1นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส
त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.
วุตฺโตทยํ
वुत्तोदय
๑. สญฺญาปริภาสานิทฺเทส-ปฐมปริจฺเฉท
१. संज्ञा आणि परिभाषा निर्देश - प्रथम परिच्छेद
รตนตฺตยปฺปณาม
त्रिरत्न वंदना
๑.
१.
นม’ตฺถุ ชน สนฺตาน, ตม สนฺตาน เภทิโน;
ธมฺมุ’ชฺชลนฺต รุจิโน, มุนินฺโท’ทาต โรจิโน.
मानवसमूहाच्या अज्ञानाचा (अंधकाराचा) नाश करणाऱ्या, सद्धम्माच्या प्रकाशाने तळपणाऱ्या आणि निर्मळ कांतीने सुशोभित असणाऱ्या मुनींद्रांना (बुद्धांना) माझा नमस्कार असो.
นิมิตฺต
निमित्त
๒.
२.
ปิงฺคลา’จริยาทีหิ, ฉนฺทํ ย มุทิตํ ปุรา;
สุทฺธมาคธิกานํ ตํ, น สาเธติ ยถิจฺฉิตํ.
पूर्वी आचार्य पिंगल इत्यादींनी जे छंदशास्त्र सांगितले आहे, ते शुद्ध मागधी (पाली) भाषा वापरणाऱ्यांच्या इच्छेनुसार पूर्णपणे उपयुक्त ठरत नाही.
คนฺถปริมาณ
ग्रंथाचे परिमाण
๓.
३.
ตโต มาคธภาสาย, มตฺตา,วณฺณ,วิเภทนํ;
ลกฺขฺย ลกฺขณ สํยุตฺตํ, ปสนฺน’ตฺถ,ปท,กฺกมํ.
म्हणून, मागधी भाषेमध्ये (पालीमध्ये), मात्रा आणि वर्णांचे वर्गीकरण करणारे, उदाहरण व नियमांनी युक्त, आणि स्पष्ट अर्थ व सुबोध पदरचना असलेले [हे शास्त्र मी रचतो].
อภิธานาทิ
नाव इत्यादी
๔.
४.
อิทํ วุตฺโตทยํ นาม, โลกิย’จฺฉนฺทนิสฺสิตํ;
อารภิสฺส’มหํ ทานิ, เตสํ สุขวิพุทฺธิยา.
लौकिक छंदांवर आधारित असलेल्या या 'वुत्तोदय' नावाच्या ग्रंथाचा आरंभ मी आता त्यांच्या (शिकाऊ लोकांच्या) सुलभ आकलनासाठी करत आहे.
คณสงฺเกตสญฺญา
गणसंकेत संज्ञा
๕.
५.
สพฺพคฺลา มฺนา,’ทิคลหู, ภฺยา’,มชฺฌ’นฺต ครู ชสา;
มชฺฌ’นฺตลา ร,เต’เต’ฏฺฐ, คณา โค ครุ,โล ลหุ.
सर्व गुरू असलेला 'म' गण, सर्व लघू असलेला 'न' गण; आधी गुरू असलेला 'भ' गण, आधी लघू असलेला 'य' गण; मध्ये गुरू असलेला 'ज' गण, मध्ये लघू असलेला 'र' गण; शेवटी गुरू असलेला 'स' गण, शेवटी लघू असलेला 'त' गण - हे आठ गण आहेत. 'गो' म्हणजे गुरू आणि 'लो' म्हणजे लघू.
คณนิยม
गणांचे नियम
๖.
६.
ภ,ช,สา [Pg.192] สพฺพค,ลหู, ปญฺจิ’เม สณฺฐิตา คณา;
อริยาทิมฺหิ วิญฺเญยฺยา, คโณ อิธ จตุ’กฺกโล.
भ, ज, स, सर्व-गुरू (म) आणि सर्व-लघू (न) - हे पाच गण निश्चित केले आहेत. अरिया (आर्या) इत्यादी छंदांमध्ये हे जाणावेत. येथे एक गण चार मात्रांचा (चतुष्कल) असतो.
ครุ,ลหุสรูป
गुरू आणि लघूचे स्वरूप
๗.
७.
สํโยคา’ทิ จ, ทีโฆ จ, นิคฺคหีตปโร จ, โย;
ครุ, วงฺโก, ปาทนฺโต,วา, รสฺโส’ญฺโญ มตฺติโก ลุ’ชุ.
जो जोडाक्षराच्या आधी येतो, जो दीर्घ स्वर आहे, आणि ज्याच्यापुढे निग्गहीत (अनुस्वार) आहे, तो 'गुरू' समजावा. तो वक्र रेषेने (ऽ) दर्शवला जातो. चरणाच्या शेवटी असलेला स्वरही गुरू मानला जाऊ शकतो. याव्यतिरिक्त इतर र्हस्व स्वर हा एक मात्रेचा 'लघू' असतो, जो सरळ रेषेने (।) दर्शवला जातो.
๘.
८.
ปเร ปาทาทิสํโยเค, โย ปุพฺโพ ครุก’กฺขโร;
ลหุ ส กฺวจิ วิญฺเญยฺโย, ตทุทาหรณํ ยถา.
पुढील चरणाच्या सुरुवातीला जोडाक्षर असल्यास, त्यापूर्वीचे गुरू अक्षर कधीकधी लघू मानले जावे. त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे:
๙.
९.
ทสฺสนรสา’นุภาวเน, นิพทฺธเคธา ชินสฺส’ยํ ชนตา;
วิมฺหยชนนี สญฺญต, กฺริยา นุ กํ นา’นุรญฺชยติ.
जिनांच्या (बुद्धांच्या) दर्शनाचा रस अनुभवण्यात मग्न झालेली ही जनता; त्यांची आश्चर्यकारक आणि संयमित क्रिया कोणाचे मन रंजित करत नाही?
๑๐.
१०.
วิญฺเญยฺยา โลกโต สญฺญา, สมุทฺโท,สุ,รสาทินํ;
ปาโทเญยฺโย จตุตฺถํ’โส, ปทจฺเฉโท ยตี ภเว.
समुद्र (४), सुर (३३), रस (६) इत्यादी संज्ञा लोकव्यवहारावरून समजून घ्याव्यात. चरणाचा चौथा भाग म्हणजे 'पाद' (चरण) होय. शब्दाचा जेथे छेद (विराम) होतो, त्याला 'यती' म्हणतात.
๑๑.
११.
สม,มฑฺฒสมํ, วุตฺตํ, วิสมํ จา’ปรํ ติธา;
สมา ลกฺขณโต ปาทา, จตฺตาโร ยสฺส ตํ สมํ.
वृत्त (छंद) हे सम, अर्धसम आणि विषम असे तीन प्रकारचे असते. ज्याचे चारही चरण लक्षणांच्या दृष्टीने समान असतात, ते 'सम वृत्त' होय.
