà); gadrabha được gọi là khara (con lừa); uraṇī (cừu cái), ajī và ajā (là dê cái).

ඉති වෙස්සවග්ගො.

Dứt phẩm Tỳ-xá.

503.

503.

සුද්දො’න්තවණ්ණො වසලො, සංකිණ්ණා මාගධාදයො;

මාගධො සුද්දඛත්තාජො, උග්ගො සුද්දාය ඛත්තජො.

Sudda, antavaṇṇa, và vasala (là người thuộc giai cấp Thủ-đà). Māgadha v.v... là (giai cấp) hỗn hợp. Māgadha là người sanh từ cha Sudda và mẹ Khattiya; ugga là người sanh từ cha Khattiya và mẹ Sudda.

504.

504.

ද්විජාඛත්තියජො සූතො, කාරුතු සිප්පිකොපුමෙ;

සඞ්ඝාතොතු සජාතීනං, තෙසං සෙණී ද්විසුච්චතෙ.

Sūta là người sanh từ cha Khattiya và mẹ Bà-la-môn; kāru và sippiko (giống đực) là (thợ thủ công). Tập hợp những người cùng nghề được gọi là seṇī (phường hội), (từ này) thuộc hai giống.

505.

505.

තච්ඡකො තන්තවායො ච, රජකො ච නහාපිතො;

පඤ්චමො චම්මකාරොති, කාරවො පඤ්චිමෙ සියුං.

Thợ mộc, thợ dệt, thợ nhuộm, thợ cạo; thứ năm là thợ da, năm hạng người này là thợ thủ công (kārava).

506.

506.

තච්ඡකො වඩ්ඪකී මතො, පලගණ්ඩො ථපත්‍යපි;

රථකාරො ථ සුවණ්ණ, කාරො නාළින්ධමො භවෙ.

Tacchaka được biết là vaḍḍhakī, palagaṇḍa, và cả thapati (thợ mộc); rathakāra (thợ làm xe); còn nāḷindhama là suvaṇṇakāra (thợ vàng).

507.

507.

තන්තවායො පෙසකාරො,මාලාකාරො තු මාලිකො;

කුම්භකාරො කුලාලො ථ,තුන්නවායො ච සූචිකො.

Pesakāra là tantavāya (thợ dệt); māliko là mālākāra (người làm tràng hoa); kulāla là kumbhakāra (thợ gốm); và sūcika là tunnavāya (thợ may).

508.

508.

චම්මකාරො රථකාරො, කප්පකො තු නහාපිතො;

රඞ්ගාජීවො චිත්තකාරො, පුක්කුසො පුප්ඵඡඩ්ඩකො.

Rathakāra là cammakāra (thợ da); kappaka là nahāpita (thợ cạo); raṅgājīva là cittakāra (họa sĩ, thợ sơn); pupphachaḍḍaka là pukkusa (người quét dọn hoa).

509.

509.

වෙනො විලීවකාරො ච, නළකාරො සමා තයො;

චුන්දකාරො භමකාරො,කම්මාරො ලොහකාරකො.

Vena, vilīvakāra, và naḷakāra, ba từ này như nhau (thợ đan, thợ làm đồ tre); bhamakāra là cundakāra (thợ tiện); lohakāraka là kammāra (thợ rèn).

510.

510.

නින්නෙජකො ච රජකො, නෙත්තිකො උදහාරකො;

වීණාවාදී වෙණිකො ථ, උසුකාරො’ සුවඩ්ඪකී.

Ninnejako và rajako là thợ giặt và thợ nhuộm, nettiko là người dẫn nước, udahārako là người gánh nước; Vīṇāvādī là người chơi đàn tỳ bà, veṇiko là người thổi sáo, usukāro là thợ làm tên, và suvaḍḍhakī là thợ mộc.

511.

511.

වෙණුධමො [Pg.43] වෙණවිකො,පාණිවාදො තු පාණිඝො ;

පූපියො පූපපණියො, සොණ්ඩිකො මජ්ජවික්කයී.

Veṇudhamo và veṇaviko là người thổi sáo, Pāṇivādo và pāṇigho là người vỗ tay; Pūpiyo và pūpapaṇiyo là thợ làm bánh, soṇḍiko và majjavikkayī là người bán rượu.

512.

512.

මායා තු සම්බරී මායා, කාරො තු ඉන්දජාලිකො;

Māyā và sambarī là ảo thuật, còn māyākāro và indajāliko là nhà ảo thuật.

513.

513.

ඔරබ්භිකා සූකරිකා, මාගවිකා තෙ ච සාකුණිකා;

හන්ත්වා ජීවන්තෙ’ළක, සූකර, මිග, පක්ඛිනො කමතො.

Orabbhikā, sūkarikā, māgavikā và sākuṇikā là những người giết cừu, heo, thú rừng, và chim theo thứ tự.

514.

514.

වාගුරිකො ජාලිකො ථ,භාරවාහො තු භාරිකො;

වෙතනිකො තු භතකො, කම්මකරො ථ කිං කරො;

දාසො ච චෙටකො පෙස්සො, භච්චො ච පරිචාරිකො.

Vāguriko và jāliko là người săn bằng lưới, Bhāravāho và bhāriko là người khuân vác; Vetaniko và bhatako là người làm thuê, kammakaro và kiṃkaro là người làm công; Dāso, ceṭako, pesso, bhacco và paricāriko là nô lệ, người hầu.

515.

515.

අන්තොජාතො ධනක්කීතො, දාසබ්‍යො’පගතො සයං;

දාසා කරමරානීතො, ච්චෙවං තෙ චතුධා සියුං.

Nô lệ có bốn loại như sau: antojāto là người sinh ra trong nhà chủ, dhanakkīto là người được mua bằng tiền, dāsabyo’pagato sayaṃ là người tự nguyện làm nô lệ, và karamarānīto là người bị bắt làm tù binh.

516.

516.

අදාසො තු භුජිස්සො ථ,නීචො ජම්මො නිහීනකො;

නික්කොසජ්ජො අකිලාසු,මන්දො තු අලසො ප්‍යථ.

Adāso và bhujisso là người tự do, Nīco, jammo, và nihīnako là người thấp hèn; Nikkosajjo và akilāsu là người siêng năng, Mando và alaso là người lười biếng.

517.

517.

සපාකො චෙව චණ්ඩාලො, මාතඞ්ගො සපචො භවෙ;

තබ්භෙදා මිලක්ඛජාතී, කිරාත, සවරාදයො.

Sapāko, caṇḍālo, mātaṅgo, và sapaco là người hạ tiện; các loại của họ là những bộ lạc man di như Kirāta, Savara, và những bộ lạc khác.

518.

518.

නෙසාදො ලුද්දකො බ්‍යාධො,මිගවො තු මිගබ්‍යධො;

සාරමෙය්‍යො ච සුනඛො, සුනො සොණො ච කුක්කුරො.

Nesādo, luddako, và byādho là thợ săn, Migavo và migabyadho là thợ săn hươu nai; Sārameyyo, sunakho, suno, soṇo, và kukkuro là con chó.

519.

519.

ස්වානො සුවානො සාළූරො,සූනො සානො ච සා පුමෙ;

උම්මත්තාදිත මාපන්නො, අළක්කොති සුනො මතො.

Svāno, suvāno, sāḷūro, Sūno, và sāno là (những từ chỉ) con chó, giống đực. Con chó bị bệnh dại được gọi là aḷakka.

520.

520.

සාබන්ධනං තු ගද්දූලො, දීපකො තු ච චෙතකො;

බන්ධනං ගණ්ඨි පාසො ථ, වාගුරා මිගබන්ධනී.

Sābandhanaṃ và gaddūlo là dây xích chó, dīpako và cetako là báo săn; Bandhanaṃ, gaṇṭhi, và pāso là dây trói, nút thắt, thòng lọng, vāgurā và migabandhanī là lưới bẫy thú.

521.

521.

ථියං කුවෙණී කුමීනං, ආනයො ජාල මුච්චතෙ;

ආඝාතනං වධට්ඨානං, සූනා තු අධිකොට්ටනං.

Kuveṇī và kumīnaṃ là (từ) giống cái (chỉ) lưới, ānayo và jālaṃ cũng được gọi là lưới; Āghātanaṃ và vadhaṭṭhānaṃ là nơi giết mổ, sūnā và adhikoṭṭanaṃ là thớt của đồ tể.

522.

522.

තක්කරො [Pg.44] මොසකො චොරො,ථෙනෙ’කාගාරිකො සමා;

ථෙය්‍යඤ්ච චොරිකා මොසො,වෙමො වායනදණ්ඩකො.

Takkaro, mosako, coro, theno, và ekāgāriko là những từ đồng nghĩa chỉ kẻ trộm; Theyyaṃ, corikā, và moso là sự trộm cắp, Vemo và vāyanadaṇḍako là con thoi.

523.

523.

සුත්තං තන්තු පුමෙ තන්තං, පොත්ථං ලෙප්‍යාදිකම්මනි;

පඤ්චාලිකා පොත්ථලිකා, වත්ථදන්තාදිනිම්මිතා.

Suttaṃ và tantu là sợi chỉ, tantaṃ là giống đực, potthaṃ là vải dùng trong công việc tô trát; Pañcālikā và potthalikā là búp bê, được làm bằng vải, ngà, v.v.

524.

524.

උග්ඝාටනං ඝටීයන්තං, කූපම්බුබ්බාහනං භවෙ;

මඤ්ජූසා පෙළා පිටකො, ත්විත්ථියං පච්ඡි පෙටකො.

Ugghāṭanaṃ và ghaṭīyantaṃ là máy múc nước giếng; Mañjūsā, peḷā, và piṭako là cái hộp, cái giỏ; pacchi là (từ) giống cái, (còn) peṭako (là từ đồng nghĩa).

525.

525.

බ්‍යාභඞ්ගී ත්විත්ථියං කාජො, සික්කා ත්වත්‍රා’වලම්බනං;

උපාහනො වා පාදු’ත්ථී, තබ්භෙදා පාදුකා ප්‍යථ.

Byābhaṅgī là (từ) giống cái (chỉ) đòn gánh, và kājo (cũng vậy); sikkā là cái giàn treo; Upāhano và pādu là giày, là từ giống cái, một loại của nó là pādukā.

526.

526.

වරත්තා වද්ධිකා නද්ධි, භස්තා චම්මපසිබ්බකං;

සොණ්ණාද්‍යාවත්තනී මූසා,ථ කූටං වා අයොඝනො.

Varattā, vaddhikā, và naddhi là dây da, bhastā là ống bễ, một loại túi da; Soṇṇādyāvattanī và mūsā là nồi nấu kim loại, kūṭaṃ và ayoghano là cái búa.

527.

527.

කම්මාරභණ්ඩා සණ්ඩාසො, මුට්ඨ්‍යා’ධිකරණීත්ථීයං;

තබ්භස්තා ගග්ගරී නාරී, සත්තං තු පිප්ඵලං භවෙ.

Dụng cụ của thợ rèn là saṇḍāso (cái kẹp), muṭṭhi (cái búa) và adhikaraṇī (cái đe), trong đó muṭṭhi và adhikaraṇī là giống cái; ống bễ của họ là gaggarī, là từ giống cái, sattaṃ và pipphalaṃ là cái dao.

528.

528.

සාණො තු නිකසො වුත්තො,ආරා තු සූචිවිජ්ඣනං;

ඛරො ච කකචො නිත්ථී, සිප්පං කම්මං කලාදිකං.

Sāṇo và nikaso được gọi là đá thử vàng, Ārā là cái dùi để xỏ; Kharo và kakaco là cái cưa, không phải giống cái, sippaṃ, kammaṃ, và kalā là nghệ thuật, nghề thủ công.

529.

529.

පටිමා පටිබිම්බඤ්ච, බිම්බො පටිනිධීරිතො;

තීසු සමො පටිභාගො, සන්නිකාසො සරික්ඛකො.

Paṭimā, paṭibimbaṃ, bimba, và paṭinidhi là hình tượng, vật thay thế; samo, paṭibhāgo, sannikāso, và sarikkhako (có nghĩa là) tương tự, (dùng trong) cả ba giống.

530.

530.

සමානො සදිසො තුල්‍යො,සඞ්කාසො සන්නිභො නිභො;

ඔපම්ම මුපමානං චු, පමා භති තු නාරියං.

Samāno, sadiso, tulyo, Saṅkāso, sannibho, và nibho (có nghĩa là) tương tự; Opammaṃ và upamānaṃ là sự so sánh, còn upamā là (từ) giống cái.

531.

531.

නිබ්බෙසො වෙතනං මූල්‍යං, ජූතං ත්වනිත්ථි කෙතවං;

ධුත්තො’ක්ඛධුත්තො කිතවො, ජූතකාර, ක්ඛදෙවිනො.

Nibbeso, vetanaṃ, và mūlyaṃ là tiền công, giá cả; jūtaṃ và ketavaṃ là cờ bạc, không phải giống cái; Dhutto, akkhadhutto, kitavo, jūtakāro, và akkhadevī là người chơi cờ bạc.

532.

532.

පාටිභොගොතු පටිභූ, අක්ඛො තු පාසකො භවෙ;

පුමෙවා’ ට්ඨපදං සාරි, ඵලකෙ ථ පණො, බ්භුතො.

Pāṭibhogo và paṭibhū là người bảo lãnh, akkho và pāsako là con súc sắc; aṭṭhapadaṃ và sāriphalakaṃ là bàn cờ, (và là từ) giống đực, paṇo và abbhuto là sự cá cược.

533.

533.

කිණ්ණං [Pg.45] තු මදිරාබීජෙ, මධු මධ්වාසවෙ මතං;

මදිරා වාරුණී මජ්ජං, සුරා භවො තු මෙරයං.

Kiṇṇaṃ là men rượu, madhu và madhvāsavo được xem là rượu mật ong; Madirā, vāruṇī, majjaṃ, surā, và merayaṃ là rượu.

534.

534.

සරකො චසකො නිත්ථී, ආපානං පානමණ්ඩලං;

Sarako và casako là chén uống rượu, không phải giống cái, āpānaṃ và pānamaṇḍalaṃ là quán rượu.

535.

535.

යෙ’ත්‍ර භූරිප්පයොගත්තා, යොගිකෙකස්මි මීරිතා;

ලිඞ්ගන්තරෙපි තෙ ඤෙය්‍යා, තද්ධම්මත්තා’ඤ්ඤවුත්තියන්ති.

Những từ nào ở đây, do được sử dụng thường xuyên, được nêu trong một giống thích hợp, thì cũng nên được hiểu là có thể dùng trong các giống khác, vì bản chất của chúng cho phép các cách dùng khác.

ඉති සුද්දවග්ගො.

Dứt phẩm Suddavagga.

චතුබ්බණ්ණවග්ගො නිට්ඨිතො.

Phẩm Bốn Giai Cấp đã kết thúc.

5. අරඤ්ඤවග්ග

5. Phẩm Rừng

536.

536.

අරඤ්ඤං කානනං දායො, ගහනං විපිනං වනං;

අටවී’ත්ථී මහාරඤ්ඤං, ත්ව, රඤ්ඤානීත්ථියං භවෙ.

Araññaṃ, kānanaṃ, dāyo, gahanaṃ, vipinaṃ, và vanaṃ là rừng; Aṭavī (giống cái) và mahāraññaṃ là khu rừng lớn, và araññānī cũng là (từ) giống cái.

537.

537.

නගරා නාතිදූරස්මිං, සන්තෙහි යො භිරොපිතො;

තරුසණ්ඩො ස ආරාමො, තථො පවන මුච්චතෙ.

Khu rừng cây nào được trồng bởi người hiền, ở không xa thành phố, khu rừng ấy là tịnh viên; do đó, được gọi là lâm viên.

538.

538.

සබ්බසාධාරණා’රඤ්ඤං, රඤ්ඤ මුය්‍යාන මුච්චතෙ;

ඤෙය්‍යං තදෙව පමද, වන මන්තෙපුරොචිතං.

Khu rừng chung cho tất cả mọi người (là arañña); vườn của vua được gọi là ngự uyển (uyyāna); cũng nên biết rằng, khu rừng ở gần nội thành được gọi là vườn thượng uyển (pamadavana).

539.

539.

පන්ති වීථ්‍යා’වලි සෙණී, පාළි ලෙඛා තු රාජි ච;

පාදපො විටපී රුක්ඛො, අගො සාලො මහීරුහො.

Panti, vīthī, āvali, seṇī, pāḷi, lekhā và rāji (là các từ đồng nghĩa chỉ) hàng, dãy. Pādapa, viṭapī, rukkha, aga, sāla, mahīruha (là các từ đồng nghĩa chỉ) cây.

540.

540.

දුමො තරු කුජො සාඛී, ගච්ඡො තු ඛුද්දපාදපො;

ඵලන්ති යෙ විනා පුප්ඵං, තෙ වුච්චන්ති වනප්පතී.

Duma, taru, kuja, sākhī (cũng là cây). Gaccha là cây nhỏ. Những cây nào ra quả mà không có hoa, chúng được gọi là vanappati.

541.

541.

ඵලපාකාවසානෙ යො,මරත්‍යො සධි සා භවෙ;

තීසු වඤ්ච්‍යා’ඵලා චාථ, ඵලිනො ඵලවා ඵලී.

Cây nào chết sau khi quả chín, cây ấy là dược thảo (osadhi). Vañjhyā và aphalā (dùng trong ba tánh) có nghĩa là không có quả. Phalin, phalavā, phalī (có nghĩa là) có quả.

542.

542.

සම්ඵුල්ලිතො තු විකචො, ඵුල්ලො විකසිතො තිසු;

සිරො’ග්ගං සිඛරො නිත්ථී, සාඛා තු කථිතා ලතා.

Samphullita, vikaca, phulla, vikasita (dùng trong ba tánh) có nghĩa là nở rộ. Sira, agga, sikhara (sikhara là nữ tánh) có nghĩa là ngọn, đỉnh. Sākhā và latā được gọi là cành, nhánh.

543.

543.

දලං පලාසං ඡදනං, පණ්ණං පත්තං ඡදො ප්‍යථ;

පල්ලවො වා කිසලයං, නවුබ්භින්නෙ තු අඞ්කුරො.

Dala, palāsa, chadana, paṇṇa, patta, và chada (là các từ đồng nghĩa chỉ) lá cây. Pallava hay kisalaya (là) chồi non. Chồi mới mọc là aṅkura (mầm).

544.

544.

මකුලං වා කුටුමලො, ඛාරකො තු ච ජාලකං;

කලිකා කොරකො නිත්ථී, වණ්ටං පුප්ඵාදිබන්ධනං.

Makula hay kuṭumala, và khāraka hay jālaka (là) nụ hoa. Kalikā, koraka (là nữ tánh, cũng là) nụ hoa. Vaṇṭa là cuống của hoa và các thứ tương tự.

545.

545.

පසවො [Pg.46] කුසුමං පුප්ඵං, පරාගො පුප්ඵජො රජො;

මකරන්දො මධු මතං, ථවකො තු ච ගොච්ඡකො.

Pasava, kusuma, puppha (là các từ đồng nghĩa chỉ) hoa. Parāga, pupphaja raja (là) phấn hoa. Makaranda được biết là mật hoa (madhu). Thavaka và gocchaka (là) chùm, cụm.

546.

546.

ඵලෙ ත්වා’මෙ සලාටු’ත්තො,ඵලං තු පක්ක මුච්චතෙ;

චම්පක’ම්බාදිකුසුම, ඵලනාමං නපුංසකෙ.

Quả còn non được gọi là salāṭu. Quả chín được gọi là pakka phala. Tên của các loại hoa và quả như Campaka, Amba... thuộc trung tánh.

547.

547.

මල්ලිකාදී තු කුසුමෙ, සලිඞ්ගා වීහයො ඵලෙ;

ජම්බූ’ත්ථී ජම්බවං ජම්බූ, විටපො විටභී’ත්ථියං.

Các loại hoa như Mallikā... có tánh riêng của chúng. Các loại quả như lúa (vīhi) có tánh riêng. Jambū (cây trâm) là nữ tánh; (quả của nó là) jambava (trung tánh) hoặc jambū (nữ tánh). Viṭapa (nhánh cây) là viṭabhī trong nữ tánh.

548.

548.

මූල මාරබ්භ සාඛන්තො, ඛන්ධො භාගො තරුස්ස ථ;

කොටරො නිත්ථියං රුක්ඛ, ච්ඡිද්දෙ කට්ඨං තු දාරු ච.

Phần của cây từ gốc đến nhánh là thân cây (khandha). Koṭara (nữ tánh) là hốc cây. Kaṭṭha và dāru (là) gỗ, khúc gỗ.

549.

549.

බුන්දො මූලඤ්ච පාදො ථ, සඞ්කු’ත්තො ඛාණුනිත්ථියං;

කරහාටං තු කන්දො ථ, කළීරො මත්ථකො භවෙ.

Bunda, mūla, và pāda (là) rễ cây. Saṅku (nam tánh) và khāṇu (nữ tánh) (là) cọc, gốc cây (đã đốn). Karahāṭa và kanda (là) củ. Kaḷīra là đọt, măng.

550.

550.

වල්ලරී මඤ්ජරී නාරී, වල්ලී තු කථිතා ලතා;

ථම්භො ගුම්බො ච අක්ඛන්ධෙ, ලතා විරූ පතානිනී.

Vallarī và mañjarī là (từ) nữ tánh (chỉ chùm hoa, dây leo). Vallī và latā được gọi là dây leo. Thambha và gumba (là) bụi cây không thân. Latā, virū, patāninī (là) dây leo lan rộng.

551.

551.

අස්සත්ථො බොධි ච ද්වීසු, නිග්‍රොධො තු වටො භවෙ;

කබිට්ඨො ච කපිත්ථො ච, යඤ්ඤඞ්ගො තු උදුම්බරො.

Assattha và bodhi (cây bồ đề) (dùng trong) hai tánh. Nigrodha là vaṭa (cây đa). Kabiṭṭha và kapittha (là cây cầy). Yaññaṅga là udumbara (cây sung).

552.

552.

කොවිළාරො යුගපත්තො, උද්දාලො වාතඝාතකො;

රාජරුක්ඛො කතමාලී, න්දීවරො බ්‍යාධිඝාතකො.

Koviḷāra, yugapatta (là cây móng bò). Uddāla, vātaghātaka (là cây bông báo). Rājarukkha, katamālī, indīvara, byādhighātaka (là cây muồng hoàng yến).

553.

553.

දන්තසඨො ච ජම්භීරො, වරණො තු කරෙරි ච;

කිං සුකො පාලිභද්දොථ, වඤ්ජුලො තු ච වෙතසො.

Dantasaṭha và jambhīra (là cây chanh). Varaṇa và kareri (là cây bạch hoa). Kiṃsuka và pālibhadda (là cây gièng gièng, hồng miên). Vañjula và vetasa (là cây vô ưu hoặc cây mây).

554.

554.

අම්බාටකොපීතනකො, මධුකො තු මධුද්දුමො;

අථො ගුළඵලො පීලු, සොභඤ්ජනො ච සිග්ගු ච.

Ambāṭaka, pītanaka (là cây cóc). Madhuka là madhudduma (cây vú bò). Guḷaphala và pīlu (là cây miswak). Sobhañjana và siggu (là cây chùm ngây).

555.

555.

සත්තපණ්ණි ඡත්තපණ්ණො, තිනිසො ත්ව තිමුත්තකො;

කිං සුකො තු පලාසො ථ,අරිට්ඨො ඵෙනිලො භවෙ.

Sattapaṇṇi, chattapaṇṇa (là cây sữa). Tinisa và atimuttaka (là cây sưa hoặc một loại hoa nhài). Kiṃsuka là palāsa (cây gièng gièng). Ariṭṭha là phenila (cây bồ hòn).

556.

556.

මාලූර බෙලුවාබිල්ලො, පුන්නාගො තු ච කෙසරො;

සාලවො තු ච ලොද්දො ථ, පියාලො සන්නකද්දු ච.

Mālūra, beluva, billa (là cây bael, trái quách). Punnāga và kesara (là cây vấp). Sālavo và lodda (là cây lodh). Piyāla và sannakaddu (là cây chironji).

557.

557.

ලිකොචකො තථා’ඞ්කොලො,අථ ගුග්ගුලු කොසිකො;

අම්බො චූතො සහො ත්වෙසො,සහකාරො සුගන්ධවා.

Likocaka và aṅkola (là cây thôi ba). Guggulu và kosika (là cây guggul). Amba, cūta, saha, sahakāra, sugandhavā (là cây xoài).

558.

558.

පුණ්ඩරීකො [Pg.47] ච සෙතම්බො, සෙලු තු බහුවාරකො;

සෙපණ්ණී කාස්මිරී චාථ, කොලී ච බදරීත්ථියං.

Puṇḍarīka và setamba (là xoài trắng). Selu là bahuvāraka (cây bông báo). Sepaṇṇī và kāsmirī (là cây lôi khoai). Kolī và badarī (là cây táo ta, nữ tánh).

559.

559.

කොලං චානිත්ථී බදරො, පිලක්ඛො පිප්පලී’ත්ථියං;

පාටලී කණ්හවන්තා ච, සාදුකණ්ටො විකඞ්කතො.

Kola (trung tánh) và badara (nam tánh) (là cây táo ta). Pilakkha (nam tánh) và pippalī (nữ tánh) (là cây gừa). Pāṭalī và kaṇhavantā (là cây hoa kèn). Sādukaṇṭa và vikaṅkata (là cây bồ quân).

560.

560.

තින්දුකො කාළක්ඛන්ධො ච, තිම්බරූසක තිම්බරූ;

එරාවතො තු නාරඞ්ගො, කුලකො කාකතින්දුකො.

Tinduka và kāḷakkhandha (là cây thị). Timbarūsaka, timbarū (cũng là cây thị). Erāvata là nāraṅga (cây cam). Kulaka và kākatinduka (là cây mã tiền).

561.

561.

කදම්බො පියකො නීපො, භල්ලී භල්ලාතකො තිසු;

ඣාවුකො පිචුලො චාථ, තිලකො ඛුරකො භවෙ.

Kadamba, piyaka, nīpa (là cây gáo). Bhallī, bhallātaka (dùng trong ba tánh) (là cây sơn độc). Jhāvuka và picula (là cây liễu). Tilaka là khuraka (cây tilaka).

562.

562.

චිඤ්චා ච තින්තිණී චාථ, ගද්දභණ්ඩො කපීතනො;

සාලො’ස්සකණ්ණො සජ්ජො ථ,අජ්ජුනො කකුධො භවෙ.

Ciñcā và tintiṇī (là cây me). Gaddabhaṇḍa và kapītana (là cây tra). Sāla, assakaṇṇa, sajja (là cây sala). Ajjuna là kakudha (cây trôm).

563.

563.

නිචුලො මුචලින්දො ච, නීපො ථ පියකො තථා;

අසනො පීතසාලො ථ,ගොලීසො ඣාටලො භවෙ.

Nicula và mucalinda (là cây lộc vừng). Nīpa và piyaka (cũng là cây gáo). Asana và pītasāla (là cây giáng hương). Golīsa là jhāṭala (bụi cây, bụi rậm).

564.

564.

ඛීරිකා රාජායතනං, කුම්භී කුමුදිකා භවෙ;

යූපො තු කමුකො චාථ, පට්ටි ලාඛාපසාදනො.

Khīrikā, rājāyatana (là cây khirni). Kumbhī là kumudikā (cây vừng). Yūpa và kamuka (là cây cau). Paṭṭi, lākhāpasādana (là cây thanh lọc cánh kiến).

565.

565.

ඉඞ්ගුදී තාපසතරු, භුජපත්තො තු ආභුජී;

පිච්ඡිලා සිම්බලී ද්වීසු, රොචනො කොටසිම්බලී.

Iṅgudī, tāpasataru (là cây iṅgudī, cây của ẩn sĩ). Bhujapatta là ābhujī (cây bulô). Picchilā và simbalī (dùng trong hai tánh) (là cây gạo). Rocana, koṭasimbalī (là một loại cây gạo khác).

566.

566.

පකිරියො පූතිකො ථ, රොහී රොහිතකො භවෙ;

එරණ්ඩො තු ච ආමණ්ඩො, අථ සත්තුඵලා සමී.

Pakiriya, pūtika (là cây ponga). Rohī là rohitaka (cây gội). Eraṇḍa và āmaṇḍa (là cây thầu dầu). Sattuphalā và samī (là cây jand).

567.

567.

නත්තමාලො කරඤ්ජො ථ, ඛදිරො දන්තධාවනො;

සොමවක්කො තු කදරො, සල්ලොතු මදනො භවෙ.

Nattamāla và karañja là (tên cây bún); khadira và dantadhāvana là (tên cây keo cao); somavakka và kadara cũng vậy; salla và madana là (tên cây găng).

568.

568.

අථාපි ඉන්දසාලො ච, සල්ලකී ඛාරකො සියා;

දෙවදාරු භද්දදාරු, චම්පෙය්‍යො තු ච චම්පකො.

Lại nữa, indasāla, sallakī và khāraka là (tên cây nhũ hương); devadāru và bhaddadāru là (tên cây tuyết tùng); campeyya và campaka là (tên cây ngọc lan).

569.

569.

පනසො කණ්ටකිඵලො, අභයා තු හරීතකී;

අක්ඛො විභීතකො තීසු, අමතා’මලකී තිසු.

Panasa và kaṇṭakiphala là (tên cây mít); abhayā và harītakī là (tên cây kha tử); akkha và vibhītaka (dùng trong ba tánh) là (tên cây bàng hôi); amatā và āmalakī (dùng trong ba tánh) là (tên cây me rừng).

570.

570.

ලබුජො ලිකුචො චාථ, කණිකාරො දුමුප්පලො;

නිම්බො’රිට්ඨො පුචිමන්දො, කරකො තු ච දාළිමො.

Labuja và likuca là (tên cây mít nài); kaṇikāra và dumuppala là (tên cây lọng bàng); nimba, ariṭṭha và pucimanda là (tên cây sầu đâu); karaka và dāḷima là (tên cây lựu).

571.

571.

සරලො [Pg.48] පූතිකට්ඨඤ්ච, කපිලා තු ච සිංසපා;

සාමා පියඞ්ගු කඞ්ගුපි, සිරීසො තු ච භණ්ඩිලො.

Sarala và pūtikaṭṭha là (tên cây thông); kapilā và siṃsapā là (tên cây trắc); sāmā, piyaṅgu và kaṅgu là (tên cây tử châu); sirīsa và bhaṇḍila là (tên cây hợp hoan).

572.

572.

සොණකො දීඝවන්තො ච,වකුලො තු ච කෙසරො;

කාකොදුම්බරිකා ඵෙග්ගු, නාගො තු නාගමාලිකා.

Soṇaka và dīghavanta là (tên cây núc nác); vakula và kesara là (tên cây sến); kākodumbarikā và pheggu là (tên cây sung dại); nāga và nāgamālikā là (tên cây vấp).

573.

573.

අසොකො වඤ්ජුලො චාථ, තක්කාරී වෙජයන්තිකා;

තාපිඤ්ඡො ච තමාලො ථ, කුටජො ගිරිමල්ලිකා.

Asoka và vañjula là (tên cây vô ưu); takkārī và vejayantikā là (tên cây điền thanh); tāpiñcha và tamāla là (tên cây bứa); kuṭaja và girimallikā là (tên cây mộc hoa trắng).

574.

574.

ඉන්දයවො ඵලෙ තස්සා, ග්ගිමන්ථො කණිකා භවෙ;

නිගුණ්ඨි’ත්ථී සින්දුවාරො, තිණසුඤ්ඤං තු මල්ලිකා.

Indayava là (tên) quả của cây ấy (cây mộc hoa trắng); aggimantha và kaṇikā là (tên cây mò hoa trắng); niguṇṭhi (giống cái) và sinduvāra là (tên cây ngũ trảo); tiṇasuñña và mallikā là (tên hoa lài).

575.

575.

සෙඵාලිකා නීලිකා ථ, අප්ඵොටා වනමල්ලිකා;

බන්ධුකො ජයසුමනං, භණ්ඩිකො බන්ධුජීවකො.

Sephālikā và nīlikā là (tên cây lài về đêm); apphoṭā và vanamallikā là (tên hoa lài rừng); bandhuka, jayasumana, bhaṇḍika và bandhujīvaka là (tên cây bụp).

576.

576.

සුමනා ජාතිසුමනා, මාලතී ජාති වස්සිකී;

යූථිකා මාගධී චාථ, සත්තලා නවමල්ලිකා.

Sumanā, jātisumanā, mālatī, jāti và vassikī là (tên hoa lài Tây); yūthikā và māgadhī là (tên hoa lài tai); sattalā và navamallikā là (tên hoa lài mới).

577.

577.

වාසන්තී,ත්ථී අතිමුත්තො, කරවීරො’ස්සමාරකො;

මාතුලුඞ්ගො බීජපූරො, උම්මත්තො තු ච මාතුලො.

Vāsantī (giống cái) và atimutta là (tên hoa lài sao); karavīra và assamāraka là (tên cây trúc đào); mātuluṅga và bījapūra là (tên cây thanh yên); ummatta và mātula là (tên cây cà độc dược).

578.

578.

කරමන්දො සුසෙනො ච, කුන්දං තු මාඝ්‍ය මුච්චතෙ;

දෙවතාසො තු ජීමූතො,ථා’මිලාතො මහාසහා.

Karamanda và susena là (tên cây si-rô); kunda và māghya được gọi là (tên hoa lài nhiều hoa); devatāsa và jīmūta là (tên cây mướp gai); amilāta và mahāsahā là (tên cây đại sa ha).

579.

579.

අථො සෙරෙය්‍යකො දාසී,කිං කිරාතො කුරණ්ටකො;

අජ්ජුකො සිතපණ්ණාසො, සමීරණො ඵණිජ්ජකො.

Lại nữa, sereyyaka và dāsī là (tên cây hoa dừa cạn); kiṃkirāta và kuraṇṭaka là (tên cây gai kim); ajjuka và sitapaṇṇāsa là (tên cây húng trắng); samīraṇa và phaṇijjaka là (tên cây kinh giới ô).

580.

580.

ජපා තු ජයසුමනං, කරීරො කකචො භවෙ;

රුක්ඛාදනී ච වන්දාකා, චිත්තකො ත්ව’ග්ගිසඤ්ඤිතො.

Japā và jayasumana là (tên cây dâm bụt); karīra và kakaca là (tên cây cap-pe); rukkhādanī và vandākā là (tên cây lan vanda); cittaka và aggisaññita là (tên cây bạch hoa xà).

581.

581.

අක්කො විකීරණො තස්මිං,ත්ව’ ළක්කො සෙතපුප්ඵකෙ;

පූතිලතා ගළොචී ච, මුබ්බා මධුරසා ප්‍යථ.

Akka và vikīraṇa là (tên cây lá hen); trong đó, loại hoa trắng (setapupphake) là aḷakka; pūtilatā và gaḷocī là (tên cây dây ký ninh); mubbā và madhurasā là (tên cây dây mật).

582.

582.

කපිකච්ඡු දුඵස්සො ථ, මඤ්ජිට්ඨා විකසා භවෙ;

අම්බට්ඨා ච තථා පාඨා, කටුකා කටුරොහිණී.

Kapikacchu và duphassa là (tên cây đậu mèo); mañjiṭṭhā và vikasā là (tên cây thiên thảo); ambaṭṭhā và pāṭhā cũng vậy (là tên cây sâm nam); kaṭukā và kaṭurohiṇī là (tên cây hồ hoàng liên).

583.

583.

අපාමග්ගො [Pg.49] සෙඛරිකො, පිප්පලී මාගධී මතා;

ගොකණ්ටකො ච සිඞ්ඝාටො, කොලවල්ලී’භපිප්පලී.

Apāmagga và sekharika là (tên cây cỏ xước); pippalī và māgadhī được xem là (tên cây tiêu lốt); gokaṇṭaka và siṅghāṭa là (tên cây tật lê); kolavallī và ibhappippalī là (tên cây ráy leo).

584.

584.

ගොලොමී තු වචා චාථ, ගිරිකණ්‍ය’පරාජිතා;

සීහපුච්ඡී පඤ්හිපණ්ණී, සාලපණ්ණී තු ච’ත්ථිරා;

(චථිරා).

Golomī và vacā là (tên cây thủy xương bồ); girikaṇī và aparājitā là (tên cây đậu biếc); sīhapucchī và paṇhipaṇṇī là (tên cây đuôi chồn quả cong); sālapaṇṇī và atthirā (hay thirā) là (tên cây thóc lép).

585.

585.

නිදිද්ධිකා තු බ්‍යග්ඝී ච, අථ නීලී ච නීලිනී;

ජිඤ්ජුකො චෙව ගුඤ්ජා ථ, සතමූලී සතාවරී.

Nididdhikā và byagghī là (tên cây cà gai leo); nīlī và nīlinī là (tên cây chàm); jiñjuka và guñjā là (tên cây cam thảo dây); satamūlī và satāvarī là (tên cây thiên môn chùm).

586.

586.

මහොසධං ත්ව’තිවිසා, බාකුචී සොමවල්ලිකා;

දාබ්බී දාරුහලිද්දා ථ, බිළඞ්ගං චිත්‍රතණ්ඩුලා.

Mahosadha và ativisā là (tên cây ô đầu); bākucī và somavallikā là (tên cây phá cố chỉ); dābbī và dāruhaliddā là (tên cây hoàng liên ô rô); biḷaṅga và citrataṇḍulā là (tên cây phỉ tử).

587.

587.

නුහී චෙව මහානාමො, මුද්දිකා තු මධුරසා;

අථාපි මධුකං යට්ඨි, මධුකාමධුයට්ඨිකා.

Nuhī và mahānāma là (tên cây xương rồng); muddikā và madhurasā là (tên cây nho); lại nữa, madhuka, yaṭṭhi, madhukā và madhuyaṭṭhikā là (tên cây cam thảo).

588.

588.

වාතිඞ්ගණො ච භණ්ඩාකී, වාත්තාකී බ්‍රහතී ප්‍යථ;

නාගබලා චෙව ඣසා, ලාඞ්ගලී තු ච සාරදී.

Vātiṅgaṇa, bhaṇḍākī, vāttākī và brahatī là (tên cây cà tím); nāgabalā và jhasā là (tên cây ké hoa vàng); lāṅgalī và sāradī là (tên cây ngót nghẻo).

589.

589.

රම්භා ච කදලී මොචො, කප්පාසී බදරා භවෙ;

නාගලතා තු තම්බූලී, අග්ගිජාලා තු ධාතකී.

Rambhā, kadalī và moca là (tên cây chuối); kappāsī và badarā là (tên cây bông gòn); nāgalatā và tambūlī là (tên cây trầu không); aggijālā và dhātakī là (tên cây chuối lửa).

590.

590.

තිවුතා තිපුටා චාථ, සාමා කාළා ච කථ්‍යතෙ;

අථො සිඞ්ගී ච උසභො, රෙණුකා කපිළා භවෙ.

Tivutā và tipuṭā là (tên cây bìm bìm); sāmā và kāḷā được gọi là (tên cây bìm bìm đen); siṅgī và usabha là (tên cây sừng); reṇukā và kapiḷā là (tên cây hương liệu).

591.

591.

හිරිවෙරඤ්ච වාලඤ්ච, රත්තඵලා තු බිම්බිකා;

සෙලෙය්‍ය’ මස්මපුප්ඵඤ්ච, එලා තු බහුලා භවෙ.

Hirivera và vāla là (tên cây hương bài); rattaphalā và bimbikā là (tên cây bình bát dây); seleyya và asmapuppha là (tên địa y); elā và bahulā là (tên cây bạch đậu khấu).

592.

592.

කුට්ඨඤ්ච බ්‍යාධි කථිතො, වානෙය්‍යං තු කුටන්නටං;

ඔසධි ජාතිමත්තම්හි, ඔසධං සබ්බ’ මජාතියං.

Kuṭṭha và byādhi được nói là (tên cây mộc hương); vāneyya và kuṭannaṭa là (tên cây hoang dại); osadhi là (cây) chỉ có một loại (chết sau khi ra quả); osadha là (thuốc) nói chung, không phân biệt loại.

593.

593.

මූලං පත්තං කළීර’ග්ගං, කන්දං මිඤ්ජා ඵලං තථා;

තචො පුප්ඵඤ්ච ඡත්තන්ති, සාකං දසවිධං මතං.

Rễ, lá, măng (đọt), củ, lõi, và quả; vỏ, hoa và nấm, rau được xem là có mười loại.

594.

594.

පපුන්නාටො එළගලො,තණ්ඩුලෙය්‍යො’ප්පමාරිසො;

ජීවන්ති ජීවනී චාථ, මධුරකො ච ජීවකො.

Papunnāṭa và eḷagala là (tên cây muồng hòe); taṇḍuleyya và appamārisa là (tên cây dền gai); jīvanti và jīvanī là (tên cây giảo cổ lam); madhuraka và jīvaka là (tên cây sinh mệnh).

595.

595.

මහාකන්දො ච ලසුණං, පලණ්ඩු තු සුකන්දකො;

පටොලො තිත්තකො චාථ, භිඞ්ගරාජො ච මක්කවො.

Mahākanda và lasuṇa là (tên cây tỏi); palaṇḍu và sukandaka là (tên cây hành tây); paṭola và tittaka là (tên cây qua lâu); bhiṅgarāja và makkava là (tên cây cỏ mực).

596.

596.

පුනන්නවා [Pg.50] සොථඝාතී, විතුන්නං සුනිසණ්ණකං;

කාරවෙල්ලො තු සුසවී, තුම්බ්‍යා’ලාබු ච ලාබු සා.

Punannavā và sothaghātī là (tên cây sâm đất); vitunna và sunisaṇṇaka là (tên cây rau bợ); kāravella và susavī là (tên cây khổ qua); tumbī, alābu và lābu là (tên cây bầu).

597.

597.

එළාලුකඤ්ච කක්කාරී, කුම්භණ්ඩො තු ච වල්ලිභො;

ඉන්දවාරුණී විසාලා, වත්ථුකං වත්ථුලෙය්‍යකො.

Eḷāluka và kakkārī (dưa chuột, dưa leo); kumbhaṇḍa (bí rợ) là loại cây leo; Indavāruṇī, visālā (dưa đắng); vatthuka, vatthuleyyaka (rau sam).

598.

598.

