นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

ปโยคสิทฺธิปาฬิ

Payogasiddhi Pāḷi

๑. สญฺญาทิกณฺฑ

1. Phẩm về Danh Xưng

สิทฺธ-มฺพตฺถุํ สมฺมา วนฺเท

Nguyện cho được thành tựu, con xin chân chánh đảnh lễ.

คนฺถารมฺภกถา

Lời Tựa

สิทฺธ+มิฏฺฐททํ [Pg.1] พุทฺธํ, ธมฺมํ มณึว สฺวตฺถทํ;

สงฺฆญฺจ สาทรํ นตฺวา, ปโยคสิทฺธิ วุจฺจเต.

Sau khi đã cung kính đảnh lễ đức Phật, bậc thành tựu, đấng ban cho điều mong muốn; (đảnh lễ) Chánh pháp, như viên ngọc báu ban cho sự an lành; và (đảnh lễ) Tăng chúng, (tác phẩm) Payogasiddhi này sẽ được nói đến.

ปภาโว โมคฺคลฺลานสฺส, พฺยากรเณ จ เปฏเก;

นิสฺเสเสว กพฺพาติตฺโต, อโห อจฺฉริโย วต.

Uy lực của ngài Moggallāna trong ngữ pháp và trong Tam Tạng đã hoàn toàn vượt qua các thi phẩm, ôi thật là kỳ diệu thay!

วุตฺตญฺหิ ปุพฺพสีหฬาจริย+ปาจริเยหิ –

Quả thật, đã được các vị thầy và các bậc tôn sư người Sīhaḷa thời xưa nói rằng –

ยา สตฺติ ปาณิเน ยา จ, จนฺทฺร+กาตฺยายนาทิสุ;

สา+ยํ มุตฺติมตี มญฺเญ, โมคฺคลฺลายนรูปินี-ติ.

Năng lực nào có trong (ngữ pháp của) Pāṇini, và trong (ngữ pháp của) Candra, Kātyāyana và các vị khác, tôi cho rằng chính năng lực ấy đã được cụ thể hóa dưới hình thức của (ngữ pháp) Moggallāyana.

สุตฺตํ วุตฺติ จ เตเนว, กตา เอเกน ปญฺจิกา;

ตสฺมา+สฺส สตฺถ+มญฺเญหิ, สุปสฏฺฐํ+ติสุนฺทรํ.

Kinh (các quy tắc) và sớ giải (vutti) đã được chính ngài soạn, và một tập pañcikā (phụ sớ giải) cũng đã được một vị khác thực hiện. Do đó, bộ luận này của ngài, (so với) các bộ luận khác, là rất xuất sắc và vô cùng tốt đẹp.

ตมฺหิ จ ทุพฺพิธํ เญยฺยํ, สุตฺตํ กมฺมตฺถเภทโต;

เตสฺวา+ทิ มีติสทฺเทน, ทุติยํ ติปฺปการโต.

Và trong đó, kinh (quy tắc) cần được hiểu là có hai loại, do sự khác biệt về công dụng và ý nghĩa. Trong số đó, loại đầu tiên (được biết) bằng từ 'īti', loại thứ hai bằng hình thức 'ti'.

สุวิสทํ ปกาเสตฺวา, สุโพธ+มากุมารกํ;

พฺยาปิกาวฬิยา กสฺสํ, ตํ สุณาถ สมาหิตาติ.

Sau khi đã giải thích một cách rất rõ ràng, dễ hiểu cho đến cả trẻ nhỏ, tôi sẽ soạn bộ Byāpikāvaḷī (Chuỗi Giải Thích). Xin quý vị hãy chuyên tâm lắng nghe.

๑. ออาทโย ติตาลีส วณฺณา

1. Bốn mươi ba (ký tự) bắt đầu bằng 'a' là các chữ cái (vaṇṇā).

อการาทโย [Pg.2] นิคฺคหีตนฺตา เตจตฺตาลีสกฺขรา วณฺณา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา อ, อา, อิ, อี, อุ, อู, เอ, ऐ, โอ, औ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ลว ส ห ฬ อํ. เตน กฺวตฺโถ ‘‘เอ โอน+ม วณฺเณ’’ติ. ติตาลีสาติ วจนํ กตฺถจิ วณฺณโลปํ ญาเปติ, เตน ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’’ติอาทิ สิทฺธํ.

Bốn mươi ba chữ cái, bắt đầu bằng chữ 'a' và kết thúc bằng niggahīta, được gọi là các vaṇṇā (âm vị). Chúng như sau: a, ā, i, ī, u, ū, e, ai, o, au, ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Do đó, câu nói ‘‘e và o không phải là vaṇṇā’’ có ích lợi gì? Việc nói 'bốn mươi ba' cho biết rằng ở một số nơi có sự lược bỏ chữ cái, nhờ đó mà các trường hợp như ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’ được thành tựu.

อกาโร อาทิ มริยาทภูโต เยสํ เต ออาทโย. ตโย จ จตฺตาลีส เจติ ติตาลีส, อิมินา นิปาตเนน วา จตภาคโลโป. วณฺณียติ อตฺโถ เอเตหีติ วณฺณา.

'Aādayo' là những (chữ cái) mà chữ 'a' là khởi đầu. Ba và bốn mươi là bốn mươi ba (titālīsa), hoặc do sự hình thành bất quy tắc này mà phần 'cata' bị lược bỏ. Ý nghĩa được mô tả bằng những thứ này, do đó chúng được gọi là 'vaṇṇā'.

เอตฺถา+ห – ‘‘กสฺมา อาจริยกจฺจายนาทีหิ วิย เอกจตฺตาลีสกฺขราน+มกฺขรสญฺญ+มกตฺวา ติตาลีสกฺขรานํ วณฺณสญฺญา กตา’’ติ. วุจฺจเต –

Ở đây, có người hỏi – ‘‘Tại sao lại đặt tên là ‘vaṇṇa’ cho bốn mươi ba chữ cái, mà không đặt tên là ‘akkhara’ cho bốn mươi mốt chữ cái như các vị thầy Kaccāyana và các vị khác đã làm?’’ Câu trả lời như sau –

สา มาคธี มูลภาสา, นรา ยายา+ทิกปฺปิกา;

พฺรหฺมาโน จา-สุตาลาปา, สมฺพุทฺธา จาปิ ภาสเรติ –

Ngôn ngữ Māgadhī ấy là ngôn ngữ gốc, mà những người ở đầu kiếp, các vị Phạm thiên chưa từng nghe ngôn ngữ khác, và cả các bậc Chánh Đẳng Chánh Giác cũng đã nói –

วจนโต มาคธิกานํ เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ-ตฺยาทีสุปิ อเสสพฺยาปิกานํ ติตาลีสกฺขรานํว อุชุกานฺวตฺถปฺปกฺขรคุณิกา, เนว ปน ‘รุกฺขา วนํ’ตฺยาโท วิย อวยเว สมุทายโวหาโร, ‘สมุทฺโท มยา ทิฏฺโฐ’ตฺยาโท วิย จ สมุทาเย อวยวโวหาโรติ ทสฺเสตุํ ปจฺเจกํ วณฺณสญฺญา กตาติ.

Do câu nói trên, để chỉ ra rằng đối với bốn mươi ba chữ cái của tiếng Māgadhī, vốn có mặt trong tất cả các trường hợp như 'seyyo', 'oṭṭho', 'sotthi', v.v., phẩm chất của một chữ cái (akkhara) với ý nghĩa trực tiếp và phù hợp là có thật; và rằng đây không phải là cách dùng một thuật ngữ tập thể cho một bộ phận như trong câu 'các cây là một khu rừng', cũng không phải là cách dùng một thuật ngữ chỉ bộ phận cho toàn thể như trong câu 'biển cả đã được tôi nhìn thấy'; do đó, danh xưng 'vaṇṇa' đã được đặt cho từng chữ cái một.

‘‘สกฺกจฺจสวนํ พุทฺธสาสนสมฺปตฺตี’’ติ ‘‘สิถิลธนิตาทิ อกฺขรวิปตฺติยญฺหิ อตฺถสฺส ทุนฺนยตา โหตี’’ติ จ ยสฺมา วุตฺตํ.

Bởi vì đã có lời dạy rằng: ‘‘Sự lắng nghe một cách cẩn trọng là tài sản của giáo pháp Đức Phật’’ và ‘‘Quả thật, khi có sự sai sót trong các chữ cái, như (phát âm) lơi, bật hơi, v.v., thì ý nghĩa sẽ trở nên khó hiểu’’.

ตสฺมา [Pg.3] อกฺขรโกสลฺลํ, สมฺปาเทยฺย วิจกฺขโณ;

อุปฏฺฐหํ ครุํ สมฺมา, อุฏฺฐานาทีหิ ปญฺจหิ.

Do đó, người có trí tuệ nên đạt được sự thông thạo về chữ viết, bằng cách phụng sự bậc thầy một cách đúng đắn với năm (phận sự) bắt đầu bằng việc đứng dậy (chào đón).

ตตฺถ อการาทีน+มนุกฺกโม ปเน+ส ฐานาทิกฺกมสนฺนิสฺสิโต. ตถา หิ ฐาน+กรณ+ปยตเนหิ วณฺณา ชายนฺติ. ตตฺถ ฉ ฐานานิ กณฺฐ+ตาลุ+มุทฺธ+ทนฺต+โอฏฺฐ+นาสิกาวเสน.

Trong đó, thứ tự của các chữ cái bắt đầu bằng 'a' này là dựa vào thứ tự của vị trí phát âm, v.v. Quả vậy, các chữ cái được tạo ra bởi vị trí phát âm (ṭhāna), cơ quan phát âm (karaṇa), và sự cố gắng (payatana). Trong đó, có sáu vị trí phát âm: cổ họng, vòm miệng, đỉnh vòm miệng, răng, môi, và mũi.

ตตฺถ อวณฺณ+กวคฺค+หานํ กณฺโฐ ฐานํ, อิวณฺณ+จวคฺค+ยานํ ตาลุ, ฏวคฺค+ร+ฬานํ มุทฺธา, ตวคฺค+ล+สานํ ทนฺตา, อุวณฺณ+ปวคฺคานํ โอฏฺโฐ, เอ วณฺณสฺส กณฺฐตาลู, โอ วณฺณสฺส กณฺโฐ+ฏฺฐา, วการสฺส ทนฺโต+ฏฺฐา, นิคฺคหีตสฺส นาสิกา, ง, ญฺญ, ณ, น, มานํ สกฐานํ นาสิกา จ. เอตฺถ จ –

Trong đó, vị trí phát âm của nhóm âm 'a', nhóm 'ka', và 'ha' là cổ họng; của nhóm âm 'i', nhóm 'ca', và 'ya' là vòm miệng; của nhóm 'ṭa', 'ra', và 'ḷa' là đỉnh vòm miệng; của nhóm 'ta', 'la', và 'sa' là răng; của nhóm âm 'u' và nhóm 'pa' là môi. Của âm 'e' là cổ họng và vòm miệng; của âm 'o' là cổ họng và môi; của chữ 'va' là răng và môi; của niggahīta là mũi. Của các chữ 'ṅa', 'ña', 'ṇa', 'na', 'ma' là vị trí riêng của chúng và cả mũi nữa. Và ở đây –

หกาโร ปญฺจเมเหว, อนฺตฏฺฐาหิ จ สํยุโต;

โอรโส อิติ วิญฺเญยฺโย, กณฺฐโช ตทสํยุโต.

Chữ 'ha' khi kết hợp với năm phụ âm mũi và với các bán nguyên âm, cần được biết là âm phát từ ngực (oraso); khi không kết hợp (với chúng), nó là âm phát từ cổ họng (kaṇṭhajo).

ยถา อวงฺโหติ (อวง โหติ., ตญฺหิ, ตณฺหา, ปุพฺพนฺโห, อมฺเห, คุยฺหํ, คารยฺหา, อารุลฺโห, พหฺวกฺขรนฺติ.

Ví dụ: avaṅhoti (avaṅa hoti), tañhi, taṇhā, pubbanho, amhe, guyhaṃ, gārayhā, ārulho, bahvakkharanti.

กรณํ –

Cơ quan phát âm (Karaṇaṃ) –

ชิวฺหามชฺฌํ ตาลุชานํ,ชิวฺโหปคฺคํ มุทฺธชานํ,ชิวฺหคฺคํ ทนฺตชานํ เส-สา สกฐานกรณา.

Đối với các âm vòm miệng, (cơ quan phát âm) là phần giữa của lưỡi. Đối với các âm đỉnh vòm miệng, là phần gần đầu lưỡi. Đối với các âm răng, là đầu lưỡi. Các âm còn lại có cơ quan phát âm tại chính vị trí phát âm của chúng.

วณฺณานํ อุจฺจารณุสฺสาโห ปยตนํ, ตํ กึ – สํวุตาทิกรณวิเสโส, สํวุตตฺต+มการสฺส, วิวฏตฺตํ เสสสรานํ สการ+หการานญฺจ, ผุฏฺฐตฺตํ วคฺคานํ, อีสํผุฏฺฐตฺตํ ย+ร+ล+วานํ.

Sự cố gắng trong việc phát âm các chữ cái được gọi là payatana. Đó là gì? – Đó là sự khác biệt trong cách cấu âm như đóng, v.v. Sự đóng (saṃvutatta) là của chữ 'a'; sự mở (vivaṭatta) là của các nguyên âm còn lại và của chữ 'sa' và 'ha'; sự tiếp xúc (phuṭṭhatta) là của các phụ âm trong nhóm (vaggānaṃ); sự tiếp xúc nhẹ (īsaṃphuṭṭhatta) là của các chữ 'ya', 'ra', 'la', 'va'.

เอวํ ฐาน+กรณ+ปยตน+สุติ กาลภินฺเนสุ อกฺขเรสุ สรา นิสฺสยา, อิตเร นิสฺสิตา. ตตฺถ –

Như vậy, trong các chữ cái được phân biệt bởi vị trí phát âm, cơ quan phát âm, sự cố gắng, âm thanh và trường độ, các nguyên âm là chỗ nương tựa (nissayā), các chữ còn lại là được nương tựa (nissitā). Về vấn đề này –

นิสฺสยา+โท [Pg.4] สรา วุตฺตา, นิสฺสิตา พฺยญฺชนา ตโต;

วคฺเค+กชา พหุตฺตา+โท, ตโต ฐาน+ลหุกฺกมา.

Các nguyên âm, là chỗ nương tựa, được nói đến trước tiên; sau đó là các phụ âm, là những âm được nương tựa. Trong các nhóm, nhóm 'ka' đứng đầu vì có nhiều (âm) nhất; sau đó (thứ tự) là theo trình tự các vị trí phát âm.

‘‘ออาทโย’’ติ วตฺตเต ยาว ‘‘พินฺทุ นิคฺคหีต’’นฺติ. ตญฺจ โข ‘‘อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม’’ติ สตฺตมฺยนฺต+มภิสมฺพนฺธียเต, ‘‘วณฺณา’’ติ วตฺตเต –

Từ ‘‘Aādayo’’ được tiếp tục cho đến (quy tắc) ‘‘bindu niggahītaṃ’’. Và từ đó, theo nguyên tắc ‘‘biến cách thay đổi tùy theo ý nghĩa’’, được liên kết như là ở vị trí cách (sattamyanta). Từ ‘‘vaṇṇā’’ cũng được tiếp tục –

๒. ทสา+โท สรา

2. Mười nguyên âm ban đầu

ออาทีสฺวา+ทิมฺหิ นิทฺทิฏฺฐา โอทนฺตา ทส วณฺณา สรา นาม โหนฺติ. ยถา อ อา, อิ อี, อุ อู, เอ ऐ, โอ औ. สรนฺติ=สปฺปธานภาเวน ปวตฺตนฺติ, พฺยญฺชเน วา สาเรนฺตีติ สรา.

Mười mẫu tự, bắt đầu bằng 'a' và kết thúc bằng 'o', được chỉ định ở phần đầu, được gọi là nguyên âm. Ví dụ: a ā, i ī, u ū, e, o. Chúng được gọi là 'sarā' (nguyên âm) vì chúng tự tồn tại (saranti) với vai trò chính yếu, hoặc vì chúng làm cho các phụ âm hoạt động (sārenti).

‘‘ทสา+โท สรา’’ติ วตฺตเต.

Câu 'mười nguyên âm ban đầu' được tiếp tục áp dụng.

๓. ทฺเว ทฺเว สวณฺณา

3. Từng cặp hai là đồng âm

ออาทีสฺวา+ทิเมสุ ทสสุ ทฺเว ทฺเว สวณฺณา นาม โหนฺติ ยถากฺกมํ. ยถา อ อาอิติ, อิ อีอิติ, อุ อู อิติ, เอ เออิติ, โอ, โออิติ. สมานา สทิสา วณฺณา สวณฺณา, สมานตฺตญฺจ ฐานโต. ‘‘ทฺเว ทฺเว’’ติ วตฺตเต วกฺขมาเนสุ ทฺวีสุ.

Trong mười nguyên âm ban đầu, từng cặp hai theo thứ tự được gọi là đồng âm. Ví dụ: a và ā, i và ī, u và ū, e và e, o và o. Các mẫu tự giống nhau hoặc tương tự được gọi là đồng âm, và sự giống nhau đó là do cùng vị trí phát âm. Câu 'từng cặp hai' được tiếp tục áp dụng cho hai quy tắc kế tiếp.

๔. ปุพฺโพ รสฺโส

4. Âm trước là đoản âm

เตสฺเวว ทสสุ เย ทฺเว ทฺเว สวณฺณา, เตสุ โย โย ปุพฺโพ, โส โส รสฺสสญฺโญ โหติ. ยถา อ อิ อุ เอ โอ. เตสุ ‘สํโยคโต ปุพฺพาว ทิสฺสนฺติ ทฺเว ปนนฺติมา’ต ทสฺเสตุํ ตตฺถ สาธุตฺตา เตสมฺปิ อิธ สงฺคโห, ยถา เอตฺถ เสยฺโย โอฏฺโฐ โสตฺถิ. รสฺสกาลโยคา ตพฺพนฺตตาย วา [Pg.5] รสฺสา. รสฺสกาโล นาม อจฺฉราสงฺฆาโต อกฺขินิมฺมิลนสงฺขาโต วา กาโล, เตน เอกมตฺโต รสฺโส, ทฺวิมตฺโต ทีโฆ, อฑฺฒมตฺโต พฺยญฺชโน. ฉนฺทสิ ทิยฑฺฒมตฺตมฺปิ รสฺสนฺติ คณฺหนฺติ อาจริยา.

Trong mười nguyên âm đó, với từng cặp đồng âm, nguyên âm nào đứng trước thì được gọi là đoản âm. Ví dụ: a, i, u, e, o. Trong số đó, hai nguyên âm cuối (e, o) cũng được bao gồm ở đây vì tính hữu dụng của chúng để chỉ ra rằng 'chúng được xem là đoản âm khi đứng trước một phụ âm kép', ví dụ như trong các từ 'seyyo', 'oṭṭho', 'sotthi'. Chúng là đoản âm vì có thời gian phát âm ngắn, hoặc vì chúng kết thúc trong khoảng thời gian đó. Thời gian ngắn (rassakālo) là khoảng thời gian của một cái búng tay hoặc một cái chớp mắt; do đó, đoản âm có một trường độ, trường âm có hai trường độ, và phụ âm có nửa trường độ. Trong thi kệ, các vị thầy cũng xem một nguyên âm có một trường độ rưỡi là đoản âm.

๕. ปโร ทีโฆ

5. Âm sau là trường âm

ออาทีสฺวา+ทิภูเตสุ ทสสุ เย ทฺเว ทฺเว สวณฺณา, เตสุ โย โย ปโร, โส โส ทีฆสญฺโญ โหติ. ตํ ยถา อา อี อู เอ โอ. ทีฆกาลโยคา ตพฺพนฺตตาย วา ทีฆา.

Trong mười nguyên âm ban đầu, với từng cặp đồng âm, nguyên âm nào đứng sau thì được gọi là trường âm. Ví dụ: ā, ī, ū, e, o. Chúng là trường âm vì có thời gian phát âm dài, hoặc vì chúng kết thúc trong khoảng thời gian đó.

๖. กาทโย พฺยญฺชนา

6. Các phụ âm bắt đầu bằng 'ka'

ออาทีสุ กาทโย นิคฺคหีตปริยนฺตา เตตฺตึส พฺยญฺชนา นาม โหนฺติ. ยถา ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ลว ส ห ฬ อํ อิติ. พฺยญฺชียติ อตฺโถ เอเตหีติ พฺยญฺชนา. กการาทีสฺว+กาโร อุจฺจารณตฺโถ.

Trong bảng chữ cái, ba mươi ba mẫu tự bắt đầu bằng 'ka' và kết thúc bằng niggahīta ('ṃ') được gọi là phụ âm. Ví dụ: ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Chúng được gọi là 'byañjanā' (phụ âm) vì nghĩa được biểu thị (byañjīyati) bởi chúng. Nguyên âm 'a' trong 'ka' và các phụ âm khác chỉ dùng để phát âm.

‘‘กาทโย’’ติ วตฺตเต.

Câu 'bắt đầu bằng ka' được tiếp tục áp dụng.

๗. ปญฺจปญฺจกา วคฺคา

7. Các nhóm năm năm là phẩm

ออาทีสุ กการาทโย มการนฺตา ปญฺจปญฺจกา วคฺคา นาม โหนฺติ. ยถา ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม อิติ. ปญฺจ ปญฺจ ปริมาณ+เมสํ ปญฺจปญฺจกา. วชฺเชนฺติ ยการาทโยติ วคฺคา. เต ปน ปฐมกฺขรวเสน [Pg.6] กวคฺค+จวคฺคาทิโวหารํ คตา กุสลตฺติกาทโย วิย.

Trong bảng chữ cái, các phụ âm bắt đầu bằng 'ka' và kết thúc bằng 'ma', được xếp thành từng nhóm năm, được gọi là phẩm. Ví dụ: ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma. 'Pañcapañcakā' có nghĩa là chúng có số lượng là năm nhân năm. Chúng được gọi là 'vaggā' (phẩm) vì chúng loại trừ các phụ âm bắt đầu bằng 'ya'. Hơn nữa, chúng được gọi theo tên của phụ âm đầu tiên, chẳng hạn như phẩm ka, phẩm ca, v.v., giống như các bộ ba thiện pháp.

๘. พินฺทุ นิคฺคหีตํ

8. Dấu chấm tròn là niggahīta

อการาทีสฺว+ยํ วณฺโณ พินฺทุมตฺโต, โส นิคฺคหีตสญฺโญ โหติ. รสฺสสรํ นิสฺสาย คหิต+มุจฺจาริตํ นิคฺคหีตํ, กรณํ นิคฺคเหตฺวา วา.

Trong bảng chữ cái, mẫu tự có dạng một dấu chấm tròn được gọi là niggahīta. Nó được gọi là 'niggahītaṃ' vì nó được nắm giữ và phát âm (gahitam uccāritaṃ) dựa vào một đoản âm, hoặc vì nó được phát âm trong khi kìm giữ (niggahetvā) cơ quan phát âm.

กรณํ นิคฺคเหตฺวาน, มุเขนา+วิวเฏน ยํ;

วุจฺจเต นิคฺคหีตนฺติ, วุตฺตํ พินฺทุ สรานุคํ.

Âm thanh được phát ra trong khi kìm giữ cơ quan phát âm, với miệng không mở, được gọi là niggahīta; nó được gọi là dấu chấm tròn đi theo sau một nguyên âm.

พหฺวกฺขรสญฺญากรณํ อนฺวตฺถสญฺญตฺถํ, ฌ+ลาทโย ตุ รุฬฺหีสญฺญา.

Việc đặt tên bằng nhiều chữ cái là để cho tên gọi có ý nghĩa phù hợp với từ nguyên; trong khi các tên gọi như 'jha', 'la' là những tên gọi theo quy ước.

วณฺณา สรา สวณฺณา จ, รสฺสา ทีฆา จ พฺยญฺชนา;

วคฺคา จ นิคฺคหีตนฺติ, โหติ สญฺญาวิธิกฺกโม.

Mẫu tự, nguyên âm, đồng âm, đoản âm, trường âm, phụ âm, phẩm, và niggahīta: đây là trình tự của các quy tắc về danh pháp.

(สญฺญาวิธานํ.)

(Phần về danh pháp.)

สนฺธิ วุจฺจเต –

Phần liên âm được trình bày –

โลก อคฺคปุคฺคโล, ปญฺญา อินฺทฺริยํ, ตีณิ อิมานิ, โน หิ เอตํ, ภิกฺขุนี โอวาโท, มาตุ อุปฏฺฐานํ, สเมตุ อายสฺมา, อภิภู อายตนํ, ธนํ เม อตฺถิ, สพฺเพ เอว, ตโย อสฺสุ ธมฺมา, อสนฺโต เอตฺถ น ทิสฺสนฺติ อิตี+ธ สรสญฺญายํ –

Trong các trường hợp như 'loka aggapuggalo', 'paññā indriyaṃ', 'tīṇi imāni', 'no hi etaṃ', 'bhikkhunī ovādo', 'mātu upaṭṭhānaṃ', 'sametu āyasmā', 'abhibhū āyatanaṃ', 'dhanaṃ me atthi', 'sabbe eva', 'tayo assu dhammā', 'asanto ettha na dissanti', khi có sự tiếp nối của các nguyên âm –

๒๖. สโร โลโป สเร

26. Lược bỏ nguyên âm khi có nguyên âm theo sau

สเร สโร โลปนีโย โหติ. สโรติ การิยีนิทฺเทโส, โลโปติ การิยนิทฺเทโส. โลโป= อทสฺสนํ อนุจฺจารณํ[Pg.7], สโรติ ชาตฺเยกวจนวเสน วุตฺตํ, สเรติ โอปสิเลสิกาธารสตฺตมี, ตโต วณฺณ กาล พฺยวธาเน การิยํ น โหติ, ตฺว+มสิ, กตมา จานนฺท อนิจฺจสญฺญาติ. เอวํ สพฺพสนฺธีสุ.

Khi một nguyên âm theo sau, một nguyên âm phải được lược bỏ. 'Saro' (nguyên âm) là chỉ định đối tượng của hành động, 'lopo' (sự lược bỏ) là chỉ định hành động. 'Lopo' có nghĩa là sự biến mất, không phát âm. 'Saro' được dùng ở số ít với ý nghĩa chỉ chủng loại. 'Sare' là cách thứ bảy chỉ vị trí tiếp cận, do đó, hành động sẽ không xảy ra nếu có sự ngăn cách bởi một mẫu tự hoặc một khoảng thời gian, ví dụ như trong 'tvam asi', 'katamā cānanda aniccasaññā'. Điều này cũng áp dụng cho tất cả các quy tắc liên âm.

วิธีติ วตฺตเต.

Từ 'quy tắc' được tiếp tục áp dụng.

๑๔. สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส

14. Khi dùng cách thứ bảy, hành động áp dụng cho âm trước

เถรยฏฺฐินฺยาเยน ปวตฺตเต ปริภาสา ทุพฺพลวิธิโน ปติฏฺฐาภาวโต. สตฺตมีนิทฺเทเส ปุพฺพสฺเสว วิธีติ ปุพฺพสรโลโป. โลกคฺคปุคฺคโล, ปญฺญินฺทฺริยํ, ตีณิมานิ, โน เหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, มาตุปฏฺฐานํ, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ธนํมตฺถิ, สพฺเพว, ตยสฺสุ ธมฺมา, อสนฺเต+ตฺถ น ทิสฺสนฺติ. ปุพฺพสฺส การิยวิธานา สตฺตมีนิทฺทิฏฺฐสฺส ปรตา+ว คมฺยเตติ ปเรติ ปรวจนมฺปิ ฆฏเต.

Quy tắc diễn giải này được áp dụng theo nguyên tắc 'cây gậy của vị trưởng lão', vì một quy tắc yếu không có chỗ đứng. Khi có chỉ định bằng cách thứ bảy, quy tắc áp dụng cho âm đứng trước, do đó nguyên âm trước bị lược bỏ. Ví dụ: Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, no hetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanaṃmatthi, sabbeva, tayassu dhammā, asantettha na dissanti. Vì quy tắc hành động áp dụng cho âm trước, nên âm được chỉ định bằng cách thứ bảy được hiểu là theo sau, do đó, việc dùng từ 'pare' (khi theo sau) cũng phù hợp.

ยสฺส อิทานิ, สญฺญา อิติ, ฉายา อิว, อิติ อปิ, อสฺสมณี อสิ, จกฺขุ อินฺทฺริยํ, อกตญฺญู อสิ, อากาเส อิว, เต อปิ, วนฺเท อหํ, โส อหํ, จตฺตาโร อิเม, วสโล อิติ, โมคฺคลฺลาโน อสิ พีชโก, กถา เอว กา, ปาโต เอวาตี+ธ ปุพฺพสฺสรโลเป สมฺปตฺเต ‘‘สโร โลโป สเร’’ ตฺเวว.

Trong các trường hợp như 'yassa idāni', 'saññā iti', 'chāyā iva', 'iti api', 'assamaṇī asi', 'cakkhu indriyaṃ', 'akataññū asi', 'ākāse iva', 'te api', 'vande ahaṃ', 'so ahaṃ', 'cattāro ime', 'vasalo iti', 'moggallāno asi bījako', 'kathā eva kā', 'pāto eva', khi việc lược bỏ nguyên âm trước đáng lẽ phải xảy ra theo quy tắc 'lược bỏ nguyên âm khi có nguyên âm theo sau' –

๒๗. ปโร กฺวจิ

27. Đôi khi là âm sau

สรมฺหา ปโร สโร กฺวจิ โลปนีโย โหติ. ยสฺส ทานิ, สญฺญาติ, ฉายาว, อิติปิ, อสฺสมณีสิ, จกฺขุนฺทฺริยํ, อกตญฺญูสิ, อากาเสว, เตปิ, วนฺเทหํ, โสหํ, จตฺตาโรเม, วส- โลภิ[Pg.8], โมคฺคลฺลาโนสิ พีชโก, กถาว กา, ปาโตว. กฺวจีติ กึ, ปญฺญินฺทฺริยํ, ปญฺจินฺทฺริยานิ, สตฺตุตฺตโม, เอกูนวีสติ, ยสฺเสเต, สุคโตวาโท, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, จกฺขายตนํ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา. ‘‘วิวกฺขาโต สนฺธโย ภวนฺตี’’ติ ญายา วตฺติจฺฉาปิ อิธ สิชฺฌติ. กฺวจีตฺย+ธิกาโร สพฺพสนฺธีสุ, เตน นาติปฺปสงฺโค. (โลปสนฺธิ).

Sau một nguyên âm, nguyên âm theo sau đôi khi phải được lược bỏ. Ví dụ: Yassa dāni, saññāti, chāyāva, itipi, assamaṇīsi, cakkhundriyaṃ, akataññūsi, ākāseva, tepi, vandehaṃ, sohaṃ, cattārome, vasalobhi, moggallānosi bījako, kathāva kā, pātova. Tại sao lại nói 'đôi khi'? Để loại trừ các trường hợp như: paññindriyaṃ, pañcindriyāni, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā. Theo nguyên tắc 'các quy tắc liên âm được áp dụng tùy theo ý muốn của người nói', sự tùy chọn của người nói cũng được thực hiện ở đây. Quyền hạn của từ 'kvaci' (đôi khi) áp dụng cho tất cả các quy tắc liên âm, do đó không có sự áp dụng quá rộng. (Liên âm bằng cách lược bỏ).

สโร ปโร เวติ จ วตฺตเต.

Và (các từ) ‘saro’ (nguyên âm) và ‘paro’ (đứng sau) cũng được áp dụng theo.

ตสฺส อิทํ, วาต อีริตํ, น อุเปติ, วาม อูรุ, อติ อิว อญฺเญหิ, วิ อุทกํ อิตีธ ปุพฺพสฺสรโลเป –

Ở đây, trong các trường hợp: Tassa idaṃ, vāta īritaṃ, na upeti, vāma ūru, ati iva aññehi, vi udakaṃ, khi nguyên âm đứng trước bị lược bỏ –

๒๙. ยุวณฺณาน+เมโอ ลุตฺตา

29. Các nguyên âm i và u bị lược bỏ (được biến thành) e và o.

ลุตฺตา สรา ปเรสํ อิวณฺณุวณฺณานํ เอ+โอ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. ยถาสํขฺยานุทฺเทโส สมานานํ.

Các nguyên âm i và u bị lược bỏ của (từ) đứng trước trở thành e và o, một cách tùy chọn, theo thứ tự tương ứng. (Đây là quy tắc) liệt kê theo thứ tự cho các đối tượng tương đương.

๒๔. วณฺณปเรน สวณฺโณปิ

24. Khi có một âm theo sau, cũng (bao gồm) âm đồng loại.

วณฺณสทฺโท ปโร ยสฺมา, เตน สวณฺโณปิ คยฺหติ สยญฺจ รูปํติ อีอูนมฺปิ เอ+โอ. สพฺพตฺถ รสฺสสฺส ชาตินิทฺเทเส ทีฆสฺสาปิ คหณตฺถํ อิท+มารทฺธํ. ตสฺเสทํ, วาเตริตํ, โนเปติ, วาโมรุ, อเตวญฺเญหิ, โวทกํ. อิทญฺจ ปจฺฉิโมทาหรณทฺวยํ ‘‘อวณฺเณ ลุตฺเต เอว เอ+โอ โหนฺตี’’ติ คาหสฺส นิเสธนตฺถํ. วาตฺเวว, ตสฺสิทํ. กถํ ‘‘ปจฺโจรสฺมิ’’นฺติ, โยควิภาคา. ปติ อุรสฺมินฺติ วิภชฺช ‘‘ยวา สเร’’ติ ยกาเร ‘‘ตวคฺควรณา’’ทินา โจ, ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ปุพฺพรูปญฺจ, ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ’’ติ (โยควิภาคา) อุสฺส โอ จ. ลุตฺตาติ กึ, ทส อิเม [Pg.9] ธมฺมา, ยถา อิทํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา. อติปฺปสงฺคพาธกสฺส กฺวจิสทฺทสฺสานุวตฺตนโต น วิกปฺปวิธิ นิยตา, เตน อุเปโต, อเวจฺจาติ เอวมาทีสุ วิกปฺโป. ตารกิตา, ยสฺสินฺทฺริยานิ, มหิทฺธิโก, สพฺพีติโย, เตนุปสงฺกมิ, โลกุตฺตโรติอาทีสุ วิธิ จ น โหติ.

Bởi vì từ ‘vaṇṇa’ (âm) đứng sau, do đó ‘savaṇṇa’ (âm đồng loại) cũng được bao gồm, và cả hình thức của chính nó, cho nên ī và ū cũng (được biến thành) e và o. Quy tắc này được đặt ra để ở mọi nơi, khi một loại được chỉ định bằng một nguyên âm ngắn, thì nguyên âm dài cũng được bao gồm. (Ví dụ:) Tassedaṃ, vāteritaṃ, nopeti, vāmoru, atevaññehi, vodakaṃ. Và hai ví dụ cuối này là để phủ định quan điểm cho rằng ‘chỉ khi nguyên âm a bị lược bỏ thì e và o mới xuất hiện’. Do tính tùy chọn (vā), (cũng có dạng) tassidaṃ. (Câu hỏi:) ‘paccorasmiṃ’ được hình thành như thế nào? (Trả lời:) Do sự phân chia quy tắc (yogavibhāga). Phân tích thành ‘pati urasmiṃ’, theo quy tắc ‘yavā sare’ (i biến thành) y, theo quy tắc ‘tavaggavaraṇā...’ (t biến thành) c, theo quy tắc ‘vaggalasehi te’ (y biến thành) c (đồng hóa), và theo quy tắc ‘yuvaṇṇānaṃ eo’ (do phân chia quy tắc), u biến thành o. (Câu hỏi:) Tại sao lại có từ ‘luttā’ (bị lược bỏ)? (Để loại trừ các trường hợp như:) dasa ime dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā. Do từ ‘kvaci’ (đôi khi), vốn ngăn chặn sự áp dụng quá rộng, được kế thừa, nên quy tắc tùy chọn này không phải là cố định; do đó, trong các trường hợp như upeto, avecca, nó là tùy chọn. Và trong các trường hợp như tārakitā, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttaro, quy tắc này không được áp dụng.

ปฏิสนฺถารวุตฺติ อสฺส, สพฺพวิตฺติ อนุภูยเต, วิ อญฺชนํ, วิ อากโต, ทาสี อหํ, อหุวา ปุเร, อนุ อทฺธมาสํ, อนุ เอติ, สุ อาคตํ, สุ อากาโร, ทุ อากาโร, จกฺขุ อาปาถํ, พหุ อาพาโธ, ปาตุ อกาสิ, น ตุ เอว, ภู อาปนลานิลํ อิตี+ธ ‘‘ยุวณฺณานํ’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต,

Trong các trường hợp: Paṭisanthāravutti assa, sabbavitti anubhūyate, vi añjanaṃ, vi ākato, dāsī ahaṃ, ahuvā pure, anu addhamāsaṃ, anu eti, su āgataṃ, su ākāro, du ākāro, cakkhu āpāthaṃ, bahu ābādho, pātu akāsi, na tu eva, bhū āpanalānilaṃ, ở đây (các từ) ‘yuvaṇṇānaṃ’ và ‘vā’ cũng được áp dụng theo,

๓๐. ยวา สเร

30. y và v (thay thế) khi có nguyên âm theo sau.

สเร ปเร อิวณฺณุวณฺณานํ ยการ+วการา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส, สพฺพวิตฺยนุภูยเต, พฺยญฺชนํ, พฺยากโต ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีเฆ ทาสฺยาหํ, อหาปุเร, อนฺวทฺธมาสํ, อนฺเวติ, สฺวาคตํ, สฺวากาโร, ทฺวากาโร, จกฺขฺวาปาถํ, พหฺวาพาโธ, ปาตฺวากาสิ, น ตฺเวว, ภฺวาปนลานิลํ. วาตฺเวว, วิอากโต, สาคตํ.

Khi có một nguyên âm theo sau, các nguyên âm i và u được biến đổi thành y và v, một cách tùy chọn và theo thứ tự tương ứng. (Ví dụ:) Paṭisanthāravutyassa, sabbavityanubhūyate, byañjanaṃ, byākato. Theo quy tắc ‘byañjane dīgharassā’, (nguyên âm) được trường hóa: dāsyāhaṃ, ahāpure, anvaddhamāsaṃ, anveti, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva, bhvāpanalānilaṃ. Do tính tùy chọn (vā), (cũng có dạng) viākato, sāgataṃ.

อธิคโต โข เม อยํ ธมฺโม, ปุตฺโต เต อหํ, เต อสฺส ปหีนา ปญฺจ, เต อหํ, เย อสฺส, เต อชฺช, ยาวตโก อสฺส กาโย, ตาวตโก อสฺส พฺยาโม, โก อตฺโถ, อถ โข อสฺส, อหํ โข อชฺช, โส อหํ, โส อชฺช, โส เอว, ยโต อธิกรณํ, โส อหํ อิตี+ธ ‘‘ยวา สเร’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต,

Trong các trường hợp: Adhigato kho me ayaṃ dhammo, putto te ahaṃ, te assa pahīnā pañca, te ahaṃ, ye assa, te ajja, yāvatako assa kāyo, tāvatako assa byāmo, ko attho, atha kho assa, ahaṃ kho ajja, so ahaṃ, so ajja, so eva, yato adhikaraṇaṃ, so ahaṃ, ở đây (các quy tắc) ‘yavā sare’ và ‘vā’ cũng được áp dụng theo,

๓๐. เอโอนํ

30. Của e và o.

เอโอนํ [Pg.10] ยการ+วการา โหนฺติ วา สเร ปเร ยถากฺกมํ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีเฆ อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม, ปุตฺโต ตฺยาหํ, ตฺยาสฺส ปหีนา ปญฺจ, ตฺยาหํ, ยฺยสฺส, ตฺยชฺช, ยาวตกฺวสฺส กาโย, ตาวตกฺวสฺส พฺยาโม, กฺวตฺโถ, อถ ขฺวสฺส, อหํ ขฺวชฺช, สฺวาหํ, สฺวชฺช, สฺเวว, ยตฺวาธิกรณํ, สฺวาหํ. วาตฺเวว, เตชฺช, โสหํ. กฺวจิ ตฺเวว, ธนมตฺถิ, ปุตฺตามตฺถิ, เต นาคตา, อสนฺเตตฺถ, จตฺตาโร อิเม.

Các nguyên âm e và o được biến đổi thành y và v, một cách tùy chọn, khi có một nguyên âm theo sau, theo thứ tự tương ứng. Theo quy tắc ‘byañjane dīgharassā’, (nguyên âm) được trường hóa: adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā pañca, tyāhaṃ, yyassa, tyajja, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, svāhaṃ, svajja, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, svāhaṃ. Do tính tùy chọn (vā), (cũng có dạng) tejja, sohaṃ. Đôi khi (quy tắc không áp dụng), (ví dụ:) dhanamatthi, puttāmatthi, te nāgatā, asantettha, cattāro ime.

โค เอฬกํ, โค อสฺสํ, โค อชินํ อิตี+ธ ‘‘สเร’’ติ วตฺตเต.

Trong các trường hợp: Go eḷakaṃ, go assaṃ, go ajinaṃ, ở đây (từ) ‘sare’ được áp dụng theo.

๓๒. โคสฺสา+วง

32. ava được thay thế cho go.

สเร ปเร โคสฺส อววาเทโส โหติ. ส จ ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา’’ติ สพฺพสฺส ปสงฺเค ‘อนฺตสฺสา’’ติ วตฺตเต.

Khi có một nguyên âm theo sau, sự thay thế ‘ava’ xảy ra cho ‘go’. Và sự thay thế đó, trong trường hợp đáng lẽ phải áp dụng cho toàn bộ (từ ‘go’) theo quy tắc ‘sự thay thế có chỉ định âm ṭ hoặc có nhiều hơn một âm sẽ thay thế cho toàn bộ’, thì quy tắc ‘antassa’ (thay thế cho âm cuối) lại được áp dụng theo.

๑๘. ง+นุพนฺโธ

18. Có chỉ định âm ṅa.

ง-กาโร อนุพนฺโธ ยสฺส, โส อเนกวณฺโณปิ อนฺตสฺส โหตีติ โอการสฺเสว โหติ. ‘‘สํเกโต+นวยโว+นุพนฺโธ’’ติ วจนา ง-การสฺสา+ปฺปโยโค. อุจฺจาริตานนฺตรปฺปธํสิโน หิ อนุพนฺธา, ปโยชนํ อนุพนฺโธติ สํเกโต. คเวฬกํ, ควาสฺสํ, ควาชินํ.

(Sự thay thế) nào có chữ ṅa làm chỉ định âm, thì nó, dù có nhiều hơn một âm, cũng chỉ thay thế cho âm cuối; do đó, nó chỉ thay thế cho nguyên âm o. Do câu nói ‘chỉ định âm là một quy ước, không phải là một thành phần’, nên chữ ṅa không được sử dụng (trong kết quả cuối cùng). Thật vậy, các chỉ định âm biến mất ngay sau khi được phát âm; ‘chỉ định âm có một mục đích’ chính là quy ước. (Ví dụ:) Gaveḷakaṃ, gavāssaṃ, gavājinaṃ.

อิติ เอวา+ตี+ธ –

Trong trường hợp iti eva, ở đây –

๓๖. วี+ติสฺเส+เว วา

36. v (thay thế) cho i của iti khi có eva theo sau, một cách tùy chọn.

เอวสทฺเท ปเร อิติสฺส โว โหติ วา. ส จ –

Khi từ eva theo sau, i của iti được biến thành v, một cách tùy chọn. Và nó –

๑๗. ฉฏฺฐิยนฺตสฺส

17. Của từ ở cách thứ sáu.

ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส [Pg.11] ยํ การิยํ, ต+ทนฺตสฺส วิญฺเญยฺยนฺติ อิการสฺสา+เทโส. อาเทสิฏฺฐาเน อาทิสฺสตีติ อาเทโส. อิตฺเวว. อญฺญตฺร ยาเทโส, ‘‘ตวคฺควรณานํ เย จวคฺคพยญา’’ติ ตสฺส โจ, ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ยสฺส จกาโร, อิจฺเจว. เอเวติ กึ, อิจฺจาห. (อาเทสสนฺธิ).

Bất kỳ tác vụ nào được chỉ định cho một đối tượng được biểu thị bằng cách thứ sáu, cần được hiểu là áp dụng cho âm cuối của đối tượng đó; do đó, đây là sự thay thế cho nguyên âm i. Nó được gọi là ‘ādeso’ (sự thay thế) vì nó được chỉ định vào vị trí của (âm) gốc. (Ví dụ:) Itveva. Ở trường hợp khác, có sự thay thế bằng y; theo quy tắc ‘tavaggavaraṇānaṃ...’, t biến thành c; theo quy tắc ‘vaggalasehi te’, y biến thành c, (kết quả là) icceva. (Câu hỏi:) Tại sao lại có từ ‘eva’? (Để loại trừ trường hợp như:) iccāha. (Đây là Ādesasandhi - liên âm thay thế).

ติ องฺคุลํ,ติ องฺคิกํ, ภู อาทโย, มิคี ภนฺตา อุทิกฺขติตฺยาทิสนฺธโย วุจฺจนฺเต. ‘‘มยทา สเร’’ติ วตฺตเต.

Các loại liên âm như trong: ti aṅgulaṃ, ti aṅgikaṃ, bhū ādayo, migī bhantā udikkhati, sẽ được trình bày. (Quy tắc) ‘mayadā sare’ được áp dụng theo.

๔๕. วนตรคา จา+คมา

45. Và v, n, t, r, g là các âm xen vào.

เอเต มยทา จ อาคมา โหนฺติ วา สเร กฺวจิ. อาคมิโน อนิยเมปิ –

Những âm m, y, d này là các âm xen vào, một cách tùy chọn, đôi khi khi có nguyên âm theo sau. Mặc dù không có quy định về vị trí xen vào –

สโรเยวา+คมิ โหติ, วนาทินนฺตุ ญาปกา;

อญฺญถา หิ ปทาทีนํ, ยุกวิธาน+มนตฺถกํ.

Chỉ có nguyên âm mới là đối tượng nhận âm xen vào, còn v, v.v... là những chỉ dẫn; nếu không, việc quy định các âm xen vào ở đầu từ sẽ trở nên vô nghĩa.

เอตฺถา+คมา อนิยตาคมีนเมว ภวนฺติ เจ, ยการาคเมเนว ‘‘นิปชฺช’’นฺติ สิทฺเธ ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ พฺยญฺชนสฺส ยุกา+คโม นิรตฺถโกติ อธิปฺปาโย. ติวงฺคุลํ, ติวงฺคิกํ, ภูวาทโย, มิคี ภนฺตา วุทิกฺขติ, ปวุจฺจติ, ปาคุญฺญวุชุตา. อิโต นายติ, จินิตฺวา. ยสฺมาติห, ตสฺมาติห, อชฺชตคฺเค. นิรนฺตรํ, นิราลโย, นิรินฺธโน, นิรีหกํ, นิรุตฺตโร, นิโรชํ, ทุรติกฺกโม, ทุราคตํ, ทุรุตฺตรํ, ปาตุรโหสิ, ปุนราคจฺเฉยฺย, ปุนรุตฺตํ, ปุนเรว, ปุนเรติ, ธีรตฺถุ, ปาตราโส, จตุรงฺคิกํ, จตุรารกฺขํ, จตุริทฺธิปาทปฏิลาโภ, จตุโรฆนิตฺถรณตฺถํ, ภตฺตุรตฺเถ, วุตฺติเรสา, ปถวีธาตุเรเวสา[Pg.12], นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ, วิชฺชุริวพฺภกุเฏ, อารคฺเคริว สาสโป, อุสโภริว, สพฺภิเรว สมาเสถ. ปุถเคว, รสฺเส ปเคว. ลหุเมสฺสติ, คุรุเมสฺสติ, อิธมาหุ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ, ภทฺโร กสามิว, อากาเส มภิปูชเย, เอกเมกสฺส, เยน มิเธกจฺเจ. ภาติเยว, โหติเยว, ยถายิทํ, ยถาเยว, มายิทํ, นยิทํ, นยิธ, ฉยิมานิ, นวยิเม ธมฺมา, โพธิยาเยว, ปถวีเยว ธาตุ, เตสุเยว, เตเยว, โสเยว, ปาฏิเยกฺกํ, วิยญฺชนํ, วิยากาสิ, ปริยนฺตํ, ปริยาทานํ, ปริยุฏฺฐานํ, ปริเยสติ, ปริโยสานํ, นิยาโยโค. อุทคฺโค, อุทโย, อุทาหฏํ, อุทิโต, อุทีริตํ, อุเทติ, สกิเทว, กิญฺจิเทว, เกนจิเทว, กิสฺมิญฺจิเทว, โกจิเทว, สมฺมทตฺโต, สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานํ, สมฺมเทว, ยาวทตฺถํ, ยาวทิจฺฉกํ, ยาวเทว, ตาวเทว, ปุนเทว, ยทตฺถํ, ยทนฺตรํ, ตทนฺตรํ, ตทงฺควิมุตฺติ, เอตทตฺถํ, อตฺตทตฺถํ, ตทตฺถํ, สทตฺถปสุโต สิยา, อญฺญทตฺถุ, มนสาทญฺญา วิมุตฺตานํ, พหุเทว รตฺติ. วาตฺเวว, อตฺตอตฺถํ, ทฺวาธิฏฺฐิตํ, ปาตุอโหสิ. ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส พฺยญฺชนโตปิ, ภิกฺขุนีนํ วุฏฺฐาเปยฺย, จิรํ นายติ, ตํเยว.

Ý nghĩa là: nếu các sự thêm vào ở đây chỉ là những sự thêm vào không xác định, thì khi từ ‘nipajja’ đã được hình thành bởi sự thêm vào của phụ âm ‘y’, việc thêm vào phụ âm ‘yu’ cho phụ âm theo quy tắc ‘padādīnaṃ kvaci’ là không cần thiết. Tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā. Ito nāyati, cinitvā. Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge. Nirantaraṃ, nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ, duratikkamo, durāgataṃ, duruttaraṃ, pāturahosi, punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti, dhīratthu, pātarāso, caturaṅgikaṃ, caturārakkhaṃ, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ, bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā, nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakuṭe, āraggeriva sāsapo, usabhoriva, sabbhireva samāsetha. Puthageva, rasse pageva. Lahumessati, gurumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjaye, ekamekassa, yena midhekacce. Bhātiyeva, hotiyeva, yathāyidaṃ, yathāyeva, māyidaṃ, nayidaṃ, nayidha, chayimāni, navayime dhammā, bodhiyāyeva, pathavīyeva dhātu, tesuyeva, teyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ, viyañjanaṃ, viyākāsi, pariyantaṃ, pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānaṃ, niyāyogo. Udaggo, udayo, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti, sakideva, kiñcideva, kenacideva, kismiñcideva, kocideva, sammadatto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadicchakaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva, yadatthaṃ, yadantaraṃ, tadantaraṃ, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, tadatthaṃ, sadatthapasuto siyā, aññadatthu, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva ratti. Vātveva, attaatthaṃ, dvādhiṭṭhitaṃ, pātuahosi. Do sự lựa chọn có hệ thống, cũng từ phụ âm của chương; nên giúp các tỳ-khưu-ni đứng dậy; dẫn đi lâu; chính điều đó.

ฉ อภิญฺญา, ฉ องฺคํ, ฉ อสีติ, ฉ อํสา, ฉ อายตนํ อิตี+ธ ‘‘วา สเร’’ ‘‘อาคโม’’ติ จ วตฺตเต.

Cha abhiññā, cha aṅgaṃ, cha asīti, cha aṃsā, cha āyatanaṃ, ở đây các quy tắc ‘vā sare’ và ‘āgamo’ được áp dụng.

๔๙. ฉา โฬ

49. Sau 'cha' là 'ḷo'.

ฉสทฺทา ปรสฺส สรสฺส ฬกาโร อาคโม โหติ วา. ฉาติ อนุกรณตฺตา เอกวจนํ. ฉฬภิญฺญา, ฉฬงฺคํ, ฉฬสีติ, ฉฬํสา, ฉฬายตนํ. วาตฺเวว, ฉอภิญฺญา. (อาคมสนฺธิ).

Sau từ 'cha', phụ âm 'ḷa' được thêm vào trước nguyên âm theo sau, một cách tùy chọn. 'Chā' ở đây là số ít vì là từ được trích dẫn. (Ví dụ:) Chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷasīti, chaḷaṃsā, chaḷāyatanaṃ. Do (quy tắc) là tùy chọn, (cũng có thể là) chaabhiññā. (Hiệp biến thêm vào).

โลโป [Pg.13] อทสฺสนํ, ฐานึ, ย+มามทฺทิย ทิสฺสติ;

อาเทโส นาม โส ยา ตุ, อสนฺตุปฺปตฺติ อาคโม.

Sự biến mất được gọi là lopa (lược bỏ), sự thay thế cái có sẵn bằng cái khác được thấy; cái đó được gọi là ādesa (thế âm), còn sự xuất hiện của cái không có sẵn là āgamo (tăng âm).

สรสนฺธิ.

Hiệp biến nguyên âm.

กญฺญา อิว, กญฺญาว อิจฺจาทิ สรสนฺธินิเสโธ วุจฺจติ, ปสงฺคปุพฺพโก หิ ปฏิเสโธ. ปุพฺพสรานํ โลเป สมฺปตฺเต ‘‘สโร’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต.

Trong các trường hợp như kaññā iva, kaññāva, v.v., sự ngăn cấm hiệp biến nguyên âm được nói đến, vì sự ngăn cấm luôn có tiền đề là một khả năng áp dụng. Khi sự lược bỏ các nguyên âm đứng trước có thể xảy ra, các quy tắc ‘saro’ và ‘ve’ được áp dụng.

๒๘. น ทฺเว วา

28. Không (lược bỏ) cả hai, một cách tùy chọn.

ปุพฺพปรสฺสรา ทฺเวปิ วา กฺวจิ น ลุปฺยนฺเต. กญฺญา อิว, กญฺเญว, กญฺญาว.

Cả hai nguyên âm, trước và sau, đôi khi không bị lược bỏ, một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Kaññā iva, kaññeva, kaññāva.

สาริปุตฺต อิเธกจฺโจ, เอหิ สิวก อุฏฺเฐหิ, อายสฺมา อานนฺโท, คาถา อภาสิ, เทวา อาภสฺสรา ยถา, เตวิชฺชา อิทฺธิปตฺตา จ, ภควา อุฏฺฐายาสนา, ภควา เอต+ทโวจ, อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ, คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต, ภูตวาที อตฺถวาที, ยํ อิตฺถี อรหํ อสฺส, สามาวตี อาห, ปาปการี อุภยตฺถ ตปฺปติ, นที โอตฺถรติ, เย เต ภิกฺขู อปฺปิจฺฉา, ภิกฺขู อามนฺเตสิ, ภิกฺขู อุชฺฌายึสุ, ภิกฺขู เอว+มาหํสุ, อิมสฺมึ คาเม อารกฺขกา, สพฺเพ อิเม, กตเม เอกาทส, คมฺภีเร โอทกนฺติเก, อปฺปมาโท อมตํ ปทํ, สงฺโฆ อาคจฺฉตุ, โก อิมํ ปถวึ วิเจสฺสติ, อาโลโก อุทปาทิ, เอโก เอกาย, จตฺตาโร โอฆา, อเร อหมฺปิ, สเจ อิมสฺส กายสฺส, โน อติกฺกโม, อโห อจฺฉริโย, อโถ อนฺโต จ, อถ โข อายสฺมา, อโถ โอฏฺฐว+จิตฺตกา, ตโต อา- มนฺตยิ [Pg.14] สตฺถาติ เอวมาทโย อิธ กาลพฺยวธาเนเนว สิชฺฌนฺติ. กฺวจีติ กึ, อาคตา+ตฺถ, อาคตา+มฺหา, กตม+สฺส วาโร, อปฺปสฺสุตา+ยํ ปุริโส, จมรี+ว, สพฺเพ+ว, สฺเว+ว, เอเส+ว นโย, ปริสุทฺเธ+ตฺถา+ยสฺมนฺโต, เน+ตฺถ, กุเต+ตฺถ ลพฺภา, สเจ+ส พฺราหฺมณ, ตถู+ปมํ, ยถา+ห, ชีวฺหา+ยตนํ, อวิชฺโช+โฆ, อิตฺถินฺทฺริยํ, อภิภา+ยตนํ, ภยตู+ปฏฺฐานํ, สทฺธี+ธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ. (สรสนฺธินิเสโธ)

Các trường hợp như Sāriputta idhekacco, ehi sivaka uṭṭhehi, āyasmā ānando, gāthā abhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā iddhipattā ca, bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā etadavoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, gantvā olokento, bhūtavādī atthavādī, yaṃ itthī arahaṃ assa, sāmāvatī āha, pāpakārī ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhū ujjhāyiṃsu, bhikkhū evamāhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa, gambhīre odakantike, appamādo amataṃ padaṃ, saṅgho āgacchatu, ko imaṃ pathaviṃ vicessati, āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā, are ahampi, sace imassa kāyassa, no atikkamo, aho acchariyo, atho anto ca, atha kho āyasmā, atho oṭṭhavacittakā, tato āmantayi satthā, và các trường hợp tương tự ở đây được hình thành do có sự gián đoạn về thời gian (trong lời nói). Tại sao lại nói ‘đôi khi’? (Vì có các trường hợp như:) āgatāttha, āgatāmhā, katamassa vāro, appassutāyaṃ puriso, camarīva, sabbeva, sveva, eseva nayo, parisuddhetthāyasmanto, nettha, kutettha labbhā, sacesa brāhmaṇa, tathūpamaṃ, yathāha, jīvhāyatanaṃ, avijjogho, itthindriyaṃ, abhibhāyatanaṃ, bhayatūpaṭṭhānaṃ, saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ. (Sự ngăn cấm hiệp biến nguyên âm).

ตตฺร อภิรติ, ตตฺร อยํ, พุทฺธ อนุสฺสติ, ส อตฺถิกา, สญฺญาวา อสฺส, ตทา อหํ, ยานิ อิธ ภูตานิ, คจฺฉามิ อิติ, อติ อิโต, กิกี อิว, พหุ อุปการํ, มธุ อุทกํ, สุ อุปธาริตํ, โสปิ อยํ, อิทานิ อหํ, สเจ อยํ, อปฺปสฺสุโต อยํ, อิตร อิตเรน, สทฺธา อิธ วิตฺตํ, กมฺม อุปนิสฺสโย, ตถา อุปมํ, รตฺติ อุปรโต, วิ อุปสโม, โลกสฺส อิติ, เทว อิติ, วิ อติปตนฺติ, วิ อตินาเมนฺติ, สงฺฆาฏิ อปิ, ชีวิตเหตุ อปิ, วิชฺชุ อิว, กึสุ อิธ วิตฺตํ, สาธุ อิติ, เต อสฺส ปหีนา, โส อสฺส, มธุวา มญฺญติ พาโล, เอวํ คาเม มุนิ จเร, ขนฺติ ปรมํ ตโป ติติกฺขา, น มํกุ ภวิสฺสามิ, สุ อกฺขาโต, โย อหํ, โส อหํ, กามโต ชายติ โสโก, กามโต ชายติ ภยํ, สกฺโก อุชุ จ สุหุชุจ, อนุปฆาโต, ทุรกฺขํ, ทุรมํ, ทุภรตา. ยิฏฺฐํ วา หุตํ วา โลเก, ยทิ วา สาวเก, ปุคฺคลา ธมฺมทสา เต, โภวาที นาม โส โหติ, ยถาภาวี คุเณน โส, ยถา อิทํ, สมฺมา ทกฺขาโต, ปรา กโม, ตณฺหา กฺขโย, ฌานสฺส ลาภี อมฺหิ, ถุลฺลจฺจโย อิตี+ธ –

Hoan hỷ ở nơi ấy, người này ở nơi ấy, sự niệm Phật, có ý nghĩa, người có tưởng, khi ấy tôi, những chúng sanh nào ở đây, tôi đi, như vậy, đã vượt qua, như con chim công, sự giúp đỡ nhiều, nước mật ong, được khéo xem xét, người ấy cũng vậy, bây giờ tôi, nếu người này, người ít nghe này, bởi cái khác, đức tin là tài sản ở đây, nghiệp là cận y duyên, ví dụ như vậy, dừng lại vào ban đêm, sự an tịnh, của thế gian, như vậy, chư thiên, như vậy, họ vượt qua, họ trải qua, cũng là y tăng-già-lê, cũng vì mạng sống, như tia chớp, cái gì là tài sản ở đây?, lành thay, như vậy, những cái ấy của người đó đã được đoạn trừ, người ấy của người đó, kẻ ngu nghĩ đó là mật, vị mâu-ni đi trong làng như vậy, nhẫn nại, sự chịu đựng là khổ hạnh tối thượng, tôi sẽ không cứng đầu, được khéo thuyết, tôi là người nào, tôi là người ấy, sầu sanh từ dục, sợ hãi sanh từ dục, có khả năng, thẳng thắn và rất thẳng thắn, không làm hại, khó giữ gìn, khó ưa thích, tính khó nuôi. Sự cúng dường hay tế lễ ở đời, hoặc nếu trong các vị thinh văn, những người ấy là những bậc thấy pháp, người ấy được gọi là người nói 'thưa ngài', người ấy có đức hạnh như thế nào, ví như điều này, được thấy một cách chơn chánh, sự cố gắng, sự đoạn tận ái, tôi là người được thiền, tội thâu-lan-giá ở đây –

๓๓. พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา

33. Trường âm và đoản âm khi có phụ âm theo sau

รสฺส+ทีฆานํ [Pg.15] กฺวจิ ทีฆ+รสฺสา โหนฺติ พฺยญฺชเน. ตตฺราภิรติ, ตตฺรายํ, พุทฺธานุสฺสติ, สาตฺถิกา, สญฺญาวา+สฺส, ตทาหํ, ยานี+ธ ภูตานิ, คจฺฉามีติ, อตีโต, กิกีว, พหูปการํ, มธูทกํ, สูปธาริตํ, โสปายํ, อิทานาหํ, สจายํ, อปฺปสฺสุตายํ, อิตรีตเรน, สทฺธีธ วิตฺตํ, กมฺมูปนิสฺสโย, ตถูปมํ, รตฺตูปรโต, วูปสโม, โลกสฺสาติ, เทวาติ, วีติปตนฺติ, วีตินาเมนฺติ, สงฺฆาฏีปิ, ชีวิตเหตูปิ, วิชฺชูว, กึสูธ วิตฺตํ, สาธูติ, ตฺยาสฺส ปหีนา, สฺวาสฺส, มธุวา มญฺญตี พาโล, เอวํ คาเม มุนี จเร, ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา, น มํกู ภวิสฺสามิ, สฺวากฺขาโต, ยฺวาหํ, สฺวาหํ, กามโต ชายตี โสโก, กามโต ชายตี ภยํ, สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, อนูปฆาโต, ทูรกฺขํ, ทูรมํ, ทูภรตา. ยิฏฺฐํว หุตํว โลเก, ยทิว สาวเก, ปุคฺคล ธมฺมทสา เต, โภวาทิ นาม โส โหติ, ยถาภาวิ คุเณน โส, ยถยิทํ, สมฺมทกฺขาโต, ปรกฺกโม, ตณฺหกฺขโย, ฌานสฺส ลาภิมฺหิ, วสิมฺหิ, ถุลฺลจฺจโย. กฺวจีติ กึ, ตฺยชฺช, สฺวสฺส, ปติลิยตีติ ทีฆนิเสโธ, มายิทํ, มนสาทญฺญา วิมุตฺตานํ, ยถากฺกมํ, อารกฺขาตีตํ, ทียติ, สูยตีติ รสฺสการิยนิเสโธ. กถํ ยานิว อนฺตลิกฺเขติ, ‘‘ทีฆรสฺสา’’ติ โยควิภาคา. (ทีฆ+รสฺสสนฺธิ).

Đôi khi, các nguyên âm đoản và trường trở thành trường và đoản khi có phụ âm theo sau. Ví dụ: Tatrābhirati, tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, saññāvā+ssa, tadāhaṃ, yānī+dha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, sopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo, lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti, tyāssa pahīnā, svāssa, madhuvā maññatī bālo, evaṃ gāme munī care, khantī paramaṃ tapo titikkhā, na maṃkū bhavissāmi, svākkhāto, yvāhaṃ, svāhaṃ, kāmato jāyatī soko, kāmato jāyatī bhayaṃ, sakko ujū ca suhujū ca, anūpaghāto, dūrakkhaṃ, dūramaṃ, dūbharatā. Yiṭṭhaṃva hutaṃva loke, yadiva sāvake, puggala dhammadasā te, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so, yathayidaṃ, sammadakkhāto, parakkamo, taṇhakkhayo, jhānassa lābhimhi, vasimhi, thullaccayo. Tại sao nói 'đôi khi'? (Vì) trong các trường hợp như 'tyajja', 'svassa', 'patiliyati', việc trường hóa bị cấm; trong các trường hợp như 'māyidaṃ', 'manasādaññā vimuttānaṃ', 'yathākkamaṃ', 'ārakkhātītaṃ', 'dīyati', 'sūyati', việc đoản hóa bị cấm. Làm thế nào (để giải thích trường hợp) 'yāniva antalikkhe'? (Điều này được giải thích) bằng cách phân chia quy tắc 'dīgharassā'. (Hiệp âm trường và đoản).

พฺยญฺชเนติ วตฺตเต.

Thuật ngữ 'byañjane' (khi có phụ âm theo sau) được áp dụng tiếp tục.

๓๔. สรมฺหา ทฺเว

34. Gấp đôi phụ âm sau nguyên âm.

สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส กฺวจิ ทฺเว รูปานิ โหนฺติ. เอตฺถ จ อาวุตฺติทฺวิวจนํ ฐาเนทฺวิวจนนฺติ ทฺวีสุ ฐาเนทฺวิวจนํ เวทิตพฺพํ.

Đôi khi, phụ âm đứng sau một nguyên âm có hai dạng (tức là được gấp đôi). Và ở đây, sự gấp đôi do lặp lại (āvuttidvivacanaṃ) được gọi là sự gấp đôi tại vị trí (ṭhānedvivacanaṃ), và nên được hiểu là sự gấp đôi tại hai vị trí.

ตานิ [Pg.16] จ ป+ปติ+ปฏิ+กม+กุส+กุธ+กี+คห+ชุต+ญา+สิ+ สุ+สู+สมฺภู+สร+สสาทีนมาทิพฺยญฺชนานญฺจ โหติ. อิธ ปมาโท=อิธปฺปมาโท, เอวํ อปฺปมาโท, วิปฺปยุตฺโต, สุปฺปสนฺโน, สมฺมา ปธานํ=สมฺมปฺปธานํ รสฺสตฺตํ. อปฺปติวตฺติโย, อธิปฺปติปจฺจโย, สุปฺปติฏฺฐิโต,. อปฺปฏิปุคฺคโล, วิปฺปฏิสาโร, สุปฺปฏิปตฺติ. ปกฺกโม, ปฏิกฺกโม, เหตุกฺกโม, อากมติ=อกฺกมติ, เอวํ ปกฺกมติ, ยถากฺกมํ. อกฺโกสติ, ปฏิกฺโกสติ, อนุกฺโกสติ, อาโกสติ=อกฺโกสติ. อกฺกุทฺโธ, อภิกฺกุทฺโธ. ธนกฺกีโต, วิกฺกโย, อนุกฺกโย. ปคฺคโห, วิคฺคโห, อนุคฺคโห, จนฺทคฺคาโห, ทิฏฺฐิคฺคาโห. ปชฺโชโต, วิชฺโชโต, อุชฺโชโต. กตญฺญู, วิญฺญู, ปญฺญาณํ, วิญฺญาณํ, อนญฺญาณํ. อวสฺสโย, นิสฺสโย, สมุสฺสโย. อปฺปสฺสุโต, วิสฺสุโต, พหุสฺสุโต. อาสวา=อสฺสวา. ปสฺสมฺเภนฺโต, วิสฺสมฺเภนฺโต. อฏฺฏสฺสโร, วิสฺสรติ, อนุสฺสรติ, อนุสฺสติ. ปสฺสสนฺโต, วิสฺสสนฺโต, มุหุสฺสสนฺโต, อาสาโส=อสฺสาโส. อาทิสทฺเทน อวิสฺสเชนฺโต, วิสฺสเชนฺโต, อภิกฺกนฺตตโร, ปริจฺจเชนฺโต, อุปทฺทโว, อุปกฺกิเลโส, มิตฺตทฺทุโน, อายพฺยโย, อพฺพหิ อิจฺจาทิ.

Và (sự đồng hóa) ấy cũng xảy ra đối với phụ âm đứng đầu của các từ như pa, pati, paṭi, kama, kusa, kudha, kī, gaha, juta, ñā, si, su, sū, sambhū, sara, sasa, v.v. Ví dụ: idha pamādo = idhappamādo, tương tự appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ = sammappadhānaṃ (với sự rút ngắn nguyên âm). Appativattiyo, adhippatipaccayo, suppatiṭṭhito. Appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipatti. Pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati = akkamati, tương tự pakkamati, yathākkamaṃ. Akkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati = akkosati. Akkuddho, abhikkuddho. Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo. Paggaho, viggaho, anuggaho, candaggāho, diṭṭhiggāho. Pajjoto, vijjoto, ujjoto. Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anaññāṇaṃ. Avassayo, nissayo, samussayo. Appassuto, vissuto, bahussuto. Āsavā = assavā. Passambhento, vissambhento. Aṭṭassaro, vissarati, anussarati, anussati. Passasanto, vissasanto, muhussasanto, āsāso = assāso. Bởi từ 'ādi' (vân vân), (cần hiểu thêm các ví dụ như): avissajento, vissajento, abhikkantataro, pariccajento, upaddavo, upakkileso, mittadduno, āyabyayo, abbahi, v.v.

ติก+ตย+ตึส+วตาทีน+มาทิพฺยญฺชนสฺส จ. กุสลตฺติกํ, ปีติตฺติกํ, เหตุตฺติกํ. โลกตฺตยํ, โพธิตฺตยํ, วตฺถุตฺตยํ. เอกตฺตึส, ทฺวตฺตึส, เตตฺตึส, จตุตฺตึส. สีลพฺพตํ, สุพฺพโต. สปฺปีติโก, สมนฺนาคโต, ปุนปฺปุนํ อิจฺจาทิ.

Và (sự đồng hóa cũng xảy ra) đối với phụ âm đứng đầu của các từ như tika, taya, tiṃsa, vata, v.v. Ví dụ: Kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ. Lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ. Ekattiṃsa, dvattiṃsa, tettiṃsa, catuttiṃsa. Sīlabbataṃ, subbato. Sappītiko, samannāgato, punappunaṃ, v.v.

วตุ+วฏ+ทิสาน+มนฺเต, ยถา วตฺตติ, วฏฺฏติ, ทสฺสนํ, ผสฺโส อิจฺจาทิ.

Ở cuối các từ vatu, vaṭa, dis, ví dụ như: vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso, v.v.

อุ+ทุ+นิอุปสคฺค+ต+จตุ+ฉ+สนฺตสทฺทาเทสาทีหิ [Pg.17] ปเรสญฺจ. อุกํโส=อุกฺกํโส, เอวํ ทุกฺกรํ, นิกฺกงฺโข, อุคฺคตํ, ทุจฺจริตํ, นิชฺชฏํ, อุชฺชหํ, อุจฺจงฺคํ, อุนฺนมติ, ทุกฺกโร, นิทฺทโร, อุนฺนโต, ทุปฺปญฺโญ, นิมฺมโล, อุยฺยุตฺโต, ทุลฺลโภ, นิพฺพตฺโต, อุสฺสาโห, นิสฺสาโร. ตกฺกโร, ตชฺโช, ตนฺนินฺโน, ตปฺปภโว, ตมฺมโย, จตุกฺกํ, จตุทฺทิสํ, จตุปฺปโท, จตุพฺพิธํ, จตุสฺสาลํ, ฉกฺกํ, ฉนฺนวุติ, ฉปฺปทิโก, ฉพฺพสฺสานิ. สกฺกาโร, สคฺคุโณ, สนฺทิฏฺฐิ, สปฺปุริโส, มหพฺพโล.

Và (sự đồng hóa cũng xảy ra) đối với (phụ âm) theo sau các tiếp đầu ngữ u, du, ni, và các từ ta, catu, cha, và từ thay thế cho santa, v.v. Ví dụ: Ukaṃso = ukkaṃso, tương tự dukkaraṃ, nikkaṅkho, uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, ujjahaṃ, uccaṅgaṃ, unnamati, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, nissāro. Takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo, catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppado, catubbidhaṃ, catussālaṃ, chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni. Sakkāro, sagguṇo, sandiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.

อปทนฺตอาการวชฺชิตทีฆโต ยการสฺส จ, นิยฺยาติ, สุยฺยติ, อภิภุยฺย, วิเจยฺย, วิเนยฺย, เธยฺยํ, เนยฺยํ, เสยฺโย, เชยฺโย, เวยฺยากรโณ. อาการวชฺชิตนฺติ กึ, มาลาย, โทลาย, สมาทาย.

Và phụ âm y (được lặp đôi) sau một nguyên âm dài, ngoại trừ ā. (Ví dụ:) niyyāti, suyyati, abhibhuyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo. (Nói) 'ngoại trừ ā' để làm gì? (Để có các trường hợp như:) mālāya, dolāya, samādāya.

ฉนฺทานุรกฺขเณ-นปฺปชเห วณฺณพลํ ปุราณํ, อุชฺชุคเตสุ เสยฺโย, คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ. สรมฺหาติ กึ, ญาโย, ตํขณํ. กฺวจิตฺเวว, นิกาโย, นิทานํ, นิวาโส, ตโต, ฉสฏฺฐิ, อุปนียติ, สูยติ.

Để giữ gìn vần luật, không nên bỏ đi sức mạnh của âm cổ. (Ví dụ:) ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatiṃ. (Nói) 'sau một nguyên âm' để làm gì? (Để có các trường hợp như:) ñāyo, taṃkhaṇaṃ. Đôi khi thì không (áp dụng). (Ví dụ:) nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, chasaṭṭhi, upanīyati, sūyati.

๓๕. จตุตฺถทุติเยสฺเว+สํ ตติยปฐมา

35. Của (các phụ âm) thứ tư và thứ hai, (thay thế bằng) (các phụ âm) thứ ba và thứ nhất.

จตุตฺถทุติเยสุ ปเรสฺเว+สํ จตุตฺถทุติยานํ ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา โหนฺติ ปจฺจาสตฺยา. วคฺเค ฆ+ฌ+ฒ+ธ+ภา จตุตฺถา, ข+ฉ+ฐ+ถ+ผา ทุติยา, ค+ช+ฑ+ท+พา ตติยา, ก+จ+ฏ+ต+ปา ปฐมา. ป+อุ+ทุ-นิอาทีหิ ปเรสํ ฆาทีนํ ทฺวิภาเว ตติยปฐมา โหนฺติ. ปครติ=ปคฺฆรติ, เอวํ อุคฺฆรติ, นิคฺโฆโส, อุคฺฆาเฏติ. เอโสว ตชฺฌานผโล, ปฐมชฺฌานํ, อภิชฺฌา-ยติ[Pg.18], อุชฺฌายติ. ทฑฺโฒ, พุฑฺโฒ. วิทฺธํเสติ, อุทฺธํสิโต, อุทฺธาโร, นิทฺธโน, นิทฺธุโต. วิพฺภนฺโต, อุพฺภนฺโต, สมุพฺภนฺโต, ทุพฺภิกฺขํ, นิพฺภยํ, ตพฺภาโว, จตุพฺภิ. สทฺธา, สทฺธมฺโม. มหพฺภยํ.

Khi các phụ âm thứ tư và thứ hai đứng sau, các phụ âm thứ ba và thứ nhất trong cùng nhóm tương ứng thay thế cho các phụ âm thứ tư và thứ hai đó. Trong các nhóm, gha, jha, ḍha, dha, bha là (phụ âm) thứ tư; kha, cha, ṭha, tha, pha là (phụ âm) thứ hai; ga, ja, ḍa, da, ba là (phụ âm) thứ ba; ka, ca, ṭa, ta, pa là (phụ âm) thứ nhất. Khi các phụ âm bắt đầu bằng gha, v.v. được lặp đôi sau các (tiếp đầu ngữ) pa, u, du, ni, v.v., (phụ âm đầu) trở thành các phụ âm thứ ba và thứ nhất. (Ví dụ:) Pagarati=paggharati, tương tự uggharati, nigghoso, ugghāṭeti. Esova tajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati. Daḍḍho, buḍḍho. Viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhano, niddhuto. Vibbhanto, ubbhanto, samubbhanto, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catubbhi. Saddhā, saddhammo. Mahabbhayaṃ.

รสฺสสเรหิ ปเรสํ วคฺคทุติยานํ ทฺวิภาโว เจ, ปฐมา. ปญฺจกฺขนฺธา, เอวํ รูปกฺขนฺโธ, อกฺขโม, อภิกฺขณํ, อวิกฺเขโป, ชาติกฺเขตฺตํ, ธาตุกฺโขโภ, อายุกฺขโย. เสตจฺฉตฺตํ, เอวํ สพฺพจฺฉนฺนํ, วิจฺฉนฺนํ, โพธิจฺฉายา, ชมฺพุจฺฉายา, สมุจฺเฉโท. ตตฺร ฐิโต=ตตฺรฏฺฐิโต, เอวํ ถลฏฺฐํ, ชลฏฺฐํ, อฏฺฐิตํ, นิฏฺฐิตํ, จตฺตาริฏฺฐานานิ, ครุฏฺฐานิโย, สมุฏฺฐิโต. สพฺพตฺถาเมน, ยสตฺเถโร, ปตฺถรติ, วิตฺถาโร, อภิตฺถุโต, วิตฺถมฺภิโต, อนุตฺถุนํ. ปปฺโผเฏติ, มหปฺผลํ, อนิปฺผลํ, วิปฺผาโร, ปริปฺผุเฏยฺย, มธุปฺผาณิตํ. อาการโต, อาขาโต=อกฺขาโต, เอวํ ตณฺหากฺขโย, อาณากฺเขตฺตํ, สญฺญากฺขนฺโธ. อาฉาทยิ=อจฺฉาทยิ, เอวํ อจฺฉินฺทติ, นาวฏฺฐํ, อตฺถรติ, อปฺโผเฏติ. กฺวจิ ตฺเวว, ปุวขชฺชกํ, ตสฺส ฉวิอาทีนิ ฉินฺทิตฺวา, ยถาฐิตํ, กมฺมผลํ, สีลํ ตสฺส ฌายิโน, เย ฌานปฺปสุตา ธีรา, นิธนํ, มหาธนํ. (ทฺวิภาวสนฺธิ).

Nếu các phụ âm thứ hai của các nhóm đứng sau các nguyên âm ngắn được lặp đôi, (phụ âm đầu) trở thành (phụ âm) thứ nhất. (Ví dụ:) Pañcakkhandhā, tương tự rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setacchattaṃ, tương tự sabbacchannaṃ, vicchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito=tatraṭṭhito, tương tự thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, aṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito. Sabbatthāmena, yasatthero, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, anipphalaṃ, vipphāro, paripphuṭeyya, madhupphāṇitaṃ. (Cũng xảy ra) sau ā, (ví dụ:) ākhāto=akkhāto, tương tự taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho. Āchādayi=acchādayi, tương tự acchindati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti. Đôi khi thì không, (ví dụ:) puvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chinditvā, yathāṭhitaṃ, kammaphalaṃ, sīlaṃ tassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhanaṃ, mahādhanaṃ. (Hiệp âm lặp đôi).

อกรมฺห เส เต, โส โข พฺยนฺติ กาหิติ, โส คจฺฉํ น นิวตฺตติ, เอโส อตฺโถ, เอโส อาโภโค, เอโส อิทานิ อิตี+ธ ‘‘เว’’ติ วตฺตเต.

Trong các trường hợp: Akaramha se te, so kho byanti kāhiti, so gacchaṃ na nivattati, eso attho, eso ābhogo, eso idāni, ở đây quy tắc 've' được áp dụng.

๓๗. เอโอน+ม วณฺเณ

37. A (thay thế) cho e và o khi một vần theo sau.

เอโอนํ วณฺเณ กฺวจิ อ โหติ วา. อกรมฺห ส เต, อกรมฺห เส เต, เอวํ ส โข พฺยนฺติ กาหิติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตติ, เอส อตฺโถ[Pg.19], เอส อาโภโค, เอส อิทานิ. วณฺเณติ กึ, อโมฆวจโน จ โส, คนฺธพฺพานํ อธิปติ, มหาราชา ยสสฺสิ โสติ. ‘‘น สนฺธิสมาสา วทฺธสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา คาถามชฺเฌ สนฺธิ น โหตีติ ‘‘ติวิธสฺสา’’ติ วุตฺตติมฺหิ ปเรปิ วณฺโณ ปโร นาม น อิติ. (สรพฺยญฺชนสนฺธิ).

Đôi khi a thay thế một cách tùy chọn cho e và o khi một vần theo sau. (Ví dụ:) Akaramha sa te, (hoặc) akaramha se te, tương tự sa kho byanti kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, esa attho, esa ābhogo, esa idāni. (Nói) 'khi một vần theo sau' để làm gì? (Để có các trường hợp như:) amoghavacano ca so, gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassi soti. Vì đã nói rằng 'Không có hiệp âm hay hợp từ cho (từ) vaddha', nên ở giữa một câu kệ, hiệp âm không xảy ra. Do đó, ngay cả khi có một vần theo sau trong trường hợp 'tividhassā' được nói đến, nó cũng không được coi là một vần theo sau. (Hiệp âm nguyên âm-phụ âm).

อต ยนฺตํ, ตถ ยํ, มท ยํ, พุธ ยติ, ธน ยํ, เสว โย, ปร เยสนา, โปกฺขรณ โย อิตี+ธ –

Trong các trường hợp: Ata yantaṃ, tatha yaṃ, mada yaṃ, budha yati, dhana yaṃ, seva yo, para yesanā, pokkharaṇa yo, ở đây –

๔๘. ตวคฺควรณานํ เย จวคฺค พยญา

48. Nhóm ca, ba, ya, ña (thay thế) cho nhóm ta, va, ra khi ya theo sau.

ตวคฺควรณานํ จวคฺคพยญา โหนฺติ ยถากฺกมํ ยกาเร. ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ปุพฺพรูปํ. อจฺจนฺตํ, ตจฺฉํ, มชฺชํ, พุชฺฌติ, ธญฺญํ, เสพฺโพ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ. อปุจฺจณฺฑกายํ, ชจฺจนฺโธ, ยชฺเชวํ, อชฺฌคมา, อชฺฌตฺตํ, อชฺฌุปคโต, อชฺโฌคาเหตฺวา, ทิพฺพํ. กฺวจิตฺเวว, รตฺยา.

Các phụ âm của nhóm ca, ba, ya, và ña lần lượt thay thế cho các phụ âm của nhóm ta, va, và ra khi phụ âm ya theo sau. Theo quy tắc 'Vaggalasehi te', (phụ âm ya) đồng hóa với phụ âm đứng trước. (Ví dụ:) Accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño. Apuccaṇḍakāyaṃ, jaccandho, yajjevaṃ, ajjhagamā, ajjhattaṃ, ajjhupagato, ajjhogāhetvā, dibbaṃ. Đôi khi thì không, (ví dụ:) ratyā.

สก ยเต, รุจ ยเต, ปจ ยเต, อฏ ยเต, ลุป ยเต, กุป ยเต, สล ยเต, ผล ยเต, ทิส ยเต, อส ยเต อิตี+ธ ‘‘เย’’ติ วตฺตเต วกฺขมาเนสุ ทฺวีสุ.

Trong các trường hợp: Saka yate, ruca yate, paca yate, aṭa yate, lupa yate, kupa yate, sala yate, phala yate, disa yate, asa yate, ở đây quy tắc liên quan đến 'ye' được áp dụng trong hai quy tắc sắp tới.

๔๙. วคฺคลเสหิเต

49. Với các phụ âm nhóm, la, sa, (ya trở thành) chính các phụ âm đó.

วคฺคลเสหิ ปรสฺส ยการสฺส กฺวจิ เต วคฺคลสา โหนฺติ. สกฺกเต, รุจฺจเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, ลุปฺปเต, กุปฺปเต, สลฺลเต, ผลฺลเต, ทิสฺสเต, อสฺสเต. กฺวจิตฺเวว, กฺยาหํ.

Đôi khi, phụ âm ya đứng sau các phụ âm nhóm, la, và sa trở thành chính các phụ âm nhóm, la, và sa đó. (Ví dụ:) Sakkate, ruccate, paccate, aṭṭate, luppate, kuppate, sallate, phallate, dissate, assate. Đôi khi thì không, (ví dụ:) kyāhaṃ.

มุห ยติ, คุห ยติ อิตี+ธ –

Trong các trường hợp: Muha yati, guha yati, ở đây –

๕๐. หสฺส วิปลฺลาโส

50. Sự hoán vị của h.

หสฺส [Pg.20] วิปลฺลาโส โหติ ยกาเร. มุยฺหติ, คุยฺหติ.

Sự hoán vị của h xảy ra khi ya theo sau. (Ví dụ:) Muyhati, guyhati.

พหุ อาพาโธ อิตี+ธ อุสฺสวกาเร ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ วตฺตเต.

Trong trường hợp Bahu ābādho, ở đây, khi có phụ âm va, quy tắc 'sự hoán vị của h' được áp dụng.

๕๑. เว วา

51. Khi va theo sau, (xảy ra) một cách tùy chọn.

หสฺส วิปลฺลาโส โหติ วา วกาเร. พวฺหาพาโธ. วาตฺเวว, พหฺวาพาโธ.

Sự hoán vị của h xảy ra một cách tùy chọn khi va theo sau. (Ví dụ:) Bavhābādho. Khi không (áp dụng), (ta có) bahvābādho.

๕๒. ตถนรานํ ฏฐณลา

52. Ṭa, ṭha, ṇa, và la (thay thế) cho ta, tha, na, và ra.

ตถนรานํ ฏฐณลา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. ทุกฺกตํ=ทุกฺกฏํ, เอวํ สุกฏํ, ปตฺถโฏ, ปตโฏ, อุทฺธโฏ, วิสโฏ. อฏฺฐกถา. ปณิธานํ, ปณิปาโต, ปณาโม, ปณีตํ, ปริณโต, ปริณาโม, ทุณฺณโย, นิณฺณโย, โอณโต. ปริปนฺโน=ปลิปนฺโน, เอวํ ปลิโพโธ, ปลฺลงฺกํ, ตลุโน, มหาสาโล, มาลุโต, สุขุมาโล. (พฺยญฺชนสนฺธิ).

Ṭa, ṭha, ṇa, và la lần lượt thay thế một cách tùy chọn cho ta, tha, na, và ra. (Ví dụ:) Dukkataṃ=dukkaṭaṃ, tương tự sukaṭaṃ, patthaṭo, pataṭo, uddhaṭo, visaṭo. Aṭṭhakathā. Paṇidhānaṃ, paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, duṇṇayo, niṇṇayo, oṇato. Paripanno=palipanno, tương tự palibodho, pallaṅkaṃ, taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo. (Hiệp âm phụ âm).

จกฺขุ อุทปาทิ, อกฺขิ รุชติ, ปุริม ชาติ, อณุ ถูลานิ, กตฺตพฺพ กุสลํ พหุํ, ต สมฺปยุตฺตา, ตต สภาวโต อิตี+ธ ‘‘เว’’ติ วตฺตเต ยาว ‘‘มยทา สเร’’ติ.

Trong các trường hợp: Cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato, ở đây quy tắc 've' được áp dụng cho đến quy tắc 'mayadā sare'.

๓๘. นิคฺคหีตํ

38. Niggahīta (ṃ).

นิคฺคหีตาคโม โหติ วา กฺวจิ. สามตฺถิเยนา+คโมว, ส จ รสฺสสรสฺเสว โหติ… ตสฺส รสฺสสรานุคตตฺตา. ฐานีน+มาลิงฺฆิย คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อาคโม. จกฺขุํ อุทปาทิ, อกฺขึ [Pg.21] รุชติ, ปุริมํ ชาติ, อณุํ ถูลานิ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ, ตํสมฺปยุตฺตา, ตํตํสภาวโต. วาคฺคหเณน จกฺขุ อุทปาทิ อิจฺจาทิ. อวํสิโร, ยาวญฺจิทํติอาทิ นิจฺจํ… ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส, ววตฺถิตสฺส ลกฺขณสฺสา+นุโรเธน ลกฺขเณ ปวตฺติตา วิภาสา ววตฺถิตวิภาสา. วาสทฺโท หิ อตฺถทฺวเย วตฺตเต กตฺถจิ วิกปฺเป, กตฺถจิ ยถาววตฺถิตรูปปริคฺคเหติ. ยทา ปจฺฉิเม, ตทา นิจฺจ+มนิจฺจ+มสนฺตญฺจ วิธึ ทีเปติ. เอตฺถ ปน กฺวจิสทฺทสฺสา+นุวตฺตนา เตเนวา+สนฺตวิธิ สิทฺโธติ วาสทฺเทนิ+ตรทฺวยํ. กฺวจิ ตฺเวว, น หิ เอเตหิ, อิธ เจว.

Sự chèn vào của niggahīta (ṃ) đôi khi xảy ra. Do năng lực (của quy tắc), đó là sự chèn vào; và nó chỉ xảy ra đối với nguyên âm ngắn... vì nó đi theo nguyên âm ngắn. Āgama là cái đến và diễn ra bằng cách liên kết với vị trí (của âm). (Ví dụ:) Cakkhuṃ udapādi, akkhiṃ rujati, purimaṃ jāti, aṇuṃ thūlāni, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ, taṃsampayuttā, taṃtaṃsabhāvato. Bằng việc dùng từ 'vā', (các ví dụ như) 'cakkhu udapādi' v.v... (được bao gồm). (Trong các trường hợp như) 'avaṃsiro', 'yāvañcidaṃ' v.v... thì (sự chèn vào) là bắt buộc... vì quyền hạn của 'vā' là một tùy chọn có giới hạn (vavatthitavibhāsā), một tùy chọn được áp dụng trong một quy tắc theo một đặc điểm đã được xác định là 'vavatthitavibhāsā'. Thật vậy, từ 'vā' có hai nghĩa: đôi khi là lựa chọn, đôi khi là sự chấp nhận một hình thức đã được xác định. Khi ở nghĩa sau, nó chỉ ra một quy tắc bắt buộc, không bắt buộc, và không tồn tại. Tuy nhiên, ở đây, vì từ 'kvaci' được kế thừa, quy tắc không tồn tại đã được xác định bởi nó, do đó từ 'vā' (chỉ) hai (nghĩa) còn lại. (Ví dụ không áp dụng:) Kvaci tveva, na hi etehi, idha ceva.

สํ รมฺโภ, สํ รตฺโต, สํ ราโค, ตาสํ อหํ สนฺติเก, เอวํ อยํ, ปุํ ลิงฺคํ, กึ อหํ, ตสฺส อทาสึ อหํ อิตี+ธ ‘‘นิคฺคหีตา’’ธิกาโร อา ‘‘มยทา สเร’’ติ.

(Các trường hợp như) Saṃ rambho, saṃ ratto, saṃ rāgo, tāsaṃ ahaṃ santike, evaṃ ayaṃ, puṃ liṅgaṃ, kiṃ ahaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ, ở đây quyền hạn của 'niggahīta' (được áp dụng) cho đến (quy tắc) 'mayadā sare'.

๓๙. โลโป

39. Sự lược bỏ

นิคฺคหีตสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. ทีเฆ สารมฺโภ สํรมฺโภ, สารตฺโต สํรตฺโต, สาราโค สํราโค, ปุพฺพสฺสรโลเป ตาสาหํ สนฺติเก, เอวายํ, ทฺวิตฺเต ปุลฺลิงฺคํ ปุํลิงฺคํ, กฺยาหํ, ตสฺส อทาสหํ. ปฏิสลฺลาโน, สลฺเลโข, ปาตุกาโม, คนฺตุมโน, อริยสจฺจาน ทสฺสนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสนํ, อวิสาหาโร, จิรปฺปวาสินฺติอาทีสุ นิจฺจํ. กฺวจีติ กึ, เอว+มยํ, กิ+มหํ, เอตํ มงฺคล+มุตฺตมํ.

Sự lược bỏ niggahīta đôi khi xảy ra. Khi (nguyên âm trước) được trường hóa: sārambho (từ) saṃrambho, sāratto (từ) saṃratto, sārāgo (từ) saṃrāgo. Khi nguyên âm trước bị lược bỏ: tāsāhaṃ santike. (Các ví dụ khác:) evāyaṃ, khi (phụ âm sau) được điệp hóa: pulliṅgaṃ (từ) puṃliṅgaṃ, kyāhaṃ, tassa adāsahaṃ. Trong (các từ như) Paṭisallāno, sallekho, pātukāmo, gantumano, ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, avisāhāro, cirappavāsin v.v... thì (sự lược bỏ) là bắt buộc. Tại sao nói 'đôi khi'? (Để loại trừ các trường hợp như) evaṃ ayaṃ, kiṃ ahaṃ, etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

กตํ อิติ, อภินนฺทุํ อิติ, อุตฺตตฺตํ อิว, จกฺกํ อิว, กลึอิว, หลํ อิทานิ, กึ อิทานิ, ตฺวํ อสิ, อิทํ อปิ, อุตฺตรึ อปิ, ทาตุํ อปิ, สทิสํ เอว อิตี+ธ –

(Trong các trường hợp như) Kataṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃ iva, halaṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva, ở đây –

๔๐. ปรสรสฺส

40. Của nguyên âm theo sau

นิคฺคหีตมฺหา [Pg.22] ปรสรสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. กตนฺติ, อภินนฺทุนฺติ, อุตฺตตฺตํว, จกฺกํว, กลึว, หลํทานิ, กึทานิ, ตฺวํสิ, อิทมฺปิ, อุตฺตริมฺปิ, ทาตุมฺปิ, สทิสํว. วาติ กึ, กตํอิติ, กิมิติ, ทาตุมปิ, สทิสํ เอว.

Sự lược bỏ nguyên âm theo sau niggahīta đôi khi xảy ra. (Ví dụ:) Katanti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kaliṃva, halaṃdāni, kiṃdāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva. Tại sao nói 'vā'? (Để bao gồm các trường hợp không lược bỏ như) kataṃ iti, kiṃ iti, dātuṃ api, sadisaṃ eva.

ปุปฺผํ อสฺสา อุปฺปชฺชติ, เอวํ อสฺส เต อาสวา อิตี+ธ ปรสฺสรโลเป –

(Trong các trường hợp như) Pupphaṃ assā uppajjati, evaṃ assa te āsavā, ở đây khi nguyên âm sau bị lược bỏ –

๕๓. สํโยคาทิโลโป

53. Sự lược bỏ phụ âm đầu của cụm phụ âm

อพฺยวหิตานํ ทฺวินฺนํ พฺยญฺชนานํ เอกตฺร ฐิติ สํโยโค, ตสฺมึ สํโยเค โย อาทิภูตาวยโว, ตสฺส วา กฺวจิ โลโป โหตีติอาทิพฺยญฺชนสฺส โลโป. ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชติ, เอวํส เต อาสวา. ติณฺณํ สํโยคานํ วิสเย อคฺยาคารํ, วุตฺยสฺส อิติ โหติ.

Sự đứng cùng nhau của hai phụ âm không bị ngăn cách là một cụm phụ âm (saṃyoga). Trong cụm phụ âm đó, thành phần đứng đầu đôi khi bị lược bỏ, đó là sự lược bỏ phụ âm đầu. (Ví dụ:) Pupphaṃsā uppajjati, evaṃsa te āsavā. Trong trường hợp cụm ba phụ âm, (ví dụ) agyāgāraṃ, vutyassa, nó xảy ra như vậy.

ตํ กโรติ, ตํ ขณํ, สํ คโต, ตํ ฆตํ, ธมฺมํ จเร, ตํ ฉนฺนํ, ตํ ชาตํ, ตํ ฌานํ, ตํ ญาณํ, ตํ ฐานํ, ตํ ฑหติ, ตํ ตโนติ, ตํ ถิรํ, ตํ ทานํ, ตํ ธนํ, ตํ นิจฺจุตํ, ตํ ปตฺโต, ตํ ผลํ, เตสํ โพโธ, สํ ภูโต, ตํ มิตฺตํ, กึ กโต, ทาตุํ คโต อิตี+ธ –

(Trong các trường hợp như) Taṃ karoti, taṃ khaṇaṃ, saṃ gato, taṃ ghataṃ, dhammaṃ care, taṃ channaṃ, taṃ jātaṃ, taṃ jhānaṃ, taṃ ñāṇaṃ, taṃ ṭhānaṃ, taṃ ḍahati, taṃ tanoti, taṃ thiraṃ, taṃ dānaṃ, taṃ dhanaṃ, taṃ niccutaṃ, taṃ patto, taṃ phalaṃ, tesaṃ bodho, saṃ bhūto, taṃ mittaṃ, kiṃ kato, dātuṃ gato, ở đây –

๔๑. วคฺเค วคฺคนฺโต

41. Phụ âm cuối varga khi có phụ âm cùng varga

นิคฺคหีตสฺส โข วคฺเค วคฺคนฺโต วา โหตีติ นิมิตฺตานุสฺสรานํ ปจฺจาสตฺยา ตพฺพคฺคปญฺจโม โหติ. ปจฺจาสตฺติ นาม ฐานโต อาสนฺนตา คุณโต วา, คุณโตติ วณฺณสญฺญาทิคุณโต. นิคฺคหีตสฺส [Pg.23] อนุสรียตีติ ปจฺฉา กตฺวา สรียตีติ อนุสฺสโรติปิ วุจฺจติ. ตงฺกโรติ=ตํ กโรติ, เอวํ ตงฺขณํ, สงฺคโต, ตงฺฆตํ. ธมฺมญฺจเร, ตญฺฉนฺนํ, ตญฺชาตํ, ตญฺฌานํ, ตญฺญาณํ. ตณฺฐานํ, ตณฺฑหติ. ตนฺตโนติ, ตนฺถิรํ, ตนฺทานํ, ตนฺธนํ, ตนฺนิจฺจุตํ, ตมฺปตฺโต, ตมฺผลํ, เตสมฺโมโธ, สมฺภูโต, ตมฺมิตฺตํ. กิงฺกโต, ทาตุงฺคโต, ตณฺหงฺกโร, รณญฺชโห, สณฺฐิโต, ชุตินฺธโร, สมฺมโตติอาทีสุ นิจฺจํ.

Thật vậy, niggahīta đôi khi trở thành phụ âm cuối varga khi (phụ âm sau) thuộc varga đó, nghĩa là, do sự gần gũi giữa nguyên nhân (phụ âm sau) và âm mũi, nó trở thành phụ âm mũi thứ năm của varga đó. Sự gần gũi là sự gần gũi về vị trí phát âm hoặc về đặc tính; về đặc tính nghĩa là về các đặc tính như tên gọi của âm. Niggahīta cũng được gọi là anussara vì nó được phát âm theo sau, được tạo ra sau (nguyên âm). Taṅkaroti = taṃ karoti, tương tự taṅkhaṇaṃ, saṅgato, taṅghataṃ. Dhammañcare, tañchannaṃ, tañjātaṃ, tañjhānaṃ, taññāṇaṃ. Taṇṭhānaṃ, taṇḍahati. Tantanoti, tanthiraṃ, tandānaṃ, tandhanaṃ, tanniccutaṃ, tampatto, tamphalaṃ, tesammodho, sambhūto, tammittaṃ. Kiṅkato, dātuṅgato. Trong (các từ như) taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutindharo, sammato v.v... thì (sự biến đổi) là bắt buộc.

อานนฺตริกํ ย+มาหุ, ยํ ยเทว, ปจฺจตฺตํ เอว, ตํ หิอิตี+ธ –

(Trong các trường hợp như) Ānantarikaṃ yaṃ āhu, yaṃ yadeva, paccattaṃ eva, taṃ hi, ở đây –

๔๒. เยวหิสุ โญ

42. Ñ (thay cho niggahīta) trước ya, eva, và hi

ย+เอว+หิสทฺเทสุ นิคฺคหีตสฺส วา โญ โหติ. ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ยสฺส ญกาโร. อานนฺตริกญฺญ+มาหุ=อานนฺตริกํ ย+มาหุ, ยญฺญเทว=ยํยเทว, ญสฺส ทฺวิตฺเต ปจฺจตฺตญฺเญว, ปจฺจตฺตํ เอว, ตญฺหิ, ตญฺหิ. ‘‘อพฺยภิจารินา พฺยภิจารี นิยมฺยเต’’ติ ญายา เอวสทฺทสหจริยา ‘‘ย’’ อิติ สพฺพาทิยสทฺทสฺเสว คหณํ.

Khi có các từ ya, eva, hi theo sau, niggahīta đôi khi trở thành ñ. Theo (quy tắc) 'vaggalasehi te', ya trở thành ñ. Ānantarikaññamāhu = ānantarikaṃ yaṃ āhu, yaññadeva = yaṃ yadeva, khi ñ được điệp hóa: paccattaññeva (từ) paccattaṃ eva, tañhi (từ) taṃ hi. Theo nguyên tắc 'cái không thay đổi được quy định bởi cái thay đổi', do sự liên kết với từ 'eva', 'ya' ở đây chỉ được hiểu là đại từ 'ya'.

สํโยโค, สํโยชนํ, สํยโต, สํยาจิกาย อิตี+ธ –

(Trong các trường hợp như) Saṃyogo, saṃyojanaṃ, saṃyato, saṃyācikāya, ở đây –

๔๓. เย สํสฺส

43. Của (niggahīta trong) 'saṃ' khi có 'ya' theo sau

สํสทฺทสฺส ยํ นิคฺคหีตํ, ตสฺส วา โญ โหติ ยกาเร. สญฺโญโค=สํโยโค, เอวํ สํโยชนํ, สญฺญโต, สญฺญาจิกาย. อิธ ยการมตฺโตว คยฺหเต. สํสฺสาติ กึ, เอตํ โยชนํ, ตํ ยานํ, ตํ สรณํ ยนฺติ.

Niggahīta của từ 'saṃ' đôi khi trở thành ñ khi có 'y' theo sau. Saññogo = saṃyogo, tương tự saññojanaṃ, saññato, saññācikāya. Ở đây chỉ có chữ 'y' được xét đến. Tại sao nói 'của saṃ'? (Để loại trừ các trường hợp như) etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, taṃ saraṇaṃ yanti.

ตํ [Pg.24] เอว, ตํ อหํ พฺรูมิ, ยํ อาหุ, ธนํ เอว, กึ เอตํ, นินฺทิตุํ อรหติ, ตํ อิทํ, ยํ อนิจฺจํ, ตํ อนตฺตา, เอตํ อโวจ, เอตํ เอว อิตี+ธ –

(Trong các trường hợp như) Taṃ eva, taṃ ahaṃ brūmi, yaṃ āhu, dhanaṃ eva, kiṃ etaṃ, nindituṃ arahati, taṃ idaṃ, yaṃ aniccaṃ, taṃ anattā, etaṃ avoca, etaṃ eva, ở đây –

๔๔. มยทา สเร

44. M, y, d (thay cho niggahīta) khi có nguyên âm theo sau

นิคฺคหีตสฺส ม ย ทา โหนฺติ วา สเร กฺวจิ. ตเมว ตํ เอว, ตมหํ พฺรูมิ=ตํ อหํ พฺรูมิ, ยมาหุ, ธนเมว, กิเมตํ, นินฺทิตุมรหติ. ตยิทํ. ยทนิจฺจํ, ตทนตฺตา, เอตทโวจ, เอตเทว. ‘‘มยทา’’ติ โยควิภาคา พุทฺธม สรณม อิจฺจาทิ ภวติ.

Niggahīta đôi khi trở thành m, y, d khi có nguyên âm theo sau. (Ví dụ cho m:) Tameva (từ) taṃ eva, tamahaṃ brūmi = taṃ ahaṃ brūmi, yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati. (Ví dụ cho y:) Tayidaṃ. (Ví dụ cho d:) Yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva. Do sự phân chia quy tắc của 'mayadā', (các hình thức như) 'buddhama saraṇama' v.v... cũng xảy ra.

๔๗. ตทมินาทีนิ

47. Tadaminā và các trường hợp khác

ตทมินาทีนิ นิปฺปชฺชนฺติ. ‘‘ย+ทลกฺขณิกํ, ตํ นิปาตนา’’ติ ญายา ลกฺขณนฺตเรน อวิหิตา เทส+โลปา+คม+วิปลฺลาสา, สพฺพตฺถ อิมินาว ทฏฺฐพฺพา. อิทญฺจ ปเรสํ ปิโสทราทิมิว ทฏฺฐพฺพํ. ผุสิตํ=ชลพินฺทุ, ผุสิต+มุทร+มสฺส ปิโสทรํ. อิสฺส อกาเร ตํ อิมินา=ตทมินา, สกึ อาคามี=สกทาคามี, ธสฺส ทกาเร เอกํ อิธ อหํ=เอก+มิทา+หํ, วิธสฺส วิทาเทโส สํวิธาย อวหาโร=สํวิทาวหาโร, วาริสทฺทสฺส วกาเร, หสฺส ลกาเร จ กเต วาริวาหโก=วลาหโก, ชีวนสฺส ชีอาเทโส, ชีวนสฺส มุโต=ชีมูโต. ฉวสฺส สุอาเทเส, สยนสฺส สานาเทเส จ กเต ฉวสฺส สยนํ=สุสานํ. อุทฺธสฺส อุทุอาเทเส, ขสฺส ขลอาเทเส จ ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ ทฺวิตฺตาทิมฺหิ จ กเต อุทฺธํ ขํ อสฺส อุทุกฺขลํ. ปิสิตสฺส ปิอาเทเส, อสสฺส สาจาเทเส จ กเต ปิสิตาโส=ปิสาโจ.

Các từ như tadaminā v.v... được hình thành. Theo phương pháp ‘‘bất cứ từ nào không có đặc tính (được quy định bởi quy tắc khác), từ ấy (được hình thành) do sự tạo thành bất định’’, những sự thay thế, sự lược bỏ, sự thêm vào, sự hoán vị mà không được quy định bởi quy tắc khác, nên được hiểu ở khắp nơi chính là do phương pháp này. Và điều này nên được hiểu giống như nhóm pisodarādi của các nhà ngữ pháp khác. Phusitaṃ = giọt nước, phusitaṃ udaraṃ assa (bụng có giọt nước) trở thành pisodaraṃ. Khi i thành a, taṃ iminā = tadaminā. Sakiṃ āgāmī = sakadāgāmī. Khi dh thành d, ekaṃ idha ahaṃ = ekamidāhaṃ. Khi vidh được thay thế bằng vidā, saṃvidhāya avahāro = saṃvidāvahāro. Khi vāri thành va, và h thành l, vārivāhako = valāhako. Khi jīvana được thay thế bằng jī, jīvanassa muto = jīmūto. Khi chava được thay thế bằng su, và sayana được thay thế bằng sāna, chavassa sayanaṃ = susānaṃ. Khi uddha được thay thế bằng udu, và kha được thay thế bằng khala, và sau khi thực hiện việc điệp âm v.v... theo quy tắc ‘‘saramhā dve’’, uddhaṃ khaṃ assa trở thành udukkhalaṃ. Khi pisita được thay thế bằng pi, và asa được thay thế bằng sāca, pisitāso = pisāco.

มหีสทฺทสฺส [Pg.25] มยูอาเทเส, รวติสฺส ราเทเส จ กเต มหิยํ รวตีติ มยูโร. เอว+มญฺเญปิ ปโยคโต+นุคนฺตพฺพา. เอตฺถ จ –

Khi từ mahī được thay thế bằng mayū, và ravati được thay thế bằng ra, (câu) mahiyaṃ ravati (nó kêu trên mặt đất) trở thành mayūro. Như vậy, các trường hợp khác cũng nên được suy ra từ cách sử dụng. Và ở đây (có nói rằng):

วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย,ทฺเว จา+ปเร วณฺณวิการ+นาสา;

ธาตุสฺส อตฺถาติสเยน โยโค,ต+ทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺตํติ.

Sự thêm vào của âm, sự hoán vị của âm, và hai loại khác là sự biến đổi và sự tiêu mất của âm; sự liên kết của căn với một ý nghĩa mở rộng, đó được gọi là năm loại từ nguyên học.

ยถา ทฺวาเร นิยุตฺโต=โทวาริโกติ โอกอาคโม. หึสสทฺทสฺส สีโหติ วิปลฺลาโส. นิชโก=นิยโกติ วิกาโร. เมหนสฺส ขสฺส มาลา เมขลาติ วณฺณโลโป, ห+น+มการานํ โลโป. มยูโรติ อตฺเถ รวติสฺส อติสฺสยโยโคติ.

Ví như, dvāre niyutto = dovāriko, đây là sự thêm vào của âm o. Từ hiṃsa thành sīho, đây là sự hoán vị. Nijako = niyako, đây là sự biến đổi. Trong (từ) mekhalā, có sự lược bỏ âm, (đó là) sự lược bỏ các âm ha, na, và ma. Trong ý nghĩa của (từ) mayūro, có sự liên kết với ý nghĩa mở rộng của (căn) ravati.

ยถริว ตถริเวติ นิปาตาว. ‘‘ชรคฺควา วิจินฺเตสุํ, วร+มฺหากํ ภุสามิเว’’ติ เอตฺถ อิวสทฺโท เอวการตฺโถ. นิคฺคหีตสนฺธิ.

Yathariva và tathariva chỉ là các bất biến từ. Trong câu ‘‘Jaraggavā vicintesuṃ, varamhākaṃ bhusāmive’’, từ iva có nghĩa là eva. Phép nối âm Niggahīta.

สนฺธิสฺสรานํ ปฏิเสธสนฺธิ,อโถ พฺยญฺชน+สรพฺยญฺชนานํ;

สนฺธิ จ+โถ นิคฺคหีตสฺส สนฺธิ,ภวนฺติ สนฺธิ ปน ปญฺจธา เว.

Phép nối âm của các nguyên âm, phép nối âm ngăn cấm, rồi đến phép nối âm của phụ âm và của nguyên âm-phụ âm; và rồi phép nối âm của niggahīta, thật vậy, phép nối âm có năm loại.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ สนฺธิกณฺโฑ ปฐโม.

Như vậy là chương thứ nhất, chương về phép nối âm, trong (tác phẩm) Payogasiddhi.

๒. นามกณฺฑ

2. Chương về Danh từ

อถ [Pg.26] นามานิ วุจฺจนฺเต. ตํ อตฺถาภิมุขํ นมนโต, อตฺตนา จ+ตฺถสฺส นามนโต นามํ, ทพฺพาภิธานํ. ตํ ทุวิธํ สลิงฺคา+ลิงฺคโต, อนฺวตฺถรุฬฺหิโต จ, ติวิธํ ปุมิ+ตฺถิ+นปุํสกลิงฺคโต, รุกฺโข, ลตา, วนนฺติ. จตุพฺพิธํ สามญฺญ+คุณ+กฺริยา+ยทิจฺฉานามโต, รุกฺโข, นีโล, ปาจโก, สิริวฑฺโฒติ. อฏฺฐวิธํ อวณฺณิ+วณฺณุ+วณฺโณ+การ+นิคฺคหีตนฺตปกติเภทโต, เอตฺถ กึสทฺโท นิคฺคหีตนฺโต. ปจฺจยา ปฐมํ กรียตีติ ปกติ, สทฺโท, ธาตุ จ.

Bây giờ, các danh từ được giải thích. Nó được gọi là nāma (danh từ) vì nó hướng về (namanato) ý nghĩa, và vì tự nó gọi tên (nāmanato) ý nghĩa; (nó là) sự chỉ định một thực thể. Nó có hai loại: theo (tiêu chí) có giới tính và không có giới tính, và (theo tiêu chí) từ nguyên và quy ước. Nó có ba loại: theo nam tính, nữ tính, và trung tính, (như) rukkho, latā, vanaṃ. Nó có bốn loại: theo danh từ chung, danh từ chỉ phẩm chất, danh từ chỉ hành động, và danh danh riêng, (như) rukkho, nīlo, pācako, sirivaḍḍho. Nó có tám loại: theo sự phân biệt của các từ gốc tận cùng bằng a, i, u, o, và niggahīta. Ở đây, từ kiṃ tận cùng bằng niggahīta. Pakati (thân từ) là cái được tạo ra đầu tiên trước hậu tố; (nó là) một từ, và một căn.

ตตฺถ สลิงฺเคสุ ตาว อการนฺตโต ปุลฺลิงฺคา สุคตสทฺทา สตฺต วิภตฺติโย ปรา โยชียนฺเต. สุคตอิติ ฐิเต –

Trong số đó, trước hết đối với các danh từ có giới tính, từ danh từ nam tính sugata tận cùng bằng a, bảy biến cách được áp dụng theo sau. Khi (từ) đứng là sugata –

๑. ทฺเว ทฺเว+กาเนเกสุ นามสฺมา สิโย อํโย นา หิ ส นํ สฺมา หิ ส นํ สฺมึ สุ

1. (Các biến cách vĩ ngữ) từng cặp hai, (cho số ít và số nhiều), (được áp dụng) sau một danh từ, (là): si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su.

เอเตสํ ทฺเว ทฺเว โหนฺติ เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา ยถากฺกมํ. ยโต อิเม สตฺต ทุกา โหนฺติ, ‘‘อตฺถวนฺต+มธาตุก+มปจฺจยํ ปาฏิปทิกํ กิตก+ตทฺธิต+สมาสา เจ’’ติ วุตฺตตฺตา ตํ นามํ ปาฏิปทิกํ นาม. เกจิ สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺค+สงฺขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ ปาฏิปทิกนฺติ วทนฺติ. เตเน+ตํ วุจฺจติ –

Trong số này, có từng cặp hai tương ứng (cho số ít và số nhiều) sau một danh từ biểu thị ý nghĩa số ít hoặc số nhiều. Bởi vì đây là bảy cặp, và vì đã được nói rằng ‘‘một (từ) có nghĩa, không phải là căn, không phải là hậu tố, là một thân từ (pāṭipadika), và các từ phái sinh sơ cấp (kitaka), phái sinh thứ cấp (taddhita), và các từ ghép (samāsa) cũng vậy’’, nên danh từ đó được gọi là thân từ. Một số người nói rằng thân từ biểu thị năm phương diện: ý nghĩa riêng, thực thể, giới tính, số, và vai trò trong câu như chủ cách v.v... Do đó, có nói rằng –

สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สทฺทตฺถ+มพฺรวุํ ปเร;

สงฺขฺยา+กมฺมาทิกานนฺตุ, วิภตฺติ วาจกา มตา.

Những người khác đã nói rằng ý nghĩa của từ (thân từ) là ý nghĩa riêng, thực thể, và giới tính; còn biến cách vĩ ngữ được cho là biểu thị số và vai trò trong câu như chủ cách v.v...

สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สงฺขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ;

สทฺทตฺถ+มพฺรวุํ เกจิ, วิภตฺติ ปน โชตกาติ จ.

Và (cũng có câu): Một số người đã nói rằng ý nghĩa của từ (thân từ) là năm phương diện: ý nghĩa riêng, thực thể, giới tính, số, và vai trò trong câu như chủ cách v.v...; còn biến cách vĩ ngữ chỉ là một từ chỉ định.

ตโต [Pg.27] เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนญฺจาติ อนิยเมน ปสงฺเค ‘‘นามสฺมา’’ติ อธิกาโร.

Do đó, khi có khả năng áp dụng không theo quy định rằng ‘khi một đối tượng cần được biểu thị thì dùng số ít, và khi nhiều đối tượng cần được biểu thị thì dùng số nhiều’, quy tắc chi phối là ‘‘nāmasmā’’.

๓๗. ปฐมา+ตฺถมตฺเต

37. (Biến cách thứ nhất được dùng) chỉ trong ý nghĩa (của thân từ).

นามสฺสา+ภิเธยฺยมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหตีติ วตฺติจฺฉาวสา ปฐมาเย+กวจนพหุวจนานิ. สิ โยอิติ ปฐมา. สิสฺสิ+การสฺสา+นุพนฺธตฺตา อปฺปโยโค. ปโยชนํ ‘‘กิ+มํสิสู’’ติ สํเกโต, ตถา อํวจนสฺสา+การสฺส. เอตฺถ ตถาติ วุตฺตสฺสาติเทโส อญฺญทียธมฺมาน+มญฺญตฺถปาปน+มติเทโส. เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ ปฐเมกวจนํ สิ.

Biến cách thứ nhất được dùng chỉ trong ý nghĩa được biểu thị của danh từ. Tùy theo ý muốn của người nói, (sẽ dùng) các vĩ ngữ số ít và số nhiều của biến cách thứ nhất. Si và yo là biến cách thứ nhất. Do âm i của si là một ký hiệu chỉ định, nó không được sử dụng. Mục đích của nó là để làm ký hiệu kỹ thuật trong quy tắc ‘‘kiṃ aṃ si sū’’, tương tự như vậy đối với âm a của vĩ ngữ aṃ. Ở đây, từ tathā (tương tự) là một sự phát biểu có tính mở rộng. Sự mở rộng (atideso) là việc áp dụng các đặc tính thuộc về một đối tượng cho một đối tượng khác. Khi một đối tượng cần được biểu thị, (dùng) vĩ ngữ số ít của biến cách thứ nhất là si.

อโตติ วตฺตเต, อโตติ นามวิเสสนตฺตา ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ ปริภาสโต อการนฺตโต นามสฺมา วิธิ.

(Quy tắc) ‘‘ato’’ được tiếp tục áp dụng. Bởi vì ‘‘ato’’ là một tính từ của danh từ, theo định nghĩa ‘‘một quy tắc áp dụng cho đối tượng tận cùng bằng từ hạn định’’, quy tắc này áp dụng cho một danh từ tận cùng bằng a.

๑๐๙. สิสฺโส

109. (Vĩ ngữ) si (trở thành) o.

อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส โอ โหติ. ปุพฺพสรโลเป สุคโต ติฏฺฐติ. พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ โย. เอวํ อุปริปิ โยเชตพฺพํ.

Sau một danh từ tận cùng bằng a, si trở thành o. Sau khi lược bỏ nguyên âm đứng trước, (ta có) sugato tiṭṭhati. Khi nhiều đối tượng cần được biểu thị, (dùng) vĩ ngữ số nhiều là yo. Tương tự như vậy, cần phải áp dụng cho các trường hợp sau.

๔๑. อโต โยนํ ฏาเฏ

41. Sau (thân từ tận cùng bằng) a, các vĩ ngữ yo (của biến cách thứ nhất và thứ hai) (trở thành) ā và ā.

อการนฺตโต นามสฺมา ปฐมาทุติยาโยนํ ฏาเฏ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ฏการานุพนฺธตฺตา ‘‘ฏานุพนฺธา+เนกวณฺณา สพฺพสฺสา’’ติ สพฺพาเทโส. สุคตา ติฏฺฐนฺติ.

Sau một danh từ tận cùng bằng a, các vĩ ngữ yo của biến cách thứ nhất và thứ hai lần lượt trở thành ā và ā. Do có ký hiệu chỉ định ṭ, theo quy tắc ‘‘sự thay thế có ký hiệu chỉ định ṭ hoặc có nhiều âm sẽ thay thế cho toàn bộ’’, đây là sự thay thế toàn bộ. (Ta có) Sugatā tiṭṭhanti.

‘‘ปฐมา+ตฺถมตฺเต’’ติ วตฺตเต.

(Quy tắc) ‘‘Paṭhamātthamatte’’ được tiếp tục áp dụng.

๓๘. อามนฺตเณ

38. Trong (trường hợp) hô cách.

อามนฺตณาธิเก [Pg.28] อตฺถมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหตีติ เอกสฺมึ เอกวจนํ สิ.

Trong ý nghĩa (của thân từ) có thêm ý nghĩa hô cách, biến cách thứ nhất được dùng. Đối với số ít, (dùng) vĩ ngữ số ít là si.

๑๑๒. โค สฺยา+ลปเน

112. (Vĩ ngữ) si trong hô cách (có tên là) ga.

อาลปเน สิ คสญฺโญ โหติ.

(Vĩ ngữ) si trong hô cách có tên kỹ thuật là ga.

‘‘โลโป’’ติ วตฺตเต.

(Quy tắc) ‘‘lopo’’ được tiếp tục áp dụng.

๑๑๗. คสีนํ

117. Của ga và si.

นามสฺมา ค+สีนํ โลโป โหติ. โภ สุคต จิรํ ติฏฺฐ.

Sau một danh từ, có sự lược bỏ ga và si. (Ví dụ:) Bho sugata ciraṃ tiṭṭha.

‘‘เค’’ติ วตฺตเต.

Quy tắc 'ge' được kế tục.

๕๙. อยุนํ วา ทีโฆ

59. Trường hóa tùy chọn các nguyên âm a, i, u.

ออิอุอิจฺเจเตสํ วา ทีโฆ โหติ เค ปเร ติลิงฺเค+ติ ทีเฆ โภ สุคต สุคตา จิรํ ติฏฺฐ. สกฺกเต สุคตาติ ทีฆํ ทูราลปเนเยวิ+จฺฉนฺติ, สมีปาลปเนปิ ทสฺสนโต ตํ น คเหตพฺพํ. พหุวจเน โยสฺส ฏา, สุคตา จิรํ ติฏฺฐถ.

Các nguyên âm a, i, u được trường hóa tùy chọn khi 'ge' theo sau, trong cả ba tánh. Khi trường hóa: 'bho sugatā ciraṃ tiṭṭha' (hỡi bậc Thiện Thệ, mong Ngài trụ lâu). Trong hô cách, người ta muốn trường hóa khi gọi từ xa, và cũng (muốn) khi gọi từ gần; điều đó không nên được chấp nhận (như là quy tắc duy nhất). Trong số nhiều, 'yo' trở thành 'ṭā', (ví dụ) 'sugatā ciraṃ tiṭṭhatha' (hỡi các bậc Thiện Thệ, mong quý Ngài trụ lâu).

๒. กมฺเม ทุติยา

2. Nghiệp cách dùng đối cách.

ตสฺมึ กมฺมการเก ทุติยาวิภตฺติ โหติ. อํโยอิติ ทุติยา. เอตฺถ ทุติยาตติยาทิภาโว วิภตฺติสุตฺเต สิโย อิติ ปฐมาวิภตฺยาทีนิ+มุปาทาย วุจฺจติ, ตํ ตํ อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา. ทุติเยกวจนํ อํ, อการสฺสา+ปโยโค. สุคตํ ปสฺส. ทุติยาพหุวจนํ โย, ตสฺส เฏ, สุคเต ปสฺส.

Trong nghiệp cách đó, đối cách được sử dụng. 'Aṃ, yo' là đối cách. Ở đây, việc là cách thứ hai, thứ ba, v.v. được nói đến trong kinh về biến cách liên quan đến các biến cách thứ nhất là 'si, yo', v.v., vì chúng được quy định liên quan đến cái này hay cái kia (đứng trước). Đối cách số ít là 'aṃ', được dùng với gốc 'a'. (Ví dụ:) 'Sugataṃ passa' (Hãy thấy bậc Thiện Thệ). Đối cách số nhiều là 'yo', nó trở thành 'e', (ví dụ:) 'sugate passa' (Hãy thấy các bậc Thiện Thệ).

๑๙. กตฺตุกรเณสุ ตติยา

19. Sử dụng cách trong chủ cách và công cụ cách.

ตสฺมึ [Pg.29] กตฺตริ กรเณ จ การเก ตติยาวิภตฺติ โหติ. นา+หิอิติ ตติยาวิภตฺติ. ตติยาเอกวจนํ นา.

Trong chủ cách và công cụ cách đó, sử dụng cách được dùng. 'Nā, hi' là sử dụng cách. Sử dụng cách số ít là 'nā'.

‘‘นาสฺสา’’ติ วตฺตเต.

Quy tắc 'Nāssā' được kế tục.

๑๐๘. อเต+น

108. Sau 'a' là 'ena'.

อการนฺตโต นามสฺมา ปรสฺส นาวจนสฺส เอนาเทโส โหติ นิจฺจํ. สุคเตน กตํ.

Sau một danh từ tận cùng bằng 'a', biến cách 'nā' luôn được thay thế bằng 'ena'. (Ví dụ:) 'Sugatena kataṃ' (Được làm bởi bậc Thiện Thệ).

๙๘. สุหิสฺว+สฺเส

98. E đối với su, hi, su.

อการนฺตสฺส สุหิสฺเว+โหติ. สุคเตหิ.

Đối với gốc từ tận cùng bằng 'a', (a) trở thành 'e' trước 'su' và 'hi'. (Ví dụ:) 'Sugatehi'.

‘‘เว’’ติ วตฺตเต.

Quy tắc 've' được kế tục.

๙๕. สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ

95. Mhā, bhi, mhi thay cho smā, hi, smiṃ.

นามสฺมา ปเรสํ สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ โหนฺติ ยถากฺกมํติ หิสฺส ภิอาเทเส สุคเตภิ. กรเณ สุคเตน โลโก ปุญฺญํ กโรติ, สุคเตหิ สุคเตหิ วา.

Sau một danh từ, các biến cách 'smā', 'hi', 'smiṃ' lần lượt trở thành 'mhā', 'bhi', 'mhi'. Khi 'hi' được thay bằng 'bhi': 'sugatebhi'. Trong công cụ cách: 'sugatena loko puññaṃ karoti' (thế gian tạo phước nhờ bậc Thiện Thệ), 'sugatehi' hoặc 'sugatebhi'.

๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน

24. Chỉ định cách trong vị trí cách.

ตสฺมึ สมฺปทานการเก จตุตฺถี สิยา. ส+นํอิติ จตุตฺถี. จตุตฺเถ+กวจนํ ส. วิภตฺติสุตฺเต สฺส+นํติ ทีฆปาเฐน สุคตสฺสาติ สิทฺเธปิ ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ ตฺยาทิการิยสุตฺเตสุ สฺสสฺสาติ อกฺขรคารวตา โหตีติ ลาฆวตฺถ+มิท+มารทฺธํ –

Trong vị trí cách đó, chỉ định cách được dùng. 'Sa, naṃ' là chỉ định cách. Chỉ định cách số ít là 'sa'. Mặc dù trong kinh về biến cách, với cách đọc dài là 'ssa, naṃ', dạng 'sugatassa' đã được thành tựu, nhưng (kinh này) được bắt đầu vì mục đích ngắn gọn, bởi vì trong các kinh về tác vụ như 'jhalā sassa no', dạng 'ssassa' sẽ trở nên nặng nề về âm tiết –

๕๑. สุญ สสฺส

51. Thêm 'suñ' vào 'sa'.

นามสฺมา [Pg.30] ปรสฺส สสฺส สุญาคโม โหติ. ส จ ‘‘ฉฏฺฐิยา’’ติ วตฺตมาเน –

Sau một danh từ, tiếp tố 'suñ' được thêm vào 'sa'. Và điều đó, trong khi quy tắc 'chaṭṭhiyā' (của sở thuộc cách) đang được kế tục –

๑,๒๐. ญากานุ พนฺธา+ทฺยนฺตา

1,20. Các tiếp tố có phụ dẫn 'ñ' và 'k' được thêm vào đầu và cuối.

ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส ญานุพนฺธ+กานุพนฺธา อาทฺยนฺตาโหนฺตีติ อาทฺยวยโว. อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, ญฺญกาโร อสฺมึ สุตฺเต สํเกตตฺโถ. สุคตสฺส ทานํ เทติ.

Thành phần được chỉ định bởi sở thuộc cách và có phụ dẫn 'ñ' hoặc 'k' sẽ trở thành phần đầu hoặc phần cuối (tương ứng), do đó (ở đây) nó là thành phần đầu. Nguyên âm 'u' dùng để phát âm, phụ âm 'ñ' trong kinh này là một ký hiệu kỹ thuật. (Ví dụ:) 'Sugatassa dānaṃ deti' (Vị ấy dâng cúng đến bậc Thiện Thệ).

๑,๕๘. ‘‘พหุลํ’’ตฺย+ธิกาโร

1,58. Quyền hạn của quy tắc 'Bahulaṃ'.

พหุลาธิการํ กปฺปทุมมิว มญฺญนฺติ สทฺทิกา. ตญฺจ –

Các nhà ngữ pháp xem quyền hạn của quy tắc 'bahulaṃ' giống như cây như ý. Và điều đó –

กฺวจิ ปวตฺตฺย+ปวตฺติ, กฺวจ+ญฺญํ กฺวจิ วา กฺวจิ;

สิยา พหุลสทฺเทน, วิธิ สพฺโพ ยถาคมํติ –

Đôi khi áp dụng, đôi khi không, đôi khi khác đi, đôi khi tùy chọn; Với từ 'bahulaṃ', mọi quy tắc nên được (hiểu) theo truyền thống –

จตุพฺพิธํ พหุลํ สมิกฺขนฺติ.

Họ xem xét 'bahulaṃ' có bốn loại.

‘‘อโต วา’’ตฺเวว,

Chính là quy tắc 'Ato vā',

๔๔. สสฺสาย จตุตฺถิยา

44. 'Āya' thay cho 'sa' của chỉ định cách.

อการนฺตโต ปรสฺส จตุตฺถิยา สสฺส อาโย โหติ วา พหุลํ. สุคตาย. เยภุยฺเยน ตาทตฺเถเยวา+ย+มาโย ทิสฺสตีติ อิโต ปรํ โน+ทาหรียเต. จตุตฺถีพหุวจนํ นํ,

Sau một gốc từ tận cùng bằng 'a', 'sa' của chỉ định cách trở thành 'āya' một cách tùy chọn và đa dạng. (Ví dụ:) 'Sugatāya'. Vì 'āya' này hầu như chỉ được thấy trong ý nghĩa 'cho mục đích đó', nên từ đây trở đi sẽ không được nêu ví dụ nữa. Chỉ định cách số nhiều là 'naṃ',

‘‘ทีโฆ’’ติ วตฺตเต.

Quy tắc 'dīgho' (trường hóa) được kế tục.

๘๙. สุนํหิสุ

89. Trước 'su', 'naṃ', và 'hi'.

นามสฺส [Pg.31] ทีโฆ โหติ สุนํหิสุ. สุคตานํ.

Nguyên âm của danh từ được trường hóa trước các biến cách từ ‘su’, ‘naṃ’, và ‘hi’. Ví dụ: Sugatānaṃ.

๒๙. ปญฺจมฺย+วธิสฺมา

29. Biến cách thứ năm (xuất xứ cách) được dùng trong ý nghĩa xuất xứ.

เอตสฺมา อวธิการกา ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ. สฺมา+หิอิติ ปญฺจมี. ปญฺจมฺเยกวจนํ สฺมา,

Từ ý nghĩa xuất xứ này, biến cách thứ năm được dùng. ‘Smā’ và ‘hi’ là (biến cách từ của) biến cách thứ năm. Biến cách từ số ít của biến cách thứ năm là ‘smā’.

‘‘อโต’’ ‘‘ฏาเฏ’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต.

Và các quy tắc ‘ato’, ‘ṭāṭe’, và ‘ve’ cũng được áp dụng.

๔๓. สฺมา+สฺมึนํ

43. (Quy tắc về) smā và smiṃ.

อการนฺตโต นามสฺมา ปเรสํ สฺมา+สฺมึนํ ฏา+เฏ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. สุคตา อเปหิ สุคตมฺหา สุคตสฺมา วา. ปญฺจมีพหุวจนญฺหิ, สุคเตภิ สุคเตหิ.

Sau danh từ tận cùng bằng ‘a’, các biến cách từ ‘smā’ và ‘smiṃ’ có thể được thay thế tương ứng bằng ‘ṭā’ và ‘ṭe’. Ví dụ: Sugatā apehi, hoặc sugatamhā hoặc sugatasmā. Biến cách từ số nhiều của biến cách thứ năm là ‘hi’, (cho ra các dạng) sugatebhi, sugatehi.

๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ

39. Biến cách thứ sáu (sở hữu cách) được dùng trong ý nghĩa tương quan.

การเกหิ อญฺโญ สมฺพนฺโธ, ตตฺร ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ. ส+นํอิติ ฉฏฺฐี, ฉฏฺเฐกวจนํ ส, สุคตสฺส วิหาโร, ฉฏฺฐีพหุวจนํ นํ, สุคตานํ.

Mối tương quan khác với các vai trò ngữ pháp (kāraka), ở đó biến cách thứ sáu được dùng. ‘Sa’ và ‘naṃ’ là (biến cách từ của) biến cách thứ sáu. Biến cách từ số ít của biến cách thứ sáu là ‘sa’, ví dụ: sugatassa vihāro (tịnh xá của bậc Thiện Thệ). Biến cách từ số nhiều của biến cách thứ sáu là ‘naṃ’, ví dụ: sugatānaṃ.

๑๔. สตฺตมฺยา+ธาเร

14. Biến cách thứ bảy (vị trí cách) được dùng trong ý nghĩa vị trí.

อาธารการเก สตฺตมีวิภตฺติ โหติ. สฺมึ+สุอิติ สตฺตมี. สตฺตมฺเยกวจนํ สฺมึ, สุคเต ปติฏฺฐิตํ สุคตมฺหิ สุคตสฺมึ วา. สตฺตมีพหุวจนํ สุ, ‘‘สุ+หิสฺว+สฺเส’’ติ เอ, สุคเตสุ.

Trong vai trò ngữ pháp vị trí (ādhārakāraka), biến cách thứ bảy được dùng. ‘Smiṃ’ và ‘su’ là (biến cách từ của) biến cách thứ bảy. Biến cách từ số ít của biến cách thứ bảy là ‘smiṃ’, ví dụ: sugate patiṭṭhitaṃ, hoặc sugatamhi, hoặc sugatasmiṃ. Biến cách từ số nhiều của biến cách thứ bảy là ‘su’, theo quy tắc ‘suhissesse’, (biến thành) ‘e’, ví dụ: sugatesu.

สุคโต, สุคตา. โภ สุคต, โภ สุคตา, ภวนฺโต สุคตา. สุคตํ, สุคเต. สุคเตน, สุคเตภิ[Pg.32], สุคเตหิ. กรเณ สุคเตน, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตาย, สุคตานํ. สุคตา, สุคตมฺหา, สุคตสฺมา, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตานํ. สุคเต, สุคตมฺหิ, สุคตสฺมึ, สุคเตสุ.

Sugato, sugatā. Hỡi sugata, hỡi các sugatā, hỡi các ngài sugatā. Sugataṃ, sugate. Sugatena, sugatebhi, sugatehi. Trong công cụ cách: sugatena, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatāya, sugatānaṃ. Sugatā, sugatamhā, sugatasmā, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatānaṃ. Sugate, sugatamhi, sugatasmiṃ, sugatesu.

สุคโต สุคโต. สุคตํ นมติ. สุคเตน กโต. สุคเตน ชิโต. สุคตสฺส ทเท. สุคตา วิคโต. สุคตสฺส สุโต. สุคเต รมเต. เอวํ –

Bậc Thiện Thệ (là) bậc Thiện Thệ. Đảnh lễ bậc Thiện Thệ. Được làm bởi bậc Thiện Thệ. Được chinh phục bởi bậc Thiện Thệ. Dâng cúng đến bậc Thiện Thệ. Ra đi từ bậc Thiện Thệ. Nghe từ bậc Thiện Thệ. Hoan hỷ trong bậc Thiện Thệ. Tương tự như vậy –

สูรา+สุร+นโร+รค+นาค+ยกฺขา,คนฺธพฺพ+กินฺนร+มนุสฺส+ปิสาจ+เปตา;

มาตงฺค+ชงฺคม+ตุรงฺค+วราห+สีหา,พฺยคฺฆ+จฺฉ+กจฺฉป+ตรจฺฉ+มิค+สฺส+โสณา.

Các vị trời, a-tu-la, người, loài bò sát, long vương, dạ-xoa; Càn-thát-bà, khẩn-na-la, nhân loại, quỷ tiệp tật, ngạ quỷ; Voi, loài di động, ngựa, heo rừng, sư tử; Cọp, gấu, rùa, linh cẩu, nai, thỏ, chó.

อาโลก+โลก+นิลยา+นิล+จาค+โยคา,วายาม+คาม+นิคมา+คม+ธมฺม+กามา;

สงฺโฆ+ฆ+โฆส+ปฏิฆา+สว+โกธ+โลภา,สารมฺภ+ถมฺภ+มท+มาน+ปมาท+มกฺขา.

Ánh sáng, thế gian, nơi ở, gió, sự xả thí, sự thực hành; Sự tinh tấn, làng, thị trấn, kinh điển, giáo pháp, dục vọng; Tăng chúng, dòng thác, tiếng tăm, sự sân hận, lậu hoặc, sự tức giận, lòng tham; Sự cạnh tranh, sự cứng nhắc, sự say đắm, lòng kiêu mạn, sự phóng dật, sự phỉ báng.

ปุนฺนาค+ปูค+ปนสา+สน+จมฺปก+มฺพ-หินฺตาล+ตาล+วกุล+ชฺชุน+กึสุกา จ;

มนฺทาร+กุนฺท+ปุจิมนฺท+กรญฺช+รุกฺขา,เญยฺยา มยูร+สกุณ+ณฺฑช+โกญฺจ+หํสา.

Cây punnāga, cây cau, cây mít, cây asana, cây champaka, cây xoài; Cây hintāla, cây thốt nốt, cây vakula, cây arjuna, và cây kiṃsuka; Cây mandāra, cây kunda, cây pucimanda, cây karañja, các loài cây; Cần được biết đến là công, chim, loài sinh từ trứng, chim hạc, chim ngỗng.

สุคตสทฺโทว, ยโต สพฺโพ สทฺโท, น สทฺทตาลิตตฺโถว, อถ โข สํโยคาทิวเสนปิ อตฺถํ วทนฺติ. เตเน+ตํ วุจฺจติ –

Tương tự như từ ‘sugata’, bởi vì mọi từ không chỉ có ý nghĩa cố hữu, mà còn diễn đạt ý nghĩa thông qua sự kết hợp, v.v. Do đó, có câu nói rằng –

สํโยคา วิปฺปโยคา จ, สาหจริยา+วิโรธโต;

อตฺถา ปกรณา ลิงฺคา, สทฺทนฺตรสมีปโต.

Do sự kết hợp và sự tách rời, do sự đồng hành và sự đối lập; Do mục đích, văn cảnh, đặc điểm, do sự gần gũi của từ khác.

สามตฺถฺโย+จิตฺร+เทเสหิ[Pg.33], กาล+พฺยตฺตา+นุรูปโต;

อุปจาร+กากุเภท, สมฺพนฺเธหุ+ปลกฺขณา.

Do năng lực, sự thích hợp, và địa phương; do thời gian, sự rõ ràng, và sự phù hợp; Do phép ẩn dụ, sự biến đổi giọng điệu, do các mối quan hệ và các đặc điểm.

วจนา จ ตทงฺคตฺตา, ปธานตฺตาติอาทิหิ;

สทฺท+ตฺถา ปวิภชฺชนฺเต, น สทฺทาเทว เกวลาติ.

Và do lời nói, do là một phần của nó, do là phần chính, v.v.; Ý nghĩa của từ được phân biệt, không chỉ đơn thuần từ chính từ đó.

เอตฺถ สํโยคโต ตาว, ‘‘สกิโสรา เธนุ ทียตู’’ติ, กิโสโร อสฺสโปตโก, ตํสํโยคโต วฬวา เอว ปตียเต.

Ở đây, trước hết là do sự kết hợp: ‘hãy cho con bò cái cùng với con ngựa con của nó’, ở đây ‘kisora’ là con ngựa con, do sự kết hợp với nó, (từ ‘dhenu’) được hiểu chính là con ngựa cái.

วิปฺปโยคโต – ‘‘อกิโสรา อานียตู’’ติ ตปฺปฏิเสธา วฬวา เอว ปตียเต.

Do sự tách rời – ‘hãy mang con (vật) không có ngựa con đến’, do sự phủ định đó, nó được hiểu chính là con ngựa cái.

สหจรณโต – ‘‘ราม+ลกฺขณ’’อิติ อุภินฺนํ สหจรเณน ราโมติ ทาสรถิ เอว ราโม, น อญฺญาภิธาโน ชามทคนฺยาทิ. ลกฺขโณปิ โสมิตฺติ เอว, น ตุ โย โกจิ ลกฺขโณ.

Do sự đồng hành – ‘Rāma và Lakkhaṇa’, do sự đồng hành của cả hai, ‘Rāma’ được hiểu chính là Rāma con của Dasaratha, không phải là tên gọi khác như con của Jamadagni, v.v. Lakkhaṇa cũng chính là con của Sumittā, chứ không phải bất kỳ ai có đặc điểm (lakkhaṇa) nào.

วิโรธโต – ‘‘ราม+ชฺชุนา’’ อิติ ภคฺคโว สหสฺสพาหุ จ อญฺญมญฺญวิรุทฺธาติ เต เอว ปตียนฺเต, น ทาสรถิ สพฺยสาจิ จ.

Do sự đối lập – ‘Rāma và Arjuna’, vì Bhaggava và Sahassabāhu là kẻ thù của nhau, nên chính họ được hiểu, chứ không phải là Rāma con của Dasaratha và Sabyasācī.

อตฺถโต – ‘‘สินฺธว+มานย, ปวิสามิ รณงฺคณ’’มิติ รณงฺคณปเวโส วาหนวิเสเสน โหตีติ อตฺถโต ตุรงฺคปตีติ, น ตุ ลวณวิเสสํ.

Do mục đích – ‘hãy mang sindhava đến, tôi sẽ vào chiến trường’, vì việc vào chiến trường được thực hiện bằng một phương tiện di chuyển đặc biệt, nên do mục đích, (sindhava) được hiểu là con ngựa, chứ không phải là một loại muối.

ปกรณโต-โภชนวิธิมฺหิ อุปสงฺขริยมาเน ‘‘สินฺธว+มานเย’’ติ, อตฺร หิ สทฺทนฺตรสฺสา+ภาเวปิ โภชโนปกรณสมวาย+มาโลกิตภาวโต ลวเณ ปฏิปตฺติ, ตาทิโส หิ ปตฺถาโวติ.

Do văn cảnh – khi đang chuẩn bị một bữa ăn, (câu nói) ‘hãy mang sindhava đến’, ở đây, mặc dù không có từ nào khác, nhưng vì sự hiện diện của các dụng cụ ăn uống được quan sát, nên (sindhava) được hiểu là muối, vì đó là bối cảnh thích hợp.

ลิงฺคโต [Pg.34] – ‘‘เทวทตฺตํ ปฐม+มุปเวสย สมาราธิตคุรุํ’’ติ, อตฺร สมาราธิตคุรุตฺเตน ลิงฺเคน ตสฺส พาหุสฺสจฺจ+มวคมฺยเต, น ตุ โย โกจิ เทวคุโณ.

Do đặc điểm – ‘hãy mời Devadatta, người đã làm hài lòng thầy của mình, ngồi trước’, ở đây, qua đặc điểm ‘đã làm hài lòng thầy của mình’, sự học rộng của anh ta được hiểu, chứ không phải bất kỳ phẩm chất thần thánh (deva-guṇa) nào.

สนฺนิธานโต – ‘‘อชฺชุโน กตวีริโยติ’’ ปตียเต, โน อกตวีริโย อชฺชุโนติ.

Do sự gần gũi – ‘Arjuna là người đã thể hiện lòng dũng cảm’ được hiểu, chứ không phải ‘người không thể hiện lòng dũng cảm là Arjuna’.

สามตฺถิยโต – ‘‘อนุทรา กญฺญา’’ติ อุทเร อสติ กญฺญา เอว นตฺถีติ ตสฺสา กิสางฺคิยา มชฺฌปเทโสติ ปตียเต.

Do năng lực (suy luận) – ‘cô gái không có bụng’, vì nếu không có bụng thì không thể có cô gái, nên (cụm từ này) được hiểu là vùng giữa của cô gái mảnh mai đó.

โอจิตฺรโต – ‘‘รามสทิโส+ยํ’’ อิติ, อตฺร หิ ราโม ปยุตฺตทาสรถิสฺมึ ภิยฺโย สาธารโณ ปริจโยติ ทาสรถิ เอว ปตียเต, น ภคฺควราโม.

Do sự thích hợp – ‘người này giống như Rāma’, ở đây, vì sự quen thuộc với Rāma con của Dasaratha được sử dụng phổ biến hơn, nên chính Rāma con của Dasaratha được hiểu, chứ không phải Rāma con của Bhaggava.

เทสโต – ‘‘โปฏฺฐปา’’ อิติ กิสฺมิญฺจิ เทเส ปสํสาวจนํ. กิสฺมิญฺจิ อกฺโกสวจนํ.

Do địa phương – từ ‘poṭṭhapā’, ở một số vùng là lời khen ngợi. Ở một số vùng khác là lời chửi rủa.

กาลโต – ‘‘ปเจ’’ติ ทกฺขิณาปเถ กตฺถจิ ปุพฺพณฺเห ยาคุปาเก, สายณฺเห ตุ โอทนปาเก.

Theo thời gian – (từ) “pace” (nấu) ở miền nam, nơi nào đó vào buổi sáng có nghĩa là nấu cháo, còn vào buổi tối có nghĩa là nấu cơm.

พฺยตฺติโต – ‘‘คามสฺส อทฺธ’’ มิติ สมภาเค, นปุํสกตฺตา. ‘‘คามสฺส อทฺโธ’’ติ ปุมตฺเตน ตุ อสมภาเค.

Theo cá thể (giới tính) – (cụm từ) “gāmassa addhaṃ” (nửa làng) ở trung tính có nghĩa là phần bằng nhau. Còn (cụm từ) “gāmassa addho” ở nam tính có nghĩa là phần không bằng nhau.

อนุรูปโต – ‘‘นรปติ สาธุ รกฺขติ โคมณฺฑล’’มิติ มหีมณฺฑลปาลนํ ราชิโน+นุรูป+มิติ มหีมณฺฑลปาลเนว ปตีติ, น ตุ โคยูถรกฺขเน.

Theo sự tương xứng – (trong câu) “nhà vua khéo bảo vệ đàn bò/trái đất”, vì việc cai quản địa cầu là tương xứng với nhà vua, nên ý nghĩa được hiểu là việc cai quản địa cầu, chứ không phải là việc chăn dắt đàn bò.

อุปจารโต – อตํสภาเว ตํสภาวาโรปน+มุปจาโร, ส จ ตทฏฺโฐ, ตทฺธมฺโม, ตํสหจริโย, ตํสมีโปติ จตุพฺพิโธ[Pg.35], ตตฺถ ยถากฺกมํ มญฺจา อุกฺโกสนฺติ, อคฺคิ มาณโว, ยฏฺฐึ ปเวสย, คงฺคายํ วโชติ.

Theo lối nói ẩn dụ – ẩn dụ là sự áp đặt bản chất của một vật lên một vật không có bản chất đó, và nó có bốn loại: vì mục đích đó, có tính chất đó, liên quan đến nó, và ở gần đó. Theo thứ tự, các ví dụ là: “những cái giường đang la hét”, “chàng thanh niên là ngọn lửa”, “hãy cho cây gậy vào”, “ngôi làng ở trên sông Hằng”.

กากุโต-กากุสทฺโท อิตฺถิยํ, ส จ วิการ+โสก+ภีติ+ธนิรูเปสุ ทิสฺสติ, วตฺตุ กายวิการา กถญฺจิ ตํ อกตวาอปิ เกนจิ อญฺเญน ‘‘กึ ตฺวํ ตํ อกาสิ ‘‘อิติ ปุฏฺโฐ โกเปน ภมุเภทา ‘‘อหํ กตวา อมฺหี’’ติ กเถติ, ตสฺส ภมุเภทกฺริยา อกฺริยาปฏิญฺญํ สูจยติ.

Theo ngữ điệu – từ “kāku” (ngữ điệu) là nữ tính, và nó được thấy trong các hình thức biến đổi, sầu muộn, sợ hãi, và âm thanh. Do sự biến đổi nơi thân của người nói, dù không làm việc ấy, khi bị người khác hỏi: “Có phải anh đã làm việc ấy không?”, với sự tức giận và cau mày, người ấy nói: “Tôi đã làm”. Hành động cau mày của người ấy cho thấy sự phủ nhận hành động.

สมฺพนฺธ โต – ‘‘มาตริ สมฺมา วตฺติตพฺพํ, ปิตริ สุสฺสูยิตพฺพํ’’ อิติ, อตฺร หิ สมาตริ สปิตรีติ สมฺพนฺธิสทฺทาภาเวปิ สา มาตา โส ปิตา จ อสฺส ปุตฺตสฺสาติ ปตียเต.

Theo mối liên hệ – (trong câu) “nên đối xử đúng đắn với mẹ, nên vâng lời cha”, ở đây, dù không có các từ chỉ mối quan hệ như ‘sa-mātari’ (với mẹ), ‘sa-pitari’ (với cha), vẫn được hiểu rằng “bà ấy là mẹ và ông ấy là cha của người con này”.

อุปลกฺขณโต – ‘‘กาเกหิ รกฺขิตพฺพํ ทธี’’ติ กากสทฺโท สพฺเพส+มุปฆาตกานํ สามญฺญํ อุปลกฺเขตีติ สุนขาทิสพฺเพหิปิ นิวารียเต.

Theo sự bao hàm – (trong câu) “sữa chua nên được bảo vệ khỏi những con quạ”, từ “quạ” ở đây bao hàm chung cho tất cả các loài vật phá hoại, do đó (sữa chua) được ngăn ngừa khỏi tất cả (các loài vật) như chó v.v...

วจนโต – ‘‘ทารา’’อิติ ทารสทฺโท กลตฺเต พหุวจนนฺโต, อญฺญตฺถ อนิยตวจโน.

Theo số (ít/nhiều) – từ “dārā”, khi có nghĩa là “vợ”, luôn ở số nhiều; ở các nghĩa khác, số không xác định.

ตทงฺคตฺตา – ‘‘สชฺชิตํ โภชน’’มิติ วุตฺเต ตปฺปริกฺขารตฺตา ตทุปกรณ อาสน, ปาติ, พฺยญฺชนาทีนํ สมฺปาทนมฺปิ ปตียเต.

Do là một phần của nó – khi nói “bữa ăn đã được chuẩn bị”, vì là vật dụng và đồ dùng phụ thuộc, việc chuẩn bị chỗ ngồi, bát đĩa, món ăn v.v... cũng được hiểu ngầm.

ปธานภาวโต – ‘‘นิคฺคจฺฉติ อวนินาโถ’’ติ รญฺโญ นิคฺคมเนน ตทุปชีวีนมฺปิ นิคฺคมนํ วิญฺญายติ.

Do tính chất chủ yếu – (khi nói) “vị chúa tể của trái đất ra đi”, qua sự ra đi của nhà vua, sự ra đi của những người tùy tùng cũng được hiểu theo.

วุตฺตญฺจ –

Và đã được nói rằng –

เนยฺยนีตตฺถสุตฺเตสุ[Pg.36], เญยฺยํ สทฺทตฺถมตฺตกํ;

เน+ตฺถ วตฺตพฺพอตฺเถน, สุตฺตํ นีตตฺถกํ ภเวติ.

Trong các kinh có nghĩa cần suy diễn và nghĩa rõ ràng, cần phải biết ý nghĩa của từ ngữ. Một bài kinh được gọi là có nghĩa rõ ràng (nītattha) khi ý nghĩa của nó không phải là ý nghĩa cần được giải thích thêm.

เอว+มญฺเญสมฺปิ อการนฺตานํ ปุลฺลิงฺคานํ สทฺทานํ รูปนโย กฺริยา+ภิสมฺพนฺโธ จ. สุคตสทฺทโต ยสฺส สทฺทสฺส วิเสโส อตฺถิ, ตํ วกฺขาม. อิโต ปรํ ฉฏฺฐิยา จตุตฺถีสมตฺตา ปญฺจมีพหุวจนสฺส จ ตติยาพหุวจเนน สมตฺตา น ตา ทสฺสิยนฺเต.

Như vậy là phương pháp biến cách và sự liên kết cú pháp của các danh từ nam tính tận cùng bằng ‘a’ khác. Chúng tôi sẽ trình bày về từ nào có điểm đặc biệt so với từ ‘sugata’. Từ đây trở đi, vì cách thứ tư giống với cách thứ sáu, và số nhiều cách thứ năm giống với số nhiều cách thứ ba, nên chúng sẽ không được trình bày.

คุมฺพ สิ, ‘‘อโต’’ ‘‘สิสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

(Khi có) Gumba + si, các quy tắc “ato” và “sissa” được áp dụng.

๑๑๐. กฺวเจ+วา.

110. Đôi khi là ‘e’ một cách tùy chọn.

อการนฺตโต นามสฺมา ปรสฺส สิสฺส เอ โหติ วา กฺวจิ. คุมฺเพ คุมฺโพ, คุมฺพา. โภ คุมฺพ คุมฺพา, ภวนฺโต คุมฺพา อิจฺจาทิ สุคตสมํ. เอวํ ผุสฺสิตคฺเค ผุสฺสิตคฺโค, วตฺตพฺเพ วตฺตพฺโพ อิจฺจาทิ. สิสฺโส+การสฺส นิจฺจตฺตา กตฺถจิ ปกฺเข เอการตฺต+มิท+มารทฺธนฺติ สิสฺโส+การปกฺเข เอว ภวตีติ ‘‘อํ นปุํสเก’’ติ อ+มาเทเสน เอการสฺส นปุํสกวิสเย พาธิตตฺตา ‘‘พหุลํ’’ วิธานา นปุํสเกปิ สุเข ทุกฺเขติ กฺวจิ โหเตว.

Sau một danh từ tận cùng bằng ‘a’, ‘si’ đôi khi được biến đổi thành ‘e’ một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Gumbe hoặc gumbo, (số nhiều) gumbā. (Hô cách:) Bho gumba, gumbā, bhavanto gumbā, v.v... tương tự như ‘sugata’. Tương tự, phussitagge hoặc phussitaggo, vattabbe hoặc vattabbo, v.v... Vì việc biến đổi ‘si’ thành ‘o’ là thường xuyên, nên việc biến đổi thành ‘e’ này được bắt đầu cho một vài trường hợp tùy chọn, do đó nó chỉ xảy ra trong trường hợp tùy chọn của ‘si’ thành ‘o’. Vì sự biến đổi thành ‘e’ bị cản trở trong trung tính bởi sự thay thế bằng ‘aṃ’ (theo quy tắc “aṃ napuṃsake”), nhưng do quy định “bahulaṃ” (đa dạng), nó vẫn đôi khi xảy ra trong trung tính, như ‘sukhe’, ‘dukkhe’.

‘‘โยสฺส’’ ‘‘เฏ’’ติ จ วตฺตเต.

Các quy tắc “Yossa” và “ṭe” được áp dụng.

๑๓๕. เอกจฺจาทีห+โต

135. Sau ‘ekacca’ và các từ tương tự.

อการนฺเตหิ เอกจฺจาทีหิ โยนํ เฏ โหติ. เอกจฺโจ, เอกจฺเจ. โภ เอกจฺจ เอกจฺจา, เอกจฺเจ. เอกจฺจํ, เอกจฺเจ. เอวํ เอส+ส+ปฐมสทฺทานํ.

Sau các từ ‘ekacca’ và các từ tương tự tận cùng bằng ‘a’, ‘yo’ được biến đổi thành ‘ṭe’. (Ví dụ:) Ekacco, ekacce. (Hô cách:) Bho ekacca, ekaccā, ekacce. (Đối cách:) Ekaccaṃ, ekacce. Tương tự cho các từ ‘esa’, ‘sa’, và ‘paṭhama’.

โกโธ[Pg.37], โกธา. โภ โกธ โกธา, โกธา. โกธํ, โกเธ.

(Biến cách của kodha:) Kodho, kodhā. (Hô cách:) Bho kodha, kodhā, kodhā. (Đối cách:) Kodhaṃ, kodhe.

‘‘นาสฺส’’ ‘‘สา’’ติ จ วตฺตเต.

Các quy tắc “Nāssa” và “sā” được áp dụng.

๑๐๗. โกธาทีหิ

107. Sau ‘kodha’ và các từ tương tự.

โกธาทีหิ นาสฺส สา โหติ วา. โกธสา โกเธน. อตฺถสา อตฺเถน. ‘‘เย อุตฺตมตฺถานิ ตยิ ลภิมฺหา’’ติ อตฺถสทฺโท นปุํสกลิงฺโคปิ ทิสฺสติ.

Sau ‘kodha’ và các từ tương tự, ‘nā’ được biến đổi thành ‘sā’ một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Kodhasā hoặc kodhena. Atthasā hoặc atthena. Trong câu “Ye uttamatthāni tayi labhimhā”, từ ‘attha’ cũng được thấy ở trung tính.

‘‘สฺมิโน ฏี’’ติ จ วตฺตเต.

Quy tắc “Smino ṭī” được áp dụng.

๑๗๕. ทิวาทิโต

175. Sau ‘diva’ và các từ tương tự.

ทิวาทีหิ นาเมหิ สฺมิโน ฏิ โหติ นิจฺจํ. ทิวิ, เอวํ ภุวิ. เอตฺถฏิมฺหิ นิจฺจํ วการาคโม รสฺโส จ. เอตฺถ ภูสทฺโท วธูสทฺทสมํ.

Sau các danh từ ‘diva’ và các từ tương tự, ‘smiṃ’ luôn luôn được biến đổi thành ‘ṭi’. (Ví dụ:) Divi, tương tự là bhuvi. Ở đây, khi (biến đổi) thành ‘ṭi’, luôn có sự thêm vào của phụ âm ‘v’ và nguyên âm được rút ngắn. Ở đây, từ ‘bhū’ (biến cách) tương tự như từ ‘vadhū’.

‘‘เว’’ติ วตฺตเต.

Quy tắc “Ve” được áp dụng.

๑๔๔. มนาทีหิ สฺมึ+สํ+นา+สฺมานํ สิ+โส+โอ+สา+สา

144. Sau ‘mana’ và các từ tương tự, (các biến cách) ‘smiṃ’, ‘saṃ’, ‘nā’, ‘smā’ (trở thành) ‘si’, ‘so’, ‘o’, ‘sā’, ‘sā’.

มนาทีหิ สฺมิ+มาทีนํ สิ+โส+โอ+สา+สา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. มโน, มนา. โภ มน มนา, มนา. มโน, มนํ, มเน. มนสา มเนน, มเนหิ มเนภิ. มนโส มนสฺส, มนานํ. มนสา มนา มนมฺหา มนสฺมา, มเนหิ มเนภิ. มนสิ มนมฺหิ มนสฺมึ, มเนสุ.

Sau ‘mana’ và các từ tương tự, ‘smiṃ’ và các biến cách khác trở thành ‘si’, ‘so’, ‘o’, ‘sā’, ‘sā’ một cách tùy chọn và theo thứ tự. (Biến cách của mana:) (Chủ cách:) Mano, manā. (Hô cách:) Bho mana, manā, manā. (Đối cách:) Mano, manaṃ, mane. (Sử dụng cách:) Manasā, manena; manehi, manebhi. (Sở hữu cách:) Manaso, manassa; manānaṃ. (Xuất xứ cách:) Manasā, manā, manamhā, manasmā; manehi, manebhi. (Vị trí cách:) Manasi, manamhi, manasmiṃ; manesu.

เอวํ [Pg.38] วโจ ปโย เตโช,ตโป เจโต ตโม ยโส.

Tương tự là các từ: vaco (lời nói), payo (sữa), tejo (uy lực), tapo (khổ hạnh), ceto (tâm), tamo (bóng tối), yaso (danh tiếng).

อโย วโย สิโร สโร,อุโร+ตฺเย+เต มนาทโย.

Ayo, vayo, siro, saro, uro, những từ này thuộc nhóm manādi.

รูปสิทฺธิยํ อห+รหสทฺทา มนาทีสุ ปฐิตา. อหสฺส อาปาทิตฺตา รโหติ นิปาตตฺตา รหสีติ วิภตฺยนฺตปฏิรูปกนิปาตตฺตา อิธ น คหิตา.

Trong Rūpasiddhi, các từ aha và raha được đọc trong nhóm manādi. Do sự biến đổi của aha, và do raho là một bất biến từ, và do rahasi là một bất biến từ có hình thức giống như một biến cách ngữ, nên chúng không được xét ở đây.

คจฺฉนฺต สิ, ‘‘สิสฺส’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต. ปรโต ภิยฺโย นานุวตฺตยิสฺสาม, วุตฺติยา เอว อนุวตฺตสฺส คมฺยมานตฺตา.

Gacchanta si, và các từ ‘sissa’ và ‘ve’ được kế thừa. Từ đây trở đi, chúng ta sẽ không kế thừa chúng nữa, bởi vì sự kế thừa đã được hiểu ngầm qua chính lời giải thích.

๑๔๘. นฺตสฺสํ

148. Aṃ thay cho nta.

สิมฺหิ นฺตปจฺจยสฺส อํ โหติ วา. ‘‘สุตานุมิเตสุ สุตสมฺพนฺโธว พลวา’’ติ ญายา ‘‘นฺตสฺสา’’ติ สุตตฺตา นฺตสฺเสว อํ, น ตทนฺตสฺส อนุมิตสฺส สทฺทสฺส. เอว+มุปริปิ นฺต+นฺตูนํ อาเทสวิธานฏฺฐาเนสุ. ‘‘คสินํ’’ติ สิโลโป. คจฺฉํ คจฺฉนฺโต.

Khi theo sau là si, hậu tố nta được tùy chọn thay thế bằng aṃ. Theo quy tắc ‘giữa điều được nghe và điều được suy luận, mối liên hệ với điều được nghe mạnh hơn’, vì đã nghe ‘của nta’ (trong câu kinh), nên aṃ chỉ thay thế cho nta, chứ không phải cho từ được suy luận có kết thúc bằng nó. Tương tự như vậy ở các phần sau, tại những nơi quy định sự thay thế cho nta và ntu. Trong ‘Gasinaṃ’, si bị lược bỏ. (Ví dụ:) Gacchaṃ, gacchanto.

๒๑๕. นฺต+นฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม

215. Nto thay cho nta và ntu khi theo sau là yo ở biến cách thứ nhất.

ปฐเม โยมฺหิ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ นฺโตอิจฺจาเทโส โหติ วา. ส จ พหุลาธิการา ปุเมว, คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา.

Khi theo sau là yo ở biến cách thứ nhất, nto tùy chọn thay thế cho nta và ntu cùng với biến cách của chúng. Và sự thay thế này, do quyền chi phối của quy tắc bahula, chỉ xảy ra ở giống đực. (Ví dụ:) gacchanto, gacchantā.

๒๑๘. ฏ+ฏา+อํ เค

218. Ṭa, ṭā, aṃ khi theo sau là ge.

เค ปเร นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ ฏ+ฏา+อํอิจฺจาเทสา นิจฺจํ โหนฺติ พหุลํ. โภ คจฺฉ คจฺฉา คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา.

Khi ge theo sau, các thay thế ṭa, ṭā, aṃ thường xuyên xảy ra một cách bắt buộc cho nta và ntu cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) Này gaccha, gacchā, gacchaṃ; (số nhiều:) gacchanto, gacchantā.

๙๒. นฺตสฺส จ ฏ วํ+เส

92. Và ṭa thay cho nta khi theo sau là aṃ và e.

อํเสสุ [Pg.39] นฺตปจฺจยสฺส ฏ โหติ วา นฺตุสฺส จ. ววตฺถิตวิภาสา+ยํ. คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต.

Khi theo sau là aṃ và e, ṭa tùy chọn thay thế cho hậu tố nta và cả ntu. Đây là trường hợp tùy chọn có quy định. (Ví dụ:) Gacchaṃ, gacchantaṃ; (và) gacchante.

๒๑๗. โต+ตา+ติ+ตา ส+สฺมา+สฺมึ นาสุ

217. To, tā, ti, tā (thay thế) khi theo sau là sa, smā, smiṃ, và nā.

ส+สฺมา+สฺมึ+นาสุ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ โต+ตา+ติ+ตา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. คจฺฉตา คจฺฉนฺเตน, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ. คจฺฉโต คจฺฉสฺส คจฺฉนฺตสฺส.

Khi theo sau là sa, smā, smiṃ, và nā, các từ to, tā, ti, tā tùy chọn thay thế cho nta và ntu cùng với biến cách của chúng, theo thứ tự tương ứng. (Ví dụ:) Gacchatā, gacchantena; gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchassa, gacchantassa.

๒๑๖. ตํ นํมฺหิ

216. Taṃ khi theo sau là naṃ.

นํมฺหิ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ ตํ วา โหติ. คจฺฉตํ คจฺฉนฺตานํ. คจฺฉตา คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตมฺหา คจฺฉนฺตสฺมา. คจฺฉติ คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺตมฺหิ คจฺฉนฺถสฺมึ, จฺเฉนฺเตสุ.

Khi naṃ theo sau, taṃ tùy chọn thay thế cho nta và ntu cùng với biến cách của chúng. (Ví dụ:) Gacchataṃ, gacchantānaṃ. (Các ví dụ khác:) Gacchatā, gacchantā, gacchantamhā, gacchantasmā. Gacchati, gacchante, gacchantamhi, gacchantasmiṃ, cchentesu.

เอวํ มหํ จรํ ติฏฺฐํ, ททํ ภุญฺชํ สุณํ ปจํ;

ชยํ ชีรํ วจํ ปียํ, สรํ กุพฺพํ ชปํ วชํ.

Tương tự như vậy là các từ: mahaṃ, caraṃ, tiṭṭhaṃ, dadaṃ, bhuñjaṃ, suṇaṃ, pacaṃ; Jayaṃ, jīraṃ, vacaṃ, pīyaṃ, saraṃ, kubbaṃ, japaṃ, vajaṃ.

อิจฺจาทโย.

Vân vân.

ภวนฺต สิ,

Bhavanta si,

๑๔๙. ภูโต

149. Từ căn bhū.

นิยมสุตฺต+มิทํ. ภูธาตุโต นฺตสฺส อํ โหติ สิมฺหิ นิจฺจํ ปุนพฺพิธานา. ภวํ.

Đây là một quy tắc có tính giới hạn. Đối với hậu tố nta từ căn bhū, aṃ là sự thay thế bắt buộc khi si theo sau, do được quy định lại. (Ví dụ:) Bhavaṃ.

๑๔๖. ภวโต วา โภนฺโตค+โย+นา+เส

146. Bhonto tùy chọn thay thế cho bhavanta khi theo sau là ge, yo, nā, và se.

ภวนฺตสทฺทสฺส โภนฺตาเทโส วา โหติ ค+โย+นา+เส. นฺโตอาเทโส, โภนฺโต โภนฺตา ภวนฺโต ภวนฺตา. เค [Pg.40] ปน โภ โภนฺต โภนฺตา ภว ภวา ภวํ, โภนฺโต โภนฺตา ภวนฺโต ภวนฺตา. โภนฺตาเทสปกฺเข ฏ+ฏา+อํอาเทสา พหุลาธิการา น โหนฺติ. ภวํ ภวนฺตํ, โภนฺเต ภวนฺเต. โภตา โภนฺเตน ภวตา ภวนฺเตน, ภวนฺเตหิ ภวนฺเตภิ. โภโต โภนฺตสฺส ภวโต ภวสฺส ภวนฺตสฺส, ภวตํ ภวนฺตานํ. ภวตา อิจฺจาทิ คจฺฉนฺตสมํ.

Từ bhavanta được tùy chọn thay thế bằng bhonta khi theo sau là ge, yo, nā, và se. Với sự thay thế nto, (các dạng là) bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā. Tuy nhiên, trong hô cách (ge), (các dạng là) bho, bhonta, bhontā, bhava, bhavā, bhavaṃ; (số nhiều:) bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā. Trong trường hợp thay thế bằng bhonta, các thay thế ṭa, ṭā, aṃ không xảy ra do quyền chi phối của quy tắc bahula. (Các ví dụ khác:) Bhavaṃ, bhavantaṃ; bhonte, bhavante. Bhotā, bhontena, bhavatā, bhavantena; bhavantehi, bhavantebhi. Bhoto, bhontassa, bhavato, bhavassa, bhavantassa; bhavataṃ, bhavantānaṃ. Từ bhavatā trở đi, (biến cách) tương tự như gacchanta.

โภอิติ อามนฺตเณ นิปาโต, ‘‘กุโต นุ อาคจฺฉถ โภ ตโย ชนา’’ติ พหุวจเนปิ ทสฺสนโต. เอวํ ภนฺเตติ. ภทฺเทติ ภทฺทสทฺทนฺตเรน สิทฺธํ. ภทฺทนฺตอิติ ทสฺส ทฺวิภาเวน.

Bho là một bất biến từ dùng trong hô cách, như được thấy cả trong số nhiều ở câu ‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’ (Này các ngài, ba người từ đâu đến?). Tương tự như vậy là bhante. Bhadde được hình thành từ một từ khác là bhadda. Bhaddanta được hình thành do sự lặp lại của da.

สํ สนฺโต, สนฺโต สนฺตา. โภ ส สา สํ, สนฺโต สนฺตา. สํ สนฺตํ ‘‘สํโยคาทิโลโปติ นสฺส โลเป ‘‘ยํ ยญฺหิ ราช ภชติ, สนฺตํ วา ยทิ วา อสํ’’, สนฺเต. สตา สนฺเตน.

(Biến cách của santa:) Saṃ, santo; santo, santā. Này sa, sā, saṃ; santo, santā. Saṃ, santaṃ. Do sự lược bỏ n theo quy tắc ‘saṃyogādilopo’, (như trong câu) ‘yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ’; sante. Satā, santena.

๑๔๕. สโต สพ เภ

145. Saba thay cho santa khi theo sau là bhi.

สนฺตสทฺทสฺส สพ ภวติ ภกาเร. สพฺภิ สนฺเตหิ. นิจฺจตฺตา สนฺเตภีติ น โหติ. สโต สสฺส สนฺตสฺส อิจฺจาทิ คจฺฉนฺตสมํ.

Từ santa trở thành saba khi phụ âm bha theo sau. (Ví dụ:) Sabbhi, santehi. Do quy tắc này là bắt buộc, nên dạng santebhi không tồn tại. Từ sato, sassa, santassa trở đi, (biến cách) tương tự như gacchanta.

๑๕๐. มหนฺตา+รหนฺตานํ ฏา วา

150. Ṭā tùy chọn thay thế cho (nta của) mahanta và arahanta.

สิมฺหิ มหนฺตา+รหนฺตานํ นฺตสฺส ฏา วา โหติ. มหา มหํ มหนฺโต, มหนฺโต มหนฺตา. อรหา อรหํ, อรหนฺโต อรหนฺตา อิจฺจาทิ คจฺฉนฺตสมํ.

Khi si theo sau, ṭā tùy chọn thay thế cho nta của mahanta và arahanta. (Ví dụ:) Mahā, mahaṃ, mahanto; mahanto, mahantā. Arahā, arahaṃ; arahanto, arahantā. Vân vân, (biến cách) tương tự như gacchanta.

อสฺม สิ,

Asma si,

๑๕๔. ราชาทียุวาทิตฺวา

154. Do thuộc nhóm rājādi và yuvādi.

ราชาทีหิ [Pg.41] ยุวาทีหิ จ ปรสฺส สิสฺส อา โหติ. อสฺมา,

Sau các nhóm rājādi và yuvādi, si biến thành ā. Ví dụ: Asmā,

๑๕๖. โยน+มาโน

156. Yo và na thành māno

ราชาทีหิ ยุวาทีหิ จ โยน+มาโน วา โหติ. อสฺมาโน อสฺมา. โภ อสฺม อสฺมา, อสฺมาโน อสฺมา.

Sau các nhóm rājādi và yuvādi, yo và na tùy chọn biến thành māno. Ví dụ: Asmāno asmā. Hỡi asma asmā, asmāno asmā.

๑๕๕. วา+มฺหา+นง

155. Vā+mhā+naṅa

ราชาทีนํ ยุวาทีนญฺจ อานง โหติ วา อํมฺหิ. อสฺมานํ อสฺมํ, อสฺมาโน อสฺเม.

Đối với các nhóm rājādi và yuvādi, naṃ tùy chọn biến thành ānaṃ khi có aṃ. Ví dụ: Asmānaṃ asmaṃ, asmāno asme.

๘๐. นาสฺเส+โน

80. Nā thành eno

กมฺมาทิโต นาวจนสฺส เอโน วา โหติ. อสฺเมน อสฺมนา, อสฺเมหิ อสฺเมภิ. อสฺมสฺส, อสฺมานํ. อสฺมา อสฺมมฺหา อสฺมสฺมา อิจฺจาทิ.

Sau nhóm kammādi, biến cách nā tùy chọn biến thành eno. Ví dụ: Asmena asmanā, asmehi asmebhi. Asmassa, asmānaṃ. Asmā asmamhā asmasmā, v.v.

๗๙. กมฺมาทิโต

79. Từ nhóm kammādi

กมฺมาทิโต สฺมิโน นิ โหติ วา. อสฺมนิ อสฺเม อสฺมมฺหิ อสฺมสฺมึ, อสฺเมสุ. กมฺม จมฺม เวสฺม ภสฺม พฺรหฺม อตฺต อาตุม ฆมฺม มุทฺธอิติ กมฺมาทโย. มุทฺธ คณฺฑิวธนฺว อณิม ลฆิมาทโย อสฺมสมา. ราช พฺรหฺม สข อตฺต อาตุม คณฺฑิวธนฺว อสฺม อณิม ลฆิมาทโย ราชาทโย.

