Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

Homenaje a aquel Bendito, el Noble, el plenamente Despierto por sí mismo.

ปโยคสิทฺธิปาฬิ

Texto del Payogasiddhi (La Realización de la Aplicación Gramatical).

๑. สญฺญาทิกณฺฑ

1. Capítulo sobre las Definiciones y otros Temas.

สิทฺธ-มฺพตฺถุํ สมฺมา วนฺเท

Rindo digno homenaje al objeto de la realización.

คนฺถารมฺภกถา

Introducción de la Obra.

สิทฺธ+มิฏฺฐททํ [Pg.1] พุทฺธํ, ธมฺมํ มณึว สฺวตฺถทํ;

สงฺฆญฺจ สาทรํ นตฺวา, ปโยคสิทฺธิ วุจฺจเต.

Habiendo saludado con devoción al Buda, quien otorga lo deseado y la realización; al Dhamma, que como una joya concede el bienestar; y a la Sangha, se expone el Payogasiddhi.

ปภาโว โมคฺคลฺลานสฺส, พฺยากรเณ จ เปฏเก;

นิสฺเสเสว กพฺพาติตฺโต, อโห อจฺฉริโย วต.

El poder de Moggallāna en la gramática y en el Canon es total, trascendiendo la poesía; ¡oh, ciertamente es asombroso!

วุตฺตญฺหิ ปุพฺพสีหฬาจริย+ปาจริเยหิ –

Pues ha sido dicho por los antiguos maestros y los maestros de la antigua Ceilán:

ยา สตฺติ ปาณิเน ยา จ, จนฺทฺร+กาตฺยายนาทิสุ;

สา+ยํ มุตฺติมตี มญฺเญ, โมคฺคลฺลายนรูปินี-ติ.

«El poder que residía en Pāṇini, y aquel en Candra, Kātyāyana y otros; considero que ese poder, personificado, ha tomado la forma de Moggallāna».

สุตฺตํ วุตฺติ จ เตเนว, กตา เอเกน ปญฺจิกา;

ตสฺมา+สฺส สตฺถ+มญฺเญหิ, สุปสฏฺฐํ+ติสุนฺทรํ.

Puesto que el Sutta, el Vutti y el Pañcikā fueron realizados por él mismo, su sistema es más elogiado y excelente que el de los demás.

ตมฺหิ จ ทุพฺพิธํ เญยฺยํ, สุตฺตํ กมฺมตฺถเภทโต;

เตสฺวา+ทิ มีติสทฺเทน, ทุติยํ ติปฺปการโต.

En esto, el Sutta debe conocerse de dos maneras, según la distinción de su función y significado; el primero por el sonido 'mī', y el segundo de tres tipos.

สุวิสทํ ปกาเสตฺวา, สุโพธ+มากุมารกํ;

พฺยาปิกาวฬิยา กสฺสํ, ตํ สุณาถ สมาหิตาติ.

Habiéndolo explicado con gran claridad, de fácil comprensión incluso para los jóvenes, lo presentaré en una serie completa; escuchadlo con atención.

๑. ออาทโย ติตาลีส วณฺณา

1. Los sonidos que comienzan con 'a' son cuarenta y tres.

อการาทโย [Pg.2] นิคฺคหีตนฺตา เตจตฺตาลีสกฺขรา วณฺณา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา อ, อา, อิ, อี, อุ, อู, เอ, ऐ, โอ, औ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ลว ส ห ฬ อํ. เตน กฺวตฺโถ ‘‘เอ โอน+ม วณฺเณ’’ติ. ติตาลีสาติ วจนํ กตฺถจิ วณฺณโลปํ ญาเปติ, เตน ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’’ติอาทิ สิทฺธํ.

Los cuarenta y tres caracteres que comienzan con el sonido 'a' y terminan con el 'niggahīta' se denominan 'vaṇṇā' (fonemas). A saber: a, ā, i, ī, u, ū, e, ai, o, au, ka, kha, ga, gha, ṅa, ca, cha, ja, jha, ña, ṭa, ṭha, ḍa, ḍha, ṇa, ta, tha, da, dha, na, pa, pha, ba, bha, ma, ya, ra, la, va, sa, ha, ḷa, aṃ. Con esto, ¿cuál es el propósito? 'e ona+ma vaṇṇe' (en tal regla). La mención de 'cuarenta y tres' indica en algunos casos la elisión de un sonido; así se establece 'paṭisaṅkhā yoniso', etc.

อกาโร อาทิ มริยาทภูโต เยสํ เต ออาทโย. ตโย จ จตฺตาลีส เจติ ติตาลีส, อิมินา นิปาตเนน วา จตภาคโลโป. วณฺณียติ อตฺโถ เอเตหีติ วณฺณา.

'Aādayo' significa aquellos que tienen al sonido 'a' como comienzo o límite. 'Titālīsa' es tres y cuarenta; o por esta formación irregular, hay una elisión de la parte 'cata'. Se llaman 'vaṇṇā' porque a través de ellos se describe (vaṇṇīyati) el significado.

เอตฺถา+ห – ‘‘กสฺมา อาจริยกจฺจายนาทีหิ วิย เอกจตฺตาลีสกฺขราน+มกฺขรสญฺญ+มกตฺวา ติตาลีสกฺขรานํ วณฺณสญฺญา กตา’’ติ. วุจฺจเต –

Aquí se pregunta: «¿Por qué, a diferencia de los maestros Kaccāyana y otros, no se ha hecho la designación de cuarenta y un caracteres, sino la designación de 'vaṇṇā' para cuarenta y tres caracteres?». Se responde:

สา มาคธี มูลภาสา, นรา ยายา+ทิกปฺปิกา;

พฺรหฺมาโน จา-สุตาลาปา, สมฺพุทฺธา จาปิ ภาสเรติ –

«Esa lengua Māgadhī es la lengua original, hablada por los seres humanos del inicio del eón, por los Brahmās que nunca han escuchado otros lenguajes, y también por los plenamente Despiertos».

วจนโต มาคธิกานํ เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ-ตฺยาทีสุปิ อเสสพฺยาปิกานํ ติตาลีสกฺขรานํว อุชุกานฺวตฺถปฺปกฺขรคุณิกา, เนว ปน ‘รุกฺขา วนํ’ตฺยาโท วิย อวยเว สมุทายโวหาโร, ‘สมุทฺโท มยา ทิฏฺโฐ’ตฺยาโท วิย จ สมุทาเย อวยวโวหาโรติ ทสฺเสตุํ ปจฺเจกํ วณฺณสญฺญา กตาติ.

Debido a esta declaración, para los hablantes de Māgadhī, incluso en palabras como 'seyyo', 'oṭṭho', 'sotthi', etc., se hace la designación individual de 'vaṇṇā' para mostrar que son cualidades de caracteres directos que abarcan sin excepción los cuarenta y tres caracteres; no es un uso del todo por la parte (como decir 'bosque' para los árboles), ni un uso de la parte por el todo (como decir 'he visto el océano').

‘‘สกฺกจฺจสวนํ พุทฺธสาสนสมฺปตฺตี’’ติ ‘‘สิถิลธนิตาทิ อกฺขรวิปตฺติยญฺหิ อตฺถสฺส ทุนฺนยตา โหตี’’ติ จ ยสฺมา วุตฺตํ.

Puesto que se ha dicho: «Escuchar con atención es la perfección en la enseñanza del Buda» y «por la incorrección de los caracteres, como en los sonidos flojos (sithila) o aspirados (dhanita), el significado se vuelve difícil de discernir».

ตสฺมา [Pg.3] อกฺขรโกสลฺลํ, สมฺปาเทยฺย วิจกฺขโณ;

อุปฏฺฐหํ ครุํ สมฺมา, อุฏฺฐานาทีหิ ปญฺจหิ.

Por lo tanto, el sabio debe procurar la destreza en los caracteres, atendiendo debidamente al maestro mediante las cinco formas, como la diligencia, etc.

ตตฺถ อการาทีน+มนุกฺกโม ปเน+ส ฐานาทิกฺกมสนฺนิสฺสิโต. ตถา หิ ฐาน+กรณ+ปยตเนหิ วณฺณา ชายนฺติ. ตตฺถ ฉ ฐานานิ กณฺฐ+ตาลุ+มุทฺธ+ทนฺต+โอฏฺฐ+นาสิกาวเสน.

Allí, el orden de 'a' y los demás se basa en el orden de los puntos de articulación (ṭhāna), etc. Pues los fonemas nacen de los puntos de articulación, los órganos articuladores (karaṇa) y el esfuerzo (payatana). Existen seis puntos de articulación: la garganta, el paladar, el techo de la boca (cerebral), los dientes, los labios y la nariz.

ตตฺถ อวณฺณ+กวคฺค+หานํ กณฺโฐ ฐานํ, อิวณฺณ+จวคฺค+ยานํ ตาลุ, ฏวคฺค+ร+ฬานํ มุทฺธา, ตวคฺค+ล+สานํ ทนฺตา, อุวณฺณ+ปวคฺคานํ โอฏฺโฐ, เอ วณฺณสฺส กณฺฐตาลู, โอ วณฺณสฺส กณฺโฐ+ฏฺฐา, วการสฺส ทนฺโต+ฏฺฐา, นิคฺคหีตสฺส นาสิกา, ง, ญฺญ, ณ, น, มานํ สกฐานํ นาสิกา จ. เอตฺถ จ –

Allí, el sonido 'a' (breve y largo), la serie 'ka' y la 'ha' tienen la garganta como punto de articulación; el sonido 'i' (breve y largo), la serie 'ca' y la 'ya' el paladar; la serie 'ṭa', la 'ra' y la 'ḷa' el techo de la boca; la serie 'ta', la 'la' y la 'sa' los dientes; el sonido 'u' (breve y largo) y la serie 'pa' los labios; el sonido 'e' la garganta y el paladar; el sonido 'o' la garganta y los labios; el sonido 'va' los dientes y los labios; el 'niggahīta' la nariz; y para 'ṅa, ñ, ṇa, na, ma', además de sus propios puntos, también la nariz. Y en esto:

หกาโร ปญฺจเมเหว, อนฺตฏฺฐาหิ จ สํยุโต;

โอรโส อิติ วิญฺเญยฺโย, กณฺฐโช ตทสํยุโต.

Debe entenderse que el sonido 'ha', cuando está combinado con las quintas letras (nasales) y con las semiconsonantes (antaṭṭhā), es pectoral (oraso); cuando no está combinado con ellas, nace de la garganta (kaṇṭhajo).

ยถา อวงฺโหติ (อวง โหติ., ตญฺหิ, ตณฺหา, ปุพฺพนฺโห, อมฺเห, คุยฺหํ, คารยฺหา, อารุลฺโห, พหฺวกฺขรนฺติ.

Como en: avaṅho, tañhi, taṇhā, pubbanho, amhe, guyhaṃ, gārayhā, ārulho, bahvakkharanti.

กรณํ –

El órgano articulador (Karaṇa):

ชิวฺหามชฺฌํ ตาลุชานํ,ชิวฺโหปคฺคํ มุทฺธชานํ,ชิวฺหคฺคํ ทนฺตชานํ เส-สา สกฐานกรณา.

La parte media de la lengua es el órgano para los sonidos palatales; la parte cercana a la punta de la lengua para los sonidos cerebrales; la punta de la lengua para los sonidos dentales; el resto tiene sus propios puntos de articulación como órganos.

วณฺณานํ อุจฺจารณุสฺสาโห ปยตนํ, ตํ กึ – สํวุตาทิกรณวิเสโส, สํวุตตฺต+มการสฺส, วิวฏตฺตํ เสสสรานํ สการ+หการานญฺจ, ผุฏฺฐตฺตํ วคฺคานํ, อีสํผุฏฺฐตฺตํ ย+ร+ล+วานํ.

El esfuerzo en la pronunciación de los fonemas es el 'payatana'. ¿Qué es? Una distinción de la articulación como 'cerrada' (saṃvuta), etc. El sonido 'a' es cerrado; las demás vocales, junto con 'sa' y 'ha', son abiertas (vivaṭa); las series (vaggas) son de contacto pleno (phuṭṭha); 'ya, ra, la, va' son de contacto ligero (īsaṃphuṭṭha).

เอวํ ฐาน+กรณ+ปยตน+สุติ กาลภินฺเนสุ อกฺขเรสุ สรา นิสฺสยา, อิตเร นิสฺสิตา. ตตฺถ –

Así, entre los caracteres que se diferencian por el punto de articulación, el órgano, el esfuerzo, el sonido y el tiempo, las vocales son los soportes (nissaya) y los demás (consonantes) son los dependientes (nissita). Allí:

นิสฺสยา+โท [Pg.4] สรา วุตฺตา, นิสฺสิตา พฺยญฺชนา ตโต;

วคฺเค+กชา พหุตฺตา+โท, ตโต ฐาน+ลหุกฺกมา.

Primero se mencionan las vocales como soportes, luego las consonantes como dependientes; entre ellas, las que nacen en un mismo grupo por su abundancia, y luego según la ligereza del punto de articulación.

‘‘ออาทโย’’ติ วตฺตเต ยาว ‘‘พินฺทุ นิคฺคหีต’’นฺติ. ตญฺจ โข ‘‘อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม’’ติ สตฺตมฺยนฺต+มภิสมฺพนฺธียเต, ‘‘วณฺณา’’ติ วตฺตเต –

La expresión 'Aādayo' (los que comienzan con 'a') se extiende hasta 'bindu niggahītaṃ'. Y esto se conecta en el caso locativo según la regla «en razón del significado hay cambio de caso»; y el término 'vaṇṇā' (fonemas) también se aplica.

๒. ทสา+โท สรา

2. Diez [letras] desde el principio son vocales.

ออาทีสฺวา+ทิมฺหิ นิทฺทิฏฺฐา โอทนฺตา ทส วณฺณา สรา นาม โหนฺติ. ยถา อ อา, อิ อี, อุ อู, เอ ऐ, โอ औ. สรนฺติ=สปฺปธานภาเวน ปวตฺตนฺติ, พฺยญฺชเน วา สาเรนฺตีติ สรา.

En el grupo que comienza con 'a', las diez letras indicadas hasta la 'o' se llaman vocales. A saber: a ā, i ī, u ū, e ai, o au. Se llaman 'vocales' (sarā) porque fluyen con un papel predominante, o porque hacen sonar a las consonantes.

‘‘ทสา+โท สรา’’ติ วตฺตเต.

Se mantiene la expresión: 'Diez desde el principio son vocales'.

๓. ทฺเว ทฺเว สวณฺณา

3. De dos en dos, son homorgánicas (savaṇṇā).

ออาทีสฺวา+ทิเมสุ ทสสุ ทฺเว ทฺเว สวณฺณา นาม โหนฺติ ยถากฺกมํ. ยถา อ อาอิติ, อิ อีอิติ, อุ อู อิติ, เอ เออิติ, โอ, โออิติ. สมานา สทิสา วณฺณา สวณฺณา, สมานตฺตญฺจ ฐานโต. ‘‘ทฺเว ทฺเว’’ติ วตฺตเต วกฺขมาเนสุ ทฺวีสุ.

Entre las diez que comienzan con 'a', de dos en dos se llaman homorgánicas respectivamente. A saber: a ā, i ī, u ū, e e, o o. Los sonidos semejantes y parecidos son homorgánicos; y la semejanza se debe al punto de articulación. La expresión 'de dos en dos' se mantiene para las dos reglas siguientes.

๔. ปุพฺโพ รสฺโส

4. La anterior es corta.

เตสฺเวว ทสสุ เย ทฺเว ทฺเว สวณฺณา, เตสุ โย โย ปุพฺโพ, โส โส รสฺสสญฺโญ โหติ. ยถา อ อิ อุ เอ โอ. เตสุ ‘สํโยคโต ปุพฺพาว ทิสฺสนฺติ ทฺเว ปนนฺติมา’ต ทสฺเสตุํ ตตฺถ สาธุตฺตา เตสมฺปิ อิธ สงฺคโห, ยถา เอตฺถ เสยฺโย โอฏฺโฐ โสตฺถิ. รสฺสกาลโยคา ตพฺพนฺตตาย วา [Pg.5] รสฺสา. รสฺสกาโล นาม อจฺฉราสงฺฆาโต อกฺขินิมฺมิลนสงฺขาโต วา กาโล, เตน เอกมตฺโต รสฺโส, ทฺวิมตฺโต ทีโฆ, อฑฺฒมตฺโต พฺยญฺชโน. ฉนฺทสิ ทิยฑฺฒมตฺตมฺปิ รสฺสนฺติ คณฺหนฺติ อาจริยา.

Entre esas mismas diez que son homorgánicas de dos en dos, la que es anterior en cada caso recibe el nombre de 'corta' (rassa). A saber: a i u e o. Para mostrar que entre ellas 'las dos últimas también se ven como cortas cuando preceden a un conjunto [de consonantes]', y por ser correctas allí, se incluyen aquí; como en: seyyo, oṭṭho, sotthi. Son cortas por estar asociadas con la duración de un tiempo corto o por poseer esa duración. El tiempo corto es el tiempo de un chasquido de dedos o el tiempo contado por el parpadeo de un ojo; por ello, la corta tiene una medida (mātrā), la larga dos medidas y la consonante media medida. En la métrica (chandas), los maestros consideran corta incluso a una de medida y media.

๕. ปโร ทีโฆ

5. La posterior es larga.

ออาทีสฺวา+ทิภูเตสุ ทสสุ เย ทฺเว ทฺเว สวณฺณา, เตสุ โย โย ปโร, โส โส ทีฆสญฺโญ โหติ. ตํ ยถา อา อี อู เอ โอ. ทีฆกาลโยคา ตพฺพนฺตตาย วา ทีฆา.

Entre las diez que comienzan con 'a', la que es posterior en cada caso recibe el nombre de 'larga' (dīgha). A saber: ā ī ū e o. Son largas por estar asociadas con la duración de un tiempo largo o por poseer esa duración.

๖. กาทโย พฺยญฺชนา

6. Las [letras] que comienzan con 'ka' son consonantes.

ออาทีสุ กาทโย นิคฺคหีตปริยนฺตา เตตฺตึส พฺยญฺชนา นาม โหนฺติ. ยถา ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ลว ส ห ฬ อํ อิติ. พฺยญฺชียติ อตฺโถ เอเตหีติ พฺยญฺชนา. กการาทีสฺว+กาโร อุจฺจารณตฺโถ.

En el alfabeto, las treinta y tres letras que comienzan con 'ka' y terminan con el niggahīta se llaman consonantes. A saber: ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Se llaman 'consonantes' (byañjanā) porque a través de ellas se manifiesta el significado. El sonido 'a' en 'ka' y demás es para facilitar la pronunciación.

‘‘กาทโย’’ติ วตฺตเต.

Se mantiene la expresión: 'que comienzan con ka'.

๗. ปญฺจปญฺจกา วคฺคา

7. Los grupos de cinco en cinco son clases (vaggā).

ออาทีสุ กการาทโย มการนฺตา ปญฺจปญฺจกา วคฺคา นาม โหนฺติ. ยถา ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม อิติ. ปญฺจ ปญฺจ ปริมาณ+เมสํ ปญฺจปญฺจกา. วชฺเชนฺติ ยการาทโยติ วคฺคา. เต ปน ปฐมกฺขรวเสน [Pg.6] กวคฺค+จวคฺคาทิโวหารํ คตา กุสลตฺติกาทโย วิย.

En el alfabeto, las letras que comienzan con 'ka' y terminan en 'ma' son grupos de cinco llamados clases (vaggas). A saber: ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma. Son 'grupos de cinco' porque su medida es de cinco cada uno. Se llaman 'vaggas' porque excluyen a las que comienzan con 'ya'. Estas adquieren su designación según su primera letra, como la 'clase ka' (kavagga), la 'clase ca' (cavagga), etc., similar a los grupos de tres como 'kusalattika'.

๘. พินฺทุ นิคฺคหีตํ

8. El punto es el niggahīta.

อการาทีสฺว+ยํ วณฺโณ พินฺทุมตฺโต, โส นิคฺคหีตสญฺโญ โหติ. รสฺสสรํ นิสฺสาย คหิต+มุจฺจาริตํ นิคฺคหีตํ, กรณํ นิคฺคเหตฺวา วา.

En el alfabeto, la letra que es solo un punto recibe el nombre de 'niggahīta'. Se llama niggahīta porque se articula o se sostiene dependiendo de una vocal corta, o por la restricción del órgano vocal.

กรณํ นิคฺคเหตฺวาน, มุเขนา+วิวเฏน ยํ;

วุจฺจเต นิคฺคหีตนฺติ, วุตฺตํ พินฺทุ สรานุคํ.

"Habiendo restringido el órgano vocal, con la boca no totalmente abierta, lo que se pronuncia se llama niggahīta; se dice que es un punto que sigue a una vocal".

พหฺวกฺขรสญฺญากรณํ อนฺวตฺถสญฺญตฺถํ, ฌ+ลาทโย ตุ รุฬฺหีสญฺญา.

El uso de términos técnicos de muchas sílabas es para que el nombre sea acorde al significado, mientras que términos como jha, la, etc., son nombres convencionales.

วณฺณา สรา สวณฺณา จ, รสฺสา ทีฆา จ พฺยญฺชนา;

วคฺคา จ นิคฺคหีตนฺติ, โหติ สญฺญาวิธิกฺกโม.

"Letras, vocales y homorgánicas, cortas, largas y consonantes, clases y niggahīta: tal es el orden de las prescripciones de las definiciones técnicos".

(สญฺญาวิธานํ.)

(Prescripción de las Definiciones Técnicas).

สนฺธิ วุจฺจเต –

Se explica la combinación fonética (Sandhi):

โลก อคฺคปุคฺคโล, ปญฺญา อินฺทฺริยํ, ตีณิ อิมานิ, โน หิ เอตํ, ภิกฺขุนี โอวาโท, มาตุ อุปฏฺฐานํ, สเมตุ อายสฺมา, อภิภู อายตนํ, ธนํ เม อตฺถิ, สพฺเพ เอว, ตโย อสฺสุ ธมฺมา, อสนฺโต เอตฺถ น ทิสฺสนฺติ อิตี+ธ สรสญฺญายํ –

Loka aggapuggalo, paññā indriyaṃ, tīṇi imāni, no hi etaṃ, bhikkhunī ovādo, mātu upaṭṭhānaṃ, sametu āyasmā, abhibhū āyatanaṃ, dhanaṃ me atthi, sabbe eva, tayo assu dhammā, asanto ettha na dissanti. En estos casos, bajo la definición de vocal:

๒๖. สโร โลโป สเร

26. Una vocal [se elide] ante una vocal.

สเร สโร โลปนีโย โหติ. สโรติ การิยีนิทฺเทโส, โลโปติ การิยนิทฺเทโส. โลโป= อทสฺสนํ อนุจฺจารณํ[Pg.7], สโรติ ชาตฺเยกวจนวเสน วุตฺตํ, สเรติ โอปสิเลสิกาธารสตฺตมี, ตโต วณฺณ กาล พฺยวธาเน การิยํ น โหติ, ตฺว+มสิ, กตมา จานนฺท อนิจฺจสญฺญาติ. เอวํ สพฺพสนฺธีสุ.

Ante una vocal, la vocal debe ser elidida. 'Vocal' (saro) es la indicación del objeto de la acción, 'elisión' (lopo) es la indicación de la acción. Elisión es la no aparición, la no pronunciación. 'Vocal' se expresa como un singular genérico. 'Ante una vocal' (sare) es un locativo de base de contacto; por lo tanto, la acción no ocurre cuando hay obstrucción por otra letra o por el tiempo, como en: tvaṃ asi, katamā cānanda aniccasaññā. Así en todas las combinaciones.

วิธีติ วตฺตเต.

Se mantiene la expresión: 'regla/método'.

๑๔. สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส

14. [La regla se aplica] a la anterior cuando hay un locativo.

เถรยฏฺฐินฺยาเยน ปวตฺตเต ปริภาสา ทุพฺพลวิธิโน ปติฏฺฐาภาวโต. สตฺตมีนิทฺเทเส ปุพฺพสฺเสว วิธีติ ปุพฺพสรโลโป. โลกคฺคปุคฺคโล, ปญฺญินฺทฺริยํ, ตีณิมานิ, โน เหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, มาตุปฏฺฐานํ, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ธนํมตฺถิ, สพฺเพว, ตยสฺสุ ธมฺมา, อสนฺเต+ตฺถ น ทิสฺสนฺติ. ปุพฺพสฺส การิยวิธานา สตฺตมีนิทฺทิฏฺฐสฺส ปรตา+ว คมฺยเตติ ปเรติ ปรวจนมฺปิ ฆฏเต.

Esta regla interpretativa funciona según la lógica del 'bastón del anciano', debido a la falta de base para una regla débil. Al indicarse mediante un locativo, la regla se aplica solo a la vocal anterior; de ahí la elisión de la vocal anterior: Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, no hetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanaṃmatthi, sabbeva, tayassu dhammā, asante+ttha na dissanti. Al prescribirse la acción para la anterior, se entiende que lo indicado por el locativo es lo posterior; por lo tanto, el término 'posterior' también es aplicable.

ยสฺส อิทานิ, สญฺญา อิติ, ฉายา อิว, อิติ อปิ, อสฺสมณี อสิ, จกฺขุ อินฺทฺริยํ, อกตญฺญู อสิ, อากาเส อิว, เต อปิ, วนฺเท อหํ, โส อหํ, จตฺตาโร อิเม, วสโล อิติ, โมคฺคลฺลาโน อสิ พีชโก, กถา เอว กา, ปาโต เอวาตี+ธ ปุพฺพสฺสรโลเป สมฺปตฺเต ‘‘สโร โลโป สเร’’ ตฺเวว.

En casos como: Yassa idāni, saññā iti, chāyā iva, iti api, assamaṇī asi, cakkhu indriyaṃ, akataññū asi, ākāse iva, te api, vande ahaṃ, so ahaṃ, cattāro ime, vasalo iti, moggallāno asi bījako, kathā eva kā, pāto eva; donde se llegaría a la elisión de la vocal anterior, [se aplica]: 'Una vocal [se elide] ante una vocal'.

๒๗. ปโร กฺวจิ

27. La posterior a veces [se elide].

สรมฺหา ปโร สโร กฺวจิ โลปนีโย โหติ. ยสฺส ทานิ, สญฺญาติ, ฉายาว, อิติปิ, อสฺสมณีสิ, จกฺขุนฺทฺริยํ, อกตญฺญูสิ, อากาเสว, เตปิ, วนฺเทหํ, โสหํ, จตฺตาโรเม, วส- โลภิ[Pg.8], โมคฺคลฺลาโนสิ พีชโก, กถาว กา, ปาโตว. กฺวจีติ กึ, ปญฺญินฺทฺริยํ, ปญฺจินฺทฺริยานิ, สตฺตุตฺตโม, เอกูนวีสติ, ยสฺเสเต, สุคโตวาโท, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, จกฺขายตนํ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา. ‘‘วิวกฺขาโต สนฺธโย ภวนฺตี’’ติ ญายา วตฺติจฺฉาปิ อิธ สิชฺฌติ. กฺวจีตฺย+ธิกาโร สพฺพสนฺธีสุ, เตน นาติปฺปสงฺโค. (โลปสนฺธิ).

Después de una vocal, la vocal posterior a veces debe ser elidida. A saber: Yassa dāni, saññāti, chāyāva, itipi, assamaṇīsi, cakkhundriyaṃ, akataññūsi, ākāseva, tepi, vandehaṃ, sohaṃ, cattārome, vasalobhi, moggallānosi bījako, kathāva kā, pātova. ¿Por qué se dice 'a veces' (kvaci)? [Para casos como] paññindriyaṃ, pañcindriyāni, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā. Según el principio de que 'las combinaciones fonéticas surgen del deseo de hablar', la voluntad del hablante también se cumple aquí. El término rector 'a veces' (kvaci) se aplica a todas las combinaciones, para evitar una aplicación excesiva de la regla. (Sandhi de elisión).

สโร ปโร เวติ จ วตฺตเต.

Se aplica [la regla de que] la vocal siguiente [se elide] opcionalmente.

ตสฺส อิทํ, วาต อีริตํ, น อุเปติ, วาม อูรุ, อติ อิว อญฺเญหิ, วิ อุทกํ อิตีธ ปุพฺพสฺสรโลเป –

En [los casos de] 'tassa idaṃ', 'vāta īritaṃ', 'na upeti', 'vāma ūru', 'ati iva aññehi', 'vi udakaṃ', aquí, tras la elisión de la vocal anterior:

๒๙. ยุวณฺณาน+เมโอ ลุตฺตา

29. Transformación en 'e' y 'o' de [las vocales] 'i' y 'u' [cuando la vocal anterior es] elidida.

ลุตฺตา สรา ปเรสํ อิวณฺณุวณฺณานํ เอ+โอ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. ยถาสํขฺยานุทฺเทโส สมานานํ.

Cuando las vocales precedentes son elididas, las siguientes 'i' y 'u' se convierten opcionalmente en 'e' y 'o' respectivamente. El principio de correspondencia numérica [se aplica] a los elementos equivalentes.

๒๔. วณฺณปเรน สวณฺโณปิ

24. Incluso el sonido similar [se incluye] por la palabra 'vaṇṇa' que le sigue.

วณฺณสทฺโท ปโร ยสฺมา, เตน สวณฺโณปิ คยฺหติ สยญฺจ รูปํติ อีอูนมฺปิ เอ+โอ. สพฺพตฺถ รสฺสสฺส ชาตินิทฺเทเส ทีฆสฺสาปิ คหณตฺถํ อิท+มารทฺธํ. ตสฺเสทํ, วาเตริตํ, โนเปติ, วาโมรุ, อเตวญฺเญหิ, โวทกํ. อิทญฺจ ปจฺฉิโมทาหรณทฺวยํ ‘‘อวณฺเณ ลุตฺเต เอว เอ+โอ โหนฺตี’’ติ คาหสฺส นิเสธนตฺถํ. วาตฺเวว, ตสฺสิทํ. กถํ ‘‘ปจฺโจรสฺมิ’’นฺติ, โยควิภาคา. ปติ อุรสฺมินฺติ วิภชฺช ‘‘ยวา สเร’’ติ ยกาเร ‘‘ตวคฺควรณา’’ทินา โจ, ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ปุพฺพรูปญฺจ, ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ’’ติ (โยควิภาคา) อุสฺส โอ จ. ลุตฺตาติ กึ, ทส อิเม [Pg.9] ธมฺมา, ยถา อิทํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา. อติปฺปสงฺคพาธกสฺส กฺวจิสทฺทสฺสานุวตฺตนโต น วิกปฺปวิธิ นิยตา, เตน อุเปโต, อเวจฺจาติ เอวมาทีสุ วิกปฺโป. ตารกิตา, ยสฺสินฺทฺริยานิ, มหิทฺธิโก, สพฺพีติโย, เตนุปสงฺกมิ, โลกุตฺตโรติอาทีสุ วิธิ จ น โหติ.

Puesto que la palabra 'vaṇṇa' sigue, por ello se incluye tanto el sonido similar como la forma misma; así, incluso para 'ī' y 'ū' [hay transformación en] 'e' y 'o'. Esto se establece para que, en toda indicación de la clase corta, se incluya también la larga. [Ejemplos:] Tassedaṃ, vāteritaṃ, nopeti, vāmoru, atevaññehi, vodakaṃ. Este par de últimos ejemplos es para refutar la idea de que 'e' y 'o' solo ocurren cuando se elide el sonido 'a'. Debido a [la palabra] 'vā' (opcionalmente), [también se tiene] 'tassidaṃ'. ¿Cómo se explica 'paccorasmiṃ'? Por división de la regla (yoga-vibhāga). Dividiendo 'pati urasmiṃ', se aplica 'yavā sare' para la 'y', luego 'ca' por 'tavaggavaraṇā', etc., la forma anterior por 'vaggalasehi te', y por 'yuvaṇṇāna+meo' (vía yoga-vibhāga) la 'u' se vuelve 'o'. ¿Por qué se dice 'elididas'? [Para evitar cambios en] 'dasa ime dhammā', 'yathā idaṃ', 'kusalassa upasampadā'. Debido a la recurrencia de la palabra 'kvaci' (a veces) para evitar una aplicación excesiva, la regla opcional no es absoluta; por tanto, en 'tena upeto', 'avecca', etc., hay opción. En 'tārakitā', 'yassindriyāni', 'mahiddhiko', 'sabbītiyo', 'tenupasaṅkami', 'lokuttaro', etc., la regla no se aplica.

ปฏิสนฺถารวุตฺติ อสฺส, สพฺพวิตฺติ อนุภูยเต, วิ อญฺชนํ, วิ อากโต, ทาสี อหํ, อหุวา ปุเร, อนุ อทฺธมาสํ, อนุ เอติ, สุ อาคตํ, สุ อากาโร, ทุ อากาโร, จกฺขุ อาปาถํ, พหุ อาพาโธ, ปาตุ อกาสิ, น ตุ เอว, ภู อาปนลานิลํ อิตี+ธ ‘‘ยุวณฺณานํ’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต,

En [los casos de] 'paṭisanthāravutti assa', 'sabbavitti anubhūyate', 'vi añjanaṃ', 'vi ākato', 'dāsī ahaṃ', 'ahuvā pure', 'anu addhamāsaṃ', 'anu eti', 'su āgataṃ', 'su ākāro', 'du ākāro', 'cakkhu āpāthaṃ', 'bahu ābādho', 'pātu akāsi', 'na tu eva', 'bhū āpanalānilaṃ', aquí se aplican 'yuvaṇṇānaṃ' y 'vā'.

๓๐. ยวา สเร

30. Y y V ante vocal.

สเร ปเร อิวณฺณุวณฺณานํ ยการ+วการา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส, สพฺพวิตฺยนุภูยเต, พฺยญฺชนํ, พฺยากโต ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีเฆ ทาสฺยาหํ, อหาปุเร, อนฺวทฺธมาสํ, อนฺเวติ, สฺวาคตํ, สฺวากาโร, ทฺวากาโร, จกฺขฺวาปาถํ, พหฺวาพาโธ, ปาตฺวากาสิ, น ตฺเวว, ภฺวาปนลานิลํ. วาตฺเวว, วิอากโต, สาคตํ.

Ante una vocal, las vocales 'i' y 'u' se convierten opcionalmente en la letra 'y' y la letra 'v' respectivamente. [Ejemplos:] Paṭisanthāravutyassa, sabbavityanubhūyate, byañjanaṃ, byākato; por la regla 'byañjane dīgharassā' (alargamiento ante consonante), [se tiene] dāsyāhaṃ, ahāpure, anvaddhamāsaṃ, anveti, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva, bhvāpanalānilaṃ. Por ser opcional (vā): viākato, sāgataṃ.

อธิคโต โข เม อยํ ธมฺโม, ปุตฺโต เต อหํ, เต อสฺส ปหีนา ปญฺจ, เต อหํ, เย อสฺส, เต อชฺช, ยาวตโก อสฺส กาโย, ตาวตโก อสฺส พฺยาโม, โก อตฺโถ, อถ โข อสฺส, อหํ โข อชฺช, โส อหํ, โส อชฺช, โส เอว, ยโต อธิกรณํ, โส อหํ อิตี+ธ ‘‘ยวา สเร’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต,

En [los casos de] 'adhigato kho me ayaṃ dhammo', 'putto te ahaṃ', 'te assa pahīnā pañca', 'te ahaṃ', 'ye assa', 'te ajja', 'yāvatako assa kāyo', 'tāvatako assa byāmo', 'ko attho', 'atha kho assa', 'ahaṃ kho ajja', 'so ahaṃ', 'so ajja', 'so eva', 'yato adhikaraṇaṃ', 'so ahaṃ', aquí se aplican 'yavā sare' y 'vā'.

๓๐. เอโอนํ

30. De 'e' y 'o'.

เอโอนํ [Pg.10] ยการ+วการา โหนฺติ วา สเร ปเร ยถากฺกมํ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีเฆ อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม, ปุตฺโต ตฺยาหํ, ตฺยาสฺส ปหีนา ปญฺจ, ตฺยาหํ, ยฺยสฺส, ตฺยชฺช, ยาวตกฺวสฺส กาโย, ตาวตกฺวสฺส พฺยาโม, กฺวตฺโถ, อถ ขฺวสฺส, อหํ ขฺวชฺช, สฺวาหํ, สฺวชฺช, สฺเวว, ยตฺวาธิกรณํ, สฺวาหํ. วาตฺเวว, เตชฺช, โสหํ. กฺวจิ ตฺเวว, ธนมตฺถิ, ปุตฺตามตฺถิ, เต นาคตา, อสนฺเตตฺถ, จตฺตาโร อิเม.

Ante una vocal, 'e' y 'o' se convierten opcionalmente en las letras 'y' y 'v' respectivamente. Con el alargamiento por 'byañjane dīgharassā': adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā pañca, tyāhaṃ, yyassa, tyajja, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, svāhaṃ, svajja, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, svāhaṃ. Por ser opcional: tejja, sohaṃ. Pero a veces (kvaci): dhanamatthi, puttāmatthi, te nāgatā, asantettha, cattāro ime.

โค เอฬกํ, โค อสฺสํ, โค อชินํ อิตี+ธ ‘‘สเร’’ติ วตฺตเต.

En 'go eḷakaṃ', 'go assaṃ', 'go ajinaṃ', aquí se aplica 'ante vocal' (sare).

๓๒. โคสฺสา+วง

32. Sustitución de 'go' por 'ava'.

สเร ปเร โคสฺส อววาเทโส โหติ. ส จ ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา’’ติ สพฺพสฺส ปสงฺเค ‘อนฺตสฺสา’’ติ วตฺตเต.

Ante una vocal, hay una sustitución de 'go' por 'ava'. Y dado que [la regla] 'ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā' implicaría la sustitución de todo el término, se aplica 'de la parte final' (antassa).

๑๘. ง+นุพนฺโธ

18. El anexo 'ṅa'.

ง-กาโร อนุพนฺโธ ยสฺส, โส อเนกวณฺโณปิ อนฺตสฺส โหตีติ โอการสฺเสว โหติ. ‘‘สํเกโต+นวยโว+นุพนฺโธ’’ติ วจนา ง-การสฺสา+ปฺปโยโค. อุจฺจาริตานนฺตรปฺปธํสิโน หิ อนุพนฺธา, ปโยชนํ อนุพนฺโธติ สํเกโต. คเวฬกํ, ควาสฺสํ, ควาชินํ.

Aquello que tiene a la letra 'ṅa' como anexo (anubandha), aunque tenga múltiples sonidos, sustituye a la parte final; por tanto, ocurre solo para la letra 'o'. Debido a la declaración 'un anexo es una convención no constituyente', la letra 'ṅa' no se emplea [en el resultado]. Pues los anexos desaparecen inmediatamente después de ser pronunciados; un anexo es una convención con un propósito. [Ejemplos:] Gaveḷakaṃ, gavāssaṃ, gavājinaṃ.

อิติ เอวา+ตี+ธ –

En 'iti eva', aquí —

๓๖. วี+ติสฺเส+เว วา

36. Opcionalmente, 'v' en lugar de 'iti' ante 'eva'.

เอวสทฺเท ปเร อิติสฺส โว โหติ วา. ส จ –

Ante la palabra 'eva', 'iti' se convierte opcionalmente en 'v'. Y eso —

๑๗. ฉฏฺฐิยนฺตสฺส

17. De lo que termina en genitivo.

ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส [Pg.11] ยํ การิยํ, ต+ทนฺตสฺส วิญฺเญยฺยนฺติ อิการสฺสา+เทโส. อาเทสิฏฺฐาเน อาทิสฺสตีติ อาเทโส. อิตฺเวว. อญฺญตฺร ยาเทโส, ‘‘ตวคฺควรณานํ เย จวคฺคพยญา’’ติ ตสฺส โจ, ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ยสฺส จกาโร, อิจฺเจว. เอเวติ กึ, อิจฺจาห. (อาเทสสนฺธิ).

Cualquier operación prescrita para lo indicado en genitivo debe entenderse como aplicada a su parte final; así, es la sustitución de la vocal 'i'. Se llama sustituto (ādesa) a lo que se prescribe en lugar del original. [Ejemplo:] Itveva. En otros casos hay sustitución por 'y', y por 'tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā' se convierte en 'c', y por 'vaggalasehi te' el sonido 'y' se vuelve 'c', resultando en 'icceva'. ¿Por qué se especifica 'eva'? [Para casos como] 'iccāha'. (Sandhi de sustitución).

ติ องฺคุลํ,ติ องฺคิกํ, ภู อาทโย, มิคี ภนฺตา อุทิกฺขติตฺยาทิสนฺธโย วุจฺจนฺเต. ‘‘มยทา สเร’’ติ วตฺตเต.

Se explican sandhis como 'ti aṅgulaṃ', 'ti aṅgikaṃ', 'bhū ādayo', 'migī bhantā udikkhati', etc. Se aplica 'm, y, d ante vocal'.

๔๕. วนตรคา จา+คมา

45. Aumentos de v, n, t, r, g.

เอเต มยทา จ อาคมา โหนฺติ วา สเร กฺวจิ. อาคมิโน อนิยเมปิ –

Estos y [los sonidos] 'm, y, d' son aumentos (āgamas) opcionalmente ante una vocal en algunos casos. Aunque no hay una regla fija para los términos que reciben el aumento —

สโรเยวา+คมิ โหติ, วนาทินนฺตุ ญาปกา;

อญฺญถา หิ ปทาทีนํ, ยุกวิธาน+มนตฺถกํ.

Solo una vocal es la que recibe el aumento, [esto se sabe] por el indicio de 'v', 'n', etc.; de lo contrario, la prescripción del aumento 'y' para el inicio de las palabras carecería de sentido.

เอตฺถา+คมา อนิยตาคมีนเมว ภวนฺติ เจ, ยการาคเมเนว ‘‘นิปชฺช’’นฺติ สิทฺเธ ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ พฺยญฺชนสฺส ยุกา+คโม นิรตฺถโกติ อธิปฺปาโย. ติวงฺคุลํ, ติวงฺคิกํ, ภูวาทโย, มิคี ภนฺตา วุทิกฺขติ, ปวุจฺจติ, ปาคุญฺญวุชุตา. อิโต นายติ, จินิตฺวา. ยสฺมาติห, ตสฺมาติห, อชฺชตคฺเค. นิรนฺตรํ, นิราลโย, นิรินฺธโน, นิรีหกํ, นิรุตฺตโร, นิโรชํ, ทุรติกฺกโม, ทุราคตํ, ทุรุตฺตรํ, ปาตุรโหสิ, ปุนราคจฺเฉยฺย, ปุนรุตฺตํ, ปุนเรว, ปุนเรติ, ธีรตฺถุ, ปาตราโส, จตุรงฺคิกํ, จตุรารกฺขํ, จตุริทฺธิปาทปฏิลาโภ, จตุโรฆนิตฺถรณตฺถํ, ภตฺตุรตฺเถ, วุตฺติเรสา, ปถวีธาตุเรเวสา[Pg.12], นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ, วิชฺชุริวพฺภกุเฏ, อารคฺเคริว สาสโป, อุสโภริว, สพฺภิเรว สมาเสถ. ปุถเคว, รสฺเส ปเคว. ลหุเมสฺสติ, คุรุเมสฺสติ, อิธมาหุ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ, ภทฺโร กสามิว, อากาเส มภิปูชเย, เอกเมกสฺส, เยน มิเธกจฺเจ. ภาติเยว, โหติเยว, ยถายิทํ, ยถาเยว, มายิทํ, นยิทํ, นยิธ, ฉยิมานิ, นวยิเม ธมฺมา, โพธิยาเยว, ปถวีเยว ธาตุ, เตสุเยว, เตเยว, โสเยว, ปาฏิเยกฺกํ, วิยญฺชนํ, วิยากาสิ, ปริยนฺตํ, ปริยาทานํ, ปริยุฏฺฐานํ, ปริเยสติ, ปริโยสานํ, นิยาโยโค. อุทคฺโค, อุทโย, อุทาหฏํ, อุทิโต, อุทีริตํ, อุเทติ, สกิเทว, กิญฺจิเทว, เกนจิเทว, กิสฺมิญฺจิเทว, โกจิเทว, สมฺมทตฺโต, สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานํ, สมฺมเทว, ยาวทตฺถํ, ยาวทิจฺฉกํ, ยาวเทว, ตาวเทว, ปุนเทว, ยทตฺถํ, ยทนฺตรํ, ตทนฺตรํ, ตทงฺควิมุตฺติ, เอตทตฺถํ, อตฺตทตฺถํ, ตทตฺถํ, สทตฺถปสุโต สิยา, อญฺญทตฺถุ, มนสาทญฺญา วิมุตฺตานํ, พหุเทว รตฺติ. วาตฺเวว, อตฺตอตฺถํ, ทฺวาธิฏฺฐิตํ, ปาตุอโหสิ. ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส พฺยญฺชนโตปิ, ภิกฺขุนีนํ วุฏฺฐาเปยฺย, จิรํ นายติ, ตํเยว.

Aquí, si tales aumentos ocurren solo para aquellos de aumento incierto (aniyatāgama), entonces habiéndose establecido 'nipajja' mediante el aumento de 'y', se entiende que el aumento de la consonante 'y' por la regla 'padādīnaṃ kvaci' es superfluo. [Ejemplos:] Tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā. Ito nāyati, cinitvā. Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge. Nirantaraṃ, nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ, duratikkamo, durāgataṃ, duruttaraṃ, pāturahosi, punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti, dhīratthu, pātarāso, caturaṅgikaṃ, caturārakkhaṃ, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ, bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā, nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakuṭe, āraggeriva sāsapo, usabhoriva, sabbhireva samāsetha. Puthageva, rasse pageva. Lahumessati, gurumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjaye, ekamekassa, yena midhekacce. Bhātiyeva, hotiyeva, yathāyidaṃ, yathāyeva, māyidaṃ, nayidaṃ, nayidha, chayimāni, navayime dhammā, bodhiyāyeva, pathavīyeva dhātu, tesuyeva, teyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ, viyañjanaṃ, viyākāsi, pariyantaṃ, pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānaṃ, niyāyogo. Udaggo, udayo, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti, sakideva, kiñcideva, kenacideva, kismiñcideva, kocideva, sammadatto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadicchakaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva, yadatthaṃ, yadantaraṃ, tadantaraṃ, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, tadatthaṃ, sadatthapasuto siyā, aññadatthu, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva ratti. Vātveva, attaatthaṃ, dvādhiṭṭhitaṃ, pātuahosi. Debido a la naturaleza de la opción establecida (vavatthitavibhāsā), por la autoridad de 'byañjanatopi' (también desde la consonante), se tiene 'bhikkhunīnaṃ vuṭṭhāpeyya', 'ciraṃ nāyati', 'taṃyeva'.

ฉ อภิญฺญา, ฉ องฺคํ, ฉ อสีติ, ฉ อํสา, ฉ อายตนํ อิตี+ธ ‘‘วา สเร’’ ‘‘อาคโม’’ติ จ วตฺตเต.

Cha abhiññā, cha aṅgaṃ, cha asīti, cha aṃsā, cha āyatanaṃ; en estos casos, rigen las reglas 'vā sare' (opcionalmente ante vocal) y 'āgamo' (aumento).

๔๙. ฉา โฬ

49. Después de 'cha', el aumento es 'ḷ'.

ฉสทฺทา ปรสฺส สรสฺส ฬกาโร อาคโม โหติ วา. ฉาติ อนุกรณตฺตา เอกวจนํ. ฉฬภิญฺญา, ฉฬงฺคํ, ฉฬสีติ, ฉฬํสา, ฉฬายตนํ. วาตฺเวว, ฉอภิญฺญา. (อาคมสนฺธิ).

Después de la palabra 'cha', el aumento 'ḷ' ocurre opcionalmente ante una vocal siguiente. 'Cha' es singular debido a su naturaleza imitativa. Chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷasīti, chaḷaṃsā, chaḷāyatanaṃ. Por la opción: chaabhiññā. (Sandhi de aumento).

โลโป [Pg.13] อทสฺสนํ, ฐานึ, ย+มามทฺทิย ทิสฺสติ;

อาเทโส นาม โส ยา ตุ, อสนฺตุปฺปตฺติ อาคโม.

La elisión (lopo) es la invisibilidad (desaparición); aquello que se ve sustituyendo el lugar [del original] se llama sustitución (ādeso); pero la aparición de lo que no existía antes es el aumento (āgamo).

สรสนฺธิ.

Sandhi de vocales (Sarasandhi).

กญฺญา อิว, กญฺญาว อิจฺจาทิ สรสนฺธินิเสโธ วุจฺจติ, ปสงฺคปุพฺพโก หิ ปฏิเสโธ. ปุพฺพสรานํ โลเป สมฺปตฺเต ‘‘สโร’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต.

Se expone la prohibición del sandhi de vocales en casos como 'kaññā iva', 'kaññāva', etc., ya que la prohibición sigue a la posibilidad de aplicación. Cuando se llega a la elisión de las vocales precedentes, rigen las reglas 'saro' y 've'.

๒๘. น ทฺเว วา

28. No ambos, opcionalmente.

ปุพฺพปรสฺสรา ทฺเวปิ วา กฺวจิ น ลุปฺยนฺเต. กญฺญา อิว, กญฺเญว, กญฺญาว.

A veces, ambas vocales, tanto la precedente como la siguiente, no se eliden. Ejemplos: Kaññā iva, kaññeva, kaññāva.

สาริปุตฺต อิเธกจฺโจ, เอหิ สิวก อุฏฺเฐหิ, อายสฺมา อานนฺโท, คาถา อภาสิ, เทวา อาภสฺสรา ยถา, เตวิชฺชา อิทฺธิปตฺตา จ, ภควา อุฏฺฐายาสนา, ภควา เอต+ทโวจ, อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ, คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต, ภูตวาที อตฺถวาที, ยํ อิตฺถี อรหํ อสฺส, สามาวตี อาห, ปาปการี อุภยตฺถ ตปฺปติ, นที โอตฺถรติ, เย เต ภิกฺขู อปฺปิจฺฉา, ภิกฺขู อามนฺเตสิ, ภิกฺขู อุชฺฌายึสุ, ภิกฺขู เอว+มาหํสุ, อิมสฺมึ คาเม อารกฺขกา, สพฺเพ อิเม, กตเม เอกาทส, คมฺภีเร โอทกนฺติเก, อปฺปมาโท อมตํ ปทํ, สงฺโฆ อาคจฺฉตุ, โก อิมํ ปถวึ วิเจสฺสติ, อาโลโก อุทปาทิ, เอโก เอกาย, จตฺตาโร โอฆา, อเร อหมฺปิ, สเจ อิมสฺส กายสฺส, โน อติกฺกโม, อโห อจฺฉริโย, อโถ อนฺโต จ, อถ โข อายสฺมา, อโถ โอฏฺฐว+จิตฺตกา, ตโต อา- มนฺตยิ [Pg.14] สตฺถาติ เอวมาทโย อิธ กาลพฺยวธาเนเนว สิชฺฌนฺติ. กฺวจีติ กึ, อาคตา+ตฺถ, อาคตา+มฺหา, กตม+สฺส วาโร, อปฺปสฺสุตา+ยํ ปุริโส, จมรี+ว, สพฺเพ+ว, สฺเว+ว, เอเส+ว นโย, ปริสุทฺเธ+ตฺถา+ยสฺมนฺโต, เน+ตฺถ, กุเต+ตฺถ ลพฺภา, สเจ+ส พฺราหฺมณ, ตถู+ปมํ, ยถา+ห, ชีวฺหา+ยตนํ, อวิชฺโช+โฆ, อิตฺถินฺทฺริยํ, อภิภา+ยตนํ, ภยตู+ปฏฺฐานํ, สทฺธี+ธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ. (สรสนฺธินิเสโธ)

Sāriputta, aquí uno; ven, Sivaka, levántate; el venerable Ānanda; recitó el verso; como los dioses Ābhassara; los de triple conocimiento que han alcanzado poderes; el Bienaventurado, levantándose del asiento; el Bienaventurado dijo esto; habiendo saludado, se puso a un lado; yendo y observando; el que habla la verdad, el que habla sobre el significado; aquella mujer que fuera una Arahant; Sāmāvatī dijo; el que hace el mal se lamenta en ambos lugares; el río se desborda; aquellos monjes que desean poco; se dirigió a los monjes; los monjes se quejaron; los monjes dijeron así; en esta aldea los guardianes; todos estos; cuáles son los once; en la profundidad cerca del agua; la diligencia es el sendero a la inmortalidad; que la orden venga; ¿quién investigará esta tierra?; surgió la luz; uno con una [mujer]; los cuatro torrentes; ¡eh, yo también!; si de este cuerpo; no hay transgresión; ¡oh, maravilloso!; y también el final; entonces el venerable; y también los de mente torcida; 'Entonces el Maestro llamó', etc., se logran aquí simplemente mediante la separación temporal. ¿Para qué sirve 'kvaci'? [Para casos como] āgatāttha, āgatāmhā, katamassa vāro, appassutāyaṃ puriso, camarīva, sabbeva, sveva, eseva nayo, parisuddhetthāyasmanto, nettha, kutettha labbhā, sacesa brāhmaṇa, tathūpamaṃ, yathāha, jīvhāyatanaṃ, avijjogho, itthindriyaṃ, abhibhāyatanaṃ, bhayatūpaṭṭhānaṃ, saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ. (Prohibición del sandhi de vocales).

ตตฺร อภิรติ, ตตฺร อยํ, พุทฺธ อนุสฺสติ, ส อตฺถิกา, สญฺญาวา อสฺส, ตทา อหํ, ยานิ อิธ ภูตานิ, คจฺฉามิ อิติ, อติ อิโต, กิกี อิว, พหุ อุปการํ, มธุ อุทกํ, สุ อุปธาริตํ, โสปิ อยํ, อิทานิ อหํ, สเจ อยํ, อปฺปสฺสุโต อยํ, อิตร อิตเรน, สทฺธา อิธ วิตฺตํ, กมฺม อุปนิสฺสโย, ตถา อุปมํ, รตฺติ อุปรโต, วิ อุปสโม, โลกสฺส อิติ, เทว อิติ, วิ อติปตนฺติ, วิ อตินาเมนฺติ, สงฺฆาฏิ อปิ, ชีวิตเหตุ อปิ, วิชฺชุ อิว, กึสุ อิธ วิตฺตํ, สาธุ อิติ, เต อสฺส ปหีนา, โส อสฺส, มธุวา มญฺญติ พาโล, เอวํ คาเม มุนิ จเร, ขนฺติ ปรมํ ตโป ติติกฺขา, น มํกุ ภวิสฺสามิ, สุ อกฺขาโต, โย อหํ, โส อหํ, กามโต ชายติ โสโก, กามโต ชายติ ภยํ, สกฺโก อุชุ จ สุหุชุจ, อนุปฆาโต, ทุรกฺขํ, ทุรมํ, ทุภรตา. ยิฏฺฐํ วา หุตํ วา โลเก, ยทิ วา สาวเก, ปุคฺคลา ธมฺมทสา เต, โภวาที นาม โส โหติ, ยถาภาวี คุเณน โส, ยถา อิทํ, สมฺมา ทกฺขาโต, ปรา กโม, ตณฺหา กฺขโย, ฌานสฺส ลาภี อมฺหิ, ถุลฺลจฺจโย อิตี+ธ –

Tatra abhirati, tatra ayaṃ, buddha anussati, sa atthikā, saññāvā assa, tadā ahaṃ, yāni idha bhūtāni, gacchāmi iti, ati ito, kikī iva, bahu upakāraṃ, madhu udakaṃ, su upadhāritaṃ, sopi ayaṃ, idāni ahaṃ, sace ayaṃ, appassuto ayaṃ, itara itarena, saddhā idha vittaṃ, kamma upanissayo, tathā upamaṃ, ratti uparato, vi upasamo, lokassa iti, deva iti, vi atipatanti, vi atināmenti, saṅghāṭi api, jīvitahetu api, vijju iva, kiṃsu idha vittaṃ, sādhu iti, te assa pahīnā, so assa, madhuvā maññati bālo, evaṃ gāme muni care, khanti paramaṃ tapo titikkhā, na maṃku bhavissāmi, su akkhāto, yo ahaṃ, so ahaṃ, kāmato jāyati soko, kāmato jāyati bhayaṃ, sakko uju ca suhujuca, anupaghāto, durakkhaṃ, duramaṃ, dubharatā. Ya sea un sacrificio u ofrenda en el mundo, o en los discípulos, personas que ven la verdad de los fenómenos, aquel es llamado seguidor de los Budas, él es tal según su cualidad, como esto, bien declarado, esfuerzo supremo, la extinción de la sed, soy poseedor de absorción meditativa, ofensa grave; aquí:

๓๓. พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา

33. Ante una consonante, hay alargamiento y acortamiento.

รสฺส+ทีฆานํ [Pg.15] กฺวจิ ทีฆ+รสฺสา โหนฺติ พฺยญฺชเน. ตตฺราภิรติ, ตตฺรายํ, พุทฺธานุสฺสติ, สาตฺถิกา, สญฺญาวา+สฺส, ตทาหํ, ยานี+ธ ภูตานิ, คจฺฉามีติ, อตีโต, กิกีว, พหูปการํ, มธูทกํ, สูปธาริตํ, โสปายํ, อิทานาหํ, สจายํ, อปฺปสฺสุตายํ, อิตรีตเรน, สทฺธีธ วิตฺตํ, กมฺมูปนิสฺสโย, ตถูปมํ, รตฺตูปรโต, วูปสโม, โลกสฺสาติ, เทวาติ, วีติปตนฺติ, วีตินาเมนฺติ, สงฺฆาฏีปิ, ชีวิตเหตูปิ, วิชฺชูว, กึสูธ วิตฺตํ, สาธูติ, ตฺยาสฺส ปหีนา, สฺวาสฺส, มธุวา มญฺญตี พาโล, เอวํ คาเม มุนี จเร, ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา, น มํกู ภวิสฺสามิ, สฺวากฺขาโต, ยฺวาหํ, สฺวาหํ, กามโต ชายตี โสโก, กามโต ชายตี ภยํ, สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, อนูปฆาโต, ทูรกฺขํ, ทูรมํ, ทูภรตา. ยิฏฺฐํว หุตํว โลเก, ยทิว สาวเก, ปุคฺคล ธมฺมทสา เต, โภวาทิ นาม โส โหติ, ยถาภาวิ คุเณน โส, ยถยิทํ, สมฺมทกฺขาโต, ปรกฺกโม, ตณฺหกฺขโย, ฌานสฺส ลาภิมฺหิ, วสิมฺหิ, ถุลฺลจฺจโย. กฺวจีติ กึ, ตฺยชฺช, สฺวสฺส, ปติลิยตีติ ทีฆนิเสโธ, มายิทํ, มนสาทญฺญา วิมุตฺตานํ, ยถากฺกมํ, อารกฺขาตีตํ, ทียติ, สูยตีติ รสฺสการิยนิเสโธ. กถํ ยานิว อนฺตลิกฺเขติ, ‘‘ทีฆรสฺสา’’ติ โยควิภาคา. (ทีฆ+รสฺสสนฺธิ).

En ocasiones, las vocales cortas y largas se vuelven largas y cortas, respectivamente, ante una consonante. [Ejemplos:] Tatrābhirati, tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, saññāvā+ssa, tadāhaṃ, yānī+dha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, sopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo, lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti, tyāssa pahīnā, svāssa, madhuvā maññatī bālo, evaṃ gāme munī care, khantī paramaṃ tapo titikkhā, na maṃkū bhavissāmi, svākkhāto, yvāhaṃ, svāhaṃ, kāmato jāyatī soko, kāmato jāyatī bhayaṃ, sakko ujū ca suhujū ca, anūpaghāto, dūrakkhaṃ, dūramaṃ, dūbharatā. Yiṭṭhaṃva hutaṃva loke, yadiva sāvake, puggala dhammadasā te, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so, yathayidaṃ, sammadakkhāto, parakkamo, taṇhakkhayo, jhānassa lābhimhi, vasimhi, thullaccayo. ¿Por qué se dice «en ocasiones» (kvaci)? [Para casos como] tyajja, svassa; [la forma] patiliyatīti es una negación del alargamiento; māyidaṃ, manasādaññā vimuttānaṃ, yathākkamaṃ, ārakkhātītaṃ, dīyati, sūyatīti son negaciones del acortamiento. En cuanto a kathaṃ yāniva antalikkheti, se explica mediante la división de la regla (yogavibhāga) de «dīgharassā». (Sandhi de alargamiento y acortamiento).

พฺยญฺชเนติ วตฺตเต.

Se entiende que continúa el término «ante una consonante» (byañjane).

๓๔. สรมฺหา ทฺเว

34. Después de una vocal, [ocurren] dos [consonantes].

สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส กฺวจิ ทฺเว รูปานิ โหนฺติ. เอตฺถ จ อาวุตฺติทฺวิวจนํ ฐาเนทฺวิวจนนฺติ ทฺวีสุ ฐาเนทฺวิวจนํ เวทิตพฺพํ.

Después de una vocal, la consonante que sigue toma en ocasiones dos formas (se duplica). Y aquí, la duplicación en dos lugares debe entenderse como duplicación por repetición y duplicación en la posición fonética.

ตานิ [Pg.16] จ ป+ปติ+ปฏิ+กม+กุส+กุธ+กี+คห+ชุต+ญา+สิ+ สุ+สู+สมฺภู+สร+สสาทีนมาทิพฺยญฺชนานญฺจ โหติ. อิธ ปมาโท=อิธปฺปมาโท, เอวํ อปฺปมาโท, วิปฺปยุตฺโต, สุปฺปสนฺโน, สมฺมา ปธานํ=สมฺมปฺปธานํ รสฺสตฺตํ. อปฺปติวตฺติโย, อธิปฺปติปจฺจโย, สุปฺปติฏฺฐิโต,. อปฺปฏิปุคฺคโล, วิปฺปฏิสาโร, สุปฺปฏิปตฺติ. ปกฺกโม, ปฏิกฺกโม, เหตุกฺกโม, อากมติ=อกฺกมติ, เอวํ ปกฺกมติ, ยถากฺกมํ. อกฺโกสติ, ปฏิกฺโกสติ, อนุกฺโกสติ, อาโกสติ=อกฺโกสติ. อกฺกุทฺโธ, อภิกฺกุทฺโธ. ธนกฺกีโต, วิกฺกโย, อนุกฺกโย. ปคฺคโห, วิคฺคโห, อนุคฺคโห, จนฺทคฺคาโห, ทิฏฺฐิคฺคาโห. ปชฺโชโต, วิชฺโชโต, อุชฺโชโต. กตญฺญู, วิญฺญู, ปญฺญาณํ, วิญฺญาณํ, อนญฺญาณํ. อวสฺสโย, นิสฺสโย, สมุสฺสโย. อปฺปสฺสุโต, วิสฺสุโต, พหุสฺสุโต. อาสวา=อสฺสวา. ปสฺสมฺเภนฺโต, วิสฺสมฺเภนฺโต. อฏฺฏสฺสโร, วิสฺสรติ, อนุสฺสรติ, อนุสฺสติ. ปสฺสสนฺโต, วิสฺสสนฺโต, มุหุสฺสสนฺโต, อาสาโส=อสฺสาโส. อาทิสทฺเทน อวิสฺสเชนฺโต, วิสฺสเชนฺโต, อภิกฺกนฺตตโร, ปริจฺจเชนฺโต, อุปทฺทโว, อุปกฺกิเลโส, มิตฺตทฺทุโน, อายพฺยโย, อพฺพหิ อิจฺจาทิ.

Y esto ocurre con las consonantes iniciales de [los prefijos y raíces] pa, pati, paṭi, kama, kusa, kudha, kī, gaha, juta, ñā, si, su, sū, sambhū, sara, sasa y otros. [Ejemplos:] Idha pamādo = idhappamādo; del mismo modo: appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ = sammappadhānaṃ [con] acortamiento. Appativattiyo, adhippatipaccayo, suppatiṭṭhito. Appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipatti. Pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati = akkamati; asimismo: pakkamati, yathākkamaṃ. Akkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati = akkosati. Akkuddho, abhikkuddho. Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo. Paggaho, viggaho, anuggaho, candaggāho, diṭṭhiggāho. Pajjoto, vijjoto, ujjoto. Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anaññāṇaṃ. Avassayo, nissayo, samussayo. Appassuto, vissuto, bahussuto. Āsavā = assavā. Passambhento, vissambhento. Aṭṭassaro, vissarati, anussarati, anussati. Passasanto, vissasanto, muhussasanto, āsāso = assāso. Con el término «y otros» (ādisaddena): avissajento, vissajento, abhikkantataro, pariccajento, upaddavo, upakkileso, mittadduno, āyabyayo, abbahi, etc.

ติก+ตย+ตึส+วตาทีน+มาทิพฺยญฺชนสฺส จ. กุสลตฺติกํ, ปีติตฺติกํ, เหตุตฺติกํ. โลกตฺตยํ, โพธิตฺตยํ, วตฺถุตฺตยํ. เอกตฺตึส, ทฺวตฺตึส, เตตฺตึส, จตุตฺตึส. สีลพฺพตํ, สุพฺพโต. สปฺปีติโก, สมนฺนาคโต, ปุนปฺปุนํ อิจฺจาทิ.

Y [ocurre] con la consonante inicial de [palabras como] tika, taya, tiṃsa, vata, etc. [Ejemplos:] Kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ. Lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ. Ekattiṃsa, dvattiṃsa, tettiṃsa, catuttiṃsa. Sīlabbataṃ, subbato. Sappītiko, samannāgato, punappunaṃ, etc.

วตุ+วฏ+ทิสาน+มนฺเต, ยถา วตฺตติ, วฏฺฏติ, ทสฺสนํ, ผสฺโส อิจฺจาทิ.

Al final de [las formas] vatu, vaṭa, disa. [Ejemplos:] yathā vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso, etc.

อุ+ทุ+นิอุปสคฺค+ต+จตุ+ฉ+สนฺตสทฺทาเทสาทีหิ [Pg.17] ปเรสญฺจ. อุกํโส=อุกฺกํโส, เอวํ ทุกฺกรํ, นิกฺกงฺโข, อุคฺคตํ, ทุจฺจริตํ, นิชฺชฏํ, อุชฺชหํ, อุจฺจงฺคํ, อุนฺนมติ, ทุกฺกโร, นิทฺทโร, อุนฺนโต, ทุปฺปญฺโญ, นิมฺมโล, อุยฺยุตฺโต, ทุลฺลโภ, นิพฺพตฺโต, อุสฺสาโห, นิสฺสาโร. ตกฺกโร, ตชฺโช, ตนฺนินฺโน, ตปฺปภโว, ตมฺมโย, จตุกฺกํ, จตุทฺทิสํ, จตุปฺปโท, จตุพฺพิธํ, จตุสฺสาลํ, ฉกฺกํ, ฉนฺนวุติ, ฉปฺปทิโก, ฉพฺพสฺสานิ. สกฺกาโร, สคฺคุโณ, สนฺทิฏฺฐิ, สปฺปุริโส, มหพฺพโล.

Y después de los prefijos u, du, ni, y de los términos ta, catu, cha, santa, y de sustitutos y otros. [Ejemplos:] Ukaṃso = ukkaṃso; del mismo modo: dukkaraṃ, nikkaṅkho, uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, ujjahaṃ, uccaṅgaṃ, unnamati, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, nissāro. Takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo. Catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppado, catubbidhaṃ, catussālaṃ. Chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni. Sakkāro, sagguṇo, sandiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.

อปทนฺตอาการวชฺชิตทีฆโต ยการสฺส จ, นิยฺยาติ, สุยฺยติ, อภิภุยฺย, วิเจยฺย, วิเนยฺย, เธยฺยํ, เนยฺยํ, เสยฺโย, เชยฺโย, เวยฺยากรโณ. อาการวชฺชิตนฺติ กึ, มาลาย, โทลาย, สมาทาย.

Y para la letra 'ya' después de una vocal larga, excluyendo la 'ā' que no está al final de la palabra. [Ejemplos:] Niyyāti, suyyati, abhibhuyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo. ¿Por qué se dice «excluyendo la 'ā'»? [Para casos como] mālāya, dolāya, samādāya.

ฉนฺทานุรกฺขเณ-นปฺปชเห วณฺณพลํ ปุราณํ, อุชฺชุคเตสุ เสยฺโย, คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ. สรมฺหาติ กึ, ญาโย, ตํขณํ. กฺวจิตฺเวว, นิกาโย, นิทานํ, นิวาโส, ตโต, ฉสฏฺฐิ, อุปนียติ, สูยติ.

Para preservar la métrica (chandānurakkhaṇe): nappajahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatiṃ. ¿Por qué se dice «después de una vocal» (saramhā)? [Para casos como] ñāyo, taṃkhaṇaṃ. Por el término «en ocasiones» (kvaci): nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, chasaṭṭhi, upanīyati, sūyati.

๓๕. จตุตฺถทุติเยสฺเว+สํ ตติยปฐมา

35. Ante la cuarta y la segunda [consonante de un grupo], [se colocan] la tercera y la primera [respectivamente].

จตุตฺถทุติเยสุ ปเรสฺเว+สํ จตุตฺถทุติยานํ ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา โหนฺติ ปจฺจาสตฺยา. วคฺเค ฆ+ฌ+ฒ+ธ+ภา จตุตฺถา, ข+ฉ+ฐ+ถ+ผา ทุติยา, ค+ช+ฑ+ท+พา ตติยา, ก+จ+ฏ+ต+ปา ปฐมา. ป+อุ+ทุ-นิอาทีหิ ปเรสํ ฆาทีนํ ทฺวิภาเว ตติยปฐมา โหนฺติ. ปครติ=ปคฺฆรติ, เอวํ อุคฺฆรติ, นิคฺโฆโส, อุคฺฆาเฏติ. เอโสว ตชฺฌานผโล, ปฐมชฺฌานํ, อภิชฺฌา-ยติ[Pg.18], อุชฺฌายติ. ทฑฺโฒ, พุฑฺโฒ. วิทฺธํเสติ, อุทฺธํสิโต, อุทฺธาโร, นิทฺธโน, นิทฺธุโต. วิพฺภนฺโต, อุพฺภนฺโต, สมุพฺภนฺโต, ทุพฺภิกฺขํ, นิพฺภยํ, ตพฺภาโว, จตุพฺภิ. สทฺธา, สทฺธมฺโม. มหพฺภยํ.

Cuando siguen la cuarta y la segunda consonante, para estas mismas cuarta y segunda, se convierten en la tercera y la primera de su propia clase (varga), respectivamente. En las clases, gha, jha, ḍha, dha, bha son las cuartas; kha, cha, ṭha, tha, pha son las segundas; ga, ja, ḍa, da, ba son las terceras; ka, ca, ṭa, ta, pa son las primeras. Después de pa, u, du, ni, etc., cuando hay duplicación de gha, etc., se convierten en la tercera y la primera. [Ejemplos:] Pagarati = paggharati; del mismo modo: uggharati, nigghoso, ugghāṭeti. Esova tajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati. Daḍḍho, buḍḍho. Viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhano, niddhuto. Vibbhanto, ubbhanto, samubbhanto, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catubbhi. Saddhā, saddhammo. Mahabbhayaṃ.

รสฺสสเรหิ ปเรสํ วคฺคทุติยานํ ทฺวิภาโว เจ, ปฐมา. ปญฺจกฺขนฺธา, เอวํ รูปกฺขนฺโธ, อกฺขโม, อภิกฺขณํ, อวิกฺเขโป, ชาติกฺเขตฺตํ, ธาตุกฺโขโภ, อายุกฺขโย. เสตจฺฉตฺตํ, เอวํ สพฺพจฺฉนฺนํ, วิจฺฉนฺนํ, โพธิจฺฉายา, ชมฺพุจฺฉายา, สมุจฺเฉโท. ตตฺร ฐิโต=ตตฺรฏฺฐิโต, เอวํ ถลฏฺฐํ, ชลฏฺฐํ, อฏฺฐิตํ, นิฏฺฐิตํ, จตฺตาริฏฺฐานานิ, ครุฏฺฐานิโย, สมุฏฺฐิโต. สพฺพตฺถาเมน, ยสตฺเถโร, ปตฺถรติ, วิตฺถาโร, อภิตฺถุโต, วิตฺถมฺภิโต, อนุตฺถุนํ. ปปฺโผเฏติ, มหปฺผลํ, อนิปฺผลํ, วิปฺผาโร, ปริปฺผุเฏยฺย, มธุปฺผาณิตํ. อาการโต, อาขาโต=อกฺขาโต, เอวํ ตณฺหากฺขโย, อาณากฺเขตฺตํ, สญฺญากฺขนฺโธ. อาฉาทยิ=อจฺฉาทยิ, เอวํ อจฺฉินฺทติ, นาวฏฺฐํ, อตฺถรติ, อปฺโผเฏติ. กฺวจิ ตฺเวว, ปุวขชฺชกํ, ตสฺส ฉวิอาทีนิ ฉินฺทิตฺวา, ยถาฐิตํ, กมฺมผลํ, สีลํ ตสฺส ฌายิโน, เย ฌานปฺปสุตา ธีรา, นิธนํ, มหาธนํ. (ทฺวิภาวสนฺธิ).

Si después de vocales cortas ocurre la duplicación de las segundas letras de un grupo, estas se convierten en las primeras. [Ejemplos:] Pañcakkhandhā, así también rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setacchattaṃ, así también sabbacchannaṃ, vicchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito = tatraṭṭhito, así también thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, aṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito. Sabbatthāmena, yasatthero, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, anipphalaṃ, vipphāro, paripphuṭeyya, madhupphāṇitaṃ. Por la vocal larga: ākhāto = akkhāto, así también taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho. Āchādayi = acchādayi, así también acchindati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti. En algunos casos: puvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chinditvā, yathāṭhitaṃ, kammaphalaṃ, sīlaṃ tassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhanaṃ, mahādhanaṃ. (Sandhi de duplicación).

อกรมฺห เส เต, โส โข พฺยนฺติ กาหิติ, โส คจฺฉํ น นิวตฺตติ, เอโส อตฺโถ, เอโส อาโภโค, เอโส อิทานิ อิตี+ธ ‘‘เว’’ติ วตฺตเต.

Akaramha se te, so kho byanti kāhiti, so gacchaṃ na nivattati, eso attho, eso ābhogo, eso idāni; aquí la regla 've' se aplica.

๓๗. เอโอน+ม วณฺเณ

37. En lugar de las vocales e u o.

เอโอนํ วณฺเณ กฺวจิ อ โหติ วา. อกรมฺห ส เต, อกรมฺห เส เต, เอวํ ส โข พฺยนฺติ กาหิติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตติ, เอส อตฺโถ[Pg.19], เอส อาโภโค, เอส อิทานิ. วณฺเณติ กึ, อโมฆวจโน จ โส, คนฺธพฺพานํ อธิปติ, มหาราชา ยสสฺสิ โสติ. ‘‘น สนฺธิสมาสา วทฺธสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา คาถามชฺเฌ สนฺธิ น โหตีติ ‘‘ติวิธสฺสา’’ติ วุตฺตติมฺหิ ปเรปิ วณฺโณ ปโร นาม น อิติ. (สรพฺยญฺชนสนฺธิ).

En lugar de las vocales e u o, a veces ocurre 'a'. Akaramha sa te, akaramha se te, así también sa kho byanti kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, esa attho, esa ābhogo, esa idāni. ¿Por qué se dice 'vaṇṇe' (en lugar de e u o)? [Ejemplos:] amoghavacano ca so, gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassi soti. Debido a lo expresado como 'No hay sandhi en compuestos aumentados', no ocurre sandhi en medio de un verso, ni siquiera cuando le sigue 'tividhassā', a lo cual se le llama vaṇṇo paro (vocal siguiente). (Sandhi de vocal y consonante).

อต ยนฺตํ, ตถ ยํ, มท ยํ, พุธ ยติ, ธน ยํ, เสว โย, ปร เยสนา, โปกฺขรณ โย อิตี+ธ –

Ata yantaṃ, tatha yaṃ, mada yaṃ, budha yati, dhana yaṃ, seva yo, para yesanā, pokkharaṇa yo; aquí —

๔๘. ตวคฺควรณานํ เย จวคฺค พยญา

48. Para las letras del grupo t [t-vagga], se convierten en letras del grupo c [c-vagga] ante 'ya'.

ตวคฺควรณานํ จวคฺคพยญา โหนฺติ ยถากฺกมํ ยกาเร. ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ปุพฺพรูปํ. อจฺจนฺตํ, ตจฺฉํ, มชฺชํ, พุชฺฌติ, ธญฺญํ, เสพฺโพ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ. อปุจฺจณฺฑกายํ, ชจฺจนฺโธ, ยชฺเชวํ, อชฺฌคมา, อชฺฌตฺตํ, อชฺฌุปคโต, อชฺโฌคาเหตฺวา, ทิพฺพํ. กฺวจิตฺเวว, รตฺยา.

Las letras del grupo t se convierten en letras del grupo c respectivamente ante el sonido 'ya'. Por la regla 'Vaggalasehi te', ocurre la asimilación anterior. Accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño. Apuccaṇḍakāyaṃ, jaccandho, yajjevaṃ, ajjhagamā, ajjhattaṃ, ajjhupagato, ajjhogāhetvā, dibbaṃ. En algunos casos: ratyā.

สก ยเต, รุจ ยเต, ปจ ยเต, อฏ ยเต, ลุป ยเต, กุป ยเต, สล ยเต, ผล ยเต, ทิส ยเต, อส ยเต อิตี+ธ ‘‘เย’’ติ วตฺตเต วกฺขมาเนสุ ทฺวีสุ.

Saka yate, ruca yate, paca yate, aṭa yate, lupa yate, kupa yate, sala yate, phala yate, disa yate, asa yate; aquí 'ye' se aplica en los dos casos siguientes.

๔๙. วคฺคลเสหิเต

49. Por las letras de grupo, la 'l' y la 's'.

วคฺคลเสหิ ปรสฺส ยการสฺส กฺวจิ เต วคฺคลสา โหนฺติ. สกฺกเต, รุจฺจเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, ลุปฺปเต, กุปฺปเต, สลฺลเต, ผลฺลเต, ทิสฺสเต, อสฺสเต. กฺวจิตฺเวว, กฺยาหํ.

Después de las letras de grupo, 'l' y 's', el sonido 'ya' a veces se convierte en esas mismas letras de grupo, 'l' o 's'. Sakkate, ruccate, paccate, aṭṭate, luppate, kuppate, sallate, phallate, dissate, assate. En algunos casos solamente: kyāhaṃ.

มุห ยติ, คุห ยติ อิตี+ธ –

Muha yati, guha yati; aquí —

๕๐. หสฺส วิปลฺลาโส

50. Inversión de la 'h'.

หสฺส [Pg.20] วิปลฺลาโส โหติ ยกาเร. มุยฺหติ, คุยฺหติ.

Ocurre la inversión de la 'h' ante el sonido 'ya'. Muyhati, guyhati.

พหุ อาพาโธ อิตี+ธ อุสฺสวกาเร ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ วตฺตเต.

Bahu ābādho, aquí ante el sonido 'va', se aplica la regla de 'inversión de la h'.

๕๑. เว วา

51. O con la 'v'.

หสฺส วิปลฺลาโส โหติ วา วกาเร. พวฺหาพาโธ. วาตฺเวว, พหฺวาพาโธ.

Ocurre la inversión de la 'h' opcionalmente ante el sonido 'v'. Bavhābādho. También: bahvābādho.

๕๒. ตถนรานํ ฏฐณลา

52. Para t, th, n y r, se convierten en ṭ, ṭh, ṇ y l.

ตถนรานํ ฏฐณลา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. ทุกฺกตํ=ทุกฺกฏํ, เอวํ สุกฏํ, ปตฺถโฏ, ปตโฏ, อุทฺธโฏ, วิสโฏ. อฏฺฐกถา. ปณิธานํ, ปณิปาโต, ปณาโม, ปณีตํ, ปริณโต, ปริณาโม, ทุณฺณโย, นิณฺณโย, โอณโต. ปริปนฺโน=ปลิปนฺโน, เอวํ ปลิโพโธ, ปลฺลงฺกํ, ตลุโน, มหาสาโล, มาลุโต, สุขุมาโล. (พฺยญฺชนสนฺธิ).

Las letras t, th, n, r se convierten en ṭ, ṭh, ṇ, l opcionalmente y en orden. Dukkataṃ = dukkaṭaṃ, así también sukaṭaṃ, patthaṭo, pataṭo, uddhaṭo, visaṭo. Aṭṭhakathā. Paṇidhānaṃ, paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, duṇṇayo, niṇṇayo, oṇato. Paripanno = palipanno, así también palibodho, pallaṅkaṃ, taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo. (Sandhi de consonantes).

จกฺขุ อุทปาทิ, อกฺขิ รุชติ, ปุริม ชาติ, อณุ ถูลานิ, กตฺตพฺพ กุสลํ พหุํ, ต สมฺปยุตฺตา, ตต สภาวโต อิตี+ธ ‘‘เว’’ติ วตฺตเต ยาว ‘‘มยทา สเร’’ติ.

Cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato; aquí 've' se aplica hasta 'mayadā sare'.

๓๘. นิคฺคหีตํ

38. El Niggahīta.

นิคฺคหีตาคโม โหติ วา กฺวจิ. สามตฺถิเยนา+คโมว, ส จ รสฺสสรสฺเสว โหติ… ตสฺส รสฺสสรานุคตตฺตา. ฐานีน+มาลิงฺฆิย คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อาคโม. จกฺขุํ อุทปาทิ, อกฺขึ [Pg.21] รุชติ, ปุริมํ ชาติ, อณุํ ถูลานิ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ, ตํสมฺปยุตฺตา, ตํตํสภาวโต. วาคฺคหเณน จกฺขุ อุทปาทิ อิจฺจาทิ. อวํสิโร, ยาวญฺจิทํติอาทิ นิจฺจํ… ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส, ววตฺถิตสฺส ลกฺขณสฺสา+นุโรเธน ลกฺขเณ ปวตฺติตา วิภาสา ววตฺถิตวิภาสา. วาสทฺโท หิ อตฺถทฺวเย วตฺตเต กตฺถจิ วิกปฺเป, กตฺถจิ ยถาววตฺถิตรูปปริคฺคเหติ. ยทา ปจฺฉิเม, ตทา นิจฺจ+มนิจฺจ+มสนฺตญฺจ วิธึ ทีเปติ. เอตฺถ ปน กฺวจิสทฺทสฺสา+นุวตฺตนา เตเนวา+สนฺตวิธิ สิทฺโธติ วาสทฺเทนิ+ตรทฺวยํ. กฺวจิ ตฺเวว, น หิ เอเตหิ, อิธ เจว.

La adición de Niggahīta (niggahītāgamo) ocurre opcionalmente en algunos casos. Por su propia fuerza es un aumento (āgama), y ocurre solo después de una vocal corta... debido a que sigue a las vocales cortas. Se llama aumento (āgama) porque aparece acompañando la posición original. Cakkhuṃ udapādi, akkhiṃ rujati, purimaṃ jāti, aṇuṃ thūlāni, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ, taṃsampayuttā, taṃtaṃsabhāvato. Mediante el uso de 'vā' (opcionalmente): cakkhu udapādi, etc. Avaṃsiro, yāvañcidaṃ, etc., son permanentes... debido a que la autoridad de 'vā' es una opción establecida (vavatthitavibhāsā); una regla que se aplica según una norma fija se llama opción establecida. Pues la palabra 'vā' se usa en dos sentidos: en algunos lugares como una alternativa, y en otros como la adopción de una forma fija. Cuando es lo último, indica una regla que es permanente, no permanente o inexistente. Pero aquí, mediante la continuación de la palabra 'kvaci', se establece la regla de inexistencia por sí misma, y mediante la palabra 'vā' se establecen los otros dos. En algunos casos solamente: na hi etehi, idha ceva.

สํ รมฺโภ, สํ รตฺโต, สํ ราโค, ตาสํ อหํ สนฺติเก, เอวํ อยํ, ปุํ ลิงฺคํ, กึ อหํ, ตสฺส อทาสึ อหํ อิตี+ธ ‘‘นิคฺคหีตา’’ธิกาโร อา ‘‘มยทา สเร’’ติ.

Saṃ rambho, saṃ ratto, saṃ rāgo, tāsaṃ ahaṃ santike, así también ayaṃ, puṃ liṅgaṃ, kiṃ ahaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ; aquí el tema del 'niggahīta' continúa hasta 'mayadā sare'.

๓๙. โลโป

39. Elisión.

นิคฺคหีตสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. ทีเฆ สารมฺโภ สํรมฺโภ, สารตฺโต สํรตฺโต, สาราโค สํราโค, ปุพฺพสฺสรโลเป ตาสาหํ สนฺติเก, เอวายํ, ทฺวิตฺเต ปุลฺลิงฺคํ ปุํลิงฺคํ, กฺยาหํ, ตสฺส อทาสหํ. ปฏิสลฺลาโน, สลฺเลโข, ปาตุกาโม, คนฺตุมโน, อริยสจฺจาน ทสฺสนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสนํ, อวิสาหาโร, จิรปฺปวาสินฺติอาทีสุ นิจฺจํ. กฺวจีติ กึ, เอว+มยํ, กิ+มหํ, เอตํ มงฺคล+มุตฺตมํ.

La elisión del Niggahīta ocurre opcionalmente en algunos casos. Con el alargamiento: sārambho (de saṃrambho), sāratto (de saṃratto), sārāgo (de saṃrāgo); con la elisión de la vocal precedente: tāsāhaṃ santike, evāyaṃ; con la duplicación: pulliṅgaṃ (de puṃliṅgaṃ), kyāhaṃ, tassa adāsahaṃ. En casos como paṭisallāno, sallekho, pātukāmo, gantumano, ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, avisāhāro, cirappavāsi, es permanente. ¿Por qué se dice 'kvaci'? [Ejemplos:] eva+mayaṃ, ki+mahaṃ, etaṃ maṅgala+muttamaṃ.

กตํ อิติ, อภินนฺทุํ อิติ, อุตฺตตฺตํ อิว, จกฺกํ อิว, กลึอิว, หลํ อิทานิ, กึ อิทานิ, ตฺวํ อสิ, อิทํ อปิ, อุตฺตรึ อปิ, ทาตุํ อปิ, สทิสํ เอว อิตี+ธ –

Kataṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃ iva, halaṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva; aquí —

๔๐. ปรสรสฺส

40. De la vocal siguiente.

นิคฺคหีตมฺหา [Pg.22] ปรสรสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. กตนฺติ, อภินนฺทุนฺติ, อุตฺตตฺตํว, จกฺกํว, กลึว, หลํทานิ, กึทานิ, ตฺวํสิ, อิทมฺปิ, อุตฺตริมฺปิ, ทาตุมฺปิ, สทิสํว. วาติ กึ, กตํอิติ, กิมิติ, ทาตุมปิ, สทิสํ เอว.

Ocurre la elisión de la vocal que sigue al Niggahīta opcionalmente en algunos casos. Katanti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kaliṃva, halaṃdāni, kiṃdāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva. ¿Por qué se dice 'vā'? [Ejemplos:] kataṃiti, kimiti, dātumapi, sadisaṃ eva.

ปุปฺผํ อสฺสา อุปฺปชฺชติ, เอวํ อสฺส เต อาสวา อิตี+ธ ปรสฺสรโลเป –

«Pupphaṃ assā uppajjati», «evaṃ assa te āsavā»; aquí, en la elisión del [vocal] precedente o siguiente —

๕๓. สํโยคาทิโลโป

53. Elisión del inicio de un conjunto [de consonantes]

อพฺยวหิตานํ ทฺวินฺนํ พฺยญฺชนานํ เอกตฺร ฐิติ สํโยโค, ตสฺมึ สํโยเค โย อาทิภูตาวยโว, ตสฺส วา กฺวจิ โลโป โหตีติอาทิพฺยญฺชนสฺส โลโป. ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชติ, เอวํส เต อาสวา. ติณฺณํ สํโยคานํ วิสเย อคฺยาคารํ, วุตฺยสฺส อิติ โหติ.

La permanencia de dos consonantes juntas sin interrupción es un conjunto (saṃyoga). En ese conjunto, el componente inicial a veces se elide; es decir, la elisión de la consonante inicial. [Ejemplos:] «Pupphaṃsā uppajjati», «evaṃsa te āsavā». En el ámbito de tres conjuntos [consonánticos], ocurren [formas como] «agyāgāraṃ» y «vutyassa».

ตํ กโรติ, ตํ ขณํ, สํ คโต, ตํ ฆตํ, ธมฺมํ จเร, ตํ ฉนฺนํ, ตํ ชาตํ, ตํ ฌานํ, ตํ ญาณํ, ตํ ฐานํ, ตํ ฑหติ, ตํ ตโนติ, ตํ ถิรํ, ตํ ทานํ, ตํ ธนํ, ตํ นิจฺจุตํ, ตํ ปตฺโต, ตํ ผลํ, เตสํ โพโธ, สํ ภูโต, ตํ มิตฺตํ, กึ กโต, ทาตุํ คโต อิตี+ธ –

«Taṃ karoti», «taṃ khaṇaṃ», «saṃ gato», «taṃ ghataṃ», «dhammaṃ care», «taṃ channaṃ», «taṃ jātaṃ», «taṃ jhānaṃ», «taṃ ñāṇaṃ», «taṃ ṭhānaṃ», «taṃ ḍahati», «taṃ tanoti», «taṃ thiraṃ», «taṃ dānaṃ», «taṃ dhanaṃ», «taṃ niccutaṃ», «taṃ patto», «taṃ phalaṃ», «tesaṃ bodho», «saṃ bhūto», «taṃ mittaṃ», «kiṃ kato», «dātuṃ gato»; aquí —

๔๑. วคฺเค วคฺคนฺโต

41. En un grupo, [se convierte en] el final del grupo

นิคฺคหีตสฺส โข วคฺเค วคฺคนฺโต วา โหตีติ นิมิตฺตานุสฺสรานํ ปจฺจาสตฺยา ตพฺพคฺคปญฺจโม โหติ. ปจฺจาสตฺติ นาม ฐานโต อาสนฺนตา คุณโต วา, คุณโตติ วณฺณสญฺญาทิคุณโต. นิคฺคหีตสฺส [Pg.23] อนุสรียตีติ ปจฺฉา กตฺวา สรียตีติ อนุสฺสโรติปิ วุจฺจติ. ตงฺกโรติ=ตํ กโรติ, เอวํ ตงฺขณํ, สงฺคโต, ตงฺฆตํ. ธมฺมญฺจเร, ตญฺฉนฺนํ, ตญฺชาตํ, ตญฺฌานํ, ตญฺญาณํ. ตณฺฐานํ, ตณฺฑหติ. ตนฺตโนติ, ตนฺถิรํ, ตนฺทานํ, ตนฺธนํ, ตนฺนิจฺจุตํ, ตมฺปตฺโต, ตมฺผลํ, เตสมฺโมโธ, สมฺภูโต, ตมฺมิตฺตํ. กิงฺกโต, ทาตุงฺคโต, ตณฺหงฺกโร, รณญฺชโห, สณฺฐิโต, ชุตินฺธโร, สมฺมโตติอาทีสุ นิจฺจํ.

En un grupo (vagga), el niggahīta opcionalmente se convierte en el final del grupo; debido a la proximidad entre la causa y el anussara (niggahīta), se convierte en el quinto [sonido] de dicho grupo. La proximidad significa cercanía por lugar [de articulación] o por cualidad; «por cualidad» se refiere a cualidades como la percepción del color [sonoro], etc. Al niggahīta también se le llama «anussara» porque se emite (sarīyati) después (pacchā) de haber sido colocado. [Ejemplos:] Taṅkaroti = taṃ karoti; del mismo modo: taṅkhaṇaṃ, saṅgato, taṅghataṃ. Dhammañcare, tañchannaṃ, tañjātaṃ, tañjhānaṃ, taññāṇaṃ. Taṇṭhānaṃ, taṇḍahati. Tantanoti, tanthiraṃ, tandānaṃ, tandhanaṃ, tanniccutaṃ, tampatto, tamphalaṃ, tesammodho, sambhūto, tammittaṃ. Kiṅkato, dātuṅgato; y es obligatorio en palabras como taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutindharo, sammato, etc.

อานนฺตริกํ ย+มาหุ, ยํ ยเทว, ปจฺจตฺตํ เอว, ตํ หิอิตี+ธ –

«Ānantarikaṃ yaṃ āhu», «yaṃ yadeva», «paccattaṃ eva», «taṃ hi»; aquí —

๔๒. เยวหิสุ โญ

42. [Se convierte en] ñ ante ya, eva y hi

ย+เอว+หิสทฺเทสุ นิคฺคหีตสฺส วา โญ โหติ. ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ยสฺส ญกาโร. อานนฺตริกญฺญ+มาหุ=อานนฺตริกํ ย+มาหุ, ยญฺญเทว=ยํยเทว, ญสฺส ทฺวิตฺเต ปจฺจตฺตญฺเญว, ปจฺจตฺตํ เอว, ตญฺหิ, ตญฺหิ. ‘‘อพฺยภิจารินา พฺยภิจารี นิยมฺยเต’’ติ ญายา เอวสทฺทสหจริยา ‘‘ย’’ อิติ สพฺพาทิยสทฺทสฺเสว คหณํ.

Ante las palabras «ya», «eva» y «hi», el niggahīta se convierte opcionalmente en ñ. Según [la regla] «Vaggalasehi te», el sonido ya se convierte en ñ. [Ejemplos:] Ānantarikañña māhu = ānantarikaṃ ya+māhu; yaññadeva = yaṃ yadeva; con la duplicación de la ñ: paccattaññeva = paccattaṃ eva; tañhi, tañhi. Siguiendo el principio de que «lo variable es regulado por lo invariable», debido a la asociación con la palabra «eva», el término «ya» se refiere únicamente al pronombre «ya», etc.

สํโยโค, สํโยชนํ, สํยโต, สํยาจิกาย อิตี+ธ –

«Saṃyogo», «saṃyojanaṃ», «saṃyato», «saṃyācikāya»; aquí —

๔๓. เย สํสฺส

43. De [la palabra] saṃ ante y

สํสทฺทสฺส ยํ นิคฺคหีตํ, ตสฺส วา โญ โหติ ยกาเร. สญฺโญโค=สํโยโค, เอวํ สํโยชนํ, สญฺญโต, สญฺญาจิกาย. อิธ ยการมตฺโตว คยฺหเต. สํสฺสาติ กึ, เอตํ โยชนํ, ตํ ยานํ, ตํ สรณํ ยนฺติ.

El niggahīta de la palabra «saṃ» se convierte opcionalmente en ñ ante el sonido y. [Ejemplos:] Saññogo = saṃyogo; del mismo modo: saññojanaṃ, saññato, saññācikāya. Aquí solo se toma en cuenta el sonido y. ¿Por qué se especifica «de saṃ»? [Para evitar casos como] etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, taṃ saraṇaṃ yanti.

ตํ [Pg.24] เอว, ตํ อหํ พฺรูมิ, ยํ อาหุ, ธนํ เอว, กึ เอตํ, นินฺทิตุํ อรหติ, ตํ อิทํ, ยํ อนิจฺจํ, ตํ อนตฺตา, เอตํ อโวจ, เอตํ เอว อิตี+ธ –

«Taṃ eva», «taṃ ahaṃ brūmi», «yaṃ āhu», «dhanaṃ eva», «kiṃ etaṃ», «nindituṃ arahati», «taṃ idaṃ», «yaṃ aniccaṃ», «taṃ anattā», «etaṃ avoca», «etaṃ eva»; aquí —

๔๔. มยทา สเร

44. [Se convierten en] m, y, d ante una vocal

นิคฺคหีตสฺส ม ย ทา โหนฺติ วา สเร กฺวจิ. ตเมว ตํ เอว, ตมหํ พฺรูมิ=ตํ อหํ พฺรูมิ, ยมาหุ, ธนเมว, กิเมตํ, นินฺทิตุมรหติ. ตยิทํ. ยทนิจฺจํ, ตทนตฺตา, เอตทโวจ, เอตเทว. ‘‘มยทา’’ติ โยควิภาคา พุทฺธม สรณม อิจฺจาทิ ภวติ.

El niggahīta se convierte opcionalmente en m, y o d ante una vocal en algunos casos. [Ejemplos:] Tameva = taṃ eva; tamahaṃ brūmi = taṃ ahaṃ brūmi; yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati. Tayidaṃ. Yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva. Mediante la división de la regla (yogavibhāga) de «mayadā», ocurren formas como «buddhama saraṇama», etc.

๔๗. ตทมินาทีนิ

47. [Las palabras como] tadaminā, etc.

ตทมินาทีนิ นิปฺปชฺชนฺติ. ‘‘ย+ทลกฺขณิกํ, ตํ นิปาตนา’’ติ ญายา ลกฺขณนฺตเรน อวิหิตา เทส+โลปา+คม+วิปลฺลาสา, สพฺพตฺถ อิมินาว ทฏฺฐพฺพา. อิทญฺจ ปเรสํ ปิโสทราทิมิว ทฏฺฐพฺพํ. ผุสิตํ=ชลพินฺทุ, ผุสิต+มุทร+มสฺส ปิโสทรํ. อิสฺส อกาเร ตํ อิมินา=ตทมินา, สกึ อาคามี=สกทาคามี, ธสฺส ทกาเร เอกํ อิธ อหํ=เอก+มิทา+หํ, วิธสฺส วิทาเทโส สํวิธาย อวหาโร=สํวิทาวหาโร, วาริสทฺทสฺส วกาเร, หสฺส ลกาเร จ กเต วาริวาหโก=วลาหโก, ชีวนสฺส ชีอาเทโส, ชีวนสฺส มุโต=ชีมูโต. ฉวสฺส สุอาเทเส, สยนสฺส สานาเทเส จ กเต ฉวสฺส สยนํ=สุสานํ. อุทฺธสฺส อุทุอาเทเส, ขสฺส ขลอาเทเส จ ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ ทฺวิตฺตาทิมฺหิ จ กเต อุทฺธํ ขํ อสฺส อุทุกฺขลํ. ปิสิตสฺส ปิอาเทเส, อสสฺส สาจาเทเส จ กเต ปิสิตาโส=ปิสาโจ.

Se forman las palabras tadaminā y otras similares. Según el principio de que «lo que no tiene una característica definida se debe a la inclusión irregular (nipātana)», todas las elisiones, adiciones o transposiciones que no han sido prescritas por otra regla deben entenderse mediante esta. Esto debe considerarse de manera similar al grupo «pisodara» de otros [gramáticos]. Phusitaṃ significa gota de agua; «phusitaṃ udaraṃ assa» da como resultado pisodaraṃ. Con la conversión de i en a, taṃ + iminā = tadaminā; sakiṃ + āgāmī = sakadāgāmī; con la conversión de dh en d, ekaṃ + idha + ahaṃ = ekamidāhaṃ; con la sustitución de vidhā por vidā, saṃvidhāya + avahāro = saṃvidāvahāro; con la sustitución de vāri por va y h por la, vārivāhako = valāhako; con la sustitución de jīvana por jī, jīvanassa + muto = jīmūto; con la sustitución de chava por su y de sayana por sāna, chavassa + sayanaṃ = susānaṃ; con la sustitución de uddha por udu y de kha por khala, y con la duplicación por la regla «saramhā dve», uddhaṃ khaṃ assa = udukkhalaṃ; con la sustitución de pisita por pi y de asa por sāca, pisitāso = pisāco.

มหีสทฺทสฺส [Pg.25] มยูอาเทเส, รวติสฺส ราเทเส จ กเต มหิยํ รวตีติ มยูโร. เอว+มญฺเญปิ ปโยคโต+นุคนฺตพฺพา. เอตฺถ จ –

Con la sustitución de mahī por mayū y de ravatī por rā, se forma «mayūro» (el que grita en la tierra). Del mismo modo, se deben comprender otras formas según su uso. Y en este contexto —

วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย,ทฺเว จา+ปเร วณฺณวิการ+นาสา;

ธาตุสฺส อตฺถาติสเยน โยโค,ต+ทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺตํติ.

Adición de un fonema, transposición de fonemas, y además, transformación y desaparición de fonemas; junto con la unión con un significado excelente de la raíz: esto se denomina la quíntuple etimología (nirutta).

ยถา ทฺวาเร นิยุตฺโต=โทวาริโกติ โอกอาคโม. หึสสทฺทสฺส สีโหติ วิปลฺลาโส. นิชโก=นิยโกติ วิกาโร. เมหนสฺส ขสฺส มาลา เมขลาติ วณฺณโลโป, ห+น+มการานํ โลโป. มยูโรติ อตฺเถ รวติสฺส อติสฺสยโยโคติ.

Por ejemplo: dvāre niyutto = dovārikoti (portero) es una adición de oka. En la palabra hiṃsa, sīho (león) es una transposición. Nijako = niyako (propio) es una transformación. En mekhalā (cinturón), de mehanassa y mālā, hay elisión de fonemas, concretamente la elisión de los sonidos ha, na y ma. En el significado de «mayūro» (pavo real), hay una unión con un significado excelente de la raíz ravatī.

ยถริว ตถริเวติ นิปาตาว. ‘‘ชรคฺควา วิจินฺเตสุํ, วร+มฺหากํ ภุสามิเว’’ติ เอตฺถ อิวสทฺโท เอวการตฺโถ. นิคฺคหีตสนฺธิ.

Yathariva y tathariva son simplemente partículas. En «jaraggavā vicintesuṃ, varaṃ mhākaṃ bhusāmiva», aquí la palabra «iva» tiene el sentido de «eva». [Fin de] la unión del niggahīta (niggahītasandhi).

สนฺธิสฺสรานํ ปฏิเสธสนฺธิ,อโถ พฺยญฺชน+สรพฺยญฺชนานํ;

สนฺธิ จ+โถ นิคฺคหีตสฺส สนฺธิ,ภวนฺติ สนฺธิ ปน ปญฺจธา เว.

La unión de vocales, la unión de negación, además la de consonantes y la de vocales con consonantes, y también la unión del niggahīta; ciertamente, las uniones son de cinco tipos.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ สนฺธิกณฺโฑ ปฐโม.

Así concluye la primera sección, el capítulo sobre la unión (sandhikaṇḍo), en la [obra] Payogasiddhi.

๒. นามกณฺฑ

2. Capítulo sobre el nombre (Nāmakaṇḍa)

อถ [Pg.26] นามานิ วุจฺจนฺเต. ตํ อตฺถาภิมุขํ นมนโต, อตฺตนา จ+ตฺถสฺส นามนโต นามํ, ทพฺพาภิธานํ. ตํ ทุวิธํ สลิงฺคา+ลิงฺคโต, อนฺวตฺถรุฬฺหิโต จ, ติวิธํ ปุมิ+ตฺถิ+นปุํสกลิงฺคโต, รุกฺโข, ลตา, วนนฺติ. จตุพฺพิธํ สามญฺญ+คุณ+กฺริยา+ยทิจฺฉานามโต, รุกฺโข, นีโล, ปาจโก, สิริวฑฺโฒติ. อฏฺฐวิธํ อวณฺณิ+วณฺณุ+วณฺโณ+การ+นิคฺคหีตนฺตปกติเภทโต, เอตฺถ กึสทฺโท นิคฺคหีตนฺโต. ปจฺจยา ปฐมํ กรียตีติ ปกติ, สทฺโท, ธาตุ จ.

Ahora se explican los nombres (nāma). Se llama nombre porque se inclina (namana) hacia el significado, y porque el significado mismo es nombrado (namana) por él; es la designación de una sustancia. Es de dos tipos: con género y sin género, y por significado derivado o convencional. Es de tres tipos según los géneros masculino, femenino y neutro: rukkho (árbol), latā (enredadera), vanaṃ (bosque). Es de cuatro tipos según sea un nombre común, de cualidad, de acción o propio: rukkho, nīlo (azul), pācako (cocinero), sirivaḍḍho (nombre propio). Es de ocho tipos según la distinción de la base (pakati) que termina en a, i, u, o o niggahīta; aquí, la palabra «kiṃ» termina en niggahīta. La base es lo que se establece antes de los sufijos, ya sea una palabra o una raíz.

ตตฺถ สลิงฺเคสุ ตาว อการนฺตโต ปุลฺลิงฺคา สุคตสทฺทา สตฺต วิภตฺติโย ปรา โยชียนฺเต. สุคตอิติ ฐิเต –

Allí, entre los que tienen género, a la palabra de género masculino «sugata» (el Bienaventurado), que termina en a, se le añaden después las siete declensiones. Permaneciendo «sugata» —

๑. ทฺเว ทฺเว+กาเนเกสุ นามสฺมา สิโย อํโย นา หิ ส นํ สฺมา หิ ส นํ สฺมึ สุ

1. [Se agrupan] de dos en dos para el singular y el plural; después de un nombre [vienen]: si-yo, aṃ-yo, nā-hi, sa-naṃ, smā-hi, sa-naṃ, smiṃ-su.

เอเตสํ ทฺเว ทฺเว โหนฺติ เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา ยถากฺกมํ. ยโต อิเม สตฺต ทุกา โหนฺติ, ‘‘อตฺถวนฺต+มธาตุก+มปจฺจยํ ปาฏิปทิกํ กิตก+ตทฺธิต+สมาสา เจ’’ติ วุตฺตตฺตา ตํ นามํ ปาฏิปทิกํ นาม. เกจิ สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺค+สงฺขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ ปาฏิปทิกนฺติ วทนฺติ. เตเน+ตํ วุจฺจติ –

De estos, hay dos números para cada uno de los siete pares de casos, que actúan respectivamente sobre significados singulares y plurales de los sustantivos. Debido a que estos siete son pares, se dice: ‘Aquel que tiene significado, carece de base verbal y no tiene sufijo, se llama base (pāṭipadika), al igual que los términos kitaka, taddhita y samāsa’. Algunos dicen que la base (pāṭipadika) es el quinteto compuesto por: el significado propio, la sustancia (objeto), el género, el número y el caso (acción). Por eso se dice:

สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สทฺทตฺถ+มพฺรวุํ ปเร;

สงฺขฺยา+กมฺมาทิกานนฺตุ, วิภตฺติ วาจกา มตา.

‘Otros dijeron que el significado de la palabra consiste en el significado propio, la sustancia y el género; pero se considera que la terminación (vibhatti) expresa el número y el caso (acción)’.

สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สงฺขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ;

สทฺทตฺถ+มพฺรวุํ เกจิ, วิภตฺติ ปน โชตกาติ จ.

‘Algunos dijeron que el significado de la palabra es el quinteto: significado propio, sustancia, género, número y caso; y que la terminación es meramente un indicador (jotaka)’.

ตโต [Pg.27] เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนญฺจาติ อนิยเมน ปสงฺเค ‘‘นามสฺมา’’ติ อธิกาโร.

Entonces, surge la aplicación: cuando se debe expresar uno, se usa el singular; cuando se deben expresar muchos, se usa el plural. El término ‘del sustantivo’ (nāmasmā) actúa como encabezamiento (adhikāra).

๓๗. ปฐมา+ตฺถมตฺเต

37. Solo en el sentido del primer caso (nominativo).

นามสฺสา+ภิเธยฺยมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหตีติ วตฺติจฺฉาวสา ปฐมาเย+กวจนพหุวจนานิ. สิ โยอิติ ปฐมา. สิสฺสิ+การสฺสา+นุพนฺธตฺตา อปฺปโยโค. ปโยชนํ ‘‘กิ+มํสิสู’’ติ สํเกโต, ตถา อํวจนสฺสา+การสฺส. เอตฺถ ตถาติ วุตฺตสฺสาติเทโส อญฺญทียธมฺมาน+มญฺญตฺถปาปน+มติเทโส. เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ ปฐเมกวจนํ สิ.

La primera terminación ocurre solo para el significado denotado del sustantivo; según el deseo de hablar, se usan el singular y el plural del primer caso. ‘Si’ y ‘yo’ son el primer caso. El carácter ‘i’ de ‘si’ es un anubandha (indicador) y no se emplea. El propósito es la convención ‘ki-maṃ-si-su’, y lo mismo para la vocal ‘a’ de la terminación ‘aṃ’. Aquí, el término ‘tathā’ (así) indica una transferencia (atidesa); la transferencia es la aplicación de propiedades de un lugar a otro. Cuando se debe expresar uno, el singular del primer caso es ‘si’.

อโตติ วตฺตเต, อโตติ นามวิเสสนตฺตา ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ ปริภาสโต อการนฺตโต นามสฺมา วิธิ.

El término ‘ato’ (de ‘a’) continúa. Debido a que ‘ato’ es un calificativo del sustantivo, según la regla interpretativa ‘una regla se aplica a lo que termina en el calificador’, la regla se aplica al sustantivo que termina en ‘a’.

๑๐๙. สิสฺโส

109. De ‘si’, se convierte en ‘o’.

อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส โอ โหติ. ปุพฺพสรโลเป สุคโต ติฏฺฐติ. พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ โย. เอวํ อุปริปิ โยเชตพฺพํ.

Para un sustantivo que termina en ‘a’, el ‘si’ se convierte en ‘o’. Tras la elisión de la vocal anterior: ‘Sugato tiṭṭhati’ (El Sugata permanece). Cuando se deben expresar muchos, el plural es ‘yo’. Lo mismo debe aplicarse en lo sucesivo.

๔๑. อโต โยนํ ฏาเฏ

41. Después de ‘a’, los ‘yo’ se convierten en ‘ṭā’ y ‘ṭe’.

อการนฺตโต นามสฺมา ปฐมาทุติยาโยนํ ฏาเฏ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ฏการานุพนฺธตฺตา ‘‘ฏานุพนฺธา+เนกวณฺณา สพฺพสฺสา’’ติ สพฺพาเทโส. สุคตา ติฏฺฐนฺติ.

Después de un sustantivo terminado en ‘a’, los ‘yo’ del primer y segundo caso se convierten en ‘ṭā’ y ‘ṭe’ respectivamente. Debido al anubandha ‘ṭa’, es un reemplazo total según la regla ‘aquellos que tienen el anubandha ṭa y múltiples letras reemplazan todo’. ‘Sugatā tiṭṭhanti’ (Los Sugatas permanecen).

‘‘ปฐมา+ตฺถมตฺเต’’ติ วตฺตเต.

El término ‘solo en el sentido del primer caso’ continúa.

๓๘. อามนฺตเณ

38. En el vocativo.

อามนฺตณาธิเก [Pg.28] อตฺถมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหตีติ เอกสฺมึ เอกวจนํ สิ.

Cuando hay un significado adicional de vocativo, se emplea la primera terminación; en el singular, se usa ‘si’.

๑๑๒. โค สฺยา+ลปเน

112. ‘Si’ se llama ‘ga’ en el vocativo.

อาลปเน สิ คสญฺโญ โหติ.

En el vocativo, ‘si’ tiene la designación ‘ga’.

‘‘โลโป’’ติ วตฺตเต.

El término ‘elisión’ continúa.

๑๑๗. คสีนํ

117. De ‘ga’ y ‘si’.

นามสฺมา ค+สีนํ โลโป โหติ. โภ สุคต จิรํ ติฏฺฐ.

Después de un sustantivo, ocurre la elisión de ‘ga’ y ‘si’. ‘Bho sugata ciraṃ tiṭṭha’ (¡Oh Sugata!, permanece por largo tiempo).

‘‘เค’’ติ วตฺตเต.

El término ‘en presencia de ga’ continúa.

๕๙. อยุนํ วา ทีโฆ

59. Alargamiento opcional de ‘a’, ‘i’, ‘u’.

ออิอุอิจฺเจเตสํ วา ทีโฆ โหติ เค ปเร ติลิงฺเค+ติ ทีเฆ โภ สุคต สุคตา จิรํ ติฏฺฐ. สกฺกเต สุคตาติ ทีฆํ ทูราลปเนเยวิ+จฺฉนฺติ, สมีปาลปเนปิ ทสฺสนโต ตํ น คเหตพฺพํ. พหุวจเน โยสฺส ฏา, สุคตา จิรํ ติฏฺฐถ.

Hay un alargamiento opcional de estas vocales ‘a’, ‘i’, ‘u’ cuando sigue ‘ga’ en los tres géneros. Al haber alargamiento: ‘Bho sugata, sugatā ciraṃ tiṭṭha’. En sánscrito, el alargamiento ‘sugatā’ se desea solo en el vocativo a distancia; pero puesto que se observa también en el vocativo cercano, eso no debe aceptarse. En el plural, ‘yo’ se convierte en ‘ṭā’: ‘Sugatā ciraṃ tiṭṭhatha’ (¡Oh Sugatas!, permaneced por largo tiempo).

๒. กมฺเม ทุติยา

2. En el objeto, el segundo caso (acusativo).

ตสฺมึ กมฺมการเก ทุติยาวิภตฺติ โหติ. อํโยอิติ ทุติยา. เอตฺถ ทุติยาตติยาทิภาโว วิภตฺติสุตฺเต สิโย อิติ ปฐมาวิภตฺยาทีนิ+มุปาทาย วุจฺจติ, ตํ ตํ อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา. ทุติเยกวจนํ อํ, อการสฺสา+ปโยโค. สุคตํ ปสฺส. ทุติยาพหุวจนํ โย, ตสฺส เฏ, สุคเต ปสฺส.

En esa función de objeto (kamma-kāraka), ocurre la segunda terminación. ‘Aṃ’ y ‘yo’ son el segundo caso. Aquí, la designación de ser segundo, tercero, etc., se dice tomando como referencia las terminaciones ‘si’, ‘yo’, etc., del sutra de las terminaciones. El singular del segundo caso es ‘aṃ’; la vocal ‘a’ [del indicador] no se emplea. ‘Sugataṃ passa’ (Mira al Sugata). El plural del segundo caso es ‘yo’, que se convierte en ‘ṭe’: ‘Sugate passa’ (Mira a los Sugatas).

๑๙. กตฺตุกรเณสุ ตติยา

19. En el agente y el instrumento, el tercer caso (instrumental).

ตสฺมึ [Pg.29] กตฺตริ กรเณ จ การเก ตติยาวิภตฺติ โหติ. นา+หิอิติ ตติยาวิภตฺติ. ตติยาเอกวจนํ นา.

En esas funciones de agente e instrumento, ocurre la tercera terminación. ‘Nā’ e ‘hi’ son la tercera terminación. El singular de la tercera es ‘nā’.

‘‘นาสฺสา’’ติ วตฺตเต.

El término ‘para nā’ continúa.

๑๐๘. อเต+น

108. Después de ‘a’, se convierte en ‘ena’.

อการนฺตโต นามสฺมา ปรสฺส นาวจนสฺส เอนาเทโส โหติ นิจฺจํ. สุคเตน กตํ.

Después de un sustantivo terminado en ‘a’, la terminación ‘nā’ siempre es reemplazada por ‘ena’. ‘Sugatena kataṃ’ (Hecho por el Sugata).

๙๘. สุหิสฺว+สฺเส

98. En presencia de ‘su’ e ‘hi’, se convierte en ‘e’.

อการนฺตสฺส สุหิสฺเว+โหติ. สุคเตหิ.

Para una base terminada en 'a', ante los sufijos 'su' e 'hi', [la 'a'] se convierte en 'e'. Por ejemplo: Sugatehi.

‘‘เว’’ติ วตฺตเต.

El término 've' (opcionalmente) se aplica por precedencia.

๙๕. สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ

95. Para los sufijos smā, hi, smiṃ y naṃ, ocurren mhā, bhi y mhi.

นามสฺมา ปเรสํ สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ โหนฺติ ยถากฺกมํติ หิสฺส ภิอาเทเส สุคเตภิ. กรเณ สุคเตน โลโก ปุญฺญํ กโรติ, สุคเตหิ สุคเตหิ วา.

Después de un nombre, para los sufijos smā, hi y smiṃ, ocurren mhā, bhi y mhi respectivamente; con la sustitución de 'hi' por 'bhi' se obtiene 'sugatebhi'. En el sentido instrumental (karaṇa): 'sugatena loko puññaṃ karoti' (el mundo hace mérito a través del Sugata), o bien 'sugatehi' o 'sugatehi'.

๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน

24. El cuarto caso se emplea en el sentido de donatario (sampadāne).

ตสฺมึ สมฺปทานการเก จตุตฺถี สิยา. ส+นํอิติ จตุตฺถี. จตุตฺเถ+กวจนํ ส. วิภตฺติสุตฺเต สฺส+นํติ ทีฆปาเฐน สุคตสฺสาติ สิทฺเธปิ ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ ตฺยาทิการิยสุตฺเตสุ สฺสสฺสาติ อกฺขรคารวตา โหตีติ ลาฆวตฺถ+มิท+มารทฺธํ –

En dicho papel de donatario (sampadāna-kāraka), se emplea el cuarto caso. 'Sa' y 'naṃ' constituyen el cuarto caso. 'Sa' es el singular del cuarto caso. Aunque 'sugatassa' se establece por la lectura larga de 'ssa' y 'naṃ' en el sutra de las declinaciones, en sutras operativos como 'jhalā sassa no', se usa 'ssa' por consideración a los caracteres; por lo tanto, para mayor brevedad, se inicia esta regla:

๕๑. สุญ สสฺส

51. El aumento 'suñ' para 'sa'.

นามสฺมา [Pg.30] ปรสฺส สสฺส สุญาคโม โหติ. ส จ ‘‘ฉฏฺฐิยา’’ติ วตฺตมาเน –

Después de un nombre, ocurre el aumento 'suñ' para el sufijo 'sa'. Y esto se aplica cuando el término 'chaṭṭhiyā' (del sexto caso) está vigente.

๑,๒๐. ญากานุ พนฺธา+ทฺยนฺตา

1,20. Los que tienen los marcadores 'ñ' y 'k' se sitúan al principio y al final.

ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส ญานุพนฺธ+กานุพนฺธา อาทฺยนฺตาโหนฺตีติ อาทฺยวยโว. อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, ญฺญกาโร อสฺมึ สุตฺเต สํเกตตฺโถ. สุคตสฺส ทานํ เทติ.

Para lo indicado por el sexto caso, los que tienen los marcadores 'ñ' y 'k' se convierten en la parte inicial y final; aquí es el componente inicial. La vocal 'u' es para facilitar la pronunciación, y la letra 'ñ' en este sutra tiene un propósito técnico. 'Sugatassa dānaṃ deti' (da una ofrenda al Sugata).

๑,๕๘. ‘‘พหุลํ’’ตฺย+ธิกาโร

1,58. La regla de autoridad (adhikāra) 'bahulaṃ' (frecuentemente/diversamente).

พหุลาธิการํ กปฺปทุมมิว มญฺญนฺติ สทฺทิกา. ตญฺจ –

Los gramáticos consideran la regla de autoridad 'bahula' como un árbol que concede deseos (kappaduma). Y sobre ella:

กฺวจิ ปวตฺตฺย+ปวตฺติ, กฺวจ+ญฺญํ กฺวจิ วา กฺวจิ;

สิยา พหุลสทฺเทน, วิธิ สพฺโพ ยถาคมํติ –

A veces ocurre, a veces no ocurre, a veces de otra forma, a veces opcionalmente; mediante la palabra 'bahula', toda regla debe entenderse según la tradición.

จตุพฺพิธํ พหุลํ สมิกฺขนฺติ.

Se considera que 'bahula' es de cuatro tipos.

‘‘อโต วา’’ตฺเวว,

Se aplica 'ato vā' (desde una 'a', opcionalmente).

๔๔. สสฺสาย จตุตฺถิยา

44. 'Āya' para el sufijo 'sa' del cuarto caso.

อการนฺตโต ปรสฺส จตุตฺถิยา สสฺส อาโย โหติ วา พหุลํ. สุคตาย. เยภุยฺเยน ตาทตฺเถเยวา+ย+มาโย ทิสฺสตีติ อิโต ปรํ โน+ทาหรียเต. จตุตฺถีพหุวจนํ นํ,

Después de una base terminada en 'a', para el sufijo 'sa' del cuarto caso, ocurre opcionalmente 'āya' de manera diversa. 'Sugatāya'. Generalmente, este 'āya' se observa solo en el sentido de propósito (tādattha), por lo que no se proporcionan más ejemplos después de este. El plural del cuarto caso es 'naṃ'.

‘‘ทีโฆ’’ติ วตฺตเต.

El término 'dīgho' (alargamiento) se aplica.

๘๙. สุนํหิสุ

89. Ante 'su', 'naṃ' e 'hi'.

นามสฺส [Pg.31] ทีโฆ โหติ สุนํหิสุ. สุคตานํ.

Ocurre el alargamiento de la vocal del nombre ante los sufijos 'su', 'naṃ' e 'hi'. 'Sugatānaṃ'.

๒๙. ปญฺจมฺย+วธิสฺมา

29. El quinto caso se emplea en el sentido de límite o punto de partida (avadhi).

เอตสฺมา อวธิการกา ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ. สฺมา+หิอิติ ปญฺจมี. ปญฺจมฺเยกวจนํ สฺมา,

A partir de este papel de punto de partida (avadhi-kāraka), se emplea la declinación del quinto caso. 'Smā' e 'hi' constituyen el quinto caso. 'Smā' es el singular del quinto caso.

‘‘อโต’’ ‘‘ฏาเฏ’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต.

Se aplican los términos 'ato', 'ṭā/ṭe' y 've'.

๔๓. สฺมา+สฺมึนํ

43. Para 'smā' y 'smiṃ'.

อการนฺตโต นามสฺมา ปเรสํ สฺมา+สฺมึนํ ฏา+เฏ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. สุคตา อเปหิ สุคตมฺหา สุคตสฺมา วา. ปญฺจมีพหุวจนญฺหิ, สุคเตภิ สุคเตหิ.

Después de un nombre terminado en 'a', para los sufijos 'smā' y 'smiṃ', ocurren opcionalmente 'ā' (de 'ṭā') y 'e' (de 'ṭe') respectivamente. 'Sugatā apehi' (aléjate del Sugata), 'sugatamhā' o 'sugatasmā'. El plural del quinto caso es 'hi': 'sugatebhi', 'sugatehi'.

๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ

39. El sexto caso se emplea en el sentido de relación (sambandha).

การเกหิ อญฺโญ สมฺพนฺโธ, ตตฺร ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ. ส+นํอิติ ฉฏฺฐี, ฉฏฺเฐกวจนํ ส, สุคตสฺส วิหาโร, ฉฏฺฐีพหุวจนํ นํ, สุคตานํ.

Para una relación distinta de los papeles gramaticales directos (kārakas), se emplea la declinación del sexto caso. 'Sa' y 'naṃ' constituyen el sexto caso; 'sa' es el singular: 'sugatassa vihāro' (el monasterio del Sugata); 'naṃ' es el plural: 'sugatānaṃ'.

๑๔. สตฺตมฺยา+ธาเร

14. El séptimo caso se emplea en el sentido de soporte (ādhāre).

อาธารการเก สตฺตมีวิภตฺติ โหติ. สฺมึ+สุอิติ สตฺตมี. สตฺตมฺเยกวจนํ สฺมึ, สุคเต ปติฏฺฐิตํ สุคตมฺหิ สุคตสฺมึ วา. สตฺตมีพหุวจนํ สุ, ‘‘สุ+หิสฺว+สฺเส’’ติ เอ, สุคเตสุ.

En el papel de soporte (ādhāra-kāraka), se emplea la declinación del séptimo caso. 'Smiṃ' y 'su' constituyen el séptimo caso. 'Smiṃ' es el singular: 'sugate patiṭṭhitaṃ' (establecido en el Sugata), 'sugatamhi' o 'sugatasmiṃ'. 'Su' es el plural; por la regla 'su-hisva-sse' se convierte en 'e': 'sugatesu'.

สุคโต, สุคตา. โภ สุคต, โภ สุคตา, ภวนฺโต สุคตา. สุคตํ, สุคเต. สุคเตน, สุคเตภิ[Pg.32], สุคเตหิ. กรเณ สุคเตน, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตาย, สุคตานํ. สุคตา, สุคตมฺหา, สุคตสฺมา, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตานํ. สุคเต, สุคตมฺหิ, สุคตสฺมึ, สุคเตสุ.

Sugato, sugatā. Bho sugata, bho sugatā, bhavanto sugatā. Sugataṃ, sugate. Sugatena, sugatebhi, sugatehi. En el instrumental: sugatena, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatāya, sugatānaṃ. Sugatā, sugatamhā, sugatasmā, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatānaṃ. Sugate, sugatamhi, sugatasmiṃ, sugatesu.

สุคโต สุคโต. สุคตํ นมติ. สุคเตน กโต. สุคเตน ชิโต. สุคตสฺส ทเท. สุคตา วิคโต. สุคตสฺส สุโต. สุคเต รมเต. เอวํ –

Sugato, el Bien Trasladado. Se inclina ante el Bien Trasladado. Hecho por el Bien Trasladado. Conquistado por el Bien Trasladado. Que se le dé al Bien Trasladado. Ido desde el Bien Trasladado. Hijo del Bien Trasladado. Se deleita en el Bien Trasladado. Así —

สูรา+สุร+นโร+รค+นาค+ยกฺขา,คนฺธพฺพ+กินฺนร+มนุสฺส+ปิสาจ+เปตา;

มาตงฺค+ชงฺคม+ตุรงฺค+วราห+สีหา,พฺยคฺฆ+จฺฉ+กจฺฉป+ตรจฺฉ+มิค+สฺส+โสณา.

Valientes, asuras, hombres, serpientes, nagas, yakkhas; gandhabbas, kinnaras, humanos, pisacas, petas; elefantes, seres que caminan, caballos, jabalíes, leones; tigres, osos, tortugas, hienas, ciervos, perros.

อาโลก+โลก+นิลยา+นิล+จาค+โยคา,วายาม+คาม+นิคมา+คม+ธมฺม+กามา;

สงฺโฆ+ฆ+โฆส+ปฏิฆา+สว+โกธ+โลภา,สารมฺภ+ถมฺภ+มท+มาน+ปมาท+มกฺขา.

Luz, mundo, morada, viento, renuncia, unión; esfuerzo, aldea, pueblo, llegada, dharma, deseo; Sangha, multitud, sonido, aversión, efluvios, ira, codicia; insolencia, obstinación, embriaguez, orgullo, negligencia, hipocresía.

ปุนฺนาค+ปูค+ปนสา+สน+จมฺปก+มฺพ-หินฺตาล+ตาล+วกุล+ชฺชุน+กึสุกา จ;

มนฺทาร+กุนฺท+ปุจิมนฺท+กรญฺช+รุกฺขา,เญยฺยา มยูร+สกุณ+ณฺฑช+โกญฺจ+หํสา.

Punnaga, puga, yaca, asana, campaka, mango, hintala, palma, vakula, arjuna y kimsuka; mandara, kunda, pucimanda, karanja —estos son árboles—; se deben conocer pavos reales, aves, nacidos de huevo, garzas y cisnes.

สุคตสทฺโทว, ยโต สพฺโพ สทฺโท, น สทฺทตาลิตตฺโถว, อถ โข สํโยคาทิวเสนปิ อตฺถํ วทนฺติ. เตเน+ตํ วุจฺจติ –

Como la palabra 'Sugata', así es toda palabra; no posee un significado fijado únicamente por el sonido, sino que expresan el significado por medio de la conexión y otros factores. Por eso se dice:

สํโยคา วิปฺปโยคา จ, สาหจริยา+วิโรธโต;

อตฺถา ปกรณา ลิงฺคา, สทฺทนฺตรสมีปโต.

Por la conexión, por la separación, por la asociación, por la oposición; por el propósito, por el contexto, por la marca, por la proximidad de otra palabra.

สามตฺถฺโย+จิตฺร+เทเสหิ[Pg.33], กาล+พฺยตฺตา+นุรูปโต;

อุปจาร+กากุเภท, สมฺพนฺเธหุ+ปลกฺขณา.

Por la capacidad, la propiedad, el lugar; por el tiempo, la distinción de género, la adecuación; por la metáfora, la variación del tono de voz, la relación y la implicación.

วจนา จ ตทงฺคตฺตา, ปธานตฺตาติอาทิหิ;

สทฺท+ตฺถา ปวิภชฺชนฺเต, น สทฺทาเทว เกวลาติ.

Por el número, por ser parte de aquello, por la preeminencia, y así sucesivamente; los significados de las palabras se distinguen, no solo a partir de la palabra misma.

เอตฺถ สํโยคโต ตาว, ‘‘สกิโสรา เธนุ ทียตู’’ติ, กิโสโร อสฺสโปตโก, ตํสํโยคโต วฬวา เอว ปตียเต.

Aquí, por la conexión, por ejemplo: 'Que se entregue la vaca con su cría (kisora)'. Como 'kisora' es un potrillo, por esa conexión se entiende que se trata de una yegua.

วิปฺปโยคโต – ‘‘อกิโสรา อานียตู’’ติ ตปฺปฏิเสธา วฬวา เอว ปตียเต.

Por la separación: 'Que se traiga a la que no tiene potrillo'. Por esa negación, se entiende que es la yegua.

สหจรณโต – ‘‘ราม+ลกฺขณ’’อิติ อุภินฺนํ สหจรเณน ราโมติ ทาสรถิ เอว ราโม, น อญฺญาภิธาโน ชามทคนฺยาทิ. ลกฺขโณปิ โสมิตฺติ เอว, น ตุ โย โกจิ ลกฺขโณ.

Por la asociación: 'Rama y Lakkhana'. Debido a la asociación de ambos, 'Rama' es solo el hijo de Dasaratha, no otro llamado Jamadaganya, etc. 'Lakkhana' también es solo Saumitri, no cualquier otro Lakkhana.

วิโรธโต – ‘‘ราม+ชฺชุนา’’ อิติ ภคฺคโว สหสฺสพาหุ จ อญฺญมญฺญวิรุทฺธาติ เต เอว ปตียนฺเต, น ทาสรถิ สพฺยสาจิ จ.

Por la oposición: 'Rama y Arjuna'. Al ser Bhargava y Sahassabahu enemigos mutuos, se entiende que son ellos, no el hijo de Dasaratha y Sabyasaci.

อตฺถโต – ‘‘สินฺธว+มานย, ปวิสามิ รณงฺคณ’’มิติ รณงฺคณปเวโส วาหนวิเสเสน โหตีติ อตฺถโต ตุรงฺคปตีติ, น ตุ ลวณวิเสสํ.

Por el propósito: 'Trae el sindhava, entraré al campo de batalla'. Dado que la entrada al campo de batalla se hace con un vehículo especial, por el propósito se entiende un caballo, no un tipo de sal.

ปกรณโต-โภชนวิธิมฺหิ อุปสงฺขริยมาเน ‘‘สินฺธว+มานเย’’ติ, อตฺร หิ สทฺทนฺตรสฺสา+ภาเวปิ โภชโนปกรณสมวาย+มาโลกิตภาวโต ลวเณ ปฏิปตฺติ, ตาทิโส หิ ปตฺถาโวติ.

Por el contexto: Al servirse en una comida, si se dice 'trae el sindhava', aunque no haya otra palabra, al observar la combinación con los utensilios de comida, se entiende que es la sal, pues tal es la ocasión.

ลิงฺคโต [Pg.34] – ‘‘เทวทตฺตํ ปฐม+มุปเวสย สมาราธิตคุรุํ’’ติ, อตฺร สมาราธิตคุรุตฺเตน ลิงฺเคน ตสฺส พาหุสฺสจฺจ+มวคมฺยเต, น ตุ โย โกจิ เทวคุโณ.

Por la marca: 'Haz sentar primero a Devadatta, quien ha servido bien a su maestro'. Aquí, por la marca de 'haber servido bien a su maestro', se comprende su gran erudición, no alguna cualidad divina.

สนฺนิธานโต – ‘‘อชฺชุโน กตวีริโยติ’’ ปตียเต, โน อกตวีริโย อชฺชุโนติ.

Por la proximidad: 'Arjuna es quien ha hecho un gran esfuerzo', se entiende así, no el Arjuna que no ha hecho esfuerzo.

สามตฺถิยโต – ‘‘อนุทรา กญฺญา’’ติ อุทเร อสติ กญฺญา เอว นตฺถีติ ตสฺสา กิสางฺคิยา มชฺฌปเทโสติ ปตียเต.

Por la capacidad: 'Una joven sin vientre'. Dado que si no hubiera vientre no habría joven, se entiende que se refiere a la región de la cintura de una joven delgada.

โอจิตฺรโต – ‘‘รามสทิโส+ยํ’’ อิติ, อตฺร หิ ราโม ปยุตฺตทาสรถิสฺมึ ภิยฺโย สาธารโณ ปริจโยติ ทาสรถิ เอว ปตียเต, น ภคฺควราโม.

Por la propiedad: 'Este es parecido a Rama'. Aquí, dado que el término Rama se aplica más comúnmente al hijo de Dasaratha, se entiende que es el hijo de Dasaratha, no Bhargava Rama.

เทสโต – ‘‘โปฏฺฐปา’’ อิติ กิสฺมิญฺจิ เทเส ปสํสาวจนํ. กิสฺมิญฺจิ อกฺโกสวจนํ.

Por el lugar: 'Potthapa' en cierto lugar es una palabra de alabanza, en otro es una palabra de insulto.

กาลโต – ‘‘ปเจ’’ติ ทกฺขิณาปเถ กตฺถจิ ปุพฺพณฺเห ยาคุปาเก, สายณฺเห ตุ โอทนปาเก.

Por el tiempo: 'Cocina' en la región del sur, en la mañana significa cocinar gachas, pero en la tarde significa cocinar arroz.

พฺยตฺติโต – ‘‘คามสฺส อทฺธ’’ มิติ สมภาเค, นปุํสกตฺตา. ‘‘คามสฺส อทฺโธ’’ติ ปุมตฺเตน ตุ อสมภาเค.

Por la distinción: 'Gāmassa addhaṃ' (en neutro) se refiere a una parte igual. Pero 'Gāmassa addho' (en masculino) se refiere a una parte desigual.

อนุรูปโต – ‘‘นรปติ สาธุ รกฺขติ โคมณฺฑล’’มิติ มหีมณฺฑลปาลนํ ราชิโน+นุรูป+มิติ มหีมณฺฑลปาลเนว ปตีติ, น ตุ โคยูถรกฺขเน.

Por la adecuación: 'El rey protege bien el círculo de vacas'. Como proteger el círculo de la tierra es adecuado para un rey, se entiende como la protección del reino, no la protección de un rebaño de vacas.

อุปจารโต – อตํสภาเว ตํสภาวาโรปน+มุปจาโร, ส จ ตทฏฺโฐ, ตทฺธมฺโม, ตํสหจริโย, ตํสมีโปติ จตุพฺพิโธ[Pg.35], ตตฺถ ยถากฺกมํ มญฺจา อุกฺโกสนฺติ, อคฺคิ มาณโว, ยฏฺฐึ ปเวสย, คงฺคายํ วโชติ.

Por la metáfora: La metáfora es la atribución de una naturaleza a algo que no la tiene. Esta es de cuatro tipos: por su propósito, por su cualidad, por su asociación y por su proximidad. Allí, respectivamente: 'las camas gritan', 'el joven es fuego', 'haz entrar el bastón', 've en el Ganges'.

กากุโต-กากุสทฺโท อิตฺถิยํ, ส จ วิการ+โสก+ภีติ+ธนิรูเปสุ ทิสฺสติ, วตฺตุ กายวิการา กถญฺจิ ตํ อกตวาอปิ เกนจิ อญฺเญน ‘‘กึ ตฺวํ ตํ อกาสิ ‘‘อิติ ปุฏฺโฐ โกเปน ภมุเภทา ‘‘อหํ กตวา อมฺหี’’ติ กเถติ, ตสฺส ภมุเภทกฺริยา อกฺริยาปฏิญฺญํ สูจยติ.

Por la variación del tono: La palabra 'kāku' es femenina, y se observa en formas de sonido de alteración, dolor o miedo. Si el hablante, por una alteración corporal, aunque no haya hecho algo, al ser preguntado por otro '¿acaso tú hiciste eso?', responde con ira frunciendo el ceño '¡Yo lo he hecho!', su acción de fruncir el ceño indica la negación de la acción.

สมฺพนฺธ โต – ‘‘มาตริ สมฺมา วตฺติตพฺพํ, ปิตริ สุสฺสูยิตพฺพํ’’ อิติ, อตฺร หิ สมาตริ สปิตรีติ สมฺพนฺธิสทฺทาภาเวปิ สา มาตา โส ปิตา จ อสฺส ปุตฺตสฺสาติ ปตียเต.

Por la relación: 'Se debe actuar correctamente con la madre, se debe obedecer al padre'. Aquí, aunque no haya palabras relativas como 'su propia madre' o 'su propio padre', se entiende que ella es la madre y él es el padre de ese hijo.

อุปลกฺขณโต – ‘‘กาเกหิ รกฺขิตพฺพํ ทธี’’ติ กากสทฺโท สพฺเพส+มุปฆาตกานํ สามญฺญํ อุปลกฺเขตีติ สุนขาทิสพฺเพหิปิ นิวารียเต.

Por la implicación: 'La cuajada debe protegerse de los cuervos'. La palabra 'cuervo' implica de manera general a todos los destructores, por lo que también se protege de los perros y demás.

วจนโต – ‘‘ทารา’’อิติ ทารสทฺโท กลตฺเต พหุวจนนฺโต, อญฺญตฺถ อนิยตวจโน.

Por el número: La palabra 'dārā' (esposa) se usa en plural para referirse al cónyuge; en otros casos, el número es indeterminado.

ตทงฺคตฺตา – ‘‘สชฺชิตํ โภชน’’มิติ วุตฺเต ตปฺปริกฺขารตฺตา ตทุปกรณ อาสน, ปาติ, พฺยญฺชนาทีนํ สมฺปาทนมฺปิ ปตียเต.

Por ser parte de aquello: Cuando se dice 'la comida está preparada', al ser accesorios de ella, también se entiende la disposición de sus implementos como el asiento, el plato, los condimentos, etc.

ปธานภาวโต – ‘‘นิคฺคจฺฉติ อวนินาโถ’’ติ รญฺโญ นิคฺคมเนน ตทุปชีวีนมฺปิ นิคฺคมนํ วิญฺญายติ.

Por la preeminencia: 'El señor de la tierra sale'. Por la salida del rey, se comprende también la salida de sus subordinados.

วุตฺตญฺจ –

Y se ha dicho:

เนยฺยนีตตฺถสุตฺเตสุ[Pg.36], เญยฺยํ สทฺทตฺถมตฺตกํ;

เน+ตฺถ วตฺตพฺพอตฺเถน, สุตฺตํ นีตตฺถกํ ภเวติ.

En los suttas de significado por inferir y de significado explícito, se debe conocer solo el significado de las palabras; pero aquí, debido al significado que debe expresarse, el sutta se convierte en uno de significado explícito.

เอว+มญฺเญสมฺปิ อการนฺตานํ ปุลฺลิงฺคานํ สทฺทานํ รูปนโย กฺริยา+ภิสมฺพนฺโธ จ. สุคตสทฺทโต ยสฺส สทฺทสฺส วิเสโส อตฺถิ, ตํ วกฺขาม. อิโต ปรํ ฉฏฺฐิยา จตุตฺถีสมตฺตา ปญฺจมีพหุวจนสฺส จ ตติยาพหุวจเนน สมตฺตา น ตา ทสฺสิยนฺเต.

Del mismo modo es el método de formación y la conexión con la acción de otras palabras masculinas terminadas en 'a'. Explicaremos aquellas palabras que tienen una distinción respecto a la palabra 'Sugata'. De aquí en adelante, dado que el genitivo es igual al dativo y el plural del ablativo es igual al plural del instrumental, estos no se muestran.

คุมฺพ สิ, ‘‘อโต’’ ‘‘สิสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

[En la palabra] 'Gumba', [el sufijo] 'si', y [los términos] 'ato' y 'sissa' se aplican.

๑๑๐. กฺวเจ+วา.

110. Solo en algunos casos.

อการนฺตโต นามสฺมา ปรสฺส สิสฺส เอ โหติ วา กฺวจิ. คุมฺเพ คุมฺโพ, คุมฺพา. โภ คุมฺพ คุมฺพา, ภวนฺโต คุมฺพา อิจฺจาทิ สุคตสมํ. เอวํ ผุสฺสิตคฺเค ผุสฺสิตคฺโค, วตฺตพฺเพ วตฺตพฺโพ อิจฺจาทิ. สิสฺโส+การสฺส นิจฺจตฺตา กตฺถจิ ปกฺเข เอการตฺต+มิท+มารทฺธนฺติ สิสฺโส+การปกฺเข เอว ภวตีติ ‘‘อํ นปุํสเก’’ติ อ+มาเทเสน เอการสฺส นปุํสกวิสเย พาธิตตฺตา ‘‘พหุลํ’’ วิธานา นปุํสเกปิ สุเข ทุกฺเขติ กฺวจิ โหเตว.

Después de un nombre terminado en 'a', a veces 'e' sustituye a 'si'. [Ejemplos:] Gumbe, gumbo, gumbā. '¡Oh, matorral!', etc., son iguales a 'Sugata'. Así también: phussitagge, phussitaggo; vattabbe, vattabbo, etc. Debido a que el cambio de 'si' a 'o' es permanente, en algunos casos se inicia este cambio a 'e'. Esto ocurre solo en la opción donde 'si' se convierte en 'o'. Debido a que 'e' es invalidado en el género neutro por la sustitución de 'aṃ' (por la regla 'aṃ napuṃsake'), debido a la regla de 'diversidad' (bahulaṃ), a veces ocurre también en el neutro, como en 'sukhe', 'dukkhe'.

‘‘โยสฺส’’ ‘‘เฏ’’ติ จ วตฺตเต.

Se aplican [los términos] 'yossa' y 'ṭe'.

๑๓๕. เอกจฺจาทีห+โต

135. De 'ekacca', etc.

อการนฺเตหิ เอกจฺจาทีหิ โยนํ เฏ โหติ. เอกจฺโจ, เอกจฺเจ. โภ เอกจฺจ เอกจฺจา, เอกจฺเจ. เอกจฺจํ, เอกจฺเจ. เอวํ เอส+ส+ปฐมสทฺทานํ.

Después de 'ekacca' y otros terminados en 'a', 'yo' se convierte en 'ṭe'. Ekacco, ekacce. ¡Oh, ekacca!, etc. Así también para las palabras 'esa', 'sa' y 'paṭhama'.

โกโธ[Pg.37], โกธา. โภ โกธ โกธา, โกธา. โกธํ, โกเธ.

Kodho, kodhā. ¡Oh, kodha!, etc. Kodhaṃ, kodhe.

‘‘นาสฺส’’ ‘‘สา’’ติ จ วตฺตเต.

Se aplican [los términos] 'nāssa' y 'sā'.

๑๐๗. โกธาทีหิ

107. De 'kodha', etc.

โกธาทีหิ นาสฺส สา โหติ วา. โกธสา โกเธน. อตฺถสา อตฺเถน. ‘‘เย อุตฺตมตฺถานิ ตยิ ลภิมฺหา’’ติ อตฺถสทฺโท นปุํสกลิงฺโคปิ ทิสฺสติ.

Después de 'kodha' y otros, 'nā' opcionalmente se convierte en 'sā'. Kodhasā, kodhena. Atthasā, atthena. En la frase 'Ye uttamatthāni tayi labhimhā', la palabra 'attha' se ve también en género neutro.

‘‘สฺมิโน ฏี’’ติ จ วตฺตเต.

Se aplica 'smino ṭi'.

๑๗๕. ทิวาทิโต

175. De 'diva', etc.

ทิวาทีหิ นาเมหิ สฺมิโน ฏิ โหติ นิจฺจํ. ทิวิ, เอวํ ภุวิ. เอตฺถฏิมฺหิ นิจฺจํ วการาคโม รสฺโส จ. เอตฺถ ภูสทฺโท วธูสทฺทสมํ.

Después de los nombres 'diva' y otros, 'smiṃ' se convierte permanentemente en 'ṭi'. Divi, y así bhuvi. Aquí, cuando hay 'ṭi', ocurre permanentemente el aumento de 'v' y el acortamiento de la vocal. Aquí la palabra 'bhū' es igual a la palabra 'vadhū'.

‘‘เว’’ติ วตฺตเต.

Se aplica 'vā' (opcionalmente).

๑๔๔. มนาทีหิ สฺมึ+สํ+นา+สฺมานํ สิ+โส+โอ+สา+สา

144. Después de 'mana' y otros, para [los sufijos] 'smiṃ', 'sa', 'nā' y 'smā', [se convierten en] 'si', 'so', 'o', 'sā' y 'sā' [respectivamente].

มนาทีหิ สฺมิ+มาทีนํ สิ+โส+โอ+สา+สา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. มโน, มนา. โภ มน มนา, มนา. มโน, มนํ, มเน. มนสา มเนน, มเนหิ มเนภิ. มนโส มนสฺส, มนานํ. มนสา มนา มนมฺหา มนสฺมา, มเนหิ มเนภิ. มนสิ มนมฺหิ มนสฺมึ, มเนสุ.

Después de 'mana' y otros, para 'smiṃ' y los demás, ocurren opcionalmente 'si', 'so', 'o', 'sā' y 'sā' respectivamente. Mano, manā. ¡Oh, mana!, etc. Mano, manaṃ, mane. Manasā, manena, manehi, manebhi. Manaso, manassa, manānaṃ. Manasā, manā, manamhā, manasmā, manehi, manebhi. Manasi, manamhi, manasmiṃ, manesu.

เอวํ [Pg.38] วโจ ปโย เตโช,ตโป เจโต ตโม ยโส.

Así: vaco (palabra), payo (agua), tejo (esplendor), tapo (ascetismo), ceto (mente), tamo (oscuridad), yaso (fama).

อโย วโย สิโร สโร,อุโร+ตฺเย+เต มนาทโย.

Ayo (hierro), vayo (edad), siro (cabeza), saro (lago), uro (pecho); estas son las palabras del grupo 'mana', etc.

รูปสิทฺธิยํ อห+รหสทฺทา มนาทีสุ ปฐิตา. อหสฺส อาปาทิตฺตา รโหติ นิปาตตฺตา รหสีติ วิภตฺยนฺตปฏิรูปกนิปาตตฺตา อิธ น คหิตา.

En el Rūpasiddhi, las palabras 'aha' y 'raha' se incluyen en el grupo 'mana', etc. Debido a que 'aha' se convierte en 'ā', y 'raha' es una partícula, y 'rahasī' es una partícula que se asemeja a una terminación flexiva, no se incluyen aquí.

คจฺฉนฺต สิ, ‘‘สิสฺส’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต. ปรโต ภิยฺโย นานุวตฺตยิสฺสาม, วุตฺติยา เอว อนุวตฺตสฺส คมฺยมานตฺตา.

[Para] 'Gacchanta' [y el sufijo] 'si', se aplican 'sissa' y 'vā'. En adelante, no repetiremos más [estos términos], ya que su aplicación se entiende por el propio comentario.

๑๔๘. นฺตสฺสํ

148. [Sustitución por] 'aṃ' para 'nta'.

สิมฺหิ นฺตปจฺจยสฺส อํ โหติ วา. ‘‘สุตานุมิเตสุ สุตสมฺพนฺโธว พลวา’’ติ ญายา ‘‘นฺตสฺสา’’ติ สุตตฺตา นฺตสฺเสว อํ, น ตทนฺตสฺส อนุมิตสฺส สทฺทสฺส. เอว+มุปริปิ นฺต+นฺตูนํ อาเทสวิธานฏฺฐาเนสุ. ‘‘คสินํ’’ติ สิโลโป. คจฺฉํ คจฺฉนฺโต.

Cuando sigue 'si', el sufijo 'nta' opcionalmente se convierte en 'aṃ'. Según el principio 'entre lo escuchado directamente y lo inferido, la conexión con lo escuchado es más fuerte', debido a que se escucha 'ntassa', 'aṃ' se aplica solo a 'nta', no a la palabra completa inferida que termina en él. Así también en lo sucesivo en los casos de reglas de sustitución para 'nta' y 'ntu'. Por la regla 'gasinaṃ', se elide 'si'. Gacchaṃ, gacchanto.

๒๑๕. นฺต+นฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม

215. 'nto' sustituye a 'nta' y 'ntu' cuando sigue 'yo' en el primer caso (nominativo).

ปฐเม โยมฺหิ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ นฺโตอิจฺจาเทโส โหติ วา. ส จ พหุลาธิการา ปุเมว, คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา.

Cuando sigue 'yo' en el nominativo, 'nto' sustituye opcionalmente a 'nta' y 'ntu' junto con sus terminaciones. Y debido a la autoridad de la regla 'bahulaṃ' (diversidad), esto ocurre solo en el masculino: gacchanto, gacchantā.

๒๑๘. ฏ+ฏา+อํ เค

218. 'ṭa', 'ṭā', 'aṃ' [sustituyen] cuando sigue 'ge' (vocativo).

เค ปเร นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ ฏ+ฏา+อํอิจฺจาเทสา นิจฺจํ โหนฺติ พหุลํ. โภ คจฺฉ คจฺฉา คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา.

Cuando sigue el vocativo, las sustituciones 'ṭa', 'ṭā' y 'aṃ' para 'nta' y 'ntu' junto con sus terminaciones ocurren permanentemente y con diversidad. ¡Oh, gaccha!, gacchā, gacchaṃ, gacchanto, gacchantā.

๙๒. นฺตสฺส จ ฏ วํ+เส

92. Y 'ṭa' sustituye a 'nta' [cuando siguen] 'aṃ' y 'si'.

อํเสสุ [Pg.39] นฺตปจฺจยสฺส ฏ โหติ วา นฺตุสฺส จ. ววตฺถิตวิภาสา+ยํ. คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต.

Cuando siguen 'aṃ' y 'si', el sufijo 'nta' opcionalmente se convierte en 'ṭa', y también 'ntu'. Esta es una opción establecida. Gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchante.

๒๑๗. โต+ตา+ติ+ตา ส+สฺมา+สฺมึ นาสุ

217. To, tā, ti y tā [se aplican] en [lugar de] sa, smā, smiṃ y nā.

ส+สฺมา+สฺมึ+นาสุ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ โต+ตา+ติ+ตา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. คจฺฉตา คจฺฉนฺเตน, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ. คจฺฉโต คจฺฉสฺส คจฺฉนฺตสฺส.

En [lugar de] sa, smā, smiṃ y nā, para [los temas que terminan en] nta y ntu junto con sus sufijos, ocurren opcionalmente to, tā, ti y tā respectivamente. Gacchatā, gacchantena; gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchassa, gacchantassa.

๒๑๖. ตํ นํมฺหิ

216. Taṃ ante naṃ.

นํมฺหิ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ ตํ วา โหติ. คจฺฉตํ คจฺฉนฺตานํ. คจฺฉตา คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตมฺหา คจฺฉนฺตสฺมา. คจฺฉติ คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺตมฺหิ คจฺฉนฺถสฺมึ, จฺเฉนฺเตสุ.

Ante naṃ, ocurre opcionalmente taṃ en lugar de [los temas que terminan en] nta y ntu junto con sus sufijos. Gacchataṃ, gacchantānaṃ. Gacchatā, gacchantā, gacchantamhā, gacchantasmā. Gacchati, gacchante, gacchantamhi, gacchanthasmiṃ, gacchantesu.

เอวํ มหํ จรํ ติฏฺฐํ, ททํ ภุญฺชํ สุณํ ปจํ;

ชยํ ชีรํ วจํ ปียํ, สรํ กุพฺพํ ชปํ วชํ.

Así: mahaṃ, caraṃ, tiṭṭhaṃ, dadaṃ, bhuñjaṃ, suṇaṃ, pacaṃ; jayaṃ, jīraṃ, vacaṃ, pīyaṃ, saraṃ, kubbaṃ, japaṃ, vajaṃ.

อิจฺจาทโย.

Etcétera.

ภวนฺต สิ,

De bhavanta, ante si,

๑๔๙. ภูโต

149. desde bhū.

นิยมสุตฺต+มิทํ. ภูธาตุโต นฺตสฺส อํ โหติ สิมฺหิ นิจฺจํ ปุนพฺพิธานา. ภวํ.

Esta es una regla de restricción (niyama). Delante del sufijo si, aṃ sustituye permanentemente a nta de la raíz bhū, debido a una prescripción reiterada. Bhavaṃ.

๑๔๖. ภวโต วา โภนฺโตค+โย+นา+เส

146. De bhavanta, opcionalmente bhonto ante ga, yo, nā y se.

ภวนฺตสทฺทสฺส โภนฺตาเทโส วา โหติ ค+โย+นา+เส. นฺโตอาเทโส, โภนฺโต โภนฺตา ภวนฺโต ภวนฺตา. เค [Pg.40] ปน โภ โภนฺต โภนฺตา ภว ภวา ภวํ, โภนฺโต โภนฺตา ภวนฺโต ภวนฺตา. โภนฺตาเทสปกฺเข ฏ+ฏา+อํอาเทสา พหุลาธิการา น โหนฺติ. ภวํ ภวนฺตํ, โภนฺเต ภวนฺเต. โภตา โภนฺเตน ภวตา ภวนฺเตน, ภวนฺเตหิ ภวนฺเตภิ. โภโต โภนฺตสฺส ภวโต ภวสฺส ภวนฺตสฺส, ภวตํ ภวนฺตานํ. ภวตา อิจฺจาทิ คจฺฉนฺตสมํ.

Para la palabra bhavanta, la sustitución por bhonto ocurre opcionalmente ante ga, yo, nā y se. En la sustitución de nto: bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā. Pero en el vocativo (ge): bho, bhonta, bhontā, bhava, bhavā, bhavaṃ; bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā. En el caso de la sustitución por bhonto, las sustituciones de ṭa, ṭā y aṃ no ocurren debido a la autoridad de la regla de frecuencia (bahula). Bhavaṃ, bhavantaṃ; bhonte, bhavante. Bhotā, bhontena, bhavatā, bhavantena; bhavantehi, bhavantebhi. Bhoto, bhontassa, bhavato, bhavassa, bhavantassa; bhavataṃ, gacchantānaṃ. Bhavatā, etc., es similar a gacchanta.

โภอิติ อามนฺตเณ นิปาโต, ‘‘กุโต นุ อาคจฺฉถ โภ ตโย ชนา’’ติ พหุวจเนปิ ทสฺสนโต. เอวํ ภนฺเตติ. ภทฺเทติ ภทฺทสทฺทนฺตเรน สิทฺธํ. ภทฺทนฺตอิติ ทสฺส ทฺวิภาเวน.

Bho es una partícula de vocativo; se observa incluso en plural, como en: '¿A dónde van ustedes, oh tres personas (bho tayo janā)?'. Del mismo modo, bhante. Bhadde se establece por una palabra distinta (bhadda). Bhaddanta mediante la duplicación de la d.

สํ สนฺโต, สนฺโต สนฺตา. โภ ส สา สํ, สนฺโต สนฺตา. สํ สนฺตํ ‘‘สํโยคาทิโลโปติ นสฺส โลเป ‘‘ยํ ยญฺหิ ราช ภชติ, สนฺตํ วา ยทิ วา อสํ’’, สนฺเต. สตา สนฺเตน.

Saṃ, santo; santo, santā. Bho sa, sā, saṃ; santo, santā. Saṃ, santaṃ; con la elisión de la n por 'saṃyogādilopo' (elisión al inicio de un conjunto): 'Cualquiera que el rey frecuente, sea virtuoso (santaṃ) o no virtuoso (asaṃ)'; sante. Satā, santena.

๑๔๕. สโต สพ เภ

145. Sato se convierte en saba ante bhe.

สนฺตสทฺทสฺส สพ ภวติ ภกาเร. สพฺภิ สนฺเตหิ. นิจฺจตฺตา สนฺเตภีติ น โหติ. สโต สสฺส สนฺตสฺส อิจฺจาทิ คจฺฉนฺตสมํ.

Para la palabra santa, ocurre saba ante la letra bha. Sabbhi, santehi. Debido a su carácter permanente, no se forma santebhi. Sato, sassa, santassa, etc., es similar a gacchanta.

๑๕๐. มหนฺตา+รหนฺตานํ ฏา วา

150. Para mahanta y arahanta, ocurre opcionalmente ṭā.

สิมฺหิ มหนฺตา+รหนฺตานํ นฺตสฺส ฏา วา โหติ. มหา มหํ มหนฺโต, มหนฺโต มหนฺตา. อรหา อรหํ, อรหนฺโต อรหนฺตา อิจฺจาทิ คจฺฉนฺตสมํ.

Ante si, para mahanta y arahanta, ocurre opcionalmente ṭā en lugar de nta. Mahā, mahaṃ, mahanto; mahanto, mahantā. Arahā, arahaṃ; arahanto, arahantā, etc., es similar a gacchanta.

อสฺม สิ,

De asma ante si,

๑๕๔. ราชาทียุวาทิตฺวา

154. debido a [pertenecer a los grupos] rājādi y yuvādi.

ราชาทีหิ [Pg.41] ยุวาทีหิ จ ปรสฺส สิสฺส อา โหติ. อสฺมา,

Después de rājādi y yuvādi, el sufijo si se convierte en ā. Asmā.

๑๕๖. โยน+มาโน

156. Yo se convierte en āno.

ราชาทีหิ ยุวาทีหิ จ โยน+มาโน วา โหติ. อสฺมาโน อสฺมา. โภ อสฺม อสฺมา, อสฺมาโน อสฺมา.

Después de rājādi y yuvādi, yo se convierte opcionalmente en āno. Asmāno, asmā. Bho asma, asmā; asmāno, asmā.

๑๕๕. วา+มฺหา+นง

155. Opcionalmente ānaṅa ante aṃ.

ราชาทีนํ ยุวาทีนญฺจ อานง โหติ วา อํมฺหิ. อสฺมานํ อสฺมํ, อสฺมาโน อสฺเม.

Para rājādi y yuvādi, ocurre opcionalmente ānaṅa ante aṃ. Asmānaṃ, asmaṃ; asmāno, asme.

๘๐. นาสฺเส+โน

80. Eno en lugar de nā y sa.

กมฺมาทิโต นาวจนสฺส เอโน วา โหติ. อสฺเมน อสฺมนา, อสฺเมหิ อสฺเมภิ. อสฺมสฺส, อสฺมานํ. อสฺมา อสฺมมฺหา อสฺมสฺมา อิจฺจาทิ.

Después de kamma, etc., ocurre opcionalmente eno en lugar del sufijo nā. Asmena, asmanā; asmehi, asmebhi. Asmassa, asmānaṃ. Asmā, asmamhā, asmasmā, etc.

๗๙. กมฺมาทิโต

79. Después de kamma, etc.

กมฺมาทิโต สฺมิโน นิ โหติ วา. อสฺมนิ อสฺเม อสฺมมฺหิ อสฺมสฺมึ, อสฺเมสุ. กมฺม จมฺม เวสฺม ภสฺม พฺรหฺม อตฺต อาตุม ฆมฺม มุทฺธอิติ กมฺมาทโย. มุทฺธ คณฺฑิวธนฺว อณิม ลฆิมาทโย อสฺมสมา. ราช พฺรหฺม สข อตฺต อาตุม คณฺฑิวธนฺว อสฺม อณิม ลฆิมาทโย ราชาทโย.

Después de kamma, etc., ocurre opcionalmente ni en lugar de smiṃ. Asmani, asme, asmamhi, asmasmiṃ; asmesu. Kamma, camma, vesma, bhasma, brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha son los términos del grupo kamma. Muddha, gaṇḍiva, dhanva, aṇima, laghima, etc., son similares a asma. Rāja, brahma, sakha, atta, ātuma, gaṇḍiva, dhanva, asma, aṇima, laghima, etc., son los términos del grupo rāja.

‘‘ธมฺโม วา+ญฺญตฺเถ’’ติ คณสุตฺเตน ราชาทีสุ ปฏฺฐิตตฺตา ทฬธมฺโม ทฬธมฺมาติ วา โหติ. ยุว สา สุวา มฆว ปุม [Pg.42] วตฺตหาติ ยุวาทโย. ราชา, ราชาโน ราชา. โภราช ราชา, ราชาโน ราชา. ราชานํ ราชํ, ราชาโน ราเช.

Debido a que se encuentran entre los rājādi por el aforismo del grupo 'Dhammo vāññatthe', ocurre opcionalmente daḷadhammo o daḷadhammā. Yuva, sā, suvā, maghava, puma, vattahā son los términos del grupo yuva. Rājā, rājāno, rājā. Bho rāja, rājā; rājāno, rājā. Rājānaṃ, rājaṃ; rājāno, rāje.

๑๒๓. ราชสฺสิ นามฺหิ

123. De rāja ante nā

‘‘สพฺพทตฺเตน ราชินา’’ติ ปาฐมฺปติ อิท+มารทฺธํ. ราชสฺสิ วา โหติ นามฺหิ. ราชินา.

También se inicia este texto: 'Sabbadattena rājinā'. 'Rājinā' ocurre opcionalmente para 'rāja' ante 'nā'. 'Rājinā'.

๒๒๒. นา+สฺมาสุ รญฺญา

222. Ante 'nā' y 'smā', 'raññā'.

นา+สฺมาสุ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญา โหติ นิจฺจํ. อเนกวณฺณตฺตา สพฺพสฺส. รญฺญา.

Ante 'nā' y 'smā', ocurre siempre 'raññā' para 'rāja' junto con su sufijo flexivo. Debido a que posee múltiples letras, reemplaza a todo el término. 'Raññā'.

๑๒๔. สุ+นํ+หิสู

124. Ante 'su', 'naṃ' e 'hisu'.

ราชสฺส อู โหติ วา สุ+นํ+หิสุ. ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสาติ อนฺตสฺส โหติ. ราชูหิ ราเชหิ ราชูภิ ราเชภิ.

Ocurre opcionalmente 'ū' para 'rāja' ante 'su', 'naṃ' e 'hisu'. Según la regla 'Chaṭṭhiyantassa', esto ocurre al final de la base. 'Rājūhi', 'rājehi', 'rājūbhi', 'rājebhi'.

๒๒๓. รญฺโญ+รญฺญสฺส+ราชิโน เส

223. Ante 'se', 'rañño', 'raññassa' y 'rājino'.

เส ราชสฺส สวิภตฺติสฺส เอเต อาเทสา โหนฺติ. รญฺโญ รญฺญสฺส ราชิโน, ราชูนํ.

Ante 'se', estas son las sustituciones para 'rāja' junto con su sufijo flexivo: 'rañño', 'raññassa', 'rājino'; en plural, 'rājūnaṃ'.

๒๒๑. ราชสฺส รญฺญํ

221. Para 'rāja', 'raññaṃ'.

นํมฺหิ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญํ วา โหติ. รญฺญํ. รญฺญา, ราชูหิ ราเชหิ ราชูภิ ราเชภิ.

Ante 'naṃ', ocurre opcionalmente 'raññaṃ' para 'rāja' junto con su sufijo flexivo. 'Raññaṃ'. 'Raññā', 'rājūhi', 'rājehi', 'rājūbhi', 'rājebhi'.

๒๒๔. สฺมิมฺหิ รญฺเญ+ราชินิ

224. Ante 'smiṃ', 'raññe' y 'rājini'.

สฺมิมฺหิ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺเญ+ราชินิ โหนฺติ นิจฺจํ. รญฺเญ ราชินิ, ราชูสุ ราเชสุ.

Ante 'smiṃ', ocurren siempre 'raññe' y 'rājini' para 'rāja' junto con su sufijo flexivo. 'Raññe', 'rājini'; en plural, 'rājūsu' y 'rājesu'.

๒๒๕. สมาเส วา

225. Opcionalmente en un compuesto.

อิติ [Pg.43] คณสุตฺเตน ราชสฺส นา+สฺมา+สฺมึสุ ยํ วุตฺตํ, ตํ วา โหติ. กาสิรญฺญา กาสิราชินา กาสิราเชน, กาสิราชูภิ กาสิราเชภิ กาสิราชูหิ กาสิราเชหิ. กาสิรญฺโญ กาสิรญฺญสฺส กาสิราชิโน กาสิราชสฺส. กาสิรญฺญา กาสิราชสฺมา. กาสิราชูนํ กาสิราชานํ. กาสิรญฺเญ กาสิราชินิ กาสิราเช กาสิราชมฺหิ กาสิราชสฺมึ, กาสิราชูสุ กาสิราเชสุ.

Así, según el gaṇasutta, lo que se ha dicho para 'rāja' ante 'nā', 'smā', 'smiṃ' y 'su', ocurre opcionalmente. 'Kāsiraññā', 'kāsirājinā', 'kāsirājena'; 'kāsirājūbhi', 'kāsirājebhi', 'kāsirājūhi', 'kāsirājehi'. 'Kāsirañño', 'kāsiraññassa', 'kāsirājino', 'kāsirājassa'. 'Kāsiraññā', 'kāsirājasmā'. 'Kāsirājūnaṃ', 'kāsirājānaṃ'. 'Kāsiraññe', 'kāsirājini', 'kāsirāje', 'kāsirājamhi', 'kāsirājasmiṃ'; 'kāsirājūsu', 'kāsirājesu'.

อทฺธา, อทฺธาโน อทฺธา. โภ อทฺธ อทฺธา, อทฺธาโน อทฺธา. อทฺธานํ อทฺธํ, อทฺธาโน อทฺเธ.

Addhā, addhāno, addhā. ¡Oh addha!, addhā, addhāno, addhā. Addhānaṃ, addhaṃ, addhāno, addhe.

๑๙๒. ปุม+กมฺม+ถาม+ทฺธานํ ส+สฺมาสุ จ

192. Para 'puma', 'kamma', 'thāma' y 'addhāna', y ante 'sa' y 'smā'.

ปุมาทีน+มุ โหติ วา ส+สฺมาสุ นามฺหิ เจ+ติ อุตฺเต อทฺธุนา, กมฺมาทิตฺตา ‘‘นาสฺเส+โน’’ติ วา เอโน, อทฺเธน อทฺธนา, อทฺเธหิ อทฺเธภิ. เส อุกาเร จ –

Ocurre opcionalmente 'u' para 'puma' y los demás ante 'sa' y 'smā'. Habiéndose dicho 'ante nā', resulta 'addhunā'. Por la regla 'kammādito...', opcionalmente 'eno' por 'nāsse-no', resultando 'addhena', 'addhanā', 'addhehi', 'addhebhi'. Ante 'se', y habiendo 'u'—

๑,๙. อิยุวณฺณา ฌลา นามสฺส+นฺเต

1,9. Los sonidos 'i' y 'u' al final de un nombre (nāma) son 'jha' y 'la'.

นามํ ปาฏิปทิกํ, ตสฺส อนฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุวณฺณา ฌลสญฺญา โหนฺติ ยถากฺกมํ. อิ จ อุ จ อิยุ, อิยุ จ เต วณฺณา เจติ อิยุวณฺณา, ‘‘ทฺวนฺทนฺเต สูยมานํ ปจฺเจก+มภิสมฺพนฺธิย เต’’ติ วุตฺตตฺตา วณฺณสทฺทํ ปจฺเจก+มภิสมฺพนฺธิย ‘‘อิวณฺณุวณฺณา’’ติ วุตฺตํ.

'Nāma' es la base gramatical; los sonidos 'i' y 'u' presentes al final de ella reciben las designaciones de 'jha' y 'la' respectivamente. 'I' y 'u' son 'iyu', y estos sonidos se llaman 'iyuvaṇṇā'. Debido a que se ha dicho que 'lo que se escucha al final de un compuesto dvandva se vincula con cada uno', se vincula la palabra 'vaṇṇa' con cada uno y se dice 'ivaṇṇuvaṇṇā'.

๘๑. ฌลา สสฺส โน

81. Después de 'jha' y 'la', 'no' para 'sa'.

ฌลโต สสฺส โน วา โหติ. อทฺธุโน อทฺธุสฺส อทฺธสฺส, อทฺธานํ.

Después de 'jha' o 'la', ocurre opcionalmente 'no' en lugar de 'sa'. 'Addhuno', 'addhussa', 'addhassa', 'addhānaṃ'.

๘๒. นา สฺมาสฺส

82. 'Nā' en lugar de 'smā'.

ฌลโต [Pg.44] สฺมาสฺส นา โหติ วา, อทฺธุนา อทฺธุมฺหา อทฺธุสฺมา อทฺธา อทฺธมฺหา อทฺธสฺมา. ‘‘กมฺมาทิโต’’ติ สฺมิโน นิ, อทฺธนิ อทฺเธ อทฺธมฺหิ อทฺธสฺมึ, อทฺเธสุ. อทฺธสทฺโท เจ+ตฺถกาล+ทฺธานวาจิ, น ภาควาจี.

Después de 'jha' o 'la', ocurre opcionalmente 'nā' en lugar de 'smā': 'addhunā', 'addhumhā', 'addhusmā', 'addhā', 'addhamhā', 'addhasmā'. Por la regla 'kammādito...', 'ni' en lugar de 'smiṃ': 'addhani', 'addhe', 'addhamhi', 'addhasmiṃ', 'addhesu'. Aquí, la palabra 'addha' se refiere al tiempo o al camino, no a una porción.

อตฺตา, อตฺตาโน อิจฺจาทิ ยาว ทุติยา ราชาว, กมฺมาทิตฺตา เอเน อตฺเตน อตฺตนา.

'Attā', 'attāno', etc., son como 'rāja' hasta el acusativo. Por la regla 'kammādito...', con 'ena': 'attena', 'attanā'.

๑๙๕. สุ+หิสุ นก

195. El aumento 'naka' ante 'su' e 'hisu'.

อตฺต+อาตุมานํ สุ+หิสุ นกาคโม โหติ. ‘‘ญกานุพนฺธา+ทฺยนฺตา’’ติ ปริภาสโต กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ, อตฺตเนหิ อตฺเถหิ อตฺตเนภิ อตฺเตภิ.

Para 'atta' y 'ātuma', ocurre el aumento 'naka' ante 'su' e 'hisu'. Según la regla técnica 'ñakānubandhā...', la letra 'ka' indica que funciona como un componente final. 'Attanehi', 'atthehi', 'attanebhi', 'attebhi'.

๑๙๔. โน+ตฺตาตุมา

194. 'No' para 'atta' y 'ātuma'.

อตฺต+อาตุเมหิ สสฺส โน วา โหติ. อตฺตโน อตฺตสฺส, อตฺตานํ.

Después de 'atta' y 'ātuma', ocurre opcionalmente 'no' en lugar de 'sa'. 'Attano', 'attassa', 'attānaṃ'.

๑๙๖. สฺมาสฺส นา พฺรหฺมา จ

196. 'Nā' en lugar de 'smā' para 'brahman' también.

พฺรหฺมา อตฺต+อาตุเมหิ จ ปรสฺส สฺมาสฺส นา โหติ นิจฺจํ. อตฺตนา. สฺมิมฺหิ กมฺมาทิตฺตา นิ, อตฺตนิ อตฺเต อตฺตมฺหิ อตฺตสฺมึ, อตฺตเนสุ อตฺเตสุ. อาตุมา อตฺตาว.

Después de 'brahman', 'atta' y 'ātuma', 'nā' sustituye siempre al sufijo 'smā'. 'Attanā'. Ante 'smiṃ', por la regla 'kammādito...', se usa 'ni': 'attani', 'atte', 'attamhi', 'attasmiṃ'; en plural, 'attanesu' y 'attesu'. 'Ātumā' se declina igual que 'attā'.

พฺรหฺมา, พฺรหฺมาโน พฺรหฺมา, ‘‘พฺรหฺมสฺสุ วา’’ติ สุตฺเต ‘‘พฺรหฺมสฺสู’’ติ โยควิภาคา อาโนมฺหิ พฺรหฺมสฺส อุ, ปรสฺสรโลเป พฺรหฺมุโนติปิ สิชฺฌติ. อยญฺจ พฺรหฺมสํยุตฺเต ทิสฺสติ. พฺรหฺมา เค-

'Brahmā', 'brahmāno', 'brahmā'. Mediante la división de la regla 'brahmassū' en el sutra 'brahmassu vā', ocurre 'u' para 'brahma' ante 'āno'; con la elisión del sonido posterior, también se obtiene 'brahmuno'. Esto se observa en el Brahmasaṃyutta. 'Brahmā' [en el caso] ge—

๖๐. ฆ+พฺรหฺมาทิเต

60. [Sutra] Gha+brahmādite.

อากติคโณ+ยํ[Pg.45], อากตีติ ชาติ, ชาติปธานคโณตฺย+ตฺโถ. ฆสญฺญโต พฺรหฺม+กตฺตุ+อิสิ+สขาทีหิ จ คสฺเส+วา โหติ. โภ พฺรหฺเม พฺรหฺมา, พฺรหฺมาโน พฺรหฺมา. พฺรหฺมานํ พฺรหฺมํ, พฺรหฺมาโน พฺรหฺเม.

Esta es una clase ejemplar (ākatigaṇa); ākati significa naturaleza, por lo que es un grupo basado principalmente en su naturaleza. Con las palabras brahma, kattu, isi, sakhā, etc., después de la designación gha, se convierte en e. [Vocativo:] ¡Oh Brahma! (bho brahme), brahmā, [plural] brahmāno, brahmā. [Acusativo:] brahmānaṃ, brahmaṃ, brahmāno, brahme.

๑๙๑. นามฺหิ

191. [Sutra] En el sufijo -nā.

พฺรหฺมสฺสุ โหติ นามฺหิ นิจฺจํ. พฺรหฺมุนา, พฺรหฺเมหิ พฺรหฺเมภิ.

Para la palabra brahma, siempre hay una u antes del sufijo -nā. Brahmunā, brahmehi, brahmebhi.

๑๙๐. พฺรหฺมสฺสุ วา

190. [Sutra] O la vocal -u para brahma [opcionalmente].

พฺรหฺมสฺสุ วา โหติ ส+นํสุ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ โน. พฺรหฺมุโน พฺรหฺมุสฺส พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมูนํ พฺรหฺมานํ. ‘‘สฺมาสฺส นา พฺรหฺมา เจ’’ติ สฺมาสฺส นา, อุกาเร พฺรหฺมุนา. ‘‘อมฺพฺวาทีหิ’’ติ สฺมิโน นิ, อิมสฺส อากติคณตฺตา พฺรหฺมสฺส กมฺมาทิตฺเตปิ เอตฺถ วุตฺตา. พฺรหฺมนิ พฺรหฺเม พฺรหฺมมฺหิ พฺรหฺมสฺมึ, พฺรหฺเมสุ.

Para la palabra brahma, la u ocurre opcionalmente ante los sufijos -sa y -naṃ. Por la regla “Jhalā sassa no”, el sufijo -sa se convierte en -no. Brahmuno, brahmussa, brahmassa, brahmūnaṃ, brahmānaṃ. Por la regla “Smāssa nā brahmā ce”, ante smā y nā, con la vocal u resulta brahmunā. Por la regla “Ambvādīhi”, el sufijo -smi se convierte en -ni; debido a que esta es una clase ejemplar, las formas de brahma en los casos acusativo y otros también se mencionan aquí: brahmani, brahme, brahmamhi, brahmasmiṃ, brahmesu.

สขา, ราชาทิตฺตา อา.

Sakhā (amigo), por la regla de rājā y otros, termina en -ā.

๒,๑๕๗. อาโย โน จ สขา

2,157. [Sutra] Āyo y no para sakhā.

สขโต โยน+มาโย โน โหนฺติ วา อาโน จ. สขาโย สขาโน.

Después de sakhā, los sufijos -yo se convierten opcionalmente en -āyo, -no o -āno. Sakhāyo, sakhāno.

๑๕๙. โน+นา+เสสฺวิ

159. [Sutra] Ante no, nā y su.

สขสฺส อิ โหติ นิจฺจํ โน+นา+เสสุ. สขิโน.

Para la palabra sakhā, siempre hay una i antes de los sufijos -no, -nā y -su. Sakhino.

๑๖๑. โย+สฺวํ+หิสุ จา+รง

161. [Sutra] Y āraṅa ante yo, su, aṃ y hi.

สขสฺส วา อารง โหติ โย+สฺวํ+หิสุ สฺมา+นํสุจ.

Para la palabra sakhā, ocurre opcionalmente la sustitución āraṅa ante los sufijos -yo, -su, -aṃ, -hi, -smā y -naṃ.

๑๗๑. อารงสฺมา

171. [Sutra] Después de āraṅa.

อารวาเทสโต [Pg.46] ปเรสํ โยนํ โฏ โหติ. สขาโร สขา. เค ตุ ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ เอ, สเข สข สขา. พหุวจนํ ปฐมา วิย. อํมฺหิ ‘‘วา+มฺหา+นง’’ติ อานง, สขานํ สขารํ สขํ, สขาโย สขาโน สขิโน.

Después de la sustitución āra, el sufijo -yo se convierte en -ṭo. Sakhāro, sakhā. Sin embargo, en el vocativo, por el sutra “gha+brahmādite”, se usa e: sakhe, sakha, sakhā. El plural es igual al nominativo. Ante el sufijo -aṃ, por la regla “vā+mhā+naṅa”, ocurre ānaṅa: sakhānaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ, sakhāyo, sakhāno, sakhino.

๑๗๒. โฏ เฏ วา

172. [Sutra] Ṭo o ṭe opcionalmente.

อารวาเทสมฺหา โยนํ โฏ เฏ วา โหนฺติ ยถากฺกมํติ เฏ. อญฺญตฺถ ‘‘อารงสฺมา’’ติ โฏ. สขาเร สขาโร สเข. โฏคฺคหณํ ลาฆวตฺถํ. สขินา, สขาเรหิ สเขหิ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ ฌโต สสฺส โน, สขิโน สขิสฺส, สขารานํ.

Después de la sustitución āra, los sufijos -yo se convierten en -ṭo o -ṭe respectivamente. Sakhāre, sakhāro, sakhe. El uso de -ṭo es por brevedad. Sakhinā, sakhārehi, sakhehi. Por la regla “Jhalā sassa no”, después de una raíz terminada en vocal i, el sufijo -sa se convierte en -no: sakhino, sakhissa, sakhārānaṃ.

๑๖๐. สฺมา+นํสุ วา

160. [Sutra] Opcionalmente ante smā, naṃ y su.

สขสฺส วา อิ โหติ สฺมา+นํสุ. สขีนํ สขานํ.

Para la palabra sakhā, la vocal i ocurre opcionalmente ante -smā, -naṃ y -su. Sakhīnaṃ, sakhānaṃ.

๑๗๑. ฏา นา+สฺมานํ

171. [Sutra] Ṭā para nā y smā.

อารวาเทสมฺหา นา+สฺมานํ ฏา โหติ นิจฺจํ. สขารา, พหุลาธิการา สขารสฺมา. ‘‘นา สฺมาสฺสา’’ติ นา, สขินา สขิสฺมา สขา สขมฺหา สขสฺมา.

Después de la sustitución āra, los sufijos -nā y -smā siempre se convierten en -ṭā. Sakhārā. Debido a la aplicación extensiva, también desde sakhāra. Por la regla “nā smāssā”, queda nā: sakhinā, sakhismā, sakhā, sakhamhā, sakhasmā.

๑๕๘. เฏ สฺมิโน

158. [Sutra] Ṭe para smi.

สขโต สฺมิโน เฏ โหติ นิจฺจํ. สเข, สขาเรสุ สเขสุ. สขิ สขีติ อิตฺถิยํเยว ปโยโค ทิสฺสติ, ตสฺมา ‘‘นทาทิโต งี’’ติ วีมฺหิ อาลปนตฺตา วา รสฺโส.

Después de sakhā, el sufijo -smi siempre se convierte en -ṭe. Sakhe, sakhāresu, sakhesu. El uso de sakhi o sakhī solo se observa en el género femenino; por lo tanto, por la regla “nadādito ṅī”, se produce el acortamiento de la vocal en el vocativo.

ยุวาทิตฺตา [Pg.47] อา, ยุวา.

Por la regla de yuvā (joven) y otros, termina en -ā: yuvā.

๑๘๑. โยนํ โน+เน วา

181. [Sutra] No o ne opcionalmente para los sufijos yo.

ยุวาทีหิ โยนํ โน+เน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ‘‘โยน+มาโน’’ติ อาโนมฺหิ สิทฺเธปิ ‘‘ทุติยสฺส เน’’ติ คนฺถคารโว โหตีติ ยถากฺกมํปติ ลาฆวตฺถํ โนคฺคหณํ.

Después de yuvā y palabras similares, los sufijos -yo se convierten en -no o -ne respectivamente. Aunque la forma āno ya está establecida por “yona+māno”, se menciona -ne para el segundo plural (acusativo) para evitar la pesadez del texto; el uso de -no es por brevedad.

๑๗๙. โน+นา+เนสฺวา

179. [Sutra] Ā ante no, nā y ne.

โน+นา+เนสุ ยุวาทีน+มา โหติ. ยุวาโน ยุวา. โภ ยุว ยุวา, ยุวาโน ยุวา. ยุวานํ ยุวํ, ยุวาโน ยุวาเน ยุเว. ยุวานา.

Para yuvā y palabras similares, ocurre la vocal -ā ante los sufijos -no, -nā y -ne. Yuvāno, yuvā. [Vocativo:] ¡Oh joven! (bho yuva), yuvā, [plural] yuvāno, yuvā. [Acusativo:] yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāno, yuvāne, yuve. [Instrumental:] yuvānā.

๑๗๘. ยุวาทีนํ สุ+หิสฺวา+นง

178. [Sutra] Ānaṅa para yuvā y otros ante su y hi.

สุ+หิสุ ยุวาทีน+มานง โหติ. ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ.

Ante los sufijos -su y -hi, ocurre la sustitución ānaṅa para yuvā y palabras similares. Yuvānehi, yuvānebhi.

๑๙๓. ยุวา สสฺสิ+โน

193. Para la palabra yuva (joven), el sufijo sa se convierte en ino.

ยุวา สสฺส วา อิโน โหติ. ยุวิโน ยุวสฺส, ยุวานํ.

Para yuva, sa se convierte opcionalmente en ino. Las formas son yuvino, yuvassa, yuvānaṃ en plural.

๑๘๐. สฺมา+สฺมึนํ นา+เน

180. Los sufijos smā y smiṃ se convierten en nā y ne.

ยุวาทหิ สฺมา+สฺมึนํ นา+เน นิจฺจํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ยุวานา, ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ. ยุวาเน, ยุวาเนสุ. มฆว+ปุม+วตฺตหสทฺทา ยุวสทฺทสมา. อยํ วิเสโส –

Después de yuva y otras palabras similares, smā y smiṃ siempre se convierten en nā y ne respectivamente según el orden. Yuvānā, yuvānehi, yuvānebhi. Yuvāne, yuvānesu. Las palabras maghava (Indra), puma (varón) y vattaha (codorniz) son similares a la palabra yuva. Esta es la distinción:

๑๘๗. คสฺสํ

187. Para el sufijo sa, hay aṃ.

ปุมสทฺทโต คสฺส อํ วา โหติ. ปุมํ ปุม ปุมา, ปุมาโน ปุมา. ปุมานํ ปุมํ, ปุมาโน ปุมาเน ปุเม.

A partir de la palabra puma, sa se convierte opcionalmente en aṃ. Pumaṃ, puma, pumā; pumāno, pumā. Pumānaṃ, pumaṃ; pumāno, pumāne, pume.

๑๘๕. นามฺหิ

185. Cuando sigue nā.

ปุมสฺสา [Pg.48] โหติ นามฺหิ. ปุมานา. ‘‘ลกฺขณิกปฏิปโทตฺเตสุ ปฏิปโทตฺตสฺเสว คหณํ, น ลกฺขณิกสฺสา’’ติ ญายา ปฏิปโทตฺตนาวิภตฺติ เอว คยฺหติ, น นาสฺมาสฺส, กตลกฺขณิกตฺตา. ปฏิปทนฺติ จ ‘‘นามฺหี’’ติ นาวิภตฺติยา ปฏิปทภูโต อนุกรณสทฺโท. น ลกฺขณิโก นา. ‘‘ปุม+กมฺม+ถาม+ทฺธานํ วา ส+สฺมาสุ เจ’’ติ วา อุตฺเต ปุมุนา ปุเมน. ปุมุโน ปุมุสฺส ปุมสฺส. ปุมุนา ปุมา.

Para puma, ocurre ā cuando sigue nā. Pumānā. Según el principio: «En las reglas donde se mencionan términos de procedimiento y de característica, se toma solo el término de procedimiento, no el de característica», se toma solo el caso gramatical del término de procedimiento, no el de nāsmāssa, por ser un término de característica. Se dice «procedimiento» y, en la regla «en nāmhi», el término de imitación es el procedimiento del caso gramatical nā. No es el nā de característica. O según la regla: «Para puma, kamma, thāma y addhāna, opcionalmente ante sa y smā», resultan pumunā, pumena. Pumunā, pumussa, pumassa. Pumunā, pumā.

๑๘๔. ปุมาติ

184. En puma (locativo).

สฺมิโน เน วา โหติ. ปุมาเน ปุเม ปุมมฺหิ ปุมสฺมึ.

Para smiṃ, ocurre opcionalmente ne. Pumāne, pume, pumamhi, pumasmiṃ.

๑๘๖. สุมฺหา จ

186. Y ante su.

ปุมสฺส สุมฺหิ ปุมาทีนํ ยํ นิจฺจํ วุตฺตํ, ตํ วา โหตีติ อานง วา โหติ อา จ. ปุมาเนสุ ปุมาสุ ปุเมสุ. วตฺตหา, วตฺตหาโน วตฺตหา อิจฺจาทิ ยุวสทฺทสมํ.

Para puma, ante el sufijo su, lo que se prescribe como constante para puma y otros ocurre opcionalmente; es decir, ocurre ānaṅa y ā. Pumānesu, pumāsu, pumesu. Vattahā, vattahāno, vattahā, etc., es similar a yuva.

๑๘๙. วตฺตหา ส+นํนํ โน+นานํ

189. Para vattahā, sa y naṃ se convierten en no y nānaṃ.

วตฺตหา สนํนํ โนนานํ นิจฺจํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. วตฺตหาโน วตฺตหานานํ.

Para vattahā, sa y naṃ se convierten siempre en no y nānaṃ respectivamente. Vattahāno, vattahānānaṃ.

อการนฺตํ.

Terminación en a.

สา สิ,

La palabra sā (perro) y el sufijo si.

๖๔. เอกวจน+โยสฺว+โฆนํ

64. Abreviamiento en el singular y en los sufijos yo para los que no son gho.

โฆ จ โอ จ โฆ, น โฆ อโฆ. ‘‘อโฆนํ’’ติ ฆปฺปฏิเสเธ อกเต สฺส+มาทีสุ ปเรสุ ฆสฺส วิกปฺเปน รสฺโส, เอกวจนาทีสุ [Pg.49] โยสุ จ ปเรสุ ฆสฺส นิจฺเจน รสฺโสติ วิรุทฺธตฺถคหณนิวตฺตนตฺโถ ฆปฏิเสโธ. โอคฺคหณ+มุตฺตรตฺถํ. เอกวจเน โยสุ จ ฆ+โอการนฺตวชฺชิตานํ นามานํ รสฺโส โหติ ติลิงฺเคติ รสฺเส สมฺปตฺเต –

Gho y o son gho; lo que no es gho es agho. En «para los que no son gho», al no realizarse la prohibición de gho, hay un acortamiento opcional de gho cuando siguen sa, smā, etc.; pero hay un acortamiento constante de gho cuando siguen el singular y yo. La prohibición de gho tiene el propósito de evitar la captación de un significado contradictorio. La mención de «o» es para lo que sigue. En el singular y en yo, ocurre el acortamiento de los nombres, excepto aquellos que terminan en gha y o, en los tres géneros. Al producirse el acortamiento:

๖๖. สิสฺมึ นา+นปุํสกสฺสติ

66. En si, no para lo que no es neutro.

อนปุํสกสฺส รสฺโส น โหตีติ สิมฺหิ ตุ น รสฺโส. สา. ‘‘ปชฺชุนฺโนว ลกฺขณปวุตฺติ ชเลปิ วสฺสติ, ถเลปิ วสฺสตี’’ติ ญายา ยุวาทิตฺตา สิสฺส อา. โยสุ รสฺเส ‘‘โยนํ โน+เน วา’’ติ โยสฺส โน. ‘‘โน นาเนสฺวา’’ติ อา, สาโน. โนตฺตาภาวปกฺเข ‘‘โยน+มาโน’’ติ วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นิจฺจ+มาโน, ตสฺมา โน+เนอภาวปกฺเข สา, เสติ รูปปสงฺโค น โหติ. สาโน. ตถา เนตฺตาภาวปกฺเข.

El acortamiento no ocurre para lo que no es neutro, por lo tanto, no hay acortamiento en si. Sā. Según el principio: «Como la lluvia de Pajjunna, la aplicación de una característica llueve tanto en el agua como en la tierra», debido a la similitud con yuva, etc., el si se convierte en ā. En los casos de yo, al acortarse, por la regla «para los yo, opcionalmente no y ne», el yo se convierte en no. Por la regla «en no y nāna», se convierte en ā: sāno. En la ausencia de no, debido a que la regla facultativa «para los yo, āno» es fija, ocurre constantemente āno; por lo tanto, en ausencia de no y ne, no ocurre la posibilidad de las formas sā y se. Sāno. Así también en la ausencia de ne.

๑๘๘. สาสฺสํ+เส จา+นง

188. Para sā, ocurre ānaṅa ante aṃ, se y ge.

สาสทฺทสฺส อานง โหติ อํ+เส เค จ นิจฺจํ. โภ สาน สานา, สาโน. สานํ, สาเน สาโน. สานา, สาเนหิ สาเนภิ. สานสฺส, สานํ. สานา, สาเนหิ สาเนภิ. สาเน, สาเนสุ.

El incremento ānaṅa ocurre constantemente para la palabra sā ante aṃ, se y ge. ¡Oh sāna!, sānā, sāno. Sānaṃ, sāne, sāno. Sānā, sānehi, sānebhi. Sānassa, sānaṃ. Sānā, sānehi, sānebhi. Sāne, sānesu.

สุวา ยุวาว. ‘‘เอกวจนโยสฺว+โฆนํ’’ติ รสฺสตฺตํ วิเสโส. เค ตุ –

Suva (perro) es como yuva. El acortamiento según «en el singular y en yo para los que no son gho» es la distinción. Pero en ge (vocativo):

๑๓๐. เค วา

130. Opcionalmente en ge.

อโฆนํ เค วา รสฺโส โหติ ติลิงฺเค. โภ สุว สุวา.

Para los que no son gho, el acortamiento ocurre opcionalmente en ge en los tres géneros. ¡Oh suva!, suvā.

อาการนฺตํ.

Terminación en ā.

มุนิ [Pg.50] สิโลโป. เฌ กเต –

Muni (sabio), elisión de si. Una vez establecida la designación jha:

๙๓. โยสุ ฌิสฺส ปุเม

93. En los casos yo, para jha en masculino.

ฌสญฺญสฺส อิสฺส โยสุ วา ฏ โหติ ปุลฺลิงฺเค. มุนโย, ฌคฺคหณํ กึ, อิการนฺตสมุทายสฺส มา สิยา. อิคฺคหณํ กึ, อีการสฺส วาติ. อโตติ สามญฺญนิทฺเทสา ลกฺขณิกอการโต โยนํ ฏาเฏ สมฺปตฺตาปิ อวิธานสามตฺถิยา น โหนฺติ. สามตฺถิยญฺจ อญฺญถา อนุปปตฺติ.

Para la vocal i con la designación jha, ocurre opcionalmente aya en los casos yo en masculino. Munayo. ¿Por qué se menciona jha? Para que no ocurra con el conjunto de terminaciones en i. ¿Por qué se menciona i? Para indicar que no es para la ī larga. Aunque por la indicación general «de a» se llegaría a ā y e para los yo a partir de una a de característica, esto no ocurre debido a la falta de capacidad de la prescripción. Y la capacidad es la no ocurrencia de otra manera.

๑๑๔. โลโป

114. Elisión.

ฌลโต โยนํ โลโป โหตีติ โยโลเป –

Tras los sonidos clasificados como 'jha' y 'la', ocurre la elisión de los sufijos 'yo'; por lo tanto, [se emplea el término] 'yolope' (en la elisión de 'yo') –

๘๘. โยโลป+นิสุ ทีโฆ

88. Se produce el alargamiento de la vocal ante la elisión de 'yo' y ante el sufijo 'ni'.

โยนํ โลเปนิสุ จ ทีโฆ โหติ. มุนิ. มุนโยติ เอตฺถ โยโลโป กิมตฺถํ น โหติ, อกฺเกน ฌตฺตสฺส นาสิตตฺตา. กินฺติ ปฐมํ น โหติ, อนฺตรงฺคตฺตา ฌตฺตสฺส. โภ มุนิ มุนี, มุนโย มุนี. มุนึ, มุนโย มุนี. มุนินา, มุนีหิ มุนีภิ. ‘‘โยโลปนิสุ’’ ‘‘วีมนฺตุวนฺตูน’’ มิจฺจาทิญาปกา อิการุการานํ สุนํหิสุ ทีฆสฺสา+นิจฺจตฺตา มุนิหิ มุนินํ มุนิสุ อิติปิ โหติ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ โน, มุนิโน มุนิสฺส, มุนีนํ. ‘‘นาสฺมาสฺสา’’ติ นา, มุนินา มุนิมฺหา มุนิสฺมา. มุนิมฺหิ มุนิสฺมึ, มุนีสุ. ‘‘อิโต กฺวจิ สสฺส ฏานุพนฺโธ’’ (คณสุตฺต)ติ พฺรหฺมาทีสุ ปาฐา ‘‘โย จ สิสฺโส มหามุเน’’ติ เอตฺถ ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ สสฺส เอฏ.

Ante la elisión de 'yo' y ante 'ni' se produce el alargamiento. [Para la palabra] 'Muni' (el sabio). En la forma 'munayo', ¿por qué no ocurre la elisión de 'yo'? Porque la condición de 'jha' ha sido eliminada por la regla 'akka'. ¿Por qué no ocurre primero? Debido a la naturaleza intrínseca de la designación 'jha'. ¡Oh sabio! (muni, munī), [plural:] munayo, munī. [Acusativo:] muniṃ, munayo, munī. [Instrumental:] muninā, munīhi, munībhi. Debido a que el alargamiento de las vocales 'i' y 'u' ante 'su', 'naṃ' y 'hi' no es obligatorio según las reglas 'yolopanisu' y 'vīmantuvantūna', también existen las formas 'munihi', 'muninaṃ' y 'munisu'. Por la regla 'tras jha y la, sa se convierte en no', se obtiene: munino, munissa [en dativo/genitivo]; [plural:] munīnaṃ. Por la regla 'nāsmāssā', se obtiene: muninā, munimhā, munismā [en ablativo]. [En locativo:] munimhi, munismiṃ, munīsu. Según el Gaṇasutta 'tras ito, a veces sa tiene el anubandha ṭa' en el grupo de palabras 'brahmā', etc., se encuentra: 'yo ca sisso mahāmune' (y quien es el discípulo, oh gran sabio); aquí se aplica la regla 'tras gha y brahmā, etc., se sustituye por eṭa' para el caso 'sa'.

เอวํ –

Así –

โชติ [Pg.51] ปาณิ คณฺฐิ มุฏฺฐิ, กุจฺฉิ วตฺถิ สาลิ วีหิ;

พฺยาธิ โอธิ โพธิ สนฺธิ, ราสิ เกสิ สาติ ทีปิ.

Luz (joti), mano (pāṇi), nudo (gaṇṭhi), puño (muṭṭhi), vientre (kucchi), vejiga (vatthi), arroz de grano largo (sāli), arroz (vīhi); enfermedad (byādhi), límite (odhi), iluminación (bodhi), unión (sandhi), montón (rāsi), cabello (kesi), placer (sāti), pantera (dīpi).

อิสิ คินิ มณิ ธนิ, คิริ รวิ กวิ กปิ;

อสิ มสิ นิธิ วิธิ, อหิ กิมิ ปติ หริ.

Sabio (isi), fuego (gini), joya (maṇi), rico (dhani), montaña (giri), sol (ravi), poeta (kavi), mono (kapi); espada (asi), tinta (masi), tesoro (nidhi), método (vidhi), serpiente (ahi), gusano (kimi), señor (pati), Hari (hari).

อริ ติมิ กลิ พลิ, ชลธิ จ คหปติ;

อุรมิติ วรมติ, นิรุปธิ อธิปติ;

อญฺชลิ สารถิ อติถิ, สมาธิ อุทธิปฺปภุตโย.

Enemigo (ari), pez (timi), la mala suerte (kali), sacrificio (bali), océano (jaladhi) y jefe de hogar (gahapati); el de mente amplia (uramiti), el de mente noble (varamati), el que no tiene sustratos (nirupadhi), soberano (adhipati); gesto de respeto (añjali), auriga (sārathi), invitado (atithi), concentración (samādhi), océano (udadhi), etc.

อคฺคิ+อิสีนํ อยํ วิเสโส –

Esta es la distinción para las palabras 'fuego' (aggi) y 'sabio' (isi) –

๑๔๗. สิสฺสา+คฺคิโต นิ

147. Después de 'aggi', el sufijo 'si' se convierte en 'ni'.

อคฺคิสฺมา สิสฺส นิ โหติ วา. อคฺคินิ อคฺคิ, อคฺคโย อิจฺจาทิ มุนิสทฺทสมํ.

Después de 'aggi', el sufijo 'si' se convierte opcionalmente en 'ni'. [Las formas son:] aggini, aggi; [plural:] aggayo, etc., igual que la palabra 'muni'.

๑๓๓. เฏ สิสฺสิ+สิสฺมา

133. El sufijo 'si' se convierte en 'ṭe' después de 'isi'.

อิสิสฺมา สิสฺส เฏ วา โหติ. อิเส อิสิ. ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ คสฺส เอ วา, โภ อิเส อิสิ, อิสโย อิสี. อิสึ.

Después de 'isi', el sufijo 'si' se convierte opcionalmente en 'ṭe'. [Las formas son:] ise, isi. Por la regla 'gha+brahmādite', el vocativo se convierte opcionalmente en 'e': ¡oh sabio! (ise, isi); [plural:] isayo, isī. [Acusativo:] isiṃ.

๑๓๔. ทุติยสฺส โยสฺส

134. Para el sufijo 'yo' del segundo caso (acusativo).

‘‘ทุติยา โยสฺสา’’ติ อวตฺวา ‘‘ทุติยสฺส โยสฺสา’’ติ วิสุํ กรณํ ‘‘เอกโยคนิทฺทิฏฺฐาน+มปฺเย+กเทโส+นุวตฺตเต, น [Pg.52] ตฺเว+กวิภตฺติยุตฺตานํ’’ติ ญายา ทุติยาโยสฺสาติ นานุวตฺติย โยสฺสาติ สามญฺเญน อนุวุตฺติย เอกจฺจาทิโต ปฐมา โยสฺสาปิ เฏวิธานตฺถํ. อิสิสฺมา ปรสฺส ทุติยา โยสฺส เฏ วา โหติ. อิเส อิสโย อิสี, เสสํ มุนิสมํ.

En lugar de decir 'dutiyā yossā', se enuncia por separado 'dutiyassa yossā' basándose en el principio de que 'de las reglas declaradas en un solo bloque, una parte puede aplicarse independientemente, pero no necesariamente para aquellas vinculadas a un mismo caso gramatical'. Así, aunque 'dutiyāyossā' no se repita, al repetirse 'yossā' en general, se permite la aplicación de 'ṭe' incluso para el primer caso 'yo' tras palabras como 'ekacca'. Después de 'isi', el sufijo 'yo' del acusativo se convierte opcionalmente en 'ṭe'. [Las formas son:] ise, isayo, isī; el resto es igual a 'muni'.

อาทิ, อาทโย อิจฺจาทิ, สฺมิมฺหิ –

Para 'comienzo' (ādi), 'comienzos' (ādayo), etc., en el caso 'smiṃ' (locativo) –

๕๕. รตฺยาทีหิ โฏ สฺมิโน

55. Después de 'rati', 'ādi', etc., el sufijo 'smiṃ' se convierte en 'ṭo'.

รตฺยาทีหิ สฺมิโน โฏ วา โหติ. อาโท อาทิมฺหิ อาทิสฺมึ, อาทีสุ.

Después de 'rati', 'ādi', etc., el sufijo 'smiṃ' se convierte opcionalmente en 'ṭo'. [Las formas son:] ādo, ādimhi, adismiṃ; [plural:] ādīsu.

สมาเส อิการนฺตโต โย+สฺมึสุ วิเสโส.

En un compuesto, existe esta distinción para los sufijos 'yo' y 'smiṃ' después de una base terminada en 'i'.

๑๘๒. อิโต+ญฺญตฺเถ ปุเม

182. Tras una base en 'i' que funciona como un adjetivo (bahubbīhi), en masculino.

อญฺญตฺเถ วตฺตมานโต อิการนฺตโต นามสฺมา โยนํ โน+เน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. อริยวุตฺติโน อริยวุตฺตโย อริยวุตฺตี. โภ อริยวุตฺติ อริยวุตฺตี, อริยวุตฺติโน อริยวุตฺตโย อริยวุตฺตี. อริยวุตฺตึ, อริยวุตฺติโน อริยวุตฺตโย อริยวุตฺตี. อริยวุตฺตินา อิจฺจาทิ ตุ มุนิสทฺทสมํ.

Para un nombre terminado en 'i' que funciona como un adjetivo, los sufijos 'yo' se convierten opcionalmente en 'no' y 'ne' respectivamente en el género masculino. [Por ejemplo:] ariyavuttino, ariyavuttayo, ariyavuttī. ¡Oh, tú de conducta noble! (ariyavutti, ariyavuttī); [plural:] ariyavuttino, ariyavuttayo, ariyavuttī. [Acusativo:] ariyavuttiṃ, ariyavuttino, ariyavuttayo, ariyavuttī. Formas como ariyavuttinā, etc., son iguales a la palabra 'muni'.