මූලකො නිත්ථියං චුච්චු, තම්බකො ච කලම්බකො;

සාකභෙදා කාසමද්ද, ඣජ්ඣරී ඵග්ගවා’දයො.

Mūlaka (củ cải); cuccu là danh từ nữ tính; tambaka và kalambaka; kāsamadda, jhajjharī, phaggavā v.v... là các loại rau.

599.

599.

සද්දලො චෙව දුබ්බා ච, ගොලොමී සා සිතා භවෙ;

ගුන්දා ච භද්දමුත්තඤ්ච, රසාලො තු’ච්ඡු වෙළු තු.

Saddala và dubbā (cỏ); golomī là loại cỏ màu trắng; gundā và bhaddamutta (cỏ gấu, cỏ cú); rasāla và icchu (mía); và veḷu (tre).

600.

600.

තචසාරො වෙණු වංසො, පබ්බං තු ඵලු ගණ්ඨිසො;

කීචකා තෙ සියුං වෙණූ, යෙ නදන්ත්‍යා’නිලද්ධුතා.

Tacasāra, veṇu, vaṃsa (tre, nứa); pabba, phalu, gaṇṭhi (đốt, mắt tre); kīcakā là những cây tre phát ra tiếng kêu khi bị gió thổi.

601.

601.

නළො ච ධමනො පොට, ගලො තු කාස මිත්ථි න;

තෙජනො තු සරො, මූලං, තූ’ සීරං බීරණස්ස හි.

Naḷa, dhamana, poṭagala (sậy, lau); kāsa là danh từ nữ tính; tejana, sara (cỏ lau); usīra là rễ của cây bīraṇa (rễ hương bài).

602.

602.

කුසො වරහිසං දබ්බො, භූතිණකං තු භූතිණං;

ඝාසො තු යවසො චාථ,පූගො තු කමුකො භවෙ.

Kusa, varahisa, dabba (cỏ kusa); bhūtiṇaka và bhūtiṇa (sả); ghāsa và yavasa (cỏ, cỏ khô); pūga và kamuka (cây cau).

603.

603.

තාලො විභෙදිකා චාථ, ඛජ්ජුරී සින්දි වුච්චති;

Tāla và vibhedikā (cây thốt nốt); khajjurī được gọi là sindi (cây chà là).

604.

604.

හින්තාල, තාල, ඛජ්ජූරී, නාලිකෙරා තථෙව ච;

තාලී ච කෙතකී නාරී, පූගො ච තිණපාදපාති.

Hintāla (dừa nước), tāla (thốt nốt), khajjurī (chà là), và nālikera (dừa); tālī, ketakī, nārī, và pūga (cau) là những loại cây thân cỏ.

ඉති අරඤ්ඤවග්ගො.

Dứt phẩm Rừng.

6. අරඤ්ඤාදිවග්ග

6. Phẩm Rừng, v.v...

605.

605.

පබ්බතො ගිරි සෙලො’ද්දි, නගා’චල, සිලුච්චයා;

සිඛරී භූධරොථ බ්භ, පාසාණා’ස්මො’පලො සිලා.

Pabbata, giri, sela, addi, naga, acala, siluccaya, sikharī, bhūdhara, abbha (núi, đồi); pāsāṇa, asma, upala, silā (đá, tảng đá).

606.

606.

ගිජ්ඣකූටො ච වෙභාරො, වෙපුල්ලො’සිගිලී නගා;

විඤ්ඣො පණ්ඩව වඞ්කාදී, පුබ්බසෙලො තු චො’දයො;

මන්දරො පරසෙලො’ත්ථො, හිමවා තු හිමාචලො.

Gijjhakūṭa, vebhāra, vepulla, isigili là các ngọn núi; Viñjha, paṇḍava, vaṅka, v.v...; pubbasela là udaya (núi mặt trời mọc); mandara là parasela, attha (núi mặt trời lặn); himavā là himācala (dãy Hy-mã-lạp).

607.

607.

ගන්ධමාදන කෙලාස, චිත්තකූට සුදස්සනා;

කාලකූටො තිකූටා’ස්ස, පත්ථො තු සානු නිත්ථියං.

Gandhamādana, kelāsa, cittakūṭa, sudassanā, kālakūṭa, tikūṭa (là tên các ngọn núi); pattha và sānu (sườn núi, cao nguyên), sānu là danh từ nữ tính.

608.

608.

කූටො [Pg.51] වා සිඛරං සිඞ්ගං, පපාතො තු තටො භවෙ;

නිතම්බො කටකො නිත්ථී, නිජ්ඣරො පසවො’ම්බුනො.

Kūṭa, sikhara, siṅga (đỉnh, chóp); papāta, taṭa (vách đá, bờ vực); nitamba, kaṭaka (sườn núi) là danh từ nữ tính; nijjhara, pasava (thác nước, dòng suối).

609.

609.

දරී’ත්ථී කන්දරො ද්වීසු, ලෙණං තු ගබ්භරං ගුහා;

සිලාපොක්ඛරණී සොණ්ඩී, කුඤ්ජං නිකුඤ්ජ මිත්ථි න.

Darī (hang) là danh từ nữ tính; kandara (hang) thuộc hai giới tính; leṇa, gabbhara, guhā (hang động); silāpokkharaṇī, soṇḍī (hồ đá, ao đá); kuñja, nikuñja (lùm cây, bụi rậm) là danh từ nam tính hoặc trung tính.

610.

610.

උද්ධ මධිච්චකා සෙල, ස්සාසන්නා භූම්‍යු පච්චකා;

පාදො තු’පන්තසෙලො ථ,ධාතු’ත්තො ගෙරිකාදිකො.

Adhiccakā là vùng đất cao trên đỉnh núi; upaccakā là vùng đất gần núi; pāda, upantasela (chân núi); dhātu là gerika, v.v... (khoáng vật như đất son).

ඉති සෙලවග්ගො.

Dứt phẩm Núi.

611.

611.

මිගින්දො කෙසරී සීහො, තරච්ඡො තු මිගාදනො;

බ්‍යග්ඝො තු පුණ්ඩරීකො ථ, සද්දූලො දීපිනී’රිතො.

Miginda, kesarī, sīha (sư tử); taraccha, migādana (linh cẩu); byaggha, puṇḍarīka (cọp); saddūla được gọi là dīpinī (báo).

612.

612.

අච්ඡො ඉක්කො ච ඉස්සො තු,කාළසීහො ඉසො ප්‍යථ;

රොහිසො රොහිතො චාථ,ගොකණ්ණො ගණි කණ්ටකා.

Accha, ikka, issa (gấu); kāḷasīha cũng là isa (sư tử đen); rohisa và rohita (nai); gokaṇṇa, gaṇikaṇṭaka (sơn dương).

613.

613.

ඛග්ග ඛග්ගවිසාණා තු, පලාසාදො ච ගණ්ඩකො;

බ්‍යග්ඝාදිකෙ වාළමිගො, සාපදො ථ ප්ලවඞ්ගමො.

Khagga, khaggavisāṇa, palāsāda, gaṇḍaka (tê giác); các loài thú như cọp v.v... là vāḷamiga, sāpada (thú dữ); và plavaṅgama (khỉ).

614.

614.

මක්කටො වානරො සාඛා, මිගො කපි වලීමුඛො;

පලවඞ්ගො, කණ්හතුණ්ඩො,ගොනඞ්ගුලො ති සො මතො.

Makkaṭa, vānara, sākhāmiga, kapi, valīmukha, palavaṅga, kaṇhatuṇḍa, gonaṅgula được biết là (tên của loài khỉ).

615.

615.

සිඞ්ගාලො ජම්බුකො කොත්ථු, භෙරවො ච සිවා ප්‍යථ;

බිළාරො බබ්බු මඤ්ජාරො, කොකො තු ච වකො භවෙ.

Siṅgāla, jambuka, kotthu, bherava, và sivā (chó rừng); biḷāra, babbu, mañjāra (mèo); koka và vaka (chó sói).

616.

616.

මහිංසො ච ලුලායො ථ,ගවජො ගවයො සමා;

සල්ලො තු සල්ලකො ථා’ස්ස,ලොමම්හි සලලං සලං.

Mahiṃsa và lulāya (trâu); gavaja và gavaya là như nhau (bò rừng); salla và sallaka (nhím); salala và sala là lông của nó.

617.

617.

හරිණො මිග සාරඞ්ගා, මගො අජිනයොනි ච;

සූකරො තු වරොහො ථ,පෙලකො ච සසො භවෙ.

Hariṇa, miga, sāraṅga, maga, ajinayoni (nai, hươu); sūkara, varoha (heo, heo rừng); pelaka và sasa (thỏ).

618.

618.

එණෙය්‍යො [Pg.52] එණීමිගො ච, පම්පටකො තු පම්පකො;

වාතමිගො තු චලනී, මූසිකො ත්වා’ඛු උන්දුරො.

Eṇeyya và eṇīmiga (linh dương đen); pampaṭaka và pampaka; vātamiga và calanī (linh dương); mūsika, ākhu, undura (chuột).

619.

619.

චමරො පසදො චෙව, කුරුඞ්ගො මිගමාතුකා;

රුරු රඞ්කු ච නීකො ච, සරභාදී මිගන්තරා.

Camara (bò Tây Tạng), pasada (hươu đốm), kuruṅga, migamātukā, ruru, raṅku, nīka, sarabha, v.v... là các loại thú khác.

620.

620.

පියකො චමූරු කදලී, මිගාදී චම්මයොනයො;

මිගා තු පසවො සීහා, දයො සබ්බචතුප්පදා.

Piyaka, camūru, kadalī, v.v... là các loài thú có da quý; miga, pasu, sư tử, v.v... là tất cả các loài bốn chân.

621.

621.

ලූතා තු ලූතිකා උණ්ණ, නාභි මක්කටකො සියා;

විච්ඡිකො ත්වා’ළි කථිතො, සරබූ ඝරගොළිකා.

Lūtā, lūtikā, uṇṇanābhi, makkaṭaka (nhện); vicchika được gọi là āḷi (bọ cạp); sarabū, gharagoḷikā (thằn lằn).

622.

622.

ගොධා කුණ්ඩො ප්‍යථො කණ්ණ, ජලූකා සතපද්‍යථ;

කලන්දකො කාළකා ථ, නකුලො මඞ්ගුසො භවෙ.

Godhā, kuṇḍa (kỳ đà); kaṇṇajalūkā, satapadī (rết); kalandaka, kāḷakā (sóc); nakula, maṅgusa (cầy mangut).

623.

623.

කකණ්ටකො ච සරටො, කීටො තු පුළවො කිමි;

පාණකො චාප්‍යථො උච්චා,ලිඞ්ගො ලොමසපාණකො.

Kakaṇṭaka và saraṭa (tắc kè hoa); kīṭa, puḷava, kimi (sâu, bọ, côn trùng); pāṇaka cũng là uccāliṅga, lomasapāṇaka (sinh vật có lông).

624.

624.

විහඞ්ගො විහගො පක්ඛී, විහඞ්ගම ඛග’ණ්ඩජා;

සකුණො ච සකුන්තො වි, පතඞ්ගො සකුණී ද්විජො.

Vihaṅga, vihaga, pakkhī, vihaṅgama, khaga, aṇḍaja; sakuṇa, sakunta, vi, pataṅga, sakuṇī, dvija (là các từ chỉ loài chim).

625.

625.

වක්කඞ්ගො පත්තයානො ච, පතන්තො නීළජො භවෙ;

තබ්භෙදා වට්ටකා ජීව, ඤ්ජීවො චකොර තිත්තිරා.

Vakkaṅga, pattayāna, patanta, nīḷaja (cũng là từ chỉ loài chim); các loại chim ấy là: vaṭṭaka (chim cút), jīvañjīva (chim đa đa), cakora (gà gô), tittira (gà gô).

626.

626.

සාළිකා කරවීකො ච, රවිහංසො කුකුත්ථකො;

කාරණ්ඩවො ච පිලවො, පොක්ඛරසාතකා’දයො.

Sāḷikā (chim sáo), karavīka (chim tu hú), ravihaṃsa (hồng hạc), kukutthaka (chim trĩ); kāraṇḍava (vịt), pilava (vịt trời), pokkharasātaka (sếu), v.v.

627.

627.

පතත්තං පෙඛුණං පත්තං, පක්ඛො පිඤ්ඡං ඡදො ගරු;

අණ්ඩං තු පක්ඛිබීජෙ ථ, නීළො නිත්ථී කුලාවකං.

Patatta, pekhuṇa, patta, pakkha, piñcha, chada, garu (là lông vũ, cánh chim); aṇḍa (là trứng chim); nīḷa, nitthī, kulāvaka (là tổ chim).

628.

628.

සුපණ්ණමාතා විනතා, මිථුනං ථීපුමද්වයං;

යුගං තු යුගලං ද්වන්දං, යමකං යමලං යමං.

Vinatā là mẹ của Supaṇṇa (kim xí điểu); mithuna, thīpumadvaya (là cặp đôi, một đực một cái); yuga, yugala, dvanda, yamaka, yamala, yama (là cặp, đôi).

629.

629.

සමූහො ගණ සඞ්ඝාතා, සමුදායො ච සඤ්චයො;

සන්දොහො නිවහො ඔඝො, විසරො නිකරො චයො.

Samūha, gaṇa, saṅghāta, samudāya, sañcaya; sandoha, nivaha, ogha, visara, nikara, caya (là các từ chỉ nhóm, đám, đống, tập hợp).

630.

630.

කායො ඛන්ධො සමුදයො, ඝටා සමිති සංහති;

රාසි පුඤ්ජො සමවායො, පූගො ජාතං කදම්බකං.

Kāya, khandha, samudaya, ghaṭā, samiti, saṃhati; rāsi, puñja, samavāya, pūga, jāta, kadambaka (cũng là các từ chỉ nhóm, đám, đống, tập hợp).

631.

631.

බ්‍යූහො [Pg.53] විතාන ගුම්බා ච, කලාපො ජාල මණ්ඩලං;

සමානානං ගණො වග්ගො,සඞ්ඝො සත්ථො තු ජන්තුනං.

Byūha, vitāna, gumba, kalāpa, jāla, maṇḍala (cũng là từ chỉ nhóm, tập hợp); vagga là nhóm (gaṇa) những vật tương tự; saṅgha và sattha là đoàn, nhóm các chúng sanh.

632.

632.

සජාතිකානං තු කුලං, නිකායො තු සධම්මිනං;

යූථො නිත්ථී සජාතිය, තිරච්ඡානානමුච්චතෙ.

Kula là một nhóm cùng loài; nikāya là một bộ phái của những người cùng niềm tin; yūtha được gọi là bầy đàn của các loài bàng sanh cùng giống.

633.

633.

සුපණ්ණො වෙනතෙය්‍යො ච, ගරුළො විහගාධිපො;

පරපුට්ඨො පරභතො, කුණාලො කොකිලො පිකො.

Supaṇṇa, venateyya, garuḷa, vihagādhipa (là chim kim xí điểu); parapuṭṭha, parabhata, kuṇāla, kokila, pika (là chim cu, chim tu hú).

634.

634.

මොරො මයූරො වරහී, නීලගීව සිඛණ්ඩිනො;

කලාපී ච සිඛී කෙකී, චූළා තු ච සිඛා භවෙ.

Mora, mayūra, varahī, nīlagīva, sikhaṇḍin, kalāpī, sikhī, kekī (là chim công); cūḷā và sikhā (là mào, chỏm lông).

635.

635.

සිඛණ්ඩො වරහඤ්චෙව, කලාපො පිඤ්ඡ මප්‍යථ;

චන්දකො මෙචකො චාථ, ඡප්පදො ච මධුබ්බතො.

Sikhaṇḍa, varaha, kalāpa, piñcha (là mào, đuôi công); candaka, mecaka (là mắt lông công); chappada, madhubbata (là con ong).

636.

636.

මධුලීහො මධුකරො, මධුපො භමරො අලි;

පාරාවතො කපොතො ච, කකුටො ච පාරෙවතො.

Madhulīha, madhukara, madhupa, bhamara, ali (cũng là con ong); pārāvata, kapota, kakuṭa, pārevata (là chim bồ câu).

637.

637.

ගිජ්ඣො ගද්ධොථ කුලලො, සෙනො බ්‍යග්ඝීනසො ප්‍යථ;

තබ්භෙදා සකුණග්ඝි’ත්ථී, ආටො දබ්බිමුඛද්විජො.

Gijjha, gaddha (là chim kền kền); kulala (chim ó), sena (chim ưng), byagghīnasa (một loại chim ưng); các loại của chúng là: sakuṇagghī (chim ưng mái), āṭa (chim lặn), dabbimukhadvija (chim mỏ thìa).

638.

638.

උහුඞ්කාරො උලූකො ච, කොසියො වායසාරි ච;

කාකො ත්ව’රිට්ඨො ධඞ්කො ච, බලිපුට්ඨො ච වායසො.

Uhuṅkāra, ulūka, kosiya, vāyasāri (là chim cú); kāka, ariṭṭha, dhaṅka, balipuṭṭha, vāyasa (là con quạ).

639.

639.

කාකොලො වනකාකො ථ,ලාපො ලටුකිකා ප්‍යථ;

වාරණො හත්ථිලිඞ්ගො ච, හත්ථිසොණ්ඩවිහඞ්ගමො.

Kākola, vanakāka (là quạ rừng); lāpa, laṭukikā (là chim cút); vāraṇa, hatthiliṅga, hatthisoṇḍavihaṅgama (là chim có vòi voi).

640.

640.

උක්කුසො කුරරො කොල,ට්ඨිපක්ඛිම්හි ච කුක්කුහො;

සුවො තු කීරො ච සුකො, තම්බචූළො තු කුක්කුටො.

Ukkusa, kurara (là chim ó biển); kolaṭṭhipakkhī, kukkuha (là chim gõ kiến); suva, kīra, suka (là con vẹt); tambacūḷa, kukkuṭa (là gà trống).

641.

641.

වනකුක්කුටො ච නිජ්ජිව්හො, අථ කොඤ්චා ච කුන්තනී;

චක්කවාකො තු චක්කව්හො, සාරඞ්ගොතු ච චාතකො.

Vanakukkuṭa (gà rừng), nijjivha (một loài chim); koñcā, kuntanī (là chim diệc, chim mỏ cong); cakkavāka, cakkavha (là vịt trời); sāraṅga, cātaka (là chim cuốc).

642.

642.

තුලියො පක්ඛිබිළාලො,සතපත්තො තු සාරසො;

බකො තු සුක්කකාකොථ,බලාකා විසකණ්ඨිකා.

Tuliya, pakkhibiḷāla (là chim le le); satapatta, sārasa (là chim sếu); baka, sukkakāka (là con cò); balākā, visakaṇṭhikā (là một loại cò, diệc).

643.

643.

ලොහපිට්ඨො තථා කඞ්කො, ඛඤ්ජරීටො තු ඛඤ්ජනො;

කලවිඞ්කො තු චාටකො, දින්දිභො තු කිකී භවෙ.

Lohapiṭṭha, kaṅka (là một loại diệc); khañjarīṭa, khañjana (là chim chìa vôi); kalaviṅka, cāṭaka (là chim sẻ); dindibha, kikī (là chim sả).

644.

644.

කාදම්බො [Pg.54] කාළහංසොථ, සකුන්තො භාසපක්ඛිනි;

ධූම්‍යාටො තු කලිඞ්ගොථ,දාත්‍යූහො කාළකණ්ඨකො.

Kādamba, kāḷahaṃsa (là ngỗng trời); sakunta, bhāsapakkhinī (là một loài chim); dhūmyāṭa, kaliṅga (là chim bách thanh); dātyūha, kāḷakaṇṭhaka (là gà nước).

645.

645.

ඛුද්දාදී මක්ඛිකාභෙදා, ඩංසො පිඞ්ගලමක්ඛිකා;

ආසාටිකා මක්ඛිකාණ්ඩං, පතඞ්ගො සලභො භවෙ.

Các loại ruồi (makkhikā) là ruồi nhỏ (khudda), v.v.; ḍaṃsa (là ruồi trâu, muỗi); piṅgalamakkhikā (là ong bắp cày); āsāṭikā (là con rận); makkhikāṇḍa (là trứng ruồi); pataṅga, salabha (là bướm đêm, châu chấu).

646.

646.

සූචිමුඛො ච මකසො, චීරී තු ඣල්ලිකා ථ ච;

ජතුකා ජිනපත්තා ථ, හංසො සෙතච්ඡදො භවෙ.

Sūcimukha, makasa (là con muỗi); cīrī, jhallikā (là con dế); jatukā, jinapattā (là con dơi); haṃsa, setacchada (là thiên nga).

647.

647.

තෙ රාජහංසා රත්තෙහි, පාදතුණ්ඩෙහි භාසිතා;

මල්ලිකා’ඛ්‍යා ධතරට්ඨා, මලීනෙහ්‍ය’සිතෙහි ච.

Loài được gọi là rājahaṃsa (ngỗng vua) thì có chân và mỏ màu đỏ; loài có tên mallikā và dhataraṭṭha thì có (chân và mỏ) màu sẫm và đen.

648. තිරච්ඡො තු තිරච්ඡානො, තිරච්ඡානගතො සියාති.

648. Tiraccha, tiracchāna, tiracchānagata (là các từ chỉ loài bàng sanh).

ඉති අරඤ්ඤාදිවග්ගො.

Dứt phẩm Rừng, v.v.

7. පාතාලවග්ග

7. Phẩm Địa Phủ

649.

649.

අධොභුවනං පාතාලං, නාගලොකො රසාතලං;

රන්ධං තු විවරං ඡිද්දං, කුහරං සුසිරං බිලං.

Adhobhuvana, pātāla, nāgaloka, rasātala (là địa phủ, cõi rồng); randha, vivara, chidda, kuhara, susira, bila (là lỗ, hang, kẽ hở).

650.

650.

සුසි’ත්ථී ඡිග්ගලං සොබ්භං, සච්ඡිද්දෙ සුසිරං තිසු;

ථියං තු කාසු ආවාටො, සප්පරාජා තු වාසුකී.

Susi (nữ tính), chiggala, sobbha (là lỗ, hố); susira (rỗng, có lỗ) thuộc ba tính, tương tự sacchidda; kāsu, āvāṭa (hố, lỗ) thuộc nữ tính; Vāsukī là vua loài rắn.

651.

651.

අනන්තො නාගරාජා ථ, වාහසො’ජගරො භවෙ;

ගොනසො තු තිලිච්ඡො ථ,දෙඩ්ඩුභො රාජුලො භවෙ.

Ananta là một vua rồng (nāgarāja); vāhasa, ajagara (là con trăn); gonasa, tiliccha (là một loài rắn độc); deḍḍubha, rājula (là rắn nước không độc).

652.

652.

කම්බලො’ස්සතරො මෙරු, පාදෙ නාගාථ ධම්මනී;

සිලුත්තො ඝරසප්පො ථ, නීලසප්පො සිලාභු ච.

Kambala, assatara, meru, pāde nāgā, và dhammanī; silutta, rắn nhà, và rắn xanh, rắn đá.

653.

653.

ආසිවිසො භුජඞ්ගො’හි, භුජගො ච භුජඞ්ගමො;

සරීසපො ඵණී සප්පා, ලගද්දා භොගි පන්නගා.

Āsivisa, bhujaṅga, ahi, bhujaga, và bhujaṅgama; sarīsapa, phaṇī, sappa, lagaddā, bhogī, pannagā (là các tên gọi loài rắn).

654.

654.

ද්විජිව්හො උරගො වාළො, දීඝො ච දීඝපිට්ඨිකො;

පාදූදරො විසධරො, භොගො තු ඵණිනො තනු.

Dvijivha (lưỡi chẻ hai), uraga (loài đi bằng ngực), vāḷa, dīgha (loài dài), và dīghapiṭṭhika (lưng dài); pādūdara (bụng là chân), visadhara (loài mang nọc độc), còn bhoga là thân của rắn mang.

655.

655.

ආසී’ත්ථී [Pg.55] සප්පදාඨා ථ, නිම්මොකො කඤ්චුකො සමා;

විසං ත්ව’නිත්ථී ගරළං, තබ්භෙදා වා හලාහලො.

Āsī (giống cái) và sappadāṭhā là răng nanh của rắn; nimmoka và kañcuka là từ đồng nghĩa chỉ da rắn (lột); visaṃ (trung tính) và garaḷaṃ là nọc độc, một loại của nó là halāhala.

656.

656.

කාළකූටාදයො චාථ, වාළග්ගාත්‍ය’හිතුණ්ඩිකො;

Kāḷakūṭa, v.v... (là các loại nọc độc); còn vāḷaggāhī và ahituṇḍika là người bắt rắn.

657.

657.

නිරයො දුග්ගති’ත්ථී ච, නරකො, සො මහා’ට්ඨධා;

සඤ්ජීවො කාළසුත්තො ච, මහාරොරුව රොරුවා;

පතාපනො අවීචි’ත්ථී, සඞ්ඝාතො තාපනො ඉති.

Niraya, duggati (giống cái), và naraka (là địa ngục), nó có tám địa ngục lớn; (là) Sañjīva (Đẳng Hoạt), Kāḷasutta (Hắc Thằng), và Mahāroruva (Đại Khiếu), Roruva (Khiếu); Patāpana (Đại Nhiệt), Avīci (A Tỳ, giống cái), Saṅghāta (Chúng Hiệp), Tāpana (Nhiệt).

658.

658.

ථියං වෙතරණී ලොහ, කුම්භී තත්ථ ජලාසයා;

කාරණිකො නිරයපො,නෙරයිකො තු නාරකො.

Vetaraṇī (giống cái) và lohakumbhī là các hồ chứa nước ở đó (địa ngục); kāraṇika và nirayapa là ngục tốt; còn nerayika và nāraka là chúng sanh trong địa ngục.

659.

659.

අණ්ණවො සාගරො සින්ධු, සමුද්දො රතනාකරො;

ජලනිඣු’ දධි, තස්ස, භෙදා ඛීරණ්ණවාදයො.

Aṇṇava, sāgara, sindhu, samudda, ratanākara; jalanidhi, udadhi (là biển, đại dương), các loại của nó là biển sữa, v.v...

660.

660.

වෙලා’ස්ස කූලදෙසො ථ,ආවට්ටො සලිලබ්භමො;

ථෙවො තු බින්දු ඵුසිතං, භමො තු ජලනිග්ගමො.

Velā là vùng bờ của nó (biển); āvaṭṭa và salilabbhama là xoáy nước; theva, bindu, phusita là giọt nước; còn bhama là dòng nước chảy ra.

661.

661.

ආපො පයො ජලං වාරි, පානීයං සලිලං දකං;

අණ්ණො නීරං වනං වාලං, තොයං අම්බු’දකඤ්ච කං.

Āpa, paya, jala, vāri, pānīya, salila, daka; aṇṇa, nīra, vana, vāla, toya, ambu, udaka, và ka (là các từ đồng nghĩa chỉ nước).

662.

662.

තරඞ්ගො ච තථා භඞ්ගො, ඌමි වීචි පුමිත්ථියං;

උල්ලොලො තු ච කල්ලොලො, මහාවීචීසු කථ්‍යතෙ.

Taraṅga và bhaṅga, ūmi, vīci (giống đực và cái) là sóng; còn ullola và kallola được gọi là sóng lớn.

663.

663.

ජම්බාලො කලලං පඞ්කො, චික්ඛල්ලං කද්දමො ප්‍යථ;

පුලිනං වාලුකා වණ්ණු, මරූ’රු සිකතා භවෙ.

Jambāla, kalala, paṅka, cikkhalla, và kaddama là bùn; pulina, vālukā, vaṇṇu, marū, sikatā là cát.

664.

664.

අන්තරීපඤ්ච දීපො වා, ජලමජ්ඣගතං ථලං;

තීරං තු කූලං රොධඤ්ච, පතීරඤ්ච තටං තිසු.

Antarīpa và dīpa là vùng đất ở giữa nước (đảo); còn tīra, kūla, rodha, patīra, và taṭa (dùng trong cả ba giống) là bờ.

665.

665.

පාරං පරම්හි තීරම්හි, ඔරං ත්ව’පාර මුච්චතෙ;

උළුම්පො තු ප්ලවො කුල්ලො, තරො ච පච්චරී’ත්ථියං.

Pāraṃ là bờ bên kia, oraṃ được gọi là bờ bên này; uḷumpa, plava, kulla, tara, và paccarī (giống cái) là bè.

666.

666.

තරණී තරි නාවා ච, කූපකො තු ච කුම්භකං;

පච්ඡාබන්ධො ගොටවිසො, කණ්ණධාරො තු නාවිකො.

Taraṇī, tari, và nāvā là thuyền; kūpaka và kumbhaka là cột buồm; pacchābandha, goṭavisa là bánh lái; còn kaṇṇadhāra và nāvika là người lái tàu.

667.

667.

අරිත්තං කෙනිපාතො ථ,පොතවාහො නියාමකො;

සංයත්තිකා තු නාවාය, වාණිජ්ජමාචරන්ති යෙ.

Aritta và kenipāta là mái chèo; potavāha và niyāmaka là thuyền trưởng; còn saṃyattika là những người buôn bán bằng thuyền.

668.

668.

නාවාය’ඞ්ගා’ [Pg.56] ලඞ්කාරො ච, වටාකාරො ඵියාදයො;

පොතො පවහනං වුත්තං, දොණි ත්වි’ත්ථී තථා’ම්බණං.

Các bộ phận và trang trí của thuyền là vaṭākāra, phiya (mái chèo), v.v...; pota và pavahana được gọi là tàu; doṇi (giống cái) và ambaṇa cũng vậy (chỉ thuyền nhỏ/thuyền độc mộc).

669.

669.

ගභීර නින්න ගම්භීරා, ථො ත්තානං තබ්බිපක්ඛකෙ;

අගාධං ත්ව’තලම්ඵස්සං, අනච්ඡො කලුසා’විලා.

Gabhīra, ninna, gambhīra là sâu; tho, uttānaṃ là từ trái nghĩa (nông, cạn); agādha, atala, asphassa là không đáy; anaccha, kalusa, āvila là vẩn đục.

670.

670.

අච්ඡො පසන්නො විමලො, ගභීරප්පභුතී තිසු;

ධීවරො මච්ඡිකො මච්ඡ, බන්ධ කෙවට්ට ජාලිකා.

Accha, pasanna, vimala là trong, sáng; (các từ) từ gabhīra trở đi dùng trong cả ba giống; dhīvara, macchika, macchabandha, kevaṭṭa, jālika là người đánh cá.

671.

671.

මච්ඡො මීනො ජලචරො, පුථුලොමො’ම්බුජො ඣසො;

රොහිතො මග්ගුරො සිඞ්ගී, බලජො මුඤ්ජ පාවුසා.

Maccha, mīna, jalacara, puthuloma, ambuja, jhasa là cá; rohita, maggura, siṅgī, balaja, muñja, pāvusa (là các loại cá).

672.

672.

සත්තවඞ්කො සවඞ්කො ච, නළමීනො ච ගණ්ඩකො;

සුසුකා සඵරී මච්ඡ, ප්පභෙදා මකරාදයො.

Sattavaṅka, savaṅka, và naḷamīna, và gaṇḍaka; susukā, sapharī, makara, v.v... là các loại cá.

673.

673.

මහාමච්ඡා තිමි තිමි, ඞ්ගලො තිමිරපිඞ්ගලො;

ආනන්දො තිමිනන්දො ච, අජ්ඣාරොහො මහාතිමි.

Các loài cá lớn là: timi, timiṅgala, timirapiṅgala; ānanda, timinanda, và ajjhāroha, mahātimi.

674.

674.

පාසාණමච්ඡො පාඨීනො, වඞ්කො තු බළිසො භවෙ;

සුසුමාරො තු කුම්භීලො,නක්කො කුම්මො තු කච්ඡපො.

Pāsāṇamaccha và pāṭhīna (là loại cá); vaṅka và baḷisa là lưỡi câu; susumāra, kumbhīla, và nakka là cá sấu; kumma và kacchapa là rùa.

675.

675.

කක්කටකො කුළීරො ච, ජලූකා තු ච රත්තපා;

මණ්ඩූකො දද්දුරො භෙකො;

ගණ්ඩුප්පාදො මහීලතා.

Kakkaṭaka và kuḷīra là cua; jalūkā và rattapā là đỉa; maṇḍūka, daddura, bheka là ếch; gaṇḍuppāda và mahīlatā là giun đất.

676.

676.

අථ සිප්පී ච සුත්ති’ත්ථී, සඞ්ඛෙ තු කම්බු’නිත්ථියං;

ඛුද්දසඞ්ඛ්‍යෙ සඞ්ඛනඛො, ජලසුත්ති ච සම්බුකො.

Sippī và sutti (giống cái) là sò; saṅkha và kambu (trung/dương tính) là ốc xà cừ; saṅkhanakha, jalasutti, và sambuka là các loại ốc nhỏ.

677.

677.

ජලාසයො ජලාධාරො, ගම්භීරො රහදො ථ ච;

උදපානො පානකූපො, ඛාතං පොක්ඛරණී’ත්ථියං.

Jalāsaya, jalādhāra, gambhīra, và rahada là hồ chứa nước, hồ sâu; udapāna, pānakūpa là giếng nước uống; khātaṃ và pokkharaṇī (giống cái) là ao, hồ sen.

678.

678.

තළාකො ච සරො’නිත්ථී, වාපී ච සරසී’ත්ථියං;

දහො’ම්බුජාකරො චාථ, පල්ලලං ඛුද්දකො සරො.

Taḷāka và sara (trung/dương tính), vāpī và sarasī (giống cái); daha và ambujākara là hồ; pallalaṃ là hồ nhỏ.

679.

679.

අනොතත්තො තථා කණ්ණ, මුණ්ඩො ච රථකාරකො;

ඡද්දන්තො ච කුණාලො ච, වුත්තා මන්දාකිනී’ත්ථියං.

Anotatta, cũng như Kaṇṇamuṇḍa, và Rathakāraka; Chaddanta, và Kuṇāla, và Mandākinī (giống cái) được kể đến.

680.

680.

තථා සීහප්පපාතොති, එතෙ සත්ත මහාසරා;

ආහාවො තු නිපානඤ්චා, ඛාතං තු දෙවඛාතකං.

Cũng như Sīhappapāta, đó là bảy hồ lớn; āhāva và nipāna là máng nước; còn ao tự nhiên là devakhātaka.

681.

681.

සවන්තී [Pg.57] නින්නගා සින්ධු, සරිතා ආපගා නදී;

භාගීරථී තු ගඞ්ගා ථ, සම්භෙදො සින්ධුසඞ්ගමො.

Savantī, ninnagā, sindhu, saritā, āpagā, nadī là sông; bhāgīrathī và gaṅgā là sông Hằng; sambheda và sindhusaṅgama là nơi hợp lưu của các con sông.

682.

682.

ගඞ්ගා’චිරවතී චෙව, යමුනා සරභූ (සරබූ ) මහී;

ඉමා මහානදී පඤ්ච, චන්දභාගා සරස්සතී.

Sông Gaṅgā, và Aciravatī, Yamunā, Sarabhū, Mahī; Candabhāgā, Sarassatī. Đây là năm con sông lớn.

683.

683.

නෙරඤ්ජරා ච කාවෙරී, නම්මදාදී ච නින්නගා;

වාරිමග්ගො පණාලී’ත්ථී, පුමෙ චන්දනිකා තු ච.

Nerañjarā, Kāverī, Nammadā, v.v... là (tên) sông. Vārimaggo, paṇālī (giống cái), và candanikā (giống đực) là (tên gọi) đường nước, mương.

684.

684.

ජම්බාලී ඔලිගල්ලො ච, ගාමද්වාරම්හි කාසුයං;

සරොරුහං සතපත්තං, අරවින්දඤ්ච වාරිජං.

Jambālī và oligallo là (tên gọi) vũng bùn. Kāsu là hố (ở cổng làng). Saroruha, satapatta, aravinda và vārija là (tên gọi của hoa sen).

685.

685.

අනිත්ථී පදුමං පඞ්කෙ, රුහං නලින පොක්ඛරං;

මුළාලපුප්ඵං කමලං, භිසපුප්ඵං කුසෙසයං.

Paduma, paṅkeruha, nalina, pokkhara, muḷālapuppha, kamala, bhisapuppha, kusesaya là (những tên gọi hoa sen, không phải giống cái).

686.

686.

පුණ්ඩරීකං සිතං, රත්තං, කොකනදං කොකාසකො;

කිඤ්ජක්ඛො කෙසරො නිත්ථී, දණ්ඩො තු නාල මුච්චතෙ.

Puṇḍarīka là sen trắng, kokanada và kokāsako là sen đỏ. Kiñjakkha và kesara (không phải giống cái) là nhị hoa. Daṇḍa và nāla được gọi là cọng (sen).

687.

687.

භිසං මුළාලො නිත්ථී ච, බීජකොසො තු කණ්ණිකා;

පදුමාදිසමූහෙ තු, භවෙ සණ්ඩමනිත්ථියං.

Bhisa và muḷāla (không phải giống cái) là ngó sen. Bījakosa và kaṇṇikā là gương sen. Saṇḍa (không phải giống cái) là bụi (sen, v.v...).

688.

688.

උප්පලං කුවලයඤ්ච, නීලං ත්වි’න්දීවරං සියා;

සෙතෙතු කුමුදඤ්චස්ස, කන්දො සාලූක මුච්චතෙ.

Uppala và kuvalaya là (tên gọi) hoa súng. Indīvara là hoa súng xanh. Kumuda là (hoa súng) trắng. Củ của nó được gọi là sālūka.

689.

689.

සොගන්ධිකං කල්ලහාරං, දකසීතලිකං ප්‍යථ;

සෙවාලො නීලිකා චාථ, භිසින්‍ය’ම්බුජිනී භවෙ.

Sogandhika, kallahāra, và dakasītalika là (tên các loại hoa súng). Sevālo và nīlikā là rong rêu. Bhisinī và ambujinī là ao sen.

690. සෙවාලා තිලබීජඤ්ච, සඞ්ඛෙ ච පණකාදයොති.

690. Sevālā (rong rêu), tilabīja (hạt mè), và saṅkha (ốc), paṇaka (một loại rêu), v.v...

ඉති පාතාලවග්ගො.

Dứt phẩm Lòng Đất.

භූකණ්ඩො දුතියො.

Chương Đất, (là chương) thứ hai.

3. සාමඤ්ඤකණ්ඩ

3. Chương Phổ Thông.

1. විසෙස්‍යාධීනවග්ග

1. Phẩm về (Từ) Phụ Thuộc Danh Từ.

691.

691.

විසෙස්‍යාධීන සංකිණ්ණා, නෙකත්ථෙහ්‍ය’බ්‍යයෙහි ච;

සා’ඞ්ගො’පාඞ්ගෙහි කථ්‍යන්තෙ, කණ්ඩෙ වග්ගා ඉහ ක්කමා.

Trong chương này, các phẩm được trình bày theo thứ tự là: (phẩm) Phụ Thuộc Danh Từ, (phẩm) Tạp Loại, (phẩm) Nhiều Nghĩa, và (phẩm) Bất Biến Từ, (phẩm) về các Phần Chính và Phụ.

692.

692.

ගුණදබ්බක්‍රියාසද්දා, [Pg.58] සියුං සබ්බෙ විසෙසනා;

විසෙස්‍යාධීනභාවෙන, විසෙස්‍යසමලිඞ්ගිනො.

Những từ chỉ phẩm chất, vật chất, và hành động, tất cả đều là từ bổ nghĩa (tính từ); do phụ thuộc vào danh từ được bổ nghĩa, chúng có cùng giống (ngữ pháp) với danh từ ấy.

693.

693.

සොභනං රුචිරං සාධු, මනුඤ්ඤං චාරු සුන්දරං;

වග්ගු මනොරමං කන්තං, හාරී මඤ්ජු ච පෙසලං.

Sobhana, rucira, sādhu, manuñña, cāru, sundara, vaggu, manorama, kanta, hārī, mañju, và pesala (là những từ có nghĩa là tốt đẹp, đáng yêu, dễ chịu).

694.

694.

භද්දං වාමඤ්ච කල්‍යාණං, මනාපං ලද්ධකං සුභං;

උත්තමො පවරො ජෙට්ඨො, පමුඛා’නුත්තරො වරො.

Bhadda, vāma, kalyāṇa, manāpa, laddhaka, subha (là tốt lành, đáng ưa). Uttama, pavara, jeṭṭha, pamukha, anuttara, vara (là cao tột, ưu việt, đứng đầu).

695.

695.

මුඛ්‍යො පධානං පාමොක්ඛො, පර මග්ගඤ්ඤ මුත්තරං;

පණීතං පරමං සෙය්‍යො, ගාමණී සෙට්ඨ සත්තමා.

Mukhya, padhāna, pāmokkha, para, aggañña, uttara, paṇīta, parama, seyya, gāmaṇī, seṭṭha, sattama (là những từ có nghĩa là chính, chủ yếu, tối cao, ưu tú, bậc nhất).

696.

696.

විසිට්ඨා’රිය නාගෙ’කො, සභග්ගා මොක්ඛ පුඞ්ගවා;

සීහ කුඤ්ජර සද්දූලා, දී තු සමාසගා පුමෙ.

Visiṭṭha, ariya, nāga, eka, sabhagga, mokkha, puṅgava (cũng có nghĩa là ưu tú). Sīha, kuñjara, saddūla, v.v... khi đứng cuối từ ghép thì (mang nghĩa ưu tú) và thuộc giống đực.

697.

697.

චිත්ත’ක්ඛි පීතිජනන, මබ්‍යාසෙක මසෙචනං;

ඉට්ඨං තු සුභගං හජ්ජං, දයිතං වල්ලභං පියං.

Citta, akkhi, pītijanana, abyāseka, asecana (là làm vui lòng, đẹp mắt, sinh hỷ). Iṭṭha, subhaga, hajja, dayita, vallabha, piya (là đáng mong, đáng yêu, thân ái).

698.

698.

තුච්ඡඤ්ච රිත්තකං සුඤ්ඤං, අථා’සාරඤ්ච ඵෙග්ගු ච;

මෙජ්ඣං පූතං පවිත්තො ථ, අවිරද්ධො අපණ්ණකො.

Tuccha, rittaka, suñña (là trống rỗng). Asāra và pheggu (là không có lõi, vô giá trị). Mejjha, pūta, pavitta (là trong sạch, thanh tịnh). Aviraddha và apaṇṇaka (là không sai lầm, chắc chắn).

