1နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ
त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.
ဝုတ္တောဒယံ
वुत्तोदय
၁. သညာပရိဘာသာနိဒ္ဒေသ-ပဌမပရိစ္ဆေဒ
१. संज्ञा आणि परिभाषा निर्देश - प्रथम परिच्छेद
ရတနတ္တယပ္ပဏာမ
त्रिरत्न वंदना
၁.
१.
နမ’တ္ထု ဇန သန္တာန, တမ သန္တာန ဘေဒိနော;
ဓမ္မု’ဇ္ဇလန္တ ရုစိနော, မုနိန္ဒော’ဒါတ ရောစိနော.
मानवसमूहाच्या अज्ञानाचा (अंधकाराचा) नाश करणाऱ्या, सद्धम्माच्या प्रकाशाने तळपणाऱ्या आणि निर्मळ कांतीने सुशोभित असणाऱ्या मुनींद्रांना (बुद्धांना) माझा नमस्कार असो.
နိမိတ္တ
निमित्त
၂.
२.
ပိင်္ဂလာ’စရိယာဒီဟိ, ဆန္ဒံ ယ မုဒိတံ ပုရာ;
သုဒ္ဓမာဂဓိကာနံ တံ, န သာဓေတိ ယထိစ္ဆိတံ.
पूर्वी आचार्य पिंगल इत्यादींनी जे छंदशास्त्र सांगितले आहे, ते शुद्ध मागधी (पाली) भाषा वापरणाऱ्यांच्या इच्छेनुसार पूर्णपणे उपयुक्त ठरत नाही.
ဂန္ထပရိမာဏ
ग्रंथाचे परिमाण
၃.
३.
တတော မာဂဓဘာသာယ, မတ္တာ,ဝဏ္ဏ,ဝိဘေဒနံ;
လက္ချ လက္ခဏ သံယုတ္တံ, ပသန္န’တ္ထ,ပဒ,က္ကမံ.
म्हणून, मागधी भाषेमध्ये (पालीमध्ये), मात्रा आणि वर्णांचे वर्गीकरण करणारे, उदाहरण व नियमांनी युक्त, आणि स्पष्ट अर्थ व सुबोध पदरचना असलेले [हे शास्त्र मी रचतो].
အဘိဓာနာဒိ
नाव इत्यादी
၄.
४.
ဣဒံ ဝုတ္တောဒယံ နာမ, လောကိယ’စ္ဆန္ဒနိဿိတံ;
အာရဘိဿ’မဟံ ဒါနိ, တေသံ သုခဝိဗုဒ္ဓိယာ.
लौकिक छंदांवर आधारित असलेल्या या 'वुत्तोदय' नावाच्या ग्रंथाचा आरंभ मी आता त्यांच्या (शिकाऊ लोकांच्या) सुलभ आकलनासाठी करत आहे.
ဂဏသင်္ကေတသညာ
गणसंकेत संज्ञा
၅.
५.
သဗ္ဗဂ္လာ မ္နာ,’ဒိဂလဟူ, ဘျာ’,မဇ္ဈ’န္တ ဂရူ ဇသာ;
မဇ္ဈ’န္တလာ ရ,တေ’တေ’ဋ္ဌ, ဂဏာ ဂေါ ဂရု,လော လဟု.
सर्व गुरू असलेला 'म' गण, सर्व लघू असलेला 'न' गण; आधी गुरू असलेला 'भ' गण, आधी लघू असलेला 'य' गण; मध्ये गुरू असलेला 'ज' गण, मध्ये लघू असलेला 'र' गण; शेवटी गुरू असलेला 'स' गण, शेवटी लघू असलेला 'त' गण - हे आठ गण आहेत. 'गो' म्हणजे गुरू आणि 'लो' म्हणजे लघू.
ဂဏနိယမ
गणांचे नियम
၆.
६.
ဘ,ဇ,သာ [Pg.192] သဗ္ဗဂ,လဟူ, ပဉ္စိ’မေ သဏ္ဌိတာ ဂဏာ;
အရိယာဒိမှိ ဝိညေယျာ, ဂဏော ဣဓ စတု’က္ကလော.
भ, ज, स, सर्व-गुरू (म) आणि सर्व-लघू (न) - हे पाच गण निश्चित केले आहेत. अरिया (आर्या) इत्यादी छंदांमध्ये हे जाणावेत. येथे एक गण चार मात्रांचा (चतुष्कल) असतो.
ဂရု,လဟုသရူပ
गुरू आणि लघूचे स्वरूप
၇.
७.
သံယောဂါ’ဒိ စ, ဒီဃော စ, နိဂ္ဂဟီတပရော စ, ယော;
ဂရု, ဝင်္ကော, ပါဒန္တော,ဝါ, ရဿော’ညော မတ္တိကော လု’ဇု.
जो जोडाक्षराच्या आधी येतो, जो दीर्घ स्वर आहे, आणि ज्याच्यापुढे निग्गहीत (अनुस्वार) आहे, तो 'गुरू' समजावा. तो वक्र रेषेने (ऽ) दर्शवला जातो. चरणाच्या शेवटी असलेला स्वरही गुरू मानला जाऊ शकतो. याव्यतिरिक्त इतर र्‍हस्व स्वर हा एक मात्रेचा 'लघू' असतो, जो सरळ रेषेने (।) दर्शवला जातो.
၈.
८.
ပရေ ပါဒါဒိသံယောဂေ, ယော ပုဗ္ဗော ဂရုက’က္ခရော;
လဟု သ ကွစိ ဝိညေယျော, တဒုဒါဟရဏံ ယထာ.
पुढील चरणाच्या सुरुवातीला जोडाक्षर असल्यास, त्यापूर्वीचे गुरू अक्षर कधीकधी लघू मानले जावे. त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे:
၉.
९.
ဒဿနရသာ’နုဘာဝနေ, နိဗဒ္ဓဂေဓာ ဇိနဿ’ယံ ဇနတာ;
ဝိမှယဇနနီ သညတ, ကြိယာ နု ကံ နာ’နုရဉ္ဇယတိ.
जिनांच्या (बुद्धांच्या) दर्शनाचा रस अनुभवण्यात मग्न झालेली ही जनता; त्यांची आश्चर्यकारक आणि संयमित क्रिया कोणाचे मन रंजित करत नाही?
၁၀.
१०.
ဝိညေယျာ လောကတော သညာ, သမုဒ္ဒေါ,သု,ရသာဒိနံ;
ပါဒေါဉေယျော စတုတ္ထံ’သော, ပဒစ္ဆေဒေါ ယတီ ဘဝေ.
समुद्र (४), सुर (३३), रस (६) इत्यादी संज्ञा लोकव्यवहारावरून समजून घ्याव्यात. चरणाचा चौथा भाग म्हणजे 'पाद' (चरण) होय. शब्दाचा जेथे छेद (विराम) होतो, त्याला 'यती' म्हणतात.
၁၁.
११.
သမ,မဍ္ဎသမံ, ဝုတ္တံ, ဝိသမံ စာ’ပရံ တိဓာ;
သမာ လက္ခဏတော ပါဒါ, စတ္တာရော ယဿ တံ သမံ.
वृत्त (छंद) हे सम, अर्धसम आणि विषम असे तीन प्रकारचे असते. ज्याचे चारही चरण लक्षणांच्या दृष्टीने समान असतात, ते 'सम वृत्त' होय.
၁၂.
१२.