๑๘๓. เน สฺมิโน กฺวจิ

183. El sufijo 'smiṃ' se convierte opcionalmente en 'ne' en algunos casos.

อญฺญตฺเถ อิการนฺตโต นามสฺมา สฺมิโน เน วา โหติ กฺวจิ. อริยวุตฺติเน อริยวุตฺติมฺหิ อริยวุตฺติสฺมึ, อริยวุตฺตีสุ. เอวํ โตมรงฺกุสปาณิโน สารมติโน อิจฺจาทิ. กฺวจิคฺคหณา น สพฺพตฺถ เนอาเทโส.

Después de un nombre terminado en 'i' que funciona como un adjetivo, el sufijo 'smiṃ' se convierte opcionalmente en 'ne' en algunos casos. [Por ejemplo:] ariyavuttine, ariyavuttimhi, ariyavuttismiṃ; [plural:] ariyavuttīsu. De igual manera: tomaraṅkusapāṇino (el que tiene una lanza y un aguijón en su mano), sāramatino (el de mente firme), etc. Debido al uso del término 'kvaci' (en algunos casos), la sustitución por 'ne' no ocurre en todas partes.

อิการนฺตํ.

Fin de las bases terminadas en 'i'.

ทณฺฑี[Pg.53], สิโลโป. ‘‘เอกวจเน’’ จฺจาทินา รสฺเส สมฺปตฺเต อนปุํสกตฺตา ‘‘สิสฺมึนา+นปุํสกสฺสา’’ติ นิเสโธ. โยมฺหิ เอกวจเน จ สพฺพตฺถ รสฺโส.

Para la palabra 'daṇḍī' (el que tiene un bastón), ocurre la elisión del sufijo 'si'. Aunque la regla 'en el singular...' prescriba el acortamiento de la vocal, esto se prohíbe por la regla 'no se acorta para lo que no es neutro ante el sufijo si y nā'. El acortamiento ocurre en todas partes ante el sufijo 'yo' y en el singular del vocativo.

๗๕. โยนํ โน+เน ปุเม

75. Para los sufijos 'yo', [se sustituyen por] 'no' y 'ne' en masculino.

ฌสญฺญิโต โยนํ โน+เน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. ทณฺฑิโน.

Después de lo que tiene la designación 'jha', los sufijos 'yo' se convierten opcionalmente en 'no' y 'ne' respectivamente en masculino. [Por ejemplo:] daṇḍino.

๑๑๕. ชนฺตุเหตฺวีฆเปหิ วา

115. Después de 'jantu', 'hetu', bases en 'ī', y las designaciones 'gha' y 'pa', ocurre opcionalmente [la elisión].

ชนฺตุ+เหตูหิ อีการนฺเตหิ ฆ+ปสญฺเญหิ จ ปเรสํ โยนํ วา โลโป โหติ. ‘‘โยโลปนิสุ ทีโฆ’’ติ ทีเฆ ทณฺฑี ทณฺฑิโย. เค ตุ ‘‘เค วา’’ติ วา รสฺโส. โภ ทณฺฑิ ทณฺฑี, ทณฺฑิโน ทณฺฑี ทณฺฑิโย.

Por la regla 'el alargamiento ocurre ante la elisión de yo y ante ni', tras el alargamiento se obtiene: daṇḍī, daṇḍiyo. Pero en el vocativo, por la regla 'opcionalmente en el vocativo', ocurre el acortamiento: ¡oh, tú del bastón! (daṇḍi, daṇḍī); [plural:] daṇḍino, daṇḍī, daṇḍiyo.

๗๔. นํ ฌีโต

74. El sufijo 'naṃ' se coloca tras la designación 'jhī'.

ฌสญฺญีโต อํวจนสฺส นํ วา โหติ. ทณฺฑินํ ทณฺฑึ, ทณฺฑิเน.

Después de lo que tiene la designación 'jha' o 'jhī', el sufijo 'aṃ' se convierte opcionalmente en 'naṃ'. [Por ejemplo:] daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ, daṇḍine.

๗๖. โน

76. Sustitución por 'no'.

ฌีโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค. ทณฺฑิโน ทณฺฑี ทณฺฑิโย. ทณฺฑินา, ทณฺฑีหิ ทณฺฑีภิ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ โนมฺหิ กเต ทณฺฑิโน ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑีนํ. ‘‘นา สฺมาสฺสา’’ติ สฺมาสฺส นา, ทณฺฑินา ทณฺฑิมฺหา ทณฺฑิสฺมา.

Después de una base terminada en i o ī, la desinencia 'yo' se convierte opcionalmente en 'no' en el género masculino. Ejemplos: Daṇḍino, daṇḍī, daṇḍiyo. Instrumental: Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Con la regla 'Jhalā sassa no', al aplicar 'no' a la desinencia 'sa', resultan: daṇḍino, daṇḍissa; en plural, daṇḍīnaṃ. Con la regla 'Nā smāssā', para la desinencia 'smā', resultan: daṇḍinā, daṇḍimhā, daṇḍismā.

๗๗. สฺมิโน นิ

77. 'Ni' en lugar de 'smiṃ'.

ฌีโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ วา. ทณฺฑินิ ทณฺฑิสฺมึ, ทณฺฑีสุ, พหุลาธิการา สฺมิมฺหิ คามณี+เสนานี+สุธีปภุตีนํ นิอาเทสาภาโว จ วิเสโส. เอวํ –

Después de una base terminada en i o ī, la desinencia del locativo 'smiṃ' se convierte opcionalmente en 'ni'. Ejemplos: Daṇḍini, daṇḍismiṃ, daṇḍīsu. Debido a la autoridad del término 'bahula' (frecuencia/diversidad), existe la excepción de que para bases como gāmaṇī, senānī y sudhī, no ocurre la sustitución por 'ni'. Del mismo modo:

ธมฺมี [Pg.54] สงฺฆี ญาณี หตฺถี, จกฺกี ปกฺขี ทาฐี รฏฺฐี;

ฉตฺตี มาลี จมฺมี โยคี, ภาคี โภคี กามี สามี.

Dhammī (el virtuoso), saṅghī (quien posee una asamblea), ñāṇī (el sabio), hatthī (el elefante), cakkī (el del disco), pakkhī (el ave), dāṭhī (el colmilludo), raṭṭhī (el del reino); chattī (el del parasol), mālī (el de la guirnalda), cammī (el del escudo), yogī (el yogui), bhāgī (el partícipe), bhogī (el rico), kāmī (el deseoso), sāmī (el señor).

ธชี คณี สสี กุฏฺฐี, ชฏี ยานี สุขี สิขี;

ทนฺตี มนฺตี กรี จาคี, กุสลี มุสลี พลี;

(วาจี, รู)

Dhajī (el portaestandarte), gaṇī (el que tiene un grupo), sasī (la luna), kuṭṭhī (el leproso), jaṭī (el de cabellos enredados), yānī (el del vehículo), sukhī (el feliz), sikhī (el pavo real); dantī (el colmilludo), mantī (el consejero), karī (el elefante), cāgī (el generoso), kusalī (el virtuoso), musalī (el del mazo), balī (el fuerte); (Vācī, rū).

ปาปการี สตฺตุฆาตี, มาลฺยการี ทีฆชีวี;

ธมฺมวาที สีหนาที, ภูมิสายี สีฆยายี.

Pāpakārī (el malhechor), sattughātī (el destructor de enemigos), mālyakārī (el hacedor de guirnaldas), dīghajīvī (el de larga vida); dhammavādī (el que habla el Dhamma), sīhanādī (el que ruge como un león), bhūmisāyī (el que duerme en el suelo), sīghayāyī (el que va rápido).

อีการนฺตํ.

Fin de las bases terminadas en ī.

ภิกฺขุ, สิโลโป. ลสญฺญายํ –

Bhikkhu (monje), elisión de 'si'. Bajo la designación 'la' (bases en u/ū):

๘๓. ลา โยนํ โว ปุเม

83. 'Vo' por 'yo' en masculino después de 'la'.

ลโต โยนํ โว โหติ วา ปุลฺลิงฺเค.

Después de una base con la designación 'la' (u/ū), la desinencia 'yo' se convierte opcionalmente en 'vo' en el género masculino.

๙๔. เว+โวสุ ลุสฺส

94. Conversión de la vocal 'u' de 'la' en 'o' ante 've' y 'vo'.

ลสญฺญสฺส อุสฺส เว+โวสุ ฏ โหติ. เอตฺถ ‘‘ปุมาลปเน เวโว’’ ตฺย+ตฺร โวสฺส สหจริตญายา อนิสฺสิตตฺตา ชาติวเสน ‘‘ลา โยนํ’’ ตฺยาโท โว จ คยฺหติ. ภิกฺขโว. อญฺญตฺร ‘‘โลโป’’ติ โยโลโป. ‘‘โยโลปนิสุ ทีโฆ’’ติ ทีเฆ ภิกฺขู. โภ ภิกฺขุ ภิกฺขู.

La vocal 'u' de la base denominada 'la' se convierte en 'o' ante 've' y 'vo'. Aquí, por la lógica de asociación con 'vossa' en la regla 'pumālapane vevo', se toma 'vo' de 'lā yonaṃ'. Ejemplo: Bhikkhavo. En otros casos, por la regla 'lopo' ocurre la elisión de 'yo'. Por la regla 'yolopanisu dīgho', tras el alargamiento, resulta: bhikkhū. Vocativo: Bho bhikkhu, bhikkhū.

๙๖. ปุมา+ลปเน เวโว

96. 'Ve' y 'vo' en el vocativo masculino.

ลสญฺญโต อุโต โยสฺสา+ลปเน เว+โว โหนฺติ วา ปุลฺลิงฺเค. ภิกฺขเว ภิกฺขโว ภิกฺขู. ภิกฺขุํ, ภิกฺขโว ภิกฺขู. ภิกฺขุนา[Pg.55], ภิกฺขูหิ ภิกฺขูภิ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ ลโต สสฺส โน วา, ภิกฺขุโน ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขูนํ. ‘‘นา สฺมาสฺสา’’ติ ลโต วา สฺมาสฺส นา, ภิกฺขุนา ภิกฺขุมฺหา ภิกฺขุสฺมา. ภิกฺขุมฺหิ ภิกฺขุสฺมึ. เอวํ –

Después de la vocal 'u' de la base 'la', en el vocativo, la desinencia 'yo' se convierte opcionalmente en 've' o 'vo' en el género masculino. Bhikkhave, bhikkhavo, bhikkhū. Acusativo: Bhikkhuṃ, bhikkhavo, bhikkhū. Instrumental: Bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Por 'Jhalā sassa no', después de 'la', para la desinencia 'sa' se usa opcionalmente 'no': bhikkhuno, bhikkhussa; plural: bhikkhūnaṃ. Por 'Nā smāssā', después de 'la', para 'smā' se usa opcionalmente 'nā': bhikkhunā, bhikkhumhā, bhikkhusmā. Locativo: Bhikkhumhi, bhikkhusmiṃ. De la misma manera:

เสตุ เกตุ ราหุ ภาณุ, สํกุ อุจฺฉุ เวฬุ มจฺจุ. (ปงฺคุ, รู) สินฺธุ พนฺธุ เนรุ เมรุ, สตฺตุ การุ เหตุ ชนฺตุ. รุรุ ปฏุ – อิจฺจาทโย.

Setu (puente), ketu (bandera), rāhu (Rahu), bhāṇu (sol), saṅku (estaca), ucchu (caña de azúcar), veḷu (bambú), maccu (muerte). (Paṅgu, rū), sindhu (océano), bandhu (pariente), neru, meru (monte Meru), sattu (enemigo), kāru (artesano), hetu (causa), jantu (ser vivo). Ruru (ciervo), paṭu (hábil), etc.

ชนฺตุ+เหตูนํ โยสฺว+ยํ เภโท. ‘‘ชนฺตุ+เหตฺวี+ฆ+เปหิ วา’’ติ โยโลเป –

Esta es la distinción para 'jantu' y 'hetu' ante 'yo'. Tras la elisión de 'yo' por 'Jantu+hetvī+gha+pehi vā':

๘๔. ชนฺตฺวาทิโต โน จ

84. 'No' y 'vo' después de 'jantu' y similares.

ชนฺตฺวาทิโต โยนํ โน โหติ โว จ ปุลฺลิงฺเค. ชนฺตุโน ชนฺตโว ชนฺตุโย. โภ ชนฺตุ ชนฺตู, ชนฺตุโน, ‘‘ปุมาลปเน เวโว’’ติ เว+โว, ชนฺตเว ชนฺตโว ชนฺตุโย. ชนฺตุํ, ชนฺตู ชนฺตุโน ชนฺตโว ชนฺตุโย. เสสํ ภิกฺขุสมํ.

Después de 'jantu' y similares, la desinencia 'yo' se convierte en 'no' y también en 'vo' en el género masculino. Jantuno, jantavo, jantuyo. Vocativo: Bho jantu, jantū, jantuno; por 'pumālapane vevo', se usan 've' y 'vo': jantave, jantavo, jantuyo. Acusativo: Jantuṃ, jantū, jantuno, jantavo, jantuyo. El resto es igual a 'bhikkhu'.

เหตุ, เหตู เหตโว. ‘‘โยมฺหิ วา กฺวจี’’ติ ลสญฺญสฺส อุสฺส วา ฏาเทโส, เหตโย. โยมฺหิ อนฺตรงฺคตฺตา ปฐมํ ฏาเทเส กเต ปจฺฉา โยโลปาภาโว, ตถา หิ อนฺตรงฺค+พาหิรงฺควิธาเนสฺว+นฺตรงฺควิธิเยว พลวา. เอตฺถ จ ปกตินิสฺสิต+มนฺตรงฺคํ, ปจฺจยนิสฺสิตํ พาหิรงฺคํ. เหตุโย. โภ เหตุ, เหตู เหตเว เหตโว เหตโย เหตุโย. เสสํ ปุพฺพสมํ.

Hetu, hetū, hetavo. Por 'Yomhi vā kvaci', la vocal 'u' de la base 'la' se convierte opcionalmente en 'ay' (sustitución por ṭā), resultando en 'hetayo'. Al ser una operación interna ante 'yo', se realiza primero esta sustitución y luego no hay elisión de 'yo'; pues en las reglas de formación, la operación interna prevalece sobre la externa. Aquí, lo que depende de la base es interno y lo que depende del sufijo es externo. Hetuyo. Vocativo: Bho hetu, hetū, hetave, hetavo, hetayo, hetuyo. El resto es igual a lo anterior.

พหุโต [Pg.56] นํมฺหิ –

Ante 'naṃ' después de 'bahu':

๔๘. พหุกตินฺนํ

48. De 'bahu' y 'kati'.

นํมฺหิ พหุโน กติสฺส จ นุก โหติ ติลิงฺเค. พหุนฺนํ. เสสํ ภิกฺขุสมํ.

Ante la desinencia 'naṃ', las palabras 'bahu' y 'kati' reciben el aumento 'nuka' en los tres géneros. Bahunnaṃ. El resto es igual a 'bhikkhu'.

วตฺตุ สิ,

Vattu (el que habla), con la desinencia 'si'.

๕๗. ลฺตุ+ปิตาทีน+มา สิมฺหิ

57. Cambio a 'ā' ante 'si' para los terminados en 'ltu' y para 'pitu', etc.

ลฺตุปจฺจยนฺตานํ ปิตุ+มาตุ+ภาตุ+ธีตุ+ทุหิตุ+ชามาตุ+นตฺตุ+โหตุ+โปตูนญฺจา โหติ สิมฺหิ. วตฺตา. ‘‘กตฺตริ ลฺตุ+ณกา’’ติ วิหิตลฺตุปจฺจยสฺส คหณา ยโต ธาตุโต หิ โส วิหิโต, ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา โส วิหิโต, ตทาทิโน ตทนฺตสฺส จ คหณํ’’ติ ญายา ตทวินาภาวโต ตทนฺตธาตุโนปิ คหณํติ ลฺตุปจฺจยนฺตานํติ วุตฺตํ.

Para los nombres terminados en el sufijo 'ltu' y para pitu (padre), mātu (madre), bhātu (hermano), dhītu (hija), duhitu (hija), jāmātu (yerno), nattu (nieto), hotu (sacrificador), potu (purificador), la vocal final se convierte en 'ā' ante 'si'. Vattā. Dado que se especifica el sufijo 'ltu' prescrito por 'Kattari ltu-ṇakā', se refiere a las raíces de las cuales se deriva, basándose en la máxima de que la mención de un sufijo incluye a la base que lo contiene.

๑๖๒. ลฺตุ+ปิตาทีน+ม เส

162. Cambio a 'ara' ante casos distintos de 'si' para 'ltu', 'pitu', etc.

ลฺตุปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนญฺจา+รง โหติ สโต+ญฺญตฺร. ‘‘อารงสฺมา’’ติ โฏ, วตฺตาโร.

Para los terminados en 'ltu' y para 'pitu', etc., ocurre la sustitución por 'ara' (āraṅa) en los casos distintos de 'si'. Por la regla 'Āraṅasmā ṭo', resulta: vattāro.

๕๘. เค อ จ

58. Y también 'a' ante el vocativo ('ge').

เคลฺตุ+ปิตาทีนํ อ โหติ อา จ. โภ วตฺต วตฺตา, วตฺตาโร. วตฺตารํ, วตฺตาเร วตฺตาโร. นาวจนสฺส ‘‘ฏา นาสฺมานํ’’ติ ฏา, วตฺตารา.

Ante el vocativo, para los terminados en 'ltu' y 'pitu', etc., ocurre la sustitución por 'a' y también por 'ā'. Vocativo: Bho vatta, vattā, vattāro. Acusativo: Vattāraṃ, vattāre, vattāro. Para el instrumental singular, por 'ṭā nāsmānaṃ' se aplica 'ā': vattārā.

๑๖๖. สุ+หิสฺวา+รง

166. En las terminaciones -su y -hi, hay sustitución por 'ara'.

สุ+หิสุ ลฺตุ+ปิตาทีน+มารง วา โหติ. วตฺตาเรหิ วตฺตาเรภิ วตฺตูหิ วตฺตูภิ.

Ante las terminaciones -su y -hi, ocurre opcionalmente la sustitución por 'ara' para las palabras que terminan en -ltu, -pitā y similares. Vattārehi, vattārebhi, vattūhi, vattūbhi.

๑๖๕. สโลโป

165. La elisión de 'sa'.

ลฺตุ+ปิตาทีหิ [Pg.57] สสฺส โลโป วา โหติ. วตฺตุ วตฺตุโน วตฺตุสฺส.

Después de las palabras que terminan en -ltu, -pitā y similares, ocurre opcionalmente la elisión de la terminación 'sa'. Vattu, vattuno, vattussa.

๑๖๓. นํมฺหิ วา

163. Opcionalmente ante -naṃ.

นํมฺหิ ลฺตุ+ปิตาทีน+มารง วา โหติ. วตฺตารานํ.

Ante la terminación -naṃ, ocurre opcionalmente la sustitución por 'ara' para las palabras que terminan en -ltu, -pitā y similares. Vattārānaṃ.

๑๖๔. อา

164. Sustitución por 'ā'.

นํมฺหิ ลฺตุ+ปิตาทีน+มา วา โหติ. วตฺตานํ วตฺตูนํ. สฺมาสฺส ฏา, วตฺตารา.

Ante la terminación -naṃ, ocurre opcionalmente la sustitución por 'ā' para las palabras que terminan en -ltu, -pitā y similares. Vattānaṃ, vattūnaṃ. Para la terminación -smā hay sustitución por 'ā': vattārā.

๑๗๔. ฏิ สฺมิโน

174. Sustitución por 'i' para -smiṃ.

อารวา+เทสมฺหา สฺมิโน ฏิ โหติ.

Después de la sustitución por 'ara', la terminación -smiṃ se convierte en 'i'.

๑๗๖. รสฺสา+รง

176. Abreviamiento de 'ara'.

สฺมิมฺหิ อาโร รสฺโส โหติ. วตฺตริ, วตฺตาเรสุ วตฺตูสุ วตฺตุสุ. เอวํ –

Ante la terminación -smiṃ, el sonido 'ara' se abrevia. Vattari, vattāresu, vattūsu, vattusu. Así:

เอวํ ภตฺตุ กตฺตุ เนตุ, โสตุ ญาตุ เชตุ เฉตฺตุ;

เภตฺตุ ทาตุ ธาตุ โพทฺธุ, วิญฺญาเปตาทโยปิ จ.

Del mismo modo: bhattu (esposo), kattu (hacedor), netu (guía), sotu (oyente), ñātu (conocedor), jetu (vencedor), chettu (cortador); bhettu (rompedor), dātu (donante), dhātu (portador), boddhu (el que despierta), viññāpetu (el que instruye), y otros.

สตฺถุสทฺทสฺส ปน นามฺหิ พหุลาธิการา ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มเส’’ติ วา อารวาเทเส สตฺถารา สตฺถุนา. เสสํ วตฺตุสมํ.

Para la palabra 'Satthu' (maestro), debido a la amplia autoridad de la regla, ocurre la sustitución 'ara' o 'ase' resultando en 'satthārā' o 'satthunā'. El resto es igual a la declinación de 'vattu'.

สิมฺหิ อา, ปิตา. ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มเส’’ติ อารวาเทเส –

Ante la terminación -si, se convierte en 'ā': pitā. Al ocurrir la sustitución 'ara' según la regla 'ltu-pitādīnam-ase':

๑๗๗. ปิตาทีน+มนตฺวาทีนํ

177. De 'pitā' y similares, exceptuando 'natvā' y otros.

นตฺวาทิวชฺชิตานํ [Pg.58] ปิตาทีน+มาโร รสฺโส โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ. ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มเส’’ ‘‘สุ+หิสฺวา+รง’’ ‘‘นํมฺหิ วา’’ติ เอตฺถ วุตฺตวิภตฺตีสุ ปเรสุ อารง โหตีติ ตา วิภตฺติโย ปฏิจฺจ สพฺพาสูติ วุตฺตํ. ปิตโร. โภ ปิต ปิตา, ปิตโร. ปิตรํ, ปิตเร ปิตโร. ปิตรา, ปิตเรหิ ปิตเรภิ ปิตูหิ ปิตูภิ. ปิตุ ปิตุโน ปิตุสฺส, ปิตรานํ ปิตูนํ. ‘‘ปิตุนฺนํ’’ติ นํมฺหิ ทีเฆ รสฺส+ทฺวิตฺตานีติ วุตฺตํ. ‘‘สานุวุตฺตํ สุตฺตํ’’ติ ญายา ‘‘พหุกตินฺนํ’’ติ เอตฺถ นุก-อิติ โยควิภาเคนปิ สิชฺฌติ เอตฺถ อนุวตฺติตนํมฺหิ. ปญฺจมีฉฏฺฐี ตติยาจตุตฺถีสมํ. ปิตริ, ปิตเรสุ ปีตูสุ, รสฺสาภาโว. นตฺตา, นตฺตาโร. โภ นตฺต นตฺตา, นตฺตาโร อิจฺจาทิ วตฺตุสมํ.

Para las palabras 'pitā' (padre) y similares, excluyendo a 'natvā' y otros, la sustitución 'ara' se abrevia en todas las terminaciones. En las terminaciones mencionadas anteriormente en las reglas 'ltu-pitādīnam-ase', 'su-hisv-ara' y 'naṃmhi vā', se dice 'en todas' en referencia a dichas terminaciones. Pitaro. ¡Oh pita!, ¡oh pitā!, pitaro. Pitaraṃ, pitare, pitaro. Pitarā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi. Pitu, pituno, pitussa, pitarānaṃ, pitūnaṃ. Se afirma que ante -naṃ ocurre el alargamiento, abreviamiento y duplicación: 'pitunnaṃ'. Según el principio del seguimiento de la regla, también se logra mediante la división de la regla 'nuka' en 'bahukatinnaṃ' siguiendo a -naṃ. El quinto y sexto caso son iguales al tercero y cuarto. Pitari, pitaresu, pitūsu; aquí hay ausencia de abreviación. Nattā, nattāro. ¡Oh natta!, ¡oh nattā!, nattāro, y así sucesivamente igual que 'vattu'.

คุณวนฺตุ สิ,

Guṇavantu + terminación -si.

๑๕๑. นฺตุสฺส

151. Del sufijo -ntu.

สิมฺหิ นฺตุสฺส ฏา โหติ. คุณวา. โยมฺหิ ‘‘นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม’’ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นฺโต โหติ. เอตฺถ จ ‘‘นฺตุ วนฺตุ+มนฺตา+วนฺตุ+ตวนฺตุสมฺพนฺธี’’ติ ปริภาสโต นฺตุ จ วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธีเยว คยฺหเต, น ชนฺตุ ตนฺตาทีนํ. คุณวนฺโต. อญฺญตฺร –

Ante la terminación -si, el sufijo -ntu se convierte en 'ā'. Guṇavā. Ante -yo, según la regla 'el -ntu de los temas terminados en -ntu se convierte en -nto ante la primera terminación -yo', el -ntu junto con la terminación se convierte en 'nto'. Y aquí, por la definición técnica de que '-ntu se refiere a lo relacionado con vantu, mantu, āvantu, tavantu', solo se toma el -ntu relacionado con 'vantu' y similares, no el de palabras como 'jantu' o 'tantu'. Guṇavanto. En otros casos:

๙๑. ยฺวาโท นฺตุสฺส

91. Del sufijo -ntu ante -yo y otras terminaciones.

โยอาทีสุ นฺตุสฺส อ โหติ. คุณวนฺตอิติ อการนฺตา ฏา+เฏอาเทสา โหนฺติ, คุณวนฺตา. ‘‘ฏฏาอํ เค’’ติ ฏาทโย[Pg.59], โภ คุณว คุณวา คุณวํ, คุณวนฺโต คุณวนฺตา. ‘‘นฺตสฺส จ ฏ วํ+เส’’ติ อํเสสุ นฺตสฺส โฏ วา, คุณวํ คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต. ‘‘โต+ตา+ติ+ตา ส+สฺมา+สฺมึ+นาสู’’ติ ตาอาทโย โหนฺติ, คุณวตา คุณวนฺเตน, คุณวนฺเตหิ คุณวนฺเตภิ. ‘‘ลกฺขณิกปฏิปโทตฺเตสุ ปฏิปโทตฺตสฺเสว คหณํ, น ลกฺขณิกสฺสา’’ติ ญายา ‘‘น ลกฺขณิกสฺสา’’ติ วุตฺตพฺยตฺติปกฺข+มนเปกฺขิตฺวา ‘‘อโต’’ติ รสฺสาการชาติยา เปกฺขิตตฺตา คุณวนฺเตนาติ ‘‘อเตนา’’ ตฺย+เนน สิชฺฌติ. ชาติ=สามญฺญํ, พฺยตฺติ=วิเสโส. คุณวโต คุณวสฺส คุณวนฺตสฺส, ‘‘ตํ นํมฺหิ’’ติ นํมฺหี ตํ วา, คุณวตํ คุณวนฺตานํ. คุณวตา คุณวนฺตา คุณวนฺตมฺหา คุณวนฺตสฺมา. คุณวติ คุณวนฺเต คุณวนฺตมฺหิ คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺเตสุ. ‘‘นฺตสฺส จ ฏ วา’’ติ โยควิภาคา โยสุ จ นฺตุสฺส วา ฏาเทเส กเต โยสฺส ฏา, ‘‘จกฺขุมา อนฺธิตา โหนฺติ’’, ‘‘วคฺคุมุทาตีริยา ภิกฺขุ วณฺณวา’’ อิจฺจาที โหนฺติ.

Ante -yo y otras terminaciones, -ntu se convierte en 'a'. Guṇavantā; se aplican las sustituciones de 'ā' y 'e' propias de los temas terminados en 'a', resultando en 'guṇavantā'. Por la regla 'ṭaṭāaṃ ge', etc., se obtienen: ¡oh guṇava!, ¡oh guṇavā!, ¡oh guṇavaṃ!, guṇavanto, guṇavantā. Por 'ntassa ca ṭa vaṃ-se', ante -aṃ y -se, el sufijo -ntu opcionalmente se convierte en 'o': guṇavaṃ, guṇavantaṃ, guṇavante. Por 'to-tā-ti-tā sa-smā-smiṃ-nāsu', ocurren las sustituciones 'tā', etc.: guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi. Según el principio de que se prefiere lo establecido por el uso gramatical sobre lo puramente teórico, y considerando la naturaleza de la vocal 'a' breve por la regla 'ato', se justifica la forma 'guṇavantena' mediante la terminación 'atena'. Clase se refiere a la generalidad e individuo a la particularidad. Guṇavato, guṇavassa, guṇavantassa; por 'taṃ naṃmhi', ante -naṃ opcionalmente es 'taṃ': guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavatā, guṇavantā, guṇavantamhā, guṇavantasmā. Guṇavati, guṇavante, guṇavantamhi, guṇavantasmiṃ, guṇavantesu. Debido a la división de la regla 'ntassa ca ṭa vā', cuando se realiza opcionalmente la sustitución por 'ā' de -ntu ante las terminaciones -yo, y la sustitución 'ā' para la propia terminación -yo, resultan formas como: 'cakkhumā andhitā honti', 'vaggumudātīriyā bhikkhu vaṇṇavā', etc.

เอวํ คณวา กุลวา ผลวา ยสวา ธนวา สุตวา ภควา หิมวา พลวา สีลวา ปญฺญวา อิจฺจาที.

Del mismo modo: gaṇavā, kulavā, phalavā, yasavā, dhanavā, sutavā, bhagavā, himavā, balavā, sīlavā, paññavā, etc.

๑๕๓. หิมวโต วา โอ

153. Para 'Himavantu', opcionalmente 'o'.

หิมวโต สิมฺหิ นฺตุสฺส โอ วา โหติ, หิมวนฺโต หิมวา. เสสํ ปุริมสมํ.

Para 'Himavantu', ante la terminación -si, el sufijo -ntu opcionalmente se convierte en 'o': himavanto, himavā. El resto es igual al anterior.

อายสฺมนฺตุสทฺโท กมฺมวาจาย กฺวจิ พหุลาธิการา ทฺวิวจเนน อายสฺมนฺตา, ติณฺณํ วจเนน อายสฺมนฺโตติ ทิสฺสติ.

La palabra 'āyasmantu' (venerable), según el uso común y por la autoridad de la regla facultativa, se observa como 'āyasmantā' en sentido dual y 'āyasmanto' en sentido plural.

เอวํ [Pg.60] สติมา ธิติมา คติมา มุติมา มติมา ชุติมา สิริมา หิริมา ถุติมา รติมา ยติมา สุจิมา กลิมา พลิมา กสิมา รุจิมา พุทฺธิมา จกฺขุมา พนฺธุมา เหตุมา เสตุมา เกตุมา ราหุมา ภาณุมา ขาณุมา วิชฺชุมา อิจฺจาทโย.

Así también: satimā, dhitimā, gatimā, mutimā, matimā, jutimā, sirimā, hirimā, thutimā, ratimā, yatimā, sucimā, kalimā, balimā, kasimā, rucimā, buddhimā, cakkhumā, bandhumā, hetumā, setumā, ketumā, rāhumā, bhāṇumā, khāṇumā, vijjumā, etc.

อุการนฺตํ.

Temas terminados en -ū.

เวสฺสภู สิโลโป. เต จ รสฺสาภาโวว วิเสโส. ‘‘เอกวจนโยสฺว+โฆนํ’’ติ รสฺเส ‘‘ลา โยนํ โว ปุเม’’ติ โว, เวสฺสภุโว, ‘‘เวโวสุ ลุสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา น ฏาเทโส, ‘‘โลโปติ โยโลเป เวสฺสภู. ‘‘เค วา’’ติ วา รสฺเส โภ เวสฺสภุ เวสฺสภู, เวสฺสภุโว เวสฺสภู. เวสฺสภุํ, เวสฺสภุโว เวสฺสภู. เวสฺสภุนา อิจฺจาทิ ภิกฺขุสมํ. เอวํ สยมฺภู ปราภิภู อภิภูอาทโย. โคตฺรภู+สหภูสทฺเทหิ ปน โยนํ ‘‘ชนฺตฺวาทิโต โน วา’’ติ โน, โว วา, โคตฺรภุโน โคตฺรภุโว โคตฺรภู. สหภุโน สหภุโว สหภู, เสสํ เวสฺสภูสมํ.

Para 'Vessabhū', hay elisión de la terminación -si. La única diferencia es la ausencia de abreviación. Según el abreviamiento en 'ekavacanayosv-aghonaṃ' y la sustitución 'vo' para -yo en 'lā yonaṃ vo pume', resulta 'vessabhuvo'; debido a lo establecido en 'vevosu lussā', no ocurre la sustitución por 'ā'; con la elisión de la terminación -yo queda como 'vessabhū'. Por el abreviamiento opcional ante el vocativo: ¡oh vessabhu!, ¡oh vessabhū!, vessabhuvo, vessabhū. Vessabhuṃ, vessabhuvo, vessabhū. Vessabhunā, etc., igual que la declinación de 'bhikkhu'. Así también: sayambhū, parābhibhū, abhibhū, etc. No obstante, para las palabras 'gotrabhū' y 'sahabhū', hay sustitución 'no' o 'vo' para la terminación -yo según la regla 'jantvādito no vā': gotrabhuno, gotrabhuvo, gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo, sahabhū; el resto es igual a 'vessabhū'.

๘๕. กูโต

85. Kūta.

กูปจฺจยนฺตโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค. สพฺพญฺญุโน. อญฺญตฺร ‘‘ลา โยนํ โว ปุเม’’ติ น โว, ‘‘กูโต’’ติ ชนฺตฺวาทีหิ ปุถกฺกรณา. โยโลเป สพฺพญฺญู. โภ สพฺพญฺญุ สพฺพญฺญู, สพฺพญฺญุโน สพฺพญฺญู อิจฺจาทิ.

Después de un término que finaliza en el sufijo -kū, el sufijo -yo opcionalmente no se convierte en -no en el género masculino: Sabbaññuno. Por la regla 'lā yonaṃ vo pume', no se convierte en -vo, debido a la distinción de 'kūto' respecto a jantu, etc. Con la elisión de -yo: Sabbaññū. Vocativo: Bho sabbaññu, sabbaññū; sabbaññuno, sabbaññū, etc.

เอวํ มคฺคญฺญู ธมฺมญฺญู อตฺถญฺญู กาลญฺญู รตฺตญฺญู มตฺตญฺญู กตญฺญู กถญฺญู วิญฺญู วิทู อิจฺจาทโย. เอตฺถ ‘‘วิทา กู’’ ‘‘วิโต ญาโต’’ [Pg.61] ‘‘กมฺมา’’ติ ตีสุ สุตฺเตสุ กูปจฺจยสฺส คหิตตฺตา เวทคูอาทโย รูปจฺจยนฺตา น คหิตา.

Así también: maggaññū (conocedor del camino), dhammaññū (conocedor del Dhamma), atthaññū (conocedor del significado), kālaññū (conocedor del tiempo), rattaññū (el de larga experiencia), mattaññū (conocedor de la medida), kataññū (agradecido), kathaññū (conocedor del discurso), viññū (sabio), vidū (sabio), etc. Aquí, en los tres sutras 'vidā kū', 'vito ñāto' y 'kammā', debido a la mención del sufijo -kū, no se incluyen los términos terminados en el sufijo -rū, como vedagū, etc.

อูการนฺตํ.

Palabras terminadas en -ū.

โค, สิ, สิโลโป. โค.

La palabra 'go' (vaca/buey) con el sufijo nominativo -si; hay elisión de -si: Go.

๖๗. โคสฺสา+ค+สิ+หิ+นํสุ คาว+ควา

67. Ante los sufijos si, hi, naṃ y su, la raíz 'go' se convierte en gāva y gava.

ค+สิ+หิ+นํวชฺชิตาสุ วิภตฺตีสุ โคสทฺทสฺส คาว+ควา โหนฺติ นิจฺจํ.

En las desinencias excepto si, hi y naṃ, las formas gāva y gava reemplazan permanentemente a la palabra 'go'.

๑๗๐. อุภ+โคหิ โฏ

170. Después de ubha y go, el sufijo -yo se convierte en -ṭo.

อุภ+โคหิ โยนํ โฏ โหติ. คาโว คโว. โภ โค, คาโว คโว.

Después de ubha y go, el sufijo -yo se convierte en -ṭo. Gāvo, gavo. Vocativo: Bho go; gāvo, gavo.

๗๒. คาวุ+มฺหิ

72. Conversión a gāvu ante el sufijo -aṃ.

อํวจเน โคสฺส คาวุ วา โหติ. คาวุํ คาวํ ควํ, คาโว คโว.

En el caso del sufijo acusativo -aṃ, 'go' se convierte opcionalmente en gāvu. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ; [plural] gāvo, gavo.

๗๑. นาสฺสา

71. Sustitución de -nā por -ā.

โคโต นาสฺส อา โหติ วา. เอกวณฺณตฺตา น สพฺพาเทโส. ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺเส’’ติ วตฺตนฺเต ‘‘อาทิสฺสา’’ติ นาสฺส อา โหติ, ปรโลโป, คาวา คาเวน ควา คเวน, โคหิ โคภิ.

Después de 'go', el sufijo -nā opcionalmente se convierte en -ā. Por ser de una sola sílaba, no hay sustitución total de la base. Según la regla 'pañcamiyaṃ parasse' y bajo 'ādissā', el sufijo -nā se convierte en -ā con la elisión de la vocal precedente: gāvā, gāvena; gavā, gavena; [plural] gohi, gobhi.

๖๙. ควํ เสน

69. La forma gavaṃ con el sufijo -sa.

โคสฺส เส วา ควํ โหติ สห เสน. ควํ คาวสฺส ควสฺส. กจฺจายเน ‘‘ควํ เจ ตรมานานํ’’ติ ปาฬึ ปฏิจฺจ นํมฺหิ พหุวจนเมว สาธิตํ, อิธ ‘‘ควํว สิงฺคิโน สงฺคํ’’ติ ทสฺสนโต เอกวจนญฺจ.

Para la palabra 'go', ante el sufijo -sa, aparece opcionalmente gavaṃ junto con la desinencia -sa. Gavaṃ, gāvassa, gavassa. En la gramática de Kaccāyana, basándose en el pasaje 'gavaṃ ce taramānānaṃ', se establece solo como plural para el sufijo -naṃ; aquí, debido al uso en 'gavaṃva siṅgino saṅgaṃ', se establece también para el singular.

๗๐. คุนฺนญฺจ นํนา

70. Gunnaṃ y gavaṃ ante el sufijo -naṃ.

นํวจเนน [Pg.62] สห โคสฺส คุนฺนํ โหติ ควญฺจ วา. คุนฺนํ ควํ โคนํ. คาวา คาวมฺหา คาวสฺมา ควา ควมฺหา ควสฺมา. คาเว คาวมฺหิ คาวสฺมึ คเว ควมฺหิ ควสฺมึ.

Junto con el sufijo -naṃ, 'go' se convierte en gunnaṃ o gavaṃ opcionalmente. Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ. Ablativo: gāvā, gāvamhā, gāvasmā; gavā, gavamhā, gavasmā. Locativo: gāve, gāvamhi, gāvasmiṃ; gave, gavamhi, gavasmiṃ.

๖๘. สุมฺหิ วา

68. Opcionalmente ante el sufijo -su.

สุมฺหิ โคสฺส คาว+ควา โหนฺติ วา. คาเวสุ คเวสุ โคสุ. โคสฺส โคณาเทโส น กโต, สทฺทนฺตรตฺตา. โคณสทฺโท หิ สตฺตสุ วิภตฺตีสุ ทิสฺสตีติ.

Ante el sufijo -su, para 'go', ocurren opcionalmente las formas gāva y gava. Gāvesu, gavesu, gosu. No se realiza la sustitución de 'go' por goṇa por tratarse de una palabra distinta, ya que el término goṇa se encuentra en las siete declinaciones.

อุสุ+ภูมิ+ปสุ+รํสิ-ทิสา+วาจา+มฺพุ+จกฺขุสุ;

ทสสฺว+ตฺเถสุ โค วุตฺโต, ลคฺเค จ วชิเร อิติ.

Se dice que la palabra 'go' tiene diez significados: flecha, tierra, ganado, rayo de luz, dirección, palabra, agua y ojo; además de referirse al cielo y al rayo.

โอการนฺตํ.

Palabras terminadas en -o.

อิติ ปุลฺลิงฺคํ.

Así concluye la sección sobre el género masculino.

กญฺญา, สิโลโป.

Kaññā (doncella), con elisión del sufijo -si.

๑,๑๑. ฆา

1,11. La designación 'gha'.

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส+นฺเต วตฺตมาโน อากาโร ฆสญฺโญ โหติ. ‘‘ชนฺตุ+เหตฺวี+ฆ+เปหิ วา’’ติ โยโลโป วา. กญฺญา กญฺญาโย. ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ คสฺส เอ วา, กญฺเญ กญฺญา, โยมฺหิ กญฺญา กญฺญาโย. ‘‘โฆ สฺสํ+สฺสา ยํ+ตึสู’’ติ อํมฺหิ รสฺโส. กญฺญํ, กญฺญา กญฺญาโย.

La vocal -ā al final de un nombre que denota el género femenino recibe la designación 'gha'. Por la regla 'jantu+hetvī+gha+pehi vā', el sufijo -yo se elide opcionalmente. Kaññā, kaññāyo. Por 'gha+brahmādite', la vocal -gha opcionalmente se convierte en -e: kaññe, kaññā. Ante -yo: kaññā, kaññāyo. Por 'gho ssaṃ+ssā yaṃ+tiṃsū', ocurre el acortamiento ante el sufijo -aṃ: kaññaṃ; kaññā, kaññāyo.

๔๕. ฆ+ปเต+กสฺมึ นาทีนํ ย+ยา

45. Sustitución por ya y yā para los sufijos que comienzan con -nā después de gha y pa.

ฆปโต [Pg.63] สฺมึวิภตฺติปริยนฺตานํ เอกตฺเต นาทีนํ ย+ยา โหนฺติ ยถากฺกมํ. กญฺญาย, กญฺญาภิ กญฺญาหิ. กญฺญาย, กญฺญานํ.

Después de las bases gha y pa, en el singular de las desinencias que terminan en -smiṃ, los sufijos que comienzan con -nā se convierten en ya y yā respectivamente. Kaññāya, kaññābhi, kaññāhi. Kaññāya, kaññānaṃ.

๑๐๓. ยํ

103. El sufijo -yaṃ.

ฆปโต สฺมิโน ยํ วา โหติ. กญฺญายํ กญฺญาย. ‘‘ฆ+ ปเต+กสฺมึ นาทีนํ ย+ยา’’ ‘‘ยํ’’ติ จ อิเมสํ อปวาทาทีนํ วิสเย มฺหิสฺส อุสฺสคฺคตฺตา ปวตฺติ นตฺถีติ สฺมิโน พหุลาธิการา ‘‘สฺมา+หิ+สฺมินฺน’’ มิจฺจาทินา มฺหิกเต ‘‘ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุมฺหี’’ติ สิชฺฌติ. กญฺญาสุ. เอวํ –

Después de gha y pa, el sufijo -smiṃ se convierte opcionalmente en -yaṃ. Kaññāyaṃ, kaññāya. En el ámbito de estas reglas excepcionales, no se aplica la forma general para -mhi; sin embargo, debido a la autoridad del término 'bahula' (frecuencia) sobre -smiṃ, cuando se emplea -mhi, se valida como en 'dasasahassimhi dhātumhī'. Kaññāsu. De igual modo:

สทฺธา เมธา ปญฺญา วิชฺชา, จินฺตา มนฺตา ตณฺหา วีณา;

อิจฺฉา มุจฺฉา เอชา มายา, เมตฺตา มตฺตา สิกฺขา ภิกฺขา.

Saddhā (fe), medhā (sabiduría), paññā (sabiduría), vijjā (conocimiento), cintā (pensamiento), mantā (deliberación), taṇhā (sed/deseo), vīṇā (laúd); icchā (deseo), mucchā (aturdimiento), ejā (ansia), māyā (ilusión), mettā (amor benevolente), mattā (medida), sikkhā (entrenamiento), bhikkhā (limosna).

ชงฺฆา คีวา ชีวฺหา วาจา, ฉายา อาสา คงฺคา นาวา;

คาถา เสนา เลขา สาลา, มาลา เวลา ปูชา ขิฑฺฑา.

Jaṅghā (pierna), gīvā (cuello), jīvhā (lengua), vācā (palabra), chāyā (sombra), āsā (esperanza), gaṅgā (río/Ganges), nāvā (barco); gāthā (verso), senā (ejército), lekhā (escritura), sālā (sala), mālā (guirnalda), velā (tiempo), pūjā (ofrenda), khiḍḍā (juego).

ปิปาสา เวทนา สญฺญา, เจตนา ตสินา ปชา;

เทวตา วฏฺฏกา โคธา, พลากา ปริสา สภา.

Sed, sensación, percepción, voluntad, deseo, progenie; deidad, codorniz, iguana, garza, asamblea, sala de reuniones.

อูกา เสผาลิกา ลงฺกา, สลากา วาลุกา สิขา;

วิสาขา วิสิขา สาขา, วาจา วญฺฌา ชฏา ฆฏา.

Piojo, sephālikā (planta), Lanka, tablilla, arena, cresta; Visākhā, calle, rama, habla, mujer estéril, cabello enmarañado, jarra.

เชฏฺฐา โสณฺฑา วิตณฺฑา จ, กรุณา วนิตา ลตา;

กถา นิทฺทา สุธา ราธา, วาสนา สึสปา ปปา.

Hermana mayor, trompa de elefante y sofistería, compasión, mujer, enredadera; charla, sueño, néctar, Rādhā, impresión mental, árbol siṃsapā, cisterna.

ปภา [Pg.64] สีมา ขมา ฉายา, ขตฺติยา สกฺขรา สุรา;

โทลา ตุลา สิลา ลิลา, ลาเล+ลา เมขลา กลา.

Resplandor, límite, paciencia, sombra, mujer de casta guerrera, azúcar, licor; columpio, balanza, roca, gracia, saliva, cardamomo, faja, arte.

วฬวา+ลมฺพุสา มูสา, มญฺชุสา สุลสา ทิสา;

นาสา ชุณฺหา คุหา อีหา, ลสิกา วสุธาทโย.

Yegua, ninfa Lambusā, crisol, cofre, Sulasā, dirección; nariz, luz de luna, cueva, esfuerzo, fluido sinovial, tierra y demás.

‘‘น+มฺมาทีหี’’ติ อมฺมา+อนฺนา+อมฺพาหิ คสฺส เอการา+ภาเว –

Sobre la regla 'na mmādīhi': en ausencia de la forma en 'e' para el sufijo vocativo (ga) con las palabras ammā, annā y ambā—

๖๒. รสฺโส วา

62. Opcionalmente corto.

อมฺมาทีนํ เค รสฺโส วา โหติ. อมฺม อมฺมา อิจฺจาทิ. เสสํ กญฺญาว. เอวํ อนฺนา อมฺพา. สภาปริสาหิ สฺมิโน ‘‘ตึ สภาปริสายา’’ติ ตึ วา โหติ. ‘‘โฆสฺส’’ มาทินา รสฺเส สภตึ สภายํ สภาย. ปริสตึ ปริสายํ ปริสาย.

Para ammā y otras, en el vocativo (ge), ocurre opcionalmente el acortamiento de la vocal. 'Amma', 'ammā', etc. El resto es como 'kaññā'. De igual modo 'annā', 'ambā'. Con las palabras sabhā y parisā, para el locativo (smiṃ), según la regla 'tiṃ sabhāparisāyā', opcionalmente se usa 'tiṃ'. Por la regla 'ghossa' y otras, con el acortamiento: 'sabhatiṃ', 'sabhāyaṃ', 'sabhāya'; 'parisatiṃ', 'parisāyaṃ', 'parisāya'.

อาการนฺตํ.

Fin de los sustantivos terminados en ā.

มติ, โยมฺหิ –

Para la palabra 'mati', ante el sufijo 'yo'—

๑,๑๐. ปิ+ตฺถิยํ

1,10. En el género femenino.

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส+นฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุ+วณฺณา ปสญฺญา โหนฺติ.

Las vocales 'i' e 'u' al final de un nombre que denota el género femenino se denominan 'pa'.

๑๑๖. เย ปสฺสิ+วณฺณสฺส

116. De la vocal de clase 'i' denominada 'pa', ante el sufijo 'yo'—

ปสญฺญสฺส อิวณฺณสฺส โลโป โหติ วา ยกาเร. ‘‘ปโร กฺวจี’’ติ อนุวตฺติตกฺวจิคฺคหณา เย ปเร จ-การ+ปุพฺพรูปา- นิ [Pg.65] น โหนฺติ. มตฺโย. อญฺญตฺร ‘‘ชนฺตฺวา’’ทินา โยโลโป, ทีโฆ, มตี มติโย. โภ มติ มตี, มตฺโย มตี มติโย. มตึ, มตฺโย มตี มติโย. มติยา, มตีหิ มตีภิ. มตฺยา มติยา, มตีนํ. สฺมิโน ยํ, มตฺยํ มติยํ มตฺยา มติยา, มตีสุ. เอวํ –

Hay elisión opcional de la vocal de clase 'i' denominada 'pa' cuando se transforma en 'y'. Debido a la mención de 'kvaci' seguida de 'paro', no ocurre la asimilación del sonido anterior con la 'y'. Resulta 'matyo'. En otros casos, por la regla 'jantvā' y otras, hay elisión de 'yo' y alargamiento: 'matī', 'matiyo'. Vocativo: 'bho mati', 'matī', 'matyo', 'matī', 'matiyo'. Acusativo: 'matiṃ', 'matyo', 'matī', 'matiyo'. Instrumental: 'matiyā', 'matīhi', 'matībhi'. Dativo/Genitivo: 'matyā', 'matiyā', 'matīnaṃ'. Para el locativo (smiṃ), se convierte en 'yaṃ': 'matyaṃ', 'matiyaṃ', 'matyā', 'matiyā', 'matīsu'. Así también—

ปตฺติ ยุตฺติ วุตฺติ กิตฺติ, มุตฺติ ติตฺติ ขนฺติ กนฺติ;

สนฺติ ตนฺติ สิทฺธิ สุทฺธิ, อิทฺธิ วุทฺธิ พุทฺธิ โพธิ.

Infantería, unión, conducta, fama, liberación, satisfacción, paciencia, belleza; paz, linaje, éxito, pureza, poder psíquico, crecimiento, inteligencia, despertar.

ภูมิ ชาติ ปีติ สุติ, นนฺทิ สนฺธิ โสณิ โกฏิ;

ทิฏฺฐิ วุฏฺฐิ ตุฏฺฐิ ยฏฺฐิ, ปาฬิ อาฬิ นาฬิ เกฬิ.

Tierra, nacimiento, gozo, tradición, deleite, unión, cadera, punta; visión, lluvia, contento, bastón, línea, acequia, medida, juego.

สติ มุติ คติ จุติ, ธิติ ยุวติ วิกติ;

รติ รุจิ รสฺมิ อสนิ, วสนิ โอสธิ องฺคุลิ;

ธูลิ ทุทฺรภิ โทณิ, อฏวิ ฉวิ อิจฺจาทิ.

Atención plena, comprensión, destino, deceso, coraje, mujer joven, variación; placer, gusto, rayo, trueno, vestido, planta medicinal, dedo; polvo, tambor, artesa, bosque, piel y otros.

๕๕. รตฺยาทีหิ โฏ สฺมิโน

55. Para 'ratti' y otros, el sufijo 'smiṃ' se convierte en 'ṭo'.

รตฺยาทีหิ สฺมิโน โฏ วา โหติ. รตฺโต รตฺยํ รตฺติยํ รตฺยา รตฺติยา, รตฺตีสุ. เสสํ มติสมํ.

Para 'ratti' y similares, el sufijo 'smiṃ' opcionalmente se convierte en 'ṭo'. 'Ratto', 'ratyaṃ', 'rattiyaṃ', 'ratyā', 'rattiyā', 'rattīsu'. El resto es igual a 'mati'.

อิการนฺตํ.

Fin de los sustantivos terminados en i.

ทาสี, สิโลโป. ‘‘เอกวจเน’’จฺจาทินา รสฺโส. ‘‘เย ปสฺสิ+วณฺณสฺสา’’ติ อีโลโป, ทาสฺโย. ‘‘ชนฺตฺวา’’ ทินา โยโลโป. ทาสี ทาสิโย. ‘‘เค วา’’ติ รสฺโส. โภ ทาสิ ทาสี, ทาสฺโย ทาสี ทาสิโย.

Dāsī (esclava): elisión del sufijo 'si'. Por la regla 'ekavacane' y otras, acortamiento. Por 'ye passi+vaṇṇassā', elisión de la 'ī', resultando 'dāsyo'. Por 'jantvā' y otras, elisión de 'yo'. 'Dāsī', 'dāsiyo'. Por 'ge vā', acortamiento en el vocativo. Vocativo: 'bho dāsi', 'dāsī', 'dāsyo', 'dāsī', 'dāsiyo'.

๗๓. ยํ ปิโต

73. El sufijo 'aṃ' se convierte en 'yaṃ' después de la denominación 'pa'.

ปสญฺญีโต อํวจนสฺส ยํ วา โหติ. ทาสฺยํ ทาสิยํ ทาสึ, ทาสฺโย ทาสี ทาสิโย. ‘‘ฆปเตกา’’ทินา ยา. ทาสฺยา ทาสิยา[Pg.66], ทาสีหิ ทาสีภิ. ทาสฺยา ทาสิยา, ทาสีนํ. ทาสฺยํ ทาสิยํ ทาสฺยา ทาสิยา, ทาสีสุ. เอวํ –

Después de la vocal denominada 'pa', el sufijo acusativo 'aṃ' opcionalmente se convierte en 'yaṃ'. 'Dāsyaṃ', 'dāsiyaṃ', 'dāsiṃ', 'dāsyo', 'dāsī', 'dāsiyo'. Por 'ghapatekā' y otras, se usa 'yā'. 'Dāsyā', 'dāsiyā', 'dāsīhi', 'dāsībhi'. 'Dāsyā', 'dāsiyā', 'dāsīnaṃ'. 'Dāsyaṃ', 'dāsiyaṃ', 'dāsyā', 'dāsiyā', 'dāsīsu'. Así también—

มหี เวตรณี วาปี, ปาฏลี กทลี ฆฏี;

นารี กุมารี ตรุณี, วารุณี พฺราหฺมณี สขี.

La tierra, el río Vetaraṇī, estanque, árbol pāṭalī, plátano, jarra; mujer, muchacha, mujer joven, licor, mujer brahmán, amiga.

คนฺธพฺพี กินฺนรี นาคี, เทวี ยกฺขี อชี มิคี;

วานรี สูกรี สีหี, หํสี กากี จ กุกฺกุฏี.

Gandharva hembra, kinnara hembra, naga hembra, diosa, yakkhini, cabra, cierva; mona, cerda, leona, cisne hembra, cuerva y gallina.

อิจฺจาทโย.

Y otros similares.

เอตฺถ จ อีการโลเป ญฺญการปุพฺพรูโป, เวตรญฺโญ เวตรณิโย. เวตรญฺญํ เวตรณิยํ เวตรณึ, เวตรญฺโญ เวตรณิโย อิจฺจาทิ. โยสุ –

Y en este caso, al elidirse la vocal ī, ocurre la asimilación con el sonido ñña: 'vetarañño', 'vetaraṇiyo'. 'Vetaraññaṃ', 'vetaraṇiyaṃ', 'vetaraṇiṃ', 'vetarañño', 'vetaraṇiyo', etc. Ante los sufijos 'yo'—

๑๖๗. นชฺชา ธยาสฺวาม

167. Para la palabra 'nadī', se añade 'āma' ante 'yo'.

โยสุ นทีสทฺทสฺส อาม วา โหติ. สุญ+นก+อาม อิตฺยาทิ ญฺญการ+กการ+มการา อาคมลิงฺคา. ส จ ‘‘มานุพนฺโธ สราน+มนฺตา ปโร’’ติ มานุพนฺธตฺตา สราน+มนฺตา ปโร โหตีติ อีการา ปโร. ‘‘ยวา สเร’’ติ เย ทสฺส โช, ยสฺส จ ปุพฺพรูปํ, นชฺชาโย. วา ป-โลป+โยโลเปสุ นชฺโช นที นทิโย อิจฺจาทิ.

Ante el sufijo 'yo', la palabra 'nadī' recibe opcionalmente el aumento 'āma'. Los elementos 'suñña', 'naka' y 'āma' son aumentos gramaticales con los indicadores 'ñ', 'k' y 'm'. Puesto que 'āma' tiene el indicador 'm', se coloca después de la última vocal (ī). Por la regla 'yavā sare', la 'd' se transforma en 'j' y ocurre la asimilación previa: 'najjāyo'. Opcionalmente, con la elisión de 'pa' y de 'yo': 'najjo', 'nadī', 'nadiyo', etc.

อีการนฺตํ.

Fin de los sustantivos terminados en ī.

ยาคุ, ยาคู ยาคุโย. โภ ยาคุ, ยาคู ยาคุโย. ยาคุํ, ยาคู ยาคุโย. ยาคุยา, ยาคูหิ ยาคูภิ. ยาคุยา, ยาคูนํ. ยาคุยํ ยาคุยา, ยาคูสุ. เอวํ ธาตุ+เธนุ+กาสุ+ททฺทุ+กณฺฑุ+กจฺฉุ+รชฺชุ+กเรณุ+สสฺสุ+ปิยงฺคุ [Pg.67] อาทโย.

Yāgu, yāgū, yāguyo (formas nominativas de 'gachas'). ¡Oh yāgu!, yāgū, yāguyo (vocativo). Yāguṃ, yāgū, yāguyo (acusativo). Yāguyā, yāgūhi, yāgūbhi (instrumental/ablativo). Yāguyā, yāgūnaṃ (dativo/genitivo). Yāguyaṃ, yāguyā, yāgūsu (locativo). Del mismo modo se declinan dhātu (elemento), dhenu (vaca), kāsu (fosa), daddu (tiña), kaṇḍu (picazón), kacchu (sarna), rajju (cuerda), kareṇu (elefanta), sassu (suegra), piyaṅgu (mijo) y otros.

เอตฺถ ธาตุสทฺโท ‘‘มโนธาตุนา’’ติ อภิธมฺมาวตาเร วุตฺตตฺตา ปุลฺลิงฺเคปิ ทิสฺสติ, ตํ สกฺกฏมเตน วุตฺตนฺติ เกจิ.

Aquí, el término 'dhātu' también se observa en género masculino, tal como se menciona en el Abhidhammāvatāra mediante la expresión 'manodhātunā'; algunos sostienen que esto se expresa de acuerdo con el uso sánscrito.

มาตา, มาตโร. โภ มาต มาตา, มาตโร. มาตรํ, มาตเร มาตโร. มาตรา, นาสฺส ยาเทเส ‘‘เย ปสฺสา’’ติ โยควิภาคา ปโลโป, อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา, อญฺญตฺร มาตุยา, มาตเรหิ มาตเรภิ มาตูหิ มาตูภิ. สโลเป มาตุ, ปสญฺญตฺตา ‘โน’ น โหติ, มตฺยา มาตุยา, มาตรานํ มาตานํ มาตูนํ. ฉฏฺฐิวิสเย ‘‘มาตุสฺส สรตี’’ติปิ ทิสฺสติ. มาตริ, มาตเรสุ มาตูสุ. วิเสสา+ญฺญตฺร ปิตุสมํ. เอวํ ธีตุ+ทุหิตุสทฺทา.

Mātā, mātaro (madre). ¡Oh māta, mātā!, mātaro. Mātaraṃ, mātare, mātaro. Mātarā; tras la sustitución por 'yā', no ocurre la elisión debido a la división de la regla (yogavibhāga) 'ye passā'; [ejemplos:] 'anuññāto ahaṃ matyā', y excepcionalmente 'mātuyā'; mātarehi, mātarebhi, mātūhi, mātūbhi. Con la elisión de 'sa' resulta 'mātu'; debido a la designación como 'pa' (pasaññā), no ocurre 'no'; matyā, mātuyā; mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ. En el ámbito del genitivo, también se observa 'mātussa sarati'. Mātari; mātaresu, mātūsu. Por lo demás, aparte de las excepciones, es similar a 'pitu' (padre). Del mismo modo se declinan los términos 'dhītu' y 'duhitu' (hija).

อุการนฺตํ.

Terminación en u [breve].

รสฺสนิเสเธ สิโลเป จ กเต ชมฺพู. ‘‘ชนฺตฺวา’’ทินา โยโลเป, ชมฺพู ชมฺพุโย. ‘‘เค วา’’ติ รสฺเส โภ ชมฺพุ, ชมฺพู ชมฺพุโย. ชมฺพุํ, ชมฺพู ชมฺพุโย. ชมฺพุยา, ชมฺพูหิ ชมฺพูภิ. ชมฺพุยา, ชมฺพูนํ. ชมฺพุยํ ชมฺพุยา, ชมฺพูสุ.

Tras realizarse la prohibición del acortamiento y la elisión de 'si', resulta 'jambū' (pomarrosa). Mediante la regla 'jantvā' y otras, se elide 'yo': jambū, jambuyo. Con el acortamiento por la regla 'ge vā': ¡oh jambu!, jambū, jambuyo. Jambuṃ, jambū, jambuyo. Jambuyā, jambūhi, jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyaṃ, jambuyā, jambūsu.

เอวํ วธู จ สรภู, สรพู สุตนู จมู;

วามูรู นาคนาสุรู, สมานา ขลุ ชมฺพุยา.

Del mismo modo que 'jambū' son ciertamente: vadhū (nuera/novia), sarabhū (río), sarabū (lagarto), sutanū (mujer de cuerpo esbelto), camū (ejército), vāmūrū (mujer de muslos hermosos) y nāganāsurū (muslos como trompa de elefante o de asura).

อูการนฺตํ.

Terminación en ū [larga].

โค, คาโว คโว อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

Go (vaca), gāvo, gavo, etc., es igual que en el género masculino.

อิตฺถิลิงฺคํ.

Género Femenino.

นปุํสก[Pg.68], สิ –

Género Neutro, el sufijo -si:

๑๑๑. อํ นปุํสเก

111. Aṃ en el neutro.

อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส อํ โหติ นปุํสเก. นปุํสกํ.

Después de un nombre terminado en 'a', el sufijo '-si' se convierte en '-aṃ' en el género neutro. Por ejemplo: napuṃsakaṃ.

๑๑๒. โยนํ นิ

112. Para los sufijos -yo, se convierte en 'ni'.

อการนฺตโต โยนํ นิ โหติ นปุํสเก. นีนํ นิจฺจวิธาเนปิ ‘‘นินํ วา’’ติ ปกฺเข ฏาเฏ โหนฺติ, ทีเฆ นปุํสกา นปุํสกานิ. โภ นปุํสก นปุํสกา, นปุํสกา นปุํสกานิ. นปุํสกํ, นปุํสเก นปุํสกานิ. นปุํสเกน, อิจฺจาทิ สุคตสทฺทสมํ. เอวํ –

Después de un nombre terminado en 'a', los sufijos '-yo' se convierten en 'ni' en el género neutro. Incluso cuando se prescribe invariablemente 'ni', por la regla 'ninaṃ vā', opcionalmente se aplican 'ṭā' y 'ṭe' [sustituciones], y tras el alargamiento resultan: napuṃsakā, napuṃsakāni. ¡Oh napuṃsaka!, napuṃsakā, napuṃsakāni. Napuṃsakaṃ, napuṃsake, napuṃsakāni. Napuṃsakena, etc., es igual al término 'sugata'. Así también:

ปุญฺญ+ปาป+ผล+รูป+สาธนํ,โสต+ฆาน+สุข+ทุกฺข+การณํ;

ทาน+สีล+ธน+ฌาน+โลจนํ,มูล+กูล+พล+ชาล+มงฺคลํ.

Puñña (mérito), pāpa (mal), phala (fruto), rūpa (forma), sādhana (logro); sota (oído), ghāna (nariz), sukha (felicidad), dukkha (sufrimiento), kāraṇa (causa); dāna (generosidad), sīla (moralidad), dhana (riqueza), jhāna (meditación), locana (ojo); mūla (raíz), kūla (orilla), bala (fuerza), jāla (red), maṅgala (bendición).

นฬิน+ลิงฺค+มุข+งฺค+ชล+มฺพุชํ,ปุลิน+ธญฺญ+หิรญฺญ+ผลา+มตํ;

ปทุม+ปณฺณ+สุสาน+วนา+ยุธํ,หทย+จีวร+วตฺถ+กุลิ+นฺทฺริยํ.

Naḷina (loto), liṅga (género/marca), mukha (rostro/boca), aṅga (miembro), jala (agua), ambuja (nacido del agua/loto); pulina (banco de arena), dhañña (grano), hirañña (oro), phala (fruto), amata (inmortalidad); paduma (loto rosa), paṇṇa (hoja), susāna (cementerio), vana (bosque), āyudha (arma); hadaya (corazón), cīvara (manto), vattha (ropa), kuli (linaje), indriya (facultad).

นยน+วทน+ยาโน+ทน+โสปาน+ปานํ,ภวน+ภุวน+โลหา+ลาต+ตุณฺฑ+ณฺฑ+ปีฐํ,กรณ+มรณ+ญาณา+รมฺมณา+รญฺญ+ตาณํ,ตคร+นคร+ตีร+จฺฉตฺต+ฉิทฺโท+ทกานิ.อิจฺจาทิ;

Nayana (ojo), vadana (rostro), yāna (vehículo), odana (arroz cocido), sopāna (escalera), pāna (bebida); bhavana (mansión), bhuvana (mundo), loha (metal), alāta (tizón), tuṇḍa (pico), aṇḍa (huevo), pīṭha (asiento); karaṇa (instrumento), maraṇa (muerte), ñāṇa (conocimiento), ārammaṇa (objeto), arañña (bosque), tāṇa (refugio); tagara (arbusto fragante), nagara (ciudad), tīra (ribera), chatta (quitasol), chidda (agujero), udaka (agua), y otros similares.

เอกจฺจํ,

Ekaccaṃ (cierto/alguno).

๑๓๖. น [Pg.69] นิสฺส ฏา

136. Para 'ni' no se aplica 'ṭā'.

เอกจฺจาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ, เอกจฺจานิ. โภ เอกจฺจ, เอกจฺจา เอกจฺจานิ. เอกจฺจํ, เอกจฺเจ เอกจฺจานิ. เสสํ นปุํสกํว.

Para el sufijo 'ni' que sigue a 'ekacca' y otros, no ocurre la sustitución por 'ṭā', resultando: ekaccāni. ¡Oh ekacca!, ekaccā, ekaccāni. Ekaccaṃ, ekacce, ekaccāni. El resto es como el neutro.

เอวํ ปฐมํ, ปฐมานิ อิจฺจาทิ. ปทํ, ปทา ปทานิ อิจฺจาทิ นปุํสกสมํ. นาสฺมึสุ เภโท.

Del mismo modo: paṭhamaṃ, paṭhamāni, etc. Padaṃ, padā, padāni, etc., es igual al neutro. No hay distinción en los casos -nā, -smiṃ y -su.

๑๐๖. นาสฺส สา

106. Para -nā se convierte en -sā.

ปทาทีหิ นาสฺส สา โหติ วา. ปทสา ปเทน.

Después de 'pada' y otros, el sufijo '-nā' se convierte opcionalmente en '-sā'. Padasā, padena.

๑๐๕. ปทาทีหิ

105. De 'pada' y otros.

ปทาทีหิ สฺมิโน สิ โหติ วา. ปทสิ ปเท ปทมฺหิ ปทสฺมึ, ปเทสุ. เอวํ พิลสทฺโท.

Después de 'pada' y otros, el sufijo '-smiṃ' se convierte opcionalmente en 'si'. Padasi, pade, padamhi, padasmiṃ; padesu. Del mismo modo se declina el término 'bila' (agujero/cueva).

กมฺมสทฺทโต นาสฺส ‘‘นาสฺเส+โน’’ติ เอโน วา, กมฺเมน, ‘‘ปุมกมฺมถามา’’ทินา อุตฺเต กมฺมุนา กมฺมนา. อิมินาว สสฺมาสุ อุตฺตํ, อุสฺส ลสญฺญายํ ส+สฺมานํ ยถาโยคํ โน+นา นิจฺจํ, ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส. กมฺมุโน กมฺมสฺส. กมฺมุนา กมฺมา กมฺมมฺหา กมฺมสฺมา. ‘‘กมฺมาทิโต’’ติ สฺมิโน วา นิมฺหิ กมฺมนิ กมฺเม กมฺมมฺหิ กมฺมสฺมึ, เสสํ นปุํสกสมํ. จมฺม+เวสฺม+ภสฺมาทโย กมฺมสมา อุตฺตโต+ญฺญตฺร.

A partir del término 'kamma' (acción), por la regla 'nāsse-no', el sufijo '-nā' se convierte opcionalmente en 'eno': kammena; mediante la regla 'pumakammathāmā' y otras, ocurre el cambio a 'u': kammunā, kammanā. Mediante esta misma regla ocurre el cambio a 'u' ante 'sa' y 'smā'; al tener la designación 'la' (lasaññā), para 'sa' y 'smā' ocurre invariablemente la sustitución por 'no' y 'nā' respectivamente, debido a la autoridad de la opción establecida (vavatthitavibhāsa). Kammuno, kammassa. Kammunā, kammā, kammamhā, kammasmā. Por la regla 'kammādito', para '-smiṃ' se convierte opcionalmente en 'ni': kammani, kamme, kammamhi, kammasmiṃ; el resto es igual al neutro. Camma (piel), vesma (casa), bhasma (cenizas), etc., son iguales a 'kamma', excepto por el cambio a 'u'.

คจฺฉนฺต, สิ. ‘‘นฺตสฺสํ’’ติ วา อํมฺหิ สิโลโป คจฺฉํ. อญฺญตฺร สิสฺส ทํ, คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตานิ. โภ คจฺฉ คจฺฉา คจฺฉํ, คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตานิ. คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺตานิ. คจฺฉตา คจฺฉนฺเตเน+จฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ. เอวํ ยชนฺต+วชนฺตาทโย.

Gacchanta (el que va), sufijo -si. Por la regla 'ntassaṃ', opcionalmente se elide 'si' ante el reemplazo 'aṃ': gacchaṃ. En otros casos, el sufijo '-si' se convierte en 'daṃ': gacchantaṃ; gacchantā, gacchantāni. ¡Oh gaccha!, gacchā, gacchaṃ; gacchantā, gacchantāni. Gacchaṃ, gacchantaṃ; gacchante, gacchantāni. Gacchatā, gacchantena, etc., es igual al género masculino. Del mismo modo se declinan yajanta (el que ofrece sacrificios), vajanta (el que va), etc.

อการนฺตํ.

Terminación en a.

อฏฺฐิ[Pg.70], สิโลโป.

Aṭṭhi (hueso), elisión de 'si'.

๑๑๓. ฌลา วา

113. Opcionalmente después de las vocales jha y la (i, ī, u, ū).

ฌลโต โยนํ นิ โหติ วา นปุํสเก. อฏฺฐีนิ. ‘‘โลโป’’ติ โยโลเป ทีโฆ, อฏฺฐี. โภ อฏฺฐิ อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ อฏฺฐี. อฏฺฐึ, อฏฺฐีนิ อฏฺฐี. อฏฺฐินา อิจฺจาทิ มุนิสทฺทสมํ. เอวํ ปจฺฉิ+อกฺขิ+ทธิ+สตฺถิ+วาริ+อจฺจิอาทโย.

Después de las letras 'jhala' (i, ī, u, ū), el sufijo 'yo' se convierte en 'ni' en el género neutro. Ej. 'aṭṭhīni'. Por la regla 'lopo', al eliminarse 'yo' ocurre el alargamiento de la vocal: 'aṭṭhī'. Vocativo: 'bho aṭṭhi, aṭṭhī; aṭṭhīni, aṭṭhī'. Acusativo: 'aṭṭhiṃ; aṭṭhīni, aṭṭhī'. El instrumental y los demás casos son iguales a la palabra 'muni'. De la misma manera: 'pacchi' (cesta), 'akkhi' (ojo), 'dadhi' (cuajada), 'satthi' (muslo), 'vāri' (agua), 'acci' (llama), etc.

อิการนฺตํ.

Terminado en i.

ทณฺฑิ, นปุํสกตฺตา ‘‘เอกวจเน’’จฺจาทินา รสฺเส สิโลโป. ทณฺฑีนิ ทณฺฑี. ‘‘เค วา’’ติ รสฺเส โภ ทณฺฑิ ทณฺฑี, ทณฺฑีนิ ทณฺฑี. ‘‘นํ ฌีโต’’ติ นํ. ทณฺฑินํ ทณฺฑึ, ทณฺฑีนิ ทณฺฑี. เสสํ ปุลฺลิงฺเค ทณฺฑีสมํ. เอวํ สุขการี+สีฆยายีอาทโย.

'Daṇḍi' (el que tiene un báculo), por ser neutro, según la regla 'ekavacane', etc., hay acortamiento de la vocal y eliminación del sufijo 'si' (nominativo singular). Ej. 'daṇḍīni, daṇḍī'. Por la regla 'ge vā', cuando hay acortamiento: 'bho daṇḍi, daṇḍī; daṇḍīni, daṇḍī'. Por la regla 'naṃ jhīto', se aplica el sufijo 'naṃ'. Ej. 'daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ; daṇḍīni, daṇḍī'. El resto es igual a 'daṇḍī' en masculino. De la misma manera: 'sukhakārī' (el que produce felicidad), 'sīghayāyī' (el que va rápido), etc.

อีการนฺตํ.

Terminado en ī.

จกฺขุ, จกฺขูนิ จกฺขู. เสสํ อฏฺฐิสมํ. เอวํ อายุ+วสุ+ธนุ+ทารุ+ติปุ+มธุ+สิงฺคุ+หิงฺคุ+วตฺถุ+ชตุ+อมฺพุ+ อสฺสุอาทีนิ. อายุสทฺทโต นาสฺส โกธาทิตฺตา สาว วิเสโส.

'Cakkhu' (ojo): 'cakkhūni, cakkhū'. El resto es igual a 'aṭṭhi'. De la misma manera: 'āyu' (vida), 'vasu' (riqueza), 'dhanu' (arco), 'dāru' (madera), 'tipu' (plomo), 'madhu' (miel), 'siṅgu' (azafrán), 'hiṅgu' (asafétida), 'vatthu' (objeto/sitio), 'jatu' (laca), 'ambu' (agua), 'assu' (lágrima), etc. A partir de la palabra 'āyu', no hay una declinación para el dativo/genitivo como 'kodhādittā', esta es la única diferencia.

อุการนฺตํ.

Terminado en u.

โคตฺรภุ, รสฺเส สิโลโป. โคตฺรภูนิ โคตฺรภู. โภ โคตฺรภุ โคตฺรภู, โคตฺรภูนิ โคตฺรภู. โคตฺรภุํ, โคตฺรภูนิ โคตฺรภู อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺเค เวสฺสภูสมํ. เอวํ สยมฺภู+อภิภู+ธมฺมญฺญู อาทโย.

'Gotrabhu' (el que ha entrado en el linaje noble), con acortamiento y eliminación del sufijo 'si'. Ej. 'gotrabhūni, gotrabhū'. Vocativo: 'bho gotrabhu, gotrabhū; gotrabhūni, gotrabhū'. Acusativo: 'gotrabhuṃ; gotrabhūni, gotrabhū', etc., y el resto es igual a 'vessabhū' en masculino. De la misma manera: 'sayambhū' (el que existe por sí mismo), 'abhibhū' (el que conquista), 'dhammaññū' (el que conoce el Dhamma), etc.

อูการนฺตํ.

Terminado en ū.

วิสทา+วิสทาการ-โวหาโร+ภยมุตฺตโก[Pg.71];

ปุมาทิชานเน เหตุ-ภาวโต ลิงฺค+มีริโต.

Lo manifiesto, la apariencia de lo manifiesto y su uso convencional, o aquello libre de ambos (caracteres físicos); el género (liṅga) se dice que es la causa para conocer lo masculino y los demás.

ถน+เกสาวตี นารี, มสฺสุวา ปุริโส สิยา;

อุภินฺน+มนฺตรํ เอตํ, อิตโร+ภยมุตฺตโก.

Aquella que tiene pechos y cabello largo es mujer; el que tiene barba es hombre. Esta es la diferencia entre ambos; lo otro (el neutro) carece de ambos caracteres.

เอเส+สา เอต+มีติ จ,ปสิทฺธิอตฺเถสุ เยสุ โลกสฺส;

ถี+ปุม+นปุํสกานี+ติ,วุจฺจนฺเต ตานิ นามานิ.

En aquellos sentidos de 'este', 'esta' y 'esto' que son reconocidos por el mundo, esos nombres son llamados femenino, masculino y neutro.

นปุํสกลิงฺคํ.

Género neutro.

อถ สพฺพาทีนํ รูปนโย นิทฺทิสิยเต,

A continuación se indica el método de las formas de 'sabba' (todo), etc.

สพฺพ กตร กตม อุภย อิตร อญฺญ อญฺญตร อญฺญตม, ปุพฺพ+ปรา+ปร+ทกฺขิณุ+ตฺตรา+ธรานิ ววตฺถาย+มสญฺญายํ. ‘‘อูนปูรตฺถ+มธิกปโททาหรณ+มชฺฌาหาโร’’ติ ญายา สพฺพาทีสุ ปฐียนฺเตติ โยเชตพฺพํ. ย ตฺย ต เอต อิม อมุ กึ เอก ตุมฺห อมฺห อิจฺเจเต สพฺพาทโย. กจฺจายเน อทสฺสิตสฺสาปิ ตฺยสทฺทสฺส –

'Sabba' (todo), 'katara' (cuál de dos), 'katama' (cuál de muchos), 'ubhaya' (ambos), 'itara' (otro), 'añña' (otro/diferente), 'aññatara' (uno de dos), 'aññatama' (uno de muchos), 'pubba' (anterior), 'para' (posterior), 'apara' (otro posterior), 'dakkhiṇa' (derecha/sur), 'uttara' (norte/superior), 'adhara' (inferior), cuando indican una delimitación espacial y no son nombres propios. Se debe aplicar el principio: 'En el grupo de sabba, etc., se incluyen los significados de disminución, plenitud, términos adicionales y adiciones implícitas'. También 'ya' (el cual), 'tya' (aquel), 'ta' (ese), 'eta' (esto), 'ima' (este), 'amu' (aquel), 'kiṃ' (qué), 'eka' (uno), 'tumha' (tú), 'amha' (yo): estos son los del grupo sabba. Aunque la palabra 'tya' no se muestra en el Kaccāyana:

ขิฑฺฑา ปณิหิตา ตฺยาสุ, รติ ตฺยาสุ ปติฏฺฐิตา;

พีชานิ ตฺยาสุ รุหนฺติ, ยทิทํ สตฺตา ปชายเรติ –

'En ellas (tyāsu) se dispone el juego, en ellas se establece el deleite; en ellas crecen las semillas, esto es, en ellas los seres nacen'.

ปาฬิยํ ทิสฺสมานตฺตา อิธ สงฺคโห.

Debido a que se encuentra en el Pāli, se incluye aquí.

ตตฺถ สพฺพสทฺโท นิรวเสสตฺโถ. กตร+กตมสทฺทา ปุจฺฉนตฺถา. อุภยสทฺโท ทฺวิอวยวสมุทายวจโน. อิตรสทฺโท วุตฺตปฏิโยคีวจโน. อญฺญสทฺโท อธิกตาปรวจโน. อญฺญ- ตร+อญฺญตมสทฺทา [Pg.72] อนิยมตฺถา. ปุพฺพาทโย ทิสาทิววตฺถาวจนา. ยสทฺโท อนิยมตฺโถ. ตฺย+ตสทฺทา ปรมฺมุขวจนา. เอต+อิม+อมุ+กึ อิจฺเจเต สมีป+อจฺจนฺตสมีป+ทูร+ปุจฺฉนตฺถวจนา. เอกสทฺโท สํขฺยาทิวจโน. ตุมฺห+อมฺหสทฺทา ปร+อตฺต นิทฺเทสวจนา.

En ese contexto, la palabra 'sabba' tiene el sentido de 'sin excepción'. Las palabras 'katara' y 'katama' tienen sentido interrogativo. La palabra 'ubhaya' expresa un conjunto de dos partes. 'Itara' expresa un término opuesto a lo mencionado. 'Añña' expresa algo distinto de lo referido. 'Aññatara' y 'aññatama' tienen sentido indefinido. 'Pubba' y los demás expresan delimitación espacial, etc. 'Ya' tiene sentido indefinido. 'Tya' y 'ta' expresan a una persona ausente (tercera persona). 'Eta', 'ima', 'amu' y 'kiṃ' expresan respectivamente cercanía, cercanía absoluta, lejanía y pregunta. 'Eka' expresa número, etc. 'Tumha' y 'amha' expresan la designación del otro y de uno mismo.

สพฺโพ, สิสฺส โอ,

'Sabbo' (masculino singular), el sufijo 'si' se convierte en 'o'.

๑๓๘. โยน+เมฏ

138. 'Yonaṃ eṭa' (Regla).

อการนฺเตหิ สพฺพาทีหิ โยนํ เอฏ โหติ นิจฺจํ. สพฺเพ. โภ สพฺพ สพฺพา, สพฺเพ. สพฺพํ, สพฺเพ. สพฺเพน, สพฺเพหิ สพฺเพภิ. เอวํ กรเณ. สพฺพสฺส.

Después de las palabras del grupo 'sabba' terminadas en 'a', el sufijo 'yo' (nominativo/acusativo plural) se convierte permanentemente en 'e'. Ej. 'sabbe'. Vocativo: 'bho sabba, sabbā; sabbe'. Acusativo: 'sabbaṃ, sabbe'. Instrumental: 'sabbena; sabbehi, sabbebhi'. Lo mismo en el caso instrumental. Dativo/Genitivo: 'sabbassa'.

๙๙. สพฺพาทีนํ นํมฺหิ จ

99. 'Sabbādīnaṃ naṃmhi ca' (Regla).

อการนฺตานํ สพฺพาทีนํ เอ โหติ นํมฺหิ สุ+หิสุ จ. เอตฺถ อาทิสทฺโท อวยเว, วุตฺตญฺหิ –

La vocal 'a' final de las palabras del grupo 'sabba' se convierte en 'e' ante el sufijo 'naṃ', así como ante 'su' e 'hi'. Aquí la palabra 'ādi' se usa para referirse a una parte, pues se ha dicho:

มริยาทายํ ปกาเร จ, สมีเป+วยเว ตถา;

จตูสฺว+ตฺเถสุ เมธาวี, อาทิสทฺทํ ปกาสเยติ.

'En el sentido de límite, manera, cercanía y también de parte; en estos cuatro sentidos, el sabio emplea la palabra ādi'.

๑๐๐. สํ+สานํ

100. 'Saṃ sānaṃ' (Regla).

สพฺพาทิโต นํวจนสฺส สํ+สานํ โหนฺติ. สพฺเพสํ สพฺเพสานํ. สพฺพา สพฺพมฺหา สพฺพสฺมา. สพฺเพ สพฺพมฺหิ สพฺพสฺมึ, สพฺเพสุ.

Después de un término 'sabbādi', el sufijo 'naṃ' se convierte en 'saṃ' y 'sānaṃ'. Ej. 'sabbesaṃ, sabbesānaṃ'. Ablativo: 'sabbā, sabbamhā, sabbasmā'. Locativo: 'sabbe, sabbamhi, sabbasmiṃ; sabbesu'.

อิตฺถิยํ ‘‘อิตฺถิย+มตฺวา’’ติ อาปจฺจเย ตสฺส ฆสญฺญา. เสสํ กญฺญาว. สพฺพา, สพฺพา สพฺพาโย. โภ สพฺเพ, สพฺพา สพฺพาโย. ‘‘โฆ สฺสํ+สฺสา+สฺสายํ+ตึ สู’’-ติ รสฺเส [Pg.73] สพฺพํ, สพฺพา สพฺพาโย. สพฺพาย, สพฺพาหิ สพฺพาภิ.

En el femenino, por la regla 'itthiya matvā', se añade el sufijo 'ā' y recibe la denominación 'gha'. El resto es como 'kaññā'. Ej. 'sabbā; sabbā, sabbāyo'. Vocativo: 'bho sabbe; sabbā, sabbāyo'. Por la regla 'gho ssaṃ ssā ssāyaṃ tiṃ sū', ocurre el acortamiento: 'sabbaṃ; sabbā, sabbāyo'. Instrumental: 'sabbāya; sabbāhi, sabbābhi'.

๑๐๑. ฆปา สสฺส สฺสา วา

101. 'Ghapā sassa ssā vā' (Regla).

สพฺพาทีนํ ฆปโต สสฺส สฺสา วา โหติ. อมุสฺสาติ รูปสฺส ‘‘สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหี’’ติ สฺสาเทเสน สิทฺธตฺตา วาคฺคหณ+มุตฺตรตฺถํ. รสฺเส สพฺพสฺสา สพฺพาย, สพฺพาสํ สพฺพาสานํ. ปญฺจมิยํ สพฺพาย.

Después de los grupos 'gha' y 'pā' de los 'sabbādi', el sufijo 'sa' (dativo/genitivo singular) se convierte opcionalmente en 'ssā'. Dado que la forma 'amussā' se establece por el cambio a 'ssā' mediante la regla 'ssā vā te ti mā mūhī', el uso de 'vaggahaṇa' (el término 'vā') es para habilitar las formas siguientes. Con el acortamiento: 'sabbassā, sabbāya; sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ'. En el ablativo: 'sabbāya'.

๑๐๒. สฺมิโน สฺสํ

102. 'Smino ssaṃ' (Regla).

สพฺพาทีนํ ฆปโต สฺมิโน สฺสํ วา โหติ. สพฺพสฺสํ สพฺพายํ สพฺพาย, สพฺพาสุ.

Después de los grupos 'gha' y 'pā' de los 'sabbādi', el sufijo 'smiṃ' (locativo singular) se convierte opcionalmente en 'ssaṃ'. Ej. 'sabbassaṃ, sabbāyaṃ, sabbāya; sabbāsu'.

นปุํสเก สพฺพํ. ‘‘โยนํ นี’’ติ นปุํสเก โยสฺส นิมฺหิ –

En el género neutro [se declina como] 'sabba'. Mediante la regla 'Yonaṃ nī', en el neutro, el sufijo 'yo' se convierte en 'ni':

๑๓๗. สพฺพาทีหิ

137. Después de 'sabba', etc.

สพฺพาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ. ทีเฆ สพฺพานิ. โภ สพฺพ สพฺพา, สพฺพานิ. สพฺพํ, สพฺเพ สพฺพานิ. นาทีสุ ปุเมว. กตรกตมอุภยา ตีสุ ลิงฺเคสุ สพฺพสมา. เอวํ อิตรอญฺญสทฺทา. สฺสา+สฺสํสุ วิเสโส.

No ocurre la sustitución por 'ṭā' para el sufijo 'ni' que sigue a 'sabba', etc. Con el alargamiento [de la vocal precedente], 'sabbāni'. ¡Oh sabba, sabbā! [en vocativo], 'sabbāni'. 'Sabbaṃ' [en acusativo singular], 'sabbe', 'sabbāni'. En los casos que comienzan con 'nā' [instrumental, etc.], es como el masculino. 'Katara', 'katama' y 'ubhaya' son iguales a 'sabba' en los tres géneros. De la misma manera actúan las palabras 'itara' y 'añña'. Existe una distinción en los sufijos 'ssā' y 'ssaṃ'.

๕๒. สฺสํ+สฺสา+สฺสาเยสฺวิ-ตเร+ก+ญฺเญ+ติ+มาน+มิ

52. En los sufijos 'ssaṃ', 'ssā' y 'ssāya', ocurre 'i' para 'itara', 'eka', 'añña', 'eta' e 'ima'.

สฺสมาทีสุ อิตร+เอก+อญฺญ+เอต+อิม อิจฺเจเตสํ อิ โหติ นิจฺจํ. อิตริสฺสา อิตราย, อญฺญิสฺสา อญฺญาย, อญฺญาสํ [Pg.74] อญฺญาสานํ. อญฺญิสฺสํ อญฺญายํ อญฺญาย. อญฺญตร+ญฺญตมา ลิงฺคตฺตเย สพฺพสมา.

En 'ssaṃ', etc., ocurre permanentemente 'i' para las palabras 'itara', 'eka', 'añña', 'eta' e 'ima'. 'Itarissā', 'itarāya'; 'aññissā', 'aññāya'; 'aññāsaṃ', 'aññāsānaṃ'. 'Aññissaṃ', 'aññāyaṃ', 'aññāya'. 'Aññatara' y 'aññatama' son iguales a 'sabba' en los tres géneros.

ปุพฺโพ,

'Pubba' (anterior/primero),

๑๔๓. ปุพฺพาทีหิ ฉหิ

143. De los seis que comienzan con 'pubba',

เอเตหิ ฉหิ สวิสเย เอฏ วา โหตีติ โยสฺส เอฏ, ปุพฺเพ ปุพฺพา. โภ ปุพฺพ ปุพฺพา, ปุพฺเพ ปุพฺพา. ปุพฺพํ, ปุพฺเพ. ปุพฺเพน. เสสํ สพฺพลิงฺเค สพฺพสมํ. เอวํ ปราทโย ปญฺจ.

De estos seis, en su propio dominio, ocurre opcionalmente 'eṭa'; por tanto, para 'yo' se vuelve 'eṭa': 'pubbe', 'pubbā'. ¡Oh pubba, pubbā!, 'pubbe', 'pubbā'. 'Pubbaṃ', 'pubbe'. 'Pubbena'. El resto es igual a 'sabba' en todos los géneros. Así son los otros cinco, empezando por 'para'.

๑๓๙. นา+ญฺญญฺจ นาม+ปฺปธานา

139. Y no cuando es un nombre propio o no es el término principal.

ตํนามภูเตหิ อปฺปธาเนหิ จ สพฺพาทีหิ สพฺพาทิการิยํ น โหติ. เต สพฺพา, สพฺพนามา เตติ อตฺโถ. เต ปิยสพฺพา, เต อติสพฺพา. นามภูเต จ อญฺญปทตฺถาโท อปฺปธานวิสเย จ สพฺพาทิการิยนิเสเธน ‘‘ปรมสพฺเพ ติฏฺฐนฺติ’’ ตฺยาทิโต ปธานปทนฺตโต เอฏอาทโย โหนฺติ, วิเสสนสมาสสฺส อุตฺตรปทตฺถปธานตฺตา.

El tratamiento gramatical de 'sabba', etc., no ocurre cuando estas actúan como nombres propios o cuando no son el término principal. 'Te sabbā' significa 'aquellos que se llaman Sabba'. 'Te piyasabbā', 'te atisabbā'. Debido a la prohibición del tratamiento de 'sabba' cuando es un nombre o en contextos subordinados, formas como 'eṭa', etc., aparecen solo cuando el término es principal, como en 'paramasabbe tiṭṭhanti', porque en un compuesto descriptivo (visesanasamāsa) el significado del último término es el predominante.

๑๔๐. ตติยตฺถโยเค

140. En conexión con el significado del tercer caso (instrumental).

ตติยตฺเถน โยเค จ สพฺพาทิการิยํ น โหติ. มาเสน ปุพฺพา มาสปุพฺพา อิจฺจาทิ.

Y en conexión con el significado del tercer caso, el tratamiento de 'sabba' no ocurre. 'Māsena pubbā' resulta en 'māsapubbā', etc.

๑๔๑. จตฺถสมาเส

141. En un compuesto con el significado de 'ca' (copulativo).

จตฺถสมาสวิสเย สพฺพาทิการิยํ น โหติ. ทกฺขิณุตฺตรปุพฺพานนฺติอาทิ.

En el dominio de un compuesto copulativo, el tratamiento de 'sabba' no ocurre. Por ejemplo: 'dakkhiṇuttarapubbānaṃ', etc.

๑๔๒. เว+ฏ

142. Opcionalmente 'eṭa'.

อิติ [Pg.75] จตฺถสมาเส สพฺพาทิการิยํ น โหติ, นิจฺเจน เอฏอาเทสปฺปสงฺเค อยํ สมฺปตฺตวิภาสา. ปุพฺพุตฺตเร ปุพฺพุตฺตรา. เสสํ สุคตสมํ.

Así, en el compuesto copulativo el tratamiento de 'sabba' no ocurre obligatoriamente; esta es una opción permitida (sampattavibhāsā) cuando de otro modo el sustituto 'eṭa' ocurriría de forma fija. 'Pubbuttare', 'pubbuttarā'. El resto es igual a 'sugata'.

โย, เย. ยา, ยาโย. ยํ, ยานิ อิจฺจาทิ สพฺพสมํ. ยาทีน+มาลปเน รูปํ น สมฺภวติ.

'Yo', 'ye'. 'Yā', 'yāyo'. 'Yaṃ', 'yāni', etc., todo es igual a 'sabba'. No existe forma de vocativo para 'ya' y similares.

ตฺย สิ –

'Tya' con el sufijo 'si' –

๑๒๘. ตฺย+เต+ตานํ ตสฺส โส

128. De 'tya', 'te' y 'ta', el 'ta' se convierte en 'sa'.

ตฺย+เต+ตาน+มนปุํสกานํ ตสฺส โส โหติ สิมฺหิ. สฺโย, ตฺเย. สฺยา, ตฺยา, ตฺยาโย. ตฺยํ, ตฺยานิ อิจฺจาทิ สพฺพสมํ.

Para 'tya', 'te' y 'ta' (excepto en neutro), el 'ta' se convierte en 'sa' ante el sufijo 'si'. 'Syo', 'tye'. 'Syā', 'tyā', 'tyāyo'. 'Tyaṃ', 'tyāni', etc., todo es igual a 'sabba'.

โส,

'So' (él),

๑๓๑. ตตสฺส โน สพฺพาสุ

131. Para 'ta', ocurre 'na' en todos los casos.

ตสทฺทสฺส ตสฺส โน วา โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ. ‘‘ตฺย+เต+ตานํ ตสฺสา’’ติ จ เอตฺถ ตฺยาทีนํ ตการคฺคหณํ สฺยา สา เอสา นาโยติ อิตฺถิยํ สพฺพสมา โหตีติ. เน เต. นํ ตํ, เน เต. เนน เตเน, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ.

Para la palabra 'ta', el 'ta' se convierte opcionalmente en 'na' en todas las declinaciones. En la regla 'tya+te+tānaṃ tassa', la mención de la letra 'ta' indica que 'syā', 'sā', 'esā', 'nā' son iguales a 'sabba' en el femenino. 'Ne', 'te'. 'Naṃ', 'taṃ'; 'ne', 'te'. 'Nena', 'tene'; 'nehi', 'nebhi', 'tehi', 'tebhi'.

๑๓๒. ฏ สสฺมาสฺมึสฺสายสฺสํสฺสาสํมฺหามฺหิสฺวิ+มสฺส จ

132. Ocurre 'ṭa' ante 'sa', 'smā', 'smiṃ', 'ssāy', 'ssaṃ', 'ssāsaṃ', 'mha', 'mhi' y para 'ima'.

‘‘ฏ ส+สฺมา+สฺมึ+นํสฺมิ+มสฺส จา’’ติ วุตฺเตปิ เตสํ วิภตฺตีนํ อาเทเสสุ สฺสายาทีสุ ปเรสุ ‘‘ตทาเทสา ตทิว [Pg.76] ภวนฺตี’’ติ ญายา ฏาเทเส สิทฺเธปิ ยาทิอาเทสนฺตเร ปเร นิวตฺตนตฺถํ สฺสาทีนํ คหณํ.

Aunque se mencione 'ṭa' ante 'sa', 'smā', 'smiṃ', 'naṃ', 'smi' y para 'ima', la inclusión de 'ssā', etc., es para evitar otros sustitutos como 'ya' cuando siguen los sustitutos de las desinencias, basándose en la lógica de que 'los sustitutos actúan como las desinencias originales'.

สาทีสฺวิ+มสฺส ตสทฺทตการสฺส จ โฏ วา โหติ. ปุพฺพสฺสรโลโป. เอว+มุปริปิ. อสฺส นสฺส ตสฺส, เนสํ เนสานํ เตสํ เตสานํ. อมฺหา อสฺมา นมฺหา นสฺมา ตมฺหา ตสฺมา. อมฺหิ อสฺมึ นมฺหิ นสฺมึ ตมฺหิ ตสฺมึ, เนสุ เตสุ.

Ante 'sa', etc., ocurre opcionalmente 'ṭa' para 'ima' y para la letra 'ta' de la palabra 'ta'. Se elide la vocal precedente. Lo mismo ocurre en adelante. 'Assa', 'nassa', 'tassa'; 'nesaṃ', 'nesānaṃ', 'tesaṃ', 'tesānaṃ'. 'Amhā', 'asmā', 'namhā', 'nasmā', 'tamhā', 'tasmā'. 'Amhi', 'asmiṃ', 'namhi', 'nasmiṃ', 'tamhi', 'tasmiṃ'; 'nesu', 'tesu'.

อิตฺถิยํ สา, นา นาโย ตา ตาโย. นํ ตํ, นา นาโย ตา ตาโย. นามฺหิ –

En femenino: 'sā', 'nā', 'nāyo', 'tā', 'tāyo'. 'Naṃ', 'taṃ'; 'nā', 'nāyo', 'tā', 'tāyo'. En el sufijo 'nā' –

๔๖. สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหิ

46. Opcionalmente 'ssā' después de 'ta', 'eta', 'ima' y 'amu'.

ฆปสญฺเญหิ ต+เอต+อิม+อมูหิ เอกตฺเต นาทีนํ สฺสา วา โหติ. อนฺตสฺสรานํ ฆปโวหาเรน ตํสหจริตาปิ สทฺทา ‘‘กุนฺเต ปเวสยา’’ติ ญายา คยฺหนฺตีติ ‘‘ฆปสญฺเญหิ ต+เอต+อิม+อมูหี’’ติ วุตฺตํ. วาฏาเทเส อสฺสา นสฺสา นาย.

Para las palabras 'ta', 'eta', 'ima' y 'amu' designadas como 'gha' o 'pa', ocurre opcionalmente 'ssā' por 'nā', etc., en singular. Se especifica 'con la designación gha y pa' para incluir por asociación palabras que terminan en esas vocales. Con la opción del sustituto 'ṭa': 'assā', 'nassā', 'nāya'.

๕๓. ตาย วา

53. Opcionalmente 'tāya'.

สฺสํสฺสาสฺสา เยสุ ตสฺส วา อิ โหติ. ติสฺสา ตสฺสา ตาย, นาหิ นาภิ ตาหิ ตาภิ. สสฺส วา สฺสามฺหิ อสฺสา นสฺสา ติสฺสา ตสฺสา.

En los sufijos -ssaṃ, -ssā, -ssā, la base de 'ta' opcionalmente se convierte en 'i'. [Resultando en] tissā, tassā, tāya; [en plural] nāhi, nābhi, tāhi, tābhi. Para el sufijo -ssa, opcionalmente se convierte en -ssā; [resultando en] assā, nassā, tissā, tassā.

๕๔. เต+ติ+มาโต สสฺส สฺสาย

54. A partir de 'ta', 'eta', e 'ima', el sufijo -ssa se convierte en -ssāya.

ตา+เอตา+อิมาโต สสฺส สฺสาโย โหติ วา. อสฺสาย นสฺสาย ติสฺสาย ตสฺสาย, ‘‘ฆปเต’’จฺจาทินา ยาเทเส [Pg.77] นาย ตาย. นํวจนสฺส ส+มาเทเส ตการสฺส จ วา ฏาเทเส อาสํ นาสํ นาสานํ ตาสํ ตาสานํ. สตฺตมิยํ อสฺสํ อสฺสา นสฺสํ นสฺสา นายํ นาย ติสฺสํ ติสฺสา ตสฺสํ ตสฺสา ตายํ ตาย, นาสุ ตาสุ.

A partir de 'tā', 'etā', e 'imā', el sufijo -ssa opcionalmente se convierte en -ssāyo. [Resultando en] assāya, nassāya, tissāya, tassāya. Con la sustitución por 'yā' mediante la regla que comienza con 'ghapate', se obtienen nāya, tāya. Para el sufijo -naṃ, cuando hay sustitución por 'sa' y 'ma', y opcionalmente sustitución de la 't' por 'ṭ', resultan āsaṃ, nāsaṃ, nāsānaṃ, tāsaṃ, tāsānaṃ. En el locativo (séptima), resultan assaṃ, assā, nassaṃ, nassā, nāyaṃ, nāya, tissaṃ, tissā, tassaṃ, tassā, tāyaṃ, tāya; en plural nāsu, tāsu.

นปุํสเก นํ ตํ, นานิ ตานิ. นํ ตํ, เน นานิ เต ตานิ. เสสํ ปุเมว.

En el neutro: naṃ, taṃ; en plural nāni, tāni. Para el acusativo: naṃ, taṃ; en plural ne, nāni, te, tāni. El resto es igual al masculino.

‘‘ยํตํสทฺทา นิจฺจสมฺพนฺธา’’ติ ญายา ยํสทฺเทน อนิยมิตตฺถํ ตํสทฺโท นิยเมติ.

Según la regla 'las palabras yaṃ y taṃ están siempre relacionadas', la palabra 'taṃ' determina el significado indeterminado por la palabra 'yaṃ'.

ปสิทฺเธ อนุภูตตฺเถ, ปกฺกนฺตวิสเย ตถา;

ยํสทฺท+มนเปกฺเขว, ตํสทฺโท ยุชฺชเต สทาติ –

En lo que es bien conocido, en lo que ha sido experimentado, y asimismo en un tema ya mencionado, la palabra 'ta' siempre se emplea sin necesidad de la palabra 'ya'.

วุตฺตตฺตา เอตฺเถว ตํสทฺโท ยํสทฺทํ นาเปกฺขติ. ยถากฺกมํ ตตฺริ+ท+มุทาหรณํ –

Debido a lo dicho, aquí mismo la palabra 'ta' no depende de la palabra 'ya'. He aquí los ejemplos en orden:

(.) ‘‘นโม ตสฺสา’’ติ จ, (.) ‘‘อคฺคิมฺป+กฺขินา…เป… ญาตการี หิ โส ชิโน’’ติ จ, (..) ปุริมคาถาย วุตฺตมุนิสทฺท+มเปกฺขิตฺวา ‘‘สวาสเน กิเลเส โส’’ติ จ.

(.) 'Namo tassa' (Homenaje a Aquel); y 'aggimpakkhinā... el Conquistador es quien actúa con conocimiento'; y refiriéndose a la palabra 'muni' mencionada en el verso anterior, 'él [so] con las impurezas junto con sus impresiones residuales'.

เอโส, เอเต. เอสา, เอตา เอตาโย, เอตํ, เอตานิ อิจฺจาทิ ฏ+นาเทสาภาโวว วิเสโส.

Eso, ete. Esā, etā, etāyo; etaṃ, etāni, etc. La única distinción es la ausencia de las sustituciones de 'ṭa' y 'na'.

อิม สิ,

De 'ima' con el sufijo -si:

๑๒๗. สิมฺห+นปุํสกสฺสา+ยํ

127. Para el sufijo -si del género no neutro, [se convierte en] 'ayaṃ'.

อิมสทฺทสฺส อนปุํสกสฺส อยํ โหติ สิมฺหิ. อยํ, อิเม. อิมํ, อิเม.

La palabra 'ima' que no es neutra se convierte en 'ayaṃ' ante el sufijo -si. [Resultando en] ayaṃ, ime. En el acusativo: imaṃ, ime.

๑๒๖. นามฺห+นิ+มิ

126. Ante los sufijos -nā y -mhi:

อิมสทฺทสฺส [Pg.78] อนิตฺถิยํ นามฺหิ อน+อิมิอิจฺจาเทสา โหนฺติ. ‘‘อเต+นา’’ติ เอเน อเนน อิมินา. หิมฺหิ –

Para la palabra 'ima' en el género no femenino, ante el sufijo -nā, ocurren las sustituciones 'ana' e 'imi'. Por la regla 'ate nā', resultan ena, anena, iminā. Ante el sufijo -hi:

๑๒๕. อิมสฺสา+นิตฺถิยํ เฏ

125. De 'ima' en el género no femenino, [se sustituye por] 'e'.

อิมสฺสา+นิตฺถิยํ เฏ โหติ วา สุ+นํ+หิสุ. ‘‘นามคฺคหเณ ลิงฺควิสิฏฺฐสฺสาปิ คหณํ’’ติ ญายา ‘อนิตฺถิยํ’ติ อิตฺถิลิงฺคนิเสธา อิมสฺสาติ นามคฺคหณวิสเย ลิงฺควิเสสิตสฺส อิมสทฺทสฺสาปิ คหณํ. ตสฺส ผลํ ‘‘ตตสฺส โน สพฺพาสุ’’ ตฺยาโท ลิงฺคตฺตเย การิยสิทฺธิ. เอหิ เอภิ อิเมหิ อิเมภิ. ‘‘ฏ สสฺมาสฺมิ’’มิจฺจาทินา สพฺพสฺสิ+มสฺส วา ฏาเทเส อสฺส อิมสฺส, วา เฏ เอสํ เอสานํ อิเมสํ อิเมสานํ. อมฺหา อสฺมา อิมมฺหา อิมสฺมา. อมฺหิ อสฺมึ อิมมฺหิ อิมสฺมึ, เอสุ อิเมสุ.

Para 'ima' en el género no femenino, opcionalmente se convierte en 'e' ante los sufijos -su, -naṃ y -hi. Según el principio 'en la mención de un nombre, también se incluye lo especificado por el género', al prohibir el género femenino con 'no femenino', la mención del nombre 'imassa' también incluye a la palabra 'ima' especificada por el género. El resultado de esto es la realización de la operación en los tres géneros, como en 'tatassa no sabbāsu', etc. [Resultando en] ehi, ebhi, imehi, imebhi. Por la regla que comienza con 'ṭa sasmāsmi', cuando opcionalmente hay sustitución por 'ṭa' para todo 'ima', resultan assa, imassa; u opcionalmente con 'e', esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. En el ablativo: amhā, asmā, imamhā, imasmā. En el locativo: amhi, asmiṃ, imamhi, imasmiṃ; y en plural esu, imesu.

อิตฺถิยํ อยํ, อิมา อิมาโย. อิมํ, อิมา อิมาโย. นา ‘‘สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหี’’ติ สฺสา วา, วา ฏาเทเส ‘‘สฺส’’ มิจฺจาทินา อิอาเทเส จ กเต อสฺสา อิมิสฺสา อิมาย, อิมาหิ อิมาภิ. อสฺสา อิมิสฺสา อสฺสาย อิมิสฺสาย อิมาย. นํวจนสฺส ส+มาเทเส อิมสฺส จ วา ฏาเทเส อสฺส ‘‘สุนํหิ สู’’ติ ทีเฆ จ กเต อาสํ, อญฺญตฺร อิมาสํ อิมาสานํ. สตฺตมิยํ อสฺสํ อิมิสฺสํ อสฺสา อิมิสฺสา อิมายํ อิมาย, อิมาสุ.

En el femenino: ayaṃ, imā, imāyo. En el acusativo: imaṃ, imā, imāyo. Ante el sufijo -nā, por la regla 'ssā vā te-ti-mā-mūhi', opcionalmente se convierte en 'ssā'; y con la sustitución por 'ṭa', y habiéndose realizado la sustitución por 'i' mediante la regla 'ssa', etc., resultan assā, imissā, imāya; en plural imāhi, imābhi. En dativo y genitivo: assā, imissā, assāya, imissāya, imāya. Para el sufijo -naṃ, cuando hay sustitución por 'sa' y 'ma', y para 'ima' opcionalmente hay sustitución por 'ṭa' resultando en 'assa', y tras el alargamiento por 'sunaṃhisu', resulta āsaṃ; de lo contrario, imāsaṃ, imāsānaṃ. En el locativo: assaṃ, imissaṃ, assā, imissā, imāyaṃ, imāya; en plural imāsu.

นปุํสเก –

En el neutro:

๒๐๑. อิมสฺสิ+ทํ วา

201. De 'ima' resulta opcionalmente 'idaṃ'.

อํสิสุ [Pg.79] สห เตหิ อิมสฺสิ+ทํ โหติ วา นปุํสเก. อิทํ อิมํ, อิเม อิมานิ. อิทํ อิมํ, อิเม อิมานิ. อเนน อิมินา อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

En el neutro, ante los sufijos -aṃ y -si, junto con ellos, 'ima' se convierte opcionalmente en 'idaṃ'. [Resultando en] idaṃ, imaṃ; en plural ime, imāni. En el acusativo: idaṃ, imaṃ; en plural ime, imāni. 'Anena', 'iminā', etc., son iguales al masculino.

๑๙๗. อิเม+ตาน+เมนา+นฺวาเทเส ทุติยายํ

197. Para las palabras 'ima' y 'eta', en el caso de una mención posterior (anvādesa) en el acusativo, hay sustitución por 'ena'.

อิมเอตสทฺทานํ กถิตานุกถนวิสเย ทุติยาย+เมนาเทโส โหติ. อิมํ ภิกฺขุํ วินย+มชฺฌาปย, อโถ เอนํ ธมฺม+มชฺฌาปย. อิเม ภิกฺขู วินย+มชฺฌาปย, อโถ เอเน ธมฺม+มชฺฌาปย. เอว+เมตสฺส จ โยชนียํ.

Para las palabras 'ima' y 'eta', en el ámbito de volver a mencionar lo ya dicho, ocurre la sustitución por 'ena' en el acusativo. 'Enseña el Vinaya a este [imaṃ] monje, y luego enséñale [enaṃ] el Dhamma'. 'Enseña el Vinaya a estos [ime] monjes, y luego enséñales [ene] el Dhamma'. Del mismo modo debe aplicarse para 'eta'.

อมุ สิ,

De 'amu' con el sufijo -si:

๑๒๙. มสฺสา+มุสฺส

129. De la 'm' de 'amu' resulta 's'.

อนปุํสกสฺสา+มุสฺส มการสฺส โส โหติ สิมฺหิ. อสุ, โย –

Para la palabra 'amu' no neutra, la letra 'm' se convierte en 's' ante el sufijo -si. [Resultando en] asu. Ante el sufijo -yo:

๘๖. โลโป+มุสฺมา

86. Omisión tras la palabra 'amu'.

นิยมสุตฺต+มิทํ, อมุสทฺทโต โยนํ โลโป โหติ นิจฺจํ ปุลฺลิงฺเค. ทีเฆ อมู. ฌลโต โยนํ ‘‘โลโป’’ติ โลเป สิทฺเธปิ โว+ปวาโท+ย+มารมฺโภ.

Esta es una regla restrictiva: tras la palabra 'amu', los sufijos -yo se omiten siempre en el masculino. Con el alargamiento, resulta 'amū'. Aunque la elisión ya se establece por la regla 'lopo' tras los sonidos jha y la, este inicio es una excepción particular.

อารมฺโภ วจนมฺปตฺติ, ลกฺขณํ โยคลกฺขณํ;

วากฺยํ สตฺถญฺจ อิจฺจาทิ, สุตฺตาน+มภิธายกา.

'Inicio' (ārambha), 'enunciado' (vacanampatti), 'característica' (lakkhaṇa), 'característica de la regla' (yogalakkhaṇa), 'frase' (vākya) y 'tratado' (sattha), etc., son términos que designan a los aforismos (suttas).

อมุํ, อมู. อมุนา, อมูหิ อมูภิ.

[Acusativo] amuṃ, amū. [Instrumental] amunā, amūhi, amūbhi.

๘๗. น โน สสฺส

87. Para el sufijo -ssa, la sustitución es 'no'.

อมุสฺมา [Pg.80] สสฺส โน น โหติ. อมุสฺส, อมูสํ อมูสานํ. ‘‘นาสฺมาสฺสา’’ติ ลโต สฺมาสฺส นา, อมุนา อมุมฺหา อมุสฺมา. อมุมฺหิ อมุสฺมึ, อมูสุ.

Para el pronombre amu, el reemplazo no no ocurre después de smā y sa. Las formas son amussa, amūsaṃ, amūsānaṃ. Por la regla 'nāsmāssā', el cambio de smā y sa a nā resulta en amunā, amumhā, amusmā. En locativo singular, amumhi, amusmiṃ; en plural, amūsu.

อิตฺถิยํ อสุ, อมู อมุโย. อมุํ, อมู อมุโย. นา, ‘‘สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหี’’ติ นาทฺเยกวจนานํ สฺสา วา, อมุสฺสา อมุยา, อมูหิ อมูภิ. อมุสฺสา อมุยา, อมูสํ อมูสานํ. สตฺตมิยํ อมุสฺสํ อมุสฺสา อมุยํ อมุยา, อมูสุ.

En femenino: asu, amū, amuyo. En acusativo: amuṃ, amū, amuyo. Por la regla 'ssā vā te+ti+mā+mūhī', las desinencias del singular que comienzan con nā se convierten opcionalmente en ssā: amussā, amuyā; en plural amūhi, amūbhi. En genitivo y dativo: amussā, amuyā; amūsaṃ, amūsānaṃ. En el séptimo caso (locativo): amussaṃ, amussā, amuyaṃ, amuyā; en plural amūsu.

นปุํสเก –

En el género neutro –

๒๐๒. อมุสฺสา+ทุํ

202. Para amu, el reemplazo es aduṃ.

อํสิสุ สห เตหิ อมุสฺส อทุํ โหติ วา นปุํสเก. อทุํ, สิโลโป, อมุํ. ‘‘ฌลา วา’’ติ วานิอาเทเส อมูนิ อมู. อทุํ อมุํ, อมูนิ อมู. อมุนา อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

Con las desinencias aṃ y si, la palabra amu se convierte opcionalmente en aduṃ en neutro. Resulta en aduṃ (con la elisión de si) o amuṃ. Por la regla 'jhalā vā', en la sustitución opcional se obtienen amūni, amū. En acusativo: aduṃ, amuṃ; amūni, amū. A partir de amunā, el resto es igual al masculino.

‘‘สกตฺเต’’ติ กปจฺจเย –

Con el sufijo kapaccaye en el sentido de 'sí mismo' (sakatthe) –

๑๓๐. เก วา

130. Se añade ke opcionalmente.

อมุ เอว อมุโกติ สกตฺเถ กปจฺจเย ตทฺธิตวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ สิโลเป จ กเต ‘‘นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺติกสฺสาภาโว’’ติ ญายา นิมิตฺตภูตสฺส สิสฺสา+ภาเว เนมิตฺติกสฺส ‘‘มสฺสา+มุสฺสา’’ติ กตฺตพฺพสฺส สการสฺส นิวุตฺตีติ ‘เก วา’ติ วิกปฺเปน มสฺส สการตฺถ+ มิท+มารทฺธํ[Pg.81]. อมุสฺส มสฺส เก ส โหติ วา. อสุโก อมุกา, อสุกา อมุกา. อสุกํ อมุกํ อิจฺจาทิ.

Aquel mismo es amuko; debido a que el sufijo ka se usa en el sentido de la palabra original (sakatthe) y es una formación taddhita, al aplicarse la elisión por tener el mismo significado, según el principio 'en ausencia de la causa, hay ausencia del efecto' (nimittābhāve nemittikassābhāvo), el carácter sa que debería añadirse por 'massā+mussā' se retira. Por la regla 'ke vā', el carácter sa se aplica opcionalmente. Ejemplos: asuko, amukā; asukā, amukā. asukaṃ, amukaṃ, etc.

กึ สิ.

El pronombre kiṃ con la desinencia si.

๑๙๘. กิสฺส โก สพฺพาสุ

198. Para kiṃ, el reemplazo es ko en todos los casos.

สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ กิสฺส โก โหติ. สิสฺโส, โก, เก. กํ, เก. เกน, เกหิ เกภิ.

En todas las desinencias de caso, kiṃ se convierte en ko. Masculino: ko, ke. Kaṃ, ke. Kena, kehi, kebhi.

๑๙๙. กิ สสฺมึสุ วา นิตฺถิยํ

199. El reemplazo ki ocurre opcionalmente ante sa y smiṃ en el no-femenino.

อนิตฺถิยํ กิสฺส กิ วา โหติ สสฺมึสุ. กิสฺส กสฺส, เกสํ เกสานํ. กมฺหา กสฺมา. กิมฺหิ กิสฺมึ กมฺหิ กสฺมึ, เกสุ.

En el no-femenino, kiṃ se convierte opcionalmente en ki ante sa y smiṃ. Genitivo y dativo: kissa, kassa; kesaṃ, kesānaṃ. Ablativo: kamhā, kasmā. Locativo: kimhi, kismiṃ, kamhi, kasmiṃ; plural kesu.

อิตฺถิยํ วิภตฺตีสุ ปเรสุ กาเทเส กเต อการนฺตตฺตา มชฺเฌ อาปจฺจยกรณ+มวิรุทฺธนฺติ อา, กา, กาโย. กํ, กา กาโย อิจฺจาทิ สพฺพาว.

En el femenino, tras el cambio a kā ante las desinencias, no hay contradicción en insertar el sufijo ā en el medio por terminar en a: kā, kāyo. Acusativo: kaṃ, kā, kāyo, y así sucesivamente en todos los casos.

นปุํสเก –

En el género neutro –

๒๐๐. กิ+มํสิสุ สห นปุํสเก

200. Kiṃ permanece con aṃ y si en el neutro.

อํสิสุ สห เตหิ กึ สทฺทสฺส กึโหติ นปุํสเก. กาเทสสฺส สามญฺญตฺตา ‘‘วิเสสวิหิตา วิธโย สามญฺญวิธโย นิเสเธนฺตี’’ติ ญายา กึอาเทเสน กาเทสนิวุตฺติ. กึ, กานิ. กึ, เก กานิ. เกเน+จฺจาทิ ปุพฺเพว.

Con las desinencias aṃ y si, la palabra kiṃ se convierte en kiṃ en el neutro. Debido a la generalidad de la sustitución por kā, se aplica el principio 'las reglas prescritas específicamente anulan las reglas generales' (visesavihitā vidhayo sāmaññavidhayo nisedhentīti). Así, la sustitución por kiṃ anula la de kā. Resulta en: kiṃ, kāni. Acusativo: kiṃ, ke, kāni. Desde kena en adelante es igual a lo anterior.

เอกสทฺโท [Pg.82] สํขฺยา+ตุลฺย+ญฺญ+สหายวจโน. ยทา สํขฺยาวจโน, ตทา เอกวจนนฺโต, อตฺร เอกสทฺโท สํขฺเยยฺยวาปี. อญฺญตฺร ตุลฺยาทีสุ พหุวจนนฺโตปิ. เอโก, เอเก. เอกา, เอกา เอกาโย. เอกํ, เอกานิ+จฺจาทิ สพฺพสมํ ติลิงฺเค.

La palabra eka expresa número (uno), igualdad (mismo), otro y compañero. Cuando expresa número, se usa en singular, refiriéndose a lo que es contado. En otros sentidos como igualdad, etc., también puede usarse en plural. Eko, eke. Ekā, ekā, ekāyo. Ekaṃ, ekāni, etc., declinándose igual en los tres géneros.

ตุลฺเย เอโก วิลาโส ทฺวินฺนํ กุมารานํ, เอเก วณฺณสทฺทา ทฺวินฺนํ กุมารานํ. อญฺญตฺเถ เอโก อาจริโย เอว+มาห, เอเก อาจริยา เอว+มาหํสุ. อสหายเต เอโกว อรญฺญํ ปวิสิตฺวา.

En el sentido de igualdad: 'eko vilāso' (el mismo encanto) de dos jóvenes; 'eke vaṇṇasaddā' (las mismas palabras de elogio) de dos jóvenes. En el sentido de otro: 'eko ācariyo' (un cierto maestro) dijo así; 'eke ācariyā' (algunos maestros) dijeron así. En el sentido de sin compañero: 'ekova' (solo) entró al bosque.

เอโก, เอเก. เอกา, เอกา เอกาโย. เอกํ เอกานิ+จฺจาทิ สพฺพสมํ ติลิงฺเค. สฺสา+สฺสํสุ ปน ‘‘สฺส’’มาทินา อิ, เอกิสฺสา เอกาย, เอกิสฺสํ เอกายํ เอกาย.

Eko, eke. Ekā, ekā, ekāyo. Ekaṃ, ekāni, etc., igual en los tres géneros. Pero ante ssā, ssaṃ y su, por la regla 'ssa', etc., en femenino: ekissā, ekāya; ekissaṃ, ekāyaṃ, ekāya.

อิธ อตฺตปรคารววเสน เอกสฺสาปิ ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ’’ติปิ ‘‘เอเก อาจริยา’’ติปิ พหุวจนสฺส โลเกน อิจฺฉิตตฺตา พหุลวิธานา พหุวจเนเนว สิชฺฌติ.

Aquí, por respeto a uno mismo o a otros, se prefiere el uso del plural en el habla común incluso para una sola persona, como en 'nuestro rey' (amhākaṃ rañño) o 'algunos maestros' (eke ācariyā), lo cual se establece mediante la regla de pluralidad (bahulavidhāna).

ตุมฺห+อมฺหสทฺทา อลิงฺคา, ตถา อุภ+กติ+ทฺวิสทฺทา, ปญฺจาทโย อฏฺฐารสนฺตา จ. ตุมฺห สิ, อมฺห สิ.

Las palabras tumha (tú) y amha (yo) no poseen género gramatical (aliṅga), al igual que las palabras ubha (ambos), kati (cuántos), dvi (dos) y los números del cinco al dieciocho. Tumha + si, amha + si.

๒๑๒. ตุมฺหสฺส ตุวํตฺว+มมฺหิ จ

212. Para tumha, los reemplazos son tuvaṃ y tvaṃ ante si.

อมฺหิ สิมฺหิ จ ตุมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํ+ตฺวํ โหนฺติ. ตุวํ ตฺวํ.

Ante la desinencia si, la palabra tumha junto con su desinencia se convierte en tuvaṃ o tvaṃ. Tuvaṃ, tvaṃ.

๒๑๑. สิมฺห+หํ

211. Para amha, el reemplazo es ahaṃ ante si.

สิมฺหิ อมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส อหํ โหติ. อหํ, เยวสฺเว+ฏ, ตุ มฺเห.

Ante la desinencia si, la palabra amha junto con su desinencia se convierte en ahaṃ. Ahaṃ. En plural ante yo: tumhe.

๒,๒๐๙. มย+มสฺมา+มฺหสฺส

2,209. Para amha, los reemplazos son mayaṃ y masmā ante yo.

โยสฺว+มฺหสฺส [Pg.83] สวิภตฺติสฺส มย+มสฺมา วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. มยํ อมฺเห.

Ante la desinencia yo (nominativo plural), amha junto con su desinencia se convierte en mayaṃ o amhe respectivamente. Mayaṃ, amhe.

๒๒๗. อํมฺหิ ตํ+มํ+ตวํ+มมํ

227. Ante la desinencia aṃ, los reemplazos son taṃ, maṃ, tavaṃ y mamaṃ.

อํมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํ+มํ+ตวํ+มมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตํ, มํ, ตวํ, มมํ.

Ante la desinencia aṃ (acusativo singular), las palabras tumha y amha junto con sus desinencias se convierten en taṃ, maṃ, tavaṃ y mamaṃ respectivamente. Taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ.

๒๓๑. ทุติยา โยมฺหิ วา

231. En el segundo caso (acusativo), cuando el sufijo es yo, opcionalmente.

ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปจฺเจกํ งํ+งากํ วา โหนฺติ โยมฺหิ ทุติเย, ตุมฺหํ ตุมฺหากํ ตุมฺเห, อมฺหํ อมฺหากํ อมฺเห.

Para los términos tumha y amha con sus respectivos sufijos, se sustituyen individualmente por ṅaṃ y ṅākaṃ de manera opcional ante el sufijo yo del segundo caso; resultando en: tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe; amhaṃ, amhākaṃ, amhe.

๒๒๘. นาสฺมาสุ ตยา+มยา

228. Ante nā y smā, se sustituyen por tayā y mayā.

นาสฺมาสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยา+มยา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ‘‘นาสฺมาสู’’ติ พหุวจเนสุปิ วิภตฺติกฺกม+มนเปกฺขิตฺวา สทฺทกฺกเมน ปจฺเจกํ ทฺเว ทฺเว โหนฺติ.

Para los términos tumha y amha con sus sufijos, se sustituyen por tayā y mayā respectivamente ante nā y smā. Mediante la expresión "nāsmāsu", incluso en los casos plurales, sin considerar el orden de los sufijos flexivos y basándose en el orden de las palabras, se generan dos formas para cada una.

๒๑๓. ตยาตยีนํ ตฺว วา ตสฺส

213. En lugar de tayā y tayī, ocurre opcionalmente tva para dicho término (tumha).

ตุมฺหสฺส ตยาตยีนํ ตการสฺส ตฺว โหติ วา. ตฺวยา ตยา, มยา. ตุมฺเหหิ ตุมฺเหภิ, อมฺเหหิ อมฺเหภิ.

Para tumha, la letra t de tayā y tayī se convierte opcionalmente en tv. Ejemplos: tvayā, tayā, mayā; tumhehi, tumhebhi, amhehi, amhebhi.

๒๒๙. ตว+มม+ตุยฺหํ+มยฺหํ เส

229. Tava, mama, tuyhaṃ y mayhaṃ ante el sufijo se (sa).

เส ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ เอเต อาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตว ตุยฺหํ, มม มยฺหํ.

Ante el sufijo se, para los términos tumha y amha con sus sufijos, ocurren estas sustituciones respectivamente: tava, tuyhaṃ; mama, mayhaṃ.

๒๑๑. นํเสสฺว+สฺมากํ+มมํ.

211. Ante naṃ y sa, se sustituyen por asmākaṃ y mamaṃ.

นํเสสฺว+มฺหสฺส [Pg.84] สวิภตฺติสฺส อสฺมากํ+มมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. มมํ.

Ante los sufijos naṃ y sa, para el término amha con su sufijo, se sustituyen por asmākaṃ y mamaṃ respectivamente. Ejemplo: mamaṃ.

๒๓๐. งํ+งากํ นํมฺหิ

230. Ṅaṃ y ṅākaṃ ante el sufijo naṃ.

นํมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิตตฺตีนํ งํ+งากํ โหนฺติ ปจฺเจกํ. ตุมฺหํ ตุมฺหากํ อมฺหํ อมฺหากํ อสฺมากํ. กจฺจายเน เอกวจนสฺส อํวิธานตฺถํ สุตฺต+มารทฺธํ, เอตฺถ ปน อตฺตคารววเสน อํมฺหิ ตุมฺหํ อมฺหํภิ สิชฺฌนฺติ พหุลาธิการา.

Ante el sufijo naṃ, para los términos tumha y amha con sus sufijos, se sustituyen individualmente por ṅaṃ y ṅākaṃ. Ejemplos: tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ. En el Kaccāyana, se formuló un sutta con el propósito de regular el singular aṃ; aquí, no obstante, por el uso del plural de cortesía o respeto propio, tumhaṃ y amhaṃ se establecen ante aṃ por la autoridad de la regla de diversidad (bahulādhikāra).

๒๑๔. สฺมามฺหิ ตฺวมฺหา

214. Ante smā, se sustituye por tvamhā.

สฺมามฺหิ ตุมฺหสฺส สวิตตฺติสฺส ตฺวมฺหา โหติ วา. ตฺวมฺหา ตฺวยา ตยา, มยา.

Ante el sufijo smā, para el término tumha con su sufijo, ocurre opcionalmente la forma tvamhā. Ejemplos: tvamhā, tvayā, tayā, mayā.

๒๒๖. สฺมิมฺหิ ตุมฺหมฺหานํ ตยิ+มยิ

226. Ante smiṃ, para tumha y amha, se sustituyen por tayi y mayi.

สฺมิมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํสวิภตฺตีนํ ตยิ+มยิ โหติ ยถากฺกมํ. ตฺวยิ ตยิ, มยิ. ตุมฺเหสุ.

Ante el sufijo smiṃ, para los términos tumha y amha con sus sufijos, se sustituyen por tayi y mayi respectivamente. Ejemplos: tvayi, tayi, mayi; tumhesu.

๒๐๓. สุมฺหา+มฺหสฺสา+สฺมา

203. En su, para amha, se sustituye por asmā.

อมฺหสฺส อสฺมา โหติ วา สุมฺหิ. อสฺมาสุ อมฺเหสุ. สพฺพาทโย วุตฺต+มเปกฺขนฺตา วกฺขมานํ วาติ อิท+เมสํ ลกฺขณํ.

Para amha, la sustitución asmā ocurre opcionalmente ante el sufijo su. Ejemplos: asmāsu, amhesu. Al referirse a lo expuesto desde 'sabba', la partícula "vā" (opcionalmente) es la característica definitoria para estos casos que se describen.

๒๓๒. อปาทาโท ปทเต+กวากฺเยติ

232. No al inicio de un verso (pāda), después de otra palabra y dentro de una misma oración.

อธิกาโร. เอตฺถ ปาโท นาม คาถาย จตุตฺถํโส, ตสฺมา ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ’’ติ เอตฺถ โว น โหติ. เอตฺถ ปทนฺติ วุตฺต สทฺโท สภาวโต –

Esta es una regla de gobierno (adhikāra). Aquí, 'pāda' se refiere a la cuarta parte de una estrofa (gāthā); por lo tanto, en la expresión "tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ", la forma 'vo' no ocurre. Aquí, el término 'pada' (palabra) se define por su naturaleza como:

อากาสวายุปฺปภโว [Pg.85] สรีรา,สมุจฺจรํ วตฺต+มุเปติ นาโท;

ฐานนฺตเร สุปฺปฏิหญฺญมาโน,วณฺณตฺต+มาคจฺฉติ โส ตุ สทฺโทติ –

"El sonido se origina en el espacio y el aire a partir del cuerpo; al ser emitido, se manifiesta como habla; al ser articulado en los distintos puntos de contacto, adquiere la naturaleza de fonema (vaṇṇa)".

วุตฺตตฺตา เอเกโก วณฺโณ สทฺโท นาม, ตพฺพณฺณสมูโห ปทํ, ตปฺปทสมูโห วากฺยญฺจ. ตถา หิ –

Debido a lo dicho, cada fonema individual se denomina sonido (sadda), un conjunto de dichos fonemas constituye una palabra (pada), y un conjunto de palabras constituye una oración (vākya). En efecto:

วิตตฺยนฺตํ ปทํ ตสฺส, จ โย วากฺยนฺติ มนฺวยํ;

อุปจารา วณฺณสทฺท-วาจฺจํ ตํ น ปริจฺจเช.

"Aquello que termina en un sufijo flexivo es una palabra (pada), y la secuencia de estas es una oración (vākya); uno no debe abandonar el significado propio de los términos fonema y sonido por el uso metafórico".

ตํ ปทญฺจ –

Y respecto a la palabra (pada):

ปทํ จตุพฺพิธํ วุตฺตํ, นามา+ขฺยาโต+ปสคฺคชํ;

นิปาตชญฺจ ตญฺญู หิ, อสฺโส ขลฺวา+ภิธาวตีติ.

"Se dice que la palabra es de cuatro tipos: nombre (sustantivo/adjetivo), verbo, prefijo y partícula; como bien saben los conocedores, por ejemplo: 'asso khalu ābhidhāvati' (ciertamente el caballo corre)".

ตํ วากฺยญฺจ –

Y respecto a la oración (vākya):

เอกาขฺยาโต ปทจฺจโย, สิยา วากฺยํ สการโกติ –

"Una colección de palabras con un solo verbo, junto con sus relaciones gramaticales (kāraka), constituiría una oración".

วุตฺตํ. ตสฺมา ‘‘วิภตฺยนฺตํ ปทํ, ปทสมูโห วากฺย’’นฺติ จ วุจฺจติ.

Así se ha dicho. Por lo tanto, también se afirma: "una palabra es aquello que termina en un sufijo flexivo, y un conjunto de palabras es una oración".

๒๓๓. โยนํหิสฺว+ปญฺจมฺยา โว+โน

233. Ante los sufijos yo, naṃ y hi, excepto en el quinto caso (ablativo), se sustituyen por vo y no.

อปญฺจมิยาโยนํหิสฺว+ปาทาโท วตฺตมานานํ ปทสฺมา ปเรส+เมกวากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ โว+โน โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. คามํ โว คจฺเฉยฺยาถ, คามํ ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาถ. คามํ โน คจฺเฉยฺยาม, คามํ อมฺเห คจฺเฉยฺยาม. ปหาย โว คมิสฺสามิ, มา โน วิกนฺตึสุ. ทียเต โว, ทียเต ตุมฺหํ. ทียเต [Pg.86] โน, ทียเต อมฺหํ. ตุฏฺโฐ+สฺมิ โว ปกติยา, ตุฏฺโฐ+สฺมิ ตุมฺหํ. สตฺถา โน ภควา, เอโส อมฺหากํ สตฺถา. กตํ โว, กตํ ตุมฺเหหิ. กตํ โน, กตํ อมฺเหหิ.

Ante los sufijos yo, naṃ y hi, excepto en el ablativo, para los términos tumha y amha con sus sufijos flexivos, siempre que no estén al inicio de un verso, sigan a otra palabra y se encuentren dentro de la misma oración, las formas vo y no ocurren opcionalmente y en el orden respectivo. Ejemplos: Gāmaṃ vo gaccheyyātha o gāmaṃ tumhe gaccheyyātha; Gāmaṃ no gaccheyyāma o gāmaṃ amhe gaccheyyāma. Pahāya vo gamissāmi; mā no vikantiṃsu. Dīyate vo en lugar de dīyate tumhaṃ; dīyate no en lugar de dīyate amhaṃ. Tuṭṭho'smi vo pakatiyā en lugar de tuṭṭho'smi tumhaṃ. Satthā no bhagavā en lugar de eso amhākaṃ satthā. Kataṃ vo en lugar de kataṃ tumhehi; kataṃ no en lugar de kataṃ amhehi.

๒๓๔. เต+เม นาเส

234. Te y me no se usan al principio de una oración o verso.

นามฺหิ เส จ อปาทาโท วตฺตมานานํ ทสฺมา ปเรส+เมกวากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ เต+เม วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. กตํ เต, กตํ ตยา. กตํ เม, กตํ มยา. ทียเต เต, ทียเต ตว. ทียเต เม, ทียเต มม. ธนํ เต, ธนํ ตว. ธนํ เม, ธนํ มม.

Cuando hay un sustantivo o un pronombre 'se' y no están al principio de una oración o verso, después de otros términos que pertenecen a la misma frase, los términos 'tumha' y 'amha' con sus desinencias se convierten en 'te' y 'me' respectivamente. Ejemplos: 'Kataṃ te' (hecho por ti), 'kataṃ tayā' (idem). 'Kataṃ me' (hecho por mí), 'kataṃ mayā' (idem). 'Dīyate te' (se te da), 'dīyate tava' (idem). 'Dīyate me' (se me da), 'dīyate mama' (idem). 'Dhanaṃ te' (tu riqueza), 'dhanaṃ tava' (idem). 'Dhanaṃ me' (mi riqueza), 'dhanaṃ mama' (idem).

๒๓๗. น จ+วา+หา+เห+วโยเค

237. No se sustituyen en conjunción con 'ca', 'vā', 'ha', 'he' y 'eva'.

จาทีหิ โยเค ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ โว+โน, เต+เม น โหนฺติ. คจฺฉาม ตุมฺเห จ มยญฺจ, ปสฺสติ ตุมฺเห จ อมฺเห จ, กตํ ตุมฺเหหิ จ อมฺเหหิ จ, ทียเต ตุมฺหญฺจ อมฺหญฺจ, ธนํ ตุมฺหญฺจ อมฺหญฺจ, กตํ ตยา จ มยา จ, ทียเต ตว จ มม จ, ธนํ ตว จ มม จ. เอวํ วาทิโยเคปิ.

En conjunción con 'ca' y otros, las palabras 'tumha' y 'amha' no se convierten en 'vo', 'no', 'te' o 'me'. Ejemplos: 'Gacchāma tumhe ca mayañca' (vamos vosotros y yo), 'passati tumhe ca amhe ca' (él os ve a vosotros y a nosotros), 'kataṃ tumhehi ca amhehi ca' (hecho por vosotros y por nosotros), 'dīyate tumhañca amhañca' (se os da a vosotros y a nosotros), 'dhanaṃ tumhañca amhañca' (la riqueza de vosotros y de nosotros), 'kataṃ tayā ca mayā ca' (hecho por ti y por mí), 'dīyate tava ca mama ca' (se te da a ti y a mí), 'dhanaṃ tava ca mama ca' (la riqueza de ti y de mí). Lo mismo ocurre con el uso de 'vā'.

๒๓๕. อนฺวาเทเส

235. En caso de referencia posterior (anvādesa).

กถิตานุกถิตวิสเย ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ อาเทสา นิจฺจํ โหนฺติ ปุนพฺพิธานา. คาโม ตุมฺหํ ปริคฺคโห, อโถ ชนปโท โว ปริคฺคโห. อนฺวาเทเส อโถ อโถติ วารทฺวยาภาวา นิจฺจนฺติ วุตฺตํ. อโถสทฺโท กถิตสฺเสว ปุน กถนโต อนฺวาเทสโชตโก.

En el contexto de algo ya mencionado que se repite, las sustituciones de 'tumha' y 'amha' son obligatorias por una nueva regla. Ejemplo: 'Gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho' (el pueblo es vuestra posesión, y además el distrito es vuestra [vo] posesión). Se dice que es obligatorio en la referencia posterior porque no existe una doble repetición de 'atho'. La palabra 'atho' funciona como un indicador de referencia posterior al repetir lo que ya se ha dicho.

๒๓๖. สปุพฺพา ปฐมนฺตา วา

236. Opcionalmente después de un nominativo precedido por otro término.

วิชฺชมานปุพฺพสฺมา [Pg.87] ปฐมนฺตา ปเรสํ ตุมฺหามฺหานํ อาเทสา วา โหนฺติ อนฺวาเทเส. คาเม ปโฏ ตุมฺหากํ อโถ นคเร กมฺพโล โว อโถ นคเร กมฺพโล ตุมฺหากํ, อโถติ อนุกถนวารทฺวยตฺตา วิกปฺโป สปุพฺพาติ กึ, ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล โว. ปฐมนฺตาติ กึ, ปโฏ นคเร ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล คาเม โว.

En la referencia posterior, las sustituciones de 'tumha' y 'amha' son opcionales después de un nominativo que tiene una palabra precedente. Ejemplo: 'Gāme paṭo tumhākaṃ atho nagare kambalo vo' o 'atho nagare kambalo tumhākaṃ' (en el pueblo la tela es vuestra, y además en la ciudad la manta es vuestra). La opción existe por la doble mención con 'atho'. ¿Por qué 'con algo precedente' (sapubbā)? 'Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo'. ¿Por qué 'terminado en nominativo' (paṭhamantā)? 'Paṭo nagare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo'.

๒๓๘. ทสฺสนตฺเถ+นาโลจเน

238. En el sentido de ver, excepto en la percepción visual (ālocana).

ทสฺสนตฺเถ อาโลวจนวชฺชิเต ปยุชฺชมาเน ตุมฺหอมฺหาน+มาเทสา น โหนฺติ. คาโม ตุมฺเห อุทฺทิสฺส อาคโต, คาโม อมฺเห อุทฺทิสฺส อาคโต. อนาโลจเนติ กึ, คาโม โว อาโลเจติ, คาโม โน อาโลเจติ.

Cuando se usan en el sentido de ver pero excluyendo la percepción visual directa, las sustituciones de 'tumha' y 'amha' no ocurren. Ejemplos: 'Gāmo tumhe uddissa āgato' (el pueblo ha venido con respecto a vosotros), 'gāmo amhe uddissa āgato' (el pueblo ha venido con respecto a nosotros). ¿Por qué 'excepto en la percepción visual'? 'Gāmo vo āloceti' (el pueblo os ve), 'gāmo no āloceti' (el pueblo nos ve).

๒๓๙. อามนฺตณํ ปุพฺพ+มสนฺตํว

239. Un vocativo precedente es como si no existiera.

อามนฺตณํ ปุพฺพ+วิชฺชมานํ วิย โหติ ตุมฺหามฺหาน+มาเทสวิสเย. เทวทตฺต ตว ปริคฺคโห. อามนฺตณนฺติ กึ, กมฺพโล เต ปริคฺคโห.

Un vocativo que precede es tratado como inexistente en lo que respecta a la sustitución de 'tumha' y 'amha'. Ejemplo: 'Devadatta tava pariggaho' (Devadatta, [es] tu posesión). ¿Por qué 'un vocativo'? 'Kambalo te pariggaho' (la manta es tu posesión).

๒๔๐. น สามญฺญวจน+เมกตฺเถ

240. Un nombre común en el mismo sentido no [es como si no existiera].

สมานาธิกรเณ ปรโต สามญฺญวจน+มามนฺตณํ เอกตฺเถ อสนฺตํ วิย น โหติ มาณวก ชฏิลก เต ปริคฺคโห. ปรามนฺถเณ อสติปิ ปุพฺพ+มุปาทาย อาเทโส.

Un vocativo que es un nombre común en aposición (samānādhikaraṇa) que sigue con el mismo referente no es tratado como si fuera inexistente. Ejemplo: 'Māṇavaka jaṭilaka te pariggaho' (¡Muchacho, asceta!, [es] tu posesión). Incluso sin un vocativo posterior, la sustitución ocurre basándose en lo precedente.

๒๔๑. พหูสุ วา

241. Opcionalmente en el plural.

พหูสุ [Pg.88] วตฺตมาน+มามนฺตณํ สามญฺญวจน+เมกตฺเถ อสนฺตํ วิย วา น โหติ. ‘‘สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นียมาย วา วิกปฺปายวา’’ติ วุตฺตตฺตา วิกปฺปตฺถ+มิทํ. พฺราหฺมณา คุณวนฺโต ตุมฺหากํ ปริคฺคโห, พฺราหฺมณา คุณวนฺโต โว ปริคฺคโห.

Un vocativo en plural que es un nombre común con el mismo referente es opcionalmente tratado como inexistente. Esta opción se da porque, como se ha dicho: 'Cuando algo está establecido, el inicio de un nuevo esfuerzo es para restricción u opción'. Ejemplo: 'Brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho' o 'brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho' (¡Brahmanes virtuosos!, es vuestra posesión).

อุภ+กติสทฺทา พหุวจนนฺตา. ‘‘อุภ+โคหิ โฏ’’ติ โยนํ โฏ, อุโภ. กถํ ‘‘อุภโย วเสมเส’’ติ, โฏมฺหิ ยการาคโม. อุโภ.

Las palabras 'ubha' (ambos) y 'kati' (cuántos) siempre terminan en plural. Según la regla 'Ubha-gohi ṭo', el sufijo 'yo' se convierte en 'ṭo', resultando en 'ubho'. ¿Cómo se explica 'ubhayo vasemase'? Se debe a la inserción del sonido 'ya' antes de 'ṭo'. 'Ubho'.

๕๙. สุหิสุ+ภสฺโส

59. Sustitución por 'ubho' ante 'su' e 'hi'.

อุภสฺส สุหิสฺโว โหติ. อุโภหิ อุโภภิ.

La palabra 'ubha' se convierte en 'ubho' ante las desinencias 'su' e 'hi'. Ejemplos: 'Ubhohi', 'ubhobhi'.

๕๐. อุภิ+นฺนํ

50. 'Innaṃ' después de 'ubha'.

อุภา นํวจนสฺส อินฺนํ โหติ. อุภินฺนํ, อุโภสุ.

Después de 'ubha', la desinencia 'naṃ' se convierte en 'innaṃ'. Ejemplos: 'Ubhinnaṃ', 'ubhosu'.

๑๖๘. ฏิ กติมฺหา

168. 'Ṭi' después de 'kati'.

กติมฺหา โยนํ ฏิ โหติ. กติ, กติ. ฌโต โยโลปปสงฺเค ทีฆนิวตฺตนตฺถํ ฏิอาเทโส. กตีหิ กตีภิ. ‘‘พหุกตินฺนํ’’ติ นุก, กตินฺนํ, กตีสุ.

Después de 'kati', la desinencia 'yo' se convierte en 'ṭi'. Ejemplos: 'Kati' (nominativo), 'kati' (acusativo). La sustitución por 'ṭi' se hace para evitar el alargamiento de la vocal al elidir 'yo'. Ejemplos: 'Katīhi', 'katībhi'. Por la regla 'Bahukatinnaṃ' se aplica el aumento 'nu', resultando en 'katinnaṃ' y 'katīsu'.

๑,๕๔. วิจฺฉา+ภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว

1,54. Duplicación en caso de repetición y frecuencia.

วิจฺฉาย+มาภิกฺขญฺเญ จ ทฺเว รูปานิ โหนฺติ. กฺริยา+คุณ+ทพฺเพหิ พฺยาเปตุ+มิจฺฉา วิจฺฉา. รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจนฺติ, คาโม คาโม รมณีโย, คาเม คาเม ปานียํ. อาภิกฺขญฺญํ=โปโนปุญฺญํ, ปจติ ปจติ, ปปจติ ปปจติ.

En la repetición (vicchā) y en la frecuencia (ābhikkhañña) se usan dos formas. Repetición es el deseo de abarcar mediante la acción, la cualidad o la sustancia. Ejemplos: 'Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcanti' (riegan árbol por árbol), 'gāmo gāmo ramaṇīyo' (cada pueblo es encantador), 'gāme gāme pānīyaṃ' (en cada pueblo hay agua). Frecuencia significa repetición constante: 'pacati pacati' (cocina y cocina), 'papacati papacati'.

๑,๕๕. สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺเส+กสฺส

1,55. Elisión de la desinencia de caso del primer elemento.

วิจฺฉาย+เมกสฺส [Pg.89] ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป โหติ. เอกสฺส เอกสฺสาติ ทฺวิตฺเต เอเกกสฺส. กถํ ‘‘มตฺถกมตฺถเกนา’’ติ, ‘‘สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺสา’’ติ โยควิภาคา, โยควิภาคา จ อิฏฺฐปสิทฺธีติ.

En la duplicación de 'eka' por repetición, se elide la desinencia del primer término. De 'ekassa ekassa' se obtiene 'ekekassa'. ¿Cómo se explica 'matthakamatthakenā'? Por la división de la regla (yogavibhāga) 'syādilopo pubbassa', lo cual se hace para lograr la forma deseada.

๑,๕๖. สพฺพาทีนํ วีติหาเร

1,56. De 'sabba' y otros en caso de reciprocidad.

สพฺพาทีนํ วีติหาเร ทฺเว ภวนฺติ. ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป จ, อญฺญสฺส อญฺญสฺส โภชกา อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, เอวํ อิตรีตรสฺส.

En la reciprocidad de 'sabba' y otros términos similares, ocurre la duplicación y la elisión de la desinencia del primer elemento. Así, de 'aññassa aññassa bhojakā' se forma 'aññamaññassa bhojakā' (comensales unos de otros); del mismo modo, 'itarītarassa'.

๑,๕๗. ยาวโพธํ สมฺภเม

1,57. Hasta que se comprenda, en caso de agitación (sambhama).

ตุริเตนา+ปายเหตุปทสฺสนํ สมฺภโม, ตสฺมึ สติ วตฺตุ ยาวนฺเตหิ สทฺเทหิ โส+ตฺโถ วิญฺญายเต, ตาวนฺโต ปยุชฺชนฺเต. สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ.

Debido a la prisa y a la indicación de una causa de peligro, hay agitación; cuando ésta ocurre, el hablante emplea tantas palabras como sean necesarias para que se entienda el significado. '¡Serpiente, serpiente, serpiente!', '¡despierta, despierta, despierta!', '¡la comunidad de monjes se ha dividido, la comunidad de monjes se ha dividido!'.

ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหล+จฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ.

En el miedo, la ira, la alabanza, la prisa, la curiosidad y el asombro, en la alegría, el dolor y la devoción, el sabio debe realizar la repetición (āmeḍita).

สงฺขฺยากณฺฑ

Sección sobre los numerales

อถ สงฺขฺยาสทฺทา วุจฺจนฺเต. เอกาทโย อฏฺฐารสนฺตา สงฺขฺเยยฺยวจนา. วีสติอาทโย ‘‘ภิกฺขูนํ วีสตี’’ติอาทีสุ สงฺขฺยาวจนา, ‘‘วีสติ ภิกฺขโว’’ติอาทีสุ สงฺขฺเยยฺยวจนา. เอกสทฺโท สพฺพาทีสุ วุตฺโตว. ทฺวาทโย อฏฺฐารสนฺตา พหุวจนนฺถาว.

A continuación se exponen las palabras de los numerales. Desde 'uno' (eka) hasta 'dieciocho' (aṭṭhārasa) se expresan como adjetivos de lo que se cuenta. Desde 'veinte' (vīsati) en adelante, en frases como 'vīsati bhikkhūnaṃ' (veinte de los monjes), se usan como sustantivos de cantidad; y en frases como 'vīsati bhikkhavo' (veinte monjes), se usan como adjetivos de lo que se cuenta. La palabra 'eka' ya ha sido explicada entre las palabras que comienzan con 'sabba'. Desde 'dos' en adelante hasta 'dieciocho' terminan siempre en plural.

๒๑๙. โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเว+ทฺเว

219. En el caso 'yo', para 'dvi' (dos) se emplea 'duve' y 'duve'.

โยมฺหิ [Pg.90] ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุเว+ทฺเว โหนฺติ ปจฺเจกํ. ทุเว ทฺเว, ทุเว ทฺเว, ทฺวีหิ ทฺวีภิ.

En el caso 'yo', para la palabra 'dvi' junto con su desinencia, se convierten respectivamente en 'duve' y 'duve'. Ejemplos: duve, duve; dvīhi, dvībhi.

๒๒๐. ทุวินฺนํ นํมฺหิ วา

220. Opcionalmente 'duvinnaṃ' en el caso 'naṃ'.

นํมฺหิ ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุวินฺนํ โหติ วา. ทุวินฺนํ, อญฺญตฺร –

En el caso 'naṃ', para la palabra 'dvi' junto con su desinencia, se convierte opcionalmente en 'duvinnaṃ'. Por ejemplo: duvinnaṃ; de otro modo —

๔๗. นํมฺหิ นุก ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ

47. El aumento 'nuka' ocurre ante 'naṃ' para los diecisiete numerales que comienzan con 'dvi' (dos).

ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ สงฺขฺยานํ นุก โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ. เอตฺถ นาคโม วิภตฺติสฺส อาทฺยาวยโว เจ, ‘‘อาคมา ตคฺคุณีภูตา ตคฺคหเณน คยฺหนฺเต’’ติ ญายา นาคโมปิ ตํคหเณน คยฺหตีติ ‘‘สุนํหิสู’’ติ ทีฆปฺปสงฺเค ปกติยา อนฺตาวยวภูเต สรนฺตตา นตฺถีติ น ทีโฆ. ทฺวินฺนํ, ทฺวีสุ.

Para los diecisiete numerales que comienzan con 'dvi', ocurre el aumento 'nuka' cuando sigue la desinencia del caso 'naṃ'. La vocal 'u' es para facilitar la pronunciación y la consonante 'ka' indica que es un miembro final. Aquí, si el aumento 'n' fuera un miembro inicial de la desinencia, según la regla 'los aumentos se consideran parte de aquello a lo que se unen', el aumento 'n' también sería tomado por dicha regla; por tanto, ante 'sunaṃhisu' se aplicaría el alargamiento, pero como es un miembro final de la base, no hay terminación vocálica y no hay alargamiento. Ejemplos: dvinnaṃ, dvīsu.

๒๐๗. ปุเม ตโย+จตฺตาโร

207. En masculino, 'tayo' y 'cattāro'.

โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ ติ+จตุนฺนํ ตโย+จตฺตาโร โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. ตโย, ตโย, ตีหิ ตีภิ.

En el caso 'yo', para 'ti' (tres) y 'catu' (cuatro) junto con sus desinencias, se convierten respectivamente en 'tayo' y 'cattāro' en género masculino. Ejemplos: tayo, tayo; tīhi, tībhi.

๔๙. ณฺณํ+ณฺณนฺนํ ติโต ฌา

49. Después de 'ti', 'naṃ' se convierte en 'ṇṇaṃ' y 'ṇṇannaṃ' cuando tiene la designación 'jhā'.

ฌสญฺญิโต ติโต นํวจนสฺส ณฺณํ+ณฺณนฺนํ โหนฺติ. ติณฺณํ ติณฺณนฺนํ, ตีสุ.

Después de la base 'ti' con designación 'jha', para el caso 'naṃ' ocurren 'ṇṇaṃ' y 'ṇṇannaṃ'. Ejemplos: tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ; tīsu.

อิตฺถิยํ –

En femenino —

๒๐๕. ติสฺโส จตสฺโส โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ

205. 'Tisso' y 'catasso' en el caso 'yo' junto con sus desinencias.

วิภตฺติสหิตานํ ติจตุนฺนํ โยมฺหิ ติสฺโส+จตสฺโส โหนฺติ อิตฺถิยํ ยถากฺกมํ. ติสฺโส, ติสฺโส, ตีหิ ตีภิ.

Para 'ti' y 'catu' acompañados de sus desinencias, en el caso 'yo' se convierten respectivamente en 'tisso' y 'catasso' en femenino. Ejemplos: tisso, tisso; tīhi, tībhi.

๒๐๔. นํมฺหิ ติจตุนฺน+มิตฺถิยํ ติสฺส+จตสฺสา

204. En el caso 'naṃ' para 'ti' y 'catu' en femenino, se convierten en 'tissa' y 'catassa'.

นํมฺหิ [Pg.91] ติจตุนฺนํ ติสฺส+จตสฺสา โหนฺติ+ตฺถิยํ ยถากฺกมํ. นํมฺหีติ จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ สามญฺญวจนํ, โน เจ นํสูติ วทติ, ยถากฺกมํติ สทฺททฺวยาเปกฺขํ. เอว+มีทิส+มญฺญมฺปิ. ติสฺสนฺนํ ตีสุ.

En el caso 'naṃ', para 'ti' y 'catu' se convierten respectivamente en 'tissa' y 'catassa' en femenino. 'En el caso naṃ' es una designación general para el dativo y el genitivo; si no fuera así, diría 'en los casos naṃ'. 'Respectivamente' se refiere a las dos palabras. Lo mismo ocurre con otros casos similares. Ejemplos: tissannaṃ, tīsu.

๒๐๖. ตีณิ+จตฺตาริ นปุํสเก

206. 'Tīṇi' y 'cattāri' en neutro.

โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ยถากฺกมํ ตีณิ+จตฺตาริ โหนฺติ นปุํสเก. ตีณิ, ตีณิ, ตีหิ อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺเคว.

En el caso 'yo', para 'ti' y 'catu' junto con sus desinencias, se convierten respectivamente en 'tīṇi' y 'cattāri' en neutro. 'Tīṇi, tīṇi', 'tīhi', etc., son como en el masculino.

จตุ โย,

Sobre 'catu' en el caso 'yo',

๒๐๘. จตุโร วา จตุสฺส

208. O bien 'caturo' para 'catu'.

จตุสฺส สวิภตฺติสฺส โยมฺหิ จตุโร โหติ วา ปุลฺลิงฺเค. จตุโร จตฺตาโร. กถํ ‘‘จตุโร นิมิตฺเต นาทฺทสาสิ’’นฺติ, ลิงฺควิปลฺลาเสน สิทฺธํ, จตฺตาริ นิมิตฺตานีติ อตฺโถ. วิปลฺลาโส ติวิโธ ลิงฺควิปลฺลาโส วจนวิปลฺลาโส วิภตฺติวิปลฺลาโสติ. จตูหิ จตูภิ. จตุนฺนํ, จตูสุ.

Para 'catu' junto con su desinencia, en el caso 'yo' ocurre opcionalmente 'caturo' en masculino. Ejemplos: caturo, cattāro. ¿Cómo se explica 'caturo nimitte nāddasāsi' (no vio las cuatro señales)? Se establece por el intercambio de género, siendo el significado 'cattāri nimittāni'. El intercambio (vipallāso) es de tres tipos: intercambio de género, intercambio de número e intercambio de caso. Ejemplos: catūhi, catūbhi; catunnaṃ, catūsu.

อิตฺถิยํ จตสฺโส. จตสฺโส. จตูหิ จตูภิ. จตสฺสนฺนํ. จตสฺสนฺนํ. จตูสุ.

En femenino: catasso, catasso; catūhi, catūbhi; catassannaṃ, catassannaṃ; catūsu.

นปุํสเก จตฺตาริ. จตฺตาริ. จตูหิ จตูภิ. อิจฺจาทิ ปุเมว.

En neutro: cattāri, cattāri; catūhi, catūbhi. Lo demás es igual al masculino.

๑๖๙. ฏ ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ

169. La sustitución 'ṭa' para los catorce numerales que comienzan con 'pañca' (cinco).

‘‘สุตฺเต ลิงฺควจนมตฺต’’นฺติ ญายา ฏ-อิติ วุตฺตํ. ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ สงฺขฺยาหิ โยนํ ฏ โหติ. ปญฺจ. ปญฺจ. โยนํ ฏา+เฏนิวตฺถนตฺถํ ฏ-วิธานํ.

Bajo la regla 'en el sutra se indica solo el género y el número', se ha dicho 'ṭa'. Para los catorce numerales que comienzan con 'pañca', el caso 'yo' se convierte en 'ṭa'. Ejemplos: pañca, pañca. La disposición de 'ṭa' es con el propósito de que el 'yo' sea reemplazado por 'ṭa' y así se elimine mediante 'ṭeniva'.

๙๐. ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺน+ม

90. Para los catorce numerales que comienzan con 'pañca', se sustituye por 'a'.

ปญฺจาทีนํ [Pg.92] จุทฺทสนฺนํ สุนํหิสฺว โหติ. เอตฺต+ทีฆาปวาโท+ยํ. อปวาทติ พาเธตีติ อปวาโท. ตสฺมา ‘‘ปกปฺยาปวาทวิสยมุสฺสคฺคา อภินิวิสนฺเต’’ติ ญายา ‘‘สุหิสฺว+สฺเส’’ ‘‘สุนํหิสุ’’ติ จ อุสฺสคฺคา ‘‘ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺน+ม’’ อิติ อปวาทวิสยํ น ปวิสนฺติ, สามญฺญตฺตา. เอว+มุปริปิ ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺส’’ ‘‘อาทิสฺสา’’ติ. ปญฺจหิ ปญฺจภิ ปญฺจนฺนํ. ปญฺจนฺนํ. ปญฺจสุ. เอวํ ฉาทโย อฏฺฐารสนฺตา.

Para los catorce numerales que comienzan con 'pañca', ocurre 'a' ante 'su', 'naṃ' e 'hi'. Esta es una excepción al alargamiento. Se llama 'excepción' (apavāda) porque anula la regla general. Por tanto, según la regla 'las reglas generales no se aplican en el dominio de la excepción', las reglas generales 'suhisva+sse' y 'sunaṃhisu' no entran en el dominio de la excepción 'pañcādīnaṃ cuddasanna+ma' debido a su naturaleza general. Así también más adelante en 'pañcamiyaṃ parassa' y 'ādissā'. Ejemplos: pañcahi, pañcabhi, pañcannaṃ, pañcannaṃ, pañcasu. Del mismo modo para 'cha' (seis) y los demás hasta el dieciocho.

‘‘จตฺเถ’’ติ เอโก จ ทส จาติ จตฺตสมาเส ‘‘อมาที’’ติ เอเกน อธิกา ทสาติ ตติยาสมาเส วา กเต ‘‘เอกตฺถตาย’’นฺติ วิภตฺติโลโป. เอว+มุปริ จ.

En la regla 'Catthe' (uno y diez), en un compuesto coordinado (cattasamāse), o cuando se interpreta como 'diez incrementado por uno' (amādī) en un compuesto tatpuruṣa instrumental, debido a que tienen el mismo significado (ekatthatāya), se produce la elisión de la desinencia. Y así sucesivamente en lo que sigue.

๓,๑๐๒. เอกฏฺฐาน+มา

3,102. Sustitución por 'ā' para el lugar de 'eka'.

เอกอฏฺฐานํ อา โหติ ทเส ปเร.

La 'a' de la posición de 'eka' se convierte en 'ā' cuando sigue 'dasa'.

๓,๑๐๓. ร สํขฺยาโต วา

3,103. La sustitución por 'ra' para el numeral ocurre opcionalmente.

สํขฺยาโต ปรสฺส ทสสฺส ร โหติ วิภาสา. ส จ ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘อาทิสฺสา’’ติ ทการสฺเสว โหติ. เอการส เอกาทส. เอการสหิ เอกาทสหิ. เอการสนฺนํ เอกาทสนฺนํ. เอการสสุ เอกาทสสุ. เอว+เมกาทสอิจฺจาทิปิ.

Después de un numeral, la 'da' de 'dasa' se convierte opcionalmente en 'ra'. Siguiendo las reglas 'pañcamiyaṃ parassa' y 'ādissa', esto ocurre solo para la letra 'd'. Ejemplos: ekārasa, ekādasa (once). Declinaciones: ekārasahi, ekādasahi; ekārasannaṃ, ekādasannaṃ; ekārasasu, ekādasasu. Lo mismo ocurre con ekādasa y otros.

๓,๙๔. อา สํขฺยายา สตาโท นาญฺญตฺเถ

3,94. La 'ā' de un numeral antes de 'sata', etc., pero no en otros significados.

สํขฺยาย+มุตฺตรปเท [Pg.93] ทฺวิสฺสา โหติ อสตาโท นาญฺญตฺเถ.

En un compuesto donde el segundo miembro es un numeral, 'dvi' se convierte en 'ā', excepto antes de 'sata' y otros, y no en otros significados.

อาวิฏฺฐลิงฺคตฺตา สํขฺยายํ อุตฺตรปเท สลิงฺเคเนว วิเสสนํ ภวติ.

Debido a la naturaleza del género inherente (āviṭṭhaliṅgattā), en un compuesto con un numeral como segundo miembro, el calificativo permanece en su propio género.

สุทฺธํ มิสฺสญฺจ สํกิณฺณํ, อุปสชฺชนเมว จ;

อาวิฏฺฐ+มถ วา+พฺยตฺตํ, ฉธา ลิงฺคํ วิวํยเต.

El género se manifiesta de seis maneras: puro, mixto, confuso, subordinado, inherente o indistinto.

เอตฺถ ยถากฺกมํ รุกฺโข ลตา ปณฺณํติ สุทฺธํ. ฆโฏ ฆฏี, วชิโร วชิรํ, เวทนา เวทนํติ มิสฺสํ. ตโฏ ตฏี ตฏํติ สํกิณฺณํ. สุกฺโก ปโฏ, สุกฺกา ปฏิ, สุกฺกํ วตฺถํติ อุปสชฺชนํ. ราชา สรณํ, คุโณ ปมาณํติ อาวิฏฺฐํ. ตุวํ อหํ กติ ปญฺจาติ อพฺยตฺตํ. อิติ ลิงฺคํ เวทิตพฺพํ. ทฺวาทส.

Aquí, según el orden: 'rukkho' (árbol, masc.), 'latā' (enredadera, fem.), 'paṇṇaṃ' (hoja, neut.) son puros. 'Ghaṭo, ghaṭī' (vasija), 'vajiro, vajiraṃ' (diamante), 'vedanā, vedanaṃ' (sensación) son mixtos. 'Taṭo, taṭī, taṭaṃ' (orilla) son confusos. 'Sukko paṭo' (paño blanco), 'sukkā paṭi', 'sukkaṃ vattha' son subordinados. 'Rājā saraṇaṃ' (el rey es el refugio), 'guṇo pamāṇaṃ' (la virtud es la medida) son inherentes. 'Tuvaṃ' (tú), 'ahaṃ' (yo), 'kati' (cuántos), 'pañca' (cinco) son indistintos. Así debe conocerse el género. Dvādasa (doce).

๓,๙๘. พา จตฺตาลีสา โท

3,98. Sustitución por 'bā' ante 'cattālīsā' y 'do' (dasa).

ทฺวิสฺส พา วา โหติ จตฺตาลีสา โท นาญฺญตฺเถ. ราเท เส พารส.

Para 'dvi', ocurre opcionalmente la sustitución por 'bā' antes de 'cattālīsā' y 'dasa', no en otros significados. Con la sustitución de 'ra' en 'dasa', resulta 'bārasa' (doce).

๓,๙๕. ติสฺเส

3,95. Sobre 'ti' (tissa).

สํขฺยาย+มุตฺตรปเท ติสฺส เอ โหต+สตาโท นา+ญฺญตฺเถ.

En un compuesto donde el segundo miembro es un numeral, 'ti' (tissa) se convierte en 'e' antes de un numeral posterior, excepto antes de 'sata' y otros, y no en otros significados.

๓,๑๐๔. ฉตีหิ โฬ จ

3,104. Después de 'cha' y 'ti', también ocurre la sustitución por 'ḷo'.

ฉตีหิ ปรสฺส ทสสฺส โฬ โหติ โร จ. เตฬส เตรส.

Después de 'cha' y 'ti', la 'da' de 'dasa' se convierte en 'ḷa' y 'ra'. Ejemplos: teḷasa, terasa (trece).

๓,๑๐๐. จตุสฺส จุโจ ทเส

3,100. Para 'catu', las formas 'cu' y 'co' ante 'dasa'.

จตุสฺส จุ+โจ โหนฺติ วา ทเส ปเร. ทฺวิตฺเต จุทฺทส โจทฺทส จตุทฺทส.

Para 'catu', ocurren opcionalmente las formas 'cu' y 'co' cuando 'dasa' sigue. Con la duplicación de la consonante: cuddasa, coddasa, catuddasa (catorce).

๓,๙๙. วีสติทเสสุ ปญฺจสฺส ปณฺณ+ปนฺนา

3,99. Para 'pañca', las formas 'paṇṇa' y 'pannā' ante 'vīsati' y 'dasa'.

วีสติ [Pg.94] เสสุ ปเรสุ ปญฺจสฺส ปณฺณ+ปนฺนา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ปนฺนรส ปญฺจทส.

Ante 'vīsati' y los demás ('dasa'), 'pañca' se convierte en 'paṇṇa' y 'panna' respectivamente según el orden. Ejemplos: pannarasa, pañcadasa (quince).

๓,๑๐๑. ฉสฺส โส

3,101. Para 'cha', la sustitución por 'so'.

ฉสฺส โส-อิจฺจ+ย+มาเทโส โหติ เส ปเร. โสฬส โสรส. สตฺตรส สตฺตทส. ‘‘เอกฏฺฐาน+มา’’ติ อา, อฏฺฐารส อฏฺฐาทส.

Para 'cha', ocurre la sustitución por 'so' cuando 'dasa' (cambiado a 'sa') sigue. Ejemplos: soḷasa, sorasa (dieciséis). Sattarasa, sattadasa (diecisiete). Según la regla 'Ekaṭṭhānaṃ ā', se usa 'ā' en aṭṭhārasa, aṭṭhādasa (dieciocho).

อูนา จ สา วีสติ จาติ ‘‘วิเสสน+เมกตฺเถเน’’ติ วิเสสนสมาเส ‘‘อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิ+ตฺถี ปุเม+เวกตฺเถ’’ติ ปุมตฺเต จ กเต เอเกน อูนา วีสตีติ ตติยาสมาเส เอกูนวีสติ.

Al analizar 'veinte menos uno' (ūnā ca sā vīsati ca) como un compuesto 'visesana-samāsa', y tras aplicar el género masculino en el mismo sentido, se obtiene 'ekūnavīsati' (diecinueve) como un compuesto tatpuruṣa instrumental que significa 'veinte menos uno'.

วีสติอาทโย อานวุติยา อิตฺถิลิงฺเค+กวจนา. โภ เอกูนวีสติ. เอกูนวีสตึ. เอกูนวีสตฺยา เอกูนวีสติยา. เอกูนวีสตฺยํ เอกูนวีสติยํ เอกูนวีสตฺยา เอกูนวีสติยา. มติสมํ.

Los numerales desde 'vīsati' (veinte) hasta 'navuti' (noventa) son femeninos y se usan en singular. Vocativo: bho ekūnavīsati. Acusativo: ekūnavīsatiṃ. Instrumental/Dativo/Ablativo/Genitivo: ekūnavīsatyā, ekūnavīsatiyā. Locativo: ekūnavīsatyaṃ, ekūnavīsatiyaṃ, ekūnavīsatyā, ekūnavīsatiyā. Se declinan igual que 'mati'.

เอวํ วีสติ, เอกวีสติ, ทฺวาวีสติ พาวีสติ, เตวีสติ จตุวีสติปฺปภุตโย. ปณฺณอาเทเส ปณฺณวีสติ ปญฺจวีสติ. เอวํ ฉพฺพีสติ, สตฺตวีสติ, อฏฺฐวีสติ.

De igual manera: vīsati (20), ekavīsati (21), dvāvīsati o bāvīsati (22), tevīsati (23), catuvīsati (24), etc. Con la sustitución 'paṇṇa': paṇṇavīsati o pañcavīsati (25). Del mismo modo: chabbīsati (26), sattavīsati (27), aṭṭhavīsati (28).

เอเกน อูนา ตึสติ ตึสา วาติ เอกูนตึสติ เอกูนตึสา วา. กรเณ เอกูนตึสาย. เอกูนตึสาย, เอกูนตึสาย, เอกูนตึสาย, เอกูนตึสายํ. เอวํ ตึสติณึสาวภุตโย[Pg.95]. ตึสาสทฺทสฺส ปน สิโลเป ‘‘ทีฆสฺโส’’ติ โยควิภาคา รสฺโส, ตึส. นิคฺคหีตาคโม, ตึสํ. โภตึเส+จฺจาทิ ปุเมว.

Treinta menos uno es ekūnatiṃsati o ekūnatiṃsā (29). En instrumental: ekūnatiṃsāya. (Otros casos): ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāyaṃ. Del mismo modo tiṃsati, tiṃsā, etc. Para la palabra 'tiṃsā', tras la elisión de 'si', por la división de la regla 'dīghasso' ocurre el acortamiento: 'tiṃsa'. Con el aumento de niggahīta: 'tiṃsaṃ'. El vocativo 'bho tiṃse', etc., es masculino.

จตฺตาลีสาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ เอวเมว. ทฺวิตฺเต เอกตฺตึสติ เอกตฺตึสา. รสฺสทฺวิตฺเต ทฺวตฺตึสติ ทฺวตฺตึส. เอวํ เตตฺตึสติ เตตฺตึสาทโย ยาว เอกูนจตฺตาลีสติ เอกูนจตฺตาลีสา. จตฺตาลีสาย สิมฺหิ จตฺตารีสา จตฺตาลีสา จตฺตาลีสํ, โภ จตฺตาลีเส+จฺจาทิ โหติ. เอวํ เอกจตฺตารีสา.

En 'cattālīsā' (cuarenta), etc., ocurre de la misma manera según sea posible. Con duplicación: ekattiṃsati, ekattiṃsā (31). Con acortamiento y duplicación: dvattiṃsati, dvattiṃsa (32). Del mismo modo tettiṃsati, tettiṃsā, etc., hasta ekūnacattālīsati, ekūnacattālīsā (39). Para 'cattālīsā' con la desinencia 'si': cattārīsā, cattālīsā, cattālīsaṃ. El vocativo es 'bho cattālīse', etc. Del mismo modo: ekacattārīsā (41).

๓,๙๗. ทฺวีสฺสา จ

3,97. Y para 'dvi'.

อสตาโท นาญฺญตฺเถ จตฺตาลีสาโท ทฺวิสฺส เอ วา โหติ อา จ. ทฺเวจตฺตาลีสา ทฺเวจตฺตาลีส ทฺเวจตฺตาลีสํ, เอวํ ทฺวาจตฺตาลีส-อิจฺจาทิ. ทฺเวจตฺตารีสา ทฺเวจตฺตารีส ทฺเวจตฺตารีสํ, เอวํ ทฺวาจตฺตารีสา ทฺวาจตฺตารีส อิจฺจาทิ. จตฺตาลีสติ เอกจตฺตาลีสติ ทฺเวจตฺตาลีสติ ทฺวาจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ เอกูนวีสติสมํ.

Excepto antes de 'sata' y otros, y no en otros significados, ante 'cattālīsā', etc., 'dvi' se convierte opcionalmente en 'e' o 'ā'. Ejemplos: dvecattālīsā, dvecattālīsa, dvecattālīsaṃ; del mismo modo dvācattālīsa, etc. Dvecattārīsā, dvecattārīsa, dvecattārīsaṃ; del mismo modo dvācattārīsā, dvācattārīsa, etc. Cattālīsati, ekacattālīsati, dvecattālīsati, dvācattālīsati, etc., se declinan igual que 'ekūnavīsati'.

๓,๙๘. จตฺตาลีสาโท วา

3,98. Opcionalmente antes de 'cattālīsā', etc.

อสตาโท นาญฺญตฺเถ จตฺตาลีสาโท ติสฺเส โหติ วา. เตจตฺตาลีสา เตจตฺตาลีส เตจตฺตาลีสํ. โภ เตจตฺตาลีเส อิจฺจาทิ โหติ. เอวํ ติจตฺตาลีสา เตจตฺตารีสา ติจตฺตารีสา อิจฺจาทิ, เตจตฺตาลีสติ ติจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ ปุพฺเพว.

A partir de 'asata' [ochenta], no en otros sentidos, en el caso de 'tissa' [treinta] se convierte opcionalmente en 'cattālīsā' [cuarenta]. Se encuentran formas como 'tecattālīsā', 'tecattālīsa', 'tecattālīsaṃ'. En el vocativo se convierte en 'tecattālīse', etc. Del mismo modo, 'ticattālīsā', 'tecattārīsā', 'ticattārīsā', etc.; y para 'tecattālīsati', 'ticattālīsīsati', etc., es como se mencionó anteriormente.

เอวํ จตุจตฺตาลีสา ปญฺจจตฺตาลีสา จตุจตฺตาลีสติ ปญฺจจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนปญฺญาสา.

Del mismo modo, 'catucattālīsā' (44), 'pañcacattālīsā' (45), 'catucattālīsati', 'pañcacattālīsati', etc., hasta 'ekūnapaññāsā' (49).

ปญฺญาสา [Pg.96] ปญฺญาส ปญฺญาสํ อิจฺจาทิ โหติ. เอวํ ทฺเวปญฺญาสา ทฺวาปญฺญาสา ทฺวิปญฺญาสา ทฺเวปณฺณาสา ทฺวาปณฺณาสา ทฺวิปณฺณาสา. เตปญฺญาสา ติปญฺญาสา ติปญฺญาสํ เตปณฺณาสา ติปณฺณาสา. จตุปณฺณาสา ปญฺจปณฺณาสา อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสฏฺฐิ.

'Paññāsā' (50) se presenta como 'paññāsa', 'paññāsaṃ', etc. Del mismo modo, 'dvepaññāsā', 'dvāpaññāsā', 'dvipaññāsā', 'dvepaṇṇāsā', 'dvāpaṇṇāsā', 'dvipaṇṇāsā' (52). 'Tepaññāsā', 'tipaññāsā', 'tipaññāsaṃ', 'tepaṇṇāsā', 'tipaṇṇāsā' (53). 'Catupaṇṇāsā' (54), 'pañcapaṇṇāsā' (55), etc., hasta 'ekūnasaṭṭhi' (59).

เอวํ สฏฺฐิ, เอกสฏฺฐิ, ทฺเวสฏฺฐิ ทฺวาสฏฺฐิ ทฺวิสฏฺฐิ, เตสฏฺฐิ ติสฏฺฐิ, จตุสฏฺฐิ ปญฺจสฏฺฐิ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสตฺตติ.

Del mismo modo, 'saṭṭhi' (60), 'ekasaṭṭhi' (61), 'dvesaṭṭhi', 'dvāsaṭṭhi', 'dvisaṭṭhi' (62), 'tesaṭṭhi', 'tisaṭṭhi' (63), 'catusaṭṭhi' (64), 'pañcasaṭṭhi' (65), etc., hasta 'ekūnasattati' (69).

สตฺตติ, เอกสตฺตติ, ทฺเวสตฺตติ ทฺวาสตฺตติ ทฺวิสตฺตติ, เตสตฺตติ ติสตฺตติ. ทฺเวสตฺตริ ทฺวาสตฺตริ ทฺวิสตฺตริ, จตุสตฺตติ, ปญฺจสตฺตติ, จตุสตฺตริ, ปญฺจสตฺตรีติ ยาว เอกูนาสีติ.

'Sattati' (70), 'ekasattati' (71), 'dvesattati', 'dvāsattati', 'dvisattati' (72), 'tesattati', 'tisattati' (73). 'Dvesattari', 'dvāsattari', 'dvisattari' (72), 'catusattati' (74), 'pañcasattati' (75), 'catusattari' (74), 'pañcasattarī' (75), hasta 'ekūnāsīti' (79).

อสีติ, เอกาสีติ, ทฺวาสีติ, ยาคเม ทฺวิยาสีติ, เตอสีติ ติยาสีติ, จตุราสีติ, ปญฺจาสีติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนนวุติ.

'Asīti' (80), 'ekāsīti' (81), 'dvāsīti' (82), con la inserción de 'y' es 'dviyāsīti', 'teasīti', 'tiyāsīti' (83), 'caturāsīti' (84), 'pañcāsīti' (85), etc., hasta 'ekūnanavuti' (89).

นวุติ, เอกนวุติ, ทฺเวนวุติ ทฺวานวุติ ทฺวินวุติ, เตนวุติ ตินวุติ, จตุนวุติ, ปญฺจนวุติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสตํ, เอตํ นปุํสกลิงฺค+เมกวจนนฺตํ.

'Navuti' (90), 'ekanavuti' (91), 'dvenavuti', 'dvānavuti', 'dvinavuti' (92), 'tenavuti', 'tinavuti' (93), 'catunavuti' (94), 'pañcanavuti' (95), etc., hasta 'ekūnasataṃ' (99); esto [sataṃ] es de género neutro y termina en singular.

สตํ, โภ สต สตา, สตํ, สตํ. สเตน, กรเณ สเตน. สตสฺส, สตา สตมฺหา สตสฺมา, สตสฺส, สเต สตมฺหิ สตสฺมึ. เอวํ เอกสตโต ปภุติ ยาว สหสฺสํ.

'Sataṃ' (100): en vocativo 'sata', 'satā'; acusativo 'sataṃ'; instrumental 'satena'; dativo y genitivo 'satassa'; ablativo 'satā', 'satamhā', 'satasmā'; locativo 'sate', 'satamhi', 'satasmiṃ'. De la misma manera se declinan desde 'ekasata' (101) hasta 'sahassa' (1000).

โกฏิ ปโกฏิ โกฏิปฺปโกฏิ อกฺโขภิณิโย อิตฺถิลิงฺเค+กวจนนฺตา. วคฺคเภเท ตุ สพฺพาสมฺปิ สํขฺยานํ พหุวจโนปิ โหเตว ‘‘ทฺเววีสติโย ชินทนฺตา’’ ‘‘ติสฺโส วีสติโย ทินฆฏิกา’’ อิจฺจาทิ.

'Koṭi', 'pakoṭi', 'koṭippakoṭi' y 'akkhobhiṇī' son de género femenino y terminan en singular. Sin embargo, en la división por grupos, todos estos números pueden estar también en plural, como en 'dvevīsatiyo jinadantā' (veintidós dientes del Jina), 'tisso vīsatiyo dinaghaṭikā' (tres veintenas de unidades de tiempo diarias), etc.

ทสทสกํ สตํ นาม, ทสสตํ สหสฺสํ นาม, ทสสหสฺสํ นหุตํ, ทสนหุตํ ลกฺขํ, สตสหสฺสนฺติปิ วุจฺจติ.

Diez dieces se llaman 'sata' (cien); diez cientos se llaman 'sahassa' (mil); diez miles es 'nahuta' (diez mil); diez nahutas es 'lakkha' (cien mil), que también se llama 'satasahassa'.

ลกฺขสตํ [Pg.97] โกฏิ, โกฏิลกฺขสตํ ปโกฏิ, ปโกฏิลกฺขสตํ โกฏิปฺปโกฏิ, เอวํ นหุตํ, นินฺนหุตํ, อกฺโขภิณี, พินฺทุ, อพฺพุทํ, นิรพฺพุทํ, อหหํ, อพพํ, อฏฏํ, โสคณฺฑิกํ, อุปฺปลํ, กุมุทํ, ปุณฺฑรีกํ, ปทุมํ, กถานํ, มหากถานํ, อสงฺขฺเยยฺยนฺติ ยถากฺกมํ สตลกฺขคุณํ เวทิตพฺพํ.

Cien lakkhas es una 'koṭi' (diez millones); cien lakkhas de koṭis es una 'pakoṭi'; cien lakkhas de pakoṭis es una 'koṭippakoṭi'. De la misma manera, se debe entender que 'nahuta', 'ninnahuta', 'akkhobhiṇī', 'bindu', 'abbudaṃ', 'nirabbudaṃ', 'ahahaṃ', 'ababaṃ', 'aṭaṭaṃ', 'sogaṇḍikaṃ', 'uppalaṃ', 'kumudaṃ', 'puṇḍarīkaṃ', 'padumaṃ', 'kathānaṃ', 'mahākathānaṃ' y 'asaṅkhyeyyaṃ' se multiplican sucesivamente por cien lakkhas (diez millones).

อิจฺเจวํ ฐานโต ฐานํ, สตลกฺขคุณํ มตํ;

โกฏิปฺปภุตีนํ วีส-สงฺขฺยานญฺจ ยถากฺกมนฺติ.

Así, de posición en posición, se considera multiplicado por cien lakkhas; comenzando desde la koṭi, estos son los veinte niveles numéricos en su orden respectivo.

อถา+สํขฺยา วุจฺจเต, อพฺยยนฺติ จ วุจฺจเต. ตํ ปาทิ จาทิ, อุปสคฺคนิปาตาติ จ ทุวิธํ.

Ahora se explican los 'asaṃkhyā' (incontables), que también se llaman 'avyaya' (indeclinables). Estos son de dos tipos: los que comienzan con 'pa' (prefijos) y los que comienzan con 'ca' (partículas), conocidos como 'upasagga' y 'nipāta'.

ป ปรา อป สํ อนุ อว โอ นิ ทุ วิ อธิ อปิ อติ สุ อุ อภิ ปติ ปริ อุป อา อิเม วีสติ ปาทโย. ปาทโย หิ โชตกา, น วาจกา.

'Pa', 'parā', 'apa', 'saṃ', 'anu', 'ava', 'o', 'ni', 'du', 'vi', 'adhi', 'api', 'ati', 'su', 'u', 'abhi', 'pati', 'pari', 'upa', 'ā': estos son los veinte prefijos (pādayo). Pues los prefijos son indicadores (jotakā), no denotadores independientes (vācakā).

ตตฺถ ป-สทฺโท ปการา+ทิกมฺม, ปธาน+นฺโตภาว, วิโยค, ตปฺปร, ภุสตฺถ, สมฺภว, ติตฺติ, อนาวิล, ปตฺถนาทีสุ. ยถา ปกาเร-ปญฺญา. อาทิกมฺเม-วิปฺปกตํ, ปธาเน-ปณีตํ, อนฺโตภาเว-ปกฺขิตฺตํ, ขิตฺตนฺติ เปรณํ, ปกฺขิตฺตนฺติ อนฺโตกรณํ, ธาตฺวตฺถสฺส พาธิตตฺตา. วุตฺถญฺหิ –

Allí, el sonido 'pa' se usa en los sentidos de variedad (pakāra), comienzo de una acción (ādikamma), preeminencia (padhāna), inclusión (antobhāva), separación (viyoga), devoción (tappara), intensidad (bhusattha), origen (sambhava), satisfacción (titti), claridad (anāvila), aspiración (patthana), etc. Como en variedad: 'paññā' (sabiduría). En el comienzo de una acción: 'vippakataṃ' (lo que está empezado pero no terminado). En preeminencia: 'paṇītaṃ' (excelente). En inclusión: 'pakkhitta' (arrojado dentro); 'khitta' significa lanzar, 'pakkhitta' significa poner dentro, debido a que el significado de la raíz es modificado. Pues se ha dicho:

ธาตฺวตฺถํ พาธเต โกจิ, โกจิ ตํ อนุวตฺตเต;

ตเมว+ญฺโญ วิเสเสติ, อุปสคฺคคตี ติธาติ.

El prefijo a veces obstruye el significado de la raíz, a veces lo sigue, y en otros casos el mismo prefijo califica el significado; la función de los prefijos es triple.

เอตฺถ จ ‘‘อนุรุทฺธกา เม สงฺคามยุทฺเธ’’ติ จ อิเม อุปสคฺคา ธาตฺวตฺถํ วิเสเสนฺติ นาม. วิโยเค-ปวาสี, ตปฺปเร-ปาจริโย, ภุสตฺเถ-ปวุทฺธกาโย, สมฺภเว-หิมวนฺตา คงฺคา ปภวติ[Pg.98], ติตฺติยํ-ปหูต+มนฺนํ, อนาวิเล-ปสนฺน+มุทกํ, ปตฺถเน-ปณิหิตํ.

Y en este contexto, en 'anuruddhakā me saṅgāmayuddhe', estos prefijos ciertamente califican el significado de la raíz. En separación: 'pavāsī' (el que vive fuera). En devoción: 'pācariyo' (maestro devoto). En intensidad: 'pavuddhakāyo' (de cuerpo muy crecido). En origen: 'himavantā gaṅgā pabhavati' (el Ganges nace en el Himalaya). En satisfacción: 'pahūtamannaṃ' (abundante comida). En claridad: 'pasannamudaka' (agua clara). En aspiración: 'paṇihita' (determinado).

ปราอิติ ปริหานิ, ปราชย, คติ, วิกฺกมา+มสนาทีสุ. ยถา ปริหานิยํ-ปราภโว. ปราชเย-ปราชิโต, คติยํ-ปรายนํ, วิกฺกเม-ปรกฺกมติ, อามสเน-องฺคสฺส ปรามสนํ.

'Parā' se usa en sentidos de disminución (parihāni), derrota (parājaya), movimiento (gati), esfuerzo (vikkama), contacto (āmasana), etc. Como en disminución: 'parābhavo' (decadencia). En derrota: 'parājito' (derrotado). En movimiento: 'parāyana' (refugio/meta). En esfuerzo: 'parakkamati' (esforzarse). En contacto: 'aṅgassa parāmasanaṃ' (tocar un miembro).

อปอิติ อปคต, ครห, วชฺชน, ปูชา, ปทุสฺสนาทีสุ. ยถา อปคเต-อปมาโน อเปโต, ครเห-อปคพฺโภ, วชฺชเน-อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปูชายํ-วุทฺธาปจายี, ปทุสฺสเน-อปรชฺฌนฺติ.

'Apa' se usa en sentidos de alejamiento (apagata), censura (garaha), exclusión (vajjana), honra (pūjā), ofensa (padussana), etc. Como en alejamiento: 'apamāno' (sin medida), 'apeto' (alejado). En censura: 'apagabbho' (desvergonzado). En exclusión: 'apasālāya āyanti vāṇijā' (los mercaderes vienen fuera del salón). En honra: 'vuddhāpacāyī' (quien honra a los mayores). En ofensa: 'aparajjhanti' (cometen una falta).

สํอิติ สโมธาน, สมฺมาสม, สมนฺตภาว, สํคต, สํเขป, ภุสตฺถ, สห+ปฺปตฺถ, ปภวา+ภิมุขภาว, วิธาน, ปุนปฺปุน, กรณ, สมิทฺธาทีสุ. ยถา สโมธาเน-สนฺธิ, สมฺมาสเม-สมาธิ, สมฺปยุตฺโต, สมนฺตภาเว-สํกิณฺณํ, สมุลฺลปนา, สํคเต-สงฺคโม, สํเขเป-สมาโส, ภุสตฺเถ-สารตฺโถ, สหตฺเถ-สํวาโส, อปฺปตฺเถ-สมคฺโฆ, ปภเว-สมฺภโว, อภิมุขภาเว-สมฺมุขํ. สํคเต-สํคณฺหาติ, วิธาเน-สํวุตํ, ปุนปฺปุนกรเณ-สนฺธาวติ, สมิทฺธิยํ-สมฺปนฺโน.

'Saṃ' se usa en sentidos de unión (samodhāna), corrección (sammā), totalidad (samantabhāva), encuentro (saṃgata), brevedad (saṃkhepa), intensidad (bhusattha), compañía (sahattha), origen (pabhava), dirección hacia (abhimukhabhāva), disposición (vidhāna), repetición (punappunakarana), prosperidad (samiddhi), etc. Como en unión: 'sandhi' (unión). En corrección: 'samādhi' (concentración), 'sampayutto' (asociado). En totalidad: 'saṃkiṇṇa' (mezclado), 'samullapanā' (conversación). En encuentro: 'saṅgamo' (reunión). En brevedad: 'samāso' (compuesto). En intensidad: 'sārattho' (sentido esencial). En compañía: 'saṃvāso' (convivencia). En poco valor: 'samaggho' (barato). En origen: 'sambhavo' (nacimiento). En dirección hacia: 'sammukhaṃ' (frente a frente). En encuentro: 'saṃgaṇhāti' (recopilar). En disposición: 'saṃvuta' (restringido). En repetición: 'sandhāvati' (correr repetidamente). En prosperidad: 'sampanno' (dotado de).

อนุอิติ อนุคตา+นุปจฺฉินฺน, ปจฺฉาตฺถ, ภุสตฺถ, สาทิสฺส, หีน, ตติยตฺถ, ลกฺขณิ+ตฺถมฺภูตกฺขาน, ภาค, วิจฺฉาทีสุ. อนุคเต-อนฺเวติ, อนุปจฺฉินฺเน-อนุสโย, ปจฺฉาตฺเถ-อนุรถํ, ภุสตฺเถ-อนุรตฺโต, สาทิสฺเส-อนุรูปํ, หีเน-อนุสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต, ตติยตฺเถ-นทิ+มนฺววสิตา เสนา, ลกฺขเณรุกฺข+มนุวิชฺโชตเต วิชฺชุ, อิตฺถมฺภูตขฺยาเน-สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มนุ[Pg.99], ภาเค-ย+เทตฺถ มํ อนุ สิยา, ตํ ทียตุ, วิจฺฉายํ-รุกฺขํ รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต จนฺโท.

'Anu' se usa en sentidos de seguimiento (anugata), continuidad (anupacchinna), posterioridad (pacchāttha), intensidad (bhusattha), semejanza (sādissa), inferioridad (hīna), sentido de la tercera declinación (tatiyattha), señal (lakkhaṇa), estado de una cualidad (itthambhūtakkhāna), parte (bhāga), distribución (vicchā), etc. En seguimiento: 'anveti' (seguir). En continuidad: 'anusayo' (tendencia latente). En posterioridad: 'anurathaṃ' (detrás del carro). En intensidad: 'anuratto' (muy apegado). En semejanza: 'anurūpaṃ' (adecuado). En inferioridad: 'anusāriputtaṃ paññavanto' (aquellos con sabiduría inferior a Sāriputta). En sentido de la tercera declinación: 'nadiṃ anvavasitā senā' (el ejército situado a lo largo del río). En señal: 'rukkhaṃ anuvijjotate vijju' (el rayo brilla hacia el árbol). En estado de una cualidad: 'sādhu devadatto mātaraṃ anu' (Devadatta es bueno con su madre). En parte: 'yaṃ ettha maṃ anu siyā, taṃ dīyatu' (que se me dé la parte que me corresponda). En distribución: 'rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando' (la luna brilla árbol tras árbol).

อวอิติ อโธภาค, วิโยค, ปริภว, ชานน, นิจฺฉย, เทส, เถยฺยาทีสุ. อโธภาเค-อวกฺขิตฺตจกฺขุ, วิโยเค-อวโกกิลํ วนํ, ปริภเว-อวชานนํ, อวมญฺญติ, ชานเน-อวคจฺฉติ., นิจฺฉเย-อวธารณํ, เทเส-อวกาโส, เถยฺเย-อวหาโร.

'Ava' se usa en sentidos de dirección hacia abajo (adhobhāga), separación (viyoga), desprecio (paribhava), conocimiento (jānana), certeza (nicchaya), lugar (desa), robo (theyya), etc. En dirección hacia abajo: 'avakkhittacakkhu' (con la mirada baja). En separación: 'avakokilaṃ vanaṃ' (el bosque sin el canto del cuco). En desprecio: 'avajānanaṃ' (menosprecio), 'avamaññati' (despreciar). En conocimiento: 'avagacchati' (comprender). En certeza: 'avadhāraṇaṃ' (afirmación). En lugar: 'avakāso' (espacio). En robo: 'avahāro' (hurto).

โออิติ โอโรหรณ, นีหรณ, สุทฺธิอาทีสุ ทิสฺสติ. โอโรหเณ-ปาสาทา โอโรหติ, นีหรเณ-โอมุกฺกุปาหโน, สุทฺธิยํ-โอทาตํ.

'O' se ve en sentidos como descender (oroharaṇa), quitar (nīharaṇa), pureza (suddhi), etc. En descender: 'pāsādā orohati' (desciende del palacio). En quitar: 'omukkupāhano' (habiéndose quitado las sandalias). En pureza: 'odāta' (blanco/puro).

นิอิติ, นิสฺเสส, นิคฺคต, นีหรณ,+นฺโตปเวสนา+ภาว, นิเสธน, นิกฺขนฺต, ปาตุภาวา+วธารณ, วิภชน, อุปมุ+ปธารณา+วสาน, เฉก, นีหรณา+วรณาทีสุ. นิสฺเสเส-นิรุตฺติ, นิคฺคเต-นิกฺกิเลโส, นิยฺยาติ, นีหรเณ-นิทฺธารณํ, อนฺโตปเวสเน-นิขาโต, อภาเว-นิมฺมกฺขิกํ, นิเสเธ-นิวาเรติ, นิกฺขนฺเต-นิพฺพานํ, ปาตุภาเว-นิมฺมิตํ, อวธารเณ-นิจฺฉโย, วิภชเน-นิทฺเทโส. อุปมายํ-นิทสฺสนํ, อุปธารเณ-นิสามนํ, อวสาเน-นิฏฺฐิตํ, เฉเก-นิปุโณ, นีหรเณ-นีหรติ, อิสฺส ทีโฆ. อาวรเณ-นีวรณํ.

El prefijo Ni (o Nī) se emplea en los sentidos de completitud, salida, remoción, entrada, inexistencia, prohibición, partida, manifestación, determinación, división, comparación, consideración, fin, habilidad, remoción, obstrucción, etc. En completitud: nirutti (explicación); en salida: nikkileso (libre de impurezas), niyyāti (sale); en remoción: niddhāraṇaṃ (extracción); en entrada: nikhāto (enterrado); en inexistencia: nimmakkhikaṃ (libre de moscas); en prohibición: nivāreti (previene); en partida: nibbānaṃ; en manifestación: nimmitaṃ (creado); en determinación: nicchayo (certeza); en división: niddeso (exposición). En comparación: nidassanaṃ (ejemplo); en consideración: nisāmanaṃ (atención); en fin: niṭṭhitaṃ (concluido); en habilidad: nipuṇo (experto); en remoción: nīharati (extrae), donde la 'i' se alarga. En obstrucción: nīvaraṇaṃ (obstáculo).

ทุอิติ อโสภณา+ภาว, กุจฺฉิตา+สมิทฺธิ, กิจฺฉ, วิรูปตาทีสุ. อโสภเณ-ทุคฺคนฺโธ, อภาเว-ทุพฺภิกฺขํ, กุจฺฉิเต – ทุกฺกฏํ[Pg.100]. อสมิทฺธิยํ-ทุสฺสสฺสํ, กิจฺเฉ-ทุกฺกรํ, วิรูปตายํ-ทุพฺพณฺโณ ทุมฺมุโข.

El prefijo Du se emplea en los sentidos de desagradable, inexistencia, despreciable, falta de éxito, dificultad, deformidad, etc. En desagradable: duggandho (mal olor); en inexistencia: dubbhikkhaṃ (hambruna); en despreciable: dukkaṭaṃ (mal hecho). En falta de éxito: dussassaṃ (mala cosecha); en dificultad: dukkaraṃ (difícil de hacer); en deformidad: dubbaṇṇo (de mala apariencia) y dummukho (de rostro deforme).

วิอิติ วิเสส, วิวิธ, วิรุทฺธ, วิคต, วิโยค, วิรูปตาทีสุ. วิเสเส-วิมุตฺติ, วิสิฏฺโฐ, วิวิเธ-วิมติ, วิรุทฺเธ-วิวาโท, วิคเต-วิมลํ, วิโยเค-วิปฺปยุตฺโต, วิรูปตายํ-วิรูโป.

El prefijo Vi se emplea en los sentidos de distinción, variedad, oposición, ausencia, separación, deformidad, etc. En distinción: vimutti (liberación) y visiṭṭho (distinguido); en variedad: vimati (duda o diversidad de pensamiento); en oposición: vivādo (disputa); en ausencia: vimalaṃ (sin mancha); en separación: vippayutto (desvinculado); en deformidad: virūpo (deforme).

อธิอิติ อธิกิ+สฺสรู+ปริภาวา+ธิภวน+ชฺฌายา+ธิฏฺฐาน, นิจฺฉย, ปาปุณนาทีสุ. อธิเก-อธิสีลํ, อิสฺสเร-อธิปติ, อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อุปริภาเว-อธิโรหติ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, อธิภวเน-อธิภวติ, อชฺฌายเน-พฺยากรณ+มธีเต, อธิฏฺฐาเน-ภูมิกมฺปาทึ อธิฏฺฐาติ, นิจฺฉเย-อธิโมกฺโข, ปาปุณเน-โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ.

El prefijo Adhi se emplea en los sentidos de exceso, soberanía, superioridad, superación, estudio, resolución, certeza, logro, etc. En exceso: adhisīlaṃ (moralidad superior); en soberanía: adhipati (señor), como en 'los Pañcālas bajo Brahmadatta' (adhi brahmadatte pañcālā); en superioridad: adhirohati (asciende), 'yacerá sobre la tierra' (pathaviṃ adhisessati); en superación: adhibhavati (vence); en estudio: 'estudia la gramática' (byākaraṇamadhīte); en resolución: 'resuelve causar un terremoto, etc.' (bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti); en certeza: adhimokkho (decisión); en logro: 'alcanza una masa de riqueza' (bhogakkhandhaṃ adhigacchati).

อปิอิติ สมฺภาวนา+เปกฺขา, สมุจฺจย, ครห, ปญฺหาทีสุ. สมฺภาวนายํ-อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ, เมรุมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺเฉยฺย, อเปกฺขายํ-อยมฺปิ ธมฺโม อนิยโต, สมุจฺจเย-อิติปิ อรหํ, อนฺตมฺปิ อนฺตคุณมฺปิ อาทาย, ครเห-อปิ อมฺหากํ ปณฺฑิตก, ปญฺเห-อปิ ภนฺเต ภิกฺขํ ลภิตฺถ.

El prefijo Api se emplea en los sentidos de apreciación, expectativa, conjunción, reproche, pregunta, etc. En apreciación: 'incluso en los placeres celestiales' (api dibbesu kāmesu), 'podría ir incluso atravesando el monte Meru' (merumpi vinivijjhitvā); en expectativa: 'esta doctrina también es indeterminada' (ayampi dhammo aniyato); en conjunción: 'así también es el Arahant' (itipi arahaṃ), 'tomando tanto el intestino como el mesenterio' (antampi antaguṇampi); en reproche: '¡oh, nuestro sabiecillo!' (api amhākaṃ paṇḍitaka); en pregunta: 'venerable, ¿obtuvo limosna?' (api bhante bhikkhaṃ labhittha).

อติอิติ อติกฺกมนา+ติกฺกนฺตา+ติสย, ภุสตฺถาทีสุ. อติกฺกเม-อติโรจติ อมฺเหหิ, อตีโต, อติกฺกนฺเต-อจฺจนฺตํ, อติสเย-อติกุสโล, ภุสตฺเถ-อติโกโธ, อติวุทฺธิ.

El prefijo Ati se emplea en los sentidos de transgresión, pasado, excelencia, intensidad, etc. En transgresión: 'brilla más que nosotros' (atirocati amhehi) y el pasado (atīto); en transgresión de un límite: accantaṃ (extremo); en excelencia: atikusalo (muy experto); en intensidad: atikodho (ira excesiva) y ativuddhi (gran crecimiento).

สุอิติ โสภณ, สุฏฺฐุ, สมฺมา, สมิทฺธิ, สุขตฺถาทีสุ. โสภเณ-สุคนฺโธ, สุฏฺฐุ+สมฺมาทตฺเถสุ-สุฏฺฐุ คโต สุคโต, สมฺมา [Pg.101] คโตติปิ สุคโต, สมิทฺธิยํ-สุภิกฺขํ, สุขตฺเถ-สุกโร.

El prefijo Su se emplea en los sentidos de belleza, bondad, rectitud, éxito, felicidad, etc. En belleza: sugandho (buen aroma); en bondad y rectitud: sugato (aquel que ha ido bien o correctamente); en éxito: subhikkhaṃ (abundancia de comida); en felicidad: sukaro (fácil de hacer).