Sau nhóm kammādi, smiṃ tùy chọn biến thành ni. Ví dụ: Asmani asme asmamhi asmasmiṃ, asmesu. Kamma, camma, vesma, bhasma, brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha là nhóm kammādi. Muddha, gaṇḍivadhanva, aṇima, laghimā, v.v. tương tự như asma. Rāja, brahma, sakha, atta, ātuma, gaṇḍivadhanva, asma, aṇima, laghimā, v.v. là nhóm rājādi.

‘‘ธมฺโม วา+ญฺญตฺเถ’’ติ คณสุตฺเตน ราชาทีสุ ปฏฺฐิตตฺตา ทฬธมฺโม ทฬธมฺมาติ วา โหติ. ยุว สา สุวา มฆว ปุม [Pg.42] วตฺตหาติ ยุวาทโย. ราชา, ราชาโน ราชา. โภราช ราชา, ราชาโน ราชา. ราชานํ ราชํ, ราชาโน ราเช.

Do được thiết lập trong nhóm rājādi bởi gaṇasutta ‘Dhammo vā+ññatthe’, nên tùy chọn có dạng daḷadhammo hoặc daḷadhammā. Yuva, sā, suvā, maghavā, puma, vattahā là nhóm yuvādayo. Ví dụ: Rājā, rājāno rājā. Hỡi rāja rājā, rājāno rājā. Rājānaṃ rājaṃ, rājāno rāje.

๑๒๓. ราชสฺสิ นามฺหิ

123. Của rāja thành i trước nā

‘‘สพฺพทตฺเตน ราชินา’’ติ ปาฐมฺปติ อิท+มารทฺธํ. ราชสฺสิ วา โหติ นามฺหิ. ราชินา.

Quy tắc này được bắt đầu dựa theo cách đọc ‘Sabbadattena rājinā’. Của rāja tùy chọn biến thành i trước nā. Ví dụ: Rājinā.

๒๒๒. นา+สฺมาสุ รญฺญา

222. Trước nā và smā, thành raññā

นา+สฺมาสุ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญา โหติ นิจฺจํ. อเนกวณฺณตฺตา สพฺพสฺส. รญฺญา.

Trước nā và smā, toàn bộ rāja cùng với biến cách của nó luôn được thay thế bằng raññā. Do có nhiều âm tiết, nên thay thế toàn bộ. Ví dụ: Raññā.

๑๒๔. สุ+นํ+หิสู

124. Trước su, naṃ, và hi thành ū

ราชสฺส อู โหติ วา สุ+นํ+หิสุ. ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสาติ อนฺตสฺส โหติ. ราชูหิ ราเชหิ ราชูภิ ราเชภิ.

Của rāja, ū tùy chọn được thay thế trước su, naṃ, và hi. ‘Chaṭṭhiyantassāti’ có nghĩa là thay thế cho phần cuối. Ví dụ: Rājūhi rājehi rājūbhi rājebhi.

๒๒๓. รญฺโญ+รญฺญสฺส+ราชิโน เส

223. Trước se, thành rañño, raññassa, rājino

เส ราชสฺส สวิภตฺติสฺส เอเต อาเทสา โหนฺติ. รญฺโญ รญฺญสฺส ราชิโน, ราชูนํ.

Trước se, toàn bộ rāja cùng với biến cách của nó được thay thế bằng những dạng này: Rañño raññassa rājino, rājūnaṃ.

๒๒๑. ราชสฺส รญฺญํ

221. Của rāja thành raññaṃ

นํมฺหิ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญํ วา โหติ. รญฺญํ. รญฺญา, ราชูหิ ราเชหิ ราชูภิ ราเชภิ.

Trước naṃ, toàn bộ rāja cùng với biến cách của nó tùy chọn được thay thế bằng raññaṃ. Ví dụ: Raññaṃ. Raññā, rājūhi rājehi rājūbhi rājebhi.

๒๒๔. สฺมิมฺหิ รญฺเญ+ราชินิ

224. Trước smiṃ, thành raññe, rājini

สฺมิมฺหิ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺเญ+ราชินิ โหนฺติ นิจฺจํ. รญฺเญ ราชินิ, ราชูสุ ราเชสุ.

Trước smiṃ, toàn bộ rāja cùng với biến cách của nó luôn được thay thế bằng raññe và rājini. Ví dụ: Raññe rājini, rājūsu rājesu.

๒๒๕. สมาเส วา

225. Trong hợp thể, tùy chọn

อิติ [Pg.43] คณสุตฺเตน ราชสฺส นา+สฺมา+สฺมึสุ ยํ วุตฺตํ, ตํ วา โหติ. กาสิรญฺญา กาสิราชินา กาสิราเชน, กาสิราชูภิ กาสิราเชภิ กาสิราชูหิ กาสิราเชหิ. กาสิรญฺโญ กาสิรญฺญสฺส กาสิราชิโน กาสิราชสฺส. กาสิรญฺญา กาสิราชสฺมา. กาสิราชูนํ กาสิราชานํ. กาสิรญฺเญ กาสิราชินิ กาสิราเช กาสิราชมฺหิ กาสิราชสฺมึ, กาสิราชูสุ กาสิราเชสุ.

Như vậy, theo gaṇasutta này, những gì đã được nói đối với rāja trong các trường hợp nā, smā, và smiṃ, thì (trong hợp thể) là tùy chọn. Ví dụ: Kāsiraññā kāsirājinā kāsirājena, kāsirājūbhi kāsirājebhi kāsirājūhi kāsirājehi. Kāsirañño kāsiraññassa kāsirājino kāsirājassa. Kāsiraññā kāsirājasmā. Kāsirājūnaṃ kāsirājānaṃ. Kāsiraññe kāsirājini kāsirāje kāsirājamhi kāsirājasmiṃ, kāsirājūsu kāsirājesu.

อทฺธา, อทฺธาโน อทฺธา. โภ อทฺธ อทฺธา, อทฺธาโน อทฺธา. อทฺธานํ อทฺธํ, อทฺธาโน อทฺเธ.

Addhā, addhāno addhā. Hỡi addha addhā, addhāno addhā. Addhānaṃ addhaṃ, addhāno addhe.

๑๙๒. ปุม+กมฺม+ถาม+ทฺธานํ ส+สฺมาสุ จ

192. Của puma, kamma, thāma, addhan trước sa và smā cũng vậy

ปุมาทีน+มุ โหติ วา ส+สฺมาสุ นามฺหิ เจ+ติ อุตฺเต อทฺธุนา, กมฺมาทิตฺตา ‘‘นาสฺเส+โน’’ติ วา เอโน, อทฺเธน อทฺธนา, อทฺเธหิ อทฺเธภิ. เส อุกาเร จ –

Của các từ puma, v.v., u là sự thay thế tùy chọn trước sa, smā, và nā. Do đó, khi nói u, ta có addhunā. Vì thuộc nhóm kammādi, theo quy tắc ‘nāsse+no’, eno là sự thay thế tùy chọn, cho ra addhena addhanā, (số nhiều) addhehi addhebhi. Trước se và khi có ukāra –

๑,๙. อิยุวณฺณา ฌลา นามสฺส+นฺเต

1,9. Các nguyên âm i và u ở cuối danh từ gốc là jhalā

นามํ ปาฏิปทิกํ, ตสฺส อนฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุวณฺณา ฌลสญฺญา โหนฺติ ยถากฺกมํ. อิ จ อุ จ อิยุ, อิยุ จ เต วณฺณา เจติ อิยุวณฺณา, ‘‘ทฺวนฺทนฺเต สูยมานํ ปจฺเจก+มภิสมฺพนฺธิย เต’’ติ วุตฺตตฺตา วณฺณสทฺทํ ปจฺเจก+มภิสมฺพนฺธิย ‘‘อิวณฺณุวณฺณา’’ติ วุตฺตํ.

Nāmaṃ là pāṭipadikaṃ (danh từ gốc). Các nguyên âm i và u hiện hữu ở cuối của nó được gọi là jhalasaññā, theo thứ tự. I và u là iyu; iyu và chúng là các nguyên âm, do đó là iyuvaṇṇā. Vì có nói rằng ‘trong hợp thể dvanda, từ được nghe ở cuối sẽ liên kết với từng thành phần’, nên từ vaṇṇa được liên kết với từng thành phần, và do đó được nói là ‘ivaṇṇuvaṇṇā’ (nguyên âm i và nguyên âm u).

๘๑. ฌลา สสฺส โน

81. Sau jhalā, sa thành no

ฌลโต สสฺส โน วา โหติ. อทฺธุโน อทฺธุสฺส อทฺธสฺส, อทฺธานํ.

Sau jhalā, ssa được biến đổi thành no một cách tùy chọn. (Ví dụ:) addhuno, addhussa, addhassa, addhānaṃ.

๘๒. นา สฺมาสฺส

82. Smā thành nā.

ฌลโต [Pg.44] สฺมาสฺส นา โหติ วา, อทฺธุนา อทฺธุมฺหา อทฺธุสฺมา อทฺธา อทฺธมฺหา อทฺธสฺมา. ‘‘กมฺมาทิโต’’ติ สฺมิโน นิ, อทฺธนิ อทฺเธ อทฺธมฺหิ อทฺธสฺมึ, อทฺเธสุ. อทฺธสทฺโท เจ+ตฺถกาล+ทฺธานวาจิ, น ภาควาจี.

Sau jhalā, smā được biến đổi thành nā một cách tùy chọn, (ví dụ:) addhunā, addhumhā, addhusmā, addhā, addhamhā, addhasmā. Do (sutta) ‘kammādito’, smiṃ (biến đổi) thành ni, (ví dụ:) addhani, addhe, addhamhi, addhasmiṃ, addhesu. Từ addha ở đây có nghĩa là thời gian và con đường, không có nghĩa là một phần.

อตฺตา, อตฺตาโน อิจฺจาทิ ยาว ทุติยา ราชาว, กมฺมาทิตฺตา เอเน อตฺเตน อตฺตนา.

(Biến cách của từ attan:) Attā, attāno, v.v... cho đến đối cách thì giống như rājan. Do thuộc nhóm kammādi, (ở công cụ cách) ena (cho ra các dạng) attena, attanā.

๑๙๕. สุ+หิสุ นก

195. Trước su và hi, (thêm) naka.

อตฺต+อาตุมานํ สุ+หิสุ นกาคโม โหติ. ‘‘ญกานุพนฺธา+ทฺยนฺตา’’ติ ปริภาสโต กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ, อตฺตเนหิ อตฺเถหิ อตฺตเนภิ อตฺเตภิ.

Sau atta và ātuman, có sự thêm vào naka trước su và hi. Theo định nghĩa ‘ñakānubandhādyantā’, ký tự ka là thành phần cuối cùng. (Ví dụ:) attanehi, atthehi, attanebhi, attebhi.

๑๙๔. โน+ตฺตาตุมา

194. Sau attan và ātuman, (ssa thành) no.

อตฺต+อาตุเมหิ สสฺส โน วา โหติ. อตฺตโน อตฺตสฺส, อตฺตานํ.

Sau atta và ātuman, ssa được biến đổi thành no một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Attano, attassa, attānaṃ.

๑๙๖. สฺมาสฺส นา พฺรหฺมา จ

196. Sau brahman, smā thành nā.

พฺรหฺมา อตฺต+อาตุเมหิ จ ปรสฺส สฺมาสฺส นา โหติ นิจฺจํ. อตฺตนา. สฺมิมฺหิ กมฺมาทิตฺตา นิ, อตฺตนิ อตฺเต อตฺตมฺหิ อตฺตสฺมึ, อตฺตเนสุ อตฺเตสุ. อาตุมา อตฺตาว.

Sau brahman, atta và ātuman, smā luôn luôn được biến đổi thành nā. (Ví dụ:) Attanā. Trước smiṃ, do thuộc nhóm kammādi, (biến đổi thành) ni, (ví dụ:) attani, atte, attamhi, attasmiṃ, attanesu, attesu. (Từ) Ātumā (biến cách) giống như attan.

พฺรหฺมา, พฺรหฺมาโน พฺรหฺมา, ‘‘พฺรหฺมสฺสุ วา’’ติ สุตฺเต ‘‘พฺรหฺมสฺสู’’ติ โยควิภาคา อาโนมฺหิ พฺรหฺมสฺส อุ, ปรสฺสรโลเป พฺรหฺมุโนติปิ สิชฺฌติ. อยญฺจ พฺรหฺมสํยุตฺเต ทิสฺสติ. พฺรหฺมา เค-

Brahmā, brahmāno, brahmā. Trong sutta ‘brahmassu vā’, bằng cách phân chia quy tắc thành ‘brahmassu’, (thân từ) brahman (thêm) u trước āno, sau khi lược bỏ nguyên âm sau, dạng brahmuno cũng được hình thành. Và dạng này được thấy trong Tương Ưng Phạm Thiên (Brahmasaṃyutta). (Từ) Brahmā ở hô cách...

๖๐. ฆ+พฺรหฺมาทิเต

60. Sau brahmādi, (hô cách thành) e.

อากติคโณ+ยํ[Pg.45], อากตีติ ชาติ, ชาติปธานคโณตฺย+ตฺโถ. ฆสญฺญโต พฺรหฺม+กตฺตุ+อิสิ+สขาทีหิ จ คสฺเส+วา โหติ. โภ พฺรหฺเม พฺรหฺมา, พฺรหฺมาโน พฺรหฺมา. พฺรหฺมานํ พฺรหฺมํ, พฺรหฺมาโน พฺรหฺเม.

Đây là một nhóm mở (ākatigaṇa); ākati nghĩa là loại, có nghĩa là một nhóm dựa trên loại. Từ những từ được gọi là gha (hô cách), sau brahman, kattu, isi, sakhan, v.v..., biến cách gha (tức là si) được biến đổi thành e một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Bho brahme, brahmā; brahmāno, brahmā. Brahmānaṃ, brahmaṃ; brahmāno, brahme.

๑๙๑. นามฺหิ

191. Trước nā.

พฺรหฺมสฺสุ โหติ นามฺหิ นิจฺจํ. พฺรหฺมุนา, พฺรหฺเมหิ พฺรหฺเมภิ.

(Thân từ) brahman luôn luôn (thêm) u trước nā. (Ví dụ:) Brahmunā, brahmehi, brahmebhi.

๑๙๐. พฺรหฺมสฺสุ วา

190. (Thân từ) brahman (thêm) u một cách tùy chọn.

พฺรหฺมสฺสุ วา โหติ ส+นํสุ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ โน. พฺรหฺมุโน พฺรหฺมุสฺส พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมูนํ พฺรหฺมานํ. ‘‘สฺมาสฺส นา พฺรหฺมา เจ’’ติ สฺมาสฺส นา, อุกาเร พฺรหฺมุนา. ‘‘อมฺพฺวาทีหิ’’ติ สฺมิโน นิ, อิมสฺส อากติคณตฺตา พฺรหฺมสฺส กมฺมาทิตฺเตปิ เอตฺถ วุตฺตา. พฺรหฺมนิ พฺรหฺเม พฺรหฺมมฺหิ พฺรหฺมสฺมึ, พฺรหฺเมสุ.

(Thân từ) brahman (thêm) u một cách tùy chọn trước sa (ssa) và naṃ. Do (sutta) ‘jhalā sassa no’, (ssa biến đổi thành) no. (Ví dụ:) Brahmuno, brahmussa, brahmassa; brahmūnaṃ, brahmānaṃ. Do (sutta) ‘smāssa nā brahmā ce’, smā (biến đổi thành) nā, khi có ukāra (thêm vào) thì thành brahmunā. Do (sutta) ‘ambvādīhi’, smiṃ (biến đổi thành) ni; vì đây là một nhóm mở, các quy tắc của brahman trong nhóm kammādi cũng được nói ở đây. (Ví dụ:) Brahmani, brahme, brahmamhi, brahmasmiṃ; brahmesu.

สขา, ราชาทิตฺตา อา.

(Từ) Sakhā, do thuộc nhóm rājādi, (biến cách chủ cách số ít là) ā.

๒,๑๕๗. อาโย โน จ สขา

2,157. Sau sakhan, yo thành āyo và no.

สขโต โยน+มาโย โน โหนฺติ วา อาโน จ. สขาโย สขาโน.

Sau sakhan, yo được biến đổi thành āyo và no một cách tùy chọn, và cũng thành āno. (Ví dụ:) Sakhāyo, sakhāno.

๑๕๙. โน+นา+เสสฺวิ

159. Trước no, nā, sesu, (thân từ thành) i.

สขสฺส อิ โหติ นิจฺจํ โน+นา+เสสุ. สขิโน.

(Thân từ) sakhan luôn luôn (biến đổi thành) i trước no, nā, và sesu. (Ví dụ:) Sakhino.

๑๖๑. โย+สฺวํ+หิสุ จา+รง

161. Trước yo, aṃ, hi, v.v..., (thân từ thành) āraṅa.

สขสฺส วา อารง โหติ โย+สฺวํ+หิสุ สฺมา+นํสุจ.

(Thân từ) sakhan được biến đổi thành āraṅa một cách tùy chọn trước yo, aṃ, hi, smā, và naṃ.

๑๗๑. อารงสฺมา

171. Sau āraṅa.

อารวาเทสโต [Pg.46] ปเรสํ โยนํ โฏ โหติ. สขาโร สขา. เค ตุ ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ เอ, สเข สข สขา. พหุวจนํ ปฐมา วิย. อํมฺหิ ‘‘วา+มฺหา+นง’’ติ อานง, สขานํ สขารํ สขํ, สขาโย สขาโน สขิโน.

Sau sự biến đổi thành āra, yo sau đó trở thành ṭo. (Ví dụ:) Sakhāro, sakhā. Còn ở hô cách (ge), do (sutta) ‘gha+brahmādite’, (thành) e, (ví dụ:) sakhe, sakha, sakhā. Số nhiều giống như chủ cách. Trước aṃ, do (sutta) ‘vā+mhā+naṅa’, (thành) ānaṅa, (ví dụ:) sakhānaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ; sakhāyo, sakhāno, sakhino.

๑๗๒. โฏ เฏ วา

172. Ṭo và ṭe một cách tùy chọn.

อารวาเทสมฺหา โยนํ โฏ เฏ วา โหนฺติ ยถากฺกมํติ เฏ. อญฺญตฺถ ‘‘อารงสฺมา’’ติ โฏ. สขาเร สขาโร สเข. โฏคฺคหณํ ลาฆวตฺถํ. สขินา, สขาเรหิ สเขหิ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ ฌโต สสฺส โน, สขิโน สขิสฺส, สขารานํ.

Sau sự biến đổi thành āra, yo được biến đổi thành ṭo và ṭe một cách tùy chọn theo thứ tự, (ở đây là) ṭe. Ở nơi khác, do (sutta) ‘āraṅasmā’, (thành) ṭo. (Ví dụ:) Sakhāre, sakhāro, sakhe. Việc dùng ṭo là để cho ngắn gọn. Sakhinā, sakhārehi, sakhehi. Do (sutta) ‘jhalā sassa no’, sau jha, ssa (thành) no, (ví dụ:) sakhino, sakhissa, sakhārānaṃ.

๑๖๐. สฺมา+นํสุ วา

160. Trước smā và naṃ, một cách tùy chọn.

สขสฺส วา อิ โหติ สฺมา+นํสุ. สขีนํ สขานํ.

(Thân từ) sakhan được biến đổi thành i một cách tùy chọn trước smā và naṃ. (Ví dụ:) Sakhīnaṃ, sakhānaṃ.

๑๗๑. ฏา นา+สฺมานํ

171. Biến cách `nā` và `smā` thành `ā`.

อารวาเทสมฺหา นา+สฺมานํ ฏา โหติ นิจฺจํ. สขารา, พหุลาธิการา สขารสฺมา. ‘‘นา สฺมาสฺสา’’ติ นา, สขินา สขิสฺมา สขา สขมฺหา สขสฺมา.

Sau (danh từ) `sakhi`, `ā` luôn luôn thay thế cho `nā` và `smā`. Ví dụ: `Sakhārā`. Do quyền của `bahula`, (cũng có dạng) `sakhārasmā`. (Quy luật) không phải là `nā smāssa ā`, (cũng có các dạng:) `sakhinā`, `sakhismā`, `sakhā`, `sakhamhā`, `sakhasmā`.

๑๕๘. เฏ สฺมิโน

158. Biến cách `smiṃ` và `su` thành `e`.

สขโต สฺมิโน เฏ โหติ นิจฺจํ. สเข, สขาเรสุ สเขสุ. สขิ สขีติ อิตฺถิยํเยว ปโยโค ทิสฺสติ, ตสฺมา ‘‘นทาทิโต งี’’ติ วีมฺหิ อาลปนตฺตา วา รสฺโส.

Sau (danh từ) `sakhi`, `e` luôn luôn thay thế cho `smiṃ` và `su`. Ví dụ: `Sakhe`, `sakhāresu`, `sakhesu`. Cách dùng `sakhi` và `sakhī` chỉ được thấy ở nữ tính. Do đó, theo quy luật `nadādito ṅī`, trong hô cách (`vi`), do là hô cách nên (nguyên âm dài) được rút ngắn lại một cách tùy chọn.

ยุวาทิตฺตา [Pg.47] อา, ยุวา.

Sau (nhóm) `yuvādi`, (biến cách `si`) thành `ā`. Ví dụ: `yuvā`.

๑๘๑. โยนํ โน+เน วา

181. Biến cách `yo` (sau yuvādi) thành `no` hoặc `ne` một cách tùy chọn.

ยุวาทีหิ โยนํ โน+เน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ‘‘โยน+มาโน’’ติ อาโนมฺหิ สิทฺเธปิ ‘‘ทุติยสฺส เน’’ติ คนฺถคารโว โหตีติ ยถากฺกมํปติ ลาฆวตฺถํ โนคฺคหณํ.

Sau (nhóm) `yuvādi`, biến cách `yo` được tùy chọn đổi thành `no` và `ne` theo thứ tự. Mặc dù (dạng `āno`) đã được hình thành bởi quy luật `yonaṃ āno`, và (quy luật) `dutiyassa ne` là một sự rườm rà trong văn bản, việc đề cập đến `no` ở đây là để cho ngắn gọn, thay vì phải áp dụng quy tắc 'theo thứ tự'.

๑๗๙. โน+นา+เนสฺวา

179. Khi các biến cách `no`, `nā`, `ne` theo sau, (nguyên âm cuối của `yuvādi`) thành `ā`.

โน+นา+เนสุ ยุวาทีน+มา โหติ. ยุวาโน ยุวา. โภ ยุว ยุวา, ยุวาโน ยุวา. ยุวานํ ยุวํ, ยุวาโน ยุวาเน ยุเว. ยุวานา.

Khi các biến cách `no`, `nā`, `ne` theo sau, (nguyên âm cuối của nhóm) `yuvādi` trở thành `ā`. Ví dụ: `Yuvāno`, `yuvā`. Hô cách: `Bho yuva`, `yuvā`; `yuvāno`, `yuvā`. Đối cách: `Yuvānaṃ`, `yuvaṃ`; `yuvāno`, `yuvāne`, `yuve`. Sở dụng cách: `Yuvānā`.

๑๗๘. ยุวาทีนํ สุ+หิสฺวา+นง

178. Sau (nhóm) `yuvādi`, trước `su` và `hi`, chèn thêm `ānaṅ`.

สุ+หิสุ ยุวาทีน+มานง โหติ. ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ.

Khi `su` và `hi` theo sau, `ānaṅ` là tiếp tố cho (nhóm) `yuvādi`. Ví dụ: `Yuvānehi`, `yuvānebhi`.

๑๙๓. ยุวา สสฺสิ+โน

193. Sau `yuvan`, biến cách `ssa` thành `ino`.

ยุวา สสฺส วา อิโน โหติ. ยุวิโน ยุวสฺส, ยุวานํ.

Sau `yuvan`, biến cách `ssa` được tùy chọn đổi thành `ino`. Ví dụ: `Yuvino`, `yuvassa`; (số nhiều:) `yuvānaṃ`.

๑๘๐. สฺมา+สฺมึนํ นา+เน

180. Biến cách `smā` và `smiṃ` (sau yuvādi) thành `nā` và `ne`.

ยุวาทหิ สฺมา+สฺมึนํ นา+เน นิจฺจํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ยุวานา, ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ. ยุวาเน, ยุวาเนสุ. มฆว+ปุม+วตฺตหสทฺทา ยุวสทฺทสมา. อยํ วิเสโส –

Sau (nhóm) `yuvādi`, `smā` và `smiṃ` luôn luôn trở thành `nā` và `ne` theo thứ tự. Ví dụ: `Yuvānā`, `yuvānehi`, `yuvānebhi`. `Yuvāne`, `yuvānesu`. Các từ `maghavan`, `puman`, `vattahan` (biến cách) giống như từ `yuvan`. Đây là điểm đặc biệt –

๑๘๗. คสฺสํ

187. Biến cách `si` (`ga`) thành `aṃ`.

ปุมสทฺทโต คสฺส อํ วา โหติ. ปุมํ ปุม ปุมา, ปุมาโน ปุมา. ปุมานํ ปุมํ, ปุมาโน ปุมาเน ปุเม.

Sau từ `puman`, biến cách `si` (`ga`) được tùy chọn đổi thành `aṃ`. Ví dụ: `Pumaṃ`, `puma`, `pumā`; `pumāno`, `pumā`. Đối cách: `Pumānaṃ`, `pumaṃ`; `pumāno`, `pumāne`, `pume`.

๑๘๕. นามฺหิ

185. Khi `nā` theo sau, (thân từ) thành `ā`.

ปุมสฺสา [Pg.48] โหติ นามฺหิ. ปุมานา. ‘‘ลกฺขณิกปฏิปโทตฺเตสุ ปฏิปโทตฺตสฺเสว คหณํ, น ลกฺขณิกสฺสา’’ติ ญายา ปฏิปโทตฺตนาวิภตฺติ เอว คยฺหติ, น นาสฺมาสฺส, กตลกฺขณิกตฺตา. ปฏิปทนฺติ จ ‘‘นามฺหี’’ติ นาวิภตฺติยา ปฏิปทภูโต อนุกรณสทฺโท. น ลกฺขณิโก นา. ‘‘ปุม+กมฺม+ถาม+ทฺธานํ วา ส+สฺมาสุ เจ’’ติ วา อุตฺเต ปุมุนา ปุเมน. ปุมุโน ปุมุสฺส ปุมสฺส. ปุมุนา ปุมา.

Đối với `puman`, `ā` xuất hiện khi `nā` theo sau. Ví dụ: `Pumānā`. Theo nguyên tắc 'Giữa một thuật ngữ được định nghĩa bởi đặc tính (lakkhaṇika) và một thuật ngữ được nêu rõ ràng (paṭipadutta), chỉ thuật ngữ được nêu rõ ràng mới được lấy, chứ không phải thuật ngữ được định nghĩa bởi đặc tính', chỉ biến cách `nā` được nêu rõ ràng mới được lấy, chứ không phải `nā` (là kết quả của) `smā`, vì đó là (biến cách) được tạo ra theo đặc tính. Và 'được nêu rõ ràng' là âm thanh mô phỏng `nā` vốn là cơ sở cho biến cách `nā` trong quy luật `nāmhi`. Không phải là `nā` (được tạo ra) theo đặc tính. Theo quy luật `Puma+kamma+thāma+ddhānaṃ vā sa+smāsu ce`, `u` được tùy chọn nêu ra, (cho ra các dạng) `pumunā`, `pumena`. (Sở hữu cách:) `Pumuno`, `pumussa`, `pumassa`. (Xuất xứ cách:) `Pumunā`, `pumā`.

๑๘๔. ปุมาติ

184. Đối với puman.

สฺมิโน เน วา โหติ. ปุมาเน ปุเม ปุมมฺหิ ปุมสฺมึ.

Biến cách `smiṃ` được tùy chọn đổi thành `ne`. Ví dụ: `Pumāne`, `pume`, `pumamhi`, `pumasmiṃ`.

๑๘๖. สุมฺหา จ

186. Và từ `su`.

ปุมสฺส สุมฺหิ ปุมาทีนํ ยํ นิจฺจํ วุตฺตํ, ตํ วา โหตีติ อานง วา โหติ อา จ. ปุมาเนสุ ปุมาสุ ปุเมสุ. วตฺตหา, วตฺตหาโน วตฺตหา อิจฺจาทิ ยุวสทฺทสมํ.

Đối với `puman`, khi `su` theo sau, điều đã được nói là bắt buộc đối với nhóm `pumādi` (`yuvādi`) thì trở thành tùy chọn. Do đó, tiếp tố `ānaṅ` là tùy chọn, và `ā` cũng vậy. Ví dụ: `Pumānesu`, `pumāsu`, `pumesu`. (Từ) `vattahan` (biến cách thành) `vattahā`, `vattahāno`, `vattahā`, v.v... giống như từ `yuvan`.

๑๘๙. วตฺตหา ส+นํนํ โน+นานํ

189. Sau `vattahan`, biến cách `sa` (`yo`) và `naṃ` thành `no` và `nānaṃ`.

วตฺตหา สนํนํ โนนานํ นิจฺจํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. วตฺตหาโน วตฺตหานานํ.

Sau `vattahan`, biến cách `sa` (`yo`) và `naṃ` luôn luôn trở thành `no` và `nānaṃ` theo thứ tự. Ví dụ: `Vattahāno`, `vattahānānaṃ`.

อการนฺตํ.

Vần a.

สา สิ,

Biến cách `si` thành `ā`.

๖๔. เอกวจน+โยสฺว+โฆนํ

64. Của những (thân từ) không phải `gho`, trong số ít và `yo`.

โฆ จ โอ จ โฆ, น โฆ อโฆ. ‘‘อโฆนํ’’ติ ฆปฺปฏิเสเธ อกเต สฺส+มาทีสุ ปเรสุ ฆสฺส วิกปฺเปน รสฺโส, เอกวจนาทีสุ [Pg.49] โยสุ จ ปเรสุ ฆสฺส นิจฺเจน รสฺโสติ วิรุทฺธตฺถคหณนิวตฺตนตฺโถ ฆปฏิเสโธ. โอคฺคหณ+มุตฺตรตฺถํ. เอกวจเน โยสุ จ ฆ+โอการนฺตวชฺชิตานํ นามานํ รสฺโส โหติ ติลิงฺเคติ รสฺเส สมฺปตฺเต –

`Gha` và `o` là `gho`. Không phải `gho` là `agho`. (Cụm từ) `Aghonaṃ` (của những từ không phải `gho`) là sự phủ định `gha` được thực hiện để ngăn chặn việc hiểu ý nghĩa mâu thuẫn, rằng (nguyên âm) `gha` được rút ngắn tùy chọn khi `ssa` v.v... theo sau, nhưng lại được rút ngắn bắt buộc khi các biến cách số ít và `yo` theo sau. Việc bao gồm `o` là cho (các quy luật) sau. Trong số ít và `yo`, sự rút ngắn nguyên âm xảy ra cho các danh từ không kết thúc bằng (nguyên âm) `gha` hoặc `o` trong cả ba giống. Khi sự rút ngắn này đạt được –

๖๖. สิสฺมึ นา+นปุํสกสฺสติ

66. Khi `si` theo sau, không (áp dụng) cho (giống) không phải trung tính.

อนปุํสกสฺส รสฺโส น โหตีติ สิมฺหิ ตุ น รสฺโส. สา. ‘‘ปชฺชุนฺโนว ลกฺขณปวุตฺติ ชเลปิ วสฺสติ, ถเลปิ วสฺสตี’’ติ ญายา ยุวาทิตฺตา สิสฺส อา. โยสุ รสฺเส ‘‘โยนํ โน+เน วา’’ติ โยสฺส โน. ‘‘โน นาเนสฺวา’’ติ อา, สาโน. โนตฺตาภาวปกฺเข ‘‘โยน+มาโน’’ติ วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นิจฺจ+มาโน, ตสฺมา โน+เนอภาวปกฺเข สา, เสติ รูปปสงฺโค น โหติ. สาโน. ตถา เนตฺตาภาวปกฺเข.

Do bởi (quy tắc) anapuṃsakassa rasso na hoti, nên trong si (biến cách) thì không có rút ngắn. (Thành) sā. Theo phương pháp ‘‘Pajjunnova lakkhaṇapavutti jalepi vassati, thalepi vassatī’’ (giống như thần mưa Pajjunna, sự vận hành của đặc tính là mưa trên nước và cũng mưa trên cạn), do được kể trong nhóm yuvādi, si biến thành ā. Khi yo được rút ngắn, do (quy tắc) ‘‘yonaṃ no ne vā’’, yo biến thành no. Do (quy tắc) ‘‘no nānesvā’’, (thành) ā, (có dạng) sāno. Trong trường hợp không có no, do quyền hạn của vā trong (quy tắc) ‘‘yonaṃ āno’’ là tùy chọn có giới hạn (vavatthitavibhāsā), nên luôn là āno. Do đó, trong trường hợp không có no ne, các dạng sā, se không xảy ra. (Thành) sāno. Tương tự trong trường hợp không có ne.

๑๘๘. สาสฺสํ+เส จา+นง

188. Của sā, ānaṅa (thay thế) cho aṃ và se.

สาสทฺทสฺส อานง โหติ อํ+เส เค จ นิจฺจํ. โภ สาน สานา, สาโน. สานํ, สาเน สาโน. สานา, สาเนหิ สาเนภิ. สานสฺส, สานํ. สานา, สาเนหิ สาเนภิ. สาเน, สาเนสุ.

Đối với từ sā, ānaṅa luôn luôn (thay thế) cho aṃ, se và ge. Hô cách: bho sāna sānā, sāno. Đối cách: sānaṃ, sāne sāno. Công cụ cách: sānā, sānehi sānebhi. Tặng cách/Sở thuộc cách: sānassa, sānaṃ. Xuất xứ cách: sānā, sānehi sānebhi. Vị trí cách: sāne, sānesu.

สุวา ยุวาว. ‘‘เอกวจนโยสฺว+โฆนํ’’ติ รสฺสตฺตํ วิเสโส. เค ตุ –

(Từ) suvā giống như yuvā. Điểm đặc biệt là sự rút ngắn (nguyên âm) do (quy tắc) ‘‘ekavacanayosvaghonaṃ’’. Nhưng trong ge (biến cách) thì –

๑๓๐. เค วา

130. Trong ge, một cách tùy chọn.

อโฆนํ เค วา รสฺโส โหติ ติลิงฺเค. โภ สุว สุวา.

Đối với (các từ) không phải gha, trong ge (biến cách), sự rút ngắn (nguyên âm) xảy ra một cách tùy chọn trong cả ba giống. Hô cách: bho suva suvā.

อาการนฺตํ.

(Kết thúc phần) tận cùng bằng ā.

มุนิ [Pg.50] สิโลโป. เฌ กเต –

(Đối với từ) muni, si bị xóa bỏ. Khi jhe được thực hiện –

๙๓. โยสุ ฌิสฺส ปุเม

93. Trong yo (số nhiều), của jhi, trong giống đực.

ฌสญฺญสฺส อิสฺส โยสุ วา ฏ โหติ ปุลฺลิงฺเค. มุนโย, ฌคฺคหณํ กึ, อิการนฺตสมุทายสฺส มา สิยา. อิคฺคหณํ กึ, อีการสฺส วาติ. อโตติ สามญฺญนิทฺเทสา ลกฺขณิกอการโต โยนํ ฏาเฏ สมฺปตฺตาปิ อวิธานสามตฺถิยา น โหนฺติ. สามตฺถิยญฺจ อญฺญถา อนุปปตฺติ.

Đối với i của (từ) được gọi là jha, ṭa (tức là a) thay thế một cách tùy chọn trong yo (số nhiều), trong giống đực. (Thành) munayo. Việc đề cập jha để làm gì? Để (quy tắc) không áp dụng cho toàn bộ thân từ tận cùng bằng i. Việc đề cập i để làm gì? Để (quy tắc) không áp dụng cho ī. Do sự chỉ dẫn chung từ (quy tắc) ato, mặc dù các dạng ṭā và ṭe của yo có thể đạt được từ thân từ tận cùng bằng a đặc trưng, chúng không xảy ra do năng lực của việc không quy định. Và năng lực (sāmatthiya) chính là sự không thể có cách nào khác.

๑๑๔. โลโป

114. Sự xóa bỏ.

ฌลโต โยนํ โลโป โหตีติ โยโลเป –

Do bởi (quy tắc) ‘sau jha và la, có sự xóa bỏ yo’, khi yo bị xóa bỏ –

๘๘. โยโลป+นิสุ ทีโฆ

88. Khi yo bị xóa bỏ và trong ni, có sự kéo dài.

โยนํ โลเปนิสุ จ ทีโฆ โหติ. มุนิ. มุนโยติ เอตฺถ โยโลโป กิมตฺถํ น โหติ, อกฺเกน ฌตฺตสฺส นาสิตตฺตา. กินฺติ ปฐมํ น โหติ, อนฺตรงฺคตฺตา ฌตฺตสฺส. โภ มุนิ มุนี, มุนโย มุนี. มุนึ, มุนโย มุนี. มุนินา, มุนีหิ มุนีภิ. ‘‘โยโลปนิสุ’’ ‘‘วีมนฺตุวนฺตูน’’ มิจฺจาทิญาปกา อิการุการานํ สุนํหิสุ ทีฆสฺสา+นิจฺจตฺตา มุนิหิ มุนินํ มุนิสุ อิติปิ โหติ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ โน, มุนิโน มุนิสฺส, มุนีนํ. ‘‘นาสฺมาสฺสา’’ติ นา, มุนินา มุนิมฺหา มุนิสฺมา. มุนิมฺหิ มุนิสฺมึ, มุนีสุ. ‘‘อิโต กฺวจิ สสฺส ฏานุพนฺโธ’’ (คณสุตฺต)ติ พฺรหฺมาทีสุ ปาฐา ‘‘โย จ สิสฺโส มหามุเน’’ติ เอตฺถ ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ สสฺส เอฏ.

Khi yo bị xóa bỏ và trong ni, có sự kéo dài (nguyên âm). (Thành) muni. Ở đây trong (dạng) munayo, tại sao không có sự xóa bỏ yo? Do bởi trạng thái jha đã bị phá hủy bởi a (akka). Tại sao nó không xảy ra trước? Do bởi tính chất nội tại (antaraṅga) của trạng thái jha. Hô cách: bho muni munī, munayo munī. Đối cách: muniṃ, munayo munī. Công cụ cách: muninā, munīhi munībhi. Do các chỉ dẫn như ‘‘yolopanisu’’, ‘‘vīmantuvantūnaṃ’’, v.v., sự kéo dài của i và u trước su, naṃ, và hi là không cố định, nên các dạng munihi, muninaṃ, munisu cũng xảy ra. Do (quy tắc) ‘‘jhalā sassa no’’, (có dạng) no, (thành) munino, munissa, munīnaṃ. Do (quy tắc) ‘‘nāsmāssā’’, (có dạng) nā, (thành) muninā, munimhā, munismā. (Vị trí cách:) munimhi munismiṃ, munīsu. Do sự đọc trong nhóm brahmādi theo gaṇasutta ‘‘ito kvaci sassa ṭānubandho’’, ở đây trong câu ‘‘yo ca sisso mahāmune’’, sa biến thành eṭa do (quy tắc) ‘‘ghabrahmādite’’.

เอวํ –

Tương tự –

โชติ [Pg.51] ปาณิ คณฺฐิ มุฏฺฐิ, กุจฺฉิ วตฺถิ สาลิ วีหิ;

พฺยาธิ โอธิ โพธิ สนฺธิ, ราสิ เกสิ สาติ ทีปิ.

Joti, pāṇi, gaṇṭhi, muṭṭhi, kucchi, vatthi, sāli, vīhi; byādhi, odhi, bodhi, sandhi, rāsi, kesi, sāti, dīpi.

อิสิ คินิ มณิ ธนิ, คิริ รวิ กวิ กปิ;

อสิ มสิ นิธิ วิธิ, อหิ กิมิ ปติ หริ.

Isi, gini, maṇi, dhani, giri, ravi, kavi, kapi; asi, masi, nidhi, vidhi, ahi, kimi, pati, hari.

อริ ติมิ กลิ พลิ, ชลธิ จ คหปติ;

อุรมิติ วรมติ, นิรุปธิ อธิปติ;

อญฺชลิ สารถิ อติถิ, สมาธิ อุทธิปฺปภุตโย.

Ari, timi, kali, bali, jaladhi và gahapati; uramiti, varamati, nirupadhi, adhipati; añjali, sārathi, atithi, samādhi, udadhi, v.v.

อคฺคิ+อิสีนํ อยํ วิเสโส –

Đối với aggi và isi, đây là điểm đặc biệt –

๑๔๗. สิสฺสา+คฺคิโต นิ

147. Sau aggi, si (biến thành) ni.

อคฺคิสฺมา สิสฺส นิ โหติ วา. อคฺคินิ อคฺคิ, อคฺคโย อิจฺจาทิ มุนิสทฺทสมํ.

Sau aggi, si biến thành ni một cách tùy chọn. (Thành) aggini, aggi. (Dạng) aggayo, v.v., giống như từ muni.

๑๓๓. เฏ สิสฺสิ+สิสฺมา

133. Sau isi, si (biến thành) ṭe.

อิสิสฺมา สิสฺส เฏ วา โหติ. อิเส อิสิ. ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ คสฺส เอ วา, โภ อิเส อิสิ, อิสโย อิสี. อิสึ.

Sau isi, si biến thành ṭe một cách tùy chọn. (Thành) ise, isi. Do (quy tắc) ‘‘ghabrahmādite’’, ga biến thành e một cách tùy chọn, (hô cách:) bho ise isi, isayo isī. (Đối cách:) isiṃ.

๑๓๔. ทุติยสฺส โยสฺส

134. Của yo thứ hai.

‘‘ทุติยา โยสฺสา’’ติ อวตฺวา ‘‘ทุติยสฺส โยสฺสา’’ติ วิสุํ กรณํ ‘‘เอกโยคนิทฺทิฏฺฐาน+มปฺเย+กเทโส+นุวตฺตเต, น [Pg.52] ตฺเว+กวิภตฺติยุตฺตานํ’’ติ ญายา ทุติยาโยสฺสาติ นานุวตฺติย โยสฺสาติ สามญฺเญน อนุวุตฺติย เอกจฺจาทิโต ปฐมา โยสฺสาปิ เฏวิธานตฺถํ. อิสิสฺมา ปรสฺส ทุติยา โยสฺส เฏ วา โหติ. อิเส อิสโย อิสี, เสสํ มุนิสมํ.

Việc tạo ra quy tắc riêng ‘‘dutiyassa yossā’’ thay vì nói ‘‘dutiyāyossā’’ là nhằm mục đích, theo phương pháp ‘‘ekayoganiddiṭṭhānamapyekadeso’nuvattate, na tvekavibhattiyuttānaṃ’’ (một phần của những điều được nêu trong một mối liên hệ có thể được kế thừa, nhưng không phải là những điều được nối bằng một biến cách), để không kế thừa dutiyāyossā mà kế thừa yossā một cách tổng quát, để quy định ṭe cũng áp dụng cho yo thứ nhất (chủ cách số nhiều) từ một số từ. Sau isi, yo thứ hai (đối cách số nhiều) biến thành ṭe một cách tùy chọn. (Thành) ise, isayo, isī, phần còn lại giống như muni.

อาทิ, อาทโย อิจฺจาทิ, สฺมิมฺหิ –

Ādi, ādayo, v.v., trong smiṃ (biến cách) –

๕๕. รตฺยาทีหิ โฏ สฺมิโน

55. Sau ratti, v.v., ṭo (thay thế) cho smiṃ.

รตฺยาทีหิ สฺมิโน โฏ วา โหติ. อาโท อาทิมฺหิ อาทิสฺมึ, อาทีสุ.

Sau ratti, v.v., smiṃ biến thành ṭo một cách tùy chọn. (Thành) ādo, ādimhi, ādismiṃ, ādīsu.

สมาเส อิการนฺตโต โย+สฺมึสุ วิเสโส.

Trong hợp thể, đối với (thân từ) tận cùng bằng i, có điểm đặc biệt trong yo và smiṃ.

๑๘๒. อิโต+ญฺญตฺเถ ปุเม

182. Sau i, trong một nghĩa khác, trong giống đực.

อญฺญตฺเถ วตฺตมานโต อิการนฺตโต นามสฺมา โยนํ โน+เน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. อริยวุตฺติโน อริยวุตฺตโย อริยวุตฺตี. โภ อริยวุตฺติ อริยวุตฺตี, อริยวุตฺติโน อริยวุตฺตโย อริยวุตฺตี. อริยวุตฺตึ, อริยวุตฺติโน อริยวุตฺตโย อริยวุตฺตี. อริยวุตฺตินา อิจฺจาทิ ตุ มุนิสทฺทสมํ.

Sau danh từ nam tánh tận cùng bằng `i` không phải là thuật ngữ khác, các biến cách `yo` được tùy chọn biến thành `no` và `ne` theo thứ tự. (Ví dụ:) `Ariyavuttino`, `ariyavuttayo`, `ariyavuttī`. (Hô cách:) `Bho ariyavutti`, `ariyavuttī`; `ariyavuttino`, `ariyavuttayo`, `ariyavuttī`. (Đối cách:) `Ariyavuttiṃ`; `ariyavuttino`, `ariyavuttayo`, `ariyavuttī`. Còn `Ariyavuttinā` v.v... thì tương tự như từ `muni`.

๑๘๓. เน สฺมิโน กฺวจิ

183. Ở một vài nơi, `smiṃ` (được biến thành) `ne`.

อญฺญตฺเถ อิการนฺตโต นามสฺมา สฺมิโน เน วา โหติ กฺวจิ. อริยวุตฺติเน อริยวุตฺติมฺหิ อริยวุตฺติสฺมึ, อริยวุตฺตีสุ. เอวํ โตมรงฺกุสปาณิโน สารมติโน อิจฺจาทิ. กฺวจิคฺคหณา น สพฺพตฺถ เนอาเทโส.

Sau danh từ tận cùng bằng `i` không phải là thuật ngữ khác, biến cách `smiṃ` được tùy chọn biến thành `ne` ở một vài nơi. (Ví dụ:) `Ariyavuttine`, `ariyavuttimhi`, `ariyavuttismiṃ`; `ariyavuttīsu`. Tương tự như vậy đối với `tomaraṅkusapāṇi`, `sāramati`, v.v... Do có từ `kvaci`, sự biến đổi thành `ne` không xảy ra ở tất cả mọi nơi.

อิการนฺตํ.

(Từ) tận cùng bằng `ī`.

ทณฺฑี[Pg.53], สิโลโป. ‘‘เอกวจเน’’ จฺจาทินา รสฺเส สมฺปตฺเต อนปุํสกตฺตา ‘‘สิสฺมึนา+นปุํสกสฺสา’’ติ นิเสโธ. โยมฺหิ เอกวจเน จ สพฺพตฺถ รสฺโส.

`Daṇḍī`, do xóa bỏ `si`. Khi sự rút ngắn nguyên âm được áp dụng theo quy tắc `Ekavacane` v.v..., do không phải trung tánh, có sự cấm đoán bởi quy tắc `sismiṃnā+napuṃsakassā`. Trong biến cách `yo` số nhiều và trong hô cách số ít, nguyên âm luôn được rút ngắn.

๗๕. โยนํ โน+เน ปุเม

75. Trong nam tánh, các biến cách `yo` (được biến thành) `no` và `ne`.

ฌสญฺญิโต โยนํ โน+เน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. ทณฺฑิโน.

Sau một thuật ngữ `jha`, các biến cách `yo` được tùy chọn biến thành `no` và `ne` theo thứ tự trong nam tánh. (Ví dụ:) `Daṇḍino`.

๑๑๕. ชนฺตุเหตฺวีฆเปหิ วา

115. (Xóa bỏ `yo`) sau `jantu`, `hetu`, `ī`, `gha`, và `pa` một cách tùy chọn.

ชนฺตุ+เหตูหิ อีการนฺเตหิ ฆ+ปสญฺเญหิ จ ปเรสํ โยนํ วา โลโป โหติ. ‘‘โยโลปนิสุ ทีโฆ’’ติ ทีเฆ ทณฺฑี ทณฺฑิโย. เค ตุ ‘‘เค วา’’ติ วา รสฺโส. โภ ทณฺฑิ ทณฺฑี, ทณฺฑิโน ทณฺฑี ทณฺฑิโย.

Sau `jantu`, `hetu`, các từ tận cùng bằng `ī`, và các thuật ngữ `gha` và `pa`, các biến cách `yo` theo sau được tùy chọn xóa bỏ. Theo quy tắc `Yolopanisu dīgho`, khi xóa bỏ `yo`, nguyên âm được kéo dài, (cho ra dạng) `daṇḍī`. (Dạng khác là) `daṇḍiyo`. Nhưng trong hô cách (`ge`), nguyên âm được tùy chọn rút ngắn theo quy tắc `ge vā`. (Ví dụ:) `Bho daṇḍi`, `daṇḍī`; `daṇḍino`, `daṇḍī`, `daṇḍiyo`.

๗๔. นํ ฌีโต

74. Sau `jha`, `aṃ` (được biến thành) `naṃ`.

ฌสญฺญีโต อํวจนสฺส นํ วา โหติ. ทณฺฑินํ ทณฺฑึ, ทณฺฑิเน.

Sau một thuật ngữ `jha`, biến cách `aṃ` được tùy chọn biến thành `naṃ`. (Ví dụ:) `Daṇḍinaṃ`, `daṇḍiṃ`; `daṇḍine`.

๗๖. โน

76. `no`.

ฌีโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค. ทณฺฑิโน ทณฺฑี ทณฺฑิโย. ทณฺฑินา, ทณฺฑีหิ ทณฺฑีภิ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ โนมฺหิ กเต ทณฺฑิโน ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑีนํ. ‘‘นา สฺมาสฺสา’’ติ สฺมาสฺส นา, ทณฺฑินา ทณฺฑิมฺหา ทณฺฑิสฺมา.

Sau một thuật ngữ `jha`, biến cách `yo` được tùy chọn biến thành `no` trong nam tánh. (Ví dụ:) `Daṇḍino`, `daṇḍī`, `daṇḍiyo`. (Sử dụng cách:) `Daṇḍinā`; `daṇḍīhi`, `daṇḍībhi`. Theo quy tắc `Jhalā sassa no`, khi `sa` được biến thành `no`, (ta có các dạng sở hữu cách là) `daṇḍino`, `daṇḍissa`; `daṇḍīnaṃ`. Theo quy tắc `Nā smāssā`, `smā` được biến thành `nā`, (ta có các dạng xuất xứ cách là) `daṇḍinā`, `daṇḍimhā`, `daṇḍismā`.

๗๗. สฺมิโน นิ

77. `smiṃ` (được biến thành) `ni`.

ฌีโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ วา. ทณฺฑินิ ทณฺฑิสฺมึ, ทณฺฑีสุ, พหุลาธิการา สฺมิมฺหิ คามณี+เสนานี+สุธีปภุตีนํ นิอาเทสาภาโว จ วิเสโส. เอวํ –

Sau một thuật ngữ `jha`, biến cách `smiṃ` được tùy chọn biến thành `ni`. (Ví dụ:) `Daṇḍini`, `daṇḍismiṃ`; `daṇḍīsu`. Do quyền của quy tắc `bahula`, trong vị trí cách (`smiṃ`), trường hợp đặc biệt là không có sự biến đổi thành `ni` đối với các từ như `gāmaṇī`, `senānī`, `sudhī`, v.v... Tương tự như vậy –

ธมฺมี [Pg.54] สงฺฆี ญาณี หตฺถี, จกฺกี ปกฺขี ทาฐี รฏฺฐี;

ฉตฺตี มาลี จมฺมี โยคี, ภาคี โภคี กามี สามี.

`Dhammī`, `saṅghī`, `ñāṇī`, `hatthī`; `cakkī`, `pakkhī`, `dāṭhī`, `raṭṭhī`; `Chattī`, `mālī`, `cammī`, `yogī`; `bhāgī`, `bhogī`, `kāmī`, `sāmī`.

ธชี คณี สสี กุฏฺฐี, ชฏี ยานี สุขี สิขี;

ทนฺตี มนฺตี กรี จาคี, กุสลี มุสลี พลี;

(วาจี, รู)

`Dhajī`, `gaṇī`, `sasī`, `kuṭṭhī`; `jaṭī`, `yānī`, `sukhī`, `sikhī`; `Dantī`, `mantī`, `karī`, `cāgī`; `kusalī`, `musalī`, `balī`; (`Vācī`, trong Rūpasiddhi).

ปาปการี สตฺตุฆาตี, มาลฺยการี ทีฆชีวี;

ธมฺมวาที สีหนาที, ภูมิสายี สีฆยายี.

`Pāpakārī`, `sattughātī`; `mālyakārī`, `dīghajīvī`; `Dhammavādī`, `sīhanādī`; `bhūmisāyī`, `sīghayāyī`.

อีการนฺตํ.

Hết (phần từ) tận cùng bằng `ī`.

ภิกฺขุ, สิโลโป. ลสญฺญายํ –

`Bhikkhu`, do xóa bỏ `si`. Đối với thuật ngữ `la` –

๘๓. ลา โยนํ โว ปุเม

83. Trong nam tánh, sau `la`, các biến cách `yo` (được biến thành) `vo`.

ลโต โยนํ โว โหติ วา ปุลฺลิงฺเค.

Sau một thuật ngữ `la`, biến cách `yo` được tùy chọn biến thành `vo` trong nam tánh.

๙๔. เว+โวสุ ลุสฺส

94. Trong `ve` và `vo`, `u` của `la` (được biến đổi).

ลสญฺญสฺส อุสฺส เว+โวสุ ฏ โหติ. เอตฺถ ‘‘ปุมาลปเน เวโว’’ ตฺย+ตฺร โวสฺส สหจริตญายา อนิสฺสิตตฺตา ชาติวเสน ‘‘ลา โยนํ’’ ตฺยาโท โว จ คยฺหติ. ภิกฺขโว. อญฺญตฺร ‘‘โลโป’’ติ โยโลโป. ‘‘โยโลปนิสุ ทีโฆ’’ติ ทีเฆ ภิกฺขู. โภ ภิกฺขุ ภิกฺขู.

`u` của một thuật ngữ `la` được biến thành `a` khi `ve` và `vo` theo sau. Ở đây, `vo` từ quy tắc `pumālapane vevo` không được lấy do sự liên kết của nó, nhưng `vo` từ quy tắc `lā yonaṃ` v.v... thì được lấy do bản chất của nó. (Ví dụ:) `Bhikkhavo`. Trong trường hợp khác, `yo` bị xóa bỏ theo quy tắc `lopo`. Theo quy tắc `Yolopanisu dīgho`, nguyên âm được kéo dài, (cho ra dạng) `bhikkhū`. (Hô cách:) `Bho bhikkhu`, `bhikkhū`.

๙๖. ปุมา+ลปเน เวโว

96. Trong nam tánh, ở hô cách, (`yo` được biến thành) `ve` và `vo`.

ลสญฺญโต อุโต โยสฺสา+ลปเน เว+โว โหนฺติ วา ปุลฺลิงฺเค. ภิกฺขเว ภิกฺขโว ภิกฺขู. ภิกฺขุํ, ภิกฺขโว ภิกฺขู. ภิกฺขุนา[Pg.55], ภิกฺขูหิ ภิกฺขูภิ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ ลโต สสฺส โน วา, ภิกฺขุโน ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขูนํ. ‘‘นา สฺมาสฺสา’’ติ ลโต วา สฺมาสฺส นา, ภิกฺขุนา ภิกฺขุมฺหา ภิกฺขุสฺมา. ภิกฺขุมฺหิ ภิกฺขุสฺมึ. เอวํ –

Sau một thuật ngữ `la` tận cùng bằng `u`, biến cách `yo` của hô cách được tùy chọn biến thành `ve` và `vo` trong nam tánh. (Ví dụ:) `Bhikkhave`, `bhikkhavo`, `bhikkhū`. (Đối cách:) `Bhikkhuṃ`; `bhikkhavo`, `bhikkhū`. (Sử dụng cách:) `Bhikkhunā`; `bhikkhūhi`, `bhikkhūbhi`. Theo quy tắc `Jhalā sassa no`, sau một thuật ngữ `la`, `sa` được tùy chọn biến thành `no`, (cho ra các dạng) `bhikkhuno`, `bhikkhussa`; `bhikkhūnaṃ`. Theo quy tắc `Nā smāssā`, sau một thuật ngữ `la`, `smā` được tùy chọn biến thành `nā`, (cho ra các dạng) `bhikkhunā`, `bhikkhumhā`, `bhikkhusmā`. (Vị trí cách:) `Bhikkhumhi`, `bhikkhusmiṃ`. Tương tự như vậy –

เสตุ เกตุ ราหุ ภาณุ, สํกุ อุจฺฉุ เวฬุ มจฺจุ. (ปงฺคุ, รู) สินฺธุ พนฺธุ เนรุ เมรุ, สตฺตุ การุ เหตุ ชนฺตุ. รุรุ ปฏุ – อิจฺจาทโย.

`Setu`, `ketu`, `rāhu`, `bhāṇu`; `saṃku`, `ucchu`, `veḷu`, `maccu`. (`Paṅgu`, trong Rūpasiddhi) `sindhu`, `bandhu`, `neru`, `meru`; `sattu`, `kāru`, `hetu`, `jantu`. `Ruru`, `paṭu` – v.v...

ชนฺตุ+เหตูนํ โยสฺว+ยํ เภโท. ‘‘ชนฺตุ+เหตฺวี+ฆ+เปหิ วา’’ติ โยโลเป –

Đối với `jantu` và `hetu`, có sự khác biệt ở số nhiều (`yo`). Khi `yo` được xóa bỏ theo quy tắc `Jantu+hetvī+gha+pehi vā` –

๘๔. ชนฺตฺวาทิโต โน จ

84. Sau `jantu` v.v..., (`yo` được biến thành) `no` nữa.

ชนฺตฺวาทิโต โยนํ โน โหติ โว จ ปุลฺลิงฺเค. ชนฺตุโน ชนฺตโว ชนฺตุโย. โภ ชนฺตุ ชนฺตู, ชนฺตุโน, ‘‘ปุมาลปเน เวโว’’ติ เว+โว, ชนฺตเว ชนฺตโว ชนฺตุโย. ชนฺตุํ, ชนฺตู ชนฺตุโน ชนฺตโว ชนฺตุโย. เสสํ ภิกฺขุสมํ.

Sau `jantu` v.v..., biến cách `yo` được biến thành `no` và cả `vo` trong nam tánh. (Ví dụ:) `Jantuno`, `jantavo`, `jantuyo`. (Hô cách:) `Bho jantu`, `jantū`; `jantuno`; theo quy tắc `pumālapane vevo` (có các dạng) `ve` và `vo`: `jantave`, `jantavo`, `jantuyo`. (Đối cách:) `Jantuṃ`; `jantū`, `jantuno`, `jantavo`, `jantuyo`. Phần còn lại tương tự như `bhikkhu`.

เหตุ, เหตู เหตโว. ‘‘โยมฺหิ วา กฺวจี’’ติ ลสญฺญสฺส อุสฺส วา ฏาเทโส, เหตโย. โยมฺหิ อนฺตรงฺคตฺตา ปฐมํ ฏาเทเส กเต ปจฺฉา โยโลปาภาโว, ตถา หิ อนฺตรงฺค+พาหิรงฺควิธาเนสฺว+นฺตรงฺควิธิเยว พลวา. เอตฺถ จ ปกตินิสฺสิต+มนฺตรงฺคํ, ปจฺจยนิสฺสิตํ พาหิรงฺคํ. เหตุโย. โภ เหตุ, เหตู เหตเว เหตโว เหตโย เหตุโย. เสสํ ปุพฺพสมํ.

Hetu, hetū hetavo. Theo (sūtra) “yomhi vā kvacī”, u của (thân từ) có tên là la được thay thế tùy chọn bằng ṭa, (thành) hetayo. Trong biến cách yo, do là (phép tắc) nội tại, sau khi thực hiện việc thay thế bằng ṭa trước, sau đó không có sự xóa bỏ yo; thật vậy, giữa các quy tắc nội tại và ngoại tại, quy tắc nội tại mạnh hơn. Ở đây, (phép tắc) dựa vào thân từ là nội tại, (phép tắc) dựa vào hậu tố là ngoại tại. Hetuyo. Hỡi hetu, hetū hetave hetavo hetayo hetuyo. Phần còn lại tương tự như trước.

พหุโต [Pg.56] นํมฺหิ –

Sau bahu, trong biến cách naṃ –

๔๘. พหุกตินฺนํ

48. Bahukatinnaṃ

นํมฺหิ พหุโน กติสฺส จ นุก โหติ ติลิงฺเค. พหุนฺนํ. เสสํ ภิกฺขุสมํ.

Trong biến cách naṃ, sau bahu và kati, nuka được thay thế trong cả ba tánh. (Ví dụ:) Bahunnaṃ. Phần còn lại tương tự bhikkhu.

วตฺตุ สิ,

Vattu si,

๕๗. ลฺตุ+ปิตาทีน+มา สิมฺหิ

57. Của ltu và pitādi, (thay bằng) ā trong biến cách si.

ลฺตุปจฺจยนฺตานํ ปิตุ+มาตุ+ภาตุ+ธีตุ+ทุหิตุ+ชามาตุ+นตฺตุ+โหตุ+โปตูนญฺจา โหติ สิมฺหิ. วตฺตา. ‘‘กตฺตริ ลฺตุ+ณกา’’ติ วิหิตลฺตุปจฺจยสฺส คหณา ยโต ธาตุโต หิ โส วิหิโต, ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา โส วิหิโต, ตทาทิโน ตทนฺตสฺส จ คหณํ’’ติ ญายา ตทวินาภาวโต ตทนฺตธาตุโนปิ คหณํติ ลฺตุปจฺจยนฺตานํติ วุตฺตํ.

Của các (thân từ) tận cùng bằng hậu tố ltu, và của pitu, mātu, bhātu, dhītu, duhitu, jāmātu, nattu, hotu, và potu, ā được thay thế trong biến cách si. (Ví dụ:) Vattā. Do việc nắm bắt hậu tố ltu được quy định bởi (sūtra) “kattari ltuṇakā”, và vì nó được quy định sau một ngữ căn, theo nguyên tắc “khi một hậu tố được đề cập, cái mà nó được quy định theo sau, cái bắt đầu bằng cái đó, và cái kết thúc bằng cái đó cũng được nắm bắt”, do sự không thể tách rời của nó, ngữ căn kết thúc bằng nó cũng được nắm bắt, do đó được nói là “của các (thân từ) tận cùng bằng hậu tố ltu”.

๑๖๒. ลฺตุ+ปิตาทีน+ม เส

162. Của ltu và pitādi, trong se.

ลฺตุปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนญฺจา+รง โหติ สโต+ญฺญตฺร. ‘‘อารงสฺมา’’ติ โฏ, วตฺตาโร.

Của các (thân từ) tận cùng bằng hậu tố ltu và của pitādi, āraṅa được thay thế, ngoại trừ (biến cách) sa. Theo (sūtra) “āraṅasmā”, (yo được thay bằng) ṭo, (thành) vattāro.

๕๘. เค อ จ

58. Trong biến cách ge, a cũng vậy.

เคลฺตุ+ปิตาทีนํ อ โหติ อา จ. โภ วตฺต วตฺตา, วตฺตาโร. วตฺตารํ, วตฺตาเร วตฺตาโร. นาวจนสฺส ‘‘ฏา นาสฺมานํ’’ติ ฏา, วตฺตารา.

Trong biến cách ge, của ltu và pitādi, a và ā cũng được thay thế. Hỡi vatta vattā, vattāro. Vattāraṃ, vattāre vattāro. Của biến cách nā, theo (sūtra) “ṭā nāsmānaṃ”, (thay bằng) ṭā, (thành) vattārā.

๑๖๖. สุ+หิสฺวา+รง

166. Trong su và hi, (thay bằng) āraṅa.

สุ+หิสุ ลฺตุ+ปิตาทีน+มารง วา โหติ. วตฺตาเรหิ วตฺตาเรภิ วตฺตูหิ วตฺตูภิ.

Trong su và hi, của ltu và pitādi, āraṅa được thay thế tùy chọn. (Ví dụ:) Vattārehi vattārebhi vattūhi vattūbhi.

๑๖๕. สโลโป

165. Xóa bỏ sa.

ลฺตุ+ปิตาทีหิ [Pg.57] สสฺส โลโป วา โหติ. วตฺตุ วตฺตุโน วตฺตุสฺส.

Sau ltu và pitādi, việc xóa bỏ sa là tùy chọn. (Ví dụ:) Vattu vattuno vattussa.

๑๖๓. นํมฺหิ วา

163. Trong naṃ, tùy chọn.

นํมฺหิ ลฺตุ+ปิตาทีน+มารง วา โหติ. วตฺตารานํ.

Trong naṃ, của ltu và pitādi, āraṅa được thay thế tùy chọn. (Ví dụ:) Vattārānaṃ.

๑๖๔. อา

164. Ā.

นํมฺหิ ลฺตุ+ปิตาทีน+มา วา โหติ. วตฺตานํ วตฺตูนํ. สฺมาสฺส ฏา, วตฺตารา.

Trong naṃ, của ltu và pitādi, ā được thay thế tùy chọn. (Ví dụ:) Vattānaṃ vattūnaṃ. Của smā, (thay bằng) ṭā, (thành) vattārā.

๑๗๔. ฏิ สฺมิโน

174. Ṭi (thay) cho smiṃ.

อารวา+เทสมฺหา สฺมิโน ฏิ โหติ.

Sau sự thay thế āra, ṭi được thay cho smiṃ.

๑๗๖. รสฺสา+รง

176. Rút ngắn āraṅa.

สฺมิมฺหิ อาโร รสฺโส โหติ. วตฺตริ, วตฺตาเรสุ วตฺตูสุ วตฺตุสุ. เอวํ –

Trong smiṃ, āro trở thành ngắn. (Ví dụ:) Vattari, vattāresu vattūsu vattusu. Tương tự –

เอวํ ภตฺตุ กตฺตุ เนตุ, โสตุ ญาตุ เชตุ เฉตฺตุ;

เภตฺตุ ทาตุ ธาตุ โพทฺธุ, วิญฺญาเปตาทโยปิ จ.

Tương tự bhattu, kattu, netu, sotu, ñātu, jetu, chettu; Bhettu, dātu, dhātu, boddhu, và viññāpetādayo cũng vậy.

สตฺถุสทฺทสฺส ปน นามฺหิ พหุลาธิการา ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มเส’’ติ วา อารวาเทเส สตฺถารา สตฺถุนา. เสสํ วตฺตุสมํ.

Tuy nhiên, đối với từ satthu, trong biến cách nā, do quyền chi phối của bahula, việc thay thế āra theo (sūtra) “ltu+pitādīnamase” là tùy chọn, (thành) satthārā (và) satthunā. Phần còn lại tương tự vattu.

สิมฺหิ อา, ปิตา. ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มเส’’ติ อารวาเทเส –

Trong si, (thay bằng) ā, (thành) pitā. Khi có sự thay thế āra theo (sūtra) “ltu+pitādīnamase” –

๑๗๗. ปิตาทีน+มนตฺวาทีนํ

177. Của pitādi, ngoại trừ nattādi.

นตฺวาทิวชฺชิตานํ [Pg.58] ปิตาทีน+มาโร รสฺโส โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ. ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มเส’’ ‘‘สุ+หิสฺวา+รง’’ ‘‘นํมฺหิ วา’’ติ เอตฺถ วุตฺตวิภตฺตีสุ ปเรสุ อารง โหตีติ ตา วิภตฺติโย ปฏิจฺจ สพฺพาสูติ วุตฺตํ. ปิตโร. โภ ปิต ปิตา, ปิตโร. ปิตรํ, ปิตเร ปิตโร. ปิตรา, ปิตเรหิ ปิตเรภิ ปิตูหิ ปิตูภิ. ปิตุ ปิตุโน ปิตุสฺส, ปิตรานํ ปิตูนํ. ‘‘ปิตุนฺนํ’’ติ นํมฺหิ ทีเฆ รสฺส+ทฺวิตฺตานีติ วุตฺตํ. ‘‘สานุวุตฺตํ สุตฺตํ’’ติ ญายา ‘‘พหุกตินฺนํ’’ติ เอตฺถ นุก-อิติ โยควิภาเคนปิ สิชฺฌติ เอตฺถ อนุวตฺติตนํมฺหิ. ปญฺจมีฉฏฺฐี ตติยาจตุตฺถีสมํ. ปิตริ, ปิตเรสุ ปีตูสุ, รสฺสาภาโว. นตฺตา, นตฺตาโร. โภ นตฺต นตฺตา, นตฺตาโร อิจฺจาทิ วตฺตุสมํ.

Của pitādi, ngoại trừ nattādi, āro trở thành ngắn trong tất cả các biến cách. (Giải thích:) Trong các biến cách được đề cập ở đây bởi các sūtra “ltu+pitādīnamase”, “suhisvāraṅa”, “naṃmhi vā”, khi chúng theo sau, āraṅa được thay thế, do đó liên quan đến các biến cách đó, nó được nói là “trong tất cả”. Pitaro. Hỡi pita pitā, pitaro. Pitaraṃ, pitare pitaro. Pitarā, pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi. Pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitūnaṃ. Đối với “pitunnaṃ”, trong biến cách naṃ, được nói là có sự kéo dài, rút ngắn và nhân đôi. Theo nguyên tắc “sūtra là cái được kế thừa”, ở đây bằng cách chia sūtra “bahukatinnaṃ” thành nuka, nó cũng được hoàn thành ở đây trong biến cách naṃ được kế thừa. Cách thứ năm và thứ sáu tương tự cách thứ ba và thứ tư. Pitari, pitaresu pitūsu, không có sự rút ngắn. Nattā, nattāro. Hỡi natta nattā, nattāro, v.v. tương tự vattu.

คุณวนฺตุ สิ,

Guṇavantu si,

๑๕๑. นฺตุสฺส

151. Của ntu.

สิมฺหิ นฺตุสฺส ฏา โหติ. คุณวา. โยมฺหิ ‘‘นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม’’ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นฺโต โหติ. เอตฺถ จ ‘‘นฺตุ วนฺตุ+มนฺตา+วนฺตุ+ตวนฺตุสมฺพนฺธี’’ติ ปริภาสโต นฺตุ จ วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธีเยว คยฺหเต, น ชนฺตุ ตนฺตาทีนํ. คุณวนฺโต. อญฺญตฺร –

Trong `si`, `ntu` biến thành `ṭā`. Ví dụ: `guṇavā`. Trong `yo`, theo quy tắc ‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’, `ntu` có biến cách được biến thành `nto`. Và ở đây, theo định nghĩa ‘ntu vantu+mantā+vantu+tavantusambandhī’, chỉ lấy `ntu` có liên quan đến `vantu` v.v..., chứ không phải (ntu) của các từ như `jantu`, `tanta`. Ví dụ: `guṇavanto`. Ngoài ra –

๙๑. ยฺวาโท นฺตุสฺส

91. Của `ntu` trong `yo` v.v...

โยอาทีสุ นฺตุสฺส อ โหติ. คุณวนฺตอิติ อการนฺตา ฏา+เฏอาเทสา โหนฺติ, คุณวนฺตา. ‘‘ฏฏาอํ เค’’ติ ฏาทโย[Pg.59], โภ คุณว คุณวา คุณวํ, คุณวนฺโต คุณวนฺตา. ‘‘นฺตสฺส จ ฏ วํ+เส’’ติ อํเสสุ นฺตสฺส โฏ วา, คุณวํ คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต. ‘‘โต+ตา+ติ+ตา ส+สฺมา+สฺมึ+นาสู’’ติ ตาอาทโย โหนฺติ, คุณวตา คุณวนฺเตน, คุณวนฺเตหิ คุณวนฺเตภิ. ‘‘ลกฺขณิกปฏิปโทตฺเตสุ ปฏิปโทตฺตสฺเสว คหณํ, น ลกฺขณิกสฺสา’’ติ ญายา ‘‘น ลกฺขณิกสฺสา’’ติ วุตฺตพฺยตฺติปกฺข+มนเปกฺขิตฺวา ‘‘อโต’’ติ รสฺสาการชาติยา เปกฺขิตตฺตา คุณวนฺเตนาติ ‘‘อเตนา’’ ตฺย+เนน สิชฺฌติ. ชาติ=สามญฺญํ, พฺยตฺติ=วิเสโส. คุณวโต คุณวสฺส คุณวนฺตสฺส, ‘‘ตํ นํมฺหิ’’ติ นํมฺหี ตํ วา, คุณวตํ คุณวนฺตานํ. คุณวตา คุณวนฺตา คุณวนฺตมฺหา คุณวนฺตสฺมา. คุณวติ คุณวนฺเต คุณวนฺตมฺหิ คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺเตสุ. ‘‘นฺตสฺส จ ฏ วา’’ติ โยควิภาคา โยสุ จ นฺตุสฺส วา ฏาเทเส กเต โยสฺส ฏา, ‘‘จกฺขุมา อนฺธิตา โหนฺติ’’, ‘‘วคฺคุมุทาตีริยา ภิกฺขุ วณฺณวา’’ อิจฺจาที โหนฺติ.

Trong `yo` v.v..., `ntu` biến thành `a`. (Khi đó, `guṇavanta` là) một từ tận cùng bằng `a`, nên có sự thay thế `ṭā` và `ṭe`, ví dụ: `guṇavantā`. Theo quy tắc ‘Ṭaṭāaṃ ge’, có các dạng `ṭā` v.v..., ví dụ: `bho guṇava`, `guṇavā`, `guṇavaṃ`, `guṇavanto`, `guṇavantā`. Theo quy tắc ‘Ntassa ca ṭa vaṃ+se’, trong `aṃ` và `se`, `nta` tùy chọn biến thành `ṭa`, ví dụ: `guṇavaṃ` hoặc `guṇavantaṃ`, `guṇavante`. Theo quy tắc ‘To+tā+ti+tā sa+smā+smiṃ+nāsū’, có các dạng `tā` v.v..., ví dụ: `guṇavatā` hoặc `guṇavantena`, `guṇavantehi` hoặc `guṇavantebhi`. Theo nguyên tắc ‘Lakkhaṇikapaṭipadottesu paṭipadottasseva gahaṇaṃ, na lakkhaṇikassā’ (Trong các quy tắc chỉ định và quy tắc được chỉ định, chỉ lấy quy tắc được chỉ định, không lấy quy tắc chỉ định), không xét đến trường hợp đặc biệt được nói là ‘na lakkhaṇikassā’, mà vì xét đến chủng loại nguyên âm ngắn `a` trong ‘ato’, nên dạng `guṇavantena` được hình thành bởi quy tắc ‘atenā’. `Jāti` = chủng loại (sāmaññaṃ), `byatti` = cá thể (viseso). `guṇavato` hoặc `guṇavassa` hoặc `guṇavantassa`. Theo quy tắc ‘taṃ naṃmhi’, trong `naṃ`, tùy chọn có `taṃ`, ví dụ: `guṇavataṃ` hoặc `guṇavantānaṃ`. `guṇavatā` hoặc `guṇavantā` hoặc `guṇavantamhā` hoặc `guṇavantasmā`. `guṇavati` hoặc `guṇavante` hoặc `guṇavantamhi` hoặc `guṇavantasmiṃ`, `guṇavantesu`. Do sự phân chia quy tắc (yogavibhāga) của ‘Ntassa ca ṭa vā’, trong `yo` cũng vậy, sau khi tùy chọn thay thế `ntu` bằng `ṭā`, `yo` biến thành `ṭā`, có các ví dụ như: ‘cakkhumā andhitā honti’, ‘vaggumudātīriyā bhikkhu vaṇṇavā’.

เอวํ คณวา กุลวา ผลวา ยสวา ธนวา สุตวา ภควา หิมวา พลวา สีลวา ปญฺญวา อิจฺจาที.

Tương tự như vậy là các từ `gaṇavā`, `kulavā`, `phalavā`, `yasavā`, `dhanavā`, `sutavā`, `bhagavā`, `himavā`, `balavā`, `sīlavā`, `paññavā` v.v...

๑๕๓. หิมวโต วา โอ

153. Của `himavantu`, tùy chọn là `o`

หิมวโต สิมฺหิ นฺตุสฺส โอ วา โหติ, หิมวนฺโต หิมวา. เสสํ ปุริมสมํ.

Của từ `himavantu`, trong `si`, `ntu` tùy chọn biến thành `o`, ví dụ: `himavanto` hoặc `himavā`. Phần còn lại giống như trước.

อายสฺมนฺตุสทฺโท กมฺมวาจาย กฺวจิ พหุลาธิการา ทฺวิวจเนน อายสฺมนฺตา, ติณฺณํ วจเนน อายสฺมนฺโตติ ทิสฺสติ.

Từ `āyasmantu` trong nghiệp cách (kammavācāya), đôi khi do quyền của quy tắc `bahula`, được thấy ở dạng song số là `āyasmantā`, và ở dạng số nhiều (của ba người) là `āyasmanto`.

เอวํ [Pg.60] สติมา ธิติมา คติมา มุติมา มติมา ชุติมา สิริมา หิริมา ถุติมา รติมา ยติมา สุจิมา กลิมา พลิมา กสิมา รุจิมา พุทฺธิมา จกฺขุมา พนฺธุมา เหตุมา เสตุมา เกตุมา ราหุมา ภาณุมา ขาณุมา วิชฺชุมา อิจฺจาทโย.

Tương tự như vậy là các từ `satimā`, `dhitimā`, `gatimā`, `mutimā`, `matimā`, `jutimā`, `sirimā`, `hirimā`, `thutimā`, `ratimā`, `yatimā`, `sucimā`, `kalimā`, `balimā`, `kasimā`, `rucimā`, `buddhimā`, `cakkhumā`, `bandhumā`, `hetumā`, `setumā`, `ketumā`, `rāhumā`, `bhāṇumā`, `khāṇumā`, `vijjumā` v.v...

อุการนฺตํ.

Tận cùng bằng `u`.

เวสฺสภู สิโลโป. เต จ รสฺสาภาโวว วิเสโส. ‘‘เอกวจนโยสฺว+โฆนํ’’ติ รสฺเส ‘‘ลา โยนํ โว ปุเม’’ติ โว, เวสฺสภุโว, ‘‘เวโวสุ ลุสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา น ฏาเทโส, ‘‘โลโปติ โยโลเป เวสฺสภู. ‘‘เค วา’’ติ วา รสฺเส โภ เวสฺสภุ เวสฺสภู, เวสฺสภุโว เวสฺสภู. เวสฺสภุํ, เวสฺสภุโว เวสฺสภู. เวสฺสภุนา อิจฺจาทิ ภิกฺขุสมํ. เอวํ สยมฺภู ปราภิภู อภิภูอาทโย. โคตฺรภู+สหภูสทฺเทหิ ปน โยนํ ‘‘ชนฺตฺวาทิโต โน วา’’ติ โน, โว วา, โคตฺรภุโน โคตฺรภุโว โคตฺรภู. สหภุโน สหภุโว สหภู, เสสํ เวสฺสภูสมํ.

`Vessabhū`, `si` được lược bỏ. Và điểm đặc biệt là không có sự rút ngắn của `te`. Khi được rút ngắn bởi quy tắc ‘Ekavacanayosva+ghonaṃ’, `yo` được thay thế bằng `vo` theo quy tắc ‘lā yonaṃ vo pume’, thành `vessabhuvo`. Vì đã được nói trong quy tắc ‘vevosu lussā’, nên không có sự thay thế `ṭā`. Khi `yo` được lược bỏ bởi quy tắc ‘lopo’, thành `vessabhū`. Theo quy tắc ‘Ge vā’, tùy chọn rút ngắn, thành `bho vessabhu` hoặc `vessabhū`, `vessabhuvo` hoặc `vessabhū`. `Vessabhuṃ`, `vessabhuvo` hoặc `vessabhū`. `Vessabhunā` v.v... giống như `bhikkhu`. Tương tự là các từ `sayambhū`, `parābhibhū`, `abhibhū` v.v... Nhưng từ các từ `gotrabhū` và `sahabhū`, `yo` tùy chọn biến thành `no` theo quy tắc ‘jantvādito no vā’, hoặc `vo`, thành `gotrabhuno` hoặc `gotrabhuvo` hoặc `gotrabhū`. `Sahabhuno` hoặc `sahabhuvo` hoặc `sahabhū`, phần còn lại giống như `vessabhū`.

๘๕. กูโต

85. Từ `kū`

กูปจฺจยนฺตโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค. สพฺพญฺญุโน. อญฺญตฺร ‘‘ลา โยนํ โว ปุเม’’ติ น โว, ‘‘กูโต’’ติ ชนฺตฺวาทีหิ ปุถกฺกรณา. โยโลเป สพฺพญฺญู. โภ สพฺพญฺญุ สพฺพญฺญู, สพฺพญฺญุโน สพฺพญฺญู อิจฺจาทิ.

Từ (một từ) tận cùng bằng tiếp vị ngữ `kū`, `yo` tùy chọn biến thành `no` trong nam tính. Ví dụ: `sabbaññuno`. Ngoài ra, không biến thành `vo` theo quy tắc ‘lā yonaṃ vo pume’, vì quy tắc ‘kūto’ đã tách riêng nó ra khỏi nhóm `jantu` v.v... Khi `yo` được lược bỏ, thành `sabbaññū`. `bho sabbaññu` hoặc `sabbaññū`, `sabbaññuno` hoặc `sabbaññū` v.v...

เอวํ มคฺคญฺญู ธมฺมญฺญู อตฺถญฺญู กาลญฺญู รตฺตญฺญู มตฺตญฺญู กตญฺญู กถญฺญู วิญฺญู วิทู อิจฺจาทโย. เอตฺถ ‘‘วิทา กู’’ ‘‘วิโต ญาโต’’ [Pg.61] ‘‘กมฺมา’’ติ ตีสุ สุตฺเตสุ กูปจฺจยสฺส คหิตตฺตา เวทคูอาทโย รูปจฺจยนฺตา น คหิตา.

Tương tự như vậy là các từ `maggaññū`, `dhammaññū`, `atthaññū`, `kālaññū`, `rattaññū`, `mattaññū`, `kataññū`, `kathaññū`, `viññū`, `vidū` v.v... Ở đây, vì tiếp vị ngữ `kū` đã được lấy trong ba quy tắc ‘vidā kū’, ‘vito ñāto’, ‘kammā’, nên các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ `rū` như `vedagū` không được lấy.

อูการนฺตํ.

Tận cùng bằng `ū`.

โค, สิ, สิโลโป. โค.

`Go`, `si`, lược bỏ `si`. (Thành) `go`.

๖๗. โคสฺสา+ค+สิ+หิ+นํสุ คาว+ควา

67. Của `go`, ngoại trừ `ga`, `si`, `hi`, `naṃ`, `su`, (biến thành) `gāva` và `gavā`

ค+สิ+หิ+นํวชฺชิตาสุ วิภตฺตีสุ โคสทฺทสฺส คาว+ควา โหนฺติ นิจฺจํ.

Trong các biến cách ngoại trừ `ga`, `si`, `hi`, `naṃ`, từ `go` luôn luôn biến thành `gāva` và `gavā`.

๑๗๐. อุภ+โคหิ โฏ

170. Sau `ubha` và `go`, (`yo` biến thành) `ṭo`

อุภ+โคหิ โยนํ โฏ โหติ. คาโว คโว. โภ โค, คาโว คโว.

Sau `ubha` và `go`, `yo` biến thành `ṭo`. Ví dụ: `gāvo`, `gavo`. `bho go`, `gāvo`, `gavo`.

๗๒. คาวุ+มฺหิ

72. `gāvu` trong `aṃ`

อํวจเน โคสฺส คาวุ วา โหติ. คาวุํ คาวํ ควํ, คาโว คโว.

Trong biến cách `aṃ`, `go` tùy chọn biến thành `gāvu`. Ví dụ: `gāvuṃ`, `gāvaṃ`, `gavaṃ`, `gāvo`, `gavo`.

๗๑. นาสฺสา

71. Của `nā`, (thành) `ā`

โคโต นาสฺส อา โหติ วา. เอกวณฺณตฺตา น สพฺพาเทโส. ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺเส’’ติ วตฺตนฺเต ‘‘อาทิสฺสา’’ติ นาสฺส อา โหติ, ปรโลโป, คาวา คาเวน ควา คเวน, โคหิ โคภิ.

Sau `go`, `nā` tùy chọn biến thành `ā`. Vì là một vần nên không phải là sự thay thế toàn bộ. Khi quy tắc ‘Pañcamiyaṃ parasse’ đang có hiệu lực, theo quy tắc ‘ādissā’, `nā` biến thành `ā`, và có sự lược bỏ âm sau, ví dụ: `gāvā` hoặc `gāvena`, `gavā` hoặc `gavena`, `gohi` hoặc `gobhi`.

๖๙. ควํ เสน

69. `gavaṃ` cùng với `sa`

โคสฺส เส วา ควํ โหติ สห เสน. ควํ คาวสฺส ควสฺส. กจฺจายเน ‘‘ควํ เจ ตรมานานํ’’ติ ปาฬึ ปฏิจฺจ นํมฺหิ พหุวจนเมว สาธิตํ, อิธ ‘‘ควํว สิงฺคิโน สงฺคํ’’ติ ทสฺสนโต เอกวจนญฺจ.

Của `go`, trong `sa`, tùy chọn biến thành `gavaṃ` cùng với `sa`. Ví dụ: `gavaṃ`, `gāvassa`, `gavassa`. Trong ngữ pháp Kaccāyana, dựa vào câu Pāḷi ‘gavaṃ ce taramānānaṃ’, chỉ có dạng số nhiều trong `naṃ` được hình thành. Ở đây, theo ví dụ ‘gavaṃva siṅgino saṅgaṃ’, dạng số ít cũng được (hình thành).

๗๐. คุนฺนญฺจ นํนา

70. Và `gunnaṃ` cùng với `naṃ`

นํวจเนน [Pg.62] สห โคสฺส คุนฺนํ โหติ ควญฺจ วา. คุนฺนํ ควํ โคนํ. คาวา คาวมฺหา คาวสฺมา ควา ควมฺหา ควสฺมา. คาเว คาวมฺหิ คาวสฺมึ คเว ควมฺหิ ควสฺมึ.

Cùng với biến cách `naṃ`, `go` biến thành `gunnaṃ` và cũng tùy chọn thành `gavaṃ`. Ví dụ: `gunnaṃ`, `gavaṃ`, `gonaṃ`. `gāvā`, `gāvamhā`, `gāvasmā`, `gavā`, `gavamhā`, `gavasmā`. `gāve`, `gāvamhi`, `gāvasmiṃ`, `gave`, `gavamhi`, `gavasmiṃ`.

๖๘. สุมฺหิ วา

68. Trong `su`, tùy chọn

สุมฺหิ โคสฺส คาว+ควา โหนฺติ วา. คาเวสุ คเวสุ โคสุ. โคสฺส โคณาเทโส น กโต, สทฺทนฺตรตฺตา. โคณสทฺโท หิ สตฺตสุ วิภตฺตีสุ ทิสฺสตีติ.

Trong `su`, `go` tùy chọn biến thành `gāva` và `gavā`. Ví dụ: `gāvesu`, `gavesu`, `gosu`. Sự thay thế `goṇa` cho `go` không được thực hiện, vì nó là một từ khác. Thật vậy, từ `goṇa` được thấy trong bảy biến cách.

อุสุ+ภูมิ+ปสุ+รํสิ-ทิสา+วาจา+มฺพุ+จกฺขุสุ;

ทสสฺว+ตฺเถสุ โค วุตฺโต, ลคฺเค จ วชิเร อิติ.

Trong mũi tên, đất, gia súc, tia sáng, phương hướng, lời nói, nước, mắt; trong mười ý nghĩa này, từ `go` được nói đến, và cũng trong sự dính mắc và trong kim cương.

โอการนฺตํ.

Vần cuối là o.

อิติ ปุลฺลิงฺคํ.

Như vậy là nam tánh.

กญฺญา, สิโลโป.

Kaññā, sự biến mất của si.

๑,๑๑. ฆา

1,11. Ghā

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส+นฺเต วตฺตมาโน อากาโร ฆสญฺโญ โหติ. ‘‘ชนฺตุ+เหตฺวี+ฆ+เปหิ วา’’ติ โยโลโป วา. กญฺญา กญฺญาโย. ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ คสฺส เอ วา, กญฺเญ กญฺญา, โยมฺหิ กญฺญา กญฺญาโย. ‘‘โฆ สฺสํ+สฺสา ยํ+ตึสู’’ติ อํมฺหิ รสฺโส. กญฺญํ, กญฺญา กญฺญาโย.

Nguyên âm ā đứng ở cuối của danh từ hiện tại trong nữ tánh được gọi là gha. Theo câu cú pháp ‘‘Jantu+hetvī+gha+pehi vā’’, yo bị biến mất tùy chọn. (Trở thành) kaññā, kaññāyo. Theo câu cú pháp ‘‘Gha+brahmādite’’, ga của gha được (thay thế) bằng e tùy chọn, (trở thành) kaññe, kaññā, trong biến cách yo (trở thành) kaññā, kaññāyo. Theo câu cú pháp ‘‘Gho ssaṃ+ssā yaṃ+tiṃsū’’, trong biến cách aṃ (nguyên âm cuối) được rút ngắn. (Trở thành) kaññaṃ, (còn lại là) kaññā, kaññāyo.

๔๕. ฆ+ปเต+กสฺมึ นาทีนํ ย+ยา

45. Gha+pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā

ฆปโต [Pg.63] สฺมึวิภตฺติปริยนฺตานํ เอกตฺเต นาทีนํ ย+ยา โหนฺติ ยถากฺกมํ. กญฺญาย, กญฺญาภิ กญฺญาหิ. กญฺญาย, กญฺญานํ.

Sau gha, đối với các biến cách từ nā đến smiṃ ở số ít, ya và yā lần lượt thay thế. (Trở thành) kaññāya, kaññābhi, kaññāhi. (Trở thành) kaññāya, kaññānaṃ.

๑๐๓. ยํ

103. Yaṃ

ฆปโต สฺมิโน ยํ วา โหติ. กญฺญายํ กญฺญาย. ‘‘ฆ+ ปเต+กสฺมึ นาทีนํ ย+ยา’’ ‘‘ยํ’’ติ จ อิเมสํ อปวาทาทีนํ วิสเย มฺหิสฺส อุสฺสคฺคตฺตา ปวตฺติ นตฺถีติ สฺมิโน พหุลาธิการา ‘‘สฺมา+หิ+สฺมินฺน’’ มิจฺจาทินา มฺหิกเต ‘‘ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุมฺหี’’ติ สิชฺฌติ. กญฺญาสุ. เอวํ –

Sau gha, smiṃ được thay thế bằng yaṃ tùy chọn. (Trở thành) kaññāyaṃ, kaññāya. Bởi vì các quy tắc đặc biệt như ‘‘Gha+pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā’’ và ‘‘yaṃ’’ được áp dụng, nên quy tắc chung về việc thay thế mhi không được áp dụng; do quyền hạn của từ bahula đối với smiṃ, khi mhi được tạo ra bởi quy tắc ‘‘smā+hi+sminna’’, v.v., thì (dạng) ‘‘dasasahassimhi dhātumhī’’ được hình thành. (Trở thành) kaññāsu. Tương tự như vậy –

สทฺธา เมธา ปญฺญา วิชฺชา, จินฺตา มนฺตา ตณฺหา วีณา;

อิจฺฉา มุจฺฉา เอชา มายา, เมตฺตา มตฺตา สิกฺขา ภิกฺขา.

Saddhā (đức tin), medhā (trí tuệ), paññā (tuệ), vijjā (minh), cintā (sự suy tư), mantā (sự bàn bạc), taṇhā (ái), vīṇā (đàn tỳ bà); Icchā (dục), mucchā (sự mê muội), ejā (sự dao động), māyā (ảo thuật), mettā (tâm từ), mattā (sự say sưa), sikkhā (học giới), bhikkhā (sự khất thực).

ชงฺฆา คีวา ชีวฺหา วาจา, ฉายา อาสา คงฺคา นาวา;

คาถา เสนา เลขา สาลา, มาลา เวลา ปูชา ขิฑฺฑา.

Jaṅghā (bắp chân), gīvā (cổ), jīvhā (lưỡi), vācā (lời nói), chāyā (bóng), āsā (hy vọng), gaṅgā (sông Hằng), nāvā (thuyền); Gāthā (kệ), senā (quân đội), lekhā (thư tín), sālā (sảnh đường), mālā (vòng hoa), velā (thời gian), pūjā (sự cúng dường), khiḍḍā (sự vui chơi).

ปิปาสา เวทนา สญฺญา, เจตนา ตสินา ปชา;

เทวตา วฏฺฏกา โคธา, พลากา ปริสา สภา.

Pipāsā (sự khát), vedanā (thọ), saññā (tưởng), cetanā (tư), tasinā (sự khao khát), pajā (chúng sanh); Devatā (chư thiên), vaṭṭakā (chim cút), godhā (kỳ đà), balākā (con cò), parisā (hội chúng), sabhā (hội đồng).

อูกา เสผาลิกา ลงฺกา, สลากา วาลุกา สิขา;

วิสาขา วิสิขา สาขา, วาจา วญฺฌา ชฏา ฆฏา.

Ūkā (con rận), sephālikā (cây si-pha-li-ka), laṅkā (đảo Lanka), salākā (thẻ), vālukā (cát), sikhā (ngọn lửa); Visākhā (bà Visākhā), visikhā (đường phố), sākhā (nhánh cây), vācā (lời nói), vañjhā (người nữ không con), jaṭā (búi tóc), ghaṭā (đám đông).

เชฏฺฐา โสณฺฑา วิตณฺฑา จ, กรุณา วนิตา ลตา;

กถา นิทฺทา สุธา ราธา, วาสนา สึสปา ปปา.

Jeṭṭhā (chị cả), soṇḍā (người nữ say rượu), vitaṇḍā (sự ngụy biện), karuṇā (bi), vanitā (người nữ), latā (dây leo); Kathā (câu chuyện), niddā (giấc ngủ), sudhā (thức ăn của chư thiên), rādhā (tên người), vāsanā (thói quen), siṃsapā (cây siṃsapā), papā (nhà uống nước).

ปภา [Pg.64] สีมา ขมา ฉายา, ขตฺติยา สกฺขรา สุรา;

โทลา ตุลา สิลา ลิลา, ลาเล+ลา เมขลา กลา.

Pabhā (ánh sáng), sīmā (ranh giới), khamā (sự nhẫn nại), chāyā (bóng), khattiyā (nữ sát-đế-lỵ), sakkharā (sỏi), surā (rượu); Dolā (cái võng), tulā (cái cân), silā (đá), lilā (sự duyên dáng), lālā (nước bọt), mekhalā (dây lưng), kalā (phần).

วฬวา+ลมฺพุสา มูสา, มญฺชุสา สุลสา ทิสา;

นาสา ชุณฺหา คุหา อีหา, ลสิกา วสุธาทโย.

Vaḷavā (ngựa cái), alambusā (tên một tiên nữ), mūsā (nồi nấu kim loại), mañjusā (cái hộp), sulasā (tên người), disā (phương hướng); Nāsā (mũi), juṇhā (ánh trăng), guhā (hang động), īhā (sự cố gắng), lasikā (dịch khớp), vasudhā (đất), v.v.

‘‘น+มฺมาทีหี’’ติ อมฺมา+อนฺนา+อมฺพาหิ คสฺส เอการา+ภาเว –

Theo câu cú pháp ‘‘Na+mmādīhī’’, sau ammā, annā, ambā, ga không bị biến thành e –

๖๒. รสฺโส วา

62. Rút ngắn tùy chọn

อมฺมาทีนํ เค รสฺโส วา โหติ. อมฺม อมฺมา อิจฺจาทิ. เสสํ กญฺญาว. เอวํ อนฺนา อมฺพา. สภาปริสาหิ สฺมิโน ‘‘ตึ สภาปริสายา’’ติ ตึ วา โหติ. ‘‘โฆสฺส’’ มาทินา รสฺเส สภตึ สภายํ สภาย. ปริสตึ ปริสายํ ปริสาย.

Sau các từ như ammā, trong biến cách ge, (nguyên âm cuối) được rút ngắn tùy chọn. (Trở thành) amma, ammā, v.v. Phần còn lại giống như kaññā. Tương tự như vậy đối với annā, ambā. Sau sabhā và parisā, smiṃ được thay thế bằng tiṃ tùy chọn theo câu cú pháp ‘‘tiṃ sabhāparisāyā’’. Khi được rút ngắn bởi quy tắc ‘‘Ghossa’’, v.v., (trở thành) sabhatiṃ, sabhāyaṃ, sabhāya. (Trở thành) parisatiṃ, parisāyaṃ, parisāya.

อาการนฺตํ.

Vần cuối là ā.

มติ, โยมฺหิ –

Mati, trong biến cách yo –

๑,๑๐. ปิ+ตฺถิยํ

1,10. Pi+tthiyaṃ

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส+นฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุ+วณฺณา ปสญฺญา โหนฺติ.

Các nguyên âm i và u đứng ở cuối của danh từ hiện tại trong nữ tánh được gọi là pa.

๑๑๖. เย ปสฺสิ+วณฺณสฺส

116. Ye passi+vaṇṇassa

ปสญฺญสฺส อิวณฺณสฺส โลโป โหติ วา ยกาเร. ‘‘ปโร กฺวจี’’ติ อนุวตฺติตกฺวจิคฺคหณา เย ปเร จ-การ+ปุพฺพรูปา- นิ [Pg.65] น โหนฺติ. มตฺโย. อญฺญตฺร ‘‘ชนฺตฺวา’’ทินา โยโลโป, ทีโฆ, มตี มติโย. โภ มติ มตี, มตฺโย มตี มติโย. มตึ, มตฺโย มตี มติโย. มติยา, มตีหิ มตีภิ. มตฺยา มติยา, มตีนํ. สฺมิโน ยํ, มตฺยํ มติยํ มตฺยา มติยา, มตีสุ. เอวํ –

Nguyên âm i của pa bị biến mất tùy chọn khi ya theo sau. Do từ kvaci được kế thừa từ câu cú pháp ‘‘Paro kvacī’’, nên khi ye theo sau, sự nối âm (ca) và sự đồng hóa nguyên âm trước (pubbarūpa) không xảy ra. (Trở thành) matyo. Trong trường hợp khác, yo bị biến mất bởi quy tắc ‘‘jantvā’’, v.v., (nguyên âm cuối) được trường hóa, (trở thành) matī, matiyo. (Hô cách) bho mati, matī, matyo, matī, matiyo. (Đối cách) matiṃ, matyo, matī, matiyo. (Công cụ cách) matiyā, matīhi, matībhi. (Chỉ định cách) matyā, matiyā, matīnaṃ. Trong biến cách smiṃ (thay thế bằng) yaṃ, (trở thành) matyaṃ, matiyaṃ, matyā, matiyā, (còn lại là) matīsu. Tương tự như vậy –

ปตฺติ ยุตฺติ วุตฺติ กิตฺติ, มุตฺติ ติตฺติ ขนฺติ กนฺติ;

สนฺติ ตนฺติ สิทฺธิ สุทฺธิ, อิทฺธิ วุทฺธิ พุทฺธิ โพธิ.

Patti (sự đạt được), yutti (sự hợp lý), vutti (cách sống), kitti (danh tiếng), mutti (sự giải thoát), titti (sự mãn nguyện), khanti (nhẫn), kanti (sự yêu mến); Santi (sự an tịnh), tanti (dây đàn), siddhi (sự thành tựu), suddhi (sự trong sạch), iddhi (thần thông), vuddhi (sự tăng trưởng), buddhi (trí), bodhi (bồ đề).

ภูมิ ชาติ ปีติ สุติ, นนฺทิ สนฺธิ โสณิ โกฏิ;

ทิฏฺฐิ วุฏฺฐิ ตุฏฺฐิ ยฏฺฐิ, ปาฬิ อาฬิ นาฬิ เกฬิ.

Bhūmi (đất), jāti (sanh), pīti (hỷ), suti (sự nghe), nandi (sự vui mừng), sandhi (sự nối liền), soṇi (hông), koṭi (ức, mười triệu); Diṭṭhi (kiến), vuṭṭhi (mưa), tuṭṭhi (sự hài lòng), yaṭṭhi (gậy), pāḷi (dòng, kinh điển), āḷi (đê), nāḷi (ống), keḷi (sự vui đùa).

สติ มุติ คติ จุติ, ธิติ ยุวติ วิกติ;

รติ รุจิ รสฺมิ อสนิ, วสนิ โอสธิ องฺคุลิ;

ธูลิ ทุทฺรภิ โทณิ, อฏวิ ฉวิ อิจฺจาทิ.

Sati (niệm), muti (sự nghĩ), gati (cõi), cuti (sự chết), dhiti (năng lực), yuvati (thiếu nữ), vikati (sự thay đổi); Rati (sự ham muốn), ruci (sự ưa thích), rasmi (tia sáng), asani (sét), vasani (vải), osadhi (dược thảo), aṅguli (ngón tay); Dhūli (bụi), dundubhi (trống), doṇi (thuyền), aṭavi (rừng), chavi (da), v.v.

๕๕. รตฺยาทีหิ โฏ สฺมิโน

55. Ratyādīhi ṭo smino

รตฺยาทีหิ สฺมิโน โฏ วา โหติ. รตฺโต รตฺยํ รตฺติยํ รตฺยา รตฺติยา, รตฺตีสุ. เสสํ มติสมํ.

Sau các từ như ratti, smiṃ được thay thế bằng ṭo tùy chọn. (Trở thành) ratto, ratyaṃ, rattiyaṃ, ratyā, rattiyā, (còn lại là) rattīsu. Phần còn lại giống như mati.

อิการนฺตํ.

Vần i (ikāranta).

ทาสี, สิโลโป. ‘‘เอกวจเน’’จฺจาทินา รสฺโส. ‘‘เย ปสฺสิ+วณฺณสฺสา’’ติ อีโลโป, ทาสฺโย. ‘‘ชนฺตฺวา’’ ทินา โยโลโป. ทาสี ทาสิโย. ‘‘เค วา’’ติ รสฺโส. โภ ทาสิ ทาสี, ทาสฺโย ทาสี ทาสิโย.

Dāsī, do lopa si. Theo sūtra «Ekavacane»... nên biến thành âm ngắn. Theo sūtra «Ye passivaṇṇassā» nên lopa ī, (thành) dāsyo. Theo sūtra «Jantvā»... nên lopa yo. (Các dạng là) Dāsī dāsiyo. Theo sūtra «Ge vā» nên tùy chọn biến thành âm ngắn. (Hô cách là) Bho dāsi dāsī, dāsyo dāsī dāsiyo.

๗๓. ยํ ปิโต

73. Yaṃ pito.

ปสญฺญีโต อํวจนสฺส ยํ วา โหติ. ทาสฺยํ ทาสิยํ ทาสึ, ทาสฺโย ทาสี ทาสิโย. ‘‘ฆปเตกา’’ทินา ยา. ทาสฺยา ทาสิยา[Pg.66], ทาสีหิ ทาสีภิ. ทาสฺยา ทาสิยา, ทาสีนํ. ทาสฺยํ ทาสิยํ ทาสฺยา ทาสิยา, ทาสีสุ. เอวํ –

Sau pasaññā tận cùng bằng ī, biến cách aṃ tùy chọn thành yaṃ. (Đối cách là) Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsiṃ, dāsyo dāsī dāsiyo. Theo sūtra «Ghapatekā»... (biến cách thành) yā. (Công cụ cách là) Dāsyā dāsiyā, dāsīhi dāsībhi. (Sở thuộc cách là) Dāsyā dāsiyā, dāsīnaṃ. (Vị trí cách là) Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsyā dāsiyā, dāsīsu. Tương tự như vậy –

มหี เวตรณี วาปี, ปาฏลี กทลี ฆฏี;

นารี กุมารี ตรุณี, วารุณี พฺราหฺมณี สขี.

Mahī, vetaraṇī, vāpī, pāṭalī, kadalī, ghaṭī; Nārī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, brāhmaṇī, sakhī.

คนฺธพฺพี กินฺนรี นาคี, เทวี ยกฺขี อชี มิคี;

วานรี สูกรี สีหี, หํสี กากี จ กุกฺกุฏี.

Gandhabbī, kinnarī, nāgī, devī, yakkhī, ajī, migī; Vānarī, sūkarī, sīhī, haṃsī, kākī và kukkuṭī.

อิจฺจาทโย.

Vân vân.

เอตฺถ จ อีการโลเป ญฺญการปุพฺพรูโป, เวตรญฺโญ เวตรณิโย. เวตรญฺญํ เวตรณิยํ เวตรณึ, เวตรญฺโญ เวตรณิโย อิจฺจาทิ. โยสุ –

Và ở đây, khi lopa ī, thì có pubbarūpa của ññakāra, (thành) vetarañño vetaraṇiyo. (Các dạng là) Vetaraññaṃ vetaraṇiyaṃ vetaraṇiṃ, vetarañño vetaraṇiyo, vân vân. Trong trường hợp yo –

๑๖๗. นชฺชา ธยาสฺวาม

167. Najjā dhayāsvāma.

โยสุ นทีสทฺทสฺส อาม วา โหติ. สุญ+นก+อาม อิตฺยาทิ ญฺญการ+กการ+มการา อาคมลิงฺคา. ส จ ‘‘มานุพนฺโธ สราน+มนฺตา ปโร’’ติ มานุพนฺธตฺตา สราน+มนฺตา ปโร โหตีติ อีการา ปโร. ‘‘ยวา สเร’’ติ เย ทสฺส โช, ยสฺส จ ปุพฺพรูปํ, นชฺชาโย. วา ป-โลป+โยโลเปสุ นชฺโช นที นทิโย อิจฺจาทิ.

Trong trường hợp yo, đối với từ nadī, tùy chọn có āma. Các āgamaliṅga (dấu hiệu của āgama) là ñakāra, kakāra, makāra như trong suña, naka, āma, v.v. Và do có mānubandha (chữ m biểu thị), theo sūtra «mānubandho sarānamantā paro», nó đứng sau nguyên âm cuối, tức là đứng sau īkāra. Theo sūtra «Yavā sare», y của yo biến thành j, và có pubbarūpa của y, (thành) najjāyo. Khi tùy chọn lopa pa và yo, (các dạng là) najjo nadī nadiyo, vân vân.

อีการนฺตํ.

Vần ī (īkāranta).

ยาคุ, ยาคู ยาคุโย. โภ ยาคุ, ยาคู ยาคุโย. ยาคุํ, ยาคู ยาคุโย. ยาคุยา, ยาคูหิ ยาคูภิ. ยาคุยา, ยาคูนํ. ยาคุยํ ยาคุยา, ยาคูสุ. เอวํ ธาตุ+เธนุ+กาสุ+ททฺทุ+กณฺฑุ+กจฺฉุ+รชฺชุ+กเรณุ+สสฺสุ+ปิยงฺคุ [Pg.67] อาทโย.

Yāgu, yāgū yāguyo. Này yāgu, yāgū yāguyo. Yāguṃ, yāgū yāguyo. Yāguyā, yāgūhi yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyaṃ yāguyā, yāgūsu. Tương tự như vậy là các từ dhātu, dhenu, kāsu, daddu, kaṇḍu, kacchu, rajju, kareṇu, sassu, piyaṅgu, vân vân.

เอตฺถ ธาตุสทฺโท ‘‘มโนธาตุนา’’ติ อภิธมฺมาวตาเร วุตฺตตฺตา ปุลฺลิงฺเคปิ ทิสฺสติ, ตํ สกฺกฏมเตน วุตฺตนฺติ เกจิ.

Ở đây, từ dhātu cũng được thấy ở nam tính, vì trong Abhidhammāvatāra có nói «manodhātunā», một số người cho rằng điều đó được nói theo quan điểm của tiếng Sanskrit.

มาตา, มาตโร. โภ มาต มาตา, มาตโร. มาตรํ, มาตเร มาตโร. มาตรา, นาสฺส ยาเทเส ‘‘เย ปสฺสา’’ติ โยควิภาคา ปโลโป, อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา, อญฺญตฺร มาตุยา, มาตเรหิ มาตเรภิ มาตูหิ มาตูภิ. สโลเป มาตุ, ปสญฺญตฺตา ‘โน’ น โหติ, มตฺยา มาตุยา, มาตรานํ มาตานํ มาตูนํ. ฉฏฺฐิวิสเย ‘‘มาตุสฺส สรตี’’ติปิ ทิสฺสติ. มาตริ, มาตเรสุ มาตูสุ. วิเสสา+ญฺญตฺร ปิตุสมํ. เอวํ ธีตุ+ทุหิตุสทฺทา.

Mātā, mātaro. Này māta mātā, mātaro. Mātaraṃ, mātare mātaro. Mātarā, khi yā ādesa cho nā, do yogavibhāga của «ye passā» nên có palopa, (ví dụ) anuññāto ahaṃ matyā, ngoài ra (còn có dạng) mātuyā, mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi. Khi lopa sa, (thành) mātu, do là pasaññā nên không có 'no', (các dạng khác là) matyā mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ. Trong trường hợp sở thuộc cách, cũng thấy dạng «mātussa saratī». Mātari, mātaresu mātūsu. Ngoài những điểm đặc biệt, (biến cách) giống như từ pitu. Tương tự là các từ dhītu và duhitu.

อุการนฺตํ.

Vần u (ukāranta).

รสฺสนิเสเธ สิโลเป จ กเต ชมฺพู. ‘‘ชนฺตฺวา’’ทินา โยโลเป, ชมฺพู ชมฺพุโย. ‘‘เค วา’’ติ รสฺเส โภ ชมฺพุ, ชมฺพู ชมฺพุโย. ชมฺพุํ, ชมฺพู ชมฺพุโย. ชมฺพุยา, ชมฺพูหิ ชมฺพูภิ. ชมฺพุยา, ชมฺพูนํ. ชมฺพุยํ ชมฺพุยา, ชมฺพูสุ.

Khi không cho phép rút ngắn và lopa si, (dạng là) jambū. Theo sūtra «Jantvā»... khi lopa yo, (các dạng là) jambū jambuyo. Theo sūtra «Ge vā» khi tùy chọn rút ngắn, (hô cách là) bho jambu, jambū jambuyo. (Đối cách là) Jambuṃ, jambū jambuyo. (Công cụ cách là) Jambuyā, jambūhi jambūbhi. (Sở thuộc cách là) Jambuyā, jambūnaṃ. (Vị trí cách là) Jambuyaṃ jambuyā, jambūsu.

เอวํ วธู จ สรภู, สรพู สุตนู จมู;

วามูรู นาคนาสุรู, สมานา ขลุ ชมฺพุยา.

Tương tự như vậy, vadhū và sarabhū, sarabū, sutanū, camū; Vāmūrū, nāganāsurū, thực sự giống như jambū.

อูการนฺตํ.

Vần ū (ūkāranta).

โค, คาโว คโว อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

Go, gāvo gavo, vân vân, giống như nam tính.

อิตฺถิลิงฺคํ.

Nữ tính.

นปุํสก[Pg.68], สิ –

Trung tính, si –

๑๑๑. อํ นปุํสเก

111. Aṃ napuṃsake.

อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส อํ โหติ นปุํสเก. นปุํสกํ.

Sau danh từ tận cùng bằng akāranta, si biến thành aṃ trong trung tính. (Ví dụ:) Napuṃsakaṃ.

๑๑๒. โยนํ นิ

112. Yonaṃ ni.

อการนฺตโต โยนํ นิ โหติ นปุํสเก. นีนํ นิจฺจวิธาเนปิ ‘‘นินํ วา’’ติ ปกฺเข ฏาเฏ โหนฺติ, ทีเฆ นปุํสกา นปุํสกานิ. โภ นปุํสก นปุํสกา, นปุํสกา นปุํสกานิ. นปุํสกํ, นปุํสเก นปุํสกานิ. นปุํสเกน, อิจฺจาทิ สุคตสทฺทสมํ. เอวํ –

Sau (danh từ) tận cùng bằng akāranta, yo biến thành ni trong trung tính. Mặc dù ni được quy định một cách bất biến, theo sūtra «ninaṃ vā», các biến cách ṭā v.v. là tùy chọn; khi kéo dài nguyên âm, (các dạng là) napuṃsakā napuṃsakāni. (Hô cách là) Bho napuṃsaka napuṃsakā, napuṃsakā napuṃsakāni. (Đối cách là) Napuṃsakaṃ, napuṃsake napuṃsakāni. (Công cụ cách là) Napuṃsakena, vân vân, giống như từ sugata. Tương tự như vậy –

ปุญฺญ+ปาป+ผล+รูป+สาธนํ,โสต+ฆาน+สุข+ทุกฺข+การณํ;

ทาน+สีล+ธน+ฌาน+โลจนํ,มูล+กูล+พล+ชาล+มงฺคลํ.

Puñña, pāpa, phala, rūpa, sādhanaṃ, Sota, ghāna, sukha, dukkha, kāraṇaṃ; Dāna, sīla, dhana, jhāna, locanaṃ, Mūla, kūla, bala, jāla, maṅgalaṃ.

นฬิน+ลิงฺค+มุข+งฺค+ชล+มฺพุชํ,ปุลิน+ธญฺญ+หิรญฺญ+ผลา+มตํ;

ปทุม+ปณฺณ+สุสาน+วนา+ยุธํ,หทย+จีวร+วตฺถ+กุลิ+นฺทฺริยํ.

Naḷina, liṅga, mukha, aṅga, jala, ambujaṃ, Pulina, dhañña, hirañña, phala, amataṃ; Paduma, paṇṇa, susāna, vana, āyudhaṃ, Hadaya, cīvara, vattha, kula, indriyaṃ.

นยน+วทน+ยาโน+ทน+โสปาน+ปานํ,ภวน+ภุวน+โลหา+ลาต+ตุณฺฑ+ณฺฑ+ปีฐํ,กรณ+มรณ+ญาณา+รมฺมณา+รญฺญ+ตาณํ,ตคร+นคร+ตีร+จฺฉตฺต+ฉิทฺโท+ทกานิ.อิจฺจาทิ;

Nayana, vadana, yāna, odana, sopāna, pānaṃ, Bhavana, bhuvana, loha, alāta, tuṇḍa, aṇḍa, pīṭhaṃ, Karaṇa, maraṇa, ñāṇa, ārammaṇa, arañña, tāṇaṃ, Tagara, nagara, tīra, chatta, chidda, udakāni. vân vân;

เอกจฺจํ,

Một số trường hợp,

๑๓๖. น [Pg.69] นิสฺส ฏา

136. Na nissa ṭā.

เอกจฺจาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ, เอกจฺจานิ. โภ เอกจฺจ, เอกจฺจา เอกจฺจานิ. เอกจฺจํ, เอกจฺเจ เอกจฺจานิ. เสสํ นปุํสกํว.

Sau (nhóm) ekacca v.v... thì ni không biến thành ṭā, (nên có dạng là) ekaccāni. (Hô cách:) bho ekacca, ekaccā, ekaccāni. (Đối cách:) ekaccaṃ, ekacce, ekaccāni. Phần còn lại giống như trung tánh.

เอวํ ปฐมํ, ปฐมานิ อิจฺจาทิ. ปทํ, ปทา ปทานิ อิจฺจาทิ นปุํสกสมํ. นาสฺมึสุ เภโท.

Tương tự (là các dạng) paṭhamaṃ, paṭhamāni v.v... (Các dạng) padaṃ, padā, padāni v.v... thì giống như (danh từ) trung tánh. Không có sự khác biệt ở (biến cách) nā và smiṃ.

๑๐๖. นาสฺส สา

106. Nā thành sā

ปทาทีหิ นาสฺส สา โหติ วา. ปทสา ปเทน.

Sau (nhóm) pada v.v... thì nā có khi biến thành sā. (Ví dụ:) padasā (hoặc) padena.

๑๐๕. ปทาทีหิ

105. Sau (nhóm) pada v.v...

ปทาทีหิ สฺมิโน สิ โหติ วา. ปทสิ ปเท ปทมฺหิ ปทสฺมึ, ปเทสุ. เอวํ พิลสทฺโท.

Sau (nhóm) pada v.v... thì smiṃ có khi biến thành si. (Ví dụ:) padasi, pade, padamhi, padasmiṃ, padesu. Tương tự là bila-sadda.

กมฺมสทฺทโต นาสฺส ‘‘นาสฺเส+โน’’ติ เอโน วา, กมฺเมน, ‘‘ปุมกมฺมถามา’’ทินา อุตฺเต กมฺมุนา กมฺมนา. อิมินาว สสฺมาสุ อุตฺตํ, อุสฺส ลสญฺญายํ ส+สฺมานํ ยถาโยคํ โน+นา นิจฺจํ, ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส. กมฺมุโน กมฺมสฺส. กมฺมุนา กมฺมา กมฺมมฺหา กมฺมสฺมา. ‘‘กมฺมาทิโต’’ติ สฺมิโน วา นิมฺหิ กมฺมนิ กมฺเม กมฺมมฺหิ กมฺมสฺมึ, เสสํ นปุํสกสมํ. จมฺม+เวสฺม+ภสฺมาทโย กมฺมสมา อุตฺตโต+ญฺญตฺร.

Từ kamma-sadda, nā có khi biến thành ena theo quy tắc ‘nāsse+no’, (ví dụ:) kammena; theo quy tắc ‘pumakammathāmā’ v.v... khi có u thì (có dạng) kammunā, kammanā. Cũng theo quy tắc này, u được áp dụng trong sa và smā; khi có u, sa và smā luôn luôn được thay thế tương ứng bằng no và nā, do quyền hạn của quy tắc tùy chọn có giới hạn (vavatthitavibhāsā). (Sở thuộc cách:) kammuno, kammassa. (Xuất xứ cách:) kammunā, kammā, kammamhā, kammasmā. Theo quy tắc ‘kammādito’, smiṃ có khi biến thành ni, (nên có các dạng:) kammani, kamme, kammamhi, kammasmiṃ. Phần còn lại giống như (danh từ) trung tánh. Các từ camma, vesma, bhasma v.v... giống như kamma, ngoại trừ việc biến đổi thành u.

คจฺฉนฺต, สิ. ‘‘นฺตสฺสํ’’ติ วา อํมฺหิ สิโลโป คจฺฉํ. อญฺญตฺร สิสฺส ทํ, คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตานิ. โภ คจฺฉ คจฺฉา คจฺฉํ, คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตานิ. คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺตานิ. คจฺฉตา คจฺฉนฺเตเน+จฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ. เอวํ ยชนฺต+วชนฺตาทโย.

(Từ) gacchanta, (với) si. Theo quy tắc ‘ntassaṃ’, khi có aṃ, si có khi được xóa bỏ, (thành) gacchaṃ. Trường hợp khác, si biến thành ṃ, (thành) gacchantaṃ; (số nhiều là) gacchantā, gacchantāni. (Hô cách:) bho gaccha, gacchā, gacchaṃ, gacchantā, gacchantāni. (Đối cách:) gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchante, gacchantāni. (Các dạng) gacchatā, gacchantena v.v... thì giống như nam tánh. Tương tự là (các từ) yajanta, vajanta v.v...

อการนฺตํ.

Vĩ ngữ a.

อฏฺฐิ[Pg.70], สิโลโป.

(Từ) aṭṭhi, si được xóa bỏ.

๑๑๓. ฌลา วา

113. Sau jha và la thì tùy chọn

ฌลโต โยนํ นิ โหติ วา นปุํสเก. อฏฺฐีนิ. ‘‘โลโป’’ติ โยโลเป ทีโฆ, อฏฺฐี. โภ อฏฺฐิ อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ อฏฺฐี. อฏฺฐึ, อฏฺฐีนิ อฏฺฐี. อฏฺฐินา อิจฺจาทิ มุนิสทฺทสมํ. เอวํ ปจฺฉิ+อกฺขิ+ทธิ+สตฺถิ+วาริ+อจฺจิอาทโย.

Sau jha và la, yo có khi biến thành ni trong trung tánh. (Ví dụ:) aṭṭhīni. Theo quy tắc ‘lopo’, khi yo được xóa bỏ thì (nguyên âm) được trường hóa, (thành) aṭṭhī. (Hô cách:) bho aṭṭhi, aṭṭhī, aṭṭhīni, aṭṭhī. (Đối cách:) aṭṭhiṃ, aṭṭhīni, aṭṭhī. (Dạng) aṭṭhinā v.v... thì giống như muni-sadda. Tương tự là (các từ) pacchi, akkhi, dadhi, satthi, vāri, acci v.v...

อิการนฺตํ.

Vĩ ngữ i.

ทณฺฑิ, นปุํสกตฺตา ‘‘เอกวจเน’’จฺจาทินา รสฺเส สิโลโป. ทณฺฑีนิ ทณฺฑี. ‘‘เค วา’’ติ รสฺเส โภ ทณฺฑิ ทณฺฑี, ทณฺฑีนิ ทณฺฑี. ‘‘นํ ฌีโต’’ติ นํ. ทณฺฑินํ ทณฺฑึ, ทณฺฑีนิ ทณฺฑี. เสสํ ปุลฺลิงฺเค ทณฺฑีสมํ. เอวํ สุขการี+สีฆยายีอาทโย.

(Từ) daṇḍī, do là trung tánh, theo quy tắc ‘ekavacane’ v.v... (nguyên âm) được đoản hóa và si được xóa bỏ, (thành) daṇḍi. (Số nhiều:) daṇḍīni, daṇḍī. Theo quy tắc ‘ge vā’, khi (nguyên âm) được đoản hóa, (hô cách là:) bho daṇḍi, daṇḍī, daṇḍīni, daṇḍī. Theo quy tắc ‘naṃ jhīto’, (dùng) naṃ. (Đối cách:) daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ, daṇḍīni, daṇḍī. Phần còn lại giống như daṇḍī trong nam tánh. Tương tự là (các từ) sukhakārī, sīghayāyī v.v...

อีการนฺตํ.

Vĩ ngữ ī.

จกฺขุ, จกฺขูนิ จกฺขู. เสสํ อฏฺฐิสมํ. เอวํ อายุ+วสุ+ธนุ+ทารุ+ติปุ+มธุ+สิงฺคุ+หิงฺคุ+วตฺถุ+ชตุ+อมฺพุ+ อสฺสุอาทีนิ. อายุสทฺทโต นาสฺส โกธาทิตฺตา สาว วิเสโส.

(Từ) cakkhu, (số nhiều là) cakkhūni, cakkhū. Phần còn lại giống như aṭṭhi. Tương tự là (các từ) āyu, vasu, dhanu, dāru, tipu, madhu, siṅgu, hiṅgu, vatthu, jatu, ambu, assu v.v... Từ āyu-sadda, do thuộc nhóm kodha v.v..., nā biến thành sā là điểm đặc biệt.

อุการนฺตํ.

Vĩ ngữ u.

โคตฺรภุ, รสฺเส สิโลโป. โคตฺรภูนิ โคตฺรภู. โภ โคตฺรภุ โคตฺรภู, โคตฺรภูนิ โคตฺรภู. โคตฺรภุํ, โคตฺรภูนิ โคตฺรภู อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺเค เวสฺสภูสมํ. เอวํ สยมฺภู+อภิภู+ธมฺมญฺญู อาทโย.

(Từ) gotrabhū, (nguyên âm) được đoản hóa và si được xóa bỏ, (thành) gotrabhu. (Số nhiều:) gotrabhūni, gotrabhū. (Hô cách:) bho gotrabhu, gotrabhū, gotrabhūni, gotrabhū. (Các dạng) gotrabhuṃ, gotrabhūni, gotrabhū v.v... thì giống như vessabhū trong nam tánh. Tương tự là (các từ) sayambhū, abhibhū, dhammaññū v.v...

อูการนฺตํ.

Vĩ ngữ ū.

วิสทา+วิสทาการ-โวหาโร+ภยมุตฺตโก[Pg.71];

ปุมาทิชานเน เหตุ-ภาวโต ลิงฺค+มีริโต.

Do là nguyên nhân để nhận biết nam tánh v.v..., nên được gọi là ‘giới tính’ (liṅga), (bao gồm) cách dùng rõ ràng và không rõ ràng, và (cả) phần vượt ngoài hai (giới tính).

ถน+เกสาวตี นารี, มสฺสุวา ปุริโส สิยา;

อุภินฺน+มนฺตรํ เอตํ, อิตโร+ภยมุตฺตโก.

Người nữ có ngực và tóc dài, người nam có râu; cái ở giữa hai loại này (là trung tánh), cái khác thì vượt ngoài cả hai.

เอเส+สา เอต+มีติ จ,ปสิทฺธิอตฺเถสุ เยสุ โลกสฺส;

ถี+ปุม+นปุํสกานี+ติ,วุจฺจนฺเต ตานิ นามานิ.

Những danh từ nào trong thế gian được xác định ý nghĩa qua (các đại từ) ‘ese’ (này - nam), ‘sā’ (này - nữ), và ‘etaṃ’ (này - trung), thì chúng được gọi là (thuộc) nữ tánh, nam tánh, và trung tánh.

นปุํสกลิงฺคํ.

Trung tánh.

อถ สพฺพาทีนํ รูปนโย นิทฺทิสิยเต,

Tiếp theo, phương pháp biến cách của (nhóm) sabba v.v... sẽ được trình bày.

สพฺพ กตร กตม อุภย อิตร อญฺญ อญฺญตร อญฺญตม, ปุพฺพ+ปรา+ปร+ทกฺขิณุ+ตฺตรา+ธรานิ ววตฺถาย+มสญฺญายํ. ‘‘อูนปูรตฺถ+มธิกปโททาหรณ+มชฺฌาหาโร’’ติ ญายา สพฺพาทีสุ ปฐียนฺเตติ โยเชตพฺพํ. ย ตฺย ต เอต อิม อมุ กึ เอก ตุมฺห อมฺห อิจฺเจเต สพฺพาทโย. กจฺจายเน อทสฺสิตสฺสาปิ ตฺยสทฺทสฺส –

(Các từ) sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, pubba, parā, para, dakkhiṇa, uttarā, dharāni khi không có nghĩa xác định. Theo nguyên tắc ‘bổ sung phần thiếu sót, ví dụ về từ thừa, và thêm vào phần giữa’, cần hiểu rằng chúng được đọc trong nhóm sabba v.v... Ya, tya, ta, eta, ima, amu, kiṃ, eka, tumha, amha – những từ này là nhóm sabba v.v... Mặc dù tya-sadda không được trình bày trong (ngữ pháp) Kaccāyana –

ขิฑฺฑา ปณิหิตา ตฺยาสุ, รติ ตฺยาสุ ปติฏฺฐิตา;

พีชานิ ตฺยาสุ รุหนฺติ, ยทิทํ สตฺตา ปชายเรติ –

Trò vui được hướng đến trong chúng, sự thích thú được thiết lập trong chúng; các hạt giống nảy mầm trong chúng, nơi mà chúng sanh được sinh ra –

ปาฬิยํ ทิสฺสมานตฺตา อิธ สงฺคโห.

do được thấy trong kinh điển Pāli, nên nó được thu thập ở đây.

ตตฺถ สพฺพสทฺโท นิรวเสสตฺโถ. กตร+กตมสทฺทา ปุจฺฉนตฺถา. อุภยสทฺโท ทฺวิอวยวสมุทายวจโน. อิตรสทฺโท วุตฺตปฏิโยคีวจโน. อญฺญสทฺโท อธิกตาปรวจโน. อญฺญ- ตร+อญฺญตมสทฺทา [Pg.72] อนิยมตฺถา. ปุพฺพาทโย ทิสาทิววตฺถาวจนา. ยสทฺโท อนิยมตฺโถ. ตฺย+ตสทฺทา ปรมฺมุขวจนา. เอต+อิม+อมุ+กึ อิจฺเจเต สมีป+อจฺจนฺตสมีป+ทูร+ปุจฺฉนตฺถวจนา. เอกสทฺโท สํขฺยาทิวจโน. ตุมฺห+อมฺหสทฺทา ปร+อตฺต นิทฺเทสวจนา.

Trong đó, sabba-sadda có nghĩa là ‘tất cả, không còn sót lại’. Katara-sadda và katama-sadda có nghĩa để hỏi. Ubhaya-sadda chỉ ‘cả hai, tập hợp của hai thành phần’. Itara-sadda chỉ ‘cái còn lại trong hai cái đã được nói đến’. Añña-sadda chỉ ‘cái khác, cái thêm vào’. Aññatara-sadda và aññatama-sadda có nghĩa bất định. Pubba v.v... chỉ sự xác định về phương hướng v.v... Ya-sadda có nghĩa bất định. Tya-sadda và ta-sadda chỉ người vắng mặt. Eta, ima, amu, và kiṃ chỉ ý nghĩa ‘gần’, ‘rất gần’, ‘xa’, và ‘để hỏi’. Eka-sadda chỉ ‘số lượng’ v.v... Tumha-sadda và amha-sadda chỉ ‘người khác’ và ‘chính mình’.

สพฺโพ, สิสฺส โอ,

(Từ) sabba, si biến thành o,

๑๓๘. โยน+เมฏ

138. Yo thành e, ṭa

อการนฺเตหิ สพฺพาทีหิ โยนํ เอฏ โหติ นิจฺจํ. สพฺเพ. โภ สพฺพ สพฺพา, สพฺเพ. สพฺพํ, สพฺเพ. สพฺเพน, สพฺเพหิ สพฺเพภิ. เอวํ กรเณ. สพฺพสฺส.

Sau các từ thuộc nhóm sabba tận cùng bằng a, biến cách yo luôn luôn trở thành e. (Ví dụ:) Sabbe. (Hô cách:) Bho sabba, sabbā, sabbe. (Đối cách:) Sabbaṃ, sabbe. (Sử dụng cách:) Sabbena, sabbehi, sabbebhi. Tương tự đối với (từ) karaṇa. (Sở hữu cách:) Sabbassa.

๙๙. สพฺพาทีนํ นํมฺหิ จ

99. Và đối với các từ thuộc nhóm sabba, khi có biến cách naṃ.

อการนฺตานํ สพฺพาทีนํ เอ โหติ นํมฺหิ สุ+หิสุ จ. เอตฺถ อาทิสทฺโท อวยเว, วุตฺตญฺหิ –

Đối với các từ thuộc nhóm sabba tận cùng bằng a, e được thành lập khi có biến cách naṃ và su (hoặc hisu). Ở đây, từ ādi có nghĩa là một phần, vì đã được nói rằng:

มริยาทายํ ปกาเร จ, สมีเป+วยเว ตถา;

จตูสฺว+ตฺเถสุ เมธาวี, อาทิสทฺทํ ปกาสเยติ.

Trong nghĩa giới hạn và loại, cũng như trong nghĩa gần và một phần; người trí giải thích từ ādi trong bốn nghĩa ấy.

๑๐๐. สํ+สานํ

100. (Biến thành) saṃ và sānaṃ.

สพฺพาทิโต นํวจนสฺส สํ+สานํ โหนฺติ. สพฺเพสํ สพฺเพสานํ. สพฺพา สพฺพมฺหา สพฺพสฺมา. สพฺเพ สพฺพมฺหิ สพฺพสฺมึ, สพฺเพสุ.

Sau các từ thuộc nhóm sabba, biến cách naṃ trở thành saṃ và sānaṃ. (Ví dụ:) Sabbesaṃ, sabbesānaṃ. (Xuất xứ cách:) Sabbā, sabbamhā, sabbasmā. (Vị trí cách:) Sabbe, sabbamhi, sabbasmiṃ, sabbesu.

อิตฺถิยํ ‘‘อิตฺถิย+มตฺวา’’ติ อาปจฺจเย ตสฺส ฆสญฺญา. เสสํ กญฺญาว. สพฺพา, สพฺพา สพฺพาโย. โภ สพฺเพ, สพฺพา สพฺพาโย. ‘‘โฆ สฺสํ+สฺสา+สฺสายํ+ตึ สู’’-ติ รสฺเส [Pg.73] สพฺพํ, สพฺพา สพฺพาโย. สพฺพาย, สพฺพาหิ สพฺพาภิ.

Trong nữ tính, theo quy tắc ‘itthiyamato āpaccayo’, khi có hậu tố ā, nó được gọi là gha. Phần còn lại (biến cách) giống như từ kaññā. (Chủ cách:) Sabbā, sabbā, sabbāyo. (Hô cách:) Bho sabbe, sabbā, sabbāyo. Theo quy tắc ‘Gho ssaṃ-ssā-ssāyaṃ-tiṃ sū’, khi nguyên âm được rút ngắn, (đối cách số ít là) sabbaṃ, (số nhiều là) sabbā, sabbāyo. (Sử dụng cách:) Sabbāya, sabbāhi, sabbābhi.

๑๐๑. ฆปา สสฺส สฺสา วา

101. Sau các từ nhóm gha, biến cách sa có thể được đổi thành ssā.

สพฺพาทีนํ ฆปโต สสฺส สฺสา วา โหติ. อมุสฺสาติ รูปสฺส ‘‘สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหี’’ติ สฺสาเทเสน สิทฺธตฺตา วาคฺคหณ+มุตฺตรตฺถํ. รสฺเส สพฺพสฺสา สพฺพาย, สพฺพาสํ สพฺพาสานํ. ปญฺจมิยํ สพฺพาย.

Sau các từ thuộc nhóm sabba được gọi là gha, biến cách sa có thể được đổi thành ssā. Vì dạng amussā đã được hình thành bởi sự thay thế ssā theo quy tắc ‘ssā vā tehi tīhi mā mūhi’, việc dùng từ vā (có thể) ở đây là cho mục đích về sau. Khi nguyên âm được rút ngắn, (ta có các dạng) sabbassā, sabbāya. (Sở hữu cách số nhiều:) sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ. Trong xuất xứ cách (số ít): sabbāya.

๑๐๒. สฺมิโน สฺสํ

102. (Biến cách) smiṃ (đổi thành) ssaṃ.

สพฺพาทีนํ ฆปโต สฺมิโน สฺสํ วา โหติ. สพฺพสฺสํ สพฺพายํ สพฺพาย, สพฺพาสุ.

Sau các từ thuộc nhóm sabba được gọi là gha, biến cách smiṃ có thể được đổi thành ssaṃ. (Các dạng vị trí cách:) Sabbassaṃ, sabbāyaṃ, sabbāya, sabbāsu.

นปุํสเก สพฺพํ. ‘‘โยนํ นี’’ติ นปุํสเก โยสฺส นิมฺหิ –

Trong trung tính, (dạng là) sabbaṃ. Theo quy tắc ‘Yonaṃ nī’, trong trung tính, khi biến cách yo được đổi thành ni –

๑๓๗. สพฺพาทีหิ

137. Sau các từ thuộc nhóm sabba.

สพฺพาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ. ทีเฆ สพฺพานิ. โภ สพฺพ สพฺพา, สพฺพานิ. สพฺพํ, สพฺเพ สพฺพานิ. นาทีสุ ปุเมว. กตรกตมอุภยา ตีสุ ลิงฺเคสุ สพฺพสมา. เอวํ อิตรอญฺญสทฺทา. สฺสา+สฺสํสุ วิเสโส.

Sau các từ thuộc nhóm sabba, ni theo sau không trở thành ṭā. Khi nguyên âm được kéo dài, (dạng là) sabbāni. (Hô cách:) Bho sabba, sabbā, sabbāni. (Đối cách:) Sabbaṃ, sabbe, sabbāni. Trong các biến cách từ nā trở đi, (biến cách) giống như nam tính. Các từ katara, katama, ubhaya trong ba giới đều giống như sabba. Tương tự là các từ itara và añña. Có sự khác biệt trong các biến cách ssā và ssaṃ.

๕๒. สฺสํ+สฺสา+สฺสาเยสฺวิ-ตเร+ก+ญฺเญ+ติ+มาน+มิ

52. Trong các biến cách ssaṃ, ssā, ssāya, đối với các từ itara, eka, añña, eta, ima, (nguyên âm cuối) trở thành i.

สฺสมาทีสุ อิตร+เอก+อญฺญ+เอต+อิม อิจฺเจเตสํ อิ โหติ นิจฺจํ. อิตริสฺสา อิตราย, อญฺญิสฺสา อญฺญาย, อญฺญาสํ [Pg.74] อญฺญาสานํ. อญฺญิสฺสํ อญฺญายํ อญฺญาย. อญฺญตร+ญฺญตมา ลิงฺคตฺตเย สพฺพสมา.

Trong các biến cách ssaṃ v.v..., đối với các từ itara, eka, añña, eta, ima, nguyên âm cuối luôn luôn trở thành i. (Ví dụ:) Itarissā, itarāya; aññissā, aññāya; aññāsaṃ, aññāsānaṃ. (Vị trí cách:) Aññissaṃ, aññāyaṃ, aññāya. Các từ aññatara và aññatama trong ba giới đều giống như sabba.

ปุพฺโพ,

(Từ) Pubba,

๑๔๓. ปุพฺพาทีหิ ฉหิ

143. Sau sáu từ bắt đầu bằng pubba.

เอเตหิ ฉหิ สวิสเย เอฏ วา โหตีติ โยสฺส เอฏ, ปุพฺเพ ปุพฺพา. โภ ปุพฺพ ปุพฺพา, ปุพฺเพ ปุพฺพา. ปุพฺพํ, ปุพฺเพ. ปุพฺเพน. เสสํ สพฺพลิงฺเค สพฺพสมํ. เอวํ ปราทโย ปญฺจ.

Sau sáu từ này, trong phạm vi của chúng, e có thể được thành lập, do đó biến cách yo trở thành e, (ta có các dạng) pubbe, pubbā. (Hô cách:) Bho pubba, pubbā, pubbe, pubbā. (Đối cách:) Pubbaṃ, pubbe. (Sử dụng cách:) Pubbena. Phần còn lại trong tất cả các giới đều giống như sabba. Tương tự đối với năm từ bắt đầu bằng para.

๑๓๙. นา+ญฺญญฺจ นาม+ปฺปธานา

139. Không (áp dụng) cho các từ khác, và khi (chúng) là danh từ hoặc không phải là từ chính.

ตํนามภูเตหิ อปฺปธาเนหิ จ สพฺพาทีหิ สพฺพาทิการิยํ น โหติ. เต สพฺพา, สพฺพนามา เตติ อตฺโถ. เต ปิยสพฺพา, เต อติสพฺพา. นามภูเต จ อญฺญปทตฺถาโท อปฺปธานวิสเย จ สพฺพาทิการิยนิเสเธน ‘‘ปรมสพฺเพ ติฏฺฐนฺติ’’ ตฺยาทิโต ปธานปทนฺตโต เอฏอาทโย โหนฺติ, วิเสสนสมาสสฺส อุตฺตรปทตฺถปธานตฺตา.

Các quy tắc dành cho nhóm sabba không được áp dụng cho các từ thuộc nhóm sabba khi chúng trở thành danh từ riêng hoặc khi chúng không phải là thành phần chính. (Ví dụ:) Te sabbā, có nghĩa là sabbanāmā te (những người tên là Sabba). Te piyasabbā (những người yêu mến Sabba), te atisabbā (những người vượt qua tất cả). Do sự cấm đoán các quy tắc của nhóm sabba khi chúng trở thành danh từ hoặc trong trường hợp không phải là thành phần chính (như trong hợp từ aññapadattha), trong các ví dụ như ‘paramasabbe tiṭṭhanti’, các quy tắc như biến thành e v.v... được áp dụng vì chúng là thành phần chính ở cuối, do tính chất của hợp từ visesanasamāsa là thành phần sau mang nghĩa chính.

๑๔๐. ตติยตฺถโยเค

140. Khi kết hợp với nghĩa của biến cách thứ ba.

ตติยตฺเถน โยเค จ สพฺพาทิการิยํ น โหติ. มาเสน ปุพฺพา มาสปุพฺพา อิจฺจาทิ.

Và khi kết hợp với nghĩa của biến cách thứ ba, các quy tắc của nhóm sabba không được áp dụng. Ví dụ: Māsena pubbā trở thành māsapubbā, v.v...

๑๔๑. จตฺถสมาเส

141. Trong hợp từ đẳng lập.

จตฺถสมาสวิสเย สพฺพาทิการิยํ น โหติ. ทกฺขิณุตฺตรปุพฺพานนฺติอาทิ.

Trong trường hợp hợp từ đẳng lập, các quy tắc của nhóm sabba không được áp dụng. Ví dụ như dakkhiṇuttarapubbānaṃ.

๑๔๒. เว+ฏ

142. Hoặc là e.

อิติ [Pg.75] จตฺถสมาเส สพฺพาทิการิยํ น โหติ, นิจฺเจน เอฏอาเทสปฺปสงฺเค อยํ สมฺปตฺตวิภาสา. ปุพฺพุตฺตเร ปุพฺพุตฺตรา. เสสํ สุคตสมํ.

Như vậy, trong hợp từ đẳng lập, các quy tắc của nhóm sabba không được áp dụng; khi có khả năng áp dụng quy tắc biến đổi thành e một cách bắt buộc, quy tắc này cho phép một sự lựa chọn. (Ví dụ:) Pubbuttare, pubbuttarā. Phần còn lại giống như từ sugata.

โย, เย. ยา, ยาโย. ยํ, ยานิ อิจฺจาทิ สพฺพสมํ. ยาทีน+มาลปเน รูปํ น สมฺภวติ.

Các dạng yo, ye (nam tính); yā, yāyo (nữ tính); yaṃ, yāni (trung tính) v.v... đều giống như sabba. Đối với các từ bắt đầu bằng ya, dạng hô cách không tồn tại.

ตฺย สิ –

(Đối với) ta (khi có) si –

๑๒๘. ตฺย+เต+ตานํ ตสฺส โส

128. Đối với các từ nhóm tya, ta, eta, ta (của chúng) trở thành so.

ตฺย+เต+ตาน+มนปุํสกานํ ตสฺส โส โหติ สิมฺหิ. สฺโย, ตฺเย. สฺยา, ตฺยา, ตฺยาโย. ตฺยํ, ตฺยานิ อิจฺจาทิ สพฺพสมํ.

Của các đại từ tya, ta, eta không phải trung tánh, ta biến thành so trong biến cách thứ nhất số ít (si). (Các dạng là) syo, tye. (Nữ tánh là) syā, tyā, tyāyo. (Trung tánh là) tyaṃ, tyāni, v.v... tương tự như sabba.

โส,

So,

๑๓๑. ตตสฺส โน สพฺพาสุ

131. Tatassa no sabbāsu

ตสทฺทสฺส ตสฺส โน วา โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ. ‘‘ตฺย+เต+ตานํ ตสฺสา’’ติ จ เอตฺถ ตฺยาทีนํ ตการคฺคหณํ สฺยา สา เอสา นาโยติ อิตฺถิยํ สพฺพสมา โหตีติ. เน เต. นํ ตํ, เน เต. เนน เตเน, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ.

Của đại từ ta, ta tùy chọn biến thành na trong tất cả các biến cách. Và ở đây, trong câu cú pháp «Tya+te+tānaṃ tassā», việc nắm bắt mẫu tự ta của các đại từ tya v.v... là để trong nữ tánh, chúng có dạng tương tự như sabbā, ví dụ như syā, sā, esā, nāyo. (Các dạng là:) ne, te. naṃ, taṃ; ne, te. nena, tene; nehi, nebhi, tehi, tebhi.

๑๓๒. ฏ สสฺมาสฺมึสฺสายสฺสํสฺสาสํมฺหามฺหิสฺวิ+มสฺส จ

132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi+massa ca

‘‘ฏ ส+สฺมา+สฺมึ+นํสฺมิ+มสฺส จา’’ติ วุตฺเตปิ เตสํ วิภตฺตีนํ อาเทเสสุ สฺสายาทีสุ ปเรสุ ‘‘ตทาเทสา ตทิว [Pg.76] ภวนฺตี’’ติ ญายา ฏาเทเส สิทฺเธปิ ยาทิอาเทสนฺตเร ปเร นิวตฺตนตฺถํ สฺสาทีนํ คหณํ.

Mặc dù đã được nói rằng «Ṭa sa+smā+smiṃ+naṃsmi+massa cā», và mặc dù sự thay thế bằng ṭa đã được xác lập theo nguyên tắc «tadādesā tadiva bhavantī» (sự thay thế có tính chất như nguyên gốc) khi các biến cách thay thế như ssā v.v... đi sau, việc đề cập đến ssā v.v... là để ngăn chặn các sự thay thế khác như ya v.v... xảy ra.

สาทีสฺวิ+มสฺส ตสทฺทตการสฺส จ โฏ วา โหติ. ปุพฺพสฺสรโลโป. เอว+มุปริปิ. อสฺส นสฺส ตสฺส, เนสํ เนสานํ เตสํ เตสานํ. อมฺหา อสฺมา นมฺหา นสฺมา ตมฺหา ตสฺมา. อมฺหิ อสฺมึ นมฺหิ นสฺมึ ตมฺหิ ตสฺมึ, เนสุ เตสุ.

Khi các biến cách bắt đầu bằng sa theo sau, của đại từ ima và của mẫu tự ta của đại từ ta, tùy chọn có sự thay thế bằng ṭa. Nguyên âm đứng trước bị xóa. Tương tự như vậy ở trên. (Ví dụ:) assa, nassa, tassa; nesaṃ, nesānaṃ, tesaṃ, tesānaṃ. amhā, asmā; namhā, nasmā; tamhā, tasmā. amhi, asmiṃ; namhi, nasmiṃ; tamhi, tasmiṃ; nesu, tesu.

อิตฺถิยํ สา, นา นาโย ตา ตาโย. นํ ตํ, นา นาโย ตา ตาโย. นามฺหิ –

Trong nữ tánh: sā; nā, nāyo; tā, tāyo. naṃ, taṃ; nā, nāyo; tā, tāyo. Trong biến cách nā –

๔๖. สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหิ

46. Ssā vā te+ti+mā+mūhi

ฆปสญฺเญหิ ต+เอต+อิม+อมูหิ เอกตฺเต นาทีนํ สฺสา วา โหติ. อนฺตสฺสรานํ ฆปโวหาเรน ตํสหจริตาปิ สทฺทา ‘‘กุนฺเต ปเวสยา’’ติ ญายา คยฺหนฺตีติ ‘‘ฆปสญฺเญหิ ต+เอต+อิม+อมูหี’’ติ วุตฺตํ. วาฏาเทเส อสฺสา นสฺสา นาย.

Sau các danh từ nhóm ghapa và các đại từ ta, eta, ima, amu, các biến cách nā v.v... ở số ít tùy chọn biến thành ssā. Do các nguyên âm cuối được gọi là ghapa, các từ đi kèm với chúng cũng được bao gồm theo nguyên tắc «kunte pavesayā» (giáo mác đi vào), do đó đã nói «ghapasaññehi ta+eta+ima+amūhī». Khi có sự thay thế tùy chọn bằng ṭa, các dạng là assā, nassā, nāya.

๕๓. ตาย วา

53. Tāya vā

สฺสํสฺสาสฺสา เยสุ ตสฺส วา อิ โหติ. ติสฺสา ตสฺสา ตาย, นาหิ นาภิ ตาหิ ตาภิ. สสฺส วา สฺสามฺหิ อสฺสา นสฺสา ติสฺสา ตสฺสา.

Khi các biến cách thay thế ssaṃ, ssā theo sau, nguyên âm a của gốc từ ta tùy chọn biến thành i. (Ví dụ:) tissā, tassā, tāya; nāhi, nābhi, tāhi, tābhi. Khi biến cách sa (thay thế bằng ssā) theo sau, (các dạng là) assā, nassā, tissā, tassā.

๕๔. เต+ติ+มาโต สสฺส สฺสาย

54. Te+ti+māto sassa ssāya

ตา+เอตา+อิมาโต สสฺส สฺสาโย โหติ วา. อสฺสาย นสฺสาย ติสฺสาย ตสฺสาย, ‘‘ฆปเต’’จฺจาทินา ยาเทเส [Pg.77] นาย ตาย. นํวจนสฺส ส+มาเทเส ตการสฺส จ วา ฏาเทเส อาสํ นาสํ นาสานํ ตาสํ ตาสานํ. สตฺตมิยํ อสฺสํ อสฺสา นสฺสํ นสฺสา นายํ นาย ติสฺสํ ติสฺสา ตสฺสํ ตสฺสา ตายํ ตาย, นาสุ ตาสุ.

Sau tā, etā, imā, biến cách sa tùy chọn biến thành ssāya. (Ví dụ:) assāya, nassāya, tissāya, tassāya. Khi có sự thay thế bằng ya theo cú pháp «ghapate» v.v..., (các dạng là) nāya, tāya. Khi biến cách số nhiều naṃ được thay thế bằng saṃ, và mẫu tự ta tùy chọn được thay thế bằng ṭa, (các dạng là) āsaṃ, nāsaṃ, nāsānaṃ, tāsaṃ, tāsānaṃ. Trong biến cách thứ bảy: assaṃ, assā, nassaṃ, nassā, nāyaṃ, nāya, tissaṃ, tissā, tassaṃ, tassā, tāyaṃ, tāya; nāsu, tāsu.

นปุํสเก นํ ตํ, นานิ ตานิ. นํ ตํ, เน นานิ เต ตานิ. เสสํ ปุเมว.

Trong trung tánh: naṃ, taṃ; nāni, tāni. (Đối cách:) naṃ, taṃ; ne, nāni, te, tāni. Phần còn lại giống như nam tánh.

‘‘ยํตํสทฺทา นิจฺจสมฺพนฺธา’’ติ ญายา ยํสทฺเทน อนิยมิตตฺถํ ตํสทฺโท นิยเมติ.

Theo nguyên tắc «Yaṃtaṃsaddā niccasambandhā» (đại từ yaṃ và taṃ luôn có liên hệ), đại từ taṃ xác định ý nghĩa bất định của đại từ yaṃ.

ปสิทฺเธ อนุภูตตฺเถ, ปกฺกนฺตวิสเย ตถา;

ยํสทฺท+มนเปกฺเขว, ตํสทฺโท ยุชฺชเต สทาติ –

Trong trường hợp đã nổi tiếng, đã kinh nghiệm qua, cũng như trong chủ đề đã trôi qua; đại từ taṃ luôn được sử dụng mà không cần phụ thuộc vào đại từ yaṃ.

วุตฺตตฺตา เอตฺเถว ตํสทฺโท ยํสทฺทํ นาเปกฺขติ. ยถากฺกมํ ตตฺริ+ท+มุทาหรณํ –

Do đã được nói như trên, chỉ trong những trường hợp này, đại từ taṃ không phụ thuộc vào đại từ yaṃ. Sau đây là ví dụ theo thứ tự –

(.) ‘‘นโม ตสฺสา’’ติ จ, (.) ‘‘อคฺคิมฺป+กฺขินา…เป… ญาตการี หิ โส ชิโน’’ติ จ, (..) ปุริมคาถาย วุตฺตมุนิสทฺท+มเปกฺขิตฺวา ‘‘สวาสเน กิเลเส โส’’ติ จ.

(1) «Namo tassā» (Đảnh lễ vị ấy), và (2) «aggimpa+kkhinā… v.v… ñātakārī hi so jino» (vị chiến thắng ấy quả là người đã biết), và (3) liên hệ đến từ muni đã được nói trong câu kệ trước: «savāsane kilese so» (vị ấy cùng với các phiền não và tiềm miên).

เอโส, เอเต. เอสา, เอตา เอตาโย, เอตํ, เอตานิ อิจฺจาทิ ฏ+นาเทสาภาโวว วิเสโส.

(Các dạng của eta là) eso, ete. esā, etā, etāyo. etaṃ, etāni, v.v... Điểm khác biệt duy nhất là không có sự thay thế bằng ṭa và na.

อิม สิ,

Ima si,

๑๒๗. สิมฺห+นปุํสกสฺสา+ยํ

127. Simha+napuṃsakassā+yaṃ

อิมสทฺทสฺส อนปุํสกสฺส อยํ โหติ สิมฺหิ. อยํ, อิเม. อิมํ, อิเม.

Của đại từ ima không phải trung tánh, nó biến thành ayaṃ khi biến cách si theo sau. (Ví dụ:) ayaṃ, ime. imaṃ, ime.

๑๒๖. นามฺห+นิ+มิ

126. Nāmha+ni+mi

อิมสทฺทสฺส [Pg.78] อนิตฺถิยํ นามฺหิ อน+อิมิอิจฺจาเทสา โหนฺติ. ‘‘อเต+นา’’ติ เอเน อเนน อิมินา. หิมฺหิ –

Của đại từ ima không phải nữ tánh, khi biến cách nā theo sau, có sự thay thế bằng ana và imi. Theo cú pháp «Ate+nā», (các dạng là) ena, anena, iminā. Khi biến cách hi theo sau –

๑๒๕. อิมสฺสา+นิตฺถิยํ เฏ

125. Imassā+nitthiyaṃ ṭe

อิมสฺสา+นิตฺถิยํ เฏ โหติ วา สุ+นํ+หิสุ. ‘‘นามคฺคหเณ ลิงฺควิสิฏฺฐสฺสาปิ คหณํ’’ติ ญายา ‘อนิตฺถิยํ’ติ อิตฺถิลิงฺคนิเสธา อิมสฺสาติ นามคฺคหณวิสเย ลิงฺควิเสสิตสฺส อิมสทฺทสฺสาปิ คหณํ. ตสฺส ผลํ ‘‘ตตสฺส โน สพฺพาสุ’’ ตฺยาโท ลิงฺคตฺตเย การิยสิทฺธิ. เอหิ เอภิ อิเมหิ อิเมภิ. ‘‘ฏ สสฺมาสฺมิ’’มิจฺจาทินา สพฺพสฺสิ+มสฺส วา ฏาเทเส อสฺส อิมสฺส, วา เฏ เอสํ เอสานํ อิเมสํ อิเมสานํ. อมฺหา อสฺมา อิมมฺหา อิมสฺมา. อมฺหิ อสฺมึ อิมมฺหิ อิมสฺมึ, เอสุ อิเมสุ.

Của đại từ ima không phải nữ tánh, nó tùy chọn biến thành e khi các biến cách su, naṃ, hi theo sau. Theo nguyên tắc «Nāmaggahaṇe liṅgavisiṭṭhassāpi gahaṇaṃ» (khi đề cập đến một danh từ, cũng bao hàm cả dạng có giới tính của nó), việc phủ định nữ tánh bằng ‘anitthiyaṃ’ (không phải nữ tánh) cũng bao hàm cả đại từ ima có giới tính trong phạm vi đề cập của imassa. Kết quả của điều này là sự thành tựu của các tác vụ trong cả ba giới tính trong các cú pháp như «tatassa no sabbāsu». (Ví dụ:) ehi, ebhi, imehi, imebhi. Theo cú pháp «Ṭa sasmāsmiṃ» v.v..., toàn bộ ima tùy chọn biến thành ṭa (tức là a), (các dạng là) assa, imassa. (Với sự thay thế tùy chọn bằng e:) esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. amhā, asmā, imamhā, imasmā. amhi, asmiṃ, imamhi, imasmiṃ; esu, imesu.

อิตฺถิยํ อยํ, อิมา อิมาโย. อิมํ, อิมา อิมาโย. นา ‘‘สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหี’’ติ สฺสา วา, วา ฏาเทเส ‘‘สฺส’’ มิจฺจาทินา อิอาเทเส จ กเต อสฺสา อิมิสฺสา อิมาย, อิมาหิ อิมาภิ. อสฺสา อิมิสฺสา อสฺสาย อิมิสฺสาย อิมาย. นํวจนสฺส ส+มาเทเส อิมสฺส จ วา ฏาเทเส อสฺส ‘‘สุนํหิ สู’’ติ ทีเฆ จ กเต อาสํ, อญฺญตฺร อิมาสํ อิมาสานํ. สตฺตมิยํ อสฺสํ อิมิสฺสํ อสฺสา อิมิสฺสา อิมายํ อิมาย, อิมาสุ.

Trong nữ tánh: ayaṃ; imā, imāyo. imaṃ; imā, imāyo. Trong biến cách nā, theo cú pháp «ssā vā te+ti+mā+mūhī», tùy chọn có ssā; với sự thay thế tùy chọn bằng ṭa và sự thay thế bằng i theo cú pháp «ssa» v.v..., các dạng là assā, imissā, imāya; imāhi, imābhi. (Biến cách thứ tư/sáu:) assā, imissā, assāya, imissāya, imāya. Khi biến cách số nhiều naṃ được thay thế bằng saṃ, và ima tùy chọn được thay thế bằng ṭa (a), và nguyên âm được kéo dài theo cú pháp «sunaṃhi sū», dạng là āsaṃ; các dạng khác là imāsaṃ, imāsānaṃ. Trong biến cách thứ bảy: assaṃ, imissaṃ, assā, imissā, imāyaṃ, imāya; imāsu.

นปุํสเก –

Trong trung tánh –

๒๐๑. อิมสฺสิ+ทํ วา

201. Imassi+daṃ vā

อํสิสุ [Pg.79] สห เตหิ อิมสฺสิ+ทํ โหติ วา นปุํสเก. อิทํ อิมํ, อิเม อิมานิ. อิทํ อิมํ, อิเม อิมานิ. อเนน อิมินา อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

Trong trung tính, idaṃ được tùy ý thay thế cho ima cùng với các biến cách đuôi aṃ và si. (Số ít:) idaṃ, imaṃ. (Số nhiều:) ime, imāni. (Cách 1 và cách 2:) idaṃ, imaṃ, (số nhiều) ime, imāni. Từ (cách 3) anena, iminā trở đi thì tương tự như nam tính.

๑๙๗. อิเม+ตาน+เมนา+นฺวาเทเส ทุติยายํ

197. Trong trường hợp thuật lại, ở cách thứ hai, ena được thay thế cho ima và eta.

อิมเอตสทฺทานํ กถิตานุกถนวิสเย ทุติยาย+เมนาเทโส โหติ. อิมํ ภิกฺขุํ วินย+มชฺฌาปย, อโถ เอนํ ธมฺม+มชฺฌาปย. อิเม ภิกฺขู วินย+มชฺฌาปย, อโถ เอเน ธมฺม+มชฺฌาปย. เอว+เมตสฺส จ โยชนียํ.

Đối với các từ ima và eta, trong trường hợp thuật lại điều đã được nói, ena được thay thế (cho chúng) ở cách thứ hai. (Ví dụ:) Hãy dạy vị tỳ-khưu này luật, rồi hãy dạy vị ấy pháp. Hãy dạy các vị tỳ-khưu này luật, rồi hãy dạy các vị ấy pháp. Tương tự, điều này cũng nên được áp dụng cho từ eta.

อมุ สิ,

Amu si,

๑๒๙. มสฺสา+มุสฺส

129. M của amu thành sa.

อนปุํสกสฺสา+มุสฺส มการสฺส โส โหติ สิมฺหิ. อสุ, โย –

Không phải trong trung tính, mẫu tự m của amu được đổi thành s khi có biến cách đuôi si theo sau. (Kết quả là) asu. (Tiếp theo là biến cách đuôi) yo –

๘๖. โลโป+มุสฺมา

86. Sự lược bỏ sau amu.

นิยมสุตฺต+มิทํ, อมุสทฺทโต โยนํ โลโป โหติ นิจฺจํ ปุลฺลิงฺเค. ทีเฆ อมู. ฌลโต โยนํ ‘‘โลโป’’ติ โลเป สิทฺเธปิ โว+ปวาโท+ย+มารมฺโภ.

Đây là một quy tắc có tính giới hạn. Trong nam tính, sau từ amu, sự lược bỏ yo luôn luôn xảy ra. Khi trường hóa (nguyên âm trước), (kết quả là) amū. Mặc dù sự lược bỏ yo đã được thành tựu bởi quy tắc ‘sự lược bỏ (của yo) sau các phụ âm jhala’, quy tắc này được bắt đầu như là một ngoại lệ cho (sự thay thế bằng) vo.

อารมฺโภ วจนมฺปตฺติ, ลกฺขณํ โยคลกฺขณํ;

วากฺยํ สตฺถญฺจ อิจฺจาทิ, สุตฺตาน+มภิธายกา.

Sự bắt đầu, sự đạt được lời nói, đặc tính, đặc tính của sự áp dụng; câu, và cả kinh điển, v.v... là những từ chỉ định cho ‘sutta’.

อมุํ, อมู. อมุนา, อมูหิ อมูภิ.

(Cách 2 số ít:) Amuṃ, (số nhiều:) amū. (Cách 3 số ít:) Amunā, (số nhiều:) amūhi, amūbhi.

๘๗. น โน สสฺส

87. Không có sự thay thế no cho sa.

อมุสฺมา [Pg.80] สสฺส โน น โหติ. อมุสฺส, อมูสํ อมูสานํ. ‘‘นาสฺมาสฺสา’’ติ ลโต สฺมาสฺส นา, อมุนา อมุมฺหา อมุสฺมา. อมุมฺหิ อมุสฺมึ, อมูสุ.

Sau amu, no không được thay thế cho sa. (Cách 6 số ít:) Amussa, (số nhiều:) amūsaṃ, amūsānaṃ. Theo quy tắc Nāsmāssā, nā được thay thế cho smā, (do đó có các dạng:) amunā, amumhā, amusmā. (Cách 7 số ít:) Amumhi, amusmiṃ, (số nhiều:) amūsu.

อิตฺถิยํ อสุ, อมู อมุโย. อมุํ, อมู อมุโย. นา, ‘‘สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหี’’ติ นาทฺเยกวจนานํ สฺสา วา, อมุสฺสา อมุยา, อมูหิ อมูภิ. อมุสฺสา อมุยา, อมูสํ อมูสานํ. สตฺตมิยํ อมุสฺสํ อมุสฺสา อมุยํ อมุยา, อมูสุ.

Trong nữ tính: (Cách 1 số ít:) asu, (số nhiều:) amū, amuyo. (Cách 2 số ít:) Amuṃ, (số nhiều:) amū, amuyo. (Cách 3:) Theo quy tắc ssā vā te ti mā mūhī, đối với các biến cách đuôi số ít bắt đầu bằng nā, ssā là một sự thay thế tùy chọn, (do đó có các dạng:) amussā, amuyā; (số nhiều:) amūhi, amūbhi. (Cách 6 số ít:) Amussā, amuyā, (số nhiều:) amūsaṃ, amūsānaṃ. Trong cách thứ bảy, (số ít:) amussaṃ, amussā, amuyaṃ, amuyā, (số nhiều:) amūsu.

นปุํสเก –

Trong trung tính –

๒๐๒. อมุสฺสา+ทุํ

202. Amu thành aduṃ.

อํสิสุ สห เตหิ อมุสฺส อทุํ โหติ วา นปุํสเก. อทุํ, สิโลโป, อมุํ. ‘‘ฌลา วา’’ติ วานิอาเทเส อมูนิ อมู. อทุํ อมุํ, อมูนิ อมู. อมุนา อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

Trong trung tính, aduṃ được tùy ý thay thế cho amu cùng với các biến cách đuôi aṃ và si. (Các dạng là:) Aduṃ; với sự lược bỏ si, (dạng là) amuṃ. Theo quy tắc Jhalā vā, với sự thay thế bằng ni, (các dạng là) amūni, amū. (Cách 1 và 2 số ít:) Aduṃ, amuṃ, (số nhiều:) amūni, amū. Từ Amunā trở đi thì tương tự như nam tính.

‘‘สกตฺเต’’ติ กปจฺจเย –

Với hậu tố ka theo nghĩa ‘chính nó’ –

๑๓๐. เก วา

130. Tùy ý khi có ke.

อมุ เอว อมุโกติ สกตฺเถ กปจฺจเย ตทฺธิตวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ สิโลเป จ กเต ‘‘นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺติกสฺสาภาโว’’ติ ญายา นิมิตฺตภูตสฺส สิสฺสา+ภาเว เนมิตฺติกสฺส ‘‘มสฺสา+มุสฺสา’’ติ กตฺตพฺพสฺส สการสฺส นิวุตฺตีติ ‘เก วา’ติ วิกปฺเปน มสฺส สการตฺถ+ มิท+มารทฺธํ[Pg.81]. อมุสฺส มสฺส เก ส โหติ วา. อสุโก อมุกา, อสุกา อมุกา. อสุกํ อมุกํ อิจฺจาทิ.

Với hậu tố ka theo nghĩa ‘chính nó’, amu trở thành amuka. Bởi vì đây là một sự hình thành Taddhita (dẫn xuất thứ cấp), si bị lược bỏ bởi quy tắc ekatthatāyaṃ. Và theo châm ngôn ‘khi không có nguyên nhân thì không có kết quả’, do sự vắng mặt của si là nguyên nhân, nên kết quả là sự thay thế s cho m phải được thực hiện bởi quy tắc massā+mussā bị ngăn chặn. Do đó, quy tắc ke vā này được nêu ra để tùy ý biến m thành s. Đối với m của amu, s được tùy ý thay thế khi có ka theo sau. (Ví dụ:) Asuko, amukā; asukā, amukā; Asukaṃ, amukaṃ, v.v...

กึ สิ.

Kiṃ si.

๑๙๘. กิสฺส โก สพฺพาสุ

198. Trong tất cả các biến cách, kiṃ thành ko.

สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ กิสฺส โก โหติ. สิสฺโส, โก, เก. กํ, เก. เกน, เกหิ เกภิ.

Trong tất cả các biến cách, ko được thay thế cho kiṃ. Với si, (dạng là) ko. (Cách 1 số nhiều:) ke. (Cách 2 số ít:) Kaṃ, (số nhiều:) ke. (Cách 3 số ít:) Kena, (số nhiều:) kehi, kebhi.

๑๙๙. กิ สสฺมึสุ วา นิตฺถิยํ

199. Không phải trong nữ tính, ki được tùy ý thay thế (cho kiṃ) trong các biến cách đuôi sa và smiṃ.

อนิตฺถิยํ กิสฺส กิ วา โหติ สสฺมึสุ. กิสฺส กสฺส, เกสํ เกสานํ. กมฺหา กสฺมา. กิมฺหิ กิสฺมึ กมฺหิ กสฺมึ, เกสุ.

Không phải trong nữ tính, ki được tùy ý thay thế cho kiṃ khi có các biến cách đuôi sa và smiṃ theo sau. (Cách 6 số ít:) Kissa, kassa, (số nhiều:) kesaṃ, kesānaṃ. (Cách 5 số ít:) Kamhā, kasmā. (Cách 7 số ít:) Kimhi, kismiṃ, kamhi, kasmiṃ, (số nhiều:) kesu.

อิตฺถิยํ วิภตฺตีสุ ปเรสุ กาเทเส กเต อการนฺตตฺตา มชฺเฌ อาปจฺจยกรณ+มวิรุทฺธนฺติ อา, กา, กาโย. กํ, กา กาโย อิจฺจาทิ สพฺพาว.

Trong nữ tính, khi có các biến cách đuôi theo sau, sự thay thế bằng kā được thực hiện. Vì nó có kết thúc bằng akāra, việc thêm hậu tố ā vào giữa không trái với quy tắc, (do đó có các dạng:) kā, kāyo. (Cách 2 số ít:) Kaṃ, (số nhiều:) kā, kāyo, v.v... tương tự như sabbā.

นปุํสเก –

Trong trung tính –

๒๐๐. กิ+มํสิสุ สห นปุํสเก

200. Trong trung tính, kiṃ (được thay thế cho kiṃ) cùng với aṃ và si.

อํสิสุ สห เตหิ กึ สทฺทสฺส กึโหติ นปุํสเก. กาเทสสฺส สามญฺญตฺตา ‘‘วิเสสวิหิตา วิธโย สามญฺญวิธโย นิเสเธนฺตี’’ติ ญายา กึอาเทเสน กาเทสนิวุตฺติ. กึ, กานิ. กึ, เก กานิ. เกเน+จฺจาทิ ปุพฺเพว.

Trong trung tính, kiṃ được thay thế cho từ kiṃ cùng với các biến cách đuôi aṃ và si. Vì sự thay thế bằng kā là quy tắc chung, theo châm ngôn ‘các quy tắc được quy định cho các trường hợp đặc biệt sẽ ngăn cản các quy tắc chung’, sự thay thế bằng kā bị ngăn chặn bởi sự thay thế bằng kiṃ. (Cách 1 số ít:) Kiṃ, (số nhiều:) kāni. (Cách 2 số ít:) Kiṃ, (số nhiều:) ke, kāni. Từ Kena trở đi thì như trước.

เอกสทฺโท [Pg.82] สํขฺยา+ตุลฺย+ญฺญ+สหายวจโน. ยทา สํขฺยาวจโน, ตทา เอกวจนนฺโต, อตฺร เอกสทฺโท สํขฺเยยฺยวาปี. อญฺญตฺร ตุลฺยาทีสุ พหุวจนนฺโตปิ. เอโก, เอเก. เอกา, เอกา เอกาโย. เอกํ, เอกานิ+จฺจาทิ สพฺพสมํ ติลิงฺเค.

Từ eka có nghĩa là số (một), tương tự, khác/nào đó, và một mình. Khi nó có nghĩa là số, thì nó ở số ít. Ở đây, từ eka cũng chỉ đến đối tượng được đếm. Trong các nghĩa khác như ‘tương tự’, v.v..., nó cũng có thể ở số nhiều. (Ví dụ:) Eko, eke. Ekā, ekā, ekāyo. Ekaṃ, ekāni, v.v... tương tự như sabba trong ba tính.

ตุลฺเย เอโก วิลาโส ทฺวินฺนํ กุมารานํ, เอเก วณฺณสทฺทา ทฺวินฺนํ กุมารานํ. อญฺญตฺเถ เอโก อาจริโย เอว+มาห, เอเก อาจริยา เอว+มาหํสุ. อสหายเต เอโกว อรญฺญํ ปวิสิตฺวา.

Với nghĩa ‘tương tự’: Hai vị hoàng tử có cùng một vẻ duyên dáng; hai vị hoàng tử có cùng màu da và giọng nói. Với nghĩa ‘khác/nào đó’: Một vị thầy nào đó đã nói như vậy; các vị thầy nào đó đã nói như vậy. Với nghĩa ‘một mình’: Vị ấy đã đi vào rừng một mình.

เอโก, เอเก. เอกา, เอกา เอกาโย. เอกํ เอกานิ+จฺจาทิ สพฺพสมํ ติลิงฺเค. สฺสา+สฺสํสุ ปน ‘‘สฺส’’มาทินา อิ, เอกิสฺสา เอกาย, เอกิสฺสํ เอกายํ เอกาย.

Eko, eke. Ekā, ekā ekāyo. Ekaṃ ekāni, v.v... trong ba tánh thì tương tự như sabba. Tuy nhiên, ssā và ssaṃ được biến thành i bởi suttam ‘ssādinā’, (cho nên có các dạng:) ekissā ekāya, ekissaṃ ekāyaṃ ekāya.

อิธ อตฺตปรคารววเสน เอกสฺสาปิ ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ’’ติปิ ‘‘เอเก อาจริยา’’ติปิ พหุวจนสฺส โลเกน อิจฺฉิตตฺตา พหุลวิธานา พหุวจเนเนว สิชฺฌติ.

Ở đây, do bởi sự tôn trọng đối với bản thân và người khác, ngay cả đối với một người, vì cách dùng số nhiều được người đời mong muốn như trong (câu) ‘amhākaṃ rañño’ (vị vua của chúng tôi) và ‘eke ācariyā’ (một số vị thầy), nên (dạng số nhiều) được hình thành bởi chính số nhiều theo quy tắc bahula (đa dạng).

ตุมฺห+อมฺหสทฺทา อลิงฺคา, ตถา อุภ+กติ+ทฺวิสทฺทา, ปญฺจาทโย อฏฺฐารสนฺตา จ. ตุมฺห สิ, อมฺห สิ.

Các từ tumha và amha là vô tánh, cũng vậy là các từ ubha, kati, dvi, và các từ bắt đầu bằng pañca cho đến aṭṭhārasa. (Biến cách của tumha và amha như sau:) Tumha si, amha si.

๒๑๒. ตุมฺหสฺส ตุวํตฺว+มมฺหิ จ

212. Tuvaṃ và tvaṃ (thay thế) cho tumha khi aṃ và si theo sau.

อมฺหิ สิมฺหิ จ ตุมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํ+ตฺวํ โหนฺติ. ตุวํ ตฺวํ.

Khi aṃ và si theo sau, tuvaṃ và tvaṃ là các dạng thay thế cho từ tumha cùng với biến cách đuôi của nó. (Các dạng là:) Tuvaṃ, tvaṃ.

๒๑๑. สิมฺห+หํ

211. Ahaṃ (thay thế) cho amha khi si theo sau.

สิมฺหิ อมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส อหํ โหติ. อหํ, เยวสฺเว+ฏ, ตุ มฺเห.

Khi si theo sau, ahaṃ là dạng thay thế cho từ amha cùng với biến cách đuôi của nó. (Dạng là:) Ahaṃ. (Đối với yo:) tumhe, amhe.

๒,๒๐๙. มย+มสฺมา+มฺหสฺส

Mayaṃ và asmā (thay thế) cho amha.

โยสฺว+มฺหสฺส [Pg.83] สวิภตฺติสฺส มย+มสฺมา วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. มยํ อมฺเห.

Khi yo theo sau, mayaṃ và asmā là các dạng thay thế tùy chọn cho từ amha cùng với biến cách đuôi của nó, một cách tương ứng. (Các dạng là:) Mayaṃ, amhe.

๒๒๗. อํมฺหิ ตํ+มํ+ตวํ+มมํ

227. Khi aṃ theo sau, (các dạng thay thế là) taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ.

อํมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํ+มํ+ตวํ+มมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตํ, มํ, ตวํ, มมํ.