699.

699.

උක්කට්ඨො ච පකට්ඨො ථ, නිහීනො හීන ලාමකා;

පතිකිට්ඨං නිකිට්ඨඤ්ච, ඉත්තරා’වජ්ජ කුච්ඡිතා.

Ukkaṭṭha và pakaṭṭha (là ưu việt, cao tột). Nihīna, hīna, lāmaka, patikiṭṭha, nikiṭṭha, ittara, avajja, kucchita (là thấp kém, hèn hạ, đáng chê).

700.

700.

අධමො’මක ගාරය්හා,මලීනො තු මලීමසො;

බ්‍රහා මහන්තං විපුලං, විසාලං පුථුලං පුථු.

Adhama, omaka, gārayha (là thấp hèn, đáng khinh). Malīna và malīmasa (là ô uế, dơ bẩn). Brahā, mahanta, vipula, visāla, puthula, puthu (là to lớn, rộng rãi, bao la).

701.

701.

ගරු’රු විත්ථිණ්ණ මථො, පීනං ථූලඤ්ච පීවරං;

ථුල්ලඤ්ච වඨරඤ්චා ථ, ආචිතං නිචිතං භවෙ.

Garu, uru, vitthiṇṇa (là nặng, rộng, bao la). Pīna, thūla, pīvara, thulla, và vaṭhara (là mập, to, dày). Ācita và nicitaṃ (là được tích lũy, đầy).

702.

702.

සබ්බං සමත්ත මඛිලං, නිඛිලං සකලං තථා;

නිස්සෙසං කසිණා’සෙසං, සමග්ගඤ්ච අනූනකං,

Sabba, samatta, akhila, nikhila, sakala, cũng vậy, nissesa, kasiṇa, asesa, samagga, và anūnaka (là tất cả, toàn bộ, không thiếu sót).

703.

703.

භූරි පහුතං පචුරං, භිය්‍යො සම්බහුලං බහු;

යෙභුය්‍යං බහුලං චාථ, බාහිරං පරිබාහිරං.

Bhūri, pahuta, pacura, bhiyyo, sambahula, bahu, yebhuyya, và bahula (là nhiều, phong phú). Bāhira và paribāhira (là bên ngoài).

704.

704.

පරොසතාදී තෙ, යෙසං, පරං මත්තං සතාදිතො;

පරිත්තං සුඛුමං ඛුද්දං, ථොක මප්පං කිසං තනු.

Parosata, v.v... là những (từ chỉ số lượng) hơn một trăm, v.v... Paritta, sukhuma, khudda, thoka, appa, kisa, tanu (là ít, nhỏ, vi tế, gầy, mỏng).

705.

705.

චුල්ලං මත්තෙ’ත්ථියං ලෙස,ලවා’ණුහි කණො පුමෙ;

සමීපං නිකටා’සන්නො, පකට්ඨා’භ්‍යාස සන්තිකං.

Culla (là nhỏ). Matta (giống cái), lesa, lava, aṇu, kaṇa (giống đực) (là một chút, một ít, hạt nhỏ). Samīpa, nikaṭa, āsanna, pakaṭṭha, abhyāsa, santika (là gần, kế cận).

706.

706.

අවිදූරඤ්ච [Pg.59] සාමන්තං, සන්නිකට්ඨ මුපන්තිකං;

සකාසං අන්තිකං ඤත්තං, දූරං තු විප්පකට්ඨකං.

Avidūra, sāmanta, sannikaṭṭha, upantika, sakāsa, antika, ñatta (là gần, không xa). Dūra và vippakaṭṭhaka (là xa).

707.

707.

නිරන්තරං ඝනං සන්දං, විරළං පෙලවං තනු;

අථා යතං දීඝ මථො, නිත්තලං වට්ට වට්ටුලං.

Nirantara, ghana, sanda (là liên tục, dày đặc). Viraḷa, pelava, tanu (là thưa thớt, mỏng manh). Āyata, dīgha (là dài). Nittala, vaṭṭa, vaṭṭula (là không có mặt phẳng, tròn).

708.

708.

උච්චො තු උන්නතො තුඞ්ගො, උදග්ගො චෙව උච්ඡිතො;

නීචො රස්සො වාමනො ථ, අජිම්හො පගුණො උජු.

Ucco, unnato, tuṅgo, udaggo và ucchito (là cao, cao vút, cao chót vót, vươn lên, dựng đứng). Nīco, rasso, vāmano (là thấp, lùn, người lùn). Ajimho, paguṇo, uju (là không cong, thẳng, ngay thẳng).

709.

709.

අළාරං වෙල්ලිතං වඞ්කං, කුටිලං ජිම්හ කුඤ්චිතං;

ධුවො ච සස්සතො නිච්චො, සදාතන සනන්තනා.

Aḷāraṃ, vellitaṃ, vaṅkaṃ, kuṭilaṃ, jimha, kuñcitaṃ (là cong, uốn, vặn, quanh co, gian xảo, co lại). Dhuvo, sassato, nicco, sadātana, sanantanā (là bền vững, thường hằng, vĩnh cửu, luôn luôn, cổ xưa).

710.

710.

කූටට්ඨො ත්වෙ’කරූපෙන, කාලබ්‍යාපී පකාසිතො;

ලහු සල්ලහුකං චාථ, සඞ්ඛ්‍යාතං ගණිතං මිතං.

Kūṭaṭṭho được gọi là (vật) đồng nhất và trải dài theo thời gian. Lahu và sallahukaṃ (là nhẹ, nhanh). Saṅkhyātaṃ, gaṇitaṃ, mitaṃ (là được đếm, được tính, được đo lường).

711.

711.

තිණ්හං තු තිඛිණං තිබ්බං, චණ්ඩං උග්ගං ඛරං භවෙ;

ජඞ්ගමඤ්ච චරඤ්චෙව, තසං ඤෙය්‍යං චරාචරං.

Tiṇhaṃ, tikhiṇaṃ, tibbaṃ, caṇḍaṃ, uggaṃ, kharaṃ (là sắc, bén, nhọn, dữ dội, mãnh liệt, thô ráp). Jaṅgamaṃ và caraṃ (là di động, chuyển động); tasaṃ (chúng sanh động) nên được biết là carācaraṃ (động và bất động).

712.

712.

කම්පනං චලනං චාථ, අතිරිත්තො තථා’ධිකො;

ථාවරො ජඞ්ගමා අඤ්ඤො, ලොලං තු චඤ්චලං චලං.

Kampanaṃ và calanaṃ (là rung động, lay động). Atiritto cũng như adhiko (là dư thừa, hơn). Thāvaro là (vật) khác với jaṅgama (vật di động). Lolaṃ, cañcalaṃ, calaṃ (là dao động, không ổn định, lay động).

713.

713.

තරලඤ්ච පුරාණො තු, පුරාතන සනන්තනා;

චිරන්තනො ථ පච්චග්ඝො, නූතනො’භිනවො නවො.

Taralaṃ (là run rẩy, không vững). Purāṇo, purātana, sanantanā, cirantano (là cũ, cổ xưa, xưa kia, lâu đời). Paccaggho, nūtano, abhinavo, navo (là mới mẻ, mới, tân thời).

714.

714.

කුරූරං කඨිනං දළ්හං, නිට්ඨුරං කක්ඛළං භවෙ;

අනිත්ථ්‍ය’න්තො පරියන්තො, පන්තො ච පච්ඡිම’න්තිමා.

Kurūraṃ, kaṭhinaṃ, daḷhaṃ, niṭṭhuraṃ, kakkhaḷaṃ (là tàn nhẫn, cứng, chắc, nhẫn tâm, thô cứng). Anitthyanto, pariyanto, panto, pacchima, antimā (là kết thúc, giới hạn, biên giới, cuối cùng, sau rốt).

715.

715.

ජිඝඤ්ඤං චරිමං පුබ්බං, ත්ව’ග්ගං පඨම මාදි සො;

පතිරූපො නුච්ඡවිකං, අථ මොඝං නිරත්ථකං.

Jighaññaṃ, carimaṃ (là thấp nhất, cuối cùng). Pubbaṃ, aggaṃ, paṭhama, ādi (là trước tiên, hàng đầu, thứ nhất, ban đầu). Patirūpo, ucchavikaṃ (là thích hợp, tương xứng). Moghaṃ, niratthakaṃ (là vô ích, vô dụng).

716.

716.

බ්‍යත්තං පුට ඤ්ච මුදු තු, සුකුමාරඤ්ච කොමලං;

පච්චක්ඛං ඉන්ද්‍රියග්ගය්හං, අපච්චක්ඛං අතින්ද්‍රියං.

Byattaṃ và puṭaṃ (là rõ ràng, hiển nhiên). Mudu, sukumāraṃ và komalaṃ (là mềm mại, mịn màng, dịu dàng). Paccakkhaṃ là (cái) có thể nhận biết bằng giác quan. Apaccakkhaṃ là (cái) ngoài giác quan.

717.

717.

ඉතරා’ඤ්ඤතරො එකො, අඤ්ඤො බහුවිධො තු ච;

නානාරූපො ච විවිධො, අබාධං තු නිරග්ගලං.

Itara, aññatara, eko, añño (là khác, một người nào đó, một, người khác). Bahuvidho, nānārūpo và vividho (là nhiều loại, nhiều hình thức, đa dạng). Abādhaṃ và niraggalaṃ (là không chướng ngại, không bị cản trở).

718.

718.

අථෙ’කාකී ච එකච්චො, එකො ච එකකො සමා;

සාධාරණඤ්ච සාමඤ්ඤං, සම්බාධො තු ච සංකටං.

Ekākī, ekacco, eko và ekako là tương đương (một mình, đơn độc, một vài, một, duy nhất). Sādhāraṇaṃ và sāmaññaṃ (là chung, thông thường). Sambādho và saṃkaṭaṃ (là chật chội, hẹp hòi).

719.

719.

වාමං කළෙවරං සබ්‍යං;

අපසබ්‍යං තු දක්ඛිණං;

පටිකූලං ත්ව’පසබ්‍යං, ගහනං කලිලං සමා.

Vāmaṃ, kaḷevaraṃ, sabyaṃ (là bên trái, thân thể, bên trái). Apasabyaṃ và dakkhiṇaṃ là (bên) phải. Paṭikūlaṃ và apasabyaṃ (là nghịch, trái). Gahanaṃ và kalilaṃ là tương đương (dày đặc, rậm rạp).

720.

720.

උච්චාවචං [Pg.60] බහුභෙදං, සංකිණ්ණා’ කිණ්ණ සංකුලා;

කතහත්ථො ච කුසලො, පවීණා’භිඤ්ඤ සික්ඛිතා.

Uccāvacaṃ, bahubhedaṃ (là cao và thấp, nhiều loại). Saṃkiṇṇa, ākiṇṇa, saṃkulā (là hỗn tạp, đông đúc, lộn xộn). Katahattho, kusalo, pavīṇo, abhiñño, sikkhito (là khéo tay, thiện xảo, tài giỏi, thông thạo, đã được huấn luyện).

721.

721.

නිපුණො ච පටු ඡෙකො, චාතුරො දක්ඛ පෙසලා;

බාලො දත්තු ජලො මූළ්හො, මන්දො විඤ්ඤූ ච බාලිසො.

Nipuṇo, paṭu, cheko, cāturo, dakkho, pesalo (là tinh xảo, lanh lợi, khéo léo, tài tình, thành thạo, lịch thiệp). Bālo, dattu, jalo, mūḷho, mando, bāliso (là ngu dốt, đần độn, si mê, chậm lụt, kẻ ngu); còn viññū (là người trí).

722.

722.

පුඤ්ඤවා සුකතී ධඤ්ඤො, මහුස්සාහො මහාධිති;

මහාතණ්හො මහිච්ඡො ථ, හදයී හදයාලු ච.

Puññavā, sukatī, dhañño (là người có phước, người làm việc thiện, người may mắn). Mahussāho, mahādhiti (là người có đại tinh tấn, người có đại dũng khí). Mahātaṇho, mahiccho (là người có đại tham, người có nhiều mong muốn). Hadayī và hadayālu (là người có tấm lòng, người nhân ái).

723.

723.

සුමනො හට්ඨචිත්තො ථ, දුම්මනො විමනො ප්‍යථ;

වදානියො වදඤ්ඤූ ච, දානසොණ්ඩො බහුප්පදො.

Sumano, haṭṭhacitto (là người vui vẻ, người có tâm hoan hỷ). Dummano và vimano (là người buồn rầu, người có tâm sầu não). Vadāniyo, vadaññū, dānasoṇḍo, bahuppado (là người rộng rãi, người hào phóng, người thích bố thí, người cho nhiều).

724.

724.

ඛ්‍යාතො පතීතො පඤ්ඤාතො,භිඤ්ඤාතො පථිතො සුතො,විස්සුතො විදිතො චෙව, පසිද්ධො පාකටො භවෙ.

Khyāto, patīto, paññāto, abhiññāto, pathito, suto, vissuto, vidito, pasiddho, pākaṭo (là nổi tiếng, được biết đến, trứ danh, lừng danh, được nghe đến, nổi danh, được biết, thành danh, hiển nhiên).

725.

725.

ඉස්සරො නායකො සාමී, පතී’සා’ධිපතී පභූ;

අය්‍යා’ධිපා’ධිභූ නෙතා,ඉබ්භො ත්ව’ඩ්ඪො තථා ධනී.

Issaro, nāyako, sāmī, pati, īso, adhipati, pabhū, ayyo, adhipo, adhibhū, netā (là chúa tể, lãnh đạo, chủ nhân, chồng/chủ, đấng tối cao, thủ lĩnh, bậc có quyền thế, bậc tôn quý, người cai trị, người chinh phục, người dẫn đường). Ibbho, aḍḍho và dhanī (là người giàu có, phú quý, người có của).

726.

726.

දානාරහො දක්ඛිණෙය්‍යො, සිනිද්ධො තු ච වච්ඡලො;

පරික්ඛකො කාරණිකො,ආසත්තො තු ච තප්පරො.

Dānāraho, dakkhiṇeyyo (là người đáng cúng dường, người đáng nhận lễ vật). Siniddho và vacchalo (là người trìu mến, người thương yêu). Parikkhako, kāraṇiko (là người điều tra, người thẩm xét). Āsatto và tapparo (là người quyến luyến, người chuyên tâm).

727.

727.

කාරුණිකො දයාලුපි, සූරතො උස්සුකො තු ච;

ඉට්ඨත්ථෙ උය්‍යුතො චාථ, දීඝසුත්තො චිරක්‍රියො.

Kāruṇiko, dayālu (là người có lòng bi mẫn, người nhân từ). Sūrato và ussuko (là người dũng cảm, người nhiệt tâm). Iṭṭhatthe uyyuto (là người nỗ lực vì mục đích mong muốn). Dīghasutto, cirakriyo (là người hay trì hoãn, người hành động chậm chạp).

728.

728.

පරාධීනො පරායත්තො, ආයත්තො තු ච සන්තකො;

පරිග්ගහො අධීනො ච, සච්ඡන්දො තු ච සෙරිනි.

Parādhīno, parāyatto, āyatto, santako, pariggaho, adhīno (là người phụ thuộc, người lệ thuộc, thuộc về, sở hữu, bị chi phối). Sacchando và serinī (là người tự do, người độc lập).

729.

729.

අනිසම්මකාරී ජම්මො, අතිතණ්හො තු ලොලුපො;

ගිද්ධො තු ලුද්ධො ලොලො ථ,කුණ්ඨො මන්දො ක්‍රියාසු හි.

Anisammakārī, jammo (là người hành động thiếu suy xét, kẻ đáng khinh). Atitaṇho, lolupo, giddho, luddho, lolo (là người rất tham lam, người tham lam, người tham ăn, người ham muốn). Kuṇṭho là người chậm chạp, lười biếng trong công việc.

730.

730.

කාමයිතා තු කමිතා, කාමනො කාමි කාමුකො;

සොණ්ඩො මත්තො විධෙය්‍යො තු,අස්සවො සුබ්බචො සමා.

Kāmayitā, kamitā, kāmano, kāmi, kāmuko (là người ham muốn, người dục vọng, người đa tình). Soṇḍo, matto (là người nghiện, người say). Vidheyyo, assavo, subbaco là tương đương (người dễ bảo, người vâng lời, người dễ khuyên).

731.

731.

පගබ්භො [Pg.61] පටිභායුත්තො, භීසීලො භීරු භීරුකො;

අධීරො කාතරො චාථ,හිංසාසීලො ච ඝාතුකො.

Pagabbho, paṭibhāyutto (là người táo bạo, người có tài ứng đối). Bhīsīlo, bhīru, bhīruko, adhīro, kātaro (là người nhút nhát, người hay sợ hãi, người hèn nhát, người không kiên định). Hiṃsāsīlo và ghātuko (là người có tính hung bạo, kẻ sát nhân).

732.

732.

කොධනො රොසනො කොපී,චණ්ඩො ත්වච්චන්තකොධනො;

සහනො ඛමනො ඛන්තා, තිතික්ඛවා ච ඛන්තිමා.

Kodhano, rosano, kopī (là người hay giận, người hay phẫn nộ, người nóng nảy). Caṇḍo là người cực kỳ nóng giận. Sahano, khamano, khantā, titikkhavā và khantimā (là người hay chịu đựng, người hay tha thứ, người nhẫn nại, người kham nhẫn, người có lòng nhẫn).

733.

733.

සද්ධායුත්තො තු සද්ධාලු, ධජවා තු ධජාලු ච ;

නිද්දාලු නිද්දාසීලො ථ, භස්සරො භාසුරො භවෙ.

Saddhāyutto và saddhālu (là người có tín tâm, người mộ đạo). Dhajavā và dhajālu (là người cầm cờ, người kiêu hãnh). Niddālu, niddāsīlo (là người hay buồn ngủ, người có tính hay ngủ). Bhassaro, bhāsuro (là sáng chói, rực rỡ).

734.

734.

නග්ගො දිගම්බරො’වත්ථො, ඝස්මරො තු ච භක්ඛකො;

එළමූගො තු වත්තුඤ්ච, සොතුං චා’කුසලො භවෙ.

Naggo, digambaro, avattho (là trần truồng, không mặc quần áo). Ghasmaro và bhakkhako (là người tham ăn, kẻ ăn nhiều). Eḷamūgo là người không khéo trong việc nói và nghe (vừa câm vừa điếc).

735.

735.

මුඛරො දුම්මුඛා’බද්ධ, මුඛා චාප්පියවාදිනි;

වාචාලො බහුගාරය්හ, වචෙ වත්තා තු සො වදො.

Mukharo, dummukho, abaddhamukho, appiyavādī (là người lắm lời, người xấu miệng, người nói năng bừa bãi, người nói lời khó nghe). Vācālo là người nói nhiều lời đáng chê trách. Vado là người nói.

736.

736.

නිජො සකො අත්තනියො,විම්හයො’ච්ඡරිය’බ්භුතො;

විහත්ථො බ්‍යාකුලො චාථ,ආතතායී වධුද්‍යතො.

Nijo, sako, attaniyo (là của riêng, của mình, thuộc về bản thân). Vimhayo, acchariya, abbhuto (là kỳ diệu, lạ lùng, phi thường). Vihattho, byākulo (là bối rối, hoang mang). Ātatāyī là người sẵn sàng giết người.

737.

737.

සීසච්ඡෙජ්ජම්හි වජ්ඣො ථ, නිකතො ච සඨො’නුජු;

සූචකො පිසුණො කණ්ණෙ,ජපො ධුත්තො තු වඤ්චකො.

Sīsacchejjamhi vajjho (là người đáng bị chém đầu). Nikato, saṭho, anuju (là người gian xảo, kẻ lừa đảo, người không ngay thẳng). Sūcako, pisuṇo, kaṇṇejapo (là người chỉ điểm, kẻ nói xấu, người nói lén). Dhutto và vañcako (là kẻ lừa gạt, người gian trá).

738.

738.

අනිසම්ම හි යො කිච්චං, පුරිසො වධබන්ධනාදි මාචරති;

අවිනිච්ඡිතකාරිත්තා, සොඛලු චපලොති විඤ්ඤෙය්‍යො.

Người nào không suy xét kỹ công việc, mà làm những việc như giết chóc, trói buộc; do hành động không thẩm định, người ấy thật sự được biết là người nông nổi.

739.

739.

ඛුද්දො කදරියො ථද්ධ, මච්ඡරී කපණො ප්‍යථ;

අකිඤ්චනො දලිද්දො ච, දීනො නිද්ධන දුග්ගතා.

Khudda, kadariya, thaddha, maccharī, và kapaṇa; cũng vậy akiñcana, dalidda, dīna, niddhana, duggata (là những từ đồng nghĩa chỉ người nhỏ mọn, keo kiệt, bần cùng, khốn khổ).

740.

740.

අසම්භාවිතසම්පත්තං, කාකතාලිය මුච්චතෙ;

අථ යාචනකො අත්ථී, යාචකො ච වනිබ්බකො.

Sự thành tựu không mong đợi, được gọi là kākatāliya (sự tình cờ); còn yācanaka, atthī, yācaka, và vanibbaka là (những từ đồng nghĩa chỉ) người xin.

741.

741.

අණ්ඩජා පක්ඛිසප්පාදී, නරාදී තු ජලාබුජා;

සෙදජා කිමිඩංසාදී, දෙවාදී ත්වො’ පපාතිකා.

Loài sanh từ trứng (aṇḍaja) là loài chim, rắn v.v...; còn loài sanh từ thai (jalābuja) là loài người v.v...; loài sanh từ nơi ẩm thấp (sedaja) là loài giun, muỗi v.v...; còn loài hóa sanh (opapātika) là chư thiên v.v...

742.

742.

ජණ්ණුතග්ඝො [Pg.62] ජණ්ණුමත්තො, කප්පො තු කිඤ්චිදූනකෙ;

අන්තග්ගතං භු පරියා, පන්න මන්තොගධො’ගධා.

Jaṇṇutaggha và jaṇṇumatta (có nghĩa là: sâu đến đầu gối); còn kappa (có nghĩa là: hơi thiếu một chút); antaggata, pariyāpanna, antogadha, và ogadha (có nghĩa là: được bao gồm, chứa đựng bên trong).

743.

743.

රාධිතො සාධිතො චාථ, නිප්පක්කං කුථිතං භවෙ;

ආපන්නො ත්වා’පදප්පත්තො, විවසො ත්වවසො භවෙ.

Rādhita và sādhita (có nghĩa là: được hoàn thành); nippakka và kuthita (có nghĩa là: được nấu sôi); āpanna và āpadappatta (có nghĩa là: gặp phải tai họa); vivasa và avasa (có nghĩa là: không tự chủ).

744.

744.

නුණ්ණො නුත්තා’ත්ත, ඛිත්තා චෙ’, රිතා විද්ධා ථ කම්පිතො;

ධූතො ආධූත චලිතා, නිසිතං තු ච තෙජිතං.

Nuṇṇa, nutta, atta, khitta, erita, và viddha (có nghĩa là: được xô đẩy, ném đi); kampita, dhūta, ādhūta, và calita (có nghĩa là: bị rung chuyển); còn nisita và tejita (có nghĩa là: được mài sắc).

745.

745.

පත්තබ්බං ගම්ම මාපජ්ජං, පක්කං පරිණතං සමා;

වෙඨිතං තු වලයිතං, රුද්ධං සංවුත මාවුතං.

Pattabba, gamma, và āpajja (có nghĩa là: có thể đạt đến); pakka và pariṇata là tương đương (có nghĩa là: chín muồi); veṭhita và valayita (có nghĩa là: được quấn lại); ruddha, saṃvuta, và āvuta (có nghĩa là: bị ngăn che, bao bọc).

746.

746.

පරික්ඛිත්තඤ්ච නිවුතං, විසටං විත්ථතං තතං;

ලිත්තො තු දිද්ධො ගූළ්හො තු,ගුත්තො පුට්ඨො තු පොසිතො.

Parikkhitta và nivuta (có nghĩa là: được bao quanh); visaṭa, vitthata, và tata (có nghĩa là: được trải rộng); litta và diddha (có nghĩa là: được tô, phết); gūḷha và gutta (có nghĩa là: được che giấu, bảo vệ); puṭṭha và posita (có nghĩa là: được nuôi dưỡng).

747.

747.

ලජ්ජිතො හීළිතො චාථ, සනිතං ධනිතං ප්‍යථ;

සන්දානිතො සිතො බද්ධො,කීලිතො සංයතො භවෙ.

Lajjita và hīḷita (có nghĩa là: xấu hổ); sanita và dhanita cũng vậy (có nghĩa là: được làm cho kêu); sandānita, sita, baddha, kīlita, và saṃyata (có nghĩa là: bị trói buộc).

748.

748.

සිද්ධෙ නිප්ඵන්න නිබ්බත්තා, දාරිතෙ භින්න භෙදිතා;

ඡන්නො තු ඡාදිතෙ චාථ, විද්ධෙ ඡිද්දිත වෙධිතා.

Siddha, nipphanna, và nibbatta (có nghĩa là: được hoàn thành, được tạo ra); dārita, bhinna, và bhedita (có nghĩa là: bị chẻ, bị phá vỡ); channa và chādita (có nghĩa là: được che, lợp); viddha, chiddita, và vedhita (có nghĩa là: bị đâm thủng).

749.

749.

ආහටො ආභතා’නීතා,දන්තො තු දමිතො සියා;

සන්තො තු සමිතො චෙව,පුණ්ණො තු පූරිතො භවෙ.

Āhaṭa, ābhata, và ānīta (có nghĩa là: được mang đến); danta và damita (có nghĩa là: được điều phục); santa và samita (có nghĩa là: được làm cho an tịnh); puṇṇa và pūrita (có nghĩa là: được làm cho đầy).

750.

750.

අපචායිතො මහිතො, පූජිතා’රහිතො’ච්චිතො;

මානිතො චා’පචිතො ච, තච්ඡිතං තුතනූකතෙ.

Apacāyita, mahita, pūjita, arahita, accita, mānita, và apacita (là những từ đồng nghĩa chỉ sự tôn kính); tacchita và tanūkata (có nghĩa là: được làm cho mỏng, được đẽo gọt).

751.

751.

සන්තත්තො ධූපිතො චොප,චරිතො තු උපාසිතො;

භට්ඨං තු ගලිතං පන්නං, චුතඤ්ච ධංසිතං භවෙ.

Santatta và dhūpita (có nghĩa là: bị đốt nóng, bị xông khói); carita và upāsita (có nghĩa là: được thực hành, được thân cận); bhaṭṭha, galita, panna, cuta, và dhaṃsita (có nghĩa là: bị rơi, rụng).

752.

752.

පීතො පමුදිතො හට්ඨො,මත්තො තුට්ඨො ථ කන්තිතො;

සඤ්ඡින්නො ලූන දාතා ථ,පසත්ථො වණ්ණිතො ථුතො.

Pīta, pamudita, haṭṭha, matta, và tuṭṭha (có nghĩa là: vui mừng, hoan hỷ); kantita, sañchinna, lūna, và dāta (có nghĩa là: bị cắt, chặt); pasattha, vaṇṇita, và thuta (có nghĩa là: được tán dương, ca tụng).

753.

753.

තින්තො’ල්ල’ද්ද [Pg.63] කිලින්නො’න්නා, මග්ගිතං පරියෙසිතං;

අන්වෙසිතං ගවෙසිතං, ලද්ධං තු පත්ත මුච්චතෙ.

Tinta, alla, adda, kilinna, và unna (có nghĩa là: ướt, ẩm); maggita, pariyesita, anvesita, và gavesita (có nghĩa là: được tìm kiếm); laddha và patta được gọi là (từ đồng nghĩa, có nghĩa là: được tìm thấy, đạt được).

754.

754.

රක්ඛිතං ගොපිතං ගුත්තං, තාතං ගොපායිතා’විතා;

පාලිතං අථ ඔස්සට්ඨං, චත්තං හීනං සමුජ්ඣිතං.

Rakkhita, gopita, gutta, tāta, gopāyita, āvita, và pālita (có nghĩa là: được bảo vệ, hộ trì); còn ossaṭṭha, catta, hīna, và samujjhita (có nghĩa là: bị từ bỏ, ruồng bỏ).

755.

755.

භාසිතං ලපිතං වුත්තා, භිහිතා’ඛ්‍යාත ජප්පිතා;

උදීරිතඤ්ච කථිතං, ගදිතං භණිතො’දිතා.

Bhāsita, lapita, vutta, abhihita, ākhyāta, jappita, udīrita, kathita, gadita, bhaṇita, và udita (là những từ đồng nghĩa có nghĩa là: được nói, được phát biểu).

756.

756.

අවඤ්ඤාතා’වගණිතා, පරිභූතා’වමානිතා;

ජිඝච්ඡිතො තු ඛුදිතො,ඡාතො චෙව බුභුක්ඛිතො.

Avaññāta, avagaṇita, paribhūta, và avamānita (có nghĩa là: bị khinh miệt, coi thường); còn jighacchita, khudita, chāta, và bubhukkhita (có nghĩa là: bị đói).

757.

757.

බුද්ධං ඤාතං පටිපන්නං, විදිතා’වගතං මතං;

ගිලිතො ඛාදිතො භුත්තො,භක්ඛිතො’ජ්ඣොහටා’සිතා.

Buddha, ñāta, paṭipanna, vidita, avagata, và mata (có nghĩa là: được biết, được hiểu, được liễu tri); gilita, khādita, bhutta, bakkhita, ajjhohaṭa, và asita (có nghĩa là: được ăn, nuốt).

ඉති විසෙස්‍යාධීනවග්ගො.

Như vậy là phẩm Tùy Thuộc Đặc Tính.

2. සංකිණ්ණවග්ග

2. Phẩm Tạp Loại

758.

758.

ඤෙය්‍යං ලිඞ්ග මිහ ක්වාපි, පච්චයත්ථවසෙන ච;

ක්‍රියා තු කිරියං කම්මං,සන්ති තු සමථො සමො;

දමො ච දමථො දන්ති, වත්තං තු සුද්ධකම්මනි;

අථො ආසඞ්ගවචනං, තීසු වුත්තං පරායණං.

Ở đây, đôi khi, giới tính cần được biết theo ý nghĩa của tiếp vị ngữ. Kriyā, kiriya, và kamma (là từ đồng nghĩa chỉ hành động); santi, samatha, và sama (là từ đồng nghĩa chỉ sự an tịnh); dama, damatha, và danti (là từ đồng nghĩa chỉ sự chế ngự); vatta có nghĩa là hành vi trong sạch; còn parāyaṇa là từ chỉ sự dính mắc và được dùng trong cả ba giới.

759.

759.

භෙදො විදාරො ඵුටනං, තප්පනං තු ච පීණනං;

අක්කොසන මභිසඞ්ගො,භික්ඛා තු යාචනා’ත්ථනා.

Bheda, vidāra, và phuṭana (có nghĩa là: sự phá vỡ); tappana và pīṇana (có nghĩa là: sự làm cho hài lòng); akkosana và abhisaṅga (có nghĩa là: sự mắng nhiếc); bhikkhā, yācanā, và atthanā (có nghĩa là: sự khất thực, sự xin).

760.

760.

නින්නිමිත්තං යදිච්ඡා ථා’, පුච්ඡනා නන්දනානි ච;

සභාජන මථො ඤායො,නයො ඵාති තු වුද්ධියං.

Ninnimitta và yadicchā (có nghĩa là: sự ngẫu nhiên); āpucchanā, nandanā, và sabhājana (có nghĩa là: sự hỏi thăm, sự hoan nghênh); ñāya và naya (có nghĩa là: phương pháp, lý lẽ); còn phāti có nghĩa là sự tăng trưởng.

761.

761.

කිලමථො කිලමනං, පසවො තු පසූතියං;

උක්කංසො ත්වතිසයො ථ,ජයො ච ජයනං ජිති.

Kilamatha và kilamana (có nghĩa là: sự mệt mỏi); pasava có nghĩa là sự sanh sản; ukkaṃsa và atisaya (có nghĩa là: sự ưu việt); jaya, jayana, và jiti (có nghĩa là: sự chiến thắng).

762.

762.

වසො [Pg.64] කන්ති, බ්‍යධො වෙධො,ගහො ගාහො වරො වුති;

පචා පාකො හවො හුති,වෙදො වෙදන මිත්ථි වා.

Vasa và kanti (có nghĩa là: sự mong muốn); byadha và vedha (có nghĩa là: sự đâm xuyên); gaha và gāha (có nghĩa là: sự nắm giữ); vara và vuti (có nghĩa là: sự lựa chọn); pacā và pāka (có nghĩa là: sự nấu chín); hava và huti (có nghĩa là: sự cúng dường); vedo và vedanā (có nghĩa là: cảm thọ, hoặc là nữ tính).

763.

763.

ජීරණං ජානි තාණං තු, රක්ඛණං පමිතිප්පමා;

සිලෙසො සන්ධි ච ඛයො,ත්වපචයො රවො රණො.

Jīraṇa và jāni (có nghĩa là: sự già yếu); tāṇa có nghĩa là sự bảo hộ; pamiti và pamā (có nghĩa là: sự đo lường); silesa và sandhi (có nghĩa là: sự kết hợp); khaya và apacaya (có nghĩa là: sự tiêu hoại); rava và raṇa (có nghĩa là: âm thanh).

764.

764.

නිගාදො නිගදො මාදො, මදො පසිති බන්ධනං;

ආකරො ත්විඞ්ගිතං ඉඞ්ගො,අථ’ත්ථාපගමො බ්‍යයො.

Nigāda và nigada (có nghĩa là: lời nói); māda và mada (có nghĩa là: sự say sưa); pasiti và bandhana (có nghĩa là: sự trói buộc); ākāra, iṅgita, và iṅga (có nghĩa là: cử chỉ, dấu hiệu); còn atthāpagama và byaya (có nghĩa là: sự tiêu mất, sự chi tiêu).

765.

765.

අන්තරායො ච පච්චූහො,විකාරො තු විකත්‍ය’පි;

පවිසිලෙසො විධුරං, උපවෙසනමාසනං.

Antarāya và paccūha (có nghĩa là: sự trở ngại); vikāra và vikati (có nghĩa là: sự biến đổi, dị dạng); pavisilesa và vidhura (có nghĩa là: sự chia lìa); upavesana và āsana (có nghĩa là: sự ngồi, chỗ ngồi).

766.

766.

අජ්ඣාසයො අධිප්පායො, ආසයො චාභිසන්ධි ච;

භාවො ධිමුත්ති ඡන්දො ථ,දොසො ආදීනවො භවෙ.

Ajjhāsayo, adhippāyo, āsayo và abhisandhi; Bhāvo, dhimutti, chando. Doso (và) ādīnavo là (những từ đồng nghĩa chỉ) tội lỗi, sự nguy hại.

767.

767.

ආනිසංසො ගුණො චාථ,මජ්ඣං වෙමජ්ඣ මුච්චතෙ;

මජ්ඣන්හිකො තු මජ්ඣන්හො, වෙමත්තං තු ච නානතා.

Ānisaṃso và guṇo (là đồng nghĩa). Majjhaṃ (và) vemajjhaṃ được gọi là (phần) giữa. Majjhanhiko (và) majjhanho là (buổi) trưa. Vemattaṃ và nānatā là sự khác biệt.

768.

768.

වා ජාගරො ජාගරියං, පවාහො තු පවත්ති ච;

බ්‍යාසො පපඤ්චො විත්ථාරො,යාමො තු සංයමො යමො.

Jāgaro hoặc jāgariyaṃ (là sự tỉnh thức). Pavāho và pavatti (là dòng chảy, sự diễn tiến). Byāso, papañco, vitthāro (là sự mở rộng, sự phân tán). Yāmo, saṃyamo, yamo (là sự tự chế, sự kiềm chế).

769.

769.

සම්බාහනං මද්දනඤ්ච, පසරො තු විසප්පනං;

සන්ථවො තු පරිචයො,මෙලකො සඞ්ග සඞ්ගමා.

Sambāhanaṃ và maddanaṃ (là sự xoa bóp). Pasaro và visappanaṃ (là sự lan rộng). Santhavo và paricayo (là sự quen biết, thân thuộc). Melako, saṅga, saṅgamā (là sự hội họp, sự tụ tập).

770.

770.

සන්නිධි සන්නිකට්ඨම්හි, විනාසො තු අදස්සනං;

ලවො භිලාවො ලවනං,පත්ථාවො’වසරො සමා.

Sannidhi (có nghĩa là) sự gần gũi. Vināso và adassanaṃ (là sự hủy diệt, sự biến mất). Lavo, bhilāvo, lavanaṃ (là sự cắt, gặt). Patthāvo (và) avasaro là (những từ) tương đương (chỉ) cơ hội, dịp.

771.

771.

ඔසානං [Pg.65] පරියොසානං, උක්කංසො’තිසයො භවෙ ;

සන්නිවෙසො ච සණ්ඨානං, අථා’බ්භන්තර මන්තරං.

Osānaṃ (và) pariyosānaṃ (là sự kết thúc). Ukkaṃso (và) atisayo có thể là (sự) ưu việt, tột bậc. Sanniveso và saṇṭhānaṃ (là sự sắp đặt, hình dạng). Abbhantaraṃ (và) antaraṃ (là) bên trong.

772.

772.

පාටිහීරං පාටිහෙරං, පාටිහාරිය මුච්චතෙ;

කිච්චං තු කරණීයඤ්ච, සඞ්ඛාරො වාසනා භවෙ.

Pāṭihīraṃ, pāṭiheraṃ, pāṭihāriyaṃ được gọi là (phép lạ). Kiccaṃ và karaṇīyaṃ (là việc cần làm). Saṅkhāro (và) vāsanā có thể là (sự tạo tác, tập khí).

773.

773.

පවනං පව නිප්පාවා, තසරො සුත්තවෙඨනං;

සඞ්කමො දුග්ගසඤ්චාරො, පක්කමො තු උපක්කමො.

Pavanaṃ, pava, nippāvā (là sự sàng sảy). Tasaro (là) suttaveṭhanaṃ (con thoi). Saṅkamo (là) duggasañcāro (lối đi khó khăn). Pakkamo và upakkamo (là sự bắt đầu, sự nỗ lực).

774.

774.

පාඨො නිපාඨො නිපඨො, විචයො මග්ගනා පුමෙ;

ආලිඞ්ගනං පරිස්සඞ්ගො, සිලෙසො උපගූහනං.

Pāṭho, nipāṭho, nipaṭho (là sự đọc, tụng). Vicayo, magganā là (những danh từ) nam tính (chỉ sự tìm tòi). Āliṅganaṃ, parissaṅgo, sileso, upagūhanaṃ (là sự ôm ấp).

775.

775.

ආලොකනඤ්ච නිජ්ඣානං, ඉක්ඛණං දස්සනං ප්‍යථ;

පච්චාදෙසො නිරසනං, පච්චක්ඛානං නිරාකති.

Ālokanaṃ, nijjhānaṃ, ikkhaṇaṃ và dassanaṃ (là sự nhìn, thấy). Paccādeso, nirasanaṃ, paccakkhānaṃ, nirākati (là sự từ chối, khước từ).

776.

776.

විපල්ලාසො’ඤ්ඤථාභාවො, බ්‍යත්තයො විපරීයයො;

විපරියාසො’තික්කමො, ත්ව’තිපාතො උපච්චයො.

Vipallāso, aññathābhāvo, byattayo, viparīyayo; Vipariyāso, atikkamo, atipāto, upaccayo (là những từ đồng nghĩa chỉ sự sai lầm, xuyên tạc, sự vi phạm).

ඉති සංකිණ්ණවග්ගො.

Như vậy là phẩm Tạp Lục.

3. අනෙකත්ථවග්ග

3. Phẩm Đa Nghĩa

777.

777.

අනෙකත්ථෙ පවක්ඛාමි, ගාථා’ද්ධපාදතො කමා;

එත්ථ ලිඞ්ගවිසෙසත්ථ, මෙකස්ස පුනරුත්තතා.

Tôi sẽ nói về (những từ) đa nghĩa, theo thứ tự từ nửa dòng kệ. Ở đây, (có những từ) nghĩa đặc thù theo giới tính, và (có) sự lặp lại của một từ.

778.

778.

සමයො සමවායෙ ච, සමූහෙ කාරණෙ ඛණෙ;

පටිවෙධෙ සියා කාලෙ, පහානෙ ලාභ දිට්ඨිසු.

(Từ) Samayo có (nghĩa là): sự hội họp, tập hợp, nguyên nhân, khoảnh khắc, sự thấu triệt, thời gian, sự từ bỏ, lợi đắc, và tà kiến.

779.

779.

වණ්ණො සණ්ඨාන රූපෙසු, ජාති,ච්ඡවීසු කාරණෙ;

පමාණෙ ච පසංසායං, අක්ඛරෙ ච යසෙ ගුණෙ.

(Từ) Vaṇṇo (có nghĩa là): hình dáng, sắc tướng, giai cấp, màu da, nguyên nhân, kích thước, sự tán thán, chữ viết, danh tiếng, và phẩm chất.

780.

780.

උද්දෙසෙ පාතිමොක්ඛස්ස, පණ්ණත්තිය මුපොසථො;

උපවාසෙ ච අට්ඨඞ්ගෙ, උපොසථදිනෙ සියා.

(Từ) Uposatho (có nghĩa là): sự tụng đọc Pātimokkha, học giới, sự trai giới, bát quan trai giới, và ngày Bố-tát.

781.

781.

රථඞ්ගෙ ලක්ඛණෙ ධම්මො, රචක්කෙ’ස්වීරියාපථෙ;

චක්කං සම්පත්තියං චක්ක, රතනෙ මණ්ඩලෙ බලෙ.

(Từ) Cakkaṃ (có nghĩa là): bánh xe, tướng tốt, Pháp, bánh xe (nói chung), oai nghi, sự thành tựu, bánh xe báu, vòng tròn, và sức mạnh.

782.

782.

කුලාලභණ්ඩෙ ආණාය, මායුධෙ දාන රාසිසු;

(Cũng có nghĩa là): đồ gốm, mệnh lệnh, vũ khí, sự bố thí, và sự tích tập.

783.

783.

දානස්මිං [Pg.66] බ්‍රහ්මචරිය, මප්පමඤ්ඤාසු සාසනෙ;

මෙථුනාරතියං වෙය්‍යා, වච්චෙ සදාරතුට්ඨියං;

පඤ්චසීලා’රියමග්ගො, පොසථඞ්ග ධිතීසු ච.