๑๒.
१२.
ยสฺส’นฺติเมน ทุติโย, ตติเยนา’ทิโม สโม;
ต’ทฑฺฒสม, มญฺญํ ตุ, ภินฺน ลกฺขณ ปาทิกํ.
ज्याचा दुसरा चरण चौथ्या चरणासारखा आणि पहिला चरण तिसऱ्या चरणासारखा असतो, ते 'अर्धसम वृत्त' होय. याहून भिन्न लक्षणे असलेले चरण असणारे वृत्त 'विषम वृत्त' होय.
๑๓.
१३.
ปาท’เมกกฺขรา’รพฺภ, ยาว ฉพฺพีสต’กฺขรา;
ภเว ปาเทหิ ตํ ฉนฺทํ, นานานาโม’ทิตํ ตโต.
एका अक्षरापासून सुरू करून प्रत्येक चरणात सव्वीस अक्षरांपर्यंत असणारे छंद विविध नावांनी ओळखले जातात.
๑๔.
१४.
ทณฺฑกา จณฺฑวุฏฺฐฺยา’ทิ, ปาเทหิ ฉหิ, ตีหิ ตุ;
‘คาถา’ติ จ ปรตฺเถ’วํ, ฉนฺโท สญฺญา ปกาสิตา.
दंडक, चंडवृष्टी इत्यादी छंद, तसेच सहा किंवा तीन चरणांचे छंद इतरत्र 'गाथा' या सामान्य संज्ञेने ओळखले जातात. अशा प्रकारे छंदांच्या संज्ञा स्पष्ट केल्या आहेत.
๑๕.
१५.
อนนฺตโร’ทิตํ จ’ญฺญ, เมตํ สามญฺญ นามโต;
‘คาถา’อิจฺเจว นิทฺทิฏฺฐํ, มุนินฺทวจเน ปน.
परंतु मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) वचनांमध्ये (त्रिपिटकात) नुकतेच सांगितलेले आणि इतर सर्व छंद सामान्यतः 'गाथा' या नावानेच निर्दिष्ट केले आहेत.
๑๖.
१६.
วิเสสนามโต กิญฺจิ, คเหตฺวา สพฺพโถ’จิตํ;
ทสฺสยิสฺสาม’หํ เต’ตฺถ, นามานา’วิ ภวิสฺสเร.
त्यांतील काही विशेष नावे घेऊन, सर्वथा योग्य पद्धतीने मी ती येथे दाखवीन, जेणेकरून त्यांची नावे स्पष्ट होतील.
อิติ วุตฺโตทเย ฉนฺทสิ สญฺญาปริภาสา นิทฺเทโส นาม
अशा प्रकारे 'वुत्तोदय' छंदशास्त्रातील संज्ञा आणि परिभाषा निर्देश नावाचा
ปฐโม ปริจฺเฉโท.
पहिला परिच्छेद समाप्त.
๒. มตฺตาวุตฺตินิทฺเทส-ทุติยปริจฺเฉท
२. मात्रावृत्त निर्देश - द्वितीय परिच्छेद
คณนิยม
गणांचे नियम
๑๗.
१७.
ฉฏฺโฐ’ขิลลหุ,โช [Pg.193] วา,คยุตา’ญฺเญ,ฉ’คฺคณา,น โช วิสเม,;
อริยาย’นฺตฑฺเฒ โล, ฉฏฺโฐ,’นฺเต โค,คณา ฉ’ญฺเญ.
अरिया (आर्या) छंदात [पहिल्या अर्ध्या भागात] आठ गण असतात. त्यातील सहावा गण एकतर सर्व-लघू (न-गण) किंवा 'ज' गण असतो, किंवा एका लघूने युक्त (ग-युक्त) असतो. विषम स्थानांवर (१, ३, ५) 'ज' गण नसतो. दुसऱ्या अर्ध्या भागात शेवटी एक लघू (लो) असतो, सहावा गण केवळ एक लघू असतो आणि उर्वरित सहा गण असतात.
ยตินิยม
यतीचे नियम
๑๘.
१८.
ปฐมฑฺเฒ ฉฏฺโฐ เจ,สพฺพลเห,’ตฺถา’ทิลหุนิ ภวติยติ;
ตปฺปรโก,นฺเตปิ, สเจ, จริเมปิ, ภวติ จตุตฺโถ’นฺเต.
पहिल्या अर्ध्या भागात जर सहावा गण सर्व-लघू असेल, तर यती त्याच्या पहिल्या लघू अक्षरावर होते. जर तो पुढील अक्षराशी जोडलेला असेल, तर शेवटीही; आणि जर तो शेवटच्या भागात असेल, तर यती चौथ्या गणाच्या शेवटी होते.
๑๙. อริยาสามญฺญํ เจ, ปุพฺโพ’ทิต ลกฺขณํ ภเว ยสฺสา.
१९. ज्या छंदात पूर्वी सांगितलेली लक्षणे असतात, त्याला 'सामान्य अरिया' (सामान्य आर्या) म्हणतात.
๒๐. อาทิม’มถ ปาทยุคํ, ยสฺสา ตฺยํ’เสหิ สา ปถฺยา.
२०. ज्या छंदात पहिल्या दोन चरणांमध्ये (पहिल्या भागात) तीन गणांच्या शेवटी यती असते, ती 'पथ्या' होय.
๒๑.
२१.
ยตฺถ คณตฺตย มุลฺลงฺฆิ,โย’ภยตฺถา’ทิโม ภเว วิปุลา.
ज्या छंदात दोन्ही भागांत पहिल्या तीन गणांचे उल्लंघन करून यती येते, ती 'विपुला' होय.
๒๒. ครุมชฺฌโค ชกาโร, จตุตฺถโก ทุติยโก จปลา.
२२. ज्या छंदात दुसरा आणि चौथा गण हा मध्य-गुरू असलेला 'ज' गण असतो, ती 'चपला' होय.
๒๓.
२३.
จปลา’คตา’ขิลํ เจ, ทลา’ทิมํ ลกฺขณํ ภชติ ยสฺสา;
ปถฺยาลกฺขณ’มญฺญํ, มุขจปลา นาม สา ภวติ.
ज्या छंदाचा पहिला भाग (पूर्वार्ध) चपलाची सर्व लक्षणे धारण करतो आणि दुसरा भाग (उत्तरार्ध) पथ्याची लक्षणे धारण करतो, ती 'मुखचपला' होय.
๒๔.
२४.
ปถฺยาย ลกฺขณํ เจ, ปฐมฑฺเฒ ลกฺขณํ ตุ จปลาย;
ทุติเย ทเล’ถ ยสฺสา, ปกิตฺติตา สา ชฆนจปลา.