Khi aṃ theo sau, taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ là các dạng thay thế cho các từ tumha và amha cùng với biến cách đuôi của chúng, một cách tương ứng. (Các dạng là:) Taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ.

๒๓๑. ทุติยา โยมฺหิ วา

231. Tùy chọn ở cách thứ hai (đối cách) số nhiều (yo).

ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปจฺเจกํ งํ+งากํ วา โหนฺติ โยมฺหิ ทุติเย, ตุมฺหํ ตุมฺหากํ ตุมฺเห, อมฺหํ อมฺหากํ อมฺเห.

Khi biến cách đuôi yo ở cách thứ hai (đối cách) theo sau, các đuôi ṅaṃ và ṅākaṃ là các dạng thay thế tùy chọn cho mỗi từ tumha và amha cùng với biến cách đuôi của chúng. (Các dạng là:) tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe; (và) amhaṃ, amhākaṃ, amhe.

๒๒๘. นาสฺมาสุ ตยา+มยา

228. Khi nā và smā theo sau, (các dạng thay thế là) tayā và mayā.

นาสฺมาสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยา+มยา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ‘‘นาสฺมาสู’’ติ พหุวจเนสุปิ วิภตฺติกฺกม+มนเปกฺขิตฺวา สทฺทกฺกเมน ปจฺเจกํ ทฺเว ทฺเว โหนฺติ.

Khi nā và smā theo sau, tayā và mayā là các dạng thay thế cho các từ tumha và amha cùng với biến cách đuôi của chúng, một cách tương ứng. Do (suttam dùng) số nhiều ‘nāsmāsu’, nên không cần xem xét thứ tự của các biến cách đuôi, mà theo thứ tự của các từ gốc, mỗi từ có hai dạng (cho hai cách).

๒๑๓. ตยาตยีนํ ตฺว วา ตสฺส

213. Tva tùy chọn thay thế cho ta của tayā và tayi.

ตุมฺหสฺส ตยาตยีนํ ตการสฺส ตฺว โหติ วา. ตฺวยา ตยา, มยา. ตุมฺเหหิ ตุมฺเหภิ, อมฺเหหิ อมฺเหภิ.

Tva tùy chọn thay thế cho mẫu tự ta của tayā và tayi (là các dạng) của tumha. (Các dạng là:) Tvayā, tayā; (và) mayā. (Số nhiều:) Tumhehi, tumhebhi; (và) amhehi, amhebhi.

๒๒๙. ตว+มม+ตุยฺหํ+มยฺหํ เส

229. Khi sa theo sau, (các dạng thay thế là) tava, mama, tuyhaṃ, mayhaṃ.

เส ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ เอเต อาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตว ตุยฺหํ, มม มยฺหํ.

Khi sa theo sau, đây là các dạng thay thế cho các từ tumha và amha cùng với biến cách đuôi của chúng, một cách tương ứng. (Các dạng là:) Tava, tuyhaṃ; (và) mama, mayhaṃ.

๒๑๑. นํเสสฺว+สฺมากํ+มมํ.

211. Khi naṃ và sa theo sau, (các dạng thay thế là) asmākaṃ và mamaṃ.

นํเสสฺว+มฺหสฺส [Pg.84] สวิภตฺติสฺส อสฺมากํ+มมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. มมํ.

Khi naṃ và sa theo sau, asmākaṃ và mamaṃ là các dạng thay thế cho từ amha cùng với biến cách đuôi của nó, một cách tương ứng. (Dạng là:) Mamaṃ.

๒๓๐. งํ+งากํ นํมฺหิ

230. Khi naṃ theo sau, (các đuôi thay thế là) ṅaṃ và ṅākaṃ.

นํมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิตตฺตีนํ งํ+งากํ โหนฺติ ปจฺเจกํ. ตุมฺหํ ตุมฺหากํ อมฺหํ อมฺหากํ อสฺมากํ. กจฺจายเน เอกวจนสฺส อํวิธานตฺถํ สุตฺต+มารทฺธํ, เอตฺถ ปน อตฺตคารววเสน อํมฺหิ ตุมฺหํ อมฺหํภิ สิชฺฌนฺติ พหุลาธิการา.

Khi naṃ theo sau, ṅaṃ và ṅākaṃ là các dạng thay thế cho mỗi từ tumha và amha cùng với biến cách đuôi của chúng. (Các dạng là:) Tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ. Trong ngữ pháp Kaccāyana, một suttam được bắt đầu để quy định aṃ cho số ít. Tuy nhiên, ở đây, do sự tôn trọng bản thân, các dạng tumhaṃ và amhaṃ cũng được hình thành ở số ít (khi aṃ theo sau) nhờ vào quyền chi phối của quy tắc bahula.

๒๑๔. สฺมามฺหิ ตฺวมฺหา

214. Khi smā theo sau, (dạng thay thế là) tvamhā.

สฺมามฺหิ ตุมฺหสฺส สวิตตฺติสฺส ตฺวมฺหา โหติ วา. ตฺวมฺหา ตฺวยา ตยา, มยา.

Khi smā theo sau, tvamhā là dạng thay thế tùy chọn cho từ tumha cùng với biến cách đuôi của nó. (Các dạng là:) Tvamhā, tvayā, tayā; (và) mayā.

๒๒๖. สฺมิมฺหิ ตุมฺหมฺหานํ ตยิ+มยิ

226. Khi smiṃ theo sau, tayi và mayi (là các dạng thay thế) cho tumha và amha.

สฺมิมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํสวิภตฺตีนํ ตยิ+มยิ โหติ ยถากฺกมํ. ตฺวยิ ตยิ, มยิ. ตุมฺเหสุ.

Khi smiṃ theo sau, tayi và mayi là các dạng thay thế cho các từ tumha và amha cùng với biến cách đuôi của chúng, một cách tương ứng. (Các dạng là:) Tvayi, tayi; (và) mayi. (Số nhiều:) Tumhesu.

๒๐๓. สุมฺหา+มฺหสฺสา+สฺมา

203. Khi su theo sau, asmā (thay thế) cho amha.

อมฺหสฺส อสฺมา โหติ วา สุมฺหิ. อสฺมาสุ อมฺเหสุ. สพฺพาทโย วุตฺต+มเปกฺขนฺตา วกฺขมานํ วาติ อิท+เมสํ ลกฺขณํ.

Asmā là dạng thay thế tùy chọn cho amha khi su theo sau. (Các dạng là:) Asmāsu, amhesu. Các từ bắt đầu bằng sabba, v.v... có đặc tính là tham chiếu đến những gì đã được nói và những gì sẽ được nói.

๒๓๒. อปาทาโท ปทเต+กวากฺเยติ

232. Từ đầu chương, (liên quan đến) một từ trong một câu.

อธิกาโร. เอตฺถ ปาโท นาม คาถาย จตุตฺถํโส, ตสฺมา ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ’’ติ เอตฺถ โว น โหติ. เอตฺถ ปทนฺติ วุตฺต สทฺโท สภาวโต –

Quyền hạn. Ở đây, pāda (chân kệ) là tên gọi của phần tư của một câu kệ, do đó trong câu “tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ”, vo không được dùng. Ở đây, âm thanh được gọi là pada (từ) theo bản chất là –

อากาสวายุปฺปภโว [Pg.85] สรีรา,สมุจฺจรํ วตฺต+มุเปติ นาโท;

ฐานนฺตเร สุปฺปฏิหญฺญมาโน,วณฺณตฺต+มาคจฺฉติ โส ตุ สทฺโทติ –

Âm thanh (nādo) phát sinh từ hư không và gió trong cơ thể, được phát ra và đi đến lời nói; khi được tác động tốt ở những vị trí khác nhau (trong miệng), âm thanh ấy trở thành mẫu tự (vaṇṇa).

วุตฺตตฺตา เอเกโก วณฺโณ สทฺโท นาม, ตพฺพณฺณสมูโห ปทํ, ตปฺปทสมูโห วากฺยญฺจ. ตถา หิ –

Do đã được nói như vậy, mỗi một mẫu tự được gọi là âm thanh (saddo), tập hợp các mẫu tự ấy là từ (pada), và tập hợp các từ ấy là câu (vākya). Thật vậy –

วิตตฺยนฺตํ ปทํ ตสฺส, จ โย วากฺยนฺติ มนฺวยํ;

อุปจารา วณฺณสทฺท-วาจฺจํ ตํ น ปริจฺจเช.

Từ (pada) là cái có biến cách ở cuối, và câu (vākya) là sự kết hợp có ý nghĩa; do cách nói ẩn dụ, không nên từ bỏ ý nghĩa được biểu thị bởi các từ ‘mẫu tự’ (vaṇṇa) và ‘âm thanh’ (sadda).

ตํ ปทญฺจ –

Và từ (pada) ấy –

ปทํ จตุพฺพิธํ วุตฺตํ, นามา+ขฺยาโต+ปสคฺคชํ;

นิปาตชญฺจ ตญฺญู หิ, อสฺโส ขลฺวา+ภิธาวตีติ.

Từ được các bậc hiền trí nói là có bốn loại: danh từ (nāma), động từ (ākhyāta), tiếp đầu ngữ (upasagga), và bất biến từ (nipāta). Ví dụ: asso khalvābhidhāvati (con ngựa quả thật đang chạy tới).

ตํ วากฺยญฺจ –

Và câu (vākya) ấy –

เอกาขฺยาโต ปทจฺจโย, สิยา วากฺยํ สการโกติ –

Tập hợp các từ có một động từ và có các cách (kāraka) của nó thì được gọi là câu (vākya).

วุตฺตํ. ตสฺมา ‘‘วิภตฺยนฺตํ ปทํ, ปทสมูโห วากฺย’’นฺติ จ วุจฺจติ.

Đã được nói như vậy. Do đó, cũng được nói rằng: “Từ (pada) là cái có biến cách ở cuối, và câu (vākya) là tập hợp các từ”.

๒๓๓. โยนํหิสฺว+ปญฺจมฺยา โว+โน

233. Vo, no sau yo, naṃ, hi, sva, ngoại trừ biến cách thứ năm.

อปญฺจมิยาโยนํหิสฺว+ปาทาโท วตฺตมานานํ ปทสฺมา ปเรส+เมกวากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ โว+โน โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. คามํ โว คจฺเฉยฺยาถ, คามํ ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาถ. คามํ โน คจฺเฉยฺยาม, คามํ อมฺเห คจฺเฉยฺยาม. ปหาย โว คมิสฺสามิ, มา โน วิกนฺตึสุ. ทียเต โว, ทียเต ตุมฺหํ. ทียเต [Pg.86] โน, ทียเต อมฺหํ. ตุฏฺโฐ+สฺมิ โว ปกติยา, ตุฏฺโฐ+สฺมิ ตุมฺหํ. สตฺถา โน ภควา, เอโส อมฺหากํ สตฺถา. กตํ โว, กตํ ตุมฺเหหิ. กตํ โน, กตํ อมฺเหหิ.

Đối với các từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng, ngoại trừ biến cách thứ năm (yo, naṃ, hi, sva), không đứng ở đầu một chân kệ, đứng sau một từ khác trong cùng một câu, thì được tùy chọn thay thế lần lượt bằng vo và no. Ví dụ: Gāmaṃ vo gaccheyyātha, (thay cho) gāmaṃ tumhe gaccheyyātha (Các bạn nên đi đến làng). Gāmaṃ no gaccheyyāma, (thay cho) gāmaṃ amhe gaccheyyāma (Chúng tôi nên đi đến làng). Pahāya vo gamissāmi (Ta sẽ rời bỏ các ngươi mà đi). Mā no vikantiṃsu (Mong rằng họ không bán chúng tôi). Dīyate vo, (thay cho) dīyate tumhaṃ (Nó được cho các bạn). Dīyate no, (thay cho) dīyate amhaṃ (Nó được cho chúng tôi). Tuṭṭho'smi vo pakatiyā, (thay cho) tuṭṭho'smi tumhaṃ (Ta hài lòng với bản chất của các bạn). Satthā no bhagavā, (thay cho) eso amhākaṃ satthā (Đức Thế Tôn là bậc Đạo sư của chúng tôi). Kataṃ vo, (thay cho) kataṃ tumhehi (Nó được làm bởi các bạn). Kataṃ no, (thay cho) kataṃ amhehi (Nó được làm bởi chúng tôi).

๒๓๔. เต+เม นาเส

234. Te, me (thay thế) cho (biến cách) nā và se.

นามฺหิ เส จ อปาทาโท วตฺตมานานํ ทสฺมา ปเรส+เมกวากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ เต+เม วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. กตํ เต, กตํ ตยา. กตํ เม, กตํ มยา. ทียเต เต, ทียเต ตว. ทียเต เม, ทียเต มม. ธนํ เต, ธนํ ตว. ธนํ เม, ธนํ มม.

Đối với các từ tumha và amha cùng với biến cách nā (công cụ cách số ít) và se (sở hữu/chỉ định cách số ít), không đứng ở đầu một chân kệ, đứng sau một từ khác trong cùng một câu, thì được tùy chọn thay thế lần lượt bằng te và me. Ví dụ: Kataṃ te, (thay cho) kataṃ tayā (Nó được làm bởi bạn). Kataṃ me, (thay cho) kataṃ mayā (Nó được làm bởi tôi). Dīyate te, (thay cho) dīyate tava (Nó được cho bạn). Dīyate me, (thay cho) dīyate mama (Nó được cho tôi). Dhanaṃ te, (thay cho) dhanaṃ tava (Tài sản của bạn). Dhanaṃ me, (thay cho) dhanaṃ mama (Tài sản của tôi).

๒๓๗. น จ+วา+หา+เห+วโยเค

237. Không (thay thế) khi kết hợp với ca, vā, hā, he, va.

จาทีหิ โยเค ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ โว+โน, เต+เม น โหนฺติ. คจฺฉาม ตุมฺเห จ มยญฺจ, ปสฺสติ ตุมฺเห จ อมฺเห จ, กตํ ตุมฺเหหิ จ อมฺเหหิ จ, ทียเต ตุมฺหญฺจ อมฺหญฺจ, ธนํ ตุมฺหญฺจ อมฺหญฺจ, กตํ ตยา จ มยา จ, ทียเต ตว จ มม จ, ธนํ ตว จ มม จ. เอวํ วาทิโยเคปิ.

Khi kết hợp với ca và các từ khác, các dạng thay thế vo, no, te, me của các từ tumha và amha không được sử dụng. Ví dụ: Gacchāma tumhe ca mayañca (Bạn và tôi chúng ta đi). Passati tumhe ca amhe ca (Nó thấy bạn và chúng tôi). Kataṃ tumhehi ca amhehi ca (Nó được làm bởi các bạn và bởi chúng tôi). Dīyate tumhañca amhañca (Nó được cho các bạn và cho chúng tôi). Dhanaṃ tumhañca amhañca (Tài sản của các bạn và của chúng tôi). Kataṃ tayā ca mayā ca (Nó được làm bởi bạn và bởi tôi). Dīyate tava ca mama ca (Nó được cho bạn và cho tôi). Dhanaṃ tava ca mama ca (Tài sản của bạn và của tôi). Tương tự như vậy khi kết hợp với vā và các từ khác.

๒๓๕. อนฺวาเทเส

235. Trong trường hợp lặp lại (anvādesa).

กถิตานุกถิตวิสเย ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ อาเทสา นิจฺจํ โหนฺติ ปุนพฺพิธานา. คาโม ตุมฺหํ ปริคฺคโห, อโถ ชนปโท โว ปริคฺคโห. อนฺวาเทเส อโถ อโถติ วารทฺวยาภาวา นิจฺจนฺติ วุตฺตํ. อโถสทฺโท กถิตสฺเสว ปุน กถนโต อนฺวาเทสโชตโก.

Trong trường hợp lặp lại điều đã được nói (anvādesa), các dạng thay thế của từ tumha và amha là bắt buộc, do sự tái khẳng định của quy tắc. Ví dụ: Gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho (Ngôi làng là sở hữu của các bạn, và xứ sở cũng là sở hữu của các bạn). Được nói là bắt buộc vì trong trường hợp lặp lại, không có sự lặp lại hai lần từ ‘atho’ (để chỉ sự tùy chọn). Từ ‘atho’ là dấu hiệu của sự lặp lại vì nó nhắc lại điều đã được nói.

๒๓๖. สปุพฺพา ปฐมนฺตา วา

236. (Tùy chọn) sau một từ ở chủ cách có từ đứng trước.

วิชฺชมานปุพฺพสฺมา [Pg.87] ปฐมนฺตา ปเรสํ ตุมฺหามฺหานํ อาเทสา วา โหนฺติ อนฺวาเทเส. คาเม ปโฏ ตุมฺหากํ อโถ นคเร กมฺพโล โว อโถ นคเร กมฺพโล ตุมฺหากํ, อโถติ อนุกถนวารทฺวยตฺตา วิกปฺโป สปุพฺพาติ กึ, ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล โว. ปฐมนฺตาติ กึ, ปโฏ นคเร ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล คาเม โว.

Trong trường hợp lặp lại (anvādesa), sau một từ ở chủ cách mà có từ khác đứng trước nó, các dạng thay thế của tumha và amha là tùy chọn. Ví dụ: Gāme paṭo tumhākaṃ atho nagare kambalo vo hoặc atho nagare kambalo tumhākaṃ (Ở làng, tấm vải là của các bạn; và ở thành phố, tấm chăn là của các bạn). Sự tùy chọn này là do có hai cách lặp lại với từ ‘atho’. Tại sao nói ‘có từ đứng trước’? (Ví dụ khi không có): paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo (Tấm vải là của các bạn, và tấm chăn là của các bạn). Tại sao nói ‘sau một từ ở chủ cách’? (Ví dụ khi không phải): paṭo nagare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo (Tấm vải ở thành phố là của các bạn, và tấm chăn ở làng là của các bạn).

๒๓๘. ทสฺสนตฺเถ+นาโลจเน

238. Với ý nghĩa ‘thấy’, nhưng không phải là ‘gọi’.

ทสฺสนตฺเถ อาโลวจนวชฺชิเต ปยุชฺชมาเน ตุมฺหอมฺหาน+มาเทสา น โหนฺติ. คาโม ตุมฺเห อุทฺทิสฺส อาคโต, คาโม อมฺเห อุทฺทิสฺส อาคโต. อนาโลจเนติ กึ, คาโม โว อาโลเจติ, คาโม โน อาโลเจติ.

Khi được dùng với ý nghĩa ‘thấy’ (dassana), ngoại trừ ý nghĩa ‘gọi’ (ālocana), các dạng thay thế của tumha và amha không được sử dụng. Ví dụ: Gāmo tumhe uddissa āgato (Dân làng đã đến vì các bạn). Gāmo amhe uddissa āgato (Dân làng đã đến vì chúng tôi). Tại sao nói ‘không phải là gọi’? (Ví dụ khi là gọi): Gāmo vo āloceti (Dân làng gọi các bạn). Gāmo no āloceti (Dân làng gọi chúng tôi).

๒๓๙. อามนฺตณํ ปุพฺพ+มสนฺตํว

239. Hô cách đứng trước được xem như không tồn tại.

อามนฺตณํ ปุพฺพ+วิชฺชมานํ วิย โหติ ตุมฺหามฺหาน+มาเทสวิสเย. เทวทตฺต ตว ปริคฺคโห. อามนฺตณนฺติ กึ, กมฺพโล เต ปริคฺคโห.

Trong trường hợp thay thế các từ tumha và amha, một từ ở hô cách đứng trước được xem như không tồn tại. Ví dụ: Devadatta tava pariggaho (Này Devadatta, đó là sở hữu của bạn). Tại sao nói ‘hô cách’? (Ví dụ khi không phải): kambalo te pariggaho (Tấm chăn là sở hữu của bạn).

๒๔๐. น สามญฺญวจน+เมกตฺเถ

240. Không (áp dụng) cho từ chung khi đồng vị.

สมานาธิกรเณ ปรโต สามญฺญวจน+มามนฺตณํ เอกตฺเถ อสนฺตํ วิย น โหติ มาณวก ชฏิลก เต ปริคฺคโห. ปรามนฺถเณ อสติปิ ปุพฺพ+มุปาทาย อาเทโส.

Khi một từ chung ở hô cách theo sau và đồng vị, nó không được xem như không tồn tại. Ví dụ: māṇavaka jaṭilaka te pariggaho (Này chàng trai, này vị tu sĩ khổ hạnh, đó là sở hữu của bạn). Mặc dù không có từ nào khác đứng trước, sự thay thế vẫn xảy ra do dựa vào từ (hô cách) đứng trước.

๒๔๑. พหูสุ วา

241. Tùy chọn trong trường hợp số nhiều.

พหูสุ [Pg.88] วตฺตมาน+มามนฺตณํ สามญฺญวจน+เมกตฺเถ อสนฺตํ วิย วา น โหติ. ‘‘สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นียมาย วา วิกปฺปายวา’’ติ วุตฺตตฺตา วิกปฺปตฺถ+มิทํ. พฺราหฺมณา คุณวนฺโต ตุมฺหากํ ปริคฺคโห, พฺราหฺมณา คุณวนฺโต โว ปริคฺคโห.

Một từ chung ở hô cách, ở số nhiều và đồng vị, thì tùy chọn không được xem như không tồn tại. Do có câu nói: “Khi một điều đã được xác lập, việc bắt đầu (một quy tắc mới) là để giới hạn hoặc để tùy chọn”, nên quy tắc này có ý nghĩa tùy chọn. Ví dụ: Brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, hoặc brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho (Này các Bà-la-môn đức hạnh, đó là sở hữu của quý vị).

อุภ+กติสทฺทา พหุวจนนฺตา. ‘‘อุภ+โคหิ โฏ’’ติ โยนํ โฏ, อุโภ. กถํ ‘‘อุภโย วเสมเส’’ติ, โฏมฺหิ ยการาคโม. อุโภ.

Các từ ubha và kati luôn ở dạng số nhiều. Theo quy tắc “Ubha+gohi ṭo”, biến cách yo được đổi thành ṭo, ví dụ: ubho. Vậy làm thế nào có dạng “ubhayo vasemase”? Đó là do có sự xen vào của mẫu tự ya khi có ṭo. (Ví dụ:) Ubho.

๕๙. สุหิสุ+ภสฺโส

59. O trước su và hi.

อุภสฺส สุหิสฺโว โหติ. อุโภหิ อุโภภิ.

Đối với từ ubha, (nguyên âm cuối) được đổi thành o trước các biến cách su và hi. Ví dụ: Ubhohi, ubhobhi.

๕๐. อุภิ+นฺนํ

50. Ubhi+nnaṃ

อุภา นํวจนสฺส อินฺนํ โหติ. อุภินฺนํ, อุโภสุ.

Đối với biến cách naṃ của ubha, innaṃ được thực hiện. Ví dụ: Ubhinnaṃ, ubhosu.

๑๖๘. ฏิ กติมฺหา

168. Ṭi sau kati

กติมฺหา โยนํ ฏิ โหติ. กติ, กติ. ฌโต โยโลปปสงฺเค ทีฆนิวตฺตนตฺถํ ฏิอาเทโส. กตีหิ กตีภิ. ‘‘พหุกตินฺนํ’’ติ นุก, กตินฺนํ, กตีสุ.

Sau kati, biến cách yo được biến thành ṭi. Ví dụ: Kati, kati. Sự thay thế bằng ṭi là để ngăn chặn sự trường hóa nguyên âm khi có khả năng lược bỏ yo sau jha. Ví dụ: Katīhi katībhi. Trong câu “Bahukatinnaṃ”, nuka được thêm vào, ví dụ: katinnaṃ, katīsu.

๑,๕๔. วิจฺฉา+ภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว

1.54. Trong các trường hợp vicchā và ābhikkhañña, có sự lặp lại

วิจฺฉาย+มาภิกฺขญฺเญ จ ทฺเว รูปานิ โหนฺติ. กฺริยา+คุณ+ทพฺเพหิ พฺยาเปตุ+มิจฺฉา วิจฺฉา. รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจนฺติ, คาโม คาโม รมณีโย, คาเม คาเม ปานียํ. อาภิกฺขญฺญํ=โปโนปุญฺญํ, ปจติ ปจติ, ปปจติ ปปจติ.

Trong trường hợp vicchā và ābhikkhañña, có hai hình thức (tức là lặp lại). Vicchā là ý muốn bao trùm bởi hành động, phẩm chất, hoặc vật chất. Ví dụ: Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcanti (họ tưới từng cây một), gāmo gāmo ramaṇīyo (làng nào làng nấy đều đáng thích), gāme gāme pānīyaṃ (làng nào cũng có nước uống). Ābhikkhaññaṃ có nghĩa là sự lặp đi lặp lại (ponopuññaṃ). Ví dụ: pacati pacati (nấu đi nấu lại), papacati papacati (nấu đi nấu lại mãi).

๑,๕๕. สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺเส+กสฺส

1.55. Lược bỏ si v.v... của từ đứng trước trong một cặp

วิจฺฉาย+เมกสฺส [Pg.89] ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป โหติ. เอกสฺส เอกสฺสาติ ทฺวิตฺเต เอเกกสฺส. กถํ ‘‘มตฺถกมตฺถเกนา’’ติ, ‘‘สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺสา’’ติ โยควิภาคา, โยควิภาคา จ อิฏฺฐปสิทฺธีติ.

Trong trường hợp vicchā, khi một từ được lặp lại, biến cách si v.v... của từ đứng trước bị lược bỏ. Khi ekassa ekassa được lặp lại, nó trở thành ekekassa. Làm thế nào có dạng “matthakamatthakenā”? Bằng cách phân chia quy tắc (yogavibhāgā) thành “syādilopo pubbassā”. Và nhờ sự phân chia quy tắc mà hình thức mong muốn được thành tựu.

๑,๕๖. สพฺพาทีนํ วีติหาเร

1.56. Đối với các từ sabba v.v... trong ý nghĩa tương hỗ

สพฺพาทีนํ วีติหาเร ทฺเว ภวนฺติ. ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป จ, อญฺญสฺส อญฺญสฺส โภชกา อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, เอวํ อิตรีตรสฺส.

Các từ sabba v.v... được lặp lại trong ý nghĩa tương hỗ. Và biến cách si v.v... của từ đứng trước bị lược bỏ. Ví dụ: aññassa aññassa bhojakā trở thành aññamaññassa bhojakā (những người ăn của nhau). Tương tự, itarītarassa (của nhau).

๑,๕๗. ยาวโพธํ สมฺภเม

1.57. Trong sự kinh động, lặp lại cho đến khi hiểu rõ

ตุริเตนา+ปายเหตุปทสฺสนํ สมฺภโม, ตสฺมึ สติ วตฺตุ ยาวนฺเตหิ สทฺเทหิ โส+ตฺโถ วิญฺญายเต, ตาวนฺโต ปยุชฺชนฺเต. สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ.

Sambhama là sự thấy một nguyên nhân nguy hiểm một cách vội vã. Khi có điều đó, người nói sử dụng bao nhiêu từ cần thiết để ý nghĩa được hiểu rõ. Ví dụ: Sappo sappo sappo (Rắn, rắn, rắn!), bujjhassu bujjhassu bujjhassu (Hãy hiểu, hãy hiểu, hãy hiểu!), bhinno bhikkhusaṅgho, bhinno bhikkhusaṅgho (Tăng chúng bị chia rẽ, Tăng chúng bị chia rẽ).

ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหล+จฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ.

Trong sợ hãi, sân hận, tán thán; trong vội vã, hiếu kỳ, và vui mừng; trong tiếng cười, sầu muộn, và tín tâm, người trí thực hiện sự lặp lại.

สงฺขฺยากณฺฑ

Chương về Số từ

อถ สงฺขฺยาสทฺทา วุจฺจนฺเต. เอกาทโย อฏฺฐารสนฺตา สงฺขฺเยยฺยวจนา. วีสติอาทโย ‘‘ภิกฺขูนํ วีสตี’’ติอาทีสุ สงฺขฺยาวจนา, ‘‘วีสติ ภิกฺขโว’’ติอาทีสุ สงฺขฺเยยฺยวจนา. เอกสทฺโท สพฺพาทีสุ วุตฺโตว. ทฺวาทโย อฏฺฐารสนฺตา พหุวจนนฺถาว.

Bây giờ các số từ được giải thích. Các số từ ekādayo đến aṭṭhārasa chỉ đối tượng được đếm. Các số từ vīsati trở đi, trong các trường hợp như “bhikkhūnaṃ vīsatī” (hai mươi vị tỳ-khưu), chỉ con số; trong các trường hợp như “vīsati bhikkhavo” (hai mươi vị tỳ-khưu), chỉ đối tượng được đếm. Từ eka đã được nói đến trong nhóm sabbādi. Các số từ dvi đến aṭṭhārasa luôn ở số nhiều.

๒๑๙. โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเว+ทฺเว

219. Trong biến cách yo, dvi có dạng duve và dve

โยมฺหิ [Pg.90] ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุเว+ทฺเว โหนฺติ ปจฺเจกํ. ทุเว ทฺเว, ทุเว ทฺเว, ทฺวีหิ ทฺวีภิ.

Trong biến cách yo, dvi cùng với biến cách của nó có các dạng duve và dve tương ứng. Ví dụ: Duve dve (chủ cách), duve dve (đối cách), dvīhi dvībhi (sử dụng cách).

๒๒๐. ทุวินฺนํ นํมฺหิ วา

220. Duvinnaṃ là dạng tùy chọn trong biến cách naṃ

นํมฺหิ ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุวินฺนํ โหติ วา. ทุวินฺนํ, อญฺญตฺร –

Trong biến cách naṃ, dvi cùng với biến cách của nó có dạng duvinnaṃ một cách tùy chọn. Ví dụ: Duvinnaṃ. Ngoài ra –

๔๗. นํมฺหิ นุก ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ

47. Trong biến cách naṃ, thêm nuka cho các số từ dvi đến sattarasa (mười bảy)

ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ สงฺขฺยานํ นุก โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ. เอตฺถ นาคโม วิภตฺติสฺส อาทฺยาวยโว เจ, ‘‘อาคมา ตคฺคุณีภูตา ตคฺคหเณน คยฺหนฺเต’’ติ ญายา นาคโมปิ ตํคหเณน คยฺหตีติ ‘‘สุนํหิสู’’ติ ทีฆปฺปสงฺเค ปกติยา อนฺตาวยวภูเต สรนฺตตา นตฺถีติ น ทีโฆ. ทฺวินฺนํ, ทฺวีสุ.

Đối với các số từ dvi đến sattarasa, tiếp tố nuka được thêm vào trong biến cách naṃ. Nguyên âm u dùng để dễ phát âm, phụ âm k chỉ rằng nó là thành phần cuối. Ở đây, nếu tiếp tố na là thành phần đầu của biến cách, thì theo quy tắc “các tiếp tố, khi đã trở thành một phần của cái đó, được bao hàm khi nhắc đến cái đó”, tiếp tố na cũng sẽ được bao hàm, và trong trường hợp trường hóa bởi quy tắc sunaṃhisū, vì thành phần cuối của thân từ không phải là nguyên âm, nên không có sự trường hóa. Ví dụ: Dvinnaṃ, dvīsu.

๒๐๗. ปุเม ตโย+จตฺตาโร

207. Trong nam tính, (có các dạng) tayo và cattāro

โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ ติ+จตุนฺนํ ตโย+จตฺตาโร โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. ตโย, ตโย, ตีหิ ตีภิ.

Trong biến cách yo, các từ ti và catu cùng với biến cách của chúng có các dạng tayo và cattāro tương ứng trong nam tính. Ví dụ: Tayo (chủ cách), tayo (đối cách), tīhi tībhi (sử dụng cách).

๔๙. ณฺณํ+ณฺณนฺนํ ติโต ฌา

49. Sau ti được gọi là jha, (biến cách naṃ) thành ṇṇaṃ và ṇṇannaṃ

ฌสญฺญิโต ติโต นํวจนสฺส ณฺณํ+ณฺณนฺนํ โหนฺติ. ติณฺณํ ติณฺณนฺนํ, ตีสุ.

Sau ti được gọi là jha, biến cách naṃ trở thành ṇṇaṃ và ṇṇannaṃ. Ví dụ: Tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīsu.

อิตฺถิยํ –

Trong nữ tính –

๒๐๕. ติสฺโส จตสฺโส โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ

205. Tisso và catasso trong biến cách yo của các từ cùng biến cách

วิภตฺติสหิตานํ ติจตุนฺนํ โยมฺหิ ติสฺโส+จตสฺโส โหนฺติ อิตฺถิยํ ยถากฺกมํ. ติสฺโส, ติสฺโส, ตีหิ ตีภิ.

Đối với ti và catu cùng với biến cách của chúng, trong biến cách yo có các dạng tisso và catasso tương ứng trong nữ tính. Ví dụ: Tisso (chủ cách), tisso (đối cách), tīhi tībhi (sử dụng cách).

๒๐๔. นํมฺหิ ติจตุนฺน+มิตฺถิยํ ติสฺส+จตสฺสา

204. Trong biến cách naṃ, ti và catu trong nữ tính (trở thành) tissa và catassā

นํมฺหิ [Pg.91] ติจตุนฺนํ ติสฺส+จตสฺสา โหนฺติ+ตฺถิยํ ยถากฺกมํ. นํมฺหีติ จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ สามญฺญวจนํ, โน เจ นํสูติ วทติ, ยถากฺกมํติ สทฺททฺวยาเปกฺขํ. เอว+มีทิส+มญฺญมฺปิ. ติสฺสนฺนํ ตีสุ.

Trong biến cách naṃ, ti và catu trở thành tissa và catassā tương ứng trong nữ tính. Naṃmhi là cách nói chung cho cách thứ tư (chỉ định) và thứ sáu (sở hữu), nếu không nói là naṃsu. yathākkamaṃ (tương ứng) là tùy thuộc vào hai từ. Điều này cũng áp dụng cho īdisa và añña. Ví dụ: Tissannaṃ, tīsu.

๒๐๖. ตีณิ+จตฺตาริ นปุํสเก

206. Tīṇi và cattāri trong trung tánh.

โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ยถากฺกมํ ตีณิ+จตฺตาริ โหนฺติ นปุํสเก. ตีณิ, ตีณิ, ตีหิ อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺเคว.

Khi có biến cách từ yo, các dạng của ti và catu có biến cách từ đi kèm theo thứ tự trở thành tīṇi và cattāri trong trung tánh. Các dạng tīṇi, tīṇi, tīhi, v.v... thì giống như trong nam tánh.

จตุ โย,

Sau catu là yo,

๒๐๘. จตุโร วา จตุสฺส

208. Dạng catu trở thành caturo một cách tùy chọn.

จตุสฺส สวิภตฺติสฺส โยมฺหิ จตุโร โหติ วา ปุลฺลิงฺเค. จตุโร จตฺตาโร. กถํ ‘‘จตุโร นิมิตฺเต นาทฺทสาสิ’’นฺติ, ลิงฺควิปลฺลาเสน สิทฺธํ, จตฺตาริ นิมิตฺตานีติ อตฺโถ. วิปลฺลาโส ติวิโธ ลิงฺควิปลฺลาโส วจนวิปลฺลาโส วิภตฺติวิปลฺลาโสติ. จตูหิ จตูภิ. จตุนฺนํ, จตูสุ.

Dạng catu có biến cách từ đi kèm, khi có yo theo sau, trở thành caturo một cách tùy chọn trong nam tánh. Ví dụ: Caturo, cattāro. Câu hỏi đặt ra: ‘caturo nimitte nāddasāsi’ được giải thích như thế nào? Nó được thành tựu do sự chuyển đổi về tánh; ý nghĩa là ‘cattāri nimittāni’. Sự chuyển đổi có ba loại: chuyển đổi về tánh, chuyển đổi về số, và chuyển đổi về biến cách từ. Các dạng khác: Catūhi, catūbhi. Catunnaṃ, catūsu.

อิตฺถิยํ จตสฺโส. จตสฺโส. จตูหิ จตูภิ. จตสฺสนฺนํ. จตสฺสนฺนํ. จตูสุ.

Trong nữ tánh: catasso. Catasso. Catūhi, catūbhi. Catassannaṃ. Catassannaṃ. Catūsu.

นปุํสเก จตฺตาริ. จตฺตาริ. จตูหิ จตูภิ. อิจฺจาทิ ปุเมว.

Trong trung tánh: cattāri. Cattāri. Catūhi, catūbhi. V.v... giống như nam tánh.

๑๖๙. ฏ ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ

169. Sự xóa bỏ (ṭa) sau các số từ năm đến mười bốn.

‘‘สุตฺเต ลิงฺควจนมตฺต’’นฺติ ญายา ฏ-อิติ วุตฺตํ. ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ สงฺขฺยาหิ โยนํ ฏ โหติ. ปญฺจ. ปญฺจ. โยนํ ฏา+เฏนิวตฺถนตฺถํ ฏ-วิธานํ.

Theo nguyên tắc ‘trong kinh cú chỉ đề cập đến tánh và số’, nên nói là ṭa. Sau các số từ năm đến mười bốn, biến cách từ yo bị xóa bỏ. Ví dụ: Pañca. Pañca. Quy tắc ṭa được đặt ra nhằm mục đích ngăn chặn sự thay thế yo bằng ṭā và ṭe.

๙๐. ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺน+ม

90. Nguyên âm a của các số từ năm đến mười bốn được rút ngắn.

ปญฺจาทีนํ [Pg.92] จุทฺทสนฺนํ สุนํหิสฺว โหติ. เอตฺต+ทีฆาปวาโท+ยํ. อปวาทติ พาเธตีติ อปวาโท. ตสฺมา ‘‘ปกปฺยาปวาทวิสยมุสฺสคฺคา อภินิวิสนฺเต’’ติ ญายา ‘‘สุหิสฺว+สฺเส’’ ‘‘สุนํหิสุ’’ติ จ อุสฺสคฺคา ‘‘ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺน+ม’’ อิติ อปวาทวิสยํ น ปวิสนฺติ, สามญฺญตฺตา. เอว+มุปริปิ ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺส’’ ‘‘อาทิสฺสา’’ติ. ปญฺจหิ ปญฺจภิ ปญฺจนฺนํ. ปญฺจนฺนํ. ปญฺจสุ. เอวํ ฉาทโย อฏฺฐารสนฺตา.

Nguyên âm của các số từ năm đến mười bốn được rút ngắn trước các biến cách từ su, naṃ, và hi. Đây là một ngoại lệ đối với quy tắc trường hóa. Ngoại lệ là quy tắc phủ định quy tắc khác. Do đó, theo nguyên tắc ‘các quy tắc chung không đi vào phạm vi của một quy tắc đặc biệt’, các quy tắc chung như ‘suhisvasse’ và ‘sunaṃhisu’ không áp dụng trong phạm vi của quy tắc đặc biệt ‘pañcādīnaṃ cuddasannama’, vì chúng là quy tắc chung. Tương tự như vậy đối với các quy tắc ở trên như ‘pañcamiyaṃ parassa’ và ‘ādissā’. Ví dụ: Pañcahi, pañcabhi, pañcannaṃ. Pañcannaṃ. Pañcasu. Tương tự như vậy cho các số từ sáu đến mười tám.

‘‘จตฺเถ’’ติ เอโก จ ทส จาติ จตฺตสมาเส ‘‘อมาที’’ติ เอเกน อธิกา ทสาติ ตติยาสมาเส วา กเต ‘‘เอกตฺถตาย’’นฺติ วิภตฺติโลโป. เอว+มุปริ จ.

Trong hợp từ tương liên ‘eko ca dasa ca’ (một và mười) theo nghĩa ‘và’, hoặc trong hợp từ y cụ ‘ekena adhikā dasa’ (mười cộng thêm một) theo quy tắc ‘amādī’, biến cách từ được xóa bỏ theo quy tắc ‘ekatthatāya’. Và tương tự cho các trường hợp sau.

๓,๑๐๒. เอกฏฺฐาน+มา

3,102. Nguyên âm a của eka trở thành ā.

เอกอฏฺฐานํ อา โหติ ทเส ปเร.

Nguyên âm a của eka trở thành ā khi dasa theo sau.

๓,๑๐๓. ร สํขฺยาโต วา

3,103. Sau một số, (da) trở thành ra một cách tùy chọn.

สํขฺยาโต ปรสฺส ทสสฺส ร โหติ วิภาสา. ส จ ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘อาทิสฺสา’’ติ ทการสฺเสว โหติ. เอการส เอกาทส. เอการสหิ เอกาทสหิ. เอการสนฺนํ เอกาทสนฺนํ. เอการสสุ เอกาทสสุ. เอว+เมกาทสอิจฺจาทิปิ.

Sau một số, dasa trở thành ra một cách tùy chọn. Và sự thay đổi đó, theo các quy tắc đang có hiệu lực ‘pañcamiyaṃ parassā’ và ‘ādissā’, chỉ xảy ra với phụ âm d. Ví dụ: Ekārasa, ekādasa. Ekārasahi, ekādasahi. Ekārasannaṃ, ekādasannaṃ. Ekārasasu, ekādasasu. Tương tự như vậy cho ekādasa, v.v...

๓,๙๔. อา สํขฺยายา สตาโท นาญฺญตฺเถ

3,94. Nguyên âm của một số trở thành ā, không phải trước sata, v.v... và không trong các trường hợp khác.

สํขฺยาย+มุตฺตรปเท [Pg.93] ทฺวิสฺสา โหติ อสตาโท นาญฺญตฺเถ.

Khi một số là thành phần sau của một hợp từ, nguyên âm i của dvi trở thành ā, nhưng không phải trước sata, v.v... và không trong các trường hợp khác.

อาวิฏฺฐลิงฺคตฺตา สํขฺยายํ อุตฺตรปเท สลิงฺเคเนว วิเสสนํ ภวติ.

Do có tánh cố hữu, khi một số là thành phần sau của một hợp từ, tính từ bổ nghĩa phải có cùng tánh với nó.

สุทฺธํ มิสฺสญฺจ สํกิณฺณํ, อุปสชฺชนเมว จ;

อาวิฏฺฐ+มถ วา+พฺยตฺตํ, ฉธา ลิงฺคํ วิวํยเต.

Tánh thuần túy, tánh hỗn hợp, tánh hỗn loạn, tánh phụ thuộc, tánh cố hữu, và tánh không biểu lộ; tánh được giải thích theo sáu cách.

เอตฺถ ยถากฺกมํ รุกฺโข ลตา ปณฺณํติ สุทฺธํ. ฆโฏ ฆฏี, วชิโร วชิรํ, เวทนา เวทนํติ มิสฺสํ. ตโฏ ตฏี ตฏํติ สํกิณฺณํ. สุกฺโก ปโฏ, สุกฺกา ปฏิ, สุกฺกํ วตฺถํติ อุปสชฺชนํ. ราชา สรณํ, คุโณ ปมาณํติ อาวิฏฺฐํ. ตุวํ อหํ กติ ปญฺจาติ อพฺยตฺตํ. อิติ ลิงฺคํ เวทิตพฺพํ. ทฺวาทส.

Ở đây, theo thứ tự: rukkho, latā, paṇṇaṃ là tánh thuần túy. Ghaṭo, ghaṭī; vajiro, vajiraṃ; vedanā, vedanaṃ là tánh hỗn hợp. Taṭo, taṭī, taṭaṃ là tánh hỗn loạn. Sukko paṭo, sukkā paṭi, sukkaṃ vatthaṃ là tánh phụ thuộc. Rājā saraṇaṃ, guṇo pamāṇaṃ là tánh cố hữu. Tuvaṃ, ahaṃ, kati, pañca là tánh không biểu lộ. Như vậy, tánh cần được hiểu. Ví dụ: Dvādasa.

๓,๙๘. พา จตฺตาลีสา โท

3,98. Dvi trở thành bā trước cattālīsa.

ทฺวิสฺส พา วา โหติ จตฺตาลีสา โท นาญฺญตฺเถ. ราเท เส พารส.

Dvi trở thành bā một cách tùy chọn trước cattālīsa, không trong các trường hợp khác. Với ra và sa, nó trở thành bārasa.

๓,๙๕. ติสฺเส

3,95. Ti trở thành e.

สํขฺยาย+มุตฺตรปเท ติสฺส เอ โหต+สตาโท นา+ญฺญตฺเถ.

Khi một số là thành phần sau của một hợp từ, ti trở thành e, nhưng không phải trước sata, v.v... và không trong các trường hợp khác.

๓,๑๐๔. ฉตีหิ โฬ จ

3,104. Sau cha và ti, (da) trở thành ḷo và ro.

ฉตีหิ ปรสฺส ทสสฺส โฬ โหติ โร จ. เตฬส เตรส.

Sau cha và ti, dasa trở thành ḷo và ro. Ví dụ: Teḷasa, terasa.

๓,๑๐๐. จตุสฺส จุโจ ทเส

3,100. Catu trở thành cu và co trước dasa.

จตุสฺส จุ+โจ โหนฺติ วา ทเส ปเร. ทฺวิตฺเต จุทฺทส โจทฺทส จตุทฺทส.

Catu trở thành cu và co một cách tùy chọn khi dasa theo sau. Ví dụ: cuddasa, coddasa, catuddasa.

๓,๙๙. วีสติทเสสุ ปญฺจสฺส ปณฺณ+ปนฺนา

3,99. Trước vīsati và dasa, pañca trở thành paṇṇa và pannā.

วีสติ [Pg.94] เสสุ ปเรสุ ปญฺจสฺส ปณฺณ+ปนฺนา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ปนฺนรส ปญฺจทส.

Khi các số đếm còn lại theo sau, `pañca` được biến đổi thành `paṇṇa` và `pannā` theo thứ tự. (Ví dụ:) `Pannarasa` (mười lăm), `pañcadasa` (mười lăm).

๓,๑๐๑. ฉสฺส โส

3.101. `cha` thành `so`

ฉสฺส โส-อิจฺจ+ย+มาเทโส โหติ เส ปเร. โสฬส โสรส. สตฺตรส สตฺตทส. ‘‘เอกฏฺฐาน+มา’’ติ อา, อฏฺฐารส อฏฺฐาทส.

Khi `sa` theo sau, `cha` được biến đổi thành `so`. (Ví dụ:) `Soḷasa` (mười sáu), `sorasa` (mười sáu). `Sattarasa` (mười bảy), `sattadasa` (mười bảy). Theo quy tắc ‘Ekaṭṭhānamā’, `ā` (được biến đổi), (ví dụ:) `aṭṭhārasa` (mười tám), `aṭṭhādasa` (mười tám).

อูนา จ สา วีสติ จาติ ‘‘วิเสสน+เมกตฺเถเน’’ติ วิเสสนสมาเส ‘‘อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิ+ตฺถี ปุเม+เวกตฺเถ’’ติ ปุมตฺเต จ กเต เอเกน อูนา วีสตีติ ตติยาสมาเส เอกูนวีสติ.

Do (hợp thành từ) `ūnā ca sā vīsati ca`, trong hợp thể `visesanasamāsa` theo quy tắc ‘visesana+mekatthene’, và sau khi đã thực hiện (biến đổi) thành nam tính theo quy tắc ‘itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumevekatthe’, trong hợp thể `tatiyāsamāsa` (có dạng) `ekena ūnā vīsati`, (trở thành) `ekūnavīsati`.

วีสติอาทโย อานวุติยา อิตฺถิลิงฺเค+กวจนา. โภ เอกูนวีสติ. เอกูนวีสตึ. เอกูนวีสตฺยา เอกูนวีสติยา. เอกูนวีสตฺยํ เอกูนวีสติยํ เอกูนวีสตฺยา เอกูนวีสติยา. มติสมํ.

Các (số đếm) bắt đầu bằng `vīsati` cho đến `navuti` là nữ tính, số ít. Hô cách: `bho ekūnavīsati`. Đối cách: `Ekūnavīsatiṃ`. Công cụ cách và sở thuộc cách: `Ekūnavīsatyā`, `ekūnavīsatiyā`. Vị trí cách và sở thuộc cách: `Ekūnavīsatyaṃ`, `ekūnavīsatiyaṃ`, `ekūnavīsatyā`, `ekūnavīsatiyā`. (Biến cách) tương tự `mati`.

เอวํ วีสติ, เอกวีสติ, ทฺวาวีสติ พาวีสติ, เตวีสติ จตุวีสติปฺปภุตโย. ปณฺณอาเทเส ปณฺณวีสติ ปญฺจวีสติ. เอวํ ฉพฺพีสติ, สตฺตวีสติ, อฏฺฐวีสติ.

Tương tự (là) `vīsati`, `ekavīsati`, `dvāvīsati` hoặc `bāvīsati`, `tevīsati`, `catuvīsati` và các số khác. Khi `pañca` được biến đổi thành `paṇṇa`, (có dạng) `paṇṇavīsati` hoặc `pañcavīsati`. Tương tự (là) `chabbīsati`, `sattavīsati`, `aṭṭhavīsati`.

เอเกน อูนา ตึสติ ตึสา วาติ เอกูนตึสติ เอกูนตึสา วา. กรเณ เอกูนตึสาย. เอกูนตึสาย, เอกูนตึสาย, เอกูนตึสาย, เอกูนตึสายํ. เอวํ ตึสติณึสาวภุตโย[Pg.95]. ตึสาสทฺทสฺส ปน สิโลเป ‘‘ทีฆสฺโส’’ติ โยควิภาคา รสฺโส, ตึส. นิคฺคหีตาคโม, ตึสํ. โภตึเส+จฺจาทิ ปุเมว.

Do (hợp thành từ) `ekena ūnā tiṃsati` hoặc `tiṃsā`, (trở thành) `ekūnatiṃsati` hoặc `ekūnatiṃsā`. Công cụ cách: `ekūnatiṃsāya`. (Các cách khác:) `Ekūnatiṃsāya`, `ekūnatiṃsāya`, `ekūnatiṃsāya`, `ekūnatiṃsāyaṃ`. Tương tự (là) `tiṃsati`, `tiṃsā` và các số khác. Tuy nhiên, đối với từ `tiṃsā`, sau khi lược bỏ `si`, nguyên âm dài được rút ngắn theo sự phân chia quy tắc ‘dīghasso’, (trở thành) `tiṃsa`. Thêm `niggahīta`, (trở thành) `tiṃsaṃ`. (Các dạng như) `bho tiṃse` và các dạng khác thì giống như nam tính.

จตฺตาลีสาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ เอวเมว. ทฺวิตฺเต เอกตฺตึสติ เอกตฺตึสา. รสฺสทฺวิตฺเต ทฺวตฺตึสติ ทฺวตฺตึส. เอวํ เตตฺตึสติ เตตฺตึสาทโย ยาว เอกูนจตฺตาลีสติ เอกูนจตฺตาลีสา. จตฺตาลีสาย สิมฺหิ จตฺตารีสา จตฺตาลีสา จตฺตาลีสํ, โภ จตฺตาลีเส+จฺจาทิ โหติ. เอวํ เอกจตฺตารีสา.

Đối với các (số đếm) bắt đầu bằng `cattālīsā` cũng tương tự như vậy tùy theo trường hợp. (Ví dụ:) `ekattiṃsati`, `ekattiṃsā`. `dvattiṃsati`, `dvattiṃsa`. Tương tự (là) `tettiṃsati`, `tettiṃsā` và các số khác cho đến `ekūnacattālīsati`, `ekūnacattālīsā`. Ở cách `si` của `cattālīsā`, (có các dạng) `cattārīsā`, `cattālīsā`, `cattālīsaṃ`; (hô cách là) `bho cattālīse` và các dạng khác. Tương tự (là) `ekacattārīsā`.

๓,๙๗. ทฺวีสฺสา จ

3.97. Và `dvi` (thành `ā` và `e`)

อสตาโท นาญฺญตฺเถ จตฺตาลีสาโท ทฺวิสฺส เอ วา โหติ อา จ. ทฺเวจตฺตาลีสา ทฺเวจตฺตาลีส ทฺเวจตฺตาลีสํ, เอวํ ทฺวาจตฺตาลีส-อิจฺจาทิ. ทฺเวจตฺตารีสา ทฺเวจตฺตารีส ทฺเวจตฺตารีสํ, เอวํ ทฺวาจตฺตารีสา ทฺวาจตฺตารีส อิจฺจาทิ. จตฺตาลีสติ เอกจตฺตาลีสติ ทฺเวจตฺตาลีสติ ทฺวาจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ เอกูนวีสติสมํ.

Khi các (số đếm) bắt đầu bằng `cattālīsā` theo sau, không phải trong các trường hợp khác, `dvi` có thể được biến đổi thành `e` và cũng (thành) `ā`. (Ví dụ:) `Dvecattālīsā`, `dvecattālīsa`, `dvecattālīsaṃ`, tương tự `dvācattālīsa` và các dạng khác. `Dvecattārīsā`, `dvecattārīsa`, `dvecattārīsaṃ`, tương tự `dvācattārīsā`, `dvācattārīsa` và các dạng khác. Các (số đếm) như `Cattālīsati`, `ekacattālīsati`, `dvecattālīsati`, `dvācattālīsati` và các số khác thì tương tự `ekūnavīsati`.

๓,๙๘. จตฺตาลีสาโท วา

3.98. Tùy chọn đối với `cattālīsā` và các số khác

อสตาโท นาญฺญตฺเถ จตฺตาลีสาโท ติสฺเส โหติ วา. เตจตฺตาลีสา เตจตฺตาลีส เตจตฺตาลีสํ. โภ เตจตฺตาลีเส อิจฺจาทิ โหติ. เอวํ ติจตฺตาลีสา เตจตฺตารีสา ติจตฺตารีสา อิจฺจาทิ, เตจตฺตาลีสติ ติจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ ปุพฺเพว.

Khi các (số đếm) bắt đầu bằng `cattālīsā` theo sau, không phải trong các trường hợp khác, `ti` có thể được biến đổi thành `e`. (Ví dụ:) `Tecattālīsā`, `tecattālīsa`, `tecattālīsaṃ`. (Hô cách là) `bho tecattālīse` và các dạng khác. Tương tự (là) `ticattālīsā`, `tecattārīsā`, `ticattārīsā` và các dạng khác; `tecattālīsati`, `ticattālīsati` và các dạng khác thì như trước.

เอวํ จตุจตฺตาลีสา ปญฺจจตฺตาลีสา จตุจตฺตาลีสติ ปญฺจจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนปญฺญาสา.

Tương tự (là) `catucattālīsā`, `pañcacattālīsā`, `catucattālīsati`, `pañcacattālīsati` và các số khác cho đến `ekūnapaññāsā`.

ปญฺญาสา [Pg.96] ปญฺญาส ปญฺญาสํ อิจฺจาทิ โหติ. เอวํ ทฺเวปญฺญาสา ทฺวาปญฺญาสา ทฺวิปญฺญาสา ทฺเวปณฺณาสา ทฺวาปณฺณาสา ทฺวิปณฺณาสา. เตปญฺญาสา ติปญฺญาสา ติปญฺญาสํ เตปณฺณาสา ติปณฺณาสา. จตุปณฺณาสา ปญฺจปณฺณาสา อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสฏฺฐิ.

(Các dạng của 50 là) `Paññāsā`, `paññāsa`, `paññāsaṃ` và các dạng khác. Tương tự (là) `dvepaññāsā`, `dvāpaññāsā`, `dvipaññāsā`, `dvepaṇṇāsā`, `dvāpaṇṇāsā`, `dvipaṇṇāsā`. `Tepaññāsā`, `tipaññāsā`, `tipaññāsaṃ`, `tepaṇṇāsā`, `tipaṇṇāsā`. `Catupaṇṇāsā`, `pañcapaṇṇāsā` và các số khác cho đến `ekūnasaṭṭhi`.

เอวํ สฏฺฐิ, เอกสฏฺฐิ, ทฺเวสฏฺฐิ ทฺวาสฏฺฐิ ทฺวิสฏฺฐิ, เตสฏฺฐิ ติสฏฺฐิ, จตุสฏฺฐิ ปญฺจสฏฺฐิ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสตฺตติ.

Tương tự (là) `saṭṭhi`, `ekasaṭṭhi`, `dvesaṭṭhi`, `dvāsaṭṭhi`, `dvisaṭṭhi`, `tesaṭṭhi`, `tisaṭṭhi`, `catusaṭṭhi`, `pañcasaṭṭhi` và các số khác cho đến `ekūnasattati`.

สตฺตติ, เอกสตฺตติ, ทฺเวสตฺตติ ทฺวาสตฺตติ ทฺวิสตฺตติ, เตสตฺตติ ติสตฺตติ. ทฺเวสตฺตริ ทฺวาสตฺตริ ทฺวิสตฺตริ, จตุสตฺตติ, ปญฺจสตฺตติ, จตุสตฺตริ, ปญฺจสตฺตรีติ ยาว เอกูนาสีติ.

`Sattati`, `ekasattati`, `dvesattati`, `dvāsattati`, `dvisattati`, `tesattati`, `tisattati`. `Dvesattari`, `dvāsattari`, `dvisattari`, `catusattati`, `pañcasattati`, `catusattari`, `pañcasattari` cho đến `ekūnāsīti`.

อสีติ, เอกาสีติ, ทฺวาสีติ, ยาคเม ทฺวิยาสีติ, เตอสีติ ติยาสีติ, จตุราสีติ, ปญฺจาสีติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนนวุติ.

`Asīti`, `ekāsīti`, `dvāsīti`, do thêm `y`, (có dạng) `dviyāsīti`, `teasīti`, `tiyāsīti`, `caturāsīti`, `pañcāsīti` và các số khác cho đến `ekūnanavuti`.

นวุติ, เอกนวุติ, ทฺเวนวุติ ทฺวานวุติ ทฺวินวุติ, เตนวุติ ตินวุติ, จตุนวุติ, ปญฺจนวุติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสตํ, เอตํ นปุํสกลิงฺค+เมกวจนนฺตํ.

`Navuti`, `ekanavuti`, `dvenavuti`, `dvānavuti`, `dvinavuti`, `tenavuti`, `tinavuti`, `catunavuti`, `pañcanavuti` và các số khác cho đến `ekūnasataṃ`; từ này là trung tính, số ít.

สตํ, โภ สต สตา, สตํ, สตํ. สเตน, กรเณ สเตน. สตสฺส, สตา สตมฺหา สตสฺมา, สตสฺส, สเต สตมฺหิ สตสฺมึ. เอวํ เอกสตโต ปภุติ ยาว สหสฺสํ.

Chủ cách: `Sataṃ`. Hô cách: `bho sata`, `satā`. Đối cách: `sataṃ`. Công cụ cách: `satena`. Tặng cách và sở thuộc cách: `Satassa`. Xuất xứ cách: `satā`, `satamhā`, `satasmā`. Vị trí cách: `sate`, `satamhi`, `satasmiṃ`. Tương tự (là các số) bắt đầu từ `ekasata` cho đến `sahassaṃ`.

โกฏิ ปโกฏิ โกฏิปฺปโกฏิ อกฺโขภิณิโย อิตฺถิลิงฺเค+กวจนนฺตา. วคฺคเภเท ตุ สพฺพาสมฺปิ สํขฺยานํ พหุวจโนปิ โหเตว ‘‘ทฺเววีสติโย ชินทนฺตา’’ ‘‘ติสฺโส วีสติโย ทินฆฏิกา’’ อิจฺจาทิ.

`Koṭi`, `pakoṭi`, `koṭippakoṭi`, `akkhobhiṇī` là các từ nữ tính, số ít. Tuy nhiên, khi phân chia theo nhóm, tất cả các số đếm cũng có thể ở dạng số nhiều, (ví dụ như) ‘`dve vīsatiyo jinadantā`’ (hai lần hai mươi chiếc răng của bậc Toàn Giác), ‘`tisso vīsatiyo dinaghaṭikā`’ (ba lần hai mươi giờ trong ngày) và các ví dụ khác.

ทสทสกํ สตํ นาม, ทสสตํ สหสฺสํ นาม, ทสสหสฺสํ นหุตํ, ทสนหุตํ ลกฺขํ, สตสหสฺสนฺติปิ วุจฺจติ.

Mười lần mười được gọi là một trăm (`sataṃ`), mười lần một trăm được gọi là một ngàn (`sahassaṃ`), mười lần một ngàn là `nahutaṃ`, mười lần `nahuta` là `lakkhaṃ`, cũng được gọi là `satasahassa`.

ลกฺขสตํ [Pg.97] โกฏิ, โกฏิลกฺขสตํ ปโกฏิ, ปโกฏิลกฺขสตํ โกฏิปฺปโกฏิ, เอวํ นหุตํ, นินฺนหุตํ, อกฺโขภิณี, พินฺทุ, อพฺพุทํ, นิรพฺพุทํ, อหหํ, อพพํ, อฏฏํ, โสคณฺฑิกํ, อุปฺปลํ, กุมุทํ, ปุณฺฑรีกํ, ปทุมํ, กถานํ, มหากถานํ, อสงฺขฺเยยฺยนฺติ ยถากฺกมํ สตลกฺขคุณํ เวทิตพฺพํ.

Một trăm `lakkha` là một `koṭi`, một trăm `lakkha` lần `koṭi` là `pakoṭi`, một trăm `lakkha` lần `pakoṭi` là `koṭippakoṭi`. Tương tự, `nahutaṃ`, `ninnahutaṃ`, `akkhobhiṇī`, `bindu`, `abbudaṃ`, `nirabbudaṃ`, `ahahaṃ`, `ababaṃ`, `aṭaṭaṃ`, `sogaṇḍikaṃ`, `uppalaṃ`, `kumudaṃ`, `puṇḍarīkaṃ`, `padumaṃ`, `kathānaṃ`, `mahākathānaṃ`, `asaṅkhyeyya` nên được hiểu là gấp một trăm `lakkha` lần (số đứng trước) theo thứ tự.

อิจฺเจวํ ฐานโต ฐานํ, สตลกฺขคุณํ มตํ;

โกฏิปฺปภุตีนํ วีส-สงฺขฺยานญฺจ ยถากฺกมนฺติ.

Như vậy, từ hàng (số) này đến hàng (số) khác, được xem là gấp một trăm `lakkha` lần; và đối với hai mươi số đếm bắt đầu bằng `koṭi` cũng theo thứ tự như vậy.

อถา+สํขฺยา วุจฺจเต, อพฺยยนฺติ จ วุจฺจเต. ตํ ปาทิ จาทิ, อุปสคฺคนิปาตาติ จ ทุวิธํ.

Bây giờ, `asaṅkhyā` (bất biến từ) được nói đến, và chúng cũng được gọi là `abyaya` (bất biến từ). Chúng có hai loại: (nhóm) bắt đầu bằng `pa` và (nhóm) bắt đầu bằng `ca`, tức là `upasagga` (tiếp đầu ngữ) và `nipāta` (tiểu từ).

ป ปรา อป สํ อนุ อว โอ นิ ทุ วิ อธิ อปิ อติ สุ อุ อภิ ปติ ปริ อุป อา อิเม วีสติ ปาทโย. ปาทโย หิ โชตกา, น วาจกา.

`Pa`, `parā`, `apa`, `saṃ`, `anu`, `ava`, `o`, `ni`, `du`, `vi`, `adhi`, `api`, `ati`, `su`, `u`, `abhi`, `pati`, `pari`, `upa`, `ā` – hai mươi (từ) này là các `pādi`. Quả thật, các `pādi` là những từ chỉ thị (ý nghĩa), không phải là những từ biểu thị (ý nghĩa).

ตตฺถ ป-สทฺโท ปการา+ทิกมฺม, ปธาน+นฺโตภาว, วิโยค, ตปฺปร, ภุสตฺถ, สมฺภว, ติตฺติ, อนาวิล, ปตฺถนาทีสุ. ยถา ปกาเร-ปญฺญา. อาทิกมฺเม-วิปฺปกตํ, ปธาเน-ปณีตํ, อนฺโตภาเว-ปกฺขิตฺตํ, ขิตฺตนฺติ เปรณํ, ปกฺขิตฺตนฺติ อนฺโตกรณํ, ธาตฺวตฺถสฺส พาธิตตฺตา. วุตฺถญฺหิ –

Trong số đó, từ `pa` (có các nghĩa như) sự xuất sắc, sự bắt đầu hành động, sự ưu việt, sự bao hàm bên trong, sự tách rời, sự chuyên tâm, sự dồi dào, sự phát sinh, sự hài lòng, sự không vẩn đục, sự mong muốn và các nghĩa khác. Ví dụ: trong nghĩa ‘xuất sắc’ - `paññā`. Trong nghĩa ‘bắt đầu hành động’ - `vippakataṃ`. Trong nghĩa ‘ưu việt’ - `paṇītaṃ`. Trong nghĩa ‘bao hàm bên trong’ - `pakkhittaṃ`. `khittaṃ` là sự ném đi, `pakkhittaṃ` là sự đặt vào bên trong, do ý nghĩa của ngữ căn bị cản trở. Quả thật, đã được nói rằng –

ธาตฺวตฺถํ พาธเต โกจิ, โกจิ ตํ อนุวตฺตเต;

ตเมว+ญฺโญ วิเสเสติ, อุปสคฺคคตี ติธาติ.

Có (tiếp đầu ngữ) làm cản trở nghĩa của căn, có (tiếp đầu ngữ) đi theo nghĩa ấy; lại có (tiếp đầu ngữ) khác làm cho (nghĩa ấy) đặc biệt hơn, (như vậy) cách thức của tiếp đầu ngữ có ba loại.

เอตฺถ จ ‘‘อนุรุทฺธกา เม สงฺคามยุทฺเธ’’ติ จ อิเม อุปสคฺคา ธาตฺวตฺถํ วิเสเสนฺติ นาม. วิโยเค-ปวาสี, ตปฺปเร-ปาจริโย, ภุสตฺเถ-ปวุทฺธกาโย, สมฺภเว-หิมวนฺตา คงฺคา ปภวติ[Pg.98], ติตฺติยํ-ปหูต+มนฺนํ, อนาวิเล-ปสนฺน+มุทกํ, ปตฺถเน-ปณิหิตํ.

Và ở đây, (ví dụ như trong câu) «anuruddhakā me saṅgāmayuddhe» (Anuruddha cùng với tôi trong trận chiến), những tiếp đầu ngữ này quả thực làm cho nghĩa của căn trở nên đặc biệt. (Ví dụ với tiếp đầu ngữ pa): Về sự xa cách: pavāsī (người sống xa xứ). Về sự đứng đầu: pācariyo (vị thầy cả). Về nghĩa nhiều: pavuddhakāyo (thân thể phát triển). Về sự phát sinh: himavantā gaṅgā pabhavati (sông Hằng bắt nguồn từ Hy Mã Lạp Sơn). Về sự dồi dào: pahūtamaññaṃ (cơm gạo dồi dào). Về sự trong sạch: pasannamudakaṃ (nước trong). Về sự mong mỏi: paṇihitaṃ (sự ước nguyện).

ปราอิติ ปริหานิ, ปราชย, คติ, วิกฺกมา+มสนาทีสุ. ยถา ปริหานิยํ-ปราภโว. ปราชเย-ปราชิโต, คติยํ-ปรายนํ, วิกฺกเม-ปรกฺกมติ, อามสเน-องฺคสฺส ปรามสนํ.

(Tiếp đầu ngữ) Parā (được dùng) trong các nghĩa: sự suy tàn, sự thất bại, sự đi đến, sự nỗ lực, sự chạm đến, v.v. Ví dụ: Về sự suy tàn: parābhavo (sự suy vong). Về sự thất bại: parājito (bị đánh bại). Về sự đi đến: parāyanaṃ (nơi nương tựa cuối cùng). Về sự nỗ lực: parakkamati (cố gắng). Về sự chạm đến: aṅgassa parāmasanaṃ (sự chạm vào thân thể).

อปอิติ อปคต, ครห, วชฺชน, ปูชา, ปทุสฺสนาทีสุ. ยถา อปคเต-อปมาโน อเปโต, ครเห-อปคพฺโภ, วชฺชเน-อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปูชายํ-วุทฺธาปจายี, ปทุสฺสเน-อปรชฺฌนฺติ.

(Tiếp đầu ngữ) Apa (được dùng) trong các nghĩa: sự ra đi, sự khiển trách, sự tránh xa, sự tôn kính, sự xúc phạm, v.v. Ví dụ: Về sự ra đi: apamāno (sự vô lễ), apeto (đã rời đi). Về sự khiển trách: apagabbho (không đáng bị khiển trách). Về sự tránh xa: apasālāya āyanti vāṇijā (các thương nhân đi từ ngôi nhà). Về sự tôn kính: vuddhāpacāyī (người tôn kính bậc trưởng thượng). Về sự xúc phạm: aparajjhanti (họ phạm lỗi).

สํอิติ สโมธาน, สมฺมาสม, สมนฺตภาว, สํคต, สํเขป, ภุสตฺถ, สห+ปฺปตฺถ, ปภวา+ภิมุขภาว, วิธาน, ปุนปฺปุน, กรณ, สมิทฺธาทีสุ. ยถา สโมธาเน-สนฺธิ, สมฺมาสเม-สมาธิ, สมฺปยุตฺโต, สมนฺตภาเว-สํกิณฺณํ, สมุลฺลปนา, สํคเต-สงฺคโม, สํเขเป-สมาโส, ภุสตฺเถ-สารตฺโถ, สหตฺเถ-สํวาโส, อปฺปตฺเถ-สมคฺโฆ, ปภเว-สมฺภโว, อภิมุขภาเว-สมฺมุขํ. สํคเต-สํคณฺหาติ, วิธาเน-สํวุตํ, ปุนปฺปุนกรเณ-สนฺธาวติ, สมิทฺธิยํ-สมฺปนฺโน.

(Tiếp đầu ngữ) Saṃ (được dùng) trong các nghĩa: sự kết hợp, sự đúng đắn, sự toàn diện, sự tụ hội, sự tóm tắt, nghĩa nhiều, nghĩa cùng với, sự phát sinh, sự đối diện, sự sắp đặt, sự lặp đi lặp lại, sự thành tựu, v.v. Ví dụ: Về sự kết hợp: sandhi (sự nối liền). Về sự đúng đắn: samādhi (định), sampayutto (tương ưng). Về sự toàn diện: saṃkiṇṇaṃ (đông đúc), samullapanā (cuộc trò chuyện). Về sự tụ hội: saṅgamo (sự hội họp). Về sự tóm tắt: samāso (sự tóm lược). Về nghĩa nhiều: sārattho (nghĩa lý sâu sắc). Về nghĩa cùng với: saṃvāso (sự chung sống). Về nghĩa ít: samaggho (hài hòa, thống nhất). Về sự phát sinh: sambhavo (sự phát sinh). Về sự đối diện: sammukhaṃ (trước mặt). Về sự tụ hội: saṃgaṇhāti (thu thập). Về sự sắp đặt: saṃvutaṃ (được thu thúc). Về sự lặp đi lặp lại: sandhāvati (chạy tiếp). Về sự thành tựu: sampanno (được thành tựu).

อนุอิติ อนุคตา+นุปจฺฉินฺน, ปจฺฉาตฺถ, ภุสตฺถ, สาทิสฺส, หีน, ตติยตฺถ, ลกฺขณิ+ตฺถมฺภูตกฺขาน, ภาค, วิจฺฉาทีสุ. อนุคเต-อนฺเวติ, อนุปจฺฉินฺเน-อนุสโย, ปจฺฉาตฺเถ-อนุรถํ, ภุสตฺเถ-อนุรตฺโต, สาทิสฺเส-อนุรูปํ, หีเน-อนุสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต, ตติยตฺเถ-นทิ+มนฺววสิตา เสนา, ลกฺขเณรุกฺข+มนุวิชฺโชตเต วิชฺชุ, อิตฺถมฺภูตขฺยาเน-สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มนุ[Pg.99], ภาเค-ย+เทตฺถ มํ อนุ สิยา, ตํ ทียตุ, วิจฺฉายํ-รุกฺขํ รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต จนฺโท.

(Tiếp đầu ngữ) Anu (được dùng) trong các nghĩa: sự đi theo, sự không gián đoạn, nghĩa sau, nghĩa nhiều, sự tương tự, sự thấp kém, nghĩa của cách thứ ba, dấu hiệu, sự biểu thị trạng thái, phần, sự liên tiếp, v.v. Ví dụ: Về sự đi theo: anveti (đi theo). Về sự không gián đoạn: anusayo (tùy miên). Về nghĩa sau: anurathaṃ (dọc theo xe). Về nghĩa nhiều: anuratto (rất ưa thích). Về sự tương tự: anurūpaṃ (thích hợp). Về sự thấp kém: anusāriputtaṃ paññavanto (những người trí tuệ thua kém Sāriputta). Về nghĩa của cách thứ ba: nadimanvavasitā senā (quân đội đóng dọc theo bờ sông). Về dấu hiệu: rukkhamanuvijjotate vijju (sét đánh về phía cây). Về sự biểu thị trạng thái: sādhu devadatto mātara manu (Devadatta tốt với mẹ). Về phần: yadettha maṃ anu siyā, taṃ dīyatu (phần nào ở đây thuộc về tôi, xin hãy cho phần đó). Về sự liên tiếp: rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando (mặt trăng chiếu sáng từ cây này đến cây khác).

อวอิติ อโธภาค, วิโยค, ปริภว, ชานน, นิจฺฉย, เทส, เถยฺยาทีสุ. อโธภาเค-อวกฺขิตฺตจกฺขุ, วิโยเค-อวโกกิลํ วนํ, ปริภเว-อวชานนํ, อวมญฺญติ, ชานเน-อวคจฺฉติ., นิจฺฉเย-อวธารณํ, เทเส-อวกาโส, เถยฺเย-อวหาโร.

(Tiếp đầu ngữ) Ava (được dùng) trong các nghĩa: phần dưới, sự chia lìa, sự khinh miệt, sự biết, sự chắc chắn, nơi chốn, sự trộm cắp, v.v. Ví dụ: Về phần dưới: avakkhittacakkhu (mắt nhìn xuống). Về sự chia lìa: avakokilaṃ vanaṃ (khu rừng không có chim cu). Về sự khinh miệt: avajānanaṃ (sự coi thường), avamaññati (coi thường). Về sự biết: avagacchati (hiểu biết). Về sự chắc chắn: avadhāraṇaṃ (sự xác định). Về nơi chốn: avakāso (cơ hội, không gian). Về sự trộm cắp: avahāro (sự lấy trộm).

โออิติ โอโรหรณ, นีหรณ, สุทฺธิอาทีสุ ทิสฺสติ. โอโรหเณ-ปาสาทา โอโรหติ, นีหรเณ-โอมุกฺกุปาหโน, สุทฺธิยํ-โอทาตํ.

(Tiếp đầu ngữ) O được thấy trong các nghĩa: sự đi xuống, sự cởi ra, sự trong sạch, v.v. Ví dụ: Về sự đi xuống: pāsādā orohati (đi xuống từ cung điện). Về sự cởi ra: omukkupāhano (đã cởi giày). Về sự trong sạch: odātaṃ (màu trắng, trong sạch).

นิอิติ, นิสฺเสส, นิคฺคต, นีหรณ,+นฺโตปเวสนา+ภาว, นิเสธน, นิกฺขนฺต, ปาตุภาวา+วธารณ, วิภชน, อุปมุ+ปธารณา+วสาน, เฉก, นีหรณา+วรณาทีสุ. นิสฺเสเส-นิรุตฺติ, นิคฺคเต-นิกฺกิเลโส, นิยฺยาติ, นีหรเณ-นิทฺธารณํ, อนฺโตปเวสเน-นิขาโต, อภาเว-นิมฺมกฺขิกํ, นิเสเธ-นิวาเรติ, นิกฺขนฺเต-นิพฺพานํ, ปาตุภาเว-นิมฺมิตํ, อวธารเณ-นิจฺฉโย, วิภชเน-นิทฺเทโส. อุปมายํ-นิทสฺสนํ, อุปธารเณ-นิสามนํ, อวสาเน-นิฏฺฐิตํ, เฉเก-นิปุโณ, นีหรเณ-นีหรติ, อิสฺส ทีโฆ. อาวรเณ-นีวรณํ.

(Tiếp đầu ngữ) Ni (được dùng) trong các nghĩa: sự hoàn toàn, sự đi ra, sự lấy ra, sự đi vào trong, sự không có, sự ngăn cấm, sự xuất ly, sự hiện ra, sự quyết định, sự phân chia, sự so sánh, sự xem xét, sự kết thúc, sự khéo léo, sự che đậy, v.v. Ví dụ: Về sự hoàn toàn: nirutti (ngữ nguyên học). Về sự đi ra: nikkileso (vô phiền não), niyyāti (đi ra). Về sự lấy ra: niddhāraṇaṃ (sự xác định). Về sự đi vào trong: nikhāto (được chôn). Về sự không có: nimmakkhikaṃ (không có ruồi). Về sự ngăn cấm: nivāreti (ngăn chặn). Về sự xuất ly: nibbānaṃ (Niết-bàn). Về sự hiện ra: nimmitaṃ (được tạo ra). Về sự quyết định: nicchayo (sự chắc chắn). Về sự phân chia: niddeso (sự giải thích). Về sự so sánh: nidassanaṃ (ví dụ). Về sự xem xét: nisāmanaṃ (sự lắng nghe). Về sự kết thúc: niṭṭhitaṃ (đã xong). Về sự khéo léo: nipuṇo (khéo léo). Về sự lấy ra: nīharati (lấy ra), i của nó được trường âm. Về sự che đậy: nīvaraṇaṃ (triền cái).

ทุอิติ อโสภณา+ภาว, กุจฺฉิตา+สมิทฺธิ, กิจฺฉ, วิรูปตาทีสุ. อโสภเณ-ทุคฺคนฺโธ, อภาเว-ทุพฺภิกฺขํ, กุจฺฉิเต – ทุกฺกฏํ[Pg.100]. อสมิทฺธิยํ-ทุสฺสสฺสํ, กิจฺเฉ-ทุกฺกรํ, วิรูปตายํ-ทุพฺพณฺโณ ทุมฺมุโข.

(Tiếp đầu ngữ) Du (được dùng) trong các nghĩa: sự không tốt đẹp, sự không có, sự đáng chê, sự không thành tựu, sự khó khăn, sự xấu xí, v.v. Ví dụ: Về sự không tốt đẹp: duggandho (mùi hôi). Về sự không có: dubbhikkhaṃ (nạn đói). Về sự đáng chê: dukkaṭaṃ (việc làm sai trái). Về sự không thành tựu: dussassaṃ (mùa màng thất bát). Về sự khó khăn: dukkaraṃ (khó làm). Về sự xấu xí: dubbaṇṇo (xấu sắc), dummukho (mặt xấu).

วิอิติ วิเสส, วิวิธ, วิรุทฺธ, วิคต, วิโยค, วิรูปตาทีสุ. วิเสเส-วิมุตฺติ, วิสิฏฺโฐ, วิวิเธ-วิมติ, วิรุทฺเธ-วิวาโท, วิคเต-วิมลํ, วิโยเค-วิปฺปยุตฺโต, วิรูปตายํ-วิรูโป.

(Tiếp đầu ngữ) Vi (được dùng) trong các nghĩa: sự đặc biệt, sự đa dạng, sự đối nghịch, sự ra đi, sự chia lìa, sự xấu xí, v.v. Ví dụ: Về sự đặc biệt: vimutti (sự giải thoát), visiṭṭho (xuất sắc). Về sự đa dạng: vimati (sự hoài nghi). Về sự đối nghịch: vivādo (sự tranh cãi). Về sự ra đi: vimalaṃ (không tỳ vết). Về sự chia lìa: vippayutto (bị chia lìa). Về sự xấu xí: virūpo (xấu xí).

อธิอิติ อธิกิ+สฺสรู+ปริภาวา+ธิภวน+ชฺฌายา+ธิฏฺฐาน, นิจฺฉย, ปาปุณนาทีสุ. อธิเก-อธิสีลํ, อิสฺสเร-อธิปติ, อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อุปริภาเว-อธิโรหติ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, อธิภวเน-อธิภวติ, อชฺฌายเน-พฺยากรณ+มธีเต, อธิฏฺฐาเน-ภูมิกมฺปาทึ อธิฏฺฐาติ, นิจฺฉเย-อธิโมกฺโข, ปาปุณเน-โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ.

(Tiếp đầu ngữ) Adhi (được dùng) trong các nghĩa: sự vượt trội, sự cai trị, sự ở trên, sự chế ngự, sự học hỏi, sự quyết định, sự chắc chắn, sự đạt được, v.v. Ví dụ: Về sự vượt trội: adhisīlaṃ (giới cao hơn). Về sự cai trị: adhipati (người cai trị), adhi brahmadatte pañcālā (xứ Pañcāla dưới quyền vua Brahmadatta). Về sự ở trên: adhirohati (leo lên), pathaviṃ adhisessati (sẽ nằm trên mặt đất). Về sự chế ngự: adhibhavati (chế ngự). Về sự học hỏi: byākaraṇamadhīte (học ngữ pháp). Về sự quyết định: bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti (quyết định về động đất, v.v.). Về sự chắc chắn: adhimokkho (sự quyết tâm). Về sự đạt được: bhogakkhandhaṃ adhigacchati (đạt được khối tài sản).

อปิอิติ สมฺภาวนา+เปกฺขา, สมุจฺจย, ครห, ปญฺหาทีสุ. สมฺภาวนายํ-อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ, เมรุมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺเฉยฺย, อเปกฺขายํ-อยมฺปิ ธมฺโม อนิยโต, สมุจฺจเย-อิติปิ อรหํ, อนฺตมฺปิ อนฺตคุณมฺปิ อาทาย, ครเห-อปิ อมฺหากํ ปณฺฑิตก, ปญฺเห-อปิ ภนฺเต ภิกฺขํ ลภิตฺถ.

(Tiếp đầu ngữ) Api (được dùng) trong các nghĩa: sự có thể, sự mong đợi, sự tập hợp, sự khiển trách, câu hỏi, v.v. Ví dụ: Về sự có thể: api dibbesu kāmesu (ngay cả trong các dục lạc cõi trời), merumpi vinivijjhitvā gaccheyya (có thể đi xuyên qua cả núi Meru). Về sự mong đợi: ayampi dhammo aniyato (pháp này cũng không chắc chắn). Về sự tập hợp: itipi arahaṃ (vị ấy cũng là A-la-hán), antampi antaguṇampi ādāya (lấy cả phần cuối và phẩm chất của phần cuối). Về sự khiển trách: api amhākaṃ paṇḍitaka (hỡi nhà thông thái nhỏ của chúng ta!). Về câu hỏi: api bhante bhikkhaṃ labhittha (bạch ngài, ngài đã nhận được vật thực chưa?).

อติอิติ อติกฺกมนา+ติกฺกนฺตา+ติสย, ภุสตฺถาทีสุ. อติกฺกเม-อติโรจติ อมฺเหหิ, อตีโต, อติกฺกนฺเต-อจฺจนฺตํ, อติสเย-อติกุสโล, ภุสตฺเถ-อติโกโธ, อติวุทฺธิ.

(Tiếp đầu ngữ) Ati (được dùng) trong các nghĩa: sự vượt qua, sự đã qua, sự siêu việt, nghĩa nhiều, v.v. Ví dụ: Về sự vượt qua: atirocati amhehi (sáng chói hơn chúng ta), atīto (quá khứ). Về sự đã qua: accantaṃ (vô cùng). Về sự siêu việt: atikusalo (rất khéo léo). Về nghĩa nhiều: atikodho (rất sân hận), ativuddhi (sự phát triển quá mức).

สุอิติ โสภณ, สุฏฺฐุ, สมฺมา, สมิทฺธิ, สุขตฺถาทีสุ. โสภเณ-สุคนฺโธ, สุฏฺฐุ+สมฺมาทตฺเถสุ-สุฏฺฐุ คโต สุคโต, สมฺมา [Pg.101] คโตติปิ สุคโต, สมิทฺธิยํ-สุภิกฺขํ, สุขตฺเถ-สุกโร.

(Tiếp đầu ngữ) Su (được dùng) trong các nghĩa: tốt đẹp, khéo, đúng đắn, sự thành tựu, nghĩa dễ dàng, v.v. Ví dụ: Về sự tốt đẹp: sugandho (mùi thơm). Về nghĩa khéo và đúng đắn: suṭṭhu gato sugato (khéo đi là Thiện Thệ), sammā gatotipi sugato (chánh đi cũng là Thiện Thệ). Về sự thành tựu: subhikkhaṃ (dồi dào vật thực). Về nghĩa dễ dàng: sukaro (dễ làm).

อุอิติ อุคฺคตุ+ทฺธกมฺม, ปธาน, วิโยค, สมฺภว, อตฺตลาภ, สตฺติ, สรูปกถนาทีสุ. อุคฺคเต-อุคฺคจฺฉติ, อุทฺธกมฺเม-อาสนา อุฏฺฐิโต, อุกฺเขโป, ปธาเน-อุตฺตโม, โลกุตฺตโร, วิโยเค-อุพฺภาสิโต, สมฺภเว-อุพฺภุโต, อตฺตลาเภ-อุปฺปนฺนํ ญาณํ, สตฺติยํ-อุสฺสหติ คนฺตุํ, สรูปกถเน-อุทฺทิสติ สุตฺตํ.

Tiếp đầu ngữ U có các nghĩa: đi lên, hành động hướng lên, ưu việt, rời khỏi, phát sanh, tự thể thành tựu, năng lực, trình bày bản chất, v.v... Về nghĩa đi lên: uggacchati (đi lên). Về nghĩa hành động hướng lên: āsanā uṭṭhito (đã đứng lên khỏi chỗ ngồi), ukkhepo (sự nâng lên). Về nghĩa ưu việt: uttamo (tối thượng), lokuttaro (siêu thế). Về nghĩa rời khỏi: ubbhāsito (bị trục xuất). Về nghĩa phát sanh: ubbhuto (đã phát sanh). Về nghĩa tự thể thành tựu: uppannaṃ ñāṇaṃ (trí tuệ đã sanh khởi). Về nghĩa năng lực: ussahati gantuṃ (có thể đi). Về nghĩa trình bày bản chất: uddisati suttaṃ (tụng đọc kinh).

อภิอิติ อภิมุขภาว, วิสิฏฺฐา+ธิกุ+ทฺธกมฺม, กุล, สารุปฺป, วนฺทน, ลกฺขณิ+ตฺถมฺภูตกฺขาน, วิจฺฉาทีสุ. อภิมุขภาเว-อภิมุโข, อภิกฺกมติ, วิสิฏฺเฐ-อภิธมฺโม, อธิเก-อภิวสติ, อุทฺธกมฺเม-อภิรุหติ. กุเล-อภิชาโต, สารุปฺเป-อภิรูโป, วนฺทเน-อภิวาเทติ, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ.

Tiếp đầu ngữ Abhi có các nghĩa: hướng đến, đặc thù, hơn, hành động hướng lên, dòng dõi, thích hợp, đảnh lễ, chỉ rõ đặc tính, trình bày sự thật, bao trùm, v.v... Về nghĩa hướng đến: abhimukho (hướng về), abhikkamati (tiến tới). Về nghĩa đặc thù: abhidhammo (Vi Diệu Pháp). Về nghĩa hơn: abhivasati (vượt trội). Về nghĩa hành động hướng lên: abhiruhati (leo lên). Về nghĩa dòng dõi: abhijāto (dòng dõi cao quý). Về nghĩa thích hợp: abhirūpo (xinh đẹp). Về nghĩa đảnh lễ: abhivādeti (đảnh lễ). Về nghĩa chỉ rõ đặc tính, v.v... tương tự như trước.

ปติอิติ ปฏิคต, ปฏิโลม, ปฏินิธิ, ปฏิทาน, นิเสธ, นิวตฺตน, สาทิสฺส, ปฏิกรณา+ทาน, ปฏิโพธ, ปฏิจฺจ, ลกฺขณิตฺถมฺภูตกฺขาน, ภาค, วิจฺฉาทีสุ. ปฏิคเต-ปจฺจกฺขํ, ปฏิโลเม-ปฏิโสตํ, ปฏินิธิมฺหิ-อาจริยโต ปติ สิสฺโส, ปฏิทาเน-เตลตฺถิกสฺส ฆตํ ปฏิททาติ, นิเสเธ-ปฏิเสเธติ, นิวตฺตเน-ปฏิกฺกมติ, สาทิสฺเส-ปฏิรูปกํ, ปฏิกรเณ-ปฏิกาโร, อาทาเน-ปฏิคฺคณฺหาติ, ปฏิโพเธ-ปฏิเวโธ, ปฏิจฺเจ-ปจฺจโย, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ.

Tiếp đầu ngữ Pati có các nghĩa: đối diện, ngược lại, thay thế, đáp lại, ngăn cấm, trở lại, tương tự, đối trị, tiếp nhận, giác ngộ, duyên khởi, chỉ rõ đặc tính, trình bày sự thật, phần, bao trùm, v.v... Về nghĩa đối diện: paccakkhaṃ (hiện tiền). Về nghĩa ngược lại: paṭisotaṃ (ngược dòng). Về nghĩa thay thế: ācariyato pati sisso (học trò thay thế thầy). Về nghĩa đáp lại: telatthikassa ghataṃ paṭidadāti (đem bơ sữa đáp lại người cần dầu). Về nghĩa ngăn cấm: paṭisedheti (ngăn cấm). Về nghĩa trở lại: paṭikkamati (lui về). Về nghĩa tương tự: paṭirūpakaṃ (vật tương tự). Về nghĩa đối trị: paṭikāro (sự đối trị). Về nghĩa tiếp nhận: paṭiggaṇhāti (tiếp nhận). Về nghĩa giác ngộ: paṭivedho (sự thấu triệt). Về nghĩa duyên khởi: paccayo (duyên). Về nghĩa chỉ rõ đặc tính, v.v... tương tự như trước.

ปริอิติ สมนฺตโตภาว, ปริจฺเฉท, วชฺชนา+ลิงฺคน, นิวสน, ปูชา, โภชนา+วชานน, โทสกฺขาน, ลกฺขณาทีสุ. สมนฺถ- โตภาเว-ปริวุโต[Pg.102], ปริจฺเฉเท-ปริญฺเญยฺยํ, วชฺชเน-ปริหรติ, อาลิงฺคเน-ปริสฺสชติ, นิวสเน-โย วตฺถํ ปริทเหสฺสติ, ปูชายํ-ปริจริยา, โภชเน-ภิกฺขุํ ปริวิสติ, อวชานเน-ปริภวติ. โทสกฺขาเน-ปริภาสติ, ลกฺขณาทีสุ-รุกฺขํ ปริ วิชฺโชตเต วิชฺชุ อิจฺจาทิ.

Tiếp đầu ngữ Pari có các nghĩa: xung quanh, toàn diện, tránh né, ôm lấy, mặc vào, cúng dường, phục vụ, khinh miệt, khiển trách, chỉ rõ đặc tính, v.v... Về nghĩa xung quanh: parivuto (được vây quanh). Về nghĩa toàn diện: pariññeyyaṃ (điều cần được liễu tri). Về nghĩa tránh né: pariharati (tránh né). Về nghĩa ôm lấy: parissajati (ôm lấy). Về nghĩa mặc vào: yo vatthaṃ paridahessati (người sẽ mặc y). Về nghĩa cúng dường: paricariyā (sự hầu hạ). Về nghĩa phục vụ: bhikkhuṃ parivisati (phục vụ vị tỳ khưu). Về nghĩa khinh miệt: paribhavati (khinh miệt). Về nghĩa khiển trách: paribhāsati (mắng nhiếc). Về nghĩa chỉ rõ đặc tính, v.v...: rukkhaṃ pari vijjotate vijju (sét đánh xung quanh cây), v.v...

อุปอิติ อุปคมน, สมีปู+ปปตฺติ, สาทิสฺสา+ธิกุ+ปริภาวา+นสน, โทสกฺขาน, สญฺญา, ปุพฺพกมฺม, ปูชา, คยฺหาการ, ภุสตฺถาทีสุ. อุปคมเน-นิสินฺนํ วา อุปนิสีเทยฺย, สมีเป-อุปนครํ, อุปปตฺติยํ-สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ, อถ วา อุปปตฺติ=ยุตฺติ, ยถา อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา, สาทิสฺเส-อุปมานํ, อุปมา, อธิเก-อุปขาริยํ โทโณ, อุปริภาเว-อุปสมฺปนฺโน, อนสเน-อุปวาโส, โทสกฺขาเน-ปรํ อุปวทติ, สญฺญายํ-อุปธา, อุปสคฺโค, ปุพฺพกมฺเม-อุปกฺกโม, อุปกาโร, ปูชายํ-พุทฺธุปฏฺฐาโก, มาตุปฏฺฐานํ, คยฺหากาเร-โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, ภุสตฺเถ-อุปาทานํ, อุปายาโส, อุปนิสฺสโยติ.

Tiếp đầu ngữ Upa có các nghĩa: đến gần, gần gũi, sanh khởi, tương tự, hơn, ở trên, nhịn ăn, khiển trách, danh xưng, hành động trước, cúng dường, cách thức nắm giữ, ý nghĩa dồi dào, v.v... Về nghĩa đến gần: nisinnaṃ vā upanisīdeyya (nên ngồi gần người đang ngồi). Về nghĩa gần gũi: upanagaraṃ (vùng ngoại ô). Về nghĩa sanh khởi: saggaṃ lokaṃ upapajjati (sanh về cõi trời). Hoặc upapatti có nghĩa là lý lẽ (yutti), như trong upekkhā có nghĩa là 'nhìn với lý lẽ' (ikkhati upapattito). Về nghĩa tương tự: upamānaṃ (sự so sánh), upamā (ví dụ). Về nghĩa hơn: upakhāriyaṃ doṇo (một doṇa hơn một khāri). Về nghĩa ở trên: upasampanno (đã thọ cụ túc giới). Về nghĩa nhịn ăn: upavāso (ngày trai giới). Về nghĩa khiển trách: paraṃ upavadati (khiển trách người khác). Về nghĩa danh xưng: upadhā (âm cận cuối), upasaggo (tiếp đầu ngữ). Về nghĩa hành động trước: upakkamo (sự nỗ lực), upakāro (sự giúp đỡ). Về nghĩa cúng dường: buddhupaṭṭhāko (người hầu Phật), mātupaṭṭhānaṃ (sự phụng dưỡng mẹ). Về nghĩa cách thức nắm giữ: soceyyapaccupaṭṭhānaṃ (sự hiện diện của thanh tịnh). Về nghĩa dồi dào: upādānaṃ (sự chấp thủ), upāyāso (sự phiền não), upanissayo (duyên y chỉ).

อาอิติ อภิมุขภาวุ+ทฺธกมฺม+มริยาทา+ภิวิธิ, ปตฺติ+จฺฉา, ปริสฺสชน, อาทิกมฺม, คหณ, นิวาสน, สมีป, อาวฺหานาทีสุ. อภิมุขภาเว-อาคจฺฉนฺติ, อุทฺธกมฺเม-อาโรหติ, มริยาทายํ-อาปพฺพตา เขตฺตํ, อภิวิธิมฺหิ-อากุมารํ ยโส กจฺจายนสฺส, ปตฺติยํ-อาปตฺตึ อาปนฺโน, อิจฺฉายํ-อากงฺขา, ปริสฺสชเน-อาลิงฺคนํ, อาทิกมฺเม-อารมฺโภ, คหเณ-อาทียติ, อาลิงฺคติ, (อาลิมฺปติ, รู), นิวาเส-อาวสโถ, อาวาโส, สมีเป-อาสนฺนํ, อาวฺหาเน-อามนฺเตติ.

Tiếp đầu ngữ Ā có các nghĩa: hướng đến, hành động hướng lên, giới hạn, bao gồm, đạt đến, mong muốn, ôm lấy, bắt đầu, nắm giữ, trú ngụ, gần gũi, gọi mời, v.v... Về nghĩa hướng đến: āgacchanti (họ đến). Về nghĩa hành động hướng lên: ārohati (leo lên). Về nghĩa giới hạn: āpabbatā khettaṃ (cánh đồng đến tận ngọn núi). Về nghĩa bao gồm: ākumāraṃ yaso kaccāyanassa (danh tiếng của ngài Kaccāyana lan đến cả trẻ nhỏ). Về nghĩa đạt đến: āpattiṃ āpanno (đã phạm một tội). Về nghĩa mong muốn: ākaṅkhā (sự mong muốn). Về nghĩa ôm lấy: āliṅganaṃ (sự ôm lấy). Về nghĩa bắt đầu: ārambho (sự khởi đầu). Về nghĩa nắm giữ: ādīyati (nắm lấy), āliṅgati (ôm lấy), (hoặc ālimpati). Về nghĩa trú ngụ: āvasatho (nơi ở), āvāso (chỗ ở). Về nghĩa gần gũi: āsannaṃ (gần). Về nghĩa gọi mời: āmanteti (gọi, mời).

ป [Pg.103] ปรา+ป ส+มนฺว+ว, โอ นิ ทุ รภิ พฺยา+ธิสุ;

อติ นิ ปฺปติ ปริ อปโย, อุป อา อิติ วีสติ;

เอส หิ โภ อุปสคฺค-วิธิ+กฺกมโต กถิโต.

Pa, parā, apa, saṃ, anu, ava, o, ni, du, abhi, vi, ā, adhi, su; Ati, ni, paṭi, pari, apa, api (trong văn bản là apayo), upa, ā, như vậy là hai mươi. Này các bạn, phương pháp về các tiếp đầu ngữ đã được trình bày theo thứ tự.

เอตฺถ จ –

Và ở đây –

อุปสคฺค+นิปาตา จ, ปจฺจยา จ อิเม ตโย;

เนเก+เนกตฺถวาจกา, อิติ เนรุตฺติกา+พฺรวุํ.

Các tiếp đầu ngữ, các bất biến từ, và các tiếp vĩ ngữ, ba loại này có thể diễn đạt một hoặc nhiều ý nghĩa; các nhà từ nguyên học đã nói như vậy.

๑๑๘. อสํขฺเยหิ สพฺพาสํ

118. Sau các từ không có số, của tất cả...

อวิชฺชมานสํขฺเยหิ ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ. น สนฺติ เอกวจนาทิสํขฺยา เอเตสนฺติ อสํขฺยา, เตสํ อสํขฺยานํ วิภตฺตีนํ เภเท อสติปิ สฺยาทิวิธานํ ‘‘มา โน อชฺช วิกนฺตึสู’’ติอาโท วิภตฺยนฺตตฺตา ปทตฺตสิทฺธีติ โว+โนอาทีนํ สิทฺธิยา จ เตสํ ปฐมาทิอตฺเถ ทสฺสนโต จ โหติ. ปหาโร ปราภโว อปหาโร สํหาโร อวหาโร โอหาโร อิจฺจาทิ โหติ.

Sau các từ không có số hiện hữu, sự lược bỏ tất cả các biến cách vị ngữ xảy ra. Những từ nào không có số như số ít v.v... thì được gọi là 'không có số' (asaṃkhyā). Mặc dù không có sự phân biệt biến cách vị ngữ đối với những từ không có số này, việc áp dụng các biến cách như 'si' v.v... là để xác lập chúng thành 'pada' (từ) do có đuôi biến cách, như trong ví dụ 'mā no ajja vikantiṃsū', và để hình thành các dạng như 'vo', 'no' v.v..., và cũng để chỉ rõ ý nghĩa của chúng là chủ cách v.v... Các từ như pahāro (sự tấn công), parābhavo (sự suy vong), apahāro (sự lấy đi), saṃhāro (sự thu gom), avahāro (sự loại bỏ), ohāro (sự đi xuống) v.v... được hình thành.

อุเปจฺจ+ตฺถํ สชนฺตีติ, อุปสคฺคา หิ ปาทโย;

จาที ปทาทิมชฺฌนฺเต, นิปาตา นิปตนฺตีติ.

Vì chúng đến gần và tạo ra ý nghĩa, nên 'pa' v.v... được gọi là tiếp đầu ngữ (upasagga). Vì chúng 'rơi' vào đầu, giữa, hoặc cuối của một từ, nên 'ca' v.v... được gọi là bất biến từ (nipāta).

โอปสคฺคิกปทํ.

Phần về tiếp đầu ngữ.

สมุจฺจย+วิกปฺปน+ปฏิเสธ+ปูรณาทิอตฺถํ อสตฺตวาจิกํ เนปาติกํ.

Bất biến từ (nepātikaṃ) là từ không chỉ định thực thể, có các ý nghĩa như liên hợp, phân cách, phủ định, bổ sung, v.v...

จ-อิติ สมุจฺจยา+นฺวาจย+อิตเรตรโยค+สมาหารา+วธารณาทีสุ. วา-อิติ วิกปฺปนุ+ปมาน+สมุจฺจย+ววตฺถิตวิภาสาทีสุ. น, โน, มา, อ, อลํ, หลํ อิจฺเจเต ปฏิเสเธ[Pg.104]. ‘‘ทฺเว ปฏิเสธา ปกติอตฺถํ คมยนฺตี’’ติ ญายา ‘‘น เตสํ ปน รูปานํ ปจฺจยา น จ โหนฺตี’’ติ เอตฺถ น จ น โหนฺติ-โหนฺเตวาติ ปกติอตฺถํ คมยติ. อลํ ปริยตฺติ+ภูสเนสุ จ.

Bất biến từ 'Ca' có các nghĩa: liên hợp, liên kết nối tiếp, tương quan, tập hợp, nhấn mạnh, v.v... Bất biến từ 'Vā' có các nghĩa: phân cách, so sánh, liên hợp, lựa chọn xác định, v.v... Các từ 'Na', 'no', 'mā', 'a', 'alaṃ', 'halaṃ' có nghĩa phủ định. Theo quy tắc 'Hai lần phủ định mang ý nghĩa khẳng định', trong câu 'na tesaṃ pana rūpānaṃ paccayā na ca hontī' (nhưng không phải là không có các duyên cho các sắc pháp ấy), ở đây 'na ca na honti' (không phải là không có) mang ý nghĩa khẳng định là 'honteva' (chắc chắn có). 'Alaṃ' còn có nghĩa là 'đủ' và 'trang sức'.

ปูรณตฺถํ ทุวิธํ อตฺตปูรณํ ปทปูรณญฺจ, ตตฺถ อถ, ขลุ, วต, อโถ, อสฺสุ, ยคฺเฆ, หิ, จรหิ, นํ, ตํ, จ, ตุ, วา, โว, ปน, หเว, กีว, ห, ตโต, ยถา, สุทํ, โข, เว, หํ, เอนํ, (เอวํ, รู) เสยฺยถิทํ อิจฺเจวมาทิ ปทปูรเณ. ตตฺถ อถ-อิติ ปญฺหา+นนฺตริยา+ธิการาทีสุ จ. ขลุ-อิติ ปฏิเสธา+วธารณ, ปสิทฺธีสุ จ. วต+อิติ เอกํส, เขทา+นุกมฺป, สํกปฺเปสุ จ. อโถ-อิติ อนฺวาเทเส จ. หิ-อิติ เหตุ, อวธารเณสุ จ. ตุ-อิติ วิเสส, เหตุ, นิวตฺตนาทีสุ จ. ปน-อิติ วิเสเสปิ. หเว+เว อิจฺเจเต เอกํสตฺเถปิ. หํ-วิสาท, วิมฺเหสุปิ. (วิสาท, สมฺภเวสุ, รู). เสยฺยถิทํติ ตํ กตมํติ อตฺเถปิ.

Về ý nghĩa bổ sung, có hai loại: bổ sung ý nghĩa và bổ sung từ. Trong đó, atha, khalu, vata, atho, assu, yagghe, hi, carahi, naṃ, taṃ, ca, tu, vā, vo, pana, have, kīva, ha, tato, yathā, sudaṃ, kho, ve, haṃ, enaṃ, (evaṃ, rū) seyyathidaṃ, v.v... là những từ bổ sung. Trong đó, 'atha' được dùng trong các trường hợp như câu hỏi, sự nối tiếp, sự bắt đầu, v.v... 'Khalu' được dùng trong sự ngăn cấm, sự xác định, và sự nổi tiếng. 'Vata' được dùng trong sự chắc chắn, sự mệt mỏi, sự thương cảm, và sự quyết tâm. 'Atho' được dùng trong sự nối tiếp. 'Hi' được dùng trong nguyên nhân và sự xác định. 'Tu' được dùng trong sự khác biệt, nguyên nhân, sự quay lại, v.v... 'Pana' cũng được dùng trong sự khác biệt. Các từ 'have' và 've' cũng có nghĩa là chắc chắn. 'Haṃ' cũng được dùng trong sự buồn rầu và sự kinh ngạc. (Trong sự buồn rầu, sự có thể xảy ra, theo Rūpasiddhi). 'Seyyathidaṃ' cũng có nghĩa là 'cái đó là gì?'.

อตฺถปูรณํ ทุวิธํ วิภตฺติยุตฺตํ อวิภตฺติยุตฺตญฺจ. อตฺถิ, สกฺกา, ลพฺภา อิจฺเจเต ปฐมายํ. อาวุโส อมฺโภ หมฺโภ อเร หเร เร เช อิจฺเจเต อามนฺตเณ. ทิวา ภิยฺโย (นโม, รู) อิจฺเจเต ปฐมาทุติยาสุ. สยํ สามํ สํ สมฺมา กินฺติ อิจฺเจเต ตติยตฺเถ. โส+โต+ธาปจฺจยนฺตา จ สุตฺตโส ปทโส อนิจฺจโต ทุกฺขโต เอกธา ทฺวิธา อิจฺจาทิ. ตเว+ตุํ ปจฺจยนฺตา จตุตฺถิยาว, กาตเว ทาตเว, กาตุํ กาเรตุํ, (ทาตุํ, รู) ทาเปตุํ อิจฺจาทิ. โส+โตปจฺจยนฺตา ปญฺจมิยตฺเถ, ทีฆโส โอรโส ราชโต วา โจรโต วา อิจฺจาทิ. โต สตฺต- มฺยตฺเถปิ [Pg.105] ตฺร+ตฺถาทิปจฺจยนฺตา จ, เอกโต ปุรโต ปจฺฉโต ปสฺสโต ปิฏฺฐิโต ปาทโต สีสโต อคฺคโต มูลโต, ยตฺร ยตฺถ ยหึ ตตฺร ตตฺถ ตหึ อิจฺจาทิ. สมนฺตา สามนฺตา ปริโต อภิโต สมนฺตโต เอกชฺฌํ เอกมนฺตํ เหฏฺฐา อุปริ อุทฺธํ อโธ ติริยํ สมฺมุขา ปรมุขา อาวิ รโห ติโร อุจฺจํ นีจํ อนฺโต อนฺตรา อนฺตรํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา พาหิรา พาหิรํ พหิ โอรํ ปารํ อารา อารกา ปจฺฉา ปุเร หุรํ เปจฺจ อิจฺเจเต สตฺตมิยา. สมฺปติ อายติ อชฺช อปรชฺฌ สุเว สฺเว อุตฺตรสุเว (กิสุ, รู) หิยฺโย ปเร (ปรสุเว, รู) สชฺชุ สายํ ปาโต กาลํ กลฺลํ ทิวา รตฺตํ นิจฺจํ สตตํ อภิณฺหํ อภิกฺขณํ มุหุํ มุหุตฺตํ ภูตปุพฺพํ ปุรา ยทา ตทา (กทา, รู) อิจฺจาทโย กาลสตฺตมิยํ. อิติ วิภตฺติยุตฺตานิ.

Sự bổ sung ý nghĩa có hai loại: loại có liên quan đến biến cách và loại không có liên quan đến biến cách. Các từ 'atthi', 'sakkā', 'labbhā' được dùng trong biến cách thứ nhất. Các từ 'āvuso', 'ambho', 'hambho', 'are', 'hare', 're', 'je' được dùng trong hô cách. Các từ 'divā', 'bhiyyo' (namo, theo Rū) được dùng trong biến cách thứ nhất và thứ hai. Các từ 'sayaṃ', 'sāmaṃ', 'saṃ', 'sammā', 'kinti' được dùng trong ý nghĩa của biến cách thứ ba. Và các từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ 'so', 'to', 'dhā' như 'suttaso', 'padaso', 'aniccato', 'dukkhato', 'ekadhā', 'dvidhā', v.v... Các từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ 'tave', 'tuṃ' chỉ được dùng trong biến cách thứ tư, như 'kātave', 'dātave', 'kātuṃ', 'kāretuṃ', ('dātuṃ', theo Rū), 'dāpetuṃ', v.v... Các từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ 'so', 'to' được dùng trong ý nghĩa của biến cách thứ năm, như 'dīghaso', 'oraso', 'rājato vā', 'corato vā', v.v... 'To' cũng được dùng trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy, và các từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ 'tra', 'tthā', v.v... như 'ekato', 'purato', 'pacchato', 'passato', 'piṭṭhito', 'pādato', 'sīsato', 'aggato', 'mūlato', 'yatra', 'yattha', 'yahiṃ', 'tatra', 'tattha', 'tahiṃ', v.v... Các từ 'Samantā', 'sāmantā', 'parito', 'abhito', 'samantato', 'ekajjhaṃ', 'ekamantaṃ', 'heṭṭhā', 'upari', 'uddhaṃ', 'adho', 'tiriyaṃ', 'sammukhā', 'paramukhā', 'āvi', 'raho', 'tiro', 'uccaṃ', 'nīcaṃ', 'anto', 'antarā', 'antaraṃ', 'ajjhattaṃ', 'bahiddhā', 'bāhirā', 'bāhiraṃ', 'bahi', 'oraṃ', 'pāraṃ', 'ārā', 'ārakā', 'pacchā', 'pure', 'huraṃ', 'pecca' được dùng trong biến cách thứ bảy. Các từ 'sampati', 'āyati', 'ajja', 'aparajjha', 'suve', 'sve', 'uttarasuve' ('kisu', theo Rū), 'hiyyo', 'pare' ('parasuve', theo Rū), 'sajju', 'sāyaṃ', 'pāto', 'kālaṃ', 'kallaṃ', 'divā', 'rattaṃ', 'niccaṃ', 'satataṃ', 'abhiṇhaṃ', 'abhikkhaṇaṃ', 'muhuṃ', 'muhuttaṃ', 'bhūtapubbaṃ', 'purā', 'yadā', 'tadā' ('kadā', theo Rū), v.v... được dùng trong biến cách thứ bảy chỉ thời gian. Như vậy là các từ có liên quan đến biến cách.

อวิภตฺติยุตฺเตสุ อปฺเปว อปฺเปวนาม นุ อิจฺเจเต สํสยตฺเถ. อทฺธา อญฺญทตฺถุ ตคฺฆ ชาตุ กามํ สสกฺกํ อิจฺเจเต เอกํสตฺเถ. เอวํ อิติ อวธารเณ. กจฺจิ นุ นนุ กถํ (กึสุ, รู) กึ อิจฺเจเต ปุจฺฉนตฺเถ. เอวํ อิติ อิตฺถํ อิจฺเจเต นิทสฺสนตฺเถ. อิติ เหตุ+วากฺยปริสมตฺตีสุ จ. ยาว ตาว ยาวตา ตาวตา กิตฺตาวตา เอตฺตาวตา กีว อิจฺเจเต ปริจฺเฉทนตฺเถ. เอวํ สาหุ ลหุ โอปายิกํ ปฏิรูปํ อาม สาธุ อิจฺเจเต สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ. ตถา ยถา ยเถว ตเถว เอวํ เอวเมว เอวมฺปิ ยถาปิ เสยฺยถาปิ เสยฺยถาปินาม วิย อิว ยถริว ตถริว ยถานาม ตถานาม ยถาหิ ตถาหิ ยถาจ ตถาจ อิจฺเจเต ปฏิภาคตฺเถ. ยถาอิติ โยคฺคตา+วิจฺฉา+ปทตฺถานติวตฺติ+นิทสฺสเนสุ จ. เอวํอิติ [Pg.106] อุปเทส+ปญฺหาทีสุ จ. กิญฺจาปิอิติ อนุคฺคหตฺเถ. ธิอิติ ครเห. อโหอิติ ครห+ปสํสน+ปตฺถเนสุ. นามอิติ ครห+ปสํสน+สญฺญา+ปญฺเหสุ. สาธูติ ปสํสน+ยาจเนสุ. อิงฺฆ หนฺท อิจฺเจเต โจทนตฺเถ. สาธุ สุฏฺฐุ เอวเมตํติ อนุโมทเน. กิรอิติ อนุสฺสวน+อสทฺเธยฺเยสุ. นุนอิติ อนุมานา+นุสฺสรณ+ปริวิตกฺเกสุ. กสฺมาติ การณปุจฺฉเน. ยสฺมา ตสฺมา ตถา หิ เตน อิจฺเจเต การณจฺเฉทนตฺเถ. สห สทฺธึ อมา (สมํ, รู) อิติ สมกฺริยายํ. วินา ริเต วิปฺปโยเค. นานา ปุถุ พหุปกาเร. ปุถุ วิสุํ อสงฺฆาเต จ. ทุฏฺฐุ กุ กุจฺฉายํ (ชิคุจฺฉายํ, รู). ปุน อปฺปฐเม. กถํ จิกิจฺฉตฺเถ. ธา กฺขตฺตุํ โส กิญฺจอิติ สํขฺยาวิภาเค. อีสกํ อปฺปมาเนสุ (อปฺปมตฺเต, รู). สณิกํ มนฺทตฺเถ. ขิปฺปํ อรํ ลหุํ อาสุ ตุณฺหํ อจิรํ สีฆตฺเถ. จิรํ จิรสฺสํ ทีฆกาเล. เจ ยทิ สํกา+วฏฺฐาเน. ธุรํ ถิรา+วธารเณสุ (ธุวํ ถิรา+วธารเณสุ, รู). หา วิสาเท. ตุณฺหี อภาสเน. สจฺฉิ ปจฺจกฺเข. มุสา มิจฺฉาอลิกํ อสจฺเจ. สุวตฺถิ อาสิฏฺเฐ อิจฺจาทิ.

Trong các từ không liên quan đến biến cách, 'appeva', 'appevanāma', 'nu' có nghĩa là nghi ngờ. 'Addhā', 'aññadatthu', 'taggha', 'jātu', 'kāmaṃ', 'sasakkaṃ' có nghĩa là chắc chắn. 'Evaṃ', 'iti' có nghĩa là xác định. 'Kacci', 'nu', 'nanu', 'kathaṃ' ('kiṃsu', theo Rū), 'kiṃ' có nghĩa là hỏi. 'Evaṃ', 'iti', 'itthaṃ' có nghĩa là ví dụ. 'Iti' cũng được dùng trong nguyên nhân và kết thúc câu. 'Yāva', 'tāva', 'yāvatā', 'tāvatā', 'kittāvatā', 'ettāvatā', 'kīva' có nghĩa là giới hạn. 'Evaṃ', 'sāhu', 'lahu', 'opāyikaṃ', 'paṭirūpaṃ', 'āma', 'sādhu' có nghĩa là chấp nhận. 'Tathā', 'yathā', 'yatheva', 'tatheva', 'evaṃ', 'evameva', 'evampi', 'yathāpi', 'seyyathāpi', 'seyyathāpināma', 'viya', 'iva', 'yathariva', 'tathariva', 'yathānāma', 'tathānāma', 'yathāhi', 'tathāhi', 'yathāca', 'tathāca' có nghĩa là so sánh. 'Yathā' cũng được dùng trong sự thích hợp, sự lặp lại, sự không vượt quá ý nghĩa của từ, và ví dụ. 'Evaṃ' cũng được dùng trong sự chỉ dạy, câu hỏi, v.v... 'Kiñcāpi' có nghĩa là nhượng bộ. 'Dhi' có nghĩa là khiển trách. 'Aho' được dùng trong sự khiển trách, tán dương, và mong muốn. 'Nāma' được dùng trong sự khiển trách, tán dương, danh xưng, và câu hỏi. 'Sādhu' được dùng trong sự tán dương và yêu cầu. 'Iṅgha', 'handa' có nghĩa là thúc giục. 'Sādhu', 'suṭṭhu', 'evametaṃ' có nghĩa là tùy hỷ. 'Kira' được dùng trong sự nghe lại và sự không tin. 'Nuna' được dùng trong sự suy đoán, sự nhớ lại, và sự suy xét. 'Kasmā' có nghĩa là hỏi nguyên nhân. 'Yasmā', 'tasmā', 'tathā hi', 'tena' có nghĩa là chỉ rõ nguyên nhân. 'Saha', 'saddhiṃ', 'amā' ('samaṃ', theo Rū) có nghĩa là cùng hành động. 'Vinā', 'rite' có nghĩa là chia lìa. 'Nānā', 'puthu' có nghĩa là nhiều loại. 'Puthu', 'visuṃ' cũng có nghĩa là riêng rẽ. 'Duṭṭhu', 'ku' có nghĩa là ghê tởm ('jigucchāyaṃ', theo Rū). 'Puna' có nghĩa là không phải lần đầu. 'Kathaṃ' có nghĩa là nghi ngờ. 'Dhā', 'kkhattuṃ', 'so', 'kiñca' có nghĩa là phân chia số lượng. 'Īsakaṃ' có nghĩa là một chút ('appamatte', theo Rū). 'Saṇikaṃ' có nghĩa là chậm chạp. 'Khippaṃ', 'araṃ', 'lahuṃ', 'āsu', 'tuṇhaṃ', 'aciraṃ' có nghĩa là nhanh chóng. 'Ciraṃ', 'cirassaṃ' có nghĩa là thời gian dài. 'Ce', 'yadi' có nghĩa là nghi ngờ, điều kiện. 'Dhuraṃ' ('dhuvaṃ', theo Rū) có nghĩa là vững chắc, xác định. 'Hā' có nghĩa là buồn rầu. 'Tuṇhī' có nghĩa là im lặng. 'Sacchi' có nghĩa là trực tiếp. 'Musā', 'micchā', 'alikaṃ' có nghĩa là không thật. 'Suvatthi' có nghĩa là chúc phúc, v.v...

ตุน+กฺตฺวาน+กฺตฺวาปจฺจยนฺตา อุสฺสุกฺกนตฺเถ ภวนฺติ. ยถา ปสฺสิตุน ปสฺสิย ปสฺสิตฺวาน ปสฺสิตฺวา, ทิสฺวา ทิสฺวาน ทสฺเสตฺวา ทาตุน ทตฺวาน ทตฺวา อุปาทาย ทาเปตฺวา วิญฺญาย วิเจยฺย วิเนยฺย สเมจฺจ นิหจฺจ อุเปจฺจ อารพฺภ อาคมฺม อิจฺจาทิ.

Các từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ 'tuna', 'ktvāna', 'ktvā' có ý nghĩa là sự hăng hái. Ví dụ: passituna, passiya, passitvāna, passitvā, disvā, disvāna, dassetvā, dātuna, datvāna, datvā, upādāya, dāpetvā, viññāya, viceyya, vineyya, samecca, nihacca, upecca, ārabbha, āgamma, v.v...

วิภตฺติยา [Pg.107] กโต เภโท, สลิงฺคานํ ภเว ตถา;

ตุมฺหาทีนํ ตฺว+ลิงฺเคสุ, เนว+ตฺถิ ปาทิ+จาทินํ.

Sự phân biệt được tạo ra bởi biến cách, cũng như vậy đối với các từ có giới tính; đối với các từ như 'tumha', chúng có hai giới tính, nhưng không có (giới tính) đối với các tiếp đầu ngữ bắt đầu bằng 'pa' và các bất biến từ bắt đầu bằng 'ca'.

เอวํ นามาขฺยาโตปสคฺเคหิ วินิมุตฺตํ เอตํ นิปาตปทํ เวทิตพฺพํ.

Như vậy, nên hiểu rằng từ bất biến này được tách rời khỏi danh từ, động từ, và tiếp đầu ngữ.

เนปาติกปทํ.

Phẩm Bất biến từ.

ปุลฺลิงฺคํ อิตฺถิลิงฺคญฺจ, นปุํสก+มถา+ปรํ;

ติลิงฺคญฺจ อลิงฺคญฺจ, นามิกํ ปญฺจธา ฐิตํ.

Nam tính, nữ tính, và trung tính; rồi đến (từ có) ba giới tính và (từ) không có giới tính; danh từ được chia thành năm loại như vậy.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ นามกณฺโฑ ทุติโย.

Như vậy là kết thúc chương thứ hai, chương về Danh từ, trong sách Payogasiddhi.

๓. การกกณฺฑ

3. Chương về Cách

อถ [Pg.108] วิภตฺตีน+มตฺถเภทา วุจฺจนฺเต.

Bây giờ, sự khác biệt về ý nghĩa của các biến cách sẽ được trình bày.

ตตฺถ เอกมฺปิ อตฺถํ กมฺมาทิวเสน เอกตฺตาทิวเสน จ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย, สฺยาทโย. ตา ปน ปฐมาทิเภเทน สตฺตวิธา. ตา ยถา ‘‘ปฐมา+ตฺถมตฺเต’’ติ ปฐมาวิภตฺติ โหติ. สิสฺส โอการ+โลป+อ-มาเทเสสุ นโร อิตฺถี นปุํสกํ.

Ở đó, những biến cách (vibhattiyo) là những (hậu tố) phân chia một ý nghĩa theo cách của nghiệp v.v... và theo cách của số ít v.v...; (chúng là) si v.v... Nhưng chúng có bảy loại theo sự phân biệt của đệ nhất cách v.v... Chúng như là: theo (quy tắc) «paṭhamā atthamatte», có đệ nhất biến cách. Khi có sự biến đổi thành 'a', sự xóa bỏ 'o' của 'si', (các ví dụ là) naro, itthī, napuṃsakaṃ.

สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สํขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ;

นามตฺโถ ตสฺส สามญฺญ-มตฺถมตฺถํ ปวุจฺจเต.

Ý nghĩa riêng, thực thể, và giới tính; số (lượng) và năm loại như nghiệp v.v... (là) ý nghĩa của danh từ. Ý nghĩa chung của nó được gọi là ý nghĩa đơn thuần.

โส นามตฺโถ จ –

Và ý nghĩa của danh từ đó (là) –

ชาติ กฺริยา คุโณ ทพฺพํ, ตถา นามนฺติ ปญฺจธา;

สทฺทสฺส+ตฺโถ ส สทฺโทปิ, ปญฺจธาว+ตฺร ภิชฺชเต.

Chủng loại, hành động, phẩm chất, thực thể, và cũng như danh xưng, (là) năm loại ý nghĩa của từ. Và từ đó ở đây cũng được chia thành năm loại.

กถํ ชาติสทฺโท คุณสทฺโทตฺยาทินา.

Như thế nào? Bằng (câu hỏi) «từ chỉ chủng loại là gì, từ chỉ phẩm chất là gì?» v.v...

ภินฺเนสฺว+ภินฺนธี+สทฺทา, สพลาทีสุ ยพฺพลา;

วตฺตนฺเต ชาติ เอสา+สฺส, มาลา สุตฺต+มิวา+นฺวิตา.

Những từ và nhận thức không khác biệt trong những (vật) khác biệt, như (từ) 'yabbalā' trong (những con bò) đốm v.v... hiện hữu. Đây là chủng loại của nó, giống như sợi chỉ xuyên suốt vòng hoa.

อทพฺพภูตํ กตฺตาทิ-การกคฺคามสาธิยํ;

ปทตฺถํ กตฺตุกมฺมฏฺฐํ, กฺริย+มิจฺฉนฺติ ตพฺพิทู.

Những người thông hiểu mong muốn (gọi) ý nghĩa của một từ là hành động (kriyā), (khi nó) không phải là thực thể, có thể được hoàn thành bởi một nhóm các tác nhân như chủ thể v.v..., (và) có ý nghĩa của chủ thể và đối tượng.

ทพฺพสฺสิโต ตโต ภินฺโน, นิมิตฺโต ตปฺปตีติยา;

วินสฺสนสภาโว จ, นิคฺคุโณว คุโณ+จฺจเต.

Phẩm chất (guṇa) được gọi là (cái) nương tựa vào thực thể, khác biệt với nó, là nguyên nhân cho sự nhận thức về nó, và có bản chất hủy diệt, (và) không có phẩm chất (khác).

เอตฺถ [Pg.109] ปโฏ สุกฺโกติ วินสฺสนสภาโว จ จสทฺเทน วิปุโล อากาโสติ อวินสฺสนสภาโว จ อตฺตนิ วิสุํ คุณรหิโต คุโณ+จฺจเต ตฺยตฺโถ.

Ở đây, ý nghĩa là: (cái) có bản chất hủy diệt như (trong câu) «tấm vải trắng», và bởi từ 'ca', (cũng là cái) có bản chất không hủy diệt như (trong câu) «không gian rộng lớn», (và) tự nó không có phẩm chất riêng biệt, được gọi là phẩm chất.

ยํ ยํ วิเสสฺสเต กิญฺจิ, ตํ ตํ ทพฺพ+มิโห+จฺจเต;

ชาตฺยาทิโนปฺย+โต ตาทิ, ทพฺพตฺตํ ปริกปฺปเต.

Bất cứ cái gì được phân biệt, cái đó ở đây được gọi là thực thể. Do đó, ngay cả chủng loại v.v... cũng được coi là có bản chất của thực thể như vậy.

เอตฺถ โคชาติ อสฺสชาตีติ วุตฺเต ชาติ ทพฺพํ. นีโล คุโณติ จ คุโณ ทพฺพํ. ปจนกฺริยาติ จ คมนาทิกฺริยาโต วิเสสิยตีติ กฺริยาว ทพฺพํ.

Ở đây, khi nói «chủng loại bò, chủng loại ngựa», chủng loại là thực thể. Và (khi nói) «phẩm chất màu xanh», phẩm chất là thực thể. Và (khi nói) «hành động nấu ăn», vì nó được phân biệt với hành động đi lại v.v..., chính hành động là thực thể.

นามรูเปน สทพฺเพ, กฺวจิ สญฺญี กถียเต;

นามนฺติ ตํ ยถา จิตฺโต, สญฺญา สทฺโท ตุ ตทฺธนี.

Trong một thực thể có danh và sắc, đôi khi người có tên gọi được nói đến; đó là danh xưng (nāma), ví dụ như Citto. Nhưng từ chỉ tên gọi là âm thanh của nó.

นามสฺส ทพฺพตฺเตปิ จิตฺโตตฺยาทิ นาเมเนว ปสิชฺฌติ, โน ฆฏ+ปฏาทโยว ทพฺพตฺเตน, ตสฺมา นาม+มิติ สญฺญี กถียเต, ตํวาจกตฺตา ตพฺพตี จิตฺตาทิ สญฺญาสทฺโทติ นิจฺฉิยเตยฺย+ธิปฺปาโย.

Ý định nên được xác định là: Mặc dù danh xưng có bản chất thực thể, (tên) Citto v.v... chỉ được thành tựu bởi danh xưng, không phải như cái bình, tấm vải v.v... bởi bản chất thực thể. Do đó, người có tên gọi được nói là «danh xưng», và vì là từ biểu thị nó, từ chỉ tên gọi như Citto v.v... có nó (tức là người có tên gọi).

อยํ ปญฺจวิโธปิ อตฺโถ สทฺทตฺโถ เจว สามตฺถิยา คมฺยมานตฺโถ จาติ ทุพฺพิโธ. ตถา หิ ‘‘ปีโน ทิวา น ภุญฺเชยฺย’’มิติ ภุตฺตินิรากติ สทฺทตฺโถ. รตฺติภุตฺติ ตุ สามตฺถิยา+วคมฺยเต. เตเน+ตํ วุจฺจติ –

Năm loại ý nghĩa này có hai loại: vừa là ý nghĩa của từ, vừa là ý nghĩa được hiểu bởi năng lực (hàm ý). Thật vậy, trong câu «người mập không nên ăn ban ngày», sự từ chối việc ăn (ban ngày) là ý nghĩa của từ. Nhưng việc ăn ban đêm được hiểu bởi năng lực (hàm ý). Do đó, điều này được nói –

อตฺถปฺปตีติยํ สทฺท-พฺยาปาโร ติวิโธ ภเว;

มุขฺโย ลกฺขณ+พฺยญฺชน-สภาโว จาติ เอตฺถ ตุ.

Trong sự nhận thức ý nghĩa, hoạt động của từ có thể có ba loại: đó là bản chất chính, bản chất chỉ định (ẩn dụ), và bản chất gợi ý. Nhưng ở đây,

มุขฺโย ตุ นิรนฺตรตฺเถ, ลกฺขโณ ตุ ติโรหิเต;

อตฺเถ+ตโร ตุ วากฺยสฺส, อตฺเถเยว ปวตฺตติ.

(Hoạt động) chính thì ở trong ý nghĩa trực tiếp, (hoạt động) chỉ định thì ở trong ý nghĩa bị che khuất (ẩn dụ); còn cái kia (gợi ý) thì diễn ra trong chính ý nghĩa của câu.

‘‘มญฺเจ’’ติ [Pg.110] นิรนฺตรตฺเถ วตฺตมาโน มุขฺโย, ‘‘มญฺจา อุคฺโฆสนฺตี’’ติ ติโรหิตตฺเถ วตฺตมาโน ลกฺขโณ, คาถาทิสกลวากฺยสฺส+ตฺเถ วตฺตมาโน พฺยญฺชนสภาโว.

(Ví dụ) «trên giường» diễn ra trong ý nghĩa trực tiếp là (hoạt động) chính; (ví dụ) «những cái giường đang la hét» diễn ra trong ý nghĩa bị che khuất là (hoạt động) chỉ định; diễn ra trong ý nghĩa của toàn bộ câu như kệ ngôn v.v... là bản chất gợi ý.

พฺยาปารสฺส ปเภเทน, ติธา สทฺโทปิ วาจโก;

ลกฺขณิโก พฺยญฺชโกติ, ตทตฺโถปิ ติธา มโต.

Theo sự phân biệt của hoạt động, từ cũng có ba loại: (là) từ biểu thị, từ chỉ định, và từ gợi ý. Ý nghĩa của nó cũng được xem là có ba loại.

วจฺโจ ลกฺขณิโก พฺยงฺคฺโย, เจวํ สทฺโท สุวาจโก;

วุตฺตกเมน ชาตฺยาทิ-เภเทน ปญฺจธา ภเวติ.

(Ý nghĩa là) được biểu thị, được chỉ định, và được gợi ý. Và như vậy từ là từ biểu thị tốt. Theo thứ tự đã nói, nó có năm loại theo sự phân biệt của chủng loại v.v...

๓๘. อามนฺตเณ –

38. Trong (trường hợp) hô cách –

ติ อามนฺตณาธิเก อตฺถมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ. โภ นร, โภ อิตฺถิ, โภ นปุํสก.

Trong ý nghĩa đơn thuần được thêm vào bởi hô cách, có đệ nhất biến cách. Này người nam, này người nữ, này (vật) trung tính.

สทฺเทนา+ภิมุขีกาโร, วิชฺชมานสฺส วตฺถุโน;

อามนฺตณํ วิธาตพฺเพ, นตฺถิ ‘‘ราชา ภเว’’ติ+ทํ.

Sự hướng đến bằng lời nói của một đối tượng hiện hữu là hô cách. (Nó) không có trong (trường hợp) cần được tạo ra, như câu «hãy trở thành vua» này.

กฺริยา นิมิตฺตํ การกนฺตุ กมฺม, กตฺตุ, กรณ, สมฺปทาน, อวธิ, อาธารเภเทน ฉพฺพิธํ, ตํ ยถา –

Nhưng tác nhân là nguyên nhân của hành động, có sáu loại theo sự phân biệt của đối cách, chủ cách, công cụ cách, vị cách, xuất xứ cách, và sở thuộc cách. Chúng như là –

๒,๒. กมฺเม ทุติยา

2.2. Đệ nhị (biến cách) trong (trường hợp) đối cách

กรียติ กตฺตุกิริยาย สมฺพนฺธียตีติ กมฺมํ, ตสฺมึ กมฺมการเก ทุติยาวิภตฺติ โหติ. ตํ ติวิธํ นิพฺพตฺติ, วิกติ, ปตฺติ เภเทน, ตตฺถ นิพฺพตฺติกมฺเม มาตา ปุตฺตํ วิชายติ, อาหาโร สุขํ ชนยติ, กฏํ กโรติ ทตฺโต. วิกติยํ กฏฺฐ+มงฺคารํ กโรติ, สุวณฺณํ กฏกํ กโรติ, วีหโย ลุนาติ. ปตฺติยํ ทตฺโต ฆรํ ปวิสติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ, ธมฺมํ สุณาติ, ปณฺฑิเต ปยิรุปาสติ.

Đối cách (kamma) là cái được làm, được liên kết với hành động của chủ thể. Trong tác nhân đối cách đó, có đệ nhị biến cách. Nó có ba loại theo sự phân biệt: tạo thành, biến đổi, và đạt đến. Trong đó, đối với đối cách tạo thành: người mẹ sinh ra người con, thức ăn tạo ra sự an lạc, Datto làm một tấm chiếu. Đối với (đối cách) biến đổi: (anh ta) biến củi thành than, (anh ta) làm vàng thành vòng tay, (anh ta) gặt lúa. Đối với (đối cách) đạt đến: Datto đi vào nhà, (anh ta) thấy mặt trời, (anh ta) nghe pháp, (anh ta) hầu cận người trí.

วุตฺตญฺจ [Pg.111] –

Và đã được nói –

นิพฺพตฺติ+วิกติ+ปตฺติ-เภทา กมฺมํ ติธา มตํ;

กตฺตุกฺริยาภิคมฺมนฺตํ, สุข+มงฺคารํ+ฆรํ ยถาติ.

Đối cách được xem là có ba loại theo sự phân biệt tạo thành, biến đổi, và đạt đến; (là cái) được đạt đến bởi hành động của chủ thể, ví dụ như sự an lạc, than, và ngôi nhà.

กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนียนฺติ อตฺเถว คุณยุตฺตสฺส กมฺมตา, วิปุลํ กโรติ, ทสฺสนียํ กโรตีติ กฺริยาย สมฺพนฺธิยมานตฺตา. โอทโน ปจฺจเตติ โอทนสทฺทโต กมฺมตา นปฺปตียเต, กิญฺจรหิ อาขฺยาตโต.

Trong (câu) «anh ta làm một tấm chiếu rộng và đẹp», tính đối cách chỉ thuộc về (từ) có phẩm chất trong ý nghĩa, vì được liên kết với hành động (như trong) «anh ta làm cho rộng», «anh ta làm cho đẹp». Trong (câu) «cơm được nấu», tính đối cách không được nhận biết từ từ 'odana', mà là từ động từ.

อิจฺฉิตกมฺมํ ยถา-คาวุํ ปโย โทหติ, โคมนฺตํ คาวํ ยาจติ, คาว+มว รุนฺธติ วชํ, มาณวกํ มคฺคํ ปุจฺฉติ, โคมนฺตํ คาวํ ภิกฺขเต, รุกฺข+มวจินาติ ผลานิ, รุกฺขาตฺยตฺโถ. สิสฺสํ ธมฺมํ พฺรูเต. เอตฺถ ปโย, คาวํ อิจฺจาทิ อิจฺฉิตํ, คาวุํ, โคมนฺต+มิจฺจาทิ อนิจฺฉิตํ. เอว+มนิจฺฉิเตปิ กณฺฏกํ มทฺทติ, วิสํ คิลติ. ยํ เนวิ+จฺฉิตํ, นาปิ อนิจฺฉิตํ, ตตฺราปิ คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูล+มุปสปฺปติ.

Đối cách được mong muốn, ví dụ: (anh ta) vắt sữa từ con bò, (anh ta) xin con bò từ người chủ bò, (anh ta) nhốt con bò trong chuồng, (anh ta) hỏi đường cậu bé, (anh ta) xin con bò từ người chủ bò, (anh ta) hái quả từ cây – ý nghĩa là «từ cây». (Anh ta) nói pháp cho học trò. Ở đây, sữa, con bò, v.v... là (đối cách) được mong muốn; con bò, người chủ bò, v.v... là (đối cách) không được mong muốn. Tương tự, ngay cả trong (trường hợp) không được mong muốn: (anh ta) giẫm lên gai, (anh ta) nuốt thuốc độc. Cái mà không được mong muốn cũng không không được mong muốn, ngay cả ở đó: đi đến làng, (anh ta) đến gần gốc cây.

อาธาเร อธิสิ+ฐา+สานํ ปโยเค จ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, คาม+มธิติฏฺฐติ, รุกฺข+มชฺฌาสเตติ. เอตฺถ ปถวินฺติ ปถวิยนฺติ อตฺโถ. เอว+มภิ, นิปุพฺพวิสสฺสาปิ, ธมฺม+มภินิวิสเต, ธมฺเม วา. ตถา อุป, นฺว+ชฺฌา+ปุพฺพวสติสฺส, คาม+มุปวสติ, คาม+มนุวสติ, วิหาร+มธิวสติ, คาม+มาวสติ, อคารํ อชฺฌวสติ, เอตฺถ คามนฺติ คาเมตฺยตฺโถ. ตถา ตปฺปานา+จาเรปิ, นทึ ปิพติ, คามํ จรติ, นทิยํตฺยตฺโถ. สเจ มํ นาลปิสฺสตีติ มยา สทฺธึตฺยตฺโถ. วิหิตาว ปฏิ-โยเคปิ ทุติยา, ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคา, ตมฺปฏิ โพชฺฌงฺคา ภาสนฺตูติ อตฺโถ. อุปมา มํ ปติภาติ[Pg.112], อุปมา มํ อุปฏฺฐาติตฺยตฺโถ. ธาตุนายุตฺเต ‘‘ตสฺส นปฺปฏิภาตี’’ติ ฉฏฺฐี.

Và trong sự sử dụng của các động từ căn `si`, `ṭhā`, `ās` có tiếp đầu ngữ `adhi` với nghĩa chỉ nơi chốn, (biến cách thứ hai được dùng). (Ví dụ:) `pathaviṃ adhisessati` (nằm trên đất), `gāmaṃ adhitiṭṭhati` (đứng trong làng), `rukkhaṃ ajjhāsati` (ngồi trên cây). Ở đây, `pathaviṃ` có nghĩa là `pathaviyaṃ`. Tương tự, đối với động từ căn `vis` có tiếp đầu ngữ `abhi` và `ni`, (ví dụ:) `dhammaṃ abhinivisate` hoặc `dhamme` (chuyên tâm vào Pháp). Tương tự, đối với động từ căn `vas` có tiếp đầu ngữ `upa`, `anu`, `adhi`, `ā`, (ví dụ:) `gāmaṃ upavasati` (sống gần làng), `gāmaṃ anuvasati` (sống dọc theo làng), `vihāraṃ adhivasati` (trú trong tu viện), `gāmaṃ āvasati` (sống trong làng), `agāraṃ ajjhavasati` (sống trong nhà). Ở đây, `gāmaṃ` có nghĩa là `gāme`. Tương tự, trong ý nghĩa uống và đi lại, (ví dụ:) `nadiṃ pibati` (uống nước sông), `gāmaṃ carati` (đi trong làng), có nghĩa là `nadiyaṃ`. (Câu) `Sace maṃ nālapissati` có nghĩa là `mayā saddhiṃ` (với tôi). Biến cách thứ hai cũng được quy định khi đi cùng với `paṭi`, (ví dụ:) `paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā`, có nghĩa là `taṃpaṭi bojjhaṅgā bhāsantu` (mong rằng các giác chi hãy hiển lộ đến ngài, Cunda). `Upamā maṃ patibhāti` có nghĩa là `upamā maṃ upaṭṭhāti` (một ví dụ đến với tôi). Khi đi cùng với động từ căn, (dùng) biến cách thứ sáu như trong `tassa nappaṭibhāti`.

๓. กาลทฺธาน+มจฺจนฺตสํโยเค

3. Trong sự liên tục về thời gian và không gian.

กาลทฺธานํ ทพฺพ+คุณ+กฺริยาหิ อจฺจนฺตสํโยเค เตหิ กาลทฺธานวาจีหิ ทุติยา โหติ. กาเล-สตฺตาหํ ควปานํ, มาสํ มํโสทนํ, สรทํ รมณียา นที, สพฺพกาลํ รมณียํ นนฺทนํ, ตโย มาเส อภิธมฺมํ เทเสติ. อทฺธนิ-โยชนํ วนราชิ, โยชนํ ทีโฆ ปพฺพโต, โกสํ สชฺฌายติ.

Khi có sự liên tục về thời gian và không gian với vật chất, phẩm chất, hoặc hành động, biến cách thứ hai được dùng với các từ chỉ thời gian và không gian. Về thời gian: `sattāhaṃ gavapānaṃ` (sữa bò trong một tuần), `māsaṃ maṃsodanaṃ` (cơm thịt trong một tháng), `saradaṃ ramaṇīyā nadī` (dòng sông đẹp suốt mùa thu), `sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ` (vườn Nandana đẹp mọi lúc), `tayo māse abhidhammaṃ deseti` (vị ấy thuyết Abhidhamma trong ba tháng). Về không gian: `yojanaṃ vanarāji` (một hàng cây rừng dài một do tuần), `yojanaṃ dīgho pabbato` (ngọn núi dài một do tuần), `kosaṃ sajjhāyati` (trùng tụng suốt một kosa).

ปุพฺพนฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา, อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาโนติ เอวมาทีสุ กาลวาจีหิ อจฺจนฺตสํโยเค ทุติยา, พหุลํวิธานา วิภตฺติวิปลฺลาโส วา. มาเสนา+นุวาโก+ธีโต, โกเสนา+นุวาโก+ธีโตติ กรณตฺเถ ตติยา.

Trong các ví dụ như `Pubbanhasamayaṃ nivāsetvā` (đắp y vào buổi sáng), `ekaṃ samayaṃ bhagavā` (một thời, đức Thế Tôn), `imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāno` (trong đêm nay, bốn vị đại vương), biến cách thứ hai được dùng với các từ chỉ thời gian trong nghĩa liên tục, hoặc có sự hoán đổi biến cách do quy tắc đa dạng. (Ví dụ:) `Māsenānuvāko dhīto` (một chương được học trong một tháng), `kosenānuvāko dhīto` (một chương được học trong một kosa), (ở đây) là biến cách thứ ba trong nghĩa công cụ.

๔. คติโพธาหารสทฺทตฺถากมฺมกภชฺชาทีนํ ปโยชฺเช

4. Trong thể sai khiến của các động từ có nghĩa chuyển động, hiểu biết, ăn uống, phát âm, các động từ bất cập vật, và các động từ như `bhajja`.

คตฺยตฺถานํ โพธตฺถานํ อาหารตฺถานํ สทฺทตฺถาน+มกมฺมกานํ ภชฺชาทีนญฺจ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ. ทตฺโต คมยติ มาณวกํ คามํ, ยาปยติ วา. คุรุ โพธยติ มาณวกํ ธมฺมํ, เวทยติ วา. มาตา โภชยติ ปุตฺต+โมทนํ, อาสยติ วา. คุรุ อชฺฌาปยติ สิสฺสํ เวทํ, ปาฐยติ วา. ปโยชฺชโต+ญฺญตฺร กมฺเม ทุติยา. โปโส อาสยติ ทตฺตํ, สายยติ วา. โปโส อญฺญํ ภชฺชาเปติ, อญฺญํ โกฏฺฏาเปติ, อญฺญํ สนฺถราเปติ.

Trong thể sai khiến của các động từ có nghĩa chuyển động, hiểu biết, ăn uống, phát âm, các động từ bất cập vật, và các động từ như `bhajja`, chủ từ (của động từ gốc) dùng biến cách thứ hai. (Ví dụ:) `Datto gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ`, hoặc `yāpayati` (Datta khiến chàng thanh niên đi đến làng). `Guru bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ`, hoặc `vedayati` (Thầy giáo khiến chàng thanh niên hiểu Pháp). `Mātā bhojayati puttaṃ odanaṃ`, hoặc `āsayati` (Mẹ cho con trai ăn cơm). `Guru ajjhāpayati sissaṃ vedaṃ`, hoặc `pāṭhayati` (Thầy giáo dạy học trò kinh Veda). Ngoài tác nhân sai khiến, túc từ dùng biến cách thứ hai. `Poso āsayati dattaṃ`, hoặc `sāyayati` (Người kia khiến Datta ngồi, hoặc nằm). `Poso aññaṃ bhajjāpeti` (Người kia khiến người khác chiên), `aññaṃ koṭṭāpeti` (khiến người khác giã), `aññaṃ santharāpeti` (khiến người khác trải ra).

๕. หราทีนํ วา

5. Hoặc đối với các động từ như `harati`.

หราทีนํ [Pg.113] ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ วา. โปโส หาเรติ ภารํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. ทสฺสยเต ชนํ ราชา, ชเนเนติ วา. อภิวาทยเต คุรุํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. อชฺโฌหาเรติ สตฺตุํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. กาเรติ ทตฺโต ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. ปกฺเข สพฺพตฺร กตฺตริ ตติยา.

Trong thể sai khiến của các động từ như `harati`, chủ từ (của động từ gốc) có thể dùng biến cách thứ hai. (Ví dụ:) `Poso hāreti bhāraṃ dattaṃ`, hoặc `dattena` (Người kia khiến Datta mang gánh nặng). `Dassayate janaṃ rājā`, hoặc `janena` (Đức vua cho dân chúng thấy). `Abhivādayate guruṃ dattaṃ`, hoặc `dattena` (Vị ấy khiến Datta đảnh lễ thầy). `Ajjhohāreti sattuṃ dattaṃ`, hoặc `dattena` (Vị ấy khiến Datta nuốt kẻ thù). `Kāreti datto dattaṃ`, hoặc `dattena` (Datta khiến Datta làm). Trong trường hợp còn lại, chủ từ luôn ở biến cách thứ ba.

๖. น ขาทาทีนํ

6. Không áp dụng cho các động từ như `khādati`.

ขาทาทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา น โหติ. คตฺยตฺถาทีสุ กฺวจิ ปฏิเสธตฺถ+มิทํ. ขาทยติ ทตฺโต ทตฺเตน, อาทยติ ทตฺเตน, อวฺหาปยติ ทตฺเถน, สทฺทายยติ ทตฺเตน, นายยติ ทตฺเตน, กนฺทยติ ทตฺเตน.

Trong thể sai khiến của các động từ như `khādati`, chủ từ (của động từ gốc) không dùng biến cách thứ hai. Điều này nhằm mục đích phủ định (biến cách thứ hai) trong một số trường hợp của các động từ có nghĩa chuyển động, v.v. (Ví dụ:) `Khādayati datto dattena` (Datta khiến ăn bởi Datta), `ādayati dattena` (khiến lấy bởi Datta), `avhāpayati datthena` (khiến gọi bởi Datta), `saddāyayati dattena` (khiến tạo ra tiếng động bởi Datta), `nāyayati dattena` (khiến dẫn dắt bởi Datta), `kandayati dattena` (khiến khóc bởi Datta).

๗. ฌาทีหิ ยุตฺตา

7. Khi đi cùng với các từ như `dhi`.

ธิอาทีหิ ยุตฺตโต ทุติยา โหติ. ธิ+รตฺถุ+มํ ปุติกายํ, อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาลนฺทํ, ราชคหสฺส จ นาลนฺทสฺส จ วิวรภูเต มชฺเฌติ อตฺโถ. สมาธาน+มนฺตเรน, มุจลินฺท+มภิโต สรํ. ฉฏฺฐฺยตฺเถ+ยํ ทุติยา.

Khi đi cùng với các từ như `dhi`, biến cách thứ hai được dùng. (Ví dụ:) `Dhiratthu maṃ putikāyaṃ` (Đáng nguyền rủa thay cho ta, cái thân hôi thối này), `antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ` (giữa Rājagaha và Nālandā), có nghĩa là `rājagahassa ca nālandassa ca vivarabhūte majjhe` (ở giữa khoảng không gian của Rājagaha và Nālandā). `Samādhānamantarena` (không có sự định tâm), `mucalindamabhito saraṃ` (hồ nước xung quanh Mucalinda). Biến cách thứ hai này có ý nghĩa của biến cách thứ sáu.

๘. ลกฺขณิตฺถมฺภูตวิจฺฉาสฺว+ภินา

8. Với `abhi` trong các nghĩa: dấu hiệu, trạng thái, và từng phần.

ลกฺขณาทีสฺว+ตฺเถสุ อภินา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. รุกฺข+มภิวิชฺโชตเต จนฺโท, เอตฺถ รุกฺโข ลกฺขณํ, จนฺโท ลกฺขิตพฺโพ, ตตฺร อภินา รุกฺขสฺส ลกฺขณวุตฺติตา ปกาสียตีติ รุกฺโข อภินา ยุตฺโต นาม. สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มภิ, มาตริ สาธุตฺตํ ปตฺโตตฺยตฺโถ. รุกฺขํ รุกฺขํอภิ วิชฺโชตเต จนฺโท, รุกฺเข รุกฺเขตฺยตฺโถ.

Khi đi cùng với `abhi` trong các nghĩa như dấu hiệu, v.v., biến cách thứ hai được dùng. (Ví dụ:) `Rukkhamabhivijjotate cando` (mặt trăng chiếu sáng về phía cây). Ở đây, cây là dấu hiệu, mặt trăng là vật được biểu thị. Ở đó, nhờ `abhi` mà chức năng làm dấu hiệu của cây được biểu lộ, do đó cây được gọi là đi cùng với `abhi`. `Sādhu devadatto mātaramabhi` (Devadatta tốt với mẹ), có nghĩa là `mātari sādhuttaṃ patto` (đạt được sự tốt lành đối với mẹ). `Rukkhaṃ rukkhaṃabhi vijjotate cando` (mặt trăng chiếu sáng trên từng cây), có nghĩa là `rukkhe rukkhe`.

๙. ปติปรีหิ ภาเค จ

9. Với `pati` và `pari`, và trong nghĩa chỉ phần.

ปติปรีหิ [Pg.114] ยุตฺตโต ลกฺขณาทีสุ ภาเค จ+ตฺเถ ทุติยา โหติ. รุกฺขํปติ วิชฺโชตเต, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํปติ, รุกฺขํ รุกฺขํปติ ติฏฺฐติ, ย+เทตฺถ มํ ปติ สิยา, โย มม ภาโค, โส ทียตุตฺยตฺโถ. เอวํ รุกฺขํปริตฺยาทิปิ.

Khi đi cùng với `pati` và `pari` trong các nghĩa như dấu hiệu, v.v., và trong nghĩa chỉ phần, biến cách thứ hai được dùng. (Ví dụ:) `Rukkhaṃpati vijjotate` (chiếu sáng về phía cây), `sādhu devadatto mātaraṃpati` (Devadatta tốt với mẹ), `rukkhaṃ rukkhaṃpati tiṭṭhati` (đứng ở mỗi cây). `Yadettha maṃ pati siyā`, có nghĩa là `yo mama bhāgo, so dīyatu` (phần nào ở đây là của tôi, xin hãy cho phần đó). Tương tự, cũng có `rukkhaṃpari`, v.v.

๑๐. อนุนาติ

10. Với `anu`.

ลกฺขณาทีสุ ทุติยา. รุกฺขมนุ วิชฺโชตเต, สจฺจกิริย+มนุ วสฺสิ, เหตุ จ ลกฺขณํ ภวติ, สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มนุ, รุกฺขํ รุกฺข+มนุ วิชฺโชตเต, ยเทตฺถ มํอนุ สิยา.

Trong các nghĩa như dấu hiệu, (dùng) biến cách thứ hai. (Ví dụ:) `Rukkhamanu vijjotate` (chiếu sáng dọc theo cây), `saccakiriyamanu vassi` (trời mưa theo lời chân thật), và nguyên nhân cũng là một dấu hiệu. `Sādhu devadatto mātaram anu` (Devadatta tốt theo mẹ), `rukkhaṃ rukkhamanu vijjotate` (chiếu sáng dọc theo mỗi cây), `yadettha maṃanu siyā` (phần nào ở đây là của tôi).

๑๑. สหตฺเถ

11. Trong nghĩa cùng với.

สหตฺเถ อนุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา. ปพฺพต+มนุ ติฏฺฐติ, ปพฺพเตน สห ตฺยตฺโถ.

Khi đi cùng với `anu` trong nghĩa cùng với, (dùng) biến cách thứ hai. (Ví dụ:) `Pabbatamanu tiṭṭhati`, có nghĩa là `pabbatena saha` (đứng cùng với ngọn núi).

๑๒. หีเน

12. Trong nghĩa thấp kém hơn.

หีนตฺเถ อนุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา. อนุสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต ภิกฺขู, สาริปุตฺตโต ปญฺญาย หีนาตฺยตฺโถ.

Khi đi cùng với `anu` trong nghĩa thấp kém hơn, (dùng) biến cách thứ hai. (Ví dụ:) `Anusāriputtaṃ paññavanto bhikkhū`, có nghĩa là `sāriputtato paññāya hīnā` (các vị tỳ khưu có trí tuệ kém hơn ngài Sāriputta).

๑๓. อุเปน

13. Với `upa`.

หีนตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา ทุติยา. อุปสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต.

Khi đi cùng với `upa` trong nghĩa thấp kém hơn, (dùng) biến cách thứ hai. (Ví dụ:) `Upasāriputtaṃ paññavanto` (những người có trí tuệ kém hơn ngài Sāriputta).

๑๖. กตฺตุกรเณสุ ตติยา

16. Biến cách thứ ba trong nghĩa chủ từ và công cụ.

กตฺตริ กรเณ จ การเก ตติยา โหติ. ชิเนน เทสิโต ธมฺโม, พุทฺเธน ชิโต มาโร, อหินา ทฏฺโฐ นโร. ยตฺถ [Pg.115] การณการณมฺปิ การณวเสน วุจฺจติ, ตตฺถาปิ ตติยา, โจเรหิ คาโม ทฑฺโฒ, ติเณหิ ภตฺตํ สิทฺธํ, สทฺเธหิ การิตา วิหารา.

Trong tác nhân chủ từ và tác nhân công cụ, biến cách thứ ba được dùng. (Ví dụ:) `Jinena desito dhammo` (Pháp được thuyết bởi bậc Toàn Thắng), `buddhena jito māro` (Ma vương bị chinh phục bởi đức Phật), `ahinā daṭṭho naro` (người đàn ông bị rắn cắn). Nơi nào mà ngay cả nguyên nhân của nguyên nhân cũng được nói như là nguyên nhân, ở đó cũng dùng biến cách thứ ba, (ví dụ:) `corehi gāmo daḍḍho` (làng bị đốt bởi bọn cướp), `tiṇehi bhattaṃ siddhaṃ` (cơm được nấu bằng cỏ), `saddhehi kāritā vihārā` (các tu viện được xây dựng bởi những người có đức tin).

อตฺตปธาโน กิริยํ, โย นิพฺพตฺเตติ การโก;

อปยุตฺโต ปยุตฺโต วา, ส กตฺตาติ ปวุจฺจติ.

Tác nhân nào, với vai trò chính, tạo ra hành động; dù độc lập hay phụ thuộc, nó được gọi là chủ từ.

กรเณ-ตํ ปน ทุวิธํ อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน, ยถา หตฺเถน กมฺมํ กโรติ, จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, มนสา ธมฺมํ วิญฺญายติ. ทตฺเตน วิหโย ลุนาติ, อคฺคินา กุฏึ ฌาเปติ.

Về công cụ: nó có hai loại, là bên trong và bên ngoài. Ví dụ: `hatthena kammaṃ karoti` (làm việc bằng tay), `cakkhunā rūpaṃ passati` (thấy sắc bằng mắt), `manasā dhammaṃ viññāyati` (nhận thức pháp bằng ý). `Dattena vihayo lunāti` (cắt lúa bằng liềm), `agginā kuṭiṃ jhāpeti` (đốt chòi bằng lửa).

พาหิรญฺจ ตถา+ชฺฌตฺตํ, กรณํ ทุวิธํ ยถา;

วีหึ ลุนาติ ทตฺเตน, เนตฺเตน จนฺท+มิกฺขเต.

Công cụ có hai loại, là bên ngoài và bên trong; ví như: cắt lúa bằng liềm, nhìn trăng bằng mắt.

ปกติยา อภิรูโป, โคตฺเตน โคตโม อิจฺจาทิ ภูธาตุสฺส สมฺภวา กรเณ ตติยา. ตถา สาริปุตฺโตติ นาเมน วิสฺสุโต, ชาติยา ขตฺติโย พุทฺโธ, ชาติยา สตฺตวสฺสิโก, สิปฺเปน นฬกาโร โส, เอกูนตึโส วยสา, เอวํ สเมน ธาวติ, วิสเมน ธาวติ, ทฺวิโทเณน ธญฺญํ กิณาติ.

Về bản chất là đẹp trai, về dòng họ là Gotama, v.v... là cách thứ ba trong ý nghĩa nguồn gốc của động từ căn bhū. Tương tự: nổi tiếng với tên gọi Sāriputta, Đức Phật thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ, bảy tuổi tính theo dòng dõi, người ấy là thợ làm sậy về nghề nghiệp, hai mươi chín tuổi về tuổi tác, như vậy, chạy một cách đều đặn, chạy một cách không đều đặn, mua lúa bằng hai đấu.

๑๗. สหตฺเถน

17. Với từ saha (cùng với)

สหตฺเถน โยเค ตติยา สิยา. ตติยาปิ ฉฏฺฐีว อปฺปธาเน เอว ภวติ. ปุตฺเตน สหา+คโต, ปุตฺเตน สทฺธึ อาคโต, วิตกฺเกน สห วตฺตติ, ปุตฺเตน สห ถูโล, นิสีทิ ภควา สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน, สหสฺเสน สมํ มิตา, สพฺเพหิ เม ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาโว.

Cách thứ ba được dùng khi kết hợp với từ saha. Cách thứ ba, cũng như cách thứ sáu, chỉ được dùng cho (danh từ) phụ. (Ví dụ:) đã đi cùng với con trai, đã đến cùng với con trai, hiện hữu cùng với tầm, mập cùng với con trai, Đức Thế Tôn đã ngồi cùng với Tăng chúng, được đo lường ngang bằng với một ngàn, sự chia lìa khỏi tất cả những gì khả ái, khả ý của tôi.

๑๘. ลกฺขเณ

18. Trong ý nghĩa đặc điểm

ลกฺขเณ [Pg.116] วตฺตมานโต ตติยา. ภินฺเนน สีเสน ปคฺฆรนฺเตน โลหิเตน ปฏีวิสฺสเก อุชฺฌาเปสิ, อูนปญฺจพนฺธเนน ปตฺเตน อญฺญํ นวํ ปตฺตํ เจตาเปยฺย, ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชก+มทฺทกฺขิ, อกฺขินา กาโณ, หตฺเถน กุณี, ปาเทน ขญฺโช, ปิฏฺฐิยา ขุชฺโช. เตน หิ วิกลงฺเคน วิกลงฺคิโน วิกาโร ลกฺขิยเต.

Cách thứ ba (được dùng) khi diễn tả một đặc điểm. (Ví dụ:) đã làm cho những người hàng xóm bực tức với cái đầu bị vỡ và máu đang chảy, nên mua một cái bát mới khác với cái bát thiếu năm chỗ buộc, đã thấy một du sĩ với cây gậy ba chạc, chột mắt, què tay, thọt chân, gù lưng. Do đó, sự khiếm khuyết của người tàn tật được nhận biết bởi sự tàn tật (đó).

๑๙. เหตุมฺหิ

19. Trong ý nghĩa nguyên nhân

วาสาทิลกฺขณกฺริยาย เหตุโต ตติยา. อนฺเนน วสติ, วิชฺชาย วสติ, น ชจฺจา วสโล โหติ, กมฺมุนา วสโล โหติ, ทาเนน โภควา, อาจาเรน กุลํ, เตน ปาณิ กามทโท.

Cách thứ ba (được dùng) do nguyên nhân của hành động được biểu thị bởi (động từ) sống, v.v... (Ví dụ:) sống nhờ vật thực, sống nhờ minh kiến, không phải trở thành người hạ tiện do dòng dõi, trở thành người hạ tiện do nghiệp, giàu có nhờ bố thí, (cao quý) dòng họ nhờ đức hạnh, do đó, bàn tay là vật ban cho các dục.

๒๐. ปญฺจมี+เณ วา

20. Hoặc cách thứ năm trong (ý nghĩa) nợ

อิเณ เหตุมฺหิ ปญฺจมี วา. สตสฺมา พทฺโธ, สเตน วา.

Hoặc cách thứ năm (được dùng) trong ý nghĩa nguyên nhân là món nợ. (Ví dụ:) bị trói buộc vì một trăm, hoặc bởi một trăm.

๒๑. คุเณ

21. Trong ý nghĩa phẩm chất

ปรงฺคภูเต เหตุมฺหิ ปญฺจมี โหติ วา. ชฬตฺตา พทฺโธ, ชฬตฺเตนวา, ปญฺญาย มุตฺโต, หุตฺวา อภาวโต อนิจฺจา, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ. พหุลํวิธานา สตฺตมฺยตฺเถหิปิ, เตน สมเยน, กาเลน ธมฺมสากจฺฉา, ปุรตฺถิเมน ธตรฏฺโฐ, ทกฺขิเณน วิรูฬฺหโก, อุตฺตเรน กปิลวตฺถุ, เยน ภควา, เตนุปสงฺกมิ, โส โว มม+จฺจเยน สตฺถาติ. มาเสน ภุญฺชติ, เอกาเหเนว พาราณสึ ปาวิสิ, นวหิ มาเสหิ วิหารํ การาเปสิ[Pg.117], กหาปเณน อูโน, ธเนน วิกโล, อสินา กลโห, อาจาเรน นิปุโณ, คุเฬน มิสฺสกํ, วาจาย สขิโล, มณินา อตฺโถ, ธเนน อตฺโถ, โยชเนน คจฺฉติ อิจฺจาทิ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา. อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนตีติ ปจฺจตฺเต พหุลํวิธานา กตฺตริ ตติยา. เอวํ ติเลหิ เขตฺเต วปตีติ กมฺมตฺเถ, สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณนาติ ปญฺจมฺยตฺเถ จ.

Hoặc cách thứ năm được dùng trong ý nghĩa nguyên nhân là một thuộc tính của một vật khác. (Ví dụ:) bị trói buộc vì sự ngu đần, hoặc bởi sự ngu đần; được giải thoát nhờ trí tuệ; là vô thường vì sau khi có lại không có; do hành diệt nên thức diệt. Theo quy tắc tổng quát, (cách thứ ba) cũng (được dùng) trong ý nghĩa của cách thứ bảy. (Ví dụ:) vào lúc đó, thảo luận Pháp đúng thời, về phía đông là Dhataraṭṭha, về phía nam là Virūḷhaka, về phía bắc là Kapilavatthu, đã đi đến nơi có Đức Thế Tôn, sau khi ta qua đời, vị ấy sẽ là bậc Đạo sư của các ngươi. Ăn trong một tháng, đã vào thành Bārāṇasī chỉ trong một ngày, đã cho xây dựng ngôi tịnh xá trong chín tháng, thiếu một đồng kahāpaṇa, thiếu thốn tài sản, cãi nhau vì gươm, khéo léo về đức hạnh, trộn với đường mật, khéo nói về lời nói, cần đến ngọc, cần đến tài sản, đi một do-tuần, v.v... là cách thứ ba trong ý nghĩa nguyên nhân hoặc công cụ. Trong câu 'tự mình đồng ý với chính mình', theo quy tắc tổng quát, cách thứ ba được dùng trong ý nghĩa chủ cách đối với tự thân. Tương tự, trong câu 'gieo mè trong ruộng', (cách thứ ba) được dùng trong ý nghĩa đối cách; và trong câu 'chúng tôi đã được giải thoát khỏi vị Đại Sa-môn ấy', (cách thứ ba) được dùng trong ý nghĩa cách thứ năm.

๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน

24. Cách thứ tư trong ý nghĩa chỉ định cách

อเจตนํ สเจตนํ วา ปฏิคฺคาหกภาเวนา+เปกฺขิตํ, ตํ สมฺปทานํ, ตญฺจ ทา-ทาเนติ ธาตุโต พฺยปฺเปน ยุตฺตเมว, ตตฺถ จตุตฺถี โหติ. ตญฺจ ทียมานสฺส วตฺถุโน อนิวารณ+ชฺเฌสนา+นุมติโต ติวิโธ, ยถา พุทฺธสฺส ปุปฺผํ เทติ, โพธิรุกฺขสฺส ชลํ เทติ, ยาจกสฺส ธนํ เทติ, ภิกฺขูนํ ทานํ เทติ.

Vật vô tri hoặc hữu tri được xem như là người nhận, đó là chỉ định cách; và nó chỉ được kết hợp với sự cho đi từ động từ căn dā. Ở đó, cách thứ tư được dùng. Và nó có ba loại đối với vật được cho: không từ chối, thỉnh cầu, và chấp thuận. Ví dụ: dâng hoa cho Đức Phật, tưới nước cho cây bồ-đề, cho tài sản cho người ăn xin, cúng dường vật thí cho các vị Tỳ-khưu.

อนิรากรณา+ราธ-น+พฺภนุญฺญวเสน หิ;

สมฺปทานํ ติธา วุตฺตํ, รุกฺข+ยาจก+ภิกฺขโว.

Thật vậy, chỉ định cách được nói là có ba loại, theo nghĩa không từ chối, thỉnh cầu, và chấp thuận; (ví dụ như) cây, người ăn xin, và các vị Tỳ-khưu.

อาธารวิวกฺขายํ สตฺตมีปิ, สงฺเฆ โคตมิ เทหิ, สงฺเฆ ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ, ยา ปลาลมยํ มาลํ, นารี ทตฺวาน เจติเยติ.

Khi có ý muốn diễn tả vị trí cách, cách thứ bảy cũng (được dùng). (Ví dụ:) Này Gotamī, hãy cúng dường cho Tăng chúng; khi cúng dường cho Tăng chúng, chính ta sẽ được cúng dường; người phụ nữ nào sau khi dâng vòng hoa làm bằng rơm cho bảo tháp...

๒๕. ตาทตฺถฺเย

25. Trong ý nghĩa mục đích

ตาทตฺถฺเย จตุตฺถี สิยา. ตทตฺถสฺส ภาเว, ตาทตฺถฺยํ, ตสฺมึ ตทตฺถภาเว โชตนีเยว จตุตฺถี สิยา. ตทตฺถสฺส ภาโวติ นิมิตฺตนิมิตฺตีสมฺพนฺเธ [Pg.118] ฉฏฺฐี, ตสฺมา ฉฏฺฐาปวาโท+ยํ. สเมปิ นิมิตฺตนิมิตฺตีนํ สมฺพนฺเธ นิมิตฺตภูตยูปโตว จตุตฺถี, โน นิมิตฺตีภูตทารุโต. ยูปาย ทารุ, ปากาย วชติ, พุทฺธสฺสตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, เนว ทวาย, น มทาย, อูนสฺส ปาริปูริยา, อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติ, โลกานุกมฺปาย, ผาสุ วิหาราย.

Cách thứ tư được dùng trong ý nghĩa mục đích. 'Tādatthyaṃ' là trạng thái có mục đích đó; khi trạng thái có mục đích đó cần được làm rõ, cách thứ tư được dùng. 'Trạng thái có mục đích đó' là cách thứ sáu trong mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả, do đó, đây là một ngoại lệ của cách thứ sáu. Mặc dù có mối quan hệ tương đồng giữa nguyên nhân và kết quả, cách thứ tư chỉ được dùng cho 'yūpa' (cột tế lễ) là nguyên nhân, chứ không phải cho 'dāru' (gỗ) là kết quả. (Ví dụ:) gỗ cho cột tế lễ, đi để nấu ăn, tôi từ bỏ mạng sống vì lợi ích của Đức Phật, không phải để đùa giỡn, không phải để say sưa, để hoàn thành cái còn thiếu, dẫn đến lợi ích, hạnh phúc, an lạc, vì lòng bi mẫn đối với thế gian, để sống an lạc.

อิจฺจายํ กจฺจายเน อุปริ วกฺขมานสฺส จตุตฺถีติ สาธิตตฺตา อิธ ฉฏฺฐีติ ทีปนตฺถํ วุจฺจเต –

Bởi vì điều này đã được chứng minh là cách thứ tư trong (ngữ pháp) Kaccāyana sẽ được nói đến sau, ở đây nó được nói để làm rõ rằng đó là cách thứ sáu –

กสฺส สาทุ นรุจฺจติ, มา อยสฺมนฺตานมฺปิ สงฺฆเภโท รุจฺจิตฺถ, ขมติ สงฺฆสฺส, ภตฺต+มสฺส นจฺฉาเทตีติ ฉฏฺฐี สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ, น เจ+วํ วิโรโธ สิยา, สทิสรูปตฺตา, เอวํวิเธสุ จ สมฺพนฺธสฺส สทฺทิกานุมตตฺตา. ตถา หิ ภาควุตฺติยา ‘‘อุปปทวิภตฺติ ฉฏฺฐิยา+ปวาทา’’ติ วุตฺตํ, สทฺทนฺตเร วิหิตา วิภตฺติ อุปปทวิภตฺติ.

'Vị ngọt không làm ai thích thú?', 'Mong rằng sự chia rẽ Tăng chúng cũng không làm các Tôn giả thích thú', 'Tăng chúng chấp thuận', 'thức ăn không làm hài lòng vị ấy' – (đây là) cách thứ sáu khi có ý muốn nói về mối quan hệ, và như vậy sẽ không có mâu thuẫn, vì hình thức tương tự, và trong những trường hợp như vậy, mối quan hệ được các nhà ngữ pháp chấp thuận. Thật vậy, trong Bhāgavutti đã nói: 'biến cách phụ thuộc là một ngoại lệ của cách thứ sáu'. Biến cách được quy định bởi một từ khác là biến cách phụ thuộc.

กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสีติ อตฺถมตฺเต ปฐมา, กสฺส วา ตุยฺหนฺติ อวตฺวา กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสีติ อตฺถมตฺเต ปฐมาวเสน พฺยภิจารทสฺสนา. เอว+มญฺญาปิ วิญฺเญยฺยา, ปรโตปิ ยถาคมํ.

Trong câu 'Hoặc ngươi làm cho ai thích Pháp?', (đây là) cách thứ nhất trong ý nghĩa đơn thuần; bởi vì thấy có sự sai khác do cách thứ nhất trong ý nghĩa đơn thuần trong câu 'Hoặc ngươi làm cho ai thích Pháp?' thay vì nói 'cho ai' hoặc 'cho ngươi'. Như vậy, những (trường hợp) khác cũng nên được hiểu, và sau này cũng theo như kinh điển.

รญฺโญ สตํ ธาเรติ รญฺโญ ฉตฺตํ ธาเรตีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีว. สิลาฆ=กถเน, เอวํ รญฺโญ สิลาฆเต อิจฺจาทิ, ถุตึ กโรตีตฺยตฺโถ. หนุ=อปนยเน, รญฺโญ หนุเต, วญฺเจตีตฺยตฺโถ. อุปติฏฺเฐยฺย สกฺยปุตฺตานํ วฑฺฒกี, อุปคจฺเฉยฺยาตฺยตฺโถ. สป=อกฺโกเส, มยฺหํ สปเต, สจฺจํ กุรุเตตฺยตฺโถ[Pg.119]. ธร=ธารเณ, สุวณฺณํ เต ธารยเต, อิณํ เต ธารยติ, อสฺส รญฺโญ นาคํ ธารยาม. ปิห=อิจฺฉายํ, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน, เตสํ ปิหยนฺติ สมฺพุทฺธานํ สตีมตํ, ปิหยนฺติ=ปตฺเถนฺติ. ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, ยทิ+หํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยํ, ทุภยติ ทิสานํ เมโฆ, โย มิตฺตานํ น ทูภติ, โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ. อิสฺส=อิสฺสายํ, ติตฺถิยา อิสฺสยนฺติ สมณานํ. อุสูย=โทสาวิกรเณ, ทุชฺชนา คุณวนฺตานํ อุสฺสูยนฺติ, กา อุสุยา วิชานตํ. อิธ+สิธ+ราธ+สาธ=สํสิทฺธิยํ, อาราโธ เม รญฺโญ, รญฺโญ ภาคฺย+มารชฺฌติ, กฺยา+หํ อยฺยานํ อปรชฺฌามิ, อายสฺมโต อุปาลิตฺเถรสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข อุปติสฺโส. ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ, อาสุณนฺติ พุทฺธสฺส ภิกฺขู, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโนอนุคิณาติ, ปติคิณาติ, สาธุการทานาทินา ตํ อุสฺสหตีตฺยตฺโถ. อาโรจยามิ โว ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว, อามนฺตยามิ เต มหาราช, ธมฺมํ เต เทสิสฺสามิ, เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ ภิกฺขูนํ, ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย, นิรุตฺตึ เต ปวกฺขามิ, อลํ เม รชฺชํ, อลํ ภิกฺขุ ปตฺตสฺส, อลํ มลฺโล มลฺลสฺส, อรหติ มลฺโล มลฺลสฺส, อลํ เต อิธ วาเสน, กึ เม เอเกน ติณฺเณนาติ สพฺพตฺถ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี.