ယဿ’န္တိမေန ဒုတိယော, တတိယေနာ’ဒိမော သမော;
တ’ဒဍ္ဎသမ, မညံ တု, ဘိန္န လက္ခဏ ပါဒိကံ.
ज्याचा दुसरा चरण चौथ्या चरणासारखा आणि पहिला चरण तिसऱ्या चरणासारखा असतो, ते 'अर्धसम वृत्त' होय. याहून भिन्न लक्षणे असलेले चरण असणारे वृत्त 'विषम वृत्त' होय.
၁၃.
१३.
ပါဒ’မေကက္ခရာ’ရဗ္ဘ, ယာဝ ဆဗ္ဗီသတ’က္ခရာ;
ဘဝေ ပါဒေဟိ တံ ဆန္ဒံ, နာနာနာမော’ဒိတံ တတော.
एका अक्षरापासून सुरू करून प्रत्येक चरणात सव्वीस अक्षरांपर्यंत असणारे छंद विविध नावांनी ओळखले जातात.
၁၄.
१४.
ဒဏ္ဍကာ စဏ္ဍဝုဋ္ဌျာ’ဒိ, ပါဒေဟိ ဆဟိ, တီဟိ တု;
‘ဂါထာ’တိ စ ပရတ္ထေ’ဝံ, ဆန္ဒော သညာ ပကာသိတာ.
दंडक, चंडवृष्टी इत्यादी छंद, तसेच सहा किंवा तीन चरणांचे छंद इतरत्र 'गाथा' या सामान्य संज्ञेने ओळखले जातात. अशा प्रकारे छंदांच्या संज्ञा स्पष्ट केल्या आहेत.
၁၅.
१५.
အနန္တရော’ဒိတံ စ’ည, မေတံ သာမည နာမတော;
‘ဂါထာ’ဣစ္စေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ, မုနိန္ဒဝစနေ ပန.
परंतु मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) वचनांमध्ये (त्रिपिटकात) नुकतेच सांगितलेले आणि इतर सर्व छंद सामान्यतः 'गाथा' या नावानेच निर्दिष्ट केले आहेत.
၁၆.
१६.
ဝိသေသနာမတော ကိဉ္စိ, ဂဟေတွာ သဗ္ဗထော’စိတံ;
ဒဿယိဿာမ’ဟံ တေ’တ္ထ, နာမာနာ’ဝိ ဘဝိဿရေ.
त्यांतील काही विशेष नावे घेऊन, सर्वथा योग्य पद्धतीने मी ती येथे दाखवीन, जेणेकरून त्यांची नावे स्पष्ट होतील.
ဣတိ ဝုတ္တောဒယေ ဆန္ဒသိ သညာပရိဘာသာ နိဒ္ဒေသော နာမ
अशा प्रकारे 'वुत्तोदय' छंदशास्त्रातील संज्ञा आणि परिभाषा निर्देश नावाचा
ပဌမော ပရိစ္ဆေဒေါ.
पहिला परिच्छेद समाप्त.
၂. မတ္တာဝုတ္တိနိဒ္ဒေသ-ဒုတိယပရိစ္ဆေဒ
२. मात्रावृत्त निर्देश - द्वितीय परिच्छेद
ဂဏနိယမ
गणांचे नियम
၁၇.
१७.
ဆဋ္ဌော’ခိလလဟု,ဇော [Pg.193] ဝါ,ဂယုတာ’ညေ,ဆ’ဂ္ဂဏာ,န ဇော ဝိသမေ,;
အရိယာယ’န္တဍ္ဎေ လော, ဆဋ္ဌော,’န္တေ ဂေါ,ဂဏာ ဆ’ညေ.
अरिया (आर्या) छंदात [पहिल्या अर्ध्या भागात] आठ गण असतात. त्यातील सहावा गण एकतर सर्व-लघू (न-गण) किंवा 'ज' गण असतो, किंवा एका लघूने युक्त (ग-युक्त) असतो. विषम स्थानांवर (१, ३, ५) 'ज' गण नसतो. दुसऱ्या अर्ध्या भागात शेवटी एक लघू (लो) असतो, सहावा गण केवळ एक लघू असतो आणि उर्वरित सहा गण असतात.
ယတိနိယမ
यतीचे नियम
၁၈.
१८.
ပဌမဍ္ဎေ ဆဋ္ဌော စေ,သဗ္ဗလဟေ,’တ္ထာ’ဒိလဟုနိ ဘဝတိယတိ;
တပ္ပရကော,န္တေပိ, သစေ, စရိမေပိ, ဘဝတိ စတုတ္ထော’န္တေ.
पहिल्या अर्ध्या भागात जर सहावा गण सर्व-लघू असेल, तर यती त्याच्या पहिल्या लघू अक्षरावर होते. जर तो पुढील अक्षराशी जोडलेला असेल, तर शेवटीही; आणि जर तो शेवटच्या भागात असेल, तर यती चौथ्या गणाच्या शेवटी होते.
၁၉. အရိယာသာမညံ စေ, ပုဗ္ဗော’ဒိတ လက္ခဏံ ဘဝေ ယဿာ.
१९. ज्या छंदात पूर्वी सांगितलेली लक्षणे असतात, त्याला 'सामान्य अरिया' (सामान्य आर्या) म्हणतात.
၂၀. အာဒိမ’မထ ပါဒယုဂံ, ယဿာ တျံ’သေဟိ သာ ပထျာ.
२०. ज्या छंदात पहिल्या दोन चरणांमध्ये (पहिल्या भागात) तीन गणांच्या शेवटी यती असते, ती 'पथ्या' होय.
၂၁.
२१.
ယတ္ထ ဂဏတ္တယ မုလ္လင်္ဃိ,ယော’ဘယတ္ထာ’ဒိမော ဘဝေ ဝိပုလာ.
ज्या छंदात दोन्ही भागांत पहिल्या तीन गणांचे उल्लंघन करून यती येते, ती 'विपुला' होय.
၂၂. ဂရုမဇ္ဈဂေါ ဇကာရော, စတုတ္ထကော ဒုတိယကော စပလာ.
२२. ज्या छंदात दुसरा आणि चौथा गण हा मध्य-गुरू असलेला 'ज' गण असतो, ती 'चपला' होय.
၂၃.
२३.
စပလာ’ဂတာ’ခိလံ စေ, ဒလာ’ဒိမံ လက္ခဏံ ဘဇတိ ယဿာ;
ပထျာလက္ခဏ’မညံ, မုခစပလာ နာမ သာ ဘဝတိ.
ज्या छंदाचा पहिला भाग (पूर्वार्ध) चपलाची सर्व लक्षणे धारण करतो आणि दुसरा भाग (उत्तरार्ध) पथ्याची लक्षणे धारण करतो, ती 'मुखचपला' होय.
၂၄.
२४.
ပထျာယ လက္ခဏံ စေ, ပဌမဍ္ဎေ လက္ခဏံ တု စပလာယ;
ဒုတိယေ ဒလေ’ထ ယဿာ, ပကိတ္တိတာ သာ ဇဃနစပလာ.
ज्याच्या पहिल्या भागात पथ्याची लक्षणे आणि दुसऱ्या भागात चपलाची लक्षणे असतात, ती 'जघनचपला' म्हणून ओळखली जाते.
အရိယာဇာတိယော.
अरिया (आर्या) जातीचे प्रकार.
၂၅.
२५.