อุอิติ อุคฺคตุ+ทฺธกมฺม, ปธาน, วิโยค, สมฺภว, อตฺตลาภ, สตฺติ, สรูปกถนาทีสุ. อุคฺคเต-อุคฺคจฺฉติ, อุทฺธกมฺเม-อาสนา อุฏฺฐิโต, อุกฺเขโป, ปธาเน-อุตฺตโม, โลกุตฺตโร, วิโยเค-อุพฺภาสิโต, สมฺภเว-อุพฺภุโต, อตฺตลาเภ-อุปฺปนฺนํ ญาณํ, สตฺติยํ-อุสฺสหติ คนฺตุํ, สรูปกถเน-อุทฺทิสติ สุตฺตํ.

El prefijo U se emplea en los sentidos de elevación, acción hacia arriba, preeminencia, separación, origen, beneficio propio, capacidad, declaración formal, etc. En elevación: uggacchati (se eleva); en acción hacia arriba: 'levantado del asiento' (āsanā uṭṭhito) y ukkhepo (lanzamiento hacia arriba); en preeminencia: uttamo (supremo) y lokuttaro (supramundano); en separación: ubbhāsito (iluminado); en origen: ubbhuto (nacido); en beneficio propio: 'conocimiento surgido' (uppannaṃ ñāṇaṃ); en capacidad: 'se esfuerza por ir' (ussahati gantuṃ); en declaración formal: 'recita un sutta' (uddisati suttaṃ).

อภิอิติ อภิมุขภาว, วิสิฏฺฐา+ธิกุ+ทฺธกมฺม, กุล, สารุปฺป, วนฺทน, ลกฺขณิ+ตฺถมฺภูตกฺขาน, วิจฺฉาทีสุ. อภิมุขภาเว-อภิมุโข, อภิกฺกมติ, วิสิฏฺเฐ-อภิธมฺโม, อธิเก-อภิวสติ, อุทฺธกมฺเม-อภิรุหติ. กุเล-อภิชาโต, สารุปฺเป-อภิรูโป, วนฺทเน-อภิวาเทติ, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ.

El prefijo Abhi se emplea en los sentidos de dirección hacia, distinción, exceso, acción hacia arriba, linaje, idoneidad, saludo, característica, manifestación, etc. En dirección hacia: abhimukho (frente a) y abhikkamati (avanza); en distinción: abhidhammo; en exceso: abhivasati (reside en); en acción hacia arriba: abhiruhati (asciende). En linaje: abhijāto (bien nacido); en idoneidad: abhirūpo (hermoso); en saludo: abhivādeti (venera); en característica, etc., es similar a lo anterior.

ปติอิติ ปฏิคต, ปฏิโลม, ปฏินิธิ, ปฏิทาน, นิเสธ, นิวตฺตน, สาทิสฺส, ปฏิกรณา+ทาน, ปฏิโพธ, ปฏิจฺจ, ลกฺขณิตฺถมฺภูตกฺขาน, ภาค, วิจฺฉาทีสุ. ปฏิคเต-ปจฺจกฺขํ, ปฏิโลเม-ปฏิโสตํ, ปฏินิธิมฺหิ-อาจริยโต ปติ สิสฺโส, ปฏิทาเน-เตลตฺถิกสฺส ฆตํ ปฏิททาติ, นิเสเธ-ปฏิเสเธติ, นิวตฺตเน-ปฏิกฺกมติ, สาทิสฺเส-ปฏิรูปกํ, ปฏิกรเณ-ปฏิกาโร, อาทาเน-ปฏิคฺคณฺหาติ, ปฏิโพเธ-ปฏิเวโธ, ปฏิจฺเจ-ปจฺจโย, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ.

El prefijo Pati se emplea en los sentidos de retorno, oposición, sustitución, retribución, prohibición, retroceso, similitud, remedio, recepción, comprensión, dependencia, característica, manifestación, porción, variedad, etc. En retorno: paccakkhaṃ (ante los ojos); en oposición: paṭisotaṃ (contra la corriente); en sustitución: 'el discípulo en lugar del maestro' (ācariyato pati sisso); en retribución: 'da mantequilla clarificada a cambio de aceite' (telatthikassa ghataṃ paṭidadāti); en prohibición: paṭisedheti (prohíbe); en retroceso: paṭikkamati (retrocede); en similitud: paṭirūpakaṃ (parecido); en remedio: paṭikāro; en recepción: paṭiggaṇhāti; en comprensión: paṭivedho (penetración); en dependencia: paccayo (condición); en característica, etc., es similar a lo anterior.

ปริอิติ สมนฺตโตภาว, ปริจฺเฉท, วชฺชนา+ลิงฺคน, นิวสน, ปูชา, โภชนา+วชานน, โทสกฺขาน, ลกฺขณาทีสุ. สมนฺถ- โตภาเว-ปริวุโต[Pg.102], ปริจฺเฉเท-ปริญฺเญยฺยํ, วชฺชเน-ปริหรติ, อาลิงฺคเน-ปริสฺสชติ, นิวสเน-โย วตฺถํ ปริทเหสฺสติ, ปูชายํ-ปริจริยา, โภชเน-ภิกฺขุํ ปริวิสติ, อวชานเน-ปริภวติ. โทสกฺขาเน-ปริภาสติ, ลกฺขณาทีสุ-รุกฺขํ ปริ วิชฺโชตเต วิชฺชุ อิจฺจาทิ.

El prefijo Pari se emplea en los sentidos de totalidad, delimitación, evitación, abrazo, vestimenta, honra, comida, desprecio, acusación de faltas, característica, etc. En totalidad: parivuto (rodeado); en delimitación: pariññeyyaṃ (lo que debe ser comprendido plenamente); en evitación: pariharati (evita); en abrazo: parissajati; en vestimenta: 'el que se pondrá el vestido' (yo vatthaṃ paridahessati); en honra: paricariyā (servicio); en comida: 'sirve al monje' (bhikkhuṃ parivisati); en desprecio: paribhavati. En acusación de faltas: paribhāsati (insulta); en característica, etc.: 'el relámpago brilla alrededor del árbol' (rukkhaṃ pari vijjotate vijju), etc.

อุปอิติ อุปคมน, สมีปู+ปปตฺติ, สาทิสฺสา+ธิกุ+ปริภาวา+นสน, โทสกฺขาน, สญฺญา, ปุพฺพกมฺม, ปูชา, คยฺหาการ, ภุสตฺถาทีสุ. อุปคมเน-นิสินฺนํ วา อุปนิสีเทยฺย, สมีเป-อุปนครํ, อุปปตฺติยํ-สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ, อถ วา อุปปตฺติ=ยุตฺติ, ยถา อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา, สาทิสฺเส-อุปมานํ, อุปมา, อธิเก-อุปขาริยํ โทโณ, อุปริภาเว-อุปสมฺปนฺโน, อนสเน-อุปวาโส, โทสกฺขาเน-ปรํ อุปวทติ, สญฺญายํ-อุปธา, อุปสคฺโค, ปุพฺพกมฺเม-อุปกฺกโม, อุปกาโร, ปูชายํ-พุทฺธุปฏฺฐาโก, มาตุปฏฺฐานํ, คยฺหากาเร-โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, ภุสตฺเถ-อุปาทานํ, อุปายาโส, อุปนิสฺสโยติ.

El prefijo Upa se emplea en los sentidos de acercamiento, proximidad, surgimiento, similitud, exceso, superioridad, ayuno, acusación de faltas, designación, acción previa, honra, modo de asimiento, intensidad, etc. En acercamiento: 'debería sentarse cerca del que está sentado' (nisinnaṃ vā upanisīdeyya); en proximidad: upanagaraṃ (cerca de la ciudad); en surgimiento: 'renace en el mundo celestial' (saggaṃ lokaṃ upapajjati), o bien, surgimiento como justificación: 'upekkhā (ecuanimidad) porque observa con rectitud (upapattito ikkhati)'; en similitud: upamānaṃ (comparación), upamā; en exceso: 'un doṇa más una khārī' (upakhāriyaṃ doṇo); en superioridad: upasampanno (ordenado); en ayuno: upavāso; en acusación de faltas: 'habla mal de otro' (paraṃ upavadati); en designación: upadhā (afijo), upasaggo (prefijo); en acción previa: upakkamo (esfuerzo), upakāro (ayuda); en honra: buddhupaṭṭhāko (asistente del Buddha), mātupaṭṭhānaṃ (cuidado de la madre); en modo de asimiento: 'manifestación de la pureza' (soceyyapaccupaṭṭhānaṃ); en intensidad: upādānaṃ (apego), upāyāso (desesperación), upanissayo (apoyo fuerte).

อาอิติ อภิมุขภาวุ+ทฺธกมฺม+มริยาทา+ภิวิธิ, ปตฺติ+จฺฉา, ปริสฺสชน, อาทิกมฺม, คหณ, นิวาสน, สมีป, อาวฺหานาทีสุ. อภิมุขภาเว-อาคจฺฉนฺติ, อุทฺธกมฺเม-อาโรหติ, มริยาทายํ-อาปพฺพตา เขตฺตํ, อภิวิธิมฺหิ-อากุมารํ ยโส กจฺจายนสฺส, ปตฺติยํ-อาปตฺตึ อาปนฺโน, อิจฺฉายํ-อากงฺขา, ปริสฺสชเน-อาลิงฺคนํ, อาทิกมฺเม-อารมฺโภ, คหเณ-อาทียติ, อาลิงฺคติ, (อาลิมฺปติ, รู), นิวาเส-อาวสโถ, อาวาโส, สมีเป-อาสนฺนํ, อาวฺหาเน-อามนฺเตติ.

El prefijo Ā se emplea en los sentidos de dirección hacia, acción hacia arriba, límite, inclusión, logro, deseo, abrazo, comienzo, toma, morada, proximidad, llamado, etc. En dirección hacia: āgacchanti (vienen); en acción hacia arriba: ārohati (asciende); en límite: 'el campo hasta la montaña' (āpabbatā khettaṃ); en inclusión: 'la fama de Kaccāyana hasta entre los niños' (ākumāraṃ yaso kaccāyanassa); en logro: 'incurrió en una ofensa' (āpattiṃ āpanno); en deseo: ākaṅkhā; en abrazo: āliṅganaṃ; en comienzo: ārambho (comienzo); en toma: ādīyati (toma), āliṅgati (abraza), ālimpati; en morada: āvasatho, āvāso; en proximidad: āsannaṃ (cercano); en llamado: āmanteti (llama).

ป [Pg.103] ปรา+ป ส+มนฺว+ว, โอ นิ ทุ รภิ พฺยา+ธิสุ;

อติ นิ ปฺปติ ปริ อปโย, อุป อา อิติ วีสติ;

เอส หิ โภ อุปสคฺค-วิธิ+กฺกมโต กถิโต.

Pa, parā, apa, saṃ, anu, ava, o, ni, du, vi, abhi, byā, adhi, ati, ni, pati, pari, apa, upa, ā: estos son los veinte prefijos. Este método de los prefijos ha sido explicado siguiendo el orden.

เอตฺถ จ –

Y sobre esto:

อุปสคฺค+นิปาตา จ, ปจฺจยา จ อิเม ตโย;

เนเก+เนกตฺถวาจกา, อิติ เนรุตฺติกา+พฺรวุํ.

Los prefijos, las partículas y los sufijos: estos tres tipos de palabras expresan múltiples significados; así lo han dicho los expertos en etimología.

๑๑๘. อสํขฺเยหิ สพฺพาสํ

118. De todas ellas, innumerables...

อวิชฺชมานสํขฺเยหิ ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ. น สนฺติ เอกวจนาทิสํขฺยา เอเตสนฺติ อสํขฺยา, เตสํ อสํขฺยานํ วิภตฺตีนํ เภเท อสติปิ สฺยาทิวิธานํ ‘‘มา โน อชฺช วิกนฺตึสู’’ติอาโท วิภตฺยนฺตตฺตา ปทตฺตสิทฺธีติ โว+โนอาทีนํ สิทฺธิยา จ เตสํ ปฐมาทิอตฺเถ ทสฺสนโต จ โหติ. ปหาโร ปราภโว อปหาโร สํหาโร อวหาโร โอหาโร อิจฺจาทิ โหติ.

Después de los términos que carecen de número (avijjamānasaṃkhyehi), se produce la elisión de todas las demás desinencias. Dado que estos no poseen número singular u otros, se denominan 'asaṃkhyā' (sin número); a pesar de que no existe distinción de desinencia en estos términos sin número, se establece su condición de palabra (padatta) por terminar en desinencia, como en el caso de 'mā no ajja vikantiṃsū', etc., y para la formación de 'vo', 'no', etc., dado que se observa en ellos el sentido del primer caso (nominativo) y otros. Por ejemplo: pahāro, parābhavo, apahāro, saṃhāro, avahāro, ohāro, etc.

อุเปจฺจ+ตฺถํ สชนฺตีติ, อุปสคฺคา หิ ปาทโย;

จาที ปทาทิมชฺฌนฺเต, นิปาตา นิปตนฺตีติ.

Se dice que 'los prefijos (upasaggā), como pa y otros, se anteponen para manifestar el sentido; mientras que las partículas (nipātā), como ca y otras, se sitúan al principio, en medio o al final de la palabra'.

โอปสคฺคิกปทํ.

La sección sobre las palabras con prefijos.

สมุจฺจย+วิกปฺปน+ปฏิเสธ+ปูรณาทิอตฺถํ อสตฺตวาจิกํ เนปาติกํ.

La partícula (nepātika) no denota una sustancia (asattavācika) y tiene sentidos tales como conjunción (samuccaya), opción (vikappana), negación (paṭisedha), completitud (pūraṇa), entre otros.

จ-อิติ สมุจฺจยา+นฺวาจย+อิตเรตรโยค+สมาหารา+วธารณาทีสุ. วา-อิติ วิกปฺปนุ+ปมาน+สมุจฺจย+ววตฺถิตวิภาสาทีสุ. น, โน, มา, อ, อลํ, หลํ อิจฺเจเต ปฏิเสเธ[Pg.104]. ‘‘ทฺเว ปฏิเสธา ปกติอตฺถํ คมยนฺตี’’ติ ญายา ‘‘น เตสํ ปน รูปานํ ปจฺจยา น จ โหนฺตี’’ติ เอตฺถ น จ น โหนฺติ-โหนฺเตวาติ ปกติอตฺถํ คมยติ. อลํ ปริยตฺติ+ภูสเนสุ จ.

La partícula 'ca' se usa en sentidos de conjunción, adición (anvācaya), unión mutua (itaretarayoga), agregación (samāhāra), restricción (avadhāraṇa), etc. 'Vā' se usa en sentidos de opción, comparación (upamāna), conjunción y distribución facultativa (vavatthitavibhāsā), etc. 'Na', 'no', 'mā', 'a', 'alaṃ', 'halaṃ' se usan para la negación. Según el principio de que 'dos negaciones devuelven el sentido original', en la frase 'na tesaṃ pana rūpānaṃ paccayā na ca hontī', 'na ca na honti' (no es que no sean) devuelve el sentido original de 'honteva' (en efecto son). 'Alaṃ' se usa también en sentidos de suficiencia (pariyatti) y ornamentación (bhūsana).

ปูรณตฺถํ ทุวิธํ อตฺตปูรณํ ปทปูรณญฺจ, ตตฺถ อถ, ขลุ, วต, อโถ, อสฺสุ, ยคฺเฆ, หิ, จรหิ, นํ, ตํ, จ, ตุ, วา, โว, ปน, หเว, กีว, ห, ตโต, ยถา, สุทํ, โข, เว, หํ, เอนํ, (เอวํ, รู) เสยฺยถิทํ อิจฺเจวมาทิ ปทปูรเณ. ตตฺถ อถ-อิติ ปญฺหา+นนฺตริยา+ธิการาทีสุ จ. ขลุ-อิติ ปฏิเสธา+วธารณ, ปสิทฺธีสุ จ. วต+อิติ เอกํส, เขทา+นุกมฺป, สํกปฺเปสุ จ. อโถ-อิติ อนฺวาเทเส จ. หิ-อิติ เหตุ, อวธารเณสุ จ. ตุ-อิติ วิเสส, เหตุ, นิวตฺตนาทีสุ จ. ปน-อิติ วิเสเสปิ. หเว+เว อิจฺเจเต เอกํสตฺเถปิ. หํ-วิสาท, วิมฺเหสุปิ. (วิสาท, สมฺภเวสุ, รู). เสยฺยถิทํติ ตํ กตมํติ อตฺเถปิ.

El sentido de completitud (pūraṇatthaṃ) es de dos tipos: completitud de sentido (attapūraṇa) y completitud de palabra (padapūraṇa); allí, atha, khalu, vata, atho, assu, yagghe, hi, carahi, naṃ, taṃ, ca, tu, vā, vo, pana, have, kīva, ha, tato, yathā, sudaṃ, kho, ve, haṃ, enaṃ, seyyathidaṃ y otros similares se usan para completar la palabra. En ese contexto, 'atha' se usa para pregunta, sucesión inmediata (anantariya), autoridad (adhikāra), etc. 'Khalu' para negación, restricción y notoriedad. 'Vata' para certeza (ekaṃsa), aflicción, compasión e intención. 'Atho' para referencia posterior (anvādesa). 'Hi' para causa y restricción. 'Tu' para distinción (visesa), causa, cese (nivattana), etc. 'Pana' también para distinción. 'Have' y 've' también para certeza. 'Haṃ' para aflicción y asombro. 'Seyyathidaṃ' también en el sentido de '¿cuál es este?'.

อตฺถปูรณํ ทุวิธํ วิภตฺติยุตฺตํ อวิภตฺติยุตฺตญฺจ. อตฺถิ, สกฺกา, ลพฺภา อิจฺเจเต ปฐมายํ. อาวุโส อมฺโภ หมฺโภ อเร หเร เร เช อิจฺเจเต อามนฺตเณ. ทิวา ภิยฺโย (นโม, รู) อิจฺเจเต ปฐมาทุติยาสุ. สยํ สามํ สํ สมฺมา กินฺติ อิจฺเจเต ตติยตฺเถ. โส+โต+ธาปจฺจยนฺตา จ สุตฺตโส ปทโส อนิจฺจโต ทุกฺขโต เอกธา ทฺวิธา อิจฺจาทิ. ตเว+ตุํ ปจฺจยนฺตา จตุตฺถิยาว, กาตเว ทาตเว, กาตุํ กาเรตุํ, (ทาตุํ, รู) ทาเปตุํ อิจฺจาทิ. โส+โตปจฺจยนฺตา ปญฺจมิยตฺเถ, ทีฆโส โอรโส ราชโต วา โจรโต วา อิจฺจาทิ. โต สตฺต- มฺยตฺเถปิ [Pg.105] ตฺร+ตฺถาทิปจฺจยนฺตา จ, เอกโต ปุรโต ปจฺฉโต ปสฺสโต ปิฏฺฐิโต ปาทโต สีสโต อคฺคโต มูลโต, ยตฺร ยตฺถ ยหึ ตตฺร ตตฺถ ตหึ อิจฺจาทิ. สมนฺตา สามนฺตา ปริโต อภิโต สมนฺตโต เอกชฺฌํ เอกมนฺตํ เหฏฺฐา อุปริ อุทฺธํ อโธ ติริยํ สมฺมุขา ปรมุขา อาวิ รโห ติโร อุจฺจํ นีจํ อนฺโต อนฺตรา อนฺตรํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา พาหิรา พาหิรํ พหิ โอรํ ปารํ อารา อารกา ปจฺฉา ปุเร หุรํ เปจฺจ อิจฺเจเต สตฺตมิยา. สมฺปติ อายติ อชฺช อปรชฺฌ สุเว สฺเว อุตฺตรสุเว (กิสุ, รู) หิยฺโย ปเร (ปรสุเว, รู) สชฺชุ สายํ ปาโต กาลํ กลฺลํ ทิวา รตฺตํ นิจฺจํ สตตํ อภิณฺหํ อภิกฺขณํ มุหุํ มุหุตฺตํ ภูตปุพฺพํ ปุรา ยทา ตทา (กทา, รู) อิจฺจาทโย กาลสตฺตมิยํ. อิติ วิภตฺติยุตฺตานิ.

La completitud de sentido (atthapūraṇa) es de dos tipos: con desinencia y sin desinencia. Atthi, sakkā, labbhā se usan en el primer caso (nominativo). Āvuso, ambho, hambho, are, hare, re, je se usan en el vocativo (āmantaṇe). Divā, bhiyyo se usan en el primer y segundo caso. Sayaṃ, sāmaṃ, saṃ, sammā, kinti se usan en el sentido del tercer caso (instrumental). También los que terminan en los sufijos -so, -to, -dhā, como suttaso, padaso, aniccato, dukkhato, ekadhā, dvidhā, etc. Los que terminan en -tave y -tuṃ se usan solo para el cuarto caso (dativo), como kātave, dātave, kātuṃ, kāretuṃ, dātuṃ, dāpetuṃ, etc. Los que terminan en -so y -to se usan en el sentido del quinto caso (ablativo), como dīghaso, oraso, rājato vā corato vā, etc. -To también se usa en el sentido del séptimo caso (locativo), así como los que terminan en -tra, -ttha, etc., como ekato, purato, pacchato, passato, piṭṭhito, pādato, sīsato, aggato, mūlato, yatra, yattha, yahiṃ, tatra, tattha, tahiṃ, etc. Samantā, sāmantā, parito, abhito, samantato, ekajjhaṃ, ekamantaṃ, heṭṭhā, upari, uddhaṃ, adho, tiriyaṃ, sammukhā, paramukhā, āvi, raho, tiro, uccaṃ, nīcaṃ, anto, antarā, antaraṃ, ajjhattaṃ, bahiddhā, bāhirā, bāhiraṃ, bahi, oraṃ, pāraṃ, ārā, ārakā, pacchā, pure, huraṃ, pecca son del séptimo caso. Sampati, āyati, ajja, aparajjha, suve, sve, uttarasuve, hiyyo, pare, sajju, sāyaṃ, pāto, kālaṃ, kallaṃ, divā, rattaṃ, niccaṃ, satataṃ, abhiṇhaṃ, abhikkhaṇaṃ, muhuṃ, muhuttaṃ, bhūtapubbaṃ, purā, yadā, tadā, etc., se usan en el séptimo caso de tiempo (kālasattami). Así son los que poseen desinencia.

อวิภตฺติยุตฺเตสุ อปฺเปว อปฺเปวนาม นุ อิจฺเจเต สํสยตฺเถ. อทฺธา อญฺญทตฺถุ ตคฺฆ ชาตุ กามํ สสกฺกํ อิจฺเจเต เอกํสตฺเถ. เอวํ อิติ อวธารเณ. กจฺจิ นุ นนุ กถํ (กึสุ, รู) กึ อิจฺเจเต ปุจฺฉนตฺเถ. เอวํ อิติ อิตฺถํ อิจฺเจเต นิทสฺสนตฺเถ. อิติ เหตุ+วากฺยปริสมตฺตีสุ จ. ยาว ตาว ยาวตา ตาวตา กิตฺตาวตา เอตฺตาวตา กีว อิจฺเจเต ปริจฺเฉทนตฺเถ. เอวํ สาหุ ลหุ โอปายิกํ ปฏิรูปํ อาม สาธุ อิจฺเจเต สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ. ตถา ยถา ยเถว ตเถว เอวํ เอวเมว เอวมฺปิ ยถาปิ เสยฺยถาปิ เสยฺยถาปินาม วิย อิว ยถริว ตถริว ยถานาม ตถานาม ยถาหิ ตถาหิ ยถาจ ตถาจ อิจฺเจเต ปฏิภาคตฺเถ. ยถาอิติ โยคฺคตา+วิจฺฉา+ปทตฺถานติวตฺติ+นิทสฺสเนสุ จ. เอวํอิติ [Pg.106] อุปเทส+ปญฺหาทีสุ จ. กิญฺจาปิอิติ อนุคฺคหตฺเถ. ธิอิติ ครเห. อโหอิติ ครห+ปสํสน+ปตฺถเนสุ. นามอิติ ครห+ปสํสน+สญฺญา+ปญฺเหสุ. สาธูติ ปสํสน+ยาจเนสุ. อิงฺฆ หนฺท อิจฺเจเต โจทนตฺเถ. สาธุ สุฏฺฐุ เอวเมตํติ อนุโมทเน. กิรอิติ อนุสฺสวน+อสทฺเธยฺเยสุ. นุนอิติ อนุมานา+นุสฺสรณ+ปริวิตกฺเกสุ. กสฺมาติ การณปุจฺฉเน. ยสฺมา ตสฺมา ตถา หิ เตน อิจฺเจเต การณจฺเฉทนตฺเถ. สห สทฺธึ อมา (สมํ, รู) อิติ สมกฺริยายํ. วินา ริเต วิปฺปโยเค. นานา ปุถุ พหุปกาเร. ปุถุ วิสุํ อสงฺฆาเต จ. ทุฏฺฐุ กุ กุจฺฉายํ (ชิคุจฺฉายํ, รู). ปุน อปฺปฐเม. กถํ จิกิจฺฉตฺเถ. ธา กฺขตฺตุํ โส กิญฺจอิติ สํขฺยาวิภาเค. อีสกํ อปฺปมาเนสุ (อปฺปมตฺเต, รู). สณิกํ มนฺทตฺเถ. ขิปฺปํ อรํ ลหุํ อาสุ ตุณฺหํ อจิรํ สีฆตฺเถ. จิรํ จิรสฺสํ ทีฆกาเล. เจ ยทิ สํกา+วฏฺฐาเน. ธุรํ ถิรา+วธารเณสุ (ธุวํ ถิรา+วธารเณสุ, รู). หา วิสาเท. ตุณฺหี อภาสเน. สจฺฉิ ปจฺจกฺเข. มุสา มิจฺฉาอลิกํ อสจฺเจ. สุวตฺถิ อาสิฏฺเฐ อิจฺจาทิ.

Entre los que no poseen desinencia: appeva, appevanāma, nu se usan en sentido de duda. Addhā, aññadatthu, taggha, jātu, kāmaṃ, sasakkaṃ se usan en sentido de certeza. Evaṃ se usa para restricción. Kacci, nu, nanu, kathaṃ, kiṃsu, kiṃ se usan en sentido de pregunta. Evaṃ e itthaṃ se usan en sentido de ilustración. Iti se usa para causa y para la conclusión de una frase. Yāva, tāva, yāvatā, tāvatā, kittāvatā, ettāvatā, kīva se usan en sentido de delimitación. Evaṃ, sāhu, lahu, opāyika, paṭirūpa, āma, sādhu se usan en sentido de aceptación. Tathā, yathā, yatheva, tatheva, evaṃ, evameva, evampi, yathāpi, seyyathāpi, seyyathāpināma, viya, iva, yathariva, tathariva, yathānāma, tathānāma, yathāhi, tathāhi, yathāca, tathāca se usan en sentido de comparación (paṭibhāga). Yathā también se usa para idoneidad (yoggatā), repetición (vicchā), no transgresión del significado de la palabra (padatthānativatti) e ilustración. Evaṃ se usa para instrucción, pregunta, etc. Kiñcāpi para concesión (anuggaha). Dhi para el reproche. Aho para el reproche, la alabanza y el anhelo. Nāma para el reproche, la alabanza, la designación (saññā) y la pregunta. Sādhu para la alabanza y el ruego. Iṅgha, handa se usan en sentido de exhortación. Sādhu, suṭṭhu, evametaṃ para el regocijo (anumodana). Kira para la tradición oral (anussavana) y lo increíble. Nuna para la inferencia (anumāna), el recuerdo (anussaraṇa) y la reflexión (parivitakka). Kasmā para preguntar la causa. Yasmā, tasmā, tathā hi, tena se usan para determinar la causa. Saha, saddhiṃ, amā se usan para la acción conjunta (samakriyā). Vinā, rite para la separación (vippayoge). Nānā, puthu para los diversos modos. Puthu, visuṃ también para la desunión (asaṅghāte). Duṭṭhu, ku para el desprecio (kucchā). Puna para lo que no es primero (repetición). Kathaṃ en el sentido de tratamiento médico. Dhā, kkhattuṃ, so, kiñca para la división numérica. Īsakaṃ para las pequeñas cantidades. Saṇikaṃ para el sentido de lentitud. Khippaṃ, araṃ, lahuṃ, āsu, tuṇhaṃ, aciraṃ para el sentido de rapidez. Ciraṃ, cirassaṃ para el tiempo prolongado. Ce, yadi para la duda y la condición. Dhuraṃ para la firmeza y la restricción. Hā para la aflicción. Tuṇhī para el silencio. Sacchi para lo que está ante los ojos (presencia). Musā, micchā, alikaṃ para la falsedad. Suvatthi para la bendición, etc.

ตุน+กฺตฺวาน+กฺตฺวาปจฺจยนฺตา อุสฺสุกฺกนตฺเถ ภวนฺติ. ยถา ปสฺสิตุน ปสฺสิย ปสฺสิตฺวาน ปสฺสิตฺวา, ทิสฺวา ทิสฺวาน ทสฺเสตฺวา ทาตุน ทตฺวาน ทตฺวา อุปาทาย ทาเปตฺวา วิญฺญาย วิเจยฺย วิเนยฺย สเมจฺจ นิหจฺจ อุเปจฺจ อารพฺภ อาคมฺม อิจฺจาทิ.

Los que terminan en los sufijos -tuna, -ktvāna y -ktvā se usan en el sentido de una acción emprendida con esfuerzo (ussukka). Por ejemplo: passituna, passiya, passitvāna, passitvā, disvā, disvāna, dassetvā, dātuna, datvāna, datvā, upādāya, dāpetvā, viññāya, viceyya, vineyya, samecca, nihacca, upecca, ārabbha, āgamma, etc.

วิภตฺติยา [Pg.107] กโต เภโท, สลิงฺคานํ ภเว ตถา;

ตุมฺหาทีนํ ตฺว+ลิงฺเคสุ, เนว+ตฺถิ ปาทิ+จาทินํ.

La distinción hecha por la inflexión (vibhatti) ocurre del mismo modo para las palabras con género; para (pronombres) como 'tú' (tumha), etc., y en ausencia de género, para (partículas) como 'pādi', 'ca', etc., no existe tal distinción.

เอวํ นามาขฺยาโตปสคฺเคหิ วินิมุตฺตํ เอตํ นิปาตปทํ เวทิตพฺพํ.

Así, debe entenderse que el término indeclinable (nipātapada) es aquel que está libre de nombres (nāma), verbos (ākhyāta) y prefijos (upasagga).

เนปาติกปทํ.

Término indeclinable.

ปุลฺลิงฺคํ อิตฺถิลิงฺคญฺจ, นปุํสก+มถา+ปรํ;

ติลิงฺคญฺจ อลิงฺคญฺจ, นามิกํ ปญฺจธา ฐิตํ.

Masculino, femenino y neutro; además, el de tres géneros y el que carece de género: lo nominal se establece en cinco clases.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ นามกณฺโฑ ทุติโย.

Así (finaliza) el segundo capítulo sobre los nombres (nāmakaṇḍo) en la [obra] Payogasiddhi.

๓. การกกณฺฑ

3. Capítulo sobre las funciones sintácticas (Kārakakaṇḍa).

อถ [Pg.108] วิภตฺตีน+มตฺถเภทา วุจฺจนฺเต.

A continuación, se explican las distinciones de significado de las inflexiones (vibhatti).

ตตฺถ เอกมฺปิ อตฺถํ กมฺมาทิวเสน เอกตฺตาทิวเสน จ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย, สฺยาทโย. ตา ปน ปฐมาทิเภเทน สตฺตวิธา. ตา ยถา ‘‘ปฐมา+ตฺถมตฺเต’’ติ ปฐมาวิภตฺติ โหติ. สิสฺส โอการ+โลป+อ-มาเทเสสุ นโร อิตฺถี นปุํสกํ.

Allí, se llaman 'inflexiones' (vibhatti), como 'si', etc., porque dividen un solo significado según la función (como objeto, etc.) y según el número (como singular, etc.). Estas son de siete tipos, comenzando con el nominativo. Así, el caso nominativo (paṭhamāvibhatti) ocurre en el 'mero significado del nombre'. Por la sustitución de -o, la elisión o la sustitución de -a para el sufijo -si, (resultan) 'naro' (hombre), 'itthī' (mujer), 'napuṃsakaṃ' (neutro).

สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สํขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ;

นามตฺโถ ตสฺส สามญฺญ-มตฺถมตฺถํ ปวุจฺจเต.

Su propio significado (sakattha), la sustancia (dabba), el género (liṅga), el número (saṃkhyā) y el quíntuple [rol] como objeto, etc. (kammādi); el significado del nombre se dice que es la generalidad de ese mero significado.

โส นามตฺโถ จ –

Y ese significado del nombre (es) —

ชาติ กฺริยา คุโณ ทพฺพํ, ตถา นามนฺติ ปญฺจธา;

สทฺทสฺส+ตฺโถ ส สทฺโทปิ, ปญฺจธาว+ตฺร ภิชฺชเต.

Clase (jāti), acción (kriyā), cualidad (guṇo), sustancia (dabba) y nombre (nāma): así es quíntuple el significado de la palabra. Esa palabra misma también se divide aquí en cinco clases.

กถํ ชาติสทฺโท คุณสทฺโทตฺยาทินา.

¿Cómo (se dividen) en palabra de clase, palabra de cualidad, etc.?

ภินฺเนสฺว+ภินฺนธี+สทฺทา, สพลาทีสุ ยพฺพลา;

วตฺตนฺเต ชาติ เอสา+สฺส, มาลา สุตฺต+มิวา+นฺวิตา.

Aquella clase que opera con respecto a lo que es distinto (individuos), mediante el conocimiento y la palabra no-distinta, como en (las vacas) moteadas, etc.; esta es para ella como el hilo que atraviesa una guirnalda.

อทพฺพภูตํ กตฺตาทิ-การกคฺคามสาธิยํ;

ปทตฺถํ กตฺตุกมฺมฏฺฐํ, กฺริย+มิจฺฉนฺติ ตพฺพิทู.

Los expertos consideran 'acción' (kriyā) a aquello que no es una sustancia, que se logra mediante el conjunto de factores sintácticos como el agente, etc., que es el significado de la palabra y reside en el agente o en el objeto.

ทพฺพสฺสิโต ตโต ภินฺโน, นิมิตฺโต ตปฺปตีติยา;

วินสฺสนสภาโว จ, นิคฺคุโณว คุโณ+จฺจเต.

Se llama 'cualidad' (guṇa) a aquello que reside en la sustancia, es distinto de ella, es la causa de su conocimiento, tiene la naturaleza de perecer y carece de cualidades en sí mismo.

เอตฺถ [Pg.109] ปโฏ สุกฺโกติ วินสฺสนสภาโว จ จสทฺเทน วิปุโล อากาโสติ อวินสฺสนสภาโว จ อตฺตนิ วิสุํ คุณรหิโต คุโณ+จฺจเต ตฺยตฺโถ.

Aquí, con la palabra 'y' (ca), se refiere tanto a lo que tiene la naturaleza de perecer, como en 'la tela es blanca', como a lo que no tiene la naturaleza de perecer, como en 'el espacio es vasto'; el significado es que se llama 'cualidad' a lo que está por separado desprovisto de cualidades en sí mismo.

ยํ ยํ วิเสสฺสเต กิญฺจิ, ตํ ตํ ทพฺพ+มิโห+จฺจเต;

ชาตฺยาทิโนปฺย+โต ตาทิ, ทพฺพตฺตํ ปริกปฺปเต.

Cualquier cosa que sea calificada por algo, eso se llama aquí 'sustancia' (dabba). Debido a que es calificada por la clase, etc., se concibe tal condición de sustancia.

เอตฺถ โคชาติ อสฺสชาตีติ วุตฺเต ชาติ ทพฺพํ. นีโล คุโณติ จ คุโณ ทพฺพํ. ปจนกฺริยาติ จ คมนาทิกฺริยาโต วิเสสิยตีติ กฺริยาว ทพฺพํ.

Aquí, cuando se dice 'clase de vaca' o 'clase de caballo', la clase es la sustancia. En 'la cualidad azul', la cualidad es la sustancia. En 'la acción de cocinar', dado que se diferencia de acciones como caminar, la acción misma es la sustancia.

นามรูเปน สทพฺเพ, กฺวจิ สญฺญี กถียเต;

นามนฺติ ตํ ยถา จิตฺโต, สญฺญา สทฺโท ตุ ตทฺธนี.

En una sustancia con nombre y forma, a veces se designa al poseedor del nombre como 'nombre', por ejemplo 'Citto'; pero la palabra de designación (saññā) es el sonido de ese (nombre).

นามสฺส ทพฺพตฺเตปิ จิตฺโตตฺยาทิ นาเมเนว ปสิชฺฌติ, โน ฆฏ+ปฏาทโยว ทพฺพตฺเตน, ตสฺมา นาม+มิติ สญฺญี กถียเต, ตํวาจกตฺตา ตพฺพตี จิตฺตาทิ สญฺญาสทฺโทติ นิจฺฉิยเตยฺย+ธิปฺปาโย.

Aunque el nombre tenga la naturaleza de sustancia, (un individuo como) Citto, etc., se establece precisamente por el nombre, no simplemente como sustancia como una jarra o una tela; por lo tanto, el poseedor del nombre se designa como 'nombre'. Debido a que lo expresa, se debe determinar que la palabra de designación como 'Citto', etc., posee ese (significado); tal es la intención.

อยํ ปญฺจวิโธปิ อตฺโถ สทฺทตฺโถ เจว สามตฺถิยา คมฺยมานตฺโถ จาติ ทุพฺพิโธ. ตถา หิ ‘‘ปีโน ทิวา น ภุญฺเชยฺย’’มิติ ภุตฺตินิรากติ สทฺทตฺโถ. รตฺติภุตฺติ ตุ สามตฺถิยา+วคมฺยเต. เตเน+ตํ วุจฺจติ –

Este significado de cinco tipos es doble: el significado expresado por la palabra (saddattho) y el significado entendido por implicación (sāmatthiyā gamyamānattho). Así, en 'el hombre robusto no come de día', la negación de comer es el significado literal de la palabra. Pero el hecho de comer de noche se entiende por implicación. Por eso se dice:

อตฺถปฺปตีติยํ สทฺท-พฺยาปาโร ติวิโธ ภเว;

มุขฺโย ลกฺขณ+พฺยญฺชน-สภาโว จาติ เอตฺถ ตุ.

En la comprensión del significado, la función de la palabra es de tres tipos: primaria (mukhyo), indicativa (lakkhaṇa) y sugestiva (byañjana); en este contexto:

มุขฺโย ตุ นิรนฺตรตฺเถ, ลกฺขโณ ตุ ติโรหิเต;

อตฺเถ+ตโร ตุ วากฺยสฺส, อตฺเถเยว ปวตฺตติ.

La función primaria opera en el significado directo, la indicativa en el significado oculto (secundario), mientras que la otra (sugestiva) opera precisamente en el significado de la oración (completa).

‘‘มญฺเจ’’ติ [Pg.110] นิรนฺตรตฺเถ วตฺตมาโน มุขฺโย, ‘‘มญฺจา อุคฺโฆสนฺตี’’ติ ติโรหิตตฺเถ วตฺตมาโน ลกฺขโณ, คาถาทิสกลวากฺยสฺส+ตฺเถ วตฺตมาโน พฺยญฺชนสภาโว.

En 'sobre el lecho', el que opera en el significado directo es el primario. En 'los lechos claman' (referido a las personas en ellos), el que opera en el significado oculto es el indicativo. El que opera en el significado de toda la oración, como en una estrofa, etc., es el de naturaleza sugestiva.

พฺยาปารสฺส ปเภเทน, ติธา สทฺโทปิ วาจโก;

ลกฺขณิโก พฺยญฺชโกติ, ตทตฺโถปิ ติธา มโต.

Según la distinción de la función, la palabra también es de tres tipos: expresiva (vācako), indicativa (lakkhaṇiko) y sugestiva (byañjako). Su significado también se considera triple.

วจฺโจ ลกฺขณิโก พฺยงฺคฺโย, เจวํ สทฺโท สุวาจโก;

วุตฺตกเมน ชาตฺยาทิ-เภเทน ปญฺจธา ภเวติ.

Lo expresado (vacco), lo indicado (lakkhaṇiko) y lo sugerido (byaṅgyo); de este modo la palabra es bien expresiva. Según la distinción de clase, etc., en el orden mencionado, es de cinco tipos.

๓๘. อามนฺตเณ –

38. En el vocativo (el llamado) —

ติ อามนฺตณาธิเก อตฺถมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ. โภ นร, โภ อิตฺถิ, โภ นปุํสก.

El caso nominativo ocurre en el mero significado (del nombre) cuando se le añade el vocativo. (Ejemplos): '¡Oh hombre!', '¡Oh mujer!', '¡Oh neutro!'.

สทฺเทนา+ภิมุขีกาโร, วิชฺชมานสฺส วตฺถุโน;

อามนฺตณํ วิธาตพฺเพ, นตฺถิ ‘‘ราชา ภเว’’ติ+ทํ.

El vocativo es el acto de atraer la atención de un objeto existente mediante el sonido; al ser prescrito, no existe tal (uso como) 'que seas rey'.

กฺริยา นิมิตฺตํ การกนฺตุ กมฺม, กตฺตุ, กรณ, สมฺปทาน, อวธิ, อาธารเภเทน ฉพฺพิธํ, ตํ ยถา –

El factor sintáctico (kāraka) es la causa de la acción y es de seis tipos según la distinción de objeto (kamma), agente (kattu), instrumento (karaṇa), receptor (sampadāna), procedencia (avadhi) y soporte (ādhāra). A saber:

๒,๒. กมฺเม ทุติยา

2,2. El segundo [caso] (acusativo) se emplea en el sentido de objeto (kamma).

กรียติ กตฺตุกิริยาย สมฺพนฺธียตีติ กมฺมํ, ตสฺมึ กมฺมการเก ทุติยาวิภตฺติ โหติ. ตํ ติวิธํ นิพฺพตฺติ, วิกติ, ปตฺติ เภเทน, ตตฺถ นิพฺพตฺติกมฺเม มาตา ปุตฺตํ วิชายติ, อาหาโร สุขํ ชนยติ, กฏํ กโรติ ทตฺโต. วิกติยํ กฏฺฐ+มงฺคารํ กโรติ, สุวณฺณํ กฏกํ กโรติ, วีหโย ลุนาติ. ปตฺติยํ ทตฺโต ฆรํ ปวิสติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ, ธมฺมํ สุณาติ, ปณฺฑิเต ปยิรุปาสติ.

Se denomina 'kamma' (objeto) a aquello que es realizado o que está relacionado con la acción del agente; la segunda declinación (acusativo) se aplica a este factor de la acción (kārakā). Este es de tres tipos según su distinción: el producido (nibbatti), el transformado (vikati) y el alcanzado (patti). Entre estos, en el objeto producido: 'la madre da a luz al hijo', 'el alimento produce felicidad', 'Datta hace una estera'. En el transformado: 'convierte la madera en carbón', 'convierte el oro en un brazalete', 'cosecha el arroz'. En el alcanzado: 'Datta entra en la casa', 'mira al sol', 'escucha el Dhamma', 'asiste a los sabios'.

วุตฺตญฺจ [Pg.111] –

Y se ha dicho:

นิพฺพตฺติ+วิกติ+ปตฺติ-เภทา กมฺมํ ติธา มตํ;

กตฺตุกฺริยาภิคมฺมนฺตํ, สุข+มงฺคารํ+ฆรํ ยถาติ.

El objeto se considera de tres clases según la distinción de producido, transformado y alcanzado; como aquello a lo que se llega por la acción del agente, [por ejemplo] 'felicidad', 'carbón' y 'casa'.

กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนียนฺติ อตฺเถว คุณยุตฺตสฺส กมฺมตา, วิปุลํ กโรติ, ทสฺสนียํ กโรตีติ กฺริยาย สมฺพนฺธิยมานตฺตา. โอทโน ปจฺจเตติ โอทนสทฺทโต กมฺมตา นปฺปตียเต, กิญฺจรหิ อาขฺยาตโต.

'Hace una estera grande y hermosa'; aquí la calidad de objeto pertenece también a lo que está dotado de cualidades (el adjetivo), porque 'hace grande', 'hace hermosa' están relacionados con la acción. En 'el arroz se cocina' (odano paccate), la calidad de objeto no se deriva de la palabra 'arroz', sino del sufijo verbal (ākhyāta).

อิจฺฉิตกมฺมํ ยถา-คาวุํ ปโย โทหติ, โคมนฺตํ คาวํ ยาจติ, คาว+มว รุนฺธติ วชํ, มาณวกํ มคฺคํ ปุจฺฉติ, โคมนฺตํ คาวํ ภิกฺขเต, รุกฺข+มวจินาติ ผลานิ, รุกฺขาตฺยตฺโถ. สิสฺสํ ธมฺมํ พฺรูเต. เอตฺถ ปโย, คาวํ อิจฺจาทิ อิจฺฉิตํ, คาวุํ, โคมนฺต+มิจฺจาทิ อนิจฺฉิตํ. เอว+มนิจฺฉิเตปิ กณฺฏกํ มทฺทติ, วิสํ คิลติ. ยํ เนวิ+จฺฉิตํ, นาปิ อนิจฺฉิตํ, ตตฺราปิ คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูล+มุปสปฺปติ.

El objeto deseado es como: 'ordeña leche de la vaca', 'pide una vaca al dueño de vacas', 'encierra a la vaca en el establo', 'pregunta el camino al joven', 'ruega por una vaca al dueño de vacas', 'recoge frutos del árbol' (aquí significa 'desde el árbol'). 'Enseña el Dhamma al discípulo'. Aquí 'leche', 'vaca', etc., son lo deseado; 'de la vaca', 'al dueño de vacas', etc., son lo no deseado (indirecto). Así, incluso en lo no deseado: 'pisa una espina', 'traga veneno'. En aquello que no es ni deseado ni no deseado: 'al ir a la aldea, se acerca a la raíz de un árbol'.

อาธาเร อธิสิ+ฐา+สานํ ปโยเค จ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, คาม+มธิติฏฺฐติ, รุกฺข+มชฺฌาสเตติ. เอตฺถ ปถวินฺติ ปถวิยนฺติ อตฺโถ. เอว+มภิ, นิปุพฺพวิสสฺสาปิ, ธมฺม+มภินิวิสเต, ธมฺเม วา. ตถา อุป, นฺว+ชฺฌา+ปุพฺพวสติสฺส, คาม+มุปวสติ, คาม+มนุวสติ, วิหาร+มธิวสติ, คาม+มาวสติ, อคารํ อชฺฌวสติ, เอตฺถ คามนฺติ คาเมตฺยตฺโถ. ตถา ตปฺปานา+จาเรปิ, นทึ ปิพติ, คามํ จรติ, นทิยํตฺยตฺโถ. สเจ มํ นาลปิสฺสตีติ มยา สทฺธึตฺยตฺโถ. วิหิตาว ปฏิ-โยเคปิ ทุติยา, ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคา, ตมฺปฏิ โพชฺฌงฺคา ภาสนฺตูติ อตฺโถ. อุปมา มํ ปติภาติ[Pg.112], อุปมา มํ อุปฏฺฐาติตฺยตฺโถ. ธาตุนายุตฺเต ‘‘ตสฺส นปฺปฏิภาตี’’ติ ฉฏฺฐี.

Y en el empleo de las raíces √sthā (estar), √ās (sentarse) y √śī (acostarse) con el prefijo 'adhi-', la segunda declinación se usa para la base (ādhāra): 'se acostará sobre la tierra', 'permanece en la aldea', 'se sienta en el árbol'. Aquí 'sobre la tierra' (pathaviṃ) tiene el sentido de 'en la tierra' (pathaviyaṃ). Así también con el prefijo 'abhi-' antes de la raíz √viś: 'se adentra en el Dhamma' (dhammaṃ abhinivisate), o 'en los Dhammas'. Del mismo modo, con las raíces √vas precedidas de 'upa', 'anu', 'adhi', 'ā': 'habita cerca de la aldea', 'habita siguiendo a la aldea', 'mora en el monasterio', 'habita en la aldea', 'reside en la casa'; aquí 'aldea' (gāmaṃ) tiene el sentido de 'en la aldea' (gāme). Asimismo, en el sentido de la conducta habitual hacia algo: 'bebe el río', 'recorre la aldea', significando 'en el río'. 'Si no me hablara', significando 'conmigo'. También la segunda declinación se aplica en conexión con 'paṭi': 'Cunda, que los factores de la iluminación se te presenten', significando 'que los factores de la iluminación sean declarados con respecto a ti'. 'Una analogía se me presenta' (upamā maṃ paṭibhāti), significando 'una analogía surge en mí'. Cuando está conectado con la raíz verbal [en ciertos sentidos], se usa el genitivo: 'no se le ocurre' (tassa nappaṭibhātī).

๓. กาลทฺธาน+มจฺจนฺตสํโยเค

3. En la conexión continua de tiempo y distancia.

กาลทฺธานํ ทพฺพ+คุณ+กฺริยาหิ อจฺจนฺตสํโยเค เตหิ กาลทฺธานวาจีหิ ทุติยา โหติ. กาเล-สตฺตาหํ ควปานํ, มาสํ มํโสทนํ, สรทํ รมณียา นที, สพฺพกาลํ รมณียํ นนฺทนํ, ตโย มาเส อภิธมฺมํ เทเสติ. อทฺธนิ-โยชนํ วนราชิ, โยชนํ ทีโฆ ปพฺพโต, โกสํ สชฺฌายติ.

La segunda declinación se aplica a las palabras que expresan tiempo y distancia cuando hay una conexión continua con una sustancia, cualidad o acción. En el tiempo: 'beber leche durante siete días', 'arroz con carne durante un mes', 'el río es agradable durante el otoño', 'el jardín de Nandana es agradable en todo momento', 'enseña el Abhidhamma durante tres meses'. En la distancia: 'una hilera de bosques por una legua (yojana)', 'una montaña de una legua de largo', 'recita durante un kosa'.

ปุพฺพนฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา, อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาโนติ เอวมาทีสุ กาลวาจีหิ อจฺจนฺตสํโยเค ทุติยา, พหุลํวิธานา วิภตฺติวิปลฺลาโส วา. มาเสนา+นุวาโก+ธีโต, โกเสนา+นุวาโก+ธีโตติ กรณตฺเถ ตติยา.

'Habiéndose vestido en el tiempo de la mañana', 'en una ocasión el Bendito', 'esta noche los cuatro grandes reyes'; en estos casos, la segunda declinación se usa para las palabras de tiempo en conexión continua, o bien es una permutación de la declinación por una disposición general. 'El texto fue aprendido en un mes', 'el texto fue aprendido en un kosa'; en el sentido de instrumento (logro) se usa la tercera declinación (instrumental).

๔. คติโพธาหารสทฺทตฺถากมฺมกภชฺชาทีนํ ปโยชฺเช

4. Con el agente causado (payojja) de los verbos que significan movimiento, conocimiento, alimentación, sonido, intransitivos, y la raíz √bhaj, etc.

คตฺยตฺถานํ โพธตฺถานํ อาหารตฺถานํ สทฺทตฺถาน+มกมฺมกานํ ภชฺชาทีนญฺจ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ. ทตฺโต คมยติ มาณวกํ คามํ, ยาปยติ วา. คุรุ โพธยติ มาณวกํ ธมฺมํ, เวทยติ วา. มาตา โภชยติ ปุตฺต+โมทนํ, อาสยติ วา. คุรุ อชฺฌาปยติ สิสฺสํ เวทํ, ปาฐยติ วา. ปโยชฺชโต+ญฺญตฺร กมฺเม ทุติยา. โปโส อาสยติ ทตฺตํ, สายยติ วา. โปโส อญฺญํ ภชฺชาเปติ, อญฺญํ โกฏฺฏาเปติ, อญฺญํ สนฺถราเปติ.

La segunda declinación se aplica al agente causado de los verbos de movimiento, conocimiento, alimentación, sonido, intransitivos y de la raíz √bhaj, etc. 'Datta hace que el joven vaya a la aldea', o 'lo hace ir'. 'El maestro hace que el joven conozca el Dhamma', o 'se lo hace saber'. 'La madre hace que el hijo coma el arroz', o 'lo alimenta'. 'El maestro hace que el discípulo aprenda el Veda', o 'se lo hace recitar'. Excepto para el agente causado, la segunda declinación se aplica al objeto. 'El hombre hace que Datta se siente', o 'lo hace sentar'. 'El hombre hace que otro ase', 'hace que otro muela', 'hace que otro extienda'.

๕. หราทีนํ วา

5. Opcionalmente para las raíces √hṛ, etc.

หราทีนํ [Pg.113] ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ วา. โปโส หาเรติ ภารํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. ทสฺสยเต ชนํ ราชา, ชเนเนติ วา. อภิวาทยเต คุรุํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. อชฺโฌหาเรติ สตฺตุํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. กาเรติ ทตฺโต ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. ปกฺเข สพฺพตฺร กตฺตริ ตติยา.

La segunda declinación se aplica opcionalmente al agente causado de las raíces √hṛ (llevar), etc. 'El hombre hace que Datta cargue el peso', o 'por medio de Datta'. 'El rey se muestra a la gente', o 'por medio de la gente'. 'Hace que Datta salude al maestro', o 'por medio de Datta'. 'Hace que Datta coma la harina', o 'por medio de Datta'. 'Datta hace que Datta haga', o 'por medio de Datta'. En el caso opcional, en todos ellos se usa la tercera declinación para el agente.

๖. น ขาทาทีนํ

6. No con las raíces √khād, etc.

ขาทาทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา น โหติ. คตฺยตฺถาทีสุ กฺวจิ ปฏิเสธตฺถ+มิทํ. ขาทยติ ทตฺโต ทตฺเตน, อาทยติ ทตฺเตน, อวฺหาปยติ ทตฺเถน, สทฺทายยติ ทตฺเตน, นายยติ ทตฺเตน, กนฺทยติ ทตฺเตน.

La segunda declinación no se aplica al agente causado de las raíces √khād (comer), etc. Esto es una prohibición en ciertos casos de verbos de movimiento, etc. 'Datta hace comer por medio de Datta', 'hace tomar por medio de Datta', 'hace llamar por medio de Datta', 'hace sonar por medio de Datta', 'hace guiar por medio de Datta', 'hace llorar por medio de Datta'.

๗. ฌาทีหิ ยุตฺตา

7. En conexión con 'dhi' (¡ay!), etc.

ธิอาทีหิ ยุตฺตโต ทุติยา โหติ. ธิ+รตฺถุ+มํ ปุติกายํ, อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาลนฺทํ, ราชคหสฺส จ นาลนฺทสฺส จ วิวรภูเต มชฺเฌติ อตฺโถ. สมาธาน+มนฺตเรน, มุจลินฺท+มภิโต สรํ. ฉฏฺฐฺยตฺเถ+ยํ ทุติยา.

La segunda declinación se usa en conexión con 'dhi', etc. '¡Ay de mí por este cuerpo pútrido!', 'entre Rājagaha y Nālandā', significando en el espacio abierto en medio de Rājagaha y Nālandā. 'Sin concentración', 'alrededor del lago Mucalinda'. Aquí la segunda declinación se emplea en el sentido del genitivo.

๘. ลกฺขณิตฺถมฺภูตวิจฺฉาสฺว+ภินา

8. Con el prefijo 'abhi' en los sentidos de señal, estado, repetición y parte.

ลกฺขณาทีสฺว+ตฺเถสุ อภินา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. รุกฺข+มภิวิชฺโชตเต จนฺโท, เอตฺถ รุกฺโข ลกฺขณํ, จนฺโท ลกฺขิตพฺโพ, ตตฺร อภินา รุกฺขสฺส ลกฺขณวุตฺติตา ปกาสียตีติ รุกฺโข อภินา ยุตฺโต นาม. สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มภิ, มาตริ สาธุตฺตํ ปตฺโตตฺยตฺโถ. รุกฺขํ รุกฺขํอภิ วิชฺโชตเต จนฺโท, รุกฺเข รุกฺเขตฺยตฺโถ.

La segunda declinación se emplea con aquello conectado con 'abhi' en los sentidos de señal, etc. 'La luna brilla hacia el árbol'; aquí el árbol es la señal (lakkhaṇa) y la luna es lo que se debe señalar; allí, mediante 'abhi', se manifiesta la función de señal del árbol, por lo tanto, el árbol se dice que está conectado con 'abhi'. 'Devadatta es bueno hacia su madre', significando que ha alcanzado la bondad hacia la madre. 'La luna brilla árbol tras árbol', significando en cada árbol.

๙. ปติปรีหิ ภาเค จ

9. Y con 'pati' y 'pari' en el sentido de parte.

ปติปรีหิ [Pg.114] ยุตฺตโต ลกฺขณาทีสุ ภาเค จ+ตฺเถ ทุติยา โหติ. รุกฺขํปติ วิชฺโชตเต, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํปติ, รุกฺขํ รุกฺขํปติ ติฏฺฐติ, ย+เทตฺถ มํ ปติ สิยา, โย มม ภาโค, โส ทียตุตฺยตฺโถ. เอวํ รุกฺขํปริตฺยาทิปิ.

La segunda declinación se emplea con aquello conectado con 'pati' y 'pari' en los sentidos de señal, etc., y en el sentido de parte. 'Brilla hacia el árbol', 'Devadatta es bueno hacia su madre', 'está ante cada árbol', 'lo que aquí me corresponda', significando 'que se dé lo que es mi parte'. Así también con 'rukkhaṃ pari', etc.

๑๐. อนุนาติ

10. También con 'anu'.

ลกฺขณาทีสุ ทุติยา. รุกฺขมนุ วิชฺโชตเต, สจฺจกิริย+มนุ วสฺสิ, เหตุ จ ลกฺขณํ ภวติ, สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มนุ, รุกฺขํ รุกฺข+มนุ วิชฺโชตเต, ยเทตฺถ มํอนุ สิยา.

En los sentidos de señal, etc., se usa la segunda declinación. 'Brilla tras el árbol', 'llovió tras el acto de verdad' (aquí la causa es también la señal), 'Devadatta es bueno después de su madre', 'brilla árbol tras árbol', 'lo que aquí me corresponda después'.

๑๑. สหตฺเถ

11. En el sentido de acompañamiento.

สหตฺเถ อนุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา. ปพฺพต+มนุ ติฏฺฐติ, ปพฺพเตน สห ตฺยตฺโถ.

La segunda declinación se aplica a lo que está conectado con 'anu' en el sentido de acompañamiento. 'Se encuentra a lo largo de la montaña', significando 'junto con la montaña'.

๑๒. หีเน

12. En el sentido de inferioridad.

หีนตฺเถ อนุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา. อนุสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต ภิกฺขู, สาริปุตฺตโต ปญฺญาย หีนาตฺยตฺโถ.

La segunda declinación se aplica a lo que está conectado con 'anu' en el sentido de inferioridad. 'Los monjes son sabios inferiores a Sāriputta', significando inferiores a Sāriputta en sabiduría.

๑๓. อุเปน

13. Con 'upa'.

หีนตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา ทุติยา. อุปสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต.

La segunda declinación se aplica a lo que está conectado con 'upa' en el sentido de inferioridad. 'Sabios inferiores a Sāriputta'.

๑๖. กตฺตุกรเณสุ ตติยา

16. El tercer caso gramatical (instrumental) se utiliza para el agente y el instrumento.

กตฺตริ กรเณ จ การเก ตติยา โหติ. ชิเนน เทสิโต ธมฺโม, พุทฺเธน ชิโต มาโร, อหินา ทฏฺโฐ นโร. ยตฺถ [Pg.115] การณการณมฺปิ การณวเสน วุจฺจติ, ตตฺถาปิ ตติยา, โจเรหิ คาโม ทฑฺโฒ, ติเณหิ ภตฺตํ สิทฺธํ, สทฺเธหิ การิตา วิหารา.

El tercer caso gramatical ocurre en los roles de agente (kattar) e instrumento (karaṇa). Por ejemplo: 'El Dhamma es enseñado por el Conquistador' (Jinena desito dhammo), 'Mara es derrotado por el Buda' (buddhena jito māro), 'el hombre es mordido por la serpiente' (ahinā daṭṭho naro). Donde incluso la causa mediata se expresa como un instrumento, allí también se emplea el tercer caso: 'el pueblo fue quemado por los ladrones' (corehi gāmo daḍḍho), 'el arroz fue cocinado con paja' (tiṇehi bhattaṃ siddhaṃ), 'los monasterios fueron mandados a construir por los devotos' (saddhehi kāritā vihārā).

อตฺตปธาโน กิริยํ, โย นิพฺพตฺเตติ การโก;

อปยุตฺโต ปยุตฺโต วา, ส กตฺตาติ ปวุจฺจติ.

Aquel que realiza la acción de manera independiente es el agente; ya sea que actúe por iniciativa propia o instigado por otro, se le denomina hacedor (kattā).

กรเณ-ตํ ปน ทุวิธํ อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน, ยถา หตฺเถน กมฺมํ กโรติ, จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, มนสา ธมฺมํ วิญฺญายติ. ทตฺเตน วิหโย ลุนาติ, อคฺคินา กุฏึ ฌาเปติ.

En cuanto al instrumento, este es de dos tipos: interno y externo. Por ejemplo: 'realiza el trabajo con la mano' (hatthena kammaṃ karoti), 've la forma con el ojo' (cakkhunā rūpaṃ passati), 'conoce el fenómeno con la mente' (manasā dhammaṃ viññāyati). 'Cosecha el grano con la hoz' (dattena vihayo lunāti), 'quema la choza con fuego' (agginā kuṭiṃ jhāpeti).

พาหิรญฺจ ตถา+ชฺฌตฺตํ, กรณํ ทุวิธํ ยถา;

วีหึ ลุนาติ ทตฺเตน, เนตฺเตน จนฺท+มิกฺขเต.

Así, el instrumento es de dos tipos, externo e interno; como en 'cosecha el arroz con la hoz' y 'mira la luna con el ojo'.

ปกติยา อภิรูโป, โคตฺเตน โคตโม อิจฺจาทิ ภูธาตุสฺส สมฺภวา กรเณ ตติยา. ตถา สาริปุตฺโตติ นาเมน วิสฺสุโต, ชาติยา ขตฺติโย พุทฺโธ, ชาติยา สตฺตวสฺสิโก, สิปฺเปน นฬกาโร โส, เอกูนตึโส วยสา, เอวํ สเมน ธาวติ, วิสเมน ธาวติ, ทฺวิโทเณน ธญฺญํ กิณาติ.

'Bello por naturaleza' (pakatiyā abhirūpo), 'Gotama por linaje' (gottena gotamo), etc., son usos del tercer caso como instrumento debido a la naturaleza del verbo ser. Asimismo: 'conocido por el nombre de Sāriputta' (sāriputtoti nāmena vissuto), 'el Buda, un noble por nacimiento' (jātiyā khattiyo buddho), 'de siete años por edad' (jātiyā sattavassiko), 'él es cestero por oficio' (sippena naḷakāro so), 'de veintinueve años por edad' (ekūnatiṃso vayasā), 'así corre por terreno llano' (samena dhāvati), 'corre por terreno desigual' (visamena dhāvati), 'compra grano por dos medidas' (dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti).

๑๗. สหตฺเถน

17. Con la palabra 'saha' (junto con).

สหตฺเถน โยเค ตติยา สิยา. ตติยาปิ ฉฏฺฐีว อปฺปธาเน เอว ภวติ. ปุตฺเตน สหา+คโต, ปุตฺเตน สทฺธึ อาคโต, วิตกฺเกน สห วตฺตติ, ปุตฺเตน สห ถูโล, นิสีทิ ภควา สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน, สหสฺเสน สมํ มิตา, สพฺเพหิ เม ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาโว.

En conjunción con 'saha', se emplea el tercer caso. Este tercer caso, al igual que el sexto, ocurre solo en el término subordinado. Por ejemplo: 'venido con su hijo' (puttena sahāgato), 'llegado junto con su hijo' (puttena saddhiṃ āgato), 'ocurre junto con el pensamiento inicial' (vitakkena saha vattati), 'grueso como su hijo' (puttena saha thūlo), 'el Bienaventurado se sentó junto con la comunidad de monjes' (nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena), 'medido igual que mil' (sahassena samaṃ mitā), 'la separación de todos mis seres queridos y agradables' (sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo).

๑๘. ลกฺขเณ

18. En el sentido de característica.

ลกฺขเณ [Pg.116] วตฺตมานโต ตติยา. ภินฺเนน สีเสน ปคฺฆรนฺเตน โลหิเตน ปฏีวิสฺสเก อุชฺฌาเปสิ, อูนปญฺจพนฺธเนน ปตฺเตน อญฺญํ นวํ ปตฺตํ เจตาเปยฺย, ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชก+มทฺทกฺขิ, อกฺขินา กาโณ, หตฺเถน กุณี, ปาเทน ขญฺโช, ปิฏฺฐิยา ขุชฺโช. เตน หิ วิกลงฺเคน วิกลงฺคิโน วิกาโร ลกฺขิยเต.

El tercer caso se usa cuando denota una característica distintiva. Por ejemplo: 'Hizo que los vecinos se quejaran por su cabeza herida que chorreaba sangre', 'con un cuenco que tenga menos de cinco remiendos, debería adquirir otro cuenco nuevo', 'reconoció al asceta errante por su triple bastón', 'tuerto de un ojo' (akkhinā kāṇo), 'lisiado de una mano' (hatthena kuṇī), 'cojo de una pierna' (pādena khañjo), 'jorobado de espalda' (piṭṭhiyā khujjo). Pues, por ese miembro defectuoso se reconoce la deformidad del lisiado.

๑๙. เหตุมฺหิ

19. En el sentido de causa.

วาสาทิลกฺขณกฺริยาย เหตุโต ตติยา. อนฺเนน วสติ, วิชฺชาย วสติ, น ชจฺจา วสโล โหติ, กมฺมุนา วสโล โหติ, ทาเนน โภควา, อาจาเรน กุลํ, เตน ปาณิ กามทโท.

El tercer caso se emplea por la causa de una acción caracterizada por 'vivir', etc. Por ejemplo: 'vive por la comida' (annena vasati), 'vive por el conocimiento' (vijjāya vasati), 'no por nacimiento se es un paria' (na jaccā vasalo hoti), 'por la acción se es un paria' (kammunā vasalo hoti), 'rico por la generosidad' (dānena bhogavā), 'una familia por su conducta' (ācārena kulaṃ), 'por eso, su mano concede deseos' (tena pāṇi kāmadado).

๒๐. ปญฺจมี+เณ วา

20. O el quinto caso para una deuda.

อิเณ เหตุมฺหิ ปญฺจมี วา. สตสฺมา พทฺโธ, สเตน วา.

Para una deuda que actúa como causa, se puede usar el quinto caso gramatical. 'Atado por cien monedas' (satasmā baddho) o 'por cien' (satena).

๒๑. คุเณ

21. En cuanto a una cualidad.

ปรงฺคภูเต เหตุมฺหิ ปญฺจมี โหติ วา. ชฬตฺตา พทฺโธ, ชฬตฺเตนวา, ปญฺญาย มุตฺโต, หุตฺวา อภาวโต อนิจฺจา, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ. พหุลํวิธานา สตฺตมฺยตฺเถหิปิ, เตน สมเยน, กาเลน ธมฺมสากจฺฉา, ปุรตฺถิเมน ธตรฏฺโฐ, ทกฺขิเณน วิรูฬฺหโก, อุตฺตเรน กปิลวตฺถุ, เยน ภควา, เตนุปสงฺกมิ, โส โว มม+จฺจเยน สตฺถาติ. มาเสน ภุญฺชติ, เอกาเหเนว พาราณสึ ปาวิสิ, นวหิ มาเสหิ วิหารํ การาเปสิ[Pg.117], กหาปเณน อูโน, ธเนน วิกโล, อสินา กลโห, อาจาเรน นิปุโณ, คุเฬน มิสฺสกํ, วาจาย สขิโล, มณินา อตฺโถ, ธเนน อตฺโถ, โยชเนน คจฺฉติ อิจฺจาทิ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา. อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนตีติ ปจฺจตฺเต พหุลํวิธานา กตฺตริ ตติยา. เอวํ ติเลหิ เขตฺเต วปตีติ กมฺมตฺเถ, สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณนาติ ปญฺจมฺยตฺเถ จ.

Opcionalmente se usa el quinto caso para una causa que es una cualidad secundaria. 'Atado por estupidez' (jaḷattā baddho o jaḷattena), 'liberado por la sabiduría' (paññāya mutto), 'impermanentes por dejar de ser tras haber sido', 'por el cese de las formaciones, el cese de la conciencia'. Por la regla de aplicación general, también se usa en el sentido del séptimo caso (locativo): 'en aquel tiempo' (tena samayena), 'la discusión del Dhamma en el momento oportuno' (kālena dhammasākacchā), 'Dhataraṭṭha por el este', 'Virūḷhaka por el sur', 'Kapilavatthu por el norte', 'hacia donde estaba el Bienaventurado, allí se acercó', 'él será vuestro maestro tras mi partida'. 'Come en un mes', 'entró en Benarés en un solo día', 'hizo construir el monasterio en nueve meses', 'falto de una moneda', 'carente de riqueza', 'pelea con espada', 'experto en conducta', 'mezclado con azúcar', 'afable al hablar', 'necesidad de una joya', 'necesidad de riqueza', 'va por una legua'; en estos casos el tercer caso denota causa o instrumento. En 'se autoriza a sí mismo por sí mismo' se usa el tercer caso para el agente por aplicación general. Asimismo, en 'siembra sésamo en el campo' tiene sentido de objeto, y en 'estamos bien liberados de ese gran asceta' tiene sentido de ablativo.

๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน

24. El cuarto caso (dativo) en el sentido de recepción.

อเจตนํ สเจตนํ วา ปฏิคฺคาหกภาเวนา+เปกฺขิตํ, ตํ สมฺปทานํ, ตญฺจ ทา-ทาเนติ ธาตุโต พฺยปฺเปน ยุตฺตเมว, ตตฺถ จตุตฺถี โหติ. ตญฺจ ทียมานสฺส วตฺถุโน อนิวารณ+ชฺเฌสนา+นุมติโต ติวิโธ, ยถา พุทฺธสฺส ปุปฺผํ เทติ, โพธิรุกฺขสฺส ชลํ เทติ, ยาจกสฺส ธนํ เทติ, ภิกฺขูนํ ทานํ เทติ.

Aquello que se considera como receptor, sea animado o inanimado, es el receptor (sampadāna), y esto se asocia con la acción de la raíz dā (dar); allí se emplea el cuarto caso. Este es de tres tipos según si el objeto se entrega por no-rechazo, por solicitud o por consentimiento: 'da una flor al Buda', 'da agua al árbol Bodhi', 'da dinero al mendigo', 'da una limosna a los monjes'.

อนิรากรณา+ราธ-น+พฺภนุญฺญวเสน หิ;

สมฺปทานํ ติธา วุตฺตํ, รุกฺข+ยาจก+ภิกฺขโว.

El receptor se define de tres formas: por vía del no-rechazo, de la satisfacción y del permiso; como se ejemplifica en el árbol, el mendigo y los monjes.

อาธารวิวกฺขายํ สตฺตมีปิ, สงฺเฆ โคตมิ เทหิ, สงฺเฆ ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ, ยา ปลาลมยํ มาลํ, นารี ทตฺวาน เจติเยติ.

Cuando se desea expresar el soporte, también se usa el séptimo caso: 'Da, oh Gotami, a la Sangha', 'si se da a la Sangha, yo también seré honrado', 'aquella mujer que, habiendo dado una guirnalda de paja a la estupa'.

๒๕. ตาทตฺถฺเย

25. En el sentido de propósito.

ตาทตฺถฺเย จตุตฺถี สิยา. ตทตฺถสฺส ภาเว, ตาทตฺถฺยํ, ตสฺมึ ตทตฺถภาเว โชตนีเยว จตุตฺถี สิยา. ตทตฺถสฺส ภาโวติ นิมิตฺตนิมิตฺตีสมฺพนฺเธ [Pg.118] ฉฏฺฐี, ตสฺมา ฉฏฺฐาปวาโท+ยํ. สเมปิ นิมิตฺตนิมิตฺตีนํ สมฺพนฺเธ นิมิตฺตภูตยูปโตว จตุตฺถี, โน นิมิตฺตีภูตทารุโต. ยูปาย ทารุ, ปากาย วชติ, พุทฺธสฺสตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, เนว ทวาย, น มทาย, อูนสฺส ปาริปูริยา, อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติ, โลกานุกมฺปาย, ผาสุ วิหาราย.

En el sentido de 'para el propósito de aquello' (tādatthya) se debe usar el cuarto caso. Esto expresa la relación de causa y efecto, siendo una excepción al sexto caso. Incluso en tal relación, el cuarto caso se aplica al fin perseguido: 'madera para el poste', 'va para cocinar', 'abandono la vida por el bien del Buda', 'ni para diversión ni para embriaguez', 'para completar lo que falta', 'conduce al bienestar, beneficio y felicidad', 'por compasión por el mundo', 'para una estancia confortable'.

อิจฺจายํ กจฺจายเน อุปริ วกฺขมานสฺส จตุตฺถีติ สาธิตตฺตา อิธ ฉฏฺฐีติ ทีปนตฺถํ วุจฺจเต –

Dado que en el Kaccāyana se establece más adelante que esto es un cuarto caso, aquí se menciona con el fin de ilustrar el sexto caso:

กสฺส สาทุ นรุจฺจติ, มา อยสฺมนฺตานมฺปิ สงฺฆเภโท รุจฺจิตฺถ, ขมติ สงฺฆสฺส, ภตฺต+มสฺส นจฺฉาเทตีติ ฉฏฺฐี สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ, น เจ+วํ วิโรโธ สิยา, สทิสรูปตฺตา, เอวํวิเธสุ จ สมฺพนฺธสฺส สทฺทิกานุมตตฺตา. ตถา หิ ภาควุตฺติยา ‘‘อุปปทวิภตฺติ ฉฏฺฐิยา+ปวาทา’’ติ วุตฺตํ, สทฺทนฺตเร วิหิตา วิภตฺติ อุปปทวิภตฺติ.

'¿A quién no le agrada lo dulce?', 'que a los venerables no les agrade el cisma de la comunidad', 'es aceptable para la comunidad', 'la comida no le place'; en estos ejemplos se usa el sexto caso al desear expresar una relación. No hay contradicción en esto por la similitud de las formas, y en tales casos la relación es aceptada por los gramáticos. Pues en el Bhāgavutti se dice: 'La declinación por palabra adyacente es una excepción al sexto caso'; una declinación prescrita por la influencia de otra palabra es una upapadavibhatti.

กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสีติ อตฺถมตฺเต ปฐมา, กสฺส วา ตุยฺหนฺติ อวตฺวา กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสีติ อตฺถมตฺเต ปฐมาวเสน พฺยภิจารทสฺสนา. เอว+มญฺญาปิ วิญฺเญยฺยา, ปรโตปิ ยถาคมํ.

En '¿Qué Dhamma te agrada?', se usa el nominativo solo para el sentido; sin decir 'kassa vā tuyhaṃ', se muestra la variación mediante el uso del nominativo para el significado de agradar. Así también deben entenderse otros casos según la tradición.

รญฺโญ สตํ ธาเรติ รญฺโญ ฉตฺตํ ธาเรตีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีว. สิลาฆ=กถเน, เอวํ รญฺโญ สิลาฆเต อิจฺจาทิ, ถุตึ กโรตีตฺยตฺโถ. หนุ=อปนยเน, รญฺโญ หนุเต, วญฺเจตีตฺยตฺโถ. อุปติฏฺเฐยฺย สกฺยปุตฺตานํ วฑฺฒกี, อุปคจฺเฉยฺยาตฺยตฺโถ. สป=อกฺโกเส, มยฺหํ สปเต, สจฺจํ กุรุเตตฺยตฺโถ[Pg.119]. ธร=ธารเณ, สุวณฺณํ เต ธารยเต, อิณํ เต ธารยติ, อสฺส รญฺโญ นาคํ ธารยาม. ปิห=อิจฺฉายํ, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน, เตสํ ปิหยนฺติ สมฺพุทฺธานํ สตีมตํ, ปิหยนฺติ=ปตฺเถนฺติ. ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, ยทิ+หํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยํ, ทุภยติ ทิสานํ เมโฆ, โย มิตฺตานํ น ทูภติ, โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ. อิสฺส=อิสฺสายํ, ติตฺถิยา อิสฺสยนฺติ สมณานํ. อุสูย=โทสาวิกรเณ, ทุชฺชนา คุณวนฺตานํ อุสฺสูยนฺติ, กา อุสุยา วิชานตํ. อิธ+สิธ+ราธ+สาธ=สํสิทฺธิยํ, อาราโธ เม รญฺโญ, รญฺโญ ภาคฺย+มารชฺฌติ, กฺยา+หํ อยฺยานํ อปรชฺฌามิ, อายสฺมโต อุปาลิตฺเถรสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข อุปติสฺโส. ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ, อาสุณนฺติ พุทฺธสฺส ภิกฺขู, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโนอนุคิณาติ, ปติคิณาติ, สาธุการทานาทินา ตํ อุสฺสหตีตฺยตฺโถ. อาโรจยามิ โว ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว, อามนฺตยามิ เต มหาราช, ธมฺมํ เต เทสิสฺสามิ, เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ ภิกฺขูนํ, ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย, นิรุตฺตึ เต ปวกฺขามิ, อลํ เม รชฺชํ, อลํ ภิกฺขุ ปตฺตสฺส, อลํ มลฺโล มลฺลสฺส, อรหติ มลฺโล มลฺลสฺส, อลํ เต อิธ วาเสน, กึ เม เอเกน ติณฺเณนาติ สพฺพตฺถ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี.

En expresiones como 'él debe cien al rey' o 'él sostiene el parasol del rey', se utiliza el genitivo de relación. En el sentido de 'alabar' (silāgha), como en 'él alaba al rey', etc., significa que rinde homenaje. En 'ocultar/engañar' (hanu), 'él engaña al rey' significa que lo defrauda. 'El carpintero debería atender a los Sakyaputtas' significa que debería acercarse a ellos. En 'maldecir' (sapa), 'él me maldice' significa que presta un juramento. En 'sostener/deber' (dhara), 'él te debe oro', 'él te debe una deuda', 'sostenemos el elefante para este rey'. En 'deseo' (piha), 'incluso los dioses envidian a tal persona (tādino)', 'envidian a esos Budas atentos', 'pihayanti' significa anhelar. 'Oh gran héroe, enójate con él', 'si yo me enfureciera con él', 'la nube daña las regiones', 'quien no traiciona a sus amigos', 'quien ofende a un hombre que no es malvado'. En 'envidia' (issa), 'los de otras sectas envidian a los ascetas'. En 'manifestar resentimiento' (usūya), 'los malvados envidian a los virtuosos', '¿qué envidia puede haber para los que comprenden?'. En 'perfección/éxito' (idha, sidha, rādha, sādha), 'tengo el favor del rey', 'la fortuna del rey se cumple', '¿en qué ofendo a los nobles?', 'Upatissa es quien aspira a la ordenación bajo el venerable Thera Upāli'. 'Los monjes escucharon al Bienaventurado', 'los monjes escuchan al Buda', 'la gente asiente ante ese monje', 'responde favorablemente', el significado es que lo anima mediante la aprobación, etc. 'Os anuncio, monjes', 'os informo', 'te llamo, gran rey', 'te enseñaré el Dhamma', 'que el Bienaventurado enseñe el Dhamma a los monjes', 'tal como el Bienaventurado nos explicaría', 'te diré la interpretación', 'el reino es suficiente para mí', 'el cuenco es suficiente para el monje', 'un luchador es suficiente para otro luchador', 'un luchador es igual a otro luchador', 'basta para ti con vivir aquí', '¿qué gano yo con uno que ha cruzado?'; en todos estos casos se emplea el genitivo de relación.

เอวํ อายุ โภโต โหตุ, จิรํ ชีวิตํ, ภทฺทํ, กลฺยาณํ, อตฺถํ, ปโยชนํ, กุสลํ, อนามยํ, หิตํ, ปตฺถํ, สุขํ, สาตํ, โภโต โหตุ, สาธุ สมฺมุติ เม ตสฺส, ปุตฺตสฺสา+วิกเรยฺย คุยฺห+มตฺถํ, ตสฺส เม สกฺโก ปาตุรโหสิ, ตสฺส ปหิเณยฺย, ภิกฺขูนํ ทูตํ ปาเหสิ, กปฺปติ สมณานํ อาโยโค[Pg.120], เอกสฺส ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ปโหติ, อุปมํ เต กริสฺสามิ, อญฺชลึเต ปคฺคณฺหามิ, ตสฺส ผาสุ, โลกสฺส+ตฺโถ, นโม เต ปุริสาชญฺญ, โสตฺถิ ตสฺส, สมตฺโถ มลฺโล มลฺลสฺส, ตสฺส หิตํ, ตสฺส สุขํ, สฺวาคตํ เต มหาราชาติ สพฺพตฺถ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี.

Así mismo: 'que haya larga vida para el señor', 'larga vida', 'prosperidad', 'bondad', 'bienestar', 'propósito', 'mérito', 'salud', 'beneficio', 'idoneidad', 'felicidad', 'deleite para el señor'; 'bueno es mi acuerdo con él'; 'debería revelar el asunto secreto a su hijo'; 'Sakka se me apareció'; 'él debería enviarle'; 'envió un mensajero a los monjes'; 'la dedicación es adecuada para los ascetas'; 'es suficiente para uno, dos o tres'; 'te daré un ejemplo'; 'te rindo homenaje con las manos juntas'; 'comodidad para él'; 'el beneficio del mundo'; 'homenaje a ti, noble entre los hombres'; 'seguridad para él'; 'un luchador competente para otro'; 'su beneficio'; 'su felicidad'; 'bienvenida a ti, gran rey'; en todos estos casos se emplea el genitivo de relación.

๒๖. ปญฺจมฺย+วธิสฺมา

26. Del quinto caso (ablativo) respecto al límite.

ปทตฺถาวธิสฺมา ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ.

La terminación del quinto caso (ablativo) se emplea para expresar el límite del significado de una palabra.

สเมปฺย+ปคเม ทฺวินฺนํ, ปุพฺพรูปา ย+ทจฺจุตํ;

วุจฺจเต ต+ทปาทานํ, ตํ จลาจลโต ทฺวิธา;

ยถา+สฺสา ธาวตา โปโส, ปโต, รุกฺขาผลนฺติ จ.

Cuando dos cosas se separan, aquello de lo cual ocurre el alejamiento se denomina apādāna (ablativo); este se divide en dos tipos: a partir de lo móvil y a partir de lo inmóvil. Como: 'el hombre (cae) del caballo que corre', 'cae', y 'las frutas (caen) del árbol'.

ตตฺถ จลาวธิ ธาวตา อสฺสา ปุริโส ปตติ, อจลาวธิ ปพฺพตา โอตรนฺติ วนจารกาติ.

Allí, el límite móvil es: 'el hombre cae del caballo que corre'; el límite inmóvil es: 'los caminantes del bosque descienden de la montaña'.

ตญฺจ อวธิ วิสยกฺริยาวิเสสสฺส นิทฺทิฏฺฐตฺตา นิทฺทิฏฺฐวิสยํ, ยตฺถ อป อปคมนกฺริยํ อุปาตฺตํ=อชฺฌาหฏํ วิสยํ กตฺวา ปวตฺตติ, ตํ อุปาตฺตํ. ยํ เกนจิ คุเณน อุกฺกํสิยติ, ตํ อนุเมยฺยํ. ยถา คามา อเปนฺติ มุนโย, นครา นิคฺคโต ราชา, ปาปา จิตฺตํ นิวาเรนฺติ. วลาหกา วิชฺโชตเต, กุสุลโต ปจตีติ. เอตฺถ จ วฬาหกา นิกฺขมฺม, กุสุลโต อปเนตฺวาติ จ ปุพฺพกฺริยา อชฺฌาหรียติ. มถุรา ปาฏลิปุตฺตเกหิ อภิรูปาติ อนุมียติ. วุตฺตญฺหิ –

Y ese límite se llama 'objeto indicado' (niddiṭṭhavisaya) cuando se especifica una acción particular; es 'objeto implícito' (upāttavisaya) cuando la acción de alejarse o partir se asume como el ámbito en el que ocurre; y es 'objeto inferido' (anumeyyavisaya) cuando algo se destaca por alguna cualidad. Por ejemplo: 'los sabios se alejan de la aldea', 'el rey salió de la ciudad', 'apartan la mente del mal'. 'Relampaguea desde las nubes', 'cocina desde el granero'; aquí se sobreentienden acciones previas como 'habiendo salido' (de las nubes) o 'habiendo retirado' (del granero). 'Mathurā es más hermosa que los de Pāṭaliputra' es un caso inferido. Pues se ha dicho:

นิทฺทิฏฺฐวิสยํ กิญฺจิ, อุปาตฺตวิสยํ ตถา;

อนุเมยฺยวิสยญฺเจติ, ติธา+หุ อวธึ พุธาติ.

Los sabios dicen que el límite es de tres clases: el de objeto indicado, el de objeto implícito y el de objeto inferido.

ภยเหตุมฺหิ-โจรา [Pg.121] ภยํ ชายติ, ตณฺหาย ชายติ ภยํ, ปาปโต อุตฺตสติ, นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ. อกฺขาตริ-อุปชฺฌายา สิกฺขํ คณฺหาติ, อาจริยมฺหา อธีโต สุณาติ วา. พุทฺธสฺมา ปราเชนฺติ อญฺญติตฺถิยา, ปราชิตา ภวนฺตีตฺยตฺโถ. หิมวตา ปภวติ คงฺคา, อจิรวติยา ปภวนฺติ กุนฺนทิโย. อุรสฺมา ชาโต ปุตฺโต, กมฺมโต ชาตํ อินฺทฺริยํ, อุปชฺฌายา อนฺตรธายติ สิสฺโส, มาตาปิตูหิ อนฺตรธารยติ ปุตฺโต, นิลียตีตฺยตฺโถ. ทูรตฺถโยเคกีวทูโร อิโต นฬการคาโม, ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ, คามโต นาติทูเร, อารกา เต โมฆปุริสา อิมสฺมา ธมฺมวินยา, อารกา เตหิ ภควา ทูรโตว นมสฺสนฺติ, อทฺทส ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ. อนฺติกตฺถโยเค-อนฺติกํ คามา, อาสนฺนํ คามา, สมีปํ คามา. ปริมาเณ-อิโต มถุราย จตูสุ โยชเนสุ สํกสฺสํ, ราชคหโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺถเก สาวตฺถิ. กาลปริมาเณ-อิโต เอกนวุติกปฺปมตฺถเก, อิโต วสฺสสตสหสฺสสฺส อจฺจเยน พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ. ปาสาทา สํกเมยฺย, ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สํกเมยฺยาติ อตฺโถ, ตถา หตฺถิกฺขนฺธา สํกเมยฺย, อภิธมฺมา ปุจฺฉนฺติ, อภิธมฺมํ สุตฺวาติ อตฺโถ, อาสนา วุฏฺฐเหยฺย. ทิสตฺถวาจีหิ โยเค-อิโต สา ปุริมา ทิสา, อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา, อวีจิโต ยาว ภวคฺคํ, อุทฺธํ ปาทตลา, อโธ เกสมตฺถกา. วิภชเน-ยโต ปณีตตโร วา วิสิฏฺฐตโร วา นตฺถิ, อตฺตทนฺโต ตโต วรํ, กิญฺจาปิ ทานโต สีลํ วรํ, ตโต มยา พหุตรํ สุตํ, สีลเมว สุตา เสยฺโย. อารติปฺปโยเค-อารติ วิรติ ปาปา, ปาณาติปาตา [Pg.122] เวรมณิ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต, อปฺปฏิวิรตา มุสาวาทา. สุทฺธตฺถโยเค-โลภนีเยหิ ธมฺเมหิ สุทฺโธ, มาตุโต จ ปิตุโต จ สุทฺโธ อนุปกฺกุฏฺโฐ. ปโมจนตฺถโยเค-ปริมุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ วทามิ, มุตฺโต+สฺมิ มารพนฺธนา, น เต มุจฺจนฺติ มจฺจุนา, มุตฺโต+หํ+สพฺพปาเสหิ. วิเวจเน-วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ. ปมาณตฺเถ-อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนํ, คมฺภีรโต จ ปุถุลโต จ โยชนํ จนฺทภาคาย ปริมาณํ, ปริกฺเขปโต นวโยชนสตปริมาโณ มชฺฌิมเทโส. ปุพฺพาทิโยเค-ปุพฺเพว เม ภิกฺขเว สมฺโพธา, อิโต ปุพฺเพ นาโหสิ, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, ตโต อปเรน สมเยน. ปญฺเห-กุโต+สิ ตฺวํ, กุโต ภวํ, ปาฏลิปุตฺตโต. กิจฺฉา ลทฺธนฺติ คุเณ ปญฺจมี, กิจฺเฉน เม อธิคตนฺติ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา, เอวํ โถกา มุตฺโต, โถเกน มุตฺโตติ.

En el sentido de causa de temor (bhayahetu)—el temor nace de los ladrones (corā), el temor nace del deseo (taṇhāya), se tiembla ante el mal (pāpato); si no hay pesar, ¿de dónde vendría el temor? En el sentido de quien instruye—se recibe el aprendizaje del preceptor (upajjhāyā), se escucha o se aprende del maestro (ācariyamhā). Los de otras sectas son derrotados por el Buda (Buddhasmā), significando que resultan vencidos. El Ganges fluye desde el Himalaya (Himavatā), los riachuelos fluyen desde el Aciravatī (aciravatiyā). El hijo nacido del pecho (urasmā), la facultad nacida del karma (kammato), el discípulo desaparece ante el preceptor (upajjhāyā), el hijo se oculta de sus padres (mātāpitūhi), significando que se esconde. En conexión con el sentido de distancia—¿cuán lejos está de aquí (ito) la aldea de los tejedores de juncos? Dicen que aquello está ciertamente más lejos (tato), no muy lejos de la aldea (gāmato), esos hombres vanos están lejos (ārakā) de este Dhamma-Vinaya (imasmā dhammavinayā), lejos de ellos el Bienaventurado es venerado desde la distancia (dūratova), lo vio venir desde lejos (dūratova). En conexión con el sentido de proximidad—cerca de la aldea (antikaṃ/āsannaṃ/samīpaṃ gāmā). En la medida de distancia—Saṃkassa está a cuatro yojanas de aquí (ito) respecto a Mathurā; Sāvatthi está al final de cuarenta y cinco yojanas desde Rājagaha (rājagahato). En la medida de tiempo—desde ahora (ito) al final de noventa y un eones; tras el transcurso de cien mil años desde ahora (ito), el Buda aparecerá en el mundo. 'Cruzaría desde el palacio' (pāsādā saṃkameyya) significa habiendo subido al palacio, cruzaría; así mismo 'se trasladaría desde el lomo del elefante' (hatthikkhandhā saṃkameyya); 'preguntan desde el Abhidhamma' (abhidhammā pucchanti) significa tras haber escuchado el Abhidhamma; 'se levantaría del asiento' (āsanā vuṭṭhaheyya). En conexión con palabras que expresan dirección—desde aquí (ito) está aquella dirección oriental, desde aquí (ito) está aquella dirección meridional, desde el infierno Avīci hasta la cúspide de la existencia (bhavaggaṃ), hacia arriba desde las plantas de los pies (pādatalā), hacia abajo desde la punta del cabello (kesamatthakā). En la distinción (vibhajane)—desde donde (yato) no hay nada más sublime o excelente; el que se domina a sí mismo es mejor que aquel (tato); aunque la conducta moral es mejor que la generosidad (dānato), he escuchado mucho más que eso (tato); la conducta moral es ciertamente mejor que el conocimiento aprendido (sutā). En el sentido de abstención—abstinencia, evitación del mal (pāpā), abstención del asesinato (pāṇātipātā), abstenido del robo (adinnādānā), no abstenidos de la mentira (musāvādā). En el sentido de pureza—puro de los estados de codicia (lobhanīyehi dhammehi), puro e irreprochable tanto por parte de madre (mātuto) como de padre (pituto). En el sentido de liberación—digo que está completamente liberado del sufrimiento (dukkhasmā), soy libre de las ataduras de Māra (mārabandhanā), no se libran de la muerte (maccunā), estoy libre de todos los lazos (sabbapāsehi). En el aislamiento—aislado de los placeres sensuales (kāmehi), aislado de los estados perjudiciales (akusalehi dhammehi). En el sentido de medida—una yojana en longitud y anchura (āyāmato/vitthārato), la medida del Candabhāgā es una yojana en profundidad y extensión (gambhīrato/puthulato), la Región Media tiene una medida de novecientas yojanas en circunferencia (parikkhepato). En conexión con términos como 'antes'—antes de mi iluminación (sambodhā), monjes; antes de esto (ito) no existía; después de eso (tato) están las provincias fronterizas; después de ese tiempo (tato). En la pregunta—¿de dónde (kuto) eres?, ¿de dónde viene el señor?, de Pāṭaliputta (pāṭaliputtato). 'Obtenido con dificultad' es ablativo (pañcamī) por cualidad (guṇe); 'alcanzado por mí con dificultad' es instrumental (tatiyā) como causa o instrumento; así 'liberado por poco' (thokā mutto) o 'liberado por poco' (thokena mutto).

กถํ ‘‘โถกํ จลตี’’ติ, กฺริยาวิเสสเน กมฺมนิ ทุติยา, โถกํ จลนํ กโรตีตฺยตฺโถ, โถกนฺติ จลนกฺริยาย วิเสสนตฺตา กฺริยาวิเสสนํ.

¿Cómo es 'se mueve un poco' (thokaṃ calatī)? Como calificador de la acción (adverbio), se usa el acusativo en función de objeto; el sentido es 'realiza un movimiento de un poco', y debido a que califica la acción de moverse, 'un poco' es un calificador de la acción.

กฺริยาวิเสสนํ นาม, กมฺมตฺเต+กตฺตสณฺฐิตา;

นฺยายสิทฺธํ ยโต ตสฺมา, ตทตฺถํ น วิสุํ วิธิ.

Lo que se denomina calificador de la acción (adverbio) se establece gramaticalmente en el sentido de objeto con una forma singular; por lo tanto, no hay una regla separada para ese propósito.

นฺยายสิทฺธํว=จลนนฺติ ยสฺมา ภาเว อโน, ตสฺมา ภาวสฺเส+กตฺตา เอกวจนนฺติ ญายา เอกตฺตญฺจ, ภาเว อนตฺตา นปุํสกตฺตญฺจ, กโรติกฺริยาย สมฺพนฺเธน กมฺมตฺตญฺจ สิชฺฌตีติ. กร+ภูธาตโว จ –

Está establecido por lógica: ya que en el sentido de estado (bhāva) se usa el sufijo 'ana' para 'movimiento' (calanaṃ), por lógica de estado (bhāva) se tiene el género neutro y el número singular, y por conexión con la acción de 'hacer' (karoti), se establece su función de objeto. Y respecto a las raíces 'kṛ' (hacer) y 'bhū' (ser):

การิยรูปาภิธาตฺวตฺถา[Pg.123], สพฺเพ สตฺตาย ยุชฺชเร;

ตโต กฺริยา จ ภาโว จ, สามญฺญํ เตสุ คมฺยเต –

Todos los significados de las raíces que expresan formas de acción se asocian con el ser (satta); de ahí que la acción y el estado se perciban como algo común entre ellos.

ติ วุตฺตตฺตา ยุชฺชนฺติ.

Se unen debido a lo expresado anteriormente.

โถกตฺเถ-โถกา มุจฺจติ. สพฺพตฺถ สวิสเย ปญฺจมี. เอตฺถ ‘‘วิวกฺขา โลกิกา สา จ, น สกฺกา อนิวตฺติตุํ’’ติ วุตฺตตฺตา อนิฏฺฐปฺปสงฺโค น สิยา. มริยาทายํ-อาปพฺพตา เขตฺตํ. อภิวิธิมฺหิ-อาพฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, ปพฺพตํ วชฺเชตฺวา, พฺรหฺมโลกมฺหิ พฺยาเปตฺวาติ จ อตฺโถ. เอตฺถ วชฺชมานสีมา มริยาทา, คยฺหมานสีมา อภิวิธิ.

En el sentido de 'un poco'—se libera de un poco (thokā muccati). El ablativo se aplica en todo su ámbito. Aquí, debido a que se dice 'la intención es convencional y no puede ser evitada', no ocurriría una consecuencia indeseada. En el límite (mariyādā)—el campo llega hasta la montaña (āpabbatā). En la inclusión (abhividhi)—el sonido asciende hasta el mundo de Brahmā (ābrahmalokā), significando: excluyendo la montaña, pero impregnando el mundo de Brahmā. Aquí, el límite que se excluye es 'mariyādā', y el límite que se incluye es 'abhividhi'.

๒๗. อปปรีหิ วชฺชเน

27. [Las partículas] 'apa' y 'pari' en el sentido de exclusión.

วชฺชเน วตฺตมาเนหี อปปรีหิ โยเค ปญฺจมี โหติ. อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปริสาลาย อายนฺติ วาณิชา, สาลํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ.

Se usa el ablativo en conexión con 'apa' y 'pari' cuando expresan exclusión. Los mercaderes vienen excepto de la sala (apasālāya/parisālāya), significando excluyendo la sala.

๒๘. ปฏินิธิปติทาเนสุ ปตินา

28. 'Pati' en el sentido de sustitución y devolución.

ปฏินิธิมฺหิ ปติทาเน จ วตฺตมาเนน ปตินา โยเค นามสฺมา ปญฺจมี โหติ. พุทฺธสฺมา ปติ สาริปุตฺโต, ฆต+มสฺส เตลสฺมา ปติ ททาติ.

Se usa el ablativo tras un nombre en conexión con 'pati' cuando expresa sustitución o devolución. Sāriputta es el sustituto del Buda (Buddhasmā); da mantequilla clarificada a cambio de aceite (telasmā).

๒๙. ริเต ทุติยา จ

29. Con 'rite' también se usa el acusativo.

ริเตสทฺทโยเค นามสฺมา ทุติยา โหติ ปญฺจมี จ. ริเต สทฺธมฺมา, ริเต สทฺธมฺมํ.

En conexión con la palabra 'rite' (sin), se usa el acusativo o el ablativo tras un nombre. Sin el verdadero Dhamma (rite saddhammā / rite saddhammaṃ).

๓๐. วินา+ญฺญตฺร ตติยา จ

30. Con 'vinā' y 'aññatra' también se usa el instrumental.

วินา+ญฺญตฺรโยเค [Pg.124] นามสฺมา ตติยา ทุติยา ปญฺจมี จ. วินา วาเตน, วินา วาตํ, วินา วาตสฺมา. อญฺญตฺร เอเกน ปิณฺฑปาตนีหารเกน, อญฺญตฺร ธมฺมํ, อญฺญตฺร ธมฺมา.

En conexión con 'vinā' (sin) y 'aññatra' (excepto), se usa el instrumental, el acusativo o el ablativo tras un nombre. Sin viento (vinā vātena / vinā vātaṃ / vinā vātasmā). Excepto por uno que trae la limosna (aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena), excepto el Dhamma (aññatra dhammaṃ / aññatra dhammā).

๓๑. ปุถนานาหิ

31. Con 'putha' y 'nānā'.

เอเตหิ โยเค ตติยา โหติ ปญฺจมี จ. ภินฺนโยคกรณํ ทุติยานิวตฺตนตฺถํ. ปุถเคว ชเนน, ปุถเคว ชนสฺมา, ชเนน นานา, ชนสฺมา นานา.

En conexión con estos, se usa el instrumental o el ablativo. El uso de reglas separadas es para excluir el acusativo. Aparte de la gente (puthageva janena / puthageva janasmā), diferente de la gente (janena nānā / janasmā nānā).

๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ

39. La sexta declinación (genitivo) en el sentido de relación (sambandhe).

สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี โหติ. รญฺโญ ปุริโสติ วุตฺเต ยสฺมา ราชา ททาติ, ปุริโส คณฺหาติ, ตสฺมา ราชปุริโสติ วิญฺญายติ. เอวเมว โย ยสฺส อายตฺโต เสวกาทิภาเวน ภณฺฑภาเวน วา สมีป+สมูหา+วยว+วิการ+การิย+อวตฺถา+ชาติ+คุณ+กฺริยาทิวเสน วา, ฐานีวเสน วา, อาคมีวเสน วา, โส ติวิโธปิ อตฺโถ สมฺพนฺโธ นาม. วุตฺตญฺหิ –

La sexta declinación se usa en el sentido de relación. Cuando se dice 'el hombre del rey' (rañño puriso), se entiende como tal porque el rey es quien otorga y el hombre quien recibe. Del mismo modo, cualquier cosa que dependa de otra en calidad de servidor, etc., o en calidad de posesión, ya sea por proximidad, grupo, parte, modificación, efecto, estado, clase, cualidad, acción, etc., o por posición o herencia, ese triple sentido se denomina relación. Pues se ha dicho:

กฺริยาการกสญฺชาโต, อสฺเส+ทํภาวเหตุโก;

สมฺพนฺโธ นาม โส อตฺโถ, ตตฺถ ฉฏฺฐี วิธียเต.

Aquel significado que nace de la acción y del factor de la acción (kāraka), y que tiene como causa el estado de 'esto es de aquel', se denomina relación; allí se prescribe la sexta declinación.

ปารตนฺตฺยญฺหิ สมฺพนฺโธ, ตตฺถ ฉฏฺฐี ภเว ติโต;

อุปาธิ+ฐานฺยา+คมิโต, น วิเสสฺสาทิโต ติโตติ.

La relación es ciertamente dependencia; allí debe usarse la sexta declinación. [Se basa] en la condición, la posición o la herencia, pero no en el término calificado (visessādi), etc.

อุปาธิสงฺขาตวิเสสนโต ตาว-รญฺโญ ปุริโส. เอตฺถ จ พฺราหฺมณาทิสามิโต นิวตฺเตตีติ ราชา วิเสสนํ, ปุริโส เตน [Pg.125] วิเสสิยตีติ วิเสสฺโส. ภณฺฑสมฺพนฺธโต-ปหุตํ เม ธนํ สกฺก, เอกสฺส ปฏิวีโส, ภิกฺขุสฺส ปตฺตจีวรํ. สมีปโต-อมฺพวนสฺส อวิทูเร, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก. สมูเห-สุวณฺณสฺส ราสิ, ภิกฺขูนํ สมูโห. อวยเว-มนุสฺสสฺเสว เต สีสํ, รุกฺขสฺส สาขา. วิกาเร-สุวณฺณสฺส วิกติ, ภฏฺฐธญฺญานํ สตฺตุ. การิเย-ยวสฺส องฺกุโร, เมฆสฺส สทฺโท, ปุตฺตาปิ ตสฺส พหโว, กมฺมานํ ผลํ วิปาโก. อวตฺถายํ-ขนฺธานํ ปาตุภาโว, ชรา, เภโท วา. ชาติยํ-มนุสฺสสฺส ภาโว, มนุสฺสานํ ชาติ. คุเณ-สุวณฺณสฺส วณฺโณ, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺส พุทฺธสฺส คุณโฆโส, ปุปฺผานํ คนฺโธ, ผลานํ รโส, จิตฺตสฺส ผุสนา, สิปฺปิกานํ สตํ นตฺถิ, ติลานํ มุฏฺฐิ, เตสํ สมาโยโค, สนฺธิโน วิโมกฺโข, ตถาคตสฺส ปญฺญาปารมึ อารพฺภ, สุขํ เต, ทุกฺขํ เต, เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, ปญฺญาย ปฏุภาโว, รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา วา, อุปจโย วา. กฺริยาสมฺพนฺเธ-ปาทสฺส อุกฺเขปนํ, อวกฺเขปนํ วา, หตฺถสฺส สมิญฺชนํ, ทานํ, ปสารณํ, ธาตูนํ คมนํ, ฐานํ, นิสชฺชา, สยนํ วา, ตถาคตสฺส นามโคตฺตาทิ, ตสฺส การณํ, ตสฺส มาตาปิตโร, ตสฺส ปุรโต ปาตุรโหสิ, นครสฺส ทกฺขิณโต, วสฺสานํ ตติเย มาเส, น ตสฺส อุปมา, กุเวรสฺส พลิ อิจฺจาทิ. อปิ จ –

Primero, debido a la distinción en términos de condición: 'el hombre del rey'. En este caso, el término 'rey' es el calificador porque excluye a los dueños como los brahmanes y otros; 'hombre' es lo calificado porque es calificado por aquel. Debido a la conexión con bienes: 'mucha es mi riqueza, Sakka', 'la porción de uno', 'el cuenco y el hábito del monje'. Por proximidad: 'no lejos del bosque de mangos', 'cerca del mismo Nibbāna'. En un grupo: 'un montón de oro', 'un grupo de monjes'. En una parte o miembro: 'tu cabeza (es la cabeza) de un hombre', 'la rama del árbol'. En una transformación: 'una alteración del oro', 'harina de granos tostados'. En el efecto: 'el brote de la cebada', 'el sonido de la nube', 'también sus hijos son muchos', 'el fruto y el resultado de las acciones'. En un estado: 'la aparición de los agregados', 'la vejez' o 'la disolución'. En el origen o clase: 'el estado de un hombre', 'el nacimiento de los seres humanos'. En una cualidad: 'el color del oro', 'que no se agote el color (la fama) de las cualidades del Buda Tathāgata', 'el aroma de las flores', 'el sabor de los frutos', 'el contacto de la mente', 'no hay un centenar de perlas', 'un puñado de semillas de sésamo', 'la unión de ellos', 'la liberación de las ataduras', 'con respecto a la perfección de la sabiduría del Tathāgata', 'tu felicidad', 'tu sufrimiento', 'surgió una reflexión de la mente', 'la manifestación de la sabiduría', 'la ligereza o suavidad de la forma', o 'el crecimiento'. En relación con una acción: 'el levantamiento o el descenso del pie', 'la flexión o la extensión de la mano', 'el movimiento, la posición, el sentarse o el acostarse de los elementos', 'el nombre, el linaje, etc., del Tathāgata', 'la causa de aquello', 'sus padres', 'apareció delante de él', 'al sur de la ciudad', 'en el tercer mes de las lluvias', 'no hay comparación para él', 'la ofrenda de Kuvera', etc. Además —

คาวสฺส ชาติ, ธวโล, คติ, สิงฺคํ, นามนฺติ+ธ;

ทพฺพสฺสาปิ จ ชาตฺยาทิ, วิเสสฺสา โหนฺติ กามโต.

El nacimiento, el color blanco, el movimiento, el cuerno y el nombre de una vaca; así también, el nacimiento y otros aspectos de una sustancia son calificadores según se desee.

โคตฺตญฺจ [Pg.126] สพโลทิสฺส, ปาก+มนฺนสฺส สุกฺกตา;

ปฏสฺส, สิงฺคํเมณฺฑสฺส, นา+ญฺเญสํติ วิเสสฺสเต.

El linaje de la vaca moteada, la cocción de la comida, la blancura de la tela, el cuerno del carnero; así se distingue (lo calificado), no de otros.

ฐานิโต-ยุวณฺณาน+เมโอ ลุตฺตา. อาคมิโต-สุญ สสฺส. สามิโยเค-เทวาน+มินฺโท, มิคานํ ราชา. รุชาทิโยเค-เทวทตฺตสฺส รุชติ, ตสฺส โรโค อุปฺปชฺชิ, มหาเสนาปตีนํ อุชฺฌาเปตพฺพํ, รชกสฺส วตฺถํ ททาติ, มุสาวาทสฺส โอตฺตปฺปํ อิจฺจาทิ. ยชสฺส โยเค-ปุปฺผสฺส พุทฺธสฺส ยชติ, ปุปฺเผนาตฺยตฺโถ. เอวํ ฆตสฺส อคฺคึ ชุหติ. สุหิตตฺเถ-ปตฺตํ โอทนสฺส ปูเรตฺวา, ปูรํ นานาปการสฺส อสุจิโน, ปูรํ หิรญฺญสุวณฺณสฺส, ปูรติ พาโล ปาปสฺส. กิตกปฺปโยเค-พหุลํวิธานา ฉฏฺฐี, รญฺโญ สมฺมโต, ปูชิโต, สกฺกโต, อปจิโต, มานิโต วา, อมตํ เตสํ ภิกฺขเว อปริภุตฺตํ, เยสํ กายคตา สติ อปริภุตฺตา, สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส, สุปฺปฏิวิทฺธา พุทฺธานํ ธมฺมธาตุ, ธมฺมสฺส คุตฺโต เมธาวี. กมฺมตฺเถ-ตสฺส ภวนฺติ วตฺตาโร, สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโร, อมตสฺส ทาตา, ภินฺนานํ สนฺธาตา, สหิตานํ อนุปฺปทาตา, โพเธตา ปชาย, กมฺมสฺส การโก นตฺถิ, วิปากสฺส จ เวทโก, อวิสํวาทโก โลกสฺส, จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท. สรติ+จฺฉาโยเค-มาตุ สรติ, น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา, ปุตฺตสฺส อิจฺฉติ. กโรติสฺส (โยเค) – อุทกสฺส ปติกุรุเต, กณฺฑสฺส ปติกุรุเต, อภิสงฺขโรตีตฺยตฺโถ. ปญฺจมิยตฺเถ ปริหานิภยตฺถโยเคปิ ฉฏฺฐี, อสฺสวนตาย ธมฺมสฺส ปริยายนฺติ, กินฺนุ โข อหํ ตสฺส สุขสฺส ภายามิ, สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สพฺเพ ภายนฺติ [Pg.127] มจฺจุโน, ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ โฆรวิสานํ อิจฺจาทิ.

Desde el lugar: la elisión de las vocales en ese lugar. Desde el origen: de la nada. En relación con el señorío: 'el señor de los devas', 'el rey de las bestias'. En relación con el dolor y otros: 'a Devadatta le duele', 'le surgió una enfermedad', 'debe ser informado a los grandes generales', 'da una ropa al lavandero', 'el escrúpulo moral respecto a la mentira', etc. En relación con el sacrificio: 'ofrenda una flor al Buda' (significa 'con una flor'). De igual modo: 'ofrenda mantequilla clarificada al fuego'. En el sentido de plenitud: 'habiendo llenado el cuenco de arroz', 'lleno de impurezas de diversos tipos', 'lleno de dinero y oro', 'el necio se llena de maldad'. En relación con los sufijos Kita y Kappa: el genitivo se usa frecuentemente por disposición, como en 'estimado, honrado, respetado, venerado o valorado por el rey', 'monjes, lo inmortal no es disfrutado por aquellos por quienes la atención plena en el cuerpo no es disfrutada', 'estimado por la multitud', 'el elemento de la enseñanza bien comprendido por los Budas', 'el sabio protegido por el Dhamma'. En el sentido de objeto: 'de eso son los narradores', 'los que realizan la acción rápidamente', 'el dador de lo inmortal', 'el que une a los desunidos', 'el que apoya a los unidos', 'el que despierta a la generación', 'no hay hacedor de la acción ni experimentador del resultado', 'el que no engaña al mundo', 'la claridad derivada de los cuatro grandes elementos'. En relación con el recuerdo y el deseo: 'recuerda a la madre', 'nadie se acuerda de ellos', 'debido al karma de los seres', 'desea al hijo'. Con el verbo hacer (en sentido de remediar): 'remedia el agua', 'remedia la flecha' (significa que la prepara o perfecciona). En el sentido de ablativo, el genitivo también se usa en relación con la disminución y el miedo: 'por no escuchar el Dhamma de manera gradual', '¿acaso temo yo a esa felicidad?', 'todos temen al castigo', 'todos temen a la muerte', 'asustado por las cuatro serpientes de veneno terrible', etc.

๔๐. ตุลฺยตฺเถน วา ตติยา

40. O la tercera (instrumental) en el sentido de igualdad.

ตุลฺยตฺเถน โยเค วา ฉฏฺฐี โหติ ตติยา จ. ปิตุ ตุลฺโย, ปิตรา วา, มาตุ ตุลฺโย, มาตรา วา.

En relación con el sentido de igualdad, se usa el genitivo o el instrumental. 'Igual al padre' (pitu tulyo o pitarā vā), 'igual a la madre' (mātu tulyo o mātarā vā).

๓๒. สตฺตมฺยา+ธาเร

32. El locativo en el sentido de soporte.

กตฺตุกมฺมฏฺฐานํ นิสชฺช+ปจนาทิกฺริยานํ โย อาธาโร, ตํ อาธารการกํ นาม. กถํ กเฏ นิสีทติ เทวทตฺโต, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, เทวทตฺต+ตณฺฑุลานํ กตฺตุ+กมฺมานํ ธารณโต ตทฏฺฐอาสน+ปจนกฺริยํ กฏ+ถาลิโย ธาเรนฺติ นาม, ตสฺมึ สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

Aquel que es el soporte de las acciones como sentarse o cocinar, que residen en el agente o en el objeto, se llama factor de soporte (ādhārakāraka). ¿Cómo? 'Devadatta se sienta en la estera', 'cocina el arroz en la olla'. Debido a que sostienen al agente Devadatta y al objeto arroz, la estera y la olla sostienen las acciones de sentarse y cocinar respectivamente; en estos casos se emplea la séptima declinación (locativo).

โส พฺยาปิโก, โอปสิเลสิโก, เวสยิโก, สามีปิโกติ จตุพฺพิโธ. ตตฺถ โย อาเธยฺยสฺส นิสฺเสสาธารภูโต, โส พฺยาปิโก, ยถา ติเลสุ เตลํ อตฺถิ, ขีเรสุ ชลํ, ทธิมฺหิ สปฺปิ. ปจฺเจกสิทฺธานํ ภาวานํ ยํ อาเธยฺยภาเวน อุปสิเลสนํ อลฺลียนํ อตฺถิ, โส โอปสิเลสิโก. ยถา อาสเน นิสินฺโน สงฺโฆ, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, ฆเฏ อุทก+มตฺถิ, ทูเร ฐิโต, สมีเป ฐิโต. ยตฺถ สมีเป สมีปีโวหารํ กตฺวา ตทายตฺตตาทีปนตฺถํ อาธารภาโว อุปจรียติ, ตํ สามีปิกํ, ยถา คงฺคายํ โฆโส, คงฺคาย สมีเป วโชตฺยตฺโถ. สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. ยตฺถ อญฺญถาภาววเสน เทสนฺตราวจฺเฉทวเสน วา อาธารปริกปฺโป[Pg.128], โส เวสยิโต. ยถา อากาเส สกุณา จรนฺติ, ภูมิยํ มนุสฺสา, ชเล มจฺฉา, ปาสาเทสุ ปติโต, ปาปสฺมึ รมตี มโน, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน, ปญฺญาย สาธุ, วินเย นิปุโณ, มาตริ สาธุ, ปิตริ นิปุโณ.

Este soporte es de cuatro tipos: omnipresente (byāpiko), por contacto físico (opasilesiko), por proximidad (sāmīpiko) y objetivo o de dominio (vesayiko). Entre ellos, el que es el soporte total de lo contenido es el omnipresente, como 'hay aceite en las semillas de sésamo', 'agua en la leche', 'mantequilla clarificada en el yogur'. El contacto o adhesión que existe entre entidades establecidas individualmente en calidad de contenido es el soporte por contacto físico, como 'la comunidad sentada en el asiento', 'cocina el arroz en la olla', 'hay agua en el cántaro', 'parado lejos', 'parado cerca'. Donde se emplea el término de proximidad para indicar la dependencia de aquello, ese es el soporte por proximidad, como 'el ruido en el Ganges' (significa en la proximidad del Ganges), 'vive en Sāvatthī, en el bosque Jeta'. Donde se concibe el soporte en términos de estado mental o delimitación espacial, ese es el soporte objetivo o de dominio, como 'los pájaros vuelan en el cielo', 'los hombres en la tierra', 'los peces en el agua', 'caído en los palacios', 'la mente se deleita en el mal', 'devoto en la enseñanza del Buda', 'bueno en sabiduría', 'hábil en la disciplina', 'bueno con la madre', 'hábil con el padre'.

กิริยา กตฺตุ+กมฺมฏฺฐา, อาธารียติ เยน โส;

อาธาโร จตุธา วุตฺโต, พฺยาปกาทิปฺปเภทโต.

La acción reside en el agente o en el objeto; aquello por lo cual es sostenida se denomina soporte. Se dice que el soporte es de cuatro tipos, según la distinción de omnipresente y los demás.

พฺยาปโก ติลขีราทิ, กโฏ โอปสิเลสิโก;

สามีปิโก ตุ คงฺคาทิ, อากาโส วิสโย มโต.

El omnipresente es como el sésamo y la leche; la estera es el de contacto físico; el Ganges y otros son de proximidad; y el cielo se considera el soporte objetivo.

๓๓. นิมิตฺเต

33. En el sentido de causa o motivo.

นิมิตฺตตฺเถ สตฺตมี โหติ. อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปิ, กุญฺชโร ทนฺเตสุ หญฺญเต, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติยํ. สพฺพตฺถ นิมิตฺยตฺโถ.

El locativo se usa en el sentido de causa o motivo. 'El leopardo es matado por su piel', 'el elefante es matado por sus colmillos', 'viendo el peligro en las faltas más insignificantes', 'hay una ofensa de confesión (pācittiya) al mentir conscientemente'. En todos estos casos, el sentido es de causa o motivo.

๓๔. ยพฺภาโว ภาวลกฺขณํ

34. Cuando el estado de uno es la característica del estado de otro (locativo absoluto).

ยสฺส ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ, ตโต สตฺตมี. กาเล คาวีสุ ทุยฺหมานาสุคโต, ทุทฺธาสุ อาคโต. เอตฺถคมนกฺริยาย โทหนกฺริยาจิหนํ, อาคมนกฺริยาย ทุทฺธากฺริยาจิหนํ, เอว+มุปริปิ. ปุพฺพณฺหสมเย คโต, สายนฺหสมเย อาคโต, ชายมาเน โข สาริปุตฺต โพธิสตฺเต อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ สมฺปกมฺปิ.

Cuando un estado (acción) sirve como característica de otro estado, se emplea el caso locativo. Por ejemplo: 'Habiéndose ordeñado las vacas, se fue' (en el momento del ordeño); 'Habiendo sido ordeñadas, llegó'. Aquí, la acción de ordeñar es la señal para la acción de irse, y la acción de haber sido ordeñadas es la señal para la acción de llegar; e igualmente en los casos siguientes. 'Se fue por la mañana, regresó por la tarde'. 'Oh, Sāriputta, mientras el Bodhisatta estaba naciendo, este sistema de diez mil mundos tembló'.

ปาสาณา สกฺขรา เจว, กฐลา ขาณุกณฺฏกา;

สพฺเพ มคฺคา วิวชฺชนฺติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก.

Piedras, gravilla, guijarros, troncos y espinas; todos los caminos se apartan cuando el Guía del Mundo avanza.

อิมสฺมึ [Pg.129] สติ อิทํ โหติ อิจฺจาทิ. ‘‘อกาเล วสฺสตี ตสฺส, กาเล ตสฺส น วสฺสตี’’ติ วิสยสตฺตมี.

'Estando esto presente, aquello surge', etc. 'Llueve para él fuera de tiempo, para él no llueve a su tiempo' es un locativo de ámbito (visayasattamī).

๓๕. ฉฏฺฐี จา+นาทเร

35. El genitivo también se usa en caso de desconsideración (anādara).

ยสฺส ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ, ตโต ฉฏฺฐี โหติ สตฺตมี จา+นาทเร คมฺยมาเน. อกามกานํ มาตาปิตูนํ รุทนฺตานํ ปพฺพชิ, มาตาปิตูสุ รุทนฺเตสุ วา. ‘‘อาโกฏยนฺโต โส เนติ, สิวิราชสฺส เปกฺขเต’’, ‘‘มจฺจุ อาทาย คจฺฉติ, เปกฺขมาเน มหาชเน’’.

Cuando un estado es la característica de otro estado, se emplea el genitivo o el locativo cuando se indica desconsideración o desprecio. 'Renunció a pesar de que sus padres lloraban y no lo deseaban' (akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji), o 'mientras sus padres lloraban' (mātāpitūsu rudantesu vā). 'Llamando, él se lo lleva, mientras el rey de los Sivis observa', 'la muerte se lo lleva mientras la gran multitud mira'.

คุนฺนํ สามีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, โคสุ สามีติ วิสยสตฺตมี. เอวํ คุนฺนมิสฺสโร, โคสฺวิ+สฺสโร, คุนฺนํ อธิปติ, โคสุ อธิปติ, คุนฺนํ ทายาโท, โคสุ ทายาโท, คุนฺนํ สกฺขี, โคสุ สกฺขี, คุนฺนํ ปติภู, โคสุ ปติภู, คุนฺนํ ปสุโต, โคสุ ปสุโต, กุสลา นจฺจคีตสฺส, กุสลา นจฺจคีเต, อายุตฺโต กฏกรณสฺส, อายุตฺโต กฏกรเณ. ตถา อาธารวจนิจฺฉายํ สตฺตมี, ภิกฺขูสุ อภิวาเทนฺติ, มุทฺธนิ จุมฺพิตฺวา, พาหาสุ คเหตฺวา, หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, กทลีสุ คเช รกฺขนฺติ, ญาณสฺมึ ปสนฺโน, ญาณสฺมึ อุสฺสุกฺโกติ วิสยสตฺตมี.

'Dueño de las vacas' emplea el genitivo de relación; 'dueño en las vacas' emplea el locativo de ámbito. De la misma manera: soberano de las vacas / en las vacas, señor de las vacas / en las vacas, heredero de las vacas / en las vacas, testigo de las vacas / en las vacas, garante de las vacas / en las vacas, dedicado a las vacas / en las vacas. Experto en danza y canto (genitivo o locativo). Aplicado a la fabricación de esteras (genitivo o locativo). Asimismo, el locativo se usa en el sentido de apoyo: 'saludan a los monjes' (con respecto a los monjes), 'habiendo besado en la cabeza', 'habiendo asido de los brazos', 'vagan por las manos para recibir limosna', 'protegen a los elefantes entre los bananos', 'devoto en el conocimiento', 'empeñado en el conocimiento' es un locativo de ámbito.

๓๖. ยโต นิทฺธารณํ

36. De donde se realiza una selección (niddhāraṇa).

ชาติคุณกฺริยาหิ สมุทายเต+กเทสสฺส ปุถกฺกรณํ นิทฺธารณํ, ยโต ตํ กรียติ, ตโต ฉฏฺฐีสตฺตมิโย โหนฺติ. สาลโย สูกธญฺญานํ ปถฺยตมา, สูกธญฺเญสุ สาลโย ปถฺยตมา. กณฺหา คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา, กณฺหา คาวีสุ [Pg.130] สมฺปนฺนขีรตมา. คจฺฉตํ ธาวนฺโต สีฆตมา, คจฺฉนฺเตสุ ธาวนฺโต สีฆตมา.

La selección (niddhāraṇa) es la separación de una parte de un conjunto mediante la especie, la cualidad o la acción; de aquello de donde se realiza, se emplean los casos genitivo y locativo. 'El arroz rojo es el más saludable de los cereales de grano' o 'entre los cereales de grano'. 'La vaca negra es la que más leche da de las vacas' o 'entre las vacas'. 'El que corre es el más rápido de los que caminan' o 'entre los que caminan'.

๑๔. สตฺตมฺยา+ธิกฺเย

14. El locativo en caso de superioridad (ādhikya).

อาธิกฺเย อตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ. อุปขาริยํ โทโณ, ขาริยา โทโณ อธิโกตฺยตฺโถ. ตถา อุปนิกฺเข กหาปณํ.

El locativo se usa con la preposición 'upa' en el sentido de superioridad o exceso. 'Un doṇa por encima de un khārī', significando que es superior a un khārī. Asimismo, 'un kahāpaṇa por encima de un nikkha'.

๑๕. สามิตฺเถ+ธินา

15. Soberanía con 'adhi'.

สามิภาวตฺเถ อธินา ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ. อธิพฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อธิปญฺจาเลสุ พฺรหฺมทตฺโต, พฺรหฺมทตฺติสฺสรา ปญฺจาลาติ อตฺโถ. อธิเทเวสุ พุทฺโธ, สมฺมุติเทวาทีหิ พุทฺโธ อธิโกตฺยตฺโถ.

El locativo se usa con la preposición 'adhi' en el sentido de soberanía. 'Los Pañcālas bajo Brahmadatta', 'Brahmadatta sobre los Pañcālas', significando que Brahmadatta es el señor de los Pañcālas. 'El Buddha sobre los dioses', significando que el Buddha es superior a los dioses por convención y demás.

เอตฺถ จ ยถาวุตฺเตสุ อตฺเถสุ อยํ เภโท –

Y aquí, respecto a los significados mencionados, esta es la distinción:

การกํ สาธกํ นิพฺพตฺตกํ กฺริยานิมิตฺตนฺติ อตฺถโต เอกเมว, ตญฺจ ทณฺโฑ, ธวโล, ปจนํ, จิตฺโต, โคติ ทพฺพ+คุณ+กฺริยา+นาม+ชาติเภเทน ปญฺจวิธมฺปิ กมฺม+กตฺตาทิวเสน ฉพฺพิธํ, ตํ สตฺติการกํ, ตทาธารภูตทพฺพาทโย ตตฺรฏฺฐการกํ, น มุขฺยโต. มุขฺยโต เจ โหนฺติ, เตสํ สตฺติทพฺพานํ อญฺญมญฺญพฺยาวฏรูปตฺตา โย อาธาโร, โส อาธาโรเยว, กิสฺมิญฺจิกาเล กรณํ วา กตฺตุรูปภูโต วา น โหติ, ตสฺมา ถาลิ ปจติ, ถาลิยา ปจติ, ถาลิยํ ปจตีตฺยาทินา เอกสฺส วตฺถุโน กตฺตุ+กรณา+ธารเภโท น สิยา. สตฺติปกฺเข ปน ทพฺพาทีนํ อเนกสตฺติยา อาธารตฺตา สตฺติยา ทพฺพาทโย วิวกฺขิตา ตํ ตํ การกํ โหตีติ ทพฺพาทีนํ อเภเทปิ การกเภโท ยุชฺชเต. วุตฺตญฺหิ –

Agente (kāraka), realizador, productor y causa de la acción son lo mismo en significado; y este, aunque sea uno solo por su naturaleza de sustancia, cualidad, acción, nombre o clase (como un bastón, el color blanco, el acto de cocinar, el nombre Citto o la clase 'vaca'), es de seis tipos según sea objeto, sujeto, etc. Ese es el agente por su potencia (satti); la sustancia y demás que sirven como su base no son el agente en sentido primario. Si lo fueran en sentido primario, debido a que esas sustancias con potencia tienen formas de actividad recíproca, lo que es un receptáculo sería solo un receptáculo, y en ningún momento podría ser un instrumento o un sujeto. Por lo tanto, no habría distinción de sujeto, instrumento y receptáculo para un mismo objeto, como en 'la olla cocina', 'cocina con la olla' o 'cocina en la olla'. Pero desde el punto de vista de la potencia, puesto que las sustancias y demás poseen múltiples potencias, cuando se desea expresar una sustancia como receptáculo a través de su potencia, se convierte en ese agente específico; así, la distinción de agentes es válida aunque la sustancia sea la misma. Pues se ha dicho:

วิจิตฺตกตฺตุอาทีหิ[Pg.131], สํโยคา เอกวตฺถุโน;

นานาตฺตํ ยุชฺชเต นาฏฺย-เภเทน นฏกสฺสิ+วาติ.

A través de las diversas funciones de sujeto y demás, se atribuye diversidad a una sola cosa, tal como un actor adquiere diversos papeles según la distinción del drama.

ถาลิ วตฺถุโต เอกา เจทปิ สตฺติการกภูตกตฺตุ+กรณา+ธาราทีนํ เภเทน เภท+มุปยาติ, กิมิว ราม+ราวณาทิเวสธารีนฏโก เตสํ นามวเสน ราโม, ราวโณติ เภท+มุปยาติ, ต+มิวาติ อธิปฺปาโย.

Aunque la olla sea una sola cosa, adquiere distinciones por la diferencia de potencias de agente como sujeto, instrumento, receptáculo, etc. ¿Cómo qué? Como un actor que viste los trajes de Rāma, Rāvaṇa, etc., y adquiere la distinción de llamarse Rāma o Rāvaṇa por sus nombres; tal es el sentido.

ปุน+รปิ –

Además:

ยเถ+โกปิ ปโฏ สุตฺต, ปีตาทิคุณสํยุโต;

สุกฺโก ปโฏติ ปีโตติ, เภทํ ยาตฺเย+วเมว+ยํ.

Así como una sola tela, al estar asociada con hilos y cualidades como el amarillo, adquiere distinciones como 'tela blanca' o 'tela amarilla', así ocurre con esto.

เอตฺถ จ สตฺติภูตกตฺตาทโย มุขฺยการกํ, ตํโยเคน ทพฺพภูตถาลี คุณการกํ, เต จ กถํ กฺริยาย การกา โหนฺติ. กตฺตา อตฺตนา ปติฏฺฐิตาย หสติ+นจฺจติจฺจาทิกฺริยาย นิมิตฺตํ โหติ. กมฺมญฺจ อตฺตนา ปติฏฺฐิตกฺริยาย ตทตฺถภูตอินฺธนาทีนิ ปวตฺเตนฺตํ ‘‘โอทนํ ปจตี’’ตฺยาโท นิมิตฺตํ. ‘กฏฺเฐหิ ปจฺจตี’ตฺยาโท กฏฺฐานิ ชลนกฺริยาย สาเธตพฺพปากสฺส องฺคภาเวน นิมิตฺตํ. ‘ผรสุนา ฉินฺทตี’ตฺยาโท ผรสุ จ กฏฺฐานํ ทฺวิธาปวตฺติยา นิมิตฺตํ. กมฺมญฺจ กฺริยาย สมฺพนฺธียมานพฺยาปฺเย สติ นิมิตฺตภาเวน กฺริยาย นิมิตฺตํ. ตถา สมฺปทานา+วธิ+อาธารานํ ‘คาโว ททาติ’ ‘คามสฺมา อปนยติ’ ‘ถาลิยํ ปจตี’ตฺยาทีสุ โคทานา+ปนยน+ปจนกฺริยานํ นิมิตฺตตฺตา กฺริยาย นิมิตฺตานิ โหนฺติ. เตสํ ยถาสกํ กฺริยาย ปวตฺตโก กตฺตา, ตสฺมา ส เอว ปธาโน กตฺตาติ โวหารํ [Pg.132] ลภติ, อญฺเญสํ กรณาทีนํ กตฺตุภาเว สติปิ อปฺปธานตฺตา ตํ น ลภติ.

En este contexto, el sujeto y demás en forma de potencia son el agente principal; la olla, en tanto que sustancia asociada a ellos, es el agente secundario. ¿Y cómo actúan ellos como agentes de la acción? El sujeto es la causa de la acción, como reír o bailar, que reside en sí mismo. El objeto es la causa al poner en movimiento los medios para ese fin, como la leña y demás, en expresiones como 'cocina el arroz'. En 'se cocina con leña', la leña es la causa al ser parte del proceso de cocción que se debe realizar mediante la acción de quemar. En 'corta con el hacha', el hacha es la causa de que la madera se divida en dos. El objeto es causa de la acción al ser el término de la relación de la acción. Del mismo modo, el receptor, el origen y el receptáculo son causas de las acciones de dar, retirar y cocinar en ejemplos como 'da vacas', 'se retira del pueblo' y 'cocina en la olla'. El sujeto es quien pone en movimiento cada una de estas acciones, por lo tanto, solo él recibe la denominación de 'agente principal'; los otros, como el instrumento, aunque posean naturaleza de agente, no reciben tal nombre por ser secundarios.

โจทเกน วุตฺตญฺหิ –

Pues ha sido dicho por un objetor:

นนุ สามคฺยมีนายํ, กฺริยาสิทฺธิ กถํ วท;

เอกสฺส กตฺตุโน เอว, สพฺเพสํ กตฺตุตํ วินา.

Dime, ¿cómo se logra la acción en este conjunto de medios si solo existe la condición de sujeto para uno solo, excluyendo la condición de sujeto para todos los demás?

สพฺเพสํ กรณาทีนํ, กตฺตุตาย วิโยคโต;

กรณาทีนํ อภาวตฺตา, การกํ น หิ ฉพฺพิธนฺติ.

Si al instrumento y a los demás se les priva de la condición de sujeto, entonces el instrumento y los demás dejarían de existir, y el agente no sería de seis tipos.

วุจฺจเต –

Se responde:

ยทฺยปฺย+ตฺถิ หิ กตฺตุตฺตํ, สภาวา กรณาทิสุ;

กฺริยาสิทฺธฺยา ตถาปฺเย+ต+มปฺปธานํ ปรงฺคโต.

Aunque la condición de sujeto existe por naturaleza en el instrumento y demás para la realización de la acción, esta es secundaria por estar subordinada a otro.

เอตํ สภาวโต อุปลพฺภมานํ กรณาทีสุ กตฺตุตฺตํ ปเรสํ กรณาทีนํ ชลน+ธารณาทิกฺริยาย องฺคํ อุปายติ อปฺปธานนฺติ อธิปฺปาโย.

El sentido es que esta condición de sujeto que se percibe por naturaleza en el instrumento y demás, se convierte en un elemento secundario subordinado a la acción de quemar, sostener, etc., de otros instrumentos.

การกํ ฉพฺพิธํ สญฺญา-วสา ฉพฺพีสติวิธํ;

ปเภทา สตฺตธา กมฺมํ, กตฺตา ปญฺจวิโธ ภเว.

El agente (kāraka) es de seis tipos, y según sus designaciones es de veintiséis tipos. El objeto (kamma) tiene siete variedades, y el sujeto (kattā) es de cinco tipos.

กรณํ ทุวิธํ โหติ, สมฺปทานํ ติธา มตํ;

อปาทานํ ปญฺจวิธํ, อาธาโร ตุ จตุพฺพิโธ.

El instrumento (karaṇa) es de dos tipos, el receptor (sampadāna) se considera de tres tipos, el origen (apādāna) es de cinco tipos y el receptáculo (ādhāra) es de cuatro tipos.

วิภตฺติโย ปน –

En cuanto a las declinaciones (vibhatti):

ปจฺจตฺต+มุปโยคญฺจ, กรณํ สมฺปทานิยํ;

นิสฺสกฺกํ สามิวจนํ, ภุมฺม+มาลปน+ฏฺฐมํติ.

El nominativo, el acusativo, el instrumental, el dativo, el ablativo, el genitivo, el locativo y el vocativo es el octavo.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ การกกณฺโฑ ตติโย.

Así finaliza el tercer capítulo sobre los casos (kāraka) en la formación de las construcciones.

๔. สมาสกณฺฑ

4. Capítulo sobre los compuestos (samāsa).

อถ [Pg.133] นามานเมว อญฺญมญฺญสมฺพนฺธีนํ สมาโสติ นามนิสฺสิตตฺตา, สยญฺจ นามิกตฺตา นามานนฺตรํ สมาโส วุจฺจเต.

A continuación, la unión de nombres que están relacionados entre sí se denomina compuesto (samāsa); debido a que depende de los nombres y es en sí mismo de naturaleza nominal, el compuesto se explica inmediatamente después de los nombres.

๑. สฺยาทิ สฺยาทิเน+กตฺถนฺติ

1. Una palabra terminada en sufijo de caso (syādi) se vuelve un solo significado con otra palabra terminada en sufijo de caso.

อิท+มธิกตํ เวทิตพฺพํ. ปุพฺเพ วุตฺตวิธิคฺคหณญาเยน สฺยาทีติ ตทนฺตสฺส คหณํ. โส จ ภินฺนตฺถานํ นามาน+เมกตฺถีภาโว สมาโสติ วุจฺจเต.

Debe entenderse que esto es una regla rectora (adhikāra). Según el principio de tomar lo mencionado anteriormente, por 'syādi' se entiende aquello que termina en tales sufijos. Y esa unificación en un solo significado de nombres que tienen significados distintos se denomina compuesto (samāsa).

๒. อสงฺขฺยํ วิภตฺติ+สมฺปตฺติ+สมีป+สากลฺยา+ภาว+ยถา+ ปจฺฉา+ยุคปทตฺเถ

2. El compuesto indeclinable (asaṅkhya) se forma en los sentidos de: caso gramatical, prosperidad, proximidad, totalidad, ausencia, conformidad, posterioridad y simultaneidad.

ปุพฺพสฺส+ตฺถปรํ ยสฺส, อญฺญตฺถปรมญฺจ ยํ;

นปุํสกํ ภเว ยญฺจ, ต+ทาสํขฺย+มิเห+สฺสเต.

Aquel cuyo significado del primer término es predominante, o aquel en el que el significado de otro término es secundario, y que es de género neutro, se considera aquí como indeclinable (asaṅkhya).

สตฺถนฺตเร ปสิทฺธํ ยํ, อพฺยยีภาวนามโต;

อุปกุมฺภํ ติฏฺฐคุ จ, ปาตเมฆํติ ตํ ยถา.

Aquello que es conocido en otros tratados bajo el nombre de 'abyayībhāva' (compuesto indeclinable), como por ejemplo: upakumbhaṃ, tiṭṭhagu y pātameghaṃ.

อสงฺขฺยํ สฺยาทฺยนฺตํ วิภตฺยาทีน+มตฺเถ วตฺตมานํ สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺถํ ภวติ. ‘‘อวิคฺคโห นิจฺจสมาโส, ปทนฺตรวิคฺคโห เจ’’ติ ปทนฺตรวิคฺคโห. อิตฺถีสุ ตถา ปวตฺตาติ วิคฺคยฺห วิภตฺยตฺเถ สมาเส กเต –

El compuesto indeclinable, siendo una palabra terminada en sufijos de caso y expresando significados como el de los casos gramaticales, etc., se convierte en un solo significado junto con otra palabra terminada en sufijos de caso. Existe el 'compuesto obligatorio' (niccasamāso) que no tiene análisis (aviggaho) o tiene un análisis mediante otras palabras (padantaraviggaho). Habiendo analizado como 'aquello que ocurre con respecto a las mujeres', cuando se forma el compuesto en el sentido del caso gramatical —

๒,๑๑๙. เอกตฺถตายํ

2,119. Al haber unidad de significado.

เอโก อตฺโถ ยสฺส ปกติปจฺจยาทิสมุทายสฺส โส เอกตฺโถ. ตสฺส ภาโว ปวตฺตินิมิตฺตํ เอกตฺถตา, อียาทิ+ณาทิ+สมาสวิธานํ, ตสฺมึ สติ สฺยาทิโลโป โหติ.

Aquello cuya combinación de base, sufijo y demás componentes tiene un solo significado es 'unificado' (ekattha). Su estado o causa de manifestación es la 'unidad de significado' (ekatthatā); cuando ocurre la aplicación de las reglas para los compuestos o sufijos como īya, ṇa, etc., se produce la elisión de los sufijos de caso (syādi-lopo).

๙. ตํ นปุํสกนฺติ

9. Eso es neutro.

นปุํสกลิงฺเค [Pg.134] จ ‘‘ปุพฺพสฺมา+มาทิโต’’ติ สพฺพวิภตฺตีนํ โลเป จ กเต อธิตฺถิ ติฏฺฐติ, โภ อธิตฺถิ, อธิตฺถิ ปสฺส, อธิตฺถิ กตํ, อธิตฺติ จรติ, อธิตฺถิ เทหิ, อธิตฺถิ อเปหิ, อธิตฺถิ อายตฺตํ, อธิตฺถิ ปติฏฺฐิตํ. เอวํ อธิกุมาริ, อนฺตภูตสฺส อปฺปธานสฺส ฆปสฺส ‘‘ฆปสฺส+นฺตสฺสา+ปฺปธานสฺสา’’ติ ปสฺส รสฺโส.

En el género neutro, cuando se realiza la elisión de todos los sufijos de caso por la regla 'pubbasmā mādito', queda 'adhitthi' (sobre la mujer): adhitthi permanece, ¡oh adhitthi!, mira el adhitthi, hecho por adhitthi, se mueve en adhitthi, da al adhitthi, aléjate del adhitthi, dependiente del adhitthi, establecido en adhitthi. Del mismo modo 'adhikumāri' (sobre la joven); se aplica el acortamiento de la vocal final de los términos subordinados terminados en gha y pa, según la regla 'ghapassantassāppadhānassa'.

สห=สมฺปนฺนํ พฺรหฺมํ สพฺรหฺมํ. วุตฺตนเยน เอตฺถ จ อุปริ จ สมาสาทโย โหนฺติ, เอตฺถ ‘‘อกาเล สตตฺเถ’’ติ สหสฺส สาเทโส. สฺยาทิมฺหิ กเต ‘‘ปุพฺพสฺมา+มาทิโต’’ติ สฺยาทีนํ โลเป จ สมฺปตฺเต ‘‘นา+โต+มปญฺจมิยา’’ติ อปญฺจมิยา ปฏิเสโธ จ อการนฺตอสํขฺยสมาสโต ปราสํ สพฺพวิภตฺตีนํ อํอาเทโส จ โหติ. เอว+มุปริปิ.

Brahma dotado de compañía es 'sabrahmaṃ'. Según el método mencionado, aquí y en lo sucesivo se forman compuestos; aquí 'saha' se sustituye por 'sa' según la regla 'akāle satatthe'. Cuando se aplican los sufijos de caso y ocurre la elisión de los mismos por 'pubbasmā mādito', por la regla 'nāto mapañcamiyā' se prohíbe la elisión para el ablativo, y para todos los demás sufijos después de un compuesto indeclinable terminado en 'a', ocurre la sustitución por 'aṃ'. Lo mismo ocurre en lo sucesivo.

ภิกฺขานํ สมิทฺธิ สุภิกฺขํ, เอตฺถ ฆสฺส รสฺโส. สุภิกฺขํ ติฏฺฐติ โภ สุภิกฺขํ, สุภิกฺขํ ปสฺส. นา+สฺมึสุ ‘‘วา ตติยา สตฺตมีนํ’’ติ วิกปฺเปน อํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเขน วา กตํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเขน วา จรติ, สุภิกฺขํ เทหิ. ปญฺจมิยํ อ+มพฺภาวา สุภิกฺขา อปคจฺฉ, สุภิกฺข+มายตฺตํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเข วา ปติฏฺฐิตํ.

La abundancia de limosnas es 'subhikkhaṃ' (abundancia de comida); aquí hay acortamiento de la vocal final. Subhikkhaṃ permanece, ¡oh subhikkhaṃ!, mira el subhikkhaṃ. Para el instrumental y el locativo, por la regla 'vā tatiyā sattamīnaṃ', la sustitución por 'aṃ' es opcional: hecho por subhikkhaṃ o subhikkhena, se mueve por subhikkhaṃ o subhikkhena, da al subhikkhaṃ. En el ablativo, al no haber sustitución por 'aṃ', es 'subhikkhā apagaccha' (aléjate de la abundancia), dependiente de subhikkhaṃ, establecido en subhikkhaṃ o subhikkhe.

สมีปตฺเถ-กุมฺภสฺส สมีปํ อุปกุมฺภํ, เอวํ อุปนครํ, โภ อุปกุมฺภํ อิจฺจาทิ.

En el sentido de proximidad: cerca de la vasija es 'upakumbhaṃ', del mismo modo 'upanagara' (cerca de la ciudad), ¡oh upakumbhaṃ!, etc.

สากลฺเย-ติณมฺปิ อเสเสตฺวาติ สติณํ, ติณมฺปิ อเสเสตฺวา อชฺโฌหรณีย+มชฺโฌหรตีตฺยตฺโถ. เสสํ สพฺรหฺมสมํ[Pg.135]. อคฺคิมฺปิ อเสเสตฺวาติ สาคฺคิ, อคฺคิคนฺถํปิ อเสเสตฺวา อธีเตตฺยตฺโถ. วารคฺคหณํ อธิตฺถิสมํ.

En el sentido de totalidad: 'sin dejar ni siquiera la hierba' es 'satiṇaṃ', lo que significa que consume lo comestible sin dejar ni siquiera la hierba. El resto es igual a 'sabrahmaṃ'. 'Sin dejar ni siquiera el fuego' es 'sāggi', lo que significa que estudia incluso el tratado sobre el fuego sin omitir nada. El uso de la opción es igual a 'adhitthi'.

อภาโว สมฺพนฺธีเภทา พหุวิโธ, ตตฺร อิทฺธาภาเววิคตา อิทฺธิ=วิภูติ สทฺทิกานนฺติ ทุสฺสทฺทิกํ. อตฺถาภาเวมกฺขิกานํ อภาโว นิมฺมกฺขิกํ, นิทฺทรถํ, นิมฺมสกํ. อติกฺกมาภาเว-อติคตานิ ติณานิ นิตฺติณํ. อุปโภคสมฺพนฺธีวตฺตมานกาลสฺส อภาเว-อติคตํ ลหุปาวุรณํ อติลหุปาวุรณํ, ลหุปาวุรณสฺส นา+ยํ อุปโภคตา โลติ อตฺโถ.

La ausencia es de varios tipos según la diferencia de los términos relacionados; allí, en la ausencia de prosperidad: 'la prosperidad de los que hablan mal ha desaparecido' es 'dussaddikaṃ'. En la ausencia de cosas: la ausencia de moscas es 'nimmakkhikaṃ', 'niddarathaṃ' (libre de angustia), 'nimmasakaṃ' (libre de mosquitos). En la ausencia por superación: 'hierbas que han sido eliminadas' es 'nittiṇaṃ'. En la ausencia de tiempo presente relacionado con el disfrute: 'el manto ligero que ha pasado su tiempo' es 'atilahupāvuraṇaṃ', lo que significa que este manto ligero ya no está en uso.

ยถาตฺโถ+เนกวิโธ, ตตฺร โยคฺคตายํ-โยคฺคํ รูป+มนุรูปํ. วิจฺฉายํ-อทฺธมาสํ อทฺธมาสํ อนุ อนฺวทฺธมาสํ, เอวํ ปจฺจตฺตํ. อตฺถานติวตฺติยํ-สตฺตึ อนติกฺกมฺม ยถาสตฺติ. เอวํ ยถากฺกมํ, ยถาพลํ. พหุลาธิการา ยา ยา ปริสา ยถาปริสา. สทิสตฺเถ-กิขิยา กณฺหวิจฺฉิตเธนุยา สทิโส สกิขิ, สหสฺส สาเทโส. อานุปุพฺพิยํ-เชฏฺฐานุกฺกเมน อนุเชฏฺฐํ.

El sentido de 'yathā' es de varios tipos; allí, en el sentido de idoneidad: una forma adecuada es 'anurūpaṃ'. En el sentido de repetición: cada medio mes es 'anvaddhamāsaṃ', del mismo modo 'paccattaṃ' (cada uno individualmente). En el sentido de no exceder el significado: sin exceder la capacidad es 'yathāsatti'. Del mismo modo 'yathākkamaṃ' (según el orden), 'yathābalaṃ' (según la fuerza). Debido a la regla de multiplicidad, 'cada asamblea' es 'yathāparisā'. En el sentido de semejanza: 'semejante a una perdiz' es 'sakikhi', donde 'saha' se sustituye por 'sa'. En el sentido de orden sucesivo: 'según el orden de antigüedad' es 'anujeṭṭhaṃ'.

ปจฺฉาอตฺเถ-รถสฺส ปจฺฉา อนุรถํ.

En el sentido de posterioridad: 'detrás del carro' es 'anurathaṃ'.

ยุคปทตฺเถ-จกฺเกน สห=เอกกาลํ สจกฺกํ, จกฺเกน เอกกฺขเณ นิเธตีติ อตฺโถ.

En el sentido de simultaneidad: 'junto con la rueda (al mismo tiempo)' es 'sacakkaṃ', lo que significa que lo coloca en el mismo instante que la rueda.

๓. ยถา น ตุลฺเย

3. 'Yathā' no forma compuesto en el sentido de igualdad.

ยถาสทฺโท ตุลฺยตฺเถ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺโถ น ภวติ. ยถา เทวทตฺโต, ตถา ยญฺญทตฺโต. เอตฺถ อุปมานภูโต ยถาสทฺโท ‘ตถา ยญฺญทตฺโต’ติ อุปเมยฺย+มเปกฺขติ, ตสฺมา ‘‘สาเปกฺข+มสมตฺถํ ภวตี’’ติ ญายา อสมาเส [Pg.136] ‘‘น ตุลฺเย’’ติ ปฏิเสโธ กิมตฺถ+มิติ เจ. ยสฺมา ‘‘ยถา เทวทตฺโต’’ติ สมุทายเมว อุปมานํ ภวติ, น วิสุํ ยถาสทฺโท, ตสฺมา สมุทายสฺเสว อุปเมยฺยสาเปกฺขตฺเต น อสามตฺถิยตา น วิสุํ ยถาสทฺทสฺส, ตสฺมา สาทิสฺเส ปตฺตสมาสสฺส ปฏิเสธตฺถ+มิทํ. ตุลฺยตฺเถติ วตฺตพฺเพ ตุลฺยํ วินา ตุลฺยตา นตฺถีติ ตุลฺยตฺเถติ อวตฺวา ตุลฺเยติ วุตฺตํ.

La palabra 'yathā', cuando se usa en el sentido de igualdad, no se unifica en significado con una palabra terminada en sufijo de caso. Por ejemplo: 'Como Devadatta, así es Yajñadatta'. Aquí, 'yathā', que actúa como término de comparación, requiere un objeto de comparación como 'así es Yajñadatta'; por lo tanto, según el principio de que aquello que depende de otro no puede formar compuesto, no habría compuesto. Si se pregunta para qué sirve entonces la prohibición 'no en igualdad' (na tulye): puesto que el conjunto 'yathā Devadatto' es en sí mismo la comparación, y no la palabra 'yathā' por separado, la dependencia recae sobre el conjunto y no hay incapacidad para la palabra 'yathā' aislada; por lo tanto, esta regla es para prohibir el compuesto que de otro modo ocurriría en el sentido de semejanza. Donde debería decirse 'en el sentido de igualdad', se ha dicho 'en lo igual', porque no hay igualdad sin lo igual.

ยถากถญฺจิ สาทิสฺสํ, ญายเต ยตฺถ สมฺภวํ;

อุปมา นาม สา ตสฺสา, ปปญฺโจ พหุธา ภเว.

Dondequiera que se perciba una semejanza de cualquier modo posible, eso se denomina comparación (upamā), y sus variedades son múltiples.

๔. ยาวา+วธารเณ

4. 'Yāva' forma compuesto en el sentido de limitación (avadhāraṇa).

ยาวสทฺโท อวธารเณ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺโถ ภวติ. อวธารณํ=เอตฺตกตาปริจฺเฉโท. ยาวนฺตานิ อมตฺตานิ=ภาชนานิ ยาวามตฺตํ, อิมินา สมาเส กเต เสสํ ปุพฺพสมํ. ชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวชีวํ. ยาวตายุกํ, ‘‘สกตฺเถ’’ติ กปจฺจโย. ยตฺตเกน อตฺโถ ยาวทตฺถํ.

La palabra 'yāva', cuando se usa en el sentido de limitación, se unifica en significado con una palabra terminada en sufijo de caso. Limitación significa la delimitación de una cantidad. 'Tantas vasijas como haya' es 'yāvāmattaṃ'; una vez formado el compuesto, el resto es igual a lo anterior. 'Tanto como dure la vida' es 'yāvajīvaṃ'. 'Tanto como dure la longevidad' es 'yāvatāyukaṃ', con el sufijo 'ka' en el sentido de la propia palabra. 'Tanto como sea necesario' es 'yāvadatthaṃ'.

๕. ปยฺยปา พหิ ติโร ปุเร ปจฺฉา วา ปญฺจมฺยา

5. Pari, apa, ā, bahi, tiro, pure y pacchā forman compuesto opcionalmente con un término en ablativo (pañcamyā).

ปริอาทโย ปญฺจมฺยนฺเตน สเห+กตฺถา โหนฺติ วา. ปริ ปพฺพตา ปริปพฺพตํ. วาสฺส วากฺยวิกปฺปตฺถตฺตา ปริ ปพฺพตา อิจฺจาทโยปิ โหนฺติ. อป ปพฺพตา อปปพฺพตํ, อา ปาฏลิปุตฺตา อาปาฏลิปุตฺตํ, พหิ คามา พหิคามํ, ติโร ปพฺพตา ติโรปพฺพตํ, ปุเร ภตฺตา ปุเรภตฺตํ, ปจฺฉา ภตฺตา ปจฺฉาภตฺตํ, สพฺพํ อุปกุมฺภสมํ, อิมินา สมาโส วิเสโส. เอว+มุปริสุตฺเตปิ.

Las palabras como 'pari', etc., se unifican opcionalmente con un término en ablativo. 'Alrededor de la montaña' es 'paripabbataṃ'. Debido a que 'vā' indica la opción de la frase, también existen formas como 'pari pabbatā'. 'Lejos de la montaña' es 'apapabbataṃ', 'hasta Pāṭaliputta' es 'āpāṭaliputtaṃ', 'fuera de la aldea' es 'bahigāmaṃ', 'a través de la montaña' es 'tiropabbataṃ', 'antes de la comida' es 'purebhattaṃ', 'después de la comida' es 'pacchābhattaṃ'. Todo es igual a 'upakumbhaṃ', pero con la particularidad del compuesto por esta regla. Lo mismo ocurre en los sūtras siguientes.

วาตฺย+ธิกาโร [Pg.137] –

La palabra 'vā' (opcionalmente) es una regla rectora (adhikāra).

๖. สมีปา+ยาเมสฺว+นุ

6. Con 'anu' en [sentido de] proximidad y extensión.

‘‘อสํขฺย’’มิจฺจาทินา นิจฺจสมาสสฺส วิกปฺปตฺถํ สมีปคฺคหณํ. อนุสทฺโท สามีปฺเย อายาเม จ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺโถ วา โหติ. เอตฺถ สมีปคฺคหณสฺส ภาวปฺปธานตฺตา สามีปฺยเมว คมฺยเตติ สามีปฺเยติ วุตฺตํ. วนสฺส อนุ=สมีปํ อนุวนํ, คงฺคาย อนุ=อายาโม อนุคงฺคํ, คงฺคาย อนุ วา พาราณสี.

La mención de 'proximidad' es para [indicar] la opcionalidad del compuesto obligatorio que comienza con 'asaṃkhya'. El término 'anu', cuando se emplea en el sentido de proximidad y extensión, se vuelve opcionalmente una unidad con una palabra terminada en un sufijo flexivo. Aquí, debido a que la mención de la proximidad se centra en la cualidad abstracta, se entiende la proximidad misma. 'Anu' del bosque = cerca del bosque: anuvanaṃ; 'anu' del Ganges = a lo largo del Ganges: anugaṅgaṃ; o 'anu' del Ganges: [cerca del Ganges] Benarés.

๗. ติฏฺฐคฺวาทีนิ

7. Tiṭṭhagu y otros.

ติฏฺฐคุอาทีนิ อญฺญตฺเถน สิทฺธาปิ อสฺมึ อสํขฺยสมาเส นิปาติยนฺติ. ติฏฺฐนฺติ คาโว ยสฺมึ กาเลติ ติฏฺฐนฺตสทฺท+โคสทฺเทหิ ปฐมาโยมฺหิ กเต ‘‘วา+เนกญฺญตฺเถ’’ติ สมาโส, อิมินา นิปาตนา โลเป นปุํสกตฺเถ จ กเต สิมฺหิ โคสฺส ‘‘โคสฺสุ’’ติ อุกาเร ‘‘ปุพฺพสฺมา+มาทิโต’’ติ วิภตฺติโลโป. เอวํ วหนฺตี คาโว ยสฺมึ กาเลติ วหคฺคุ อิจฺจาทิ. เวลาปฺปกาสกปาโตอาทีนมฺปิ เอตฺเถว สงฺคโห, ปาโต นหานนฺติ สตฺตมีอมาทิสมาเส ปาตนหานํ, เอวํ สายนหานํ, ปาตกาลํ, สายกาลํ, ปาตเมฆํ, สายเมฆํ, ปาตมคฺคํ, สายมคฺคํ, เอตฺถ ‘‘เอโอน+ม วณฺเณ’’ติ อกาโร, นิคฺคหีตสฺส โลโป จ โหติ.

Palabras como tiṭṭhagu, aunque se establecen con otro significado, se incluyen por irregularidad en este compuesto asaṃkhya. En el sentido de 'el tiempo en que las vacas permanecen de pie', a partir de las palabras tiṭṭhanta y go en el caso nominativo, se forma el compuesto por la regla 'opcionalmente en otro significado'. Por esta irregularidad, tras la elisión y la formación en sentido neutro, cuando el sufijo 'si' es aplicado, 'go' se convierte en 'gossu' con el sonido 'u', y hay elisión de la flexión según la regla 'desde lo anterior...'. Del mismo modo, 'el tiempo en que las vacas son conducidas' es vahaggu, etc. Las palabras que expresan el tiempo como pāto (mañana), etc., también se incluyen aquí; en un compuesto que comienza con el caso locativo como 'baño por la mañana' (pāto nahānaṃ), resulta pātanahānaṃ; así también sāyanahānaṃ (baño por la tarde), pātakālaṃ (tiempo de la mañana), sāyakālaṃ (tiempo de la tarde), pātameghaṃ (nube matutina), sāyameghaṃ (nube vespertina), pātamaggaṃ (camino de la mañana), sāyamaggaṃ (camino de la tarde); aquí, hay un sonido 'a' y la elisión del niggahīta.

๘. โอเร+ปริ+ปฏิ+ปาเร+มชฺเฌ+เหฏฺฐุ+ทฺธา+โธ+นฺโต วา ฉฏฺฐิยา.

8. Ore, upari, paṭi, pāre, majjhe, heṭṭhā, uddhaṃ, adho y anto, opcionalmente con el genitivo.

โอราทโย สทฺทา ฉฏฺฐิยนฺเตน สเห+กตฺถา วา โหนฺติ. โอรํ คงฺคาย โอเรคงฺคา, อุปริ สิขรสฺส อุปริสิขรํ, ปฏิ=มุขํ โสตสฺส [Pg.138] ปฏิโสตํ, ปารํ ยมุนาย ปาเรยมุนํ, มชฺฌํ คงฺคาย มชฺเฌคงฺคํ, เหฏฺฐา ปาสาทสฺส เหฏฺฐาปาสาทํ, อุทฺธํ คงฺคาย อุทฺธคงฺคํ, อโธ คงฺคาย อโธคงฺคํ, อนฺโต ปาสาทสฺส อนฺโตปาสาทํ. อิมินา นิปาตนาว นิคฺคหีตโลเป จ เอกาเร จ กเต โอเรจฺจาทิ โหติ.

Las palabras ora, etc., se convierten opcionalmente en una unidad con un término en caso genitivo. 'Más acá del Ganges' es oregaṅgā; 'encima de la cima' es uparisikharaṃ; 'frente a la corriente' es paṭisotaṃ; 'más allá del Yamunā' es pāreyamunaṃ; 'en medio del Ganges' es majjhegaṅgaṃ; 'debajo del palacio' es heṭṭhāpāsādaṃ; 'arriba del Ganges' es uddhagaṅgaṃ; 'debajo del Ganges' es adhogaṅgaṃ; 'dentro del palacio' es antopāsādaṃ. Por esta misma irregularidad, tras la elisión del niggahīta y el cambio a 'e', resulta ore, etc.

๑๐. อ+มาทิ

10. Aṃ y otros.

อ+มาทิสฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สห พหุล+เมกตฺตํ โหติ.

Un término que termina con el sufijo 'aṃ', etc., se convierte frecuentemente en una unidad con otro término que termina en un sufijo flexivo.

อุตฺตรสฺส ปทสฺส+ตฺโถ, ปธานํ ลิงฺค+มสฺส จ;

ทุติยนฺตาทิปเทกตฺโถ, พหุธา ตํ วิภชฺชเต.

El significado del segundo miembro es el principal, así como su género; la unidad de palabras que comienzan con el segundo caso [acusativo] se divide de muchas maneras.

ปเรส+มิสฺสเต ตญฺจ, ภิยฺโย ตปฺปุริสา+ขฺยยา;

ตํ ยถา+ตฺร ราชาปจฺจํ, กตฺถจีติ+มิตีทิสํ.

Y esto se une con otros términos, recibiendo frecuentemente el nombre de tappurisa; como aquí 'descendencia del rey' (rājāpaccaṃ), o en algunos casos 'así es'.

อ+มาทฺยนฺตานํ การกานํ อการกานญฺจ สมาโส กตฺถจิเมว วา โหติ. ตญฺจ พหุลํวิธาเนนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

El compuesto de términos que terminan en 'aṃ', etc., ya sean funcionales (kāraka) o no funcionales (akāraka), ocurre solo en algunos casos opcionalmente. Y esto debe considerarse mediante la disposición de la regla 'frecuentemente' (bahulaṃ).

ตตฺถ ทุติยาตปฺปุริโส อมาทิ คต+นิสฺสิตา+ตีตา+ติกฺกนฺต+ปตฺตา+ปนฺนาทีหิ ภวติ. สรณํ คโตติ สมาเส กเต ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ วิภตฺติโลปาทิ อุปริ สพฺพตฺถ ปุพฺพสมํ. สรณคโต, สรณคตา. สรณคตา, สรณคตาโย. สรณคตํ กุลํ, สรณคตานิ กุลานิ อิจฺจาทิ. อรญฺญคโต, ภูมิคโต. ธมฺมํ นิสฺสิโต ธมฺมนิสฺสิโต, อตฺถนิสฺสิโต. ภวํ อตีโต ภวาตีโต, กาลาตีโต. ปมาณํ อติกฺกนฺตํ ปมาณาติกฺกนฺตํ, โลกาติกฺกนฺตํ. สุขํ ปตฺโต สุขปฺปตฺโต, ทุกฺขปฺปตฺโต. โสตํ อาปนฺโน โสตาปนฺโน, นิโรธสมาปนฺโน, มคฺคปฺปฏิปนฺโน. รถํ อารุฬฺโห รถารุฬฺโห[Pg.139]. สพฺพรตฺตึ โสภโณ สพฺพรตฺติโสภโณ, มุหุตฺตสุขํ. อการกานํ สมาโส อจฺจนฺตสํโยเค. วุตฺติเยโว+ปปทสมาเส, ตสฺส นิจฺจตฺตา. ยถา กมฺมํ กโรตีติ กมฺมกาโร, กุมฺภกาโร, อตฺถํ กาเมตีติ อตฺถกาโม, ธมฺมกาโม, ธมฺมํ ธาเรตีติ ธมฺมธโร, วินยธโร. สานํ ปจตีติ สปาโก, ตนฺตํ วายตีติ ตนฺตวาโย, วรํ อาหรตีติ วราหโร. นฺต+มาน+กฺตวนฺเตหิ วากฺยเมว. ธมฺมํ สุณนฺโต, ธมฺมํ สุณมาโน, โอทนํ ภุตฺตวา.

Allí, el dutiyā-tappurisa se forma con términos que terminan en 'aṃ' seguidos de gata, nissita, atīta, atikkanta, patta, āpanna, etc. Cuando se forma el compuesto 'ido a refugio' (saraṇaṃ gato), la elisión de la flexión por ser una sola unidad y lo demás es igual a lo anterior en todos los casos. Saraṇagato, saraṇagatā. Saraṇagatā, saraṇagatāyo. Saraṇagataṃ kulaṃ, saraṇagatāni kulāni etc. Araññagato, bhūmigato. 'Dependiente del Dhamma' es dhammanissito, 'dependiente del significado' es atthanissito. 'Pasado de la existencia' es bhavātīto, 'pasado de tiempo' es kālātīto. 'Que excede la medida' es pamāṇātikkantaṃ, 'que excede el mundo' es lokātikkantaṃ. 'Que ha alcanzado la felicidad' es sukhappatto, 'que ha alcanzado el sufrimiento' es dukkhappatto. 'Entrado en la corriente' es sotāpanno, 'que ha alcanzado el cese' es nirodhasamāpanno, 'que ha entrado en el camino' es maggappaṭipanno. 'Subido al carro' es rathāruḷho. 'Bello durante toda la noche' es sabbarattisobhaṇo, 'felicidad de un momento' (muhuttasukhaṃ). El compuesto de los no funcionales ocurre en conexión continua. En el compuesto upapada hay solo la forma compuesta, debido a su naturaleza obligatoria. Como 'el que hace el trabajo' es kammakāro, 'el que hace cántaros' es kumbhakāro; 'el que desea el bienestar' es atthakāmo, 'el que desea el Dhamma' es dhammakāmo; 'el que sostiene el Dhamma' es dhammadharo, 'el que sostiene el Vinaya' es vinayadharo. 'El que cocina perros' es sapāko, 'el que teje telas' es tantavāyo, 'el que trae lo mejor' es varāharo. Con los sufijos -nta, -māna y -ktavantu, solo se usa la frase [no el compuesto]: dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā.

ตติยาตปฺปุริโส กิตก+ปุพฺพ+สทิส+สโม+นตฺถ+กลห+นิปุณ+มิสฺส+สขิลาทีหิ. พุทฺเธน ภาสิโต พุทฺธภาสิโต ธมฺโม, เอวํ ชินเทสิโต. สตฺถารา วณฺณิโต สตฺถุวณฺณิโต. วิญฺญูหิ ครหิโต วิญฺญุครหิโต, วิญฺญุปฺปสตฺโถ, อิสฺสรกตํ, สยํ กตํ, สุเกหิ อาหฏํ สุกาหฏํ, รญฺญา หโต ราชหโต, ราชปีฬิโต. อคฺคินา ทฑฺโฒ อคฺคิทฑฺโฒ, สปฺเปน ทฏฺโฐ สปฺปทฏฺโฐ, สลฺเลหิ วิทฺโธ สลฺลวิทฺโธ, อิจฺฉาย ปกโต อิจฺฉาปกโต, สีลสมฺปนฺโน. เอวํ สุขสหคตํ, ญาณสมฺปยุตฺตํ, มิตฺตสํสคฺโค, ปิยวิปฺปโยโค, ชาติถทฺโธ, คุณหีโน, คุณวุทฺโธ, จตุวคฺคกรณียํ, จตุวคฺคาทิกตฺตพฺพํ. กาเกหิ เปยฺยา กากเปยฺยา, นที. กฺวจิ วุตฺติเยว, อุรสา คจฺฉตีติ อุรโค, ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. กฺวจิ วากฺยเมว, ผรสุนา ฉินฺนวา, กาเกหิ ปาตพฺพา, ทสฺสเนน ปหาตพฺพา. ปุพฺพาทิโยเค-มาเสน ปุพฺโพ มาสปุพฺโพ. เอวํ มาตุสทิโส, มาตุสโม. เอกูนวีสติ, สีลวิกโล, อสิกลโห, วาจานิปุโณ, ยาวกาลิกสมฺมิสฺสํ, วาจาสขิโล[Pg.140]. สตฺถารา สทิโส สตฺถุสทิโส, สตฺถุกปฺโป, ปุญฺเญน อตฺถิโก ปุญฺญตฺถิโก, คุณาธิโก. ทธินา อุปสิตฺตํ โภชนํ ทธิโภชนํ, คุเฬน สํสฏฺโฐ โอทโน คุโฬทโน. การกสมฺพนฺโธ กฺริยาย กโต, อุปสิตฺตาทิกฺริยานํ อปญฺญายเนปิ วุตฺติเยโว+ปสิตฺตาทิกฺริยาน+มาขฺยาปนโต นตฺถา+ยุตฺตตฺถตา. เอวํ ขีโรทโน. อสฺเสน ยุตฺโต รโถ อสฺสรโถ, มคฺคจิตฺตํ, ชมฺพุยา ปญฺญาโต ลกฺขิโต ทีโป ชมฺพุทีโป, เอเกน อธิกา ทส เอกาทส, ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ, ปกติยา เมธาวี ปกติเมธาวี อิจฺจาทิ.

El tatiyā-tappurisa se forma con derivados primarios (kitaka) y con palabras como pubba, sadisa, sama, ūnattha, kalaha, nipuṇa, missa, sakhila, etc. 'Dhamma hablado por el Buda' es buddhabhāsito dhammo; así también jinadesito. 'Alabado por el Maestro' es satthuvaṇṇito. 'Reprobado por los sabios' es viññugarahito; 'elogiado por los sabios' (viññuppasattho), 'hecho por el señor' (issarakataṃ), 'hecho por uno mismo' (sayaṃ kataṃ), 'traído por loros' (sukāhaṭaṃ), 'matado por el rey' (rājahato), 'oprimido por el rey' (rājapīḷito). 'Quemado por el fuego' es aggidaḍḍho, 'mordido por una serpiente' es sappadaṭṭho, 'atravesado por flechas' es sallaviddho, 'hecho por el deseo' es icchāpakato, 'dotado de virtud' (sīlasampanno). Así también: 'acompañado de felicidad' (sukhasahagataṃ), 'asociado con el conocimiento' (ñāṇasampayuttaṃ), 'contacto con amigos' (mittasaṃsaggo), 'separación de lo amado' (piyavippayogo), 'obstinado por el nacimiento' (jātithaddho), 'carente de virtudes' (guṇahīno), 'maduro en virtudes' (guṇavuddho), 'lo que debe ser hecho por un grupo de cuatro' (catuvaggakaraṇīyaṃ), 'lo que debe hacerse por un grupo de cuatro' (catuvaggādikattabbaṃ). 'Que puede ser bebida por los cuervos' [río lleno] es kākapeyyā nadī. En algunos casos hay solo la forma compuesta: 'el que va con el pecho' es urago, 'el que bebe por el pie' es pādapo. En algunos casos solo la frase: 'habiendo cortado con el hacha' (pharasunā chinnavā), 'debe ser bebida por los cuervos' (kākehi pātabbā), 'debe ser abandonado por la visión' (dassanena pahātabbā). En la unión con pubba, etc.: 'un mes antes' es māsapubbo. Así: 'similar a la madre' (mātusadiso), 'igual a la madre' (mātusamo). 'Diecinueve' (ekūnavīsati), 'falto de virtud' (sīlavikalo), 'disputa con espadas' (asikalaho), 'hábil en el habla' (vācānipuṇo), 'mezclado con lo que es para el momento' (yāvakālikasammissaṃ), 'amable en el habla' (vācāsakhilo). 'Similar al Maestro' es satthusadiso, 'parecido al Maestro' (satthukappo), 'que busca el mérito' (puññatthiko), 'superior en virtudes' (guṇādhiko). 'Comida rociada con yogur' es dadhibhojanaṃ, 'arroz mezclado con melaza' es guḷodano. La relación del factor de la acción se establece por la acción; aunque acciones como 'rociado' no sean explícitas, existe solo la forma compuesta porque estas acciones están implicadas, por lo tanto no hay falta de conexión de significado. Así 'arroz con leche' (khīrodano). 'Carro uncido con caballos' es assaratho, 'mente del camino' (maggacittaṃ), 'isla conocida o señalada por el árbol jambu' es jambudīpo, 'diez con uno de más' es ekādasa, 'ciego de nacimiento' es jaccandho, 'sabio por naturaleza' es pakatimedhāvī, etc.

จตุตฺถีตปฺปุริโส ตทตฺถ+อตฺถ+หิต+เทยฺยาทีหิ. ตทตฺเถ-กถินสฺส ทุสฺสํ กถินทุสฺสํ, กถินจีวรสฺสาติ อตฺโถ. เอวํ จีวรทุสฺสํ, จีวรมูลํ, ยาคุยา อตฺถาย ตณฺฑุลา ยาคุตณฺฑุลา, ภตฺตตณฺฑุลา, สงฺฆสฺส อตฺถาย ภตฺตํ สงฺฆภตฺตํ, อาคนฺตุกภตฺตํ, เอวํ คมิกภตฺตํ, ปาสาทาย ทพฺพํ ปาสาททพฺพํ. เอตฺถ จา+ยํ นิจฺจสมาโส, ตสฺส ติลิงฺคตา จ-ภิกฺขุสงฺฆสฺส อตฺโถ วิหาโร ภิกฺขุสงฺฆตฺโถ วิหาโร, ภิกฺขุสงฺฆตฺถา ยาคุ, ภิกฺขุสงฺฆตฺถํ จีวรํ. ยสฺส อตฺโถ ยทตฺโถ, ยทตฺถา, ยทตฺถํ. เอวํ ตทตฺโถ, ตทตฺถา, ตทตฺถํ. ตถา โลกหิโต. พุทฺธสฺส เทยฺยํ พุทฺธเทยฺยํ ปุปฺผํ. สงฺฆเทยฺยํ จีวรํ. อิธ น โหติ ‘‘สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ’’.

El compuesto dative-tatpurusha (Catutthītappuriso) se forma con términos que indican el propósito (tadattha), el beneficio (hita), lo que debe ser dado (deyya), etc. Con 'tadattha' (para el propósito de ello): tela para el kathina es 'kathinadussa', con el sentido de 'para el manto del kathina'. Así también: 'cīvaradussa' (tela para el manto), 'cīvaramūlaṃ' (dinero para el manto), arroz para la papilla es 'yāgutaṇḍulā', 'bhattataṇḍulā' (arroz para la comida), comida para el Sangha es 'saṅghabhatta', 'āgantukabhatta' (comida para el recién llegado), 'gamikabhatta' (comida para el viajero), madera para el palacio es 'pāsādadabbaṃ'. En este caso, este es un compuesto obligatorio (niccasamāso), y posee los tres géneros: el monasterio para el Sangha de monjes es 'bhikkhusaṅghattho vihāro' (masc.), la papilla para el Sangha de monjes es 'bhikkhusaṅghatthā yāgu' (fem.), el manto para el Sangha de monjes es 'bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ' (neu.). El propósito del cual es 'yadattho, yadatthā, yadatthaṃ'. Así también 'tadattho, tadatthā, tadatthaṃ'. Del mismo modo 'lokahito' (beneficio del mundo). Lo que debe darse al Buddha es 'buddhadeyyaṃ pupphaṃ' (flor). 'Saṅghadeyyaṃ cīvaraṃ' (manto). Aquí no se aplica a 'saṅghassa dātabbaṃ' (lo que debe darse al Sangha).

ปญฺจมีตปฺปุริโส อปคมน+ภย+วิรติ+โมจนตฺถาทีหิ. เมถุนสฺมา อเปโต เมถุนาเปโต, เอวํ ปลาปคโต, นครนิคฺคโต, ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต, กามโต นิกฺขนฺตํ กามนิกฺขนฺตํ, รุกฺขคฺคา ปติโต รุกฺขคฺคปติโต, สาสนจฺจุโต, อาปตฺติ- วุฏฺฐานํ[Pg.141], ธรณีตลคฺคโต, สพฺพภเวหิ นิสฺสโฏ สพฺพภวนิสฺสโฏ. ภยตาทิโยเค-ราชโต ภยํ ราชภยํ, โจรภยํ, อมนุสฺสภยํ, อคฺคิภยํ, ปาปภีโต, ปาปภีรุโก. อกตฺตพฺพโต วิรติ อกตฺตพฺพวิรติ, เอวํ กายทุจฺจริตวิรติ, วจีทุจฺจริตวิรติ. พนฺธนา มุตฺโต พนฺธนมุตฺโต, วนมุตฺโต, พนฺธนโมกฺโข. กมฺมสมุฏฺฐิตํ, อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐํ, โอมโกมกํ. กฺวจิ วุตฺติเยว, กมฺมโต ชาตํ กมฺมชํ, เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ. อิธ น โหติ ‘ปาสาทา ปติโต’.

El compuesto ablative-tatpurusha (Pañcamītappuriso) se forma con términos que indican alejamiento, miedo, abstinencia, liberación, etc. Alejado de la unión sexual es 'methunāpeto', así 'palāpagato' (huido), 'nagaraniggato' (salido de la ciudad), 'piṇḍapātapaṭikkanto' (regresado de la limosna), salido del deseo es 'kāmanikkhantaṃ', caído de la copa del árbol es 'rukkhaggapatito', caído de la Dispensación es 'sāsanaccuto', rehabilitación de una ofensa es 'āpattivuṭṭhānaṃ', llegado desde la superficie de la tierra es 'dharaṇītalaggato', salido de todas las existencias es 'sabbabhavanissaṭo'. En relación con el miedo: miedo al rey es 'rājabhaya', 'corabhaya' (miedo a los ladrones), 'amanussabhaya' (miedo a seres no humanos), 'aggibhaya' (miedo al fuego), temeroso del mal es 'pāpabhīto', 'pāpabhīruko'. Abstinencia de lo que no debe hacerse es 'akattabbavirati', así 'kāyaduccaritavirati' (abstinencia de la mala conducta corporal), 'vacīduccaritavirati' (de la mala conducta verbal). Liberado de la atadura es 'bandhanamutto', 'vanamutto' (liberado del bosque), 'bandhanamokkho' (liberación de la atadura). Originado por el karma es 'kammasamuṭṭhitaṃ', muy excelente es 'ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ', muy inferior es 'omakomakaṃ'. A veces ocurre solo en el uso: nacido del karma es 'kammajaṃ', así 'cittajaṃ' (nacido de la mente), 'utujaṃ' (nacido del clima), 'āhārajaṃ' (nacido del alimento). Aquí no se aplica a 'pāsādā patito' (caído del palacio).

ฉฏฺฐีตปฺปุริโส รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโต, เอวํ ราชปุริโส, อาจริยปูชโก, พุทฺธสาวโก, พุทฺธรูปํ, ชินวจนํ, สมุทฺทโฆโส, ธญฺญานํ ราสิ ธญฺญราสิ, ปุปฺผคนฺโธ, ผลรโส, กายสฺส ลหุตา กายลหุตา. มรณสฺสติ, รุกฺขมูลํ, อยสฺส ปตฺโต อโยปตฺโต, เอตฺถ ‘‘มนาทฺยาปาทีน+โม มเย เจ’’ติ โอ. เอวํ สุวณฺณกฏาหํ, ปานียถาลกํ, สปฺปิกุมฺโภ, เทวานํ ราชา เทวราชา. ปุมสฺส ลิงฺคํ ปุลฺลิงฺคํ, ‘‘ปุํ ปุมสฺสวา’’ติ ปุมสฺส ปุํ, นิคฺคหีตโลโป, ลสฺส ทฺวิภาโว จ. หตฺถิปทํ, อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขุนิสงฺโฆ, ชมฺพุสาขา, เอตฺถ อีการูการานํ รสฺโส. พหุลาธิการา นฺต+มาน+นิทฺธาริย+ปูรณ+ภาว+ติตฺตตฺเถหิ น โหติ. มมา+นุกุพฺพํ, มมา+นุกุรุมาโน, คุนฺนํ กณฺหา สมฺปนฺนขีรตมา, สิสฺสานํ ปญฺจโม, ปฏสฺส สุตฺตตา. กฺวจิ โหเตว ‘วตฺตมานสามีปฺยํ’. พฺราหฺมณสฺส สุกฺกา ทนฺตาติ สาเปกฺขตาย น โหติ. ผลานํ ติตฺโต, ผลาน+มาสิโต, ผลานํ สุหิโต. ‘‘พฺราหฺมณสฺส อุจฺจํ เคหํ’’ติ สาเปกฺขตาย น โหติ. ‘‘รญฺโญ ปาฏลิปุตฺตกสฺส ธนํ’’ติ ธนสมฺพนฺเธ [Pg.142] ฉฏฺฐีติ ปาฏลิปุตฺตเกน สมฺพนฺธาภาวา น โหติ. ‘‘รญฺโญ โค จ อสฺโส จ ปุริโส จา’’ติ ภินฺนตฺถตาย วากฺยเมว. รญฺโญ ควสฺสปุริสา ราชควสฺสปุริสาติ วุตฺติ โหเตว, เอกตฺถีภาวา. สมฺพนฺธีสทฺทานํ ปน นิจฺจสาเปกฺขตฺเตปิ คมกตฺตา สมาโส, คมกตฺตมฺปิ หิ สมาสสฺส นิพนฺธนํ, ยถา เทวทตฺตสฺส คุรุกุลํ, ภควโต สาวกสงฺโฆติอาทิ.

El compuesto genitive-tatpurusha (Chaṭṭhītappuriso) se ejemplifica como: hijo del rey es 'rājaputto', así 'rājapuriso' (servidor del rey), 'ācariyapūjako' (quien honra al maestro), 'buddhasāvako' (discípulo del Buddha), 'buddharūpaṃ' (imagen del Buddha), 'jinavacanaṃ' (palabra del Vencedor), 'samuddaghoso' (estruendo del océano), montón de granos es 'dhaññarāsi', aroma de flores es 'pupphagandho', sabor de frutas es 'phalaraso', ligereza del cuerpo es 'kāyalahutā'. 'Maraṇassati' (recuerdo de la muerte), 'rukkhamūlaṃ' (base del árbol), cuenco de hierro es 'ayopatto', donde por la regla 'manādyāpādīna+mo maye ce' se convierte en 'o'. Así 'suvaṇṇakaṭāhaṃ' (caldero de oro), 'pānīyathālakaṃ' (vasija de agua), 'sappikumbho' (jarra de mantequilla clarificada), rey de los devas es 'devarājā'. El signo del varón es 'pulliṅgaṃ', donde por la regla 'puṃ pumassavā' el término 'pumassa' se vuelve 'puṃ', con la elisión del niggahīta y la duplicación de la 'l'. Huella del elefante es 'hatthipadaṃ', forma de mujer es 'itthirūpaṃ', comunidad de monjas es 'bhikkhunisaṅgho', rama de jambu es 'jambusākhā'; aquí ocurre el acortamiento de las vocales ī y ū. Debido a la autoridad de la frecuencia (bahula), no se forma el compuesto con los sufijos -nta, -māna, ni en construcciones partitivas, ordinales, abstractas (bhāva) o de saciedad. Ejemplos: 'mamā+nukubbaṃ' (imitándome), 'mamā+nukurumāno', 'gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā' (la más productiva de leche entre las vacas negras), 'sissānaṃ pañcamo' (el quinto de los discípulos), 'paṭassa suttatā' (la condición de hilo de la tela). A veces ocurre: 'vattamānasāmīpyaṃ' (la proximidad del presente). En 'brāhmaṇassa sukkā dantā' (los dientes del brahmán son blancos), no hay compuesto debido a la dependencia externa. 'Phalānaṃ titto' (saciado de frutas), 'phalāna+māsito', 'phalānaṃ suhito'. En 'brāhmaṇassa uccaṃ gehaṃ' (la casa alta del brahmán), no hay compuesto por dependencia. En 'rañño pāṭaliputtakassa dhanaṃ' (la riqueza del rey de Pāṭaliputta), no hay compuesto por falta de conexión directa entre el rey y Pāṭaliputta en relación con la riqueza. 'Rañño go ca asso ca puriso cā' (la vaca, el caballo y el hombre del rey) es solo una oración por tener significados distintos. No obstante, 'rañño gavassapurisā' se convierte en 'rājagavassapurisā' por la unidad de sentido (ekatthībhāvā). Incluso cuando hay palabras relacionales con dependencia perpetua, el compuesto se permite por su inteligibilidad (gamakattā), pues esta es el fundamento del compuesto, como en 'devadattassa gurukulaṃ' (la escuela del maestro de Devadatta), 'bhagavato sāvakasaṅgho' (la comunidad de discípulos del Bienaventurado), etc.

สตฺตมีตปฺปุริโส รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, เอวํ รูปสญฺเจตนา, สํสารทุกฺขํ. จกฺขุมฺหิ สนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. ธมฺเม รโต ธมฺมรโต, ธมฺมาภิรติ, ธมฺมรุจิ, ธมฺมคารโว, ธมฺเมสุ นิรุตฺติ ธมฺมนิรุตฺติ, ทานาธิมุตฺติ, ภวนฺตรกตํ. ทสฺสเน อสฺสาโท ทสฺสนสฺสาโท. อรญฺเญ วาโส อรญฺญวาโส, วิกาลโภชนํ, กาลวสฺสํ, วนปุปฺผํ, วนมหิโส, คามสูกโร, สมุทฺทมจฺฉา, อาวาฏกจฺฉโป, อาวาฏมณฺฑูโก, กูปมณฺฑูโก, ติตฺถนาวา. อิตฺถีสุ ธุตฺโต อิตฺถิธุตฺโต, อกฺขธุตฺโต. ฉายายํ สุกฺโข ฉายาสุกฺโข, องฺคารปกฺกํ, จารกวโน. กฺวจิ วุตฺติเยว, วเน จรตีติ วนจรโก, กุจฺฉิมฺหิ สยนฺตีติ กุจฺฉิสยา, ถเล ติฏฺฐตีติ ถลฏฺโฐ, ชลฏฺโฐ, ปพฺพตฏฺโฐ, มคฺคฏฺโฐ. ปงฺเก ชาตํ ปงฺกชํ, สโรรุห+มิจฺจาทิ. อิธ น โหติ, โภชเน มตฺตญฺญุตา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, อาสเน นิสินฺโน, อาสเน นิสีทิตพฺพํ.

El compuesto locative-tatpurusha (Sattamītappuriso) se ejemplifica como: percepción de la forma es 'rūpasaññā', así 'rūpasañcetanā' (volición de la forma), 'saṃsāradukkhaṃ' (sufrimiento en el samsara). La conciencia basada en el ojo es 'cakkhuviññāṇaṃ'. Deleitado en el Dhamma es 'dhammarato', 'dhammābhirati' (placer en el Dhamma), 'dhammaruci' (gusto por el Dhamma), 'dhammagāravo' (respeto por el Dhamma), definición en los Dhammas es 'dhammanirutti', 'dānādhimutti' (devoción a la generosidad), 'bhavantarakataṃ' (hecho en otra existencia). Deleite en ver es 'dassanassādo'. Vivir en el bosque es 'araññavāso', 'vikālabhojanaṃ' (comer fuera de tiempo), 'kālavassaṃ' (lluvia en la estación), 'vanapupphaṃ' (flor del bosque), 'vanamahiso' (búfalo de bosque), 'gāmasūkaro' (cerdo de aldea), 'samuddamacchā' (peces del mar), 'āvāṭakacchapo' (tortuga de estanque), 'āvāṭamaṇḍūko' (rana de estanque), 'kūpamaṇḍūko' (rana de pozo), 'titthanāvā' (barco en el puerto). Adicto a las mujeres es 'itthidhutto', 'akkhadhutto' (adicto a los dados). Seco a la sombra es 'chāyāsukkho', 'aṅgārapakkaṃ' (cocido en brasas), 'cārakavano' (bosque de prisión). A veces ocurre solo en el uso: el que vaga en el bosque es 'vanacarako', los que yacen en el vientre son 'kucchisayā', el que está en tierra es 'thalaṭṭho', 'jalaṭṭho' (en el agua), 'pabbataṭṭho' (en la montaña), 'maggaṭṭho' (en el camino). Nacido en el lodo es 'paṅkajaṃ', 'saroruha' (nacido en el lago), etc. Aquí no ocurre: 'moderación en la comida' (bhojane mattaññutā), 'puertas guardadas en las facultades' (indriyesu guttadvāratā), 'sentado en el asiento' (āsane nisinno), 'debe sentarse en el asiento' (āsane nisīditabbaṃ).

๑๑. วิเสสน+เมกตฺเถน

11. El calificativo con [lo calificado] en un solo sentido.

วิเสสนํ สฺยาทฺยนฺตํ วิเสสฺเสน สฺยาทฺยนฺเตน สมานาธิกรเณนสเห+กตฺถํ โหติ.

Un calificativo que termina en un sufijo de caso se une con un calificado que termina en un sufijo de caso en correferencia (samānādhikaraṇa) para formar un solo sentido.

สมานตฺเถ [Pg.143] ปเท ยตฺถ, เภทฺยเภทกวาจเก;

วิเสสนสมาโส+ยํ, วิเสสฺสตฺถปธานโต.

Donde hay palabras con el mismo sentido que expresan lo que debe ser distinguido y lo que distingue, este es el compuesto de calificativo (visesanasamāso), debido a la preeminencia del sentido de lo calificado.

วิเสสฺสคต+เมว+ตฺร, ลิงฺค+เมตํ ปรํ ตโต;

กมฺมธารย+มิจฺเจ+ส, สมาโส+ญฺเญหิ สญฺญิโต.

En este caso, se mantiene el género de lo calificado o el del término siguiente; este compuesto es designado por otros como Kammadhāraya.

สุตฺเต วิเสสฺเสนาติ อวุตฺเตปิ วิเสสนสฺส สมฺพนฺธีสทฺทตฺตา สามตฺถิยโต ลพฺภมานอากฑฺฒิตสทฺทํ ปติ ‘‘วิเสสฺเสนา’’ติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺจ –

Aunque en el sutra no se mencione explícitamente 'con lo calificado', dado que el calificativo es una palabra relacional, se deduce por la capacidad del sentido y el término atraído se refiere a 'con lo calificado'. Y se ha dicho:

สามญฺญวตฺถุ ยา วตฺถ+นฺตรโต ตุ วิเสสิย;

เอกปฺปกาเร ฐปนา, วิเสสน+มิตี+ริตํ.

Un objeto general que, tras ser distinguido de otros objetos, se establece en un modo específico, es llamado calificativo (visesana).

เอกปฺปการคํ วตฺถุ, วิเสสฺสนฺติ ปวุจฺจติ;

ปทานิ ยานิ ยาเนว, สมฺพนฺธ+มุปยนฺติ+ห;

คมฺยเต กามจาเรน, วิเสสน+วิเสสฺสตาติ.

El objeto que posee ese modo específico es llamado calificado (visessa). Aquellas palabras que entran aquí en relación son entendidas como calificativo y calificado a voluntad.

เอตฺถ จ อุปฺปลทพฺพํ รตฺตุปฺปลาทิโต วิเสสยตีติ นีลสทฺโท วิเสสนํ. เตน วิเสสิยตีติ อุปฺปลสทฺโท วิเสสฺสํ. อปิ จ ภมร+งฺคาราทิสามญฺญ นีลตฺถโต วิเสสิยตีติ นีลํ วิเสสฺสํ. น วตฺถาทีนํ, อุปฺปลสฺเสวาติ วิเสสนโต อุปฺปลํ วิเสสนํติ กามจาเรเนติ วุตฺตํ. อปิ จ –

En este contexto, la palabra 'azul' (nīla) es el calificativo porque distingue la sustancia del loto de los lotos rojos y otros. Por ello, la palabra 'loto' (uppala) es el calificado, pues es distinguido por aquel. Además, 'azul' puede ser el calificado porque se distingue del sentido general de azul de las abejas o del carbón. [En ese caso] el loto es el calificativo por su distinción, no de las telas y otros, sino solo del loto; por ello se dice 'a voluntad'.

ปริโต อยนฺตฺย+เนน+ตฺถา, ปริยาโยติ วุจฺจติ;

โควาจาติ ปวุตฺเต ตุ, วาจตฺโถ ตุ วิเสสนํ.

Aquello mediante lo cual los sentidos son expresados completamente se denomina expresión (pariyāya). Pero cuando se dice 'la palabra vaca' (govācā), el sentido de la palabra es el calificativo.

วิเสสฺเส ทิสฺสมานา ยา, ลิงฺค+สํขฺยา+วิภตฺติโย;

ตุลฺยาธิกรเณ ภิยฺโย, กตฺตพฺพา ตา วิเสสเนติ –

El género, número y caso que se observan en el calificado deben, en su mayoría, aplicarse al calificativo en correferencia.

วุตฺตตฺตา มหนฺโต+จฺจาทีสุ สมานลิงฺคาทโย ทฏฺฐพฺพา. ภิยฺโยติ กึ, เทวา ปมาณํ อิจฺจาทิ.

Debido a que se ha mencionado [el término] 'mahanto' etc., debe entenderse que poseen el mismo género, etc. ¿Para qué sirve 'bhiyyo' [más]? [Para ejemplos como] 'devā pamāṇaṃ' [los dioses son la medida], etc.

โส [Pg.144] จ ฉพฺพิโธ วิเสสนปุพฺพปโท, วิเสสนุตฺตรปโท, วิเสสโนภยปโท, อุปมานุตฺตรปโท, สมฺภาวนาปุพฺพปโท, อวธารณปุพฺพปโทติ.

Y este [compuesto Kammadhāraya] es de seis tipos: con el calificativo primero (visesanapubbapada), con el calificativo después (visesanuttarapada), con calificativos en ambas partes (visesanobhayapada), con el término de comparación después (upamānuttarapada), con una noción supuesta primero (sambhāvanāpubbapada) y con un término de restricción primero (avadhāraṇapubbapada).

ตตฺถ วิเสสนปุพฺพปเท ตาว-มหนฺโต จ โส ปุริโส จาติ วากฺเย อิมินา สุตฺเตน สมาโส. ‘‘ฏ นฺต+นฺตูนํ’’ติ นฺตสฺส ฏาเทเส ทีโฆ โหติ, มหาปุริโส, มหาปุริสา อิจฺจาทิ.

De estos, en el visesanapubbapada, primero: en la frase 'mahanto ca so puriso ca' [él es grande y él es un hombre], se forma el compuesto mediante esta regla. Por la regla 'ṭa nta+ntūnaṃ', al sustituir 'nt' por 'ṭa', ocurre el alargamiento: 'mahāpuriso', 'mahāpurisā', etc.

วากฺเย ตุลฺยาธิกรณภาว ปกาสนตฺถํ จ+ต-สทฺทปโยโค. วุตฺติยนฺตุ สมาเสเนว ตปฺปกาสนโต น ตปฺปโยโค. เอว+มญฺญตฺราปิ วุตฺตตฺถาน+มปฺปโยโค. เอวํ มหาวีโร, มหามุนิ. มหนฺตญฺจ ตํ พลญฺจาติ มหาพลํ, มหพฺภยํ. สนฺโต จ โส ปุริโส จาติ สปฺปุริโส. ตถา ปุพฺพปุริโส, อปรปุริโส, ปฐมปุริโส, มชฺฌิมปุริโส, อุตฺตมปุริโส, ปรปุริโส, เสตหตฺถี, กณฺหสปฺโป, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, โลหิตจนฺทนํ. กฺวจิ น โหติ, ปุณฺโณ มนฺตานีปุตฺโต, จิตฺโต คหปติ. ปุมา จ โส โกกิโล จาติ ปุงฺโกกิโล, อุตฺตรปเท ปุมสฺส ปุํ โหติ. เอวํ ปุนฺนาโค.

En la oración analítica, se usan las palabras 'ca' [y] y 'ta' [él/eso] para manifestar la relación de correferencia (tulyādhikaraṇa). Pero en la formación del compuesto, debido a que esa relación se manifiesta por el compuesto mismo, no se usan. Así también en otros casos, no se usan términos cuyo significado ya ha sido expresado. Por ejemplo: 'mahāvīro' [gran héroe], 'mahāmuni' [gran sabio]. 'Mahantañca taṃ balañca' resulta en 'mahābalaṃ' [gran poder], 'mahabbhayaṃ' [gran peligro]. 'Santo ca so puriso ca' resulta en 'sappuriso' [hombre virtuoso]. Del mismo modo: 'pubbapuriso', 'aparapuriso', 'paṭhamapuriso', 'majjhimapuriso', 'uttamapuriso', 'parapuriso', 'setahatthī' [elefante blanco], 'kaṇhasappo' [serpiente negra], 'nīluppalaṃ' [loto azul], 'rattuppalaṃ' [loto rojo], 'lohitacandanaṃ' [sándalo rojo]. En algunos casos no ocurre: 'puṇṇo mantānīputto', 'citto gahapati'. 'Pumā ca so kokilo ca' resulta en 'puṅkokilo' [cuco macho]; cuando el segundo término sigue, 'puma' se convierte en 'puṃ'. Así también 'punnāgo'.

ขตฺติยา จ สา กญฺญา จาติ ขตฺติยกญฺญา.

'Khattiyā ca sā kaññā ca' [ella es una noble y ella es una doncella] resulta en 'khattiyakaññā' [doncella noble].

๖๗. อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิ+ตฺถี ปุเมเว+กตฺเถติ

67. En el género femenino, un término que originalmente fue enunciado como masculino se vuelve igual al masculino cuando tiene el mismo referente.

ภาสิตปุมา อิตฺถี ปุเมว โหตีติ ปุมฺภาวา อิตฺถิปจฺจยานํ นิวตฺติ โหติ. เอวํ รตฺตลตา, ทุติยภิกฺขา. พฺราหฺมณี จ สา ทาริกา จาติ พฺราหฺมณทาริกา, นาคมาณวิกา. อิตฺถิยนฺติ กึ, กุมาริรตนํ, สมณิปทุมํ. ภาสิตปุมาติ กึ, คงฺคานที, ตณฺหานที[Pg.145], ปถวีธาตุ. ปุรตฺถิโม จ โส กาโย จาติ ปุรตฺถิมกาโย. เอตฺถ จ กาเยกเทเส กายสทฺโท. เอวํ ปจฺฉิมกาโย, อุปริมกาโย, เหฏฺฐิมกาโย, สพฺพกาโย, นวาวาโส, กตรนิกาโย, เหตุปจฺจโย. ชีวิตปฺปธานํ นวกํ ชีวิตนวก+มิจฺจาทิ.

Con la expresión 'bhāsitapumā itthī pumeva hoti' [lo que fue dicho como masculino siendo femenino se vuelve solo masculino], se produce la eliminación de los sufijos femeninos debido a la condición masculina. Por ejemplo: 'rattalatā', 'dutiyabhikkhā'. 'Brāhmaṇī ca sā dārikā ca' resulta en 'brāhmaṇadārikā', 'nāgamāṇavikā'. ¿Por qué se dice 'en femenino'? [Para casos como] 'kumāriratanaṃ', 'samaṇipadumaṃ'. ¿Por qué 'enunciado como masculino'? [Para casos como] 'gaṅgānadī', 'taṇhānadī', 'pathavīdhātu'. 'Puratthimo ca so kāyo ca' resulta en 'puratthimakāyo'. Aquí la palabra 'kāyo' se refiere a una parte del cuerpo. Del mismo modo: 'pacchimakāyo', 'uparimakāyo', 'heṭṭhimakāyo', 'sabbakāyo', 'navāvāso', 'kataranikāyo', 'hetupaccayo'. 'Jīvitappadhānaṃ navakaṃ' resulta en 'jīvitanavaka', etc.

วิเสสนุตฺตรปเท เถรา+จริย+ปณฺฑิตา วิเสสนํ ปรญฺจ ภวติ. ยถา สาริปุตฺโต จ โส เถโร จาติ สาริปุตฺตตฺเถโร, เอวํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร, มหากสฺสปตฺเถโร, พุทฺธโฆสาจริโย, ธมฺมปาลาจริโย, อาจริยคุตฺติโล วา. มโหสโธ จ โส ปณฺฑิโต จาติ มโหสธปณฺฑิโต, เอวํ วิธุรปณฺฑิโต.

En el visesanuttarapada, los términos 'thera', 'ācariya' y 'paṇḍita' actúan como calificativos y se colocan después. Por ejemplo: 'sāriputto ca so thero ca' resulta en 'sāriputtatthero'. Del mismo modo: 'mahāmoggallānatthero', 'mahākassapatthero', 'buddhaghosācariyo', 'dhammapālācariyo', o 'ācariyaguttilo'. 'Mahosadho ca so paṇḍito ca' resulta en 'mahosadhapaṇḍito'; del mismo modo, 'vidhurapaṇḍito'.

วิเสสโนภยปเท ยถา-สีตญฺจ ตํ อุณฺหญฺจาติ สีตุณฺหํ, สินิทฺโธ จ โส อุณฺโห จาติ สินิทฺธุณฺโห มาโส. ขญฺโช จ โส ขุชฺโช จาติ ขญฺชขุชฺโช, เอวํ อนฺธพธิโร, กตากตํ, ฉิทฺทาวฉิทฺทํ, อุจฺจาวจํ, ฉินฺนภินฺนํ, คตปจฺจาคตํ. กฺวจิ ปุพฺพกาลสฺสาปิ ปรนิปาโต, วาสิโต จ โส ลิตฺโต จาติ ลิตฺตวาสิโต, เอวํ นคฺคมูสิโต, สิตฺตสมฺมฏฺโฐ, ภฏฺฐลุญฺชิโต.

En el visesanobhayapada, por ejemplo: 'sītañca taṃ uṇhañca' resulta en 'sītuṇhaṃ' [frío-calor], 'siniddho ca so uṇho ca' resulta en 'siniddhuṇho māso' [un mes suave y cálido]. 'Khañjo ca so khujjo ca' resulta en 'khañjakhujjo' [cojo y jorobado]. Del mismo modo: 'andhabadhiro' [ciego y sordo], 'katākataṃ' [hecho y no hecho], 'chiddāvachiddaṃ' [agujereado y desgarrado], 'uccāvacaṃ' [alto y bajo/variado], 'chinnabhinnaṃ' [cortado y roto], 'gatapaccāgataṃ' [ido y vuelto]. A veces, incluso lo que ocurrió antes se coloca después: 'vāsito ca so litto ca' resulta en 'littavāsito', así como 'naggamūsito', 'sittasammaṭṭho', 'bhaṭṭhaluñjito'.

อุปมนุตฺตรปเท อุปมานภูตํ วิเสสนํ ปรํ ภวติ, ยถา สีโหติ วุตฺเต อุปจริตา+นุปจริตสีหานํ สามญฺญปฺปตีติยํ มุนิสทฺโท วิเสเสติ. เอตฺถ จ –

En el upamānuttarapada, el calificativo que sirve como comparación se coloca después. Por ejemplo, cuando se dice 'sīho' [león], la palabra 'muni' [sabio] lo califica para distinguir entre un león real y uno metafórico en el entendimiento común. Y aquí:

อุปมาโน+ปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ สิโย+ปมา.

La comparación (upamā) es la cualidad de tener la misma naturaleza entre lo comparado (upameyya) y el estándar de comparación (upamāna).