Trong câu: ‘Rañño sataṃ dhāreti’ (nó nợ vua một trăm), ‘rañño chattaṃ dhāreti’ (nó mang lọng cho vua), là sở thuộc cách trong ý nghĩa liên hệ. Trong ý nghĩa tán thán, như là: ‘evaṃ rañño silāghate’ (như vậy nó tán thán vua), v.v… có nghĩa là làm sự ca tụng. Trong ý nghĩa lừa dối, như là: ‘rañño hanute’ (nó lừa dối vua), có nghĩa là nó lừa gạt. ‘Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī’ (người thợ mộc nên hầu hạ các Thích tử), có nghĩa là nên đi đến. Trong ý nghĩa mắng nhiếc, như là: ‘mayhaṃ sapate’ (nó thề với tôi), có nghĩa là nó làm sự thật. Trong ý nghĩa mang giữ, như là: ‘suvaṇṇaṃ te dhārayate’ (nó nợ vàng của ngươi), ‘iṇaṃ te dhārayati’ (nó nợ ngươi), ‘assa rañño nāgaṃ dhārayāma’ (chúng tôi giữ con voi cho vị vua này). Trong ý nghĩa mong muốn, như là: ‘devāpi tassa pihayanti tādino’ (chư thiên cũng mong mỏi vị ấy, người như vậy), ‘tesaṃ pihayanti sambuddhānaṃ satīmataṃ’ (họ mong mỏi các vị Chánh Đẳng Giác, những bậc có chánh niệm), ‘pihayanti’ là ‘patthenti’ (họ mong mỏi). ‘Tassa kujjha mahāvīra’ (hãy phẫn nộ với nó, hỡi bậc Đại Hùng), ‘yadi+haṃ tassa pakuppeyyaṃ’ (nếu tôi nên tức giận với nó), ‘dubhayati disānaṃ megho’ (mây làm hại các phương), ‘yo mittānaṃ na dūbhati’ (người không làm hại bạn bè), ‘yo appaduṭṭhassa narassa dussati’ (người làm hại đến người không có ác tâm). Trong ý nghĩa ganh tỵ, như là: ‘titthiyā issayanti samaṇānaṃ’ (các du sĩ ngoại đạo ganh tỵ với các vị sa-môn). Trong ý nghĩa chỉ trích, như là: ‘dujjanā guṇavantānaṃ ussūyanti’ (kẻ xấu ganh ghét những người có đức hạnh), ‘kā usuyā vijānataṃ’ (có sự ganh ghét nào đối với người hiểu biết?). Trong ý nghĩa thành tựu, như là: ‘ārādho me rañño’ (tôi đã làm hài lòng đức vua), ‘rañño bhāgya+mārajjhati’ (nó thành tựu vận may cho vua), ‘kyā+haṃ ayyānaṃ aparajjhāmi’ (tôi đã phạm lỗi gì với các bậc tôn quý?), ‘āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso’ (Upatissa là người mong cầu thọ cụ túc giới từ trưởng lão Upāli). ‘Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ’ (các Tỳ-khưu đã vâng đáp Thế Tôn), ‘āsuṇanti buddhassa bhikkhū’ (các Tỳ-khưu lắng nghe đức Phật), ‘tassa bhikkhuno janoanugiṇāti, patigiṇāti’ (dân chúng chấp nhận, tán thành vị Tỳ-khưu ấy), có nghĩa là khuyến khích vị ấy bằng cách hô ‘lành thay’ v.v… ‘Ārocayāmi vo bhikkhave’ (này các Tỳ-khưu, Ta báo cho các ngươi biết), ‘paṭivedayāmi vo’ (Ta trình cho các ngươi hay), ‘āmantayāmi te mahārāja’ (tâu đại vương, tôi gọi ngài), ‘dhammaṃ te desissāmi’ (tôi sẽ thuyết pháp cho ngài), ‘desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ’ (bạch Thế Tôn, mong Thế Tôn thuyết pháp cho các Tỳ-khưu), ‘yathā no bhagavā byākareyya’ (như Thế Tôn sẽ giải thích cho chúng tôi), ‘niruttiṃ te pavakkhāmi’ (tôi sẽ nói rõ ngữ nguyên cho ngài), ‘alaṃ me rajjaṃ’ (đủ rồi cho tôi vương quốc), ‘alaṃ bhikkhu pattassa’ (cái bát là đủ cho vị Tỳ-khưu), ‘alaṃ mallo mallassa’ (lực sĩ này vừa sức với lực sĩ kia), ‘arahati mallo mallassa’ (lực sĩ này xứng đáng với lực sĩ kia), ‘alaṃ te idha vāsena’ (đủ rồi cho ngươi sự ở đây), ‘kiṃ me ekena tiṇṇenāti’ (có ích gì cho tôi với một người đã qua bờ?). Trong tất cả các trường hợp này đều là sở thuộc cách trong ý nghĩa liên hệ.

เอวํ อายุ โภโต โหตุ, จิรํ ชีวิตํ, ภทฺทํ, กลฺยาณํ, อตฺถํ, ปโยชนํ, กุสลํ, อนามยํ, หิตํ, ปตฺถํ, สุขํ, สาตํ, โภโต โหตุ, สาธุ สมฺมุติ เม ตสฺส, ปุตฺตสฺสา+วิกเรยฺย คุยฺห+มตฺถํ, ตสฺส เม สกฺโก ปาตุรโหสิ, ตสฺส ปหิเณยฺย, ภิกฺขูนํ ทูตํ ปาเหสิ, กปฺปติ สมณานํ อาโยโค[Pg.120], เอกสฺส ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ปโหติ, อุปมํ เต กริสฺสามิ, อญฺชลึเต ปคฺคณฺหามิ, ตสฺส ผาสุ, โลกสฺส+ตฺโถ, นโม เต ปุริสาชญฺญ, โสตฺถิ ตสฺส, สมตฺโถ มลฺโล มลฺลสฺส, ตสฺส หิตํ, ตสฺส สุขํ, สฺวาคตํ เต มหาราชาติ สพฺพตฺถ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี.

Như là: ‘Evaṃ āyu bhoto hotu’ (mong ngài được sống lâu), ‘ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ, kalyāṇaṃ, atthaṃ, payojanaṃ, kusalaṃ, anāmayaṃ, hitaṃ, patthaṃ, sukhaṃ, sātaṃ, bhoto hotu’ (mong ngài được sống lâu, được tốt lành, được tốt đẹp, được lợi ích, được mục đích, được thiện lành, được không bệnh, được hữu ích, được như ý, được an lạc, được vui vẻ), ‘sādhu sammuti me tassa’ (sự đồng ý của tôi đối với nó là tốt), ‘puttassā+vikareyya guyha+matthaṃ’ (nên tiết lộ điều bí mật cho con trai), ‘tassa me sakko pāturahosi’ (Đế Thích đã hiện ra cho tôi vì nó), ‘tassa pahiṇeyya’ (nên gởi cho nó), ‘bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi’ (nó đã gởi sứ giả đến cho các Tỳ-khưu), ‘kappati samaṇānaṃ āyogo’ (ách mang là thích hợp cho các sa-môn), ‘ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti’ (nó đủ cho một, hai, hoặc ba người), ‘upamaṃ te karissāmi’ (tôi sẽ làm ví dụ cho ngài), ‘añjaliṃte paggaṇhāmi’ (tôi chắp tay với ngài), ‘tassa phāsu’ (sự thoải mái cho nó), ‘lokassa+ttho’ (lợi ích cho đời), ‘namo te purisājañña’ (kính lễ ngài, bậc nhân trung anh tú), ‘sotthi tassa’ (an lành cho nó), ‘samattho mallo mallassa’ (lực sĩ này vừa sức với lực sĩ kia), ‘tassa hitaṃ’ (sự lợi ích cho nó), ‘tassa sukhaṃ’ (sự an lạc cho nó), ‘svāgataṃ te mahārāja’ (xin chào mừng đại vương). Trong tất cả các trường hợp này đều là sở thuộc cách trong ý nghĩa liên hệ.

๒๖. ปญฺจมฺย+วธิสฺมา

26. Từ giới hạn là đệ ngũ cách

ปทตฺถาวธิสฺมา ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ.

Biến cách từ được dùng trong ý nghĩa giới hạn của sự vật.

สเมปฺย+ปคเม ทฺวินฺนํ, ปุพฺพรูปา ย+ทจฺจุตํ;

วุจฺจเต ต+ทปาทานํ, ตํ จลาจลโต ทฺวิธา;

ยถา+สฺสา ธาวตา โปโส, ปโต, รุกฺขาผลนฺติ จ.

Trong sự rời khỏi của hai vật ở gần nhau, cái nào là hình thức trước và cố định, cái đó được gọi là xuất xứ cách. Nó có hai loại: động và bất động. Ví dụ: người đàn ông ngã từ con ngựa đang chạy, và trái cây (rơi) từ trên cây.

ตตฺถ จลาวธิ ธาวตา อสฺสา ปุริโส ปตติ, อจลาวธิ ปพฺพตา โอตรนฺติ วนจารกาติ.

Trong đó, ‘người đàn ông ngã từ con ngựa đang chạy’ là giới hạn động; ‘những người sống trong rừng đi xuống từ ngọn núi’ là giới hạn bất động.

ตญฺจ อวธิ วิสยกฺริยาวิเสสสฺส นิทฺทิฏฺฐตฺตา นิทฺทิฏฺฐวิสยํ, ยตฺถ อป อปคมนกฺริยํ อุปาตฺตํ=อชฺฌาหฏํ วิสยํ กตฺวา ปวตฺตติ, ตํ อุปาตฺตํ. ยํ เกนจิ คุเณน อุกฺกํสิยติ, ตํ อนุเมยฺยํ. ยถา คามา อเปนฺติ มุนโย, นครา นิคฺคโต ราชา, ปาปา จิตฺตํ นิวาเรนฺติ. วลาหกา วิชฺโชตเต, กุสุลโต ปจตีติ. เอตฺถ จ วฬาหกา นิกฺขมฺม, กุสุลโต อปเนตฺวาติ จ ปุพฺพกฺริยา อชฺฌาหรียติ. มถุรา ปาฏลิปุตฺตเกหิ อภิรูปาติ อนุมียติ. วุตฺตญฺหิ –

Và giới hạn đó, do sự chỉ định đặc tính của hành động có đối tượng, nên được gọi là ‘đối tượng được chỉ định’. Nơi nào mà hành động rời đi được thực hiện với đối tượng được hiểu ngầm, đó được gọi là ‘được hiểu ngầm’. Cái nào được suy ra bởi một phẩm chất nào đó, đó được gọi là ‘được suy luận’. Ví dụ: ‘các vị ẩn sĩ rời khỏi làng’, ‘vua đã ra khỏi thành phố’, ‘họ ngăn tâm khỏi điều ác’. ‘Tia chớp lóe lên từ đám mây’, ‘nó nấu (cơm) từ kho lúa’. Và ở đây, các tiền hành động từ như ‘nikkhamma’ (sau khi ra khỏi) đám mây, và ‘apanetvā’ (sau khi lấy ra) từ kho lúa, được hiểu ngầm. ‘Người Mathurā đẹp hơn người Pāṭaliputta’ được suy luận. Vì đã được nói rằng –

นิทฺทิฏฺฐวิสยํ กิญฺจิ, อุปาตฺตวิสยํ ตถา;

อนุเมยฺยวิสยญฺเจติ, ติธา+หุ อวธึ พุธาติ.

Các bậc hiền trí nói rằng giới hạn có ba loại: loại có đối tượng được chỉ định, loại có đối tượng được hiểu ngầm, và loại có đối tượng được suy luận.

ภยเหตุมฺหิ-โจรา [Pg.121] ภยํ ชายติ, ตณฺหาย ชายติ ภยํ, ปาปโต อุตฺตสติ, นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ. อกฺขาตริ-อุปชฺฌายา สิกฺขํ คณฺหาติ, อาจริยมฺหา อธีโต สุณาติ วา. พุทฺธสฺมา ปราเชนฺติ อญฺญติตฺถิยา, ปราชิตา ภวนฺตีตฺยตฺโถ. หิมวตา ปภวติ คงฺคา, อจิรวติยา ปภวนฺติ กุนฺนทิโย. อุรสฺมา ชาโต ปุตฺโต, กมฺมโต ชาตํ อินฺทฺริยํ, อุปชฺฌายา อนฺตรธายติ สิสฺโส, มาตาปิตูหิ อนฺตรธารยติ ปุตฺโต, นิลียตีตฺยตฺโถ. ทูรตฺถโยเคกีวทูโร อิโต นฬการคาโม, ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ, คามโต นาติทูเร, อารกา เต โมฆปุริสา อิมสฺมา ธมฺมวินยา, อารกา เตหิ ภควา ทูรโตว นมสฺสนฺติ, อทฺทส ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ. อนฺติกตฺถโยเค-อนฺติกํ คามา, อาสนฺนํ คามา, สมีปํ คามา. ปริมาเณ-อิโต มถุราย จตูสุ โยชเนสุ สํกสฺสํ, ราชคหโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺถเก สาวตฺถิ. กาลปริมาเณ-อิโต เอกนวุติกปฺปมตฺถเก, อิโต วสฺสสตสหสฺสสฺส อจฺจเยน พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ. ปาสาทา สํกเมยฺย, ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สํกเมยฺยาติ อตฺโถ, ตถา หตฺถิกฺขนฺธา สํกเมยฺย, อภิธมฺมา ปุจฺฉนฺติ, อภิธมฺมํ สุตฺวาติ อตฺโถ, อาสนา วุฏฺฐเหยฺย. ทิสตฺถวาจีหิ โยเค-อิโต สา ปุริมา ทิสา, อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา, อวีจิโต ยาว ภวคฺคํ, อุทฺธํ ปาทตลา, อโธ เกสมตฺถกา. วิภชเน-ยโต ปณีตตโร วา วิสิฏฺฐตโร วา นตฺถิ, อตฺตทนฺโต ตโต วรํ, กิญฺจาปิ ทานโต สีลํ วรํ, ตโต มยา พหุตรํ สุตํ, สีลเมว สุตา เสยฺโย. อารติปฺปโยเค-อารติ วิรติ ปาปา, ปาณาติปาตา [Pg.122] เวรมณิ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต, อปฺปฏิวิรตา มุสาวาทา. สุทฺธตฺถโยเค-โลภนีเยหิ ธมฺเมหิ สุทฺโธ, มาตุโต จ ปิตุโต จ สุทฺโธ อนุปกฺกุฏฺโฐ. ปโมจนตฺถโยเค-ปริมุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ วทามิ, มุตฺโต+สฺมิ มารพนฺธนา, น เต มุจฺจนฺติ มจฺจุนา, มุตฺโต+หํ+สพฺพปาเสหิ. วิเวจเน-วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ. ปมาณตฺเถ-อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนํ, คมฺภีรโต จ ปุถุลโต จ โยชนํ จนฺทภาคาย ปริมาณํ, ปริกฺเขปโต นวโยชนสตปริมาโณ มชฺฌิมเทโส. ปุพฺพาทิโยเค-ปุพฺเพว เม ภิกฺขเว สมฺโพธา, อิโต ปุพฺเพ นาโหสิ, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, ตโต อปเรน สมเยน. ปญฺเห-กุโต+สิ ตฺวํ, กุโต ภวํ, ปาฏลิปุตฺตโต. กิจฺฉา ลทฺธนฺติ คุเณ ปญฺจมี, กิจฺเฉน เม อธิคตนฺติ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา, เอวํ โถกา มุตฺโต, โถเกน มุตฺโตติ.

Trong trường hợp nguyên nhân của sự sợ hãi: sự sợ hãi sanh khởi từ kẻ trộm, sự sợ hãi sanh khởi từ ái dục, kinh sợ tội lỗi, không có sầu muộn thì từ đâu có sợ hãi. Trong trường hợp người thuyết giảng: người ấy thọ trì học giới từ thầy tế độ, hoặc lắng nghe sau khi đã học từ vị thầy. Các ngoại đạo bị đức Phật đánh bại, nghĩa là họ trở thành những người bị đánh bại. Sông Hằng bắt nguồn từ Hy-mã-lạp sơn, các sông nhỏ bắt nguồn từ sông Aciravatī. Đứa con trai sanh từ ngực, các căn sanh từ nghiệp, người đệ tử biến mất khỏi vị thầy tế độ, đứa con trai biến mất khỏi cha mẹ, nghĩa là ẩn mình. Trong sự kết hợp với ý nghĩa xa: làng Naḷakāra cách đây bao xa, họ nói rằng nơi ấy còn xa hơn nữa, không quá xa làng, những kẻ ngu muội ấy xa rời giáo pháp và giới luật này, đức Thế Tôn ở xa họ, họ đảnh lễ từ xa, đã thấy (người ấy) đang đi đến từ xa. Trong sự kết hợp với ý nghĩa gần: gần làng, cận làng, kề làng. Về sự đo lường: từ đây đến Mathurā, Saṃkassa cách bốn do-tuần, từ Rājagaha, Sāvatthi ở khoảng cách bốn mươi lăm do-tuần. Về sự đo lường thời gian: từ đây, vào chín mươi mốt kiếp trước, từ đây, sau một trăm ngàn năm, một vị Phật sẽ xuất hiện trên thế gian. Nên đi qua từ lầu đài, nghĩa là sau khi trèo lên lầu đài rồi đi qua, cũng vậy, nên đi qua từ lưng voi, họ hỏi về Abhidhamma, nghĩa là sau khi đã nghe Abhidhamma, nên đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Trong sự kết hợp với các từ chỉ phương hướng: từ đây là phương đông, từ đây là phương nam, từ địa ngục Avīci cho đến cõi hữu sắc, phía trên từ lòng bàn chân, phía dưới từ đỉnh đầu. Về sự phân biệt: không có gì cao thượng hơn hay đặc biệt hơn điều đó, người tự điều phục thì cao quý hơn điều đó, mặc dù giới đức cao quý hơn bố thí, tôi đã nghe nhiều hơn điều đó, giới đức quả thật tốt hơn sự nghe. Trong sự kết hợp với sự từ bỏ: từ bỏ, xa lìa tội lỗi, sự tránh xa sát sanh, đã từ bỏ sự lấy của không cho, không từ bỏ sự nói dối. Trong ý nghĩa thanh tịnh: thanh tịnh khỏi các pháp đáng tham muốn, thanh tịnh và không bị chê trách từ phía mẹ và phía cha. Trong ý nghĩa giải thoát: tôi nói rằng đã hoàn toàn giải thoát khỏi khổ đau, tôi đã được giải thoát khỏi sự trói buộc của ma vương, họ không thoát khỏi thần chết, tôi đã được giải thoát khỏi mọi cạm bẫy. Về sự ly khai: ly dục, ly các pháp bất thiện. Về ý nghĩa đo lường: một do-tuần về chiều dài và chiều rộng, một do-tuần về chiều sâu và chiều rộng là số đo của sông Candabhāgā, trung quốc có chu vi là chín trăm do-tuần. Trong sự kết hợp với các từ như 'trước': này các Tỳ khưu, trước khi giác ngộ của ta, trước đây điều này không có, sau đó là các xứ biên địa, sau đó vào một thời điểm khác. Về câu hỏi: bạn từ đâu đến, ngài từ đâu đến, từ Pāṭaliputta. 'Khó khăn để đạt được' là cách ngũ trong phẩm chất, 'tôi đã đạt được một cách khó khăn' là cách tam trong nguyên nhân hoặc công cụ, cũng vậy 'thoát khỏi một chút', 'thoát khỏi bằng một chút'.

กถํ ‘‘โถกํ จลตี’’ติ, กฺริยาวิเสสเน กมฺมนิ ทุติยา, โถกํ จลนํ กโรตีตฺยตฺโถ, โถกนฺติ จลนกฺริยาย วิเสสนตฺตา กฺริยาวิเสสนํ.

Như thế nào là “rung động một chút”? Trong trạng từ chỉ hành động, cách hai được dùng trong ý nghĩa đối cách, nghĩa là làm cho sự rung động một chút, ‘thokaṃ’ là trạng từ chỉ hành động vì nó là tính từ của hành động rung động.

กฺริยาวิเสสนํ นาม, กมฺมตฺเต+กตฺตสณฺฐิตา;

นฺยายสิทฺธํ ยโต ตสฺมา, ตทตฺถํ น วิสุํ วิธิ.

Cái gọi là trạng từ chỉ hành động, được thiết lập trong đối cách và chủ cách; bởi vì nó được chứng minh theo quy tắc, do đó, không có quy tắc riêng cho ý nghĩa đó.

นฺยายสิทฺธํว=จลนนฺติ ยสฺมา ภาเว อโน, ตสฺมา ภาวสฺเส+กตฺตา เอกวจนนฺติ ญายา เอกตฺตญฺจ, ภาเว อนตฺตา นปุํสกตฺตญฺจ, กโรติกฺริยาย สมฺพนฺเธน กมฺมตฺตญฺจ สิชฺฌตีติ. กร+ภูธาตโว จ –

Được chứng minh theo quy tắc = bởi vì trong (từ) ‘calana’, hậu tố ‘ana’ có ý nghĩa là trạng thái, do đó, theo quy tắc rằng trạng thái là chủ cách và số ít, nên có tính số ít, và vì hậu tố ‘ana’ trong ý nghĩa trạng thái là vô ngã, nên có tính trung, và do sự liên quan với động từ ‘karoti’, tính đối cách được thành tựu. Và các động từ căn ‘kara’ và ‘bhū’ –

การิยรูปาภิธาตฺวตฺถา[Pg.123], สพฺเพ สตฺตาย ยุชฺชเร;

ตโต กฺริยา จ ภาโว จ, สามญฺญํ เตสุ คมฺยเต –

Tất cả các ý nghĩa của động từ căn biểu thị hình thức của hành động được thực hiện, đều được kết hợp với sự tồn tại; do đó, hành động và trạng thái, tính phổ biến được hiểu trong chúng –

ติ วุตฺตตฺตา ยุชฺชนฺติ.

Vì đã được nói như vậy, nên chúng phù hợp.

โถกตฺเถ-โถกา มุจฺจติ. สพฺพตฺถ สวิสเย ปญฺจมี. เอตฺถ ‘‘วิวกฺขา โลกิกา สา จ, น สกฺกา อนิวตฺติตุํ’’ติ วุตฺตตฺตา อนิฏฺฐปฺปสงฺโค น สิยา. มริยาทายํ-อาปพฺพตา เขตฺตํ. อภิวิธิมฺหิ-อาพฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, ปพฺพตํ วชฺเชตฺวา, พฺรหฺมโลกมฺหิ พฺยาเปตฺวาติ จ อตฺโถ. เอตฺถ วชฺชมานสีมา มริยาทา, คยฺหมานสีมา อภิวิธิ.

Trong ý nghĩa một chút: được giải thoát một chút. Ở khắp mọi nơi, cách năm được dùng trong lĩnh vực riêng của nó. Ở đây, vì đã được nói rằng “ý muốn nói là theo thế gian, và điều đó không thể bị ngăn cản”, nên sẽ không có trường hợp không mong muốn xảy ra. Trong ý nghĩa giới hạn: cánh đồng cho đến ngọn núi. Trong ý nghĩa bao gồm: âm thanh vang lên cho đến cõi Phạm thiên, và có nghĩa là ngoại trừ ngọn núi, và bao trùm trong cõi Phạm thiên. Ở đây, ranh giới loại trừ là giới hạn, ranh giới bao gồm là sự bao hàm.

๒๗. อปปรีหิ วชฺชเน

27. (Cách năm) với apa và pari trong ý nghĩa loại trừ.

วชฺชเน วตฺตมาเนหี อปปรีหิ โยเค ปญฺจมี โหติ. อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปริสาลาย อายนฺติ วาณิชา, สาลํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ.

Khi kết hợp với apa và pari có ý nghĩa loại trừ, cách năm được sử dụng. Các thương nhân đến từ ngoài phòng hội, các thương nhân đến từ xung quanh phòng hội, nghĩa là loại trừ phòng hội.

๒๘. ปฏินิธิปติทาเนสุ ปตินา

28. (Cách năm) với pati trong ý nghĩa đại diện và đáp lại.

ปฏินิธิมฺหิ ปติทาเน จ วตฺตมาเนน ปตินา โยเค นามสฺมา ปญฺจมี โหติ. พุทฺธสฺมา ปติ สาริปุตฺโต, ฆต+มสฺส เตลสฺมา ปติ ททาติ.

Khi kết hợp với pati có ý nghĩa đại diện và đáp lại, cách năm được dùng sau danh từ. Sāriputta là đại diện cho đức Phật, người ấy cho dầu thay cho bơ sữa.

๒๙. ริเต ทุติยา จ

29. Và (cách năm và) cách hai với rite.

ริเตสทฺทโยเค นามสฺมา ทุติยา โหติ ปญฺจมี จ. ริเต สทฺธมฺมา, ริเต สทฺธมฺมํ.

Khi kết hợp với từ rite, cách hai và cách năm được dùng sau danh từ. Ngoại trừ chánh pháp (cách năm), ngoại trừ chánh pháp (cách hai).

๓๐. วินา+ญฺญตฺร ตติยา จ

30. Và (cách hai, năm và) cách ba với vinā và aññatra.

วินา+ญฺญตฺรโยเค [Pg.124] นามสฺมา ตติยา ทุติยา ปญฺจมี จ. วินา วาเตน, วินา วาตํ, วินา วาตสฺมา. อญฺญตฺร เอเกน ปิณฺฑปาตนีหารเกน, อญฺญตฺร ธมฺมํ, อญฺญตฺร ธมฺมา.

Khi kết hợp với vinā và aññatra, cách ba, cách hai, và cách năm được dùng sau danh từ. Không có gió (cách ba), không có gió (cách hai), không có gió (cách năm). Ngoại trừ một người mang vật thực khất thực, ngoại trừ pháp (cách hai), ngoại trừ pháp (cách năm).

๓๑. ปุถนานาหิ

31. (Cách ba và năm) với putha và nānā.

เอเตหิ โยเค ตติยา โหติ ปญฺจมี จ. ภินฺนโยคกรณํ ทุติยานิวตฺตนตฺถํ. ปุถเคว ชเนน, ปุถเคว ชนสฺมา, ชเนน นานา, ชนสฺมา นานา.

Khi kết hợp với những từ này, cách ba và cách năm được sử dụng. Việc tạo ra một quy tắc riêng biệt là để loại trừ cách hai. Riêng với người (cách ba), riêng với người (cách năm), khác với người (cách ba), khác với người (cách năm).

๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ

39. Cách sáu trong (ý nghĩa) liên hệ.

สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี โหติ. รญฺโญ ปุริโสติ วุตฺเต ยสฺมา ราชา ททาติ, ปุริโส คณฺหาติ, ตสฺมา ราชปุริโสติ วิญฺญายติ. เอวเมว โย ยสฺส อายตฺโต เสวกาทิภาเวน ภณฺฑภาเวน วา สมีป+สมูหา+วยว+วิการ+การิย+อวตฺถา+ชาติ+คุณ+กฺริยาทิวเสน วา, ฐานีวเสน วา, อาคมีวเสน วา, โส ติวิโธปิ อตฺโถ สมฺพนฺโธ นาม. วุตฺตญฺหิ –

Cách sáu được dùng trong (ý nghĩa) liên hệ. Khi nói ‘người của vua’, bởi vì vua ban cho, người nhận lấy, do đó được hiểu là ‘người của vua’. Tương tự như vậy, bất cứ ai phụ thuộc vào ai, hoặc do tình trạng là người hầu, v.v., hoặc do tình trạng là vật sở hữu, hoặc do sự gần gũi, tập hợp, bộ phận, biến thể, sản phẩm, trạng thái, giai cấp, phẩm chất, hành động, v.v., hoặc do là người được thay thế, hoặc do là người đến, thì ý nghĩa ba loại đó được gọi là sự liên hệ. Vì đã được nói rằng –

กฺริยาการกสญฺชาโต, อสฺเส+ทํภาวเหตุโก;

สมฺพนฺโธ นาม โส อตฺโถ, ตตฺถ ฉฏฺฐี วิธียเต.

Ý nghĩa được gọi là liên hệ (sambandha), vốn được sanh ra từ hành động và tác nhân, là nguyên nhân của trạng thái sở hữu (cái này của cái kia); trong trường hợp ấy, biến cách thứ sáu được quy định.

ปารตนฺตฺยญฺหิ สมฺพนฺโธ, ตตฺถ ฉฏฺฐี ภเว ติโต;

อุปาธิ+ฐานฺยา+คมิโต, น วิเสสฺสาทิโต ติโตติ.

Quả thật, liên hệ là sự phụ thuộc, trong trường hợp đó nên dùng biến cách thứ sáu; (liên hệ này) xuất phát từ cơ sở, vị trí, và nguồn gốc, chứ không phải từ vật được bổ nghĩa v.v...

อุปาธิสงฺขาตวิเสสนโต ตาว-รญฺโญ ปุริโส. เอตฺถ จ พฺราหฺมณาทิสามิโต นิวตฺเตตีติ ราชา วิเสสนํ, ปุริโส เตน [Pg.125] วิเสสิยตีติ วิเสสฺโส. ภณฺฑสมฺพนฺธโต-ปหุตํ เม ธนํ สกฺก, เอกสฺส ปฏิวีโส, ภิกฺขุสฺส ปตฺตจีวรํ. สมีปโต-อมฺพวนสฺส อวิทูเร, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก. สมูเห-สุวณฺณสฺส ราสิ, ภิกฺขูนํ สมูโห. อวยเว-มนุสฺสสฺเสว เต สีสํ, รุกฺขสฺส สาขา. วิกาเร-สุวณฺณสฺส วิกติ, ภฏฺฐธญฺญานํ สตฺตุ. การิเย-ยวสฺส องฺกุโร, เมฆสฺส สทฺโท, ปุตฺตาปิ ตสฺส พหโว, กมฺมานํ ผลํ วิปาโก. อวตฺถายํ-ขนฺธานํ ปาตุภาโว, ชรา, เภโท วา. ชาติยํ-มนุสฺสสฺส ภาโว, มนุสฺสานํ ชาติ. คุเณ-สุวณฺณสฺส วณฺโณ, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺส พุทฺธสฺส คุณโฆโส, ปุปฺผานํ คนฺโธ, ผลานํ รโส, จิตฺตสฺส ผุสนา, สิปฺปิกานํ สตํ นตฺถิ, ติลานํ มุฏฺฐิ, เตสํ สมาโยโค, สนฺธิโน วิโมกฺโข, ตถาคตสฺส ปญฺญาปารมึ อารพฺภ, สุขํ เต, ทุกฺขํ เต, เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, ปญฺญาย ปฏุภาโว, รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา วา, อุปจโย วา. กฺริยาสมฺพนฺเธ-ปาทสฺส อุกฺเขปนํ, อวกฺเขปนํ วา, หตฺถสฺส สมิญฺชนํ, ทานํ, ปสารณํ, ธาตูนํ คมนํ, ฐานํ, นิสชฺชา, สยนํ วา, ตถาคตสฺส นามโคตฺตาทิ, ตสฺส การณํ, ตสฺส มาตาปิตโร, ตสฺส ปุรโต ปาตุรโหสิ, นครสฺส ทกฺขิณโต, วสฺสานํ ตติเย มาเส, น ตสฺส อุปมา, กุเวรสฺส พลิ อิจฺจาทิ. อปิ จ –

Trước hết, về (nghĩa) bổ nghĩa được xem như là cơ sở: rañño puriso (người của vua). Ở đây, vì phân biệt (người ấy) với những chủ nhân khác như Bà-la-môn v.v..., nên rājā (vua) là từ bổ nghĩa (visesana), còn puriso (người) là vật được bổ nghĩa (visessa) bởi từ ấy. Về liên hệ sở hữu vật dụng: pahutaṃ me dhanaṃ sakka (tài sản của tôi dồi dào, hỡi ngài Sakka), ekassa paṭivīso (phần của một người), bhikkhussa pattacīvaraṃ (y bát của vị tỳ-khưu). Về (nghĩa) gần: ambavanassa avidūre (không xa vườn xoài), nibbānasseva santike (ngay gần Niết-bàn). Về (nghĩa) tập hợp: suvaṇṇassa rāsi (một đống vàng), bhikkhūnaṃ samūho (một nhóm tỳ-khưu). Về (nghĩa) bộ phận: manussasseva te sīsaṃ (đầu của bạn giống như của người thường), rukkhassa sākhā (cành của cây). Về (nghĩa) biến thể: suvaṇṇassa vikati (vật trang sức bằng vàng), bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu (bột của các loại hạt rang). Về (nghĩa) kết quả: yavassa aṅkuro (mầm của lúa mạch), meghassa saddo (tiếng của mây [sấm]), puttāpi tassa bahavo (các con trai của ông ấy thì nhiều), kammānaṃ phalaṃ vipāko (quả và dị thục của các nghiệp). Về (nghĩa) trạng thái: khandhānaṃ pātubhāvo, jarā, bhedo vā (sự xuất hiện, sự già, hay sự tan rã của các uẩn). Về (nghĩa) chủng loại: manussassa bhāvo (bản chất của con người), manussānaṃ jāti (sự sanh của loài người). Về (nghĩa) phẩm chất: suvaṇṇassa vaṇṇo (màu của vàng), vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa (vẻ huy hoàng của Như Lai sẽ không phai tàn), buddhassa guṇaghoso (tiếng tăm về đức hạnh của Đức Phật), pupphānaṃ gandho (hương của các loài hoa), phalānaṃ raso (vị của các loại quả), cittassa phusanā (sự xúc chạm của tâm), sippikānaṃ sataṃ natthi (không có một trăm thợ thủ công), tilānaṃ muṭṭhi (một nắm hạt vừng), tesaṃ samāyogo (sự kết hợp của chúng), sandhino vimokkho (sự giải thoát khỏi mối ràng buộc), tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha (liên quan đến ba-la-mật trí tuệ của Như Lai), sukhaṃ te (sự an lạc cho bạn), dukkhaṃ te (sự đau khổ cho bạn), cetaso parivitakko udapādi (một tầm khởi lên trong tâm), paññāya paṭubhāvo (sự biểu hiện của trí tuệ), rūpassa lahutā, mudutā vā, upacayo vā (sự nhẹ nhàng, hay sự mềm mại, hay sự tăng trưởng của sắc). Về liên hệ hành động: pādassa ukkhepanaṃ, avakkhepanaṃ vā (sự đưa lên, hay sự hạ xuống của chân), hatthassa samiñjanaṃ, dānaṃ, pasāraṇaṃ (sự co lại, sự cho, sự duỗi ra của tay), dhātūnaṃ gamanaṃ, ṭhānaṃ, nisajjā, sayanaṃ vā (sự đi, sự đứng, sự ngồi, hay sự nằm của các giới/xá-lợi), tathāgatassa nāmagottādi (tên, họ, v.v... của Như Lai), tassa kāraṇaṃ (nguyên nhân của việc đó), tassa mātāpitaro (cha mẹ của người ấy), tassa purato pāturahosi (vị ấy đã hiện ra trước mặt người ấy), nagarassa dakkhiṇato (về phía nam của thành phố), vassānaṃ tatiye māse (vào tháng thứ ba của mùa mưa), na tassa upamā (không có gì sánh bằng vị ấy), kuverassa bali iccādi (vật cúng dường cho Kuvera), v.v... Hơn nữa –

คาวสฺส ชาติ, ธวโล, คติ, สิงฺคํ, นามนฺติ+ธ;

ทพฺพสฺสาปิ จ ชาตฺยาทิ, วิเสสฺสา โหนฺติ กามโต.

Loài, màu trắng, dáng đi, sừng, và tên là của con bò; và cũng vậy, loài v.v... của một thực thể là những đặc tính bổ nghĩa, tùy theo ý muốn.

โคตฺตญฺจ [Pg.126] สพโลทิสฺส, ปาก+มนฺนสฺส สุกฺกตา;

ปฏสฺส, สิงฺคํเมณฺฑสฺส, นา+ญฺเญสํติ วิเสสฺสเต.

Và dòng họ là của Sabalodi, sự nấu chín khéo là của cơm đã nấu; (đặc tính) của tấm vải, sừng của con cừu đực, (chúng) được phân biệt là 'không phải của những cái khác'.

ฐานิโต-ยุวณฺณาน+เมโอ ลุตฺตา. อาคมิโต-สุญ สสฺส. สามิโยเค-เทวาน+มินฺโท, มิคานํ ราชา. รุชาทิโยเค-เทวทตฺตสฺส รุชติ, ตสฺส โรโค อุปฺปชฺชิ, มหาเสนาปตีนํ อุชฺฌาเปตพฺพํ, รชกสฺส วตฺถํ ททาติ, มุสาวาทสฺส โอตฺตปฺปํ อิจฺจาทิ. ยชสฺส โยเค-ปุปฺผสฺส พุทฺธสฺส ยชติ, ปุปฺเผนาตฺยตฺโถ. เอวํ ฆตสฺส อคฺคึ ชุหติ. สุหิตตฺเถ-ปตฺตํ โอทนสฺส ปูเรตฺวา, ปูรํ นานาปการสฺส อสุจิโน, ปูรํ หิรญฺญสุวณฺณสฺส, ปูรติ พาโล ปาปสฺส. กิตกปฺปโยเค-พหุลํวิธานา ฉฏฺฐี, รญฺโญ สมฺมโต, ปูชิโต, สกฺกโต, อปจิโต, มานิโต วา, อมตํ เตสํ ภิกฺขเว อปริภุตฺตํ, เยสํ กายคตา สติ อปริภุตฺตา, สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส, สุปฺปฏิวิทฺธา พุทฺธานํ ธมฺมธาตุ, ธมฺมสฺส คุตฺโต เมธาวี. กมฺมตฺเถ-ตสฺส ภวนฺติ วตฺตาโร, สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโร, อมตสฺส ทาตา, ภินฺนานํ สนฺธาตา, สหิตานํ อนุปฺปทาตา, โพเธตา ปชาย, กมฺมสฺส การโก นตฺถิ, วิปากสฺส จ เวทโก, อวิสํวาทโก โลกสฺส, จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท. สรติ+จฺฉาโยเค-มาตุ สรติ, น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา, ปุตฺตสฺส อิจฺฉติ. กโรติสฺส (โยเค) – อุทกสฺส ปติกุรุเต, กณฺฑสฺส ปติกุรุเต, อภิสงฺขโรตีตฺยตฺโถ. ปญฺจมิยตฺเถ ปริหานิภยตฺถโยเคปิ ฉฏฺฐี, อสฺสวนตาย ธมฺมสฺส ปริยายนฺติ, กินฺนุ โข อหํ ตสฺส สุขสฺส ภายามิ, สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สพฺเพ ภายนฺติ [Pg.127] มจฺจุโน, ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ โฆรวิสานํ อิจฺจาทิ.

Về vị trí (phát âm): yuvaṇṇānaṃ eo luttā (âm e và o của vần yu bị lược bỏ). Về nguồn gốc: suña sassa (âm sa của từ suña). Về liên hệ chủ nhân: devānaṃ indo (vua của chư thiên), migānaṃ rājā (vua của các loài thú). Về liên hệ với (động từ) rujati v.v...: devadattassa rujati (Devadatta bị bệnh), tassa rogo uppajji (bệnh sanh khởi đến ông ấy), mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ (việc nên được than phiền đến các vị đại tướng), rajakassa vatthaṃ dadāti (người ấy cho vải đến người thợ giặt), musāvādassa ottappaṃ (sự tàm đối với lời nói dối), v.v... Về liên hệ với (động từ) yajati: pupphassa buddhassa yajati (người ấy cúng dường hoa đến Đức Phật), có nghĩa là pupphena (bằng hoa). Tương tự, ghatassa aggiṃ juhati (người ấy cúng dường bơ lỏng vào lửa). Về nghĩa 'đầy': pattaṃ odanassa pūretvā (sau khi làm đầy bát với cơm), pūraṃ nānāpakārassa asucino (đầy những thứ bất tịnh khác nhau), pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa (đầy vàng và bạc), pūrati bālo pāpassa (kẻ ngu đầy ắp điều ác). Về liên hệ với quá khứ phân từ: biến cách thứ sáu được dùng theo nhiều cách, rañño sammato, pūjito, sakkato, apacito, mānito vā (được nhà vua chấp thuận, cúng dường, tôn trọng, kính nể, hay quý mến), amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ, yesaṃ kāyagatā sati aparibhuttā (này các tỳ-khưu, bất tử không được hưởng bởi những ai mà niệm thân không được hưởng), sādhusammato bahujanassa (được nhiều người công nhận là tốt), suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu (pháp giới được các vị Phật khéo chứng ngộ), dhammassa gutto medhāvī (người trí được Pháp bảo hộ). Về nghĩa túc từ: tassa bhavanti vattāro (có những người nói về điều đó), sahasā kammassa kattāro (những người làm hành động thiếu suy xét), amatassa dātā (người cho sự bất tử), bhinnānaṃ sandhātā (người hòa giải những ai chia rẽ), sahitānaṃ anuppadātā (người cung cấp cho những ai hòa hợp), bodhetā pajāya (người làm giác ngộ chúng sanh), kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako (không có người tạo nghiệp, và không có người cảm thọ quả), avisaṃvādako lokassa (người không lừa dối thế gian), catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo (sự trong sạch nương vào bốn đại). Về liên hệ với (động từ) sarati và icchati: mātu sarati (người ấy nhớ mẹ), na tesaṃ koci sarati (không ai nhớ đến họ), sattānaṃ kammapaccayā (do nghiệp duyên của chúng sanh), puttassa icchati (người ấy mong có con trai). Về liên hệ với (động từ) karoti: udakassa patikurute (người ấy sửa soạn nước), kaṇḍassa patikurute (người ấy chữa trị vết thương), có nghĩa là abhisaṅkharoti (sửa soạn, phục hồi). Biến cách thứ sáu cũng được dùng với nghĩa của biến cách thứ năm trong liên hệ với sự mất mát và sợ hãi: assavanatāya dhammassa pariyāyanti (họ xa rời Chánh pháp vì không được nghe), kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi (tại sao ta lại sợ hãi hạnh phúc ấy?), sabbe tasanti daṇḍassa (mọi người đều run sợ hình phạt), sabbe bhāyanti maccuno (mọi người đều sợ cái chết), bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ ghoravisānaṃ (sợ hãi bốn loài rắn độc có nọc kịch độc), v.v...

๔๐. ตุลฺยตฺเถน วา ตติยา

40. Hoặc biến cách thứ ba với nghĩa tương đương.

ตุลฺยตฺเถน โยเค วา ฉฏฺฐี โหติ ตติยา จ. ปิตุ ตุลฺโย, ปิตรา วา, มาตุ ตุลฺโย, มาตรา วา.

Khi liên hệ với nghĩa tương đương, có thể dùng biến cách thứ sáu hoặc biến cách thứ ba. Ví dụ: Pitu tulyo, hoặc pitarā (tương đương với cha), mātu tulyo, hoặc mātarā (tương đương với mẹ).

๓๒. สตฺตมฺยา+ธาเร

32. Biến cách thứ bảy trong nghĩa vị trí.

กตฺตุกมฺมฏฺฐานํ นิสชฺช+ปจนาทิกฺริยานํ โย อาธาโร, ตํ อาธารการกํ นาม. กถํ กเฏ นิสีทติ เทวทตฺโต, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, เทวทตฺต+ตณฺฑุลานํ กตฺตุ+กมฺมานํ ธารณโต ตทฏฺฐอาสน+ปจนกฺริยํ กฏ+ถาลิโย ธาเรนฺติ นาม, ตสฺมึ สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

Vật làm nền tảng (ādhāra) cho các hành động như ngồi, nấu v.v..., vốn là nơi chốn của chủ từ và túc từ, được gọi là tác nhân vị trí (ādhārakāraka). Như thế nào? Ví dụ: kaṭe nisīdati devadatto (Devadatta ngồi trên chiếu), thāliyaṃ odanaṃ pacati (người ấy nấu cơm trong nồi). Do vì nâng đỡ chủ từ (Devadatta) và túc từ (hạt gạo), nên cái chiếu và cái nồi được gọi là nâng đỡ các hành động ngồi và nấu có mục đích tương ứng; trong trường hợp đó, biến cách thứ bảy được sử dụng.

โส พฺยาปิโก, โอปสิเลสิโก, เวสยิโก, สามีปิโกติ จตุพฺพิโธ. ตตฺถ โย อาเธยฺยสฺส นิสฺเสสาธารภูโต, โส พฺยาปิโก, ยถา ติเลสุ เตลํ อตฺถิ, ขีเรสุ ชลํ, ทธิมฺหิ สปฺปิ. ปจฺเจกสิทฺธานํ ภาวานํ ยํ อาเธยฺยภาเวน อุปสิเลสนํ อลฺลียนํ อตฺถิ, โส โอปสิเลสิโก. ยถา อาสเน นิสินฺโน สงฺโฆ, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, ฆเฏ อุทก+มตฺถิ, ทูเร ฐิโต, สมีเป ฐิโต. ยตฺถ สมีเป สมีปีโวหารํ กตฺวา ตทายตฺตตาทีปนตฺถํ อาธารภาโว อุปจรียติ, ตํ สามีปิกํ, ยถา คงฺคายํ โฆโส, คงฺคาย สมีเป วโชตฺยตฺโถ. สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. ยตฺถ อญฺญถาภาววเสน เทสนฺตราวจฺเฉทวเสน วา อาธารปริกปฺโป[Pg.128], โส เวสยิโต. ยถา อากาเส สกุณา จรนฺติ, ภูมิยํ มนุสฺสา, ชเล มจฺฉา, ปาสาเทสุ ปติโต, ปาปสฺมึ รมตี มโน, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน, ปญฺญาย สาธุ, วินเย นิปุโณ, มาตริ สาธุ, ปิตริ นิปุโณ.

Nó có bốn loại là byāpika (phổ biến), opasilesika (tiếp cận), vesayika (đối tượng), và sāmīpika (lân cận). Trong đó, cái nào là nền tảng hoàn toàn cho vật được chứa, đó là byāpika, ví dụ như: có dầu trong hạt mè, nước trong sữa, bơ sữa trong sữa chua. Cái nào có sự tiếp cận, sự bám dính như là vật được chứa của các sự vật riêng lẻ, đó là opasilesika. Ví dụ như: Tăng chúng ngồi trên ghế, nấu cơm trong nồi, có nước trong bình, đứng ở xa, đứng ở gần. Nơi nào mà sự làm nền tảng được dùng theo nghĩa bóng để chỉ sự phụ thuộc vào cái đó bằng cách sử dụng từ chỉ sự gần gũi, đó là sāmīpika, ví dụ như: làng ở sông Hằng, có nghĩa là làng ở gần sông Hằng. Trú tại Sāvatthī, trong vườn Jetavana. Nơi nào mà sự quy định về nền tảng được thực hiện do sự thay đổi trạng thái hoặc do sự phân định một nơi khác, đó là vesayika. Ví dụ như: chim bay trên trời, người trên mặt đất, cá trong nước, rơi trên các lâu đài, tâm hoan hỷ trong điều ác, hoan hỷ trong giáo pháp của Đức Phật, tốt về trí tuệ, giỏi về giới luật, tốt với mẹ, giỏi với cha.

กิริยา กตฺตุ+กมฺมฏฺฐา, อาธารียติ เยน โส;

อาธาโร จตุธา วุตฺโต, พฺยาปกาทิปฺปเภทโต.

Hành động thuộc về chủ từ và túc từ, cái mà nó được dựa vào; đó là sở y cách (ādhāra). Sở y cách được nói là có bốn loại, do sự phân biệt của byāpaka và các loại khác.

พฺยาปโก ติลขีราทิ, กโฏ โอปสิเลสิโก;

สามีปิโก ตุ คงฺคาทิ, อากาโส วิสโย มโต.

Byāpaka là (ví dụ như) mè, sữa, v.v. Chiếc chiếu là opasilesika. Sāmīpika là (ví dụ như) sông Hằng, v.v. Bầu trời được xem là visaya (đối tượng).

๓๓. นิมิตฺเต

33. Về ý nghĩa nguyên nhân (nimitta).

นิมิตฺตตฺเถ สตฺตมี โหติ. อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปิ, กุญฺชโร ทนฺเตสุ หญฺญเต, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติยํ. สพฺพตฺถ นิมิตฺยตฺโถ.

Thất cách được dùng với ý nghĩa nguyên nhân. Con báo bị giết vì tấm da, con voi bị giết vì cặp ngà, người thấy sự nguy hiểm trong những lỗi lầm nhỏ nhặt, có tội pācittiya trong việc cố ý nói dối. Ở khắp mọi nơi đều có ý nghĩa là nguyên nhân.

๓๔. ยพฺภาโว ภาวลกฺขณํ

34. Khi trạng thái của một sự vật là đặc điểm của một trạng thái khác.

ยสฺส ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ, ตโต สตฺตมี. กาเล คาวีสุ ทุยฺหมานาสุคโต, ทุทฺธาสุ อาคโต. เอตฺถคมนกฺริยาย โทหนกฺริยาจิหนํ, อาคมนกฺริยาย ทุทฺธากฺริยาจิหนํ, เอว+มุปริปิ. ปุพฺพณฺหสมเย คโต, สายนฺหสมเย อาคโต, ชายมาเน โข สาริปุตฺต โพธิสตฺเต อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ สมฺปกมฺปิ.

Khi trạng thái của một sự vật trở thành đặc điểm của một trạng thái khác, từ đó dùng thất cách. Ví dụ: Kāle gāvīsu duyhamānāsu gato (Vào lúc đó, khi những con bò đang được vắt sữa, ông ấy đã đi), duddhāsu āgato (khi chúng đã được vắt sữa xong, ông ấy đã đến). Ở đây, hành động vắt sữa là dấu hiệu cho hành động đi, và hành động đã vắt sữa xong là dấu hiệu cho hành động đến, tương tự như trên. Pubbaṇhasamaye gato (Ông ấy đã đi vào buổi sáng), sāyanhasamaye āgato (ông ấy đã đến vào buổi chiều). Jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassī lokadhātu sampakampi (Này Sāriputta, khi Bồ-tát đang được sinh ra, mười ngàn thế giới này đã rung chuyển).

ปาสาณา สกฺขรา เจว, กฐลา ขาณุกณฺฏกา;

สพฺเพ มคฺคา วิวชฺชนฺติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก.

Đá, sỏi, mảnh sành, cùng với gốc cây và gai nhọn; tất cả đều tránh khỏi con đường, khi bậc Lãnh Đạo Thế Gian đang đi.

อิมสฺมึ [Pg.129] สติ อิทํ โหติ อิจฺจาทิ. ‘‘อกาเล วสฺสตี ตสฺส, กาเล ตสฺส น วสฺสตี’’ติ วิสยสตฺตมี.

Imasmiṃ sati idaṃ hoti (Khi có cái này, cái này có) v.v. "Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassatī" (Trời mưa cho người ấy không đúng lúc, trời không mưa cho người ấy đúng lúc) là thất cách đối tượng (visayasattamī).

๓๕. ฉฏฺฐี จา+นาทเร

35. Và lục cách (chaṭṭhī) trong ý nghĩa bất chấp (anādara).

ยสฺส ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ, ตโต ฉฏฺฐี โหติ สตฺตมี จา+นาทเร คมฺยมาเน. อกามกานํ มาตาปิตูนํ รุทนฺตานํ ปพฺพชิ, มาตาปิตูสุ รุทนฺเตสุ วา. ‘‘อาโกฏยนฺโต โส เนติ, สิวิราชสฺส เปกฺขเต’’, ‘‘มจฺจุ อาทาย คจฺฉติ, เปกฺขมาเน มหาชเน’’.

Khi trạng thái của một sự vật trở thành đặc điểm của một trạng thái khác, từ đó dùng lục cách và thất cách khi ý nghĩa bất chấp được hiểu ngầm. Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji (Vị ấy đã xuất gia trong khi cha mẹ không muốn và đang khóc lóc), hoặc mātāpitūsu rudantesu vā. "Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhate" (Người đó dẫn đi trong khi đánh đập, mặc cho vua Sivi đang nhìn), "maccu ādāya gacchati, pekkhamāne mahājane" (Thần chết mang đi, mặc cho đám đông đang nhìn).

คุนฺนํ สามีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, โคสุ สามีติ วิสยสตฺตมี. เอวํ คุนฺนมิสฺสโร, โคสฺวิ+สฺสโร, คุนฺนํ อธิปติ, โคสุ อธิปติ, คุนฺนํ ทายาโท, โคสุ ทายาโท, คุนฺนํ สกฺขี, โคสุ สกฺขี, คุนฺนํ ปติภู, โคสุ ปติภู, คุนฺนํ ปสุโต, โคสุ ปสุโต, กุสลา นจฺจคีตสฺส, กุสลา นจฺจคีเต, อายุตฺโต กฏกรณสฺส, อายุตฺโต กฏกรเณ. ตถา อาธารวจนิจฺฉายํ สตฺตมี, ภิกฺขูสุ อภิวาเทนฺติ, มุทฺธนิ จุมฺพิตฺวา, พาหาสุ คเหตฺวา, หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, กทลีสุ คเช รกฺขนฺติ, ญาณสฺมึ ปสนฺโน, ญาณสฺมึ อุสฺสุกฺโกติ วิสยสตฺตมี.

Gunnaṃ sāmī (chủ của những con bò) là lục cách trong ý nghĩa liên hệ, gosu sāmī (chủ trong đàn bò) là thất cách đối tượng. Tương tự: gunnamissaro, gosvissaro (chúa tể của/trong đàn bò); gunnaṃ adhipati, gosu adhipati (người thống trị của/trong đàn bò); gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo (người thừa kế của/trong đàn bò); gunnaṃ sakkhī, gosu sakkhī (nhân chứng của/trong đàn bò); gunnaṃ patibhū, gosu patibhū (người bảo lãnh của/trong đàn bò); gunnaṃ pasuto, gosu pasuto (người chuyên tâm vào/trong đàn bò); kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte (khéo léo về ca múa); āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇe (được giao phó việc làm chiếu). Tương tự, khi muốn nói về nơi chốn thì dùng thất cách: bhikkhūsu abhivādenti (họ đảnh lễ các vị Tỳ-khưu), muddhani cumbitvā (hôn lên đầu), bāhāsu gahetvā (nắm lấy cánh tay), hatthesu piṇḍāya caranti (họ đi khất thực với bát trong tay), kadalīsu gaje rakkhanti (họ bảo vệ những con voi trong các lùm chuối), ñāṇasmiṃ pasanno (hoan hỷ trong trí tuệ), ñāṇasmiṃ ussukko (nhiệt tâm trong trí tuệ) là thất cách đối tượng.

๓๖. ยโต นิทฺธารณํ

36. Từ đó có sự xác định (niddhāraṇa).

ชาติคุณกฺริยาหิ สมุทายเต+กเทสสฺส ปุถกฺกรณํ นิทฺธารณํ, ยโต ตํ กรียติ, ตโต ฉฏฺฐีสตฺตมิโย โหนฺติ. สาลโย สูกธญฺญานํ ปถฺยตมา, สูกธญฺเญสุ สาลโย ปถฺยตมา. กณฺหา คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา, กณฺหา คาวีสุ [Pg.130] สมฺปนฺนขีรตมา. คจฺฉตํ ธาวนฺโต สีฆตมา, คจฺฉนฺเตสุ ธาวนฺโต สีฆตมา.

Sự tách riêng một phần ra khỏi toàn thể dựa vào chủng loại, phẩm chất, và hành động được gọi là sự xác định (niddhāraṇa). Từ đâu mà việc đó được thực hiện, từ đó dùng lục cách và thất cách. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā (Lúa gạo là loại thích hợp nhất trong các loại ngũ cốc có râu), sūkadhaññesu sālayo pathyatamā. Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā (Con bò đen là con cho nhiều sữa nhất trong đàn bò), kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā. Gacchataṃ dhāvanto sīghatamā (Trong những người đang đi, người đang chạy là nhanh nhất), gacchantesu dhāvanto sīghatamā.

๑๔. สตฺตมฺยา+ธิกฺเย

14. Thất cách trong ý nghĩa hơn (ādhikya).

อาธิกฺเย อตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ. อุปขาริยํ โทโณ, ขาริยา โทโณ อธิโกตฺยตฺโถ. ตถา อุปนิกฺเข กหาปณํ.

Thất cách được dùng cho từ đi cùng với 'upa' trong ý nghĩa 'hơn'. Upakhāriyaṃ doṇo, có nghĩa là doṇa nhiều hơn khārī. Tương tự, upanikkhe kahāpaṇaṃ (một kahāpaṇa cộng thêm một nikkha).

๑๕. สามิตฺเถ+ธินา

15. Với 'adhi' trong ý nghĩa sở hữu (sāmitta).

สามิภาวตฺเถ อธินา ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ. อธิพฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อธิปญฺจาเลสุ พฺรหฺมทตฺโต, พฺรหฺมทตฺติสฺสรา ปญฺจาลาติ อตฺโถ. อธิเทเวสุ พุทฺโธ, สมฺมุติเทวาทีหิ พุทฺโธ อธิโกตฺยตฺโถ.

Thất cách được dùng cho từ đi cùng với 'adhi' trong ý nghĩa làm chủ. Adhibrahmadatte pañcālā, adhipañcālesu brahmadatto, có nghĩa là: những người Pañcāla ở dưới quyền của Brahmadatta. Adhidevesu buddho, có nghĩa là: Đức Phật vượt trên các vị trời, kể cả các vị trời quy ước.

เอตฺถ จ ยถาวุตฺเตสุ อตฺเถสุ อยํ เภโท –

Và ở đây, về những ý nghĩa đã được nói, đây là sự phân biệt:

การกํ สาธกํ นิพฺพตฺตกํ กฺริยานิมิตฺตนฺติ อตฺถโต เอกเมว, ตญฺจ ทณฺโฑ, ธวโล, ปจนํ, จิตฺโต, โคติ ทพฺพ+คุณ+กฺริยา+นาม+ชาติเภเทน ปญฺจวิธมฺปิ กมฺม+กตฺตาทิวเสน ฉพฺพิธํ, ตํ สตฺติการกํ, ตทาธารภูตทพฺพาทโย ตตฺรฏฺฐการกํ, น มุขฺยโต. มุขฺยโต เจ โหนฺติ, เตสํ สตฺติทพฺพานํ อญฺญมญฺญพฺยาวฏรูปตฺตา โย อาธาโร, โส อาธาโรเยว, กิสฺมิญฺจิกาเล กรณํ วา กตฺตุรูปภูโต วา น โหติ, ตสฺมา ถาลิ ปจติ, ถาลิยา ปจติ, ถาลิยํ ปจตีตฺยาทินา เอกสฺส วตฺถุโน กตฺตุ+กรณา+ธารเภโท น สิยา. สตฺติปกฺเข ปน ทพฺพาทีนํ อเนกสตฺติยา อาธารตฺตา สตฺติยา ทพฺพาทโย วิวกฺขิตา ตํ ตํ การกํ โหตีติ ทพฺพาทีนํ อเภเทปิ การกเภโท ยุชฺชเต. วุตฺตญฺหิ –

Kāraka (hành động từ), sādhaka (công cụ), nibbattaka (vật tạo tác), kriyānimitta (nguyên nhân của hành động) về mặt ý nghĩa chỉ là một. Và nó, do sự phân biệt về vật chất, phẩm chất, hành động, danh từ, và chủng loại, cũng có năm loại là: cây gậy, màu trắng, việc nấu ăn, Citta, con bò. Do cách thức của túc từ, chủ từ, v.v. mà có sáu loại. Đó là kāraka năng lực (sattikāraka). Các vật chất v.v. làm nền tảng cho nó là kāraka trú tại đó (tatraṭṭhakāraka), không phải theo nghĩa chính. Nếu chúng là chính yếu, do các vật chất có năng lực đó có hình thức phân biệt lẫn nhau, cái nào là sở y thì chỉ là sở y mà thôi, không lúc nào là sở dụng cách hoặc có hình thức của chủ từ. Do đó, đối với một vật, sự phân biệt về chủ từ, sở dụng cách, sở y cách như trong: thāli pacati (cái nồi nấu), thāliyā pacati (nấu bằng cái nồi), thāliyaṃ pacati (nấu trong cái nồi) sẽ không thể có. Nhưng theo quan điểm về năng lực (satti), do các vật chất v.v. là nền tảng cho nhiều năng lực, các vật chất v.v. được chủ ý thông qua năng lực sẽ trở thành kāraka này hay kāraka kia. Do đó, mặc dù các vật chất v.v. không khác nhau, sự khác biệt về kāraka là hợp lý. Vì đã được nói rằng:

วิจิตฺตกตฺตุอาทีหิ[Pg.131], สํโยคา เอกวตฺถุโน;

นานาตฺตํ ยุชฺชเต นาฏฺย-เภเทน นฏกสฺสิ+วาติ.

Do sự kết hợp với các chủ từ đa dạng v.v., sự đa dạng của một vật duy nhất là hợp lý, giống như (sự đa dạng) của một diễn viên qua các vai diễn khác nhau.

ถาลิ วตฺถุโต เอกา เจทปิ สตฺติการกภูตกตฺตุ+กรณา+ธาราทีนํ เภเทน เภท+มุปยาติ, กิมิว ราม+ราวณาทิเวสธารีนฏโก เตสํ นามวเสน ราโม, ราวโณติ เภท+มุปยาติ, ต+มิวาติ อธิปฺปาโย.

Mặc dù cái nồi về thực chất là một, nhưng nó trở nên khác biệt do sự phân biệt về năng lực của các cách như chủ cách, công cụ cách, sở tại cách, v.v... Điều này có nghĩa là, giống như một diễn viên đóng các vai như Rāma, Rāvaṇa, v.v... trở nên khác biệt qua tên gọi của họ là 'Rāma', 'Rāvaṇa'.

ปุน+รปิ –

Lại nữa –

ยเถ+โกปิ ปโฏ สุตฺต, ปีตาทิคุณสํยุโต;

สุกฺโก ปโฏติ ปีโตติ, เภทํ ยาตฺเย+วเมว+ยํ.

Cũng như một tấm vải, được dệt từ sợi, có các đặc tính như màu vàng, v.v...; nó được phân biệt thành 'vải trắng', 'vải vàng', v.v... cũng giống như vậy.

เอตฺถ จ สตฺติภูตกตฺตาทโย มุขฺยการกํ, ตํโยเคน ทพฺพภูตถาลี คุณการกํ, เต จ กถํ กฺริยาย การกา โหนฺติ. กตฺตา อตฺตนา ปติฏฺฐิตาย หสติ+นจฺจติจฺจาทิกฺริยาย นิมิตฺตํ โหติ. กมฺมญฺจ อตฺตนา ปติฏฺฐิตกฺริยาย ตทตฺถภูตอินฺธนาทีนิ ปวตฺเตนฺตํ ‘‘โอทนํ ปจตี’’ตฺยาโท นิมิตฺตํ. ‘กฏฺเฐหิ ปจฺจตี’ตฺยาโท กฏฺฐานิ ชลนกฺริยาย สาเธตพฺพปากสฺส องฺคภาเวน นิมิตฺตํ. ‘ผรสุนา ฉินฺทตี’ตฺยาโท ผรสุ จ กฏฺฐานํ ทฺวิธาปวตฺติยา นิมิตฺตํ. กมฺมญฺจ กฺริยาย สมฺพนฺธียมานพฺยาปฺเย สติ นิมิตฺตภาเวน กฺริยาย นิมิตฺตํ. ตถา สมฺปทานา+วธิ+อาธารานํ ‘คาโว ททาติ’ ‘คามสฺมา อปนยติ’ ‘ถาลิยํ ปจตี’ตฺยาทีสุ โคทานา+ปนยน+ปจนกฺริยานํ นิมิตฺตตฺตา กฺริยาย นิมิตฺตานิ โหนฺติ. เตสํ ยถาสกํ กฺริยาย ปวตฺตโก กตฺตา, ตสฺมา ส เอว ปธาโน กตฺตาติ โวหารํ [Pg.132] ลภติ, อญฺเญสํ กรณาทีนํ กตฺตุภาเว สติปิ อปฺปธานตฺตา ตํ น ลภติ.

Ở đây, chủ cách v.v... vốn là năng lực, là cách chính; do liên hệ với chúng, cái nồi vốn là vật chất, là cách phụ. Và làm thế nào chúng trở thành cách của hành động? Chủ từ là nguyên nhân cho hành động được thiết lập nơi chính nó, như (trong các câu) 'cười', 'múa'. Và đối cách, trong các câu như 'nấu cơm', là nguyên nhân cho hành động được thiết lập nơi chính nó, làm cho nhiên liệu v.v... vốn là phương tiện cho mục đích đó được diễn ra. Trong câu 'nấu bằng củi', củi là nguyên nhân, thông qua hành động cháy, như là một phần của việc nấu ăn cần được hoàn thành. Trong câu 'chặt bằng búa', cái búa là nguyên nhân cho việc khúc gỗ bị chẻ làm đôi. Và đối cách, khi là đối tượng bị tác động và liên quan đến hành động, là nguyên nhân cho hành động với tư cách là nguyên nhân. Tương tự, chỉ định cách, xuất xứ cách, và sở tại cách, trong các câu như 'cho những con bò', 'dẫn đi khỏi làng', 'nấu trong nồi', là nguyên nhân cho các hành động cho bò, dẫn đi, và nấu ăn, vì chúng là nguyên nhân. Trong số đó, chủ từ là tác nhân khởi phát hành động của mỗi cách tương ứng, do đó chỉ nó mới nhận được danh xưng là 'chủ từ chính'. Các cách khác như công cụ cách v.v..., mặc dù có bản chất của chủ từ, nhưng không nhận được danh xưng đó vì chúng là phụ thuộc.

โจทเกน วุตฺตญฺหิ –

Bởi người chất vấn đã nói rằng –

นนุ สามคฺยมีนายํ, กฺริยาสิทฺธิ กถํ วท;

เอกสฺส กตฺตุโน เอว, สพฺเพสํ กตฺตุตํ วินา.

Này, hãy nói xem, làm sao hành động có thể thành tựu được khi chỉ có một chủ từ duy nhất, mà không có vai trò chủ từ của tất cả (các cách khác)?

สพฺเพสํ กรณาทีนํ, กตฺตุตาย วิโยคโต;

กรณาทีนํ อภาวตฺตา, การกํ น หิ ฉพฺพิธนฺติ.

Do tất cả các cách như công cụ cách v.v... bị tách rời khỏi vai trò chủ từ, và do sự không tồn tại của công cụ cách v.v..., nên cách chắc chắn không phải là sáu loại.

วุจฺจเต –

Đáp rằng –

ยทฺยปฺย+ตฺถิ หิ กตฺตุตฺตํ, สภาวา กรณาทิสุ;

กฺริยาสิทฺธฺยา ตถาปฺเย+ต+มปฺปธานํ ปรงฺคโต.

Mặc dù quả thật có vai trò chủ từ trong công cụ cách v.v... một cách tự nhiên; tuy nhiên, để hành động được thành tựu, vai trò này là phụ thuộc, vì nó là một phần của cái khác.

เอตํ สภาวโต อุปลพฺภมานํ กรณาทีสุ กตฺตุตฺตํ ปเรสํ กรณาทีนํ ชลน+ธารณาทิกฺริยาย องฺคํ อุปายติ อปฺปธานนฺติ อธิปฺปาโย.

Điều này có nghĩa là: vai trò chủ từ này, vốn được tìm thấy một cách tự nhiên trong công cụ cách v.v..., trở thành một phần phụ thuộc trong hành động đốt cháy, mang giữ, v.v... của các công cụ cách khác.

การกํ ฉพฺพิธํ สญฺญา-วสา ฉพฺพีสติวิธํ;

ปเภทา สตฺตธา กมฺมํ, กตฺตา ปญฺจวิโธ ภเว.

Cách có sáu loại, theo danh xưng thì có hai mươi sáu loại. Đối cách có bảy phân loại, chủ cách có thể có năm loại.

กรณํ ทุวิธํ โหติ, สมฺปทานํ ติธา มตํ;

อปาทานํ ปญฺจวิธํ, อาธาโร ตุ จตุพฺพิโธ.

Công cụ cách có hai loại, chỉ định cách được xem là có ba loại; xuất xứ cách có năm loại, và sở tại cách có bốn loại.

วิภตฺติโย ปน –

Còn về các biến cách –

ปจฺจตฺต+มุปโยคญฺจ, กรณํ สมฺปทานิยํ;

นิสฺสกฺกํ สามิวจนํ, ภุมฺม+มาลปน+ฏฺฐมํติ.

Chủ cách, đối cách, công cụ cách, chỉ định cách, xuất xứ cách, sở thuộc cách, sở tại cách, và hô cách là thứ tám.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ การกกณฺโฑ ตติโย.

Như vậy là kết thúc chương thứ ba, chương về cách, trong bộ Payogasiddhi.

๔. สมาสกณฺฑ

4. Chương Về Hợp Tự

อถ [Pg.133] นามานเมว อญฺญมญฺญสมฺพนฺธีนํ สมาโสติ นามนิสฺสิตตฺตา, สยญฺจ นามิกตฺตา นามานนฺตรํ สมาโส วุจฺจเต.

Bây giờ, vì hợp tự (samāsa) là sự kết hợp của các danh từ có liên quan với nhau, và vì nó phụ thuộc vào danh từ và bản thân nó cũng là một danh từ, nên hợp tự được trình bày sau (chương về) danh từ.

๑. สฺยาทิ สฺยาทิเน+กตฺถนฺติ

1. Một từ có biến cách (syādi) kết hợp với một từ có biến cách khác để trở thành một đơn vị có nghĩa duy nhất.

อิท+มธิกตํ เวทิตพฺพํ. ปุพฺเพ วุตฺตวิธิคฺคหณญาเยน สฺยาทีติ ตทนฺตสฺส คหณํ. โส จ ภินฺนตฺถานํ นามาน+เมกตฺถีภาโว สมาโสติ วุจฺจเต.

Điều này cần được hiểu là quy tắc chi phối. Theo nguyên tắc đã nêu trước đây, 'syādi' có nghĩa là 'từ kết thúc bằng vĩ tố đó'. Và sự hợp nhất thành một nghĩa duy nhất của các danh từ có nghĩa khác nhau được gọi là hợp tự (samāsa).

๒. อสงฺขฺยํ วิภตฺติ+สมฺปตฺติ+สมีป+สากลฺยา+ภาว+ยถา+ ปจฺฉา+ยุคปทตฺเถ

2. Một bất biến từ (asaṅkhyaṃ) (được hợp lại) trong các nghĩa: biến cách (vibhatti), sự sung túc (sampatti), sự gần gũi (samīpa), sự toàn bộ (sākalya), sự vắng mặt (abhāva), sự tương ứng (yathā), sau (pacchā), và sự đồng thời (yugapada).

ปุพฺพสฺส+ตฺถปรํ ยสฺส, อญฺญตฺถปรมญฺจ ยํ;

นปุํสกํ ภเว ยญฺจ, ต+ทาสํขฺย+มิเห+สฺสเต.

Hợp tự nào có nghĩa của thành phần đầu là chính, và hợp tự nào có nghĩa của thành phần khác là chính, và hợp tự nào trở thành trung tính, thì ở đây được gọi là hợp tự bất biến (asaṅkhya).

สตฺถนฺตเร ปสิทฺธํ ยํ, อพฺยยีภาวนามโต;

อุปกุมฺภํ ติฏฺฐคุ จ, ปาตเมฆํติ ตํ ยถา.

Nó được biết đến trong các luận điển khác với tên gọi là Avyayībhāva; ví dụ như: upakumbhaṃ, tiṭṭhagu, và pātameghaṃ.

อสงฺขฺยํ สฺยาทฺยนฺตํ วิภตฺยาทีน+มตฺเถ วตฺตมานํ สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺถํ ภวติ. ‘‘อวิคฺคโห นิจฺจสมาโส, ปทนฺตรวิคฺคโห เจ’’ติ ปทนฺตรวิคฺคโห. อิตฺถีสุ ตถา ปวตฺตาติ วิคฺคยฺห วิภตฺยตฺเถ สมาเส กเต –

Một bất biến từ có vĩ tố biến cách, hiện hữu trong nghĩa của biến cách (vibhatti) v.v..., trở thành một nghĩa duy nhất cùng với một từ khác có vĩ tố biến cách. Theo câu nói 'Hợp tự bất biến không có cách phân tích (bằng chính các thành phần của nó), nếu có thì phân tích bằng các từ khác', thì cách phân tích là dùng các từ khác. Sau khi phân tích câu 'itthīsu tathā pavattati' (diễn ra như vậy ở nơi những người nữ) và tạo thành hợp tự trong nghĩa của biến cách –

๒,๑๑๙. เอกตฺถตายํ

2,119. Ekatthatāyaṃ

เอโก อตฺโถ ยสฺส ปกติปจฺจยาทิสมุทายสฺส โส เอกตฺโถ. ตสฺส ภาโว ปวตฺตินิมิตฺตํ เอกตฺถตา, อียาทิ+ณาทิ+สมาสวิธานํ, ตสฺมึ สติ สฺยาทิโลโป โหติ.

Tổ hợp của từ gốc, hậu tố, v.v... mà có một nghĩa duy nhất được gọi là 'ekattha'. Trạng thái của nó, tức là nguyên nhân cho sự áp dụng của nó, là 'ekatthatā' (sự hợp nhất về nghĩa), (chẳng hạn như) sự hình thành của các hậu tố īya, ṇa, v.v... và các hợp tự. Khi điều đó xảy ra, các vĩ tố biến cách (syādi) bị lược bỏ.

๙. ตํ นปุํสกนฺติ

9. Hợp tự đó là trung tính.

นปุํสกลิงฺเค [Pg.134] จ ‘‘ปุพฺพสฺมา+มาทิโต’’ติ สพฺพวิภตฺตีนํ โลเป จ กเต อธิตฺถิ ติฏฺฐติ, โภ อธิตฺถิ, อธิตฺถิ ปสฺส, อธิตฺถิ กตํ, อธิตฺติ จรติ, อธิตฺถิ เทหิ, อธิตฺถิ อเปหิ, อธิตฺถิ อายตฺตํ, อธิตฺถิ ปติฏฺฐิตํ. เอวํ อธิกุมาริ, อนฺตภูตสฺส อปฺปธานสฺส ฆปสฺส ‘‘ฆปสฺส+นฺตสฺสา+ปฺปธานสฺสา’’ติ ปสฺส รสฺโส.

Và khi ở trung tính, và sau khi đã lược bỏ tất cả các vĩ tố biến cách theo quy tắc 'pubbasmā mādito', ta có (các câu như): adhitthi tiṭṭhati, bho adhitthi, adhitthi passa, adhitthi kataṃ, adhitthi carati, adhitthi dehi, adhitthi apehi, adhitthi āyattaṃ, adhitthi patiṭṭhitaṃ. Tương tự là 'adhikumāri'; nguyên âm cuối của từ gốc 'gha' phụ thuộc và nằm bên trong (hợp tự) được rút ngắn theo quy tắc 'ghapassantassāppadhānassā'.

สห=สมฺปนฺนํ พฺรหฺมํ สพฺรหฺมํ. วุตฺตนเยน เอตฺถ จ อุปริ จ สมาสาทโย โหนฺติ, เอตฺถ ‘‘อกาเล สตตฺเถ’’ติ สหสฺส สาเทโส. สฺยาทิมฺหิ กเต ‘‘ปุพฺพสฺมา+มาทิโต’’ติ สฺยาทีนํ โลเป จ สมฺปตฺเต ‘‘นา+โต+มปญฺจมิยา’’ติ อปญฺจมิยา ปฏิเสโธ จ อการนฺตอสํขฺยสมาสโต ปราสํ สพฺพวิภตฺตีนํ อํอาเทโส จ โหติ. เอว+มุปริปิ.

`Saha` = `sampannaṃ brahmaṃ` (thịnh vượng cùng với Phạm thiên) thành `sabrahmaṃ`. Theo phương pháp đã nêu, ở đây và sau này, việc tạo hợp tự v.v... được thực hiện. Ở đây, `sa` thay thế cho `saha` theo quy tắc 'akāle satatthe'. Khi vĩ tố biến cách được thêm vào, và khi sự lược bỏ các vĩ tố biến cách được thực hiện bởi quy tắc 'pubbasmā mādito', thì có sự ngăn cấm đối với các cách khác ngoài cách thứ năm bởi quy tắc 'nā to'm apañcamiyā', và `aṃ` thay thế cho tất cả các vĩ tố biến cách theo sau một hợp tự bất biến (asaṅkhya) tận cùng bằng `a`. Tương tự cho các trường hợp sau.

ภิกฺขานํ สมิทฺธิ สุภิกฺขํ, เอตฺถ ฆสฺส รสฺโส. สุภิกฺขํ ติฏฺฐติ โภ สุภิกฺขํ, สุภิกฺขํ ปสฺส. นา+สฺมึสุ ‘‘วา ตติยา สตฺตมีนํ’’ติ วิกปฺเปน อํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเขน วา กตํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเขน วา จรติ, สุภิกฺขํ เทหิ. ปญฺจมิยํ อ+มพฺภาวา สุภิกฺขา อปคจฺฉ, สุภิกฺข+มายตฺตํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเข วา ปติฏฺฐิตํ.

`Bhikkhānaṃ samiddhi` (sự thịnh vượng của các vị tỳ-khưu) thành `subhikkhaṃ`. Ở đây, (nguyên âm cuối của) từ gốc 'gha' được rút ngắn. (Ví dụ:) `Subhikkhaṃ tiṭṭhati`, `bho subhikkhaṃ`, `subhikkhaṃ passa`. Đối với các vĩ tố `nā` và `smiṃ` (cách 3 và 7), `aṃ` là tùy chọn theo quy tắc 'vā tatiyā sattamīnaṃ', (nên có) `subhikkhaṃ` hoặc `subhikkhena kataṃ`, `subhikkhaṃ` hoặc `subhikkhena carati`, `subhikkhaṃ dehi`. Ở cách thứ năm, vì không có `aṃ`, nên là `subhikkhā apagaccha`. (Các ví dụ khác:) `subhikkhaṃ āyattaṃ`, `subhikkhaṃ` hoặc `subhikkhe patiṭṭhitaṃ`.

สมีปตฺเถ-กุมฺภสฺส สมีปํ อุปกุมฺภํ, เอวํ อุปนครํ, โภ อุปกุมฺภํ อิจฺจาทิ.

Trong nghĩa gần gũi: `kumbhassa samīpaṃ` (gần cái bình) thành `upakumbhaṃ`. Tương tự là `upanagaraṃ`. (Ví dụ:) `bho upakumbhaṃ`, v.v...

สากลฺเย-ติณมฺปิ อเสเสตฺวาติ สติณํ, ติณมฺปิ อเสเสตฺวา อชฺโฌหรณีย+มชฺโฌหรตีตฺยตฺโถ. เสสํ สพฺรหฺมสมํ[Pg.135]. อคฺคิมฺปิ อเสเสตฺวาติ สาคฺคิ, อคฺคิคนฺถํปิ อเสเสตฺวา อธีเตตฺยตฺโถ. วารคฺคหณํ อธิตฺถิสมํ.

Trong ý nghĩa toàn thể (sākalya): satiṇaṃ có nghĩa là không chừa lại cả cỏ. Ý nghĩa là: nuốt vật đáng nuốt không chừa lại cả cỏ. Phần còn lại tương tự như sabrahma. Sāggi có nghĩa là không chừa lại cả sách về lửa (aggi). Ý nghĩa là: đã học không chừa lại cả sách về lửa. Việc nhận lấy phiên lượt (vāraggahaṇaṃ) tương tự như adhitthi.

อภาโว สมฺพนฺธีเภทา พหุวิโธ, ตตฺร อิทฺธาภาเววิคตา อิทฺธิ=วิภูติ สทฺทิกานนฺติ ทุสฺสทฺทิกํ. อตฺถาภาเวมกฺขิกานํ อภาโว นิมฺมกฺขิกํ, นิทฺทรถํ, นิมฺมสกํ. อติกฺกมาภาเว-อติคตานิ ติณานิ นิตฺติณํ. อุปโภคสมฺพนฺธีวตฺตมานกาลสฺส อภาเว-อติคตํ ลหุปาวุรณํ อติลหุปาวุรณํ, ลหุปาวุรณสฺส นา+ยํ อุปโภคตา โลติ อตฺโถ.

Sự không có (abhāva) có nhiều loại do sự khác biệt của đối tượng liên quan. Trong đó, về sự không có thịnh vượng (iddhi): dussaddikaṃ có nghĩa là những người có sự thịnh vượng (iddhi = vibhūti) đã mất đi. Về sự không có sự vật (attha): nimmakkhikaṃ là sự không có ruồi, niddarathaṃ, nimmasakaṃ. Về sự không có do vượt qua: nittiṇaṃ là cỏ đã được vượt qua. Về sự không có của thời hiện tại liên quan đến sự thụ hưởng: atilahupāvuraṇaṃ là chiếc áo choàng nhẹ đã qua mùa, ý nghĩa là đây không phải là lúc thụ hưởng chiếc áo choàng nhẹ.

ยถาตฺโถ+เนกวิโธ, ตตฺร โยคฺคตายํ-โยคฺคํ รูป+มนุรูปํ. วิจฺฉายํ-อทฺธมาสํ อทฺธมาสํ อนุ อนฺวทฺธมาสํ, เอวํ ปจฺจตฺตํ. อตฺถานติวตฺติยํ-สตฺตึ อนติกฺกมฺม ยถาสตฺติ. เอวํ ยถากฺกมํ, ยถาพลํ. พหุลาธิการา ยา ยา ปริสา ยถาปริสา. สทิสตฺเถ-กิขิยา กณฺหวิจฺฉิตเธนุยา สทิโส สกิขิ, สหสฺส สาเทโส. อานุปุพฺพิยํ-เชฏฺฐานุกฺกเมน อนุเชฏฺฐํ.

Ý nghĩa của yathā có nhiều loại. Trong đó, về sự thích hợp (yoggatā): anurūpaṃ là hình sắc thích hợp. Về sự lặp lại (vicchā): anvaddhamāsaṃ là mỗi nửa tháng, tương tự là paccattaṃ. Về sự không vượt quá đối tượng (atthānativatti): yathāsatti là không vượt quá khả năng. Tương tự là yathākkamaṃ, yathābalaṃ. Về quyền hạn bao quát (bahulādhikārā): yathāparisā là mỗi mỗi hội chúng. Về ý nghĩa tương tự (sadisattha): sakikhi là tương tự như con bò cái đốm đen Kikhi, sa là biến thể của saha. Về sự tuần tự (ānupubbiya): anujeṭṭhaṃ là theo thứ tự trưởng thượng.

ปจฺฉาอตฺเถ-รถสฺส ปจฺฉา อนุรถํ.

Trong ý nghĩa phía sau (pacchā): anurathaṃ là phía sau cỗ xe.

ยุคปทตฺเถ-จกฺเกน สห=เอกกาลํ สจกฺกํ, จกฺเกน เอกกฺขเณ นิเธตีติ อตฺโถ.

Trong ý nghĩa đồng thời (yugapada): sacakkaṃ là cùng lúc với bánh xe, ý nghĩa là đặt xuống trong cùng một khoảnh khắc với bánh xe.

๓. ยถา น ตุลฺเย

3. Yathā không [hợp thành] trong ý nghĩa tương đương (tulya).

ยถาสทฺโท ตุลฺยตฺเถ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺโถ น ภวติ. ยถา เทวทตฺโต, ตถา ยญฺญทตฺโต. เอตฺถ อุปมานภูโต ยถาสทฺโท ‘ตถา ยญฺญทตฺโต’ติ อุปเมยฺย+มเปกฺขติ, ตสฺมา ‘‘สาเปกฺข+มสมตฺถํ ภวตี’’ติ ญายา อสมาเส [Pg.136] ‘‘น ตุลฺเย’’ติ ปฏิเสโธ กิมตฺถ+มิติ เจ. ยสฺมา ‘‘ยถา เทวทตฺโต’’ติ สมุทายเมว อุปมานํ ภวติ, น วิสุํ ยถาสทฺโท, ตสฺมา สมุทายสฺเสว อุปเมยฺยสาเปกฺขตฺเต น อสามตฺถิยตา น วิสุํ ยถาสทฺทสฺส, ตสฺมา สาทิสฺเส ปตฺตสมาสสฺส ปฏิเสธตฺถ+มิทํ. ตุลฺยตฺเถติ วตฺตพฺเพ ตุลฺยํ วินา ตุลฺยตา นตฺถีติ ตุลฺยตฺเถติ อวตฺวา ตุลฺเยติ วุตฺตํ.

Từ yathā, khi được dùng trong ý nghĩa tương đương (tulya), không hợp thành một ý nghĩa với một từ có biến cách. (Ví dụ:) Như là Devadatta, cũng vậy là Yaññadatta. Ở đây, từ yathā, vốn là vật so sánh (upamāna), đòi hỏi phải có vật được so sánh (upameyya) là ‘cũng vậy là Yaññadatta’. Do đó, nếu hỏi rằng theo quy tắc “từ có tính phụ thuộc thì không có khả năng (hợp thành sama)”, nếu đã không có sama, thì sự cấm đoán “không trong ý nghĩa tương đương” có mục đích gì? Bởi vì toàn bộ cụm từ “như là Devadatta” mới trở thành vật so sánh, chứ không phải riêng từ yathā. Do đó, vì chính toàn bộ cụm từ phụ thuộc vào vật được so sánh, nên không có sự bất năng đối với riêng từ yathā. Vì vậy, điều này nhằm mục đích cấm đoán sama có thể xảy ra trong ý nghĩa tương tự. Đáng lẽ phải nói là tulyatthe, nhưng vì không có sự tương đương (tulyatā) nếu không có vật tương đương (tulya), nên đã nói là tulye thay vì tulyatthe.

ยถากถญฺจิ สาทิสฺสํ, ญายเต ยตฺถ สมฺภวํ;

อุปมา นาม สา ตสฺสา, ปปญฺโจ พหุธา ภเว.

Nơi nào sự tương tự, dù bằng cách nào, được nhận biết là có thể có; đó được gọi là sự so sánh (upamā), và sự trình bày chi tiết của nó có thể có nhiều cách.

๔. ยาวา+วธารเณ

4. Yāva trong ý nghĩa giới hạn (avadhāraṇa).

ยาวสทฺโท อวธารเณ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺโถ ภวติ. อวธารณํ=เอตฺตกตาปริจฺเฉโท. ยาวนฺตานิ อมตฺตานิ=ภาชนานิ ยาวามตฺตํ, อิมินา สมาเส กเต เสสํ ปุพฺพสมํ. ชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวชีวํ. ยาวตายุกํ, ‘‘สกตฺเถ’’ติ กปจฺจโย. ยตฺตเกน อตฺโถ ยาวทตฺถํ.

Từ yāva, khi được dùng trong ý nghĩa giới hạn (avadhāraṇa), hợp thành một ý nghĩa với một từ có biến cách. Giới hạn là sự xác định chừng mực. Yāvāmattaṃ là chừng nào còn đồ đựng (amatta = bhājana). Khi sama được tạo thành bởi quy tắc này, phần còn lại tương tự như trước. Yāvajīvaṃ là chừng nào sự giới hạn của mạng sống còn. Yāvatāyukaṃ, hậu tố ka có ý nghĩa riêng của nó. Yāvadatthaṃ là chừng nào còn có mục đích.

๕. ปยฺยปา พหิ ติโร ปุเร ปจฺฉา วา ปญฺจมฺยา

5. Pari, apa, ā, bahi, tiro, pure, pacchā tùy chọn với từ ở biến cách thứ năm.

ปริอาทโย ปญฺจมฺยนฺเตน สเห+กตฺถา โหนฺติ วา. ปริ ปพฺพตา ปริปพฺพตํ. วาสฺส วากฺยวิกปฺปตฺถตฺตา ปริ ปพฺพตา อิจฺจาทโยปิ โหนฺติ. อป ปพฺพตา อปปพฺพตํ, อา ปาฏลิปุตฺตา อาปาฏลิปุตฺตํ, พหิ คามา พหิคามํ, ติโร ปพฺพตา ติโรปพฺพตํ, ปุเร ภตฺตา ปุเรภตฺตํ, ปจฺฉา ภตฺตา ปจฺฉาภตฺตํ, สพฺพํ อุปกุมฺภสมํ, อิมินา สมาโส วิเสโส. เอว+มุปริสุตฺเตปิ.

Các từ pari v.v... tùy chọn hợp thành một ý nghĩa với từ có biến cách thứ năm. Pari pabbatā thành paripabbataṃ. Vì vā có ý nghĩa tùy chọn về câu, nên các dạng như pari pabbatā v.v... cũng có. Apa pabbatā thành apapabbataṃ, ā pāṭaliputtā thành āpāṭaliputtaṃ, bahi gāmā thành bahigāmaṃ, tiro pabbatā thành tiropabbataṃ, pure bhattā thành purebhattaṃ, pacchā bhattā thành pacchābhattaṃ, tất cả đều tương tự như upakumbha, sama này là trường hợp đặc biệt. Tương tự như vậy trong quy tắc tiếp theo.

วาตฺย+ธิกาโร [Pg.137] –

Quyền hạn của vā –

๖. สมีปา+ยาเมสฺว+นุ

6. Anu trong ý nghĩa gần (samīpa) và dài (āyāma).

‘‘อสํขฺย’’มิจฺจาทินา นิจฺจสมาสสฺส วิกปฺปตฺถํ สมีปคฺคหณํ. อนุสทฺโท สามีปฺเย อายาเม จ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺโถ วา โหติ. เอตฺถ สมีปคฺคหณสฺส ภาวปฺปธานตฺตา สามีปฺยเมว คมฺยเตติ สามีปฺเยติ วุตฺตํ. วนสฺส อนุ=สมีปํ อนุวนํ, คงฺคาย อนุ=อายาโม อนุคงฺคํ, คงฺคาย อนุ วา พาราณสี.

Việc đề cập đến samīpa là để làm cho sama bắt buộc theo quy tắc “Asaṃkhya” v.v... trở thành tùy chọn. Từ anu, khi được dùng trong ý nghĩa gần (sāmīpya) và dài (āyāma), tùy chọn hợp thành một ý nghĩa với một từ có biến cách. Ở đây, vì việc đề cập đến samīpa có tính trừu tượng là chính, nên chính sự gần gũi (sāmīpya) được hiểu, do đó nói là sāmīpye. Anuvanaṃ là gần khu rừng. Anugaṅgaṃ là dọc theo sông Hằng. Hoặc, Bārāṇasī (thành Ba-la-nại) dọc theo sông Hằng.

๗. ติฏฺฐคฺวาทีนิ

7. Tiṭṭhagu và các từ tương tự.

ติฏฺฐคุอาทีนิ อญฺญตฺเถน สิทฺธาปิ อสฺมึ อสํขฺยสมาเส นิปาติยนฺติ. ติฏฺฐนฺติ คาโว ยสฺมึ กาเลติ ติฏฺฐนฺตสทฺท+โคสทฺเทหิ ปฐมาโยมฺหิ กเต ‘‘วา+เนกญฺญตฺเถ’’ติ สมาโส, อิมินา นิปาตนา โลเป นปุํสกตฺเถ จ กเต สิมฺหิ โคสฺส ‘‘โคสฺสุ’’ติ อุกาเร ‘‘ปุพฺพสฺมา+มาทิโต’’ติ วิภตฺติโลโป. เอวํ วหนฺตี คาโว ยสฺมึ กาเลติ วหคฺคุ อิจฺจาทิ. เวลาปฺปกาสกปาโตอาทีนมฺปิ เอตฺเถว สงฺคโห, ปาโต นหานนฺติ สตฺตมีอมาทิสมาเส ปาตนหานํ, เอวํ สายนหานํ, ปาตกาลํ, สายกาลํ, ปาตเมฆํ, สายเมฆํ, ปาตมคฺคํ, สายมคฺคํ, เอตฺถ ‘‘เอโอน+ม วณฺเณ’’ติ อกาโร, นิคฺคหีตสฺส โลโป จ โหติ.

Các từ như tiṭṭhagu, mặc dù đã được hình thành với ý nghĩa khác (bahubbīhi), được liệt kê như dạng bất quy tắc trong loại sama asaṃkhya này. ‘Thời gian mà những con bò đứng yên’ – từ các từ tiṭṭhanta và go ở biến cách thứ nhất số nhiều, sama được tạo thành theo quy tắc “vā+nekaññatthe”. Theo sự hình thành bất quy tắc này, sau khi lược bỏ và ở trung tính, khi si theo sau, go trở thành gu theo quy tắc “gossu”, và biến cách được lược bỏ theo quy tắc “pubbasmā+mādito”. Tương tự, vahaggu là ‘thời gian mà những con bò kéo xe’ v.v... Các từ chỉ thời gian như pāto v.v... cũng được bao gồm ở đây. Pātanahānaṃ từ pāto nahānaṃ (tắm vào buổi sáng) là sama sattamītatpurisa. Tương tự là sāyanahānaṃ, pātakālaṃ, sāyakālaṃ, pātameghaṃ, sāyameghaṃ, pātamaggaṃ, sāyamaggaṃ. Ở đây, theo quy tắc “eona+ma vaṇṇe”, nguyên âm a xuất hiện, và niggahīta bị lược bỏ.

๘. โอเร+ปริ+ปฏิ+ปาเร+มชฺเฌ+เหฏฺฐุ+ทฺธา+โธ+นฺโต วา ฉฏฺฐิยา.

8. Ora, upari, paṭi, pāra, majjha, heṭṭhā, uddhaṃ, adho, anto tùy chọn với từ ở biến cách thứ sáu.

โอราทโย สทฺทา ฉฏฺฐิยนฺเตน สเห+กตฺถา วา โหนฺติ. โอรํ คงฺคาย โอเรคงฺคา, อุปริ สิขรสฺส อุปริสิขรํ, ปฏิ=มุขํ โสตสฺส [Pg.138] ปฏิโสตํ, ปารํ ยมุนาย ปาเรยมุนํ, มชฺฌํ คงฺคาย มชฺเฌคงฺคํ, เหฏฺฐา ปาสาทสฺส เหฏฺฐาปาสาทํ, อุทฺธํ คงฺคาย อุทฺธคงฺคํ, อโธ คงฺคาย อโธคงฺคํ, อนฺโต ปาสาทสฺส อนฺโตปาสาทํ. อิมินา นิปาตนาว นิคฺคหีตโลเป จ เอกาเร จ กเต โอเรจฺจาทิ โหติ.

Các từ ora v.v... tùy chọn hợp thành một ý nghĩa với từ có biến cách thứ sáu. Oraṃ gaṅgāya thành oregaṅgā, upari sikharassa thành uparisikharaṃ, paṭi sotassa (ngược dòng) thành paṭisotaṃ, pāraṃ yamunāya thành pāreyamunaṃ, majjhaṃ gaṅgāya thành majjhegaṅgaṃ, heṭṭhā pāsādassa thành heṭṭhāpāsādaṃ, uddhaṃ gaṅgāya thành uddhagaṅgaṃ, adho gaṅgāya thành adhogaṅgaṃ, anto pāsādassa thành antopāsādaṃ. Theo sự hình thành bất quy tắc này, sau khi lược bỏ niggahīta và thêm e, các dạng như ore v.v... được tạo thành.

๑๐. อ+มาทิ

10. Bắt đầu bằng a.

อ+มาทิสฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สห พหุล+เมกตฺตํ โหติ.

Một từ có biến cách không bắt đầu bằng a (bất biến từ) thường hợp thành một thể thống nhất với một từ có biến cách khác.

อุตฺตรสฺส ปทสฺส+ตฺโถ, ปธานํ ลิงฺค+มสฺส จ;

ทุติยนฺตาทิปเทกตฺโถ, พหุธา ตํ วิภชฺชเต.

Ý nghĩa của từ sau là chính, và giống của nó (cũng là giống của sama); sự hợp nhất ý nghĩa với từ ở biến cách thứ hai v.v..., nó được phân chia theo nhiều cách.

ปเรส+มิสฺสเต ตญฺจ, ภิยฺโย ตปฺปุริสา+ขฺยยา;

ตํ ยถา+ตฺร ราชาปจฺจํ, กตฺถจีติ+มิตีทิสํ.

Và nó được pha trộn với các loại khác, phần lớn dưới tên gọi Tappurisa; ví dụ ở đây là rājāpaccaṃ, và ở một số nơi khác cũng tương tự.

อ+มาทฺยนฺตานํ การกานํ อการกานญฺจ สมาโส กตฺถจิเมว วา โหติ. ตญฺจ พหุลํวิธาเนนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Sự kết hợp (samāsa) của các kāraka (biến cách có vai trò ngữ pháp) không tận cùng bằng 'am' v.v... và của các phi-kāraka (biến cách không có vai trò ngữ pháp) đôi khi cũng xảy ra. Và điều đó nên được hiểu là theo quy tắc bahulaṃ (đa dạng).

ตตฺถ ทุติยาตปฺปุริโส อมาทิ คต+นิสฺสิตา+ตีตา+ติกฺกนฺต+ปตฺตา+ปนฺนาทีหิ ภวติ. สรณํ คโตติ สมาเส กเต ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ วิภตฺติโลปาทิ อุปริ สพฺพตฺถ ปุพฺพสมํ. สรณคโต, สรณคตา. สรณคตา, สรณคตาโย. สรณคตํ กุลํ, สรณคตานิ กุลานิ อิจฺจาทิ. อรญฺญคโต, ภูมิคโต. ธมฺมํ นิสฺสิโต ธมฺมนิสฺสิโต, อตฺถนิสฺสิโต. ภวํ อตีโต ภวาตีโต, กาลาตีโต. ปมาณํ อติกฺกนฺตํ ปมาณาติกฺกนฺตํ, โลกาติกฺกนฺตํ. สุขํ ปตฺโต สุขปฺปตฺโต, ทุกฺขปฺปตฺโต. โสตํ อาปนฺโน โสตาปนฺโน, นิโรธสมาปนฺโน, มคฺคปฺปฏิปนฺโน. รถํ อารุฬฺโห รถารุฬฺโห[Pg.139]. สพฺพรตฺตึ โสภโณ สพฺพรตฺติโสภโณ, มุหุตฺตสุขํ. อการกานํ สมาโส อจฺจนฺตสํโยเค. วุตฺติเยโว+ปปทสมาเส, ตสฺส นิจฺจตฺตา. ยถา กมฺมํ กโรตีติ กมฺมกาโร, กุมฺภกาโร, อตฺถํ กาเมตีติ อตฺถกาโม, ธมฺมกาโม, ธมฺมํ ธาเรตีติ ธมฺมธโร, วินยธโร. สานํ ปจตีติ สปาโก, ตนฺตํ วายตีติ ตนฺตวาโย, วรํ อาหรตีติ วราหโร. นฺต+มาน+กฺตวนฺเตหิ วากฺยเมว. ธมฺมํ สุณนฺโต, ธมฺมํ สุณมาโน, โอทนํ ภุตฺตวา.

Trong đó, Đệ nhị biến cách Tappurisa (Dutiyātappuriso) được thành lập với các từ (kết thúc bằng) 'am' v.v... cùng với các từ như gata, nissita, atīta, atikkanta, patta, āpanna. Khi hợp thành samāsa 'saraṇaṃ gato', việc lược bỏ biến cách vĩ ngữ v.v... (xảy ra) theo quy tắc 'ekatthatāyaṃ', phần trên ở mọi nơi đều giống như trước. (Ví dụ:) Saraṇagato, saraṇagatā. Saraṇagatā, saraṇagatāyo. Saraṇagataṃ kulaṃ, saraṇagatāni kulāni, v.v... Araññagato, bhūmigato. Dhammaṃ nissito (thành) dhammanissito, atthanissito. Bhavaṃ atīto (thành) bhavātīto, kālātīto. Pamāṇaṃ atikkantaṃ (thành) pamāṇātikkantaṃ, lokātikkantaṃ. Sukhaṃ patto (thành) sukhappatto, dukkhappatto. Sotaṃ āpanno (thành) sotāpanno, nirodhasamāpanno, maggappaṭipanno. Rathaṃ āruḷho (thành) rathāruḷho. Sabbarattiṃ sobhaṇo (thành) sabbarattisobhaṇo, muhuttasukhaṃ. Sự kết hợp của các phi-kāraka (akāraka) xảy ra trong trường hợp liên tục (accantasaṃyoga). Chỉ có sự kết hợp trong trường hợp Upapadasamāsa, vì đó là quy tắc bắt buộc. Ví dụ: kammaṃ karotīti (thành) kammakāro, kumbhakāro; atthaṃ kāmetīti (thành) atthakāmo, dhammakāmo; dhammaṃ dhāretīti (thành) dhammadharo, vinayadharo. Sānaṃ pacatīti (thành) sapāko; tantaṃ vāyatīti (thành) tantavāyo; varaṃ āharatīti (thành) varāharo. Với các (phân từ) -nta, -māna, -ktavant thì chỉ là câu (không phải hợp thể). (Ví dụ:) Dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā.

ตติยาตปฺปุริโส กิตก+ปุพฺพ+สทิส+สโม+นตฺถ+กลห+นิปุณ+มิสฺส+สขิลาทีหิ. พุทฺเธน ภาสิโต พุทฺธภาสิโต ธมฺโม, เอวํ ชินเทสิโต. สตฺถารา วณฺณิโต สตฺถุวณฺณิโต. วิญฺญูหิ ครหิโต วิญฺญุครหิโต, วิญฺญุปฺปสตฺโถ, อิสฺสรกตํ, สยํ กตํ, สุเกหิ อาหฏํ สุกาหฏํ, รญฺญา หโต ราชหโต, ราชปีฬิโต. อคฺคินา ทฑฺโฒ อคฺคิทฑฺโฒ, สปฺเปน ทฏฺโฐ สปฺปทฏฺโฐ, สลฺเลหิ วิทฺโธ สลฺลวิทฺโธ, อิจฺฉาย ปกโต อิจฺฉาปกโต, สีลสมฺปนฺโน. เอวํ สุขสหคตํ, ญาณสมฺปยุตฺตํ, มิตฺตสํสคฺโค, ปิยวิปฺปโยโค, ชาติถทฺโธ, คุณหีโน, คุณวุทฺโธ, จตุวคฺคกรณียํ, จตุวคฺคาทิกตฺตพฺพํ. กาเกหิ เปยฺยา กากเปยฺยา, นที. กฺวจิ วุตฺติเยว, อุรสา คจฺฉตีติ อุรโค, ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. กฺวจิ วากฺยเมว, ผรสุนา ฉินฺนวา, กาเกหิ ปาตพฺพา, ทสฺสเนน ปหาตพฺพา. ปุพฺพาทิโยเค-มาเสน ปุพฺโพ มาสปุพฺโพ. เอวํ มาตุสทิโส, มาตุสโม. เอกูนวีสติ, สีลวิกโล, อสิกลโห, วาจานิปุโณ, ยาวกาลิกสมฺมิสฺสํ, วาจาสขิโล[Pg.140]. สตฺถารา สทิโส สตฺถุสทิโส, สตฺถุกปฺโป, ปุญฺเญน อตฺถิโก ปุญฺญตฺถิโก, คุณาธิโก. ทธินา อุปสิตฺตํ โภชนํ ทธิโภชนํ, คุเฬน สํสฏฺโฐ โอทโน คุโฬทโน. การกสมฺพนฺโธ กฺริยาย กโต, อุปสิตฺตาทิกฺริยานํ อปญฺญายเนปิ วุตฺติเยโว+ปสิตฺตาทิกฺริยาน+มาขฺยาปนโต นตฺถา+ยุตฺตตฺถตา. เอวํ ขีโรทโน. อสฺเสน ยุตฺโต รโถ อสฺสรโถ, มคฺคจิตฺตํ, ชมฺพุยา ปญฺญาโต ลกฺขิโต ทีโป ชมฺพุทีโป, เอเกน อธิกา ทส เอกาทส, ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ, ปกติยา เมธาวี ปกติเมธาวี อิจฺจาทิ.

Đệ tam biến cách Tappurisa (Tatiyātappuriso) được thành lập với các từ như kitaka, pubba, sadisa, sama, ūnattha, kalaha, nipuṇa, missa, sakhila, v.v... (Ví dụ:) Buddhena bhāsito (thành) buddhabhāsito dhammo, tương tự jinadesito. Satthārā vaṇṇito (thành) satthuvaṇṇito. Viññūhi garahito (thành) viññugarahito, viññuppasattho, issarakataṃ, sayaṃ kataṃ, sukehi āhaṭaṃ (thành) sukāhaṭaṃ, raññā hato (thành) rājahato, rājapīḷito. Agginā daḍḍho (thành) aggidaḍḍho, sappena daṭṭho (thành) sappadaṭṭho, sallehi viddho (thành) sallaviddho, icchāya pakato (thành) icchāpakato, sīlasampanno. Tương tự sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyavippayogo, jātithaddho, guṇahīno, guṇavuddho, catuvaggakaraṇīyaṃ, catuvaggādikattabbaṃ. Kākehi peyyā (thành) kākapeyyā, nadī. Đôi khi chỉ là hợp thể, (ví dụ:) urasā gacchatīti (thành) urago, pādena pivatīti (thành) pādapo. Đôi khi chỉ là câu, (ví dụ:) pharasunā chinnavā, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā. Trong sự kết hợp với pubba v.v...: māsena pubbo (thành) māsapubbo. Tương tự mātusadiso, mātusamo. Ekūnavīsati, sīlavikalo, asikalaho, vācānipuṇo, yāvakālikasammissaṃ, vācāsakhilo. Satthārā sadiso (thành) satthusadiso, satthukappo, puññena atthiko (thành) puññatthiko, guṇādhiko. Dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ (thành) dadhibhojanaṃ, guḷena saṃsaṭṭho odano (thành) guḷodano. Mối quan hệ kāraka được tạo ra với hành động, ngay cả khi các hành động như 'upasitta' (rắc lên) không hiện rõ, nó vẫn là hợp thể vì các hành động như 'upasitta' được ngụ ý, do đó không có sự bất hợp lý. Tương tự khīrodano. Assena yutto ratho (thành) assaratho, maggacittaṃ, jambuyā paññāto lakkhito dīpo (thành) jambudīpo, ekena adhikā dasa (thành) ekādasa, jātiyā andho (thành) jaccandho, pakatiyā medhāvī (thành) pakatimedhāvī, v.v...

จตุตฺถีตปฺปุริโส ตทตฺถ+อตฺถ+หิต+เทยฺยาทีหิ. ตทตฺเถ-กถินสฺส ทุสฺสํ กถินทุสฺสํ, กถินจีวรสฺสาติ อตฺโถ. เอวํ จีวรทุสฺสํ, จีวรมูลํ, ยาคุยา อตฺถาย ตณฺฑุลา ยาคุตณฺฑุลา, ภตฺตตณฺฑุลา, สงฺฆสฺส อตฺถาย ภตฺตํ สงฺฆภตฺตํ, อาคนฺตุกภตฺตํ, เอวํ คมิกภตฺตํ, ปาสาทาย ทพฺพํ ปาสาททพฺพํ. เอตฺถ จา+ยํ นิจฺจสมาโส, ตสฺส ติลิงฺคตา จ-ภิกฺขุสงฺฆสฺส อตฺโถ วิหาโร ภิกฺขุสงฺฆตฺโถ วิหาโร, ภิกฺขุสงฺฆตฺถา ยาคุ, ภิกฺขุสงฺฆตฺถํ จีวรํ. ยสฺส อตฺโถ ยทตฺโถ, ยทตฺถา, ยทตฺถํ. เอวํ ตทตฺโถ, ตทตฺถา, ตทตฺถํ. ตถา โลกหิโต. พุทฺธสฺส เทยฺยํ พุทฺธเทยฺยํ ปุปฺผํ. สงฺฆเทยฺยํ จีวรํ. อิธ น โหติ ‘‘สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ’’.

Đệ tứ biến cách Tappurisa (Catutthītappuriso) được thành lập với các từ như tadattha, attha, hita, deyya, v.v... Theo nghĩa tadatthe (vì mục đích đó): kathinassa dussaṃ (thành) kathinadussaṃ, có nghĩa là 'cho y kathina'. Tương tự cīvaradussaṃ, cīvaramūlaṃ, yāguyā atthāya taṇḍulā (thành) yāgutaṇḍulā, bhattataṇḍulā, saṅghassa atthāya bhattaṃ (thành) saṅghabhattaṃ, āgantukabhattaṃ, tương tự gamikabhattaṃ, pāsādāya dabbaṃ (thành) pāsādadabbaṃ. Và ở đây, đây là hợp thể bắt buộc (niccasamāso), và nó có ba tánh: bhikkhusaṅghassa attho vihāro (thành) bhikkhusaṅghattho vihāro, bhikkhusaṅghatthā yāgu, bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ. Yassa attho (thành) yadattho, yadatthā, yadatthaṃ. Tương tự tadattho, tadatthā, tadatthaṃ. Cũng vậy lokahito. Buddhassa deyyaṃ (thành) buddhadeyyaṃ pupphaṃ. Saṅghadeyyaṃ cīvaraṃ. Ở đây không có hợp thể: 'saṅghassa dātabbaṃ'.

ปญฺจมีตปฺปุริโส อปคมน+ภย+วิรติ+โมจนตฺถาทีหิ. เมถุนสฺมา อเปโต เมถุนาเปโต, เอวํ ปลาปคโต, นครนิคฺคโต, ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต, กามโต นิกฺขนฺตํ กามนิกฺขนฺตํ, รุกฺขคฺคา ปติโต รุกฺขคฺคปติโต, สาสนจฺจุโต, อาปตฺติ- วุฏฺฐานํ[Pg.141], ธรณีตลคฺคโต, สพฺพภเวหิ นิสฺสโฏ สพฺพภวนิสฺสโฏ. ภยตาทิโยเค-ราชโต ภยํ ราชภยํ, โจรภยํ, อมนุสฺสภยํ, อคฺคิภยํ, ปาปภีโต, ปาปภีรุโก. อกตฺตพฺพโต วิรติ อกตฺตพฺพวิรติ, เอวํ กายทุจฺจริตวิรติ, วจีทุจฺจริตวิรติ. พนฺธนา มุตฺโต พนฺธนมุตฺโต, วนมุตฺโต, พนฺธนโมกฺโข. กมฺมสมุฏฺฐิตํ, อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐํ, โอมโกมกํ. กฺวจิ วุตฺติเยว, กมฺมโต ชาตํ กมฺมชํ, เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ. อิธ น โหติ ‘ปาสาทา ปติโต’.

Đệ ngũ biến cách Tappurisa (Pañcamītappuriso) được thành lập với các từ có nghĩa là rời xa, sợ hãi, từ bỏ, giải thoát, v.v... (Ví dụ:) Methunasmā apeto (thành) methunāpeto, tương tự palāpagato, nagaraniggato, piṇḍapātapaṭikkanto, kāmato nikkhantaṃ (thành) kāmanikkhantaṃ, rukkhaggā patito (thành) rukkhaggapatito, sāsanaccuto, āpattivuṭṭhānaṃ, dharaṇītalaggato, sabbabhavehi nissaṭo (thành) sabbabhavanissaṭo. Trong sự kết hợp với bhaya (sợ hãi) v.v...: rājato bhayaṃ (thành) rājabhayaṃ, corabhayaṃ, amanussabhayaṃ, aggibhayaṃ, pāpabhīto, pāpabhīruko. Akattabbato virati (thành) akattabbavirati, tương tự kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati. Bandhanā mutto (thành) bandhanamutto, vanamutto, bandhanamokkho. Kammasamuṭṭhitaṃ, ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ, omakomakaṃ. Đôi khi chỉ là hợp thể, (ví dụ:) kammato jātaṃ (thành) kammajaṃ, tương tự cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Ở đây không có hợp thể: 'pāsādā patito'.

ฉฏฺฐีตปฺปุริโส รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโต, เอวํ ราชปุริโส, อาจริยปูชโก, พุทฺธสาวโก, พุทฺธรูปํ, ชินวจนํ, สมุทฺทโฆโส, ธญฺญานํ ราสิ ธญฺญราสิ, ปุปฺผคนฺโธ, ผลรโส, กายสฺส ลหุตา กายลหุตา. มรณสฺสติ, รุกฺขมูลํ, อยสฺส ปตฺโต อโยปตฺโต, เอตฺถ ‘‘มนาทฺยาปาทีน+โม มเย เจ’’ติ โอ. เอวํ สุวณฺณกฏาหํ, ปานียถาลกํ, สปฺปิกุมฺโภ, เทวานํ ราชา เทวราชา. ปุมสฺส ลิงฺคํ ปุลฺลิงฺคํ, ‘‘ปุํ ปุมสฺสวา’’ติ ปุมสฺส ปุํ, นิคฺคหีตโลโป, ลสฺส ทฺวิภาโว จ. หตฺถิปทํ, อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขุนิสงฺโฆ, ชมฺพุสาขา, เอตฺถ อีการูการานํ รสฺโส. พหุลาธิการา นฺต+มาน+นิทฺธาริย+ปูรณ+ภาว+ติตฺตตฺเถหิ น โหติ. มมา+นุกุพฺพํ, มมา+นุกุรุมาโน, คุนฺนํ กณฺหา สมฺปนฺนขีรตมา, สิสฺสานํ ปญฺจโม, ปฏสฺส สุตฺตตา. กฺวจิ โหเตว ‘วตฺตมานสามีปฺยํ’. พฺราหฺมณสฺส สุกฺกา ทนฺตาติ สาเปกฺขตาย น โหติ. ผลานํ ติตฺโต, ผลาน+มาสิโต, ผลานํ สุหิโต. ‘‘พฺราหฺมณสฺส อุจฺจํ เคหํ’’ติ สาเปกฺขตาย น โหติ. ‘‘รญฺโญ ปาฏลิปุตฺตกสฺส ธนํ’’ติ ธนสมฺพนฺเธ [Pg.142] ฉฏฺฐีติ ปาฏลิปุตฺตเกน สมฺพนฺธาภาวา น โหติ. ‘‘รญฺโญ โค จ อสฺโส จ ปุริโส จา’’ติ ภินฺนตฺถตาย วากฺยเมว. รญฺโญ ควสฺสปุริสา ราชควสฺสปุริสาติ วุตฺติ โหเตว, เอกตฺถีภาวา. สมฺพนฺธีสทฺทานํ ปน นิจฺจสาเปกฺขตฺเตปิ คมกตฺตา สมาโส, คมกตฺตมฺปิ หิ สมาสสฺส นิพนฺธนํ, ยถา เทวทตฺตสฺส คุรุกุลํ, ภควโต สาวกสงฺโฆติอาทิ.

Sáu cách tappuriso: rañño putto là rājaputto (con trai của vua), tương tự rājapuriso (người hầu của vua), ācariyapūjako (người cúng dường vị thầy), buddhasāvako (thinh văn của đức Phật), buddharūpaṃ (hình ảnh của đức Phật), jinavacanaṃ (lời của bậc chiến thắng), samuddaghoso (tiếng gầm của biển cả), dhaññānaṃ rāsi là dhaññarāsi (đống ngũ cốc), pupphagandho (hương của hoa), phalaraso (vị của quả), kāyassa lahutā là kāyalahutā (sự nhẹ nhàng của thân). Maraṇassati (sự niệm tưởng về cái chết), rukkhamūlaṃ (gốc cây), ayassa patto là ayopatto (cái bát bằng sắt), ở đây chữ 'o' là do quy tắc ‘‘manādyāpādīna+mo maye ce’’. Tương tự suvaṇṇakaṭāhaṃ (cái chảo bằng vàng), pānīyathālakaṃ (cái đĩa đựng nước uống), sappikumbho (cái hũ đựng bơ sữa), devānaṃ rājā là devarājā (vua của chư thiên). Pumassa liṅgaṃ là pulliṅgaṃ (giới tính của nam), chữ puṃ của pumassa là do quy tắc ‘‘puṃ pumassavā’’, có sự lược bỏ niggahīta, và phụ âm l được lặp lại. Hatthipadaṃ (chân của voi), itthirūpaṃ (hình dáng của người nữ), bhikkhunisaṅgho (chúng tỳ khưu ni), jambusākhā (nhánh cây diêm phù), ở đây các nguyên âm dài ī và ū được rút ngắn. Do quyền hạn của từ bahula, hợp thể không được thành lập với các từ có nghĩa là tiếp vĩ ngữ nta, māna, niddhāriya (chỉ định), pūraṇa (số thứ tự), bhāva (bản chất), titta (chán). (Ví dụ:) Mamā+nukubbaṃ, mamā+nukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā (con bò đen trong đàn bò là con cho nhiều sữa nhất), sissānaṃ pañcamo (người học trò thứ năm), paṭassa suttatā (bản chất sợi của tấm vải). Đôi khi vẫn có (hợp thể), như trong ‘vattamānasāmīpyaṃ’ (gần với hiện tại). Trong câu ‘Brāhmaṇassa sukkā dantā’ (răng của người Bà-la-môn thì trắng), hợp thể không được thành lập do có sự phụ thuộc (sāpekkhatā). Phalānaṃ titto (chán ngán các loại quả), phalāna+māsito (đã ăn các loại quả), phalānaṃ suhito (thỏa mãn với các loại quả). Trong câu ‘‘Brāhmaṇassa uccaṃ gehaṃ’’ (ngôi nhà của người Bà-la-môn thì cao), hợp thể không được thành lập do có sự phụ thuộc. Trong câu ‘‘Rañño pāṭaliputtakassa dhanaṃ’’ (tài sản của vua thành Pāṭaliputta), vì sáu cách có liên hệ với ‘dhanaṃ’ (tài sản), nên không có liên hệ với ‘pāṭaliputtakena’, do đó hợp thể không được thành lập. Câu ‘‘Rañño go ca asso ca puriso cā’’ (con bò, con ngựa, và người đàn ông của vua) chỉ là một câu (vākya) do có các ý nghĩa khác nhau. Rañño gavassapurisā thành rājagavassapurisā (những con bò, ngựa, và người của vua) thì vẫn có thể tạo thành hợp thể, do sự thống nhất về ý nghĩa. Tuy nhiên, đối với các từ chỉ mối quan hệ, mặc dù luôn có sự phụ thuộc, hợp thể vẫn được tạo thành vì ý nghĩa có thể được hiểu ngầm (gamakattā). Quả thật, việc ý nghĩa có thể được hiểu ngầm cũng là một cơ sở để tạo thành hợp thể, ví dụ như devadattassa gurukulaṃ (gia đình thầy của Devadatta), bhagavato sāvakasaṅgho (chúng thinh văn của đức Thế Tôn), v.v.

สตฺตมีตปฺปุริโส รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, เอวํ รูปสญฺเจตนา, สํสารทุกฺขํ. จกฺขุมฺหิ สนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. ธมฺเม รโต ธมฺมรโต, ธมฺมาภิรติ, ธมฺมรุจิ, ธมฺมคารโว, ธมฺเมสุ นิรุตฺติ ธมฺมนิรุตฺติ, ทานาธิมุตฺติ, ภวนฺตรกตํ. ทสฺสเน อสฺสาโท ทสฺสนสฺสาโท. อรญฺเญ วาโส อรญฺญวาโส, วิกาลโภชนํ, กาลวสฺสํ, วนปุปฺผํ, วนมหิโส, คามสูกโร, สมุทฺทมจฺฉา, อาวาฏกจฺฉโป, อาวาฏมณฺฑูโก, กูปมณฺฑูโก, ติตฺถนาวา. อิตฺถีสุ ธุตฺโต อิตฺถิธุตฺโต, อกฺขธุตฺโต. ฉายายํ สุกฺโข ฉายาสุกฺโข, องฺคารปกฺกํ, จารกวโน. กฺวจิ วุตฺติเยว, วเน จรตีติ วนจรโก, กุจฺฉิมฺหิ สยนฺตีติ กุจฺฉิสยา, ถเล ติฏฺฐตีติ ถลฏฺโฐ, ชลฏฺโฐ, ปพฺพตฏฺโฐ, มคฺคฏฺโฐ. ปงฺเก ชาตํ ปงฺกชํ, สโรรุห+มิจฺจาทิ. อิธ น โหติ, โภชเน มตฺตญฺญุตา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, อาสเน นิสินฺโน, อาสเน นิสีทิตพฺพํ.

Bảy cách tappuriso: rūpe saññā là rūpasaññā (tưởng về sắc), tương tự rūpasañcetanā (tư về sắc), saṃsāradukkhaṃ (khổ trong luân hồi). Cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇaṃ là cakkhuviññāṇaṃ (thức nương nơi mắt). Dhamme rato là dhammarato (vui thích trong pháp), dhammābhirati (sự hoan hỷ trong pháp), dhammaruci (sự ưa thích pháp), dhammagāravo (sự tôn kính pháp), dhammesu nirutti là dhammanirutti (sự phân tích trong các pháp), dānādhimutti (sự hướng tâm đến bố thí), bhavantarakataṃ (được làm trong một kiếp khác). Dassane assādo là dassanassādo (vị ngọt trong sự thấy). Araññe vāso là araññavāso (sự sống trong rừng), vikālabhojanaṃ (sự ăn trong giờ phi thời), kālavassaṃ (mưa đúng mùa), vanapupphaṃ (hoa trong rừng), vanamahiso (trâu trong rừng), gāmasūkaro (heo trong làng), samuddamacchā (cá trong biển), āvāṭakacchapo (rùa trong hố), āvāṭamaṇḍūko (ếch trong hố), kūpamaṇḍūko (ếch trong giếng), titthanāvā (thuyền ở bến). Itthīsu dhutto là itthidhutto (kẻ lừa đảo đối với phụ nữ), akkhadhutto (kẻ nghiện cờ bạc). Chāyāyaṃ sukkho là chāyāsukkho (khô trong bóng râm), aṅgārapakkaṃ (nướng trên than), cārakavano (bị giam trong tù). Đôi khi chỉ là một hợp thể, vane caratīti vanacarako (người đi trong rừng), kucchimhi sayantīti kucchisayā (loài nằm trong bụng), thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho (vật ở trên cạn), jalaṭṭho (vật ở dưới nước), pabbataṭṭho (vật ở trên núi), maggaṭṭho (vật ở trên đường). Paṅke jātaṃ là paṅkajaṃ (sinh ra trong bùn), saroruha (mọc trong hồ), v.v. Ở đây hợp thể không được thành lập: bhojane mattaññutā (sự biết tiết độ trong ăn uống), indriyesu guttadvāratā (sự phòng hộ các căn), āsane nisinno (ngồi trên ghế), āsane nisīditabbaṃ (nên ngồi trên ghế).

๑๑. วิเสสน+เมกตฺเถน

11. Tính từ (hợp thể) thành một nghĩa.

วิเสสนํ สฺยาทฺยนฺตํ วิเสสฺเสน สฺยาทฺยนฺเตน สมานาธิกรเณนสเห+กตฺถํ โหติ.

Một tính từ có biến cách được hợp thể thành một nghĩa cùng với một danh từ có biến cách và có cùng cách vị.

สมานตฺเถ [Pg.143] ปเท ยตฺถ, เภทฺยเภทกวาจเก;

วิเสสนสมาโส+ยํ, วิเสสฺสตฺถปธานโต.

Nơi nào có các từ cùng một nghĩa, diễn tả cái được phân biệt và cái dùng để phân biệt; Thì đó là hợp thể tính từ, vì ý nghĩa của danh từ là chính.

วิเสสฺสคต+เมว+ตฺร, ลิงฺค+เมตํ ปรํ ตโต;

กมฺมธารย+มิจฺเจ+ส, สมาโส+ญฺเญหิ สญฺญิโต.

Ở đây, giới tính (của hợp thể) chính là giới tính của danh từ; Hợp thể này (đứng) sau hợp thể kia (Tappurisa); Hợp thể này được những người khác gọi là Kammadhāraya.

สุตฺเต วิเสสฺเสนาติ อวุตฺเตปิ วิเสสนสฺส สมฺพนฺธีสทฺทตฺตา สามตฺถิยโต ลพฺภมานอากฑฺฒิตสทฺทํ ปติ ‘‘วิเสสฺเสนา’’ติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺจ –

Mặc dù trong câu kinh không nói ‘visessena’ (với danh từ), nhưng vì ‘visesana’ (tính từ) là một từ có tính tương quan, nên (trong phần giải thích) đã nói ‘visessenā’ đối với từ được dẫn vào và có được nhờ vào năng lực (ngữ cảnh). Và cũng đã được nói rằng –

สามญฺญวตฺถุ ยา วตฺถ+นฺตรโต ตุ วิเสสิย;

เอกปฺปกาเร ฐปนา, วิเสสน+มิตี+ริตํ.

Việc xác lập (một sự vật) vào một loại duy nhất, mà qua đó phân biệt một sự vật chung với các sự vật khác, được gọi là tính từ.

เอกปฺปการคํ วตฺถุ, วิเสสฺสนฺติ ปวุจฺจติ;

ปทานิ ยานิ ยาเนว, สมฺพนฺธ+มุปยนฺติ+ห;

คมฺยเต กามจาเรน, วิเสสน+วิเสสฺสตาติ.

Sự vật thuộc về một loại duy nhất, được gọi là danh từ; Bất cứ từ nào ở đây đi vào mối quan hệ; Thì trạng thái là tính từ hay danh từ được hiểu theo ý muốn.

เอตฺถ จ อุปฺปลทพฺพํ รตฺตุปฺปลาทิโต วิเสสยตีติ นีลสทฺโท วิเสสนํ. เตน วิเสสิยตีติ อุปฺปลสทฺโท วิเสสฺสํ. อปิ จ ภมร+งฺคาราทิสามญฺญ นีลตฺถโต วิเสสิยตีติ นีลํ วิเสสฺสํ. น วตฺถาทีนํ, อุปฺปลสฺเสวาติ วิเสสนโต อุปฺปลํ วิเสสนํติ กามจาเรเนติ วุตฺตํ. อปิ จ –

Và ở đây, vì từ ‘nīla’ (màu xanh) phân biệt vật chất hoa sen với hoa sen đỏ v.v., nên nó là tính từ. Vì từ ‘uppala’ (hoa sen) được phân biệt bởi từ kia, nên nó là danh từ. Hơn nữa, vì (màu xanh của hoa sen) được phân biệt với ý nghĩa chung của màu xanh của con ong, than củi v.v., nên ‘nīla’ (màu xanh) là danh từ. Vì sự phân biệt rằng (màu xanh này) chỉ của hoa sen, không phải của tấm vải v.v., nên ‘uppala’ (hoa sen) là tính từ. Do đó đã nói là ‘kāmacārena’ (theo ý muốn). Hơn nữa –

ปริโต อยนฺตฺย+เนน+ตฺถา, ปริยาโยติ วุจฺจติ;

โควาจาติ ปวุตฺเต ตุ, วาจตฺโถ ตุ วิเสสนํ.

‘Các ý nghĩa được hiểu một cách trọn vẹn nhờ vào nó’, do đó được gọi là pariyāya (thuộc tính); Khi nói ‘govācā’, thì ý nghĩa của ‘vācā’ là tính từ.

วิเสสฺเส ทิสฺสมานา ยา, ลิงฺค+สํขฺยา+วิภตฺติโย;

ตุลฺยาธิกรเณ ภิยฺโย, กตฺตพฺพา ตา วิเสสเนติ –

Giới tính, số, và cách vị nào được thấy ở danh từ; Thì trong hợp thể cùng cách vị, phần lớn, những thứ ấy cũng phải được áp dụng cho tính từ.

วุตฺตตฺตา มหนฺโต+จฺจาทีสุ สมานลิงฺคาทโย ทฏฺฐพฺพา. ภิยฺโยติ กึ, เทวา ปมาณํ อิจฺจาทิ.

Vì đã được nói như vậy, nên trong các ví dụ như ‘mahanto puriso’ v.v., cần phải hiểu là có cùng giới tính v.v. Tại sao lại nói ‘phần lớn’ (bhiyyo)? (Để bao gồm các trường hợp như) ‘devā pamāṇaṃ’ (chư thiên là tiêu chuẩn), v.v.

โส [Pg.144] จ ฉพฺพิโธ วิเสสนปุพฺพปโท, วิเสสนุตฺตรปโท, วิเสสโนภยปโท, อุปมานุตฺตรปโท, สมฺภาวนาปุพฺพปโท, อวธารณปุพฺพปโทติ.

Và hợp thể ấy có sáu loại: tính từ đứng trước, tính từ đứng sau, cả hai từ đều là tính từ, từ so sánh đứng sau, từ chỉ định đứng trước, và từ xác định đứng trước.

ตตฺถ วิเสสนปุพฺพปเท ตาว-มหนฺโต จ โส ปุริโส จาติ วากฺเย อิมินา สุตฺเตน สมาโส. ‘‘ฏ นฺต+นฺตูนํ’’ติ นฺตสฺส ฏาเทเส ทีโฆ โหติ, มหาปุริโส, มหาปุริสา อิจฺจาทิ.

Trong đó, trước hết là về hợp thể có tính từ đứng trước: trong câu ‘mahanto ca so puriso ca’ (và người ấy là người vĩ đại), hợp thể được tạo thành bởi quy tắc này. Theo quy tắc ‘‘Ṭa nta+ntūnaṃ’’, khi ‘ṭa’ thay thế cho ‘nta’, nguyên âm được kéo dài, (tạo thành) mahāpuriso, mahāpurisā, v.v.

วากฺเย ตุลฺยาธิกรณภาว ปกาสนตฺถํ จ+ต-สทฺทปโยโค. วุตฺติยนฺตุ สมาเสเนว ตปฺปกาสนโต น ตปฺปโยโค. เอว+มญฺญตฺราปิ วุตฺตตฺถาน+มปฺปโยโค. เอวํ มหาวีโร, มหามุนิ. มหนฺตญฺจ ตํ พลญฺจาติ มหาพลํ, มหพฺภยํ. สนฺโต จ โส ปุริโส จาติ สปฺปุริโส. ตถา ปุพฺพปุริโส, อปรปุริโส, ปฐมปุริโส, มชฺฌิมปุริโส, อุตฺตมปุริโส, ปรปุริโส, เสตหตฺถี, กณฺหสปฺโป, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, โลหิตจนฺทนํ. กฺวจิ น โหติ, ปุณฺโณ มนฺตานีปุตฺโต, จิตฺโต คหปติ. ปุมา จ โส โกกิโล จาติ ปุงฺโกกิโล, อุตฺตรปเท ปุมสฺส ปุํ โหติ. เอวํ ปุนฺนาโค.

Trong câu, việc sử dụng các từ `ca` và `ta` là để biểu thị trạng thái đồng nhất vị cách (tulyādhikaraṇabhāva). Tuy nhiên, trong hợp thể (vutti), vì trạng thái ấy đã được biểu thị bởi chính phức hợp (samāsa), nên không có việc sử dụng chúng. Tương tự như vậy, ở những nơi khác cũng không có việc sử dụng (các từ) cho những ý nghĩa đã được nói đến. Ví dụ: `mahāvīro`, `mahāmuni`. `Mahantañca taṃ balañcāti` thành `mahābalaṃ`, `mahabbhayaṃ`. `Santo ca so puriso cāti` thành `sappuriso`. Tương tự: `pubbapuriso`, `aparapuriso`, `paṭhamapuriso`, `majjhimapuriso`, `uttamapuriso`, `parapuriso`, `setahatthī`, `kaṇhasappo`, `nīluppalaṃ`, `rattuppalaṃ`, `lohitacandanaṃ`. Đôi khi (phức hợp) không xảy ra, (như trong) `puṇṇo mantānīputto`, `citto gahapati`. `Pumā ca so kokilo cāti` thành `puṅkokilo`, (ở đây) `pumassa` trở thành `puṃ` khi có từ theo sau. Tương tự là `punnāgo`.

ขตฺติยา จ สา กญฺญา จาติ ขตฺติยกญฺญา.

`Khattiyā ca sā kaññā cāti` thành `khattiyakaññā`.

๖๗. อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิ+ตฺถี ปุเมเว+กตฺเถติ

67. Từ nữ tính có dạng nam tính tương ứng (bhāsitapumitthī) trong hợp thể (ekatthe) trở thành dạng nam tính (pumeva).

ภาสิตปุมา อิตฺถี ปุเมว โหตีติ ปุมฺภาวา อิตฺถิปจฺจยานํ นิวตฺติ โหติ. เอวํ รตฺตลตา, ทุติยภิกฺขา. พฺราหฺมณี จ สา ทาริกา จาติ พฺราหฺมณทาริกา, นาคมาณวิกา. อิตฺถิยนฺติ กึ, กุมาริรตนํ, สมณิปทุมํ. ภาสิตปุมาติ กึ, คงฺคานที, ตณฺหานที[Pg.145], ปถวีธาตุ. ปุรตฺถิโม จ โส กาโย จาติ ปุรตฺถิมกาโย. เอตฺถ จ กาเยกเทเส กายสทฺโท. เอวํ ปจฺฉิมกาโย, อุปริมกาโย, เหฏฺฐิมกาโย, สพฺพกาโย, นวาวาโส, กตรนิกาโย, เหตุปจฺจโย. ชีวิตปฺปธานํ นวกํ ชีวิตนวก+มิจฺจาทิ.

Từ nữ tính có dạng nam tính tương ứng (bhāsitapumā itthī) trở thành dạng nam tính (pumeva hoti), do đó, các hậu tố nữ tính (itthipaccayānaṃ) được loại bỏ (nivatti hoti). Ví dụ: `rattalatā`, `dutiyabhikkhā`. `Brāhmaṇī ca sā dārikā cāti` thành `brāhmaṇadārikā`, `nāgamāṇavikā`. (Hỏi:) Tại sao nói "nữ tính" (itthiyam)? (Đáp:) `kumāriratanaṃ`, `samaṇipadumaṃ`. (Hỏi:) Tại sao nói "có dạng nam tính tương ứng" (bhāsitapumā)? (Đáp:) `gaṅgānadī`, `taṇhānadī`, `pathavīdhātu`. `Puratthimo ca so kāyo cāti` thành `puratthimakāyo`. Và ở đây, từ `kāya` chỉ một phần của thân thể. Tương tự: `pacchimakāyo`, `uparimakāyo`, `heṭṭhimakāyo`, `sabbakāyo`, `navāvāso`, `kataranikāyo`, `hetupaccayo`. `Jīvitappadhānaṃ navakaṃ` thành `jīvitanavakaṃ`, v.v.

วิเสสนุตฺตรปเท เถรา+จริย+ปณฺฑิตา วิเสสนํ ปรญฺจ ภวติ. ยถา สาริปุตฺโต จ โส เถโร จาติ สาริปุตฺตตฺเถโร, เอวํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร, มหากสฺสปตฺเถโร, พุทฺธโฆสาจริโย, ธมฺมปาลาจริโย, อาจริยคุตฺติโล วา. มโหสโธ จ โส ปณฺฑิโต จาติ มโหสธปณฺฑิโต, เอวํ วิธุรปณฺฑิโต.

Trong phức hợp với tính từ ở sau (visesanuttarapade), các từ `thera`, `ācariya`, `paṇḍita` làm tính từ và được đặt ở sau. Ví dụ: `sāriputto ca so thero cāti` thành `sāriputtatthero`, tương tự `mahāmoggallānatthero`, `mahākassapatthero`, `buddhaghosācariyo`, `dhammapālācariyo`, hoặc `ācariyaguttilo`. `Mahosadho ca so paṇḍito cāti` thành `mahosadhapaṇḍito`, tương tự `vidhurapaṇḍito`.

วิเสสโนภยปเท ยถา-สีตญฺจ ตํ อุณฺหญฺจาติ สีตุณฺหํ, สินิทฺโธ จ โส อุณฺโห จาติ สินิทฺธุณฺโห มาโส. ขญฺโช จ โส ขุชฺโช จาติ ขญฺชขุชฺโช, เอวํ อนฺธพธิโร, กตากตํ, ฉิทฺทาวฉิทฺทํ, อุจฺจาวจํ, ฉินฺนภินฺนํ, คตปจฺจาคตํ. กฺวจิ ปุพฺพกาลสฺสาปิ ปรนิปาโต, วาสิโต จ โส ลิตฺโต จาติ ลิตฺตวาสิโต, เอวํ นคฺคมูสิโต, สิตฺตสมฺมฏฺโฐ, ภฏฺฐลุญฺชิโต.

Trong phức hợp với cả hai từ đều là tính từ (visesanobhayapade), ví dụ: `sītañca taṃ uṇhañcāti` thành `sītuṇhaṃ`, `siniddho ca so uṇho cāti siniddhuṇho māso`. `Khañjo ca so khujjo cāti` thành `khañjakhujjo`, tương tự `andhabadhiro`, `katākataṃ`, `chiddāvachiddaṃ`, `uccāvacaṃ`, `chinnabhinnaṃ`, `gatapaccāgataṃ`. Đôi khi, từ chỉ thời gian trước cũng được đặt ở sau, (ví dụ) `vāsito ca so litto cāti` thành `littavāsito`, tương tự `naggamūsito`, `sittasammaṭṭho`, `bhaṭṭhaluñjito`.

อุปมนุตฺตรปเท อุปมานภูตํ วิเสสนํ ปรํ ภวติ, ยถา สีโหติ วุตฺเต อุปจริตา+นุปจริตสีหานํ สามญฺญปฺปตีติยํ มุนิสทฺโท วิเสเสติ. เอตฺถ จ –

Trong phức hợp với từ so sánh ở sau (upamanuttarapade), tính từ đóng vai trò vật so sánh (upamānabhūtaṃ) được đặt ở sau. Ví dụ, khi nói `sīho` (sư tử), để phân biệt giữa sư tử theo nghĩa bóng và nghĩa đen trong nhận thức thông thường, từ `muni` sẽ làm rõ nghĩa. Và ở đây:

อุปมาโน+ปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ สิโย+ปมา.

Sự so sánh (upamā) là trạng thái có cùng một đặc tính (sadhammattaṃ) của vật so sánh (upamāna) và vật được so sánh (upameyya).

สา จ วตฺถุ+วณฺณ+อาการานํ สามฺเยน โหติ. สีโหว สีโห, มุนิ จ โส สีโห จาติ มุนิสีโห, มุนิวสโภ, มุนิปุงฺคโว[Pg.146], พุทฺธนาโค, พุทฺธาทิจฺโจ. รํสี วิย รํสี, สทฺธมฺโม จ โส รํสี จาติ สทฺธมฺมรํสี, เอวํ วินยสาคโร. ปุณฺฑริกมิว ปุณฺฑริโก, สมโณ จ โส ปุณฺฑริโก จาติ สมณปุณฺฑริโก, สมณปทุโม. จนฺโท วิย จนฺโท, มุขญฺจ ตํ จนฺโท จาติ มุขจนฺโท, มุขปทุมํ อิจฺจาทิ.

Và sự so sánh ấy (sā) xảy ra do sự tương đồng (sāmyena) về thực chất (vatthu), màu sắc (vaṇṇa), hoặc hình dáng (ākāra). (Ví dụ:) `Sīhova sīho`, `muni ca so sīho cāti` thành `munisīho`, `munivasabho`, `munipuṅgavo`, `buddhanāgo`, `buddhādicco`. `Raṃsī viya raṃsī`, `saddhammo ca so raṃsī cāti` thành `saddhammaraṃsī`, tương tự `vinayasāgaro`. `Puṇḍarikamiva puṇḍariko`, `samaṇo ca so puṇḍariko cāti` thành `samaṇapuṇḍariko`, `samaṇapadumo`. `Cando viya cando`, `mukhañca taṃ cando cāti` thành `mukhacando`, `mukhapadumaṃ`, v.v.

สมฺภาวนาปุพฺพปเท ยถา-ธมฺโมติ พุทฺธิ ธมฺมพุทฺธิ, เอวํ ธมฺมสญฺญา, ธมฺมสงฺขาโต, ธมฺมสมฺมโต, ปาณสญฺญิตา, อสุภสญฺญา, อนิจฺจสญฺญา, ธาตุสญฺญา, อตฺตสญฺญา, อตฺตทิฏฺฐิ อิจฺจาทิ.

Trong phức hợp với từ chỉ sự giả định ở trước (sambhāvanāpubbapade), ví dụ: `dhammoti buddhi` thành `dhammabuddhi`, tương tự `dhammasaññā`, `dhammasaṅkhāto`, `dhammasammato`, `pāṇasaññitā`, `asubhasaññā`, `aniccasaññā`, `dhātusaññā`, `attasaññā`, `attadiṭṭhi`, v.v.

อวธารณปุพฺพปเท ยถา-คุโณ เอว ธนํ คุณธนํ, เอวํ สทฺธาธนํ, สีลธนํ, ปญฺญารตนํ, จกฺขุ เอว อินฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริยํ, เอวํ จกฺขายตนํ, จกฺขุธาตุ, จกฺขุทฺวารํ, รูปารมฺมณ+มิจฺจาทิ.

Trong phức hợp với từ chỉ sự xác định ở trước (avadhāraṇapubbapade), ví dụ: `guṇo eva dhanaṃ` thành `guṇadhanaṃ`, tương tự `saddhādhanaṃ`, `sīladhanaṃ`, `paññāratanaṃ`, `cakkhu eva indriyaṃ` thành `cakkhundriyaṃ`, tương tự `cakkhāyatanaṃ`, `cakkhudhātu`, `cakkhudvāraṃ`, `rūpārammaṇaṃ`, v.v.

วิเสสน+วิเสสฺเสหิ, กฺริยาย จ สเห+ริโต;

เตสํ ภาวํ วิเวเจตา, นิปาโต พฺยวจฺฉินฺทติ.

Được nói cùng với tính từ và danh từ, và cùng với động từ; tiểu từ (nipāto) phân biệt và làm rõ trạng thái của chúng.

อโยค+มญฺญโยคญฺจ, อจฺจนฺตาโยค+เมวิ+ติ;

วิวกฺขาโต ปยุตฺโตปิ, เอวตฺโถ ญายเต ยโต.

Bởi vì ý nghĩa của `eva` được hiểu theo ý muốn nói, ngay cả khi không được sử dụng, (nó có nghĩa là) loại trừ sự không liên quan (ayoga), loại trừ sự liên quan đến cái khác (aññayoga), và loại trừ sự hoàn toàn không liên quan (accantāyoga).

พฺยวจฺเฉทผลํ วากฺยํ, ตโต จิตฺโต ธนุทฺธโร;

ปาตฺโถ ธนุทฺธโร นีลุ+ปฺปล+มตฺถีติ ตํ ยถา.

Do đó, câu có kết quả là sự loại trừ. Ví dụ như trong các câu: `citto dhanuddharo`, `pāttho dhanuddharo`, và `nīluppalamatthi`.

เอตฺถ นิปาโตติ เอว-อิตินิปาโต, อปฺปยุตฺโตปิ เอวสทฺโท เอวํ โยเชตพฺโพ – ‘‘จิตฺโต ธนุทฺธโร เอวา’’ติ วิเสสเนน ยุตฺโต อโยควิวจฺเฉทโก, ธนุนา โยเค ปติฏฺฐาปนโต ‘‘ปาตฺโถ เอว ธนุทฺธโร’’ติ วิเสสฺเสน ยุตฺโต อญฺญโยควิวจฺเฉทโก, ธนุทฺธรตฺตสฺส ปาตฺถสํขาตอชฺชุเน เอว ปติฏฺฐาปนโต. ‘‘นีลุปฺปล+มตฺเถวา’’ติ [Pg.147] กฺริยาย ยุตฺโต อจฺจนฺตาโยควิวจฺเฉทโก, นีลุปฺปลสฺส สพฺภาเวเยว ปติฏฺฐาปนโต.

Ở đây, tiểu từ (nipāto) là tiểu từ `eva`. Ngay cả khi không được sử dụng, từ `eva` cũng nên được hiểu như sau: "citto dhanuddharo evā" (Citto quả thật là một cung thủ), khi đi với tính từ, nó có tác dụng loại trừ sự không liên quan (ayogavivacchedako), vì nó xác lập sự liên quan với cây cung. "pāttho eva dhanuddharo" (Chỉ có Pāttho là cung thủ), khi đi với danh từ, nó có tác dụng loại trừ sự liên quan đến cái khác (aññayogavivacchedako), vì nó xác lập trạng thái cung thủ chỉ riêng cho Arjuna, người được gọi là Pāttha. "nīluppalamatthevā" (Hoa súng xanh chắc chắn tồn tại), khi đi với động từ, nó có tác dụng loại trừ sự hoàn toàn không liên quan (accantāyogavivacchedako), vì nó xác lập chính sự tồn tại của hoa súng xanh.

๒๑. สํขฺยาทิ

21. Số từ, v.v.

เอกตฺเถ สมาหาเร สํขฺยาทิ นปุํสกลิงฺคํ ภวติ. ตโย โลกา สมาหฏา=จิตฺเตน สมฺปิณฺฑิตา, ติณฺณํ โลกานํ สมาหาโรติ วา วากฺเย วิเสสนสมาเส กเต อิมินา นปุํสกตฺตํ ภวติ. สมาหารสฺเส+กตฺตา เอกวจนเมว, ติโลกํ, โภ ติโลก, ติโลกํ, ติโลเกน อิจฺจาทิ. เอวํ ตโย ทณฺฑา ติทณฺฑํ, ตีณิ มลานิ สมาหฏานิ, ติณฺณํ มลานํ สมาหาโรติ วา ติมลํ, ติลกฺขณํ, จตุสจฺจํ, ปญฺจสิกฺขาปทํ, ฉฏฺฐายตนํ, สตฺตาหํ, อฏฺฐสีลํ, นวโลกุตฺตรํ, ทสสีลํ, สตโยชนํ. ทฺเว รตฺติโย สมาหฏา ทฺวิรตฺตํ.

Trong hợp thể tập hợp (samāhāre) mang một ý nghĩa duy nhất (ekatthe), từ bắt đầu bằng số từ (saṃkhyādi) trở thành trung tính. (Ví dụ:) `Tayo lokā samāhaṭā` (ba thế giới được tập hợp lại) = `cittena sampiṇḍitā` (được gom lại bởi tâm), hoặc trong câu `tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāro` (sự tập hợp của ba thế giới), sau khi tạo thành phức hợp tính từ (visesanasamāsa), nó trở thành trung tính theo quy tắc này. Vì sự tập hợp là một thể thống nhất, nên nó chỉ ở số ít. (Ví dụ:) `tilokaṃ`, (hô cách) `bho tiloka`, (đối cách) `tilokaṃ`, (sử dụng cách) `tilokena`, v.v. Tương tự: `tayo daṇḍā` (thành) `tidaṇḍaṃ`, `tīṇi malāni samāhaṭāni` hoặc `tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāro` (thành) `timalaṃ`, `tilakkhaṇaṃ`, `catusaccaṃ`, `pañcasikkhāpadaṃ`, `chaṭṭhāyatanaṃ`, `sattāhaṃ`, `aṭṭhasīlaṃ`, `navalokuttaraṃ`, `dasasīlaṃ`, `satayojanaṃ`. `Dve rattiyo samāhaṭā` (thành) `dvirattaṃ`.

๑๒. นญ

12. `Na` và `añ`.

นอูจฺเจตํ สฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺถํ โหติ. ญฺญกาโร ‘‘ฏ นญสฺสา’’ติ วิเสสนตฺโถ ‘ปามนปุตฺตาทีสุ นสฺส โฏ มา โหตู’ติ. น พฺราหฺมโณ อพฺราหฺมโณ, ‘‘ฏ นญสฺสา’’ติ นสฺส ฏาเทโส. ญฺญ-กาโร เอตฺเถว วิเสสนตฺโถ.

Na này không được nói riêng. Nó được hợp nhất với một từ có vĩ ngữ. Chữ ñña trong quy tắc "ṭa nañassā" có ý nghĩa đặc biệt hóa, để na trong các từ như pāmanaputtādi không bị biến thành ṭo. Na brāhmaṇo (không phải Bà-la-môn) thành abrāhmaṇo. Theo quy tắc "ṭa nañassā", na được thay thế bằng ṭa. Chữ ñña ở đây chính là để đặc biệt hóa.

น-นิเสโธ สโต ยุตฺโต, เทสาทินิยมํ วินา;

อสโต วา+ผโล ตสฺมา, กถ+มพฺราหฺมโณติเจ.

Sự phủ định bằng na là hợp lý đối với cái đang hiện hữu, không bị giới hạn bởi nơi chốn v.v.; hoặc là vô ích đối với cái không hiện hữu. Do đó, tại sao lại nói là abrāhmaṇo?

นิเสธตฺถานุวาเทน, ปฏิเสธวิธิ กฺวจิ;

ปรสฺส มิจฺฉาญาณตฺตา+ขฺยาปนาโย+ปปชฺชเต.

Đôi khi, quy tắc cấm đoán, bằng cách lặp lại ý nghĩa phủ định, được dùng để chỉ ra tà kiến của người khác.

ทุวิโธ [Pg.148] จ+สฺส นสฺส อตฺโถ ปสชฺชปฏิเสธ+ปริยุทาสวเสน. ตตฺถ โย ‘‘อสูริกปสฺสาราชทารา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทตฺถสฺส สพฺพทา อภาวํ ทีเปติ, โส ปสชฺชปฏิเสธวาจี นาม. โย ปน ‘‘อพฺราหฺมณ+มานยา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทตฺถํ ปริยุทาสิตฺวา ปฏิกฺขิปิตฺวา ตํสทิเส วตฺถุมฺหิ การิยํ ปฏิปาทยติ, โส ปริยุทาสวาจี นาม. วุตฺตญฺจ –

Và ý nghĩa của na này có hai loại: pasajjapaṭisedha (phủ định trực tiếp) và pariyudāsa (phủ định loại trừ). Trong đó, loại nào chỉ ra sự vắng mặt hoàn toàn của ý nghĩa từ theo sau, như trong ví dụ "asūrikapassā rājadārā" (vợ vua mà mặt trời không thấy), thì được gọi là pasajjapaṭisedhavācī. Còn loại nào, sau khi loại trừ và bác bỏ ý nghĩa của từ theo sau, lại xác lập một hành động trên một đối tượng tương tự với nó, như trong ví dụ "abrāhmaṇam ānaya" (hãy dẫn một người không phải Bà-la-môn đến), thì được gọi là pariyudāsavācī. Và đã được nói rằng –

ปสชฺชปฏิเสธสฺส, ลกฺขณํ วตฺถุนตฺถิตา;

วตฺถุโต+ญฺญตฺร ยา วุตฺติ, ปริยุทาสลกฺขณํ.

Đặc tính của phủ định trực tiếp là sự không tồn tại của đối tượng. Việc áp dụng cho một đối tượng khác chính là đặc tính của phủ định loại trừ.

ยตฺร อพฺราหฺมณาทีสุ, วตฺถุํ ปริยุทสฺสติ;

ตกฺริยายุตฺตราชาทึ, วเท โส ปริยุทาสโก.

Trường hợp mà trong các từ như abrāhmaṇa, nó loại trừ đối tượng (Bà-la-môn), và nói đến một vị vua v.v. liên quan đến hành động đó, thì đó là phủ định loại trừ.

ปสชฺชปฏิเสโธ ตุ, วตฺถนฺตร+มนาทิย;

กิญฺจิวตฺถุนิเสธสฺส, ปสงฺโค น ภเวยฺย โส.

Còn phủ định trực tiếp, không đề cập đến một đối tượng khác, là sự phủ định một đối tượng mà không có khả năng (được xác nhận).

ตทญฺโญ จ ตํวิรุทฺโธ,ตทภาโว จ นญฺญตฺโถ.

"Khác với cái đó", "đối lập với cái đó", và "sự vắng mặt của cái đó" là các ý nghĩa của nañ.

ตทญฺญตฺเถ – อพฺราหฺมโณ, พฺราหฺมณโต อญฺโญ ตํสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อมนุสฺโส, อสฺสมโณ, น พฺยากตา อพฺยากตา ธมฺมา. ตพฺพิรุทฺธตฺเถ-น กุสลา อกุสลา, กุสลปฏิปกฺขาติ อตฺโถ. เอวํ อโลโภ, อมิตฺโต, อยํ ปริยุทาสนโย. ตทภาเว-น กตฺวา อกตฺวา, อกาตุน ปุญฺญํ, อกโรนฺโต, อภาโว ภวติ. อยํ ปสชฺชปฏิเสธนโย.

Với ý nghĩa "khác với cái đó": abrāhmaṇo, có nghĩa là "người khác với Bà-la-môn, tương tự như vị ấy". Tương tự là amanusso (không phải người), assamaṇo (không phải sa-môn), na byākatā thành abyākatā dhammā (pháp vô ký). Với ý nghĩa "đối lập với cái đó": na kusalā thành akusalā (bất thiện), có nghĩa là "đối nghịch với thiện". Tương tự là alobho (vô tham), amitto (kẻ thù). Đây là phương pháp loại trừ. Với ý nghĩa "sự vắng mặt của cái đó": na katvā thành akatvā (không làm), akātuna puññaṃ (không tạo phước), akaronto (không đang làm), abhāvo (sự không tồn tại). Đây là phương pháp phủ định trực tiếp.

เอตฺถ [Pg.149] จ อุโภสุ ปริยุทาเส พฺราหฺมณา อญฺโญ พฺราหฺมณธมฺเม อปฺปติฏฺฐิโต ขตฺติยาทิ พฺราหฺมณสทิโสว อพฺราหฺมโณติ วุตฺเต ปตียเต. อิตรสฺมึ ปน ปกฺเข เกนจิ สํสยนิมิตฺเตน ขตฺติยาโท พฺราหฺมโณติ วุตฺตสฺส มิจฺฉาญาณนิวุตฺติ กรียติ ‘‘พฺราหฺมโณ+ยํ น ภวติ อพฺราหฺมโณ’’ติ, พฺราหฺมณตฺตชฺฌาสิโต น ภวตีตฺยตฺโถ. ตตฺถ สทิสตฺตํ วินา มิจฺฉาญาณาสมฺภวา ปโยคสามตฺถิยา จ สทิสปฏิปตฺติ, ตคฺคตา จ ลิงฺค+สงฺขฺยา ภวนฺติ. อโตเยว อุจฺจเต ‘‘นญฺญิวยุตฺต+มญฺญสทิสาธิกรเณ, กถา หิ อตฺถสมฺปจฺจโย’’ติ.

Ở đây, trong cả hai trường hợp loại trừ, khi nói abrāhmaṇo, được hiểu là một người Sát-đế-lỵ v.v., người khác với Bà-la-môn, không tuân thủ các phẩm hạnh của Bà-la-môn, nhưng tương tự như một Bà-la-môn. Còn trong trường hợp kia, sự loại bỏ tà kiến được thực hiện đối với người, do một nguyên nhân nghi ngờ nào đó, đã nói một người Sát-đế-lỵ là Bà-la-môn, bằng cách nói rằng: "brāhmaṇo ayaṃ na bhavati, abrāhmaṇo" (người này không phải là Bà-la-môn, là một người không phải Bà-la-môn), có nghĩa là "người này không có phẩm chất Bà-la-môn". Ở đó, vì không có sự tương tự thì không thể có tà kiến, và do năng lực của cách dùng, sự nhận thức về tính tương tự được hiểu ngầm. Và giới tính và số cũng đi theo đối tượng đó. Chính vì vậy mà có câu nói: "Từ hợp với nañ chỉ một đối tượng khác tương tự, vì văn cảnh là nguyên nhân để hiểu ý nghĩa".

๗๕. อน สเรติ

75. Ana khi có nguyên âm theo sau.

นญสทฺทสฺส สเร อน, น อสฺโส อนสฺโส, น อริโย อนริโย. เอวํ อนิสฺสโร, อนิฏฺโฐ, อนาสโว. น อาทาย อนาทาย, อโนโลเกตฺวา อิจฺฉาทิ. พหุลาธิการา อยุตฺตตฺเถหิ เกหิจิ โหติ. ปุน น คียนฺตีติ อปุนเคยฺยา คาถา, อโนกาสํ กาเรตฺวา, อมูลามูลํ คนฺตฺวา, อจนฺทมุลฺโลกิกานิ มุขานิ, อสทฺธโภชี, อลวณโภชี.

Từ nañ trở thành ana khi có một nguyên âm theo sau. Na asso thành anasso (không phải ngựa), na ariyo thành anariyo (không phải bậc thánh). Tương tự anissaro (không có chủ), aniṭṭho (không đáng ưa), anāsavo (vô lậu). Na ādāya thành anādāya (không nhận lấy), anoloketvā (không nhìn) v.v. Do quyền của quy tắc bahula (đa dạng), đôi khi nó xảy ra với những ý nghĩa không phù hợp. Puna na gīyantīti thành apunageyyā gāthā (những câu kệ không được hát lại), anokāsaṃ kāretvā (làm cho không có cơ hội), amūlāmūlaṃ gantvā (đi đến gốc rễ không có gốc rễ), acandamullokikāni mukhāni (những khuôn mặt không nhìn mặt trăng), asaddhabhojī (người ăn không có đức tin), alavaṇabhojī (người ăn không có muối).

๑๓. กุปาทโย นิจฺจ+มสฺยาทิวิธิมฺหิ

13. Ku và các tiếp đầu ngữ luôn (được hợp nhất) trong quy tắc không phải syādi.

กุสทฺโท ปาทโย จ สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺถา โหนฺติ นิจฺจํ สฺยาทิวิธิวิสยโต+ญฺญตฺถ. เอตฺถ อพฺยภิจาริปาทิสหจรณตฺเถน กุอิติ นิปาโตว, น ปถวีวาจโก กุสทฺโท. สฺยาทิวิธิวิสโย นาม ‘‘ลกฺขณิตฺถมฺภูตา’’ ทินา ปติอาทีนํ วิสเย กตทุติยา, ตญฺจ อนฺวทฺธมาสนฺติ อสํขฺยสมาส+มิว มา โหตูติ ‘‘อสฺยาทิวิธิมฺหี’’ติ นิเสโธ. กุจฺฉิโต พฺราหฺมโณ กุพฺราหฺมโณ, นิจฺจสมาสตฺตา อสปเทน วิคฺคโห.

Từ ku và các tiếp đầu ngữ luôn được hợp nhất với một từ có vĩ ngữ, ngoại trừ trong phạm vi của quy tắc về syādi. Ở đây, do được đi kèm với các tiếp đầu ngữ pādi bất biến, ku chỉ là một bất biến từ, không phải là từ ku có nghĩa là "đất". Phạm vi của quy tắc về syādi là chỉ định cách hai trong trường hợp của pati v.v. theo quy tắc "lakkhaṇitthambhūtā...", và sự cấm đoán "asyādividhimhi" là để nó không trở thành giống như phức hợp asaṃkhya anvaddhamāsaṃ. Kucchito brāhmaṇo (Bà-la-môn đáng khinh) thành kubrāhmaṇo. Vì là một phức hợp thường xuyên, sự phân tích cú pháp được thực hiện bằng một từ không có trong phức hợp.

๑๐๗. สเร กท กุสฺสุ+ตฺตรตฺเถ

107. Khi có nguyên âm theo sau, kada thay cho ku với ý nghĩa sau.

กุสฺสุ+ตฺตรตฺเถ [Pg.150] วตฺตมานสฺส สราโท อุตฺตรปเท กทาเทโส โหติ. อีสกํ อุณฺหํ กทุณฺหํ, กุจฺฉิตํ อนฺนํ กทนฺนํ, กทสนํ. สเรติ กึ, กุปุตฺตา, กุทารา, กุทาสา, กุทิฏฺฐิ.

Ku khi có ý nghĩa sau (xấu, ít) được thay thế bằng kada khi từ theo sau bắt đầu bằng một nguyên âm. Īsakaṃ uṇhaṃ (hơi ấm) thành kaduṇhaṃ. Kucchitaṃ annaṃ (cơm tồi) thành kadannaṃ, kadasanaṃ. Tại sao lại nói "khi có nguyên âm theo sau"? (Để có các trường hợp như) kuputtā (con xấu), kudārā (vợ xấu), kudāsā (tôi tớ xấu), kudiṭṭhi (tà kiến).

๑๐๘. กา+ปฺปตฺเถ

108. Kā với ý nghĩa "ít".

อปฺปตฺเถ วตฺตมานสฺส กุสฺส กา โหตุ+ตฺตรปเท. อปฺปกํ ลวณํ กาลวณํ. เอวํ กาปุปฺผํ.

Ku khi có ý nghĩa "ít" trở thành kā khi có từ theo sau. Appakaṃ lavaṇaṃ (một ít muối) thành kālavaṇaṃ. Tương tự kāpupphaṃ (bông hoa nhỏ).

๑๐๙. ปุริเส วาติ

109. Tùy chọn khi purisa theo sau.

กุสฺส กา วา. กุจฺฉิโต ปุริโส กาปุริโส, กุปุริโส วา. ปกฏฺโฐ นายโก ปนายโก, ปธานํ วจนํ ปาวจนํ ภุสํ วทฺธํ ปวทฺธํ สรีรํ, สมํ สมฺมา วา อาธานํ สมาธานํ, วิวิธา มติ วิมติ, วิวิโธ วิสิฏฺโฐ วา กปฺโป วิกปฺโป, อธิโก เทโว อติเทโว, เอวํ อธิเทโว, อธิสีลํ. สุนฺทโร คนฺโธ สุคนฺโธ, กจฺฉิโต คนฺโธ ทุคฺคนฺโธ, สุฏฺฐุ กตํ สุกตํ, ทุฏฺฐุ กตํ ทุกฺกตํ อภิ สิญฺจนํ อภิเสโกติ สนนฺโต, อติสเยน กตฺวา, กตํ ปกริตฺวา, ปกตํ, อติสเยน ถุตํ อติตฺถุตํ, อติกฺกมฺม ถุตํ อติตฺถุตํ, อีสํ กฬาโร อากฬาโร, สุฏฺฐุ พทฺโธ อาพทฺโธ.

Ku tùy chọn trở thành kā. Kucchito puriso (người đàn ông đáng khinh) thành kāpuriso, hoặc kupuriso. Pakaṭṭho nāyako (vị lãnh đạo xuất sắc) thành panāyako. Padhānaṃ vacanaṃ (lời nói chính yếu) thành pāvacanaṃ. Bhusaṃ vaddhaṃ sarīraṃ (thân thể phát triển mạnh) thành pavaddhaṃ. Samaṃ hoặc sammā ādhānaṃ (sự đặt vào đúng đắn) thành samādhānaṃ. Vividhā mati (suy nghĩ đa dạng) thành vimati. Vividho hoặc visiṭṭho kappo (sự sắp đặt đa dạng hoặc đặc biệt) thành vikappo. Adhiko devo (vị trời cao hơn) thành atidevo. Tương tự adhidevo, adhisīlaṃ (giới cao hơn). Sundaro gandho (mùi thơm) thành sugandho. Kacchito gandho (mùi hôi) thành duggandho. Suṭṭhu kataṃ (làm tốt) thành sukataṃ. Duṭṭhu kataṃ (làm xấu) thành dukkataṃ. Abhi siñcanaṃ (sự rưới lên) thành abhiseko. Atisayena katvā, kataṃ pakaritvā thành pakataṃ (làm một cách xuất sắc). Atisayena thutaṃ (khen ngợi quá mức) thành atitthutaṃ. Atikkamma thutaṃ (khen ngợi vượt mức) thành atitthutaṃ. Īsaṃ kaḷāro (hơi hung hung) thành ākaḷāro. Suṭṭhu baddho (buộc chặt) thành ābaddho.

ปาทโย คตาทฺยตฺเถ ปฐมาย

Các tiếp đầu ngữ pādi với ý nghĩa gata v.v. (được hợp nhất) với (một từ ở) cách thứ nhất.

ปคโต อาจริโย ปาจริโย, เอวํ ปนฺเตวาสี.

Pagato ācariyo (vị thầy đã ra đi) thành pācariyo. Tương tự pantevāsī (đệ tử ở gần).

อจฺจาทโย [Pg.151] กนฺตาทฺยตฺเถ ทุติยาย

Các tiếp đầu ngữ ati v.v. với ý nghĩa kanta v.v. (được hợp nhất) với (một từ ở) cách thứ hai.

อติกฺกนฺโต มญฺจํ อติมญฺโจ. อติมาโล, ‘‘ฆปสฺส+นฺตสฺสา+ปฺปธานสฺสา’’ติ มาลาสทฺเท ฆสฺส รสฺโส. เอว+มุปริปิ ฆปานํ รสฺโส.

Atikkanto mañcaṃ (vượt qua cái giường) thành atimañco. Atimālo (vượt qua vòng hoa). Theo quy tắc "ghapassantassāppadhānassā", nguyên âm dài gha của từ mālā được rút ngắn. Tương tự, về sau các nguyên âm dài ghapa cũng được rút ngắn.

อวาทโย กุฏฺฐาทฺยตฺเถ ตติยาย

Các tiếp đầu ngữ ava v.v. với ý nghĩa kuṭṭha v.v. (được hợp nhất) với (một từ ở) cách thứ ba.

อวกุฏฺฐํ โกกิลาย วนํ อวโกกิลํ, อวมยูรํ. อวกุฏฺฐนฺติ ปริจฺจตฺตํ.

Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ (khu rừng bị chim cu gáy chê bai) thành avakokilaṃ, avamayūraṃ. Avakuṭṭhaṃ có nghĩa là bị từ bỏ.

ปริยาทโย คิลานาทฺยตฺเถ จตุตฺถิยา

Các tiếp đầu ngữ pari v.v. với ý nghĩa gilāna v.v. (được hợp nhất) với (một từ ở) cách thứ tư.

ปริคิลาโน+ชฺเฌนาย ปริยชฺเฌโน.

Parigilāno ajjhenāya (mệt mỏi vì việc học) thành pariyajjheno.

นฺยาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ปญฺจมิยา

Các tiếp đầu ngữ ni v.v. với ý nghĩa kanta v.v. (được hợp nhất) với (một từ ở) cách thứ năm.

นิกฺขนฺโต โกสมฺพิยา นิกฺโกสมฺพิ. อสฺยาทิวิธิมฺหีติ กึ, รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต.

Nikkhanto kosambiyā (đi ra khỏi Kosambi) thành nikkosambi. Tại sao lại có (ngoại lệ) asyādividhimhi? (Ví dụ:) rukkhaṃ pati vijjotate (nó chiếu sáng về phía cây).

๑๔. จี กฺริยตฺเถหิ

14. Hợp thể của (từ có) hậu tố cī với những từ có nghĩa là hành động.

จีปจฺจยนฺโต กฺริยตฺเถหิ สฺยาทฺยนฺเตหิ สเห+กตฺโถ โหติ. อมลีนํ มลีนํ กริตฺวาติ วิคฺคยฺห ‘‘อภูตตพฺภาเว กรา+ส+ภูโยเค วิการาจี’’ติ จีปจฺจเยกเต อิมินา สมาโส. เอตฺถ จ-กาโร ‘‘จี กฺริยตฺเถหี’’ติ วิเสสนตฺโถ. ‘‘ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส’’ติ ปฺย โหติ, ป-กาโร ‘‘ปฺเย สิสฺสา’’ติ วิเสสนตฺโถ. มลินีกริย.

Từ tận cùng bằng hậu tố cī được hợp nhất thành một nghĩa với những từ tận cùng bằng biến cách từ syādi có nghĩa là hành động. Sau khi phân tích là amalīnaṃ malīnaṃ karitvā (làm cho cái không dơ bẩn trở thành dơ bẩn), khi hậu tố cī được thêm vào theo quy tắc ‘abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārācī’, hợp thể được tạo thành bởi quy tắc này. Ở đây, tiểu từ ca trong (quy tắc) ‘cī kriyatthehī’ có nghĩa là để chỉ định rõ. (Hậu tố) pya được dùng theo quy tắc ‘Pyo vā tvāssa samāse’, mẫu tự pa là để chỉ định rõ trong (quy tắc) ‘pye sissā’. (Ví dụ:) Malinīkariya.

๑๕. ภูสนา+ทรา+นาทเรสฺว+ลํ+สา+สาติ

15. (Hợp thể của) alaṃ, sā, sāti trong các nghĩa trang điểm, tôn trọng, và không tôn trọng.

ภูสนาทีสฺว+ตฺเถสฺว+ล+มาทโย สทฺทา เอกตฺถา โหนฺติ. อลํ กริตฺวา สกฺกริตฺวา อสกฺกริตฺวาติ วิคฺคยฺห สมาเส [Pg.152] กเต ปฺเย จ ‘‘สา สาธิกรา จ จริจฺจา’’ติ จาเทโส ปรรูปญฺจ. อลํกริย, สกฺกจฺจ, อสกฺกจฺจ.

Trong các nghĩa trang điểm v.v..., các từ alaṃ v.v... được hợp nhất thành một nghĩa. Sau khi phân tích là alaṃ karitvā, sakkaritvā, asakkaritvā, khi hợp thể được tạo thành và (hậu tố) pya được dùng, sự thay thế bằng ca và sự đồng hóa nguyên âm sau xảy ra theo quy tắc ‘sā sādhikarā ca cariccā’. (Ví dụ:) Alaṃkariya, sakkacca, asakkacca.

๑๖. อญฺเญจา+ติ สุตฺเตน สมาเส กเต… เอตฺถ ยถา ทฺวารํ วิวราติ วุตฺเต ปกรณโต อคฺคล+มิติ วิญฺญายติ, เอว+มิธาปิ นิปาตปภาเว อญฺเญ จาติ สามญฺญํ เจ+ติ อาคมานุสาเรน ลพฺภมานวิภตฺยนฺตปฏิรูปนิปาตาว วิญฺญายนฺติ. อคฺคโต ภวิตฺวา ปุโรภุยฺย, อนฺตรหิโต หุตฺวา ติโรภูย, อนฺตรธานํ กตฺวา ติโรกริย, อุรสิ กตฺวา อุรสิกริย, มนสิ กตฺวา มนสิกริย, มชฺเฌ กตฺวา มชฺเฌกริย, ตุณฺหี ภวิตฺวา ตุณฺหี ภูย.

16. Khi hợp thể được tạo thành bởi quy tắc Aññe ca... Ở đây, cũng giống như khi nói ‘hãy mở cửa’, thì từ văn cảnh người ta hiểu là ‘(mở) cái then cài’, tương tự như vậy, ở đây trong phần về bất biến từ, bởi câu nói chung chung ‘và những từ khác’ và theo như truyền thống, những bất biến từ tương tự như những từ tận cùng bằng biến cách ngữ được tìm thấy (trong văn liệu) cũng được hiểu là (bao gồm trong quy tắc). (Ví dụ:) aggato bhavitvā (trở thành) purobhuyya, antarahito hutvā (trở thành) tirobhūya, antaradhānaṃ katvā (trở thành) tirokariya, urasi katvā (trở thành) urasikariya, manasi katvā (trở thành) manasikariya, majjhe katvā (trở thành) majjhekariya, tuṇhī bhavitvā (trở thành) tuṇhī bhūya.

๑๗. วา+เนก+ญฺญตฺเถ

17. Nhiều (từ) tùy chọn (hợp thể) trong nghĩa của một từ khác.

อเนกํ สฺยาทฺยนฺตํ อญฺญสฺส ปทสฺส อตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ.

Nhiều từ tận cùng bằng biến cách từ syādi tùy chọn được hợp nhất thành một nghĩa trong ý nghĩa của một từ khác.

ปทนฺตรสฺส ยสฺส+ตฺโถ, ปธานํ ลิงฺค+มสฺส จ;

สมาโส โส+ย+มญฺญตฺโถ, พหุพฺพีหิปรวฺหโย.

Hợp thể nào có nghĩa của một từ khác là chính, và có giới tính của từ ấy; hợp thể đó có nghĩa của từ khác, và có tên gọi khác là bahubbīhi.

โส จ นววิโธ ทฺวิปโท, ภินฺนาธิกรโณ, ติปโท, น-นิปาตปุพฺพปโท, สหปุพฺพปโท, อุปมานปุพฺพปโท, สงฺขฺโยภยปโท, ทิสนฺตราลตฺโถ, พฺยติหารลกฺขโณ จาติ.

Và hợp thể ấy có chín loại: hợp thể hai từ, hợp thể có cách khác nhau, hợp thể ba từ, hợp thể có bất biến từ na đứng đầu, hợp thể có saha đứng đầu, hợp thể có từ so sánh đứng đầu, hợp thể có số từ ở cả hai thành phần, hợp thể có nghĩa là khoảng giữa các phương hướng, và hợp thể có đặc tính tương hỗ.

๑. ตตฺถ ทฺวิปโท ตุลฺยาธิกรโณ กมฺมาทีสุ ฉสุ วิภตฺยตฺเถสุ ภวติ.

1. Trong số đó, hợp thể hai từ có cùng cách ngữ được dùng trong nghĩa của sáu biến cách, bắt đầu từ nghiệp cách (kamma).

(ก) ตตฺถ ทุติยตฺเถ ตาว-อาคตา สมณา อิมํ สงฺฆารามนฺติ อาคตสมโณ สงฺฆาราโม. โส จ ทุวิโธ ตคฺคุณา+ตคฺคุณวเสน. วุตฺตญฺหิ –

(a) Trong đó, trước hết là trong nghĩa của biến cách thứ hai: (phân tích là) āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmaṃ (các vị sa-môn đã đến ngôi tự viện này), (hợp thể là) āgatasamaṇo saṅghārāmo (ngôi tự viện có các vị sa-môn đã đến). Và hợp thể ấy có hai loại, tùy theo việc bao hàm thuộc tính (tagguṇa) hay không bao hàm thuộc tính (atagguṇa). Vì đã được nói rằng –

ตคฺคุโณ+ตคฺคุโณ [Pg.153] เจ+ติ,โส สมาโส ทฺวิธา มโต.

Hợp thể ấy được xem là có hai loại: tagguṇa (bao hàm thuộc tính) và atagguṇa (không bao hàm thuộc tính).

ตํ ยถา ‘นียตํ ลมฺพ-กณฺโณ+’ ‘ยํ ทิฏฺฐสาคโร’.

Ví dụ như: ‘nīyataṃ lambakaṇṇo ayaṃ’ (người tai dài này hãy bị dẫn đi) và ‘diṭṭhasāgaro’ (người đã thấy biển cả).

เตสุ ยตฺถ วิเสสนภูโต อตฺโถ อญฺญปทตฺถคฺคหเณน คยฺหติ, โส ตคฺคุณสํวิญฺญาโณ, ยถา ‘ลมฺพกณฺณ+มานยา’ติ. ยตฺถ ปน น คยฺหติ, โส อตคฺคุณสํวิญฺญาโณ, ยถา ‘พหุธน+มานยา’ติ.

Trong đó, trường hợp mà ý nghĩa đóng vai trò là tính từ được bao hàm trong việc nắm bắt ý nghĩa của từ khác, thì đó được gọi là tagguṇasaṃviññāṇa (bao hàm thuộc tính), ví dụ như ‘lambakaṇṇam ānaya’ (hãy mang người tai dài đến). Còn trường hợp không được bao hàm, thì đó được gọi là atagguṇasaṃviññāṇa (không bao hàm thuộc tính), ví dụ như ‘bahudhanam ānaya’ (hãy mang người nhiều của cải đến).