(Từ) Brahmacariya (có nghĩa là): sự bố thí, Tứ vô lượng tâm, giáo pháp, sự không dâm dục, sự phục vụ, sự biết đủ với vợ mình, năm giới, Thánh đạo, các chi phần của ngày Bố-tát, và sự kiên trì.

784.

784.

ධම්මො සභාවෙ පරියත්තිපඤ්ඤා,ඤායෙසු සච්චප්පකතීසු පුඤ්ඤෙ;

ඤෙය්‍යෙ ගුණා’චාර සමාධිසූපි,නිස්සත්තතා’පත්තිසු කාරණාදො.

(Từ) Dhammo (có nghĩa là): tự tánh, giáo điển, trí tuệ, phương pháp, chân lý, bản chất, phước đức, đối tượng được biết, đức hạnh, hành vi, thiền định, vô ngã, tội phạm, nguyên nhân, v.v.

785.

785.

අත්ථො පයොජනෙ සද්දා, භිධෙය්‍යෙ වුද්ධියං ධනෙ;

වත්ථුම්හි කාරණෙ නාසෙ, හිතෙ පච්ඡිමපබ්බතෙ.

(Từ) Attho (có nghĩa là): mục đích, ý nghĩa của từ, sự tăng trưởng, tài sản, sự vật, nguyên nhân, sự hủy diệt, lợi ích, và núi phía tây (nơi mặt trời lặn).

786.

786.

යෙභුය්‍යතා’බ්‍යාමිස්සෙසු, විසංයොගෙ ච කෙවලං;

දළ්හත්ථෙ’නතිරෙකෙ චා, නවසෙසම්හි තං තිසු.

(Từ) Kevalaṃ (có nghĩa là): phần lớn, không pha tạp, sự tách rời, sự chắc chắn, sự không vượt quá, và toàn bộ không còn sót lại; từ này (dùng trong) cả ba tính.

787.

787.

ගුණො පටල රාසීසු, ආනිසංසෙ ච බන්ධනෙ;

අප්පධානෙ ච සීලාදො, සුක්කාදිම්හි ජියාය ච.

(Từ) Guṇo (có nghĩa là): lớp, đống, lợi ích, sự trói buộc, phần phụ, giới hạnh v.v., màu trắng v.v. (tức là phẩm chất), và dây cung.

788.

788.

රුක්ඛාදො විජ්ජමානෙ චා, රහන්තෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ;

භූතො සත්ත මහාභූතා, මනුස්සෙසු න නාරියං.

(Từ) Bhūto (có nghĩa là): cây cối v.v., sự hiện hữu, bậc A-la-hán, năm uẩn, chúng sanh, đại chủng, và loài người (nhưng không phải nữ giới).

789.

789.

වාච්චලිඞ්ගො අතීතස්මිං, ජාතෙ පත්තෙ සමෙ මතො;

(Từ này) được xem là một tính từ (có nghĩa là): đã qua, đã sanh, đã đạt được, và tương đương.

790.

790.

සුන්දරෙ දළ්හිකම්මෙ චා, යාචනෙ සම්පටිච්ඡනෙ;

සජ්ජනෙ සම්පහංසායං, සාධ්වා’භිධෙය්‍යලිඞ්ගිකං.

(Từ) Sādhu (có nghĩa là): tốt đẹp, sự làm cho vững chắc, sự thỉnh cầu, sự chấp thuận, người tốt, và sự hoan hỷ. (Nó là một) tính từ.

791.

791.

අන්තො නිත්ථී සමීපෙ චා, වසානෙ පදපූරණෙ;

දෙහාවයවෙ කොට්ඨාසෙ, නාස සීමාසු ලාමකෙ.

(Từ) Anto (không phải nữ tính) có nghĩa là: gần, cuối cùng, từ đệm, bộ phận cơ thể, phần, sự hủy diệt, ranh giới, và sự thấp kém.

792.

792.

නිකායෙ සන්ධි සාමඤ්ඤ, ප්පසූතීසු කුලෙ භවෙ;

විසෙසෙ සුමනායඤ්ච, ජාති සඞ්ඛතලක්ඛණෙ.

(Từ) Jāti (có nghĩa là): bộ sưu tập, sự nối kết, loại, sự sanh, gia tộc, sự tồn tại, chủng loại, hoa lài, và đặc tính của pháp hữu vi (sanh).

793.

793.

භවභෙදෙ පතිට්ඨායං, නිට්ඨා’ජ්ඣාසයබුද්ධිසු;

වාසට්ඨානෙ ච ගමනෙ, විසටත්තෙ ගතීරිතා.

(Từ) Gati được nói là (có nghĩa): loại hình tái sanh, nơi nương tựa, sự kết thúc, khuynh hướng, sự hiểu biết, nơi ở, sự đi, và sự lan rộng.

794.

794.

ඵලෙ විපස්සනා දිබ්බ, චක්ඛු සබ්බඤ්ඤුතාසු ච;

පච්චවෙක්ඛණඤාණම්හි, මග්ගෙ ච ඤාණදස්සනං.

(Từ ñāṇadassanaṃ có nghĩa là) tri kiến trong quả, trong tuệ quán, trong thiên nhãn, và trong toàn giác; trong trí phản khán, và trong đạo.

795.

795.

කම්මාරුද්ධන අඞ්ගාර, කපල්ල දීපිකාසු ච;

සුවණ්ණකාරමූසායං, උක්කා වෙගෙ ච වායුනො.

(Từ ukkā được dùng trong các nghĩa là) lò rèn, than hồng, chảo đựng than, và trong đuốc; trong nồi nấu vàng của thợ kim hoàn, và trong tốc độ của gió.

796.

796.

කෙසොහාරණ, [Pg.67] ජීවිත, වුත්තිසු වපනෙ ච වාපසමකරණෙ;

කථනෙ පමුත්තභාව, ජ්ඣෙනාදො වුත්ත මපි තීසු.

(Từ vutta được dùng trong các nghĩa là) sự cắt tóc, đời sống, trong các cách sinh nhai, và trong sự gieo trồng, hoặc trong sự làm cho lắng dịu; trong sự nói năng, trạng thái giải thoát, sự học hỏi v.v... (Từ này) cũng được nói trong ba tánh.

797.

797.

ගමනෙ විස්සුතෙ චා’ව, ධාරිතො’පචිතෙසු ච;

අනුයොගෙ කිලින්නෙ ච, සුතො’ භිධෙය්‍යලිඞ්ගිකො.

(Từ suto được dùng trong các nghĩa là) sự đi, và trong sự nổi danh, được ghi nhớ, được tích lũy; trong sự thực hành, và trong sự ẩm ướt. (Từ suto) là tính từ.

798.

798.

සොතවිඤ්ඤෙය්‍ය සත්ථෙසු, සුතං පුත්තෙ සුතො සියා;

(Từ sutaṃ, trung tánh, có nghĩa là) đối tượng của nhĩ căn và thánh điển. (Từ suto, nam tánh,) có nghĩa là con trai.

799.

799.

කප්පො කාලෙ යුගෙ ලෙසෙ, පඤ්ඤත්ති පරමායුසු;

සදිසෙ තීසු සමණ, වොහාර කප්පබින්දුසු;

සමන්තත්ථෙ’න්තරකප්පා, දිකෙ තක්කෙ විධිම්හි ච.

(Từ kappo, nam tánh, có nghĩa là) thời gian, thời đại, một phần nhỏ, chế định, và tuổi thọ tối đa. (Từ kappa, tính từ ba tánh, có nghĩa là) tương tự. (Từ kappa còn có nghĩa là) cách dùng của sa-môn, dấu chấm hợp lệ, nghĩa toàn diện, trung kiếp v.v..., sự suy luận, và trong phương cách.

800.

800.

නිබ්බාන මග්ග විරති, සපථෙ සච්චභාසිතෙ;

තච්ඡෙ චා’රියසච්චම්හි, දිට්ඨියං සච්ච මීරිතං.

(Từ saccaṃ được nói trong các nghĩa là) Niết-bàn, đạo, sự chế ngự, lời thề, lời nói thật; trong sự thật, trong Thánh đế, và trong tà kiến.

801.

801.

සඤ්ජාතිදෙසෙ හෙතුම්හි, වාසට්ඨානා’කරෙසු ච;

සමොසරණට්ඨානෙ චා, යතනං පදපූරණෙ.

(Từ āyatanaṃ có nghĩa là) nơi sanh, nguyên nhân, nơi ở, và trong hầm mỏ; nơi hội họp, và (được dùng như là) từ đệm.

802.

802.

අන්තරං මජ්ඣ වත්ථ’ඤ්ඤ, ඛණො’කාසො’ධි හෙතුසු;

බ්‍යවධානෙ විනට්ඨෙ ච, භෙදෙ ඡිද්දෙ මනස්‍ය’පි.

(Từ antaraṃ có nghĩa là) khoảng giữa, y phục, cái khác, khoảnh khắc, không gian, liên quan đến, trong các nguyên nhân; trong sự ngăn cách, sự biến mất, sự khác biệt, lỗ hổng, và cả trong tâm.

803.

803.

ආරොග්‍යෙ කුසලං ඉට්ඨ, විපාකෙ කුසලො තථා;

අනවජ්ජම්හි ඡෙකෙ ච, කථිතො වාච්චලිඞ්ගිකො.

(Từ kusalaṃ, trung tánh, có nghĩa là) sự không bệnh. (Từ kusala, tính từ, có nghĩa là) có quả tốt, không có tội lỗi, và khéo léo. (Từ này) được gọi là tính từ.

804.

804.

ද්‍රවා’චාරෙසු වීරියෙ, මධුරාදීසු පාරදෙ;

සිඞ්ගාරාදො ධාතුභෙදෙ, කිච්චෙ සම්පත්තියං රසො.

(Từ raso có nghĩa là) chất lỏng, trong cách hành xử, trong sự tinh tấn, trong vị ngọt v.v..., trong thủy ngân; trong tình cảm ái ân v.v..., trong các loại giới, trong phận sự, và trong sự thành tựu.

805.

805.

බොධි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ, රියමග්ගෙ ච නාරියං;

පඤ්ඤත්තියං පුමෙ’ ස්සත්ථ, රුක්ඛම්හි පුරිසිත්ථියං.

(Từ bodhi, nữ tánh, có nghĩa là) trí tuệ toàn giác, và trong thánh đạo, trong sự chế định. (Từ bodhi, nam tánh, có nghĩa là) cây bồ-đề, (từ này được dùng cho) nam và nữ.

806.

806.

සෙවිතො යෙන යො නිච්චං, තත්ථාපි විසයො සියා;

රූපාදිකෙ ජනපදෙ, තථා දෙසෙ ච ගොචරෙ.

Bất cứ đối tượng nào được ai thường xuyên lui tới, thì đó cũng là visaya (phạm vi) của người ấy. (Từ visayo còn có nghĩa là) trong sắc v.v..., trong xứ sở, và cũng vậy trong quốc độ, và trong nơi hành xứ.

807.

807.

භාවො පදත්ථෙ සත්තාය, මධිප්පාය ක්‍රියාසු ච;

සභාවස්මිඤ්ච ලීලායං, පුරිසි’ත්ථින්ද්‍රියෙසු ච.

(Từ bhāvo có nghĩa là) nghĩa của từ, trong sự hiện hữu, trong ý định, và trong các hành động; và trong tự tánh, trong sự duyên dáng, trong nam căn, và trong nữ căn.

808.

808.

සො බන්ධවෙ’ත්තනි ච සං, සො ධනස්මි මනිත්ථියං;

සා පුමෙ සුනඛෙ වුත්තො, ත්තනියෙ සො තිලිඞ්ගිකො.

(Từ sa, nam tánh, có nghĩa là) bà con và tự thân. (Từ saṃ, trung tánh, có nghĩa là) tài sản. (Từ sā, nam tánh, được nói là) con chó. (Từ sa) với nghĩa là "của mình" thì có ba tánh.

809.

809.

සුවණ්ණං කනකෙ වුත්තං, සුවණ්ණො ගරුළෙ තථා;

පඤ්චධරණමත්තෙ ච, ඡවි සම්පත්තියම්පි ච.

(Từ suvaṇṇaṃ, trung tánh, được nói là) vàng. (Từ suvaṇṇo, nam tánh, cũng vậy, có nghĩa là) chim ca-lâu-la; và trong đơn vị đo lường năm dharaṇa, và cũng trong sự tốt đẹp của nước da.

810.

810.

වරො [Pg.68] දෙවාදිකා ඉට්ඨෙ, ජාමාතරි පතිම්හි ච,උත්තමෙ වාච්චලිඞ්ගො සො, වරං මන්දප්පියෙ බ්‍යයං.

(Từ varo có nghĩa là) sự ban cho của chư thiên v.v..., điều mong muốn, con rể, và chồng. (Từ vara, tính từ, có nghĩa là) cao quý. (Từ varaṃ, bất biến từ, có nghĩa là) tốt hơn một chút.

811.

811.

මකුලෙ ධනරාසිම්හි, සියා කොස මනිත්ථියං;

නෙත්තිංසාදි පිධානෙ ච, ධනුපඤ්චසතෙපි ච.

(Từ kosaṃ, trung tánh, có thể có nghĩa là) nụ hoa, kho tàng; và trong vỏ của gươm v.v..., và cũng trong (đơn vị đo) năm trăm cây cung.

812.

812.

පිතාමහෙ ජිනෙ සෙට්ඨෙ, බ්‍රාහ්මණෙ ච පිතූස්වපි;

බ්‍රහ්මා වුත්තො තථා බ්‍රහ්මං, වෙදෙ තපසි වුච්චතෙ.

(Từ brahmā, nam tánh, được nói trong các nghĩa là) tổ phụ, bậc chiến thắng, bậc tối thắng, bà-la-môn, và cả trong cha mẹ. Cũng vậy, (từ brahmaṃ, trung tánh,) được nói trong các nghĩa là kinh Vệ-đà và sự khổ hạnh.

813.

813.

හත්ථීනං මජ්ඣබන්ධෙ ච, පකොට්ඨෙ කච්ඡබන්ධනෙ;

මෙඛලායං මතා කච්ඡා, කච්ඡො වුත්තො ලතාය ච.

(Từ kacchā, nữ tánh, được biết trong các nghĩa là) dây buộc bụng voi, phòng trong, dây thắt lưng; trong đai lưng. (Từ kaccho, nam tánh, được nói là) dây leo.

814.

814.

තථෙව බාහුමූලම්හි, අනූපම්හි තිණෙපි ච;

Cũng vậy, (từ kaccho, nam tánh, có nghĩa là) trong nách, trong vùng đầm lầy, và trong cỏ.

815.

815.

පමාණං හෙතු සත්ථෙසු, මානෙ ච සච්චවාදිනි;

පමාතරි ච නිච්චම්හි, මරියාදාය මුච්චතෙ.

(Từ pamāṇaṃ được nói trong các nghĩa là) nguyên nhân, trong thánh điển, và trong sự đo lường, người nói thật; trong người đo lường, trong sự chắc chắn, và trong giới hạn.

816.

816.

සත්තං දබ්බ’ත්තභාවෙසු, පාණෙසු ච බලෙ, සියා ;

සත්තායඤ්ච, ජනෙසත්තො, ආසත්තෙ සො තිලිඞ්ගිකො.

(Từ sattaṃ, trung tánh, có thể có nghĩa là) trong vật chất, trong tự thể, trong chúng sanh, và trong sức mạnh; và trong sự hiện hữu. (Từ satto, nam tánh, có nghĩa là) chúng sanh. (Từ satta) với nghĩa là "dính mắc" thì có ba tánh.

817.

817.

සෙම්හාදො රසරත්තාදො, මහාභූතෙ පභාදිකෙ;

ධාතු ද්වීස්ව’ට්ඨිචක්ඛා’දි, භ්වා’දීසු ගෙරිකාදිසු.

(Từ dhātu, có hai tánh, có nghĩa là) trong đờm v.v..., trong dưỡng trấp, máu v.v..., trong đại giới, trong xá-lợi v.v...; trong xương, mắt v.v..., trong các căn như bhū v.v..., và trong các khoáng chất như đất son v.v...

818.

818.

අමච්චාදො සභාවෙ ච, යොනියං පකතී’රිතා;

සත්වාදිසාම්‍යා’වත්ථායං, පච්චයා පඨමෙපි ච.

(Từ pakati, nữ tánh, được nói trong các nghĩa là) vị bộ trưởng v.v..., và trong tự tánh, trong nguồn gốc; trong trạng thái quân bình của sattva v.v..., từ nguyên nhân, và cũng trong cái nguyên thủy.

819.

819.

පදං ඨානෙ පරිත්තාණෙ, නිබ්බානම්හි ච කාරණෙ;

සද්දෙ වත්ථුම්හි කොට්ඨාසෙ, පාදෙ තල්ලඤ්ඡනෙ මතං.

(Từ padaṃ được biết trong các nghĩa là) nơi chốn, sự hộ trì, trong Niết-bàn, và trong nguyên nhân; trong từ ngữ, trong sự vật, trong phần, trong bàn chân, và trong dấu chân.

820.

820.

ලොහමුග්ගර මෙඝෙසු, ඝනො, තාලාදිකෙ ඝනං,;

නිරන්තරෙ ච කඨිනෙ, වාච්චලිඞ්ගික මුච්චතෙ.

(Từ ghano, nam tánh, có nghĩa là) búa sắt, trong các đám mây. (Từ ghanaṃ, trung tánh, có nghĩa là) chập chõa v.v... (Từ ghana, tính từ,) được gọi trong các nghĩa là) dày đặc và cứng rắn.

821.

821.

ඛුද්දා ච මක්ඛිකාභෙදෙ, මධුම්හි ඛුද්ද, මප්පකෙ;

අධමෙ කපණෙ චාපි, බහුම්හි චතූසු ත්තිසු.

(Từ khuddā, nữ tánh, có nghĩa là) một loại ong. (Từ khuddaṃ, trung tánh, có nghĩa là) mật ong. (Từ khudda, tính từ ba tánh, có bốn nghĩa là) nhỏ, thấp hèn, và khốn khổ, và nhiều.

822.

822.

තක්කෙ මරණලිඞ්ගෙ ච, අරිට්ඨං අසුභෙ සුභෙ,;

අරිට්ඨො ආසවෙ කාකෙ, නිම්බෙ ච ඵෙනිලද්දුමෙ.

(Từ ariṭṭhaṃ, trung tánh, có nghĩa là) trong sữa bơ, và trong điềm báo tử, trong điều bất tường, trong điều tốt lành. (Từ ariṭṭho, nam tánh, có nghĩa là) trong rượu, trong con quạ, và trong cây nimba, và trong cây bồ hòn.

823.

823.

මානභණ්ඩෙ පලසතෙ, සදිසත්තෙ තුලා තථා;

ගෙහානං දාරුබන්ධත්ථ, පීඨිකායඤ්ච දිස්සති.

(Từ tulā, nữ tánh, có nghĩa là) cái cân, một trăm pala, và trong sự giống nhau. Cũng vậy, (từ này) được thấy (với nghĩa là) vì kèo nhà và cái ghế dài.

824.

824.

මිත්තකාරෙ [Pg.69] ලඤ්ජදානෙ, බලෙ රාසි විපත්තිසු ;

යුද්ධෙ චෙව පටිඤ්ඤායං, සඞ්ගරො සම්පකාසිතො.

(Từ) saṅgara được tuyên thuyết trong (nghĩa): kết bạn, hối lộ, trong đống quân lực, trong các tai họa; và trong chiến trận, trong lời hứa.

825.

825.

ඛන්ධෙ භවෙ නිමිත්තම්හි, රූපං වණ්ණෙ ච පච්චයෙ;

සභාව සද්ද සණ්ඨාන, රූපජ්ඣාන වපූසු ච.

(Từ) rūpa (được dùng) trong (nghĩa): uẩn, hữu, tướng; và trong sắc, trong duyên; trong tự tánh, âm thanh, hình dáng, và trong sắc thiền, trong thân thể.

826.

826.

වත්ථු කිලෙස කාමෙසු, ඉච්ඡායං මදනෙ රතෙ;

කාමො, කාමං නිකාමෙ, චා, නුඤ්ඤායං කාම මබ්‍යයං.

(Từ) kāmo (được dùng) trong (nghĩa): dục đối tượng, dục phiền não, trong sự mong muốn, trong sự say đắm, trong sự ưa thích; (từ) kāmaṃ (được dùng) trong (nghĩa): sự sẵn lòng; và (từ) kāma là bất biến từ trong (nghĩa): sự cho phép.

827.

827.

පොක්ඛරං පදුමෙ දෙහෙ, වජ්ජභණ්ඩමුඛෙපි ච;

සුන්දරත්තෙ ච සලිලෙ, මාතඞ්ගකරකොටියං.

(Từ) pokkharaṃ (được dùng) trong (nghĩa): hoa sen, thân thể, và cũng trong mặt trống; và trong vẻ đẹp, trong nước, trong đầu vòi voi.

828.

828.

රාසිනිච්චල මායාසු, දම්භා’සච්චෙස්ව’යොඝනෙ;

ගිරිසිඞ්ගම්හි සීරඞ්ගෙ, යන්තෙ කූට මනිත්ථියං.

(Từ) kūṭaṃ, trung tính, (được dùng) trong (nghĩa): đống, bất động, ảo thuật, sự giả dối, sự không thật, búa sắt; trong đỉnh núi, trong thân cày, trong máy móc.

829.

829.

වුද්ධියං ජනනෙ කාම, ධාත්වාදීම්හි ච පත්තියං;

සත්තායඤ්චෙව සංසාරෙ, භවො සස්සතදිට්ඨියං.

(Từ) bhavo (được dùng) trong (nghĩa): sự tăng trưởng, sự sanh, và trong dục hữu, giới v.v..., trong sự thành tựu; và trong sự hiện hữu, trong luân hồi, trong thường kiến.

830.

830.

පටිවාක්‍යො’ත්තරාසඞ්ගෙ, සු’ත්තරං උත්තරො තිසු;

සෙට්ඨෙ දිසාදිභෙදෙ ච, පරස්මි මුපරී’රිතො.

(Từ) uttaraṃ và uttaro, trong ba giới tính, được nói trong (nghĩa): lời đáp, y vai trái; trong (nghĩa) cao tột, và trong sự phân biệt phương hướng v.v..., trong (nghĩa) khác, trong (nghĩa) ở trên.

831.

831.

නෙක්ඛම්මං පඨමජ්ඣානෙ, පබ්බජ්ජායං විමුත්තියං;

විපස්සනාය නිස්සෙස, කුසලම්හි ච දිස්සති.

(Từ) nekkhammaṃ được thấy trong (nghĩa): sơ thiền, sự xuất gia, sự giải thoát; trong thiền quán, và trong toàn thể các pháp thiện.

832.

832.

සඞ්ඛාරො සඞ්ඛතෙ පුඤ්ඤා, භිසඞ්ඛාරාදිකෙපි ච;

පයොගෙ කායසඞ්ඛාරා, ද්‍ය’භිසඞ්ඛරණෙසු ච.

(Từ) saṅkhāro (được dùng) trong (nghĩa): pháp hữu vi, và cũng trong phước hành v.v...; trong sự cố gắng, trong thân hành v.v..., và trong các sự tạo tác.

833.

833.

ආරම්මණෙ ච සංසට්ඨෙ, වොකිණ්ණෙ නිස්සයෙ තථා;

තබ්භාවෙ චාප්‍යභිධෙය්‍ය, ලිඞ්ගො සහගතො භවෙ.

(Từ) sahagato có thể (được dùng) trong (nghĩa): đối tượng, sự tương ưng, sự pha trộn, cũng như sự nương tựa; và cũng trong trạng thái đó, (từ này) có giới tính tương ứng (với danh từ nó bổ nghĩa).

834.

834.

තීසු ඡන්නං පතිරූපෙ, ඡාදිතෙ ච නිගූහිතෙ;

නිවාසන පාරුපනෙ, රහො පඤ්ඤත්තියං පුමෙ.

(Từ) channa, trong ba giới tính, (có nghĩa là) thích hợp, được che đậy, và được giấu kín; (từ channo, nam tính, có nghĩa là) nội y, ngoại y, nơi kín đáo, và sự chế định.

835.

835.

බුද්ධසමන්තචක්ඛූසු, චක්ඛු පඤ්ඤාය මීරිතං;

ධම්මචක්ඛුම්හි ච මංස, දිබ්බචක්ඛුද්වයෙසු ච.

(Từ) cakkhu được nói trong (nghĩa): Phật nhãn, toàn nhãn, trong trí tuệ; và trong pháp nhãn, nhục nhãn, và trong cặp thiên nhãn.

836.

836.

වාච්චලිඞ්ගො අභික්කන්තො, සුන්දරම්හි අභික්කමෙ;

අභිරූපෙ ඛයෙ වුත්තො, තථෙව’බ්භනුමොදනෙ.

(Từ) abhikkanto, là một tính từ, được nói trong (nghĩa): tốt đẹp, sự tiến tới; trong (nghĩa) xinh đẹp, sự hủy diệt, cũng như trong sự tán thưởng.

837.

837.

කාරණෙ දෙසනායඤ්ච, වාරෙ වෙවචනෙපි ච;

පාකාරස්මිං අවසරෙ, පරියායො කථීයති.

(Từ) pariyāyo được nói trong (nghĩa): nguyên nhân, và trong bài thuyết giảng, trong phiên/lần, và cũng trong từ đồng nghĩa; trong bức tường thành, trong cơ hội.

838.

838.

විඤ්ඤාණෙ [Pg.70] චිත්තකම්මෙ ච, විචිත්තෙ චිත්ත මුච්චතෙ;

පඤ්ඤත්ති චිත්තමාසෙසු, චිත්තො, තාරන්තරෙ ථියං.

(Từ) cittaṃ được nói trong (nghĩa): thức, và trong nghệ thuật hội họa, trong (nghĩa) đa dạng; (từ) citto (được dùng) trong (nghĩa): sự chế định, trong tháng Citta; (từ cittā, nữ tính, được dùng) trong (nghĩa) một ngôi sao.

839.

839.

සාමං වෙදන්තරෙ සාන්ත්වෙ, තං පීතෙ සාමලෙ තිසු;

සයමත්ථෙ බ්‍යයං සාමං, සාමා ච සාරිවායපි.

(Từ) sāmaṃ (được dùng) trong một loại kinh Veda, trong sự hòa giải; từ đó (sāma), trong ba giới tính, (có nghĩa là) màu vàng, màu đen; (từ) sāmaṃ là bất biến từ trong nghĩa 'tự mình', và (từ) sāmā cũng (được dùng để chỉ) cây sārivā.

840.

840.

පුමෙ ආචරියාදිම්හි, ගරු මාතාපිතූස්වපි;

ගරු තීසු මහන්තෙ ච, දුජ්ජරා’ලහුකෙසු ච.

(Từ) garu, nam tính, (được dùng) trong (nghĩa): bậc thầy v.v..., và cũng trong (nghĩa) cha mẹ; (từ) garu, trong ba giới tính, (có nghĩa là) to lớn, và khó tiêu, và nặng.

841.

841.

අච්චිතෙ විජ්ජමානෙ ච, පසත්ථෙ සච්ච සාධුසු;

ඛින්නෙ ච සමිතෙ චෙව, සන්තොභිධෙය්‍යලිඞ්ගිකොති.

(Từ) santa là một tính từ (có nghĩa là): được tôn kính, và hiện hữu, được tán thán, chân thật, thiện lành; và đã mệt mỏi, và an tịnh.

ඉති ගාථාඅනෙකත්ථවග්ගො.

Như vậy là phẩm về các từ đa nghĩa trong kệ ngôn.

842.

842.

දෙවො විසුද්ධිදෙවා’දො, මෙඝ මච්චු නභෙසු ච;

අථොපි තරුණෙ සත්තෙ, චොරෙපි මාණවො භවෙ.

(Từ) devo (được dùng) trong (nghĩa): vị trời thanh tịnh v.v..., trong mây, trong sự chết, và trong bầu trời; còn (từ) māṇavo có thể (được dùng) trong (nghĩa): một chúng sanh trẻ tuổi, và cũng trong (nghĩa) kẻ trộm.

843.

843.

ආදි කොට්ඨාස කොටීසු, පුරතො’ග්ගංවරෙ තීසු;

පච්චනීකො’ත්තමෙස්ව’ඤ්ඤෙ, පච්ඡාභාගෙ පරො තිසු.

(Từ) agga, trong ba giới tính, (có nghĩa là): ban đầu, phần, chóp, phía trước, cao tột; (từ) para, trong ba giới tính, (có nghĩa là): kẻ địch, cao nhất, khác, phần sau.

844.

844.

යොනි කාම සිරි’ස්සරෙ, ධම්මු’ය්‍යාම යසෙ භගං;

උළාරො තීසු විපුලෙ, සෙට්ඨෙ ච මධුරෙ සියා.

(Từ) bhagaṃ (được dùng) trong (nghĩa): nguồn gốc, ái dục, phước đức, quyền tối thượng, giáo pháp, sự tinh tấn, danh tiếng; (từ) uḷāro, trong ba giới tính, có thể (có nghĩa là): rộng lớn, và cao tột, và ngọt ngào.

845.

845.

සම්පන්නො තීසු සම්පුණ්ණෙ, මධුරෙ ච සමඞ්ගිනි;

සඞ්ඛා තු ඤාණෙ කොට්ඨාස, පඤ්ඤත්ති ගණනෙසු ච.

(Từ) sampanno, trong ba giới tính, (có nghĩa là): viên mãn, và ngọt ngào, và được phú cho; còn (từ) saṅkhā (được dùng) trong (nghĩa): trí tuệ, phần, sự chế định, và trong các sự tính toán.

846.

846.

ඨානං ඉස්සරියො’කාස, හෙතූසු ඨිතියම්පි ච;

අථො මානෙ පකාරෙච, කොට්ඨාසෙච විධො ද්විසු.

(Từ) ṭhānaṃ (được dùng) trong (nghĩa): quyền uy, nơi chốn, các nguyên nhân, và cũng trong sự tồn tại; còn (từ) vidho, trong hai giới tính, (được dùng) trong (nghĩa): sự đo lường, và trong loại, và trong phần.

847.

847.

පඤ්ඤො’පවාස ඛන්තීසු, දමො ඉන්ද්‍රියසංවරෙ;

ඤාණෙ ච සොමනස්සෙච, වෙදො ඡන්දසි චො’ච්චතෙ.

Trong trí tuệ, sự trai giới, sự nhẫn nại; (từ) damo (có nghĩa là) sự thu thúc các căn; và (từ) vedo được nói trong (nghĩa) trí tuệ, trong hỷ, và trong thánh điển.

848.

848.

ඛන්ධකොට්ඨාස, පස්සාව, මග්ග, හෙතූසු යොනි සා ;

කාලෙ තු කූලෙ සීමායං, වෙලා රාසිම්හි භාසිතා.

(Từ) yoni, nữ tính, (được dùng) trong (nghĩa): uẩn, phần, đường tiểu, các nguyên nhân; còn (từ) velā được nói trong (nghĩa): thời gian, bờ, ranh giới, trong đống.

849.

849.

වොහාරො සද්ද පණ්ණත්ති, වණිජ්ජා චෙතනාසු ච;

නාගො තු’රග හත්ථීසු, නාගරුක්ඛෙ තථු’ත්තමෙ.

(Từ) vohāro (được dùng) trong (nghĩa): từ ngữ, sự chế định, sự thương mại, và trong các tư tâm sở; còn (từ) nāgo (được dùng) trong (nghĩa): loài rắn, loài voi, cây nāga, cũng như bậc cao thượng.

850.

850.

සෙට්ඨා’සහාය සඞ්ඛ්‍යා’ඤ්ඤ,තුල්‍යෙස්වෙ’කොතිලිඞ්ගිකො;

රාගෙ තු මානසො චිත්තා, රහත්තෙසු ච මානසං.

(Từ) eka, trong ba giới tính, (có nghĩa là): cao tột, một mình, số (một), khác, tương đồng; còn (từ) mānaso (được dùng) trong (nghĩa): tham ái, (từ) mānasaṃ (được dùng) trong (nghĩa): tâm, và trong A-la-hán quả.

851.

851.

මූලං [Pg.71] භෙ සන්තිකෙ මූල, මූලෙ හෙතුම්හි පාභතෙ;

රූපාද්‍යං’ස පකණ්ඩෙසු, ඛන්ධො රාසි ගුණෙසු ච.

(Từ) mūlaṃ (được dùng) trong (nghĩa): một ngôi sao, sự gần gũi; (từ) mūla (được dùng) trong (nghĩa): rễ cây, trong nguyên nhân, trong vốn liếng; (từ) khandho (được dùng) trong (nghĩa): sắc v.v..., vai, trong thân cây, đống, và trong các phẩm chất.

852.

852.

ආරම්භො වීරියෙ කම්මෙ, ආදිකම්මෙ විකොපනෙ;

අථො හදයවත්ථුම්හි, චිත්තෙ ච හදයං උරෙ.

(Từ) ārambho (được dùng) trong (nghĩa): sự tinh tấn, hành động, sự khởi đầu, sự sát hại; còn (từ) hadayaṃ (được dùng) trong (nghĩa): ý vật, và trong tâm, trong ngực.

853.

853.

පච්ඡාතාපා’නුබන්ධෙසු, රාගාදො’නුසයො භවෙ;

මාතඞ්ගමුද්ධපිණ්ඩෙ තු, ඝටෙ කුම්භො දසම්බණෙ.

(Từ) anusayo có trong (nghĩa) sự hối hận theo sau, và tham ái v.v. Còn (từ) kumbho (có nghĩa là) khối u trên đầu voi, cái bình, và (dung tích) mười ambaṇa.

854.

854.

පරිවාරො පරිජනෙ, ඛග්ගකොසෙ පරිච්ඡදෙ;

ආලම්බරො තු සාරම්භෙ, භෙරිභෙදෙ ච දිස්සති.

(Từ) parivāro (có nghĩa là) đoàn tùy tùng, bao kiếm, và vật dụng. Còn (từ) ālambaro được thấy trong (nghĩa) sự huyên náo và một loại trống.

855.

855.

ඛණො කාලවිසෙසෙ ච, නිබ්‍යාපාරට්ඨිතිම්හි ච;

කුලෙ ත්ව’භිජනො වුත්තො, උප්පත්තිභූමියම්පි ච.

(Từ) khaṇo (có nghĩa là) một thời điểm đặc biệt và trạng thái rảnh rỗi. Còn (từ) abhijano được gọi là dòng dõi và cũng là nơi sinh.

856.

856.

ආහාරො කබළීකාරා, හාරාදීසු ච කාරණෙ;

විස්සාසෙ යාචනායඤ්ච, පෙමෙ ච පණයො මතො.

(Từ) āhāro (có nghĩa là) thức ăn vật chất, chuỗi vòng v.v., và nguyên nhân. (Từ) paṇayo được xem là sự tin cậy, sự cầu xin, và tình yêu.

857.

857.

ණාදො සද්ධා, චීවරාදි, හෙත්වා’ධාරෙසු පච්චයො;

කීළා දිබ්බවිහාරාදො, විහාරො සුගතාලයෙ.

(Từ) ṇādo (có nghĩa là) âm thanh. (Từ) paccayo (có nghĩa là) y phục v.v., nhân, và vật nâng đỡ. (Từ) vihāro (có nghĩa là) sự vui chơi, thiên trú v.v., và trú xứ của bậc Thiện Thệ.

858.

858.

සමත්ථනෙ මතො චිත්තෙ, කග්ගතායං සමාධි ච;

යොගො සඞ්ගති කාමාදො,ඣානො’පායෙසු යුත්තියං.

(Từ) samādhi được xem là sự an chỉ và sự nhất tâm. (Từ) yogo (có nghĩa là) sự liên kết, dục vọng v.v. (Từ) jhāno (có nghĩa là) các phương tiện và sự suy xét.

859.

859.

භොගො සප්පඵණ’ඞ්ගෙසු, කොටිල්ලෙ භුඤ්ජනෙ ධනෙ;

භූමිභාගෙ කිලෙසෙ ච, මලෙ චා’ඞ්ගණ මුච්චතෙ.

(Từ) bhogo (có nghĩa là) thân mình và mang rắn, sự quanh co, sự hưởng thụ, và tài sản. (Từ) aṅgaṇaṃ được gọi là khu đất, phiền não, và cấu uế.

860.

860.

ධනාදිදප්පෙ පඤ්ඤාය, අභිමානො මතො ථ ච;

අපදෙසො නිමිත්තෙ ච, ඡලෙ ච කථනෙ මතො.

(Từ) abhimāno được xem là sự kiêu mạn về tài sản v.v. và trí tuệ. Và (từ) apadeso được xem là dấu hiệu, sự lừa dối, và lời nói.

861.

861.

චිත්තෙ කායෙ සභාවෙ ච, සො අත්තා පරම’ත්තනි;

අථ ගුම්බො ච ථම්බස්මිං, සමූහෙ බලසජ්ජනෙ.

(Từ) attā ấy (có nghĩa là) trong tâm, trong thân, trong tự tánh, và trong tự ngã tối cao. Kế đến, (từ) gumbo (có nghĩa là) trong bụi rậm, trong đám đông, và trong việc trang bị quân đội.

862.

862.

අන්තොඝරෙ කුසූලෙ ච, කොට්ඨො න්තොකුච්ඡියං ප්‍යථ;

සොපානඞ්ගම්හි උණ්හීසො, මකුටෙ සීසවෙඨනෙ.

(Từ) koṭṭho (có nghĩa là) trong nhà, trong kho lẫm, và cũng trong bụng. Kế đến, (từ) uṇhīso (có nghĩa là) bộ phận của cầu thang, vương miện, và khăn đội đầu.

863.

863.

නිය්‍යාසෙ සෙඛරෙ ද්වාරෙ, නිය්‍යූහො නාගදන්තකෙ;

අථො සිඛණ්ඩෙ තූණීරෙ, කලාපො නිකරෙ මතො.

(Từ) niyyūho (có nghĩa là) nhựa cây, đỉnh, cửa, và chốt hình ngà voi. Kế đến, (từ) kalāpo được xem là búi tóc, ống tên, và bó/nhóm.

864.

864.

චූළා සංයතකෙසෙසු, මකුටෙ මොළි ච ද්විසු;

සඞ්ඛො ත්ව’නිත්ථියං කම්බු, නලාට’ට්ඨීසු ගොප්ඵකෙ.

(Từ) moḷi có hai nghĩa: búi tóc (tóc được búi lại) và vương miện. Còn (từ) saṅkho (giống trung) có nghĩa là vỏ ốc, xương trán, và mắt cá chân.

865.

865.

පක්ඛො [Pg.72] කාලෙ බලෙ සාධ්‍යෙ, සඛී වාජෙසු පඞ්ගුලෙ;

දෙසෙ’ණ්ණවෙ පුමෙ සින්ධු, සරිතායං ස නාරියං.

(Từ) pakkho (có nghĩa là) nửa tháng, phe phái, điều cần chứng minh, bạn bè, cánh chim, và người què. (Từ) sindhu giống nam (có nghĩa là) xứ sở, biển; nó ở giống nữ (có nghĩa là) sông.

866.

866.

ගජෙ කරෙණු පුරිසෙ, සො හත්ථිනිය මිත්ථියං;

රතනෙ වජිරො නිත්ථී, මණිවෙධි’න්දහෙතිසු.

(Từ) kareṇu ở giống nam (có nghĩa là) con voi; nó ở giống nữ (có nghĩa là) con voi cái. (Từ) vajiro giống trung (có nghĩa là) bảo vật (kim cương), dụng cụ khoan ngọc, và vũ khí của trời Đế Thích.

867.

867.

විසාණං තීසු මාතඞ්ග, දන්තෙ ච පසුසිඞ්ගකෙ;

කොටියං තු මතො කොණො, තථා වාදිත්තවාදනෙ.

(Từ) visāṇaṃ (ba giống) (có nghĩa là) ngà voi và sừng thú vật. Còn (từ) koṇo được xem là góc/đỉnh, và cũng như trong việc chơi nhạc cụ.

868.

868.

වණිප්පථෙ ච නගරෙ, වෙදෙ ච නිගමො ථ ච;

විවාදාදො’ ධිකරණං, සියා’ධාරෙ ච කාරණෙ.

Và (từ) nigamo (có nghĩa là) trong đường buôn bán, trong thành phố, và trong kinh Vệ đà. Kế đến, (từ) adhikaraṇaṃ có thể là sự tranh cãi v.v., cơ sở, và nguyên nhân.

869.

869.

පසුම්හි වසුධායඤ්ච, වාචාදො ගො පුමිත්ථියං;

හරිතෙ තු සුවණ්ණෙ ච, වාසුදෙවෙ හරී’රිතො.

(Từ) go (giống nam và nữ) (có nghĩa là) trong gia súc, trong đất, và lời nói v.v. Còn (từ) hari được nói là (có nghĩa) màu xanh/vàng, vàng, và thần Vāsudeva.

870.

870.

ආයත්තෙ පරිවාරෙ ච, භරියායං පරිග්ගහො;

උත්තංසො ත්ව’ වතංසො ච, කණ්ණපූරෙ ච සෙඛරෙ.

(Từ) pariggaho (có nghĩa là) sự sở hữu, đoàn tùy tùng, và người vợ. Còn (từ) uttaṃso và avataṃso (có nghĩa là) đồ trang sức tai và vòng hoa đội đầu.

871.

871.

විජ්ජුයං වජිරෙ චෙවා, සනි’ත්ථිපුරිසෙ ප්‍යථ;

කොණෙ සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසස්මිං, උක්කංසෙ කොටි නාරියං.

Kế đến, (từ) asani (giống nữ và nam) (có nghĩa là) trong tia chớp và trong sấm sét. (Từ) koṭi (giống nữ) (có nghĩa là) trong góc, trong một con số đặc biệt, và trong sự tột bậc.

872.

872.

චූළා ජාලා පධාන’ග්ග, මොරචූළාසු සා සිඛා;

සප්පදාඨාය මාසී’ත්ථී, ඉට්ඨස්සා’සීසනායපි.

(Từ) sikhā ấy (có nghĩa là) búi tóc, ngọn lửa, phần chính/đỉnh, và mào công. (Từ) āsī (giống nữ) (có nghĩa là) răng nanh của rắn và cũng là sự chúc phúc cho điều mong muốn.