ज्याच्या पहिल्या भागात पथ्याची लक्षणे आणि दुसऱ्या भागात चपलाची लक्षणे असतात, ती 'जघनचपला' म्हणून ओळखली जाते.
อริยาชาติโย.
अरिया (आर्या) जातीचे प्रकार.
๒๕.
२५.
สพฺพํปฐมทเล ยทิ, ลกฺขณ’มริยาย วุตฺต’มุภเยสุ;
ยสฺสา ทเลสุ ยุตฺตํ,วุตฺตา สา คีติ วุตฺต ยติ ลลิตา.
जर आर्या छंदाच्या पहिल्या अर्ध्या भागाचे (पूर्वार्धाचे) लक्षण दोन्ही अर्ध्या भागांत लागू होत असेल आणि त्यात सुंदर यती असेल, तर त्याला 'गीती' छंद म्हणतात.
๒๖.
२६.
อริยายํ ทุติย’ฑฺเฒ, คทิตา’ขิลลกฺขณํ ยํ ตํ;
ภวติ ทเลสุ’ภเยสุปิ,ยทิ ยสฺสา สา’ย มุปคีติ.
जर आर्या छंदाच्या दुसऱ्या अर्ध्या भागाचे (उत्तरार्धाचे) संपूर्ण लक्षण दोन्ही अर्ध्या भागांत लागू होत असेल, तर त्याला 'उपगीती' छंद म्हणतात.
๒๗.
२७.
อริยาย’ฑฺฒทฺวิตยํ, ปุพฺโพทิต ลกฺขโณ’เปตํ;
วิปริยเยนา’ภิหิตํ,ยสฺสา สมฺภวติ เจ’ห โส’คฺคีติ.
जर आर्या छंदाचे पूर्वी सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त असलेले दोन्ही अर्धे भाग उलट क्रमाने आले, तर त्याला येथे 'उद्गीती' (उग्गीती) छंद म्हणतात.
๒๘.
२८.
อริยาปุพฺพ’ฑฺฒํ [Pg.194] ยทิ, ครุเน’เกนา’ธิเกน นิธเน ยุตฺตํ;
ยทิ ปุพฺพ’ฑฺฒสมานํ, ทล มิตรํ โจ’ทิตา’ย’มริยาคีติ.
जर आर्या छंदाचा पूर्वार्ध शेवटी एका अधिक गुरूने युक्त असेल आणि दुसरा भागही पूर्वार्धासारखाच असेल, तर त्याला 'आर्यागीती' छंद म्हटले जाते.
คีติชาติโย.
गीतीचे प्रकार (गीती जाती).
๒๙.
२९.
วิสเม ฉ สิยุํ กลา มุเข,สเม ตฺว’ฏฺฐ, ร,ล,คา, ตโต’ปริ;
เวตาลียํ ต มุจฺจเต, ลหุ ฉกฺกํ น นิรนฺตรํ สเม.
विषम चरणांच्या सुरुवातीला सहा मात्रा आणि सम चरणांच्या सुरुवातीला आठ मात्रा असाव्यात, त्यानंतर 'र' गण, लघू आणि गुरू असावेत; त्याला 'वैतालीय' छंद म्हणतात. सम चरणांमध्ये सलग सहा लघू नसावेत.
๓๐.
३०.
เวตาลีโยปมํ มุเข ตํ,โอปจฺฉนฺทสกํ ร,ยา ย’ทนฺเต.
जे सुरुवातीला वैतालीय छंदासारखेच असते, परंतु ज्याच्या शेवटी 'र' आणि 'य' गण असतात, त्याला 'औपच्छन्दसक' छंद म्हणतात.
๓๑. อาปาตลิกา กถิตา’ยํ, ภคคา’นฺเต ยทิ ปุพฺพมิว’ญฺญํ.
३१. जर इतर सर्व भाग पूर्वीप्रमाणेच असेल, परंतु शेवटी 'भ' गण आणि दोन गुरू (भ, ग, गा) असतील, तर त्याला 'आपातलिका' छंद म्हटले जाते.
๓๒.
३२.
ยทา’ทิโต ทกฺขิณนฺติกา,ฐิเต’ตฺถ ปาเทสฺวา’ขิเลสุ โช.
जेव्हा या छंदाच्या सर्व चरणांच्या सुरुवातीला 'ज' गण असतो, तेव्हा त्याला 'दक्षिणांतिका' छंद म्हणतात.
๓๓.
३३.
‘อุทิจฺจวุตฺตี’ติ วุจฺจเต,โช จา’โท วิสเมสุ สณฺฐิโต.
जर विषम चरणांच्या सुरुवातीला 'ज' गण असेल, तर त्याला 'उदीच्यवृत्ती' छंद म्हणतात.
๓๔. ปุพฺพตฺถ, สเมสุ เจ ค, ชา, ‘ปจฺจวุตฺติ’ รุทิตา’ติ สณฺฐิตา.
३४. जर पूर्वोक्त लक्षणांमध्ये सम चरणांच्या सुरुवातीला 'ग' आणि 'ज' गण असतील, तर त्याला 'प्रतीच्यवृत्ती' (पच्चवृत्ती) छंद म्हणतात.
๓๕.
३५.
สมาสมา’ตฺรา’ทินํ สมา,สํยุตา ภวติ ตํ ปวตฺตกํ.
जेव्हा सम आणि विषम चरणांच्या मात्रांचे संयोजन होते, तेव्हा त्याला 'प्रवर्तक' (पवत्तक) छंद म्हणतात.
๓๖. อสฺส สา สม กตา’ ปรนฺติกา.
३६. जर याचे सम चरण समान केले, तर तो 'अपरांतिका' छंद होतो.
๓๗. ตท’ญฺญชา จารุหาสินี.
३७. याहून भिन्न प्रकारे निर्माण होणाऱ्या छंदाला 'चारुहासिनी' म्हणतात.
เวตาลียชาติโย.
वैतालीयचे प्रकार (वैतालीय जाती).
๓๘. ทฺวิก วิหต วสุ ลหุ อจลธิติ ริ’ห.
३८. येथे सोळा (दोन गुणिले आठ) लघू अक्षरे असलेला छंद 'अचलधृती' (अचलधिती) म्हणून ओळखला जातो.
๓๙. มตฺตาสมกํ นวโม ลฺค’นฺเต.
३९. ज्याच्या शेवटी लघू आणि गुरू असतात आणि नववे अक्षर लघू असते, तो 'मात्रासमक' छंद होय.
๔๐. โช นฺลา’ ถวา’ณฺณวา วิสิโลโก.
४०. जर आठव्या अक्षरानंतर 'ज' गण किंवा 'न' गण आणि लघू असेल, तर तो 'विशिलोक' (विष्लॉक) छंद होतो.
๔๑. ตทฺวยโต วานวาสิกา’ขฺยา.