อิธ วิเสสนสฺส ปุพฺพนิปาโต. เอตฺถ จ อาคตสทฺโท จ สมณสทฺโท จ อตฺตโน อตฺเถ อฏฺฐตฺวา ทุติยาวิภตฺยตฺถภูเต สงฺฆารามสงฺขาเต อญฺญปทตฺเถ วตฺตนฺติ, ตโต สมาเสเนว กมฺมตฺถสฺส อภิหิตตฺตา ปุน ทุติยา น โหติ. ตถา อาคตสมณา สาวตฺถิ, อาคตสมณํ เชตวนํ. ปฏิปนฺนา อทฺธิกา ยํ ปฏิปนฺนทฺธิโก ปโถ, อภิรูฬฺหาว, ณิชายํ นาวํ สา อภิรูฬฺหวาณิชา นาวา.

Ở đây, tính từ được đặt ở trước. Và ở đây, từ āgata và từ samaṇa không đứng trong nghĩa riêng của chúng, mà chỉ đến nghĩa của một từ khác, tức là saṅghārāma, vốn là nghĩa của biến cách thứ hai. Do đó, vì nghĩa của đối tượng (kamma) đã được biểu thị bởi chính hợp thể, nên biến cách thứ hai không được dùng lại nữa. Tương tự: āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ. (Phân tích) paṭipannā addhikā yaṃ (pathaṃ) (con đường mà những người du hành đã đi vào), (hợp thể là) paṭipannaddhiko patho. (Phân tích) abhirūḷhā vāṇijā yaṃ nāvaṃ, (hợp thể là) sā abhirūḷhavāṇijā nāvā (chiếc thuyền mà các thương nhân đã lên).

(ข) ตติยตฺเถ-ชิตานิ อินฺทฺริยานิ เยน โส ชิตินฺทฺริโย สมโณ, เอวํ ทิฏฺฐธมฺโม, ปตฺตธมฺโม, กตกิจฺโจ. วิชิตา มารา อเนนาติ วิชิตมาโร ภควา, ปฏิวิทฺธสพฺพธมฺโม. กรณตฺเถ-ฉินฺโน รุกฺโข เยน โส ฉินฺนรุกฺโข ผรสุ.

(b) Trong nghĩa của biến cách thứ ba: (phân tích là) jitāni indriyāni yena, (hợp thể là) so jitindriyo samaṇo (vị sa-môn người đã chinh phục được các căn). Tương tự: diṭṭhadhammo (người đã thấy Pháp), pattadhammo (người đã đạt được Pháp), katakicco (người đã làm xong việc cần làm). (Phân tích là) vijitā mārā anena iti, (hợp thể là) vijitamāro bhagavā (Đức Thế Tôn người đã chiến thắng ma quân), paṭividdhasabbadhammo (người đã thâm nhập tất cả các pháp). Trong nghĩa công cụ: (phân tích là) chinno rukkho yena, (hợp thể là) so chinnarukkho pharasu (cái rìu mà cây đã bị đốn bởi nó).

(ค) จตุตฺถิยตฺเถ-ทินฺโน สุงฺโก ยสฺส โส ทินฺนสุงฺโก ราชา, ทินฺนํ โภชนํ อสฺสาติ ทินฺนโภชโน.

(c) Trong nghĩa của biến cách thứ tư: (phân tích là) dinno suṅko yassa, (hợp thể là) so dinnasuṅko rājā (nhà vua người mà thuế đã được dâng cho). (Phân tích là) dinnaṃ bhojanaṃ assa iti, (hợp thể là) dinnabhojano (người mà vật thực đã được dâng cho).

(ฆ) ปญฺจมิยตฺเถ-นิคฺคตา ชนา ยสฺมา โส นิคฺคตชโน คาโม, นิคฺคโต อโย=สุขํ ยสฺมาติ นิรโย, นิกฺกิเล- โส[Pg.154]. อเปตํ วิญฺญาณํ อสฺมาติ อเปตวิญฺญาโณ มตกาโย, อปคตภยเภรโว อรหา.

(d) Trong nghĩa của biến cách thứ năm: (phân tích là) niggatā janā yasmā, (hợp thể là) so niggatajano gāmo (ngôi làng mà dân chúng đã rời khỏi). (Phân tích là) niggato ayo=sukhaṃ yasmā iti, (hợp thể là) nirayo (địa ngục, nơi mà hạnh phúc đã rời khỏi), nikkileso (người đã thoát khỏi phiền não). (Phân tích là) apetaṃ viññāṇaṃ asmā iti, (hợp thể là) apetaviññāṇo matakāyo (thi thể mà thức đã rời khỏi), apagatabhayabheravo arahā (vị A-la-hán người đã thoát khỏi sợ hãi và kinh hoàng).

(ง) ฉฏฺฐิยตฺเถ-ฉินฺนา หตฺถา ยสฺส โส ฉินฺนหตฺโถ. เอวํ ปริปุณฺณสงฺกปฺโป ขีณาสโว, วีโต ราโค อสฺสาติ วีตราโค. ทฺเว ปทานิ อสฺสาติ ทฺวิปโท, ทฺวิหตฺโถ ปโฏ. เตวิชฺโชติ เอตฺถ ติวิชฺโช เอวาติ สกตฺเถ โณ วุทฺธิ จ. จตุปฺปโท, ปญฺจ จกฺขูนิ อสฺสาติ ปญฺจจกฺขุ ภควา, ฉฬภิญฺโญ, ‘‘ฆปสฺสา’’ทินา รสฺสตฺตํ. นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ. ทสพโล, อนนฺตญาโณ. ตีณิ ทส ปริมาณ+เมสํติ ติทสา เทวา, อิธ ปริมาณสทฺทสนฺนิมานโต ทสสทฺโท สงฺขฺยาเน วตฺตเต. อยํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ อิทปฺปจฺจยา, อุตฺตรปเท ‘‘อิมสฺสิ+ทํ วา’’ติ อิมสฺส อิทํ. โก ปภโว อสฺสาติ กึ ปภโว กาโย. วิคตํ มลํ อสฺสาติ วิมโล, สุนฺทโร คนฺโธ อสฺสาติ สุคนฺธํ จนฺทนํ, เอวํ สุสีโล, สุมุโข, กุจฺฉิโต คนฺโธ อสฺสาติ ทุคฺคนฺธํ กุณปํ, ทุมฺมุโข, ทุฏฺฐุ มโน อสฺสาติ ทุมฺมโน, เอวํ ทุสฺสีโล. ตโป เอว ธนํ อสฺสาติ ตโปธโน. ขนฺติสงฺขาตํ พลํ อสฺสาติ ขนฺติพโล. อินฺโทติ นามํ เอตสฺสาติ อินฺทนาโม.

(e) Trong nghĩa của biến cách thứ sáu: (phân tích là) chinnā hatthā yassa, (hợp thể là) so chinnahattho (người có tay bị chặt). Tương tự: paripuṇṇasaṅkappo (người có ý nguyện viên mãn), khīṇāsavo (người có các lậu hoặc đã tận diệt). (Phân tích là) vīto rāgo assa iti, (hợp thể là) vītarāgo (người đã ly tham). (Phân tích là) dve padāni assa iti, (hợp thể là) dvipado (loài hai chân), dvihattho paṭo (tấm vải dài hai cubit). Trong từ tevijjo, nó chỉ là tivijjo (người có ba minh); (có sự biến đổi là do) hậu tố ṇa trong nghĩa riêng của nó và sự trường hóa nguyên âm. Catuppado (loài bốn chân). (Phân tích là) pañca cakkhūni assa iti, (hợp thể là) pañcacakkhu bhagavā (Đức Thế Tôn có năm loại mắt). Chaḷabhiñño (người có sáu thắng trí), (nguyên âm) được rút ngắn theo quy tắc ‘ghapassā...’. Navaṅgaṃ satthusāsanaṃ (giáo pháp chín phần của Bậc Đạo Sư). Dasabalo (bậc có mười lực), anantañāṇo (bậc có trí tuệ vô biên). (Phân tích là) tīṇi dasa parimāṇam esaṃ iti, (hợp thể là) tidasā devā (các vị trời ba mươi), ở đây do gần với từ parimāṇa (số lượng), từ dasa chỉ về con số (ba mươi). (Phân tích là) ayaṃ paccayo etesaṃ iti, (hợp thể là) idappaccayā (những pháp do duyên này sinh). Khi là thành phần sau, ima trở thành ida theo quy tắc ‘imassidaṃ vā’. (Phân tích là) ko pabhavo assa iti, (hợp thể là) kiṃpabhavo kāyo (thân này có nguồn gốc là gì). (Phân tích là) vigataṃ malaṃ assa iti, (hợp thể là) vimalo (người không còn cấu uế). (Phân tích là) sundaro gandho assa iti, (hợp thể là) sugandhaṃ candanaṃ (gỗ chiên-đàn có hương thơm). Tương tự: susīlo (người có giới hạnh tốt), sumukho (người có mặt đẹp). (Phân tích là) kucchito gandho assa iti, (hợp thể là) duggandhaṃ kuṇapaṃ (tử thi có mùi hôi thối), dummukho (người có mặt xấu). (Phân tích là) duṭṭhu mano assa iti, (hợp thể là) dummano (người có tâm sầu muộn). Tương tự: dussīlo (người có giới hạnh xấu). (Phân tích là) tapo eva dhanaṃ assa iti, (hợp thể là) tapodhano (người có khổ hạnh là tài sản). (Phân tích là) khantisaṅkhātaṃ balaṃ assa iti, (hợp thể là) khantibalo (người có nhẫn nại là sức mạnh). (Phân tích là) Indo iti nāmaṃ etassa iti, (hợp thể là) indanāmo (người có tên là Inda).

ฉนฺทชาตาทีสุ วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ ยถิจฺฉิตตฺตา อุภยํ ปุพฺพํ นิปตติ, กมาติกฺกเม ปโยชนาภาวา. ชาโต ฉนฺโท อสฺสาติ ชาตฉนฺโท, เอวํ ฉนฺทชาโต. สญฺชาตปีติโสมนสฺโส, ปีติโสมนสฺสสญฺชาโต. มาสชาโต, ชาตมาโส. ฉินฺนหตฺโถ, หตฺถฉินฺโน.

Trong các (hợp thể) như chandajāta v.v..., vì tính từ và từ được bổ nghĩa có thể được đặt theo ý muốn, nên cả hai đều có thể được đặt ở trước, do không có mục đích gì trong việc thay đổi thứ tự (tức không làm thay đổi ý nghĩa). (Phân tích là) jāto chando assa iti, (hợp thể là) jātachando, tương tự là chandajāto. Sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto. Māsajāto, jātamāso. Chinnahattho, hatthachinno.

ทีฆาชงฺฆา [Pg.155] อสฺสาติ ทีฆชงฺโฆ, เอตฺถ ปุมฺภาโว, ‘‘ฆปสฺสา’’ทินา รสฺโส จ. ตถา ปหูตชิวฺโห. มหนฺตี ปญฺญา อสฺสาติ มหาปญฺโญ. ‘‘อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิ+ตฺถี ปุเม+เว+กตฺเถ’’ติ วีปจฺจยาภาเวนฺตสฺส ฏาเทโส รสฺสตฺตญฺจ. อิตฺถิยนฺติ กึ, ขมาธโน. ภาสิตปุมาติ กึ, สทฺธาธุโร. ปญฺญาปกติโก, ปญฺญาวิสุทฺธิโก, เอตฺถ ‘‘ลฺตฺวิตฺถิยูหิ โก’’ติ โก. คณฺฑีวธนฺวาติ ปกตนฺตเรน สิทฺธํ.

Dīghājaṅghā assāti là dīghajaṅgho, ở đây là dạng nam tính, và được rút ngắn theo (quy tắc) ‘ghapassā’ v.v... Tương tự là pahūtajivho. Mahantī paññā assāti là mahāpañño. Theo (quy tắc) ‘Itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumevekatthe’, do không có hậu tố vī, nên nó được thay thế bằng ṭa và được rút ngắn. Tại sao nói ‘itthiyaṃ’? (Ví dụ là) khamādhano. Tại sao nói ‘bhāsitapumāti’? (Ví dụ là) saddhādhuro. Paññāpakatiko, paññāvisuddhiko, ở đây hậu tố ko được thêm vào theo (quy tắc) ‘ltvitthiyūhi ko’. Gaṇḍīvadhanvā được hình thành theo một quy tắc khác.

นานา=ปฺปการา ทุมา นานาทุมา, นานาทุเมหิ ปติตานิ นานาทุมปติตานิ, นานาทุมปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ เจติ นานาทุมปติตปุปฺผานิ, เตหิ วาสิตา นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา, นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตาสานุยสฺสโส นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ ปพฺพโต, อยํ วิเสสน+อมาทิสมาสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณอญฺญปทตฺโถ.

Nānāppakārā dumā là nānādumā, nānādumehi patitāni là nānādumapatitāni, nānādumapatitāni ca tāni pupphāni ceti là nānādumapatitapupphāni, tehi vāsitā là nānādumapatitapupphavāsitā, nānādumapatitapupphavāsitāsānuyassaso là nānādumapatitapupphavāsitasānu pabbato, đây là một ví dụ về tulyādhikaraṇaaññapadattha chứa đựng một phức hợp bắt đầu bằng một tính từ.

(จ) สตฺตมฺยตฺเถ-สมฺปนฺนานิ สสฺสานิ ยสฺมึ โส สมฺปนฺนสสฺโส ชนปโท. สุลโภ ปิณฺโฑ อิมสฺมินฺติ สุลภปิณฺโฑ เทโส. อากิณฺณา มนุสฺสา ยสฺสํ สา อากิณฺณมนุสฺสา ราชธานี. พหโว ตาปสา เอตสฺมินฺติ พหุตาปโส อสฺสโม. อุปจิตํ มํสโลหิตํ อสฺมินฺติ อุปจิตมํสโลหิตํ สรีรํ. พหโว สามิโน อสฺมินฺติ พหุสามิกํ นครํ, พหู นทิโย อสฺมินฺติ พหุนทิโก, อีการนฺตตฺตา กปจฺจโย. เอวํ พหุชมฺพุกํ วนํ, พหโว กตฺตาโร อสฺมึ อสฺส วาติ พหุกตฺตุโก เทโส, เอวํ พหุภตฺตุโก, ‘‘ลฺตฺวิตฺถิยูหิ โก’’ติ โก.

(Ca) theo nghĩa của vị trí cách – sampannāni sassāni yasmiṃ so là sampannasasso janapado. Sulabho piṇḍo imasminti là sulabhapiṇḍo deso. Ākiṇṇā manussā yassaṃ sā là ākiṇṇamanussā rājadhānī. Bahavo tāpasā etasminti là bahutāpaso assamo. Upacitaṃ maṃsalohitaṃ asminti là upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ. Bahavo sāmino asminti là bahusāmikaṃ nagaraṃ, bahū nadiyo asminti là bahunadiko, do kết thúc bằng ī nên có hậu tố ka. Tương tự bahujambukaṃ vanaṃ, bahavo kattāro asmiṃ assa vāti là bahukattuko deso, tương tự bahubhattuko, hậu tố ko theo (quy tắc) ‘ltvitthiyūhi ko’.

๒. ภินฺนาธิกรโณ [Pg.156] ยถา-เอกรตฺตึ วาโส อสฺสาติ เอกรตฺติวาโส, สมาเนน ชเนน สทฺธึ วาโส อสฺสาติ สมานวาโส ปุริโส. อุภโต พฺยญฺชน+มสฺสาติ อุภโตพฺยญฺชนโก, วิภตฺยโลโป ‘‘วา+ญฺญโต’’ติ โก จ, ฉตฺตํ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ ฉตฺตปาณิ, เอวํ ทณฺฑปาณิ, สตฺถปาณิ, วชิรปาณิ, ขคฺคหตฺโถ, ปตฺตหตฺโถ, ทาเน อชฺฌาสโย อสฺสาติ ทานชฺฌาสโย ทานาธิมุตฺติโก, พุทฺธภตฺติโก, สทฺธมฺมคารโว อิจฺจาทิ.

2. Ví dụ về bhinnādhikaraṇa – ekarattiṃ vāso assāti là ekarattivāso, samānena janena saddhiṃ vāso assāti là samānavāso puriso. Ubhato byañjanamassāti là ubhatobyañjanako, biến cách bị lược bỏ và có hậu tố ko theo (quy tắc) ‘vāññato’. chattaṃ pāṇimhi assāti là chattapāṇi, tương tự daṇḍapāṇi, satthapāṇi, vajirapāṇi, khaggahattho, pattahattho. dāne ajjhāsayo assāti là dānajjhāsayo dānādhimuttiko, buddhabhattiko, saddhammagāravo v.v...

๓. ติปโท ยถา-ปรกฺกเมนา+ธิคตา สมฺปทา เยหิ เต ปรกฺกมาธิคตสมฺปทา มหาปุริสา. เอวํ ธมฺมาธิคตโภคา. โอนีโต ปตฺตโต ปาณิ เยน โส โอนีตปตฺตปาณิ. สีหสฺส ปุพฺพทฺธมิว กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโย. มตฺตา พหโว มาตงฺคา อสฺมินฺติ มตฺตพหุมาตงฺคํ วนํ.

3. Ví dụ về phức hợp ba từ – parakkamenādhigatā sampadā yehi te là parakkamādhigatasampadā mahāpurisā. Tương tự dhammādhigatabhogā. Onīto pattato pāṇi yena so là onītapattapāṇi. Sīhassa pubbaddhamiva kāyo assāti là sīhapubbaddhakāyo. Mattā bahavo mātaṅgā asminti là mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ.

๔. น-นิปาตปุพฺพปโท ยถา-นตฺถิ เอตสฺส สโมติ อสฺสโม, ‘‘ฏ นญสฺสา’’ติ นสฺส โฏ. เอวํ อปฺปฏิปุคฺคโล, อปุตฺตโก, อเหตุโก, กปจฺจโย, เอว+มุปริปิ เญยฺยํ. นตฺถิ สํวาโส เอเตนาติ อสํวาโส, น วิชฺชเต วุฏฺฐิ เอตฺถาติ อวุฏฺฐิโก ชนปโท, อภิกฺขุโก วิหาโร. เอวํ อนุตฺตโร ‘‘อน สเร’’ติ อน, เอวํ อนนฺตํ, อนาสโว.

4. Ví dụ về phức hợp có tiểu từ na đứng đầu – natthi etassa samoti là assamo, na được đổi thành a theo (quy tắc) ‘a nañassā’. Tương tự appaṭipuggalo, aputtako, ahetuko, có hậu tố ka, nên hiểu tương tự ở trên. Natthi saṃvāso etenāti là asaṃvāso, na vijjate vuṭṭhi etthāti là avuṭṭhiko janapado, abhikkhuko vihāro. Tương tự anuttaro, (na) thành ana theo (quy tắc) ‘ana sare’, tương tự anantaṃ, anāsavo.

๕. ปฐมาตฺเถ สหปุพฺพปโท ยถา-สห เหตุนา วตฺตติ โส สเหตุโก สเหตุ วา, ‘‘สหสฺส โส+ญฺญตฺเถ’’ติ สหสฺส โส, เอวํ สปฺปีติกา, สปฺปจฺจยา, สกิเลโส, สอุปาทาโน, สปริวาโร สหปริวาโร วา, สห มูเลน อุทฺธโฏ สมูลุทฺธโฏ รุกฺโข.

5. Ví dụ về phức hợp có saha đứng đầu theo nghĩa của chủ cách – saha hetunā vattati so là sahetuko hoặc sahetu, saha được đổi thành sa theo (quy tắc) ‘sahassa soññatthe’. Tương tự sappītikā, sappaccayā, sakileso, saupādāno, saparivāro hoặc sahaparivāro, saha mūlena uddhaṭo là samūluddhaṭo rukkho.

๖. อุปมาโนปเมยฺยโชตกอิวยุตฺโต [Pg.157] อุปมานปุพฺพปโท ปฐมาย ยถา-นิคฺโรโธ อิว ปริมณฺฑโล โย โส นิคฺโรธปริมณฺฑโล. สงฺโข วิย ปณฺฑโร อยนฺติ สงฺขปณฺฑโร, กาโก วิย สูโร อยนฺติ กากสูโร. จกฺขุ อิว ภูโต อยํ ปรมตฺถทสฺสนโตติ จกฺขุภูโต ภควา. เอวํ อตฺถภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, อนฺธภูโต. มุญฺชปพฺพชมิว ภูตา อยํ มุญฺชปพฺพชภูตา กุทิฏฺฐิ. ตนฺตากุลมิว ชาตา อยํติ ตนฺตากุลชาตา.

6. Ví dụ về phức hợp có từ so sánh đứng đầu, được kết hợp với từ iva biểu thị sự so sánh, theo chủ cách – nigrodho iva parimaṇḍalo yo so là nigrodhaparimaṇḍalo. Saṅkho viya paṇḍaro ayanti là saṅkhapaṇḍaro, kāko viya sūro ayanti là kākasūro. Cakkhu iva bhūto ayaṃ paramatthadassanatoti là cakkhubhūto bhagavā. Tương tự atthabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto, andhabhūto. Muñjapabbajamiva bhūtā ayaṃ là muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi. Tantākulamiva jātā ayaṃti là tantākulajātā.

ฉฏฺฐฺยตฺเถ-สุวณฺณสฺส วณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺส โส สุวณฺณวณฺโณ ภควา, มชฺฌปทโลโป. นาคสฺส คติ วิย คติ อสฺสาติ นาคคติ. เอวํ สีหคติ, นาควิกฺกโม, สีหวิกฺกโม, สีหหนุ. เอณิสฺส วิย ชงฺฆา อสฺสาติ เอณิชงฺโฆ. พฺรหฺมุโน วิย สโร อสฺสาติ พฺรหฺมสฺสโร.

Theo nghĩa của sở hữu cách – suvaṇṇassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa so là suvaṇṇavaṇṇo bhagavā, từ ở giữa bị lược bỏ. Nāgassa gati viya gati assāti là nāgagati. Tương tự sīhagati, nāgavikkamo, sīhavikkamo, sīhahanu. Eṇissa viya jaṅghā assāti là eṇijaṅgho. Brahmuno viya saro assāti là brahmassaro.

๗. วาสทฺทตฺเถ สงฺขฺยาอุภยปโท ยถา-ทฺเว วา ตโย วา ทฺวตฺติ, ทฺวตฺตโย จ เต ปตฺตา เจติ ทฺวตฺติปตฺตา, ‘‘ติสฺว’’อิติ ติสทฺเท ปเร ทฺวิสฺส อตฺตํ. ทฺวีหํ วา ตีหํ วา ทฺวีหตีหํ, ฉ วา ปญฺจ วา วาจา ฉปฺปญฺจวาจา, เอวํ สตฺตฏฺฐมาสา, เอกโยชนทฺวิโยชนานิ.

7. Ví dụ về phức hợp có số từ ở cả hai thành phần theo nghĩa của từ vā – dve vā tayo vā là dvatti, dvattayo ca te pattā ceti là dvattipattā, theo (quy tắc) ‘tisva’, dvi được đổi thành a khi từ ti theo sau. Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā là dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā là chappañcavācā, tương tự sattaṭṭhamāsā, ekayojanadviyojanāni.

๘. ทิสนฺตราลตฺโถ ยถา-ปุพฺพสฺสา จ ทกฺขิณสฺสา จ ทิสาย ยทนฺตราลํ สา ปุพฺพทกฺขิณา วิทิสา. เอตฺถ –

8. Ví dụ về nghĩa khoảng giữa các phương hướng – pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarālaṃ sā là pubbadakkhiṇā vidisā. Ở đây –

๖๙. สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเตติ

69. Sabbādayo vuttimatteti

อิตฺถิวาจกา สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต ปุเมว โหนฺติ. เอวํ ปุพฺพุตฺตรา, อปรทกฺขิณา, ปจฺฉิมุตฺตรา. ปุพฺพา จ สา ทกฺขิณา เจติ วา.

Các từ sabba v.v... biểu thị nữ tính, khi ở trong một phức hợp, sẽ trở thành dạng nam tính. Tương tự pubbuttarā, aparadakkhiṇā, pacchimuttarā. Hoặc là pubbā ca sā dakkhiṇā ceti.

๙. พฺยติหารลกฺขโณ [Pg.158] ยถา – ‘‘ตตฺถ คเหตฺวา เตน ปหริตฺวา ยุทฺเธ สรูปํ’’ติ สุตฺเตน สมาเส กเต เกเสสุ จ เกเสสุ จ คเหตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ เกสาเกสี, ทณฺเฑหิ จ ทณฺเฑหิ จ ปหริตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ ทณฺฑาทณฺฑีติ โหติ. เอตฺถ จ ‘‘จี วีติหาเร’’ติ จีปจฺจเย ‘‘จิสฺมึ’’ติ อากาโร, เอวํ มุฏฺฐามุฏฺฐี.

9. Ví dụ về đặc điểm tương hỗ – khi một phức hợp được hình thành theo quy tắc ‘tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ’, kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ là kesākesī, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ trở thành daṇḍādaṇḍī. Ở đây, khi có hậu tố cī theo (quy tắc) ‘cī vītihāre’, nguyên âm cuối được kéo dài thành ā theo (quy tắc) ‘cismiṃ’, tương tự muṭṭhāmuṭṭhī.

โสภโณ คนฺโธ สุคนฺโธ, โส อสฺส อตฺถีติ สุคนฺธีหิ อตฺถิอตฺเถ อีปจฺจเยน สิทฺธํ. ยสฺมา จ ภทฺทาย กาปิลานิยา อปทาเน ‘‘ปุโน ปตฺตํ คเหตฺวาน, โสธยิตฺวา สุคนฺธินา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา วุตฺติยํ อิการนฺตสฺส อภาวทีปนตฺถํ ‘‘สุคนฺธิ ทุคฺคนฺธีติ ปโยคา น ทิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. สุคนฺธินาติ เอกวจเน รสฺโส.

Hương thơm tốt đẹp là sugandha. Nó có hương thơm ấy, do đó là sugandhī, được hình thành bởi hậu tố ī trong ý nghĩa sở hữu. Và bởi vì trong Apadāna của Bhaddā Kāpilānī có nói: ‘lại lấy bình bát, sau khi lau sạch bằng vật thơm’, do đó, trong phần giải thích, để chỉ ra sự không có của vĩ ngữ i, có nói rằng: ‘cách dùng sugandhi, duggandhī không được thấy’. Sugandhinā là dạng đoản âm ở số ít.

๑๙. จตฺเถ

19. Trong ý nghĩa của ca

อเนกํสฺยาทฺยนฺตํ จตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ. สมุจฺจโย อนฺวาจโย อิตรีตรโยโค สมาหาโรติ จสทฺทสฺส อตฺโถ จตุพฺพิโธ.

Nhiều từ kết thúc bằng biến cách syādi trong ý nghĩa của ca trở thành một từ duy nhất. Ý nghĩa của từ ca có bốn loại: samuccaya (tập hợp), anvācaya (liên kết phụ), itarītarayoga (kết hợp tương hỗ), và samāhāra (tổng hợp).

ตตฺถ สมุจฺจยา+นฺวาจเยสุ สมาโส น โหติ, กฺริยาสาเปกฺขตาย นามานํ อญฺญมญฺญํ อยุตฺตตฺถตฺตา, ยถา-จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ ปจฺจยํ สยนาสนํ อทาสิ, ทานญฺจ เทหิ, สีลญฺจรกฺขาหิ. อิตรีตรโยเค สมาหาเร จ อญฺญมญฺญาเปกฺขตฺตา สมาโส.

Trong đó, ở samuccaya và anvācaya, không có samāsa, vì các danh từ phụ thuộc vào động từ và không có mối liên hệ ý nghĩa với nhau. Ví dụ: (vị ấy) đã cúng dường y, vật thực khất thực, thuốc men, và sàng tọa; hãy bố thí và hãy giữ giới. Còn trong itarītarayoga và samāhāra, có samāsa vì chúng phụ thuộc lẫn nhau.

อุภยตฺถปธาเน จตฺเถ กถ+เมกตฺถีภาโว สมฺภเว+ติ เจ, วุตฺตญฺหิ –

Nếu hỏi: ‘Làm thế nào sự hợp nhất thành một ý nghĩa có thể xảy ra trong ý nghĩa của ca, nơi cả hai thành phần đều là chính?’, thì đã được nói rằng –

สปฺปธานาปิ ยตฺถ+ตฺถา, มิโถ สาเปกฺขตา อิว;

กฺริยาสมฺพนฺธสามญฺญา, จตฺเถ+กตฺถํ ต+ทุจฺจเตติ.

Nơi mà các ý nghĩa, mặc dù đều là chính, dường như phụ thuộc lẫn nhau; do có mối liên hệ chung với động từ, trong ý nghĩa của ca, điều đó được gọi là một ý nghĩa duy nhất.

ยสฺมา [Pg.159] เอกตฺถีภาเวปิ สตียสตียตฺเถ ปธานํ, ตสฺมา อิทํ วุจฺจเต –

Bởi vì ngay cả khi có sự hợp nhất thành một ý nghĩa, ý nghĩa của mỗi thành phần riêng lẻ vẫn là chính, do đó điều này được nói –

น+ญฺญมญฺญํ วิเสเสนฺติ, จตฺเถ อตฺถา ปทานิว;

สตฺถวุตฺยี อโต เตสํ, ปธานตฺถํ+ภิยุชฺชเต.

Trong ý nghĩa của ca, các ý nghĩa không bổ nghĩa cho nhau, giống như các từ; do đó, theo lời dạy của các bậc thầy, tính chất chính của chúng được áp dụng.

อิตรีตรโยโค จ, สมาหาโรตฺย+ยํ ทฺวิธา;

สมาโส ตุ อิมํ อญฺเญ, ชานนฺเต ทฺวนฺทนามโต.

Phức hợp này có hai loại: itarītarayoga và samāhāra; những người khác biết phức hợp này với tên gọi dvanda.

อิตรีตรโยคสฺมึ+วยวตฺถสฺส สมฺภโว;

สมุทายติโรภาโว, ปรํว ลิงฺค+มสฺส จ.

Trong itarītarayoga, sự tồn tại của các thành phần riêng lẻ là có thể; sự che khuất của tổng thể, và giống của nó theo từ cuối cùng.

สมุทายพฺภโว ยสฺมึ+วยวา จ ติโรหิตา;

สมาหาโรตฺย+ยํ จตฺโถ, โส จ โหติ นปุํสเก.

Nơi mà sự tồn tại của tổng thể (là chính) và các thành phần riêng lẻ bị che khuất; ý nghĩa của ca này là samāhāra, và nó ở trung tính.

อิตรีตรโยโค ยถา-สาริปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, โภ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา อิจฺจาทิ. อวยวปธานตฺตา พหุวจนเมว. สมณา จ พฺราหฺมณา จ สมณพฺราหฺมณา, เอวํ พฺราหฺมณคหปติกา, ขตฺติยพฺราหฺมณา, เทวมนุสฺสา, จนฺทิมสูริยา.

Itarītarayoga, ví dụ: Sāriputta và Moggallāna là sāriputtamoggallānā; hỡi Sāriputta và Moggallāna, v.v. Vì các thành phần riêng lẻ là chính, nên chỉ dùng số nhiều. Sa-môn và Bà-la-môn là samaṇabrāhmaṇā. Tương tự: brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā.

๖๔. วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธีน+มา ตตฺร จตฺเถติ

64. Đối với những từ có liên quan về học vấn và huyết thống, ā ở đó trong ý nghĩa của ca

วิชฺชาสมฺพนฺธีนํ โยนิสมฺพนฺธีนญฺจ จตฺเถ อา โหตีติ อุการสฺส อา, โหตา จ โปตา จ โหตาโปตาโร. เอวํ มาตาปิตโร.

Đối với những từ có liên quan về học vấn và huyết thống, trong ý nghĩa của ca, ā được thay thế cho ukāra. Hotā và potā là hotāpotāro. Tương tự: mātāpitaro.

๖๕. ปุตฺเตติ

65. Khi putta theo sau

ปุตฺเต อุตฺตรปเท ปิตาทีน+มา โหติ จตฺเถ. ปิตา จ ปุตฺโต จ ปิตาปุตฺตา, เอวํ มาตาปุตฺตา.

Khi putta là từ sau, ā được thay thế cho pitā, v.v., trong ý nghĩa của ca. Cha và con trai là pitāputtā. Tương tự: mātāputtā.

๗๘. ชายาย ชยํ ปติมฺหิ

78. Jayaṃ thay cho jāyā khi pati theo sau

ปติมฺหิ [Pg.160] ปเร ชายาย ชยํ โหติ. ชายา จ ปติ จ ชยมฺปตโย. ชานิปตีติ ปกตนฺตเรน สิทฺธํ, ชานิ จ ปติ จ ชานิปติ. เอวํ ชมฺปติ ทมฺปตีติ.

Khi pati theo sau, jayaṃ thay cho jāyā. Vợ và chồng là jayampatayo. Jānipati được hình thành theo một quy tắc khác, jāni và pati là jānipati. Tương tự: jampati, dampati.

กฺวจิ อปฺปสรํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา-จนฺโท จ สูริโย จ จนฺทสูริยา, นิคมา จ ชนปทา จ นิคมชนปทา. เอวํ สุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพา.

Đôi khi, từ có ít âm tiết hơn được đặt trước. Ví dụ: mặt trăng và mặt trời là candasūriyā; thị trấn và quốc độ là nigamajanapadā. Tương tự: surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā.

กฺวจิ อิวณฺณุ+วณฺณนฺตานํ ปุพฺพนิปาโต, ยถา-อคฺคิธุมา, คติพุทฺธิภุชปฐหรกรสยา, ธาตุลิงฺคานิ.

Đôi khi, các từ kết thúc bằng i và u được đặt trước. Ví dụ: aggidhumā, gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā, dhātuliṅgāni.

กฺวจิ สราทิอการนฺตํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา-อตฺถธมฺมา, อตฺถสทฺทา, สทฺทตฺถา วา.

Đôi khi, từ kết thúc bằng a và bắt đầu bằng nguyên âm được đặt trước. Ví dụ: atthadhammā, atthasaddā, hoặc saddatthā.

อญฺญมญฺญสาเปกฺขานเมว ติโรหิตาวยวเภโท สมุทายปธาโน สมาหาโร, ยถา-ฉตฺตญฺจ อุปาหนา จ ฉตฺตุปาหนํ.

Samāhāra là (phức hợp) của những (từ) phụ thuộc lẫn nhau, trong đó sự phân biệt của các thành phần riêng lẻ bị che khuất và tổng thể là chính. Ví dụ: dù và dép là chattupāhanaṃ.

๒๐. สมาหาเร นปุํสกนฺติ

20. Trong samāhāra, là trung tính

สมาหาเร สพฺพตฺถ นปุํสกลิงฺคํ ภวติ, สมาหารสฺเส+กตฺตา เอกวจนเมว.

Trong samāhāra, luôn luôn là giống trung tính. Vì samāhāra là một thực thể duy nhất, nên chỉ dùng số ít.

๒๓. สฺยาทีสุ รสฺโสติ

23. Đoản âm khi các biến cách syādi theo sau

นปุํสเก วตฺตมานสฺส สฺยาทีสุ รสฺโส. โภ ฉตฺตุปาหน, ฉตฺตุปาหนํ, ฉตฺตุปาหเนน อิจฺจาทิ.

Đối với (từ) ở trung tính, có sự đoản âm khi các biến cách syādi theo sau. Hỡi chattupāhana, chattupāhanaṃ, chattupāhanena, v.v.

เต [Pg.161] จ สมาหาริตรีตรโยคา พหุลํวิธานา นิยตวิสยาเยว โหนฺติ, ตตฺรา+ยํ วิสยวิภาโค-นิรุตฺติปิฏกาคโต-ปาณิ+ตูริย+โยคฺค+เสนงฺคานํ, นิจฺจเวรีนํ, สงฺขฺยาปริมาณสญฺญานํ, ขุทฺทชนฺตุกานํ, ปจนจณฺฑาลานํ, จรณสาธารณานํ, เอกชฺฌายนปาวจนานํ, ลิงฺควิเสสานํ, วิวิธวิรุทฺธานํ, ทิสานํ, นทีนญฺจ นิจฺจสมาหาเรกตฺถํ ภวติ.

Và những samāhāra và itarītarayoga này, do có nhiều quy tắc, chỉ xảy ra trong những lĩnh vực nhất định. Trong đó, đây là sự phân chia lĩnh vực, đến từ Niruttipiṭaka: các bộ phận của cơ thể, nhạc cụ, dụng cụ cày và quân đội; những kẻ thù truyền kiếp; số đếm, đo lường, và tên gọi; các sinh vật nhỏ; đầu bếp và người hạ tiện; những gì chung cho việc đi lại; những gì được học và tụng đọc cùng nhau; các bộ phận sinh dục; những thứ đối lập khác nhau; các phương hướng và các con sông, luôn luôn có sự hợp nhất thành một ý nghĩa trong samāhāra.

ปาณงฺคานํ-จกฺขุ จ โสตญฺจ จกฺขุโสตํ, มุขญฺจ นาสิกา จ มุขนาสิกํ, ‘‘สฺยาทีสุ รสฺโส’’ติ นปุํสเก วตฺตมานสฺส รสฺโส. หนุ จ คีวา จ หนุคีวํ, กณฺณา จ นาสา จ กณฺณนาสํ, ปาณิ จ ปาโท จ ปาณิปาทํ, ฉวิ จ มํสญฺจ โลหิตญฺจ ฉวิมํสโลหิตํ, นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปํ, ชรา จ มรณญฺจ ชรามรณํ.

Các bộ phận của cơ thể: mắt và tai là cakkhusotaṃ; miệng và mũi là mukhanāsikaṃ. Theo quy tắc ‘đoản âm khi các biến cách syādi theo sau’, có sự đoản âm đối với (từ) ở trung tính. Hàm và cổ là hanugīvaṃ; tai và mũi là kaṇṇanāsaṃ; tay và chân là pāṇipādaṃ; da, thịt và máu là chavimaṃsalohitaṃ; danh và sắc là nāmarūpaṃ; già và chết là jarāmaraṇaṃ.

ตูริยงฺคานํ-อลโส จ ตาลมฺพโร จ อลสตาลมฺพรํ, มุรโช จ โคมุโข จ มุรชโคมุขํ, สํโข จ ปณโว จ เทณฺฑิโม จ, สํขา จ ปณวา จ เทณฺฑิมา จาติ วา สํขปณวเทณฺฑิมํ, ปณวาทโย ทฺเวปิ เภริวิเสสา, มทฺทวิโก จ ปาณวิโก จ มทฺทวิกปาณวิกํ, คีตญฺจ วาทิตญฺจ คีตวาทิตํ, สมฺมญฺจ ตาฬญฺจ สมฺมตาฬํ, สมฺมํติ กํสตาลํ, ตาฬํติ หตฺถตาฬํ.

Các loại nhạc cụ: alasa và tālambara là alasatālambaraṃ; muraja và gomukha là murajagomukhaṃ; ốc tù và, trống nhỏ, và trống con, hoặc (dạng số nhiều) là saṃkhapaṇavadeṇḍimaṃ. Paṇava, v.v., cả hai đều là loại trống. Người chơi trống maddava và người chơi trống pāṇava là maddavikapāṇavikaṃ; ca hát và nhạc cụ là gītavāditaṃ; samma và tāḷa là sammatāḷaṃ. Samma là chũm chọe bằng đồng, tāḷa là vỗ tay.

โยคฺคงฺคานํ-ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ, ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ ยุคนงฺคลํ.

Các dụng cụ cày: lưỡi cày và roi thúc bò là phālapācanaṃ; ách và cày là yuganaṅgalaṃ.

เสนงฺคานํ-หตฺถิโน จ อสฺสา จ หตฺถิอสฺสํ, รถา จ ปตฺติกา จ รถปตฺติกํ, อสิ จ สตฺติ จ โตมรญฺจ ปิณฺฑญฺจ อสิสตฺติโตมรปิณฺฑํ, อสิ จ จมฺมญฺจ อสิจมฺมํ, จมฺมนฺติ สรวารณ-ผลกํ[Pg.162]. ธนุ จ กลาโป จ ธนุกลาปํ, กลาโป=ตุณีรํ. ปหรณญฺจ อาวรณญฺจ ปหรณาวรณํ.

Về các chi phần của quân đội: voi và ngựa là hatthiassaṃ. Xe và bộ binh là rathapattikaṃ. Gươm, giáo, lao, và chùy là asisattitomarapiṇḍaṃ. Gươm và khiên là asicammaṃ, cammanti có nghĩa là cái mộc để chống tên. Cung và ống tên là dhanukalāpaṃ, kalāpo là ống đựng tên. Vũ khí tấn công và vật phòng hộ là paharaṇāvaraṇaṃ.

นิจฺจเวรีนํ-อหิ จ นกุโล จ, อหี จ นกุลา จาติ วา อหินกุลํ. เอวํ พิฬารมูสิกํ, อนฺตสฺส รสฺสตฺตํ. กาโกลุกํ, สปฺปมณฺฑูกํ, ครุฬสปฺปํ, นาคสุปณฺณํ.

Về các loài thù địch thường xuyên: rắn và chồn, hoặc rắn và chồn là ahinakulaṃ. Tương tự là biḷāramūsikaṃ (mèo và chuột), nguyên âm cuối được rút ngắn. Kākolukaṃ (quạ và cú), sappamaṇḍūkaṃ (rắn và ếch), garuḷasappaṃ (chim garuḷa và rắn), nāgasupaṇṇaṃ (rồng và chim supaṇṇa).

สงฺขฺยาปริมาณสญฺญานํ-เอกกญฺจ ทุกญฺจ เอกกทุกํ. เอวํ, ทุกติกํ, ติกจตุกฺกํ, จตุกฺกปญฺจกํ. ทสกญฺจ เอกาทสกญฺจ ทเสกาทสกํ, ‘‘ติตาลีส’’ อิติ จก-ภาคโลปนิทฺเทเสน กการสฺส โลโป.

Về các danh từ chỉ số lượng: một và hai là ekakadukaṃ. Tương tự, dukatikaṃ (hai và ba), tikacatukkaṃ (ba và bốn), catukkapañcakaṃ (bốn và năm). Mười và mười một là dasekādasakaṃ. Trong từ “titālīsa”, âm ka bị lược bỏ theo sự chỉ dẫn về việc lược bỏ một phần của caka.

ขุทฺทชนฺตุกานํ-กีฏา จ ปฏงฺคา จ กีฏปฏงฺคํ, กีฏา=กปาลปิฏฺฐิกปาณา. เอวํ กุนฺถกิปิลฺลิกํ, ฑํสา จ มกสา จ ฑํสมกสํ, มกฺขิกา จ กิปิลฺลิกา จ มกฺขิกกิปิลฺลิกํ, กีฏา จ สรึสปา จ กีฏสรึสปํ. ตตฺถ กุนฺถา=สุขุมกิปิลฺลิกา.

Về các loài sinh vật nhỏ: côn trùng và bướm đêm là kīṭapaṭaṅgaṃ, kīṭā là loài sinh vật có mai cứng. Tương tự là kunthakipillikaṃ (kiến nhỏ và kiến). Ruồi trâu và muỗi là ḍaṃsamakasaṃ. Ruồi và kiến là makkhikakipillikaṃ. Côn trùng và loài bò sát là kīṭasariṃsapaṃ. Trong đó, kunthā là loài kiến nhỏ.

ขุทฺทชนฺตุ อนฏฺฐี วา, อถ โข ขุทฺทโกปิ วา;

สตํ วา ปสโต เยสํ, เกจิ อานตุลา อิติ.

Sinh vật nhỏ là loài không xương, hoặc là loài rất nhỏ; hoặc những loài mà một trăm con (nặng bằng) một pasata, một số (cho rằng) (nặng) đến một tulā.

ปจนจณฺฑาลานํ-โอรพฺภิกา จ สูกริกา จ โอรพฺภิกสูกริกํ, เอวํ สากุนฺติกมาควิกํ. สปาโก จ จณฺฑาโล จ สปากจณฺฑาลํ, ปุกฺกุสฉวฑาหกํ, เวนรถการํ, ตตฺถ เวนา=ตจฺฉกา, รถการา=จมฺมการา.

Về những người hạ tiện và đồ tể: người giết cừu và người giết heo là orabbhikasūkarikaṃ, tương tự là sākuntikamāgavikaṃ (người bẫy chim và thợ săn). Người ăn thịt chó và người hạ tiện là sapākacaṇḍālaṃ. pukkusachavaḍāhakaṃ (người dọn rác và người thiêu xác), venarathakāraṃ (thợ tre và người làm xe). Trong đó, venā là thợ mộc, rathakārā là thợ da.

จรณสาธารณานํ-อติโส จ ภารทฺวาโช จ อติสภารทฺวาชํ, กฏฺโฐ จ กปาโล จ กฏฺฐกปาลํ, สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ สีลปญฺญาณํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ, วิชฺชา จ จรณญฺจ วิชฺชาจรณํ, เอวํ นามรูปํ, หิโรตฺตปฺปํ, สติสมฺป-ชญฺญํ[Pg.163], โลภโมหํ, โทสโมหํ, อหิริกาโนตฺตปฺปํ, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจ+มิจฺจาทิ.

Về những thứ thường đi chung: Atisa và Bhāradvāja là atisabhāradvājaṃ. Gỗ và mảnh gốm là kaṭṭhakapālaṃ. Giới và tuệ là sīlapaññāṇaṃ. Chỉ và quán là samathavipassanaṃ. Minh và hạnh là vijjācaraṇaṃ. Tương tự là nāmarūpaṃ (danh và sắc), hirottappaṃ (tàm và quý), satisampajaññaṃ (niệm và tỉnh giác), lobhamohaṃ (tham và si), dosamohaṃ (sân và si), ahirikānottappaṃ (vô tàm và vô quý), thinamiddhaṃ (hôn trầm và thụy miên), uddhaccakukkucca (trạo cử và hối quá), vân vân.

เอกชฺฌายนปาวจนานํ-ทีโฆ จ มชฺฌิโม จ ทีฆมชฺฌิมํ, เอวํ เอกุตฺตร สํยุตฺตกํ, ขนฺธกวิภงฺคํ.

Về các giáo điển được học chung: Trường Bộ và Trung Bộ là dīghamajjhimaṃ. Tương tự là ekuttarasaṃyuttakaṃ (Tăng Chi Bộ và Tương Ưng Bộ), khandhakavibhaṅgaṃ (Khandhaka và Vibhaṅga).

ลิงฺควิเสสานํ-อิตฺถี จ ปุมา จ อิตฺถิปุมํ, ทาสี จ ทาโส จ ทาสิทาสํ, จีวรญฺจ ปิณฺฑปาโต จ เสนาสนญฺจ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร จ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, ติณญฺจ กฏฺโฐ จ สาขา จ ปลาสญฺจ ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ. ‘‘ลาภี โหติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ’’ติปิ ทิสฺสติ.

Về các loại có giới tính khác nhau: nữ và nam là itthipumaṃ. Nữ tỳ và nam nô là dāsidāsaṃ. Y, vật thực khất thực, sàng tọa, và dược phẩm trị bệnh là cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Cỏ, củi, cành, và lá là tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ. Cũng được thấy (trong câu) “vị ấy được các thứ y, vật thực khất thực, sàng tọa, và dược phẩm trị bệnh”.

วิวิธวิรุทฺธานํ-กุสลญฺจ อกุสลญฺจ กุสลากุสลํ, เอวํ สาวชฺชานวชฺชํ, หีนปณีตํ, กณฺหสุกฺกํ, เฉกปาปกํ, สุขทุกฺขํ, อธมุตฺตมํ, ปฏิฆานุนยํ, ฉายาตปํ, อาโลกนฺธการํ. รตฺติญฺจ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, ‘‘รตฺตินฺทิวทารควจตุรสฺสา’’ติ อปจฺจเย กเต นุมอาคโม. อโห จ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, ‘‘ทีฆา+โหวสฺเสกเทเสหิ จ รตฺยา’’ติ อปจฺจเย กเต ‘‘มนาทฺยาปาทีน+โม มเย เจ’’ติ โอกาโร.

Về các cặp đối lập khác nhau: thiện và bất thiện là kusalākusalaṃ. Tương tự là sāvajjānavajjaṃ (có tội và không có tội), hīnapaṇītaṃ (thấp kém và cao thượng), kaṇhasukkaṃ (đen và trắng), chekapāpakaṃ (khéo léo và xấu ác), sukhadukkhaṃ (lạc và khổ), adhamuttamaṃ (hạ liệt và cao tột), paṭighānunayaṃ (nghịch ý và thuận ý), chāyātapaṃ (bóng râm và nắng), ālokandhakāraṃ (ánh sáng và bóng tối). Đêm và ngày là rattindivaṃ, khi có hậu tố a, numa được thêm vào theo quy tắc “rattindivadāragavacaturassā”. Ngày và đêm là ahorattaṃ, khi có hậu tố a theo quy tắc “dīghāhovassekadesehi ca ratyā”, okāra được hình thành theo quy tắc “manādyāpādīnamo maye ce”.

ทิสานํ-ปุพฺพา จ อปรา จ ปุพฺพาปรํ, เอวํ ปุรตฺถิมปจฺฉิมํ, ทกฺขิณุตฺตรํ, ปุพฺพทกฺขิณํ, ปุพฺพุตฺตรํ, อปรทกฺขิณํ, อปรุตฺตรํ.

Về các phương hướng: đông và tây là pubbāparaṃ. Tương tự là puratthimapacchimaṃ. dakkhiṇuttaraṃ (nam và bắc), pubbadakkhiṇaṃ (đông và nam), pubbuttaraṃ (đông và bắc), aparadakkhiṇaṃ (tây và nam), aparuttaraṃ (tây và bắc).

นทีนํ-คงฺคา จ ยมุนา จ คงฺคายมุนํ, เอวํ มหีสรภู.

Về các con sông: sông Gaṅgā và sông Yamunā là gaṅgāyamunaṃ. Tương tự là mahīsarabhū (sông Mahī và sông Sarabhū).

ติณ+รุกฺข+ปสุ+สกุณ+ธน+ขญฺญ+พฺยญฺชน+ชนปทานํ วา. ติณวิเสสานํ-อุสีรานิ จ พีรณานิ จ อุสีรพีรณํ อุสีรพีรณานิ วา. เอวํ มุญฺชปพฺพชํ มุญฺชปพฺพชานิ วา, กาสกุสํ กาสกุสา วา.

Hoặc (áp dụng cho) cỏ, cây, gia súc, chim, tài sản, khoáng sản, gia vị, và xứ sở. Về các loại cỏ: cỏ hương bài và cỏ lau là usīrabīraṇaṃ hoặc usīrabīraṇāni. Tương tự là muñjapabbajaṃ hoặc muñjapabbajāni (cỏ muñja và cỏ pabbaja), kāsakusaṃ hoặc kāsakusā (cỏ kāsa và cỏ kusa).

รุกฺขวิเสสานํ-อสฺสตฺถา [Pg.164] จ กปิฏฺฐา จ อสฺสตฺถกปิฏฺฐํ อสฺสตฺถกปิฏฺฐา วา, เอวํ อมฺพปนสํ อมฺพปนสา, ขทิรปลาสํ ขทิรปลาสา, ธวาสฺสกณฺณํ ธวาสฺสกณฺณา, ปิลกฺขนิคฺโรธํ ปิลกฺขนิคฺโรธา, สากสาลํ สากสาลา.

Về các loại cây: cây bồ đề và cây kapiṭṭha là assatthakapiṭṭhaṃ hoặc assatthakapiṭṭhā. Tương tự là ambapanasaṃ hoặc ambapanasā (cây xoài và cây mít), khadirapalāsaṃ hoặc khadirapalāsā (cây khadira và cây palāsa), dhavāssakaṇṇaṃ hoặc dhavāssakaṇṇā (cây dhava và cây assakaṇṇa), pilakkhanigrodhaṃ hoặc pilakkhanigrodhā (cây pilakkha và cây đa), sākasālaṃ hoặc sākasālā (cây tếch và cây sala).

ปสุวิเสสานํ-คชา จ ควชา จ คชควชํ คชควชา วา, อชา จ เอฬกา จ อเชฬกํ อเชฬกา, หตฺถี จ คาโว จ อสฺสา จ วฬวา จ หตฺถีควสฺสวฬวํ หตฺถีควสฺสวฬวา, รสฺสตฺตํ. เอวํ โคมหิสํ โคมหิสา, เอเณยฺยวราหํ เอเณยฺยวราหา, สีหพฺยคฺฆตรจฺฉํ สีหพฺยคฺฆตรจฺฉา, กุกฺกุฏสูกรํ กุกฺกุฏสูกรา, เอเณยฺยโคมหิสํ เอเณยฺยโคมหิสา.

Về các loại gia súc: voi và bò là gajagavajaṃ hoặc gajagavajā. Dê và cừu là ajeḷakaṃ hoặc ajeḷakā. Voi, bò, ngựa đực, và ngựa cái là hatthīgavassavaḷavaṃ hoặc hatthīgavassavaḷavā, (nguyên âm) được rút ngắn. Tương tự là gomahisaṃ hoặc gomahisā (bò và trâu), eṇeyyavarāhaṃ hoặc eṇeyyavarāhā (nai và heo rừng), sīhabyagghataracchaṃ hoặc sīhabyagghataracchā (sư tử, cọp, và linh cẩu), kukkuṭasūkaraṃ hoặc kukkuṭasūkarā (gà và heo), eṇeyyagomahisaṃ hoặc eṇeyyagomahisā (nai, bò, và trâu).

สกุณวิเสสานํ-หํสา จ พกา จ หํสพกํ หํสพกา. เอวํ การณฺฑวจกฺกวากํ การณฺฑวจกฺกวากา, มยูรโกญฺจํ มยูรโกญฺจา, สุกสาลิกํ สุกสาลิกา, พกพลากํ พกพลากา.

Về các loại chim: ngỗng và diệc là haṃsabakaṃ hoặc haṃsabakā. Tương tự là kāraṇḍavacakkavākaṃ hoặc kāraṇḍavacakkavākā (vịt và chim cakkavāka), mayūrakoñcaṃ hoặc mayūrakoñcā (công và hạc), sukasālikaṃ hoặc sukasālikā (vẹt và sáo), bakabalākaṃ hoặc bakabalākā (diệc và cò).

ธนานํ-หิรญฺญญฺจ สุวณฺณญฺจ หิรญฺญสุวณฺณํ หิรญฺญสุวณฺณานิ. เอวํ ชาตรูปรชตํ ชาตรูปรชตานิ, มณิสงฺขมุตฺตเวฬุริยํ มณิสงฺขมุตฺตเวฬุริยา.

Về các loại tài sản: bạc và vàng là hiraññasuvaṇṇaṃ hoặc hiraññasuvaṇṇāni. Tương tự là jātarūparajataṃ hoặc jātarūparajatāni (vàng và bạc), maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ hoặc maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā (ngọc, ốc xà cừ, ngọc trai, và lưu ly).

ธญฺญานํ-สาลี จ ยวา จ สาลิยวํ สาลิยวา วา. เอวํ ติลมุคฺคมาสํ ติลมุคฺคมาสานิ, นิปฺปาวกุลตฺถํ นิปฺปาวกุลตฺถา.

Về các loại ngũ cốc: lúa và lúa mạch là sāliyavaṃ hoặc sāliyavā. Tương tự là tilamuggamāsaṃ hoặc tilamuggamāsāni (mè, đậu xanh, và đậu muồng), nippāvakulatthaṃ hoặc nippāvakulatthā (đậu dẹt và đậu ngựa).

พฺยญฺชนานํ-สาโก จ สุวา จ สากสุวํ สากสุวา. เอวํ คพฺยมาหิสํ คพฺยมาหิสา, เอเณยฺยวราหํ เอเณย, วราหา. มิคมยูรํ มิคมยูรา.

Về các loại thức ăn kèm: rau và thì là là sākasuvaṃ hoặc sākasuvā. Tương tự là gabyamāhisaṃ hoặc gabyamāhisā ((thịt) bò và (thịt) trâu), eṇeyyavarāhaṃ, eṇeyyā, varāhā ((thịt) nai và (thịt) heo rừng). Migamayūraṃ hoặc migamayūrā ((thịt) thú rừng và (thịt) công).

ชนปทานํ-กาสิ [Pg.165] จ โกสลา จ กาสิโกสลํ กาสิโกสลา, วชฺชี จ มลฺลา จ วชฺชิมลฺลํ วชฺชิมลฺลา, องฺคา จ มคธา จ องฺคมคธํ องฺคมคธา, เอวํ เจติวํสํ เจติวํสา, มจฺฉสูรเสนํ มจฺฉสูรเสนา, กุรุปญฺจาลํ กุรุปญฺจาลา. นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนามรูปนฺติ จตุเรกปญฺจโวการวเสน วตฺตพฺเพ พหุลาธิการา สรูเปกเสสํ กตฺวา นามรูปนฺติ วุตฺตํ.

Đối với các xứ sở: kāsi ca kosalā ca (xứ Kāsi và xứ Kosalā) là kāsikosalaṃ hoặc kāsikosalā, vajjī ca mallā ca (xứ Vajjī và xứ Mallā) là vajjimallaṃ hoặc vajjimallā, aṅgā ca magadhā ca (xứ Aṅga và xứ Magadhā) là aṅgamagadhaṃ hoặc aṅgamagadhā, tương tự cetivaṃsaṃ hoặc cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ hoặc macchasūrasenā, kurupañcālaṃ hoặc kurupañcālā. Nāmañca rūpañca (danh và sắc) là nāmarūpañca. Đáng lẽ phải nói là nāmarūpanāmarūpaṃ theo cách của bốn uẩn, một uẩn, và năm uẩn, nhưng do được dùng phổ biến, sau khi thực hiện phép hợp nhất đồng dạng (sarūpekasesa), nó được gọi là nāmarūpaṃ.

เอตสฺมึ เอกตฺถีภาวกณฺเฑ ยํ วุตฺตํ ปุพฺพํ, ตเทว ปุพฺพํ นิปตติ, กมาติกฺกเม ปโยชนสฺสา+ภาวา. กฺวจิ วิปลฺลาโสปิ โหติ, พหุลาธิการโต, ทนฺตานํ ราชา ราชทนฺโต. จตฺเถ สมาหาเร ‘‘สภาปริสายา’’ติ ญาปกา กฺวจิ นปุํสกลิงฺคํ น ภวติ, อาธิปจฺจญฺจ ปริวาโร จ อาธิปจฺจปริวาโร. เอวํ ฉนฺทปาริสุทฺธิ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

Trong chương về sự hợp nhất (ekatthībhāvakaṇḍa) này, từ nào được nói trước, chính từ đó được đặt trước, vì không có lợi ích gì trong việc vi phạm thứ tự. Đôi khi cũng có sự đảo ngược, do được dùng phổ biến, (ví dụ) dantānaṃ rājā (vua của các răng) thành rājadanto. Trong hợp thể samāhāra với nghĩa 'và' (ca), do chỉ dẫn từ ‘sabhāparisāyā’, đôi khi không phải là trung tánh, (ví dụ) ādhipaccañca parivāro ca thành ādhipaccaparivāro. Tương tự, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ.

๔๐. สมาสนฺตฺว

40. Vĩ tố của hợp thể

อุปริ อย+มธิกรียติ.

Điều sau đây được áp dụng.

๔๑. ปาปาทีหิ ภูมิยา

41. Sau pāpa v.v... của bhūmi

ปาปาทีหิ ปรา ยา ภูมิ, ตสฺสา สมาสนฺโต อ โหติ. ปาปา ภูมิ ยสฺมินฺติ ปาปภูมํ, ชาติยา อุปลกฺขิตา ภูมิ ชาติภูมํ.

Đối với từ bhūmi đi sau pāpa v.v..., vĩ tố của hợp thể là 'a'. Pāpā bhūmi yasmiṃ (nơi có cảnh giới xấu ác) thành pāpabhūmaṃ, jātiyā upalakkhitā bhūmi (cảnh giới được đặc trưng bởi sự sinh) thành jātibhūmaṃ.

๔๒. สํขฺยาหิติ

42. Sau các số từ

สํขฺยาหิ ปราย ภูมิยา อ โหติ. ทฺเว ภูมิโย อสฺส ทฺวิภูมํ. เอวํ ติภูมํ.

Đối với từ bhūmi đi sau một số từ, vĩ tố là 'a'. Dve bhūmiyo assa (vật có hai tầng) thành dvibhūmaṃ. Tương tự, tibhūmaṃ.

๔๓. นทีโคธาวรีนํ

43. Đối với nadī và godhāvarī

สํขฺยาหิ ปราสํ นทีโคธาวรีนํ สมาสนฺโต อ โหติ. ปญฺจนฺนํ นทีนํ สมาหาโร ปญฺจนทํ. เอวํ สตฺตโคธาวรํ.

Đối với nadī và godhāvarī đi sau một số từ, vĩ tố của hợp thể là 'a'. Pañcannaṃ nadīnaṃ samāhāro (sự tập hợp của năm con sông) thành pañcanadaṃ. Tương tự, sattagodhāvaraṃ.

๔๔. อสํขฺเยหิ จา+งฺคุลฺยา+นาญฺญาสํขฺยตฺเถสุติ

44. Sau các từ không phải số từ và (số từ) đối với aṅguli, không phải trong các nghĩa khác với số lượng

อสํขฺเยหิ [Pg.166] สํขฺยาหิ จ ปราย องฺคุลิยา สมาสนฺโต อ โหติ. นิคฺคต+มงฺคุลีหิ นิรงฺคุลํ, ทฺเว องฺคุลิโย สมาหฏา ทฺวงฺคุลํ. อนญฺญาสํขฺยตฺเถสูติ กึ, ปญฺจ องฺคุลิโย อสฺมึ หตฺเถติ ปญฺจงฺคุลิ, องฺคุลิยา สมีปํ อุปงฺคุลิ.

Đối với từ aṅguli đi sau các từ không phải số từ và các số từ, vĩ tố của hợp thể là 'a'. Niggataṃ aṅgulīhi (thoát khỏi các ngón tay) thành niraṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā (hai ngón tay hợp lại) thành dvaṅgulaṃ. Tại sao nói 'không phải trong các nghĩa khác với số lượng'? (Ví dụ) pañca aṅguliyo asmiṃ hatthe (bàn tay có năm ngón) là pañcaṅguli, aṅguliyā samīpaṃ (gần ngón tay) là upaṅguli.

๔๕. ทีฆาโหวสฺเสกเทเสหิ จ รตฺตฺยาติ

45. Và sau dīgha, aho, vassa, và các từ chỉ một phần, đối với ratti

ทีฆาทีหิ ปราย รตฺติยา อ โหติ. ทีฆา จ สา รตฺติ จาติ ทีฆรตฺตํ. อโห จ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, อาปาทิตฺตา โอ. วสฺสาสุ รตฺติ วสฺสารตฺตํ. ปุพฺพา จ สา รตฺติ จาติ ปุพฺพรตฺตํ. เอวํ อปรรตฺตํ, อฑฺฒรตฺตํ, อติกฺกนฺโต รตฺตึ อติรตฺโต. ทฺเว รตฺติโย สมาหฏา ทฺวิรตฺตํ. อนญฺญาสํขฺยตฺเถสุ ตฺเวว, ทีฆา รตฺติ อสฺมินฺติ ทีฆรตฺติ, เหมนฺโต. รตฺติยา สมีปํ อุปรตฺติ. พหุลํวิธานา กฺวจิ โหเตว, รตฺติปริมาณานุรูปํ ยถารตฺตํ.

Đối với từ ratti đi sau dīgha v.v..., vĩ tố là 'a'. Dīghā ca sā ratti ca (đêm ấy dài) thành dīgharattaṃ. Aho ca ratti ca (ngày và đêm) thành ahorattaṃ, 'o' được thay thế. Vassāsu ratti (đêm trong mùa mưa) thành vassārattaṃ. Pubbā ca sā ratti ca (đêm ấy là canh đầu) thành pubbarattaṃ. Tương tự, apararattaṃ, aḍḍharattaṃ, atikkanto rattiṃ (vượt qua đêm) thành atiratto. Dve rattiyo samāhaṭā (sự hợp lại của hai đêm) thành dvirattaṃ. (Điều kiện) 'không phải trong các nghĩa khác với số lượng' vẫn được áp dụng, dīghā ratti asmiṃ (mùa có đêm dài) là dīgharatti, tức là mùa đông (hemanto). Rattiyā samīpaṃ (gần đêm) là uparatti. Do quy tắc áp dụng rộng rãi (bahulaṃ), đôi khi nó vẫn xảy ra, (ví dụ) rattiparimāṇānurūpaṃ (tùy theo độ dài của đêm) là yathārattaṃ.

๔๖. โคตฺว+จตฺเถ จา+โลเป

46. Nhưng đối với go, không có nghĩa 'và' (ca) và không có sự lược bỏ

โคสทฺทา อโลปวิสเย สมาสนฺโต อ โหติ น เจ จตฺถาทีสุ สมาโส. รญฺโญ โค ราชคโว. ปรโม จ โส โค จาติ ปรมคโว. ปญฺจนฺนํ คุนฺนํ สมาหาโร ปญฺจควํ, ‘‘โคสฺสา+วง’’ติ อวง. ตํ ธน+มสฺสาติ ปญฺจควธโน. ทสควํ.

Đối với từ go, trong trường hợp không có sự lược bỏ, vĩ tố của hợp thể là 'a', nếu hợp thể không có nghĩa 'và' (ca) v.v... Rañño go (con bò của vua) thành rājagavo. Paramo ca so go ca (con bò ấy là tối thượng) thành paramagavo. Pañcannaṃ gunnaṃ samāhāro (sự tập hợp của năm con bò) thành pañcagavaṃ, theo quy tắc ‘gossāvaṅa’ thành avaṅa. Taṃ dhanam assa (người có tài sản là năm con bò ấy) thành pañcagavadhano. (Tương tự) Dasagavaṃ.

๔๗. รตฺตินฺทิว+ทารคว+จตุรสฺสา

47. Rattindiva, dāragava, caturassa

เอเต สทฺทา อ-อนฺตา นิปจฺจนฺเต. รตฺติ จ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, อิมินาว นุมาค มา. ทารา จ คโว จ ทารควํ. จตสฺโส อสฺสิโย อสฺส จตุรสฺโส.

Những từ này được hình thành bất quy tắc với vĩ tố 'a'. Ratti ca divā ca (đêm và ngày) thành rattindivaṃ, chính do quy tắc này mà sự thêm vào của 'n' (numāgama) bị ngăn chặn. Dārā ca gavo ca (vợ và bò) thành dāragavaṃ. Catasso assiyo assa (vật có bốn góc) thành caturasso.

๔๘. อายาเม+นุควํ

48. Anugavaṃ với nghĩa chiều dài

อนุควํติ [Pg.167] นิปจฺจเต อายาเมคมฺยมาเน. ควสฺส อายาโม อนุควํ สกฏํ, อสงฺขฺยสมาโส.

Từ anugavaṃ được hình thành bất quy tắc khi có nghĩa là 'chiều dài'. Gavassa āyāmo (chiều dài của con bò) thành anugavaṃ sakaṭaṃ (cỗ xe dài bằng con bò), đây là hợp thể không có số từ (asaṅkhyasamāso).

๔๙. อกฺขิสฺมา+ญฺญตฺเถ

49. Từ akkhi, với nghĩa khác

อกฺขิสฺมา สมาสนฺโต อ โหติ อญฺญตฺเถ. วิสาลานิ อกฺขีนิ ยสฺส โส วิสาลกฺโข.

Sau akkhi, vĩ tố của hợp thể là 'a' trong nghĩa khác (tức là y chủ hợp thể). Visālāni akkhīni yassa so (người có đôi mắt to) là visālakkho.

๕๐. ทารุมฺย+งฺคุลฺยา

50. Đối với aṅguli, khi có nghĩa là 'gỗ'

องฺคุลนฺตา อญฺญตฺเถ ทารุมฺหิ สมาสนฺโต อ โหติ. ทฺเว องฺคุลิโย อวยวา อสฺเสติ ทฺวงฺคุลํ ทารุ, เอวํ ปญฺจงฺคุลํ. องฺคุลิสทิสาวยวํ ธญฺญาทีนํ วิกฺเขปกํ ทารูติ วุจฺจเต.

Đối với y chủ hợp thể tận cùng bằng aṅguli và chỉ một vật bằng gỗ, vĩ tố của hợp thể là 'a'. Dve aṅguliyo avayavā assa iti (vật có hai ngón tay là bộ phận) là dvaṅgulaṃ dāru (khúc gỗ hai ngón), tương tự pañcaṅgulaṃ. Một vật bằng gỗ dùng để gạt thóc lúa v.v... có các bộ phận tương tự như ngón tay được nói đến.

๕๔. อุตฺตรปเท

54. Trong hậu từ

อิทํ สพฺพตฺถ อธิกาตพฺพํ.

Điều này nên được áp dụng ở mọi nơi.

๕๕. อิมสฺสิ+ทนฺติ

55. Đối với ima, thành id

อุตฺตรปเท อิมสฺส อิทํ, อิมาย อตฺโถ อิทมฏฺโฐ, ถสฺส โฐ, อิทมฏฺโฐ อสฺส อตฺถีติ อิทมฏฺฐี, อิทมฏฺฐิโน ภาโว อิทมฏฺฐิตา. อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, นิคฺคหีตโลโป ปสฺส จ ทฺวิภาโว.

Khi là hậu từ, 'id' được thay thế cho 'ima'. Imāya attho (ý nghĩa của điều này) thành idamaṭṭho, 'th' thành 'ṭh'. Idamaṭṭho assa atthi (người có ý nghĩa này) là idamaṭṭhī, trạng thái của idamaṭṭhī là idamaṭṭhitā. Imesaṃ paccayā (do duyên với những điều này) thành idappaccayā, có sự lược bỏ niggahīta và điệp âm của 'p'.

๕๗. ฏ นฺตนฺตูนนฺติ

57. Ṭa đối với các từ tận cùng bằng -ntu và -ant

นฺตนฺตูนํ อุตฺตรปเท ฏ โหติ. ภวนฺโต ปติฏฺฐา อมฺหนฺติ ภวํปติฏฺฐา มยํ, นิคฺคหีตาคโม, วคฺคนฺโต, โยสฺส ฏา จ. ภควา มูลํ เอเตสํติ ภควํมูลกา โน ธมฺมา.

Đối với các từ tận cùng bằng -ntu và -ant, khi có một hậu từ theo sau, vĩ tố 'ṭa' (tức là 'ka') được thêm vào. Bhavanto patiṭṭhā amhaṃ (Các Ngài là nơi nương tựa của chúng tôi) thành bhavaṃpatiṭṭhā mayaṃ (chúng tôi là những người có các Ngài làm nơi nương tựa), có sự thêm vào niggahīta, âm cuối của vần (vagganta), và 'ṭā' cho 'yo'. Bhagavā mūlaṃ etesaṃ (Đức Thế Tôn là cội nguồn của chúng) thành bhagavaṃmūlakā no dhammā (các pháp của chúng tôi là những pháp có Đức Thế Tôn làm cội nguồn).

๕๘. อ

58. A

อิติ [Pg.168] นฺตนฺตูนํ อ โหติ. คุณวนฺโต ปติฏฺฐา มมาติ คุณวนฺตปติฏฺโฐ+สฺมิ.

Như vậy, `a` thay thế cho (nguyên âm cuối) của các từ tận cùng bằng `nta` và `u`. Ví dụ: `Guṇavanto patiṭṭhā mamāti` (Người có đức hạnh là chỗ nương tựa của tôi), do đó (tôi là) `guṇavantapatiṭṭho+smi`.

๖๐. ปรสฺส สํขฺยาสุติ

60. Về từ `para` khi đi với các số đếm.

สํขฺยาสุ ปรสฺส โอ, ปโร สตสฺมา อธิกา ปโรสตํ.

Khi đi với các số đếm, (nguyên âm cuối) của từ `para` được đổi thành `o`. Ví dụ: `paro satasmā adhikā` (nhiều hơn một trăm) trở thành `parosataṃ`.

๖๑. ชเน ปุถสฺสุติ

61. Về từ `putha` khi đi với `jana`.

ปุถสฺส ชเน อุ โหติ. ปุถเควา+ยํ ชโนติ ปุถุชฺชโน, ชสฺส ทฺวิตฺตํ.

(Nguyên âm cuối) của từ `putha` được đổi thành `u` khi đi với `jana`. Ví dụ: `Puthagevā+yaṃ janoti` (đây chỉ là hạng người riêng lẻ), do đó có từ `puthujjano`; `j` được điệp lại.

๖๒. โส ฉสฺสา+หา+ยตเน วา

62. Từ `cha` được đổi thành `so` một cách tùy chọn khi đi với `āha` và `āyatana`.

อเห อายตเน จ อุตฺตรปเท ฉสฺส โส โหติ วา. สาหํ ฉาหํ, สฬายตนํ ฉฬายตนํ. (สมฺพรํ)

Khi các từ `aha` và `āyatana` theo sau, `cha` được đổi thành `so` một cách tùy chọn. Ví dụ: `Sāhaṃ chāhaṃ`, `saḷāyatanaṃ chaḷāyatanaṃ`. (`Sambaraṃ`)

๖๓. ลฺตุ+ปิตาทีน+มารวรง

63. Về (sự biến đổi thành) `āra`, `ara`, `aṅa` của (các từ tận cùng bằng) `tu` và của `pitu`, v.v.

ลฺตุปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนญฺจ ยถากฺกม+มารวรง วา โหนฺตุ+ตฺตรปเท. สตฺถุโน ทสฺสนํ สตฺถารทสฺสนํ, กตฺตารนิทฺเทโส. มาตรปิตโร. วาตฺเวว, สตฺถุทสฺสนํ, มาตุชาโย.

Khi có từ theo sau, (nguyên âm cuối) của các từ tận cùng bằng hậu tố `tu` và của các từ trong nhóm `pitu`, v.v., được tùy chọn đổi thành `āra`, `ara`, `aṅa` theo thứ tự. Ví dụ: `Satthuno dassanaṃ` thành `satthāradassanaṃ`, `kattāraniddeso`. `Mātarapitaro`. Do có từ `vā` (tùy chọn), nên cũng có các dạng: `satthudassanaṃ`, `mātujāyo`.

๖๘. กฺวจิ ปจฺจเยติ

68. Đôi khi, khi có hậu tố theo sau.

ปจฺจเย ปุมภาเว อติสเยน พฺยตฺตา พฺยตฺตตรา, พฺยตฺตตมา. ‘‘ตสฺสํ ตตฺร, ตาย ตโต, ตสฺสํ เวลายํ ตทา’’

Khi có hậu tố theo sau, có sự biến đổi thành dạng nam tính. Ví dụ: với nghĩa `atisayena` (vượt trội), `byattā` thành `byattatarā`, `byattatamā`. ‘`Tassaṃ` thành `tatra`, `tāya` thành `tato`, `tassaṃ velāyaṃ` thành `tadā`’.

๗๑. สญฺญาย+มุโท+ทกสฺส

71. Từ `udaka` được đổi thành `uda` trong danh từ riêng.

สญฺญาย+มุทกสฺสุ+ตฺตรปเท [Pg.169] อุทาเทโส โหติ. อุทธิ, อุทปานํ.

Trong danh từ riêng, khi có từ theo sau, `uda` thay thế cho `udaka`. Ví dụ: `Udadhi`, `udapānaṃ`.

๗๒. กุมฺภาทีสุ วา

72. Tùy chọn, khi các từ `kumbha`, v.v. theo sau.

กุมฺภาทีสุ+ตฺตรปเทสุ อุทกสฺส อุทาเทโส วา โหติ. อุทกุมฺโภ, อุทกกุมฺโภ. อุทปตฺโต อุทกปตฺโต. อุทพินฺทุ อุทกพินฺทุ. อากติคโณ+ยํ.

Khi các từ trong nhóm `kumbha`, v.v. theo sau, `uda` tùy chọn thay thế cho `udaka`. Ví dụ: `Udakumbho` hoặc `udakakumbho`. `Udapatto` hoặc `udakapatto`. `Udabindu` hoặc `udakabindu`. Đây là một nhóm không xác định (ākatigaṇa).

๗๓. โสตาทีสู+โลโป

73. Lược bỏ `u` khi các từ `sota`, v.v. theo sau.

โสตาทีสุ+ตฺตรปเทสุ อุทกสฺส อุสฺส โลโป โหติ. ทกโสตํ, ทกรกฺขโส.

Khi các từ trong nhóm `sota`, v.v. theo sau, `u` của `udaka` bị lược bỏ. Ví dụ: `Dakasotaṃ`, `dakarakkhaso`.

๒๖. อิตฺถิย+มตฺวา

26. Hậu tố `ā` trong nữ tính.

อิตฺถิยํ วตฺตมานโต อการนฺตโต นามสฺมา อาปจฺจโย โหติ. ธมฺมทินฺนา.

Để chỉ nữ tính, hậu tố `ā` được thêm vào sau danh từ tận cùng bằng `a`. Ví dụ: `Dhammadinnā`.

๒๗. นทาทิโต งี

27. Hậu tố `ṅī` sau các từ trong nhóm `nadī`, v.v.

นทาทีหิ อิตฺถิยํ วีปจฺจโย โหติ. นที มหี กุมารี ตรุณี วารุณี โคตมี.

Để chỉ nữ tính, hậu tố `vī` được thêm vào sau các từ trong nhóm `nadī`, v.v. Ví dụ: `Nadī`, `mahī`, `kumārī`, `taruṇī`, `vāruṇī`, `gotamī`.

โคโต วา

Tùy chọn, sau từ `go`.

คาวี โค. อากติคโณ+ยํ. ว-กาโร ‘‘นฺตนฺตูนํ วีมฺหิ โต วา’’ติ วิเสสนตฺโถ.

Ví dụ: `Gāvī` (và) `go`. Đây là một nhóm không xác định. Chữ `va` (trong hậu tố `vī`) có mục đích đặc biệt (liên quan đến quy tắc) ‘`ntantūnaṃ vīmhi to vā`’.

๒๘. ยกฺขาทิตฺวิ+นี จ

28. Và hậu tố `inī` sau các từ trong nhóm `yakkha`, v.v.

ยกฺขาทิโต [Pg.170] อิตฺถิยํ อินี โหติ วี จ. ยกฺขินี ยกฺขี, นาคินี นาคี, สีหินี สีหี.

Để chỉ nữ tính, sau các từ trong nhóm `yakkha`, v.v., có hậu tố `inī` và cũng có `vī`. Ví dụ: `Yakkhinī` hoặc `yakkhī`, `nāginī` hoặc `nāgī`, `sīhinī` hoặc `sīhī`.

๒๙. อารามิกาทีหิ

29. Sau các từ trong nhóm `ārāmika`, v.v.

อารามิกาทิโต อินี โหติ+ตฺถิยํ. อารามิกินี, อนนฺตรายิกินี.

Để chỉ nữ tính, sau các từ trong nhóm `ārāmika`, v.v., có hậu tố `inī`. Ví dụ: `Ārāmikinī`, `anantarāyikinī`.

สญฺญายํ มานุโส มานุสินี, อญฺญตฺร มานุสี.

Trong trường hợp là tên riêng, `mānuso` thành `mānusinī`; trong trường hợp khác thì thành `mānusī`.

๓๐. ยุวณฺเณหิ นี

30. Hậu tố `nī` sau các từ tận cùng bằng `u` và `ū`.

อิตฺถิย+มิวณฺณุวณฺณนฺเตหิ นี โหติ พหุลํ. สทาปยตปาณินี, ทณฺฑินี, ภิกฺขุนี, ขตฺตพนฺธุนี, ปรจิตฺตวิทุนี. มาตุอาทิโต กสฺมา น โหติ, อิตฺถิปจฺจยํ วินาปิ อิตฺถตฺตาภิธานโต.

Sau (những danh từ) tận cùng bằng i-vanna và u-vanna, hậu tố nī thường được dùng trong nữ tánh. (Ví dụ:) sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī. Tại sao (hậu tố này) không được dùng sau mātu v.v...? (Bởi vì) chúng diễn đạt nữ tánh ngay cả khi không có hậu tố (chỉ) nữ tánh.

๓๑. ตฺติมฺหา+ญฺญตฺเถ

31. Sau tti, trong nghĩa khác.

ตฺติมฺหา+ญฺญตฺเถเยว อิตฺถิยํ นี โหติ พหุลํ. สา+หํ อหึสารตินี, ตสฺสา มุฏฺฐสฺสตินิยา, สา คาวี วจฺฉคิทฺธินี. อญฺญตฺเถติ กึ, ธมฺมรติ.

Sau tti, chỉ trong nghĩa khác, hậu tố nī thường được dùng trong nữ tánh. (Ví dụ:) sā’haṃ ahiṃsāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī. (Từ) aññatthe (trong nghĩa khác) có mục đích gì? (Ví dụ:) dhammarati.

๓๒. ฆรณฺยาทโยติ

32. Gharaṇī v.v...

ฆรณิปภุตโย นีปจฺจยนฺตา สาธโว โหนฺติ. ฆร+มสฺสา อตฺถีติ อีมฺหิ ‘‘ยุวณฺเณหิ นี’’ติ นี, ฆรณี. อิมินา นสฺส โณ, อีสฺส อตฺตญฺจ.

Những từ như gharaṇī v.v... tận cùng bằng hậu tố nī là những từ đúng. (Từ) gharaṇī (được thành lập như sau:) sau (danh từ) ghara, trong nghĩa ‘cô ấy có nhà’, khi có hậu tố ī, hậu tố nī được dùng theo cú pháp ‘‘yuvaṇṇehi nī’’. Theo cú pháp này, na được đổi thành ṇa, và ī được đổi thành a.

อาจริยา [Pg.171] วา ยโลโป จ อิติ คณสุตฺเตน นิยามิตตฺตา อิมินาว นีมฺหิ ยโลโป จ, อาจรินี อาจริยา.

Do được quy định bởi gaṇasutta ‘ācariyā vā yalopo ca’, nên theo cú pháp này, khi có hậu tố nī, ya cũng được lược bỏ; (do đó có hai dạng là) ācarinī (và) ācariyā.

๓๓. มาตุลาทิตฺวา+นี ภริยายนฺติ

33. Sau mātula v.v..., hậu tố ānī tùy chọn được dùng trong nghĩa ‘vợ’.

มาตุลาทิโต ภริยาย+มานี โหติ. มาตุลานี, วรุณานี, คหปตานี, อาจริยานี.

Sau mātula v.v..., hậu tố ānī được dùng trong nghĩa ‘vợ’. (Ví dụ:) mātulānī, varuṇānī, gahapatānī, ācariyānī.

อภริยายํ ขตฺติยา วา อิติ คณสุตฺเตน นิยมิตตฺตา อิมินา วา อานี, ขตฺติยานี. นทาทิปาฐา ภริยายนฺตุ อี, ขตฺติยี.

Do được quy định bởi gaṇasutta ‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’, nên theo cú pháp này, hậu tố ānī tùy chọn được dùng, (do đó có dạng) khattiyānī. Nhưng theo nhóm nadādi, trong nghĩa ‘vợ’, hậu tố ī (được dùng), (do đó có dạng) khattiyī.

๓๔. อุปมา+สํหิต+สหิต+สญฺญต+สห+สผ+วาม+ลกฺขณาทิตู+รุตูติ

34. Sau ūru được đi trước bởi upama, saṃhita, sahita, saññata, saha, sapha, vāma, lakkhaṇa v.v..., (hậu tố) ū (được dùng).

อูรุสทฺทโต อิตฺถิย+มู โหติ. กรโภ วิย อูรุ ยสฺสา สา กรโภรู, สํหิโต อูรุ อสฺสาติ สํหิโตรู, เอวํ สหิโตรู, สญฺญโตรู, สโหรู, สโผรู, วาโมรู, ลกฺขโณรู. อูติ โยควิภาคา พฺรหฺมพนฺธู.

Sau từ ūru, hậu tố ū được dùng trong nữ tánh. (Ví dụ:) karabhorū là người nữ có đùi như vòi voi; saṃhitorū là người nữ có đùi được kết hợp; tương tự như vậy, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū. Do sự phân chia cú pháp thành ū, (nên có dạng) brahmabandhū.

๓๕. ยุวาติ

35. Yuva.

ยุวสทฺทโตติ โหติ+ตฺถิยํ. ยุวติ.

Sau từ yuva, hậu tố ti được dùng trong nữ tánh. (Ví dụ:) yuvati.

๓๖. นฺตนฺตูนํ วีมฺหิ โต วาติ

36. Của nta và ntu, khi có vī, t là tùy chọn.

วีมฺหิ นฺตนฺตูนํ โต วา โหติ. คจฺฉตี คจฺฉนฺตี, สีลวต สีลวนฺตี.

Khi có vī, t của nta và ntu là tùy chọn. (Ví dụ:) gacchatī gacchantī, sīlavata sīlavantī.

๓๗. ภวโต โภโตติ

37. Từ bhavant, (thành) bhoto.

วีมฺหิ [Pg.172] ภวโต โภตาเทโส วา โหติ. โภตี ภวนฺตี.

Khi có vī, từ bhavant tùy chọn được thay thế bằng bhot. (Ví dụ:) bhotī bhavantī.

๓๙. ปุถุสฺส ปถวปุถวาติ

39. Của puthu, (thành) pathava (và) puthava.

วีมฺหิ ปุถุสฺส ปถวปุถวา โหนฺติ. ปถวี ปุถวี, เฐ ปถวี.

Khi có vī, puthu được đổi thành pathava và puthava. (Ví dụ:) pathavī puthavī, trong biến cách thứ bảy là pathavī.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ สมาสกณฺโฑ จตุตฺโถ.

Như vậy, trong Payogasiddhi, chương thứ tư về các hợp từ đã chấm dứt.

๕. ณาทิกณฺฑ

5. Chương về Ṇa v.v...

สมาโส [Pg.173] ปทสํเขโป, ปทปจฺจยสํหิตํ;

ตทฺธิตํ นาม โหตีติ, วิญฺเญยฺยํ เตส+มนฺตรํ.

Hợp từ là sự rút gọn của các từ; (trong khi) cái được gọi là taddhita được kết hợp bởi một từ và một hậu tố; sự khác biệt giữa chúng nên được biết.

๑. โณ วา+ปจฺเจ

1. Hậu tố ṇa tùy chọn (được dùng) trong nghĩa ‘con cháu’.

ฉฏฺฐียนฺตา นามสฺมา วา ณปจฺจโย โหติ อปจฺเจ+ภิเธยฺเย. อปจฺจสทฺทสมฺพนฺธิตฺเตน อปจฺจวนฺตโต กตสรปจฺจโย สมตฺถฺยโต ฉฏฺฐฺยนฺตโต โหตีติ ‘‘ฉฏฺฐียนฺตา นามสฺมา’’ติ สุตฺเต อวุตฺตมฺปิ วุตฺตํ. ณาทีนํ ตทฺธิตนฺติ ปุพฺพาจริยสญฺญา. ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ. เอว+มญฺญตฺราปิ. ณาทิวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ วิภตฺติโลโป.

Sau một danh từ ở biến cách thứ sáu, hậu tố ṇa tùy chọn được dùng khi ‘con cháu’ là ý nghĩa. Do có liên quan đến từ apacca, hậu tố có nguyên âm riêng của nó được áp dụng cho từ có con cháu; do năng lực (của từ), nó được áp dụng sau một từ ở biến cách thứ sáu. Do đó, ‘sau một danh từ ở biến cách thứ sáu’ được nói đến, mặc dù không được nói rõ trong cú pháp. Các hậu tố ṇa v.v... được gọi là taddhita, đó là thuật ngữ của các vị thầy thời xưa. Ký tự ṇa có mục đích là vṛddhi. Tương tự như vậy trong các trường hợp khác. Bởi vì nó là một từ phái sinh từ ṇa, nên biến cách được lược bỏ theo cú pháp ‘ekatthatāyaṃ’.

๑๒๔. สราน+มาทิสฺสา+ยุวณฺณสฺสา+เอโอ ณานุพนฺเธ

124. Của các nguyên âm đầu a, i-vanna, và u-vanna, ā, e, và o (là những thay thế) khi có một hậu tố có ký tự phụ ṇ.

สราน+มาทิภูตา เย อการิ+วณฺณุ+วณฺณา, เตสํ อา+เอ+โอ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ณานุพนฺเธติ อการสฺส อากาโร. อา+เอ+โอนํ วุทฺธีติปิ ปุพฺพาจริยสญฺญา. วสิฏฺฐสฺสา+ปจฺจํ วาสิฏฺโฐ. วีมฺหิ วาสิฏฺฐี. เวติ วสิฏฺฐสฺสา+ปจฺจํติ วากฺยสฺส จ วสิฏฺฐาปจฺจํติ สมาสสฺส จ วิกปฺปตฺถํ. โส จ วาสทฺโท ยาว ‘‘สกตฺเถ’’ติ อธิกรียติ.

Đối với các nguyên âm đầu là a-kāra, i-vanna, và u-vanna, ā, e, và o tùy chọn là những thay thế tương ứng khi có một hậu tố có ký tự phụ ṇ; do đó, của a-kāra là ā-kāra. Ā, e, và o cũng được gọi là vuddhi, đó là thuật ngữ của các vị thầy thời xưa. Con cháu của Vasiṭṭha là vāsiṭṭho. Trong nữ tánh, (dạng là) vāsiṭṭhī. (Từ) vā có mục đích tùy chọn cho cả câu ‘vasiṭṭhassa apaccaṃ’ và hợp từ ‘vasiṭṭhāpaccaṃ’. Và từ vā đó có hiệu lực cho đến cú pháp ‘sakatthe’.

นปุํสเกน ลิงฺเคน, สทฺโท+ทาหุ ปุเมน วา;

นิทฺทิสฺสตีติ ญาตพฺพ+มวิเสเส ปนิ+จฺฉิเตติ –

Một từ, họ nói, được chỉ định bởi trung tánh, hoặc bởi nam tánh; điều này nên được biết khi không có tánh cụ thể nào được dự định.

วุตฺตตฺถา อปจฺจสทฺทสฺส นปุํสกตฺเถปิ ปุตฺตปุตฺตีนํ ทฺวินฺนมฺปิ วาจโก โหติ.

Bởi vì ý nghĩa đã được diễn đạt, từ apacca, ngay cả trong trung tánh, cũng là từ biểu thị cho cả con trai và con gái.

ณาทโย+ภิเธยฺยลิงฺคา[Pg.174], อปจฺเจ ตฺว+นปุํสกา;

นปุํสเก สกตฺเถ ณฺโย, ภิยฺโย ภาวสมูหชา;

ตา ตุ+ตฺถิย+มสํขฺยาเน, ตฺวาทิจีปจฺจยนฺตกา.

Các hậu tố ṇa v.v... có tánh của từ được biểu thị, nhưng trong nghĩa ‘con cháu’ thì không phải là trung tánh; trong trung tánh là ṇa và ya trong nghĩa riêng của chúng, và hơn nữa là những (hậu tố) được sinh ra từ nghĩa ‘trạng thái’ và ‘tập hợp’; nhưng tā ở nữ tánh (trong nghĩa trạng thái) khi không phải là số đếm, (và) những từ tận cùng bằng các hậu tố tva v.v... và ī.

ภารทฺวาชสฺส อปจฺจํ=ปุตฺโต ภารทฺวาโช, เอวํ เวสฺสามิตฺโต, โคตโม. เอตฺถ จ อ+ยุวณฺณนฺตาภาวา อา+เอ+โอนํ น วุทฺธิ. วาสุเทวสฺส อปจฺจํ วาสุเทโว, พลเทโว. จิตฺตโกติอาทีสุ ปน สํโยคนฺตตฺตา ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ กฺวจิ น วุทฺธิ. อุปคุโน อปจฺจํ โอปคโว โอปควี. เอตฺถ ‘‘อุวณฺณสฺสา+วง สเร’’ติ อุการสฺส อวง.

Con trai, là con cháu của Bhāradvāja, là bhāradvājo; tương tự như vậy, vessāmitto, gotamo. Và ở đây, do không có tận cùng bằng a, i-vanna, và u-vanna, nên không có vṛddhi của ā, e, và o. Con cháu của Vāsudeva là vāsudevo, baladevo. Nhưng trong các trường hợp như Cittakoti v.v..., do tận cùng bằng một phụ âm kép, nên đôi khi không có vṛddhi theo cú pháp ‘saṃyoge kvacī’. Con cháu của Upagu là opagavo, (nữ tánh là) opagavī. Ở đây, u-kāra trở thành avaṅ theo cú pháp ‘uvaṇṇassāvaṅa sare’.

วจฺฉสฺสา+ปจฺจนฺติ วิคฺคยฺห ปุพฺพสุตฺเตน ณปจฺจเย กเต ปุน วจฺฉสฺสา+ปจฺจํติ วิคฺคโห.

Sau khi phân tích là 'vacchassa apaccaṃ' (con cháu của Vaccha) và thêm hậu tố ṇa theo quy tắc trước, lại có sự phân tích là 'vacchassa apaccaṃ'.

๒. วจฺฉาทิโต ณาน+ณายนา

2. (Các hậu tố) ṇāna và ṇāyana (được thêm) sau (các từ) Vaccha v.v.

วจฺฉาทีหิ อปจฺจปจฺจยนฺเตหิ โคตฺตาทีหิ จ สทฺเทหิ ณาน+ณายนปจฺจยา วา โหนฺติ อปจฺเจ. วจฺฉาโน, วจฺฉายโน, ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ น วุทฺธิ. กติสฺสา+ปจฺจํ กจฺโจ, ‘‘ณฺย ทิจฺจาทีหี’’ติ ณฺโย, ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อการโลเป จวคฺคปุพฺพรูปานิ. กจฺจสฺสา+ปจฺจํ กจฺจาโน, กจฺจายโน, ยาคเม กาติยาโน. มุคฺคสฺสา+ปจฺจํ=นตฺตาทีติ วากฺเย วุทฺธิ+อิการโลป+ปุพฺพรูปานิ. โมคฺคลฺลสฺสา+ปจฺจํติ ปุนณาน+ณายนา โหนฺติ, โมคฺคลฺลาโน โมคฺคลฺลายโน. อิเม จตฺตาโร อปจฺจปจฺจยนฺตา. โคตฺตาทิโต ยถาสกฏสฺสา+ปจฺจํ นตฺตาทีหิ สกฏาโน สกฏายโน. กณฺหสฺสา+ปจฺจํ นตฺตาทิ กณฺหาโน กณฺหายโน. เอวํ อคฺคิเวสฺสาโน อคฺคิเวสฺสายโน[Pg.175], มุญฺชาโน มุญฺชายโน, กุญฺชาโน กุญฺชายโน. สพฺพตฺถ สํโยคตฺตา น วุทฺธิ. อากติคโณ+ยํ.

Các hậu tố ṇāna và ṇāyana được thêm một cách tùy chọn theo nghĩa con cháu sau các từ như Vaccha v.v. vốn đã có hậu tố chỉ con cháu, và sau các từ như gotta v.v. Ví dụ: Vacchāno, vacchāyano; theo quy tắc “saṃyoge kvaci”, không có sự trường hóa nguyên âm (vuddhi). Con cháu của Kati là kacco; theo quy tắc “ṇya diccādīhi”, hậu tố là ṇya; theo quy tắc “lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ”, sau khi xóa bỏ a-kāra, có sự đồng hóa với phụ âm vòm đứng trước. Con cháu của Kacca là kaccāno, kaccāyano; với sự thêm vào của y, thành kātiyāno. Trong câu “con cháu của Mugga = cháu nội v.v.”, có sự trường hóa, xóa bỏ i-kāra, và đồng hóa. “Con cháu của Moggalla”, lại thêm các hậu tố ṇāna và ṇāyana, thành moggallāno, moggallāyano. Bốn từ này kết thúc bằng hậu tố chỉ con cháu. Từ gotta v.v., ví dụ: con cháu (cháu nội v.v.) của Sakaṭa là sakaṭāno, sakaṭāyano. Con cháu (cháu nội v.v.) của Kaṇha là kaṇhāno, kaṇhāyano. Tương tự: aggivessāno, aggivessāyano; muñjāno, muñjāyano; kuñjāno, kuñjāyano. Ở khắp mọi nơi, do có cụm phụ âm nên không có sự trường hóa. Đây là một nhóm không xác định (ākatigaṇa).

๓. กตฺติกาวิธวาทีหิ เณยฺยเณรา

3. (Các hậu tố) ṇeyya và ṇera (được thêm) sau (các từ) Kattikā, vidhavā v.v.

กตฺติกาทีหิ วิธวาทีหิ จ เณยฺยเณรปฺปจฺจยา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. กตฺติกาย อปจฺจํ กตฺติเกยฺโย, ครุโฬ วินตาย=สุปณฺณมาตุยา อปจฺจํ เวนเตยฺโย. โรหิณิยา อปจฺจํ โรหิเณยฺโย, คงฺคาย อปจฺจํ คงฺเคยฺโย. เอวํ ภาคิเนยฺโย, นาเทยฺโย, อนฺเตยฺโย, อาเหยฺโย, กาเปยฺโย, สุจิยา อปจฺจํ โสเจยฺโย, พาเลยฺโย. เณเร-วิธวาย อปจฺจํ เวธเวโร. พนฺธกิยา=อภิสาริกาย อปจฺจํ พนฺธ-เกโร. สมณสฺส อุปชฺฌายสฺสา+ปจฺจํ สามเณโร, นาฬิเกโร อิจฺจาทิ.

Các hậu tố ṇeyya và ṇera được thêm một cách tùy chọn, theo thứ tự, sau các từ như Kattikā v.v. và vidhavā v.v. Con cháu của Kattikā là kattikeyyo. Garuḷa, con cháu của Vinatā (mẹ của Supaṇṇa), là venateyyo. Con cháu của Rohiṇī là rohiṇeyyo. Con cháu của Gaṅgā là gaṅgeyyo. Tương tự: bhāgineyyo, nādeyyo, anteyyo, āheyyo, kāpeyyo; con cháu của Suci là soceyyo; bāleyyo. Với hậu tố ṇera: con cháu của người góa phụ (vidhavā) là vedhavero. Con cháu của người kỹ nữ (bandhakī = abhisārikā) là bandhakero. Con cháu (đệ tử) của vị sa-môn hòa thượng là sāmaṇero (sa-di). Nāḷikero (cây dừa) v.v.

๔. ณฺย ทิจฺจาทีหิ

4. (Hậu tố) ṇya (được thêm) sau (các từ) Diti v.v.

ทิติปฺปภุตีหิ ณฺโย โหติ อปจฺเจ.

Hậu tố ṇya được dùng theo nghĩa con cháu sau các từ như Diti v.v.

๑๒๕. สํโยเค กฺวจิ

125. Đôi khi trong trường hợp có cụm phụ âm.

สํโยควิสเย กฺวจิ อา+เอ+โอวุทฺธิโย โหนฺติ ณานุพนฺเธ.

Trong trường hợp có cụm phụ âm, đôi khi có sự trường hóa (vuddhi) thành ā, e, o khi có hậu tố với chỉ tố ṇ theo sau.

๑๓๑. โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ

131. Sự xóa bỏ của các nguyên âm không phải 'a' và các nguyên âm.

อวณฺณิ+วณฺณานํ โลโป โหติ ยการาโท ปจฺจเย. ทิติยา=อสุรมาตุยา อปจฺจํ เทจฺโจ อาทิจฺโจ. กุณฺฑนิยา อปจฺจํ โกณฺฑญฺโญ, นสฺส ญฺเญ ปุพฺพรูปํ. อทิตีติ เทวมาตา.

Sự xóa bỏ của các nguyên âm không phải 'a' và các nguyên âm xảy ra khi có một hậu tố bắt đầu bằng ya-kāra theo sau. Con cháu của Diti (mẹ của các a-tu-la) là decco, ādicco. Con cháu của Kuṇḍanī là koṇḍañño; na biến thành ñña theo dạng đứng trước. Aditi là mẹ của các vị trời (deva).

ภาตุโน [Pg.176] อปจฺจํ ภาตพฺโย, ‘‘ยมฺหิ โคสฺส จา’’ติ ยมฺหิ อุสฺส อวง อการโลปปุพฺพรูปานิ.

Con cháu của người anh/em trai là bhātabyo; theo quy tắc “yamhi gossa cā”, u biến thành avaṅa, sau đó có sự xóa bỏ a-kāra và đồng hóa với dạng đứng trước.

๕. อา ณิ

5. (Hậu tố) ṇi (được thêm) sau (từ tận cùng bằng) ā.

อการนฺตโต ณิ วา โหต+ปจฺเจ พหุลํ. อา=ติ นามวิเสสนตฺตา อ-การนฺตโตติ วุตฺตํ. ทกฺขสฺสา+ปจฺจํ ทกฺขิ, ทตฺติ, โทณิ, วาสวิ, วารุณิ. ชินทตฺตสฺสา+ปจฺจํ เชนทตฺติ, สุทฺโธทนิ, อานุรุทฺธิ อิจฺจาทิ.

Sau một từ tận cùng bằng a-kāra, hậu tố ṇi được thêm một cách tùy chọn và thường xuyên theo nghĩa con cháu. Do 'ā' là tính từ bổ nghĩa cho danh từ, nên được nói là 'sau từ tận cùng bằng a-kāra'. Con cháu của Dakkha là dakkhi. Ví dụ: datti, doṇi, vāsavi, vāruṇi. Con cháu của Jinadatta là jenadatti. Ví dụ: suddhodani, ānuruddhi v.v.

๖. ราชโต ญฺโญ ชาติยํ

6. (Hậu tố) ñña (được thêm) sau (từ) rājan theo nghĩa dòng dõi.

ราชโต ญฺโญ วา โหต+ปจฺเจ ขตฺถิยชาติยํ คมฺยมานายํ. รญฺโญ อปจฺจํ ราชญฺโญ. ชาตียนฺติ กึ, ราชาปจฺจํ.

Sau từ rājan, hậu tố ñña được thêm một cách tùy chọn theo nghĩa con cháu khi muốn chỉ dòng dõi Sát-đế-lỵ (khattiya). Con cháu của vua là rājañño. Tại sao lại nói 'theo nghĩa dòng dõi'? (Nếu không thì là) rājāpaccaṃ.

๗. ขตฺตา ยิ+ยา

7. (Các hậu tố) ya và iya (được thêm) sau (từ) khatta.

ติชาติยํ อปจฺเจ ย+อิยา โหนฺติ. ขตฺตสฺสา+ปจฺจํ ขตฺโย ขตฺติโย. ชาติยํ ตฺเวว, ขตฺติ.

Theo nghĩa con cháu của dòng dõi đó, các hậu tố ya và iya được thêm vào. Con cháu của một người Khatta (Sát-đế-lỵ) là khatyo, khattiyo. Chỉ theo nghĩa dòng dõi, (thì là) khatti.

๘. มนุโต สฺส+สณ

8. (Các hậu tố) ssa và saṇa (được thêm) sau (từ) manu.

มนุโต ชาติสมุทาเย สฺส+สณ โหนฺตุ+ปจฺเจ. มนุโน อปจฺจํ มนุสฺโส มานุโส, มนุสฺสี มานุสี. ชาติยํ ตฺเวว, มานโว, นสฺส โณ, มาณโว.

Sau từ manu, theo nghĩa cộng đồng dòng dõi (loài người), các hậu tố ssa và saṇa được thêm vào theo nghĩa con cháu. Con cháu của Manu là manusso, mānuso (loài người). (Dạng nữ tính là) manussī, mānusī. Chỉ theo nghĩa dòng dõi, (thì là) mānavo; na biến thành ṇa, (thành) māṇavo.

๙. ชนปทนามสฺมา ขตฺติยา รญฺเญ จ โณ

9. (Hậu tố) ṇa (được thêm) sau tên một quốc gia, (chỉ) con cháu của một vị Sát-đế-lỵ và (chỉ) vị vua (của quốc gia đó).

ชนปทสฺส ยํ นามํ, ตํ นามสฺมา ขตฺติยา อปจฺเจ รญฺเญ จ โณ โหติ. ปญฺจาลานํ อปจฺจํ ราชา วา ปญฺจาโล, โกสโล[Pg.177], มาคโธ, โอกฺกาโก. ชนปทนามสฺมาติ กึ, ทาสรถิ. ขตฺติยาติ กึ, ปญฺจาลสฺส พฺราหฺมณสฺสา+ปจฺจํ ปญฺจาลิ.

Sau tên của một quốc gia, hậu tố ṇa được thêm vào theo nghĩa con cháu của một vị Sát-đế-lỵ và theo nghĩa vị vua. Con cháu hoặc vua của xứ Pañcāla là pañcālo. Ví dụ: kosalo, māgadho, okkāko. Tại sao lại nói 'sau tên của một quốc gia'? (Ví dụ) dāsarathi. Tại sao lại nói 'của một vị Sát-đế-lỵ'? Con cháu của một vị Bà-la-môn xứ Pañcāla là pañcāli.

๑๐. ณฺย กุรุสิวีหิ

10. (Hậu tố) ṇya (được thêm) sau (các từ) Kuru và Sivi.

กุรุสิวีหิ อปจฺเจ รญฺเญ จ ณฺโย โหติ. กุรูนํ อปจฺจํ ราชา วา โกรพฺโย. ‘‘ยมฺหิ โคสฺส จา’’ติมินา อวง, พการปุพฺพรูปานิ. เสพฺโพ, อิโลโป. (อปจฺจตทฺธิตํ).

Sau Kuru và Sivi, hậu tố ṇya được thêm vào theo nghĩa con cháu và vị vua. Con cháu hoặc vua của xứ Kuru là korabyo. Theo quy tắc “yamhi gossa cā”, (u biến thành) avaṅa, và có sự đồng hóa với ba-kāra đứng trước. Sebbo, với sự xóa bỏ i. (Hết phần hậu tố chỉ con cháu).

๑๑. ณ ราคา เตน รตฺตํ

11. (Hậu tố) ṇa (được thêm) sau (một từ chỉ) màu nhuộm, (theo nghĩa) 'được nhuộm bởi cái đó'.

ราควาจีตติยนฺตโต รตฺต+มิจฺเจ+ตสฺมึ อตฺเต โณ โหติ. กุสุมฺภาทีหิ วณฺณนฺตรปตฺตํ รตฺตํ นาม. กสาเวน รตฺตํ กาสาวํ. เอวํ กุสุมฺเภน รตฺตํ โกสุมฺภํ, หาลิทฺทํ, ปตฺตงฺคํ, มญฺเชฏฺฐํ, กุงฺกุมํ. อิธ น โหติ นีลํ ปีตนฺติ, คุณวจนตฺตา เณน วินาปิ ทพฺพสฺสา+ภิธานโต.

Sau một từ ở cách thứ ba (công cụ cách) chỉ chất nhuộm, hậu tố ṇa được thêm vào theo nghĩa 'được nhuộm'. 'Được nhuộm' có nghĩa là đã đạt được một màu sắc khác bằng các chất như hoa rum v.v. Được nhuộm bằng kasāva là kāsāvaṃ (y cà-sa). Tương tự, được nhuộm bằng hoa rum là kosumbhaṃ; hāliddaṃ (nghệ), pattaṅgaṃ (gỗ vang), mañjeṭṭhaṃ (thiến thảo), kuṅkumaṃ (nghệ tây). Ở đây không áp dụng cho nīlaṃ (màu xanh) hay pītaṃ (màu vàng), vì chúng là những từ chỉ phẩm chất, và vật thể có thể được biểu thị ngay cả khi không có hậu tố ṇa.

๑๒. นกฺขตฺเตนิ+นฺทุยุตฺเตน กาเล

12. (Hậu tố được thêm sau tên) một chòm sao, khi nó đi cùng với mặt trăng, (để chỉ) thời gian.

ตติยนฺตโต นกฺขตฺตา เตน ลกฺขิเต กาเล โณ โหติ, ตํ เจ นกฺขตฺต+มินฺทุยุตฺตํ โหติ. ผุสฺเสน อินฺทุยุตฺเตน ลกฺขิตา ปุณฺณมาสี ผุสฺสี รตฺติ, ผุสฺโส อโห, มฆาย อินฺทุยุตฺตาย ลกฺขิตา ปุณฺณมาสี มาฆี, มาโฆ.

Sau một từ ở cách thứ ba chỉ một chòm sao, hậu tố ṇa được thêm vào theo nghĩa 'thời gian được đánh dấu bởi nó', với điều kiện chòm sao đó đi cùng với mặt trăng. Đêm trăng tròn được đánh dấu bởi chòm sao Phussa đi cùng mặt trăng là đêm Phussī, ngày là ngày Phusso. Trăng tròn được đánh dấu bởi chòm sao Maghā đi cùng mặt trăng là Māghī, (tháng là) Māgho.

๑๓. สา+สฺส เทวตา ปุณฺณมาสี

13. 'Đó là vị trời của nó' hoặc 'đó là ngày trăng tròn của nó'.

เสติ ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ โณ โหติ, ยํ ปฐมนฺตํ, สา เจ เทวตา ปุณฺณมาสี วา. สุคโต เทวตา อสฺส โสคโต, มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ. พุทฺโธ อสฺส เทวตาติ [Pg.178] พุทฺโธ. ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺส สมฺพนฺธินีติ ผุสฺโส มาโส. เอวํ มาโฆ, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข, เชฏฺฐมูโล, อาสาฬฺโห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร. ปุณฺณมาสี จ ภตกมาสสมฺพนฺธินี น โหติ, ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ นิพฺพจนา, อโต เอว นิปาตนา โณ, สาคโม จ.

Sau một từ ở cách thứ nhất, hậu tố ṇa được thêm vào theo nghĩa của cách thứ sáu ('của nó'), nếu từ ở cách thứ nhất đó là một vị trời hoặc một ngày trăng tròn. 'Sugata là vị trời của người ấy' -> sogato (người theo Sugata). Ví dụ: māhindo, yāmo, vāruṇo. 'Buddha là vị trời của người ấy' -> buddho (Phật tử). 'Trăng tròn Phussī có liên quan đến nó' -> phusso māso (tháng Phussa). Tương tự: māgho, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsāḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro. Ngày trăng tròn không liên quan đến tháng được thuê (bhatakamāsa); bởi vì được phân tích là 'mặt trăng tròn trong tháng đó', do đó theo quy tắc đặc biệt (nipātana), hậu tố là ṇa và có sự thêm vào của sa.

๑๔. ต+มธีเต ตํ ชานาติ ก+ณิกา จ

14. Trong ý nghĩa ‘học điều đó’ (và) ‘biết điều đó’, (có các hậu tố) ka và ṇika.

ทุติยนฺตโต ต+มธีเต ตํ ชานาตีติ เอเตสฺว+ตฺเถสุ โณ โหติ โก ณิโก จ. เอตฺถ จสทฺโท โก จณิโก จ โหตีติ สมุจฺจิโน, โน ณปจฺจยํ. พฺยากรณ+มธีเต ชานาตีติ วา เวยฺยากรโณ, วิ+อา+กรณนฺติ วิจฺฉิชฺช กตยาเทสสฺสิ+การสฺส ‘‘ตทาเทสา ตทีว ภวนฺตี’’ติ ญายา ‘‘สราน’’มิจฺจาทินา เอกาเร ยาคมทฺวิตฺตานิ. เอวํ โมหุตฺโต, เนมิตฺโต, องฺควิชฺโช, วตฺถุวิชฺโช, ฉนฺทโส, ‘‘มนา, ทีนํ สก’’ อิติ สกาคโม. กมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก, อาภิธมฺมิโก. ทฺวิตคฺคหณํ อชฺเฌนชานเน จ วิสุํ วิสุํ ปจฺจยวิธานตฺถํ, อชฺเฌนวิสยทสฺสนตฺถํ, ปสิทฺธุปสํหรณตฺถญฺจ.

Sau từ ở biến cách thứ hai, trong các ý nghĩa ‘học điều đó’ và ‘biết điều đó’, có các hậu tố ṇo, ko, và ṇiko. Ở đây, từ ‘ca’ là để kết hợp ‘ko và ṇiko’, chứ không phải hậu tố ṇa. Hoặc, ‘vị ấy học hoặc biết ngữ pháp’ là veyyākaraṇo. Trong (từ) vi+ā+karaṇa, sau khi phân tích, đối với nguyên âm i đã được thay thế, theo quy tắc ‘sự thay thế cũng giống như cái gốc’, và theo quy tắc bắt đầu bằng ‘sarānaṃ’, (i) được biến thành e, (y) được chèn vào và không bị điệp mẫu. Tương tự (có các từ) mohutto, nemitto, aṅgavijjo, vatthuvijjo, chandaso; theo (quy tắc) ‘manā, dīnaṃ saka’, có sự chèn vào của sa. (Các ví dụ khác là) kamako, padako, venayiko, suttantiko, ābhidhammiko. Việc nêu lên hai (ý nghĩa) ‘học’ và ‘biết’ là để quy định các hậu tố một cách riêng biệt, để chỉ ra đối tượng của việc học, và cũng để tổng hợp những gì đã được biết đến.

๑๕. ตสฺส วิสเย เทเส

15. Trong ý nghĩa ‘lãnh vực của nó’ (là) xứ sở.

ฉฏฺฐิยนฺตา วิสเย เทสสรูเป โณ โหติ. วสาตีนํ วิสโย เทโส วาสาโต. เทเสติ กึ, จกฺขุสฺส วิสโย รูปํ, เทวทตฺตสฺส วิสโย+นุวาโก.

Sau từ ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa lãnh vực có bản chất là xứ sở, có hậu tố ṇo. Xứ sở là lãnh vực của dân Vasāti là vāsāto. Tại sao (nói) ‘xứ sở’? (Để loại trừ các trường hợp như:) ‘Đối tượng của mắt là sắc’, ‘lãnh vực của Devadatta là chương (kinh)’.

๑๖. นิวาเส ตนฺนาเม

16. Trong ý nghĩa ‘nơi ở’, (khi là) tên của nó.

ติ ตนฺนาเม [Pg.179] นิวาเส เทเส โณ โหติ. สิวีนํ นิวาโส เทโส เสพฺโพ. เอตฺถ ‘‘ยวา สเร’’ติ ยกาเร พการปุพฺพรูปานิ. วาสาโต.

Trong ý nghĩa nơi ở là xứ sở có tên đó, có hậu tố ṇo. Xứ sở là nơi ở của dân Sivi là sebbo. Ở đây, theo (quy tắc) ‘yavā sare’, ya biến thành ba và có sự đồng hóa với âm trước. (Ví dụ khác:) Vāsāto.

๑๗. อทูรภเวติ

17. Trong ý nghĩa ‘sinh ra không xa’.

โณ, วิทิสาย อทูรภวํ เวทิสํ.

(Có hậu tố) ṇo. (Ví dụ:) ‘Sinh ra không xa thành Vidisa’ là vedisaṃ.

๑๘. เตน นิพฺพตฺเตติ

18. Trong ý nghĩa ‘được tạo ra bởi cái đó’.

ตติยนฺตา นิพฺพตฺตตฺเถ โณ โหติ. กุสมฺเพน นิพฺพตฺตา โกสมฺพี นครํ, เอวํ กากนฺที, มากนฺที, สหสฺเสน นิพฺพตฺตา สาหสฺสี ปริขา, เหตุมฺหิ กตฺตริ กรเณ จ ยถาโยคํ ตติยา.

Sau từ ở biến cách thứ ba, trong ý nghĩa ‘được tạo ra’, có hậu tố ṇo. Thành phố được tạo ra bởi (vua) Kusamba là kosambī; tương tự (có) kākandī, mākandī. Hào nước được tạo ra với một ngàn (tiền) là sāhassī. Biến cách thứ ba được dùng tùy theo trường hợp trong ý nghĩa nguyên nhân, tác nhân, và công cụ.

๑๙. ต+มิธ+ตฺถิ

19. Trong ý nghĩa ‘cái đó có ở đây’.

ตนฺติ ปฐมนฺตา อิธาติ สตฺตมฺยตฺเถ เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, ยํ ตํ ปฐมนฺต+มตฺถิ เจ. อุทุมฺพรา อสฺมึ เทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร, พาทโร, ปพฺพโช.

Sau từ ở biến cách thứ nhất (là ‘taṃ’), trong ý nghĩa ‘ở đây’ là ý nghĩa của biến cách thứ bảy chỉ xứ sở có tên đó, có hậu tố ṇo, nếu cái ở biến cách thứ nhất ấy có mặt. (Ví dụ:) ‘Xứ sở này có các cây udumbara’ là odumbaro; (tương tự có) bādaro, pabbajo.

๒๐. ตตฺร ภเวติ

20. Trong ý nghĩa ‘có mặt ở đó’.

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ โณ. อุทเก ภโว โอทโก, โอรโส, ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ, มนสิ ภวํ มานสํ สุขํ, สกาคโม. สารโส สกุโณ, สารสี สกุณี, สารสํ ปุปฺผํ. มิตฺเต ภวา เมตฺตา เมตฺตี วา. ปุเร ภวา โปรี วาจา. ปาวุเส ภโว ปาวุโส เมโฆ. ปาวุสา [Pg.180] รตฺติ, ปาวุสํ อพฺภํ. สารโท, สารทา, สารทํ ปุปฺผํ. มาธุโร ชโน, มาธุรา คณิกา, มาธุรํ วตฺถํ.

Sau từ ở biến cách thứ bảy, trong ý nghĩa ‘có mặt’, (có hậu tố) ṇo. ‘Có mặt trong nước’ là odako; (tương tự có) oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo. ‘Có mặt trong ý’ là mānasaṃ sukhaṃ (hạnh phúc thuộc về ý), có sự chèn vào của sa. (Con chim) sāraso, (con chim mái) sārasī, (bông hoa) sārasaṃ. ‘Có mặt giữa bạn bè’ là mettā hoặc mettī. ‘Có mặt trong thành phố’ là porī vācā (lời nói của người thành thị). ‘Có mặt trong mùa mưa’ là pāvuso megho (đám mây mùa mưa). (Đêm) pāvusā, (bầu trời) pāvusaṃ. (Thuộc về mùa thu là) sārado, sāradā, (bông hoa) sāradaṃ. (Người) mādhuro, (kỹ nữ) mādhurā, (vải) mādhuraṃ.

๒๑. อชฺชาทีหิ ตโนติ

21. Sau các từ ajja, v.v... (có hậu tố) tano.

ภวตฺเถ ตโน. อชฺช ภโว อชฺชตโน, สฺวาตโน, หิยฺยตโน. ‘‘เอโอน+ม วณฺเณ’’ติ เอโอนํ อ โหติ.

Trong ý nghĩa ‘có mặt’, (có hậu tố) tano. ‘Có mặt hôm nay’ là ajjatano; (tương tự có) svātano, hiyyatano. Theo (quy tắc) ‘Eonaṃ a vaṇṇe’, eona trở thành a.

๒๒. ปุราโต โณ จติ

22. Sau (từ) purā, (có các hậu tố) ṇo và tano.

ภวตฺเถ โณ ตโน จ. เอตฺถ ณกาโร อวยโว, เนวา+นุพนฺโธ. ปุราโณ, ปุราตโน.

Trong ý nghĩa ‘có mặt’, (có các hậu tố) ṇo và tano. Ở đây, mẫu tự ṇa là một thành phần (của hậu tố), không phải là một chỉ tố. (Ví dụ:) Purāṇo, purātano.

๒๓. อมาตฺว+จฺโจติ

23. Sau (từ) amā, (có hậu tố) acco.

ภวตฺเถ อจฺโจ โหติ. อมา=สห ภโว อมจฺโจ.

Trong ý nghĩa ‘có mặt’, có hậu tố acco. ‘Có mặt cùng nhau’ (amā = saha) là amacco.

๒๔. มชฺฌาทิตฺวิ+โมติ

24. Sau các từ majjha, v.v... (có hậu tố) imo.

ภวตฺเถ อิโม, มชฺเฌ ภโว มชฺฌิโม. เอวํ อนฺติโม, เหฏฺฐิโม, อุปริโม, โอริโม, ปาริโม, ปจฺฉิโม, อพฺภนฺตริโธ, ปจฺจนฺติโม.

Trong ý nghĩa ‘có mặt’, (có hậu tố) imo. ‘Có mặt ở giữa’ là majjhimo. Tương tự (có) antimo, heṭṭhimo, uparimo, orimo, pārimo, pacchimo, abbhantaridho, paccantimo.

๒๕. กณ+เณยฺย+เณยฺยก+ยิ+ยาติ

25. (Các hậu tố) kaṇa, ṇeyya, ṇeyyaka, iya, và ya.

ภวตฺเถ กณอาทโย โหนฺติ. กณ-กุสินารายํ ภโว โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญโก วิหาโร, ราชคหโก, โกสมฺพโก, อินฺทปตฺตโก, กาปิลโก, ภารุกจฺฉโก, นาครโก. องฺเคสุ ชาโต องฺคโก, โกสลโก, เวเทหโก, กมฺโพชโก, คนฺธารโก, โสวีรโก, สินฺธวโก, อสฺสโก อิจฺจาทิ. เณยฺย-คงฺเคยฺโย, ปพฺพเตยฺโย, วาเนยฺโย. เณยฺยก-โกสเลยฺยโก[Pg.181], พาราณเสยฺยโก, จมฺเปยฺยโก, สิลาย ชาตํ เสเลยฺยกํ, มิถิเลยฺยโก. พาราณเสยฺยโกตฺยาทีสุ ‘‘ทิสฺสนฺต+ญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ เอยฺยโก, เอวํ อุปริ สุตฺเต ทสฺสิตปจฺจยโต วิสุํ ปจฺจเย ทสฺสิเต อิมินา สุตฺเตนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ย-คมฺโม, ยมฺหิ อการโลเป ปุพฺพรูปํ รสฺโส จ. ทิพฺโพ. อิย-อุทริโย, ทิวิโย, ปญฺจาลิโย, โพธิปกฺขิโย, โลกิโย.

Trong ý nghĩa ‘có mặt’, có các hậu tố kaṇa, v.v... (Hậu tố) kaṇa: ‘Có mặt ở Kusinārā’ là kosinārako; (tương tự có) māgadhako, āraññako vihāro, rājagahako, kosambako, indapattako, kāpilako, bhārukacchako, nāgarako. ‘Sinh ra ở xứ Aṅga’ là aṅgako; (tương tự có) kosalako, vedehako, kambojako, gandhārako, sovīrako, sindhavako, assako, v.v... (Hậu tố) ṇeyya: gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. (Hậu tố) ṇeyyaka: kosaleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako; ‘sinh ra từ đá’ là seleyyakaṃ; mithileyyako. Trong các từ như bārāṇaseyyako, theo (quy tắc) ‘cũng thấy các hậu tố khác’, có (hậu tố) eyyako; như vậy, cần hiểu rằng các hậu tố khác với những hậu tố đã được chỉ ra trong kinh văn ở trên được chỉ ra bởi kinh văn này. (Hậu tố) ya: gammo, trong đó sau khi lược bỏ akāra, có sự đồng hóa với âm trước và rút ngắn. (Ví dụ khác:) Dibbo. (Hậu tố) iya: udariyo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo.

๒๖. ณิโก

26. (Hậu tố) ṇiko.

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ ณิโก โหติ. สรเท ภโว สารทิโก ทิวโส, สารทิกา รตฺติ.

Sau từ ở biến cách thứ bảy, trong ý nghĩa ‘có mặt’, có hậu tố ṇiko. ‘Có mặt trong mùa thu’ là (ngày) sāradiko, (đêm) sāradikā.

๒๗. ต+มสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ

27. Trong ý nghĩa ‘đó là nghề nghiệp, giới hạnh, hàng hóa, vũ khí, (hoặc) mục đích của vị ấy’.

ปฐมนฺตา สิปฺปาทิวาจกา อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ ณิโก โหติ. วีณาวาทนํ สิปฺป+มสฺส เวณิโก, วีณาวาทนํ อเภโทปจาเรน วีณา นาม. โมทิงฺคิโก, วํสิโก. ปํสุกูลธารณํ สีล+มสฺส ปํสุกูลิโก, เตจีวริโก. คนฺโธ ปณฺย+มสฺส คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก, ปูวิโก, ปณฺณิโก, ตมฺพุลิโก, โลณิโก. จาโปปหรณ+มสฺส จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก, โมสลิโก. อุปธิ=กฺขนฺธาทิ ปโยชน+มสฺส โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ.

Sau từ ở biến cách thứ nhất chỉ nghề nghiệp, v.v..., trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu là ‘của vị ấy’, có hậu tố ṇiko. ‘Chơi đàn tỳ bà là nghề của vị ấy’ là veṇiko; ‘chơi đàn tỳ bà’ được gọi là ‘đàn tỳ bà’ do phép chuyển nghĩa không phân biệt. (Tương tự có) modiṅgiko, vaṃsiko. ‘Mặc y phấn tảo là giới hạnh của vị ấy’ là paṃsukūliko; (tương tự có) tecīvariko. ‘Hương liệu là hàng hóa của vị ấy’ là gandhiko; (tương tự có) teliko, goḷiko, pūviko, paṇṇiko, tambuliko, loṇiko. ‘Cung là vũ khí của vị ấy’ là cāpiko; (tương tự có) tomariko, muggariko, mosaliko. ‘Sanh y (uẩn, v.v...) là mục đích của vị ấy’ là opadhikaṃ; (tương tự có) sātikaṃ, sāhassikaṃ.

๒๘. ตํ หนฺต+รหติ คจฺฉตุ+ญฺฉติ+จรติ

28. Trong ý nghĩa ‘giết nó’, ‘xứng đáng (nó)’, ‘đi (đến nó)’, ‘lượm lặt (nó)’, (và) ‘thực hành (nó)’.

ทุติยนฺตา หนฺตีติ เอวมาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. ปกฺขิโน หนฺตีติ ปกฺขิโก, สากุณิโก, มายูริโก, มจฺเฉ หนฺตีติ มจฺฉิโก, เมนิโก. มิเค หนฺตีติ มาควิโก, วการาคโม[Pg.182]. มิคสฺส ‘‘ตทมินา’’ทินา มควาเทเสปิ มาควิโก. โอรพฺภิโก, หาริณิโก. สูกริโกติ อิโก. สต+มรหตีติ สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิกํ, เอหิ ปสฺส วิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก. เอตฺถ ตฺยาทฺยนฺตสมุทายโต อนุกรณตฺตา วา ตทฺธิตสฺส อภิธานลกฺขณตฺตา วา พหุลํวิธาเนน วา ปจฺจโย. สาหสฺสิโก, กุมฺภิโก, โทณิโก, อทฺธมาสิโก, กหาปณิโก, อาสีติกา คาถา, นาวุติกา. สหสฺสิโยติ อิโย. ปรทารํ คจฺฉตีติ ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก, ปถิโก. พทเร อุญฺฉตีติ พาทริโก, สามากิโก. ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก, อธมฺมิโก.

Sau từ ở biến cách thứ hai, trong các ý nghĩa ‘giết’, v.v..., có hậu tố ṇiko. ‘Vị ấy giết các loài chim’ là pakkhiko; (tương tự có) sākuṇiko, māyūriko; ‘vị ấy giết cá’ là macchiko, meniko. ‘Vị ấy giết các con nai’ là māgaviko, có sự chèn vào của vakāra. Ngay cả khi miga được thay thế bằng magava theo (quy tắc) bắt đầu bằng ‘tadaminā’, (kết quả) vẫn là māgaviko. (Tương tự có) orabbhiko, hāriṇiko. Trong (từ) sūkariko, (hậu tố) là iko. ‘Nó xứng đáng một trăm’ là sātikaṃ; (tương tự có) sandiṭṭhikaṃ; ‘nó xứng đáng với phương cách đến để thấy’ là ehipassiko. Ở đây, hậu tố được áp dụng cho toàn bộ cụm từ kết thúc bằng ti, v.v..., hoặc vì nó là sự mô phỏng, hoặc vì bản chất định danh của taddhita, hoặc do quy định đa dạng. (Các ví dụ khác:) Sāhassiko, kumbhiko, doṇiko, addhamāsiko, kahāpaṇiko, (kệ) āsītikā, nāvutikā. Trong (từ) sahassiyo, (hậu tố) là iyo. ‘Vị ấy đi đến vợ người khác’ là pāradāriko; (tương tự có) maggiko, paññāsayojaniko, pathiko. ‘Vị ấy lượm lặt quả táo ta’ là bādariko; (tương tự có) sāmākiko. ‘Vị ấy thực hành Pháp’ là dhammiko; (tương tự có) adhammiko.

๒๙. เตน กตํ กีตํ พทฺธ+มภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ หตํ หนฺติ ชิตํ ชยติ ทิพฺพติ ขนติ ตรติ จรติ วหติ ชีวติติ

29. Bởi cái đó (nó) được làm, được mua, được buộc, được chế biến, được trộn lẫn, được giết, (nó) giết, được thắng, (nó) thắng, (nó) chơi, (nó) đào, (nó) vượt qua, (nó) đi, (nó) mang, (nó) sống.

กตาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก. กาเยน กตํ กายิกํ, วาจสิกํ, มานสิกํติ สกาคโม. วาเตน กโต อาพาโธ วาติโต, เสมฺหิโก, ปิตฺติโก. สเตน กีตํ สาติกํ, สาหสฺสิกํ, วตฺเถน กีตํ วตฺถิกํ, กุมฺภิกํ, โสวณฺณิกํ, ฆาติกํ. มูลโตว ปจฺจโย, อมูลวาจิตฺตา เทวทตฺเตน กีโตติ น โหติ, ตทตฺถาปฺปตีติยา. วรตฺถาย พทฺโธ วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก, สุตฺติโก. ฆเตน อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ วา ฆาติกํ, โคฬิกํ, ทธิกํ, มารีจิกํ. ชาเลน หโต หนฺตีติ วา ชาลิโก, พาลิสิโก. อกฺเขหิ ชิตํ อกฺขิกํ ธนํ, สาลากิกํ, ตินฺทุกิโก, อมฺพผลิโก. อกฺเขหิ ชยติ ทิพฺพติ วา อกฺขิโก. ขณิตฺติยา ขนตีติ [Pg.183] ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก. เทวทตฺเตน ชิตํ, องฺคุลฺยา ขนตีติ น โหติ, ตทตฺถานวคมา. อุฬุมฺเปน ตรตีติ โอฬุมฺปิโก, อุฬุมฺปิโกติ อิโก. กุลฺลิโก, โคปุจฺฉิโก, นาวิโก. สกเฏน จรตีติ สากฏิโก, รถิโก. ปรปฺปิโกติ อิโก. ขนฺเธน วหตีติ ขนฺธิโก. อํสิโก, สีสิโกติ อิโก. เวตเนน ชีวตีติ เวตนิโก, ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก, กยวิกฺกยิโกติ อิโก.

Trong các ý nghĩa như ‘được làm’ v.v... có hậu tố ṇika. Được làm bởi thân là kāyikaṃ, (bởi lời là) vācasikaṃ, (bởi ý là) mānasikaṃ, có sự thêm vào của sa. Bệnh được gây ra bởi gió là vātito, (bởi đờm là) semhiko, (bởi mật là) pittiko. Được mua với một trăm là sātikaṃ, (với một ngàn là) sāhassikaṃ, được mua bằng vải là vatthikaṃ, (bằng nồi là) kumbhikaṃ, (bằng vàng là) sovaṇṇikaṃ, (bằng bơ sữa là) ghātikaṃ. Hậu tố (được thêm) từ gốc, do không phải là từ chỉ giá trị, nên không có (dạng) ‘được mua bởi Devadatta’, vì không hiểu được ý nghĩa đó. Được buộc bằng dây da là vārattiko, (bằng sắt là) āyasiko, (bằng thòng lọng là) pāsiko, (bằng chỉ là) suttiko. Được chế biến hoặc trộn lẫn với bơ sữa là ghātikaṃ, (với mật đường là) goḷikaṃ, (với sữa chua là) dadhikaṃ, (với tiêu là) mārīcikaṃ. Bị giết hoặc giết bằng lưới là jāliko, (bằng lưỡi câu là) bālisiko. Tài sản được thắng bằng xúc xắc là akkhikaṃ, (bằng thẻ là) sālākikaṃ, (bằng quả tinduka là) tindukiko, (bằng quả xoài là) ambaphaliko. Thắng hoặc chơi bằng xúc xắc là akkhiko. Đào bằng cái mai là khāṇittiko, (bằng cái cuốc là) kuddāliko. Không có (dạng) ‘được thắng bởi Devadatta’, ‘đào bằng ngón tay’, vì không hiểu được ý nghĩa đó. Vượt qua bằng bè là oḷumpiko, uḷumpiko là (do hậu tố) ika. (Tương tự) kulliko, gopucchiko, nāviko. Đi bằng xe là sākaṭiko, (bằng cỗ xe là) rathiko. Parappiko là (do hậu tố) ika. Mang bằng vai là khandhiko. (Tương tự) aṃsiko, sīsiko là (do hậu tố) ika. Sống bằng tiền lương là vetaniko, (bằng tiền công là) bhatiko, (bằng việc mua là) kayiko, (bằng việc bán là) vikkayiko, kayavikkayiko là (do hậu tố) ika.

๓๐. ตสฺส สํวตฺตติ

30. Nó dẫn đến điều đó.

จตุตฺถฺยนฺตา สํวตฺตตีติ อสฺมึ อตฺเถณิโก โหติ. ปุนพฺภวาย สํวตฺตตีติ โปโนพฺภวิโก, อิตฺถิยํ โปโนพฺภวิกา. โลกาย สํวตฺตตีติ โลกิโก. สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค, สคฺคาย สํวตฺตตีติ โสวคฺคิโก, สสฺโส+วก ตทมินาทีปาฐา. ธนาย สํวตฺตตีติ ธญฺญํ.

Hậu tố ṇika được dùng sau một từ ở chỉ định cách trong ý nghĩa ‘dẫn đến’. Dẫn đến tái sanh là ponobbhaviko, ở nữ tánh là ponobbhavikā. Dẫn đến thế gian là lokiko. Tốt đẹp và cao tột là saggo (thiên giới), dẫn đến thiên giới là sovaggiko, (biến đổi) sa thành so và thêm vaka theo quy tắc tadaminādi. Dẫn đến tài sản là dhaññaṃ.

๓๑. ตโต สมฺภูต+มาคตํ

31. Phát sanh từ đó, đến từ đó.

ปญฺจมฺยนฺตา สมฺภูต+มาคตนฺติ เอเตสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. มาติโต สมฺภูต+มาคตํวา+ติ เอตฺถ ‘‘มาติโต จ ภคินิยํจฺโฉ’’ติ ‘‘มาติโต’’ติ ภาเคน อุสฺส อิมฺหิ วากฺยํ, รสฺสทฺวิตฺเตสุ มตฺติกํ, เปตฺติกํ. ณฺย+ริยณ+รฺยปจฺจยาปิ ทิสฺสนฺติ. สุรภิโต สมฺภูตํ โสรภฺยํ. ยมฺหิ ถญฺญํ. อุภยตฺถ ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ โลโป. ริยณ-ปิตุโต สมฺภูโต เปตฺติโย, มาติโย, ‘‘รานุพนฺเธ+นฺตสราทิสฺสา’’ติ อุโลโป, มตฺติโย. รฺยมฺหิ-อุโลโป, จวคฺคปุพฺพรูปานิ, มจฺโจ วา.

Hậu tố ṇika được dùng sau một từ ở xuất xứ cách trong các ý nghĩa ‘phát sanh từ’ và ‘đến từ’. Trong câu ‘phát sanh hoặc đến từ mẹ’, ở đây theo quy tắc ‘mātito ca bhaginiyaṃ ccho’, trong phần ‘mātito’, u được đổi thành i, và sau khi rút ngắn và lặp lại (phụ âm), ta có mattikaṃ, pettikaṃ. Các hậu tố ṇya, riyaṇa, rya cũng được thấy. Phát sanh từ hương thơm là sorabhyaṃ. Trong đó có (hậu tố) thaññaṃ. Ở cả hai trường hợp, có sự lược bỏ theo quy tắc ‘lopo vaṇṇi vaṇṇānaṃ’. Với riyaṇa - phát sanh từ cha là pettiyo, (từ mẹ là) mātiyo; theo quy tắc ‘rānubandhe ntasarādissā’, u bị lược bỏ, (ta có) mattiyo. Với rya - u bị lược bỏ, và (phụ âm) được đồng hóa với nhóm ca, hoặc (thành) macco vā.

๓๒. ตตฺถ วสติ วิทิโต ภตฺโต นิยุตฺโต

32. Sống ở đó, được biết đến ở đó, là người phục vụ ở đó, được bổ nhiệm ở đó.

สตฺตมฺยนฺตา [Pg.184] วสตีตฺเววมาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. รุกฺขมูเล วสตีติ รุกฺขมูลิโก, อารญฺญิโก, ราชคหิโก, มาคธิโก, โสสานิโก. โลเก วิทิโต โลกิโก. จตุมหาราเชสุ ภตฺตา จาตุมฺมหาราชิกา. ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, ทสฺโสก ตทมินาทิปาฐา. ภณฺฑาคาริโก. อิเก-นวกมฺมิโก, อาทิกมฺมิโก. กิเย-ชาติกิโย, อนฺธกิโย.

Hậu tố ṇika được dùng sau một từ ở định sở cách trong các ý nghĩa như ‘sống’ v.v... Sống ở gốc cây là rukkhamūliko, (sống trong) rừng là āraññiko, (sống ở) thành Rājagaha là rājagahiko, (sống ở) xứ Māgadha là māgadhiko, (sống ở) nghĩa địa là sosāniko. Được biết đến trong thế gian là lokiko. Là người phục vụ cho Tứ Đại Thiên Vương là cātummahārājikā. Được bổ nhiệm ở cửa là dovāriko, da được đổi thành so theo quy tắc tadaminādi. (Tương tự) bhaṇḍāgāriko. Với ike - navakammiko, ādikammiko. Với kiye - jātikiyo, andhakiyo.

๓๓. ตสฺสิ+ทํ

33. Cái này của người đó.

ฉฏฺฐิยนฺตา อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ. สงฺฆสฺส อิทํ สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาฏปุตฺติโก, เชนทตฺติโก. กิเย-สสฺส อิทํ สกิโย, ปรกิโย. นิเยอตฺตนิยํ. เก-สโก, รญฺโญ อิทํ ราชกํ ภณฺฑํ.

Hậu tố ṇika được dùng sau một từ ở sở thuộc cách trong ý nghĩa ‘cái này của’. Cái này của Tăng-già là saṅghikaṃ, (của cá nhân là) puggalikaṃ, (của Thích tử là) sakyaputtiko, (của con trai vũ công là) nāṭaputtiko, (của Jenadatta là) jenadattiko. Với kiye - cái này của mình là sakiyo, (của người khác là) parakiyo. Với niye - attaniyaṃ. Với ke - sako, cái này của vua là rājakaṃ bhaṇḍaṃ (vật của vua).

๓๔. โณ

34. Hậu tố Ṇo.

ฉฏฺฐิยนฺตา อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ โณ โหติ. กจฺจายนสฺส อิทํ กจฺจายนํ, พฺยากรณํ, โสคตํ สาสนํ, มาหิสํ มํสาทิ.

Hậu tố ṇo được dùng sau một từ ở sở thuộc cách trong ý nghĩa ‘cái này của’. Cái này của Kaccāyana là kaccāyanaṃ, (tức là) ngữ pháp; (giáo pháp) của Thiện Thệ là sogataṃ sāsanaṃ; thịt v.v... của trâu là māhisaṃ.

๓๕. ควาทีหิ โย

35. Hậu tố yo (được thêm) sau các từ như go v.v...

ควาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ โย โหติ. คุนฺนํ อิทํ คพฺยํ, อวง, มํสาทิ. อิโลเป กพฺพํ. ทุโน อิทํ ทพฺพํ.

Hậu tố yo được dùng sau các từ như go v.v... ở sở thuộc cách trong ý nghĩa ‘cái này của’. Cái này của những con bò là gabyaṃ, (có sự biến đổi thành) avaṅa, (như) thịt v.v... Khi i bị lược bỏ, (ta có) kabbaṃ. Cái này của cây là dabbaṃ.

๓๖. ปิติโต ภาตริ เรยฺยณ

36. Sau từ pitu, (hậu tố) reyyaṇa được dùng trong ý nghĩa ‘anh/em trai’.

‘‘ปิติโต [Pg.185] มาติโต’’ติ เตน เตน สุตฺตนิปาเตเนว อุสฺส อิ. ปิตุสทฺทา ตสฺส ภาตริ เรยฺยณ. ปิตุ ภาตา เปตฺเตยฺโย.

Theo các quy tắc ‘pitito mātito’ đó, u được đổi thành i. Sau từ pitu, hậu tố reyyaṇa được dùng trong ý nghĩa ‘anh/em trai của người đó’. Anh/em trai của cha là petteyyo.

๓๗. มาติโต จ ภคินิยํ จฺโฉ

37. Và sau từ mātu, (hậu tố) ccha được dùng trong ý nghĩa ‘chị/em gái’.

มาตุโต จ ปิตุโต จ เตสํ ภคินิยํ จฺโฉ โหติ. มาตุ ภคินิ มาตุจฺฉา, ปิตุ ภคินิ ปิตุจฺฉา. กถํ ‘‘มาตุ ภาตา มาตุโล’’ติ, ‘‘มาตุลาทิตฺวานี’’ติ นิปาตนา ลปจฺจโย.

Sau các từ mātu và pitu, hậu tố ccha được dùng trong ý nghĩa ‘chị/em gái của họ’. Chị/em gái của mẹ là mātucchā, chị/em gái của cha là pitucchā. Tại sao có dạng ‘anh/em trai của mẹ là mātulo’? Do được hình thành bất quy tắc theo nhóm ‘mātulādi’, nên có hậu tố la.

๓๘. มาตาปิตูสฺวา+มโห

38. Sau các từ mātā và pitā, (có hậu tố) āmaho.

มาตาปิตูหิ เตสํ มาตาปิตูสฺวา+มโห โหติ. มาตุ มาตา มาตามหี, มาตุ ปิตา มาตามโห. ปิตุ มาตา ปิตามหี, ปิตุ ปิตา ปิตามโห. น ยถาสงฺขฺยํ ปจฺเจกาภิสมฺพนฺธโต วิสุํ วิสุํ มาตาปิตุสทฺเทหิ เตสํ มาตาปิตุนฺนํ อตฺเถ ปจฺจโย โหติ.

Sau các từ mātā và pitā, hậu tố āmaho được dùng trong ý nghĩa ‘cha mẹ của họ’. Mẹ của mẹ là mātāmahī, cha của mẹ là mātāmaho. Mẹ của cha là pitāmahī, cha của cha là pitāmaho. (Thứ tự) không tương ứng, do mối quan hệ riêng biệt, hậu tố được dùng sau các từ mātā và pitā một cách riêng rẽ trong ý nghĩa cha mẹ của họ.

๓๙. หิเต เรยฺยณ

39. Trong ý nghĩa ‘có lợi cho’, (có hậu tố) reyyaṇa.

มาตาปิตูหิ หิเต เรยฺยณ โหติ. มาตุ หิโต มตฺเตยฺโย, เปตฺเตยฺโย.

Sau các từ mātā và pitā, hậu tố reyyaṇa được dùng trong ý nghĩa ‘có lợi cho’. Có lợi cho mẹ là matteyyo, (có lợi cho cha là) petteyyo.

๔๐. นินฺทา+ญฺญาต+ปฺป ปฏิภาค รสฺส ทยา สญฺญาสุ โก

40. Trong các ý nghĩa chê bai, không rõ, nhỏ bé, tương tự, rút gọn, thương mến, và danh xưng, (có hậu tố) ko.

นินฺทาทีสฺว+ตฺเถสุ นามสฺมา โก โหติ. นินฺทายํ-นินฺทิโต มุณฺโฑ มุณฺฑโก, เอวํ สมณโก, ปณฺฑิตโก, พฺราหฺมณโก[Pg.186], เวยฺยากรณโก. อญฺญาเต-กสฺสา+ยํ อสฺโส อสฺสโก, ปโยคสามตฺถิยา สมฺพนฺธิวิเสสานาวคโม+วคมฺยเต. อปฺปตฺเถ-อปฺปกํ เตลํ เตลกํ, ฆตกํ. ปฏิภาคตฺเถ-หตฺถี วิย หตฺถิโก, อสฺสโก, พลีพทฺธโก. ‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลีพทฺธา จ โน อิเม’’ตฺยาทิปาเฐ ‘‘โลโป’’ติ กปจฺจยโลเปน วา อเภโทปจาเรน วา ทฏฺฐพฺพํ, อิเม จ ทารุอาทีหิ กตรูปานิ. รสฺเสรสฺโส มานุโส มานุสโก, รุกฺขโก, ปิลกฺขโก. ทยายํ-ทยิโต=นุกมฺปิโต ปุตฺโต ปุตฺตโก, วจฺฉโก. สญฺญายํ-โมโร วิย โมรโก, กตโก, ภตโก.

Trong các ý nghĩa như chê bai v.v..., hậu tố ko được dùng sau một danh từ. Về chê bai - người đầu trọc đáng chê là muṇḍako, tương tự samaṇako, paṇḍitako, brāhmaṇako, veyyākaraṇako. Về không rõ - con ngựa này của ai là assako, do năng lực của cách dùng, sự không hiểu rõ về mối quan hệ cụ thể được ngụ ý. Về ý nghĩa nhỏ bé - một ít dầu là telakaṃ, (một ít) bơ sữa là ghatakaṃ. Về ý nghĩa tương tự - giống như con voi là hatthiko, (giống như con ngựa là) assako, (giống như con bò đực là) balībaddhako. Trong đoạn văn như ‘Đây là những con voi, con ngựa, và con bò đực của chúng ta’, cần hiểu rằng có sự lược bỏ hậu tố ka theo quy tắc ‘lopo’, hoặc do phép ẩn dụ không phân biệt, và đây là những hình tượng được làm bằng gỗ v.v... Về rút gọn - người nhỏ bé là mānusako, (cây nhỏ là) rukkhako, pilakkhako. Về thương mến - người con trai được thương mến = được cảm thông là puttako, (con bê con là) vacchako. Về danh xưng - giống như con công là morako, (tấm thảm là) katako, (người làm thuê là) bhatako.

๔๑. ต+มสฺส ปริมาณํ ณิโก จ

41. Đó là số lượng của cái này, và (có hậu tố) ṇiko.

ปฐมนฺตา อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ โก จ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. โทณาทีนํ ปริมิตวีหาทีนํ กรณตฺตา ‘‘ปริมียนฺตฺย+เนนาติ ปริมาณ’’นฺติ โหติ. โทโณ ปริมาณ+มสฺสาติ โทณิโก วีหิ, ขารสติโก, ขารสหสฺสิโก, อาสีติโก วโย, อุปฑฺฒกาโย ปริมาณ+มสฺส อุปฑฺฒกายิกํ พิมฺโพหนํ. ปญฺจกํ, ฉกฺกํ.

Hậu tố ṇika và ka được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ nhất trong ý nghĩa ‘của nó’, nếu danh từ ở biến cách thứ nhất ấy là một sự đo lường. Do vì doṇa v.v... là công cụ để đo lường lúa v.v... nên (từ) ‘parimāṇa’ được hình thành là ‘‘parimīyati anena iti parimāṇaṃ’’. (Ví dụ:) doṇo parimāṇaṃ assa iti doṇiko vīhi (lúa có đơn vị đo lường là một doṇa), khārasatiko (một trăm khāri), khārasahassiko (một ngàn khāri), āsītiko vayo (tuổi thọ tám mươi), upaḍḍhakāyo parimāṇaṃ assa upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ (cái gối có kích thước bằng nửa thân người). Pañcakaṃ (nhóm năm), chakkaṃ (nhóm sáu).

๔๒. ย+เต+เตหิ+ตฺตโก

42. (Hậu tố) ttaka (được dùng sau) ya, ta, eta.

ยาทีหิ ปฐมนฺเตหิ อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ ตฺตโก โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. ยํ ปริมาณ+มสฺส ยตฺตกํ, ตตฺตกํ, ‘‘เอตสฺเสฏ ตฺตเก’’ติ เอตสฺส เอฏ, เอตฺตกํ. อาวตเก-ยํ ปริมาณ+มสฺส ยาวตโก, ตาวตโก.

Hậu tố ttaka được dùng sau các từ ya v.v... ở biến cách thứ nhất trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘của nó’, nếu danh từ ở biến cách thứ nhất ấy là một sự đo lường. (Ví dụ:) yaṃ parimāṇaṃ assa (cái có sự đo lường là chừng nào) thành yattakaṃ (chừng ấy), tattakaṃ (chừng đó). Theo quy tắc ‘‘etasseṭa ttake’’, eta được đổi thành eṭa, (nên có) ettakaṃ (chừng này). Trong trường hợp āvataka: yaṃ parimāṇaṃ assa (cái có sự đo lường là chừng nào) thành yāvatako (chừng nào), tāvatako (chừng đó).

๔๓. สพฺพา จา+วนฺตุ

43. (Hậu tố) āvantu (được dùng sau) sabba và (các từ khác).

สพฺพโต [Pg.187] ปฐมนฺตา ยาทีหิ จ อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ อาวนฺตุ โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. สพฺพํ ปริมาณ+มสฺส สพฺพาวนฺตํ, ‘‘อํงํ นปุํสเก’’ติ อํ. ยาวนฺตํ, ตาวนฺตํ.

Hậu tố āvantu được dùng sau từ sabba và các từ ya v.v... ở biến cách thứ nhất trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘của nó’, nếu danh từ ở biến cách thứ nhất ấy là một sự đo lường. (Ví dụ:) sabbaṃ parimāṇaṃ assa (cái có sự đo lường là tất cả) thành sabbāvantaṃ (tất cả chừng ấy); theo quy tắc ‘‘aṃṅaṃ napuṃsake’’, (kết thúc là) aṃ. Yāvantaṃ (chừng nào), tāvantaṃ (chừng đó).

๔๔. กิมฺหา รติ+รีว+รีวตก+ริตฺตกา

44. (Các hậu tố) rati, rīva, rīvataka, rittaka (được dùng sau) kiṃ.

กิมฺหา ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ รติ+รีว+รีวตก+ริตฺตกา โหนฺติ. กึสงฺขฺยานํ ปริมาณ+เมสํ กติ, รานุพนฺธตฺตา อึภาคโลโป. กีว, กีวตกํ, กิตฺตกํ. รีวนฺโต สภาวโต อสํขฺโย.

Các hậu tố rati, rīva, rīvataka, rittaka được dùng sau từ kiṃ ở biến cách thứ nhất trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu ‘của nó’. (Ví dụ:) kiṃsaṅkhyānaṃ parimāṇaṃ esaṃ (số lượng đo lường của chúng là bao nhiêu) thành kati (bao nhiêu); do có chỉ tố r (trong rati) nên phần iṃ (của kiṃ) bị xóa bỏ. Kīva (bao lớn), kīvatakaṃ (bao lớn), kittakaṃ (bao nhiêu). Từ tận cùng bằng rīva tự bản chất không phải là số từ.

๔๕. สญฺชาตํ ตารกาทิตฺวิ+โตติ

45. (Hậu tố) ita (được dùng sau) tārakā v.v... (trong ý nghĩa) đã sanh khởi.

สญฺชาตตฺเถ อิโต. ตารกา สญฺชาตา อสฺส ตารกิตํ คคนํ, ปุปฺผานิ สญฺชาตานิ อสฺส ปุปฺผิโต รุกฺโข, ปลฺลวิตา ลตา.

Hậu tố ita được dùng trong ý nghĩa ‘đã sanh khởi’. (Ví dụ:) tārakā sañjātā assa (nơi các vì sao đã sanh khởi) thành tārakitaṃ gaganaṃ (bầu trời đầy sao); pupphāni sañjātāni assa (nơi các đóa hoa đã sanh khởi) thành pupphito rukkho (cây trổ hoa); pallavitā latā (dây leo đâm chồi).

๔๖. มาเน มตฺโต

46. (Hậu tố) matta (được dùng trong ý nghĩa) đo lường.

ปฐมนฺตา มานวุตฺติโต อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ มตฺโต โหติ. ปลํ อุมฺมาน+มสฺส ปลมตฺตํ. หตฺโถ ปณาม+มสฺส หตฺถมตฺตํ. สตํ มาน+มสฺส สตมตฺตํ. โทโณ ปริมาณ+มสฺส โทณมตฺตํ. อเภโทปจารา โทโณติปิ โหติ. มียเต+เนนาติ มานํ, มานสฺส สมฺพนฺธิตฺตา ฉฏฺฐฺยนฺตภูตานเมว วิธิ โหติ. เอตฺถ จ –

Hậu tố matta được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ nhất chỉ sự đo lường trong ý nghĩa ‘của nó’. (Ví dụ:) palaṃ ummānaṃ assa (cái có đơn vị cân là một pala) thành palamattaṃ. hattho pamāṇaṃ assa (cái có đơn vị đo chiều dài là một cubit) thành hatthamattaṃ. sataṃ mānaṃ assa (cái có số lượng là một trăm) thành satamattaṃ. doṇo parimāṇaṃ assa (cái có đơn vị đo dung tích là một doṇa) thành doṇamattaṃ. Do phép chuyển nghĩa không phân biệt, cũng có thể là doṇo. (Từ) mānaṃ được hình thành là ‘mīyate anena iti mānaṃ’. Do có liên quan đến sự đo lường, quy tắc này chỉ áp dụng cho những từ ở biến cách thứ sáu. Và ở đây –

อุทฺธมานนฺตุ [Pg.188] อุมฺมานํ, ปริมาณนฺตุ สพฺพโต;

ปมาณํ โหติ อายาโม, สํขฺยาเสโส ตุ สพฺพโต.

Sự đo lường hướng lên là ummāna (cân), sự đo lường khắp nơi là parimāṇa (dung tích); sự đo lường chiều dài là pamāṇa, còn lại số đếm (saṅkhyā) là (đo lường) chung cho tất cả.

๔๗. ตคฺโฆ จุ+ทฺธํ

47. (Hậu tố) taggha cũng (được dùng trong ý nghĩa) đo lường hướng lên.

อุทฺธมานวุตฺติโต ตคฺโฆ โหติ มตฺโต จ. ชณฺณุ ปริมาณ+มสฺส ชณฺณุตคฺฆํ, ชณฺณุมตฺตํ.

Hậu tố taggha và matta được dùng sau một từ chỉ sự đo lường hướng lên. (Ví dụ:) jaṇṇu parimāṇaṃ assa (cái có chiều cao là đầu gối) thành jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ (sâu đến đầu gối).

๔๘. โณ จ ปุริสาติ

48. Và (hậu tố) ṇa (được dùng sau) purisa.

ปุริสา โณ โหติ มตฺตาทโย จ. ปุริโส ปริมาณ+มสฺส โปริสํ, ปุริสมตฺตํ+ปุริสตคฺฆํ.

Hậu tố ṇa và matta v.v... được dùng sau từ purisa. (Ví dụ:) puriso parimāṇaṃ assa (cái có chiều cao là một người) thành porisaṃ, purisamattaṃ, purisatagghaṃ (cao bằng một người).

๔๙. อยุ+ภทฺวิตีหํ+เส

49. (Hậu tố) aya (được dùng sau) ubha, dvi, ti (chỉ) bộ phận.

อุภทฺวิตีหิ อวยววุตฺตีหิ อโย โหติ. อุโภ อํสา อสฺส อุภยํ, ทฺวยํ, ตยํ. อํสสมฺพนฺเธน สมุทาเย วิธิ โหตีติ น อุภยาทิโต พหุวจนนฺติ เจ, ‘‘ราหุโน สิโร’’ ตฺยาโท อเภเทปิ เภทวิวกฺขาย ลพฺภมานโต พหุวจนํ โหเตว.

Hậu tố aya được dùng sau các từ ubha, dvi, ti chỉ thành phần. (Ví dụ:) ubho aṃsā assa (cái có hai phần) thành ubhayaṃ (cả hai), dvayaṃ (bộ đôi), tayaṃ (bộ ba). Nếu nói rằng: ‘Vì quy tắc này áp dụng cho toàn thể thông qua mối liên hệ với các bộ phận, nên không có số nhiều sau ubhaya v.v...’, (thì không đúng, vì) giống như trong trường hợp ‘‘rāhuno siro’’ (đầu của Rāhu), mặc dù không có sự tách biệt, nhưng do ý muốn phân biệt nên vẫn có thể dùng số nhiều, do đó số nhiều vẫn tồn tại.

๕๐. สงฺขฺยาย สจฺจุ+ตี+สา+ส+ทสนฺตายา+ธิกา+สฺมึ สตสหสฺเส โฑ

50. Hậu tố ḍa được dùng sau một số từ ở biến cách thứ nhất tận cùng bằng sati, uti, īsa, āsa, dasa, trong ý nghĩa ‘hơn’, theo ý nghĩa của biến cách thứ bảy ‘trong đó’, nếu (nền tảng) là một trăm hoặc một ngàn.

สตฺยนฺตาย อุตฺยนฺตาย อีสนฺตาย อาสนฺตาย ทสนฺตาย สงฺขฺยาย ปฐมนฺตาย อสฺมินฺติ สตฺตมฺยตฺเถ โฑ โหติ, สา เจ [Pg.189] สงฺขฺยา อธิกา โหติ, ย+ทสฺมินฺติ, ตํ เจ สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา โหติ. วีสติ อธิกา อสฺมึ สเตติ วีสํสตํ.

Hậu tố ḍa được dùng sau một số từ ở biến cách thứ nhất tận cùng bằng sati, uti, īsa, āsa, dasa, trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy ‘trong đó’, nếu số từ ấy có nghĩa là ‘hơn’, và nếu cái ‘trong đó’ là một trăm, một ngàn, hoặc một trăm ngàn. (Ví dụ:) vīsati adhikā asmiṃ sate iti (hai mươi hơn trong một trăm này) thành vīsaṃsataṃ (một trăm hai mươi).

๑๓๙. เฑ สติสฺส ติสฺสติ

139. Khi ḍa theo sau, ti của sati (bị xóa bỏ).

เฑ ปเร สตฺยนฺตสฺส ติการสฺส โลโป โหติ. เอกวีสํสตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา. ตึสติ อธิกา อสฺมึ สตาทิเกติ ตึสสตํ เอกตึสสตํ อิจฺจาทิ. อุตฺยนฺตายนวุติ อธิกา อสฺมึ สตาทิเกติ นวุตํสตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา. อีสนฺตาย-จตฺตาลีสํ อธิกา อสฺมึ สเต สหสฺเส สตสหสฺเสติ จตฺตาลีสสต+มิจฺจาทิ. อาสนฺตาย เอวํ, ปญฺญาสํสต+มิจฺจาทิ. ทสนฺตาย-เอกาทสํสต+มิจฺจาทิ.

Khi ḍa theo sau, âm ti của từ tận cùng bằng sati bị xóa bỏ. (Ví dụ:) ekavīsaṃsataṃ sahassaṃ vā satasahassaṃ (một trăm/một ngàn/một trăm ngàn cộng hai mươi mốt). Tiṃsati adhikā asmiṃ satādike iti tiṃsasataṃ (một trăm ba mươi), ekatiṃsasataṃ (một trăm ba mươi mốt) v.v... Đối với từ tận cùng bằng uti: navuti adhikā asmiṃ satādike iti navutaṃsataṃ sahassaṃ vā satasahassaṃ (một trăm/một ngàn/một trăm ngàn cộng chín mươi). Đối với từ tận cùng bằng īsa: cattālīsaṃ adhikā asmiṃ sate sahasse satasahasse iti cattālīsasataṃ v.v... (một trăm bốn mươi). Đối với từ tận cùng bằng āsa cũng vậy: paññāsaṃsataṃ v.v... (một trăm năm mươi). Đối với từ tận cùng bằng dasa: ekādasaṃsataṃ v.v... (một trăm mười một).

๕๑. ตสฺส ปูรเณ+กาทสาทิโต วา

51. (Hậu tố ḍa được dùng) tùy chọn sau ekādasa v.v... trong ý nghĩa ‘sự hoàn thành của nó’ (số thứ tự).

ฉฏฺฐิยนฺตาเย+กาทสาทิกาย สํขฺยาย โฑ โหติ ปูรณตฺเถ วิภาสา. สา สํขฺยา ปูริยเต เยน ตํ ปูรณํ. เอกาทสนฺนํ ปูรโณ เอกาทโส. อญฺญตฺร ‘‘ม ปญฺจาทิกตีหี’’ติ โม, เอกาทสโม. วีสติยา ปูรโณ วีโส วีสติโม, ตึโส, ตึสติโม. วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นิจฺจํ จตฺตาลีโส ปญฺญาโส.

Hậu tố ḍa được dùng tùy chọn sau số từ ekādasa v.v... ở biến cách thứ sáu trong ý nghĩa ‘sự hoàn thành’. Cái mà nhờ đó số được hoàn thành gọi là pūraṇa (số thứ tự). (Ví dụ:) ekādasannaṃ pūraṇo (cái hoàn thành của mười một) là ekādaso (thứ mười một). Trong trường hợp khác, theo quy tắc ‘‘ma pañcādikatīhī’’, hậu tố là ma, (nên có) ekādasamo. Vīsatiyā pūraṇo (cái hoàn thành của hai mươi) là vīso hoặc vīsatimo; (cái hoàn thành của ba mươi là) tiṃso, tiṃsatimo. Do từ vā (tùy chọn) có sự tùy chọn giới hạn, nên luôn là cattālīso (thứ bốn mươi), paññāso (thứ năm mươi).

๕๒. ม ปญฺจาทิกตีหิติ

52. (Hậu tố) ma (được dùng sau) pañca v.v... và kati.

มปจฺจเย ปญฺจโม, ปญฺจมี. สตฺตโม, สตฺตมี. อฏฺฐโม, อฏฺฐมี. กติโม, กติมี อิจฺจาทิ.

Với hậu tố ma: pañcamo (thứ năm, nam tính), pañcamī (thứ năm, nữ tính). Sattamo (thứ bảy), sattamī. Aṭṭhamo (thứ tám), aṭṭhamī. Katimo (thứ mấy), katimī, v.v...

๕๓. สถาทีน+มิ จติ

53. Và i (là sự thay thế cuối cùng) của sata v.v...

สตาทีนํ [Pg.190] โม จ อนฺตาเทโส อิ จ. สตสฺส ปูรโณ สติโม, สหสฺสิโม.

Hậu tố ma được dùng sau sata v.v..., và i thay thế cho âm cuối. (Ví dụ:) satassa pūraṇo (cái hoàn thành của một trăm) là satimo (thứ một trăm), sahassimo (thứ một ngàn).

๕๔. ฉา ฏฺฐ+ฏฺฐมาติ

54. (Các hậu tố) ṭṭha và ṭṭhama (được dùng sau) cha.

ฉสทฺทา ปูรณตฺเถ ฏฺฐ+ฏฺฐมา. ฉนฺนํ ปูรโณ ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม. อิตฺถิยํ ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี. ‘‘จตุตฺถทุติเยสฺเว+สํ ตติยปฐมา’’ติ นิปาตนา ปูรณตฺเถ ทฺวิโต ติโย ทฺวิสฺส ทุ จ, ติจตูหิ ติสฺส อ, ติย+ตฺถา จ ยถากฺกมํ, ทุติโย ตติโย, จตุตฺโถ.

Sau từ cha trong ý nghĩa ‘sự hoàn thành’ là các hậu tố ṭṭha và ṭṭhama. (Ví dụ:) channaṃ pūraṇo (cái hoàn thành của sáu) là chaṭṭho (thứ sáu), chaṭṭhamo. Ở nữ tính là chaṭṭhī, chaṭṭhamī. Do sự hình thành bất quy tắc theo quy tắc ‘‘Catutthadutiyesve saṃ tatiyapaṭhamā’’, trong ý nghĩa ‘sự hoàn thành’, sau dvi là tiya và dvi đổi thành du; sau ti và catu lần lượt là tiya và ttha, và ti đổi thành ta; (do đó có) dutiyo (thứ hai), tatiyo (thứ ba), catuttho (thứ tư).

๕๕. เอกา กา+กฺย+สหาเย

55. Sau eka, (dùng) ka và kya trong nghĩa không có bạn đồng hành.

‘‘สติ พฺยภิจาเร วิเสสนํ สาตฺถกํ’’ติ ญายา สํขฺยาโต วิเสเสตุํ ‘‘อสหาเย’’ติ วุตฺตํ. เอกสฺมา อสหายตฺเถ ก+อากี โหนฺติ วา. เอโกว เอกโก, เอกากี, เอโก วา.

Theo quy luật: ‘Khi có sự sai khác, đặc tính từ mới có ý nghĩa’, từ ‘asahāye’ được nói đến để phân biệt với số đếm. Sau eka trong nghĩa không có bạn đồng hành, có thể có các hậu tố ka và ākī. Ekova (chỉ một) trở thành ekako, ekākī, hoặc eko.

๕๖. วจฺฉาทีหิ ตนุตฺเต ตโร

56. Sau vaccha v.v..., (dùng) taro trong nghĩa giảm thiểu.

วจฺฉาทีนํ สภาวสฺส ตนุตฺเต=กิญฺจิมตฺตาวเสเส ตโร โหติ. โส=สโก ภาโว สภาโว อตฺตนิยปวตฺตินิมิตฺตํ. สุสุตฺตสฺส ตนุตฺเต วจฺฉตโร, อิตฺถิยํ วจฺฉตรี. โยพฺพนสฺส ตนุตฺเต โอกฺขตโร. โอกฺขา=ทุติยวยฏฺฐโคโณ. อสฺสภาวสฺส ตนุตฺเต อสฺสตโร. คาโวติ ชาติสามตฺถิยสฺส ตนุตฺเต อุสภตโร. เอตฺถ ตนุตฺตํ อปฺปพลตา.

Sau các từ vaccha v.v..., khi bản chất của chúng bị giảm thiểu, nghĩa là chỉ còn lại một chút, thì có hậu tố taro. Sabhāvo là bản chất riêng của nó, là nguyên nhân cho sự vận hành của chính nó. Khi trạng thái còn non tơ giảm đi, (con bê đực) là vacchataro, giống cái là vacchatarī. Khi tuổi thanh xuân giảm đi, (con bò đực) là okkhataro. Okkhā là con bò đực ở độ tuổi thứ hai. Khi bản chất của con ngựa giảm đi, (nó là) assataro. Khi năng lực của loài bò giảm đi, (con bò đực) là usabhataro. Ở đây, sự giảm thiểu có nghĩa là ít sức mạnh.

๕๗. กิมฺหา นิทฺธารเณ รตร+รตมา

57. Sau kiṃ, (dùng) ratara và ratama trong nghĩa xác định.

กึสทฺทา [Pg.191] นิทฺธารเณ รตร+รตมา โหนฺติ. โก เอวาติ กตโร ภวตํ เทวทตฺโต, กตโร ภวตํ กฏฺโฐ. กตโม ภวตํ เทวทตฺโต, กตโม ภวตํ กฏฺโฐ. ภารทฺวาชานํ กตโม+สิ พฺรหฺเม.

Sau từ kiṃ, trong nghĩa xác định, có các hậu tố ratara và ratama. (Ví dụ:) Kataro bhavataṃ devadatto (ai trong hai ngài là Devadatta?), kataro bhavataṃ kaṭṭho (ai trong hai ngài là Kaṭṭha?). Katamo bhavataṃ devadatto (ai trong số các ngài là Devadatta?), katamo bhavataṃ kaṭṭho (ai trong số các ngài là Kaṭṭha?). Bhāradvājānaṃ katamo'si brahme (này Bà-la-môn, ngài là ai trong số các vị Bhāradvāja?).

๕๘. เตน ทตฺเต ลิ+ยาติ

58. Trong nghĩa ‘được ban cho bởi người ấy’, (dùng) la và iya.

ทตฺเต+ภิเธยฺเย ล+อิยา โหนฺติ พหุลาธิการา มนุสฺสสญฺญายํ. เทเวน ทตฺโต เทวโล เทวิโย, พฺรหฺมโล พฺรหฺมิโย. สีวโล สีวิโย สิสฺส ทีโฆ. เทว+พฺรหฺม+สิวาติ ตนฺนามกา มนุสฺสา. (รตฺตมิจฺจาทิอเนกตฺถตทฺธิตํ).

Trong nghĩa ‘được ban cho’, các hậu tố la và iya được dùng, theo quyền của quy tắc bahula (đa dạng), khi là tên người. Devena datto (được trời Deva ban cho) thành devalo, deviyo. (Tương tự) brahmalo, brahmiyo. Sīvalo, sīviyo, nguyên âm i của siva được trường hóa. Deva, brahma, siva là tên của những người đó. (Đây là phần taddhita nhiều nghĩa bắt đầu bằng ratta).

๕๙. ตสฺส ภาวกมฺเมสุตฺต+ตา+ตฺตน+ณฺย+เณยฺย+ณิ+ย+ณิยา

59. Trong nghĩa bản chất (bhāva) và hành động (kamma) của nó, (dùng các hậu tố) tta, tā, ttana, ṇya, ṇeyya, ṇa, iya, ṇiya.

ฉฏฺฐิยนฺตา ภาเว กมฺเม จ ตฺตาทโย โหนฺติ พหุลํ. น สพฺเพ ปจฺจยา สพฺพโต โหนฺติ อญฺญตฺรตฺต+ตาหิ. ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทาติ ภาโว สทฺทปวตฺตินิมิตฺตํ. วุตฺตญฺจ –

Sau một từ ở cách thứ sáu, các hậu tố tta v.v... được dùng một cách đa dạng trong nghĩa bản chất (bhāva) và hành động (kamma). Không phải tất cả các hậu tố đều được dùng sau tất cả các từ, ngoại trừ tta và tā. Bhāva là nguyên nhân cho sự vận hành của một từ, vì từ đó mà nhận thức và từ ngữ phát sinh. Và đã được nói rằng –

โหนฺตฺย+สฺมา สทฺทพุทฺธีติ, ภาโว ตํ สทฺทวุตฺติยา;

นิมิตฺตภูตํ นามญฺจ, ชาติ ทพฺพํ กฺริยา คุโณติ.

Bản chất (bhāva) là cái từ đó mà từ ngữ và nhận thức phát sinh; nó là nguyên nhân cho sự vận hành của từ; và nó có thể là tên riêng, chủng loại, vật thể, hành động, hoặc phẩm chất.

นีลสฺส ปฏสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาติ คุโณ ภาโว. เอตฺถ นีลคุณวเสน ปเฏ นีลสทฺทสฺส วุตฺติยา ปฏพุทฺธิยา นิมิตฺตํ ภาโว นาม. นีลสฺส คุณสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาติ นีลคุณชาติ, เอตฺถ นีลคุณชาติ นิมิตฺตํ หุตฺวา นีลสทฺทสฺส คุณวุตฺติยา [Pg.192] นีลคุณชาติ นิมิตฺตํ. โคตฺตํ โคตาติ โคชาติ, เอตฺถ ชาติสทฺทานํ ทพฺพวุตฺติยา สติ ชาติ นิมิตฺตํ. ปาจกสฺส ภาโว ปาจกตฺตํติ กฺริยาสมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว, เอตฺถ ปจนกฺริยาสมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว. ทณฺฑิตฺตํ วิสาณิตฺตํ ราชปุริสตฺตํติ ทณฺฑ+วิสาณ+ราชทพฺพานํ สมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว, ทณฺฑีตฺยาทิสทฺทปวตฺติยา นิมิตฺตตฺตา.

Bản chất của tấm vải xanh (nīlassa paṭassa bhāvo) là nīlattaṃ, nīlatā (màu xanh); ở đây phẩm chất là bhāva. Ở đây, nhờ vào phẩm chất màu xanh, nguyên nhân cho sự vận hành của từ ‘xanh’ đối với tấm vải và cho nhận thức về tấm vải (là màu xanh) được gọi là bhāva. Bản chất của phẩm chất màu xanh (nīlassa guṇassa bhāvo) là nīlattaṃ, nīlatā, tức là chủng loại của phẩm chất màu xanh; ở đây, chủng loại của phẩm chất màu xanh trở thành nguyên nhân cho sự vận hành của từ ‘xanh’ đối với phẩm chất. Gottaṃ, gotā là chủng loại bò (gojāti); ở đây, khi các từ chỉ chủng loại được áp dụng cho một vật thể, chủng loại là nguyên nhân. Bản chất của người nấu ăn (pācakassa bhāvo) là pācakattaṃ, tức là sự liên quan đến hành động (nấu ăn) là bhāva. Daṇḍittaṃ, visāṇittaṃ, rājapurisattaṃ là sự liên quan đến các vật thể gậy, sừng, vua là bhāva, vì nó là nguyên nhân cho sự vận hành của các từ như daṇḍī v.v...

เทวทตฺตสฺส ภาโว เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สูริยตฺตํติ ตทวตฺถา วิเสสสามญฺญํ, เทวทตฺตสฺส พาลตาทิอวตฺถาเภโท, จนฺทสฺส กลาทิอวตฺถเภโท จ, สูริยสฺส มนฺทปฏุตาทิอวตฺถาเภโท จ สามญฺญํ, ตเทตฺถ นิมิตฺตํ. เอตฺถ วิชฺชมานปทตฺถานํ วิสยภูตสญฺญาสทฺทานํ ปวตฺตินิมิตฺตํ วุตฺตํ. อากาสตฺตํ อภาวตฺตํติ, ตตฺถ ฆฏากาส+ปีฐรากาส, ปฏาภาว+ฆฏาภาวาทินา อุปจริตเภทสามญฺญํ ภาโว.