သဗ္ဗံပဌမဒလေ ယဒိ, လက္ခဏ’မရိယာယ ဝုတ္တ’မုဘယေသု;
ယဿာ ဒလေသု ယုတ္တံ,ဝုတ္တာ သာ ဂီတိ ဝုတ္တ ယတိ လလိတာ.
जर आर्या छंदाच्या पहिल्या अर्ध्या भागाचे (पूर्वार्धाचे) लक्षण दोन्ही अर्ध्या भागांत लागू होत असेल आणि त्यात सुंदर यती असेल, तर त्याला 'गीती' छंद म्हणतात.
၂၆.
२६.
အရိယာယံ ဒုတိယ’ဍ္ဎေ, ဂဒိတာ’ခိလလက္ခဏံ ယံ တံ;
ဘဝတိ ဒလေသု’ဘယေသုပိ,ယဒိ ယဿာ သာ’ယ မုပဂီတိ.
जर आर्या छंदाच्या दुसऱ्या अर्ध्या भागाचे (उत्तरार्धाचे) संपूर्ण लक्षण दोन्ही अर्ध्या भागांत लागू होत असेल, तर त्याला 'उपगीती' छंद म्हणतात.
၂၇.
२७.
အရိယာယ’ဍ္ဎဒွိတယံ, ပုဗ္ဗောဒိတ လက္ခဏော’ပေတံ;
ဝိပရိယယေနာ’ဘိဟိတံ,ယဿာ သမ္ဘဝတိ စေ’ဟ သော’ဂ္ဂီတိ.
जर आर्या छंदाचे पूर्वी सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त असलेले दोन्ही अर्धे भाग उलट क्रमाने आले, तर त्याला येथे 'उद्गीती' (उग्गीती) छंद म्हणतात.
၂၈.
२८.
အရိယာပုဗ္ဗ’ဍ္ဎံ [Pg.194] ယဒိ, ဂရုနေ’ကေနာ’ဓိကေန နိဓနေ ယုတ္တံ;
ယဒိ ပုဗ္ဗ’ဍ္ဎသမာနံ, ဒလ မိတရံ စော’ဒိတာ’ယ’မရိယာဂီတိ.
जर आर्या छंदाचा पूर्वार्ध शेवटी एका अधिक गुरूने युक्त असेल आणि दुसरा भागही पूर्वार्धासारखाच असेल, तर त्याला 'आर्यागीती' छंद म्हटले जाते.
ဂီတိဇာတိယော.
गीतीचे प्रकार (गीती जाती).
၂၉.
२९.
ဝိသမေ ဆ သိယုံ ကလာ မုခေ,သမေ တွ’ဋ္ဌ, ရ,လ,ဂါ, တတော’ပရိ;
ဝေတာလီယံ တ မုစ္စတေ, လဟု ဆက္ကံ န နိရန္တရံ သမေ.
विषम चरणांच्या सुरुवातीला सहा मात्रा आणि सम चरणांच्या सुरुवातीला आठ मात्रा असाव्यात, त्यानंतर 'र' गण, लघू आणि गुरू असावेत; त्याला 'वैतालीय' छंद म्हणतात. सम चरणांमध्ये सलग सहा लघू नसावेत.
၃၀.
३०.
ဝေတာလီယောပမံ မုခေ တံ,ဩပစ္ဆန္ဒသကံ ရ,ယာ ယ’ဒန္တေ.
जे सुरुवातीला वैतालीय छंदासारखेच असते, परंतु ज्याच्या शेवटी 'र' आणि 'य' गण असतात, त्याला 'औपच्छन्दसक' छंद म्हणतात.
၃၁. အာပါတလိကာ ကထိတာ’ယံ, ဘဂဂါ’န္တေ ယဒိ ပုဗ္ဗမိဝ’ညံ.
३१. जर इतर सर्व भाग पूर्वीप्रमाणेच असेल, परंतु शेवटी 'भ' गण आणि दोन गुरू (भ, ग, गा) असतील, तर त्याला 'आपातलिका' छंद म्हटले जाते.
၃၂.
३२.
ယဒါ’ဒိတော ဒက္ခိဏန္တိကာ,ဌိတေ’တ္ထ ပါဒေသွာ’ခိလေသု ဇော.
जेव्हा या छंदाच्या सर्व चरणांच्या सुरुवातीला 'ज' गण असतो, तेव्हा त्याला 'दक्षिणांतिका' छंद म्हणतात.
၃၃.
३३.
‘ဥဒိစ္စဝုတ္တီ’တိ ဝုစ္စတေ,ဇော စာ’ဒေါ ဝိသမေသု သဏ္ဌိတော.
जर विषम चरणांच्या सुरुवातीला 'ज' गण असेल, तर त्याला 'उदीच्यवृत्ती' छंद म्हणतात.
၃၄. ပုဗ္ဗတ္ထ, သမေသု စေ ဂ, ဇာ, ‘ပစ္စဝုတ္တိ’ ရုဒိတာ’တိ သဏ္ဌိတာ.
३४. जर पूर्वोक्त लक्षणांमध्ये सम चरणांच्या सुरुवातीला 'ग' आणि 'ज' गण असतील, तर त्याला 'प्रतीच्यवृत्ती' (पच्चवृत्ती) छंद म्हणतात.
၃၅.
३५.
သမာသမာ’တြာ’ဒိနံ သမာ,သံယုတာ ဘဝတိ တံ ပဝတ္တကံ.
जेव्हा सम आणि विषम चरणांच्या मात्रांचे संयोजन होते, तेव्हा त्याला 'प्रवर्तक' (पवत्तक) छंद म्हणतात.
၃၆. အဿ သာ သမ ကတာ’ ပရန္တိကာ.
३६. जर याचे सम चरण समान केले, तर तो 'अपरांतिका' छंद होतो.
၃၇. တဒ’ညဇာ စာရုဟာသိနီ.
३७. याहून भिन्न प्रकारे निर्माण होणाऱ्या छंदाला 'चारुहासिनी' म्हणतात.
ဝေတာလီယဇာတိယော.
वैतालीयचे प्रकार (वैतालीय जाती).
၃၈. ဒွိက ဝိဟတ ဝသု လဟု အစလဓိတိ ရိ’ဟ.
३८. येथे सोळा (दोन गुणिले आठ) लघू अक्षरे असलेला छंद 'अचलधृती' (अचलधिती) म्हणून ओळखला जातो.
၃၉. မတ္တာသမကံ နဝမော လ္ဂ’န္တေ.
३९. ज्याच्या शेवटी लघू आणि गुरू असतात आणि नववे अक्षर लघू असते, तो 'मात्रासमक' छंद होय.
၄၀. ဇော န္လာ’ ထဝါ’ဏ္ဏဝါ ဝိသိလောကော.
४०. जर आठव्या अक्षरानंतर 'ज' गण किंवा 'न' गण आणि लघू असेल, तर तो 'विशिलोक' (विष्लॉक) छंद होतो.
၄၁. တဒွယတော ဝါနဝါသိကာ’ချာ.
४१. त्या दोघांच्या मिश्रणाने बनलेल्या छंदाला 'वानवासिका' म्हणतात.
၄၂. ပဉ္စ,ဋ္ဌ,နဝသု ယဒိ လော စိတြာ.
४२. जर पाचव्या, आठव्या आणि नवव्या स्थानावर लघू असेल, तर तो 'चित्रा' छंद होतो.
၄၃. ဂ,လျာ’ဋ္ဌဟိ စေ’သာ ဝု’ပစိတြာ.