สา จ วตฺถุ+วณฺณ+อาการานํ สามฺเยน โหติ. สีโหว สีโห, มุนิ จ โส สีโห จาติ มุนิสีโห, มุนิวสโภ, มุนิปุงฺคโว[Pg.146], พุทฺธนาโค, พุทฺธาทิจฺโจ. รํสี วิย รํสี, สทฺธมฺโม จ โส รํสี จาติ สทฺธมฺมรํสี, เอวํ วินยสาคโร. ปุณฺฑริกมิว ปุณฺฑริโก, สมโณ จ โส ปุณฺฑริโก จาติ สมณปุณฺฑริโก, สมณปทุโม. จนฺโท วิย จนฺโท, มุขญฺจ ตํ จนฺโท จาติ มุขจนฺโท, มุขปทุมํ อิจฺจาทิ.

Y esta [comparación] ocurre por la semejanza de sustancia, color o forma. Como un león es un león, así el sabio que es como un león es 'munisīho' [león entre sabios], 'munivasabho' [toro entre sabios], 'munipuṅgavo' [líder entre sabios], 'buddhanāgo' [elefante entre los Budas], 'buddhādicco' [sol de los Budas]. Como un rayo es un rayo, así la verdadera doctrina que es como un rayo es 'saddhammaraṃsī' [rayo del Saddhamma]; del mismo modo, 'vinayasāgaro' [océano del Vinaya]. Como un loto blanco es un loto blanco, así el asceta que es como un loto blanco es 'samaṇapuṇḍariko', 'samaṇapadumo'. Como la luna es la luna, así el rostro que es como la luna es 'mukhacando' [rostro de luna], 'mukhapadumaṃ' [rostro de loto], etc.

สมฺภาวนาปุพฺพปเท ยถา-ธมฺโมติ พุทฺธิ ธมฺมพุทฺธิ, เอวํ ธมฺมสญฺญา, ธมฺมสงฺขาโต, ธมฺมสมฺมโต, ปาณสญฺญิตา, อสุภสญฺญา, อนิจฺจสญฺญา, ธาตุสญฺญา, อตฺตสญฺญา, อตฺตทิฏฺฐิ อิจฺจาทิ.

En el sambhāvanāpubbapada, por ejemplo: la noción de 'esto es el Dhamma' resulta en 'dhammabuddhi'. Del mismo modo: 'dhammasaññā' [percepción del Dhamma], 'dhammasaṅkhāto' [conocido como Dhamma], 'dhammasammato' [considerado como Dhamma], 'pāṇasaññitā' [percepción de un ser vivo], 'asubhasaññā' [percepción de lo impuro], 'aniccasaññā' [percepción de la impermanencia], 'dhātusaññā' [percepción de los elementos], 'attasaññā' [percepción de un yo], 'attadiṭṭhi' [visión de un yo], etc.

อวธารณปุพฺพปเท ยถา-คุโณ เอว ธนํ คุณธนํ, เอวํ สทฺธาธนํ, สีลธนํ, ปญฺญารตนํ, จกฺขุ เอว อินฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริยํ, เอวํ จกฺขายตนํ, จกฺขุธาตุ, จกฺขุทฺวารํ, รูปารมฺมณ+มิจฺจาทิ.

En el avadhāraṇapubbapada, por ejemplo: la cualidad misma como riqueza resulta en 'guṇadhanaṃ'. Del mismo modo: 'saddhādhanaṃ' [la riqueza de la fe], 'sīladhanaṃ' [la riqueza de la virtud], 'paññāratanaṃ' [la joya de la sabiduría]. El ojo mismo como facultad resulta en 'cakkhundriyaṃ'. Del mismo modo: 'cakkhāyatanaṃ' [la esfera del ojo], 'cakkhudhātu' [el elemento del ojo], 'cakkhudvāraṃ' [la puerta del ojo], 'rūpārammaṇaṃ' [el objeto de la forma], etc.

วิเสสน+วิเสสฺเสหิ, กฺริยาย จ สเห+ริโต;

เตสํ ภาวํ วิเวเจตา, นิปาโต พฺยวจฺฉินฺทติ.

Expresado junto con calificativos, objetos calificados y acciones; la partícula, al distinguir su naturaleza, establece una delimitación.

อโยค+มญฺญโยคญฺจ, อจฺจนฺตาโยค+เมวิ+ติ;

วิวกฺขาโต ปยุตฺโตปิ, เอวตฺโถ ญายเต ยโต.

La ausencia de conexión (ayoga), la conexión con otros (aññayoga) y la ausencia absoluta de conexión (accantāyoga); el significado de 'eva' se conoce de esta manera incluso cuando no se usa, según lo que se desea expresar.

พฺยวจฺเฉทผลํ วากฺยํ, ตโต จิตฺโต ธนุทฺธโร;

ปาตฺโถ ธนุทฺธโร นีลุ+ปฺปล+มตฺถีติ ตํ ยถา.

La frase tiene como resultado la delimitación. Por ejemplo: 'Citto es un arquero', 'Pāttho es un arquero' y 'El loto azul existe'.

เอตฺถ นิปาโตติ เอว-อิตินิปาโต, อปฺปยุตฺโตปิ เอวสทฺโท เอวํ โยเชตพฺโพ – ‘‘จิตฺโต ธนุทฺธโร เอวา’’ติ วิเสสเนน ยุตฺโต อโยควิวจฺเฉทโก, ธนุนา โยเค ปติฏฺฐาปนโต ‘‘ปาตฺโถ เอว ธนุทฺธโร’’ติ วิเสสฺเสน ยุตฺโต อญฺญโยควิวจฺเฉทโก, ธนุทฺธรตฺตสฺส ปาตฺถสํขาตอชฺชุเน เอว ปติฏฺฐาปนโต. ‘‘นีลุปฺปล+มตฺเถวา’’ติ [Pg.147] กฺริยาย ยุตฺโต อจฺจนฺตาโยควิวจฺเฉทโก, นีลุปฺปลสฺส สพฺภาเวเยว ปติฏฺฐาปนโต.

Aquí, por 'partícula' se refiere a la partícula 'eva'. Aunque no se use, la palabra 'eva' debe aplicarse así: 'Citto es ciertamente un arquero'; al estar unido al calificativo, excluye la falta de conexión (ayogavivacchedako), pues establece la conexión con el arco. 'Sólo Pāttho es un arquero'; al estar unido al sujeto calificado, excluye la conexión con otros (aññayogavivacchedako), pues establece que la cualidad de arquero reside solo en Arjuna, conocido como Pāttho. 'El loto azul ciertamente existe'; al estar unido a la acción, excluye la ausencia absoluta de conexión (accantāyogavivacchedako), pues establece la existencia misma del loto azul.

๒๑. สํขฺยาทิ

21. Compuestos que comienzan con números (saṃkhyādi).

เอกตฺเถ สมาหาเร สํขฺยาทิ นปุํสกลิงฺคํ ภวติ. ตโย โลกา สมาหฏา=จิตฺเตน สมฺปิณฺฑิตา, ติณฺณํ โลกานํ สมาหาโรติ วา วากฺเย วิเสสนสมาเส กเต อิมินา นปุํสกตฺตํ ภวติ. สมาหารสฺเส+กตฺตา เอกวจนเมว, ติโลกํ, โภ ติโลก, ติโลกํ, ติโลเกน อิจฺจาทิ. เอวํ ตโย ทณฺฑา ติทณฺฑํ, ตีณิ มลานิ สมาหฏานิ, ติณฺณํ มลานํ สมาหาโรติ วา ติมลํ, ติลกฺขณํ, จตุสจฺจํ, ปญฺจสิกฺขาปทํ, ฉฏฺฐายตนํ, สตฺตาหํ, อฏฺฐสีลํ, นวโลกุตฺตรํ, ทสสีลํ, สตโยชนํ. ทฺเว รตฺติโย สมาหฏา ทฺวิรตฺตํ.

En el sentido de una unidad colectiva (samāhāra), los compuestos que comienzan con un número toman el género neutro. Cuando se forma un compuesto calificativo basado en la frase 'tayo lokā samāhaṭā' [los tres mundos reunidos, es decir, integrados por la mente] o 'tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāro' [una colección de tres mundos], se vuelve neutro por esta regla. Debido a que la colección es una unidad, se usa solo el singular: 'tilokaṃ', 'bho tiloka', 'tilokaṃ', 'tilokena', etc. Del mismo modo, 'tayo daṇḍā' resulta en 'tidaṇḍaṃ' [triple báculo], 'tīṇi malāni samāhaṭāni' o 'tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāro' resulta en 'timalaṃ'. También: 'tilakkhaṇaṃ' [las tres características], 'catusaccaṃ' [las cuatro verdades], 'pañcasikkhāpadaṃ' [los cinco preceptos], 'chaṭṭhāyatanaṃ' [las seis bases], 'sattāhaṃ' [siete días], 'aṭṭhasīlaṃ' [los ocho preceptos], 'navalokuttaraṃ' [los nueve estados supramundanos], 'dasasīlaṃ' [los diez preceptos], 'satayojanaṃ' [cien yojanas]. 'Dve rattiyo samāhaṭā' resulta en 'dvirattaṃ' [dos noches].

๑๒. นญ

12. La partícula negativa 'na' (nañ).

นอูจฺเจตํ สฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺถํ โหติ. ญฺญกาโร ‘‘ฏ นญสฺสา’’ติ วิเสสนตฺโถ ‘ปามนปุตฺตาทีสุ นสฺส โฏ มา โหตู’ติ. น พฺราหฺมโณ อพฺราหฺมโณ, ‘‘ฏ นญสฺสา’’ติ นสฺส ฏาเทโส. ญฺญ-กาโร เอตฺเถว วิเสสนตฺโถ.

La partícula negativa 'na' se une con una palabra terminada en sufijo silábico para formar un solo sentido. El sonido 'ñña' es con el propósito de distinción en la regla 'ṭa nañassa', para que 'na' no se convierta en 'ṭa' en palabras como 'pāmanaputta', etc. 'Na brāhmaṇo' resulta en 'abrāhmaṇo' [un no-brahmán], mediante la sustitución de 'na' por 'ṭa' según la regla 'ṭa nañassa'. Aquí también, el sonido 'ñña' es para distinción.

น-นิเสโธ สโต ยุตฺโต, เทสาทินิยมํ วินา;

อสโต วา+ผโล ตสฺมา, กถ+มพฺราหฺมโณติเจ.

La negación 'na' es apropiada cuando se aplica a algo que existe, sin restricción de lugar, etc.; o bien, es infructuosa si se aplica a lo inexistente. Por lo tanto, ¿cómo se dice 'no-brahmán' (abrāhmaṇa)?

นิเสธตฺถานุวาเทน, ปฏิเสธวิธิ กฺวจิ;

ปรสฺส มิจฺฉาญาณตฺตา+ขฺยาปนาโย+ปปชฺชเต.

Al reiterar el significado de la negación, a veces surge una regla de prohibición para demostrar el conocimiento erróneo de otro.

ทุวิโธ [Pg.148] จ+สฺส นสฺส อตฺโถ ปสชฺชปฏิเสธ+ปริยุทาสวเสน. ตตฺถ โย ‘‘อสูริกปสฺสาราชทารา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทตฺถสฺส สพฺพทา อภาวํ ทีเปติ, โส ปสชฺชปฏิเสธวาจี นาม. โย ปน ‘‘อพฺราหฺมณ+มานยา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทตฺถํ ปริยุทาสิตฺวา ปฏิกฺขิปิตฺวา ตํสทิเส วตฺถุมฺหิ การิยํ ปฏิปาทยติ, โส ปริยุทาสวาจี นาม. วุตฺตญฺจ –

El significado de 'na' (no) es de dos tipos: por vía de negación absoluta (pasajjapaṭisedha) y por vía de exclusión relativa (pariyudāsa). Entre ellos, aquel que indica la ausencia perpetua del significado del término posterior, como en 'asūrikapassa' o 'rājadārā', se llama negación absoluta. Por otro lado, aquel que, tras excluir o rechazar el significado del término posterior, establece una función en un objeto similar a aquel, como en 'trae al no-brahmán' (abrāhmaṇamānaya), se llama exclusión relativa. Y se ha dicho:

ปสชฺชปฏิเสธสฺส, ลกฺขณํ วตฺถุนตฺถิตา;

วตฺถุโต+ญฺญตฺร ยา วุตฺติ, ปริยุทาสลกฺขณํ.

La característica de la negación absoluta es la inexistencia de la cosa; la característica de la exclusión relativa es la aplicación a algo distinto de la cosa.

ยตฺร อพฺราหฺมณาทีสุ, วตฺถุํ ปริยุทสฺสติ;

ตกฺริยายุตฺตราชาทึ, วเท โส ปริยุทาสโก.

Donde se excluye el objeto en términos como 'no-brahmán', refiriéndose a un guerrero (khattiya), etc., que es capaz de realizar tal acción, a eso se le llama exclusivo (pariyudāsako).

ปสชฺชปฏิเสโธ ตุ, วตฺถนฺตร+มนาทิย;

กิญฺจิวตฺถุนิเสธสฺส, ปสงฺโค น ภเวยฺย โส.

Pero la negación absoluta no toma otro objeto; no debería haber una implicación [de otro objeto] al negar alguna cosa.

ตทญฺโญ จ ตํวิรุทฺโธ,ตทภาโว จ นญฺญตฺโถ.

Lo 'otro que eso', lo 'opuesto a eso' y la 'ausencia de eso' son los significados de la partícula negativa 'na'.

ตทญฺญตฺเถ – อพฺราหฺมโณ, พฺราหฺมณโต อญฺโญ ตํสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อมนุสฺโส, อสฺสมโณ, น พฺยากตา อพฺยากตา ธมฺมา. ตพฺพิรุทฺธตฺเถ-น กุสลา อกุสลา, กุสลปฏิปกฺขาติ อตฺโถ. เอวํ อโลโภ, อมิตฺโต, อยํ ปริยุทาสนโย. ตทภาเว-น กตฺวา อกตฺวา, อกาตุน ปุญฺญํ, อกโรนฺโต, อภาโว ภวติ. อยํ ปสชฺชปฏิเสธนโย.

En el significado de 'otro que eso': 'no-brahmán' significa alguien distinto de un brahmán pero similar a él. Así también: 'no-humano' (amanusso), 'no-asceta' (assamaṇo), 'fenómenos no indeterminados' (na byākatā abyākatā dhammā). En el significado de 'lo opuesto a eso': 'no saludable' (akusala) significa lo que es opuesto a lo saludable (kusalapaṭipakkhā). Así también: 'no-codicia' (alobho), 'no-amigo' (amitto); este es el método de exclusión relativa (pariyudāsanayo). En el significado de 'ausencia de eso': 'no habiendo hecho' (na katvā > akatvā), 'sin haber hecho mérito' (akātuna puññaṃ), 'no haciendo' (akaronto); aquí se expresa la inexistencia. Este es el método de negación absoluta (pasajjapaṭisedhanayo).

เอตฺถ [Pg.149] จ อุโภสุ ปริยุทาเส พฺราหฺมณา อญฺโญ พฺราหฺมณธมฺเม อปฺปติฏฺฐิโต ขตฺติยาทิ พฺราหฺมณสทิโสว อพฺราหฺมโณติ วุตฺเต ปตียเต. อิตรสฺมึ ปน ปกฺเข เกนจิ สํสยนิมิตฺเตน ขตฺติยาโท พฺราหฺมโณติ วุตฺตสฺส มิจฺฉาญาณนิวุตฺติ กรียติ ‘‘พฺราหฺมโณ+ยํ น ภวติ อพฺราหฺมโณ’’ติ, พฺราหฺมณตฺตชฺฌาสิโต น ภวตีตฺยตฺโถ. ตตฺถ สทิสตฺตํ วินา มิจฺฉาญาณาสมฺภวา ปโยคสามตฺถิยา จ สทิสปฏิปตฺติ, ตคฺคตา จ ลิงฺค+สงฺขฺยา ภวนฺติ. อโตเยว อุจฺจเต ‘‘นญฺญิวยุตฺต+มญฺญสทิสาธิกรเณ, กถา หิ อตฺถสมฺปจฺจโย’’ติ.

Y aquí, en ambos casos de exclusión relativa, cuando se dice 'no-brahmán', se entiende como alguien distinto de un brahmán, como un guerrero (khattiya), etc., que no está establecido en las cualidades de un brahmán, pero que es similar a un brahmán. En el otro lado [negación absoluta], sin embargo, debido a alguna causa de duda, se elimina el conocimiento erróneo de quien llamó brahmán a un guerrero, diciendo: 'este no es un brahmán, es un no-brahmán', lo que significa que no posee la naturaleza de un brahmán. En ese caso, puesto que el conocimiento erróneo no es posible sin la similitud, surge el entendimiento de la similitud por la fuerza del uso, y las desinencias de género y número corresponden a ello. Por eso se dice: 'la partícula na se emplea en el sentido de lo que es distinto pero similar, pues así es la comprensión del significado en el habla'.

๗๕. อน สเรติ

75. La partícula 'na' se convierte en 'ana' ante una vocal.

นญสทฺทสฺส สเร อน, น อสฺโส อนสฺโส, น อริโย อนริโย. เอวํ อนิสฺสโร, อนิฏฺโฐ, อนาสโว. น อาทาย อนาทาย, อโนโลเกตฺวา อิจฺฉาทิ. พหุลาธิการา อยุตฺตตฺเถหิ เกหิจิ โหติ. ปุน น คียนฺตีติ อปุนเคยฺยา คาถา, อโนกาสํ กาเรตฺวา, อมูลามูลํ คนฺตฺวา, อจนฺทมุลฺโลกิกานิ มุขานิ, อสทฺธโภชี, อลวณโภชี.

El sonido 'na' se convierte en 'ana' ante una vocal: 'na' + 'asso' = 'anasso' (no-caballo), 'na' + 'ariyo' = 'anariyo' (no-noble). Así también: 'anissaro' (sin señor), 'aniṭṭho' (no deseado), 'anāsavo' (sin influjos). 'na' + 'ādāya' = 'anādāya' (sin tomar), 'anoloketvā' (sin mirar), 'icchādi' (etcétera). Debido a la autoridad de la regla general (bahulādhikāra), esto ocurre con algunos términos con significados impropios. Además: 'versos que no se cantan de nuevo' (apunageyyā gāthā), 'sin dar oportunidad' (anokāsaṃ kāretvā), 'yendo sin raíz' (amūlāmūlaṃ gantvā), 'rostros que no miran la luna' (acandamullokikāni mukhāni), 'quien come sin fe' (asaddhabhojī), 'quien come sin sal' (alavaṇabhojī).

๑๓. กุปาทโย นิจฺจ+มสฺยาทิวิธิมฺหิ

13. 'Ku' y otros prefijos se combinan permanentemente en la regla 'syādi', etc.

กุสทฺโท ปาทโย จ สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺถา โหนฺติ นิจฺจํ สฺยาทิวิธิวิสยโต+ญฺญตฺถ. เอตฺถ อพฺยภิจาริปาทิสหจรณตฺเถน กุอิติ นิปาโตว, น ปถวีวาจโก กุสทฺโท. สฺยาทิวิธิวิสโย นาม ‘‘ลกฺขณิตฺถมฺภูตา’’ ทินา ปติอาทีนํ วิสเย กตทุติยา, ตญฺจ อนฺวทฺธมาสนฺติ อสํขฺยสมาส+มิว มา โหตูติ ‘‘อสฺยาทิวิธิมฺหี’’ติ นิเสโธ. กุจฺฉิโต พฺราหฺมโณ กุพฺราหฺมโณ, นิจฺจสมาสตฺตา อสปเทน วิคฺคโห.

La palabra 'ku' y los prefijos 'pa', etc., siempre forman un solo significado junto con un término que termina en desinencia nominal (syādi), fuera del ámbito de las reglas de 'asi', etc. Aquí, debido a su asociación invariable con 'pa', etc., 'ku' es solo una partícula (nipāta) y no la palabra 'ku' que significa 'tierra'. El ámbito de las reglas 'syādi' se refiere al uso del acusativo por reglas como 'lakkhaṇitthambhūta' en relación con 'pati', etc.; la prohibición 'asyādividhimhi' es para evitar que se convierta en un compuesto no numeral (asaṃkhyasamāsa), como en 'anvaddhamāsaṃ'. Un brahmán despreciable es 'kubrāhmaṇa'; al ser un compuesto permanente (niccasamāsa), su análisis se hace con palabras distintas.

๑๐๗. สเร กท กุสฺสุ+ตฺตรตฺเถ

107. 'Ku' se convierte en 'kada' ante una vocal en el sentido de un significado posterior.

กุสฺสุ+ตฺตรตฺเถ [Pg.150] วตฺตมานสฺส สราโท อุตฺตรปเท กทาเทโส โหติ. อีสกํ อุณฺหํ กทุณฺหํ, กุจฺฉิตํ อนฺนํ กทนฺนํ, กทสนํ. สเรติ กึ, กุปุตฺตา, กุทารา, กุทาสา, กุทิฏฺฐิ.

Se produce la sustitución por 'kada' cuando 'ku' expresa un significado posterior y le sigue un término que empieza por vocal. Un poco caliente: 'kaduṇhaṃ'; comida despreciable: 'kadannaṃ', 'kadasanaṃ'. ¿Por qué dice 'ante una vocal'? [Para evitarlo en ejemplos como] 'kuputtā' (hijos malos), 'kudārā' (esposas malas), 'kudāsā' (esclavos malos), 'kudiṭṭhi' (visión errónea).

๑๐๘. กา+ปฺปตฺเถ

108. 'Kā' en el sentido de pequeñez.

อปฺปตฺเถ วตฺตมานสฺส กุสฺส กา โหตุ+ตฺตรปเท. อปฺปกํ ลวณํ กาลวณํ. เอวํ กาปุปฺผํ.

Que 'ku' sea 'kā' ante un término posterior cuando expresa el sentido de pequeñez. Poca sal: 'kālavaṇaṃ'. Así también: 'kāpupphaṃ' (flor pequeña).

๑๐๙. ปุริเส วาติ

109. Opcionalmente ante 'purisa'.

กุสฺส กา วา. กุจฺฉิโต ปุริโส กาปุริโส, กุปุริโส วา. ปกฏฺโฐ นายโก ปนายโก, ปธานํ วจนํ ปาวจนํ ภุสํ วทฺธํ ปวทฺธํ สรีรํ, สมํ สมฺมา วา อาธานํ สมาธานํ, วิวิธา มติ วิมติ, วิวิโธ วิสิฏฺโฐ วา กปฺโป วิกปฺโป, อธิโก เทโว อติเทโว, เอวํ อธิเทโว, อธิสีลํ. สุนฺทโร คนฺโธ สุคนฺโธ, กจฺฉิโต คนฺโธ ทุคฺคนฺโธ, สุฏฺฐุ กตํ สุกตํ, ทุฏฺฐุ กตํ ทุกฺกตํ อภิ สิญฺจนํ อภิเสโกติ สนนฺโต, อติสเยน กตฺวา, กตํ ปกริตฺวา, ปกตํ, อติสเยน ถุตํ อติตฺถุตํ, อติกฺกมฺม ถุตํ อติตฺถุตํ, อีสํ กฬาโร อากฬาโร, สุฏฺฐุ พทฺโธ อาพทฺโธ.

'Ku' se convierte opcionalmente en 'kā'. Un hombre despreciable: 'kāpuriso' o 'kupuriso'. Un líder eminente: 'panāyako'; una palabra principal o canónica: 'pāvacanaṃ'; un cuerpo muy desarrollado: 'pavaddhaṃ sarīraṃ'; una fijación correcta o igual: 'samādhānaṃ' (meditación); una mente dividida: 'vimati'; una distinción o clasificación diversa: 'vikappo'; un dios superior: 'atidevo', así también 'adhidevo', 'adhisīlaṃ' (virtud superior). Un aroma agradable: 'sugandho'; un aroma desagradable: 'duggandho'; bien hecho: 'sukataṃ'; mal hecho: 'dukkataṃ'; rociar completamente: 'abhiseka' (consagración); habiendo hecho excesivamente: 'atikata'; habiendo hecho de manera excelente o previa: 'pakata'; alabado excesivamente: 'atitthuta'; alabado más allá de [lo normal]: 'atitthuta'; un poco leonado: 'ākaḷāro'; bien atado: 'ābaddho'.

ปาทโย คตาทฺยตฺเถ ปฐมาย

'Pa' y otros prefijos se combinan con un sustantivo en nominativo en el sentido de 'ido', etc.

ปคโต อาจริโย ปาจริโย, เอวํ ปนฺเตวาสี.

Un maestro que ha ido [más allá]: 'pācariyo'; así también 'pantevāsī' (un discípulo residente).

อจฺจาทโย [Pg.151] กนฺตาทฺยตฺเถ ทุติยาย

'Ati' (accādayo) y otros se combinan con un sustantivo en acusativo en el sentido de 'pasado', etc.

อติกฺกนฺโต มญฺจํ อติมญฺโจ. อติมาโล, ‘‘ฆปสฺส+นฺตสฺสา+ปฺปธานสฺสา’’ติ มาลาสทฺเท ฆสฺส รสฺโส. เอว+มุปริปิ ฆปานํ รสฺโส.

Que ha pasado la cama: 'atimañco'. 'Atimālo'; por la regla 'ghapassantassāppadhānassa', ocurre el acortamiento de la vocal de 'ghapa' en la palabra 'mālā'. Así también el acortamiento de 'ghapa' se aplica más adelante.

อวาทโย กุฏฺฐาทฺยตฺเถ ตติยาย

'Ava' y otros se combinan con un sustantivo en instrumental en el sentido de 'proclamado', etc.

อวกุฏฺฐํ โกกิลาย วนํ อวโกกิลํ, อวมยูรํ. อวกุฏฺฐนฺติ ปริจฺจตฺตํ.

El bosque resonado por el cuclillo: 'avakokilaṃ', 'avamayūraṃ'. 'Avakuṭṭha' significa abandonado o resonado.

ปริยาทโย คิลานาทฺยตฺเถ จตุตฺถิยา

'Pari' y otros se combinan con un sustantivo en dativo en el sentido de 'exhausto', etc.

ปริคิลาโน+ชฺเฌนาย ปริยชฺเฌโน.

Exhausto por el estudio: 'pariyajjheno'.

นฺยาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ปญฺจมิยา

'Ni' (nyādayo) y otros se combinan con un sustantivo en ablativo en el sentido de 'salido', etc.

นิกฺขนฺโต โกสมฺพิยา นิกฺโกสมฺพิ. อสฺยาทิวิธิมฺหีติ กึ, รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต.

Salido de Kosambī: 'nikkosambi'. ¿Por qué dice 'excepto en las reglas de asi'? [Para evitarlo en ejemplos como] 'brilla hacia el árbol' (rukkhaṃ pati vijjotate).

๑๔. จี กฺริยตฺเถหิ

14. El prefijo 'cī' con significados de acción.

จีปจฺจยนฺโต กฺริยตฺเถหิ สฺยาทฺยนฺเตหิ สเห+กตฺโถ โหติ. อมลีนํ มลีนํ กริตฺวาติ วิคฺคยฺห ‘‘อภูตตพฺภาเว กรา+ส+ภูโยเค วิการาจี’’ติ จีปจฺจเยกเต อิมินา สมาโส. เอตฺถ จ-กาโร ‘‘จี กฺริยตฺเถหี’’ติ วิเสสนตฺโถ. ‘‘ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส’’ติ ปฺย โหติ, ป-กาโร ‘‘ปฺเย สิสฺสา’’ติ วิเสสนตฺโถ. มลินีกริย.

El sufijo cī junto con términos que denotan acción terminados en syādi tiene el mismo significado. Tras analizarlo como "habiendo convertido lo no manchado en manchado" (amalīnaṃ malīnaṃ karitvā), se forma el compuesto por la regla "abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārācī". Aquí, la letra "ca" es para especificar "cī kriyatthehi". El sufijo pya ocurre por "pyo vā tvāssa samāse", y la letra "pa" es para especificar "pye sissā". Malinīkariya (habiendo manchado).

๑๕. ภูสนา+ทรา+นาทเรสฺว+ลํ+สา+สาติ

15. [Las partículas] alaṃ, sā, y sāti [se usan] en los sentidos de ornamentación (bhūsanā), respeto (ādara) y falta de respeto (anādara).

ภูสนาทีสฺว+ตฺเถสฺว+ล+มาทโย สทฺทา เอกตฺถา โหนฺติ. อลํ กริตฺวา สกฺกริตฺวา อสกฺกริตฺวาติ วิคฺคยฺห สมาเส [Pg.152] กเต ปฺเย จ ‘‘สา สาธิกรา จ จริจฺจา’’ติ จาเทโส ปรรูปญฺจ. อลํกริย, สกฺกจฺจ, อสกฺกจฺจ.

En los sentidos de ornamentación y otros, palabras como alaṃ tienen el mismo significado. Tras analizarlo como "alaṃ karitvā" (habiendo decorado), "sakkaritvā" (habiendo honrado), "asakkaritvā" (sin honrar), una vez realizado el compuesto y el sufijo pya, ocurre la sustitución de ca y la forma posterior por la regla "sā sādhikarā ca cariccā". Alaṃkariya, sakkacca, asakkacca.

๑๖. อญฺเญจา+ติ สุตฺเตน สมาเส กเต… เอตฺถ ยถา ทฺวารํ วิวราติ วุตฺเต ปกรณโต อคฺคล+มิติ วิญฺญายติ, เอว+มิธาปิ นิปาตปภาเว อญฺเญ จาติ สามญฺญํ เจ+ติ อาคมานุสาเรน ลพฺภมานวิภตฺยนฺตปฏิรูปนิปาตาว วิญฺญายนฺติ. อคฺคโต ภวิตฺวา ปุโรภุยฺย, อนฺตรหิโต หุตฺวา ติโรภูย, อนฺตรธานํ กตฺวา ติโรกริย, อุรสิ กตฺวา อุรสิกริย, มนสิ กตฺวา มนสิกริย, มชฺเฌ กตฺวา มชฺเฌกริย, ตุณฺหี ภวิตฺวา ตุณฺหี ภูย.

16. Cuando se forma el compuesto por el aforismo "aññe ca"... aquí, así como cuando se dice "abre la puerta" se entiende "el cerrojo" por el contexto, del mismo modo aquí, por la mención general de "aññe ca", se entienden las partículas que se asemejan a desinencias de casos según la tradición. Purobhuyya (habiendo estado delante), tirobhūya (habiendo desaparecido), tirokariya (habiendo ocultado), urasikariya (habiendo tomado en serio), manasikariya (habiendo prestado atención), majjhekariya (habiendo puesto en medio), tuṇhī bhūya (habiendo guardado silencio).

๑๗. วา+เนก+ญฺญตฺเถ

17. [La regla:] "Vānekaññatthe" (Opcionalmente, varios [términos] en otro significado).

อเนกํ สฺยาทฺยนฺตํ อญฺญสฺส ปทสฺส อตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ.

Varios términos que terminan en sufijos nominales (syādyanta) opcionalmente adquieren un significado único en el sentido de otra palabra.

ปทนฺตรสฺส ยสฺส+ตฺโถ, ปธานํ ลิงฺค+มสฺส จ;

สมาโส โส+ย+มญฺญตฺโถ, พหุพฺพีหิปรวฺหโย.

Aquel cuyo significado pertenece a otra palabra y cuyo género es el principal, ese es un compuesto de "otro significado" (aññattha), llamado Bahubbīhi.

โส จ นววิโธ ทฺวิปโท, ภินฺนาธิกรโณ, ติปโท, น-นิปาตปุพฺพปโท, สหปุพฺพปโท, อุปมานปุพฺพปโท, สงฺขฺโยภยปโท, ทิสนฺตราลตฺโถ, พฺยติหารลกฺขโณ จาติ.

Y este es de nueve tipos: de dos palabras, de diferentes loci (bhinnādhikaraṇa), de tres palabras, con el prefijo negativo "na", con el prefijo "saha" (con), con el prefijo de comparación (upamāna), con números en ambos términos, con el significado de dirección intermedia, y caracterizado por la reciprocidad (byatihāra).

๑. ตตฺถ ทฺวิปโท ตุลฺยาธิกรโณ กมฺมาทีสุ ฉสุ วิภตฺยตฺเถสุ ภวติ.

1. Entre ellos, el de dos palabras con el mismo locus (tulyādhikaraṇa) se da en los seis significados de las desinencias de los casos, empezando por el acusativo.

(ก) ตตฺถ ทุติยตฺเถ ตาว-อาคตา สมณา อิมํ สงฺฆารามนฺติ อาคตสมโณ สงฺฆาราโม. โส จ ทุวิโธ ตคฺคุณา+ตคฺคุณวเสน. วุตฺตญฺหิ –

(Ka) Allí, en el sentido del acusativo: "los monjes han venido a este monasterio" es "āgatasamaṇo saṅghārāmo". Este es de dos tipos: según sea tagguṇa o atagguṇa. Pues se ha dicho:

ตคฺคุโณ+ตคฺคุโณ [Pg.153] เจ+ติ,โส สมาโส ทฺวิธา มโต.

"Ese compuesto se considera de dos tipos: tagguṇa y atagguṇa".

ตํ ยถา ‘นียตํ ลมฺพ-กณฺโณ+’ ‘ยํ ทิฏฺฐสาคโร’.

Por ejemplo: "lamba-kaṇṇo" (el de orejas largas) y "diṭṭhasāgaro" (el que ha visto el océano).

เตสุ ยตฺถ วิเสสนภูโต อตฺโถ อญฺญปทตฺถคฺคหเณน คยฺหติ, โส ตคฺคุณสํวิญฺญาโณ, ยถา ‘ลมฺพกณฺณ+มานยา’ติ. ยตฺถ ปน น คยฺหติ, โส อตคฺคุณสํวิญฺญาโณ, ยถา ‘พหุธน+มานยา’ติ.

Entre ellos, cuando el significado calificativo se incluye al captar el sentido de la otra palabra, es "tagguṇasaṃviññāṇa", como en "trae al de orejas largas". Pero cuando no se incluye, es "atagguṇasaṃviññāṇa", como en "trae al de mucha riqueza".

อิธ วิเสสนสฺส ปุพฺพนิปาโต. เอตฺถ จ อาคตสทฺโท จ สมณสทฺโท จ อตฺตโน อตฺเถ อฏฺฐตฺวา ทุติยาวิภตฺยตฺถภูเต สงฺฆารามสงฺขาเต อญฺญปทตฺเถ วตฺตนฺติ, ตโต สมาเสเนว กมฺมตฺถสฺส อภิหิตตฺตา ปุน ทุติยา น โหติ. ตถา อาคตสมณา สาวตฺถิ, อาคตสมณํ เชตวนํ. ปฏิปนฺนา อทฺธิกา ยํ ปฏิปนฺนทฺธิโก ปโถ, อภิรูฬฺหาว, ณิชายํ นาวํ สา อภิรูฬฺหวาณิชา นาวา.

Aquí el calificativo se antepone. Y aquí las palabras "āgata" y "samaṇa", dejando su propio significado, se refieren al significado de otra palabra, el monasterio (saṅghārāma), que tiene el sentido de la segunda desinencia (acusativo); por lo tanto, dado que el sentido del acusativo ya está expresado por el compuesto, no se usa de nuevo la segunda desinencia. Del mismo modo: āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ. "El camino transitado por los viajeros" es paṭipannaddhiko patho. "La nave en la que se han embarcado los mercaderes" es abhirūḷhavāṇijā nāvā.

(ข) ตติยตฺเถ-ชิตานิ อินฺทฺริยานิ เยน โส ชิตินฺทฺริโย สมโณ, เอวํ ทิฏฺฐธมฺโม, ปตฺตธมฺโม, กตกิจฺโจ. วิชิตา มารา อเนนาติ วิชิตมาโร ภควา, ปฏิวิทฺธสพฺพธมฺโม. กรณตฺเถ-ฉินฺโน รุกฺโข เยน โส ฉินฺนรุกฺโข ผรสุ.

(Kha) En el sentido del instrumental: "aquel por quien los sentidos han sido vencidos" es jitindriyo (un asceta); así también: diṭṭhadhammo, pattadhammo, katakicco. "El Bienaventurado por quien Māra ha sido vencido" es vijitamāro bhagavā, paṭividdhasabbadhammo. En sentido instrumental: "el hacha por la cual el árbol fue cortado" es chinnarukkho pharasu.

(ค) จตุตฺถิยตฺเถ-ทินฺโน สุงฺโก ยสฺส โส ทินฺนสุงฺโก ราชา, ทินฺนํ โภชนํ อสฺสาติ ทินฺนโภชโน.

(Ga) En el sentido del dativo: "el rey a quien se le da el tributo" es dinnasuṅko rājā. "Aquel a quien se le da la comida" es dinnabhojano.

(ฆ) ปญฺจมิยตฺเถ-นิคฺคตา ชนา ยสฺมา โส นิคฺคตชโน คาโม, นิคฺคโต อโย=สุขํ ยสฺมาติ นิรโย, นิกฺกิเล- โส[Pg.154]. อเปตํ วิญฺญาณํ อสฺมาติ อเปตวิญฺญาโณ มตกาโย, อปคตภยเภรโว อรหา.

(Gha) En el sentido del ablativo: "la aldea de la cual la gente ha salido" es niggatajano gāmo. "Aquel de quien la felicidad (ayo) se ha ido" es nirayo (el infierno). Nikkileso. "El cuerpo muerto del cual la conciencia se ha ido" es apetaviññāṇo matakāyo. "El Arahant de quien el miedo y el terror se han ido" es apagatabhayabheravo arahā.

(ง) ฉฏฺฐิยตฺเถ-ฉินฺนา หตฺถา ยสฺส โส ฉินฺนหตฺโถ. เอวํ ปริปุณฺณสงฺกปฺโป ขีณาสโว, วีโต ราโค อสฺสาติ วีตราโค. ทฺเว ปทานิ อสฺสาติ ทฺวิปโท, ทฺวิหตฺโถ ปโฏ. เตวิชฺโชติ เอตฺถ ติวิชฺโช เอวาติ สกตฺเถ โณ วุทฺธิ จ. จตุปฺปโท, ปญฺจ จกฺขูนิ อสฺสาติ ปญฺจจกฺขุ ภควา, ฉฬภิญฺโญ, ‘‘ฆปสฺสา’’ทินา รสฺสตฺตํ. นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ. ทสพโล, อนนฺตญาโณ. ตีณิ ทส ปริมาณ+เมสํติ ติทสา เทวา, อิธ ปริมาณสทฺทสนฺนิมานโต ทสสทฺโท สงฺขฺยาเน วตฺตเต. อยํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ อิทปฺปจฺจยา, อุตฺตรปเท ‘‘อิมสฺสิ+ทํ วา’’ติ อิมสฺส อิทํ. โก ปภโว อสฺสาติ กึ ปภโว กาโย. วิคตํ มลํ อสฺสาติ วิมโล, สุนฺทโร คนฺโธ อสฺสาติ สุคนฺธํ จนฺทนํ, เอวํ สุสีโล, สุมุโข, กุจฺฉิโต คนฺโธ อสฺสาติ ทุคฺคนฺธํ กุณปํ, ทุมฺมุโข, ทุฏฺฐุ มโน อสฺสาติ ทุมฺมโน, เอวํ ทุสฺสีโล. ตโป เอว ธนํ อสฺสาติ ตโปธโน. ขนฺติสงฺขาตํ พลํ อสฺสาติ ขนฺติพโล. อินฺโทติ นามํ เอตสฺสาติ อินฺทนาโม.

(Ṅa) En el sentido del genitivo: "aquel cuya mano está cortada" es chinnahattho. Así: paripuṇṇasaṅkappo, khīṇāsavo. "Aquel cuyo deseo se ha ido" es vītarāgo. "El que tiene dos pies" es dvipado. "Una tela de dos codos" es dvihattho paṭo. En "tevijjo", el significado es "tivijjo" con el sufijo ṇa y el fortalecimiento (vuddhi). Catuppado. "El Bienaventurado que tiene cinco ojos" es pañcacakkhu bhagavā. Chaḷabhiñño, con el acortamiento por la regla "ghapassā" etc. "La enseñanza del Maestro de nueve miembros" (navaṅgaṃ). Dasabalo, anantañāṇo. "Aquellos cuya medida es treinta (tres veces diez)" son tidasā devā; aquí, por la mención de la palabra "medida", la palabra "diez" se refiere a la cuenta. "Aquellos cuya condición es esta" son idappaccayā; en el término posterior, ocurre la sustitución de "ima" por "ida". "¿Cuál es su origen?" es kiṃ pabhavo kāyo. "Aquel cuya mancha se ha ido" es vimalo. "El sándalo que tiene buen aroma" es sugandhaṃ candanaṃ. Así: susīlo, sumukho. "El cadáver que tiene mal aroma" es duggandhaṃ kuṇapaṃ. Dummukho. "Aquel cuya mente está perturbada" es dummano. Así: dussīlo. "Aquel cuya riqueza es la austeridad" es tapodhano. "Aquel cuya fuerza es la paciencia" es khantibalo. "Aquel cuyo nombre es Indra" es indanāmo.

ฉนฺทชาตาทีสุ วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ ยถิจฺฉิตตฺตา อุภยํ ปุพฺพํ นิปตติ, กมาติกฺกเม ปโยชนาภาวา. ชาโต ฉนฺโท อสฺสาติ ชาตฉนฺโท, เอวํ ฉนฺทชาโต. สญฺชาตปีติโสมนสฺโส, ปีติโสมนสฺสสญฺชาโต. มาสชาโต, ชาตมาโส. ฉินฺนหตฺโถ, หตฺถฉินฺโน.

En chandajātā y otros, debido a que el orden de calificativo y calificado es opcional, cualquiera de los dos puede ir primero. "Aquel en quien el deseo ha nacido" es jātachando, y también chandajāto. Sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto. Māsajāto, jātamāso. Chinnahattho, hatthachinno.

ทีฆาชงฺฆา [Pg.155] อสฺสาติ ทีฆชงฺโฆ, เอตฺถ ปุมฺภาโว, ‘‘ฆปสฺสา’’ทินา รสฺโส จ. ตถา ปหูตชิวฺโห. มหนฺตี ปญฺญา อสฺสาติ มหาปญฺโญ. ‘‘อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิ+ตฺถี ปุเม+เว+กตฺเถ’’ติ วีปจฺจยาภาเวนฺตสฺส ฏาเทโส รสฺสตฺตญฺจ. อิตฺถิยนฺติ กึ, ขมาธโน. ภาสิตปุมาติ กึ, สทฺธาธุโร. ปญฺญาปกติโก, ปญฺญาวิสุทฺธิโก, เอตฺถ ‘‘ลฺตฺวิตฺถิยูหิ โก’’ติ โก. คณฺฑีวธนฺวาติ ปกตนฺตเรน สิทฺธํ.

"El de piernas largas" es dīghajaṅgho; hay masculinización y acortamiento. Así: pahūtajivho. "El de gran sabiduría" es mahāpañño. Por la regla "itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pume+ve+katthe", en ausencia del sufijo vī, hay sustitución de ṭā y acortamiento. ¿Por qué "en femenino"? khamādhano. ¿Por qué "con forma masculina"? saddhādhuro. Paññāpakatiko, paññāvisuddhiko; aquí se añade el sufijo ko. Gaṇḍīvadhanvā se forma por otro método.

นานา=ปฺปการา ทุมา นานาทุมา, นานาทุเมหิ ปติตานิ นานาทุมปติตานิ, นานาทุมปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ เจติ นานาทุมปติตปุปฺผานิ, เตหิ วาสิตา นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา, นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตาสานุยสฺสโส นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ ปพฺพโต, อยํ วิเสสน+อมาทิสมาสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณอญฺญปทตฺโถ.

"Árboles de diversas clases" son nānādumā; "caídos de diversos árboles" son nānādumapatitāni; "las flores que han caído de diversos árboles" son nānādumapatitapupphāni; "perfumado por las flores caídas de diversos árboles" es nānādumapatitapupphavāsitā; "la montaña cuya ladera está perfumada por las flores caídas de diversos árboles" es nānādumapatitapupphavāsitasānu pabbato. Este es un compuesto de "otro significado" con el mismo locus que contiene internamente compuestos calificativos.

(จ) สตฺตมฺยตฺเถ-สมฺปนฺนานิ สสฺสานิ ยสฺมึ โส สมฺปนฺนสสฺโส ชนปโท. สุลโภ ปิณฺโฑ อิมสฺมินฺติ สุลภปิณฺโฑ เทโส. อากิณฺณา มนุสฺสา ยสฺสํ สา อากิณฺณมนุสฺสา ราชธานี. พหโว ตาปสา เอตสฺมินฺติ พหุตาปโส อสฺสโม. อุปจิตํ มํสโลหิตํ อสฺมินฺติ อุปจิตมํสโลหิตํ สรีรํ. พหโว สามิโน อสฺมินฺติ พหุสามิกํ นครํ, พหู นทิโย อสฺมินฺติ พหุนทิโก, อีการนฺตตฺตา กปจฺจโย. เอวํ พหุชมฺพุกํ วนํ, พหโว กตฺตาโร อสฺมึ อสฺส วาติ พหุกตฺตุโก เทโส, เอวํ พหุภตฺตุโก, ‘‘ลฺตฺวิตฺถิยูหิ โก’’ติ โก.

(Ca) El sentido del locativo: un distrito donde los cultivos son abundantes es 'sampannasasso' (de cultivos abundantes). Un lugar donde la limosna es fácil de obtener es 'sulabhapiṇḍo' (de limosna fácil). Una capital donde la gente está aglomerada es 'ākiṇṇamanussā' (de gente aglomerada). Un eremitorio donde hay muchos ascetas es 'bahutāpaso' (de muchos ascetas). Un cuerpo donde la carne y la sangre se han acumulado es 'upacitamaṃsalohitaṃ' (de carne y sangre acumulada). Una ciudad donde hay muchos señores es 'bahusāmikaṃ' (de muchos señores); donde hay muchos ríos es 'bahunadiko' (de muchos ríos), con el sufijo 'ka' debido a la terminación en 'ī'. Así también: 'bahujambukaṃ' (bosque de muchos chacales o pomarrosas); un distrito donde hay muchos creadores es 'bahukattuko', así 'bahubhattuko' (de muchos devotos); con la regla 'itvittiyūhi ko' se añade 'ko'.

๒. ภินฺนาธิกรโณ [Pg.156] ยถา-เอกรตฺตึ วาโส อสฺสาติ เอกรตฺติวาโส, สมาเนน ชเนน สทฺธึ วาโส อสฺสาติ สมานวาโส ปุริโส. อุภโต พฺยญฺชน+มสฺสาติ อุภโตพฺยญฺชนโก, วิภตฺยโลโป ‘‘วา+ญฺญโต’’ติ โก จ, ฉตฺตํ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ ฉตฺตปาณิ, เอวํ ทณฺฑปาณิ, สตฺถปาณิ, วชิรปาณิ, ขคฺคหตฺโถ, ปตฺตหตฺโถ, ทาเน อชฺฌาสโย อสฺสาติ ทานชฺฌาสโย ทานาธิมุตฺติโก, พุทฺธภตฺติโก, สทฺธมฺมคารโว อิจฺจาทิ.

2. En el caso de bases gramaticales diferentes (bhinnādhikaraṇa), como: aquel cuya estadía es de una noche es 'ekarattivāso' (de una noche de estadía); un hombre cuya convivencia es con personas iguales es 'samānavāso' (de convivencia igualitaria). Aquel que tiene signos de ambos sexos es 'ubhatobyañjanako', con la elisión de la flexión y el sufijo 'ko' por la regla 'vā+ññato'; aquel con un parasol en la mano es 'chattapāṇi'; del mismo modo 'daṇḍapāṇi' (bastón en mano), 'satthapāṇi' (arma en mano), 'vajirapāṇi' (rayo en mano), 'khaggahattho' (espada en mano), 'pattahattho' (cuenco en mano); aquel cuya inclinación es hacia la generosidad es 'dānajjhāsayo', 'dānādhimuttiko' (entregado a la generosidad), 'buddhabhattiko' (devoto del Buddha), 'saddhammagāravo' (con reverencia por el Verdadero Dhamma), etcétera.

๓. ติปโท ยถา-ปรกฺกเมนา+ธิคตา สมฺปทา เยหิ เต ปรกฺกมาธิคตสมฺปทา มหาปุริสา. เอวํ ธมฺมาธิคตโภคา. โอนีโต ปตฺตโต ปาณิ เยน โส โอนีตปตฺตปาณิ. สีหสฺส ปุพฺพทฺธมิว กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโย. มตฺตา พหโว มาตงฺคา อสฺมินฺติ มตฺตพหุมาตงฺคํ วนํ.

3. De tres palabras (tipada), como: grandes hombres por quienes se ha alcanzado la perfección mediante el esfuerzo son 'parakkamādhigatasampadā'. Del mismo modo, 'dhammādhigatabhogā' (riquezas obtenidas mediante el Dhamma). Aquel cuya mano ha sido retirada del cuenco es 'onītapattapāṇi'. Aquel cuyo cuerpo es como la parte anterior de un león es 'sīhapubbaddhakāyo'. Un bosque donde hay muchos elefantes ebrios es 'mattabahumātaṅgaṃ'.

๔. น-นิปาตปุพฺพปโท ยถา-นตฺถิ เอตสฺส สโมติ อสฺสโม, ‘‘ฏ นญสฺสา’’ติ นสฺส โฏ. เอวํ อปฺปฏิปุคฺคโล, อปุตฺตโก, อเหตุโก, กปจฺจโย, เอว+มุปริปิ เญยฺยํ. นตฺถิ สํวาโส เอเตนาติ อสํวาโส, น วิชฺชเต วุฏฺฐิ เอตฺถาติ อวุฏฺฐิโก ชนปโท, อภิกฺขุโก วิหาโร. เอวํ อนุตฺตโร ‘‘อน สเร’’ติ อน, เอวํ อนนฺตํ, อนาสโว.

4. Con la partícula 'na' como prefijo, como: aquel para quien no hay igual es 'assamo' (inigualable), con el cambio de 'na' a 'a' (y duplicación de 's'); así 'appaṭipuggalo' (persona sin par), 'aputtako' (sin hijos), 'ahetuko' (sin causa), con el sufijo 'ka'; lo mismo debe entenderse en adelante. Aquel con quien no hay convivencia es 'asaṃvāso'; un distrito donde no se encuentra lluvia es 'avuṭṭhiko'; un monasterio donde no hay monjes es 'abhikkhuko'. Así 'anuttaro' (insuperable) con 'ana' ante vocal, y de igual modo 'anantaṃ' (infinito), 'anāsavo' (sin taints/efluvios).

๕. ปฐมาตฺเถ สหปุพฺพปโท ยถา-สห เหตุนา วตฺตติ โส สเหตุโก สเหตุ วา, ‘‘สหสฺส โส+ญฺญตฺเถ’’ติ สหสฺส โส, เอวํ สปฺปีติกา, สปฺปจฺจยา, สกิเลโส, สอุปาทาโน, สปริวาโร สหปริวาโร วา, สห มูเลน อุทฺธโฏ สมูลุทฺธโฏ รุกฺโข.

5. Con el prefijo 'saha' en sentido nominativo, como: aquello que procede junto con una causa es 'sahetuko' o 'sahetu' (con causa); por la regla 'sahassa so' el 'saha' se convierte en 'sa', así: 'sappītikā' (con alegría), 'sappaccayā' (con condición), 'sakileso' (con impurezas), 'saupādāno' (con apego), 'saparivāro' o 'sahaparivāro' (con séquito); un árbol arrancado junto con su raíz es 'samūluddhaṭo'.

๖. อุปมาโนปเมยฺยโชตกอิวยุตฺโต [Pg.157] อุปมานปุพฺพปโท ปฐมาย ยถา-นิคฺโรโธ อิว ปริมณฺฑโล โย โส นิคฺโรธปริมณฺฑโล. สงฺโข วิย ปณฺฑโร อยนฺติ สงฺขปณฺฑโร, กาโก วิย สูโร อยนฺติ กากสูโร. จกฺขุ อิว ภูโต อยํ ปรมตฺถทสฺสนโตติ จกฺขุภูโต ภควา. เอวํ อตฺถภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, อนฺธภูโต. มุญฺชปพฺพชมิว ภูตา อยํ มุญฺชปพฺพชภูตา กุทิฏฺฐิ. ตนฺตากุลมิว ชาตา อยํติ ตนฺตากุลชาตา.

6. Con el primer término como comparación (upamāna) en nominativo, como: aquel que es proporcionado como un árbol banyan es 'nigrodhaparimaṇḍalo'. Aquel que es blanco como una caracola es 'saṅkhapaṇḍaro'; aquel que es valiente como un cuervo (irónico) es 'kākasūro'. El Bendito es 'cakkhubhūto' porque es aquel que se ha convertido en el ojo (de la sabiduría) por su visión del sentido supremo. Así 'atthabhūto' (convertido en bienestar), 'dhammabhūto' (convertido en Dhamma), 'brahmabhūto' (convertido en lo supremo), 'andhabhūto' (vuelto ciego). Esta falsa visión que se ha vuelto como las hierbas muñja y pabbaj es 'muñjapabbajabhūtā'. Esta (humanidad) que se ha vuelto como un hilo enredado es 'tantākulajātā'.

ฉฏฺฐฺยตฺเถ-สุวณฺณสฺส วณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺส โส สุวณฺณวณฺโณ ภควา, มชฺฌปทโลโป. นาคสฺส คติ วิย คติ อสฺสาติ นาคคติ. เอวํ สีหคติ, นาควิกฺกโม, สีหวิกฺกโม, สีหหนุ. เอณิสฺส วิย ชงฺฆา อสฺสาติ เอณิชงฺโฆ. พฺรหฺมุโน วิย สโร อสฺสาติ พฺรหฺมสฺสโร.

En el sentido del genitivo: el Bendito cuyo color es como el color del oro es 'suvaṇṇavaṇṇo', con elisión del término medio. Aquel cuyo andar es como el de un elefante (o serpiente) es 'nāgagati'. Así 'sīhagati' (andar de león), 'nāgavikkamo' (proeza de elefante), 'sīhavikkamo' (proeza de león), 'sīhahanu' (mandíbula de león). Aquel cuyas pantorrillas son como las de un antílope es 'enījaṅgho'. Aquel cuya voz es como la de Brahma es 'brahmassaro'.

๗. วาสทฺทตฺเถ สงฺขฺยาอุภยปโท ยถา-ทฺเว วา ตโย วา ทฺวตฺติ, ทฺวตฺตโย จ เต ปตฺตา เจติ ทฺวตฺติปตฺตา, ‘‘ติสฺว’’อิติ ติสทฺเท ปเร ทฺวิสฺส อตฺตํ. ทฺวีหํ วา ตีหํ วา ทฺวีหตีหํ, ฉ วา ปญฺจ วา วาจา ฉปฺปญฺจวาจา, เอวํ สตฺตฏฺฐมาสา, เอกโยชนทฺวิโยชนานิ.

7. Con numerales en ambos términos en sentido de la partícula 'vā' (o), como: 'dos o tres' es 'dvatti'; y si son cuencos, 'dvattipattā' (dos o tres cuencos); ante el sonido 'ti', el 'dvi' cambia a 'dva'. Dos o tres días es 'dvīhatīhaṃ'; cinco o seis palabras es 'chappañcavācā'; así 'sattaṭṭhamāsā' (siete u ocho meses), 'ekayojanadviyojanāni' (una o dos leguas).

๘. ทิสนฺตราลตฺโถ ยถา-ปุพฺพสฺสา จ ทกฺขิณสฺสา จ ทิสาย ยทนฺตราลํ สา ปุพฺพทกฺขิณา วิทิสา. เอตฺถ –

8. En el sentido del espacio intermedio entre direcciones, como: el espacio intermedio entre las direcciones este (pubba) y sur (dakkhiṇa) es 'pubbadakkhiṇā' (el sureste). Sobre esto—

๖๙. สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเตติ

69. Las palabras que comienzan con 'sabba' en el contexto de la formación de compuestos—

อิตฺถิวาจกา สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต ปุเมว โหนฺติ. เอวํ ปุพฺพุตฺตรา, อปรทกฺขิณา, ปจฺฉิมุตฺตรา. ปุพฺพา จ สา ทกฺขิณา เจติ วา.

Las palabras que comienzan con 'sabba' que denotan género femenino, en el contexto de un compuesto, toman la forma masculina. Así: 'pubbuttarā' (noreste), 'aparadakkhiṇā' (suroeste), 'pacchimuttarā' (noroeste). O también se puede explicar como: 'es tanto oriental como meridional'.

๙. พฺยติหารลกฺขโณ [Pg.158] ยถา – ‘‘ตตฺถ คเหตฺวา เตน ปหริตฺวา ยุทฺเธ สรูปํ’’ติ สุตฺเตน สมาเส กเต เกเสสุ จ เกเสสุ จ คเหตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ เกสาเกสี, ทณฺเฑหิ จ ทณฺเฑหิ จ ปหริตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ ทณฺฑาทณฺฑีติ โหติ. เอตฺถ จ ‘‘จี วีติหาเร’’ติ จีปจฺจเย ‘‘จิสฺมึ’’ติ อากาโร, เอวํ มุฏฺฐามุฏฺฐี.

9. Con la característica de acción recíproca (byatihāra), como: según la regla 'habiendo agarrado allí y habiendo golpeado con eso, en la batalla la forma es la misma', cuando se forma el compuesto, 'kesākesī' es la pelea ocurrida habiéndose agarrado mutuamente de los cabellos; 'daṇḍādaṇḍī' es la pelea ocurrida habiéndose golpeado mutuamente con palos. Y aquí, por el sufijo 'cī' en el sentido de intercambio, el sonido 'ā' aparece ante 'ci', así 'muṭṭhāmuṭṭhī' (pelea a puñetazos).

โสภโณ คนฺโธ สุคนฺโธ, โส อสฺส อตฺถีติ สุคนฺธีหิ อตฺถิอตฺเถ อีปจฺจเยน สิทฺธํ. ยสฺมา จ ภทฺทาย กาปิลานิยา อปทาเน ‘‘ปุโน ปตฺตํ คเหตฺวาน, โสธยิตฺวา สุคนฺธินา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา วุตฺติยํ อิการนฺตสฺส อภาวทีปนตฺถํ ‘‘สุคนฺธิ ทุคฺคนฺธีติ ปโยคา น ทิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. สุคนฺธินาติ เอกวจเน รสฺโส.

Un aroma agradable es 'sugandho'; aquel que posee esto es 'sugandhī', formado con el sufijo 'ī' en sentido de posesión. Y puesto que en el Apadāna de Bhaddā Kāpilānī se dice: 'tomando de nuevo el cuenco, habiéndolo limpiado con perfume (sugandhinā)', para mostrar la ausencia de la terminación en 'i' en el comentario, se dice que 'no se ven usos como sugandhi o duggandhī'. En 'sugandhinā', la 'i' es corta por estar en singular.

๑๙. จตฺเถ

19. En el sentido de 'ca' (y)

อเนกํสฺยาทฺยนฺตํ จตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ. สมุจฺจโย อนฺวาจโย อิตรีตรโยโค สมาหาโรติ จสทฺทสฺส อตฺโถ จตุพฺพิโธ.

El sentido de 'ca' en un compuesto de varios términos es de una sola unidad. El significado de la palabra 'ca' es de cuatro tipos: conjunción (samuccaya), adjunción (anvācaya), conexión individualizada (itarītarayoga) y colectividad (samāhāra).

ตตฺถ สมุจฺจยา+นฺวาจเยสุ สมาโส น โหติ, กฺริยาสาเปกฺขตาย นามานํ อญฺญมญฺญํ อยุตฺตตฺถตฺตา, ยถา-จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ ปจฺจยํ สยนาสนํ อทาสิ, ทานญฺจ เทหิ, สีลญฺจรกฺขาหิ. อิตรีตรโยเค สมาหาเร จ อญฺญมญฺญาเปกฺขตฺตา สมาโส.

De ellos, en la conjunción y adjunción no hay compuesto, porque los nombres, al depender de la acción, no tienen un sentido unificado entre sí; como: 'dio túnica y comida, medicina y asiento'; 'da un regalo y guarda la virtud'. En la conexión individualizada y en la colectividad hay compuesto por su dependencia mutua.

อุภยตฺถปธาเน จตฺเถ กถ+เมกตฺถีภาโว สมฺภเว+ติ เจ, วุตฺตญฺหิ –

Si se pregunta: '¿Cómo es posible la unificación de sentido en el 'ca' donde ambos términos son principales?', se ha dicho:

สปฺปธานาปิ ยตฺถ+ตฺถา, มิโถ สาเปกฺขตา อิว;

กฺริยาสมฺพนฺธสามญฺญา, จตฺเถ+กตฺถํ ต+ทุจฺจเตติ.

'Incluso donde los sentidos son principales, existe una especie de dependencia mutua; debido a la relación común con la acción, la unidad de sentido en 'ca' se declara así'.

ยสฺมา [Pg.159] เอกตฺถีภาเวปิ สตียสตียตฺเถ ปธานํ, ตสฺมา อิทํ วุจฺจเต –

Puesto que el sentido es principal ya sea que exista o no la unificación de términos, se dice esto:

น+ญฺญมญฺญํ วิเสเสนฺติ, จตฺเถ อตฺถา ปทานิว;

สตฺถวุตฺยี อโต เตสํ, ปธานตฺถํ+ภิยุชฺชเต.

'En el sentido de 'ca', los términos no se califican entre sí, al igual que las palabras independientes; por lo tanto, en la función del compuesto, se emplea el sentido principal de ellos'.

อิตรีตรโยโค จ, สมาหาโรตฺย+ยํ ทฺวิธา;

สมาโส ตุ อิมํ อญฺเญ, ชานนฺเต ทฺวนฺทนามโต.

Este se divide en dos: conexión individualizada (itarītarayoga) y colectividad (samāhāra); otros conocen este compuesto por el nombre de Dvanda.

อิตรีตรโยคสฺมึ+วยวตฺถสฺส สมฺภโว;

สมุทายติโรภาโว, ปรํว ลิงฺค+มสฺส จ.

En la conexión individualizada, existe la presencia de los miembros individuales, mientras que la totalidad es secundaria, y el género del compuesto sigue al del último término.

สมุทายพฺภโว ยสฺมึ+วยวา จ ติโรหิตา;

สมาหาโรตฺย+ยํ จตฺโถ, โส จ โหติ นปุํสเก.

Aquel en el que surge la totalidad y los miembros individuales están sumergidos, es el sentido de 'ca' llamado colectividad (samāhāra), y este siempre se presenta en género neutro.

อิตรีตรโยโค ยถา-สาริปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, โภ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา อิจฺจาทิ. อวยวปธานตฺตา พหุวจนเมว. สมณา จ พฺราหฺมณา จ สมณพฺราหฺมณา, เอวํ พฺราหฺมณคหปติกา, ขตฺติยพฺราหฺมณา, เทวมนุสฺสา, จนฺทิมสูริยา.

La conjunción mutua [itarītarayoga] es como en: Sāriputta y Moggallāna son Sāriputtamoggallānā; 'oh Sāriputta y Moggallāna' [bho sāriputtamoggallānā], etc. Debido a la prominencia de los miembros individuales, se usa solo el plural. Como samaṇas y brāhmaṇas son samaṇabrāhmaṇā; del mismo modo, brāhmaṇagahapatikā [brahmanes y jefes de hogar], khattiyabrāhmaṇā [khattiyas y brahmanes], devamanussā [devas y humanos], candimasūriyā [la luna y el sol].

๖๔. วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธีน+มา ตตฺร จตฺเถติ

64. Con respecto a aquellos relacionados por el conocimiento [vijjā] o por el nacimiento [yoni], en el sentido de 'ca' [y], hay allí [un reemplazo por] 'ā'.

วิชฺชาสมฺพนฺธีนํ โยนิสมฺพนฺธีนญฺจ จตฺเถ อา โหตีติ อุการสฺส อา, โหตา จ โปตา จ โหตาโปตาโร. เอวํ มาตาปิตโร.

Para aquellos relacionados por el conocimiento o por el nacimiento, en el sentido de 'y' [ca], hay 'ā'; es decir, la 'u' se convierte en 'ā'. Como en 'hotā' [el que ofrece] y 'potā' [el purificador] es 'hotāpotāro'. Del mismo modo, 'mātāpitaro' [madre y padre].

๖๕. ปุตฺเตติ

65. Con respecto a 'putta'.

ปุตฺเต อุตฺตรปเท ปิตาทีน+มา โหติ จตฺเถ. ปิตา จ ปุตฺโต จ ปิตาปุตฺตา, เอวํ มาตาปุตฺตา.

Cuando 'putta' es el miembro posterior, hay 'ā' para 'pita' y otros en el sentido de 'y' [ca]. El padre [pitā] y el hijo [putto] son 'pitāputtā'; del mismo modo, la madre y el hijo son 'mātāputtā'.

๗๘. ชายาย ชยํ ปติมฺหิ

78. [El reemplazo de] 'jāyā' por 'jaya' ante 'pati'.

ปติมฺหิ [Pg.160] ปเร ชายาย ชยํ โหติ. ชายา จ ปติ จ ชยมฺปตโย. ชานิปตีติ ปกตนฺตเรน สิทฺธํ, ชานิ จ ปติ จ ชานิปติ. เอวํ ชมฺปติ ทมฺปตีติ.

Cuando 'pati' sigue, hay 'jaya' en lugar de 'jāyā'. La esposa [jāyā] y el esposo [pati] son 'jayampatayo'. 'Jānipatī' se establece mediante otra forma natural: la esposa [jāni] y el esposo [pati] son 'jānipati'. Del mismo modo, 'jampati' y 'dampatī'.

กฺวจิ อปฺปสรํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา-จนฺโท จ สูริโย จ จนฺทสูริยา, นิคมา จ ชนปทา จ นิคมชนปทา. เอวํ สุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพา.

A veces, el que tiene menos vocales se coloca primero, como en: la luna [cando] y el sol [sūriyo] son 'candasūriyā'; los pueblos [nigamā] y las provincias [janapadā] son 'nigamajanapadā'. Del mismo modo, 'surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā' [devas, asuras, garudas, humanos, serpientes y gandhabbas].

กฺวจิ อิวณฺณุ+วณฺณนฺตานํ ปุพฺพนิปาโต, ยถา-อคฺคิธุมา, คติพุทฺธิภุชปฐหรกรสยา, ธาตุลิงฺคานิ.

A veces, el que termina en 'i/ī' o 'u/ū' se coloca primero, como en: 'aggidhumā' [fuego y humo]; 'gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā' [movimiento, intelecto, brazo, lectura, etc.]; 'dhātuliṅgāni' [raíces y géneros].

กฺวจิ สราทิอการนฺตํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา-อตฺถธมฺมา, อตฺถสทฺทา, สทฺทตฺถา วา.

A veces, el que comienza con una vocal y termina en 'a' se coloca primero, como en: 'atthadhammā' [significado y doctrina], 'atthasaddā' [significado y sonido] o 'saddatthā'.

อญฺญมญฺญสาเปกฺขานเมว ติโรหิตาวยวเภโท สมุทายปธาโน สมาหาโร, ยถา-ฉตฺตญฺจ อุปาหนา จ ฉตฺตุปาหนํ.

El agregado [samāhāra] es aquel en el que los miembros individuales, que son mutuamente dependientes, pierden su distinción y la totalidad es predominante; como en: el parasol [chattañca] y las sandalias [upāhanā ca] son 'chattupāhanaṃ'.

๒๐. สมาหาเร นปุํสกนฺติ

20. En el agregado [samāhāra], el género es neutro.

สมาหาเร สพฺพตฺถ นปุํสกลิงฺคํ ภวติ, สมาหารสฺเส+กตฺตา เอกวจนเมว.

En el agregado, en todos los casos, el género es neutro; debido a que el agregado es una unidad, se usa solo el singular.

๒๓. สฺยาทีสุ รสฺโสติ

23. [Hay] acortamiento ante [las terminaciones] 'si' y demás.

นปุํสเก วตฺตมานสฺส สฺยาทีสุ รสฺโส. โภ ฉตฺตุปาหน, ฉตฺตุปาหนํ, ฉตฺตุปาหเนน อิจฺจาทิ.

Para lo que está en género neutro, hay acortamiento ante 'si' y demás. '¡Oh chattupāhana!', 'chattupāhanaṃ', 'chattupāhanena', etc.

เต [Pg.161] จ สมาหาริตรีตรโยคา พหุลํวิธานา นิยตวิสยาเยว โหนฺติ, ตตฺรา+ยํ วิสยวิภาโค-นิรุตฺติปิฏกาคโต-ปาณิ+ตูริย+โยคฺค+เสนงฺคานํ, นิจฺจเวรีนํ, สงฺขฺยาปริมาณสญฺญานํ, ขุทฺทชนฺตุกานํ, ปจนจณฺฑาลานํ, จรณสาธารณานํ, เอกชฺฌายนปาวจนานํ, ลิงฺควิเสสานํ, วิวิธวิรุทฺธานํ, ทิสานํ, นทีนญฺจ นิจฺจสมาหาเรกตฺถํ ภวติ.

Esas conjunciones de agregado [samāhāra] e individuales [itarītarayoga] son de aplicación diversa y tienen ámbitos específicos. Aquí está la clasificación de los ámbitos según el Nirutti-piṭaka: partes del cuerpo, instrumentos musicales, partes de un carruaje, partes de un ejército, enemigos permanentes, designaciones de número y medida, animales pequeños, cocineros y caṇḍālas, términos comunes de conducta, textos de estudio común, distinciones de género, opuestos diversos, direcciones y ríos; para estos, hay una forma singular de agregado permanente.

ปาณงฺคานํ-จกฺขุ จ โสตญฺจ จกฺขุโสตํ, มุขญฺจ นาสิกา จ มุขนาสิกํ, ‘‘สฺยาทีสุ รสฺโส’’ติ นปุํสเก วตฺตมานสฺส รสฺโส. หนุ จ คีวา จ หนุคีวํ, กณฺณา จ นาสา จ กณฺณนาสํ, ปาณิ จ ปาโท จ ปาณิปาทํ, ฉวิ จ มํสญฺจ โลหิตญฺจ ฉวิมํสโลหิตํ, นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปํ, ชรา จ มรณญฺจ ชรามรณํ.

Para las partes del cuerpo: el ojo [cakkhu] y el oído [sota] son 'cakkhusotaṃ'; la boca [mukha] y la nariz [nāsikā] son 'mukhanāsikaṃ'. Según la regla 'acortamiento ante si y demás', hay acortamiento para lo que está en género neutro. La mandíbula [hanu] y el cuello [gīvā] son 'hanugīvaṃ'; las orejas [kaṇṇā] y la nariz [nāsā] son 'kaṇṇanāsaṃ'; las manos [pāṇi] y los pies [pādo] son 'pāṇipādaṃ'; la piel [chavi], la carne [maṃsa] y la sangre [lohita] son 'chavimaṃsalohitaṃ'; el nombre [nāma] y la forma [rūpa] son 'nāmarūpaṃ'; la vejez [jarā] y la muerte [maraṇa] son 'jarāmaraṇaṃ'.

ตูริยงฺคานํ-อลโส จ ตาลมฺพโร จ อลสตาลมฺพรํ, มุรโช จ โคมุโข จ มุรชโคมุขํ, สํโข จ ปณโว จ เทณฺฑิโม จ, สํขา จ ปณวา จ เทณฺฑิมา จาติ วา สํขปณวเทณฺฑิมํ, ปณวาทโย ทฺเวปิ เภริวิเสสา, มทฺทวิโก จ ปาณวิโก จ มทฺทวิกปาณวิกํ, คีตญฺจ วาทิตญฺจ คีตวาทิตํ, สมฺมญฺจ ตาฬญฺจ สมฺมตาฬํ, สมฺมํติ กํสตาลํ, ตาฬํติ หตฺถตาฬํ.

Para los instrumentos musicales: 'alaso' y 'tālambaro' son 'alasatālambaraṃ'; el tambor 'muraja' y 'gomukha' son 'murajagomukhaṃ'; la caracola [saṃkho], el tambor 'paṇavo' y el tambor 'deṇḍimo', o 'saṃkhā', 'paṇavā' y 'deṇḍimā', son 'saṃkhapaṇavadeṇḍimaṃ'. 'Paṇava' y otros son dos tipos de tambores [bheri]. El tambor 'maddavika' y 'pāṇavika' son 'maddavikapāṇavikaṃ'; el canto [gīta] y la música [vādita] son 'gītavāditaṃ'; 'samma' y 'tāḷa' son 'sammatāḷaṃ'. 'Samma' significa címbalos de bronce [kaṃsatāla], 'tāḷa' significa batir de manos [hatthatāḷa].

โยคฺคงฺคานํ-ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ, ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ ยุคนงฺคลํ.

Para las partes de los aperos: la reja del arado [phālo] y la aguijada [pācana] son 'phālapācanaṃ'; el yugo [yuga] y el arado [naṅgala] son 'yuganaṅgalaṃ'.

เสนงฺคานํ-หตฺถิโน จ อสฺสา จ หตฺถิอสฺสํ, รถา จ ปตฺติกา จ รถปตฺติกํ, อสิ จ สตฺติ จ โตมรญฺจ ปิณฺฑญฺจ อสิสตฺติโตมรปิณฺฑํ, อสิ จ จมฺมญฺจ อสิจมฺมํ, จมฺมนฺติ สรวารณ-ผลกํ[Pg.162]. ธนุ จ กลาโป จ ธนุกลาปํ, กลาโป=ตุณีรํ. ปหรณญฺจ อาวรณญฺจ ปหรณาวรณํ.

Para las partes del ejército: los elefantes [hatthino] y los caballos [assā] son 'hatthiassaṃ'; los carros [rathā] y la infantería [pattikā] son 'rathapattikaṃ'; la espada [asi], la lanza [satti], la jabalina [tomara] y la bola [piṇḍa] son 'asisattitomarapiṇḍaṃ'; la espada [asi] y el escudo [camma] son 'asicammaṃ'. 'Camma' significa un escudo que detiene las flechas. El arco [dhanu] y el carcaj [kalāpo] son 'dhanukalāpaṃ'; 'kalāpo' significa carcaj [tuṇīra]. El arma de ataque [paharaṇa] y la protección [āvaraṇa] son 'paharaṇāvaraṇaṃ'.

นิจฺจเวรีนํ-อหิ จ นกุโล จ, อหี จ นกุลา จาติ วา อหินกุลํ. เอวํ พิฬารมูสิกํ, อนฺตสฺส รสฺสตฺตํ. กาโกลุกํ, สปฺปมณฺฑูกํ, ครุฬสปฺปํ, นาคสุปณฺณํ.

Para los enemigos permanentes: la serpiente [ahi] y la mangosta [nakulo], o las serpientes y las mangostas, son 'ahinakulaṃ'. Del mismo modo, 'biḷāramūsika' [gato y ratón], con el acortamiento de la vocal final. 'Kākoluka' [cuervo y búho], 'sappamaṇḍūka' [serpiente y rana], 'garuḷasappa' [garuda y serpiente], 'nāgasupaṇṇa' [naga y supaṇṇa].

สงฺขฺยาปริมาณสญฺญานํ-เอกกญฺจ ทุกญฺจ เอกกทุกํ. เอวํ, ทุกติกํ, ติกจตุกฺกํ, จตุกฺกปญฺจกํ. ทสกญฺจ เอกาทสกญฺจ ทเสกาทสกํ, ‘‘ติตาลีส’’ อิติ จก-ภาคโลปนิทฺเทเสน กการสฺส โลโป.

Para las designaciones de número y medida: el uno [ekaka] y el dos [duka] son 'ekakadukaṃ'. Del mismo modo, 'dukatika' [dos y tres], 'tikacatukka' [tres y cuatro], 'catukkapañcaka' [cuatro y cinco]. El diez [dasaka] y el once [ekādasaka] son 'dasekādasakaṃ'. En 'titālīsa' [cuarenta y tres], hay elisión de la letra 'ka' según la indicación de elisión de una parte de la palabra.

ขุทฺทชนฺตุกานํ-กีฏา จ ปฏงฺคา จ กีฏปฏงฺคํ, กีฏา=กปาลปิฏฺฐิกปาณา. เอวํ กุนฺถกิปิลฺลิกํ, ฑํสา จ มกสา จ ฑํสมกสํ, มกฺขิกา จ กิปิลฺลิกา จ มกฺขิกกิปิลฺลิกํ, กีฏา จ สรึสปา จ กีฏสรึสปํ. ตตฺถ กุนฺถา=สุขุมกิปิลฺลิกา.

Para los animales pequeños: los gusanos [kīṭā] y los saltamontes [paṭaṅgā] son 'kīṭapaṭaṅgaṃ'; 'kīṭā' son seres con caparazón en el lomo. Del mismo modo, 'kunthakipillika' [ácaro y hormiga]; los tábanos [ḍaṃsā] y los mosquitos [makasā] son 'ḍaṃsamakasaṃ'; las moscas [makkhikā] y las hormigas [kipillikā] son 'makkhikakipillikaṃ'; los gusanos [kīṭā] y los reptiles [sariṃsapā] son 'kīṭasariṃsapaṃ'. Allí, 'kunthā' son hormigas diminutas.

ขุทฺทชนฺตุ อนฏฺฐี วา, อถ โข ขุทฺทโกปิ วา;

สตํ วา ปสโต เยสํ, เกจิ อานตุลา อิติ.

Un animal pequeño es aquel que no tiene huesos, o bien aquel que es físicamente pequeño; o aquellos de los cuales cien caben en un puñado [pasata]; otros dicen que son aquellos de tamaño desproporcionadamente pequeño.

ปจนจณฺฑาลานํ-โอรพฺภิกา จ สูกริกา จ โอรพฺภิกสูกริกํ, เอวํ สากุนฺติกมาควิกํ. สปาโก จ จณฺฑาโล จ สปากจณฺฑาลํ, ปุกฺกุสฉวฑาหกํ, เวนรถการํ, ตตฺถ เวนา=ตจฺฉกา, รถการา=จมฺมการา.

Para los cocineros y caṇḍālas: los carniceros de ovejas [orabbhikā] y los carniceros de cerdos [sūkarikā] son 'orabbhikasūkarikaṃ'; del mismo modo 'sākuntikamāgavika' [cazadores de aves y de ciervos]. El que cocina perros [sapāko] y el caṇḍāla son 'sapākacaṇḍālaṃ'; 'pukkusachavaḍāhaka' [pukkusas e incineradores de cadáveres], 'venarathakāra' [venas y fabricantes de carros]; allí, 'venā' son carpinteros y 'rathakārā' son trabajadores del cuero.

จรณสาธารณานํ-อติโส จ ภารทฺวาโช จ อติสภารทฺวาชํ, กฏฺโฐ จ กปาโล จ กฏฺฐกปาลํ, สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ สีลปญฺญาณํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ, วิชฺชา จ จรณญฺจ วิชฺชาจรณํ, เอวํ นามรูปํ, หิโรตฺตปฺปํ, สติสมฺป-ชญฺญํ[Pg.163], โลภโมหํ, โทสโมหํ, อหิริกาโนตฺตปฺปํ, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจ+มิจฺจาทิ.

Para los términos comunes de conducta: 'atiso' y 'bhāradvājo' son 'atisabhāradvājaṃ'; 'kaṭṭho' y 'kapālo' son 'kaṭṭhakapālaṃ'; la virtud [sīla] y el conocimiento [paññāṇa] son 'sīlapaññāṇaṃ'; la calma [samatha] y la visión cabal [vipassanā] son 'samathavipassanaṃ'; el conocimiento [vijjā] y la conducta [caraṇa] son 'vijjācaraṇaṃ'. Del mismo modo, 'nāmarūpa' [nombre y forma], 'hirottappa' [vergüenza y temor moral], 'satisampajañña' [atención y clara comprensión], 'lobhamoha' [codicia e ignorancia], 'dosamoha' [odio e ignorancia], 'ahirikānottappa' [falta de vergüenza y de temor moral], 'thinamiddha' [pereza y torpor], 'uddhaccakukkucca' [inquietud y remordimiento], etc.

เอกชฺฌายนปาวจนานํ-ทีโฆ จ มชฺฌิโม จ ทีฆมชฺฌิมํ, เอวํ เอกุตฺตร สํยุตฺตกํ, ขนฺธกวิภงฺคํ.

Para los textos de estudio común: el Dīgha y el Majjhima son 'dīghamajjhimaṃ'; del mismo modo, el Ekuttara y el Saṃyuttaka son 'ekuttarasaṃyuttakaṃ'; el Khandhaka y el Vibhaṅga son 'khandhakavibhaṅgaṃ'.

ลิงฺควิเสสานํ-อิตฺถี จ ปุมา จ อิตฺถิปุมํ, ทาสี จ ทาโส จ ทาสิทาสํ, จีวรญฺจ ปิณฺฑปาโต จ เสนาสนญฺจ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร จ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, ติณญฺจ กฏฺโฐ จ สาขา จ ปลาสญฺจ ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ. ‘‘ลาภี โหติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ’’ติปิ ทิสฺสติ.

Para las distinciones de género: la mujer [itthī] y el hombre [pumā] son 'itthipumaṃ'; la esclava [dāsī] y el esclavo [dāso] son 'dāsidāsaṃ'; el manto [cīvara], el alimento recibido en el cuenco [piṇḍapāto], el alojamiento [senāsana] y las medicinas y requisitos para los enfermos [gilānapaccayabhesajjaparikkhāro] son 'cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ'; la hierba [tiṇañca], la madera [kaṭṭho], la rama [sākhā] y el follaje [palāsa] son 'tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ'. También se observa la forma: 'lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ' [es receptor de mantos, alimentos, alojamientos y medicinas].

วิวิธวิรุทฺธานํ-กุสลญฺจ อกุสลญฺจ กุสลากุสลํ, เอวํ สาวชฺชานวชฺชํ, หีนปณีตํ, กณฺหสุกฺกํ, เฉกปาปกํ, สุขทุกฺขํ, อธมุตฺตมํ, ปฏิฆานุนยํ, ฉายาตปํ, อาโลกนฺธการํ. รตฺติญฺจ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, ‘‘รตฺตินฺทิวทารควจตุรสฺสา’’ติ อปจฺจเย กเต นุมอาคโม. อโห จ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, ‘‘ทีฆา+โหวสฺเสกเทเสหิ จ รตฺยา’’ติ อปจฺจเย กเต ‘‘มนาทฺยาปาทีน+โม มเย เจ’’ติ โอกาโร.

Diversos opuestos: lo meritorio y lo no meritorio es 'kusalākusalaṃ'; de igual modo, lo censurable y lo irreprochable (sāvajjānavajjaṃ), lo inferior y lo superior (hīnapaṇītaṃ), lo oscuro y lo claro (kaṇhasukkaṃ), lo hábil y lo malvado (chekapāpakaṃ), el placer y el dolor (sukhadukkhaṃ), lo inferior y lo supremo (adhamuttamaṃ), la aversión y el apego (paṭighānunayaṃ), la sombra y el calor (chāyātapaṃ), la luz y la oscuridad (ālokandhakāraṃ). 'Ratti' y 'divā' es 'rattindivaṃ'; habiéndose aplicado el sufijo 'a', ocurre el aumento de 'num' según la regla 'rattindivadāragavacaturassā'. 'Aho' y 'ratti' es 'ahorattaṃ'; habiéndose aplicado el sufijo 'a' según la regla 'dīghā+hovassekadesehi ca ratyā', ocurre el cambio a 'o' por la regla 'manādyāpādīna+mo maye ce'.

ทิสานํ-ปุพฺพา จ อปรา จ ปุพฺพาปรํ, เอวํ ปุรตฺถิมปจฺฉิมํ, ทกฺขิณุตฺตรํ, ปุพฺพทกฺขิณํ, ปุพฺพุตฺตรํ, อปรทกฺขิณํ, อปรุตฺตรํ.

De las direcciones: lo anterior y lo posterior es 'pubbāparaṃ'; de igual modo, lo oriental y lo occidental (puratthimapacchimaṃ), lo meridional y lo septentrional (dakkhiṇuttaraṃ), el sureste (pubbadakkhiṇaṃ), el noreste (pubbuttaraṃ), el suroeste (aparadakkhiṇaṃ), el noroeste (aparuttaraṃ).

นทีนํ-คงฺคา จ ยมุนา จ คงฺคายมุนํ, เอวํ มหีสรภู.

De los ríos: el Ganges y el Yamuna es 'gaṅgāyamunaṃ'; de igual modo, 'mahīsarabhū'.

ติณ+รุกฺข+ปสุ+สกุณ+ธน+ขญฺญ+พฺยญฺชน+ชนปทานํ วา. ติณวิเสสานํ-อุสีรานิ จ พีรณานิ จ อุสีรพีรณํ อุสีรพีรณานิ วา. เอวํ มุญฺชปพฺพชํ มุญฺชปพฺพชานิ วา, กาสกุสํ กาสกุสา วา.

Opcionalmente para hierbas, árboles, animales, aves, riquezas, granos, condimentos y regiones. De los tipos de hierba: 'usīra' y 'bīraṇa' es 'usīrabīraṇaṃ' o 'usīrabīraṇāni'. De igual modo, 'muñjapabbajaṃ' o 'muñjapabbajāni', 'kāsakusaṃ' o 'kāsakusā'.

รุกฺขวิเสสานํ-อสฺสตฺถา [Pg.164] จ กปิฏฺฐา จ อสฺสตฺถกปิฏฺฐํ อสฺสตฺถกปิฏฺฐา วา, เอวํ อมฺพปนสํ อมฺพปนสา, ขทิรปลาสํ ขทิรปลาสา, ธวาสฺสกณฺณํ ธวาสฺสกณฺณา, ปิลกฺขนิคฺโรธํ ปิลกฺขนิคฺโรธา, สากสาลํ สากสาลา.

De los tipos de árboles: 'assattha' y 'kapiṭṭha' es 'assatthakapiṭṭhaṃ' o 'assatthakapiṭṭhā'; de igual modo, 'ambapanasaṃ' y 'ambapanasā', 'khadirapalāsaṃ' y 'khadirapalāsā', 'dhavāssakaṇṇaṃ' y 'dhavāssakaṇṇā', 'pilakkhanigrodhaṃ' y 'pilakkhanigrodhā', 'sākasālaṃ' y 'sākasālā'.

ปสุวิเสสานํ-คชา จ ควชา จ คชควชํ คชควชา วา, อชา จ เอฬกา จ อเชฬกํ อเชฬกา, หตฺถี จ คาโว จ อสฺสา จ วฬวา จ หตฺถีควสฺสวฬวํ หตฺถีควสฺสวฬวา, รสฺสตฺตํ. เอวํ โคมหิสํ โคมหิสา, เอเณยฺยวราหํ เอเณยฺยวราหา, สีหพฺยคฺฆตรจฺฉํ สีหพฺยคฺฆตรจฺฉา, กุกฺกุฏสูกรํ กุกฺกุฏสูกรา, เอเณยฺยโคมหิสํ เอเณยฺยโคมหิสา.

De los tipos de animales: elefantes y 'gavajas' es 'gajagavajaṃ' o 'gajagavajā'; cabras y ovejas es 'ajeḷakaṃ' o 'ajeḷakā'; elefantes, vacas, caballos y yeguas es 'hatthīgavassavaḷavaṃ' o 'hatthīgavassavaḷavā', con acortamiento [de la vocal final]. De igual modo, 'gomahisaṃ' y 'gomahisā', 'eṇeyyavarāhaṃ' y 'eṇeyyavarāhā', 'sīhabyagghataracchaṃ' y 'sīhabyagghataracchā', 'kukkuṭasūkaraṃ' y 'kukkuṭasūkarā', 'eṇeyyagomahisaṃ' y 'eṇeyyagomahisā'.

สกุณวิเสสานํ-หํสา จ พกา จ หํสพกํ หํสพกา. เอวํ การณฺฑวจกฺกวากํ การณฺฑวจกฺกวากา, มยูรโกญฺจํ มยูรโกญฺจา, สุกสาลิกํ สุกสาลิกา, พกพลากํ พกพลากา.

De los tipos de aves: gansos y grullas es 'haṃsabakaṃ' o 'haṃsabakā'. De igual modo, 'kāraṇḍavacakkavākaṃ' y 'kāraṇḍavacakkavākā', 'mayūrakoñcaṃ' y 'mayūrakoñcā', 'sukasālikaṃ' y 'sukasālikā', 'bakabalākaṃ' y 'bakabalākā'.

ธนานํ-หิรญฺญญฺจ สุวณฺณญฺจ หิรญฺญสุวณฺณํ หิรญฺญสุวณฺณานิ. เอวํ ชาตรูปรชตํ ชาตรูปรชตานิ, มณิสงฺขมุตฺตเวฬุริยํ มณิสงฺขมุตฺตเวฬุริยา.

De las riquezas: el oro y el oro puro es 'hiraññasuvaṇṇaṃ' o 'hiraññasuvaṇṇāni'. De igual modo, 'jātarūparajataṃ' y 'jātarūparajatāni', 'maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ' y 'maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā'.

ธญฺญานํ-สาลี จ ยวา จ สาลิยวํ สาลิยวา วา. เอวํ ติลมุคฺคมาสํ ติลมุคฺคมาสานิ, นิปฺปาวกุลตฺถํ นิปฺปาวกุลตฺถา.

De los granos: arroz y cebada es 'sāliyavaṃ' o 'sāliyavā'. De igual modo, 'tilamuggamāsaṃ' y 'tilamuggamāsāni', 'nippāvakulatthaṃ' y 'nippāvakulatthā'.

พฺยญฺชนานํ-สาโก จ สุวา จ สากสุวํ สากสุวา. เอวํ คพฺยมาหิสํ คพฺยมาหิสา, เอเณยฺยวราหํ เอเณย, วราหา. มิคมยูรํ มิคมยูรา.

De los condimentos: hortaliza y sopa es 'sākasuvaṃ' o 'sākasuvā'. De igual modo, 'gabyamāhisaṃ' y 'gabyamāhisā', 'eṇeyyavarāhaṃ' y 'eṇeyyavarāhā', 'migamayūraṃ' y 'migamayūrā'.

ชนปทานํ-กาสิ [Pg.165] จ โกสลา จ กาสิโกสลํ กาสิโกสลา, วชฺชี จ มลฺลา จ วชฺชิมลฺลํ วชฺชิมลฺลา, องฺคา จ มคธา จ องฺคมคธํ องฺคมคธา, เอวํ เจติวํสํ เจติวํสา, มจฺฉสูรเสนํ มจฺฉสูรเสนา, กุรุปญฺจาลํ กุรุปญฺจาลา. นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนามรูปนฺติ จตุเรกปญฺจโวการวเสน วตฺตพฺเพ พหุลาธิการา สรูเปกเสสํ กตฺวา นามรูปนฺติ วุตฺตํ.

De las regiones: Kāsi y Kosala es 'kāsikosalaṃ' o 'kāsikosalaā'; Vajjī y Malla es 'vajjimallaṃ' o 'vajjimallā'; Aṅga y Magadha es 'aṅgamagadhaṃ' o 'aṅgamagadhā'; de igual modo, 'cetivaṃsaṃ' y 'cetivaṃsā', 'macchasūrasenaṃ' y 'macchasūrasenā', 'kurupañcālaṃ' y 'kurupañcālā'. 'Nombre' y 'forma' es 'nāmarūpaṃ'; aunque debería decirse de acuerdo a los constituyentes de cuatro, uno o cinco agregados, debido a la autoridad de la diversidad, se realiza la elisión de formas idénticas y se dice 'nāmarūpaṃ'.

เอตสฺมึ เอกตฺถีภาวกณฺเฑ ยํ วุตฺตํ ปุพฺพํ, ตเทว ปุพฺพํ นิปตติ, กมาติกฺกเม ปโยชนสฺสา+ภาวา. กฺวจิ วิปลฺลาโสปิ โหติ, พหุลาธิการโต, ทนฺตานํ ราชา ราชทนฺโต. จตฺเถ สมาหาเร ‘‘สภาปริสายา’’ติ ญาปกา กฺวจิ นปุํสกลิงฺคํ น ภวติ, อาธิปจฺจญฺจ ปริวาโร จ อาธิปจฺจปริวาโร. เอวํ ฉนฺทปาริสุทฺธิ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

En esta sección sobre la formación de una unidad de significado, lo que se mencionó primero se coloca en primera posición, pues no hay utilidad en transgredir el orden. En ocasiones también ocurre la inversión por la autoridad de la regla general, como 'rājadanto' (el rey de los dientes). En el sentido de colección expresado por 'ca', basándose en el indicador 'sabhāparisāyaṃ', a veces no toma el género neutro: 'ādhipaccaparivāro' (la soberanía y el séquito). De igual modo, 'chandapārisuddhi' (el deseo y la pureza), en la ocurrencia del renacimiento.

๔๐. สมาสนฺตฺว

40. Sufijos al final de los compuestos.

อุปริ อย+มธิกรียติ.

Lo que sigue a continuación se aplica en adelante.

๔๑. ปาปาทีหิ ภูมิยา

41. Para 'bhūmi' después de 'pāpa', etc.

ปาปาทีหิ ปรา ยา ภูมิ, ตสฺสา สมาสนฺโต อ โหติ. ปาปา ภูมิ ยสฺมินฺติ ปาปภูมํ, ชาติยา อุปลกฺขิตา ภูมิ ชาติภูมํ.

Después de 'pāpa' y términos similares, el sufijo final del compuesto para 'bhūmi' es 'a'. Una tierra que es mala es 'pāpabhūmaṃ'. Una tierra caracterizada por el nacimiento es 'jātibhūmaṃ'.

๔๒. สํขฺยาหิติ

42. Después de numerales.

สํขฺยาหิ ปราย ภูมิยา อ โหติ. ทฺเว ภูมิโย อสฺส ทฺวิภูมํ. เอวํ ติภูมํ.

Después de numerales, se añade 'a' a la palabra 'bhūmi'. El que tiene dos niveles es 'dvibhūmaṃ'. De igual modo, 'tibhūmaṃ' (de tres niveles).

๔๓. นทีโคธาวรีนํ

43. Para 'nadī' y 'godhāvarī'.

สํขฺยาหิ ปราสํ นทีโคธาวรีนํ สมาสนฺโต อ โหติ. ปญฺจนฺนํ นทีนํ สมาหาโร ปญฺจนทํ. เอวํ สตฺตโคธาวรํ.

Después de numerales, el sufijo final del compuesto para 'nadī' y 'godhāvarī' es 'a'. El conjunto de cinco ríos es 'pañcanadaṃ'. De igual modo, 'sattagodhāvaraṃ'.

๔๔. อสํขฺเยหิ จา+งฺคุลฺยา+นาญฺญาสํขฺยตฺเถสุติ

44. Después de términos no numerales y numerales, para 'aṅguli', cuando no es en otros sentidos numéricos.

อสํขฺเยหิ [Pg.166] สํขฺยาหิ จ ปราย องฺคุลิยา สมาสนฺโต อ โหติ. นิคฺคต+มงฺคุลีหิ นิรงฺคุลํ, ทฺเว องฺคุลิโย สมาหฏา ทฺวงฺคุลํ. อนญฺญาสํขฺยตฺเถสูติ กึ, ปญฺจ องฺคุลิโย อสฺมึ หตฺเถติ ปญฺจงฺคุลิ, องฺคุลิยา สมีปํ อุปงฺคุลิ.

Después de términos no numerales y de numerales, el sufijo final para 'aṅguli' es 'a'. Lo que ha salido de los dedos es 'niraṅgulaṃ'. Dos pulgadas reunidas es 'dvaṅgulaṃ'. ¿Por qué se dice 'cuando no es en otros sentidos numéricos'? Porque en 'cinco dedos hay en esta mano' es 'pañcaṅguli'; cerca del dedo es 'upaṅguli'.

๔๕. ทีฆาโหวสฺเสกเทเสหิ จ รตฺตฺยาติ

45. Después de 'dīgha', 'aho', 'vassa' y partes del tiempo, para 'ratti'.

ทีฆาทีหิ ปราย รตฺติยา อ โหติ. ทีฆา จ สา รตฺติ จาติ ทีฆรตฺตํ. อโห จ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, อาปาทิตฺตา โอ. วสฺสาสุ รตฺติ วสฺสารตฺตํ. ปุพฺพา จ สา รตฺติ จาติ ปุพฺพรตฺตํ. เอวํ อปรรตฺตํ, อฑฺฒรตฺตํ, อติกฺกนฺโต รตฺตึ อติรตฺโต. ทฺเว รตฺติโย สมาหฏา ทฺวิรตฺตํ. อนญฺญาสํขฺยตฺเถสุ ตฺเวว, ทีฆา รตฺติ อสฺมินฺติ ทีฆรตฺติ, เหมนฺโต. รตฺติยา สมีปํ อุปรตฺติ. พหุลํวิธานา กฺวจิ โหเตว, รตฺติปริมาณานุรูปํ ยถารตฺตํ.

Después de 'dīgha' y términos similares, el sufijo final para 'ratti' es 'a'. Aquella que es una noche larga es 'dīgharattaṃ'. El día y la noche es 'ahorattaṃ', con el cambio a 'o'. La noche en la temporada de lluvias es 'vassārattaṃ'. Aquella que es la primera parte de la noche es 'pubbarattaṃ'. De igual modo, 'apararattaṃ', 'aḍḍharattaṃ', 'atiratto' (el que ha pasado la noche). Dos noches reunidas es 'dvirattaṃ'. Sin embargo, solo cuando no hay otros sentidos numéricos; 'dīgharatti' (una noche larga está en él) se refiere al invierno. Cerca de la noche es 'uparatti'. Debido a la aplicación diversa, a veces ocurre igualmente: 'yathārattaṃ' (según la medida de la noche).

๔๖. โคตฺว+จตฺเถ จา+โลเป

46. Para 'go' en el sentido de 'ca' y cuando no hay elisión.

โคสทฺทา อโลปวิสเย สมาสนฺโต อ โหติ น เจ จตฺถาทีสุ สมาโส. รญฺโญ โค ราชคโว. ปรโม จ โส โค จาติ ปรมคโว. ปญฺจนฺนํ คุนฺนํ สมาหาโร ปญฺจควํ, ‘‘โคสฺสา+วง’’ติ อวง. ตํ ธน+มสฺสาติ ปญฺจควธโน. ทสควํ.

El sufijo del compuesto para la palabra 'go' es 'a' en el ámbito donde no hay elisión, y no es un compuesto con sentido de 'ca', etc. La vaca del rey es 'rājagavo'. Aquella que es una vaca excelente es 'paramagavo'. El conjunto de cinco vacas es 'pañcagavaṃ', con el cambio 'avaṅa' para 'go'. Aquel cuya riqueza es esa es 'pañcagavadhano'. Diez vacas es 'dasagavaṃ'.

๔๗. รตฺตินฺทิว+ทารคว+จตุรสฺสา

47. Rattindiva, dāragava y caturassa.

เอเต สทฺทา อ-อนฺตา นิปจฺจนฺเต. รตฺติ จ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, อิมินาว นุมาค มา. ทารา จ คโว จ ทารควํ. จตสฺโส อสฺสิโย อสฺส จตุรสฺโส.

Estas palabras se establecen terminando en 'a' por convención. La noche y el día es 'rattindivaṃ'; por esta misma regla ocurre el aumento de 'num'. Esposa y buey es 'dāragavaṃ'. Aquel que tiene cuatro esquinas es 'caturasso'.

๔๘. อายาเม+นุควํ

48. Anugavaṃ en sentido de longitud.

อนุควํติ [Pg.167] นิปจฺจเต อายาเมคมฺยมาเน. ควสฺส อายาโม อนุควํ สกฏํ, อสงฺขฺยสมาโส.

El término 'anugavaṃ' se establece cuando se entiende el sentido de longitud. La longitud de un buey [es la medida de] un carro 'anugavaṃ'; es un compuesto indeclinable.

๔๙. อกฺขิสฺมา+ญฺญตฺเถ

49. De 'akkhi' (ojo) en otro significado.

อกฺขิสฺมา สมาสนฺโต อ โหติ อญฺญตฺเถ. วิสาลานิ อกฺขีนิ ยสฺส โส วิสาลกฺโข.

Al final de un compuesto derivado de 'akkhi', se convierte en 'a' cuando tiene otro significado. 'Aquel cuyos ojos son grandes' es visālakkho.

๕๐. ทารุมฺย+งฺคุลฺยา

50. De 'aṅguli' (dedo) referente a la madera.

องฺคุลนฺตา อญฺญตฺเถ ทารุมฺหิ สมาสนฺโต อ โหติ. ทฺเว องฺคุลิโย อวยวา อสฺเสติ ทฺวงฺคุลํ ทารุ, เอวํ ปญฺจงฺคุลํ. องฺคุลิสทิสาวยวํ ธญฺญาทีนํ วิกฺเขปกํ ทารูติ วุจฺจเต.

Al final de 'aṅguli', el final de un compuesto se convierte en 'a' cuando se refiere a la madera en otro sentido. 'Madera que tiene dos dedos como medida de sus partes' es dvaṅgulaṃ dāru; de igual modo, pañcaṅgulaṃ. Se llama 'madera' a aquello que tiene partes similares a dedos y se utiliza para esparcir granos, etc.

๕๔. อุตฺตรปเท

54. En el término posterior.

อิทํ สพฺพตฺถ อธิกาตพฺพํ.

Esto debe aplicarse en todos los casos.

๕๕. อิมสฺสิ+ทนฺติ

55. De 'ima' (este), se convierte en 'ida'.

อุตฺตรปเท อิมสฺส อิทํ, อิมาย อตฺโถ อิทมฏฺโฐ, ถสฺส โฐ, อิทมฏฺโฐ อสฺส อตฺถีติ อิทมฏฺฐี, อิทมฏฺฐิโน ภาโว อิทมฏฺฐิตา. อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, นิคฺคหีตโลโป ปสฺส จ ทฺวิภาโว.

En el término posterior, 'ima' se convierte en 'ida'. 'El propósito de esto' es idamaṭṭho (donde 'tha' se vuelve 'ṭha'); 'el que tiene este propósito' es idamaṭṭhī; 'el estado de tener este propósito' es idamaṭṭhitā. 'Debido a estas condiciones' es idappaccayā; aquí hay elisión del niggahīta y duplicación de la 'p'.

๕๗. ฏ นฺตนฺตูนนฺติ

57. Sustitución por 'ṭa' para los terminados en 'ntu'.

นฺตนฺตูนํ อุตฺตรปเท ฏ โหติ. ภวนฺโต ปติฏฺฐา อมฺหนฺติ ภวํปติฏฺฐา มยํ, นิคฺคหีตาคโม, วคฺคนฺโต, โยสฺส ฏา จ. ภควา มูลํ เอเตสํติ ภควํมูลกา โน ธมฺมา.

Para las palabras terminadas en 'ntu', se convierte en 'ṭa' ante un término posterior. 'Ustedes son nuestro refugio' es bhavaṃpatiṭṭhā mayaṃ; hay inserción del niggahīta, cambio a la nasal de la clase y 'yo' se convierte en 'ṭā'. 'El Bienaventurado es la raíz de estas enseñanzas' es bhagavaṃmūlakā no dhammā.

๕๘. อ

58. Cambio a 'a'.

อิติ [Pg.168] นฺตนฺตูนํ อ โหติ. คุณวนฺโต ปติฏฺฐา มมาติ คุณวนฺตปติฏฺโฐ+สฺมิ.

Así, para los terminados en 'ntu', se convierte en 'a'. 'Soy aquel cuyo refugio son los virtuosos' es guṇavantapatiṭṭhosmi.

๖๐. ปรสฺส สํขฺยาสุติ

60. De 'para' en los numerales.

สํขฺยาสุ ปรสฺส โอ, ปโร สตสฺมา อธิกา ปโรสตํ.

En los numerales, 'para' se convierte en 'o'. 'Más allá de cien' es parosataṃ.

๖๑. ชเน ปุถสฺสุติ

61. De 'puthu' ante 'jana'.

ปุถสฺส ชเน อุ โหติ. ปุถเควา+ยํ ชโนติ ปุถุชฺชโน, ชสฺส ทฺวิตฺตํ.

De 'puthu', ante 'jana', se convierte en 'u'. 'Esta gente es ciertamente común' es puthujjano; hay duplicación de la 'j'.

๖๒. โส ฉสฺสา+หา+ยตเน วา

62. Sustitución opcional por 'sa' para 'cha' ante 'aha' y 'āyatana'.

อเห อายตเน จ อุตฺตรปเท ฉสฺส โส โหติ วา. สาหํ ฉาหํ, สฬายตนํ ฉฬายตนํ. (สมฺพรํ)

Ante los términos posteriores 'aha' (día) y 'āyatana' (esfera), 'cha' (seis) opcionalmente se convierte en 'sa'. Sāhaṃ o chāhaṃ (seis días); saḷāyatanaṃ o chaḷāyatanaṃ (las seis esferas de los sentidos). (Sambara).

๖๓. ลฺตุ+ปิตาทีน+มารวรง

63. Sufijos 'āra' y 'ara' para los terminados en 'ltu' y para 'pitu' (padre), etc.

ลฺตุปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนญฺจ ยถากฺกม+มารวรง วา โหนฺตุ+ตฺตรปเท. สตฺถุโน ทสฺสนํ สตฺถารทสฺสนํ, กตฺตารนิทฺเทโส. มาตรปิตโร. วาตฺเวว, สตฺถุทสฺสนํ, มาตุชาโย.

Para los terminados en el sufijo 'ltu' y para 'pitu', etc., opcionalmente se convierten en 'āra' y 'ara' respectivamente ante un término posterior. 'La visión del Maestro' es satthāradassanaṃ; 'la indicación del hacedor' es kattāraniddeso. 'Madre y padre' es mātarapitaro. Al ser opcional, también existen satthudassanaṃ y mātujāyo.

๖๘. กฺวจิ ปจฺจเยติ

68. A veces ante un sufijo.

ปจฺจเย ปุมภาเว อติสเยน พฺยตฺตา พฺยตฺตตรา, พฺยตฺตตมา. ‘‘ตสฺสํ ตตฺร, ตาย ตโต, ตสฺสํ เวลายํ ตทา’’

Ante un sufijo, en género masculino: 'más distinguido' es byattatarā, 'el más distinguido' es byattatamā. 'En eso' es tatra, 'de eso' es tato, 'en ese tiempo' es tadā.

๗๑. สญฺญาย+มุโท+ทกสฺส

71. Sustitución de 'udaka' por 'uda' en un nombre propio.

สญฺญาย+มุทกสฺสุ+ตฺตรปเท [Pg.169] อุทาเทโส โหติ. อุทธิ, อุทปานํ.

En un nombre propio, ante un término posterior, ocurre la sustitución de 'udaka' por 'uda'. Udadhi (el océano), udapānaṃ (un pozo).

๗๒. กุมฺภาทีสุ วา

72. Opcionalmente ante 'kumbha', etc.

กุมฺภาทีสุ+ตฺตรปเทสุ อุทกสฺส อุทาเทโส วา โหติ. อุทกุมฺโภ, อุทกกุมฺโภ. อุทปตฺโต อุทกปตฺโต. อุทพินฺทุ อุทกพินฺทุ. อากติคโณ+ยํ.

Ante términos posteriores como 'kumbha' (vasija), etc., la sustitución de 'udaka' por 'uda' es opcional. Udakumbho o udakakumbho; udapatto o udakapatto; udabindu o udakabindu. Este es un grupo de ejemplos ilustrativos (ākatigaṇo).

๗๓. โสตาทีสู+โลโป

73. Elisión ante 'sota', etc.

โสตาทีสุ+ตฺตรปเทสุ อุทกสฺส อุสฺส โลโป โหติ. ทกโสตํ, ทกรกฺขโส.

Ante términos posteriores como 'sota' (corriente), etc., ocurre la elisión de la 'u' inicial de 'udaka'. Dakasotaṃ (corriente de agua), dakarakkhaso (demonio del agua).

๒๖. อิตฺถิย+มตฺวา

26. Sufijo 'ā' para el género femenino.

อิตฺถิยํ วตฺตมานโต อการนฺตโต นามสฺมา อาปจฺจโย โหติ. ธมฺมทินฺนา.

Para expresar el género femenino, se añade el sufijo 'ā' a un nombre que termina en 'a'. Dhammadinnā.

๒๗. นทาทิโต งี

27. A partir de nadādi, [se añade el sufijo] ṅī.

นทาทีหิ อิตฺถิยํ วีปจฺจโย โหติ. นที มหี กุมารี ตรุณี วารุณี โคตมี.

Después de nadādi, en el género femenino ocurre el sufijo vī [representado como ī]. Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī.

โคโต วา

A partir de go, opcionalmente.

คาวี โค. อากติคโณ+ยํ. ว-กาโร ‘‘นฺตนฺตูนํ วีมฺหิ โต วา’’ติ วิเสสนตฺโถ.

Gāvī, go. Este es el grupo ākati. La letra 'v' tiene el propósito de especificación en la regla 'ntantūnaṃ vīmhi to vā'.

๒๘. ยกฺขาทิตฺวิ+นี จ

28. Y a partir de yakkhādi, [se añade] inī.

ยกฺขาทิโต [Pg.170] อิตฺถิยํ อินี โหติ วี จ. ยกฺขินี ยกฺขี, นาคินี นาคี, สีหินี สีหี.

A partir de yakkhādi, en el género femenino ocurre inī y también vī. Yakkhinī, yakkhī; nāginī, nāgī; sīhinī, sīhī.

๒๙. อารามิกาทีหิ

29. A partir de ārāmikādi.

อารามิกาทิโต อินี โหติ+ตฺถิยํ. อารามิกินี, อนนฺตรายิกินี.

A partir de ārāmikādi, ocurre inī en el género femenino. Ārāmikinī, anantarāyikinī.

สญฺญายํ มานุโส มานุสินี, อญฺญตฺร มานุสี.

En una denominación, mānuso se convierte en mānusinī; en otros casos, es mānusī.

๓๐. ยุวณฺเณหิ นี

30. A partir de [los sonidos] 'i' y 'u', [se añade] nī.

อิตฺถิย+มิวณฺณุวณฺณนฺเตหิ นี โหติ พหุลํ. สทาปยตปาณินี, ทณฺฑินี, ภิกฺขุนี, ขตฺตพนฺธุนี, ปรจิตฺตวิทุนี. มาตุอาทิโต กสฺมา น โหติ, อิตฺถิปจฺจยํ วินาปิ อิตฺถตฺตาภิธานโต.

En el género femenino, tras las bases que terminan en los sonidos 'i' y 'u', ocurre frecuentemente nī. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī. ¿Por qué no ocurre después de mātu y otros? Porque la condición femenina se expresa incluso sin un sufijo femenino.

๓๑. ตฺติมฺหา+ญฺญตฺเถ

31. A partir de [la terminación] -tti, en otro sentido.

ตฺติมฺหา+ญฺญตฺเถเยว อิตฺถิยํ นี โหติ พหุลํ. สา+หํ อหึสารตินี, ตสฺสา มุฏฺฐสฺสตินิยา, สา คาวี วจฺฉคิทฺธินี. อญฺญตฺเถติ กึ, ธมฺมรติ.

Solo en otro sentido, tras la terminación -tti, ocurre frecuentemente nī en el género femenino. Sāhaṃ ahiṃsāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī. ¿Por qué se dice "en otro sentido"? [Por ejemplo:] dhammarati.

๓๒. ฆรณฺยาทโยติ

32. El grupo que comienza con gharaṇī.

ฆรณิปภุตโย นีปจฺจยนฺตา สาธโว โหนฺติ. ฆร+มสฺสา อตฺถีติ อีมฺหิ ‘‘ยุวณฺเณหิ นี’’ติ นี, ฆรณี. อิมินา นสฺส โณ, อีสฺส อตฺตญฺจ.

Gharaṇī y los demás que terminan en el sufijo nī son correctos. De "aquella que tiene una casa" (ghara+m-assa atthi), se aplica nī por la regla "yuvaṇṇehi nī", resultando en gharaṇī. Por esta regla, la 'n' se convierte en 'ṇ' y la 'i' se convierte en 'a'.

อาจริยา [Pg.171] วา ยโลโป จ อิติ คณสุตฺเตน นิยามิตตฺตา อิมินาว นีมฺหิ ยโลโป จ, อาจรินี อาจริยา.

Debido a la limitación impuesta por el sutta del grupo "ācariyā vā yalopo ca", por esta misma regla hay elisión de la 'y' ante nī: ācarinī, ācariyā.

๓๓. มาตุลาทิตฺวา+นี ภริยายนฺติ

33. A partir de mātulādi, [se añade] ānī en el sentido de esposa.

มาตุลาทิโต ภริยาย+มานี โหติ. มาตุลานี, วรุณานี, คหปตานี, อาจริยานี.

A partir de mātulādi, ocurre ānī en el sentido de esposa. Mātulānī, varuṇānī, gahapatānī, ācariyānī.

อภริยายํ ขตฺติยา วา อิติ คณสุตฺเตน นิยมิตตฺตา อิมินา วา อานี, ขตฺติยานี. นทาทิปาฐา ภริยายนฺตุ อี, ขตฺติยี.

Cuando no se refiere a la esposa, debido a la restricción del sutta del grupo "khattiyā vā", por esta regla ocurre ānī: khattiyānī. Según la lectura de nadādi, para referirse a la esposa ocurre ī: khattiyī.

๓๔. อุปมา+สํหิต+สหิต+สญฺญต+สห+สผ+วาม+ลกฺขณาทิตู+รุตูติ

34. A partir de ūru precedido por upamā, saṃhita, sahita, saññata, saha, sapha, vāma, lakkhaṇa, etc.

อูรุสทฺทโต อิตฺถิย+มู โหติ. กรโภ วิย อูรุ ยสฺสา สา กรโภรู, สํหิโต อูรุ อสฺสาติ สํหิโตรู, เอวํ สหิโตรู, สญฺญโตรู, สโหรู, สโผรู, วาโมรู, ลกฺขโณรู. อูติ โยควิภาคา พฺรหฺมพนฺธู.

A partir de la palabra ūru, en el género femenino ocurre ū. Karabhorū, saṃhitorū; del mismo modo sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū. El sufijo ū ocurre por división de la regla (yogavibhāga) en brahmabandhū.

๓๕. ยุวาติ

35. A partir de yuva.

ยุวสทฺทโตติ โหติ+ตฺถิยํ. ยุวติ.

A partir de la palabra yuva, ocurre [el sufijo ti] en femenino. Yuvati.

๓๖. นฺตนฺตูนํ วีมฺหิ โต วาติ

36. Para las terminaciones -nt y -antu, ante vī, opcionalmente hay 't'.

วีมฺหิ นฺตนฺตูนํ โต วา โหติ. คจฺฉตี คจฺฉนฺตี, สีลวต สีลวนฺตี.

Ante vī, ocurre opcionalmente 't' para las terminaciones -nt y -antu. Gacchatī, gacchantī; sīlavatī, sīlavantī.

๓๗. ภวโต โภโตติ

37. Para bhavant, hay bhoto.

วีมฺหิ [Pg.172] ภวโต โภตาเทโส วา โหติ. โภตี ภวนฺตี.

Ante vī, ocurre opcionalmente la sustitución de bhoto para bhavant. Bhotī, bhavantī.

๓๙. ปุถุสฺส ปถวปุถวาติ

39. Para puthu, hay pathava o puthava.

วีมฺหิ ปุถุสฺส ปถวปุถวา โหนฺติ. ปถวี ปุถวี, เฐ ปถวี.

Ante vī, para puthu ocurren pathava y puthava. Pathavī, puthavī; en el comentario (ṭīkā), pathavī.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ สมาสกณฺโฑ จตุตฺโถ.

Así, en la Consumación del Uso, finaliza el cuarto capítulo sobre los compuestos.

๕. ณาทิกณฺฑ

5. Sección de los sufijos que comienzan con Ṇa.

สมาโส [Pg.173] ปทสํเขโป, ปทปจฺจยสํหิตํ;

ตทฺธิตํ นาม โหตีติ, วิญฺเญยฺยํ เตส+มนฺตรํ.

Un compuesto (samāsa) es una condensación de palabras; aquello que está unido a un sufijo de palabra se denomina derivado secundario (taddhita). La distinción entre ellos debe ser comprendida.

๑. โณ วา+ปจฺเจ

1. El sufijo Ṇa se aplica opcionalmente en el sentido de descendencia (apacca).

ฉฏฺฐียนฺตา นามสฺมา วา ณปจฺจโย โหติ อปจฺเจ+ภิเธยฺเย. อปจฺจสทฺทสมฺพนฺธิตฺเตน อปจฺจวนฺตโต กตสรปจฺจโย สมตฺถฺยโต ฉฏฺฐฺยนฺตโต โหตีติ ‘‘ฉฏฺฐียนฺตา นามสฺมา’’ติ สุตฺเต อวุตฺตมฺปิ วุตฺตํ. ณาทีนํ ตทฺธิตนฺติ ปุพฺพาจริยสญฺญา. ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ. เอว+มญฺญตฺราปิ. ณาทิวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ วิภตฺติโลโป.

A partir de un nombre que termina en el sexto caso (genitivo), opcionalmente se añade el sufijo Ṇa cuando el significado expresado es 'descendencia'. Aunque no se indique explícitamente en el sutra 'a partir de un nombre que termina en el sexto caso', se establece por la capacidad del significado, ya que el poseedor de la descendencia se relaciona con la palabra 'descendencia' (apacca); por lo tanto, se aplica a la palabra en genitivo. La designación 'taddhita' para los sufijos que comienzan con Ṇa proviene de los maestros antiguos. La letra Ṇ tiene el propósito de indicar el fortalecimiento vocálico (vuddhi). Así ocurre también en otros casos. Debido a que se trata de derivados que comienzan con Ṇa, se produce la elisión de la desinencia por el sentido de unidad (ekatthatā).

๑๒๔. สราน+มาทิสฺสา+ยุวณฺณสฺสา+เอโอ ณานุพนฺเธ

124. Ante un sufijo con el indicador Ṇ, ocurre el fortalecimiento de la vocal inicial y de los grupos i-ī y u-ū en e y o respectivamente.

สราน+มาทิภูตา เย อการิ+วณฺณุ+วณฺณา, เตสํ อา+เอ+โอ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ณานุพนฺเธติ อการสฺส อากาโร. อา+เอ+โอนํ วุทฺธีติปิ ปุพฺพาจริยสญฺญา. วสิฏฺฐสฺสา+ปจฺจํ วาสิฏฺโฐ. วีมฺหิ วาสิฏฺฐี. เวติ วสิฏฺฐสฺสา+ปจฺจํติ วากฺยสฺส จ วสิฏฺฐาปจฺจํติ สมาสสฺส จ วิกปฺปตฺถํ. โส จ วาสทฺโท ยาว ‘‘สกตฺเถ’’ติ อธิกรียติ.

De las vocales que son iniciales, la 'a' y los grupos i-ī y u-ū se convierten opcionalmente en ā, e y o respectivamente cuando sigue un sufijo con el indicador Ṇ; así, de la 'a' resulta 'ākāro'. El término 'vuddhi' (fortalecimiento) para ā, e y o es también una designación de los maestros antiguos. Ejemplo: 'La descendencia de Vasiṭṭha' es Vāsiṭṭho. En femenino, Vāsiṭṭhī. La partícula 'vā' (opcionalmente) sirve para alternar entre la frase 'vasiṭṭhassa apaccaṃ' y el compuesto 'vasiṭṭhāpaccaṃ'. Esta palabra 'vā' rige hasta la sección que trata sobre el sentido propio de la raíz (sakatthe).

นปุํสเกน ลิงฺเคน, สทฺโท+ทาหุ ปุเมน วา;

นิทฺทิสฺสตีติ ญาตพฺพ+มวิเสเส ปนิ+จฺฉิเตติ –

Debe saberse que cuando una palabra se indica con género neutro o masculino sin especificación, se desea expresar el sentido general sin distinción de sexo.

วุตฺตตฺถา อปจฺจสทฺทสฺส นปุํสกตฺเถปิ ปุตฺตปุตฺตีนํ ทฺวินฺนมฺปิ วาจโก โหติ.

Por lo dicho, la palabra 'apacca' (descendencia), aunque esté en género neutro, es capaz de designar a ambos: tanto al hijo como a la hija.

ณาทโย+ภิเธยฺยลิงฺคา[Pg.174], อปจฺเจ ตฺว+นปุํสกา;

นปุํสเก สกตฺเถ ณฺโย, ภิยฺโย ภาวสมูหชา;

ตา ตุ+ตฺถิย+มสํขฺยาเน, ตฺวาทิจีปจฺจยนฺตกา.

Los sufijos que comienzan con Ṇa toman el género del objeto expresado, pero en el sentido de descendencia no se usan en neutro. El sufijo Ṇyo es neutro cuando tiene el mismo sentido que la raíz, y frecuentemente cuando denota estado (bhāva) o colectividad (samūha). Sin embargo, el sufijo Tā es femenino en el sentido de colectividad, y los derivados que terminan en Tvā y otros similares no poseen número.

ภารทฺวาชสฺส อปจฺจํ=ปุตฺโต ภารทฺวาโช, เอวํ เวสฺสามิตฺโต, โคตโม. เอตฺถ จ อ+ยุวณฺณนฺตาภาวา อา+เอ+โอนํ น วุทฺธิ. วาสุเทวสฺส อปจฺจํ วาสุเทโว, พลเทโว. จิตฺตโกติอาทีสุ ปน สํโยคนฺตตฺตา ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ กฺวจิ น วุทฺธิ. อุปคุโน อปจฺจํ โอปคโว โอปควี. เอตฺถ ‘‘อุวณฺณสฺสา+วง สเร’’ติ อุการสฺส อวง.

La descendencia de Bhāradvāja es el hijo Bhāradvājo; de igual modo Vessāmitto, Gotamo. En estos casos, al no haber vocales finales de los grupos i o u, no ocurre el fortalecimiento a e y o. La descendencia de Vasudeva es Vāsudevo; de Baladeva, Baladevo. En palabras como Cittako, debido a que terminan en un grupo consonántico (saṃyoga), a veces no hay fortalecimiento según la regla 'saṃyoge kvaci'. La descendencia de Upagu es Opagavo u Opagavī. Aquí ocurre la sustitución de la 'u' por 'ava' ante una vocal (avaṅa).

วจฺฉสฺสา+ปจฺจนฺติ วิคฺคยฺห ปุพฺพสุตฺเตน ณปจฺจเย กเต ปุน วจฺฉสฺสา+ปจฺจํติ วิคฺคโห.

Habiendo analizado 'la descendencia de Vaccha' y aplicado el sufijo Ṇa mediante el sutra anterior, se realiza de nuevo el análisis como 'la descendencia de Vaccha'.

๒. วจฺฉาทิโต ณาน+ณายนา

2. A partir de Vaccha y otros similares, se aplican los sufijos Ṇāna y Ṇāyana.

วจฺฉาทีหิ อปจฺจปจฺจยนฺเตหิ โคตฺตาทีหิ จ สทฺเทหิ ณาน+ณายนปจฺจยา วา โหนฺติ อปจฺเจ. วจฺฉาโน, วจฺฉายโน, ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ น วุทฺธิ. กติสฺสา+ปจฺจํ กจฺโจ, ‘‘ณฺย ทิจฺจาทีหี’’ติ ณฺโย, ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อการโลเป จวคฺคปุพฺพรูปานิ. กจฺจสฺสา+ปจฺจํ กจฺจาโน, กจฺจายโน, ยาคเม กาติยาโน. มุคฺคสฺสา+ปจฺจํ=นตฺตาทีติ วากฺเย วุทฺธิ+อิการโลป+ปุพฺพรูปานิ. โมคฺคลฺลสฺสา+ปจฺจํติ ปุนณาน+ณายนา โหนฺติ, โมคฺคลฺลาโน โมคฺคลฺลายโน. อิเม จตฺตาโร อปจฺจปจฺจยนฺตา. โคตฺตาทิโต ยถาสกฏสฺสา+ปจฺจํ นตฺตาทีหิ สกฏาโน สกฏายโน. กณฺหสฺสา+ปจฺจํ นตฺตาทิ กณฺหาโน กณฺหายโน. เอวํ อคฺคิเวสฺสาโน อคฺคิเวสฺสายโน[Pg.175], มุญฺชาโน มุญฺชายโน, กุญฺชาโน กุญฺชายโน. สพฺพตฺถ สํโยคตฺตา น วุทฺธิ. อากติคโณ+ยํ.

A partir de Vaccha y otros términos que ya terminan en un sufijo de descendencia, o nombres de linaje (gotta), etc., se aplican opcionalmente los sufijos Ṇāna y Ṇāyana en el sentido de descendencia. Ejemplos: Vacchāno, vacchāyano; aquí no hay fortalecimiento por la regla 'saṃyoge kvaci'. La descendencia de Kati es Kacco; mediante el sufijo Ṇyo según 'ṇya diccādīhi', y tras la elisión de la 'a' por 'lopo vaṇṇivaṇṇānaṃ', se producen formas asimiladas a la clase palatal. La descendencia de Kacca es Kaccāno, Kaccāyano; con la inserción de 'y' resulta Kātiyāno. En la frase 'la descendencia de Mugga es el nieto, etc.', ocurre fortalecimiento, elisión de la 'i' y asimilación. A partir de Moggalla, se aplican de nuevo Ṇāna y Ṇāyana: Moggallāno, Moggallāyano. Estos cuatro terminan en sufijos de descendencia. A partir de nombres de linaje: la descendencia de Sakaṭa (nieto, etc.) es Sakaṭāno, Sakaṭāyano. La descendencia de Kaṇha (nieto, etc.) es Kaṇhāno, Kaṇhāyano. Del mismo modo Aggivessāno, Aggivessāyano, Muñjāno, Muñjāyano, Kuñjāno, Kuñjāyano. En todos estos casos, por haber grupos consonánticos, no hay fortalecimiento. Este grupo de palabras es un ākatigaṇa (grupo abierto de ejemplos).

๓. กตฺติกาวิธวาทีหิ เณยฺยเณรา

3. A partir de Kattikā, Vidhavā y otros similares, se aplican los sufijos Ṇeyya y Ṇera.

กตฺติกาทีหิ วิธวาทีหิ จ เณยฺยเณรปฺปจฺจยา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. กตฺติกาย อปจฺจํ กตฺติเกยฺโย, ครุโฬ วินตาย=สุปณฺณมาตุยา อปจฺจํ เวนเตยฺโย. โรหิณิยา อปจฺจํ โรหิเณยฺโย, คงฺคาย อปจฺจํ คงฺเคยฺโย. เอวํ ภาคิเนยฺโย, นาเทยฺโย, อนฺเตยฺโย, อาเหยฺโย, กาเปยฺโย, สุจิยา อปจฺจํ โสเจยฺโย, พาเลยฺโย. เณเร-วิธวาย อปจฺจํ เวธเวโร. พนฺธกิยา=อภิสาริกาย อปจฺจํ พนฺธ-เกโร. สมณสฺส อุปชฺฌายสฺสา+ปจฺจํ สามเณโร, นาฬิเกโร อิจฺจาทิ.

A partir de Kattikā y otros, y de Vidhavā y otros, se aplican opcionalmente los sufijos Ṇeyya y Ṇera respectivamente. El hijo de Kattikā es Kattikeyyo; Garuḷa, el hijo de Vinatā (madre de los supaṇṇas), es Venateyyo. El hijo de Rohiṇī es Rohiṇeyyo; el de Gaṅgā es Gaṅgeyyo. Del mismo modo bhāgineyyo (sobrino), nādeyyo, anteyyo, āheyyo, kāpeyyo. El hijo de Suci es Soceyyo, Bāleyyo. Con el sufijo Ṇera: el hijo de una viuda (vidhavā) es Vedhavero. El hijo de una cortesana (bandhakī) es Bandhakero. El descendiente de un asceta (samaṇa) o de un preceptor es Sāmaṇero (novicio), nāḷikero, etc.

๔. ณฺย ทิจฺจาทีหิ

4. Con el sufijo Ṇya a partir de Diti y otros.

ทิติปฺปภุตีหิ ณฺโย โหติ อปจฺเจ.

A partir de Diti y términos afines, se aplica el sufijo Ṇyo en el sentido de descendencia.

๑๒๕. สํโยเค กฺวจิ

125. A veces ante un grupo consonántico (saṃyoga).

สํโยควิสเย กฺวจิ อา+เอ+โอวุทฺธิโย โหนฺติ ณานุพนฺเธ.

En presencia de un grupo consonántico, a veces ocurren los fortalecimientos ā, e y o cuando hay un indicador Ṇ.

๑๓๑. โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ

131. Elisión de a, ā, i, ī.

อวณฺณิ+วณฺณานํ โลโป โหติ ยการาโท ปจฺจเย. ทิติยา=อสุรมาตุยา อปจฺจํ เทจฺโจ อาทิจฺโจ. กุณฺฑนิยา อปจฺจํ โกณฺฑญฺโญ, นสฺส ญฺเญ ปุพฺพรูปํ. อทิตีติ เทวมาตา.

Ocurre la elisión de a, ā, i, ī ante un sufijo que comienza con la letra 'y'. El hijo de Diti (madre de los asuras) es Decco; Ādicco (hijo de Aditi). El hijo de Kuṇḍanī es Koṇḍañño, donde la 'n' toma la forma del sufijo 'ññ'. Aditi es la madre de los dioses.

ภาตุโน [Pg.176] อปจฺจํ ภาตพฺโย, ‘‘ยมฺหิ โคสฺส จา’’ติ ยมฺหิ อุสฺส อวง อการโลปปุพฺพรูปานิ.

La descendencia de un hermano (bhātu) es bhātabyo; mediante la regla 'yamhi gossa cā', ante la 'y', la 'u' se convierte en 'ava', seguido de la elisión de la 'a' y la asimilación.

๕. อา ณิ

5. Sufijo Ṇi a partir de términos terminados en 'a'.

อการนฺตโต ณิ วา โหต+ปจฺเจ พหุลํ. อา=ติ นามวิเสสนตฺตา อ-การนฺตโตติ วุตฺตํ. ทกฺขสฺสา+ปจฺจํ ทกฺขิ, ทตฺติ, โทณิ, วาสวิ, วารุณิ. ชินทตฺตสฺสา+ปจฺจํ เชนทตฺติ, สุทฺโธทนิ, อานุรุทฺธิ อิจฺจาทิ.

A partir de palabras que terminan en 'a', frecuentemente se aplica el sufijo Ṇi en el sentido de descendencia. Se especifica 'terminados en a' porque la letra 'ā' en el sutra es un calificador del nombre. El hijo de Dakkha es Dakkhi; Datti, Doṇi, Vāsavi, Vāruṇi. El hijo de Jinadatta es Jenadatti; Suddhodani, Ānuruddhi, etc.

๖. ราชโต ญฺโญ ชาติยํ

6. Sufijo Ñña a partir de Rājan en el sentido de casta.

ราชโต ญฺโญ วา โหต+ปจฺเจ ขตฺถิยชาติยํ คมฺยมานายํ. รญฺโญ อปจฺจํ ราชญฺโญ. ชาตียนฺติ กึ, ราชาปจฺจํ.

A partir de la palabra Rājan, opcionalmente se aplica el sufijo Ñña en el sentido de descendencia cuando se refiere a la casta guerrera (khattiya). El descendiente de un rey [de casta] es rājañño. ¿Para qué se dice 'en el sentido de casta'? Para diferenciarlo de rājāpaccaṃ (descendencia de un rey en general).

๗. ขตฺตา ยิ+ยา

7. Sufijos Ya e Iya a partir de Khattā.

ติชาติยํ อปจฺเจ ย+อิยา โหนฺติ. ขตฺตสฺสา+ปจฺจํ ขตฺโย ขตฺติโย. ชาติยํ ตฺเวว, ขตฺติ.

En el sentido de descendencia dentro de la casta, se aplican los sufijos Ya e Iya. El descendiente de un Khattā es khatyo o khattiyo. Si no es en el sentido de casta, se usa khatti.

๘. มนุโต สฺส+สณ

8. Sufijos Ssa y Saṇa a partir de Manu.

มนุโต ชาติสมุทาเย สฺส+สณ โหนฺตุ+ปจฺเจ. มนุโน อปจฺจํ มนุสฺโส มานุโส, มนุสฺสี มานุสี. ชาติยํ ตฺเวว, มานโว, นสฺส โณ, มาณโว.

A partir de Manu, en el sentido de especie o colectividad, se aplican los sufijos Ssa y Saṇa en el sentido de descendencia. El descendiente de Manu es manusso o mānuso; en femenino manussī o mānusī. Solo si es en el sentido de especie; de lo contrario, mānavo; con la 'n' convertida en 'ṇ', resulta māṇavo.

๙. ชนปทนามสฺมา ขตฺติยา รญฺเญ จ โณ

9. De los nombres de países, el sufijo -ṇa se aplica en el sentido de un kshatriya o un rey.

ชนปทสฺส ยํ นามํ, ตํ นามสฺมา ขตฺติยา อปจฺเจ รญฺเญ จ โณ โหติ. ปญฺจาลานํ อปจฺจํ ราชา วา ปญฺจาโล, โกสโล[Pg.177], มาคโธ, โอกฺกาโก. ชนปทนามสฺมาติ กึ, ทาสรถิ. ขตฺติยาติ กึ, ปญฺจาลสฺส พฺราหฺมณสฺสา+ปจฺจํ ปญฺจาลิ.

De cualquier nombre que sea el de un país, el sufijo -ṇa se aplica tras dicho nombre en el sentido de un descendiente kshatriya o de un rey. Un descendiente o rey de los Pañcālas es un pañcālo; así también kosalo, māgadho, okkāko. ¿Por qué se dice "de nombres de países"? Para excluir a dāsarathi (hijo de Dasaratha). ¿Por qué se dice "kshatriyas"? Para que la descendencia de un brahmán de Pañcāla sea pañcāli.

๑๐. ณฺย กุรุสิวีหิ

10. El sufijo -ṇya se aplica tras Kurus y Sivis.

กุรุสิวีหิ อปจฺเจ รญฺเญ จ ณฺโย โหติ. กุรูนํ อปจฺจํ ราชา วา โกรพฺโย. ‘‘ยมฺหิ โคสฺส จา’’ติมินา อวง, พการปุพฺพรูปานิ. เสพฺโพ, อิโลโป. (อปจฺจตทฺธิตํ).

El sufijo -ṇyo se aplica tras Kurus y Sivis en el sentido de un descendiente o un rey. Un descendiente o rey de los Kurus es korabyo. Mediante la regla "yamhi gossa cā", se producen las formas con la terminación avaṅa y la asimilación de la letra ba. Sebbo, ilopo. (Taddhita de descendencia).

๑๑. ณ ราคา เตน รตฺตํ

11. El sufijo -ṇa se aplica tras una palabra de color en el caso instrumental para indicar "teñido por eso".

ราควาจีตติยนฺตโต รตฺต+มิจฺเจ+ตสฺมึ อตฺเต โณ โหติ. กุสุมฺภาทีหิ วณฺณนฺตรปตฺตํ รตฺตํ นาม. กสาเวน รตฺตํ กาสาวํ. เอวํ กุสุมฺเภน รตฺตํ โกสุมฺภํ, หาลิทฺทํ, ปตฺตงฺคํ, มญฺเชฏฺฐํ, กุงฺกุมํ. อิธ น โหติ นีลํ ปีตนฺติ, คุณวจนตฺตา เณน วินาปิ ทพฺพสฺสา+ภิธานโต.

El sufijo -ṇo se aplica tras un término que denota un color en el caso instrumental, en el sentido de "teñido por eso". El estado de estar teñido se refiere a adquirir un color diferente mediante sustancias como el cártamo (kusumbha), etc. Teñido con kasāva (tinte astringente) es kāsāvaṃ. Del mismo modo: teñido con cártamo es kosumbhaṃ; hāliddaṃ (cúrcuma), pattaṅgaṃ (sándalo rojo), mañjeṭṭhaṃ (rubia), kuṅkumaṃ (azafrán). Aquí no ocurre con nīlaṃ (azul) o pītaṃ (amarillo), pues al ser palabras atributivas (adjetivos), designan la sustancia incluso sin el sufijo -ṇa.

๑๒. นกฺขตฺเตนิ+นฺทุยุตฺเตน กาเล

12. Tras un nombre de constelación en instrumental, el sufijo -ṇo se aplica para indicar el tiempo caracterizado por ella, si dicha constelación está unida a la luna.

ตติยนฺตโต นกฺขตฺตา เตน ลกฺขิเต กาเล โณ โหติ, ตํ เจ นกฺขตฺต+มินฺทุยุตฺตํ โหติ. ผุสฺเสน อินฺทุยุตฺเตน ลกฺขิตา ปุณฺณมาสี ผุสฺสี รตฺติ, ผุสฺโส อโห, มฆาย อินฺทุยุตฺตาย ลกฺขิตา ปุณฺณมาสี มาฆี, มาโฆ.

Tras un nombre de constelación en el caso instrumental, el sufijo -ṇo se aplica para indicar el tiempo caracterizado por ella, siempre que dicha constelación esté en conjunción con la luna. La noche de luna llena caracterizada por la conjunción de la luna con Phussa es phussī ratti, el día es phusso aho; la luna llena caracterizada por la conjunción con Maghā es māghī, y el día es māgho.

๑๓. สา+สฺส เทวตา ปุณฺณมาสี

13. El sufijo se aplica en el sentido de "esa es su deidad" o "es la noche de luna llena".

เสติ ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ โณ โหติ, ยํ ปฐมนฺตํ, สา เจ เทวตา ปุณฺณมาสี วา. สุคโต เทวตา อสฺส โสคโต, มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ. พุทฺโธ อสฺส เทวตาติ [Pg.178] พุทฺโธ. ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺส สมฺพนฺธินีติ ผุสฺโส มาโส. เอวํ มาโฆ, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข, เชฏฺฐมูโล, อาสาฬฺโห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร. ปุณฺณมาสี จ ภตกมาสสมฺพนฺธินี น โหติ, ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ นิพฺพจนา, อโต เอว นิปาตนา โณ, สาคโม จ.

El sufijo -ṇo se aplica tras un término en el caso nominativo en el sentido del genitivo "de él/ella/eso", si el término en nominativo es una deidad o una noche de luna llena. Aquel cuya deidad es el Sugata es sogato; así también māhindo, yāmo, vāruṇo. Aquel cuya deidad es el Buddha es buddho. El mes asociado a la luna llena de Phussī es el mes phusso. Del mismo modo: māgho, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsāḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro. Y la luna llena no está vinculada a un mes de salario; según la etimología "puṇṇo mā assanti", de esta misma convención (nipātana) surgen el sufijo -ṇo y el incremento s- (sāgama).

๑๔. ต+มธีเต ตํ ชานาติ ก+ณิกา จ

14. En los sentidos de "estudia eso" o "conoce eso", se aplican los sufijos -ṇa, -ka y -ṇika.

ทุติยนฺตโต ต+มธีเต ตํ ชานาตีติ เอเตสฺว+ตฺเถสุ โณ โหติ โก ณิโก จ. เอตฺถ จสทฺโท โก จณิโก จ โหตีติ สมุจฺจิโน, โน ณปจฺจยํ. พฺยากรณ+มธีเต ชานาตีติ วา เวยฺยากรโณ, วิ+อา+กรณนฺติ วิจฺฉิชฺช กตยาเทสสฺสิ+การสฺส ‘‘ตทาเทสา ตทีว ภวนฺตี’’ติ ญายา ‘‘สราน’’มิจฺจาทินา เอกาเร ยาคมทฺวิตฺตานิ. เอวํ โมหุตฺโต, เนมิตฺโต, องฺควิชฺโช, วตฺถุวิชฺโช, ฉนฺทโส, ‘‘มนา, ทีนํ สก’’ อิติ สกาคโม. กมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก, อาภิธมฺมิโก. ทฺวิตคฺคหณํ อชฺเฌนชานเน จ วิสุํ วิสุํ ปจฺจยวิธานตฺถํ, อชฺเฌนวิสยทสฺสนตฺถํ, ปสิทฺธุปสํหรณตฺถญฺจ.

Tras un término en el caso acusativo, en los sentidos de "estudia eso" o "conoce eso", se aplican los sufijos -ṇo, -ko y -ṇika. Aquí, la palabra "ca" indica la inclusión de -ko y -ṇika junto con el sufijo -ṇa. Quien estudia o conoce la gramática (byākaraṇa) es veyyākaraṇo; se explica dividiendo vi-ā-karaṇa, aplicando el cambio de la i por ya, y siguiendo el principio "tadādesā tadīva bhavantī", con los incrementos correspondientes y la duplicación ante la vocal e mediante la regla "sarāna" etc. Del mismo modo: mohutto (astrólogo), nemitto (adivino), aṅgavijjo (experto en fisonomía), vatthuvijjo (experto en arquitectura), chandaso (experto en métrica), con el incremento de s- según la regla "manā, dīnaṃ saka". Kamako, padako, venayiko (experto en Vinaya), suttantiko (experto en Suttas), ābhidhammiko (experto en Abhidhamma). La mención doble [estudia y conoce] es para prescribir los sufijos por separado para estudiar y para conocer, para mostrar el objeto del estudio y para resumir los términos ya establecidos.

๑๕. ตสฺส วิสเย เทเส

15. Tras un término en genitivo, el sufijo -ṇo se aplica para indicar la región o país que es su dominio.

ฉฏฺฐิยนฺตา วิสเย เทสสรูเป โณ โหติ. วสาตีนํ วิสโย เทโส วาสาโต. เทเสติ กึ, จกฺขุสฺส วิสโย รูปํ, เทวทตฺตสฺส วิสโย+นุวาโก.

Tras un término en caso genitivo, el sufijo -ṇo se aplica en el sentido de una región que es un país propiamente dicho. El país que es el dominio de los Vasātis es vāsāto. ¿Por qué se dice "en un país"? Para excluir casos como el objeto (rūpaṃ) del dominio del ojo (cakkhu), o la lección (anuvāko) del dominio de Devadatta.

๑๖. นิวาเส ตนฺนาเม

16. El sufijo -ṇo se aplica en el sentido de un país de residencia con ese mismo nombre.

ติ ตนฺนาเม [Pg.179] นิวาเส เทเส โณ โหติ. สิวีนํ นิวาโส เทโส เสพฺโพ. เอตฺถ ‘‘ยวา สเร’’ติ ยกาเร พการปุพฺพรูปานิ. วาสาโต.

El sufijo -ṇo se aplica en el sentido de un país que es la residencia y tiene ese mismo nombre. El país que es residencia de los Sivis es sebbo. Aquí, por la regla "yavā sare", se produce la asimilación de la letra ba en lugar de ya. Vāsāto.

๑๗. อทูรภเวติ

17. En el sentido de "existir no lejos de".

โณ, วิทิสาย อทูรภวํ เวทิสํ.

El sufijo -ṇo se aplica; lo que existe no lejos de Vidisā es vedisaṃ.

๑๘. เตน นิพฺพตฺเตติ

18. En el sentido de "producido por eso".

ตติยนฺตา นิพฺพตฺตตฺเถ โณ โหติ. กุสมฺเพน นิพฺพตฺตา โกสมฺพี นครํ, เอวํ กากนฺที, มากนฺที, สหสฺเสน นิพฺพตฺตา สาหสฺสี ปริขา, เหตุมฺหิ กตฺตริ กรเณ จ ยถาโยคํ ตติยา.

Tras un término en instrumental, el sufijo -ṇo se aplica en el sentido de "producido por". La ciudad fundada por Kusamba es kosambī; del mismo modo kākandī, mākandī. El foso producido por mil es sāhassī parikhā. El caso instrumental se emplea según corresponda para la causa, el agente o el instrumento.

๑๙. ต+มิธ+ตฺถิ

19. En el sentido de "eso está aquí".

ตนฺติ ปฐมนฺตา อิธาติ สตฺตมฺยตฺเถ เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, ยํ ตํ ปฐมนฺต+มตฺถิ เจ. อุทุมฺพรา อสฺมึ เทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร, พาทโร, ปพฺพโช.

Tras un término en nominativo ("eso"), el sufijo -ṇo se aplica en el sentido locativo de "aquí" referido a un país con ese nombre, si es que "eso" está presente en él. El país donde abundan los árboles Udumbara es odumbaro; así también bādaro, pabbajo.

๒๐. ตตฺร ภเวติ

20. En el sentido de "existir allí".

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ โณ. อุทเก ภโว โอทโก, โอรโส, ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ, มนสิ ภวํ มานสํ สุขํ, สกาคโม. สารโส สกุโณ, สารสี สกุณี, สารสํ ปุปฺผํ. มิตฺเต ภวา เมตฺตา เมตฺตี วา. ปุเร ภวา โปรี วาจา. ปาวุเส ภโว ปาวุโส เมโฆ. ปาวุสา [Pg.180] รตฺติ, ปาวุสํ อพฺภํ. สารโท, สารทา, สารทํ ปุปฺผํ. มาธุโร ชโน, มาธุรา คณิกา, มาธุรํ วตฺถํ.

Tras un término en el caso locativo, el sufijo -ṇo se aplica en el sentido de "existir allí". Lo que existe en el agua (udaka) es odako; oraso (nacido del pecho), jānapado (del país), māgadho (de Magadha), kāpilavatthavo (de Kapilavatthu), kosambo (de Kosambi). La felicidad que existe en la mente (manas) es mānasaṃ sukhaṃ, con el incremento de s- (sakāgamo). El ave de estanque es sāraso sakuṇo, la hembra es sārasī sakuṇī, la flor de estanque es sārasaṃ pupphaṃ. Lo que existe en un amigo (mitta) es mettā o mettī (amistad). El habla que existe en la ciudad (pura) es porī vācā. La nube que existe en la estación de lluvias (pāvusa) es pāvuso megho; la noche es pāvusā ratti, la nube es pāvusaṃ abbhaṃ. Sārado (otoñal), sāradā, sāradaṃ pupphaṃ. La persona de Mathurā es mādhuro jano, la cortesana es mādhurā gaṇikā, la tela es mādhuraṃ vatthaṃ.

๒๑. อชฺชาทีหิ ตโนติ

21. Tras palabras como "hoy" (ajja), etc., se aplica el sufijo -tana.

ภวตฺเถ ตโน. อชฺช ภโว อชฺชตโน, สฺวาตโน, หิยฺยตโน. ‘‘เอโอน+ม วณฺเณ’’ติ เอโอนํ อ โหติ.

El sufijo -tano se aplica en el sentido de "existir". Lo que existe hoy (ajja) es ajjatano; lo de mañana es svātano; lo de ayer es hiyyatano. Mediante la regla "eona+ma vaṇṇe", la vocal e o o se convierte en a.

๒๒. ปุราโต โณ จติ

22. Tras "purā" (antiguamente), se aplican los sufijos -ṇo y -tano.

ภวตฺเถ โณ ตโน จ. เอตฺถ ณกาโร อวยโว, เนวา+นุพนฺโธ. ปุราโณ, ปุราตโน.

En el sentido de "existir", se aplican los sufijos -ṇo y -tano. Aquí la letra ṇa es parte integrante del sufijo, no un indicador (anubandha). Purāṇo, purātano (antiguo).

๒๓. อมาตฺว+จฺโจติ

23. Tras "amā", se aplica el sufijo -acco.

ภวตฺเถ อจฺโจ โหติ. อมา=สห ภโว อมจฺโจ.

En el sentido de "existir", se aplica el sufijo -acco. Quien existe junto con (amā = saha) [el rey] es amacco (ministro o compañero).

๒๔. มชฺฌาทิตฺวิ+โมติ

24. De majjha y otros [se añade] imo.

ภวตฺเถ อิโม, มชฺเฌ ภโว มชฺฌิโม. เอวํ อนฺติโม, เหฏฺฐิโม, อุปริโม, โอริโม, ปาริโม, ปจฺฉิโม, อพฺภนฺตริโธ, ปจฺจนฺติโม.

En el sentido de existencia [se usa] imo: lo que existe en el medio es majjhimo (intermedio). Así también: antimo (final), heṭṭhimo (inferior), uparimo (superior), orimo (de este lado), pārimo (del otro lado), pacchimo (posterior/occidental), abbhantarimo (interno), paccantimo (fronterizo).

๒๕. กณ+เณยฺย+เณยฺยก+ยิ+ยาติ

25. [Los sufijos] kaṇa, ṇeyya, ṇeyyaka, ya e iya [se añaden].

ภวตฺเถ กณอาทโย โหนฺติ. กณ-กุสินารายํ ภโว โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญโก วิหาโร, ราชคหโก, โกสมฺพโก, อินฺทปตฺตโก, กาปิลโก, ภารุกจฺฉโก, นาครโก. องฺเคสุ ชาโต องฺคโก, โกสลโก, เวเทหโก, กมฺโพชโก, คนฺธารโก, โสวีรโก, สินฺธวโก, อสฺสโก อิจฺจาทิ. เณยฺย-คงฺเคยฺโย, ปพฺพเตยฺโย, วาเนยฺโย. เณยฺยก-โกสเลยฺยโก[Pg.181], พาราณเสยฺยโก, จมฺเปยฺยโก, สิลาย ชาตํ เสเลยฺยกํ, มิถิเลยฺยโก. พาราณเสยฺยโกตฺยาทีสุ ‘‘ทิสฺสนฺต+ญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ เอยฺยโก, เอวํ อุปริ สุตฺเต ทสฺสิตปจฺจยโต วิสุํ ปจฺจเย ทสฺสิเต อิมินา สุตฺเตนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ย-คมฺโม, ยมฺหิ อการโลเป ปุพฺพรูปํ รสฺโส จ. ทิพฺโพ. อิย-อุทริโย, ทิวิโย, ปญฺจาลิโย, โพธิปกฺขิโย, โลกิโย.

En el sentido de existencia se usan kaṇa y otros. Con kaṇa: lo que existe en Kusinārā es kosinārako; māgadhako (magadhense), āraññako vihāro (monasterio del bosque), rājagahako (de Rājagaha), kosambako (de Kosambi), indapattako (de Indapatta), kāpilako (de Kapilavatthu), bhārukacchako (de Bhārukaccha), nāgarako (de la ciudad). El nacido entre los Aṅgas es aṅgako, kosalako (de Kosala), vedehako (de Videha), kambojako (de Kamboja), gandhārako (de Gandhāra), sovīrako (de Sovīra), sindhavako (de Sindhu), assako (de Assaka), etc. Con ṇeyya: gaṅgeyyo (del Ganges), pabbateyyo (de la montaña), vāneyyo (del bosque). Con ṇeyyaka: kosaleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako; lo nacido en una piedra es seleyyakaṃ, mithileyyako. En bārāṇaseyyako y otros, según "también se ven otros sufijos", se usa eyyako; así, donde se muestran sufijos distintos de los del sutra anterior, se debe entender que es por este sutra. Con ya: se añade una g; cuando hay elisión de la 'a', hay forma previa y acortamiento: dibbo (divino). Con iya: udariyo (estomacal), diviyo (divino), pañcāliyo (de Pañcāla), bodhipakkhiyo (perteneciente a la iluminación), lokiyo (mundano).

๒๖. ณิโก

26. [El sufijo] ṇika.

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ ณิโก โหติ. สรเท ภโว สารทิโก ทิวโส, สารทิกา รตฺติ.

Después de un término en caso locativo, en el sentido de existencia, se añade ṇika. Lo que existe en la estación de otoño (sarada) es el día otoñal (sāradiko divaso), la noche otoñal (sāradikā ratti).

๒๗. ต+มสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ

27. "Eso es su arte, hábito, mercancía, arma o propósito".

ปฐมนฺตา สิปฺปาทิวาจกา อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ ณิโก โหติ. วีณาวาทนํ สิปฺป+มสฺส เวณิโก, วีณาวาทนํ อเภโทปจาเรน วีณา นาม. โมทิงฺคิโก, วํสิโก. ปํสุกูลธารณํ สีล+มสฺส ปํสุกูลิโก, เตจีวริโก. คนฺโธ ปณฺย+มสฺส คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก, ปูวิโก, ปณฺณิโก, ตมฺพุลิโก, โลณิโก. จาโปปหรณ+มสฺส จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก, โมสลิโก. อุปธิ=กฺขนฺธาทิ ปโยชน+มสฺส โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ.

Después de un término en nominativo que expresa un arte, etc., en el sentido del genitivo "de él/ella", se añade ṇika. El arte de tocar el laúd (vīṇā) es lo suyo: veṇiko (laudista); por metonimia la ejecución del laúd se llama "laúd". modiṅgiko (tamborilero), vaṃsiko (flautista). El hábito de vestir mantos de trapos (paṃsukūla) es lo suyo: paṃsukūliko, tecīvariko (el de los tres mantos). El perfume es su mercancía: gandhiko (perfumista), teliko (vendedor de aceite), goḷiko (vendedor de melaza), pūviko (vendedor de pasteles), paṇṇiko (vendedor de hojas), tambuliko (vendedor de betel), loṇiko (vendedor de sal). El arco es su arma: cāpiko (arquero), tomariko (lancero), muggariko (el de la maza), mosaliko (el del mazo). Las adquisiciones (upadhi), como los agregados, son su propósito: opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ.

๒๘. ตํ หนฺต+รหติ คจฺฉตุ+ญฺฉติ+จรติ

28. "Mata eso, lo merece, va hacia ello, lo recolecta o lo practica".

ทุติยนฺตา หนฺตีติ เอวมาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. ปกฺขิโน หนฺตีติ ปกฺขิโก, สากุณิโก, มายูริโก, มจฺเฉ หนฺตีติ มจฺฉิโก, เมนิโก. มิเค หนฺตีติ มาควิโก, วการาคโม[Pg.182]. มิคสฺส ‘‘ตทมินา’’ทินา มควาเทเสปิ มาควิโก. โอรพฺภิโก, หาริณิโก. สูกริโกติ อิโก. สต+มรหตีติ สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิกํ, เอหิ ปสฺส วิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก. เอตฺถ ตฺยาทฺยนฺตสมุทายโต อนุกรณตฺตา วา ตทฺธิตสฺส อภิธานลกฺขณตฺตา วา พหุลํวิธาเนน วา ปจฺจโย. สาหสฺสิโก, กุมฺภิโก, โทณิโก, อทฺธมาสิโก, กหาปณิโก, อาสีติกา คาถา, นาวุติกา. สหสฺสิโยติ อิโย. ปรทารํ คจฺฉตีติ ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก, ปถิโก. พทเร อุญฺฉตีติ พาทริโก, สามากิโก. ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก, อธมฺมิโก.

Después de un término en acusativo, en sentidos como "mata", etc., se añade ṇika. El que mata aves (pakkhi) es pakkhiko (pajarero), sākuṇiko, māyūriko (cazador de pavos reales); el que mata peces es macchiko, meniko. El que mata ciervos (miga) es māgaviko, con el aumento de la letra 'v'. Aunque por la regla "con eso/éste", etc., hay sustitución de miga por maga, sigue siendo māgaviko. orabbhiko (carnicero de ovejas), hāriṇiko (cazador de venados). En sūkariko (cazador de cerdos) se usa el sufijo ika. Lo que merece cien (sata) es sātikaṃ, sandiṭṭhikaṃ (visible por uno mismo); el que merece la fórmula "ven y mira" es ehipassiko. Aquí, el sufijo se aplica a un conjunto que termina en sufijos verbales (ti, etc.) ya sea por ser una imitación, o por la naturaleza de la expresión de los derivados (taddhita), o por una regla general. sāhassiko (que vale mil), kumbhiko, doṇiko, addhamāsiko (que vale medio mes), kahāpaṇiko, āsītikā gāthā (estrofa de ochenta versos), nāvutikā. Con el sufijo iyo: sahassiyo. El que va a la esposa de otro es pāradāriko (adúltero), maggiko (viajero), paññāsayojaniko (de cincuenta leguas), pathiko (caminante). El que recolecta azufaifas (badara) es bādariko, sāmākiko. El que practica el Dhamma es dhammiko (justo), adharrmiko (injusto).

๒๙. เตน กตํ กีตํ พทฺธ+มภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ หตํ หนฺติ ชิตํ ชยติ ทิพฺพติ ขนติ ตรติ จรติ วหติ ชีวติติ

29. "Hecho por eso, comprado con eso, atado con eso, preparado con eso, mezclado con eso, matado por eso o mata con eso, ganado por eso, vence con eso, juega con eso, cava con eso, cruza con eso, viaja con eso, carga con eso o vive de eso".

กตาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก. กาเยน กตํ กายิกํ, วาจสิกํ, มานสิกํติ สกาคโม. วาเตน กโต อาพาโธ วาติโต, เสมฺหิโก, ปิตฺติโก. สเตน กีตํ สาติกํ, สาหสฺสิกํ, วตฺเถน กีตํ วตฺถิกํ, กุมฺภิกํ, โสวณฺณิกํ, ฆาติกํ. มูลโตว ปจฺจโย, อมูลวาจิตฺตา เทวทตฺเตน กีโตติ น โหติ, ตทตฺถาปฺปตีติยา. วรตฺถาย พทฺโธ วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก, สุตฺติโก. ฆเตน อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ วา ฆาติกํ, โคฬิกํ, ทธิกํ, มารีจิกํ. ชาเลน หโต หนฺตีติ วา ชาลิโก, พาลิสิโก. อกฺเขหิ ชิตํ อกฺขิกํ ธนํ, สาลากิกํ, ตินฺทุกิโก, อมฺพผลิโก. อกฺเขหิ ชยติ ทิพฺพติ วา อกฺขิโก. ขณิตฺติยา ขนตีติ [Pg.183] ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก. เทวทตฺเตน ชิตํ, องฺคุลฺยา ขนตีติ น โหติ, ตทตฺถานวคมา. อุฬุมฺเปน ตรตีติ โอฬุมฺปิโก, อุฬุมฺปิโกติ อิโก. กุลฺลิโก, โคปุจฺฉิโก, นาวิโก. สกเฏน จรตีติ สากฏิโก, รถิโก. ปรปฺปิโกติ อิโก. ขนฺเธน วหตีติ ขนฺธิโก. อํสิโก, สีสิโกติ อิโก. เวตเนน ชีวตีติ เวตนิโก, ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก, กยวิกฺกยิโกติ อิโก.

En sentidos como "hecho", etc., se añade ṇika. Hecho con el cuerpo es kāyikaṃ (corporal), vācasikaṃ (verbal), mānasikaṃ (mental), con el aumento de la letra 's'. La aflicción causada por el viento (vāta) es vātito, semhiko (flemático), pittiko (bilioso). Comprado por cien es sātikaṃ, sāhassikaṃ; comprado con tela es vatthikaṃ, kumbhikaṃ, sovaṇṇikaṃ, ghātikaṃ. El sufijo se aplica solo desde la raíz [del valor]; no se aplica en "comprado por Devadatta", porque ese sentido no se reconoce aquí. Atado con correas (varattā) es vārattiko, āyasiko (de hierro), pāsiko (atado con lazos), suttiko (atado con hilos). Preparado o mezclado con mantequilla clarificada (ghata) es ghātikaṃ, goḷikaṃ, dadhikaṃ (con cuajada), mārīcikaṃ (con pimienta). El que mata con una red (jāla) o es matado por ella es jāliko, bālisiko (pescador con anzuelo). El dinero ganado con dados (akkha) es akkhikaṃ, sālākikaṃ, tindukiko, ambaphaliko. El que vence o juega con dados es akkhiko. El que cava con una azada (khaṇitti) es khāṇittiko, kuddāliko. No se aplica en "ganado por Devadatta" o "cava con el dedo", porque esos sentidos no se entienden así. El que cruza con una balsa (uḷumpa) es oḷumpiko; con el sufijo ika es uḷumpikoti. kulliko (el de la balsa de mimbre), gopucchiko, nāviko (marinero). El que viaja en carro (sakaṭa) es sākaṭiko, rathiko. Con ika: parappikoti. El que carga sobre el hombro (khandha) es khandhiko. aṃsiko, y con ika: sīsikoti. El que vive de un salario (vetana) es vetaniko, bhatiko (jornalero), kayiko, vikkayiko, y con ika: kayavikkayikoti.

๓๐. ตสฺส สํวตฺตติ

30. "Conduce a eso".

จตุตฺถฺยนฺตา สํวตฺตตีติ อสฺมึ อตฺเถณิโก โหติ. ปุนพฺภวาย สํวตฺตตีติ โปโนพฺภวิโก, อิตฺถิยํ โปโนพฺภวิกา. โลกาย สํวตฺตตีติ โลกิโก. สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค, สคฺคาย สํวตฺตตีติ โสวคฺคิโก, สสฺโส+วก ตทมินาทีปาฐา. ธนาย สํวตฺตตีติ ธญฺญํ.

Después de un término en dativo, en el sentido de "conduce a", se añade ṇika. Lo que conduce a una nueva existencia (punabbhava) es ponobbhaviko; en femenino ponobbhavikā. Lo que conduce al mundo es lokiko. Lo que es eminentemente superior (su-agga) es el cielo (saggo); lo que conduce al cielo es sovaggiko, según la lectura de "eso, por éste", etc. Lo que conduce a la riqueza es dhaññaṃ (grano).

๓๑. ตโต สมฺภูต+มาคตํ

31. "Surgido de eso o venido de eso".

ปญฺจมฺยนฺตา สมฺภูต+มาคตนฺติ เอเตสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. มาติโต สมฺภูต+มาคตํวา+ติ เอตฺถ ‘‘มาติโต จ ภคินิยํจฺโฉ’’ติ ‘‘มาติโต’’ติ ภาเคน อุสฺส อิมฺหิ วากฺยํ, รสฺสทฺวิตฺเตสุ มตฺติกํ, เปตฺติกํ. ณฺย+ริยณ+รฺยปจฺจยาปิ ทิสฺสนฺติ. สุรภิโต สมฺภูตํ โสรภฺยํ. ยมฺหิ ถญฺญํ. อุภยตฺถ ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ โลโป. ริยณ-ปิตุโต สมฺภูโต เปตฺติโย, มาติโย, ‘‘รานุพนฺเธ+นฺตสราทิสฺสา’’ติ อุโลโป, มตฺติโย. รฺยมฺหิ-อุโลโป, จวคฺคปุพฺพรูปานิ, มจฺโจ วา.

Después de un término en ablativo, en los sentidos de "surgido de" o "venido de", se añade ṇika. Lo surgido o venido de la madre (mātito), en este contexto, según la regla "de la madre y de la hermana [el sufijo] cha", se toma la parte mātito y se aplica la regla de acortamiento y duplicación para obtener mattikaṃ; de igual modo pettikaṃ (del padre). También se ven los sufijos ṇya, riyaṇa y rya. Lo surgido de lo fragante es sorabhyaṃ. Con ya: thaññaṃ (leche materna). En ambos casos hay elisión de las vocales 'i' y 'u' por la regla "elisión de las vocales 'i' y 'u'". Con riyaṇa: lo surgido del padre (pitu) es pettiyo, mātiyo (de la madre); por la regla "cuando hay una 'r' como indicativo, de la vocal inicial del final", hay elisión de la 'u', resultando mattiyo. Con rya: elisión de la 'u', formas asimiladas a la clase palatal (ca-vaggas), o macco (mortal).

๓๒. ตตฺถ วสติ วิทิโต ภตฺโต นิยุตฺโต

32. "Vive allí, es conocido allí, es devoto allí o está designado allí".

สตฺตมฺยนฺตา [Pg.184] วสตีตฺเววมาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. รุกฺขมูเล วสตีติ รุกฺขมูลิโก, อารญฺญิโก, ราชคหิโก, มาคธิโก, โสสานิโก. โลเก วิทิโต โลกิโก. จตุมหาราเชสุ ภตฺตา จาตุมฺมหาราชิกา. ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, ทสฺโสก ตทมินาทิปาฐา. ภณฺฑาคาริโก. อิเก-นวกมฺมิโก, อาทิกมฺมิโก. กิเย-ชาติกิโย, อนฺธกิโย.

Después de un término en locativo, en sentidos como "vive allí", etc., se añade ṇika. El que vive al pie de un árbol (rukkhamūla) es rukkhamūliko, āraññiko (del bosque), rājagahiko, māgadhiko, sosāniko (del cementerio). El que es conocido en el mundo (loka) es lokiko. Los devotos de los Cuatro Grandes Reyes son los cātummahārājikā. El designado en la puerta (dvāra) es dovāriko (portero), según la lectura de "eso, por éste", etc. bhaṇḍāgāriko (tesorero). Con ika: navakammiko (el de las nuevas construcciones), ādikammiko (el principiante). Con kiya: jātikiyo, andhakiyo.

๓๓. ตสฺสิ+ทํ

33. "Esto es de eso".

ฉฏฺฐิยนฺตา อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ. สงฺฆสฺส อิทํ สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาฏปุตฺติโก, เชนทตฺติโก. กิเย-สสฺส อิทํ สกิโย, ปรกิโย. นิเยอตฺตนิยํ. เก-สโก, รญฺโญ อิทํ ราชกํ ภณฺฑํ.

Después de un término en genitivo, en el sentido de "esto es [de]", se añade ṇika. Lo que es de la comunidad es saṅghikaṃ, puggalikaṃ (personal), sakyaputtiko (seguidor de los Sakyaputtas), nāṭaputtiko, jenadattiko. Con kiya: lo que es suyo es sakiyo, lo de otro es parakiyo. Con niya: attaniyaṃ (lo que pertenece al yo). Con ka: sako (propio); lo que es del rey es rājakaṃ bhaṇḍaṃ (propiedad real).

๓๔. โณ

34. [El sufijo] ṇa.

ฉฏฺฐิยนฺตา อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ โณ โหติ. กจฺจายนสฺส อิทํ กจฺจายนํ, พฺยากรณํ, โสคตํ สาสนํ, มาหิสํ มํสาทิ.

Después de un término en genitivo, en el sentido de "esto es [de]", se añade ṇa. Lo que es de Kaccāyana es kaccāyanaṃ (la gramática de Kaccāyana), la enseñanza del Sugata es sogataṃ sāsanaṃ, la carne de búfalo es māhisaṃ maṃsādi.

๓๕. ควาทีหิ โย

35. El sufijo -yo se añade a las palabras del grupo gavādi (vaca, etc.).

ควาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ โย โหติ. คุนฺนํ อิทํ คพฺยํ, อวง, มํสาทิ. อิโลเป กพฺพํ. ทุโน อิทํ ทพฺพํ.

El sufijo -yo se añade a las palabras del grupo gavādi que terminan en caso genitivo, en el sentido de «esto es suyo». De las vacas (gunnaṃ), esto es: gabyaṃ (relativo a la vaca), avaṅa, maṃsādi (la carne, etc.). Con la elisión de «i», kabbaṃ. De la madera (dru), esto es: dabbaṃ (sustancia u objeto de madera).

๓๖. ปิติโต ภาตริ เรยฺยณ

36. El sufijo -reyyaṇa se añade a «padre» en el sentido de su hermano.

‘‘ปิติโต [Pg.185] มาติโต’’ติ เตน เตน สุตฺตนิปาเตเนว อุสฺส อิ. ปิตุสทฺทา ตสฺส ภาตริ เรยฺยณ. ปิตุ ภาตา เปตฺเตยฺโย.

Mediante los respectivos aforismos de «pitito mātito» se indica la procedencia. El sufijo -reyyaṇa se añade a la palabra pitu (padre) para referirse a su hermano. El hermano del padre es petteyyo (tío paterno).

๓๗. มาติโต จ ภคินิยํ จฺโฉ

37. El sufijo -ccho se añade a «madre» y «padre» en el sentido de su hermana.

มาตุโต จ ปิตุโต จ เตสํ ภคินิยํ จฺโฉ โหติ. มาตุ ภคินิ มาตุจฺฉา, ปิตุ ภคินิ ปิตุจฺฉา. กถํ ‘‘มาตุ ภาตา มาตุโล’’ติ, ‘‘มาตุลาทิตฺวานี’’ติ นิปาตนา ลปจฺจโย.

El sufijo -ccho se aplica a la hermana de la madre y del padre. La hermana de la madre es mātucchā (tía materna); la hermana del padre es pitucchā (tía paterna). ¿Cómo se forma mātulo (tío materno)? Se añade el sufijo -la por la regla de formación irregular «mātulāditvānī».

๓๘. มาตาปิตูสฺวา+มโห

38. El sufijo -āmaho se añade a madre y padre en el sentido de sus respectivos progenitores.

มาตาปิตูหิ เตสํ มาตาปิตูสฺวา+มโห โหติ. มาตุ มาตา มาตามหี, มาตุ ปิตา มาตามโห. ปิตุ มาตา ปิตามหี, ปิตุ ปิตา ปิตามโห. น ยถาสงฺขฺยํ ปจฺเจกาภิสมฺพนฺธโต วิสุํ วิสุํ มาตาปิตุสทฺเทหิ เตสํ มาตาปิตุนฺนํ อตฺเถ ปจฺจโย โหติ.

El sufijo -āmaho se añade a los términos madre y padre para referirse a sus padres. La madre de la madre es mātāmahī (abuela materna), el padre de la madre es mātāmaho (abuelo materno). La madre del padre es pitāmahī (abuela paterna), el padre del padre es pitāmaho (abuelo paterno). No se aplican en orden respectivo (yathāsaṅkhyaṃ), sino que el sufijo se vincula individualmente con cada término, madre y padre, en el sentido de sus progenitores.

๓๙. หิเต เรยฺยณ

39. El sufijo -reyyaṇa se añade en el sentido de «beneficioso».

มาตาปิตูหิ หิเต เรยฺยณ โหติ. มาตุ หิโต มตฺเตยฺโย, เปตฺเตยฺโย.

El sufijo -reyyaṇa se añade a madre y padre en el sentido de lo que les es beneficioso o para quien es devoto a ellos. El que es devoto a su madre es matteyyo; el que es devoto a su padre, petteyyo.

๔๐. นินฺทา+ญฺญาต+ปฺป ปฏิภาค รสฺส ทยา สญฺญาสุ โก

40. El sufijo -ko se añade en los sentidos de censura, desconocimiento, pequeñez, semejanza, brevedad, compasión y designación.

นินฺทาทีสฺว+ตฺเถสุ นามสฺมา โก โหติ. นินฺทายํ-นินฺทิโต มุณฺโฑ มุณฺฑโก, เอวํ สมณโก, ปณฺฑิตโก, พฺราหฺมณโก[Pg.186], เวยฺยากรณโก. อญฺญาเต-กสฺสา+ยํ อสฺโส อสฺสโก, ปโยคสามตฺถิยา สมฺพนฺธิวิเสสานาวคโม+วคมฺยเต. อปฺปตฺเถ-อปฺปกํ เตลํ เตลกํ, ฆตกํ. ปฏิภาคตฺเถ-หตฺถี วิย หตฺถิโก, อสฺสโก, พลีพทฺธโก. ‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลีพทฺธา จ โน อิเม’’ตฺยาทิปาเฐ ‘‘โลโป’’ติ กปจฺจยโลเปน วา อเภโทปจาเรน วา ทฏฺฐพฺพํ, อิเม จ ทารุอาทีหิ กตรูปานิ. รสฺเสรสฺโส มานุโส มานุสโก, รุกฺขโก, ปิลกฺขโก. ทยายํ-ทยิโต=นุกมฺปิโต ปุตฺโต ปุตฺตโก, วจฺฉโก. สญฺญายํ-โมโร วิย โมรโก, กตโก, ภตโก.

El sufijo -ko se añade a los nombres en sentidos como el de censura: un calvo censurable es muṇḍako; del mismo modo, samaṇako (un mal asceta), paṇḍitako, brāhmaṇako, veyyākaraṇako. En el sentido de desconocimiento: «¿de quién es este caballo?», assako; por la fuerza del uso se entiende el desconocimiento de la relación específica con el dueño. En el sentido de pequeñez: un poco de aceite es telakaṃ, ghatakaṃ (un poco de mantequilla clarificada). En el sentido de semejanza: como un elefante, hatthiko; assako (como un caballo), balībaddhako (como un buey). En pasajes como «estos son nuestros elefantes, caballos, bueyes...», debe entenderse o bien por la elisión del sufijo -ka o por un uso figurado de identidad; y estos se refieren a figuras hechas de madera, etc. En el sentido de brevedad (o pequeñez): un hombre pequeño es mānusako, rukkhako (arbolito), pilakkhako. En el sentido de compasión: un hijo amado es puttako, vacchako. En el sentido de designación: como un pavo real es morako (un señuelo), katako, bhatako.

๔๑. ต+มสฺส ปริมาณํ ณิโก จ

41. Los sufijos -ṇiko y -ko se añaden en el sentido de «eso es su medida».

ปฐมนฺตา อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ โก จ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. โทณาทีนํ ปริมิตวีหาทีนํ กรณตฺตา ‘‘ปริมียนฺตฺย+เนนาติ ปริมาณ’’นฺติ โหติ. โทโณ ปริมาณ+มสฺสาติ โทณิโก วีหิ, ขารสติโก, ขารสหสฺสิโก, อาสีติโก วโย, อุปฑฺฒกาโย ปริมาณ+มสฺส อุปฑฺฒกายิกํ พิมฺโพหนํ. ปญฺจกํ, ฉกฺกํ.

El sufijo -ṇiko y también -ko se añaden a un término en nominativo en el sentido de «posee eso como su medida», siempre que el primer término sea una medida. Dado que el doṇa sirve para medir el arroz, etc., se define como «medida es aquello con lo que se mide». El arroz cuya medida es un doṇa es doṇiko; lo que vale cien khāris es khārasatiko; lo que mide mil khāris es khārasahassiko; una edad de ochenta años es āsītiko; una almohada cuya medida es medio cuerpo es upaḍḍhakāyikaṃ. Con el sufijo -ko: pañcakaṃ (un conjunto de cinco), chakkaṃ (un conjunto de seis).

๔๒. ย+เต+เตหิ+ตฺตโก

42. El sufijo -ttako se añade a ya, ta y eta.

ยาทีหิ ปฐมนฺเตหิ อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ ตฺตโก โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. ยํ ปริมาณ+มสฺส ยตฺตกํ, ตตฺตกํ, ‘‘เอตสฺเสฏ ตฺตเก’’ติ เอตสฺส เอฏ, เอตฺตกํ. อาวตเก-ยํ ปริมาณ+มสฺส ยาวตโก, ตาวตโก.

El sufijo -ttako se añade a los términos ya, etc., en nominativo en el sentido del genitivo «esto es su medida», siendo el término en nominativo una medida. Cuanta es su medida es yattakaṃ, tattakaṃ (tanta medida); para el término eta se usa eṭa, resultando ettakaṃ. En el sentido de extensión: yāvatako, tāvatako.

๔๓. สพฺพา จา+วนฺตุ

43. El sufijo -āvantu se añade a sabba.

สพฺพโต [Pg.187] ปฐมนฺตา ยาทีหิ จ อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ อาวนฺตุ โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. สพฺพํ ปริมาณ+มสฺส สพฺพาวนฺตํ, ‘‘อํงํ นปุํสเก’’ติ อํ. ยาวนฺตํ, ตาวนฺตํ.

El sufijo -āvantu se añade a sabba y también a ya, etc., en nominativo con el sentido de genitivo de medida. Toda su medida es sabbāvantaṃ; con la terminación neutra -aṃ, resulta sabbāvantaṃ. Asimismo yāvantaṃ, tāvantaṃ.

๔๔. กิมฺหา รติ+รีว+รีวตก+ริตฺตกา

44. De kim se derivan rati, rīva, rīvataka y rittaka.

กิมฺหา ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ รติ+รีว+รีวตก+ริตฺตกา โหนฺติ. กึสงฺขฺยานํ ปริมาณ+เมสํ กติ, รานุพนฺธตฺตา อึภาคโลโป. กีว, กีวตกํ, กิตฺตกํ. รีวนฺโต สภาวโต อสํขฺโย.

Los sufijos -rati, -rīva, -rīvataka y -rittaka se añaden a kim en nominativo en el sentido de medida. ¿Cuántos en número? es kati; debido a la marca 'r', se elide la parte 'iṃ'. kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ (cuánto). El término kīva (rīvanto) es por naturaleza incalculable.

๔๕. สญฺชาตํ ตารกาทิตฺวิ+โตติ

45. El sufijo -ito se añade a tārakā y otros en el sentido de «producido» o «aparecido».

สญฺชาตตฺเถ อิโต. ตารกา สญฺชาตา อสฺส ตารกิตํ คคนํ, ปุปฺผานิ สญฺชาตานิ อสฺส ปุปฺผิโต รุกฺโข, ปลฺลวิตา ลตา.

En el sentido de «producido» se usa el sufijo -ito. Un cielo en el que han aparecido estrellas es tārakitaṃ; un árbol en el que han brotado flores es pupphito; una enredadera con brotes es pallavitā.

๔๖. มาเน มตฺโต

46. El sufijo -matto se añade en el sentido de medida.

ปฐมนฺตา มานวุตฺติโต อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ มตฺโต โหติ. ปลํ อุมฺมาน+มสฺส ปลมตฺตํ. หตฺโถ ปณาม+มสฺส หตฺถมตฺตํ. สตํ มาน+มสฺส สตมตฺตํ. โทโณ ปริมาณ+มสฺส โทณมตฺตํ. อเภโทปจารา โทโณติปิ โหติ. มียเต+เนนาติ มานํ, มานสฺส สมฺพนฺธิตฺตา ฉฏฺฐฺยนฺตภูตานเมว วิธิ โหติ. เอตฺถ จ –

El sufijo -matto se añade a un término en nominativo que denota medida con el sentido de «esto es su medida». Un pala es su medida de peso: palamattaṃ. Una mano es su medida de extensión: hatthamattaṃ. Cien es su medida: satamattaṃ. Un doṇa es su medida de capacidad: doṇamattaṃ. Por uso figurado, se usa también doṇo. Medida es aquello con lo cual se mide; por su relación con la medida, la regla se aplica a los términos vinculados en genitivo. Y en este contexto:

อุทฺธมานนฺตุ [Pg.188] อุมฺมานํ, ปริมาณนฺตุ สพฺพโต;

ปมาณํ โหติ อายาโม, สํขฺยาเสโส ตุ สพฺพโต.

«La medida vertical es ummāna (altura), la medida integral es parimāṇa; pamāṇa es la longitud (āyāma), y el resto de las medidas son numéricas (saṃkhyā).»

๔๗. ตคฺโฆ จุ+ทฺธํ

47. El sufijo -taggho se añade para la medida vertical (altura).

อุทฺธมานวุตฺติโต ตคฺโฆ โหติ มตฺโต จ. ชณฺณุ ปริมาณ+มสฺส ชณฺณุตคฺฆํ, ชณฺณุมตฺตํ.

A partir de términos de medida vertical se añaden -taggho y -matto. Cuya medida es hasta la rodilla: jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ.

๔๘. โณ จ ปุริสาติ

48. El sufijo -ṇo se añade a purisa (hombre).

ปุริสา โณ โหติ มตฺตาทโย จ. ปุริโส ปริมาณ+มสฺส โปริสํ, ปุริสมตฺตํ+ปุริสตคฺฆํ.

El sufijo -ṇo y también -matta, etc., se añaden a purisa. Cuya medida es la de un hombre: porisaṃ, purisamattaṃ, purisatagghaṃ.

๔๙. อยุ+ภทฺวิตีหํ+เส

49. Sobre la edad, bhu, dvitīha y los sufijos.

อุภทฺวิตีหิ อวยววุตฺตีหิ อโย โหติ. อุโภ อํสา อสฺส อุภยํ, ทฺวยํ, ตยํ. อํสสมฺพนฺเธน สมุทาเย วิธิ โหตีติ น อุภยาทิโต พหุวจนนฺติ เจ, ‘‘ราหุโน สิโร’’ ตฺยาโท อเภเทปิ เภทวิวกฺขาย ลพฺภมานโต พหุวจนํ โหเตว.

El sufijo -aya se añade a los términos ubha y dvi en el sentido de sus partes constitutivas. Lo que posee ambos hombros es ubhaya (ambos), dvaya (par), taya (tríada). Si se objeta que no debería usarse el plural para ubhaya y otros, ya que la regla se aplica al conjunto por la conexión de sus partes, se responde que el plural ocurre de todos modos debido al deseo de expresar una distinción incluso cuando no existe diferencia real, tal como en la expresión 'la cabeza de Rāhu'.

๕๐. สงฺขฺยาย สจฺจุ+ตี+สา+ส+ทสนฺตายา+ธิกา+สฺมึ สตสหสฺเส โฑ

50. Se añade el sufijo -ḍo a un numeral que termina en -ti, -ī, -sā, -sa, o -dasa, cuando este numeral indica un exceso sobre cien mil (o cien o mil).

สตฺยนฺตาย อุตฺยนฺตาย อีสนฺตาย อาสนฺตาย ทสนฺตาย สงฺขฺยาย ปฐมนฺตาย อสฺมินฺติ สตฺตมฺยตฺเถ โฑ โหติ, สา เจ [Pg.189] สงฺขฺยา อธิกา โหติ, ย+ทสฺมินฺติ, ตํ เจ สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา โหติ. วีสติ อธิกา อสฺมึ สเตติ วีสํสตํ.

El sufijo -ḍo se añade a un numeral en caso nominativo que termine en -ti, -u, -ī, -ā, o -dasa, en el sentido del caso locativo 'en esto', si dicho numeral representa un exceso, y si la base es cien, mil o cien mil. Por ejemplo: 'veinte en exceso de este cien' es vīsaṃsataṃ (ciento veinte).

๑๓๙. เฑ สติสฺส ติสฺสติ

139. Ante el sufijo -ḍo, se produce elisión en la terminación -ti de un numeral que termina en -ti.

เฑ ปเร สตฺยนฺตสฺส ติการสฺส โลโป โหติ. เอกวีสํสตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา. ตึสติ อธิกา อสฺมึ สตาทิเกติ ตึสสตํ เอกตึสสตํ อิจฺจาทิ. อุตฺยนฺตายนวุติ อธิกา อสฺมึ สตาทิเกติ นวุตํสตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา. อีสนฺตาย-จตฺตาลีสํ อธิกา อสฺมึ สเต สหสฺเส สตสหสฺเสติ จตฺตาลีสสต+มิจฺจาทิ. อาสนฺตาย เอวํ, ปญฺญาสํสต+มิจฺจาทิ. ทสนฺตาย-เอกาทสํสต+มิจฺจาทิ.

Cuando el sufijo -ḍo es posterior, hay elisión de la vocal 'i' de la terminación -ti. Ejemplos: ekavīsaṃsataṃ (ciento veintiuno), ya sea con cien, mil o cien mil. 'Treinta en exceso de este cien, etc.' resulta en tiṃsasataṃ (ciento treinta), ekatiṃsasataṃ (ciento treinta y uno), etc. Con terminación en -u: 'noventa en exceso de este cien, etc.' es navutaṃsataṃ (ciento noventa), mil o cien mil. Con terminación en -ī: 'cuarenta en exceso de este cien, mil o cien mil' es cattālīsasataṃ, etc. Similarmente con terminación en -ā: paññāsaṃsataṃ (ciento cincuenta), etc. Con terminación en -dasa: ekādasaṃsataṃ (ciento once), etc.

๕๑. ตสฺส ปูรเณ+กาทสาทิโต วา

51. Para formar el ordinal, se añade opcionalmente el sufijo -ḍo a partir de 'once' (ekādasa) en adelante.

ฉฏฺฐิยนฺตาเย+กาทสาทิกาย สํขฺยาย โฑ โหติ ปูรณตฺเถ วิภาสา. สา สํขฺยา ปูริยเต เยน ตํ ปูรณํ. เอกาทสนฺนํ ปูรโณ เอกาทโส. อญฺญตฺร ‘‘ม ปญฺจาทิกตีหี’’ติ โม, เอกาทสโม. วีสติยา ปูรโณ วีโส วีสติโม, ตึโส, ตึสติโม. วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นิจฺจํ จตฺตาลีโส ปญฺญาโส.

El sufijo -ḍo se aplica opcionalmente en el sentido de ordinal a un numeral en caso genitivo a partir de 'once' en adelante. El ordinal es aquello por lo cual se completa ese número. El ordinal de once es ekādaso. Alternativamente, según la regla 'ma pañcādikatīhi', se usa el sufijo -mo: ekādasamo. El ordinal de 'veinte' es vīso o vīsatimo; el de 'treinta' es tiṃso o tiṃsatimo. Debido a la naturaleza de la opción establecida por la palabra 'vā', para 'cuarenta' y 'cincuenta' es obligatorio cattālīso y paññāso.

๕๒. ม ปญฺจาทิกตีหิติ

52. Según la regla 'ma pañcādikatīhi' (el sufijo -ma después de cinco, etc.).

มปจฺจเย ปญฺจโม, ปญฺจมี. สตฺตโม, สตฺตมี. อฏฺฐโม, อฏฺฐมี. กติโม, กติมี อิจฺจาทิ.

Con el sufijo -ma: pañcamo (quinto), pañcamī (quinta); sattamo (séptimo), sattamī (séptima); aṭṭhamo (octavo), aṭṭhamī (octava); katimo (el cuál en orden), katimī, etc.

๕๓. สถาทีน+มิ จติ

53. Y para sata y otros, se aplica el sufijo -ma y la terminación cambia a -i.

สตาทีนํ [Pg.190] โม จ อนฺตาเทโส อิ จ. สตสฺส ปูรโณ สติโม, สหสฺสิโม.

Para sata y otros, se añade el sufijo -mo y la terminación se sustituye por -i. El ordinal de cien es satimo; el de mil es sahassimo.

๕๔. ฉา ฏฺฐ+ฏฺฐมาติ

54. Para el numeral cha (seis), se emplean los sufijos -ṭṭha y -ṭṭhama.

ฉสทฺทา ปูรณตฺเถ ฏฺฐ+ฏฺฐมา. ฉนฺนํ ปูรโณ ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม. อิตฺถิยํ ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี. ‘‘จตุตฺถทุติเยสฺเว+สํ ตติยปฐมา’’ติ นิปาตนา ปูรณตฺเถ ทฺวิโต ติโย ทฺวิสฺส ทุ จ, ติจตูหิ ติสฺส อ, ติย+ตฺถา จ ยถากฺกมํ, ทุติโย ตติโย, จตุตฺโถ.

A partir de la palabra cha, en sentido ordinal, se usan -ṭṭha y -ṭṭhama. El ordinal de seis es chaṭṭho o chaṭṭhamo. En femenino, chaṭṭhī o chaṭṭhamī. Por la regla de irregularidad 'catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā', en el sentido de ordinal: a partir de dvi (dos) resulta tiyo y dvi se convierte en du; a partir de ti (tres) y catu (cuatro), la 'i' de ti cambia a 'a' y se añaden tiya y ttha respectivamente: dutiyo (segundo), tatiyo (tercero) y catuttho (cuarto).

๕๕. เอกา กา+กฺย+สหาเย

55. A partir de eka, se añaden -ka y -ākī en el sentido de 'sin compañía'.

‘‘สติ พฺยภิจาเร วิเสสนํ สาตฺถกํ’’ติ ญายา สํขฺยาโต วิเสเสตุํ ‘‘อสหาเย’’ติ วุตฺตํ. เอกสฺมา อสหายตฺเถ ก+อากี โหนฺติ วา. เอโกว เอกโก, เอกากี, เอโก วา.

Siguiendo el principio de que 'un calificador es significativo cuando existe la posibilidad de variación', se añade 'sin compañía' (asahāye) para distinguir el significado del simple numeral. A partir de eka, en el sentido de estar solo, se añaden opcionalmente -ka y -ākī. Así se obtiene: ekako, ekākī o simplemente eko (uno solo).

๕๖. วจฺฉาทีหิ ตนุตฺเต ตโร

56. A partir de vaccha y otros, se añade el sufijo -taro para expresar pequeñez o cualidad disminuida.

วจฺฉาทีนํ สภาวสฺส ตนุตฺเต=กิญฺจิมตฺตาวเสเส ตโร โหติ. โส=สโก ภาโว สภาโว อตฺตนิยปวตฺตินิมิตฺตํ. สุสุตฺตสฺส ตนุตฺเต วจฺฉตโร, อิตฺถิยํ วจฺฉตรี. โยพฺพนสฺส ตนุตฺเต โอกฺขตโร. โอกฺขา=ทุติยวยฏฺฐโคโณ. อสฺสภาวสฺส ตนุตฺเต อสฺสตโร. คาโวติ ชาติสามตฺถิยสฺส ตนุตฺเต อุสภตโร. เอตฺถ ตนุตฺตํ อปฺปพลตา.

El sufijo -taro se aplica a vaccha y otros cuando su naturaleza propia es pequeña o queda reducida a una mínima medida. Esa naturaleza propia (sabhāvo) es la causa de la aplicación del término a sí mismo. Un ternero pequeño es vacchataro; en femenino, vacchatarī. Un buey joven en su segunda etapa es okkhataro (siendo okkha un buey en dicha etapa). Una naturaleza equina disminuida es assataro (mulo). Un toro cuya potencia de raza es reducida es usabhataro. Aquí, la pequeñez (tanuttaṃ) se refiere a la debilidad o falta de fuerza.

๕๗. กิมฺหา นิทฺธารเณ รตร+รตมา

57. A partir del pronombre kiṃ, se añaden -ratara y -ratama en el sentido de distinción entre varios.

กึสทฺทา [Pg.191] นิทฺธารเณ รตร+รตมา โหนฺติ. โก เอวาติ กตโร ภวตํ เทวทตฺโต, กตโร ภวตํ กฏฺโฐ. กตโม ภวตํ เทวทตฺโต, กตโม ภวตํ กฏฺโฐ. ภารทฺวาชานํ กตโม+สิ พฺรหฺเม.

De la palabra kiṃ se forman -ratara y -ratama para expresar distinción. '¿Quién exactamente de vosotros es Devadatta?' es kataro bhavataṃ devadatto; '¿cuál de vosotros es el madero?' es kataro bhavataṃ kaṭṭho. Asimismo: katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭṭho. '¿Cuál de los descendientes de Bhāradvāja eres tú, oh brāhmana?'.

๕๘. เตน ทตฺเต ลิ+ยาติ

58. En el sentido de 'dado por alguien', se añaden los sufijos -la e -iya.

ทตฺเต+ภิเธยฺเย ล+อิยา โหนฺติ พหุลาธิการา มนุสฺสสญฺญายํ. เทเวน ทตฺโต เทวโล เทวิโย, พฺรหฺมโล พฺรหฺมิโย. สีวโล สีวิโย สิสฺส ทีโฆ. เทว+พฺรหฺม+สิวาติ ตนฺนามกา มนุสฺสา. (รตฺตมิจฺจาทิอเนกตฺถตทฺธิตํ).

Cuando el significado es 'dado por', se emplean frecuentemente los sufijos -la e -iya en nombres propios de personas. 'Dado por un deva' es Devalo o Deviyo; 'dado por Brahma' es Brahmalo o Brahmiyo. 'Dado por Siva' es Sīvalo o Sīviyo (con alargamiento de la vocal). Aquí Deva, Brahma y Siva se refieren a hombres con esos nombres. (Esto forma parte de los sufijos secundarios de significados diversos, como rattādi).

๕๙. ตสฺส ภาวกมฺเมสุตฺต+ตา+ตฺตน+ณฺย+เณยฺย+ณิ+ย+ณิยา

59. Para expresar el estado (bhāva) o la acción (kamma) de algo, se añaden a un término en caso genitivo los sufijos -tta, -tā, -ttana, -ṇya, -ṇeyya, -ṇi, -ya y -ṇiyā.

ฉฏฺฐิยนฺตา ภาเว กมฺเม จ ตฺตาทโย โหนฺติ พหุลํ. น สพฺเพ ปจฺจยา สพฺพโต โหนฺติ อญฺญตฺรตฺต+ตาหิ. ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทาติ ภาโว สทฺทปวตฺตินิมิตฺตํ. วุตฺตญฺจ –

Los sufijos como -tta y otros se aplican frecuentemente a palabras en caso genitivo en el sentido de estado (bhāva) y acción (kamma). No todos estos sufijos se aplican a todas las palabras, a excepción de -tta y -tā. El 'estado' (bhāva) es aquello de lo cual surge el concepto mental y la palabra; es la causa de la aplicación del término. Se ha dicho:

โหนฺตฺย+สฺมา สทฺทพุทฺธีติ, ภาโว ตํ สทฺทวุตฺติยา;

นิมิตฺตภูตํ นามญฺจ, ชาติ ทพฺพํ กฺริยา คุโณติ.

'Aquello de lo cual surgen la palabra y el concepto es el estado (bhāva); es la causa de la función de dicha palabra, ya sea un nombre, una clase (jāti), una sustancia (dabba), una acción (kriyā) o una cualidad (guṇa)'.

นีลสฺส ปฏสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาติ คุโณ ภาโว. เอตฺถ นีลคุณวเสน ปเฏ นีลสทฺทสฺส วุตฺติยา ปฏพุทฺธิยา นิมิตฺตํ ภาโว นาม. นีลสฺส คุณสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาติ นีลคุณชาติ, เอตฺถ นีลคุณชาติ นิมิตฺตํ หุตฺวา นีลสทฺทสฺส คุณวุตฺติยา [Pg.192] นีลคุณชาติ นิมิตฺตํ. โคตฺตํ โคตาติ โคชาติ, เอตฺถ ชาติสทฺทานํ ทพฺพวุตฺติยา สติ ชาติ นิมิตฺตํ. ปาจกสฺส ภาโว ปาจกตฺตํติ กฺริยาสมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว, เอตฺถ ปจนกฺริยาสมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว. ทณฺฑิตฺตํ วิสาณิตฺตํ ราชปุริสตฺตํติ ทณฺฑ+วิสาณ+ราชทพฺพานํ สมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว, ทณฺฑีตฺยาทิสทฺทปวตฺติยา นิมิตฺตตฺตา.

El estado de un paño azul es nīlattaṃ o nīlatā (azulidad), donde el estado es la cualidad. Aquí, el término 'estado' es la causa de la aplicación de la palabra 'azul' y del concepto de 'paño' en virtud de la cualidad azul. El estado de la cualidad azul es nīlattaṃ o nīlatā, que representa la clase de la cualidad azul; aquí, dicha clase actúa como causa para la función cualitativa de la palabra 'azul'. La 'vacuidad' o naturaleza de vaca (gottaṃ, gotā) es la clase vaca (gojāti); aquí la clase es la causa cuando los términos de clase se aplican a una sustancia. El estado de ser cocinero (pācakattaṃ) es el estado de relación con la acción; aquí el 'estado' es el vínculo con la acción de cocinar. Daṇḍittaṃ (estado de tener un bastón), visāṇittaṃ (estado de tener cuernos) y rājapurisattaṃ (estado de ser servidor del rey) son estados de relación con las sustancias bastón, cuerno y servidor real, siendo la causa para la aplicación de palabras como daṇḍī (el que tiene el bastón), etc.

เทวทตฺตสฺส ภาโว เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สูริยตฺตํติ ตทวตฺถา วิเสสสามญฺญํ, เทวทตฺตสฺส พาลตาทิอวตฺถาเภโท, จนฺทสฺส กลาทิอวตฺถเภโท จ, สูริยสฺส มนฺทปฏุตาทิอวตฺถาเภโท จ สามญฺญํ, ตเทตฺถ นิมิตฺตํ. เอตฺถ วิชฺชมานปทตฺถานํ วิสยภูตสญฺญาสทฺทานํ ปวตฺตินิมิตฺตํ วุตฺตํ. อากาสตฺตํ อภาวตฺตํติ, ตตฺถ ฆฏากาส+ปีฐรากาส, ปฏาภาว+ฆฏาภาวาทินา อุปจริตเภทสามญฺญํ ภาโว.

El estado de Devadatta es devadattattaṃ; asimismo candattaṃ (estado lunar), sūriyattaṃ (estado solar); esto representa la generalidad de sus condiciones. Es el factor común entre las diferentes etapas de Devadatta como la niñez, etc., las fases de la luna y los grados de intensidad del sol; eso actúa aquí como causa. Aquí se ha explicado la causa de aplicación de términos nominales que tienen por objeto cosas existentes. En términos como ākāsattaṃ (espacialidad) o abhāvattaṃ (inexistencia), el estado es la generalidad de las distinciones metafóricas, como el espacio de una jarra frente al de un cuenco, o la inexistencia de un paño frente a la de una jarra.

ตฺตน-ปุถุชฺชนตฺตนํ. เวทนาย ภาโว เวทนตฺตนํ, รสฺโส. เอวํ ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ.

Con el sufijo -ttana: puthujjanattanaṃ (el estado de ser una persona común). El estado de la sensación es vedanattanaṃ (con acortamiento de vocal). Asimismo: jāyattanaṃ (el estado de ser esposa), jārattanaṃ (el estado de ser un amante).

ณฺย-อลสสฺส ภาโว กมฺมํ วา อาลสฺยํ, เอตฺถ ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อ-โลเป ‘‘สราน+มาทิสฺสา’’ทินา อากาโร, เอว+มุปริ จ. พฺราหฺมณสฺส ภาโว พฺรหฺมญฺญํ, ญฺญการปุพฺพรูปานิ. จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รญฺโญ ภาโว รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ, เวสมํ, ณปจฺจโย. สขิโน ภาโว สขฺยํ, วาณิชฺชํ, อาโรคฺยํ, โอทคฺยํ, อานณฺยํ, ทุพฺพลฺยํ, พลฺยํ, ปณฺฑิจฺจํ, พาหุสฺสจฺจํ, โปโรหิจฺจํ. มุฏฺฐสฺสติสฺส ภาโว มุฏฺฐสฺสจฺจํ, อิโลโป. โกสลฺลํ, เวปุลฺลํ. สมานสฺส ภาโว สามญฺญํ, เปริสฺสํ, โสมนสฺสํ, โทมนสฺสํ, โสวจสฺสํ, โทวจสฺสํ, นิปกสฺส [Pg.193] ภาโว เนปกฺกํ, อาธิกฺกํ, ทุภคสฺส ภาโว โทภคฺคํ, สรูปสฺส ภาโว สารุปฺปํ, โอปมฺมํ, โสขุมฺมํ, ตถสฺส ภาโว ตจฺฉํ. ทุมฺเมธสฺส ภาโว ทุมฺเมชฺฌํ. เภสชสฺส ภาโว เภสชฺชํ, พฺยาวฏสฺส กมฺมํ เวยฺยาวจฺจํ ยถา เวยฺยากรณํ.

El estado o la acción de quien es perezoso (alasa) es la pereza (ālasya). Aquí, con la elisión de letras y vocales por la regla 'lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ', y el cambio a la vocal larga 'ā' por 'sarāna+mādissā' etc., ocurre lo mismo en los casos siguientes. El estado de un brahmán es la condición de brahmán (brahmañña), con la duplicación de la letra 'ñ'. Frivolidad (cāpalya), destreza (nepuñña), calumnia (pesuñña), el estado de un rey es el reino o soberanía (rajja), soberanía (ādhipacca), herencia (dāyajja), desigualdad o injusticia (vesamma, vesama), formados con el sufijo 'ṇa'. El estado de un amigo es la amistad (sakhya), comercio (vāṇijja), salud (ārogya), regocijo (odagya), carencia de deuda (ānaṇya), debilidad (dubbalya), necedad o infancia (balya), erudición (paṇḍicca), gran aprendizaje (bāhussacca), el cargo de capellán (porohicca). El estado de quien tiene la memoria confusa es la confusión mental (muṭṭhassacca), con la elisión de 'i'. Sabiduría o pericia (kosalla), abundancia (vepulla). El estado de ser igual es la igualdad o vida monástica (sāmañña), ... alegría (somanassa), pesar (domanassa), docilidad (sovacassa), indocilidad (dovacassa). El estado de quien es prudente es la prudencia (nepakka), exceso (ādhikka). El estado del infortunado es el infortunio (dobhagga). El estado de lo que es adecuado es la idoneidad (sāruppa), comparación (opamma), sutileza (sokhumma). El estado de lo que es verdadero es la verdad (taccha). El estado del necio es la necedad (dummejjha). El estado de la medicina es la cualidad medicinal (bhesajja), la acción de quien está ocupado es el servicio (veyyāvacca), tal como gramática (veyyākaraṇa).

เณยฺย-สุจิโน ภาโว โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ, กปิสฺส ภาโว กาเปยฺยํ. สฐสฺส ภาโว กมฺมํ วา สาเฐยฺยํ.

Con el sufijo 'ṇeyya': el estado de quien es puro es la pureza (soceyya), soberanía (ādhipateyya), el estado de un mono es la naturaleza simiesca (kāpeyya). El estado o la acción del deshonesto es la deshonestidad (sāṭheyya).

ณ-ครูนํ ภาโว คารวํ, อุ อวง. ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ, ‘‘โกสชฺชา’’ทินา อุสฺส อตฺตํ ทฺวิตฺตญฺจ. ปรมานํ ภาโว ปารมี, วีปจฺจโย. สมคฺคานํ ภาโว สามคฺคี.

Con el sufijo 'ṇa': el estado de los que son respetables es el respeto (gārava), donde 'u' se convierte en 'ava'. Destreza (pāṭava), rectitud (ajjava), mansedumbre (maddava); con la regla 'kosajjā' etc. hay cambio de 'u' a 'a' y duplicación. El estado de los seres supremos es la perfección (pāramī), con el sufijo 'vī'. El estado de los que están en armonía es la armonía (sāmaggī).

อิย-อธิปติโน ภาโว อธิปติยํ, ปณฺฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สูริยํ.

Con el sufijo 'iya': el estado de un señor es el señorío (adhipatiya), sabiduría (paṇḍitiya), gran conocimiento (bahussutiya), desnudez (naggiya), heroísmo o cualidad solar (sūriya).