873.

873.

වසා විලීන තෙලස්මිං, වසගා වඤ්ඣගාවිසු;

අභිලාසෙ තු කිරණෙ, අභිසඞ්ගෙ රුචි’ත්ථියං.

(Từ) vasā (có nghĩa là) trong dầu mỡ tan chảy, con bò cái chịu sự điều khiển, và con bò cái không con. Còn (từ) ruci (giống nữ) (có nghĩa là) trong sự ham muốn, trong tia sáng, và trong sự quyến luyến.

874.

874.

සඤ්ඤා සඤ්ජානනෙ නාමෙ, චෙතනායඤ්ච දිස්සති;

අංසෙ සිප්පෙ කලා කාලෙ, භාගෙ චන්දස්ස සොළසෙ.

(Từ) saññā được thấy trong (nghĩa) sự tri nhận, tên gọi, và trong tư tưởng. (Từ) kalā (có nghĩa là) một phần, nghệ thuật, thời gian, và một phần mười sáu của mặt trăng.

875.

875.

බීජකොසෙ ඝරකූටෙ, කණ්ණභූසාය කණ්ණිකා;

ආගාමිකාලෙ දීඝත්තෙ, පභාවෙ ච මතා’යති.

(Từ) kaṇṇikā (có nghĩa là) đài hoa, nóc nhà, và đồ trang sức tai. (Từ) āyati được xem là thời gian tương lai, sự dài lâu, và uy lực.

876.

876.

උණ්ණා මෙසාදිලොමෙ, ච, භූමජ්ඣෙ රොමධාතුයං;

වාරුණී ත්විත්ථියං වුත්තා, නට්ටකී මදිරාදිසු.

(Từ) uṇṇā (có nghĩa là) trong lông cừu v.v., và trong lông xoáy giữa hai chân mày. Còn (từ) vāruṇī (giống nữ) được gọi là vũ nữ và rượu mạnh v.v.

877.

877.

ක්‍රියචිත්තෙ ච කරණෙ, කිරියං කම්මනි ක්‍රියා;

සුනිසායං තු කඤ්ඤාය, ජායාය ච වධූ මතා.

(Từ) kiriyaṃ và kriyā (có nghĩa là) trong tâm duy tác, trong hành động, và trong nghiệp. Còn (từ) vadhū được xem là con dâu, thiếu nữ, và người vợ.

878.

878.

පමාණි’ස්සරියෙ මත්තා, අක්ඛරාවයවෙ’ප්පකෙ;

සුත්තං පාවචනෙ රිට්ඨෙ, තන්තෙ තං සුපිතෙ තිසු.

(Từ) mattā (có nghĩa là) sự đo lường, quyền uy, trường độ âm tiết, và sự nhỏ bé. (Từ) suttaṃ ấy (ba giống) (có nghĩa là) trong giáo pháp, trong điềm xấu, trong sợi chỉ, và trong giấc mơ.

879.

879.

රාජලිඞ්ගො’සභඞ්ගෙසු, [Pg.73] රුක්ඛෙ ච කකුදො ප්‍යථ;

නිමිත්ත’ක්ඛර සූපෙසු, බ්‍යඤ්ජනං චිහනෙ පදෙ.

Kế đến, (từ) kakudo (có nghĩa là) trong biểu hiệu của vua, trong các bộ phận của con bò đực, và trong cây. (Từ) byañjanaṃ (có nghĩa là) trong dấu hiệu, phụ âm, món ăn, đặc điểm, và từ.

880.

880.

වොහාරෙ ජෙතු මිච්ඡායං, කීළාදො චාපි දෙවනං;

භරියායං තු කෙදාරෙ, සරීරෙ ඛෙත්ත මීරිතං.

(Từ) devanaṃ (có nghĩa là) trong sự giao dịch, trong ý muốn chiến thắng, và cũng trong sự vui chơi v.v. Còn (từ) khettaṃ được nói là (có nghĩa) người vợ, thửa ruộng, và thân thể.

881.

881.

සුස්සූසායඤ්ච විඤ්ඤෙය්‍යං, ඉස්සාභ්‍යාසෙ ප්‍යු’පාසනං;

සූලං තු නිත්ථියං හෙති, භෙදෙ සංකු රුජාසු ච.

Và (từ) upāsanaṃ nên được hiểu là trong sự lắng nghe và cũng trong việc thực hành bắn cung. Còn (từ) sūlaṃ (giống trung) (có nghĩa là) vũ khí, sự đâm xuyên, cái cọc, và trong sự đau đớn.

882.

882.

තන්ති වීණාගුණෙ, තන්තං, මුඛ්‍යසිද්ධන්ත තන්තුසු;

රථාද්‍යඞ්ගෙ තු ච යුගො, කප්පම්හි යුගලෙ යුගං.

(Từ) tanti (có nghĩa là) dây đàn; (từ) tantaṃ (có nghĩa là) học thuyết chính và các bộ luận. Còn (từ) yugo (có nghĩa là) bộ phận của xe; (từ) yugaṃ (có nghĩa là) trong một kiếp và trong một cặp.

883.

883.

ඉත්ථිපුප්ඵෙ ච රෙණුම්හි, රජො පකතිජෙ ගුණෙ;

න්‍යාසප්පණෙ තු දානම්හි, නිය්‍යාතන මුදීරිතං.

Rajo (dùng cho) kinh nguyệt, phấn hoa, và trong các tánh chất tự nhiên; Còn niyyātanaṃ được nói trong sự ký thác, trong sự bố thí.

884.

884.

ගරු’පායා’වතාරෙසු, තිත්ථං පූතම්බු දිට්ඨිසු;

පණ්ඩකෙ ජොති නක්ඛත්ත, රංසීස්ව’ග්ගිම්හි ජොති සො.

Titthaṃ (dùng cho) bậc thầy, phương tiện, sự hóa thân, nước thanh tịnh, và các quan điểm; Joti đó (dùng cho) người hoạn, ngôi sao, các tia sáng, và trong lửa.

885.

885.

කණ්ඩො නිත්ථී සරෙ දණ්ඩෙ, වග්ගෙ චාවසරෙ ප්‍යථ;

උද්ධංබාහුද්වයමානෙ, සූරත්තෙපි ච පොරිසං.

Kaṇḍo, giống đực, (dùng cho) mũi tên, thân cây, chương mục, và cả dịp may; Còn porisaṃ (dùng cho) tầm (đo bằng hai cánh tay giơ lên), và cả sự dũng mãnh.

886.

886.

උට්ඨානං පොරිසෙ’හාසු, නිසින්නාද්‍යු’ග්ගමෙ ප්‍යථ;

අනිස්සයමහීභාගෙ, ත්වි’රීණං ඌසරෙ සියා.

Uṭṭhānaṃ (dùng cho) sự nỗ lực, sự cố gắng, và cả sự đứng dậy từ thế ngồi; Còn irīṇaṃ có thể là vùng đất hoang, và đất mặn.

887.

887.

ආරාධනං සාධනෙ ච, පත්තියං පරිතොසනෙ;

පධානෙ තු ච සානුම්හි, විසාණෙ සිඞ්ග මුච්චතෙ.

Ārādhanaṃ (dùng cho) sự thành tựu, sự đạt được, và sự làm hài lòng; Còn siṅgaṃ được gọi là (vật) chính yếu, đỉnh núi, và sừng.

888.

888.

දිට්ඨා’දිමග්ගෙ ඤාණ’ක්ඛි, ක්ඛණ ලද්ධීසු දස්සනං;

හෙමෙ පඤ්චසුවණ්ණෙ ච, නික්ඛො නිත්ථී පසාධනෙ.

Dassanaṃ (dùng cho) con đường (chánh) kiến, tuệ nhãn, lễ hội, và các học thuyết; Nikkho, không phải giống cái, (dùng cho) vàng, (lượng) năm suvaṇṇa, và đồ trang sức.

889.

889.

තිථිභෙදෙ ච සාඛාදි, ඵළුම්හි පබ්බ මුච්චතෙ;

නාගලොකෙ තු පාතාලං, භාසිතං බලවාමුඛෙ.

Pabbaṃ được gọi là một phần của ngày âm lịch, và đốt (của cành cây...); Còn pātālaṃ được nói là thế giới của loài Naga, và miệng núi lửa dưới biển.

890.

890.

කාමජෙ කොපජෙ දොසෙ, බ්‍යසනඤ්ච විපත්තියං;

අථො’පකරණෙ සිද්ධි, කාරකෙසු ච සාධනං.

Byasanaṃ (dùng cho) lỗi lầm do tham và sân, và cho tai họa; Còn sādhanaṃ (dùng cho) công cụ, sự thành tựu, và các tác nhân (ngữ pháp).

891.

891.

තීස්වීරිතො දානසීලෙ, වදඤ්ඤූ වග්ගුවාදිනි;

පුරක්ඛතො භිසිත්තෙ ච, පූජිතෙ පුරතොකතෙ.

Vadaññū, (dùng trong) ba tánh, được nói cho người rộng lượng, người nói lời ái ngữ; Purakkhato (dùng cho) người được tấn phong, được tôn kính, và được đặt ở phía trước.

892.

892.

මන්දො භාග්‍යවිහීනෙ චා, ප්පකෙ මූළ්හා’පටූස්වපි;

වුද්ධියුත්තෙ සමුන්නද්ධෙ, උප්පන්නෙ උස්සිතං භවෙ.

Mando (dùng cho) người bất hạnh, người nhỏ bé, và cả người ngu dốt, kém cỏi; Ussitaṃ có thể (dùng cho) người được thịnh vượng, người kiêu ngạo, và vật đã sanh khởi.

893.

893.

රථඞ්ගෙ’ක්ඛො [Pg.74] සුවණ්ණස්මිං, පාසකෙ, අක්ඛ මින්ද්‍රියෙ;

සස්සතෙ ච ධුවො තීසු, ධුවං තක්කෙ ච නිච්ඡිතෙ.

Akkho (dùng cho) trục xe, đồng suvaṇṇa, và con súc sắc; akkhaṃ (dùng cho) giác quan; Dhuvo, (dùng trong) ba tánh, (chỉ) sự thường hằng; dhuvaṃ (dùng cho) sự suy luận và sự chắc chắn.

894.

894.

හරෙ සිවො, සිවං භද්ද, මොක්ඛෙසු, ජම්බුකෙ සිවා;

සෙනායං සත්තියඤ්චෙව, ථූලත්තෙ ච බලං භවෙ.

Sivo (là thần) Hara; sivaṃ (là) sự tốt lành, sự giải thoát; sivā (là) con chó rừng cái; Balaṃ có thể (dùng cho) quân đội, năng lực, và cả sự thô kệch.

895.

895.

සඞ්ඛ්‍යා නරකභෙදෙසු, පදුමං වාරිජෙ ප්‍යථ;

දෙවභෙදෙ වසු පුමෙ, පණ්ඩකං රතනෙ ධනෙ.

Padumaṃ (dùng cho) con số, một loại địa ngục, và cả hoa sen; Vasu, giống đực, (là) một loại chư thiên; paṇḍakaṃ (dùng cho) châu báu và của cải.

896.

896.

නිබ්බානං අත්ථගමනෙ, අපවග්ගෙ සියා ථ ච;

සෙතම්බුජෙ පුණ්ඩරීකං, බ්‍යග්ඝෙ රුක්ඛන්තරෙ පුමෙ.

Nibbānaṃ có thể là sự biến mất, và cả sự giải thoát; Puṇḍarīkaṃ, giống đực, (dùng cho) hoa sen trắng, con cọp, và một loại cây.

897.

897.

උපහාරෙ බලි පුමෙ, කරස්මිංචා’සුරන්තරෙ;

සුක්කං තු සම්භවෙ, සුක්කො, ධවලෙ, කුසලෙ තිසු.

Bali, giống đực, (dùng cho) vật cúng dường, thuế, và một loại A-tu-la; Sukkaṃ (dùng cho) tinh dịch; sukko, (dùng trong) ba tánh, (chỉ) màu trắng, và điều thiện.

898.

898.

දායො දානෙ විභත්තබ්බ, ධනෙ ච පිතුනං වනෙ ;

පභුත්තා’යත්තතා’යත්තා’, භිලාසෙසු වසො භවෙ.

Dāyo (dùng cho) vật thí, tài sản thừa kế, và khu rừng; Vaso có thể (dùng cho) quyền lực, sự tùy thuộc, và lòng ham muốn.

899.

899.

පරිභාසන මක්කොසෙ, නියමෙ භාසනෙ ථ ච,ධනම්හි සෙළනං යොධ, සීහනාදම්හි දිස්සති.

Paribhāsanaṃ (dùng cho) sự mắng nhiếc, quy tắc, và cả lời nói; Seḷanaṃ được thấy trong (nghĩa) của cải, và tiếng rống sư tử của chiến binh.

900.

900.

පභවො ජාතිහෙතුම්හි, ඨානෙ චාද්‍යුපලද්ධියං;

අථො’තු නාරිපුප්ඵස්මිං, හෙමන්තාදිම්හි ච ද්විසු.

Pabhavo (dùng cho) nguyên nhân sanh khởi, nơi chốn, và sự xuất hiện đầu tiên; Còn utu, (dùng trong) hai tánh, (chỉ) kinh nguyệt, và các mùa như mùa đông.

901.

901.

කරණං සාධකතමෙ, ක්‍රියා ගත්තෙසු ඉන්ද්‍රියෙ;

තාතො තු කුඤ්චිකායඤ්ච, තූරියඞ්ගෙ දුමන්තරෙ.

Karaṇaṃ (dùng cho) công cụ hiệu quả nhất, hành động, các chi phần, và giác quan; Còn tāto (dùng cho) chìa khóa, bộ phận nhạc cụ, và một loại cây.

902.

902.

පුප්ඵෙ ඵලෙ ච පසවො, උප්පාදෙ ගබ්භමොචනෙ;

ගායනෙ ගායකෙ අස්සෙ, ගන්ධබ්බො දෙවතාන්තරෙ.

Pasavo (dùng cho) hoa, quả, sự sanh sản, và sự sinh con; Gandhabbo (dùng cho) việc ca hát, ca sĩ, con ngựa, và một loại chư thiên.

903.

903.

විනා පුප්ඵං ඵලග්ගාහි, රුක්ඛෙ වනප්පති;

ආහතෙ හෙමරජතෙ, රූපියං රජතෙපි ච.

Vanappati (là) cây ra quả mà không có hoa; Rūpiyaṃ (dùng cho) vàng bạc đã được chế tác, và cả cho bạc.

904.

904.

ඛගාදිබන්ධනෙ පාසො, කෙසපුබ්බො චයෙ ප්‍යථ;

තාරා’ක්ඛිමජ්ඣෙ නක්ඛත්තෙ, තාරො උච්චතරස්සරෙ.

Pāso (dùng cho) cạm bẫy chim, và cả búi tóc; Tārā (dùng cho) con ngươi, và ngôi sao; tāro (dùng cho) âm thanh rất lớn.

905.

905.

පත්තෙ ච ලොහභෙදස්මිං, කංසො චතුකහාපණෙ;

මජ්ඣිමො දෙහමජ්ඣස්මිං, මජ්ඣභවෙ ච සො තිසු.

Kaṃso (dùng cho) cái bát, một loại kim loại (đồng), và (lượng) bốn kahāpaṇa; Majjhimo đó, (dùng trong) ba tánh, (chỉ) phần giữa của thân, và sự ở giữa.

906.

906.

ආවෙසනංභූතාවෙසෙ, සිප්පසාලා ඝරෙසු ච;

සොභා සම්පත්තීසු සිරී, ලක්ඛීත්ථී දෙවතාය ච.

Āvesanaṃ (dùng cho) sự bị ma nhập, xưởng thợ, và nhà cửa; Sirī (dùng cho) vẻ đẹp, sự tài sản, nữ thần Lakkhi, và một vị trời.

907.

907.

කුමාරො [Pg.75] යුවරාජෙ ච, ඛන්දෙ වුත්තො සුසුම්හි ච;

අථා’නිත්ථී පවාළො ච, මණිභෙදෙ තථා’ඞ්කුරෙ.

Kumāro được nói (để chỉ) thái tử, thần Skanda, và cậu bé; Còn pavāḷo, không phải giống cái, (dùng cho) một loại ngọc (san hô) và cả chồi non.

908.

908.

පණො වෙතන මූලෙසු, වොහාරෙ ච ධනෙ මතො;

පටිග්ගහො තු ගහණෙ, කථිතො භාජනන්තරෙ.

Paṇo được xem là tiền công, giá cả, việc buôn bán, và của cải; Còn paṭiggaho được nói là sự tiếp nhận, và một loại đồ chứa.

909.

909.

අසුභෙ ච සුභෙ කම්මෙ, භාග්‍යං වුත්තං ද්වයෙ ප්‍යථ;

පිප්ඵලං තරුභෙදෙ ච, වත්ථච්ඡෙදනසත්ථකෙ.

Bhāgyaṃ cũng được nói cho cả hai nghiệp thiện và ác; Pipphalaṃ (dùng cho) một loại cây, và con dao nhỏ để cắt vải.

910.

910.

අපවග්ගො පරිච්චාගා’, වසානෙසු විමුත්තියං;

ලිඞ්ගං තු අඞ්ගජාතස්මිං, පුමත්තාදිම්හි ලක්ඛණෙ.

Apavaggo (dùng cho) sự từ bỏ, sự kết thúc, và sự giải thoát; Còn liṅgaṃ (dùng cho) bộ phận sinh dục, giới tính, và đặc điểm.

911.

911.

චාගෙ සභාවෙ නිම්මානෙ, සග්ගො ජ්ඣායෙ දිවෙප්‍යථ;

රොහිතො ලොහිතෙ මච්ඡ, භෙදෙ චෙව මිගන්තරෙ.

Saggo (dùng cho) sự xả ly, tự tánh, sự sáng tạo, chương mục, và cả cõi trời; Rohito (dùng cho) màu đỏ, một loại cá, và một loại nai.

912.

912.

නිට්ඨා නිප්ඵත්තියං චෙවා, වසානම්හි අදස්සනෙ;

කණ්ටකො තු සපත්තස්මිං, රුක්ඛඞ්ගෙ ලොමහංසනෙ.

Niṭṭhā (dùng cho) sự hoàn thành, sự kết thúc, và sự biến mất; Còn kaṇṭako (dùng cho) kẻ thù, gai cây, và sự dựng tóc gáy.

913.

913.

මුඛ්‍යො’පායෙසු වදනෙ, ආදිස්මිං මුඛ මීරිතං;

දබ්බං භබ්බෙ ගුණාධාරෙ, විත්තෙ ච බුධ දාරුසු.

Từ `mukha` được nói trong (nghĩa) chính yếu, phương tiện, mặt, và lúc ban đầu; từ `dabba` (được dùng) trong (nghĩa) có khả năng, vật chứa các đức tính, tài sản, người trí, và cây gỗ.

914.

914.

මානං පමාණෙ පත්ථාදො, මානො වුත්තො විධාය ච;

අථො පරිස්සමෙ වුත්තො, වායාමො වීරියෙපි ච.

Từ `māna` (trung) (có nghĩa) sự đo lường, và đấu (đơn vị đo lường); từ `māno` (nam) được nói là sự kiêu mạn. Kế nữa, từ `vāyāma` được nói là sự cố gắng, và cũng là tinh tấn.

915.

915.

සරොරුහෙ සතපත්තං, සතපත්තො ඛගන්තරෙ;

ඡිද්දෙ තු ඡිද්දවන්තෙ ච, සුසිරං තූරියන්තරෙ.

Từ `satapatta` (trung) là hoa sen; `satapatta` (nam) là một loại chim. Còn từ `susira` (trung) là lỗ hổng, vật có lỗ hổng (vật rỗng), và một loại nhạc cụ.

916.

916.

එකස්මිං සදිසෙ සන්තෙ, සමානං වාච්චලිඞ්ගිකං;

අථො ගාරව භීතීසු, සංවෙගෙ සම්භමො මතො.

Từ `samāna` (tùy theo giống) (có nghĩa) một, tương tự, và hiện hữu. Kế nữa, từ `sambhama` được xem là sự tôn trọng, sự sợ hãi, và sự xúc động.

917.

917.

ජුණ්හා චන්දප්පභායඤ්ච, තදුපෙතනිසාය ච;

විමානං දෙවතාවාසෙ, සත්තභූමිඝරම්හි ච.

Từ `juṇhā` (nữ) là ánh trăng, và đêm có ánh trăng. Từ `vimāna` (trung) là nơi ở của chư thiên, và ngôi nhà bảy tầng.

918.

918.

මාසෙ ජෙට්ඨො, තිවුද්ධා’ති, ප්පසත්ථෙසු ච තීසු සො;

ධම්මෙ ච මඞ්ගලෙ සෙය්‍යො, සො පසත්ථතරෙ තිසු.

Từ `jeṭṭha` (nam) là tháng Jeṭṭha; từ này (ba giống) (có nghĩa) trưởng thượng và cao quý. Từ `seyya` (ba giống) (có nghĩa) pháp, sự tốt lành, và cao quý hơn.

919.

919.

ආදිච්චාදිම්හි ගහණෙ, නිබන්ධෙ ච ඝරෙ ගහො;

කාචො තු මත්තිකාභෙදෙ, සික්කායං නයනාමයෙ.

Từ `gaha` (nam) là sự bắt giữ (nhật thực, nguyệt thực), sự nắm giữ, và ngôi nhà. Còn từ `kāca` (nam) là một loại đất sét, cái đãy (để treo), và bệnh về mắt.

920.

920.

තීසු ගාමණි සෙට්ඨස්මිං, අධිපෙ ගාමජෙට්ඨකෙ;

බිම්බං තු පටිබිම්බෙ ච, මණ්ඩලෙ බිම්බිකාඵලෙ.

Từ `gāmaṇī` (ba giống) (có nghĩa) cao quý, người lãnh đạo, và trưởng làng. Còn từ `bimba` (trung) là hình ảnh phản chiếu, vòng tròn, và quả bimbikā.

921.

921.

භාජනාදි පරික්ඛාරෙ, භණ්ඩං මූලධනෙපි ච;

මග්ගො ත්වරියමග්ගෙ ච, සම්මාදිට්ඨාදිකෙ, පථෙ.

Từ `bhaṇḍa` (trung) là vật dụng như đồ chứa, và cũng là vốn liếng. Từ `magga` (nam) là Thánh đạo, chánh kiến v.v..., và con đường.

922.

922.

සමා [Pg.76] වස්සෙ, සමො ඛෙද, සන්තීසු, සො නිභෙ තිසු;

චාපෙත්විස්සාස, මුසුනො, ඉස්සාසො ඛෙපකම්හි ච.

Từ `samā` (nữ) là năm; `sama` (nam) là sự mệt mỏi, và sự an tịnh; từ này (ba giống) (có nghĩa) tương tự. Từ `issāsa` (nam) là cây cung, người bắn cung, cái chày, và người ném.

923.

923.

බාලො තීස්වා’දිවයසා, සමඞ්ගිනි අපණ්ඩිතෙ;

රත්තං තු සොණිතෙ, තම්බා, නුරත්ත, රඤ්ජිතෙ තිසු.

Từ `bāla` (ba giống) (có nghĩa) ở tuổi đầu tiên (trẻ), và người không có trí tuệ (kẻ ngu). Còn từ `ratta` (trung) là máu; (từ này, ba giống) (có nghĩa) màu đỏ, ái nhiễm, và được nhuộm.

924.

924.

තචෙ කායෙ ච තන්විත්ථී, තීස්ව’ප්පෙ විරළෙ කිසෙ;

උතුභෙදෙ තු සිසිරො, හිමෙ සො සීතලෙ තිසු.

Từ `tanu` (nữ) là da và thân; (từ này, ba giống) (có nghĩa) nhỏ, thưa, và ốm. Còn từ `sisira` (nam) là một mùa (mùa lạnh); từ này (ba giống) (có nghĩa) sương giá và lạnh lẽo.

925.

925.

සක්ඛරා ගුළභෙදෙ ච, කථලෙපි ච දිස්සති;

අනුග්ගහෙ තු සඞ්ඛෙපෙ, ගහණෙ සඞ්ගහො මතො.

Từ `sakkharā` (nữ) được thấy trong (nghĩa) một loại đường (đường cát), và sỏi. Còn từ `saṅgaha` được xem là sự giúp đỡ, sự tóm tắt, và sự nắm giữ.

926.

926.

දක්ඛෙ ච තිඛිණෙ බ්‍යත්තෙ, රොගමුත්තෙ පටුත්තිසු;

රාජා තු ඛත්තියෙ වුත්තො, නරනාථෙ පභුම්හි ච.

Từ `paṭu` (ba giống) (có nghĩa) khéo léo, sắc bén, thông thái, và không bệnh tật. Còn từ `rājan` được nói là giai cấp Sát-đế-lỵ, vua, và bậc chúa tể.

927.

927.

ඛලඤ්ච ධඤ්ඤකරණෙ, කක්කෙ නීචෙ ඛලො භවෙ;

අථු’ප්පාදෙ සමුදයො, සමූහෙ පච්චයෙපි ච.

Từ `khala` (trung) là sân đập lúa; `khala` (nam) là cặn bã, và kẻ ti tiện. Kế nữa, từ `samudaya` là sự phát sanh, sự tập hợp, và cũng là nguyên nhân.

928.

928.

බ්‍රහ්මචාරී ගහට්ඨාදො, අස්සමො ච තපොවනෙ;

භයඞ්කරෙ තු කඨිනෙ, කුරූරො තීසු නිද්දයෙ.

Từ `assama` (nam) là người sống đời phạm hạnh, gia chủ v.v..., và cũng là nơi tu khổ hạnh. Còn từ `kurūra` (ba giống) (có nghĩa) đáng sợ, cứng rắn, và tàn nhẫn.

929.

929.

කනිට්ඨො කනියො තීසු, අත්‍යප්පෙ’තියුවෙ ප්‍යථ;

සීඝම්හි ලහු තං, ඉට්ඨ, නිස්සාරා’ගරුසුත්තිසු.

Từ `kaniṭṭha` và `kaniya` (ba giống) (có nghĩa) rất nhỏ (nhỏ nhất), và cũng là trẻ. Kế nữa, từ `lahu` (có nghĩa) nhanh chóng, được ưa thích, không có cốt lõi, và không nặng (nhẹ).

930.

930.

අධරො තීස්වධො හීනෙ, පුමෙ දන්තච්ඡදෙ ප්‍යථ;

සුස්සුසා සොතු මිච්ඡාය, සා පාරිචරියාය ච.

Từ `adhara` (ba giống) (có nghĩa) bên dưới, và thấp kém; (giống nam) cũng là môi. Kế nữa, từ `sussusā` (nữ) là sự muốn nghe, và cũng là sự phục vụ.

931.

931.

හත්ථො පාණිම්හි රතනෙ, ගණෙ සොණ්ඩාය භන්තරෙ;

ආවාටෙ උදපානෙ ච, කූපො කුම්භෙ ච දිස්සති.

Từ `hattha` (nam) là bàn tay, một cubit (đơn vị đo), đoàn nhóm, và vòi voi. Từ `kūpa` (nam) được thấy trong (nghĩa) cái hố, cái giếng, và cột buồm.

932.

932.

ආදො පධානෙ පඨමං, පමුඛඤ්ච තිලිඞ්ගිකං;

වජ්ජභෙදෙ ච විත තං, තං විත්ථාරෙ තිලිඞ්ගිකං.

Từ `ādi` (ba giống) (có nghĩa) chính, đầu tiên, và hàng đầu. Từ `vita` (ba giống) là một loại nhạc cụ, và (có nghĩa) sự rộng lớn.

933.

933.

සාරො බලෙ ථිරංසෙ ච, උත්තමෙ සො තිලිඞ්ගිකො;

භාරො තු ඛන්ධභාරාදො, ද්විසහස්සපලෙපි ච.

Từ `sāra` (nam) là sức mạnh, và phần lõi cứng; từ này (ba giống) (có nghĩa) cao thượng. Còn từ `bhāra` là gánh nặng trên vai v.v..., và cũng là (trọng lượng) hai ngàn pala.

934.

934.

මන්දිරෙ රොගභෙදෙ ච, ඛයො අපචයම්හි ච;

වාළො තු සාපදෙ සප්පෙ, කුරූරෙ සො තිලිඞ්ගිකො.

Từ `khaya` (nam) là ngôi nhà, một loại bệnh (bệnh lao), và sự suy tàn. Còn từ `vāḷa` (nam) là thú dữ, và rắn; từ này (ba giống) (có nghĩa) hung dữ.

935.

935.

සාලො සජ්ජද්දුමෙ රුක්ඛෙ, සාලාගෙහෙ ච දිස්සති;

සොතෙ තු සවනං වුත්තං, යජනෙ සුතියම්පි ච.

Từ `sāla` (nam) được thấy trong (nghĩa) cây sala, cây (nói chung), và gian nhà. Còn từ `savana` (trung) được nói là tai, sự tế tự, và cũng là sự nghe.

936.

936.

තීසු පතො පරෙතො ච, මතෙ ච පෙතයොනිජෙ;

ඛ්‍යාතෙ තු හට්ඨෙ විඤ්ඤාතෙ, පතීතං වාච්චලිඞ්ගිකං.

Từ `peta` (ba giống) (có nghĩa) đã qua đời, đã chết, và sanh trong loài ngạ quỷ. Còn từ `patīta` (tùy theo giống) (có nghĩa) nổi tiếng, hoan hỷ, và được biết đến.

937.

937.

අධිප්පායෙ [Pg.77] ච ආධාරෙ, ආසයො කථිතො ථ ච;

පත්තං පක්ඛෙ දලෙ, පත්තො, භාජනෙ සො ගතෙ තිසු.

Từ `āsaya` (nam) được nói là ý định, và vật chứa. Kế nữa, từ `patta` (trung) là cánh, và lá; `patta` (nam) là cái bát; từ này (ba giống) (có nghĩa) đã đến.

938.

938.

කුසලෙ සුකතං, සුට්ඨු, කතෙ ච සුකතො තිසු;

තපස්සී ත්ව’නුකම්පායා, රහෙ වුත්තො තපොධනෙ.

Từ `sukata` (trung) là việc thiện; `sukata` (ba giống) (có nghĩa) được làm tốt. Còn từ `tapassin` được nói là người có lòng bi mẫn, người sống một mình, và người có khổ hạnh là tài sản (tu sĩ khổ hạnh).

939.

939.

තීසු සුරාදිලොලස්මිං, සොණ්ඩො හත්ථිකරෙ ද්විසු;

අස්සාදනෙ තු රසනං, ජිව්හායඤ්ච ධනිම්හි ච.

Từ `soṇḍa` (ba giống) (có nghĩa) người nghiện rượu v.v...; (nam và nữ) là vòi voi. Còn từ `rasana` (trung) là sự nếm, cái lưỡi, và âm thanh.

940.

940.

පණීතො තීසු මධුරෙ, උත්තමෙ විහිතෙ ප්‍යථ;

අඤ්ජසෙ විසිඛායඤ්ච, පන්තියං වීථි නාරියං.

Từ `paṇīta` (ba giống) (có nghĩa) ngọt ngào, cao thượng, và cũng được chuẩn bị. Kế nữa, từ `vīthi` (nữ) là con đường, đường phố, và hàng, dãy.

941.

941.

පාපස්මිං ගගනෙ දුක්ඛෙ, බ්‍යසනෙ චා’ඝ මුච්චතෙ;

සමූහෙ පටලං නෙත්ත, රොගෙ වුත්තං ඡදිම්හි ච.

Từ `agha` (trung) được nói là tội lỗi, bầu trời, sự đau khổ, và tai họa. Từ `paṭala` (trung) được nói là đám đông, bệnh về mắt, và mái che.

942.

942.

සන්ධි සඞ්ඝට්ටනෙ වුත්තො, සන්ධි’ත්ථි පටිසන්ධියං;

සත්තන්නං පූරණෙ සෙට්ඨෙ, තිසන්තෙ සත්තමො තිසු.

Từ `sandhi` (nam) được nói là sự nối kết; `sandhi` (nữ) là sự tái sanh. Từ `sattama` (ba giống) (có nghĩa) thứ bảy, và cao quý.

943.

943.

ඔජා තු යාපනායඤ්ච, ඔජො දිත්ති බලෙසු ච;

අථො නිසාමනං වුත්තං, දස්සනෙ සවනෙපි ච.

(Từ) ojā (nữ tánh) có nghĩa là sự nuôi mạng. (Từ) ojo (trung tánh) có nghĩa là ánh sáng và sức mạnh. Và (từ) nisāmanaṃ được nói trong nghĩa là thấy và cũng trong nghĩa là nghe.

944.

944.

ගබ්භො කුච්ඡිට්ඨසත්තෙ ච, කුච්ඡි ඔවරකෙසු ච;

ඛණ්ඩනෙ ත්ව’පදානඤ්ච, ඉතිවුත්තෙ ච කම්මනි.

(Từ) gabbho có nghĩa là sinh vật trong bụng, bụng, và buồng trong. Và (từ) apadānaṃ có nghĩa là sự cắt đứt, câu chuyện quá khứ, và hành động.

945.

945.

චිත්තකෙ රුක්ඛභෙදෙ ච, තිලකො තිලකාළකෙ;

සීලාදො පටිපත්ති’ත්ථී, බොධෙ පත්ති පවත්තිසු.

(Từ) tilako có nghĩa là vật được vẽ, một loại cây, và nốt ruồi đen. (Từ) paṭipatti (nữ tánh) có nghĩa là giới hạnh v.v..., sự giác ngộ, sự chứng đắc, và sự thực hành.

946.

946.

අසුම්හි ච බලෙ පාණො, සත්තෙ හදයගා’නිලෙ;

ඡන්දො වසෙ අධිප්පායෙ, වෙදෙ’ච්ඡා’නුට්ඨුභාදිසු.

(Từ) pāṇo có nghĩa là hơi thở, sức mạnh, chúng sanh, và gió trong tim. (Từ) chando có nghĩa là ý muốn, ý định, kinh Vệ đà, sự mong muốn, và thể thơ anuṭṭhubha v.v...

947.

947.

කාමොඝාදො, සමූහස්මිං, ඔඝොවෙගෙ ජලස්ස ච;

කපාලං සිරසට්ඨිම්හි, ඝටාදි සකලෙපි ච.

(Từ) ogho có nghĩa là bộc lưu của dục vọng v.v..., đám đông, và dòng nước xiết. (Từ) kapālaṃ có nghĩa là xương sọ, và cũng trong mảnh vỡ của nồi v.v...

948.

948.

වෙණ්වාදිසාඛාජාලස්මිං, ලග්ගකෙසෙ ජටා’ලයෙ;

සරණං තු වධෙ ගෙහෙ, රක්ඛිතස්මිඤ්ච රක්ඛණෙ.

(Từ) jaṭā có nghĩa là bụi tre gai v.v... và tóc bện. (Từ) saraṇaṃ có nghĩa là sự sát hại, ngôi nhà, và nơi nương tựa, sự bảo vệ.

949.

949.

ථියං කන්තා පියෙ, කන්තො, මනුඤ්ඤෙ, සො තිලිඞ්ගිකො;

ගවක්ඛෙ තු සමූහෙ ච, ජාලං මච්ඡාදිබන්ධනෙ.

(Từ) kanta, trong nghĩa đáng yêu, khả ái, từ này có ba tánh. (Từ) jālaṃ có nghĩa là cửa sổ, đám đông, và lưới bắt cá v.v...

950.

950.

පුච්ඡායං ගරහායඤ්චා, නියමෙ කිං තිලිඞ්ගිකං;

සසද්ධෙ තීසු නිවාපෙ, සද්ධං, සද්ධා ච පච්චයෙ.

(Từ) kiṃ (ba tánh) có nghĩa là sự câu hỏi, sự khiển trách, và sự quy định. (Từ) saddhaṃ (trung tánh) có nghĩa là lễ cúng dường; (từ) saddhā (nữ tánh) có nghĩa là niềm tin. (Từ) saddha (tính từ) có nghĩa là có đức tin, trong ba tánh.

951.

951.

බීජං [Pg.78] හෙතුම්හි අට්ඨිස්මිං, අඞ්ගජාතෙ ච දිස්සති;

පුබ්බො පූයෙ’ග්ගතො ආදො,සො දිසාදො තිලිඞ්ගිකො.

(Từ) bījaṃ được thấy trong nghĩa là nguyên nhân, hạt giống, và bộ phận sinh dục. (Từ) pubbo có nghĩa là mủ. (Từ) pubba (tính từ) có nghĩa là trước hết, ban đầu; từ này (khi có nghĩa là phương hướng v.v...) có ba tánh.

952.

952.

ඵලචිත්තෙ හෙතුකතෙ, ලාභෙ ධඤ්ඤාදිකෙ ඵලං;

ආගමනෙ තු දීඝාදි, නිකායෙසු ච ආගමො.

(Từ) phalaṃ có nghĩa là tâm quả, cái được tạo ra bởi nhân, sự lợi lộc, và ngũ cốc v.v... Còn (từ) āgamo có nghĩa là sự đến, và các bộ kinh như Trường Bộ v.v...

953.

953.

සන්තානො දෙවරුක්ඛෙ ච, වුත්තො සන්තතියං ප්‍යථ;

උත්තරවිපරීතෙ ච, සෙට්ඨෙ චා’නුත්තරං තිසු.

(Từ) santāno được nói trong nghĩa là cây trời và cũng trong nghĩa là sự liên tục. Và (từ) anuttaraṃ (ba tánh) có nghĩa là không có gì hơn, và cao tột.

954.

954.

සත්තිසම්පත්තියං වුත්තො, කන්තිමත්තෙ ච වික්කමො;

ඡායා තු ආතපාභාවෙ, පටිබිම්බෙ පභාය ච.

(Từ) vikkamo được nói trong nghĩa là sự có được năng lực, và chỉ là bước đi. Còn (từ) chāyā có nghĩa là bóng mát, hình ảnh phản chiếu, và ánh sáng.

955.

955.

ගිම්හෙ ඝම්මො නිදාඝො ච, උණ්හෙ සෙදජලෙ ප්‍යථ;

කප්පනං කන්තනෙ වුත්තං, විකප්පෙ සජ්ජනෙ’ත්ථියං.

(Từ) ghammo và nidāgho có nghĩa là mùa nóng, sức nóng, và cũng là mồ hôi. Và (từ) kappanaṃ (trung tánh) và kappanā (nữ tánh) được nói trong nghĩa là sự cắt, sự sắp đặt, và sự trang bị.

956.

956.

අඞ්ගා දෙසෙ බහුම්හ’ඞ්ගං, අඞ්ගො දෙසෙ වපුම්හ’ තථා’වයවහෙතුසු;

දෙවාලයෙ ච ථූපස්මිං, චෙතියං චෙතිය’ද්දුමෙ.

(Từ) Aṅgā (số nhiều) chỉ xứ sở. (Từ) aṅgaṃ (trung tánh) có nghĩa là thân thể, bộ phận, và nguyên nhân. (Từ) aṅgo (nam tánh) cũng chỉ xứ sở. (Từ) cetiyaṃ có nghĩa là đền thờ, bảo tháp, và cây bồ đề.

957.

957.

සජ්ජනො සාධුපුරිසෙ, සජ්ජනං කප්පනෙ ප්‍යථ;

සුපිනං සුපිනෙ සුත්ත, විඤ්ඤාණෙ ත මනිත්ථියං.

(Từ) sajjano có nghĩa là người tốt. Và (từ) sajjanaṃ có nghĩa là sự trang bị. (Từ) supinaṃ (trung tánh) có nghĩa là giấc mơ, và thức trong khi ngủ.

958.

958.

පච්චක්ඛෙ සන්නිධානෙ ච, සන්නිධි පරිකිත්තිතො;

භිය්‍යො බහුතරත්ථෙ සො, පුනරත්ථෙ’බ්‍යයං භවෙ.

(Từ) sannidhi được nói trong nghĩa là sự hiện tiền và sự gần gũi (tích trữ). (Từ) bhiyyo là một bất biến từ, có nghĩa là nhiều hơn, và lại nữa.

959.

959.

විසලිත්තසරෙ දිද්ධො, දිද්ධො ලිත්තෙ තිලිඞ්ගිකො;

වාසෙ ධූමාදිසඞ්ඛාරෙ, ධිවාසො සම්පටිච්ඡනෙ.

(Từ) diddho (nam tánh) có nghĩa là mũi tên tẩm độc. (Từ) diddha (tính từ, ba tánh) có nghĩa là được thoa, được phết. (Từ) adhivāso có nghĩa là nơi ở, sự xông hương, và sự chấp nhận.

960.

960.

වුත්තො විසාරදො තීසු, සුප්පගබ්භෙ ච පණ්ඩිතෙ;

අථ සිත්ථං මධුච්ඡිට්ඨෙ, වුත්තං ඔදනසම්භවෙ.

(Từ) visārado (ba tánh) được nói trong nghĩa là người tự tin và bậc hiền trí. Và (từ) sitthaṃ được nói trong nghĩa là sáp ong và vắt cơm.

961.

961.

ද්‍රවෙ වණ්ණෙ රසභෙදෙ, කසායො සුරභිම්හි ච;

අථො උග්ගමනං වුත්තං, උප්පත්තු’ද්ධගතීසු ච.

(Từ) kasāyo có nghĩa là thuốc sắc, màu sắc, một loại vị (chát), và hương thơm. Và (từ) uggamanaṃ được nói trong nghĩa là sự phát sanh và sự đi lên.

962.

962.

ලූඛෙ නිට්ඨුරවාචායං, ඵරුසං වාච්චලිඞ්ගිකං;

පවාහො ත්ව’ම්බුවෙගෙ ච, සන්දිස්සති පවත්තියං.

(Từ) pharusaṃ (tính từ) có nghĩa là thô ráp và lời nói ác độc. Còn (từ) pavāho được thấy trong nghĩa là dòng nước xiết và sự liên tục.

963.

963.

නිස්සයෙ තප්පරෙ ඉට්ඨෙ, පරායණපදං තිසු;

කවචෙ වාරවාණෙ ච, නිම්මොකෙපි ච කඤ්චුකො.

(Từ) parāyaṇa (ba tánh) có nghĩa là nơi nương tựa, sự chuyên tâm, và mục đích tối hậu. Và (từ) kañcuko có nghĩa là áo giáp, áo mặc, và da rắn lột.

964.

964.