Bản chất của Devadatta là devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattaṃ, đó là tính phổ quát của một trạng thái cụ thể; sự khác biệt về trạng thái của Devadatta như tuổi thơ v.v..., sự khác biệt về trạng thái của mặt trăng như các tuần trăng v.v..., và sự khác biệt về trạng thái của mặt trời như mờ hay sáng v.v..., tính phổ quát đó là nguyên nhân ở đây. Ở đây, nguyên nhân cho sự vận hành của các danh từ riêng, vốn là đối tượng của các ý nghĩa từ ngữ hiện hữu, đã được nói đến. Ākāsattaṃ, abhāvattaṃ: ở đó, tính phổ quát của các sự khác biệt được dùng theo nghĩa ẩn dụ như ‘không gian trong cái bình’, ‘không gian trong cái ghế’, ‘sự không tồn tại của tấm vải’, ‘sự không tồn tại của cái bình’ v.v... là bhāva.

ตฺตน-ปุถุชฺชนตฺตนํ. เวทนาย ภาโว เวทนตฺตนํ, รสฺโส. เอวํ ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ.

Ttana: puthujjanattanaṃ (trạng thái phàm phu). Bản chất của cảm thọ (vedanāya bhāvo) là vedanattanaṃ, nguyên âm được rút ngắn. Tương tự, jāyattanaṃ (trạng thái làm vợ), jārattanaṃ (trạng thái làm tình nhân).

ณฺย-อลสสฺส ภาโว กมฺมํ วา อาลสฺยํ, เอตฺถ ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อ-โลเป ‘‘สราน+มาทิสฺสา’’ทินา อากาโร, เอว+มุปริ จ. พฺราหฺมณสฺส ภาโว พฺรหฺมญฺญํ, ญฺญการปุพฺพรูปานิ. จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รญฺโญ ภาโว รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ, เวสมํ, ณปจฺจโย. สขิโน ภาโว สขฺยํ, วาณิชฺชํ, อาโรคฺยํ, โอทคฺยํ, อานณฺยํ, ทุพฺพลฺยํ, พลฺยํ, ปณฺฑิจฺจํ, พาหุสฺสจฺจํ, โปโรหิจฺจํ. มุฏฺฐสฺสติสฺส ภาโว มุฏฺฐสฺสจฺจํ, อิโลโป. โกสลฺลํ, เวปุลฺลํ. สมานสฺส ภาโว สามญฺญํ, เปริสฺสํ, โสมนสฺสํ, โทมนสฺสํ, โสวจสฺสํ, โทวจสฺสํ, นิปกสฺส [Pg.193] ภาโว เนปกฺกํ, อาธิกฺกํ, ทุภคสฺส ภาโว โทภคฺคํ, สรูปสฺส ภาโว สารุปฺปํ, โอปมฺมํ, โสขุมฺมํ, ตถสฺส ภาโว ตจฺฉํ. ทุมฺเมธสฺส ภาโว ทุมฺเมชฺฌํ. เภสชสฺส ภาโว เภสชฺชํ, พฺยาวฏสฺส กมฺมํ เวยฺยาวจฺจํ ยถา เวยฺยากรณํ.

Ṇya: Bản chất hay hành động của người lười biếng (alasassa bhāvo kammaṃ vā) là ālasyaṃ; ở đây, sau khi âm a bị xóa theo quy tắc ‘lopo'vaṇṇi...’, nguyên âm đầu được trường hóa theo quy tắc ‘sarānamādissā...’, và tương tự ở trên. Bản chất của Bà-la-môn (brāhmaṇassa bhāvo) là brahmaññaṃ, có sự đồng hóa thành ññ. Cāpalyaṃ (sự nông nổi), nepuññaṃ (sự khéo léo), pesuññaṃ (sự nói xấu), bản chất của vua (rañño bhāvo) là rajjaṃ (vương quyền), ādhipaccaṃ (quyền tối cao), dāyajjaṃ (quyền thừa kế), vesammaṃ, vesamaṃ (sự không bình đẳng, với hậu tố ṇa). Bản chất của người bạn (sakhino bhāvo) là sakhyaṃ (tình bạn), vāṇijjaṃ (thương mại), ārogyaṃ (sức khỏe), odagyaṃ (sự hân hoan), ānaṇyaṃ (sự không mắc nợ), dubbalyaṃ (sự yếu đuối), balyaṃ (sức mạnh), paṇḍiccaṃ (trí tuệ), bāhussaccaṃ (sự học rộng), porohiccaṃ (chức tư tế). Bản chất của người đãng trí (muṭṭhassatissa bhāvo) là muṭṭhassaccaṃ, âm i bị xóa. Kosallaṃ (sự thiện xảo), vepullaṃ (sự dồi dào). Bản chất của sự bình thường (samānassa bhāvo) là sāmaññaṃ (tính phổ quát), perissaṃ, somanassaṃ (hỷ), domanassaṃ (ưu), sovacassaṃ (sự dễ bảo), dovacassaṃ (sự khó bảo), bản chất của người thận trọng (nipakassa bhāvo) là nepakkaṃ (sự thận trọng), ādhikkaṃ (sự thái quá), bản chất của người bất hạnh (dubhagassa bhāvo) là dobhaggaṃ (sự bất hạnh), bản chất của sự tương xứng (sarūpassa bhāvo) là sāruppaṃ (sự tương xứng), opammaṃ (sự tương tự), sokhummaṃ (sự vi tế), bản chất của sự thật (tathassa bhāvo) là tacchaṃ (sự thật). Bản chất của người ngu dốt (dummedhassa bhāvo) là dummejjhaṃ (sự ngu dốt). Bản chất của thuốc (bhesajassa bhāvo) là bhesajjaṃ (y dược), hành động của người bận rộn (byāvaṭassa kammaṃ) là veyyāvaccaṃ (sự phục vụ), tương tự như veyyākaraṇaṃ.

เณยฺย-สุจิโน ภาโว โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ, กปิสฺส ภาโว กาเปยฺยํ. สฐสฺส ภาโว กมฺมํ วา สาเฐยฺยํ.

Ṇeyya: Bản chất của người trong sạch (sucino bhāvo) là soceyyaṃ (sự trong sạch), ādhipateyyaṃ (quyền tối cao), bản chất của con khỉ (kapissa bhāvo) là kāpeyyaṃ (bản chất loài khỉ). Bản chất hay hành động của kẻ xảo trá (saṭhassa bhāvo kammaṃ vā) là sāṭheyyaṃ (sự xảo trá).

ณ-ครูนํ ภาโว คารวํ, อุ อวง. ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ, ‘‘โกสชฺชา’’ทินา อุสฺส อตฺตํ ทฺวิตฺตญฺจ. ปรมานํ ภาโว ปารมี, วีปจฺจโย. สมคฺคานํ ภาโว สามคฺคี.

Ṇa: Bản chất của những người đáng kính (garūnaṃ bhāvo) là gāravaṃ (sự kính trọng), u trở thành ava. Pāṭavaṃ (sự lanh lợi), ajjavaṃ (sự ngay thẳng), maddavaṃ (sự nhu hòa). Theo quy tắc ‘kosajjā’ v.v..., u trở thành a và được lặp lại. Bản chất của những điều tối thượng (paramānaṃ bhāvo) là pāramī (sự toàn hảo), với hậu tố ī. Bản chất của sự hòa hợp (samaggānaṃ bhāvo) là sāmaggī (sự hòa hợp).

อิย-อธิปติโน ภาโว อธิปติยํ, ปณฺฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สูริยํ.

Iya: Bản chất của người lãnh đạo (adhipatino bhāvo) là adhipatiyaṃ (quyền lãnh đạo), paṇḍitiyaṃ (sự thông thái), bahussutiyaṃ (sự học rộng), naggiyaṃ (sự trần truồng), sūriyaṃ (sự anh hùng).

ณิย-อลสสฺส ภาโว กมฺมํ วา อาลสิยํ, ตาลุสิยํ, มนฺทิยํ, ทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ.

Ṇiya: Bản chất hay hành động của người lười biếng (alasassa bhāvo kammaṃ vā) là ālasiyaṃ (sự lười biếng), tālusiyaṃ, mandiyaṃ (sự chậm chạp), dakkhiyaṃ (sự khéo léo), porohitiyaṃ (chức tư tế), veyyattiyaṃ (sự thông thạo).

กถํ รามณียกํติ, สกตฺเถ กนฺตา เณน สิทฺธา. กมฺมํ=กฺริยา, ตตฺถ อลสสฺส กมฺมํ อลสตฺตํ อลสตา อลสตฺตนํ อาลสฺยํ อาลสิยํ วา.

Hỏi: rāmaṇīyakaṃ được hình thành như thế nào? Đáp: Nó được hình thành từ kanta trong chính nghĩa của nó với hậu tố ṇa. Kammaṃ = kriyā (hành động). Ở đó, hành động của người lười biếng (alasassa kammaṃ) là alasattaṃ, alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, hoặc ālasiyaṃ.

๑๒๒. สกตฺเถติ

122. Trong chính nghĩa của nó.

สกตฺเถปิ ยถาโยคํ ตฺตาทโย โหนฺติ. ยถาภูตเมว ยถาภุจฺจํ, การุญฺญํ, ปตฺตกลฺลํ. อากาสานนฺตเมว อากาสานญฺจํ, เอตฺถ อการโลโป, ตสฺส เจ ปุพฺพรูเป จ กเต ‘‘ตทมินา’’ทินา นสฺส ญฺโญ จ โลโป จ โหติ, กายปาคุญฺญตา.

Các hậu tố tta v.v... cũng được dùng một cách thích hợp trong chính nghĩa của từ. Yathābhūtameva (đúng như thật) thành yathābhuccaṃ, kāruññaṃ (lòng bi mẫn), pattakallaṃ (sự đúng lúc). Ākāsānantameva (không gian vô biên) thành ākāsānañcaṃ; ở đây, âm a bị xóa, và sau khi đồng hóa, theo quy tắc ‘tadaminā’ v.v..., n trở thành ññ và bị xóa. Kāyapāguññatā (sự nhanh nhẹn của thân).

๖๐. พฺย วทฺธทาสา วา

60. Sau vaddhā và dāsa, (dùng) bya, tùy chọn.

ฉฏฺฐิยนฺตา [Pg.194] วทฺธา ทาสา จ พฺโย โหติ ภาวกมฺเมสุ. วทฺธสฺส ภาโว กมฺมํ วา วทฺธพฺยํ, วทฺธตา. ทาสสฺส ภาโว กมฺมํ วา ทาสพฺยํ, ทาสฺยํ, ทาสตา. กถํ วทฺธวํติ, เณ วาคโม.

Sau các danh từ `vaddha` và `dāsa` ở biến cách thứ sáu, hậu tố `bya` được dùng trong nghĩa trạng thái (bhāva) và hành động (kamma). Trạng thái hay hành động của `vaddha` là `vaddhabyaṃ`, `vaddhatā`. Trạng thái hay hành động của `dāsa` là `dāsabyaṃ`, `dāsyaṃ`, `dāsatā`. Câu hỏi: `vaddhavaṃ` được thành lập như thế nào? Do sự thêm vào của `va` khi có hậu tố `ṇa`.

๖๑. นส ยุวา โพ จ วสฺส

61. Sau `yuva`, `ṇa` và `ya` (được dùng), và `va` (của `yuva`) được thay thế bằng `bo`.

ฉฏฺฐิยนฺตา ยุวสทฺทา ภาวกมฺเมสุ นณ วา โหติ วสฺส โพ จ. ยุวสฺส ภาโว โยพฺพนํ, ยุวตฺตํ ยุวตา วา.

Sau danh từ `yuva` ở biến cách thứ sáu, các hậu tố `na` và `ṇa` được dùng tùy chọn trong nghĩa trạng thái và hành động, và `va` (của `yuva`) được thay thế bằng `bo`. Trạng thái của `yuva` là `yobbanaṃ`, hoặc `yuvattaṃ`, `yuvatā`.

๖๒. อณฺวาทิตฺวิ+โมติ

62. Sau `aṇu` v.v... (hậu tố) `ima` (được dùng).

ภาเว วา อิโม. อณุโน ภาโว อณิมา, ลฆิมา, มหโต ภาโว มหิมา. กิสสฺส ภาโว กสิมา.

Hậu tố `ima` được dùng tùy chọn trong nghĩa trạng thái. Trạng thái của `aṇu` là `aṇimā`, (trạng thái của `laghu` là) `laghimā`, trạng thái của `mahat` là `mahimā`. Trạng thái của `kisa` là `kasimā`.

๑๓๓. กิส+มหต+มิเม กส, มหาติ

133. Khi `ima` theo sau, `kisa` và `mahat` (lần lượt) trở thành `kasa` và `mahā`.

อิมมฺหิ มหโต มโห จ กิสสฺส กสาเทโส จ โหติ.

Khi `ima` theo sau, `mahat` được thay thế bằng `maha`, và `kisa` được thay thế bằng `kasa`.

๖๓. ภาวา เตน นิพฺพตฺเตติ

63. Từ một từ chỉ hành động, (hậu tố `ima` được dùng) trong nghĩa 'được tạo ra bởi cái đó'.

กฺริยาวาจกสทฺทโต อิโม, ปาเกน นิพฺพตฺตํ ปากิมํ, เสกิมํ.

Hậu tố `ima` được dùng sau một từ chỉ hành động. `pākimaṃ` là 'được tạo ra bởi sự nấu nướng (`pāka`)', `sekimaṃ` (là 'được tạo ra bởi sự tưới tẩm (`seka`)').

๑๒๗. โกสชฺชา+ชฺชว+ปาริสชฺช+โสหชฺช+มทฺทวา+ริสฺสา+สภา+ชญฺญ+เถยฺย+ พาหุสจฺจา

127. `kosajja, ajjava, pārisajja, sohajja, maddava, ārissa, āsabha, ājañña, theyya, bāhusacca`.

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต ณานุพนฺเธ. กุสีตสฺส ภาโวติ ภาเว ณฺโย โหติ, อิมินา อีสฺส อกาเร จ ตสฺส เช จ [Pg.195] กเต ยสฺส ปุพฺพรูปํ, โกสชฺชํ. อุชุโน ภาเว อชฺชวํติ โณ, อิมินา อุสฺส อตฺตํ, ‘‘อุวณฺณสฺสา+วง สเร’’ติ อวงอาเทเส ชสฺส ทฺวิตฺตํ. ปริสาสุ สาธูติ วากฺเย ‘‘ณฺโย ตตฺถ สาธู’’ติ ณฺโย, อิมินา ชาคโม จ, ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ อาสฺส รสฺเส จ กเต ชสฺส ปุพฺพรูปํ, ปาริสชฺโช. อิมินา กเมน วากฺเยเนว สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. สุหทโยว สุหชฺโช, ตสฺส ภาโว โสหชฺชํ, อิมินา อยโลโป. มุทุโน ภาโว มทฺทวํ, อิมินา อุสฺส อตฺตํ. อิสิโน อิทํ ภาโว วา อาริสฺสํ, ณฺยปจฺจเย อิมินา อารญาคเม ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อนฺตอิการโลโป จ. อุสภสฺส อิทํ ภาโว วา อาสภํ, อิมินา อุสฺส อา. อาชานียสฺส ภาโว อาชญฺญํ, อิมินา ยโลเป ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อีการโลโป. เถนสฺส ภาโว เถยฺยํ, อิมินา นสฺส ยกาโร. พหุสฺสุตสฺส ภาโว พาหุสจฺจํ, อิมินา อุสฺส อกาโร สํโยคาทิโลโป. (ภาวตทฺธิตํ).

Các từ này được thành lập một cách bất quy tắc với các hậu tố có `ṇa` là ký hiệu. `kosajjaṃ` (sự lười biếng): trong nghĩa trạng thái từ `kusīta`, hậu tố `ṇya` được dùng; bởi quy tắc này, `ī` trở thành `a`, `t` trở thành `j`, và `y` được đồng hóa. `ajjavaṃ` (sự ngay thẳng): trong nghĩa trạng thái từ `uju`, hậu tố `ṇa` được dùng; bởi quy tắc này, `u` trở thành `a`, và theo quy tắc 'uvaṇṇassā+vaṅa sare', `u` được thay bằng `ava`, và `j` được điệp mẫu. `pārisajjo` (thành viên hội chúng): trong câu 'giỏi trong hội chúng', hậu tố `ṇya` được dùng theo quy tắc 'ṇyo tattha sādhū'; bởi quy tắc này, `j` được thêm vào, và theo quy tắc 'byañjane dīgharassā', `ā` được rút ngắn, và `j` được đồng hóa. Sự hình thành của các từ (còn lại) nên được hiểu theo cách tương tự qua các câu (giải thích). `suhajjo` là từ `suhadaya`, trạng thái của nó là `sohajjaṃ`, bởi quy tắc này, `aya` bị xóa. Trạng thái của `mudu` là `maddavaṃ`, bởi quy tắc này, `u` trở thành `a`. 'Cái này của `isi`' hoặc trạng thái (của `isi`) là `ārissaṃ`, với hậu tố `ṇya`, bởi quy tắc này, `āra` được thêm vào và theo quy tắc 'lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ', nguyên âm `i` cuối bị xóa. 'Cái này của `usabha`' hoặc trạng thái (của `usabha`) là `āsabhaṃ`, bởi quy tắc này, `u` trở thành `ā`. Trạng thái của `ājānīya` là `ājaññaṃ`, bởi quy tắc này, `ya` bị xóa và theo quy tắc 'lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ', `ī` bị xóa. Trạng thái của `thena` là `theyyaṃ`, bởi quy tắc này, `n` trở thành `y`. Trạng thái của `bahussuta` là `bāhusaccaṃ`, bởi quy tắc này, `u` trở thành `a` và phụ âm đầu của cụm phụ âm bị xóa. (Hết phần hậu tố chỉ trạng thái).

๖๔. ตร+ตมิ+สฺสิกิ+ยิ+ฏฺฐา+ติสเย

64. Các hậu tố `tara`, `tama`, `issika`, `iya`, `iṭṭha` (được dùng) trong nghĩa so sánh hơn và so sánh nhất.

อติสเย วตฺตมานโต โหนฺเต+เต ปจฺจยา. อติสเยน ปาโป ปาปตโร ปาปตโม ปาปิสฺสิโต ปาปิโย ปาปิฏฺโฐ, อิตฺถิยํ ปาปตรา อิจฺจาทิ. อติสยปฺปจฺจยนฺตาปิ อติสยปฺปจฺจโย, อติสเยน ปาปิฏฺโฐ ปาปิฏฺฐตโร ปาปิฏฺฐตโม. เอวํ ปฏุตโร ปฏุตโม, ปฏิสฺสิโก, ปฏิโย, ปฏิฏฺโฐ, วรตโร อิจฺจาทิ ปณีตตโร อิจฺจาทิ จ.

Các hậu tố này được dùng sau một từ trong nghĩa vượt trội. 'Rất xấu' là `pāpataro`, `pāpatamo`, `pāpissito`, `pāpiyo`, `pāpiṭṭho`; ở giống cái là `pāpatarā` v.v... Hậu tố so sánh cũng có thể được thêm vào một từ đã có hậu tố so sánh, 'rất rất xấu' là `pāpiṭṭhataro`, `pāpiṭṭhatamo`. Tương tự, `paṭutaro`, `paṭutamo`, `paṭissiko`, `paṭiyo`, `paṭiṭṭho`, `varataro` v.v... và `paṇītataro` v.v...

๑๓๕. โช วุทฺธสฺสิ+ยิ+ฏฺเฐสุ

135. `vuddha` được thay thế bằng `ja` khi `iya` và `iṭṭha` theo sau.

วุทฺธสฺส [Pg.196] โช โหติ อิยอิฏฺเฐสุ. อติสเยน วุทฺโธ เชยฺโย เชฏฺโฐ, ชาเทเส ปุพฺพสรโลเป ลุตฺตา สรา อิสฺส เอกาเร จ ยสฺส ทฺวิตฺตํ.

`vuddha` trở thành `ja` khi `iya` và `iṭṭha` theo sau. 'Rất già/lớn' là `jeyyo`, `jeṭṭho`. Khi `ja` được thay thế, nguyên âm trước bị xóa, nguyên âm `i` đã bị xóa trở thành `e`, và `y` được điệp mẫu.

๑๓๖. พาฬฺห+นฺติก+ปสตฺถานํ สาธ+เนท+สา

136. `bāḷha`, `antika`, và `pasattha` (lần lượt) trở thành `sādha`, `neda`, và `sa`.

อิยอิฏฺเฐสุ พาฬฺห+นฺติก+ปสตฺถานํ สาธ+เนท+สา โหนฺติ ยถากฺกมํ. อติสเยน พาฬฺโห สาธิโย สาธิฏฺโฐ. อติสเยน อนฺติโก เนทิโย เนทิฏฺโฐ. อติสเยน ปสตฺโถ เสยฺโย เสฏฺโฐ, ปุพฺเพว สเร ลุตฺเต อิสฺส เอ ทฺวิตฺตญฺจ.

Khi `iya` và `iṭṭha` theo sau, `bāḷha`, `antika`, và `pasattha` lần lượt trở thành `sādha`, `neda`, và `sa`. 'Rất mạnh' là `sādhiyo`, `sādhiṭṭho`. 'Rất gần' là `nediyo`, `nediṭṭho`. 'Rất được tán thán' là `seyyo`, `seṭṭho`; như trước, khi nguyên âm bị xóa, `i` trở thành `e` và có sự điệp mẫu.

๑๓๗. กณ+กน+ปฺป+ยุวานํ

137. `appa` và `yuva` (lần lượt) trở thành `kaṇa` và `kana`.

อิยอิฏฺเฐสุ อปฺปยุวานํ กณ+กนา โหนฺติ ยถากฺกมํ. อติสเยน อปฺโป กณิโย กณิฏฺโฐ. อติสเยน ยุวา กนิโย กนิฏฺโฐ.

Khi `iya` và `iṭṭha` theo sau, `appa` và `yuva` lần lượt trở thành `kaṇa` và `kana`. 'Rất nhỏ' là `kaṇiyo`, `kaṇiṭṭho`. 'Rất trẻ' là `kaniyo`, `kaniṭṭho`.

๑๓๘. โลโป วี+มนฺตุ+วนฺตูนนฺติ

138. Sự biến mất của `vī`, `mantu`, và `vantu`.

อิยอิฏฺเฐสุ วี+มนฺตุ+วนฺตูนํ โลโป. อติสเยน เมธาวี เมธิโย เมธิฏฺโฐ. อติสเยน สติมา สติโย สติฏฺโฐ. อติสเยน คุณวา คุณิโย คุณิฏฺโฐ. เอตฺถ ยถากฺกมํ มนฺตฺวตฺเถ วี+มนฺตุ+วนฺตุ โหติ.

Khi `iya` và `iṭṭha` theo sau, `vī`, `mantu`, và `vantu` bị xóa. 'Rất trí tuệ' (`medhāvī`) là `medhiyo`, `medhiṭṭho`. 'Rất chánh niệm' (`satimā`) là `satiyo`, `satiṭṭho`. 'Rất có đức hạnh' (`guṇavā`) là `guṇiyo`, `guṇiṭṭho`. Ở đây, `vī`, `mantu`, và `vantu` lần lượt được dùng trong nghĩa sở hữu (`mantu`).

๖๕. ตนฺนิสฺสิเต ลฺโล

65. Trong nghĩa 'phụ thuộc vào cái đó', (hậu tố) `lla` (được dùng).

ลฺลปจฺจโย [Pg.197] โหติ ทุติยนฺตา ตนฺนิสฺสิตตฺเถ. เวทํ นิสฺสิตํ เวทลฺลํ. ทุฏฺฐุ นิสฺสิตํ ทุฏฺฐุลฺลํ. เวทนฺติ ตุฏฺฐิ. อิลฺเล สงฺขารํ นิสฺสิตํ สงฺขาริลฺลํ.

Hậu tố `lla` được dùng sau một từ ở biến cách thứ hai trong nghĩa 'phụ thuộc vào cái đó'. `vedallaṃ` là 'phụ thuộc vào cảm thọ (`veda`)'. `duṭṭhullaṃ` là 'phụ thuộc vào sự xấu xa'. `Veda` có nghĩa là sự hài lòng. Với hậu tố `illa`, 'phụ thuộc vào các hành' là `saṅkhārillaṃ`.

๖๖. ตสฺส วิการาวยเวสุ ณ+ณิก+เณยฺย+มยา

66. Trong nghĩa 'sự biến đổi của cái đó' và 'bộ phận của cái đó', các hậu tố `ṇa`, `ṇika`, `ṇeyya`, và `maya` được dùng.

ปกติยา อุตฺตร+มวตฺถนฺตรํ วิกาโร. ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา วิกาเร+วยเว จ ณาทโย โหนฺติ พหุลํ. ณ-อยโส วิกาโร อายสํ พนฺธนํ, สกาคโม. อุทุมฺพรสฺส อวยโว วิกาโร วา โอทุมฺพรํ ภสฺมํ ปณฺณํ วา. กาโปตํ มํสํ สตฺติ วา. ณิก-กปฺปาสสฺส วิกาโร กปฺปาสิกํ วตฺถํ. เณยฺย-เอณิสฺส วิกาโร+วยโว วา เอเณยฺยํ. โกสานํ วิกาโร โกเสยฺยํ วตฺถํ. มย-ติณานํ วิกาโร ติณมยํ, ทารุมยํ, นฬมยํ, มตฺติกามยํ, สุวณฺณมโย รโถ, รูปิยมยํ. ‘‘อญฺญสฺมึ’’ติ มโย, คุนฺนํ กรีสํ โคมยํ.

'Sự biến đổi' (`vikāra`) là một trạng thái khác với trạng thái tự nhiên ban đầu. Sau một danh từ ở biến cách thứ sáu, các hậu tố `ṇa` v.v... được dùng một cách đa dạng trong nghĩa 'sự biến đổi' và 'bộ phận'. `Ṇa`: sự biến đổi của sắt (`ayas`) là `āyasaṃ` (cái cùm sắt), có sự thêm vào của `sa`. Bộ phận hoặc sự biến đổi của cây sung (`udumbara`) là `odumbaraṃ` (tro hoặc lá). `kāpotaṃ` (thịt hoặc chân chim bồ câu). `Ṇika`: sự biến đổi của bông gòn (`kappāsa`) là `kappāsikaṃ` (vải bông). `Ṇeyya`: sự biến đổi hoặc bộ phận của con sơn dương (`eṇi`) là `eṇeyyaṃ`. Sự biến đổi của kén (`kosa`) là `koseyyaṃ` (vải lụa). `Maya`: sự biến đổi của cỏ là `tiṇamayaṃ`, `dārumayaṃ` (làm bằng gỗ), `naḷamayaṃ` (làm bằng sậy), `mattikāmayaṃ` (làm bằng đất sét), `suvaṇṇamayo ratho` (cỗ xe bằng vàng), `rūpiyamayaṃ` (làm bằng bạc). `maya` (cũng được dùng) trong nghĩa khác, phân của bò là `gomayaṃ`.

๖๗. ชตุโต สฺสณ วา

67. Sau `jatu`, các hậu tố `ssa` và `ṇa` được dùng tùy chọn.

วิการาวยเวสุ ชตุโต สฺสณ วา โหติ. เอตฺถ ‘‘วิการาวยเวสู’’ติ วตฺตนฺเตสุปิ พหุลาธิการา วิกาเรเยว โหติ. ชตุโน วิกาโร ชาตุสฺสํ ชตุมยํ.

Trong nghĩa 'sự biến đổi' và 'bộ phận', `ssa` và `ṇa` được dùng tùy chọn sau `jatu`. Ở đây, mặc dù quy tắc 'trong nghĩa sự biến đổi và bộ phận' đang được áp dụng, do quyền hạn của quy tắc 'một cách đa dạng', nó chỉ được dùng trong nghĩa 'sự biến đổi'. Sự biến đổi của nhựa cây là `jātussaṃ` hoặc `jatumayaṃ`.

๑๒๓. โลโปติ

123. Sự biến mất (của hậu tố).

พหุลํ ปจฺจยโลโปปิ. ‘‘ผลิตสฺส รุกฺขสฺส ผล+มวยโว วิกาโร จ, ปลฺลวิตสฺเสว ปลฺลวํ’’ติ วุตฺตตฺตา ผลาทโย [Pg.198] อวยวา วิการา จ โหนฺติ, ตสฺมา อิทํ วุจฺจติ ผลปุปฺผมูเลสุ วิการาวยเวสุ-ปิยาลสฺส ผลานิ ปิยาลานิ, มลฺลิกาย ปุปฺผานิ มลฺลิกา, อุสีรสฺส มูลํ อุสีรํ. ตํสทฺเทน วา ตทภิธานํ อเภโทปจาเรน, ตสฺมา ปจฺจยโลปํ วินาปิ สิชฺฌติ.

Cũng có sự biến mất của hậu tố một cách đa dạng. Bởi vì có nói rằng 'quả (`phala`) của một cây có quả là một bộ phận và cũng là một sự biến đổi, cũng như chồi non (`pallava`) của một cây đâm chồi', do đó quả v.v... là những bộ phận và những sự biến đổi. Vì vậy, điều này được nói liên quan đến quả, hoa, và rễ trong nghĩa 'sự biến đổi' và 'bộ phận' - quả của cây `piyāla` là `piyālāni`, hoa của cây lài (`mallikā`) là `mallikā`, rễ của cỏ hương bài (`usīra`) là `usīraṃ`. Hoặc, sự chỉ định được thực hiện bằng chính từ đó thông qua sự đồng nhất hóa ẩn dụ; do đó, nó có thể được hoàn thành ngay cả khi không có sự biến mất của hậu tố.

๖๘. สมูเห กณ+ณ+ณิกา

68. Trong nghĩa 'một tập hợp', các hậu tố `ka`, `ṇa`, và `ṇika` được dùng.

ฉฏฺฐิยนฺตา สมูเห กณ+ณ+ณิกา โหนฺติ. โคตฺตปจฺจยนฺตา กณ-ราชญฺญานํ สมูโห ราชญฺญกํ, มานุสกํ. อุกฺขาทีหิ อุกฺขานํ สมูโห โอกฺขกํ, ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ โอกาโร. โอฏฺฐกํ. อุรพฺภานํ สมูโห โอรพฺภกํ. ราชกํ, ราชปุตฺตกํ, หตฺถิกํ, เธนุกํ, มายูรกํ, กาโปตกํ, มาหิสกํ. ณ-กากานํ สมูโห กากํ, ภิกฺขํ. ณิก อจิตฺตา-อปูปานํ สมูโห อาปูปิกํ, สํกุลิกํ.

Các hậu tố kaṇa, ṇa, ṇika được dùng theo sau một danh từ ở sở hữu cách với ý nghĩa là ‘nhóm, bầy đàn’. Hậu tố kaṇa được dùng theo sau một danh từ tận cùng bằng một hậu tố gotra (dòng dõi): rājaññānaṃ samūho thành rājaññakaṃ (nhóm chiến sĩ), mānusakaṃ (nhóm người). Từ nhóm ukkhā v.v...: ukkhānaṃ samūho thành okkhakaṃ (bầy chấy), nguyên âm o là do quy tắc ‘saṃyoge kvaci’. Oṭṭhakaṃ (bầy lạc đà). Urabbhānaṃ samūho thành orabbhakaṃ (bầy cừu đực). Rājakaṃ (nhóm vua), rājaputtakaṃ (nhóm hoàng tử), hatthikaṃ (bầy voi), dhenukaṃ (bầy bò cái), māyūrakaṃ (bầy công), kāpotakaṃ (bầy bồ câu), māhisakaṃ (bầy trâu). Hậu tố ṇa: kākānaṃ samūho thành kākaṃ (bầy quạ), bhikkhaṃ (nhóm tỳ khưu). Hậu tố ṇika được dùng cho các vật vô tri: apūpānaṃ samūho thành āpūpikaṃ (nhóm bánh), saṃkulikaṃ (nhóm bánh ngọt).

๖๙. ชนาทีหิ ตาติ

69. Hậu tố tā được dùng sau jana v.v...

สมูหตฺเถ ตา. ชนานํ สมูโห ชนตา, คชตา, พนฺธุตา, คามตา, สหายตา, นาครตา. ตานฺตา สภาวโต อิตฺถิลิงฺคา.

Hậu tố tā được dùng với ý nghĩa là ‘nhóm, bầy đàn’. Janānaṃ samūho thành janatā (quần chúng), gajatā (bầy voi), bandhutā (nhóm bà con), gāmatā (nhóm làng mạc), sahāyatā (nhóm bạn bè), nāgaratā (nhóm thị dân). Các từ tận cùng bằng tā tự nhiên thuộc về nữ tánh.

มทนียนฺติ กรเณ+ธิกรเณ วา อนีเยน สิทฺธํ. ธูมายิตตฺตนฺติกฺตนฺตา นามธาตุโต ตฺเตน สิทฺธํ, ธูโม วิย อาจรตีติ ‘‘กตฺตุตา+โย’’ติ อาเย ‘‘คมนตฺถากมฺมกาธาเร จา’’ติ กฺตปจฺจเย อูอาคเม จ กเต ธูมายิตสฺส ภาโวติ ธูมายิตตฺตํ.

Từ madanīyaṃ được hình thành với hậu tố anīya trong ý nghĩa công cụ cách hoặc nơi chốn cách. Các từ dhūmāyitattaṃ và tiktantaṃ được hình thành từ một danh động từ với hậu tố tta. Dhūmo viya ācarati (nó hành xử như khói), theo quy tắc ‘kattutā+yo’ thêm āya, theo quy tắc ‘gamanatthākammakādhāre ca’ thêm hậu tố kta và thêm vào ū, trạng thái của dhūmāyita là dhūmāyitattaṃ.

๗๐. อิโย หิเตติ

70. Hậu tố iyo được dùng với ý nghĩa là hita (lợi ích).

หิตตฺเถ [Pg.199] อิโย. อุปาทานานํ หิตํ อุปาทานิยํ.

Hậu tố iyo được dùng với ý nghĩa là lợi ích. Upādānānaṃ hitaṃ thành upādāniyaṃ (lợi ích cho thủ).

๗๑. จกฺขาทิโต สฺโสติ

71. Hậu tố sso được dùng sau cakkhu v.v...

หิตตฺเถ สฺโส. จกฺขุโน หิตํ จกฺขุสฺสํ, อายุสฺสํ.

Hậu tố sso được dùng với ý nghĩa là lợi ích. Cakkhuno hitaṃ thành cakkhussaṃ (lợi ích cho mắt), āyussaṃ (lợi ích cho tuổi thọ).

๗๒. ณฺโย ตตฺถ สาธุ

72. Hậu tố ṇyo được dùng với ý nghĩa là ‘giỏi ở đó’.

สตฺตมฺยนฺตา ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ ณฺโย โหติ. สาธูติ กุสโล โยคฺโค หิโต วา. สภายํ กุสโล สพฺโภ, อาการโลโป. ปริสายํ สาธุ ปาริสชฺโช, ‘‘โกสชฺชา’’ทินา ชาคเม อการวุทฺธิ. เมธาย หิตํ เมชฺฌํ ฆตํ. ปาทานํ หิตํ ปชฺชํ เตลํ. ‘‘อญฺญสฺมึ’’ติ ณฺโย, รถํ วหตีติ รจฺฉา.

Hậu tố ṇyo được dùng theo sau một danh từ ở vị trí cách với ý nghĩa là ‘giỏi ở đó’. Sādhu có nghĩa là thiện xảo, thích hợp, hoặc lợi ích. Sabhāyaṃ kusalo thành sabbho (thiện xảo trong hội chúng), có sự lược bỏ nguyên âm ā. Parisāyaṃ sādhu thành pārisajjo (giỏi trong hội đồng), theo nhóm ‘kosajjā’ v.v... có sự thêm vào j và sự tăng trưởng của nguyên âm a. Medhāya hitaṃ thành mejjhaṃ ghataṃ (bơ tinh lọc lợi ích cho trí tuệ). Pādānaṃ hitaṃ thành pajjaṃ telaṃ (dầu lợi ích cho chân). Theo quy tắc ‘aññasmiṃ’ (trong ý nghĩa khác), hậu tố ṇyo được dùng: rathaṃ vahatīti thành racchā (con đường).

๗๓. กมฺมา นิย+ญฺญาติ

73. Hậu tố niya và ñña được dùng sau từ kamma.

กมฺมสทฺทา สาธฺวตฺเถ นิย+ญฺญา โหนฺติ. กมฺเม สาธุ กมฺมนิยํ กมฺมญฺญํ.

Các hậu tố niya và ñña được dùng sau từ kamma với ý nghĩa là ‘giỏi’. Kamme sādhu thành kammaniyaṃ, kammaññaṃ (giỏi trong công việc).

๗๔. กถาทิตฺวิ+โกติ

74. Hậu tố iko được dùng sau kathā v.v...

อิโก. กถายํ กุสโล กถิโก. ธมฺมกถิโก, สงฺคามิโก, ปวาสิโก, อุปวาสิโก.

Hậu tố iko. Kathāyaṃ kusalo thành kathiko (người giỏi nói chuyện). Dhammakathiko (người thuyết pháp), saṅgāmiko (người chiến đấu), pavāsiko (người sống ở nước ngoài), upavāsiko (người giữ trai giới).

๗๕. ปถาทีหิ เณยฺโยติ

75. Hậu tố ṇeyyo được dùng sau patha v.v...

เณยฺโย. ปเถ หิตํ ปาเถยฺยํ, สปติสฺมึ หิตํ สาปเตยฺยํ ธนํ. ปทีเปยฺยํ เตลํ.

Hậu tố ṇeyyo. Pathe hitaṃ thành pātheyyaṃ (lương thực đi đường). Sapatismiṃ hitaṃ thành sāpateyyaṃ dhanaṃ (tài sản). Padīpeyyaṃ telaṃ (dầu dùng cho đèn).

๗๖. ทกฺขิณายา+รเหติ

76. Từ dakkhiṇā với ý nghĩa là araha (xứng đáng).

อรหตฺเถ [Pg.200] เณยฺโย. ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย.

Hậu tố ṇeyyo được dùng với ý nghĩa là ‘xứng đáng’. Dakkhiṇaṃ arahatīti thành dakkhiṇeyyo (người xứng đáng được cúng dường).

๗๗. ราโย ตุมนฺตาติ

77. Hậu tố rāyo được dùng sau một từ tận cùng bằng tuṃ.

อรหตฺเถ ตุมนฺตา ราโย วา. ฆาเตตุํ อรหตีติ ฆาเตตายํ, ‘‘รานุพนฺเธ+นฺตสราทิสฺสา’’ติ อุํโลโป. ชาเปตายํ, ปพฺพาเชตายํ. วาติ กึ, ฆาเตตุํ. (สํกิณฺณตทฺธิตํ).

Hậu tố rāyo được dùng tùy chọn sau một từ tận cùng bằng tuṃ với ý nghĩa là ‘xứng đáng’. Ghātetuṃ arahatīti thành ghātetāyaṃ (xứng đáng bị giết), sự lược bỏ uṃ là do quy tắc ‘rānubandhe+ntasarādissā’. Jāpetāyaṃ (xứng đáng bị thiêu), pabbājetāyaṃ (xứng đáng bị trục xuất). Tại sao nói tùy chọn? Để có dạng ghātetuṃ. (Tạp loại Taddhita).

๗๘. ต+เมตฺถ+สฺส+ตฺถีติ มนฺตุ

78. Hậu tố mantu được dùng với ý nghĩa là ‘ở đó’, ‘ở đây’, ‘của nó’, ‘có’.

ปฐมนฺตา เอตฺถ อสฺส อตฺถีติ เอเตสฺว+ตฺเถสุ มนฺตุ โหติ. คาโว เอตฺถ เทเส อสฺส วา ปุริสสฺส สนฺตีติ โคมา, โคมนฺโต อิจฺจาทิ คุณวนฺตุสมํ.

Hậu tố mantu được dùng theo sau một danh từ ở chủ cách với các ý nghĩa là ‘ở đây’, ‘của nó’, ‘có’. Gāvo ettha dese assa vā purisassa santīti thành gomā, gomanto (người có bò) v.v... tương tự như guṇavantu.

อตฺถีติ วตฺตมานกาโลปาทานโต ภูตาหิ ภวิสฺสนฺตีหิ วา โคหิ น โคมา. กถํ โคมา อาสิ, โคมา ภวิสฺสตีติ. ตทาปิ วตฺตมานาหิเยว โคหิ โคมา, อาสิ ภวิสฺสตีติ ปทนฺตรา กาลนฺตรํ. อิติสทฺทโต วิสยนิยโม. วุตฺตญฺหิ –

Do việc dùng từ atthi (có) ở thì hiện tại, một người không được gọi là gomā (người có bò) vì những con bò đã có trong quá khứ hay sẽ có trong tương lai. Vậy làm thế nào (có thể nói) gomā āsi (ông ấy đã là người có bò), gomā bhavissati (ông ấy sẽ là người có bò)? Ngay cả khi đó, người ấy là gomā chính là vì những con bò hiện có (vào thời điểm đó); thì khác là do các từ khác như āsi và bhavissati. Từ iti giới hạn phạm vi. Vì đã được nói rằng –

ปหูเต จ ปสํสายํ, นินฺทายญฺจา+ติสายเน;

นิจฺจโยเค จ สํสคฺเค, โหนฺติ+เม มนฺตุอาทโยติ.

Trong ý nghĩa nhiều, tán thán, chê bai và quá mức; trong sự liên kết thường xuyên và sự giao thiệp, các hậu tố mantu v.v... này được dùng.

๑๓๔. อายุสฺสา+ยส มนฺตุมฺหิ

134. Khi hậu tố mantu theo sau, āyus được đổi thành āyas.

มนฺตุมฺหิ อายุสฺส อายสาเทโส โหติ. อายุ อสฺส อตฺถีติ อายสฺมา. โค อสฺโสติ ชาติสทฺทานํ ทพฺพาภิธาน- สามตฺถิยา [Pg.201] มนฺตฺวาทโย น โหนฺติ, ตถา คุณสทฺทานํ เสโต ปโฏติ. เยสํ ตุ คุณสทฺทานํ ทพฺพาภิธานสามตฺถิยํ นตฺถิ, เตหิ โหนฺเตว, พุทฺธิ อสฺส อตฺถีติ พุทฺธิมา. ‘‘วนฺตฺว+วณฺณา’’ติ วนฺตุมฺหิ รูปวา รสวา คนฺธวา สทฺทวา. ‘‘ทณฺฑาทิตฺวิ+กอี วา’’ติ อิก+อี, รสี รสิโก, รูปี รูปิโก, คนฺธี คนฺธิโกติ.

Khi hậu tố mantu theo sau, āyus được thay thế bằng āyas. Āyu assa atthīti thành āyasmā (ngài, bậc trưởng lão). Các hậu tố như mantu không được dùng với các danh từ chỉ chủng loại như go (con bò) khi chúng chỉ bản chất sự vật, cũng như với các danh từ chỉ phẩm chất như seto paṭo (tấm vải trắng). Nhưng đối với những danh từ chỉ phẩm chất không có khả năng chỉ một sự vật, các hậu tố này vẫn được dùng, buddhi assa atthīti thành buddhimā (người có trí tuệ). Theo quy tắc ‘Vantva+vaṇṇā’, với hậu tố vantu có các từ rūpavā (có sắc), rasavā (có vị), gandhavā (có hương), saddavā (có tiếng). Theo quy tắc ‘Daṇḍāditvi+kaī vā’, các hậu tố ika và ī được dùng: rasī, rasiko (có vị), rūpī, rūpiko (có sắc), gandhī, gandhiko (có hương).

๗๙. วนฺตฺว+วณฺณาติ

79. Hậu tố vantu được dùng sau các từ chỉ màu sắc.

วนฺตุ. ปสตฺถํ สีล+มสฺส อตฺถีติ สีลวา. ปหุตา ปสตฺถา วา ปญฺญา อสฺส อตฺถีติ ปญฺญวา.

Hậu tố vantu. Pasatthaṃ sīla+massa atthīti thành sīlavā (người có giới hạnh đáng tán thán). Pahutā pasatthā vā paññā assa atthīti thành paññavā (người có trí tuệ dồi dào hoặc đáng tán thán).

๘๐. ทณฺฑาทิตฺวิ+ก+อี วาติ

80. Hậu tố ika và ī được dùng tùy chọn sau daṇḍa v.v...

อิก+อี โหนฺติ วา มนฺตตฺเถ. พหุลํวิธานา กุโตจิสทฺทโต ทฺเว โหนฺติ, กุโต เจ+กเมกํว. นิจฺจยุตฺโต ทณฺโฑ อสฺส อตฺถีติ ทณฺฑิโก ทณฺฑี. คนฺธิโก คนฺธี. วาตฺเวว, ทณฺฑวา.

Các hậu tố ika và ī được dùng tùy chọn với ý nghĩa của mantu (sở hữu). Do quy tắc áp dụng linh hoạt, từ một số từ có thể dùng cả hai, từ một số từ khác chỉ dùng một. Niccayutto daṇḍo assa atthīti thành daṇḍiko, daṇḍī (người có gậy). Gandhiko, gandhī (người có hương thơm). Chính vì tùy chọn, nên cũng có dạng daṇḍavā.

‘‘อุตฺตมิเณว ธนา อิโก’’ติ คณสุตฺเตน อิโก ธนิโก. อญฺโญ ธนี ธนวา.

Theo gaṇasutta “uttamiṇeva dhanā iko”, hậu tố iko [được thêm vào sau danh từ dhana] thành dhaniko (người cho vay). Trường hợp khác là dhanī, dhanavā (người có của).

‘‘อสนฺนิหิเต อตฺถา’’ อสนฺนิหิโต อตฺโถ อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก อตฺถี. สนฺนิหิเต อตฺถวา. ‘‘ตทนฺตา จ’’ ปุญฺญตฺโถ อสฺส อตฺถีติ ปุญฺญตฺถิโก ปุญฺญตฺถี.

“Asannihite atthā”: [Hậu tố ika và ī được thêm vào sau] attha không được kết hợp, [có nghĩa là] ‘người có mục đích, có nhu cầu’ thành atthiko, atthī. Khi được kết hợp thì thành atthavā. “Tadantā ca”: [Hậu tố ika và ī cũng được thêm vào sau] các từ tận cùng bằng attha, [như] ‘người có mục đích là phước báu’ thành puññatthiko, puññatthī.

‘‘วณฺณนฺตา อีเยว’’. พฺรหฺมวณฺณํ อสฺส อตฺถีติ พฺรหฺมวณฺณี, เทววณฺณี.

“Vaṇṇantā īyeva”: [Sau] các từ tận cùng bằng vaṇṇa, chỉ có [hậu tố] ī. ‘Người có dung sắc Phạm thiên’ là brahmavaṇṇī, [tương tự có] devavaṇṇī.

‘‘หตฺถทนฺเตหิ [Pg.202] ชาติยํ’’. หตฺถ+มสฺส อตฺถีติ หตฺถี, ทนฺตี. อญฺญตฺร หตฺถวา ทนฺตวา.

“Hatthadantehi jātiyaṃ”: [Hậu tố ī được thêm vào sau] hattha và danta khi có nghĩa là loài vật. ‘Loài vật có vòi’ là hatthī (con voi), [loài vật có ngà là] dantī (con voi). Trường hợp khác là hatthavā (người có tay), dantavā (người có răng).

‘‘วณฺณโต พฺรหฺมจาริมฺหิ’’. วณฺโณ อสฺส อตฺถีติ วณฺณิโก พฺรหฺมจารี.

“Vaṇṇato brahmacārimhi”: [Hậu tố ika được thêm vào sau] vaṇṇa khi có nghĩa là người Phạm hạnh. Người Phạm hạnh có phẩm hạnh là vaṇṇiko brahmacārī.

‘‘โปกฺขราทิโต เทเส’’. โปกฺขรํ ชลํ ปทุมํ วา อสฺส อตฺถีติ โปกฺขรี, ‘‘ยุวณฺเณหิ นี’’ติ นีมฺหิ ‘‘ฆรณฺยาทโย’’ติ อีสฺส อตฺตํ, นสฺส โณ จ, โปกฺขรณี, อุปฺปลินี, กุมุทินี, ภิสินี, มุลาลินี, สาลุกินี.

“Pokkharādito dese”: [Hậu tố ī được thêm vào sau] nhóm từ pokkhara v.v... khi có nghĩa là nơi chốn. Nơi có nước hoặc hoa sen (pokkhara) là pokkharī (cái ao). Khi có hậu tố nī theo quy tắc “yuvaṇṇehi nī”, và theo quy tắc “gharaṇyādayo”, ī biến thành a, và n biến thành ṇ, thành pokkharaṇī. Tương tự có uppalinī, kumudinī, bhisinī, mulālinī, sālukinī.

‘‘กฺวจา+เทเสปิ’’. ปทุม+มสฺส อตฺถีติ ปทุมี ปทุมินี ปทุมินีปณฺณํ. เทสโต+ญฺญตฺร โปกฺขรวา หตฺถี.

“Kvacādesepi”: Đôi khi không có nghĩa là nơi chốn. ‘Cái có hoa sen’ là padumī, paduminī; paduminīpaṇṇaṃ (lá sen). Ngoài nghĩa nơi chốn, [ví dụ] pokkharavā hatthī (con voi có vòi sen).

‘‘นาวายิ+โก’’ นาวิโก. สิขี, พาลี, สีลี, พลี.

“Nāvāyiko”: [Từ nāvā thêm hậu tố ika thành] nāviko (thủy thủ). [Các ví dụ khác:] Sikhī (con công), bālī (kẻ ngu), sīlī (người có giới), balī (người có sức mạnh).

‘‘สุขทุกฺขา อี’’. สุขี ทุกฺขี. ‘‘พลา พาหูรุปุพฺพา จ’’. พาหุพลี, อูรุพลี.

“Sukhadukkhā ī”: [Sau] sukha và dukkha [thêm hậu tố] ī, [thành] sukhī (người có an lạc), dukkhī (người có khổ đau). “Balā bāhūrupubbā ca”: Và [sau] bala khi được đi trước bởi bāhu và ūru, [thành] bāhubalī (người có sức mạnh ở cánh tay), ūrubalī (người có sức mạnh ở đùi).

๘๑. ตปาทีหิ สฺสีติ

81. [Hậu tố] ssī [được thêm vào sau] nhóm từ tapa v.v...

สฺสี. ตโป อสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี, ยสสฺสี, เตชสฺสี, มนสฺสี, ปยสฺสี. วาตฺเวว, ยสวา.

[Hậu tố] ssī. ‘Người có sự khổ hạnh’ là tapassī (tu sĩ khổ hạnh). [Tương tự có] yasassī (người có danh tiếng), tejassī (người có uy lực), manassī (người có tâm ý), payassī (vật có sữa/nước). Hoặc [dùng hậu tố] vat, [như] yasavā.

๘๒. มุขาทิโต โรติ

82. [Hậu tố] ro [được thêm vào sau] nhóm từ mukha v.v...

โร. นินฺทิตํ มุข+มสฺส อตฺถีติ มุขโร. สุสิ=ฉิทฺทํ อสฺส อตฺถีติ สุสิโร. อูโส=ขารมตฺติกา อสฺมึ อตฺถีติ อูสโร[Pg.203]. มธุโร คุโฬ, มธุรา สกฺขรา, มธุรํ ขีรํ. ขํ=คีวาย วิวรํ อสฺส อตฺถีติ ขโร คทฺรโภ. กุญฺโช=หนุ อสฺส อตฺถีติ กุญฺชโร. นคโร.

[Hậu tố] ro. ‘Người có cái miệng đáng chê’ là mukharo (người lắm lời). ‘Vật có lỗ hổng (susi=chiddaṃ)’ là susiro (rỗng). ‘Nơi có đất mặn (ūso=khāramattikā)’ là ūsaro (đất cằn). Madhuro guḷo (đường mật ngọt), madhurā sakkharā (đường cát ngọt), madhuraṃ khīraṃ (sữa ngọt). ‘Con lừa (gadrabho) có chỗ hở ở cổ (khaṃ=gīvāya vivaraṃ)’ là kharo (kêu chói tai). ‘Loài vật có hàm (kuñjo=hanu)’ là kuñjaro (con voi). Nagaro (thành phố).

‘‘ทนฺตสฺส จ อุนฺนตทนฺเต’’ติ คณสุตฺเตน ทนฺตสฺส อุ จ, อุนฺนตํ ทนฺต+มสฺส อตฺถีติ ทนฺตุโร.

Theo gaṇasutta “dantassa ca unnatadante”, chữ u [thay cho nguyên âm cuối] của danta, [và thêm hậu tố ra], ‘người có răng hô’ là danturo.

๘๓. ตุฏฺฐฺยาทีหิ โภติ

83. [Hậu tố] bho [được thêm vào sau] nhóm từ tuṭṭhi v.v...

โภ วา. ตุฏฺฐิ อสฺส อตฺถีติ ตุฏฺฐิโภ, สาลิโภ, วาลิโภ.

[Hậu tố] bho, tùy chọn. ‘Người có sự hài lòng’ là tuṭṭhibho. [Tương tự có] sālibho (người có lúa), vālibho (vật có đuôi).

๘๔. สทฺธาทิตฺว

84. [Hậu tố] a [được thêm vào sau] nhóm từ saddhā v.v...

อิติ วา อ โหติ. อติสยา สทฺธา อสฺส อตฺถีติ สทฺโธ, ปญฺโญ, ปญฺญวา, สทฺธา กญฺญา, สทฺธํ กุลํ.

Do đó, hậu tố a được thêm vào tùy chọn. ‘Người có đức tin vượt trội’ là saddho (người có lòng tin). [Tương tự có] pañño (người có trí tuệ), hoặc paññavā. [Ví dụ:] saddhā kaññā (cô gái có lòng tin), saddhaṃ kulaṃ (gia đình có lòng tin).

๘๕. โณ ตปาติ

85. [Hậu tố] ṇa [được thêm vào sau] tapa.

โณ, ตาปโส, สกาคโม. ตาปสี.

[Hậu tố] ṇa, [thành] tāpaso (tu sĩ), với sự xen vào của nguyên âm dài ā. [Dạng nữ tính là] tāpasī.

๘๖. อาลฺว+ภิชฺฌาทีหิติ

86. [Hậu tố] ālu [được thêm vào sau] nhóm từ abhijjhā v.v...

อาลุ วา. อภิชฺฌา อสฺส อตฺถีติ อภิชฺฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ, ทยาวา. อภิชฺฌาลุ เอว อภิชฺฌาลุโก.

[Hậu tố] ālu, tùy chọn. ‘Người có lòng tham ái’ là abhijjhālu (người tham lam). [Tương tự có] sītālu (người sợ lạnh), dhajālu (người cầm cờ), dayālu (người có lòng bi mẫn), hoặc dayāvā. Abhijjhālu cũng thành abhijjhāluko.

๘๗. ปิจฺฉาทิตฺวิ+โลติ

87. [Hậu tố] ilo [được thêm vào sau] nhóm từ piccha v.v...

อิโล วา. ปิจฺฉ+มสฺส อตฺถีติ ปิจฺฉิโล, ปิจฺฉวา. เผณิโล, ชฏิโล, ตุณฺฑิโล. นินฺทิตา วาจา อสฺส อตฺถีติ วาจาโลติ ปรสฺสรโลโป.

[Hậu tố] ilo, tùy chọn. ‘Vật có chất nhờn’ là picchilo, hoặc picchavā. [Tương tự có] pheṇilo (có bọt), jaṭilo (có tóc bện), tuṇḍilo (có bụng to). ‘Người có lời nói đáng chê’ là vācālo, có sự lược bỏ nguyên âm sau.

๘๘. สีลาทิโต โวติ

88. [Hậu tố] vo [được thêm vào sau] nhóm từ sīla v.v...

โว [Pg.204] โหติ วา. สีลโว, สีลวา. เกสโว, เกสวา.

Hậu tố vo được thêm vào tùy chọn. [Ví dụ:] sīlavo, hoặc sīlavā (người có giới). Kesavo, hoặc kesavā (người có tóc đẹp).

‘‘อณฺณา นิจฺจํ’’ อณฺณโว. ‘‘คณฺฑีราชีหิ สญฺญายํ’’ คณฺฑี=เมณฺฑสิงฺคํ อสฺส อตฺถีติ คณฺฑีวํ ธนุ, ราชีวํ ปงฺกชํ.

“Aṇṇā niccaṃ”: [Sau] aṇṇa, [hậu tố vo] luôn được thêm vào, [thành] aṇṇavo (đại dương). “Gaṇḍīrājīhi saññāyaṃ”: [Sau] gaṇḍī và rājī khi là danh từ riêng. Cây cung (dhanu) có sừng tê giác (gaṇḍī=meṇḍasiṅgaṃ) là gaṇḍīvaṃ. Hoa sen (paṅkajaṃ) [được gọi là] rājīvaṃ.

๘๙. มายา เมธาหิ วีติ

89. [Hậu tố] vī [được thêm vào sau] māyā và medhā.

วี. มายาวี, เมธาวี ปุมา. นีมฺหิ เมธาวินี. เมธาวี กุลํ, ‘‘เอกวจนโยสฺว+โฆนํ’’ติ สิมฺหิ รสฺโส. เอวํ มายาวี.

[Hậu tố] vī. [Thành] māyāvī (người có ảo thuật), medhāvī (người có trí tuệ), ở nam tính. Với [hậu tố nữ tính] nī, [thành] medhāvinī. [Ở trung tính là] medhāvī kulaṃ (gia đình có trí tuệ). Theo quy tắc “ekavacanayosvaghonānaṃ”, ở biến cách thứ nhất số ít (si), nguyên âm cuối được rút ngắn. Tương tự đối với māyāvī.

๙๐. สิ+สฺสเร อามฺยุ+วามี

90. Về si, ssa, re, āma, yu, vā, mī.

อิสฺสเร+ภิเธยฺเย สสทฺทา อามี+อุวามี โหนฺติ มนฺตฺวตฺเถ. สํ=อายตฺตํ อสฺส อตฺถีติ สามี สุวามี. สุวามินี กญฺญา.

Khi có nghĩa là người làm chủ, các hậu tố āmī và uvāmī được thêm vào sau từ sa theo nghĩa sở hữu. Người có sở hữu được gọi là sāmī, suvāmī. Suvāminī kaññā (cô gái làm chủ).

๙๑. ลกฺขฺยา โณ อ จ

91. Sau (từ) lakkhī, (hậu tố) ṇa và a (được thêm vào).

ลกฺขีสทฺทา โณ โหติ มนฺตฺวตฺเถ อ จ+นฺตสฺส. ลกฺขี อสฺส อตฺถีติ ลกฺขโณ.

Sau từ lakkhī, hậu tố ṇa được dùng theo nghĩa sở hữu, và a được thêm vào cuối. Người có tướng tốt (lakkhī) được gọi là lakkhaṇo.

๙๒. องฺคา โน กลฺยาเณติ

92. Sau (từ) aṅga, (hậu tố) ṇa (được thêm vào) khi có nghĩa là tốt đẹp.

องฺคสฺมา โน โหติ. กลฺยาณานิ โสภณานิ องฺคานิ อสฺสา อตฺถีติ องฺคนา.

Sau từ aṅga, hậu tố ṇa được dùng. Người nữ có các chi phần tốt đẹp, đáng yêu được gọi là aṅganā.

๙๓. โส โลมาติ

93. (Hậu tố) sa (được thêm vào) sau (từ) loma.

โลมา [Pg.205] โส, ปหูตา โลมา อสฺส อตฺถีติ โลมโส, โลมสา กญฺญา.

Sau từ loma, (hậu tố) sa được dùng. Người có nhiều lông được gọi là lomaso. Lomasā kaññā (cô gái có nhiều lông).

๙๔. อิมิ+ยาติ

94. (Các hậu tố) ima và iya (được dùng).

อิม+อิยา โหนฺติ, ปุตฺโต อสฺส อตฺถีติ ปุตฺติโม, กิตฺติโม, ปุตฺติโย, กปฺปิโย, ชฏิโย, หานภาคิโย, เสนิโย. (อตฺถฺยตฺถตทฺธิตํ).

Các hậu tố ima và iya được dùng. Người có con trai được gọi là puttimo. Tương tự: kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo. (Dứt phần taddhita theo nghĩa sở hữu).

๙๕. โต ปญฺจมฺยา

95. (Hậu tố) to (được dùng) theo nghĩa của biến cách thứ năm.

ปญฺจมฺยนฺตา พหุลํ โต โหติ วา. โตอาทิปจฺจยนฺตา นิปฺผนฺนนิปาตา, เตหิ ปราสํ วิภตฺตีนํ ‘‘อสํขฺเยหิ สพฺพาสํ’’ติ โลโปว. คามโต อาคจฺฉตีติ คามสฺมา อาคจฺฉติ, โจรโต ภายตีติ โจเรหิ ภายติ, สตฺถโต ปริหีโน สตฺถา ปริหีโน. เอวํ ปุริสโต, ราชโต, อคฺคิโต, หตฺถิโต, เหตุโต, ยุตฺติโต, อิตฺถิโต, ภิกฺขุนิโต, ยาคุโต, ชมฺพุโต, จิตฺตโต, อายุโต. สพฺพาทิโต-สพฺพโต, ยโต, ตโต อิจฺจาทิ.

Sau một từ ở biến cách thứ năm, hậu tố to thường được dùng, có khi không. Các từ được hình thành với hậu tố to v.v... là những bất biến từ. Các biến cách theo sau chúng bị xóa bỏ theo quy tắc 'asaṃkhyehi sabbāsaṃ'. Gāmato āgacchati có nghĩa là gāmasmā āgacchati (anh ấy đến từ làng). Corato bhāyati có nghĩa là corehi bhāyati (anh ấy sợ những tên trộm). Satthato parihīno có nghĩa là satthā parihīno (suy thoái khỏi giáo pháp). Tương tự: purisato, rājato, aggito, hatthito, hetuto, yuttito, itthito, bhikkhunito, yāguto, jambuto, cittato, āyuto. Từ sabbādi (sabba v.v...): sabbato, yato, tato, v.v...

๙๖. อิโต+เต+ตฺโต กุโต

96. Ito; te, tto; kuto.

โตมฺหิ อิมสฺส ฏิ นิปจฺจเต เอตสฺส ฏ+เอฏ กึ สทฺทสฺส กุตฺตญฺจ. อิโต อิมสฺมา, อโต เอตฺโต เอตสฺมา, กุโต กสฺมา.

Hậu tố to được dùng, và ima được thay thế bằng i; eta được thay thế bằng a và e; và từ kiṃ được thay thế bằng ku. Ito có nghĩa là imasmā (từ cái này). Ato, etto có nghĩa là etasmā (từ cái kia). Kuto có nghĩa là kasmā (từ đâu?).

๙๗. อภฺยาทีหิติ

97. Sau abhi v.v... (hậu tố to được dùng).

โต. อภิโต, ปริโต, ปจฺฉโต, เหฏฺฐโต.

(Hậu tố) to (được dùng). (Ví dụ:) Abhito, parito, pacchato, heṭṭhato.

๙๘. อาทฺยาทีหิติ

98. Sau ādi v.v... (hậu tố to được dùng).

สตฺตมฺยนฺเตหิ [Pg.206] โต โหติ. อาโท อาทิโต, มชฺฌโต, อนฺตโต, ปิฏฺฐิโต, ปสฺสโต, มุขโต. ปฐมนฺตา ยโต+ทกํ ต+ทาทิตฺตํ, ยํ อุทกํ, ตเทวา+ทิตฺตนฺติ อตฺโถ.

Sau các từ ở biến cách thứ bảy, hậu tố to được dùng. Ādo (trở thành) ādito. (Tương tự:) majjhato, antato, piṭṭhito, passato, mukhato. Sau biến cách thứ nhất (cũng có): yato+dakaṃ ta+dādittaṃ, có nghĩa là yaṃ udakaṃ, tadeva ādittaṃ (nước nào, chính nước ấy được lấy).

๙๙. สพฺพาทิโต สตฺตมฺยา ตฺร+ตฺถา

99. Sau sabbādi (sabba v.v...), các hậu tố tra và ttha được dùng theo nghĩa của biến cách thứ bảy.

สพฺพาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตฺร+ตฺถา วา โหนฺติ. สพฺพตฺร สพฺพตฺถ สพฺพสฺมึ, ยตฺร ยตฺถ, ตตฺร ตตฺถ อิจฺจาทิ. พหุลาธิการา น ตุมฺหอมฺเหหิ.

Sau các từ sabbādi (sabba v.v...) ở biến cách thứ bảy, các hậu tố tra và ttha được dùng, có khi không. Sabbatra, sabbattha có nghĩa là sabbasmiṃ (ở mọi nơi). Yatra, yattha (ở đâu); tatra, tattha (ở đó), v.v... Do quyền của quy tắc bahula (áp dụng đa dạng), (quy tắc này) không áp dụng cho tumha và amha.

๑๐๐. กตฺเถ+ตฺถ+กุตฺรา+ตฺร กฺเว+หิ+ธ

100. Kattha, ettha, kutra, atra, kva, iha, idha.

เอเตหิ ‘‘สพฺพาทิโต’’ติอาทินา ตฺร+ตฺถา. เสสาเทสา จ ปจฺจยา จ อิมินาว นิปจฺจนฺเต. อิมินา กิสฺส ก+กุ จ, เอตสฺส เฏ+ฏา จ, วปจฺจเย กิสฺส อิโลโป จ, ห+ธปจฺจเยสุ อิมสฺส ฏิ จ นิปจฺจเต. กสฺมึ กตฺถ กุตฺร กฺว, เอตสฺมึ เอตฺถ อตฺร, อิมสฺมึ อิห อิธ.

Đối với những từ này, các hậu tố tra và ttha được áp dụng theo quy tắc 'sabbādito' v.v... Các sự thay thế và các hậu tố còn lại được hình thành một cách bất quy tắc bởi chính quy tắc này. Theo đó, kiṃ được thay bằng ka và ku; eta được thay bằng e và a; khi có hậu tố va, i của kiṃ bị xóa bỏ; và khi có các hậu tố ha và dha, ima được thay bằng i. Kasmiṃ (trở thành) kattha, kutra, kva. Etasmiṃ (trở thành) ettha, atra. Imasmiṃ (trở thành) iha, idha.

๑๐๑. ธิ สพฺพา วาติ

101. Sau sabba, (hậu tố) dhi (được dùng), có khi không.

สพฺพสฺมา ธิ วา. สพฺพสฺมึ สพฺพธิ สพฺพตฺร.

Sau sabba, hậu tố dhi được dùng, có khi không. Sabbasmiṃ (trở thành) sabbadhi, sabbatra.

๑๐๒. ยา หินฺติ

102. Sau ya, (hậu tố) hiṃ (được dùng).

ยสทฺทา หึ, ยสฺมึ ยหึ ยตฺร.

Sau từ ya, (hậu tố) hiṃ được dùng. Yasmiṃ (trở thành) yahiṃ, yatra.

๑๐๓. ตา หญฺจติ

103. Sau ta, (hậu tố) haṃ và (hiṃ) cũng (được dùng).

ตสทฺทา หํ โหติ หิญฺจ. ตหํ ตหึ ตตฺร.

Sau từ ta, hậu tố haṃ được dùng, và cả hiṃ nữa. (Ví dụ:) Tahaṃ, tahiṃ, tatra.

๑๐๔. กุหึ กหนฺติ

104. (Các hình thức) kuhiṃ, kahaṃ (được hình thành một cách bất quy tắc).

หึ [Pg.207] หํ นิปจฺจนฺเต กิสฺส กุ+กา จ. กุหึ กหํ. กุหิญฺจนํติ นิปาตนฺตรํ.

Các hậu tố hiṃ và haṃ được hình thành một cách bất quy tắc, và kiṃ được thay bằng ku và ka. (Ví dụ:) Kuhiṃ, kahaṃ. Kuhiñcanaṃ là một bất biến từ khác.

๑๐๕. สพฺเพ+ก+ญฺญ+ย+เตหิ กาเล ทา

105. Sau các từ sabba, eka, añña, ya, và ta, hậu tố dā được dùng khi có nghĩa về thời gian.

เอเตหิ กาเล ทา โหติ วา. สพฺพสฺมึ กาเล สพฺพทา, เอกทา, อญฺญทา, ยทา, ตทา.

Sau các (đại từ) này, hậu tố `dā` được dùng trong ý nghĩa về thời gian. `Sabbadā` có nghĩa là `sabbasmiṃ kāle` (trong mọi lúc), `ekadā` (một khi), `aññadā` (khi khác), `yadā` (khi nào), `tadā` (khi ấy).

๑๐๖. กทา กุทา สทา+ธุเน+ทานิ

106. Kadā, kudā, sadā, adhunā, idāni.

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. กสฺมึกาเล กทา กุทา, สพฺพสฺมึ กาเล สทา, อิมสฺมึ กาเล อธุนา อิทานิ.

Những từ này được hình thành (một cách bất định). `Kadā`, `kudā` có nghĩa là `kasmiṃ kāle` (vào lúc nào); `sadā` có nghĩa là `sabbasmiṃ kāle` (trong mọi lúc); `adhunā`, `idāni` có nghĩa là `imasmiṃ kāle` (trong lúc này).

๑๐๗. อชฺช สชฺชฺว+ปรชฺชฺเว+ตรหิ กรหา

107. Ajja, sajju, aparajju, etarahi, karahaci.

ปกติ ปจฺจโย อาเทโส กาลวิเสโสติ สพฺพ+เมตํ นิปาตนา ลพฺภติ. อิมสฺส โฏ ชฺโช จา+หนิ นิปจฺจนฺเต, อสฺมึ อหนิ อชฺช. สมานสฺส ส-ภาโว ชฺชุ จา+หนิ. สมาเน อหนิ สชฺชุ. อปรสฺมา ชฺชุ, อปรสฺมึ อหนิ อปรชฺชุ. อิมสฺส เอโต, กาเล รหิ จ, อิมสฺมึกาเล เอตรหิ. กึ สทฺทสฺส โก, รห จา+นชฺชตเน. กสฺมึ กาเล กรห.

Tất cả những điều này – từ gốc, hậu tố, sự thay thế, và thời gian cụ thể – đều được hình thành một cách bất định. `jja` được thay thế cho `ima` trong ý nghĩa về ngày (`ahani`); `ajja` có nghĩa là `asmiṃ ahani` (trong ngày này). `sa` thay thế cho `samāna` và thêm `jju` trong ý nghĩa về ngày; `sajju` có nghĩa là `samāne ahani` (trong cùng ngày). Sau `apara` là `jju`; `aparajju` có nghĩa là `aparasmiṃ ahani` (trong ngày khác). `eta` thay thế cho `ima`, và thêm `rahi` trong ý nghĩa về thời gian; `etarahi` có nghĩa là `imasmiṃ kāle` (trong lúc này). `ka` thay thế cho từ `kiṃ`, và thêm `raha` trong ý nghĩa không phải hôm nay; `karaha` có nghĩa là `kasmiṃ kāle` (vào lúc nào).

๑๐๘. สพฺพาทีหิ ปกาเร ถา

108. Sau các từ `sabba`, v.v., hậu tố `thā` được dùng trong ý nghĩa về cách thức.

สามญฺญสฺส เภทโก วิเสโส ปกาโร, ตสฺมึ ถาปจฺจโย โหติ. สพฺเพน ปกาเรน สพฺพถา, ยถา, ตถา.

`Pakāra` (cách thức) là một sự khác biệt phân loại cái chung; trong ý nghĩa đó, hậu tố `thā` được dùng. `Sabbathā` có nghĩa là `sabbena pakārena` (bằng mọi cách); (tương tự có) `yathā`, `tathā`.

๑๐๙. กถ+มิตฺถํ

109. Kathaṃ, itthaṃ.

กิ+มิเมหิ [Pg.208] ถํปจฺจโย, ก+อิตฺตํ เตสํ ยถากฺกมํ. เกน ปกาเรน กถํ, อิมินา ปกาเรน อิตฺถํ.

Sau `kiṃ` và `ima` là hậu tố `thaṃ`; `ka` và `itthaṃ` lần lượt là các hình thức thay thế của chúng. `Kathaṃ` có nghĩa là `kena pakārena` (bằng cách nào); `itthaṃ` có nghĩa là `iminā pakārena` (bằng cách này).

๑๑๐. ธา สงฺขฺยาหิติ

110. Sau các số từ, (hậu tố) `dhā` (được dùng).

ปกาเร ธา โหติ. ทฺวีหิ ปกาเรหิ ทฺเว วา ปกาเร กโรติ ทฺวิธา กโรติ, พหุธา กโรติ, เอกํ ราสึ ปญฺจปฺปการํ กโรติ ปญฺจธา กโรติ. ปญฺจปฺปการ+เมกปฺปการํ กโรติ เอกธา กโรติ.

Hậu tố `dhā` được dùng trong ý nghĩa về cách thức. `Dvidhā karoti` có nghĩa là `dvīhi pakārehi karoti` (làm theo hai cách) hoặc `dve pakāre karoti` (làm thành hai loại). (Tương tự có) `bahudhā karoti` (làm nhiều cách), `pañcadhā karoti` (làm thành năm loại) có nghĩa là `ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti` (làm một đống thành năm loại). `Ekadhā karoti` (làm thành một loại) có nghĩa là `pañcappakāraṃ ekappakāraṃ karoti` (làm năm loại thành một loại).

๑๑๑. เว+กา+ชฺฌนฺติ

111. Hoặc sau `eka` là `jjhaṃ`.

เอกสฺมา ปกาเร ชฺฌํ วา โหติ. เอเกน ปกาเรน เอกํ วา ปการํ กโรติ เอกชฺฌํ กโรติ, เอกธา กโรติ วา.

Sau `eka`, hậu tố `jjhaṃ` được dùng tùy chọn trong ý nghĩa về cách thức. `Ekajjhaṃ karoti` có nghĩa là `ekena pakārena karoti` (làm theo một cách) hoặc `ekaṃ pakāraṃ karoti` (làm thành một loại); hoặc là `ekadhā karoti`.

๑๑๒. ทฺวิตีเห+ธาติ

112. Sau `dvi` và `ti`, (hậu tố) `edhā` (được dùng).

เอธา วา. ทฺวีหิ ปกาเรหิ ทฺเว วา ปกาเร กโรติ ทฺเวธา, เตธา. ทฺวิธา ติธา.

(Hậu tố) `edhā` được dùng tùy chọn. `Dvedhā`, `tedhā` có nghĩa là `dvīhi pakārehi karoti` (làm theo hai cách) hoặc `dve pakāre karoti` (làm thành hai loại). (Các hình thức khác là) `dvidhā`, `tidhā`.

๑๑๓. ตพฺพติ ชาติโย

113. Các từ chỉ loại.

ปการวติ ตํสามญฺญวาจกา สทฺทา ชาติโย โหติ. ปฏุชาติโย, มุทุชาติโย.

Trong ý nghĩa 'có cách thức đó', các từ chỉ chung cho loại đó được gọi là `jātiyo`. (Ví dụ:) `paṭujātiyo` (loại lanh lợi), `mudujātiyo` (loại mềm mỏng).

๑๑๔. วารสงฺขฺยาย กฺขตฺตุํ

114. Sau số từ chỉ sự lặp lại, (hậu tố) `kkhattuṃ` (được dùng).

วารสมฺพนฺธินิยา สํขฺยาย กฺขตฺตุํ โหติ. ทฺเว วาเร ภุญฺชติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ทิวสสฺส ภุญฺชติ. วารคฺคหณํ กึ, ปญฺจ ภุญฺชติ. สงฺขฺยายาติ กึ, ปหูเต วาเร ภุญฺชติ.

Sau số từ có liên quan đến sự lặp lại (`vāra`), hậu tố `kkhattuṃ` được dùng. `Dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati` (ăn hai lần một ngày) có nghĩa là `dve vāre bhuñjati` (ăn hai lần). Tại sao nói `vāra` (lần)? (Để loại trừ trường hợp) `pañca bhuñjati` (ăn năm thứ). Tại sao nói `saṅkhyāya` (số từ)? (Để loại trừ trường hợp) `pahūte vāre bhuñjati` (ăn nhiều lần).

๑๑๕. กติมฺหาติ

115. Sau `kati`.

กฺขตฺตุํ [Pg.209] โหติ. กติ วาเร ภุญฺชติ กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ.

(Hậu tố) `kkhattuṃ` được dùng. `Katikkhattuṃ bhuñjati` (ăn bao nhiêu lần) có nghĩa là `kati vāre bhuñjati` (ăn mấy lần).

๑๑๖. พหุมฺหา ธา จ ปจฺจาสตฺติยํ

116. Sau `bahu`, (hậu tố) `dhā` và (`kkhattuṃ`) cũng được dùng trong ý nghĩa về sự gần gũi (về thời gian).

วารสมฺพนฺธินิยา พหุสํขฺยาย ธา โหติ กฺขตฺตุญฺจ, วารานํ เจ ปจฺจาสตฺติ โหติ. พหุวาเร ภุญฺชติ พหุธา ทิวสสฺส ภุญฺชติ, พหุกฺขตฺตุํ วา. ปจฺจาสตฺติยํติ กึ, พหุกฺขตฺตุํ มาสสฺส ภุญฺชติ.

Sau số từ `bahu` có liên quan đến sự lặp lại, hậu tố `dhā` và `kkhattuṃ` được dùng, nếu các lần lặp lại có sự gần gũi (về thời gian). `Bahudhā divasassa bhuñjati` (ăn nhiều lần trong ngày), hoặc `bahukkhattuṃ`, có nghĩa là `bahuvāre bhuñjati` (ăn nhiều lần). Tại sao nói `paccāsattiyaṃ` (sự gần gũi)? (Để loại trừ trường hợp) `bahukkhattuṃ māsassa bhuñjati` (ăn nhiều lần trong tháng).

๑๑๗. ส กึ วาติ

117. Sau `eka`, (hậu tố) `kiṃ` (được dùng) và `sa` thay thế cho (`eka`).

กึปจฺจโย เอกสฺส สาเทโส จ นิปจฺจเต. เอกํ วารํ ภุญฺชติ สกึ ภุญฺชติ, เอกกฺขตฺตุํ วา.

Hậu tố `kiṃ` và sự thay thế `sa` cho `eka` được hình thành một cách bất định. `Sakiṃ bhuñjati` (ăn một lần) có nghĩa là `ekaṃ vāraṃ bhuñjati` (ăn một lần); hoặc là `ekakkhattuṃ`.

๑๑๘. โส วิจฺฉา+ปกาเรสุ

118. (Hậu tố) `so` (được dùng) trong ý nghĩa về sự phân chia và cách thức.

วิจฺฉายํ ปกาเร จ โส โหติ. ขณฺฑํ ขณฺฑํ กโรติ ขณฺฑโส กโรติ. ปุถุปฺปกาเรน ปุถุโส. สพฺเพน ปกาเรน สพฺพโส.

Hậu tố `so` được dùng trong ý nghĩa về sự phân chia (`vicchā`) và cách thức (`pakāra`). `Khaṇḍaso karoti` có nghĩa là `khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ karoti` (làm từng mảnh một). `Puthuso` có nghĩa là `puthuppakārena` (theo nhiều cách khác nhau). `Sabbaso` có nghĩa là `sabbena pakārena` (bằng mọi cách).

๑๑๙. อภูตตพฺภาเว กรา+ส+ภูโยเค วิการา จี

119. Trong ý nghĩa 'trở thành cái mà trước đó không phải', khi kết hợp với các động từ `kar`, `as`, và `bhū`, hậu tố `cī` được thêm vào sau một từ chỉ sự biến đổi.

อวตฺถาวโต+วตฺถนฺตเรนา+ภูตสฺส ตายา+วตฺถาย ภาเว กรา+ส+ภูหิ สมฺพนฺเธ สติ วิการวาจกาจี โหติ. อธวลํ ธวลํ กโรติ ธวลี กโรติ. อธวโล ธวโล สิยา ธวลี สิยา. อธวโล ธวโล ภวติ ธวลี ภวติ. อภูตตพฺภาเวติ กึ, ฆฏํ กโรติ, ทธิ อตฺถิ, ฆโฏ ภวติ[Pg.210]. กราสภูโยเคติ กึ, อธวโล ธวโล ชายเต. วิการาติ กึ, ปกติยา มา โหตุ, สุวณฺณํ กุณฺฑลี กโรติ. (นิปาตตทฺธิตํ).

Khi một vật chưa ở trong một trạng thái nào đó mà trở thành trạng thái đó, và có sự liên kết với các động từ `kar`, `as`, `bhū`, thì hậu tố `cī` được thêm vào sau từ chỉ sự biến đổi. `Dhavalī karoti` có nghĩa là `adhavalaṃ dhavalaṃ karoti` (làm cho cái không trắng trở nên trắng). `Dhavalī siyā` có nghĩa là `adhavalo dhavalo siyā` (cái không trắng có thể trở nên trắng). `Dhavalī bhavati` có nghĩa là `adhavalo dhavalo bhavati` (cái không trắng trở thành trắng). Tại sao nói `abhūtatabbhāve`? Để loại trừ: `ghaṭaṃ karoti` (làm một cái bình), `dadhi atthi` (có sữa chua), `ghaṭo bhavati` (cái bình được sinh ra). Tại sao nói `karāsabhūyoge`? Để loại trừ: `adhavalo dhavalo jāyate` (cái không trắng được sinh ra là trắng). Tại sao nói `vikārā`? Để không áp dụng cho trạng thái tự nhiên, (ví dụ) `suvaṇṇaṃ kuṇḍalī karoti` (làm vàng thành bông tai). (Hết phần Bất định biến cách từ).

๑๒๐. ทิสฺสนฺต+ญฺเญปิ ปจฺจยาติ

120. Các hậu tố khác cũng được thấy.

วุตฺตโต+ญฺเญปิ ปจฺจยา ทิสฺสนฺติ. วิวิธา มาตโร วิมาตโรติ วิเสสนสมาโส, ตาสํ ปุตฺตา เวมาติกาติ ริกณปจฺจเย รานุพนฺธตฺตา อุโลเป วุทฺธิมฺหิ กเต เวมาติกา. ปถํ คจฺฉนฺตีติ ปถาวิโน, อาวี. อิสฺสา อสฺส อตฺถีติ อิสฺสุกี, อุกี. ธุรํ วหนฺตีติ โธรยฺหา, ยฺหณ.

Các hậu tố khác với những hậu tố đã được nói đến cũng được thấy. `Vimātaro` (những người mẹ kế) là do `vividhā mātaro` (những người mẹ khác nhau), đây là một phức hợp từ tính từ. `Vemātikā` (những người con cùng cha khác mẹ) là do `tāsaṃ puttā` (những người con của họ); khi hậu tố `rikaṇa` được thêm vào, do có `ra` là anubandha, `u` bị lược bỏ và nguyên âm đầu được tăng trưởng, tạo thành `vemātikā`. `Pathāvino` (người đi đường) là do `pathaṃ gacchanti` (họ đi trên đường), hậu tố là `āvī`. `Issukī` (người ganh tị) là do `issā assa atthi` (người ấy có sự ganh tị), hậu tố là `ukī`. `Dhorayhā` (con vật kéo xe) là do `dhuraṃ vahanti` (chúng mang ách), hậu tố là `yhaṇa`.

สามญฺญญฺจ วิเสโส จ, ภาวโช จ นิปาตโช;

อิติ วิญฺญูหิ วิญฺเญยฺโย, ตทฺธิโต ตุ จตุพฺพิโธ.

Loại thông thường và loại đặc biệt, loại biểu thị trạng thái và loại từ bất biến từ; như vậy, các bậc trí nên hiểu rằng, taddhita có bốn loại.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ ณาทิกณฺโฑ ปญฺจโม.

Như vậy là kết thúc chương thứ năm, chương về ṇa v.v., trong sách Payogasiddhi.

๖. ตฺยาทิกณฺฑ

6. Chương về Ti v.v.

อถ [Pg.211] ตฺยาทโย กฺริยาวาจีหิ ธาตูหิ วุจฺจนฺเต.

Bây giờ, các hậu tố ti v.v. được nói đến sau các động từ căn biểu thị hành động.

กฺริยํ อาจิกฺขตีติ อาขฺยาตนฺติ กฺริยาปทสฺส ปุพฺพาจริยสญฺญา. กาล+การก+ปุริสปริทีปกํ กฺริยาลกฺขณํ ตฺยาทฺยนฺตํ อลิงฺคญฺจ, วุตฺตมฺปิ เจ+ตํ –

‘Cái diễn tả hành động gọi là ākhyāta (động từ)’, đây là thuật ngữ của các vị thầy xưa cho động từ. Đặc tính của hành động là làm sáng tỏ thời, cách và ngôi, kết thúc bằng ti v.v., và không có giới tính (ngữ pháp). Và điều này cũng đã được nói:

ยํ ติกาลํ ติปุริสํ, กฺริยาวาจี ติการกํ;

อติลิงฺคํ ทฺวิวจนํ, ต+ทาขฺยาตนฺติ วุจฺจติ.

Cái gì có ba thời, ba ngôi, biểu thị hành động, có ba cách, vượt ngoài giới tính, có hai số, cái đó được gọi là ākhyāta (động từ).

๑๔. กฺริยตฺถา พหุลํ –ติ

14. Sau (động từ) có nghĩa hành động, (các hậu tố được thêm vào) một cách đa dạng.

จ สพฺพตฺถ วตฺตเต. กฺริยา อตฺโถ เอตสฺสาติ กฺริยตฺโถ ธาตุ, โส จ ทุวิโธ สกมฺมกา+กมฺมกวเสน. ตตฺถ ยสฺมึ กฺริยตฺเถ กตฺตุวาจิมฺหา กมฺมํ คเวสียเต, โส สกมฺมโก. อิตโร อกมฺมโก.

Từ `ca` (và) có hiệu lực ở mọi nơi. Động từ căn có nghĩa là hành động (kriyattho dhātu) là cái có hành động làm ý nghĩa. Và nó có hai loại: ngoại động từ và nội động từ. Trong đó, động từ căn nào mà khi ở thể chủ động đòi hỏi một đối tượng, đó là ngoại động từ. Loại còn lại là nội động từ.

ตตฺร สกมฺมกา กมฺมาเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา กฏํ กโรติ, คามํ คจฺฉติ, โอทนํ ปจติ. อกมฺมกา กมฺมนิรเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา อจฺฉติ เสติ ติฏฺฐติ. กฺริยาติ จ คมนปจนาทิโก อสตฺตสมฺมโต กตฺตริ กมฺเม วา ปติฏฺฐิโต การกสมูหสาธิโย ปทตฺโถ วุจฺจติ. อปิ จ –

Trong đó, ngoại động từ diễn tả một hành động phụ thuộc vào đối tượng, ví dụ: `kaṭaṃ karoti` (làm một cái chiếu), `gāmaṃ gacchati` (đi đến làng), `odanaṃ pacati` (nấu cơm). Nội động từ diễn tả một hành động không phụ thuộc vào đối tượng, ví dụ: `acchati` (ngồi), `seti` (nằm), `tiṭṭhati` (đứng). Và hành động (kriyā) được gọi là ý nghĩa của một từ, chẳng hạn như đi, nấu, v.v., được coi là phi thực thể, được thiết lập trong chủ thể hoặc đối tượng, và được hoàn thành bởi một tập hợp các yếu tố cú pháp. Hơn nữa –

กรณํ ภวนํ จาปิ, กร+ภูหิ กถียเต;

ตโต กฺริยาทิวาจตฺตํ, ปากาทีนํ กถํ ภเว.

Việc làm và việc trở thành cũng được nói bởi (các động từ căn) kara và bhū; vậy thì, làm thế nào mà các (động từ căn) như pāka (nấu) v.v. lại có thể biểu thị hành động?

กร+ภูธาตูหิ กรณญฺจ ภวนญฺจ วุจฺจติ, ปาก+คมนาทีหิ เตสํ กฺริยาภวนานํ วาจฺจตฺตํ กถํ ภวตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุนปิ –

Bởi các động từ căn kara và bhū, việc làm và việc trở thành được nói đến; điều được nói là: làm thế nào mà các (động từ căn) như pāka (nấu), gamana (đi) v.v. lại có thể biểu thị những hành động và sự trở thành đó? Lại nữa –

ปากาทีนญฺหิ [Pg.212] วาจฺจตฺตํ, กรภูสุ น ยุชฺชติ;

ตํ พหุตรวาจฺจตฺตํ, ปากาทีสุ น ยุชฺชติ.

Thật vậy, ý nghĩa được biểu thị của pāka v.v. không phù hợp trong (ý nghĩa của) kara và bhū; ý nghĩa được biểu thị rất chung chung đó (của kara và bhū) cũng không phù hợp với (ý nghĩa của) pāka v.v.

ตํ นาม –

Điều đó là –

การิยรูปา หิ ธาตฺวตฺถา, สตฺตายุตฺตา จ เต+ขิลา;

ตโต กฺริยา จ ภาโว จ, สามญฺญํ เตสุ คมฺยเต.

Thật vậy, các ý nghĩa của động từ căn có bản chất là một hành động cần được thực hiện, và tất cả chúng đều liên quan đến sự tồn tại. Do đó, cả hành động và trạng thái được hiểu là ý nghĩa chung trong chúng.

๑. วตฺตมาเนติ อนฺติ สิ ถ มิ ม เต อนฺเต เส วฺเห เอ มฺเห.

1. Trong thì hiện tại, (các hậu tố là) ti, anti, si, tha, mi, ma, te, ante, se, vhe, e, mhe.

วตฺตมาเน อารทฺธาปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ตฺยาทโย โหนฺติ. กฺริยาธิการตฺตา ‘‘กฺริยตฺถา’’ติ วุตฺตํ. เตส+มนิยเม –

Khi ý nghĩa là hiện tại, tức là đã bắt đầu nhưng chưa kết thúc, các hậu tố ti v.v. được thêm vào sau động từ căn. Do quyền hạn của (chương về) hành động, nên nói là ‘sau động từ căn’. Khi chúng không được xác định –

๑๔. ปุพฺพปรจฺฉกฺกาน+เมกาเนเกสุ ตุมฺหา+มฺห+เสเสสุ ทฺเว ทฺเว มชฺฌิมุ+ตฺตม+ปฐมา

14. Của sáu hậu tố đầu và sáu hậu tố sau, khi (chủ thể) là số ít và số nhiều của `tumha` (bạn), `amha` (tôi), và những từ còn lại, từng cặp hai (hậu tố) tương ứng là ngôi thứ hai, ngôi thứ nhất, và ngôi thứ ba.

เอกาเนเกสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทวจนีเยสุ ตทญฺญสทฺทวจนีเยสุ จ การเกสุ ปุพฺพจฺฉกฺกานํ ปรจฺฉกฺกานญฺจ มชฺฌิมุ+ตฺตม+ปฐมา ทฺเว ทฺเว โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตตฺถติ อนฺตีติ ปฐมปุริโส, อาโท นิทฺทิฏฺฐตฺตา. สิ ถ อิติ มชฺฌิมปุริโส, มชฺเฌ นิทฺทิฏฺฐตฺตา. มิ ม อิติ อุตฺตมปุริโส. อุตฺตมสทฺโท+ยํ สภาวโต ติปภุตีน+มนฺต+มาห. ปรจฺฉกฺเกปิ เต อนฺเตติอาทินา เอวํ โยเชตพฺพํ. เอวํ เสเสสุ ภวิสฺสติอาทีสุ สตฺตสุ ปจฺจยวิธานสุตฺเตสุปิ โยเชตพฺพํ.

Khi các tác nhân được biểu thị bởi các từ `tumha` và `amha` ở số ít và số nhiều, và bởi các từ khác, từng cặp hai của sáu hậu tố đầu và sáu hậu tố sau tương ứng là ngôi thứ hai, ngôi thứ nhất, và ngôi thứ ba. Trong đó, `ti` và `anti` là ngôi thứ ba, vì chúng được chỉ định ở đầu (trong danh sách). `Si` và `tha` là ngôi thứ hai, vì chúng được chỉ định ở giữa. `Mi` và `ma` là ngôi thứ nhất. Từ `uttama` (cao nhất, cuối cùng) này, theo bản chất của nó, chỉ ra phần cuối của nhóm `ti` v.v. Đối với sáu hậu tố sau, bắt đầu bằng `te, ante`, cũng nên được áp dụng tương tự. Tương tự, cũng nên được áp dụng cho bảy quy tắc còn lại quy định các hậu tố cho thì tương lai v.v.

อิทานิ ภูวาทีน+มฏฺฐคณานํ ภูวาทิคเณสุ ภู=สตฺตาย+มิติ ปฐมธาตุโต ปรา ตฺยาทโย โยชียนฺเต. ตตฺถ ‘‘เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ [Pg.213] เอกวจนํ’’ติ ตฺยาทีสุ ปรภูเตสุ กตฺตุ+กมฺม+ภาเวสุเยว กฺยวิกรณลวิกรณา โหนฺตีติ ‘‘กฺโย ภาวกมฺเมสฺว+ปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ’’ ‘‘กตฺตริ โล’’ อิจฺจาทินา เตสํ วิกรณานํ วิธานา ตฺยาทโย กตฺตุ+กมฺม+ภาเวสฺเวว วิญฺญายนฺตีติ กตฺตริ ติมฺหิโล. เก เต วิกรณา –

Bây giờ, các hậu tố ti v.v. được áp dụng sau động từ căn đầu tiên, `bhū` (có nghĩa là ‘tồn tại’), trong nhóm bhū v.v. của tám nhóm động từ căn. Trong đó, theo quy tắc ‘khi một (sự vật) được nói đến, dùng số ít’, và vì các vikaraṇa (dấu hiệu nhóm) `kya` và `la` chỉ xuất hiện trong thể chủ động, bị động và trạng thái khi `ti` v.v. theo sau, theo quy định của các quy tắc như ‘`kya` trong thể trạng thái và bị động...’ và ‘`la` trong thể chủ động’, nên `ti` v.v. được hiểu là chỉ ở trong thể chủ động, bị động và trạng thái. Trong thể chủ động, với `ti`, có `la` (vikaraṇa). Những vikaraṇa đó là gì?

ปุพฺพาปรภาคฏฺฐานา, ภินฺนธาตุวิภตฺติโย;

นิสฺสาย ปจฺจยา โหนฺติ, เอเต วิกรณา สิยุํ.

Những hậu tố đứng ở giữa phần trước (động từ căn) và phần sau (hậu tố), khác với động từ căn và hậu tố, và phụ thuộc vào chúng, đây được gọi là các vikaraṇa.

๕,๘๒. ยุวณฺณาน+เม, โอ ปจฺจเย

5,82. Các nguyên âm i và u trở thành e và o tương ứng khi một hậu tố theo sau.

อิวณฺณุ+วณฺณนฺตานํ กฺริยตฺตานํ เอ+โอ โหนฺติ ยถากฺกมํ ปจฺจเยติ อูสฺโส+กาโร.

Các động từ căn kết thúc bằng nguyên âm i và nguyên âm u trở thành e và o tương ứng khi một hậu tố theo sau. Như vậy, `ū` (trong bhū) trở thành `o`.

๕,๘๙. เอโอน+มย+วา สเร

5,89. E và o trở thành ay và av tương ứng khi một nguyên âm theo sau.

สเร ปเร เอโอน+มยวา โหนฺติ ยถากฺกมํติ โอสฺส อวาเทโส. โส ปุริโส สาธุ ภวติ, สา อิตฺถี สาธุ ภวติ, จิตฺตํ สาธุ ภวติ.

Khi một nguyên âm theo sau, e và o trở thành ay và av tương ứng; do đó, o được thay thế bằng av. `So puriso sādhu bhavati` (Người đàn ông đó tốt), `sā itthī sādhu bhavati` (Người phụ nữ đó tốt), `cittaṃ sādhu bhavati` (Tâm đó tốt).

อุตฺตตฺตา กตฺตุ อาขฺยาเต, ตติยา น จ กตฺตริ;

ปฐมาวิภตฺติ โหเตว, อตฺถมตฺตํ อเปกฺขิย.

Vì chủ thể đã được biểu thị bởi động từ, nên không dùng biến cách thứ ba cho chủ thể; chỉ có biến cách thứ nhất được dùng, chỉ để biểu thị ý nghĩa gốc (của danh từ).

สติปิ กฺริยาเยกตฺเต กตฺตูนํ พหุตฺตา ‘‘พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ’’ติ อนฺติ.

Mặc dù hành động là một, do các chủ thể là số nhiều, theo quy tắc ‘khi nhiều (sự vật) được nói đến, dùng số nhiều’, hậu tố `anti` được dùng.

๑๖๑. กฺวจิ วิกรณานนฺติ

161. Về việc (lược bỏ) vikaraṇa ở một số nơi.

วิกรณานํ กฺวจิ โลโป โหตีติ ลวิกรณสฺส โลโป, เสสํ ปุริมสทิสํ. เต ปุริสา ภวนฺติ. มชฺฌิมปุริ- เสกวจนํ [Pg.214] สิ, ตฺวํ ภวสิ. พหุวจนํ ถปจฺจโย, ตุมฺเห ภวถ. อุตฺตมปุริเสกวจนํ มิปจฺจโย.

Theo quy tắc ‘Đôi khi có sự lược bỏ các vikaraṇa’, vikaraṇa `la` (`a`) bị lược bỏ; phần còn lại tương tự như trước. `Te purisā bhavanti` (Những người đàn ông đó là/trở thành). Ngôi thứ hai số ít là `si`, (ví dụ) `tvaṃ bhavasi` (bạn là/trở thành). Số nhiều là hậu tố `tha`, (ví dụ) `tumhe bhavatha` (các bạn là/trở thành). Ngôi thứ nhất số ít là hậu tố `mi`.

๕๗. หิมิเมสฺว+สฺส

57. Nguyên âm a (của vikaraṇa) được kéo dài trước hi, mi, ma.

อการสฺส ทีโฆ โหติ หิมิเมสุ. อหํ ภวามิ. พหุวจนํ มปจฺจโย, มยํ ภวาม. เอวํ ปรจฺเฉกฺเกปิ-ภวเต, ภวนฺเต. ภวเส, ภววฺเห. ภเว, ภวมฺเห. เกจิ ทีฆํ กตฺวา ปฐนฺติ, ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีโฆ, ภวามฺเห.

Nguyên âm 'a' được trường hóa khi đi sau là 'hi', 'mi', 'me'. (Ví dụ:) Ahaṃ bhavāmi. Ở số nhiều, vĩ tố là 'ma', (nên có dạng) mayaṃ bhavāma. Tương tự trong Parassapada: bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavamhe. Một số vị đọc sau khi đã trường hóa, theo (quy tắc) 'byañjane dīgharassā' thì được trường hóa, (thành) bhavāmhe.

เอตฺถ จ –

Và ở đây –

ลชฺชา สตฺตา ฐิติ ชาครณํ,วุทฺธิ กฺขย ชีวิต มรณํ;

กีฬา รุจิ โรจเต อิตฺเยวํ,วุตฺตา อกมฺมกธาตุ สพฺเพ.

Lajjā (hổ thẹn), sattā (dính mắc), ṭhiti (đứng), jāgaraṇaṃ (tỉnh thức), Vuddhi (tăng trưởng), kkhaya (tàn lụi), jīvita (sống), maraṇaṃ (chết); Kīḷā (vui chơi), ruci (ưa thích), rocate (chiếu sáng), như vậy, tất cả (những động từ căn này) được gọi là tự động từ.

–ติ วุตฺตตฺตา กมฺมํ ทุติยา น.

– Vì đã được nói như vậy, nên không có túc từ ở biến cách thứ hai.

ปจ=ปาเก, อกาโร อุจฺจารณตฺโถ, เอว+มุปริปิ. ปจ อิติ ฐิเต ลวิกรณํ, วิกรณโลปาทิ ปุริมสมํ. โส โอทนํ ปจติ, เต ปจนฺติ. ตฺวํ ปจสิ, ตุมฺเห ปจถ. อหํ ปจามิ, มยํ ปจาม. ปรจฺฉกฺเก-ปจเต, ปจนฺเต. ปจเส, ปจวฺเห. ปเจ, ปจามฺเห.

Paca = (nghĩa là) nấu, nguyên âm 'a' là để cho dễ phát âm, tương tự như trên. Khi ở dạng paca, (thêm) vikaraṇa 'a', việc lược bỏ vikaraṇa v.v... cũng giống như trước. So odanaṃ pacati, te pacanti. Tvaṃ pacasi, tumhe pacatha. Ahaṃ pacāmi, mayaṃ pacāma. Trong Parassapada: pacate, pacante. Pacase, pacavhe. Pace, pacāmhe.

๑,๒๒. วิปฺปฏิเสเธ

1,22. Trong trường hợp xung đột

วิปฺปฏิเสธนํ=อญฺญมญฺญปฏิเสธนํ วิปฺปฏิเสโธ. ปฐมมชฺฌิมปุริสานํ ทฺวินฺนํ เอกตฺถ ปสงฺเค มชฺฌิมปุริสพหุวจนํ ถปจฺจโย. โส [Pg.215] จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ, ตุมฺเห ปจถ. ตุลฺยพลวิโรธิโน หิ วิปฺปฏิเสธา ปฐมมชฺฌิมอุตฺตมปุริสานํ ติณฺณํ เอกตฺถ ปสงฺเค อุตฺตมปุริสพหุวจนํ โหติ, โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ, อหญฺจ ปจามิ มยํ ปจามาติ ภวติ.

Vippaṭisedhanaṃ = sự ngăn cấm lẫn nhau được gọi là vippaṭisedho (sự xung đột). Khi có trường hợp của cả hai ngôi thứ ba và ngôi thứ hai cùng lúc, thì dùng ngôi thứ hai số nhiều với vĩ tố 'tha'. (Ví dụ:) So ca pacati, tvañca pacasi, (trở thành) tumhe pacatha. Thật vậy, trong trường hợp xung đột có hiệu lực tương đương, khi có trường hợp của cả ba ngôi thứ ba, thứ hai và thứ nhất cùng lúc, thì dùng ngôi thứ nhất số nhiều, (ví dụ:) so ca pacati, tvañca pacasi, ahañca pacāmi, trở thành mayaṃ pacāma.

อม+คม=คมเน –

Ama, gama = (nghĩa là) đi –

๕,๑๗๓. คม ยมิ+สา+ส ทิสานํ วา จฺฉง

5,173. Đối với các động từ căn gam, yam, sā, sa, dis, có thể thay thế bằng 'ccha'.

เอเตสํ ธาตูนํ จฺฉง วา โหติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. โส คามํ คจฺฉติ. อนฺติ –

Đối với những động từ căn này, 'ccha' được dùng tùy chọn trước nta, māna, ti v.v... (Ví dụ:) So gāmaṃ gacchati. (Trước) Anti –

๗๔. ครุปุพฺพา รสฺสา เร+นฺเตนฺตีนํ

74. Sau một nguyên âm ngắn được đi trước bởi một âm tiết nặng, 'nte' và 'ntī' (thành) 're'.

ครุปุพฺพสฺมา รสฺสา นฺเต+นฺตีนํ เร วา โหติ.

Sau một nguyên âm ngắn được đi trước bởi một âm tiết nặng, 'nte' và 'ntī' có thể trở thành 're'.

อกฺขรนิยโม ฉนฺทํ,ครุลหุนิยโม ภเว วุตฺติ;

ทีโฆ สํโยคาทิปุพฺโพ,รสฺโส ครุ ลหุ ตุ รสฺโส.

Sự quy định về âm tiết là chandaṃ (vần luật), sự quy định về trường âm và đoản âm là vutti (nhịp điệu); Nguyên âm dài, và nguyên âm ngắn đứng trước phụ âm kép, là trường âm (garu); còn đoản âm (đứng một mình) là đoản âm (lahu).

คจฺฉเร คจฺฉนฺติ. ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. จฺฉาเทสาภาวปกฺเข ‘‘อู ลสฺเส’’ติ เอกาเร คเมติ. ปรโลเป คเมนฺติ. คเมสิ, คเมถ. คเมมิ, คเมม. ปรจฺฉกฺเกปิ โส คจฺฉเต, คจฺฉเร คจฺฉนฺเต. คจฺฉเส, คจฺฉวฺเห. คจฺเฉ, คจฺฉามฺเห.

Gacchare (hoặc) gacchanti. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. Trong trường hợp không có sự thay thế bằng 'ccha', theo quy tắc 'ū lasse', với 'e' (trở thành) gameti. Khi lược bỏ nguyên âm sau, (thành) gamenti. (Tương tự:) Gamesi, gametha. Gamemi, gamema. Trong Parassapada cũng vậy: so gacchate, gacchare, gacchante. Gacchase, gacchavhe. Gacche, gacchāmhe.

ปุเร อธมฺโม ทิพฺพติ, ปุรา มรามีติ จ ตํสมีเป ตพฺโพหารูปจาเรน วตฺตมานวจนํ. วุตฺตญฺหิ –

Trong câu 'Pure adhammo dibbati' (Trong tương lai, điều phi pháp sẽ hưng thịnh) và 'purā marāmi' (Chẳng bao lâu nữa tôi sẽ chết), thì hiện tại được dùng cho (thời gian) gần đó, bằng cách sử dụng ẩn dụ theo cách nói thông thường. Vì đã được nói rằng –

อารทฺธา+นิฏฺฐิตํ [Pg.216] กิจฺจํ, วตฺตมานนฺติ วุจฺจติ;

วตฺตมานสมีปญฺจ, วตฺตมานนฺติ วุจฺจติ.

Hành động đã bắt đầu nhưng chưa kết thúc, được gọi là hiện tại; Và cái gì gần với hiện tại, cũng được gọi là hiện tại.

กิมิว เต –

Giống như –

คงฺคาจ ตํสมีปญฺจ, ยโต คงฺคาติ ญายเต;

คงฺคายํ ปาตุ+มาคจฺฉ, โฆโส คงฺคาย+มิตฺยปิ.

Cả sông Hằng và vùng lân cận của nó, đều được biết đến là 'sông Hằng'; (Ví dụ:) 'Hãy đến uống nước ở sông Hằng', và cũng như 'làng ở trên sông Hằng'.

มุขฺยา+มุขฺยตฺถเภเทน, วตฺตมานํ ตโต ทฺวิธา;

มุขฺยญฺหิ รุฬฺหิ+มาปนฺนํ, ต+ทาโรปา อมุขฺยตาติ.

Do đó, thì hiện tại có hai loại, do sự khác biệt về nghĩa chính và nghĩa phụ; Nghĩa chính là cái đã được xác lập theo quy ước, còn nghĩa phụ là do sự áp dụng ẩn dụ.

ปุเร+ปุราสทฺเทหิ วา อนาคตตา คมฺยเต, ตทา ตสฺส วตฺตมานตฺตา. กาลพฺยตฺตโย วา เอโส, ภวนฺตฺเยว หิ กาลนฺตเรปิ ตฺยาทโย พาหุลกา ‘‘สนฺเตสุ ปริคูหามิ’’ ‘‘กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, สหพฺยตํ คจฺฉติ วาสวสฺส’’ ‘‘อติเวลํ นมสฺสิสฺสํ’’ติ. ‘‘กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ, ราชคหโต อาคจฺฉามี’’ติอาทีสุ ปน ปจฺจุปฺปนฺนสมีเป วตฺตมานวจนํ.

Hoặc, tính tương lai được hiểu qua các từ 'pure' và 'purā', khi đó nó (được xem) là hiện tại. Hoặc đây là sự hoán đổi về thời. Vì các vĩ tố 'ti' v.v... quả thật thường xuất hiện trong các thời khác, (ví dụ:) 'santesu parigūhāmi' (tôi sẽ ẩn mình giữa những người thiện), 'kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa' (sau khi thân hoại, trong đời sau, vị ấy đi đến đồng bạn với Vāsava), 'ativelaṃ namassissaṃ' (tôi sẽ đảnh lễ rất lâu). Tuy nhiên, trong các trường hợp như 'Kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmī' (Bạn từ đâu đến? Tôi đến từ thành Rājagaha), thì hiện tại được dùng cho (thời gian) gần với hiện tại (quá khứ gần).

๕,๑๗๕. คม วท ทานํ ฆมฺม วชฺช ทชฺชา

5,175. Đối với (các động từ căn) gam, vad, dā, (các dạng thay thế là) ghamma, vajja, dajja.

คมาทีนํ ฆมฺมาทโย วา โหนฺติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ฆมฺมติ, ฆมฺมนฺติ อิจฺจาทิ.

Đối với các (động từ căn) gam v.v..., các (dạng thay thế) ghamma v.v... được dùng tùy chọn trước nta, māna, ti v.v... (Ví dụ:) Ghammati, ghammanti, v.v...

กมฺเม –

Trong thể thụ động –

อุปสคฺควสา โกจิ, อกมฺโมปิ สกมฺมโก;

ยถา+ภิภูยเต ราโค, ตาปเสน มหิทฺธินาติ –

Do ảnh hưởng của tiếp đầu ngữ, đôi khi một tự động từ cũng trở thành tha động từ; Giống như 'tham ái bị chế ngự bởi vị ẩn sĩ có đại thần lực' –

วุตฺตตฺตา อกมฺมกโต กมฺมนิ อนุปุพฺพา ภูธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ.

Vì đã được nói như vậy, từ tự động từ căn 'bhū' đi trước bởi 'anu', các vĩ tố 'ti' v.v... được dùng trong thể thụ động.

๕,๑๗. กฺโย [Pg.217] ภาวกมฺเมสฺว+ปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ

5,17. Vĩ tố 'ya' được dùng trong thể vô nhân xưng (bhāva) và thể thụ động (kamma), ngoại trừ thì quá khứ (parokkha), trước các (vĩ tố) māna, nta, ti v.v...

ภาวกมฺมวิหิเตสุ ปโรกฺขาวชฺชิเตสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ ปเรสุ กฺโย โหติ กฺริยตฺถา. กกาโร+นุพนฺธการิยตฺโถ. ‘‘น เต กานุพนฺธ+นาคเมสู’’ติ ปฏิเสธา โอการาภาโว. อนุภูยติ สุขํ เทวทตฺเตน.

Vĩ tố 'ya' được dùng vì mục đích của hành động khi đi sau là các (vĩ tố) māna, nta, ti v.v... được quy định trong thể vô nhân xưng và thể thụ động, ngoại trừ thì quá khứ. Chữ 'k' là để cho mục đích của anubandha. Do sự ngăn cấm bởi (quy tắc) 'Na te kānubandhanāgamesu', nên không có nguyên âm 'o'. (Ví dụ:) Anubhūyati sukhaṃ devadattena (Lạc thọ được cảm nghiệm bởi Devadatta).

เอตฺถ จ –

Và ở đây –

อาขฺยาเตน อวุตฺตตฺตา, กตฺตุโต ตติยา น ตุ;

ทุติยา โหติ กมฺมสฺส, วุตฺตตฺตา ปฐมาปิ+ธ.

Vì không được biểu thị bởi động từ, nên biến cách thứ ba được dùng cho chủ thể; nhưng không phải biến cách thứ hai được dùng cho túc từ, vì đã được biểu thị (bởi động từ), nên biến cách thứ nhất được dùng ở đây.

อนุภูยนฺติ สมฺปตฺติโย ตยา. อนุภูยสิ ตฺวํ เทวทตฺเตน. อนุภูยถ ตุมฺเห. อหํ อนุภูยามิ, ตยา มยํ อนุภูยาม. ทฺวิตฺเต อนุภุยฺยติ+จฺจาทิ. เอวํ ปรจฺฉกฺเก.

Anubhūyanti sampattiyo tayā (Tài sản được cảm nghiệm bởi bạn). Anubhūyasi tvaṃ devadattena (Bạn được cảm nghiệm bởi Devadatta). Anubhūyatha tumhe (Các bạn được cảm nghiệm). Ahaṃ anubhūyāmi (Tôi được cảm nghiệm), tayā mayaṃ anubhūyāma (Chúng tôi được cảm nghiệm bởi bạn). Khi có sự lặp lại, (thành) anubhuyyati v.v... Tương tự trong Parassapada.

ภาเว อทพฺพวุตฺติโน ภาวสฺส เอกตฺตา เอกวจนเมว. ตญฺจ ปฐมปุริเสกวจเนเยว สมฺภวติ, เนว+ญฺญํ, พหุลํวิธานา. ภูยติ ภูยเต เทวทตฺเตน, สมฺปติ ภวนนฺตฺยตฺโถ.

Trong bhāva vācaka, do không diễn tả thực thể, và do bhāva là số ít, nên chỉ có số ít. Và điều đó chỉ có thể xảy ra ở ngôi thứ ba số ít, không có cách nào khác, do có nhiều cách tạo. (Ví dụ:) bhūyati, bhūyate devadattena, có nghĩa là: bây giờ đang có sự hiện hữu.

ปจธาตุโต กมฺเม กฺโย.

Từ căn pac, trong kammavācaka, dùng kyo.

๓๗. กฺยสฺสติ

37. Kyassati

กฺริยตฺถา กฺยสฺส อีญ วา โหติ. โญ อาทฺยาวยวตฺโถ. เทวทตฺเตน โอทโน ปจียติ ปจฺจติ, เรอาเทเส โอทนา ปจียเร ปจียนฺติ, ปจฺจเร ปจฺจนฺติ. จวคฺคปุพฺพรูปานิ. ตฺวํ ปจียสิ ปจฺจสิ, ตุมฺเห ปจียถ ปจฺจถ. อหํ ปจียามิ ปจฺจามิ, มยํ ปจียาม ปจฺจาม. ปรจฺฉกฺเก เทวทตฺเตน โอทโน ปจียเต อิจฺจาทิ.

Sau một kriyattha, kya được thay thế tùy chọn bằng īña. Ño có mục đích là thành phần đứng đầu. (Ví dụ:) devadattena odano pacīyati, paccati, khi thay thế bằng re (thì có dạng) odanā pacīyare, pacīyanti, paccare, paccanti. Các dạng trước thuộc nhóm ca. (Ví dụ:) tvaṃ pacīyasi, paccasi, tumhe pacīyatha, paccatha. Ahaṃ pacīyāmi, paccāmi, mayaṃ pacīyāma, paccāma. Trong sáu vĩ ngữ sau, (ví dụ:) devadattena odano pacīyate, v.v.

คมิโต [Pg.218] กมฺเม จฺฉง จ อีญอาคเม จ กเต เตน คาโม คจฺฉียติ, คามา คจฺฉียนฺติ. คจฺฉียสิ, คจฺฉียถ. คจฺฉียามิ, คจฺฉียาม. เอวํ ปรจฺฉกฺเก. คมียติ คมฺมติ, คมียนฺติ คมฺมนฺติ. คมียสิ คมฺมสิ, คมียถ คมฺมถ, คมียามิ คมฺมามิ, คมียาม คมฺมาม ปรจฺฉกฺเกปิ เอวํ. ตถา ฆมฺมียติ, ฆมฺมียนฺติ อิจฺจาทิ.

Từ căn gam, trong kammavācaka, sau khi thêm ccha và īña, (có dạng:) tena gāmo gacchīyati, gāmā gacchīyanti. Gacchīyasi, gacchīyatha. Gacchīyāmi, gacchīyāma. Tương tự trong sáu vĩ ngữ sau. (Các dạng khác:) gamīyati, gammati, gamīyanti, gammanti. Gamīyasi, gammasi, gamīyatha, gammatha, gamīyāmi, gammāmi, gamīyāma, trong sáu vĩ ngữ sau cũng vậy. Tương tự: ghammīyati, ghammīyanti, v.v.

กฺริยตฺถา กตฺตริ ตฺยาทิ, กมฺมสฺมิญฺจ สกมฺมกา;

ภาเว วา+กมฺมกา กมฺมา+วจนิจฺฉาย มญฺญเต.

Sau kriyattha, trong kattarivācaka dùng tyādi, và trong kammavācaka dùng te-ādi; trong bhāvavācaka, hoặc từ căn bất cập vật, hoặc từ căn cập vật khi không muốn nói đến túc từ, thì được xem là (dùng te-ādi).

ตถา หิ วิชฺชมานสฺสาปิ กมฺมาสฺส อวจนิจฺฉายํ อิทํ วุจฺจติ –

Thật vậy, ngay cả khi có túc từ hiện hữu, nhưng do không muốn nói đến, điều này được nói rằng –

สโตปิ น วิวกฺขา+สฺส, อสโตปิ จ สา ภเว;

ตํ ยถา+นุทรา กญฺญา, วญฺฌาวทฺธิตโก ยถา.

Dù có cũng không muốn nói đến, và dù không có cũng có thể muốn nói đến; điều đó giống như cô gái không có bụng, giống như đứa con nuôi của người phụ nữ son sẻ.

วิวกฺขา โลกิกา เอสา, อสกฺย+มติวตฺติตุํ;

กถ+เมส วิปริยาโส, โลโก เอวา+นยุชฺชเต.

Ý muốn nói này là của thế gian, không thể vượt qua được; làm sao đây là sự đảo ngược? Thế gian vốn không hợp lý.

(วตฺตมานปจฺจยนโย).

(Phương pháp về các vĩ ngữ hiện tại).

๒. ภวิสฺสติ สฺสติ สฺสนฺติ สฺสติ สฺสถ สฺสามิ สฺสาม สฺสเต สฺสนฺเต สฺสเส สฺสวฺเห สฺสํ สฺสามฺเห

2. Bhavissati: ssati, ssanti, ssati, ssatha, ssāmi, ssāma, ssate, ssante, ssase, ssavhe, ssaṃ, ssāmhe.

ภวิสฺสติ=อนารทฺเธ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา สฺสตฺยาทโย โหนฺติ.

Bhavissati: với ý nghĩa chưa bắt đầu, sau một kriyattha hiện hữu, dùng các vĩ ngữ ssati, v.v.

๓๕. อ+อี+สฺสาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญ

35. A-ī-ssādīnaṃ byañjanassiña

กฺริยตฺถา ปเรสํ ออาทีนํ อีอาทีนํ สฺสาทีนญฺจ พฺยญฺชนสฺสิ+ญ โหติ วิภาสา. ววตฺถิตวิภาสา+ยํ. สฺเสติ สฺสาทีนํ สฺสติอาทีนญฺจาวยโว คหิโต, ‘‘อูพฺยญฺชนสฺสา’’ติ สิทฺเธปิ [Pg.219] ตฺยาทีสุ เอเตสเมวาติ นิยมตฺโถ+ย+มารมฺโภ. ลสฺสาการโลเป โอ+อวาเทเส ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. ภวิสฺสสิ, ภวิสฺสถ. ภวิสฺสามิ, ภวิสฺสาม. ภวิสฺสเต, ภวิสฺสนฺเต. ภวิสฺสเส, ภวิสฺสวฺเห. ภวิสฺสํ, ภวิสฺสามฺเห.

Sau một kriyattha, có sự thêm vào của i (ña) một cách tùy chọn trước phụ âm của các vĩ ngữ a-ādi, ī-ādi, và ssā-ādi theo sau. Đây là tùy chọn có giới hạn. Bằng ssa, thành phần của ssādi và ssati-ādi được lấy. Mặc dù đã được thành tựu bởi sūtra “ūbyañjanassā”, việc bắt đầu (sūtra) này là nhằm mục đích giới hạn rằng (nó chỉ áp dụng) cho chính những (vĩ ngữ) tyādi này. Sau khi xóa bỏ a của la, và thay thế o bằng ava, (có dạng:) bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe.

กมฺเม –

Trong kammavācaka –

๔๙. กฺยสฺส สฺเส

49. Kyassa sse

กฺยสฺส วา โลโป โหติ สฺเส. สุขํ ตยา อนุภวิสฺสติ, อนุภวิสฺสนฺติ. อนุภวิสฺสสิ, อนุภวิสฺสถ. อนุภวิสฺสามิ, อนุภวิสฺสาม. อญฺญตฺร อนุภูยิสฺสติ, อนุภูยิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. เอวํ ปรจฺฉกฺเก. ภาเว-ภูยิสฺสติ ภูยิสฺสเต.

Kya được xóa bỏ tùy chọn khi ssa theo sau. (Ví dụ:) sukhaṃ tayā anubhavissati, anubhavissanti. Anubhavissasi, anubhavissatha. Anubhavissāmi, anubhavissāma. Trường hợp khác: anubhūyissati, anubhūyissanti, v.v. Tương tự trong sáu vĩ ngữ sau. Trong bhāvavācaka: bhūyissati, bhūyissate.

กตฺตริ-ปจิสฺสติ, ปจิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ปจิสฺสติ โอทโน เทวทตฺเตน, ปจียิสฺสติ, ปจฺจิสฺสติ. ปจฺจิสฺสนฺติ โอทนา ปจียิสฺสนฺติ, ปจียิสฺสเร, ปจฺจิสฺสเร, ปจฺจิสฺสนฺติ.

Trong kattarivācaka: pacissati, pacissanti, v.v. Trong kammavācaka: pacissati odano devadattena, pacīyissati, paccissati. Paccissanti odanā, pacīyissanti, pacīyissare, paccissare, paccissanti.

คมิโต กตฺตริ-โส คจฺฉิสฺสติ, เต คจฺฉิสฺสนฺติ. ตฺวํ คจฺฉิสฺสสิ, ตุมฺเห คจฺฉิสฺสถ. อหํ คจฺฉิสฺสามิ, มยํ คจฺฉิสฺสาม. คจฺฉิสฺสเต, คจฺฉิสฺสนฺเต. คจฺฉิสฺสเส, คจฺฉิสฺสวฺเห. คจฺฉิสฺสํ, คจฺฉิสฺสามฺเห. สคฺคํ คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ. คมิสฺสสิ, คมิสฺสถ. คมิสฺสามิ, คมิสฺสาม อิจฺจาทิ. กมฺเม-คจฺฉิยิสฺสติ, คจฺฉิยิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. กฺยโลเป คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. ตถา ฆมฺมิสฺสติ ฆมฺมียิสฺสติ, ฆมฺมิสฺสนฺติ, ฆมฺมียิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

Từ căn gam, trong kattarivācaka: so gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. (Dạng khác:) saggaṃ gamissati, gamissanti. Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma, v.v. Trong kammavācaka: gacchiyissati, gacchiyissanti, v.v. Khi kya bị xóa bỏ: gamissati, gamissanti, v.v. Tương tự: ghammissati, ghammīyissati, ghammissanti, ghammīyissanti, v.v.

๓. นาเม ครหาวิมฺหเยสุ

3. Nāme garahāvimhayesu

นามสทฺเท [Pg.220] นิปาเต สติ ครหายํ วิมฺหเย จ คมฺยมาเน สฺสตฺยาทโย โหนฺติ. อิเม หิ นาม กลฺยาณธมฺมา ปฏิชานิสฺสนฺติ. เอตฺถ ‘‘ชฺยาทีหิ กฺนา’’ติ กฺนาวิกรเณ ‘‘ญาสฺสเน ชา’’ติ ชาเทโส. น หิ นาม ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปาเณสุ อนุทฺทยา ภวิสฺสติ. กถญฺหิ นาม โส ภิกฺขเว โมฆปุริโส สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กริสฺสติ. วิมฺหเย-อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ, สนฺเตน วต โภ ปพฺพชิตา วิหาเรน วิหรนฺติ, ยตฺร หิ นาม สญฺญี สมาโน ชาคโร ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อติกฺกนฺตานิ เนว ทกฺขิติ, น ปน สทฺทํ โสสฺสติ. อจฺฉริยํ อนฺโธ นาม ปพฺพต+มาโรหิสฺสติ, พธิโร นาม สทฺทํ โสสฺสติ. (ภวิสฺสนฺติปจฺจยนโย).

Khi có bất biến từ nāma, và khi ý nghĩa khiển trách và kinh ngạc được hiểu, thì dùng các vĩ ngữ ssati, v.v. (Ví dụ:) ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti. Ở đây, theo sūtra “jyādīhi knā”, sau khi thêm vikarana knā, theo sūtra “ñāssane jā”, (ñā) được thay thế bằng jā. Na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati. Kathañhi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati. Trong ý nghĩa kinh ngạc: acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhiti, na pana saddaṃ sossati. Acchariyaṃ andho nāma pabbata-mārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati. (Phương pháp về các vĩ ngữ tương lai).

๔. ภูเต อี อุํ โอ ตฺถ อึ มฺหา อา อู เส วฺหํ อ มฺเห

4. Bhūte: ī, uṃ, o, ttha, iṃ, mhā, ā, ū, se, vhaṃ, a, mhe.

ภูเต ปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อีอาทโย โหนฺติ. ภูตานชฺชตเน อุปริ วกฺขมานตฺตา อิเม อีอาทโย ภูตชฺชตเน. ‘‘สุโว อโหสิ อานนฺโท’’ติอาทีสุ ภูตสามญฺเญว ภวนฺติ.

Với ý nghĩa quá khứ đã hoàn thành, sau một kriyattha hiện hữu, dùng các vĩ ngữ ī, v.v. Do thì quá khứ không phải hôm nay sẽ được nói ở trên, nên các vĩ ngữ ī, v.v. này dùng cho thì quá khứ hôm nay. Trong các ví dụ như “suvo ahosi ānando”, chúng được dùng cho thì quá khứ thông thường.

อหสฺสุ+ภยโต อฑฺฒ-รตฺตํ วา ตทุปฑฺฒตํ;

อนฺโตกตฺวาน วิญฺเญยฺโย, อโห อชฺชตโน อิติ;

ตทญฺโญ ปน โย กาโล, โส+นชฺชตนสญฺญิโต.

Nửa đêm ở hai phía của ngày, hoặc một nửa của nó; sau khi bao gồm (khoảng thời gian đó), ngày nên được biết là hôm nay; còn thời gian nào khác, thì được gọi là không phải hôm nay.

อิติ ปฐมปุริเสกวจนํ อี,

Như vậy, ngôi thứ ba số ít là ī,

๑๕. อา+อี+สฺสาทีสฺว+ญ วา

15. Ā-ī-ssādīsva-ña vā

อาอาโท [Pg.221] อีอาโท สฺสาโท จ กฺริยตฺถสฺส วา อญ โหตีติ ธาตุโต ปุพฺพํ อญ. ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, เอการ+อวาเทสา จ.

Trước ā-ādi, ī-ādi, và ssā-ādi, kriyattha tùy chọn có aña, tức là aña đứng trước căn. Lo từ “kattari lo”, và e được thay thế bằng ava.

๓๘. เอยฺยาถ+สฺเส+อ+อา+อี+ถานํ โอ+อ+อํ+ตฺถ+ตฺโถ+วฺโหก

38. Eyyātha-sse-a-ā-ī-thānaṃ o-a-aṃ-ttha-ttho-vhoka

เอยฺยาถาทีนํ โออาทโย วา โหนฺติ ยถากฺกมํติ อีสฺสตฺโถ, อภวิตฺโถ, ภวิตฺโถ, อภวตฺโถ, ภวตฺโถ. ‘‘อา อี อู มฺหา สฺสา สฺสมฺหานํ วา’’ติ อีสฺส รสฺสตฺตํ. โส อภวิ ภวิ, อภวี ภวี.

Của eyyātha, v.v. tùy chọn có o, v.v. theo thứ tự tương ứng, tức là của ī là ttho, (ví dụ:) abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho. Theo sūtra “ā ī ū mhā ssā ssamhānaṃ vā”, ī được rút ngắn. (Ví dụ:) so abhavi, bhavi, abhavī, bhavī.

๓๙. อุํสฺสึ+สฺวํ+สุ

39. Uṃssiṃ-svaṃ-su

ติอุํสฺส อึสุ+อํสุ วา โหนฺติ. อภวึสุ ภวึสุ, อภวํสุ ภวํสุ, อภวุํ ภวุํ.

Uṃ của ngôi thứ ba được thay thế tùy chọn bằng iṃsu và aṃsu. (Ví dụ:) Abhaviṃsu bhaviṃsu, abhavaṃsu bhavaṃsu, abhavuṃ bhavuṃ.

๔๒. โอสฺส อ+อิ+ตฺถ+ตฺโถ

42. A, i, ttha, và ttho (thay thế) cho o.

โอสฺส ออาทโย วา โหนฺติ. อภว ภว, อภวิ ภวิ, อิญาคเม อภวิตฺถ ภวิตฺถ, อภวตฺถ ภวตฺถ, อภวิตฺโถ ภวิตฺโถ, อภวตฺโถ ภวตฺโถ.

A và các vĩ tố khác được thay thế tùy chọn cho o. (Ví dụ:) Abhava bhava, abhavi bhavi, khi có gia tố i: abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavittho bhavittho, abhavattho bhavattho.

๔๓. สิ

43. Si.

โอสฺส สิ วา โหติ. อภวิสิ ภวิสิ, อภวสิ ภวสิ. อภโว ภโว.

Si được thay thế tùy chọn cho o. (Ví dụ:) Abhavisi bhavisi, abhavasi bhavasi. Abhavo bhavo.

๔๕. มฺหาตฺถาน+มุญ

45. Uña (thay thế) cho mhā và ttha.

เอสํ [Pg.222] อุญ วา โหติ. อีอาทิสมฺพนฺธีนเมว คหณํ. อภวุตฺถ ภวุตฺถ.

Uña được thay thế tùy chọn cho những vĩ tố này. Chỉ được hiểu là những vĩ tố liên quan đến ī, v.v. (Ví dụ:) Abhavuttha bhavuttha.

๔๖. อึสฺส จ สิญ

46. Và siña (thay thế) cho iṃ.

อึสฺส จ สิญ วา โหติ มฺหาตฺถานญฺจ พหุลํ. อิการญฺญการา อุจฺจารณอาทฺยาวยวตฺถา. อภวสิตฺถ ภวสิตฺถ, อภวิตฺถ ภวิตฺถ, อภวตฺถ ภวตฺถ, อภวิสึ ภวิสึ, อภวสึ ภวสึ, อภวึ ภวึ. อุญาคเม อาสฺส รสฺโส. อภวุมฺห ภวุมฺห อภวุมฺหา ภวุมฺหา. สิญาคเม อภวสิมฺห ภวสิมฺห อภวสิมฺหา ภวสิมฺหา อภวิมฺห ภวิมฺห อภวิมฺหา ภวิมฺหา อภวมฺห ภวมฺห อภวมฺหา ภวมฺหา. ปรจฺฉกฺเก – ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ อภวิตฺถ ภวิตฺถ อภวตฺถ ภวตฺถ. รสฺเส อภวถ ภวถ, อภวา ภวา, อภวุ ภวุ. อภวิเส ภวิเส, อภวเส ภวเส, อภวิวฺหํ ภวิวฺหํ อภววฺหํ ภววฺหํ, อสฺส อ+มาเทเส อภวํ ภวํ อภว ภว, อภวิมฺเห ภวิมฺเห อภวมฺเห ภวมฺเห. กมฺเม สุขํ ตยา อนุภูยิตฺโถ อนฺวภูยตฺโถ อนุภูยตฺโถ อนฺวภูสิ อนุภูสี อนฺวภูยี อนุภูยี, อนฺวภูยึสุ อนุภูยึสุ อนฺวภูยํสุ อนุภูยํสุ อนฺวภูยุํ อนุภูยุํ อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน อภูยิตฺโถ ภูยิตฺโถ อภูยตฺโถ ภูยตฺโถ อภูยิ ภูยิ อภูยี ภูยี. เตน อภูยตฺถ ภูยตฺถ อภูย ภูย อภูยา ภูยา.

Và siña được thay thế tùy chọn cho iṃ, và cũng được dùng đa dạng cho mhā và ttha. Nguyên âm i và phụ âm ñ (trong siña) dùng để phát âm và phân định. (Ví dụ:) Abhavasittha bhavasittha, abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavisiṃ bhavisiṃ, abhavasiṃ bhavasiṃ, abhaviṃ bhaviṃ. Khi có gia tố uñ, nguyên âm ā được rút ngắn. (Ví dụ:) Abhavumha bhavumha abhavumhā bhavumhā. Khi có gia tố siñ: abhavasimha bhavasimha abhavasimhā bhavasimhā abhavimha bhavimha abhavimhā bhavimhā abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. Trong Paracchakka – theo quy tắc ‘‘eyyāthā’’ v.v. đối với ttha: abhavittha bhavittha abhavattha bhavattha. Khi rút ngắn: abhavatha bhavatha, abhavā bhavā, abhavu bhavu. (Các ví dụ khác:) Abhavise bhavise, abhavase bhavase, abhavivhaṃ bhavivhaṃ abhavavhaṃ bhavavhaṃ, khi a được thay thế cho a: abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, abhavimhe bhavimhe abhavamhe bhavamhe. Thể thụ động (Kamme): sukhaṃ tayā anubhūyittho anvabhūyattho anubhūyattho anvabhūsi anubhūsī anvabhūyī anubhūyī, anvabhūyiṃsu anubhūyiṃsu anvabhūyaṃsu anubhūyaṃsu anvabhūyuṃ anubhūyuṃ, v.v. Thể vô nhân xưng (Bhāve): tena abhūyittho bhūyittho abhūyattho bhūyattho abhūyi bhūyi abhūyī bhūyī. Tena abhūyattha bhūyattha abhūya bhūya abhūyā bhūyā.

โส อปจิตฺโถ ปจิตฺโถ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ. กมฺเม-อปจียิตฺโถ ปจียิตฺโถ อปจียตฺโถ ปจียตฺโถ. จวคฺคปุพฺพ- รูเป [Pg.223] อปจฺจิตฺโถ ปจฺจิตฺโถ อปจฺจตฺโถ ปจฺจตฺโถ อปจียิ ปจียิ อปจียี ปจียี อปจฺจิ ปจฺจิ อปจฺจี ปจฺจี, อปจียึสุ ปจียึสุ อปจึสุ ปจึสุ อปจียํสุ ปจียํสุ อปจฺจํสุ ปจฺจํสุ อปจียุํ ปจียุํ อปจฺจุํ ปจฺจุํ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ, ปุพฺพรูโปว วิเสโส.

So apacittho pacittho, v.v. tương tự như thể chủ động. Thể thụ động: apacīyittho pacīyittho apacīyattho pacīyattho. Trong hình thức có phụ âm vòm đứng trước: apaccittho paccittho apaccattho paccattho apacīyi pacīyi apacīyī pacīyī apacci pacci apaccī paccī, apacīyiṃsu pacīyiṃsu apaciṃsu paciṃsu apacīyaṃsu pacīyaṃsu apaccaṃsu paccaṃsu apacīyuṃ pacīyuṃ apaccuṃ paccuṃ, v.v. tương tự như thể chủ động, chỉ khác biệt ở hình thức đứng trước.

โส คามํ อคจฺฉิตฺโถ คจฺฉิตฺโถ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ.

So gāmaṃ agacchittho gacchittho, v.v. tương tự như ví dụ trước.

๓๐. ฑํสสฺส จ ญฺฉง

30. Và ñchaṅa (thay thế) cho (căn) ḍaṃs.

ฑํสสฺส จ คมิสฺส จ ญฺฉง วา โหติ อา+อีอาทีสุ. อคญฺฉิตฺโถ คญฺฉิตฺโถ อคญฺฉตฺโถ คญฺฉตฺโถ อคญฺฉิ คญฺฉิ อคญฺฉี คญฺฉี อิจฺจาทิ.

Đối với (căn) ḍaṃs và gam, ñchaṅa là hình thức thay thế tùy chọn trước ā, ī, v.v. (Ví dụ:) Agañchittho gañchittho agañchattho gañchattho agañchi gañchi agañchī gañchī, v.v.

๒๙. คมิสฺสา

29. Ā (thay thế) cho (căn) gam.

อาอาโท อีอาโท จ คมิสฺส อา โหติ วา. โส อคา อคมิ คมิ อคมิตฺโถ คมิตฺโถ อคมตฺโถ คมตฺโถ. อีปจฺจเย ลสฺสาการสฺส ‘‘หิมิเมสฺว+สฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘อสฺสา’’ติ โยควิภาคา ทีเฆ ‘‘ทีฆา อีสฺสา’’ติ อีสฺส สิอาเทโส, อคมาสิ อคมิ คมิ อคมี คมี, อคมึสุ คมึสุ อคมํสุ คมํสุ อคมุํ คมุํ. โอสฺส ออาเทเส อชฺฌคุํ. ตฺวํ อชฺฌคา ปรสฺส โลโป. ตุมฺเห อชฺฌคุตฺถ. อหํ อชฺฌคํ, มยํ อชฺฌคมฺห. ปรจฺฉกฺเก – ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ โส อคจฺฉิตฺถ คจฺฉิตฺถ อคญฺฉิตฺถ คญฺฉิตฺถ อคมิตฺถ คมิตฺถ อคม คม อคมา คมา. เต อคมู คมู, โอสฺส อาอาเทเส อชฺฌคุํ. ตฺวํ อคมิเส คมิเส. ตุมฺเห อคมิวฺหํ. ‘‘เอยฺยาถา’’ ทินา อ+มาเทเส อหํ อคมํ คมํ อชฺฌคํ. มยํ อคมิมฺเห คมิมฺเห. กมฺเมอคจฺฉียิ อคมียิ, อคจฺฉิยุํ อคมิยุํ อิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมี ฆมฺมี อิจฺจาทิ.

Trước ā và ī, v.v., ā là hình thức thay thế tùy chọn cho (căn) gam. (Ví dụ:) So agā agami gami agamittho gamittho agamattho gamattho. Khi có vĩ tố ī, nguyên âm a của la được kéo dài do sự phân chia quy tắc (yogavibhāga) ‘‘assā’’ trong ‘‘himimesva+ssā’’, và theo quy tắc ‘‘dīghā īssā’’, si được thay thế cho ī: agamāsi agami gami agamī gamī, agamiṃsu gamiṃsu agamaṃsu gamaṃsu agamuṃ gamuṃ. Khi a thay thế cho o: ajjhaguṃ. Tvaṃ ajjhagā, vĩ tố sau bị xóa. Tumhe ajjhaguttha. Ahaṃ ajjhagaṃ, mayaṃ ajjhagamha. Trong Paracchakka – theo quy tắc ‘‘eyyāthā’’ v.v. đối với ttha: so agacchittha gacchittha agañchittha gañchittha agamittha gamittha agama gama agamā gamā. Te agamū gamū, khi ā thay thế cho o: ajjhaguṃ. Tvaṃ agamise gamise. Tumhe agamivhaṃ. Theo quy tắc ‘‘eyyāthā’’ v.v. khi a được thay thế: ahaṃ agamaṃ gamaṃ ajjhagaṃ. Mayaṃ agamimhe gamimhe. Thể thụ động: agacchīyi agamīyi, agacchiyuṃ agamiyuṃ, v.v. Tương tự: aghammī ghammī, v.v.

๑๓. มาโยเค อี+อาอาที

13. Khi kết hợp với mā, (dùng) ī, ā, v.v.

มาโยเค [Pg.224] สติ อีอาทโย อาอาทโย จ วา โหนฺติ. สกกาลโต กาลนฺตเรปิ ปจฺจยวิธานตฺโถ+ยํ. มา ภวํ อภวิตฺโถ อิจฺจาทิ. วาวิธานาสฺสตฺยาทิ+เอยฺยาทิ+ตฺวาทโยปิ โหนฺติ, มา ภวํ ภวิสฺสติ, มา ภวํ ภเวยฺย, มา ภวํ ภวตุ อิจฺจาทิ. (อีอาทิปจฺจยนโย).

Khi kết hợp với mā, các vĩ tố ī, v.v. và ā, v.v. được sử dụng tùy chọn. Quy tắc này nhằm quy định các vĩ tố trong một thời khác với thời của chính nó. (Ví dụ:) Mā bhavaṃ abhavittho, v.v. Do quy định tùy chọn, các vĩ tố ssati, v.v., eyya, v.v., và tu, v.v. cũng được sử dụng. (Ví dụ:) mā bhavaṃ bhavissati, mā bhavaṃ bhaveyya, mā bhavaṃ bhavatu, v.v. (Phần về các vĩ tố bắt đầu bằng ī).

๕. อนชฺชตเน อา อูโอ ตฺถ อ มฺหา ตฺถ ตฺถุํ เส วฺหํ อึ มฺหเส

5. Trong thì Anajjatana: ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase.

อวิชฺชมานชฺชตเน ภูตตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อาอาทโย โหนฺติ วา. ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ ‘‘อา อี อู มฺหา’’ อิจฺจาทินา รสฺเส จ โส อภวตฺถ ภวตฺถ อภว ภว อภวา ภวา, เต อภวุ ภวุ อภวู ภวู. โอ, ‘‘โอสฺสา’’ติอาทินา ออาทโย, อภว ภว อภวิ ภวิ อภวตฺถ ภวตฺถ อภวตฺโถ ภวตฺโถ, สิอาเทเส อภวสิ ภวสิ อภโว ภโว. ตุมฺเห อภวตฺถ ภวตฺถ. อหํ อภวํ ภวํ อภว ภว, มยํ อภวมฺห ภวมฺห อภวมฺหา ภวมฺหา. โส อภวตฺถ ภวตฺถ. เต อภวตฺถุํ ภวตฺถุํ. ตฺวํ อภวเส ภวเส. ตุมฺเห อภววฺหํ ภววฺหํ. ‘‘อิสฺส จ สิญ’’ติ สึ, อหํ อภวสึ ภวสึ อภวึ ภวึ. มยํ อภวมฺหเส ภวมฺหเส. กมฺเม-ตฺเถ สุขํ ตยา อนุภูยิตฺถ, อิญาคมาภาเว อนุภูยตฺถ อิจฺจาทิ. ภาเว-อภูยตฺถ ภูยตฺถ อิจฺจาทิ.

Trong nghĩa quá khứ không phải hôm nay, các vĩ tố ā, v.v. được sử dụng tùy chọn cho căn động từ. Theo quy tắc ‘‘eyyāthā’’ v.v. đối với ttha và theo quy tắc ‘‘ā ī ū mhā’’ v.v. khi rút ngắn: so abhavattha bhavattha abhava bhava abhavā bhavā, te abhavu bhavu abhavū bhavū. Đối với o, theo quy tắc ‘‘ossā’’ v.v., a và các vĩ tố khác được thay thế: abhava bhava abhavi bhavi abhavattha bhavattha abhavattho bhavattho, khi si được thay thế: abhavasi bhavasi abhavo bhavo. Tumhe abhavattha bhavattha. Ahaṃ abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, mayaṃ abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. So abhavattha bhavattha. Te abhavatthuṃ bhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase bhavase. Tumhe abhavavhaṃ bhavavhaṃ. Theo quy tắc ‘‘Issa ca siña’’, (dùng) siṃ: ahaṃ abhavasiṃ bhavasiṃ abhaviṃ bhaviṃ. Mayaṃ abhavamhase bhavamhase. Thể thụ động: sukhaṃ tayā anubhūyittha, khi không có gia tố i: anubhūyattha, v.v. Thể vô nhân xưng: abhūyattha bhūyattha, v.v.

โส [Pg.225] โอทนํ อปจตฺถ ปจตฺถ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ. กมฺเม-อปจียตฺถ ปจียตฺถ อปจฺจตฺถ ปจฺจตฺถ อปจีย ปจีย อปจียา ปจียา อปจฺจ ปจฺจ อปจฺจา ปจฺจา. อปจียุ ปจียุ อปจียู ปจียู อปจฺจุ ปจฺจุ อปจฺจู ปจฺจู อิจฺจาทิ. ‘‘มาโยเค อี+อาอาที’’ติ มาโยเคปิ อาอาทโย, มา ภวํ อปจฺจตฺถ อิจฺจาทิ.

Các từ như so odanaṃ apacattha, pacattha v.v... tương tự như thể chủ động. Ở thể bị động: apacīyattha, pacīyattha, apaccattha, paccattha, apacīya, pacīya, apacīyā, pacīyā, apacca, pacca, apaccā, paccā. Các từ như apacīyu, pacīyu, apacīyū, pacīyū, apaccu, paccu, apaccū, paccū v.v... Theo quy tắc ‘māyoge ī+āādī’, ngay cả khi kết hợp với mā, các tiếp vĩ ngữ ā v.v... vẫn được sử dụng, ví dụ như mā bhavaṃ apaccattha v.v...

ตถา อคจฺฉตฺถ คจฺฉตฺถ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ. ตถา อคมตฺถ คมตฺถ อิจฺจาทิปิ อฆมฺมตฺถ ฆมฺมตฺถ อิจฺจาทิปิ. (อนชฺชตนปจฺจยนโย).

Tương tự, các từ như agacchattha, gacchattha v.v... giống như phần trước. Tương tự, cũng có các từ như agamattha, gamattha v.v... và aghammattha, ghammattha v.v... (Phương pháp về các tiếp vĩ ngữ của thì quá khứ bất định).

๖. ปโรกฺเข อ อุ เอ ตฺถ อ มฺห ตฺถ เร ตฺโถ วฺโห อิ มฺเห

6. Trong thì quá khứ hoàn thành (parokkha), các tiếp vĩ ngữ là: a, u, e, ttha, a, mha, ttha, re, ttho, vho, i, mhe.

อปจฺจกฺเข ภูตานชฺชตเน วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติ. อกฺขานํ=อินฺทฺริยานํ ปรํ ปโรกฺขํ. ตสฺมึ. ‘‘อปโรกฺเขสู’’ติ วจนา กฺย+ลาทิวิกรณา น โหนฺติ.

Trong thì quá khứ bất định không được trực tiếp chứng kiến, các tiếp vĩ ngữ a v.v... được dùng sau căn động từ. Parokkhaṃ có nghĩa là vượt ngoài các giác quan (akkhānaṃ = indriyānaṃ paraṃ). Trong thì ấy. Do quy tắc nói rằng ‘aparokkhesu’ (trong các thì không phải quá khứ hoàn thành), các trung tố như kya, la v.v... không được sử dụng.

๕,๗๑. ปโรกฺขายญฺจ

5,71. Và trong thì quá khứ hoàn thành.

ปโรกฺขายํ ปฐม+เมกสฺสรํ สทฺทรูปํ ทฺเว ภวติ. ‘‘ภูสฺส วุก’’ อิติอาทีสุ วุก, ภูว ภูว อิติ ทฺวิตฺเต –

Trong thì quá khứ hoàn thành, hình thái từ có một nguyên âm đầu tiên được lặp lại hai lần. Theo các quy tắc như ‘bhūssa vuka’, trung tố vuka được thêm vào, và khi bhūva bhūva được lặp lại –

๕,๗๕. โลโป+นาทิพฺยญฺชนสฺส

5,75. Sự biến mất của phụ âm không phải là phụ âm đầu.

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส อาทิโต+ญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ.

Khi được lặp lại, phụ âm của phần trước, ngoại trừ phụ âm đầu, sẽ bị biến mất.

๑๘. ปุพฺพสฺส อ

18. Nguyên âm a của phần trước.

ออาทีสุ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภูสฺส อ โหติ.

Khi các tiếp vĩ ngữ a v.v... theo sau, sau khi lặp lại, đối với căn bhū của phần trước, nguyên âm được đổi thành a.

๕,๗๘. จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา

5,78. Phụ âm thứ tư và thứ hai trở thành phụ âm thứ ba và thứ nhất.

ทฺวิตฺเต [Pg.226] ปุพฺเพสํ จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา โหนฺติ ยถากฺกมํติ พกาเร โส พภูว กิร, เต พภุวุ กิร. ตฺวํ พภุเว กิร, อิญ ตุมฺเห พภุวิตฺถ กิร. อหํ พภุว กิร, มยํ พภุวิมฺห กิร. โส พภุวิตฺถ กิร, เต พภุวิเร กิร. ตฺวํ พภุวิตฺโถ กิร, ตุมฺเห พภุวิวฺโห กิร. อหํ พภุวิ กิร, มยํ พภุวิมฺเห กิร. กมฺเม-อนุปภุว กิร อิจฺจาทิ. ภาเวพภุว พภุวิตฺถ กิร.

Khi được lặp lại, các phụ âm thứ tư và thứ hai của phần trước lần lượt trở thành phụ âm thứ ba và thứ nhất, do đó có phụ âm b. Ví dụ: so babhūva kira (nghe nói, y đã là), te babhuvu kira (nghe nói, họ đã là). Tvaṃ babhuve kira (nghe nói, ngươi đã là), với trung tố iñ, tumhe babhuvittha kira (nghe nói, các ngươi đã là). Ahaṃ babhuva kira (nghe nói, tôi đã là), mayaṃ babhuvimha kira (nghe nói, chúng tôi đã là). So babhuvittha kira (nghe nói, y đã là), te babhuvire kira (nghe nói, họ đã là). Tvaṃ babhuvittho kira (nghe nói, ngươi đã là), tumhe babhuvivho kira (nghe nói, các ngươi đã là). Ahaṃ babhuvi kira (nghe nói, tôi đã là), mayaṃ babhuvimhe kira (nghe nói, chúng tôi đã là). Ở thể bị động: anupabhuva kira v.v... Ở thể vô nhân xưng: babhuva, babhuvittha kira.

ปปจ, ปปจุ. ปปเจ, อิญาคเม ปปจิตฺถ. อญฺญตฺร ‘‘สํโยคาทิโลโป’’ติ โลโป, ปปจิตฺถ. ปปจ, ปปจิมฺห. ปปจิตฺถ, ปปจิเร. ปปจิตฺโถ ปปจิโถ, ปปจิวฺโห. ปปจิ, ปปจิมฺเห. เอวํ กมฺเม.

Papaca, papacu. Papace, với trung tố iñ, thành papacittha. Ở trường hợp khác, theo quy tắc ‘saṃyogādilopo’, có sự biến mất, thành papacittha. Papaca, papacimha. Papacittha, papacire. Papacittho hoặc papacitho, papacivho. Papaci, papacimhe. Tương tự ở thể bị động.

ออาทิปจฺจเย ทฺวิภาเว อนาทิพฺยญฺชนโลเป ปุพฺพสฺส ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ จวคฺคชกาเร ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีเฆ จ กเต โส คามํ ชคาม กิร, ชคมุ. ชคเม, ชคมิตฺถ. ชคม, ชคมิมฺห. ชคมิตฺถ, ชคมิเร. ชคมิตฺโถ, ชคมิวฺโห. ชคมิ, ชคมิมฺเห. เอวํ กมฺเม.

Khi tiếp vĩ ngữ a v.v... theo sau, sau khi lặp lại, sau khi phụ âm không phải âm đầu biến mất, và sau khi phụ âm j thuộc nhóm ca được tạo ra ở phần trước theo quy tắc ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’, và sau khi nguyên âm được trường hóa theo quy tắc ‘byañjane dīgharassā’, ta có: so gāmaṃ jagāma kira (nghe nói, y đã đi đến làng), jagamu. Jagame, jagamittha. Jagama, jagamimha. Jagamittha, jagamire. Jagamittho, jagamivho. Jagami, jagamimhe. Tương tự ở thể bị động.

มูฬฺหวิกฺขิตฺตพฺยาสตฺตจิตฺเตน อตฺตนาปิ กฺริยา กตา อภินิพฺพตฺติกาเล+นุปลทฺธาสมานา ผเลนา+นุมียมานา ปโรกฺขาว วตฺถุโต. เตน อุตฺตมวิสเยปิ ปโยคสมฺภโว. (ปโรกฺขาปจฺจยนโย).

Một hành động, dù do chính mình thực hiện với tâm trí si mê, tán loạn, và dính mắc, không được nhận biết vào lúc nó xảy ra mà chỉ được suy ra từ kết quả, về bản chất cũng là hành động không được trực tiếp chứng kiến (parokkha). Do đó, việc sử dụng thì này cũng có thể xảy ra ở ngôi thứ nhất. (Phương pháp về các tiếp vĩ ngữ của thì quá khứ hoàn thành).

๗. ยฺโยโท [Pg.227] วา+ติปตฺติยํ สฺสา สฺสํสุ สฺเส สฺสถ สฺสํ สฺสมฺหา สฺสถ สฺสึสุสฺสเสสฺสวฺเหสฺสึ สฺสามฺหเส.

7. Trong điều kiện cách (kriyātipatti), các tiếp vĩ ngữ của optative (eyya) được dùng một cách tùy chọn, hoặc các tiếp vĩ ngữ sau: ssā, ssaṃsu, sse, ssatha, ssaṃ, ssamhā, ssatha, ssiṃsu, ssase, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase.

เอยฺยาโท วิสเย กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาทโย โหนฺติ. วิธุรปจฺจโยปนิปาตโต การณเวกลฺลโต วา กฺริยาติปตน+มนิปฺผตฺติ กฺริยาติปตฺติ. เอเต จ สฺสาทโย สามตฺถิยา อตีตานาคเตสฺเวว โหนฺติ, น วตฺตมาเน, ตตฺร กฺริยาติปตฺยสมฺภวา. อิญาคเม สฺสาสฺส วา รสฺเส จ สเจ โส ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺส, อรหา อภวิสฺส ภวิสฺส อภวิสฺสา ภวิสฺสา วา, เต จ ตํ อลภิสฺสํสุ, อรหนฺโต อภวิสฺสํสุ ภวิสฺสํสุ. ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา สฺเสสฺส วา อกาเร ตฺวํ อภวิสฺส ภวิสฺเส. ตุมฺเห อภวิสฺสถ. อหํ อภวิสฺสํ. รสฺเส มยํ อภวิสฺสมฺห ภวิสฺสมฺห อภวิสฺสมฺหา ภวิสฺสมฺหา. ปรจฺฉกฺเก-โส อภวิสฺสถ, อภวิสฺสึสุ. อภวิสฺสเส, อภวิสฺสวฺเห. อภวิสฺสึ, อภวิสฺสามฺหเส.

Trong phạm vi của các tiếp vĩ ngữ eyya v.v..., ở điều kiện cách, các tiếp vĩ ngữ ssā v.v... được sử dụng. Điều kiện cách (kriyātipatti) là sự không xảy ra của một hành động, do sự xuất hiện của một điều kiện cản trở hoặc do sự thiếu vắng của một nguyên nhân. Và các tiếp vĩ ngữ ssā v.v... này, theo khả năng của chúng, chỉ xảy ra trong quá khứ và tương lai, không xảy ra trong hiện tại, vì ở đó không thể có sự không xảy ra của hành động. Với trung tố iñ và sự rút ngắn tùy chọn của ssā: sace so paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissa, arahā abhavissa (nếu y đã được xuất gia vào thời trẻ, y đã trở thành một vị A-la-hán) hoặc bhavissa, abhavissā, bhavissā. Te ca taṃ alabhissaṃsu, arahanto abhavissaṃsu bhavissaṃsu. Theo quy tắc ‘eyyāthā’ v.v..., sse tùy chọn trở thành a: tvaṃ abhavissa hoặc bhavisse. Tumhe abhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ. Khi rút ngắn: mayaṃ abhavissamha hoặc bhavissamha, abhavissamhā hoặc bhavissamhā. Ở các ngôi khác: so abhavissatha, abhavissiṃsu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase.

กมฺเม-เตน สุขํ อนฺวภวิสฺส, อนฺวภวิสฺสํสุ กฺยโลโป. อนฺวภูยิสฺส อนฺวภูยิสฺสา อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน อภูยิสฺส ภูยิสฺส อภูยิสฺสา ภูยิสฺสา. อภูยิสฺสถ ภูยิสฺสถ.

Ở thể bị động: tena sukhaṃ anvabhavissa, anvabhavissaṃsu, với sự biến mất của kya. Anvabhūyissa, anvabhūyissā v.v... Ở thể vô nhân xưng: tena abhūyissa hoặc bhūyissa, abhūyissā hoặc bhūyissā. Abhūyissatha hoặc bhūyissatha.

เอวํ ตณฺฑุลาทิสาธนํ อลภิสฺส, โอทนํ อปจิสฺส ปจิสฺส อิจฺจาทิ. กมฺเม-เตน โอทโน อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺสา ปจิสฺสา อปจียิสฺส ปจียิสฺส อปจียิสฺสา ปจียิสฺสา อปจฺจิสฺส ปจฺจิสฺส อปจฺจิสฺสา ปจฺจิสฺสา อิจฺจาทิ.

Tương tự: taṇḍulādisādhanaṃ alabhissa, odanaṃ apacissa hoặc pacissa v.v... (nếu đã có được phương tiện như gạo, y đã nấu cơm). Ở thể bị động: tena odano apacissa hoặc pacissa, apacissā hoặc pacissā, apacīyissa hoặc pacīyissa, apacīyissā hoặc pacīyissā, apaccissa hoặc paccissa, apaccissā hoặc paccissā v.v...

โส อคจฺฉิสฺส คจฺฉิสฺส อคจฺฉิสฺสา คจฺฉิสฺสา อิจฺจาทิ. จฺฉาเทสา+ภาเว อคมิสฺส คมิสฺส อคมิสฺสา คมิสฺสา อิจฺจาทิ. กมฺเม-อคจฺฉิสฺส [Pg.228] คจฺฉิสฺส อคจฺฉียิสฺส อิจฺจาทิ. อคมิสฺส คมิสฺส อคมียิสฺส อิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมิสฺส อิจฺจาทิ. (กฺริยาติปตฺติปจฺจยนโย).

So agacchissa hoặc gacchissa, agacchissā hoặc gacchissā v.v... Khi không có sự thay thế bằng ccha: agamissa hoặc gamissa, agamissā hoặc gamissā v.v... Ở thể bị động: agacchissa hoặc gacchissa, agacchīyissa v.v... Agamissa hoặc gamissa, agamīyissa v.v... Tương tự aghammissa v.v... (Phương pháp về các tiếp vĩ ngữ của điều kiện cách).

๘. เหตุผเลสฺเว+ยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถ เอยฺยามิ เอยฺยาม เอถ เอรํ เอโถ เอยฺยาวฺโห เอยฺยํ เอยฺยามฺเห.

8. Trong ý nghĩa nguyên nhân và kết quả, các tiếp vĩ ngữ là: eyya, eyyuṃ, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma, etha, eraṃ, etho, eyyāvho, eyyaṃ, eyyāmhe.

เหตุภูตายํ ผลภูตายญฺจ กฺริยายํ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย โหนฺติ วา. ลวิกรณวุทฺธิอาทิ ปุพฺพสมํ. ปริกปฺเป –

Trong một hành động là nguyên nhân và trong một hành động là kết quả, các tiếp vĩ ngữ eyya v.v... được tùy chọn sử dụng sau căn động từ. Trung tố la, sự tăng âm v.v... giống như trước. Trong giả định cách –

๗๕. เอยฺเย+ยฺยาเส+ยฺยนฺนํ เฏ

75. Sự thay thế của eyya, eyyāsi, eyyaṃ bằng e.

เอยฺย+เอยฺยาสิ+เอยฺย+มิจฺเจส+เม วา โหติ. โส ทานิ กินฺนุ โข ภเว, ยทิ โส ปฐมวเย ปพฺพเชยฺย, อรหา ภเวยฺย.

Đối với các tiếp vĩ ngữ eyya, eyyāsi, eyyaṃ, chúng tùy chọn trở thành e. Ví dụ: So dāni kinnu kho bhave (Vậy bây giờ y có thể là gì nhỉ?), yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya (nếu y xuất gia vào thời trẻ, y sẽ là một vị A-la-hán).

๔๗. เอยฺยุํสฺสุํ

47. Sự thay thế của eyyuṃ bằng uṃ.

เอยฺยุ+มิจฺจสฺส ญุํ วา โหติ. สเจ สํขารา นิจฺจา ภวุํ ภเวยฺยุํ, น นิรุชฺเฌยฺยุํ. ยทิ ตฺวํ ภเว ภเวยฺยาสิ. ‘‘เอยฺยาถา’’ ทินา อสฺส โอกาเร ตุมฺเห ภเวยฺยาโถ ภเวยฺยาถ กถ+มหํ เทโว ภเวยฺยามิ.

Đối với tiếp vĩ ngữ eyyuṃ, nó tùy chọn trở thành uṃ. Ví dụ: Sace saṃkhārā niccā bhavuṃ hoặc bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ (Nếu các pháp hữu vi là thường hằng, chúng sẽ không bị diệt). Yadi tvaṃ bhave hoặc bhaveyyāsi (Nếu ngươi là...). Theo quy tắc ‘eyyāthā’ v.v..., nguyên âm a của nó trở thành o: tumhe bhaveyyātho hoặc bhaveyyātha. Katha+mahaṃ devo bhaveyyāmi (Làm sao tôi có thể trở thành một vị trời?).

๗๘. เอยฺยามสฺเส+มุ จ

78. Và sự thay thế của eyyāma bằng mu.

เอยฺยามสฺส เอมุ วา โหติ อุ จ. กินฺนุ โข มยํ ภเวมุ ภเวยฺยามุ ภเวยฺยาม. ปรจฺฉกฺเก-ภเวถ, ภเวรํ. ภเวโถ, ภเวยฺยาวฺโห. ภเว ภเวยฺยํ, ภเวยฺยามฺเห. กมฺเม-สุขํ [Pg.229] ตยา อนุภุยฺเย อนุภุยฺเยยฺย, อนุภุยฺยุํ อนุภูเยยฺยุํ. เตน ตฺวํ อนุภูเย อนุภูเยยฺยาสิ, ตุมฺเห อนุภูเยยฺยาโถ อนุภูเยยฺยาถ. เตนา+หํ อนุภูเยยฺยามิ, มยํ อนุภูเยมุ อนุภูเยยฺยามุ อนุภูเยยฺยาม. ปรจฺฉกฺเก-อนุภูเยถ อิจฺจาทิ. ภาเว-ภูเย ภูเยยฺย ภูเยถ.

Vĩ ngữ eyyāma cũng có khi là emu và u. (Ví dụ:) Kinnu kho mayaṃ bhavemu, bhaveyyāmu, bhaveyyāma (chúng ta nên là gì nhỉ?). Ở Paracchakka (tha động từ): bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho. Bhave, bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe. Ở thể nghiệp (kamme): sukhaṃ tayā anubhuyye anubhuyyeyya, anubhuyyuṃ anubhūyeyyuṃ (hạnh phúc nên được bạn hưởng thọ). Tena tvaṃ anubhūye anubhūyeyyāsi, tumhe anubhūyeyyātho anubhūyeyyātha. Tenā'haṃ anubhūyeyyāmi, mayaṃ anubhūyemu anubhūyeyyāmu anubhūyeyyāma. Ở Paracchakka (thể nghiệp): anubhūyetha v.v. Ở thể trạng thái (bhāve): bhūye, bhūyeyya, bhūyetha.

วิธิมฺหิ-โส โอทนํ ปเจ ปเจยฺย อิจฺจาทิ. กมฺเม-ปจีเย ปจีเยยฺย ปจฺเจ ปจฺเจยฺย อิจฺจาทิ.

Trong nghĩa mệnh lệnh (vidhi): so odanaṃ pace, paceyya v.v. (người ấy nên nấu cơm). Ở thể nghiệp (kamme): pacīye, pacīyeyya, pacce, pacceyya v.v. (cơm nên được nấu).

อนุมติยํ-โส คามํ คจฺเฉ คจฺเฉยฺย อิจฺจาทิ. อญฺญตฺร คเม คเมยฺย อิจฺจาทิ. ตถา ฆมฺเม ฆมฺเมยฺย อิจฺจาทิ.

Trong nghĩa cho phép (anumati): so gāmaṃ gacche, gaccheyya v.v. (người ấy có thể đi đến làng). Ở nơi khác: game, gameyya v.v. Tương tự: ghamme, ghammeyya v.v.

ปาโต ปเจยฺย เจ ภุญฺเช, อิจฺเจ+ตฺถ ปจนกฺริยา;

เหตุภูตาติ วิญฺเญยฺยา, ผลํ ตฺว+นุภวกฺริยา.

Nếu nấu vào buổi sáng, thì sẽ được ăn; ở đây, hành động nấu nướng được hiểu là nguyên nhân, còn hành động hưởng thụ (việc ăn) là kết quả.

๑๑. สตฺตฺย+รเหสฺเว+ยฺยาที

11. Trong các nghĩa có năng lực và xứng đáng, (sử dụng) các vĩ ngữ eyyādi.

สตฺติยํ อรหเต จ กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย โหนฺติ. ภวํ ขลุ ปตฺตํ ปเจยฺย, ภวํ สตฺโต, ภวํ อรโห.

Trong nghĩa có năng lực (satti) và xứng đáng (arahate), các vĩ ngữ eyyādi được dùng cho hành động. (Ví dụ:) Bhavaṃ khalu pattaṃ paceyya (Ngài quả thật có thể nấu đầy bát), (nghĩa là) ngài có năng lực (bhavaṃ satto), ngài xứng đáng (bhavaṃ araho).

๑๒. สมฺภาวเน วา

12. Hoặc trong nghĩa có thể xảy ra (sambhāvana).

สมฺภาวเน คมฺยมาเน ธาตุนา วุจฺจมาเน จ เอยฺยาทโย โหนฺติ วิภาสา. อปิ ภวํ คิลิตํ ปาสาณํ ปเจยฺย อุทรคฺคินา, สมฺภาเวมิ สทฺทหามิ ภวํ ปเจยฺย, ภวํ ปจิสฺสติ, ภวํ อปจิ.

Khi nghĩa có thể xảy ra (sambhāvana) được ngụ ý hoặc được diễn tả bởi động từ căn, các vĩ ngữ eyyādi được dùng tùy chọn. (Ví dụ:) Api bhavaṃ gilitaṃ pāsāṇaṃ paceyya udaragginā (Liệu ngài có thể tiêu hóa một hòn đá đã nuốt bằng vị hỏa không?). (Câu) sambhāvemi saddahāmi bhavaṃ paceyya (tôi cho rằng, tôi tin rằng ngài có thể nấu) (cũng có thể nói là) bhavaṃ pacissati (ngài sẽ nấu), bhavaṃ apaci (ngài đã nấu).

๙. ปญฺห+ปตฺถนา+วิธีสุ

9. Trong (các nghĩa) câu hỏi, mong muốn, và mệnh lệnh.

ปญฺหาทีสุ กฺริยตฺถโต เอยฺยาทโย โหนฺติ.

Trong các nghĩa câu hỏi v.v., các vĩ ngữ eyyādi được dùng cho hành động.

ปญฺหา [Pg.230] สํปุจฺฉนํ, อิฏฺฐา-สึสนํ ยาจนํ ทุเว;

ปตฺถนา, ภตฺติยา วา+ถ, น วา พฺยาปารณา วิธิ.

Câu hỏi (pañhā) là sự hỏi han. Mong muốn (patthanā) có hai loại: chúc phúc điều tốt lành và yêu cầu. Mệnh lệnh (vidhi) là sự sai khiến, dù có tôn kính hay không.

ปญฺเห-กึ โส ภตฺตํ ปเจยฺย, อุทาหุ พฺยญฺชนํ. ปตฺถนายํ-อโห วต โส ปเจยฺย เจ. วิธิมฺหิ-ภวํ ปตฺตํ ปเจยฺย. (เอยฺยาทิปจฺจยนโย).

Trong câu hỏi: kiṃ so bhattaṃ paceyya, udāhu byañjanaṃ (người ấy nên nấu cơm, hay nấu canh?). Trong sự mong muốn: aho vata so paceyya ce (ồ, giá mà người ấy nấu!). Trong mệnh lệnh: bhavaṃ pattaṃ paceyya (ngài nên nấu đầy bát). (Phần về các vĩ ngữ eyyādi).

๑๐. ตุ อนฺตุ หิ ถ มิ ม ตํ อนฺตํ สฺสุ วฺโห เอ อามเส

10. Tu, antu, hi, tha, mi, ma, taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase.

ปญฺหปตฺถนาวิธิสฺเว+เต โหนฺติ กฺริยตฺถโต. อาสึสนตฺเถ-โส สุขี ภวตุ, เต สุขิตา ภวนฺตุ.

Những vĩ ngữ này được dùng cho hành động trong các nghĩa câu hỏi, mong muốn, và mệnh lệnh. Trong nghĩa chúc phúc (āsiṃsana): so sukhī bhavatu (mong người ấy được an lạc), te sukhitā bhavantu (mong họ được an lạc).

๔๘. หิสฺส+โต โลโป

48. Sự lược bỏ hi sau a.

อโต ปรสฺส หิสฺส วา โลโป โหติ. ตฺวํ สุขี ภว ภวาหิ, หิมฺหิ ทีโฆ. ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา วฺโหก, ตุมฺเห สุขิตา ภวถวฺโห ภวถ. อหํ สุขี ภวามิ, มยํ สุขิโน ภวาม. ปรจฺฉกฺเก-ตถา ภวตํ, ภวนฺตํ. ภวสฺสุ, ภววฺโห. ภเว ภวามเส. กมฺเม-ตยา อนุภูยตุ, อนุภูยนฺตุ อิจฺจาทิ. ภาเว-ภูยตุ, ภูยตํ.

Vĩ ngữ hi đứng sau a tùy chọn bị lược bỏ. (Ví dụ:) Tvaṃ sukhī bhava, bhavāhi (bạn hãy được an lạc); khi có hi, có sự trường hóa. Theo quy tắc ‘‘Eyyāthā’’ v.v., (tha) trở thành vho: tumhe sukhitā bhavathavho, bhavatha (các bạn hãy được an lạc). Ahaṃ sukhī bhavāmi (tôi được an lạc), mayaṃ sukhino bhavāma (chúng tôi được an lạc). Ở Paracchakka: cũng vậy, bhavataṃ, bhavantaṃ. Bhavassu, bhavavho. Bhave, bhavāmase. Ở thể nghiệp (kamme): tayā anubhūyatu, anubhūyantu v.v. (mong bạn được hưởng thọ). Ở thể trạng thái (bhāve): bhūyatu, bhūyataṃ (mong được trở thành).

อาณตฺติยํ-เทวทตฺโต ทานิ โอทนํ ปจตุ, ปจนฺตุ อิจฺจาทิ. กมฺเม-เตน โอทโน ปจฺจตุ อิจฺจาทิ. ตถา โส คามํ คจฺฉตุ อิจฺจาทิ. ‘‘อู ลสฺเส’’ติ ลสฺเส+กาเร คเมตุ, คเมนฺตุ อิจฺจาทิ. ฆมฺมาเทเส ฆมฺมตุ, ฆมฺมนฺตุ อิจฺจาทิ. กมฺเม-คจฺฉียตุ อิจฺจาทิ. ตถา คมียตุ อิจฺจาทิ.

Trong nghĩa ra lệnh (āṇatti): devadatto dāni odanaṃ pacatu, pacantu v.v. (bây giờ, Devadatta hãy nấu cơm). Ở thể nghiệp (kamme): tena odano paccatu v.v. (cơm hãy được nấu bởi người ấy). Tương tự: so gāmaṃ gacchatu v.v. (người ấy hãy đi đến làng). Theo quy tắc ‘‘Ū lasse’’, khi la có thêm e: gametu, gamentu v.v. Khi có sự biến đổi thành ghamm: ghammatu, ghammantu v.v. Ở thể nghiệp (kamme): gacchīyatu v.v. Tương tự: gamīyatu v.v.

วิธิมฺหิ-ลสฺส โลเป ลุตฺเต วุทฺธิ, อิธ ปพฺพโต โหตุ.

Trong nghĩa mệnh lệnh (vidhi): khi la bị lược bỏ, có sự tăng âm (vuddhi); (ví dụ:) idha pabbato hotu (mong rằng có một ngọn núi ở đây).

นิมนฺตเน-อธิวาเสถ [Pg.231] ตุมฺเห ภนฺเต ภควา โภชนํ, วสติสฺส ‘‘จุราทิโต ณี’’ติ ณิมฺหิ ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา, ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ปจฺจเย’’ติ เอ จ โหติ. อิธ นิสฺสีทตุ ภวํ, สทสฺส ‘‘ชร+สทาน+มีม วา’’ติ อีม, มนุพนฺธตฺตา อนฺตสรโต อีม.

Trong sự thỉnh mời (nimantana): adhivāsetha tumhe bhante bhagavā bhojanaṃ (kính bạch quý ngài, xin Thế Tôn nhận lời mời dùng bữa); đối với (căn) vasati, khi có vĩ ngữ ṇī theo quy tắc ‘‘curādito ṇī’’, a trở thành ā theo quy tắc ‘‘assā ṇānubandhe’’, và e theo quy tắc ‘‘yuvaṇṇānaṃ eo paccaye’’. (Ví dụ khác:) Idha nissīdatu bhavaṃ (xin ngài ngồi đây); đối với (căn) sada, (thêm) īma theo quy tắc ‘‘jara+sadānaṃ īma vā’’, vì có phụ chú m, īma được thêm vào sau nguyên âm cuối.

อชฺเฌสเน-เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ, เอตฺถ จุราทิตฺตา ปุริมสมํ.

Trong sự thỉnh cầu (ajjhesana): desetu bhante bhagavā dhammaṃ (kính bạch ngài, xin Thế Tôn thuyết Pháp); ở đây, vì thuộc nhóm curādi, (cách chia) giống như ví dụ trước.

อนุมติยํ-ปุจฺฉ วาสว มํ ปญฺหํ, ปวิสตุ ภวํ. เอตฺถ ปุจฺฉโต หิสฺส โลโป. เอวํ นิสีท.

Trong sự cho phép (anumati): puccha vāsava maṃ pañhaṃ (này Vāsava, hãy hỏi ta một câu hỏi), pavisatu bhavaṃ (ngài có thể vào). Ở đây, trong từ pucchato (puccha), vĩ ngữ hi bị lược bỏ. Tương tự: nisīda (hãy ngồi).

ปตฺถนา=ยาจนา, ตตฺร-ทท=ทาเน, ททาหิ เม คามวรานิ ปญฺจ, ทาโต ลสฺส เอกาเร จ เอกํ เม นยนํ เทหิ.

Mong muốn (patthanā) = yêu cầu (yācanā); trong trường hợp đó: (căn) dada trong nghĩa cho. (Ví dụ:) dadāhi me gāmavarāni pañca (xin hãy cho tôi năm ngôi làng tốt nhất); từ căn dā, khi la thành e: ekaṃ me nayanaṃ dehi (xin hãy cho tôi một con mắt).