४१. त्या दोघांच्या मिश्रणाने बनलेल्या छंदाला 'वानवासिका' म्हणतात.
๔๒. ปญฺจ,ฏฺฐ,นวสุ ยทิ โล จิตฺรา.
४२. जर पाचव्या, आठव्या आणि नवव्या स्थानावर लघू असेल, तर तो 'चित्रा' छंद होतो.
๔๓. ค,ลฺยา’ฏฺฐหิ เจ’สา วุ’ปจิตฺรา.
४३. जर आठव्या स्थानावर गुरू आणि लघू असतील, तर त्याला 'उपचित्रा' छंद म्हणतात.
๔๔.
४४.
ย’มตีต ลกฺขณ วิเสส ยุตํ, (จิตฺรา)มตฺตา สมา’ทิ ปาทา’ภิหิตํ;
(วิสิโลก)อนิยต วุตฺต ปริมาณ สหิตํ, (วานวาสิกา)ปถิตํ ชเนสุ ปาทากุลกํ. (วิสิโลก)
जे वरील विशिष्ट लक्षणांनी युक्त असते, ज्याचे चरण मात्रासमक इत्यादींनी युक्त असतात आणि ज्याची वृत्त-संख्या अनिश्चित असते, त्याला लोकांमध्ये 'पादाकुलक' छंद म्हटले जाते.
มตฺตาสมก ชาติโย.
मात्रासमकचे प्रकार (मात्रासमक जाती).
๔๕.
४५.
วินา [Pg.195] วณฺเณหิ มตฺตา คา, วินา วณฺณา ครูหิ ตุ;
วินา ลหูหิ ครโว, ทเล ปถฺยาทิโน มตา.
वर्णांशिवाय मात्रा मोजल्या जातात, वर्णांशिवाय गुरू मोजले जातात; लघूंशिवाय केवळ गुरूच पथ्या इत्यादींच्या अर्ध्या भागात मानले जातात.
อิติ วุตฺโตทเย ฉนฺทสิ มตฺตาวุตฺตินิทฺเทโส นาม
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदशास्त्रामध्ये 'मात्रावृत्ती निर्देश' नावाचा दुसरा परिच्छेद समाप्त झाला.
ทุติโย ปริจฺเฉโท.
दुसरा परिच्छेद.
๓. สมวุตฺตินิทฺเทส-ตติยปริจฺเฉท
३. समवृत्ती निर्देश - तिसरा परिच्छेद.
๔๖. ตฺยา’ เจ ตนุมชฺฌา.
४६. जर 'त' आणि 'य' गण असतील, तर तो 'तनुमध्या' छंद होतो.
คายตฺตี.
गायत्री छंद.
๔๗. กุมาร ลลิตา ชฺสฺคา.
४७. 'कुमारललिता' छंदात 'ज' गण, 'स' गण आणि एक गुरू (ज, स, गा) असतात.
อุณฺหิกา.
उष्णिहा (उण्हिका) छंद.
๔๘. จิตฺรปทา ยทิ ภา คา.
४८. जर दोन 'भ' गण आणि दोन गुरू (भ, भ, गा, गा) असतील, तर तो 'चित्रपदा' छंद होतो.
๔๙. โม โม โค โค วิชฺชุมฺมาลา.
४९. जर दोन 'म' गण आणि दोन गुरू (म, म, गो, गो) असतील, तर तो 'विद्युन्माला' (विज्जुम्माला) छंद होतो.
๕๐. ภา ต, ล, คา มาณวกํ.
५०. जर 'भ' गण, 'त' गण, एक लघू आणि एक गुरू (भ, त, ल, गा) असतील, तर तो 'माणवक' छंद होतो.
๕๑. คฺลา สมานิกา ร,ชา จ.
५१. जर 'र' गण, 'ज' गण, एक गुरू आणि एक लघू (र, ज, ग, ल) असतील, तर तो 'समानिका' छंद होतो.
๕๒. ปมาณิกา ช, รา ล, คา.
५२. जर 'ज' गण, 'र' गण, एक लघू आणि एक गुरू (ज, र, ल, गा) असतील, तर तो 'प्रमाणिका' (पमाणिका) छंद होतो.
อนุฏฺฐุภา.
अनुष्टुभा (अनुष्टुभ्) छंद.
๕๓. รา น,สา ยทิ หลมุขี.
५३. जर 'र' गण, 'न' गण आणि 'स' गण असतील, तर तो 'हलमुखी' छंद होतो.
๕๔. ภุชค สุสุ สฏา นา โม.
५४. 'भुजगशिशुसृता' (भुजगसुसुसटा) छंदात 'न' गण आणि 'म' गण असतात.
พฺรหตี.
बृहती (ब्रहती) छंद.
๕๕. มฺสาชฺคา สุทฺธวิราชิตํ มตํ.
५५. म, स, ज आणि दोन गुरू (ग, ग) यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'शुद्धविराजित' मानले जाते.
๕๖. มฺนา โย โค ยทิ ปณโว ขฺยาโต.
५६. जर म, न, य आणि एक गुरू असेल, तर ते 'पणव' वृत्त म्हणून ओळखले जाते.
๕๗. มฺภา ส,คยุตฺตา รุมฺมวตี สา.
५७. म, भ, स आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या वृत्ताला 'रुम्मवती' म्हणतात.
๕๘. เญยฺยา มตฺตา ม, ภ, ส, คยุตฺตา.
५८. म, भ, स आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या वृत्ताला 'मत्ता' म्हणून जाणावे.
๕๙. จมฺปกมาลา เจ ภ, ม, สา โค.
५९. जर भ, म, स आणि एक गुरू असेल, तर ते 'चम्पकमाला' वृत्त होय.
๖๐. น, ร, ช, เคหิ สา มโนรมา.
६०. न, र, ज आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या वृत्ताला 'मनोरमा' म्हणतात.
๖๑. อุพฺภาสกํ ตํ เจ โต ม, รา ลฺจ.
६१. जर त, म, र, एक लघु आणि एक गुरू असेल, तर त्याला 'उब्भासक' म्हणतात.
๖๒. โต ชา ครุนา’ย’มุปฏฺฐิตา.
६२. दोन त, एक ज आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या या वृत्ताला 'उपट्टिता' म्हणतात.
ปนฺติ.
पंती (दहा अक्षरांचा वर्ग).
๖๓. อินฺทาทิกา [Pg.196] ตา วชิรา ช, คา โค.
६३. दोन त, एक ज आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'इन्द्रवजिरा' म्हणतात.
๖๔. อุปาทิกา สา’ว ช,ตา ช,คา โค.
६४. तशीच, जर ज, त, ज आणि दोन गुरू असतील, तर त्याला 'उपेन्द्रवजिरा' म्हणतात.
๖๕.
६५.