४३. जर आठव्या स्थानावर गुरू आणि लघू असतील, तर त्याला 'उपचित्रा' छंद म्हणतात.
၄၄.
४४.
ယ’မတီတ လက္ခဏ ဝိသေသ ယုတံ, (စိတြာ)မတ္တာ သမာ’ဒိ ပါဒါ’ဘိဟိတံ;
(ဝိသိလောက)အနိယတ ဝုတ္တ ပရိမာဏ သဟိတံ, (ဝါနဝါသိကာ)ပထိတံ ဇနေသု ပါဒါကုလကံ. (ဝိသိလောက)
जे वरील विशिष्ट लक्षणांनी युक्त असते, ज्याचे चरण मात्रासमक इत्यादींनी युक्त असतात आणि ज्याची वृत्त-संख्या अनिश्चित असते, त्याला लोकांमध्ये 'पादाकुलक' छंद म्हटले जाते.
မတ္တာသမက ဇာတိယော.
मात्रासमकचे प्रकार (मात्रासमक जाती).
၄၅.
४५.
ဝိနာ [Pg.195] ဝဏ္ဏေဟိ မတ္တာ ဂါ, ဝိနာ ဝဏ္ဏာ ဂရူဟိ တု;
ဝိနာ လဟူဟိ ဂရဝေါ, ဒလေ ပထျာဒိနော မတာ.
वर्णांशिवाय मात्रा मोजल्या जातात, वर्णांशिवाय गुरू मोजले जातात; लघूंशिवाय केवळ गुरूच पथ्या इत्यादींच्या अर्ध्या भागात मानले जातात.
ဣတိ ဝုတ္တောဒယေ ဆန္ဒသိ မတ္တာဝုတ္တိနိဒ္ဒေသော နာမ
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदशास्त्रामध्ये 'मात्रावृत्ती निर्देश' नावाचा दुसरा परिच्छेद समाप्त झाला.
ဒုတိယော ပရိစ္ဆေဒေါ.
दुसरा परिच्छेद.
၃. သမဝုတ္တိနိဒ္ဒေသ-တတိယပရိစ္ဆေဒ
३. समवृत्ती निर्देश - तिसरा परिच्छेद.
၄၆. တျာ’ စေ တနုမဇ္ဈာ.
४६. जर 'त' आणि 'य' गण असतील, तर तो 'तनुमध्या' छंद होतो.
ဂါယတ္တီ.
गायत्री छंद.
၄၇. ကုမာရ လလိတာ ဇ္သ္ဂါ.
४७. 'कुमारललिता' छंदात 'ज' गण, 'स' गण आणि एक गुरू (ज, स, गा) असतात.
ဥဏှိကာ.
उष्णिहा (उण्हिका) छंद.
၄၈. စိတြပဒါ ယဒိ ဘာ ဂါ.
४८. जर दोन 'भ' गण आणि दोन गुरू (भ, भ, गा, गा) असतील, तर तो 'चित्रपदा' छंद होतो.
၄၉. မော မော ဂေါ ဂေါ ဝိဇ္ဇုမ္မာလာ.
४९. जर दोन 'म' गण आणि दोन गुरू (म, म, गो, गो) असतील, तर तो 'विद्युन्माला' (विज्जुम्माला) छंद होतो.
၅၀. ဘာ တ, လ, ဂါ မာဏဝကံ.
५०. जर 'भ' गण, 'त' गण, एक लघू आणि एक गुरू (भ, त, ल, गा) असतील, तर तो 'माणवक' छंद होतो.
၅၁. ဂ္လာ သမာနိကာ ရ,ဇာ စ.
५१. जर 'र' गण, 'ज' गण, एक गुरू आणि एक लघू (र, ज, ग, ल) असतील, तर तो 'समानिका' छंद होतो.
၅၂. ပမာဏိကာ ဇ, ရာ လ, ဂါ.
५२. जर 'ज' गण, 'र' गण, एक लघू आणि एक गुरू (ज, र, ल, गा) असतील, तर तो 'प्रमाणिका' (पमाणिका) छंद होतो.
အနုဋ္ဌုဘာ.
अनुष्टुभा (अनुष्टुभ्) छंद.
၅၃. ရာ န,သာ ယဒိ ဟလမုခီ.
५३. जर 'र' गण, 'न' गण आणि 'स' गण असतील, तर तो 'हलमुखी' छंद होतो.
၅၄. ဘုဇဂ သုသု သဋာ နာ မော.
५४. 'भुजगशिशुसृता' (भुजगसुसुसटा) छंदात 'न' गण आणि 'म' गण असतात.
ဗြဟတီ.
बृहती (ब्रहती) छंद.
၅၅. မ္သာဇ္ဂါ သုဒ္ဓဝိရာဇိတံ မတံ.
५५. म, स, ज आणि दोन गुरू (ग, ग) यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'शुद्धविराजित' मानले जाते.
၅၆. မ္နာ ယော ဂေါ ယဒိ ပဏဝေါ ချာတော.
५६. जर म, न, य आणि एक गुरू असेल, तर ते 'पणव' वृत्त म्हणून ओळखले जाते.
၅၇. မ္ဘာ သ,ဂယုတ္တာ ရုမ္မဝတီ သာ.
५७. म, भ, स आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या वृत्ताला 'रुम्मवती' म्हणतात.
၅၈. ဉေယျာ မတ္တာ မ, ဘ, သ, ဂယုတ္တာ.
५८. म, भ, स आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या वृत्ताला 'मत्ता' म्हणून जाणावे.
၅၉. စမ္ပကမာလာ စေ ဘ, မ, သာ ဂေါ.
५९. जर भ, म, स आणि एक गुरू असेल, तर ते 'चम्पकमाला' वृत्त होय.
၆၀. န, ရ, ဇ, ဂေဟိ သာ မနောရမာ.
६०. न, र, ज आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या वृत्ताला 'मनोरमा' म्हणतात.
၆၁. ဥဗ္ဘာသကံ တံ စေ တော မ, ရာ လ္စ.
६१. जर त, म, र, एक लघु आणि एक गुरू असेल, तर त्याला 'उब्भासक' म्हणतात.
၆၂. တော ဇာ ဂရုနာ’ယ’မုပဋ္ဌိတာ.
६२. दोन त, एक ज आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या या वृत्ताला 'उपट्टिता' म्हणतात.
ပန္တိ.
पंती (दहा अक्षरांचा वर्ग).
၆၃. ဣန္ဒာဒိကာ [Pg.196] တာ ဝဇိရာ ဇ, ဂါ ဂေါ.
६३. दोन त, एक ज आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'इन्द्रवजिरा' म्हणतात.
၆၄. ဥပါဒိကာ သာ’ဝ ဇ,တာ ဇ,ဂါ ဂေါ.
६४. तशीच, जर ज, त, ज आणि दोन गुरू असतील, तर त्याला 'उपेन्द्रवजिरा' म्हणतात.
၆၅.
६५.
အနန္တရော’ဒီရိတ လက္ခဏာ စေ, (ဥပေန္ဒဝဇိရ)ပါဒါ ဝိမိဿာ ဥပဇာတိယော တာ;
(ဣန္ဒဝဇိရ)ဧဝံ ကိလ’ညာသုပိ မိဿိတာသု, (ဣန္ဒဝဇိရ)ဝဒန္တိ ဇာတိသွိဒ’ မေဝ နာမံ. (ဥပေန္ဒဝဇိရ)
जर आधी सांगितलेली लक्षणे असलेले चरण मिश्रित असतील, तर त्यांना 'उपजाती' म्हणतात. अशा प्रकारे इतर वृत्तांच्या मिश्रणातही या छंदप्रकारात हेच नाव दिले जाते.