ปตฺตกาเล-สมฺปตฺโต เต กาโล กฏกรเณ, กฏํ กโรตุ ภวํ. เอตฺถ ‘‘ตนาทิตฺโว’’ติ โอ.

Khi đến thời điểm (pattakāla): sampatto te kālo kaṭakaraṇe (đã đến lúc bạn phải làm chiếu), kaṭaṃ karotu bhavaṃ (xin ngài hãy làm chiếu). Ở đây, (dùng) o theo quy tắc ‘‘tanādito o’’.

ตฺวาที เอยฺยาทโย วตฺต-มานา สมฺปติ,+นาคเต;

ภวิสฺสติ, ปโรกฺขาทิ-จตฺตาโร+ตีตกาลิกา.

Các vĩ ngữ hiện tại (tvādi) và khả năng (eyyādayo) dùng cho hiện tại và tương lai; các vĩ ngữ tương lai (bhavissati) (dùng cho tương lai); bốn thì bắt đầu bằng parokkhā là các thì quá khứ.

๕,๑๗๓. คม ยมิ+สา+ส ทิสานํ วา จฺฉง

5,173. Đối với các căn gam, yam, is, sā, và dis, ccha được tùy chọn thay thế.

เอเตสํ วา จฺฉง โหตินฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. โส สคฺคํ คจฺฉติ คเมติ, คจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-คจฺฉียติ คมียติ อิจฺจาทิ. ยม=อุปรเม, ปโรกฺขาอนชฺชตนรูปานิ สพฺพตฺถ ปโยค+มนุคมฺม โยเชตพฺพานิ. นิปุพฺโพ, นิยจฺฉติ นิยมติ, นิยจฺฉนฺติ นิยมนฺติ. สํปุพฺโพ, ‘‘เย สํสฺสา’’ติ ญฺญตฺตํ, สญฺญมติ, สญฺญมนฺติ. กมฺเม-นิยจฺฉียติ นิยมียติ นิยมฺมติ, สญฺญมียติ วา. ตถา [Pg.232] นิยจฺฉิสฺสติ, สญฺญมิสฺสติ. นิยจฺฉิ, สํยมิ. นิยจฺฉิสฺส, สํยมิสฺส. นิยจฺเฉยฺย, สํยเมยฺย. นิยจฺฉตุ, สญฺญมตุ. อิส+สึส=อิจฺฉายํ, โส สคฺคํ อิจฺฉติ, อิจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ. ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ วุทฺธิมฺหิ เอสติ, เอสนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-อิจฺฉียติ, ‘‘วา กฺวจี’’ติ วุทฺธิมฺหิ เอสียติ. ปุพฺพรูเป อิสฺสติ อิสฺสเต อิจฺจาทิ. อิจฺฉิสฺสติ เอสิสฺสติ อิจฺจาทิ. อิจฺฉิ เอสิ. อิจฺฉิสฺส เอสิสฺส. อิจฺเฉยฺย เอเสยฺย. อิจฺฉตุ เอสตุ อิจฺจาทิ. อาส=อุปเวสเน, โส อาสเน อจฺฉติ อิจฺจาทิ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ รสฺโส, อุปปุพฺโพ, ตถา อุปาสติ. อจฺฉิสฺสติ อุปาสิสฺสติ. อจฺฉิ อุปาสิ. อจฺฉิสฺส อุปาสิสฺส. อจฺเฉยฺย อุปาเสยฺย. อจฺฉตุ อุปาสตุ อิจฺจาทิ. ทิส=เปกฺขเน, ทิจฺฉติ ทิจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ สพฺพํ ปุริมสมํ. ลภ=ลาเภ, อิโต ปรํ วิเสสฏฺฐานเมววกฺขาม, สพฺพวาโร วุตฺตานุสาเรน คเหตพฺโพ. ลภติ, ลภนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-กฺยสฺส ปุพฺพรูปาทิมฺหิ กเต ลพฺภติ อิจฺจาทิ.

Hoặc cchaṅa thay thế cho các động từ căn này khi đi với nta, māna, ti v.v... (Ví dụ:) So saggaṃ gacchati (nó đi đến cõi trời), gameti, gacchanti v.v... Thể thụ động: gacchīyati, gamīyati v.v... Căn yama (dừng lại), các dạng quá khứ (parokkhā) và bất định (anajjatana) nên được áp dụng ở mọi nơi theo cách sử dụng. Có tiếp đầu ngữ ni: niyacchati, niyamati, niyacchanti, niyamanti. Có tiếp đầu ngữ saṃ: được biết đến trong câu "ye saṃyantā", (dạng là) saññamati, saññamanti. Thể thụ động: niyacchīyati, niyamīyati, niyammati, hoặc saññamīyati. Tương tự: (tương lai) niyacchissati, saññamissati. (Quá khứ) niyacchi, saṃyami. (Điều kiện) niyacchissa, saṃyamissa. (Khả năng) niyaccheyya, saṃyameyya. (Mệnh lệnh) niyacchatu, saññamatu. Căn isa và siṃsa (mong muốn), so saggaṃ icchati (nó mong muốn cõi trời), icchanti v.v... Theo (quy tắc) "lahussupantassa", khi có sự tăng âm, (dạng là) esati, esanti v.v... Thể thụ động: icchīyati; theo (quy tắc) "vā kvaci", khi có sự tăng âm, (dạng là) esīyati. Khi có sự đồng hóa nguyên âm đầu, (dạng là) issati, issate v.v... (Tương lai) icchissati, esissati v.v... (Quá khứ) icchi, esi. (Điều kiện) icchissa, esissa. (Khả năng) iccheyya, eseyya. (Mệnh lệnh) icchatu, esatu v.v... Căn āsa (ngồi), so āsane acchati (nó ngồi trên ghế) v.v... Theo (quy tắc) "byañjane dīgharassā", nguyên âm được rút ngắn; có tiếp đầu ngữ upa, tương tự (dạng là) upāsati. (Tương lai) acchissati, upāsissati. (Quá khứ) acchi, upāsi. (Điều kiện) acchissa, upāsissa. (Khả năng) accheyya, upāseyya. (Mệnh lệnh) acchatu, upāsatu v.v... Căn disa (nhìn), dicchati, dicchanti v.v... tất cả đều giống như trước. Căn labha (nhận được), từ đây trở đi chúng tôi sẽ chỉ nói về những trường hợp đặc biệt, tất cả các thì nên được hiểu theo những gì đã được nói. Labhati, labhanti v.v... Thể thụ động: sau khi thực hiện đồng hóa nguyên âm đầu v.v... cho kya, (dạng là) labbhati v.v...

๗๓. ลภา อึ+อีนํ ถํ ถา วา

73. Sau căn labha, iṃ và ī được thay thế tùy chọn bằng thaṃ và thā.

ลภสฺมา อึ อีนํ ถํ+ถา วา โหนฺติ. โส อลภิตฺถ ลภิตฺถ อลภิ ลภิ อึ ปจฺจเย อลตฺถํ อลภึ อิจฺจาทิ.

Sau căn labha, iṃ và ī tùy chọn trở thành thaṃ và thā. (Ví dụ:) So alabhittha, labhittha, alabhi, labhi. Khi có tiếp vị ngữ iṃ, (dạng là) alatthaṃ, alabhiṃ v.v...

๒๖. ลภ วส+จฺฉิท ภิท รุทานํ จฺฉง

26. (Sự thay thế) cchaṅa cho các căn labha, vasa, chida, bhida, ruda.

ลภาทีนํ จฺฉง โหติ สฺเสน สห. ลจฺฉติ ลภิสฺสติ, ลจฺฉนฺติ ลภิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาภาคสฺส จฺฉงาเทเส อลจฺฉา อลภิสฺส อิจฺจาทิ. วส=นิวาเส, วจฺฉติ วสิสฺสติ. กมฺเม-พหุลาธิการา ‘‘อสฺสู’’ติ อุกาโร[Pg.233], ปุพฺพรูเป วุสฺสติ วุสฺสิสฺสติ อิจฺจาทิ. ตถา อวจฺฉา อวสิสฺสา. ฉิท=ทฺเวธากรเณ, เฉจฺฉติ ฉินฺทิสฺสติ, ‘‘มญฺจ รุธาทีนํ’’ติ มํ โล จ. ลสฺส โลโป จ. ภิท=วิทารเณ, เภจฺฉติ ภินฺทิสฺสติ. อเภจฺฉา อภินฺทิสฺสา. รุท=โรทเน, รุจฺฉติ โรทิสฺสติ. อรุจฺฉา อโรทิสฺสา อิจฺจาทิ.

cchaṅa thay thế cho các căn labha v.v... cùng với ssa. (Ví dụ:) Lacchati, labhissati, lacchanti, labhissanti v.v... Ở thì điều kiện (kriyātipatti), khi cchaṅa thay thế cho phần ssā, (dạng là) alacchā, alabhissa v.v... Căn vasa (sống), vacchati, vasissati. Thể thụ động: do quyền hạn của "bahula", theo (quy tắc) "assu", (có) nguyên âm u; khi có sự đồng hóa nguyên âm đầu, (dạng là) vussati, vussissati v.v... Tương tự, avacchā, avasissā. Căn chida (cắt đôi), checchati, chindissati; theo (quy tắc) "mañca rudhādīnaṃ", (có) maṃ và sự biến mất của lo. Và sự biến mất của la. Căn bhida (phá vỡ), bhecchati, bhindissati. Abhecchā, abhindissā. Căn ruda (khóc), rucchati, rodissati. Arucchā, arodissā v.v...

อญฺญปจฺจเยปิ ฉิทสฺส ‘‘จฺฉง’’ อิติ โยควิภาคา จฺฉง, ภูเต อูํ ปจฺจเย อจฺเฉจฺฉุํ อจฺฉินฺทึสุ. วุตฺตโต อญฺญธาตูนญฺจ, คม=คมเน, คจฺฉํ คจฺฉิสฺสํ. อญฺญปจฺจเยปิ วจ=พฺยตฺตวจเน อิจฺจาทิ, กมฺเม-พหุลาธิการา ตฺยาทีสุ ปรภูเตสุปิ ยถาคมํ วจาทีนญฺจสฺส ‘‘วจาทีนํ วสฺสุฏ วา’’ติ กมฺเม อุฏ จ ‘‘อสฺสู’’ติ อสฺส อุ จ, เตน ธมฺโม อุจฺจติ วุจฺจติ, วุจฺจนฺติ อิจฺจาทิ, ยสฺส จ ปุพฺพรูปํ.

Ngay cả khi có tiếp vị ngữ khác, do sự phân chia quy tắc "cchaṅa", cchaṅa thay thế cho chida; ở thì quá khứ (bhūta) với tiếp vị ngữ ūṃ, (dạng là) acchecchuṃ, acchindiṃsu. Và đối với các động từ căn khác ngoài những gì đã được đề cập, (ví dụ) căn gama (đi), gacchaṃ, gacchissaṃ. Ngay cả khi có tiếp vị ngữ khác, (ví dụ) căn vaca (nói rõ ràng) v.v...; ở thể thụ động, do quyền hạn của "bahula", ngay cả khi ti v.v... theo sau, theo kinh điển, uṭa thay thế cho vaca v.v... theo (quy tắc) "vacādīnaṃ vassuṭa vā", và u thay thế cho a theo (quy tắc) "assu", do đó (có dạng) dhammo uccati, vuccati, vuccanti v.v..., và có sự đồng hóa nguyên âm đầu của ya.

๒๗. ภุช มุจ วจ วิสานํ กฺขง

27. (Sự thay thế) kkhaṅa cho các căn bhuja, muca, vaca, visa.

ภุชาทีนํ กฺขง โหติ สฺเสน สห. วกฺขติ วจิสฺสติ, วกฺขนฺติ วจิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

kkhaṅa thay thế cho các căn bhuja v.v... cùng với ssa. (Ví dụ:) Vakkhati, vacissati, vakkhanti, vacissanti v.v...

๒๑. อีอาโท วจสฺโสม

21. Khi ī v.v... theo sau, oma thay thế cho vaca.

อีอาทีสุ วจสฺส โอม โหติ. มการานุพนฺธตฺตา ‘‘มานุพนฺโธ สราน+มนฺตา ปโร’’ติ ปริภาสโต สรา ปโร. อโวจิ, อโวจุํ, อโวโจ อิจฺจาทิ. อนชฺชตเน-อวจ อวจา วจา อิจฺจาทิ. กฺริยาติปตฺติยํ-อวกฺขา อวจิสฺสา, อวกฺขึสุ อวจิสฺสึสุ อิจฺจาทิ. วเจยฺย อิจฺจาทิ. กมฺเม-วุจฺเจยฺย อิจฺจาทิ. ตถา วจตุ, วุจฺจตุ อิจฺจาทิ.

Khi ī v.v... theo sau, oma thay thế cho vaca. Do có chỉ tố ma, theo định nghĩa "chỉ tố ma đứng sau nguyên âm cuối", nó đứng sau nguyên âm. (Ví dụ:) Avoci, avocuṃ, avoco v.v... Ở thì bất định (anajjatana): avaca, avacā, vacā v.v... Ở thì điều kiện (kriyātipatti): avakkhā, avacissā, avakkhiṃsu, avacissiṃsu v.v... Vaceyya v.v... Thể thụ động: vucceyya v.v... Tương tự, vacatu, vuccatu v.v...

ภุช=ปาลนชฺโฌหาเรสุ[Pg.234], ‘‘ภุชา’’ ทินา กฺขวาเทเส โภกฺขติ ภุญฺชิสฺสติ.

Căn bhuja (bảo vệ, ăn), theo (quy tắc) 'bhujā' v.v..., khi có sự thay thế kkha, (dạng là) bhokkhati, bhuñjissati.

กุส=อกฺโกเส, อาปุพฺโพ, ตสฺส รสฺโส จ, อกฺโกสติ อิจฺจาทิ เญยฺยํ, ลวิกรณโลปวุทฺธิโย.

Căn kusa (mắng chửi), có tiếp đầu ngữ ā, và nguyên âm đó được rút ngắn, nên hiểu là akkosati v.v..., có sự biến mất của tiếp vị ngữ la và sự tăng âm.

๓๔. กุส+รุเหหี+สฺส ฉิ

34. Sau kusa và ruha, chi (thay thế) cho ī.

กุสา รุหา จ ปรสฺส อีสฺส ฉิ วา โหติ. ปรรูปปฐมกฺขรานิ, อกฺโกจฺฉิ อกฺโกสิ อิจฺจาทิ. อภิปุพฺโพ รุห=โรหเน, อภิรุจฺฉิ อภิรุหิ อิจฺจาทิ.

Sau kusa và ruha, chi tùy chọn thay thế cho ī theo sau. (Có) sự đồng hóa với phụ âm đầu theo sau. (Ví dụ:) akkocchi, akkosi v.v... Căn ruha (leo lên) có tiếp đầu ngữ abhi, (dạng là) abhirucchi, abhiruhi v.v...

วห=ปาปุณเน, วหติ, วหนฺติ. กมฺเม-กฺเย ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ วิปริยาโส, เตน โส วุยฺหติ, ‘‘อสฺสู’’ติ อุตฺตํ. วหิสฺสติ, วุยฺหิสฺสติ. อวหิ, อวุยฺหิตฺถ, อวุหิ. อวหิสฺสา, วุยฺหีสฺสา อิจฺจาทิ. วเหยฺย, วุยฺเหยฺย. วหตุ, วุยฺหตุ อิจฺจาทิ.

Căn vaha (mang đi), vahati, vahanti. Thể thụ động: khi có kya, theo (quy tắc) "hassa vipallāso", có sự hoán vị, do đó (dạng là) so vuyhati; theo (quy tắc) "assu", (có) sự thay thế bằng u. (Tương lai) Vahissati, vuyhissati. (Quá khứ) Avahi, avuyhittha, avuhi. (Điều kiện) Avahissā, vuyhīssā v.v... (Khả năng) Vaheyya, vuyheyya. (Mệnh lệnh) Vahatu, vuyhatu v.v...

ชร=ชีรเณ,

Căn jara (già đi),

๕,๑๗๔. ชร มราน+มียง

5.174. īyaṅa (thay thế) cho jara và mara.

ชร มรานํ อียง วา โหติ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ. ชียติ. ‘‘ชร สทาน+มีม’’ติ อีมอาคโม โล จ, ชีรติ. กมฺเม-ชีรียติ ชียียติ. เอวํ ชียิสฺสติ ชีริสฺสติ, ชียียิสฺสติ ชีรียิสฺสติ. อชียิ อชีริ, อชียียิ อชีรียิ. อชียิสฺสา อชีริสฺสา, อชียียิสฺสา อชีรียิสฺสา อชียิสฺสา อชีรียิสฺสา อิจฺจาทิ. มร=ปาณจาเค, อียง, มียติ มรติ, มียนฺติ มรนฺติ อิจฺจาทิ.

īyaṅa tùy chọn thay thế cho jara và mara khi māna, nta, ti v.v... theo sau. (Ví dụ:) Jīyati. Theo (quy tắc) "jara sadānamīma", có sự thêm vào īma và sự biến mất của lo, (dạng là) jīrati. Thể thụ động: jīrīyati, jīyīyati. Tương tự, (tương lai) jīyissati, jīrissati, jīyīyissati, jīrīyissati. (Quá khứ) Ajīyi, ajīri, ajīyīyi, ajīrīyi. (Điều kiện) Ajīyissā, ajīrissā, ajīyīyissā, ajīrīyissā, ajīyissā, ajīrīyissā v.v... Căn mara (từ bỏ sự sống), (có) īyaṅa, (dạng là) mīyati, marati, mīyanti, maranti v.v...

ทิส=เปกฺขเน,

Căn disa (nhìn),

๕,๑๒๔. ทิสสฺส [Pg.235] ปสฺส ทสฺส ทส ท ทกฺขาติ

5.124. passa, dassa, dasa, da, dakkha (thay thế) cho disa.

เอเต อาเทสา ทิสสฺส วา โหนฺติ. อเนกวณฺณตฺตา สพฺพาเทโส. ปสฺสติ ปสฺสนฺติ, ทกฺขติ ทกฺขนฺติ. กมฺเม-กฺเย ปุพฺพรูโป, ทิสฺสติ ทิสฺสนฺติ, วิปสฺสียติ ทกฺขียติ อิจฺจาทิ.

Những sự thay thế này tùy chọn thay cho disa. Do có nhiều âm tiết, chúng thay thế hoàn toàn. (Ví dụ:) Passati, passanti, dakkhati, dakkhanti. Thể thụ động: khi có kya, có sự đồng hóa nguyên âm đầu, (dạng là) dissati, dissanti, vipassīyati, dakkhīyati v.v...

๖,๖๙. ทกฺข+ข+เหติ+โหหีติ โลโป

6.69. Sự biến mất của kha trong dakkha khi hi và hohi theo sau.

ทกฺขาทีหิ อาเทเสหิ ปรสฺส สฺสสฺส โลโป วา โหติ. ทกฺขติ ทกฺขิสฺสติ. อปสฺสิ ปสฺสิ, อปสฺสึสุ ปสฺสึสุ อปสฺโส ปสฺโส, อปสฺสิตฺถ ปสฺสิตฺถ. อปสฺสึ ปสฺสึ, อปสฺสิมฺห ปสฺสิมฺห. ตถา อทสฺสี ทสฺสี, อทสฺสึสุ ทสฺสึสุ อิจฺจาทิ. อนชฺชตเน ทสาเทโส, อทฺทสา อทฺทส. อทฺทา อทฺท อิจฺจาทิ. อปสฺสิสฺส ทกฺขิสฺส อิจฺจาทิ. ปสฺเสยฺย ทกฺเขยฺย, ปสฺสตุ ทกฺขตุ อิจฺจาทิ.

Sau các biến cách dakkha v.v... thì ssa được tùy ý xóa bỏ. (Ví dụ:) Dakkhati (thay vì) dakkhissati. (Tương tự:) Apassi (thành) passi, apassiṃsu (thành) passiṃsu, apasso (thành) passo, apassittha (thành) passittha. Apassiṃ (thành) passiṃ, apassimha (thành) passimha. Tương tự adassī (thành) dassī, adassiṃsu (thành) dassiṃsu v.v... Trong thì quá khứ (anajjatane), có biến cách dasa, (ví dụ:) addasā (hay) addasa. Addā (hay) adda v.v... (Trong thì điều kiện:) Apassissa (hay) dakkhissa v.v... (Trong các thì khác:) Passeyya (hay) dakkheyya, passatu (hay) dakkhatu v.v...

สท=วิสรณคตฺยาวสาทนาทาเนสุ, นิปุพฺโพ, ‘‘ชรสทาน+มีม วา’’ติ อีมอาคโม. นิสีทติ, นิสีทนฺติ อิจฺจาทิ. ภาเว-นิสชฺชติ, นิสชฺชเต.

Căn sada có các nghĩa: lan rộng, đi, chìm xuống, cho. Khi có tiếp đầu ngữ ni, theo quy tắc ‘‘jarasadānamīma vā’’, có sự thêm vào īma. (Ví dụ:) Nisīdati, nisīdanti v.v... Ở thể thụ động (bhāve): nisajjati, nisajjate.

ยช=เทวปูชาสํคติกรณทาเนสุ, ยชติ, ยชนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม –

Căn yaja có các nghĩa: cúng dường chư thiên, giao thiệp, làm, và cho. (Ví dụ:) yajati, yajanti v.v... Ở thể nghiệp (kamme) –

๕,๑๑๓. ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยีติ

5,113. Đối với (căn) yaj, ya (thành) i, ja (thành) ya.

ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยี โหนฺติ กานุพนฺเธติ พหุลาธิการา ตฺยาทิวิสเยปิ กฺเย ปุพฺพรูเป จ อิชฺชติ ยิชฺชติ มยา พุทฺโธ. โส ยชิสฺสติ, เตน อิชฺชิสฺสเต ยิชฺชิสฺสเต. โส ยชี[Pg.236], เตน อิชฺชิ ยิชฺชิ. โส ยชิสฺสา, เตน อิชฺชิสฺสา ยิชฺชิสฺสา. โส ยเชยฺย, เตน อิชฺเชยฺย ยิชฺเชยฺย. โส ยชตุ, เตน อิชฺชตุ ยิชฺชตุ อิจฺจาทิ.

Đối với (căn) yaj, ya (thành) i và ja (thành) ya. Do quyền chi phối của từ bahula (tùy ý) có liên hệ với ka, cũng trong trường hợp các vĩ tố ti v.v... và khi có kya và có sự đồng hóa (pubbarūpa), (ta có các dạng) ijjati, yijjati (ví dụ:) mayā buddho (Đức Phật được tôi cúng dường). (Tương tự:) Anh ấy sẽ cúng dường (so yajissati), sẽ được anh ấy cúng dường (tena ijjissate yijjissate). Anh ấy đã cúng dường (so yajī), đã được anh ấy cúng dường (tena ijji yijji). Anh ấy sẽ cúng dường (điều kiện) (so yajissā), sẽ được anh ấy cúng dường (điều kiện) (tena ijjissā yijjissā). Anh ấy nên cúng dường (so yajeyya), nên được anh ấy cúng dường (tena ijjeyya yijjeyya). Mong anh ấy cúng dường (so yajatu), mong được anh ấy cúng dường (tena ijjatu yijjatu) v.v...

วท=วจเน, ‘‘คมวทา’’ ทินา วทสฺส วชฺชาเทโส วา, ลสฺส ‘‘อูลสฺเส’’ติ กฺวจิ เอ จ, วชฺชติ วเทติ วทติ, วชฺเชนฺติ วเทนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม – ‘‘กฺยสฺสา’’ติ อีญ, วชฺชียติ วชฺชติ วทียติ, วชฺชียนฺติ วชฺชนฺติ วทียนฺติ. วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ. อวที วที, อวทึสุ วทึสุ. อวทิสฺส วทิสฺส. วชฺเช วชฺเชยฺย วเท วเทยฺย, วชฺเชยฺยุํ วเทยฺยุํ. วชฺเชตุ วเทตุ วทตุ อิจฺจาทิ ยถาคมํ เญยฺยํ.

Căn vada có nghĩa là nói. Theo quy tắc ‘‘gamavadā’’ v.v..., vada tùy ý được biến thành vajja, và đôi khi a (của căn) thành e theo quy tắc ‘‘ūlasse’’. (Ví dụ:) vajjati, vadeti, vadati; vajjenti, vadenti v.v... Ở thể nghiệp (kamme) – theo quy tắc ‘‘kyassā’’, có īña, (nên có các dạng) vajjīyati, vajjati, vadīyati; vajjīyanti, vajjanti, vadīyanti. (Các thì khác:) Vadissati, vadissanti. Avadī (hay) vadī, avadiṃsu (hay) vadiṃsu. Avadissa (hay) vadissa. Vajje (hay) vajjeyya, vade (hay) vadeyya; vajjeyyuṃ (hay) vadeyyuṃ. Vajjetu, vadetu, vadatu v.v... nên được hiểu theo đúng ngữ pháp.

กมุ=ปทวิกฺเขเป, ‘‘ปโรกฺขายญฺจา’’ติ จคฺคหเณน กม กม อิติ ทฺวิตฺเต อนาทิพฺยญฺชนโลเป ลวิกรเณ ‘‘กวคฺคหา’’ ทินา กสฺส เจ นิคฺคหีตาคเม จ กเต จํกมติ กมติ อิจฺจาทิ. จล=กมฺปเน, จํจลติ. ชล+ทล=ทิตฺติยํ, ทฺวิตฺเต ททฺทลฺลติ อิจฺจาทิ. (สวุทฺธิกภูวาทินโย).

Căn kamu có nghĩa là bước đi. Do việc lấy từ ca trong quy tắc ‘‘parokkhāyañcā’’, (căn) kama được lặp lại thành kama kama, phụ âm đầu của phần sau bị xóa bỏ, vikarana a bị xóa bỏ, k biến thành c theo quy tắc ‘‘kavaggahā’’ v.v..., và niggahīta được thêm vào, ta có dạng caṃkamati, (bên cạnh dạng đơn là) kamati v.v... Căn cala (rung động), (dạng lặp là) caṃcalati. Căn jala và dala (sáng chói), khi lặp lại (có dạng) daddallati v.v... (Đây là phương pháp của nhóm bhūvādi có sự tăng cường nguyên âm).

หู+ภู=สตฺตายํ, ตฺยาทีสุ ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, ตสฺส โลเป ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ปจฺจเย’’ติ โอกาโร. โส โหติ, เต โหนฺติ. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน หูยติ หูยเต.

Căn hū và bhū có nghĩa là thì, là, ở. Khi đi với các vĩ tố ti v.v..., theo quy tắc ‘‘kattari lo’’, có vikarana a (lo). Khi a này bị xóa bỏ, theo quy tắc ‘‘yuvaṇṇānameo paccaye’’, (ū) trở thành o. (Ví dụ:) Anh ấy là (so hoti), họ là (te honti). Bạn là (hosi), các bạn là (hotha). Tôi là (homi), chúng tôi là (homa) v.v... Ở thể thụ động (bhāve): (tena) hūyati, hūyate.

๓๑. หูสฺส เห+เหหิ+โหหิ สฺสตฺยาโท

31. (Căn) hū (biến thành) he, hehi, hohi (khi đi với) ssati v.v...

หูสฺส เหอาทโย โหนฺติ สฺสจฺจาโท. เหสฺสติ เหหิ สฺสติ โหหิสฺสติ.

Căn hū trở thành he v.v... khi đi với ssati v.v... (Ví dụ:) Hessati, hehissati, hohissati.

๖๙. ทกฺข+ข+เหหิ+โหหีหิ โลโปติ

69. Sau dakkha, kha, hehi, hohīhi, có sự xóa bỏ.

ทกฺขาทีหิ [Pg.237] อาเทเสหิ ปรสฺส สฺสสฺส วา โลโป โหติ. เหหิติ เหหิสฺสติ, โหหิติ โหหิสฺสติ. เหหินฺติ เหหิสฺสนฺติ, โหหินฺติ โหหิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. อนชฺชตเน อีมฺหิ อญาคโม, ‘‘ปโร กฺวจี’’ติ อีสฺส โลโป, โส อหุ. วุทฺธิมฺหิ ‘‘ทีฆา อีสฺส’’ อิติ อีสฺส สิอาเทโส, สุโว อโหสิ อานนฺโท.

Sau các biến cách dakkha v.v..., ssa theo sau được tùy ý xóa bỏ. (Ví dụ:) Hehiti (thay vì) hehissati, hohiti (thay vì) hohissati. Hehinti (thay vì) hehissanti, hohinti (thay vì) hohissanti v.v... Trong thì quá khứ (anajjatane), với vĩ tố ī, có tiếp đầu ngữ a. Theo quy tắc ‘‘paro kvacī’’, ī bị xóa bỏ, (nên có dạng) so ahu (anh ấy đã là). Khi có sự tăng cường (vuddhi), theo quy tắc ‘‘dīghā īssa’’, ī được thay bằng si, (ví dụ:) suvo ahosi ānando (Ngài Ānanda đã hoan hỷ).

๔๑. หูโต เรสุํ

41. Sau (căn) hū, (uṃ thành) resuṃ.

หูโต ปรสฺส อุ+มิจฺจสฺส เรสุํ วา โหติ. รการานุพนฺโธ ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ อนฺตสราทิสฺส โลโป. อเหสุํ. โอการวุทฺธิ อวาเทเส อหวุํ. โอสฺส สิอาเทเส อโหสิ.

Sau (căn) hū, vĩ tố uṃ tùy ý được thay bằng resuṃ. Phụ âm r biểu thị cho việc xóa bỏ nguyên âm cuối và phụ âm đầu theo sau, theo quy tắc ‘‘rānubandhentasarādissā’’. (Ví dụ:) Ahesuṃ. Khi có sự tăng cường thành o và biến cách thành av, (ta có dạng) ahavuṃ. Khi o được thay bằng si, (ta có dạng) ahosi.

๔๖. อึสฺส จ สิญ

46. Và (vĩ tố) iṃ (thành) siña.

อิมิจฺจสฺส สิญ โหติ มฺหาตฺถานญฺจ พหุลํ. ญากาโร อาขฺยาวยวตฺโถ (อุกาโร) อิกาโร อุจฺจารณตฺโถ. ‘‘ออีสฺสา’’ ทินา อิญาคเม ตุมฺเห อโหสิตฺถ, อโหสิ. ปรสฺสรโลเป รสฺเส จ อหุํ, อโหสิมฺห, อหุมฺห, รสฺโส. ภาเว-อภวิ, อาสฺสตฺถาเทโส, อภวิตฺถ. อนชฺชตเน อาอูอาทิปจฺจเย กเต ‘‘ยุวณฺณาน+มิย งุวง สเร’’ติ อุวงาเทเส อหุวา, อหุวุ, อหุโว, อหุวตฺถ. อสฺส อมาเทเส อหุํ อหุวํ, อหุมฺห อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน อหุยิ อหุยิตฺถ. อหวิสฺสา, อหวิสฺสํสุ อิจฺจาทิ. ภาเว-อหุยิสฺส, อหุยิสฺสถ. ปุพฺพสฺสรโลโป, เหยฺย[Pg.238], เหยฺยุํ อิจฺจาทิ. ภาเว-หูเยยฺย, หูเยถ. โหตุ, โหนฺตุ อิจฺจาทิ. ภาเว-หูยตุ, หูยตํ. อนุปุพฺเพ อนุโภติ อิจฺจาทิ สพฺพวาเรสุ โยเชตพฺพํ. ภาเว รูปาภาวา. กมฺเม-อนุภูยติ อิจฺจาทิ วิเสโส.

Vĩ tố iṃ trở thành siña, và đối với mha thì tùy ý. Ký tự ñā biểu thị một phần của vĩ tố động từ, ký tự i chỉ để phát âm. Theo quy tắc ‘‘Aīssā’’ v.v..., với sự thêm vào i, (ta có) tumhe ahosittha, ahosi. Với sự xóa bỏ nguyên âm sau và rút ngắn, (ta có) ahuṃ, ahosimha, ahumha (dạng ngắn). Ở thể thụ động (bhāve): abhavi; ā biến thành ttha, (cho ra) abhavittha. Trong thì quá khứ (anajjatane), khi có các vĩ tố ā, ū v.v..., u biến thành uvaṅa theo quy tắc ‘‘yuvaṇṇānamiya ṅuvaṅa sare’’, (cho ra) ahuvā, ahuvu, ahuvo, ahuvattha. Khi a biến thành aṃ, (ta có) ahuṃ (hay) ahuvaṃ, ahumha v.v... Ở thể thụ động (bhāve): (tena) ahuyi, ahuyittha. (Thì điều kiện:) Ahavissā, ahavissaṃsu v.v... Ở thể thụ động (bhāve): ahuyissa, ahuyissatha. Với sự xóa bỏ nguyên âm trước, (ta có) heyya, heyyuṃ v.v... Ở thể thụ động (bhāve): hūyeyya, hūyetha. (Mệnh lệnh cách:) Hotu, hontu v.v... Ở thể thụ động (bhāve): hūyatu, hūyataṃ. Với tiếp đầu ngữ anu, (dạng) anubhoti v.v... cần được áp dụng trong tất cả các thì. Không có dạng ở thể bhāve. Ở thể nghiệp (kamme), dạng đặc biệt là anubhūyati v.v...

สิ=สเย, ลสฺส โลโป วุทฺธิ, เสติ. อยาเทเส สยติ, เสนฺติ สยนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-อติปุพฺโพ, กฺเย ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ อิสฺส ทีเฆ จ กเต เตน อติสียติ, อติสียนฺติ อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน สียติ, สียเต. ตถา ภวิสฺสติอาทีสุ.

Căn si có nghĩa là nằm. Vikarana a bị xóa bỏ, (nguyên âm) được tăng cường, (cho ra) seti. Với biến cách ay, (ta có) sayati. (Số nhiều:) senti, sayanti v.v... Ở thể nghiệp (kamme), với tiếp đầu ngữ ati, khi có kya và i được kéo dài theo quy tắc ‘‘dīgho sarassā’’, (ta có dạng) (tena) atisīyati, atisīyanti v.v... Ở thể thụ động (bhāve): (tena) sīyati, sīyate. Tương tự trong thì tương lai v.v...

นี=ปาปเน, ทฺวิกมฺมโก+ยํ, อชํ คามํ เนติ นยติ, เนนฺติ นยนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-นียเต คามํ อโช เทวทตฺเตน อิจฺจาทิ. ตถา เสเสสุปิ โยเชตพฺพํ.

Căn nī có nghĩa là dẫn dắt. Căn này có hai túc từ. (Ví dụ:) Ajaṃ gāmaṃ neti (hay) nayati (Anh ấy dẫn con dê về làng). (Số nhiều:) nenti (hay) nayanti v.v... Ở thể nghiệp (kamme): nīyate gāmaṃ ajo devadattena (Con dê được Devadatta dẫn về làng) v.v... Tương tự, cần được áp dụng cho các trường hợp còn lại.

ฐา=คตินิวตฺติยํ –

Căn ṭhā có nghĩa là dừng chuyển động (đứng lại) –

๕,๑๗๕. ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา

5,175. (Căn) ṭhā (thành) tiṭṭha và (căn) pā (thành) piva, tùy ý.

ฐาปานํ ติฏฺฐปิวาโหนฺติ วา นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ลสฺส โลเป ติฏฺฐติ, ติฏฺฐนฺติ, ฐาติ, ฐานฺติ.

(Căn) ṭhā và pā tùy ý trở thành tiṭṭha và piva khi đi với các vĩ tố nta, māna, ti v.v... Khi vikarana a bị xóa bỏ, (ta có các dạng) tiṭṭhati, tiṭṭhanti, (và) ṭhāti, ṭhānti.

๕,๑๓๑. ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโห กฺวจิติ

5,131. Sau (tiếp đầu ngữ) pa v.v..., (căn) ṭhā đôi khi tùy ý (biến thành) ṭhaha.

ปาทิโต ปรสฺส ฐาสฺส กฺวจิ ฐโห โหติ วา. สณฺฐหติ, สณฺฐหนฺติ. ลสฺเส, อธิฏฺเฐติ, อธิฏฺเฐนฺติ. กมฺเม –

Sau (tiếp đầu ngữ) pa v.v..., (căn) ṭhā đôi khi tùy ý trở thành ṭhaha. (Ví dụ:) Saṇṭhahati, saṇṭhahanti. Khi vikarana a bị xóa bỏ, (ta có) adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti. Ở thể nghiệp (kamme) –

๕,๑๓๗. อญฺญาทิสฺสา+สฺสี กฺเย

5,137. Của (căn) ñā v.v..., (nguyên âm cuối) thành ī khi đi với kya.

ญาทิโต+ญฺญสฺส อาการนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺส อี โหติ กฺเย. อุปฐียติ, อุปฐียนฺติ. ฐหาเทเส ‘‘กฺยสฺสา’’ติ อีญ[Pg.239], เตน ปติฏฺฐหียติ, ปติฏฺฐหียนฺติ. ภาเว-อีมฺหิ ฐียติ, ฐียเต. ตถา ปปุพฺเพ ปติฏฺฐิสฺสติ ปติฏฺฐหิสฺสติ. อีสฺส สิมฺหิ อฏฺฐาสิ, อฏฺฐํสุ, สณฺฐหิ, สณฺฐหึสุ. ปติฏฺฐิสฺส ปติฏฺฐหิสฺส. ติฏฺเฐ ติฏฺเฐยฺย, สณฺเฐ สณฺเฐยฺย, สณฺเฐยฺยุํ, สณฺฐเห สณฺฐเหยฺย. ติฏฺฐตุ ฐาตุ, สณฺฐหตุ อิจฺจาทิ.

Sau (căn) ñā v.v..., nguyên âm ā cuối của căn có nghĩa hành động trở thành ī khi đi với kya. (Ví dụ:) Upaṭhīyati, upaṭhīyanti. Khi có biến cách ṭhaha, theo quy tắc ‘‘kyassā’’, có īña, do đó (có dạng) patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti. Ở thể thụ động (bhāve), khi có ī, (ta có) ṭhīyati, ṭhīyate. Tương tự, với tiếp đầu ngữ pa, (thì tương lai:) patiṭṭhissati, patiṭṭhahissati. (Thì quá khứ:) Khi ī (thành) si, (ta có) aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu; saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu. (Thì điều kiện:) Patiṭṭhissa, patiṭṭhahissa. (Cầu khẩn cách:) Tiṭṭhe (hay) tiṭṭheyya; saṇṭhe (hay) saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ; saṇṭhahe (hay) saṇṭhaheyya. (Mệnh lệnh cách:) Tiṭṭhatu (hay) ṭhātu; saṇṭhahatu v.v...

ปา=ปาเน, ปิวาเทเส ปิวติ. ‘‘ตวคฺควรณา’’ โท ‘‘พยญา’’ติ โยควิภาเคน วสฺส พกาโร, ปิพติ. กมฺเมปียติ, ปียนฺติ อิจฺจาทิ.

Căn Pā = (nghĩa là) uống, khi thay thế bằng piva thì thành pivati. Do sự phân chia cú pháp (yogavibhāgena) từ quy tắc ‘‘Tavaggavaraṇā’’ đến ‘‘bayañā’’, chữ v trở thành chữ b, (nên có dạng) pibati. Ở thể thụ động (kamme) là pīyati, pīyanti, v.v.

อส=ภุวิ,

Căn Asa = (nghĩa là) hiện hữu (bhuvi),

๕๒. ตสฺส โถติ

52. Tho thay thế cho nó (tassa).

อตฺถิโต ปรสฺส ตสฺส โถ โหติ. ปรรูเป ปฐมกฺขรตกาเร จ อตฺถิ. ‘‘นฺต+มาน+นฺติ+ยิ+ยุํสฺวา+ทิโลโป’’ติ อสฺส โลโป, สนฺติ.

Sau atthi, chữ ta của nó (tassa) được thay thế bằng tho. Khi có pararūpa (đồng hóa nguyên âm sau) và chữ cái đầu là ta, thì có dạng atthi. Theo quy tắc ‘‘Nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopo’’, chữ a của nó bị xóa bỏ, (nên có dạng) santi.

๕๓. สิหิสฺว+ฏ

53. Ṭa thay thế cho si, hi, sva.

อตฺถิสฺส อฏ โหติ สิหิสุ. โฏ สพฺพาเทสตฺโถ. ตฺวํ อสิ. ปรรูปาทิมฺหิ กเต อิทานิ ตุมฺเห อตฺถ.

Của atthi, a được thay thế bằng ṭa khi có si và hi theo sau. Chữ ṭ có nghĩa là thay thế toàn bộ. (Ví dụ:) Tvaṃ asi. Sau khi thực hiện pararūpa v.v., bây giờ (có dạng) tumhe attha.

๕๔. มิมานํ วา มฺหิมฺหา จ

54. Mi và ma cũng tùy chọn thành mhi và mhā.

อสสฺมา ปเรสํ มิมานํ มฺหิมฺหา วา โหนฺติ ตํสนฺนิโยเคน อสสฺส อฏ จ. อมฺหิ.

Sau căn asa, các vĩ tố mi và ma tùy chọn trở thành mhi và mhā, và đồng thời với sự biến đổi đó, chữ a của asa cũng được thay thế bằng ṭa. (Ví dụ:) Amhi.

๕๕. เอสุ ส

55. Sa thay thế trong các trường hợp này.

เอสุ [Pg.240] มิเมสุ อสสฺส โส โหติ, ปรรูปพาธนตฺถํ. อสฺมิ, อมฺห อสฺม. ภวิสฺสติปจฺจเย –

Trong các trường hợp mi và me này, asa được thay thế bằng sa, nhằm mục đích ngăn chặn pararūpa. (Ví dụ:) Asmi, amha, asma. Trong vĩ tố tương lai (bhavissatipaccaye) –

๕,๑๒๙. อ+อา+สฺสอาทีสุ

5,129. Trong các trường hợp a, ā, ssa, v.v.

ปโรกฺขา อ-อาโท อนชฺชตน อา-อาโท กฺริยาติปตฺติสฺสา-อาโท ภวิสฺสติสฺสตฺยาโท จ อตฺถิสฺส ภุ โหติ. อาเทสวิธานํ อสสฺสาปโยคตฺถํ, กิสฺมิญฺจิ ปจฺจยวิเสเส, ตสฺมา อสิตพฺพนฺติอาทิ น ภวติ. ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. อภวา, อภวุ. กฺริยาติปตฺติยํ ภุอาเทเส อภวิสฺส, อภวิสฺสํสุ อิจฺจาทิ. เอยฺยาทิมฺหิ –

Trong thì quá khứ hoàn thành (parokkhā) bắt đầu bằng a, thì quá khứ bất định (anajjatana) bắt đầu bằng ā, thì điều kiện (kriyātipatti) bắt đầu bằng ssā, và thì tương lai (bhavissati) bắt đầu bằng ssati, căn atthi được thay thế bằng bhu. Quy định về sự thay thế này là để căn asa không được sử dụng trong một số vĩ tố đặc biệt, do đó các dạng như asitanti v.v. không tồn tại. (Ví dụ:) Bhavissati, bhavissanti. Abhavā, abhavu. Trong thì điều kiện, khi thay thế bằng bhu, (có các dạng) abhavissa, abhavissaṃsu, v.v. Trong các vĩ tố eyyādi –

๕๐. อตฺถิเต+ยฺยาทิจฺฉนฺนํ ส+สุ+ส+สถ+สํ+สาม

50. Sáu vĩ tố bắt đầu bằng eyya của atthi được thay thế bằng sa, su, sa, satha, saṃ, sāma.

อส=ภุวิ+จฺจสฺมา ปเรสํ เอยฺยาทิจฺฉนฺนํ สาทโย โหนฺติ ยถากฺกมํ. ปรรูเป โส อสฺส, เต อสฺสุ. ตฺวํ อสฺส, ตุมฺเห อสฺสถ. อหํ อสฺสํ, มยํ อสฺสาม. ตฺวาทิมฺหิ โส อตุ, อสฺส โลเป สนฺถุ, อยาเทเส ตฺวํ อหิ, ตุมฺเห อตฺถ. อมฺหิ, อมฺห, สาเทเส อสฺมิ อสฺม. พหุลาธิการา อชฺชตเน อาสิ, อาสึสุ, อาสุํ อิจฺจาทีปิ โหนฺติ.

Sau căn Asa = bhuvi, sáu vĩ tố bắt đầu bằng eyya lần lượt được thay thế bằng sa v.v. Khi có pararūpa, (có dạng) so assa, te assu. Tvaṃ assa, tumhe assatha. Ahaṃ assaṃ, mayaṃ assāma. Trong mệnh lệnh cách (tvādi), (có dạng) so atu, khi xóa bỏ a thì thành santhu, khi thay thế bằng aya thì thành tvaṃ ahi, tumhe attha. (Có dạng) Amhi, amha, khi thay thế bằng sa thì thành asmi, asma. Do quyền hạn của nguyên tắc đa dạng (bahulādhikārā), trong thì quá khứ bất định (ajjatane) cũng có các dạng như āsi, āsiṃsu, āsuṃ, v.v.

พฺรู=วจเน,

Căn Brū = (nghĩa là) nói (vacane),

๓๖. พฺรูโต ติสฺสีญ

36. Sau brū, ti được thay thế bằng īña.

พฺรูโต ปรสฺส ติสฺส อีญ วา โหติ. วุทฺธิอวาเทเส ลสฺส โลเป พฺรวีติ.

Sau brū, vĩ tố ti tùy chọn được thay thế bằng īña. Khi có sự tăng trưởng (vuddhi), thay thế bằng ava, và xóa bỏ la, thì có dạng bravīti.

๕,๙๗. น พฺรูสฺโส

5,97. Không có o cho brū.

พฺรูสฺส [Pg.241] โอ น โหติ พฺยญฺชเน. พฺรูติ. อุวงาเทเส พฺรูวนฺติ.

Đối với brū, không có sự thay thế bằng o khi có phụ âm theo sau. (Ví dụ:) Brūti. Khi thay thế bằng uvaṅ, (có dạng) brūvanti.

๒๐. ตฺย+นฺตีนํ ฏ+ฏู

20. Ṭa và ṭū thay thế cho ti và antī.

อาหา ปเรสํ ติ+อนฺตีนํ ฏ+ฏู โหนฺติ. ฏการา สพฺพาเทสตฺถา. อโตเยว อาหา ปเรสํ ติอนฺตีนํ ฏฏูวิธานญาปกา ติอนฺตีสุ พฺรูสฺส อาโห. อาห, อาหุ. พฺรูสิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม อิจฺจาทิ. พฺรวิสฺสติ. อพฺรวิ อพฺรวี, อพฺรวุํ. อนชฺชตเน อพฺรวา, อพฺรวุ. ปโรกฺขายํ –

Sau āha, các vĩ tố ti và antī được thay thế bằng ṭa và ṭū. Chữ ṭ có nghĩa là thay thế toàn bộ. Chính vì vậy, quy định về sự thay thế ṭa và ṭū cho ti và antī sau āha cho biết rằng brū được thay thế bằng āha khi có ti và antī theo sau. (Ví dụ:) Āha, āhu. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma, v.v. (Các dạng khác:) Bravissati. Abravi, abravī, abravuṃ. Trong thì quá khứ bất định (anajjatane), (có dạng) abravā, abravu. Trong thì quá khứ hoàn thành (parokkhāyaṃ) –

๑๖. ออาทีสฺวา+โห พฺรูสฺส

16. Āha thay thế cho brū trong các trường hợp bắt đầu bằng a.

พฺรูสฺส อาโห โหติ ปโรกฺขาออาทีสุ. สุปิเน กิร โส อาห, เต อาหุ อิจฺจาทิ. อพฺรวิสฺส. พฺรเว พฺรเวยฺย. วุทฺธิปฺปฏิเสเธ พฺรูตุ, พฺรวนฺตุ อิจฺจาทิ.

Brū được thay thế bằng āha trong thì quá khứ hoàn thành (parokkhā) bắt đầu bằng a, v.v. (Ví dụ:) Supine kira so āha (tương truyền rằng người ấy đã nói trong giấc mơ), te āhu (họ đã nói), v.v. (Các dạng khác:) Abravissa. Brave, braveyya. Khi sự tăng trưởng (vuddhi) bị ngăn chặn, (có dạng) brūtu, bravantu, v.v.

หน=หึสายํ, ติมฺหิ วิกรณโลเป โส หนติ หนฺติ. เต หนนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-เย นสฺส ญฺเญ ปุพฺพรูปํ, เตน หญฺญติ, หญฺญนฺติ หญฺญเร. ตถา หนิสฺสติ อิจฺจาทิ.

Căn Hana = (nghĩa là) sát hại (hiṃsāyaṃ), khi có ti theo sau và xóa bỏ vikaraṇa, thì có dạng so hanati (và) hanti. Te hananti, v.v. Ở thể thụ động (kamme), trước ya, na trở thành ñña do pubbarūpa, do đó có dạng haññati, haññanti, haññare. Tương tự, hanissati, v.v.

๖๗. หนา ฉ+ขา

67. Cha và khā (thay thế cho ssā) sau hana.

หนา สฺสาสฺส ฉ+ขา วา โหนฺติ. ปฏิหํขามิ ปฏิหนิสฺสามิ. หํเฉม หนิสฺสาม. อหนิ, อหนึสูติอาทิ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. หุวาทโย

Sau hana, vĩ tố ssā tùy chọn được thay thế bằng cha hoặc khā. (Ví dụ:) Paṭihaṃkhāmi, paṭihanissāmi. Haṃchema, hanissāma. Các dạng như ahani, ahaniṃsu, v.v. nên được áp dụng ở mọi nơi. Nhóm căn Hu (huvādayo).

หุ=หวเน[Pg.242]. ตฺยาทีสุ โล. ‘‘ปโรกฺขายญฺจา’’ติ จคฺคหเณน หุ หุติ ทฺวิตฺตํ, ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ หสฺส โช, ลโลโป วุทฺธิ จ, ชุโหติ อคฺคึ, อญฺญตฺร ‘‘ยวา สเร’’ติ วกาโร, ชุหฺวติ. ชุโหนฺติ. ชุหฺวนฺติ. ชุโหสิ ชุหฺวสิ, ชุโหถ ชุหฺวถ. อิจฺจาทิ. กมฺเม – ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ ทีเฆ หูยติ เตน อคฺคิ อิจฺจาทิ. ชุหิสฺสติ, ชุหิสฺสนฺติ. อชุหวิ อชุโหสิ, อชุหวุํ อชุหวึสุ อชุหวํสุ อชุโหสุํ. อชุหิสฺส, อชุหิสฺสํสฺสุ. ชุเห ชุเหยฺย. ชุโหตุ, ชุโหนฺตุ อิจฺจาทิ.

Căn Hu = (nghĩa là) cúng dường (havane). Trước ti v.v., la bị xóa bỏ. Do chữ ca trong quy tắc ‘‘Parokkhāyañcā’’, căn hu được lặp lại; theo quy tắc ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’, chữ h trở thành j; cùng với sự xóa bỏ la và sự tăng trưởng (vuddhi), (có dạng) juhoti aggiṃ. Ở trường hợp khác, theo quy tắc ‘‘yavā sare’’, có chữ v, (nên có dạng) juhvati. Juhonti. Juhvanti. Juhosi, juhvasi, juhotha, juhvatha, v.v. Ở thể thụ động – theo quy tắc ‘‘dīgho sarassā’’, với sự trường hóa, (có dạng) hūyati tena aggi, v.v. Juhissati, juhissanti. Ajuhavi, ajuhosi, ajuhavuṃ, ajuhaviṃsu, ajuhavaṃsu, ajuhosuṃ. Ajuhissa, ajuhissaṃssu. Juhe, juheyya. Juhotu, juhontu, v.v.

หา=จาเค, ปุเร วิย ทฺเวภาวฉาเทสโลเป ‘‘รสฺโส ปุพฺพสฺสา’’ติ ปุพฺพสฺส อาสฺส รสฺโส. ชหาติ อิจฺจาทิ. กมฺเม – ‘‘อญฺญาทิสฺสา+สฺสี กฺเย’’ติ กฺเย อาสฺส อี, หียติ อิจฺจาทิ. ชหิสฺสติ. อชหาสิ, ‘‘ทีฆา อีสฺส’’ อิติ สิ, ปชหิ, อชหึสุ อชหํสุ, ปชหึสุ ปชหุํ. กมฺเม-ปหียิ ปหียิตฺถ. สฺสาทิ+เอยฺยาทิ+ตฺวาทีสุปิ เญยฺยา.

Căn Hā = (nghĩa là) từ bỏ (cāge), như trước, sau khi lặp lại, thay thế, xóa bỏ, và theo quy tắc ‘‘rasso pubbassā’’, chữ ā đứng trước được rút ngắn. (Có dạng) Jahāti, v.v. Ở thể thụ động – theo quy tắc ‘‘aññādissā+ssī kye’’, trước kya, chữ ā trở thành ī, (có dạng) hīyati, v.v. Jahissati. Ajahāsi, theo quy tắc ‘‘dīghā īssa’’, (có dạng) si, pajahi, ajahiṃsu, ajahaṃsu, pajahiṃsu, pajahuṃ. Ở thể thụ động: pahīyi, pahīyittha. Cũng nên được hiểu tương tự trong các thì tương lai (ssādi), khả năng cách (eyyādi), và mệnh lệnh cách (tvādi).

ทา=ทาเน, ทฺวิภาวรสฺสตฺตานิ, ลโลโป, ททาติ, ททนฺติ อิจฺจาทิ. ‘‘คมวทา’’ ทินา ทชฺชาเทเส ทชฺชติ, ทชฺชนฺติ อิจฺจาทิ. ลสฺเส+กาเร ทานํ เทติ อิจฺจาทิ.

Căn Dā = (nghĩa là) cho (dāne), sau khi lặp lại, rút ngắn, và xóa bỏ la, (có dạng) dadāti, dadanti, v.v. Theo quy tắc ‘‘Gamavadā’’, khi thay thế bằng dajja, (có dạng) dajjati, dajjanti, v.v. Khi la được thay thế bằng e, (có dạng) dānaṃ deti, v.v.

๒๒. ทาสฺส ทํ วา มิเมสฺว+ทฺวิตฺเต

22. Daṃ tùy chọn thay thế cho dā trước mi và me, khi không có sự lặp lại (dvitte).

อทฺวิตฺเต วตฺตมานสฺส ทาสฺส ทํ โหติ วา มิเมสุ. วคฺคนฺตํ, ทมฺมิ เทมิ, ทมฺม เทม. อีกาเร ทียติ อิจฺจาทิ. อนาคตตฺเถ อิญาคเม สรโณปาทิ, ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ. ทชฺชิสฺสติ, ทชฺชิสฺสนฺติ. ลวิกรเณ [Pg.243] ทสฺสติ, ทสฺสนฺติ. อชฺชตเน-อททิ, อททึสุ, อทชฺชิ, อทชฺชึสุ, อทาสิ, อทํสุ. อนชฺชตเน-อททา, อททุ. กาลาติปตฺติยํ-อททิสฺส อทชฺชิสฺส, เล อทสฺส, ทสฺสํสุ. เอยฺยาทิมฺหิ-ทเท ทเทยฺย ทชฺเช ทชฺเชยฺย. ‘‘ฏา’’ติ พหุลาธิการา ทชฺชาเทสา ปรสฺส เอยฺยสฺส ฏา, ทชฺชา, ทชฺชุํ ทชฺเชยฺยํ ทเทยฺยุํ. ตฺวาทีสุ-ททาตุ, ททนฺตุ, ทชฺชตุ, ทชฺชนฺตุ, ลสฺเส+กาเร เทตุ, เทนฺตุ อิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ กมฺเมปิ โยชนียํ.

Khi không có sự trùng lặp, đối với căn dā ở thì hiện tại, có dạng daṃ hoặc là ở các vĩ ngữ mi và ma. (Ví dụ với) vagganta: dammi, demi, damma, dema. Với tiếp vĩ ngữ ī, có dạng dīyati v.v. Ở thì tương lai, với sự thêm vào của iñ và sự trùng lặp v.v., có dạng dadissati, dadissanti. Dajjissati, dajjissanti. Với vikarana la, có dạng dassati, dassanti. Ở thì aorist: adadi, adadiṃsu, adajji, adajjiṃsu, adāsi, adaṃsu. Ở thì quá khứ chưa xác định: adadā, adadu. Ở thì điều kiện: adadissa, adajjissa, và với la: adassa, dassaṃsu. Ở lối cầu khiến (eyyādi): dade, dadeyya, dajje, dajjeyya. Do quyền hạn rộng rãi của "ṭā", dajjā thay thế cho eyya theo sau nó: dajjā, dajjuṃ, dajjeyyaṃ, dadeyyuṃ. Ở các vĩ ngữ tu v.v.: dadātu, dadantu, dajjatu, dajjantu, với la và kāra: detu, dentu v.v. Cũng nên được áp dụng trong thể thụ động ở mọi nơi.

ธา=ธารเณ, ตฺยาทิมฺหิ จคฺคหเณน ทฺวิตฺเต ปุพฺพาการสฺส รสฺสตฺเต ลโลเป ‘‘จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา’’ติ ปุพฺพธการสฺส ทกาเร จ กเต ทธาติ, ทธนฺติ. ปิปุพฺโพ, ‘‘ตทมินา’’ ทินา อาสฺส โลโป, ‘‘ธาสฺส โห’’ติ ทฺวิตฺเต ปรสฺส ธาสฺส หกาโร, ทฺวารํ ปิทหติ, ปิทหนฺติ. ลสฺเส+กาเร นิเธติ, นิเธนฺติ. กมฺเม-วิธียติ, วิธียนฺติ อิจฺจาทิ. ธสฺสติ, ปิทหิสฺสติ, ปริทเหสฺสติ. อธาสิ, ปิทหิ. อธสฺส, ปิทหิสฺส. ทเธ ทเธยฺย, ปิทเห ปิทเหยฺย. ททาตุ, ปิทหตุ, นิเธตุ, นิเธนฺตุ อิจฺจาทิ. (ชุโหตฺยาทโย).

Căn dhā có nghĩa là giữ gìn. Trong các vĩ ngữ ti v.v., do sự bao gồm của ca, khi có sự trùng lặp, nguyên âm ā đứng trước được rút ngắn, la bị lược bỏ, và theo quy tắc "âm thứ ba và thứ nhất thay thế cho âm thứ tư và thứ hai", phụ âm dh đứng trước trở thành da, tạo thành dadhāti, dadhanti. Với tiếp đầu ngữ pi, theo quy tắc "tadaminā" v.v., ā bị lược bỏ, theo quy tắc "dhāssa ho", khi trùng lặp, dhā theo sau trở thành ha, (ví dụ) dvāraṃ pidahati (người ấy đóng cửa), pidahanti. Với la và kāra: nidheti, nidhenti. Trong thể thụ động: vidhīyati, vidhīyanti v.v. (Tương lai:) Dhassati, pidahissati, paridahessati. (Aorist:) Adhāsi, pidahi. (Điều kiện:) Adhassa, pidahissa. (Cầu khiến:) Dadhe, dadheyya, pidahe, pidaheyya. (Mệnh lệnh:) Dadātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu v.v. (Nhóm Juhotyādi).

ภูวาทิ จ ชุหาทิ จ, หุวาทิธาตโว จิ+เม;

สวุทฺธิกภูวาทีหิ, ติธา เภทํ อุเปนฺติ เต.

Nhóm Bhūvādi và nhóm Juhādi, đây là các động từ căn thuộc nhóm Huvādi; cùng với nhóm Bhūvādi có sự tăng trưởng nguyên âm, chúng được chia thành ba loại.

(ภูวาทินโย.)

(Phương pháp của nhóm Bhūvādi.)

อธุนา [Pg.244] วิกรณปเภทปกาสนตฺถํ รุธาทีนํ อฏฺฐคณานํ กานิจิ รูปานิ อุทาหริยนฺเต –

Bây giờ, để giải thích sự phân biệt của các vikarana, một vài hình thức của tám nhóm bắt đầu bằng Rudhādi sẽ được nêu làm ví dụ –

รุธ=อาวรเณ, ตฺยาทโย โหนฺติ. เอว+มุปริปิ สพฺพคเณสุ.

Căn rudh có nghĩa là ngăn che, các vĩ ngữ ti v.v. được thêm vào. Tương tự như vậy đối với tất cả các nhóm ở trên.

๕,๑๙. มญฺจ รุธาทีนํ

5,19. Và maṃ đối với nhóm Rudhādi

รุธาทิโก อปโรกฺเขสุ กตฺตุวิหิตมาน+นฺต+ตฺยาทีสุ โล โหติ มญฺจ+นฺตสรา ปโร. นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตํ, ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ สํโยคตฺตา น วุทฺธิ. โส มคฺคํ รุนฺธติ, รุนฺธนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-นิปุพฺโพ กฺโย ธสฺส จวคฺค+ปุพฺพรูป+ตติยกฺขรชการา, เตน มคฺโค นิรุชฺฌติ อิจฺจาทิ. อิญาคเม รุนฺธิสฺสติ, นิรุชฺฌิสฺสติ. อรุนฺธิ, อรุนฺธึสุ. นิรุชฺฌิตฺโถ, นิรุชฺฌิ, นิรุชฺฌึสุ. อรุนฺธิสฺส, อรุนฺธิสฺสํสุ, นิรุชฺฌิสฺส, นิรุชฺฌิสฺสํสุ. รุนฺเธ รุนฺเธยฺย, นิรุชฺเฌ นิรุชฺเฌยฺย. รุนฺธตุ, รุนฺธนฺตุ. ตฺวํ รุนฺธ รุนฺธาหิ. นิรุชฺฌตุ, นิรุชฺฌนฺตุ อิจฺจาทิ.

Đối với nhóm Rudhādi, trong các thì không phải quá khứ xa (aparokkhesu), trong các vĩ ngữ māna, nta, ti v.v. được quy định cho thể chủ động, có trung tố lo và maṃ theo sau nguyên âm cuối. Niggahīta (ṃ) trở thành âm mũi cùng loại (vagganta). Do có phụ âm kép, không có sự tăng trưởng (vuddhi) theo quy tắc "lahussupantassa". (Ví dụ:) So maggaṃ rundhati (người ấy ngăn chặn con đường), rundhanti v.v. Trong thể thụ động, với tiếp đầu ngữ ni, tiếp vĩ ngữ ya, dh trở thành ja, là phụ âm thứ ba của nhóm vòm miệng (cavagga) và có sự đồng hóa. (Ví dụ:) tena maggo nirujjhati (con đường bị người ấy ngăn chặn) v.v. Với sự thêm vào của iñ (tương lai): rundhissati, nirujjhissati. (Aorist:) Arundhi, arundhiṃsu. Nirujjhittho, nirujjhi, nirujjhiṃsu. (Điều kiện:) Arundhissa, arundhissaṃsu, nirujjhissa, nirujjhissaṃsu. (Cầu khiến:) Rundhe, rundheyya, nirujjhe, nirujjheyya. (Mệnh lệnh:) Rundhatu, rundhantu. Tvaṃ rundha, rundhāhi. Nirujjhatu, nirujjhantu v.v.

ฉิท=ทฺเวธากรเณ, ฉินฺทติ, ฉินฺทนฺติ. กมฺเม-ฉิชฺชติ, ฉิชฺชนฺติ. ภวิสฺสติปจฺจเย – ‘‘ลภ วสจฺฉิทา’’ ทินา จฺฉงาเทเส เฉจฺฉติ ฉินฺทิสฺสติ. กมฺเม-ปุพฺพรูปํ, ฉิชฺชิสฺสติ, ฉิชฺชิสฺสนฺติ. อฉินฺทิ ฉินฺทิ, อจฺเฉชฺชิ, อจฺเฉชฺชึสุ. อจฺฉินฺทิสฺสา อฉิชฺชิสฺสา. ฉินฺเท ฉินฺเทยฺย, ฉิชฺเช ฉิชฺเชยฺย, ฉินฺทตุ, ฉินฺทนฺตุ, ฉิชฺชตุ, ฉิชฺชนฺตุ อิจฺจาทิ.

Căn chid có nghĩa là cắt làm hai, (hiện tại:) chindati, chindanti. Thể thụ động: chijjati, chijjanti. Trong vĩ ngữ tương lai, theo quy tắc "labha vasacchidā" v.v., có sự thay thế bằng cchaṅ, (tạo thành) checchati, chindissati. Trong thể thụ động, có sự đồng hóa: chijjissati, chijjissanti. (Aorist:) Achindi, chindi, acchejji, acchejjiṃsu. (Điều kiện:) Acchindissā, achijjissā. (Cầu khiến:) Chinde, chindeyya, chijje, chijjeyya, (Mệnh lệnh:) chindatu, chindantu, chijjatu, chijjantu v.v.

ภุช=ปาลนชฺโฌหาเรสุ, ภุญฺชติ, ภุญฺชนฺติ อิจฺจาทิ. ภวิสฺสติมฺหิ ‘‘ภุช+มุจ+วจ+วิสานํ กฺขง’’ติ ธาตฺวนฺเตน สห สฺสสฺส [Pg.245] กฺขงาเทเส วุทฺธิ, โภกฺขติ, ภุญฺชิสฺสติ, โภกฺขนฺติ, ภุญฺชิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

Căn bhuj có nghĩa là bảo vệ và ăn uống, (hiện tại:) bhuñjati, bhuñjanti v.v. Ở thì tương lai, theo quy tắc "bhuja+muca+vaca+visānaṃ kkhaṅa", vĩ ngữ ssa cùng với phụ âm cuối của căn được thay thế bằng kkhaṅ và có sự tăng trưởng nguyên âm, (tạo thành) bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhuñjissanti v.v.

มุจ=โมจเน, มุจฺจติ, มุจฺจนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-มุจฺจติ, มุจฺจนฺติ อิจฺจาทิ. (รุธาทินโย).

Căn muc có nghĩa là giải thoát, (hiện tại:) muccati, muccanti v.v. Thể thụ động: muccati, muccanti v.v. (Phương pháp của nhóm Rudhādi).

ทิว=กีฬา วิชิคึสา โวหาร ชุติ ถุติ คตีสุ,

Căn div có các nghĩa: vui chơi, mong muốn chinh phục, giao dịch, chiếu sáng, tán thán, đi,

๕,๒๑. ทิวาทีหิ ยก

5,21. yaka sau nhóm Divādi

ทิวาทีหิ กตฺตริ ลวิสเย ยก โหติ. กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ, เอว+มุปริ จ. วสฺส พกาเร ปุพฺพรูปํ, โส ชุตํ ทิพฺพติ, ทิพฺพนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-กฺเย เตน ทิพฺพติ, ทิพฺพนฺติ อิจฺจาทิ. ทิพฺพิสฺสติ, เตน ทิพฺพิสฺสติ. อทิพฺพิ ทิพฺพิ. เตน อทิพฺพิ ทิพฺพิ. อทิพฺพิสฺส. เตน อทิพฺพิสฺส. ทิพฺเพ ทิพฺเพยฺย. เตน ทิพฺเพ ทิพฺเพยฺย. ทิพฺพตุ. เตน ทิพฺพตุ อิจฺจาทิ.

Sau các căn nhóm Divādi, trong thể chủ động, trong phạm vi của la, có tiếp vĩ ngữ yaka. Phụ âm ka có mục đích làm chỉ tố k, và cũng như vậy ở trên. V trở thành b và có sự đồng hóa, (ví dụ:) so jutaṃ dibbati (người ấy chơi cờ bạc), dibbanti v.v. Trong thể thụ động, với tiếp vĩ ngữ ya, (ví dụ:) tena dibbati (cờ bạc được chơi bởi người ấy), dibbanti v.v. (Tương lai:) Dibbissati, tena dibbissati. (Aorist:) Adibbi, dibbi. Tena adibbi, dibbi. (Điều kiện:) Adibbissa. Tena adibbissa. (Cầu khiến:) Dibbe, dibbeyya. Tena dibbe, dibbeyya. (Mệnh lệnh:) Dibbatu. Tena dibbatu v.v.

สิว=ตนฺตุสนฺตาเน, สิพฺพติ, สิพฺพนฺติ อิจฺจาทิ. ปท=คมเน, อุปุพฺโพ, จวคฺคปุพฺพรูปานิ, อุปฺปชฺชติ, อุปฺปชฺชเร อุปฺปชฺชนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเมกฺเย เตน ปฏิปชฺชเต อิจฺจาทิ. ภาเว-อุปฺปชฺชเต ตยา. พุธ=อวคมเน, ฌการปุพฺพรูปานิ ยกฺขเรสุ. ธมฺมํ พุชฺฌติ, พุชฺฌเร พุชฺฌนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-มยา ธมฺโม พุชฺฌเต อิจฺจาทิ. ยุธ=สมฺปหาเร, ยุชฺฌติ+จฺจาทิ. นห=พนฺธเน, ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ เย วิปลฺลาโส, สนฺนยฺหติ+จฺจาทิ. มน=ญาเณ, ญฺญการ+ปุพฺพรูปานิ, มญฺญติ+จฺจาทิ. ตุส=ตุฏฺฐิมฺหิ, ปุพฺพรูเป ตุสฺสติ+จฺจาทิ. สม=อุปสเม, สมฺมติ+จฺจาทิ.

Căn siv có nghĩa là may vá, (hiện tại:) sibbati, sibbanti v.v. Căn pad có nghĩa là đi, với tiếp đầu ngữ u, có sự đồng hóa thành âm vòm miệng, (tạo thành) uppajjati, uppajjare, uppajjanti v.v. Trong thể thụ động với ya, (ví dụ:) tena paṭipajjate v.v. Trong thể vô nhân xưng: uppajjate tayā. Căn budh có nghĩa là hiểu biết, có sự đồng hóa thành jh trước ya. (Ví dụ:) Dhammaṃ bujjhati (người ấy hiểu Pháp), bujjhare, bujjhanti v.v. Trong thể thụ động: mayā dhammo bujjhate (Pháp được hiểu bởi tôi) v.v. Căn yudh có nghĩa là chiến đấu, (hiện tại:) yujjhati v.v. Căn nah có nghĩa là buộc, theo quy tắc "hassa vipallāso", có sự hoán vị với ya, (tạo thành) sannayhati v.v. Căn man có nghĩa là biết, có sự đồng hóa thành ññ, (tạo thành) maññati v.v. Căn tus có nghĩa là hài lòng, với sự đồng hóa, (tạo thành) tussati v.v. Căn sam có nghĩa là lắng dịu, (tạo thành) sammati v.v.

ชน=ชนเน[Pg.246], ‘‘ชนิสฺสา’’ติ อา โหติ กานุพนฺเธ พหุลาธิการา, โส ชายติ, ชายนฺติ+จฺจาทิ. กมฺเม-ชนิตุํ ปโยเชตีติ ‘‘ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ เจ’’ติ ณิมฺหิ ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ วุทฺธิปฏิเสเธ กฺยมฺหิ ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ ทีเฆ จ กเต เตน ชนียติ, ชนียนฺติ อิจฺจาทิ. โส ชายิสฺสติ. เตน ชนิสฺสติ. โส อชายิ, เตน อชนียิ. โส อชายิสฺส, เตน อชนียิสฺส. โส ชาเย ชาเยยฺย, เตน ชนีเยยฺย. โส ชายตุ, เตน ชนียตุ อิจฺจาทิ. (ทิวาทินโย).

Căn jan có nghĩa là sinh ra, theo quy tắc "janissā", có sự thay thế bằng ā do quyền hạn rộng rãi của chỉ tố k, (ví dụ:) so jāyati (người ấy được sinh ra), jāyanti v.v. Trong thể thụ động, (trong nghĩa) "gây ra sự sinh ra", theo quy tắc "payojakabyāpāre ṇāpi ce", với tiếp vĩ ngữ ṇi, sự tăng trưởng nguyên âm bị cấm bởi quy tắc "aññatrāpi", và với tiếp vĩ ngữ ya, nguyên âm được kéo dài theo quy tắc "dīgho sarassā", tạo thành tena janīyati (được sinh ra bởi người ấy), janīyanti v.v. (Tương lai:) So jāyissati. Tena janissati. (Aorist:) So ajāyi, tena ajanīyi. (Điều kiện:) So ajāyissa, tena ajanīyissa. (Cầu khiến:) So jāye, jāyeyya, tena janīyeyya. (Mệnh lệnh:) So jāyatu, tena janīyatu v.v. (Phương pháp của nhóm Divādi).

ตุท=พฺยถเน,

Căn tud có nghĩa là làm khổ não,

๕,๒๒. ตุทาทีหิ โก

5,22. ka sau nhóm Tudādi

ตุทาทีหิ กตฺตริ ลวิสเย โก โหติ. ตุทติ, ตุทนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ตุทฺยติ ตุชฺชติ, ตุทฺยเร ตุทฺยนฺติ, ตุชฺชเร ตุชฺชนฺติ+จฺจาทิ. ตถา ตุทิสฺสติ ตุชฺชิสฺสติ. อตุทิ, อตุทึสุ, อตุชฺชิ. อตุทิสฺส อตุชฺชิสฺส, ตุเทยฺย ตุชฺเชยฺย. ตุทตุ, ตุทนฺตุ, ตุชฺชตุ อิจฺจาทิ.

Đối với các động từ căn bắt đầu bằng tud, trong tác động cách (kattari) ở các thì bắt đầu bằng la, tiếp vị ngữ ka (ko) được dùng. Ví dụ: tudati, tudanti v.v... Trong thụ động cách (kamme): tudyati hoặc tujjati, tudyare hoặc tudyanti, tujjare hoặc tujjanti v.v... Tương tự: tudissati hoặc tujjissati. (Aorist): atudi, atudiṃsu, atujji. (Conditional): atudissa hoặc atujjissa. (Optative): tudeyya hoặc tujjeyya. (Imperative): tudatu, tudantu, tujjatu v.v...

วิส=ปเวสเน, ปปุพฺโพ. โส คามํ ปวิสติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ปวิสียติ อิจฺจาทิ. ปวิสิสฺสติ. ปวิสียิสฺสติ. ปาวิสิ, อีมฺหิ ‘‘ภุชมุจา’’ ทินา โยควิภาคา กฺขง. ปาวิสิ, ปวิสิ ปาเวกฺขิ, ปถวึ ปาวิสึสุ ปวิสึสุ. ปาวิสียิ. ปาวิสิสฺส ปวิสิสฺส. ปาวิสียิสฺส. ปวิเส ปวิเสยฺย, วิกรณโลโป [Pg.247] ปวิสีเยยฺย. ปวิสตุ, ปวิสียตุ อิจฺจาทิ. นุทติ. ทิส=อุจฺจารเณ, อุทฺทิสฺสติ, ลิขติ, ตุสติ อิจฺจาทิ. (ตุทาทินโย).

Động từ căn visa có nghĩa là đi vào (pavesane), với tiếp đầu ngữ pa. Ví dụ: so gāmaṃ pavisati (anh ta đi vào làng) v.v... Trong thụ động cách: pavisīyati v.v... (Tương lai): pavisissati. (Tương lai thụ động): pavisīyissati. (Aorist): pāvisi, trong thì ī (aorist), theo quy tắc bắt đầu bằng ‘bhujamucā’, do sự phân chia quy tắc (yogavibhāga), kkha thành ṅa. (Các dạng Aorist): pāvisi, pavisi, pāvekkhi; pathaviṃ pāvisiṃsu, pavisiṃsu (họ đã đi vào lòng đất). (Aorist thụ động): pāvisīyi. (Conditional): pāvisissa, pavisissa. (Conditional thụ động): pāvisīyissa. (Optative): pavise, paviseyya; do sự lược bỏ biến tố (vikaraṇalopo), (dạng thụ động là) pavisīyeyya. (Imperative): pavisatu, pavisīyatu v.v... Nudati (anh ta đẩy). Động từ căn disa có nghĩa là phát âm/chỉ ra (uccāraṇe), ví dụ: uddissati, likhati, tusati v.v... (Theo cách của nhóm Tudādi).

ชิ=ชเย,

Động từ căn ji có nghĩa là chiến thắng (jaye),

๕,๒๓. ชฺยาทีหิ กฺนา

5,23. Đối với các động từ căn bắt đầu bằng jyā, dùng tiếp vị ngữ knā.

ชฺยาทีหิ กตฺตริ ลวิสเย กฺนา โหติ. น วุทฺธิ. กิเลเส ชินาติ, ชินนฺติ. เตน กิเลโส ชียติ, ชียนฺติ, กฺเย ทีโฆ. ชินิสฺสติ, ชินิสฺสนฺติ. อชินิ ชินิ. อชียิ, อชียิตฺถ. อชินิสฺส. อชียิสฺส. ชิเนยฺย. ชินาตุ อิจฺจาทิ. จิ=จเย, ตถา จินาติ, จินนฺติ อิจฺจาทิ.

Đối với các động từ căn bắt đầu bằng jyā, trong tác động cách (kattari) ở các thì bắt đầu bằng la, tiếp vị ngữ knā được dùng. Không có sự tăng âm (vuddhi). Ví dụ: kilese jināti (vị ấy chiến thắng phiền não), jinanti. Do đó, (trong thụ động cách): kileso jīyati (phiền não bị chiến thắng), jīyanti; nguyên âm được trường hóa trước tiếp vị ngữ kya. (Tương lai): jinissati, jinissanti. (Aorist): ajini, jini. (Aorist thụ động): ajīyi, ajīyittha. (Conditional): ajinissa. (Conditional thụ động): ajīyissa. (Optative): jineyya. (Imperative): jinātu v.v... Động từ căn ci có nghĩa là thu lượm (caye), tương tự có các dạng: cināti, cinanti v.v...

ญา=อวโพธเน,

Động từ căn ñā có nghĩa là hiểu biết (avabodhane),

๕,๑๒๐. ญาสฺส เน ชา

5,120. Động từ căn ñā được biến thành jā trước na.

ญาธาตุสฺส ชา โหติ นกาเร. วิชานาติ.

Động từ căn ñā được biến thành jā khi phụ âm na theo sau. Ví dụ: vijānāti.

๖๑. ญาสฺส สนาสฺส นาโย ติมฺหิ

61. Đối với động từ căn ñā có tiếp vị ngữ nā, nāya là dạng thay thế trước ti.

สนาสฺส ญาสฺส นาโย วา โหติ ติมฺหิ. นายติ, วิชานาติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-วิญฺญายติ อิจฺจาทิ. กฺเย ‘‘อาสฺเส จา’’ติ เอตฺถ ‘‘อาสฺเส’’ติ โยควิภาคา อาสฺส เอ โหติ, ยสฺส ทฺวิตฺเต เญยฺยติ, เญยฺยนฺติ อิจฺจาทิ. วิชานิสฺสติ, วิชานิสฺสนฺติ. กมฺเม – ‘‘กฺยสฺส สฺเส’’ติ กฺยโลเป รสฺเส จ กเต ญาสฺสติ, ญาสฺสนฺติ, วิญฺญายิสฺสติ, ปญฺญายิสฺสติ.

Đối với động từ căn ñā có tiếp vị ngữ nā, nāya là dạng thay thế tùy chọn (vā) trước ti. Ví dụ: nāyati, vijānāti v.v... Trong thụ động cách: viññāyati v.v... Trước kya, theo quy tắc ‘āsse cā’, ở đây do sự phân chia quy tắc (yogavibhāga) của ‘āsse’, ā được biến thành e, và khi ya được lặp lại, ta có các dạng ñeyyati, ñeyyanti v.v... (Tương lai): vijānissati, vijānissanti. Trong thụ động cách – theo quy tắc ‘kyassa sse’, sau khi lược bỏ kya và rút ngắn nguyên âm, ta có các dạng ñāssati, ñāssanti, viññāyissati, paññāyissati.

๖๕. สฺสสฺส หิ กมฺเม

65. Trong thụ động cách, ssa được biến thành hi.

ญาโต ปรสฺส สฺสสฺส หิ วา โหติ กมฺเม, ปญฺญายิหิติ, ปญฺญายิหินฺติ. อญาคเม สมชานิ, สํชานิ, สํชานึสุ. สมชา- นึสุ[Pg.248]. กมฺเม-ปญฺญายิ, ปญฺญายึสุ. อชานิสฺส. กมฺเม-อญฺญายิสฺส.

Sau động từ căn ñā, ssa được tùy chọn (vā) biến thành hi trong thụ động cách, ví dụ: paññāyihiti, paññāyihinti. Với tiếp đầu ngữ a (aorist): samajāni, saṃjāni, saṃjāniṃsu. Samajāniṃsu. Trong thụ động cách: paññāyi, paññāyiṃsu. (Conditional): ajānissa. Trong thụ động cách: aññāyissa.

๖๓. เอยฺยสฺสิ+ยาญา วา

63. Eyya được tùy chọn biến thành iyā hoặc ñā.

ญาโต ปรสฺส เอยฺยสฺส อิยา+ญา โหนฺติ วา. ชานิยา.

Sau động từ căn ñā, eyyassa được tùy chọn (vā) biến thành iyā hoặc ñā. Ví dụ: jāniyā.

๖๒. ญามฺหิ ชํ

62. Trước ñā, (động từ căn) được biến thành jaṃ.

ญาเทเส สนาสฺส ญาสฺส ชํ วา โหติ. ชญฺญา, ชาเนยฺย, ชาเนยฺยุํ. กมฺเม-ปญฺญาเยยฺย, ปญฺญาเยยฺยุํ. วิชานาตุ, วิชานนฺถุ. กมฺเม-วิญฺญายตุ อิจฺจาทิ.

Khi ñā là dạng thay thế, động từ căn ñā có tiếp vị ngữ nā được tùy chọn (vā) biến thành jaṃ. Ví dụ: jaññā, jāneyya, jāneyyuṃ. Trong thụ động cách: paññāyeyya, paññāyeyyuṃ. (Imperative): vijānātu, vijānanthu. Trong thụ động cách: viññāyatu v.v...

มา=มาเน, ‘‘อา อี สฺสาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญ’’ อิติ อิญอิติ โยควิภาคา อิญาคเม ปุพฺพสรโลโป, มินาติ, มินนฺติ. กมฺเม-มียติ อิจฺจาทิ. ลู=เฉทเน, ‘‘กฺณากฺนาสุ รสฺโส’’ติ ธาตุสฺส รสฺโส, ลุนาติ, ลุนนฺติ. กมฺเม-ลูยติ อิจฺจาทิ. ธุ=กมฺปเน, ธุนาติ อิจฺจาทิ. (ชฺยาทินโย).

Động từ căn mā có nghĩa là đo lường (māne), theo quy tắc ‘ā ī ssādīnaṃ byañjanassiña’, do sự phân chia quy tắc (yogavibhāga) của iñā, với tiếp tố iñā và sự lược bỏ nguyên âm đứng trước, ta có các dạng mināti, minanti. Trong thụ động cách: mīyati v.v... Động từ căn lū có nghĩa là cắt (chedane), theo quy tắc ‘kṇāknāsu rasso’, nguyên âm của động từ căn được rút ngắn, ta có các dạng lunāti, lunanti. Trong thụ động cách: lūyati v.v... Động từ căn dhu có nghĩa là rung, lắc (kampane), ví dụ: dhunāti v.v... (Theo cách của nhóm Jyādi).

กี=ทพฺพวินีมเย,

Động từ căn kī có nghĩa là trao đổi hàng hóa (dabbavinīmaye),

๒๔. กฺยาทีหิ กฺณา

24. Đối với các động từ căn bắt đầu bằng kī, dùng tiếp vị ngữ kṇā.

กฺยาทีหิ ลวิสเย กฺณา โหติ. ‘‘กฺณากฺนาสุ รสฺโส’’ติ รสฺเส กิณาติ, กิณนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-วิกฺกียติ, วิกฺกียนฺติ. วิกฺกิณิสฺสติ, วิกฺกิณิสฺสนฺติ. วิกฺกียิสฺสติ, วิกฺกียิสฺสนฺติ. อกิณิ, วิกฺกิณิ, วิกฺกียิ. อกิณิสฺส, วิกฺกิณิสฺส. วิกฺกิเณ วิกฺกิเณยฺย.

Đối với các động từ căn bắt đầu bằng kī, ở các thì bắt đầu bằng la, tiếp vị ngữ kṇā được dùng. Theo quy tắc ‘kṇāknāsu rasso’, do sự rút ngắn nguyên âm, ta có các dạng kiṇāti, kiṇanti v.v... Trong thụ động cách: vikkīyati, vikkīyanti. (Tương lai): vikkiṇissati, vikkiṇissanti. (Tương lai thụ động): vikkīyissati, vikkīyissanti. (Aorist): akiṇi, vikkiṇi. (Aorist thụ động): vikkīyi. (Conditional): akiṇissa, vikkiṇissa. (Optative): vikkiṇe, vikkiṇeyya.

วิกฺกีเย[Pg.249]. วิกฺกีเยยฺย. วิกฺกิณาตุ, วิกฺกิณนฺตุ, วิกฺกียตุ, วิกฺกียนฺตุ อิจฺจาทิ. สุ=สวเน, สุณาติ, สุณนฺติ อิจฺจาทิ.

(Optative thụ động): vikkīye, vikkīyeyya. (Imperative): vikkiṇātu, vikkiṇantu. (Imperative thụ động): vikkīyatu, vikkīyantu v.v... Động từ căn su có nghĩa là nghe (savane), ví dụ: suṇāti, suṇanti v.v...

สก=สตฺติยํ,

Động từ căn saka có nghĩa là có thể, có khả năng (sattiyaṃ),

๕,๑๒๑. สกา+ปานํ กุก+กุ เณ

5,121. Sau saka và āpa, kuka và ku là các tiếp tố được thêm vào trước ṇa.

สก+อาปานํ กุก+กุอิจฺเจเต อาคมา โหนฺติ เณ. สกฺกุณาติ, สกฺกุณนฺติ. สกฺกุนาติ, สกฺกุนนฺติ.

Sau saka và āpa, các tiếp tố kuka và ku được thêm vào trước ṇa. Ví dụ: sakkuṇāti, sakkuṇanti. Hoặc: sakkunāti, sakkunanti.

๕๓. สฺเส วา

53. (Kṇā) được tùy chọn biến thành (kkha) trước sse.

สกสฺมา กฺณาสฺส กฺโข วา โหติ สฺเส. สกฺขิสฺสติ, สกฺขิสฺสนฺติ.

Sau động từ căn saka, kṇā được tùy chọn (vā) biến thành kkha trước sse. Ví dụ: sakkhissati, sakkhissanti.

๕๘. สกา กฺณาสฺส ข อีอาโท

58. Sau saka, kṇā được biến thành kha trước ī và các vĩ ngữ tương tự.

สกสฺมา กฺณาสฺส โข วา โหติ อีอาทีสุ. อสกฺขิ สกฺขิ, สกฺขึสุ. อสกฺขิสฺส, อสกฺขิสฺสํสุ. สกฺกุเณ สกฺกุเณยฺย. สกฺกุณาตุ, สกฺกุณนฺตุ.

Sau động từ căn saka, kṇā được tùy chọn (vā) biến thành kha trước ī và các vĩ ngữ tương tự. Ví dụ (Aorist): asakkhi, sakkhi, sakkhiṃsu. (Conditional): asakkhissa, asakkhissaṃsu. (Optative): sakkuṇe, sakkuṇeyya. (Imperative): sakkuṇātu, sakkuṇantu.

อป=ปาปุณเน, ปปุพฺโพ, ‘‘สกา+ปานํ กุก+กุ เณ’’ติ กุกเต สมฺปตฺติ ปาปุณาติ, ปาปุณนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเมปาปียติ, ปาปียนฺติ. ปาปุณิสฺสติ, ปาปุณิสฺสนฺติ. กมฺเม-ปาปียิสฺสติ, ปาปียิสฺสนฺติ. ปาปุณิ, ปาปุณึสุ. กมฺเม-ปาปียิ, ปาปียิตฺถ. อปาปุณิสฺส. กมฺเม-อปาปียิสฺส. ปาปุเณ, ปาปุเณยฺย. กมฺเม-ปาปีเยยฺย. ปาปุณาตุ, ปาปุณนฺตุ. กมฺเม-ปาปียตุ อิจฺจาทิ. (กฺยาทินโย).

Động từ căn āpa có nghĩa là đạt được (pāpuṇane), với tiếp đầu ngữ pa. Theo quy tắc ‘sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe’, khi thêm ku, ta có các dạng pāpuṇāti, pāpuṇanti v.v... Trong thụ động cách: pāpīyati, pāpīyanti. (Tương lai): pāpuṇissati, pāpuṇissanti. Trong thụ động cách: pāpīyissati, pāpīyissanti. (Aorist): pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Trong thụ động cách: pāpīyi, pāpīyittha. (Conditional): apāpuṇissa. Trong thụ động cách: apāpīyissa. (Optative): pāpuṇe, pāpuṇeyya. Trong thụ động cách: pāpīyeyya. (Imperative): pāpuṇātu, pāpuṇantu. Trong thụ động cách: pāpīyatu v.v... (Theo cách của nhóm Kyādi).

สุ=สวเน,

Động từ căn su có nghĩa là nghe (savane),

๒๕. สฺวาทีหิ กฺโณ

25. Sau nhóm `su` là `ṇo`.

สุอาทีหิ [Pg.250] ลวิสเย กฺโณ โหติ. กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ. ธมฺมํ สุโณติ. ปรสฺสรโลเป สุโณนฺติ. กมฺเม-กฺเย ทีเฆ สูยติ, สูยนฺติ. ทฺวิตฺเต สุยฺยติ สุยฺยนฺติ+จฺจาทิ. อิญาคเม สุณิสฺสติ, สุณิสฺสนฺติ. กมฺเม-กฺยโลเป วุทฺธิ. โสสฺสติ, โสสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. อสุณิ สุณิ, อสุณึสุ สุณึสุ.

Sau nhóm `su`, vĩ tố `ṇo` được dùng trong tác động pháp. Do có tùy phụ âm `k` nên không có sự tăng âm. (Ví dụ:) `Dhammaṃ suṇoti` (nghe pháp). Do sự lược bỏ nguyên âm sau, (trở thành) `suṇonti`. Trong thụ động pháp, với `ya` và sự trường hóa, (trở thành) `sūyati`, `sūyanti`. Do sự trùng lặp, (trở thành) `suyyati`, `suyyanti`, v.v. Do có sự thêm vào của `i`, (trở thành) `suṇissati`, `suṇissanti`. Trong thụ động pháp, do sự lược bỏ `ya`, có sự tăng âm. (Trở thành) `sossati`, `sossanti`, v.v. (Ví dụ:) `Asuṇi` hoặc `suṇi`, `asuṇiṃsu` hoặc `suṇiṃsu`.

๖๐. เตสุ สุโต กฺโณ+กฺณานํ โรฏ

60. Sau `su`, `roṭa` (thay thế) cho `ṇo` và `ṇā` trước chúng.

เตสุ อีอาทีสุ สุโต ปเรสํ กฺโณ+กฺณานํ โรฏ วา โหติ. รกาโร อนุพนฺโธ. โฏ สพฺพาเทสตฺโถ. อุสฺส โลเป ทฺวิตฺตํ อีสฺส สิ จ. อสฺโสสิ, อสฺโสสึสุ. ‘‘อึสฺส จ สิญ’’ติ โยควิภาคา สิญ, อสฺโสสึสุ, ปจฺจสฺโสสุํ. อสุยิ, อสุยิตฺถ. อสุณิสฺส, เตน อสุยิสฺส. สุเณ สุเณยฺย, สุเณยฺยํ. เตน สูเย สูเยยฺย. สุณาตุ, สุณนฺตุ. สูยตุ, สูยนฺตุ อิจฺจาทิ.

Trước chúng, tức là các vĩ tố `ī` v.v., `roṭa` tùy chọn thay thế cho `ṇo` và `ṇā` theo sau `su`. Phụ âm `r` là tùy phụ âm. `ṭ` có nghĩa là thay thế toàn bộ. Do sự lược bỏ `u`, sự trùng lặp, và `si` thay cho `ī`. (Ví dụ:) `Assosi`, `assosiṃsu`. Do sự phân chia cú pháp của quy tắc `Iṃssa ca siña`, (có vĩ tố) `siña`, (cho ra) `assosiṃsu`, `paccassosuṃ`. (Ví dụ khác:) `Asuyi`, `asuyittha`. `Asuṇissa`, do đó `asuyissa`. `Suṇe` hoặc `suṇeyya`, `suṇeyyaṃ`. Do đó `sūye` hoặc `sūyeyya`. `Suṇātu`, `suṇantu`. `Sūyatu`, `sūyantu`, v.v.

คิ=สทฺเท, คิโณติ. คิณนฺติ. ตฺวํ คิโณสิ. คิณิสฺสติ, คิณิสฺสนฺติ. อคิณิสฺส. คิเณยฺย. คิโณตุ อิจฺจาทิ. วุ=สํวรเณ, อาวุโณติ, อาวุณนฺติ. อาวุโณสิ อิจฺจาทิ. เสเสสุปิ โยเชตพฺพํ. (สฺวาทินโย).

(Động từ căn) `gi` (nghĩa là) âm thanh, (chia là) `giṇoti`. `Giṇanti`. `Tvaṃ giṇosi`. `Giṇissati`, `giṇissanti`. `Agiṇissa`. `Giṇeyya`. `Giṇotu`, v.v. (Động từ căn) `vu` (nghĩa là) che đậy, (chia là) `āvuṇoti`, `āvuṇanti`. `Āvuṇosi`, v.v. Cần được áp dụng tương tự cho các (động từ căn) còn lại. (Phương pháp của nhóm `su`).

ตน=วิตฺถาเร,

(Động từ căn) `tan` (nghĩa là) mở rộng,

๒๖. ตนาทิตฺโว

26. Sau nhóm `tan` là `o`.

ตนาทิโต กตฺตริ ลวิสเย โอ โหติ. กิตฺตึ ตโนติ, ตโนนฺติ อิจฺจาทิ.

Sau nhóm `tan`, vĩ tố `o` được dùng trong tác động pháp. (Ví dụ:) `Kittiṃ tanoti`, `tanonti`, v.v.

๗๖. โอวิกรณสฺสุ ปรจฺฉกฺเก

76. `u` (thay thế) cho vĩ tố `o` trong phản thân pháp.

โอวิกรณสฺส [Pg.251] อุ โหติ ปรจฺฉกฺกวิสเย. ตนุเต, ตนฺวนฺเต. ตนุเส, ตนุวฺเห. ตนฺเว, ตนฺวมฺเห. กมฺเม –

`u` thay thế cho vĩ tố `o` trong phạm vi phản thân pháp. (Ví dụ:) `Tanute`, `tanvante`. `Tanuse`, `tanuvhe`. `Tanve`, `tanvamhe`. Trong thụ động pháp –

๕,๑๓๘. ตนสฺสา วา

5,138. `ā` tùy chọn (thay thế) cho `tan`.

ตนสฺส วา อา โหติ กฺเย. ปปุพฺโพ, ปตายติ. ปตญฺญติ, ปตายเร ปตายนฺติ ปตญฺญเร ปตญฺญนฺติ+จฺจาทิ. ตถา วิกรณโลเป อิญาคเม จ ตนิสฺสติ, ตนิสฺสนฺติ. ปตายิสฺสติ. อตนิ, อตนึสุ. อตนิสฺส. ปตายิสฺส. ตเนยฺย, ตเนยฺยุํ. ตโนตุ, ตโนนฺตุ อิจฺจาทิ.

`ā` tùy chọn thay thế cho `tan` trước `ya`. Khi có tiếp đầu ngữ `pa`, (trở thành) `patāyati`. (Ví dụ:) `Pataññati`, `patāyare`, `patāyanti`, `pataññare`, `pataññanti`, v.v. Tương tự, khi lược bỏ vĩ tố và có sự thêm vào của `i`, (trở thành) `tanissati`, `tanissanti`. `Patāyissati`. `Atani`, `ataniṃsu`. `Atanissa`. `Patāyissa`. `Taneyya`, `taneyyuṃ`. `Tanotu`, `tanontu`, v.v.

กร=กรเณ,

(Động từ căn) `kar` (nghĩa là) làm,

๕,๑๗๗. กรสฺส โสสฺส กุพฺพ+กุรุ+กยิรา

5,177. `kubba`, `kuru`, `kayirā` (thay thế) cho `kar` cùng với `o` của nó.

กรสฺส ส โอการสฺส กุพฺพาทโย วา โหนฺติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กโรติ, กโรนฺติ. กโรสิ, กโรถ.

`kubba` v.v. tùy chọn thay thế cho `kar` cùng với nguyên âm `o` của nó trước các vĩ tố `nta`, `māna`, `ti` v.v. (Ví dụ:) `Kubbati`, `kubbanti`. `Karoti`, `karonti`. `Karosi`, `karotha`.

๒๓. กรสฺส โสสฺส กุํ

23. `kuṃ` (thay thế) cho `kar` cùng với `o` của nó.

กรสฺส ส โอการสฺส กุํ วา โหติ มิเมสุ. กุมฺมิ กโรมิ. กุมฺม กโรม. ปรจฺฉกฺเก กุรุเต กุพฺพเต, กุพฺพนฺเต อิจฺจาทิ. กยิรติ, กยิรนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-กฺยสฺส ทฺวิตฺเต อีสฺส รสฺโส, กริยฺยติ, กรียติ วา อิจฺจาทิ. ‘‘ตวคฺควรณา’’ ทินา [Pg.252] เย รสฺส ยกาเร กยฺยติ, กยฺยนฺติ. พหุลาธการา กมฺเม กฺวจิ อิมินา กยิราเทเส เตน กยิรติ, กยิรนฺติ อิจฺจาทิ. ภวิสฺสติมฺหิ –

`kuṃ` tùy chọn thay thế cho `kar` cùng với nguyên âm `o` của nó trước các vĩ tố `mi` và `ma`. (Ví dụ:) `Kummi` hoặc `karomi`. `Kumma` hoặc `karoma`. Trong phản thân pháp, (trở thành) `kurute` hoặc `kubbate`, `kubbante`, v.v. `Kayirati`, `kayiranti`, v.v. Trong thụ động pháp, do sự trùng lặp `ya` và sự đoản hóa `ī`, (trở thành) `kariyyati`, hoặc `karīyati`, v.v. Theo quy tắc `Tavaggavaraṇā...`, `r` trước `y` trở thành `y`, (cho ra) `kayyati`, `kayyanti`. Do quyền hạn của `bahula` (đa dạng), đôi khi trong thụ động pháp, theo quy tắc này, có sự thay thế `kayirā`, do đó (trở thành) `kayirati`, `kayiranti`, v.v. Trong thì tương lai –

๒๕. หาสฺส จา+หง สฺเสน

25. `āhaṅa` (thay thế) cho `kar` cùng với `ssa`.

กรสฺส โสสฺส หาสฺส จ อาหง วา โหติ สฺเสน สห. กาหติ, กาหนฺติ อิจฺจาทิ. อิญาคเม กาหิติ, กาหินฺติ อิจฺจาทิ. อาหงาเทสาภาวปกฺเข กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. อชฺชตเน –

`āhaṅa` tùy chọn thay thế cho `kar` cùng với `o` của nó cùng với `ssa`. (Ví dụ:) `Kāhati`, `kāhanti`, v.v. Khi có sự thêm vào của `i`, (trở thành) `kāhiti`, `kāhinti`, v.v. Trong trường hợp không có sự thay thế `āhaṅa`, (trở thành) `karissati`, `karissanti`, v.v. Trong thì quá khứ –

๒๔. กา อีอาทีสุ

24. `kā` (thay thế cho `kar`) trước `ī` v.v.

กรสฺส ส โอการสฺส กา โหติ วา อีอาทีสุ.

`kā` tùy chọn thay thế cho `kar` cùng với nguyên âm `o` của nó trước `ī` v.v.

๔๔. ทีฆา อีสฺส

44. Sau nguyên âm dài, `si` (thay thế) cho `ī`.

ทีฆโต ปรสฺส อีสฺส สิ วา โหติ. อกาสิ. อีโลเป อกา, อกํสุ. โอสฺส สิอาเทเส อกาสิ. สิญาคเม อกาสิตฺถ. อกาสิ, อกาสึ, อกาสิมฺห. อญฺญตฺร อกริกริ, อกรึสุ กรึสุ อกํสุ อิจฺจาทิ. เตน อกรียิ อิจฺจาทิ. อกริสฺส อิจฺจาทิ. กมฺเม-อกรียิสฺส อิจฺจาทิ. เอยฺยาทิมฺหิ ‘‘กฺวจิ วิกรณานํ’’ติ โอวิกรณโลเป กเรกเรยฺย, กเรยฺยุํ อิจฺจาทิ. กุพฺเพ กุพฺเพยฺย อิจฺจาทิ.

`si` tùy chọn thay thế cho `ī` theo sau một nguyên âm dài. (Ví dụ:) `Akāsi`. Do sự lược bỏ `ī`, (trở thành) `akā`, `akaṃsu`. Do sự thay thế `si` cho `ī`, (trở thành) `akāsi`. Do có sự thêm vào của `siñ`, (trở thành) `akāsittha`. `Akāsi`, `akāsiṃ`, `akāsimha`. Ở nơi khác, (trở thành) `akari` hoặc `kari`, `akariṃsu` hoặc `kariṃsu`, `akaṃsu`, v.v. Do đó, `akarīyi`, v.v. `Akarissa`, v.v. Trong thụ động pháp, `akarīyissa`, v.v. Trước `eyya` v.v., theo quy tắc "đôi khi của các vĩ tố", do sự lược bỏ vĩ tố `o`, (trở thành) `kare` hoặc `kareyya`, `kareyyuṃ`, v.v. `Kubbe` hoặc `kubbaye`, v.v.

๗๑. ฏา

71. `ṭā` (thay thế cho `eyya`).

กยิรา ปรสฺส เอยฺยสฺส ฏา โหติ. โส กยิรา.

`ṭā` thay thế cho `eyya` theo sau `kayirā`. (Ví dụ:) `So kayirā`.

๗๐. กยิเร+ยฺยสฺเส+ยฺยุมาทีนํ

70. Sau `kayirā`, (lược bỏ) `eyya` của `eyyuṃ` v.v.

กยิรา [Pg.253] ปรสฺส เอยฺยุมาทีนํ เอยฺยสฺส โลโป โหติ. กยิรุํ. ตฺวํ กยิราสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม.

`eyya` của `eyyuṃ` v.v. bị lược bỏ sau `kayirā`. (Ví dụ:) `Kayiruṃ`. `Tvaṃ kayirāsi`, `kayirātha`. `Kayirāmi`, `kayirāma`.

๗๒. เอถสฺสา

72. `ā` (thay thế) cho `etha`.

กยิรา ปรสฺเส+ถสฺส อา โหตีติอาทิสฺส เอสฺส อา โหติ. กยิราถ ธีโร. กมฺเม-กริเยยฺย, กริเยยฺยุ+มิจฺจาทิ. กโรตุ กุรุตุ วา, กุพฺพนฺตุ กโรนฺตุ อิจฺจาทิ. ปรจฺฉกฺเก-กุรุตํ, กุพฺพนฺตํ. กุรุสฺสุ กรสฺสุ อิจฺจาทิ. ‘‘เอโอน+ม วณฺเณ’’ติ อกาโร. กุรุวฺโห, กุพฺเพ, กุพฺพามเส. กมฺเม-กรียตุ อิจฺจาทิ.

`ā` thay thế cho `etha` theo sau `kayirā`, tức là `ā` thay thế cho `e` của `etha`. (Ví dụ:) `Kayirātha dhīro`. Trong thụ động pháp, `kariyeyya`, `kariyeyyuṃ`, v.v. (Mệnh lệnh pháp:) `Karotu` hoặc `kurutu`, `kubbantu` hoặc `karontu`, v.v. Trong phản thân pháp, `kurutaṃ`, `kubbantaṃ`. `Kurussu` hoặc `karassu`, v.v. Theo quy tắc `Eona ma vaṇṇe`, có phụ âm `a`. (Ví dụ:) `Kuruvho`, `kubbe`, `kubbāmase`. Trong thụ động pháp, `karīyatu`, v.v.

๕,๑๓๓. กโรติสฺส โข

5,133. `kho` (thay thế) cho `karoti`.

ปาทิโต ปรสฺส กรสฺส กฺวจิ ข โหติ. อภิสงฺขโรติ อิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. ‘‘ตทมินา’’ทินา ขาเทเส อภิสํขาสีติ วิเสโส. สก=สตฺติยํ, สกฺโกติ อิจฺจาทิ. อป=ปาปุณเน, ปปุพฺโพ, ปปฺโปติ อิจฺจาทิ. (ตนาทินโย).

Đôi khi `kha` thay thế cho `kara` theo sau `pā`. Ví dụ `abhisaṅkharoti`. Nên được áp dụng ở mọi nơi. Theo quy tắc bắt đầu bằng 'Tadaminā', khi thay thế bằng `kha`, dạng đặc biệt là `abhisaṃkhāsi`. Căn `saka` có nghĩa là 'có thể', ví dụ `sakkoti`. Căn `apa` có nghĩa là 'đạt đến', với tiếp đầu ngữ `pa`, ví dụ `pappoti`. (Tương tự nhóm Tanādi).

จุร=เถยฺเย,

Căn `cura` có nghĩa là trộm cắp,

๑,๑๕. จุราทิโต ณิ

1,15. Sau nhóm `curādi` là `ṇi`

จุราทีหิ กฺริยตฺเถหิ สกตฺเถ ณิ ปโร โหติ. ‘‘ณิณาปฺยาปีหิ วา’’ติ วิกปฺเปน โล. ธนํ โจรยติ โจเรติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-โจรียติ อิจฺจาทิ. โจรยิสฺสติ โจเรสฺสติ [Pg.254] อิจฺจาทิ. กมฺเม-โจรียิสฺสติ อิจฺจาทิ. อโจรยิ โจรยิ อโจเรสิ โจเรสิ อิจฺจาทิ. อโจรยิสฺส อิจฺจาทิ. กมฺเม-อโจรียิสฺส อิจฺจาทิ. โจรเย โจรเยยฺย อิจฺจาทิ. โจเรตุ โจเรนฺตุ อิจฺจาทิ.

Sau các căn thuộc nhóm `curādi` có nghĩa là hành động, hậu tố `ṇi` được thêm vào theo nghĩa riêng của nó. Theo quy tắc 'Ṇiṇāpyāpīhi vā', có sự lược bỏ tùy chọn. Ví dụ: `dhanaṃ corayati`, `coreti`. Thể thụ động: `corīyati`, v.v. `Corayissati`, `coressati`, v.v. Thể thụ động: `corīyissati`, v.v. `Acorayi`, `corayi`, `acoresi`, `coresi`, v.v. `Acorayissa`, v.v. Thể thụ động: `acorīyissa`, v.v. `Coraye`, `corayeyya`, v.v. `Coretu`, `corentu`, v.v.

จินฺต=จินฺตายํ, สํโยคตฺตา น วุทฺธิ, จินฺเตติ จินฺตยติ, จินฺเตนฺติ. กมฺเม-จินฺตียติ, จินฺตียนฺติ อิจฺจาทิ. มนฺต=คุตฺตภาสเน, มนฺเตติ มนฺตยติ อิจฺจาทิ. ปาล=รกฺขเณ, โส ธมฺมํ ปาเลติ ปาลยติ. เตน ปาลียติ+จฺจาทิ. (จุราทินโย).

Căn `cinta` có nghĩa là 'suy nghĩ', do có phụ âm kép nên không có `vuddhi`, (chia là) `cinteti`, `cintayati`, `cintenti`. Thể thụ động: `cintīyati`, `cintīyanti`, v.v. Căn `manta` có nghĩa là 'mật đàm', (chia là) `manteti`, `mantayati`, v.v. Căn `pāla` có nghĩa là 'bảo vệ', (ví dụ) `so dhammaṃ pāleti`, `pālayati`. (Thụ động) `tena pālīyati`, v.v. (Tương tự nhóm Curādi).

ภูวาทิ จ รุธาทิ จ, ทิวาทิ จ ตุทาทโย;

ชฺยาที กิยาที สฺวาที จ, ตนาที จ จุราทโย.

Nhóm Bhūvādi và nhóm Rudhādi, nhóm Divādi và nhóm Tudādi; nhóm Jyādi, nhóm Kiyādi, nhóm Svādi, và nhóm Tanādi và nhóm Curādi.

(วิกรณวิธานํ).

(Quy tắc về biến tố).

๕,๑. ติช+มาเนหิ ข+สา ขมา+วีมํสาสุ

5,1. Sau `tij` và `māna` là `kha` và `sa` theo nghĩa 'nhẫn nại' và 'thẩm sát'.

ขนฺติยํ ติชา, วีมํสายํ มานา จ ข+สปจฺจยา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ติช=นิสาเน, อการสฺสา+ปโยโค. เข ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ ปตฺเต+การสฺส ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ ปฏิเสโธ. ยการวชฺชิตพฺยญฺชนสฺส ‘‘ปรรูป+มยกาเร พฺยญฺชเน’’ติ ปรรูปญฺจ. ‘‘จตุตฺถทุติยา’’ ทินา ปฐมกฺขรกกาเร จ ‘‘ขฉสาน+เมกสฺสโร+ทิ ทฺเว’’ติ ติกฺข ติกฺข อิติ ทฺวิภาเว ‘‘โลโป+นาทิพฺยญฺชนสฺสา’’ติอาทิโต+ญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺส โลเป จ กเต ติติกฺขาธาตุโต ตฺยาทิปจฺจย+ลวิกรณานิ. ติติกฺขติ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ[Pg.255]. กมฺเม-ติติกฺขียติ อิจฺจาทิ. อิโต ปรํ กมฺโมทาหรณํ น กริสฺสาม.

Theo nghĩa 'nhẫn nại' từ căn `tij`, và theo nghĩa 'thẩm sát' từ căn `māna`, các hậu tố `kha` và `sa` được thêm vào theo thứ tự. Căn `tij` có nghĩa là 'mài sắc', nguyên âm `a` được thêm vào để phát âm. Khi có `kha`, theo quy tắc 'lahussupantassā', nguyên âm `i` đáng lẽ được biến đổi, nhưng bị cấm bởi quy tắc 'aññatrāpi'. Phụ âm không phải là `ya` sẽ đồng hóa theo quy tắc 'pararūpamayakāre byañjane'. Theo quy tắc 'Catutthadutiyā', chữ cái đầu tiên là `ka`, và theo quy tắc 'khachasānamekassarodi dve', nó được lặp lại thành `tikkha tikkha`, và theo quy tắc 'loponādibyañjanassā', phụ âm không phải là phụ âm đầu bị lược bỏ, từ đó tạo thành căn `titikkhā`, rồi thêm các hậu tố như `ti` và biến tố `a`. (Chia là) `titikkhati`, v.v., tương tự như trước. Thể thụ động: `titikkhīyati`, v.v. Từ đây trở đi, chúng tôi sẽ không đưa ra ví dụ về thể thụ động.

มาน=ปูชายํ+ติมสฺมา สปจฺจย, ทฺวิตฺตาทิมฺหิ กเต ‘‘มานสฺส วี ปรสฺส จ มํ’’ติ ปุพฺพมานสฺส วี จ ปรมานสฺส มญฺจ โหติ. วีมํสธาตุโต ติปจฺจยาทิมฺหิ กเต วีมํสติ อิจฺจาทิ. ติติกฺขิสฺสติ, วีมํสิสฺสติ อิจฺจาทิ. เอว+มุปริปิ อชฺชตนาทีสุปิ โยเชตพฺพํ. ปโยชกตฺตา ณิ, ‘‘ณิณาปฺยาปีหิ วา’’ติ ลวิกรณํ, เตชยติ เตเชติ. ตถา จุราทิตฺตา น ลวิกรณํ, มานยติ มาเนติ.

Từ căn `māna` có nghĩa là 'tôn kính', hậu tố `sa` được thêm vào. Khi thực hiện việc lặp lại, v.v., theo quy tắc 'mānassa vī parassa ca maṃ', `māna` thứ nhất trở thành `vī` và `māna` thứ hai trở thành `maṃ`. Từ căn `vīmaṃsa`, khi thêm các hậu tố như `ti`, ta có `vīmaṃsati`, v.v. (Tương lai) `titikkhissati`, `vīmaṃsissati`, v.v. Tương tự như vậy, cũng nên được áp dụng cho các thì như aorist ở trên. Trong thể sai khiến, thêm `ṇi`, và theo quy tắc 'ṇiṇāpyāpīhi vā', biến tố `a` được thêm vào, (ta có) `tejayati`, `tejeti`. Tương tự, vì thuộc nhóm `curādi`, không có biến tố `a`, (ta có) `mānayati`, `māneti`.

๕,๒. กิตา ติกิจฺฉา+สํสเยสุ โฉ

5,2. Sau `kita` là `cha` theo nghĩa 'chữa trị' và 'nghi ngờ'.

ติกิจฺฉายํ สํสเย จ วตฺตมานา กิตา โฉ โหติ. กิต=นิวาเส, ฉปจฺจเย ปุพฺเพว ปรรูปาทิมฺหิ จ กเต ‘‘กิตสฺสา+สํสเย วา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ติอาเทเส ติกิจฺฉธาตุโต ตฺยาทโย. ติกิจฺฉติ, ติกิจฺฉนฺติ+จฺจาทิ. วิปุพฺพโต กิตา ฉปฺปจฺจยาทิมฺหิ กเต ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส กสฺส โจ. วิจิกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉนฺติ+จฺจาทิ. ปโยชกตฺตา เกตยติ+จฺจาทิ ปุริมสมํ.

Từ căn `kita` hiện hữu theo nghĩa 'chữa trị' và 'nghi ngờ', hậu tố `cha` được thêm vào. Căn `kita` có nghĩa là 'trú ngụ'. Khi thêm hậu tố `cha`, sau khi thực hiện đồng hóa, v.v. như trước, theo quy tắc 'kitassāsaṃsaye vā', khi lặp lại, phần đầu được thay thế bằng `ti`, từ đó có căn `tikiccha`, rồi thêm các hậu tố như `ti`. (Chia là) `tikicchati`, `tikicchanti`, v.v. Từ căn `kita` có tiếp đầu ngữ `vi`, sau khi thêm hậu tố `cha`, v.v., theo quy tắc 'kavaggahānaṃ cavaggajā', khi lặp lại, `k` ở phần đầu trở thành `c`. (Chia là) `vicikicchati`, `vicikicchanti`, v.v. Thể sai khiến `ketayati`, v.v., tương tự như trước.

๕,๓. นินฺทายํ คุป+พธา พสฺส โภ จ

5,3. Theo nghĩa 'chê bai', sau `gup` và `badh` (là `cha`), và `b` trở thành `bh`.

นินฺทายํ คุป+พเธหิ โฉ โหติ พสฺส โภ จ. คุป=รกฺขเน+ตีมสฺมา ฉปฺปจฺจเย ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ โอตฺตาภาเว จ ปรรูปาทิมฺหิ ‘‘กวคฺคหา’’ ทินา คสฺส เช จ กเต ‘‘คุปิสฺสุสฺสา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส อุสฺส อิ โหติ. ตฺยาทิ+ลวิกรณาทิมฺหิ [Pg.256] ชิคุจฺฉติ อิจฺจาทิ. นินฺทายํ-พธ=พนฺธเน+ตีมสฺมา ฉปฺปจฺจเย จ อิมินาว พสฺส ภกาเร จ ปรรูเป ปฐมกฺขเร ภจฺฉภจฺฉอิติ ทฺวิตฺเต อนาทิพฺยญฺชนสฺส โลเป ‘‘จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภสฺส พกาเร ‘‘ขฉเสสฺวสฺสี’’ติ อิกาเร ทีเฆ จ กเต พีภจฺฉธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ. พีภจฺฉติ, พีภจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ. อญฺญตฺร โคเปติ+จฺจาทิ.

Theo nghĩa 'chê bai', sau `gup` và `badh` là hậu tố `cha`, và `b` trở thành `bh`. Từ căn `gupa` có nghĩa là 'bảo vệ', khi thêm hậu tố `cha`, và không có sự biến đổi thành `o` theo quy tắc 'aññatrāpi', sau khi đồng hóa, v.v., `g` trở thành `j` theo quy tắc 'kavaggahā', và theo quy tắc 'gupissussā', khi lặp lại, `u` của phần đầu trở thành `i`. Sau khi thêm `ti` và biến tố `a`, v.v., ta có `jigucchati`, v.v. Theo nghĩa 'chê bai', từ căn `badha` có nghĩa là 'trói buộc', khi thêm hậu tố `cha`, và theo chính quy tắc này, `b` trở thành `bh`, sau khi đồng hóa, chữ cái đầu tiên được lặp lại thành `bhaccha bhaccha`, phụ âm không phải là phụ âm đầu bị lược bỏ, theo quy tắc 'catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā', `bh` của phần đầu được lặp lại trở thành `b`, và theo quy tắc 'khachasesvassī', nguyên âm `i` được trường hóa, từ đó có căn `bībhaccha`, rồi thêm các hậu tố như `ti`. (Chia là) `bībhacchati`, `bībhacchanti`, v.v. Trong trường hợp khác, (chia là) `gopeti`, v.v.

๕,๔. ตุํสฺมา โลโป จิ+จฺฉายํ เต

5,4. Sau `tuṃ`, có sự lược bỏ, và `kha`, `sa`, `cha` được thêm vào theo nghĩa 'mong muốn'.

ตุมนฺตโต อิจฺฉาย+มตฺเถ เต ข+ส+ฉา โหนฺติ พหุลํ, ตุํปจฺจยสฺส โลโป จ โหติ, สุตตฺตา. ภุช=ปาลน+ชฺโฌหาเรสุ. โภชนายาติ วิคฺคยฺห ‘‘ตุํ+ตาเย’’จฺจาทินา ตุํปจฺจเย ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ โอกาเร ปรรูเป จ กเต โภตฺตุ+มิจฺฉตีติ วิคฺคยฺห อิมินา ขปจฺจเย ตุํปจฺจยสฺส อิมินา จ โลเป ‘‘นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺติกสฺสาปิ จ อภาโว’’ติ ญายา ปรรูปโอการานํ อภาเว ขสฺส ปรรูป+ขการาทิมฺหิ จ กเต ภุกฺข ภุกฺข อิติ ทฺวิตฺเต ตติยพกาโร โหติ, พุภุกฺขธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ, พุภุกฺขติ, พุภุกฺขนฺติ อิจฺจาทิ.

Sau một từ kết thúc bằng `tuṃ`, theo nghĩa 'mong muốn', các hậu tố `kha`, `sa`, `cha` thường được thêm vào, và hậu tố `tuṃ` bị lược bỏ, theo như được nghe. Căn `bhuja` có nghĩa là 'bảo vệ' và 'ăn'. Phân tích là `bhojanāya`, theo quy tắc 'tuṃtāye', v.v., ta có hậu tố `tuṃ`, và theo quy tắc 'lahussupantassā', có sự biến đổi thành `o` và đồng hóa, ta có `bhottuṃ`. Phân tích là `bhottuṃ icchati`, theo quy tắc này, thêm hậu tố `kha`, và cũng theo quy tắc này, `tuṃ` bị lược bỏ. Theo nguyên tắc 'khi không có nguyên nhân thì cũng không có kết quả', sự đồng hóa và nguyên âm `o` không còn nữa. Sau khi đồng hóa `kha` và `kha`, v.v., nó được lặp lại thành `bhukkha bhukkha`, và `b` thứ ba xuất hiện. Từ căn `bubhukkha`, các hậu tố như `ti` được thêm vào, (chia là) `bubhukkhati`, `bubhukkhanti`, v.v.

ชิ=ชเย, ชยนาย อิติ วิคฺคยฺห ปุเร วิย ตุมาทิมฺหิ กเต เชตุ+มิจฺฉตีติ วิคฺคยฺห สปฺปจฺจเย ชิส ชิส อิติ ทฺวิตฺเต อนาทิพฺยญฺชนโลเป ทฺวิตฺเต ปรสฺส ชิสฺส ‘‘ชิหรานํ คึ’’ติ คึ. ชิคึสธาตุโต ตฺยาทีสุ ชิคึสติ, ชิคึสนฺติ อิจฺจาทิ.

Căn `ji` có nghĩa là 'chiến thắng'. Phân tích là `jayanāya`, như trước, sau khi thêm `tuṃ`, v.v., ta có `jetuṃ`. Phân tích là `jetuṃ icchati`, thêm hậu tố `sa`, lặp lại thành `jisa jisa`, lược bỏ phụ âm không phải là phụ âm đầu, và `ji` thứ hai của phần lặp lại trở thành `giṃ` theo quy tắc 'jiharānaṃ giṃ'. Từ căn `jigiṃsa`, khi thêm các hậu tố như `ti`, (chia là) `jigiṃsati`, `jigiṃsanti`, v.v.

ฆส=อทเน[Pg.257], ฆสิตุ+มิจฺฉติ ฉปฺปจฺจยาทิมฺหิ ปุเร วิย กเต ฆสฺส ‘‘กวคฺคหา’’ทินา เฌ ฌสฺส ‘‘จตุตฺถทุติยา’’ ทินา ชกาเร ‘‘ขฉเสสฺวสฺสี’’ติ อิกาเร จ กเต ชิฆจฺฉธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ. ชิฆจฺฉติ, ชิฆจฺฉนฺติ+จฺจาทิ.

Căn `ghasa` có nghĩa là 'ăn'. (Phân tích là) `ghasituṃ icchati`, sau khi thêm hậu tố `cha`, v.v. như trước, `gha` trở thành `jha` theo quy tắc 'kavaggahā', `jha` trở thành `ja` theo quy tắc 'catutthadutiyā', và theo quy tắc 'khachasesvassī', có nguyên âm `i`, từ đó có căn `jighaccha`, rồi thêm các hậu tố như `ti`. (Chia là) `jighacchati`, `jighacchanti`, v.v.

๕,๕. อีโย กมฺมา

5,5. Sau (căn) là `īya` trong thể thụ động.

อิจฺฉากมฺมโต อิจฺฉาย+มตฺเถ อียปจฺจโย โหติ. ปุตฺต+มิจฺฉตีติ อียปจฺจเย อียาทิวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ วิภตฺติโลโป. ปุตฺตียติ, ปุตฺตียนฺติ+จฺจาทิ.

Hậu tố īya được dùng sau danh từ nghiệp cách (kammato) trong ý nghĩa là mong muốn (icchāya). Trong ý nghĩa puttaṃ icchati (mong muốn có con trai), khi có hậu tố īya, biến cách bị xóa theo văn phạm ‘‘ekatthatāyaṃ’’ vì đã được nói ở đầu về īya. (Trở thành) puttīyati, puttīyanti, v.v…

๕,๖. อุปมานา+จาเร

5,6. Trong ý nghĩa xử sự (ācāre) từ vật so sánh (upamānā)

กมฺมโต อุปมานา อาจารตฺเถ อีโย โหติ. ปุตฺต+มิวา+จรติ ปุตฺตียติ สิสฺสํ, ปุตฺตียนฺติ+จฺจาทิ.

Hậu tố īya được dùng sau danh từ nghiệp cách (kammato) là vật so sánh (upamānā) trong ý nghĩa là xử sự (ācāratthe). (Ví dụ:) puttaṃ iva ācarati (xử sự như con trai) (trở thành) puttīyati sissaṃ (đối xử với học trò như con trai), puttīyanti, v.v…

๕,๗. อาธาราติ

5,7. Từ nơi chốn (ādhārā)

อีโย โหติ. กุฏิย+มิวา+จรติ กุฏียติ ปาสาเท. ปาสาเทวา+จรติ ปาสาทียติ กุฏิยํ, ปาสาทียนฺติ+จฺจาทิ.

Hậu tố īya được dùng. (Ví dụ:) kuṭiyaṃ iva ācarati (xử sự như ở trong lều) (trở thành) kuṭīyati pāsāde (xem cung điện như là lều). Pāsāde iva ācarati (xử sự như ở trong cung điện) (trở thành) pāsādīyati kuṭiyaṃ (xem lều như là cung điện), pāsādīyanti, v.v…

๕,๘. กตฺตุตา+โย

5,8. Hậu tố āya từ chủ từ (kattuto)

กตฺตุโต+ปมานา อาจารตฺเถ อาโย โหติ. ปพฺพโต อิวา+จรติ สีลาทิคุณโยคโตติ ปพฺพตายติ โยคี, ปพฺพตายธาตุโต ตฺยาทโย.

Hậu tố āya được dùng sau danh từ chủ cách (kattuto) là vật so sánh (upamānā) trong ý nghĩa là xử sự (ācāratthe). (Ví dụ:) pabbato iva ācarati (hành xử như ngọn núi) vì được hợp thành bởi các đức tính như giới, v.v… (trở thành) pabbatāyati yogī (vị hành giả vững chãi như núi), từ động từ căn pabbatāya có các (hậu tố) ti, v.v…

๕,๙. จฺยตฺเถ

5,9. Trong ý nghĩa của cvi

กตฺตุโต [Pg.258] อภูตตพฺภาเว อาโย โหติ พหุลํ. ภุโสติ ปฐมนฺตโต อภุโส ภุโส ภวตีติ ภุสายติ, ภุสายนฺติ อิจฺจาทิ. ‘‘วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว’’ติ อาภิกฺขญฺญตฺเถ ทฺวิตฺเต อปฏปฏา ปฏปฏา ภวตีติ อาเย ปฏปฏายติ, ปฏปฏายนฺติ+จฺจาทิ. อโลหิโต โลหิโต ภวติ โลหิตายติ.

Hậu tố āya thường được dùng sau danh từ chủ cách (kattuto) trong ý nghĩa trở thành trạng thái chưa từng có trước đây (abhūtatabbhāve). Từ biến cách thứ nhất bhuso, (trong ý nghĩa) abhuso bhuso bhavati (cái không nhiều trở nên nhiều) (trở thành) bhusāyati, bhusāyanti, v.v… Theo văn phạm ‘‘vicchābhikkhaññesu dve’’, khi được lặp lại trong ý nghĩa thường xuyên, (trong ý nghĩa) apaṭapaṭā paṭapaṭā bhavati (cái không kêu lách tách trở nên kêu lách tách), khi có āya (trở thành) paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyanti, v.v… Alohito lohito bhavati (cái không đỏ trở nên đỏ) (trở thành) lohitāyati.

๕,๑๐. สทฺทาทีนิ กโรติ

5,10. Làm ra âm thanh, v.v… (saddādīni karoti)

สทฺทาทีหิ ทุติยนฺเตหิ กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อาโย โหติ. สทฺทํ กโรติ สทฺทายติ. เอวํ เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ+จฺจาทิ.

Hậu tố āya được dùng sau các từ sadda, v.v… ở biến cách thứ hai trong ý nghĩa là làm ra (karoti). Saddaṃ karoti (làm ra âm thanh) (trở thành) saddāyati. Tương tự, verāyati (gây oán thù), kalahāyati (gây cãi cọ), dhūpāyati (tỏa khói), v.v…

๕,๑๑. นโมตฺว+สฺโส

5,11. Hậu tố assa từ namo

นโมอิจฺจสฺมา กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อสฺโส โหติ. นโม กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อสฺสปจฺจเย ตฺยาทโย โหนฺติ, ตถาคตํ นมสฺสติ, นมสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

Hậu tố assa được dùng sau từ namo trong ý nghĩa là làm (karoti). Trong ý nghĩa namo karoti (làm sự đảnh lễ), khi có hậu tố assa, các (hậu tố) ti, v.v… được thêm vào, (trở thành) tathāgataṃ namassati (đảnh lễ đức Như Lai), namassanti, v.v…

๕,๑๒. ธาตฺวตฺเถ นามสฺมิ

5,12. Từ danh từ (nāmasmi) trong ý nghĩa của động từ căn (dhātvatthe)

นามสฺมา ธาตฺวตฺเถ พหุล+มิ โหติ. หตฺถินา อติกฺกมตีติ อิปจฺจเย ลวิกรณ+เอการ+อยาเทเสสุ กเตสุ อติหตฺถยติ. เอวํ วีณาย อุปคายติ อุปวีณายติ, วินยํ ทฬฺหํ กโรติ ทฬฺหยติ, วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธายติ, กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลายติ+จฺจาทิ.

Hậu tố i thường được dùng sau danh từ (nāmasmā) trong ý nghĩa của động từ căn (dhātvatthe). Trong ý nghĩa hatthinā atikkamati (vượt qua bằng voi), khi có hậu tố i, và sau khi thực hiện vikaraṇa e và sự thay thế aya, (trở thành) atihatthayati. Tương tự, vīṇāya upagāyati (đệm đàn tỳ bà) (trở thành) upavīṇāyati, vinayaṃ daḷhaṃ karoti (làm cho luật vững chắc) (trở thành) daḷhayati, visuddhā hoti ratti (đêm trở nên trong sạch) (trở thành) visuddhāyati, kusalaṃ pucchati (hỏi về điều thiện) (trở thành) kusalāyati, v.v…

๕,๑๓. สจฺจาทีหา+ปิ

5,13. Hậu tố āpi từ sacca, v.v…

สจฺจาทีหิ [Pg.259] ธาตฺวตฺเถ อาปิ โหติ. สจฺจ+มาจิกฺขตีติ อาปิมฺหิ ตฺยาทิปจฺจเย ‘‘ณิ+ณาปฺยา+ทีหิ วา’’ติ ลวิกรณ+เอ+อยาเทสา. สจฺจาปยติ, สจฺจาเปติ อิจฺจาทิ. อตฺถ+มาจิกฺขติ อตฺถาปยติ. เอวํ เวทาปยติ. สุกฺขํ กโรตีติ สุกฺขาปยติ สุกฺขาเปติ อิจฺจาทิ.

Hậu tố āpi được dùng sau các từ sacca, v.v… trong ý nghĩa của động từ căn (dhātvatthe). Trong ý nghĩa saccaṃ ācikkhati (giảng giải sự thật), khi có hậu tố āpi và các hậu tố ti, v.v…, vikaraṇa e và sự thay thế aya được thực hiện theo văn phạm ‘‘ṇiṇāpyādīhi vā’’. (Trở thành) saccāpayati, saccāpeti, v.v… Atthaṃ ācikkhati (giảng giải ý nghĩa) (trở thành) atthāpayati. Tương tự, vedāpayati. Sukkhaṃ karoti (làm cho an lạc) (trở thành) sukkhāpayati, sukkhāpeti, v.v…

๕,๑๖. ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ จ

5,16. Và (ca) các hậu tố ṇi, ṇāpi trong hoạt động của người sai khiến (payojakabyāpāre)

กตฺตารํ โย ปโยเชติ, ตสฺส พฺยาปาเร กฺริยตฺถา ณิ+ณาปี โหนฺติ พหุลํ.

Các hậu tố ṇi và ṇāpi thường được dùng sau (động từ căn) có ý nghĩa hành động trong hoạt động của người (tassa byāpāre) mà sai khiến (payojeti) tác nhân (kattāraṃ).

ณิปจฺจโย อุวณฺณนฺตา, อาโต ณาเปว โหติ+ห;

ทฺเว ทฺเว+โก โหติ วา เสเส, พหุลํตฺยนุวุตฺติยา.

Hậu tố ṇi được dùng sau (động từ căn) tận cùng bằng u-vần; sau ā, chỉ có ṇāpi được dùng. Đối với các trường hợp còn lại, cả hai hoặc một trong hai được dùng tùy chọn, do sự chi phối của quy tắc bahulaṃ.

อกมฺมกาปิ โหนฺเตว, ณิ+ณาปฺยนฺตา สกมฺมกา;

สกมฺมกา ทฺวิกมฺมา+สฺสุ, ทฺวิกมฺมา จ ติกมฺมกา.

Các (động từ) bất cập vật (akammakā), khi có tận cùng là ṇi hoặc ṇāpi, trở thành cập vật (sakammakā); các (động từ) cập vật (sakammakā) trở thành song cập vật (dvikammā); và các (động từ) song cập vật (dvikammā) trở thành tam cập vật (tikammakā).

ตสฺมา กตฺตริ กมฺเม จ, ณิ+ณาปีนํ ตุ สมฺภโว;

น ภาเว สุทฺธกตฺตา ตุ, กมฺมํ โหติ ปโยชเก.

Do đó, các (hậu tố) ṇi và ṇāpi có thể xảy ra trong thể chủ động (kattari) và bị động (kamme), nhưng không ở thể vô nhân xưng (bhāve) vì chúng là cập vật. Nghiệp (kammaṃ) xảy ra trong người sai khiến (payojake).

นยาทีนํ ปธานญฺจ, อปธานํ ทุหาทินํ;

สุทฺธกตฺตา ณิ+ณาปีสุ, กมฺม+มกฺขฺยาต โคจรํ.

Đối với các (động từ căn) như nī, v.v…, (đối tượng) chính, và đối với các (động từ căn) như duh, v.v…, (đối tượng) phụ (vẫn là nghiệp). Tác nhân ban đầu (suddhakattā) trong các (động từ) có ṇi và ṇāpi, trở thành đối tượng của động từ (kammakkhyātagocaraṃ).

ภวิตุํ ปโยชยตีติ อตฺเถ อิมินา ณิปฺปจฺจโย. ณกาโร ณานุพนฺธการิยตฺโถ. ‘‘ยุวณฺณาน+เม+โอ ปจฺจเย’’ติ โอกาเร ‘‘อายา+วา ณานุพนฺเธ’’ติ ณานุพนฺเธ อาวาเทโส. ตฺยาทิมฺหิ ‘‘ณิ+ณาปฺยา+ปีหิ วา’’ติ ลวิกรเณ เอกาเร ‘‘เอโอน+มยวา สเร’’ติ อยาเทโส. โส สมาธึ ภาวยติ ภาเวติ[Pg.260], ภาวยนฺติ ภาเวนฺติ+จฺจาทิ. กมฺเม-เตน สมาธิ ภาวียติ+จฺจาทิ. เอตฺถ ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ กฺเย อิการสฺส ทีโฆ. ภาวยิสฺสติ ภาเวสฺสติ, ภาวยิสฺสนฺติ ภาเวสฺสนฺติ+จฺจาทิ. อชฺชตเน อีสฺส สิมฺหิ อภาเวสิ ภาเวสิ, อภาวยิ ภาวยิ, อภาวยึสุ ภาวยึสุ. ปรสฺสรโลเป อภาเวสุํ ภาเวสุํ, อภาวยํสุ ภาวยํสุ, อภาวยุํ ภาวยุํ อิจฺจาทิ. กมฺเม-อภาวียิ ภาวียิ อิจฺจาทิ. อภาวิสฺส อภาวยิสฺส, อภาวิสฺสํสุ อภาวยิสฺสํสุ. กมฺเม-อภาวยิสฺสํ อิจฺจาทิ. ภาเว ภาเวยฺย อิจฺจาทิ. กมฺเม-ภาวีเยยฺย อิจฺจาทิ. ภาวยตุ ภาเวตุ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ภาวียตุ อิจฺจาทิ.

Trong ý nghĩa bhavituṃ payojayati (khiến cho hiện hữu), hậu tố ṇi được dùng theo quy tắc này. Chữ ṇ có mục đích cho các chức năng của ṇ-anubandha. Nguyên âm u được đổi thành o theo văn phạm ‘‘yuvaṇṇānameo paccaye’’, và o được thay thế bằng āv khi có ṇ-anubandha theo văn phạm ‘‘āyāvā ṇānubandhe’’. Khi có ti, v.v…, vikaraṇa e được thêm vào theo văn phạm ‘‘ṇiṇāpyāpīhi vā’’, và e được thay thế bằng ay theo văn phạm ‘‘eonamayavā sare’’. (Trở thành) so samādhiṃ bhāvayati hoặc bhāveti (người ấy tu tập thiền định), bhāvayanti hoặc bhāventi, v.v… Thể bị động: tena samādhi bhāvīyati (thiền định được người ấy tu tập), v.v… Ở đây, nguyên âm i của (hậu tố) ya được trường hóa theo văn phạm ‘‘dīgho sarassā’’. (Tương lai:) bhāvayissati hoặc bhāvessati, bhāvayissanti hoặc bhāvessanti, v.v… (Bất định quá khứ:) khi có ī và si, (trở thành) abhāvesi hoặc bhāvesi, abhāvayi hoặc bhāvayi, abhāvayiṃsu hoặc bhāvayiṃsu. Khi nguyên âm sau bị xóa, (trở thành) abhāvesuṃ hoặc bhāvesuṃ, abhāvayaṃsu hoặc bhāvayaṃsu, abhāvayuṃ hoặc bhāvayuṃ, v.v… Thể bị động: abhāvīyi hoặc bhāvīyi, v.v… (Điều kiện:) abhāvissa hoặc abhāvayissa, abhāvissaṃsu hoặc abhāvayissaṃsu. Thể bị động: abhāvayissaṃ, v.v… (Khả năng:) bhāve hoặc bhāveyya, v.v… Thể bị động: bhāvīyeyya, v.v… (Mệnh lệnh:) bhāvayatu hoặc bhāvetu, v.v… Thể bị động: bhāvīyatu, v.v…

ปจิตุํ ปโยเชตีติ อตฺเถ ณิ+ณาปี โหนฺติ. โส เทวทตฺเตน โอทนํ ปาจยติ ปาเจติ อิจฺจาทิ, ตถา ปาจาปยติ ปาจาเปติ+จฺจาทิ. กมฺเม-โส เตน เทวทตฺเตน โอทโน ปาจียติ ปาจาปียติ+จฺจาทิ, ภวิสฺสตฺยาทีสุปิ โยเชตพฺพํ.

Trong ý nghĩa pacituṃ payojeti (khiến cho nấu), các hậu tố ṇi và ṇāpi được dùng. (Trở thành) so devadattena odanaṃ pācayati hoặc pāceti, v.v… (người ấy sai Devadatta nấu cơm), tương tự pācāpayati hoặc pācāpeti, v.v… Thể bị động: so tena devadattena odano pācīyati hoặc pācāpīyati, v.v… (cơm được người ấy sai Devadatta nấu), cũng nên được áp dụng cho thì tương lai, v.v…

คนฺตุํ ปโยเชตีติ อตฺเถ โส ตํ ปุริสํ คามํ คมยติ คเมติ คจฺฉาปยติ คจฺฉาเปติ+จฺจาทิ. กมฺเม-เตน โส คามํ คมียติ คจฺฉาปียติ+จฺจาทิ.

Trong ý nghĩa gantuṃ payojeti (khiến cho đi), (trở thành) so taṃ purisaṃ gāmaṃ gamayati hoặc gameti, gacchāpayati hoặc gacchāpeti, v.v… (người ấy khiến người đàn ông kia đi đến làng). Thể bị động: tena so gāmaṃ gamīyati hoặc gacchāpīyati, v.v… (người kia được ông ấy khiến đi đến làng).

คุห=สํวรเณ, คุหิตุํ ปโยเชตีติ ณิมฺหิ ‘‘คุหิสฺส สเร’’ติ ทีโฆ. คูหยติ, คูหยนฺติ อิจฺจาทิ.

(Động từ căn) guha có nghĩa là che giấu (saṃvaraṇe), trong ý nghĩa guhituṃ payojeti (khiến cho che giấu), khi có ṇi, nguyên âm được trường hóa theo văn phạm ‘‘guhissa sare’’. (Trở thành) gūhayati, gūhayanti, v.v…

ทิส+ทุส=อปฺปีติยํ, ทุสิตุํ ปโยเชตีติ ณิมฺหิ ‘‘ณิมฺหิ ทีโฆ ทุสสฺสา’’ติ ทีเฆ ทูสยติ+จฺจาทิ.

(Các động từ căn) disa và dusa có nghĩa là không hài lòng (appītiyaṃ), trong ý nghĩa dusituṃ payojeti (khiến cho không hài lòng), khi có ṇi, nguyên âm được trường hóa theo văn phạm ‘‘ṇimhi dīgho dusassā’’, (trở thành) dūsayati, v.v…

ตถา อิจฺฉนฺตํ ปโยชยติ อิจฺฉาปยติ อิจฺฉาเปติ, เอสยติ เอเสติ. นิยจฺฉนฺตํ ปโยชยติ นิยมยติ นิยเมติ. ตถา อาสยติ [Pg.261] อาเสติ, อจฺฉาปยติ อจฺฉาเปติ. ลาภยติ ลาเภติ, เอวํ วาสยติ วาเสติ, วาสาปยติ วาสาเปติ. วาหยติ วาเหติ, วาหาปยติ วาหาเปติ+จฺจาทิ. เอวํ ชีรยติ, มารยติ, ทสฺสยติ อิจฺจาทิ. หู=สตฺตายํ, ปโหนฺตํ ปโยชยติ ปหาวยติ ปหาเวติ อิจฺจาทิ. สายยติ สายาปยติ สายาเปติ. นายาปยติ นายาเปติ. ปติฏฺฐาปยติ ปติฏฺฐาเปติ. รสฺเส ปติฏฺฐเปติ. หนฺตุํ ปโยชยตีติ ณิ+ณาปี, ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ติ ฆาตาเทเส ฆาตยติ ฆาเตติ. ตถา ชุหาวยติ ชุหาเวติ, ชหาปยติ ชหาเปติ. หาปยติ หาเปติ. ทาปยติ ทาเปติ. วิธาปยติ วิธาเปติ, ปิทหาปยติ ปิทหาเปติ. (ภูวาทินโย).

Tương tự, (ai đó) thúc đẩy người đang mong muốn (icchantaṃ payojayati) là icchāpayati, icchāpeti; esayati, eseti. (Ai đó) thúc đẩy người đang chế ngự (niyacchantaṃ payojayati) là niyamayati, niyameti. Tương tự, āsayati, āseti; acchāpayati, acchāpeti. Lābhayati, lābheti; cũng vậy vāsayati, vāseti; vāsāpayati, vāsāpeti. Vāhayati, vāheti; vāhāpayati, vāhāpeti, v.v... Tương tự, jīrayati, mārayati, dassayati, v.v... Căn hū có nghĩa là ‘sự hiện hữu’ (sattāyaṃ), (ai đó) thúc đẩy người đang có khả năng (pahontaṃ payojayati) là pahāvayati, pahāveti, v.v... Sāyayati, sāyāpayati, sāyāpeti. Nāyāpayati, nāyāpeti. Patiṭṭhāpayati, patiṭṭhāpeti. Khi vần ngắn là patiṭṭhapeti. (Ai đó) thúc đẩy việc giết (hantuṃ payojayati) thì thêm ṇi và ṇāpī; theo quy tắc ‘‘hanassa ghāto ṇānubandhe’’, căn han được thay thế bằng ghāta, trở thành ghātayati, ghāteti. Tương tự, juhāvayati, juhāveti; jahāpayati, jahāpeti. Hāpayati, hāpeti. Dāpayati, dāpeti. Vidhāpayati, vidhāpeti; pidahāpayati, pidahāpeti. (Theo cách của nhóm Bhūvādi).

อิทานิ รุธาทิอฏฺฐคณา ทสฺสียนฺเต-โรธยติ โรเธติ. เทวยติ เทเวติ. โตทยติ โตเทติ. ชยาปยติ ชยาเปติ. วิกฺกยติ วิกฺกยาเปติ. สาวยติ สาเวติ. วิตานยติ วิตาเนติ. โจราปยติ โจราเปติ อิจฺจาทิ.

Bây giờ, tám nhóm (động từ) bắt đầu bằng Rudhādi được trình bày: rodhayati, rodheti. Devayati, deveti. Todayati, todeti. Jayāpayati, jayāpeti. Vikkayati, vikkayāpeti. Sāvayati, sāveti. Vitānayati, vitāneti. Corāpayati, corāpeti, v.v...

ขาทีหิ ปจฺจยนฺเตหิ, อปิ โหนฺติ ณิ+ณาปโย;

ณิ+ณาปินา+นกานานํ, ทสฺสนญฺเจตฺถ สาธนํ.

Các tiếp vị ngữ ṇi và ṇāpaya cũng được thêm vào sau các (căn) tận cùng bằng các tiếp vị ngữ của nhóm Khādi; sự xuất hiện của các (dạng) với ṇi, ṇāpi, và na là bằng chứng ở đây.

ติติกฺขนฺตํ ปโยชยติ ติติกฺเขติ ติติกฺขาเปติ, ติกิจฺฉยติ ติกิจฺเฉติ ติกิจฺฉาปยติ ติกิจฺฉาเปติ. เอวํ พุภุกฺเขติ พุภุกฺขาเปติ. ปพฺพตายยติ. ปุตฺตียยติ อิจฺจาทิ. (ขาทิปจฺจยนโย).

(Ai đó) thúc đẩy người đang chịu đựng (titikkhantaṃ payojayati) là titikkheti, titikkhāpeti; tikicchayati, tikiccheti, tikicchāpayati, tikicchāpeti. Tương tự, bubhukkheti, bubhukkhāpeti. Pabbatāyayati. Puttīyayati, v.v... (Theo cách của các tiếp vị ngữ nhóm Khādi).

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ ตฺยาทิกณฺโฑ ฉฏฺโฐ.

Như vậy là kết thúc chương thứ sáu, chương Tyādikaṇḍa, trong sách Payogasiddhi.

๗. ขาทิกณฺฑ

7. Chương Khādikaṇḍa

อถ [Pg.262] ธาตูหิเยว ภาว+กมฺม+กตฺตุ+กรณาทิสาธนสหิตํ ขาทิวิธานํ อารภียเต –

Bây giờ, quy tắc về nhóm Khādi, cùng với các công cụ (sādhana) như trạng thái (bhāva), đối tượng (kamma), tác nhân (kattu), công cụ (karaṇa), v.v... từ chính các căn (động từ), được bắt đầu –

‘‘ติชมาเนหิ ขสา ขมาวีมํสาสุ’’ อิจฺจาทีหิ ปจฺจยวิธานญฺจ ปรรูปทฺวิตฺตาทิการิยญฺจ ตฺยาทิกณฺเฑ วุตฺตนเยเนว ญาตพฺพํ. ติติกฺขนํ ติติกฺขา, ‘‘อิตฺถิย+มณกฺติกยกยา จ’’ อิติ สุตฺเตน อปจฺจโย จ ‘‘อิตฺถิย+มตฺวา’’ติ อาปจฺจโย จ โหติ. ตถา วีมํสนํ วีมํสา. ‘‘กิตา ติกิจฺฉาสํสเยสุ โฉ’’ติ ฉปฺปจฺจยาทิมฺหิ กเต ติกิจฺฉนํ ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉนํ วิจิกิจฺฉา. คุป=โคปเน, พธ=พนฺธเนติ อิเมหิ ธาตูหิ ‘‘นินฺทายํ คุป+พธา พสฺส โภ จ’’ อิติ ฉปจฺจยาทิมฺหิ จ ทฺวิตฺเต ปรพการสฺส อิมินา ภกาเร จ กเต อปจฺจยาทิ โหติ. ชิคุจฺฉนํ ชิคุจฺฉา, พีภจฺฉนํ พีภจฺฉา. ‘‘ตุํสฺมา โลโป จิ+จฺฉายํ เต’’ อิติ อิจฺฉาย+มตฺเถ ข+ส+ฉปฺปจฺจยา โหนฺติ. ภุช=ปาลนชฺโฌหาเรสุ, พุภุกฺขนํ พุภุกฺขา. ชิ=ชเย, ชิคึสนํ, ชิคึสา. ฆส=อทเน, ชิฆจฺฉนํ ชิฆจฺฉา.

Quy tắc về tiếp vị ngữ theo các quy tắc như ‘‘Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu’’, và các tác vụ như đồng hóa âm sau (pararūpa), lặp lại (dvitta), v.v... nên được hiểu theo cách đã được nói trong chương Tyādikaṇḍa. Sự chịu đựng (titikkhanaṃ) là titikkhā; theo quy tắc ‘‘itthiya+maṇaktikayakayā ca’’, có tiếp vị ngữ a, và theo quy tắc ‘‘itthiya+matvā’’, có tiếp vị ngữ ā. Tương tự, sự xem xét (vīmaṃsanaṃ) là vīmaṃsā. Khi tiếp vị ngữ cha, v.v... được thêm vào theo quy tắc ‘‘Kitā tikicchāsaṃsayesu cho’’, sự chữa trị (tikicchanaṃ) là tikicchā, sự nghi ngờ (vicikicchanaṃ) là vicikicchā. Từ các căn gup có nghĩa là ‘bảo vệ’ (gopane) và badh có nghĩa là ‘trói buộc’ (bandhaneti), khi tiếp vị ngữ cha, v.v... được thêm vào theo quy tắc ‘‘nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca’’, và sau khi lặp lại, ba ở sau được thay bằng bha theo quy tắc này, thì có tiếp vị ngữ a, v.v... Sự ghê tởm (jigucchanaṃ) là jigucchā, sự kinh tởm (bībhacchanaṃ) là bībhacchā. Theo quy tắc ‘‘Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te’’, các tiếp vị ngữ kha, sa, cha được dùng với nghĩa ‘mong muốn’ (icchāya+matthe). Căn bhuj có nghĩa là ‘bảo vệ và ăn’ (pālanajjhohāresu), sự đói (bubhukkhanaṃ) là bubhukkhā. Căn ji có nghĩa là ‘chiến thắng’ (jaye), sự muốn chiến thắng (jigiṃsanaṃ) là jigiṃsā. Căn ghas có nghĩa là ‘ăn’ (adane), sự đói (jighacchanaṃ) là jighacchā.

๒๗. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา

27. (Các tiếp vị ngữ) tabba và anīya trong nghĩa trạng thái (bhāva) và đối tượng (kamma).

ตพฺพอนียา กฺริยตฺถา ปเร ภาวกมฺเมสุ ภวนฺติ, พหุลํวิธานา กตฺตุกรณาทีสุปิ. ภู=สตฺตายํ, ‘‘ยุวณฺณาน+เม โอปจฺจเย’’ติ โอกาเร ‘‘อูพฺยญฺชนสฺสา’’ติ อูอาคโม, ญฺญกาโร อาทฺยาวยวตฺโถ. โอสฺส ‘‘เอโอน+ มยวา [Pg.263] สเร’’ติ อวาเทโส, ภูยเตติ ภวิตพฺพํ ภวตา ภวนียํ. ภาวสฺเส+กตฺตา เอกวจนเมว, ตญฺจ นปุํสกลิงฺคํ.

Các tiếp vị ngữ chỉ hành động (kriyatthā) là tabba và anīya đi sau (căn) có nghĩa trạng thái (bhāva) và đối tượng (kamma); do quy tắc đa dạng (bahulaṃvidhānā), chúng cũng có thể có nghĩa tác nhân (kattu), công cụ (karaṇa), v.v... Căn bhū có nghĩa là ‘sự hiện hữu’ (sattāyaṃ); theo quy tắc ‘‘yuvaṇṇāna+me opaccaye’’, (u) trở thành o; theo quy tắc ‘‘ūbyañjanassā’’, có sự thêm vào của ū; ññakāra có mục đích là thành phần đầu tiên. O được thay thế bằng av theo quy tắc ‘‘eona+ mayavā sare’’; (việc) được hiện hữu (bhūyate) là bhavitabbaṃ, bhavanīyaṃ bởi ông (bhavatā). Tác nhân của trạng thái (bhāvasse+kattā) chỉ ở số ít, và nó thuộc trung tính (napuṃsakaliṅgaṃ).

ตพฺพาทฺยภิหิโต ภาโว,ทพฺพมิว ปกาสตีติ-พหุวจนญฺจ โหติ.

Trạng thái được biểu thị bởi tabba, v.v... được thể hiện như một vật chất, do đó cũng có thể ở số nhiều.

กมฺเม-อภิปุพฺโพ, อภิภูยเต อภิภูยิตฺถ อภิภูยิสฺสเตติ อภิภวิตพฺโพ โกโธ ปณฺฑิเตน, อภิภวิตพฺพา ตณฺหา, อภิภวิตพฺพํ ทุกฺขํ. เอวํ อภิภวนีโย อภิภวนียา อภิภวนียํ, กมฺเม อภิเธยฺยสฺเสว ลิงฺควจนานิ.

Trong nghĩa đối tượng (kamme) – với tiền tố abhi, (cái gì đó) được chinh phục (abhibhūyate), đã được chinh phục (abhibhūyittha), sẽ được chinh phục (abhibhūyissate), do đó: cơn giận nên được chinh phục (abhibhavitabbo kodho) bởi người trí; ái dục nên được chinh phục (abhibhavitabbā taṇhā); khổ đau nên được chinh phục (abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ). Tương tự, abhibhavanīyo, abhibhavanīyā, abhibhavanīyaṃ; trong nghĩa đối tượng, giới tính và số (của tiếp vị ngữ) theo đối tượng được biểu thị.

วิเสสฺสลิงฺคาตพฺพาที, ตตฺถา+โท ปญฺจ ภาวชา;

นปุํสเก สิยุํ ภาเว, กฺโต จา+โน อกตฺตริ.

Các (tiếp vị ngữ) tabba, v.v... có giới tính của tính từ; trong số đó, năm (tiếp vị ngữ) đầu tiên sinh ra từ nghĩa trạng thái (bhāva) ở trung tính trong nghĩa trạng thái; kta và ana cũng vậy khi không ở nghĩa tác nhân.

ภาวสฺมึ ฆณ ปุเม เอวํ, อิยุวณฺณา คหาทิโช;

อปจฺจโยปิ วา+สํขฺยา, ตุ+มาทิตฺวนฺตกา สิยุํ.

Trong nghĩa trạng thái (bhāvasmiṃ), gha và ṇa ở nam tính; tương tự, i và yu từ nhóm gahādi; tiếp vị ngữ a cũng có thể (vā) không có số lượng (saṃkhyā); các (tiếp vị ngữ) tu, v.v... và các (tiếp vị ngữ) tận cùng bằng tva cũng vậy.

อิโต ปรํ อุปสคฺคปุพฺพตา จ กาลตฺตยสฺส วากฺยคหณญฺจ วุตฺตนเยน ญาตพฺพํ, ตสฺมา อนุรูปวากฺยเมว ทสฺสยิสฺสาม –

Từ đây trở đi, việc đứng trước của tiền tố và việc sử dụng ba thời nên được hiểu theo cách đã được nói. Do đó, chúng tôi sẽ chỉ trình bày những câu phù hợp.

อาส=อุปเวสเน, อาสเน อาสิตพฺพํ ตยา อาสนียํ. กมฺเม-อุปาสียตีติ อุปาสิตพฺโพ คุรุ อุปาสนีโย. สี=สเย, เอ+อยาเทสา, สยนํ สยิตพฺพํ สยนียํ ตยา. อติสียตีติ อติสยิตพฺโพ กโฏ เต อติสยนีโย. ปท=คมเน, ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุก, กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ, อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, ทสฺสโช ปุพฺพรูปญฺจ, อุปฺปชฺชนํ อุปฺปชฺชิตพฺพํ อุปฺปชฺชนียํ. ปฏิปชฺชียตีติ ปฏิปชฺชิตพฺโพ มคฺโค ปฏิปชฺชนีโย. พุธ=ญาเณ, พุชฺฌเตติ พุชฺฌิตพฺโพ [Pg.264] ธมฺโม พุชฺฌนีโย. สุ=สวเน, สูยเตติ โสตพฺโพ ธมฺโม, ญฺญิมฺหิ นาคเม ‘‘ตถนรานํ ฏฐณลา’’ติ เณ จ กเต ‘‘น เต กานุพนฺธ+นาคเมสู’’ติ โอการาภาโว. สุณิตพฺโพ, สวนีโย. กร=กรเณ –

Căn ās có nghĩa là ‘ngồi’ (upavesane), trong việc ngồi (āsane), nên ngồi (āsitabbaṃ) bởi bạn, āsanīyaṃ. Trong nghĩa đối tượng (kamme) – (ai đó) được hầu hạ (upāsīyati), do đó vị thầy nên được hầu hạ (upāsitabbo guru), upāsanīyo. Căn sī có nghĩa là ‘nằm’ (saye), e được thay thế bằng ay, việc nằm (sayanaṃ) là sayitabbaṃ, sayanīyaṃ bởi bạn. (Cái gì đó) được vượt qua (atisīyati), do đó cái chiếu nên được vượt qua (atisayitabbo kaṭo) bởi bạn, atisayanīyo. Căn pad có nghĩa là ‘đi’ (gamane), theo quy tắc ‘‘padādīnaṃ kvacī’’, (thêm) yu; ka có mục đích cho tác vụ liên quan đến k, u có mục đích phát âm, và (d) được đồng hóa với âm trước (pubbarūpañca) sinh ra từ das; việc phát sinh (uppajjanaṃ) là uppajjitabbaṃ, uppajjanīyaṃ. (Cái gì đó) được thực hành (paṭipajjīyati), do đó con đường nên được thực hành (paṭipajjitabbo maggo), paṭipajjanīyo. Căn budh có nghĩa là ‘biết’ (ñāṇe), (cái gì đó) được biết (bujjhati), do đó giáo pháp nên được biết (bujjhitabbo dhammo), bujjhanīyo. Căn su có nghĩa là ‘nghe’ (savane), (cái gì đó) được nghe (sūyate), do đó giáo pháp nên được nghe (sotabbo dhammo); khi có sự thêm vào của nā trong ññi, và ṇe được tạo ra theo quy tắc ‘‘tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā’’, thì không có o theo quy tắc ‘‘na te kānubandha+nāgamesū’’. Suṇitabbo, savanīyo. Căn kar có nghĩa là ‘làm’ (karaṇe) –

๙๕. ปรรูป+มยกาเร พฺยญฺชเน

95. Đồng hóa với âm sau khi có phụ âm

กฺริยตฺถาน+มนฺตพฺยญฺชนสฺส ปรรูปํ โหติ ยการโต อญฺญสฺมึ พฺยญฺชเน. กรียตีติ กตฺตพฺโพ ธมฺโม, กตฺตพฺพา ปูชา, กตฺตพฺพํ กุสลํ.

Phụ âm cuối của (căn) trước một tiếp vị ngữ chỉ hành động (kriyatthānaṃ) được đồng hóa với phụ âm sau, khi phụ âm đó khác với ya. (Cái gì đó) được làm (karīyati), do đó giáo pháp nên được làm (kattabbo dhammo), sự cúng dường nên được làm (kattabbā pūjā), việc thiện nên được làm (kattabbaṃ kusalaṃ).

๑๑๙. ตุํ+ตุน+ตพฺเพสุ วา

119. Tùy chọn khi có tuṃ, tuna, tabba.

ตุมาทีสุ กรสฺสา โหติ วา. กาตพฺพํ หิตํ.

Khi có tuṃ, v.v..., (nguyên âm của) kar có thể tùy chọn thành ā. Điều lợi ích nên được làm (kātabbaṃ hitaṃ).

๑๗๑. รา นสฺส โณ

171. Sau r, na thành ṇa

รนฺตโต กฺริยตฺถา ปจฺจยนการสฺส ณ โหติ. กรณีโย.

Sau (một căn) tận cùng bằng r, na của tiếp vị ngữ chỉ hành động (kriyatthā) trở thành ṇa. Karaṇīyo.

ภร=ภรเณ, ภรียตีติ ภริตพฺโพ ภรณีโย. คห=อุปาทาเน ‘‘มํ วา รุธาทีนํ’’ติ อนฺตสรา ปโรมํ วา โหติ. มกาโร+นุพนฺโธ. ‘‘โณ นิคฺคหีตสฺสา’’ติ นิคฺคหีตสฺส โณ, สํคยฺหตีติ สํคณฺหิตพฺโพ สํคณฺหนีโย, ‘‘ตถนรา’’ทินา ณกาเร คหณีโย. รม=กีฬายํ, รมียตีติ รมณีโย วิหาโร. อาป=ปาปุณเน, ‘‘สกาปานํ กุกกู เณ’’ติ เอตฺถ ‘สกาปานํ กุก+กู’ติ โยควิภาคา กุ, อูอาคเม นาคมสฺส เณ จ กเต ปาปียตีติ ปาปุณิตพฺโพ. ปรรูเป ปตฺตพฺโพ, ปาปุณนีโย, ปาปนีโย.

(Căn) Bhara có nghĩa là mang, vác; được mang, vác nên là bharitabbo, bharaṇīyo. (Căn) Gaha có nghĩa là nắm giữ; theo (quy tắc) "maṃ vā rudhādīnaṃ", nguyên âm cuối được theo sau bởi maṃ. Có phụ âm m làm anubandha. Theo (quy tắc) "Ṇo niggahītassā", niggahīta biến thành ṇo; được nắm giữ nên là saṃgaṇhitabbo, saṃgaṇhanīyo; theo (quy tắc) "tathanarā" v.v..., với phụ âm ṇ, (dạng) là gahaṇīyo. (Căn) Rama có nghĩa là vui chơi; được vui chơi nên là ramaṇīyo vihāro. (Căn) Āpa có nghĩa là đạt đến; ở đây, theo (quy tắc) "sakāpānaṃ kukakū ṇe", do sự phân chia quy tắc thành 'sakāpānaṃ kuka+kū', (thêm) ku, và khi có sự thêm vào của ū và ṇ của nāgama, (dạng) được đạt đến là pāpuṇitabbo. Khi có sự đồng hóa phụ âm, (dạng) là pattabbo, pāpuṇanīyo, pāpanīyo.

๙๖. มนานํ นิคฺคหีตํ

96. Niggahīta của (các căn) tận cùng bằng ma và na.

มการ+นการนฺตานํ [Pg.265] กฺริยตฺถานํ นิคฺคหีตํ โหตฺย+ยกาเร พฺยญฺชเน. วคฺคนฺตํ, คมิยตีติ คนฺตพฺโพ. คมิตพฺพํ คมนียํ. ขน=ขณ=อวทารเณ, นิคฺคหีตํ วคฺคนฺตตฺตญฺจ, ขญฺญเตติ ขนฺตพฺพํ อาวาฏํ ขนิตพฺพํ ขนนียํ. หน=หึสายํ, หญฺญเตติ หนฺตพฺพํ หนิตพฺพํ หนนียํ. มน=ญาเณ, มญฺญเตติ มนฺตพฺโพ มนิตพฺโพ. ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุก, จวคฺคาทิมฺหิ กเต มญฺญิตพฺพํ มญฺญนียํ.

Niggahīta (ṃ) được dùng cho các động từ căn tận cùng bằng makāra và nakāra khi phụ âm yakāra theo sau. (Và nó biến thành) phụ âm cuối nhóm; được đi đến nên là gantabbo. (Cũng là) gamitabbaṃ, gamanīyaṃ. (Căn) Khana hoặc khaṇa có nghĩa là đào; (có) niggahīta và (biến thành) phụ âm cuối nhóm; được đào nên là khantabbaṃ āvāṭaṃ, khanitabbaṃ, khananīyaṃ. (Căn) Hana có nghĩa là sát hại; bị giết nên là hantabbaṃ, hanitabbaṃ, hananīyaṃ. (Căn) Mana có nghĩa là biết; được biết nên là mantabbo, manitabbo. Theo (quy tắc) "Padādīnaṃ kvacī", (thêm) yuka, khi (phụ âm) đầu nhóm ca được thực hiện, (dạng) là maññitabbaṃ, maññanīyaṃ.

ปูช=ปูชายํ, ‘‘จุราทิโต ณี’’ติ ณิมฺหิ ญุการสฺส คุรุตฺตา โอการาวุตฺติ ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ปจฺจเย’’ติ เอกาเร ปูเชตพฺโพ อูมฺหิ อยาเทเส ปูชยิตพฺโพ ปูชนีโย ภควา.

(Căn) Pūja có nghĩa là cúng dường; theo (quy tắc) "curādito ṇī", khi có ṇī, do ñukāra là âm dài, nên có sự biến đổi thành okāra; theo (quy tắc) "yuvaṇṇānaṃ eo paccaye", (biến thành) ekāra, (dạng là) pūjetabbo; khi có ū, (có sự) thay thế bằng ay, (dạng là) pūjayitabbo, pūjanīyo bhagavā.

กตฺตริ-ยา=ปาปุณเน, นียตีติ นิยฺยานิโย มคฺโค, คจฺฉนฺตีติ คมนียา โภคา. กรเณ-นห=โสเจยฺเย, นหายนฺตฺย+เนนาติ นหานียํ จุณฺณํ. สมฺปทาเน-ทา=ทาเน, สํ+ปปุพฺโพ, สมฺมา ปทียเต อสฺสาติ สมฺปทานิโย พฺราหฺมโณ.

Ở thể chủ động - (căn) yā có nghĩa là đi đến; đưa đến (giải thoát) nên là niyyāniyo maggo; chúng đi đến nên là gamanīyā bhogā. Ở thể công cụ - (căn) naha có nghĩa là tắm gội; người ta tắm bằng cái này nên là nahānīyaṃ cuṇṇaṃ. Ở thể chỉ định - (căn) dā có nghĩa là cho; có tiền tố saṃ và pa; được cho một cách chân chính đến người này nên là sampadāniyo brāhmaṇo.

๒๘. ฆฺยณ

28. (Hậu tố) Ghyaṇa.

ภาวกมฺเมสุ กฺริยตฺถา ปโร ฆฺยณ โหติ พหุลํ. อูมฺหิ กตฺตพฺพํ การิยํ. หร=หรเณ, หรียตีติ หาริยํ. ภร=ภรเณ, ภริตพฺพํ ภาริยํ. ลภ=ลาเภ, ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ปุพฺพรูปภกาเร ‘‘จตุตฺถทุติยา’’ ทินา ตติยกฺขเร จ กเต ลภิตพฺพํ ลพฺภํ.

Hậu tố ghyaṇa thường được dùng sau động từ căn ở thể vô ngã và thể bị động. Khi có ū, (dạng) đáng được làm là kāriyaṃ. (Căn) Hara có nghĩa là mang đi; được mang đi nên là hāriyaṃ. (Căn) Bhara có nghĩa là mang, vác; đáng được mang, vác là bhāriyaṃ. (Căn) Labha có nghĩa là nhận được; theo (quy tắc) "vaggalasehi te", khi có sự đồng hóa phụ âm bhakāra, và theo (quy tắc) "catutthadutiyā" v.v..., khi phụ âm thứ ba được thực hiện, (dạng) đáng được nhận là labbhaṃ.

วจ=พฺยตฺตวจเน,

(Căn) Vaca có nghĩa là nói rõ ràng,

๙๘. กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ

98. Ka và ga (thay) cho ca và ja khi có anubandha gha.

ฆานุพนฺเธ [Pg.266] จการ+ชการนฺตานํ กฺริยตฺถานํ ก+คา โหนฺติ ยถากฺกมํ.

Khi có anubandha gha, các động từ căn tận cùng bằng cakāra và jakāra lần lượt trở thành ka và ga.

๘๔. อสฺสา ณานุพนฺเธ

84. A trở thành ā khi có anubandha ṇa.

ณการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร อุปนฺตสฺส อการสฺส อา โหติ. วจนํ วุจฺจเตติ วากฺยํ. ภช=เสวายํ, ภชนียํ ภาคฺยํ, ชสฺส คกาโร. จิ=จเย, จยนํ จียตีติ วา เจยฺยํ. ยสฺส ทฺวิตฺตํ.

Khi một hậu tố có anubandha ṇakāra theo sau, akāra ở vị trí áp cuối trở thành ā. Lời nói, được nói ra nên là vākyaṃ. (Căn) Bhaja có nghĩa là phụng sự; đáng được phụng sự là bhāgyaṃ; ja trở thành gakāra. (Căn) Ci có nghĩa là thu thập; sự thu thập, hoặc được thu thập nên là ceyyaṃ. Ya được lặp đôi.

๕,๑๒๒. นิโต จิสฺส โฉ

5,122. Cha (thay) cho ci sau ni.

นิโต ปรสฺส จิสฺส โฉ โหตีติอาทิจการสฺส โฉ. วินิจฺฉยตีติ วินิจฺเฉยฺยํ, นาคเม วินิจฺฉินิตพฺพํ. เอ+อยาเทเสสุ วินิจฺเฉตพฺพํ วินิจฺฉนียํ. นี=ปาปเน, นียตีติ เนยฺโย เนยฺยา เนยฺยํ, เนตพฺพํ.

Sau ni, ci trở thành cha, nghĩa là cakāra ban đầu (trở thành) cha. Quyết định nên là viniccheyyaṃ; khi có nāgama, (dạng là) vinicchinitabbaṃ. Khi có sự thay thế bằng e và ay, (dạng là) vinicchetabbaṃ, vinicchanīyaṃ. (Căn) Nī có nghĩa là dẫn dắt; được dẫn dắt nên là neyyo, neyyā, neyyaṃ; (cũng là) netabbaṃ.

๒๙. อาสฺเส+จ

29. Và e (thay) cho ā.

อาการนฺตโต กฺริยตฺถา ฆฺยณ โหติ ภาวกมฺเมสุ อาสฺส เอ จ. ทา=ทาเน, ทาตพฺพํ เทยฺยํ. ปา=ปาเน, ปียตีติ เปยฺยํ. มา=มาเน, มียตีติ เมยฺยํ. ญา=อวโพธเน, ญายตีติ เญยฺยํ ญาตพฺพํ, อูมฺหิ นาคโม ‘‘ญาสฺส เน+ชา’’ติ ญาสฺส ชาเทเส ชานิตพฺพํ, วิชานิยํ. ขา=ปกถเน, สํขาตพฺพํ สํเขยฺยํ.

Hậu tố ghyaṇa được dùng sau động từ căn tận cùng bằng ākāra ở thể vô ngã và thể bị động, và ā trở thành e. (Căn) Dā có nghĩa là cho; đáng được cho là deyyaṃ. (Căn) Pā có nghĩa là uống; được uống nên là peyyaṃ. (Căn) Mā có nghĩa là đo lường; được đo lường nên là meyyaṃ. (Căn) Ñā có nghĩa là biết; được biết nên là ñeyyaṃ, ñātabbaṃ; khi có ū, (có) nāgama; theo (quy tắc) "ñāssa ne+jā", ñā được thay thế bằng jā, (dạng là) jānitabbaṃ, vijāniyaṃ. (Căn) Khā có nghĩa là kể; đáng được kể là saṃkheyyaṃ.

๓๐. วทาทีหิ โย

30. (Hậu tố) ya sau (các căn) vada v.v...

วทาทีหิ [Pg.267] กฺริยตฺเถหิ โย โหติ พหุลํ ภาวกมฺเมสุ. วท=วจเน, วทนํ วชฺชตีติ วา วชฺชํ. มท=อุมฺมาเท, มทนํ มชฺชเต อเนนาติ วา มชฺชํ. คมนํ คมฺมเตติ วา คมฺมํ. คท=วจเน, คชฺชเต คทนียํ วาติ คชฺชํ. ปท=คมเน, ปชฺชนียํ ปชฺชํ คาถา. อท+ขาท=ภกฺขเน, ขชฺชตีติ ขชฺชํ ขาทนียํ. ทม=ทมเน, ทมฺมเตติ ทมฺโม ทมนีโย.

Hậu tố ya thường được dùng sau các động từ căn vada v.v... ở thể vô ngã và thể bị động. (Căn) Vada có nghĩa là nói; sự nói, hoặc được nói nên là vajjaṃ. (Căn) Mada có nghĩa là say; sự say, hoặc người ta say bởi cái này nên là majjaṃ. Sự đi, hoặc được đi nên là gammaṃ. (Căn) Gada có nghĩa là nói; được nói, hoặc đáng được nói nên là gajjaṃ. (Căn) Pada có nghĩa là đi; đáng được đi đến là pajjaṃ gāthā. (Căn) Ada hoặc khāda có nghĩa là ăn; được ăn nên là khajjaṃ, khādanīyaṃ. (Căn) Dama có nghĩa là chế ngự; được chế ngự nên là dammo, damanīyo.

ภุชา+นฺเนติ คณสุตฺเตน อนฺเน วตฺตพฺเพ ยปจฺจโย.

Theo quy tắc nhóm "Bhujā...nne", khi hậu tố anna được đề cập, (cũng có) hậu tố ya.

๘๓. ลหุสฺสุปนฺตสฺสติ

83. Của (nguyên âm) ngắn ở vị trí áp cuối.

ลหุภูตสฺส อุปนฺตสฺส อิยุวณฺณสฺส เอโอ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ยสฺส ปุพฺพรูเป ภุญฺชิตพฺโพติ โภชฺโช โอทโน, โภชฺชา ยาคุ.

Các nguyên âm i và u ngắn ở vị trí áp cuối lần lượt trở thành e và o. Khi có sự đồng hóa phụ âm ya, (dạng) đáng được ăn là bhojjo odano, bhojjā yāgu.

๓๑. กิจฺจ ฆจฺจ ภจฺจ ภพฺพ เลยฺยา

31. (Các dạng) Kicca, ghacca, bhacca, bhabba, leyyā.

เอเต สทฺทา ยปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. กร=กรเณ, อิมินา นิปาตนา เย กิจาเทเส จ กเต ปุพฺพรูปํ, กตฺตพฺพํ กิจฺจํ. หน=หึสายํ, ฆจฺจาเทสาทิมฺหิ กเต หนนํ หญฺญเตติ วา ฆจฺจํ. ภร=ภรเณ, ภจฺจาเทสาทิมฺหิ กเต ภรณีโย ภจฺโจ. ภู=สตฺตายํ, ยมฺหิ โอกาเร อิมินา อวาเทเส ภวตีติ ภพฺโพ. ลิห=อสฺสาทเน, ยมฺหิ อิมินา หสฺส ยกาเร เลหิตพฺพํ เลยฺยํ, เอการวุทฺธิ.