ලොහභෙදෙ [Pg.79] මතං තම්බං, තම්බො රත්තෙ තිලිඞ්ගිකො;

තීසු ත්ව’වසිතං ඤාතෙ, අවසානගතෙ මතං.

(Từ) tambaṃ (trung tánh) được biết là một loại kim loại (đồng). (Từ) tamba (tính từ, ba tánh) có nghĩa là màu đỏ. Còn (từ) avasitaṃ (ba tánh) được biết trong nghĩa là đã biết và đã kết thúc.

965.

965.

බොධනෙ ච පදානෙ ච, විඤ්ඤෙය්‍යං පටිපාදනං;

සෙලෙ නිජ්ජලදෙසෙ ච, දෙවතාසු මරූ’රිතො.

(Từ) paṭipādanaṃ nên được biết trong nghĩa là sự giảng dạy và sự ban cho. (Từ) maru được nói trong nghĩa là núi đá, vùng đất không có nước, và chư thiên.

966.

966.

සත්ථං ආයුධ ගන්ථෙසු, ලොහෙ, සත්ථො ච සඤ්චයෙ;

ජීවිකායං විවරණෙ, වත්තනෙ වුත්ති නාරියං.

(Từ) satthaṃ (trung tánh) có nghĩa là vũ khí, kinh sách, và kim loại. Và (từ) sattho (nam tánh) có nghĩa là đoàn lữ hành. (Từ) vutti (nữ tánh) có nghĩa là sự sinh nhai, sự giải thích, và sự thực hành.

967.

967.

වීරියෙ සූරභාවෙ ච, කථීයති පරක්කමො;

අථ කම්බු මතො සඞ්ඛෙ, සුවණ්ණෙ වලයෙපි ච.

(Từ) parakkamo được nói trong nghĩa là sự tinh tấn và lòng dũng cảm. Và (từ) kambu được biết trong nghĩa là vỏ ốc, vàng, và cũng trong vòng đeo tay.

968.

968.

සරො කණ්ඩෙ අකාරාදො, සද්දෙ වාපිම්හි’නිත්ථියං;

දුප්ඵස්සෙ තිඛිණෙ තීසු, ගද්‍රභෙ කකචෙ ඛරො.

(Từ) saro (nam tánh) có nghĩa là mũi tên, nguyên âm a v.v..., âm thanh, và hồ nước. (Từ) khara (tính từ, ba tánh) có nghĩa là thô cứng, sắc bén. (Từ) kharo (nam tánh) có nghĩa là con lừa, cái cưa.

969.

969.

සුරායු’පද්දවෙ කාමා, සවාදිම්හි ච ආසවො;

දෙහෙ වුත්තො රථඞ්ගෙ ච, චතුරො’පධිසූ’පධි.

(Từ) āsavo có nghĩa là rượu, tai họa, và lậu hoặc của dục vọng v.v... (Từ) upadhi được nói trong nghĩa là thân thể, bộ phận xe, và bốn thứ sanh y.

970.

970.

වත්ථු’ත්තං කාරණෙ දබ්බෙ, භූභෙදෙ රතනත්තයෙ;

යක්ඛො දෙවෙ මහාරාජෙ, කුවෙරා’නුචරෙ නරෙ.

(Từ) vatthu được nói trong nghĩa là nguyên nhân, vật chất, mảnh đất, và tam bảo. (Từ) yakkho có nghĩa là chư thiên, đại vương, tùy tùng của Kuvera, và con người.

971.

971.

දාරුක්ඛන්ධෙ පීඨිකායං, ආපණෙ පීඨ මාසනෙ;

පරිවාරෙ පරික්ඛාරො, සම්භාරෙ ච විභූසනෙ.

(Từ) pīṭhaṃ có nghĩa là khúc gỗ, ghế đẩu, gian hàng, và chỗ ngồi. (Từ) parikkhāro có nghĩa là vật tùy tùng, vật liệu, và đồ trang sức.

972.

972.

වොහාරස්මිඤ්ච ඨපනෙ, පඤ්ඤත්ති’ත්ථී පකාසනෙ;

පටිභානං තු පඤ්ඤායං, උපට්ඨිත ගිරාය ච.

(Từ) paññatti (nữ tánh) có nghĩa là sự chế định, sự thiết lập, và sự tuyên bố. Còn (từ) paṭibhānaṃ có nghĩa là trí tuệ và tài ứng đối.

973.

973.

වචනාවයවෙ මූලෙ, කථිතො හෙතු කාරණෙ;

උදරෙ තු තථා පාචා, නලස්මිං ගහණී’ත්ථියං.

(Từ) hetu được nói (với nghĩa) gốc rễ và nguyên nhân; còn (từ) pācā (với nghĩa) bụng; (từ) gahaṇī (giống cái) (với nghĩa) ruột non.

974.

974.

පියො භත්තරි, ජායායං, පියා, ඉට්ඨෙ පියො තිසු;

යමරාජෙ තු යුගළෙ, සංයමෙ ච යමො භවෙ.

(Từ) piyo (giống đực) (nghĩa là) chồng, (từ) piyā (giống cái) (nghĩa là) vợ, (từ) piyo trong ba giống (nghĩa là) khả ái; còn (từ) yamo có thể là vua Yama, cặp đôi, và sự chế ngự.

975.

975.

මුද්දිකස්ස ච පුප්ඵස්ස, රසෙ ඛුද්දෙ මධූ’රිතං;

උල්ලොචෙ තු ච විත්ථාරෙ, විතානං පුන්නපුංසකෙ.

(Từ) madhu được nói (với nghĩa) nước của nho và của hoa, và mật ong; còn (từ) vitānaṃ (giống đực và trung tính) (có nghĩa là) trướng, lọng và sự lan rộng.

976.

976.

අපවග්ගෙ ච සලිලෙ, සුධායං අමතං මතං;

මොහෙ තු තිමිරෙ සඞ්ඛ්‍යා, ගුණෙ තම මනිත්ථියං.

(Từ) amataṃ được biết (với nghĩa) giải thoát, nước, và cam lồ; còn (từ) tama (không phải giống cái) (có nghĩa là) si mê, bóng tối, con số, và phẩm chất.

977.

977.

ඛරෙ චා’කාරියෙ තීසු, රසම්හි පුරිසෙ කටු;

පණ්ඩකෙ සුකතෙ, පුඤ්ඤං, මනුඤ්ඤෙ පවනෙ තිසු.

(Từ) kaṭu (trong ba giống) (có nghĩa là) thô cứng và không thích hợp; (từ) kaṭu (giống đực) (có nghĩa là) vị; (từ) puññaṃ (có nghĩa là) người ái nam ái nữ và việc thiện; (từ) puññaṃ (trong ba giống) (có nghĩa là) đáng yêu và thanh tịnh.

978.

978.

රුක්ඛො දුමම්හි, ඵරුසා, සිනිද්ධෙසු ච සො තිසු;

උප්පත්තියං තු හෙතුම්හි, සඞ්ගෙ සුක්කෙ ච සම්භවො.

(Từ) rukkho (có nghĩa là) cây; (từ) ấy (trong ba giống) (có nghĩa là) thô cứng và trơn láng; còn (từ) sambhavo (có nghĩa là) sự sanh khởi, nguyên nhân, sự dính mắc, và tinh dịch.

979.

979.

නිමිත්තං [Pg.80] කාරණෙ වුත්තං, අඞ්ගජාතෙ ච ලඤ්ඡනෙ;

ආදි සීමාපකාරෙසු, සමීපෙ’වයවෙ මතො.

(Từ) nimittaṃ được nói (với nghĩa) nguyên nhân, bộ phận sinh dục, và dấu hiệu; (từ) ādi được biết (với nghĩa) sự khởi đầu, ranh giới, lỗi lầm, sự gần gũi, và bộ phận.

980.

980.

වෙදෙ ච මන්තනෙ මන්තො, මන්තා පඤ්ඤාය මුච්චතෙ;

අනයො බ්‍යසනෙ චෙව, සන්දිස්සති විපත්තියං.

(Từ) manto (có nghĩa là) kinh Vệ-đà và lời mật đàm; (từ) mantā được nói (với nghĩa) trí tuệ; (từ) anayo được thấy (với nghĩa) sự bất hạnh và tai họa.

981.

981.

අරුණො රංසිභෙදෙ චා, බ්‍යත්තරාගෙ ච ලොහිතෙ;

අනුබන්ධො තු පකතා, නිවත්තෙ නස්සනක්ඛරෙ.

(Từ) aruṇo (có nghĩa là) một loại tia sáng (rạng đông), màu hơi đỏ, và màu đỏ; còn (từ) anubandho (có nghĩa là) sự liên tục, sự quay lại, và chữ bị tiêu mất.

982.

982.

අවතාරො’වතරණෙ, තිත්ථම්හි විවරෙ ප්‍යථ;

ආකාරො කාරණෙ වුත්තො, සණ්ඨානෙ ඉඞ්ගිතෙපි ච.

(Từ) avatāro (có nghĩa là) sự đi xuống, bến nước, và chỗ hở; (từ) ākāro được nói (với nghĩa) nguyên nhân, hình dáng, và cử chỉ.

983.

983.

සුද්දිත්ථි තනයෙ ඛත්තා, උග්ගො, තිබ්බම්හි සො තිසු;

පධානං තු මහාමත්තෙ, පකත්‍ය’ග්ග’ධිතීසු ච.

(Từ) khattā (có nghĩa là) người có chánh kiến và con trai; (từ) uggo (trong ba giống) (có nghĩa là) mãnh liệt; còn (từ) padhānaṃ (có nghĩa là) vị đại thần, bản tánh, sự ưu việt, và trí tuệ.

984.

984.

කල්ලං පභාතෙ, නිරොග, සජ්ජදක්ඛෙසු තීසු තං;

කුහනා කූටචරියායං, කුහනො කුහකෙ තිසු.

(Từ) kallaṃ (có nghĩa là) buổi sáng; (từ) ấy (trong ba giống) (có nghĩa là) không bệnh, sẵn sàng, và khéo léo; (từ) kuhanā (có nghĩa là) hành vi gian trá; (từ) kuhano (trong ba giống) (có nghĩa là) kẻ lừa đảo.

985.

985.

කපොතො පක්ඛිභෙදෙ ච, දිට්ඨො පාරාවතෙ ථ ච;

සාරදො සාරදබ්භූතෙ, අපගබ්භෙ මතො තිසු.

(Từ) kapoto được thấy (với nghĩa) một loài chim và chim bồ câu; (từ) sārado (có nghĩa là) thuộc về mùa thu; (từ) sārado (trong ba giống) được biết (với nghĩa) nhút nhát, không táo bạo.

986.

986.

තීසු ඛරෙ ච කඨිනෙ, කක්කසො සාහසප්පියෙ ;

අකාරියෙ තු ගුය්හඞ්ගෙ, චීරෙ කොපීන මුච්චතෙ.

(Từ) kakkaso (trong ba giống) (có nghĩa là) thô, cứng, và ưa thích bạo lực; còn (từ) kopīna được nói (với nghĩa) không thích hợp, bộ phận kín, và khố vải.

987.

987.

මිගභෙදෙ පටාකායං, මොචෙ ච කදලී’ත්ථියං;

දක්ඛිණා දානභෙදස්මිං, වාමතො’ඤ්ඤම්හි දක්ඛිණො.

(Từ) kadalī (giống cái) (có nghĩa là) một loài nai, lá cờ, và cây chuối; (từ) dakkhiṇā (có nghĩa là) một loại vật thí; (từ) dakkhiṇo (có nghĩa là) khác với bên trái (tức là bên phải).

988.

988.

දුතියා භරියායඤ්ච, ද්වින්නං පූරණියං මතා;

අථුප්පාදෙ සියා ධූම, කෙතු වෙස්සානරෙපි ච.

(Từ) dutiyā được biết (với nghĩa) vợ và (số) thứ hai; còn (từ) dhūmaketu có thể là điềm báo (sao chổi) và cũng là lửa.

989.

989.

භවනිග්ගමනෙ යානෙ, ද්වාරෙ නිස්සරණං සියා;

නියාමකො පොතවාහෙ, තිලිඞ්ගො සො නියන්තරි.

(Từ) nissaraṇaṃ có thể là sự thoát khỏi hữu, phương tiện, và cửa ra vào; (từ) niyāmako (trong ba giống) (có nghĩa là) người lái tàu và người điều khiển.

990.

990.

අපවග්ගෙ විනාසෙ ච, නිරොධො රොධනෙ ප්‍යථ;

භයෙ පටිභයං වුත්තං, තිලිඞ්ගං තං භයංකරෙ.

(Từ) nirodho (có nghĩa là) sự giải thoát, sự hủy diệt, và sự vây hãm; (từ) paṭibhayaṃ được nói (với nghĩa) sự sợ hãi; (từ) ấy (trong ba giống) (có nghĩa là) đáng sợ.

991.

991.

පිටකං භාජනෙ වුත්තං, තථෙව පරියත්තියං;

ජරාසිථිලචම්මස්මිං, උදරඞ්ගෙ මතා වලි.

(Từ) piṭakaṃ được nói (với nghĩa) cái giỏ, và cũng (với nghĩa) kinh điển; (từ) vali được biết (với nghĩa) nếp nhăn trên da do tuổi già, và nếp gấp ở bụng.

992.

992.

භින්නං විදාරිතෙ’ඤ්ඤස්මිං, නිස්සිතෙ වාච්චලිඞ්ගිකං;

උපජාපෙ මතො භෙදො, විසෙසෙ ච විදාරණෙ.

(Từ) bhinnaṃ (tính từ) (có nghĩa là) bị vỡ, khác biệt, và liên kết; (từ) bhedo được biết (với nghĩa) sự gây chia rẽ, sự khác biệt, và sự phá vỡ.

993.

993.

මණ්ඩලං [Pg.81] ගාමසන්දොහෙ, බිම්බෙ පරිධිරාසිසු;

ආණාය මාගමෙ ලෙඛෙ;

සාසනං අනුසාසනෙ.

(Từ) maṇḍalaṃ (có nghĩa là) một cụm làng, đĩa tròn, chu vi, và đống; (từ) sāsanaṃ (có nghĩa là) mệnh lệnh, thánh điển, bức thư, và lời giáo huấn.

994.

994.

අග්ගෙ තු සිඛරං චා’යො, මයවිජ්ඣනකණ්ටකෙ;

ගුණුක්කංසෙ ච විභවෙ, සම්පත්ති චෙව සම්පදා.

Còn (từ) sikharaṃ (có nghĩa là) đỉnh; (từ) ayo (có nghĩa là) gai sắt để đâm; (từ) sampadā (có nghĩa là) sự ưu việt về phẩm chất, sự thịnh vượng, và sự thành tựu.

995.

995.

භූඛන්තීසු ඛමා, යොග්‍යෙ, හිතෙ සක්කෙ ඛමො තිසු;

අද්ධො භාගෙ පථෙ කාලෙ, එකංසෙ’ද්ධො’බ්‍යයං භවෙ;

අථො කරීසං වච්චස්මිං, වුච්චතෙ චතුරම්බණෙ.

(Từ) khamā (có nghĩa là) đất và sự nhẫn nại; (từ) khamo (trong ba giống) (có nghĩa là) thích hợp, lợi ích, và có khả năng; (từ) addho (có nghĩa là) phần, con đường, thời gian; (từ) addho (bất biến từ) có thể là chắc chắn; còn (từ) karīsaṃ được nói (với nghĩa) phân và (đơn vị đo) bốn ambaṇa.

996.

996.

උසභො’සධ ගො සෙට්ඨෙ, සූ’සභං වීසයට්ඨියං;

සෙතුස්මිං තන්ති පන්තීසු, නාරියං පාළි කථ්‍යතෙ.

(Từ) usabho (có nghĩa là) dược thảo, con bò đực, và bậc tối thắng; (từ) ūsabhaṃ (có nghĩa là) (đơn vị đo) hai mươi yaṭṭhi; (từ) pāḷi (giống cái) được nói (với nghĩa) cây cầu, dòng (thánh điển), và hàng, dãy.

997.

997.

කටො ජයෙ’ත්ථිනිමිත්තෙ, කිලඤ්ජෙ සො කතෙ තිසු;

මහියං ජගතී වුත්තා, මන්දිරාලින්දවත්ථුම්හි.

(Từ) kaṭo (có nghĩa là) sự chiến thắng, dấu hiệu của phụ nữ, và cái chiếu; (từ) ấy (trong ba giống) (có nghĩa là) đã được làm; (từ) jagatī được nói (với nghĩa) trái đất, và nền móng của ngôi nhà.

998.

998.

විතක්කෙ මථිතෙ තක්කො, තථා සූචිඵලෙ මතො;

සුදස්සනං සක්කපුරෙ, තීසු තං දුද්දසෙ’තරෙ.

(Từ) takko được biết (với nghĩa) sự suy tư, sữa đã khuấy, và cũng là quả của cây sūci; (từ) sudassanaṃ (có nghĩa là) thành của trời Đế-thích; (từ) ấy (trong ba giống) (có nghĩa là) khác với khó thấy (tức là dễ thấy).

999.

999.

දීපො’න්තරීප පජ්ජොත, පතිට්ඨා නිබ්බුතීසු ච;

බද්ධනිස්සිත සෙතෙසු, තීසු තං මිහිතෙ සිතං.

(Từ) dīpo (có nghĩa là) hòn đảo, ngọn đèn, nơi nương tựa, và Niết-bàn; (từ) sitaṃ (trong ba giống) (có nghĩa là) bị trói buộc, phụ thuộc, và màu trắng; (từ) ấy (cũng có nghĩa là) mỉm cười.

1000.

1000.

ථියං පජාපති දාරෙ, බ්‍රහ්මෙ මාරෙ සුරෙ පුමෙ;

වාසුදෙවෙ’න්තකෙ කණ්හො, සො පාපෙ අසිතෙ තිසු.

(Từ) pajāpati (giống cái) (có nghĩa là) vợ; (giống đực) (có nghĩa là) Phạm thiên, Ma vương, và chư thiên; (từ) kaṇho (có nghĩa là) thần Vāsudeva và thần Chết; (từ) ấy (trong ba giống) (có nghĩa là) tội lỗi và màu đen.

1001.

1001.

උපචාරො උපට්ඨානෙ, ආසන්නෙ අඤ්ඤරොපනෙ;

සක්කො ඉන්දෙ ජනපදෙ, සාකියෙ, සො ඛමෙ තිසු.

(Từ) upacāro (có nghĩa là) sự hầu hạ, sự gần gũi, và sự chuyển nghĩa; (từ) sakko (có nghĩa là) trời Đế-thích, xứ sở, và người thuộc dòng họ Thích-ca; (từ) ấy (trong ba giống) (có nghĩa là) có khả năng.

1002.

1002.

වජ්ජනෙ පරිහාරො ච, සක්කාරෙ චෙව රක්ඛණෙ;

සොතාපන්නාදිකෙ අග්ගෙ, අරියො තීසු, ද්විජෙ පුමෙ.

(Từ) parihāro (có nghĩa là) sự tránh né, sự tôn trọng, và sự bảo vệ; (từ) ariyo (trong ba giống) (có nghĩa là) cao quý; (giống đực) (có nghĩa là) bậc Thánh (như Tu-đà-hoàn v.v.) và kẻ thù.

1003.

1003.

සුසුකො සුසුමාරෙ ච, බාලකෙ ච උලූපිනි;

ඉන්දීවරං මතං නීලු, ප්පලෙ උද්දාලපාදපෙ.

Từ `susuko` (nam tính) chỉ cá sấu và đứa trẻ; `ulūpini` (nữ tính) chỉ hoa súng xanh, hoa sen xanh và cây muồng hoàng yến.

1004.

1004.

අසනො පියකෙ කණ්ඩෙ, භක්ඛණෙ ඛිපනෙ’ සනං;

යුගෙ’ධිකාරෙ වීරියෙ, පධානෙ චා’න්තිකෙ ධුරො.

Từ `asano` (nam tính) chỉ cây piyaka và mũi tên, `asanaṃ` (trung tính) chỉ sự ăn, sự ném; từ `dhuro` (nam/nữ tính) chỉ cái ách, quyền hành, sự tinh tấn, sự nỗ lực, và sự gần gũi.

1005.

1005.

කාළෙ ච භක්ඛිතෙ තීසු, ලවිත්තෙ අසිතො පුමෙ;

පවාරණා පටික්ඛෙපෙ, කථිතා’ජ්ඣෙසනාය ච.

Từ `asito` (nam tính) chỉ màu đen, và (trong ba giống) chỉ (vật) được ăn, được cắt; từ `pavāraṇā` (nữ tính) được nói là sự từ chối và cũng là sự thỉnh mời.

1006.

1006.

උම්මාරෙ [Pg.82] එසිකත්ථම්භෙ, ඉන්දඛීලො මතො ථ ච;

පොත්ථකං මකචිවත්ථෙ, ගන්ථෙ ලෙප්‍යාදි කම්මනි.

Từ `indakhīlo` (nam tính) được biết là ngưỡng cửa và cột trụ; từ `potthakaṃ` (trung tính) chỉ vải vỏ cây, sách, và công việc tô trát.

1007.

1007.

ධඤ්ඤං සාල්‍යාදිකෙ වුත්තං, ධඤ්ඤො පුඤ්ඤවති ත්තිසු;

පාණි හත්ථෙ ච සත්තෙ භූ, සණ්හකරණියං මතො.

Từ `dhaññaṃ` (trung tính) được nói là lúa và các loại ngũ cốc, `dhañño` (trong ba giống) là người có phước; `pāṇi` (nam tính) là bàn tay và chúng sanh, `bhū` (nữ tính) được biết là vật cần được làm cho mịn.

1008.

1008.

තීසු පීතං හලිද්‍යාභෙ, හට්ඨෙ ච පායිතෙ සියා;

බ්‍යූහො නිබ්බිද්ධරච්ඡායං, බලන්‍යාසෙ ගණෙ මතො.

Từ `pītaṃ` (trong ba giống) có thể là màu vàng, sự vui mừng, và (vật) được cho uống; `byūho` (nam tính) được biết là đường phố rộng, sự dàn quân, và đám đông.

1009.

1009.

ලොහිතාදිම්හි ලොභෙ ච, රාගො ච රඤ්ජනෙ මතො;

පදරො ඵලකෙ භඞ්ගෙ, පවුද්ධ දරියං පිච.

Từ `rāgo` (nam tính) được biết là màu đỏ v.v., lòng tham, và sự nhuộm màu; `padaro` (nam tính) là tấm ván, sự phá vỡ, và cũng là khe nứt lớn.

1010.

1010.

සිඞ්ඝාටකං කසෙරුස්ස, ඵලෙ, මග්ගසමාගමෙ;

බහුලායඤ්ච ඛෙළම්හි, එළා, දොසෙ’ළ මීරිතං.

Từ `siṅghāṭakaṃ` (trung tính) chỉ quả củ năng và ngã tư đường; `eḷā` (nữ tính) chỉ nước bọt nhiều, `eḷaṃ` (trung tính) được nói là lỗi lầm.

1011.

1011.

ආධාරො චා’ධිකරණෙ, පත්තාධාරෙ’ ලවාලකෙ;

කාරො’ ගභෙදෙ සක්කාරෙ, කාරා තු බන්ධනාලයෙ.

Từ `ādhāro` (nam tính) chỉ cơ sở, giá đỡ bát, và bồn cây; `kāro` (nam tính) chỉ một loại thuế và sự tôn kính, còn `kārā` (nữ tính) là nhà tù.

1012.

1012.

කරකා මෙඝපාසාණෙ, කරකො කුණ්ඩිකාය ච;

පාපනෙ ච පදාතිස්මිං, ගමනෙ පත්ති නාරියං.

Từ `karaka` (nam tính) chỉ mưa đá, và cũng chỉ bình nước; `patti` (nữ tính) chỉ sự đạt được, người lính bộ, và sự đi.

1013.

1013.

ඡිද්දං රන්ධඤ්ච විවරං, සුසිරෙ දූසනෙපි ච;

මුත්තා තු මුත්තිකෙ, මුත්තං, පස්සාවෙ, මුච්චිතෙ තිසු.

Các từ `chiddaṃ`, `randhaṃ`, và `vivaraṃ` (trung tính) chỉ lỗ hổng và cũng chỉ khuyết điểm; `muttā` (nữ tính) là ngọc trai, `muttaṃ` (trung tính) là nước tiểu, `mutta` (trong ba giống) là (vật) được giải thoát.

1014.

1014.

නිසෙධෙ වාරණං, හත්ථි, ලිඞ්ග හත්ථීසු වාරණො;

දානං චාගෙ මදෙ සුද්ධෙ, ඛණ්ඩනෙ ලවනෙ ඛයෙ.

Từ `vāraṇaṃ` (trung tính) là sự ngăn cấm; `vāraṇo` (nam tính) là con voi; `dānaṃ` (trung tính) chỉ sự cho, sự say, sự trong sạch, sự cắt đứt, sự gặt, và sự hủy diệt.

1015.

1015.

මනොතොසෙ ච නිබ්බානෙ, ත්ථඞ්ගමෙ නිබ්බුති’ත්ථියං;

නෙගමො නිගමුබ්භූතෙ, තථා’පණොපජීවිනි.

Từ `nibbuti` (nữ tính) chỉ sự hài lòng, Niết-bàn, và sự lặn mất; `negamo` (nam tính) chỉ người dân thị thành, và cũng chỉ người thương buôn.

1016.

1016.

හරිතස්මිඤ්ච පණ්ණෙ ච, පලාසො කිං සුකද්දුමෙ;

පකාසො පාකටෙතීසු, ආලොකස්මිං පුමෙ මතො.

Từ `palāso` (nam tính) chỉ màu xanh lá, chiếc lá, và cây gièng gièng; `pakāso` (nam tính) được biết là ánh sáng, và (trong ba giống) có nghĩa là rõ ràng, hiển nhiên.

1017.

1017.

පක්කං ඵලම්හි, තං නාසු, ම්මුඛෙ පරිණතෙ තිසු;

පිණ්ඩො ආජීවනෙ දෙහෙ, පිණ්ඩනෙ ගොළකෙ මතො.

Từ `pakkaṃ` (trung tính) chỉ trái cây; từ này (trong ba giống) chỉ sự mưng mủ và sự chín muồi; `piṇḍo` (nam tính) được biết là sinh kế, thân thể, sự vo tròn, và cục, vắt.

1018.

1018.

වට්ටො පරිබ්බයෙ කම්මා, දිකෙ, සො වට්ටුලෙ තිසු;

පච්චාහාරෙ පටිහාරො, ද්වාරෙ ච ද්වාරපාලකෙ.

Từ `vaṭṭo` (nam tính) chỉ sự chi tiêu, nghiệp v.v.; từ này (trong ba giống) có nghĩa là tròn; `paṭihāro` (nam tính) chỉ sự rút lui, cửa ra vào, và người gác cổng.

1019.

1019.

නාරියං භීරු කථිතා, භීරුකෙ සො තිලිඞ්ගිකො;

විකටං ගූථමුත්තාදො, විකටො විකතෙ තිසු.

Từ `bhīru` (nữ tính) được nói là người phụ nữ; từ này (trong ba giống) chỉ người nhút nhát; `vikaṭaṃ` (trung tính) chỉ việc ăn phân và nước tiểu, `vikaṭo` (trong ba giống) chỉ sự thay đổi, biến dạng.

1020.

1020.

වාමං [Pg.83] සබ්‍යම්හි, තං චාරු, විපරීතෙසු තීස්ව’ථ;

සඞ්ඛ්‍යාභෙදෙ සරබ්‍යෙ ච, චිහණෙ ලක්ඛ මුච්චතෙ.

Từ `vāmaṃ` (trung tính) chỉ bên trái; từ này (trong ba giống) chỉ sự duyên dáng và sự trái ngược; `lakkhaṃ` (trung tính) được nói là một trăm ngàn, mục tiêu, và dấu hiệu.

1021.

1021.

සෙණී’ත්ථී සමසිප්පීනං, ගණෙ චා’වලියං පිච;

සුධායං ධූලියං චුණ්ණො, චුණ්ණඤ්ච වාසචුණ්ණකෙ.

Từ `seṇī` (nữ tính) chỉ phường hội của những người cùng nghề, và cũng chỉ một hàng, một dãy; `cuṇṇo` (nam tính) chỉ vôi, bụi, và `cuṇṇaṃ` (trung tính) chỉ bột thơm.

1022.

1022.

ජෙතබ්බෙ’තිප්පසත්ථෙ’ති, වුද්ධෙ ජෙය්‍යං තිසූ’රිතං;

තක්කෙ තු මථිතං හොත්‍යා,ලොලිතෙ මථිතො තිසු.

Từ `jeyyaṃ` (trong ba giống) được nói là (vật) cần được chinh phục, rất cao quý, và già cả; `mathitaṃ` (trung tính) là sữa đã khuấy, `mathito` (trong ba giống) là (vật) bị khuấy động.

1023.

1023.

අබ්භුතො’ච්ඡරියෙ තීසු, පණෙ චෙවා’බ්භුතො පුමෙ;

මෙචකො පුච්ඡමූලම්හි, කණ්හෙපි මෙචකො තිසු.

Từ `abbhuto` (trong ba giống) chỉ sự kỳ diệu; `abbhuto` (nam tính) cũng chỉ sự cá cược; `mecako` (nam tính) chỉ gốc đuôi, `mecako` (trong ba giống) cũng chỉ màu đen.

1024.

1024.

වසවත්තී පුමෙ මාරෙ, වසවත්තාපකෙ තිසු;

සම්භවෙ චා’සුචි පුමෙ, අමෙජ්ඣෙ තීසු දිස්සති.

Từ `vasavattī` (nam tính) chỉ Ma vương; (trong ba giống) chỉ người có quyền lực đối với người khác; `asuci` (nam tính) chỉ tinh dịch, (trong ba giống) được thấy là không trong sạch.

1025.

1025.

අච්ඡො ඉක්කෙ පුමෙ වුත්තො, පසන්නම්හි තිලිඞ්ගිකො;

බළිසෙ සෙලභෙදෙ ච, වඞ්කො, සො කුටිලෙ තිසු.

Từ `accho` (nam tính) được nói là con gấu; (trong ba giống) có nghĩa là trong sáng; `vaṅko` (nam tính) chỉ lưỡi câu và khúc quanh của núi, từ này (trong ba giống) có nghĩa là cong, vẹo.

1026.

1026.

කුණපම්හි ඡවො ඤෙය්‍යො,ලාමකෙ සො තිලිඞ්ගිකො;

සබ්බස්මිං සකලො තීසු, අද්ධම්හි පුරිසෙ සියා.

Từ `chavo` (nam tính) cần được biết là tử thi; từ này (trong ba giống) có nghĩa là thấp kém; `sakalo` (trong ba giống) có nghĩa là tất cả, (nam tính) có thể là một nửa.

1027.

1027.

චන්දග්ගාහාදිකෙ චෙවු, ප්පාදො උප්පත්තියං පිච;

පදුස්සනෙ පදොසො ච, කථිතො සංවරීමුඛෙ.

Từ `uppādo` (nam tính) chỉ nguyệt thực v.v., và cũng chỉ sự sanh khởi; `padoso` (nam tính) được nói là sự ô nhiễm và đầu đêm (buổi tối).

1028.

1028.

රුධිරෙ ලොහිතං වුත්තං, රත්තම්හි ලොහිතො තිසු;

උත්තමඞ්ගෙ පුමෙ මුද්ධා, මුද්ධො මූළ්හෙ තිලිඞ්ගිකො.

Từ `lohitaṃ` (trung tính) được nói là máu; `lohito` (trong ba giống) chỉ màu đỏ; `muddhā` (nam tính) chỉ cái đầu, `muddho` (trong ba giống) chỉ sự ngu si, mê muội.

1029.

1029.

රට්ඨම්හි විජිතං වුත්තං, ජිතෙ ච විජිතො තිසු;

පරිත්තං තු පරිත්තාණෙ, පරිත්තො තීසු අප්පකෙ.

Từ `vijitaṃ` (trung tính) được nói là vương quốc; `vijito` (trong ba giống) có nghĩa là (vật) bị chinh phục; `parittaṃ` (trung tính) là sự hộ trì, `paritto` (trong ba giống) có nghĩa là nhỏ bé.

1030.

1030.

කුම්භණ්ඩො දෙවභෙදෙ ච, දිස්සති වල්ලිජාතියං;

චතුත්ථංසෙ පදෙ පාදො, පච්චන්තසෙලරංසිසු.

Từ `kumbhaṇḍo` (nam tính) được thấy là một loại chư thiên và một loài dây leo; `pādo` (nam tính) chỉ một phần tư, bàn chân, núi ở biên địa, và tia sáng.

1031.

1031.

වඞ්ගො ලොහන්තරෙ වඞ්ගා, දෙසෙ පුමෙ බහුම්හි ච;

කම්මාරභණ්ඩභෙදෙ ච, ඛටකෙ මුට්ඨි ච ද්විසු.

Từ `vaṅgo` (nam tính) chỉ một loại kim loại (thiếc); `vaṅgā` (nam tính, số nhiều) chỉ một xứ sở (Bengal); `muṭṭhi` (trong hai giống) chỉ một loại dụng cụ của thợ rèn và cái vốc (tay).

1032.

1032.

අම්බණං දොණියං චෙ’කා, දසදොණප්පමාණකෙ;

අධිට්ඨිතිය මාධාරෙ, ඨානෙ’ධිට්ඨාන මුච්චතෙ.

Từ `ambaṇaṃ` (trung tính) chỉ cái máng và một đơn vị đo lường bằng mười một doṇa; `adhiṭṭhānaṃ` (trung tính) được nói là sự quyết định, nền tảng, và nơi chốn.

1033.

1033.

පුමෙ මහෙසී සුගතෙ, දෙවියං නාරියං මතා;

උපද්දවෙ උපසග්ගො, දිස්සති පාදිකෙපි ච.

Mahesī (nam tính) có nghĩa là bậc đại sĩ, bậc thiện thệ; (nữ tính) được biết là hoàng hậu, người phụ nữ. Upasagga được thấy trong nghĩa tai họa, và cũng trong nghĩa tiếp đầu ngữ.

1034.

1034.

වක්කං [Pg.84] කොට්ඨාසභෙදස්මිං, වක්කො වඞ්කෙ තිසු’ච්චතෙ;

විජ්ජා වෙදෙ ච සිප්පෙ ච, තිවිජ්ජාදො ච බුද්ධියං.

Vakkaṃ có nghĩa là một loại tạng phủ (thận); vakko (ba giới tính) được gọi với nghĩa là cong. Vijjā có nghĩa là Vệ đà (minh) và kỹ nghệ, và cũng có nghĩa là trí tuệ như tam minh...

1035.

1035.

සමාධිම්හි පුමෙ’කග්ගො, නාකුලෙ වාච්චලිඞ්ගිකො;

පජ්ජං සිලොකෙ, පජ්ජො’ද්ධෙ, පජ්ජො පාදහිතෙ තිසු.

Ekaggo (nam tính) trong nghĩa định; (tính từ) trong nghĩa không rối loạn. Pajjaṃ trong nghĩa thi kệ; pajjo trong nghĩa con đường; pajjo (ba giới tính) trong nghĩa lợi ích cho chân.

1036.

1036.

කතකො රුක්ඛභෙදස්මිං, කතකො කිත්තිමෙ තිසු;

විධෙය්‍යෙ අස්සවො තීසු, පුබ්බම්හී පුරිසෙ සියා.

Katako trong nghĩa một loại cây (cây mã tiền); katako (ba giới tính) trong nghĩa nhân tạo. Assavo (ba giới tính) trong nghĩa dễ bảo; (nam tính) có nghĩa là người xưa.

1037.

1037.

කල්‍යාණෙ කථිතං ඛෙමං, තීසු ලද්ධත්ථරක්ඛණෙ;

අථො නියොජනෙ වුත්තං, කාරියෙපි පයොජනං.

Khemaṃ được nói trong nghĩa tốt lành; (ba giới tính) trong nghĩa bảo vệ vật đã được. Và payojanaṃ được nói trong nghĩa sự bổ nhiệm, cũng trong nghĩa công việc.

1038.

1038.

අස්සත්ථො තීසු අස්සාස, ප්පත්තෙ, බොධිද්දුමෙ පුමෙ;

තීසු ලුද්දො කුරූරෙ ච, නෙසාදම්හි පුමෙ සියා.

Assattho (ba giới tính) trong nghĩa đã được an ủi; (nam tính) là cây bồ đề. Luddo (ba giới tính) trong nghĩa tàn ác; (nam tính) có nghĩa là người thợ săn.

1039.

1039.

විලග්ගො තීසු ලග්ගස්මිං, පුමෙ මජ්ඣම්හි දිස්සති;

අඩ්ඪො ත්වනිත්ථියං භාගෙ, ධනිම්හි වාච්චලිඞ්ගිකො.

Vilaggo (ba giới tính) trong nghĩa dính mắc; (nam tính) được thấy trong nghĩa phần giữa (lưng). Aḍḍho (không phải nữ tính) trong nghĩa một phần (phân nửa); (tính từ) trong nghĩa giàu có.

1040.

1040.

කට්ඨං දාරුම්හි, තං කිච්ඡෙ, ගහනෙ කසිතෙ තිසු;

සසන්තානෙ ච විසයෙ, ගොචරෙ’ ජ්ඣත්ත මුච්චතෙති.

Kaṭṭhaṃ trong nghĩa cây gỗ, nó trong nghĩa khó khăn; (ba giới tính) trong nghĩa rậm rạp, đã được cày bừa. Ajjhattaṃ được gọi trong nghĩa tự thân, và trong nghĩa đối tượng, cảnh giới.

ඉති අද්ධානෙකත්ථවග්ගො.

Dứt phẩm từ đồng âm dị nghĩa.

1041.

1041.

භුවනෙ ච ජනෙ ලොකො, මොරෙත්වග්ගිම්හි සො සිඛී;

සිලොකො තු යසෙ පජ්ජෙ,රුක්ඛෙ තු සාමිකෙ ධවො.

Loko có nghĩa là thế gian và chúng sanh. Sikhī có nghĩa là con công và lửa. Siloko có nghĩa là danh tiếng, thi kệ. Dhavo có nghĩa là cây và người chồng.

1042.

1042.

වටබ්‍යාමෙසු නිග්‍රොධො, ධඞ්කො තු වායසෙ බකෙ;

වාරො ත්ව’වසරා’හෙසු, කුචෙත්වබ්භෙ පයොධරො.

Nigrodho có nghĩa là cây đa và sải tay. Dhaṅko có nghĩa là con quạ, con diệc. Vāro có nghĩa là cơ hội, ngày. Payodharo có nghĩa là vú, đám mây.

1043.

1043.

උච්ඡඞ්ගෙ ලක්ඛණෙ චා’ඞ්කො, රස්මි’ත්ථී ජුති රජ්ජුසු;

දිට්ඨො’භාසෙසු ආලොකො,බුද්ධො තු පණ්ඩිතෙ ජිනෙ.

Aṅko có nghĩa là vế đùi và dấu hiệu. Rasmi (nữ tính) có nghĩa là ánh sáng, dây cương. Āloko có nghĩa là sự thấy, ánh sáng. Buddho có nghĩa là bậc hiền trí, bậc chiến thắng.

1044.

1044.

සූරං’සූසු පුමෙ භානූ, දණ්ඩො තු මුග්ගරෙ දමෙ;

දෙවමච්ඡෙස්ව’නිමිසො, පත්ථො තු මානසානුසු.

Bhānū (nam tính) có nghĩa là mặt trời, tia sáng. Daṇḍo có nghĩa là cây gậy, sự trừng phạt. Animiso có nghĩa là vị trời, con cá. Pattho có nghĩa là sự đo lường, sườn núi.

1045.

1045.

ආතඞ්කො රොග තාපෙසු,මාතඞ්ගො සපචෙ ගජෙ;

මිගො පසු කුරුඞ්ගෙසු, උලූකි’න්දෙසු කොසියො.

Ātaṅko có nghĩa là bệnh hoạn, sự nóng nảy. Mātaṅgo có nghĩa là người hạ tiện, con voi. Migo có nghĩa là thú vật, con nai. Kosiyo có nghĩa là con cú, trời Đế Thích.

1046.

1046.

විග්ගහො [Pg.85] කලහෙ කායෙ, පුරිසො මාණව’ත්තසු;

දායාදො බන්ධවෙ පුත්තෙ, සිරෙ සීසං තිපුම්හි ච.

Viggaho có nghĩa là sự tranh cãi, thân thể. Puriso có nghĩa là người nam, tự ngã. Dāyādo có nghĩa là người bà con, người con trai. Sīsaṃ (ba giới tính) có nghĩa là cái đầu.

1047.

1047.

බලිහත්ථං’සූසු කරො, දන්තෙ විප්පෙ’ණ්ඩජෙ ද්විජො;

වත්තං පජ්ජා’නනා’චාරෙ, ධඤ්ඤඞ්ගෙ සුඛුමෙ කණො.

Karo có nghĩa là thuế, bàn tay, tia sáng. Dvijo có nghĩa là cái răng, người Bà la môn, loài sanh từ trứng. Vattaṃ có nghĩa là thi kệ, mặt, phận sự. Kaṇo có nghĩa là phần của lúa, vật nhỏ nhặt.

1048.

1048.

ථම්භො ථූණ ජළත්තෙසු, සූපො කුම්මාස බ්‍යඤ්ජනෙ;

ගණ්ඩො ඵොටෙ කපොලම්හි, අග්ඝො මූල්‍යෙ ච පූජනෙ.

Thambho có nghĩa là cột trụ, sự đờ đẫn. Sūpo có nghĩa là cháo, đồ nêm. Gaṇḍo có nghĩa là mụt nhọt, cái má. Aggho có nghĩa là giá cả và sự cúng dường.

1049.

1049.

පකාරො තුල්‍ය භෙදෙසු, සකුන්තො භාසපක්ඛිසු;

භාග්‍යෙ විධි විධානෙ ච, සරෙ ඛග්ගෙ ච සායකො.

Pakāro có nghĩa là sự tương tự, sự khác biệt. Sakunto có nghĩa là chim kên kên, loài chim. Vidhi có nghĩa là vận số và phương cách. Sāyako có nghĩa là mũi tên và cây kiếm.

1050.

1050.

සාරඞ්ගො චාතකෙ එණෙ, පත්තී තු සරපක්ඛිසු;

සෙදෙ පාකො විපාකෙ ථ,භික්ඛුභෙදෙ චයෙ ගණො.