ณิย-อลสสฺส ภาโว กมฺมํ วา อาลสิยํ, ตาลุสิยํ, มนฺทิยํ, ทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ.

Con el sufijo 'ṇiya': el estado o acción del perezoso es la pereza (ālasiya), ... lentitud o torpeza (mandiya), destreza (dakkhiya), el cargo de capellán (porohitiya), competencia o claridad (veyyattiya).

กถํ รามณียกํติ, สกตฺเถ กนฺตา เณน สิทฺธา. กมฺมํ=กฺริยา, ตตฺถ อลสสฺส กมฺมํ อลสตฺตํ อลสตา อลสตฺตนํ อาลสฺยํ อาลสิยํ วา.

¿Cómo se explica 'rāmaṇīyaka' (encantador)? Los términos deseados se forman con el sufijo 'ṇe' en su propio sentido. Acción (kamma) significa actividad (kriyā); allí, la acción del perezoso es la pereza expresada como alasatta, alasatā, alasattana, ālasya o ālasiya.

๑๒๒. สกตฺเถติ

122. En su propio sentido (sakatthe).

สกตฺเถปิ ยถาโยคํ ตฺตาทโย โหนฺติ. ยถาภูตเมว ยถาภุจฺจํ, การุญฺญํ, ปตฺตกลฺลํ. อากาสานนฺตเมว อากาสานญฺจํ, เอตฺถ อการโลโป, ตสฺส เจ ปุพฺพรูเป จ กเต ‘‘ตทมินา’’ทินา นสฺส ญฺโญ จ โลโป จ โหติ, กายปาคุญฺญตา.

También en su propio sentido, según corresponda, se añaden los sufijos 'ttā' etc. Lo que es tal como es realmente es la verdad (yathābhucca), compasión (kāruñña), oportunidad (pattakalla). La infinitud del espacio mismo es la esfera de la infinitud del espacio (ākāsānañca); aquí hay elisión de la letra 'a', y tras la asimilación del sonido anterior, por la regla 'tadaminā' etc., ocurre la transformación de 'n' en 'ñ' y su elisión; la perfección o agilidad de la acción corporal (kāyapāguññatā).

๖๐. พฺย วทฺธทาสา วา

60. Sufijo 'bya' para 'vaddha' y 'dāsa', u otros.

ฉฏฺฐิยนฺตา [Pg.194] วทฺธา ทาสา จ พฺโย โหติ ภาวกมฺเมสุ. วทฺธสฺส ภาโว กมฺมํ วา วทฺธพฺยํ, วทฺธตา. ทาสสฺส ภาโว กมฺมํ วา ทาสพฺยํ, ทาสฺยํ, ทาสตา. กถํ วทฺธวํติ, เณ วาคโม.

El sufijo 'bya' se añade a los términos 'vaddha' (anciano/crecido) y 'dāsa' (esclavo) en genitivo para expresar estado o acción. El estado o acción de quien es mayor es la madurez o crecimiento (vaddhabya, vaddhatā). El estado o acción de un esclavo es la esclavitud (dāsabya, dāsya, dāsatā). ¿Cómo se forma 'vaddhava'? Con el aumento de 'v' en el sufijo 'ṇe'.

๖๑. นส ยุวา โพ จ วสฺส

61. Sufijo 'na' para 'yuva' y cambio de 'v' a 'b'.

ฉฏฺฐิยนฺตา ยุวสทฺทา ภาวกมฺเมสุ นณ วา โหติ วสฺส โพ จ. ยุวสฺส ภาโว โยพฺพนํ, ยุวตฺตํ ยุวตา วา.

El sufijo 'na' o 'ṇa' se añade a la palabra 'yuva' (joven) en genitivo para expresar estado o acción, y la 'v' se convierte en 'b'. El estado de ser joven es la juventud (yobbana), o también 'yuvatta' o 'yuvatā'.

๖๒. อณฺวาทิตฺวิ+โมติ

62. Con el sufijo 'imo' para 'aṇu' etc.

ภาเว วา อิโม. อณุโน ภาโว อณิมา, ลฆิมา, มหโต ภาโว มหิมา. กิสสฺส ภาโว กสิมา.

El sufijo 'imo' se usa opcionalmente para expresar el estado (bhāve). El estado de lo menudo es la pequeñez (aṇimā), ligereza (laghimā), el estado de lo grande es la grandeza (mahimā). El estado de lo flaco es la delgadez (kasimā).

๑๓๓. กิส+มหต+มิเม กส, มหาติ

133. Para 'kisa' y 'mahata' con 'imo', se convierten en 'kasa' y 'maha'.

อิมมฺหิ มหโต มโห จ กิสสฺส กสาเทโส จ โหติ.

Ante el sufijo 'ima', 'mahata' se convierte en 'maha' y 'kisa' se convierte en 'kasa'.

๖๓. ภาวา เตน นิพฺพตฺเตติ

63. 'Se produce a partir de ese estado o acción'.

กฺริยาวาจกสทฺทโต อิโม, ปาเกน นิพฺพตฺตํ ปากิมํ, เสกิมํ.

El sufijo 'ima' se añade a palabras que expresan acción. Lo producido por la cocción es lo cocido (pākima), lo producido por el riego es lo regado (sekima).

๑๒๗. โกสชฺชา+ชฺชว+ปาริสชฺช+โสหชฺช+มทฺทวา+ริสฺสา+สภา+ชญฺญ+เถยฺย+ พาหุสจฺจา

127. Kosajja, ajjava, pārisajja, sohajja, maddava, ārissa, āsabha, ājañña, theyya, bāhusacca.

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต ณานุพนฺเธ. กุสีตสฺส ภาโวติ ภาเว ณฺโย โหติ, อิมินา อีสฺส อกาเร จ ตสฺส เช จ [Pg.195] กเต ยสฺส ปุพฺพรูปํ, โกสชฺชํ. อุชุโน ภาเว อชฺชวํติ โณ, อิมินา อุสฺส อตฺตํ, ‘‘อุวณฺณสฺสา+วง สเร’’ติ อวงอาเทเส ชสฺส ทฺวิตฺตํ. ปริสาสุ สาธูติ วากฺเย ‘‘ณฺโย ตตฺถ สาธู’’ติ ณฺโย, อิมินา ชาคโม จ, ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ อาสฺส รสฺเส จ กเต ชสฺส ปุพฺพรูปํ, ปาริสชฺโช. อิมินา กเมน วากฺเยเนว สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. สุหทโยว สุหชฺโช, ตสฺส ภาโว โสหชฺชํ, อิมินา อยโลโป. มุทุโน ภาโว มทฺทวํ, อิมินา อุสฺส อตฺตํ. อิสิโน อิทํ ภาโว วา อาริสฺสํ, ณฺยปจฺจเย อิมินา อารญาคเม ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อนฺตอิการโลโป จ. อุสภสฺส อิทํ ภาโว วา อาสภํ, อิมินา อุสฺส อา. อาชานียสฺส ภาโว อาชญฺญํ, อิมินา ยโลเป ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อีการโลโป. เถนสฺส ภาโว เถยฺยํ, อิมินา นสฺส ยกาโร. พหุสฺสุตสฺส ภาโว พาหุสจฺจํ, อิมินา อุสฺส อกาโร สํโยคาทิโลโป. (ภาวตทฺธิตํ).

Estos términos se forman irregularmente con el marcador 'ṇ'. Para el estado de ser perezoso (kusīta), se usa el sufijo 'ṇyo' en sentido de estado; por esta regla, la 'ī' se convierte en 'a' y la 't' en 'j', y tras la asimilación de la 'y', se forma pereza (kosajja). Para el estado de ser recto (uju), es rectitud (ajjava) con el sufijo 'ṇo'; por esta regla la 'u' se vuelve 'a', y por 'uvaṇṇassā+vaṅa sare' se sustituye por 'ava' y se duplica la 'j'. En la frase 'bueno en las asambleas', con el sufijo 'ṇyo' por 'ṇyo tattha sādhū', se añade el aumento 'ja', y por 'byañjane dīgharassā' la 'ā' se acorta, formándose perteneciente a la asamblea (pārisajja). La formación de las palabras debe entenderse siguiendo este orden gramatical. El que tiene buen corazón es un amigo (suhajja), su estado es la amistad (sohajja), con la elisión de 'aya' por esta regla. El estado de lo suave es la mansedumbre (maddava), con el cambio de 'u' a 'a'. Lo perteneciente a un sabio o su estado es la condición de sabio (ārissa); con el sufijo 'ṇya' hay un aumento 'āra' por esta regla y elisión de la 'i' final por 'lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ'. Lo perteneciente a un toro o su estado es lo taurino o majestuoso (āsabha); la 'u' se convierte en 'ā'. El estado de quien es de noble nacimiento es la nobleza (ājañña); con la elisión de 'ya' y de la 'ī' por 'lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ'. El estado de un ladrón es el robo (theyya); la 'n' se convierte en 'y'. El estado de quien ha escuchado mucho es el gran conocimiento (bāhusacca); la 'u' se vuelve 'a' y se elide el inicio del conjunto consonántico. (Sección de Taddhita de estado).

๖๔. ตร+ตมิ+สฺสิกิ+ยิ+ฏฺฐา+ติสเย

64. Con los sufijos 'tara', 'tami' (tama), 'ssiki' (issika), 'yi' (iya), 'ṭṭhā' (iṭṭha) para el grado superlativo.

อติสเย วตฺตมานโต โหนฺเต+เต ปจฺจยา. อติสเยน ปาโป ปาปตโร ปาปตโม ปาปิสฺสิโต ปาปิโย ปาปิฏฺโฐ, อิตฺถิยํ ปาปตรา อิจฺจาทิ. อติสยปฺปจฺจยนฺตาปิ อติสยปฺปจฺจโย, อติสเยน ปาปิฏฺโฐ ปาปิฏฺฐตโร ปาปิฏฺฐตโม. เอวํ ปฏุตโร ปฏุตโม, ปฏิสฺสิโก, ปฏิโย, ปฏิฏฺโฐ, วรตโร อิจฺจาทิ ปณีตตโร อิจฺจาทิ จ.

Estos sufijos se aplican cuando se expresa excelencia o exceso. Alguien extremadamente malvado es más malvado (pāpataro), el más malvado (pāpatamo), pāpissito, pāpiyo, pāpiṭṭho; en femenino, pāpatarā, etc. Incluso a los que ya tienen sufijos de exceso se les pueden añadir más: el más malvado de todos (pāpiṭṭhataro, pāpiṭṭhatamo). Así también: más hábil (paṭutaro), el más hábil (paṭutamo), paṭissiko, paṭiyo, paṭiṭṭho, el mejor (varataro), etc., y más excelente (paṇītataro), etc.

๑๓๕. โช วุทฺธสฺสิ+ยิ+ฏฺเฐสุ

135. Sustitución de 'vuddha' por 'jo' ante 'iya' e 'iṭṭha'.

วุทฺธสฺส [Pg.196] โช โหติ อิยอิฏฺเฐสุ. อติสเยน วุทฺโธ เชยฺโย เชฏฺโฐ, ชาเทเส ปุพฺพสรโลเป ลุตฺตา สรา อิสฺส เอกาเร จ ยสฺส ทฺวิตฺตํ.

Alguien extremadamente anciano o grande es superior (jeyyo) o el mayor (jeṭṭho). Con la sustitución por 'ja', la elisión de la vocal anterior, y el cambio de la vocal 'i' de los sufijos a 'e', se duplica la 'y'.

๑๓๖. พาฬฺห+นฺติก+ปสตฺถานํ สาธ+เนท+สา

136. Sustituciones para 'bāḷha', 'antika' y 'pasattha' por 'sādha', 'neda' y 'sa'.

อิยอิฏฺเฐสุ พาฬฺห+นฺติก+ปสตฺถานํ สาธ+เนท+สา โหนฺติ ยถากฺกมํ. อติสเยน พาฬฺโห สาธิโย สาธิฏฺโฐ. อติสเยน อนฺติโก เนทิโย เนทิฏฺโฐ. อติสเยน ปสตฺโถ เสยฺโย เสฏฺโฐ, ปุพฺเพว สเร ลุตฺเต อิสฺส เอ ทฺวิตฺตญฺจ.

Ante 'iya' e 'iṭṭha': para bāḷha (fuerte/intenso) se usan sādhiyo y sādhiṭṭho. Para antika (cercano) se usan nediyo y nediṭṭho. Para pasattha (excelente/alabaado) se usan seyyo (mejor) y seṭṭho (óptimo); tras la elisión de la vocal precedente, la 'i' se vuelve 'e' y se duplica.

๑๓๗. กณ+กน+ปฺป+ยุวานํ

137. Sustituciones para 'kaṇa', 'kana', 'appa' y 'yuva'.

อิยอิฏฺเฐสุ อปฺปยุวานํ กณ+กนา โหนฺติ ยถากฺกมํ. อติสเยน อปฺโป กณิโย กณิฏฺโฐ. อติสเยน ยุวา กนิโย กนิฏฺโฐ.

Ante 'iya' e 'iṭṭha': para appa (poco) y yuva (joven) se usan kaṇa y kanā respectivamente. Alguien extremadamente pequeño es kaṇiyo o kaṇiṭṭho. Alguien extremadamente joven es kaniyo o kaniṭṭho.

๑๓๘. โลโป วี+มนฺตุ+วนฺตูนนฺติ

138. Elisión de los sufijos 'vī', 'mantu' y 'vantu'.

อิยอิฏฺเฐสุ วี+มนฺตุ+วนฺตูนํ โลโป. อติสเยน เมธาวี เมธิโย เมธิฏฺโฐ. อติสเยน สติมา สติโย สติฏฺโฐ. อติสเยน คุณวา คุณิโย คุณิฏฺโฐ. เอตฺถ ยถากฺกมํ มนฺตฺวตฺเถ วี+มนฺตุ+วนฺตุ โหติ.

Ante 'iya' e 'iṭṭha', se eliden los sufijos 'vī', 'mantu' y 'vantu'. Alguien extremadamente sabio es medhiyo o medhiṭṭho (de medhāvī). Alguien extremadamente atento es satiyo o satiṭṭho (de satimā). Alguien extremadamente virtuoso es guṇiyo o guṇiṭṭho (de guṇavā). Aquí, los sufijos 'vī', 'mantu' y 'vantu' se usan respectivamente en el sentido de posesión.

๖๕. ตนฺนิสฺสิเต ลฺโล

65. En el sentido de 'dependiente de eso' [se añade el sufijo] lla.

ลฺลปจฺจโย [Pg.197] โหติ ทุติยนฺตา ตนฺนิสฺสิตตฺเถ. เวทํ นิสฺสิตํ เวทลฺลํ. ทุฏฺฐุ นิสฺสิตํ ทุฏฺฐุลฺลํ. เวทนฺติ ตุฏฺฐิ. อิลฺเล สงฺขารํ นิสฺสิตํ สงฺขาริลฺลํ.

El sufijo lla se aplica después de un nombre en el caso acusativo en el sentido de 'dependiente de eso'. 'Dependiente del conocimiento (veda)' es vedalla. 'Dependiente de lo malo' es duṭṭhulla. Veda significa satisfacción. Con el sufijo illa, 'dependiente de las formaciones (saṅkhāra)' es saṅkhārilla.

๖๖. ตสฺส วิการาวยเวสุ ณ+ณิก+เณยฺย+มยา

66. En los sentidos de su modificación o su parte, [se añaden los sufijos] ṇa, ṇika, ṇeyya y maya.

ปกติยา อุตฺตร+มวตฺถนฺตรํ วิกาโร. ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา วิกาเร+วยเว จ ณาทโย โหนฺติ พหุลํ. ณ-อยโส วิกาโร อายสํ พนฺธนํ, สกาคโม. อุทุมฺพรสฺส อวยโว วิกาโร วา โอทุมฺพรํ ภสฺมํ ปณฺณํ วา. กาโปตํ มํสํ สตฺติ วา. ณิก-กปฺปาสสฺส วิกาโร กปฺปาสิกํ วตฺถํ. เณยฺย-เอณิสฺส วิกาโร+วยโว วา เอเณยฺยํ. โกสานํ วิกาโร โกเสยฺยํ วตฺถํ. มย-ติณานํ วิกาโร ติณมยํ, ทารุมยํ, นฬมยํ, มตฺติกามยํ, สุวณฺณมโย รโถ, รูปิยมยํ. ‘‘อญฺญสฺมึ’’ติ มโย, คุนฺนํ กรีสํ โคมยํ.

La modificación (vikāro) es un estado diferente posterior a la naturaleza original. Los sufijos que comienzan con ṇa se aplican frecuentemente después de un nombre en el genitivo en los sentidos de modificación y parte. [Sufijo] ṇa: 'modificación del hierro' es āyasaṃ (atadura de hierro), con la inserción de 'sa'. 'Parte o modificación del árbol Udumbara' es odumbaraṃ (ya sea ceniza u hoja). 'Carne o lanza de paloma' (kāpotaṃ). [Sufijo] ṇika: 'modificación del algodón' es kappāsikaṃ (tela). [Sufijo] ṇeyya: 'modificación o parte del ciervo Eṇi' es eṇeyyaṃ. 'Modificación de capullos' es koseyyaṃ (tela de seda). [Sufijo] maya: 'modificación de hierba' es tiṇamayaṃ; asimismo dārumayaṃ (de madera), naḷamayaṃ (de caña), mattikāmayaṃ (de arcilla), suvaṇṇamayo ratho (un carro hecho de oro), rūpiyamayaṃ (hecho de plata). Por la regla 'en otro caso', se aplica maya: 'excremento de vacas' es gomayaṃ.

๖๗. ชตุโต สฺสณ วา

67. Después de jatu (laca), [se añade] opcionalmente ssaṇa.

วิการาวยเวสุ ชตุโต สฺสณ วา โหติ. เอตฺถ ‘‘วิการาวยเวสู’’ติ วตฺตนฺเตสุปิ พหุลาธิการา วิกาเรเยว โหติ. ชตุโน วิกาโร ชาตุสฺสํ ชตุมยํ.

En los sentidos de modificación o parte, después de jatu se añade opcionalmente ssaṇa. Aquí, aunque se mencionan 'modificación o parte', debido a la autoridad del término 'frecuentemente', ocurre solo en el sentido de modificación. 'Modificación de laca' es jātussaṃ o jatumayaṃ.

๑๒๓. โลโปติ

123. La elisión (lopa).

พหุลํ ปจฺจยโลโปปิ. ‘‘ผลิตสฺส รุกฺขสฺส ผล+มวยโว วิกาโร จ, ปลฺลวิตสฺเสว ปลฺลวํ’’ติ วุตฺตตฺตา ผลาทโย [Pg.198] อวยวา วิการา จ โหนฺติ, ตสฺมา อิทํ วุจฺจติ ผลปุปฺผมูเลสุ วิการาวยเวสุ-ปิยาลสฺส ผลานิ ปิยาลานิ, มลฺลิกาย ปุปฺผานิ มลฺลิกา, อุสีรสฺส มูลํ อุสีรํ. ตํสทฺเทน วา ตทภิธานํ อเภโทปจาเรน, ตสฺมา ปจฺจยโลปํ วินาปิ สิชฺฌติ.

Frecuentemente ocurre también la elisión del sufijo. Puesto que se dice que 'el fruto es una parte y una modificación de un árbol frutal, así como el brote lo es de uno que brota', los frutos y demás se consideran partes y modificaciones; por eso se dice esto respecto a los frutos, flores y raíces en el sentido de modificación o parte: 'frutos del árbol Piyāla' son piyālāni; 'flores de Mallikā' son mallikā; 'raíz de Usīra' es usīraṃ. O bien, la designación de aquello mediante esa palabra ocurre por metáfora de identidad (abhedopacārena); por lo tanto, se logra incluso sin la elisión del sufijo.

๖๘. สมูเห กณ+ณ+ณิกา

68. En el sentido de 'grupo' [se añaden] kaṇa, ṇa y ṇika.

ฉฏฺฐิยนฺตา สมูเห กณ+ณ+ณิกา โหนฺติ. โคตฺตปจฺจยนฺตา กณ-ราชญฺญานํ สมูโห ราชญฺญกํ, มานุสกํ. อุกฺขาทีหิ อุกฺขานํ สมูโห โอกฺขกํ, ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ โอกาโร. โอฏฺฐกํ. อุรพฺภานํ สมูโห โอรพฺภกํ. ราชกํ, ราชปุตฺตกํ, หตฺถิกํ, เธนุกํ, มายูรกํ, กาโปตกํ, มาหิสกํ. ณ-กากานํ สมูโห กากํ, ภิกฺขํ. ณิก อจิตฺตา-อปูปานํ สมูโห อาปูปิกํ, สํกุลิกํ.

Los sufijos kaṇa, ṇa y ṇika se aplican después de un nombre en el caso genitivo en el sentido de 'grupo'. [Sufijo] kaṇa después de términos con sufijo de linaje: 'un grupo de guerreros' es rājaññakaṃ; mānusakaṃ (un grupo de humanos). Después de ukkha y otros: 'un grupo de bueyes' es okkhakaṃ, con el cambio a 'o' por la regla 'a veces ante una consonante conjunta'. Oṭṭhakaṃ (grupo de camellos). 'Un grupo de carneros' es orabbhakaṃ. También rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ, māyūrakaṃ, kāpotakaṃ, māhisakaṃ. [Sufijo] ṇa: 'un grupo de cuervos' es kākaṃ; bhikkhaṃ (un grupo de mendicantes). [Sufijo] ṇika para seres inanimados: 'un grupo de pasteles' es āpūpikaṃ; saṃkulikaṃ (un grupo de pasteles de miel).

๖๙. ชนาทีหิ ตาติ

69. Después de jana y otros, [se añade] tā.

สมูหตฺเถ ตา. ชนานํ สมูโห ชนตา, คชตา, พนฺธุตา, คามตา, สหายตา, นาครตา. ตานฺตา สภาวโต อิตฺถิลิงฺคา.

En el sentido de grupo [se añade] tā. 'Un grupo de personas' es janatā; también gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Los términos terminados en tā son inherentemente del género femenino.

มทนียนฺติ กรเณ+ธิกรเณ วา อนีเยน สิทฺธํ. ธูมายิตตฺตนฺติกฺตนฺตา นามธาตุโต ตฺเตน สิทฺธํ, ธูโม วิย อาจรตีติ ‘‘กตฺตุตา+โย’’ติ อาเย ‘‘คมนตฺถากมฺมกาธาเร จา’’ติ กฺตปจฺจเย อูอาคเม จ กเต ธูมายิตสฺส ภาโวติ ธูมายิตตฺตํ.

Madanīyaṃ se forma con el sufijo anīya en el sentido de instrumento o lugar. Dhūmāyitattantiktantā se forma con tta después de un nombre convertido en raíz verbal (nāmadhātu); puesto que actúa como el humo, se añade āya por la regla 'en el sentido de agente se añade ya/āya', luego el sufijo kta por la regla 'en verbos de movimiento, intransitivos o de lugar', y tras la inserción de 'u', el estado de lo que humea es dhūmāyitattaṃ.

๗๐. อิโย หิเตติ

70. Iyo en el sentido de 'beneficioso para' (hita).

หิตตฺเถ [Pg.199] อิโย. อุปาทานานํ หิตํ อุปาทานิยํ.

En el sentido de beneficioso se aplica iyo. 'Beneficioso para los apegos' es upādāniyaṃ.

๗๑. จกฺขาทิโต สฺโสติ

71. Después de cakkhu y otros, [se añade] sso.

หิตตฺเถ สฺโส. จกฺขุโน หิตํ จกฺขุสฺสํ, อายุสฺสํ.

En el sentido de beneficioso se aplica sso. 'Beneficioso para el ojo' es cakkhussaṃ; āyussaṃ (beneficioso para la vida).

๗๒. ณฺโย ตตฺถ สาธุ

72. Ṇyo en el sentido de 'bueno en eso'.

สตฺตมฺยนฺตา ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ ณฺโย โหติ. สาธูติ กุสโล โยคฺโค หิโต วา. สภายํ กุสโล สพฺโภ, อาการโลโป. ปริสายํ สาธุ ปาริสชฺโช, ‘‘โกสชฺชา’’ทินา ชาคเม อการวุทฺธิ. เมธาย หิตํ เมชฺฌํ ฆตํ. ปาทานํ หิตํ ปชฺชํ เตลํ. ‘‘อญฺญสฺมึ’’ติ ณฺโย, รถํ วหตีติ รจฺฉา.

El sufijo ṇyo se aplica después de un nombre en el caso locativo en el sentido de 'bueno en eso'. 'Bueno' (sādhu) significa hábil, apto o beneficioso. 'Hábil en la asamblea' es sabbho, con elisión de la vocal 'ā'. 'Bueno en la asamblea' es pārisajjo, con el incremento de la vocal 'a' (vuddhi) y la inserción de 'ja' según la regla de kosajja, etc. 'Beneficioso para la inteligencia' es mejjhaṃ (el ghee). 'Beneficioso para los pies' es pajjaṃ (el aceite). Por la regla 'en otro caso' [se aplica] ṇyo: 'lo que lleva un carro' es racchā (el camino).

๗๓. กมฺมา นิย+ญฺญาติ

73. Después de kamma, [se añaden] niya y ñña.

กมฺมสทฺทา สาธฺวตฺเถ นิย+ญฺญา โหนฺติ. กมฺเม สาธุ กมฺมนิยํ กมฺมญฺญํ.

Los sufijos niya y ñña se aplican después de la palabra 'kamma' en el sentido de 'bueno'. 'Bueno para el trabajo' es kammaniyaṃ o kammaññaṃ.

๗๔. กถาทิตฺวิ+โกติ

74. Después de kathā y otros, [se añade] iko.

อิโก. กถายํ กุสโล กถิโก. ธมฺมกถิโก, สงฺคามิโก, ปวาสิโก, อุปวาสิโก.

El sufijo iko. 'Hábil en el discurso' es kathiko. Dhammakathiko (predicador del Dhamma), saṅgāmiko (guerrero), pavāsiko (viajero), upavāsiko (quien observa el ayuno).

๗๕. ปถาทีหิ เณยฺโยติ

75. Después de patha y otros, [se añade] ṇeyyo.

เณยฺโย. ปเถ หิตํ ปาเถยฺยํ, สปติสฺมึ หิตํ สาปเตยฺยํ ธนํ. ปทีเปยฺยํ เตลํ.

El sufijo ṇeyyo. 'Beneficioso para el camino' es pātheyyaṃ (provisiones); 'beneficioso para la propia posesión' es sāpateyyaṃ (riqueza). Padīpeyyaṃ (aceite para la lámpara).

๗๖. ทกฺขิณายา+รเหติ

76. En el sentido de 'digno de' la ofrenda (dakkhiṇā).

อรหตฺเถ [Pg.200] เณยฺโย. ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย.

En el sentido de digno de, se añade ṇeyyo. 'Quien es digno de una ofrenda' es dakkhiṇeyyo.

๗๗. ราโย ตุมนฺตาติ

77. Después de [verbos que terminan en] tumuṃ, [se añade] rāyo.

อรหตฺเถ ตุมนฺตา ราโย วา. ฆาเตตุํ อรหตีติ ฆาเตตายํ, ‘‘รานุพนฺเธ+นฺตสราทิสฺสา’’ติ อุํโลโป. ชาเปตายํ, ปพฺพาเชตายํ. วาติ กึ, ฆาเตตุํ. (สํกิณฺณตทฺธิตํ).

En el sentido de 'digno de', después de las formas en tumantā se añade opcionalmente rāyo. 'Digno de ser matado' es ghātetāyaṃ, con elisión de 'uṃ' por la regla 'cuando sigue rā, desaparece el sonido final de la base'. Jāpetāyaṃ (digno de ser vencido), pabbājetāyaṃ (digno de ser exiliado). ¿Para qué sirve el 'vā' (opcionalmente)? Para formas como ghātetuṃ. (Sección de sufijos Taddhita mixtos).

๗๘. ต+เมตฺถ+สฺส+ตฺถีติ มนฺตุ

78. En el sentido de 'eso existe en él/ello', [se añade] mantu.

ปฐมนฺตา เอตฺถ อสฺส อตฺถีติ เอเตสฺว+ตฺเถสุ มนฺตุ โหติ. คาโว เอตฺถ เทเส อสฺส วา ปุริสสฺส สนฺตีติ โคมา, โคมนฺโต อิจฺจาทิ คุณวนฺตุสมํ.

El sufijo -mantu se añade a una palabra en nominativo con el sentido de 'esto existe aquí' o 'pertenece a él'. 'Ganado existe en este lugar' o 'existe para este hombre' da como resultado gomā, gomanto, etc., de manera similar a guṇavantu.

อตฺถีติ วตฺตมานกาโลปาทานโต ภูตาหิ ภวิสฺสนฺตีหิ วา โคหิ น โคมา. กถํ โคมา อาสิ, โคมา ภวิสฺสตีติ. ตทาปิ วตฺตมานาหิเยว โคหิ โคมา, อาสิ ภวิสฺสตีติ ปทนฺตรา กาลนฺตรํ. อิติสทฺทโต วิสยนิยโม. วุตฺตญฺหิ –

Debido a la inclusión del tiempo presente en 'atthi' (existe), uno no es un poseedor de ganado (gomā) por vacas del pasado o del futuro. ¿Cómo entonces [se dice] 'él fue un poseedor de ganado' (gomā āsi) o 'será un poseedor de ganado' (gomā bhavissatī)? Incluso entonces, es un poseedor de ganado solo por las vacas en el tiempo presente [de aquel entonces]; 'fue' o 'será' son términos distintos que indican otros tiempos. La palabra 'iti' establece la restricción del ámbito. Pues se ha dicho:

ปหูเต จ ปสํสายํ, นินฺทายญฺจา+ติสายเน;

นิจฺจโยเค จ สํสคฺเค, โหนฺติ+เม มนฺตุอาทโยติ.

En los sentidos de abundancia, alabanza, reproche, excelencia, conexión constante y asociación, ocurren estos sufijos -mantu y otros.

๑๓๔. อายุสฺสา+ยส มนฺตุมฺหิ

134. Sobre āyu, se convierte en āyasa ante el sufijo -mantu.

มนฺตุมฺหิ อายุสฺส อายสาเทโส โหติ. อายุ อสฺส อตฺถีติ อายสฺมา. โค อสฺโสติ ชาติสทฺทานํ ทพฺพาภิธาน- สามตฺถิยา [Pg.201] มนฺตฺวาทโย น โหนฺติ, ตถา คุณสทฺทานํ เสโต ปโฏติ. เยสํ ตุ คุณสทฺทานํ ทพฺพาภิธานสามตฺถิยํ นตฺถิ, เตหิ โหนฺเตว, พุทฺธิ อสฺส อตฺถีติ พุทฺธิมา. ‘‘วนฺตฺว+วณฺณา’’ติ วนฺตุมฺหิ รูปวา รสวา คนฺธวา สทฺทวา. ‘‘ทณฺฑาทิตฺวิ+กอี วา’’ติ อิก+อี, รสี รสิโก, รูปี รูปิโก, คนฺธี คนฺธิโกติ.

Ante el sufijo -mantu, ocurre la sustitución de āyu por āyasa. Quien tiene vida es āyasmā (venerable). Los sufijos como -mantu no se aplican a términos genéricos como 'vaca' (go) por su capacidad de denotar directamente la sustancia, ni a palabras de cualidad como 'blanco' (seto) en 'tela blanca' (seto paṭo). Sin embargo, para aquellas palabras de cualidad que no tienen la capacidad de denotar directamente la sustancia, sí ocurren: 'quien tiene sabiduría' es buddhimā. Por la regla '-vantu tras sonidos a', con el sufijo -vantu se obtienen rūpavā (que tiene forma), rasavā (que tiene sabor), gandhavā (que tiene olor), saddavā (que tiene sonido). Por 'tras daṇḍa, etc., opcionalmente -ika y -ī', se obtienen -ika e -ī: rasī, rasiko; rūpī, rūpiko; gandhī, gandhiko.

๗๙. วนฺตฺว+วณฺณาติ

79. La regla: '-vantu tras sonidos a y ā'.

วนฺตุ. ปสตฺถํ สีล+มสฺส อตฺถีติ สีลวา. ปหุตา ปสตฺถา วา ปญฺญา อสฺส อตฺถีติ ปญฺญวา.

El sufijo -vantu. 'La virtud excelente existe en él' es sīlavā. 'La sabiduría abundante o excelente existe en él' es paññavā.

๘๐. ทณฺฑาทิตฺวิ+ก+อี วาติ

80. La regla: 'Tras daṇḍa, etc., opcionalmente -ika e -ī'.

อิก+อี โหนฺติ วา มนฺตตฺเถ. พหุลํวิธานา กุโตจิสทฺทโต ทฺเว โหนฺติ, กุโต เจ+กเมกํว. นิจฺจยุตฺโต ทณฺโฑ อสฺส อตฺถีติ ทณฺฑิโก ทณฺฑี. คนฺธิโก คนฺธี. วาตฺเวว, ทณฺฑวา.

-ika e -ī ocurren opcionalmente en el sentido de -mantu. Debido a la regla de 'diversidad' (bahulaṃ), de algunas palabras se derivan ambos, y de otras solo uno. 'Un bastón está constantemente unido a él' es daṇḍiko, daṇḍī. Gandhiko, gandhī. Por la opción (vā), también daṇḍavā.

‘‘อุตฺตมิเณว ธนา อิโก’’ติ คณสุตฺเตน อิโก ธนิโก. อญฺโญ ธนี ธนวา.

Por la regla de grupo '-ika solo para un acreedor de dhanā', se obtiene dhaniko (acreedor). En otros casos, es dhanī o dhanavā (rico).

‘‘อสนฺนิหิเต อตฺถา’’ อสนฺนิหิโต อตฺโถ อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก อตฺถี. สนฺนิหิเต อตฺถวา. ‘‘ตทนฺตา จ’’ ปุญฺญตฺโถ อสฺส อตฺถีติ ปุญฺญตฺถิโก ปุญฺญตฺถี.

La regla 'de attha cuando no está presente': 'un propósito no presente existe para él' es atthiko, atthī (el que busca o desea). Cuando está presente, es atthavā (significativo). Y por 'terminando en eso': 'el propósito del mérito existe para él' es puññatthiko, puññatthī.

‘‘วณฺณนฺตา อีเยว’’. พฺรหฺมวณฺณํ อสฺส อตฺถีติ พฺรหฺมวณฺณี, เทววณฺณี.

La regla 'de las palabras que terminan en vaṇṇa, solo -ī': 'una complexión similar a la de Brahma existe en él' es brahmavaṇṇī, devavaṇṇī.

‘‘หตฺถทนฺเตหิ [Pg.202] ชาติยํ’’. หตฺถ+มสฺส อตฺถีติ หตฺถี, ทนฺตี. อญฺญตฺร หตฺถวา ทนฺตวา.

La regla 'de hattha y danta en el sentido de especie': 'tiene una mano (trompa)' es hatthī (elefante); 'tiene un colmillo' es dantī (elefante colmilludo). En otros casos, es hatthavā, dantavā.

‘‘วณฺณโต พฺรหฺมจาริมฺหิ’’. วณฺโณ อสฺส อตฺถีติ วณฺณิโก พฺรหฺมจารี.

La regla 'de vaṇṇa con respecto a un brahmacārī': 'él tiene una apariencia' es vaṇṇiko (estudiante celibe).

‘‘โปกฺขราทิโต เทเส’’. โปกฺขรํ ชลํ ปทุมํ วา อสฺส อตฺถีติ โปกฺขรี, ‘‘ยุวณฺเณหิ นี’’ติ นีมฺหิ ‘‘ฆรณฺยาทโย’’ติ อีสฺส อตฺตํ, นสฺส โณ จ, โปกฺขรณี, อุปฺปลินี, กุมุทินี, ภิสินี, มุลาลินี, สาลุกินี.

La regla 'de pokkhara, etc., en el sentido de lugar': 'un lugar donde hay pokkhara (agua o lotos)' es pokkharī. Con el sufijo -nī por la regla 'de yu y vaṇṇa, -nī', y por la regla 'palabras como gharaṇī', ocurre el cambio de la ī en a y de la n en ṇ, resultando en pokkharaṇī (estanque de lotos), uppalinī, kumudinī, bhisinī, mulālinī, sālukinī.

‘‘กฺวจา+เทเสปิ’’. ปทุม+มสฺส อตฺถีติ ปทุมี ปทุมินี ปทุมินีปณฺณํ. เทสโต+ญฺญตฺร โปกฺขรวา หตฺถี.

La regla 'a veces incluso cuando no es un lugar': 'tiene lotos' es padumī, paduminī, paduminīpaṇṇaṃ (hoja de loto). En un sentido que no es de lugar, pokkharavā significa elefante.

‘‘นาวายิ+โก’’ นาวิโก. สิขี, พาลี, สีลี, พลี.

De nāvā, el sufijo -ika es nāviko (marinero). También sikhī, bālī, sīlī, balī.

‘‘สุขทุกฺขา อี’’. สุขี ทุกฺขี. ‘‘พลา พาหูรุปุพฺพา จ’’. พาหุพลี, อูรุพลี.

De sukha y dukkha, el sufijo -ī: sukhī (feliz), dukkhī (que sufre). Y de bala precedido por bāhu o ūru: bāhubalī (de brazos fuertes), ūrubalī (de muslos fuertes).

๘๑. ตปาทีหิ สฺสีติ

81. La regla: 'De tapā y otros, el sufijo -ssī'.

สฺสี. ตโป อสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี, ยสสฺสี, เตชสฺสี, มนสฺสี, ปยสฺสี. วาตฺเวว, ยสวา.

El sufijo -ssī. 'El ascetismo existe en él' es tapassī (asceta), yasassī (famoso), tejassī (espléndido), manassī (reflexivo), payassī (lácteo). Por la opción (vā), también yasavā.

๘๒. มุขาทิโต โรติ

82. La regla: 'De mukha y otros, el sufijo -ra'.

โร. นินฺทิตํ มุข+มสฺส อตฺถีติ มุขโร. สุสิ=ฉิทฺทํ อสฺส อตฺถีติ สุสิโร. อูโส=ขารมตฺติกา อสฺมึ อตฺถีติ อูสโร[Pg.203]. มธุโร คุโฬ, มธุรา สกฺขรา, มธุรํ ขีรํ. ขํ=คีวาย วิวรํ อสฺส อตฺถีติ ขโร คทฺรโภ. กุญฺโช=หนุ อสฺส อตฺถีติ กุญฺชโร. นคโร.

El sufijo -ra. 'Él tiene una boca censurable' es mukharo (hablador). 'Tiene un susi (agujero)' es susiro (hueco). 'La tierra salina (ūsa) existe en ella' es ūsaro (salino). Melaza dulce (madhura), azúcar dulce, leche dulce. 'Tiene una abertura (kha) en su garganta' es kharo (asno). 'Tiene mandíbulas (kuñja)' es kuñjaro (elefante). Nagaro (ciudad).

‘‘ทนฺตสฺส จ อุนฺนตทนฺเต’’ติ คณสุตฺเตน ทนฺตสฺส อุ จ, อุนฺนตํ ทนฺต+มสฺส อตฺถีติ ทนฺตุโร.

Por la regla de grupo 'y u para danta con respecto a dientes prominentes', ocurre el cambio a u para danta, y 'él tiene dientes prominentes' es danturo.

๘๓. ตุฏฺฐฺยาทีหิ โภติ

83. La regla: 'De tuṭṭhi y otros, el sufijo -bha'.

โภ วา. ตุฏฺฐิ อสฺส อตฺถีติ ตุฏฺฐิโภ, สาลิโภ, วาลิโภ.

El sufijo -bha ocurre opcionalmente. 'Él tiene satisfacción' es tuṭṭhibho, sālibho, vālibho.

๘๔. สทฺธาทิตฺว

84. De saddhā y otros, el sufijo -a.

อิติ วา อ โหติ. อติสยา สทฺธา อสฺส อตฺถีติ สทฺโธ, ปญฺโญ, ปญฺญวา, สทฺธา กญฺญา, สทฺธํ กุลํ.

Así, ocurre opcionalmente -a. 'Él tiene una fe excesiva' es saddho (fiel), pañño (sabio), paññavā, saddhā kaññā (joven fiel), saddhaṃ kulaṃ (familia fiel).

๘๕. โณ ตปาติ

85. La regla: '-ṇa de tapas'.

โณ, ตาปโส, สกาคโม. ตาปสี.

El sufijo -ṇa resulta en tāpaso (asceta), con el aumento de sa. En femenino, tāpasī.

๘๖. อาลฺว+ภิชฺฌาทีหิติ

86. La regla: '-ālu de abhijjhā y otros'.

อาลุ วา. อภิชฺฌา อสฺส อตฺถีติ อภิชฺฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ, ทยาวา. อภิชฺฌาลุ เอว อภิชฺฌาลุโก.

O [el sufijo] -ālu. ‘Quien tiene codicia’ es abhijjhālu [codicioso]; sītālu [friolento], dhajālu [que tiene estandartes], dayālu [compasivo], dayāvā [compasivo]. Abhijjhālu es lo mismo que abhijjhāluko.

๘๗. ปิจฺฉาทิตฺวิ+โลติ

87. [El sufijo] -ilo después de piccha y otros.

อิโล วา. ปิจฺฉ+มสฺส อตฺถีติ ปิจฺฉิโล, ปิจฺฉวา. เผณิโล, ชฏิโล, ตุณฺฑิโล. นินฺทิตา วาจา อสฺส อตฺถีติ วาจาโลติ ปรสฺสรโลโป.

O [el sufijo] -ilo. ‘Quien tiene mucosidad o viscosidad’ es picchilo o picchavā. Pheṇilo [espumoso], jaṭilo [que tiene cabellos enredados], tuṇḍilo [de vientre prominente]. ‘Quien tiene un habla censurable’ es vācālo [hablador/charlatán], mediante la elisión de la vocal precedente.

๘๘. สีลาทิโต โวติ

88. [El sufijo] -vo después de sīla y otros.

โว [Pg.204] โหติ วา. สีลโว, สีลวา. เกสโว, เกสวา.

Ocurre [el sufijo] -vo opcionalmente. Sīlavo, lo mismo que sīlavā [virtuoso]. Kesavo, lo mismo que kesavā [de cabellera abundante].

‘‘อณฺณา นิจฺจํ’’ อณฺณโว. ‘‘คณฺฑีราชีหิ สญฺญายํ’’ คณฺฑี=เมณฺฑสิงฺคํ อสฺส อตฺถีติ คณฺฑีวํ ธนุ, ราชีวํ ปงฺกชํ.

‘Siempre [después de] aṇṇa’ es aṇṇavo [océano]. ‘Después de gaṇḍī y rājī para nombres propios’: gaṇḍī significa cuerno de carnero, el arco que posee uno es gaṇḍīvaṃ; rājīvaṃ [loto] es aquello que tiene líneas.

๘๙. มายา เมธาหิ วีติ

89. [El sufijo] -vī después de māyā y medhā.

วี. มายาวี, เมธาวี ปุมา. นีมฺหิ เมธาวินี. เมธาวี กุลํ, ‘‘เอกวจนโยสฺว+โฆนํ’’ติ สิมฺหิ รสฺโส. เอวํ มายาวี.

[El sufijo] -vī. Māyāvī [engañoso], medhāvī [sabio] (masculino). En femenino es medhāvinī. Medhāvī kulaṃ [linaje sabio], ocurre el acortamiento en el caso nominativo singular por la regla ‘ekavacanayosva-ghonaṃ’. Del mismo modo, māyāvī.

๙๐. สิ+สฺสเร อามฺยุ+วามี

90. [Los sufijos] -āmī y -uvāmī en el sentido de señorío [issare] con la raíz sa.

อิสฺสเร+ภิเธยฺเย สสทฺทา อามี+อุวามี โหนฺติ มนฺตฺวตฺเถ. สํ=อายตฺตํ อสฺส อตฺถีติ สามี สุวามี. สุวามินี กญฺญา.

Cuando se expresa ‘señorío’ [issare], después de la palabra ‘sa’ ocurren los sufijos -āmī y -uvāmī en el sentido posesivo [mantvatthe]. ‘Quien tiene autoridad o dominio [saṃ]’ es sāmī o suvāmī [señor/dueño]. Suvāminī kaññā [una joven dueña].

๙๑. ลกฺขฺยา โณ อ จ

91. Después de lakkhī, [el sufijo] -ṇo y el cambio a ‘a’.

ลกฺขีสทฺทา โณ โหติ มนฺตฺวตฺเถ อ จ+นฺตสฺส. ลกฺขี อสฺส อตฺถีติ ลกฺขโณ.

Después de la palabra lakkhī ocurre el sufijo -ṇo en sentido posesivo, y su final se convierte en ‘a’. ‘Quien tiene marcas de excelencia’ es lakkhaṇo.

๙๒. องฺคา โน กลฺยาเณติ

92. [El sufijo] -no después de aṅga en el sentido de excelente.

องฺคสฺมา โน โหติ. กลฺยาณานิ โสภณานิ องฺคานิ อสฺสา อตฺถีติ องฺคนา.

Después de aṅga ocurre -no. ‘Aquella que tiene miembros hermosos o excelentes’ es aṅganā [mujer].

๙๓. โส โลมาติ

93. [El sufijo] -so después de loma.

โลมา [Pg.205] โส, ปหูตา โลมา อสฺส อตฺถีติ โลมโส, โลมสา กญฺญา.

Después de loma [se añade] -so: ‘quien tiene mucho vello’ es lomaso. Lomasā kaññā [una joven velluda].

๙๔. อิมิ+ยาติ

94. [Los sufijos] -ima e -iya.

อิม+อิยา โหนฺติ, ปุตฺโต อสฺส อตฺถีติ ปุตฺติโม, กิตฺติโม, ปุตฺติโย, กปฺปิโย, ชฏิโย, หานภาคิโย, เสนิโย. (อตฺถฺยตฺถตทฺธิตํ).

Ocurren [los sufijos] -ima e -iya: ‘quien tiene un hijo’ es puttimo o puttiyo; kittimo [famoso], kappiyo [apropiado], jaṭiyo [que tiene trenzas], hānabhāgiyo [conducente a la declinación], seniyo [que tiene un ejército]. (Derivado posesivo).

๙๕. โต ปญฺจมฺยา

95. [El sufijo] -to para el caso ablativo.

ปญฺจมฺยนฺตา พหุลํ โต โหติ วา. โตอาทิปจฺจยนฺตา นิปฺผนฺนนิปาตา, เตหิ ปราสํ วิภตฺตีนํ ‘‘อสํขฺเยหิ สพฺพาสํ’’ติ โลโปว. คามโต อาคจฺฉตีติ คามสฺมา อาคจฺฉติ, โจรโต ภายตีติ โจเรหิ ภายติ, สตฺถโต ปริหีโน สตฺถา ปริหีโน. เอวํ ปุริสโต, ราชโต, อคฺคิโต, หตฺถิโต, เหตุโต, ยุตฺติโต, อิตฺถิโต, ภิกฺขุนิโต, ยาคุโต, ชมฺพุโต, จิตฺตโต, อายุโต. สพฺพาทิโต-สพฺพโต, ยโต, ตโต อิจฺจาทิ.

Frecuentemente ocurre el sufijo -to opcionalmente después de finales ablativos. Aquellos terminados en el sufijo -to son partículas invariables (nipāta); las desinencias de caso después de ellos se eliminan por la regla ‘asaṃkhyehi sabbāsaṃ’. ‘Viene de la aldea’ [gāmato] es lo mismo que gāmasmā āgacchati; ‘teme al ladrón’ [corato] es lo mismo que corehi bhāyati; ‘privado de la caravana’ [satthato] es satthā parihīno. Del mismo modo: purisato, rājato, aggito, hatthito, hetuto, yuttito, itthito, bhikkhunito, yāguto, jambuto, cittato, āyuto. De las palabras sabba y otras: sabbato, yato, tato, etc.

๙๖. อิโต+เต+ตฺโต กุโต

96. Ito, etto, kuto.

โตมฺหิ อิมสฺส ฏิ นิปจฺจเต เอตสฺส ฏ+เอฏ กึ สทฺทสฺส กุตฺตญฺจ. อิโต อิมสฺมา, อโต เอตฺโต เอตสฺมา, กุโต กสฺมา.

Con el sufijo -to, se establece la forma ‘i’ para ima, ‘a’ o ‘e’ para eta, y el cambio de la palabra kiṃ a ‘ku’. Ito es imasmā [de este]; ato y etto son etasmā [de eso]; kuto es kasmā [¿de qué?/¿de dónde?].

๙๗. อภฺยาทีหิติ

97. Después de abhi y otros.

โต. อภิโต, ปริโต, ปจฺฉโต, เหฏฺฐโต.

[El sufijo] -to: abhito [cerca/enfrente], parito [alrededor], pacchato [por detrás], heṭṭhato [por debajo].

๙๘. อาทฺยาทีหิติ

98. Después de ādi y otros.

สตฺตมฺยนฺเตหิ [Pg.206] โต โหติ. อาโท อาทิโต, มชฺฌโต, อนฺตโต, ปิฏฺฐิโต, ปสฺสโต, มุขโต. ปฐมนฺตา ยโต+ทกํ ต+ทาทิตฺตํ, ยํ อุทกํ, ตเทวา+ทิตฺตนฺติ อตฺโถ.

Ocurre -to después de finales locativos. En el comienzo es ādito, majjhato [en el medio], antato [al final], piṭṭhito [por la espalda], passato [de lado], mukhato [de frente/por la boca]. En el caso nominativo, yato-dakaṃ y tado-dakaṃ significan ‘el agua que sea’ y ‘esa misma agua’.

๙๙. สพฺพาทิโต สตฺตมฺยา ตฺร+ตฺถา

99. [Los sufijos] -tra y -ttha para el locativo después de sabba y otros.

สพฺพาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตฺร+ตฺถา วา โหนฺติ. สพฺพตฺร สพฺพตฺถ สพฺพสฺมึ, ยตฺร ยตฺถ, ตตฺร ตตฺถ อิจฺจาทิ. พหุลาธิการา น ตุมฺหอมฺเหหิ.

Ocurren opcionalmente -tra o -ttha después de finales locativos de sabba y otros. Sabbatra, sabbattha es lo mismo que sabbasmiṃ [en todo/en todas partes]; yatra, yattha; tatra, tattha, etc. Debido a la autoridad de la regla ‘bahulaṃ’, esto no ocurre con tumha ni amha.

๑๐๐. กตฺเถ+ตฺถ+กุตฺรา+ตฺร กฺเว+หิ+ธ

100. Kattha, ettha, kutra, atra, kva, iha, idha.

เอเตหิ ‘‘สพฺพาทิโต’’ติอาทินา ตฺร+ตฺถา. เสสาเทสา จ ปจฺจยา จ อิมินาว นิปจฺจนฺเต. อิมินา กิสฺส ก+กุ จ, เอตสฺส เฏ+ฏา จ, วปจฺจเย กิสฺส อิโลโป จ, ห+ธปจฺจเยสุ อิมสฺส ฏิ จ นิปจฺจเต. กสฺมึ กตฺถ กุตฺร กฺว, เอตสฺมึ เอตฺถ อตฺร, อิมสฺมึ อิห อิธ.

Con estos se aplican -tra y -ttha por la regla ‘sabbādito’, etc. Las demás sustituciones y sufijos se establecen mediante esta misma regla. Por esto, la palabra ‘ki’ se convierte en ‘ka’ o ‘ku’; para ‘eta’ se usa ‘e’ o ‘a’; con el sufijo -va hay elisión de ‘i’ en kiṃ; y con los sufijos -ha y -dha se establece ‘i’ para ima. Kasmiṃ [en qué/dónde] se convierte en kattha, kutra, kva; etasmiṃ [en eso/allí] se convierte en ettha, atra; imasmiṃ [en esto/aquí] se convierte en iha, idha.

๑๐๑. ธิ สพฺพา วาติ

101. «Dhi sabbā vā».

สพฺพสฺมา ธิ วา. สพฺพสฺมึ สพฺพธิ สพฺพตฺร.

A partir de «sabba» se añade opcionalmente «dhi». En todo lugar: «sabbadhi», «sabbatra».

๑๐๒. ยา หินฺติ

102. «Yā hiṃ».

ยสทฺทา หึ, ยสฺมึ ยหึ ยตฺร.

A partir de la palabra «ya» se añade «hiṃ». En lo cual: «yahiṃ», «yatra».

๑๐๓. ตา หญฺจติ

103. «Tā hañca».

ตสทฺทา หํ โหติ หิญฺจ. ตหํ ตหึ ตตฺร.

A partir de la palabra «ta» se dan los sufijos «haṃ» y «hiṃ». Allí: «tahaṃ», «tahiṃ», «tatra».

๑๐๔. กุหึ กหนฺติ

104. «Kuhiṃ kahaṃ».

หึ [Pg.207] หํ นิปจฺจนฺเต กิสฺส กุ+กา จ. กุหึ กหํ. กุหิญฺจนํติ นิปาตนฺตรํ.

Los sufijos «hiṃ» y «haṃ» se aplican después de «ki», el cual se convierte en «ku» y «kā». «Kuhiṃ», «kahaṃ». «Kuhiñcanaṃ» es otra forma de partícula (nipāta).

๑๐๕. สพฺเพ+ก+ญฺญ+ย+เตหิ กาเล ทา

105. «Sabbe-ka-ñña-ya-tehi kāle dā».

เอเตหิ กาเล ทา โหติ วา. สพฺพสฺมึ กาเล สพฺพทา, เอกทา, อญฺญทา, ยทา, ตทา.

A partir de estos, en el sentido de tiempo, se añade opcionalmente «dā». En todo tiempo: «sabbadā»; en un tiempo: «ekadā»; en otro tiempo: «aññadā»; cuando: «yadā»; entonces: «tadā».

๑๐๖. กทา กุทา สทา+ธุเน+ทานิ

106. «Kadā kudā sadā-dhunā-idāni».

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. กสฺมึกาเล กทา กุทา, สพฺพสฺมึ กาเล สทา, อิมสฺมึ กาเล อธุนา อิทานิ.

Estas palabras se forman de manera irregular (nipaccante). ¿En qué tiempo?: «kadā», «kudā». En todo tiempo: «sadā». En este tiempo: «adhunā», «idāni».

๑๐๗. อชฺช สชฺชฺว+ปรชฺชฺเว+ตรหิ กรหา

107. «Ajja sajju-parajju-etarahi karahā».

ปกติ ปจฺจโย อาเทโส กาลวิเสโสติ สพฺพ+เมตํ นิปาตนา ลพฺภติ. อิมสฺส โฏ ชฺโช จา+หนิ นิปจฺจนฺเต, อสฺมึ อหนิ อชฺช. สมานสฺส ส-ภาโว ชฺชุ จา+หนิ. สมาเน อหนิ สชฺชุ. อปรสฺมา ชฺชุ, อปรสฺมึ อหนิ อปรชฺชุ. อิมสฺส เอโต, กาเล รหิ จ, อิมสฺมึกาเล เอตรหิ. กึ สทฺทสฺส โก, รห จา+นชฺชตเน. กสฺมึ กาเล กรห.

La base, el sufijo, la sustitución y la distinción temporal: todo esto se obtiene mediante la formación irregular (nipātana). Para «ima» se aplican «ṭo» y «jjo» en el sentido de día; en este día: «ajja». Para «samāna» hay la sustitución «sa» y el sufijo «jju» con respecto al día; en el mismo día: «sajju». De «apara» se añade «jju»; en otro día: «aparajju». Para «ima» se sustituye por «eta», con el sufijo «rahi» en el sentido de tiempo; en este tiempo: «etarahi». Para la palabra «ki» se sustituye por «ko», con el sufijo «raha» en un tiempo no determinado; ¿en qué tiempo?: «karaha».

๑๐๘. สพฺพาทีหิ ปกาเร ถา

108. «Sabbādīhi pakāre thā».

สามญฺญสฺส เภทโก วิเสโส ปกาโร, ตสฺมึ ถาปจฺจโย โหติ. สพฺเพน ปกาเรน สพฺพถา, ยถา, ตถา.

El modo (pakāra) es una distinción específica de lo general; en ese sentido se emplea el sufijo «thā». De todas las maneras: «sabbathā»; como: «yathā»; así: «tathā».

๑๐๙. กถ+มิตฺถํ

109. «Kathaṃ itthaṃ».

กิ+มิเมหิ [Pg.208] ถํปจฺจโย, ก+อิตฺตํ เตสํ ยถากฺกมํ. เกน ปกาเรน กถํ, อิมินา ปกาเรน อิตฺถํ.

A partir de «ki» e «ima» se añade el sufijo «thaṃ», siendo «ka» e «itta» sus respectivas sustituciones. ¿De qué manera?: «kathaṃ». De esta manera: «ithaṃ».

๑๑๐. ธา สงฺขฺยาหิติ

110. «Dhā saṅkhyāhi».

ปกาเร ธา โหติ. ทฺวีหิ ปกาเรหิ ทฺเว วา ปกาเร กโรติ ทฺวิธา กโรติ, พหุธา กโรติ, เอกํ ราสึ ปญฺจปฺปการํ กโรติ ปญฺจธา กโรติ. ปญฺจปฺปการ+เมกปฺปการํ กโรติ เอกธา กโรติ.

En el sentido de modo o división se añade «dhā». Con dos modos o dividiendo en dos: «dvidhā karoti» (lo hace de dos formas); «bahudhā karoti» (lo hace de muchas formas). De un conjunto hace cinco partes: «pañcadhā karoti». De cinco modos hace un solo modo: «ekadhā karoti».

๑๑๑. เว+กา+ชฺฌนฺติ

111. «Vekājjhaṃ».

เอกสฺมา ปกาเร ชฺฌํ วา โหติ. เอเกน ปกาเรน เอกํ วา ปการํ กโรติ เอกชฺฌํ กโรติ, เอกธา กโรติ วา.

A partir de «eka», en el sentido de modo, se añade opcionalmente el sufijo «jjhaṃ». De una manera o haciendo una sola parte: «ekajjhaṃ karoti» o «ekadhā karoti».

๑๑๒. ทฺวิตีเห+ธาติ

112. «Dvi-tīhe edhā».

เอธา วา. ทฺวีหิ ปกาเรหิ ทฺเว วา ปกาเร กโรติ ทฺเวธา, เตธา. ทฺวิธา ติธา.

O bien el sufijo «edhā». Con dos modos o haciendo dos partes: «dvedhā», «tedhā». También existen: «dvidhā», «tidhā».

๑๑๓. ตพฺพติ ชาติโย

113. «Tabbati jātiyo».

ปการวติ ตํสามญฺญวาจกา สทฺทา ชาติโย โหติ. ปฏุชาติโย, มุทุชาติโย.

Para las palabras que designan una cualidad general en el sentido de poseer ese modo, se emplea el sufijo «jātiya». De naturaleza aguda: «paṭujātiyo»; de naturaleza suave: «mudujātiyo».

๑๑๔. วารสงฺขฺยาย กฺขตฺตุํ

114. «Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ».

วารสมฺพนฺธินิยา สํขฺยาย กฺขตฺตุํ โหติ. ทฺเว วาเร ภุญฺชติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ทิวสสฺส ภุญฺชติ. วารคฺคหณํ กึ, ปญฺจ ภุญฺชติ. สงฺขฺยายาติ กึ, ปหูเต วาเร ภุญฺชติ.

Para un numeral relacionado con las veces (vāra), se añade «kkhattuṃ». Come dos veces: «dvikkhattuṃ» come al día. ¿Para qué sirve la mención de «vāra»? Para distinguir de casos como «come cinco [cosas]». ¿Para qué sirve la mención de «saṅkhyā»? Para distinguir de casos como «come muchas veces».

๑๑๕. กติมฺหาติ

115. «Katimhā».

กฺขตฺตุํ [Pg.209] โหติ. กติ วาเร ภุญฺชติ กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ.

Se añade el sufijo «kkhattuṃ». ¿Cuántas veces come?: «katikkhattuṃ bhuñjati».

๑๑๖. พหุมฺหา ธา จ ปจฺจาสตฺติยํ

116. A partir de 'bahu' (mucho), se añade el sufijo 'dhā' en el sentido de proximidad.

วารสมฺพนฺธินิยา พหุสํขฺยาย ธา โหติ กฺขตฺตุญฺจ, วารานํ เจ ปจฺจาสตฺติ โหติ. พหุวาเร ภุญฺชติ พหุธา ทิวสสฺส ภุญฺชติ, พหุกฺขตฺตุํ วา. ปจฺจาสตฺติยํติ กึ, พหุกฺขตฺตุํ มาสสฺส ภุญฺชติ.

Cuando hay un número elevado relacionado con veces, se aplican 'dhā' y 'kkhattuṃ', siempre que haya proximidad entre las veces. Come muchas veces: come 'bahudhā' (muchas veces) al día, o 'bahukkhattuṃ'. ¿Por qué se dice 'en proximidad'? (Porque de lo contrario se diría): come muchas veces al mes.

๑๑๗. ส กึ วาติ

117. 'Sakiṃ' o...

กึปจฺจโย เอกสฺส สาเทโส จ นิปจฺจเต. เอกํ วารํ ภุญฺชติ สกึ ภุญฺชติ, เอกกฺขตฺตุํ วา.

Se establece el sufijo 'kiṃ' y el reemplazo de 'eka' (uno) por 'sa'. Come una vez: 'sakiṃ bhuñjati' (come una vez), o 'ekakkhattuṃ'.

๑๑๘. โส วิจฺฉา+ปกาเรสุ

118. El sufijo 'so' en los sentidos de distribución (vicchā) y modo.

วิจฺฉายํ ปกาเร จ โส โหติ. ขณฺฑํ ขณฺฑํ กโรติ ขณฺฑโส กโรติ. ปุถุปฺปกาเรน ปุถุโส. สพฺเพน ปกาเรน สพฺพโส.

En la distribución y en el modo, ocurre el sufijo 'so'. Lo hace trozo por trozo: lo hace 'khaṇḍaso'. Por diversos modos: 'puthuso'. Por todos los modos: 'sabbaso'.

๑๑๙. อภูตตพฺภาเว กรา+ส+ภูโยเค วิการา จี

119. En el estado de transformarse en algo que no era, en unión con las raíces 'kar' (hacer), 'as' (ser) o 'bhū' (llegar a ser), se añade 'cī' al término modificado.

อวตฺถาวโต+วตฺถนฺตเรนา+ภูตสฺส ตายา+วตฺถาย ภาเว กรา+ส+ภูหิ สมฺพนฺเธ สติ วิการวาจกาจี โหติ. อธวลํ ธวลํ กโรติ ธวลี กโรติ. อธวโล ธวโล สิยา ธวลี สิยา. อธวโล ธวโล ภวติ ธวลี ภวติ. อภูตตพฺภาเวติ กึ, ฆฏํ กโรติ, ทธิ อตฺถิ, ฆโฏ ภวติ[Pg.210]. กราสภูโยเคติ กึ, อธวโล ธวโล ชายเต. วิการาติ กึ, ปกติยา มา โหตุ, สุวณฺณํ กุณฺฑลี กโรติ. (นิปาตตทฺธิตํ).

Cuando existe una conexión con 'kar', 'as' o 'bhū' en el estado de una condición que no existía antes a partir de otra condición, se aplica 'cī' para expresar la modificación. Hace blanco lo que no era blanco: 'dhavalī karoti'. Que lo que no es blanco sea blanco: 'dhavalī siyā'. Lo que no es blanco se vuelve blanco: 'dhavalī bhavati'. ¿Por qué se especifica 'convertirse en algo que no era'? (Como en) hace un cántaro, hay cuajada, el cántaro llega a ser. ¿Por qué 'en unión con kar, as, bhū'? (Como en) lo que no es blanco nace blanco. ¿Por qué 'modificación'? Para que no sea el estado natural; por ejemplo: convierte el oro en un pendiente ('kuṇḍalī karoti'). (Taddhita de partículas invariables).

๑๒๐. ทิสฺสนฺต+ญฺเญปิ ปจฺจยาติ

120. También se observan otros sufijos.

วุตฺตโต+ญฺเญปิ ปจฺจยา ทิสฺสนฺติ. วิวิธา มาตโร วิมาตโรติ วิเสสนสมาโส, ตาสํ ปุตฺตา เวมาติกาติ ริกณปจฺจเย รานุพนฺธตฺตา อุโลเป วุทฺธิมฺหิ กเต เวมาติกา. ปถํ คจฺฉนฺตีติ ปถาวิโน, อาวี. อิสฺสา อสฺส อตฺถีติ อิสฺสุกี, อุกี. ธุรํ วหนฺตีติ โธรยฺหา, ยฺหณ.

Se observan otros sufijos además de los mencionados. 'Diferentes madres son vimātaro' es un compuesto descriptivo; sus hijos son 'vemātikā': con el sufijo 'rikaṇa', debido al anexo de 'r', se produce la elisión de 'u' y, tras el fortalecimiento (vuddhi), resulta en 'vemātikā'. Los que van por el camino: 'pathāvino' (sufijo -āvī). El que posee envidia: 'issukī' (sufijo -ukī). Los que llevan la carga: 'dhorayhā' (sufijo -yhaṇa).

สามญฺญญฺจ วิเสโส จ, ภาวโช จ นิปาตโช;

อิติ วิญฺญูหิ วิญฺเญยฺโย, ตทฺธิโต ตุ จตุพฺพิโธ.

General y especial, nacido de un estado y nacido de una partícula; así debe ser conocido por los sabios el Taddhita, como de cuatro tipos.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ ณาทิกณฺโฑ ปญฺจโม.

Así concluye la quinta sección de Ṇādi en la Realización del Uso.

๖. ตฺยาทิกณฺฑ

6. Sección de las desinencias Tyādi.

อถ [Pg.211] ตฺยาทโย กฺริยาวาจีหิ ธาตูหิ วุจฺจนฺเต.

A continuación, se explican las desinencias 'ti' y las demás a partir de las raíces que expresan acción.

กฺริยํ อาจิกฺขตีติ อาขฺยาตนฺติ กฺริยาปทสฺส ปุพฺพาจริยสญฺญา. กาล+การก+ปุริสปริทีปกํ กฺริยาลกฺขณํ ตฺยาทฺยนฺตํ อลิงฺคญฺจ, วุตฺตมฺปิ เจ+ตํ –

Aquello que declara una acción se llama 'ākhyāta' (verbo); esta es la designación de los antiguos maestros para la palabra de acción. La característica del verbo es que termina en 'tyādi', carece de género e indica el tiempo, el factor determinante (kāraka) y la persona; también se ha dicho esto:

ยํ ติกาลํ ติปุริสํ, กฺริยาวาจี ติการกํ;

อติลิงฺคํ ทฺวิวจนํ, ต+ทาขฺยาตนฺติ วุจฺจติ.

Aquello que posee tres tiempos, tres personas, expresa acción mediante tres factores determinantes (kāraka), carece de género y tiene dos números, se denomina 'ākhyāta'.

๑๔. กฺริยตฺถา พหุลํ –ติ

14. Frecuentemente las raíces con significado de acción...

จ สพฺพตฺถ วตฺตเต. กฺริยา อตฺโถ เอตสฺสาติ กฺริยตฺโถ ธาตุ, โส จ ทุวิโธ สกมฺมกา+กมฺมกวเสน. ตตฺถ ยสฺมึ กฺริยตฺเถ กตฺตุวาจิมฺหา กมฺมํ คเวสียเต, โส สกมฺมโก. อิตโร อกมฺมโก.

Y se aplica en todos los casos. 'Kriyattho' es una raíz cuyo significado es una acción, y esta es de dos tipos: transitiva (sakammaka) e intransitiva (akammaka). De ellas, aquella acción en la que se busca un objeto (kamma) desde la expresión del agente (kattu) es transitiva. La otra es intransitiva.

ตตฺร สกมฺมกา กมฺมาเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา กฏํ กโรติ, คามํ คจฺฉติ, โอทนํ ปจติ. อกมฺมกา กมฺมนิรเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา อจฺฉติ เสติ ติฏฺฐติ. กฺริยาติ จ คมนปจนาทิโก อสตฺตสมฺมโต กตฺตริ กมฺเม วา ปติฏฺฐิโต การกสมูหสาธิโย ปทตฺโถ วุจฺจติ. อปิ จ –

Allí, las transitivas expresan una acción que requiere un objeto, como 'hace una estera', 'va a la aldea', 'cocina arroz'. Las intransitivas expresan una acción sin requerir objeto, como 'se sienta', 'se acuesta', 'permanece'. La 'acción' se define como el referente (padattha) —como ir, cocinar, etc.— no considerado como una sustancia, establecido en el agente o en el objeto, y realizado por un conjunto de factores determinantes (kāraka). Además:

กรณํ ภวนํ จาปิ, กร+ภูหิ กถียเต;

ตโต กฺริยาทิวาจตฺตํ, ปากาทีนํ กถํ ภเว.

El hacer y el ser son expresados por las raíces 'kar' y 'bhū'; entonces, ¿cómo podría darse la expresión de acción, etc., en cocinar y demás?

กร+ภูธาตูหิ กรณญฺจ ภวนญฺจ วุจฺจติ, ปาก+คมนาทีหิ เตสํ กฺริยาภวนานํ วาจฺจตฺตํ กถํ ภวตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุนปิ –

Mediante las raíces 'kar' y 'bhū' se expresan el hacer y el ser; se pregunta: ¿cómo se manifiesta la expresibilidad de esas acciones y existencias a través de cocinar, ir, etc.? Nuevamente:

ปากาทีนญฺหิ [Pg.212] วาจฺจตฺตํ, กรภูสุ น ยุชฺชติ;

ตํ พหุตรวาจฺจตฺตํ, ปากาทีสุ น ยุชฺชติ.

Ciertamente, la expresibilidad de cocinar y demás no es adecuada en las raíces 'kar' y 'bhū'; y esa amplia expresibilidad (de kar y bhū) no es adecuada en cocinar y demás.

ตํ นาม –

A saber:

การิยรูปา หิ ธาตฺวตฺถา, สตฺตายุตฺตา จ เต+ขิลา;

ตโต กฺริยา จ ภาโว จ, สามญฺญํ เตสุ คมฺยเต.

Pues los significados de las raíces tienen la forma de algo que debe ser realizado y todos ellos están dotados de existencia; por lo tanto, la acción (kriyā) y el estado (bhāva) se entienden en ellos como algo común.

๑. วตฺตมาเนติ อนฺติ สิ ถ มิ ม เต อนฺเต เส วฺเห เอ มฺเห.

1. En el presente: -ti, -anti, -si, -tha, -mi, -ma, -te, -ante, -se, -vhe, -e, -mhe.

วตฺตมาเน อารทฺธาปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ตฺยาทโย โหนฺติ. กฺริยาธิการตฺตา ‘‘กฺริยตฺถา’’ติ วุตฺตํ. เตส+มนิยเม –

En el sentido de tiempo presente —iniciado pero no finalizado— se añaden las desinencias 'tyādi' a las raíces con significado de acción. Debido a la autoridad de la acción, se ha dicho 'kriyatthā'. En cuanto a la falta de restricción de ellas:

๑๔. ปุพฺพปรจฺฉกฺกาน+เมกาเนเกสุ ตุมฺหา+มฺห+เสเสสุ ทฺเว ทฺเว มชฺฌิมุ+ตฺตม+ปฐมา

14. Para el sexteto anterior y el posterior, en singular o plural, referidos a 'tumha' (tú), 'amha' (yo) y el resto, hay dos de cada una: segunda, tercera y primera (persona).

เอกาเนเกสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทวจนีเยสุ ตทญฺญสทฺทวจนีเยสุ จ การเกสุ ปุพฺพจฺฉกฺกานํ ปรจฺฉกฺกานญฺจ มชฺฌิมุ+ตฺตม+ปฐมา ทฺเว ทฺเว โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตตฺถติ อนฺตีติ ปฐมปุริโส, อาโท นิทฺทิฏฺฐตฺตา. สิ ถ อิติ มชฺฌิมปุริโส, มชฺเฌ นิทฺทิฏฺฐตฺตา. มิ ม อิติ อุตฺตมปุริโส. อุตฺตมสทฺโท+ยํ สภาวโต ติปภุตีน+มนฺต+มาห. ปรจฺฉกฺเกปิ เต อนฺเตติอาทินา เอวํ โยเชตพฺพํ. เอวํ เสเสสุ ภวิสฺสติอาทีสุ สตฺตสุ ปจฺจยวิธานสุตฺเตสุปิ โยเชตพฺพํ.

En singular y plural, cuando deben expresarse las palabras 'tumha', 'amha' y otras como factores determinantes, hay dos desinencias respectivamente para la segunda, tercera y primera persona en el sexteto anterior y en el posterior. Allí, 'ti' y 'anti' son la tercera persona (paṭhamapurisa), por haber sido indicadas al inicio. 'Si' y 'tha' son la segunda persona (majjhimapurisa), por haber sido indicadas en el medio. 'Mi' y 'ma' son la primera persona (uttamapurisa). El término 'uttama' (superior/último) designa por naturaleza el final de un grupo de tres o más. En el sexteto posterior debe aplicarse de la misma manera con 'te', 'ante', etc. Así también debe aplicarse en los siete sutras restantes de prescripción de sufijos, como en 'bhavissati' y otros.

อิทานิ ภูวาทีน+มฏฺฐคณานํ ภูวาทิคเณสุ ภู=สตฺตาย+มิติ ปฐมธาตุโต ปรา ตฺยาทโย โยชียนฺเต. ตตฺถ ‘‘เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ [Pg.213] เอกวจนํ’’ติ ตฺยาทีสุ ปรภูเตสุ กตฺตุ+กมฺม+ภาเวสุเยว กฺยวิกรณลวิกรณา โหนฺตีติ ‘‘กฺโย ภาวกมฺเมสฺว+ปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ’’ ‘‘กตฺตริ โล’’ อิจฺจาทินา เตสํ วิกรณานํ วิธานา ตฺยาทโย กตฺตุ+กมฺม+ภาเวสฺเวว วิญฺญายนฺตีติ กตฺตริ ติมฺหิโล. เก เต วิกรณา –

Ahora, después de la primera raíz 'bhū' (existencia) entre los ocho grupos como 'bhūvādi', se aplican las desinencias 'tyādi'. Allí, siguiendo la regla 'se usa el singular cuando se debe expresar la unidad', cuando siguen las desinencias 'tyādi', los modificadores (vikaraṇa) como 'kya' y 'la' ocurren solo en el agente, el objeto y el estado. Dado que estos modificadores se prescriben por reglas como 'kyo en el estado y el objeto...' y 'lo en el agente', las desinencias 'tyādi' se entienden solo en el agente, el objeto y el estado. Por tanto, en el agente se encuentran 'ti' y las demás desinencias. ¿Cuáles son esos modificadores?

ปุพฺพาปรภาคฏฺฐานา, ภินฺนธาตุวิภตฺติโย;

นิสฺสาย ปจฺจยา โหนฺติ, เอเต วิกรณา สิยุํ.

Situados entre la parte anterior y la posterior, diferenciando la raíz y la desinencia, estos sufijos que surgen por dependencia se denominan modificadores (vikaraṇa).

๕,๘๒. ยุวณฺณาน+เม, โอ ปจฺจเย

5,82. E y O ante [las vocales] I y U, [cuando sigue] un sufijo.

อิวณฺณุ+วณฺณนฺตานํ กฺริยตฺตานํ เอ+โอ โหนฺติ ยถากฺกมํ ปจฺจเยติ อูสฺโส+กาโร.

E y O ocurren respectivamente para los verbos que terminan en I y U cuando sigue un sufijo; la vocal 'u' se convierte en 'o'.

๕,๘๙. เอโอน+มย+วา สเร

5,89. E y O se convierten en Ay y Av ante una vocal.

สเร ปเร เอโอน+มยวา โหนฺติ ยถากฺกมํติ โอสฺส อวาเทโส. โส ปุริโส สาธุ ภวติ, สา อิตฺถี สาธุ ภวติ, จิตฺตํ สาธุ ภวติ.

Cuando sigue una vocal, E y O se convierten en Ay y Av respectivamente; [específicamente] hay sustitución de O por Av. Ese hombre es [o se vuelve] bueno, esa mujer es buena, la mente es buena.

อุตฺตตฺตา กตฺตุ อาขฺยาเต, ตติยา น จ กตฺตริ;

ปฐมาวิภตฺติ โหเตว, อตฺถมตฺตํ อเปกฺขิย.

Debido a que el agente se expresa en el verbo finito, no se usa el tercer caso (instrumental) para el agente; el primer caso (nominativo) ocurre simplemente para denotar el significado del sujeto.

สติปิ กฺริยาเยกตฺเต กตฺตูนํ พหุตฺตา ‘‘พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ’’ติ อนฺติ.

Incluso si hay una sola acción, debido a la pluralidad de los agentes, se usa 'anti' según la regla 'el plural se usa cuando se deben expresar muchos'.

๑๖๑. กฺวจิ วิกรณานนฺติ

161. A veces [hay elisión] de los signos [vikaraṇas].

วิกรณานํ กฺวจิ โลโป โหตีติ ลวิกรณสฺส โลโป, เสสํ ปุริมสทิสํ. เต ปุริสา ภวนฺติ. มชฺฌิมปุริ- เสกวจนํ [Pg.214] สิ, ตฺวํ ภวสิ. พหุวจนํ ถปจฺจโย, ตุมฺเห ภวถ. อุตฺตมปุริเสกวจนํ มิปจฺจโย.

A veces hay elisión de los signos; así se elide el signo 'la' (a), el resto es como antes. Esos hombres son. La segunda persona del singular es 'si': tú eres. El plural es el sufijo 'tha': vosotros sois. La primera persona del singular es el sufijo 'mi'.

๕๗. หิมิเมสฺว+สฺส

57. Ante hi, mi, ma, ocurre [el alargamiento] de 'a'.

อการสฺส ทีโฆ โหติ หิมิเมสุ. อหํ ภวามิ. พหุวจนํ มปจฺจโย, มยํ ภวาม. เอวํ ปรจฺเฉกฺเกปิ-ภวเต, ภวนฺเต. ภวเส, ภววฺเห. ภเว, ภวมฺเห. เกจิ ทีฆํ กตฺวา ปฐนฺติ, ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีโฆ, ภวามฺเห.

Hay alargamiento de la vocal 'a' ante hi, mi y ma. Yo soy. El plural es el sufijo 'ma': nosotros somos. Así también en la voz media: bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavamhe. Algunos recitan habiéndola hecho larga: hay alargamiento según la regla 'larga o corta ante consonante', resultando en 'bhavāmhe'.

เอตฺถ จ –

Y aquí –

ลชฺชา สตฺตา ฐิติ ชาครณํ,วุทฺธิ กฺขย ชีวิต มรณํ;

กีฬา รุจิ โรจเต อิตฺเยวํ,วุตฺตา อกมฺมกธาตุ สพฺเพ.

Vergüenza, existencia, permanencia, vigilia, crecimiento, decaimiento, vida, muerte, juego, agrado, deleite; todas estas son llamadas raíces intransitivas (akammakadhātu).

–ติ วุตฺตตฺตา กมฺมํ ทุติยา น.

– Debido a que [el agente] se expresa mediante 'ti', el objeto no está en el segundo caso (acusativo).

ปจ=ปาเก, อกาโร อุจฺจารณตฺโถ, เอว+มุปริปิ. ปจ อิติ ฐิเต ลวิกรณํ, วิกรณโลปาทิ ปุริมสมํ. โส โอทนํ ปจติ, เต ปจนฺติ. ตฺวํ ปจสิ, ตุมฺเห ปจถ. อหํ ปจามิ, มยํ ปจาม. ปรจฺฉกฺเก-ปจเต, ปจนฺเต. ปจเส, ปจวฺเห. ปเจ, ปจามฺเห.

Paca [se usa] para cocinar; la 'a' es para facilitar la pronunciación, y así en lo sucesivo. Cuando se establece 'paca', se añade el signo 'la' (a); la elisión del signo, etc., es igual que antes. Él cocina arroz, ellos cocinan. Tú cocinas, vosotros cocináis. Yo cocino, nosotros cocinamos. En la voz media: pacate, pacante. Pacase, pacavhe. Pace, pacāmhe.

๑,๒๒. วิปฺปฏิเสเธ

1,22. En caso de conflicto de reglas (vippaṭisedha).

วิปฺปฏิเสธนํ=อญฺญมญฺญปฏิเสธนํ วิปฺปฏิเสโธ. ปฐมมชฺฌิมปุริสานํ ทฺวินฺนํ เอกตฺถ ปสงฺเค มชฺฌิมปุริสพหุวจนํ ถปจฺจโย. โส [Pg.215] จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ, ตุมฺเห ปจถ. ตุลฺยพลวิโรธิโน หิ วิปฺปฏิเสธา ปฐมมชฺฌิมอุตฺตมปุริสานํ ติณฺณํ เอกตฺถ ปสงฺเค อุตฺตมปุริสพหุวจนํ โหติ, โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ, อหญฺจ ปจามิ มยํ ปจามาติ ภวติ.

Vippaṭisedha significa exclusión mutua. Cuando hay posibilidad para la tercera y la segunda persona en un mismo lugar, se usa el sufijo 'tha' de la segunda persona del plural. 'Él cocina y tú cocinas' resulta en 'vosotros cocináis'. Dado que los conflictos son entre fuerzas iguales, cuando hay posibilidad para las tres personas —tercera, segunda y primera— en un mismo lugar, se usa la primera persona del plural: 'él cocina, tú cocinas y yo cocino' resulta en 'nosotros cocinamos'.

อม+คม=คมเน –

Ama y gama [se usan] para ir –

๕,๑๗๓. คม ยมิ+สา+ส ทิสานํ วา จฺฉง

5,173. Gama, yama, isā y disā opcionalmente [se convierten en] ccha.

เอเตสํ ธาตูนํ จฺฉง วา โหติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. โส คามํ คจฺฉติ. อนฺติ –

Para estas raíces, ocurre opcionalmente 'ccha' ante 'nta', 'māna', 'ti', etc. Él va a la aldea. [Sobre] 'anti' –

๗๔. ครุปุพฺพา รสฺสา เร+นฺเตนฺตีนํ

74. Después de una vocal corta precedida por una pesada, [se usa] 're' en lugar de 'nte' y 'nti'.

ครุปุพฺพสฺมา รสฺสา นฺเต+นฺตีนํ เร วา โหติ.

Después de una vocal corta precedida por una sílaba pesada (garu), 're' ocurre opcionalmente en lugar de 'nte' y 'nti'.

อกฺขรนิยโม ฉนฺทํ,ครุลหุนิยโม ภเว วุตฺติ;

ทีโฆ สํโยคาทิปุพฺโพ,รสฺโส ครุ ลหุ ตุ รสฺโส.

La métrica (chanda) es la regla de las sílabas; el modo (vutti) es la regla de pesadas (garu) y ligeras (lahu). Una vocal larga o una ante un grupo consonántico es pesada; una corta es ligera.

คจฺฉเร คจฺฉนฺติ. ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. จฺฉาเทสาภาวปกฺเข ‘‘อู ลสฺเส’’ติ เอกาเร คเมติ. ปรโลเป คเมนฺติ. คเมสิ, คเมถ. คเมมิ, คเมม. ปรจฺฉกฺเกปิ โส คจฺฉเต, คจฺฉเร คจฺฉนฺเต. คจฺฉเส, คจฺฉวฺเห. คจฺเฉ, คจฺฉามฺเห.

Gacchare, gacchanti. Tú vas, vosotros vais. Yo voy, nosotros vamos. En el caso de la ausencia de la sustitución por 'ccha', se convierte en 'game' por la regla 'e ante l'. Con elisión, 'gamenti'. Gamesi, gametha. Gamemi, gamema. También en la voz media: él se va (gacchate), ellos se van (gacchare, gacchante). Tú te vas (gacchase), vosotros os vais (gacchavhe). Yo me voy (gacche), nosotros nos vamos (gacchāmhe).

ปุเร อธมฺโม ทิพฺพติ, ปุรา มรามีติ จ ตํสมีเป ตพฺโพหารูปจาเรน วตฺตมานวจนํ. วุตฺตญฺหิ –

En 'antes prevalecía la injusticia' o 'antes muero [moriré]', se usa el tiempo presente por uso metafórico para lo que está próximo a él. Pues se ha dicho:

อารทฺธา+นิฏฺฐิตํ [Pg.216] กิจฺจํ, วตฺตมานนฺติ วุจฺจติ;

วตฺตมานสมีปญฺจ, วตฺตมานนฺติ วุจฺจติ.

Una acción comenzada pero no terminada se llama 'presente'; también lo que está cerca del presente se llama 'presente'.

กิมิว เต –

¿Cómo es eso para ti?

คงฺคาจ ตํสมีปญฺจ, ยโต คงฺคาติ ญายเต;

คงฺคายํ ปาตุ+มาคจฺฉ, โฆโส คงฺคาย+มิตฺยปิ.

Tanto el Ganges como lo que está cerca de él se conocen como 'Ganges'; como en 'Ven a beber al Ganges' o 'Una aldea en el Ganges'.

มุขฺยา+มุขฺยตฺถเภเทน, วตฺตมานํ ตโต ทฺวิธา;

มุขฺยญฺหิ รุฬฺหิ+มาปนฺนํ, ต+ทาโรปา อมุขฺยตาติ.

El presente es de dos tipos por la distinción entre significado primario y secundario; el primario es el uso convencional, el secundario es por atribución metafórica.

ปุเร+ปุราสทฺเทหิ วา อนาคตตา คมฺยเต, ตทา ตสฺส วตฺตมานตฺตา. กาลพฺยตฺตโย วา เอโส, ภวนฺตฺเยว หิ กาลนฺตเรปิ ตฺยาทโย พาหุลกา ‘‘สนฺเตสุ ปริคูหามิ’’ ‘‘กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, สหพฺยตํ คจฺฉติ วาสวสฺส’’ ‘‘อติเวลํ นมสฺสิสฺสํ’’ติ. ‘‘กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ, ราชคหโต อาคจฺฉามี’’ติอาทีสุ ปน ปจฺจุปฺปนฺนสมีเป วตฺตมานวจนํ.

El tiempo futuro se entiende a través de las palabras 'pure' y 'purā', debido a su cualidad de presente en ese momento. O bien es un intercambio de tiempos; pues los sufijos como 'ti', etc., ocurren frecuentemente en otros tiempos también: 'me oculto entre los que existen', 'tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, va a la compañía de Vasava', 'honraré excesivamente'. Pero en frases como '¿De dónde vienes? Vengo de Rajagaha', se usa el presente para lo que es cercano al momento actual.

๕,๑๗๕. คม วท ทานํ ฆมฺม วชฺช ทชฺชา

5,175. Gama, vada y dā [se convierten en] ghamma, vajja y dajja.

คมาทีนํ ฆมฺมาทโย วา โหนฺติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ฆมฺมติ, ฆมฺมนฺติ อิจฺจาทิ.

En lugar de la raíz gam, etc., opcionalmente ocurren ghamm, etc., ante los sufijos nta, māna, tyādi, etc. Ghammati, ghammanti, etc.

กมฺเม –

En la voz pasiva (kamme) –

อุปสคฺควสา โกจิ, อกมฺโมปิ สกมฺมโก;

ยถา+ภิภูยเต ราโค, ตาปเสน มหิทฺธินาติ –

Debido al poder de un prefijo, incluso un verbo intransitivo puede volverse transitivo; como en: 'el apego es subyugado (abhibhūyate) por el asceta de gran poder' –

วุตฺตตฺตา อกมฺมกโต กมฺมนิ อนุปุพฺพา ภูธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ.

Debido a lo expresado anteriormente, tras la raíz bhū precedida por prefijos, se añaden los sufijos tyādi en el sentido pasivo (kammani).

๕,๑๗. กฺโย [Pg.217] ภาวกมฺเมสฺว+ปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ

5,17. El sufijo kyo ocurre en los sentidos impersonal (bhāva) y pasivo (kamma), excepto en el pasado remoto (aparokkhesu), ante los sufijos māna, nta, tyādi, etc.

ภาวกมฺมวิหิเตสุ ปโรกฺขาวชฺชิเตสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ ปเรสุ กฺโย โหติ กฺริยตฺถา. กกาโร+นุพนฺธการิยตฺโถ. ‘‘น เต กานุพนฺธ+นาคเมสู’’ติ ปฏิเสธา โอการาภาโว. อนุภูยติ สุขํ เทวทตฺเตน.

El sufijo kyo se añade a las raíces verbales cuando le siguen los sufijos māna, nta, tyādi, etc., prescritos para los sentidos impersonal y pasivo, excluyendo el pasado remoto. La letra 'k' es un marcador (anubandha) con propósitos gramaticales. Debido a la prohibición establecida en 'Na te kānubandhanāgamesū', no hay transformación a la vocal 'o'. Ejemplo: La felicidad es experimentada por Devadatta (Anubhūyati sukhaṃ devadattena).

เอตฺถ จ –

Y en este caso –

อาขฺยาเตน อวุตฺตตฺตา, กตฺตุโต ตติยา น ตุ;

ทุติยา โหติ กมฺมสฺส, วุตฺตตฺตา ปฐมาปิ+ธ.

Puesto que el agente no es expresado por el verbo (ākhyātena avuttattā), se emplea el tercer caso (instrumental) para el agente y no el segundo (acusativo); para el objeto, puesto que es expresado por el verbo, se emplea aquí el primer caso (nominativo).

อนุภูยนฺติ สมฺปตฺติโย ตยา. อนุภูยสิ ตฺวํ เทวทตฺเตน. อนุภูยถ ตุมฺเห. อหํ อนุภูยามิ, ตยา มยํ อนุภูยาม. ทฺวิตฺเต อนุภุยฺยติ+จฺจาทิ. เอวํ ปรจฺฉกฺเก.

Las prosperidades son experimentadas por ti. Tú eres experimentado por Devadatta. Vosotros sois experimentados. Yo soy experimentado, nosotros somos experimentados por ti. En la forma duplicada: anubhuyyati, etc. De la misma manera en el conjunto de las otras seis desinencias (paracchakke).

ภาเว อทพฺพวุตฺติโน ภาวสฺส เอกตฺตา เอกวจนเมว. ตญฺจ ปฐมปุริเสกวจเนเยว สมฺภวติ, เนว+ญฺญํ, พหุลํวิธานา. ภูยติ ภูยเต เทวทตฺเตน, สมฺปติ ภวนนฺตฺยตฺโถ.

En el sentido impersonal (bhāve), dado que el estado denotado no es una sustancia (adabbavuttino) y es singular, se utiliza únicamente el número singular. Y esto ocurre solo en la tercera persona del singular y no en otra, debido a la regla de aplicación diversa (bahula). Bhūyati, bhūyate por Devadatta; el significado es 'ahora ocurre el existir'.

ปจธาตุโต กมฺเม กฺโย.

A partir de la raíz pac, se emplea el sufijo kyo en sentido pasivo.

๓๗. กฺยสฺสติ

37. Kyassati

กฺริยตฺถา กฺยสฺส อีญ วา โหติ. โญ อาทฺยาวยวตฺโถ. เทวทตฺเตน โอทโน ปจียติ ปจฺจติ, เรอาเทเส โอทนา ปจียเร ปจียนฺติ, ปจฺจเร ปจฺจนฺติ. จวคฺคปุพฺพรูปานิ. ตฺวํ ปจียสิ ปจฺจสิ, ตุมฺเห ปจียถ ปจฺจถ. อหํ ปจียามิ ปจฺจามิ, มยํ ปจียาม ปจฺจาม. ปรจฺฉกฺเก เทวทตฺเตน โอทโน ปจียเต อิจฺจาทิ.

En lugar del sufijo kyo, opcionalmente ocurre īña tras la raíz verbal. La ñ tiene el propósito de indicar el inicio del componente. El arroz es cocinado por Devadatta: pacīyati, paccati; con la sustitución por re: odanā pacīyere, pacīyanti, paccare, paccanti. Formas con asimilación palatal (cavagga). Tú eres cocinado: pacīyasi, paccasi; vosotros: pacīyatha, paccatha. Yo: pacīyāmi, paccāmi; nosotros: pacīyāma, paccāma. En el otro conjunto de seis: devadattena odano pacīyate, etc.

คมิโต [Pg.218] กมฺเม จฺฉง จ อีญอาคเม จ กเต เตน คาโม คจฺฉียติ, คามา คจฺฉียนฺติ. คจฺฉียสิ, คจฺฉียถ. คจฺฉียามิ, คจฺฉียาม. เอวํ ปรจฺฉกฺเก. คมียติ คมฺมติ, คมียนฺติ คมฺมนฺติ. คมียสิ คมฺมสิ, คมียถ คมฺมถ, คมียามิ คมฺมามิ, คมียาม คมฺมาม ปรจฺฉกฺเกปิ เอวํ. ตถา ฆมฺมียติ, ฆมฺมียนฺติ อิจฺจาทิ.

De la raíz gam, en sentido pasivo, aplicándose cchaṅa y el aumento īña: por él la aldea es alcanzada (gacchīyati), las aldeas son alcanzadas (gacchīyanti). Gacchīyasi, gacchīyatha. Gacchīyāmi, gacchīyāma. Así en el otro conjunto de seis. Gamīyati, gammati; gamīyanti, gammanti. Gamīyasi, gammasi; gamīyatha, gammatha; gamīyāmi, gammāmi; gamīyāma, gammāma; así también en el otro conjunto de seis. Asimismo, ghammīyati, ghammīyanti, etc.

กฺริยตฺถา กตฺตริ ตฺยาทิ, กมฺมสฺมิญฺจ สกมฺมกา;

ภาเว วา+กมฺมกา กมฺมา+วจนิจฺฉาย มญฺญเต.

Los sufijos tyādi se aplican en sentido activo (kattari) tras la raíz, y en sentido pasivo (kammasmiñ) para los verbos transitivos. En sentido impersonal (bhāve), se aplican tras verbos intransitivos, o tras verbos transitivos si no se desea expresar el objeto.

ตถา หิ วิชฺชมานสฺสาปิ กมฺมาสฺส อวจนิจฺฉายํ อิทํ วุจฺจติ –

Pues así, incluso existiendo un objeto, esto se dice cuando no existe la intención de expresarlo –

สโตปิ น วิวกฺขา+สฺส, อสโตปิ จ สา ภเว;

ตํ ยถา+นุทรา กญฺญา, วญฺฌาวทฺธิตโก ยถา.

Incluso si algo existe, puede no haber intención de expresarlo; y aunque no exista, tal intención puede estar presente. Como 'una doncella sin vientre' o 'el hijo de una mujer estéril'.

วิวกฺขา โลกิกา เอสา, อสกฺย+มติวตฺติตุํ;

กถ+เมส วิปริยาโส, โลโก เอวา+นยุชฺชเต.

Esta intención comunicativa es convencional (lokikā) y es imposible de transgredir; ¿cómo ocurre esta inversión? El mundo mismo se ajusta a ella.

(วตฺตมานปจฺจยนโย).

(El método de los sufijos del presente).

๒. ภวิสฺสติ สฺสติ สฺสนฺติ สฺสติ สฺสถ สฺสามิ สฺสาม สฺสเต สฺสนฺเต สฺสเส สฺสวฺเห สฺสํ สฺสามฺเห

2. Bhavissati: ssati, ssanti, ssati, ssatha, ssāmi, ssāma, ssate, ssante, ssase, ssavhe, ssaṃ, ssāmhe.

ภวิสฺสติ=อนารทฺเธ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา สฺสตฺยาทโย โหนฺติ.

Bhavissati: los sufijos ssatyādi se añaden tras la raíz verbal en el sentido de una acción aún no iniciada.

๓๕. อ+อี+สฺสาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญ

35. El aumento īña para la consonante de los sufijos a, ī, ssa, etc.

กฺริยตฺถา ปเรสํ ออาทีนํ อีอาทีนํ สฺสาทีนญฺจ พฺยญฺชนสฺสิ+ญ โหติ วิภาสา. ววตฺถิตวิภาสา+ยํ. สฺเสติ สฺสาทีนํ สฺสติอาทีนญฺจาวยโว คหิโต, ‘‘อูพฺยญฺชนสฺสา’’ติ สิทฺเธปิ [Pg.219] ตฺยาทีสุ เอเตสเมวาติ นิยมตฺโถ+ย+มารมฺโภ. ลสฺสาการโลเป โอ+อวาเทเส ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. ภวิสฺสสิ, ภวิสฺสถ. ภวิสฺสามิ, ภวิสฺสาม. ภวิสฺสเต, ภวิสฺสนฺเต. ภวิสฺสเส, ภวิสฺสวฺเห. ภวิสฺสํ, ภวิสฺสามฺเห.

Opcionalmente ocurre el aumento īña ante las consonantes de los sufijos a, ī, ssa, etc., que siguen a la raíz verbal. Esta es una opción establecida (vavatthitavibhāsā). El término sse se toma como parte integrante de ssati, etc. Aunque ya se establece mediante la regla 'ūbyañjanassa', este nuevo inicio tiene el propósito de restringir la regla a estos sufijos tyādi. Tras la elisión de la vocal 'a' de la raíz y la sustitución por o y av, resultan: bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe.

กมฺเม –

En voz pasiva (kamme) –

๔๙. กฺยสฺส สฺเส

49. Elisión de kyo ante el sufijo sse.

กฺยสฺส วา โลโป โหติ สฺเส. สุขํ ตยา อนุภวิสฺสติ, อนุภวิสฺสนฺติ. อนุภวิสฺสสิ, อนุภวิสฺสถ. อนุภวิสฺสามิ, อนุภวิสฺสาม. อญฺญตฺร อนุภูยิสฺสติ, อนุภูยิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. เอวํ ปรจฺฉกฺเก. ภาเว-ภูยิสฺสติ ภูยิสฺสเต.

Opcionalmente ocurre la elisión del sufijo kyo ante sse. Por ti la felicidad será experimentada: anubhavissati, anubhavissanti. Anubhavissasi, anubhavissatha. Anubhavissāmi, anubhavissāma. En otros casos: anubhūyissati, anubhūyissanti, etc. Así en el otro conjunto de seis. En sentido impersonal (bhāve): bhūyissati, bhūyissate.

กตฺตริ-ปจิสฺสติ, ปจิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ปจิสฺสติ โอทโน เทวทตฺเตน, ปจียิสฺสติ, ปจฺจิสฺสติ. ปจฺจิสฺสนฺติ โอทนา ปจียิสฺสนฺติ, ปจียิสฺสเร, ปจฺจิสฺสเร, ปจฺจิสฺสนฺติ.

En voz activa: pacissati, pacissanti, etc. En voz pasiva: el arroz será cocinado por Devadatta: pacissati, pacīyissati, paccissati. Los arroces serán cocinados: pacīyissanti, pacīyissare, paccissare, paccissanti.

คมิโต กตฺตริ-โส คจฺฉิสฺสติ, เต คจฺฉิสฺสนฺติ. ตฺวํ คจฺฉิสฺสสิ, ตุมฺเห คจฺฉิสฺสถ. อหํ คจฺฉิสฺสามิ, มยํ คจฺฉิสฺสาม. คจฺฉิสฺสเต, คจฺฉิสฺสนฺเต. คจฺฉิสฺสเส, คจฺฉิสฺสวฺเห. คจฺฉิสฺสํ, คจฺฉิสฺสามฺเห. สคฺคํ คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ. คมิสฺสสิ, คมิสฺสถ. คมิสฺสามิ, คมิสฺสาม อิจฺจาทิ. กมฺเม-คจฺฉิยิสฺสติ, คจฺฉิยิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. กฺยโลเป คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. ตถา ฆมฺมิสฺสติ ฆมฺมียิสฺสติ, ฆมฺมิสฺสนฺติ, ฆมฺมียิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

De la raíz gam en voz activa: él irá (so gacchissati), ellos irán (te gacchissanti). Tú irás (tvaṃ gacchissasi), vosotros iréis (tumhe gacchissatha). Yo iré (ahaṃ gacchissāmi), nosotros iremos (mayaṃ gacchissāma). Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. Él irá al cielo (saggaṃ gamissati), ellos irán (gamissanti). Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma, etc. En voz pasiva: gacchiyissati, gacchiyissanti, etc. Con la elisión de kyo: gamissati, gamissanti, etc. Asimismo, ghammissati, ghammīyissati, ghammissanti, ghammīyissanti, etc.

๓. นาเม ครหาวิมฺหเยสุ

3. Con la palabra nāma en contextos de reproche (garahā) y asombro (vimhaya).

นามสทฺเท [Pg.220] นิปาเต สติ ครหายํ วิมฺหเย จ คมฺยมาเน สฺสตฺยาทโย โหนฺติ. อิเม หิ นาม กลฺยาณธมฺมา ปฏิชานิสฺสนฺติ. เอตฺถ ‘‘ชฺยาทีหิ กฺนา’’ติ กฺนาวิกรเณ ‘‘ญาสฺสเน ชา’’ติ ชาเทโส. น หิ นาม ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปาเณสุ อนุทฺทยา ภวิสฺสติ. กถญฺหิ นาม โส ภิกฺขเว โมฆปุริโส สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กริสฺสติ. วิมฺหเย-อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ, สนฺเตน วต โภ ปพฺพชิตา วิหาเรน วิหรนฺติ, ยตฺร หิ นาม สญฺญี สมาโน ชาคโร ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อติกฺกนฺตานิ เนว ทกฺขิติ, น ปน สทฺทํ โสสฺสติ. อจฺฉริยํ อนฺโธ นาม ปพฺพต+มาโรหิสฺสติ, พธิโร นาม สทฺทํ โสสฺสติ. (ภวิสฺสนฺติปจฺจยนโย).

Estando presente la partícula nāma, cuando se da a entender reproche o asombro, se emplean los sufijos ssatyādi. 'Ciertamente, estos pretenderán conocer las buenas enseñanzas (kalyāṇadhammā)'. Aquí, mediante 'jyādīhi knā' se aplica el sufijo knā y ocurre la sustitución de jā por ñā ante ssa. 'Ciertamente, monjes, no habrá compasión por los seres vivos en ese hombre inútil'. '¿Cómo es que ese hombre inútil, monjes, construirá una choza hecha enteramente de arcilla?'. En sentido de asombro: '¡Es maravilloso, señores! ¡Es asombroso, señores! Ciertamente, los que han renunciado moran en una morada pacífica, donde uno que está consciente y despierto no verá ni oirá el sonido de quinientas carretas que han pasado muy cerca una tras otra'. 'Es maravilloso que un ciego suba una montaña, o que un sordo oiga un sonido'. (El método de los sufijos del futuro).

๔. ภูเต อี อุํ โอ ตฺถ อึ มฺหา อา อู เส วฺหํ อ มฺเห

4. En el pasado [se usan las desinencias]: ī, uṃ, o, ttha, iṃ, mhā; ā, ū, se, vhaṃ, a, mhe.

ภูเต ปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อีอาทโย โหนฺติ. ภูตานชฺชตเน อุปริ วกฺขมานตฺตา อิเม อีอาทโย ภูตชฺชตเน. ‘‘สุโว อโหสิ อานนฺโท’’ติอาทีสุ ภูตสามญฺเญว ภวนฺติ.

Cuando el significado es una acción completada en el pasado, se emplean las desinencias verbales que comienzan con ‘ī’. Dado que el pasado no reciente se explicará más adelante, estas desinencias que comienzan con ‘ī’ se refieren al pasado reciente. En expresiones como ‘Suvo ahosi ānando’ (ayer Ananda fue), ocurren en el sentido del pasado en general.

อหสฺสุ+ภยโต อฑฺฒ-รตฺตํ วา ตทุปฑฺฒตํ;

อนฺโตกตฺวาน วิญฺเญยฺโย, อโห อชฺชตโน อิติ;

ตทญฺโญ ปน โย กาโล, โส+นชฺชตนสญฺญิโต.

Se debe entender que el día de hoy (ajjatana) incluye la medianoche anterior y la medianoche posterior; cualquier otro tiempo distinto a este se denomina pasado no reciente (anajjatana).

อิติ ปฐมปุริเสกวจนํ อี,

Así, la desinencia de la tercera persona del singular es ‘ī’.

๑๕. อา+อี+สฺสาทีสฺว+ญ วา

15. Antes de las desinencias ā, ī, ssā, etc., ocurre opcionalmente el aumento ‘a’.

อาอาโท [Pg.221] อีอาโท สฺสาโท จ กฺริยตฺถสฺส วา อญ โหตีติ ธาตุโต ปุพฺพํ อญ. ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, เอการ+อวาเทสา จ.

Antes de un sufijo verbal que comience con ā, ī o ssā, se coloca opcionalmente el aumento ‘a’ antes de la raíz. Por la regla ‘Kattari lo’, se aplica ‘lo’, y ocurren sustituciones como ‘e’ y ‘ava’.

๓๘. เอยฺยาถ+สฺเส+อ+อา+อี+ถานํ โอ+อ+อํ+ตฺถ+ตฺโถ+วฺโหก

38. En lugar de eyyātha, sse, a, ā, ī, y tha, ocurren o, a, aṃ, ttha, ttho, y vho [respectivamente].

เอยฺยาถาทีนํ โออาทโย วา โหนฺติ ยถากฺกมํติ อีสฺสตฺโถ, อภวิตฺโถ, ภวิตฺโถ, อภวตฺโถ, ภวตฺโถ. ‘‘อา อี อู มฺหา สฺสา สฺสมฺหานํ วา’’ติ อีสฺส รสฺสตฺตํ. โส อภวิ ภวิ, อภวี ภวี.

En lugar de eyyātha, etc., ocurren opcionalmente o, etc., en su orden respectivo; por lo tanto, para ‘ī’ se obtiene: abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho. Por la regla ‘Ā ī ū mhā ssā ssamhānaṃ vā’, ocurre el acortamiento de ‘ī’. Así resulta: So abhavi, bhavi, abhavī, bhavī.

๓๙. อุํสฺสึ+สฺวํ+สุ

39. En lugar de ‘uṃ’, ocurren ‘iṃsu’ o ‘aṃsu’.

ติอุํสฺส อึสุ+อํสุ วา โหนฺติ. อภวึสุ ภวึสุ, อภวํสุ ภวํสุ, อภวุํ ภวุํ.

En lugar de la desinencia ‘uṃ’, ocurren opcionalmente ‘iṃsu’ o ‘aṃsu’. Ejemplos: Abhaviṃsu, bhaviṃsu, abhavaṃsu, bhavaṃsu, abhavuṃ, bhavuṃ.

๔๒. โอสฺส อ+อิ+ตฺถ+ตฺโถ

42. En lugar de ‘o’, ocurren a, i, ttha, y ttho.

โอสฺส ออาทโย วา โหนฺติ. อภว ภว, อภวิ ภวิ, อิญาคเม อภวิตฺถ ภวิตฺถ, อภวตฺถ ภวตฺถ, อภวิตฺโถ ภวิตฺโถ, อภวตฺโถ ภวตฺโถ.

En lugar de ‘o’, ocurren opcionalmente ‘a’ y los demás. Ejemplos: Abhava, bhava, abhavi, bhavi; con el aumento ‘i’: abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha, abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho.

๔๓. สิ

43. También ocurre la desinencia ‘si’.

โอสฺส สิ วา โหติ. อภวิสิ ภวิสิ, อภวสิ ภวสิ. อภโว ภโว.

En lugar de ‘o’, ocurre opcionalmente ‘si’. Ejemplos: Abhavisi, bhavisi, abhavasi, bhavasi, abhavo, bhavo.

๔๕. มฺหาตฺถาน+มุญ

45. En lugar de mhā y ttha, ocurre ‘u’ como aumento.

เอสํ [Pg.222] อุญ วา โหติ. อีอาทิสมฺพนฺธีนเมว คหณํ. อภวุตฺถ ภวุตฺถ.

Para estos, ocurre opcionalmente ‘u’. Solo se toman aquellos relacionados con ī, etc. Ejemplo: Abhavuttha, bhavuttha.

๔๖. อึสฺส จ สิญ

46. Y para ‘iṃ’, ocurre el aumento ‘si’.

อึสฺส จ สิญ วา โหติ มฺหาตฺถานญฺจ พหุลํ. อิการญฺญการา อุจฺจารณอาทฺยาวยวตฺถา. อภวสิตฺถ ภวสิตฺถ, อภวิตฺถ ภวิตฺถ, อภวตฺถ ภวตฺถ, อภวิสึ ภวิสึ, อภวสึ ภวสึ, อภวึ ภวึ. อุญาคเม อาสฺส รสฺโส. อภวุมฺห ภวุมฺห อภวุมฺหา ภวุมฺหา. สิญาคเม อภวสิมฺห ภวสิมฺห อภวสิมฺหา ภวสิมฺหา อภวิมฺห ภวิมฺห อภวิมฺหา ภวิมฺหา อภวมฺห ภวมฺห อภวมฺหา ภวมฺหา. ปรจฺฉกฺเก – ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ อภวิตฺถ ภวิตฺถ อภวตฺถ ภวตฺถ. รสฺเส อภวถ ภวถ, อภวา ภวา, อภวุ ภวุ. อภวิเส ภวิเส, อภวเส ภวเส, อภวิวฺหํ ภวิวฺหํ อภววฺหํ ภววฺหํ, อสฺส อ+มาเทเส อภวํ ภวํ อภว ภว, อภวิมฺเห ภวิมฺเห อภวมฺเห ภวมฺเห. กมฺเม สุขํ ตยา อนุภูยิตฺโถ อนฺวภูยตฺโถ อนุภูยตฺโถ อนฺวภูสิ อนุภูสี อนฺวภูยี อนุภูยี, อนฺวภูยึสุ อนุภูยึสุ อนฺวภูยํสุ อนุภูยํสุ อนฺวภูยุํ อนุภูยุํ อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน อภูยิตฺโถ ภูยิตฺโถ อภูยตฺโถ ภูยตฺโถ อภูยิ ภูยิ อภูยี ภูยี. เตน อภูยตฺถ ภูยตฺถ อภูย ภูย อภูยา ภูยา.

Para ‘iṃ’ ocurre opcionalmente ‘si’, y frecuentemente para ‘mhā’ y ‘ttha’. Las letras ‘i’ y ‘ñ’ son para fines de pronunciación y componentes. Ejemplos: Abhavasittha, bhavasittha, abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha, abhavisiṃ, bhavisiṃ, abhavasiṃ, bhavasiṃ, abhaviṃ, bhaviṃ. Con el aumento ‘u’, hay acortamiento de ‘ā’: abhavumha, bhavumha, abhavumhā, bhavumhā. Con el aumento ‘si’: abhavasimha, bhavasimha, abhavasimhā, bhavasimhā, abhavimha, bhavimha, abhavimhā, bhavimhā, abhavamha, bhavamha, abhavamhā, bhavamhā. En el otro conjunto de seis (parassapada), con ‘eyyāthā’, etc., en lugar de ‘ttha’: abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha. Con el acortamiento: abhavatha, bhavatha, abhavā, bhavā, abhavu, bhavu. Abhavise, bhavise, abhavase, bhavase, abhavivhaṃ, bhavivhaṃ, abhavavhaṃ, bhavavhaṃ. Con la sustitución de ‘a’ por ‘mā’: abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava, abhavimhe, bhavimhe, abhavamhe, bhavamhe. En la voz pasiva (kamma): ‘Fue experimentado felizmente por ti’ (sukhaṃ tayā anubhūyittho), anvabhūyattho, anubhūyattho, anvabhūsi, anubhūsī, anvabhūyī, anubhūyī, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu, anvabhūyaṃsu, anubhūyaṃsu, anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ, etc. En el sentido impersonal (bhāve): por él fue (tena abhūyittho), bhūyittho, abhūyattho, bhūyattho, abhūyi, bhūyi, abhūyī, bhūyī. Por él se dio el estado de ser: tena abhūyattha, bhūyattha, abhūya, bhūya, abhūyā, bhūyā.

โส อปจิตฺโถ ปจิตฺโถ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ. กมฺเม-อปจียิตฺโถ ปจียิตฺโถ อปจียตฺโถ ปจียตฺโถ. จวคฺคปุพฺพ- รูเป [Pg.223] อปจฺจิตฺโถ ปจฺจิตฺโถ อปจฺจตฺโถ ปจฺจตฺโถ อปจียิ ปจียิ อปจียี ปจียี อปจฺจิ ปจฺจิ อปจฺจี ปจฺจี, อปจียึสุ ปจียึสุ อปจึสุ ปจึสุ อปจียํสุ ปจียํสุ อปจฺจํสุ ปจฺจํสุ อปจียุํ ปจียุํ อปจฺจุํ ปจฺจุํ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ, ปุพฺพรูโปว วิเสโส.

‘Él cocinó’ (So apacittho, pacittho), etc., es igual a la voz activa (kattu). En la voz pasiva (kamma): apacīyittho, pacīyittho, apacīyattho, pacīyattho. Con la forma asimilada del grupo palatal (cavagga): apaccittho, paccittho, apaccattho, paccattho, apacīyi, pacīyi, apacīyī, pacīyī, apacci, pacci, apaccī, paccī, apacīyiṃsu, pacīyiṃsu, apaciṃsu, paciṃsu, apacīyaṃsu, pacīyaṃsu, apaccaṃsu, paccaṃsu, apacīyuṃ, pacīyuṃ, apaccuṃ, paccuṃ, etc., es similar a la voz activa, siendo la única diferencia la asimilación previa (pubbarūpa).

โส คามํ อคจฺฉิตฺโถ คจฺฉิตฺโถ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ.

‘Él fue a la aldea’ (So gāmaṃ agacchittho, gacchittho), etc., es igual a lo anterior.

๓๐. ฑํสสฺส จ ญฺฉง

30. En lugar de ‘ḍaṃs’ y ‘gam’, ocurre el aumento ‘ñcha’.

ฑํสสฺส จ คมิสฺส จ ญฺฉง วา โหติ อา+อีอาทีสุ. อคญฺฉิตฺโถ คญฺฉิตฺโถ อคญฺฉตฺโถ คญฺฉตฺโถ อคญฺฉิ คญฺฉิ อคญฺฉี คญฺฉี อิจฺจาทิ.

En lugar de las raíces ‘ḍaṃs’ y ‘gam’, ocurre opcionalmente ‘ñcha’ ante ā, ī, etc. Ejemplos: Agañchittho, gañchittho, agañchattho, gañchattho, agañchi, gañchi, agañchī, gañchī, etc.

๒๙. คมิสฺสา

29. Para la raíz ‘gam’, también ocurre ‘ā’.

อาอาโท อีอาโท จ คมิสฺส อา โหติ วา. โส อคา อคมิ คมิ อคมิตฺโถ คมิตฺโถ อคมตฺโถ คมตฺโถ. อีปจฺจเย ลสฺสาการสฺส ‘‘หิมิเมสฺว+สฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘อสฺสา’’ติ โยควิภาคา ทีเฆ ‘‘ทีฆา อีสฺสา’’ติ อีสฺส สิอาเทโส, อคมาสิ อคมิ คมิ อคมี คมี, อคมึสุ คมึสุ อคมํสุ คมํสุ อคมุํ คมุํ. โอสฺส ออาเทเส อชฺฌคุํ. ตฺวํ อชฺฌคา ปรสฺส โลโป. ตุมฺเห อชฺฌคุตฺถ. อหํ อชฺฌคํ, มยํ อชฺฌคมฺห. ปรจฺฉกฺเก – ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ โส อคจฺฉิตฺถ คจฺฉิตฺถ อคญฺฉิตฺถ คญฺฉิตฺถ อคมิตฺถ คมิตฺถ อคม คม อคมา คมา. เต อคมู คมู, โอสฺส อาอาเทเส อชฺฌคุํ. ตฺวํ อคมิเส คมิเส. ตุมฺเห อคมิวฺหํ. ‘‘เอยฺยาถา’’ ทินา อ+มาเทเส อหํ อคมํ คมํ อชฺฌคํ. มยํ อคมิมฺเห คมิมฺเห. กมฺเมอคจฺฉียิ อคมียิ, อคจฺฉิยุํ อคมิยุํ อิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมี ฆมฺมี อิจฺจาทิ.

Ante ā, ī, etc., ocurre opcionalmente ‘ā’ en lugar de ‘gam’. Ejemplos: So agā, agami, gami, agamittho, gamittho, agamattho, gamattho. Con el sufijo ‘ī’, por la división de la regla ‘assā’ en ‘himimesva+ssā’, ocurre el alargamiento; por ‘dīghā īssā’, ocurre la sustitución de ‘ī’ por ‘si’: agamāsi, agami, gami, agamī, gamī, agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, agamuṃ, gamuṃ. Al sustituir ‘o’ por ‘ā’: ajjhaguṃ. Para ‘tvaṃ’: ajjhagā con la elisión de la otra parte. Para ‘tumhe’: ajjhaguttha. Para ‘ahaṃ’: ajjhagaṃ. Para ‘mayaṃ’: ajjhagamha. En el otro conjunto de seis —con ‘eyyāthā’, etc., en lugar de ‘ttha’—: So agarrittha, agarrittha, agañchittha, gañchittha, agamittha, gamittha, agama, gama, agamā, agamā. Ellos fueron: te agamū, gamū. Al sustituir ‘o’ por ‘ā’: ajjhaguṃ. Tvaṃ agamise, gamise. Tumhe agamivhaṃ. Por ‘eyyāthā’, etc., con la sustitución de ‘a’ por ‘mā’: ahaṃ agamaṃ, gamaṃ, ajjhagaṃ. Mayaṃ agamimhe, gamimhe. En la voz pasiva (kamma): agarrīyi, agamīyi, agarriyuṃ, agamiyuṃ, etc. Así también: aghammī, ghammī, etc.

๑๓. มาโยเค อี+อาอาที

13. En combinación con ‘mā’, se usan las desinencias ī, ā, etc.

มาโยเค [Pg.224] สติ อีอาทโย อาอาทโย จ วา โหนฺติ. สกกาลโต กาลนฺตเรปิ ปจฺจยวิธานตฺโถ+ยํ. มา ภวํ อภวิตฺโถ อิจฺจาทิ. วาวิธานาสฺสตฺยาทิ+เอยฺยาทิ+ตฺวาทโยปิ โหนฺติ, มา ภวํ ภวิสฺสติ, มา ภวํ ภเวยฺย, มา ภวํ ภวตุ อิจฺจาทิ. (อีอาทิปจฺจยนโย).

Cuando hay conexión con la partícula prohibitiva ‘mā’, ocurren opcionalmente las desinencias que comienzan con ‘ī’ y ‘ā’. El propósito de esta regla es permitir el uso de sufijos incluso en tiempos diferentes al suyo propio. Ejemplo: Mā bhavaṃ abhavittho, etc. Debido al carácter opcional de la regla, también se usan sufijos como ssati, eyya, tu, etc.: mā bhavaṃ bhavissati, mā bhavaṃ bhaveyya, mā bhavaṃ bhavatu, etc. (Este es el método de los sufijos que comienzan con ī).

๕. อนชฺชตเน อา อูโอ ตฺถ อ มฺหา ตฺถ ตฺถุํ เส วฺหํ อึ มฺหเส

5. En el pasado no reciente (anajjatana) [se usan]: ā, ū, o, ttha, a, mhā; ttha, tthuṃ, se, vhaṃ, iṃ, mhase.

อวิชฺชมานชฺชตเน ภูตตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อาอาทโย โหนฺติ วา. ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ ‘‘อา อี อู มฺหา’’ อิจฺจาทินา รสฺเส จ โส อภวตฺถ ภวตฺถ อภว ภว อภวา ภวา, เต อภวุ ภวุ อภวู ภวู. โอ, ‘‘โอสฺสา’’ติอาทินา ออาทโย, อภว ภว อภวิ ภวิ อภวตฺถ ภวตฺถ อภวตฺโถ ภวตฺโถ, สิอาเทเส อภวสิ ภวสิ อภโว ภโว. ตุมฺเห อภวตฺถ ภวตฺถ. อหํ อภวํ ภวํ อภว ภว, มยํ อภวมฺห ภวมฺห อภวมฺหา ภวมฺหา. โส อภวตฺถ ภวตฺถ. เต อภวตฺถุํ ภวตฺถุํ. ตฺวํ อภวเส ภวเส. ตุมฺเห อภววฺหํ ภววฺหํ. ‘‘อิสฺส จ สิญ’’ติ สึ, อหํ อภวสึ ภวสึ อภวึ ภวึ. มยํ อภวมฺหเส ภวมฺหเส. กมฺเม-ตฺเถ สุขํ ตยา อนุภูยิตฺถ, อิญาคมาภาเว อนุภูยตฺถ อิจฺจาทิ. ภาเว-อภูยตฺถ ภูยตฺถ อิจฺจาทิ.

Cuando el significado es el pasado no reciente (anajjatana), ocurren opcionalmente las desinencias que comienzan con ‘ā’. Por ‘eyyāthā’, etc., en lugar de ‘ttha’, y por ‘ā ī ū mhā’, etc., con el acortamiento: so abhavattha, bhavattha, abhava, bhava, abhavā, bhavā. Te abhavu, bhavu, abhavū, bhavū. Para ‘o’, por ‘ossā’, etc., se sustituye por ‘a’, etc.: abhava, bhava, abhavi, bhavi, abhavattha, bhavattha, abhavittho, bhavittho. Con la sustitución por ‘si’: abhavasi, bhavasi, abhavo, bhavo. Tumhe abhavattha, bhavattha. Ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava. Mayaṃ abhavamha, bhavamha, abhavamhā, bhavamhā. So abhavattha, bhavattha. Te abhavatthuṃ, bhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase, bhavase. Tumhe abhavavhaṃ, bhavavhaṃ. Por ‘issa ca siña’, ocurre ‘siṃ’: ahaṃ abhavasiṃ, bhavasiṃ, abhaviṃ, bhaviṃ. Mayaṃ abhavamhase, bhavamhase. En la voz pasiva (kamma) con ‘ttha’: sukhaṃ tayā anubhūyittha; sin el aumento ‘i’: anubhūyattha, etc. En el sentido impersonal (bhāve): abhūyattha, bhūyattha, etc.

โส [Pg.225] โอทนํ อปจตฺถ ปจตฺถ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ. กมฺเม-อปจียตฺถ ปจียตฺถ อปจฺจตฺถ ปจฺจตฺถ อปจีย ปจีย อปจียา ปจียา อปจฺจ ปจฺจ อปจฺจา ปจฺจา. อปจียุ ปจียุ อปจียู ปจียู อปจฺจุ ปจฺจุ อปจฺจู ปจฺจู อิจฺจาทิ. ‘‘มาโยเค อี+อาอาที’’ติ มาโยเคปิ อาอาทโย, มา ภวํ อปจฺจตฺถ อิจฺจาทิ.

Él cocinó arroz: 'apacattha', 'pacattha', etc., son como la voz activa. En la voz pasiva: 'apacīyattha', 'pacīyattha', 'apaccattha', 'paccattha', 'apacīya', 'pacīya', 'apacīyā', 'pacīyā', 'apacca', 'pacca', 'apaccā', 'paccā'. 'Apacīyu', 'pacīyu', 'apacīyū', 'pacīyū', 'apaccu', 'paccu', 'apaccū', 'paccū', etc. Con el uso de la partícula 'mā' (prohibición): 'māyoge ī+āādīti', incluso con el uso de 'mā' se emplean 'ā' y otros, como en 'mā bhavaṃ apaccattha' (no cocines, señor), etc.

ตถา อคจฺฉตฺถ คจฺฉตฺถ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ. ตถา อคมตฺถ คมตฺถ อิจฺจาทิปิ อฆมฺมตฺถ ฆมฺมตฺถ อิจฺจาทิปิ. (อนชฺชตนปจฺจยนโย).

Del mismo modo: 'agacchattha', 'gacchattha', etc., son como los anteriores. Así también: 'agamattha', 'gamattha', etc., y 'aghammattha', 'ghammattha', etc. (Este es el método de los sufijos para el pasado que no es de hoy).

๖. ปโรกฺเข อ อุ เอ ตฺถ อ มฺห ตฺถ เร ตฺโถ วฺโห อิ มฺเห

6. En el tiempo perfecto (parokkha), las terminaciones son: a, u, e, ttha, a, mha (para parasmapada); y ttha, re, ttho, vho, i, mhe (para attanopada).

อปจฺจกฺเข ภูตานชฺชตเน วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติ. อกฺขานํ=อินฺทฺริยานํ ปรํ ปโรกฺขํ. ตสฺมึ. ‘‘อปโรกฺเขสู’’ติ วจนา กฺย+ลาทิวิกรณา น โหนฺติ.

En el pasado que no es de hoy y que no ha sido percibido directamente (apaccakkhe), los sufijos de la acción, como 'a', 'ā', etc., se emplean para indicar lo que está más allá de los sentidos (akkhānaṃ indriyānaṃ paraṃ = parokkhaṃ). En ese sentido. Debido a la expresión 'aparokkhesū', no se aplican los afijos derivativos como 'kya', 'la', etc.

๕,๗๑. ปโรกฺขายญฺจ

5,71. Y en el tiempo perfecto (parokkhā)...

ปโรกฺขายํ ปฐม+เมกสฺสรํ สทฺทรูปํ ทฺเว ภวติ. ‘‘ภูสฺส วุก’’ อิติอาทีสุ วุก, ภูว ภูว อิติ ทฺวิตฺเต –

En el tiempo perfecto, la primera forma sonora de una sola sílaba se duplica (se vuelve dos). En reglas como 'bhūssa vuka', al aplicar la duplicación a 'bhū' resulta en 'bhūva bhūva'—

๕,๗๕. โลโป+นาทิพฺยญฺชนสฺส

5,75. Eliminación de la consonante que no es la inicial.

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส อาทิโต+ญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ.

En la duplicación, ocurre la eliminación de la consonante que no sea la inicial de la sílaba anterior.

๑๘. ปุพฺพสฺส อ

18. 'a' para la sílaba anterior.

ออาทีสุ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภูสฺส อ โหติ.

En la duplicación con los sufijos 'a' y otros, la vocal de la sílaba anterior de la raíz 'bhū' se convierte en 'a'.

๕,๗๘. จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา

5,78. Las terceras y primeras letras reemplazan a las cuartas y segundas.

ทฺวิตฺเต [Pg.226] ปุพฺเพสํ จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา โหนฺติ ยถากฺกมํติ พกาเร โส พภูว กิร, เต พภุวุ กิร. ตฺวํ พภุเว กิร, อิญ ตุมฺเห พภุวิตฺถ กิร. อหํ พภุว กิร, มยํ พภุวิมฺห กิร. โส พภุวิตฺถ กิร, เต พภุวิเร กิร. ตฺวํ พภุวิตฺโถ กิร, ตุมฺเห พภุวิวฺโห กิร. อหํ พภุวิ กิร, มยํ พภุวิมฺเห กิร. กมฺเม-อนุปภุว กิร อิจฺจาทิ. ภาเวพภุว พภุวิตฺถ กิร.

En la duplicación, las terceras y primeras letras reemplazan a las cuartas y segundas de las sílabas anteriores respectivamente. Con la letra 'ba', se convierte en 'babhūva' (él fue, según se dice); 'babhuvu' (ellos fueron). 'Babhūve' (tú fuiste), con el aumento de 'i' se convierte en 'babhuvittha' (vosotros fuisteis). 'Babhūva' (yo fui), 'babhuvimha' (nosotros fuimos). 'Babhuvittha' (él fue, attanopada), 'babhuvire' (ellos fueron). 'Babhuvittho' (tú fuiste), 'babhuvivho' (vosotros fuisteis). 'Babhuvi' (yo fui), 'babhuvimhe' (nosotros fuimos). En voz pasiva: 'anupabhuva' (fue experimentado), etc. En voz impersonal: 'babhūva', 'babhuvittha' (fue).

ปปจ, ปปจุ. ปปเจ, อิญาคเม ปปจิตฺถ. อญฺญตฺร ‘‘สํโยคาทิโลโป’’ติ โลโป, ปปจิตฺถ. ปปจ, ปปจิมฺห. ปปจิตฺถ, ปปจิเร. ปปจิตฺโถ ปปจิโถ, ปปจิวฺโห. ปปจิ, ปปจิมฺเห. เอวํ กมฺเม.

Él cocinó: 'papaca', 'papacu'. 'Papace', con el aumento de 'i' resulta en 'papacittha'. En otros casos, por la regla 'eliminación del inicio de un conjunto consonántico', ocurre la elisión: 'papacittha'. 'Papaca', 'papacimha'. 'Papacittha', 'papacire'. 'Papacittho', 'papacitho', 'papacivho'. 'Papaci', 'papacimhe'. Lo mismo ocurre en la voz pasiva.

ออาทิปจฺจเย ทฺวิภาเว อนาทิพฺยญฺชนโลเป ปุพฺพสฺส ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ จวคฺคชกาเร ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีเฆ จ กเต โส คามํ ชคาม กิร, ชคมุ. ชคเม, ชคมิตฺถ. ชคม, ชคมิมฺห. ชคมิตฺถ, ชคมิเร. ชคมิตฺโถ, ชคมิวฺโห. ชคมิ, ชคมิมฺเห. เอวํ กมฺเม.

Cuando hay duplicación ante los sufijos 'a' y otros, tras la eliminación de la consonante no inicial, y habiéndose aplicado 'las letras de la clase ca reemplazan a las de la clase ka y a la ha', y después de aplicar 'alargamiento y acortamiento ante consonante', se obtiene: él fue a la aldea (según se dice): 'jagāma', 'jagamu'. 'Jagame', 'jagamittha'. 'Jagama', 'jagamimha'. 'Jagamittha', 'jagamire'. 'Jagamittho', 'jagamivho'. 'Jagami', 'jagamimhe'. Lo mismo ocurre en la voz pasiva.

มูฬฺหวิกฺขิตฺตพฺยาสตฺตจิตฺเตน อตฺตนาปิ กฺริยา กตา อภินิพฺพตฺติกาเล+นุปลทฺธาสมานา ผเลนา+นุมียมานา ปโรกฺขาว วตฺถุโต. เตน อุตฺตมวิสเยปิ ปโยคสมฺภโว. (ปโรกฺขาปจฺจยนโย).

Incluso una acción realizada por uno mismo con la mente confundida, distraída o absorta, al no ser percibida en el momento de su ejecución y ser inferida únicamente por su resultado, es considerada 'parokkha' (fuera de la vista) en esencia. Por lo tanto, su uso es posible incluso en el contexto de la primera persona. (Este es el método de los sufijos del perfecto).

๗. ยฺโยโท [Pg.227] วา+ติปตฺติยํ สฺสา สฺสํสุ สฺเส สฺสถ สฺสํ สฺสมฺหา สฺสถ สฺสึสุสฺสเสสฺสวฺเหสฺสึ สฺสามฺหเส.

7. Después de 'yy' (optativo), opcionalmente en el condicional (atipatti), se añaden: ssā, ssaṃsu, sse, ssatha, ssaṃ, ssamhā; ssatha, ssiṃsu, ssase, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase.

เอยฺยาโท วิสเย กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาทโย โหนฺติ. วิธุรปจฺจโยปนิปาตโต การณเวกลฺลโต วา กฺริยาติปตน+มนิปฺผตฺติ กฺริยาติปตฺติ. เอเต จ สฺสาทโย สามตฺถิยา อตีตานาคเตสฺเวว โหนฺติ, น วตฺตมาเน, ตตฺร กฺริยาติปตฺยสมฺภวา. อิญาคเม สฺสาสฺส วา รสฺเส จ สเจ โส ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺส, อรหา อภวิสฺส ภวิสฺส อภวิสฺสา ภวิสฺสา วา, เต จ ตํ อลภิสฺสํสุ, อรหนฺโต อภวิสฺสํสุ ภวิสฺสํสุ. ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา สฺเสสฺส วา อกาเร ตฺวํ อภวิสฺส ภวิสฺเส. ตุมฺเห อภวิสฺสถ. อหํ อภวิสฺสํ. รสฺเส มยํ อภวิสฺสมฺห ภวิสฺสมฺห อภวิสฺสมฺหา ภวิสฺสมฺหา. ปรจฺฉกฺเก-โส อภวิสฺสถ, อภวิสฺสึสุ. อภวิสฺสเส, อภวิสฺสวฺเห. อภวิสฺสึ, อภวิสฺสามฺหเส.

En el ámbito de los sufijos 'eyya' y otros, cuando hay una falla en la acción (kriyātipatti), se emplean 'ssā' y otros sufijos. 'Kriyātipatti' es la no consumación o el fracaso de una acción debido al encuentro con obstáculos o a la deficiencia de las causas. Estos sufijos 'ssā' y otros, por su propia naturaleza, se aplican solo al pasado y al futuro, no al presente, ya que en este último no es posible el fracaso de la acción. Con el aumento de 'i' y la opción de 'ssā' o 'ssa' y el acortamiento: 'si él hubiera recibido la ordenación en su juventud, habría sido un Arahant' (alabhissa, arahā abhavissa o bhavissa o abhavissā o bhavissā); y ellos habrían recibido eso (alabhissaṃsu), habrían sido Arahants (abhavissaṃsu, bhavissaṃsu). Con la regla 'eyyāthā' y otros, con 'e' o 'a' para 'sse': 'tú habrías sido' (abhavissa, bhavisse). 'Vosotros habríais sido' (abhavissatha). 'Yo habría sido' (abhavissaṃ). Con el acortamiento: 'nosotros habríamos sido' (abhavissamha, bhavissamha, abhavissamhā, bhavissamhā). En attanopada: 'él habría sido' (abhavissatha), 'ellos habrían sido' (abhavissiṃsu). 'Tú habrías sido' (abhavissase), 'vosotros habríais sido' (abhavissavhe). 'Yo habría sido' (abhavissiṃ), 'nosotros habríamos sido' (abhavissāmhase).

กมฺเม-เตน สุขํ อนฺวภวิสฺส, อนฺวภวิสฺสํสุ กฺยโลโป. อนฺวภูยิสฺส อนฺวภูยิสฺสา อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน อภูยิสฺส ภูยิสฺส อภูยิสฺสา ภูยิสฺสา. อภูยิสฺสถ ภูยิสฺสถ.

En la voz pasiva: 'por él habría sido experimentada la felicidad' (anvabhavissa, anvabhavissaṃsu), con la elisión de 'kya'. 'Anvabhūyissa', 'anvabhūyissā', etc. En la voz impersonal: 'por él se habría sido' (abhūyissa, bhūyissa, abhūyissā, bhūyissā). 'Abhūyissatha', 'bhūyissatha'.

เอวํ ตณฺฑุลาทิสาธนํ อลภิสฺส, โอทนํ อปจิสฺส ปจิสฺส อิจฺจาทิ. กมฺเม-เตน โอทโน อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺสา ปจิสฺสา อปจียิสฺส ปจียิสฺส อปจียิสฺสา ปจียิสฺสา อปจฺจิสฺส ปจฺจิสฺส อปจฺจิสฺสา ปจฺจิสฺสา อิจฺจาทิ.

Del mismo modo: 'él habría obtenido los medios como el arroz', 'él habría cocinado el arroz' (apacissa, pacissa), etc. En voz pasiva: 'por él el arroz habría sido cocinado' (apacissa, pacissa, apacissā, pacissā, apacīyissa, pacīyissa, apacīyissā, pacīyissā, apaccissa, paccissa, apaccissā, paccissā), etc.

โส อคจฺฉิสฺส คจฺฉิสฺส อคจฺฉิสฺสา คจฺฉิสฺสา อิจฺจาทิ. จฺฉาเทสา+ภาเว อคมิสฺส คมิสฺส อคมิสฺสา คมิสฺสา อิจฺจาทิ. กมฺเม-อคจฺฉิสฺส [Pg.228] คจฺฉิสฺส อคจฺฉียิสฺส อิจฺจาทิ. อคมิสฺส คมิสฺส อคมียิสฺส อิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมิสฺส อิจฺจาทิ. (กฺริยาติปตฺติปจฺจยนโย).

Él habría ido: 'agacchissa', 'gacchissa', 'agacchissā', 'gacchissā', etc. En ausencia de la sustitución por 'ccha': 'agamissa', 'gamissa', 'agamissā', 'gamissā', etc. En voz pasiva: 'agacchissa', 'gacchissa', 'agacchīyissa', etc. 'Agamissa', 'gamissa', 'agamīyissa', etc. Así también 'aghammissa', etc. (Este es el método de los sufijos del condicional o falla de la acción).

๘. เหตุผเลสฺเว+ยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถ เอยฺยามิ เอยฺยาม เอถ เอรํ เอโถ เอยฺยาวฺโห เอยฺยํ เอยฺยามฺเห.

8. Para causa y efecto (hetu-phala): eyya, eyyuṃ, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma; etha, eraṃ, etho, eyyāvho, eyyaṃ, eyyāmhe.

เหตุภูตายํ ผลภูตายญฺจ กฺริยายํ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย โหนฺติ วา. ลวิกรณวุทฺธิอาทิ ปุพฺพสมํ. ปริกปฺเป –

Cuando una acción es causa o efecto, opcionalmente se emplean 'eyya' y otros sufijos en lugar del presente. El afijo derivativo 'la', el fortalecimiento (vuddhi), etc., son como se explicó anteriormente. En la reflexión o suposición—

๗๕. เอยฺเย+ยฺยาเส+ยฺยนฺนํ เฏ

75. 'eyye', 'eyyāse' y 'eyyannaṃ' se convierten en 'ṭe' (opcionalmente).

เอยฺย+เอยฺยาสิ+เอยฺย+มิจฺเจส+เม วา โหติ. โส ทานิ กินฺนุ โข ภเว, ยทิ โส ปฐมวเย ปพฺพเชยฺย, อรหา ภเวยฺย.

'eyya', 'eyyāsi', 'eyya' también se vuelven así opcionalmente. ¿Qué sería él ahora? Si él se ordenara en su juventud, sería un Arahant (pabbajeyya, arahā bhaveyya).

๔๗. เอยฺยุํสฺสุํ

47. 'eyyuṃ' se convierte en 'ssuṃ'.

เอยฺยุ+มิจฺจสฺส ญุํ วา โหติ. สเจ สํขารา นิจฺจา ภวุํ ภเวยฺยุํ, น นิรุชฺเฌยฺยุํ. ยทิ ตฺวํ ภเว ภเวยฺยาสิ. ‘‘เอยฺยาถา’’ ทินา อสฺส โอกาเร ตุมฺเห ภเวยฺยาโถ ภเวยฺยาถ กถ+มหํ เทโว ภเวยฺยามิ.

El sufijo 'eyyuṃ' opcionalmente se convierte en 'ñuṃ' (o ssuṃ). 'Si las formaciones fueran permanentes (bhavuṃ, bhaveyyuṃ), no cesarían (nirujjheyyuṃ)'. Si tú fueras: 'bhave', 'bhaveyyāsi'. Con la regla 'eyyāthā' y otros, cuando hay 'o' en lugar de 'ā', vosotros seríais: 'bhaveyyātho', 'bhaveyyātha'. ¿Cómo podría yo ser un deva? (bhaveyyāmi).

๗๘. เอยฺยามสฺเส+มุ จ

78. Para 'eyyāma' también 'sse' y 'mu'.

เอยฺยามสฺส เอมุ วา โหติ อุ จ. กินฺนุ โข มยํ ภเวมุ ภเวยฺยามุ ภเวยฺยาม. ปรจฺฉกฺเก-ภเวถ, ภเวรํ. ภเวโถ, ภเวยฺยาวฺโห. ภเว ภเวยฺยํ, ภเวยฺยามฺเห. กมฺเม-สุขํ [Pg.229] ตยา อนุภุยฺเย อนุภุยฺเยยฺย, อนุภุยฺยุํ อนุภูเยยฺยุํ. เตน ตฺวํ อนุภูเย อนุภูเยยฺยาสิ, ตุมฺเห อนุภูเยยฺยาโถ อนุภูเยยฺยาถ. เตนา+หํ อนุภูเยยฺยามิ, มยํ อนุภูเยมุ อนุภูเยยฺยามุ อนุภูเยยฺยาม. ปรจฺฉกฺเก-อนุภูเยถ อิจฺจาทิ. ภาเว-ภูเย ภูเยยฺย ภูเยถ.

Para 'eyyāma' ocurre opcionalmente 'emu', 'āmu' y 'u'. ¿Acaso nosotros seríamos? (bhavemu, bhaveyyāmu, bhaveyyāma). En attanopada: 'bhavetha', 'bhaveraṃ'. 'Bhavetho', 'eyyāvho'. 'Bhave', 'bhaveyyaṃ', 'bhaveyyāmhe'. En voz pasiva: 'la felicidad por ti sería experimentada' (anubhuyye, anubhuyyeyya, anubhuyyuṃ, anubhūyeyyuṃ). 'Por ella tú serías experimentado' (anubhūye, anubhūyeyyāsi). 'Vosotros seríais experimentados' (anubhūyeyyātho, anubhūyeyyātha). 'Por ella yo sería experimentado' (anubhūyeyyāmi), 'nosotros seríamos experimentados' (anubhūyemu, anubhūyeyyāmu, anubhūyeyyāma). En attanopada: 'anubhūyetha', etc. En voz impersonal: 'bhūye', 'bhūyeyya', 'bhūyetha'.

วิธิมฺหิ-โส โอทนํ ปเจ ปเจยฺย อิจฺจาทิ. กมฺเม-ปจีเย ปจีเยยฺย ปจฺเจ ปจฺเจยฺย อิจฺจาทิ.

En sentido imperativo o de mandato: él debería cocinar el arroz (pace, paceyya), etc. En voz pasiva: 'pacīye', 'pacīyeyya', 'pacce', 'pacceyya', etc.

อนุมติยํ-โส คามํ คจฺเฉ คจฺเฉยฺย อิจฺจาทิ. อญฺญตฺร คเม คเมยฺย อิจฺจาทิ. ตถา ฆมฺเม ฆมฺเมยฺย อิจฺจาทิ.

En sentido de permiso o consentimiento: él puede ir a la aldea (gacche, gaccheyya), etc. En otros casos: 'game', 'gameyya', etc. Así también: 'ghamme', 'ghammeyya', etc.

ปาโต ปเจยฺย เจ ภุญฺเช, อิจฺเจ+ตฺถ ปจนกฺริยา;

เหตุภูตาติ วิญฺเญยฺยา, ผลํ ตฺว+นุภวกฺริยา.

Si uno cocinara por la mañana, comería; aquí la acción de cocinar debe entenderse como la causa, y la acción de experimentar [comer] como el resultado.

๑๑. สตฺตฺย+รเหสฺเว+ยฺยาที

11. [Los sufijos] -eyya, etc., [se emplean] en [los sentidos de] capacidad y mérito.

สตฺติยํ อรหเต จ กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย โหนฺติ. ภวํ ขลุ ปตฺตํ ปเจยฺย, ภวํ สตฺโต, ภวํ อรโห.

En los sentidos de capacidad y de mérito, los sufijos -eyya y otros se emplean con el significado de la acción. Ciertamente, el venerable podría cocinar en el cuenco; el venerable es capaz, el venerable es digno.

๑๒. สมฺภาวเน วา

12. O en el sentido de probabilidad.

สมฺภาวเน คมฺยมาเน ธาตุนา วุจฺจมาเน จ เอยฺยาทโย โหนฺติ วิภาสา. อปิ ภวํ คิลิตํ ปาสาณํ ปเจยฺย อุทรคฺคินา, สมฺภาเวมิ สทฺทหามิ ภวํ ปเจยฺย, ภวํ ปจิสฺสติ, ภวํ อปจิ.

Cuando se entiende o se expresa la probabilidad mediante la raíz, los sufijos -eyya y otros se emplean opcionalmente. '¿Acaso el venerable podría cocinar una piedra tragada con el fuego digestivo?'; 'Supongo, creo que el venerable cocinaría, cocinará o cocinó'.

๙. ปญฺห+ปตฺถนา+วิธีสุ

9. En [los sentidos de] pregunta, petición y mandato.

ปญฺหาทีสุ กฺริยตฺถโต เอยฺยาทโย โหนฺติ.

En la pregunta y otros sentidos, se emplean los sufijos -eyya, etc., con el significado de la acción.

ปญฺหา [Pg.230] สํปุจฺฉนํ, อิฏฺฐา-สึสนํ ยาจนํ ทุเว;

ปตฺถนา, ภตฺติยา วา+ถ, น วา พฺยาปารณา วิธิ.

La pregunta es indagación; el deseo y la petición son ambos 'aspiración' (patthanā); el mandato (vidhi) se da ya sea por devoción o por la incitación a la acción.

ปญฺเห-กึ โส ภตฺตํ ปเจยฺย, อุทาหุ พฺยญฺชนํ. ปตฺถนายํ-อโห วต โส ปเจยฺย เจ. วิธิมฺหิ-ภวํ ปตฺตํ ปเจยฺย. (เอยฺยาทิปจฺจยนโย).

En una pregunta: '¿Cocinaría él arroz o curry?'. En una aspiración: '¡Oh, si tan solo él cocinara!'. En un mandato: 'Que el venerable cocine en el cuenco'. (Este es el método de los sufijos -eyya y otros).

๑๐. ตุ อนฺตุ หิ ถ มิ ม ตํ อนฺตํ สฺสุ วฺโห เอ อามเส

10. Tu, antu, hi, tha, mi, ma, taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase.

ปญฺหปตฺถนาวิธิสฺเว+เต โหนฺติ กฺริยตฺถโต. อาสึสนตฺเถ-โส สุขี ภวตุ, เต สุขิตา ภวนฺตุ.

En los sentidos de pregunta, aspiración y mandato, estos [sufijos] se emplean con el significado de la acción. En el sentido de bendición: 'Que él sea feliz, que ellos sean felices'.

๔๘. หิสฺส+โต โลโป

48. La elisión de -hi tras -a.

อโต ปรสฺส หิสฺส วา โลโป โหติ. ตฺวํ สุขี ภว ภวาหิ, หิมฺหิ ทีโฆ. ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา วฺโหก, ตุมฺเห สุขิตา ภวถวฺโห ภวถ. อหํ สุขี ภวามิ, มยํ สุขิโน ภวาม. ปรจฺฉกฺเก-ตถา ภวตํ, ภวนฺตํ. ภวสฺสุ, ภววฺโห. ภเว ภวามเส. กมฺเม-ตยา อนุภูยตุ, อนุภูยนฺตุ อิจฺจาทิ. ภาเว-ภูยตุ, ภูยตํ.

Ocurre opcionalmente la elisión de -hi después de -a. 'Sé tú feliz' (bhava o bhavāhi); hay alargamiento ante -hi. Por la regla 'eyyāthā', etc., se da vho y tha: 'Sed vosotros felices' (bhavathavho o bhavatha). 'Que yo sea feliz' (bhavāmi), 'que nosotros seamos felices' (bhavāma). En el otro grupo de seis: 'bhavataṃ', 'bhavantaṃ', 'bhavassu', 'bhavavho', 'bhave', 'bhavāmase'. En la voz pasiva: 'que sea experimentado por ti' (anubhūyatu), 'que sean experimentados' (anubhūyantu), etc. En el sentido impersonal: 'que sea' (bhūyatu, bhūyataṃ).

อาณตฺติยํ-เทวทตฺโต ทานิ โอทนํ ปจตุ, ปจนฺตุ อิจฺจาทิ. กมฺเม-เตน โอทโน ปจฺจตุ อิจฺจาทิ. ตถา โส คามํ คจฺฉตุ อิจฺจาทิ. ‘‘อู ลสฺเส’’ติ ลสฺเส+กาเร คเมตุ, คเมนฺตุ อิจฺจาทิ. ฆมฺมาเทเส ฆมฺมตุ, ฆมฺมนฺตุ อิจฺจาทิ. กมฺเม-คจฺฉียตุ อิจฺจาทิ. ตถา คมียตุ อิจฺจาทิ.

En el mandato: 'Que Devadatta cocine ahora el arroz' (pacatu), 'que cocinen' (pacantu), etc. En la voz pasiva: 'que el arroz sea cocinado por él' (paccatu), etc. Del mismo modo, 'que él vaya a la aldea' (gacchatu), etc. Por la regla 'ū lasse', con el cambio a 'e', 'gametu', 'gamentu', etc. Con la sustitución por 'ghamma', 'ghammatu', 'ghammantu', etc. En la voz pasiva, 'gacchīyatu', etc., y también 'gamīyatu', etc.

วิธิมฺหิ-ลสฺส โลเป ลุตฺเต วุทฺธิ, อิธ ปพฺพโต โหตุ.

En el mandato: al elidirse 'la' y suprimirse 'u', se produce el fortalecimiento (vṛddhi); 'que haya aquí una montaña' (hotu).

นิมนฺตเน-อธิวาเสถ [Pg.231] ตุมฺเห ภนฺเต ภควา โภชนํ, วสติสฺส ‘‘จุราทิโต ณี’’ติ ณิมฺหิ ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา, ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ปจฺจเย’’ติ เอ จ โหติ. อิธ นิสฺสีทตุ ภวํ, สทสฺส ‘‘ชร+สทาน+มีม วา’’ติ อีม, มนุพนฺธตฺตา อนฺตสรโต อีม.

En la invitación: 'Venerable Señor, acepte Usted la comida' (adhivāsetha); de la raíz 'vasa', mediante 'curādito ṇī' se aplica 'ṇi', por 'assā ṇānubandhe' se aplica 'ā', y por 'yuvaṇṇānaṃ e' se aplica 'e'. 'Que el venerable se siente aquí' (nissīdatu); de la raíz 'sada', por 'jara-sadānaṃ īma vā' se aplica 'īma'; debido al marcador 'm', se añade después de la vocal final.

อชฺเฌสเน-เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ, เอตฺถ จุราทิตฺตา ปุริมสมํ.

En la petición: 'Venerable Señor, enseñe Usted el Dhamma' (desetu); aquí, por pertenecer a la clase Curādi, es como el caso anterior.

อนุมติยํ-ปุจฺฉ วาสว มํ ปญฺหํ, ปวิสตุ ภวํ. เอตฺถ ปุจฺฉโต หิสฺส โลโป. เอวํ นิสีท.

En el permiso: 'Hazme una pregunta, Vāsava' (puccha); 'que el venerable entre' (pavisatu). Aquí, hay elisión de -hi en 'puccha'. De igual modo, 'siéntate' (nisīda).

ปตฺถนา=ยาจนา, ตตฺร-ทท=ทาเน, ททาหิ เม คามวรานิ ปญฺจ, ทาโต ลสฺส เอกาเร จ เอกํ เม นยนํ เทหิ.

La aspiración (patthanā) equivale a la petición (yācanā); allí, la raíz 'dā' es para dar: 'dame cinco aldeas excelentes' (dadāhi); con el cambio de 'la' a 'e' partiendo de 'dā', 'dame un ojo' (dehi).

ปตฺตกาเล-สมฺปตฺโต เต กาโล กฏกรเณ, กฏํ กโรตุ ภวํ. เอตฺถ ‘‘ตนาทิตฺโว’’ติ โอ.

En el momento oportuno: 'Ha llegado el momento de que hagas la estera; que el venerable haga la estera' (karotu). Aquí se aplica 'o' por la regla 'tanāditvo'.

ตฺวาที เอยฺยาทโย วตฺต-มานา สมฺปติ,+นาคเต;

ภวิสฺสติ, ปโรกฺขาทิ-จตฺตาโร+ตีตกาลิกา.

Los sufijos tu, etc., y -eyya, etc., [se refieren al] presente y al futuro; 'bhavissati' [es el futuro], y los cuatro que comienzan con 'parokkhā' [perfecto] se refieren al pasado.

๕,๑๗๓. คม ยมิ+สา+ส ทิสานํ วา จฺฉง

5,173. Opcionalmente se aplica 'ccha' para [las raíces] gam, yam, is, ās y dis.

เอเตสํ วา จฺฉง โหตินฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. โส สคฺคํ คจฺฉติ คเมติ, คจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-คจฺฉียติ คมียติ อิจฺจาทิ. ยม=อุปรเม, ปโรกฺขาอนชฺชตนรูปานิ สพฺพตฺถ ปโยค+มนุคมฺม โยเชตพฺพานิ. นิปุพฺโพ, นิยจฺฉติ นิยมติ, นิยจฺฉนฺติ นิยมนฺติ. สํปุพฺโพ, ‘‘เย สํสฺสา’’ติ ญฺญตฺตํ, สญฺญมติ, สญฺญมนฺติ. กมฺเม-นิยจฺฉียติ นิยมียติ นิยมฺมติ, สญฺญมียติ วา. ตถา [Pg.232] นิยจฺฉิสฺสติ, สญฺญมิสฺสติ. นิยจฺฉิ, สํยมิ. นิยจฺฉิสฺส, สํยมิสฺส. นิยจฺเฉยฺย, สํยเมยฺย. นิยจฺฉตุ, สญฺญมตุ. อิส+สึส=อิจฺฉายํ, โส สคฺคํ อิจฺฉติ, อิจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ. ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ วุทฺธิมฺหิ เอสติ, เอสนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-อิจฺฉียติ, ‘‘วา กฺวจี’’ติ วุทฺธิมฺหิ เอสียติ. ปุพฺพรูเป อิสฺสติ อิสฺสเต อิจฺจาทิ. อิจฺฉิสฺสติ เอสิสฺสติ อิจฺจาทิ. อิจฺฉิ เอสิ. อิจฺฉิสฺส เอสิสฺส. อิจฺเฉยฺย เอเสยฺย. อิจฺฉตุ เอสตุ อิจฺจาทิ. อาส=อุปเวสเน, โส อาสเน อจฺฉติ อิจฺจาทิ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ รสฺโส, อุปปุพฺโพ, ตถา อุปาสติ. อจฺฉิสฺสติ อุปาสิสฺสติ. อจฺฉิ อุปาสิ. อจฺฉิสฺส อุปาสิสฺส. อจฺเฉยฺย อุปาเสยฺย. อจฺฉตุ อุปาสตุ อิจฺจาทิ. ทิส=เปกฺขเน, ทิจฺฉติ ทิจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ สพฺพํ ปุริมสมํ. ลภ=ลาเภ, อิโต ปรํ วิเสสฏฺฐานเมววกฺขาม, สพฺพวาโร วุตฺตานุสาเรน คเหตพฺโพ. ลภติ, ลภนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-กฺยสฺส ปุพฺพรูปาทิมฺหิ กเต ลพฺภติ อิจฺจาทิ.

Opcionalmente se aplica 'ccha' para estas raíces ante sufijos como -nti, -māna, -ti, etc. 'Él va al cielo' (gacchati, gameti), 'ellos van' (gacchanti), etc. En voz pasiva: 'gacchīyati', 'gamīyati', etc. Yama = cesar; las formas del pasado perfecto y del pasado remoto deben unirse en todos los casos según el uso. Con el prefijo 'ni': 'niyacchati', 'niyamati'. Con el prefijo 'sam': 'saññamati' (con 'ññ' por la regla 'ye saṃssā'). En voz pasiva: 'niyacchīyati', 'niyamīyati', 'niyammati' o 'saññamīyati'. Igualmente 'niyacchissati', 'saññamissati'. 'Niyacchi', 'saṃyami'. 'Niyacchissa', 'saṃyamissa'. 'Niyaccheyya', 'saṃyameyya'. 'Niyacchatu', 'saññamatu'. Isa o siṃsa = desear; 'él desea el cielo' (icchati), etc. Con el fortalecimiento por 'lahussupantassa': 'esati', etc. En voz pasiva: 'icchīyati', y con fortalecimiento 'esīyati'. Con asimilación: 'issati', 'issate', etc. 'Icchissati', 'esissati', etc. 'Icchi', 'esi'. 'Icchissa', 'esissa'. 'Iccheyya', 'eseyya'. 'Icchatu', 'esatu', etc. Āsa = sentarse; 'él se sienta en el asiento' (acchati), etc. Acortamiento por 'byañjane dīgharassā'; con 'upa': 'upāsati'. 'Acchissati', 'upāsissati'. 'Acchi', 'upāsi'. 'Acchissa', 'upāsissa'. 'Accheyya', 'upāseyya'. 'Acchatu', 'upāsatu', etc. Disa = ver; 'dicchati', 'dicchanti', etc., todo igual que lo anterior. Labha = obtener; de aquí en adelante diremos solo los casos especiales, el resto debe entenderse según lo dicho. 'Labhati', 'labhanti', etc. En voz pasiva: 'labbhati', etc., tras la asimilación de -ya.

๗๓. ลภา อึ+อีนํ ถํ ถา วา

73. Opcionalmente se aplica -thaṃ o -thā en lugar de -iṃ o -īnaṃ después de [la raíz] labh.

ลภสฺมา อึ อีนํ ถํ+ถา วา โหนฺติ. โส อลภิตฺถ ลภิตฺถ อลภิ ลภิ อึ ปจฺจเย อลตฺถํ อลภึ อิจฺจาทิ.

Después de 'labha', se dan opcionalmente -thaṃ y -thā [en lugar de] -iṃ e -īnaṃ. 'Él obtuvo' (alabhittha, labhittha, alabhi, labhi); con el sufijo -iṃ: 'alatthaṃ', 'alabhiṃ', etc.

๒๖. ลภ วส+จฺฉิท ภิท รุทานํ จฺฉง

26. El sustituto 'ccha' para [las raíces] labh, vas, chid, bhid y rud.

ลภาทีนํ จฺฉง โหติ สฺเสน สห. ลจฺฉติ ลภิสฺสติ, ลจฺฉนฺติ ลภิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาภาคสฺส จฺฉงาเทเส อลจฺฉา อลภิสฺส อิจฺจาทิ. วส=นิวาเส, วจฺฉติ วสิสฺสติ. กมฺเม-พหุลาธิการา ‘‘อสฺสู’’ติ อุกาโร[Pg.233], ปุพฺพรูเป วุสฺสติ วุสฺสิสฺสติ อิจฺจาทิ. ตถา อวจฺฉา อวสิสฺสา. ฉิท=ทฺเวธากรเณ, เฉจฺฉติ ฉินฺทิสฺสติ, ‘‘มญฺจ รุธาทีนํ’’ติ มํ โล จ. ลสฺส โลโป จ. ภิท=วิทารเณ, เภจฺฉติ ภินฺทิสฺสติ. อเภจฺฉา อภินฺทิสฺสา. รุท=โรทเน, รุจฺฉติ โรทิสฺสติ. อรุจฺฉา อโรทิสฺสา อิจฺจาทิ.

Para labh y otras, se aplica 'ccha' junto con 'ssa'. 'Él obtendrá' (lacchati, labhissati), 'ellos obtendrán' (lacchanti, labhissanti), etc. En el condicional, con la sustitución de 'ssa' por 'ccha': 'alacchā', 'alabhissa', etc. Vasa = habitar; 'vacchati', 'vasissati'. En la voz pasiva, por la autoridad de 'bahula' (diversidad), se aplica la vocal 'u' mediante 'assu'; con asimilación 'vussati', 'vussissati', etc. Igualmente 'avacchā', 'avasissā'. Chida = cortar; 'checchati', 'chindissati'; por 'mañca rudhādīnaṃ' se aplica el aumento 'm' y la elisión de 'la'. Bhida = romper; 'bhecchati', 'bhindissati'. 'Abhecchā', 'abhindissā'. Ruda = llorar; 'rucchati', 'rodissati'. 'Arucchā', 'arodissā', etc.

อญฺญปจฺจเยปิ ฉิทสฺส ‘‘จฺฉง’’ อิติ โยควิภาคา จฺฉง, ภูเต อูํ ปจฺจเย อจฺเฉจฺฉุํ อจฺฉินฺทึสุ. วุตฺตโต อญฺญธาตูนญฺจ, คม=คมเน, คจฺฉํ คจฺฉิสฺสํ. อญฺญปจฺจเยปิ วจ=พฺยตฺตวจเน อิจฺจาทิ, กมฺเม-พหุลาธิการา ตฺยาทีสุ ปรภูเตสุปิ ยถาคมํ วจาทีนญฺจสฺส ‘‘วจาทีนํ วสฺสุฏ วา’’ติ กมฺเม อุฏ จ ‘‘อสฺสู’’ติ อสฺส อุ จ, เตน ธมฺโม อุจฺจติ วุจฺจติ, วุจฺจนฺติ อิจฺจาทิ, ยสฺส จ ปุพฺพรูปํ.

Incluso con otros sufijos, se aplica 'ccha' para 'chid' mediante la división de la regla 'cchaṅa'; en el pasado con el sufijo -ūṃ: 'acchecchuṃ', 'acchindiṃsu'. Y para otras raíces además de las mencionadas: gama = ir, 'gacchaṃ', 'gacchissaṃ'. Incluso con otros sufijos, vaca = hablar, etc.; en la voz pasiva, por la autoridad de 'bahula', incluso cuando siguen sufijos como -ti, según la regla 'vacādīnaṃ vassuṭa vā' se aplica 'uṭa' en pasiva y por 'assu' la 'a' se convierte en 'u'; así 'el Dhamma es hablado' (uccati, vuccati), 'son hablados' (vuccanti), etc., con asimilación de 'ya'.

๒๗. ภุช มุจ วจ วิสานํ กฺขง

27. El sustituto 'kkha' para [las raíces] bhuj, muc, vac y vis.

ภุชาทีนํ กฺขง โหติ สฺเสน สห. วกฺขติ วจิสฺสติ, วกฺขนฺติ วจิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

Para las raíces como bhuj y otras, se da la sustitución kkha junto con ssa. Vakkhati, vacissati, vakkhanti, vacissanti, etc.

๒๑. อีอาโท วจสฺโสม

21. Para la raíz vac, se da la sustitución oma antes de ī, etc.

อีอาทีสุ วจสฺส โอม โหติ. มการานุพนฺธตฺตา ‘‘มานุพนฺโธ สราน+มนฺตา ปโร’’ติ ปริภาสโต สรา ปโร. อโวจิ, อโวจุํ, อโวโจ อิจฺจาทิ. อนชฺชตเน-อวจ อวจา วจา อิจฺจาทิ. กฺริยาติปตฺติยํ-อวกฺขา อวจิสฺสา, อวกฺขึสุ อวจิสฺสึสุ อิจฺจาทิ. วเจยฺย อิจฺจาทิ. กมฺเม-วุจฺเจยฺย อิจฺจาทิ. ตถา วจตุ, วุจฺจตุ อิจฺจาทิ.

En las terminaciones ī, etc., ocurre la sustitución oma para vac. Debido a que la letra m actúa como anexo (anubandha), por la regla gramatical 'mānubandho sarānamantā paro', el sonido vocálico sigue después. Avoci, avocuṃ, avoco, etc. En el tiempo imperfecto (anajjatane): avaca, avacā, vacā, etc. En el condicional (kriyātipatti): avakkhā, avacissā, avakkhiṃsu, avacissiṃsu, etc. Vaceyya, etc. En la voz pasiva (kamme): vucceyya, etc. Asimismo: vacatu, vuccatu, etc.

ภุช=ปาลนชฺโฌหาเรสุ[Pg.234], ‘‘ภุชา’’ ทินา กฺขวาเทเส โภกฺขติ ภุญฺชิสฺสติ.

La raíz bhuja se usa en los sentidos de protección y consumo; con la sustitución kkha según la regla 'bhujā', etc.: bhokkhati, bhuñjissati.

กุส=อกฺโกเส, อาปุพฺโพ, ตสฺส รสฺโส จ, อกฺโกสติ อิจฺจาทิ เญยฺยํ, ลวิกรณโลปวุทฺธิโย.

La raíz kusa se usa en el sentido de injuria; con el prefijo ā-, su vocal se acorta, etc.: debe conocerse akkosati, etc., donde ocurren la elisión y el fortalecimiento (vuddhi) del marcador la.

๓๔. กุส+รุเหหี+สฺส ฉิ

34. Para las raíces kusa y ruha, se da la sustitución chi para la terminación ī.

กุสา รุหา จ ปรสฺส อีสฺส ฉิ วา โหติ. ปรรูปปฐมกฺขรานิ, อกฺโกจฺฉิ อกฺโกสิ อิจฺจาทิ. อภิปุพฺโพ รุห=โรหเน, อภิรุจฺฉิ อภิรุหิ อิจฺจาทิ.

Después de las raíces kusā y ruhā, la terminación posterior ī se convierte opcionalmente en chi. Resultando en las primeras letras de la forma posterior: akkocchi, akkosi, etc. Con el prefijo abhi-, la raíz ruha en el sentido de ascender (rohane): abhirucchi, abhiruhi, etc.

วห=ปาปุณเน, วหติ, วหนฺติ. กมฺเม-กฺเย ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ วิปริยาโส, เตน โส วุยฺหติ, ‘‘อสฺสู’’ติ อุตฺตํ. วหิสฺสติ, วุยฺหิสฺสติ. อวหิ, อวุยฺหิตฺถ, อวุหิ. อวหิสฺสา, วุยฺหีสฺสา อิจฺจาทิ. วเหยฺย, วุยฺเหยฺย. วหตุ, วุยฺหตุ อิจฺจาทิ.

La raíz vaha se usa en el sentido de alcanzar; vahati, vahanti. En la voz pasiva (kamme), con el sufijo -ya, por la regla 'hassa vipallāso' ocurre una inversión, por lo cual se forma vuyhati; por la regla 'assū' se aplica el sonido u. Vahissati, vuyhissati. Avahi, avuyhittha, avuhi. Avahissā, vuyhīssā, etc. Vaheyya, vuyheyya. Vahatu, vuyhatu, etc.

ชร=ชีรเณ,

La raíz jara se usa en el sentido de envejecer (jīraṇe).

๕,๑๗๔. ชร มราน+มียง

5,174. Para las raíces jara y mara, se da la sustitución īyaṅa.

ชร มรานํ อียง วา โหติ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ. ชียติ. ‘‘ชร สทาน+มีม’’ติ อีมอาคโม โล จ, ชีรติ. กมฺเม-ชีรียติ ชียียติ. เอวํ ชียิสฺสติ ชีริสฺสติ, ชียียิสฺสติ ชีรียิสฺสติ. อชียิ อชีริ, อชียียิ อชีรียิ. อชียิสฺสา อชีริสฺสา, อชียียิสฺสา อชีรียิสฺสา อชียิสฺสา อชีรียิสฺสา อิจฺจาทิ. มร=ปาณจาเค, อียง, มียติ มรติ, มียนฺติ มรนฺติ อิจฺจาทิ.

Para jara y mara, ocurre opcionalmente la sustitución īyaṅa ante māna, anta, tyādi, etc. Jīyati. Por la regla 'jara sadānamīma', se aplica el aumento īma y el marcador lo, resultando en jīrati. En la voz pasiva (kamme): jīrīyati, jīyīyati. Del mismo modo: jīyissati, jīrissati; jīyīyissati, jīrīyissati. Ajīyi, ajīri; ajīyīyi, ajīrīyi. Ajīyissā, ajīrissā; ajīyīyissā, ajīrīyissā, ajīyissā, ajīrīyissā, etc. La raíz mara se usa en el sentido de abandonar la vida (pāṇacāge); con īyaṅa: mīyati, marati; mīyanti, maranti, etc.

ทิส=เปกฺขเน,

La raíz disa se usa en el sentido de ver (pekkhane).

๕,๑๒๔. ทิสสฺส [Pg.235] ปสฺส ทสฺส ทส ท ทกฺขาติ

5,124. Para la raíz disa, las sustituciones son passa, dassa, dasa, da y dakkha.

เอเต อาเทสา ทิสสฺส วา โหนฺติ. อเนกวณฺณตฺตา สพฺพาเทโส. ปสฺสติ ปสฺสนฺติ, ทกฺขติ ทกฺขนฺติ. กมฺเม-กฺเย ปุพฺพรูโป, ทิสฺสติ ทิสฺสนฺติ, วิปสฺสียติ ทกฺขียติ อิจฺจาทิ.

Estas sustituciones para la raíz disa ocurren opcionalmente. Dado que constan de múltiples fonemas, reemplazan a toda la raíz. Passati, passanti; dakkhati, dakkhanti. En la voz pasiva (kamme), con el sufijo -ya, hay asimilación (pubbarūpo): dissati, dissanti; vipassīyati, dakkhīyati, etc.

๖,๖๙. ทกฺข+ข+เหติ+โหหีติ โลโป

6,69. Ocurre la elisión para dakkha, kha, heti y hohi.

ทกฺขาทีหิ อาเทเสหิ ปรสฺส สฺสสฺส โลโป วา โหติ. ทกฺขติ ทกฺขิสฺสติ. อปสฺสิ ปสฺสิ, อปสฺสึสุ ปสฺสึสุ อปสฺโส ปสฺโส, อปสฺสิตฺถ ปสฺสิตฺถ. อปสฺสึ ปสฺสึ, อปสฺสิมฺห ปสฺสิมฺห. ตถา อทสฺสี ทสฺสี, อทสฺสึสุ ทสฺสึสุ อิจฺจาทิ. อนชฺชตเน ทสาเทโส, อทฺทสา อทฺทส. อทฺทา อทฺท อิจฺจาทิ. อปสฺสิสฺส ทกฺขิสฺส อิจฺจาทิ. ปสฺเสยฺย ทกฺเขยฺย, ปสฺสตุ ทกฺขตุ อิจฺจาทิ.

Después de las sustituciones como dakkha, etc., ocurre opcionalmente la elisión de la ssa posterior. Dakkhati, dakkhissati. Apassi, passi; apassiṃsu, passiṃsu; apasso, passo; apassittha, passittha. Apassiṃ, passiṃ; apassimha, passimha. Del mismo modo: adassī, dassī; adassiṃsu, dassiṃsu, etc. En el tiempo imperfecto (anajjatane), se aplica la sustitución dasa: addasā, addasa; addā, adda, etc. Apassissa, dakkhissa, etc. Passeyya, dakkheyya; passatu, dakkhatu, etc.

สท=วิสรณคตฺยาวสาทนาทาเนสุ, นิปุพฺโพ, ‘‘ชรสทาน+มีม วา’’ติ อีมอาคโม. นิสีทติ, นิสีทนฺติ อิจฺจาทิ. ภาเว-นิสชฺชติ, นิสชฺชเต.

La raíz sada se usa en los sentidos de desintegración, movimiento, hundimiento y recepción; con el prefijo ni-, por la regla 'jarasadānamīma vā' ocurre el aumento īma. Nisīdati, nisīdanti, etc. En el modo reflexivo (bhāve): nisajjati, nisajjate.

ยช=เทวปูชาสํคติกรณทาเนสุ, ยชติ, ยชนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม –

La raíz yaja se usa en los sentidos de adoración a las deidades, unión y generosidad; yajati, yajanti, etc. En la voz pasiva (kamme):

๕,๑๑๓. ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยีติ

5,113. Para la raíz yaja, se dan las sustituciones yassa, ṭi y yī.

ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยี โหนฺติ กานุพนฺเธติ พหุลาธิการา ตฺยาทิวิสเยปิ กฺเย ปุพฺพรูเป จ อิชฺชติ ยิชฺชติ มยา พุทฺโธ. โส ยชิสฺสติ, เตน อิชฺชิสฺสเต ยิชฺชิสฺสเต. โส ยชี[Pg.236], เตน อิชฺชิ ยิชฺชิ. โส ยชิสฺสา, เตน อิชฺชิสฺสา ยิชฺชิสฺสา. โส ยเชยฺย, เตน อิชฺเชยฺย ยิชฺเชยฺย. โส ยชตุ, เตน อิชฺชตุ ยิชฺชตุ อิจฺจาทิ.

Para la raíz yaja, ocurren yassa, ṭi y yī cuando hay un anexo k; debido a la amplia aplicación de la regla, incluso en el ámbito de tyādi, etc., con el sufijo -ya y la asimilación: ijjati, yijjati; 'Buda es adorado por mí'. Él sacrificará (yajissati); por él es sacrificado (ijjissate, yijjissate). Él sacrificó (yajī); por él fue sacrificado (ijji, yijji). Él habría sacrificado (yajissā); por él habría sido sacrificado (ijjissā, yijjissā). Él podría sacrificar (yajeyya); por él podría ser sacrificado (ijjeyya, yijjeyya). Que él sacrifique (yajatu); que por él sea sacrificado (ijjatu, yijjatu), etc.

วท=วจเน, ‘‘คมวทา’’ ทินา วทสฺส วชฺชาเทโส วา, ลสฺส ‘‘อูลสฺเส’’ติ กฺวจิ เอ จ, วชฺชติ วเทติ วทติ, วชฺเชนฺติ วเทนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม – ‘‘กฺยสฺสา’’ติ อีญ, วชฺชียติ วชฺชติ วทียติ, วชฺชียนฺติ วชฺชนฺติ วทียนฺติ. วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ. อวที วที, อวทึสุ วทึสุ. อวทิสฺส วทิสฺส. วชฺเช วชฺเชยฺย วเท วเทยฺย, วชฺเชยฺยุํ วเทยฺยุํ. วชฺเชตุ วเทตุ วทตุ อิจฺจาทิ ยถาคมํ เญยฺยํ.

La raíz vada se usa en el sentido de hablar; por la regla 'gamavadā', etc., ocurre opcionalmente la sustitución vajja para vada; para el marcador la, por la regla 'ūlasse', en algunos casos se usa e: vajjati, vadeti, vadati; vajjenti, vadenti, etc. En la voz pasiva (kamme): por la regla 'kyassā' se aplica el sufijo īña: vajjīyati, vajjati, vadīyati; vajjīyanti, vajjanti, vadīyanti. Vadissati, vadissanti. Avadī, vadī; avadiṃsu, vadiṃsu. Avadissa, vadissa. Vajje, vajjeyya, vade, vadeyya; vajjeyyuṃ, vadeyyuṃ. Vajjetu, vadetu, vadatu, etc., debe conocerse según el sistema gramatical.

กมุ=ปทวิกฺเขเป, ‘‘ปโรกฺขายญฺจา’’ติ จคฺคหเณน กม กม อิติ ทฺวิตฺเต อนาทิพฺยญฺชนโลเป ลวิกรเณ ‘‘กวคฺคหา’’ ทินา กสฺส เจ นิคฺคหีตาคเม จ กเต จํกมติ กมติ อิจฺจาทิ. จล=กมฺปเน, จํจลติ. ชล+ทล=ทิตฺติยํ, ทฺวิตฺเต ททฺทลฺลติ อิจฺจาทิ. (สวุทฺธิกภูวาทินโย).

La raíz kamu se usa en el sentido de dar pasos; por la regla 'parokkhāyañcā', con la inclusión de ca, hay duplicación y elisión de la consonante no inicial, y con el marcador la, por la regla 'kavaggahā', etc., se realiza la sustitución de k por c y el aumento del niggahīta resultando en caṃkamati; kamati, etc. Cala en el sentido de temblar: caṃcalati. Jala y dala en el sentido de brillar; con duplicación: daddallati, etc. (Este es el método de la clase bhūvādi con fortalecimiento).

หู+ภู=สตฺตายํ, ตฺยาทีสุ ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, ตสฺส โลเป ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ปจฺจเย’’ติ โอกาโร. โส โหติ, เต โหนฺติ. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน หูยติ หูยเต.

Las raíces hū y bhū se usan en el sentido de existencia; antes de tyādi, etc., por la regla 'kattari lo' se aplica el marcador lo, y tras su elisión, por la regla 'yuvaṇṇānameo paccaye', se produce el sonido o. Hoti, te honti. Hosi, hotha. Homi, homa, etc. En el modo reflexivo (bhāve): por él se es (hūyati, hūyate).

๓๑. หูสฺส เห+เหหิ+โหหิ สฺสตฺยาโท

31. Para la raíz hū, ocurren las sustituciones he, hehi y hohi antes de ssati, etc.

หูสฺส เหอาทโย โหนฺติ สฺสจฺจาโท. เหสฺสติ เหหิ สฺสติ โหหิสฺสติ.

Para la raíz hū, existen las formas he, etc., antes de ssati, etc. Hessati, hehissati, hohissati.

๖๙. ทกฺข+ข+เหหิ+โหหีหิ โลโปติ

69. Hay elisión después de las sustituciones dakkha, kha, hehi y hohi.

ทกฺขาทีหิ [Pg.237] อาเทเสหิ ปรสฺส สฺสสฺส วา โลโป โหติ. เหหิติ เหหิสฺสติ, โหหิติ โหหิสฺสติ. เหหินฺติ เหหิสฺสนฺติ, โหหินฺติ โหหิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. อนชฺชตเน อีมฺหิ อญาคโม, ‘‘ปโร กฺวจี’’ติ อีสฺส โลโป, โส อหุ. วุทฺธิมฺหิ ‘‘ทีฆา อีสฺส’’ อิติ อีสฺส สิอาเทโส, สุโว อโหสิ อานนฺโท.

Después de las sustituciones como dakkha, etc., ocurre opcionalmente la elisión de la ssa posterior. Hehiti, hehissati; hohiti, hohissati. Hehinti, hehissanti; hohinti, hohissanti, etc. En el tiempo imperfecto (anajjatane), se aplica el aumento a antes de ī, y por la regla 'paro kvacī' ocurre la elisión de ī, resultando en ahu. En el caso de fortalecimiento (vuddhimhi), por la regla 'dīghā īssa', se da la sustitución si para ī: 'ayer Ananda fue' (suvo ahosi ānando).

๔๑. หูโต เรสุํ

41. Después de la raíz hū, se da la sustitución resuṃ.

หูโต ปรสฺส อุ+มิจฺจสฺส เรสุํ วา โหติ. รการานุพนฺโธ ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ อนฺตสราทิสฺส โลโป. อเหสุํ. โอการวุทฺธิ อวาเทเส อหวุํ. โอสฺส สิอาเทเส อโหสิ.

Después de la raíz hū, para las terminaciones u y m, ocurre opcionalmente la sustitución resuṃ. Con el marcador r, por la regla 'rānubandhentasarādissā', hay elisión de la vocal final e inicial. Ahesuṃ. Con el fortalecimiento de o y la sustitución ava: ahavuṃ. Con la sustitución si para o: ahosi.

๔๖. อึสฺส จ สิญ

46. Y para la terminación iṃ, se da la sustitución si.

อิมิจฺจสฺส สิญ โหติ มฺหาตฺถานญฺจ พหุลํ. ญากาโร อาขฺยาวยวตฺโถ (อุกาโร) อิกาโร อุจฺจารณตฺโถ. ‘‘ออีสฺสา’’ ทินา อิญาคเม ตุมฺเห อโหสิตฺถ, อโหสิ. ปรสฺสรโลเป รสฺเส จ อหุํ, อโหสิมฺห, อหุมฺห, รสฺโส. ภาเว-อภวิ, อาสฺสตฺถาเทโส, อภวิตฺถ. อนชฺชตเน อาอูอาทิปจฺจเย กเต ‘‘ยุวณฺณาน+มิย งุวง สเร’’ติ อุวงาเทเส อหุวา, อหุวุ, อหุโว, อหุวตฺถ. อสฺส อมาเทเส อหุํ อหุวํ, อหุมฺห อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน อหุยิ อหุยิตฺถ. อหวิสฺสา, อหวิสฺสํสุ อิจฺจาทิ. ภาเว-อหุยิสฺส, อหุยิสฺสถ. ปุพฺพสฺสรโลโป, เหยฺย[Pg.238], เหยฺยุํ อิจฺจาทิ. ภาเว-หูเยยฺย, หูเยถ. โหตุ, โหนฺตุ อิจฺจาทิ. ภาเว-หูยตุ, หูยตํ. อนุปุพฺเพ อนุโภติ อิจฺจาทิ สพฺพวาเรสุ โยเชตพฺพํ. ภาเว รูปาภาวา. กมฺเม-อนุภูยติ อิจฺจาทิ วิเสโส.

Para la raíz 'hu' existe la forma 'hoti' y frecuentemente 'mahātthānaṃ'. La letra 'ñ' indica el marcador del miembro del aforismo (la letra 'u'), y la letra 'i' tiene el propósito de la pronunciación. Por la regla 'aīssā', etc., con el aumento 'iña', resultan 'tumhe ahosittha', 'ahosi'. Con la elisión de la vocal siguiente y el acortamiento, resultan 'ahuṃ', 'ahosimha', 'ahumha', con acortamiento. En el sentido de estado (bhāve), 'abhavi'; con la sustitución 'āssattha', 'abhavittha'. En el pasado no actual (anajjatane), cuando se añaden los sufijos 'ā', 'ū', etc., por la regla 'yuvaṇṇāna+miya ṅuvaṅa sare', con la sustitución 'uvaṅ', resultan 'ahuvā', 'ahuvu', 'ahuvo', 'ahuvattha'. Con la sustitución 'am' para 'assa', resultan 'ahuṃ', 'ahuvaṃ', 'ahumha', etc. En el sentido de estado: por eso, 'ahuyi', 'ahuyittha'. 'Ahavissā', 'ahavissaṃsu', etc. En el sentido de estado: 'ahuyissa', 'ahuyissatha'. Con la elisión de la vocal anterior, 'heyya', 'heyyuṃ', etc. En el sentido de estado: 'hūyeyya', 'hūyetha'. 'Hotu', 'hontu', etc. En el sentido de estado: 'hūyatu', 'hūyataṃ'. Con el prefijo 'anu', resultan 'anubhoti', etc., lo cual debe aplicarse en todos los casos. En el sentido de estado no hay distinción de formas. En la voz pasiva (kamme), 'anubhūyati', etc., es la distinción.

สิ=สเย, ลสฺส โลโป วุทฺธิ, เสติ. อยาเทเส สยติ, เสนฺติ สยนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-อติปุพฺโพ, กฺเย ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ อิสฺส ทีเฆ จ กเต เตน อติสียติ, อติสียนฺติ อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน สียติ, สียเต. ตถา ภวิสฺสติอาทีสุ.

Si = saye (en el sentido de descansar); con la elisión del marcador y el fortalecimiento (vuddhi), resulta 'seti'. Con la sustitución 'aya', resulta 'sayati', 'senti', 'sayanti', etc. En la voz pasiva: con el prefijo 'ati', ante el sufijo 'kya', por la regla 'dīgho sarassā', cuando se realiza el alargamiento de la vocal 'i', por eso resulta 'atisīyati', 'atisīyanti', etc. En el sentido de estado: por eso 'sīyati', 'sīyate'. Del mismo modo en 'bhavissati', etc.

นี=ปาปเน, ทฺวิกมฺมโก+ยํ, อชํ คามํ เนติ นยติ, เนนฺติ นยนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-นียเต คามํ อโช เทวทตฺเตน อิจฺจาทิ. ตถา เสเสสุปิ โยเชตพฺพํ.

Nī = pāpane (en el sentido de llevar); esta raíz es de doble objeto; 'neti', 'nayati' (lleva a la cabra a la aldea), 'nenti', 'nayanti', etc. En la voz pasiva: 'nīyate gāmaṃ ajo devadattena' (la cabra es llevada a la aldea por Devadatta), etc. Del mismo modo debe aplicarse en los demás casos.

ฐา=คตินิวตฺติยํ –

Ṭhā = gatinivattiyaṃ (en el sentido de cesar el movimiento):

๕,๑๗๕. ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา

5,175. [La regla] Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā (Para ṭhā y pā, hay tiṭṭha y piva).

ฐาปานํ ติฏฺฐปิวาโหนฺติ วา นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ลสฺส โลเป ติฏฺฐติ, ติฏฺฐนฺติ, ฐาติ, ฐานฺติ.

Para las raíces ṭhā y pā, se convierten en tiṭṭha y piva respectivamente ante los sufijos 'nta', 'māna', 'ti', etc. Con la elisión del marcador, resultan 'tiṭṭhati', 'tiṭṭhanti', 'ṭhāti', 'ṭhānti'.

๕,๑๓๑. ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโห กฺวจิติ

5,131. [La regla] Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti (Después de los prefijos que comienzan con 'pa', para ṭhā hay opcionalmente ṭhaho en algunos casos).

ปาทิโต ปรสฺส ฐาสฺส กฺวจิ ฐโห โหติ วา. สณฺฐหติ, สณฺฐหนฺติ. ลสฺเส, อธิฏฺเฐติ, อธิฏฺเฐนฺติ. กมฺเม –

Después de un prefijo que comienza con 'pa', para 'ṭhā' ocurre opcionalmente 'ṭhaho'. 'Saṇṭhahati', 'saṇṭhahanti'. Con la elisión del marcador: 'adhiṭṭheti', 'adhiṭṭhenti'. En la voz pasiva:

๕,๑๓๗. อญฺญาทิสฺสา+สฺสี กฺเย

5,137. [La regla] Aññādissā+ssī kye (Para otros, hay ī ante kya).

ญาทิโต+ญฺญสฺส อาการนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺส อี โหติ กฺเย. อุปฐียติ, อุปฐียนฺติ. ฐหาเทเส ‘‘กฺยสฺสา’’ติ อีญ[Pg.239], เตน ปติฏฺฐหียติ, ปติฏฺฐหียนฺติ. ภาเว-อีมฺหิ ฐียติ, ฐียเต. ตถา ปปุพฺเพ ปติฏฺฐิสฺสติ ปติฏฺฐหิสฺสติ. อีสฺส สิมฺหิ อฏฺฐาสิ, อฏฺฐํสุ, สณฺฐหิ, สณฺฐหึสุ. ปติฏฺฐิสฺส ปติฏฺฐหิสฺส. ติฏฺเฐ ติฏฺเฐยฺย, สณฺเฐ สณฺเฐยฺย, สณฺเฐยฺยุํ, สณฺฐเห สณฺฐเหยฺย. ติฏฺฐตุ ฐาตุ, สณฺฐหตุ อิจฺจาทิ.

Después de 'ñā' y otras raíces, para otros verbos terminados en 'ā' que expresan acción, hay 'ī' ante el sufijo 'kye'. 'Upaṭhīyati', 'upaṭhīyanti'. En la sustitución 'ṭhaha', por la regla 'kyassā' hay 'īña', por eso resulta 'patiṭṭhahīyati', 'patiṭṭhahīyanti'. En el sentido de estado: con 'ī', resulta 'ṭhīyati', 'ṭhīyate'. Del mismo modo, con el prefijo 'pa', 'patiṭṭhissati', 'patiṭṭhahissati'. Con 'ī' en el aorista (si), 'aṭṭhāsi', 'aṭṭhaṃsu', 'saṇṭhahi', 'saṇṭhahiṃsu'. 'Patiṭṭhissa', 'patiṭṭhahissa'. 'Tiṭṭhe', 'tiṭṭheyya', 'saṇṭhe', 'saṇṭheyya', 'saṇṭheyyuṃ', 'saṇṭhahe', 'saṇṭhaheyya'. 'Tiṭṭhatu', 'ṭhātu', 'saṇṭhahatu', etc.

ปา=ปาเน, ปิวาเทเส ปิวติ. ‘‘ตวคฺควรณา’’ โท ‘‘พยญา’’ติ โยควิภาเคน วสฺส พกาโร, ปิพติ. กมฺเมปียติ, ปียนฺติ อิจฺจาทิ.

Pā = pāne (en el sentido de beber); con la sustitución 'piva', resulta 'pivati'. En la sección de la regla 'tavaggavaraṇā', por la división de la regla (yogavibhāga) 'bayañā', la letra 'v' se convierte en 'b', resultando 'pibati'. En la voz pasiva: 'pīyati', 'pīyanti', etc.

อส=ภุวิ,

Asa = bhuvi (en el sentido de ser o existir);

๕๒. ตสฺส โถติ

52. [La regla] Tassa thoti (Para 'ta' hay 'tha').

อตฺถิโต ปรสฺส ตสฺส โถ โหติ. ปรรูเป ปฐมกฺขรตกาเร จ อตฺถิ. ‘‘นฺต+มาน+นฺติ+ยิ+ยุํสฺวา+ทิโลโป’’ติ อสฺส โลโป, สนฺติ.

Después de la raíz 'as', para el sufijo 'ta' (la desinencia ti) hay 'tha'. Con la asimilación a la forma siguiente y la primera letra 't', resulta 'atthi'. Por la regla 'nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopo', ocurre la elisión de la 'a' inicial de la raíz, resultando 'santi'.

๕๓. สิหิสฺว+ฏ

53. [La regla] Sihisva+ṭa (En si e hi, hay ṭa).

อตฺถิสฺส อฏ โหติ สิหิสุ. โฏ สพฺพาเทสตฺโถ. ตฺวํ อสิ. ปรรูปาทิมฺหิ กเต อิทานิ ตุมฺเห อตฺถ.

Para la raíz 'as', ocurre la sustitución 'a' (marcada por ṭa para ser sustitución total) ante las desinencias 'si' e 'hi'. 'Tvaṃ asi'. Cuando se realiza la asimilación de la forma siguiente, etc., resulta 'tumhe attha'.

๕๔. มิมานํ วา มฺหิมฺหา จ

54. [La regla] Mimānaṃ vā mhimhā ca (Para mi y ma, opcionalmente mhi y mhā).

อสสฺมา ปเรสํ มิมานํ มฺหิมฺหา วา โหนฺติ ตํสนฺนิโยเคน อสสฺส อฏ จ. อมฺหิ.

Después de la raíz 'as', para las desinencias 'mi' y 'ma' resultan opcionalmente 'mhi' y 'mhā', y junto con esa prescripción, para 'as' hay la sustitución 'a'. 'Amhi'.

๕๕. เอสุ ส

55. [La regla] Esu sa (En estos, hay sa).

เอสุ [Pg.240] มิเมสุ อสสฺส โส โหติ, ปรรูปพาธนตฺถํ. อสฺมิ, อมฺห อสฺม. ภวิสฺสติปจฺจเย –

En estas desinencias 'mi' y 'ma', para la raíz 'as' hay la sustitución 's', con el fin de impedir la asimilación a la forma siguiente. 'Asmi', 'amha', 'asma'. Ante el sufijo del futuro (bhavissati):

๕,๑๒๙. อ+อา+สฺสอาทีสุ

5,129. [La regla] A+ā+ssaādīsu (Ante a, ā, ssa, etc.).

ปโรกฺขา อ-อาโท อนชฺชตน อา-อาโท กฺริยาติปตฺติสฺสา-อาโท ภวิสฺสติสฺสตฺยาโท จ อตฺถิสฺส ภุ โหติ. อาเทสวิธานํ อสสฺสาปโยคตฺถํ, กิสฺมิญฺจิ ปจฺจยวิเสเส, ตสฺมา อสิตพฺพนฺติอาทิ น ภวติ. ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. อภวา, อภวุ. กฺริยาติปตฺติยํ ภุอาเทเส อภวิสฺส, อภวิสฺสํสุ อิจฺจาทิ. เอยฺยาทิมฺหิ –

Ante el tiempo perfecto (parokkhā) que comienza con 'a', el pasado no actual (anajjatana) que comienza con 'ā', el condicional (kriyātipatti) que comienza con 'ssā', y el futuro (bhavissatissatya) etc., para la raíz 'as' hay la sustitución 'bhu'. La prescripción de la sustitución es para evitar el empleo de 'as' ante ciertos sufijos especiales; por lo tanto, formas como 'asitabbaṃ', etc., no ocurren. 'Bhavissati', 'bhavissanti'. 'Abhavā', 'abhavu'. En el condicional, con la sustitución 'bhu', resultan 'abhavissa', 'abhavissaṃsu', etc. Ante 'eyya', etc.:

๕๐. อตฺถิเต+ยฺยาทิจฺฉนฺนํ ส+สุ+ส+สถ+สํ+สาม

50. [La regla] Atthite+yyādicchannaṃ sa+su+sa+satha+saṃ+sāma.

อส=ภุวิ+จฺจสฺมา ปเรสํ เอยฺยาทิจฺฉนฺนํ สาทโย โหนฺติ ยถากฺกมํ. ปรรูเป โส อสฺส, เต อสฺสุ. ตฺวํ อสฺส, ตุมฺเห อสฺสถ. อหํ อสฺสํ, มยํ อสฺสาม. ตฺวาทิมฺหิ โส อตุ, อสฺส โลเป สนฺถุ, อยาเทเส ตฺวํ อหิ, ตุมฺเห อตฺถ. อมฺหิ, อมฺห, สาเทเส อสฺมิ อสฺม. พหุลาธิการา อชฺชตเน อาสิ, อาสึสุ, อาสุํ อิจฺจาทีปิ โหนฺติ.

Después de la raíz 'as' (bhuvi), para los seis sufijos que comienzan con 'eyya' resultan 'sa', 'su', etc., respectivamente. Con la asimilación a la forma siguiente: 'so assa', 'te assu'. 'Tvaṃ assa', 'tumhe assatha'. 'Ahaṃ assaṃ', 'mayaṃ assāma'. Ante 'tu', etc., hay la sustitución 's' y 'atu'; con la elisión de 'as', resulta 'santhu'; con la sustitución 'aya', 'tvaṃ ahi', 'tumhe attha'. 'Amhi', 'amha'; con la sustitución 'sa', 'asmi', 'asma'. Debido a la autoridad de la regla de frecuencia (bahulādhikāra), en el pasado (ajjatane) también existen las formas 'āsi', 'āsiṃsu', 'āsuṃ', etc.

พฺรู=วจเน,

Brū = vacane (en el sentido de hablar);

๓๖. พฺรูโต ติสฺสีญ

36. [La regla] Brūto tissīña (De brū, para ti hay īña).

พฺรูโต ปรสฺส ติสฺส อีญ วา โหติ. วุทฺธิอวาเทเส ลสฺส โลเป พฺรวีติ.

Después de la raíz 'brū', para la desinencia 'ti' ocurre opcionalmente 'īña'. Con el fortalecimiento (vuddhi) y la sustitución 'ava', y la elisión del marcador, resulta 'bravīti'.

๕,๙๗. น พฺรูสฺโส

5,97. [La regla] Na brūsso (No hay la sustitución 'o' para brū).

พฺรูสฺส [Pg.241] โอ น โหติ พฺยญฺชเน. พฺรูติ. อุวงาเทเส พฺรูวนฺติ.

Para la raíz 'brū', no ocurre la sustitución 'o' ante una consonante. 'Brūti'. Con la sustitución 'uvaṅ', resulta 'brūvanti'.

๒๐. ตฺย+นฺตีนํ ฏ+ฏู

20. [La regla] Tya+ntīnaṃ ṭa+ṭū (Para ti y anti, hay ṭa y ṭū).

อาหา ปเรสํ ติ+อนฺตีนํ ฏ+ฏู โหนฺติ. ฏการา สพฺพาเทสตฺถา. อโตเยว อาหา ปเรสํ ติอนฺตีนํ ฏฏูวิธานญาปกา ติอนฺตีสุ พฺรูสฺส อาโห. อาห, อาหุ. พฺรูสิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม อิจฺจาทิ. พฺรวิสฺสติ. อพฺรวิ อพฺรวี, อพฺรวุํ. อนชฺชตเน อพฺรวา, อพฺรวุ. ปโรกฺขายํ –

Se dice que 'ṭa' y 'ṭū' ocurren para 'ti' y 'anti' respectivamente detrás de 'āha'. El carácter 'ṭa' indica la sustitución total de la terminación. Por esta misma razón, se afirma que para indicar la prescripción de 'ṭa' y 'ṭū' después de 'ti' y 'anti', la raíz 'brū' se convierte en 'āho'. Así: 'āha', 'āhu'. [Otras formas:] 'brūsi', 'brūtha', 'brūmi', 'brūma', etc. Futuro: 'bravissati'. Aoristo: 'abravi', 'abravī', 'abravuṃ'. En el imperfecto (anajjatana): 'abravā', 'abravu'. En el perfecto (parokkhā):

๑๖. ออาทีสฺวา+โห พฺรูสฺส

16. Para 'brū' hay 'āho' delante de 'a', etc. [del perfecto].

พฺรูสฺส อาโห โหติ ปโรกฺขาออาทีสุ. สุปิเน กิร โส อาห, เต อาหุ อิจฺจาทิ. อพฺรวิสฺส. พฺรเว พฺรเวยฺย. วุทฺธิปฺปฏิเสเธ พฺรูตุ, พฺรวนฺตุ อิจฺจาทิ.

Para la raíz 'brū' se sustituye por 'āho' en el tiempo perfecto (parokkhā), etc. Se dice: 'en el sueño, él habló' (āha), 'ellos hablaron' (āhu), etc. Condicional: 'abravissa'. Optativo: 'brave', 'braveyya'. En la prohibición del fortalecimiento (vuddhippaṭisedha): 'brūtu', 'bravantu', etc.

หน=หึสายํ, ติมฺหิ วิกรณโลเป โส หนติ หนฺติ. เต หนนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-เย นสฺส ญฺเญ ปุพฺพรูปํ, เตน หญฺญติ, หญฺญนฺติ หญฺญเร. ตถา หนิสฺสติ อิจฺจาทิ.

Hana [significa] en el acto de herir; con la terminación 'ti' y la elisión del signo de clase (vikaraṇa), resulta 'hanati' o 'hanti'. 'Te hananti', etc. En voz pasiva: con el sufijo '-ya', la 'n' de la raíz se asimila a 'ññ' por la forma anterior, resultando 'haññati', 'haññanti', 'haññare'. Igualmente en el futuro: 'hanissati', etc.

๖๗. หนา ฉ+ขา

67. Para 'han', [hay los sufijos] 'cha' y 'khā'.

หนา สฺสาสฺส ฉ+ขา วา โหนฺติ. ปฏิหํขามิ ปฏิหนิสฺสามิ. หํเฉม หนิสฺสาม. อหนิ, อหนึสูติอาทิ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. หุวาทโย

Para 'han', en lugar del sufijo del futuro 'ssa', ocurren opcionalmente 'cha' o 'khā'. Ejemplos: 'paṭihaṃkhāmi' [por paṭihanissāmi], 'haṃchema' [por hanissāma]. 'Ahani', 'ahaniṃsū', etc., deben aplicarse en todos los tiempos gramaticales. [A continuación] la clase Huvādi.

หุ=หวเน[Pg.242]. ตฺยาทีสุ โล. ‘‘ปโรกฺขายญฺจา’’ติ จคฺคหเณน หุ หุติ ทฺวิตฺตํ, ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ หสฺส โช, ลโลโป วุทฺธิ จ, ชุโหติ อคฺคึ, อญฺญตฺร ‘‘ยวา สเร’’ติ วกาโร, ชุหฺวติ. ชุโหนฺติ. ชุหฺวนฺติ. ชุโหสิ ชุหฺวสิ, ชุโหถ ชุหฺวถ. อิจฺจาทิ. กมฺเม – ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ ทีเฆ หูยติ เตน อคฺคิ อิจฺจาทิ. ชุหิสฺสติ, ชุหิสฺสนฺติ. อชุหวิ อชุโหสิ, อชุหวุํ อชุหวึสุ อชุหวํสุ อชุโหสุํ. อชุหิสฺส, อชุหิสฺสํสฺสุ. ชุเห ชุเหยฺย. ชุโหตุ, ชุโหนฺตุ อิจฺจาทิ.

Hu [significa] en el acto de sacrificar. Con 'ti', etc., hay elisión de 'la'. Por la inclusión de 'ca' en la regla 'parokkhāyañca', hay duplicación de 'hu' como 'huhu'; por 'kavaggahānaṃ cavaggajā', la 'h' inicial se convierte en 'j', ocurre la elisión de 'la' y el fortalecimiento (vuddhi): 'juhoti' (él ofrece al fuego); en otros casos, por la regla 'yavā sare', aparece el carácter 'v': 'juhvati'. 'Juhonti', 'juhvanti'. 'Juhosi', 'juhvasi', 'juhotha', 'juhvatha', etc. En pasiva: por 'dīgho sarassā', hay alargamiento: 'hūyati' (por él el fuego es sacrificado), etc. Futuro: 'juhissati', 'juhissanti'. Aoristo: 'ajuhavi', 'ajuhosi', 'ajuhavuṃ', 'ajuhaviṃsu', 'ajuhavaṃsu', 'ajuhosuṃ'. Condicional: 'ajuhissa', 'ajuhissaṃsu'. Optativo: 'juhe', 'juheyya'. Imperativo: 'juhotu', 'juhontu', etc.

หา=จาเค, ปุเร วิย ทฺเวภาวฉาเทสโลเป ‘‘รสฺโส ปุพฺพสฺสา’’ติ ปุพฺพสฺส อาสฺส รสฺโส. ชหาติ อิจฺจาทิ. กมฺเม – ‘‘อญฺญาทิสฺสา+สฺสี กฺเย’’ติ กฺเย อาสฺส อี, หียติ อิจฺจาทิ. ชหิสฺสติ. อชหาสิ, ‘‘ทีฆา อีสฺส’’ อิติ สิ, ปชหิ, อชหึสุ อชหํสุ, ปชหึสุ ปชหุํ. กมฺเม-ปหียิ ปหียิตฺถ. สฺสาทิ+เอยฺยาทิ+ตฺวาทีสุปิ เญยฺยา.

Hā [significa] en el acto de abandonar; como en el caso anterior, hay duplicación, sustitución de 'chā' y elisión. Por 'rasso pubbassā', la 'ā' anterior se acorta: 'jahāti', etc. En pasiva: por 'aññādissā+ssī kye', la 'ā' se convierte en 'ī' ante el sufijo pasivo 'kye': 'hīyati', etc. Futuro: 'jahissati'. Aoristo: 'ajahāsi'; por 'dīghā īssa' se añade 'si': 'pajahi', 'ajahiṃsu', 'ajahaṃsu', 'pajahiṃsu', 'pajahuṃ'. En pasiva: 'pahīyi', 'pahīyittha'. También deben conocerse las formas con 'ssādi', 'eyyādi' y 'tvādi', etc.

ทา=ทาเน, ทฺวิภาวรสฺสตฺตานิ, ลโลโป, ททาติ, ททนฺติ อิจฺจาทิ. ‘‘คมวทา’’ ทินา ทชฺชาเทเส ทชฺชติ, ทชฺชนฺติ อิจฺจาทิ. ลสฺเส+กาเร ทานํ เทติ อิจฺจาทิ.