၆၆. န, ဇ, ဇ, လ, ဂါ ဂဒိတာ သုမုခီ.
६६. न, ज, ज, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'सुमुखी' म्हटले जाते.
၆၇. ဒေါဓက မိစ္ဆတိ စေ ဘ,ဘ,ဘာ ဂါ.
६७. जर तीन भ आणि दोन गुरू असतील, तर त्याला 'दोधक' वृत्त म्हणतात.
၆၈. ဝေဒ,ဿေဟိ,ဓ္တာ တ္ဂဂါ,သာလိနီ သာ.
६८. चार (वेद) आणि सात (अश्व) अक्षरांवर यती असणारे, दोन त, एक ज आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेले वृत्त म्हणजे 'शालिनी' होय.
၆၉. ဝါတောမ္မီ သာ, ယတိ သာ မ္ဘာ တ, ဂါ ဂေါ.
६९. म, भ, त आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या आणि त्याच ठिकाणी यती असणाऱ्या वृत्ताला 'वातोर्मी' म्हणतात.
၇၀. ဘာ တ, န, ဂါ ဂေါ’သု, ရသ သိရီ သာ.
७०. भ, त, न आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या, तसेच पाच (बाण) आणि सहा (रस) अक्षरांवर यती असणाऱ्या वृत्ताला 'श्री' म्हणतात.
၇၁. ရော န, ရာ ဣဟ ရထောဒ္ဓတာ လ, ဂါ.
७१. र, न, र, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला येथे 'रथोद्धता' म्हणतात.
၇၂. သွာဂတေ’တိ ရ, န, ဘာ ဂရုကာ ဒွေ.
७२. र, न, भ आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'स्वागता' म्हणतात.
၇၃. န,န,ရ,လဟု,ဂရူဟိ ဘဒ္ဒိကာ.
७३. दोन न, एक र, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'भद्रिका' म्हणतात.
တိဋ္ဌုဘာ.
तिट्ठुभा (अकरा अक्षरांचा वर्ग).
၇၄. ဝဒန္တိ ဝံသဋ္ဌမိ’ဒံ ဇ, တာ ဇ, ရာ.
७४. ज, त, ज, र यांनी युक्त असलेल्या या वृत्ताला 'वंशस्था' म्हणतात.
၇၅. သာ ဣန္ဒဝံသာ ခလု ယတ္ထ တာ ဇ,ရာ.
७५. जेथे दोन त, एक ज आणि एक र असेल, त्याला खरोखर 'इन्द्रवंशा' म्हणतात.
၇၆. ဣဓ တောဋက မမ္ဗုဓိ,သေဟိ မိတံ.
७६. येथे चार 'स' गणांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'तोटक' म्हणतात.
၇၇. ဒုတဝိလမ္ဗိတ မာဟ န, ဘာ ဘ,ရာ.
७७. न, bh, bh, र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'द्रुतविलंबित' म्हटले आहे.
၇၈. ဝသု ယုဂ ဝိရတီ နာ,မျာ’ ပုဋော’ယံ.
७८. आठ (वसु) आणि चार (युग) अक्षरांवर यती असणाऱ्या, दोन न, एक म आणि एक य यांनी युक्त असलेल्या या वृत्ताला 'पुट' म्हणतात.
၇၉. န, ယ, သဟိတာ နျာ’ ကုသုမဝိစိတ္တာ.
७९. दोन न आणि दोन य यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'कुसुमविचित्रा' म्हणतात.
၈၀. ဘုဇင်္ဂ’ပ္ပယာတံ ဘဝေ ဝေဒ, ယေဟိ.
८०. चार 'य' गणांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'भुजंगप्रयात' म्हणतात.
၈၁. န, ဘ, ဇ, ရေဟိ ဘဝတိ’ပ္ပိယံဝဒါ.
८१. न, भ, ज, र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'प्रियंवदा' म्हणतात.
၈၂. ဝုတ္တာ သုဓီဟိ လလိတာ တ, ဘာ ဇ, ရာ.
८२. त, भ, ज, र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला विद्वानांनी 'ललिता' म्हटले आहे.
၈၃. ပမိတက္ခရာ သ, ဇ, သ,သေဟု’ဒိတာ.
८३. स, ज, स, स यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'प्रमिताक्षरा' म्हटले आहे.
၈၄. န,န,ဘ,ရ,သဟိတာ’ဘိဟိတု’ဇ္ဇလာ.
८४. दोन न, एक भ आणि एक र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'उज्ज्वला' म्हटले आहे.
၈၅. ပဉ္စ’ဿ’စ္ဆိန္နာ, ဝေဿဒေဝီ မ,မာ ယာ.
८५. पाच आणि सात अक्षरांवर यती असणाऱ्या, दोन म आणि दोन य यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'वैश्वदेवी' म्हणतात.
၈၆. ဘဝတိ [Pg.197] ဟိ တာမရသံ န, ဇ, ဇာ ယော.
८६. न, ज, ज, य यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'तामरस' म्हणतात.
၈၇. ‘ကမလာ’တိ ဉေယျာ သ,ယ,သေဟိ ယော စေ.
८७. जर स, य, स, य असेल, तर त्याला 'कमला' म्हणून जाणावे.
ဇဂတီ.
जगती (बारा अक्षरांचा वर्ग).
၈၈. မ္နာ ဇြာ ဂေါ, တိဒသယတိ’ပ္ပဟဿိဏီ သာ.
८८. म, न, ज, र आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या, तसेच तेरा अक्षरांवर यती असणाऱ्या वृत्ताला 'प्रहर्षिणी' म्हणतात.
၈၉. စတု,ဂ္ဂဟေ,ဟိ’ဟ ရုစိရာ, ဇ,ဘာ သ္ဇ,ဂါ.
८९. चार आणि नऊ अक्षरांवर यती असणाऱ्या, ज, भ, स, ज आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला येथे 'रुचिरा' म्हणतात.
အတိဇဂတီ.
अतिजगती (तेरा अक्षरांचा वर्ग).
၉၀. န,န,ရ,သ,လဟု,ဂါ,သရေဟိ’ပရာဇိတာ.
९०. दोन न, एक र, एक स, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या, तसेच स्वरांवर (सात अक्षरांवर) यती असणाऱ्या वृत्ताला 'अपराजिता' म्हणतात.
၉၁. န,န,ဘ,န,လ,ဂိ’တိ,ပ္ပဟရဏကလိကာ.
९१. 'न', 'न', 'भ', 'न', 'ल' आणि 'ग' (गुरू) हे 'प्पहारणकलिका' वृत्त होय.
၉၂. ဝုတ္တာ ဝသန္တတိလကာ တ,ဘ,ဇာ ဇ,ဂါ ဂေါ.
९२. 'त', 'भ', 'ज', 'ज' आणि दोन 'ग' (गुरू) हे 'वसंततिलका' वृत्त म्हटले जाते.
သက္ကရီ.
सक्करी (छंद).
၉၃. ဒွိဟတ ဟယ လဟု ရ’ထ ဂိ’တိ သသိကလာ.
९३. दोन वेळा हय (७) आणि लघु, 'र' व 'ग' हे 'ससिकला' वृत्त होय.
၉၄. ဝသု,ဟယ,ယတိ ရိ’ဟ,မဏိဂုဏနိကရော.