อนนฺตโร’ทีริต ลกฺขณา เจ, (อุเปนฺทวชิร)ปาทา วิมิสฺสา อุปชาติโย ตา;
(อินฺทวชิร)เอวํ กิล’ญฺญาสุปิ มิสฺสิตาสุ, (อินฺทวชิร)วทนฺติ ชาติสฺวิท’ เมว นามํ. (อุเปนฺทวชิร)
जर आधी सांगितलेली लक्षणे असलेले चरण मिश्रित असतील, तर त्यांना 'उपजाती' म्हणतात. अशा प्रकारे इतर वृत्तांच्या मिश्रणातही या छंदप्रकारात हेच नाव दिले जाते.
๖๖. น, ช, ช, ล, คา คทิตา สุมุขี.
६६. न, ज, ज, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'सुमुखी' म्हटले जाते.
๖๗. โทธก มิจฺฉติ เจ ภ,ภ,ภา คา.
६७. जर तीन भ आणि दोन गुरू असतील, तर त्याला 'दोधक' वृत्त म्हणतात.
๖๘. เวท,สฺเสหิ,ธฺตา ตฺคคา,สาลินี สา.
६८. चार (वेद) आणि सात (अश्व) अक्षरांवर यती असणारे, दोन त, एक ज आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेले वृत्त म्हणजे 'शालिनी' होय.
๖๙. วาโตมฺมี สา, ยติ สา มฺภา ต, คา โค.
६९. म, भ, त आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या आणि त्याच ठिकाणी यती असणाऱ्या वृत्ताला 'वातोर्मी' म्हणतात.
๗๐. ภา ต, น, คา โค’สุ, รส สิรี สา.
७०. भ, त, न आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या, तसेच पाच (बाण) आणि सहा (रस) अक्षरांवर यती असणाऱ्या वृत्ताला 'श्री' म्हणतात.
๗๑. โร น, รา อิห รโถทฺธตา ล, คา.
७१. र, न, र, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला येथे 'रथोद्धता' म्हणतात.
๗๒. สฺวาคเต’ติ ร, น, ภา ครุกา ทฺเว.
७२. र, न, भ आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'स्वागता' म्हणतात.
๗๓. น,น,ร,ลหุ,ครูหิ ภทฺทิกา.
७३. दोन न, एक र, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'भद्रिका' म्हणतात.
ติฏฺฐุภา.
तिट्ठुभा (अकरा अक्षरांचा वर्ग).
๗๔. วทนฺติ วํสฏฺฐมิ’ทํ ช, ตา ช, รา.
७४. ज, त, ज, र यांनी युक्त असलेल्या या वृत्ताला 'वंशस्था' म्हणतात.
๗๕. สา อินฺทวํสา ขลุ ยตฺถ ตา ช,รา.
७५. जेथे दोन त, एक ज आणि एक र असेल, त्याला खरोखर 'इन्द्रवंशा' म्हणतात.
๗๖. อิธ โตฏก มมฺพุธิ,เสหิ มิตํ.
७६. येथे चार 'स' गणांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'तोटक' म्हणतात.
๗๗. ทุตวิลมฺพิต มาห น, ภา ภ,รา.
७७. न, bh, bh, र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'द्रुतविलंबित' म्हटले आहे.
๗๘. วสุ ยุค วิรตี นา,มฺยา’ ปุโฏ’ยํ.
७८. आठ (वसु) आणि चार (युग) अक्षरांवर यती असणाऱ्या, दोन न, एक म आणि एक य यांनी युक्त असलेल्या या वृत्ताला 'पुट' म्हणतात.
๗๙. น, ย, สหิตา นฺยา’ กุสุมวิจิตฺตา.
७९. दोन न आणि दोन य यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'कुसुमविचित्रा' म्हणतात.
๘๐. ภุชงฺค’ปฺปยาตํ ภเว เวท, เยหิ.
८०. चार 'य' गणांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'भुजंगप्रयात' म्हणतात.
๘๑. น, ภ, ช, เรหิ ภวติ’ปฺปิยํวทา.
८१. न, भ, ज, र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'प्रियंवदा' म्हणतात.
๘๒. วุตฺตา สุธีหิ ลลิตา ต, ภา ช, รา.
८२. त, भ, ज, र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला विद्वानांनी 'ललिता' म्हटले आहे.
๘๓. ปมิตกฺขรา ส, ช, ส,เสหุ’ทิตา.
८३. स, ज, स, स यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'प्रमिताक्षरा' म्हटले आहे.
๘๔. น,น,ภ,ร,สหิตา’ภิหิตุ’ชฺชลา.
८४. दोन न, एक भ आणि एक र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'उज्ज्वला' म्हटले आहे.
๘๕. ปญฺจ’สฺส’จฺฉินฺนา, เวสฺสเทวี ม,มา ยา.
८५. पाच आणि सात अक्षरांवर यती असणाऱ्या, दोन म आणि दोन य यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'वैश्वदेवी' म्हणतात.
๘๖. ภวติ [Pg.197] หิ ตามรสํ น, ช, ชา โย.
८६. न, ज, ज, य यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'तामरस' म्हणतात.
๘๗. ‘กมลา’ติ เญยฺยา ส,ย,เสหิ โย เจ.
८७. जर स, य, स, य असेल, तर त्याला 'कमला' म्हणून जाणावे.
ชคตี.
जगती (बारा अक्षरांचा वर्ग).
๘๘. มฺนา ชฺรา โค, ติทสยติ’ปฺปหสฺสิณี สา.
८८. म, न, ज, र आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या, तसेच तेरा अक्षरांवर यती असणाऱ्या वृत्ताला 'प्रहर्षिणी' म्हणतात.
๘๙. จตุ,คฺคเห,หิ’ห รุจิรา, ช,ภา สฺช,คา.
८९. चार आणि नऊ अक्षरांवर यती असणाऱ्या, ज, भ, स, ज आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला येथे 'रुचिरा' म्हणतात.
อติชคตี.
अतिजगती (तेरा अक्षरांचा वर्ग).
๙๐. น,น,ร,ส,ลหุ,คา,สเรหิ’ปราชิตา.
९०. दोन न, एक र, एक स, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या, तसेच स्वरांवर (सात अक्षरांवर) यती असणाऱ्या वृत्ताला 'अपराजिता' म्हणतात.
๙๑. น,น,ภ,น,ล,คิ’ติ,ปฺปหรณกลิกา.
९१. 'न', 'न', 'भ', 'न', 'ल' आणि 'ग' (गुरू) हे 'प्पहारणकलिका' वृत्त होय.
๙๒. วุตฺตา วสนฺตติลกา ต,ภ,ชา ช,คา โค.
९२. 'त', 'भ', 'ज', 'ज' आणि दोन 'ग' (गुरू) हे 'वसंततिलका' वृत्त म्हटले जाते.
สกฺกรี.