Dā [significa] en el acto de dar. Hay duplicación y acortamiento, y elisión de 'la': 'dadāti', 'dadanti', etc. Por la regla 'gamavadā', con la sustitución por 'dajja': 'dajjati', 'dajjanti', etc. Con la sustitución de 'la' por 'e': 'deti' (él da), etc.

๒๒. ทาสฺส ทํ วา มิเมสฺว+ทฺวิตฺเต

22. Para 'dā' hay opcionalmente 'daṃ' ante 'mi' y 'ma' cuando no hay duplicación.

อทฺวิตฺเต วตฺตมานสฺส ทาสฺส ทํ โหติ วา มิเมสุ. วคฺคนฺตํ, ทมฺมิ เทมิ, ทมฺม เทม. อีกาเร ทียติ อิจฺจาทิ. อนาคตตฺเถ อิญาคเม สรโณปาทิ, ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ. ทชฺชิสฺสติ, ทชฺชิสฺสนฺติ. ลวิกรเณ [Pg.243] ทสฺสติ, ทสฺสนฺติ. อชฺชตเน-อททิ, อททึสุ, อทชฺชิ, อทชฺชึสุ, อทาสิ, อทํสุ. อนชฺชตเน-อททา, อททุ. กาลาติปตฺติยํ-อททิสฺส อทชฺชิสฺส, เล อทสฺส, ทสฺสํสุ. เอยฺยาทิมฺหิ-ทเท ทเทยฺย ทชฺเช ทชฺเชยฺย. ‘‘ฏา’’ติ พหุลาธิการา ทชฺชาเทสา ปรสฺส เอยฺยสฺส ฏา, ทชฺชา, ทชฺชุํ ทชฺเชยฺยํ ทเทยฺยุํ. ตฺวาทีสุ-ททาตุ, ททนฺตุ, ทชฺชตุ, ทชฺชนฺตุ, ลสฺเส+กาเร เทตุ, เทนฺตุ อิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ กมฺเมปิ โยชนียํ.

Cuando no hay duplicación, para 'dā' en el presente hay opcionalmente 'daṃ' ante 'mi' y 'ma'. Con el final de clase (nasal), 'dammi', 'demi', 'damma', 'dema'. Con 'ī', 'dīyati', etc. En el futuro, con el aumento 'i', 'dadissati', 'dadissanti'. 'Dajjissati', 'dajjissanti'. Con la elisión de 'la', 'dassatì', 'dassanti'. Aoristo (ajjatana): 'adadi', 'adadiṃsu', 'adajji', 'adajjiṃsu', 'adāsi', 'adaṃsu'. Imperfecto (anajjatana): 'adadā', 'adadu'. Condicional (kālātipatti): 'adadissa', 'adajjissa'; con 'la', 'adassa', 'dassaṃsu'. Optativo (eyyādi): 'dade', 'dadeyya', 'dajje', 'dajjeyya'. Por la autoridad de la regla 'ṭā', la terminación 'eyya' después de la sustitución 'dajja' se convierte en 'ṭā': 'dajjā', 'dajjuṃ', 'dajjeyyaṃ', 'dadeyyuṃ'. Imperativo (tvādi): 'dadātu', 'dadantu', 'dajjatu', 'dajjantu'; con la sustitución de 'la' por 'e': 'detu', 'dentu', etc. Esto también debe aplicarse a la voz pasiva en todos los casos.

ธา=ธารเณ, ตฺยาทิมฺหิ จคฺคหเณน ทฺวิตฺเต ปุพฺพาการสฺส รสฺสตฺเต ลโลเป ‘‘จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา’’ติ ปุพฺพธการสฺส ทกาเร จ กเต ทธาติ, ทธนฺติ. ปิปุพฺโพ, ‘‘ตทมินา’’ ทินา อาสฺส โลโป, ‘‘ธาสฺส โห’’ติ ทฺวิตฺเต ปรสฺส ธาสฺส หกาโร, ทฺวารํ ปิทหติ, ปิทหนฺติ. ลสฺเส+กาเร นิเธติ, นิเธนฺติ. กมฺเม-วิธียติ, วิธียนฺติ อิจฺจาทิ. ธสฺสติ, ปิทหิสฺสติ, ปริทเหสฺสติ. อธาสิ, ปิทหิ. อธสฺส, ปิทหิสฺส. ทเธ ทเธยฺย, ปิทเห ปิทเหยฺย. ททาตุ, ปิทหตุ, นิเธตุ, นิเธนฺตุ อิจฺจาทิ. (ชุโหตฺยาทโย).

Dhā [significa] en el acto de sostener; ante 'ti', etc., por la inclusión de 'ca', hay duplicación, acortamiento de la 'ā' anterior y elisión de 'la'. Por 'catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā', la primera 'dh' se convierte en 'd': 'dadhāti', 'dadhanti'. Con el prefijo 'pi', por la regla 'tadaminā', ocurre la elisión de 'ā'; por 'dhāssa ho', con la duplicación, la 'dh' de la raíz se convierte en 'h': 'pidahati' (él cierra la puerta), 'pidahanti'. Con la sustitución de 'la' por 'e': 'nidheti', 'nidhenti'. En pasiva: 'vidhīyati', 'vidhīyanti', etc. Futuro: 'dhassati', 'pidahissati', 'paridahessati'. Aoristo: 'adhāsi', 'pidahi'. Condicional: 'adhassa', 'pidahissa'. Optativo: 'dadhe', 'dadheyya', 'pidahe', 'pidaheyya'. Imperativo: 'dadātu', 'pidahatu', 'nidhetu', 'nidhentu', etc. (Estos pertenecen a la clase Juhotyādi).

ภูวาทิ จ ชุหาทิ จ, หุวาทิธาตโว จิ+เม;

สวุทฺธิกภูวาทีหิ, ติธา เภทํ อุเปนฺติ เต.

Las raíces verbales de las clases Bhūvādi, Juhādi y Huvādi son estas; estas se dividen en tres tipos junto con las Bhūvādi que poseen fortalecimiento (vuddhi).

(ภูวาทินโย.)

(El método de la clase Bhūvādi).

อธุนา [Pg.244] วิกรณปเภทปกาสนตฺถํ รุธาทีนํ อฏฺฐคณานํ กานิจิ รูปานิ อุทาหริยนฺเต –

Ahora, para mostrar la distinción de los signos de clase (vikaraṇa), se ejemplifican algunas formas de las ocho clases empezando por Rudhādi:

รุธ=อาวรเณ, ตฺยาทโย โหนฺติ. เอว+มุปริปิ สพฺพคเณสุ.

Rudha [significa] en el acto de obstruir; se aplican 'ti', etc. Lo mismo ocurre en todas las clases siguientes.

๕,๑๙. มญฺจ รุธาทีนํ

5,19. Y el infijo 'ma' [se inserta] para la clase Rudhādi.

รุธาทิโก อปโรกฺเขสุ กตฺตุวิหิตมาน+นฺต+ตฺยาทีสุ โล โหติ มญฺจ+นฺตสรา ปโร. นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตํ, ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ สํโยคตฺตา น วุทฺธิ. โส มคฺคํ รุนฺธติ, รุนฺธนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-นิปุพฺโพ กฺโย ธสฺส จวคฺค+ปุพฺพรูป+ตติยกฺขรชการา, เตน มคฺโค นิรุชฺฌติ อิจฺจาทิ. อิญาคเม รุนฺธิสฺสติ, นิรุชฺฌิสฺสติ. อรุนฺธิ, อรุนฺธึสุ. นิรุชฺฌิตฺโถ, นิรุชฺฌิ, นิรุชฺฌึสุ. อรุนฺธิสฺส, อรุนฺธิสฺสํสุ, นิรุชฺฌิสฺส, นิรุชฺฌิสฺสํสุ. รุนฺเธ รุนฺเธยฺย, นิรุชฺเฌ นิรุชฺเฌยฺย. รุนฺธตุ, รุนฺธนฺตุ. ตฺวํ รุนฺธ รุนฺธาหิ. นิรุชฺฌตุ, นิรุชฺฌนฺตุ อิจฺจาทิ.

Para la clase Rudhādi, en los tiempos no perfectos (aparokkha), ante las terminaciones de voz activa como 'ti', etc., hay elisión de 'la' y se inserta 'ma' después de la última vocal de la raíz. Por 'vaggantaṃ', se convierte en la nasal de la clase correspondiente. Por 'lahussupantassā', no hay fortalecimiento (vuddhi) por ser una sílaba pesada por posición. 'So maggaṃ rundhati' (él obstruye el camino), 'rundhanti', etc. En pasiva: con el prefijo 'ni', el sufijo 'kyo', y el cambio de 'dh' a la tercera letra del grupo 'ca' con asimilación: 'maggo nirujjhati' (el camino es obstruido), etc. Futuro: 'rundhissati', 'nirujjhissati'. Aoristo: 'arundhi', 'arundhiṃsu'. Pasivo: 'nirujjhittho', 'nirujjhi', 'nirujjhiṃsu'. Condicional: 'arundhissa', 'arundhissaṃsu', 'nirujjhissa', 'nirujjhissaṃsu'. Optativo: 'rundhe', 'rundheyya', 'nirujjhe', 'nirujjheyya'. Imperativo: 'rundhatu', 'rundhantu', 'tvaṃ rundha', 'rundhāhi', 'nirujjhatu', 'nirujjhantu', etc.

ฉิท=ทฺเวธากรเณ, ฉินฺทติ, ฉินฺทนฺติ. กมฺเม-ฉิชฺชติ, ฉิชฺชนฺติ. ภวิสฺสติปจฺจเย – ‘‘ลภ วสจฺฉิทา’’ ทินา จฺฉงาเทเส เฉจฺฉติ ฉินฺทิสฺสติ. กมฺเม-ปุพฺพรูปํ, ฉิชฺชิสฺสติ, ฉิชฺชิสฺสนฺติ. อฉินฺทิ ฉินฺทิ, อจฺเฉชฺชิ, อจฺเฉชฺชึสุ. อจฺฉินฺทิสฺสา อฉิชฺชิสฺสา. ฉินฺเท ฉินฺเทยฺย, ฉิชฺเช ฉิชฺเชยฺย, ฉินฺทตุ, ฉินฺทนฺตุ, ฉิชฺชตุ, ฉิชฺชนฺตุ อิจฺจาทิ.

Chida [significa] en el acto de dividir en dos; 'chindati', 'chindanti'. En pasiva: 'chijjati', 'chijjanti'. En el futuro: por la regla 'labha vasacchidā', con la sustitución por 'ccha', resulta 'checchati' o 'chindissati'. En pasiva, con asimilación anterior: 'chijjissati', 'chijjissanti'. Aoristo: 'achindi', 'chindi', 'acchejji', 'acchejjiṃsu'. Condicional: 'acchindissa', 'achijjissa'. Optativo: 'chinde', 'chindeyya', 'chijje', 'chijjeyya'. Imperativo: 'chindatu', 'chindantu', 'chijjatu', 'chijjantu', etc.

ภุช=ปาลนชฺโฌหาเรสุ, ภุญฺชติ, ภุญฺชนฺติ อิจฺจาทิ. ภวิสฺสติมฺหิ ‘‘ภุช+มุจ+วจ+วิสานํ กฺขง’’ติ ธาตฺวนฺเตน สห สฺสสฺส [Pg.245] กฺขงาเทเส วุทฺธิ, โภกฺขติ, ภุญฺชิสฺสติ, โภกฺขนฺติ, ภุญฺชิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

Bhuj [significa] en los actos de proteger y comer; 'bhuñjati', 'bhuñjanti', etc. En el futuro, por 'bhuja+muca+vaca+visānaṃ kkha', junto con la consonante final de la raíz, hay sustitución de 'ssa' por 'kkha' y fortalecimiento: 'bhokkhati', 'bhuñjissati', 'bhokkhanti', 'bhuñjissanti', etc.

มุจ=โมจเน, มุจฺจติ, มุจฺจนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-มุจฺจติ, มุจฺจนฺติ อิจฺจาทิ. (รุธาทินโย).

Muca [significa] en el acto de liberar; 'muccati', 'muccanti', etc. En pasiva: 'muccati', 'muccanti', etc. (Fin del método de la clase Rudhādi).

ทิว=กีฬา วิชิคึสา โวหาร ชุติ ถุติ คตีสุ,

Div [se emplea] en los sentidos de jugar, desear conquistar, comerciar, brillar, alabar e ir (moverse),

๕,๒๑. ทิวาทีหิ ยก

5,21. Para la clase Divādi, el signo es 'yaka' (ya).

ทิวาทีหิ กตฺตริ ลวิสเย ยก โหติ. กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ, เอว+มุปริ จ. วสฺส พกาเร ปุพฺพรูปํ, โส ชุตํ ทิพฺพติ, ทิพฺพนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-กฺเย เตน ทิพฺพติ, ทิพฺพนฺติ อิจฺจาทิ. ทิพฺพิสฺสติ, เตน ทิพฺพิสฺสติ. อทิพฺพิ ทิพฺพิ. เตน อทิพฺพิ ทิพฺพิ. อทิพฺพิสฺส. เตน อทิพฺพิสฺส. ทิพฺเพ ทิพฺเพยฺย. เตน ทิพฺเพ ทิพฺเพยฺย. ทิพฺพตุ. เตน ทิพฺพตุ อิจฺจาทิ.

Después de las raíces de la clase divu y otras, en la voz activa (kattari) y en el ámbito de los sufijos de tiempo (la), se añade el sufijo yaka. La letra 'k' tiene el propósito de indicar operaciones gramaticales ligadas a los anubandhas, y así sucesivamente. Con la letra 'v' de la raíz y la 'b' del sufijo, ocurre la asimilación al sonido anterior (pubbarūpaṃ), resultando en dibbati (él juega/brilla), dibbanti, etc. En la voz pasiva (kamme) con el sufijo kye, resulta dibbati, dibbanti, etc. Futuro: dibbissati; pasiva: dibbissati. Aoristo: adibbi, dibbi; pasiva: adibbi, dibbi. Condicional: adibbissa; pasiva: adibbissa. Optativo: dibbe, dibbeyya; pasiva: dibbe, dibbeyya. Imperativo: dibbatu; pasiva: dibbatu, etc.

สิว=ตนฺตุสนฺตาเน, สิพฺพติ, สิพฺพนฺติ อิจฺจาทิ. ปท=คมเน, อุปุพฺโพ, จวคฺคปุพฺพรูปานิ, อุปฺปชฺชติ, อุปฺปชฺชเร อุปฺปชฺชนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเมกฺเย เตน ปฏิปชฺชเต อิจฺจาทิ. ภาเว-อุปฺปชฺชเต ตยา. พุธ=อวคมเน, ฌการปุพฺพรูปานิ ยกฺขเรสุ. ธมฺมํ พุชฺฌติ, พุชฺฌเร พุชฺฌนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-มยา ธมฺโม พุชฺฌเต อิจฺจาทิ. ยุธ=สมฺปหาเร, ยุชฺฌติ+จฺจาทิ. นห=พนฺธเน, ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ เย วิปลฺลาโส, สนฺนยฺหติ+จฺจาทิ. มน=ญาเณ, ญฺญการ+ปุพฺพรูปานิ, มญฺญติ+จฺจาทิ. ตุส=ตุฏฺฐิมฺหิ, ปุพฺพรูเป ตุสฺสติ+จฺจาทิ. สม=อุปสเม, สมฺมติ+จฺจาทิ.

Siva = en el sentido de coser: sibbati, sibbanti, etc. Pada = en el sentido de ir; con el prefijo u, ocurre la asimilación con el grupo palatal (cavaggapubbarūpaṃ): uppajjati (surge), uppajjare, uppajjanti, etc. En la voz pasiva con kye: paṭipajjate, etc. En sentido impersonal (bhāve): uppajjate tayā (es surgido por ti). Budha = en el sentido de comprender; asimilación con la letra 'j' ante el sufijo ya (jhakārapubbarūpāni): dhammaṃ bujjhati (comprende el Dhamma), bujjhare, bujjhanti, etc. En pasiva: mayā dhammo bujjhate (el Dhamma es comprendido por mí), etc. Yudha = en el sentido de combatir: yujjhati, etc. Naha = en el sentido de atar; por la regla 'inversión de la h' (hassa vipallāso), hay una metátesis: sannayhati, etc. Mana = en el sentido de conocer; asimilación con 'ññ': maññati, etc. Tusa = en el sentido de satisfacción; con asimilación anterior: tussati, etc. Sama = en el sentido de apaciguamiento: sammati, etc.

ชน=ชนเน[Pg.246], ‘‘ชนิสฺสา’’ติ อา โหติ กานุพนฺเธ พหุลาธิการา, โส ชายติ, ชายนฺติ+จฺจาทิ. กมฺเม-ชนิตุํ ปโยเชตีติ ‘‘ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ เจ’’ติ ณิมฺหิ ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ วุทฺธิปฏิเสเธ กฺยมฺหิ ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ ทีเฆ จ กเต เตน ชนียติ, ชนียนฺติ อิจฺจาทิ. โส ชายิสฺสติ. เตน ชนิสฺสติ. โส อชายิ, เตน อชนียิ. โส อชายิสฺส, เตน อชนียิสฺส. โส ชาเย ชาเยยฺย, เตน ชนีเยยฺย. โส ชายตุ, เตน ชนียตุ อิจฺจาทิ. (ทิวาทินโย).

Jana = en el sentido de engendrar; por la regla 'janissā', la vocal se convierte en ā debido a la autoridad del marcador k (kānubandhe), resultando en jāyati (él nace), jāyanti, etc. En pasiva: para expresar la acción del instigador (causativo), se emplea el sufijo ṇi según la regla 'también en la actividad del instigador'; al prohibirse el fortalecimiento (vuddhipaṭisedhe) por la regla 'también en otros casos' y aplicarse el 'alargamiento de la vocal' (dīgho sarassā) ante el sufijo kya, resulta janīyati, janīyanti, etc. Futuro: jāyissati; pasiva: janissati. Aoristo: ajāyi; pasiva: ajanīyi. Condicional: ajāyissa; pasiva: ajanīyissa. Optativo: jāye, jāyeyya; pasiva: janīyeyya. Imperativo: jāyatu; pasiva: janīyatu, etc. (Este es el método de la clase Divādi).

ตุท=พฺยถเน,

Tuda = en el sentido de afligir (o herir),

๕,๒๒. ตุทาทีหิ โก

5,22. Después de las raíces de la clase tudādi se añade ko.

ตุทาทีหิ กตฺตริ ลวิสเย โก โหติ. ตุทติ, ตุทนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ตุทฺยติ ตุชฺชติ, ตุทฺยเร ตุทฺยนฺติ, ตุชฺชเร ตุชฺชนฺติ+จฺจาทิ. ตถา ตุทิสฺสติ ตุชฺชิสฺสติ. อตุทิ, อตุทึสุ, อตุชฺชิ. อตุทิสฺส อตุชฺชิสฺส, ตุเทยฺย ตุชฺเชยฺย. ตุทตุ, ตุทนฺตุ, ตุชฺชตุ อิจฺจาทิ.

Después de las raíces de la clase tudādi, en la voz activa y en el ámbito de los sufijos de tiempo (la), se añade el sufijo ko. Tudati (él aflige), tudanti, etc. En la voz pasiva: tudyati, tujjati, tudyare, tudyanti, tujjare, tujjanti, etc. De la misma manera, el futuro: tudissati, tujjissati. Aoristo: atudi, atudiṃsu, atujji. Condicional: atudissa, atujjissa. Optativo: tudeyya, tujjeyya. Imperativo: tudatu, tudantu, tujjatu, etc.

วิส=ปเวสเน, ปปุพฺโพ. โส คามํ ปวิสติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ปวิสียติ อิจฺจาทิ. ปวิสิสฺสติ. ปวิสียิสฺสติ. ปาวิสิ, อีมฺหิ ‘‘ภุชมุจา’’ ทินา โยควิภาคา กฺขง. ปาวิสิ, ปวิสิ ปาเวกฺขิ, ปถวึ ปาวิสึสุ ปวิสึสุ. ปาวิสียิ. ปาวิสิสฺส ปวิสิสฺส. ปาวิสียิสฺส. ปวิเส ปวิเสยฺย, วิกรณโลโป [Pg.247] ปวิสีเยยฺย. ปวิสตุ, ปวิสียตุ อิจฺจาทิ. นุทติ. ทิส=อุจฺจารเณ, อุทฺทิสฺสติ, ลิขติ, ตุสติ อิจฺจาทิ. (ตุทาทินโย).

Visa = en el sentido de entrar; con el prefijo pa. Él entra en la aldea: gāmaṃ pavisati, etc. Pasiva: pavisīyati, etc. Futuro: pavisissati, pavisīyissati. Aoristo: pāvisi; con el sufijo ī, debido a la división de la regla (yogavibhāga) 'bhujamucā', etc., se aplica el marcador kkhaṅa: pāvisi, pavisi, pāvekkhi; 'entraron en la tierra': pathaviṃ pāvisiṃsu, pavisiṃsu. Pasiva: pāvisīyi. Condicional: pāvisissa, pavisissa, pāvisīyissa. Optativo: pavise, paviseyya; con la elisión del afijo de clase: pavisīyeyya. Imperativo: pavisatu, pavisīyatu, etc. Nudati (empuja). Disa = en el sentido de enunciar/señalar: uddissati, likhati (escribe), tusati (se alegra), etc. (Este es el método de la clase Tudādi).

ชิ=ชเย,

Ji = en el sentido de conquistar,

๕,๒๓. ชฺยาทีหิ กฺนา

5,23. Después de las raíces de la clase jyādi se añade knā.

ชฺยาทีหิ กตฺตริ ลวิสเย กฺนา โหติ. น วุทฺธิ. กิเลเส ชินาติ, ชินนฺติ. เตน กิเลโส ชียติ, ชียนฺติ, กฺเย ทีโฆ. ชินิสฺสติ, ชินิสฺสนฺติ. อชินิ ชินิ. อชียิ, อชียิตฺถ. อชินิสฺส. อชียิสฺส. ชิเนยฺย. ชินาตุ อิจฺจาทิ. จิ=จเย, ตถา จินาติ, จินนฺติ อิจฺจาทิ.

Después de las raíces de la clase jyādi, en la voz activa y en el ámbito de los sufijos de tiempo (la), se añade el sufijo knā. No hay fortalecimiento (vuddhi). Conquista las impurezas: kilese jināti, jinanti. Por ello, la impureza es conquistada: kileso jīyati, jīyanti, con alargamiento ante el sufijo kye. Futuro: jinissati, jinissanti. Aoristo: ajini, jini. Pasiva: ajīyi, ajīyittha. Condicional: ajinissa, ajīyissa. Optativo: jineyya. Imperativo: jinātu, etc. Ci = en el sentido de recolectar; de la misma manera: cināti, cinanti, etc.

ญา=อวโพธเน,

Ñā = en el sentido de conocer (comprender),

๕,๑๒๐. ญาสฺส เน ชา

5,120. Para la raíz ñā, se convierte en jā ante ne.

ญาธาตุสฺส ชา โหติ นกาเร. วิชานาติ.

La raíz ñā se convierte en jā cuando le sigue el sonido na: vijānāti (él comprende claramente).

๖๑. ญาสฺส สนาสฺส นาโย ติมฺหิ

61. Para ñā con el sufijo snā, se convierte en nāyo ante ti.

สนาสฺส ญาสฺส นาโย วา โหติ ติมฺหิ. นายติ, วิชานาติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-วิญฺญายติ อิจฺจาทิ. กฺเย ‘‘อาสฺเส จา’’ติ เอตฺถ ‘‘อาสฺเส’’ติ โยควิภาคา อาสฺส เอ โหติ, ยสฺส ทฺวิตฺเต เญยฺยติ, เญยฺยนฺติ อิจฺจาทิ. วิชานิสฺสติ, วิชานิสฺสนฺติ. กมฺเม – ‘‘กฺยสฺส สฺเส’’ติ กฺยโลเป รสฺเส จ กเต ญาสฺสติ, ญาสฺสนฺติ, วิญฺญายิสฺสติ, ปญฺญายิสฺสติ.

Para la raíz ñā con el sufijo snā, opcionalmente se convierte en nāyo ante el sufijo ti: nāyati, vijānāti, etc. Pasiva: viññāyati, etc. Ante el sufijo kye, mediante la división de la regla 'en ā se convierte en e' (āsse), la ā de la raíz se convierte en e, y tras la duplicación de la y, resulta ñeyyati, ñeyyanti, etc. Futuro: vijānissati, vijānissanti. En la voz pasiva, con la elisión de kya y el acortamiento según la regla 'sse para kya', resulta ñāssati, ñāssanti, viññāyissati, paññāyissati.

๖๕. สฺสสฺส หิ กมฺเม

65. El sufijo ssati se convierte en hi en la voz pasiva.

ญาโต ปรสฺส สฺสสฺส หิ วา โหติ กมฺเม, ปญฺญายิหิติ, ปญฺญายิหินฺติ. อญาคเม สมชานิ, สํชานิ, สํชานึสุ. สมชา- นึสุ[Pg.248]. กมฺเม-ปญฺญายิ, ปญฺญายึสุ. อชานิสฺส. กมฺเม-อญฺญายิสฺส.

Después de ñā, el sufijo ssati opcionalmente se convierte en hi en la voz pasiva: paññāyihiti, paññāyihinti. Con el aumento de 'a' (añāgame): samajāni, saṃjāni, saṃjāniṃsu, samajānīṃsu. Pasiva: paññāyi, paññāyiṃsu. Condicional: ajānissa; pasiva: aññāyissa.

๖๓. เอยฺยสฺสิ+ยาญา วา

63. El sufijo eyya opcionalmente se convierte en iyā tras ñā.

ญาโต ปรสฺส เอยฺยสฺส อิยา+ญา โหนฺติ วา. ชานิยา.

Después de ñā, el sufijo eyya opcionalmente se convierte en iyā o ñā: jāniyā.

๖๒. ญามฺหิ ชํ

62. Se convierte en jaṃ cuando sigue ñā.

ญาเทเส สนาสฺส ญาสฺส ชํ วา โหติ. ชญฺญา, ชาเนยฺย, ชาเนยฺยุํ. กมฺเม-ปญฺญาเยยฺย, ปญฺญาเยยฺยุํ. วิชานาตุ, วิชานนฺถุ. กมฺเม-วิญฺญายตุ อิจฺจาทิ.

En la sustitución de ñā, para ñā con el sufijo snā, opcionalmente se convierte en jaṃ: jaññā, jāneyya, jāneyyuṃ. Pasiva: paññāyeyya, paññāyeyyuṃ. Imperativo: vijānātu, vijānanthu. Pasiva: viññāyatu, etc.

มา=มาเน, ‘‘อา อี สฺสาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญ’’ อิติ อิญอิติ โยควิภาคา อิญาคเม ปุพฺพสรโลโป, มินาติ, มินนฺติ. กมฺเม-มียติ อิจฺจาทิ. ลู=เฉทเน, ‘‘กฺณากฺนาสุ รสฺโส’’ติ ธาตุสฺส รสฺโส, ลุนาติ, ลุนนฺติ. กมฺเม-ลูยติ อิจฺจาทิ. ธุ=กมฺปเน, ธุนาติ อิจฺจาทิ. (ชฺยาทินโย).

Mā = en el sentido de medir; por la regla 'iñā para ā, ī, ssā, etc., ante una consonante', mediante la división de la regla (iñā), con el aumento de iñā y la elisión de la vocal precedente: mināti, minanti. Pasiva: mīyati, etc. Lū = en el sentido de cortar; por la regla 'vocal corta ante kṇā y knā', se acorta la vocal de la raíz: lunāti, lunanti. Pasiva: lūyati, etc. Dhu = en el sentido de sacudir: dhunāti, etc. (Este es el método de la clase Jyādi).

กี=ทพฺพวินีมเย,

Kī = en el sentido de intercambio de bienes (comprar),

๒๔. กฺยาทีหิ กฺณา

24. Después de las raíces de la clase kyādi se añade kṇā.

กฺยาทีหิ ลวิสเย กฺณา โหติ. ‘‘กฺณากฺนาสุ รสฺโส’’ติ รสฺเส กิณาติ, กิณนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-วิกฺกียติ, วิกฺกียนฺติ. วิกฺกิณิสฺสติ, วิกฺกิณิสฺสนฺติ. วิกฺกียิสฺสติ, วิกฺกียิสฺสนฺติ. อกิณิ, วิกฺกิณิ, วิกฺกียิ. อกิณิสฺส, วิกฺกิณิสฺส. วิกฺกิเณ วิกฺกิเณยฺย.

Después de las raíces de la clase kyādi, en el ámbito de los sufijos de tiempo (la), se añade kṇā. Tras el acortamiento por la regla 'vocal corta ante kṇā y knā', resulta kiṇāti, kiṇanti, etc. Pasiva: vikkīyati (se vende), vikkīyanti. Futuro: vikkiṇissati, vikkiṇissanti, vikkīyissati, vikkīyissanti. Aoristo: akiṇi, vikkiṇi, vikkīyi. Condicional: akiṇissa, vikkiṇissa. Optativo: vikkiṇe, vikkiṇeyya.

วิกฺกีเย[Pg.249]. วิกฺกีเยยฺย. วิกฺกิณาตุ, วิกฺกิณนฺตุ, วิกฺกียตุ, วิกฺกียนฺตุ อิจฺจาทิ. สุ=สวเน, สุณาติ, สุณนฺติ อิจฺจาทิ.

Vikkīye, vikkīyeyya. Imperativo: vikkiṇātu, vikkiṇantu, vikkīyatu, vikkīyantu, etc. Su = en el sentido de escuchar: suṇāti, suṇanti, etc.

สก=สตฺติยํ,

Saka = en el sentido de capacidad (poder),

๕,๑๒๑. สกา+ปานํ กุก+กุ เณ

5,121. Para las raíces saka y āpa, se añaden los aumentos kuka y ku ante el sufijo ṇe.

สก+อาปานํ กุก+กุอิจฺเจเต อาคมา โหนฺติ เณ. สกฺกุณาติ, สกฺกุณนฺติ. สกฺกุนาติ, สกฺกุนนฺติ.

Para saka y āpa, los aumentos kuka y ku se añaden ante el sufijo ṇe: sakkuṇāti, sakkuṇanti; sakkunāti, sakkunanti.

๕๓. สฺเส วา

53. Opcionalmente ante el sufijo sse.

สกสฺมา กฺณาสฺส กฺโข วา โหติ สฺเส. สกฺขิสฺสติ, สกฺขิสฺสนฺติ.

De [la raíz] sak, el [sufijo] kṇā se convierte opcionalmente en kkho ante sse. Sakkhissati, sakkhissanti (podrá, podrán).

๕๘. สกา กฺณาสฺส ข อีอาโท

58. De sak, el [sufijo] kṇā se convierte en kha ante el [sufijo] ī, etc.

สกสฺมา กฺณาสฺส โข วา โหติ อีอาทีสุ. อสกฺขิ สกฺขิ, สกฺขึสุ. อสกฺขิสฺส, อสกฺขิสฺสํสุ. สกฺกุเณ สกฺกุเณยฺย. สกฺกุณาตุ, สกฺกุณนฺตุ.

De sak, el [sufijo] kṇā se convierte opcionalmente en kho ante ī, etc. Asakkhi, sakkhi (pudo), sakkhiṃsu (pudieron). Asakkhissa (habría podido), asakkhissaṃsu (habrían podido). Sakkuṇe, sakkuṇeyya (podría/pudiera). Sakkuṇātu, sakkuṇantu (que pueda, que puedan).

อป=ปาปุณเน, ปปุพฺโพ, ‘‘สกา+ปานํ กุก+กุ เณ’’ติ กุกเต สมฺปตฺติ ปาปุณาติ, ปาปุณนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเมปาปียติ, ปาปียนฺติ. ปาปุณิสฺสติ, ปาปุณิสฺสนฺติ. กมฺเม-ปาปียิสฺสติ, ปาปียิสฺสนฺติ. ปาปุณิ, ปาปุณึสุ. กมฺเม-ปาปียิ, ปาปียิตฺถ. อปาปุณิสฺส. กมฺเม-อปาปียิสฺส. ปาปุเณ, ปาปุเณยฺย. กมฺเม-ปาปีเยยฺย. ปาปุณาตุ, ปาปุณนฺตุ. กมฺเม-ปาปียตุ อิจฺจาทิ. (กฺยาทินโย).

Apa significa alcanzar (pāpuṇana). Con el prefijo pa, [basado en la regla] «de sak y āp, [se aplica] kuka y ku con ṇe», se obtiene el logro (sampatti). Pāpuṇāti, pāpuṇanti (alcanza, alcanzan), etc. En la voz pasiva (kamme): pāpīyati, pāpīyanti. Futuro: pāpuṇissati, pāpuṇissanti. Pasiva futura: pāpīyissati, pāpīyissanti. Pasado (aoristo): pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Pasiva pasada: pāpīyi, pāpīyittha. Condicional: apāpuṇissa. Pasiva condicional: apāpīyissa. Optativo: pāpuṇe, pāpuṇeyya. Pasiva optativa: pāpīyeyya. Imperativo: pāpuṇātu, pāpuṇantu. Pasiva imperativa: pāpīyatu, etc. (Este es el método de la clase kyādi).

สุ=สวเน,

Su significa oír (savana).

๒๕. สฺวาทีหิ กฺโณ

25. Después de su y otras [raíces similares], se añade [el sufijo] kṇo.

สุอาทีหิ [Pg.250] ลวิสเย กฺโณ โหติ. กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ. ธมฺมํ สุโณติ. ปรสฺสรโลเป สุโณนฺติ. กมฺเม-กฺเย ทีเฆ สูยติ, สูยนฺติ. ทฺวิตฺเต สุยฺยติ สุยฺยนฺติ+จฺจาทิ. อิญาคเม สุณิสฺสติ, สุณิสฺสนฺติ. กมฺเม-กฺยโลเป วุทฺธิ. โสสฺสติ, โสสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. อสุณิ สุณิ, อสุณึสุ สุณึสุ.

Después de su y otras, en el sentido de agente (la), ocurre kṇo. Debido a que ka es un anubandha (marcador), no hay fortalecimiento (vuddhi). Dhammaṃ suṇoti (escucha el Dhamma). Con la elisión del sonido siguiente, suṇonti. En pasiva con el sufijo kye y alargamiento: sūyati, sūyanti. Con duplicación: suyyati, suyyanti, etc. Con el aumento iñ, el futuro es suṇissati, suṇissanti. En pasiva, con elisión de kya, ocurre vuddhi: sossati, sossanti, etc. Pasado: asuṇi, suṇi, asuṇiṃsu, suṇiṃsu.

๖๐. เตสุ สุโต กฺโณ+กฺณานํ โรฏ

60. En esos [sufijos], después de su, los sufijos kṇo y kṇā se convierten en roṭa.

เตสุ อีอาทีสุ สุโต ปเรสํ กฺโณ+กฺณานํ โรฏ วา โหติ. รกาโร อนุพนฺโธ. โฏ สพฺพาเทสตฺโถ. อุสฺส โลเป ทฺวิตฺตํ อีสฺส สิ จ. อสฺโสสิ, อสฺโสสึสุ. ‘‘อึสฺส จ สิญ’’ติ โยควิภาคา สิญ, อสฺโสสึสุ, ปจฺจสฺโสสุํ. อสุยิ, อสุยิตฺถ. อสุณิสฺส, เตน อสุยิสฺส. สุเณ สุเณยฺย, สุเณยฺยํ. เตน สูเย สูเยยฺย. สุณาตุ, สุณนฺตุ. สูยตุ, สูยนฺตุ อิจฺจาทิ.

Ante esos [sufijos] ī, etc., los [sufijos] kṇo y kṇā que siguen a su se convierten opcionalmente en roṭa. La letra rakāra es un anubandha. Ṭo indica una sustitución total. Con la elisión de u, duplicación, y el cambio de ī a si: assosi (escuchó), assosiṃsu (escucharon). Por la división de la regla (yogavibhāga) «para iṃ y siña», se obtiene siña: assosiṃsu, paccassosuṃ. Pasiva: asuyi, asuyittha. Condicional: asuṇissa, por lo tanto, asuyissa. Optativo: suṇe, suṇeyya, suṇeyyaṃ. Por lo tanto, en pasiva: sūye, sūyeyya. Imperativo: suṇātu, suṇantu. Pasiva: sūyatu, sūyantu, etc.

คิ=สทฺเท, คิโณติ. คิณนฺติ. ตฺวํ คิโณสิ. คิณิสฺสติ, คิณิสฺสนฺติ. อคิณิสฺส. คิเณยฺย. คิโณตุ อิจฺจาทิ. วุ=สํวรเณ, อาวุโณติ, อาวุณนฺติ. อาวุโณสิ อิจฺจาทิ. เสเสสุปิ โยเชตพฺพํ. (สฺวาทินโย).

Gi significa sonido (sadda). Giṇoti, giṇanti. Tú: giṇosi. Futuro: giṇissati, giṇissanti. Condicional: agiṇissa. Optativo: giṇeyya. Imperativo: giṇotu, etc. Vu significa cubrir (saṃvaraṇa). Āvuṇoti, āvuṇanti. Āvuṇosi, etc. Debe aplicarse también a los demás. (Este es el método de la clase svādi).

ตน=วิตฺถาเร,

Tana significa extensión (vitthāra).

๒๖. ตนาทิตฺโว

26. [El sufijo] o después de la clase tanādi.

ตนาทิโต กตฺตริ ลวิสเย โอ โหติ. กิตฺตึ ตโนติ, ตโนนฺติ อิจฺจาทิ.

Después de la clase tanādi, en la voz activa (kattari) en el sentido de agente (la), ocurre el sufijo o. Kittiṃ tanoti (difunde la fama), tanonti, etc.

๗๖. โอวิกรณสฺสุ ปรจฺฉกฺเก

76. El sufijo flexivo o se convierte en u ante el grupo de seis desinencias de la voz media (paracchakka).

โอวิกรณสฺส [Pg.251] อุ โหติ ปรจฺฉกฺกวิสเย. ตนุเต, ตนฺวนฺเต. ตนุเส, ตนุวฺเห. ตนฺเว, ตนฺวมฺเห. กมฺเม –

El sufijo flexivo o se convierte en u en el ámbito de las seis desinencias de la voz media. Tanute, tanvante. Tanuse, tanuvhe. Tanve, tanvamhe. En la voz pasiva (kamme) —

๕,๑๓๘. ตนสฺสา วา

5,138. Opcionalmente, ocurre ā para tan.

ตนสฺส วา อา โหติ กฺเย. ปปุพฺโพ, ปตายติ. ปตญฺญติ, ปตายเร ปตายนฺติ ปตญฺญเร ปตญฺญนฺติ+จฺจาทิ. ตถา วิกรณโลเป อิญาคเม จ ตนิสฺสติ, ตนิสฺสนฺติ. ปตายิสฺสติ. อตนิ, อตนึสุ. อตนิสฺส. ปตายิสฺส. ตเนยฺย, ตเนยฺยุํ. ตโนตุ, ตโนนฺตุ อิจฺจาทิ.

Opcionalmente, ocurre ā para tan ante el sufijo kya. Con el prefijo pa: patāyati. Pataññati, patāyare, patāyanti, pataññare, pataññanti, etc. De la misma manera, con la elisión del sufijo flexivo y el aumento iñ: tanissati, tanissanti. Patāyissati. Pasado: atani, ataniṃsu. Condicional: atanissa. Patāyissa. Optativo: taneyya, taneyyuṃ. Imperativo: tanotu, tanontu, etc.

กร=กรเณ,

Kara significa hacer (karaṇa).

๕,๑๗๗. กรสฺส โสสฺส กุพฺพ+กุรุ+กยิรา

5,177. Para kar junto con el sufijo o, se emplean kubba, kuru y kayirā.

กรสฺส ส โอการสฺส กุพฺพาทโย วา โหนฺติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กโรติ, กโรนฺติ. กโรสิ, กโรถ.

Para kar junto con su [sufijo] o, ocurren opcionalmente kubbādayo y otros ante nta, māna, ti, etc. Kubbati, kubbanti. Karoti, karonti. Karosi, karotha.

๒๓. กรสฺส โสสฺส กุํ

23. Para kar junto con su [sufijo] o, ocurre kuṃ.

กรสฺส ส โอการสฺส กุํ วา โหติ มิเมสุ. กุมฺมิ กโรมิ. กุมฺม กโรม. ปรจฺฉกฺเก กุรุเต กุพฺพเต, กุพฺพนฺเต อิจฺจาทิ. กยิรติ, กยิรนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-กฺยสฺส ทฺวิตฺเต อีสฺส รสฺโส, กริยฺยติ, กรียติ วา อิจฺจาทิ. ‘‘ตวคฺควรณา’’ ทินา [Pg.252] เย รสฺส ยกาเร กยฺยติ, กยฺยนฺติ. พหุลาธการา กมฺเม กฺวจิ อิมินา กยิราเทเส เตน กยิรติ, กยิรนฺติ อิจฺจาทิ. ภวิสฺสติมฺหิ –

Para kar junto con su [sufijo] o, ocurre opcionalmente kuṃ ante mi y ma. Kummi, karomi. Kumma, karoma. En la voz media: kurute, kubbate, kubbante, etc. Kayirati, kayiranti, etc. En pasiva, con duplicación de kya y acortamiento de ī: kariyyati, o karīyati, etc. Según la regla «tavaggavaraṇā...», cuando hay una yakāra corta, se obtiene kayyati, kayyanti. Debido a la autoridad de la regla general (bahula), a veces en pasiva ocurre la sustitución por kayirā, por lo cual se obtiene kayirati, kayiranti, etc. En el futuro —

๒๕. หาสฺส จา+หง สฺเสน

25. Y para kar y hā, ocurre āhaṅa junto con sse.

กรสฺส โสสฺส หาสฺส จ อาหง วา โหติ สฺเสน สห. กาหติ, กาหนฺติ อิจฺจาทิ. อิญาคเม กาหิติ, กาหินฺติ อิจฺจาทิ. อาหงาเทสาภาวปกฺเข กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. อชฺชตเน –

Para kar junto con su [sufijo] o, y para hā, ocurre opcionalmente āhaṅa junto con sse. Kāhati, kāhanti, etc. Con el aumento iñ: kāhiti, kāhinti, etc. En el caso de que no ocurra la sustitución por āhaṅa: karissati, karissanti, etc. En el pasado (aoristo) —

๒๔. กา อีอาทีสุ

24. [Ocurre] kā ante ī, etc.

กรสฺส ส โอการสฺส กา โหติ วา อีอาทีสุ.

Para kar junto con su [sufijo] o, ocurre opcionalmente kā ante ī, etc.

๔๔. ทีฆา อีสฺส

44. Después de una vocal larga, para ī [ocurre] si.

ทีฆโต ปรสฺส อีสฺส สิ วา โหติ. อกาสิ. อีโลเป อกา, อกํสุ. โอสฺส สิอาเทเส อกาสิ. สิญาคเม อกาสิตฺถ. อกาสิ, อกาสึ, อกาสิมฺห. อญฺญตฺร อกริกริ, อกรึสุ กรึสุ อกํสุ อิจฺจาทิ. เตน อกรียิ อิจฺจาทิ. อกริสฺส อิจฺจาทิ. กมฺเม-อกรียิสฺส อิจฺจาทิ. เอยฺยาทิมฺหิ ‘‘กฺวจิ วิกรณานํ’’ติ โอวิกรณโลเป กเรกเรยฺย, กเรยฺยุํ อิจฺจาทิ. กุพฺเพ กุพฺเพยฺย อิจฺจาทิ.

Después de una vocal larga, ocurre opcionalmente si en lugar de ī. Akāsi. Con la elisión de ī: akā, akaṃsu. Con la sustitución de o por si: akāsi. Con el aumento siñ: akāsittha. Akāsi, akāsiṃ, akāsimha. En otros casos: akari, kari, akariṃsu, kariṃsu, akaṃsu, etc. Por lo tanto, en pasiva: akarīyi, etc. Condicional: akarissa, etc. En pasiva: akarīyissa, etc. Ante el optativo eyya, etc., según la regla «a veces de los sufijos flexivos...», con la elisión del sufijo flexivo o: kare, kareyya, kareyyuṃ, etc. Kubbe, kubbeyya, etc.

๗๑. ฏา

71. [Ocurre] ṭā.

กยิรา ปรสฺส เอยฺยสฺส ฏา โหติ. โส กยิรา.

Después de kayirā, el sufijo eyya se convierte en ṭā. Así resulta kayirā.

๗๐. กยิเร+ยฺยสฺเส+ยฺยุมาทีนํ

70. De kayira, para eyya, eyyuṃ, etc.

กยิรา [Pg.253] ปรสฺส เอยฺยุมาทีนํ เอยฺยสฺส โลโป โหติ. กยิรุํ. ตฺวํ กยิราสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม.

Después de kayirā, ocurre la elisión de eyya en eyyuṃ y los demás. [Resultando en] kayiruṃ. [Otros ejemplos son:] Tvaṃ kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma.

๗๒. เอถสฺสา

72. De etha [se convierte en] ā.

กยิรา ปรสฺเส+ถสฺส อา โหตีติอาทิสฺส เอสฺส อา โหติ. กยิราถ ธีโร. กมฺเม-กริเยยฺย, กริเยยฺยุ+มิจฺจาทิ. กโรตุ กุรุตุ วา, กุพฺพนฺตุ กโรนฺตุ อิจฺจาทิ. ปรจฺฉกฺเก-กุรุตํ, กุพฺพนฺตํ. กุรุสฺสุ กรสฺสุ อิจฺจาทิ. ‘‘เอโอน+ม วณฺเณ’’ติ อกาโร. กุรุวฺโห, กุพฺเพ, กุพฺพามเส. กมฺเม-กรียตุ อิจฺจาทิ.

Después de kayirā, la terminación etha se convierte en ā por la regla que comienza con 'ā hotī', y la terminación essa se convierte en ā. Kayirātha dhīro (el sabio actuaría). En voz pasiva: kariyeyya, kariyeyyuṃ, etc. [En imperativo:] karotu o kurutu, kubbantu, karontu, etc. En el grupo de seis de la voz media: kurutaṃ, kubbantaṃ. Kurussu, karassu, etc. Por la regla 'eonama vaṇṇe', hay un sonido a. Kuruvho, kubbe, kubbāmase. En voz pasiva: karīyatu, etc.

๕,๑๓๓. กโรติสฺส โข

5,133. De karoti, ciertamente.

ปาทิโต ปรสฺส กรสฺส กฺวจิ ข โหติ. อภิสงฺขโรติ อิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. ‘‘ตทมินา’’ทินา ขาเทเส อภิสํขาสีติ วิเสโส. สก=สตฺติยํ, สกฺโกติ อิจฺจาทิ. อป=ปาปุณเน, ปปุพฺโพ, ปปฺโปติ อิจฺจาทิ. (ตนาทินโย).

Después de un prefijo, la raíz kar a veces se convierte en kha. Abhisaṅkharoti, etc. Esto debe aplicarse en todos los casos. Por la regla que comienza con 'Tadaminā', en la sustitución por khā, abhisaṃkhāsi es la forma especial. Saka = en el sentido de poder, sakkoti, etc. Apa = en el sentido de alcanzar; con el prefijo pa, pappoti, etc. (Este es el método de la clase tanādi).

จุร=เถยฺเย,

Cura = en el sentido de robar.

๑,๑๕. จุราทิโต ณิ

1,15. De la clase curādi [se añade el sufijo] ṇi.

จุราทีหิ กฺริยตฺเถหิ สกตฺเถ ณิ ปโร โหติ. ‘‘ณิณาปฺยาปีหิ วา’’ติ วิกปฺเปน โล. ธนํ โจรยติ โจเรติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-โจรียติ อิจฺจาทิ. โจรยิสฺสติ โจเรสฺสติ [Pg.254] อิจฺจาทิ. กมฺเม-โจรียิสฺสติ อิจฺจาทิ. อโจรยิ โจรยิ อโจเรสิ โจเรสิ อิจฺจาทิ. อโจรยิสฺส อิจฺจาทิ. กมฺเม-อโจรียิสฺส อิจฺจาทิ. โจรเย โจรเยยฺย อิจฺจาทิ. โจเรตุ โจเรนฺตุ อิจฺจาทิ.

Después de las raíces de la clase curādi en sentido verbal, el sufijo ṇi se añade en su propio sentido. Por la regla 'Ṇiṇāpyāpīhi vā', la elisión ocurre opcionalmente. Dhanaṃ corayati, coreti (él roba la riqueza), etc. En voz pasiva: corīyati, etc. Corayissati, coressati, etc. En voz pasiva: corīyissati, etc. Acorayi, corayi, acoresi, coresi, etc. Acorayissa, etc. En voz pasiva: acorīyissa, etc. Coraye, corayeyya, etc. Coretu, corentu, etc.

จินฺต=จินฺตายํ, สํโยคตฺตา น วุทฺธิ, จินฺเตติ จินฺตยติ, จินฺเตนฺติ. กมฺเม-จินฺตียติ, จินฺตียนฺติ อิจฺจาทิ. มนฺต=คุตฺตภาสเน, มนฺเตติ มนฺตยติ อิจฺจาทิ. ปาล=รกฺขเณ, โส ธมฺมํ ปาเลติ ปาลยติ. เตน ปาลียติ+จฺจาทิ. (จุราทินโย).

Cinta = en el sentido de pensar; debido a la combinación de consonantes, no hay fortalecimiento (vuddhi); cinteti, cintayati, cintenti. En voz pasiva: cintīyati, cintīyanti, etc. Manta = en el sentido de hablar en secreto, manteti, mantayati, etc. Pāla = en el sentido de proteger; él protege el Dhamma (so dhammaṃ pāleti, pālayati). Por él es protegido (tena pālīyati), etc. (Este es el método de la clase curādi).

ภูวาทิ จ รุธาทิ จ, ทิวาทิ จ ตุทาทโย;

ชฺยาที กิยาที สฺวาที จ, ตนาที จ จุราทโย.

Bhūvādi y rudhādi, divādi y tudādi; jyādi, kiyādi, svādi, tanādi y curādi.

(วิกรณวิธานํ).

(Reglas para los afijos de clase).

๕,๑. ติช+มาเนหิ ข+สา ขมา+วีมํสาสุ

5,1. De las raíces tija y māna, los sufijos kha y sa [se añaden] en los sentidos de paciencia y examen.

ขนฺติยํ ติชา, วีมํสายํ มานา จ ข+สปจฺจยา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ติช=นิสาเน, อการสฺสา+ปโยโค. เข ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ ปตฺเต+การสฺส ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ ปฏิเสโธ. ยการวชฺชิตพฺยญฺชนสฺส ‘‘ปรรูป+มยกาเร พฺยญฺชเน’’ติ ปรรูปญฺจ. ‘‘จตุตฺถทุติยา’’ ทินา ปฐมกฺขรกกาเร จ ‘‘ขฉสาน+เมกสฺสโร+ทิ ทฺเว’’ติ ติกฺข ติกฺข อิติ ทฺวิภาเว ‘‘โลโป+นาทิพฺยญฺชนสฺสา’’ติอาทิโต+ญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺส โลเป จ กเต ติติกฺขาธาตุโต ตฺยาทิปจฺจย+ลวิกรณานิ. ติติกฺขติ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ[Pg.255]. กมฺเม-ติติกฺขียติ อิจฺจาทิ. อิโต ปรํ กมฺโมทาหรณํ น กริสฺสาม.

De tija en el sentido de paciencia (khanti) y de māna en el sentido de examen (vīmaṃsā), se añaden los sufijos kha y sa respectivamente. Tija = en el sentido de aguzar; no se emplea el sonido a. En el sufijo kha, aunque se esperaría la forma por 'lahussupantassa', hay una prohibición del sonido e por 'aññatrāpi'. Para la consonante desprovista de ya, ocurre la asimilación posterior por 'pararūpa mayakāre byañjane'. Por 'catutthadutiyā', etc., en la primera letra ka, y por 'khachasāna mekassaro di dve' hay duplicación en tikkha, tikkha; tras la elisión de la otra consonante por 'lopo nādibyañjanassa' y demás, se añaden los sufijos de la serie ti y los afijos de clase a la raíz titikkhā. Titikkhati, etc., es como lo anterior. En voz pasiva: titikkhīyati, etc. De aquí en adelante, no daremos ejemplos de la voz pasiva.

มาน=ปูชายํ+ติมสฺมา สปจฺจย, ทฺวิตฺตาทิมฺหิ กเต ‘‘มานสฺส วี ปรสฺส จ มํ’’ติ ปุพฺพมานสฺส วี จ ปรมานสฺส มญฺจ โหติ. วีมํสธาตุโต ติปจฺจยาทิมฺหิ กเต วีมํสติ อิจฺจาทิ. ติติกฺขิสฺสติ, วีมํสิสฺสติ อิจฺจาทิ. เอว+มุปริปิ อชฺชตนาทีสุปิ โยเชตพฺพํ. ปโยชกตฺตา ณิ, ‘‘ณิณาปฺยาปีหิ วา’’ติ ลวิกรณํ, เตชยติ เตเชติ. ตถา จุราทิตฺตา น ลวิกรณํ, มานยติ มาเนติ.

Māna = en el sentido de honrar; después de esta raíz se añade el sufijo sa. Tras la duplicación y demás, por la regla 'mānassa vī parassa ca maṃ', el primer māna se convierte en vī y el segundo māna se convierte en maṃ. Tras añadir el sufijo ti y demás a la raíz vīmaṃsā, resulta vīmaṃsati, etc. Titikkhissati, vīmaṃsissati, etc. Del mismo modo debe aplicarse en el aoristo y demás tiempos superiores. En sentido causal (payojaka), el sufijo ṇi y el afijo de clase por 'ṇiṇāpyāpīhi vā' resultan en tejayati, tejeti. Así mismo, por pertenecer a la clase curādi, no hay afijo de clase extra, resultando mānayati, māneti.

๕,๒. กิตา ติกิจฺฉา+สํสเยสุ โฉ

5,2. De kita, el sufijo cho en los sentidos de curar y dudar.

ติกิจฺฉายํ สํสเย จ วตฺตมานา กิตา โฉ โหติ. กิต=นิวาเส, ฉปจฺจเย ปุพฺเพว ปรรูปาทิมฺหิ จ กเต ‘‘กิตสฺสา+สํสเย วา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ติอาเทเส ติกิจฺฉธาตุโต ตฺยาทโย. ติกิจฺฉติ, ติกิจฺฉนฺติ+จฺจาทิ. วิปุพฺพโต กิตา ฉปฺปจฺจยาทิมฺหิ กเต ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส กสฺส โจ. วิจิกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉนฺติ+จฺจาทิ. ปโยชกตฺตา เกตยติ+จฺจาทิ ปุริมสมํ.

Cuando se expresa curar o dudar, de la raíz kita se añade el sufijo cho. Kita = en el sentido de habitar; antes del sufijo cha y tras la asimilación posterior y demás, por la duplicación por 'kitassa saṃsaye vā', el primero se sustituye por ti, resultando en la raíz tikicchā con las terminaciones ti, etc. Tikicchati, tikicchanti, etc. Con el prefijo vi antes de kita, tras el sufijo cha y demás, y la duplicación por 'kavaggahānaṃ cavaggajā', la primera ka se convierte en ca. Vicikicchati, vicikicchanti, etc. En sentido causal, ketayati, etc., es igual a lo anterior.

๕,๓. นินฺทายํ คุป+พธา พสฺส โภ จ

5,3. En el sentido de censura, de gupa y badha [se añade el sufijo cho] y la ba se convierte en bha.

นินฺทายํ คุป+พเธหิ โฉ โหติ พสฺส โภ จ. คุป=รกฺขเน+ตีมสฺมา ฉปฺปจฺจเย ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ โอตฺตาภาเว จ ปรรูปาทิมฺหิ ‘‘กวคฺคหา’’ ทินา คสฺส เช จ กเต ‘‘คุปิสฺสุสฺสา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส อุสฺส อิ โหติ. ตฺยาทิ+ลวิกรณาทิมฺหิ [Pg.256] ชิคุจฺฉติ อิจฺจาทิ. นินฺทายํ-พธ=พนฺธเน+ตีมสฺมา ฉปฺปจฺจเย จ อิมินาว พสฺส ภกาเร จ ปรรูเป ปฐมกฺขเร ภจฺฉภจฺฉอิติ ทฺวิตฺเต อนาทิพฺยญฺชนสฺส โลเป ‘‘จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภสฺส พกาเร ‘‘ขฉเสสฺวสฺสี’’ติ อิกาเร ทีเฆ จ กเต พีภจฺฉธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ. พีภจฺฉติ, พีภจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ. อญฺญตฺร โคเปติ+จฺจาทิ.

En el sentido de censura, de gupa y badha se añade cho y la ba se convierte en bha. Gupa = en el sentido de proteger; tras el sufijo cha y en ausencia del sonido o por 'aññatrāpi', tras la asimilación posterior y demás, y el cambio de ga a ja por 'kavaggahā', etc., por la duplicación por 'gupissussā', la u inicial se convierte en i. Con las terminaciones ti y los afijos de clase, resulta jigucchati, etc. En el sentido de censura, de badha = en el sentido de atar; tras el sufijo cha, por esta misma regla la ba se convierte en bha, y tras la asimilación posterior y la duplicación de la primera letra como bhaccha-bhaccha, por la elisión de la consonante no inicial, el cambio de la primera bha a ba por 'catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā', y el alargamiento de la i por 'khachasesvassī', de la raíz bībhacchā se añaden las terminaciones ti, etc. Bībhacchati, bībhacchanti, etc. En otros casos, gopeti, etc.

๕,๔. ตุํสฺมา โลโป จิ+จฺฉายํ เต

5,4. De tuṃ, ocurre la elisión en el sentido de deseo, [y se añaden] estos sufijos.

ตุมนฺตโต อิจฺฉาย+มตฺเถ เต ข+ส+ฉา โหนฺติ พหุลํ, ตุํปจฺจยสฺส โลโป จ โหติ, สุตตฺตา. ภุช=ปาลน+ชฺโฌหาเรสุ. โภชนายาติ วิคฺคยฺห ‘‘ตุํ+ตาเย’’จฺจาทินา ตุํปจฺจเย ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ โอกาเร ปรรูเป จ กเต โภตฺตุ+มิจฺฉตีติ วิคฺคยฺห อิมินา ขปจฺจเย ตุํปจฺจยสฺส อิมินา จ โลเป ‘‘นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺติกสฺสาปิ จ อภาโว’’ติ ญายา ปรรูปโอการานํ อภาเว ขสฺส ปรรูป+ขการาทิมฺหิ จ กเต ภุกฺข ภุกฺข อิติ ทฺวิตฺเต ตติยพกาโร โหติ, พุภุกฺขธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ, พุภุกฺขติ, พุภุกฺขนฺติ อิจฺจาทิ.

Tras una forma terminada en tuṃ, en el sentido de deseo, frecuentemente se añaden estos sufijos kha, sa y cha, y ocurre la elisión del sufijo tuṃ, según el sutra. Bhuja = en los sentidos de proteger y comer. Analizando 'para comer' (bhojanāya), se añade el sufijo tuṃ por 'tuṃ tāye', etc. Tras el cambio a o por 'lahussupantassa' y la asimilación posterior, analizando 'desea comer' (bhottuṃ icchati), por esta regla se añade el sufijo kha y por esta se elide el sufijo tuṃ. Bajo el principio de que 'en ausencia de la causa, también hay ausencia del efecto', desaparecen el sonido o y la asimilación posterior. Tras la asimilación posterior del sufijo kha y demás, ocurre la duplicación bhukkha, bhukkha, la tercera letra se convierte en ba, y de la raíz bubhukkhā se añaden las terminaciones ti, etc. Bubhukkhati, bubhukkhanti, etc.

ชิ=ชเย, ชยนาย อิติ วิคฺคยฺห ปุเร วิย ตุมาทิมฺหิ กเต เชตุ+มิจฺฉตีติ วิคฺคยฺห สปฺปจฺจเย ชิส ชิส อิติ ทฺวิตฺเต อนาทิพฺยญฺชนโลเป ทฺวิตฺเต ปรสฺส ชิสฺส ‘‘ชิหรานํ คึ’’ติ คึ. ชิคึสธาตุโต ตฺยาทีสุ ชิคึสติ, ชิคึสนฺติ อิจฺจาทิ.

Ji = en el sentido de victoria. Analizando 'para la victoria' (jayanāya), se procede con tuṃ y demás como antes. Analizando 'desea vencer' (jetuṃ icchati), con el sufijo sa, tras la duplicación jisa, jisa, la elisión de la consonante no inicial y el cambio de la segunda ji en giṃ por la regla 'jiharānaṃ giṃ', de la raíz jigiṃsā con las terminaciones ti y demás, resultan jigiṃsati, jigiṃsanti, etc.

ฆส=อทเน[Pg.257], ฆสิตุ+มิจฺฉติ ฉปฺปจฺจยาทิมฺหิ ปุเร วิย กเต ฆสฺส ‘‘กวคฺคหา’’ทินา เฌ ฌสฺส ‘‘จตุตฺถทุติยา’’ ทินา ชกาเร ‘‘ขฉเสสฺวสฺสี’’ติ อิกาเร จ กเต ชิฆจฺฉธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ. ชิฆจฺฉติ, ชิฆจฺฉนฺติ+จฺจาทิ.

Ghas = en el sentido de comer. Analizando 'desea comer' (ghasituṃ icchati), tras añadir el sufijo cha y demás como antes, gha se convierte en jha por 'kavaggahā', etc.; jha se convierte en ja por 'catutthadutiyā', y se añade el sonido i por 'khachasesvassī'. De la raíz jighacchā se añaden las terminaciones ti, etc. Jighacchati, jighacchanti, etc.

๕,๕. อีโย กมฺมา

5,5. Īyo después del objeto (kamma).

อิจฺฉากมฺมโต อิจฺฉาย+มตฺเถ อียปจฺจโย โหติ. ปุตฺต+มิจฺฉตีติ อียปจฺจเย อียาทิวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ วิภตฺติโลโป. ปุตฺตียติ, ปุตฺตียนฺติ+จฺจาทิ.

Después de un objeto de deseo, se añade el sufijo īya en el sentido de desear. Analizando 'desea un hijo' (puttaṃ icchati), se añade el sufijo īya. Por tratarse de una formación en īya, etc., ocurre la elisión de la terminación flexiva por la regla 'ekatthatāyaṃ'. Puttīyati, puttīyanti, etc.

๕,๖. อุปมานา+จาเร

5,6. De una comparación, en el sentido de conducta.

กมฺมโต อุปมานา อาจารตฺเถ อีโย โหติ. ปุตฺต+มิวา+จรติ ปุตฺตียติ สิสฺสํ, ปุตฺตียนฺติ+จฺจาทิ.

A partir del objeto, en el sentido de comparación del comportamiento, se emplea el sufijo īyo. Actúa como con un hijo: puttīyati (trata al discípulo como a un hijo), puttīyanti, etc.

๕,๗. อาธาราติ

5,7. A partir del soporte (ādhāra).

อีโย โหติ. กุฏิย+มิวา+จรติ กุฏียติ ปาสาเท. ปาสาเทวา+จรติ ปาสาทียติ กุฏิยํ, ปาสาทียนฺติ+จฺจาทิ.

Se emplea el sufijo īyo. Actúa como en una cabaña: kuṭīyati (se comporta en el palacio como si estuviera en una cabaña). Actúa como en un palacio: pāsādīyati (se comporta en una cabaña como si estuviera en un palacio), pāsādīyanti, etc.

๕,๘. กตฺตุตา+โย

5,8. El sufijo āyo a partir del agente.

กตฺตุโต+ปมานา อาจารตฺเถ อาโย โหติ. ปพฺพโต อิวา+จรติ สีลาทิคุณโยคโตติ ปพฺพตายติ โยคี, ปพฺพตายธาตุโต ตฺยาทโย.

A partir del agente, en el sentido de comparación del comportamiento, se emplea el sufijo āyo. Actúa como una montaña debido a su unión con cualidades como la virtud (sīla), etc.: pabbatāyati (el yogui es como una montaña); de la raíz pabbatāya se añaden los sufijos tyādayo.

๕,๙. จฺยตฺเถ

5,9. En el sentido de cvi (transformación).

กตฺตุโต [Pg.258] อภูตตพฺภาเว อาโย โหติ พหุลํ. ภุโสติ ปฐมนฺตโต อภุโส ภุโส ภวตีติ ภุสายติ, ภุสายนฺติ อิจฺจาทิ. ‘‘วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว’’ติ อาภิกฺขญฺญตฺเถ ทฺวิตฺเต อปฏปฏา ปฏปฏา ภวตีติ อาเย ปฏปฏายติ, ปฏปฏายนฺติ+จฺจาทิ. อโลหิโต โลหิโต ภวติ โลหิตายติ.

A partir del agente, en el sentido de convertirse en lo que no era (abhūtatabbhāva), se emplea frecuentemente el sufijo āyo. De bhusa (intenso), lo que no era intenso se vuelve intenso: bhusāyati, bhusāyanti, etc. En el sentido de repetición (ābhikkhañña), según la regla ‘dos en caso de repetición’, lo que no era paṭapaṭā se vuelve paṭapaṭā: paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyanti, etc. Lo que no era rojo se vuelve rojo: lohitāyati.

๕,๑๐. สทฺทาทีนิ กโรติ

5,10. Produce sonido, etc.

สทฺทาทีหิ ทุติยนฺเตหิ กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อาโย โหติ. สทฺทํ กโรติ สทฺทายติ. เอวํ เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ+จฺจาทิ.

A partir de palabras como sadda (sonido), etc., en el caso acusativo, en el sentido de ‘hacer’, se emplea el sufijo āyo. Produce un sonido: saddāyati. Del mismo modo: verāyati (enemistarse), kalahāyati (disputar), dhūpāyati (humear), etc.

๕,๑๑. นโมตฺว+สฺโส

5,11. El sufijo asso a partir de namo.

นโมอิจฺจสฺมา กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อสฺโส โหติ. นโม กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อสฺสปจฺจเย ตฺยาทโย โหนฺติ, ตถาคตํ นมสฺสติ, นมสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

A partir de namo, en el sentido de ‘hacer’, se emplea el sufijo asso. En el sentido de ‘rendir homenaje’ (namo karoti), con el sufijo asso se añaden los sufijos tyādayo: namassati (rinde homenaje al Tathāgata), namassanti, etc.

๕,๑๒. ธาตฺวตฺเถ นามสฺมิ

5,12. En un nombre con el sentido de una raíz.

นามสฺมา ธาตฺวตฺเถ พหุล+มิ โหติ. หตฺถินา อติกฺกมตีติ อิปจฺจเย ลวิกรณ+เอการ+อยาเทเสสุ กเตสุ อติหตฺถยติ. เอวํ วีณาย อุปคายติ อุปวีณายติ, วินยํ ทฬฺหํ กโรติ ทฬฺหยติ, วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธายติ, กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลายติ+จฺจาทิ.

A partir de un nombre, en el sentido de una raíz, se emplea frecuentemente el sufijo i. Sobrepasa con un elefante: con el sufijo i y tras los cambios de fortalecimiento, conversión a e y sustitución por aya, resulta atihatthayati. Del mismo modo: acompaña con el laúd (vīṇā): upavīṇāyati; hace firme (daḷha) la disciplina: daḷhayati; la noche se vuelve pura (visuddhā): visuddhāyati; pregunta por el bienestar (kusala): kusalāyati, etc.

๕,๑๓. สจฺจาทีหา+ปิ

5,13. También el sufijo āpi a partir de sacca, etc.

สจฺจาทีหิ [Pg.259] ธาตฺวตฺเถ อาปิ โหติ. สจฺจ+มาจิกฺขตีติ อาปิมฺหิ ตฺยาทิปจฺจเย ‘‘ณิ+ณาปฺยา+ทีหิ วา’’ติ ลวิกรณ+เอ+อยาเทสา. สจฺจาปยติ, สจฺจาเปติ อิจฺจาทิ. อตฺถ+มาจิกฺขติ อตฺถาปยติ. เอวํ เวทาปยติ. สุกฺขํ กโรตีติ สุกฺขาปยติ สุกฺขาเปติ อิจฺจาทิ.

A partir de sacca, etc., en el sentido de una raíz, se emplea el sufijo āpi. Declara la verdad (sacca): con el sufijo āpi y los sufijos tyādayo, se producen los cambios de fortalecimiento, e y aya según la regla ‘ṇi+ṇāpyā+dīhi vā’. Resulta: saccāpayati, saccāpeti, etc. Explica el significado (attha): atthāpayati. Del mismo modo: vedāpayati. Hace que se seque (sukkha): sukkhāpayati, sukkhāpeti, etc.

๕,๑๖. ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ จ

5,16. Y el sufijo ṇāpi en la actividad del instigador (causativo).

กตฺตารํ โย ปโยเชติ, ตสฺส พฺยาปาเร กฺริยตฺถา ณิ+ณาปี โหนฺติ พหุลํ.

Cuando alguien instiga a un agente, para expresar el sentido de esa acción (causativa), se emplean frecuentemente los sufijos ṇi y ṇāpī.

ณิปจฺจโย อุวณฺณนฺตา, อาโต ณาเปว โหติ+ห;

ทฺเว ทฺเว+โก โหติ วา เสเส, พหุลํตฺยนุวุตฺติยา.

El sufijo ṇi se emplea tras terminaciones en u/ū, y tras ā se emplea solo ṇāpi; en los demás casos, cualquiera de los dos puede ocurrir opcionalmente, según la aplicación frecuente de la regla.

อกมฺมกาปิ โหนฺเตว, ณิ+ณาปฺยนฺตา สกมฺมกา;

สกมฺมกา ทฺวิกมฺมา+สฺสุ, ทฺวิกมฺมา จ ติกมฺมกา.

Los verbos intransitivos, al llevar los sufijos ṇi o ṇāpi, se vuelven transitivos; los transitivos se vuelven bitransitivos, y los bitransitivos se vuelven tritransitivos.

ตสฺมา กตฺตริ กมฺเม จ, ณิ+ณาปีนํ ตุ สมฺภโว;

น ภาเว สุทฺธกตฺตา ตุ, กมฺมํ โหติ ปโยชเก.

Por lo tanto, la ocurrencia de ṇi y ṇāpī se da en las voces activa (kattar) y pasiva (kamma), mas no en la impersonal (bhāva); el objeto se encuentra en el instigador.

นยาทีนํ ปธานญฺจ, อปธานํ ทุหาทินํ;

สุทฺธกตฺตา ณิ+ณาปีสุ, กมฺม+มกฺขฺยาต โคจรํ.

Para los verbos como nī, etc., el objeto principal es el predominante, y para duh, etc., es el secundario; el agente original en las construcciones con ṇi y ṇāpī se convierte en el objeto del cual trata el verbo.

ภวิตุํ ปโยชยตีติ อตฺเถ อิมินา ณิปฺปจฺจโย. ณกาโร ณานุพนฺธการิยตฺโถ. ‘‘ยุวณฺณาน+เม+โอ ปจฺจเย’’ติ โอกาเร ‘‘อายา+วา ณานุพนฺเธ’’ติ ณานุพนฺเธ อาวาเทโส. ตฺยาทิมฺหิ ‘‘ณิ+ณาปฺยา+ปีหิ วา’’ติ ลวิกรเณ เอกาเร ‘‘เอโอน+มยวา สเร’’ติ อยาเทโส. โส สมาธึ ภาวยติ ภาเวติ[Pg.260], ภาวยนฺติ ภาเวนฺติ+จฺจาทิ. กมฺเม-เตน สมาธิ ภาวียติ+จฺจาทิ. เอตฺถ ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ กฺเย อิการสฺส ทีโฆ. ภาวยิสฺสติ ภาเวสฺสติ, ภาวยิสฺสนฺติ ภาเวสฺสนฺติ+จฺจาทิ. อชฺชตเน อีสฺส สิมฺหิ อภาเวสิ ภาเวสิ, อภาวยิ ภาวยิ, อภาวยึสุ ภาวยึสุ. ปรสฺสรโลเป อภาเวสุํ ภาเวสุํ, อภาวยํสุ ภาวยํสุ, อภาวยุํ ภาวยุํ อิจฺจาทิ. กมฺเม-อภาวียิ ภาวียิ อิจฺจาทิ. อภาวิสฺส อภาวยิสฺส, อภาวิสฺสํสุ อภาวยิสฺสํสุ. กมฺเม-อภาวยิสฺสํ อิจฺจาทิ. ภาเว ภาเวยฺย อิจฺจาทิ. กมฺเม-ภาวีเยยฺย อิจฺจาทิ. ภาวยตุ ภาเวตุ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ภาวียตุ อิจฺจาทิ.

En el sentido de ‘instigar a ser’, se emplea el sufijo ṇi. La letra ṇ tiene el propósito de indicar operaciones técnicas (anubandha). Por la regla ‘yuvaṇṇānaṃ e o paccaye’, u se convierte en o, y por ‘āyā vā ṇānubandhe’, ante el anubandha ṇ, se sustituye por āv. Con los sufijos tyādimhi, tras el fortalecimiento y la conversión a e, se sustituye por aya según la regla ‘e o nam ay avā sare’. Así: bhāvayati (desarrolla), bhāveti (él desarrolla el samādhi), bhāvayanti, bhāventi, etc. En voz pasiva: tena samādhi bhāvīyati (el samādhi es desarrollado por él), etc. Aquí, por la regla ‘dīgho sarassa’, ante kye la i se alarga. Futuro: bhāvayissati, bhāvessati; bhāvayissanti, bhāvessanti, etc. Aoristo (ajjatanī): con la sustitución de ī por si: abhāvesi, bhāvesi; abhāvayi, bhāvayi; abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu. Con la elisión de la vocal precedente: abhāvesuṃ, bhāvesuṃ; abhāvayaṃsu, bhāvayaṃsu; abhāvayuṃ, bhāvayuṃ, etc. Pasiva: abhāvīyi, bhāvīyi, etc. Condicional: abhāvissa, abhāvayissa; abhāvissaṃsu, abhāvayissaṃsu. Pasiva: abhāvayissaṃ, etc. Optativo: bhāveyya, etc. Pasiva: bhāvīyeyya, etc. Imperativo: bhāvayatu, bhāvetu, etc. Pasiva: bhāvīyatu, etc.

ปจิตุํ ปโยเชตีติ อตฺเถ ณิ+ณาปี โหนฺติ. โส เทวทตฺเตน โอทนํ ปาจยติ ปาเจติ อิจฺจาทิ, ตถา ปาจาปยติ ปาจาเปติ+จฺจาทิ. กมฺเม-โส เตน เทวทตฺเตน โอทโน ปาจียติ ปาจาปียติ+จฺจาทิ, ภวิสฺสตฺยาทีสุปิ โยเชตพฺพํ.

En el sentido de ‘instigar a cocinar’, se emplean ṇi y ṇāpī. Él hace que Devadatta cocine el arroz: pācayati, pāceti, etc.; asimismo pācāpayati, pācāpeti, etc. En voz pasiva: el arroz es hecho cocinar por Devadatta por él: pācīyati, pācāpīyati, etc.; esto debe aplicarse también al futuro y demás tiempos.

คนฺตุํ ปโยเชตีติ อตฺเถ โส ตํ ปุริสํ คามํ คมยติ คเมติ คจฺฉาปยติ คจฺฉาเปติ+จฺจาทิ. กมฺเม-เตน โส คามํ คมียติ คจฺฉาปียติ+จฺจาทิ.

En el sentido de ‘instigar a ir’, él hace que ese hombre vaya a la aldea: gamayati, gameti, gacchāpayati, gacchāpeti, etc. En voz pasiva: ese hombre es hecho ir a la aldea por él: gamīyati, gacchāpīyati, etc.

คุห=สํวรเณ, คุหิตุํ ปโยเชตีติ ณิมฺหิ ‘‘คุหิสฺส สเร’’ติ ทีโฆ. คูหยติ, คูหยนฺติ อิจฺจาทิ.

Raíz guh (ocultar): en el sentido de ‘instigar a ocultar’, con el sufijo ṇi, la u se alarga por la regla ‘guhissa sare’: gūhayati, gūhayanti, etc.

ทิส+ทุส=อปฺปีติยํ, ทุสิตุํ ปโยเชตีติ ณิมฺหิ ‘‘ณิมฺหิ ทีโฆ ทุสสฺสา’’ติ ทีเฆ ทูสยติ+จฺจาทิ.

Raíces disa y dusa (desagrado): en el sentido de ‘instigar a corromper’, con el sufijo ṇi, la u se alarga por la regla ‘ṇimhi dīgho dusassa’: dūsayati, etc.

ตถา อิจฺฉนฺตํ ปโยชยติ อิจฺฉาปยติ อิจฺฉาเปติ, เอสยติ เอเสติ. นิยจฺฉนฺตํ ปโยชยติ นิยมยติ นิยเมติ. ตถา อาสยติ [Pg.261] อาเสติ, อจฺฉาปยติ อจฺฉาเปติ. ลาภยติ ลาเภติ, เอวํ วาสยติ วาเสติ, วาสาปยติ วาสาเปติ. วาหยติ วาเหติ, วาหาปยติ วาหาเปติ+จฺจาทิ. เอวํ ชีรยติ, มารยติ, ทสฺสยติ อิจฺจาทิ. หู=สตฺตายํ, ปโหนฺตํ ปโยชยติ ปหาวยติ ปหาเวติ อิจฺจาทิ. สายยติ สายาปยติ สายาเปติ. นายาปยติ นายาเปติ. ปติฏฺฐาปยติ ปติฏฺฐาเปติ. รสฺเส ปติฏฺฐเปติ. หนฺตุํ ปโยชยตีติ ณิ+ณาปี, ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ติ ฆาตาเทเส ฆาตยติ ฆาเตติ. ตถา ชุหาวยติ ชุหาเวติ, ชหาปยติ ชหาเปติ. หาปยติ หาเปติ. ทาปยติ ทาเปติ. วิธาปยติ วิธาเปติ, ปิทหาปยติ ปิทหาเปติ. (ภูวาทินโย).

Del mismo modo, instiga al que desea: icchāpayati, icchāpeti; esayati, eseti. Instiga al que restringe: niyamayati, niyameti. Del mismo modo: āsayati, āseti; acchāpayati, acchāpeti. Lābhayati, lābheti. Así también: vāsayati, vāseti; vāsāpayati, vāsāpeti. Vāhayati, vāheti; vāhāpayati, vāhāpeti, etc. Del mismo modo: jīrayati (hace envejecer), mārayati (hace morir), dassayati (hace ver), etc. Raíz hū (existencia): instiga al que es capaz: pahāvayati, pahāveti, etc. Sāyayati, sāyāpayati, sāyāpeti. Nāyāpayati, nāyāpeti. Patiṭṭhāpayati, patiṭṭhāpeti; con acortamiento: patiṭṭhapeti. En el sentido de ‘instigar a matar’, con ṇi y ṇāpī, por la regla ‘hanassa ghāto ṇānubandhe’, se sustituye por ghāta: ghātayati, ghāteti. Del mismo modo: juhāvayati, juhāveti; jahāpayati, jahāpeti. Hāpayati, hāpeti. Dāpayati, dāpeti. Vidhāpayati, vidhāpeti; pidahāpayati, pidahāpeti. (Este es el método de la clase bhūvādi).

อิทานิ รุธาทิอฏฺฐคณา ทสฺสียนฺเต-โรธยติ โรเธติ. เทวยติ เทเวติ. โตทยติ โตเทติ. ชยาปยติ ชยาเปติ. วิกฺกยติ วิกฺกยาเปติ. สาวยติ สาเวติ. วิตานยติ วิตาเนติ. โจราปยติ โจราเปติ อิจฺจาทิ.

Ahora se muestran las otras ocho clases, empezando por rudhādi: rodhayati, rodheti. Devayati, deveti. Todayati, todeti. Jayāpayati, jayāpeti. Vikkayati, vikkayāpeti. Sāvayati, sāveti. Vitānayati, vitāneti. Corāpayati, corāpeti, etc.

ขาทีหิ ปจฺจยนฺเตหิ, อปิ โหนฺติ ณิ+ณาปโย;

ณิ+ณาปินา+นกานานํ, ทสฺสนญฺเจตฺถ สาธนํ.

Incluso tras los sufijos de la clase khā (sa, āya, īya, etc.), se emplean ṇi y ṇāpi; aquí se establece la formación de los derivados con ṇi y ṇāpi.

ติติกฺขนฺตํ ปโยชยติ ติติกฺเขติ ติติกฺขาเปติ, ติกิจฺฉยติ ติกิจฺเฉติ ติกิจฺฉาปยติ ติกิจฺฉาเปติ. เอวํ พุภุกฺเขติ พุภุกฺขาเปติ. ปพฺพตายยติ. ปุตฺตียยติ อิจฺจาทิ. (ขาทิปจฺจยนโย).

Instiga al que soporta: titikkheti, titikkhāpeti. Tikicchayati, tikiccheti, tikicchāpayati, tikicchāpeti. Del mismo modo: bubhukkheti, bubhukkhāpeti. Pabbatāyayati. Puttīyayati, etc. (Este es el método de los sufijos de la clase khā).

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ ตฺยาทิกณฺโฑ ฉฏฺโฐ.

Así, en el [libro] Payogasiddhi, concluye el sexto capítulo, el capítulo que comienza con [el sufijo] 'ti'.

๗. ขาทิกณฺฑ

7. Capítulo de los sufijos que comienzan con 'kha' (Khādikaṇḍa).

อถ [Pg.262] ธาตูหิเยว ภาว+กมฺม+กตฺตุ+กรณาทิสาธนสหิตํ ขาทิวิธานํ อารภียเต –

A continuación se inicia la prescripción de los sufijos que comienzan con 'kha', junto con las funciones gramaticales (sādhana) de estado (bhāva), acción (kamma), agente (kattu) e instrumento (karaṇa), derivados directamente de las raíces.

‘‘ติชมาเนหิ ขสา ขมาวีมํสาสุ’’ อิจฺจาทีหิ ปจฺจยวิธานญฺจ ปรรูปทฺวิตฺตาทิการิยญฺจ ตฺยาทิกณฺเฑ วุตฺตนเยเนว ญาตพฺพํ. ติติกฺขนํ ติติกฺขา, ‘‘อิตฺถิย+มณกฺติกยกยา จ’’ อิติ สุตฺเตน อปจฺจโย จ ‘‘อิตฺถิย+มตฺวา’’ติ อาปจฺจโย จ โหติ. ตถา วีมํสนํ วีมํสา. ‘‘กิตา ติกิจฺฉาสํสเยสุ โฉ’’ติ ฉปฺปจฺจยาทิมฺหิ กเต ติกิจฺฉนํ ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉนํ วิจิกิจฺฉา. คุป=โคปเน, พธ=พนฺธเนติ อิเมหิ ธาตูหิ ‘‘นินฺทายํ คุป+พธา พสฺส โภ จ’’ อิติ ฉปจฺจยาทิมฺหิ จ ทฺวิตฺเต ปรพการสฺส อิมินา ภกาเร จ กเต อปจฺจยาทิ โหติ. ชิคุจฺฉนํ ชิคุจฺฉา, พีภจฺฉนํ พีภจฺฉา. ‘‘ตุํสฺมา โลโป จิ+จฺฉายํ เต’’ อิติ อิจฺฉาย+มตฺเถ ข+ส+ฉปฺปจฺจยา โหนฺติ. ภุช=ปาลนชฺโฌหาเรสุ, พุภุกฺขนํ พุภุกฺขา. ชิ=ชเย, ชิคึสนํ, ชิคึสา. ฆส=อทเน, ชิฆจฺฉนํ ชิฆจฺฉา.

Mediante reglas tales como 'Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu', se debe entender la prescripción de los sufijos y las operaciones de asimilación (pararūpa) y reduplicación (dvitta), siguiendo el método ya explicado en el capítulo de 'ti'. 'Titikkhanaṃ' (el acto de tolerar) es 'titikkhā' (paciencia); mediante el sutra 'itthiya+maṇaktikayakayā ca' se aplica el sufijo 'a', y por 'itthiya+matvā' se aplica el sufijo 'ā'. Del mismo modo, 'vīmaṃsanaṃ' (el acto de investigar) es 'vīmaṃsā'. Al aplicar el sufijo 'cha', etc., según 'Kitā tikicchāsaṃsayesu cho', 'tikicchanaṃ' es 'tikicchā' (curación) y 'vicikicchanaṃ' es 'vicikicchā' (duda). Con las raíces 'gupa' (protección) y 'badha' (atadura), mediante 'nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca', se aplica el sufijo 'cha', la reduplicación y la transformación de la 'b' posterior en 'bh', seguido del sufijo 'a'. 'Jigucchanaṃ' es 'jigucchā' (repulsión) y 'bībhacchanaṃ' es 'bībhacchā' (horror). Mediante 'Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te', los sufijos 'kha', 'sa' y 'cha' se usan en el sentido de deseo ('icchā'). De 'bhuja' (proteger/comer), 'bubhukkhanaṃ' es 'bubhukkhā' (deseo de comer). De 'ji' (vencer), 'jigiṃsanaṃ' es 'jigiṃsā' (deseo de vencer). De 'ghasa' (comer), 'jighacchanaṃ' es 'jighacchā' (hambre).

๒๗. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา

27. Los sufijos 'tabba' y 'anīya' en los sentidos de estado (bhāva) y acción (kamma).

ตพฺพอนียา กฺริยตฺถา ปเร ภาวกมฺเมสุ ภวนฺติ, พหุลํวิธานา กตฺตุกรณาทีสุปิ. ภู=สตฺตายํ, ‘‘ยุวณฺณาน+เม โอปจฺจเย’’ติ โอกาเร ‘‘อูพฺยญฺชนสฺสา’’ติ อูอาคโม, ญฺญกาโร อาทฺยาวยวตฺโถ. โอสฺส ‘‘เอโอน+ มยวา [Pg.263] สเร’’ติ อวาเทโส, ภูยเตติ ภวิตพฺพํ ภวตา ภวนียํ. ภาวสฺเส+กตฺตา เอกวจนเมว, ตญฺจ นปุํสกลิงฺคํ.

Los sufijos 'tabba' y 'anīya' se añaden después de las raíces verbales en los sentidos de estado y acción; debido a la aplicación general (bahula), también se usan en los sentidos de agente e instrumento. De 'bhū' (ser/existir), por 'yuvaṇṇāna+me opaccaye' se obtiene 'o', y por 'ūbyañjanassā' se añade 'ū'; la 'ñ' indica el inicio de la raíz. Por 'eona+ mayavā sare', la 'o' cambia a 'av'; de 'bhūyate' resultan 'bhavitabbaṃ' (debe ser), 'bhavatā' (por ti) y 'bhavanīyaṃ'. En el sentido de estado, el sujeto siempre está en singular y en género neutro.

ตพฺพาทฺยภิหิโต ภาโว,ทพฺพมิว ปกาสตีติ-พหุวจนญฺจ โหติ.

El estado expresado por 'tabba' y otros se manifiesta como una entidad sustantivada; por lo tanto, también puede usarse en plural.

กมฺเม-อภิปุพฺโพ, อภิภูยเต อภิภูยิตฺถ อภิภูยิสฺสเตติ อภิภวิตพฺโพ โกโธ ปณฺฑิเตน, อภิภวิตพฺพา ตณฺหา, อภิภวิตพฺพํ ทุกฺขํ. เอวํ อภิภวนีโย อภิภวนียา อภิภวนียํ, กมฺเม อภิเธยฺยสฺเสว ลิงฺควจนานิ.

En el sentido de acción: con el prefijo 'abhi', de 'abhibhūyate' (es vencido), 'abhibhūyittha' (fue vencido) y 'abhibhūyissate' (será vencido), resultan 'abhibhavitabbo kodho paṇḍitena' (la ira debe ser vencida por el sabio), 'abhibhavitabbā taṇhā' (el deseo debe ser vencido) y 'abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ' (el sufrimiento debe ser vencido). Del mismo modo: 'abhibhavanīyo', 'abhibhavanīyā', 'abhibhavanīyaṃ'. En el sentido de acción, el género y el número concuerdan con el objeto expresado.

วิเสสฺสลิงฺคาตพฺพาที, ตตฺถา+โท ปญฺจ ภาวชา;

นปุํสเก สิยุํ ภาเว, กฺโต จา+โน อกตฺตริ.

Los sufijos 'tabba' y otros tienen géneros específicos; entre ellos, los primeros cinco nacen del sentido de estado (bhāva). En el sentido de estado, deben estar en neutro; lo mismo se aplica a los sufijos 'kta' y 'ana' cuando no expresan el agente.

ภาวสฺมึ ฆณ ปุเม เอวํ, อิยุวณฺณา คหาทิโช;

อปจฺจโยปิ วา+สํขฺยา, ตุ+มาทิตฺวนฺตกา สิยุํ.

Del mismo modo, en el sentido de estado, 'gha' y 'ṇa' son masculinos, así como los derivados de raíces como 'gah' con los sufijos 'i', 'u', 'v' y 'ṇ'; el sufijo 'a' es opcional, y las palabras que terminan en 'tu', 'mā', etc., también pueden estar en este sentido.

อิโต ปรํ อุปสคฺคปุพฺพตา จ กาลตฺตยสฺส วากฺยคหณญฺจ วุตฺตนเยน ญาตพฺพํ, ตสฺมา อนุรูปวากฺยเมว ทสฺสยิสฺสาม –

En lo sucesivo, el uso de prefijos, la expresión de los tres tiempos y la comprensión de las oraciones deben conocerse según el método explicado; por lo tanto, solo mostraremos oraciones apropiadas:

อาส=อุปเวสเน, อาสเน อาสิตพฺพํ ตยา อาสนียํ. กมฺเม-อุปาสียตีติ อุปาสิตพฺโพ คุรุ อุปาสนีโย. สี=สเย, เอ+อยาเทสา, สยนํ สยิตพฺพํ สยนียํ ตยา. อติสียตีติ อติสยิตพฺโพ กโฏ เต อติสยนีโย. ปท=คมเน, ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุก, กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ, อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, ทสฺสโช ปุพฺพรูปญฺจ, อุปฺปชฺชนํ อุปฺปชฺชิตพฺพํ อุปฺปชฺชนียํ. ปฏิปชฺชียตีติ ปฏิปชฺชิตพฺโพ มคฺโค ปฏิปชฺชนีโย. พุธ=ญาเณ, พุชฺฌเตติ พุชฺฌิตพฺโพ [Pg.264] ธมฺโม พุชฺฌนีโย. สุ=สวเน, สูยเตติ โสตพฺโพ ธมฺโม, ญฺญิมฺหิ นาคเม ‘‘ตถนรานํ ฏฐณลา’’ติ เณ จ กเต ‘‘น เต กานุพนฺธ+นาคเมสู’’ติ โอการาภาโว. สุณิตพฺโพ, สวนีโย. กร=กรเณ –

De 'āsa' (sentarse): 'āsane āsitabbaṃ tayā' (debes sentarte en el asiento), 'āsanīyaṃ'. En el sentido de acción: de 'upāsīyati' (es venerado), 'upāsitabbo guru' (el maestro debe ser venerado), 'upāsanīyo'. De 'sī' (acostarse), con el cambio de 'e' a 'ay': 'sayanaṃ', 'sayitabbaṃ', 'sayanīyaṃ tayā'. De 'atisīyati' (es superado): 'atisayitabbo kaṭo te', 'atisayanīyo'. De 'pada' (ir), con el sufijo 'yuka' por 'padādīnaṃ kvaci', donde 'ka' es técnico y 'u' para la pronunciación: 'uppajjanaṃ', 'uppajjitabbaṃ', 'uppajjanīyaṃ'. De 'paṭipajjīyati' (es practicado): 'paṭipajjitabbo maggo' (el camino que debe ser practicado), 'paṭipajjanīyo'. De 'budha' (conocer): de 'bujjhate', 'bujjhitabbo dhammo', 'bujjhanīyo'. De 'su' (oír): de 'sūyate', 'sotabbo dhammo'; con la inserción de 'ṇ' por 'tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā', y por 'na te kānubandha+nāgamesū' no hay cambio a 'o': 'suṇitabbo', 'savanīyo'. De 'kara' (hacer):

๙๕. ปรรูป+มยกาเร พฺยญฺชเน

95. Asimilación (pararūpa) y cambio a 'm' ante consonante.

กฺริยตฺถาน+มนฺตพฺยญฺชนสฺส ปรรูปํ โหติ ยการโต อญฺญสฺมึ พฺยญฺชเน. กรียตีติ กตฺตพฺโพ ธมฺโม, กตฺตพฺพา ปูชา, กตฺตพฺพํ กุสลํ.

La consonante final de la raíz verbal toma la forma de la consonante posterior cuando sigue una consonante distinta de 'y'. De 'karīyati' (es hecho): 'kattabbo dhammo' (el deber que debe ser hecho), 'kattabbā pūjā' (la ofrenda que debe ser hecha), 'kattabbaṃ kusalaṃ' (el mérito que debe ser hecho).

๑๑๙. ตุํ+ตุน+ตพฺเพสุ วา

119. Opcionalmente ante los sufijos 'tuṃ', 'tuna' y 'tabba'.

ตุมาทีสุ กรสฺสา โหติ วา. กาตพฺพํ หิตํ.

Ante 'tuṃ' y otros, la raíz 'kara' opcionalmente cambia a 'kā'. 'Kātabbaṃ hitaṃ' (el bienestar que debe realizarse).

๑๗๑. รา นสฺส โณ

171. La 'n' se convierte en 'ṇ' después de 'r'.

รนฺตโต กฺริยตฺถา ปจฺจยนการสฺส ณ โหติ. กรณีโย.

Después de una raíz verbal que termina en 'r', la 'n' del sufijo se convierte en 'ṇ'. 'Karaṇīyo'.

ภร=ภรเณ, ภรียตีติ ภริตพฺโพ ภรณีโย. คห=อุปาทาเน ‘‘มํ วา รุธาทีนํ’’ติ อนฺตสรา ปโรมํ วา โหติ. มกาโร+นุพนฺโธ. ‘‘โณ นิคฺคหีตสฺสา’’ติ นิคฺคหีตสฺส โณ, สํคยฺหตีติ สํคณฺหิตพฺโพ สํคณฺหนีโย, ‘‘ตถนรา’’ทินา ณกาเร คหณีโย. รม=กีฬายํ, รมียตีติ รมณีโย วิหาโร. อาป=ปาปุณเน, ‘‘สกาปานํ กุกกู เณ’’ติ เอตฺถ ‘สกาปานํ กุก+กู’ติ โยควิภาคา กุ, อูอาคเม นาคมสฺส เณ จ กเต ปาปียตีติ ปาปุณิตพฺโพ. ปรรูเป ปตฺตพฺโพ, ปาปุณนีโย, ปาปนีโย.

De 'bhara' (sostener): de 'bharīyati', 'bharitabbo', 'bharaṇīyo'. De 'gaha' (tomar): por 'maṃ vā rudhādīnaṃ', se añade opcionalmente 'm'; 'm' es un anubandha. Por 'ṇo niggahītassā', el niggahīta se convierte en 'ṇ'; de 'saṃgayhati' resulta 'saṃgaṇhitabbo' (lo que debe ser comprendido), 'saṃgaṇhanīyo'; por 'tathanarā', etc., con 'ṇ', resulta 'gahaṇīyo'. De 'rama' (deleitarse): de 'ramīyati', 'ramaṇīyo vihāro' (una morada placentera). De 'āpa' (alcanzar): en 'sakāpānaṃ kukakū ṇe', se añade 'ku', 'ū' y 'ṇ'; de 'pāpīyati' resulta 'pāpuṇitabbo'. Con la asimilación posterior, 'pattabbo', 'pāpuṇanīyo', 'pāpanīyo' (lo que debe ser alcanzado).

๙๖. มนานํ นิคฺคหีตํ

96. Niggahīta para las raíces que terminan en 'm' o 'n'.

มการ+นการนฺตานํ [Pg.265] กฺริยตฺถานํ นิคฺคหีตํ โหตฺย+ยกาเร พฺยญฺชเน. วคฺคนฺตํ, คมิยตีติ คนฺตพฺโพ. คมิตพฺพํ คมนียํ. ขน=ขณ=อวทารเณ, นิคฺคหีตํ วคฺคนฺตตฺตญฺจ, ขญฺญเตติ ขนฺตพฺพํ อาวาฏํ ขนิตพฺพํ ขนนียํ. หน=หึสายํ, หญฺญเตติ หนฺตพฺพํ หนิตพฺพํ หนนียํ. มน=ญาเณ, มญฺญเตติ มนฺตพฺโพ มนิตพฺโพ. ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุก, จวคฺคาทิมฺหิ กเต มญฺญิตพฺพํ มญฺญนียํ.

Las raíces verbales que terminan en 'm' o 'n' reciben un niggahīta cuando sigue una consonante que no sea 'y'. Por el cambio al final del grupo (vagganta), de 'gamiyatī' resulta 'gantabbo' (lo que debe ser ido). 'Gamitabbaṃ', 'gamanīyaṃ'. De 'khana' o 'khaṇa' (cavar): con el niggahīta y el cambio grupal, de 'khaññate' resulta 'khantabbaṃ āvāṭaṃ' (el hoyo que debe ser cavado), 'khanitabbaṃ', 'khananīyaṃ'. De 'hana' (dañar): de 'haññate', 'hantabbaṃ', 'hanitabbaṃ', 'hananīyaṃ'. De 'mana' (conocer): de 'maññate', 'mantabbo', 'manitabbo'. Por 'padādīnaṃ kvaci', al aplicar el grupo 'ca', resulta 'maññitabbaṃ', 'maññanīyaṃ'.

ปูช=ปูชายํ, ‘‘จุราทิโต ณี’’ติ ณิมฺหิ ญุการสฺส คุรุตฺตา โอการาวุตฺติ ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ปจฺจเย’’ติ เอกาเร ปูเชตพฺโพ อูมฺหิ อยาเทเส ปูชยิตพฺโพ ปูชนีโย ภควา.

De 'pūja' (honrar): por 'curādito ṇī', con el sufijo 'ṇi', debido a la pesadez de la 'ñ', la vocal cambia a 'o' y luego a 'e' por 'yuvaṇṇāna+meo paccaye', resultando 'pūjetabbo'; con 'ū' y el cambio a 'ay', resulta 'pūjayitabbo', 'pūjanīyo bhagavā' (el Bienaventurado que debe ser honrado).

กตฺตริ-ยา=ปาปุณเน, นียตีติ นิยฺยานิโย มคฺโค, คจฺฉนฺตีติ คมนียา โภคา. กรเณ-นห=โสเจยฺเย, นหายนฺตฺย+เนนาติ นหานียํ จุณฺณํ. สมฺปทาเน-ทา=ทาเน, สํ+ปปุพฺโพ, สมฺมา ปทียเต อสฺสาติ สมฺปทานิโย พฺราหฺมโณ.

En el agente: de 'yā' (ir/alcanzar), de 'nīyati' resulta 'niyyāniyo maggo' (el camino que conduce a la liberación); de 'gacchantīti' resulta 'gamanīyā bhogā' (placeres transitorios). En el instrumento: de 'naha' (bañar), 'nahānīyaṃ cuṇṇaṃ' (polvo de baño con el cual se bañan). En la donación: de 'dā' (dar), con los prefijos 'saṃ' y 'pa', 'sammā padīyate assāti sampadāniyo brāhmaṇo' (el brahmán a quien se le da correctamente).

๒๘. ฆฺยณ

28. El sufijo 'ghyaṇa'.

ภาวกมฺเมสุ กฺริยตฺถา ปโร ฆฺยณ โหติ พหุลํ. อูมฺหิ กตฺตพฺพํ การิยํ. หร=หรเณ, หรียตีติ หาริยํ. ภร=ภรเณ, ภริตพฺพํ ภาริยํ. ลภ=ลาเภ, ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ปุพฺพรูปภกาเร ‘‘จตุตฺถทุติยา’’ ทินา ตติยกฺขเร จ กเต ลภิตพฺพํ ลพฺภํ.

El sufijo 'ghyaṇa' se añade generalmente después de las raíces verbales en los sentidos de estado y objeto. De 'kattabbaṃ' resulta 'kāriyaṃ' (lo que debe hacerse). De 'hara' (llevar), 'hāriyaṃ'. De 'bhara' (sostener), 'bhāriyaṃ'. De 'labha' (obtener), por asimilación y transformación de letras, de 'labhitabbaṃ' resulta 'labbhaṃ' (lo que debe ser obtenido).

วจ=พฺยตฺตวจเน,

De 'vaca' (hablar/expresar claramente):

๙๘. กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ

98. Transformación a 'ka' y 'ga' para las terminaciones 'ca' y 'ja' ante el anubandha 'gha'.

ฆานุพนฺเธ [Pg.266] จการ+ชการนฺตานํ กฺริยตฺถานํ ก+คา โหนฺติ ยถากฺกมํ.

Ante un sufijo con el anubandha 'gha', las raíces verbales que terminan en 'ca' y 'ja' cambian sus finales a 'ka' y 'ga' respectivamente.

๘๔. อสฺสา ณานุพนฺเธ

84. Cambio a 'ā' ante un sufijo con el anubandha 'ṇa'.

ณการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร อุปนฺตสฺส อการสฺส อา โหติ. วจนํ วุจฺจเตติ วากฺยํ. ภช=เสวายํ, ภชนียํ ภาคฺยํ, ชสฺส คกาโร. จิ=จเย, จยนํ จียตีติ วา เจยฺยํ. ยสฺส ทฺวิตฺตํ.

Cuando sigue un sufijo con el marcador 'ṇ', la vocal 'a' penúltima se alarga a 'ā'. 'Vacanaṃ vuccate' (lo que se dice) es 'vākyaṃ'. De la raíz 'bhaja' (en el sentido de servir), resultan 'bhajanīyaṃ' y 'bhāgyaṃ' (fortuna), donde la 'j' se convierte en 'g'. De la raíz 'ci' (en el sentido de acumular), 'cayanaṃ' o 'cīyatīti' (lo que es acumulado) es 'ceyyaṃ', con la duplicación de la 'y'.

๕,๑๒๒. นิโต จิสฺส โฉ

5,122. Después de 'ni', la raíz 'ci' se convierte en 'cho'.

นิโต ปรสฺส จิสฺส โฉ โหตีติอาทิจการสฺส โฉ. วินิจฺฉยตีติ วินิจฺเฉยฺยํ, นาคเม วินิจฺฉินิตพฺพํ. เอ+อยาเทเสสุ วินิจฺเฉตพฺพํ วินิจฺฉนียํ. นี=ปาปเน, นียตีติ เนยฺโย เนยฺยา เนยฺยํ, เนตพฺพํ.

Después de 'ni', la 'c' de la raíz 'ci' que sigue se convierte en 'ch'. 'Vinicchayatīti' (lo que investiga) es 'viniccheyyaṃ'; con el aumento 'n', 'vinicchinitabbaṃ'. Con las sustituciones de 'e' y 'aya', resultan 'vinicchetabbaṃ' y 'vinicchanīyaṃ'. Raíz 'nī' (en el sentido de conducir), 'nīyatīti' (lo que es conducido) es 'neyyo', 'neyyā' o 'neyyaṃ', y también 'netabbaṃ'.

๒๙. อาสฺเส+จ

29. Y para las raíces terminadas en 'ā', hay cambio a 'e'.

อาการนฺตโต กฺริยตฺถา ฆฺยณ โหติ ภาวกมฺเมสุ อาสฺส เอ จ. ทา=ทาเน, ทาตพฺพํ เทยฺยํ. ปา=ปาเน, ปียตีติ เปยฺยํ. มา=มาเน, มียตีติ เมยฺยํ. ญา=อวโพธเน, ญายตีติ เญยฺยํ ญาตพฺพํ, อูมฺหิ นาคโม ‘‘ญาสฺส เน+ชา’’ติ ญาสฺส ชาเทเส ชานิตพฺพํ, วิชานิยํ. ขา=ปกถเน, สํขาตพฺพํ สํเขยฺยํ.

De las raíces terminadas en 'ā', el sufijo 'ghyaṇa' ocurre en los sentidos impersonal y pasivo, y la 'ā' se convierte en 'e'. Raíz 'dā' (en el sentido de dar), 'dātabbaṃ' se convierte en 'deyyaṃ'. Raíz 'pā' (en el sentido de beber), 'pīyatīti' (lo que se bebe) es 'peyyaṃ'. Raíz 'mā' (en el sentido de medir), 'mīyatīti' (lo que se mide) es 'meyyaṃ'. Raíz 'ñā' (en el sentido de conocer), 'ñāyatīti' (lo que es conocido) es 'ñeyyaṃ' o 'ñātabbaṃ'; con el aumento 'n' en 'ū', cuando 'ñā' se sustituye por 'jā', resulta 'jānitabbaṃ' o 'vijāniyaṃ'. Raíz 'khā' (en el sentido de narrar), 'saṃkhātabbaṃ' es 'saṃkheyyaṃ'.

๓๐. วทาทีหิ โย

30. De las raíces 'vada', etc., se añade el sufijo 'yo'.

วทาทีหิ [Pg.267] กฺริยตฺเถหิ โย โหติ พหุลํ ภาวกมฺเมสุ. วท=วจเน, วทนํ วชฺชตีติ วา วชฺชํ. มท=อุมฺมาเท, มทนํ มชฺชเต อเนนาติ วา มชฺชํ. คมนํ คมฺมเตติ วา คมฺมํ. คท=วจเน, คชฺชเต คทนียํ วาติ คชฺชํ. ปท=คมเน, ปชฺชนียํ ปชฺชํ คาถา. อท+ขาท=ภกฺขเน, ขชฺชตีติ ขชฺชํ ขาทนียํ. ทม=ทมเน, ทมฺมเตติ ทมฺโม ทมนีโย.

De las raíces como 'vada', el sufijo 'yo' se añade frecuentemente en los sentidos impersonal y pasivo. Raíz 'vada' (en el sentido de hablar), 'vadanaṃ' o 'vajjatīti' (lo que se habla) es 'vajjaṃ'. Raíz 'mada' (en el sentido de embriaguez), 'madanaṃ' o 'majjate anenāti' (aquello por lo cual uno se embriaga) es 'majjaṃ'. 'Gamanaṃ' o 'gammateti' (lo que se recorre) es 'gammaṃ'. Raíz 'gada' (en el sentido de hablar), 'gajjate' o 'gadanīyaṃ' es 'gajjaṃ'. Raíz 'pada' (en el sentido de caminar), 'pajjanīyaṃ' es 'pajjaṃ', que significa verso (gāthā). Raíces 'ada' y 'khāda' (en el sentido de comer), 'khajjatīti' (lo que se come) es 'khajjaṃ' o 'khādanīyaṃ'. Raíz 'dama' (en el sentido de domar), 'dammateti' (lo que es domado) es 'dammo' o 'damanīyo'.

ภุชา+นฺเนติ คณสุตฺเตน อนฺเน วตฺตพฺเพ ยปจฺจโย.

Según el aforismo del grupo 'bhujā+nne', cuando se debe expresar 'anna', se emplea el sufijo 'ya'.

๘๓. ลหุสฺสุปนฺตสฺสติ

83. De una penúltima vocal ligera.

ลหุภูตสฺส อุปนฺตสฺส อิยุวณฺณสฺส เอโอ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ยสฺส ปุพฺพรูเป ภุญฺชิตพฺโพติ โภชฺโช โอทโน, โภชฺชา ยาคุ.

Para una penúltima ligera, las vocales 'i' y 'u' se convierten en 'e' y 'o' respectivamente. Con la asimilación de la 'y', 'bhuñjitabboti' resulta en 'bhojjo' (arroz cocido) y 'bhojjā' (gachas).

๓๑. กิจฺจ ฆจฺจ ภจฺจ ภพฺพ เลยฺยา

31. Las palabras kicca, ghacca, bhacca, bhabba y leyyā.

เอเต สทฺทา ยปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. กร=กรเณ, อิมินา นิปาตนา เย กิจาเทเส จ กเต ปุพฺพรูปํ, กตฺตพฺพํ กิจฺจํ. หน=หึสายํ, ฆจฺจาเทสาทิมฺหิ กเต หนนํ หญฺญเตติ วา ฆจฺจํ. ภร=ภรเณ, ภจฺจาเทสาทิมฺหิ กเต ภรณีโย ภจฺโจ. ภู=สตฺตายํ, ยมฺหิ โอกาเร อิมินา อวาเทเส ภวตีติ ภพฺโพ. ลิห=อสฺสาทเน, ยมฺหิ อิมินา หสฺส ยกาเร เลหิตพฺพํ เลยฺยํ, เอการวุทฺธิ.

Estas palabras terminadas en el sufijo 'ya' se forman por irregularidad. Raíz 'kara' (en el sentido de hacer); por esta irregularidad, al sustituirse por 'kic' y ocurrir la asimilación, 'kattabbaṃ' se convierte en 'kiccaṃ'. Raíz 'hana' (en el sentido de dañar), al sustituirse por 'ghacca', 'hananaṃ' (el acto de matar) o 'haññateti' (lo que es matado) es 'ghaccaṃ'. Raíz 'bhara' (en el sentido de sostener), al sustituirse por 'bhacca', 'bharaṇīyo' es 'bhacco'. Raíz 'bhū' (en el sentido de existencia), al convertirse en 'o' y luego por sustitución en 'av', resulta 'bhabbo'. Raíz 'liha' (en el sentido de saborear), al convertirse la 'h' en 'y', 'lehitabbaṃ' es 'leyyaṃ', con el fortalecimiento de la vocal a 'e'.

๓๒. คุหาทีหิ ยก

32. De las raíces 'guha', etc., se añade el sufijo 'yaka'.

คุหาทีหิ [Pg.268] กฺริยตฺเถหิ ภาวกมฺเมสุ ยก โหติ. คุห=สํวรเณ, ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ สมฺปตฺตสฺส โอการสฺส ‘‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ ปฏิเสโธ. ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ วิปลฺลาเส คุหนํ คุหิตพฺพํ คุยฺหํ. ทุห=ปปูรเณ, โทหนํ ทุยฺหตีติ วา ทุยฺหํ. สาส=อนุสิฏฺฐิยํ –

De las raíces como 'guha', el sufijo 'yaka' ocurre en los sentidos impersonal y pasivo. Raíz 'guha' (en el sentido de ocultar); se prohíbe el cambio a 'o' por la regla 'na te kānubandhanāgamesū'. Con la transposición de la 'h', 'guhanaṃ' o 'guhitabbaṃ' es 'guyhaṃ'. Raíz 'duha' (en el sentido de llenar u ordeñar), 'dohanaṃ' o 'duyhatīti' (lo que es ordeñado) es 'duyhaṃ'. Raíz 'sāsa' (en el sentido de instrucción)...

๑๑๗. สาสสฺส สิส วา

117. Para la raíz 'sāsa', se sustituye opcionalmente por 'sisa'.

สาสสฺส สิส วา โหติ กานุพนฺเธ. ปุพฺพรูปํ, สาสียตีติ สิสฺโส.

Para la raíz 'sāsa', ocurre el cambio a 'sisa' opcionalmente cuando hay un marcador 'k'. Con la asimilación, 'sāsīyatīti' (el que es instruido) es 'sisso' (discípulo).

สิทฺธา เอเว+เต ตพฺพาทโย เปสา+ติสคฺค+ปฺปตฺตกาเลสุ คมฺยมาเนสุปิ, สามญฺเญน วิธานโต. เปสนํ – ‘‘กตฺตพฺพ+มิทํ ภวตา’’ติ อาณาปนํ อชฺเฌสนญฺจ. อติสคฺโค นาม ‘‘กิ+มิทํ มยา กตฺตพฺพํ’’ติ ปุฏฺฐสฺส ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา ปฏิปตฺติทสฺสนมุเขน กตฺตพฺพสฺส อนุญฺญา. ปตฺตกาโล นาม สมฺปตฺตสมโย. โย กิจฺจกรณสมยํ อุปปริกฺขิตฺวา กโรติ, ตสฺส สมยาโรจนํ, น ตตฺถ อชฺเฌสน+มตฺถิ. โภตา ขลุ กโฏ กตฺตพฺโพ กรณีโย การิโย กิจฺโจ’’ เอวํ ตฺวยา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภโต หิ ปตฺโต กาโล กฏกรเณ.

Estos sufijos como 'tabba', etc., se establecen también en los sentidos de mandato (pesana), permiso (atisagga) y momento oportuno (pattakāla), por disposición general. El mandato (pesana) es ordenar o solicitar: 'Esto debe ser hecho por usted'. El permiso (atisagga) es la autorización de lo que debe hacerse, como cuando ante la pregunta '¿Qué debo hacer?' se responde 'No se debe matar a los seres vivos', indicando la conducta adecuada. El momento oportuno (pattakāla) es el tiempo propicio. Es el anuncio del momento para aquel que actúa tras examinar el tiempo de realizar una tarea, sin que haya una solicitud previa. 'Ciertamente, usted debe hacer la estera (kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco)'; así, la estera debe ser hecha por ti, pues ha llegado el momento para que usted la realice.

เอวํ อุทฺธมุหุตฺเตปิ วตฺตมานโต เปสาทีสุ สิทฺธา เอว. ตถา อรเห กตฺตริ สตฺติวิสิฏฺเฐ จ ปตียมาเน, อาวสฺสกา+ธมีณตาวิสิฏฺเฐ จ ภาวาโท สิทฺธา. อุทฺธํ มุหุตฺตโต-โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ. โภตา รชฺชํ กาตพฺพํ, ภวํ อรโห. โภตา [Pg.269] ภาโร วหิตพฺโพ, ภวํ สกฺโก. โภตา อวสฺสํ กโฏ กตฺตพฺโพ. โภตา นิกฺโข ทาตพฺโพ.

Del mismo modo, incluso en el tiempo futuro, estos sufijos se establecen en sentidos como el mandato, etc. Así mismo, se establecen cuando el agente es digno (araha), cuando se percibe una capacidad especial (satti), y en los sentidos de necesidad (āvassaka) o deuda (adhamīṇatā). Después de un momento: 'Usted debe hacer la estera'. 'El reino debe ser gobernado por usted; usted es digno'. 'La carga debe ser llevada por usted; usted es capaz'. 'La estera debe hacerse necesariamente por usted'. 'Usted debe dar una moneda de oro (como deuda)'.

๓๓. กตฺตริ ลฺตุ+ณฺกา

33. En el sentido del agente, los sufijos 'ltu' y 'ṇkā'.

กตฺตริ การเก กฺริยตฺถา ลฺตุ+ณฺกา โหนฺติ. กร=กรเณ, ปรรูเป ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มา สิมฺหี’’ติ อา สิโลโป จ. กโรตีติ กตฺตา. เอวํ ภรตีติ ภตฺตา. หรตีติ หตฺตา. ภิทตีติ เภตฺตา, เอกาโร, อูมฺหิ เภทิตา. ฉินฺทตีติ เฉตฺตา. โภชนสฺส ทาตา โภชนทาตา. สนฺธาตีติ สนฺธาตา. วจตีติ วตฺตา. โอการปรรูเปสุ ภุญฺชตีติ โภตฺตา. ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุกาคโม, พุชฺฌตีติ พุชฺฌิตา. ชานาตีติ ญาตา. ฉินฺทตีติ เฉตา. สุณาตีติ โสตา. ‘‘อู+ลสฺเส’’ติ อูสฺส เอกาเร คณฺหาตีติ คเหตา. ภวตีติ ภวิตา. สรตีติ สริตา. ‘‘มนานํ นิคฺคหีตํ’’ติ มสฺส นิคฺคหีเต วคฺคนฺเต จ คจฺฉตีติ คนฺตา. นการนฺตานมฺปิ นิคฺคหีตํ, ขนตีติ ขนฺตา. สนตีติ สนฺตา. มญฺญตีติ มนฺตา. ปาเลตีติ ปาลยิตา ปาเลตา, เอตฺถ จุราทิตฺตา ณิ.

En el caso del agente (kattari), los sufijos 'ltu' y 'ṇkā' se añaden a las raíces verbales. Raíz 'kara' (en el sentido de hacer); con la asimilación y la elisión de la terminación nominal, el que hace es 'kattā'. De igual modo, el que sostiene es 'bhattā'. El que lleva es 'hattā'. El que rompe es 'bhettā' (con cambio a 'e'); con la vocal 'ū' es 'bheditā'. El que corta es 'chettā'. El dador de comida es 'bhojanadātā'. El que une es 'sandhātā'. El que habla es 'vattā'. Con el cambio a 'o' y la asimilación, el que come es 'bhottā'. Con el aumento 'yu', el que despierta es 'bujjhitā'. El que conoce es 'ñātā'. El que corta es 'chetā'. El que escucha es 'sotā'. Con el cambio de 'ū' a 'e', el que toma es 'gahetā'. El que llega a ser es 'bhavitā'. El que recuerda es 'saritā'. Con el cambio de 'm' a nasal, el que va es 'gantā'. También para las raíces que terminan en 'n', como el que cava es 'khantā'. El que suena es 'santā'. El que piensa es 'mantā'. El que protege es 'pālayitā' o 'pāletā', donde se añade 'ṇi' por ser de la clase 'curādi'.

ณิณาปีสุ-ภาวยตีติ ภาวยิตา ภาเวตา. เอวํ สารยิตา สาเรตา, ทาปยิตา ทาเปตา, หาปยิตา หาเปตา, นิโรธยิตา นิโรเธตา, โพธยิตา โพเธตา, ญาปยิตา ญาเปตา, สาวยิตา สาเวตา, คาหยิตา คาเหตา, การยิตา กาเรตา, การาปยิตา การาเปตา อิจฺจาทิ.

Con los sufijos 'ṇi' y 'ṇāpe': el que hace llegar a ser es 'bhāvayitā' o 'bhāvetā'. Del mismo modo: 'sārayitā' o 'sāretā' (el que hace recordar), 'dāpayitā' o 'dāpetā' (el que hace dar), 'hāpayitā' o 'hāpetā' (el que hace abandonar), 'nirodhayitā' o 'nirodhetā' (el que hace cesar), 'bodhayitā' o 'bodhetā' (el que hace despertar), 'ñāpayitā' o 'ñāpetā' (el que hace conocer), 'sāvayitā' o 'sāvetā' (el que hace oír), 'gāhayitā' o 'gāhetā' (el que hace tomar), 'kārayitā' o 'kāretā' (el que hace hacer), 'kārāpayitā' o 'kārāpetā' (el que hace que alguien haga hacer), etc.

ณฺกปจฺจเย-ณกาโร [Pg.270] วุทฺธฺยตฺโถ. รถํ กโรตีติ รถการโก, ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา อมาทิสมาโส จ. อนฺนํ ททาตีติ อนฺนทายโก. ‘‘อธาตุสฺส กา+สฺยาทิโต เฆ+สฺสี’’ติ เฆ ปเร อสฺส อิอาเทโส, อนฺนทายิกา, อนฺนทายกํ กุลํ. ‘‘อาสฺสา+ณาปิมฺหิ ยุก’’ อิติณาปิโต+ญฺญตฺร ยุก. โลกํ เนตีติ โลกนายโก, เอกาเร ‘‘อายา+วา ณานุพนฺเธ’’ติ อายาเทโส. เอวํ วิเนตีติ วินายโก.

En el sufijo 'ṇka', el marcador 'ṇ' indica el fortalecimiento de la vocal (vuddhi). El que construye un carro es 'rathakārako'. El que da comida es 'annadāyako'. Con la sustitución de 'i' antes de 'ghe', resulta 'annadāyikā' (femenino) y 'annadāyakaṃ kulaṃ' (una familia dadora de comida). Con el aumento 'yuk' en casos distintos a 'ṇāpi'... El que guía al mundo es 'lokanāyako'; con el cambio a 'e' y luego la sustitución por 'āy', resulta así. Del mismo modo, el que disciplina es 'vināyako'.

อกมฺมุปปเท-กโรตีติ การโก, เอวํ ทายโก นายโก, โอกาเร อาวาเทเส สุณาตีติ สาวโก. ปุเร วิย อิกาเร สาวิกา. ลุนาตีติ ลาวโก. ปุ=ปวเน, ปุนาตีติ ปาวโก. ภวตีติ ภาวโก, อุปาสตีติ อุปาสโก. คณฺหาตีติ คาหโก ปาวโก, ยาชโก. วธ=หึสายํ, วเธตีติ วธโก, ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ วุทฺธิปฏิเสโธ. ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ติ ฆาตาเทโส, หนตีติ ฆาตโก. ‘‘มํ วา รุธาทีนํ’’ติ มํ, รุนฺธโก, คุรุตฺตา น วุทฺธิ. ตถา ภุญฺชตีติ ภุญฺชโก. อายสฺส รสฺเส กิณาตีติ กยโก. ปาเลตีติ ปาลโก. ปูเชตีติ ปูชโก.

El sufijo 'ako' se emplea en el sentido de agente (kārako), de la misma manera que en dāyako (donante) y nāyako (líder/guía). En el caso de suṇātīti (quien escucha), con la sustitución de la 'o' por 'āvā', resulta sāvako (oyente). De forma similar al caso anterior, con la vocal 'i', se forma sāvikā (oyente femenina). Quien corta (lunātīti) es lāvako (segador). De la raíz pu (purificar), quien purifica (punātīti) es pāvako (fuego/purificador). Quien llega a ser (bhavatīti) es bhāvako. Quien asiste (upāsatīti) es upāsako (seguidor laico). Quien toma (gaṇhātīti) es gāhako. También se encuentran pāvako y yājako (quien sacrifica). De la raíz vadha (herir/matar), quien mata (vadhetīti) es vadhako; por la regla 'aññatrāpi', se prohíbe el aumento (vuddhi). Mediante la sustitución por 'ghāta' bajo la regla 'hanassa ghāto ṇānubandhe', quien mata (hanatīti) es ghātako. Por la regla 'maṃ vā rudhādīnaṃ', se inserta 'maṃ' resultando en rundhako (quien obstruye), donde no hay aumento por ser una sílaba pesada (gurutu). Del mismo modo, quien come o disfruta (bhuñjatīti) es bhuñjako. Con el acortamiento de la 'ā', quien compra (kiṇātīti) es kayako. Quien protege (pāletīti) es pālako. Quien honra (pūjetīti) es pūjako.

ขาทีสุ-ติติกฺขตีติ ติติกฺขโก. วีมํสตีติ วีมํสโก อิจฺจาทิ. ปนุทตีติ ปนูทโก, ‘‘พฺยญฺชเน’’จฺจาทินา ทีโฆ. ‘‘ภีตฺวา+นโก’’ติ เอตฺถ ‘อานโก’ติ โยควิภาคา อานโก, อาสฺส รสฺเส นการาคเม จ ‘‘ญาสฺส เน ชา’’ติ ชาเทโส, ชานนโก. ณาปิมฺหิ –

En raíces como khād (comer): quien soporta (titikkhatīti) es titikkhako. Quien investiga (vīmaṃsatīti) es vīmaṃsako, y así sucesivamente. Quien aleja o disipa (panudatīti) es panūdako, con el alargamiento por la regla 'byañjane' etc. En la formación de 'bhītvā+nako', mediante la división de la regla (yogavibhāga), se obtiene 'ānako'; con el acortamiento de la 'ā' y la inserción de la 'n', y la sustitución por 'jā' mediante 'ñāssa ne jā', se forma jānanako (conocedor). Con el sufijo ṇāpi—

อณ-อิติ [Pg.271] ทณฺฑกธาตุ, อาณาเปตีติ อาณาปโก. ตถา สญฺญาปโก, ปติฏฺฐาปโก. สํ+ป ปุพฺโพ อาป=ปาปุณเน, นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ นิพฺพานสมฺปาปโก. การาปโก, การาปิกา อิจฺจาทิ.

Aṇa es una raíz del grupo daṇḍaka; quien ordena (āṇāpetīti) es āṇāpako. Del mismo modo, saññāpako (quien comunica/informa) y patiṭṭhāpako (quien establece). Con los prefijos saṃ y pa delante de la raíz āpa (alcanzar): quien hace alcanzar el Nibbāna es nibbānasampāpako. También kārāpako (quien hace hacer/instigador), kārāpikā (instigadora), y otros similares.

พหุลํวิธานา กมฺเมปิ-ปาเทหิ หรียตีติ ปาทหารโก. จุป=มนฺทคมเน, คเล จุปฺปตีติ คลโจปโก.

Debido a la aplicación diversa (bahulaṃvidhānā), incluso cuando hay un objeto: lo que se lleva con los pies (pādehi harīyatīti) es pādahārako (calzado/adorno de pies). De la raíz cupa (moverse lentamente): lo que se mueve lentamente en la garganta (gale cuppatīti) es galacopako (un bocado).

สิทฺโธว ลฺตุ อรหาทีสุ ‘‘ภวํ ขลุ กญฺญาย ปริคฺคหารโห’’ติ (ปริคฺคหิตา). สีลตฺเถ-อุปาทานสีโลติ อุปาทาตา. สาธุ คจฺฉตีติ คนฺตา. มุณฺฑนธมฺมา มุณฺฑนาจาราติ มุณฺฑยิตาโร, เอตฺถ ‘‘ธาตฺวตฺเถ นามสฺมี’’ติ อิมฺหิ อูอาคเม เอ+อยาเทเส มุณฺฑยิตุสทฺทมฺหิ อารงาเทเส จ กเต โยสฺส โฏ.

El sufijo 'ltu' ya está establecido en palabras como arahā y otras: 'Ciertamente, el señor es quien acepta a la doncella' (pariggahitā). En el sentido de hábito o naturaleza: quien tiene el hábito de aferrarse es upādātā. Quien va bien es gantā. Aquellos que tienen por naturaleza o práctica el afeitarse son muṇḍayitāro (los que rapan); aquí, por la regla 'dhātvatthe nāmasmī', se añade 'ū', ocurre la sustitución de 'e' por 'aya' en la palabra muṇḍayitu, se aplica la sustitución 'āraṅ', y la 'y' se convierte en 'ṭ'.

๓๔. อาวี

34. El sufijo Āvī.

กฺริยตฺถา อาวี โหติ พหุลํ กตฺตริ. ‘‘ทิสสฺส ปสฺส+ทสฺส=ทส+ท+ทกฺขา’’ติ ทสฺสาเทโส, ภยํ ปสฺสตีติ ภยทสฺสาวี. นีมฺหิ ภยทสฺสาวินี. ภยทสฺสาวิ จิตฺตํ. อปฺปวิสยตาญาปนตฺถํ ภินฺนโยคกรณํ. สามญฺญวิหิตตฺตา สีลาทีสุ จ โหเตว.

El sufijo 'āvī' se añade a las raíces frecuentemente en el sentido de agente. Con la sustitución de 'dassa' por 'passa', 'dassa', 'dasa', 'da' o 'dakkhā' para la raíz 'dis': quien ve el peligro (bhayaṃ passatīti) es bhayadassāvī. En femenino, bhayadassāvinī. Una mente que percibe el peligro es bhayadassāvi cittaṃ. El uso de la división de reglas (bhinnayoga) tiene el propósito de indicar un alcance limitado. Debido a su prescripción general, también ocurre en contextos de virtud (sīla) y otros.

๓๕. อาสึสาย+มโก

35. El sufijo 'ako' en el sentido de aspiración (āsiṃsā).

อาสึสายํ คมฺมมานายํ กฺริยตฺถา อโก โหติ กตฺตริ. ชีว=ปาณธารเณ, ชีวตูติ ชีวโก. นนฺท=สมิทฺธิยํ, นนฺทตูติ นนฺทโก. ภวตูติ ภวโก.

Cuando se expresa una aspiración, el sufijo 'ako' se añade a la raíz en el sentido de agente. De la raíz jīva (mantener la vida): 'que viva' es jīvako. De nanda (prosperar): 'que se regocije' es nandako. 'Que sea' es bhavako.

๓๖. กรา ณโน

36. El sufijo ṇano tras la raíz kar.

กรโต [Pg.272] กตฺตริ ณ โน โหติ. กโรตีติ การณํ. กตฺตรีติ กึ, กโรติ อเนนาติ กรณํ.

Tras la raíz kar, en el sentido de agente, se añade el sufijo ṇano. Lo que hace (karotīti) es kāraṇaṃ (causa/hacedor). ¿Por qué se especifica 'en el sentido de agente'? Porque aquello por lo cual se hace algo es karaṇaṃ (instrumento).

๓๗. หาโต วีหิ+กาเลสุ

37. Tras la raíz hā en los sentidos de arroz (vīhi) y tiempo (kāla).

หาโต วีหิสฺมึ กาเล จ ณโน โหติ. ‘‘อาสฺสา’’ตฺยาทินา ยุก, ชหนฺติ อุทกํติ หายนา วีหโย. ชหาติ ภาเว ปทตฺเถติ หายโน สํวจฺฉโร. วีหิกาเลสูติ กึ, ชหาตีติ หาตา.

Tras la raíz hā, en el sentido de arroz y tiempo, se añade el sufijo ṇano. Por la regla 'āssā' etc., se inserta 'yuk'; aquellos que abandonan el agua son hāyanā (cierto tipo de arroz). Aquello que abandona los estados de existencia es hāyano (un año). ¿Por qué se especifica 'en arroz y tiempo'? Porque simplemente 'quien abandona' (jahātīti) es hātā.

๓๘. วิทา กู

38. El sufijo kū tras la raíz vid.

วิทสฺมา กู โหติ กตฺตริ. กกาโร ‘‘กูโต’’ติ วิเสสนตฺโถ. วิทตีติ วิทู, โลกวิทู.

Tras la raíz vid se añade 'kū' en el sentido de agente. La letra 'k' tiene el propósito de calificar (visesana) mediante 'kūto'. Quien conoce (vidatīti) es vidū, como en lokavidū (conocedor del mundo).

๓๙. วิโต ญาโต

39. Tras vi-ñā.

วิปุพฺพา ญาอิจฺจ+สฺมา กู โหติ กตฺตริ. วิชานาตีติ วิญฺญู.

Tras la raíz ñā precedida por el prefijo vi, se añade 'kū' en el sentido de agente. Quien conoce distintamente (vijānātīti) es viññū (el sabio).

๔๐. กมฺมา

40. Tras un objeto (kamma).

กมฺมโต ปรา ญาอิจฺจ+สฺมา กู โหติ กตฺตริ. สพฺพํ ชานาตีติ สพฺพญฺญู. เอวํ มตฺตญฺญู, ธมฺมญฺญู, อตฺถญฺญู กาลญฺญู, กตญฺญู อิจฺจาทิ. (ภิกฺขูติ ปน ‘‘ภราทิ’’ ณฺวาทิสุตฺเตน สิทฺธํ).

Tras la raíz ñā precedida por un objeto, se añade 'kū' en el sentido de agente. Quien lo sabe todo (sabbaṃ jānātīti) es sabbaññū (el omnisciente). Del mismo modo: mattaññū (quien conoce la moderación), dhammaññū (quien conoce la doctrina), atthaññū (quien conoce el significado), kālaññū (quien conoce el tiempo), kataññū (quien es agradecido/conoce lo hecho), etc. (En cuanto a 'bhikkhū', este se establece por la regla 'bharādi' de los sufijos ṇvādi).

๔๑. กฺวจณ

41. En algunos casos, el sufijo aṇa.

กมฺมโต ปรา กฺริยตฺถา กฺวจิ อณ โหติ กตฺตริ. กุมฺภํ กโรตีติ กุมฺภกาโร, อมาทิสมาโส. อิตฺถิยํ กุมฺภการี. เอวํ กมฺมกาโร, มาสากาโร, กฏฺฐกาโร, รถกาโร สุวณฺณกาโร[Pg.273], สุตฺตกาโร, วุตฺติกาโร, ฏีกากาโร. สรํ ลุนาตีติ สรลาโวติ โอ+อวาเทสา. มนฺเต อชฺฌายตีติ มนฺถชฺฌาโย, อิ=อชฺเฌนคตีสุ, อธิปุพฺโพ, เอ+อยาเทสา, อธิโน อิสฺส ยการ+จวคฺคาทโย จ.

Tras un objeto, en ciertos casos se añade el sufijo aṇa a la raíz en el sentido de agente. Quien hace vasijas (kumbhaṃ karotīti) es kumbhakāro (alfarero), un compuesto con 'am' etc. En femenino, kumbhakārī. Del mismo modo: kammakāro (trabajador), māsākāro (quien hace māsā), kaṭṭhakāro (carpintero), rathakāro (constructor de carros), suvaṇṇakāro (orfebre), suttakāro (autor de hilos/sutras), vuttikāro (autor de comentarios/glosas), ṭīkākāro (autor de subcomentarios). Quien corta juncos (saraṃ lunātīti) es saralāvo, con la sustitución de 'o' por 'avā'. Quien estudia los mantras (mante ajjhāyatīti) es manthajjhāyo; de la raíz i (ir/estudiar) con el prefijo adhi, la sustitución de 'e' por 'aya', y la transformación de la 'i' de 'adhi' en 'yakāra' y el grupo palatal, etc.

พหุลาธิการา อิห น โหติ ‘‘อาทิจฺจํ ปสฺสติ, หิมวนฺตํ สุโณติ, คามํ คจฺฉติ’’. กฺวจีติ กึ, กมฺมกโร, เอตฺถ อปจฺจโย.

Debido a la autoridad de la regla 'bahulaṃ' (frecuentemente), esto no ocurre en expresiones como 'mira el sol', 'escucha sobre el Himavanta' o 'va a la aldea'. ¿Por qué se dice 'en ciertos casos' (kvaci)? Porque en kammakaro (sirviente/empleado) hay un sufijo 'a'.

๔๒. คมา รู

42. El sufijo rū tras la raíz gam.

กมฺมโต ปรา คมา รู โหติ กตฺตริ. รานุพนฺธตฺตา อมภาคโลโป. เวทํ คจฺฉตีติ เวทคู, เอวํ ปารคู.

Tras un objeto, se añade 'rū' a la raíz gam en el sentido de agente. Debido a que tiene la 'r' como marcador (anubandha), se elimina la parte 'am'. Quien ha ido al final de los Vedas (vedaṃ gacchatīti) es vedagū; del mismo modo, pāragū (quien ha cruzado a la otra orilla).

สามญฺญวิธานโต สีลาทีสุปิ โหติ. ภวปารํ คจฺฉติ สีเลนาติ ภวปารคู. อนฺตคมนสีโล อนฺตคู, เอวํ อทฺธคู.

Por ser una prescripción general, también se aplica en sentidos de hábito (sīla), etc. Quien por naturaleza cruza a la otra orilla de la existencia es bhavapāragū. Quien tiene el hábito de ir al final es antagū; de igual modo, addhagū (viajero).

๔๓. สมาน+ญฺญ+ภวนฺต+ยาทิตู+ปมานา ทิสา กมฺเม รี+ริกฺข+กา

43. Los sufijos rī, rikkha y kā tras la raíz dis cuando hay términos de comparación como samāna, ñña, bhavanta, yādi, etc., funcionando como objeto.

สมานาทีหิ ยาทีหิ โจ+ปมาเนหิ ปรา ทิสา กมฺมการเก รี+ริกฺข+กา โหนฺติ. ‘‘สฺยาทิ สฺยาทิเน+กตฺถํ’’ติ สมาเส ‘‘รานุพนฺเธ+นฺตสราทิสฺสา’’ติ ทิสสฺส อิสภาคโลเป ‘‘รีริกฺขเกสู’’ติ สมานสฺส สาเทเส จ สมาโน วิย ทิสฺสตีติ สที, สทิกฺโข. เก – ‘‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ เอตฺตาภาโว, สทิโส.

Tras samāna y otros, y yādi y otros como comparativos, se añaden rī, rikkha y kā a la raíz dis en el sentido de objeto. En el compuesto, por la regla 'syādi syādine+katthaṃ', se elimina la parte 'isa' de 'disa' mediante 'rānubandhe+ntasarādissā', y 'samāna' se sustituye por 'sa' bajo la regla 'rīrikkhakesū'; así, 'se ve como igual' es sadī o sadikkho. Con el sufijo kā, por la regla 'na te kānubandhanāgamesū', no ocurre la sustitución por 'e', resultando en sadiso.

๑๒๕. สมานา โร รี+ริกฺข+เกสุ

125. Sustitución de samāna por ro antes de rī, rikkha y kā.

สมานสทฺทโต [Pg.274] ปรสฺส ทิสสฺส ร โหติ วา รี+ริกฺข+เกสูติ ปกฺเข ทสฺส ราเทเส สรี, สริกฺโข, สริโส.

Opcionalmente, tras el término samāna, ocurre la sustitución por 'ra' para la raíz 'dis' ante rī, rikkha y kā; en este caso, al sustituir la 'd' por 'r', se obtienen sarī, sarikkho y sariso.

๓,๘๖. สพฺพาทีน+มา

3,86. La sustitución 'ā' para sabba y otros.

รี+ริกฺข+เกสุ สพฺพาทีน+มา โหติ. อญฺโญ วิย ทิสฺสตีติ อญฺญาที, อญฺญาทิกฺโข, อญฺญาทิโส.

Ante los sufijos -rī, -rikkha y -ka, se produce una sustitución por ā para los términos sabba y otros afines. «Se ve como otro» es aññādī, aññādikkho, aññādiso.

๓,๘๗. นฺต+กิ+มิ+มานํ ฏา+กี+ฏี

3,87. Para los términos nta, kiṃ e ima, las sustituciones son ṭā, kī y ṭī.

รี+ริกฺข+เกสุ นฺต+กึ+อิมสทฺทานํ ฏา+กี+ฏี โหนฺติ ยถากฺกมํ. ฏการา สพฺพาเทสตฺถา. ภวาที ภวาทิกฺโข ภวาทิโส, กีที กีทิกฺโข กีทิโส, อยมิว ทิสฺสตีติ อีที อีทิกฺโข อีทิโส. อากาเร ยาที ยาทิกฺโข ยาทิโส, ตฺยาที ตฺยาทิกฺโข ตฺยาทิโส อิจฺจาทิ.

Ante los sufijos -rī, -rikkha y -ka, los términos nta, kiṃ e ima se convierten en ṭā, kī y ṭī respectivamente. El sonido ṭa indica una sustitución total del término. Ejemplos: bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso; kīdī, kīdikkho, kīdiso; «se ve como este» es īdī, īdikkho, īdiso. Con el sonido ā: yādī, yādikkho, yādiso; tyādī, tyādikkho, tyādiso, etc.

๓,๘๘. ตุมฺหามฺหานํ ตาเม+กสฺมึ

3,88. Para tumha y amha, las sustituciones son tā y ma en el singular.

รี+ริกฺข+เกสุ ตุมฺหามฺหานํ ตามา โหนฺเต+กสฺมึ ยถากฺกมํ. ตฺวํ วิย ทิสฺสติ, อยํ วิย ทิสฺสตีติ ตาที มาที อิจฺจาทิ. เอกสฺมินฺติ กึ, ตุมฺหาทิโส อมฺหาทิโส.

Ante los sufijos -rī, -rikkha y -ka, tumha y amha se convierten en tā y mā respectivamente en el singular. «Se ve como tú» es tādī; «se ve como yo» es mādī, etc. ¿Por qué se especifica «en el singular»? Para formas como tumhādiso y amhādiso.

๓,๘๙. ตํ+ม+มญฺญตฺร

3,89. Los términos taṃ y maṃ se emplean en otros casos.

รีริกฺขกนฺตโต+ญฺญสฺมึ อุตฺตรปเท ตุมฺหามฺหาน+เมกสฺมึ ตํ+มํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตฺวํ ทีโป เอสํ, อหํ ทีโป เอสํติ อญฺญปทตฺเถ ตํทีปา มํทีปา. ตฺวํ สรณ+เมสํ, อหํ สรณ+ เมสนฺติ [Pg.275] ตํสรณา มํสรณา. ตยา โยโค ตยฺโยโค, มยา โยโค มยฺโยโคติ อมาทิสมาเส นิคฺคหีตโลโป.

Cuando el término siguiente es distinto de -rī, -rikkha o -ka, tumha y amha en el singular se convierten en taṃ y maṃ respectivamente. «Tú eres su lámpara», «yo soy su lámpara», en el sentido de otro término, se expresan como taṃdīpā y maṃdīpā. «Tú eres su refugio», «yo soy su refugio» son taṃsaraṇā y maṃsaraṇā. «Unión contigo» es tayyogo; «unión conmigo» es mayyogo; en los compuestos como amādi, se produce la elisión del niggahīta.

๓,๙๐. เว+ตสฺเส+ฏ

3,90. Para etassa, la sustitución es eṭa opcionalmente.

รี+ริกฺข+เกสุ เอตสฺส เอฏ วา โหติ. เอที เอตาที, เอทิกฺโข เอตาทิกฺโข, เอทิโส เอตาทิโส.

Ante los sufijos -rī, -rikkha y -ka, el término etassa se convierte opcionalmente en eṭa. Ejemplos: edī o etādī, edikkho o etādikkho, ediso o etādiso.

๔๔. ภาวการเก สฺว+ฆณ ฆ กา

44. En los sentidos de estado (bhāva) y de la acción (kāraka), se emplean los sufijos a, ghaṇa, gha y ka.

ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา อ ฆณ ฆ กา โหนฺติ พหุลํ.

En el sentido de estado y de la acción, los sufijos a, ghaṇa, gha y ka se añaden frecuentemente a las raíces verbales.

อปจฺจโย-ปคฺคณฺหนํ ปคฺคโห, เอวํ นิคฺคโห, ธมฺมํ ธาเรตีติ ธมฺมธโร, เอวํ วินยธโร. ตถา ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ทฺวิตฺตํ. เอวํ หิตกโร, ทิวสกโร, ทินกโร, ทิวากโร, นิสากโร, ธนุํ คณฺหีติ ธนุคฺคโห. เอวํ กวจคฺคโห. ทท=ทาเน, สพฺพกามํ ททาตีติ สพฺพกามทโท, สพฺพทโท. อาโต ‘‘ปโรกฺขายญฺจา’’ติ จคฺคหเณน ทฺวิตฺเต ‘‘รสฺโส ปุพฺพสฺสา’’ติ รสฺเส จ อนฺนํ ททาตีติ อนฺนทโท, เอวํ ธนโท. สํปุพฺโพ ธา=ธารเณ, สพฺพํ สนฺธหตีติ สพฺพสนฺโธ. นี=ปาปเน, วิปุพฺโพ, วิเนสิ วิเนติ วิเนสฺสติ เอเตน เอตฺถาติ วา วินโย, เอ+อยาเทสา. นยนํ นโย. สิ=เสวายํ, นิปุพฺโพ, นิสฺสียตีติ นิสฺสโย. สิ=สเย, อนุสยิ อนุเสติ อนุเสสฺสตีติ อนุสโย. อิ=คติมฺหิ, ปติปุพฺโพ, ปฏิจฺจ เอตสฺมา ผล+เมตีติ ปจฺจโย. สํ+อุปุพฺโพ, ทาคเม สมุทโย[Pg.276]. จิ=จเย, วินิจฺฉยเต+เนน วินิจฺฉยนํ วา วินิจฺฉโย, ‘‘นิโต จิสฺส โฉ’’ติ จิสฺส โฉ. อุจฺจยนํ อุจฺจโย, สํจโย. ขิ=ขเย, ขยนํ ขโย. ชิ=ชเย, วิชยนํ วิชโย, ชโย. กี=ทพฺพวินีมเย, วิกฺกยนํ วิกฺกโย, กโย. ลี=สิเลสเน, อลฺลียนฺติ เอตฺถาติ อาลโย, ลโย. (อิวณฺณนฺตา).

El sufijo -a: paggaho (esfuerzo/agarre), así también niggaho (represión/censura); dhammadharo (quien memoriza el Dhamma), así también vinayadharo (experto en Vinaya). De igual modo, takkaro (quien hace eso), con duplicación. Así hitakaro (quien hace el bien), divasakaro (el que hace el día/sol), dinakaro, divākaro, nisākaro (el que hace la noche/luna); dhanuggaho (arquero). Así kavacaggaho (guerrero con armadura). Dada procede de dā (dar): sabbakāmadado (el que otorga todos los deseos), sabbadado. Por la regla «parokkhāyañca», hay duplicación y, por «rasso pubbassā», hay acortamiento: annadado (el que da comida), así dhanado (el que da riqueza). Saṃ-dhā (sostener): sabbasandho (el que lo une todo). Nī (conducir), con vi: vinayo (disciplina), con el cambio de e a aya. Nayana es nayo (método). Si (servir), con ni: nissayo (apoyo). Si (yacer), con anu: anusayo (tendencia latente). I (ir), con pati: paccayo (condición/causa), aquello de lo cual procede el fruto. Saṃ-u: samudayo (origen), con el incremento d. Ci (reunir): vinicchayo (investigación/decisión). Uccayo (acumulación), saṃcayo. Khi (agotar): khayo (destrucción). Ji (vencer): vijayo, jayo. Kī (comerciar): vikkayo (venta), kayo (compra). Lī (adherirse): ālayo (morada/apego), layo. (Raíces terminadas en i/ī).

อาสุณนฺตีติ อสฺสวา, อาสฺส รสฺโส. ปฏิสฺสวนํ ปฏิสฺสโว. สุ=ปสฺสวเน, อาภวคฺคา สวนฺตีติ อาสวา. รุ=สทฺโท รวตีติ รโว. ภวตีติ ภโว. ปภวติ เอตสฺมาติ ปภโว. ลู=เฉทเน, ลวนํ ลโว. (อุวณฺณนฺตา).

Aquellos que escuchan son assavā (obedientes), con acortamiento de la ā. Paṭissavo (asentimiento). Su (fluir): āsavā (efluvios/impurezas), aquello que fluye hasta la cima de la existencia. Ru (sonido): ravo (ruido). Bhavo (existencia). Pabhavo (origen/fuente), aquello de donde surge algo. Lū (cortar): lavo (siega). (Raíces terminadas en u/ū).

จร=จรเณ, สํจรณํ สํจโร. ทร=วิทารเณ, อาทรนํ อาทโร. อาคจฺฉติ อาคมนํติ วา อาคโม. สปฺป=คมเน, สปฺปตีติ สปฺโป. ทิพฺพตีติ เทโว. ปกฺกมนํ ปกฺกมตีติ วา ปกฺกโม, เอวํ วิกฺกโม. จร=จรเณ, วนํ จรตีติ วนจโร. กาโม อวจรติ เอตฺถาติ กามาวจโร โลโก, กามาวจรา ปญฺญา, กามาวจรํ จิตฺตํ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร. ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. เอวํ กจฺฉโป. สิรสฺมึ รุหตีติ สิโรรุโห, มนาทิตฺตา โอ. คุหายํ สยตีติ คุหาสยํ จิตฺตํ, เอวํ กุจฺฉิสยา วาตา. ปพฺพเต ติฏฺฐตีติ ปพฺพตฏฺโฐ ปุริโส, ปพฺพตฏฺฐา นที, ปพฺพตฏฺฐํ ภสฺมํ. เอวํ ถลฏฺฐํ ชลฏฺฐํ.

Cara (moverse): saṃcaro (tránsito). Dara (romper): ādaro (reverencia). Āgamo (llegada/tradición). Sappa (moverse): sappo (serpiente). Devo (deidad) de divvati. Pakkamo (partida), así también vikkamo (valor). Cara (moverse): vanacaro (habitante del bosque). El mundo kāmāvacaro (ámbito del deseo), la sabiduría kāmāvacarā, la mente kāmāvacaraṃ. Gocaro (ámbito/pastizal), donde deambulan las vacas. Pādapo (árbol), que bebe por el pie. Así kacchapo (tortuga). Siroruho (cabello), lo que crece en la cabeza. Guhāsayaṃ (que reside en la cueva), la mente; así kucchisayā vātā (vientos en el vientre). Pabbataṭṭho (quien está en la montaña), el hombre; pabbataṭṭhā (el río), pabbataṭṭhaṃ (la ceniza). Así thalaṭṭhaṃ (en tierra firme), jalaṭṭhaṃ (en el agua).

กิจฺฉตฺเถ ทุมฺหิ อกิจฺฉตฺเถ สุ+อีสํ+สุข อุปปเทสุ-ทุกฺเขน กรียติ กรณํ วา ทุกฺกรํ. เอวํ ทุสฺสโย, ทุกฺเขน ภรียตีติ ทุพฺภโร มหิจฺโฉ. เอวํ ทุรกฺขํ จิตฺตํ, ทุทฺทโส ธมฺโม, ทุรนุโพโธ ธมฺโม. อีสํ สยตีติ อีสํสโย, เอวํ [Pg.277] สุขสโย. อีสํ กรียตีติ อีสกฺกรํ กมฺมํ. สุเขน กรียตีติ สุกรํ ปาปํ พาเลน. เอวํ สุภโร อปฺปิจฺโฉ, สุทสฺสํ ปรวชฺชํ, สุโพธ+มิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ ปาทิอมาทิสมาสา.

Con los prefijos du (dificultad), su (facilidad) e īsaṃ (poco): dukkaraṃ es aquello que se realiza con dificultad. Así dussayo; dubbharo (difícil de mantener/codicioso). Así durakkhaṃ cittaṃ (mente difícil de proteger), duddaso dhammo (Dhamma difícil de ver), duranubodho dhammo (Dhamma difícil de comprender). Īsaṃsayo (que duerme un poco), así sukhasayo (que duerme fácilmente). Īsakkaraṃ kammaṃ (acción hecha con facilidad). Sukaraṃ pāpaṃ (el mal es fácil de hacer por el necio). Así subharo (fácil de mantener), sudassaṃ paravajjaṃ (fáciles de ver las faltas ajenas), subodhaṃ (fácil de comprender), etc. En todos estos casos se trata de compuestos pādi o amādi.

ฆณ-ภวตีติ ภาโว, โอ+อาวาเทสา. อย=อิติ ทณฺฑกธาตุ, อยติ อิโตติ อาโย, อาหรตีติ อาหาโร. อุปหนตีติ อุปฆาโต, ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ติ ฆาตาเทโส. รญฺชตีติ ราโค, ‘‘กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ’’ติ ชสฺส โค. รญฺชนฺติ อเนนาติ ราโค. ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา, ปชฺชเต+เนนาติ ปาโท. ตุท=พฺยถเน, ปตุชฺชเต+เนนาติ ปโตโท. ชรียติ อเนนาติ ชาโร, เอวํ ทาโร. ภชียตีติ ภาโค. เอวํ ภาโร. ลพฺภตีติ ลาโภ. วิ+โอปุพฺโพ, โวหรียตีติ โวหาโร. ทิยฺยตีติ ทาโย, ยุก. วิหญฺญติ เอตสฺมาติ วิฆาโต. วิหรนฺติ เอตฺถาติ วิหาโร. อารมนฺติ เอตสฺมินฺติ อาราโม. ปจนํ วา ปาโก, จสฺส โก. จชนํ จาโค. ยชนํ ยาโค. รชนํ ราโค.

El sufijo ghaṇa: bhāvo (estado), con el cambio de o a āva. Ayati (ir): āyo (ingreso/ganancia); āhāro (alimento/sustento). Upaghāto (ataque/daño), con la sustitución de han por ghāta ante el marcador ṇ. Rāgo (pasión) de rañjati, con el cambio de j a go. Rāgo es aquello por lo cual se apasionan. Ante el marcador ṇ, se usa ā: pādo (pie). Tuda (herir): patodo (aguijón). Jāro (amante), así dāro (esposa). Bhāgo (porción). Así bhāro (carga). Lābho (ganancia). Con vi y o: vohāro (comercio/uso). Dāyo (regalo), con incremento y. Vighāto (destrucción). Vihāro (morada), donde residen. Ārāmo (monasterio/deleite), donde se deleitan. Pāko (cocción), de c a ko. Cāgo (renuncia). Yāgo (sacrificio). Rajana es rāgo (color/pasión).

๑๒๗. อน+ฆณสฺวา+ปรีหิ โฬ

127. Se emplea la letra ḷ después de ā y pari ante ana, ghaṇa y su.

อา+ปรีหิ ปรสฺส ทหสฺส โฬ โหต+น+ฆณสุ. ปริทหนํ ปริฬาโห. เอวํ ทาโห. ภญฺชนํ สงฺโค. เอวํ สงฺโค. สํขรนํ สํขาโร, ‘‘กโรติสฺส โข’’ติ กสฺส โข. เอวํ ปริกฺขาโร. ‘‘ปุรสฺมา’’ติ กรสฺส โข, ปุเรกฺขาโร, เอตฺตํ ตทมินาทิปาฐา. เอวํ อุปกาโร, คาโห.

Después de ā y pari, la d de la raíz daha se convierte en ḷ ante ana, ghaṇa y su. Paridahana es pariḷāho (fiebre/angustia). Así dāho (combustión). Bhañjana es saṅgo (apego). Así saṅgo. Saṃkharana es saṃkhāro (formaciones), donde k se convierte en kh. Así parikkhāro (requisito). Después de pura, la k de la raíz kar se convierte en kh: purekkhāro (honor/precedencia). Así upakāro (beneficio), gāho (agarre).

ฆ-วจตีติ [Pg.278] วโก. สิจ=ปคฺฆรเณ, เสจนํ เสโก. เอวํ โสโก, เอโอวุทฺธิโย. ยุญฺชนํ โยโค.

El sufijo gha: vako de vacati. Sica (derramar): seko (riego). Así soko (pesar), con fortalecimiento vocálico e y o. Yogo (unión).

ก-ปี=ตปฺปเน, ปีเนตีติ ปีโย, กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ, ‘‘ยุวณฺณาน+มิยงุวง สเร’’ติ อิยง. ขิป=เปรเณ, ขิปตีติ ขิโป. ภุญฺชนฺตฺย+เนนาติ ภุโช. ยุธ=สมฺปหาเร อายุชฺฌนฺติ อเนนาติ อายุธํ.

El sufijo ka: pī (satisfacer): pīyo (querido/agradable); no hay fortalecimiento por el marcador k, se usa el incremento iyaṅa. Khipa (lanzar): khipo (red). Bhujo (brazo/disfrute), aquello con lo cual se disfruta. Yudha (combatir): āyudhaṃ (arma), aquello con lo cual se lucha.

๔๕. ทาธาตฺวิ

45. La raíz dā con el sufijo i.

ทาธาโต พหุล+มิ โหติ ภาวการเกสุ. ทา=ทาเน, อาทิยตีติอาทิ. เอวํ อุปาทิ. ธา=ธารเณ, อุทกํ ทธาตีติ อุทธิ, ‘‘สญฺญาย+มุโท+ทกสฺสา’’ติ อุทกสฺส อุทาเทโส. ชลํ ธิยเต อสฺมินฺติ ชลธิ. วาลานิ ธียนฺติ อสฺมินฺติ วาลธิ. สนฺธียติ สนฺธาตีติ วา สนฺธิ. ธียตีติ ธิ. วิธียติ วิธาติ วิธานํ วา วิธิ. สมฺมา สมํ วา จิตฺตํ อาทธาตีติ สมาธิ.

El sufijo -i se aplica frecuentemente a las raíces Dā y Dhā en los sentidos de acción y de instrumento o locación. Dā = en el sentido de dar; 'lo que se toma' (ādiyati), etc. Así también upādi. Dhā = en el sentido de sostener o colocar; 'lo que retiene el agua' es udadhi (océano), con la sustitución de 'udaka' por 'uda' mediante la regla 'saññāya+mudo+dakassā'. 'Aquello en lo que se sostiene el agua' es jaladhi. 'Donde se sostienen las colas' es vāladhi. 'Lo que se une' o 'lo que une' es sandhi. 'Lo que se sostiene' es dhi. 'Lo que se dispone', 'el acto de disponer' o 'la disposición' es vidhi. 'Aquello en lo que se coloca la mente de manera correcta o equilibrada' es samādhi.

๔๖. วมาทีหฺย+ถุ

46. [El sufijo] -thu [se añade] a Vama y otras raíces.

วมาทีหิ ภาวการเกสฺว+ถุ โหติ. วม=อุคฺคิรเณ, วมนํ วมียตีติ วา วมถุ. เวป+กมฺป=จลเน, เวปนํ เวปถุ.

El sufijo -thu se añade a las raíces Vama y otras en los sentidos de acción y de instrumento o locación. Vama = en el sentido de vomitar o expulsar; el acto de vomitar o lo que es vomitado es vamathu. Vepa y Kampa = en el sentido de temblar o moverse; el acto de temblar es vepathu.

๔๗. กฺวิ

47. [El sufijo] Kvi.

กฺริยตฺถา กฺวิ โหติ พหุลํ ภาวการเกสุ. กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ.

El sufijo Kvi se añade frecuentemente a las raíces verbales en los sentidos de acción y de instrumento o locación. La letra 'k' tiene el propósito de indicar una operación técnica (anubandha).

๑๕๙. กฺวิสฺส

159. De [el sufijo] Kvi.

กฺริยตฺถา [Pg.279] ปรสฺส กฺวิสฺส โลโป โหติ. สมฺภวตีติ สมฺภู. เอวํ วิภวตีติ วิภู, อภิภู, สยมฺภู. ตถา ธุ=กมฺปเน, สนฺธุนาตีติ สนฺธุ. วิภาตีติ วิภา. ปภาตีติ ปภา. สํคมฺม ภาสนฺติ เอตฺถาติ สภา, ‘‘กฺวิมฺหิ โลโป+นฺตพฺยญฺชนสฺสา’’ติ อนฺตพฺยญฺชนสฺส โลโป. ภุเชน คจฺฉตีติ ภุชโค. เอวํ อุรโค. ตุรํ=สีฆํ คจฺฉตีติ ตุรงฺโค. เขน คจฺฉตีติ ขโค. วิหายเส คจฺฉตีติ วิหโค, ตทมินาทิปาฐา วิหาเทโส. น คจฺฉตีติ นโค. เอวํ อโค, ‘‘นโค วา+ปฺปาณินี’’ติ วิกปฺเปน นญสมาเส ฏาเทสนิเสโธ. ชน=ชนเน, กมฺมโต ชาโตติ กมฺมโช, อมาทิสมาโส, กมฺมโช วิปาโก, กมฺมชา ปฏิสนฺธิ, กมฺมชํ รูปํ. เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ. อตฺตโช ปุตฺโต, วาริมฺหิ ชาโต วาริโช. เอวํ ถลโช. ปงฺกชํ. ชลชํ. อณฺฑชํ. สรสิชํ, อุปปทสมาเส พหุลํวิธานา วิภตฺยโลเป ‘‘มนาทีหี’’ติอาทินา สิอาเทโส. ทฺวิกฺขตฺตุํ ชาโต ทฺวิโช, ‘‘ตทมินา’’ ทินา กฺขตฺตุํโลโป. ปจฺฉา ชาโต อนุโช. สญฺชานาตีติ สญฺญา. ปชานาตีติ ปญฺญา. เอวํ ปติฏฺฐาตีติ ปติฏฺฐา. ฌา=จินฺตายํ, ปรสมฺปตฺตึ อภิชฺฌายตีติ อภิชฺฌา. หิเตสิตํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ฌายตีติ อุปชฺฌา. โส เอว อุปชฺฌาโย, ‘‘สกตฺเถ’’ติ โย. สมฺมา ฌายนฺติ เอตฺถาติ สํฌา. กฺวิทนฺตา ธาตฺวตฺถํ น ชหนฺติ, ลิงฺคตฺถํ ปฏิปาทยนฺติ.

Ocurre la elisión del sufijo Kvi tras la raíz verbal. 'El que surge' es sambhū. Del mismo modo, 'el que se manifiesta' es vibhū, 'el vencedor' es abhibhū, 'el que surge por sí mismo' es sayambhū. Así también, dhu = en el sentido de temblar o sacudir; 'el que sacude' es sandhu. 'Lo que brilla' es vibhā. 'Lo que resplandece' es pabhā. 'Donde se reúnen y conversan' es sabhā; aquí ocurre la elisión de la consonante final según la regla 'en el sufijo Kvi, ocurre la elisión de la consonante final'. 'El que va con el pecho' (encorvado) es bhujago (serpiente). Del mismo modo urago. 'El que va velozmente' es turaṅgo (caballo). 'El que va por el cielo' es khago (pájaro). 'El que va por el espacio' es vihago, con la sustitución por 'viha' según el pasaje 'tadaminā' etc. 'Lo que no se mueve' es nago (montaña). Así también ago; existe la prohibición opcional de la sustitución de 'ṭa' en el compuesto negativo (naña-samāse) por 'nago vā+ppāṇinī'. Jana = en el sentido de nacer o generar; 'nacido de la acción' es kammajo (un compuesto con amādi); por ejemplo: el resultado nacido de la acción (kammajo vipāko), el renacimiento nacido de la acción (kammajā paṭisandhi), la forma material nacida de la acción (kammajaṃ rūpaṃ). Del mismo modo: nacido de la mente (cittajaṃ), nacido del clima (utujaṃ), nacido del alimento (āhārajaṃ). 'Nacido de uno mismo' es attajo (hijo), 'nacido en el agua' es vārijo (loto). Así también thalajo (nacido en tierra), paṅkajaṃ (nacido en el lodo), jalajaṃ (nacido en el agua), aṇḍajaṃ (nacido de un huevo). En sarasijaṃ (nacido en el lago), debido a la aplicación frecuente en compuestos con términos dependientes (upapada-samāse), no hay elisión de la flexión y se aplica la sustitución de 'si' por la regla 'manādīhī' etc. 'Nacido dos veces' es dvijo, con elisión de 'kkhattuṃ' por la regla 'tadaminā' etc. 'Nacido después' es anujo (hermano menor). 'El acto de reconocer' es saññā (percepción). 'El acto de comprender' es paññā (sabiduría). Así, 'el acto de establecerse' es patiṭṭhā. Jhā = en el sentido de pensar; 'codiciar la propiedad ajena' es abhijjhā. 'Meditar habiendo establecido el deseo de bienestar' es upajjhā; este mismo es upajjhāyo (preceptor), con el sufijo 'yo' en el sentido de la base original. 'Donde se medita correctamente' es saṃjhā. Las palabras terminadas en Kvi no pierden el significado de la raíz y expresan el significado del género gramatical.

๔๘. อโน

48. [El sufijo] -ana.

กฺริยตฺถา [Pg.280] ภาวการเกสุ อโน โหติ. นนฺท=สมิทฺธิยํ, ภาเว-นนฺทิยเต นนฺทนํ. กมฺเม-อนนฺทียิตฺถ นนฺทียติ นนฺทียิสฺสติ นนฺทิตพฺพนฺติ วา นนฺทนํ วนํ. คหนํ คหนียํ วา คหณํ, ‘‘ตถนรา’’ ทินา นสฺส โณ. คณฺหนํ, นิคฺคหีตสฺส โน. จริตพฺพํ จรณํ. ภุยเต ภวนํ. หุยเต หวนํ. รุนฺธิตพฺพํ รุนฺธนํ โรธนํ วา. ภุญฺชิตพฺพํ ภุญฺชนํ โภชนํ วา. พุชฺฌิตพฺพํ พุชฺฌนํ, ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุก. โพธนํ วา. สุติ สุยฺยติ วา สวนํ. ปาปียตีติ ปาปุณนํ, ‘‘สกาปานํ กุก+กู’’ติ โยควิภาคา กุอาคเม นาคเม จ ตสฺส โณ จ. ปาลียตีติ ปาลนํ อิจฺจาทิ.

El sufijo -ana se añade a las raíces verbales en los sentidos de acción y de instrumento o locación. Nanda = en el sentido de prosperidad; en sentido de acción (bhāve), 'el acto de regocijarse' es nandanaṃ. En sentido de objeto (kamme), 'lo que fue, es o será disfrutado' o 'lo que debe ser disfrutado' es nandanaṃ (bosque). 'El acto de tomar' o 'lo que debe ser tomado' es gahaṇaṃ; por la regla 'tathanarā' etc., la 'n' se convierte en 'ṇ'. En gaṇhanaṃ, se aplica la nasal (niggahīta) a la 'n'. 'Lo que debe ser practicado' es caraṇaṃ. 'El acto de llegar a ser' es bhavanaṃ. 'El acto de ofrecer' es havanaṃ. 'Lo que debe ser obstruido' es rundhanaṃ o rodhanaṃ. 'Lo que debe ser comido' es bhuñjanaṃ o bhojanaṃ. 'Lo que debe ser comprendido' es bujjhanaṃ; mediante la regla 'padādīnaṃ kvaci' se aplica el incremento 'yuka', o bien bodhanaṃ. 'El acto de oír' o 'lo que es oído' es savanaṃ. 'El acto de alcanzar' es pāpuṇanaṃ; mediante la división de la regla (yogavibhāga) 'sakāpānaṃ kuka+kū', se producen los aumentos 'ku' y 'na', y la 'n' de esta última se convierte en 'ṇ'. 'El acto de proteger' es pālanaṃ, y así sucesivamente.

กตฺตริ-รชํ หรตีติ รโชหรณํ โตยํ. วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. ฆา=คนฺโธปาทาเน, ฆายตีติ ฆานํ. ฌา=จินฺตายํ, ฌายตีติ ฌานํ. กโรติ อเนนาติ การณํ, ทีโฆ. วิอากรียนฺติ เอเตนาติ พฺยากรณํ. ปูรติ+เนนาติ ปูรณํ. ทียเต+เนนาติ ทานํ. ปมียเต+เนนาติ ปมาณํ. วุจฺจเต+เนนาติ วจนํ. ปนุทติ ปนุชฺชเต+เนนาติ วา ปนุทนํ. สูท=ปครเณ, สูทติ สุชฺชเต+เนนาติ วา สูทโน. สุณาติ สุยเต+เนเนติ วา สวนํ. ลุยติ ลุยเต+เนเนติ วา ลวนํ. เอวํ นยนํ. ปุนาติ ปุยเต+เนเนติ วา ปวโน. สเมตีติ สมโณ สมนํ วา. ตถา ภาเวติ ภาวียติ เอตายาติ วา ภาวนํ. เอวํ ปาจนํ ปาจาปนํ อิจฺจาทิ. ‘‘อน+สณสฺวา ปรีหิ โฬ’’ติ โฬ, อาฬาหนํ.

En el sentido de agente: 'el agua que quita el polvo' es rajoharaṇaṃ. 'El que conoce' es viññāṇaṃ (conciencia). Ghā = en el sentido de percibir olores; 'el que huele' es ghānaṃ (el órgano olfativo). Jhā = en el sentido de pensar; 'lo que medita' es jhānaṃ (absorción meditativa). 'Aquel por el cual se hace' es kāraṇaṃ (causa), con alargamiento vocálico. 'Aquello por lo cual se explica detalladamente' es byākaraṇaṃ (gramática). 'Aquello por lo cual se llena' es pūraṇaṃ. 'Aquello por lo cual se da' es dānaṃ (donación). 'Aquello por lo cual se mide' es pamāṇaṃ (medida). 'Aquello por lo cual se habla' es vacanaṃ (palabra). 'Aquel que aparta' o 'aquello por lo cual se aparta' es panudanaṃ. Sūda = en el sentido de fluir o cocinar; 'el que fluye' o 'aquello por lo cual fluye' es sūdano. 'El que oye' o 'aquello por lo cual se oye' es savanaṃ. 'El que corta' o 'aquello por lo cual se corta' es lavanaṃ. Del mismo modo nayanaṃ (el ojo). 'El que purifica' o 'aquello por lo cual se purifica' es pavano (viento). 'El que se calma' es samaṇo (asceta) o samanaṃ. Así también, 'aquello que cultiva' o 'aquello mediante lo cual se cultiva' es bhāvanaṃ (desarrollo mental). Del mismo modo pācanaṃ (el acto de cocinar), pācāpanaṃ (el acto de hacer cocinar), etc. Por la regla 'Ana+saṇasvā parīhi ḷo', se aplica 'ḷo', como en āḷāhanaṃ (lugar de cremación).

อธิกรเณ-ติฏฺฐติ อสินฺติ ฐานํ. เอวํ สยนํ, เสนํ วา อาสนํ. อธิกรียติ เอตฺถาติ อธิกรณํ.

En el sentido de locación: 'donde uno permanece' es ṭhānaṃ (lugar). Del mismo modo sayanaṃ o senaṃ (lecho), āsanaṃ (asiento). 'Donde se realiza la acción' es adhikaraṇaṃ (locación).

สมฺปทานาปาทาเนสุ-สมฺมา [Pg.281] ปทียเต ยสฺส ตํ สมฺปทานํ. อเปจฺจ เอตสฺมา อาททาตีติ อปาทานํ. พหุลาธิการา จลนาทีหิปิ สีลสาธุธมฺเมสุปิ อโน, จลติ สีเลนาติ จลโน เอวํ ชลโน, โกธโน, โกปโน. มณฺฑ=ภุสเน, มณฺเฑติ สีเลนาติ มณฺฑโน. เอวํ ภูสโน. ‘‘อญฺญาตฺรปี’’ติ โอการนิเสโธ.

En los sentidos de dativo y ablativo: 'a quien se le da correctamente' es sampadānaṃ (donatario). 'Aquello de donde se toma tras alejarse' es apādānaṃ (procedencia). Debido a la aplicación general (bahulādhikāra), el sufijo -ana se usa con raíces de movimiento y otras para indicar hábito o naturaleza virtuosa: 'el que tiene por hábito moverse' es calano; así jalano (el que arde), kodhano (el irritable), kopano (el que se enoja). Maṇḍa = en el sentido de adornar; 'el que tiene por hábito adornar' es maṇḍano. Del mismo modo bhūsano. Por la regla 'aññātrapī', hay una prohibición de la sustitución de la letra 'o'.

๔๙. อิตฺถิย+ม+ณ+กฺติ+ก+ยก+ยา จ

49. En el género femenino: [los sufijos] a, ṇa, kti, ka, yaka y yā.

อิตฺถิลิงฺเค ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติ อโน จ พหุลํ.

En el género femenino, los sufijos 'a' y otros, así como frecuentemente 'ana', se añaden a las raíces verbales en los sentidos de acción y de instrumento o locación.

อ-ชร=วโยหานิยํ, ชิรติ ชิรณํ วา ชรา. ‘‘อิตฺถิย+ม+ตฺวา’’ติ อาปจฺจโย. ปฏิสมฺภิชฺชตีติ ปฏิสมฺภิทา. ปฏิปชฺชติ เอตายาติ ปฏิปทา. เอวํ สมฺปทา, อาปทา. อุปาทียตีติ อุปาทา. อิกฺข+จกฺข=ทสฺสเน, อุปอิกฺขตีติ อุเปกฺขา. ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ลุตฺตา’’ติ เอกาโร. จินฺตนํ จินฺตา. สิกฺข=วิชฺโชปาทาเน, สิกฺขนํ สิกฺขียนฺตีติ วา สิกฺขา. เอวํ ภิกฺขา. อิจฺฉนํ อิจฺฉา. ‘‘คมยมิ’’จฺจาทินา จฺฉงาเทโส. ปุจฺฉ=ปุจฺฉเน, ปุจฺฉนํ ปุจฺฉา. มิธ+เมธ=สงฺคเม, อปฐิตธาตุ, เมธนํ เมธา. เอวํ คุธ=ปริเวฐเน, โคธนํ โคธา. ติติกฺขนํ ติติกฺขา. เอวํ วีมํสา, ชิคุจฺฉา, ปิปาสา, ปุตฺติยา. อีหนํ อีหา.

El sufijo -a: Jara = en el sentido de decadencia de la vida; 'el acto de envejecer' o el envejecimiento es jarā. Según la regla 'itthiya+ma+tvā', se aplica el sufijo femenino 'ā'. 'Lo que se analiza analíticamente' es paṭisambhidā. 'Aquello por lo cual se practica' es paṭipadā (el camino). Del mismo modo: sampadā (logro), āpadā (desgracia). 'Lo que es asido' es upādā. Ikkha y Cakkha = en el sentido de ver; 'el acto de mirar con ecuanimidad' es upekkhā; se convierte en 'e' por la regla 'yuvaṇṇāna+meo luttā'. 'El acto de pensar' es cintā. Sikkha = en el sentido de adquirir conocimiento; 'el acto de aprender' o 'lo que es aprendido' es sikkhā. Del mismo modo bhikkhā (limosna). 'El acto de desear' es icchā; con la sustitución de 'ccha' por la regla 'gamayami' etc. Puccha = en el sentido de preguntar; 'el acto de preguntar' es pucchā. Midha y Medha = en el sentido de unión (raíz no listada); 'el acto de inteligencia' es medhā. Del mismo modo gudha = en el sentido de envolver o cubrir; 'el acto de envolver' es godhā (iguana). 'El acto de tolerar' es titikkhā. Del mismo modo vīmaṃsā (investigación), jigucchā (disgusto), pipāsā (sed), puttiyā (deseo de un hijo). 'El acto de esforzarse' es īhā.

ณ-กรณํ การา, ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา โหติ, เอว+มุปริปิ. หรณํ หารา มุตฺตาวลิ. ตรณํ ตารา, ธรณํ ธารา. อรณํ อารา.

El sufijo ṇa: 'el acto de hacer' es kārā; por la regla 'assā ṇānubandhe', se convierte en 'ā', y así también en los siguientes casos. 'El acto de llevar' es hārā (collar de perlas). 'El acto de cruzar' es tārā (estrella). 'El acto de sostener' es dhārā (corriente). 'El acto de moverse' es ārā (punzón).

ยถากถญฺจิ สทฺทมฺหิ, รุฬฺหิยา อตฺถนิจฺฉโย.

De cualquier manera que se forme una palabra, la determinación de su significado se establece por el uso convencional (ruḷhi).

กฺติ-สมฺภุวนํ [Pg.282] สมฺภุติ. ‘‘น เต’’จฺจาทินา น วุทฺธิ. สวนํ สุติ. นยนํ นยติ เอตายาติ วา นีติ. มญฺญตีติ มติ, ‘‘คมาทิรานํ โลโปนฺตพฺยญฺชนสฺสา’’ติ คมาทิตฺตา นโลโป. คมนํ คนฺตพฺพาติ วา คติ. อุปหนนํ อุปหติ. รมนฺติ เอตาย รมนํ วา รติ. ตนนํ ตติ. นิยมนํ นิยติ. ภุญฺชนํ ภุตฺติ. ยุญฺชนํ ยุตฺติ, ปรรูปํ. เอวํ สมาปชฺชนํ สมาปชฺชเตติ สมาปตฺติ. สมฺปตฺติ. ยช=เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, ยชนํ อิฏฺฐิ, ‘‘ยชสฺส ยสฺส ฏิยี’’ติ ฏิอาเทโส, ‘‘ปุจฺฉาทิโต’’ติ ตสฺส โฐ, ปรรูปปฐมกฺขรา จ. สาสนํ สิฏฺฐิ, ‘‘สาสสฺส สิส วา’’ติ สิส, สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ’’ติ ฐาเทโส. เภทนํ ภิชฺชเตติ วา ภิตฺติ. ภช=เสวายํ, ภชนํ ภตฺติ. ตน=วิตฺถาเร, ตโนตีติ ตนฺติ, นสฺส นิคฺคหีตาทิ.

Sambhuti es la existencia a partir de algo. No hay incremento en la regla que comienza con 'na te', etc. Suti es la audición. Nīti es el acto de guiar o aquello mediante lo cual se guía. Mati es lo que comprende; hay elisión de la consonante final según la regla 'gamādirānaṃ...'. Gati es el movimiento o lo que debe ser alcanzado. Upahati es la destrucción. Rati es el deleite o aquello en lo que se deleitan. Tati es la extensión. Niyati es la restricción o el destino. Bhutti es el disfrute. Yutti es la unión o lógica, con asimilación del sonido posterior. Del mismo modo, samāpatti es el logro o lo que se alcanza. Sampatti es el éxito. En la raíz yaj (adoración, unión, donación), la acción de sacrificar es iṭṭhi, con la sustitución de 'ṭi' según la regla 'yajassa yassa ṭiyī', y el cambio a 'ṭho' según 'pucchādito', junto con la asimilación del primer carácter. Siṭṭhi es la enseñanza, de la raíz sās, con el cambio a 'sisa' según 'sāsassa sisa vā' y la sustitución por 'ṭho'. Bhitti es la división o lo que se divide. De bhaja (servicio), la acción de servir es bhatti. De tana (extensión), lo que se extiende es tanti, con el uso del nasal, etc.

ก-คุหนฺตี เอตฺถาติ คุหา, โอการนิวุตฺติ. รุชตีติ รุชา. โมทนฺติ เอตายาติ มุทา นาม มุทิตา.

Guhā (cueva) es donde se oculta algo, con la elisión de la vocal 'o'. Rujā es lo que duele. Mudā es aquello por lo cual se alegran, también llamada muditā.

ยก-วิท=ญาเณ, วิทนํ วิทนฺติ เอตายาติ วา วิชฺชา, ทสฺส เช ปุพฺพรูปํ. ยชนํ อิชฺชา, ฏิอาเทโส.

De la raíz vid (conocimiento), vijjā es el acto de conocer o aquello mediante lo cual conocen; la 'd' se convierte en 'j' con asimilación. Ijjā es el acto de sacrificar, con sustitución de 'ṭi'.

ย-สยนฺติ เอตฺถาติ เสยฺยา, ทฺวิตฺตํ. อช=วช=คมเน, สมชนํ สมชนฺติ เอตฺถาติ วา สมชฺชา. ปปุพฺโพ, ปพฺพชนํ ปพฺพชฺชา. ตวคฺควรณา’’ทิมฺหิ ‘‘จวคฺคพยญา’’ติ โยควิภาเคน วสฺส เพ ทฺวิตฺตํ. อูมฺหิ ปริจรณํ ปริจริยา. ชาครณํ ชาคริยา.

Seyyā (lecho) es donde se recuestan, con duplicación de la consonante. De la raíz aj o vaj (ir), samajjā es la reunión o el lugar donde se reúnen. Con el prefijo pa, pabbajjā es la renuncia. Se produce la duplicación de la 'v' como 'be' por la división de la regla. Paricariyā es la atención o servicio. Jāgariyā es la vigilia.

อน-ปโยชเก [Pg.283] การิยธาตุโต กตฺตุํ ปโยชนํ การณํ, เอการนิเสโธ นสฺส โณ จ. เอวํ หริตุํ ปโยชนํ หารณํ. วิท=อนุภเว, วิตฺติ เวทยตีติ วา เวทนา. วนฺท=อภิวาทนถุตีสุ, วนฺทนํ วนฺทนา. อุปาสนํ อุปาสนา. จิต=สํเจตนายํ, เจตยตีติ เจตนา. เทสิยตีติ เทสนา. ภาวิยตีติ ภาวนา.

Kāraṇa (causa) es el motivo para el agente en la raíz causal, con prohibición de 'e' y cambio de 'n' a 'ṇ'. Así, hāraṇa es el motivo para llevar. De vid (experiencia), vitti o vedanā es la sensación o lo que se experimenta. De vand (saludo o alabanza), vandanā es la veneración. Upāsanā es el servicio o devoción. De cit (pensar), cetanā es la volición o lo que hace pensar. Desanā es lo que se enseña. Bhāvanā es lo que se desarrolla o cultiva.

๕๐. ชาหาหิ นิ

50. De las raíces jā y hā se añade ni.

ชา=วโยหานิมฺหิ, หา=จาเค, อิเมหิ อิตฺถิยํ นิ โหติ. ชานํ=วยปริปาโก ชานิ. หานํ หานิ.

De las raíces jā (envejecer) y hā (abandonar), el sufijo 'ni' se usa en femenino. Jāni es la decadencia por la vejez. Hāni es la pérdida o disminución.

๕๑. กรา ริริโย

51. De la raíz kar se añade ririyo.

กรโต ริริโย โหติ+ตฺถิยํ. รานุพนฺธตฺตา อรโลเป กรณํ กิริยา. ‘‘กฺริยา’’ติ ‘‘ตุํตาเย’’จฺจาทิมฺหิ ‘‘กฺริยายํ’’ติ โยควิภาคา ริยรมฺหิ อรโลโป, ริกาโร กกาเร+นุพนฺโธ โหติ.

El sufijo ririyo se aplica a la raíz kar (hacer) en femenino. Debido a la marca 'r', hay elisión de 'ar', resultando en kiriyā (acción). En la forma 'kriyā', se produce la elisión de 'ar' y se añade 'ri' a la letra 'k' según la división de reglas.

๕๒. อิ+กิ+ตี สรูเป

52. Los sufijos i, ki, tī se usan para la forma de la raíz.

ธาตุสฺส สรูเป+ภิเธยฺเย เอเต โหนฺติ. วจอิจฺจ+ยํ ธาตุ เอว วจิ. เอวํ ยุธิ. ‘‘กโรติสฺส โข’’ติ วิกรณสฺส ญาปิตตฺตา ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, ปจติ. อกาโร กกาโรติ ฆณนฺเตน การสทฺเทน ฉฏฺฐีสมาโส.

Estos sufijos se usan cuando el significado es la forma misma de la raíz. La raíz vac se convierte en vaci. Del mismo modo, yudhi. Debido a la indicación en la regla 'karotissa kho', se añade el sufijo flexivo en pacati (él cocina). 'Kārasaddena' se refiere al compuesto con la palabra 'kāra' que termina en ghaṇ.

๕๓. สีลา+ภิกฺขญฺญา+วสฺสเกสุ ณี

53. El sufijo ṇī se usa para indicar hábito, repetición y necesidad.

กฺริยตฺถา [Pg.284] ณี โหติ สีลาทีสุ. สํส=ปสํสเน, ปิยปุพฺโพ, ปิยํ ปสํสติ สีเลนาติ ปิยปสํสี ราชา. อถ วา ปิยํ ปสํสติ สีเลน วา ธมฺเมน วา ตสฺมึ สาธุ วาติ ปิยปสํสี, ปิยปสํสนี, ปิยปสํสิ กุลํ, อาวุทฺธิมฺหิ ตถา สจฺจวาที, ธมฺมวาที. สีฆยายีติ ‘‘อสฺสา+ณาปิมฺหี ยุก’’ อิติ ยุก. ปาปการี, มาลการี อิจฺจาทิ. อุณฺหํ ภุญฺชติ สีเลนาติ อุณฺหโภชี, ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ โอกาโร.

El sufijo ṇī se aplica a raíces que expresan acción en el sentido de hábito, etc. De saṃs (alabar) con el prefijo piya, piyapasaṃsī es el rey que alaba lo que ama por hábito. O bien, aquel que alaba lo que ama por hábito, por rectitud o porque es bueno en ello, es piyapasaṃsī (masculino), piyapasaṃsanī (femenino) o piyapasaṃsi (neutro). Del mismo modo, saccavādī (que dice la verdad) y dhammavādī (que habla el Dhamma). Sīghayāyī (que va rápido) usa el incremento 'yuka'. Pāpakārī (malhechor), mālakārī (fabricante de guirnaldas), etc. Uṇhabhojī (que come caliente por hábito) usa el cambio a 'o' por la regla 'lahussupantassā'.

อาภิกฺขญฺเญ-ปุนปฺปุน ขีรํ ปิวตีติ ขีรปายี, ยุก. อวสฺสํ กโรตีติ อวสฺสการี. ‘‘สฺยาทิ สฺยาทิเน+กตฺถํ’’ติ สมาเส วิภตฺติโลเป จ กเต ‘‘โลโป’’ติ นิคฺคหีตโลโป. สตนฺทายีติ เอตฺถ พหุลํวิธานา วิภตฺติอโลเป อมาทิสมาสปฏิเสเธ จ กเต วคฺคนฺตํ.

En el sentido de repetición: khīrapāyī (quien bebe leche habitualmente), con 'yuka'. En el sentido de necesidad: avassakārī (quien actúa necesariamente). En el compuesto 'satandāyī', se produce la elisión del nasal tras la pérdida de la flexión y se aplica el nasal final del grupo.

อญฺญสฺมึ อตฺเถปิ ‘‘ณี’’ติ โยควิภาเคน สิทฺธํ. สาธุการี, พฺรหฺมจารี, อสฺสทฺธโภชี. ปณฺฑิตํ อตฺตานํ มญฺญตีติ ปณฺฑิตมานี, พหุสฺสุตธารี อิจฺจาทิ.

Incluso en otros significados se establece el uso de 'ṇī' por la división de la regla: sādhukārī (que actúa bien), brahmacārī (que vive la vida santa), assaddhabhojī (que come sin fe), paṇḍitamānī (que se cree sabio), bahussutadhārī (que retiene el aprendizaje), etc.

สาธุกรณํ สาธุกาโร, โส อสฺส อตฺถีติ สาธุการีติ ฆณนฺตา อี.

Sādhukaraṇaṃ es sādhukāro (el acto de hacer el bien); aquel que posee esto es sādhukārī, formado con el sufijo ī tras una palabra terminada en ghaṇ.

๕๔. ถาวริ+ตฺตร ภงฺคุร ภิทุร ภาสุร ภสฺสรา

54. Las palabras thāvari, ittara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassara.

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต สีเล คมฺยมาเน. อิมินา นิปาตนา วรปจฺจโย จ ถาสฺส โถ จ, ติฏฺฐติ สีเลนาติ ถาวโร. อิ=อชฺเฌนคตีสุ[Pg.285], ตฺตรปจฺจโย, คจฺฉติ สีเลนาติ อิตฺตโร. ภญฺช=โอมทฺทเน, ภชฺชเต สยเมว ภชฺชติ วา อตฺตนา อตฺตานนฺติ ภงฺคุโร, กมฺเม กตฺตริ วา คุรปจฺจโย. ภิชฺชเต สยเมว ภินฺทติ วา อตฺตานนฺติ ภิทูโร, เอตฺถ กูรปจฺจโย, กกาโร+นุพนฺโธ. ปรภญฺชนวิสเยสุปิ อุทาหรเณสุ น โหติ. ตตฺถาปิ เกจิ ‘‘โทสนฺธการภิทูโร’’ติ อิทํ สนฺธาย อิจฺฉนฺติ. ภาสติ ทิปฺปตีติ ภาสุโร, อุรปจฺจโย. สรปจฺจเย ภสฺสโร, ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ รสฺโส. (เตกาลิกปฺปจฺจยา).

Estas palabras se forman de manera irregular cuando se entiende un hábito. Por esta irregularidad, se añade el sufijo vara y el cambio de 'ṭhā' a 'thā': thāvaro (estable) es el que permanece por hábito. De i (ir/estudiar), se añade el sufijo ttara: ittaro (transitorio) es el que va por hábito. De bhañj (oprimir), bhaṅguro (frágil) es lo que se rompe por sí mismo o es roto por uno mismo, usando el sufijo gura en sentido pasivo o activo. De bhid (romper), bhidūro (quebradizo) es lo que se rompe por sí mismo, con el sufijo kūra. No se aplica a la destrucción de otros; sin embargo, algunos lo aceptan en casos como 'dosandhakārabhidūro' (el que rompe la oscuridad de los defectos). De bhās (brillar), bhāsuro (brillante) usa el sufijo ura. Con el sufijo sara, bhassaro (resplandeciente), con acortamiento vocálico. Estos son sufijos que abarcan los tres tiempos.

๕๕. กตฺตริ ภูเต กฺตวนฺตุ+กฺตาวี

55. En el agente y en tiempo pasado se usan ktavantu y ktāvī.

ภูเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา กฺตวนฺตุ+กฺตาวี โหนฺติ กตฺตริ. วิชินีติ วิชิตวา วิชิตาวี, กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ. คุณวนฺตุ ทณฺฑิสมํ. หุ=หวเน, อคฺคึ อหวีติ หุตวา หุตาวี, หุตาวินี หุตวานี. ‘‘ภูเต’’ติ ยาว ‘‘อาหารตฺถา’’ติ อธิกาโร.

En sentido de tiempo pasado, estos sufijos se aplican a la raíz en el agente. Vijinī (él venció) se convierte en vijitavā o vijitāvī; no hay incremento vocálico por la marca 'k'. Se declinan como guṇavantu y daṇḍī respectivamente. De la raíz hu (sacrificar), aquel que ha sacrificado al fuego es hutavā o hutāvī (masculino), hutāvinī o hutavānī (femenino). El término 'en pasado' rige hasta 'āhāratthā'.

๕๖. กฺโต ภาวกมฺเมสุติ

56. El sufijo kto (ta) se usa para el estado y el objeto.

ภาเว กมฺเม จ ภูเต กฺโต โหติ. อสนํ อาสิตํ ภวตา, ญิ. กรียิตฺถาติ กโต กโฏ ภวตา, ‘‘คมาทิรานํ’’ ตฺยาทินา รโลโป. เอว+มุปริปิ.

En el sentido de estado y objeto en tiempo pasado se usa el sufijo kto. Asanaṃ āsitaṃ (el acto de sentarse ha sido realizado) por usted. Karīyittha (fue hecho) resulta en kato kaṭo (el tapete ha sido hecho) por usted, con elisión de la 'r' según 'gamādirānaṃ...'. Lo mismo se aplica a continuación.

๕๗. กตฺตริ จา+รมฺเภ

57. En el agente y al inicio de la acción.

กฺริยารมฺเภ กตฺตริกฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ, ปกรีติ ปกโต ภวํ กฏํ. ปกรียิตฺถาติ ปกโต กโฏ ภวตา. ปสุปีติ [Pg.286] ปสุตฺโต ภวํ. ปสุปียิตฺถาติ ปสุตฺตํ ภวตา, ปรรูปํ.

El sufijo kto se usa en el agente al inicio de una acción; así, pakarī (comenzó a hacer) resulta en pakato bhavaṃ kaṭaṃ (usted ha comenzado a hacer el tapete). Pakarīyitthā resulta en pakato kaṭo bhavatā (el tapete ha sido comenzado a hacer por usted). Pasupī (se durmió) resulta en pasutto bhavaṃ (usted se durmió). Pasupīyitthā resulta en pasuttaṃ bhavatā (el acto de dormir ha sido realizado por usted), con asimilación posterior.

๕๘. ฐา+ส วส สิลิส สี รุห ชร ชนีหิ

58. De las raíces ṭhā, sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara y janī.

ฐาทีหิ กตฺตริ กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. อุปฏฺฐาสีติ อุปฏฺฐีโต ภวํ คุรุํ. อุปฏฺฐียิตฺถาติ อุปฏฺฐิโต คุรุ โภตา, ‘‘ฐาสฺสี’’ติ ฐาสฺส อิ. เอวํ อุปาสีติ อุปาสิโต. อุปาสียิตฺถาติ อุปาสิโต. ‘‘ญิ พฺยญฺชนสฺสา’’ติ ญิ. อนุวุสิ อนุวุสียิตฺถาติ วา อนุวุสีโต. ‘‘อสฺสู’’ติ อสฺส อุกาโร. อาปุพฺโพ สิลิส=อาลิงฺคเน, อาสิเลสิ อาสิเลสียิตฺถาติ วา อาสิลิฏฺโฐ. ‘‘สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ’’ติ เฐ ปรรูปํ ปฐมกฺขรญฺจ. อธิสยิ อธิสียิตฺถาติ วา อธิสยิโต ขโฏปิกํ ภวํ, อธิสยิตา ขโฏปิกา โภตา. เอวํ อารุหิ อารุหียิตฺถาติ วา อารุฬฺโห รุกฺขํ ภวํ, อารุฬฺโห รุกฺโข โภตา, ‘‘รุหาทีหิ โห ฬ จา’’ติ ตสฺส หกาโร ปุพฺพหการสฺส จ โฬ. อนุชีริ อนุชีรียิตฺถาติ วา อนุชิณฺโณ วสลึ ภวํ, อนุชิณฺณา วสลี โภตา, ‘‘ตราทีหิ ริณฺโณ’’ติ กฺตสฺส ริณฺณาเทโส ‘‘รานุพนฺเธ’’ตฺยาทินา อรภาคสฺส โลโป จ. อนฺวชายิ อนฺวชายิตฺถาติ วา อนุชาโต มาณวโก มาณวิกํ, อนุชาตา มาณวิกา มาณวเกน, ‘‘ชนิสฺสา’’ติ นสฺส อา.

De las raíces como ṭhā, el sufijo kto ocurre en el sentido de agente y según sea el caso. Upaṭṭhāsīti: sirvió (upaṭṭhīto bhavaṃ guruṃ). Upaṭṭhīyitthāti: fue servido (upaṭṭhito guru bhotā). En ‘‘ṭhāssī’’ti, se aplica i a ṭhāssa. Del mismo modo, upāsīti: adoró (upāsito). Upāsīyitthāti: fue adorado (upāsito). En ‘‘ñi byañjanassā’’ti, ocurre ñi. Anuvusi o anuvusīyitthāti: habitó o fue habitado (anuvusīto). En ‘‘assū’’ti, la u de assa. Del prefijo ā- con silisa=abrazar; āsilesi o āsilesīyitthāti: abrazó o fue abrazado (āsiliṭṭho). En ‘‘sānantarassa tassa ṭho’’ti, ocurre ṭhe como forma posterior y como primera letra. Adhisayi o adhisīyitthāti: se acostó o fue acostado (adhisayito) el venerable sobre el catre; el catre fue ocupado (adhisayitā) por el venerable. Del mismo modo, āruhi o āruhīyitthāti: escaló o fue escalado (āruḷho) el venerable al árbol; el árbol fue escalado (āruḷho) por el venerable; en ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti, su letra ha y la letra ha previa se convierten en ḷo. Anujīri o anujīrīyitthāti: envejeció o fue envejecido (anujiṇṇo) el venerable junto a la mujer de baja casta; la mujer de baja casta envejeció (anujiṇṇā) por el venerable; en ‘‘tarādīhi riṇṇo’’ti, hay sustitución de riṇṇā por ktassa, y por ‘‘rānubandhe’’tyādinā ocurre la elisión de la parte a. Anvajāyi o anvajāyitthāti: nació después o fue seguido al nacer (anujāto) el joven a la joven; la joven nació después (anujātā) por el joven; en ‘‘janissā’’ti, la n se convierte en ā.

๕๙. คมนตฺถา+กมฺมกา+ธาเร จ

59. Con los verbos de movimiento, los intransitivos y en el sentido de locativo (ādhāre).

คมนตฺถโต [Pg.287] อกมฺมกโต จ กฺริยตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ กตฺตริ จ ยถาปตฺตญฺจ. ยา=ปาปุณเน, ยาตวนฺโต อสฺมินฺติ ยาตํ ฐานํ. ยาตวนฺโต ยาตา, ยานํ ยาตํ. เอตฺถ สนฺตมฺปิ กมฺมํ อนิจฺฉิตํ. ยายิตาติ ยาโต ปโถ. ‘‘เย คตฺยตฺถา, เต พุทฺธฺยตฺถา. เย พุทฺธฺยตฺถา, เต คตฺยตฺถา’’ติ วุตฺตตฺตา ตถลกฺขณํ ยาถาวโต อาคโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต อิติปิ โหติ. อาสิตวนฺโต อสฺมินฺติ อาสิตํ. อาสิตวนฺโต อาสิตา. อาสน+มาสิตํ.

De los verbos de movimiento y de conocimiento, el sufijo kto ocurre en el sentido de locativo (ādhāre), de agente (kattari) y según sea el caso. Yā=alcanzar; yātavanto asminti: aquel lugar al que se ha ido (yātaṃ ṭhānaṃ). Yātavanto: los que han ido (yātā); el ir (yānaṃ) es lo ido (yātaṃ). Aquí, incluso si hay un objeto, no se desea expresar. Yāyitāti: el camino recorrido (yāto patho). Debido a lo dicho: ‘‘Los que tienen el sentido de movimiento, tienen el sentido de conocimiento; los que tienen el sentido de conocimiento, tienen el sentido de movimiento’’, el que ha llegado (āgato) y comprendido plenamente (abhisambuddho) de acuerdo con las características de la verdad es tathāgato. Āsitavanto asminti: aquello sobre lo que se ha sentado (āsitaṃ). Āsitavanto: los que se han sentado (āsitā). El asiento (āsanaṃ) es lo sentado (āsitaṃ).

๖๐. อาหารตฺถา

60. Con los verbos de comer.

อชฺโฌหารตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. ภุตฺตวนฺโต+สฺมินฺติ ภุตฺตํ. เอวํ ปีตํ, ‘‘คาปาน+มี’’ติ อี. ภุญฺชนํ ภุตฺตํ ปานํ ปีตํ. ภุญฺชียิตฺถาติ ภุตฺโต โอทโน. เอวํ ปีตํ อุทกํ. อกตฺตตฺถํ ภินฺนโยคกรณํ. พหุลาธิการา กตฺตริปิ ‘‘อปิวึสูติ ปีตา คาโว’’ติ โหเตว. สิท=ปาเก, ปสฺสิชฺชีติ ปสฺสนฺโน, ‘‘คมนตฺถ’’ ทินา กฺโต, ‘‘ภิทา’’ ทินา ตสฺส โน ปรรูปญฺจ. อมญฺญิตฺถาติ มโต. อิจฺฉียิตฺถาติ อิฏฺโฐ. อพุชฺฌิตาติ พุทฺโธ, ‘‘โธ ธหเภหี’’ติ ตสฺส โธ. ปูชียิตฺถาติ ปูชิโต, จุราทิตฺตา ณิ. เอวํ สีลียิตฺถาติ สีลิโต. รกฺขียิตฺถาติ รกฺขิโต. ขมียิตฺถาติ ขนฺโต, มสฺส นิคฺคหีตํ. อกฺโกจฺฉียิตฺถาติ อกฺกุฏฺโฐ, อาสฺส รสฺโส. รุส=โรเส, อโรสีติ รุฏฺโฐ, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กตฺตริ กฺโต. ญิมฺหิ รุสิโต. หร=หรเณ, อภิ+ วิ+อาปุพฺโพ[Pg.288], อภิพฺยาหรียิตฺถาติ อภิพฺยาหโฏ. ทย=ทานคติหึสาทาเนสุ, อทยียิตฺถาติ ทยิโต. หส=อาลิกฺเย, อหสีติ หฏฺโฐ. กามียิตฺถาติ กนฺโต, ‘‘ณิณาปีนํ เตสู’’ติ เอตฺถ ‘‘ณิณาปีนํ’’ติ โยควิภาคา จุราทิณิโลโป. สํยมีติ สํยโต. นญปุพฺโพ, น มรีติ อมโต, นญสมาเส นสฺส โฏ.

Con los verbos de deglutir, el sufijo kto ocurre en el sentido de locativo y según sea el caso. Bhuttavanto+sminti: lo que se ha comido (bhuttaṃ). Del mismo modo, lo bebido (pītaṃ); en ‘‘gāpāna+mī’’ti, se aplica ī. El comer (bhuñjanaṃ) es lo comido (bhuttaṃ); el beber (pānaṃ) es lo bebido (pītaṃ). Bhuñjīyitthāti: el arroz comido (bhutto odano). Del mismo modo, el agua bebida (pītaṃ udakaṃ). El uso de akattatthaṃ indica una división de la regla. Por la autoridad de la multiplicidad (bahulādhikārā), también ocurre en el sentido de agente: ‘‘apiviṃsūti pītā gāvo’’ (las vacas bebieron). Sida=cocinar; passijjīti: purificado o cocido (passanno); por ‘‘gamanattha’’ y otros, el sufijo kto; por ‘‘bhidā’’ y otros, la sustitución por no y la asimilación posterior. Amaññitthāti: conocido (mato). Icchīyitthāti: deseado (iṭṭho). Abujjhitāti: despierto o entendido (buddho); en ‘‘dho dhahabhehī’’ti, su dho. Pūjīyitthāti: honrado (pūjito), por ser de la clase curādi, hay ṇi. Del mismo modo, sīlīyitthāti: practicado (sīlito). Rakkhīyitthāti: protegido (rakkhito). Khamīyitthāti: perdonado (khanto), con la m convirtiéndose en nasal (niggahīta). Akkocchīyitthāti: insultado (akkuṭṭho), con la ā corta. Rusa=enojar; arosīti: enojado (ruṭṭho), por ‘‘gamanatthā’’ y otros, kto en el sentido de agente. Con ñi, rusito. Hara=llevar; con los prefijos abhi+vi+ā, abhibyāharīyitthāti: pronunciado (abhibyāhaṭo). Daya=dar, ir, herir, recibir; adayīyitthāti: amado o favorecido (dayito). Hasa=reír; ahasīti: alegre (haṭṭho). Kāmīyitthāti: deseado (kanto), en ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti, por la división de la regla (yogavibhāga) de ‘‘ṇiṇāpīnaṃ’’, se elide el ṇi de curādi. Saṃyamīti: refrenado (saṃyato). Con el prefijo negativo na, na marīti: inmortal (amato), en el compuesto con na, la n se convierte en ṭo.

กฏฺฐํ ทุกฺขํ อาปนฺโนติ ผลภูเต ทุกฺเข กฏฺฐสทฺทสฺส วตฺตนโต ผลสฺส ภาวิตฺตา ภูเตเยว กฺโต. กส=คติหึสาวิเลขเนสุ, อกสิ=หึสีติ กฏฺฐํ.

Ha alcanzado el sufrimiento difícil; debido a que la palabra kaṭṭha se refiere al sufrimiento que es el resultado, el sufijo kto ocurre solo en el pasado, siendo el resultado algo que ha llegado a ser. Kasa=movimiento, herida, rasguño; akasi=hiṃsīti: difícil o sufrido (kaṭṭhaṃ).