९४. येथे वसु (८) आणि हय (७) वर यती असणारे 'मणीगुणनिकर' वृत्त होय.
၉၅. န,န,မ,ယ,ယ,ယုတာ’ယံ,မာလိနီ ဘောဂိ’သီဟိ.
९५. 'न', 'न', 'म', 'य', 'य' यांनी युक्त आणि भोगी (८) व ईश (७) वर यती असणारे हे 'मालिनी' वृत्त होय.
၉၆. ဘဝတိ န,ဇာ,ဘ,ဇာ ရသဟိတာ ပဘဒ္ဒကံ.
९६. 'न', 'ज', 'भ', 'ज' आणि 'र' यांनी युक्त असणारे 'पभद्द्क' वृत्त होते.
အတိသက္ကရီ.
अतिसक्करी (छंद).
၉၇. န,ဇ,ဘ,ဇ,ရာ သဒါ ဘဝတိ ဝါဏိနီ ဂ, ယုတ္တာ.
९७. 'न', 'ज', 'भ', 'ज', 'र' आणि 'ग' (गुरू) ने युक्त असणारे नेहमी 'वाणिनी' वृत्त होते.
အဋ္ဌိ.
अठ्ठी (छंद).
၉၈. ယ, မာ နော သော ဘလ္ဂါ, ရသ, ဟရဝိရာမာ သိခရဏီ.
९८. 'य', 'म', 'न', 'स', 'भ', 'ल' आणि 'ग' असून रस (६) आणि हर (११) वर विराम (यती) असणारे 'सिखरिणी' वृत्त होय.
၉၉. ရသ, ယုဂိ, သိတော, နော သော မြာ သ္လာ, ဂျ’ဒါ ဟရိဏီ တဒါ.
९९. रस (६), युग (४) आणि हय (७) वर यती असणारे, 'न', 'स', 'म', 'र', 'स', 'ल' आणि 'ग' असलेले तेव्हा 'हरिणी' वृत्त होय.
၁၀၀. မန္ဒက္ကန္တာ, မ,ဘ,န,တ,တ,ဂါ, ဂေါ ယုဂု,တွ,ဿကေဟိ.
१००. 'म', 'भ', 'न', 'त', 'त' आणि दोन 'ग' (गुरू) असून युग (४), ऋतु (६) आणि अश्व (७) वर यती असणारे 'मन्दक्कान्ता' वृत्त होय.
အစ္စဋ္ဌိ.
अच्चठ्ठी (छंद).
၁၀၁. မော တော နော ယော ယာ, ကုသုမိတလတာ, ဝေလ္လိတာ’ က္ခု,တွိ,သီဟိ.
१०१. 'म', 'त', 'न', 'य', 'य', 'य' असून अक्ष (५), ऋतु (६) आणि ईश (७) वर यती असणारे 'कुसुमितलतावेल्लिता' वृत्त होय.
ဓုတိ.
धुती (छंद).
၁၀၂. ရသု,တွ,ဿေဟိ ယ္မာ, န,သ,ရ,ရ,ဂရူ, မေဃဝိပ္ဖုဇ္ဇိတာ သာ.
१०२. रस (६), ऋतु (६) आणि अश्व (७) वर यती असणारे, 'य', 'म', 'न', 'स', 'र', 'र' आणि 'ग' (गुरू) असलेले 'मेघविप्फुज्जिता' वृत्त होय.
၁၀၃. အက္ကဿေဟိ ယတိ မ္သ,ဇာသ,တ,တ,ဂါ, သဒ္ဒူလဝိက္ကီဠိတံ.
१०३. अर्क (१२) आणि अश्व (७) वर यती असणारे, 'म', 'स', 'ज', 'स', 'त', 'त' आणि 'ग' (गुरू) असलेले 'सद्दूलविक्कीळित' वृत्त होय.
အတိဓုတိ.
अतिधुती (छंद).
၁၀၄. ဝုတ္တ [Pg.198] မီဒိသံ တု နာမတော ရ,ဇာ ရ,ဇာ ရ,ဇာ ဂရူ,လဟူ စ.
१०४. 'र', 'ज', 'र', 'ज', 'र', 'ज' आणि गुरू व लघु असणारे अशा प्रकारचे वृत्त या नावाने ओळखले जाते.
ကတိ.
कती (छंद).
၁၀၅. မြာ ဘ္နာ ယော ယော’တြ ယေန,တ္တိ,မုနိ, ယတိယုတာ, သန္ဓရာ ကိတ္တိတာ’ယံ.
१०५. 'म', 'र', 'भ', 'न', 'य', 'य', 'य' असून सात-सात-सात (मुनी) वर यती असणारे हे 'सद्धरा' वृत्त म्हटले गेले आहे.
ပကတိ.
पकती (छंद).
၁၀၆. ဩ န,ရ,နာ ရ,နာ စ ထ ဂရူ ဒသ,က္က,ဝိရမဉှိ ဘဒ္ဒက’မိဒံ.
१०६. 'न', 'र', 'न', 'र', 'न' आणि गुरू असून दहा (१०) व अर्क (१२) वर विराम असणारे हे 'भद्द्क' वृत्त होय.
အာကတိ.
आकती (छंद).
ဣတိ ဝုတ္တောဒယေ ဆန္ဒသိ သမဝုတ္တိနိဒ္ဒေသော နာမ
अशा प्रकारे, 'वृत्तोदय' छंदशास्त्रातील 'समवुत्तिनिद्देस' (समवृत्तनिर्देश) नावाचा...
တတိယော ပရိစ္ဆေဒေါ.
तिसरा परिच्छेद.
၄. အဍ္ဎသမဝုတ္တိနိဒ္ဒေသ-စတုတ္ထပရိစ္ဆေဒ
४. अड्ढसमवुत्तिनिद्देस (अर्धसमवृत्तनिर्देश) - चौथा परिच्छेद.
၁၀၇.
१०७.
ဝိသမေ ယဒိ သာ သ,လ,ဂါ သမေ,ဘ,တ္တယတော ဂရုကာ ဝု’ပစိတ္တံ.
जर विषम चरणात 'स', 'स', 'स', 'ल', 'ग' आणि सम चरणात तीन 'भ' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील, तर ते 'उपचित्त' वृत्त होय.
၁၀၈.
१०८.
ဘ,တ္တယတော ယဒိ ဂါ ဒုတမဇ္ဈာ;
ယဒိ ပုနရေ’ဝ ဘဝန္တိ န, ဇာ ဇျာ.
जर (विषम चरणात) तीन 'भ' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील तर ते 'दुतमज्झा' वृत्त होय; आणि जर (सम चरणात) 'न', 'ज', 'ज', 'य' असतील तर...
၁၀၉.
१०९.
ယဒိ သ,တ္တိတယံ ဂရုယုတ္တံ,ဝေဂဝတီ ယဒိ ဘ,တ္တိတယာ ဂါ.
जर (विषम चरणात) तीन 'स' आणि गुरू असेल, आणि (सम चरणात) तीन 'भ' आणि गुरू असेल, तर ते 'वेगवती' वृत्त होय.
၁၁၀.
११०.
တော ဇော ဝိသမေ ရတော ဂရူ စေ;
သ္မာ ဇ္ဂါ ဘဒ္ဒဝိရာဇ မေတ္ထ ဂေါ စေ.