सक्करी (छंद).
๙๓. ทฺวิหต หย ลหุ ร’ถ คิ’ติ สสิกลา.
९३. दोन वेळा हय (७) आणि लघु, 'र' व 'ग' हे 'ससिकला' वृत्त होय.
๙๔. วสุ,หย,ยติ ริ’ห,มณิคุณนิกโร.
९४. येथे वसु (८) आणि हय (७) वर यती असणारे 'मणीगुणनिकर' वृत्त होय.
๙๕. น,น,ม,ย,ย,ยุตา’ยํ,มาลินี โภคิ’สีหิ.
९५. 'न', 'न', 'म', 'य', 'य' यांनी युक्त आणि भोगी (८) व ईश (७) वर यती असणारे हे 'मालिनी' वृत्त होय.
๙๖. ภวติ น,ชา,ภ,ชา รสหิตา ปภทฺทกํ.
९६. 'न', 'ज', 'भ', 'ज' आणि 'र' यांनी युक्त असणारे 'पभद्द्क' वृत्त होते.
อติสกฺกรี.
अतिसक्करी (छंद).
๙๗. น,ช,ภ,ช,รา สทา ภวติ วาณินี ค, ยุตฺตา.
९७. 'न', 'ज', 'भ', 'ज', 'र' आणि 'ग' (गुरू) ने युक्त असणारे नेहमी 'वाणिनी' वृत्त होते.
อฏฺฐิ.
अठ्ठी (छंद).
๙๘. ย, มา โน โส ภลฺคา, รส, หรวิรามา สิขรณี.
९८. 'य', 'म', 'न', 'स', 'भ', 'ल' आणि 'ग' असून रस (६) आणि हर (११) वर विराम (यती) असणारे 'सिखरिणी' वृत्त होय.
๙๙. รส, ยุคิ, สิโต, โน โส มฺรา สฺลา, คฺย’ทา หริณี ตทา.
९९. रस (६), युग (४) आणि हय (७) वर यती असणारे, 'न', 'स', 'म', 'र', 'स', 'ल' आणि 'ग' असलेले तेव्हा 'हरिणी' वृत्त होय.
๑๐๐. มนฺทกฺกนฺตา, ม,ภ,น,ต,ต,คา, โค ยุคุ,ตฺว,สฺสเกหิ.
१००. 'म', 'भ', 'न', 'त', 'त' आणि दोन 'ग' (गुरू) असून युग (४), ऋतु (६) आणि अश्व (७) वर यती असणारे 'मन्दक्कान्ता' वृत्त होय.
อจฺจฏฺฐิ.
अच्चठ्ठी (छंद).
๑๐๑. โม โต โน โย ยา, กุสุมิตลตา, เวลฺลิตา’ กฺขุ,ตฺวิ,สีหิ.
१०१. 'म', 'त', 'न', 'य', 'य', 'य' असून अक्ष (५), ऋतु (६) आणि ईश (७) वर यती असणारे 'कुसुमितलतावेल्लिता' वृत्त होय.
ธุติ.
धुती (छंद).
๑๐๒. รสุ,ตฺว,สฺเสหิ ยฺมา, น,ส,ร,ร,ครู, เมฆวิปฺผุชฺชิตา สา.
१०२. रस (६), ऋतु (६) आणि अश्व (७) वर यती असणारे, 'य', 'म', 'न', 'स', 'र', 'र' आणि 'ग' (गुरू) असलेले 'मेघविप्फुज्जिता' वृत्त होय.
๑๐๓. อกฺกสฺเสหิ ยติ มฺส,ชาส,ต,ต,คา, สทฺทูลวิกฺกีฬิตํ.
१०३. अर्क (१२) आणि अश्व (७) वर यती असणारे, 'म', 'स', 'ज', 'स', 'त', 'त' आणि 'ग' (गुरू) असलेले 'सद्दूलविक्कीळित' वृत्त होय.
อติธุติ.
अतिधुती (छंद).
๑๐๔. วุตฺต [Pg.198] มีทิสํ ตุ นามโต ร,ชา ร,ชา ร,ชา ครู,ลหู จ.
१०४. 'र', 'ज', 'र', 'ज', 'र', 'ज' आणि गुरू व लघु असणारे अशा प्रकारचे वृत्त या नावाने ओळखले जाते.
กติ.
कती (छंद).
๑๐๕. มฺรา ภฺนา โย โย’ตฺร เยน,ตฺติ,มุนิ, ยติยุตา, สนฺธรา กิตฺติตา’ยํ.
१०५. 'म', 'र', 'भ', 'न', 'य', 'य', 'य' असून सात-सात-सात (मुनी) वर यती असणारे हे 'सद्धरा' वृत्त म्हटले गेले आहे.
ปกติ.
पकती (छंद).
๑๐๖. โอ น,ร,นา ร,นา จ ถ ครู ทส,กฺก,วิรมญฺหิ ภทฺทก’มิทํ.
१०६. 'न', 'र', 'न', 'र', 'न' आणि गुरू असून दहा (१०) व अर्क (१२) वर विराम असणारे हे 'भद्द्क' वृत्त होय.
อากติ.
आकती (छंद).
อิติ วุตฺโตทเย ฉนฺทสิ สมวุตฺตินิทฺเทโส นาม
अशा प्रकारे, 'वृत्तोदय' छंदशास्त्रातील 'समवुत्तिनिद्देस' (समवृत्तनिर्देश) नावाचा...
ตติโย ปริจฺเฉโท.
तिसरा परिच्छेद.
๔. อฑฺฒสมวุตฺตินิทฺเทส-จตุตฺถปริจฺเฉท
४. अड्ढसमवुत्तिनिद्देस (अर्धसमवृत्तनिर्देश) - चौथा परिच्छेद.
๑๐๗.
१०७.
วิสเม ยทิ สา ส,ล,คา สเม,ภ,ตฺตยโต ครุกา วุ’ปจิตฺตํ.
जर विषम चरणात 'स', 'स', 'स', 'ल', 'ग' आणि सम चरणात तीन 'भ' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील, तर ते 'उपचित्त' वृत्त होय.
๑๐๘.
१०८.
ภ,ตฺตยโต ยทิ คา ทุตมชฺฌา;
ยทิ ปุนเร’ว ภวนฺติ น, ชา ชฺยา.
जर (विषम चरणात) तीन 'भ' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील तर ते 'दुतमज्झा' वृत्त होय; आणि जर (सम चरणात) 'न', 'ज', 'ज', 'य' असतील तर...
๑๐๙.
१०९.
ยทิ ส,ตฺติตยํ ครุยุตฺตํ,เวควตี ยทิ ภ,ตฺติตยา คา.
जर (विषम चरणात) तीन 'स' आणि गुरू असेल, आणि (सम चरणात) तीन 'भ' आणि गुरू असेल, तर ते 'वेगवती' वृत्त होय.