Sāraṅgo có nghĩa là chim cātaka, con nai. Pattī có nghĩa là bộ binh, loài chim. Pāko có nghĩa là sự nấu nướng, sự chín muồi. Gaṇo có nghĩa là nhóm tỳ khưu, đoàn thể.

1051.

1051.

රාසි පුඤ්ජෙ ච මෙසා’දො,අස්සෙ ලොණෙ ච සින්ධවො;

සංවට්ටෙ පලයො නාසෙ, පූගො කමුකරාසිසු.

Rāsi có nghĩa là đống và cung hoàng đạo. Sindhavo có nghĩa là con ngựa, muối. Palayo có nghĩa là kiếp hoại, sự hủy diệt. Pūgo có nghĩa là cây cau, đoàn thể.

1052.

1052.

අමතෙ තු සුධා ලෙපෙ, අභිඛ්‍යා නාම රංසිසු;

සත්ති සාමත්ථියෙ සත්ථෙ, මහී නජ්ජන්තරෙ භුවි;

ලීලා ක්‍රියා විලාසෙසු,සත්තෙ තු අත්‍රජෙ පජා.

Sudhā có nghĩa là cam lồ, vôi vữa. Abhikhyā có nghĩa là tên, ánh sáng. Satti có nghĩa là năng lực, vũ khí. Mahī có nghĩa là sông, đất. Līlā có nghĩa là hành động, sự duyên dáng. Pajā có nghĩa là chúng sanh, con cái.

1053.

1053.

ඤාණෙ ලාභෙ උපලද්ධි, පවෙණී කුථවෙණිසු;

පවත්ති වුත්ති වත්තාසු, වෙතනෙ භරණෙ භති.

Upaladdhi có nghĩa là trí tuệ, sự chứng đắc. Paveṇī có nghĩa là dòng dõi, bím tóc. Pavatti có nghĩa là sự tiến hành, tin tức. Bhati có nghĩa là tiền lương, sự nuôi dưỡng.

1054.

1054.

ආචාරෙපි මරියාදා, භූති සත්තා සමිද්ධිසු;

සොප්පෙ පමාදෙ තන්දී ච, යාත්‍රා ගමන වුත්තිසු.

Mariyādā cũng có nghĩa là giới hạn, cách hành xử. Bhūti có nghĩa là sự hiện hữu, sự thịnh vượng. Tandī có nghĩa là sự buồn ngủ và sự dể duôi. Yātrā có nghĩa là sự đi, sự sinh sống.

1055.

1055.

නින්දා කුච්ඡා’පවාදෙසු, කඞ්ගු ධඤ්ඤ පියඞ්ගුසු;

මොක්ඛෙසිවෙ සමෙසන්ති, විභාගෙ භත්ති සෙවනෙ.

Kucchā có nghĩa là sự khiển trách, sự chê bai. Kaṅgu có nghĩa là lúa, cây priyangu. Santi có nghĩa là sự giải thoát, sự an tịnh. Bhatti có nghĩa là sự phân chia, sự phụng sự.

1056.

1056.

ඉච්ඡායං ජුතියං කන්ති, රඤ්ජනෙ සූරතෙ රති;

ගෙහෙ වසති වාසෙ ථ, නදී සෙනාසු වාහිනී.

Kanti có nghĩa là sự mong muốn, sự rực rỡ. Rati có nghĩa là sự ưa thích, sự giao hợp. Vasati có nghĩa là nhà, nơi ở. Vāhinī có nghĩa là sông, quân đội.

1057.

1057.

පත්ථෙ නාළෙ ච නාළි’ත්ථී, ගණෙ සමිති සඞ්ගමෙ;

තණ්හා ලොභෙ පිපාසායං, මග්ග වුත්තීසු වත්තනී.

Nāḷi (nữ tính) có nghĩa là ống đo và cái ống. Samiti có nghĩa là hội chúng, trận chiến. Taṇhā có nghĩa là tham lam, sự khát nước. Vattanī có nghĩa là con đường, sự thực hành.

1058.

1058.

පාණ්‍යඞ්ගෙ නාභි චක්කන්තෙ, යාචෙ විඤ්ඤත්ති ඤාපනෙ;

විත්ති තොසෙ වෙදනායං, ඨානෙ තු ජීවිතෙ ඨිති.

Nābhi có nghĩa là bộ phận của chúng sanh (rốn), vành xe. Viññatti có nghĩa là sự xin, sự cho biết. Vitti có nghĩa là sự hài lòng, cảm thọ. Ṭhiti có nghĩa là sự đứng lại, sự sống.

1059.

1059.

තරඞ්ගෙ [Pg.86] චා’න්තරෙ වීචි, ධීරත්තෙ ධාරණෙ ධිති;

භූ භූමියඤ්ච භමුකෙ, සද්දෙ වෙදෙ සවෙ සුති.

Vīci có nghĩa là lượn sóng và khoảng giữa. Dhiti có nghĩa là sự dũng cảm, sự ghi nhớ. Bhū có nghĩa là đất và lông mày. Suti có nghĩa là âm thanh, Vệ đà, sự nghe.

1060.

1060.

ගොත්තං නාමෙ ච වංසෙ ථ, නගරෙ ච ඝරෙ පුරං;

ඔකං තු නිස්සයෙ ගෙහෙ, කුලං තු ගොත්තරාසිසු.

Gottaṃ có nghĩa là tên và dòng dõi. Puraṃ có nghĩa là thành phố và ngôi nhà. Okaṃ có nghĩa là nơi nương tựa, ngôi nhà. Kulaṃ có nghĩa là gia tộc, đoàn thể.

1061.

1061.

හෙමෙ විත්තෙ හිරඤ්ඤඤ්ච, පඤ්ඤාණං ත්ව’ඞ්ක වුද්ධිසු;

අථා’ම්බරඤ්ච ඛෙ වත්ථෙ, ගුය්හං ලිඞ්ගෙ රහස්‍ය’පි.

Hiraññaṃ có nghĩa là vàng, tài sản. Paññāṇaṃ có nghĩa là dấu hiệu, trí tuệ. Và ambaraṃ có nghĩa là hư không, vải vóc. Guyhaṃ có nghĩa là bộ phận sinh dục, cũng có nghĩa là điều bí mật.

1062.

1062.

තපො ධම්මෙ වතෙ චෙව, පාපෙ ත්වා’ගුම්හි කිබ්බිසං;

රතනං මණි සෙට්ඨෙසු, වස්සං හායන වුට්ඨිසු.

Tapo (khổ hạnh) dùng cho pháp và giới cấm; kibbisa (tội lỗi) dùng cho điều ác và sự phạm tội. Ratana (báu vật) dùng cho ngọc và vật quý nhất; vassa (năm, mưa) dùng cho năm và cơn mưa.

1063.

1063.

වනං අරඤ්ඤ වාරීසු, ඛීරම්හි තු ජලෙ පයො;

අක්ඛරං ලිපි මොක්ඛෙසු, මෙථූනං සඞ්ගමෙ රතෙ.

Vana (rừng, nước) dùng cho rừng và nước; payo (sữa, nước) dùng cho sữa và nước. Akkhara (chữ, Niết-bàn) dùng cho chữ viết và sự giải thoát; methuna (sự giao hợp) dùng cho sự hội hợp và sự ái lạc.

1064.

1064.

සොතං කණ්ණෙ පයොවෙගෙ, රිට්ඨං පාපා’සුභෙසු ච;

ආගු පාපා’පරාධෙසු, කෙතුම්හි චිහනෙ ධජො.

Sota (tai, dòng nước) dùng cho tai và dòng nước chảy xiết; riṭṭha (điều ác, điềm xấu) dùng cho điều ác và điềm xấu. Āgu (tội lỗi) dùng cho điều ác và sự phạm lỗi; dhaja (cờ, dấu hiệu) dùng cho cờ hiệu và dấu hiệu.

1065.

1065.

ගොපුරං ද්වාරමත්තෙපි, මන්දිරං නගරෙ ඝරෙ;

වාච්චලිඞ්ගා පරමිතො, බ්‍යත්තො තු පණ්ඩිතෙ ඵුටෙ.

Gopura (cổng thành) cũng dùng cho chỉ là cái cổng; mandira (lâu đài) dùng cho thành phố và nhà. Từ đây trở đi là các từ có giới tính theo nghĩa; byatta (rõ ràng, thông thái) dùng cho bậc trí và sự rõ ràng.

1066.

1066.

වල්ලභො දයිතෙ’ජ්ඣක්ඛෙ, ජලෙ ථූලො මහත්‍යපි;

කුරූරෙ භෙරවෙ භීමො,ලොලො තු ලොලුපෙ චලෙ.

Vallabha (người yêu, người giám sát) dùng cho người được yêu mến và người giám sát; thūla (thô, lớn) dùng cho ngu đần và to lớn. Bhīma (khủng khiếp) dùng cho tàn bạo và đáng sợ; lola (tham lam, dao động) dùng cho tham lam và dao động.

1067.

1067.

බීභච්ඡො විකතෙ භීමෙ, කොමලෙ තිඛිණෙ මුදු;

ඉට්ඨෙ ච මධුරෙ සාදු, සාදුම්හි මධුරො පියෙ.

Bībhaccha (ghê tởm) dùng cho xấu xí và khủng khiếp; mudu (mềm mại) dùng cho mềm mại và không sắc bén. Sādu (ngon, dễ chịu) dùng cho dễ chịu và ngọt ngào; madhura (ngọt ngào) dùng cho ngon ngọt và đáng yêu.

1068.

1068.

සිතෙ තු සුද්ධෙ ඔදාතො, ද්විජිව්හො සූචකා’හිසු;

සක්කෙ සමත්ථො සම්බන්ධෙ, සමත්තං නිට්ඨිතා’ඛිලෙ.

Odāta (trắng, trong sạch) dùng cho trắng và trong sạch; dvijivha (lưỡi hai chẻ) dùng cho kẻ mách lẻo và loài rắn. Samatta (có khả năng, liên quan) dùng cho có khả năng và liên quan; samatta (hoàn tất, toàn bộ) dùng cho sự hoàn tất và toàn bộ.

1069.

1069.

සුද්ධො කෙවල පූතෙසු, ජිඝඤ්ඤො’න්තා’ධමෙසු ච;

පොණො’පනත නින්නෙසු, අඤ්ඤ නීචෙසු චෙ’තරො.

Suddha (chỉ, trong sạch) dùng cho chỉ là và trong sạch; jighañña (cuối cùng, thấp hèn) dùng cho cuối cùng và thấp hèn. Poṇa (nghiêng về, dốc xuống) dùng cho nghiêng về và dốc xuống; itara (khác, thấp hèn) dùng cho khác và thấp hèn.

1070.

1070.

සුචි සුද්ධෙ සිතෙ පූතෙ, පෙසලො දක්ඛචාරුසු;

අධමො කුච්ඡිතෙ ඌනෙ, අප්පියෙ ප්‍ය’ලිකො භවෙ.

Suci (trong sạch, trắng) dùng cho trong sạch, trắng, và thanh tịnh; pesala (khéo léo, đáng yêu) dùng cho khéo léo và đáng yêu. Adhama (thấp hèn, thiếu sót) dùng cho đáng chê và thiếu sót; alika (không vừa ý, giả dối) dùng cho không vừa ý và giả dối.

1071.

1071.

බ්‍යාපෙ අසුද්ධෙ සංකිණ්ණො, භබ්බං යොග්‍යෙ ච භාවිනි;

සුඛුමො අප්පකා’ණූසු, වුද්ධො ථෙරෙ ච පණ්ඩිතෙ.

Saṃkiṇṇa (trộn lẫn, không trong sạch) dùng cho tràn lan và không trong sạch; bhabba (thích hợp, sẽ là) dùng cho thích hợp và sẽ là. Sukhuma (tế nhị, nhỏ) dùng cho ít và vi tế; vuddha (già, có trí) dùng cho trưởng lão và bậc trí.

1072.

1072.

සුභෙ සාධුම්හි භද්දො ථ, ත්‍යා’දො ච විපුලෙ බහු;

ධීරො බුධෙ ධිතිමන්තෙ, වෙල්ලිතං කුටිලෙ ධුතෙ.

Bhadda (tốt lành) dùng cho tốt đẹp và tốt lành; bahu (nhiều) dùng cho rộng lớn và nhiều. Dhīra (trí tuệ, kiên định) dùng cho bậc trí và người kiên định; vellita (cong, rung) dùng cho cong và rung lắc.

1073.

1073.

විසදො [Pg.87] බ්‍යත්ත සෙතෙසු, තරුණො තු යුවෙ නවෙ;

යොග්ගං යානෙ, ඛමෙ යොග්ගො,පිණ්ඩිතං ගණිතෙ ඝනෙ.

Visada (rõ ràng, trắng) dùng cho rõ ràng và trắng; taruṇa (trẻ) dùng cho thanh niên và mới. Yogga (xe, thích hợp) dùng cho cỗ xe và thích hợp; piṇḍita (tập hợp, đặc) dùng cho được tập hợp và đặc.

1074.

1074.

බුධෙ’භිජාතො කුලජෙ, වුද්ධො’රූසු මහල්ලකො;

කල්‍යාණං සුන්දරෙ චාපි, හිමො තු සීතලෙපි ච.

Abhijāta (cao quý, thông thái) dùng cho bậc trí và người sinh trong gia đình cao quý; mahallaka (già, lớn) dùng cho già và lớn. Kalyāṇa (tốt đẹp) cũng dùng cho đẹp; hima (tuyết, lạnh) cũng dùng cho lạnh.

1075.

1075.

ලොලෙ තු සීඝෙ චපලො, වුත්තෙ උදිත මුග්ගතෙ;

ආදිත්තෙ ගබ්බිතෙ දිත්තො, පිට්ඨං තු චුණ්ණිතෙපි ච.

Capala (dao động, nhanh) dùng cho dao động và nhanh; uggata (nói ra, mọc lên) dùng cho được nói và mọc lên. Ditto (sáng chói, kiêu hãnh) dùng cho sáng chói và kiêu hãnh; piṭṭha (bột) cũng dùng cho được nghiền thành bột.

1076.

1076.

විගතෙ වායිතෙ වීතං, භාවිතං වඩ්ඪිතෙපි ච;

භජ්ජිතෙ පතිතෙ භට්ඨො, පුට්ඨො පුච්ඡිත පොසිතෙ.

Vīta (đã qua, được dệt) dùng cho đã qua và được dệt; bhāvita (được tu tập) cũng dùng cho được làm cho tăng trưởng. Bhaṭṭha (được chiên, rơi rụng) dùng cho được chiên và rơi rụng; puṭṭha (được hỏi, được nuôi dưỡng) dùng cho được hỏi và được nuôi dưỡng.

1077.

1077.

ජාතො භූතෙ චයෙ ජාතං,පටිභාගො සමා’රිසු;

සූරො වීරෙ රවිසූරෙ, දුට්ඨො කුද්ධෙ ච දූසිතෙ.

Jāta (sinh ra, tập hợp) dùng cho đã sinh và sự tích tập; paṭibhāga (phần tương đương, kẻ địch) dùng cho tương đương và kẻ địch. Sūra (dũng cảm, mặt trời) dùng cho anh hùng và mặt trời; duṭṭha (tức giận, bị hư hỏng) dùng cho tức giận và bị làm cho hư hỏng.

1078.

1078.

දිට්ඨො’රිම්හි’ක්ඛිතෙ දිට්ඨො,මූළ්හෙ පොතෙ ච බාලිසො;

නින්දායං ඛෙපනෙ ඛෙපො, නියමො නිච්ඡයෙ වතෙ.

Diṭṭha (kẻ thù, được thấy) dùng cho kẻ thù và được thấy; bālisa (ngu si, con non) dùng cho ngu si và con non. Khepa (sự khiển trách, sự ném đi) dùng cho sự khiển trách và sự ném đi; niyama (sự quyết định, sự chế ngự) dùng cho sự quyết định và sự chế ngự.

1079.

1079.

සලාකායං කුසො දබ්භෙ,බාල්‍යාදො තු ඛයෙ වයො;

ලෙප ගබ්බෙස්ව’වලෙපො, අණ්ඩජො මීනපක්ඛිසු.

Kusa (cỏ kusa, thẻ) dùng cho thẻ và cỏ kusa; vaya (tuổi, sự suy tàn) dùng cho tuổi thơ v.v. và sự suy tàn. Avalepa (sự trát, sự kiêu mạn) dùng cho sự trát và sự kiêu mạn; aṇḍaja (loài sinh từ trứng) dùng cho cá và chim.

1080.

1080.

බිලාලෙ නකුලෙ බබ්බු, මන්ථො මන්ථනසත්තුසු;

වාලො කෙසෙ’ස්සාදිලොමෙ,සඞ්ඝාතො ඝාතරාසිසු.

Babbu (mèo, cầy mangut) dùng cho mèo và cầy mangut; mantha (cây khuấy, cháo) dùng cho cây khuấy và cháo lúa mạch. Vāla (lông, tóc) dùng cho tóc và lông ngựa v.v.; saṅghāta (sự giết, đống) dùng cho sự giết và đống.

1081.

1081.

ගොපගාමෙ රවෙ ඝොසො, සූතො සාරථිවන්දිසු;

මාල්‍යං තු පුප්ඵෙ තද්දාමෙ, වාහො තු සකටෙ හයෙ.

Ghosa (làng mục đồng, tiếng ồn) dùng cho làng mục đồng và tiếng ồn; sūta (người đánh xe, người hát rong) dùng cho người đánh xe và người hát rong. Mālya (hoa, vòng hoa) dùng cho hoa và vòng hoa; vāha (xe, ngựa) dùng cho xe bò và ngựa.

1082.

1082.

ඛයෙ’ච්චනෙ චා’පචයො, කාලො සමය මච්චුසු;

භෙ තාරකා නෙත්තමජ්ඣෙ, සීමා’ වධි, ට්ඨිතීසු ච.

Apacaya (sự suy giảm, sự hái) dùng cho sự suy giảm và sự hái lượm; kāla (thời gian, thần chết) dùng cho thời gian và thần chết. Bha (ngôi sao, con ngươi) dùng cho ngôi sao và con ngươi; sīmā (ranh giới, quy ước) dùng cho ranh giới và sự quy ước.

1083.

1083.

ආභොගො පුණ්ණතා’වජ්ජෙ-ස්වා’ළි’ත්ථී සඛි සෙතුසු;

සත්තෙ ථූලෙ තීසු දළ්හො, ලතා සාඛාය වල්ලියං.

Ābhoga (sự đầy đủ, sự chú ý) dùng cho sự đầy đủ và sự chú ý; āli (bạn nữ, đường đê) dùng cho bạn nữ và đường đê. Daḷha (chắc chắn, thô) (trong ba giới) dùng cho chắc chắn và thô; latā (dây leo, nhánh cây) dùng cho nhánh cây và dây leo.

1084.

1084.

මුත්ති’ත්ථී [Pg.88] මොචනෙ මොක්ඛෙ,කායො තු දෙහ රාසිසු;

නීචෙ පුථුජ්ජනො මූළ්හෙ, භත්තා සාමිනි ධාරකෙ.

Mutti (sự giải thoát) dùng cho sự giải thoát và Niết-bàn; kāya (thân thể, tập hợp) dùng cho thân thể và sự tập hợp. Puthujjana (phàm phu) dùng cho kẻ thấp hèn và kẻ ngu si; bhattā (người chồng, người chủ) dùng cho người chủ và người chồng.

1085.

1085.

සිඛා, පිඤ්ඡෙසු සිඛණ්ඩො, සත්තෙ ත්ව’ත්තනි පුග්ගලො;

සම්බාධො සංකටෙ ගුය්හෙ,නාසෙ ඛෙපෙ පරාභවො.

Sikhaṇḍa (mào, đuôi công) dùng cho mào và đuôi công; puggala (chúng sinh, tự ngã) dùng cho chúng sinh và tự ngã. Sambādha (chật hẹp, bí mật) dùng cho chật hẹp và bí mật; parābhava (sự thất bại, sự khinh miệt) dùng cho sự hủy hoại và sự khinh miệt.

1086.

1086.

වච්චො රූපෙ කරීසෙ ථ, ජුති’ත්ථී කන්තිරංසිසු;

Vacca (hình dáng, phân) dùng cho hình dáng và phân; juti (vẻ đẹp, tia sáng) dùng cho vẻ đẹp và tia sáng.

1087.

1087.

ලබ්භං යුත්තෙ ච ලද්ධබ්බෙ, ඛණ්ඩෙ පණ්ණෙ දලං මතං;

සල්ලං කණ්ඩෙ සලාකායං, සුචිත්තෙ ධාවනං ගතෙ;

භන්තත්ථෙ විබ්භමො හාවෙ, මොහො’විජ්ජාය මුච්ඡනෙ.

Labbha (thích hợp, có thể đạt được) dùng cho thích hợp và có thể đạt được; dala (mảnh, lá) được xem là dùng cho mảnh và lá. Salla (mũi tên, que nhọn) dùng cho mũi tên và que nhọn; dhāvana (sự chạy, sự trong sạch) dùng cho sự trong sạch và sự chạy. Vibhama (sự lầm lẫn, sự duyên dáng) dùng cho sự lầm lẫn và sự duyên dáng; moha (si mê) dùng cho vô minh và sự mê muội.

1088.

1088.

සෙදො ඝම්මජලෙ පාකෙ,ගොළෙ උච්ඡුමයෙ ගුළො;

මිත්තෙ සහායෙ ච සඛා, විභූ නිච්චප්පභූසු සො.

Seda (mồ hôi, sự nấu) dùng cho mồ hôi và sự nấu; guḷa (viên, đường mật) dùng cho viên và đường mật. Sakhā (bạn) dùng cho bạn và bạn đồng hành; vibhu (thường hằng, bậc chúa tể) dùng cho thường hằng và bậc chúa tể.

1089.

1089.

ඛග්ගෙ කුරූරෙ නෙත්තිංසො, පරස්මිං අත්‍ර තීස්ව’මු;

කලඞ්කො’ඞ්කා’පවාදෙසු,දෙසෙ ජනපදො ජනෙ.

Nettiṃsa (gươm, tàn bạo) dùng cho gươm và tàn bạo; amu (kia, nọ) (trong ba giới) dùng cho cái khác và ở đây. Kalaṅka (vết nhơ, sự chê bai) dùng cho vết nhơ và sự chê bai; janapada (xứ, dân chúng) dùng cho xứ và dân chúng.

1090.

1090.

පජ්ජෙ ගාථා වචීභෙදෙ, වංසො ත්ව’න්වයවෙණුසු;

යානං රථාදො ගමනෙ, සරූපස්මිං අධො තලං.

Gāthā (kệ) dùng cho thơ kệ và một loại lời nói; vaṃsa (dòng dõi, cây tre) dùng cho dòng dõi và cây tre. Yāna (cỗ xe, sự đi) dùng cho xe cộ v.v. và sự đi; tala (bề mặt, phía dưới) dùng cho bề mặt và phía dưới.

1091.

1091.

මජ්ඣො විලග්ගෙ වෙමජ්ඣෙ, පුප්ඵං තු කුසුමො’තුසු;

සීලං සභාවෙ සුබ්බතෙ, පුඞ්ගවො උසභෙ වරෙ.

Majjha (eo, ở giữa) dùng cho eo và ở giữa; puppha (hoa, kinh nguyệt) dùng cho hoa và kinh nguyệt. Sīla (bản chất, giới hạnh) dùng cho bản chất và giới hạnh tốt; puṅgava (bò đực, bậc tối thắng) dùng cho bò đực và bậc tối thắng.

1092.

1092.

කොසෙ ඛගාදිබීජෙ’ණ්ඩං, කුහරං ගබ්භරෙ බිලෙ;

නෙත්තිංසෙ ගණ්ඩකෙ ඛග්ගො, කදම්බො තු දුමෙ චයෙ.

(Từ) aṇḍaṃ (là) vỏ bọc và trứng của loài chim; kuharaṃ (là) hang động và cái lỗ; khaggo (là) thanh gươm và con tê giác; kadambo (là) cây kadamba và nhóm (tập hợp).

1093.

1093.

භෙ’ධෙනුයං රොහිණී’ත්ථී, වරඞ්ගං යොනියං සිරෙ;

අක්කොසෙ සපථෙ සාපො, පඞ්කං පාපෙ ච කද්දමෙ.

(Từ) rohiṇī (là) chòm sao và con bò cái; varaṅgaṃ (là) âm môn và cái đầu; sāpo (là) sự mắng nhiếc và lời nguyền; paṅkaṃ (là) điều ác và bùn.

1094.

1094.

භොගවත්‍යු’රගෙ භොගී, ස්සරො තු සිවසාමිසු;

බලෙ පභාවෙ වීරියං, තෙජො තෙසු ච දිත්තියං.

(Từ) bhogī (là) rắn có khoang và loài rắn; issaro (là) thần Siva và chúa tể; vīriyaṃ (là) sức mạnh và uy lực; tejo (là) trong những thứ đó (sức mạnh, uy lực) và sự sáng chói.

1095.

1095.

ධාරා සන්තති ඛග්ගඞ්ගෙ, වානං තණ්හාය සිබ්බනෙ;

ඛත්තා සූතෙ පටිහාරෙ, විත්ති පීළාසු වෙදනා.

(Từ) dhārā (là) dòng chảy liên tục và lưỡi gươm; vānaṃ (là) ái dục và sự may vá; khattā (là) người đánh xe và người giữ cửa; vedanā (là) sự hiểu biết và sự đau đớn.

1096.

1096.

ථියං [Pg.89] මති’ච්ඡාපඤ්ඤාසු, පාපෙ යුද්ධෙ රවෙ රණො;

ලවොතු බින්දු’ච්ඡෙදෙසු, පලාලෙ’ තිසයෙ භුසං.

(Từ) mati (giống cái) (là) ý muốn và trí tuệ; raṇo (là) điều ác, chiến trận và tiếng kêu; lavo (là) giọt và sự cắt đứt (phần nhỏ); bhusaṃ (là) rơm và sự vượt trội (rất nhiều).

1097.

1097.

බාධා දුක්ඛෙ නිසෙධෙ ච, මූලපදෙපි මාතිකා;

ස්නෙහො තෙලෙ’ධිකප්පෙමෙ,ඝරා’පෙක්ඛාසු ආලයො.

(Từ) bādhā (là) sự đau khổ và sự ngăn cấm; mātikā (là) nguồn gốc và đề mục; sneho (là) dầu và tình yêu thương; ālayo (là) nhà và sự quyến luyến.

1098.

1098.

කෙතුස්මිං කෙතනං ගෙහෙ, ඨානෙ භූමි’ත්ථියං භුවි;

ලෙඛ්‍යෙ ලෙඛො රාජි ලෙඛා, පූජිතෙ භගවා ජිනෙ.

(Từ) ketanaṃ (là) cờ hiệu và nhà; bhūmi (giống cái) (là) nơi chốn và đất; lekho (là) chữ viết, lekhā (là) hàng (dòng kẻ); bhagavā (là) đấng được tôn kính và đấng chiến thắng.

1099.

1099.

ගදා සත්ථෙ ගදො රොගෙ, නිසජ්ජා පීඨෙස්වා’සනං;

තථාගතො ජිනෙ සත්තෙ,චයෙ දෙහෙ සමුස්සයො.

(Từ) gadā (là) vũ khí (cây chùy), gado (là) bệnh tật; āsanaṃ (là) sự ngồi và cái ghế; tathāgato (là) đấng chiến thắng và chúng sanh; samussayo (là) sự tích tụ và thân thể.

1100.

1100.

බිලං කොට්ඨාස ඡිද්දෙසු, වජ්ජං දොසෙ ච භෙරියං;

කාලෙ දීඝඤ්ජසෙ’ද්ධානං, ආලියං සෙතු කාරණෙ.

(Từ) bilaṃ (là) phần (khoang) và lỗ hổng; vajjaṃ (là) lỗi lầm và nhạc cụ (trống); addhānaṃ (là) thời gian và con đường dài; āliyaṃ (là) đê (bờ) và nguyên nhân.

1101.

1101.

ඔකාසො කාරණෙ දෙසෙ,සභා ගෙහෙ ච සංසදෙ;

යූපො ථම්භෙ ච පාසාදෙ, අයනං ගමනෙ පථෙ.

(Từ) okāso (là) lý do (cơ hội) và nơi chốn; sabhā (là) nhà (phòng) và hội chúng; yūpo (là) cột trụ và lâu đài; ayanaṃ (là) sự đi và con đường.

1102.

1102.

අක්කො රුක්ඛන්තරෙ සූරෙ,අස්සො කොණෙ හයෙපි ච;

අංසො ඛන්ධෙ ච කොට්ඨාසෙ,ජාලං සූස්ව’ච්චි නො පුමෙ.

(Từ) akko (là) một loại cây và mặt trời; asso (là) góc và con ngựa; aṃso (là) vai và phần; jālaṃ (không phải giống đực) (là) chồi non và ngọn lửa.

1103.

1103.

නාසා’සත්තෙස්ව’ භාවො ථ,අන්න මොදන භුත්තිසු;

ජීවං පානෙ ජනෙ ජීවො,ඝාසො ත්ව’න්නෙ ච භක්ඛණෙ.

(Từ) abhāvo (là) sự hủy diệt và sự không tồn tại; bhutti (là) thức ăn và sự hưởng thụ; jīvo (là) sự sống, sinh vật và người; ghāso (là) thức ăn và sự ăn.

1104.

1104.

ඡදනෙ’ච්ඡාදනං වත්ථෙ, නිකායො ගෙහරාසිසු;

අන්නාදො ආමිසං මංසෙ;

දික්ඛා තු යජනෙ’ච්චනෙ.

(Từ) chādanaṃ (là) mái che và vải; nikāyo (là) nhà và nhóm (bộ); āmisaṃ (là) thức ăn và thịt; dikkhā (là) sự tế lễ và sự cúng dường.

1105.

1105.

ක්‍රියායං කාරිකා පජ්ජෙ,කෙතු තු චිහනෙ ධජෙ;

කුසුමං ථීරජෙ පුප්ඵෙ, වානරෙ තු බුධෙ කවි.

(Từ) kārikā (là) hành động và thơ kệ; ketu (là) dấu hiệu và lá cờ; kusumaṃ (là) kinh nguyệt và bông hoa; kavi (là) con khỉ và người có trí.

1106.

1106.

අධරෙ [Pg.90] ඛරභෙ ඔට්ඨො, ලුද්දො තු ලුද්දකෙපි ච;

කලුසං ත්වා’විලෙ පාපෙ, පාපෙ කලි පරාජයෙ.

(Từ) oṭṭho (là) môi dưới và con lạc đà; luddo (là) thợ săn; kalusaṃ (là) vẩn đục và tội lỗi; kali (là) tội lỗi và sự thất bại.

1107.

1107.

කන්තාරො වන, දුග්ගෙසු, චරො චාරම්හි චඤ්චලෙ;

ජනාවාසෙ ගණෙ ගාමො, චම්මං තු ඵලකෙ තචෙ.

(Từ) kantāro (là) rừng và nơi khó đi; caro (là) gián điệp và sự di chuyển; gāmo (là) nơi ở của người và nhóm; cammaṃ (là) cái khiên và da.

1108.

1108.

ආමොදො හාස ගන්ධෙසු,චාරු තු කනකෙපි ච;

සත්තායං භවනං ගෙහෙ, ලෙසෙ තු ඛලිතෙ ඡලං.

(Từ) āmodo (là) niềm vui và mùi hương; cāru (là) vàng; bhavanaṃ (là) sự tồn tại và nhà; chalaṃ (là) duyên cớ và sự sai lầm.

1109.

1109.

වෙරං පාපෙ ච පටිඝෙ, තචො චම්මනි වක්කලෙ;

උච්චෙ’ධිරොහෙ ආරොහො, නෙත්තං වත්ථන්තර’ක්ඛිසු.

(Từ) veraṃ (là) điều ác và sự oán thù; taco (là) da và vỏ cây; āroho (là) cao và sự leo lên; nettaṃ (là) một loại vải và mắt.

1110.

1110.

පටිහාරෙ මුඛෙ ද්වාරං, පෙතෙ ඤාතෙ මතො තිසු;

මාසො පරණ්ණ කාලෙසු, නග්ගො ත්ව’චෙලකෙපි ච.

(Từ) dvāraṃ (là) người giữ cửa và cửa (lối vào); mato (ba giống) (là) người chết và được biết; māso (là) đậu và tháng; naggo (là) người lõa thể.

1111.

1111.

දොසෙ ඝාතෙ ච පටිඝො, මිගාදො ඡගලෙ පසු;

අරූපෙ චා’ව්හයෙ නාමං, දරො දරථ භීතිසු.

(Từ) paṭigho (là) sân hận và sự va chạm; pasu (là) thú ăn thịt và con dê; nāmaṃ (là) vô sắc và tên gọi; daro (là) sự phiền não và sự sợ hãi.

1112.

1112.

යාචනෙ භොජනෙ භික්ඛා,භාරෙ ත්ව’තිසයෙ භරො;

දබ්බි’න්දජායාසු සුජා, මෙඝෙ ත්ව’බ්භං විහායසෙ.

(Từ) bhikkhā (là) sự xin và vật thực; bharo (là) gánh nặng và sự vượt trội; sujā (là) cái vá và vợ của thần Indra; abbhaṃ (là) mây và bầu trời.

1113.

1113.

මොදකො ඛජ්ජභෙදෙපි, මණිකෙ රතනෙ මණි;

සෙලා’රාමෙසු මලයො,සභාව’ඞ්කෙසු ලක්ඛණං.

(Từ) modako (là) một loại bánh ngọt; maṇi (là) chum nước và ngọc báu; malayo (là) núi và vườn; lakkhaṇaṃ (là) bản chất và dấu hiệu.

1114.

1114.

හවි සප්පිම්හි හොතබ්බෙ, සිරො සෙට්ඨෙ ච මුද්ධනි;

විචාරෙපි විවෙකො ථ, සිඛරී පබ්බතෙ දුමෙ.

(Từ) havi (là) bơ sữa và vật tế; siro (là) sự cao quý và đỉnh đầu; viveko (là) sự thẩm sát; sikharī (là) núi và cây.

1115.

1115.

වෙගො ජවෙ පවාහෙ ච, සඞ්කු තු ඛිලහෙතිසු;

නිග්ගහීතෙ කණෙ බින්දු, වරාහො සූකරෙ ගජෙ.

(Từ) vego (là) tốc độ và dòng chảy; saṅku (là) cọc và vũ khí; bindu (là) dấu niggahīta và giọt; varāho (là) heo rừng và con voi.

1116.

1116.

නෙත්තන්තෙ චිත්තකෙ’පාඞ්ගං, සිද්ධත්ථො සාසපෙ ජිනෙ;

හාරො මුත්තාගුණෙ ගාහෙ,ඛාරකො මකුළෙ රසෙ.

(Từ) apāṅgaṃ (là) khóe mắt và dấu trên trán; siddhattho (là) hạt cải và đấng chiến thắng (Đức Phật); hāro (là) chuỗi ngọc trai và sự cầm lấy; khārako (là) nụ hoa và vị (chất kiềm).

1117.

1117.

අච්චයො’ තික්කමෙ දොසෙ,සෙලරුක්ඛෙස්ව’ගො නගො;

ස්වප්පෙ’වධාරණෙ මත්තං, අපචිත්‍ය’ච්චනෙ ඛයෙ.

(Từ) accayo (là) sự vi phạm và lỗi lầm; ago và nago (là) núi và cây; mattaṃ (là) ít và sự xác định (chỉ); apaciti (là) sự tôn kính và sự suy giảm.

1118.

1118.

ඡිද්දො’තරණෙස්වො’තාරො,බ්‍රහ්මෙ [Pg.91] ච ජනකෙ පිතා;

පිතාමහො’ය්‍යකෙ බ්‍රහ්මෙ,පොතො නාවාය බාලකෙ.

(Từ) otāro (là) lỗ hổng (cơ hội) và bến nước; pitā (là) Phạm thiên và người cha; pitāmaho (là) ông nội và Phạm thiên; poto (là) thuyền và đứa trẻ.

1119.

1119.

රුක්ඛෙ වණ්ණෙ සුනෙ සොණො,සග්ගෙ තු ගගනෙ දිවො;

වත්ථෙ ගන්ධෙ ඝරෙ වාසො, චුල්ලො ඛුද්දෙ ච උද්ධනෙ.

(Từ) soṇo (là) cây, màu sắc (màu đỏ) và con chó; divo (là) thiên giới và bầu trời; vāso (là) vải, hương thơm và nhà; cullo (là) nhỏ và lò (bếp).

1120.

1120.

කණ්ණො කොණෙ ච සවණෙ,මාලා පුප්ඵෙ ච පන්තියං;

භාගො භාග්‍යෙ’කදෙසෙසු,කුට්ඨං රොගෙ’ ජපාලකෙ.

(Từ) kaṇṇo (là) góc và tai; mālā (là) vòng hoa và hàng (dãy); bhāgo (là) phận (số phận) và phần; kuṭṭhaṃ (là) bệnh phong và cây costus.

1121.

1121.

සෙය්‍යා සෙනාසනෙ සෙනෙ, චුන්දභණ්ඩම්හි ච’බ්භමො;

වත්ථාදිලොමං’සු කරෙ, නිපාතො පතනෙ’බ්‍යයෙ.

(Từ) seyyā (là) giường và sự ngủ; abbhamo (là) dụng cụ của thợ tiện; aṃsu (là) lông (trên vải) và tia sáng; nipāto (là) sự rơi xuống và bất biến từ.

1122.

1122.

සාඛායං විටපො ථම්භෙ, සත්තු ඛජ්ජන්තරෙ දිසෙ;

සාමිකො පති’යිරෙසු, පට්ඨානං ගති හෙතුසු.

(Từ viṭapa dùng cho) nhánh cây và thân cây; (từ sattu dùng cho) kẻ thù và bột (ngũ cốc); (từ sāmika dùng cho) người chồng và người chủ; (từ paṭṭhāna dùng cho) sự đi đến và nguyên nhân.

1123.

1123.

රාගෙ රඞ්ගො නච්චට්ඨානෙ, පානං පෙය්‍යෙ ච පීතියං;

ඉණු’ක්ඛෙපෙසු උද්ධාරො, උම්මාරෙ එළකො අජෙ.

(Từ raṅga dùng cho) màu sắc và sân khấu; (từ pāna dùng cho) vật có thể uống và sự uống; (từ uddhāra dùng cho) món nợ và sự nâng lên; (từ eḷaka dùng cho) ngưỡng cửa và con dê.

1124.

1124.

පහාරො පොථනෙ යාමෙ,සරදො හායනො’තුසු;

කුණ්ඩිකායා’ළ්හකෙ තුම්බො,පලාලො තු භුසම්හි ච.

(Từ pahāra dùng cho) sự đập đánh và canh (thời gian); (từ sarada dùng cho) năm và mùa thu; (từ tumba dùng cho) bình nước và (đơn vị đo lường) āḷhaka; (từ palāla dùng cho) rơm rạ.

1125.

1125.

මතා’වාටෙ චයෙ කාසු, පනිසා කාරණෙ රහො;

කාසො පොටගලෙ රොගෙ,දොසො කොධෙ ගුණෙ’තරෙ.

(Từ kāsu được biết trong nghĩa) hố và đống; (từ upanisā dùng cho) nguyên nhân và nơi kín đáo; (từ kāsa dùng cho) một loại cỏ và bệnh ho; (từ dosa dùng cho) sân hận và lỗi lầm.

1126.

1126.

යුත්‍ය’ට්ටාල’ට්ටිතෙස්ව’ට්ටො, කීළායං කානනෙ දවො;

උප්පත්තියං චො’ප්පතනං, උය්‍යානං ගමනෙ වනෙ.

(Từ aṭṭa dùng cho) lý lẽ, tháp canh, và sự việc đã được xác lập; (từ dava dùng cho) sự vui đùa và khu rừng; (từ uppatana dùng cho) sự phát sanh; (từ uyyāna dùng cho) sự đi ra và khu vườn.

1127.

1127.

වොකාරො ලාමකෙ ඛන්ධෙ, මූලො’පදාසු පාභතං;

දසා’ වත්ථා පටන්තෙසු, කාරණං ඝාත, හෙතුසු.

(Từ okāra dùng cho) sự thấp hèn và uẩn; (từ pābhata dùng cho) gốc rễ và vật dâng tặng; (từ dasā dùng cho) trạng thái và vạt áo; (từ kāraṇa dùng cho) sự giết hại và nguyên nhân.

1128.

1128.

හත්ථිදානෙ [Pg.92] මදො ගබ්බෙ, ඝටා ඝටන රාසිසු;

උපහාරො’භිහාරෙපි, චයො බන්ධන රාසිසු.

(Từ mada dùng cho) sự tiết dịch của voi (khi động đực) và sự kiêu hãnh; (từ ghaṭā dùng cho) sự cố gắng và đám đông; (từ upahāra cũng dùng cho) sự dâng cúng; (từ caya dùng cho) sự trói buộc và đống.

1129.

1129.

ගන්ධො ථොකෙ ඝායනීයෙ,චාගො තු දානහානිසු;

පානෙ පමොදෙ පීති’ත්ථී, ඉණෙ ගිවා ගලෙපි ච.

(Từ gandha dùng cho) một ít và mùi hương; (từ cāga dùng cho) sự bố thí và sự từ bỏ; (từ pīti, giống cái, dùng cho) thức uống và sự vui mừng; (từ gīvā cũng dùng cho) món nợ và cái cổ.

1130.

1130.

පතිට්ඨා නිස්සයෙ ඨානෙ, බලක්කාරෙපි සාහසං;

භඞ්ගො භෙදෙ පටෙ භඞ්ගං, ඡත්තං තු ඡවකෙපි ච.

(Từ patiṭṭhā dùng cho) nơi nương tựa và nơi trú; (từ sāhasaṃ cũng dùng cho) sự cưỡng bức; (từ bhaṅga dùng cho) sự phá vỡ và cây gai dầu; (từ chattaṃ cũng dùng cho) cây nấm.

1131.

1131.

ඤාණෙ භුවි ච භූරි’ත්තී, අනඞ්ගෙ මදනො දුමෙ;

පමාතරිපි මාතා ථ, වෙඨු’ණීසෙසු වෙඨනං.