जर विषम चरणात 'त', 'ज', 'र' आणि 'ग' (गुरू) असतील, आणि सम चरणात 'स', 'म', 'ज' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील, तर येथे 'भद्दविराज' वृत्त होते.
၁၁၁.
१११.
ဝိသမေ သ, ဇာ သ,ဂရု,ယုတ္တာ;
ကေတုမတီ သမေ ဘ,ရ,န,ဂါ ဂေါ.
विषम चरणात 'स', 'ज', 'स' आणि गुरूने युक्त; आणि सम चरणात 'भ', 'र', 'न' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील तर ते 'केतुमती' वृत्त होय.
၁၁၂.
११२.
အာချာနကီ တာ ဝိသမေ ဇ, ဂါ ဂေါ;
(ဣန္ဒဝဇိရ)ဇ,တာ ဇ,ဂါ ဂေါ တု သမေ’ထ ပါဒေ. (ဥပေန္ဒဝဇိရ)
विषम चरणात 'त', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (इन्द्रवज्रा) आणि सम चरणात 'ज', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (उपेन्द्रवज्रा) असतील तर ते 'आख्यानकी' वृत्त होय.
၁၁၃.
११३.
ဇ,တာ ဇ,ဂါ ဂေါ ဝိသမေ သမေ တု;
(ဥပေန္ဒဝဇိရ)တာ ဇော ဂ,ဂါ စေ ဝိပရီတပုဗ္ဗာ. (ဣန္ဒဝဇိရ)
जर विषम चरणात 'ज', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (उपेन्द्रवज्रा) आणि सम चरणात 'त', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (इन्द्रवज्रा) असतील तर ते 'विपरीतपुब्बा' वृत्त होय.
၁၁၄.
११४.
သ,သ,တော သ,လ,ဂါ ဝိသမေ သမေ;
န,ဘ,ဘ,ရာ ဘဝတေ ဟရိဏပ္လုတာ.
जर विषम चरणात 'स', 'स', 'त', 'स', 'ल', 'ग' आणि सम चरणात 'न', 'भ', 'भ', 'र' असतील तर ते 'हरिणप्लुता' वृत्त होते.
၁၁၅.
११५.
ယဒိ န,န,ရ,လ,ဂါ န,ဇာ ဇ,ရာ,ယဒိ စ တဒါ’ပရဝတ္တ မိစ္ဆတိ.
जर विषम चरणात 'न', 'न', 'र', 'ल', 'ग' आणि सम चरणात 'न', 'ज', 'ज', 'र' असतील तर त्याला 'अपरवत्त' वृत्त मानले जाते.
၁၁၆.
११६.
ဝိသမ [Pg.199] မုပဂတာ န,နာ ရ,ယာ စေ;
န,ဇ,ဇ,ရ,ဂါ သမကေ စ ပုပ္ဖိတဂ္ဂါ.
जर विषम चरणात 'न', 'न', 'र', 'य' आणि सम चरणात 'न', 'ज', 'ज', 'र', 'ग' असतील तर ते 'पुप्फितग्गा' वृत्त होय.
ဒွယံ မိဒံ ဝေတာလီယ’ပ္ပဘေဒေါ.
हे दोन्ही 'वेतालीइय' वृत्ताचे भेद आहेत.
၁၁၇.
११७.
သာ ယဝါဒိကာ မတီ ရ,ဇာ ရ,ဇာ တွ,သမေ သမေ ဇ,ရာ ဇ,ရာ ဂရူ ဘဝေယျုံ.
जर विषम चरणात 'र', 'ज', 'र', 'ज' आणि सम चरणात 'ज', 'र', 'ज', 'र' व गुरू असतील तर ते 'यवादिका' वृत्त मानले जाते.
ဣတိ ဝုတ္တောဒယေ ဆန္ဒသိ အဍ္ဎသမဝုတ္တိနိဒ္ဒေသော နာမ
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदातील 'अर्धसमवृत्त निर्देश' नावाचा
စတုတ္ထော ပရိစ္ဆေဒေါ.
चौथा परिच्छेद समाप्त.
၅. ဝိသမဝုတ္တိနိဒ္ဒေသ-ပဉ္စမပရိစ္ဆေဒ
५. विषमवृत्त निर्देश - पाचवा परिच्छेद.
၁၁၈. န’ဋ္ဌက္ခရေသု ပါဒေသု, သ္နာ’ဒိမှာ ယော’ဏ္ဏဝါ ဝတ္တံ.
११८. आठ अक्षरांच्या चरणांमध्ये, सुरुवातीला 'स' आणि 'न' गणांनंतर जर 'य' गण असेल, तर ते 'वक्त्र' वृत्त होते.
၁၁၉. သမေသု သိန္ဓုတော ဇေန, ပထျာဝတ္တံ ပကိတ္တိတံ.
११९. सम चरणांमध्ये चौथ्या अक्षरापासून जर 'ज' गण असेल, तर त्याला 'पथ्यावक्त्र' म्हटले जाते.
၁၂၀. ဩဇေသု ဇေန သိန္ဓုတော, တ’မေဝ ဝီပရီတာ’ဒိ.
१२०. विषम चरणांमध्ये चौथ्या अक्षरापासून जर 'ज' गण असेल, तर त्यालाच 'विपरीतपथ्यावक्त्र' म्हटले जाते.
၁၂၁. န,ကာရော စေ ဇလဓိတော, စပလာဝတ္တ’မိစ္စေ’တံ.
१२१. जर चौथ्या अक्षरापासून 'न' गण असेल, तर त्याला 'चपलावक्त्र' असे म्हणतात.
၁၂၂. သမေ လော သတ္တမော ယဿာ, ဝိပုလာ ပိင်္ဂလဿ သာ.
१२२. ज्याच्या सम चरणांमध्ये सातवे अक्षर लघु असते, पिङ्गलाचार्यांच्या मते ती 'विपुला' होय.
၁၂၃. သေတဝဿာ’ခိလေသုပိ.
१२३. सेतव ऋषींच्या मते सर्व चरणांमध्येही (असेच होते).
၁၂၄. ဘေန’ဏ္ဏဝါ ဘ’ဗ္ဗိပုလာ.
१२४. चौथ्या अक्षरापासून 'भ' गण असल्यास ती 'भ-विपुला' होय.
၁၂၅. ဧဝ’မညာ ရော စတုတ္ထာ.
१२५. त्याचप्रमाणे चौथ्या अक्षरापासून 'र' गण असल्यास ती 'र-विपुला' होते.
၁၂၆. နော’ဏ္ဏဝါ စေ နဝိပုလာ.
१२६. जर चौथ्या अक्षरापासून 'न' गण असेल, तर ती 'न-विपुला' होय.
၁၂၇. တော’ဏ္ဏဝါ တထာ’ညာ သိယာ.
१२७. तसेच चौथ्या अक्षरापासून 'त' गण असेल, तर ती 'त-विपुला' होते.
ဝတ္တ’ပ္ပဘေဒေါ.
वक्त्र वृत्ताचे भेद.
၁၂၈.
१२८.
နဒိဿတေ’တ္ထ ယံ ဆန္ဒံ, ပယောဂေ ဒိဿတေ ယဒိ;
ဝိသမ’က္ခရပါဒံ တံ, ဂါထာ သာမညနာမတော.
येथे जे छंद सांगितले गेले नाहीत, परंतु प्रयोगात आढळतात; आणि ज्यांचे चरण विषम अक्षरांचे असतात, त्यांना सामान्यतः 'गाथा' या नावाने ओळखले जाते.