๑๑๐.
११०.
โต โช วิสเม รโต ครู เจ;
สฺมา ชฺคา ภทฺทวิราช เมตฺถ โค เจ.
जर विषम चरणात 'त', 'ज', 'र' आणि 'ग' (गुरू) असतील, आणि सम चरणात 'स', 'म', 'ज' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील, तर येथे 'भद्दविराज' वृत्त होते.
๑๑๑.
१११.
วิสเม ส, ชา ส,ครุ,ยุตฺตา;
เกตุมตี สเม ภ,ร,น,คา โค.
विषम चरणात 'स', 'ज', 'स' आणि गुरूने युक्त; आणि सम चरणात 'भ', 'र', 'न' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील तर ते 'केतुमती' वृत्त होय.
๑๑๒.
११२.
อาขฺยานกี ตา วิสเม ช, คา โค;
(อินฺทวชิร)ช,ตา ช,คา โค ตุ สเม’ถ ปาเท. (อุเปนฺทวชิร)
विषम चरणात 'त', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (इन्द्रवज्रा) आणि सम चरणात 'ज', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (उपेन्द्रवज्रा) असतील तर ते 'आख्यानकी' वृत्त होय.
๑๑๓.
११३.
ช,ตา ช,คา โค วิสเม สเม ตุ;
(อุเปนฺทวชิร)ตา โช ค,คา เจ วิปรีตปุพฺพา. (อินฺทวชิร)
जर विषम चरणात 'ज', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (उपेन्द्रवज्रा) आणि सम चरणात 'त', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (इन्द्रवज्रा) असतील तर ते 'विपरीतपुब्बा' वृत्त होय.
๑๑๔.
११४.
ส,ส,โต ส,ล,คา วิสเม สเม;
น,ภ,ภ,รา ภวเต หริณปฺลุตา.
जर विषम चरणात 'स', 'स', 'त', 'स', 'ल', 'ग' आणि सम चरणात 'न', 'भ', 'भ', 'र' असतील तर ते 'हरिणप्लुता' वृत्त होते.
๑๑๕.
११५.
ยทิ น,น,ร,ล,คา น,ชา ช,รา,ยทิ จ ตทา’ปรวตฺต มิจฺฉติ.
जर विषम चरणात 'न', 'न', 'र', 'ल', 'ग' आणि सम चरणात 'न', 'ज', 'ज', 'र' असतील तर त्याला 'अपरवत्त' वृत्त मानले जाते.
๑๑๖.
११६.
วิสม [Pg.199] มุปคตา น,นา ร,ยา เจ;
น,ช,ช,ร,คา สมเก จ ปุปฺผิตคฺคา.
जर विषम चरणात 'न', 'न', 'र', 'य' आणि सम चरणात 'न', 'ज', 'ज', 'र', 'ग' असतील तर ते 'पुप्फितग्गा' वृत्त होय.
ทฺวยํ มิทํ เวตาลีย’ปฺปเภโท.
हे दोन्ही 'वेतालीइय' वृत्ताचे भेद आहेत.
๑๑๗.
११७.
สา ยวาทิกา มตี ร,ชา ร,ชา ตฺว,สเม สเม ช,รา ช,รา ครู ภเวยฺยุํ.
जर विषम चरणात 'र', 'ज', 'र', 'ज' आणि सम चरणात 'ज', 'र', 'ज', 'र' व गुरू असतील तर ते 'यवादिका' वृत्त मानले जाते.
อิติ วุตฺโตทเย ฉนฺทสิ อฑฺฒสมวุตฺตินิทฺเทโส นาม
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदातील 'अर्धसमवृत्त निर्देश' नावाचा
จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.
चौथा परिच्छेद समाप्त.
๕. วิสมวุตฺตินิทฺเทส-ปญฺจมปริจฺเฉท
५. विषमवृत्त निर्देश - पाचवा परिच्छेद.
๑๑๘. น’ฏฺฐกฺขเรสุ ปาเทสุ, สฺนา’ทิมฺหา โย’ณฺณวา วตฺตํ.
११८. आठ अक्षरांच्या चरणांमध्ये, सुरुवातीला 'स' आणि 'न' गणांनंतर जर 'य' गण असेल, तर ते 'वक्त्र' वृत्त होते.
๑๑๙. สเมสุ สินฺธุโต เชน, ปถฺยาวตฺตํ ปกิตฺติตํ.
११९. सम चरणांमध्ये चौथ्या अक्षरापासून जर 'ज' गण असेल, तर त्याला 'पथ्यावक्त्र' म्हटले जाते.
๑๒๐. โอเชสุ เชน สินฺธุโต, ต’เมว วีปรีตา’ทิ.
१२०. विषम चरणांमध्ये चौथ्या अक्षरापासून जर 'ज' गण असेल, तर त्यालाच 'विपरीतपथ्यावक्त्र' म्हटले जाते.
๑๒๑. น,กาโร เจ ชลธิโต, จปลาวตฺต’มิจฺเจ’ตํ.
१२१. जर चौथ्या अक्षरापासून 'न' गण असेल, तर त्याला 'चपलावक्त्र' असे म्हणतात.
๑๒๒. สเม โล สตฺตโม ยสฺสา, วิปุลา ปิงฺคลสฺส สา.
१२२. ज्याच्या सम चरणांमध्ये सातवे अक्षर लघु असते, पिङ्गलाचार्यांच्या मते ती 'विपुला' होय.
๑๒๓. เสตวสฺสา’ขิเลสุปิ.
१२३. सेतव ऋषींच्या मते सर्व चरणांमध्येही (असेच होते).
๑๒๔. เภน’ณฺณวา ภ’พฺพิปุลา.
१२४. चौथ्या अक्षरापासून 'भ' गण असल्यास ती 'भ-विपुला' होय.
๑๒๕. เอว’มญฺญา โร จตุตฺถา.
१२५. त्याचप्रमाणे चौथ्या अक्षरापासून 'र' गण असल्यास ती 'र-विपुला' होते.
๑๒๖. โน’ณฺณวา เจ นวิปุลา.
१२६. जर चौथ्या अक्षरापासून 'न' गण असेल, तर ती 'न-विपुला' होय.
๑๒๗. โต’ณฺณวา ตถา’ญฺญา สิยา.
१२७. तसेच चौथ्या अक्षरापासून 'त' गण असेल, तर ती 'त-विपुला' होते.
วตฺต’ปฺปเภโท.
वक्त्र वृत्ताचे भेद.
๑๒๘.
१२८.
นทิสฺสเต’ตฺถ ยํ ฉนฺทํ, ปโยเค ทิสฺสเต ยทิ;
วิสม’กฺขรปาทํ ตํ, คาถา สามญฺญนามโต.