๑๕๐. ภิทาทิโต โน กฺต+กฺตวนฺตูนํ

150. Después de bhida y otros, el sufijo de kta y ktavantu se convierte en no.

ภิทาทีหิ ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โน โหติ. อากติคโณ+ยํ. ‘‘กฺโต ภาวกมฺเมสู’’ติ กมฺเม อุปริ สพฺพตฺถ กฺโต. ภิชฺชิตฺโถติ ภินฺโน, ตสฺส เน ปรรูปํ. อภินฺทีติ ภินฺนวา, ‘‘กตฺตริ ภูเต’’ จฺจาทินา กฺตวนฺตุ. เอว+มุปริปิ. ฉิชฺชิตฺถาติ ฉินฺโน. อฉินฺทีติ ฉินฺนวา. ฉท=อปวารเณ, ฉาทียิตฺถาติ ฉนฺโน. อฉาทยีติ ฉนฺนวา, จุราทิตฺตา ณิ, ตสฺส ‘‘ณิณาปีนํ เตสู’’ติ เอตฺถ ‘‘ณิ’’ อิติ โยควิภาคา โลโป. ขิท=อสหเน, ขิชฺชีติ ขินฺโน ขินฺนวา, กตฺตริ. เอว+มุปริปิ. อุปฺปชฺชีติ อุปฺปนฺโน อุปฺปนฺนวา. สิท=ปาเก, อสิชฺชีติ สินฺโน สินฺนวา. สท=วิสรณคตฺย วสาทนาทาเนสุ, สิทีติ สนฺโน สนฺนวา. ปีนีติ ปีโน ปีนวา. สู=ปสเว, สูนีติ สูโน. ปสวีติ สูนวา. ที=ขเย, ทียีติ ทีโน ทีนวา. ฑี+ลี=อากาสคมเน, ฑียีติ ฑีโน ฑีนวา. ลียิ [Pg.289] เลยิ อลียีติ ลีโน ลีนวา. อลุยีติ ลูโน ลูนวา.

La t de kta y ktavantu que siguen a bhida y otros se convierte en no. Este es un grupo de raíces de forma variable (ākatigaṇo). Por ‘‘Kto bhāvakammesū’’ti, el sufijo kto ocurre en el sentido de objeto en todo lo siguiente. Bhijjitthoti: roto (bhinno), su ne es una forma posterior. Abhindīti: el que ha roto (bhinnavā), por ‘‘kattari bhūte’’ y otros, el sufijo ktavantu. Lo mismo en lo sucesivo. Chijjitthāti: cortado (chinno). Achindīti: el que ha cortado (chinnavā). Chada=cubrir; chādīyitthāti: cubierto (channo). Achādayīti: el que ha cubierto (channavā), por ser de la clase curādi hay ṇi, y por la división de la regla ‘‘ṇi’’ en ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti, este se elide. Khida=no soportar; khijjīti: deprimido o cansado (khinno), el que se ha cansado (khinnavā), en el sentido de agente. Lo mismo en lo sucesivo. Uppajjīti: surgido (uppanno), el que ha surgido (uppannavā). Sida=cocinar o sudar; asijjīti: sudado (sinno), el que ha sudado (sinnavā). Sada=difundir, ir, consumir; sidīti: asentado (sanno), el que se ha asentado (sannavā). Pīnīti: gordo o robusto (pīno), el que se ha vuelto robusto (pīnavā). Sū=generar; sūnīti: nacido (sūno). Pasavīti: el que ha engendrado (sūnavā). Dī=perecer; dīyīti: miserable o perecido (dīno), el que ha perecido (dīnavā). Ḍī+lī=moverse en el aire; ḍīyīti: volado (ḍīno), el que ha volado (ḍīnavā). Līyi o leyi o alīyīti: adherido (līno), el que se ha adherido (līnavā). Aluyīti: cortado (lūno), el que ha cortado (lūnavā).

๑๕๑. ทาตฺวิ+นฺโน

151. Después de dā, la t de kta y ktavantu se convierte en inno.

ทาโต กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส อินฺโน โหติ. อทายิตฺถาติ ทินฺโน. อทฺทีติ ทินฺนวา.

De dā, la t de kta y ktavantu se convierte en inno. Adāyitthāti: dado (dinno). Addīti: el que ha dado (dinnavā).

๑๕๒. กิราทีหิ โณติ

152. Después de kira y otros, ocurre ṇo.

โณ. อุปริ สพฺพตฺถ กฺต+กฺตวนฺตูนํติ โยเชตพฺพํ. กิร=วิกิรเณ, อกิรียิตฺถาติ กิณฺโณ. อกิรีติ กิณฺณวา. อปุรีติ ปุณฺโณ ปุณฺณวา. อขียิตฺถาติ ขีโณ. อขียีติ ขีณวา.

Se convierte en ṇo. Debe aplicarse a kta y ktavantu en todo lo siguiente. Kira=dispersar; akirīyitthāti: disperso (kiṇṇo). Akirīti: el que ha disperso (kiṇṇavā). Apurīti: lleno (puṇṇo), el que ha llenado (puṇṇavā). Akhīyitthāti: agotado (khīṇo). Akhīyīti: el que se ha agotado (khīṇavā).

๑๕๓. ตราทีหิ ริณฺโณติ

153. Después de tara y otros, ocurre riṇṇo.

ตสฺส ริณฺโณ. รกาโร อนฺตสราทิโลปตฺโถ. อตรีติ ติณฺโณ ติณฺณวา. อชีรีติ ชิณฺโณ ชิณฺณวา. ปริจียิตฺถาติ จิณฺโณ. ปริจียีติ จิณฺณวา. เอตฺถ จิสฺส วิกปฺปวิธานตฺตา ปน ปริจิต+อุปจิตาทโยปิ สิทฺธา เอว.

Su t se convierte en riṇṇo. La letra ra tiene el propósito de elidir la vocal final y otras. Atarīti: cruzado (tiṇṇo), el que ha cruzado (tiṇṇavā). Ajīrīti: envejecido (jiṇṇo), el que ha envejecido (jiṇṇavā). Paricīyitthāti: practicado o frecuentado (ciṇṇo). Paricīyīti: el que ha practicado (ciṇṇavā). Aquí, debido a la regla opcional para la c, también se establecen formas como paricita y upacita.

๑๕๔. โค ภญฺชาทีหิติ

154. Después de bhañja y otros, la t se convierte en ga.

ภญฺชาทิโต ตสฺส ค โหติ. อภญฺชีติ ภคฺโค ภคฺควา. ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กตฺตริ กฺตปจฺจเย ตสฺส อิมินา คกาเร ปรรูปํ นิคฺคหีตโลโป จ. ลค=สงฺเค, อลคีติ ลคฺโค ลคฺควา. มุชฺช=มุชฺชเน, นิมุชฺชีติ นิมุคฺโค นิมุคฺควา, เอตฺถ สํโยคาทิโลโป. วีช+ภยจลเนสุ, สํปุพฺโพ, สํวิชฺชีติ สํวิคฺโค สํวิคฺควา.

De bhañja y otros, su t se convierte en ga. Abhañjīti: roto (bhaggo), el que ha roto (bhaggavā). Con el sufijo kta en sentido de agente por ‘‘Gamanatthā’’ y otros, su t se convierte en esta letra ga, ocurre una asimilación posterior y la elisión del nasal (niggahīta). Laga=apegarse; alagīti: apegado (laggo), el que se ha apegado (laggavā). Mujja=sumergirse; nimujjīti: sumergido (nimuggo), el que se ha sumergido (nimuggavā); aquí ocurre la elisión del inicio del conjunto de consonantes. Vīja=temor y movimiento; con el prefijo saṃ-, saṃvijjīti: aterrorizado (saṃviggo), el que se ha aterrorizado (saṃviggavā).

๑๕๕. สุสา โขติ

155. Después de susa, la t de kta y ktavantu se convierte en kho.

สุสโต [Pg.290] ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โข โหติ. สุส=โสเส. สุสฺสีติ สุกฺโข สุกฺขวา.

La t de kta y ktavantu que siguen a susa se convierte en kho. Susa=secar. Sussīti: seco (sukkho), el que se ha secado (sukkhavā).

๑๕๖. ปจา โก

156. Después de paca, la t de kta y ktavantu se convierte en ko.

ปจา ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โก โหติ. ปจฺจีติ ปกฺโก. ปจีติ ปกฺกวา.

La t de kta y ktavantu que siguen a paca se convierte en ko. Paccīti: cocinado o maduro (pakko). Pacīti: el que ha cocinado (pakkavā).

๑๕๗. มุจา วาติ

157. Después de muca, la t de kta y ktavantu se convierte opcionalmente en ko.

มุจา ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โก วา โหติ. มุจ=โมจเน, มุจฺจีติ มุกฺโก มุตฺโต. อมุจีติ มุกฺกวา มุตฺตวา. สกฺโก-ติณฺวาทีสุ ‘‘อิ ภี กา’’ ทินา สิทฺธํ. อสกฺขีติ สกฺโก. กฺต+กฺตวนฺตูสุ สตฺโต สตฺตวาตฺเวว โหติ.

La t de kta y ktavantu que siguen a muca se convierte opcionalmente en ko. Muca=liberar; muccīti: liberado (mukko o mutto). Amucīti: el que ha liberado (mukkavā o muttavā). La forma sakko se establece en las reglas de tiṇvādi por ‘‘i bhī kā’’ y otros. Asakkhīti: capaz (sakko). En kta y ktavantu, ocurre solo como satto y sattavā.

๑๐๖. มุห+พหานญฺจ เต กานุพนฺเธ+ตฺเว

106. Y de muha y baha, ocurre la sustitución por te cuando hay un anubandha k.

มุห+พหานํ ทุหิสฺส จ ทีโฆ โหติ ตการาโท กานุพนฺเธ ตฺวาน+ตฺวาวชฺชิเต. มุห=เวจิตฺเต, พห+พฺรห+พฺรูห วุทฺธิยํ. มุยฺหิตฺต พยฺหิตฺถาติ มูฬฺโห พาฬฺโห, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา อกมฺมกตฺตา กตฺตริ กฺเต ทีโฆ ‘‘รุหาทีหิ โห ฬ จา’’ติ ตสฺส โห จ หสฺส โฬ จ โหติ. เอวํ คูฬฺโห. ‘‘กานุพนฺเธ+ตฺเว’’ติ ยาว ‘‘สาสสฺส สิส วา’’ ตฺย+ธิกาโร.

De [las raíces] muha y baha, y de duha, ocurre un alargamiento ante [un sufijo que comienza con] la letra t con el anubandha ka, excepto tvāna y tvā. Muha = en confusión; baha, braha, brūha = en crecimiento. Muyhitta o bayhitta se convierten en mūḷho y bāḷho; debido a la regla que comienza con 'gamanatthā', etc., siendo el sufijo kta en sentido de agente, hay alargamiento; y por 'ruhādīhi ho ḷa cā', hay h por t y ḷ por h. Así se obtiene gūḷho. En 'kānubandhe tve', la autoridad de la regla se extiende hasta 'sāsassa sisa vā'.

๑๐๗. วหสฺสุ+สฺส

107. De la raíz vaha, el cambio a u.

วหสฺส อุสฺส ทีโฆ โหติ เต. วุยฺหิตฺถาติ วูฬฺโห, ‘‘อสฺสู’’ติ อุกาเร อิมินา ทีโฆ.

De la raíz vaha, la a se convierte en u y se vuelve larga ante [un sufijo con t]. Vuyhitta se convierte en vūḷho. Con el sonido u en 'assū', ocurre el alargamiento por esta regla.

๑๐๘. ธาสฺส หิ

108. De la raíz dhā, el cambio a hi.

ธา=ธารเณ+ติมสฺส [Pg.291] หิ โหติ วา เต. นิธียิตฺถาติ นิหิโต. นิทหีติ นิหิตวา นิหิตาวี.

De dhā (en el sentido de sostener), su a se convierte opcionalmente en hi ante [un sufijo con t]. Nidhīyittha se convierte en nihito. Nidahi se convierte en nihitavā o nihitāvī.

๑๐๙. คมาทิรานํ โลโป+นฺตสฺส

109. Elisión de la consonante final de gama, etc., y de las raíces que terminan en r.

คมาทีนํ รการนฺตานญฺจ อนฺตสฺส โลโป โหติ เต. อคมีติ คโต. ขญฺญิตฺถาติ ขโต, กมฺเม. เอวํ หญฺญิตฺถาติ หโต. ตน=วิตฺถาเร, ตญฺญิตฺถาติ ตโต. ยม=อุปรเม, สํยมีติ สญฺญโต, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กตฺตริ กฺโต, ‘‘เย สํสฺสา’’ติ นิคฺคหีตสฺส โญ ปุพฺพรูปญฺจ. เอวํ อรมีติ รโต. กรียิตฺถาติ กโต.

Ocurre la elisión de la consonante final de [las raíces] gama, etc., y de aquellas que terminan en la letra ra ante [un sufijo con t]. Agami se convierte en gato. Khaññittha se convierte en khato, en sentido pasivo. Así, haññittha se convierte en hato. Tana = en extensión; taññittha se convierte en tato. Yama = en restricción; saṃyami se convierte en saññato; por la regla 'gamanatthā', etc., el sufijo es kta en sentido de agente; por 'ye saṃssā', el niggahīta se convierte en ñ y ocurre la asimilación al sonido anterior. Así, arami se convierte en rato. Karīyittha se convierte en kato.

๑๑๐. วจาทีนํ วสฺสุ+ฏ วา

110. De vacā, etc., el cambio de va a u o uṭa opcionalmente.

วจาทีนํ วสฺส อุฏ วา โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. วุจฺจิตฺถาติ อุตฺตํ. อสฺส อุ วุตฺตํ, อุภยตฺถ ปรรูปํ. วส=นิวาเส, วสนํ อวสิ วสึสุ เอตฺถาติ วา อุตฺถํ วุตฺถํ, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กฺโต, ‘‘สาส วส สํส สํสา โถ’’ติ ตสฺส โถ.

De [las raíces] vacā, etc., el sonido va se convierte opcionalmente en u o uṭa ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Vuccittha se convierte en uttaṃ. Con u por va, resulta vuttaṃ; en ambos casos hay asimilación al sonido posterior. Vasa = en habitar; el lugar donde se habitó (vacanaṃ avasi vasiṃsu) es utthaṃ o vutthaṃ; por la regla 'gamanatthā', etc., se aplica el sufijo kta; por 'sāsa vasa saṃsa saṃsā tho', la t se convierte en th.

๑๑๒. วทฺธสฺส วา

112. De vaddha, opcionalmente.

วทฺธสฺส อสฺส วา อุ โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. อวทฺธีติ วุทฺโธ วทฺโธ, กตฺตริ กฺเต ‘‘โธ ธ+หเภหี’’ติ ตสฺส โธ, ตติยกฺขรโท จ สํโยคาทิโลโป จ. วุตฺตีติ ‘‘สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต’’ติ โยควิภาคา อสฺส อุ. วตฺตีติปิ ยถาลกฺขณํ.

De la raíz vaddha, la a se convierte opcionalmente en u ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Avaddhī se convierte en vuddho o vaddho; con kta en sentido de agente, por 'dho dha+habhehī', la t se convierte en dh, se emplea la tercera consonante y se elide el inicio del conjunto. En vutti, por la división de la regla 'sabbādayo vuttimatte', la a se convierte en u. También existe vatti según la regla correspondiente.

๑๑๓. ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยี

113. De yaja, el cambio de ya a ṭi o yi.

ยชสฺส [Pg.292] ยสฺส ฏิ+ยี โหนฺติ กานุพนฺเธ อตฺเว. ยชนํติ กฺโต, ‘‘ปุจฺฉาทิโต’’ติ ตสฺส เฐ ปรรูปาทิมฺหิ กเต อิฏฺฐํ ยิฏฺฐํ.

De la raíz yaja, el sonido ya se convierte en ṭi o yi ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Yajana con el sufijo kta; por 'pucchādito', la t se convierte en ṭha; tras la asimilación al sonido posterior, etc., se obtiene iṭṭhaṃ o yiṭṭhaṃ.

๑๑๔. ฐาสฺสิ

114. De ṭhā, el cambio a i.

ฐาสฺส อิ โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. อฏฺฐาสีติ ฐิโต.

De la raíz ṭhā, se convierte en i ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Aṭṭhāsi se convierte en ṭhito.

๑๑๕. คา+ปาน+มี

115. De gā y pā, el cambio a ī.

คา+ปาน+มี โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. คานํ คีตํ. ปานํ ปีตํ. พหุลาธิการา ปิตฺวา.

De gā y pā, se convierte en ī ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. El acto de cantar es gītaṃ. El acto de beber es pītaṃ. Debido a la autoridad de la regla de pluralidad (bahula), se obtiene pitvā.

๑๑๖. ชนิสฺสา

116. De jani, el cambio a ā.

ชนิสฺส อา โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. อชนีติ ชาโต, ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ อนฺตสฺส อา โหติ.

De la raíz jani, se convierte en ā ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Ajani se convierte en jāto; por la regla 'chaṭṭhiyantassā', el final se convierte en ā.

๑๑๗. สาสสฺส สิส วา

117. De sās, el cambio opcional a sisa.

สาสสฺส สิส โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. สาสนํติ กฺโต, ตสฺส ‘‘สาส วส สํส สสา โถ’’ติ เถ ปรรูปํ ปฐมกฺขโร จ, ‘‘ต+ถ+น+รา’’ ทินา ตสฺส โฏ. ถสฺส โฐ, สิฏฺฐํ. อญฺญตฺร สตฺถํ. ‘‘คุหาทีหิ ยก’’ อิติ ยกปจฺจเย สาสียตีติ สิสฺโส. อุมฺหิ สาสิโย.

De la raíz sās, se convierte en sisa ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Sāsana con kta; por 'sāsa vasa saṃsa sasā tho', la t se convierte en th, hay asimilación al sonido posterior y elisión de la primera letra; por 'ta+tha+na+rā', etc., la t se convierte en ṭ. De th surge ṭha, resultando siṭṭhaṃ. En otros casos, satthaṃ. En 'guhādīhi yaka', con el sufijo yaka, lo que es instruido (sāsīyatī) es sisso. Con um, es sāsiyo.

๑๔๐. สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ

140. De lo que termina en s, la t inmediata se convierte en ṭha.

สการนฺตา กฺริยตฺถา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ. ตุสฺสีติ ตุฏฺโฐ, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กฺเต อิมินา ตสฺส เฐ [Pg.293] ปรรูปาทิ. เอวํ ตุฏฺฐวา. ตพฺพ+กฺตีสุ โตสนํ ตุฏฺฐพฺพํ, ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ โอการาภาโว. เอวํ ตุฏฺฐิ, กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ.

De una raíz que termina en s con significado de acción, la t que sigue inmediatamente se convierte en ṭha. Tussi se convierte en tuṭṭho; con kta por 'gamanatthā', etc., por esta regla la t se convierte en ṭha con asimilación posterior, etc. Así se obtiene tuṭṭhavā. Con los sufijos tabba y kti, el acto de complacer es tuṭṭhabbaṃ; por 'aññatrāpī', no hay sonido o. Así resulta tuṭṭhi; por tener el anubandha ka, no hay vuddhi.

๑๔๑. กสสฺสิ+ม จ วา

141. De kasa, opcionalmente el incremento ima y [la t se vuelve ṭha].

กสสฺมา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ กสสฺส วา อิม จ. กสียิตฺถาติ กิฏฺฐํ. กิฏฺฐาทึ วิย ทุปฺปสุํ, กมฺเม กฺโต. อิมาภาเว กฏฺฐํ, อกฏฺฐปากิมํ สาลึ.

Después de la raíz kasa, la t del sufijo que sigue inmediatamente se convierte en ṭha, y opcionalmente kasa toma el incremento ima. Kasīyittha se convierte en kiṭṭhaṃ. Al igual que kiṭṭha, etc., referido al ganado difícil de controlar, el sufijo es kta en sentido pasivo. En ausencia de ima, resulta kaṭṭhaṃ, como en 'akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ' (arroz que madura sin ser arado).

๑๔๒. ธสฺโต+ตฺรสฺตา

142. Dhasta y trasta.

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. ธํส+ธํสเน, ธํสียิตฺถาติ ธสฺโต, พินฺทุโลโป. อุตฺรสีติ โอตฺรสฺโต.

Estas palabras se forman por irregularidad. Dhaṃsa = en destrucción; dhaṃsīyittha se convierte en dhasto, con elisión del punto (niggahīta). Utrasi se convierte en otrasto.

๑๔๓. ปุจฺฉาทิโต

143. Después de pucchā, etc.

ปุจฺฉาทีหิ ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ. ปุจฺฉียิตฺถาติ ปุฏฺโฐ. ภชฺช=ปาเก, ภชียิตฺถาติ ภฏฺโฐ, สํโยคาทิโลโป. ยชิตฺถาติ ยิฏฺโฐ, ‘‘ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยี’’ติ ยิ.

Después de [las raíces] pucchā, etc., la t del sufijo que sigue inmediatamente se convierte en ṭha. Pucchīyittha se convierte en puṭṭho. Bhajja = en cocción; bhajīyittha se convierte en bhaṭṭho, con elisión del inicio del conjunto. Yajittha se convierte en yiṭṭho, con yi por 'yajassa yassa ṭi+yī'.

๑๔๔. สาส วส สํส สสา โถ

144. De sās, vas, saṃs y sas, el cambio de t a tha.

เอเตหิ ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ถ โหติ. สาสนํ สาสียิตฺถาติ วา สตฺถํ. วสนํ วุตฺถํ, ‘‘อสฺสู’’ติ อุ. ปสํสนํ ปสํสียิตฺถาติ วา ปสตฺถํ. สส=คติ+หึสา+ปาณเนสุ, สสนํ คมนํ หึสนํ ชีวนญฺจ สตฺถํ. อนุสาสียิตฺถาติ อนุสิฏฺโฐ, ตฺถสฺส ฏฺโฐ.

Después de estas [raíces], el sufijo 'ta' inmediatamente posterior se convierte en 'tha'. 'Aquello mediante lo cual se instruye' es 'sattha' (la enseñanza o escritura). 'Lo que ha sido habitado' es 'vutthaṃ' (la morada); se aplica 'u' en el lugar de 'assu'. 'Lo que ha sido alabado' es 'pasatthaṃ' (lo elogiado). En las raíces 'sasa' (que significan movimiento, daño y vida), el acto de ir, dañar y vivir es 'sattha'. 'Aquel que fue instruido' es 'anusiṭṭho'; aquí 'ttha' se convierte en 'ṭṭha'.

๑๔๕. โธ ธ+ห+เตหิ

145. Después de las raíces terminadas en 'dha', 'ha' [y 'bha'], 'ta' se convierte en 'dha'.

ธการ [Pg.294] หการ ภการนฺเตหิ ปรสฺส ตสฺส ธ โหติ. วทฺธิตฺถาติ กมฺเม กฺเต ตสฺส ธการาทิมฺหิ จ ‘‘วทฺธสฺส วา’’ติ อุกาเร กเต สํโยคาทิโลโป, วุทฺโธ. ทุยฺหิตฺถาติ ทุทฺธํ. ลภียิตฺถาติ ลทฺธํ.

Después de las raíces terminadas en 'dhakāra', 'hakāra' y 'bhakāra', el sufijo 'ta' posterior se convierte en 'dha'. 'Creció' (vaddh+ta) en sentido pasivo; cuando 'ta' sigue a 'dhakāra', por la regla 'vaddhassa vā' se aplica la transformación a 'u' y se elide el inicio del conjunto consonántico, resultando en 'vuddho'. 'Fue ordeñado' es 'duddhaṃ'. 'Fue obtenido' es 'laddhaṃ'.

๑๔๖. ทหา โฒ

146. Después de 'dah', 'ta' se convierte en 'ḍho'.

ทหา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฒ โหติ. ทยฺหิตฺถาติ ทฑฺโฒ, ปรรูปาทิมฺหิ กเต ‘‘จตุตฺถทุติเย’’ จฺจาทินา ฑกาโร.

Después de 'dah', el sufijo 'ta' inmediatamente posterior se convierte en 'ḍha'. 'Fue quemado' es 'daḍḍho'; al realizarse la asimilación, se convierte en 'ḍakāra' por la regla 'catutthadutiye', etc.

๑๔๗. พหสฺสุ+ม จ

147. Y después de 'bah', [se convierte en 'ḍha'] con la aplicación de 'u' y 'ma'.

พหา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฒ โหติ พหสฺสุ+ม จ ฒสนฺนิโยเคน. พห+พฺรห+พฺรูห=วุทฺธิยํ. อพหีติ พุฑฺโฒ.

Después de 'bah', el sufijo 'ta' inmediatamente posterior se convierte en 'ḍha', aplicándose 'u' y 'ma' junto con la designación de 'ḍha'. Las raíces 'baha', 'braha' y 'brūha' significan crecimiento. 'Creció' es 'buḍḍho'.

๑๔๘. รุหาทีหิ โห ฬ จ

148. Después de 'ruh', etc., 'ta' se convierte en 'ho' y el final de la raíz en 'ḷa'.

รุหาทีหิ ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ห โหติ โฬ จ+นฺตสฺส. อารุหีติ อารุฬฺโห. คุยฺหิตฺถาติ คุฬฺโห. อพหีติ พาฬฺโห. ทฺวีสุ ‘‘มุหพหา’’ ทินา ทีโฆ.

Después de 'ruh' y raíces similares, el sufijo 'ta' inmediatamente posterior se convierte en 'ha' y el final de la raíz en 'ḷa'. 'Ascendió' es 'āruḷho'. 'Fue ocultado' es 'guḷho'. 'Fue fuerte/intenso' es 'bāḷho'. En dos de estos casos ocurre el alargamiento por la regla 'muhabahā', etc.

๑๔๙. มุหา วาติ

149. Opcionalmente después de 'muh'.

กฺตตสฺส หกาโร อนฺตสฺส วา โฬ จ. อโมหีติ มุฬฺโห, มุทฺโธ, ตสฺส โธ. (อตีตกาลิกปจฺจยวิธานํ).

El sufijo 'ta' (kta) se convierte en 'ha' y el final de la raíz opcionalmente en 'ḷa'. 'Se confundió' es 'muḷho' o 'muddho', donde en este último caso 'ta' se convierte en 'dha'. (Aquí concluye la prescripción de los sufijos para el tiempo pasado).

๖๔. นฺโต กตฺตริ วตฺตมาเน

64. El sufijo 'nto' se emplea en la voz activa (kattari) en tiempo presente.

วตฺตมานตฺเถ [Pg.295] วตฺตมานโต กฺริยตฺถา นฺโต โหติ กตฺตริ. ติฏฺฐตีติ ติฏฺฐนฺโต, ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, ‘‘ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา’’ติ ติฐาเทโส. กตฺตริ มาน+นฺต+ตฺยาทิสุ อิมินาว โล.

En el sentido del tiempo presente, el sufijo 'nto' se añade a la acción en voz activa. 'Él está de pie' es 'tiṭṭhanto'; se aplica 'lo' por 'kattari lo', y por 'ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā' se produce la sustitución por 'tiṭṭha'. En la voz activa, para los sufijos 'māna', 'nta', 'tyā', etc., se aplica este mismo 'lo'.

๖๕. มาโนติ

65. El sufijo 'māno'.

กตฺตริ มาโน. ติฏฺฐมาโน.

En voz activa se usa 'māno'. 'Tiṭṭhamāno' (estando de pie).

๖๖. ภาวกมฺเมสุติ

66. En los sentidos de estado (bhāva) y pasivo (kamma).

ภาวกมฺเมสุ มาโน. ฐานํ ฐียมานํ. ‘‘กฺโย ภาวกมฺเมสฺว+ปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสู’’ติ ภาเว กมฺเม จ กฺโย. ‘‘กฺยสฺสา’’ติ อีม. ปจียตีติ ปจฺจมา โน. กฺเย ปุพฺพรูปํ.

En los sentidos de estado y pasivo se usa el sufijo 'māno'. 'La estancia' o 'siendo permanecido' es 'ṭhīyamānaṃ'. Por la regla 'kyo bhāvakammesva...', se añade 'kyo' en sentido de estado y pasivo. Por 'kyassā', se aplica 'īma'. 'Es cocinado' es 'paccamāno', donde ocurre la asimilación del sufijo 'kyo'.

๖๗. เต สฺสปุพฺพา+นาคเต

67. Los sufijos 'nta' y 'māna' precedidos de 'ssa' en tiempo futuro.

อนาคเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เตนฺตมานา สฺสปุพฺพา โหนฺติ, เล อาสฺส โลโป, ฐสฺสตีติ ฐสฺสนฺโต ฐสฺสมาโน. ฐียิสฺสตีติ ฐียิสฺสมานํ, กฺเย อี, ‘‘ญิพฺยญฺชนสฺสา’’ติ ญิ. อสฺส ตฺยาทิวิสยตฺตา ‘‘อาอีสฺสา’’ ทินา อิญ น โหติ, ออีหิ สหจริตตฺตา สฺสาสฺส. ปจฺจิสฺสตีติ ปจฺจิสฺสมาโน โอทโน. ‘‘รา นสฺส โณ’’ติ เณ ปตฺเต –

En el sentido del futuro, los sufijos 'nta' y 'māna' precedidos de 'ssa' se añaden a la acción; en el modo 'le', se elide 'āssa'. 'Él estará de pie' es 'ṭhassanto' o 'ṭhassamāno'. 'Será permanecido' es 'ṭhīyissamānaṃ'; con 'kyo' se aplica 'ī', y por 'ñibyañjanassā' se aplica 'ñi'. Al estar en el ámbito de 'tyā', etc., no ocurre 'iña' por 'āīssā', debido a la asociación de 'ssa' con 'a' e 'ī'. 'El arroz que será cocinado' es 'paccissamāno odano'. Cuando corresponde la conversión de 'na' en 'ṇa' por 'rā nassa ṇo'...

๕,๑๗๒. น นฺต+มาน+ตฺยาทีนํ

5,172. No ocurre para 'nta', 'māna', 'tyā', etc.

รนฺตโต [Pg.296] ปเรสํ นฺต+มาน+ตฺยาทีนํ นสฺส โณ น โหติ. กโรตีติ กโรนฺโต กุรุมาโน, ‘‘ตนาทิตฺโว’’ติ โอ.

Después de una raíz terminada en 'r', no ocurre la conversión de 'na' en 'ṇa' para los sufijos 'nta', 'māna', 'tyā', etc. 'Hace' es 'karonto' o 'kurumāno'; por la regla 'tanāditvo' se aplica 'o'.

๕,๑๗๓. คม ยมิ+สาส ทิสานํ วา จฺฉง

5,173. Para 'gama', 'yami', 'isā' (isu) y 'disa', opcionalmente se aplica 'cchaṅa'.

เอเตสํ วา จฺฉง โหติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ง-นุพนฺธตฺตา อนฺตสฺส โหติ, คจฺฉนฺโต คจฺฉมาโน. ยม=อุปรเม, ยจฺฉนฺโต ยจฺฉมาโน. อิจฺฉนฺโต อิจฺฉมาโน. อาส=อุปเวสเน, อจฺฉนฺโต อจฺฉมาโน, ‘‘พฺยญฺชเน’’จฺจาทินา รสฺโส. ทิส=อติสชฺชเน, ทิจฺฉนฺโต ทิจฺฉมาโน. ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาสทฺทสฺส อญฺญปจฺจเยสุ จ กฺวจิ, อิจฺฉียตีติ อิจฺฉิตพฺพํ, อิจฺฉนํ อิจฺฉา, ‘‘อิตฺถิย+มณา’’ ทินา อปฺปจฺจโย. อิจฺฉิตํ, อิจฺฉิตพฺพํ, อิจฺฉิตุํ. อญฺเญสญฺจ โยควิภาคา, ปเวจฺฉนฺโต.

Para estas raíces, opcionalmente se aplica 'cchaṅa' ante 'nta', 'māna', 'tyā', etc. Debido al anubandha 'ṅa', la sustitución ocurre al final: 'gacchanto', 'gacchamāno'. De 'yama' (cesar), 'yacchanto', 'yacchamāno'. 'Icchanto', 'icchamāno'. De 'āsa' (sentarse), 'acchanto', 'acchamāno'; por 'byañjane', etc., ocurre el acortamiento. De 'disa' (dar), 'dicchanto', 'dicchamāno'. Debido a que 'vā' indica una opción establecida, ocurre a veces en otros sufijos: 'debe ser deseado' es 'icchitabbaṃ', el deseo es 'icchanaṃ' o 'icchā'; por 'itthiya+maṇā', etc., se aplica el sufijo 'a'. 'Icchitaṃ', 'icchitabbaṃ', 'icchituṃ'. Y para otros casos por división de la regla, 'pavecchanto'.

๑๗๔. ชร+มราน+มียง

174. Para 'jara' y 'mara', se aplica 'mīyaṅa'.

เอเตส+มียง วา โหติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ชียนฺโต. ‘‘ชรสทา’’ ทิจฺจาทินา อีม. ชีรนฺโต. ชียมาโน ชีรมาโน. มียนฺโต มรนฺโต, มียมาโน มรมาโน.

Para estas raíces, opcionalmente ocurre 'mīyaṅa' ante 'nta', 'māna', 'tyā', etc. 'Jīyanto'. Por la regla 'jarasadā', etc., se aplica 'īma'. 'Jīranto'. 'Jīyamāno', 'jīramāno'. 'Mīyanto', 'maranto', 'mīyamāno', 'maramāno'.

๑๗๕. ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา

175. Para 'ṭhā' y 'pā', se convierten en 'tiṭṭha' y 'piva'.

ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา โหนฺติ วา นฺตาทีสุ. ติฏฺฐนฺโต, ติฏฺฐมาโน. ปิวนฺโต ปิวมาโน.

Para 'ṭhā' y 'pā', opcionalmente se convierten en 'tiṭṭha' y 'piva' ante 'nta' y similares. 'Tiṭṭhanto', 'tiṭṭhamāno'. 'Pivanto', 'pivamāno'.

๑๗๖. คม+วท+ทานํ ฆมฺม+วชฺช+ทชฺชา

176. Para 'gama', 'vada' y 'dā', se convierten en 'ghamma', 'vajja' y 'dajja'.

คมาทีนํ [Pg.297] ฆมฺมาทโย วา โหนฺติ นฺตาทีสุ. ฆมฺมนฺโต คจฺฉนฺโต, วชฺชนฺโต วทนฺโต, ทชฺชนฺโต ททนฺโต.

Para 'gama' y las demás, opcionalmente se convierten en 'ghamma', etc., ante 'nta', etc. 'Ghammanto' (yendo), 'vajjanto' (hablando), 'dajjanto' (dando).

๑๗๗. กรสฺส โสสฺส กุพฺพ กุรุ กยิรา

177. Para la raíz 'kar', se usan 'sossa', 'kubba', 'kuru' y 'kayirā'.

กรสฺส สโอการสฺส กุพฺพาทโย วา โหนฺติ นฺตาทีสุ. กุพฺพนฺโต กยิรนฺโต กโรนฺโต, เอวํ กุพฺพมาโน อิจฺจาทิ. อญฺญตฺร ‘‘มานสฺส มสฺสา’’ติ มานสฺส มสฺส โลเป กราโณ. ‘‘โสสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา กตฺตริเยว.

Para la raíz kar con el aumento o, las formas kubba y otras ocurren opcionalmente ante los sufijos nta y otros. Por ejemplo: kubbanto, kayiranto, karonto; de la misma manera kubbamāno, etc. En otros casos, según la regla 'mānassa massā', ocurre la elisión de ma de mānassa, resultando en karāṇo. Debido a que se enuncia 'sossā', esto ocurre únicamente en la voz activa (kattari).

๑๗๘. คหสฺส เฆปฺโป

178. Para la raíz gah, ocurre la sustitución gheppa.

คหสฺส วา เฆปฺโป โหติ นฺตาทีสุ. เฆปฺปนฺโต เฆปฺปมาโน.

Para gah, ocurre opcionalmente gheppo ante nta y otros. Por ejemplo: gheppanto, gheppamāno.

๑๗๙. โณ นิคฺคหีตสฺส

179. Ṇo en lugar del niggahīta.

คหสฺส นิคฺคหีตสฺส โณ โหติ, ‘‘มํ วา รุธาทีนํ’’ติ มํ, คณฺหิตพฺพํ, คณฺหิตุํ, คณฺหนฺโต.

Para el niggahīta de la raíz gah ocurre ṇo; por la regla 'maṃ vā rudhādīnaṃ' se obtiene maṃ. Por ejemplo: gaṇhitabbaṃ (debe ser tomado), gaṇhituṃ (para tomar), gaṇhanto (tomando).

๑๓๐. นฺต+มาน+นฺติ+ยิ+ยุํสฺวา+ทิโลโปติ

130. Ante los sufijos nta, māna, nti, yi, yuṃsu y otros, ocurre la elisión inicial.

อาทิโลโป. อส=ภุวิ, ภวตีติ สนฺโต สมาโน.

Elisión inicial. De la raíz as (en el sentido de existir/ser), bhavatīti (que es): santo, samāno.

๑๓๑. ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโห กฺวจิติ

131. Después de pa y otros prefijos, para la raíz ṭhā ocurre opcionalmente ṭhaha en algunos casos.

ฐาสฺส ปาทีสุ ฐโห. สณฺฐหนฺโต. สนฺติฏฺฐนฺโต.

Para ṭhā, ante los prefijos pa y otros, ocurre ṭhaha. Por ejemplo: saṇṭhahanto, santiṭṭhanto (estableciéndose).

(วตฺตมานปจฺจยนฺตนโย).

(El método de los sufijos que terminan en el tiempo presente).

๖๑. ตุํ ตาเย ตเว ภาเว ภวิสฺสติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ

61. Los sufijos tuṃ, tāye y tave ocurren en el sentido abstracto (bhāva), en tiempo futuro, para una acción que tiene ese propósito.

ภวิสฺสติอตฺเถ [Pg.298] วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ภาเว ตุมาทโย โหนฺติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ ปตียมานายํ. กรณาย คจฺฉติ กาตุํ คจฺฉติ. ‘‘ตุํตุนตพฺเพสุ วา’’ติ กรสฺส วา อา โหติ, ปุพฺพรูเป กตฺตาเย. ‘‘กรสฺสา ตเว’’ติ นิจฺจํ อา, กาตเว. นิปาตตฺตา ‘‘อสงฺขฺเยหิ สพฺพาสํ’’ติ จตุตฺถีสสฺส โลโป. เอว+มุปริ ตุนาทีสุ. กตฺตุํ กาเมตีติ กตฺตุกาโม, อภิสงฺขริตุ+มากงฺขติ. สทฺธมฺมํ สุณิตุํ, ญิมฺหิ นาคเม ตสฺส โณ, นาคมตฺตา น วุทฺธิ. โสตเว โสตุํ สุณิตุํ วา ปตฺเถหิ. เอวํ อนุภวิตุํ, ปจิตุํ. คนฺตุํ, ‘‘มนานํ นิคฺคหีตํ’’ติ นิคฺคหีตํ. คมิตุํ, ขนฺตุํ, ขนิตุํ, หนฺตุํ, หนิตุํ, มนฺตุํ, มนิตุํ, หริตุํ, อนุสฺสริตุํ อิจฺฉติ. ตถา ตุทิตุํ, ปวิสิตุํ, อุทฺทิสิตุํ, โภตฺตุํ, สยิตุํ, เนตุํ, ชุโหตุํ, ปชหิตุํ, ปหาตุํ, ทาตุํ, โรทฺธุํ, รุนฺธิตุํ, โภตฺตุํ, ภุญฺชีตุํ, เฉตฺตุํ, ฉินฺทิตุํ, สิพฺพิตุํ, อูมฺหิ วสฺส โพ, ทฺวิตฺตํ, พุทฺธุํ, ตสฺส โธ. พุชฺฌิตุํ, ยุก. ชานิตุํ ญา=อวโพธเน. ชนิตุํ. เชตุํ ชินิตุํ. ปตฺตุํ ปาปุณิตุํ. เกตุํ กิณิตุํ. วินิจฺเฉตุํ, อิสฺส เอ, วินิจฺฉินิตุํ. คเหตุํ คณฺหิตุํ. โจริตุํ โจเรตุํ โจรยิตุํ, ปาเลตุํ ปาลยิตุํ. ปโยชเก-ภาเวตุํ ภาวยิตุํ, กาเรตุํ การยิตุํ การาเปตุํ การาปยิตุํ อิจฺฉติ+จฺจาทิ.

En el sentido de futuro, partiendo del presente, los sufijos tuṃ y otros ocurren en el sentido abstracto cuando se percibe una acción con ese propósito. 'Va para hacer' (karaṇāya gacchati), 'va para hacer' (kātuṃ gacchati). Según 'tuṃtunatabbesu vā', para la raíz kar ocurre opcionalmente ā, resultando en kattāye en la forma anterior. Según 'karassā tave', siempre ocurre ā, resultando en kātave. Debido a que es un nipāta (partícula indeclinable), según 'asaṅkhyehi sabbāsaṃ', hay elisión del dativo. Lo mismo ocurre en adelante con tuna y otros. 'Desea hacer' es kattukāmo; 'anhela realizar' es abhisaṅkharituṃ. 'Para escuchar el Saddhamma' (saddhammaṃ suṇituṃ), en ñi hay el aumento na y de este ṇo, por el aumento na no hay fortalecimiento (vuddhi). 'Desea escuchar' es sotave, sotuṃ o suṇituṃ. Del mismo modo: anubhavituṃ (experimentar), pacituṃ (cocinar). Gantuṃ (ir), por 'manānaṃ niggahītaṃ' se convierte en niggahīta. Gamituṃ (ir), khantuṃ (perdonar), khanituṃ (cavar), hantuṃ (matar), hanituṃ (matar), mantuṃ (pensar), manituṃ (pensar), harituṃ (llevar), anussarituṃ icchati (desea recordar). Asimismo: tudituṃ (picar), pavisituṃ (entrar), uddisituṃ (señalar), bhottuṃ (comer), sayituṃ (dormir), netuṃ (guiar), juhotuṃ (sacrificar), pajahituṃ (abandonar), pahātuṃ (abandonar), dātuṃ (dar), roddhuṃ (bloquear), rundhituṃ (bloquear), bhottuṃ (comer), bhuñjītuṃ (comer), chettuṃ (cortar), chindituṃ (cortar), sibbituṃ (coser). En ūmhi, la raíz bo se convierte en va, con duplicación, buddhuṃ, y su ta se convierte en dho. Bujjhituṃ (despertar), de yuka. Jānituṃ (saber) de la raíz ñā (comprender). Janituṃ (engendrar). Jetuṃ, jinituṃ (conquistar). Pattuṃ, pāpuṇituṃ (alcanzar). Ketuṃ, kiṇituṃ (comprar). Vinicchetuṃ (investigar), con i pasando a e, vinicchinituṃ. Gahetuṃ, gaṇhituṃ (tomar). Corituṃ, coretuṃ, corayituṃ (robar), pāletuṃ, pālayituṃ (proteger). En el causativo: bhāvetuṃ, bhāvayituṃ (hacer ser), kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayituṃ icchati (desea hacer que se haga), etc.

เอวํ กฺริยตฺถกฺริยายํ คมฺยมานายํ, ยถา สุโพทฺธุํ วกฺขามิ, เอวํ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, คนฺตุ+มารภติ, คนฺตุํ ปโยเชติ, ทสฺเสตุ+มาห อิจฺจาทิ.

Así, cuando se entiende una acción con el propósito de otra acción, por ejemplo: 'explicaré para que se entienda bien' (suboddhuṃ vakkhāmi), asimismo 'va para ver' (daṭṭhuṃ gacchati), 'empieza a ir' (gantu+mārabhati), 'incita a ir' (gantuṃ payojeti), 'dijo para mostrar' (dassetu+māha), etc.

อรหสกฺกาทีสุปิ [Pg.299] สิทฺธํ, ตถา กาล สมยเวลาสุ. โก ตํ นินฺทิตุ+มรหติ, ราชา ภวิตุ+มรหติ, อรโห ภวํ วตฺตุํ, สกฺกา เชตุํ ธเนน วา, สกฺกา ลทฺธุํ, ภสฺส โธ. กตฺตุํ สกฺขิสฺสติ. ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ, อภพฺโพ กาตุํ. อนุจฺฉวิโก ภวํ ทานํ ปฏิคฺคเหตุํ, อิทํ กาตุํ อนุรูปํ, ทานํ ทาตุํ ยุตฺตํ, ทาตุํ วตฺตุญฺจ ลภติ. เอวํ วฏฺฏติ ภาสิตุํ, ฉินฺทิตุํ น จ กปฺปติ อิจฺจาทิ. ตถากาโล ภุญฺชิตุํ, สมโย ภุญฺชิตุํ, เวลา ภุญฺชิตุํ.

También se establece con araha (merecer), sakkā (ser posible) y otros, así como con kāla (tiempo), samaya (ocasión) y velā (momento). '¿Quién es digno de reprocharle?' (ko taṃ ninditu+marahati), 'el rey es digno de serlo' (rājā bhavitu+marahati), 'usted es digno de hablar' (araho bhavaṃ vattuṃ), 'es posible conquistar con riqueza' (sakkā jetuṃ dhanena vā), 'es posible obtener' (sakkā laddhuṃ), donde bha pasa a dho. 'Podrá hacer' (kattuṃ sakkhissati). 'Es capaz de entrar en el sendero correcto' (bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ), 'es incapaz de hacer' (abhabbo kātuṃ). 'Usted es apto para recibir una donación' (anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ), 'esto es apropiado para hacerse' (idaṃ kātuṃ anurūpaṃ), 'es adecuado dar una donación' (dānaṃ dātuṃ yuttaṃ), 'obtiene la oportunidad de dar y hablar' (dātuṃ vattuñca labhati). Del mismo modo: 'es conveniente hablar' (vaṭṭati bhāsituṃ), 'no es apropiado cortar' (chindituṃ na ca kappati), etc. Igualmente: 'es tiempo de comer' (kālo bhuñjituṃ), 'es la ocasión de comer' (samayo bhuñjituṃ), 'es el momento de comer' (velā bhuñjituṃ).

อลมตฺเถปิ สิทฺธํ, อลเมว ทานานิ ทาตุํ, อลเมว ปุญฺญานิ กาตุํ.

También se establece en el sentido de suficiencia (alam): 'ciertamente es suficiente para dar donaciones' (alameva dānāni dātuṃ), 'ciertamente es suficiente para realizar méritos' (alameva puññāni kātuṃ).

๖๒. ปฏิเสเธ+ลํขลูนํ กฺตุน กฺตฺวาน กฺตฺวา วา

62. En sentido de prohibición, después de alaṃ y khalu, ocurren opcionalmente los sufijos ktuna, ktvāna o ktvā.

อลํ+ขลุสทฺทานํ ปฏิเสธนตฺถานํ ปโยเค กฺตุนาทโย วา โหนฺติ ภาเว. อลํปุพฺโพ, สุ=สวเน, อลํ สวนํ กตฺวา ขลุ สวนํ กตฺวาติ อลํ โสตุน ขลุ โสตุน อลํ สุตฺวาน ขลุ สุตฺวาน อลํ สุตฺวา ขลุ สุตฺวา. นิปาตตฺตา สิโลโป.

En el empleo de las palabras alaṃ y khalu con sentido de prohibición, los sufijos ktuna y otros ocurren opcionalmente en el sentido abstracto (bhāve). Precedido de alaṃ, con la raíz su (oír): 'habiendo hecho suficiente la escucha' (alaṃ savanaṃ katvā), 'habiendo hecho ciertamente la escucha' (khalu savanaṃ katvā); resultando en alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, khalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā. Por ser una partícula indeclinable (nipāta), hay elisión de si.

๖๓. ปุพฺเพ+กกตฺตุกานํ

63. Para acciones que tienen un solo agente, se usa para la acción que ocurre primero.

เอโก กตฺตา เยสํ พฺยาปารานํ, เตสุ โย ปุพฺโพ, ตทตฺถโต กฺริยตฺถา ตุนาทโย โหนฺติ ภาเว. ‘‘ตุํตุนา’’ ทินา กรสฺส อา, โส กาตุน กมฺมํ คจฺฉติ, อกาตุน ปุญฺญํ กิลิสฺสนฺติ. รโลเป กมฺมํ กตฺวาน ภทฺรกํ, ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคํ คจฺฉติ. อภิสงฺขรณํ กตฺวา อภิสงฺขริตฺวา กริตฺวา วา[Pg.300]. ตถา สิพฺพิตฺวา ฉาทยิตฺวา ชานิตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา สุตฺวาน ธมฺมํ โมทติ, สุณิตฺวา, ปตฺวา ปาปุณิตฺวา, กินิตฺวา, เชตฺวา ชินิตฺวา ชิตฺวา, โจเรตฺวา โจรยิตฺวา, ปูเชตฺวา ปูชยิตฺวา, ตถา เมตฺตํ ภาเวตฺวา ภาวยิตฺวา, วิหารํ กาเรตฺวา การยิตฺวา การาเปตฺวา การาปยิตฺวา สคฺคํ คมิสฺสนฺติ+จฺจาทิ. ปุพฺเพติ กึ, ภุญฺชติ จ ปจติ จ. ‘‘อปตฺวา นทึ ปพฺพโต, อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นที’’ติอาทีสุ ภูธาตุสฺส สมฺภวา เอกกตฺตุกตา ปุพฺพกาลตา จ คมฺยเต. ‘‘ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉตี’’ติ อิมินาว สิทฺธํ, อาภิกฺขญฺญนฺตุ ทฺวิพฺพจนาว คมฺยเต. กถํ ‘‘ชีวคฺคาหํ อคาหยิ, กายปฺปจาลกํ คจฺฉตี’’ติ, ฆณนฺเตน กฺริยาวิเสสเนน สิทฺธํ, ยถา โอทนปากํ สยตีติ.

De aquellas acciones que tienen un solo agente, para la que es anterior, los sufijos tuna y otros ocurren en el sentido abstracto de la acción. Según 'tuṃtunā', etc., para la raíz kar hay ā; él, 'habiendo hecho el trabajo, se va' (kātuna kammaṃ gacchati); 'no habiendo hecho méritos, se afligen' (akātuna puññaṃ kilisanti). Con la elisión de ra: 'habiendo hecho una buena acción' (kammaṃ katvāna bhadrakaṃ); 'habiendo hecho méritos, va al cielo' (puññāni katvā saggaṃ gacchati). 'Habiendo realizado' (abhisaṅkharaṇaṃ katvā), abhisaṅkharitvā o karitvā. Del mismo modo: sibbitvā (habiendo cosido), chādayitvā (habiendo cubierto), jānitvā (habiendo sabido), 'habiendo escuchado el Dhamma, se regocija' (dhammaṃ sutvā o sutvāna dhammaṃ modati), suṇitvā (habiendo escuchado), patvā, pāpuṇitvā (habiendo alcanzado), kinitvā (habiendo comprado), jetvā, jinitvā, jitvā (habiendo conquistado), coretvā, corayitvā (habiendo robado), pūjetvā, pūjayitvā (habiendo honrado). Asimismo: mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā (habiendo desarrollado amor benevolente), vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetvā, kārāpayituṃ (habiendo hecho construir un monasterio), 'irán al cielo' (saggaṃ gamissanti), etc. ¿Por qué se dice 'anterior' (pubbe)? Porque si ocurren simultáneamente: 'come y cocina' (bhuñjati ca pacati ca). En frases como 'la montaña que se extiende sin haber llegado al río' (apatvā nadiṃ pabbato) o 'el río habiendo cruzado la montaña' (atikkamma pabbataṃ nadī), se entiende un solo agente y precedencia temporal debido a la existencia de la raíz bhū. Se establece mediante esto: 'va comiendo repetidamente' (bhutvā bhutvā gacchati); la repetición frecuente se percibe por la duplicación. ¿Cómo se explica 'lo capturó vivo' (jīvaggāhaṃ agāhayi) o 'camina balanceando el cuerpo' (kāyappacālakaṃ gacchatī)? Se establece mediante un adverbio de acción con el sufijo ṇam, tal como en 'duerme durante la cocción del arroz' (odanapākaṃ sayatīti).

๑๖๔. ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส

164. En un compuesto, para tvā, ocurre opcionalmente pyo.

ตฺวาสฺส วา ปฺโย โหติ สมาเส. ปกาโร ‘‘ปฺเย สิสฺสา’’ติ วิเสสนตฺโถ. อภิปุพฺโพ ปาทิสมาโส, อภิวทนํ กตฺวา อภิวาทิย ภาสิสฺสํ. ตถา อภิภุยฺย, ทฺวิตฺตรสฺสานิ. สิ=สเย –

Para tvā, ocurre opcionalmente pyo en un compuesto. La letra p es para especificar en 'pye sissā'. En un compuesto con pa y otros, precedido por abhi: 'habiendo saludado, hablaré' (abhivandanaṃ katvā abhivādiya bhāsissaṃ). Del mismo modo: abhibhuyya (habiendo superado), con duplicación y acortamiento. De la raíz si (en el sentido de acostarse):

๘๘. ปฺเย สิสฺสา

88. En lugar de pyo, para la raíz si, ocurre ā.

สิสฺส อา โหติ ปฺยาเทเส. นิสฺสยนํ กตฺวา นิสฺสาย. ปุพฺพรูเป วิภชฺช วิภชิย. ทิส=อติสชฺชเน, อุทฺทิสฺส. ปวิสฺส ปวิสิย ปวิสิตฺวา, อุปนย, อติเสยฺย อติสยิตฺวา, โอหาย โอหิตฺวา. อาทาย, ทาสฺสิ+ยง, อาทิย. ปฏฺฐาย, วิเจยฺย, วิญฺญาย วิชานิตฺวา, สมาเสติ กึ, ปตฺวา. กฺวจา+ สมาเสปิ [Pg.301] พหุลาธิการา, ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย. ตถา ภุญฺชิตฺวา.

Para si, ocurre ā en la sustitución de pyo. 'Habiendo hecho un apoyo' (nissayanaṃ katvā) es nissāya. Con la forma anterior: vibhajja, vibhajiya (habiendo dividido). De la raíz dis en el sentido de asignar: uddissa (con referencia a). Pavissa, pavisiya, pavisitvā (habiendo entrado); upanaya (habiendo traído), atiseyya, atisayitvā (habiendo sobrepasado), ohāya, ohitvā (habiendo abandonado). Ādāya (habiendo tomado), con el sufijo ya sobre dā, ādiya. Paṭṭhāya (habiendo comenzado), viceyya (habiendo discernido), viññāya, vijānitvā (habiendo comprendido). ¿Por qué se dice 'en un compuesto'? De lo contrario: patvā. En algunos casos, incluso sin compuesto por la autoridad de bahula: 'habiendo cortado la enredadera con los dientes' (lataṃ dantehi chindiya). Del mismo modo: bhuñjitvā.

๑๖๕. ตุํ+ยานา

165. Los sufijos tuṃ y yāna.

ตฺวาสฺส วา ตุํ+ยานา โหนฺติ สมาเส กฺวจิ. อภิหรณํ กตฺวา อภิหฏฺฐุํ, อภิหริตฺวา, ปาทิสมาโส, ‘‘ปุจฺฉาทิโต’’ติ ตสฺส โฐ ปรรูปาทิ จ. อนุโมทนํ กตฺวา อนุโมทิยาน อนุโมทิตฺวา วา, กานุพนฺเธปิ ‘‘วา กฺวจี’’ติ วิกปฺปตฺตา ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ โอกาโร. กฺวจา+สมาเสปิ พหุลาธิการา, ทฏฺฐุํ, ทิสโต ตฺวาสฺส ตุมาเทเส ทิสสฺส ทส. อญฺญตฺร ‘‘ทิสา วาน+วา ส จา’’ติ ตฺวาสฺส วาน+วา ส โหนฺติ, ทิสฺวา. เอวํ ลภนํ กตฺวา ลทฺธา ธนํติอาทีสุ ตสฺส โธ ภวติ.

A veces, en los compuestos, los sufijos -tvā de un verbo se convierten en -tuṃ o -yāna. Habiendo realizado una traslación (abhiharaṇa), se obtiene abhihaṭṭhuṃ o abhiharitvā; en el compuesto de pādi, según la regla 'pucchādito', se aplica la forma de la consonante posterior (pararūpa) para la 'ṭho'. Habiendo realizado un regocijo (anumodana), se obtiene anumodiyāna o anumoditvā; incluso con el anubandha 'ka', debido a la variabilidad de la regla 'vā kvaci', se aplica la 'o' por la regla 'lahussupantassa'. También en los no compuestos, por la autoridad de la regla 'bahula', se usa daṭṭhuṃ; cuando el sufijo -tvā de 'disa' (ver) se sustituye por 'tuma', 'disa' se convierte en 'dasa'. En otros casos, por la regla 'disā vāna+vā sa ca', los sufijos del verbo 'disa' son 'vāna', 'vā' o 'sa', resultando en 'disvā'. Del mismo modo, habiendo realizado una obtención (labhana), surge 'laddhā' en frases como 'laddhā dhanaṃ' (habiendo obtenido riqueza), donde la 't' se convierte en 'dh'.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ ขาทิกณฺโฑ สตฺตโม.

Así, en la Payogasiddhi, concluye la séptima sección, el Khādikaṇḍo.

ปโยคสิทฺธิ นิคมนํ

Conclusión de la Payogasiddhi

๑.

เย [Pg.302] นนฺตตนฺตรตนากรมนฺถเนน,มนฺถาจโลลฺลสิตญาณวเรน ลทฺธา;

สารามตา+ติสุขิตา สุขยนฺติ จ+ญฺเญ,เต เม ชยนฺติ คุรโว คุรโว คุเณหิ.

Aquellos que, mediante el batido del océano de las joyas de los diversos tratados, obtuvieron la esencia de la inmortalidad a través de la excelencia de su conocimiento radiante como el monte Mantha; aquellos que, estando sumamente felices, traen felicidad a los demás, esos maestros míos triunfan por sus excelsas virtudes.

๒.

ยสฺส สาธุคุณุพฺภูต-กิตฺติ สพฺพตฺต ปตฺถฏา;

โมคฺคลฺลาโน มหาปญฺโญ, ชยตี โส ห สพฺพทา.

Aquel cuya fama, nacida de sus excelentes virtudes, se ha extendido por todas partes; Moggallāna, el de gran sabiduría, triunfa ciertamente para siempre.

๓.

ปรมปฺปิจฺฉตา+เนก-สนฺโตสูปสเมสินํ;

สุจิสเลขวุตฺตีนํ, สทา+รญฺญนิวาสินํ.

A aquellos que poseen pocos deseos supremos, que buscan la tranquilidad de muchos contentos, que tienen una conducta de pura austeridad y que siempre moran en el bosque;

๔.

สาสนุโชตการีน+มาเจรตฺต+มุปาคตํ;

อุทุมฺพรคิรีขฺยาตา+ยตนํ ยติปุงฺควํ.

A los iluminadores de la Dispensación que han alcanzado la condición de maestros, residentes en el famoso monasterio de Udumbaragiri, líderes entre los ascetas;

๕.

เมธงฺกโรติ อาขฺยาต-นามเธยฺยํ ตโปธนํ;

เถรํ ถิรทยา เมธา-นิธานํ สาธุ ปูชิตํ.

Al thera conocido por el nombre de Medhaṅkara, cuya riqueza es la austeridad, tesoro de firme compasión y sabiduría, y que es bien honrado.

๖.

สิสฺสํ สหาย+มาคมฺม, กลฺยาณมิตฺต+มตฺตโน;

โสเธตุํ สาสนํ สตฺถุ, ปรกฺกม+มกาสิ โย.

Habiendo acudido a su discípulo y compañero, su propio amigo noble (kalyāṇamitta), quien se esforzó por purificar la Dispensación del Maestro;

๗.

สงฺฆรกฺขิตนาเมน, มหาเถเรน ธีมตา;

นิวาสภูเตนา+เนก-คุณาน+ปฺปิจฺฉตาทินํ.

Por el sabio Mahāthera de nombre Saṅgharakkhita, quien es la morada de múltiples virtudes como el tener pocos deseos y otras;

๘.

โมคฺคลฺลานพฺยากรณ-ปโยคกฺกมสาธกา;

เอตฺตาวตา กตา เอสา, ปโยคสิทฺธิ นิฏฺฐิตา.

Siguiendo el método de aplicación de la gramática de Moggallāna, hasta aquí se ha realizado y completado esta Payogasiddhi.

๙.

เตเนว [Pg.303] รจิตา สาธุ, สาสโนทยการินา;

ขุทฺทสิกฺขาย ฏีกา จ, ตถา สมฺพนฺธจินฺตนา.

Por él mismo, quien causa el florecimiento de la Dispensación, fueron bien compuestas la crónica (ṭīkā) de la Khuddasikkhā y también la Sambandhacintanā.

๑๐.

10.

สุสทฺทสิทฺธึ โย โยค-นิจฺฉยํ สพฺภิ วณฺณิตํ;

อกา สุโพธาลงฺการํ, ตถา สมฺพนฺธจินฺตนํ.

Él realizó la Susaddasiddhi, que es la determinación de las reglas gramaticales elogiada por los virtuosos, la Subodhālaṅkāra y también la Sambandhacintanā.

๑๑.

11.

สตฺถสญฺจิตปุญฺเญน, นิพฺพานสาธกํ หิตํ;

สาเธนฺโต โลกนาถสฺส, สทฺธมฺโม ติฏฺฐตํ จิรนฺติ.

Por el mérito acumulado mediante este tratado, logrando el bienestar que conduce al Nibbāna, que el Verdadero Dhamma del Protector del Mundo permanezca por mucho tiempo.

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิเถรปาทวิรจิตา

Así concluye lo compuesto por el venerable Mahāsāmithera Saṅgharakkhita.

ปโยคสิทฺธิ นิฏฺฐิตา.

La Payogasiddhi ha terminado.

(วิเสสลกฺขณํ). ยถาวุตฺตานํ ปน ปโยคสิทฺธินิคมน คาถานํ เอกาทสนฺนํ ปุพฺเพเยว วกฺขมานา อิมา คาถาโย ทิสฺสนฺติ โปราเณ สีหฬมูลปโยคสิทฺธิปาเฐ. ตา จ คาถาโย ปจฺฉา สีหฬมูลปโยคสิทฺธิสํโสธเกน เมธงฺกโรติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน ปกฺขิตฺตาติ เวทิตพฺพา, ตสฺมา มยํ ตา คาถาโย สพฺพปจฺฉาเยว อิมสฺมึ-ฐาเน ฐเปม. ตา ปน คาถาโย กตมาติ เจ –

(Nota especial). Sin embargo, antes de las once estrofas de conclusión de la Payogasiddhi ya mencionadas, se encuentran estas estrofas en el antiguo texto base cingalés de la Payogasiddhi. Se debe entender que estas estrofas fueron insertadas posteriormente por el thera que revisó la Payogasiddhi cingalés original, llamado Medhaṅkara por sus maestros; por lo tanto, colocamos estas estrofas al final de todo en este lugar. ¿Cuáles son esas estrofas? —

๑.

จาควิกฺกมสทฺธานุ-สมฺปนฺนคุณสามิโน;

ปรกฺกมนรินฺทสฺส, สีหฬินฺทสฺส ธีมโต.

Del sabio señor de virtudes, dotado de generosidad, valor y fe, el rey de los hombres Parakkama, el soberano de Sīhaḷa;

๒.

อตฺรเชนา+นุชาเตน, ภูปาลกุลเกตุนา;

ทิสนฺตปตฺถโฏทาร-วิกฺกเมน ยสสฺสินา.

Por su hijo legítimo, estandarte del linaje de los reyes, de valor noble y fama extendida hasta los confines de las regiones;

๓.

ภุวเนกภุชวฺเหน, มหาราเชน ธีมตา;

จตุปจฺจยทาเนน, สตตํ สมุปฏฺฐิโต.

Por el sabio gran rey llamado Bhuvanekabhuja, fue siempre sustentado con la ofrenda de los cuatro requisitos.

๔.

‘‘ชมฺพุโทณี’’ติ [Pg.304] วิขฺยาตา –วาเส นิวสโต สโต;

สุมงฺคลมหตฺเถร –สามิโน สุจิวุตฺติโน.

Mientras residía en la morada conocida como 'Jambudoṇī', el venerable Sumaṅgala Mahāthera, de conducta pura;

๕.

วํเส วิสุทฺเธ สํชาโต,ปนฺถเสนาสเน รโต;

ปริยตฺติมหาสินฺธุ –นิยฺยามกธุรนฺธโร.

Nacido en un linaje puro, deleitado en la morada de Panthasēna, experto en la tarea de guiar en el gran océano de las escrituras (Pariyatti);

๕.

อปฺปิจฺฉาทิคุณูเปโต, ชินสาสนมามโก;

วเนรตมหตฺเถโร, เมธงฺกรสมวฺหโย.

Dotado de cualidades como el tener pocos deseos, devoto de la Dispensación del Vencedor, el gran thera llamado Medhaṅkara, que se deleita en el bosque;

๖.

ปาฏวตฺถาย ภิกฺขูนํ, วินเย สุวิสารโท;

ปโยคสิทฺธึ โสธยิ, สทา สปฺปญฺญโคจรํ.

Para la pericia de los monjes, siendo muy experto en el Vinaya, revisó la Payogasiddhi, que es siempre el ámbito de los sabios.

๗.

อิมํ ลิขิตปุญฺเญน, เมตฺเตกฺยํ อุปสํกมิ;

ปติฏฺฐหิตฺวา สรเณ, สุปฺปติฏฺฐามิ สาสเนติ.

Por el mérito de haber escrito esto, que me acerque a Metteyya; habiéndome establecido en el refugio, que permanezca firme en la Dispensación.

ปโยคสิทฺธิสิทฺธํ.