(Từ bhūri, giống cái, dùng cho) trí tuệ và đất; (từ madana dùng cho) thần tình yêu và một loại cây; (từ mātā cũng dùng cho) người đo lường; (từ veṭhana dùng cho) cằm và khăn xếp.

1132.

1132.

මාරිසො තණ්ඩුලෙය්‍යෙ’ය්‍යෙ,මොක්ඛො නිබ්බාන මුත්තිසු;

ඉන්දො’ධිපති සක්කෙස්වා, රම්මණං හෙතු ගොචරෙ.

(Từ mārisa dùng cho) rau dền và bậc đáng kính; (từ mokkha dùng cho) Niết-bàn và sự giải thoát; (từ inda dùng cho) người thủ lĩnh và vua trời Sakka; (từ ārammaṇa dùng cho) nguyên nhân và đối tượng (của giác quan).

1133.

1133.

අඞ්කෙ සණ්ඨාන මාකාරෙ,ඛෙත්තෙ වප්පො තටෙපි ච;

සම්මුත්‍ය’නුඤ්ඤා වොහාරෙ, ස්ව’ථ ලාජාසු චා’ක්ඛතං.

(Từ ākāra dùng cho) dấu hiệu và hình dáng; (từ vappa dùng cho) thửa ruộng và bờ sông; (từ sammuti dùng cho) sự cho phép và sự quy ước; (từ akkhata dùng cho) cốm và sự nguyên vẹn.

1134.

1134.

සත්‍රං යාගෙ සදාදානෙ,සොමො තු ඔසධි’න්දුසු;

සඞ්ඝාතො යුගගෙහඞ්ගෙ, ඛාරො ඌසෙ ච භස්මනි.

(Từ satta dùng cho) sự tế lễ và sự bố thí thường xuyên; (từ soma dùng cho) một loại dược thảo và mặt trăng; (từ saṅghāta dùng cho) cặp đôi và bộ phận của ngôi nhà; (từ khāra dùng cho) chất mặn và tro.

1135.

1135.

ආතාපො වීරියෙ තාපෙ,භාගෙ සීමාය ඔධි චාති.

(Từ ātāpa dùng cho) sự tinh tấn và sức nóng; (từ odhi dùng cho) phần và ranh giới.

ඉති පාදානෙකත්ථවග්ගො.

Như vậy là phẩm về các từ có nhiều nghĩa (kết thúc bằng -a).

අනෙකත්ථවග්ගො නිට්ඨිතො.

Phẩm nhiều nghĩa đã kết thúc.

3. සාමඤ්ඤකණ්ඩ

3. Chương Phổ Thông

4. අබ්‍යයවග්ග

4. Phẩm Bất Biến Từ

1136.

1136.

අබ්‍යයං වුච්චතෙ දානි, චිරස්සං තු චිරං තථා;

චිරෙන චිරරත්තාය, සහ සද්ධිං සමං අමා.

Bây giờ, các bất biến từ được nói đến: (các từ) cirassaṃ, ciraṃ, cirena, cirarattāya (có nghĩa là) lâu dài; (các từ) saha, saddhiṃ, samaṃ, amā (có nghĩa là) cùng với.

1137.

1137.

පුනප්පුනං [Pg.93] අභිණ්හඤ්චා, සකිං චා’භික්ඛණං මුහුං;

වජ්ජනෙ තු විනා නානා, අන්තරෙන රිතෙ පුථු.

(Các từ) punappunaṃ, abhiṇhaṃ, sakiṃ, abhikkhaṇaṃ, muhuṃ (có nghĩa là) thường xuyên, lặp đi lặp lại; còn trong nghĩa loại trừ (là các từ): vinā, nānā, antarena, rite, puthu.

1138.

1138.

බලවං සුට්ඨු චා’තීවා, තිසයෙ කිමුත ස්ව’ති;

අහො තු කිං කිමූ’ දාහු, විකප්පෙ කිමුතො’ද ච.

(Các từ) balavaṃ, suṭṭhu, atīva, kimuta, su (dùng) trong nghĩa vượt trội; còn (các từ) aho, kiṃ, kimu, udāhu, kimuta, uda (dùng) trong nghĩa lựa chọn.

1139.

1139.

අව්හානෙ භො අරෙ අම්භො,හම්භො රෙ ජෙ’ඞ්ග ආවුසො;

හෙ හරෙ ථ කථං කිංසු, නනු කච්චි නු කිං සමා.

(Các từ) bho, are, ambho, hambho, re, je, aṅga, āvuso, he, hare (dùng) trong nghĩa gọi; (các từ) atha, kathaṃ, kiṃsu, nanu, kacci, nu, kiṃ, samā (dùng trong nghĩa) hỏi.

1140.

1140.

අධුනෙ’තරහී’දානි, සම්පති අඤ්ඤදත්ථු තු;

තග්ඝෙ’ කංසෙ සසක්කඤ්චා, ද්ධා කාමං ජාතු වෙ හවෙ.

(Các từ) adhunā, etarahi, idāni, sampati (có nghĩa là) bây giờ; còn (các từ) aññadatthu, taggha, ekaṃse, sasakkaṃ, addhā, kāmaṃ, jātu, ve, have (có nghĩa là) chắc chắn, thật vậy.

1141.

1141.

යාවතා තාවතා යාව, තාව කිත්තාවතා තථා;

එත්තාවතා ච කීවෙ’ති, පරිච්ඡෙදත්ථවාචකා.

(Các từ) yāvatā, tāvatā, yāva, tāva, kittāvatā, ettāvatā, và kīva là những từ chỉ sự giới hạn.

1142.

1142.

යථා තථා යථෙවෙ’වං, යථානාම යථාහි ච;

සෙය්‍යථාප්‍යෙ’වමෙවං, වා, තථෙව ච යථාපි ච.

(Các từ so sánh là) yathā, tathā, yathā iva, evaṃ, yathā nāma, yathā hi, seyyathāpi, evaṃ evaṃ, vā, tathā iva, và yathāpi.

1143.

1143.

එවම්පි ච සෙය්‍යථාපි, නාම යථරිවා’පි ච;

පටිභාගත්ථෙ යථාච, විය තථරිවා’පි ච.

(Cũng vậy là các từ) evaṃ pi, seyyathāpi, nāma, yathā iva; và trong nghĩa tương tự (là các từ) yathā, viya, và tathā iva.

1144.

1144.

සං සාමඤ්ච සයං චාථ, ආම සාහු ලහූ’පි ච;

ඔපායිකං පතිරූපං, සාධ්වෙ’වං සම්පටිච්ඡනෙ.

(Các từ) saṃ, sāmaṃ, sayaṃ, atha, āma, sāhu, lahu, opāyikaṃ, patirūpaṃ, sādhu, evaṃ (dùng) trong nghĩa chấp thuận.

1145.

1145.

යං තං යතො තතො යෙන,තෙනෙ’ති කාරණෙ සියුං;

අසාකල්‍යෙ තු චන චි, නිප්ඵලෙ තු මුධා භවෙ.

(Các từ) yaṃ, taṃ, yato, tato, yena, tena (dùng) trong nghĩa nguyên nhân; (các từ) cana, ci (dùng) trong nghĩa không toàn phần; (từ) mudhā (dùng) trong nghĩa vô ích.

1146.

1146.

කදාචි ජාතු තුල්‍යා’ථ, සබ්බතො ච සමන්තතො;

පරිතො ච සමන්තාපි, අථ මිච්ඡා මුසා භවෙ.

(Các từ) kadāci và jātu tương đương nhau (có nghĩa là đôi khi); (các từ) sabbato, samantato, parito, và samantā (có nghĩa là khắp nơi); (các từ) micchā và musā (có nghĩa là) sai lạc, dối trá.

1147.

1147.

නිසෙධෙ න අනොමා’ලං, නහි චෙතු සචෙ යදි;

අනුකුල්‍යෙ තු සද්ධඤ්ච,නත්තං දොසො දිවා ත්ව’හෙ.

Trong nghĩa cấm đoán (là các từ): na, a, no, mā, alaṃ, nahi; (các từ) ce, sace, yadi (có nghĩa là) nếu; trong nghĩa thuận theo (là từ) saddhaṃ; (các từ) nattaṃ và doso (có nghĩa là) ban đêm; (các từ) divā và ahe (có nghĩa là) ban ngày.

1148.

1148.

ඊසං කිඤ්චි මනං අප්පෙ, සහසා තු අතක්කිතෙ;

පුරෙ ග්ගතො තු පුරතො, පෙච්චා’මුත්‍රභවන්තරෙ.

Īsaṃ, kiñci, manaṃ có nghĩa là một ít. Sahasā có nghĩa là đột nhiên, không suy xét. Pure, aggato, purato có nghĩa là ở trước. Peccā, amutra, bhavantare có nghĩa là ở đời sau, ở thế giới bên kia.

1149.

1149.

අහො [Pg.94] හී විම්හයෙ තුණ්හී,තු මොනෙ ථා’වි පාතු ච;

තඞ්ඛණෙ සජ්ජු සපදි, බලක්කාරෙ පසය්හ ච.

Aho, hī có nghĩa là ngạc nhiên. Tuṇhī, tu có nghĩa là im lặng. Thā, avi, pātu có nghĩa là hiện ra, rõ ràng. Taṅkhaṇe, sajju, sapadi có nghĩa là trong khoảnh khắc ấy, ngay lập tức. Balakkāre, pasayha có nghĩa là bằng vũ lực, cưỡng ép.

1150.

1150.

සුදං ඛො අස්සු යග්ඝෙ වෙ,හා’දයො පදපූරණෙ;

අන්තරෙන’න්තරා අන්තො, වස්සං නූන ච නිච්ඡයෙ.

Sudaṃ, kho, assu, yagghe, ve, hā và các từ tương tự là những từ đệm (padapūraṇe). Antarena, antarā, anto có nghĩa là ở giữa, bên trong. Vassaṃ, nūna có nghĩa là chắc chắn, quyết định.

1151.

1151.

ආනන්දෙ සඤ්ච දිට්ඨා ථ, විරොධකථනෙ නනු;

කාමප්පවෙදනෙ කච්චි, උසූයොපගමෙ’ත්ථු ච.

Sañca, diṭṭhā, tha có nghĩa là vui mừng, may mắn. Nanu có nghĩa là trong lời nói mâu thuẫn. Kacci có nghĩa là trong việc hỏi han với ý mong muốn. Itthu có nghĩa là trong việc ganh tỵ.

1152.

1152.

එවා’වධාරණෙ ඤෙය්‍යං, යථාත්තං තු යථාතථං;

නීචං අප්පෙ, මහත්‍යු’ච්චං, අථ පාතො පගෙ සමා.

Evaṃ được biết với nghĩa nhấn mạnh. Yathāttaṃ, yathātathaṃ có nghĩa là đúng như thật. Nīcaṃ có nghĩa là thấp, ít. Uccaṃ có nghĩa là cao, lớn. Pāto, page có nghĩa tương đương là vào buổi sáng.

1153.

1153.

නිච්චෙ සදා සනං පායො,බාහුල්‍යෙ බාහිරං බහි;

බහිද්ධා බාහිරා බාහ්‍යෙ, සීඝෙතු සණිකං භවෙ.

Sadā, sanaṃ, pāyo có nghĩa là luôn luôn, thường xuyên. Bāhiraṃ, bahi, bahiddhā, bāhirā, bāhye có nghĩa là ở bên ngoài. Saṇikaṃ có nghĩa là chậm chạp, từ từ.

1154.

1154.

අත්ථං අදස්සනෙ දුට්ඨු, නින්දායං, වන්දනෙ නමො;

සම්මා සුට්ඨු පසංසායං, අථො සත්තාය මත්ථි ච.

Atthaṃ có nghĩa là sự biến mất. Duṭṭhu có nghĩa là trong sự khiển trách. Namo có nghĩa là trong sự đảnh lễ. Sammā, suṭṭhu có nghĩa là trong sự tán dương. Atho, atthi có nghĩa là trong sự hiện hữu.

1155.

1155.

සායං සායෙ’ජ්ජ අත්‍රා’හෙ,සුවෙ තු ස්වෙ අනාගතෙ;

තතො පරෙ පරසුවෙ, හිය්‍යොතු දිවසෙ ගතෙ.

Sāyaṃ, sāye có nghĩa là buổi chiều. Ajja, atrāhe có nghĩa là hôm nay. Suve, sve có nghĩa là ngày mai, trong tương lai. Parasuve có nghĩa là ngày kia (sau ngày mai). Hiyyo có nghĩa là hôm qua, ngày đã qua.

1156.

1156.

යත්ථ යත්‍ර යහිංචාථ, තත්ථ තත්‍ර තහිංතහං;

අථො උද්ධඤ්ච උපරි, හෙට්ඨා තු ච අධො සමා.

Yattha, yatra, yahiṃ có nghĩa là nơi nào. Tattha, tatra, tahiṃ, tahaṃ có nghĩa là nơi đó. Uddhaṃ, upari có nghĩa là ở trên. Heṭṭhā, adho có nghĩa tương đương là ở dưới.

1157.

1157.

චොදනෙ ඉඞ්ඝ හන්දා’ථ, ආරාදූරා ච ආරකා;

පරම්මුඛා තු ච රහො, සම්මුඛා ත්වා’වි පාතු ච.

Iṅgha, handa có nghĩa là trong sự thúc giục. Ārā, dūrā, ārakā có nghĩa là xa. Parammukhā, raho có nghĩa là sau lưng, kín đáo. Sammukhā, āvi, pātu có nghĩa là trước mặt, công khai.

1158.

1158.

සංසයත්ථම්හි අප්පෙව, අප්පෙවනාම නූ’ති ච;

නිදස්සනෙ ඉති’ත්ථඤ්ච, එවං, කිච්ඡෙ කථඤ්චි ච.

Appeva, appevanāma, nū có nghĩa là trong ý nghĩa nghi ngờ. Iti, itthaṃ, evaṃ có nghĩa là trong sự chỉ dẫn. Kathañci có nghĩa là trong sự khó khăn.

1159.

1159.

හා ඛෙදෙ සච්ඡි පච්චක්ඛෙ,ධුවං ථිරෙ’වධාරණෙ;

තිරො තු තිරියං චාථ, කුච්ඡායං දුට්ඨු කු’ච්චතෙ.

Hā có nghĩa là trong sự sầu muộn. Sacchi có nghĩa là trực tiếp, trước mắt. Dhuvaṃ có nghĩa là chắc chắn, kiên cố, quả quyết. Tiro, tiriyaṃ có nghĩa là ngang qua. Duṭṭhu, ku được nói trong ý nghĩa chê bai.

1160.

1160.

සුවත්ථි ආසිට්ඨත්ථම්හි, නින්දායං තු ධී කථ්‍යතෙ;

කුහිඤ්චනං කුහිං කුත්‍ර, කුත්ථ කත්ථ කහං ක්ව ථ.

Suvatthi có nghĩa là trong ý nghĩa chúc phúc. Dhī được nói trong sự khiển trách. Kuhiñcanaṃ, kuhiṃ, kutra, kuttha, kattha, kahaṃ, kva, tha đều có nghĩa là ở đâu?

1161.

1161.

ඉහෙ’ධා’ත්‍ර [Pg.95] තු එත්ථා’ත්ථ,අථ සබ්බත්‍ර සබ්බධි;

කදා කුදාචනං චාථ, තදානි ච තදා සමා.

Iha, idha, atra, ettha có nghĩa là ở đây. Sabbatra, sabbadhi có nghĩa là khắp nơi. Kadā, kudācanaṃ có nghĩa là khi nào? Tadāni, tadā có nghĩa tương đương là khi ấy.

1162.

1162.

ආදිකම්මෙ භුසත්ථෙ ච, සම්භවො’තිණ්ණ තිත්තිසු;

නියොගි’ස්සරිය’ප්පීති, දාන පූජා’ග්ග, සන්තිසු.

(Tiếp đầu ngữ Ā) có nghĩa là: hành động ban đầu, rất nhiều, nguồn gốc, món nợ, sự thỏa mãn, mệnh lệnh, quyền uy, sự không hài lòng, sự bố thí, sự cúng dường, sự cao tột, sự an tịnh.

1163.

1163.

දස්සනෙ තප්පරෙ සඞ්ගෙ, පසංසා, ගති, සුද්ධිසු;

හිංසා, පකාරන්තො’භාව, වියොගා’වයවෙසු ච;

පො’පසග්ගො දිසායොගෙ, පත්ථනා, ධිතිආදිසු.

Tiếp đầu ngữ Pa có nghĩa là: sự thấy, sự kế tục, sự dính mắc, sự tán dương, sự đi, sự trong sạch, sự hãm hại, sự khác biệt, sự không có, sự chia ly, bộ phận, phương hướng, sự mong mỏi, sự tinh tấn, v.v.

1164.

1164.

පරාසද්දො පරිහානි, පරාජය ගතීසු ච;

භුසත්ථෙ පටිලොමත්ථෙ, වික්කමා’මසනාදිසු.

Từ Parā có nghĩa là: sự suy tàn, sự thất bại, sự đi, rất nhiều, ý nghĩa ngược lại, sự dũng mãnh, sự chạm xúc, v.v.

1165.

1165.

නිස්සෙසා’භාව සන්‍යාස, භුසත්ථ මොක්ඛ රාසිසු;

ගෙහා’දෙසො’පමාහීන, පසාදනිග්ගතා’ච්චයෙ.

(Tiếp đầu ngữ Ni) có nghĩa là: không còn dư sót, sự không có, sự từ bỏ, rất nhiều, sự giải thoát, đống, nhà, sự thay thế, sự ví dụ, sự thấp kém, sự trong sạch, sự đi ra, sự vượt qua.

1166.

1166.

දස්සනො’සානනික්ඛන්තා, ධොභාගෙස්ව’වධාරණෙ;

සාමීප්‍යෙ බන්ධනෙ ඡෙක, න්තොභාගො’පරතීසු ච.

(Tiếp đầu ngữ Ni) có nghĩa là: sự chỉ dẫn, sự kết thúc, sự đi ra, phần dưới, sự nhấn mạnh, sự gần gũi, sự trói buộc, sự khéo léo, phần bên trong, sự chấm dứt.

1167.

1167.

පාතුභාවෙ වියොගෙ ච, නිසෙධාදො නි දිස්සති;

අථො නීහරණෙ චෙවා, වරණාදො ච නී සියා.

Ni được thấy trong các nghĩa: sự hiện bày, sự chia ly, sự ngăn cấm, v.v. Còn Nī có nghĩa là: sự mang ra, sự ngăn che, v.v.

1168.

1168.

උද්ධකම්ම වියොග ත්ත, ලාභ තිත්ති සමිද්ධිසු;

පාතුභාව’ච්චයාභාව, පබලත්තෙ පකාසනෙ;

දක්ඛ’ග්ගතාසු කථනෙ, සත්තිමොක්ඛාදිකෙ උ ච.

(Tiếp đầu ngữ U) có nghĩa là: hành động hướng lên, sự chia ly, sự đạt được, sự thỏa mãn, sự thành công, sự hiện bày, sự vượt qua, sự không có, sự mạnh mẽ, sự làm sáng tỏ, sự khéo léo, sự ưu việt, sự nói năng, năng lực, sự giải thoát, v.v.

1169.

1169.

දු කුච්ඡිතෙ’සදත්ථෙසු, විරූපත්තෙ ප්‍ය’සොභනෙ;

සියා’භාවා’සමිද්ධීසු, කිච්ඡෙ චා’නන්දනාදිකෙ.

(Tiếp đầu ngữ Du) có nghĩa là: đáng khinh, ý nghĩa xấu, sự dị dạng, sự không đẹp, sự không có, sự không thành công, sự khó khăn, sự không hoan hỷ, v.v.

1170.

1170.

සං සමොධාන සඞ්ඛෙප, සමන්තත්ත සමිද්ධිසු;

සම්මා භුස සහ ප්පත්ථා, භිමුඛත්ථෙසු සඞ්ගතෙ;

විධානෙ පභවෙ පූජා, පුනප්පුනක්‍රියාදිසු.

(Tiếp đầu ngữ Saṃ) có nghĩa là: sự kết hợp, sự tóm tắt, sự trọn vẹn, sự thành công, đúng đắn, rất nhiều, cùng nhau, đối diện, sự hội họp, sự sắp đặt, nguồn gốc, sự cúng dường, hành động lặp đi lặp lại, v.v.

1171.

1171.

විවිධා’තිසයා’භාව, භුසත්ති’ස්සරියා’ච්චයෙ;

වියොගෙ කලහෙ පාතු, භාවෙ භාසෙ ච කුච්ඡනෙ.

(Tiếp đầu ngữ Vi) có nghĩa là: đa dạng, sự siêu việt, sự không có, năng lực lớn, quyền uy, sự vượt qua, sự chia ly, sự cãi vã, sự hiện bày, lời nói, sự khinh miệt.

1172.

1172.

දූරා’නභිමුඛත්තෙසු, මොහා’නවට්ඨිතීසු ච;

පධාන දක්ඛතා ඛෙද, සහත්ථාදො වි දිස්සති.

(Tiếp đầu ngữ Vi) được thấy trong các nghĩa: xa, không đối diện, sự si mê, sự không ổn định, sự chủ yếu, sự khéo léo, sự mệt mỏi, cùng với tay, v.v.

1173.

1173.

වියොගෙ [Pg.96] ජානනෙ චා’ධො,භාග නිච්ඡය සුද්ධිසු;

ඊසදත්ථෙ පරිභවෙ, දෙස බ්‍යාපන හානිසු;

වචොක්‍රියාය ථෙය්‍යෙ ච, ඤාණප්පත්තාදිකෙ අව.

(Tiếp đầu ngữ Ava) có nghĩa là: sự chia ly, sự biết, phần dưới, sự quyết định, sự trong sạch, một ít, sự khinh miệt, nơi chốn, sự lan khắp, sự tổn giảm, hành động của lời nói, sự trộm cắp, sự chứng đắc trí tuệ, v.v.

1174.

1174.

පච්ඡා භුසත්ත සාදිස්‍යා, නුපච්ඡින්නා’නුවත්තිසු;

හීනෙ ච තතියත්ථා’ධො, භාගෙස්ව’නුගතෙ හිතෙ;

දෙසෙ ලක්ඛණ විච්ඡෙ’ත්ථ, ම්භූත භාගාදිකෙ අනු.

(Tiếp đầu ngữ Anu) có nghĩa là: phía sau, rất nhiều, sự tương tự, sự không gián đoạn, sự tuân theo, sự thấp kém, ý nghĩa thứ ba (cách 3), phần dưới, sự đi theo, lợi ích, nơi chốn, đặc tính, sự lặp lại, như vậy, phần, v.v.

1175.

1175.

සමන්තත්ථෙ පරිච්ඡෙදෙ, පූජා’ලිඞ්ගන වජ්ජනෙ;

දොසක්ඛානෙ නිවාසනා, වඤ්ඤා’ධාරෙසු භොජනෙ;

සොක බ්‍යාපන තත්වෙසු, ලක්ඛණාදො සියා පරි.

(Tiếp đầu ngữ Pari) có nghĩa là: xung quanh, sự giới hạn, sự cúng dường, sự ôm lấy, sự tránh né, sự kể tội, sự mặc y, sự khinh miệt, sự không tôn trọng, sự ăn, sự sầu muộn, sự lan khắp, thực tại, đặc tính, v.v.

1176.

1176.

ආභිමුඛ්‍ය විසිට්ඨු’ද්ධ, කම්මසාරුප්පවුද්ධිසු;

පූජා’ධික කුලා’සච්ච, ලක්ඛණාදිම්හි චාප්‍ය’භි.

(Tiếp đầu ngữ Abhi) có nghĩa là: đối diện, sự đặc biệt, hành động hướng lên, sự thích hợp, sự tăng trưởng, sự cúng dường, sự hơn, gia tộc, đặc tính, v.v.

1177.

1177.

අධිකි’ස්සර, පාඨා’ධි, ට්ඨාන, පාපුණනෙස්ව’ධි;

නිච්ඡයෙ චොපරිත්තා’ධි, භවනෙ ච විසෙසනෙ.

(Tiếp đầu ngữ Adhi) có nghĩa là: sự hơn, sự làm chủ, bài học, sự trú xứ, sự chứng đắc, sự quyết định, sự ở trên, sự chế ngự, sự đặc biệt.

1178.

1178.

පටිදානනිසෙධෙසු, වාමා’දානනිවත්තිසු;

සාදිසෙ පටිනිධිම්හි, ආභිමුඛ්‍යගතීසු ච.

Trong các nghĩa: trả lại, ngăn cấm; ngược lại, nhận lấy, quay về; tương tự, thay thế; và hướng về, đi đến.

1179.

1179.

පතිබොධෙ පතිගතෙ, තථා පුනක්‍රියාය ච;

සම්භාවනෙ පටිච්චත්ථෙ, පතීති ලක්ඛණාදිකෙ;

සු සොභනෙ සුඛෙ සම්මා, භුස සුට්ඨු සමිද්ධිසු.

(Paṭi còn có nghĩa là) sự giác ngộ, sự trở về, và cũng vậy, sự làm lại; sự tôn trọng, trong nghĩa duyên sanh, niềm tin, các đặc tính v.v... (Tiếp đầu ngữ) su (có nghĩa là) tốt đẹp, an lạc, chơn chánh, nhiều, rất tốt, và thịnh vượng.

1180.

1180.

ආභිමුඛ්‍ය, සමීපා’දි, කම්මා’ලිඞ්ගන පත්තිසු;

මරියාදු’ද්ධකම්මි’ච්ඡා, බන්ධනා’භිවිධීසු ආ.

(Tiếp đầu ngữ) ā (có nghĩa là) hướng về, gần gũi v.v...; trong (nghĩa) sự diễn tiến của hành động, sự đạt được; giới hạn, hành động hướng lên, ý muốn, sự trói buộc, và sự bao hàm.

1181.

1181.

නිවාසා’ව්හාන ගහණ, කිච්ඡෙ’සත්ථ නිවත්තිසු;

අප්පසාදා’සි සරණ, පතිට්ඨා’විම්හයාදිසු.

Trong (nghĩa) nơi ở, sự gọi, sự nắm giữ, khó khăn, nghĩa nhỏ, sự quay về; sự không hài lòng, sự ban phước, nơi nương tựa, sự thiết lập, không kinh ngạc, v.v...

1182.

1182.

අන්තොභාව භුසත්තා’ති, සය පූජාස්ව’තික්කමෙ;

භූතභාවෙ පසංසායං, දළ්හත්ථාදො සියා අති.

(Tiếp đầu ngữ) ati có thể (được dùng) trong (nghĩa) bao hàm bên trong, sự quá mức; sự vượt trội, sự cúng dường, sự vượt qua; trong (nghĩa) sự việc đã xảy ra, sự tán thán, nghĩa vững chắc, v.v...

1183.

1183.

සම්භාවනෙ ච ගරහා, පෙක්ඛාසු ච සමුච්චයෙ;

පඤ්හෙ සංවරණෙ චෙව, ආසීසත්ථෙ අපී’රිතං.

(Bất biến từ) api được nói (dùng) trong (nghĩa) sự có thể và sự khiển trách, trong sự mong đợi và sự tập hợp; trong câu hỏi, sự che đậy, và trong nghĩa cầu phúc.

1184.

1184.

නිද්දෙසෙ වජ්ජනෙ පූජා, පගතෙ වාරණෙපි ච;

පදුස්සනෙ ච ගරහා, චොරිකා’දො සියා අප.

(Tiếp đầu ngữ) apa có thể (được dùng) trong (nghĩa) sự chỉ ra, sự tránh né, sự cúng dường, sự ra đi, và cả sự ngăn cản; và trong (nghĩa) sự làm hư hỏng, sự khiển trách, sự trộm cắp, v.v...

1185.

1185.

සමීපපූජා [Pg.97] සාදිස්ස, දොසක්ඛානො’පපත්තිසු;

භුසත්තො’පගමා’ධික්‍ය, පුබ්බකම්මනිවත්තිසු;

ගය්හාකාරො’පරිත්තෙසු, උපෙ’ත්‍ය ’නසනා’දිකෙ.

(Tiếp đầu ngữ upa được dùng trong nghĩa) gần gũi, cúng dường, tương tự, trình bày lỗi lầm, sự sanh khởi; sự quá mức, sự đến gần, sự ưu việt, hành động trước, sự chấm dứt; hình thức cần được nắm giữ, trong những gì không nhỏ nhặt, sự tuyệt thực, v.v...

1186.

1186.

එවං නිදස්සනා’කාරො, පමාසු සම්පහංසනෙ;

උපදෙසෙ ච වචන, පටිග්ගාහෙ’වධාරණෙ;

ගරහායෙ’දමත්ථෙ ච, පරිමානෙ ච පුච්ඡනෙ.

(Bất biến từ) evaṃ (được dùng) trong (nghĩa) ví dụ, cách thức, sự đo lường, sự làm cho hoan hỷ; và trong sự chỉ dạy, sự chấp nhận lời nói, sự nhấn mạnh; để khiển trách, và trong nghĩa này, và trong sự đo lường, và sự hỏi.

1187.

1187.

සමුච්චයෙ සමාහාරෙ, න්වාචයෙ චෙ’තරීතරෙ;

පදපූරණමත්තෙ ච, චසද්දො අවධාරණෙ.

Từ 'ca' (được dùng) trong (nghĩa) liên hợp, tập hợp, kết nối theo sau, và tương hỗ; chỉ để điền đủ âm tiết, và (cũng có nghĩa) nhấn mạnh.

1188.

1188.

ඉති හෙතුපකාරෙසු, ආදිම්හි චා’වධාරණෙ;

නිදස්සනෙ පදත්ථස්ස, විපල්ලාසෙ සමාපනෙ.

(Bất biến từ) iti (được dùng) trong (nghĩa) nguyên nhân, cách thức, ở lúc bắt đầu, và sự nhấn mạnh; sự chỉ ra nghĩa của một từ, sự đảo ngược, sự kết thúc.

1189.

1189.

සමුච්චයෙ චො’පමායං, සංසයෙ පදපූරණෙ;

වවත්ථිතවිභාසායං, වා’වස්සග්ගෙ විකප්පනෙ.

(Bất biến từ) vā (được dùng) trong (nghĩa) sự liên hợp và sự so sánh, sự nghi ngờ, sự điền đủ âm tiết; trong sự lựa chọn xác định, sự từ bỏ, sự lựa chọn (hoặc).

1190.

1190.

භූසනෙ වාරණෙ චා’ලං, වුච්චතෙ පරියත්තියං;

අථො’ථා’නන්තරා’රම්භ, පඤ්හෙසු පදපූරණෙ.

(Bất biến từ) alaṃ được nói (dùng) trong (nghĩa) sự trang hoàng, sự ngăn cản, và sự đầy đủ. (Các từ) atho, atha (được dùng) trong (nghĩa) ngay sau đó, sự bắt đầu, trong các câu hỏi, (và) sự điền đủ âm tiết.

1191.

1191.

පසංසාගරහාසඤ්ඤා, සීකාරාදො පි නාම ථ;

නිච්ඡයෙ චා’නුමානස්මිං, සියා නූන විතක්කනෙ.

(Các từ) nāma, tha cũng (được dùng) trong (nghĩa) tán thán, khiển trách, dấu hiệu, sự chấp nhận, v.v... (Từ) nūna có thể (được dùng) trong (nghĩa) sự chắc chắn và sự suy luận, sự suy xét.

1192.

1192.

පුච්ඡා’වධාරණා’නුඤ්ඤා, සාන්ත්වනා’ලපනෙ නනු;

වතෙ’කංස, දයා, හාස, ඛෙදා’ලපන, විම්හයෙ.

(Bất biến từ) nanu (được dùng) trong (nghĩa) hỏi, nhấn mạnh, cho phép, an ủi, gọi. (Bất biến từ) vata (được dùng) trong (nghĩa) chắc chắn, bi mẫn, vui cười, buồn rầu, gọi, kinh ngạc.

1193.

1193.

වාක්‍යාරම්භ, විසාදෙසු, හන්ද හාසෙ’නුකම්පනෙ;

යාව තු තාව සාකල්‍ය, මානා’වධ්‍ය’වධාරණෙ.

(Bất biến từ) handa (được dùng) trong (nghĩa) bắt đầu câu, sự chán nản, sự vui mừng, lòng thương xót. (Các từ) yāva và tāva (được dùng) trong (nghĩa) toàn bộ, đo lường, giới hạn, nhấn mạnh.

1194.

1194.

පාචී, පුර, ඞ්ගතොත්ථෙසු, පුරත්ථා පඨමෙ ප්‍යථ;

පබන්ධෙ ච චිරාතීතෙ, නිකටාගාමිකෙ පුරා.

(Bất biến từ) puratthā (được dùng) trong các nghĩa phương đông, phía trước, đã đi, và cũng (có nghĩa là) thứ nhất. (Bất biến từ) purā (được dùng) trong (nghĩa) sự liên tục, quá khứ đã lâu, và tương lai gần.

1195.

1195.

නිසෙධවාක්‍යාලඞ්කාරා, වධාරණපසිද්ධිසු;

ඛල්වා’සන්නෙ තු අභිතො-භිමුඛො’භයතොදිකෙ.

(Bất biến từ) khalu (được dùng) trong (nghĩa) ngăn cấm, trang hoàng câu, nhấn mạnh, sự nổi tiếng. Còn (từ) abhito (được dùng) trong (nghĩa) gần, đối diện, cả hai phía, v.v...

1196.

1196.

කාමං යද්‍යපිසද්දත්ථෙ, එකංසත්ථෙ ච දිස්සති;

අථො පන විසෙසස්මිං, තථෙව පදපූරණෙ.

(Bất biến từ) kāmaṃ được thấy trong nghĩa của từ 'yadyapi' (dầu rằng), và trong nghĩa chắc chắn. (Cụm từ) atho pana (được dùng) trong (nghĩa) đặc biệt, và cũng như vậy để điền đủ âm tiết.

1197.

1197.

හි [Pg.98] කාරණෙ විසෙසා’ව, ධාරණෙ පදපූරණෙ;

තු හෙතුවජ්ජෙ තත්ථා’ථ, කු පාපෙ’සත්ථ’කුච්ඡනෙ.

(Bất biến từ) hi (được dùng) trong (nghĩa) nguyên nhân, sự đặc biệt, sự nhấn mạnh, sự điền đủ âm tiết. Còn (từ) tu (được dùng) trong các nghĩa ấy ngoại trừ nguyên nhân. (Tiếp đầu ngữ) ku (được dùng) trong (nghĩa) xấu ác, nghĩa nhỏ, sự khinh miệt.

1198.

1198.

නු සංසයෙ ච පඤ්හෙ ථ, නානා’ නෙකත්ථ වජ්ජනෙ;

කිං තු පුච්ඡාජිගුච්ඡාසු, කං තු වාරිම්හි මුද්ධනි.

(Bất biến từ) nu (được dùng) trong (nghĩa) nghi ngờ và câu hỏi. (Từ) nānā (được dùng) trong (nghĩa) nhiều, khác nhau, và sự tránh né. Còn (từ) kiṃ (được dùng) trong (nghĩa) hỏi, ghê tởm. Còn (từ) kaṃ (được dùng) trong (nghĩa) nước, trên đầu.

1199.

1199.

අමා සහසමීපෙ ථ, භෙදෙ අප්පඨමෙ පුන;

කිරා’නුස්සවා’රුචිසු, උදා’ප්‍යත්ථෙ විකප්පනෙ.

(Bất biến từ) amā (được dùng) trong (nghĩa) cùng với, gần. (Từ) puna (được dùng) trong (nghĩa) khác biệt, không phải đầu tiên. (Từ) kira (được dùng) trong (nghĩa) nghe lại, không thích. (Từ) udāhu cũng được dùng trong nghĩa lựa chọn.

1200.

1200.

පතීචී චරිමෙ පච්ඡා, සාමි ත්වද්ධෙ ජිගුච්ඡනෙ;

පකාසෙ සම්භවෙ පාතු,අඤ්ඤොඤ්ඤෙ තු රහො මිථො.

(Bất biến từ) pacchā (được dùng) trong (nghĩa) phương tây, cuối cùng. (Từ) sāmi (được dùng) trong (nghĩa) một nửa, sự ghê tởm. (Từ) pātu (được dùng) trong (nghĩa) biểu lộ, phát sanh. Còn raho và mitho (được dùng) trong nghĩa lẫn nhau.

1201.

1201.

හා ඛෙදසොකදුක්ඛෙසු, ඛෙදෙ ත්ව’හහ විම්හයෙ;

භිංසාපනෙ ධී නින්දායං, පිධානෙ තිරියං තිරො.

(Thán từ) hā (được dùng) trong (nghĩa) buồn rầu, sầu muộn, đau khổ. (Thán từ) ahaha (được dùng) trong (nghĩa) buồn rầu, kinh ngạc. (Thán từ) dhī (được dùng) trong (nghĩa) làm cho kinh sợ, khiển trách. (Từ) tiro (được dùng) trong (nghĩa) che đậy, (từ) tiriyaṃ (được dùng) trong (nghĩa) ngang.

1202.

1202.

තුන ත්වාන තවෙ ත්වා තුං, ධා සො ථා ක්ඛත්තු, මෙව ච;

තො ථ ත්‍ර හිඤ්චනං හිංහං, ධි හ හි ධ ධුනා රහි.

(Các hậu tố) tuna, tvāna, tave, tvā, tuṃ, và dhā, so, thā, kkhattuṃ, m, eva; to, tha, tra, hiñcanaṃ, hiṃhaṃ, dhi, ha, hi, dha, dhunā, rahi.

1203.

1203.

දානි වොදාචනං දාජ්ජ, ථං තත්තං ජ්ඣ ජ්ජු ආදයො;

සමාසො චා’බ්‍යයීභාවො,යාදෙසො චා’බ්‍යයං භවෙති.

(Các hậu tố) dāni, dācanaṃ, dājja, thaṃ, tattaṃ, jjha, jju, v.v...; và hợp thể từ bất biến (abyayībhāva samāsa), và những từ như yathā v.v... cũng là bất biến từ.

ඉති අබ්‍යයවග්ගො.

Như vậy là phẩm Bất biến từ.

සාමඤ්ඤකණ්ඩො තතියො.

Chương Tổng quát thứ ba.

අභිධානප්පදීපිකා සමත්තා.

Abhidhānappadīpikā đã hoàn tất.

නිගමන

Lời kết.

1.

1.

සග්ගකණ්ඩො [Pg.99] ච භූකණ්ඩො, තථා සාමඤ්ඤකණ්ඩිති;

කණ්ඩත්තයාන්විතා එසා, අභිධානප්පදීපිකා.

Tác phẩm Abhidhānappadīpikā này gồm có ba chương: Thiên giới phẩm, Địa giới phẩm, và Tạp loại phẩm.

2.

2.

තිදිවෙ මහියං භුජගාවසථෙ,සකලත්ථසමව්හයදීපනි’යං;

ඉහ යො කුසලො මතිමා ස නරො,පටු හොති මහාමුනිනො වචනෙ.

Người trí tuệ nào thông thạo tác phẩm này, là ngọn đèn soi sáng tên gọi của tất cả sự vật trên cõi trời, trên mặt đất, và trong long cung, người ấy sẽ trở nên tinh thông lời dạy của bậc Đại Giác.

3.

3.

පරක්කමභුජො නාම, භූපාලො ගුණභූසනො;

ලඞ්කාය මාසි තෙජස්සී, ජයී කෙසරිවික්කමො.

Tại Laṅkā, đã có một vị quốc vương tên là Parakkamabhuja, người được trang hoàng bằng các đức hạnh, đầy uy lực, luôn chiến thắng, và có sức mạnh như sư tử.

4.

4.

විභින්නං චිරං භික්ඛුසඞ්ඝං නිකාය-ත්තයස්මිඤ්ච කාරෙසි සම්මා සමග්ගෙ;

සදෙහං’ව නිච්චාදරො දීඝකාලං,මහග්ඝෙහි රක්ඛෙසි යො පච්චයෙහි.

Vị vua ấy đã chánh đáng hòa hợp Tăng đoàn thuộc ba bộ phái vốn đã bị chia rẽ từ lâu; và với lòng tôn kính thường hằng, trong một thời gian dài, ngài đã hộ trì Tăng đoàn bằng những vật dụng quý giá như chính thân mình.

5.

5.

යෙන ලඞ්කා විහාරෙහි, ගාමා’රාමපුරීහි ච;

කිත්තියා විය සම්බාධී, කතා ඛෙත්තෙහි වාපිහි.

Vị vua ấy đã khiến cho xứ Laṅkā trở nên đông đúc với các tu viện, làng mạc, công viên, và thành thị, cùng với các ruộng đồng và hồ chứa, dường như được lấp đầy bởi chính danh tiếng của ngài.

6.

6.

යස්සා’සාධාරණං පත්වා, නුග්ගහං සබ්බකාමදං;

අහම්පි ගන්ථකාරත්තං, පත්තො විබුධගොචරං.

Nhờ nhận được sự bảo trợ đặc biệt của vị vua ấy, người ban cho mọi điều mong muốn, tôi cũng đã đạt đến địa vị của một tác giả trong lĩnh vực của các bậc hiền trí.

7.

7.

කාරිතෙ තෙන පාසාද, ගොපුරාදිවිභූසිතෙ;

සග්ගඛණ්ඩෙ’ව තත්තොයා, සයස්මිං පතිබිම්බිතෙ.

Trong ngôi tu viện do ngài xây dựng, được trang hoàng với các cổng tháp và những thứ tương tự, và khi phản chiếu trong làn nước nơi ấy, trông như một mảnh của thiên giới.

8.

8.

මහාජෙතවනා’ඛ්‍යම්හි, විහාරෙ සාධුසම්මතෙ;

සරොගාමසමූහම්හි, වසතා සන්තවුත්තිනා.

Bởi người có hạnh kiểm an tịnh, đang cư ngụ tại cụm làng Sarogāma, trong tu viện tên là Mahājetavana, một nơi được các bậc thiện trí kính trọng.

9.

9.

සද්ධම්මට්ඨිතිකාමෙන, මොග්ගල්ලානෙන ධීමතා;

ථෙරෙන රචිතා එසා, අභිධානප්පදීපිකාති.

Tác phẩm Abhidhānappadīpikā này đã được biên soạn bởi Trưởng lão Moggallāna, bậc trí tuệ, người mong muốn sự vững bền của Chánh pháp.