येथे जे छंद सांगितले गेले नाहीत, परंतु प्रयोगात आढळतात; आणि ज्यांचे चरण विषम अक्षरांचे असतात, त्यांना सामान्यतः 'गाथा' या नावाने ओळखले जाते.
อิติ วุตฺโตทเย ฉนฺทสิ วิสมวุตฺติ นิทฺเทโส นาม
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदातील 'विषमवृत्त निर्देश' नावाचा
ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.
पाचवा परिच्छेद समाप्त.
๖. ฉปฺปจฺจยวิภาค-ฉฏฺฐปริจฺเฉท
६. षट्प्रत्यय विभाग - सहावा परिच्छेद.
ปตฺถารนย
प्रस्तार पद्धती (प्रस्तारनय).
๑๒๙.
१२९.
ปตฺถาเร [Pg.200] สพฺพเค ปาเท, ปุพฺพคา’โธ ลฺป’เร สมา;
ปุพฺเพ ครุ เต จ มิเม, กตฺตพฺพา ยาว สพฺพลา.
प्रस्तारामध्ये सर्व गुरु अक्षरांच्या चरणात, पहिल्या गुरूच्या खाली लघु लिहावा आणि उर्वरित अक्षरे समान ठेवावीत; पूर्वीचे जे गुरु होते ते तसेच ठेवावेत, आणि हे सर्व लघु होईपर्यंत करावे.
นฏฺฐนย
नष्ट पद्धती (नष्टनय).
๑๓๐.
१३०.
นฏฺฐสฺส โย ภเวยฺย’งฺโก, ตสฺมึ โล’ทฺธิกเต สเม;
วิสเม ตฺเว’กสหิเต, ภเวยฺย’ทฺธิกเต ครุ.
नष्ट छंदाचा जो अंक असेल, तो सम असल्यास त्याला अर्धे करून 'लघु' लिहावा; आणि विषम असल्यास त्यात एक मिळवून अर्धे करावे आणि 'गुरु' लिहावा.
อุทฺทิฏฺฐนย
उद्दिष्ट पद्धती (उद्दिष्टनय).
๑๓๑.
१३१.
เอกา’ทินุกฺกเมน’งฺเก, ปุพฺพาโธ ทฺวิคุเณ ลิเข;
มิสฺสเกหิ ลหุฏฺเฐหิ, เส’เกหุ’ทฺทิฏฺฐกํ ภเว.
एक इत्यादी अनुक्रमाने अंकाखाली दुप्पट अंक लिहावेत; लघु अक्षरांच्या स्थानावरील अंकांची बेरीज करून त्यात एक मिळवल्यास 'उद्दिष्ट' अंक प्राप्त होतो.
สพฺพคลกฺริยนย
सर्वगुरु-लघु क्रिया पद्धती.
๑๓๒.
१३२.
วุตฺต’กฺขร สมา สงฺขฺยา, ลิกฺขฺย เสโก’ปรู’ปริ;
เอเกกหีน เมกาทิ, นุ’ฏฺฐาเน สพฺพคาทิกํ.
वृत्ताच्या अक्षरांच्या संख्येइतके अंक एकावर एक (एक मिळवून) लिहावेत; एक-एक कमी करत एक इत्यादी स्थानांवर सर्वगुरु इत्यादींची संख्या मिळते.
วุตฺตสงฺขฺยานย
वृत्तसंख्या पद्धती.
๑๓๓.
१३३.
ครุกฺริยา’งฺก สนฺโทเห, ภเว สงฺขฺยา วิมิสฺสิเต;
อุทฺทิฏฺฐ’งฺก สมาหาโร, เส’โก เว’มํ สมา’นเย.
गुरु-लघु क्रियांच्या अंकांच्या समूहात मिश्रित संख्या असते; उद्दिष्ट अंकांच्या बेरजेमध्ये एक मिळवल्यास ही संख्या प्राप्त होते.
วุตฺตอทฺธานย
वृत्ताध्व पद्धती (छंदाच्या जागेचे प्रमाण).
๑๓๔.
१३४.
สงฺขฺเยว ทฺวิคุเณ’กูนา, วิตฺถารา’ยามสมฺภวา;
วุตฺตสฺส’ทฺธ’นฺตรานญฺจ, ครุลานญฺจ องฺคุลํ.
एकूण संख्येच्या दुपटीपेक्षा एक कमी, विस्तार आणि लांबीच्या प्रमाणात; वृत्ताच्या मधील अंतरासाठी आणि गुरु-लघूसाठी एक अंगूळ जागा असावी.
อิติ วุตฺโตทเย ฉนฺทสิ ฉปฺปจฺจยวิภาโค นาม
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदातील 'षट्प्रत्यय विभाग' नावाचा
ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท.
सहावा परिच्छेद समाप्त.
นิคมน
उपसंहार (निगमन).
๑๓๕.
१३५.
เสล’นฺตรา’ยตน [Pg.201] วาสิก สีล’ตฺเถร,ปาโท ครุ คฺคุณครุ ชฺชยตํ มเม’โส;
ยสฺส ปฺปภาว’มวลมฺพ มเย’ทิโสปิ,สมฺปาทิโต’ภิมต สิทฺธิกโร ปรตฺโถ.
शैलान्तर विहारात राहणारे माझे आदरणीय गुरु शीलस्थेवीर, जे गुणांनी थोर आहेत, ते विजयी होवोत; ज्यांच्या प्रभावाचा अवलंब करून माझ्यासारख्यानेही हा इतरांचे कल्याण करणारा आणि इच्छित साध्य करणारा ग्रंथ पूर्ण केला आहे.
๑๓๖.
१३६.
ปรตฺถ สมฺปาทนโต, ปุญฺเญนา’ธิคเตน’หํ;
ปรตฺถ สมฺปาทนโก, ภเวยฺยํ ชาติ ชาติยํ.
इतरांचे कल्याण साधल्यामुळे मला जे पुण्य प्राप्त झाले आहे, त्या पुण्याच्या बळावर मी प्रत्येक जन्मात परोपकार (इतरांचे कल्याण) करणारा व्हावे.
๑๓๗.
१३७.
อวโลกิต มตฺเตน, ยถา ฉปฺปจฺจยา มยา;
สาธิตา สาธยนฺเต’ว, มิจฺฉิตตฺถมฺปิ ปาณิโนติ.
ज्याप्रमाणे केवळ अवलोकनाने मी हे सहा प्रत्यय सिद्ध केले आहेत, त्याचप्रमाणे सर्व प्राणी देखील त्यांच्या इच्छित गोष्टी साध्य करोत.
อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิตฺเถเรน วิรจิตํ
अशा प्रकारे संघरक्षित महासामी स्थेविरांनी रचलेला
วุตฺโตทยปฺปกรณํ ปรินิฏฺฐิตํ.
'वृत्तोदय' हा ग्रंथ समाप्त झाला.