ဣတိ ဝုတ္တောဒယေ ဆန္ဒသိ ဝိသမဝုတ္တိ နိဒ္ဒေသော နာမ
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदातील 'विषमवृत्त निर्देश' नावाचा
ပဉ္စမော ပရိစ္ဆေဒေါ.
पाचवा परिच्छेद समाप्त.
၆. ဆပ္ပစ္စယဝိဘာဂ-ဆဋ္ဌပရိစ္ဆေဒ
६. षट्प्रत्यय विभाग - सहावा परिच्छेद.
ပတ္ထာရနယ
प्रस्तार पद्धती (प्रस्तारनय).
၁၂၉.
१२९.
ပတ္ထာရေ [Pg.200] သဗ္ဗဂေ ပါဒေ, ပုဗ္ဗဂါ’ဓော လ္ပ’ရေ သမာ;
ပုဗ္ဗေ ဂရု တေ စ မိမေ, ကတ္တဗ္ဗာ ယာဝ သဗ္ဗလာ.
प्रस्तारामध्ये सर्व गुरु अक्षरांच्या चरणात, पहिल्या गुरूच्या खाली लघु लिहावा आणि उर्वरित अक्षरे समान ठेवावीत; पूर्वीचे जे गुरु होते ते तसेच ठेवावेत, आणि हे सर्व लघु होईपर्यंत करावे.
နဋ္ဌနယ
नष्ट पद्धती (नष्टनय).
၁၃၀.
१३०.
နဋ္ဌဿ ယော ဘဝေယျ’င်္ကော, တသ္မိံ လော’ဒ္ဓိကတေ သမေ;
ဝိသမေ တွေ’ကသဟိတေ, ဘဝေယျ’ဒ္ဓိကတေ ဂရု.
नष्ट छंदाचा जो अंक असेल, तो सम असल्यास त्याला अर्धे करून 'लघु' लिहावा; आणि विषम असल्यास त्यात एक मिळवून अर्धे करावे आणि 'गुरु' लिहावा.
ဥဒ္ဒိဋ္ဌနယ
उद्दिष्ट पद्धती (उद्दिष्टनय).
၁၃၁.
१३१.
ဧကာ’ဒိနုက္ကမေန’င်္ကေ, ပုဗ္ဗာဓော ဒွိဂုဏေ လိခေ;
မိဿကေဟိ လဟုဋ္ဌေဟိ, သေ’ကေဟု’ဒ္ဒိဋ္ဌကံ ဘဝေ.
एक इत्यादी अनुक्रमाने अंकाखाली दुप्पट अंक लिहावेत; लघु अक्षरांच्या स्थानावरील अंकांची बेरीज करून त्यात एक मिळवल्यास 'उद्दिष्ट' अंक प्राप्त होतो.
သဗ္ဗဂလကြိယနယ
सर्वगुरु-लघु क्रिया पद्धती.
၁၃၂.
१३२.
ဝုတ္တ’က္ခရ သမာ သင်္ချာ, လိက္ချ သေကော’ပရူ’ပရိ;
ဧကေကဟီန မေကာဒိ, နု’ဋ္ဌာနေ သဗ္ဗဂါဒိကံ.
वृत्ताच्या अक्षरांच्या संख्येइतके अंक एकावर एक (एक मिळवून) लिहावेत; एक-एक कमी करत एक इत्यादी स्थानांवर सर्वगुरु इत्यादींची संख्या मिळते.
ဝုတ္တသင်္ချာနယ
वृत्तसंख्या पद्धती.
၁၃၃.
१३३.
ဂရုကြိယာ’င်္က သန္ဒောဟေ, ဘဝေ သင်္ချာ ဝိမိဿိတေ;
ဥဒ္ဒိဋ္ဌ’င်္က သမာဟာရော, သေ’ကော ဝေ’မံ သမာ’နယေ.
गुरु-लघु क्रियांच्या अंकांच्या समूहात मिश्रित संख्या असते; उद्दिष्ट अंकांच्या बेरजेमध्ये एक मिळवल्यास ही संख्या प्राप्त होते.
ဝုတ္တအဒ္ဓါနယ
वृत्ताध्व पद्धती (छंदाच्या जागेचे प्रमाण).
၁၃၄.
१३४.
သင်္ချေဝ ဒွိဂုဏေ’ကူနာ, ဝိတ္ထာရာ’ယာမသမ္ဘဝါ;
ဝုတ္တဿ’ဒ္ဓ’န္တရာနဉ္စ, ဂရုလာနဉ္စ အင်္ဂုလံ.
एकूण संख्येच्या दुपटीपेक्षा एक कमी, विस्तार आणि लांबीच्या प्रमाणात; वृत्ताच्या मधील अंतरासाठी आणि गुरु-लघूसाठी एक अंगूळ जागा असावी.
ဣတိ ဝုတ္တောဒယေ ဆန္ဒသိ ဆပ္ပစ္စယဝိဘာဂေါ နာမ
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदातील 'षट्प्रत्यय विभाग' नावाचा
ဆဋ္ဌော ပရိစ္ဆေဒေါ.
सहावा परिच्छेद समाप्त.
နိဂမန
उपसंहार (निगमन).
၁၃၅.
१३५.
သေလ’န္တရာ’ယတန [Pg.201] ဝါသိက သီလ’တ္ထေရ,ပါဒေါ ဂရု ဂ္ဂုဏဂရု ဇ္ဇယတံ မမေ’သော;
ယဿ ပ္ပဘာဝ’မဝလမ္ဗ မယေ’ဒိသောပိ,သမ္ပာဒိတော’ဘိမတ သိဒ္ဓိကရော ပရတ္ထော.
शैलान्तर विहारात राहणारे माझे आदरणीय गुरु शीलस्थेवीर, जे गुणांनी थोर आहेत, ते विजयी होवोत; ज्यांच्या प्रभावाचा अवलंब करून माझ्यासारख्यानेही हा इतरांचे कल्याण करणारा आणि इच्छित साध्य करणारा ग्रंथ पूर्ण केला आहे.
၁၃၆.
१३६.
ပရတ္ထ သမ္ပာဒနတော, ပုညေနာ’ဓိဂတေန’ဟံ;
ပရတ္ထ သမ္ပာဒနကော, ဘဝေယျံ ဇာတိ ဇာတိယံ.
इतरांचे कल्याण साधल्यामुळे मला जे पुण्य प्राप्त झाले आहे, त्या पुण्याच्या बळावर मी प्रत्येक जन्मात परोपकार (इतरांचे कल्याण) करणारा व्हावे.
၁၃၇.
१३७.
အဝလောကိတ မတ္တေန, ယထာ ဆပ္ပစ္စယာ မယာ;
သာဓိတာ သာဓယန္တေ’ဝ, မိစ္ဆိတတ္ထမ္ပိ ပါဏိနောတိ.
ज्याप्रमाणे केवळ अवलोकनाने मी हे सहा प्रत्यय सिद्ध केले आहेत, त्याचप्रमाणे सर्व प्राणी देखील त्यांच्या इच्छित गोष्टी साध्य करोत.
ဣတိ သံဃရက္ခိတမဟာသာမိတ္ထေရေန ဝိရစိတံ
अशा प्रकारे संघरक्षित महासामी स्थेविरांनी रचलेला
ဝုတ္တောဒယပ္ပကရဏံ ပရိနိဋ္ဌိတံ.
'वृत्तोदय' हा ग्रंथ समाप्त झाला.