Những từ này, tận cùng bằng hậu tố ya, được hình thành một cách bất quy tắc. (Căn) Kara có nghĩa là làm; do sự hình thành bất quy tắc này, khi có ya và sự thay thế bằng kicca, và có sự đồng hóa phụ âm, (dạng) đáng được làm là kiccaṃ. (Căn) Hana có nghĩa là sát hại; khi có sự thay thế bằng ghacca v.v..., sự sát hại, hoặc bị sát hại nên là ghaccaṃ. (Căn) Bhara có nghĩa là mang, vác; khi có sự thay thế bằng bhacca v.v..., người đáng được nuôi dưỡng là bhacco. (Căn) Bhū có nghĩa là hiện hữu; khi có ya, (biến thành) okāra, do (quy tắc) này (có sự) thay thế bằng av, (dạng) có thể trở thành là bhabbo. (Căn) Liha có nghĩa là liếm; khi có ya, do (quy tắc) này, ha (biến thành) yakāra, (dạng) đáng được liếm là leyyaṃ; có sự trường hóa thành ekāra.

๓๒. คุหาทีหิ ยก

32. (Hậu tố) yaka sau (các căn) guha v.v...

คุหาทีหิ [Pg.268] กฺริยตฺเถหิ ภาวกมฺเมสุ ยก โหติ. คุห=สํวรเณ, ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ สมฺปตฺตสฺส โอการสฺส ‘‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ ปฏิเสโธ. ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ วิปลฺลาเส คุหนํ คุหิตพฺพํ คุยฺหํ. ทุห=ปปูรเณ, โทหนํ ทุยฺหตีติ วา ทุยฺหํ. สาส=อนุสิฏฺฐิยํ –

Hậu tố yaka được dùng sau các động từ căn guha v.v... ở thể vô ngã và thể bị động. (Căn) Guha có nghĩa là che giấu; sự biến đổi thành okāra, vốn có được theo (quy tắc) "lahussupantassa", bị cấm bởi (quy tắc) "na te kānubandhanāgamesu". Theo (quy tắc) "Hassa vipallāso", khi có sự hoán vị, sự che giấu, đáng được che giấu là guyhaṃ. (Căn) Duha có nghĩa là vắt sữa; sự vắt sữa, hoặc được vắt sữa nên là duyhaṃ. (Căn) Sāsa có nghĩa là giáo huấn –

๑๑๗. สาสสฺส สิส วา

117. Sisa (thay) cho sāsa, một cách tùy chọn.

สาสสฺส สิส วา โหติ กานุพนฺเธ. ปุพฺพรูปํ, สาสียตีติ สิสฺโส.

Sāsa trở thành sisa một cách tùy chọn khi có anubandha ka. Có sự đồng hóa phụ âm; được giáo huấn nên là sisso.

สิทฺธา เอเว+เต ตพฺพาทโย เปสา+ติสคฺค+ปฺปตฺตกาเลสุ คมฺยมาเนสุปิ, สามญฺเญน วิธานโต. เปสนํ – ‘‘กตฺตพฺพ+มิทํ ภวตา’’ติ อาณาปนํ อชฺเฌสนญฺจ. อติสคฺโค นาม ‘‘กิ+มิทํ มยา กตฺตพฺพํ’’ติ ปุฏฺฐสฺส ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา ปฏิปตฺติทสฺสนมุเขน กตฺตพฺพสฺส อนุญฺญา. ปตฺตกาโล นาม สมฺปตฺตสมโย. โย กิจฺจกรณสมยํ อุปปริกฺขิตฺวา กโรติ, ตสฺส สมยาโรจนํ, น ตตฺถ อชฺเฌสน+มตฺถิ. โภตา ขลุ กโฏ กตฺตพฺโพ กรณีโย การิโย กิจฺโจ’’ เอวํ ตฺวยา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภโต หิ ปตฺโต กาโล กฏกรเณ.

Các tiếp vị ngữ tabba v.v... này quả thật đã được thành tựu (hợp lệ) ngay cả khi được hiểu trong các ý nghĩa sai khiến (pesa), cho phép (atisagga), và thời điểm thích hợp (pattakāla), do bởi quy tắc chung. Sai khiến (pesanaṃ) là sự ra lệnh và sự thỉnh cầu, (như trong câu) ‘việc này nên được ngài làm’. Cho phép (atisaggo) là sự chấp thuận việc nên làm bằng cách chỉ ra phương cách thực hành cho người đã hỏi ‘việc gì nên được tôi làm?’, bắt đầu bằng (câu) ‘chúng sanh không nên bị giết’. Thời điểm thích hợp (pattakālo) có nghĩa là thời gian đã đến. Đối với người hành động sau khi xem xét thời gian để làm một công việc, đó là sự thông báo về thời gian, ở đó không có sự thỉnh cầu. (Ví dụ:) ‘Bhotā khalu kaṭo kattabbo karaṇīyo kāriyo kicco’ (Tấm chiếu quả thật nên được ngài làm, phải được làm, đáng được làm, là việc phải làm). Tương tự như vậy, ‘tvayā kaṭo kattabbo’ (tấm chiếu nên được ngươi làm), ‘bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe’ (đối với ngài, thời điểm làm chiếu quả thật đã đến).

เอวํ อุทฺธมุหุตฺเตปิ วตฺตมานโต เปสาทีสุ สิทฺธา เอว. ตถา อรเห กตฺตริ สตฺติวิสิฏฺเฐ จ ปตียมาเน, อาวสฺสกา+ธมีณตาวิสิฏฺเฐ จ ภาวาโท สิทฺธา. อุทฺธํ มุหุตฺตโต-โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ. โภตา รชฺชํ กาตพฺพํ, ภวํ อรโห. โภตา [Pg.269] ภาโร วหิตพฺโพ, ภวํ สกฺโก. โภตา อวสฺสํ กโฏ กตฺตพฺโพ. โภตา นิกฺโข ทาตพฺโพ.

Như vậy, (các tiếp vị ngữ ấy) cũng được thành tựu trong ý nghĩa sai khiến v.v... xảy ra trong khoảnh khắc tương lai. Tương tự, chúng được thành tựu trong ý nghĩa xứng đáng (arahe), khi tác nhân được hiểu là có đặc tính năng lực (sattivisiṭṭhe), và trong ý nghĩa cần thiết (āvassaka) và mắc nợ (adhamīṇatā) v.v... (Ví dụ:) Trong khoảnh khắc tương lai: ‘bhotā kaṭo kattabbo’ (tấm chiếu nên được ngài làm). (Xứng đáng:) ‘Bhotā rajjaṃ kātabbaṃ, bhavaṃ araho’ (Vương quốc nên được ngài cai trị, ngài là người xứng đáng). (Có năng lực:) ‘Bhotā bhāro vahitabbo, bhavaṃ sakko’ (Gánh nặng nên được ngài mang, ngài là người có khả năng). (Cần thiết:) ‘Bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo’ (Tấm chiếu chắc chắn phải được ngài làm). (Mắc nợ:) ‘Bhotā nikkho dātabbo’ (Đồng tiền vàng nên được ngài trao đi).

๓๓. กตฺตริ ลฺตุ+ณฺกา

33. Các tiếp vị ngữ ltu và ṇkā trong nghĩa tác nhân.

กตฺตริ การเก กฺริยตฺถา ลฺตุ+ณฺกา โหนฺติ. กร=กรเณ, ปรรูเป ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มา สิมฺหี’’ติ อา สิโลโป จ. กโรตีติ กตฺตา. เอวํ ภรตีติ ภตฺตา. หรตีติ หตฺตา. ภิทตีติ เภตฺตา, เอกาโร, อูมฺหิ เภทิตา. ฉินฺทตีติ เฉตฺตา. โภชนสฺส ทาตา โภชนทาตา. สนฺธาตีติ สนฺธาตา. วจตีติ วตฺตา. โอการปรรูเปสุ ภุญฺชตีติ โภตฺตา. ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุกาคโม, พุชฺฌตีติ พุชฺฌิตา. ชานาตีติ ญาตา. ฉินฺทตีติ เฉตา. สุณาตีติ โสตา. ‘‘อู+ลสฺเส’’ติ อูสฺส เอกาเร คณฺหาตีติ คเหตา. ภวตีติ ภวิตา. สรตีติ สริตา. ‘‘มนานํ นิคฺคหีตํ’’ติ มสฺส นิคฺคหีเต วคฺคนฺเต จ คจฺฉตีติ คนฺตา. นการนฺตานมฺปิ นิคฺคหีตํ, ขนตีติ ขนฺตา. สนตีติ สนฺตา. มญฺญตีติ มนฺตา. ปาเลตีติ ปาลยิตา ปาเลตา, เอตฺถ จุราทิตฺตา ณิ.

Trong cách tác nhân (kattari kārake), các tiếp vị ngữ ltu và ṇkā được dùng sau một căn động từ (kriyatthā). (Ví dụ:) từ căn kara (làm), sau khi hợp âm (pararūpa), và theo quy tắc ‘ltu+pitādīna+mā simhī’, có ā và sự lược bỏ si. ‘Karotīti kattā’ (người làm). Tương tự, ‘bharatīti bhattā’ (người mang); ‘haratīti hattā’ (người lấy); ‘bhidatīti bhettā’ (người phá vỡ), có nguyên âm e, trong (biến cách) ū là bheditā; ‘chindatīti chettā’ (người cắt); ‘bhojanassa dātā’ là ‘bhojanadātā’ (người cho thức ăn); ‘sandhātīti sandhātā’ (người nối kết); ‘vacatīti vattā’ (người nói). Trong các trường hợp hợp âm với o, ‘bhuñjatīti bhottā’ (người ăn). Theo quy tắc ‘padādīnaṃ kvacī’, có sự thêm vào của yu, ‘bujjhatīti bujjhitā’ (người hiểu biết). ‘Jānātīti ñātā’ (người biết). ‘Chindatīti chetā’ (người cắt). ‘Suṇātīti sotā’ (người nghe). Theo quy tắc ‘ū+lasse’, ū biến thành e, ‘gaṇhātīti gahetā’ (người lấy). ‘Bhavatīti bhavitā’ (người trở thành). ‘Saratīti saritā’ (người nhớ). Theo quy tắc ‘manānaṃ niggahītaṃ’, m biến thành niggahīta và phụ âm cuối vần, ‘gacchatīti gantā’ (người đi). Đối với các (căn) tận cùng bằng na, cũng có niggahīta, ‘khanatīti khantā’ (người đào). ‘Sanatīti santā’ (người thành tựu). ‘Maññatīti mantā’ (người suy nghĩ). ‘Pāletīti pālayitā pāletā’ (người bảo hộ), ở đây có ṇi do thuộc nhóm curādi.

ณิณาปีสุ-ภาวยตีติ ภาวยิตา ภาเวตา. เอวํ สารยิตา สาเรตา, ทาปยิตา ทาเปตา, หาปยิตา หาเปตา, นิโรธยิตา นิโรเธตา, โพธยิตา โพเธตา, ญาปยิตา ญาเปตา, สาวยิตา สาเวตา, คาหยิตา คาเหตา, การยิตา กาเรตา, การาปยิตา การาเปตา อิจฺจาทิ.

Trong các (tiếp vị ngữ) ṇi, ṇāpi: ‘bhāvayatīti bhāvayitā bhāvetā’ (người làm cho phát triển). Tương tự, ‘sārayitā sāretā’ (người làm cho nhớ lại), ‘dāpayitā dāpetā’ (người làm cho cho), ‘hāpayitā hāpetā’ (người làm cho từ bỏ), ‘nirodhayitā nirodhetā’ (người làm cho chấm dứt), ‘bodhayitā bodhetā’ (người làm cho giác ngộ), ‘ñāpayitā ñāpetā’ (người làm cho biết), ‘sāvayitā sāvetā’ (người làm cho nghe), ‘gāhayitā gāhetā’ (người làm cho lấy), ‘kārayitā kāretā’ (người làm cho làm), ‘kārāpayitā kārāpetā’ (người sai bảo làm) v.v...

ณฺกปจฺจเย-ณกาโร [Pg.270] วุทฺธฺยตฺโถ. รถํ กโรตีติ รถการโก, ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา อมาทิสมาโส จ. อนฺนํ ททาตีติ อนฺนทายโก. ‘‘อธาตุสฺส กา+สฺยาทิโต เฆ+สฺสี’’ติ เฆ ปเร อสฺส อิอาเทโส, อนฺนทายิกา, อนฺนทายกํ กุลํ. ‘‘อาสฺสา+ณาปิมฺหิ ยุก’’ อิติณาปิโต+ญฺญตฺร ยุก. โลกํ เนตีติ โลกนายโก, เอกาเร ‘‘อายา+วา ณานุพนฺเธ’’ติ อายาเทโส. เอวํ วิเนตีติ วินายโก.

Về tiếp vị ngữ ṇka: chữ ṇ có mục đích là trường hóa (vuddhi). ‘Rathaṃ karotīti rathakārako’ (người làm xe), theo quy tắc ‘assā ṇānubandhe’, a (của kara) thành ā, và đây là hợp từ bắt đầu bằng ama. ‘Annaṃ dadātīti annadāyako’ (người cho thức ăn). Theo quy tắc ‘adhātussa kā+syādito ghe+ssī’, khi có gha theo sau, a được thay bằng i, (tạo thành) ‘annadāyikā’ (người nữ cho thức ăn), ‘annadāyakaṃ kulaṃ’ (gia đình cho thức ăn). Theo quy tắc ‘āssā+ṇāpimhi yuka’, yuka được thêm vào ngoại trừ sau ṇāpi. ‘Lokaṃ netīti lokanāyako’ (người lãnh đạo thế gian), với nguyên âm e, theo quy tắc ‘āyā+vā ṇānubandhe’, có sự thay thế bằng āya. Tương tự, ‘vinetīti vināyako’ (người hướng dẫn).

อกมฺมุปปเท-กโรตีติ การโก, เอวํ ทายโก นายโก, โอกาเร อาวาเทเส สุณาตีติ สาวโก. ปุเร วิย อิกาเร สาวิกา. ลุนาตีติ ลาวโก. ปุ=ปวเน, ปุนาตีติ ปาวโก. ภวตีติ ภาวโก, อุปาสตีติ อุปาสโก. คณฺหาตีติ คาหโก ปาวโก, ยาชโก. วธ=หึสายํ, วเธตีติ วธโก, ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ วุทฺธิปฏิเสโธ. ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ติ ฆาตาเทโส, หนตีติ ฆาตโก. ‘‘มํ วา รุธาทีนํ’’ติ มํ, รุนฺธโก, คุรุตฺตา น วุทฺธิ. ตถา ภุญฺชตีติ ภุญฺชโก. อายสฺส รสฺเส กิณาตีติ กยโก. ปาเลตีติ ปาลโก. ปูเชตีติ ปูชโก.

Khi không có túc từ làm từ đứng trước: ‘karotīti kārako’ (người làm), tương tự ‘dāyako’ (người cho), ‘nāyako’ (người lãnh đạo). Với nguyên âm o và sự thay thế bằng āva, ‘suṇātīti sāvako’ (người nghe, thinh văn). Như trước, với nguyên âm i, (có) ‘sāvikā’ (nữ thinh văn). ‘Lunātīti lāvako’ (người gặt). Căn pu (thanh lọc), ‘punātīti pāvako’ (người thanh lọc, lửa). ‘Bhavatīti bhāvako’ (người trở thành), ‘upāsatīti upāsako’ (người hầu cận, cận sự nam). ‘Gaṇhātīti gāhako’ (người lấy), ‘pāvako’ (người thanh lọc), ‘yājako’ (người tế tự). Căn vadha (sát hại), ‘vadhetīti vadhako’ (kẻ sát nhân), theo quy tắc ‘aññatrāpī’, sự trường hóa (vuddhi) bị cấm. Theo quy tắc ‘hanassa ghāto ṇānubandhe’, có sự thay thế bằng ghāta, ‘hanatīti ghātako’ (kẻ sát nhân). Theo quy tắc ‘maṃ vā rudhādīnaṃ’, có maṃ, (tạo thành) ‘rundhako’ (người cản trở), do là âm tiết dài nên không có trường hóa. Tương tự, ‘bhuñjatīti bhuñjako’ (người ăn). Với sự rút ngắn của āya, ‘kiṇātīti kayako’ (người mua). ‘Pāletīti pālako’ (người bảo hộ). ‘Pūjetīti pūjako’ (người cúng dường).

ขาทีสุ-ติติกฺขตีติ ติติกฺขโก. วีมํสตีติ วีมํสโก อิจฺจาทิ. ปนุทตีติ ปนูทโก, ‘‘พฺยญฺชเน’’จฺจาทินา ทีโฆ. ‘‘ภีตฺวา+นโก’’ติ เอตฺถ ‘อานโก’ติ โยควิภาคา อานโก, อาสฺส รสฺเส นการาคเม จ ‘‘ญาสฺส เน ชา’’ติ ชาเทโส, ชานนโก. ณาปิมฺหิ –

Trong nhóm khādi v.v...: ‘titikkhatīti titikkhako’ (người nhẫn nại). ‘Vīmaṃsatīti vīmaṃsako’ (người thẩm sát) v.v... ‘Panudatīti panūdako’ (người xua tan), nguyên âm dài là do quy tắc ‘byañjane...’. Trong quy tắc ‘bhītvā+nako’, bằng cách phân chia quy tắc (yogavibhāga) thành ‘ānako’, có tiếp vị ngữ ānako; với sự rút ngắn của ā, sự thêm vào của na, và theo quy tắc ‘ñāssa ne jā’, có sự thay thế bằng jā, (tạo thành) ‘jānanako’ (người biết). Trong trường hợp ṇāpi –

อณ-อิติ [Pg.271] ทณฺฑกธาตุ, อาณาเปตีติ อาณาปโก. ตถา สญฺญาปโก, ปติฏฺฐาปโก. สํ+ป ปุพฺโพ อาป=ปาปุณเน, นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ นิพฺพานสมฺปาปโก. การาปโก, การาปิกา อิจฺจาทิ.

Căn aṇa là một căn daṇḍaka, ‘āṇāpetīti āṇāpako’ (người ra lệnh). Tương tự, ‘saññāpako’ (người làm cho biết), ‘patiṭṭhāpako’ (người thiết lập). Căn āpa (đạt đến) có tiếp đầu ngữ saṃ và pa, ‘nibbānaṃ sampāpetīti nibbānasampāpako’ (người làm cho chứng đạt Niết-bàn). ‘Kārāpako’ (người sai bảo làm), ‘kārāpikā’ (người nữ sai bảo làm) v.v...

พหุลํวิธานา กมฺเมปิ-ปาเทหิ หรียตีติ ปาทหารโก. จุป=มนฺทคมเน, คเล จุปฺปตีติ คลโจปโก.

Do quy tắc được áp dụng một cách đa dạng, (tiếp vị ngữ này) cũng có trong nghĩa nghiệp cách: ‘pādehi harīyatīti pādahārako’ (cái được mang bằng chân, tức là đồ gác chân). Căn cupa (đi chậm), ‘gale cuppatīti galacopako’ (cái di chuyển chậm trên cổ).

สิทฺโธว ลฺตุ อรหาทีสุ ‘‘ภวํ ขลุ กญฺญาย ปริคฺคหารโห’’ติ (ปริคฺคหิตา). สีลตฺเถ-อุปาทานสีโลติ อุปาทาตา. สาธุ คจฺฉตีติ คนฺตา. มุณฺฑนธมฺมา มุณฺฑนาจาราติ มุณฺฑยิตาโร, เอตฺถ ‘‘ธาตฺวตฺเถ นามสฺมี’’ติ อิมฺหิ อูอาคเม เอ+อยาเทเส มุณฺฑยิตุสทฺทมฺหิ อารงาเทเส จ กเต โยสฺส โฏ.

Tiếp vị ngữ ltu cũng được thành tựu trong ý nghĩa xứng đáng v.v..., (như trong câu) ‘bhavaṃ khalu kaññāya pariggahāraho’ (ngài quả thật xứng đáng cưới cô gái), (tương đương với) ‘pariggahitā’ (người nên cưới). Trong ý nghĩa thói quen (sīlatthe): ‘upādānasīloti upādātā’ (người có thói quen chấp thủ). ‘Sādhu gacchatīti gantā’ (người đi một cách tốt đẹp). ‘Muṇḍanadhammā muṇḍanācārāti muṇḍayitāro’ (những người có bản chất hay thực hành việc cạo đầu), ở đây, theo quy tắc ‘dhātvatthe nāmasmī’, với sự thêm vào của ū, sự thay thế e bằng aya, và trong từ muṇḍayitu, với sự thay thế bằng āraṅa được thực hiện, yo của (ay) bị lược bỏ.

๓๔. อาวี

34. Tiếp vị ngữ Āvī

กฺริยตฺถา อาวี โหติ พหุลํ กตฺตริ. ‘‘ทิสสฺส ปสฺส+ทสฺส=ทส+ท+ทกฺขา’’ติ ทสฺสาเทโส, ภยํ ปสฺสตีติ ภยทสฺสาวี. นีมฺหิ ภยทสฺสาวินี. ภยทสฺสาวิ จิตฺตํ. อปฺปวิสยตาญาปนตฺถํ ภินฺนโยคกรณํ. สามญฺญวิหิตตฺตา สีลาทีสุ จ โหเตว.

Tiếp vị ngữ āvī được dùng sau một căn động từ, phần nhiều trong nghĩa tác nhân. Theo quy tắc ‘disassa passa+dassa=dasa+da+dakkhā’, có sự thay thế bằng dassa, ‘bhayaṃ passatīti bhayadassāvī’ (người thấy sự nguy hiểm). Trong (giống) cái, với (tiếp vị ngữ) nī, (là) ‘bhayadassāvinī’. (Trong giống trung là) ‘bhayadassāvi cittaṃ’ (tâm thấy sự nguy hiểm). Việc tạo ra một quy tắc riêng biệt là nhằm mục đích cho biết phạm vi áp dụng hẹp của nó. Do được quy định một cách tổng quát, nó cũng được dùng trong ý nghĩa thói quen v.v...

๓๕. อาสึสาย+มโก

35. Tiếp vị ngữ ako trong ý nghĩa mong ước.

อาสึสายํ คมฺมมานายํ กฺริยตฺถา อโก โหติ กตฺตริ. ชีว=ปาณธารเณ, ชีวตูติ ชีวโก. นนฺท=สมิทฺธิยํ, นนฺทตูติ นนฺทโก. ภวตูติ ภวโก.

Khi ý nghĩa mong ước được hiểu, tiếp vị ngữ ako được dùng sau một căn động từ trong nghĩa tác nhân. Căn jīva (duy trì sự sống), ‘jīvatūti jīvako’ (mong cho được sống). Căn nanda (hân hoan), ‘nandatūti nandako’ (mong cho được hân hoan). ‘Bhavatūti bhavako’ (mong cho được thành tựu).

๓๖. กรา ณโน

36. Tiếp vị ngữ ṇano sau (căn) kara.

กรโต [Pg.272] กตฺตริ ณ โน โหติ. กโรตีติ การณํ. กตฺตรีติ กึ, กโรติ อเนนาติ กรณํ.

Sau (căn) kara, tiếp vị ngữ ṇano được dùng trong nghĩa tác nhân. ‘Karotīti kāraṇaṃ’ (người làm, nguyên nhân). Tại sao nói ‘trong nghĩa tác nhân’? (Bởi vì trong nghĩa công cụ:) ‘karoti anenāti karaṇaṃ’ (cái mà người ta dùng để làm, tức là công cụ).

๓๗. หาโต วีหิ+กาเลสุ

37. Sau (căn) hā trong (ý nghĩa) lúa và thời gian.

หาโต วีหิสฺมึ กาเล จ ณโน โหติ. ‘‘อาสฺสา’’ตฺยาทินา ยุก, ชหนฺติ อุทกํติ หายนา วีหโย. ชหาติ ภาเว ปทตฺเถติ หายโน สํวจฺฉโร. วีหิกาเลสูติ กึ, ชหาตีติ หาตา.

Hậu tố ṇana được dùng sau căn hā trong nghĩa lúa (vīhi) và thời gian (kāla). Được liên kết bởi (quy tắc) bắt đầu bằng ‘Āssā’. Hāyanā vīhayo có nghĩa là lúa từ bỏ nước. Trong nghĩa tác động (bhāva), jahāti (nó trôi qua) trở thành hāyano saṃvaccharo (một năm). Tại sao lại nói ‘trong nghĩa lúa và thời gian’? (Bởi vì nếu không) jahāti trở thành hātā (người từ bỏ).

๓๘. วิทา กู

38. (Sau căn) vid, (dùng hậu tố) kū.

วิทสฺมา กู โหติ กตฺตริ. กกาโร ‘‘กูโต’’ติ วิเสสนตฺโถ. วิทตีติ วิทู, โลกวิทู.

Sau căn vid, hậu tố kū được dùng trong nghĩa tác nhân. Chữ k dùng để phân biệt, như trong kūta. Vidatīti vidū (người biết là vidū), lokavidū (người biết thế gian).

๓๙. วิโต ญาโต

39. (Sau) vi và ñā.

วิปุพฺพา ญาอิจฺจ+สฺมา กู โหติ กตฺตริ. วิชานาตีติ วิญฺญู.

Sau căn ñā có tiền tố vi, hậu tố kū được dùng trong nghĩa tác nhân. Vijānātīti viññū (người biết rõ là viññū).

๔๐. กมฺมา

40. (Sau) nghiệp cách (kamma).

กมฺมโต ปรา ญาอิจฺจ+สฺมา กู โหติ กตฺตริ. สพฺพํ ชานาตีติ สพฺพญฺญู. เอวํ มตฺตญฺญู, ธมฺมญฺญู, อตฺถญฺญู กาลญฺญู, กตญฺญู อิจฺจาทิ. (ภิกฺขูติ ปน ‘‘ภราทิ’’ ณฺวาทิสุตฺเตน สิทฺธํ).

Sau một từ ở nghiệp cách, hậu tố kū được dùng với căn ñā trong nghĩa tác nhân. Sabbaṃ jānātīti sabbaññū (người biết tất cả là sabbaññū). Tương tự: mattaññū, dhammaññū, atthaññū, kālaññū, kataññū, v.v. (Còn từ bhikkhū thì được hình thành bởi quy tắc bharādi với các hậu tố như ṇvu).

๔๑. กฺวจณ

41. Đôi khi (dùng hậu tố) aṇa.

กมฺมโต ปรา กฺริยตฺถา กฺวจิ อณ โหติ กตฺตริ. กุมฺภํ กโรตีติ กุมฺภกาโร, อมาทิสมาโส. อิตฺถิยํ กุมฺภการี. เอวํ กมฺมกาโร, มาสากาโร, กฏฺฐกาโร, รถกาโร สุวณฺณกาโร[Pg.273], สุตฺตกาโร, วุตฺติกาโร, ฏีกากาโร. สรํ ลุนาตีติ สรลาโวติ โอ+อวาเทสา. มนฺเต อชฺฌายตีติ มนฺถชฺฌาโย, อิ=อชฺเฌนคตีสุ, อธิปุพฺโพ, เอ+อยาเทสา, อธิโน อิสฺส ยการ+จวคฺคาทโย จ.

Sau một từ ở nghiệp cách, từ một căn chỉ hành động, hậu tố aṇa đôi khi được dùng trong nghĩa tác nhân. Kumbhaṃ karotīti kumbhakāro (người làm nồi là kumbhakāro), đây là hợp từ amādi. Ở nữ tính là kumbhakārī. Tương tự: kammakāro, māsākāro, kaṭṭhakāro, rathakāro, suvaṇṇakāro, suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro. Saraṃ lunātīti saralāvo (người cắt cỏ lau là saralāvo), do o biến thành ava. Mante ajjhāyatīti manthajjhāyo (người tụng chú là manthajjhāyo), căn i trong nghĩa học tập, có tiền tố adhi, e biến thành ay, i của adhi thành y và có các biến đổi như cavagga.

พหุลาธิการา อิห น โหติ ‘‘อาทิจฺจํ ปสฺสติ, หิมวนฺตํ สุโณติ, คามํ คจฺฉติ’’. กฺวจีติ กึ, กมฺมกโร, เอตฺถ อปจฺจโย.

Do quyền hạn của nguyên tắc bahula (đa dạng), nó không xảy ra ở đây: ‘ādiccaṃ passati’ (thấy mặt trời), ‘himavantaṃ suṇoti’ (nghe về Hy-mã-lạp sơn), ‘gāmaṃ gacchati’ (đi đến làng). Tại sao lại nói ‘đôi khi’ (kvaci)? (Ví dụ) kammakaro, ở đây là hậu tố a.

๔๒. คมา รู

42. (Sau căn) gam, (dùng hậu tố) rū.

กมฺมโต ปรา คมา รู โหติ กตฺตริ. รานุพนฺธตฺตา อมภาคโลโป. เวทํ คจฺฉตีติ เวทคู, เอวํ ปารคู.

Sau một từ ở nghiệp cách, từ căn gam, hậu tố rū được dùng trong nghĩa tác nhân. Do có chỉ tố r, phần am (của gam) bị lược bỏ. Vedaṃ gacchatīti vedagū (người đã thông suốt Vệ-đà là vedagū), tương tự là pāragū (người đã đến bờ kia).

สามญฺญวิธานโต สีลาทีสุปิ โหติ. ภวปารํ คจฺฉติ สีเลนาติ ภวปารคู. อนฺตคมนสีโล อนฺตคู, เอวํ อทฺธคู.

Theo quy tắc chung, nó cũng xảy ra với các từ như sīla. Bhavapāraṃ gacchati sīlenāti bhavapāragū (người đến bờ kia của sự tồn tại bằng giới hạnh là bhavapāragū). Antagamanasīlo antagū (người có tính đi đến tận cùng là antagū), tương tự là addhagū (người đi đường).

๔๓. สมาน+ญฺญ+ภวนฺต+ยาทิตู+ปมานา ทิสา กมฺเม รี+ริกฺข+กา

43. Sau samāna, añña, bhavanta, các từ bắt đầu bằng ya, tu, và các từ so sánh, từ căn dis trong nghĩa đối tượng, (dùng các hậu tố) rī, rikkha, kā.

สมานาทีหิ ยาทีหิ โจ+ปมาเนหิ ปรา ทิสา กมฺมการเก รี+ริกฺข+กา โหนฺติ. ‘‘สฺยาทิ สฺยาทิเน+กตฺถํ’’ติ สมาเส ‘‘รานุพนฺเธ+นฺตสราทิสฺสา’’ติ ทิสสฺส อิสภาคโลเป ‘‘รีริกฺขเกสู’’ติ สมานสฺส สาเทเส จ สมาโน วิย ทิสฺสตีติ สที, สทิกฺโข. เก – ‘‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ เอตฺตาภาโว, สทิโส.

Sau các từ samāna v.v., ya v.v., và các từ so sánh, từ căn dis trong nghĩa đối tượng, các hậu tố rī, rikkha, kā được dùng. Trong hợp từ, theo quy tắc ‘Syādi...’, phần isa của disa bị lược bỏ khi có chỉ tố r, và theo quy tắc ‘rīrikkhakesu’, samāna được thay bằng sa. Samāno viya dissatīti sadī, sadikkho (người trông giống như người ngang bằng là sadī, sadikkho). Khi có hậu tố ka – theo quy tắc ‘na te kānubandhanāgamesu’, không có nguyên âm e, (nên thành) sadiso.

๑๒๕. สมานา โร รี+ริกฺข+เกสุ

125. (Sau) samāna, (d của dis) thành ra (một cách tùy chọn) (khi có các hậu tố) rī, rikkha, ka.

สมานสทฺทโต [Pg.274] ปรสฺส ทิสสฺส ร โหติ วา รี+ริกฺข+เกสูติ ปกฺเข ทสฺส ราเทเส สรี, สริกฺโข, สริโส.

Sau từ samāna, d của disa được tùy chọn thay bằng ra khi có các hậu tố rī, rikkha, ka. Trong trường hợp tùy chọn, khi d được thay bằng ra, (các dạng là) sarī, sarikkho, sariso.

๓,๘๖. สพฺพาทีน+มา

3,86. (Nguyên âm cuối) của sabbādi (sabba v.v.) (thành) ā.

รี+ริกฺข+เกสุ สพฺพาทีน+มา โหติ. อญฺโญ วิย ทิสฺสตีติ อญฺญาที, อญฺญาทิกฺโข, อญฺญาทิโส.

Khi có các hậu tố rī, rikkha, ka, (nguyên âm cuối) của sabbādi (sabba v.v.) trở thành ā. Añño viya dissatīti aññādī, aññādikkho, aññādiso (người trông giống như người khác là aññādī, aññādikkho, aññādiso).

๓,๘๗. นฺต+กิ+มิ+มานํ ฏา+กี+ฏี

3,87. bhavanta, kiṃ, ima (thành) ṭā, kī, ṭī.

รี+ริกฺข+เกสุ นฺต+กึ+อิมสทฺทานํ ฏา+กี+ฏี โหนฺติ ยถากฺกมํ. ฏการา สพฺพาเทสตฺถา. ภวาที ภวาทิกฺโข ภวาทิโส, กีที กีทิกฺโข กีทิโส, อยมิว ทิสฺสตีติ อีที อีทิกฺโข อีทิโส. อากาเร ยาที ยาทิกฺโข ยาทิโส, ตฺยาที ตฺยาทิกฺโข ตฺยาทิโส อิจฺจาทิ.

Khi có các hậu tố rī, rikkha, ka, các từ bhavanta, kiṃ, ima lần lượt trở thành ṭā, kī, ṭī. Chữ ṭ có nghĩa là thay thế toàn bộ. Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso (giống như ngài); kīdī, kīdikkho, kīdiso (giống như cái gì?); ayamiva dissatīti īdī, īdikkho, īdiso (người trông giống như người này là īdī, īdikkho, īdiso). Trong trường hợp có ā: yādī, yādikkho, yādiso (giống như cái nào); tyādī, tyādikkho, tyādiso (giống như cái đó), v.v.

๓,๘๘. ตุมฺหามฺหานํ ตาเม+กสฺมึ

3,88. tumha và amha (thành) tā và mā trong số ít.

รี+ริกฺข+เกสุ ตุมฺหามฺหานํ ตามา โหนฺเต+กสฺมึ ยถากฺกมํ. ตฺวํ วิย ทิสฺสติ, อยํ วิย ทิสฺสตีติ ตาที มาที อิจฺจาทิ. เอกสฺมินฺติ กึ, ตุมฺหาทิโส อมฺหาทิโส.

Khi có các hậu tố rī, rikkha, ka, tumha và amha lần lượt trở thành tā và mā trong số ít. Tvaṃ viya dissati (trông giống như bạn) [thành tādī], ahaṃ viya dissati (trông giống như tôi) [thành mādī], v.v. Tại sao lại nói ‘trong số ít’? (Bởi vì trong số nhiều là) tumhādiso (giống như các bạn), amhādiso (giống như chúng tôi).

๓,๘๙. ตํ+ม+มญฺญตฺร

3,89. taṃ và maṃ ở nơi khác.

รีริกฺขกนฺตโต+ญฺญสฺมึ อุตฺตรปเท ตุมฺหามฺหาน+เมกสฺมึ ตํ+มํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตฺวํ ทีโป เอสํ, อหํ ทีโป เอสํติ อญฺญปทตฺเถ ตํทีปา มํทีปา. ตฺวํ สรณ+เมสํ, อหํ สรณ+ เมสนฺติ [Pg.275] ตํสรณา มํสรณา. ตยา โยโค ตยฺโยโค, มยา โยโค มยฺโยโคติ อมาทิสมาเส นิคฺคหีตโลโป.

Khi có một từ theo sau khác với từ kết thúc bằng rī, rikkha, ka, tumha và amha trong số ít lần lượt trở thành taṃ và maṃ. Trong nghĩa của từ khác (hợp từ bahubbīhi), Tvaṃ dīpo esaṃ (bạn là hòn đảo của họ) và ahaṃ dīpo esaṃ (tôi là hòn đảo của họ) thành taṃdīpā, maṃdīpā. Tvaṃ saraṇaṃ esaṃ (bạn là nơi nương tựa của họ) và ahaṃ saraṇaṃ esaṃ (tôi là nơi nương tựa của họ) thành taṃsaraṇā, maṃsaraṇā. Tayā yogo tayyogo (liên hệ với bạn là tayyogo), mayā yogo mayyogo (liên hệ với tôi là mayyogo); trong hợp từ amādi, niggahīta bị lược bỏ.

๓,๙๐. เว+ตสฺเส+ฏ

3,90. etassa (thành) eṭa một cách tùy chọn.

รี+ริกฺข+เกสุ เอตสฺส เอฏ วา โหติ. เอที เอตาที, เอทิกฺโข เอตาทิกฺโข, เอทิโส เอตาทิโส.

Khi có các hậu tố rī, rikkha, ka, etassa tùy chọn trở thành eṭa. (Các dạng là) edī hoặc etādī, edikkho hoặc etādikkho, ediso hoặc etādiso.

๔๔. ภาวการเก สฺว+ฆณ ฆ กา

44. Trong nghĩa tác động (bhāva) và tác nhân (kāraka), (dùng các hậu tố) a, ghaṇa, gha, kā.

ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา อ ฆณ ฆ กา โหนฺติ พหุลํ.

Trong nghĩa tác động (bhāva) và tác nhân (kāraka), từ các căn chỉ hành động, các hậu tố a, ghaṇa, gha, kā được dùng một cách đa dạng.

อปจฺจโย-ปคฺคณฺหนํ ปคฺคโห, เอวํ นิคฺคโห, ธมฺมํ ธาเรตีติ ธมฺมธโร, เอวํ วินยธโร. ตถา ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ทฺวิตฺตํ. เอวํ หิตกโร, ทิวสกโร, ทินกโร, ทิวากโร, นิสากโร, ธนุํ คณฺหีติ ธนุคฺคโห. เอวํ กวจคฺคโห. ทท=ทาเน, สพฺพกามํ ททาตีติ สพฺพกามทโท, สพฺพทโท. อาโต ‘‘ปโรกฺขายญฺจา’’ติ จคฺคหเณน ทฺวิตฺเต ‘‘รสฺโส ปุพฺพสฺสา’’ติ รสฺเส จ อนฺนํ ททาตีติ อนฺนทโท, เอวํ ธนโท. สํปุพฺโพ ธา=ธารเณ, สพฺพํ สนฺธหตีติ สพฺพสนฺโธ. นี=ปาปเน, วิปุพฺโพ, วิเนสิ วิเนติ วิเนสฺสติ เอเตน เอตฺถาติ วา วินโย, เอ+อยาเทสา. นยนํ นโย. สิ=เสวายํ, นิปุพฺโพ, นิสฺสียตีติ นิสฺสโย. สิ=สเย, อนุสยิ อนุเสติ อนุเสสฺสตีติ อนุสโย. อิ=คติมฺหิ, ปติปุพฺโพ, ปฏิจฺจ เอตสฺมา ผล+เมตีติ ปจฺจโย. สํ+อุปุพฺโพ, ทาคเม สมุทโย[Pg.276]. จิ=จเย, วินิจฺฉยเต+เนน วินิจฺฉยนํ วา วินิจฺฉโย, ‘‘นิโต จิสฺส โฉ’’ติ จิสฺส โฉ. อุจฺจยนํ อุจฺจโย, สํจโย. ขิ=ขเย, ขยนํ ขโย. ชิ=ชเย, วิชยนํ วิชโย, ชโย. กี=ทพฺพวินีมเย, วิกฺกยนํ วิกฺกโย, กโย. ลี=สิเลสเน, อลฺลียนฺติ เอตฺถาติ อาลโย, ลโย. (อิวณฺณนฺตา).

Hậu tố a: paggaṇhanaṃ (sự nỗ lực) là paggaho, tương tự niggaho (sự chế ngự). Dhammaṃ dhāretīti dhammadharo (người hộ trì Pháp là dhammadharo), tương tự vinayadharo (người hộ trì Luật). Tương tự, taṃ karotīti takkaro (người làm việc đó là takkaro), có sự lặp đôi (phụ âm). Tương tự hitakaro (người làm điều lợi ích), divasakaro (mặt trời), dinakaro (mặt trời), divākaro (mặt trời), nisākaro (mặt trăng). Dhanuṃ gaṇhīti dhanuggaho (người cầm cung là dhanuggaho). Tương tự kavacaggaho (người mang áo giáp). Căn dada trong nghĩa cho. Sabbakāmaṃ dadātīti sabbakāmadado (người cho mọi dục vọng là sabbakāmadado), sabbadado (người cho tất cả). Từ căn ā (dā), do chữ ca trong quy tắc ‘parokkhāyañcā’ nên có sự lặp đôi, và do quy tắc ‘rasso pubbassā’ nên nguyên âm trước được rút ngắn, annaṃ dadātīti annadado (người cho thức ăn là annadado), tương tự dhanado (người cho của cải). Căn dhā có tiền tố saṃ, trong nghĩa giữ gìn, sabbaṃ sandhahatīti sabbasandho (người kết nối tất cả là sabbasandho). Căn nī (dẫn dắt), có tiền tố vi, vinesi vineti vinessati etena etthāti vā vinayo (cái mà nhờ đó hay nơi đó người ta được huấn luyện, là vinayo, tức là Luật), do e biến thành ay. Nayanaṃ (sự dẫn dắt) là nayo (phương pháp). Căn si (phục vụ), có tiền tố ni, nissīyatīti nissayo (cái được nương tựa là nissayo, tức là sự y chỉ). Căn si (nằm), anusayi anuseti anusessatīti anusayo (cái ngủ ngầm là anusayo, tức là tùy miên). Căn i (đi), có tiền tố paṭi, paṭicca etasmā phalaṃ etīti paccayo (cái mà quả phát sinh từ đó, duyên vào đó, là paccayo, tức là duyên). Có tiền tố saṃ và u, và gia tố d, thành samudayo (sự tập khởi). Căn ci (chất đống, thẩm xét), vinicchayate anena vinicchayanaṃ vā vinicchayo (cái mà nhờ đó người ta phán quyết, hay sự phán quyết, là vinicchayo, tức là sự quyết định), do quy tắc ‘nito cissa cho’, c thành ch. Uccayanaṃ (sự tích lũy) là uccayo (sự tích lũy), saṃcayo (sự tích tập). Căn khi (hủy diệt), khayanaṃ (sự hủy diệt) là khayo (sự đoạn tận). Căn ji (chiến thắng), vijayanaṃ (sự chiến thắng) là vijayo (chiến thắng), jayo (chiến thắng). Căn kī (trao đổi vật phẩm), vikkayanaṃ (sự bán) là vikkayo (sự bán), kayo (sự mua). Căn lī (bám víu), allīyanti etthāti ālayo (nơi người ta bám víu là ālayo, tức là trú xứ, ái luyến), layo (sự bám víu). (Đây là các căn kết thúc bằng nguyên âm i).

อาสุณนฺตีติ อสฺสวา, อาสฺส รสฺโส. ปฏิสฺสวนํ ปฏิสฺสโว. สุ=ปสฺสวเน, อาภวคฺคา สวนฺตีติ อาสวา. รุ=สทฺโท รวตีติ รโว. ภวตีติ ภโว. ปภวติ เอตสฺมาติ ปภโว. ลู=เฉทเน, ลวนํ ลโว. (อุวณฺณนฺตา).

Āsuṇantīti assavā, ā được rút ngắn. Paṭissavanaṃ là paṭissavo. Căn su có nghĩa là tuôn chảy, ābhavaggā savantīti āsavā (chúng tuôn chảy cho đến cõi hữu sắc), do đó có āsavā. Căn ru có nghĩa là âm thanh, ravatīti ravo (nó kêu lên), do đó có ravo. Bhavatīti bhavo (nó hiện hữu), do đó có bhavo. Pabhavati etasmāti pabhavo (nó phát sinh từ đây), do đó có pabhavo. Căn lū có nghĩa là cắt, lavanaṃ là lavo. (Các từ kết thúc bằng nguyên âm u).

จร=จรเณ, สํจรณํ สํจโร. ทร=วิทารเณ, อาทรนํ อาทโร. อาคจฺฉติ อาคมนํติ วา อาคโม. สปฺป=คมเน, สปฺปตีติ สปฺโป. ทิพฺพตีติ เทโว. ปกฺกมนํ ปกฺกมตีติ วา ปกฺกโม, เอวํ วิกฺกโม. จร=จรเณ, วนํ จรตีติ วนจโร. กาโม อวจรติ เอตฺถาติ กามาวจโร โลโก, กามาวจรา ปญฺญา, กามาวจรํ จิตฺตํ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร. ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. เอวํ กจฺฉโป. สิรสฺมึ รุหตีติ สิโรรุโห, มนาทิตฺตา โอ. คุหายํ สยตีติ คุหาสยํ จิตฺตํ, เอวํ กุจฺฉิสยา วาตา. ปพฺพเต ติฏฺฐตีติ ปพฺพตฏฺโฐ ปุริโส, ปพฺพตฏฺฐา นที, ปพฺพตฏฺฐํ ภสฺมํ. เอวํ ถลฏฺฐํ ชลฏฺฐํ.

Căn cara có nghĩa là đi lại, saṃcaraṇaṃ là saṃcaro. Căn dara có nghĩa là xé rách, ādaranaṃ là ādaro. Āgacchati hay āgamanaṃ là āgamo. Căn sappa có nghĩa là đi, sappatīti sappo (nó bò), do đó có sappo. Dibbatīti devo (vị ấy tỏa sáng), do đó có devo. Pakkamanaṃ hay pakkamati là pakkamo, tương tự là vikkamo. Căn cara có nghĩa là đi lại, vanaṃ caratīti vanacaro (người đi trong rừng). Kāmo avacarati etthāti kāmāvacaro loko (dục giới là nơi dục di chuyển), kāmāvacarā paññā (trí tuệ dục giới), kāmāvacaraṃ cittaṃ (tâm dục giới). Gāvo caranti etthāti gocaro (nơi bò ăn cỏ). Pādena pivatīti pādapo (nó uống bằng chân/rễ). Tương tự là kacchapo. Sirasmiṃ ruhatīti siroruho (nó mọc trên đầu), do nhóm manādi nên có o. Guhāyaṃ sayatīti guhāsayaṃ cittaṃ (tâm nằm trong hang), tương tự kucchisayā vātā (gió nằm trong bụng). Pabbate tiṭṭhatīti pabbataṭṭho puriso (người đàn ông đứng trên núi), pabbataṭṭhā nadī (con sông trên núi), pabbataṭṭhaṃ bhasmaṃ (tro trên núi). Tương tự thalaṭṭhaṃ (trên cạn) và jalaṭṭhaṃ (dưới nước).

กิจฺฉตฺเถ ทุมฺหิ อกิจฺฉตฺเถ สุ+อีสํ+สุข อุปปเทสุ-ทุกฺเขน กรียติ กรณํ วา ทุกฺกรํ. เอวํ ทุสฺสโย, ทุกฺเขน ภรียตีติ ทุพฺภโร มหิจฺโฉ. เอวํ ทุรกฺขํ จิตฺตํ, ทุทฺทโส ธมฺโม, ทุรนุโพโธ ธมฺโม. อีสํ สยตีติ อีสํสโย, เอวํ [Pg.277] สุขสโย. อีสํ กรียตีติ อีสกฺกรํ กมฺมํ. สุเขน กรียตีติ สุกรํ ปาปํ พาเลน. เอวํ สุภโร อปฺปิจฺโฉ, สุทสฺสํ ปรวชฺชํ, สุโพธ+มิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ ปาทิอมาทิสมาสา.

Khi du có nghĩa là khó khăn, và các tiếp đầu ngữ su, īsaṃ, sukha có nghĩa là dễ dàng: dukkhena karīyati hay karaṇaṃ là dukkaraṃ (khó làm). Tương tự dussayo, dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho (người có nhiều mong muốn thì khó nuôi dưỡng). Tương tự durakkhaṃ cittaṃ (tâm khó hộ trì), duddaso dhammo (pháp khó thấy), duranubodho dhammo (pháp khó giác ngộ). Īsaṃ sayatīti īsaṃsayo, tương tự sukhasayo. Īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ kammaṃ (việc dễ làm). Sukhena karīyatīti sukaraṃ pāpaṃ bālena (việc ác dễ làm bởi kẻ ngu). Tương tự subharo appiccho (người ít mong muốn thì dễ nuôi dưỡng), sudassaṃ paravajjaṃ (lỗi người khác dễ thấy), subodha, v.v. Tất cả đều là các hợp từ bắt đầu bằng pādi.

ฆณ-ภวตีติ ภาโว, โอ+อาวาเทสา. อย=อิติ ทณฺฑกธาตุ, อยติ อิโตติ อาโย, อาหรตีติ อาหาโร. อุปหนตีติ อุปฆาโต, ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ติ ฆาตาเทโส. รญฺชตีติ ราโค, ‘‘กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ’’ติ ชสฺส โค. รญฺชนฺติ อเนนาติ ราโค. ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา, ปชฺชเต+เนนาติ ปาโท. ตุท=พฺยถเน, ปตุชฺชเต+เนนาติ ปโตโท. ชรียติ อเนนาติ ชาโร, เอวํ ทาโร. ภชียตีติ ภาโค. เอวํ ภาโร. ลพฺภตีติ ลาโภ. วิ+โอปุพฺโพ, โวหรียตีติ โวหาโร. ทิยฺยตีติ ทาโย, ยุก. วิหญฺญติ เอตสฺมาติ วิฆาโต. วิหรนฺติ เอตฺถาติ วิหาโร. อารมนฺติ เอตสฺมินฺติ อาราโม. ปจนํ วา ปาโก, จสฺส โก. จชนํ จาโค. ยชนํ ยาโค. รชนํ ราโค.

Hậu tố ghaṇa: bhavatīti bhāvo, o được thay thế bằng āva. Căn aya là một daṇḍakadhātu, ayati itoti āyo, āharatīti āhāro. Upahanatīti upaghāto, ghāta thay thế cho hana theo quy tắc "hanassa ghāto ṇānubandhe". Rañjatīti rāgo, j trở thành g theo quy tắc "kagā cajānaṃ ghānubandhe". Rañjanti anenāti rāgo. ā theo quy tắc "assā ṇānubandhe", pajjate anenāti pādo. Căn tuda có nghĩa là làm phiền, patujjate anenāti patodo. Jarīyati anenāti jāro, tương tự dāro. Bhajīyatīti bhāgo. Tương tự bhāro. Labbhatīti lābho. Với tiếp đầu ngữ vi và o, voharīyatīti vohāro. Diyyatīti dāyo, với sự thêm vào yuk. Vihaññati etasmāti vighāto. Viharanti etthāti vihāro. Āramanti etasminti ārāmo. Hay pacanaṃ là pāko, c trở thành k. Cajanaṃ là cāgo. Yajanaṃ là yāgo. Rajanaṃ là rāgo.

๑๒๗. อน+ฆณสฺวา+ปรีหิ โฬ

127. Sau ā và pari, hậu tố ḷo thay cho ana và ghaṇa.

อา+ปรีหิ ปรสฺส ทหสฺส โฬ โหต+น+ฆณสุ. ปริทหนํ ปริฬาโห. เอวํ ทาโห. ภญฺชนํ สงฺโค. เอวํ สงฺโค. สํขรนํ สํขาโร, ‘‘กโรติสฺส โข’’ติ กสฺส โข. เอวํ ปริกฺขาโร. ‘‘ปุรสฺมา’’ติ กรสฺส โข, ปุเรกฺขาโร, เอตฺตํ ตทมินาทิปาฐา. เอวํ อุปกาโร, คาโห.

Sau các tiếp đầu ngữ ā và pari, hậu tố ḷo được dùng cho căn dah thay cho ana và ghaṇa. Paridahanaṃ là pariḷāho. Tương tự dāho. Bhañjanaṃ là saṅgo. Tương tự saṅgo. Saṃkharanaṃ là saṃkhāro, ka của karoti trở thành kha theo quy tắc "karotissa kho". Tương tự parikkhāro. ka của kara trở thành kha theo quy tắc "purasmā", do đó có purekkhāro, điều này theo cách đọc của tadaminādi. Tương tự upakāro, gāho.

ฆ-วจตีติ [Pg.278] วโก. สิจ=ปคฺฆรเณ, เสจนํ เสโก. เอวํ โสโก, เอโอวุทฺธิโย. ยุญฺชนํ โยโค.

Hậu tố gha: vacatīti vako. Căn sica có nghĩa là rưới, secanaṃ là seko. Tương tự soko, e và o là các nguyên âm vuddhi. Yuñjanaṃ là yogo.

ก-ปี=ตปฺปเน, ปีเนตีติ ปีโย, กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ, ‘‘ยุวณฺณาน+มิยงุวง สเร’’ติ อิยง. ขิป=เปรเณ, ขิปตีติ ขิโป. ภุญฺชนฺตฺย+เนนาติ ภุโช. ยุธ=สมฺปหาเร อายุชฺฌนฺติ อเนนาติ อายุธํ.

Hậu tố ka: Căn pī có nghĩa là làm hài lòng, pīnetīti pīyo, do có chỉ tố ka nên không có vuddhi, iyaṅ thay thế theo quy tắc "yuvaṇṇāna+miyaṅuvaṅa sare". Căn khipa có nghĩa là ném, khipatīti khipo. Bhuñjantya anenāti bhujo. Căn yudha có nghĩa là chiến đấu, āyujjhanti anenāti āyudhaṃ.

๔๕. ทาธาตฺวิ

45. Hậu tố i sau các căn dā và dhā.

ทาธาโต พหุล+มิ โหติ ภาวการเกสุ. ทา=ทาเน, อาทิยตีติอาทิ. เอวํ อุปาทิ. ธา=ธารเณ, อุทกํ ทธาตีติ อุทธิ, ‘‘สญฺญาย+มุโท+ทกสฺสา’’ติ อุทกสฺส อุทาเทโส. ชลํ ธิยเต อสฺมินฺติ ชลธิ. วาลานิ ธียนฺติ อสฺมินฺติ วาลธิ. สนฺธียติ สนฺธาตีติ วา สนฺธิ. ธียตีติ ธิ. วิธียติ วิธาติ วิธานํ วา วิธิ. สมฺมา สมํ วา จิตฺตํ อาทธาตีติ สมาธิ.

Sau các căn dā và dhā, hậu tố i thường được dùng với nghĩa hành động hoặc tác nhân. Căn dā có nghĩa là cho, ādiyatīti ādi. Tương tự upādi. Căn dhā có nghĩa là giữ, udakaṃ dadhātīti udadhi, udaka trở thành uda theo quy tắc "saññāya+mudo+dakassā". Jalaṃ dhiyate asminti jaladhi. Vālāni dhīyanti asminti vāladhi. Sandhīyati hay sandhāti là sandhi. Dhīyatīti dhi. Vidhīyati, vidhāti hay vidhānaṃ là vidhi. Sammā hay samaṃ cittaṃ ādadhātīti samādhi.

๔๖. วมาทีหฺย+ถุ

46. Hậu tố athu sau các căn vam, v.v.

วมาทีหิ ภาวการเกสฺว+ถุ โหติ. วม=อุคฺคิรเณ, วมนํ วมียตีติ วา วมถุ. เวป+กมฺป=จลเน, เวปนํ เวปถุ.

Sau các căn vam, v.v., hậu tố athu được dùng với nghĩa hành động hoặc tác nhân. Căn vama có nghĩa là nôn mửa, vamanaṃ hay vamīyati là vamathu. Các căn vepa và kampa có nghĩa là rung động, vepanaṃ là vepathu.

๔๗. กฺวิ

47. Hậu tố kvi.

กฺริยตฺถา กฺวิ โหติ พหุลํ ภาวการเกสุ. กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ.

Sau các căn chỉ hành động, hậu tố kvi thường được dùng với nghĩa hành động hoặc tác nhân. Chữ ka có chức năng của một chỉ tố ka.

๑๕๙. กฺวิสฺส

159. Sự lược bỏ kvi.

กฺริยตฺถา [Pg.279] ปรสฺส กฺวิสฺส โลโป โหติ. สมฺภวตีติ สมฺภู. เอวํ วิภวตีติ วิภู, อภิภู, สยมฺภู. ตถา ธุ=กมฺปเน, สนฺธุนาตีติ สนฺธุ. วิภาตีติ วิภา. ปภาตีติ ปภา. สํคมฺม ภาสนฺติ เอตฺถาติ สภา, ‘‘กฺวิมฺหิ โลโป+นฺตพฺยญฺชนสฺสา’’ติ อนฺตพฺยญฺชนสฺส โลโป. ภุเชน คจฺฉตีติ ภุชโค. เอวํ อุรโค. ตุรํ=สีฆํ คจฺฉตีติ ตุรงฺโค. เขน คจฺฉตีติ ขโค. วิหายเส คจฺฉตีติ วิหโค, ตทมินาทิปาฐา วิหาเทโส. น คจฺฉตีติ นโค. เอวํ อโค, ‘‘นโค วา+ปฺปาณินี’’ติ วิกปฺเปน นญสมาเส ฏาเทสนิเสโธ. ชน=ชนเน, กมฺมโต ชาโตติ กมฺมโช, อมาทิสมาโส, กมฺมโช วิปาโก, กมฺมชา ปฏิสนฺธิ, กมฺมชํ รูปํ. เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ. อตฺตโช ปุตฺโต, วาริมฺหิ ชาโต วาริโช. เอวํ ถลโช. ปงฺกชํ. ชลชํ. อณฺฑชํ. สรสิชํ, อุปปทสมาเส พหุลํวิธานา วิภตฺยโลเป ‘‘มนาทีหี’’ติอาทินา สิอาเทโส. ทฺวิกฺขตฺตุํ ชาโต ทฺวิโช, ‘‘ตทมินา’’ ทินา กฺขตฺตุํโลโป. ปจฺฉา ชาโต อนุโช. สญฺชานาตีติ สญฺญา. ปชานาตีติ ปญฺญา. เอวํ ปติฏฺฐาตีติ ปติฏฺฐา. ฌา=จินฺตายํ, ปรสมฺปตฺตึ อภิชฺฌายตีติ อภิชฺฌา. หิเตสิตํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ฌายตีติ อุปชฺฌา. โส เอว อุปชฺฌาโย, ‘‘สกตฺเถ’’ติ โย. สมฺมา ฌายนฺติ เอตฺถาติ สํฌา. กฺวิทนฺตา ธาตฺวตฺถํ น ชหนฺติ, ลิงฺคตฺถํ ปฏิปาทยนฺติ.

Sau căn mang nghĩa hành động, tiếp vị ngữ kvi bị xóa bỏ. Sambhavatīti là sambhū. Tương tự vibhavatīti là vibhū, abhibhū, sayambhū. Cũng vậy, từ căn dhu = rung động, sandhunātīti là sandhu. Vibhātīti là vibhā. Pabhātīti là pabhā. Saṃgamma bhāsanti etthāti là sabhā, theo quy tắc ‘‘kvimhi lopo+ntabyañjanassā’’, phụ âm cuối bị xóa bỏ. Bhujena gacchatīti là bhujago. Tương tự là urago. Turaṃ=sīghaṃ gacchatīti là turaṅgo. Khena gacchatīti là khago. Vihāyase gacchatīti là vihago, theo nhóm tadaminādi, có sự biến đổi thành vihā. Na gacchatīti là nago. Tương tự là ago, theo quy tắc ‘‘nago vā+ppāṇinī’’, trong hợp từ naña, việc biến đổi thành ṭa bị tùy ý cấm. Jana = sanh ra, kammato jātoti là kammajo, là hợp từ amādi, kammajo vipāko, kammajā paṭisandhi, kammajaṃ rūpaṃ. Tương tự cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Attajo putto, vārimhi jāto là vārijo. Tương tự thalajo. Paṅkajaṃ. Jalajaṃ. Aṇḍajaṃ. Sarasijaṃ, trong hợp từ upapada, do quy định rộng rãi, biến cách bị xóa bỏ, theo quy tắc ‘‘manādīhī’’ v.v... có sự biến đổi thành si. Dvikkhattuṃ jāto là dvijo, theo quy tắc ‘‘tadaminā’’ v.v... kkhattuṃ bị xóa bỏ. Pacchā jāto là anujo. Sañjānātīti là saññā. Pajānātīti là paññā. Tương tự patiṭṭhātīti là patiṭṭhā. Jhā = suy tư, parasampattiṃ abhijjhāyatīti là abhijjhā. Hitesitaṃ upaṭṭhāpetvā jhāyatīti là upajjhā. Chính vị ấy là upajjhāyo, theo quy tắc ‘‘sakatthe’’, có tiếp vị ngữ yo. Sammā jhāyanti etthāti là saṃjhā. Các từ có tiếp vị ngữ kvi không từ bỏ nghĩa của căn, mà diễn đạt ý nghĩa của giới tính.

๔๘. อโน

48. Ano

กฺริยตฺถา [Pg.280] ภาวการเกสุ อโน โหติ. นนฺท=สมิทฺธิยํ, ภาเว-นนฺทิยเต นนฺทนํ. กมฺเม-อนนฺทียิตฺถ นนฺทียติ นนฺทียิสฺสติ นนฺทิตพฺพนฺติ วา นนฺทนํ วนํ. คหนํ คหนียํ วา คหณํ, ‘‘ตถนรา’’ ทินา นสฺส โณ. คณฺหนํ, นิคฺคหีตสฺส โน. จริตพฺพํ จรณํ. ภุยเต ภวนํ. หุยเต หวนํ. รุนฺธิตพฺพํ รุนฺธนํ โรธนํ วา. ภุญฺชิตพฺพํ ภุญฺชนํ โภชนํ วา. พุชฺฌิตพฺพํ พุชฺฌนํ, ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุก. โพธนํ วา. สุติ สุยฺยติ วา สวนํ. ปาปียตีติ ปาปุณนํ, ‘‘สกาปานํ กุก+กู’’ติ โยควิภาคา กุอาคเม นาคเม จ ตสฺส โณ จ. ปาลียตีติ ปาลนํ อิจฺจาทิ.

Sau căn mang nghĩa hành động, trong nghĩa trạng thái và cách, có tiếp vị ngữ ano. Nanda = thịnh vượng, trong nghĩa trạng thái - nandiyate là nandanaṃ. Trong nghĩa đối cách - anandīyittha, nandīyati, nandīyissati hoặc nanditabban là nandanaṃ vanaṃ. Gahanaṃ hoặc gahanīyaṃ là gahaṇaṃ, theo quy tắc ‘‘tathanarā’’ v.v... n biến thành ṇo. Gaṇhanaṃ, n của niggahīta. Caritabbaṃ là caraṇaṃ. Bhuyate là bhavanaṃ. Huyate là havanaṃ. Rundhitabbaṃ là rundhanaṃ hoặc rodhanaṃ. Bhuñjitabbaṃ là bhuñjanaṃ hoặc bhojanaṃ. Bujjhitabbaṃ là bujjhanaṃ, theo quy tắc ‘‘padādīnaṃ kvacī’’, có yuka. Hoặc bodhanaṃ. Suti hoặc suyyati là savanaṃ. Pāpīyatīti là pāpuṇanaṃ, do sự phân chia quy tắc ‘‘sakāpānaṃ kuka+kū’’, có sự thêm vào ku và na, và n ấy biến thành ṇo. Pālīyatīti là pālanaṃ, v.v...

กตฺตริ-รชํ หรตีติ รโชหรณํ โตยํ. วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. ฆา=คนฺโธปาทาเน, ฆายตีติ ฆานํ. ฌา=จินฺตายํ, ฌายตีติ ฌานํ. กโรติ อเนนาติ การณํ, ทีโฆ. วิอากรียนฺติ เอเตนาติ พฺยากรณํ. ปูรติ+เนนาติ ปูรณํ. ทียเต+เนนาติ ทานํ. ปมียเต+เนนาติ ปมาณํ. วุจฺจเต+เนนาติ วจนํ. ปนุทติ ปนุชฺชเต+เนนาติ วา ปนุทนํ. สูท=ปครเณ, สูทติ สุชฺชเต+เนนาติ วา สูทโน. สุณาติ สุยเต+เนเนติ วา สวนํ. ลุยติ ลุยเต+เนเนติ วา ลวนํ. เอวํ นยนํ. ปุนาติ ปุยเต+เนเนติ วา ปวโน. สเมตีติ สมโณ สมนํ วา. ตถา ภาเวติ ภาวียติ เอตายาติ วา ภาวนํ. เอวํ ปาจนํ ปาจาปนํ อิจฺจาทิ. ‘‘อน+สณสฺวา ปรีหิ โฬ’’ติ โฬ, อาฬาหนํ.

Trong nghĩa chủ cách - rajaṃ haratīti là rajoharaṇaṃ toyaṃ. Vijānātīti là viññāṇaṃ. Ghā = ngửi mùi, ghāyatīti là ghānaṃ. Jhā = suy tư, jhāyatīti là jhānaṃ. Karoti anenāti là kāraṇaṃ, có sự trường hóa. Viākarīyanti etenāti là byākaraṇaṃ. Pūrati+nenāti là pūraṇaṃ. Dīyate+nenāti là dānaṃ. Pamīyate+nenāti là pamāṇaṃ. Vuccate+nenāti là vacanaṃ. Panudati hoặc panujjate+nenāti là panudanaṃ. Sūda = chảy ra, sūdati hoặc sujjate+nenāti là sūdano. Suṇāti hoặc suyate+neneti là savanaṃ. Luyati hoặc luyate+neneti là lavanaṃ. Tương tự nayanaṃ. Punāti hoặc puyate+neneti là pavano. Sametīti là samaṇo hoặc samanaṃ. Cũng vậy, bhāveti hoặc bhāvīyati etāyāti là bhāvanaṃ. Tương tự pācanaṃ, pācāpanaṃ, v.v... Theo quy tắc ‘‘Ana+saṇasvā parīhi ḷo’’, có ḷo, (như trong) āḷāhanaṃ.

อธิกรเณ-ติฏฺฐติ อสินฺติ ฐานํ. เอวํ สยนํ, เสนํ วา อาสนํ. อธิกรียติ เอตฺถาติ อธิกรณํ.

Trong nghĩa vị trí cách - tiṭṭhati asinti là ṭhānaṃ. Tương tự sayanaṃ, hoặc senaṃ, āsanaṃ. Adhikarīyati etthāti là adhikaraṇaṃ.

สมฺปทานาปาทาเนสุ-สมฺมา [Pg.281] ปทียเต ยสฺส ตํ สมฺปทานํ. อเปจฺจ เอตสฺมา อาททาตีติ อปาทานํ. พหุลาธิการา จลนาทีหิปิ สีลสาธุธมฺเมสุปิ อโน, จลติ สีเลนาติ จลโน เอวํ ชลโน, โกธโน, โกปโน. มณฺฑ=ภุสเน, มณฺเฑติ สีเลนาติ มณฺฑโน. เอวํ ภูสโน. ‘‘อญฺญาตฺรปี’’ติ โอการนิเสโธ.

Trong nghĩa chỉ định cách và xuất xứ cách - sammā padīyate yassa là taṃ sampadānaṃ. Apecca etasmā ādadātīti là apādānaṃ. Do quyền hạn rộng rãi, sau các căn cala v.v... trong nghĩa thói quen, đức hạnh, v.v... cũng có ano, calati sīlenāti là calano, tương tự jalano, kodhano, kopano. Maṇḍa = trang sức, maṇḍeti sīlenāti là maṇḍano. Tương tự bhūsano. Theo quy tắc ‘‘Aññātrapī’’, việc biến đổi thành o bị cấm.

๔๙. อิตฺถิย+ม+ณ+กฺติ+ก+ยก+ยา จ

49. Trong giống cái, có các tiếp vị ngữ a, ṇa, kti, ka, yaka và yā

อิตฺถิลิงฺเค ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติ อโน จ พหุลํ.

Trong giống cái, trong nghĩa trạng thái và cách, sau căn mang nghĩa hành động, có các tiếp vị ngữ a v.v... và cũng thường có ano.

อ-ชร=วโยหานิยํ, ชิรติ ชิรณํ วา ชรา. ‘‘อิตฺถิย+ม+ตฺวา’’ติ อาปจฺจโย. ปฏิสมฺภิชฺชตีติ ปฏิสมฺภิทา. ปฏิปชฺชติ เอตายาติ ปฏิปทา. เอวํ สมฺปทา, อาปทา. อุปาทียตีติ อุปาทา. อิกฺข+จกฺข=ทสฺสเน, อุปอิกฺขตีติ อุเปกฺขา. ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ลุตฺตา’’ติ เอกาโร. จินฺตนํ จินฺตา. สิกฺข=วิชฺโชปาทาเน, สิกฺขนํ สิกฺขียนฺตีติ วา สิกฺขา. เอวํ ภิกฺขา. อิจฺฉนํ อิจฺฉา. ‘‘คมยมิ’’จฺจาทินา จฺฉงาเทโส. ปุจฺฉ=ปุจฺฉเน, ปุจฺฉนํ ปุจฺฉา. มิธ+เมธ=สงฺคเม, อปฐิตธาตุ, เมธนํ เมธา. เอวํ คุธ=ปริเวฐเน, โคธนํ โคธา. ติติกฺขนํ ติติกฺขา. เอวํ วีมํสา, ชิคุจฺฉา, ปิปาสา, ปุตฺติยา. อีหนํ อีหา.

A - jara = suy giảm tuổi tác, jirati hoặc jiraṇaṃ là jarā. Theo quy tắc ‘‘Itthiya+ma+tvā’’, có tiếp vị ngữ ā. Paṭisambhijjatīti là paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti là paṭipadā. Tương tự sampadā, āpadā. Upādīyatīti là upādā. Ikkha+cakkha = thấy, upaikkhatīti là upekkhā. Theo quy tắc ‘‘Yuvaṇṇāna+meo luttā’’, có e. Cintanaṃ là cintā. Sikkha = tiếp thu học thuật, sikkhanaṃ hoặc sikkhīyanti là sikkhā. Tương tự bhikkhā. Icchanaṃ là icchā. Theo quy tắc ‘‘Gamayami’’ v.v... có sự biến đổi thành ccha. Puccha = hỏi, pucchanaṃ là pucchā. Midha+medha = hội hợp, là căn không được đọc, medhanaṃ là medhā. Tương tự gudha = quấn quanh, godhanaṃ là godhā. Titikkhanaṃ là titikkhā. Tương tự vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā. Īhanaṃ là īhā.

ณ-กรณํ การา, ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา โหติ, เอว+มุปริปิ. หรณํ หารา มุตฺตาวลิ. ตรณํ ตารา, ธรณํ ธารา. อรณํ อารา.

Ṇa - karaṇaṃ là kārā, theo quy tắc ‘‘assā ṇānubandhe’’, có ā, tương tự cho các trường hợp trên. Haraṇaṃ là hārā muttāvali. Taraṇaṃ là tārā, dharaṇaṃ là dhārā. Araṇaṃ là ārā.

ยถากถญฺจิ สทฺทมฺหิ, รุฬฺหิยา อตฺถนิจฺฉโย.

Trong một từ được hình thành theo cách nào đó, việc xác định ý nghĩa là do quy ước.

กฺติ-สมฺภุวนํ [Pg.282] สมฺภุติ. ‘‘น เต’’จฺจาทินา น วุทฺธิ. สวนํ สุติ. นยนํ นยติ เอตายาติ วา นีติ. มญฺญตีติ มติ, ‘‘คมาทิรานํ โลโปนฺตพฺยญฺชนสฺสา’’ติ คมาทิตฺตา นโลโป. คมนํ คนฺตพฺพาติ วา คติ. อุปหนนํ อุปหติ. รมนฺติ เอตาย รมนํ วา รติ. ตนนํ ตติ. นิยมนํ นิยติ. ภุญฺชนํ ภุตฺติ. ยุญฺชนํ ยุตฺติ, ปรรูปํ. เอวํ สมาปชฺชนํ สมาปชฺชเตติ สมาปตฺติ. สมฺปตฺติ. ยช=เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, ยชนํ อิฏฺฐิ, ‘‘ยชสฺส ยสฺส ฏิยี’’ติ ฏิอาเทโส, ‘‘ปุจฺฉาทิโต’’ติ ตสฺส โฐ, ปรรูปปฐมกฺขรา จ. สาสนํ สิฏฺฐิ, ‘‘สาสสฺส สิส วา’’ติ สิส, สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ’’ติ ฐาเทโส. เภทนํ ภิชฺชเตติ วา ภิตฺติ. ภช=เสวายํ, ภชนํ ภตฺติ. ตน=วิตฺถาเร, ตโนตีติ ตนฺติ, นสฺส นิคฺคหีตาทิ.

Kti-sambhuvanaṃ là sambhuti. Do (quy tắc) ‘‘Na te’’ v.v... nên không có sự tăng âm. Savanaṃ là suti. Nayanaṃ hoặc nayati etāyāti là nīti. Maññatīti là mati, do thuộc nhóm gamādi theo (quy tắc) ‘‘gamādirānaṃ lopontabyañjanassā’’ nên na bị xóa. Gamanaṃ hoặc gantabbāti là gati. Upahananaṃ là upahati. Ramanti etāya hoặc ramanaṃ là rati. Tananaṃ là tati. Niyamanaṃ là niyati. Bhuñjanaṃ là bhutti. Yuñjanaṃ là yutti, có sự đồng hóa âm sau. Tương tự, samāpajjanaṃ hoặc samāpajjateti là samāpatti. Sampatti. Yaja= trong các nghĩa cúng dường chư thiên, giao hảo, thực hành, và bố thí; yajanaṃ là iṭṭhi, do (quy tắc) ‘‘yajassa yassa ṭiyī’’ nên ṭi được thay thế, do (quy tắc) ‘‘pucchādito’’ nên t của nó thành ṭh, và có sự đồng hóa với phụ âm đầu. Sāsanaṃ là siṭṭhi, do (quy tắc) ‘‘sāsassa sisa vā’’ nên (thành) sisa, do (quy tắc) ‘‘sānantarassa tassa ṭho’’ nên ṭh được thay thế. Bhedanaṃ hoặc bhijjateti là bhitti. Bhaja= trong nghĩa phục vụ, bhajanaṃ là bhatti. Tana= trong nghĩa trải rộng, tanotīti là tanti, na thành niggahīta v.v...

ก-คุหนฺตี เอตฺถาติ คุหา, โอการนิวุตฺติ. รุชตีติ รุชา. โมทนฺติ เอตายาติ มุทา นาม มุทิตา.

Ka-guhantī etthāti là guhā, nguyên âm o bị loại bỏ. Rujatīti là rujā. Modanti etāyāti là mudā, gọi là muditā.

ยก-วิท=ญาเณ, วิทนํ วิทนฺติ เอตายาติ วา วิชฺชา, ทสฺส เช ปุพฺพรูปํ. ยชนํ อิชฺชา, ฏิอาเทโส.

Yaka-vida= trong nghĩa là trí tuệ; vidanaṃ hoặc vidanti etāyāti là vijjā, d thành j và có sự đồng hóa âm trước. Yajanaṃ là ijjā, ṭi được thay thế.

ย-สยนฺติ เอตฺถาติ เสยฺยา, ทฺวิตฺตํ. อช=วช=คมเน, สมชนํ สมชนฺติ เอตฺถาติ วา สมชฺชา. ปปุพฺโพ, ปพฺพชนํ ปพฺพชฺชา. ตวคฺควรณา’’ทิมฺหิ ‘‘จวคฺคพยญา’’ติ โยควิภาเคน วสฺส เพ ทฺวิตฺตํ. อูมฺหิ ปริจรณํ ปริจริยา. ชาครณํ ชาคริยา.

Ya-sayanti etthāti là seyyā, có sự điệp âm. Aja=vaja= trong nghĩa là đi; samajanaṃ hoặc samajanti etthāti là samajjā. Có tiếp đầu ngữ pa-, pabbajanaṃ là pabbajjā. Trong (quy tắc) Tavaggavaraṇā’’ v.v..., do sự áp dụng riêng của (quy tắc) ‘‘cavaggabayañā’’, v thành b và được điệp âm. Với hậu tố ū, paricaraṇaṃ là paricariyā. Jāgaraṇaṃ là jāgariyā.

อน-ปโยชเก [Pg.283] การิยธาตุโต กตฺตุํ ปโยชนํ การณํ, เอการนิเสโธ นสฺส โณ จ. เอวํ หริตุํ ปโยชนํ หารณํ. วิท=อนุภเว, วิตฺติ เวทยตีติ วา เวทนา. วนฺท=อภิวาทนถุตีสุ, วนฺทนํ วนฺทนา. อุปาสนํ อุปาสนา. จิต=สํเจตนายํ, เจตยตีติ เจตนา. เทสิยตีติ เทสนา. ภาวิยตีติ ภาวนา.

Ana-trong thể sai khiến, từ động từ căn kāriya, mục đích để làm là kāraṇaṃ, có sự ngăn cản nguyên âm e và na thành ṇa. Tương tự, mục đích để mang đi là hāraṇaṃ. Vida= trong nghĩa là cảm nghiệm; vitti hoặc vedayatīti là vedanā. Vanda= trong nghĩa là đảnh lễ và tán thán; vandanaṃ là vandanā. Upāsanaṃ là upāsanā. Cita= trong nghĩa là tư duy; cetayatīti là cetanā. Desiyatīti là desanā. Bhāviyatīti là bhāvanā.

๕๐. ชาหาหิ นิ

50. Từ (căn) jā và hā, (hậu tố) ni.

ชา=วโยหานิมฺหิ, หา=จาเค, อิเมหิ อิตฺถิยํ นิ โหติ. ชานํ=วยปริปาโก ชานิ. หานํ หานิ.

Jā= trong nghĩa là tuổi già suy yếu, hā= trong nghĩa là từ bỏ, từ những (căn) này ở nữ tính có hậu tố ni. Jānaṃ= sự chín muồi của tuổi tác là jāni. Hānaṃ là hāni.

๕๑. กรา ริริโย

51. Từ (căn) kar, (hậu tố) ririyo.

กรโต ริริโย โหติ+ตฺถิยํ. รานุพนฺธตฺตา อรโลเป กรณํ กิริยา. ‘‘กฺริยา’’ติ ‘‘ตุํตาเย’’จฺจาทิมฺหิ ‘‘กฺริยายํ’’ติ โยควิภาคา ริยรมฺหิ อรโลโป, ริกาโร กกาเร+นุพนฺโธ โหติ.

Từ (căn) kar, hậu tố ririyo được dùng ở nữ tính. Do có chỉ tố r, ar bị xóa; karaṇaṃ là kiriyā. (Dạng) ‘‘Kriyā’’ là do trong (quy tắc) ‘‘tuṃtāye’’ v.v..., nhờ sự áp dụng riêng của ‘‘kriyāyaṃ’’, khi riya theo sau thì ar bị xóa, nguyên âm ri được gắn liền với phụ âm k.

๕๒. อิ+กิ+ตี สรูเป

52. Các (hậu tố) i, ki, tī (được dùng) trong nghĩa của chính (động từ căn).

ธาตุสฺส สรูเป+ภิเธยฺเย เอเต โหนฺติ. วจอิจฺจ+ยํ ธาตุ เอว วจิ. เอวํ ยุธิ. ‘‘กโรติสฺส โข’’ติ วิกรณสฺส ญาปิตตฺตา ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, ปจติ. อกาโร กกาโรติ ฆณนฺเตน การสทฺเทน ฉฏฺฐีสมาโส.

Những (hậu tố) này được dùng khi ý nghĩa là chính động từ căn. Chính động từ căn vac là vaci. Tương tự là yudhi. Do biến tố được chỉ ra bởi (quy tắc) ‘‘Karotissa kho’’, theo (quy tắc) ‘‘kattari lo’’ nên có lo, (như trong) pacati. (Cụm từ) Akāro kakāro là một sở thuộc cách phức hợp với từ kāra tận cùng bằng hậu tố ghaṇa.

๕๓. สีลา+ภิกฺขญฺญา+วสฺสเกสุ ณี

53. Trong (các nghĩa) thói quen (sīla), thường xuyên (ābhikkhañña), và sự cần thiết (āvassaka), (hậu tố) ṇī (được dùng).

กฺริยตฺถา [Pg.284] ณี โหติ สีลาทีสุ. สํส=ปสํสเน, ปิยปุพฺโพ, ปิยํ ปสํสติ สีเลนาติ ปิยปสํสี ราชา. อถ วา ปิยํ ปสํสติ สีเลน วา ธมฺเมน วา ตสฺมึ สาธุ วาติ ปิยปสํสี, ปิยปสํสนี, ปิยปสํสิ กุลํ, อาวุทฺธิมฺหิ ตถา สจฺจวาที, ธมฺมวาที. สีฆยายีติ ‘‘อสฺสา+ณาปิมฺหี ยุก’’ อิติ ยุก. ปาปการี, มาลการี อิจฺจาทิ. อุณฺหํ ภุญฺชติ สีเลนาติ อุณฺหโภชี, ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ โอกาโร.

Từ một động từ căn, ṇī được dùng trong các nghĩa sīla v.v... Saṃsa= trong nghĩa là tán dương, có tiếp đầu ngữ piya, piyaṃ pasaṃsati sīlenāti là piyapasaṃsī rājā. Hoặc là piyaṃ pasaṃsati sīlena hoặc dhammena hoặc tasmiṃ sādhu vāti là piyapasaṃsī, piyapasaṃsanī, piyapasaṃsi kulaṃ, không có sự tăng âm; tương tự là saccavādī, dhammavādī. Trong sīghayāyīti, do (quy tắc) ‘‘assā+ṇāpimhī yuka’’ nên có (biến tố) yuka. Pāpakārī, mālakārī v.v... Uṇhaṃ bhuñjati sīlenāti là uṇhabhojī, do (quy tắc) ‘‘lahussupantassā’’ nên có nguyên âm o.

อาภิกฺขญฺเญ-ปุนปฺปุน ขีรํ ปิวตีติ ขีรปายี, ยุก. อวสฺสํ กโรตีติ อวสฺสการี. ‘‘สฺยาทิ สฺยาทิเน+กตฺถํ’’ติ สมาเส วิภตฺติโลเป จ กเต ‘‘โลโป’’ติ นิคฺคหีตโลโป. สตนฺทายีติ เอตฺถ พหุลํวิธานา วิภตฺติอโลเป อมาทิสมาสปฏิเสเธ จ กเต วคฺคนฺตํ.

Trong nghĩa thường xuyên - punappuna khīraṃ pivatīti là khīrapāyī, có (biến tố) yuka. Avassaṃ karotīti là avassakārī. Trong (quy tắc) ‘‘Syādi syādine+katthaṃ’’, khi tạo phức hợp và xóa biến cách vĩ ngữ, theo (quy tắc) ‘‘lopo’’, niggahīta bị xóa. Ở đây trong satandāyīti, do quy định đa dạng, khi không xóa biến cách vĩ ngữ và ngăn cản phức hợp amādi, (âm mũi) trở thành âm mũi cùng loại.

อญฺญสฺมึ อตฺเถปิ ‘‘ณี’’ติ โยควิภาเคน สิทฺธํ. สาธุการี, พฺรหฺมจารี, อสฺสทฺธโภชี. ปณฺฑิตํ อตฺตานํ มญฺญตีติ ปณฺฑิตมานี, พหุสฺสุตธารี อิจฺจาทิ.

Ngay cả trong các nghĩa khác, (việc dùng) cũng được thành tựu do sự áp dụng riêng của quy tắc ‘‘ṇī’’. Sādhukārī, brahmacārī, assaddhabhojī. Paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti là paṇḍitamānī, bahussutadhārī v.v...

สาธุกรณํ สาธุกาโร, โส อสฺส อตฺถีติ สาธุการีติ ฆณนฺตา อี.

Sādhukaraṇaṃ là sādhukāro, so assa atthīti là sādhukārīti, (đây là) từ (danh từ) tận cùng bằng ghaṇa thêm ī.

๕๔. ถาวริ+ตฺตร ภงฺคุร ภิทุร ภาสุร ภสฺสรา

54. Thāvari+ttara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต สีเล คมฺยมาเน. อิมินา นิปาตนา วรปจฺจโย จ ถาสฺส โถ จ, ติฏฺฐติ สีเลนาติ ถาวโร. อิ=อชฺเฌนคตีสุ[Pg.285], ตฺตรปจฺจโย, คจฺฉติ สีเลนาติ อิตฺตโร. ภญฺช=โอมทฺทเน, ภชฺชเต สยเมว ภชฺชติ วา อตฺตนา อตฺตานนฺติ ภงฺคุโร, กมฺเม กตฺตริ วา คุรปจฺจโย. ภิชฺชเต สยเมว ภินฺทติ วา อตฺตานนฺติ ภิทูโร, เอตฺถ กูรปจฺจโย, กกาโร+นุพนฺโธ. ปรภญฺชนวิสเยสุปิ อุทาหรเณสุ น โหติ. ตตฺถาปิ เกจิ ‘‘โทสนฺธการภิทูโร’’ติ อิทํ สนฺธาย อิจฺฉนฺติ. ภาสติ ทิปฺปตีติ ภาสุโร, อุรปจฺจโย. สรปจฺจเย ภสฺสโร, ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ รสฺโส. (เตกาลิกปฺปจฺจยา).

Những từ này được hình thành một cách bất quy tắc khi có nghĩa là thói quen. Do sự hình thành bất quy tắc này, có hậu tố vara và thā thành tha; tiṭṭhati sīlenāti là thāvaro. I= trong nghĩa là đi đến, học hỏi; hậu tố ttara; gacchati sīlenāti là ittaro. Bhañja= trong nghĩa là nghiền nát; bhajjate sayameva hoặc bhajjati vā attanā attānanti là bhaṅguro, hậu tố gura ở thể bị động hoặc chủ động. Bhijjate sayameva hoặc bhindati vā attānanti là bhidūro, ở đây hậu tố là kūra, có k là chỉ tố. (Nó) không được dùng trong các ví dụ về việc làm vỡ vật khác. Tuy nhiên, một số người muốn (dùng nó) khi đề cập đến ‘‘dosandhakārabhidūro’’. Bhāsati dippatīti là bhāsuro, hậu tố ura. Với hậu tố sara, (thành) bhassaro, do (quy tắc) ‘‘byañjane dīgharassā’’ nên (nguyên âm) được rút ngắn. (Các hậu tố ba thời).

๕๕. กตฺตริ ภูเต กฺตวนฺตุ+กฺตาวี

55. Trong thể chủ động, thời quá khứ, (dùng hậu tố) ktavantu và ktāvī.

ภูเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา กฺตวนฺตุ+กฺตาวี โหนฺติ กตฺตริ. วิชินีติ วิชิตวา วิชิตาวี, กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ. คุณวนฺตุ ทณฺฑิสมํ. หุ=หวเน, อคฺคึ อหวีติ หุตวา หุตาวี, หุตาวินี หุตวานี. ‘‘ภูเต’’ติ ยาว ‘‘อาหารตฺถา’’ติ อธิกาโร.

Từ một động từ căn hiện hữu trong nghĩa quá khứ, các hậu tố ktavantu và ktāvī được dùng trong thể chủ động. Vijinīti là vijitavā vijitāvī, do có chỉ tố k nên không có sự tăng âm. (Biến cách) giống như guṇavantu và daṇḍī. Hu= trong nghĩa là cúng dường; aggiṃ ahavīti là hutavā hutāvī, hutāvinī hutavānī. Quy tắc điều hành ‘‘Bhūte’’ có hiệu lực cho đến ‘‘āhāratthā’’.

๕๖. กฺโต ภาวกมฺเมสุติ

56. Kta (được dùng) trong nghĩa vô nhân xưng (bhāva) và bị động (kamma).

ภาเว กมฺเม จ ภูเต กฺโต โหติ. อสนํ อาสิตํ ภวตา, ญิ. กรียิตฺถาติ กโต กโฏ ภวตา, ‘‘คมาทิรานํ’’ ตฺยาทินา รโลโป. เอว+มุปริปิ.

Trong nghĩa vô nhân xưng và bị động ở thời quá khứ, kta được dùng. Asanaṃ āsitaṃ bhavatā, (hậu tố) ñi. Karīyitthāti là kato kaṭo bhavatā, do (quy tắc) ‘‘gamādirānaṃ’’ v.v... nên ra bị xóa. Tương tự cho các trường hợp khác cũng vậy.

๕๗. กตฺตริ จา+รมฺเภ

57. Và trong thể chủ động, (khi có nghĩa) bắt đầu.

กฺริยารมฺเภ กตฺตริกฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ, ปกรีติ ปกโต ภวํ กฏํ. ปกรียิตฺถาติ ปกโต กโฏ ภวตา. ปสุปีติ [Pg.286] ปสุตฺโต ภวํ. ปสุปียิตฺถาติ ปสุตฺตํ ภวตา, ปรรูปํ.

Khi bắt đầu hành động, biến tố kta được dùng ở tác động cách và (các biến tố khác) tùy theo trường hợp. (Ví dụ:) pakarīti (anh ấy bắt đầu làm) thành pakato bhavaṃ kaṭaṃ (ngài đã bắt đầu làm chiếc chiếu). Pakarīyittha (chiếc chiếu được bắt đầu làm bởi ngài) thành pakato kaṭo bhavatā. Pasupīti (anh ấy bắt đầu ngủ) thành pasutto bhavaṃ (ngài đã bắt đầu ngủ). Pasupīyitthāti pasuttaṃ bhavatā (việc ngủ được bắt đầu bởi ngài), (đây là) dị hóa theo phụ âm sau.

๕๘. ฐา+ส วส สิลิส สี รุห ชร ชนีหิ

58. Từ các động từ căn ṭhā, āsa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, và janī.

ฐาทีหิ กตฺตริ กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. อุปฏฺฐาสีติ อุปฏฺฐีโต ภวํ คุรุํ. อุปฏฺฐียิตฺถาติ อุปฏฺฐิโต คุรุ โภตา, ‘‘ฐาสฺสี’’ติ ฐาสฺส อิ. เอวํ อุปาสีติ อุปาสิโต. อุปาสียิตฺถาติ อุปาสิโต. ‘‘ญิ พฺยญฺชนสฺสา’’ติ ญิ. อนุวุสิ อนุวุสียิตฺถาติ วา อนุวุสีโต. ‘‘อสฺสู’’ติ อสฺส อุกาโร. อาปุพฺโพ สิลิส=อาลิงฺคเน, อาสิเลสิ อาสิเลสียิตฺถาติ วา อาสิลิฏฺโฐ. ‘‘สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ’’ติ เฐ ปรรูปํ ปฐมกฺขรญฺจ. อธิสยิ อธิสียิตฺถาติ วา อธิสยิโต ขโฏปิกํ ภวํ, อธิสยิตา ขโฏปิกา โภตา. เอวํ อารุหิ อารุหียิตฺถาติ วา อารุฬฺโห รุกฺขํ ภวํ, อารุฬฺโห รุกฺโข โภตา, ‘‘รุหาทีหิ โห ฬ จา’’ติ ตสฺส หกาโร ปุพฺพหการสฺส จ โฬ. อนุชีริ อนุชีรียิตฺถาติ วา อนุชิณฺโณ วสลึ ภวํ, อนุชิณฺณา วสลี โภตา, ‘‘ตราทีหิ ริณฺโณ’’ติ กฺตสฺส ริณฺณาเทโส ‘‘รานุพนฺเธ’’ตฺยาทินา อรภาคสฺส โลโป จ. อนฺวชายิ อนฺวชายิตฺถาติ วา อนุชาโต มาณวโก มาณวิกํ, อนุชาตา มาณวิกา มาณวเกน, ‘‘ชนิสฺสา’’ติ นสฺส อา.

Sau các động từ căn ṭhā v.v..., biến tố kta được dùng ở tác động cách và (các biến tố khác) tùy theo trường hợp. (Ví dụ:) Upaṭṭhāsīti (ngài đã hầu hạ) thành upaṭṭhīto bhavaṃ guruṃ (ngài là người đã hầu hạ vị thầy). Upaṭṭhīyitthāti (vị thầy được hầu hạ bởi ngài) thành upaṭṭhito guru bhotā; theo quy tắc ‘ṭhāssa ī’, (ā) của ṭhā thành i. Tương tự, upāsīti (ngài đã ngồi gần) thành upāsito. Upāsīyitthāti thành upāsito. ‘Ñi byañjanassā’ti ñi. Anuvusi hoặc anuvusīyitthāti (đã sống theo) thành anuvusīto. Theo quy tắc ‘assū’, a của (vasa) thành u. Động từ căn silisa có nghĩa là ‘ôm lấy’ khi đi trước bởi ā; āsilesi hoặc āsilesīyitthāti (đã ôm lấy) thành āsiliṭṭho. Theo quy tắc ‘sānantarassa tassa ṭho’, (ta) thành ṭha, rồi dị hóa theo phụ âm sau và chữ cái đầu. Adhisayi hoặc adhisīyitthāti (đã nằm trên) thành adhisayito khaṭopikaṃ bhavaṃ (ngài là người đã nằm trên giường), adhisayitā khaṭopikā bhotā (chiếc giường đã được nằm lên bởi ngài). Tương tự, āruhi hoặc āruhīyitthāti (đã trèo lên) thành āruḷho rukkhaṃ bhavaṃ (ngài là người đã trèo lên cây), āruḷho rukkho bhotā (cây đã được trèo lên bởi ngài); theo quy tắc ‘ruhādīhi ho ḷa cā’, ta thành ha và ha đứng trước thành ḷa. Anujīri hoặc anujīrīyitthāti (đã sống theo) thành anujiṇṇo vasaliṃ bhavaṃ (ngài là người đã sống theo người phụ nữ hạ tiện), anujiṇṇā vasalī bhotā (người phụ nữ hạ tiện đã được sống theo bởi ngài); theo quy tắc ‘tarādīhi riṇṇo’, kta được thay thế bằng riṇṇa, và theo quy tắc ‘rānubandhe’ v.v..., phần ara bị xóa bỏ. Anvajāyi hoặc anvajāyitthāti (đã sinh ra theo) thành anujāto māṇavako māṇavikaṃ (cậu bé đã sinh ra theo cô bé), anujātā māṇavikā māṇavakena (cô bé đã được sinh ra theo bởi cậu bé); theo quy tắc ‘janissā’, na thành ā.

๕๙. คมนตฺถา+กมฺมกา+ธาเร จ

59. Từ các động từ căn có nghĩa là đi, các động từ căn bất cập vật, và cũng trong ý nghĩa vị trí cách.

คมนตฺถโต [Pg.287] อกมฺมกโต จ กฺริยตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ กตฺตริ จ ยถาปตฺตญฺจ. ยา=ปาปุณเน, ยาตวนฺโต อสฺมินฺติ ยาตํ ฐานํ. ยาตวนฺโต ยาตา, ยานํ ยาตํ. เอตฺถ สนฺตมฺปิ กมฺมํ อนิจฺฉิตํ. ยายิตาติ ยาโต ปโถ. ‘‘เย คตฺยตฺถา, เต พุทฺธฺยตฺถา. เย พุทฺธฺยตฺถา, เต คตฺยตฺถา’’ติ วุตฺตตฺตา ตถลกฺขณํ ยาถาวโต อาคโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต อิติปิ โหติ. อาสิตวนฺโต อสฺมินฺติ อาสิตํ. อาสิตวนฺโต อาสิตา. อาสน+มาสิตํ.

Sau các động từ căn có nghĩa là đi và các động từ căn bất cập vật, biến tố kta được dùng trong ý nghĩa vị trí cách, và cũng trong tác động cách, và (các biến tố khác) tùy theo trường hợp. (Ví dụ:) Động từ căn yā có nghĩa là ‘đạt đến’; yātavanto asmiṃ (họ đã đi trong đó) thành yātaṃ ṭhānaṃ (nơi đã được đi đến). Yātavanto (những người đã đi) thành yātā (họ đã đi). Yānaṃ (sự đi) thành yātaṃ. Ở đây, ngay cả khi có đối tượng, nó cũng không được chủ ý. Yāyitāti (nó đã được đi) thành yāto patho (con đường đã được đi qua). Vì có câu nói rằng: ‘Những gì có nghĩa là đi, thì có nghĩa là biết. Những gì có nghĩa là biết, thì có nghĩa là đi’, do đó từ tathāgato cũng có nghĩa là tathalakkhaṇaṃ yāthāvato āgato abhisambuddho (Đấng đã đến, đã hoàn toàn giác ngộ bản chất chân thật như nó là). Āsitavanto asmiṃ (họ đã ngồi trong đó) thành āsitaṃ. Āsitavanto (những người đã ngồi) thành āsitā. Āsanaṃ (sự ngồi) thành āsitaṃ.

๖๐. อาหารตฺถา

60. Từ các động từ căn có nghĩa là ăn uống.

อชฺโฌหารตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. ภุตฺตวนฺโต+สฺมินฺติ ภุตฺตํ. เอวํ ปีตํ, ‘‘คาปาน+มี’’ติ อี. ภุญฺชนํ ภุตฺตํ ปานํ ปีตํ. ภุญฺชียิตฺถาติ ภุตฺโต โอทโน. เอวํ ปีตํ อุทกํ. อกตฺตตฺถํ ภินฺนโยคกรณํ. พหุลาธิการา กตฺตริปิ ‘‘อปิวึสูติ ปีตา คาโว’’ติ โหเตว. สิท=ปาเก, ปสฺสิชฺชีติ ปสฺสนฺโน, ‘‘คมนตฺถ’’ ทินา กฺโต, ‘‘ภิทา’’ ทินา ตสฺส โน ปรรูปญฺจ. อมญฺญิตฺถาติ มโต. อิจฺฉียิตฺถาติ อิฏฺโฐ. อพุชฺฌิตาติ พุทฺโธ, ‘‘โธ ธหเภหี’’ติ ตสฺส โธ. ปูชียิตฺถาติ ปูชิโต, จุราทิตฺตา ณิ. เอวํ สีลียิตฺถาติ สีลิโต. รกฺขียิตฺถาติ รกฺขิโต. ขมียิตฺถาติ ขนฺโต, มสฺส นิคฺคหีตํ. อกฺโกจฺฉียิตฺถาติ อกฺกุฏฺโฐ, อาสฺส รสฺโส. รุส=โรเส, อโรสีติ รุฏฺโฐ, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กตฺตริ กฺโต. ญิมฺหิ รุสิโต. หร=หรเณ, อภิ+ วิ+อาปุพฺโพ[Pg.288], อภิพฺยาหรียิตฺถาติ อภิพฺยาหโฏ. ทย=ทานคติหึสาทาเนสุ, อทยียิตฺถาติ ทยิโต. หส=อาลิกฺเย, อหสีติ หฏฺโฐ. กามียิตฺถาติ กนฺโต, ‘‘ณิณาปีนํ เตสู’’ติ เอตฺถ ‘‘ณิณาปีนํ’’ติ โยควิภาคา จุราทิณิโลโป. สํยมีติ สํยโต. นญปุพฺโพ, น มรีติ อมโต, นญสมาเส นสฺส โฏ.

Sau các động từ căn có nghĩa là ăn uống, biến tố kta được dùng trong ý nghĩa vị trí cách và (các biến tố khác) tùy theo trường hợp. (Ví dụ:) Bhuttavanto asmiṃ (họ đã ăn trong đó) thành bhuttaṃ. Tương tự, pītaṃ (đã uống); theo quy tắc ‘gāpānam ī’, (ā) thành ī. Bhuñjanaṃ (sự ăn) thành bhuttaṃ, pānaṃ (sự uống) thành pītaṃ. Bhuñjīyitthāti (nó đã được ăn) thành bhutto odano (cơm đã được ăn). Tương tự, pītaṃ udakaṃ (nước đã được uống). Việc lập một quy tắc riêng là để chỉ ý nghĩa không phải tác động cách. Do quyền hạn của từ bahula, nó cũng xảy ra ở tác động cách, ví dụ: ‘apiviṃsūti pītā gāvo’ (những con bò đã uống). Sida có nghĩa là ‘nấu chín’; passijjīti (nó đã được nấu chín) thành passanno; theo quy tắc ‘gamanattha’ v.v..., biến tố kta được dùng; theo quy tắc ‘bhidā’ v.v..., ta của nó thành na và có sự dị hóa theo phụ âm sau. Amaññitthāti (nó đã được nghĩ) thành mato. Icchīyitthāti (nó đã được mong muốn) thành iṭṭho. Abujjhitāti (ngài đã được giác ngộ) thành buddho; theo quy tắc ‘dho dhahabhehī’, ta của nó thành dha. Pūjīyitthāti (ngài đã được tôn kính) thành pūjito; do thuộc nhóm curādi, có biến tố ṇi. Tương tự, sīlīyitthāti thành sīlito. Rakkhīyitthāti thành rakkhito. Khamīyitthāti (nó đã được tha thứ) thành khanto; ma thành niggahīta. Akkocchīyitthāti (ngài đã bị mắng nhiếc) thành akkuṭṭho; ā được rút ngắn. Rusa có nghĩa là ‘giận dữ’; arosīti (ngài đã giận dữ) thành ruṭṭho; theo quy tắc ‘gamanatthā’ v.v..., kta được dùng ở tác động cách. Khi có ṇi, thành rusito. Hara có nghĩa là ‘mang đi’, đi trước bởi abhi, vi, ā; abhibyāharīyitthāti (nó đã được thốt ra) thành abhibyāhaṭo. Daya có nghĩa là ‘cho, đi, làm hại, lấy’; adayīyitthāti (ngài đã được cho) thành dayito. Hasa có nghĩa là ‘vui mừng’; ahasīti (ngài đã vui mừng) thành haṭṭho. Kāmīyitthāti (ngài đã được ham muốn) thành kanto; ở đây, do sự phân chia quy tắc ‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’ thành ‘ṇiṇāpīnaṃ’, ṇi của nhóm curādi bị xóa bỏ. Saṃyamīti (ngài tự chế) thành saṃyato. Đi trước bởi naña; na marīti (không chết) thành amato (bất tử); trong hợp từ naña, na thành a.

กฏฺฐํ ทุกฺขํ อาปนฺโนติ ผลภูเต ทุกฺเข กฏฺฐสทฺทสฺส วตฺตนโต ผลสฺส ภาวิตฺตา ภูเตเยว กฺโต. กส=คติหึสาวิเลขเนสุ, อกสิ=หึสีติ กฏฺฐํ.

Kaṭṭhaṃ có nghĩa là ‘đã đạt đến sự đau khổ’. Do từ kaṭṭha được dùng để chỉ sự đau khổ vốn là kết quả, và do kết quả đã xảy ra, nên biến tố kta được dùng trong thì quá khứ. Động từ căn kasa có nghĩa là ‘đi, làm hại, cày bừa’; akasi hay hiṃsīti (đã làm hại) thành kaṭṭhaṃ.

๑๕๐. ภิทาทิโต โน กฺต+กฺตวนฺตูนํ

150. Sau nhóm động từ căn bhidādi, na thay thế cho kta và ktavantu.

ภิทาทีหิ ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โน โหติ. อากติคโณ+ยํ. ‘‘กฺโต ภาวกมฺเมสู’’ติ กมฺเม อุปริ สพฺพตฺถ กฺโต. ภิชฺชิตฺโถติ ภินฺโน, ตสฺส เน ปรรูปํ. อภินฺทีติ ภินฺนวา, ‘‘กตฺตริ ภูเต’’ จฺจาทินา กฺตวนฺตุ. เอว+มุปริปิ. ฉิชฺชิตฺถาติ ฉินฺโน. อฉินฺทีติ ฉินฺนวา. ฉท=อปวารเณ, ฉาทียิตฺถาติ ฉนฺโน. อฉาทยีติ ฉนฺนวา, จุราทิตฺตา ณิ, ตสฺส ‘‘ณิณาปีนํ เตสู’’ติ เอตฺถ ‘‘ณิ’’ อิติ โยควิภาคา โลโป. ขิท=อสหเน, ขิชฺชีติ ขินฺโน ขินฺนวา, กตฺตริ. เอว+มุปริปิ. อุปฺปชฺชีติ อุปฺปนฺโน อุปฺปนฺนวา. สิท=ปาเก, อสิชฺชีติ สินฺโน สินฺนวา. สท=วิสรณคตฺย วสาทนาทาเนสุ, สิทีติ สนฺโน สนฺนวา. ปีนีติ ปีโน ปีนวา. สู=ปสเว, สูนีติ สูโน. ปสวีติ สูนวา. ที=ขเย, ทียีติ ทีโน ทีนวา. ฑี+ลี=อากาสคมเน, ฑียีติ ฑีโน ฑีนวา. ลียิ [Pg.289] เลยิ อลียีติ ลีโน ลีนวา. อลุยีติ ลูโน ลูนวา.

Sau các động từ căn thuộc nhóm bhidādi, na thay thế cho kta và ktavantu. Đây là một nhóm được xác định bằng cách liệt kê. Theo quy tắc ‘Kto bhāvakammesu’, biến tố kta được dùng trong thụ động cách ở tất cả các trường hợp trên. (Ví dụ:) Bhijjitthoti (nó đã bị bẻ gãy) thành bhinno; ta của nó thành na và có sự dị hóa theo phụ âm sau. Abhindīti (ngài đã bẻ gãy) thành bhinnavā; theo quy tắc ‘kattari bhūte’ v.v..., biến tố ktavantu được dùng. Tương tự cho các trường hợp trên. Chijjitthāti (nó đã bị cắt đứt) thành chinno. Achindīti (ngài đã cắt đứt) thành chinnavā. Chada có nghĩa là ‘che đậy’; chādīyitthāti (nó đã được che đậy) thành channo. Achādayīti (ngài đã che đậy) thành channavā; do thuộc nhóm curādi, có biến tố ṇi, và ṇi này bị xóa bỏ do sự phân chia quy tắc ‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’ thành ‘ṇi’. Khida có nghĩa là ‘không chịu đựng được’; khijjīti (đã bị phiền não) thành khinno, khinnavā, ở tác động cách. Tương tự cho các trường hợp trên. Uppajjīti (đã sanh ra) thành uppanno, uppannavā. Sida có nghĩa là ‘nấu chín’; asijjīti (đã được nấu chín) thành sinno, sinnavā. Sada có nghĩa là ‘lan rộng, đi, chìm xuống, lấy’; sidīti (đã chìm xuống) thành sanno, sannavā. Pīnīti (đã mập) thành pīno, pīnavā. Sū có nghĩa là ‘sinh sản’; sūnīti (đã sinh) thành sūno. Pasavīti (đã sinh) thành sūnavā. Dī có nghĩa là ‘hao mòn’; dīyīti (đã hao mòn) thành dīno, dīnavā. Ḍī và lī có nghĩa là ‘bay trên trời’; ḍīyīti (đã bay) thành ḍīno, ḍīnavā. Līyi, leyi, alīyīti (đã bám vào) thành līno, līnavā. Aluyīti (đã cắt) thành lūno, lūnavā.

๑๕๑. ทาตฺวิ+นฺโน

151. Sau động từ căn dā, (kta và ktavantu) thành inna.

ทาโต กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส อินฺโน โหติ. อทายิตฺถาติ ทินฺโน. อทฺทีติ ทินฺนวา.

Sau động từ căn dā, inna thay thế cho kta và ktavantu. (Ví dụ:) Adāyitthāti (nó đã được cho) thành dinno. Addīti (ngài đã cho) thành dinnavā.

๑๕๒. กิราทีหิ โณติ

152. Sau nhóm động từ căn kirādi, (kta và ktavantu) thành ṇa.

โณ. อุปริ สพฺพตฺถ กฺต+กฺตวนฺตูนํติ โยเชตพฺพํ. กิร=วิกิรเณ, อกิรียิตฺถาติ กิณฺโณ. อกิรีติ กิณฺณวา. อปุรีติ ปุณฺโณ ปุณฺณวา. อขียิตฺถาติ ขีโณ. อขียีติ ขีณวา.

Ṇa. Ở trên, cần được kết hợp với ‘kta và ktavantu’ ở mọi nơi. (Ví dụ:) Kira có nghĩa là ‘rải ra’; akirīyitthāti (nó đã được rải ra) thành kiṇṇo. Akirīti (ngài đã rải ra) thành kiṇṇavā. Apurīti (ngài đã làm đầy) thành puṇṇo, puṇṇavā. Akhīyitthāti (nó đã bị hủy diệt) thành khīṇo. Akhīyīti (ngài đã hủy diệt) thành khīṇavā.

๑๕๓. ตราทีหิ ริณฺโณติ

153. Sau nhóm động từ căn tarādi, (kta và ktavantu) thành riṇṇa.

ตสฺส ริณฺโณ. รกาโร อนฺตสราทิโลปตฺโถ. อตรีติ ติณฺโณ ติณฺณวา. อชีรีติ ชิณฺโณ ชิณฺณวา. ปริจียิตฺถาติ จิณฺโณ. ปริจียีติ จิณฺณวา. เอตฺถ จิสฺส วิกปฺปวิธานตฺตา ปน ปริจิต+อุปจิตาทโยปิ สิทฺธา เอว.

Riṇṇa thay thế cho nó (kta). Chữ r có mục đích xóa bỏ nguyên âm cuối và phụ âm đầu (của động từ căn). (Ví dụ:) Atarīti (ngài đã vượt qua) thành tiṇṇo, tiṇṇavā. Ajīrīti (ngài đã già) thành jiṇṇo, jiṇṇavā. Paricīyitthāti (nó đã được tích lũy) thành ciṇṇo. Paricīyīti (ngài đã tích lũy) thành ciṇṇavā. Tuy nhiên, ở đây, vì quy tắc cho động từ căn ci là tùy chọn, nên các dạng như paricita, upacita v.v... cũng được hình thành.

๑๕๔. โค ภญฺชาทีหิติ

154. Nhóm động từ căn bhañjādi được gọi là gha.

ภญฺชาทิโต ตสฺส ค โหติ. อภญฺชีติ ภคฺโค ภคฺควา. ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กตฺตริ กฺตปจฺจเย ตสฺส อิมินา คกาเร ปรรูปํ นิคฺคหีตโลโป จ. ลค=สงฺเค, อลคีติ ลคฺโค ลคฺควา. มุชฺช=มุชฺชเน, นิมุชฺชีติ นิมุคฺโค นิมุคฺควา, เอตฺถ สํโยคาทิโลโป. วีช+ภยจลเนสุ, สํปุพฺโพ, สํวิชฺชีติ สํวิคฺโค สํวิคฺควา.

Sau (căn) bhañj v.v... ta (của kta) biến thành ga. (Ví dụ:) abhañji (nó đã bẻ gãy) thành bhaggo, bhaggavā. Do sūtra “gamanatthā...” v.v... trong tác động cách (kattari), đối với tiếp vị ngữ kta, ta của nó biến thành ga bởi sūtra này, rồi đồng hóa (pararūpa) và xóa bỏ niggahīta. (Căn) laga = dính mắc, alagi thành laggo, laggavā. (Căn) mujja = chìm, nimujji thành nimuggo, nimuggavā, ở đây có sự xóa bỏ phụ âm đầu của cụm phụ âm (saṃyogādilopo). (Căn) vīja = trong nghĩa sợ hãi và rung động, có tiếp đầu ngữ saṃ, saṃvijji thành saṃviggo, saṃviggavā.

๑๕๕. สุสา โขติ

155. Sau (căn) sus, (ta) biến thành kha.

สุสโต [Pg.290] ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โข โหติ. สุส=โสเส. สุสฺสีติ สุกฺโข สุกฺขวา.

Sau (căn) sus, ta của các (tiếp vị ngữ) kta và ktavantu biến thành kha. (Căn) susa = làm khô. (Ví dụ:) sussīti thành sukkho, sukkhavā.

๑๕๖. ปจา โก

156. Sau (căn) pac, (ta) biến thành ka.

ปจา ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โก โหติ. ปจฺจีติ ปกฺโก. ปจีติ ปกฺกวา.

Sau (căn) pac, ta của các (tiếp vị ngữ) kta và ktavantu biến thành ka. (Ví dụ:) paccīti thành pakko. Pacīti thành pakkavā.

๑๕๗. มุจา วาติ

157. Sau (căn) muc, (ta) biến thành ka một cách tùy chọn.

มุจา ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โก วา โหติ. มุจ=โมจเน, มุจฺจีติ มุกฺโก มุตฺโต. อมุจีติ มุกฺกวา มุตฺตวา. สกฺโก-ติณฺวาทีสุ ‘‘อิ ภี กา’’ ทินา สิทฺธํ. อสกฺขีติ สกฺโก. กฺต+กฺตวนฺตูสุ สตฺโต สตฺตวาตฺเวว โหติ.

Sau (căn) muc, ta của các (tiếp vị ngữ) kta và ktavantu biến thành ka một cách tùy chọn. (Căn) muca = giải thoát, (ví dụ:) muccīti thành mukko, mutto. Amucīti thành mukkavā, muttavā. (Từ) sakko được hình thành trong nhóm tiṇa v.v... bởi sūtra “i bhī kā” v.v... (Ví dụ:) asakkhīti thành sakko. Với (tiếp vị ngữ) kta và ktavantu, (chỉ) có các dạng satto, sattavā.

๑๐๖. มุห+พหานญฺจ เต กานุพนฺเธ+ตฺเว

106. Và của (các căn) muh và bah, (nguyên âm được trường hóa) khi te (tức ta có k-anubandha) theo sau, ngoại trừ tva.

มุห+พหานํ ทุหิสฺส จ ทีโฆ โหติ ตการาโท กานุพนฺเธ ตฺวาน+ตฺวาวชฺชิเต. มุห=เวจิตฺเต, พห+พฺรห+พฺรูห วุทฺธิยํ. มุยฺหิตฺต พยฺหิตฺถาติ มูฬฺโห พาฬฺโห, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา อกมฺมกตฺตา กตฺตริ กฺเต ทีโฆ ‘‘รุหาทีหิ โห ฬ จา’’ติ ตสฺส โห จ หสฺส โฬ จ โหติ. เอวํ คูฬฺโห. ‘‘กานุพนฺเธ+ตฺเว’’ติ ยาว ‘‘สาสสฺส สิส วา’’ ตฺย+ธิกาโร.

Nguyên âm của (các căn) muh, bah, và duh được trường hóa khi (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng ta có k-anubandha theo sau, ngoại trừ tvāna và tvā. (Căn) muha = mê muội, baha, braha, brūha = tăng trưởng. (Ví dụ:) muyhitta, bayhitthāti thành mūḷho, bāḷho. Do sūtra “gamanatthā...” v.v... nên kta ở tác động cách (kattari); (nguyên âm) được trường hóa; do sūtra “ruhādīhi ho ḷa cā” nên ta của nó biến thành ha và ha (của căn) biến thành ḷa. Tương tự, gūḷho. (Quyền chi phối) “kānubandhe atve” kéo dài cho đến sūtra “sāsassa sisa vā”.

๑๐๗. วหสฺสุ+สฺส

107. U của (căn) vah (được trường hóa).

วหสฺส อุสฺส ทีโฆ โหติ เต. วุยฺหิตฺถาติ วูฬฺโห, ‘‘อสฺสู’’ติ อุกาเร อิมินา ทีโฆ.

U của (căn) vah được trường hóa khi te theo sau. (Ví dụ:) vuyhitthāti thành vūḷho. Khi (a) biến thành u (do samprasarana), u này được trường hóa bởi sūtra này.

๑๐๘. ธาสฺส หิ

108. (Căn) dhā biến thành hi.

ธา=ธารเณ+ติมสฺส [Pg.291] หิ โหติ วา เต. นิธียิตฺถาติ นิหิโต. นิทหีติ นิหิตวา นิหิตาวี.

Của (căn) dhā = mang, giữ, hi là (từ) thay thế một cách tùy chọn khi te theo sau. (Ví dụ:) nidhīyitthāti thành nihito. Nidahīti thành nihitavā, nihitāvī.

๑๐๙. คมาทิรานํ โลโป+นฺตสฺส

109. Sự xóa bỏ (âm) cuối của (các căn) gam v.v... và các (căn) tận cùng bằng ra.

คมาทีนํ รการนฺตานญฺจ อนฺตสฺส โลโป โหติ เต. อคมีติ คโต. ขญฺญิตฺถาติ ขโต, กมฺเม. เอวํ หญฺญิตฺถาติ หโต. ตน=วิตฺถาเร, ตญฺญิตฺถาติ ตโต. ยม=อุปรเม, สํยมีติ สญฺญโต, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กตฺตริ กฺโต, ‘‘เย สํสฺสา’’ติ นิคฺคหีตสฺส โญ ปุพฺพรูปญฺจ. เอวํ อรมีติ รโต. กรียิตฺถาติ กโต.

Âm cuối của các (căn) gam v.v... và các (căn) tận cùng bằng ra bị xóa bỏ khi te theo sau. (Ví dụ:) agamīti thành gato. Khaññitthāti thành khato, ở bị động cách (kamme). Tương tự, haññitthāti thành hato. (Căn) tana = kéo dài, taññitthāti thành tato. (Căn) yama = chế ngự, saṃyamīti thành saññato; do sūtra “gamanatthā...” v.v... nên kta ở tác động cách (kattari); do sūtra “ye saṃssā” nên niggahīta biến thành ña và đồng hóa. Tương tự, aramīti thành rato. Karīyitthāti thành kato.

๑๑๐. วจาทีนํ วสฺสุ+ฏ วา

110. Va của (các căn) vac v.v... biến thành uṭa một cách tùy chọn.

วจาทีนํ วสฺส อุฏ วา โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. วุจฺจิตฺถาติ อุตฺตํ. อสฺส อุ วุตฺตํ, อุภยตฺถ ปรรูปํ. วส=นิวาเส, วสนํ อวสิ วสึสุ เอตฺถาติ วา อุตฺถํ วุตฺถํ, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กฺโต, ‘‘สาส วส สํส สํสา โถ’’ติ ตสฺส โถ.

Va của (các căn) vac v.v... biến thành uṭa một cách tùy chọn khi (tiếp vị ngữ) có k-anubandha theo sau, ngoại trừ tva. (Ví dụ:) vuccitthāti thành uttaṃ. A của nó (biến thành) u, (dạng là) vuttaṃ, trong cả hai trường hợp đều có sự đồng hóa. (Căn) vasa = trú ngụ, vasanaṃ avasi vasiṃsu etthāti thành utthaṃ hoặc vutthaṃ; do sūtra “gamanatthā...” v.v... nên (dùng) kta; do sūtra “sāsa vasa saṃsa saṃsā tho” nên ta của nó biến thành tha.

๑๑๒. วทฺธสฺส วา

112. Của (căn) vaddh, một cách tùy chọn.

วทฺธสฺส อสฺส วา อุ โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. อวทฺธีติ วุทฺโธ วทฺโธ, กตฺตริ กฺเต ‘‘โธ ธ+หเภหี’’ติ ตสฺส โธ, ตติยกฺขรโท จ สํโยคาทิโลโป จ. วุตฺตีติ ‘‘สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต’’ติ โยควิภาคา อสฺส อุ. วตฺตีติปิ ยถาลกฺขณํ.

A của (căn) vaddh biến thành u một cách tùy chọn khi (tiếp vị ngữ) có k-anubandha theo sau, ngoại trừ tva. (Ví dụ:) avaddhīti thành vuddho, vaddho; kta ở tác động cách (kattari); do sūtra “dho dha+habhehī” nên ta của nó biến thành dha, và có sự hữu thanh hóa âm đầu và xóa bỏ phụ âm đầu của cụm phụ âm. (Dạng) vutti có a biến thành u do sự phân chia sūtra (yogavibhāga) “sabbādayo vuttimatte”. (Dạng) vatti cũng (được hình thành) theo quy luật tương ứng.

๑๑๓. ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยี

113. Ya của (căn) yaj biến thành ṭi và yī.

ยชสฺส [Pg.292] ยสฺส ฏิ+ยี โหนฺติ กานุพนฺเธ อตฺเว. ยชนํติ กฺโต, ‘‘ปุจฺฉาทิโต’’ติ ตสฺส เฐ ปรรูปาทิมฺหิ กเต อิฏฺฐํ ยิฏฺฐํ.

Ya của (căn) yaj biến thành ṭi và yī khi (tiếp vị ngữ) có k-anubandha theo sau, ngoại trừ tva. (Ví dụ:) yajanaṃ, (dùng) kta; do sūtra “pucchādito” nên ta của nó biến thành ṭha; sau khi thực hiện đồng hóa v.v..., (ta có các dạng) iṭṭhaṃ, yiṭṭhaṃ.

๑๑๔. ฐาสฺสิ

114. (Căn) ṭhā biến thành i.

ฐาสฺส อิ โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. อฏฺฐาสีติ ฐิโต.

(Căn) ṭhā biến thành i khi (tiếp vị ngữ) có k-anubandha theo sau, ngoại trừ tva. (Ví dụ:) aṭṭhāsi thành ṭhito.

๑๑๕. คา+ปาน+มี

115. (Các căn) gā, pā, mā biến thành ī.

คา+ปาน+มี โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. คานํ คีตํ. ปานํ ปีตํ. พหุลาธิการา ปิตฺวา.

(Các căn) gā, pā, mā biến thành ī khi (tiếp vị ngữ) có k-anubandha theo sau, ngoại trừ tva. (Ví dụ:) gānaṃ thành gītaṃ. Pānaṃ thành pītaṃ. Do quyền chi phối của bahula (đa dạng), (có dạng) pitvā.

๑๑๖. ชนิสฺสา

116. (Âm cuối) của (căn) jan biến thành ā.

ชนิสฺส อา โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. อชนีติ ชาโต, ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ อนฺตสฺส อา โหติ.

(Âm cuối) của (căn) jan biến thành ā khi (tiếp vị ngữ) có k-anubandha theo sau, ngoại trừ tva. (Ví dụ:) ajani thành jāto; do sūtra “chaṭṭhiyantassa” nên ā thay thế cho âm cuối.

๑๑๗. สาสสฺส สิส วา

117. (Căn) sās biến thành sisa một cách tùy chọn.

สาสสฺส สิส โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. สาสนํติ กฺโต, ตสฺส ‘‘สาส วส สํส สสา โถ’’ติ เถ ปรรูปํ ปฐมกฺขโร จ, ‘‘ต+ถ+น+รา’’ ทินา ตสฺส โฏ. ถสฺส โฐ, สิฏฺฐํ. อญฺญตฺร สตฺถํ. ‘‘คุหาทีหิ ยก’’ อิติ ยกปจฺจเย สาสียตีติ สิสฺโส. อุมฺหิ สาสิโย.

(Căn) sās biến thành sisa khi (tiếp vị ngữ) có k-anubandha theo sau, ngoại trừ tva. (Ví dụ:) sāsanaṃ, (dùng) kta; ta của nó (biến thành) tha do sūtra “sāsa vasa saṃsa sasā tho”, có sự đồng hóa và (biến đổi) âm đầu; do sūtra “ta+tha+na+rā” v.v... tha của nó biến thành ṭha, (thành) siṭṭhaṃ. Trường hợp khác là satthaṃ. Do sūtra “Guhādīhi yaka”, với tiếp vị ngữ yaka, sāsīyati thành sisso. Với (tiếp vị ngữ) u, (thành) sāsiyo.

๑๔๐. สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ

140. Sau sa không có khoảng cách, ta biến thành ṭha.

สการนฺตา กฺริยตฺถา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ. ตุสฺสีติ ตุฏฺโฐ, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กฺเต อิมินา ตสฺส เฐ [Pg.293] ปรรูปาทิ. เอวํ ตุฏฺฐวา. ตพฺพ+กฺตีสุ โตสนํ ตุฏฺฐพฺพํ, ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ โอการาภาโว. เอวํ ตุฏฺฐิ, กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ.

Sau động từ tận cùng bằng 'sa', 'ta' của nó được biến đổi thành 'ṭha'. Ví dụ: 'tussīti' thành 'tuṭṭho', theo quy tắc 'gamanatthā...' với 'kta', 'ta' của nó được biến đổi thành 'ṭha' theo quy tắc này, sau đó là đồng hóa phụ âm v.v. Tương tự 'tuṭṭhavā'. Trong các trường hợp 'tabba' và 'kti', 'tosanaṃ' thành 'tuṭṭhabbaṃ', theo quy tắc 'aññatrāpī' nên không có nguyên âm 'o'. Tương tự 'tuṭṭhi', do có 'ka' là anubandha nên không có sự tăng trưởng (vuddhi).

๑๔๑. กสสฺสิ+ม จ วา

141. (Sau) 'kas', (ta được biến đổi thành ṭha) và 'ima' (được thêm vào) một cách tùy chọn.

กสสฺมา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ กสสฺส วา อิม จ. กสียิตฺถาติ กิฏฺฐํ. กิฏฺฐาทึ วิย ทุปฺปสุํ, กมฺเม กฺโต. อิมาภาเว กฏฺฐํ, อกฏฺฐปากิมํ สาลึ.

Sau 'kas', 'ta' của nó được biến đổi thành 'ṭha', và 'ima' được thêm vào một cách tùy chọn cho 'kas'. Ví dụ: 'kasīyitthāti' thành 'kiṭṭhaṃ'. Ví dụ: 'kiṭṭhādiṃ viya duppasuṃ' (khó sinh như ruộng đã cày), ở thể bị động với 'kta'. Khi không có 'ima', nó trở thành 'kaṭṭhaṃ', ví dụ: 'akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ' (lúa chín không cần cày).

๑๔๒. ธสฺโต+ตฺรสฺตา

142. 'Dhasto' và 'otrasto' (là những từ được hình thành bất định).

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. ธํส+ธํสเน, ธํสียิตฺถาติ ธสฺโต, พินฺทุโลโป. อุตฺรสีติ โอตฺรสฺโต.

Những từ này được hình thành bất định. Từ căn 'dhaṃs' (phá hủy), 'dhaṃsīyitthāti' thành 'dhasto', bindu bị lược bỏ. 'Utrasīti' thành 'otrasto'.

๑๔๓. ปุจฺฉาทิโต

143. Sau 'pucch', v.v.

ปุจฺฉาทีหิ ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ. ปุจฺฉียิตฺถาติ ปุฏฺโฐ. ภชฺช=ปาเก, ภชียิตฺถาติ ภฏฺโฐ, สํโยคาทิโลโป. ยชิตฺถาติ ยิฏฺโฐ, ‘‘ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยี’’ติ ยิ.

Sau các động từ như 'pucch', v.v., 'ta' của nó được biến đổi thành 'ṭha'. Ví dụ: 'pucchīyitthāti' thành 'puṭṭho'. Từ căn 'bhajj' (nấu), 'bhajīyitthāti' thành 'bhaṭṭho', phụ âm đầu của cụm phụ âm bị lược bỏ. 'Yajitthāti' thành 'yiṭṭho', theo quy tắc 'yajassa yassa ṭi+yī', 'ya' biến thành 'yi'.

๑๔๔. สาส วส สํส สสา โถ

144. (Sau) 'sās', 'vas', 'saṃs', 'sas', ('ta' biến thành) 'tha'.

เอเตหิ ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ถ โหติ. สาสนํ สาสียิตฺถาติ วา สตฺถํ. วสนํ วุตฺถํ, ‘‘อสฺสู’’ติ อุ. ปสํสนํ ปสํสียิตฺถาติ วา ปสตฺถํ. สส=คติ+หึสา+ปาณเนสุ, สสนํ คมนํ หึสนํ ชีวนญฺจ สตฺถํ. อนุสาสียิตฺถาติ อนุสิฏฺโฐ, ตฺถสฺส ฏฺโฐ.

Sau những (động từ) này, 'ta' của nó được biến đổi thành 'tha'. Ví dụ: 'sāsanaṃ' hoặc 'sāsīyitthāti' thành 'satthaṃ'. 'Vasanaṃ' thành 'vutthaṃ', theo quy tắc 'assū', 'a' biến thành 'u'. 'Pasaṃsanaṃ' hoặc 'pasaṃsīyitthāti' thành 'pasatthaṃ'. Từ căn 'sas' (đi, làm hại, sống), 'sasanaṃ' (sự đi, sự làm hại, và sự sống) thành 'satthaṃ'. 'Anusāsīyitthāti' thành 'anusiṭṭho', 'ttha' biến thành 'ṭṭha'.

๑๔๕. โธ ธ+ห+เตหิ

145. ('Ta' biến thành) 'dha' sau (các động từ tận cùng bằng) 'dha', 'ha', 'bha'.

ธการ [Pg.294] หการ ภการนฺเตหิ ปรสฺส ตสฺส ธ โหติ. วทฺธิตฺถาติ กมฺเม กฺเต ตสฺส ธการาทิมฺหิ จ ‘‘วทฺธสฺส วา’’ติ อุกาเร กเต สํโยคาทิโลโป, วุทฺโธ. ทุยฺหิตฺถาติ ทุทฺธํ. ลภียิตฺถาติ ลทฺธํ.

Sau các động từ tận cùng bằng 'dha', 'ha', 'bha', 'ta' của nó được biến đổi thành 'dha'. Ví dụ: 'vaddhitthāti', ở thể bị động với 'kta', 'ta' của nó biến thành 'dha', và theo quy tắc 'vaddhassa vā', 'a' biến thành 'u', phụ âm đầu của cụm phụ âm bị lược bỏ, thành 'vuddho'. 'Duyhitthāti' thành 'duddhaṃ'. 'Labhīyitthāti' thành 'laddhaṃ'.

๑๔๖. ทหา โฒ

146. Sau 'dah', ('ta' biến thành) 'ḍha'.

ทหา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฒ โหติ. ทยฺหิตฺถาติ ทฑฺโฒ, ปรรูปาทิมฺหิ กเต ‘‘จตุตฺถทุติเย’’ จฺจาทินา ฑกาโร.

Sau 'dah', 'ta' của nó được biến đổi thành 'ḍha'. Ví dụ: 'dayhitthāti' thành 'daḍḍho', sau khi đồng hóa phụ âm v.v., 'h' biến thành 'ḍa' theo quy tắc 'catutthadutiye...'.

๑๔๗. พหสฺสุ+ม จ

147. (Sau) 'bah', ('a' biến thành) 'u' và ('ma' được thêm vào).

พหา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฒ โหติ พหสฺสุ+ม จ ฒสนฺนิโยเคน. พห+พฺรห+พฺรูห=วุทฺธิยํ. อพหีติ พุฑฺโฒ.

Sau 'bah', 'ta' của nó được biến đổi thành 'ḍha', và 'a' của 'bah' biến thành 'u' và 'ma' được thêm vào cùng với sự biến đổi thành 'ḍha'. Các căn 'bah', 'brah', 'brūh' có nghĩa là tăng trưởng. Ví dụ: 'abahīti' thành 'buḍḍho'.

๑๔๘. รุหาทีหิ โห ฬ จ

148. Sau 'ruh' v.v., ('ta' biến thành) 'ha' và (phụ âm cuối biến thành) 'ḷa'.

รุหาทีหิ ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ห โหติ โฬ จ+นฺตสฺส. อารุหีติ อารุฬฺโห. คุยฺหิตฺถาติ คุฬฺโห. อพหีติ พาฬฺโห. ทฺวีสุ ‘‘มุหพหา’’ ทินา ทีโฆ.

Sau các động từ như 'ruh', v.v., 'ta' của nó được biến đổi thành 'ha', và phụ âm cuối (của động từ) biến thành 'ḷa'. Ví dụ: 'āruhīti' thành 'āruḷho'. 'Guyhitthāti' thành 'guḷho'. 'Abahīti' thành 'bāḷho'. Trong hai trường hợp (sau), nguyên âm được kéo dài theo quy tắc 'muhabahā...'.

๑๔๙. มุหา วาติ

149. Sau 'muh', (biến đổi) một cách tùy chọn.

กฺตตสฺส หกาโร อนฺตสฺส วา โฬ จ. อโมหีติ มุฬฺโห, มุทฺโธ, ตสฺส โธ. (อตีตกาลิกปจฺจยวิธานํ).

'Ta' của 'kta' biến thành 'ha', và phụ âm cuối (của 'muh') biến thành 'ḷa' một cách tùy chọn. Ví dụ: 'amohīti' thành 'muḷho', hoặc 'muddho', 'ta' của nó biến thành 'dha'.

๖๔. นฺโต กตฺตริ วตฺตมาเน

64. 'Nta' (được dùng) ở thể chủ động trong thì hiện tại.

วตฺตมานตฺเถ [Pg.295] วตฺตมานโต กฺริยตฺถา นฺโต โหติ กตฺตริ. ติฏฺฐตีติ ติฏฺฐนฺโต, ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, ‘‘ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา’’ติ ติฐาเทโส. กตฺตริ มาน+นฺต+ตฺยาทิสุ อิมินาว โล.

Với ý nghĩa hiện tại, sau động từ, 'nta' được dùng ở thể chủ động. Ví dụ: 'tiṭṭhatīti' thành 'tiṭṭhanto', theo quy tắc 'kattari lo', 'lo' được dùng, theo quy tắc 'ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā', 'ṭhā' được thay thế bằng 'tiṭṭha'. Ở thể chủ động, với các hậu tố 'māna', 'nta', 'ti', v.v., 'lo' được dùng theo chính quy tắc này.

๖๕. มาโนติ

65. 'Māna' cũng vậy.

กตฺตริ มาโน. ติฏฺฐมาโน.

'Māna' (được dùng) ở thể chủ động. Ví dụ: 'tiṭṭhamāno'.

๖๖. ภาวกมฺเมสุติ

66. Ở thể vô ngôi và thể bị động.

ภาวกมฺเมสุ มาโน. ฐานํ ฐียมานํ. ‘‘กฺโย ภาวกมฺเมสฺว+ปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสู’’ติ ภาเว กมฺเม จ กฺโย. ‘‘กฺยสฺสา’’ติ อีม. ปจียตีติ ปจฺจมา โน. กฺเย ปุพฺพรูปํ.

'Māna' (được dùng) ở thể vô ngôi và thể bị động. Ví dụ: 'ṭhānaṃ' thành 'ṭhīyamānaṃ'. Theo quy tắc 'kyo bhāvakammesva...', ở thể vô ngôi và thể bị động, 'kya' được dùng. Theo quy tắc 'kyassā', 'kya' biến thành 'īma'. 'Pacīyatīti' thành 'paccamāno'. Khi có 'kya', có sự đồng hóa phụ âm trước.

๖๗. เต สฺสปุพฺพา+นาคเต

67. Chúng (tức là 'nta' và 'māna') có 'ssa' đứng trước, ở thì tương lai.

อนาคเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เตนฺตมานา สฺสปุพฺพา โหนฺติ, เล อาสฺส โลโป, ฐสฺสตีติ ฐสฺสนฺโต ฐสฺสมาโน. ฐียิสฺสตีติ ฐียิสฺสมานํ, กฺเย อี, ‘‘ญิพฺยญฺชนสฺสา’’ติ ญิ. อสฺส ตฺยาทิวิสยตฺตา ‘‘อาอีสฺสา’’ ทินา อิญ น โหติ, ออีหิ สหจริตตฺตา สฺสาสฺส. ปจฺจิสฺสตีติ ปจฺจิสฺสมาโน โอทโน. ‘‘รา นสฺส โณ’’ติ เณ ปตฺเต –

Với ý nghĩa tương lai, sau động từ, 'nta' và 'māna' có 'ssa' đứng trước, 'a' của 'ssa' bị lược bỏ. Ví dụ: 'ṭhassatīti' thành 'ṭhassanto', 'ṭhassamāno'. 'Ṭhīyissatīti' thành 'ṭhīyissamānaṃ', khi có 'kya', 'ī' được dùng, theo quy tắc 'ñibyañjanassā', 'ñi' được dùng. Vì 'ssa' này thuộc phạm vi của 'ti' v.v., nên không có 'i' theo quy tắc 'āīssā...', vì 'ssa' này đi cùng với 'a' và 'ī'. 'Paccissatīti' thành 'paccissamāno odano'. Khi quy tắc 'rā nassa ṇo' được áp dụng –

๕,๑๗๒. น นฺต+มาน+ตฺยาทีนํ

5,172. Không (áp dụng) cho 'nta', 'māna', 'ti', v.v.

รนฺตโต [Pg.296] ปเรสํ นฺต+มาน+ตฺยาทีนํ นสฺส โณ น โหติ. กโรตีติ กโรนฺโต กุรุมาโน, ‘‘ตนาทิตฺโว’’ติ โอ.

Sau (động từ) tận cùng bằng 'r', 'n' của 'nta', 'māna', 'ti', v.v. không bị biến đổi thành 'ṇ'. Ví dụ: 'karotīti' thành 'karonto', 'kurumāno', theo quy tắc 'tanāditvo', 'o' được dùng.

๕,๑๗๓. คม ยมิ+สาส ทิสานํ วา จฺฉง

5,173. (Sau) 'gam', 'yam', 'sās', 'dis', ('aṅa' biến thành) 'ccha' một cách tùy chọn.

เอเตสํ วา จฺฉง โหติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ง-นุพนฺธตฺตา อนฺตสฺส โหติ, คจฺฉนฺโต คจฺฉมาโน. ยม=อุปรเม, ยจฺฉนฺโต ยจฺฉมาโน. อิจฺฉนฺโต อิจฺฉมาโน. อาส=อุปเวสเน, อจฺฉนฺโต อจฺฉมาโน, ‘‘พฺยญฺชเน’’จฺจาทินา รสฺโส. ทิส=อติสชฺชเน, ทิจฺฉนฺโต ทิจฺฉมาโน. ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาสทฺทสฺส อญฺญปจฺจเยสุ จ กฺวจิ, อิจฺฉียตีติ อิจฺฉิตพฺพํ, อิจฺฉนํ อิจฺฉา, ‘‘อิตฺถิย+มณา’’ ทินา อปฺปจฺจโย. อิจฺฉิตํ, อิจฺฉิตพฺพํ, อิจฺฉิตุํ. อญฺเญสญฺจ โยควิภาคา, ปเวจฺฉนฺโต.

Đối với những (động từ căn) này, cchaṅa được thế vào một cách tùy chọn khi các tiếp vị ngữ nta, māna, tya... theo sau. Do có anubandha ṅa, (sự biến đổi) xảy ra ở cuối (của động từ căn), (ví dụ) gacchanto, gacchamāno. (Động từ căn) yam trong nghĩa là dừng lại, (có dạng) yacchanto, yacchamāno. (Dạng) icchanto, icchamāno. (Động từ căn) āsa trong nghĩa là ngồi, (có dạng) acchanto, acchamāno, nguyên âm được rút ngắn theo (quy tắc) “byañjane...” v.v. (Động từ căn) disa trong nghĩa là ban cho, (có dạng) dicchanto, dicchamāno. Do là tùy chọn có giới hạn, đôi khi cũng (áp dụng) với các tiếp vị ngữ khác của động từ căn isu, (ví dụ) icchīyati (nên có) icchitabbaṃ, icchanaṃ, icchā, tiếp vị ngữ a theo (quy tắc) “itthiyamaṇā” v.v. (Các dạng khác là) icchitaṃ, icchitabbaṃ, icchituṃ. Và đối với các (động từ căn) khác, do sự phân chia quy tắc, (có dạng) pavecchanto.

๑๗๔. ชร+มราน+มียง

174. (Động từ căn) jara và mara (biến thành) mīyaṅa.

เอเตส+มียง วา โหติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ชียนฺโต. ‘‘ชรสทา’’ ทิจฺจาทินา อีม. ชีรนฺโต. ชียมาโน ชีรมาโน. มียนฺโต มรนฺโต, มียมาโน มรมาโน.

Đối với những (động từ căn) này, mīyaṅa được thế vào một cách tùy chọn khi các tiếp vị ngữ nta, māna, tya... theo sau. (Ví dụ) jīyanto. Theo (quy tắc) “jarasadā”... v.v., (biến thành) īma. (Ví dụ) jīranto. (Tương tự) jīyamāno, jīramāno. (Dạng) mīyanto, maranto; mīyamāno, maramāno.

๑๗๕. ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา

175. (Động từ căn) ṭhā và pā (biến thành) tiṭṭha và piva.

ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา โหนฺติ วา นฺตาทีสุ. ติฏฺฐนฺโต, ติฏฺฐมาโน. ปิวนฺโต ปิวมาโน.

Đối với (động từ căn) ṭhā và pā, tiṭṭha và piva được thế vào một cách tùy chọn khi các (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng nta theo sau. (Ví dụ) tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno. (Và) pivanto, pivamāno.

๑๗๖. คม+วท+ทานํ ฆมฺม+วชฺช+ทชฺชา

176. (Động từ căn) gam, vad, và dā (biến thành) ghamma, vajja, và dajja.

คมาทีนํ [Pg.297] ฆมฺมาทโย วา โหนฺติ นฺตาทีสุ. ฆมฺมนฺโต คจฺฉนฺโต, วชฺชนฺโต วทนฺโต, ทชฺชนฺโต ททนฺโต.

Đối với (động từ căn) gam... v.v., ghamma... v.v. được thế vào một cách tùy chọn khi các (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng nta theo sau. (Ví dụ) ghammanto, gacchanto; vajjanto, vadanto; dajjanto, dadanto.

๑๗๗. กรสฺส โสสฺส กุพฺพ กุรุ กยิรา

177. Đối với (động từ căn) kara cùng với o, (các dạng) kubba, kuru, kayirā (được thế vào).

กรสฺส สโอการสฺส กุพฺพาทโย วา โหนฺติ นฺตาทีสุ. กุพฺพนฺโต กยิรนฺโต กโรนฺโต, เอวํ กุพฺพมาโน อิจฺจาทิ. อญฺญตฺร ‘‘มานสฺส มสฺสา’’ติ มานสฺส มสฺส โลเป กราโณ. ‘‘โสสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา กตฺตริเยว.

Đối với (động từ căn) kara cùng với o, kubba... v.v. được thế vào một cách tùy chọn khi các (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng nta theo sau. (Ví dụ) kubbanto, kayiranto, karonto; tương tự kubbamāno... v.v. Ở trường hợp khác, theo (quy tắc) “mānassa massā”, do sự lược bỏ massa của māna, (có dạng) karāṇo. Do đã được nói là “sossā” (cùng với o), (quy tắc này) chỉ áp dụng trong tác động cách (kattari).

๑๗๘. คหสฺส เฆปฺโป

178. Đối với (động từ căn) gah, (dạng) gheppa (được thế vào).

คหสฺส วา เฆปฺโป โหติ นฺตาทีสุ. เฆปฺปนฺโต เฆปฺปมาโน.

Đối với (động từ căn) gah, gheppa được thế vào một cách tùy chọn khi các (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng nta theo sau. (Ví dụ) gheppanto, gheppamāno.

๑๗๙. โณ นิคฺคหีตสฺส

179. Ṇo (thế cho) niggahīta.

คหสฺส นิคฺคหีตสฺส โณ โหติ, ‘‘มํ วา รุธาทีนํ’’ติ มํ, คณฺหิตพฺพํ, คณฺหิตุํ, คณฺหนฺโต.

Đối với (động từ căn) gah, ṇo thế cho niggahīta, và maṃ (được chèn vào) theo (quy tắc) “maṃ vā rudhādīnaṃ”, (ví dụ) gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto.

๑๓๐. นฺต+มาน+นฺติ+ยิ+ยุํสฺวา+ทิโลโปติ

130. (Có sự) lược bỏ âm đầu (khi) nta, māna, nti, yi, yuṃ, svā (theo sau).

อาทิโลโป. อส=ภุวิ, ภวตีติ สนฺโต สมาโน.

Sự lược bỏ âm đầu. (Đối với động từ căn) asa trong nghĩa là hiện hữu, (dạng) bhavatīti (trở thành) santo, samāno.

๑๓๑. ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโห กฺวจิติ

131. Sau pa... v.v., ṭhaha đôi khi được thế vào một cách tùy chọn cho (động từ căn) ṭhā.

ฐาสฺส ปาทีสุ ฐโห. สณฺฐหนฺโต. สนฺติฏฺฐนฺโต.

Đối với (động từ căn) ṭhā (khi đi sau) pa... v.v., (dạng) ṭhaho (được thế vào). (Ví dụ) saṇṭhahanto. (Dạng khác là) santiṭṭhanto.

(วตฺตมานปจฺจยนฺตนโย).

(Phương pháp về các tiếp vị ngữ thời hiện tại).

๖๑. ตุํ ตาเย ตเว ภาเว ภวิสฺสติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ

61. (Các tiếp vị ngữ) tuṃ, tāye, tave (được dùng) trong nghĩa trừu tượng (bhāve), đối với một hành động trong tương lai, với mục đích đó.

ภวิสฺสติอตฺเถ [Pg.298] วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ภาเว ตุมาทโย โหนฺติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ ปตียมานายํ. กรณาย คจฺฉติ กาตุํ คจฺฉติ. ‘‘ตุํตุนตพฺเพสุ วา’’ติ กรสฺส วา อา โหติ, ปุพฺพรูเป กตฺตาเย. ‘‘กรสฺสา ตเว’’ติ นิจฺจํ อา, กาตเว. นิปาตตฺตา ‘‘อสงฺขฺเยหิ สพฺพาสํ’’ติ จตุตฺถีสสฺส โลโป. เอว+มุปริ ตุนาทีสุ. กตฺตุํ กาเมตีติ กตฺตุกาโม, อภิสงฺขริตุ+มากงฺขติ. สทฺธมฺมํ สุณิตุํ, ญิมฺหิ นาคเม ตสฺส โณ, นาคมตฺตา น วุทฺธิ. โสตเว โสตุํ สุณิตุํ วา ปตฺเถหิ. เอวํ อนุภวิตุํ, ปจิตุํ. คนฺตุํ, ‘‘มนานํ นิคฺคหีตํ’’ติ นิคฺคหีตํ. คมิตุํ, ขนฺตุํ, ขนิตุํ, หนฺตุํ, หนิตุํ, มนฺตุํ, มนิตุํ, หริตุํ, อนุสฺสริตุํ อิจฺฉติ. ตถา ตุทิตุํ, ปวิสิตุํ, อุทฺทิสิตุํ, โภตฺตุํ, สยิตุํ, เนตุํ, ชุโหตุํ, ปชหิตุํ, ปหาตุํ, ทาตุํ, โรทฺธุํ, รุนฺธิตุํ, โภตฺตุํ, ภุญฺชีตุํ, เฉตฺตุํ, ฉินฺทิตุํ, สิพฺพิตุํ, อูมฺหิ วสฺส โพ, ทฺวิตฺตํ, พุทฺธุํ, ตสฺส โธ. พุชฺฌิตุํ, ยุก. ชานิตุํ ญา=อวโพธเน. ชนิตุํ. เชตุํ ชินิตุํ. ปตฺตุํ ปาปุณิตุํ. เกตุํ กิณิตุํ. วินิจฺเฉตุํ, อิสฺส เอ, วินิจฺฉินิตุํ. คเหตุํ คณฺหิตุํ. โจริตุํ โจเรตุํ โจรยิตุํ, ปาเลตุํ ปาลยิตุํ. ปโยชเก-ภาเวตุํ ภาวยิตุํ, กาเรตุํ การยิตุํ การาเปตุํ การาปยิตุํ อิจฺฉติ+จฺจาทิ.

Khi một hành động được hiểu là nhằm mục đích (cho một hành động khác), các (tiếp vị ngữ) tuṃ... v.v. được dùng trong nghĩa trừu tượng (bhāve) cho một hành động trong tương lai, (xuất phát) từ (hành động) hiện tại. (Ví dụ) karaṇāya gacchati (anh ta đi để làm) có nghĩa là kātuṃ gacchati (anh ta đi để làm). Theo (quy tắc) “tuṃtunatabbesu vā”, (động từ căn) kara tùy chọn biến thành ā, sau khi đồng hóa (pubbarūpa), (có dạng) kattāye. Theo (quy tắc) “karassā tave”, (biến thành) ā một cách bắt buộc, (có dạng) kātave. Do là bất biến từ (nipāta), biến cách thứ tư bị lược bỏ theo (quy tắc) “asaṅkhyehi sabbāsaṃ”. Tương tự như trên đối với tuna... v.v. (Ví dụ) kattuṃ kāmetīti (mong muốn làm) thành kattukāmo; abhisaṅkharitumākaṅkhati (ước muốn thực hiện). (Dạng) saddhammaṃ suṇituṃ (để nghe diệu pháp); khi ñi (theo sau), có sự thêm vào nāga, ṇo thế cho (niggahīta) của nó, do là nāga nên không có sự tăng âm (vuddhi). (Ví dụ) sotave, sotuṃ hoặc suṇituṃ patthehi (ngươi hãy mong cầu để được nghe). Tương tự, anubhavituṃ (để kinh nghiệm), pacituṃ (để nấu). (Dạng) gantuṃ, niggahīta (được dùng) theo (quy tắc) “manānaṃ niggahītaṃ”. (Các dạng khác) gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussarituṃ icchati (mong muốn nhớ lại). Tương tự, tudituṃ, pavisituṃ, uddisituṃ, bhottuṃ, sayituṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ, roddhuṃ, rundhituṃ, bhottuṃ, bhuñjītuṃ, chettuṃ, chindituṃ, sibbituṃ; khi ū (theo sau), va (biến thành) ba, có sự lặp đôi, (thành) buddhuṃ, ta (biến thành) dha. (Dạng khác) bujjhituṃ, yuka. (Dạng) jānituṃ, (từ động từ căn) ñā trong nghĩa là hiểu biết. (Dạng) janituṃ. (Dạng) jetuṃ, jinituṃ. (Dạng) pattuṃ, pāpuṇituṃ. (Dạng) ketuṃ, kiṇituṃ. (Dạng) vinicchetuṃ, i (biến thành) e, (dạng khác) vinicchinituṃ. (Dạng) gahetuṃ, gaṇhituṃ. (Dạng) corituṃ, coretuṃ, corayituṃ; pāletuṃ, pālayituṃ. Trong thể sai khiến: bhāvetuṃ, bhāvayituṃ; kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayituṃ icchati (mong muốn khiến cho làm)... v.v.

เอวํ กฺริยตฺถกฺริยายํ คมฺยมานายํ, ยถา สุโพทฺธุํ วกฺขามิ, เอวํ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, คนฺตุ+มารภติ, คนฺตุํ ปโยเชติ, ทสฺเสตุ+มาห อิจฺจาทิ.

Tương tự, khi một hành động nhằm mục đích (cho một hành động khác) được hiểu, ví như suboddhuṃ vakkhāmi (tôi sẽ nói để dễ hiểu), cũng vậy daṭṭhuṃ gacchati (anh ta đi để thấy), gantumārabhati (anh ta bắt đầu đi), gantuṃ payojeti (anh ta thúc giục đi), dassetumāha (anh ta nói để chỉ cho thấy)... v.v.

อรหสกฺกาทีสุปิ [Pg.299] สิทฺธํ, ตถา กาล สมยเวลาสุ. โก ตํ นินฺทิตุ+มรหติ, ราชา ภวิตุ+มรหติ, อรโห ภวํ วตฺตุํ, สกฺกา เชตุํ ธเนน วา, สกฺกา ลทฺธุํ, ภสฺส โธ. กตฺตุํ สกฺขิสฺสติ. ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ, อภพฺโพ กาตุํ. อนุจฺฉวิโก ภวํ ทานํ ปฏิคฺคเหตุํ, อิทํ กาตุํ อนุรูปํ, ทานํ ทาตุํ ยุตฺตํ, ทาตุํ วตฺตุญฺจ ลภติ. เอวํ วฏฺฏติ ภาสิตุํ, ฉินฺทิตุํ น จ กปฺปติ อิจฺจาทิ. ตถากาโล ภุญฺชิตุํ, สมโย ภุญฺชิตุํ, เวลา ภุญฺชิตุํ.

(Cách dùng này) cũng được xác lập với (các từ như) araha, sakkā... v.v., cũng như với kāla, samaya, velā. (Ví dụ) ko taṃ ninditumarahati (ai đáng để khiển trách ngài?), rājā bhavitumarahati (người ấy đáng để làm vua), araho bhavaṃ vattuṃ (ngài xứng đáng để nói), sakkā jetuṃ dhanena vā (có thể chinh phục bằng của cải), sakkā laddhuṃ (có thể đạt được), bha (biến thành) dha. (Dạng) kattuṃ sakkhissati (anh ta sẽ có thể làm). (Dạng) bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ (có khả năng bước vào con đường (thánh)), abhabbo kātuṃ (không có khả năng làm). (Dạng) anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ (ngài thích hợp để nhận vật thí), idaṃ kātuṃ anurūpaṃ (việc này thích hợp để làm), dānaṃ dātuṃ yuttaṃ (việc cho vật thí là đúng đắn), dātuṃ vattuñca labhati (anh ta được phép cho và nói). Tương tự, vaṭṭati bhāsituṃ (nói năng là điều thích hợp), chindituṃ na ca kappati (và không được phép cắt đứt)... v.v. Tương tự, kālo bhuñjituṃ (đã đến giờ ăn), samayo bhuñjituṃ (đã đến lúc ăn), velā bhuñjituṃ (đã đến thời điểm ăn).

อลมตฺเถปิ สิทฺธํ, อลเมว ทานานิ ทาตุํ, อลเมว ปุญฺญานิ กาตุํ.

(Cách dùng này) cũng được xác lập trong nghĩa là alaṃ (đủ). (Ví dụ) alameva dānāni dātuṃ (thôi, đừng cho các vật thí nữa), alameva puññāni kātuṃ (thôi, đừng làm các phước thiện nữa).

๖๒. ปฏิเสเธ+ลํขลูนํ กฺตุน กฺตฺวาน กฺตฺวา วา

62. Khi (các từ) alaṃ và khalu (được dùng) trong nghĩa ngăn cấm, (các tiếp vị ngữ) ktuna, ktvāna, ktvā được dùng một cách tùy chọn.

อลํ+ขลุสทฺทานํ ปฏิเสธนตฺถานํ ปโยเค กฺตุนาทโย วา โหนฺติ ภาเว. อลํปุพฺโพ, สุ=สวเน, อลํ สวนํ กตฺวา ขลุ สวนํ กตฺวาติ อลํ โสตุน ขลุ โสตุน อลํ สุตฺวาน ขลุ สุตฺวาน อลํ สุตฺวา ขลุ สุตฺวา. นิปาตตฺตา สิโลโป.

Khi các từ alaṃ và khalu được dùng trong nghĩa ngăn cấm, các (tiếp vị ngữ) ktuna... v.v. được dùng một cách tùy chọn trong nghĩa trừu tượng (bhāve). (Ví dụ) đi trước bởi alaṃ, (động từ căn) su trong nghĩa là nghe, (câu) alaṃ savanaṃ katvā (đủ rồi, việc nghe) và khalu savanaṃ katvā có nghĩa là alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, khalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā. Do là bất biến từ, si bị lược bỏ.

๖๓. ปุพฺเพ+กกตฺตุกานํ

63. (Đối với hành động) trước, (khi các hành động) có cùng một chủ thể.

เอโก กตฺตา เยสํ พฺยาปารานํ, เตสุ โย ปุพฺโพ, ตทตฺถโต กฺริยตฺถา ตุนาทโย โหนฺติ ภาเว. ‘‘ตุํตุนา’’ ทินา กรสฺส อา, โส กาตุน กมฺมํ คจฺฉติ, อกาตุน ปุญฺญํ กิลิสฺสนฺติ. รโลเป กมฺมํ กตฺวาน ภทฺรกํ, ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคํ คจฺฉติ. อภิสงฺขรณํ กตฺวา อภิสงฺขริตฺวา กริตฺวา วา[Pg.300]. ตถา สิพฺพิตฺวา ฉาทยิตฺวา ชานิตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา สุตฺวาน ธมฺมํ โมทติ, สุณิตฺวา, ปตฺวา ปาปุณิตฺวา, กินิตฺวา, เชตฺวา ชินิตฺวา ชิตฺวา, โจเรตฺวา โจรยิตฺวา, ปูเชตฺวา ปูชยิตฺวา, ตถา เมตฺตํ ภาเวตฺวา ภาวยิตฺวา, วิหารํ กาเรตฺวา การยิตฺวา การาเปตฺวา การาปยิตฺวา สคฺคํ คมิสฺสนฺติ+จฺจาทิ. ปุพฺเพติ กึ, ภุญฺชติ จ ปจติ จ. ‘‘อปตฺวา นทึ ปพฺพโต, อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นที’’ติอาทีสุ ภูธาตุสฺส สมฺภวา เอกกตฺตุกตา ปุพฺพกาลตา จ คมฺยเต. ‘‘ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉตี’’ติ อิมินาว สิทฺธํ, อาภิกฺขญฺญนฺตุ ทฺวิพฺพจนาว คมฺยเต. กถํ ‘‘ชีวคฺคาหํ อคาหยิ, กายปฺปจาลกํ คจฺฉตี’’ติ, ฆณนฺเตน กฺริยาวิเสสเนน สิทฺธํ, ยถา โอทนปากํ สยตีติ.

Khi có một tác nhân cho các hành động, và trong số đó có một hành động xảy ra trước, thì các bất biến quá khứ phân từ như tūna v.v... được dùng với ý nghĩa của hành động. Theo quy tắc "Tuṃtunā...", ā được thêm vào sau kara. Ví dụ: so kātuna kammaṃ gacchati (người ấy sau khi làm việc thì đi), akātuna puññaṃ kilissanti (không làm phước nên bị phiền não). Khi ra bị xóa, (ví dụ) kammaṃ katvāna bhadrakaṃ (sau khi làm việc tốt), puññāni katvā saggaṃ gacchati (sau khi làm các việc phước thì đi đến cõi trời). Abhisaṅkharaṇaṃ katvā (sau khi tạo tác) hoặc abhisaṅkharitvā hoặc karitvā. Tương tự: sibbitvā (sau khi may), chādayitvā (sau khi che), jānitvā (sau khi biết), dhammaṃ sutvā (sau khi nghe pháp), sutvāna dhammaṃ modati (sau khi nghe pháp, hoan hỷ), suṇitvā (sau khi nghe), patvā pāpuṇitvā (sau khi đạt đến), kinitvā (sau khi mua), jetvā jinitvā jitvā (sau khi chiến thắng), coretvā corayitvā (sau khi trộm), pūjetvā pūjayitvā (sau khi cúng dường), tương tự mettaṃ bhāvetvā bhāvayitvā (sau khi tu tập tâm từ), vihāraṃ kāretvā kārayitvā kārāpetvā kārāpayitvā saggaṃ gamissanti (sau khi cho xây dựng tịnh xá, họ sẽ đi đến cõi trời) v.v... "Trước" có nghĩa là gì? (Ví dụ) vừa ăn vừa nấu. Trong các ví dụ như "Apatvā nadiṃ pabbato" (ngọn núi chưa đến sông), "atikkamma pabbataṃ nadī" (dòng sông vượt qua ngọn núi), do sự tồn tại của động từ căn bhū (được hiểu ngầm), tính đồng chủ thể và tính xảy ra trước được hiểu. Trong câu "Bhutvā bhutvā gacchatī" (ăn rồi lại ăn, rồi đi), điều này đã được thành tựu. Ý nghĩa lặp đi lặp lại được hiểu qua việc lặp lại từ. Làm thế nào (để giải thích) các câu "jīvaggāhaṃ agāhayi" (bắt sống) và "kāyappacālakaṃ gacchatī" (đi một cách lắc lư thân thể)? (Điều này) được thành tựu bởi trạng từ chỉ hành động có hậu tố ghaṇa, giống như trong câu odanapākaṃ sayati (nằm ngủ trong khi cơm đang nấu).

๑๖๔. ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส

164. Hoặc pya thay thế cho tvā trong một từ ghép.

ตฺวาสฺส วา ปฺโย โหติ สมาเส. ปกาโร ‘‘ปฺเย สิสฺสา’’ติ วิเสสนตฺโถ. อภิปุพฺโพ ปาทิสมาโส, อภิวทนํ กตฺวา อภิวาทิย ภาสิสฺสํ. ตถา อภิภุยฺย, ทฺวิตฺตรสฺสานิ. สิ=สเย –

Pya tùy chọn thay thế cho tvā trong một từ ghép. Chữ pa (trong pya) có mục đích đặc biệt hóa (trong quy tắc tiếp theo) "pye sissā". (Ví dụ) trong từ ghép pādi có tiền tố abhi: abhivadanaṃ katvā (sau khi đảnh lễ) trở thành abhivādiya bhāsissaṃ (sau khi đảnh lễ, tôi sẽ nói). Tương tự abhibhuyya (sau khi chinh phục), các nguyên âm ngắn được lặp đôi. Si = saye –

๘๘. ปฺเย สิสฺสา

88. Khi pya theo sau, ā thay thế cho si.

สิสฺส อา โหติ ปฺยาเทเส. นิสฺสยนํ กตฺวา นิสฺสาย. ปุพฺพรูเป วิภชฺช วิภชิย. ทิส=อติสชฺชเน, อุทฺทิสฺส. ปวิสฺส ปวิสิย ปวิสิตฺวา, อุปนย, อติเสยฺย อติสยิตฺวา, โอหาย โอหิตฺวา. อาทาย, ทาสฺสิ+ยง, อาทิย. ปฏฺฐาย, วิเจยฺย, วิญฺญาย วิชานิตฺวา, สมาเสติ กึ, ปตฺวา. กฺวจา+ สมาเสปิ [Pg.301] พหุลาธิการา, ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย. ตถา ภุญฺชิตฺวา.

Ā thay thế cho si khi pya được thay thế. Nissayanaṃ katvā (sau khi nương tựa) trở thành nissāya. Trong dạng trước, vibhajja (sau khi phân chia), vibhajiya. Disa có nghĩa là atisajjane (chỉ định), (ví dụ) uddissa (nhắm đến). Pavissa, pavisiya, pavisitvā (sau khi đi vào); upanaya (sau khi mang đến); atiseyya, atisayitvā (sau khi vượt qua); ohāya, ohitvā (sau khi từ bỏ). Ādāya (sau khi lấy); dāssi+yaṅa, ādiya (sau khi lấy). Paṭṭhāya (bắt đầu từ); viceyya (sau khi điều tra); viññāya, vijānitvā (sau khi biết). Tại sao lại nói "trong từ ghép"? (Ví dụ) patvā (không phải là từ ghép). Đôi khi không phải trong từ ghép cũng vậy, do quyền hạn của quy tắc bahula. (Ví dụ) lataṃ dantehi chindiya (sau khi cắn đứt dây leo bằng răng). Tương tự bhuñjitvā.

๑๖๕. ตุํ+ยานา

165. Tuṃ và yāna.

ตฺวาสฺส วา ตุํ+ยานา โหนฺติ สมาเส กฺวจิ. อภิหรณํ กตฺวา อภิหฏฺฐุํ, อภิหริตฺวา, ปาทิสมาโส, ‘‘ปุจฺฉาทิโต’’ติ ตสฺส โฐ ปรรูปาทิ จ. อนุโมทนํ กตฺวา อนุโมทิยาน อนุโมทิตฺวา วา, กานุพนฺเธปิ ‘‘วา กฺวจี’’ติ วิกปฺปตฺตา ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ โอกาโร. กฺวจา+สมาเสปิ พหุลาธิการา, ทฏฺฐุํ, ทิสโต ตฺวาสฺส ตุมาเทเส ทิสสฺส ทส. อญฺญตฺร ‘‘ทิสา วาน+วา ส จา’’ติ ตฺวาสฺส วาน+วา ส โหนฺติ, ทิสฺวา. เอวํ ลภนํ กตฺวา ลทฺธา ธนํติอาทีสุ ตสฺส โธ ภวติ.

Tuṃ và yāna tùy chọn thay thế cho tvā đôi khi trong một từ ghép. Abhiharaṇaṃ katvā (sau khi mang đến) trở thành abhihaṭṭhuṃ, abhiharitvā. Đây là từ ghép pādi. Theo quy tắc "pucchādito...", ṭha thay thế cho ta và có sự đồng hóa v.v... Anumodanaṃ katvā (sau khi tùy hỷ) trở thành anumodiyāna hoặc anumoditvā. Mặc dù có chỉ tố ka, do sự tùy chọn từ quy tắc "vā kvacī", o được hình thành theo quy tắc "lahussupantassā". Đôi khi không phải trong từ ghép cũng vậy, do quyền hạn của quy tắc bahula, (ví dụ) daṭṭhuṃ (để thấy). Từ disa, tuṃ thay thế cho tvā, và disa trở thành dasa. Ở nơi khác, theo quy tắc "disā vāna+vā sa cā", vāna, vā, và sa thay thế cho tvā, (ví dụ) disvā (sau khi thấy). Tương tự, trong các ví dụ như labhanaṃ katvā laddhā dhanaṃ (sau khi nhận được của cải), dha thay thế cho ta.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ ขาทิกณฺโฑ สตฺตโม.

Như vậy, trong tác phẩm Payogasiddhi, chương thứ bảy, phẩm Khādi.

ปโยคสิทฺธิ นิคมนํ

Lời kết của Payogasiddhi.

๑.

1.

เย [Pg.302] นนฺตตนฺตรตนากรมนฺถเนน,มนฺถาจโลลฺลสิตญาณวเรน ลทฺธา;

สารามตา+ติสุขิตา สุขยนฺติ จ+ญฺเญ,เต เม ชยนฺติ คุรโว คุรโว คุเณหิ.

Những vị thầy của con, đáng kính bởi các đức hạnh, những người đã khuấy đảo đại dương kinh điển vô tận bằng trí tuệ ưu việt rực rỡ như núi Manthācala, đã đạt được tinh túy bất tử, vô cùng an lạc, và cũng làm cho những người khác được an lạc, mong các ngài được vinh quang.

๒.

2.

ยสฺส สาธุคุณุพฺภูต-กิตฺติ สพฺพตฺต ปตฺถฏา;

โมคฺคลฺลาโน มหาปญฺโญ, ชยตี โส ห สพฺพทา.

Ngài Moggallāna, bậc đại trí, người có danh tiếng sinh ra từ những đức hạnh tốt đẹp lan rộng khắp nơi, mong ngài luôn luôn chiến thắng.

๓.

3.

ปรมปฺปิจฺฉตา+เนก-สนฺโตสูปสเมสินํ;

สุจิสเลขวุตฺตีนํ, สทา+รญฺญนิวาสินํ.

Của những vị tìm cầu sự thiểu dục tột bậc, nhiều sự tri túc và tịch tịnh, của những vị có đời sống thanh tịnh và khổ hạnh, của những vị luôn sống trong rừng.

๔.

4.

สาสนุโชตการีน+มาเจรตฺต+มุปาคตํ;

อุทุมฺพรคิรีขฺยาตา+ยตนํ ยติปุงฺควํ.

(Tôi kính lễ) bậc tu sĩ cao quý, người đã đạt đến địa vị bậc thầy của những người làm rạng rỡ giáo pháp, người có trú xứ nổi tiếng là Udumbaragiri.

๕.

5.

เมธงฺกโรติ อาขฺยาต-นามเธยฺยํ ตโปธนํ;

เถรํ ถิรทยา เมธา-นิธานํ สาธุ ปูชิตํ.

(Tôi kính lễ) vị Trưởng lão có danh xưng là Medhaṅkara, người có khổ hạnh là tài sản, kho tàng của lòng bi mẫn vững chắc và trí tuệ, được các bậc thiện trí kính trọng.

๖.

6.

สิสฺสํ สหาย+มาคมฺม, กลฺยาณมิตฺต+มตฺตโน;

โสเธตุํ สาสนํ สตฺถุ, ปรกฺกม+มกาสิ โย.

Người đã nỗ lực để thanh lọc giáo pháp của Bậc Đạo Sư, cùng với người đệ tử, người bạn đồng hành, người bạn lành của mình.

๗.

7.

สงฺฆรกฺขิตนาเมน, มหาเถเรน ธีมตา;

นิวาสภูเตนา+เนก-คุณาน+ปฺปิจฺฉตาทินํ.

Bởi vị Đại Trưởng lão trí tuệ tên là Saṅgharakkhita, người là trú xứ của nhiều đức hạnh như thiểu dục v.v...

๘.

8.

โมคฺคลฺลานพฺยากรณ-ปโยคกฺกมสาธกา;

เอตฺตาวตา กตา เอสา, ปโยคสิทฺธิ นิฏฺฐิตา.

Tác phẩm Payogasiddhi này, chứng minh trình tự ứng dụng của ngữ pháp Moggallāna, đến đây đã được thực hiện và hoàn tất.

๙.

9.

เตเนว [Pg.303] รจิตา สาธุ, สาสโนทยการินา;

ขุทฺทสิกฺขาย ฏีกา จ, ตถา สมฺพนฺธจินฺตนา.

Cũng bởi chính ngài, người làm cho giáo pháp hưng thịnh, đã khéo soạn bản sớ giải về Khuddasikkhā và cũng như tác phẩm Sambandhacintanā.

๑๐.

10.

สุสทฺทสิทฺธึ โย โยค-นิจฺฉยํ สพฺภิ วณฺณิตํ;

อกา สุโพธาลงฺการํ, ตถา สมฺพนฺธจินฺตนํ.

Người đã làm ra tác phẩm Susaddasiddhi, tác phẩm Yoganicchaya được các bậc thiện trí tán thán, tác phẩm Subodhālaṅkāra, và cũng như tác phẩm Sambandhacintana.

๑๑.

11.

สตฺถสญฺจิตปุญฺเญน, นิพฺพานสาธกํ หิตํ;

สาเธนฺโต โลกนาถสฺส, สทฺธมฺโม ติฏฺฐตํ จิรนฺติ.

Với phước báu tích lũy từ bộ luận này, mong rằng tôi thành tựu được lợi ích dẫn đến Niết-bàn, và mong rằng Chánh pháp của Bậc Lãnh Đạo Thế Gian được tồn tại lâu dài.

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิเถรปาทวิรจิตา

Như vậy, (tác phẩm) được soạn bởi ngài Đại Trưởng lão Saṅgharakkhita.

ปโยคสิทฺธิ นิฏฺฐิตา.

Tác phẩm Payogasiddhi đã hoàn tất.

(วิเสสลกฺขณํ). ยถาวุตฺตานํ ปน ปโยคสิทฺธินิคมน คาถานํ เอกาทสนฺนํ ปุพฺเพเยว วกฺขมานา อิมา คาถาโย ทิสฺสนฺติ โปราเณ สีหฬมูลปโยคสิทฺธิปาเฐ. ตา จ คาถาโย ปจฺฉา สีหฬมูลปโยคสิทฺธิสํโสธเกน เมธงฺกโรติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน ปกฺขิตฺตาติ เวทิตพฺพา, ตสฺมา มยํ ตา คาถาโย สพฺพปจฺฉาเยว อิมสฺมึ-ฐาเน ฐเปม. ตา ปน คาถาโย กตมาติ เจ –

(Dấu hiệu đặc biệt). Tuy nhiên, trong bản văn Payogasiddhi gốc tiếng Sīhaḷa cổ, những câu kệ sắp được nói đến sau đây được thấy ở trước mười một câu kệ kết luận của Payogasiddhi đã được trích dẫn. Cần phải biết rằng những câu kệ đó đã được thêm vào sau này bởi vị Trưởng lão, người hiệu đính bản Payogasiddhi gốc tiếng Sīhaḷa, người có danh xưng được các bậc tôn kính gọi là Medhaṅkara. Do đó, chúng tôi đặt những câu kệ đó ở vị trí cuối cùng này. Nếu hỏi những câu kệ đó là gì, (thì chúng là) –

๑.

1.

จาควิกฺกมสทฺธานุ-สมฺปนฺนคุณสามิโน;

ปรกฺกมนรินฺทสฺส, สีหฬินฺทสฺส ธีมโต.

Của vua Parakkama, vị vua trí tuệ của Sīhaḷa, người là chủ nhân của các đức hạnh viên mãn như bố thí, dũng cảm, và tín tâm.

๒.

2.

อตฺรเชนา+นุชาเตน, ภูปาลกุลเกตุนา;

ทิสนฺตปตฺถโฏทาร-วิกฺกเมน ยสสฺสินา.

Bởi người con trai ruột, người con trai xứng đáng, người là ngọn cờ của hoàng tộc, người có lòng dũng cảm cao thượng lan rộng khắp các phương, người có danh tiếng.

๓.

3.

ภุวเนกภุชวฺเหน, มหาราเชน ธีมตา;

จตุปจฺจยทาเนน, สตตํ สมุปฏฺฐิโต.

(Vị Trưởng lão) được cúng dường thường xuyên bằng bốn món vật dụng bởi vị đại vương trí tuệ tên là Bhuvanekabhuja.

๔.

4.

‘‘ชมฺพุโทณี’’ติ [Pg.304] วิขฺยาตา –วาเส นิวสโต สโต;

สุมงฺคลมหตฺเถร –สามิโน สุจิวุตฺติโน.

Của ngài Đại Trưởng lão Sumaṅgala, người có đời sống thanh tịnh, đang cư ngụ tại trú xứ nổi tiếng là "Jambudoṇī".

๕.

5.

วํเส วิสุทฺเธ สํชาโต,ปนฺถเสนาสเน รโต;

ปริยตฺติมหาสินฺธุ –นิยฺยามกธุรนฺธโร.

(Vị Trưởng lão) sinh ra trong dòng dõi thanh tịnh, ưa thích trú xứ Panthasenāsana, người gánh vác trọng trách của một người thuyền trưởng trên đại dương Pháp học.

๕.

5.

อปฺปิจฺฉาทิคุณูเปโต, ชินสาสนมามโก;

วเนรตมหตฺเถโร, เมธงฺกรสมวฺหโย.

Đại Trưởng lão Vanerata, có tên là Medhaṅkara, người có các đức hạnh như thiểu dục v.v..., người xem giáo pháp của Bậc Chiến Thắng là của mình.

๖.

6.

ปาฏวตฺถาย ภิกฺขูนํ, วินเย สุวิสารโท;

ปโยคสิทฺธึ โสธยิ, สทา สปฺปญฺญโคจรํ.

(Vị ấy), rất thông thạo Luật tạng, đã hiệu đính tác phẩm Payogasiddhi, vốn luôn là đối tượng của những người có trí tuệ, vì sự tiến bộ của các Tỳ-khưu.

๗.

7.

อิมํ ลิขิตปุญฺเญน, เมตฺเตกฺยํ อุปสํกมิ;

ปติฏฺฐหิตฺวา สรเณ, สุปฺปติฏฺฐามิ สาสเนติ.

Do phước báu của việc ghi chép này, con được đến gần đức Di Lặc; Sau khi đã an trú trong nơi nương tựa, con được an trú vững chắc trong giáo pháp.

ปโยคสิทฺธิสิทฺธํ.

Phần Payogasiddhi đã hoàn tất.