La Payogasiddhi ha sido completada.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. Homenaje a aquel Bendito, el Noble, el plenamente Despierto por sí mismo. ปโยคสิทฺธิปาฬิ Texto del Payogasiddhi (La Realización de la Aplicación Gramatical). ๑. สญฺญาทิกณฺฑ 1. Capítulo sobre las Definiciones y otros Temas. สิทฺธ-มฺพตฺถุํ สมฺมา วนฺเท Rindo digno homenaje al objeto de la realización. คนฺถารมฺภกถา Introducción de la Obra. สิทฺธ+มิฏฺฐททํ [Pg.1] พุทฺธํ, ธมฺมํ มณึว สฺวตฺถทํ; สงฺฆญฺจ สาทรํ นตฺวา, ปโยคสิทฺธิ วุจฺจเต. Habiendo saludado con devoción al Buda, quien otorga lo deseado y la realización; al Dhamma, que como una joya concede el bienestar; y a la Sangha, se expone el Payogasiddhi. ปภาโว โมคฺคลฺลานสฺส, พฺยากรเณ จ เปฏเก; นิสฺเสเสว กพฺพาติตฺโต, อโห อจฺฉริโย วต. El poder de Moggallāna en la gramática y en el Canon es total, trascendiendo la poesía; ¡oh, ciertamente es asombroso! วุตฺตญฺหิ ปุพฺพสีหฬาจริย+ปาจริเยหิ – Pues ha sido dicho por los antiguos maestros y los maestros de la antigua Ceilán: ยา สตฺติ ปาณิเน ยา จ, จนฺทฺร+กาตฺยายนาทิสุ; สา+ยํ มุตฺติมตี มญฺเญ, โมคฺคลฺลายนรูปินี-ติ. «El poder que residía en Pāṇini, y aquel en Candra, Kātyāyana y otros; considero que ese poder, personificado, ha tomado la forma de Moggallāna». สุตฺตํ วุตฺติ จ เตเนว, กตา เอเกน ปญฺจิกา; ตสฺมา+สฺส สตฺถ+มญฺเญหิ, สุปสฏฺฐํ+ติสุนฺทรํ. Puesto que el Sutta, el Vutti y el Pañcikā fueron realizados por él mismo, su sistema es más elogiado y excelente que el de los demás. ตมฺหิ จ ทุพฺพิธํ เญยฺยํ, สุตฺตํ กมฺมตฺถเภทโต; เตสฺวา+ทิ มีติสทฺเทน, ทุติยํ ติปฺปการโต. En esto, el Sutta debe conocerse de dos maneras, según la distinción de su función y significado; el primero por el sonido 'mī', y el segundo de tres tipos. สุวิสทํ ปกาเสตฺวา, สุโพธ+มากุมารกํ; พฺยาปิกาวฬิยา กสฺสํ, ตํ สุณาถ สมาหิตาติ. Habiéndolo explicado con gran claridad, de fácil comprensión incluso para los jóvenes, lo presentaré en una serie completa; escuchadlo con atención. ๑. ออาทโย ติตาลีส วณฺณา 1. Los sonidos que comienzan con 'a' son cuarenta y tres. อการาทโย [Pg.2] นิคฺคหีตนฺตา เตจตฺตาลีสกฺขรา วณฺณา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา อ, อา, อิ, อี, อุ, อู, เอ, ऐ, โอ, औ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ลว ส ห ฬ อํ. เตน กฺวตฺโถ ‘‘เอ โอน+ม วณฺเณ’’ติ. ติตาลีสาติ วจนํ กตฺถจิ วณฺณโลปํ ญาเปติ, เตน ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’’ติอาทิ สิทฺธํ. Los cuarenta y tres caracteres que comienzan con el sonido 'a' y terminan con el 'niggahīta' se denominan 'vaṇṇā' (fonemas). A saber: a, ā, i, ī, u, ū, e, ai, o, au, ka, kha, ga, gha, ṅa, ca, cha, ja, jha, ña, ṭa, ṭha, ḍa, ḍha, ṇa, ta, tha, da, dha, na, pa, pha, ba, bha, ma, ya, ra, la, va, sa, ha, ḷa, aṃ. Con esto, ¿cuál es el propósito? 'e ona+ma vaṇṇe' (en tal regla). La mención de 'cuarenta y tres' indica en algunos casos la elisión de un sonido; así se establece 'paṭisaṅkhā yoniso', etc. อกาโร อาทิ มริยาทภูโต เยสํ เต ออาทโย. ตโย จ จตฺตาลีส เจติ ติตาลีส, อิมินา นิปาตเนน วา จตภาคโลโป. วณฺณียติ อตฺโถ เอเตหีติ วณฺณา. 'Aādayo' significa aquellos que tienen al sonido 'a' como comienzo o límite. 'Titālīsa' es tres y cuarenta; o por esta formación irregular, hay una elisión de la parte 'cata'. Se llaman 'vaṇṇā' porque a través de ellos se describe (vaṇṇīyati) el significado. เอตฺถา+ห – ‘‘กสฺมา อาจริยกจฺจายนาทีหิ วิย เอกจตฺตาลีสกฺขราน+มกฺขรสญฺญ+มกตฺวา ติตาลีสกฺขรานํ วณฺณสญฺญา กตา’’ติ. วุจฺจเต – Aquí se pregunta: «¿Por qué, a diferencia de los maestros Kaccāyana y otros, no se ha hecho la designación de cuarenta y un caracteres, sino la designación de 'vaṇṇā' para cuarenta y tres caracteres?». Se responde: สา มาคธี มูลภาสา, นรา ยายา+ทิกปฺปิกา; พฺรหฺมาโน จา-สุตาลาปา, สมฺพุทฺธา จาปิ ภาสเรติ – «Esa lengua Māgadhī es la lengua original, hablada por los seres humanos del inicio del eón, por los Brahmās que nunca han escuchado otros lenguajes, y también por los plenamente Despiertos». วจนโต มาคธิกานํ เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ-ตฺยาทีสุปิ อเสสพฺยาปิกานํ ติตาลีสกฺขรานํว อุชุกานฺวตฺถปฺปกฺขรคุณิกา, เนว ปน ‘รุกฺขา วนํ’ตฺยาโท วิย อวยเว สมุทายโวหาโร, ‘สมุทฺโท มยา ทิฏฺโฐ’ตฺยาโท วิย จ สมุทาเย อวยวโวหาโรติ ทสฺเสตุํ ปจฺเจกํ วณฺณสญฺญา กตาติ. Debido a esta declaración, para los hablantes de Māgadhī, incluso en palabras como 'seyyo', 'oṭṭho', 'sotthi', etc., se hace la designación individual de 'vaṇṇā' para mostrar que son cualidades de caracteres directos que abarcan sin excepción los cuarenta y tres caracteres; no es un uso del todo por la parte (como decir 'bosque' para los árboles), ni un uso de la parte por el todo (como decir 'he visto el océano'). ‘‘สกฺกจฺจสวนํ พุทฺธสาสนสมฺปตฺตี’’ติ ‘‘สิถิลธนิตาทิ อกฺขรวิปตฺติยญฺหิ อตฺถสฺส ทุนฺนยตา โหตี’’ติ จ ยสฺมา วุตฺตํ. Puesto que se ha dicho: «Escuchar con atención es la perfección en la enseñanza del Buda» y «por la incorrección de los caracteres, como en los sonidos flojos (sithila) o aspirados (dhanita), el significado se vuelve difícil de discernir». ตสฺมา [Pg.3] อกฺขรโกสลฺลํ, สมฺปาเทยฺย วิจกฺขโณ; อุปฏฺฐหํ ครุํ สมฺมา, อุฏฺฐานาทีหิ ปญฺจหิ. Por lo tanto, el sabio debe procurar la destreza en los caracteres, atendiendo debidamente al maestro mediante las cinco formas, como la diligencia, etc. ตตฺถ อการาทีน+มนุกฺกโม ปเน+ส ฐานาทิกฺกมสนฺนิสฺสิโต. ตถา หิ ฐาน+กรณ+ปยตเนหิ วณฺณา ชายนฺติ. ตตฺถ ฉ ฐานานิ กณฺฐ+ตาลุ+มุทฺธ+ทนฺต+โอฏฺฐ+นาสิกาวเสน. Allí, el orden de 'a' y los demás se basa en el orden de los puntos de articulación (ṭhāna), etc. Pues los fonemas nacen de los puntos de articulación, los órganos articuladores (karaṇa) y el esfuerzo (payatana). Existen seis puntos de articulación: la garganta, el paladar, el techo de la boca (cerebral), los dientes, los labios y la nariz. ตตฺถ อวณฺณ+กวคฺค+หานํ กณฺโฐ ฐานํ, อิวณฺณ+จวคฺค+ยานํ ตาลุ, ฏวคฺค+ร+ฬานํ มุทฺธา, ตวคฺค+ล+สานํ ทนฺตา, อุวณฺณ+ปวคฺคานํ โอฏฺโฐ, เอ วณฺณสฺส กณฺฐตาลู, โอ วณฺณสฺส กณฺโฐ+ฏฺฐา, วการสฺส ทนฺโต+ฏฺฐา, นิคฺคหีตสฺส นาสิกา, ง, ญฺญ, ณ, น, มานํ สกฐานํ นาสิกา จ. เอตฺถ จ – Allí, el sonido 'a' (breve y largo), la serie 'ka' y la 'ha' tienen la garganta como punto de articulación; el sonido 'i' (breve y largo), la serie 'ca' y la 'ya' el paladar; la serie 'ṭa', la 'ra' y la 'ḷa' el techo de la boca; la serie 'ta', la 'la' y la 'sa' los dientes; el sonido 'u' (breve y largo) y la serie 'pa' los labios; el sonido 'e' la garganta y el paladar; el sonido 'o' la garganta y los labios; el sonido 'va' los dientes y los labios; el 'niggahīta' la nariz; y para 'ṅa, ñ, ṇa, na, ma', además de sus propios puntos, también la nariz. Y en esto: หกาโร ปญฺจเมเหว, อนฺตฏฺฐาหิ จ สํยุโต; โอรโส อิติ วิญฺเญยฺโย, กณฺฐโช ตทสํยุโต. Debe entenderse que el sonido 'ha', cuando está combinado con las quintas letras (nasales) y con las semiconsonantes (antaṭṭhā), es pectoral (oraso); cuando no está combinado con ellas, nace de la garganta (kaṇṭhajo). ยถา อวงฺโหติ (อวง โหติ., ตญฺหิ, ตณฺหา, ปุพฺพนฺโห, อมฺเห, คุยฺหํ, คารยฺหา, อารุลฺโห, พหฺวกฺขรนฺติ. Como en: avaṅho, tañhi, taṇhā, pubbanho, amhe, guyhaṃ, gārayhā, ārulho, bahvakkharanti. กรณํ – El órgano articulador (Karaṇa): ชิวฺหามชฺฌํ ตาลุชานํ,ชิวฺโหปคฺคํ มุทฺธชานํ,ชิวฺหคฺคํ ทนฺตชานํ เส-สา สกฐานกรณา. La parte media de la lengua es el órgano para los sonidos palatales; la parte cercana a la punta de la lengua para los sonidos cerebrales; la punta de la lengua para los sonidos dentales; el resto tiene sus propios puntos de articulación como órganos. วณฺณานํ อุจฺจารณุสฺสาโห ปยตนํ, ตํ กึ – สํวุตาทิกรณวิเสโส, สํวุตตฺต+มการสฺส, วิวฏตฺตํ เสสสรานํ สการ+หการานญฺจ, ผุฏฺฐตฺตํ วคฺคานํ, อีสํผุฏฺฐตฺตํ ย+ร+ล+วานํ. El esfuerzo en la pronunciación de los fonemas es el 'payatana'. ¿Qué es? Una distinción de la articulación como 'cerrada' (saṃvuta), etc. El sonido 'a' es cerrado; las demás vocales, junto con 'sa' y 'ha', son abiertas (vivaṭa); las series (vaggas) son de contacto pleno (phuṭṭha); 'ya, ra, la, va' son de contacto ligero (īsaṃphuṭṭha). เอวํ ฐาน+กรณ+ปยตน+สุติ กาลภินฺเนสุ อกฺขเรสุ สรา นิสฺสยา, อิตเร นิสฺสิตา. ตตฺถ – Así, entre los caracteres que se diferencian por el punto de articulación, el órgano, el esfuerzo, el sonido y el tiempo, las vocales son los soportes (nissaya) y los demás (consonantes) son los dependientes (nissita). Allí: นิสฺสยา+โท [Pg.4] สรา วุตฺตา, นิสฺสิตา พฺยญฺชนา ตโต; วคฺเค+กชา พหุตฺตา+โท, ตโต ฐาน+ลหุกฺกมา. Primero se mencionan las vocales como soportes, luego las consonantes como dependientes; entre ellas, las que nacen en un mismo grupo por su abundancia, y luego según la ligereza del punto de articulación. ‘‘ออาทโย’’ติ วตฺตเต ยาว ‘‘พินฺทุ นิคฺคหีต’’นฺติ. ตญฺจ โข ‘‘อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม’’ติ สตฺตมฺยนฺต+มภิสมฺพนฺธียเต, ‘‘วณฺณา’’ติ วตฺตเต – La expresión 'Aādayo' (los que comienzan con 'a') se extiende hasta 'bindu niggahītaṃ'. Y esto se conecta en el caso locativo según la regla «en razón del significado hay cambio de caso»; y el término 'vaṇṇā' (fonemas) también se aplica. ๒. ทสา+โท สรา 2. Diez [letras] desde el principio son vocales. ออาทีสฺวา+ทิมฺหิ นิทฺทิฏฺฐา โอทนฺตา ทส วณฺณา สรา นาม โหนฺติ. ยถา อ อา, อิ อี, อุ อู, เอ ऐ, โอ औ. สรนฺติ=สปฺปธานภาเวน ปวตฺตนฺติ, พฺยญฺชเน วา สาเรนฺตีติ สรา. En el grupo que comienza con 'a', las diez letras indicadas hasta la 'o' se llaman vocales. A saber: a ā, i ī, u ū, e ai, o au. Se llaman 'vocales' (sarā) porque fluyen con un papel predominante, o porque hacen sonar a las consonantes. ‘‘ทสา+โท สรา’’ติ วตฺตเต. Se mantiene la expresión: 'Diez desde el principio son vocales'. ๓. ทฺเว ทฺเว สวณฺณา 3. De dos en dos, son homorgánicas (savaṇṇā). ออาทีสฺวา+ทิเมสุ ทสสุ ทฺเว ทฺเว สวณฺณา นาม โหนฺติ ยถากฺกมํ. ยถา อ อาอิติ, อิ อีอิติ, อุ อู อิติ, เอ เออิติ, โอ, โออิติ. สมานา สทิสา วณฺณา สวณฺณา, สมานตฺตญฺจ ฐานโต. ‘‘ทฺเว ทฺเว’’ติ วตฺตเต วกฺขมาเนสุ ทฺวีสุ. Entre las diez que comienzan con 'a', de dos en dos se llaman homorgánicas respectivamente. A saber: a ā, i ī, u ū, e e, o o. Los sonidos semejantes y parecidos son homorgánicos; y la semejanza se debe al punto de articulación. La expresión 'de dos en dos' se mantiene para las dos reglas siguientes. ๔. ปุพฺโพ รสฺโส 4. La anterior es corta. เตสฺเวว ทสสุ เย ทฺเว ทฺเว สวณฺณา, เตสุ โย โย ปุพฺโพ, โส โส รสฺสสญฺโญ โหติ. ยถา อ อิ อุ เอ โอ. เตสุ ‘สํโยคโต ปุพฺพาว ทิสฺสนฺติ ทฺเว ปนนฺติมา’ต ทสฺเสตุํ ตตฺถ สาธุตฺตา เตสมฺปิ อิธ สงฺคโห, ยถา เอตฺถ เสยฺโย โอฏฺโฐ โสตฺถิ. รสฺสกาลโยคา ตพฺพนฺตตาย วา [Pg.5] รสฺสา. รสฺสกาโล นาม อจฺฉราสงฺฆาโต อกฺขินิมฺมิลนสงฺขาโต วา กาโล, เตน เอกมตฺโต รสฺโส, ทฺวิมตฺโต ทีโฆ, อฑฺฒมตฺโต พฺยญฺชโน. ฉนฺทสิ ทิยฑฺฒมตฺตมฺปิ รสฺสนฺติ คณฺหนฺติ อาจริยา. Entre esas mismas diez que son homorgánicas de dos en dos, la que es anterior en cada caso recibe el nombre de 'corta' (rassa). A saber: a i u e o. Para mostrar que entre ellas 'las dos últimas también se ven como cortas cuando preceden a un conjunto [de consonantes]', y por ser correctas allí, se incluyen aquí; como en: seyyo, oṭṭho, sotthi. Son cortas por estar asociadas con la duración de un tiempo corto o por poseer esa duración. El tiempo corto es el tiempo de un chasquido de dedos o el tiempo contado por el parpadeo de un ojo; por ello, la corta tiene una medida (mātrā), la larga dos medidas y la consonante media medida. En la métrica (chandas), los maestros consideran corta incluso a una de medida y media. ๕. ปโร ทีโฆ 5. La posterior es larga. ออาทีสฺวา+ทิภูเตสุ ทสสุ เย ทฺเว ทฺเว สวณฺณา, เตสุ โย โย ปโร, โส โส ทีฆสญฺโญ โหติ. ตํ ยถา อา อี อู เอ โอ. ทีฆกาลโยคา ตพฺพนฺตตาย วา ทีฆา. Entre las diez que comienzan con 'a', la que es posterior en cada caso recibe el nombre de 'larga' (dīgha). A saber: ā ī ū e o. Son largas por estar asociadas con la duración de un tiempo largo o por poseer esa duración. ๖. กาทโย พฺยญฺชนา 6. Las [letras] que comienzan con 'ka' son consonantes. ออาทีสุ กาทโย นิคฺคหีตปริยนฺตา เตตฺตึส พฺยญฺชนา นาม โหนฺติ. ยถา ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ลว ส ห ฬ อํ อิติ. พฺยญฺชียติ อตฺโถ เอเตหีติ พฺยญฺชนา. กการาทีสฺว+กาโร อุจฺจารณตฺโถ. En el alfabeto, las treinta y tres letras que comienzan con 'ka' y terminan con el niggahīta se llaman consonantes. A saber: ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Se llaman 'consonantes' (byañjanā) porque a través de ellas se manifiesta el significado. El sonido 'a' en 'ka' y demás es para facilitar la pronunciación. ‘‘กาทโย’’ติ วตฺตเต. Se mantiene la expresión: 'que comienzan con ka'. ๗. ปญฺจปญฺจกา วคฺคา 7. Los grupos de cinco en cinco son clases (vaggā). ออาทีสุ กการาทโย มการนฺตา ปญฺจปญฺจกา วคฺคา นาม โหนฺติ. ยถา ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม อิติ. ปญฺจ ปญฺจ ปริมาณ+เมสํ ปญฺจปญฺจกา. วชฺเชนฺติ ยการาทโยติ วคฺคา. เต ปน ปฐมกฺขรวเสน [Pg.6] กวคฺค+จวคฺคาทิโวหารํ คตา กุสลตฺติกาทโย วิย. En el alfabeto, las letras que comienzan con 'ka' y terminan en 'ma' son grupos de cinco llamados clases (vaggas). A saber: ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma. Son 'grupos de cinco' porque su medida es de cinco cada uno. Se llaman 'vaggas' porque excluyen a las que comienzan con 'ya'. Estas adquieren su designación según su primera letra, como la 'clase ka' (kavagga), la 'clase ca' (cavagga), etc., similar a los grupos de tres como 'kusalattika'. ๘. พินฺทุ นิคฺคหีตํ 8. El punto es el niggahīta. อการาทีสฺว+ยํ วณฺโณ พินฺทุมตฺโต, โส นิคฺคหีตสญฺโญ โหติ. รสฺสสรํ นิสฺสาย คหิต+มุจฺจาริตํ นิคฺคหีตํ, กรณํ นิคฺคเหตฺวา วา. En el alfabeto, la letra que es solo un punto recibe el nombre de 'niggahīta'. Se llama niggahīta porque se articula o se sostiene dependiendo de una vocal corta, o por la restricción del órgano vocal. กรณํ นิคฺคเหตฺวาน, มุเขนา+วิวเฏน ยํ; วุจฺจเต นิคฺคหีตนฺติ, วุตฺตํ พินฺทุ สรานุคํ. "Habiendo restringido el órgano vocal, con la boca no totalmente abierta, lo que se pronuncia se llama niggahīta; se dice que es un punto que sigue a una vocal". พหฺวกฺขรสญฺญากรณํ อนฺวตฺถสญฺญตฺถํ, ฌ+ลาทโย ตุ รุฬฺหีสญฺญา. El uso de términos técnicos de muchas sílabas es para que el nombre sea acorde al significado, mientras que términos como jha, la, etc., son nombres convencionales. วณฺณา สรา สวณฺณา จ, รสฺสา ทีฆา จ พฺยญฺชนา; วคฺคา จ นิคฺคหีตนฺติ, โหติ สญฺญาวิธิกฺกโม. "Letras, vocales y homorgánicas, cortas, largas y consonantes, clases y niggahīta: tal es el orden de las prescripciones de las definiciones técnicos". (สญฺญาวิธานํ.) (Prescripción de las Definiciones Técnicas). สนฺธิ วุจฺจเต – Se explica la combinación fonética (Sandhi): โลก อคฺคปุคฺคโล, ปญฺญา อินฺทฺริยํ, ตีณิ อิมานิ, โน หิ เอตํ, ภิกฺขุนี โอวาโท, มาตุ อุปฏฺฐานํ, สเมตุ อายสฺมา, อภิภู อายตนํ, ธนํ เม อตฺถิ, สพฺเพ เอว, ตโย อสฺสุ ธมฺมา, อสนฺโต เอตฺถ น ทิสฺสนฺติ อิตี+ธ สรสญฺญายํ – Loka aggapuggalo, paññā indriyaṃ, tīṇi imāni, no hi etaṃ, bhikkhunī ovādo, mātu upaṭṭhānaṃ, sametu āyasmā, abhibhū āyatanaṃ, dhanaṃ me atthi, sabbe eva, tayo assu dhammā, asanto ettha na dissanti. En estos casos, bajo la definición de vocal: ๒๖. สโร โลโป สเร 26. Una vocal [se elide] ante una vocal. สเร สโร โลปนีโย โหติ. สโรติ การิยีนิทฺเทโส, โลโปติ การิยนิทฺเทโส. โลโป= อทสฺสนํ อนุจฺจารณํ[Pg.7], สโรติ ชาตฺเยกวจนวเสน วุตฺตํ, สเรติ โอปสิเลสิกาธารสตฺตมี, ตโต วณฺณ กาล พฺยวธาเน การิยํ น โหติ, ตฺว+มสิ, กตมา จานนฺท อนิจฺจสญฺญาติ. เอวํ สพฺพสนฺธีสุ. Ante una vocal, la vocal debe ser elidida. 'Vocal' (saro) es la indicación del objeto de la acción, 'elisión' (lopo) es la indicación de la acción. Elisión es la no aparición, la no pronunciación. 'Vocal' se expresa como un singular genérico. 'Ante una vocal' (sare) es un locativo de base de contacto; por lo tanto, la acción no ocurre cuando hay obstrucción por otra letra o por el tiempo, como en: tvaṃ asi, katamā cānanda aniccasaññā. Así en todas las combinaciones. วิธีติ วตฺตเต. Se mantiene la expresión: 'regla/método'. ๑๔. สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส 14. [La regla se aplica] a la anterior cuando hay un locativo. เถรยฏฺฐินฺยาเยน ปวตฺตเต ปริภาสา ทุพฺพลวิธิโน ปติฏฺฐาภาวโต. สตฺตมีนิทฺเทเส ปุพฺพสฺเสว วิธีติ ปุพฺพสรโลโป. โลกคฺคปุคฺคโล, ปญฺญินฺทฺริยํ, ตีณิมานิ, โน เหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, มาตุปฏฺฐานํ, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ธนํมตฺถิ, สพฺเพว, ตยสฺสุ ธมฺมา, อสนฺเต+ตฺถ น ทิสฺสนฺติ. ปุพฺพสฺส การิยวิธานา สตฺตมีนิทฺทิฏฺฐสฺส ปรตา+ว คมฺยเตติ ปเรติ ปรวจนมฺปิ ฆฏเต. Esta regla interpretativa funciona según la lógica del 'bastón del anciano', debido a la falta de base para una regla débil. Al indicarse mediante un locativo, la regla se aplica solo a la vocal anterior; de ahí la elisión de la vocal anterior: Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, no hetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanaṃmatthi, sabbeva, tayassu dhammā, asante+ttha na dissanti. Al prescribirse la acción para la anterior, se entiende que lo indicado por el locativo es lo posterior; por lo tanto, el término 'posterior' también es aplicable. ยสฺส อิทานิ, สญฺญา อิติ, ฉายา อิว, อิติ อปิ, อสฺสมณี อสิ, จกฺขุ อินฺทฺริยํ, อกตญฺญู อสิ, อากาเส อิว, เต อปิ, วนฺเท อหํ, โส อหํ, จตฺตาโร อิเม, วสโล อิติ, โมคฺคลฺลาโน อสิ พีชโก, กถา เอว กา, ปาโต เอวาตี+ธ ปุพฺพสฺสรโลเป สมฺปตฺเต ‘‘สโร โลโป สเร’’ ตฺเวว. En casos como: Yassa idāni, saññā iti, chāyā iva, iti api, assamaṇī asi, cakkhu indriyaṃ, akataññū asi, ākāse iva, te api, vande ahaṃ, so ahaṃ, cattāro ime, vasalo iti, moggallāno asi bījako, kathā eva kā, pāto eva; donde se llegaría a la elisión de la vocal anterior, [se aplica]: 'Una vocal [se elide] ante una vocal'. ๒๗. ปโร กฺวจิ 27. La posterior a veces [se elide]. สรมฺหา ปโร สโร กฺวจิ โลปนีโย โหติ. ยสฺส ทานิ, สญฺญาติ, ฉายาว, อิติปิ, อสฺสมณีสิ, จกฺขุนฺทฺริยํ, อกตญฺญูสิ, อากาเสว, เตปิ, วนฺเทหํ, โสหํ, จตฺตาโรเม, วส- โลภิ[Pg.8], โมคฺคลฺลาโนสิ พีชโก, กถาว กา, ปาโตว. กฺวจีติ กึ, ปญฺญินฺทฺริยํ, ปญฺจินฺทฺริยานิ, สตฺตุตฺตโม, เอกูนวีสติ, ยสฺเสเต, สุคโตวาโท, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, จกฺขายตนํ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา. ‘‘วิวกฺขาโต สนฺธโย ภวนฺตี’’ติ ญายา วตฺติจฺฉาปิ อิธ สิชฺฌติ. กฺวจีตฺย+ธิกาโร สพฺพสนฺธีสุ, เตน นาติปฺปสงฺโค. (โลปสนฺธิ). Después de una vocal, la vocal posterior a veces debe ser elidida. A saber: Yassa dāni, saññāti, chāyāva, itipi, assamaṇīsi, cakkhundriyaṃ, akataññūsi, ākāseva, tepi, vandehaṃ, sohaṃ, cattārome, vasalobhi, moggallānosi bījako, kathāva kā, pātova. ¿Por qué se dice 'a veces' (kvaci)? [Para casos como] paññindriyaṃ, pañcindriyāni, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā. Según el principio de que 'las combinaciones fonéticas surgen del deseo de hablar', la voluntad del hablante también se cumple aquí. El término rector 'a veces' (kvaci) se aplica a todas las combinaciones, para evitar una aplicación excesiva de la regla. (Sandhi de elisión). สโร ปโร เวติ จ วตฺตเต. Se aplica [la regla de que] la vocal siguiente [se elide] opcionalmente. ตสฺส อิทํ, วาต อีริตํ, น อุเปติ, วาม อูรุ, อติ อิว อญฺเญหิ, วิ อุทกํ อิตีธ ปุพฺพสฺสรโลเป – En [los casos de] 'tassa idaṃ', 'vāta īritaṃ', 'na upeti', 'vāma ūru', 'ati iva aññehi', 'vi udakaṃ', aquí, tras la elisión de la vocal anterior: ๒๙. ยุวณฺณาน+เมโอ ลุตฺตา 29. Transformación en 'e' y 'o' de [las vocales] 'i' y 'u' [cuando la vocal anterior es] elidida. ลุตฺตา สรา ปเรสํ อิวณฺณุวณฺณานํ เอ+โอ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. ยถาสํขฺยานุทฺเทโส สมานานํ. Cuando las vocales precedentes son elididas, las siguientes 'i' y 'u' se convierten opcionalmente en 'e' y 'o' respectivamente. El principio de correspondencia numérica [se aplica] a los elementos equivalentes. ๒๔. วณฺณปเรน สวณฺโณปิ 24. Incluso el sonido similar [se incluye] por la palabra 'vaṇṇa' que le sigue. วณฺณสทฺโท ปโร ยสฺมา, เตน สวณฺโณปิ คยฺหติ สยญฺจ รูปํติ อีอูนมฺปิ เอ+โอ. สพฺพตฺถ รสฺสสฺส ชาตินิทฺเทเส ทีฆสฺสาปิ คหณตฺถํ อิท+มารทฺธํ. ตสฺเสทํ, วาเตริตํ, โนเปติ, วาโมรุ, อเตวญฺเญหิ, โวทกํ. อิทญฺจ ปจฺฉิโมทาหรณทฺวยํ ‘‘อวณฺเณ ลุตฺเต เอว เอ+โอ โหนฺตี’’ติ คาหสฺส นิเสธนตฺถํ. วาตฺเวว, ตสฺสิทํ. กถํ ‘‘ปจฺโจรสฺมิ’’นฺติ, โยควิภาคา. ปติ อุรสฺมินฺติ วิภชฺช ‘‘ยวา สเร’’ติ ยกาเร ‘‘ตวคฺควรณา’’ทินา โจ, ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ปุพฺพรูปญฺจ, ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ’’ติ (โยควิภาคา) อุสฺส โอ จ. ลุตฺตาติ กึ, ทส อิเม [Pg.9] ธมฺมา, ยถา อิทํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา. อติปฺปสงฺคพาธกสฺส กฺวจิสทฺทสฺสานุวตฺตนโต น วิกปฺปวิธิ นิยตา, เตน อุเปโต, อเวจฺจาติ เอวมาทีสุ วิกปฺโป. ตารกิตา, ยสฺสินฺทฺริยานิ, มหิทฺธิโก, สพฺพีติโย, เตนุปสงฺกมิ, โลกุตฺตโรติอาทีสุ วิธิ จ น โหติ. Puesto que la palabra 'vaṇṇa' sigue, por ello se incluye tanto el sonido similar como la forma misma; así, incluso para 'ī' y 'ū' [hay transformación en] 'e' y 'o'. Esto se establece para que, en toda indicación de la clase corta, se incluya también la larga. [Ejemplos:] Tassedaṃ, vāteritaṃ, nopeti, vāmoru, atevaññehi, vodakaṃ. Este par de últimos ejemplos es para refutar la idea de que 'e' y 'o' solo ocurren cuando se elide el sonido 'a'. Debido a [la palabra] 'vā' (opcionalmente), [también se tiene] 'tassidaṃ'. ¿Cómo se explica 'paccorasmiṃ'? Por división de la regla (yoga-vibhāga). Dividiendo 'pati urasmiṃ', se aplica 'yavā sare' para la 'y', luego 'ca' por 'tavaggavaraṇā', etc., la forma anterior por 'vaggalasehi te', y por 'yuvaṇṇāna+meo' (vía yoga-vibhāga) la 'u' se vuelve 'o'. ¿Por qué se dice 'elididas'? [Para evitar cambios en] 'dasa ime dhammā', 'yathā idaṃ', 'kusalassa upasampadā'. Debido a la recurrencia de la palabra 'kvaci' (a veces) para evitar una aplicación excesiva, la regla opcional no es absoluta; por tanto, en 'tena upeto', 'avecca', etc., hay opción. En 'tārakitā', 'yassindriyāni', 'mahiddhiko', 'sabbītiyo', 'tenupasaṅkami', 'lokuttaro', etc., la regla no se aplica. ปฏิสนฺถารวุตฺติ อสฺส, สพฺพวิตฺติ อนุภูยเต, วิ อญฺชนํ, วิ อากโต, ทาสี อหํ, อหุวา ปุเร, อนุ อทฺธมาสํ, อนุ เอติ, สุ อาคตํ, สุ อากาโร, ทุ อากาโร, จกฺขุ อาปาถํ, พหุ อาพาโธ, ปาตุ อกาสิ, น ตุ เอว, ภู อาปนลานิลํ อิตี+ธ ‘‘ยุวณฺณานํ’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต, En [los casos de] 'paṭisanthāravutti assa', 'sabbavitti anubhūyate', 'vi añjanaṃ', 'vi ākato', 'dāsī ahaṃ', 'ahuvā pure', 'anu addhamāsaṃ', 'anu eti', 'su āgataṃ', 'su ākāro', 'du ākāro', 'cakkhu āpāthaṃ', 'bahu ābādho', 'pātu akāsi', 'na tu eva', 'bhū āpanalānilaṃ', aquí se aplican 'yuvaṇṇānaṃ' y 'vā'. ๓๐. ยวา สเร 30. Y y V ante vocal. สเร ปเร อิวณฺณุวณฺณานํ ยการ+วการา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส, สพฺพวิตฺยนุภูยเต, พฺยญฺชนํ, พฺยากโต ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีเฆ ทาสฺยาหํ, อหาปุเร, อนฺวทฺธมาสํ, อนฺเวติ, สฺวาคตํ, สฺวากาโร, ทฺวากาโร, จกฺขฺวาปาถํ, พหฺวาพาโธ, ปาตฺวากาสิ, น ตฺเวว, ภฺวาปนลานิลํ. วาตฺเวว, วิอากโต, สาคตํ. Ante una vocal, las vocales 'i' y 'u' se convierten opcionalmente en la letra 'y' y la letra 'v' respectivamente. [Ejemplos:] Paṭisanthāravutyassa, sabbavityanubhūyate, byañjanaṃ, byākato; por la regla 'byañjane dīgharassā' (alargamiento ante consonante), [se tiene] dāsyāhaṃ, ahāpure, anvaddhamāsaṃ, anveti, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva, bhvāpanalānilaṃ. Por ser opcional (vā): viākato, sāgataṃ. อธิคโต โข เม อยํ ธมฺโม, ปุตฺโต เต อหํ, เต อสฺส ปหีนา ปญฺจ, เต อหํ, เย อสฺส, เต อชฺช, ยาวตโก อสฺส กาโย, ตาวตโก อสฺส พฺยาโม, โก อตฺโถ, อถ โข อสฺส, อหํ โข อชฺช, โส อหํ, โส อชฺช, โส เอว, ยโต อธิกรณํ, โส อหํ อิตี+ธ ‘‘ยวา สเร’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต, En [los casos de] 'adhigato kho me ayaṃ dhammo', 'putto te ahaṃ', 'te assa pahīnā pañca', 'te ahaṃ', 'ye assa', 'te ajja', 'yāvatako assa kāyo', 'tāvatako assa byāmo', 'ko attho', 'atha kho assa', 'ahaṃ kho ajja', 'so ahaṃ', 'so ajja', 'so eva', 'yato adhikaraṇaṃ', 'so ahaṃ', aquí se aplican 'yavā sare' y 'vā'. ๓๐. เอโอนํ 30. De 'e' y 'o'. เอโอนํ [Pg.10] ยการ+วการา โหนฺติ วา สเร ปเร ยถากฺกมํ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีเฆ อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม, ปุตฺโต ตฺยาหํ, ตฺยาสฺส ปหีนา ปญฺจ, ตฺยาหํ, ยฺยสฺส, ตฺยชฺช, ยาวตกฺวสฺส กาโย, ตาวตกฺวสฺส พฺยาโม, กฺวตฺโถ, อถ ขฺวสฺส, อหํ ขฺวชฺช, สฺวาหํ, สฺวชฺช, สฺเวว, ยตฺวาธิกรณํ, สฺวาหํ. วาตฺเวว, เตชฺช, โสหํ. กฺวจิ ตฺเวว, ธนมตฺถิ, ปุตฺตามตฺถิ, เต นาคตา, อสนฺเตตฺถ, จตฺตาโร อิเม. Ante una vocal, 'e' y 'o' se convierten opcionalmente en las letras 'y' y 'v' respectivamente. Con el alargamiento por 'byañjane dīgharassā': adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā pañca, tyāhaṃ, yyassa, tyajja, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, svāhaṃ, svajja, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, svāhaṃ. Por ser opcional: tejja, sohaṃ. Pero a veces (kvaci): dhanamatthi, puttāmatthi, te nāgatā, asantettha, cattāro ime. โค เอฬกํ, โค อสฺสํ, โค อชินํ อิตี+ธ ‘‘สเร’’ติ วตฺตเต. En 'go eḷakaṃ', 'go assaṃ', 'go ajinaṃ', aquí se aplica 'ante vocal' (sare). ๓๒. โคสฺสา+วง 32. Sustitución de 'go' por 'ava'. สเร ปเร โคสฺส อววาเทโส โหติ. ส จ ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา’’ติ สพฺพสฺส ปสงฺเค ‘อนฺตสฺสา’’ติ วตฺตเต. Ante una vocal, hay una sustitución de 'go' por 'ava'. Y dado que [la regla] 'ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā' implicaría la sustitución de todo el término, se aplica 'de la parte final' (antassa). ๑๘. ง+นุพนฺโธ 18. El anexo 'ṅa'. ง-กาโร อนุพนฺโธ ยสฺส, โส อเนกวณฺโณปิ อนฺตสฺส โหตีติ โอการสฺเสว โหติ. ‘‘สํเกโต+นวยโว+นุพนฺโธ’’ติ วจนา ง-การสฺสา+ปฺปโยโค. อุจฺจาริตานนฺตรปฺปธํสิโน หิ อนุพนฺธา, ปโยชนํ อนุพนฺโธติ สํเกโต. คเวฬกํ, ควาสฺสํ, ควาชินํ. Aquello que tiene a la letra 'ṅa' como anexo (anubandha), aunque tenga múltiples sonidos, sustituye a la parte final; por tanto, ocurre solo para la letra 'o'. Debido a la declaración 'un anexo es una convención no constituyente', la letra 'ṅa' no se emplea [en el resultado]. Pues los anexos desaparecen inmediatamente después de ser pronunciados; un anexo es una convención con un propósito. [Ejemplos:] Gaveḷakaṃ, gavāssaṃ, gavājinaṃ. อิติ เอวา+ตี+ธ – En 'iti eva', aquí — ๓๖. วี+ติสฺเส+เว วา 36. Opcionalmente, 'v' en lugar de 'iti' ante 'eva'. เอวสทฺเท ปเร อิติสฺส โว โหติ วา. ส จ – Ante la palabra 'eva', 'iti' se convierte opcionalmente en 'v'. Y eso — ๑๗. ฉฏฺฐิยนฺตสฺส 17. De lo que termina en genitivo. ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส [Pg.11] ยํ การิยํ, ต+ทนฺตสฺส วิญฺเญยฺยนฺติ อิการสฺสา+เทโส. อาเทสิฏฺฐาเน อาทิสฺสตีติ อาเทโส. อิตฺเวว. อญฺญตฺร ยาเทโส, ‘‘ตวคฺควรณานํ เย จวคฺคพยญา’’ติ ตสฺส โจ, ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ยสฺส จกาโร, อิจฺเจว. เอเวติ กึ, อิจฺจาห. (อาเทสสนฺธิ). Cualquier operación prescrita para lo indicado en genitivo debe entenderse como aplicada a su parte final; así, es la sustitución de la vocal 'i'. Se llama sustituto (ādesa) a lo que se prescribe en lugar del original. [Ejemplo:] Itveva. En otros casos hay sustitución por 'y', y por 'tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā' se convierte en 'c', y por 'vaggalasehi te' el sonido 'y' se vuelve 'c', resultando en 'icceva'. ¿Por qué se especifica 'eva'? [Para casos como] 'iccāha'. (Sandhi de sustitución). ติ องฺคุลํ,ติ องฺคิกํ, ภู อาทโย, มิคี ภนฺตา อุทิกฺขติตฺยาทิสนฺธโย วุจฺจนฺเต. ‘‘มยทา สเร’’ติ วตฺตเต. Se explican sandhis como 'ti aṅgulaṃ', 'ti aṅgikaṃ', 'bhū ādayo', 'migī bhantā udikkhati', etc. Se aplica 'm, y, d ante vocal'. ๔๕. วนตรคา จา+คมา 45. Aumentos de v, n, t, r, g. เอเต มยทา จ อาคมา โหนฺติ วา สเร กฺวจิ. อาคมิโน อนิยเมปิ – Estos y [los sonidos] 'm, y, d' son aumentos (āgamas) opcionalmente ante una vocal en algunos casos. Aunque no hay una regla fija para los términos que reciben el aumento — สโรเยวา+คมิ โหติ, วนาทินนฺตุ ญาปกา; อญฺญถา หิ ปทาทีนํ, ยุกวิธาน+มนตฺถกํ. Solo una vocal es la que recibe el aumento, [esto se sabe] por el indicio de 'v', 'n', etc.; de lo contrario, la prescripción del aumento 'y' para el inicio de las palabras carecería de sentido. เอตฺถา+คมา อนิยตาคมีนเมว ภวนฺติ เจ, ยการาคเมเนว ‘‘นิปชฺช’’นฺติ สิทฺเธ ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ พฺยญฺชนสฺส ยุกา+คโม นิรตฺถโกติ อธิปฺปาโย. ติวงฺคุลํ, ติวงฺคิกํ, ภูวาทโย, มิคี ภนฺตา วุทิกฺขติ, ปวุจฺจติ, ปาคุญฺญวุชุตา. อิโต นายติ, จินิตฺวา. ยสฺมาติห, ตสฺมาติห, อชฺชตคฺเค. นิรนฺตรํ, นิราลโย, นิรินฺธโน, นิรีหกํ, นิรุตฺตโร, นิโรชํ, ทุรติกฺกโม, ทุราคตํ, ทุรุตฺตรํ, ปาตุรโหสิ, ปุนราคจฺเฉยฺย, ปุนรุตฺตํ, ปุนเรว, ปุนเรติ, ธีรตฺถุ, ปาตราโส, จตุรงฺคิกํ, จตุรารกฺขํ, จตุริทฺธิปาทปฏิลาโภ, จตุโรฆนิตฺถรณตฺถํ, ภตฺตุรตฺเถ, วุตฺติเรสา, ปถวีธาตุเรเวสา[Pg.12], นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ, วิชฺชุริวพฺภกุเฏ, อารคฺเคริว สาสโป, อุสโภริว, สพฺภิเรว สมาเสถ. ปุถเคว, รสฺเส ปเคว. ลหุเมสฺสติ, คุรุเมสฺสติ, อิธมาหุ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ, ภทฺโร กสามิว, อากาเส มภิปูชเย, เอกเมกสฺส, เยน มิเธกจฺเจ. ภาติเยว, โหติเยว, ยถายิทํ, ยถาเยว, มายิทํ, นยิทํ, นยิธ, ฉยิมานิ, นวยิเม ธมฺมา, โพธิยาเยว, ปถวีเยว ธาตุ, เตสุเยว, เตเยว, โสเยว, ปาฏิเยกฺกํ, วิยญฺชนํ, วิยากาสิ, ปริยนฺตํ, ปริยาทานํ, ปริยุฏฺฐานํ, ปริเยสติ, ปริโยสานํ, นิยาโยโค. อุทคฺโค, อุทโย, อุทาหฏํ, อุทิโต, อุทีริตํ, อุเทติ, สกิเทว, กิญฺจิเทว, เกนจิเทว, กิสฺมิญฺจิเทว, โกจิเทว, สมฺมทตฺโต, สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานํ, สมฺมเทว, ยาวทตฺถํ, ยาวทิจฺฉกํ, ยาวเทว, ตาวเทว, ปุนเทว, ยทตฺถํ, ยทนฺตรํ, ตทนฺตรํ, ตทงฺควิมุตฺติ, เอตทตฺถํ, อตฺตทตฺถํ, ตทตฺถํ, สทตฺถปสุโต สิยา, อญฺญทตฺถุ, มนสาทญฺญา วิมุตฺตานํ, พหุเทว รตฺติ. วาตฺเวว, อตฺตอตฺถํ, ทฺวาธิฏฺฐิตํ, ปาตุอโหสิ. ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส พฺยญฺชนโตปิ, ภิกฺขุนีนํ วุฏฺฐาเปยฺย, จิรํ นายติ, ตํเยว. Aquí, si tales aumentos ocurren solo para aquellos de aumento incierto (aniyatāgama), entonces habiéndose establecido 'nipajja' mediante el aumento de 'y', se entiende que el aumento de la consonante 'y' por la regla 'padādīnaṃ kvaci' es superfluo. [Ejemplos:] Tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā. Ito nāyati, cinitvā. Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge. Nirantaraṃ, nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ, duratikkamo, durāgataṃ, duruttaraṃ, pāturahosi, punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti, dhīratthu, pātarāso, caturaṅgikaṃ, caturārakkhaṃ, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ, bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā, nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakuṭe, āraggeriva sāsapo, usabhoriva, sabbhireva samāsetha. Puthageva, rasse pageva. Lahumessati, gurumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjaye, ekamekassa, yena midhekacce. Bhātiyeva, hotiyeva, yathāyidaṃ, yathāyeva, māyidaṃ, nayidaṃ, nayidha, chayimāni, navayime dhammā, bodhiyāyeva, pathavīyeva dhātu, tesuyeva, teyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ, viyañjanaṃ, viyākāsi, pariyantaṃ, pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānaṃ, niyāyogo. Udaggo, udayo, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti, sakideva, kiñcideva, kenacideva, kismiñcideva, kocideva, sammadatto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadicchakaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva, yadatthaṃ, yadantaraṃ, tadantaraṃ, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, tadatthaṃ, sadatthapasuto siyā, aññadatthu, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva ratti. Vātveva, attaatthaṃ, dvādhiṭṭhitaṃ, pātuahosi. Debido a la naturaleza de la opción establecida (vavatthitavibhāsā), por la autoridad de 'byañjanatopi' (también desde la consonante), se tiene 'bhikkhunīnaṃ vuṭṭhāpeyya', 'ciraṃ nāyati', 'taṃyeva'. ฉ อภิญฺญา, ฉ องฺคํ, ฉ อสีติ, ฉ อํสา, ฉ อายตนํ อิตี+ธ ‘‘วา สเร’’ ‘‘อาคโม’’ติ จ วตฺตเต. Cha abhiññā, cha aṅgaṃ, cha asīti, cha aṃsā, cha āyatanaṃ; en estos casos, rigen las reglas 'vā sare' (opcionalmente ante vocal) y 'āgamo' (aumento). ๔๙. ฉา โฬ 49. Después de 'cha', el aumento es 'ḷ'. ฉสทฺทา ปรสฺส สรสฺส ฬกาโร อาคโม โหติ วา. ฉาติ อนุกรณตฺตา เอกวจนํ. ฉฬภิญฺญา, ฉฬงฺคํ, ฉฬสีติ, ฉฬํสา, ฉฬายตนํ. วาตฺเวว, ฉอภิญฺญา. (อาคมสนฺธิ). Después de la palabra 'cha', el aumento 'ḷ' ocurre opcionalmente ante una vocal siguiente. 'Cha' es singular debido a su naturaleza imitativa. Chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷasīti, chaḷaṃsā, chaḷāyatanaṃ. Por la opción: chaabhiññā. (Sandhi de aumento). โลโป [Pg.13] อทสฺสนํ, ฐานึ, ย+มามทฺทิย ทิสฺสติ; อาเทโส นาม โส ยา ตุ, อสนฺตุปฺปตฺติ อาคโม. La elisión (lopo) es la invisibilidad (desaparición); aquello que se ve sustituyendo el lugar [del original] se llama sustitución (ādeso); pero la aparición de lo que no existía antes es el aumento (āgamo). สรสนฺธิ. Sandhi de vocales (Sarasandhi). กญฺญา อิว, กญฺญาว อิจฺจาทิ สรสนฺธินิเสโธ วุจฺจติ, ปสงฺคปุพฺพโก หิ ปฏิเสโธ. ปุพฺพสรานํ โลเป สมฺปตฺเต ‘‘สโร’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต. Se expone la prohibición del sandhi de vocales en casos como 'kaññā iva', 'kaññāva', etc., ya que la prohibición sigue a la posibilidad de aplicación. Cuando se llega a la elisión de las vocales precedentes, rigen las reglas 'saro' y 've'. ๒๘. น ทฺเว วา 28. No ambos, opcionalmente. ปุพฺพปรสฺสรา ทฺเวปิ วา กฺวจิ น ลุปฺยนฺเต. กญฺญา อิว, กญฺเญว, กญฺญาว. A veces, ambas vocales, tanto la precedente como la siguiente, no se eliden. Ejemplos: Kaññā iva, kaññeva, kaññāva. สาริปุตฺต อิเธกจฺโจ, เอหิ สิวก อุฏฺเฐหิ, อายสฺมา อานนฺโท, คาถา อภาสิ, เทวา อาภสฺสรา ยถา, เตวิชฺชา อิทฺธิปตฺตา จ, ภควา อุฏฺฐายาสนา, ภควา เอต+ทโวจ, อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ, คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต, ภูตวาที อตฺถวาที, ยํ อิตฺถี อรหํ อสฺส, สามาวตี อาห, ปาปการี อุภยตฺถ ตปฺปติ, นที โอตฺถรติ, เย เต ภิกฺขู อปฺปิจฺฉา, ภิกฺขู อามนฺเตสิ, ภิกฺขู อุชฺฌายึสุ, ภิกฺขู เอว+มาหํสุ, อิมสฺมึ คาเม อารกฺขกา, สพฺเพ อิเม, กตเม เอกาทส, คมฺภีเร โอทกนฺติเก, อปฺปมาโท อมตํ ปทํ, สงฺโฆ อาคจฺฉตุ, โก อิมํ ปถวึ วิเจสฺสติ, อาโลโก อุทปาทิ, เอโก เอกาย, จตฺตาโร โอฆา, อเร อหมฺปิ, สเจ อิมสฺส กายสฺส, โน อติกฺกโม, อโห อจฺฉริโย, อโถ อนฺโต จ, อถ โข อายสฺมา, อโถ โอฏฺฐว+จิตฺตกา, ตโต อา- มนฺตยิ [Pg.14] สตฺถาติ เอวมาทโย อิธ กาลพฺยวธาเนเนว สิชฺฌนฺติ. กฺวจีติ กึ, อาคตา+ตฺถ, อาคตา+มฺหา, กตม+สฺส วาโร, อปฺปสฺสุตา+ยํ ปุริโส, จมรี+ว, สพฺเพ+ว, สฺเว+ว, เอเส+ว นโย, ปริสุทฺเธ+ตฺถา+ยสฺมนฺโต, เน+ตฺถ, กุเต+ตฺถ ลพฺภา, สเจ+ส พฺราหฺมณ, ตถู+ปมํ, ยถา+ห, ชีวฺหา+ยตนํ, อวิชฺโช+โฆ, อิตฺถินฺทฺริยํ, อภิภา+ยตนํ, ภยตู+ปฏฺฐานํ, สทฺธี+ธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ. (สรสนฺธินิเสโธ) Sāriputta, aquí uno; ven, Sivaka, levántate; el venerable Ānanda; recitó el verso; como los dioses Ābhassara; los de triple conocimiento que han alcanzado poderes; el Bienaventurado, levantándose del asiento; el Bienaventurado dijo esto; habiendo saludado, se puso a un lado; yendo y observando; el que habla la verdad, el que habla sobre el significado; aquella mujer que fuera una Arahant; Sāmāvatī dijo; el que hace el mal se lamenta en ambos lugares; el río se desborda; aquellos monjes que desean poco; se dirigió a los monjes; los monjes se quejaron; los monjes dijeron así; en esta aldea los guardianes; todos estos; cuáles son los once; en la profundidad cerca del agua; la diligencia es el sendero a la inmortalidad; que la orden venga; ¿quién investigará esta tierra?; surgió la luz; uno con una [mujer]; los cuatro torrentes; ¡eh, yo también!; si de este cuerpo; no hay transgresión; ¡oh, maravilloso!; y también el final; entonces el venerable; y también los de mente torcida; 'Entonces el Maestro llamó', etc., se logran aquí simplemente mediante la separación temporal. ¿Para qué sirve 'kvaci'? [Para casos como] āgatāttha, āgatāmhā, katamassa vāro, appassutāyaṃ puriso, camarīva, sabbeva, sveva, eseva nayo, parisuddhetthāyasmanto, nettha, kutettha labbhā, sacesa brāhmaṇa, tathūpamaṃ, yathāha, jīvhāyatanaṃ, avijjogho, itthindriyaṃ, abhibhāyatanaṃ, bhayatūpaṭṭhānaṃ, saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ. (Prohibición del sandhi de vocales). ตตฺร อภิรติ, ตตฺร อยํ, พุทฺธ อนุสฺสติ, ส อตฺถิกา, สญฺญาวา อสฺส, ตทา อหํ, ยานิ อิธ ภูตานิ, คจฺฉามิ อิติ, อติ อิโต, กิกี อิว, พหุ อุปการํ, มธุ อุทกํ, สุ อุปธาริตํ, โสปิ อยํ, อิทานิ อหํ, สเจ อยํ, อปฺปสฺสุโต อยํ, อิตร อิตเรน, สทฺธา อิธ วิตฺตํ, กมฺม อุปนิสฺสโย, ตถา อุปมํ, รตฺติ อุปรโต, วิ อุปสโม, โลกสฺส อิติ, เทว อิติ, วิ อติปตนฺติ, วิ อตินาเมนฺติ, สงฺฆาฏิ อปิ, ชีวิตเหตุ อปิ, วิชฺชุ อิว, กึสุ อิธ วิตฺตํ, สาธุ อิติ, เต อสฺส ปหีนา, โส อสฺส, มธุวา มญฺญติ พาโล, เอวํ คาเม มุนิ จเร, ขนฺติ ปรมํ ตโป ติติกฺขา, น มํกุ ภวิสฺสามิ, สุ อกฺขาโต, โย อหํ, โส อหํ, กามโต ชายติ โสโก, กามโต ชายติ ภยํ, สกฺโก อุชุ จ สุหุชุจ, อนุปฆาโต, ทุรกฺขํ, ทุรมํ, ทุภรตา. ยิฏฺฐํ วา หุตํ วา โลเก, ยทิ วา สาวเก, ปุคฺคลา ธมฺมทสา เต, โภวาที นาม โส โหติ, ยถาภาวี คุเณน โส, ยถา อิทํ, สมฺมา ทกฺขาโต, ปรา กโม, ตณฺหา กฺขโย, ฌานสฺส ลาภี อมฺหิ, ถุลฺลจฺจโย อิตี+ธ – Tatra abhirati, tatra ayaṃ, buddha anussati, sa atthikā, saññāvā assa, tadā ahaṃ, yāni idha bhūtāni, gacchāmi iti, ati ito, kikī iva, bahu upakāraṃ, madhu udakaṃ, su upadhāritaṃ, sopi ayaṃ, idāni ahaṃ, sace ayaṃ, appassuto ayaṃ, itara itarena, saddhā idha vittaṃ, kamma upanissayo, tathā upamaṃ, ratti uparato, vi upasamo, lokassa iti, deva iti, vi atipatanti, vi atināmenti, saṅghāṭi api, jīvitahetu api, vijju iva, kiṃsu idha vittaṃ, sādhu iti, te assa pahīnā, so assa, madhuvā maññati bālo, evaṃ gāme muni care, khanti paramaṃ tapo titikkhā, na maṃku bhavissāmi, su akkhāto, yo ahaṃ, so ahaṃ, kāmato jāyati soko, kāmato jāyati bhayaṃ, sakko uju ca suhujuca, anupaghāto, durakkhaṃ, duramaṃ, dubharatā. Ya sea un sacrificio u ofrenda en el mundo, o en los discípulos, personas que ven la verdad de los fenómenos, aquel es llamado seguidor de los Budas, él es tal según su cualidad, como esto, bien declarado, esfuerzo supremo, la extinción de la sed, soy poseedor de absorción meditativa, ofensa grave; aquí: ๓๓. พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา 33. Ante una consonante, hay alargamiento y acortamiento. รสฺส+ทีฆานํ [Pg.15] กฺวจิ ทีฆ+รสฺสา โหนฺติ พฺยญฺชเน. ตตฺราภิรติ, ตตฺรายํ, พุทฺธานุสฺสติ, สาตฺถิกา, สญฺญาวา+สฺส, ตทาหํ, ยานี+ธ ภูตานิ, คจฺฉามีติ, อตีโต, กิกีว, พหูปการํ, มธูทกํ, สูปธาริตํ, โสปายํ, อิทานาหํ, สจายํ, อปฺปสฺสุตายํ, อิตรีตเรน, สทฺธีธ วิตฺตํ, กมฺมูปนิสฺสโย, ตถูปมํ, รตฺตูปรโต, วูปสโม, โลกสฺสาติ, เทวาติ, วีติปตนฺติ, วีตินาเมนฺติ, สงฺฆาฏีปิ, ชีวิตเหตูปิ, วิชฺชูว, กึสูธ วิตฺตํ, สาธูติ, ตฺยาสฺส ปหีนา, สฺวาสฺส, มธุวา มญฺญตี พาโล, เอวํ คาเม มุนี จเร, ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา, น มํกู ภวิสฺสามิ, สฺวากฺขาโต, ยฺวาหํ, สฺวาหํ, กามโต ชายตี โสโก, กามโต ชายตี ภยํ, สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, อนูปฆาโต, ทูรกฺขํ, ทูรมํ, ทูภรตา. ยิฏฺฐํว หุตํว โลเก, ยทิว สาวเก, ปุคฺคล ธมฺมทสา เต, โภวาทิ นาม โส โหติ, ยถาภาวิ คุเณน โส, ยถยิทํ, สมฺมทกฺขาโต, ปรกฺกโม, ตณฺหกฺขโย, ฌานสฺส ลาภิมฺหิ, วสิมฺหิ, ถุลฺลจฺจโย. กฺวจีติ กึ, ตฺยชฺช, สฺวสฺส, ปติลิยตีติ ทีฆนิเสโธ, มายิทํ, มนสาทญฺญา วิมุตฺตานํ, ยถากฺกมํ, อารกฺขาตีตํ, ทียติ, สูยตีติ รสฺสการิยนิเสโธ. กถํ ยานิว อนฺตลิกฺเขติ, ‘‘ทีฆรสฺสา’’ติ โยควิภาคา. (ทีฆ+รสฺสสนฺธิ). En ocasiones, las vocales cortas y largas se vuelven largas y cortas, respectivamente, ante una consonante. [Ejemplos:] Tatrābhirati, tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, saññāvā+ssa, tadāhaṃ, yānī+dha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, sopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo, lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti, tyāssa pahīnā, svāssa, madhuvā maññatī bālo, evaṃ gāme munī care, khantī paramaṃ tapo titikkhā, na maṃkū bhavissāmi, svākkhāto, yvāhaṃ, svāhaṃ, kāmato jāyatī soko, kāmato jāyatī bhayaṃ, sakko ujū ca suhujū ca, anūpaghāto, dūrakkhaṃ, dūramaṃ, dūbharatā. Yiṭṭhaṃva hutaṃva loke, yadiva sāvake, puggala dhammadasā te, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so, yathayidaṃ, sammadakkhāto, parakkamo, taṇhakkhayo, jhānassa lābhimhi, vasimhi, thullaccayo. ¿Por qué se dice «en ocasiones» (kvaci)? [Para casos como] tyajja, svassa; [la forma] patiliyatīti es una negación del alargamiento; māyidaṃ, manasādaññā vimuttānaṃ, yathākkamaṃ, ārakkhātītaṃ, dīyati, sūyatīti son negaciones del acortamiento. En cuanto a kathaṃ yāniva antalikkheti, se explica mediante la división de la regla (yogavibhāga) de «dīgharassā». (Sandhi de alargamiento y acortamiento). พฺยญฺชเนติ วตฺตเต. Se entiende que continúa el término «ante una consonante» (byañjane). ๓๔. สรมฺหา ทฺเว 34. Después de una vocal, [ocurren] dos [consonantes]. สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส กฺวจิ ทฺเว รูปานิ โหนฺติ. เอตฺถ จ อาวุตฺติทฺวิวจนํ ฐาเนทฺวิวจนนฺติ ทฺวีสุ ฐาเนทฺวิวจนํ เวทิตพฺพํ. Después de una vocal, la consonante que sigue toma en ocasiones dos formas (se duplica). Y aquí, la duplicación en dos lugares debe entenderse como duplicación por repetición y duplicación en la posición fonética. ตานิ [Pg.16] จ ป+ปติ+ปฏิ+กม+กุส+กุธ+กี+คห+ชุต+ญา+สิ+ สุ+สู+สมฺภู+สร+สสาทีนมาทิพฺยญฺชนานญฺจ โหติ. อิธ ปมาโท=อิธปฺปมาโท, เอวํ อปฺปมาโท, วิปฺปยุตฺโต, สุปฺปสนฺโน, สมฺมา ปธานํ=สมฺมปฺปธานํ รสฺสตฺตํ. อปฺปติวตฺติโย, อธิปฺปติปจฺจโย, สุปฺปติฏฺฐิโต,. อปฺปฏิปุคฺคโล, วิปฺปฏิสาโร, สุปฺปฏิปตฺติ. ปกฺกโม, ปฏิกฺกโม, เหตุกฺกโม, อากมติ=อกฺกมติ, เอวํ ปกฺกมติ, ยถากฺกมํ. อกฺโกสติ, ปฏิกฺโกสติ, อนุกฺโกสติ, อาโกสติ=อกฺโกสติ. อกฺกุทฺโธ, อภิกฺกุทฺโธ. ธนกฺกีโต, วิกฺกโย, อนุกฺกโย. ปคฺคโห, วิคฺคโห, อนุคฺคโห, จนฺทคฺคาโห, ทิฏฺฐิคฺคาโห. ปชฺโชโต, วิชฺโชโต, อุชฺโชโต. กตญฺญู, วิญฺญู, ปญฺญาณํ, วิญฺญาณํ, อนญฺญาณํ. อวสฺสโย, นิสฺสโย, สมุสฺสโย. อปฺปสฺสุโต, วิสฺสุโต, พหุสฺสุโต. อาสวา=อสฺสวา. ปสฺสมฺเภนฺโต, วิสฺสมฺเภนฺโต. อฏฺฏสฺสโร, วิสฺสรติ, อนุสฺสรติ, อนุสฺสติ. ปสฺสสนฺโต, วิสฺสสนฺโต, มุหุสฺสสนฺโต, อาสาโส=อสฺสาโส. อาทิสทฺเทน อวิสฺสเชนฺโต, วิสฺสเชนฺโต, อภิกฺกนฺตตโร, ปริจฺจเชนฺโต, อุปทฺทโว, อุปกฺกิเลโส, มิตฺตทฺทุโน, อายพฺยโย, อพฺพหิ อิจฺจาทิ. Y esto ocurre con las consonantes iniciales de [los prefijos y raíces] pa, pati, paṭi, kama, kusa, kudha, kī, gaha, juta, ñā, si, su, sū, sambhū, sara, sasa y otros. [Ejemplos:] Idha pamādo = idhappamādo; del mismo modo: appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ = sammappadhānaṃ [con] acortamiento. Appativattiyo, adhippatipaccayo, suppatiṭṭhito. Appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipatti. Pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati = akkamati; asimismo: pakkamati, yathākkamaṃ. Akkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati = akkosati. Akkuddho, abhikkuddho. Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo. Paggaho, viggaho, anuggaho, candaggāho, diṭṭhiggāho. Pajjoto, vijjoto, ujjoto. Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anaññāṇaṃ. Avassayo, nissayo, samussayo. Appassuto, vissuto, bahussuto. Āsavā = assavā. Passambhento, vissambhento. Aṭṭassaro, vissarati, anussarati, anussati. Passasanto, vissasanto, muhussasanto, āsāso = assāso. Con el término «y otros» (ādisaddena): avissajento, vissajento, abhikkantataro, pariccajento, upaddavo, upakkileso, mittadduno, āyabyayo, abbahi, etc. ติก+ตย+ตึส+วตาทีน+มาทิพฺยญฺชนสฺส จ. กุสลตฺติกํ, ปีติตฺติกํ, เหตุตฺติกํ. โลกตฺตยํ, โพธิตฺตยํ, วตฺถุตฺตยํ. เอกตฺตึส, ทฺวตฺตึส, เตตฺตึส, จตุตฺตึส. สีลพฺพตํ, สุพฺพโต. สปฺปีติโก, สมนฺนาคโต, ปุนปฺปุนํ อิจฺจาทิ. Y [ocurre] con la consonante inicial de [palabras como] tika, taya, tiṃsa, vata, etc. [Ejemplos:] Kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ. Lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ. Ekattiṃsa, dvattiṃsa, tettiṃsa, catuttiṃsa. Sīlabbataṃ, subbato. Sappītiko, samannāgato, punappunaṃ, etc. วตุ+วฏ+ทิสาน+มนฺเต, ยถา วตฺตติ, วฏฺฏติ, ทสฺสนํ, ผสฺโส อิจฺจาทิ. Al final de [las formas] vatu, vaṭa, disa. [Ejemplos:] yathā vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso, etc. อุ+ทุ+นิอุปสคฺค+ต+จตุ+ฉ+สนฺตสทฺทาเทสาทีหิ [Pg.17] ปเรสญฺจ. อุกํโส=อุกฺกํโส, เอวํ ทุกฺกรํ, นิกฺกงฺโข, อุคฺคตํ, ทุจฺจริตํ, นิชฺชฏํ, อุชฺชหํ, อุจฺจงฺคํ, อุนฺนมติ, ทุกฺกโร, นิทฺทโร, อุนฺนโต, ทุปฺปญฺโญ, นิมฺมโล, อุยฺยุตฺโต, ทุลฺลโภ, นิพฺพตฺโต, อุสฺสาโห, นิสฺสาโร. ตกฺกโร, ตชฺโช, ตนฺนินฺโน, ตปฺปภโว, ตมฺมโย, จตุกฺกํ, จตุทฺทิสํ, จตุปฺปโท, จตุพฺพิธํ, จตุสฺสาลํ, ฉกฺกํ, ฉนฺนวุติ, ฉปฺปทิโก, ฉพฺพสฺสานิ. สกฺกาโร, สคฺคุโณ, สนฺทิฏฺฐิ, สปฺปุริโส, มหพฺพโล. Y después de los prefijos u, du, ni, y de los términos ta, catu, cha, santa, y de sustitutos y otros. [Ejemplos:] Ukaṃso = ukkaṃso; del mismo modo: dukkaraṃ, nikkaṅkho, uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, ujjahaṃ, uccaṅgaṃ, unnamati, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, nissāro. Takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo. Catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppado, catubbidhaṃ, catussālaṃ. Chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni. Sakkāro, sagguṇo, sandiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo. อปทนฺตอาการวชฺชิตทีฆโต ยการสฺส จ, นิยฺยาติ, สุยฺยติ, อภิภุยฺย, วิเจยฺย, วิเนยฺย, เธยฺยํ, เนยฺยํ, เสยฺโย, เชยฺโย, เวยฺยากรโณ. อาการวชฺชิตนฺติ กึ, มาลาย, โทลาย, สมาทาย. Y para la letra 'ya' después de una vocal larga, excluyendo la 'ā' que no está al final de la palabra. [Ejemplos:] Niyyāti, suyyati, abhibhuyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo. ¿Por qué se dice «excluyendo la 'ā'»? [Para casos como] mālāya, dolāya, samādāya. ฉนฺทานุรกฺขเณ-นปฺปชเห วณฺณพลํ ปุราณํ, อุชฺชุคเตสุ เสยฺโย, คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ. สรมฺหาติ กึ, ญาโย, ตํขณํ. กฺวจิตฺเวว, นิกาโย, นิทานํ, นิวาโส, ตโต, ฉสฏฺฐิ, อุปนียติ, สูยติ. Para preservar la métrica (chandānurakkhaṇe): nappajahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatiṃ. ¿Por qué se dice «después de una vocal» (saramhā)? [Para casos como] ñāyo, taṃkhaṇaṃ. Por el término «en ocasiones» (kvaci): nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, chasaṭṭhi, upanīyati, sūyati. ๓๕. จตุตฺถทุติเยสฺเว+สํ ตติยปฐมา 35. Ante la cuarta y la segunda [consonante de un grupo], [se colocan] la tercera y la primera [respectivamente]. จตุตฺถทุติเยสุ ปเรสฺเว+สํ จตุตฺถทุติยานํ ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา โหนฺติ ปจฺจาสตฺยา. วคฺเค ฆ+ฌ+ฒ+ธ+ภา จตุตฺถา, ข+ฉ+ฐ+ถ+ผา ทุติยา, ค+ช+ฑ+ท+พา ตติยา, ก+จ+ฏ+ต+ปา ปฐมา. ป+อุ+ทุ-นิอาทีหิ ปเรสํ ฆาทีนํ ทฺวิภาเว ตติยปฐมา โหนฺติ. ปครติ=ปคฺฆรติ, เอวํ อุคฺฆรติ, นิคฺโฆโส, อุคฺฆาเฏติ. เอโสว ตชฺฌานผโล, ปฐมชฺฌานํ, อภิชฺฌา-ยติ[Pg.18], อุชฺฌายติ. ทฑฺโฒ, พุฑฺโฒ. วิทฺธํเสติ, อุทฺธํสิโต, อุทฺธาโร, นิทฺธโน, นิทฺธุโต. วิพฺภนฺโต, อุพฺภนฺโต, สมุพฺภนฺโต, ทุพฺภิกฺขํ, นิพฺภยํ, ตพฺภาโว, จตุพฺภิ. สทฺธา, สทฺธมฺโม. มหพฺภยํ. Cuando siguen la cuarta y la segunda consonante, para estas mismas cuarta y segunda, se convierten en la tercera y la primera de su propia clase (varga), respectivamente. En las clases, gha, jha, ḍha, dha, bha son las cuartas; kha, cha, ṭha, tha, pha son las segundas; ga, ja, ḍa, da, ba son las terceras; ka, ca, ṭa, ta, pa son las primeras. Después de pa, u, du, ni, etc., cuando hay duplicación de gha, etc., se convierten en la tercera y la primera. [Ejemplos:] Pagarati = paggharati; del mismo modo: uggharati, nigghoso, ugghāṭeti. Esova tajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati. Daḍḍho, buḍḍho. Viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhano, niddhuto. Vibbhanto, ubbhanto, samubbhanto, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catubbhi. Saddhā, saddhammo. Mahabbhayaṃ. รสฺสสเรหิ ปเรสํ วคฺคทุติยานํ ทฺวิภาโว เจ, ปฐมา. ปญฺจกฺขนฺธา, เอวํ รูปกฺขนฺโธ, อกฺขโม, อภิกฺขณํ, อวิกฺเขโป, ชาติกฺเขตฺตํ, ธาตุกฺโขโภ, อายุกฺขโย. เสตจฺฉตฺตํ, เอวํ สพฺพจฺฉนฺนํ, วิจฺฉนฺนํ, โพธิจฺฉายา, ชมฺพุจฺฉายา, สมุจฺเฉโท. ตตฺร ฐิโต=ตตฺรฏฺฐิโต, เอวํ ถลฏฺฐํ, ชลฏฺฐํ, อฏฺฐิตํ, นิฏฺฐิตํ, จตฺตาริฏฺฐานานิ, ครุฏฺฐานิโย, สมุฏฺฐิโต. สพฺพตฺถาเมน, ยสตฺเถโร, ปตฺถรติ, วิตฺถาโร, อภิตฺถุโต, วิตฺถมฺภิโต, อนุตฺถุนํ. ปปฺโผเฏติ, มหปฺผลํ, อนิปฺผลํ, วิปฺผาโร, ปริปฺผุเฏยฺย, มธุปฺผาณิตํ. อาการโต, อาขาโต=อกฺขาโต, เอวํ ตณฺหากฺขโย, อาณากฺเขตฺตํ, สญฺญากฺขนฺโธ. อาฉาทยิ=อจฺฉาทยิ, เอวํ อจฺฉินฺทติ, นาวฏฺฐํ, อตฺถรติ, อปฺโผเฏติ. กฺวจิ ตฺเวว, ปุวขชฺชกํ, ตสฺส ฉวิอาทีนิ ฉินฺทิตฺวา, ยถาฐิตํ, กมฺมผลํ, สีลํ ตสฺส ฌายิโน, เย ฌานปฺปสุตา ธีรา, นิธนํ, มหาธนํ. (ทฺวิภาวสนฺธิ). Si después de vocales cortas ocurre la duplicación de las segundas letras de un grupo, estas se convierten en las primeras. [Ejemplos:] Pañcakkhandhā, así también rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setacchattaṃ, así también sabbacchannaṃ, vicchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito = tatraṭṭhito, así también thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, aṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito. Sabbatthāmena, yasatthero, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, anipphalaṃ, vipphāro, paripphuṭeyya, madhupphāṇitaṃ. Por la vocal larga: ākhāto = akkhāto, así también taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho. Āchādayi = acchādayi, así también acchindati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti. En algunos casos: puvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chinditvā, yathāṭhitaṃ, kammaphalaṃ, sīlaṃ tassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhanaṃ, mahādhanaṃ. (Sandhi de duplicación). อกรมฺห เส เต, โส โข พฺยนฺติ กาหิติ, โส คจฺฉํ น นิวตฺตติ, เอโส อตฺโถ, เอโส อาโภโค, เอโส อิทานิ อิตี+ธ ‘‘เว’’ติ วตฺตเต. Akaramha se te, so kho byanti kāhiti, so gacchaṃ na nivattati, eso attho, eso ābhogo, eso idāni; aquí la regla 've' se aplica. ๓๗. เอโอน+ม วณฺเณ 37. En lugar de las vocales e u o. เอโอนํ วณฺเณ กฺวจิ อ โหติ วา. อกรมฺห ส เต, อกรมฺห เส เต, เอวํ ส โข พฺยนฺติ กาหิติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตติ, เอส อตฺโถ[Pg.19], เอส อาโภโค, เอส อิทานิ. วณฺเณติ กึ, อโมฆวจโน จ โส, คนฺธพฺพานํ อธิปติ, มหาราชา ยสสฺสิ โสติ. ‘‘น สนฺธิสมาสา วทฺธสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา คาถามชฺเฌ สนฺธิ น โหตีติ ‘‘ติวิธสฺสา’’ติ วุตฺตติมฺหิ ปเรปิ วณฺโณ ปโร นาม น อิติ. (สรพฺยญฺชนสนฺธิ). En lugar de las vocales e u o, a veces ocurre 'a'. Akaramha sa te, akaramha se te, así también sa kho byanti kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, esa attho, esa ābhogo, esa idāni. ¿Por qué se dice 'vaṇṇe' (en lugar de e u o)? [Ejemplos:] amoghavacano ca so, gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassi soti. Debido a lo expresado como 'No hay sandhi en compuestos aumentados', no ocurre sandhi en medio de un verso, ni siquiera cuando le sigue 'tividhassā', a lo cual se le llama vaṇṇo paro (vocal siguiente). (Sandhi de vocal y consonante). อต ยนฺตํ, ตถ ยํ, มท ยํ, พุธ ยติ, ธน ยํ, เสว โย, ปร เยสนา, โปกฺขรณ โย อิตี+ธ – Ata yantaṃ, tatha yaṃ, mada yaṃ, budha yati, dhana yaṃ, seva yo, para yesanā, pokkharaṇa yo; aquí — ๔๘. ตวคฺควรณานํ เย จวคฺค พยญา 48. Para las letras del grupo t [t-vagga], se convierten en letras del grupo c [c-vagga] ante 'ya'. ตวคฺควรณานํ จวคฺคพยญา โหนฺติ ยถากฺกมํ ยกาเร. ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ปุพฺพรูปํ. อจฺจนฺตํ, ตจฺฉํ, มชฺชํ, พุชฺฌติ, ธญฺญํ, เสพฺโพ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ. อปุจฺจณฺฑกายํ, ชจฺจนฺโธ, ยชฺเชวํ, อชฺฌคมา, อชฺฌตฺตํ, อชฺฌุปคโต, อชฺโฌคาเหตฺวา, ทิพฺพํ. กฺวจิตฺเวว, รตฺยา. Las letras del grupo t se convierten en letras del grupo c respectivamente ante el sonido 'ya'. Por la regla 'Vaggalasehi te', ocurre la asimilación anterior. Accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño. Apuccaṇḍakāyaṃ, jaccandho, yajjevaṃ, ajjhagamā, ajjhattaṃ, ajjhupagato, ajjhogāhetvā, dibbaṃ. En algunos casos: ratyā. สก ยเต, รุจ ยเต, ปจ ยเต, อฏ ยเต, ลุป ยเต, กุป ยเต, สล ยเต, ผล ยเต, ทิส ยเต, อส ยเต อิตี+ธ ‘‘เย’’ติ วตฺตเต วกฺขมาเนสุ ทฺวีสุ. Saka yate, ruca yate, paca yate, aṭa yate, lupa yate, kupa yate, sala yate, phala yate, disa yate, asa yate; aquí 'ye' se aplica en los dos casos siguientes. ๔๙. วคฺคลเสหิเต 49. Por las letras de grupo, la 'l' y la 's'. วคฺคลเสหิ ปรสฺส ยการสฺส กฺวจิ เต วคฺคลสา โหนฺติ. สกฺกเต, รุจฺจเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, ลุปฺปเต, กุปฺปเต, สลฺลเต, ผลฺลเต, ทิสฺสเต, อสฺสเต. กฺวจิตฺเวว, กฺยาหํ. Después de las letras de grupo, 'l' y 's', el sonido 'ya' a veces se convierte en esas mismas letras de grupo, 'l' o 's'. Sakkate, ruccate, paccate, aṭṭate, luppate, kuppate, sallate, phallate, dissate, assate. En algunos casos solamente: kyāhaṃ. มุห ยติ, คุห ยติ อิตี+ธ – Muha yati, guha yati; aquí — ๕๐. หสฺส วิปลฺลาโส 50. Inversión de la 'h'. หสฺส [Pg.20] วิปลฺลาโส โหติ ยกาเร. มุยฺหติ, คุยฺหติ. Ocurre la inversión de la 'h' ante el sonido 'ya'. Muyhati, guyhati. พหุ อาพาโธ อิตี+ธ อุสฺสวกาเร ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ วตฺตเต. Bahu ābādho, aquí ante el sonido 'va', se aplica la regla de 'inversión de la h'. ๕๑. เว วา 51. O con la 'v'. หสฺส วิปลฺลาโส โหติ วา วกาเร. พวฺหาพาโธ. วาตฺเวว, พหฺวาพาโธ. Ocurre la inversión de la 'h' opcionalmente ante el sonido 'v'. Bavhābādho. También: bahvābādho. ๕๒. ตถนรานํ ฏฐณลา 52. Para t, th, n y r, se convierten en ṭ, ṭh, ṇ y l. ตถนรานํ ฏฐณลา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. ทุกฺกตํ=ทุกฺกฏํ, เอวํ สุกฏํ, ปตฺถโฏ, ปตโฏ, อุทฺธโฏ, วิสโฏ. อฏฺฐกถา. ปณิธานํ, ปณิปาโต, ปณาโม, ปณีตํ, ปริณโต, ปริณาโม, ทุณฺณโย, นิณฺณโย, โอณโต. ปริปนฺโน=ปลิปนฺโน, เอวํ ปลิโพโธ, ปลฺลงฺกํ, ตลุโน, มหาสาโล, มาลุโต, สุขุมาโล. (พฺยญฺชนสนฺธิ). Las letras t, th, n, r se convierten en ṭ, ṭh, ṇ, l opcionalmente y en orden. Dukkataṃ = dukkaṭaṃ, así también sukaṭaṃ, patthaṭo, pataṭo, uddhaṭo, visaṭo. Aṭṭhakathā. Paṇidhānaṃ, paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, duṇṇayo, niṇṇayo, oṇato. Paripanno = palipanno, así también palibodho, pallaṅkaṃ, taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo. (Sandhi de consonantes). จกฺขุ อุทปาทิ, อกฺขิ รุชติ, ปุริม ชาติ, อณุ ถูลานิ, กตฺตพฺพ กุสลํ พหุํ, ต สมฺปยุตฺตา, ตต สภาวโต อิตี+ธ ‘‘เว’’ติ วตฺตเต ยาว ‘‘มยทา สเร’’ติ. Cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato; aquí 've' se aplica hasta 'mayadā sare'. ๓๘. นิคฺคหีตํ 38. El Niggahīta. นิคฺคหีตาคโม โหติ วา กฺวจิ. สามตฺถิเยนา+คโมว, ส จ รสฺสสรสฺเสว โหติ… ตสฺส รสฺสสรานุคตตฺตา. ฐานีน+มาลิงฺฆิย คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อาคโม. จกฺขุํ อุทปาทิ, อกฺขึ [Pg.21] รุชติ, ปุริมํ ชาติ, อณุํ ถูลานิ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ, ตํสมฺปยุตฺตา, ตํตํสภาวโต. วาคฺคหเณน จกฺขุ อุทปาทิ อิจฺจาทิ. อวํสิโร, ยาวญฺจิทํติอาทิ นิจฺจํ… ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส, ววตฺถิตสฺส ลกฺขณสฺสา+นุโรเธน ลกฺขเณ ปวตฺติตา วิภาสา ววตฺถิตวิภาสา. วาสทฺโท หิ อตฺถทฺวเย วตฺตเต กตฺถจิ วิกปฺเป, กตฺถจิ ยถาววตฺถิตรูปปริคฺคเหติ. ยทา ปจฺฉิเม, ตทา นิจฺจ+มนิจฺจ+มสนฺตญฺจ วิธึ ทีเปติ. เอตฺถ ปน กฺวจิสทฺทสฺสา+นุวตฺตนา เตเนวา+สนฺตวิธิ สิทฺโธติ วาสทฺเทนิ+ตรทฺวยํ. กฺวจิ ตฺเวว, น หิ เอเตหิ, อิธ เจว. La adición de Niggahīta (niggahītāgamo) ocurre opcionalmente en algunos casos. Por su propia fuerza es un aumento (āgama), y ocurre solo después de una vocal corta... debido a que sigue a las vocales cortas. Se llama aumento (āgama) porque aparece acompañando la posición original. Cakkhuṃ udapādi, akkhiṃ rujati, purimaṃ jāti, aṇuṃ thūlāni, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ, taṃsampayuttā, taṃtaṃsabhāvato. Mediante el uso de 'vā' (opcionalmente): cakkhu udapādi, etc. Avaṃsiro, yāvañcidaṃ, etc., son permanentes... debido a que la autoridad de 'vā' es una opción establecida (vavatthitavibhāsā); una regla que se aplica según una norma fija se llama opción establecida. Pues la palabra 'vā' se usa en dos sentidos: en algunos lugares como una alternativa, y en otros como la adopción de una forma fija. Cuando es lo último, indica una regla que es permanente, no permanente o inexistente. Pero aquí, mediante la continuación de la palabra 'kvaci', se establece la regla de inexistencia por sí misma, y mediante la palabra 'vā' se establecen los otros dos. En algunos casos solamente: na hi etehi, idha ceva. สํ รมฺโภ, สํ รตฺโต, สํ ราโค, ตาสํ อหํ สนฺติเก, เอวํ อยํ, ปุํ ลิงฺคํ, กึ อหํ, ตสฺส อทาสึ อหํ อิตี+ธ ‘‘นิคฺคหีตา’’ธิกาโร อา ‘‘มยทา สเร’’ติ. Saṃ rambho, saṃ ratto, saṃ rāgo, tāsaṃ ahaṃ santike, así también ayaṃ, puṃ liṅgaṃ, kiṃ ahaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ; aquí el tema del 'niggahīta' continúa hasta 'mayadā sare'. ๓๙. โลโป 39. Elisión. นิคฺคหีตสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. ทีเฆ สารมฺโภ สํรมฺโภ, สารตฺโต สํรตฺโต, สาราโค สํราโค, ปุพฺพสฺสรโลเป ตาสาหํ สนฺติเก, เอวายํ, ทฺวิตฺเต ปุลฺลิงฺคํ ปุํลิงฺคํ, กฺยาหํ, ตสฺส อทาสหํ. ปฏิสลฺลาโน, สลฺเลโข, ปาตุกาโม, คนฺตุมโน, อริยสจฺจาน ทสฺสนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสนํ, อวิสาหาโร, จิรปฺปวาสินฺติอาทีสุ นิจฺจํ. กฺวจีติ กึ, เอว+มยํ, กิ+มหํ, เอตํ มงฺคล+มุตฺตมํ. La elisión del Niggahīta ocurre opcionalmente en algunos casos. Con el alargamiento: sārambho (de saṃrambho), sāratto (de saṃratto), sārāgo (de saṃrāgo); con la elisión de la vocal precedente: tāsāhaṃ santike, evāyaṃ; con la duplicación: pulliṅgaṃ (de puṃliṅgaṃ), kyāhaṃ, tassa adāsahaṃ. En casos como paṭisallāno, sallekho, pātukāmo, gantumano, ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, avisāhāro, cirappavāsi, es permanente. ¿Por qué se dice 'kvaci'? [Ejemplos:] eva+mayaṃ, ki+mahaṃ, etaṃ maṅgala+muttamaṃ. กตํ อิติ, อภินนฺทุํ อิติ, อุตฺตตฺตํ อิว, จกฺกํ อิว, กลึอิว, หลํ อิทานิ, กึ อิทานิ, ตฺวํ อสิ, อิทํ อปิ, อุตฺตรึ อปิ, ทาตุํ อปิ, สทิสํ เอว อิตี+ธ – Kataṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃ iva, halaṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva; aquí — ๔๐. ปรสรสฺส 40. De la vocal siguiente. นิคฺคหีตมฺหา [Pg.22] ปรสรสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. กตนฺติ, อภินนฺทุนฺติ, อุตฺตตฺตํว, จกฺกํว, กลึว, หลํทานิ, กึทานิ, ตฺวํสิ, อิทมฺปิ, อุตฺตริมฺปิ, ทาตุมฺปิ, สทิสํว. วาติ กึ, กตํอิติ, กิมิติ, ทาตุมปิ, สทิสํ เอว. Ocurre la elisión de la vocal que sigue al Niggahīta opcionalmente en algunos casos. Katanti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kaliṃva, halaṃdāni, kiṃdāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva. ¿Por qué se dice 'vā'? [Ejemplos:] kataṃiti, kimiti, dātumapi, sadisaṃ eva. ปุปฺผํ อสฺสา อุปฺปชฺชติ, เอวํ อสฺส เต อาสวา อิตี+ธ ปรสฺสรโลเป – «Pupphaṃ assā uppajjati», «evaṃ assa te āsavā»; aquí, en la elisión del [vocal] precedente o siguiente — ๕๓. สํโยคาทิโลโป 53. Elisión del inicio de un conjunto [de consonantes] อพฺยวหิตานํ ทฺวินฺนํ พฺยญฺชนานํ เอกตฺร ฐิติ สํโยโค, ตสฺมึ สํโยเค โย อาทิภูตาวยโว, ตสฺส วา กฺวจิ โลโป โหตีติอาทิพฺยญฺชนสฺส โลโป. ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชติ, เอวํส เต อาสวา. ติณฺณํ สํโยคานํ วิสเย อคฺยาคารํ, วุตฺยสฺส อิติ โหติ. La permanencia de dos consonantes juntas sin interrupción es un conjunto (saṃyoga). En ese conjunto, el componente inicial a veces se elide; es decir, la elisión de la consonante inicial. [Ejemplos:] «Pupphaṃsā uppajjati», «evaṃsa te āsavā». En el ámbito de tres conjuntos [consonánticos], ocurren [formas como] «agyāgāraṃ» y «vutyassa». ตํ กโรติ, ตํ ขณํ, สํ คโต, ตํ ฆตํ, ธมฺมํ จเร, ตํ ฉนฺนํ, ตํ ชาตํ, ตํ ฌานํ, ตํ ญาณํ, ตํ ฐานํ, ตํ ฑหติ, ตํ ตโนติ, ตํ ถิรํ, ตํ ทานํ, ตํ ธนํ, ตํ นิจฺจุตํ, ตํ ปตฺโต, ตํ ผลํ, เตสํ โพโธ, สํ ภูโต, ตํ มิตฺตํ, กึ กโต, ทาตุํ คโต อิตี+ธ – «Taṃ karoti», «taṃ khaṇaṃ», «saṃ gato», «taṃ ghataṃ», «dhammaṃ care», «taṃ channaṃ», «taṃ jātaṃ», «taṃ jhānaṃ», «taṃ ñāṇaṃ», «taṃ ṭhānaṃ», «taṃ ḍahati», «taṃ tanoti», «taṃ thiraṃ», «taṃ dānaṃ», «taṃ dhanaṃ», «taṃ niccutaṃ», «taṃ patto», «taṃ phalaṃ», «tesaṃ bodho», «saṃ bhūto», «taṃ mittaṃ», «kiṃ kato», «dātuṃ gato»; aquí — ๔๑. วคฺเค วคฺคนฺโต 41. En un grupo, [se convierte en] el final del grupo นิคฺคหีตสฺส โข วคฺเค วคฺคนฺโต วา โหตีติ นิมิตฺตานุสฺสรานํ ปจฺจาสตฺยา ตพฺพคฺคปญฺจโม โหติ. ปจฺจาสตฺติ นาม ฐานโต อาสนฺนตา คุณโต วา, คุณโตติ วณฺณสญฺญาทิคุณโต. นิคฺคหีตสฺส [Pg.23] อนุสรียตีติ ปจฺฉา กตฺวา สรียตีติ อนุสฺสโรติปิ วุจฺจติ. ตงฺกโรติ=ตํ กโรติ, เอวํ ตงฺขณํ, สงฺคโต, ตงฺฆตํ. ธมฺมญฺจเร, ตญฺฉนฺนํ, ตญฺชาตํ, ตญฺฌานํ, ตญฺญาณํ. ตณฺฐานํ, ตณฺฑหติ. ตนฺตโนติ, ตนฺถิรํ, ตนฺทานํ, ตนฺธนํ, ตนฺนิจฺจุตํ, ตมฺปตฺโต, ตมฺผลํ, เตสมฺโมโธ, สมฺภูโต, ตมฺมิตฺตํ. กิงฺกโต, ทาตุงฺคโต, ตณฺหงฺกโร, รณญฺชโห, สณฺฐิโต, ชุตินฺธโร, สมฺมโตติอาทีสุ นิจฺจํ. En un grupo (vagga), el niggahīta opcionalmente se convierte en el final del grupo; debido a la proximidad entre la causa y el anussara (niggahīta), se convierte en el quinto [sonido] de dicho grupo. La proximidad significa cercanía por lugar [de articulación] o por cualidad; «por cualidad» se refiere a cualidades como la percepción del color [sonoro], etc. Al niggahīta también se le llama «anussara» porque se emite (sarīyati) después (pacchā) de haber sido colocado. [Ejemplos:] Taṅkaroti = taṃ karoti; del mismo modo: taṅkhaṇaṃ, saṅgato, taṅghataṃ. Dhammañcare, tañchannaṃ, tañjātaṃ, tañjhānaṃ, taññāṇaṃ. Taṇṭhānaṃ, taṇḍahati. Tantanoti, tanthiraṃ, tandānaṃ, tandhanaṃ, tanniccutaṃ, tampatto, tamphalaṃ, tesammodho, sambhūto, tammittaṃ. Kiṅkato, dātuṅgato; y es obligatorio en palabras como taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutindharo, sammato, etc. อานนฺตริกํ ย+มาหุ, ยํ ยเทว, ปจฺจตฺตํ เอว, ตํ หิอิตี+ธ – «Ānantarikaṃ yaṃ āhu», «yaṃ yadeva», «paccattaṃ eva», «taṃ hi»; aquí — ๔๒. เยวหิสุ โญ 42. [Se convierte en] ñ ante ya, eva y hi ย+เอว+หิสทฺเทสุ นิคฺคหีตสฺส วา โญ โหติ. ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ยสฺส ญกาโร. อานนฺตริกญฺญ+มาหุ=อานนฺตริกํ ย+มาหุ, ยญฺญเทว=ยํยเทว, ญสฺส ทฺวิตฺเต ปจฺจตฺตญฺเญว, ปจฺจตฺตํ เอว, ตญฺหิ, ตญฺหิ. ‘‘อพฺยภิจารินา พฺยภิจารี นิยมฺยเต’’ติ ญายา เอวสทฺทสหจริยา ‘‘ย’’ อิติ สพฺพาทิยสทฺทสฺเสว คหณํ. Ante las palabras «ya», «eva» y «hi», el niggahīta se convierte opcionalmente en ñ. Según [la regla] «Vaggalasehi te», el sonido ya se convierte en ñ. [Ejemplos:] Ānantarikañña māhu = ānantarikaṃ ya+māhu; yaññadeva = yaṃ yadeva; con la duplicación de la ñ: paccattaññeva = paccattaṃ eva; tañhi, tañhi. Siguiendo el principio de que «lo variable es regulado por lo invariable», debido a la asociación con la palabra «eva», el término «ya» se refiere únicamente al pronombre «ya», etc. สํโยโค, สํโยชนํ, สํยโต, สํยาจิกาย อิตี+ธ – «Saṃyogo», «saṃyojanaṃ», «saṃyato», «saṃyācikāya»; aquí — ๔๓. เย สํสฺส 43. De [la palabra] saṃ ante y สํสทฺทสฺส ยํ นิคฺคหีตํ, ตสฺส วา โญ โหติ ยกาเร. สญฺโญโค=สํโยโค, เอวํ สํโยชนํ, สญฺญโต, สญฺญาจิกาย. อิธ ยการมตฺโตว คยฺหเต. สํสฺสาติ กึ, เอตํ โยชนํ, ตํ ยานํ, ตํ สรณํ ยนฺติ. El niggahīta de la palabra «saṃ» se convierte opcionalmente en ñ ante el sonido y. [Ejemplos:] Saññogo = saṃyogo; del mismo modo: saññojanaṃ, saññato, saññācikāya. Aquí solo se toma en cuenta el sonido y. ¿Por qué se especifica «de saṃ»? [Para evitar casos como] etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, taṃ saraṇaṃ yanti. ตํ [Pg.24] เอว, ตํ อหํ พฺรูมิ, ยํ อาหุ, ธนํ เอว, กึ เอตํ, นินฺทิตุํ อรหติ, ตํ อิทํ, ยํ อนิจฺจํ, ตํ อนตฺตา, เอตํ อโวจ, เอตํ เอว อิตี+ธ – «Taṃ eva», «taṃ ahaṃ brūmi», «yaṃ āhu», «dhanaṃ eva», «kiṃ etaṃ», «nindituṃ arahati», «taṃ idaṃ», «yaṃ aniccaṃ», «taṃ anattā», «etaṃ avoca», «etaṃ eva»; aquí — ๔๔. มยทา สเร 44. [Se convierten en] m, y, d ante una vocal นิคฺคหีตสฺส ม ย ทา โหนฺติ วา สเร กฺวจิ. ตเมว ตํ เอว, ตมหํ พฺรูมิ=ตํ อหํ พฺรูมิ, ยมาหุ, ธนเมว, กิเมตํ, นินฺทิตุมรหติ. ตยิทํ. ยทนิจฺจํ, ตทนตฺตา, เอตทโวจ, เอตเทว. ‘‘มยทา’’ติ โยควิภาคา พุทฺธม สรณม อิจฺจาทิ ภวติ. El niggahīta se convierte opcionalmente en m, y o d ante una vocal en algunos casos. [Ejemplos:] Tameva = taṃ eva; tamahaṃ brūmi = taṃ ahaṃ brūmi; yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati. Tayidaṃ. Yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva. Mediante la división de la regla (yogavibhāga) de «mayadā», ocurren formas como «buddhama saraṇama», etc. ๔๗. ตทมินาทีนิ 47. [Las palabras como] tadaminā, etc. ตทมินาทีนิ นิปฺปชฺชนฺติ. ‘‘ย+ทลกฺขณิกํ, ตํ นิปาตนา’’ติ ญายา ลกฺขณนฺตเรน อวิหิตา เทส+โลปา+คม+วิปลฺลาสา, สพฺพตฺถ อิมินาว ทฏฺฐพฺพา. อิทญฺจ ปเรสํ ปิโสทราทิมิว ทฏฺฐพฺพํ. ผุสิตํ=ชลพินฺทุ, ผุสิต+มุทร+มสฺส ปิโสทรํ. อิสฺส อกาเร ตํ อิมินา=ตทมินา, สกึ อาคามี=สกทาคามี, ธสฺส ทกาเร เอกํ อิธ อหํ=เอก+มิทา+หํ, วิธสฺส วิทาเทโส สํวิธาย อวหาโร=สํวิทาวหาโร, วาริสทฺทสฺส วกาเร, หสฺส ลกาเร จ กเต วาริวาหโก=วลาหโก, ชีวนสฺส ชีอาเทโส, ชีวนสฺส มุโต=ชีมูโต. ฉวสฺส สุอาเทเส, สยนสฺส สานาเทเส จ กเต ฉวสฺส สยนํ=สุสานํ. อุทฺธสฺส อุทุอาเทเส, ขสฺส ขลอาเทเส จ ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ ทฺวิตฺตาทิมฺหิ จ กเต อุทฺธํ ขํ อสฺส อุทุกฺขลํ. ปิสิตสฺส ปิอาเทเส, อสสฺส สาจาเทเส จ กเต ปิสิตาโส=ปิสาโจ. Se forman las palabras tadaminā y otras similares. Según el principio de que «lo que no tiene una característica definida se debe a la inclusión irregular (nipātana)», todas las elisiones, adiciones o transposiciones que no han sido prescritas por otra regla deben entenderse mediante esta. Esto debe considerarse de manera similar al grupo «pisodara» de otros [gramáticos]. Phusitaṃ significa gota de agua; «phusitaṃ udaraṃ assa» da como resultado pisodaraṃ. Con la conversión de i en a, taṃ + iminā = tadaminā; sakiṃ + āgāmī = sakadāgāmī; con la conversión de dh en d, ekaṃ + idha + ahaṃ = ekamidāhaṃ; con la sustitución de vidhā por vidā, saṃvidhāya + avahāro = saṃvidāvahāro; con la sustitución de vāri por va y h por la, vārivāhako = valāhako; con la sustitución de jīvana por jī, jīvanassa + muto = jīmūto; con la sustitución de chava por su y de sayana por sāna, chavassa + sayanaṃ = susānaṃ; con la sustitución de uddha por udu y de kha por khala, y con la duplicación por la regla «saramhā dve», uddhaṃ khaṃ assa = udukkhalaṃ; con la sustitución de pisita por pi y de asa por sāca, pisitāso = pisāco. มหีสทฺทสฺส [Pg.25] มยูอาเทเส, รวติสฺส ราเทเส จ กเต มหิยํ รวตีติ มยูโร. เอว+มญฺเญปิ ปโยคโต+นุคนฺตพฺพา. เอตฺถ จ – Con la sustitución de mahī por mayū y de ravatī por rā, se forma «mayūro» (el que grita en la tierra). Del mismo modo, se deben comprender otras formas según su uso. Y en este contexto — วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย,ทฺเว จา+ปเร วณฺณวิการ+นาสา; ธาตุสฺส อตฺถาติสเยน โยโค,ต+ทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺตํติ. Adición de un fonema, transposición de fonemas, y además, transformación y desaparición de fonemas; junto con la unión con un significado excelente de la raíz: esto se denomina la quíntuple etimología (nirutta). ยถา ทฺวาเร นิยุตฺโต=โทวาริโกติ โอกอาคโม. หึสสทฺทสฺส สีโหติ วิปลฺลาโส. นิชโก=นิยโกติ วิกาโร. เมหนสฺส ขสฺส มาลา เมขลาติ วณฺณโลโป, ห+น+มการานํ โลโป. มยูโรติ อตฺเถ รวติสฺส อติสฺสยโยโคติ. Por ejemplo: dvāre niyutto = dovārikoti (portero) es una adición de oka. En la palabra hiṃsa, sīho (león) es una transposición. Nijako = niyako (propio) es una transformación. En mekhalā (cinturón), de mehanassa y mālā, hay elisión de fonemas, concretamente la elisión de los sonidos ha, na y ma. En el significado de «mayūro» (pavo real), hay una unión con un significado excelente de la raíz ravatī. ยถริว ตถริเวติ นิปาตาว. ‘‘ชรคฺควา วิจินฺเตสุํ, วร+มฺหากํ ภุสามิเว’’ติ เอตฺถ อิวสทฺโท เอวการตฺโถ. นิคฺคหีตสนฺธิ. Yathariva y tathariva son simplemente partículas. En «jaraggavā vicintesuṃ, varaṃ mhākaṃ bhusāmiva», aquí la palabra «iva» tiene el sentido de «eva». [Fin de] la unión del niggahīta (niggahītasandhi). สนฺธิสฺสรานํ ปฏิเสธสนฺธิ,อโถ พฺยญฺชน+สรพฺยญฺชนานํ; สนฺธิ จ+โถ นิคฺคหีตสฺส สนฺธิ,ภวนฺติ สนฺธิ ปน ปญฺจธา เว. La unión de vocales, la unión de negación, además la de consonantes y la de vocales con consonantes, y también la unión del niggahīta; ciertamente, las uniones son de cinco tipos. อิติ ปโยคสิทฺธิยํ สนฺธิกณฺโฑ ปฐโม. Así concluye la primera sección, el capítulo sobre la unión (sandhikaṇḍo), en la [obra] Payogasiddhi. ๒. นามกณฺฑ 2. Capítulo sobre el nombre (Nāmakaṇḍa) อถ [Pg.26] นามานิ วุจฺจนฺเต. ตํ อตฺถาภิมุขํ นมนโต, อตฺตนา จ+ตฺถสฺส นามนโต นามํ, ทพฺพาภิธานํ. ตํ ทุวิธํ สลิงฺคา+ลิงฺคโต, อนฺวตฺถรุฬฺหิโต จ, ติวิธํ ปุมิ+ตฺถิ+นปุํสกลิงฺคโต, รุกฺโข, ลตา, วนนฺติ. จตุพฺพิธํ สามญฺญ+คุณ+กฺริยา+ยทิจฺฉานามโต, รุกฺโข, นีโล, ปาจโก, สิริวฑฺโฒติ. อฏฺฐวิธํ อวณฺณิ+วณฺณุ+วณฺโณ+การ+นิคฺคหีตนฺตปกติเภทโต, เอตฺถ กึสทฺโท นิคฺคหีตนฺโต. ปจฺจยา ปฐมํ กรียตีติ ปกติ, สทฺโท, ธาตุ จ. Ahora se explican los nombres (nāma). Se llama nombre porque se inclina (namana) hacia el significado, y porque el significado mismo es nombrado (namana) por él; es la designación de una sustancia. Es de dos tipos: con género y sin género, y por significado derivado o convencional. Es de tres tipos según los géneros masculino, femenino y neutro: rukkho (árbol), latā (enredadera), vanaṃ (bosque). Es de cuatro tipos según sea un nombre común, de cualidad, de acción o propio: rukkho, nīlo (azul), pācako (cocinero), sirivaḍḍho (nombre propio). Es de ocho tipos según la distinción de la base (pakati) que termina en a, i, u, o o niggahīta; aquí, la palabra «kiṃ» termina en niggahīta. La base es lo que se establece antes de los sufijos, ya sea una palabra o una raíz. ตตฺถ สลิงฺเคสุ ตาว อการนฺตโต ปุลฺลิงฺคา สุคตสทฺทา สตฺต วิภตฺติโย ปรา โยชียนฺเต. สุคตอิติ ฐิเต – Allí, entre los que tienen género, a la palabra de género masculino «sugata» (el Bienaventurado), que termina en a, se le añaden después las siete declensiones. Permaneciendo «sugata» — ๑. ทฺเว ทฺเว+กาเนเกสุ นามสฺมา สิโย อํโย นา หิ ส นํ สฺมา หิ ส นํ สฺมึ สุ 1. [Se agrupan] de dos en dos para el singular y el plural; después de un nombre [vienen]: si-yo, aṃ-yo, nā-hi, sa-naṃ, smā-hi, sa-naṃ, smiṃ-su. เอเตสํ ทฺเว ทฺเว โหนฺติ เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา ยถากฺกมํ. ยโต อิเม สตฺต ทุกา โหนฺติ, ‘‘อตฺถวนฺต+มธาตุก+มปจฺจยํ ปาฏิปทิกํ กิตก+ตทฺธิต+สมาสา เจ’’ติ วุตฺตตฺตา ตํ นามํ ปาฏิปทิกํ นาม. เกจิ สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺค+สงฺขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ ปาฏิปทิกนฺติ วทนฺติ. เตเน+ตํ วุจฺจติ – De estos, hay dos números para cada uno de los siete pares de casos, que actúan respectivamente sobre significados singulares y plurales de los sustantivos. Debido a que estos siete son pares, se dice: ‘Aquel que tiene significado, carece de base verbal y no tiene sufijo, se llama base (pāṭipadika), al igual que los términos kitaka, taddhita y samāsa’. Algunos dicen que la base (pāṭipadika) es el quinteto compuesto por: el significado propio, la sustancia (objeto), el género, el número y el caso (acción). Por eso se dice: สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สทฺทตฺถ+มพฺรวุํ ปเร; สงฺขฺยา+กมฺมาทิกานนฺตุ, วิภตฺติ วาจกา มตา. ‘Otros dijeron que el significado de la palabra consiste en el significado propio, la sustancia y el género; pero se considera que la terminación (vibhatti) expresa el número y el caso (acción)’. สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สงฺขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ; สทฺทตฺถ+มพฺรวุํ เกจิ, วิภตฺติ ปน โชตกาติ จ. ‘Algunos dijeron que el significado de la palabra es el quinteto: significado propio, sustancia, género, número y caso; y que la terminación es meramente un indicador (jotaka)’. ตโต [Pg.27] เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนญฺจาติ อนิยเมน ปสงฺเค ‘‘นามสฺมา’’ติ อธิกาโร. Entonces, surge la aplicación: cuando se debe expresar uno, se usa el singular; cuando se deben expresar muchos, se usa el plural. El término ‘del sustantivo’ (nāmasmā) actúa como encabezamiento (adhikāra). ๓๗. ปฐมา+ตฺถมตฺเต 37. Solo en el sentido del primer caso (nominativo). นามสฺสา+ภิเธยฺยมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหตีติ วตฺติจฺฉาวสา ปฐมาเย+กวจนพหุวจนานิ. สิ โยอิติ ปฐมา. สิสฺสิ+การสฺสา+นุพนฺธตฺตา อปฺปโยโค. ปโยชนํ ‘‘กิ+มํสิสู’’ติ สํเกโต, ตถา อํวจนสฺสา+การสฺส. เอตฺถ ตถาติ วุตฺตสฺสาติเทโส อญฺญทียธมฺมาน+มญฺญตฺถปาปน+มติเทโส. เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ ปฐเมกวจนํ สิ. La primera terminación ocurre solo para el significado denotado del sustantivo; según el deseo de hablar, se usan el singular y el plural del primer caso. ‘Si’ y ‘yo’ son el primer caso. El carácter ‘i’ de ‘si’ es un anubandha (indicador) y no se emplea. El propósito es la convención ‘ki-maṃ-si-su’, y lo mismo para la vocal ‘a’ de la terminación ‘aṃ’. Aquí, el término ‘tathā’ (así) indica una transferencia (atidesa); la transferencia es la aplicación de propiedades de un lugar a otro. Cuando se debe expresar uno, el singular del primer caso es ‘si’. อโตติ วตฺตเต, อโตติ นามวิเสสนตฺตา ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ ปริภาสโต อการนฺตโต นามสฺมา วิธิ. El término ‘ato’ (de ‘a’) continúa. Debido a que ‘ato’ es un calificativo del sustantivo, según la regla interpretativa ‘una regla se aplica a lo que termina en el calificador’, la regla se aplica al sustantivo que termina en ‘a’. ๑๐๙. สิสฺโส 109. De ‘si’, se convierte en ‘o’. อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส โอ โหติ. ปุพฺพสรโลเป สุคโต ติฏฺฐติ. พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ โย. เอวํ อุปริปิ โยเชตพฺพํ. Para un sustantivo que termina en ‘a’, el ‘si’ se convierte en ‘o’. Tras la elisión de la vocal anterior: ‘Sugato tiṭṭhati’ (El Sugata permanece). Cuando se deben expresar muchos, el plural es ‘yo’. Lo mismo debe aplicarse en lo sucesivo. ๔๑. อโต โยนํ ฏาเฏ 41. Después de ‘a’, los ‘yo’ se convierten en ‘ṭā’ y ‘ṭe’. อการนฺตโต นามสฺมา ปฐมาทุติยาโยนํ ฏาเฏ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ฏการานุพนฺธตฺตา ‘‘ฏานุพนฺธา+เนกวณฺณา สพฺพสฺสา’’ติ สพฺพาเทโส. สุคตา ติฏฺฐนฺติ. Después de un sustantivo terminado en ‘a’, los ‘yo’ del primer y segundo caso se convierten en ‘ṭā’ y ‘ṭe’ respectivamente. Debido al anubandha ‘ṭa’, es un reemplazo total según la regla ‘aquellos que tienen el anubandha ṭa y múltiples letras reemplazan todo’. ‘Sugatā tiṭṭhanti’ (Los Sugatas permanecen). ‘‘ปฐมา+ตฺถมตฺเต’’ติ วตฺตเต. El término ‘solo en el sentido del primer caso’ continúa. ๓๘. อามนฺตเณ 38. En el vocativo. อามนฺตณาธิเก [Pg.28] อตฺถมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหตีติ เอกสฺมึ เอกวจนํ สิ. Cuando hay un significado adicional de vocativo, se emplea la primera terminación; en el singular, se usa ‘si’. ๑๑๒. โค สฺยา+ลปเน 112. ‘Si’ se llama ‘ga’ en el vocativo. อาลปเน สิ คสญฺโญ โหติ. En el vocativo, ‘si’ tiene la designación ‘ga’. ‘‘โลโป’’ติ วตฺตเต. El término ‘elisión’ continúa. ๑๑๗. คสีนํ 117. De ‘ga’ y ‘si’. นามสฺมา ค+สีนํ โลโป โหติ. โภ สุคต จิรํ ติฏฺฐ. Después de un sustantivo, ocurre la elisión de ‘ga’ y ‘si’. ‘Bho sugata ciraṃ tiṭṭha’ (¡Oh Sugata!, permanece por largo tiempo). ‘‘เค’’ติ วตฺตเต. El término ‘en presencia de ga’ continúa. ๕๙. อยุนํ วา ทีโฆ 59. Alargamiento opcional de ‘a’, ‘i’, ‘u’. ออิอุอิจฺเจเตสํ วา ทีโฆ โหติ เค ปเร ติลิงฺเค+ติ ทีเฆ โภ สุคต สุคตา จิรํ ติฏฺฐ. สกฺกเต สุคตาติ ทีฆํ ทูราลปเนเยวิ+จฺฉนฺติ, สมีปาลปเนปิ ทสฺสนโต ตํ น คเหตพฺพํ. พหุวจเน โยสฺส ฏา, สุคตา จิรํ ติฏฺฐถ. Hay un alargamiento opcional de estas vocales ‘a’, ‘i’, ‘u’ cuando sigue ‘ga’ en los tres géneros. Al haber alargamiento: ‘Bho sugata, sugatā ciraṃ tiṭṭha’. En sánscrito, el alargamiento ‘sugatā’ se desea solo en el vocativo a distancia; pero puesto que se observa también en el vocativo cercano, eso no debe aceptarse. En el plural, ‘yo’ se convierte en ‘ṭā’: ‘Sugatā ciraṃ tiṭṭhatha’ (¡Oh Sugatas!, permaneced por largo tiempo). ๒. กมฺเม ทุติยา 2. En el objeto, el segundo caso (acusativo). ตสฺมึ กมฺมการเก ทุติยาวิภตฺติ โหติ. อํโยอิติ ทุติยา. เอตฺถ ทุติยาตติยาทิภาโว วิภตฺติสุตฺเต สิโย อิติ ปฐมาวิภตฺยาทีนิ+มุปาทาย วุจฺจติ, ตํ ตํ อุปาทาย ปญฺญตฺตตฺตา. ทุติเยกวจนํ อํ, อการสฺสา+ปโยโค. สุคตํ ปสฺส. ทุติยาพหุวจนํ โย, ตสฺส เฏ, สุคเต ปสฺส. En esa función de objeto (kamma-kāraka), ocurre la segunda terminación. ‘Aṃ’ y ‘yo’ son el segundo caso. Aquí, la designación de ser segundo, tercero, etc., se dice tomando como referencia las terminaciones ‘si’, ‘yo’, etc., del sutra de las terminaciones. El singular del segundo caso es ‘aṃ’; la vocal ‘a’ [del indicador] no se emplea. ‘Sugataṃ passa’ (Mira al Sugata). El plural del segundo caso es ‘yo’, que se convierte en ‘ṭe’: ‘Sugate passa’ (Mira a los Sugatas). ๑๙. กตฺตุกรเณสุ ตติยา 19. En el agente y el instrumento, el tercer caso (instrumental). ตสฺมึ [Pg.29] กตฺตริ กรเณ จ การเก ตติยาวิภตฺติ โหติ. นา+หิอิติ ตติยาวิภตฺติ. ตติยาเอกวจนํ นา. En esas funciones de agente e instrumento, ocurre la tercera terminación. ‘Nā’ e ‘hi’ son la tercera terminación. El singular de la tercera es ‘nā’. ‘‘นาสฺสา’’ติ วตฺตเต. El término ‘para nā’ continúa. ๑๐๘. อเต+น 108. Después de ‘a’, se convierte en ‘ena’. อการนฺตโต นามสฺมา ปรสฺส นาวจนสฺส เอนาเทโส โหติ นิจฺจํ. สุคเตน กตํ. Después de un sustantivo terminado en ‘a’, la terminación ‘nā’ siempre es reemplazada por ‘ena’. ‘Sugatena kataṃ’ (Hecho por el Sugata). ๙๘. สุหิสฺว+สฺเส 98. En presencia de ‘su’ e ‘hi’, se convierte en ‘e’. อการนฺตสฺส สุหิสฺเว+โหติ. สุคเตหิ. Para una base terminada en 'a', ante los sufijos 'su' e 'hi', [la 'a'] se convierte en 'e'. Por ejemplo: Sugatehi. ‘‘เว’’ติ วตฺตเต. El término 've' (opcionalmente) se aplica por precedencia. ๙๕. สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ 95. Para los sufijos smā, hi, smiṃ y naṃ, ocurren mhā, bhi y mhi. นามสฺมา ปเรสํ สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ โหนฺติ ยถากฺกมํติ หิสฺส ภิอาเทเส สุคเตภิ. กรเณ สุคเตน โลโก ปุญฺญํ กโรติ, สุคเตหิ สุคเตหิ วา. Después de un nombre, para los sufijos smā, hi y smiṃ, ocurren mhā, bhi y mhi respectivamente; con la sustitución de 'hi' por 'bhi' se obtiene 'sugatebhi'. En el sentido instrumental (karaṇa): 'sugatena loko puññaṃ karoti' (el mundo hace mérito a través del Sugata), o bien 'sugatehi' o 'sugatehi'. ๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน 24. El cuarto caso se emplea en el sentido de donatario (sampadāne). ตสฺมึ สมฺปทานการเก จตุตฺถี สิยา. ส+นํอิติ จตุตฺถี. จตุตฺเถ+กวจนํ ส. วิภตฺติสุตฺเต สฺส+นํติ ทีฆปาเฐน สุคตสฺสาติ สิทฺเธปิ ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ ตฺยาทิการิยสุตฺเตสุ สฺสสฺสาติ อกฺขรคารวตา โหตีติ ลาฆวตฺถ+มิท+มารทฺธํ – En dicho papel de donatario (sampadāna-kāraka), se emplea el cuarto caso. 'Sa' y 'naṃ' constituyen el cuarto caso. 'Sa' es el singular del cuarto caso. Aunque 'sugatassa' se establece por la lectura larga de 'ssa' y 'naṃ' en el sutra de las declinaciones, en sutras operativos como 'jhalā sassa no', se usa 'ssa' por consideración a los caracteres; por lo tanto, para mayor brevedad, se inicia esta regla: ๕๑. สุญ สสฺส 51. El aumento 'suñ' para 'sa'. นามสฺมา [Pg.30] ปรสฺส สสฺส สุญาคโม โหติ. ส จ ‘‘ฉฏฺฐิยา’’ติ วตฺตมาเน – Después de un nombre, ocurre el aumento 'suñ' para el sufijo 'sa'. Y esto se aplica cuando el término 'chaṭṭhiyā' (del sexto caso) está vigente. ๑,๒๐. ญากานุ พนฺธา+ทฺยนฺตา 1,20. Los que tienen los marcadores 'ñ' y 'k' se sitúan al principio y al final. ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส ญานุพนฺธ+กานุพนฺธา อาทฺยนฺตาโหนฺตีติ อาทฺยวยโว. อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, ญฺญกาโร อสฺมึ สุตฺเต สํเกตตฺโถ. สุคตสฺส ทานํ เทติ. Para lo indicado por el sexto caso, los que tienen los marcadores 'ñ' y 'k' se convierten en la parte inicial y final; aquí es el componente inicial. La vocal 'u' es para facilitar la pronunciación, y la letra 'ñ' en este sutra tiene un propósito técnico. 'Sugatassa dānaṃ deti' (da una ofrenda al Sugata). ๑,๕๘. ‘‘พหุลํ’’ตฺย+ธิกาโร 1,58. La regla de autoridad (adhikāra) 'bahulaṃ' (frecuentemente/diversamente). พหุลาธิการํ กปฺปทุมมิว มญฺญนฺติ สทฺทิกา. ตญฺจ – Los gramáticos consideran la regla de autoridad 'bahula' como un árbol que concede deseos (kappaduma). Y sobre ella: กฺวจิ ปวตฺตฺย+ปวตฺติ, กฺวจ+ญฺญํ กฺวจิ วา กฺวจิ; สิยา พหุลสทฺเทน, วิธิ สพฺโพ ยถาคมํติ – A veces ocurre, a veces no ocurre, a veces de otra forma, a veces opcionalmente; mediante la palabra 'bahula', toda regla debe entenderse según la tradición. จตุพฺพิธํ พหุลํ สมิกฺขนฺติ. Se considera que 'bahula' es de cuatro tipos. ‘‘อโต วา’’ตฺเวว, Se aplica 'ato vā' (desde una 'a', opcionalmente). ๔๔. สสฺสาย จตุตฺถิยา 44. 'Āya' para el sufijo 'sa' del cuarto caso. อการนฺตโต ปรสฺส จตุตฺถิยา สสฺส อาโย โหติ วา พหุลํ. สุคตาย. เยภุยฺเยน ตาทตฺเถเยวา+ย+มาโย ทิสฺสตีติ อิโต ปรํ โน+ทาหรียเต. จตุตฺถีพหุวจนํ นํ, Después de una base terminada en 'a', para el sufijo 'sa' del cuarto caso, ocurre opcionalmente 'āya' de manera diversa. 'Sugatāya'. Generalmente, este 'āya' se observa solo en el sentido de propósito (tādattha), por lo que no se proporcionan más ejemplos después de este. El plural del cuarto caso es 'naṃ'. ‘‘ทีโฆ’’ติ วตฺตเต. El término 'dīgho' (alargamiento) se aplica. ๘๙. สุนํหิสุ 89. Ante 'su', 'naṃ' e 'hi'. นามสฺส [Pg.31] ทีโฆ โหติ สุนํหิสุ. สุคตานํ. Ocurre el alargamiento de la vocal del nombre ante los sufijos 'su', 'naṃ' e 'hi'. 'Sugatānaṃ'. ๒๙. ปญฺจมฺย+วธิสฺมา 29. El quinto caso se emplea en el sentido de límite o punto de partida (avadhi). เอตสฺมา อวธิการกา ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ. สฺมา+หิอิติ ปญฺจมี. ปญฺจมฺเยกวจนํ สฺมา, A partir de este papel de punto de partida (avadhi-kāraka), se emplea la declinación del quinto caso. 'Smā' e 'hi' constituyen el quinto caso. 'Smā' es el singular del quinto caso. ‘‘อโต’’ ‘‘ฏาเฏ’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต. Se aplican los términos 'ato', 'ṭā/ṭe' y 've'. ๔๓. สฺมา+สฺมึนํ 43. Para 'smā' y 'smiṃ'. อการนฺตโต นามสฺมา ปเรสํ สฺมา+สฺมึนํ ฏา+เฏ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. สุคตา อเปหิ สุคตมฺหา สุคตสฺมา วา. ปญฺจมีพหุวจนญฺหิ, สุคเตภิ สุคเตหิ. Después de un nombre terminado en 'a', para los sufijos 'smā' y 'smiṃ', ocurren opcionalmente 'ā' (de 'ṭā') y 'e' (de 'ṭe') respectivamente. 'Sugatā apehi' (aléjate del Sugata), 'sugatamhā' o 'sugatasmā'. El plural del quinto caso es 'hi': 'sugatebhi', 'sugatehi'. ๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ 39. El sexto caso se emplea en el sentido de relación (sambandha). การเกหิ อญฺโญ สมฺพนฺโธ, ตตฺร ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ. ส+นํอิติ ฉฏฺฐี, ฉฏฺเฐกวจนํ ส, สุคตสฺส วิหาโร, ฉฏฺฐีพหุวจนํ นํ, สุคตานํ. Para una relación distinta de los papeles gramaticales directos (kārakas), se emplea la declinación del sexto caso. 'Sa' y 'naṃ' constituyen el sexto caso; 'sa' es el singular: 'sugatassa vihāro' (el monasterio del Sugata); 'naṃ' es el plural: 'sugatānaṃ'. ๑๔. สตฺตมฺยา+ธาเร 14. El séptimo caso se emplea en el sentido de soporte (ādhāre). อาธารการเก สตฺตมีวิภตฺติ โหติ. สฺมึ+สุอิติ สตฺตมี. สตฺตมฺเยกวจนํ สฺมึ, สุคเต ปติฏฺฐิตํ สุคตมฺหิ สุคตสฺมึ วา. สตฺตมีพหุวจนํ สุ, ‘‘สุ+หิสฺว+สฺเส’’ติ เอ, สุคเตสุ. En el papel de soporte (ādhāra-kāraka), se emplea la declinación del séptimo caso. 'Smiṃ' y 'su' constituyen el séptimo caso. 'Smiṃ' es el singular: 'sugate patiṭṭhitaṃ' (establecido en el Sugata), 'sugatamhi' o 'sugatasmiṃ'. 'Su' es el plural; por la regla 'su-hisva-sse' se convierte en 'e': 'sugatesu'. สุคโต, สุคตา. โภ สุคต, โภ สุคตา, ภวนฺโต สุคตา. สุคตํ, สุคเต. สุคเตน, สุคเตภิ[Pg.32], สุคเตหิ. กรเณ สุคเตน, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตาย, สุคตานํ. สุคตา, สุคตมฺหา, สุคตสฺมา, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตานํ. สุคเต, สุคตมฺหิ, สุคตสฺมึ, สุคเตสุ. Sugato, sugatā. Bho sugata, bho sugatā, bhavanto sugatā. Sugataṃ, sugate. Sugatena, sugatebhi, sugatehi. En el instrumental: sugatena, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatāya, sugatānaṃ. Sugatā, sugatamhā, sugatasmā, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatānaṃ. Sugate, sugatamhi, sugatasmiṃ, sugatesu. สุคโต สุคโต. สุคตํ นมติ. สุคเตน กโต. สุคเตน ชิโต. สุคตสฺส ทเท. สุคตา วิคโต. สุคตสฺส สุโต. สุคเต รมเต. เอวํ – Sugato, el Bien Trasladado. Se inclina ante el Bien Trasladado. Hecho por el Bien Trasladado. Conquistado por el Bien Trasladado. Que se le dé al Bien Trasladado. Ido desde el Bien Trasladado. Hijo del Bien Trasladado. Se deleita en el Bien Trasladado. Así — สูรา+สุร+นโร+รค+นาค+ยกฺขา,คนฺธพฺพ+กินฺนร+มนุสฺส+ปิสาจ+เปตา; มาตงฺค+ชงฺคม+ตุรงฺค+วราห+สีหา,พฺยคฺฆ+จฺฉ+กจฺฉป+ตรจฺฉ+มิค+สฺส+โสณา. Valientes, asuras, hombres, serpientes, nagas, yakkhas; gandhabbas, kinnaras, humanos, pisacas, petas; elefantes, seres que caminan, caballos, jabalíes, leones; tigres, osos, tortugas, hienas, ciervos, perros. อาโลก+โลก+นิลยา+นิล+จาค+โยคา,วายาม+คาม+นิคมา+คม+ธมฺม+กามา; สงฺโฆ+ฆ+โฆส+ปฏิฆา+สว+โกธ+โลภา,สารมฺภ+ถมฺภ+มท+มาน+ปมาท+มกฺขา. Luz, mundo, morada, viento, renuncia, unión; esfuerzo, aldea, pueblo, llegada, dharma, deseo; Sangha, multitud, sonido, aversión, efluvios, ira, codicia; insolencia, obstinación, embriaguez, orgullo, negligencia, hipocresía. ปุนฺนาค+ปูค+ปนสา+สน+จมฺปก+มฺพ-หินฺตาล+ตาล+วกุล+ชฺชุน+กึสุกา จ; มนฺทาร+กุนฺท+ปุจิมนฺท+กรญฺช+รุกฺขา,เญยฺยา มยูร+สกุณ+ณฺฑช+โกญฺจ+หํสา. Punnaga, puga, yaca, asana, campaka, mango, hintala, palma, vakula, arjuna y kimsuka; mandara, kunda, pucimanda, karanja —estos son árboles—; se deben conocer pavos reales, aves, nacidos de huevo, garzas y cisnes. สุคตสทฺโทว, ยโต สพฺโพ สทฺโท, น สทฺทตาลิตตฺโถว, อถ โข สํโยคาทิวเสนปิ อตฺถํ วทนฺติ. เตเน+ตํ วุจฺจติ – Como la palabra 'Sugata', así es toda palabra; no posee un significado fijado únicamente por el sonido, sino que expresan el significado por medio de la conexión y otros factores. Por eso se dice: สํโยคา วิปฺปโยคา จ, สาหจริยา+วิโรธโต; อตฺถา ปกรณา ลิงฺคา, สทฺทนฺตรสมีปโต. Por la conexión, por la separación, por la asociación, por la oposición; por el propósito, por el contexto, por la marca, por la proximidad de otra palabra. สามตฺถฺโย+จิตฺร+เทเสหิ[Pg.33], กาล+พฺยตฺตา+นุรูปโต; อุปจาร+กากุเภท, สมฺพนฺเธหุ+ปลกฺขณา. Por la capacidad, la propiedad, el lugar; por el tiempo, la distinción de género, la adecuación; por la metáfora, la variación del tono de voz, la relación y la implicación. วจนา จ ตทงฺคตฺตา, ปธานตฺตาติอาทิหิ; สทฺท+ตฺถา ปวิภชฺชนฺเต, น สทฺทาเทว เกวลาติ. Por el número, por ser parte de aquello, por la preeminencia, y así sucesivamente; los significados de las palabras se distinguen, no solo a partir de la palabra misma. เอตฺถ สํโยคโต ตาว, ‘‘สกิโสรา เธนุ ทียตู’’ติ, กิโสโร อสฺสโปตโก, ตํสํโยคโต วฬวา เอว ปตียเต. Aquí, por la conexión, por ejemplo: 'Que se entregue la vaca con su cría (kisora)'. Como 'kisora' es un potrillo, por esa conexión se entiende que se trata de una yegua. วิปฺปโยคโต – ‘‘อกิโสรา อานียตู’’ติ ตปฺปฏิเสธา วฬวา เอว ปตียเต. Por la separación: 'Que se traiga a la que no tiene potrillo'. Por esa negación, se entiende que es la yegua. สหจรณโต – ‘‘ราม+ลกฺขณ’’อิติ อุภินฺนํ สหจรเณน ราโมติ ทาสรถิ เอว ราโม, น อญฺญาภิธาโน ชามทคนฺยาทิ. ลกฺขโณปิ โสมิตฺติ เอว, น ตุ โย โกจิ ลกฺขโณ. Por la asociación: 'Rama y Lakkhana'. Debido a la asociación de ambos, 'Rama' es solo el hijo de Dasaratha, no otro llamado Jamadaganya, etc. 'Lakkhana' también es solo Saumitri, no cualquier otro Lakkhana. วิโรธโต – ‘‘ราม+ชฺชุนา’’ อิติ ภคฺคโว สหสฺสพาหุ จ อญฺญมญฺญวิรุทฺธาติ เต เอว ปตียนฺเต, น ทาสรถิ สพฺยสาจิ จ. Por la oposición: 'Rama y Arjuna'. Al ser Bhargava y Sahassabahu enemigos mutuos, se entiende que son ellos, no el hijo de Dasaratha y Sabyasaci. อตฺถโต – ‘‘สินฺธว+มานย, ปวิสามิ รณงฺคณ’’มิติ รณงฺคณปเวโส วาหนวิเสเสน โหตีติ อตฺถโต ตุรงฺคปตีติ, น ตุ ลวณวิเสสํ. Por el propósito: 'Trae el sindhava, entraré al campo de batalla'. Dado que la entrada al campo de batalla se hace con un vehículo especial, por el propósito se entiende un caballo, no un tipo de sal. ปกรณโต-โภชนวิธิมฺหิ อุปสงฺขริยมาเน ‘‘สินฺธว+มานเย’’ติ, อตฺร หิ สทฺทนฺตรสฺสา+ภาเวปิ โภชโนปกรณสมวาย+มาโลกิตภาวโต ลวเณ ปฏิปตฺติ, ตาทิโส หิ ปตฺถาโวติ. Por el contexto: Al servirse en una comida, si se dice 'trae el sindhava', aunque no haya otra palabra, al observar la combinación con los utensilios de comida, se entiende que es la sal, pues tal es la ocasión. ลิงฺคโต [Pg.34] – ‘‘เทวทตฺตํ ปฐม+มุปเวสย สมาราธิตคุรุํ’’ติ, อตฺร สมาราธิตคุรุตฺเตน ลิงฺเคน ตสฺส พาหุสฺสจฺจ+มวคมฺยเต, น ตุ โย โกจิ เทวคุโณ. Por la marca: 'Haz sentar primero a Devadatta, quien ha servido bien a su maestro'. Aquí, por la marca de 'haber servido bien a su maestro', se comprende su gran erudición, no alguna cualidad divina. สนฺนิธานโต – ‘‘อชฺชุโน กตวีริโยติ’’ ปตียเต, โน อกตวีริโย อชฺชุโนติ. Por la proximidad: 'Arjuna es quien ha hecho un gran esfuerzo', se entiende así, no el Arjuna que no ha hecho esfuerzo. สามตฺถิยโต – ‘‘อนุทรา กญฺญา’’ติ อุทเร อสติ กญฺญา เอว นตฺถีติ ตสฺสา กิสางฺคิยา มชฺฌปเทโสติ ปตียเต. Por la capacidad: 'Una joven sin vientre'. Dado que si no hubiera vientre no habría joven, se entiende que se refiere a la región de la cintura de una joven delgada. โอจิตฺรโต – ‘‘รามสทิโส+ยํ’’ อิติ, อตฺร หิ ราโม ปยุตฺตทาสรถิสฺมึ ภิยฺโย สาธารโณ ปริจโยติ ทาสรถิ เอว ปตียเต, น ภคฺควราโม. Por la propiedad: 'Este es parecido a Rama'. Aquí, dado que el término Rama se aplica más comúnmente al hijo de Dasaratha, se entiende que es el hijo de Dasaratha, no Bhargava Rama. เทสโต – ‘‘โปฏฺฐปา’’ อิติ กิสฺมิญฺจิ เทเส ปสํสาวจนํ. กิสฺมิญฺจิ อกฺโกสวจนํ. Por el lugar: 'Potthapa' en cierto lugar es una palabra de alabanza, en otro es una palabra de insulto. กาลโต – ‘‘ปเจ’’ติ ทกฺขิณาปเถ กตฺถจิ ปุพฺพณฺเห ยาคุปาเก, สายณฺเห ตุ โอทนปาเก. Por el tiempo: 'Cocina' en la región del sur, en la mañana significa cocinar gachas, pero en la tarde significa cocinar arroz. พฺยตฺติโต – ‘‘คามสฺส อทฺธ’’ มิติ สมภาเค, นปุํสกตฺตา. ‘‘คามสฺส อทฺโธ’’ติ ปุมตฺเตน ตุ อสมภาเค. Por la distinción: 'Gāmassa addhaṃ' (en neutro) se refiere a una parte igual. Pero 'Gāmassa addho' (en masculino) se refiere a una parte desigual. อนุรูปโต – ‘‘นรปติ สาธุ รกฺขติ โคมณฺฑล’’มิติ มหีมณฺฑลปาลนํ ราชิโน+นุรูป+มิติ มหีมณฺฑลปาลเนว ปตีติ, น ตุ โคยูถรกฺขเน. Por la adecuación: 'El rey protege bien el círculo de vacas'. Como proteger el círculo de la tierra es adecuado para un rey, se entiende como la protección del reino, no la protección de un rebaño de vacas. อุปจารโต – อตํสภาเว ตํสภาวาโรปน+มุปจาโร, ส จ ตทฏฺโฐ, ตทฺธมฺโม, ตํสหจริโย, ตํสมีโปติ จตุพฺพิโธ[Pg.35], ตตฺถ ยถากฺกมํ มญฺจา อุกฺโกสนฺติ, อคฺคิ มาณโว, ยฏฺฐึ ปเวสย, คงฺคายํ วโชติ. Por la metáfora: La metáfora es la atribución de una naturaleza a algo que no la tiene. Esta es de cuatro tipos: por su propósito, por su cualidad, por su asociación y por su proximidad. Allí, respectivamente: 'las camas gritan', 'el joven es fuego', 'haz entrar el bastón', 've en el Ganges'. กากุโต-กากุสทฺโท อิตฺถิยํ, ส จ วิการ+โสก+ภีติ+ธนิรูเปสุ ทิสฺสติ, วตฺตุ กายวิการา กถญฺจิ ตํ อกตวาอปิ เกนจิ อญฺเญน ‘‘กึ ตฺวํ ตํ อกาสิ ‘‘อิติ ปุฏฺโฐ โกเปน ภมุเภทา ‘‘อหํ กตวา อมฺหี’’ติ กเถติ, ตสฺส ภมุเภทกฺริยา อกฺริยาปฏิญฺญํ สูจยติ. Por la variación del tono: La palabra 'kāku' es femenina, y se observa en formas de sonido de alteración, dolor o miedo. Si el hablante, por una alteración corporal, aunque no haya hecho algo, al ser preguntado por otro '¿acaso tú hiciste eso?', responde con ira frunciendo el ceño '¡Yo lo he hecho!', su acción de fruncir el ceño indica la negación de la acción. สมฺพนฺธ โต – ‘‘มาตริ สมฺมา วตฺติตพฺพํ, ปิตริ สุสฺสูยิตพฺพํ’’ อิติ, อตฺร หิ สมาตริ สปิตรีติ สมฺพนฺธิสทฺทาภาเวปิ สา มาตา โส ปิตา จ อสฺส ปุตฺตสฺสาติ ปตียเต. Por la relación: 'Se debe actuar correctamente con la madre, se debe obedecer al padre'. Aquí, aunque no haya palabras relativas como 'su propia madre' o 'su propio padre', se entiende que ella es la madre y él es el padre de ese hijo. อุปลกฺขณโต – ‘‘กาเกหิ รกฺขิตพฺพํ ทธี’’ติ กากสทฺโท สพฺเพส+มุปฆาตกานํ สามญฺญํ อุปลกฺเขตีติ สุนขาทิสพฺเพหิปิ นิวารียเต. Por la implicación: 'La cuajada debe protegerse de los cuervos'. La palabra 'cuervo' implica de manera general a todos los destructores, por lo que también se protege de los perros y demás. วจนโต – ‘‘ทารา’’อิติ ทารสทฺโท กลตฺเต พหุวจนนฺโต, อญฺญตฺถ อนิยตวจโน. Por el número: La palabra 'dārā' (esposa) se usa en plural para referirse al cónyuge; en otros casos, el número es indeterminado. ตทงฺคตฺตา – ‘‘สชฺชิตํ โภชน’’มิติ วุตฺเต ตปฺปริกฺขารตฺตา ตทุปกรณ อาสน, ปาติ, พฺยญฺชนาทีนํ สมฺปาทนมฺปิ ปตียเต. Por ser parte de aquello: Cuando se dice 'la comida está preparada', al ser accesorios de ella, también se entiende la disposición de sus implementos como el asiento, el plato, los condimentos, etc. ปธานภาวโต – ‘‘นิคฺคจฺฉติ อวนินาโถ’’ติ รญฺโญ นิคฺคมเนน ตทุปชีวีนมฺปิ นิคฺคมนํ วิญฺญายติ. Por la preeminencia: 'El señor de la tierra sale'. Por la salida del rey, se comprende también la salida de sus subordinados. วุตฺตญฺจ – Y se ha dicho: เนยฺยนีตตฺถสุตฺเตสุ[Pg.36], เญยฺยํ สทฺทตฺถมตฺตกํ; เน+ตฺถ วตฺตพฺพอตฺเถน, สุตฺตํ นีตตฺถกํ ภเวติ. En los suttas de significado por inferir y de significado explícito, se debe conocer solo el significado de las palabras; pero aquí, debido al significado que debe expresarse, el sutta se convierte en uno de significado explícito. เอว+มญฺเญสมฺปิ อการนฺตานํ ปุลฺลิงฺคานํ สทฺทานํ รูปนโย กฺริยา+ภิสมฺพนฺโธ จ. สุคตสทฺทโต ยสฺส สทฺทสฺส วิเสโส อตฺถิ, ตํ วกฺขาม. อิโต ปรํ ฉฏฺฐิยา จตุตฺถีสมตฺตา ปญฺจมีพหุวจนสฺส จ ตติยาพหุวจเนน สมตฺตา น ตา ทสฺสิยนฺเต. Del mismo modo es el método de formación y la conexión con la acción de otras palabras masculinas terminadas en 'a'. Explicaremos aquellas palabras que tienen una distinción respecto a la palabra 'Sugata'. De aquí en adelante, dado que el genitivo es igual al dativo y el plural del ablativo es igual al plural del instrumental, estos no se muestran. คุมฺพ สิ, ‘‘อโต’’ ‘‘สิสฺสา’’ติ จ วตฺตเต. [En la palabra] 'Gumba', [el sufijo] 'si', y [los términos] 'ato' y 'sissa' se aplican. ๑๑๐. กฺวเจ+วา. 110. Solo en algunos casos. อการนฺตโต นามสฺมา ปรสฺส สิสฺส เอ โหติ วา กฺวจิ. คุมฺเพ คุมฺโพ, คุมฺพา. โภ คุมฺพ คุมฺพา, ภวนฺโต คุมฺพา อิจฺจาทิ สุคตสมํ. เอวํ ผุสฺสิตคฺเค ผุสฺสิตคฺโค, วตฺตพฺเพ วตฺตพฺโพ อิจฺจาทิ. สิสฺโส+การสฺส นิจฺจตฺตา กตฺถจิ ปกฺเข เอการตฺต+มิท+มารทฺธนฺติ สิสฺโส+การปกฺเข เอว ภวตีติ ‘‘อํ นปุํสเก’’ติ อ+มาเทเสน เอการสฺส นปุํสกวิสเย พาธิตตฺตา ‘‘พหุลํ’’ วิธานา นปุํสเกปิ สุเข ทุกฺเขติ กฺวจิ โหเตว. Después de un nombre terminado en 'a', a veces 'e' sustituye a 'si'. [Ejemplos:] Gumbe, gumbo, gumbā. '¡Oh, matorral!', etc., son iguales a 'Sugata'. Así también: phussitagge, phussitaggo; vattabbe, vattabbo, etc. Debido a que el cambio de 'si' a 'o' es permanente, en algunos casos se inicia este cambio a 'e'. Esto ocurre solo en la opción donde 'si' se convierte en 'o'. Debido a que 'e' es invalidado en el género neutro por la sustitución de 'aṃ' (por la regla 'aṃ napuṃsake'), debido a la regla de 'diversidad' (bahulaṃ), a veces ocurre también en el neutro, como en 'sukhe', 'dukkhe'. ‘‘โยสฺส’’ ‘‘เฏ’’ติ จ วตฺตเต. Se aplican [los términos] 'yossa' y 'ṭe'. ๑๓๕. เอกจฺจาทีห+โต 135. De 'ekacca', etc. อการนฺเตหิ เอกจฺจาทีหิ โยนํ เฏ โหติ. เอกจฺโจ, เอกจฺเจ. โภ เอกจฺจ เอกจฺจา, เอกจฺเจ. เอกจฺจํ, เอกจฺเจ. เอวํ เอส+ส+ปฐมสทฺทานํ. Después de 'ekacca' y otros terminados en 'a', 'yo' se convierte en 'ṭe'. Ekacco, ekacce. ¡Oh, ekacca!, etc. Así también para las palabras 'esa', 'sa' y 'paṭhama'. โกโธ[Pg.37], โกธา. โภ โกธ โกธา, โกธา. โกธํ, โกเธ. Kodho, kodhā. ¡Oh, kodha!, etc. Kodhaṃ, kodhe. ‘‘นาสฺส’’ ‘‘สา’’ติ จ วตฺตเต. Se aplican [los términos] 'nāssa' y 'sā'. ๑๐๗. โกธาทีหิ 107. De 'kodha', etc. โกธาทีหิ นาสฺส สา โหติ วา. โกธสา โกเธน. อตฺถสา อตฺเถน. ‘‘เย อุตฺตมตฺถานิ ตยิ ลภิมฺหา’’ติ อตฺถสทฺโท นปุํสกลิงฺโคปิ ทิสฺสติ. Después de 'kodha' y otros, 'nā' opcionalmente se convierte en 'sā'. Kodhasā, kodhena. Atthasā, atthena. En la frase 'Ye uttamatthāni tayi labhimhā', la palabra 'attha' se ve también en género neutro. ‘‘สฺมิโน ฏี’’ติ จ วตฺตเต. Se aplica 'smino ṭi'. ๑๗๕. ทิวาทิโต 175. De 'diva', etc. ทิวาทีหิ นาเมหิ สฺมิโน ฏิ โหติ นิจฺจํ. ทิวิ, เอวํ ภุวิ. เอตฺถฏิมฺหิ นิจฺจํ วการาคโม รสฺโส จ. เอตฺถ ภูสทฺโท วธูสทฺทสมํ. Después de los nombres 'diva' y otros, 'smiṃ' se convierte permanentemente en 'ṭi'. Divi, y así bhuvi. Aquí, cuando hay 'ṭi', ocurre permanentemente el aumento de 'v' y el acortamiento de la vocal. Aquí la palabra 'bhū' es igual a la palabra 'vadhū'. ‘‘เว’’ติ วตฺตเต. Se aplica 'vā' (opcionalmente). ๑๔๔. มนาทีหิ สฺมึ+สํ+นา+สฺมานํ สิ+โส+โอ+สา+สา 144. Después de 'mana' y otros, para [los sufijos] 'smiṃ', 'sa', 'nā' y 'smā', [se convierten en] 'si', 'so', 'o', 'sā' y 'sā' [respectivamente]. มนาทีหิ สฺมิ+มาทีนํ สิ+โส+โอ+สา+สา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. มโน, มนา. โภ มน มนา, มนา. มโน, มนํ, มเน. มนสา มเนน, มเนหิ มเนภิ. มนโส มนสฺส, มนานํ. มนสา มนา มนมฺหา มนสฺมา, มเนหิ มเนภิ. มนสิ มนมฺหิ มนสฺมึ, มเนสุ. Después de 'mana' y otros, para 'smiṃ' y los demás, ocurren opcionalmente 'si', 'so', 'o', 'sā' y 'sā' respectivamente. Mano, manā. ¡Oh, mana!, etc. Mano, manaṃ, mane. Manasā, manena, manehi, manebhi. Manaso, manassa, manānaṃ. Manasā, manā, manamhā, manasmā, manehi, manebhi. Manasi, manamhi, manasmiṃ, manesu. เอวํ [Pg.38] วโจ ปโย เตโช,ตโป เจโต ตโม ยโส. Así: vaco (palabra), payo (agua), tejo (esplendor), tapo (ascetismo), ceto (mente), tamo (oscuridad), yaso (fama). อโย วโย สิโร สโร,อุโร+ตฺเย+เต มนาทโย. Ayo (hierro), vayo (edad), siro (cabeza), saro (lago), uro (pecho); estas son las palabras del grupo 'mana', etc. รูปสิทฺธิยํ อห+รหสทฺทา มนาทีสุ ปฐิตา. อหสฺส อาปาทิตฺตา รโหติ นิปาตตฺตา รหสีติ วิภตฺยนฺตปฏิรูปกนิปาตตฺตา อิธ น คหิตา. En el Rūpasiddhi, las palabras 'aha' y 'raha' se incluyen en el grupo 'mana', etc. Debido a que 'aha' se convierte en 'ā', y 'raha' es una partícula, y 'rahasī' es una partícula que se asemeja a una terminación flexiva, no se incluyen aquí. คจฺฉนฺต สิ, ‘‘สิสฺส’’ ‘‘เว’’ติ จ วตฺตเต. ปรโต ภิยฺโย นานุวตฺตยิสฺสาม, วุตฺติยา เอว อนุวตฺตสฺส คมฺยมานตฺตา. [Para] 'Gacchanta' [y el sufijo] 'si', se aplican 'sissa' y 'vā'. En adelante, no repetiremos más [estos términos], ya que su aplicación se entiende por el propio comentario. ๑๔๘. นฺตสฺสํ 148. [Sustitución por] 'aṃ' para 'nta'. สิมฺหิ นฺตปจฺจยสฺส อํ โหติ วา. ‘‘สุตานุมิเตสุ สุตสมฺพนฺโธว พลวา’’ติ ญายา ‘‘นฺตสฺสา’’ติ สุตตฺตา นฺตสฺเสว อํ, น ตทนฺตสฺส อนุมิตสฺส สทฺทสฺส. เอว+มุปริปิ นฺต+นฺตูนํ อาเทสวิธานฏฺฐาเนสุ. ‘‘คสินํ’’ติ สิโลโป. คจฺฉํ คจฺฉนฺโต. Cuando sigue 'si', el sufijo 'nta' opcionalmente se convierte en 'aṃ'. Según el principio 'entre lo escuchado directamente y lo inferido, la conexión con lo escuchado es más fuerte', debido a que se escucha 'ntassa', 'aṃ' se aplica solo a 'nta', no a la palabra completa inferida que termina en él. Así también en lo sucesivo en los casos de reglas de sustitución para 'nta' y 'ntu'. Por la regla 'gasinaṃ', se elide 'si'. Gacchaṃ, gacchanto. ๒๑๕. นฺต+นฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม 215. 'nto' sustituye a 'nta' y 'ntu' cuando sigue 'yo' en el primer caso (nominativo). ปฐเม โยมฺหิ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ นฺโตอิจฺจาเทโส โหติ วา. ส จ พหุลาธิการา ปุเมว, คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา. Cuando sigue 'yo' en el nominativo, 'nto' sustituye opcionalmente a 'nta' y 'ntu' junto con sus terminaciones. Y debido a la autoridad de la regla 'bahulaṃ' (diversidad), esto ocurre solo en el masculino: gacchanto, gacchantā. ๒๑๘. ฏ+ฏา+อํ เค 218. 'ṭa', 'ṭā', 'aṃ' [sustituyen] cuando sigue 'ge' (vocativo). เค ปเร นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ ฏ+ฏา+อํอิจฺจาเทสา นิจฺจํ โหนฺติ พหุลํ. โภ คจฺฉ คจฺฉา คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา. Cuando sigue el vocativo, las sustituciones 'ṭa', 'ṭā' y 'aṃ' para 'nta' y 'ntu' junto con sus terminaciones ocurren permanentemente y con diversidad. ¡Oh, gaccha!, gacchā, gacchaṃ, gacchanto, gacchantā. ๙๒. นฺตสฺส จ ฏ วํ+เส 92. Y 'ṭa' sustituye a 'nta' [cuando siguen] 'aṃ' y 'si'. อํเสสุ [Pg.39] นฺตปจฺจยสฺส ฏ โหติ วา นฺตุสฺส จ. ววตฺถิตวิภาสา+ยํ. คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต. Cuando siguen 'aṃ' y 'si', el sufijo 'nta' opcionalmente se convierte en 'ṭa', y también 'ntu'. Esta es una opción establecida. Gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchante. ๒๑๗. โต+ตา+ติ+ตา ส+สฺมา+สฺมึ นาสุ 217. To, tā, ti y tā [se aplican] en [lugar de] sa, smā, smiṃ y nā. ส+สฺมา+สฺมึ+นาสุ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ โต+ตา+ติ+ตา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. คจฺฉตา คจฺฉนฺเตน, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ. คจฺฉโต คจฺฉสฺส คจฺฉนฺตสฺส. En [lugar de] sa, smā, smiṃ y nā, para [los temas que terminan en] nta y ntu junto con sus sufijos, ocurren opcionalmente to, tā, ti y tā respectivamente. Gacchatā, gacchantena; gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchassa, gacchantassa. ๒๑๖. ตํ นํมฺหิ 216. Taṃ ante naṃ. นํมฺหิ นฺต+นฺตูนํ สวิภตฺตีนํ ตํ วา โหติ. คจฺฉตํ คจฺฉนฺตานํ. คจฺฉตา คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตมฺหา คจฺฉนฺตสฺมา. คจฺฉติ คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺตมฺหิ คจฺฉนฺถสฺมึ, จฺเฉนฺเตสุ. Ante naṃ, ocurre opcionalmente taṃ en lugar de [los temas que terminan en] nta y ntu junto con sus sufijos. Gacchataṃ, gacchantānaṃ. Gacchatā, gacchantā, gacchantamhā, gacchantasmā. Gacchati, gacchante, gacchantamhi, gacchanthasmiṃ, gacchantesu. เอวํ มหํ จรํ ติฏฺฐํ, ททํ ภุญฺชํ สุณํ ปจํ; ชยํ ชีรํ วจํ ปียํ, สรํ กุพฺพํ ชปํ วชํ. Así: mahaṃ, caraṃ, tiṭṭhaṃ, dadaṃ, bhuñjaṃ, suṇaṃ, pacaṃ; jayaṃ, jīraṃ, vacaṃ, pīyaṃ, saraṃ, kubbaṃ, japaṃ, vajaṃ. อิจฺจาทโย. Etcétera. ภวนฺต สิ, De bhavanta, ante si, ๑๔๙. ภูโต 149. desde bhū. นิยมสุตฺต+มิทํ. ภูธาตุโต นฺตสฺส อํ โหติ สิมฺหิ นิจฺจํ ปุนพฺพิธานา. ภวํ. Esta es una regla de restricción (niyama). Delante del sufijo si, aṃ sustituye permanentemente a nta de la raíz bhū, debido a una prescripción reiterada. Bhavaṃ. ๑๔๖. ภวโต วา โภนฺโตค+โย+นา+เส 146. De bhavanta, opcionalmente bhonto ante ga, yo, nā y se. ภวนฺตสทฺทสฺส โภนฺตาเทโส วา โหติ ค+โย+นา+เส. นฺโตอาเทโส, โภนฺโต โภนฺตา ภวนฺโต ภวนฺตา. เค [Pg.40] ปน โภ โภนฺต โภนฺตา ภว ภวา ภวํ, โภนฺโต โภนฺตา ภวนฺโต ภวนฺตา. โภนฺตาเทสปกฺเข ฏ+ฏา+อํอาเทสา พหุลาธิการา น โหนฺติ. ภวํ ภวนฺตํ, โภนฺเต ภวนฺเต. โภตา โภนฺเตน ภวตา ภวนฺเตน, ภวนฺเตหิ ภวนฺเตภิ. โภโต โภนฺตสฺส ภวโต ภวสฺส ภวนฺตสฺส, ภวตํ ภวนฺตานํ. ภวตา อิจฺจาทิ คจฺฉนฺตสมํ. Para la palabra bhavanta, la sustitución por bhonto ocurre opcionalmente ante ga, yo, nā y se. En la sustitución de nto: bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā. Pero en el vocativo (ge): bho, bhonta, bhontā, bhava, bhavā, bhavaṃ; bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā. En el caso de la sustitución por bhonto, las sustituciones de ṭa, ṭā y aṃ no ocurren debido a la autoridad de la regla de frecuencia (bahula). Bhavaṃ, bhavantaṃ; bhonte, bhavante. Bhotā, bhontena, bhavatā, bhavantena; bhavantehi, bhavantebhi. Bhoto, bhontassa, bhavato, bhavassa, bhavantassa; bhavataṃ, gacchantānaṃ. Bhavatā, etc., es similar a gacchanta. โภอิติ อามนฺตเณ นิปาโต, ‘‘กุโต นุ อาคจฺฉถ โภ ตโย ชนา’’ติ พหุวจเนปิ ทสฺสนโต. เอวํ ภนฺเตติ. ภทฺเทติ ภทฺทสทฺทนฺตเรน สิทฺธํ. ภทฺทนฺตอิติ ทสฺส ทฺวิภาเวน. Bho es una partícula de vocativo; se observa incluso en plural, como en: '¿A dónde van ustedes, oh tres personas (bho tayo janā)?'. Del mismo modo, bhante. Bhadde se establece por una palabra distinta (bhadda). Bhaddanta mediante la duplicación de la d. สํ สนฺโต, สนฺโต สนฺตา. โภ ส สา สํ, สนฺโต สนฺตา. สํ สนฺตํ ‘‘สํโยคาทิโลโปติ นสฺส โลเป ‘‘ยํ ยญฺหิ ราช ภชติ, สนฺตํ วา ยทิ วา อสํ’’, สนฺเต. สตา สนฺเตน. Saṃ, santo; santo, santā. Bho sa, sā, saṃ; santo, santā. Saṃ, santaṃ; con la elisión de la n por 'saṃyogādilopo' (elisión al inicio de un conjunto): 'Cualquiera que el rey frecuente, sea virtuoso (santaṃ) o no virtuoso (asaṃ)'; sante. Satā, santena. ๑๔๕. สโต สพ เภ 145. Sato se convierte en saba ante bhe. สนฺตสทฺทสฺส สพ ภวติ ภกาเร. สพฺภิ สนฺเตหิ. นิจฺจตฺตา สนฺเตภีติ น โหติ. สโต สสฺส สนฺตสฺส อิจฺจาทิ คจฺฉนฺตสมํ. Para la palabra santa, ocurre saba ante la letra bha. Sabbhi, santehi. Debido a su carácter permanente, no se forma santebhi. Sato, sassa, santassa, etc., es similar a gacchanta. ๑๕๐. มหนฺตา+รหนฺตานํ ฏา วา 150. Para mahanta y arahanta, ocurre opcionalmente ṭā. สิมฺหิ มหนฺตา+รหนฺตานํ นฺตสฺส ฏา วา โหติ. มหา มหํ มหนฺโต, มหนฺโต มหนฺตา. อรหา อรหํ, อรหนฺโต อรหนฺตา อิจฺจาทิ คจฺฉนฺตสมํ. Ante si, para mahanta y arahanta, ocurre opcionalmente ṭā en lugar de nta. Mahā, mahaṃ, mahanto; mahanto, mahantā. Arahā, arahaṃ; arahanto, arahantā, etc., es similar a gacchanta. อสฺม สิ, De asma ante si, ๑๕๔. ราชาทียุวาทิตฺวา 154. debido a [pertenecer a los grupos] rājādi y yuvādi. ราชาทีหิ [Pg.41] ยุวาทีหิ จ ปรสฺส สิสฺส อา โหติ. อสฺมา, Después de rājādi y yuvādi, el sufijo si se convierte en ā. Asmā. ๑๕๖. โยน+มาโน 156. Yo se convierte en āno. ราชาทีหิ ยุวาทีหิ จ โยน+มาโน วา โหติ. อสฺมาโน อสฺมา. โภ อสฺม อสฺมา, อสฺมาโน อสฺมา. Después de rājādi y yuvādi, yo se convierte opcionalmente en āno. Asmāno, asmā. Bho asma, asmā; asmāno, asmā. ๑๕๕. วา+มฺหา+นง 155. Opcionalmente ānaṅa ante aṃ. ราชาทีนํ ยุวาทีนญฺจ อานง โหติ วา อํมฺหิ. อสฺมานํ อสฺมํ, อสฺมาโน อสฺเม. Para rājādi y yuvādi, ocurre opcionalmente ānaṅa ante aṃ. Asmānaṃ, asmaṃ; asmāno, asme. ๘๐. นาสฺเส+โน 80. Eno en lugar de nā y sa. กมฺมาทิโต นาวจนสฺส เอโน วา โหติ. อสฺเมน อสฺมนา, อสฺเมหิ อสฺเมภิ. อสฺมสฺส, อสฺมานํ. อสฺมา อสฺมมฺหา อสฺมสฺมา อิจฺจาทิ. Después de kamma, etc., ocurre opcionalmente eno en lugar del sufijo nā. Asmena, asmanā; asmehi, asmebhi. Asmassa, asmānaṃ. Asmā, asmamhā, asmasmā, etc. ๗๙. กมฺมาทิโต 79. Después de kamma, etc. กมฺมาทิโต สฺมิโน นิ โหติ วา. อสฺมนิ อสฺเม อสฺมมฺหิ อสฺมสฺมึ, อสฺเมสุ. กมฺม จมฺม เวสฺม ภสฺม พฺรหฺม อตฺต อาตุม ฆมฺม มุทฺธอิติ กมฺมาทโย. มุทฺธ คณฺฑิวธนฺว อณิม ลฆิมาทโย อสฺมสมา. ราช พฺรหฺม สข อตฺต อาตุม คณฺฑิวธนฺว อสฺม อณิม ลฆิมาทโย ราชาทโย. Después de kamma, etc., ocurre opcionalmente ni en lugar de smiṃ. Asmani, asme, asmamhi, asmasmiṃ; asmesu. Kamma, camma, vesma, bhasma, brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha son los términos del grupo kamma. Muddha, gaṇḍiva, dhanva, aṇima, laghima, etc., son similares a asma. Rāja, brahma, sakha, atta, ātuma, gaṇḍiva, dhanva, asma, aṇima, laghima, etc., son los términos del grupo rāja. ‘‘ธมฺโม วา+ญฺญตฺเถ’’ติ คณสุตฺเตน ราชาทีสุ ปฏฺฐิตตฺตา ทฬธมฺโม ทฬธมฺมาติ วา โหติ. ยุว สา สุวา มฆว ปุม [Pg.42] วตฺตหาติ ยุวาทโย. ราชา, ราชาโน ราชา. โภราช ราชา, ราชาโน ราชา. ราชานํ ราชํ, ราชาโน ราเช. Debido a que se encuentran entre los rājādi por el aforismo del grupo 'Dhammo vāññatthe', ocurre opcionalmente daḷadhammo o daḷadhammā. Yuva, sā, suvā, maghava, puma, vattahā son los términos del grupo yuva. Rājā, rājāno, rājā. Bho rāja, rājā; rājāno, rājā. Rājānaṃ, rājaṃ; rājāno, rāje. ๑๒๓. ราชสฺสิ นามฺหิ 123. De rāja ante nā ‘‘สพฺพทตฺเตน ราชินา’’ติ ปาฐมฺปติ อิท+มารทฺธํ. ราชสฺสิ วา โหติ นามฺหิ. ราชินา. También se inicia este texto: 'Sabbadattena rājinā'. 'Rājinā' ocurre opcionalmente para 'rāja' ante 'nā'. 'Rājinā'. ๒๒๒. นา+สฺมาสุ รญฺญา 222. Ante 'nā' y 'smā', 'raññā'. นา+สฺมาสุ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญา โหติ นิจฺจํ. อเนกวณฺณตฺตา สพฺพสฺส. รญฺญา. Ante 'nā' y 'smā', ocurre siempre 'raññā' para 'rāja' junto con su sufijo flexivo. Debido a que posee múltiples letras, reemplaza a todo el término. 'Raññā'. ๑๒๔. สุ+นํ+หิสู 124. Ante 'su', 'naṃ' e 'hisu'. ราชสฺส อู โหติ วา สุ+นํ+หิสุ. ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสาติ อนฺตสฺส โหติ. ราชูหิ ราเชหิ ราชูภิ ราเชภิ. Ocurre opcionalmente 'ū' para 'rāja' ante 'su', 'naṃ' e 'hisu'. Según la regla 'Chaṭṭhiyantassa', esto ocurre al final de la base. 'Rājūhi', 'rājehi', 'rājūbhi', 'rājebhi'. ๒๒๓. รญฺโญ+รญฺญสฺส+ราชิโน เส 223. Ante 'se', 'rañño', 'raññassa' y 'rājino'. เส ราชสฺส สวิภตฺติสฺส เอเต อาเทสา โหนฺติ. รญฺโญ รญฺญสฺส ราชิโน, ราชูนํ. Ante 'se', estas son las sustituciones para 'rāja' junto con su sufijo flexivo: 'rañño', 'raññassa', 'rājino'; en plural, 'rājūnaṃ'. ๒๒๑. ราชสฺส รญฺญํ 221. Para 'rāja', 'raññaṃ'. นํมฺหิ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญํ วา โหติ. รญฺญํ. รญฺญา, ราชูหิ ราเชหิ ราชูภิ ราเชภิ. Ante 'naṃ', ocurre opcionalmente 'raññaṃ' para 'rāja' junto con su sufijo flexivo. 'Raññaṃ'. 'Raññā', 'rājūhi', 'rājehi', 'rājūbhi', 'rājebhi'. ๒๒๔. สฺมิมฺหิ รญฺเญ+ราชินิ 224. Ante 'smiṃ', 'raññe' y 'rājini'. สฺมิมฺหิ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺเญ+ราชินิ โหนฺติ นิจฺจํ. รญฺเญ ราชินิ, ราชูสุ ราเชสุ. Ante 'smiṃ', ocurren siempre 'raññe' y 'rājini' para 'rāja' junto con su sufijo flexivo. 'Raññe', 'rājini'; en plural, 'rājūsu' y 'rājesu'. ๒๒๕. สมาเส วา 225. Opcionalmente en un compuesto. อิติ [Pg.43] คณสุตฺเตน ราชสฺส นา+สฺมา+สฺมึสุ ยํ วุตฺตํ, ตํ วา โหติ. กาสิรญฺญา กาสิราชินา กาสิราเชน, กาสิราชูภิ กาสิราเชภิ กาสิราชูหิ กาสิราเชหิ. กาสิรญฺโญ กาสิรญฺญสฺส กาสิราชิโน กาสิราชสฺส. กาสิรญฺญา กาสิราชสฺมา. กาสิราชูนํ กาสิราชานํ. กาสิรญฺเญ กาสิราชินิ กาสิราเช กาสิราชมฺหิ กาสิราชสฺมึ, กาสิราชูสุ กาสิราเชสุ. Así, según el gaṇasutta, lo que se ha dicho para 'rāja' ante 'nā', 'smā', 'smiṃ' y 'su', ocurre opcionalmente. 'Kāsiraññā', 'kāsirājinā', 'kāsirājena'; 'kāsirājūbhi', 'kāsirājebhi', 'kāsirājūhi', 'kāsirājehi'. 'Kāsirañño', 'kāsiraññassa', 'kāsirājino', 'kāsirājassa'. 'Kāsiraññā', 'kāsirājasmā'. 'Kāsirājūnaṃ', 'kāsirājānaṃ'. 'Kāsiraññe', 'kāsirājini', 'kāsirāje', 'kāsirājamhi', 'kāsirājasmiṃ'; 'kāsirājūsu', 'kāsirājesu'. อทฺธา, อทฺธาโน อทฺธา. โภ อทฺธ อทฺธา, อทฺธาโน อทฺธา. อทฺธานํ อทฺธํ, อทฺธาโน อทฺเธ. Addhā, addhāno, addhā. ¡Oh addha!, addhā, addhāno, addhā. Addhānaṃ, addhaṃ, addhāno, addhe. ๑๙๒. ปุม+กมฺม+ถาม+ทฺธานํ ส+สฺมาสุ จ 192. Para 'puma', 'kamma', 'thāma' y 'addhāna', y ante 'sa' y 'smā'. ปุมาทีน+มุ โหติ วา ส+สฺมาสุ นามฺหิ เจ+ติ อุตฺเต อทฺธุนา, กมฺมาทิตฺตา ‘‘นาสฺเส+โน’’ติ วา เอโน, อทฺเธน อทฺธนา, อทฺเธหิ อทฺเธภิ. เส อุกาเร จ – Ocurre opcionalmente 'u' para 'puma' y los demás ante 'sa' y 'smā'. Habiéndose dicho 'ante nā', resulta 'addhunā'. Por la regla 'kammādito...', opcionalmente 'eno' por 'nāsse-no', resultando 'addhena', 'addhanā', 'addhehi', 'addhebhi'. Ante 'se', y habiendo 'u'— ๑,๙. อิยุวณฺณา ฌลา นามสฺส+นฺเต 1,9. Los sonidos 'i' y 'u' al final de un nombre (nāma) son 'jha' y 'la'. นามํ ปาฏิปทิกํ, ตสฺส อนฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุวณฺณา ฌลสญฺญา โหนฺติ ยถากฺกมํ. อิ จ อุ จ อิยุ, อิยุ จ เต วณฺณา เจติ อิยุวณฺณา, ‘‘ทฺวนฺทนฺเต สูยมานํ ปจฺเจก+มภิสมฺพนฺธิย เต’’ติ วุตฺตตฺตา วณฺณสทฺทํ ปจฺเจก+มภิสมฺพนฺธิย ‘‘อิวณฺณุวณฺณา’’ติ วุตฺตํ. 'Nāma' es la base gramatical; los sonidos 'i' y 'u' presentes al final de ella reciben las designaciones de 'jha' y 'la' respectivamente. 'I' y 'u' son 'iyu', y estos sonidos se llaman 'iyuvaṇṇā'. Debido a que se ha dicho que 'lo que se escucha al final de un compuesto dvandva se vincula con cada uno', se vincula la palabra 'vaṇṇa' con cada uno y se dice 'ivaṇṇuvaṇṇā'. ๘๑. ฌลา สสฺส โน 81. Después de 'jha' y 'la', 'no' para 'sa'. ฌลโต สสฺส โน วา โหติ. อทฺธุโน อทฺธุสฺส อทฺธสฺส, อทฺธานํ. Después de 'jha' o 'la', ocurre opcionalmente 'no' en lugar de 'sa'. 'Addhuno', 'addhussa', 'addhassa', 'addhānaṃ'. ๘๒. นา สฺมาสฺส 82. 'Nā' en lugar de 'smā'. ฌลโต [Pg.44] สฺมาสฺส นา โหติ วา, อทฺธุนา อทฺธุมฺหา อทฺธุสฺมา อทฺธา อทฺธมฺหา อทฺธสฺมา. ‘‘กมฺมาทิโต’’ติ สฺมิโน นิ, อทฺธนิ อทฺเธ อทฺธมฺหิ อทฺธสฺมึ, อทฺเธสุ. อทฺธสทฺโท เจ+ตฺถกาล+ทฺธานวาจิ, น ภาควาจี. Después de 'jha' o 'la', ocurre opcionalmente 'nā' en lugar de 'smā': 'addhunā', 'addhumhā', 'addhusmā', 'addhā', 'addhamhā', 'addhasmā'. Por la regla 'kammādito...', 'ni' en lugar de 'smiṃ': 'addhani', 'addhe', 'addhamhi', 'addhasmiṃ', 'addhesu'. Aquí, la palabra 'addha' se refiere al tiempo o al camino, no a una porción. อตฺตา, อตฺตาโน อิจฺจาทิ ยาว ทุติยา ราชาว, กมฺมาทิตฺตา เอเน อตฺเตน อตฺตนา. 'Attā', 'attāno', etc., son como 'rāja' hasta el acusativo. Por la regla 'kammādito...', con 'ena': 'attena', 'attanā'. ๑๙๕. สุ+หิสุ นก 195. El aumento 'naka' ante 'su' e 'hisu'. อตฺต+อาตุมานํ สุ+หิสุ นกาคโม โหติ. ‘‘ญกานุพนฺธา+ทฺยนฺตา’’ติ ปริภาสโต กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ, อตฺตเนหิ อตฺเถหิ อตฺตเนภิ อตฺเตภิ. Para 'atta' y 'ātuma', ocurre el aumento 'naka' ante 'su' e 'hisu'. Según la regla técnica 'ñakānubandhā...', la letra 'ka' indica que funciona como un componente final. 'Attanehi', 'atthehi', 'attanebhi', 'attebhi'. ๑๙๔. โน+ตฺตาตุมา 194. 'No' para 'atta' y 'ātuma'. อตฺต+อาตุเมหิ สสฺส โน วา โหติ. อตฺตโน อตฺตสฺส, อตฺตานํ. Después de 'atta' y 'ātuma', ocurre opcionalmente 'no' en lugar de 'sa'. 'Attano', 'attassa', 'attānaṃ'. ๑๙๖. สฺมาสฺส นา พฺรหฺมา จ 196. 'Nā' en lugar de 'smā' para 'brahman' también. พฺรหฺมา อตฺต+อาตุเมหิ จ ปรสฺส สฺมาสฺส นา โหติ นิจฺจํ. อตฺตนา. สฺมิมฺหิ กมฺมาทิตฺตา นิ, อตฺตนิ อตฺเต อตฺตมฺหิ อตฺตสฺมึ, อตฺตเนสุ อตฺเตสุ. อาตุมา อตฺตาว. Después de 'brahman', 'atta' y 'ātuma', 'nā' sustituye siempre al sufijo 'smā'. 'Attanā'. Ante 'smiṃ', por la regla 'kammādito...', se usa 'ni': 'attani', 'atte', 'attamhi', 'attasmiṃ'; en plural, 'attanesu' y 'attesu'. 'Ātumā' se declina igual que 'attā'. พฺรหฺมา, พฺรหฺมาโน พฺรหฺมา, ‘‘พฺรหฺมสฺสุ วา’’ติ สุตฺเต ‘‘พฺรหฺมสฺสู’’ติ โยควิภาคา อาโนมฺหิ พฺรหฺมสฺส อุ, ปรสฺสรโลเป พฺรหฺมุโนติปิ สิชฺฌติ. อยญฺจ พฺรหฺมสํยุตฺเต ทิสฺสติ. พฺรหฺมา เค- 'Brahmā', 'brahmāno', 'brahmā'. Mediante la división de la regla 'brahmassū' en el sutra 'brahmassu vā', ocurre 'u' para 'brahma' ante 'āno'; con la elisión del sonido posterior, también se obtiene 'brahmuno'. Esto se observa en el Brahmasaṃyutta. 'Brahmā' [en el caso] ge— ๖๐. ฆ+พฺรหฺมาทิเต 60. [Sutra] Gha+brahmādite. อากติคโณ+ยํ[Pg.45], อากตีติ ชาติ, ชาติปธานคโณตฺย+ตฺโถ. ฆสญฺญโต พฺรหฺม+กตฺตุ+อิสิ+สขาทีหิ จ คสฺเส+วา โหติ. โภ พฺรหฺเม พฺรหฺมา, พฺรหฺมาโน พฺรหฺมา. พฺรหฺมานํ พฺรหฺมํ, พฺรหฺมาโน พฺรหฺเม. Esta es una clase ejemplar (ākatigaṇa); ākati significa naturaleza, por lo que es un grupo basado principalmente en su naturaleza. Con las palabras brahma, kattu, isi, sakhā, etc., después de la designación gha, se convierte en e. [Vocativo:] ¡Oh Brahma! (bho brahme), brahmā, [plural] brahmāno, brahmā. [Acusativo:] brahmānaṃ, brahmaṃ, brahmāno, brahme. ๑๙๑. นามฺหิ 191. [Sutra] En el sufijo -nā. พฺรหฺมสฺสุ โหติ นามฺหิ นิจฺจํ. พฺรหฺมุนา, พฺรหฺเมหิ พฺรหฺเมภิ. Para la palabra brahma, siempre hay una u antes del sufijo -nā. Brahmunā, brahmehi, brahmebhi. ๑๙๐. พฺรหฺมสฺสุ วา 190. [Sutra] O la vocal -u para brahma [opcionalmente]. พฺรหฺมสฺสุ วา โหติ ส+นํสุ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ โน. พฺรหฺมุโน พฺรหฺมุสฺส พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมูนํ พฺรหฺมานํ. ‘‘สฺมาสฺส นา พฺรหฺมา เจ’’ติ สฺมาสฺส นา, อุกาเร พฺรหฺมุนา. ‘‘อมฺพฺวาทีหิ’’ติ สฺมิโน นิ, อิมสฺส อากติคณตฺตา พฺรหฺมสฺส กมฺมาทิตฺเตปิ เอตฺถ วุตฺตา. พฺรหฺมนิ พฺรหฺเม พฺรหฺมมฺหิ พฺรหฺมสฺมึ, พฺรหฺเมสุ. Para la palabra brahma, la u ocurre opcionalmente ante los sufijos -sa y -naṃ. Por la regla “Jhalā sassa no”, el sufijo -sa se convierte en -no. Brahmuno, brahmussa, brahmassa, brahmūnaṃ, brahmānaṃ. Por la regla “Smāssa nā brahmā ce”, ante smā y nā, con la vocal u resulta brahmunā. Por la regla “Ambvādīhi”, el sufijo -smi se convierte en -ni; debido a que esta es una clase ejemplar, las formas de brahma en los casos acusativo y otros también se mencionan aquí: brahmani, brahme, brahmamhi, brahmasmiṃ, brahmesu. สขา, ราชาทิตฺตา อา. Sakhā (amigo), por la regla de rājā y otros, termina en -ā. ๒,๑๕๗. อาโย โน จ สขา 2,157. [Sutra] Āyo y no para sakhā. สขโต โยน+มาโย โน โหนฺติ วา อาโน จ. สขาโย สขาโน. Después de sakhā, los sufijos -yo se convierten opcionalmente en -āyo, -no o -āno. Sakhāyo, sakhāno. ๑๕๙. โน+นา+เสสฺวิ 159. [Sutra] Ante no, nā y su. สขสฺส อิ โหติ นิจฺจํ โน+นา+เสสุ. สขิโน. Para la palabra sakhā, siempre hay una i antes de los sufijos -no, -nā y -su. Sakhino. ๑๖๑. โย+สฺวํ+หิสุ จา+รง 161. [Sutra] Y āraṅa ante yo, su, aṃ y hi. สขสฺส วา อารง โหติ โย+สฺวํ+หิสุ สฺมา+นํสุจ. Para la palabra sakhā, ocurre opcionalmente la sustitución āraṅa ante los sufijos -yo, -su, -aṃ, -hi, -smā y -naṃ. ๑๗๑. อารงสฺมา 171. [Sutra] Después de āraṅa. อารวาเทสโต [Pg.46] ปเรสํ โยนํ โฏ โหติ. สขาโร สขา. เค ตุ ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ เอ, สเข สข สขา. พหุวจนํ ปฐมา วิย. อํมฺหิ ‘‘วา+มฺหา+นง’’ติ อานง, สขานํ สขารํ สขํ, สขาโย สขาโน สขิโน. Después de la sustitución āra, el sufijo -yo se convierte en -ṭo. Sakhāro, sakhā. Sin embargo, en el vocativo, por el sutra “gha+brahmādite”, se usa e: sakhe, sakha, sakhā. El plural es igual al nominativo. Ante el sufijo -aṃ, por la regla “vā+mhā+naṅa”, ocurre ānaṅa: sakhānaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ, sakhāyo, sakhāno, sakhino. ๑๗๒. โฏ เฏ วา 172. [Sutra] Ṭo o ṭe opcionalmente. อารวาเทสมฺหา โยนํ โฏ เฏ วา โหนฺติ ยถากฺกมํติ เฏ. อญฺญตฺถ ‘‘อารงสฺมา’’ติ โฏ. สขาเร สขาโร สเข. โฏคฺคหณํ ลาฆวตฺถํ. สขินา, สขาเรหิ สเขหิ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ ฌโต สสฺส โน, สขิโน สขิสฺส, สขารานํ. Después de la sustitución āra, los sufijos -yo se convierten en -ṭo o -ṭe respectivamente. Sakhāre, sakhāro, sakhe. El uso de -ṭo es por brevedad. Sakhinā, sakhārehi, sakhehi. Por la regla “Jhalā sassa no”, después de una raíz terminada en vocal i, el sufijo -sa se convierte en -no: sakhino, sakhissa, sakhārānaṃ. ๑๖๐. สฺมา+นํสุ วา 160. [Sutra] Opcionalmente ante smā, naṃ y su. สขสฺส วา อิ โหติ สฺมา+นํสุ. สขีนํ สขานํ. Para la palabra sakhā, la vocal i ocurre opcionalmente ante -smā, -naṃ y -su. Sakhīnaṃ, sakhānaṃ. ๑๗๑. ฏา นา+สฺมานํ 171. [Sutra] Ṭā para nā y smā. อารวาเทสมฺหา นา+สฺมานํ ฏา โหติ นิจฺจํ. สขารา, พหุลาธิการา สขารสฺมา. ‘‘นา สฺมาสฺสา’’ติ นา, สขินา สขิสฺมา สขา สขมฺหา สขสฺมา. Después de la sustitución āra, los sufijos -nā y -smā siempre se convierten en -ṭā. Sakhārā. Debido a la aplicación extensiva, también desde sakhāra. Por la regla “nā smāssā”, queda nā: sakhinā, sakhismā, sakhā, sakhamhā, sakhasmā. ๑๕๘. เฏ สฺมิโน 158. [Sutra] Ṭe para smi. สขโต สฺมิโน เฏ โหติ นิจฺจํ. สเข, สขาเรสุ สเขสุ. สขิ สขีติ อิตฺถิยํเยว ปโยโค ทิสฺสติ, ตสฺมา ‘‘นทาทิโต งี’’ติ วีมฺหิ อาลปนตฺตา วา รสฺโส. Después de sakhā, el sufijo -smi siempre se convierte en -ṭe. Sakhe, sakhāresu, sakhesu. El uso de sakhi o sakhī solo se observa en el género femenino; por lo tanto, por la regla “nadādito ṅī”, se produce el acortamiento de la vocal en el vocativo. ยุวาทิตฺตา [Pg.47] อา, ยุวา. Por la regla de yuvā (joven) y otros, termina en -ā: yuvā. ๑๘๑. โยนํ โน+เน วา 181. [Sutra] No o ne opcionalmente para los sufijos yo. ยุวาทีหิ โยนํ โน+เน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ‘‘โยน+มาโน’’ติ อาโนมฺหิ สิทฺเธปิ ‘‘ทุติยสฺส เน’’ติ คนฺถคารโว โหตีติ ยถากฺกมํปติ ลาฆวตฺถํ โนคฺคหณํ. Después de yuvā y palabras similares, los sufijos -yo se convierten en -no o -ne respectivamente. Aunque la forma āno ya está establecida por “yona+māno”, se menciona -ne para el segundo plural (acusativo) para evitar la pesadez del texto; el uso de -no es por brevedad. ๑๗๙. โน+นา+เนสฺวา 179. [Sutra] Ā ante no, nā y ne. โน+นา+เนสุ ยุวาทีน+มา โหติ. ยุวาโน ยุวา. โภ ยุว ยุวา, ยุวาโน ยุวา. ยุวานํ ยุวํ, ยุวาโน ยุวาเน ยุเว. ยุวานา. Para yuvā y palabras similares, ocurre la vocal -ā ante los sufijos -no, -nā y -ne. Yuvāno, yuvā. [Vocativo:] ¡Oh joven! (bho yuva), yuvā, [plural] yuvāno, yuvā. [Acusativo:] yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāno, yuvāne, yuve. [Instrumental:] yuvānā. ๑๗๘. ยุวาทีนํ สุ+หิสฺวา+นง 178. [Sutra] Ānaṅa para yuvā y otros ante su y hi. สุ+หิสุ ยุวาทีน+มานง โหติ. ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ. Ante los sufijos -su y -hi, ocurre la sustitución ānaṅa para yuvā y palabras similares. Yuvānehi, yuvānebhi. ๑๙๓. ยุวา สสฺสิ+โน 193. Para la palabra yuva (joven), el sufijo sa se convierte en ino. ยุวา สสฺส วา อิโน โหติ. ยุวิโน ยุวสฺส, ยุวานํ. Para yuva, sa se convierte opcionalmente en ino. Las formas son yuvino, yuvassa, yuvānaṃ en plural. ๑๘๐. สฺมา+สฺมึนํ นา+เน 180. Los sufijos smā y smiṃ se convierten en nā y ne. ยุวาทหิ สฺมา+สฺมึนํ นา+เน นิจฺจํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ยุวานา, ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ. ยุวาเน, ยุวาเนสุ. มฆว+ปุม+วตฺตหสทฺทา ยุวสทฺทสมา. อยํ วิเสโส – Después de yuva y otras palabras similares, smā y smiṃ siempre se convierten en nā y ne respectivamente según el orden. Yuvānā, yuvānehi, yuvānebhi. Yuvāne, yuvānesu. Las palabras maghava (Indra), puma (varón) y vattaha (codorniz) son similares a la palabra yuva. Esta es la distinción: ๑๘๗. คสฺสํ 187. Para el sufijo sa, hay aṃ. ปุมสทฺทโต คสฺส อํ วา โหติ. ปุมํ ปุม ปุมา, ปุมาโน ปุมา. ปุมานํ ปุมํ, ปุมาโน ปุมาเน ปุเม. A partir de la palabra puma, sa se convierte opcionalmente en aṃ. Pumaṃ, puma, pumā; pumāno, pumā. Pumānaṃ, pumaṃ; pumāno, pumāne, pume. ๑๘๕. นามฺหิ 185. Cuando sigue nā. ปุมสฺสา [Pg.48] โหติ นามฺหิ. ปุมานา. ‘‘ลกฺขณิกปฏิปโทตฺเตสุ ปฏิปโทตฺตสฺเสว คหณํ, น ลกฺขณิกสฺสา’’ติ ญายา ปฏิปโทตฺตนาวิภตฺติ เอว คยฺหติ, น นาสฺมาสฺส, กตลกฺขณิกตฺตา. ปฏิปทนฺติ จ ‘‘นามฺหี’’ติ นาวิภตฺติยา ปฏิปทภูโต อนุกรณสทฺโท. น ลกฺขณิโก นา. ‘‘ปุม+กมฺม+ถาม+ทฺธานํ วา ส+สฺมาสุ เจ’’ติ วา อุตฺเต ปุมุนา ปุเมน. ปุมุโน ปุมุสฺส ปุมสฺส. ปุมุนา ปุมา. Para puma, ocurre ā cuando sigue nā. Pumānā. Según el principio: «En las reglas donde se mencionan términos de procedimiento y de característica, se toma solo el término de procedimiento, no el de característica», se toma solo el caso gramatical del término de procedimiento, no el de nāsmāssa, por ser un término de característica. Se dice «procedimiento» y, en la regla «en nāmhi», el término de imitación es el procedimiento del caso gramatical nā. No es el nā de característica. O según la regla: «Para puma, kamma, thāma y addhāna, opcionalmente ante sa y smā», resultan pumunā, pumena. Pumunā, pumussa, pumassa. Pumunā, pumā. ๑๘๔. ปุมาติ 184. En puma (locativo). สฺมิโน เน วา โหติ. ปุมาเน ปุเม ปุมมฺหิ ปุมสฺมึ. Para smiṃ, ocurre opcionalmente ne. Pumāne, pume, pumamhi, pumasmiṃ. ๑๘๖. สุมฺหา จ 186. Y ante su. ปุมสฺส สุมฺหิ ปุมาทีนํ ยํ นิจฺจํ วุตฺตํ, ตํ วา โหตีติ อานง วา โหติ อา จ. ปุมาเนสุ ปุมาสุ ปุเมสุ. วตฺตหา, วตฺตหาโน วตฺตหา อิจฺจาทิ ยุวสทฺทสมํ. Para puma, ante el sufijo su, lo que se prescribe como constante para puma y otros ocurre opcionalmente; es decir, ocurre ānaṅa y ā. Pumānesu, pumāsu, pumesu. Vattahā, vattahāno, vattahā, etc., es similar a yuva. ๑๘๙. วตฺตหา ส+นํนํ โน+นานํ 189. Para vattahā, sa y naṃ se convierten en no y nānaṃ. วตฺตหา สนํนํ โนนานํ นิจฺจํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. วตฺตหาโน วตฺตหานานํ. Para vattahā, sa y naṃ se convierten siempre en no y nānaṃ respectivamente. Vattahāno, vattahānānaṃ. อการนฺตํ. Terminación en a. สา สิ, La palabra sā (perro) y el sufijo si. ๖๔. เอกวจน+โยสฺว+โฆนํ 64. Abreviamiento en el singular y en los sufijos yo para los que no son gho. โฆ จ โอ จ โฆ, น โฆ อโฆ. ‘‘อโฆนํ’’ติ ฆปฺปฏิเสเธ อกเต สฺส+มาทีสุ ปเรสุ ฆสฺส วิกปฺเปน รสฺโส, เอกวจนาทีสุ [Pg.49] โยสุ จ ปเรสุ ฆสฺส นิจฺเจน รสฺโสติ วิรุทฺธตฺถคหณนิวตฺตนตฺโถ ฆปฏิเสโธ. โอคฺคหณ+มุตฺตรตฺถํ. เอกวจเน โยสุ จ ฆ+โอการนฺตวชฺชิตานํ นามานํ รสฺโส โหติ ติลิงฺเคติ รสฺเส สมฺปตฺเต – Gho y o son gho; lo que no es gho es agho. En «para los que no son gho», al no realizarse la prohibición de gho, hay un acortamiento opcional de gho cuando siguen sa, smā, etc.; pero hay un acortamiento constante de gho cuando siguen el singular y yo. La prohibición de gho tiene el propósito de evitar la captación de un significado contradictorio. La mención de «o» es para lo que sigue. En el singular y en yo, ocurre el acortamiento de los nombres, excepto aquellos que terminan en gha y o, en los tres géneros. Al producirse el acortamiento: ๖๖. สิสฺมึ นา+นปุํสกสฺสติ 66. En si, no para lo que no es neutro. อนปุํสกสฺส รสฺโส น โหตีติ สิมฺหิ ตุ น รสฺโส. สา. ‘‘ปชฺชุนฺโนว ลกฺขณปวุตฺติ ชเลปิ วสฺสติ, ถเลปิ วสฺสตี’’ติ ญายา ยุวาทิตฺตา สิสฺส อา. โยสุ รสฺเส ‘‘โยนํ โน+เน วา’’ติ โยสฺส โน. ‘‘โน นาเนสฺวา’’ติ อา, สาโน. โนตฺตาภาวปกฺเข ‘‘โยน+มาโน’’ติ วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นิจฺจ+มาโน, ตสฺมา โน+เนอภาวปกฺเข สา, เสติ รูปปสงฺโค น โหติ. สาโน. ตถา เนตฺตาภาวปกฺเข. El acortamiento no ocurre para lo que no es neutro, por lo tanto, no hay acortamiento en si. Sā. Según el principio: «Como la lluvia de Pajjunna, la aplicación de una característica llueve tanto en el agua como en la tierra», debido a la similitud con yuva, etc., el si se convierte en ā. En los casos de yo, al acortarse, por la regla «para los yo, opcionalmente no y ne», el yo se convierte en no. Por la regla «en no y nāna», se convierte en ā: sāno. En la ausencia de no, debido a que la regla facultativa «para los yo, āno» es fija, ocurre constantemente āno; por lo tanto, en ausencia de no y ne, no ocurre la posibilidad de las formas sā y se. Sāno. Así también en la ausencia de ne. ๑๘๘. สาสฺสํ+เส จา+นง 188. Para sā, ocurre ānaṅa ante aṃ, se y ge. สาสทฺทสฺส อานง โหติ อํ+เส เค จ นิจฺจํ. โภ สาน สานา, สาโน. สานํ, สาเน สาโน. สานา, สาเนหิ สาเนภิ. สานสฺส, สานํ. สานา, สาเนหิ สาเนภิ. สาเน, สาเนสุ. El incremento ānaṅa ocurre constantemente para la palabra sā ante aṃ, se y ge. ¡Oh sāna!, sānā, sāno. Sānaṃ, sāne, sāno. Sānā, sānehi, sānebhi. Sānassa, sānaṃ. Sānā, sānehi, sānebhi. Sāne, sānesu. สุวา ยุวาว. ‘‘เอกวจนโยสฺว+โฆนํ’’ติ รสฺสตฺตํ วิเสโส. เค ตุ – Suva (perro) es como yuva. El acortamiento según «en el singular y en yo para los que no son gho» es la distinción. Pero en ge (vocativo): ๑๓๐. เค วา 130. Opcionalmente en ge. อโฆนํ เค วา รสฺโส โหติ ติลิงฺเค. โภ สุว สุวา. Para los que no son gho, el acortamiento ocurre opcionalmente en ge en los tres géneros. ¡Oh suva!, suvā. อาการนฺตํ. Terminación en ā. มุนิ [Pg.50] สิโลโป. เฌ กเต – Muni (sabio), elisión de si. Una vez establecida la designación jha: ๙๓. โยสุ ฌิสฺส ปุเม 93. En los casos yo, para jha en masculino. ฌสญฺญสฺส อิสฺส โยสุ วา ฏ โหติ ปุลฺลิงฺเค. มุนโย, ฌคฺคหณํ กึ, อิการนฺตสมุทายสฺส มา สิยา. อิคฺคหณํ กึ, อีการสฺส วาติ. อโตติ สามญฺญนิทฺเทสา ลกฺขณิกอการโต โยนํ ฏาเฏ สมฺปตฺตาปิ อวิธานสามตฺถิยา น โหนฺติ. สามตฺถิยญฺจ อญฺญถา อนุปปตฺติ. Para la vocal i con la designación jha, ocurre opcionalmente aya en los casos yo en masculino. Munayo. ¿Por qué se menciona jha? Para que no ocurra con el conjunto de terminaciones en i. ¿Por qué se menciona i? Para indicar que no es para la ī larga. Aunque por la indicación general «de a» se llegaría a ā y e para los yo a partir de una a de característica, esto no ocurre debido a la falta de capacidad de la prescripción. Y la capacidad es la no ocurrencia de otra manera. ๑๑๔. โลโป 114. Elisión. ฌลโต โยนํ โลโป โหตีติ โยโลเป – Tras los sonidos clasificados como 'jha' y 'la', ocurre la elisión de los sufijos 'yo'; por lo tanto, [se emplea el término] 'yolope' (en la elisión de 'yo') – ๘๘. โยโลป+นิสุ ทีโฆ 88. Se produce el alargamiento de la vocal ante la elisión de 'yo' y ante el sufijo 'ni'. โยนํ โลเปนิสุ จ ทีโฆ โหติ. มุนิ. มุนโยติ เอตฺถ โยโลโป กิมตฺถํ น โหติ, อกฺเกน ฌตฺตสฺส นาสิตตฺตา. กินฺติ ปฐมํ น โหติ, อนฺตรงฺคตฺตา ฌตฺตสฺส. โภ มุนิ มุนี, มุนโย มุนี. มุนึ, มุนโย มุนี. มุนินา, มุนีหิ มุนีภิ. ‘‘โยโลปนิสุ’’ ‘‘วีมนฺตุวนฺตูน’’ มิจฺจาทิญาปกา อิการุการานํ สุนํหิสุ ทีฆสฺสา+นิจฺจตฺตา มุนิหิ มุนินํ มุนิสุ อิติปิ โหติ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ โน, มุนิโน มุนิสฺส, มุนีนํ. ‘‘นาสฺมาสฺสา’’ติ นา, มุนินา มุนิมฺหา มุนิสฺมา. มุนิมฺหิ มุนิสฺมึ, มุนีสุ. ‘‘อิโต กฺวจิ สสฺส ฏานุพนฺโธ’’ (คณสุตฺต)ติ พฺรหฺมาทีสุ ปาฐา ‘‘โย จ สิสฺโส มหามุเน’’ติ เอตฺถ ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ สสฺส เอฏ. Ante la elisión de 'yo' y ante 'ni' se produce el alargamiento. [Para la palabra] 'Muni' (el sabio). En la forma 'munayo', ¿por qué no ocurre la elisión de 'yo'? Porque la condición de 'jha' ha sido eliminada por la regla 'akka'. ¿Por qué no ocurre primero? Debido a la naturaleza intrínseca de la designación 'jha'. ¡Oh sabio! (muni, munī), [plural:] munayo, munī. [Acusativo:] muniṃ, munayo, munī. [Instrumental:] muninā, munīhi, munībhi. Debido a que el alargamiento de las vocales 'i' y 'u' ante 'su', 'naṃ' y 'hi' no es obligatorio según las reglas 'yolopanisu' y 'vīmantuvantūna', también existen las formas 'munihi', 'muninaṃ' y 'munisu'. Por la regla 'tras jha y la, sa se convierte en no', se obtiene: munino, munissa [en dativo/genitivo]; [plural:] munīnaṃ. Por la regla 'nāsmāssā', se obtiene: muninā, munimhā, munismā [en ablativo]. [En locativo:] munimhi, munismiṃ, munīsu. Según el Gaṇasutta 'tras ito, a veces sa tiene el anubandha ṭa' en el grupo de palabras 'brahmā', etc., se encuentra: 'yo ca sisso mahāmune' (y quien es el discípulo, oh gran sabio); aquí se aplica la regla 'tras gha y brahmā, etc., se sustituye por eṭa' para el caso 'sa'. เอวํ – Así – โชติ [Pg.51] ปาณิ คณฺฐิ มุฏฺฐิ, กุจฺฉิ วตฺถิ สาลิ วีหิ; พฺยาธิ โอธิ โพธิ สนฺธิ, ราสิ เกสิ สาติ ทีปิ. Luz (joti), mano (pāṇi), nudo (gaṇṭhi), puño (muṭṭhi), vientre (kucchi), vejiga (vatthi), arroz de grano largo (sāli), arroz (vīhi); enfermedad (byādhi), límite (odhi), iluminación (bodhi), unión (sandhi), montón (rāsi), cabello (kesi), placer (sāti), pantera (dīpi). อิสิ คินิ มณิ ธนิ, คิริ รวิ กวิ กปิ; อสิ มสิ นิธิ วิธิ, อหิ กิมิ ปติ หริ. Sabio (isi), fuego (gini), joya (maṇi), rico (dhani), montaña (giri), sol (ravi), poeta (kavi), mono (kapi); espada (asi), tinta (masi), tesoro (nidhi), método (vidhi), serpiente (ahi), gusano (kimi), señor (pati), Hari (hari). อริ ติมิ กลิ พลิ, ชลธิ จ คหปติ; อุรมิติ วรมติ, นิรุปธิ อธิปติ; อญฺชลิ สารถิ อติถิ, สมาธิ อุทธิปฺปภุตโย. Enemigo (ari), pez (timi), la mala suerte (kali), sacrificio (bali), océano (jaladhi) y jefe de hogar (gahapati); el de mente amplia (uramiti), el de mente noble (varamati), el que no tiene sustratos (nirupadhi), soberano (adhipati); gesto de respeto (añjali), auriga (sārathi), invitado (atithi), concentración (samādhi), océano (udadhi), etc. อคฺคิ+อิสีนํ อยํ วิเสโส – Esta es la distinción para las palabras 'fuego' (aggi) y 'sabio' (isi) – ๑๔๗. สิสฺสา+คฺคิโต นิ 147. Después de 'aggi', el sufijo 'si' se convierte en 'ni'. อคฺคิสฺมา สิสฺส นิ โหติ วา. อคฺคินิ อคฺคิ, อคฺคโย อิจฺจาทิ มุนิสทฺทสมํ. Después de 'aggi', el sufijo 'si' se convierte opcionalmente en 'ni'. [Las formas son:] aggini, aggi; [plural:] aggayo, etc., igual que la palabra 'muni'. ๑๓๓. เฏ สิสฺสิ+สิสฺมา 133. El sufijo 'si' se convierte en 'ṭe' después de 'isi'. อิสิสฺมา สิสฺส เฏ วา โหติ. อิเส อิสิ. ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ คสฺส เอ วา, โภ อิเส อิสิ, อิสโย อิสี. อิสึ. Después de 'isi', el sufijo 'si' se convierte opcionalmente en 'ṭe'. [Las formas son:] ise, isi. Por la regla 'gha+brahmādite', el vocativo se convierte opcionalmente en 'e': ¡oh sabio! (ise, isi); [plural:] isayo, isī. [Acusativo:] isiṃ. ๑๓๔. ทุติยสฺส โยสฺส 134. Para el sufijo 'yo' del segundo caso (acusativo). ‘‘ทุติยา โยสฺสา’’ติ อวตฺวา ‘‘ทุติยสฺส โยสฺสา’’ติ วิสุํ กรณํ ‘‘เอกโยคนิทฺทิฏฺฐาน+มปฺเย+กเทโส+นุวตฺตเต, น [Pg.52] ตฺเว+กวิภตฺติยุตฺตานํ’’ติ ญายา ทุติยาโยสฺสาติ นานุวตฺติย โยสฺสาติ สามญฺเญน อนุวุตฺติย เอกจฺจาทิโต ปฐมา โยสฺสาปิ เฏวิธานตฺถํ. อิสิสฺมา ปรสฺส ทุติยา โยสฺส เฏ วา โหติ. อิเส อิสโย อิสี, เสสํ มุนิสมํ. En lugar de decir 'dutiyā yossā', se enuncia por separado 'dutiyassa yossā' basándose en el principio de que 'de las reglas declaradas en un solo bloque, una parte puede aplicarse independientemente, pero no necesariamente para aquellas vinculadas a un mismo caso gramatical'. Así, aunque 'dutiyāyossā' no se repita, al repetirse 'yossā' en general, se permite la aplicación de 'ṭe' incluso para el primer caso 'yo' tras palabras como 'ekacca'. Después de 'isi', el sufijo 'yo' del acusativo se convierte opcionalmente en 'ṭe'. [Las formas son:] ise, isayo, isī; el resto es igual a 'muni'. อาทิ, อาทโย อิจฺจาทิ, สฺมิมฺหิ – Para 'comienzo' (ādi), 'comienzos' (ādayo), etc., en el caso 'smiṃ' (locativo) – ๕๕. รตฺยาทีหิ โฏ สฺมิโน 55. Después de 'rati', 'ādi', etc., el sufijo 'smiṃ' se convierte en 'ṭo'. รตฺยาทีหิ สฺมิโน โฏ วา โหติ. อาโท อาทิมฺหิ อาทิสฺมึ, อาทีสุ. Después de 'rati', 'ādi', etc., el sufijo 'smiṃ' se convierte opcionalmente en 'ṭo'. [Las formas son:] ādo, ādimhi, adismiṃ; [plural:] ādīsu. สมาเส อิการนฺตโต โย+สฺมึสุ วิเสโส. En un compuesto, existe esta distinción para los sufijos 'yo' y 'smiṃ' después de una base terminada en 'i'. ๑๘๒. อิโต+ญฺญตฺเถ ปุเม 182. Tras una base en 'i' que funciona como un adjetivo (bahubbīhi), en masculino. อญฺญตฺเถ วตฺตมานโต อิการนฺตโต นามสฺมา โยนํ โน+เน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. อริยวุตฺติโน อริยวุตฺตโย อริยวุตฺตี. โภ อริยวุตฺติ อริยวุตฺตี, อริยวุตฺติโน อริยวุตฺตโย อริยวุตฺตี. อริยวุตฺตึ, อริยวุตฺติโน อริยวุตฺตโย อริยวุตฺตี. อริยวุตฺตินา อิจฺจาทิ ตุ มุนิสทฺทสมํ. Para un nombre terminado en 'i' que funciona como un adjetivo, los sufijos 'yo' se convierten opcionalmente en 'no' y 'ne' respectivamente en el género masculino. [Por ejemplo:] ariyavuttino, ariyavuttayo, ariyavuttī. ¡Oh, tú de conducta noble! (ariyavutti, ariyavuttī); [plural:] ariyavuttino, ariyavuttayo, ariyavuttī. [Acusativo:] ariyavuttiṃ, ariyavuttino, ariyavuttayo, ariyavuttī. Formas como ariyavuttinā, etc., son iguales a la palabra 'muni'. ๑๘๓. เน สฺมิโน กฺวจิ 183. El sufijo 'smiṃ' se convierte opcionalmente en 'ne' en algunos casos. อญฺญตฺเถ อิการนฺตโต นามสฺมา สฺมิโน เน วา โหติ กฺวจิ. อริยวุตฺติเน อริยวุตฺติมฺหิ อริยวุตฺติสฺมึ, อริยวุตฺตีสุ. เอวํ โตมรงฺกุสปาณิโน สารมติโน อิจฺจาทิ. กฺวจิคฺคหณา น สพฺพตฺถ เนอาเทโส. Después de un nombre terminado en 'i' que funciona como un adjetivo, el sufijo 'smiṃ' se convierte opcionalmente en 'ne' en algunos casos. [Por ejemplo:] ariyavuttine, ariyavuttimhi, ariyavuttismiṃ; [plural:] ariyavuttīsu. De igual manera: tomaraṅkusapāṇino (el que tiene una lanza y un aguijón en su mano), sāramatino (el de mente firme), etc. Debido al uso del término 'kvaci' (en algunos casos), la sustitución por 'ne' no ocurre en todas partes. อิการนฺตํ. Fin de las bases terminadas en 'i'. ทณฺฑี[Pg.53], สิโลโป. ‘‘เอกวจเน’’ จฺจาทินา รสฺเส สมฺปตฺเต อนปุํสกตฺตา ‘‘สิสฺมึนา+นปุํสกสฺสา’’ติ นิเสโธ. โยมฺหิ เอกวจเน จ สพฺพตฺถ รสฺโส. Para la palabra 'daṇḍī' (el que tiene un bastón), ocurre la elisión del sufijo 'si'. Aunque la regla 'en el singular...' prescriba el acortamiento de la vocal, esto se prohíbe por la regla 'no se acorta para lo que no es neutro ante el sufijo si y nā'. El acortamiento ocurre en todas partes ante el sufijo 'yo' y en el singular del vocativo. ๗๕. โยนํ โน+เน ปุเม 75. Para los sufijos 'yo', [se sustituyen por] 'no' y 'ne' en masculino. ฌสญฺญิโต โยนํ โน+เน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. ทณฺฑิโน. Después de lo que tiene la designación 'jha', los sufijos 'yo' se convierten opcionalmente en 'no' y 'ne' respectivamente en masculino. [Por ejemplo:] daṇḍino. ๑๑๕. ชนฺตุเหตฺวีฆเปหิ วา 115. Después de 'jantu', 'hetu', bases en 'ī', y las designaciones 'gha' y 'pa', ocurre opcionalmente [la elisión]. ชนฺตุ+เหตูหิ อีการนฺเตหิ ฆ+ปสญฺเญหิ จ ปเรสํ โยนํ วา โลโป โหติ. ‘‘โยโลปนิสุ ทีโฆ’’ติ ทีเฆ ทณฺฑี ทณฺฑิโย. เค ตุ ‘‘เค วา’’ติ วา รสฺโส. โภ ทณฺฑิ ทณฺฑี, ทณฺฑิโน ทณฺฑี ทณฺฑิโย. Por la regla 'el alargamiento ocurre ante la elisión de yo y ante ni', tras el alargamiento se obtiene: daṇḍī, daṇḍiyo. Pero en el vocativo, por la regla 'opcionalmente en el vocativo', ocurre el acortamiento: ¡oh, tú del bastón! (daṇḍi, daṇḍī); [plural:] daṇḍino, daṇḍī, daṇḍiyo. ๗๔. นํ ฌีโต 74. El sufijo 'naṃ' se coloca tras la designación 'jhī'. ฌสญฺญีโต อํวจนสฺส นํ วา โหติ. ทณฺฑินํ ทณฺฑึ, ทณฺฑิเน. Después de lo que tiene la designación 'jha' o 'jhī', el sufijo 'aṃ' se convierte opcionalmente en 'naṃ'. [Por ejemplo:] daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ, daṇḍine. ๗๖. โน 76. Sustitución por 'no'. ฌีโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค. ทณฺฑิโน ทณฺฑี ทณฺฑิโย. ทณฺฑินา, ทณฺฑีหิ ทณฺฑีภิ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ โนมฺหิ กเต ทณฺฑิโน ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑีนํ. ‘‘นา สฺมาสฺสา’’ติ สฺมาสฺส นา, ทณฺฑินา ทณฺฑิมฺหา ทณฺฑิสฺมา. Después de una base terminada en i o ī, la desinencia 'yo' se convierte opcionalmente en 'no' en el género masculino. Ejemplos: Daṇḍino, daṇḍī, daṇḍiyo. Instrumental: Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Con la regla 'Jhalā sassa no', al aplicar 'no' a la desinencia 'sa', resultan: daṇḍino, daṇḍissa; en plural, daṇḍīnaṃ. Con la regla 'Nā smāssā', para la desinencia 'smā', resultan: daṇḍinā, daṇḍimhā, daṇḍismā. ๗๗. สฺมิโน นิ 77. 'Ni' en lugar de 'smiṃ'. ฌีโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ วา. ทณฺฑินิ ทณฺฑิสฺมึ, ทณฺฑีสุ, พหุลาธิการา สฺมิมฺหิ คามณี+เสนานี+สุธีปภุตีนํ นิอาเทสาภาโว จ วิเสโส. เอวํ – Después de una base terminada en i o ī, la desinencia del locativo 'smiṃ' se convierte opcionalmente en 'ni'. Ejemplos: Daṇḍini, daṇḍismiṃ, daṇḍīsu. Debido a la autoridad del término 'bahula' (frecuencia/diversidad), existe la excepción de que para bases como gāmaṇī, senānī y sudhī, no ocurre la sustitución por 'ni'. Del mismo modo: ธมฺมี [Pg.54] สงฺฆี ญาณี หตฺถี, จกฺกี ปกฺขี ทาฐี รฏฺฐี; ฉตฺตี มาลี จมฺมี โยคี, ภาคี โภคี กามี สามี. Dhammī (el virtuoso), saṅghī (quien posee una asamblea), ñāṇī (el sabio), hatthī (el elefante), cakkī (el del disco), pakkhī (el ave), dāṭhī (el colmilludo), raṭṭhī (el del reino); chattī (el del parasol), mālī (el de la guirnalda), cammī (el del escudo), yogī (el yogui), bhāgī (el partícipe), bhogī (el rico), kāmī (el deseoso), sāmī (el señor). ธชี คณี สสี กุฏฺฐี, ชฏี ยานี สุขี สิขี; ทนฺตี มนฺตี กรี จาคี, กุสลี มุสลี พลี; (วาจี, รู) Dhajī (el portaestandarte), gaṇī (el que tiene un grupo), sasī (la luna), kuṭṭhī (el leproso), jaṭī (el de cabellos enredados), yānī (el del vehículo), sukhī (el feliz), sikhī (el pavo real); dantī (el colmilludo), mantī (el consejero), karī (el elefante), cāgī (el generoso), kusalī (el virtuoso), musalī (el del mazo), balī (el fuerte); (Vācī, rū). ปาปการี สตฺตุฆาตี, มาลฺยการี ทีฆชีวี; ธมฺมวาที สีหนาที, ภูมิสายี สีฆยายี. Pāpakārī (el malhechor), sattughātī (el destructor de enemigos), mālyakārī (el hacedor de guirnaldas), dīghajīvī (el de larga vida); dhammavādī (el que habla el Dhamma), sīhanādī (el que ruge como un león), bhūmisāyī (el que duerme en el suelo), sīghayāyī (el que va rápido). อีการนฺตํ. Fin de las bases terminadas en ī. ภิกฺขุ, สิโลโป. ลสญฺญายํ – Bhikkhu (monje), elisión de 'si'. Bajo la designación 'la' (bases en u/ū): ๘๓. ลา โยนํ โว ปุเม 83. 'Vo' por 'yo' en masculino después de 'la'. ลโต โยนํ โว โหติ วา ปุลฺลิงฺเค. Después de una base con la designación 'la' (u/ū), la desinencia 'yo' se convierte opcionalmente en 'vo' en el género masculino. ๙๔. เว+โวสุ ลุสฺส 94. Conversión de la vocal 'u' de 'la' en 'o' ante 've' y 'vo'. ลสญฺญสฺส อุสฺส เว+โวสุ ฏ โหติ. เอตฺถ ‘‘ปุมาลปเน เวโว’’ ตฺย+ตฺร โวสฺส สหจริตญายา อนิสฺสิตตฺตา ชาติวเสน ‘‘ลา โยนํ’’ ตฺยาโท โว จ คยฺหติ. ภิกฺขโว. อญฺญตฺร ‘‘โลโป’’ติ โยโลโป. ‘‘โยโลปนิสุ ทีโฆ’’ติ ทีเฆ ภิกฺขู. โภ ภิกฺขุ ภิกฺขู. La vocal 'u' de la base denominada 'la' se convierte en 'o' ante 've' y 'vo'. Aquí, por la lógica de asociación con 'vossa' en la regla 'pumālapane vevo', se toma 'vo' de 'lā yonaṃ'. Ejemplo: Bhikkhavo. En otros casos, por la regla 'lopo' ocurre la elisión de 'yo'. Por la regla 'yolopanisu dīgho', tras el alargamiento, resulta: bhikkhū. Vocativo: Bho bhikkhu, bhikkhū. ๙๖. ปุมา+ลปเน เวโว 96. 'Ve' y 'vo' en el vocativo masculino. ลสญฺญโต อุโต โยสฺสา+ลปเน เว+โว โหนฺติ วา ปุลฺลิงฺเค. ภิกฺขเว ภิกฺขโว ภิกฺขู. ภิกฺขุํ, ภิกฺขโว ภิกฺขู. ภิกฺขุนา[Pg.55], ภิกฺขูหิ ภิกฺขูภิ. ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ ลโต สสฺส โน วา, ภิกฺขุโน ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขูนํ. ‘‘นา สฺมาสฺสา’’ติ ลโต วา สฺมาสฺส นา, ภิกฺขุนา ภิกฺขุมฺหา ภิกฺขุสฺมา. ภิกฺขุมฺหิ ภิกฺขุสฺมึ. เอวํ – Después de la vocal 'u' de la base 'la', en el vocativo, la desinencia 'yo' se convierte opcionalmente en 've' o 'vo' en el género masculino. Bhikkhave, bhikkhavo, bhikkhū. Acusativo: Bhikkhuṃ, bhikkhavo, bhikkhū. Instrumental: Bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Por 'Jhalā sassa no', después de 'la', para la desinencia 'sa' se usa opcionalmente 'no': bhikkhuno, bhikkhussa; plural: bhikkhūnaṃ. Por 'Nā smāssā', después de 'la', para 'smā' se usa opcionalmente 'nā': bhikkhunā, bhikkhumhā, bhikkhusmā. Locativo: Bhikkhumhi, bhikkhusmiṃ. De la misma manera: เสตุ เกตุ ราหุ ภาณุ, สํกุ อุจฺฉุ เวฬุ มจฺจุ. (ปงฺคุ, รู) สินฺธุ พนฺธุ เนรุ เมรุ, สตฺตุ การุ เหตุ ชนฺตุ. รุรุ ปฏุ – อิจฺจาทโย. Setu (puente), ketu (bandera), rāhu (Rahu), bhāṇu (sol), saṅku (estaca), ucchu (caña de azúcar), veḷu (bambú), maccu (muerte). (Paṅgu, rū), sindhu (océano), bandhu (pariente), neru, meru (monte Meru), sattu (enemigo), kāru (artesano), hetu (causa), jantu (ser vivo). Ruru (ciervo), paṭu (hábil), etc. ชนฺตุ+เหตูนํ โยสฺว+ยํ เภโท. ‘‘ชนฺตุ+เหตฺวี+ฆ+เปหิ วา’’ติ โยโลเป – Esta es la distinción para 'jantu' y 'hetu' ante 'yo'. Tras la elisión de 'yo' por 'Jantu+hetvī+gha+pehi vā': ๘๔. ชนฺตฺวาทิโต โน จ 84. 'No' y 'vo' después de 'jantu' y similares. ชนฺตฺวาทิโต โยนํ โน โหติ โว จ ปุลฺลิงฺเค. ชนฺตุโน ชนฺตโว ชนฺตุโย. โภ ชนฺตุ ชนฺตู, ชนฺตุโน, ‘‘ปุมาลปเน เวโว’’ติ เว+โว, ชนฺตเว ชนฺตโว ชนฺตุโย. ชนฺตุํ, ชนฺตู ชนฺตุโน ชนฺตโว ชนฺตุโย. เสสํ ภิกฺขุสมํ. Después de 'jantu' y similares, la desinencia 'yo' se convierte en 'no' y también en 'vo' en el género masculino. Jantuno, jantavo, jantuyo. Vocativo: Bho jantu, jantū, jantuno; por 'pumālapane vevo', se usan 've' y 'vo': jantave, jantavo, jantuyo. Acusativo: Jantuṃ, jantū, jantuno, jantavo, jantuyo. El resto es igual a 'bhikkhu'. เหตุ, เหตู เหตโว. ‘‘โยมฺหิ วา กฺวจี’’ติ ลสญฺญสฺส อุสฺส วา ฏาเทโส, เหตโย. โยมฺหิ อนฺตรงฺคตฺตา ปฐมํ ฏาเทเส กเต ปจฺฉา โยโลปาภาโว, ตถา หิ อนฺตรงฺค+พาหิรงฺควิธาเนสฺว+นฺตรงฺควิธิเยว พลวา. เอตฺถ จ ปกตินิสฺสิต+มนฺตรงฺคํ, ปจฺจยนิสฺสิตํ พาหิรงฺคํ. เหตุโย. โภ เหตุ, เหตู เหตเว เหตโว เหตโย เหตุโย. เสสํ ปุพฺพสมํ. Hetu, hetū, hetavo. Por 'Yomhi vā kvaci', la vocal 'u' de la base 'la' se convierte opcionalmente en 'ay' (sustitución por ṭā), resultando en 'hetayo'. Al ser una operación interna ante 'yo', se realiza primero esta sustitución y luego no hay elisión de 'yo'; pues en las reglas de formación, la operación interna prevalece sobre la externa. Aquí, lo que depende de la base es interno y lo que depende del sufijo es externo. Hetuyo. Vocativo: Bho hetu, hetū, hetave, hetavo, hetayo, hetuyo. El resto es igual a lo anterior. พหุโต [Pg.56] นํมฺหิ – Ante 'naṃ' después de 'bahu': ๔๘. พหุกตินฺนํ 48. De 'bahu' y 'kati'. นํมฺหิ พหุโน กติสฺส จ นุก โหติ ติลิงฺเค. พหุนฺนํ. เสสํ ภิกฺขุสมํ. Ante la desinencia 'naṃ', las palabras 'bahu' y 'kati' reciben el aumento 'nuka' en los tres géneros. Bahunnaṃ. El resto es igual a 'bhikkhu'. วตฺตุ สิ, Vattu (el que habla), con la desinencia 'si'. ๕๗. ลฺตุ+ปิตาทีน+มา สิมฺหิ 57. Cambio a 'ā' ante 'si' para los terminados en 'ltu' y para 'pitu', etc. ลฺตุปจฺจยนฺตานํ ปิตุ+มาตุ+ภาตุ+ธีตุ+ทุหิตุ+ชามาตุ+นตฺตุ+โหตุ+โปตูนญฺจา โหติ สิมฺหิ. วตฺตา. ‘‘กตฺตริ ลฺตุ+ณกา’’ติ วิหิตลฺตุปจฺจยสฺส คหณา ยโต ธาตุโต หิ โส วิหิโต, ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา โส วิหิโต, ตทาทิโน ตทนฺตสฺส จ คหณํ’’ติ ญายา ตทวินาภาวโต ตทนฺตธาตุโนปิ คหณํติ ลฺตุปจฺจยนฺตานํติ วุตฺตํ. Para los nombres terminados en el sufijo 'ltu' y para pitu (padre), mātu (madre), bhātu (hermano), dhītu (hija), duhitu (hija), jāmātu (yerno), nattu (nieto), hotu (sacrificador), potu (purificador), la vocal final se convierte en 'ā' ante 'si'. Vattā. Dado que se especifica el sufijo 'ltu' prescrito por 'Kattari ltu-ṇakā', se refiere a las raíces de las cuales se deriva, basándose en la máxima de que la mención de un sufijo incluye a la base que lo contiene. ๑๖๒. ลฺตุ+ปิตาทีน+ม เส 162. Cambio a 'ara' ante casos distintos de 'si' para 'ltu', 'pitu', etc. ลฺตุปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนญฺจา+รง โหติ สโต+ญฺญตฺร. ‘‘อารงสฺมา’’ติ โฏ, วตฺตาโร. Para los terminados en 'ltu' y para 'pitu', etc., ocurre la sustitución por 'ara' (āraṅa) en los casos distintos de 'si'. Por la regla 'Āraṅasmā ṭo', resulta: vattāro. ๕๘. เค อ จ 58. Y también 'a' ante el vocativo ('ge'). เคลฺตุ+ปิตาทีนํ อ โหติ อา จ. โภ วตฺต วตฺตา, วตฺตาโร. วตฺตารํ, วตฺตาเร วตฺตาโร. นาวจนสฺส ‘‘ฏา นาสฺมานํ’’ติ ฏา, วตฺตารา. Ante el vocativo, para los terminados en 'ltu' y 'pitu', etc., ocurre la sustitución por 'a' y también por 'ā'. Vocativo: Bho vatta, vattā, vattāro. Acusativo: Vattāraṃ, vattāre, vattāro. Para el instrumental singular, por 'ṭā nāsmānaṃ' se aplica 'ā': vattārā. ๑๖๖. สุ+หิสฺวา+รง 166. En las terminaciones -su y -hi, hay sustitución por 'ara'. สุ+หิสุ ลฺตุ+ปิตาทีน+มารง วา โหติ. วตฺตาเรหิ วตฺตาเรภิ วตฺตูหิ วตฺตูภิ. Ante las terminaciones -su y -hi, ocurre opcionalmente la sustitución por 'ara' para las palabras que terminan en -ltu, -pitā y similares. Vattārehi, vattārebhi, vattūhi, vattūbhi. ๑๖๕. สโลโป 165. La elisión de 'sa'. ลฺตุ+ปิตาทีหิ [Pg.57] สสฺส โลโป วา โหติ. วตฺตุ วตฺตุโน วตฺตุสฺส. Después de las palabras que terminan en -ltu, -pitā y similares, ocurre opcionalmente la elisión de la terminación 'sa'. Vattu, vattuno, vattussa. ๑๖๓. นํมฺหิ วา 163. Opcionalmente ante -naṃ. นํมฺหิ ลฺตุ+ปิตาทีน+มารง วา โหติ. วตฺตารานํ. Ante la terminación -naṃ, ocurre opcionalmente la sustitución por 'ara' para las palabras que terminan en -ltu, -pitā y similares. Vattārānaṃ. ๑๖๔. อา 164. Sustitución por 'ā'. นํมฺหิ ลฺตุ+ปิตาทีน+มา วา โหติ. วตฺตานํ วตฺตูนํ. สฺมาสฺส ฏา, วตฺตารา. Ante la terminación -naṃ, ocurre opcionalmente la sustitución por 'ā' para las palabras que terminan en -ltu, -pitā y similares. Vattānaṃ, vattūnaṃ. Para la terminación -smā hay sustitución por 'ā': vattārā. ๑๗๔. ฏิ สฺมิโน 174. Sustitución por 'i' para -smiṃ. อารวา+เทสมฺหา สฺมิโน ฏิ โหติ. Después de la sustitución por 'ara', la terminación -smiṃ se convierte en 'i'. ๑๗๖. รสฺสา+รง 176. Abreviamiento de 'ara'. สฺมิมฺหิ อาโร รสฺโส โหติ. วตฺตริ, วตฺตาเรสุ วตฺตูสุ วตฺตุสุ. เอวํ – Ante la terminación -smiṃ, el sonido 'ara' se abrevia. Vattari, vattāresu, vattūsu, vattusu. Así: เอวํ ภตฺตุ กตฺตุ เนตุ, โสตุ ญาตุ เชตุ เฉตฺตุ; เภตฺตุ ทาตุ ธาตุ โพทฺธุ, วิญฺญาเปตาทโยปิ จ. Del mismo modo: bhattu (esposo), kattu (hacedor), netu (guía), sotu (oyente), ñātu (conocedor), jetu (vencedor), chettu (cortador); bhettu (rompedor), dātu (donante), dhātu (portador), boddhu (el que despierta), viññāpetu (el que instruye), y otros. สตฺถุสทฺทสฺส ปน นามฺหิ พหุลาธิการา ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มเส’’ติ วา อารวาเทเส สตฺถารา สตฺถุนา. เสสํ วตฺตุสมํ. Para la palabra 'Satthu' (maestro), debido a la amplia autoridad de la regla, ocurre la sustitución 'ara' o 'ase' resultando en 'satthārā' o 'satthunā'. El resto es igual a la declinación de 'vattu'. สิมฺหิ อา, ปิตา. ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มเส’’ติ อารวาเทเส – Ante la terminación -si, se convierte en 'ā': pitā. Al ocurrir la sustitución 'ara' según la regla 'ltu-pitādīnam-ase': ๑๗๗. ปิตาทีน+มนตฺวาทีนํ 177. De 'pitā' y similares, exceptuando 'natvā' y otros. นตฺวาทิวชฺชิตานํ [Pg.58] ปิตาทีน+มาโร รสฺโส โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ. ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มเส’’ ‘‘สุ+หิสฺวา+รง’’ ‘‘นํมฺหิ วา’’ติ เอตฺถ วุตฺตวิภตฺตีสุ ปเรสุ อารง โหตีติ ตา วิภตฺติโย ปฏิจฺจ สพฺพาสูติ วุตฺตํ. ปิตโร. โภ ปิต ปิตา, ปิตโร. ปิตรํ, ปิตเร ปิตโร. ปิตรา, ปิตเรหิ ปิตเรภิ ปิตูหิ ปิตูภิ. ปิตุ ปิตุโน ปิตุสฺส, ปิตรานํ ปิตูนํ. ‘‘ปิตุนฺนํ’’ติ นํมฺหิ ทีเฆ รสฺส+ทฺวิตฺตานีติ วุตฺตํ. ‘‘สานุวุตฺตํ สุตฺตํ’’ติ ญายา ‘‘พหุกตินฺนํ’’ติ เอตฺถ นุก-อิติ โยควิภาเคนปิ สิชฺฌติ เอตฺถ อนุวตฺติตนํมฺหิ. ปญฺจมีฉฏฺฐี ตติยาจตุตฺถีสมํ. ปิตริ, ปิตเรสุ ปีตูสุ, รสฺสาภาโว. นตฺตา, นตฺตาโร. โภ นตฺต นตฺตา, นตฺตาโร อิจฺจาทิ วตฺตุสมํ. Para las palabras 'pitā' (padre) y similares, excluyendo a 'natvā' y otros, la sustitución 'ara' se abrevia en todas las terminaciones. En las terminaciones mencionadas anteriormente en las reglas 'ltu-pitādīnam-ase', 'su-hisv-ara' y 'naṃmhi vā', se dice 'en todas' en referencia a dichas terminaciones. Pitaro. ¡Oh pita!, ¡oh pitā!, pitaro. Pitaraṃ, pitare, pitaro. Pitarā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi. Pitu, pituno, pitussa, pitarānaṃ, pitūnaṃ. Se afirma que ante -naṃ ocurre el alargamiento, abreviamiento y duplicación: 'pitunnaṃ'. Según el principio del seguimiento de la regla, también se logra mediante la división de la regla 'nuka' en 'bahukatinnaṃ' siguiendo a -naṃ. El quinto y sexto caso son iguales al tercero y cuarto. Pitari, pitaresu, pitūsu; aquí hay ausencia de abreviación. Nattā, nattāro. ¡Oh natta!, ¡oh nattā!, nattāro, y así sucesivamente igual que 'vattu'. คุณวนฺตุ สิ, Guṇavantu + terminación -si. ๑๕๑. นฺตุสฺส 151. Del sufijo -ntu. สิมฺหิ นฺตุสฺส ฏา โหติ. คุณวา. โยมฺหิ ‘‘นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม’’ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นฺโต โหติ. เอตฺถ จ ‘‘นฺตุ วนฺตุ+มนฺตา+วนฺตุ+ตวนฺตุสมฺพนฺธี’’ติ ปริภาสโต นฺตุ จ วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธีเยว คยฺหเต, น ชนฺตุ ตนฺตาทีนํ. คุณวนฺโต. อญฺญตฺร – Ante la terminación -si, el sufijo -ntu se convierte en 'ā'. Guṇavā. Ante -yo, según la regla 'el -ntu de los temas terminados en -ntu se convierte en -nto ante la primera terminación -yo', el -ntu junto con la terminación se convierte en 'nto'. Y aquí, por la definición técnica de que '-ntu se refiere a lo relacionado con vantu, mantu, āvantu, tavantu', solo se toma el -ntu relacionado con 'vantu' y similares, no el de palabras como 'jantu' o 'tantu'. Guṇavanto. En otros casos: ๙๑. ยฺวาโท นฺตุสฺส 91. Del sufijo -ntu ante -yo y otras terminaciones. โยอาทีสุ นฺตุสฺส อ โหติ. คุณวนฺตอิติ อการนฺตา ฏา+เฏอาเทสา โหนฺติ, คุณวนฺตา. ‘‘ฏฏาอํ เค’’ติ ฏาทโย[Pg.59], โภ คุณว คุณวา คุณวํ, คุณวนฺโต คุณวนฺตา. ‘‘นฺตสฺส จ ฏ วํ+เส’’ติ อํเสสุ นฺตสฺส โฏ วา, คุณวํ คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต. ‘‘โต+ตา+ติ+ตา ส+สฺมา+สฺมึ+นาสู’’ติ ตาอาทโย โหนฺติ, คุณวตา คุณวนฺเตน, คุณวนฺเตหิ คุณวนฺเตภิ. ‘‘ลกฺขณิกปฏิปโทตฺเตสุ ปฏิปโทตฺตสฺเสว คหณํ, น ลกฺขณิกสฺสา’’ติ ญายา ‘‘น ลกฺขณิกสฺสา’’ติ วุตฺตพฺยตฺติปกฺข+มนเปกฺขิตฺวา ‘‘อโต’’ติ รสฺสาการชาติยา เปกฺขิตตฺตา คุณวนฺเตนาติ ‘‘อเตนา’’ ตฺย+เนน สิชฺฌติ. ชาติ=สามญฺญํ, พฺยตฺติ=วิเสโส. คุณวโต คุณวสฺส คุณวนฺตสฺส, ‘‘ตํ นํมฺหิ’’ติ นํมฺหี ตํ วา, คุณวตํ คุณวนฺตานํ. คุณวตา คุณวนฺตา คุณวนฺตมฺหา คุณวนฺตสฺมา. คุณวติ คุณวนฺเต คุณวนฺตมฺหิ คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺเตสุ. ‘‘นฺตสฺส จ ฏ วา’’ติ โยควิภาคา โยสุ จ นฺตุสฺส วา ฏาเทเส กเต โยสฺส ฏา, ‘‘จกฺขุมา อนฺธิตา โหนฺติ’’, ‘‘วคฺคุมุทาตีริยา ภิกฺขุ วณฺณวา’’ อิจฺจาที โหนฺติ. Ante -yo y otras terminaciones, -ntu se convierte en 'a'. Guṇavantā; se aplican las sustituciones de 'ā' y 'e' propias de los temas terminados en 'a', resultando en 'guṇavantā'. Por la regla 'ṭaṭāaṃ ge', etc., se obtienen: ¡oh guṇava!, ¡oh guṇavā!, ¡oh guṇavaṃ!, guṇavanto, guṇavantā. Por 'ntassa ca ṭa vaṃ-se', ante -aṃ y -se, el sufijo -ntu opcionalmente se convierte en 'o': guṇavaṃ, guṇavantaṃ, guṇavante. Por 'to-tā-ti-tā sa-smā-smiṃ-nāsu', ocurren las sustituciones 'tā', etc.: guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi. Según el principio de que se prefiere lo establecido por el uso gramatical sobre lo puramente teórico, y considerando la naturaleza de la vocal 'a' breve por la regla 'ato', se justifica la forma 'guṇavantena' mediante la terminación 'atena'. Clase se refiere a la generalidad e individuo a la particularidad. Guṇavato, guṇavassa, guṇavantassa; por 'taṃ naṃmhi', ante -naṃ opcionalmente es 'taṃ': guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavatā, guṇavantā, guṇavantamhā, guṇavantasmā. Guṇavati, guṇavante, guṇavantamhi, guṇavantasmiṃ, guṇavantesu. Debido a la división de la regla 'ntassa ca ṭa vā', cuando se realiza opcionalmente la sustitución por 'ā' de -ntu ante las terminaciones -yo, y la sustitución 'ā' para la propia terminación -yo, resultan formas como: 'cakkhumā andhitā honti', 'vaggumudātīriyā bhikkhu vaṇṇavā', etc. เอวํ คณวา กุลวา ผลวา ยสวา ธนวา สุตวา ภควา หิมวา พลวา สีลวา ปญฺญวา อิจฺจาที. Del mismo modo: gaṇavā, kulavā, phalavā, yasavā, dhanavā, sutavā, bhagavā, himavā, balavā, sīlavā, paññavā, etc. ๑๕๓. หิมวโต วา โอ 153. Para 'Himavantu', opcionalmente 'o'. หิมวโต สิมฺหิ นฺตุสฺส โอ วา โหติ, หิมวนฺโต หิมวา. เสสํ ปุริมสมํ. Para 'Himavantu', ante la terminación -si, el sufijo -ntu opcionalmente se convierte en 'o': himavanto, himavā. El resto es igual al anterior. อายสฺมนฺตุสทฺโท กมฺมวาจาย กฺวจิ พหุลาธิการา ทฺวิวจเนน อายสฺมนฺตา, ติณฺณํ วจเนน อายสฺมนฺโตติ ทิสฺสติ. La palabra 'āyasmantu' (venerable), según el uso común y por la autoridad de la regla facultativa, se observa como 'āyasmantā' en sentido dual y 'āyasmanto' en sentido plural. เอวํ [Pg.60] สติมา ธิติมา คติมา มุติมา มติมา ชุติมา สิริมา หิริมา ถุติมา รติมา ยติมา สุจิมา กลิมา พลิมา กสิมา รุจิมา พุทฺธิมา จกฺขุมา พนฺธุมา เหตุมา เสตุมา เกตุมา ราหุมา ภาณุมา ขาณุมา วิชฺชุมา อิจฺจาทโย. Así también: satimā, dhitimā, gatimā, mutimā, matimā, jutimā, sirimā, hirimā, thutimā, ratimā, yatimā, sucimā, kalimā, balimā, kasimā, rucimā, buddhimā, cakkhumā, bandhumā, hetumā, setumā, ketumā, rāhumā, bhāṇumā, khāṇumā, vijjumā, etc. อุการนฺตํ. Temas terminados en -ū. เวสฺสภู สิโลโป. เต จ รสฺสาภาโวว วิเสโส. ‘‘เอกวจนโยสฺว+โฆนํ’’ติ รสฺเส ‘‘ลา โยนํ โว ปุเม’’ติ โว, เวสฺสภุโว, ‘‘เวโวสุ ลุสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา น ฏาเทโส, ‘‘โลโปติ โยโลเป เวสฺสภู. ‘‘เค วา’’ติ วา รสฺเส โภ เวสฺสภุ เวสฺสภู, เวสฺสภุโว เวสฺสภู. เวสฺสภุํ, เวสฺสภุโว เวสฺสภู. เวสฺสภุนา อิจฺจาทิ ภิกฺขุสมํ. เอวํ สยมฺภู ปราภิภู อภิภูอาทโย. โคตฺรภู+สหภูสทฺเทหิ ปน โยนํ ‘‘ชนฺตฺวาทิโต โน วา’’ติ โน, โว วา, โคตฺรภุโน โคตฺรภุโว โคตฺรภู. สหภุโน สหภุโว สหภู, เสสํ เวสฺสภูสมํ. Para 'Vessabhū', hay elisión de la terminación -si. La única diferencia es la ausencia de abreviación. Según el abreviamiento en 'ekavacanayosv-aghonaṃ' y la sustitución 'vo' para -yo en 'lā yonaṃ vo pume', resulta 'vessabhuvo'; debido a lo establecido en 'vevosu lussā', no ocurre la sustitución por 'ā'; con la elisión de la terminación -yo queda como 'vessabhū'. Por el abreviamiento opcional ante el vocativo: ¡oh vessabhu!, ¡oh vessabhū!, vessabhuvo, vessabhū. Vessabhuṃ, vessabhuvo, vessabhū. Vessabhunā, etc., igual que la declinación de 'bhikkhu'. Así también: sayambhū, parābhibhū, abhibhū, etc. No obstante, para las palabras 'gotrabhū' y 'sahabhū', hay sustitución 'no' o 'vo' para la terminación -yo según la regla 'jantvādito no vā': gotrabhuno, gotrabhuvo, gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo, sahabhū; el resto es igual a 'vessabhū'. ๘๕. กูโต 85. Kūta. กูปจฺจยนฺตโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค. สพฺพญฺญุโน. อญฺญตฺร ‘‘ลา โยนํ โว ปุเม’’ติ น โว, ‘‘กูโต’’ติ ชนฺตฺวาทีหิ ปุถกฺกรณา. โยโลเป สพฺพญฺญู. โภ สพฺพญฺญุ สพฺพญฺญู, สพฺพญฺญุโน สพฺพญฺญู อิจฺจาทิ. Después de un término que finaliza en el sufijo -kū, el sufijo -yo opcionalmente no se convierte en -no en el género masculino: Sabbaññuno. Por la regla 'lā yonaṃ vo pume', no se convierte en -vo, debido a la distinción de 'kūto' respecto a jantu, etc. Con la elisión de -yo: Sabbaññū. Vocativo: Bho sabbaññu, sabbaññū; sabbaññuno, sabbaññū, etc. เอวํ มคฺคญฺญู ธมฺมญฺญู อตฺถญฺญู กาลญฺญู รตฺตญฺญู มตฺตญฺญู กตญฺญู กถญฺญู วิญฺญู วิทู อิจฺจาทโย. เอตฺถ ‘‘วิทา กู’’ ‘‘วิโต ญาโต’’ [Pg.61] ‘‘กมฺมา’’ติ ตีสุ สุตฺเตสุ กูปจฺจยสฺส คหิตตฺตา เวทคูอาทโย รูปจฺจยนฺตา น คหิตา. Así también: maggaññū (conocedor del camino), dhammaññū (conocedor del Dhamma), atthaññū (conocedor del significado), kālaññū (conocedor del tiempo), rattaññū (el de larga experiencia), mattaññū (conocedor de la medida), kataññū (agradecido), kathaññū (conocedor del discurso), viññū (sabio), vidū (sabio), etc. Aquí, en los tres sutras 'vidā kū', 'vito ñāto' y 'kammā', debido a la mención del sufijo -kū, no se incluyen los términos terminados en el sufijo -rū, como vedagū, etc. อูการนฺตํ. Palabras terminadas en -ū. โค, สิ, สิโลโป. โค. La palabra 'go' (vaca/buey) con el sufijo nominativo -si; hay elisión de -si: Go. ๖๗. โคสฺสา+ค+สิ+หิ+นํสุ คาว+ควา 67. Ante los sufijos si, hi, naṃ y su, la raíz 'go' se convierte en gāva y gava. ค+สิ+หิ+นํวชฺชิตาสุ วิภตฺตีสุ โคสทฺทสฺส คาว+ควา โหนฺติ นิจฺจํ. En las desinencias excepto si, hi y naṃ, las formas gāva y gava reemplazan permanentemente a la palabra 'go'. ๑๗๐. อุภ+โคหิ โฏ 170. Después de ubha y go, el sufijo -yo se convierte en -ṭo. อุภ+โคหิ โยนํ โฏ โหติ. คาโว คโว. โภ โค, คาโว คโว. Después de ubha y go, el sufijo -yo se convierte en -ṭo. Gāvo, gavo. Vocativo: Bho go; gāvo, gavo. ๗๒. คาวุ+มฺหิ 72. Conversión a gāvu ante el sufijo -aṃ. อํวจเน โคสฺส คาวุ วา โหติ. คาวุํ คาวํ ควํ, คาโว คโว. En el caso del sufijo acusativo -aṃ, 'go' se convierte opcionalmente en gāvu. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ; [plural] gāvo, gavo. ๗๑. นาสฺสา 71. Sustitución de -nā por -ā. โคโต นาสฺส อา โหติ วา. เอกวณฺณตฺตา น สพฺพาเทโส. ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺเส’’ติ วตฺตนฺเต ‘‘อาทิสฺสา’’ติ นาสฺส อา โหติ, ปรโลโป, คาวา คาเวน ควา คเวน, โคหิ โคภิ. Después de 'go', el sufijo -nā opcionalmente se convierte en -ā. Por ser de una sola sílaba, no hay sustitución total de la base. Según la regla 'pañcamiyaṃ parasse' y bajo 'ādissā', el sufijo -nā se convierte en -ā con la elisión de la vocal precedente: gāvā, gāvena; gavā, gavena; [plural] gohi, gobhi. ๖๙. ควํ เสน 69. La forma gavaṃ con el sufijo -sa. โคสฺส เส วา ควํ โหติ สห เสน. ควํ คาวสฺส ควสฺส. กจฺจายเน ‘‘ควํ เจ ตรมานานํ’’ติ ปาฬึ ปฏิจฺจ นํมฺหิ พหุวจนเมว สาธิตํ, อิธ ‘‘ควํว สิงฺคิโน สงฺคํ’’ติ ทสฺสนโต เอกวจนญฺจ. Para la palabra 'go', ante el sufijo -sa, aparece opcionalmente gavaṃ junto con la desinencia -sa. Gavaṃ, gāvassa, gavassa. En la gramática de Kaccāyana, basándose en el pasaje 'gavaṃ ce taramānānaṃ', se establece solo como plural para el sufijo -naṃ; aquí, debido al uso en 'gavaṃva siṅgino saṅgaṃ', se establece también para el singular. ๗๐. คุนฺนญฺจ นํนา 70. Gunnaṃ y gavaṃ ante el sufijo -naṃ. นํวจเนน [Pg.62] สห โคสฺส คุนฺนํ โหติ ควญฺจ วา. คุนฺนํ ควํ โคนํ. คาวา คาวมฺหา คาวสฺมา ควา ควมฺหา ควสฺมา. คาเว คาวมฺหิ คาวสฺมึ คเว ควมฺหิ ควสฺมึ. Junto con el sufijo -naṃ, 'go' se convierte en gunnaṃ o gavaṃ opcionalmente. Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ. Ablativo: gāvā, gāvamhā, gāvasmā; gavā, gavamhā, gavasmā. Locativo: gāve, gāvamhi, gāvasmiṃ; gave, gavamhi, gavasmiṃ. ๖๘. สุมฺหิ วา 68. Opcionalmente ante el sufijo -su. สุมฺหิ โคสฺส คาว+ควา โหนฺติ วา. คาเวสุ คเวสุ โคสุ. โคสฺส โคณาเทโส น กโต, สทฺทนฺตรตฺตา. โคณสทฺโท หิ สตฺตสุ วิภตฺตีสุ ทิสฺสตีติ. Ante el sufijo -su, para 'go', ocurren opcionalmente las formas gāva y gava. Gāvesu, gavesu, gosu. No se realiza la sustitución de 'go' por goṇa por tratarse de una palabra distinta, ya que el término goṇa se encuentra en las siete declinaciones. อุสุ+ภูมิ+ปสุ+รํสิ-ทิสา+วาจา+มฺพุ+จกฺขุสุ; ทสสฺว+ตฺเถสุ โค วุตฺโต, ลคฺเค จ วชิเร อิติ. Se dice que la palabra 'go' tiene diez significados: flecha, tierra, ganado, rayo de luz, dirección, palabra, agua y ojo; además de referirse al cielo y al rayo. โอการนฺตํ. Palabras terminadas en -o. อิติ ปุลฺลิงฺคํ. Así concluye la sección sobre el género masculino. กญฺญา, สิโลโป. Kaññā (doncella), con elisión del sufijo -si. ๑,๑๑. ฆา 1,11. La designación 'gha'. อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส+นฺเต วตฺตมาโน อากาโร ฆสญฺโญ โหติ. ‘‘ชนฺตุ+เหตฺวี+ฆ+เปหิ วา’’ติ โยโลโป วา. กญฺญา กญฺญาโย. ‘‘ฆ+พฺรหฺมาทิเต’’ติ คสฺส เอ วา, กญฺเญ กญฺญา, โยมฺหิ กญฺญา กญฺญาโย. ‘‘โฆ สฺสํ+สฺสา ยํ+ตึสู’’ติ อํมฺหิ รสฺโส. กญฺญํ, กญฺญา กญฺญาโย. La vocal -ā al final de un nombre que denota el género femenino recibe la designación 'gha'. Por la regla 'jantu+hetvī+gha+pehi vā', el sufijo -yo se elide opcionalmente. Kaññā, kaññāyo. Por 'gha+brahmādite', la vocal -gha opcionalmente se convierte en -e: kaññe, kaññā. Ante -yo: kaññā, kaññāyo. Por 'gho ssaṃ+ssā yaṃ+tiṃsū', ocurre el acortamiento ante el sufijo -aṃ: kaññaṃ; kaññā, kaññāyo. ๔๕. ฆ+ปเต+กสฺมึ นาทีนํ ย+ยา 45. Sustitución por ya y yā para los sufijos que comienzan con -nā después de gha y pa. ฆปโต [Pg.63] สฺมึวิภตฺติปริยนฺตานํ เอกตฺเต นาทีนํ ย+ยา โหนฺติ ยถากฺกมํ. กญฺญาย, กญฺญาภิ กญฺญาหิ. กญฺญาย, กญฺญานํ. Después de las bases gha y pa, en el singular de las desinencias que terminan en -smiṃ, los sufijos que comienzan con -nā se convierten en ya y yā respectivamente. Kaññāya, kaññābhi, kaññāhi. Kaññāya, kaññānaṃ. ๑๐๓. ยํ 103. El sufijo -yaṃ. ฆปโต สฺมิโน ยํ วา โหติ. กญฺญายํ กญฺญาย. ‘‘ฆ+ ปเต+กสฺมึ นาทีนํ ย+ยา’’ ‘‘ยํ’’ติ จ อิเมสํ อปวาทาทีนํ วิสเย มฺหิสฺส อุสฺสคฺคตฺตา ปวตฺติ นตฺถีติ สฺมิโน พหุลาธิการา ‘‘สฺมา+หิ+สฺมินฺน’’ มิจฺจาทินา มฺหิกเต ‘‘ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุมฺหี’’ติ สิชฺฌติ. กญฺญาสุ. เอวํ – Después de gha y pa, el sufijo -smiṃ se convierte opcionalmente en -yaṃ. Kaññāyaṃ, kaññāya. En el ámbito de estas reglas excepcionales, no se aplica la forma general para -mhi; sin embargo, debido a la autoridad del término 'bahula' (frecuencia) sobre -smiṃ, cuando se emplea -mhi, se valida como en 'dasasahassimhi dhātumhī'. Kaññāsu. De igual modo: สทฺธา เมธา ปญฺญา วิชฺชา, จินฺตา มนฺตา ตณฺหา วีณา; อิจฺฉา มุจฺฉา เอชา มายา, เมตฺตา มตฺตา สิกฺขา ภิกฺขา. Saddhā (fe), medhā (sabiduría), paññā (sabiduría), vijjā (conocimiento), cintā (pensamiento), mantā (deliberación), taṇhā (sed/deseo), vīṇā (laúd); icchā (deseo), mucchā (aturdimiento), ejā (ansia), māyā (ilusión), mettā (amor benevolente), mattā (medida), sikkhā (entrenamiento), bhikkhā (limosna). ชงฺฆา คีวา ชีวฺหา วาจา, ฉายา อาสา คงฺคา นาวา; คาถา เสนา เลขา สาลา, มาลา เวลา ปูชา ขิฑฺฑา. Jaṅghā (pierna), gīvā (cuello), jīvhā (lengua), vācā (palabra), chāyā (sombra), āsā (esperanza), gaṅgā (río/Ganges), nāvā (barco); gāthā (verso), senā (ejército), lekhā (escritura), sālā (sala), mālā (guirnalda), velā (tiempo), pūjā (ofrenda), khiḍḍā (juego). ปิปาสา เวทนา สญฺญา, เจตนา ตสินา ปชา; เทวตา วฏฺฏกา โคธา, พลากา ปริสา สภา. Sed, sensación, percepción, voluntad, deseo, progenie; deidad, codorniz, iguana, garza, asamblea, sala de reuniones. อูกา เสผาลิกา ลงฺกา, สลากา วาลุกา สิขา; วิสาขา วิสิขา สาขา, วาจา วญฺฌา ชฏา ฆฏา. Piojo, sephālikā (planta), Lanka, tablilla, arena, cresta; Visākhā, calle, rama, habla, mujer estéril, cabello enmarañado, jarra. เชฏฺฐา โสณฺฑา วิตณฺฑา จ, กรุณา วนิตา ลตา; กถา นิทฺทา สุธา ราธา, วาสนา สึสปา ปปา. Hermana mayor, trompa de elefante y sofistería, compasión, mujer, enredadera; charla, sueño, néctar, Rādhā, impresión mental, árbol siṃsapā, cisterna. ปภา [Pg.64] สีมา ขมา ฉายา, ขตฺติยา สกฺขรา สุรา; โทลา ตุลา สิลา ลิลา, ลาเล+ลา เมขลา กลา. Resplandor, límite, paciencia, sombra, mujer de casta guerrera, azúcar, licor; columpio, balanza, roca, gracia, saliva, cardamomo, faja, arte. วฬวา+ลมฺพุสา มูสา, มญฺชุสา สุลสา ทิสา; นาสา ชุณฺหา คุหา อีหา, ลสิกา วสุธาทโย. Yegua, ninfa Lambusā, crisol, cofre, Sulasā, dirección; nariz, luz de luna, cueva, esfuerzo, fluido sinovial, tierra y demás. ‘‘น+มฺมาทีหี’’ติ อมฺมา+อนฺนา+อมฺพาหิ คสฺส เอการา+ภาเว – Sobre la regla 'na mmādīhi': en ausencia de la forma en 'e' para el sufijo vocativo (ga) con las palabras ammā, annā y ambā— ๖๒. รสฺโส วา 62. Opcionalmente corto. อมฺมาทีนํ เค รสฺโส วา โหติ. อมฺม อมฺมา อิจฺจาทิ. เสสํ กญฺญาว. เอวํ อนฺนา อมฺพา. สภาปริสาหิ สฺมิโน ‘‘ตึ สภาปริสายา’’ติ ตึ วา โหติ. ‘‘โฆสฺส’’ มาทินา รสฺเส สภตึ สภายํ สภาย. ปริสตึ ปริสายํ ปริสาย. Para ammā y otras, en el vocativo (ge), ocurre opcionalmente el acortamiento de la vocal. 'Amma', 'ammā', etc. El resto es como 'kaññā'. De igual modo 'annā', 'ambā'. Con las palabras sabhā y parisā, para el locativo (smiṃ), según la regla 'tiṃ sabhāparisāyā', opcionalmente se usa 'tiṃ'. Por la regla 'ghossa' y otras, con el acortamiento: 'sabhatiṃ', 'sabhāyaṃ', 'sabhāya'; 'parisatiṃ', 'parisāyaṃ', 'parisāya'. อาการนฺตํ. Fin de los sustantivos terminados en ā. มติ, โยมฺหิ – Para la palabra 'mati', ante el sufijo 'yo'— ๑,๑๐. ปิ+ตฺถิยํ 1,10. En el género femenino. อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส+นฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุ+วณฺณา ปสญฺญา โหนฺติ. Las vocales 'i' e 'u' al final de un nombre que denota el género femenino se denominan 'pa'. ๑๑๖. เย ปสฺสิ+วณฺณสฺส 116. De la vocal de clase 'i' denominada 'pa', ante el sufijo 'yo'— ปสญฺญสฺส อิวณฺณสฺส โลโป โหติ วา ยกาเร. ‘‘ปโร กฺวจี’’ติ อนุวตฺติตกฺวจิคฺคหณา เย ปเร จ-การ+ปุพฺพรูปา- นิ [Pg.65] น โหนฺติ. มตฺโย. อญฺญตฺร ‘‘ชนฺตฺวา’’ทินา โยโลโป, ทีโฆ, มตี มติโย. โภ มติ มตี, มตฺโย มตี มติโย. มตึ, มตฺโย มตี มติโย. มติยา, มตีหิ มตีภิ. มตฺยา มติยา, มตีนํ. สฺมิโน ยํ, มตฺยํ มติยํ มตฺยา มติยา, มตีสุ. เอวํ – Hay elisión opcional de la vocal de clase 'i' denominada 'pa' cuando se transforma en 'y'. Debido a la mención de 'kvaci' seguida de 'paro', no ocurre la asimilación del sonido anterior con la 'y'. Resulta 'matyo'. En otros casos, por la regla 'jantvā' y otras, hay elisión de 'yo' y alargamiento: 'matī', 'matiyo'. Vocativo: 'bho mati', 'matī', 'matyo', 'matī', 'matiyo'. Acusativo: 'matiṃ', 'matyo', 'matī', 'matiyo'. Instrumental: 'matiyā', 'matīhi', 'matībhi'. Dativo/Genitivo: 'matyā', 'matiyā', 'matīnaṃ'. Para el locativo (smiṃ), se convierte en 'yaṃ': 'matyaṃ', 'matiyaṃ', 'matyā', 'matiyā', 'matīsu'. Así también— ปตฺติ ยุตฺติ วุตฺติ กิตฺติ, มุตฺติ ติตฺติ ขนฺติ กนฺติ; สนฺติ ตนฺติ สิทฺธิ สุทฺธิ, อิทฺธิ วุทฺธิ พุทฺธิ โพธิ. Infantería, unión, conducta, fama, liberación, satisfacción, paciencia, belleza; paz, linaje, éxito, pureza, poder psíquico, crecimiento, inteligencia, despertar. ภูมิ ชาติ ปีติ สุติ, นนฺทิ สนฺธิ โสณิ โกฏิ; ทิฏฺฐิ วุฏฺฐิ ตุฏฺฐิ ยฏฺฐิ, ปาฬิ อาฬิ นาฬิ เกฬิ. Tierra, nacimiento, gozo, tradición, deleite, unión, cadera, punta; visión, lluvia, contento, bastón, línea, acequia, medida, juego. สติ มุติ คติ จุติ, ธิติ ยุวติ วิกติ; รติ รุจิ รสฺมิ อสนิ, วสนิ โอสธิ องฺคุลิ; ธูลิ ทุทฺรภิ โทณิ, อฏวิ ฉวิ อิจฺจาทิ. Atención plena, comprensión, destino, deceso, coraje, mujer joven, variación; placer, gusto, rayo, trueno, vestido, planta medicinal, dedo; polvo, tambor, artesa, bosque, piel y otros. ๕๕. รตฺยาทีหิ โฏ สฺมิโน 55. Para 'ratti' y otros, el sufijo 'smiṃ' se convierte en 'ṭo'. รตฺยาทีหิ สฺมิโน โฏ วา โหติ. รตฺโต รตฺยํ รตฺติยํ รตฺยา รตฺติยา, รตฺตีสุ. เสสํ มติสมํ. Para 'ratti' y similares, el sufijo 'smiṃ' opcionalmente se convierte en 'ṭo'. 'Ratto', 'ratyaṃ', 'rattiyaṃ', 'ratyā', 'rattiyā', 'rattīsu'. El resto es igual a 'mati'. อิการนฺตํ. Fin de los sustantivos terminados en i. ทาสี, สิโลโป. ‘‘เอกวจเน’’จฺจาทินา รสฺโส. ‘‘เย ปสฺสิ+วณฺณสฺสา’’ติ อีโลโป, ทาสฺโย. ‘‘ชนฺตฺวา’’ ทินา โยโลโป. ทาสี ทาสิโย. ‘‘เค วา’’ติ รสฺโส. โภ ทาสิ ทาสี, ทาสฺโย ทาสี ทาสิโย. Dāsī (esclava): elisión del sufijo 'si'. Por la regla 'ekavacane' y otras, acortamiento. Por 'ye passi+vaṇṇassā', elisión de la 'ī', resultando 'dāsyo'. Por 'jantvā' y otras, elisión de 'yo'. 'Dāsī', 'dāsiyo'. Por 'ge vā', acortamiento en el vocativo. Vocativo: 'bho dāsi', 'dāsī', 'dāsyo', 'dāsī', 'dāsiyo'. ๗๓. ยํ ปิโต 73. El sufijo 'aṃ' se convierte en 'yaṃ' después de la denominación 'pa'. ปสญฺญีโต อํวจนสฺส ยํ วา โหติ. ทาสฺยํ ทาสิยํ ทาสึ, ทาสฺโย ทาสี ทาสิโย. ‘‘ฆปเตกา’’ทินา ยา. ทาสฺยา ทาสิยา[Pg.66], ทาสีหิ ทาสีภิ. ทาสฺยา ทาสิยา, ทาสีนํ. ทาสฺยํ ทาสิยํ ทาสฺยา ทาสิยา, ทาสีสุ. เอวํ – Después de la vocal denominada 'pa', el sufijo acusativo 'aṃ' opcionalmente se convierte en 'yaṃ'. 'Dāsyaṃ', 'dāsiyaṃ', 'dāsiṃ', 'dāsyo', 'dāsī', 'dāsiyo'. Por 'ghapatekā' y otras, se usa 'yā'. 'Dāsyā', 'dāsiyā', 'dāsīhi', 'dāsībhi'. 'Dāsyā', 'dāsiyā', 'dāsīnaṃ'. 'Dāsyaṃ', 'dāsiyaṃ', 'dāsyā', 'dāsiyā', 'dāsīsu'. Así también— มหี เวตรณี วาปี, ปาฏลี กทลี ฆฏี; นารี กุมารี ตรุณี, วารุณี พฺราหฺมณี สขี. La tierra, el río Vetaraṇī, estanque, árbol pāṭalī, plátano, jarra; mujer, muchacha, mujer joven, licor, mujer brahmán, amiga. คนฺธพฺพี กินฺนรี นาคี, เทวี ยกฺขี อชี มิคี; วานรี สูกรี สีหี, หํสี กากี จ กุกฺกุฏี. Gandharva hembra, kinnara hembra, naga hembra, diosa, yakkhini, cabra, cierva; mona, cerda, leona, cisne hembra, cuerva y gallina. อิจฺจาทโย. Y otros similares. เอตฺถ จ อีการโลเป ญฺญการปุพฺพรูโป, เวตรญฺโญ เวตรณิโย. เวตรญฺญํ เวตรณิยํ เวตรณึ, เวตรญฺโญ เวตรณิโย อิจฺจาทิ. โยสุ – Y en este caso, al elidirse la vocal ī, ocurre la asimilación con el sonido ñña: 'vetarañño', 'vetaraṇiyo'. 'Vetaraññaṃ', 'vetaraṇiyaṃ', 'vetaraṇiṃ', 'vetarañño', 'vetaraṇiyo', etc. Ante los sufijos 'yo'— ๑๖๗. นชฺชา ธยาสฺวาม 167. Para la palabra 'nadī', se añade 'āma' ante 'yo'. โยสุ นทีสทฺทสฺส อาม วา โหติ. สุญ+นก+อาม อิตฺยาทิ ญฺญการ+กการ+มการา อาคมลิงฺคา. ส จ ‘‘มานุพนฺโธ สราน+มนฺตา ปโร’’ติ มานุพนฺธตฺตา สราน+มนฺตา ปโร โหตีติ อีการา ปโร. ‘‘ยวา สเร’’ติ เย ทสฺส โช, ยสฺส จ ปุพฺพรูปํ, นชฺชาโย. วา ป-โลป+โยโลเปสุ นชฺโช นที นทิโย อิจฺจาทิ. Ante el sufijo 'yo', la palabra 'nadī' recibe opcionalmente el aumento 'āma'. Los elementos 'suñña', 'naka' y 'āma' son aumentos gramaticales con los indicadores 'ñ', 'k' y 'm'. Puesto que 'āma' tiene el indicador 'm', se coloca después de la última vocal (ī). Por la regla 'yavā sare', la 'd' se transforma en 'j' y ocurre la asimilación previa: 'najjāyo'. Opcionalmente, con la elisión de 'pa' y de 'yo': 'najjo', 'nadī', 'nadiyo', etc. อีการนฺตํ. Fin de los sustantivos terminados en ī. ยาคุ, ยาคู ยาคุโย. โภ ยาคุ, ยาคู ยาคุโย. ยาคุํ, ยาคู ยาคุโย. ยาคุยา, ยาคูหิ ยาคูภิ. ยาคุยา, ยาคูนํ. ยาคุยํ ยาคุยา, ยาคูสุ. เอวํ ธาตุ+เธนุ+กาสุ+ททฺทุ+กณฺฑุ+กจฺฉุ+รชฺชุ+กเรณุ+สสฺสุ+ปิยงฺคุ [Pg.67] อาทโย. Yāgu, yāgū, yāguyo (formas nominativas de 'gachas'). ¡Oh yāgu!, yāgū, yāguyo (vocativo). Yāguṃ, yāgū, yāguyo (acusativo). Yāguyā, yāgūhi, yāgūbhi (instrumental/ablativo). Yāguyā, yāgūnaṃ (dativo/genitivo). Yāguyaṃ, yāguyā, yāgūsu (locativo). Del mismo modo se declinan dhātu (elemento), dhenu (vaca), kāsu (fosa), daddu (tiña), kaṇḍu (picazón), kacchu (sarna), rajju (cuerda), kareṇu (elefanta), sassu (suegra), piyaṅgu (mijo) y otros. เอตฺถ ธาตุสทฺโท ‘‘มโนธาตุนา’’ติ อภิธมฺมาวตาเร วุตฺตตฺตา ปุลฺลิงฺเคปิ ทิสฺสติ, ตํ สกฺกฏมเตน วุตฺตนฺติ เกจิ. Aquí, el término 'dhātu' también se observa en género masculino, tal como se menciona en el Abhidhammāvatāra mediante la expresión 'manodhātunā'; algunos sostienen que esto se expresa de acuerdo con el uso sánscrito. มาตา, มาตโร. โภ มาต มาตา, มาตโร. มาตรํ, มาตเร มาตโร. มาตรา, นาสฺส ยาเทเส ‘‘เย ปสฺสา’’ติ โยควิภาคา ปโลโป, อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา, อญฺญตฺร มาตุยา, มาตเรหิ มาตเรภิ มาตูหิ มาตูภิ. สโลเป มาตุ, ปสญฺญตฺตา ‘โน’ น โหติ, มตฺยา มาตุยา, มาตรานํ มาตานํ มาตูนํ. ฉฏฺฐิวิสเย ‘‘มาตุสฺส สรตี’’ติปิ ทิสฺสติ. มาตริ, มาตเรสุ มาตูสุ. วิเสสา+ญฺญตฺร ปิตุสมํ. เอวํ ธีตุ+ทุหิตุสทฺทา. Mātā, mātaro (madre). ¡Oh māta, mātā!, mātaro. Mātaraṃ, mātare, mātaro. Mātarā; tras la sustitución por 'yā', no ocurre la elisión debido a la división de la regla (yogavibhāga) 'ye passā'; [ejemplos:] 'anuññāto ahaṃ matyā', y excepcionalmente 'mātuyā'; mātarehi, mātarebhi, mātūhi, mātūbhi. Con la elisión de 'sa' resulta 'mātu'; debido a la designación como 'pa' (pasaññā), no ocurre 'no'; matyā, mātuyā; mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ. En el ámbito del genitivo, también se observa 'mātussa sarati'. Mātari; mātaresu, mātūsu. Por lo demás, aparte de las excepciones, es similar a 'pitu' (padre). Del mismo modo se declinan los términos 'dhītu' y 'duhitu' (hija). อุการนฺตํ. Terminación en u [breve]. รสฺสนิเสเธ สิโลเป จ กเต ชมฺพู. ‘‘ชนฺตฺวา’’ทินา โยโลเป, ชมฺพู ชมฺพุโย. ‘‘เค วา’’ติ รสฺเส โภ ชมฺพุ, ชมฺพู ชมฺพุโย. ชมฺพุํ, ชมฺพู ชมฺพุโย. ชมฺพุยา, ชมฺพูหิ ชมฺพูภิ. ชมฺพุยา, ชมฺพูนํ. ชมฺพุยํ ชมฺพุยา, ชมฺพูสุ. Tras realizarse la prohibición del acortamiento y la elisión de 'si', resulta 'jambū' (pomarrosa). Mediante la regla 'jantvā' y otras, se elide 'yo': jambū, jambuyo. Con el acortamiento por la regla 'ge vā': ¡oh jambu!, jambū, jambuyo. Jambuṃ, jambū, jambuyo. Jambuyā, jambūhi, jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyaṃ, jambuyā, jambūsu. เอวํ วธู จ สรภู, สรพู สุตนู จมู; วามูรู นาคนาสุรู, สมานา ขลุ ชมฺพุยา. Del mismo modo que 'jambū' son ciertamente: vadhū (nuera/novia), sarabhū (río), sarabū (lagarto), sutanū (mujer de cuerpo esbelto), camū (ejército), vāmūrū (mujer de muslos hermosos) y nāganāsurū (muslos como trompa de elefante o de asura). อูการนฺตํ. Terminación en ū [larga]. โค, คาโว คโว อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ. Go (vaca), gāvo, gavo, etc., es igual que en el género masculino. อิตฺถิลิงฺคํ. Género Femenino. นปุํสก[Pg.68], สิ – Género Neutro, el sufijo -si: ๑๑๑. อํ นปุํสเก 111. Aṃ en el neutro. อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส อํ โหติ นปุํสเก. นปุํสกํ. Después de un nombre terminado en 'a', el sufijo '-si' se convierte en '-aṃ' en el género neutro. Por ejemplo: napuṃsakaṃ. ๑๑๒. โยนํ นิ 112. Para los sufijos -yo, se convierte en 'ni'. อการนฺตโต โยนํ นิ โหติ นปุํสเก. นีนํ นิจฺจวิธาเนปิ ‘‘นินํ วา’’ติ ปกฺเข ฏาเฏ โหนฺติ, ทีเฆ นปุํสกา นปุํสกานิ. โภ นปุํสก นปุํสกา, นปุํสกา นปุํสกานิ. นปุํสกํ, นปุํสเก นปุํสกานิ. นปุํสเกน, อิจฺจาทิ สุคตสทฺทสมํ. เอวํ – Después de un nombre terminado en 'a', los sufijos '-yo' se convierten en 'ni' en el género neutro. Incluso cuando se prescribe invariablemente 'ni', por la regla 'ninaṃ vā', opcionalmente se aplican 'ṭā' y 'ṭe' [sustituciones], y tras el alargamiento resultan: napuṃsakā, napuṃsakāni. ¡Oh napuṃsaka!, napuṃsakā, napuṃsakāni. Napuṃsakaṃ, napuṃsake, napuṃsakāni. Napuṃsakena, etc., es igual al término 'sugata'. Así también: ปุญฺญ+ปาป+ผล+รูป+สาธนํ,โสต+ฆาน+สุข+ทุกฺข+การณํ; ทาน+สีล+ธน+ฌาน+โลจนํ,มูล+กูล+พล+ชาล+มงฺคลํ. Puñña (mérito), pāpa (mal), phala (fruto), rūpa (forma), sādhana (logro); sota (oído), ghāna (nariz), sukha (felicidad), dukkha (sufrimiento), kāraṇa (causa); dāna (generosidad), sīla (moralidad), dhana (riqueza), jhāna (meditación), locana (ojo); mūla (raíz), kūla (orilla), bala (fuerza), jāla (red), maṅgala (bendición). นฬิน+ลิงฺค+มุข+งฺค+ชล+มฺพุชํ,ปุลิน+ธญฺญ+หิรญฺญ+ผลา+มตํ; ปทุม+ปณฺณ+สุสาน+วนา+ยุธํ,หทย+จีวร+วตฺถ+กุลิ+นฺทฺริยํ. Naḷina (loto), liṅga (género/marca), mukha (rostro/boca), aṅga (miembro), jala (agua), ambuja (nacido del agua/loto); pulina (banco de arena), dhañña (grano), hirañña (oro), phala (fruto), amata (inmortalidad); paduma (loto rosa), paṇṇa (hoja), susāna (cementerio), vana (bosque), āyudha (arma); hadaya (corazón), cīvara (manto), vattha (ropa), kuli (linaje), indriya (facultad). นยน+วทน+ยาโน+ทน+โสปาน+ปานํ,ภวน+ภุวน+โลหา+ลาต+ตุณฺฑ+ณฺฑ+ปีฐํ,กรณ+มรณ+ญาณา+รมฺมณา+รญฺญ+ตาณํ,ตคร+นคร+ตีร+จฺฉตฺต+ฉิทฺโท+ทกานิ.อิจฺจาทิ; Nayana (ojo), vadana (rostro), yāna (vehículo), odana (arroz cocido), sopāna (escalera), pāna (bebida); bhavana (mansión), bhuvana (mundo), loha (metal), alāta (tizón), tuṇḍa (pico), aṇḍa (huevo), pīṭha (asiento); karaṇa (instrumento), maraṇa (muerte), ñāṇa (conocimiento), ārammaṇa (objeto), arañña (bosque), tāṇa (refugio); tagara (arbusto fragante), nagara (ciudad), tīra (ribera), chatta (quitasol), chidda (agujero), udaka (agua), y otros similares. เอกจฺจํ, Ekaccaṃ (cierto/alguno). ๑๓๖. น [Pg.69] นิสฺส ฏา 136. Para 'ni' no se aplica 'ṭā'. เอกจฺจาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ, เอกจฺจานิ. โภ เอกจฺจ, เอกจฺจา เอกจฺจานิ. เอกจฺจํ, เอกจฺเจ เอกจฺจานิ. เสสํ นปุํสกํว. Para el sufijo 'ni' que sigue a 'ekacca' y otros, no ocurre la sustitución por 'ṭā', resultando: ekaccāni. ¡Oh ekacca!, ekaccā, ekaccāni. Ekaccaṃ, ekacce, ekaccāni. El resto es como el neutro. เอวํ ปฐมํ, ปฐมานิ อิจฺจาทิ. ปทํ, ปทา ปทานิ อิจฺจาทิ นปุํสกสมํ. นาสฺมึสุ เภโท. Del mismo modo: paṭhamaṃ, paṭhamāni, etc. Padaṃ, padā, padāni, etc., es igual al neutro. No hay distinción en los casos -nā, -smiṃ y -su. ๑๐๖. นาสฺส สา 106. Para -nā se convierte en -sā. ปทาทีหิ นาสฺส สา โหติ วา. ปทสา ปเทน. Después de 'pada' y otros, el sufijo '-nā' se convierte opcionalmente en '-sā'. Padasā, padena. ๑๐๕. ปทาทีหิ 105. De 'pada' y otros. ปทาทีหิ สฺมิโน สิ โหติ วา. ปทสิ ปเท ปทมฺหิ ปทสฺมึ, ปเทสุ. เอวํ พิลสทฺโท. Después de 'pada' y otros, el sufijo '-smiṃ' se convierte opcionalmente en 'si'. Padasi, pade, padamhi, padasmiṃ; padesu. Del mismo modo se declina el término 'bila' (agujero/cueva). กมฺมสทฺทโต นาสฺส ‘‘นาสฺเส+โน’’ติ เอโน วา, กมฺเมน, ‘‘ปุมกมฺมถามา’’ทินา อุตฺเต กมฺมุนา กมฺมนา. อิมินาว สสฺมาสุ อุตฺตํ, อุสฺส ลสญฺญายํ ส+สฺมานํ ยถาโยคํ โน+นา นิจฺจํ, ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส. กมฺมุโน กมฺมสฺส. กมฺมุนา กมฺมา กมฺมมฺหา กมฺมสฺมา. ‘‘กมฺมาทิโต’’ติ สฺมิโน วา นิมฺหิ กมฺมนิ กมฺเม กมฺมมฺหิ กมฺมสฺมึ, เสสํ นปุํสกสมํ. จมฺม+เวสฺม+ภสฺมาทโย กมฺมสมา อุตฺตโต+ญฺญตฺร. A partir del término 'kamma' (acción), por la regla 'nāsse-no', el sufijo '-nā' se convierte opcionalmente en 'eno': kammena; mediante la regla 'pumakammathāmā' y otras, ocurre el cambio a 'u': kammunā, kammanā. Mediante esta misma regla ocurre el cambio a 'u' ante 'sa' y 'smā'; al tener la designación 'la' (lasaññā), para 'sa' y 'smā' ocurre invariablemente la sustitución por 'no' y 'nā' respectivamente, debido a la autoridad de la opción establecida (vavatthitavibhāsa). Kammuno, kammassa. Kammunā, kammā, kammamhā, kammasmā. Por la regla 'kammādito', para '-smiṃ' se convierte opcionalmente en 'ni': kammani, kamme, kammamhi, kammasmiṃ; el resto es igual al neutro. Camma (piel), vesma (casa), bhasma (cenizas), etc., son iguales a 'kamma', excepto por el cambio a 'u'. คจฺฉนฺต, สิ. ‘‘นฺตสฺสํ’’ติ วา อํมฺหิ สิโลโป คจฺฉํ. อญฺญตฺร สิสฺส ทํ, คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตานิ. โภ คจฺฉ คจฺฉา คจฺฉํ, คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตานิ. คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺตานิ. คจฺฉตา คจฺฉนฺเตเน+จฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ. เอวํ ยชนฺต+วชนฺตาทโย. Gacchanta (el que va), sufijo -si. Por la regla 'ntassaṃ', opcionalmente se elide 'si' ante el reemplazo 'aṃ': gacchaṃ. En otros casos, el sufijo '-si' se convierte en 'daṃ': gacchantaṃ; gacchantā, gacchantāni. ¡Oh gaccha!, gacchā, gacchaṃ; gacchantā, gacchantāni. Gacchaṃ, gacchantaṃ; gacchante, gacchantāni. Gacchatā, gacchantena, etc., es igual al género masculino. Del mismo modo se declinan yajanta (el que ofrece sacrificios), vajanta (el que va), etc. อการนฺตํ. Terminación en a. อฏฺฐิ[Pg.70], สิโลโป. Aṭṭhi (hueso), elisión de 'si'. ๑๑๓. ฌลา วา 113. Opcionalmente después de las vocales jha y la (i, ī, u, ū). ฌลโต โยนํ นิ โหติ วา นปุํสเก. อฏฺฐีนิ. ‘‘โลโป’’ติ โยโลเป ทีโฆ, อฏฺฐี. โภ อฏฺฐิ อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ อฏฺฐี. อฏฺฐึ, อฏฺฐีนิ อฏฺฐี. อฏฺฐินา อิจฺจาทิ มุนิสทฺทสมํ. เอวํ ปจฺฉิ+อกฺขิ+ทธิ+สตฺถิ+วาริ+อจฺจิอาทโย. Después de las letras 'jhala' (i, ī, u, ū), el sufijo 'yo' se convierte en 'ni' en el género neutro. Ej. 'aṭṭhīni'. Por la regla 'lopo', al eliminarse 'yo' ocurre el alargamiento de la vocal: 'aṭṭhī'. Vocativo: 'bho aṭṭhi, aṭṭhī; aṭṭhīni, aṭṭhī'. Acusativo: 'aṭṭhiṃ; aṭṭhīni, aṭṭhī'. El instrumental y los demás casos son iguales a la palabra 'muni'. De la misma manera: 'pacchi' (cesta), 'akkhi' (ojo), 'dadhi' (cuajada), 'satthi' (muslo), 'vāri' (agua), 'acci' (llama), etc. อิการนฺตํ. Terminado en i. ทณฺฑิ, นปุํสกตฺตา ‘‘เอกวจเน’’จฺจาทินา รสฺเส สิโลโป. ทณฺฑีนิ ทณฺฑี. ‘‘เค วา’’ติ รสฺเส โภ ทณฺฑิ ทณฺฑี, ทณฺฑีนิ ทณฺฑี. ‘‘นํ ฌีโต’’ติ นํ. ทณฺฑินํ ทณฺฑึ, ทณฺฑีนิ ทณฺฑี. เสสํ ปุลฺลิงฺเค ทณฺฑีสมํ. เอวํ สุขการี+สีฆยายีอาทโย. 'Daṇḍi' (el que tiene un báculo), por ser neutro, según la regla 'ekavacane', etc., hay acortamiento de la vocal y eliminación del sufijo 'si' (nominativo singular). Ej. 'daṇḍīni, daṇḍī'. Por la regla 'ge vā', cuando hay acortamiento: 'bho daṇḍi, daṇḍī; daṇḍīni, daṇḍī'. Por la regla 'naṃ jhīto', se aplica el sufijo 'naṃ'. Ej. 'daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ; daṇḍīni, daṇḍī'. El resto es igual a 'daṇḍī' en masculino. De la misma manera: 'sukhakārī' (el que produce felicidad), 'sīghayāyī' (el que va rápido), etc. อีการนฺตํ. Terminado en ī. จกฺขุ, จกฺขูนิ จกฺขู. เสสํ อฏฺฐิสมํ. เอวํ อายุ+วสุ+ธนุ+ทารุ+ติปุ+มธุ+สิงฺคุ+หิงฺคุ+วตฺถุ+ชตุ+อมฺพุ+ อสฺสุอาทีนิ. อายุสทฺทโต นาสฺส โกธาทิตฺตา สาว วิเสโส. 'Cakkhu' (ojo): 'cakkhūni, cakkhū'. El resto es igual a 'aṭṭhi'. De la misma manera: 'āyu' (vida), 'vasu' (riqueza), 'dhanu' (arco), 'dāru' (madera), 'tipu' (plomo), 'madhu' (miel), 'siṅgu' (azafrán), 'hiṅgu' (asafétida), 'vatthu' (objeto/sitio), 'jatu' (laca), 'ambu' (agua), 'assu' (lágrima), etc. A partir de la palabra 'āyu', no hay una declinación para el dativo/genitivo como 'kodhādittā', esta es la única diferencia. อุการนฺตํ. Terminado en u. โคตฺรภุ, รสฺเส สิโลโป. โคตฺรภูนิ โคตฺรภู. โภ โคตฺรภุ โคตฺรภู, โคตฺรภูนิ โคตฺรภู. โคตฺรภุํ, โคตฺรภูนิ โคตฺรภู อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺเค เวสฺสภูสมํ. เอวํ สยมฺภู+อภิภู+ธมฺมญฺญู อาทโย. 'Gotrabhu' (el que ha entrado en el linaje noble), con acortamiento y eliminación del sufijo 'si'. Ej. 'gotrabhūni, gotrabhū'. Vocativo: 'bho gotrabhu, gotrabhū; gotrabhūni, gotrabhū'. Acusativo: 'gotrabhuṃ; gotrabhūni, gotrabhū', etc., y el resto es igual a 'vessabhū' en masculino. De la misma manera: 'sayambhū' (el que existe por sí mismo), 'abhibhū' (el que conquista), 'dhammaññū' (el que conoce el Dhamma), etc. อูการนฺตํ. Terminado en ū. วิสทา+วิสทาการ-โวหาโร+ภยมุตฺตโก[Pg.71]; ปุมาทิชานเน เหตุ-ภาวโต ลิงฺค+มีริโต. Lo manifiesto, la apariencia de lo manifiesto y su uso convencional, o aquello libre de ambos (caracteres físicos); el género (liṅga) se dice que es la causa para conocer lo masculino y los demás. ถน+เกสาวตี นารี, มสฺสุวา ปุริโส สิยา; อุภินฺน+มนฺตรํ เอตํ, อิตโร+ภยมุตฺตโก. Aquella que tiene pechos y cabello largo es mujer; el que tiene barba es hombre. Esta es la diferencia entre ambos; lo otro (el neutro) carece de ambos caracteres. เอเส+สา เอต+มีติ จ,ปสิทฺธิอตฺเถสุ เยสุ โลกสฺส; ถี+ปุม+นปุํสกานี+ติ,วุจฺจนฺเต ตานิ นามานิ. En aquellos sentidos de 'este', 'esta' y 'esto' que son reconocidos por el mundo, esos nombres son llamados femenino, masculino y neutro. นปุํสกลิงฺคํ. Género neutro. อถ สพฺพาทีนํ รูปนโย นิทฺทิสิยเต, A continuación se indica el método de las formas de 'sabba' (todo), etc. สพฺพ กตร กตม อุภย อิตร อญฺญ อญฺญตร อญฺญตม, ปุพฺพ+ปรา+ปร+ทกฺขิณุ+ตฺตรา+ธรานิ ววตฺถาย+มสญฺญายํ. ‘‘อูนปูรตฺถ+มธิกปโททาหรณ+มชฺฌาหาโร’’ติ ญายา สพฺพาทีสุ ปฐียนฺเตติ โยเชตพฺพํ. ย ตฺย ต เอต อิม อมุ กึ เอก ตุมฺห อมฺห อิจฺเจเต สพฺพาทโย. กจฺจายเน อทสฺสิตสฺสาปิ ตฺยสทฺทสฺส – 'Sabba' (todo), 'katara' (cuál de dos), 'katama' (cuál de muchos), 'ubhaya' (ambos), 'itara' (otro), 'añña' (otro/diferente), 'aññatara' (uno de dos), 'aññatama' (uno de muchos), 'pubba' (anterior), 'para' (posterior), 'apara' (otro posterior), 'dakkhiṇa' (derecha/sur), 'uttara' (norte/superior), 'adhara' (inferior), cuando indican una delimitación espacial y no son nombres propios. Se debe aplicar el principio: 'En el grupo de sabba, etc., se incluyen los significados de disminución, plenitud, términos adicionales y adiciones implícitas'. También 'ya' (el cual), 'tya' (aquel), 'ta' (ese), 'eta' (esto), 'ima' (este), 'amu' (aquel), 'kiṃ' (qué), 'eka' (uno), 'tumha' (tú), 'amha' (yo): estos son los del grupo sabba. Aunque la palabra 'tya' no se muestra en el Kaccāyana: ขิฑฺฑา ปณิหิตา ตฺยาสุ, รติ ตฺยาสุ ปติฏฺฐิตา; พีชานิ ตฺยาสุ รุหนฺติ, ยทิทํ สตฺตา ปชายเรติ – 'En ellas (tyāsu) se dispone el juego, en ellas se establece el deleite; en ellas crecen las semillas, esto es, en ellas los seres nacen'. ปาฬิยํ ทิสฺสมานตฺตา อิธ สงฺคโห. Debido a que se encuentra en el Pāli, se incluye aquí. ตตฺถ สพฺพสทฺโท นิรวเสสตฺโถ. กตร+กตมสทฺทา ปุจฺฉนตฺถา. อุภยสทฺโท ทฺวิอวยวสมุทายวจโน. อิตรสทฺโท วุตฺตปฏิโยคีวจโน. อญฺญสทฺโท อธิกตาปรวจโน. อญฺญ- ตร+อญฺญตมสทฺทา [Pg.72] อนิยมตฺถา. ปุพฺพาทโย ทิสาทิววตฺถาวจนา. ยสทฺโท อนิยมตฺโถ. ตฺย+ตสทฺทา ปรมฺมุขวจนา. เอต+อิม+อมุ+กึ อิจฺเจเต สมีป+อจฺจนฺตสมีป+ทูร+ปุจฺฉนตฺถวจนา. เอกสทฺโท สํขฺยาทิวจโน. ตุมฺห+อมฺหสทฺทา ปร+อตฺต นิทฺเทสวจนา. En ese contexto, la palabra 'sabba' tiene el sentido de 'sin excepción'. Las palabras 'katara' y 'katama' tienen sentido interrogativo. La palabra 'ubhaya' expresa un conjunto de dos partes. 'Itara' expresa un término opuesto a lo mencionado. 'Añña' expresa algo distinto de lo referido. 'Aññatara' y 'aññatama' tienen sentido indefinido. 'Pubba' y los demás expresan delimitación espacial, etc. 'Ya' tiene sentido indefinido. 'Tya' y 'ta' expresan a una persona ausente (tercera persona). 'Eta', 'ima', 'amu' y 'kiṃ' expresan respectivamente cercanía, cercanía absoluta, lejanía y pregunta. 'Eka' expresa número, etc. 'Tumha' y 'amha' expresan la designación del otro y de uno mismo. สพฺโพ, สิสฺส โอ, 'Sabbo' (masculino singular), el sufijo 'si' se convierte en 'o'. ๑๓๘. โยน+เมฏ 138. 'Yonaṃ eṭa' (Regla). อการนฺเตหิ สพฺพาทีหิ โยนํ เอฏ โหติ นิจฺจํ. สพฺเพ. โภ สพฺพ สพฺพา, สพฺเพ. สพฺพํ, สพฺเพ. สพฺเพน, สพฺเพหิ สพฺเพภิ. เอวํ กรเณ. สพฺพสฺส. Después de las palabras del grupo 'sabba' terminadas en 'a', el sufijo 'yo' (nominativo/acusativo plural) se convierte permanentemente en 'e'. Ej. 'sabbe'. Vocativo: 'bho sabba, sabbā; sabbe'. Acusativo: 'sabbaṃ, sabbe'. Instrumental: 'sabbena; sabbehi, sabbebhi'. Lo mismo en el caso instrumental. Dativo/Genitivo: 'sabbassa'. ๙๙. สพฺพาทีนํ นํมฺหิ จ 99. 'Sabbādīnaṃ naṃmhi ca' (Regla). อการนฺตานํ สพฺพาทีนํ เอ โหติ นํมฺหิ สุ+หิสุ จ. เอตฺถ อาทิสทฺโท อวยเว, วุตฺตญฺหิ – La vocal 'a' final de las palabras del grupo 'sabba' se convierte en 'e' ante el sufijo 'naṃ', así como ante 'su' e 'hi'. Aquí la palabra 'ādi' se usa para referirse a una parte, pues se ha dicho: มริยาทายํ ปกาเร จ, สมีเป+วยเว ตถา; จตูสฺว+ตฺเถสุ เมธาวี, อาทิสทฺทํ ปกาสเยติ. 'En el sentido de límite, manera, cercanía y también de parte; en estos cuatro sentidos, el sabio emplea la palabra ādi'. ๑๐๐. สํ+สานํ 100. 'Saṃ sānaṃ' (Regla). สพฺพาทิโต นํวจนสฺส สํ+สานํ โหนฺติ. สพฺเพสํ สพฺเพสานํ. สพฺพา สพฺพมฺหา สพฺพสฺมา. สพฺเพ สพฺพมฺหิ สพฺพสฺมึ, สพฺเพสุ. Después de un término 'sabbādi', el sufijo 'naṃ' se convierte en 'saṃ' y 'sānaṃ'. Ej. 'sabbesaṃ, sabbesānaṃ'. Ablativo: 'sabbā, sabbamhā, sabbasmā'. Locativo: 'sabbe, sabbamhi, sabbasmiṃ; sabbesu'. อิตฺถิยํ ‘‘อิตฺถิย+มตฺวา’’ติ อาปจฺจเย ตสฺส ฆสญฺญา. เสสํ กญฺญาว. สพฺพา, สพฺพา สพฺพาโย. โภ สพฺเพ, สพฺพา สพฺพาโย. ‘‘โฆ สฺสํ+สฺสา+สฺสายํ+ตึ สู’’-ติ รสฺเส [Pg.73] สพฺพํ, สพฺพา สพฺพาโย. สพฺพาย, สพฺพาหิ สพฺพาภิ. En el femenino, por la regla 'itthiya matvā', se añade el sufijo 'ā' y recibe la denominación 'gha'. El resto es como 'kaññā'. Ej. 'sabbā; sabbā, sabbāyo'. Vocativo: 'bho sabbe; sabbā, sabbāyo'. Por la regla 'gho ssaṃ ssā ssāyaṃ tiṃ sū', ocurre el acortamiento: 'sabbaṃ; sabbā, sabbāyo'. Instrumental: 'sabbāya; sabbāhi, sabbābhi'. ๑๐๑. ฆปา สสฺส สฺสา วา 101. 'Ghapā sassa ssā vā' (Regla). สพฺพาทีนํ ฆปโต สสฺส สฺสา วา โหติ. อมุสฺสาติ รูปสฺส ‘‘สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหี’’ติ สฺสาเทเสน สิทฺธตฺตา วาคฺคหณ+มุตฺตรตฺถํ. รสฺเส สพฺพสฺสา สพฺพาย, สพฺพาสํ สพฺพาสานํ. ปญฺจมิยํ สพฺพาย. Después de los grupos 'gha' y 'pā' de los 'sabbādi', el sufijo 'sa' (dativo/genitivo singular) se convierte opcionalmente en 'ssā'. Dado que la forma 'amussā' se establece por el cambio a 'ssā' mediante la regla 'ssā vā te ti mā mūhī', el uso de 'vaggahaṇa' (el término 'vā') es para habilitar las formas siguientes. Con el acortamiento: 'sabbassā, sabbāya; sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ'. En el ablativo: 'sabbāya'. ๑๐๒. สฺมิโน สฺสํ 102. 'Smino ssaṃ' (Regla). สพฺพาทีนํ ฆปโต สฺมิโน สฺสํ วา โหติ. สพฺพสฺสํ สพฺพายํ สพฺพาย, สพฺพาสุ. Después de los grupos 'gha' y 'pā' de los 'sabbādi', el sufijo 'smiṃ' (locativo singular) se convierte opcionalmente en 'ssaṃ'. Ej. 'sabbassaṃ, sabbāyaṃ, sabbāya; sabbāsu'. นปุํสเก สพฺพํ. ‘‘โยนํ นี’’ติ นปุํสเก โยสฺส นิมฺหิ – En el género neutro [se declina como] 'sabba'. Mediante la regla 'Yonaṃ nī', en el neutro, el sufijo 'yo' se convierte en 'ni': ๑๓๗. สพฺพาทีหิ 137. Después de 'sabba', etc. สพฺพาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ. ทีเฆ สพฺพานิ. โภ สพฺพ สพฺพา, สพฺพานิ. สพฺพํ, สพฺเพ สพฺพานิ. นาทีสุ ปุเมว. กตรกตมอุภยา ตีสุ ลิงฺเคสุ สพฺพสมา. เอวํ อิตรอญฺญสทฺทา. สฺสา+สฺสํสุ วิเสโส. No ocurre la sustitución por 'ṭā' para el sufijo 'ni' que sigue a 'sabba', etc. Con el alargamiento [de la vocal precedente], 'sabbāni'. ¡Oh sabba, sabbā! [en vocativo], 'sabbāni'. 'Sabbaṃ' [en acusativo singular], 'sabbe', 'sabbāni'. En los casos que comienzan con 'nā' [instrumental, etc.], es como el masculino. 'Katara', 'katama' y 'ubhaya' son iguales a 'sabba' en los tres géneros. De la misma manera actúan las palabras 'itara' y 'añña'. Existe una distinción en los sufijos 'ssā' y 'ssaṃ'. ๕๒. สฺสํ+สฺสา+สฺสาเยสฺวิ-ตเร+ก+ญฺเญ+ติ+มาน+มิ 52. En los sufijos 'ssaṃ', 'ssā' y 'ssāya', ocurre 'i' para 'itara', 'eka', 'añña', 'eta' e 'ima'. สฺสมาทีสุ อิตร+เอก+อญฺญ+เอต+อิม อิจฺเจเตสํ อิ โหติ นิจฺจํ. อิตริสฺสา อิตราย, อญฺญิสฺสา อญฺญาย, อญฺญาสํ [Pg.74] อญฺญาสานํ. อญฺญิสฺสํ อญฺญายํ อญฺญาย. อญฺญตร+ญฺญตมา ลิงฺคตฺตเย สพฺพสมา. En 'ssaṃ', etc., ocurre permanentemente 'i' para las palabras 'itara', 'eka', 'añña', 'eta' e 'ima'. 'Itarissā', 'itarāya'; 'aññissā', 'aññāya'; 'aññāsaṃ', 'aññāsānaṃ'. 'Aññissaṃ', 'aññāyaṃ', 'aññāya'. 'Aññatara' y 'aññatama' son iguales a 'sabba' en los tres géneros. ปุพฺโพ, 'Pubba' (anterior/primero), ๑๔๓. ปุพฺพาทีหิ ฉหิ 143. De los seis que comienzan con 'pubba', เอเตหิ ฉหิ สวิสเย เอฏ วา โหตีติ โยสฺส เอฏ, ปุพฺเพ ปุพฺพา. โภ ปุพฺพ ปุพฺพา, ปุพฺเพ ปุพฺพา. ปุพฺพํ, ปุพฺเพ. ปุพฺเพน. เสสํ สพฺพลิงฺเค สพฺพสมํ. เอวํ ปราทโย ปญฺจ. De estos seis, en su propio dominio, ocurre opcionalmente 'eṭa'; por tanto, para 'yo' se vuelve 'eṭa': 'pubbe', 'pubbā'. ¡Oh pubba, pubbā!, 'pubbe', 'pubbā'. 'Pubbaṃ', 'pubbe'. 'Pubbena'. El resto es igual a 'sabba' en todos los géneros. Así son los otros cinco, empezando por 'para'. ๑๓๙. นา+ญฺญญฺจ นาม+ปฺปธานา 139. Y no cuando es un nombre propio o no es el término principal. ตํนามภูเตหิ อปฺปธาเนหิ จ สพฺพาทีหิ สพฺพาทิการิยํ น โหติ. เต สพฺพา, สพฺพนามา เตติ อตฺโถ. เต ปิยสพฺพา, เต อติสพฺพา. นามภูเต จ อญฺญปทตฺถาโท อปฺปธานวิสเย จ สพฺพาทิการิยนิเสเธน ‘‘ปรมสพฺเพ ติฏฺฐนฺติ’’ ตฺยาทิโต ปธานปทนฺตโต เอฏอาทโย โหนฺติ, วิเสสนสมาสสฺส อุตฺตรปทตฺถปธานตฺตา. El tratamiento gramatical de 'sabba', etc., no ocurre cuando estas actúan como nombres propios o cuando no son el término principal. 'Te sabbā' significa 'aquellos que se llaman Sabba'. 'Te piyasabbā', 'te atisabbā'. Debido a la prohibición del tratamiento de 'sabba' cuando es un nombre o en contextos subordinados, formas como 'eṭa', etc., aparecen solo cuando el término es principal, como en 'paramasabbe tiṭṭhanti', porque en un compuesto descriptivo (visesanasamāsa) el significado del último término es el predominante. ๑๔๐. ตติยตฺถโยเค 140. En conexión con el significado del tercer caso (instrumental). ตติยตฺเถน โยเค จ สพฺพาทิการิยํ น โหติ. มาเสน ปุพฺพา มาสปุพฺพา อิจฺจาทิ. Y en conexión con el significado del tercer caso, el tratamiento de 'sabba' no ocurre. 'Māsena pubbā' resulta en 'māsapubbā', etc. ๑๔๑. จตฺถสมาเส 141. En un compuesto con el significado de 'ca' (copulativo). จตฺถสมาสวิสเย สพฺพาทิการิยํ น โหติ. ทกฺขิณุตฺตรปุพฺพานนฺติอาทิ. En el dominio de un compuesto copulativo, el tratamiento de 'sabba' no ocurre. Por ejemplo: 'dakkhiṇuttarapubbānaṃ', etc. ๑๔๒. เว+ฏ 142. Opcionalmente 'eṭa'. อิติ [Pg.75] จตฺถสมาเส สพฺพาทิการิยํ น โหติ, นิจฺเจน เอฏอาเทสปฺปสงฺเค อยํ สมฺปตฺตวิภาสา. ปุพฺพุตฺตเร ปุพฺพุตฺตรา. เสสํ สุคตสมํ. Así, en el compuesto copulativo el tratamiento de 'sabba' no ocurre obligatoriamente; esta es una opción permitida (sampattavibhāsā) cuando de otro modo el sustituto 'eṭa' ocurriría de forma fija. 'Pubbuttare', 'pubbuttarā'. El resto es igual a 'sugata'. โย, เย. ยา, ยาโย. ยํ, ยานิ อิจฺจาทิ สพฺพสมํ. ยาทีน+มาลปเน รูปํ น สมฺภวติ. 'Yo', 'ye'. 'Yā', 'yāyo'. 'Yaṃ', 'yāni', etc., todo es igual a 'sabba'. No existe forma de vocativo para 'ya' y similares. ตฺย สิ – 'Tya' con el sufijo 'si' – ๑๒๘. ตฺย+เต+ตานํ ตสฺส โส 128. De 'tya', 'te' y 'ta', el 'ta' se convierte en 'sa'. ตฺย+เต+ตาน+มนปุํสกานํ ตสฺส โส โหติ สิมฺหิ. สฺโย, ตฺเย. สฺยา, ตฺยา, ตฺยาโย. ตฺยํ, ตฺยานิ อิจฺจาทิ สพฺพสมํ. Para 'tya', 'te' y 'ta' (excepto en neutro), el 'ta' se convierte en 'sa' ante el sufijo 'si'. 'Syo', 'tye'. 'Syā', 'tyā', 'tyāyo'. 'Tyaṃ', 'tyāni', etc., todo es igual a 'sabba'. โส, 'So' (él), ๑๓๑. ตตสฺส โน สพฺพาสุ 131. Para 'ta', ocurre 'na' en todos los casos. ตสทฺทสฺส ตสฺส โน วา โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ. ‘‘ตฺย+เต+ตานํ ตสฺสา’’ติ จ เอตฺถ ตฺยาทีนํ ตการคฺคหณํ สฺยา สา เอสา นาโยติ อิตฺถิยํ สพฺพสมา โหตีติ. เน เต. นํ ตํ, เน เต. เนน เตเน, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ. Para la palabra 'ta', el 'ta' se convierte opcionalmente en 'na' en todas las declinaciones. En la regla 'tya+te+tānaṃ tassa', la mención de la letra 'ta' indica que 'syā', 'sā', 'esā', 'nā' son iguales a 'sabba' en el femenino. 'Ne', 'te'. 'Naṃ', 'taṃ'; 'ne', 'te'. 'Nena', 'tene'; 'nehi', 'nebhi', 'tehi', 'tebhi'. ๑๓๒. ฏ สสฺมาสฺมึสฺสายสฺสํสฺสาสํมฺหามฺหิสฺวิ+มสฺส จ 132. Ocurre 'ṭa' ante 'sa', 'smā', 'smiṃ', 'ssāy', 'ssaṃ', 'ssāsaṃ', 'mha', 'mhi' y para 'ima'. ‘‘ฏ ส+สฺมา+สฺมึ+นํสฺมิ+มสฺส จา’’ติ วุตฺเตปิ เตสํ วิภตฺตีนํ อาเทเสสุ สฺสายาทีสุ ปเรสุ ‘‘ตทาเทสา ตทิว [Pg.76] ภวนฺตี’’ติ ญายา ฏาเทเส สิทฺเธปิ ยาทิอาเทสนฺตเร ปเร นิวตฺตนตฺถํ สฺสาทีนํ คหณํ. Aunque se mencione 'ṭa' ante 'sa', 'smā', 'smiṃ', 'naṃ', 'smi' y para 'ima', la inclusión de 'ssā', etc., es para evitar otros sustitutos como 'ya' cuando siguen los sustitutos de las desinencias, basándose en la lógica de que 'los sustitutos actúan como las desinencias originales'. สาทีสฺวิ+มสฺส ตสทฺทตการสฺส จ โฏ วา โหติ. ปุพฺพสฺสรโลโป. เอว+มุปริปิ. อสฺส นสฺส ตสฺส, เนสํ เนสานํ เตสํ เตสานํ. อมฺหา อสฺมา นมฺหา นสฺมา ตมฺหา ตสฺมา. อมฺหิ อสฺมึ นมฺหิ นสฺมึ ตมฺหิ ตสฺมึ, เนสุ เตสุ. Ante 'sa', etc., ocurre opcionalmente 'ṭa' para 'ima' y para la letra 'ta' de la palabra 'ta'. Se elide la vocal precedente. Lo mismo ocurre en adelante. 'Assa', 'nassa', 'tassa'; 'nesaṃ', 'nesānaṃ', 'tesaṃ', 'tesānaṃ'. 'Amhā', 'asmā', 'namhā', 'nasmā', 'tamhā', 'tasmā'. 'Amhi', 'asmiṃ', 'namhi', 'nasmiṃ', 'tamhi', 'tasmiṃ'; 'nesu', 'tesu'. อิตฺถิยํ สา, นา นาโย ตา ตาโย. นํ ตํ, นา นาโย ตา ตาโย. นามฺหิ – En femenino: 'sā', 'nā', 'nāyo', 'tā', 'tāyo'. 'Naṃ', 'taṃ'; 'nā', 'nāyo', 'tā', 'tāyo'. En el sufijo 'nā' – ๔๖. สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหิ 46. Opcionalmente 'ssā' después de 'ta', 'eta', 'ima' y 'amu'. ฆปสญฺเญหิ ต+เอต+อิม+อมูหิ เอกตฺเต นาทีนํ สฺสา วา โหติ. อนฺตสฺสรานํ ฆปโวหาเรน ตํสหจริตาปิ สทฺทา ‘‘กุนฺเต ปเวสยา’’ติ ญายา คยฺหนฺตีติ ‘‘ฆปสญฺเญหิ ต+เอต+อิม+อมูหี’’ติ วุตฺตํ. วาฏาเทเส อสฺสา นสฺสา นาย. Para las palabras 'ta', 'eta', 'ima' y 'amu' designadas como 'gha' o 'pa', ocurre opcionalmente 'ssā' por 'nā', etc., en singular. Se especifica 'con la designación gha y pa' para incluir por asociación palabras que terminan en esas vocales. Con la opción del sustituto 'ṭa': 'assā', 'nassā', 'nāya'. ๕๓. ตาย วา 53. Opcionalmente 'tāya'. สฺสํสฺสาสฺสา เยสุ ตสฺส วา อิ โหติ. ติสฺสา ตสฺสา ตาย, นาหิ นาภิ ตาหิ ตาภิ. สสฺส วา สฺสามฺหิ อสฺสา นสฺสา ติสฺสา ตสฺสา. En los sufijos -ssaṃ, -ssā, -ssā, la base de 'ta' opcionalmente se convierte en 'i'. [Resultando en] tissā, tassā, tāya; [en plural] nāhi, nābhi, tāhi, tābhi. Para el sufijo -ssa, opcionalmente se convierte en -ssā; [resultando en] assā, nassā, tissā, tassā. ๕๔. เต+ติ+มาโต สสฺส สฺสาย 54. A partir de 'ta', 'eta', e 'ima', el sufijo -ssa se convierte en -ssāya. ตา+เอตา+อิมาโต สสฺส สฺสาโย โหติ วา. อสฺสาย นสฺสาย ติสฺสาย ตสฺสาย, ‘‘ฆปเต’’จฺจาทินา ยาเทเส [Pg.77] นาย ตาย. นํวจนสฺส ส+มาเทเส ตการสฺส จ วา ฏาเทเส อาสํ นาสํ นาสานํ ตาสํ ตาสานํ. สตฺตมิยํ อสฺสํ อสฺสา นสฺสํ นสฺสา นายํ นาย ติสฺสํ ติสฺสา ตสฺสํ ตสฺสา ตายํ ตาย, นาสุ ตาสุ. A partir de 'tā', 'etā', e 'imā', el sufijo -ssa opcionalmente se convierte en -ssāyo. [Resultando en] assāya, nassāya, tissāya, tassāya. Con la sustitución por 'yā' mediante la regla que comienza con 'ghapate', se obtienen nāya, tāya. Para el sufijo -naṃ, cuando hay sustitución por 'sa' y 'ma', y opcionalmente sustitución de la 't' por 'ṭ', resultan āsaṃ, nāsaṃ, nāsānaṃ, tāsaṃ, tāsānaṃ. En el locativo (séptima), resultan assaṃ, assā, nassaṃ, nassā, nāyaṃ, nāya, tissaṃ, tissā, tassaṃ, tassā, tāyaṃ, tāya; en plural nāsu, tāsu. นปุํสเก นํ ตํ, นานิ ตานิ. นํ ตํ, เน นานิ เต ตานิ. เสสํ ปุเมว. En el neutro: naṃ, taṃ; en plural nāni, tāni. Para el acusativo: naṃ, taṃ; en plural ne, nāni, te, tāni. El resto es igual al masculino. ‘‘ยํตํสทฺทา นิจฺจสมฺพนฺธา’’ติ ญายา ยํสทฺเทน อนิยมิตตฺถํ ตํสทฺโท นิยเมติ. Según la regla 'las palabras yaṃ y taṃ están siempre relacionadas', la palabra 'taṃ' determina el significado indeterminado por la palabra 'yaṃ'. ปสิทฺเธ อนุภูตตฺเถ, ปกฺกนฺตวิสเย ตถา; ยํสทฺท+มนเปกฺเขว, ตํสทฺโท ยุชฺชเต สทาติ – En lo que es bien conocido, en lo que ha sido experimentado, y asimismo en un tema ya mencionado, la palabra 'ta' siempre se emplea sin necesidad de la palabra 'ya'. วุตฺตตฺตา เอตฺเถว ตํสทฺโท ยํสทฺทํ นาเปกฺขติ. ยถากฺกมํ ตตฺริ+ท+มุทาหรณํ – Debido a lo dicho, aquí mismo la palabra 'ta' no depende de la palabra 'ya'. He aquí los ejemplos en orden: (.) ‘‘นโม ตสฺสา’’ติ จ, (.) ‘‘อคฺคิมฺป+กฺขินา…เป… ญาตการี หิ โส ชิโน’’ติ จ, (..) ปุริมคาถาย วุตฺตมุนิสทฺท+มเปกฺขิตฺวา ‘‘สวาสเน กิเลเส โส’’ติ จ. (.) 'Namo tassa' (Homenaje a Aquel); y 'aggimpakkhinā... el Conquistador es quien actúa con conocimiento'; y refiriéndose a la palabra 'muni' mencionada en el verso anterior, 'él [so] con las impurezas junto con sus impresiones residuales'. เอโส, เอเต. เอสา, เอตา เอตาโย, เอตํ, เอตานิ อิจฺจาทิ ฏ+นาเทสาภาโวว วิเสโส. Eso, ete. Esā, etā, etāyo; etaṃ, etāni, etc. La única distinción es la ausencia de las sustituciones de 'ṭa' y 'na'. อิม สิ, De 'ima' con el sufijo -si: ๑๒๗. สิมฺห+นปุํสกสฺสา+ยํ 127. Para el sufijo -si del género no neutro, [se convierte en] 'ayaṃ'. อิมสทฺทสฺส อนปุํสกสฺส อยํ โหติ สิมฺหิ. อยํ, อิเม. อิมํ, อิเม. La palabra 'ima' que no es neutra se convierte en 'ayaṃ' ante el sufijo -si. [Resultando en] ayaṃ, ime. En el acusativo: imaṃ, ime. ๑๒๖. นามฺห+นิ+มิ 126. Ante los sufijos -nā y -mhi: อิมสทฺทสฺส [Pg.78] อนิตฺถิยํ นามฺหิ อน+อิมิอิจฺจาเทสา โหนฺติ. ‘‘อเต+นา’’ติ เอเน อเนน อิมินา. หิมฺหิ – Para la palabra 'ima' en el género no femenino, ante el sufijo -nā, ocurren las sustituciones 'ana' e 'imi'. Por la regla 'ate nā', resultan ena, anena, iminā. Ante el sufijo -hi: ๑๒๕. อิมสฺสา+นิตฺถิยํ เฏ 125. De 'ima' en el género no femenino, [se sustituye por] 'e'. อิมสฺสา+นิตฺถิยํ เฏ โหติ วา สุ+นํ+หิสุ. ‘‘นามคฺคหเณ ลิงฺควิสิฏฺฐสฺสาปิ คหณํ’’ติ ญายา ‘อนิตฺถิยํ’ติ อิตฺถิลิงฺคนิเสธา อิมสฺสาติ นามคฺคหณวิสเย ลิงฺควิเสสิตสฺส อิมสทฺทสฺสาปิ คหณํ. ตสฺส ผลํ ‘‘ตตสฺส โน สพฺพาสุ’’ ตฺยาโท ลิงฺคตฺตเย การิยสิทฺธิ. เอหิ เอภิ อิเมหิ อิเมภิ. ‘‘ฏ สสฺมาสฺมิ’’มิจฺจาทินา สพฺพสฺสิ+มสฺส วา ฏาเทเส อสฺส อิมสฺส, วา เฏ เอสํ เอสานํ อิเมสํ อิเมสานํ. อมฺหา อสฺมา อิมมฺหา อิมสฺมา. อมฺหิ อสฺมึ อิมมฺหิ อิมสฺมึ, เอสุ อิเมสุ. Para 'ima' en el género no femenino, opcionalmente se convierte en 'e' ante los sufijos -su, -naṃ y -hi. Según el principio 'en la mención de un nombre, también se incluye lo especificado por el género', al prohibir el género femenino con 'no femenino', la mención del nombre 'imassa' también incluye a la palabra 'ima' especificada por el género. El resultado de esto es la realización de la operación en los tres géneros, como en 'tatassa no sabbāsu', etc. [Resultando en] ehi, ebhi, imehi, imebhi. Por la regla que comienza con 'ṭa sasmāsmi', cuando opcionalmente hay sustitución por 'ṭa' para todo 'ima', resultan assa, imassa; u opcionalmente con 'e', esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. En el ablativo: amhā, asmā, imamhā, imasmā. En el locativo: amhi, asmiṃ, imamhi, imasmiṃ; y en plural esu, imesu. อิตฺถิยํ อยํ, อิมา อิมาโย. อิมํ, อิมา อิมาโย. นา ‘‘สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหี’’ติ สฺสา วา, วา ฏาเทเส ‘‘สฺส’’ มิจฺจาทินา อิอาเทเส จ กเต อสฺสา อิมิสฺสา อิมาย, อิมาหิ อิมาภิ. อสฺสา อิมิสฺสา อสฺสาย อิมิสฺสาย อิมาย. นํวจนสฺส ส+มาเทเส อิมสฺส จ วา ฏาเทเส อสฺส ‘‘สุนํหิ สู’’ติ ทีเฆ จ กเต อาสํ, อญฺญตฺร อิมาสํ อิมาสานํ. สตฺตมิยํ อสฺสํ อิมิสฺสํ อสฺสา อิมิสฺสา อิมายํ อิมาย, อิมาสุ. En el femenino: ayaṃ, imā, imāyo. En el acusativo: imaṃ, imā, imāyo. Ante el sufijo -nā, por la regla 'ssā vā te-ti-mā-mūhi', opcionalmente se convierte en 'ssā'; y con la sustitución por 'ṭa', y habiéndose realizado la sustitución por 'i' mediante la regla 'ssa', etc., resultan assā, imissā, imāya; en plural imāhi, imābhi. En dativo y genitivo: assā, imissā, assāya, imissāya, imāya. Para el sufijo -naṃ, cuando hay sustitución por 'sa' y 'ma', y para 'ima' opcionalmente hay sustitución por 'ṭa' resultando en 'assa', y tras el alargamiento por 'sunaṃhisu', resulta āsaṃ; de lo contrario, imāsaṃ, imāsānaṃ. En el locativo: assaṃ, imissaṃ, assā, imissā, imāyaṃ, imāya; en plural imāsu. นปุํสเก – En el neutro: ๒๐๑. อิมสฺสิ+ทํ วา 201. De 'ima' resulta opcionalmente 'idaṃ'. อํสิสุ [Pg.79] สห เตหิ อิมสฺสิ+ทํ โหติ วา นปุํสเก. อิทํ อิมํ, อิเม อิมานิ. อิทํ อิมํ, อิเม อิมานิ. อเนน อิมินา อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ. En el neutro, ante los sufijos -aṃ y -si, junto con ellos, 'ima' se convierte opcionalmente en 'idaṃ'. [Resultando en] idaṃ, imaṃ; en plural ime, imāni. En el acusativo: idaṃ, imaṃ; en plural ime, imāni. 'Anena', 'iminā', etc., son iguales al masculino. ๑๙๗. อิเม+ตาน+เมนา+นฺวาเทเส ทุติยายํ 197. Para las palabras 'ima' y 'eta', en el caso de una mención posterior (anvādesa) en el acusativo, hay sustitución por 'ena'. อิมเอตสทฺทานํ กถิตานุกถนวิสเย ทุติยาย+เมนาเทโส โหติ. อิมํ ภิกฺขุํ วินย+มชฺฌาปย, อโถ เอนํ ธมฺม+มชฺฌาปย. อิเม ภิกฺขู วินย+มชฺฌาปย, อโถ เอเน ธมฺม+มชฺฌาปย. เอว+เมตสฺส จ โยชนียํ. Para las palabras 'ima' y 'eta', en el ámbito de volver a mencionar lo ya dicho, ocurre la sustitución por 'ena' en el acusativo. 'Enseña el Vinaya a este [imaṃ] monje, y luego enséñale [enaṃ] el Dhamma'. 'Enseña el Vinaya a estos [ime] monjes, y luego enséñales [ene] el Dhamma'. Del mismo modo debe aplicarse para 'eta'. อมุ สิ, De 'amu' con el sufijo -si: ๑๒๙. มสฺสา+มุสฺส 129. De la 'm' de 'amu' resulta 's'. อนปุํสกสฺสา+มุสฺส มการสฺส โส โหติ สิมฺหิ. อสุ, โย – Para la palabra 'amu' no neutra, la letra 'm' se convierte en 's' ante el sufijo -si. [Resultando en] asu. Ante el sufijo -yo: ๘๖. โลโป+มุสฺมา 86. Omisión tras la palabra 'amu'. นิยมสุตฺต+มิทํ, อมุสทฺทโต โยนํ โลโป โหติ นิจฺจํ ปุลฺลิงฺเค. ทีเฆ อมู. ฌลโต โยนํ ‘‘โลโป’’ติ โลเป สิทฺเธปิ โว+ปวาโท+ย+มารมฺโภ. Esta es una regla restrictiva: tras la palabra 'amu', los sufijos -yo se omiten siempre en el masculino. Con el alargamiento, resulta 'amū'. Aunque la elisión ya se establece por la regla 'lopo' tras los sonidos jha y la, este inicio es una excepción particular. อารมฺโภ วจนมฺปตฺติ, ลกฺขณํ โยคลกฺขณํ; วากฺยํ สตฺถญฺจ อิจฺจาทิ, สุตฺตาน+มภิธายกา. 'Inicio' (ārambha), 'enunciado' (vacanampatti), 'característica' (lakkhaṇa), 'característica de la regla' (yogalakkhaṇa), 'frase' (vākya) y 'tratado' (sattha), etc., son términos que designan a los aforismos (suttas). อมุํ, อมู. อมุนา, อมูหิ อมูภิ. [Acusativo] amuṃ, amū. [Instrumental] amunā, amūhi, amūbhi. ๘๗. น โน สสฺส 87. Para el sufijo -ssa, la sustitución es 'no'. อมุสฺมา [Pg.80] สสฺส โน น โหติ. อมุสฺส, อมูสํ อมูสานํ. ‘‘นาสฺมาสฺสา’’ติ ลโต สฺมาสฺส นา, อมุนา อมุมฺหา อมุสฺมา. อมุมฺหิ อมุสฺมึ, อมูสุ. Para el pronombre amu, el reemplazo no no ocurre después de smā y sa. Las formas son amussa, amūsaṃ, amūsānaṃ. Por la regla 'nāsmāssā', el cambio de smā y sa a nā resulta en amunā, amumhā, amusmā. En locativo singular, amumhi, amusmiṃ; en plural, amūsu. อิตฺถิยํ อสุ, อมู อมุโย. อมุํ, อมู อมุโย. นา, ‘‘สฺสา วา เต+ติ+มา+มูหี’’ติ นาทฺเยกวจนานํ สฺสา วา, อมุสฺสา อมุยา, อมูหิ อมูภิ. อมุสฺสา อมุยา, อมูสํ อมูสานํ. สตฺตมิยํ อมุสฺสํ อมุสฺสา อมุยํ อมุยา, อมูสุ. En femenino: asu, amū, amuyo. En acusativo: amuṃ, amū, amuyo. Por la regla 'ssā vā te+ti+mā+mūhī', las desinencias del singular que comienzan con nā se convierten opcionalmente en ssā: amussā, amuyā; en plural amūhi, amūbhi. En genitivo y dativo: amussā, amuyā; amūsaṃ, amūsānaṃ. En el séptimo caso (locativo): amussaṃ, amussā, amuyaṃ, amuyā; en plural amūsu. นปุํสเก – En el género neutro – ๒๐๒. อมุสฺสา+ทุํ 202. Para amu, el reemplazo es aduṃ. อํสิสุ สห เตหิ อมุสฺส อทุํ โหติ วา นปุํสเก. อทุํ, สิโลโป, อมุํ. ‘‘ฌลา วา’’ติ วานิอาเทเส อมูนิ อมู. อทุํ อมุํ, อมูนิ อมู. อมุนา อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ. Con las desinencias aṃ y si, la palabra amu se convierte opcionalmente en aduṃ en neutro. Resulta en aduṃ (con la elisión de si) o amuṃ. Por la regla 'jhalā vā', en la sustitución opcional se obtienen amūni, amū. En acusativo: aduṃ, amuṃ; amūni, amū. A partir de amunā, el resto es igual al masculino. ‘‘สกตฺเต’’ติ กปจฺจเย – Con el sufijo kapaccaye en el sentido de 'sí mismo' (sakatthe) – ๑๓๐. เก วา 130. Se añade ke opcionalmente. อมุ เอว อมุโกติ สกตฺเถ กปจฺจเย ตทฺธิตวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ สิโลเป จ กเต ‘‘นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺติกสฺสาภาโว’’ติ ญายา นิมิตฺตภูตสฺส สิสฺสา+ภาเว เนมิตฺติกสฺส ‘‘มสฺสา+มุสฺสา’’ติ กตฺตพฺพสฺส สการสฺส นิวุตฺตีติ ‘เก วา’ติ วิกปฺเปน มสฺส สการตฺถ+ มิท+มารทฺธํ[Pg.81]. อมุสฺส มสฺส เก ส โหติ วา. อสุโก อมุกา, อสุกา อมุกา. อสุกํ อมุกํ อิจฺจาทิ. Aquel mismo es amuko; debido a que el sufijo ka se usa en el sentido de la palabra original (sakatthe) y es una formación taddhita, al aplicarse la elisión por tener el mismo significado, según el principio 'en ausencia de la causa, hay ausencia del efecto' (nimittābhāve nemittikassābhāvo), el carácter sa que debería añadirse por 'massā+mussā' se retira. Por la regla 'ke vā', el carácter sa se aplica opcionalmente. Ejemplos: asuko, amukā; asukā, amukā. asukaṃ, amukaṃ, etc. กึ สิ. El pronombre kiṃ con la desinencia si. ๑๙๘. กิสฺส โก สพฺพาสุ 198. Para kiṃ, el reemplazo es ko en todos los casos. สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ กิสฺส โก โหติ. สิสฺโส, โก, เก. กํ, เก. เกน, เกหิ เกภิ. En todas las desinencias de caso, kiṃ se convierte en ko. Masculino: ko, ke. Kaṃ, ke. Kena, kehi, kebhi. ๑๙๙. กิ สสฺมึสุ วา นิตฺถิยํ 199. El reemplazo ki ocurre opcionalmente ante sa y smiṃ en el no-femenino. อนิตฺถิยํ กิสฺส กิ วา โหติ สสฺมึสุ. กิสฺส กสฺส, เกสํ เกสานํ. กมฺหา กสฺมา. กิมฺหิ กิสฺมึ กมฺหิ กสฺมึ, เกสุ. En el no-femenino, kiṃ se convierte opcionalmente en ki ante sa y smiṃ. Genitivo y dativo: kissa, kassa; kesaṃ, kesānaṃ. Ablativo: kamhā, kasmā. Locativo: kimhi, kismiṃ, kamhi, kasmiṃ; plural kesu. อิตฺถิยํ วิภตฺตีสุ ปเรสุ กาเทเส กเต อการนฺตตฺตา มชฺเฌ อาปจฺจยกรณ+มวิรุทฺธนฺติ อา, กา, กาโย. กํ, กา กาโย อิจฺจาทิ สพฺพาว. En el femenino, tras el cambio a kā ante las desinencias, no hay contradicción en insertar el sufijo ā en el medio por terminar en a: kā, kāyo. Acusativo: kaṃ, kā, kāyo, y así sucesivamente en todos los casos. นปุํสเก – En el género neutro – ๒๐๐. กิ+มํสิสุ สห นปุํสเก 200. Kiṃ permanece con aṃ y si en el neutro. อํสิสุ สห เตหิ กึ สทฺทสฺส กึโหติ นปุํสเก. กาเทสสฺส สามญฺญตฺตา ‘‘วิเสสวิหิตา วิธโย สามญฺญวิธโย นิเสเธนฺตี’’ติ ญายา กึอาเทเสน กาเทสนิวุตฺติ. กึ, กานิ. กึ, เก กานิ. เกเน+จฺจาทิ ปุพฺเพว. Con las desinencias aṃ y si, la palabra kiṃ se convierte en kiṃ en el neutro. Debido a la generalidad de la sustitución por kā, se aplica el principio 'las reglas prescritas específicamente anulan las reglas generales' (visesavihitā vidhayo sāmaññavidhayo nisedhentīti). Así, la sustitución por kiṃ anula la de kā. Resulta en: kiṃ, kāni. Acusativo: kiṃ, ke, kāni. Desde kena en adelante es igual a lo anterior. เอกสทฺโท [Pg.82] สํขฺยา+ตุลฺย+ญฺญ+สหายวจโน. ยทา สํขฺยาวจโน, ตทา เอกวจนนฺโต, อตฺร เอกสทฺโท สํขฺเยยฺยวาปี. อญฺญตฺร ตุลฺยาทีสุ พหุวจนนฺโตปิ. เอโก, เอเก. เอกา, เอกา เอกาโย. เอกํ, เอกานิ+จฺจาทิ สพฺพสมํ ติลิงฺเค. La palabra eka expresa número (uno), igualdad (mismo), otro y compañero. Cuando expresa número, se usa en singular, refiriéndose a lo que es contado. En otros sentidos como igualdad, etc., también puede usarse en plural. Eko, eke. Ekā, ekā, ekāyo. Ekaṃ, ekāni, etc., declinándose igual en los tres géneros. ตุลฺเย เอโก วิลาโส ทฺวินฺนํ กุมารานํ, เอเก วณฺณสทฺทา ทฺวินฺนํ กุมารานํ. อญฺญตฺเถ เอโก อาจริโย เอว+มาห, เอเก อาจริยา เอว+มาหํสุ. อสหายเต เอโกว อรญฺญํ ปวิสิตฺวา. En el sentido de igualdad: 'eko vilāso' (el mismo encanto) de dos jóvenes; 'eke vaṇṇasaddā' (las mismas palabras de elogio) de dos jóvenes. En el sentido de otro: 'eko ācariyo' (un cierto maestro) dijo así; 'eke ācariyā' (algunos maestros) dijeron así. En el sentido de sin compañero: 'ekova' (solo) entró al bosque. เอโก, เอเก. เอกา, เอกา เอกาโย. เอกํ เอกานิ+จฺจาทิ สพฺพสมํ ติลิงฺเค. สฺสา+สฺสํสุ ปน ‘‘สฺส’’มาทินา อิ, เอกิสฺสา เอกาย, เอกิสฺสํ เอกายํ เอกาย. Eko, eke. Ekā, ekā, ekāyo. Ekaṃ, ekāni, etc., igual en los tres géneros. Pero ante ssā, ssaṃ y su, por la regla 'ssa', etc., en femenino: ekissā, ekāya; ekissaṃ, ekāyaṃ, ekāya. อิธ อตฺตปรคารววเสน เอกสฺสาปิ ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ’’ติปิ ‘‘เอเก อาจริยา’’ติปิ พหุวจนสฺส โลเกน อิจฺฉิตตฺตา พหุลวิธานา พหุวจเนเนว สิชฺฌติ. Aquí, por respeto a uno mismo o a otros, se prefiere el uso del plural en el habla común incluso para una sola persona, como en 'nuestro rey' (amhākaṃ rañño) o 'algunos maestros' (eke ācariyā), lo cual se establece mediante la regla de pluralidad (bahulavidhāna). ตุมฺห+อมฺหสทฺทา อลิงฺคา, ตถา อุภ+กติ+ทฺวิสทฺทา, ปญฺจาทโย อฏฺฐารสนฺตา จ. ตุมฺห สิ, อมฺห สิ. Las palabras tumha (tú) y amha (yo) no poseen género gramatical (aliṅga), al igual que las palabras ubha (ambos), kati (cuántos), dvi (dos) y los números del cinco al dieciocho. Tumha + si, amha + si. ๒๑๒. ตุมฺหสฺส ตุวํตฺว+มมฺหิ จ 212. Para tumha, los reemplazos son tuvaṃ y tvaṃ ante si. อมฺหิ สิมฺหิ จ ตุมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํ+ตฺวํ โหนฺติ. ตุวํ ตฺวํ. Ante la desinencia si, la palabra tumha junto con su desinencia se convierte en tuvaṃ o tvaṃ. Tuvaṃ, tvaṃ. ๒๑๑. สิมฺห+หํ 211. Para amha, el reemplazo es ahaṃ ante si. สิมฺหิ อมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส อหํ โหติ. อหํ, เยวสฺเว+ฏ, ตุ มฺเห. Ante la desinencia si, la palabra amha junto con su desinencia se convierte en ahaṃ. Ahaṃ. En plural ante yo: tumhe. ๒,๒๐๙. มย+มสฺมา+มฺหสฺส 2,209. Para amha, los reemplazos son mayaṃ y masmā ante yo. โยสฺว+มฺหสฺส [Pg.83] สวิภตฺติสฺส มย+มสฺมา วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. มยํ อมฺเห. Ante la desinencia yo (nominativo plural), amha junto con su desinencia se convierte en mayaṃ o amhe respectivamente. Mayaṃ, amhe. ๒๒๗. อํมฺหิ ตํ+มํ+ตวํ+มมํ 227. Ante la desinencia aṃ, los reemplazos son taṃ, maṃ, tavaṃ y mamaṃ. อํมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํ+มํ+ตวํ+มมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตํ, มํ, ตวํ, มมํ. Ante la desinencia aṃ (acusativo singular), las palabras tumha y amha junto con sus desinencias se convierten en taṃ, maṃ, tavaṃ y mamaṃ respectivamente. Taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ. ๒๓๑. ทุติยา โยมฺหิ วา 231. En el segundo caso (acusativo), cuando el sufijo es yo, opcionalmente. ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปจฺเจกํ งํ+งากํ วา โหนฺติ โยมฺหิ ทุติเย, ตุมฺหํ ตุมฺหากํ ตุมฺเห, อมฺหํ อมฺหากํ อมฺเห. Para los términos tumha y amha con sus respectivos sufijos, se sustituyen individualmente por ṅaṃ y ṅākaṃ de manera opcional ante el sufijo yo del segundo caso; resultando en: tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe; amhaṃ, amhākaṃ, amhe. ๒๒๘. นาสฺมาสุ ตยา+มยา 228. Ante nā y smā, se sustituyen por tayā y mayā. นาสฺมาสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยา+มยา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ‘‘นาสฺมาสู’’ติ พหุวจเนสุปิ วิภตฺติกฺกม+มนเปกฺขิตฺวา สทฺทกฺกเมน ปจฺเจกํ ทฺเว ทฺเว โหนฺติ. Para los términos tumha y amha con sus sufijos, se sustituyen por tayā y mayā respectivamente ante nā y smā. Mediante la expresión "nāsmāsu", incluso en los casos plurales, sin considerar el orden de los sufijos flexivos y basándose en el orden de las palabras, se generan dos formas para cada una. ๒๑๓. ตยาตยีนํ ตฺว วา ตสฺส 213. En lugar de tayā y tayī, ocurre opcionalmente tva para dicho término (tumha). ตุมฺหสฺส ตยาตยีนํ ตการสฺส ตฺว โหติ วา. ตฺวยา ตยา, มยา. ตุมฺเหหิ ตุมฺเหภิ, อมฺเหหิ อมฺเหภิ. Para tumha, la letra t de tayā y tayī se convierte opcionalmente en tv. Ejemplos: tvayā, tayā, mayā; tumhehi, tumhebhi, amhehi, amhebhi. ๒๒๙. ตว+มม+ตุยฺหํ+มยฺหํ เส 229. Tava, mama, tuyhaṃ y mayhaṃ ante el sufijo se (sa). เส ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ เอเต อาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตว ตุยฺหํ, มม มยฺหํ. Ante el sufijo se, para los términos tumha y amha con sus sufijos, ocurren estas sustituciones respectivamente: tava, tuyhaṃ; mama, mayhaṃ. ๒๑๑. นํเสสฺว+สฺมากํ+มมํ. 211. Ante naṃ y sa, se sustituyen por asmākaṃ y mamaṃ. นํเสสฺว+มฺหสฺส [Pg.84] สวิภตฺติสฺส อสฺมากํ+มมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. มมํ. Ante los sufijos naṃ y sa, para el término amha con su sufijo, se sustituyen por asmākaṃ y mamaṃ respectivamente. Ejemplo: mamaṃ. ๒๓๐. งํ+งากํ นํมฺหิ 230. Ṅaṃ y ṅākaṃ ante el sufijo naṃ. นํมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิตตฺตีนํ งํ+งากํ โหนฺติ ปจฺเจกํ. ตุมฺหํ ตุมฺหากํ อมฺหํ อมฺหากํ อสฺมากํ. กจฺจายเน เอกวจนสฺส อํวิธานตฺถํ สุตฺต+มารทฺธํ, เอตฺถ ปน อตฺตคารววเสน อํมฺหิ ตุมฺหํ อมฺหํภิ สิชฺฌนฺติ พหุลาธิการา. Ante el sufijo naṃ, para los términos tumha y amha con sus sufijos, se sustituyen individualmente por ṅaṃ y ṅākaṃ. Ejemplos: tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ. En el Kaccāyana, se formuló un sutta con el propósito de regular el singular aṃ; aquí, no obstante, por el uso del plural de cortesía o respeto propio, tumhaṃ y amhaṃ se establecen ante aṃ por la autoridad de la regla de diversidad (bahulādhikāra). ๒๑๔. สฺมามฺหิ ตฺวมฺหา 214. Ante smā, se sustituye por tvamhā. สฺมามฺหิ ตุมฺหสฺส สวิตตฺติสฺส ตฺวมฺหา โหติ วา. ตฺวมฺหา ตฺวยา ตยา, มยา. Ante el sufijo smā, para el término tumha con su sufijo, ocurre opcionalmente la forma tvamhā. Ejemplos: tvamhā, tvayā, tayā, mayā. ๒๒๖. สฺมิมฺหิ ตุมฺหมฺหานํ ตยิ+มยิ 226. Ante smiṃ, para tumha y amha, se sustituyen por tayi y mayi. สฺมิมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํสวิภตฺตีนํ ตยิ+มยิ โหติ ยถากฺกมํ. ตฺวยิ ตยิ, มยิ. ตุมฺเหสุ. Ante el sufijo smiṃ, para los términos tumha y amha con sus sufijos, se sustituyen por tayi y mayi respectivamente. Ejemplos: tvayi, tayi, mayi; tumhesu. ๒๐๓. สุมฺหา+มฺหสฺสา+สฺมา 203. En su, para amha, se sustituye por asmā. อมฺหสฺส อสฺมา โหติ วา สุมฺหิ. อสฺมาสุ อมฺเหสุ. สพฺพาทโย วุตฺต+มเปกฺขนฺตา วกฺขมานํ วาติ อิท+เมสํ ลกฺขณํ. Para amha, la sustitución asmā ocurre opcionalmente ante el sufijo su. Ejemplos: asmāsu, amhesu. Al referirse a lo expuesto desde 'sabba', la partícula "vā" (opcionalmente) es la característica definitoria para estos casos que se describen. ๒๓๒. อปาทาโท ปทเต+กวากฺเยติ 232. No al inicio de un verso (pāda), después de otra palabra y dentro de una misma oración. อธิกาโร. เอตฺถ ปาโท นาม คาถาย จตุตฺถํโส, ตสฺมา ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ’’ติ เอตฺถ โว น โหติ. เอตฺถ ปทนฺติ วุตฺต สทฺโท สภาวโต – Esta es una regla de gobierno (adhikāra). Aquí, 'pāda' se refiere a la cuarta parte de una estrofa (gāthā); por lo tanto, en la expresión "tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ", la forma 'vo' no ocurre. Aquí, el término 'pada' (palabra) se define por su naturaleza como: อากาสวายุปฺปภโว [Pg.85] สรีรา,สมุจฺจรํ วตฺต+มุเปติ นาโท; ฐานนฺตเร สุปฺปฏิหญฺญมาโน,วณฺณตฺต+มาคจฺฉติ โส ตุ สทฺโทติ – "El sonido se origina en el espacio y el aire a partir del cuerpo; al ser emitido, se manifiesta como habla; al ser articulado en los distintos puntos de contacto, adquiere la naturaleza de fonema (vaṇṇa)". วุตฺตตฺตา เอเกโก วณฺโณ สทฺโท นาม, ตพฺพณฺณสมูโห ปทํ, ตปฺปทสมูโห วากฺยญฺจ. ตถา หิ – Debido a lo dicho, cada fonema individual se denomina sonido (sadda), un conjunto de dichos fonemas constituye una palabra (pada), y un conjunto de palabras constituye una oración (vākya). En efecto: วิตตฺยนฺตํ ปทํ ตสฺส, จ โย วากฺยนฺติ มนฺวยํ; อุปจารา วณฺณสทฺท-วาจฺจํ ตํ น ปริจฺจเช. "Aquello que termina en un sufijo flexivo es una palabra (pada), y la secuencia de estas es una oración (vākya); uno no debe abandonar el significado propio de los términos fonema y sonido por el uso metafórico". ตํ ปทญฺจ – Y respecto a la palabra (pada): ปทํ จตุพฺพิธํ วุตฺตํ, นามา+ขฺยาโต+ปสคฺคชํ; นิปาตชญฺจ ตญฺญู หิ, อสฺโส ขลฺวา+ภิธาวตีติ. "Se dice que la palabra es de cuatro tipos: nombre (sustantivo/adjetivo), verbo, prefijo y partícula; como bien saben los conocedores, por ejemplo: 'asso khalu ābhidhāvati' (ciertamente el caballo corre)". ตํ วากฺยญฺจ – Y respecto a la oración (vākya): เอกาขฺยาโต ปทจฺจโย, สิยา วากฺยํ สการโกติ – "Una colección de palabras con un solo verbo, junto con sus relaciones gramaticales (kāraka), constituiría una oración". วุตฺตํ. ตสฺมา ‘‘วิภตฺยนฺตํ ปทํ, ปทสมูโห วากฺย’’นฺติ จ วุจฺจติ. Así se ha dicho. Por lo tanto, también se afirma: "una palabra es aquello que termina en un sufijo flexivo, y un conjunto de palabras es una oración". ๒๓๓. โยนํหิสฺว+ปญฺจมฺยา โว+โน 233. Ante los sufijos yo, naṃ y hi, excepto en el quinto caso (ablativo), se sustituyen por vo y no. อปญฺจมิยาโยนํหิสฺว+ปาทาโท วตฺตมานานํ ปทสฺมา ปเรส+เมกวากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ โว+โน โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. คามํ โว คจฺเฉยฺยาถ, คามํ ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาถ. คามํ โน คจฺเฉยฺยาม, คามํ อมฺเห คจฺเฉยฺยาม. ปหาย โว คมิสฺสามิ, มา โน วิกนฺตึสุ. ทียเต โว, ทียเต ตุมฺหํ. ทียเต [Pg.86] โน, ทียเต อมฺหํ. ตุฏฺโฐ+สฺมิ โว ปกติยา, ตุฏฺโฐ+สฺมิ ตุมฺหํ. สตฺถา โน ภควา, เอโส อมฺหากํ สตฺถา. กตํ โว, กตํ ตุมฺเหหิ. กตํ โน, กตํ อมฺเหหิ. Ante los sufijos yo, naṃ y hi, excepto en el ablativo, para los términos tumha y amha con sus sufijos flexivos, siempre que no estén al inicio de un verso, sigan a otra palabra y se encuentren dentro de la misma oración, las formas vo y no ocurren opcionalmente y en el orden respectivo. Ejemplos: Gāmaṃ vo gaccheyyātha o gāmaṃ tumhe gaccheyyātha; Gāmaṃ no gaccheyyāma o gāmaṃ amhe gaccheyyāma. Pahāya vo gamissāmi; mā no vikantiṃsu. Dīyate vo en lugar de dīyate tumhaṃ; dīyate no en lugar de dīyate amhaṃ. Tuṭṭho'smi vo pakatiyā en lugar de tuṭṭho'smi tumhaṃ. Satthā no bhagavā en lugar de eso amhākaṃ satthā. Kataṃ vo en lugar de kataṃ tumhehi; kataṃ no en lugar de kataṃ amhehi. ๒๓๔. เต+เม นาเส 234. Te y me no se usan al principio de una oración o verso. นามฺหิ เส จ อปาทาโท วตฺตมานานํ ทสฺมา ปเรส+เมกวากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ เต+เม วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. กตํ เต, กตํ ตยา. กตํ เม, กตํ มยา. ทียเต เต, ทียเต ตว. ทียเต เม, ทียเต มม. ธนํ เต, ธนํ ตว. ธนํ เม, ธนํ มม. Cuando hay un sustantivo o un pronombre 'se' y no están al principio de una oración o verso, después de otros términos que pertenecen a la misma frase, los términos 'tumha' y 'amha' con sus desinencias se convierten en 'te' y 'me' respectivamente. Ejemplos: 'Kataṃ te' (hecho por ti), 'kataṃ tayā' (idem). 'Kataṃ me' (hecho por mí), 'kataṃ mayā' (idem). 'Dīyate te' (se te da), 'dīyate tava' (idem). 'Dīyate me' (se me da), 'dīyate mama' (idem). 'Dhanaṃ te' (tu riqueza), 'dhanaṃ tava' (idem). 'Dhanaṃ me' (mi riqueza), 'dhanaṃ mama' (idem). ๒๓๗. น จ+วา+หา+เห+วโยเค 237. No se sustituyen en conjunción con 'ca', 'vā', 'ha', 'he' y 'eva'. จาทีหิ โยเค ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ โว+โน, เต+เม น โหนฺติ. คจฺฉาม ตุมฺเห จ มยญฺจ, ปสฺสติ ตุมฺเห จ อมฺเห จ, กตํ ตุมฺเหหิ จ อมฺเหหิ จ, ทียเต ตุมฺหญฺจ อมฺหญฺจ, ธนํ ตุมฺหญฺจ อมฺหญฺจ, กตํ ตยา จ มยา จ, ทียเต ตว จ มม จ, ธนํ ตว จ มม จ. เอวํ วาทิโยเคปิ. En conjunción con 'ca' y otros, las palabras 'tumha' y 'amha' no se convierten en 'vo', 'no', 'te' o 'me'. Ejemplos: 'Gacchāma tumhe ca mayañca' (vamos vosotros y yo), 'passati tumhe ca amhe ca' (él os ve a vosotros y a nosotros), 'kataṃ tumhehi ca amhehi ca' (hecho por vosotros y por nosotros), 'dīyate tumhañca amhañca' (se os da a vosotros y a nosotros), 'dhanaṃ tumhañca amhañca' (la riqueza de vosotros y de nosotros), 'kataṃ tayā ca mayā ca' (hecho por ti y por mí), 'dīyate tava ca mama ca' (se te da a ti y a mí), 'dhanaṃ tava ca mama ca' (la riqueza de ti y de mí). Lo mismo ocurre con el uso de 'vā'. ๒๓๕. อนฺวาเทเส 235. En caso de referencia posterior (anvādesa). กถิตานุกถิตวิสเย ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ อาเทสา นิจฺจํ โหนฺติ ปุนพฺพิธานา. คาโม ตุมฺหํ ปริคฺคโห, อโถ ชนปโท โว ปริคฺคโห. อนฺวาเทเส อโถ อโถติ วารทฺวยาภาวา นิจฺจนฺติ วุตฺตํ. อโถสทฺโท กถิตสฺเสว ปุน กถนโต อนฺวาเทสโชตโก. En el contexto de algo ya mencionado que se repite, las sustituciones de 'tumha' y 'amha' son obligatorias por una nueva regla. Ejemplo: 'Gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho' (el pueblo es vuestra posesión, y además el distrito es vuestra [vo] posesión). Se dice que es obligatorio en la referencia posterior porque no existe una doble repetición de 'atho'. La palabra 'atho' funciona como un indicador de referencia posterior al repetir lo que ya se ha dicho. ๒๓๖. สปุพฺพา ปฐมนฺตา วา 236. Opcionalmente después de un nominativo precedido por otro término. วิชฺชมานปุพฺพสฺมา [Pg.87] ปฐมนฺตา ปเรสํ ตุมฺหามฺหานํ อาเทสา วา โหนฺติ อนฺวาเทเส. คาเม ปโฏ ตุมฺหากํ อโถ นคเร กมฺพโล โว อโถ นคเร กมฺพโล ตุมฺหากํ, อโถติ อนุกถนวารทฺวยตฺตา วิกปฺโป สปุพฺพาติ กึ, ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล โว. ปฐมนฺตาติ กึ, ปโฏ นคเร ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล คาเม โว. En la referencia posterior, las sustituciones de 'tumha' y 'amha' son opcionales después de un nominativo que tiene una palabra precedente. Ejemplo: 'Gāme paṭo tumhākaṃ atho nagare kambalo vo' o 'atho nagare kambalo tumhākaṃ' (en el pueblo la tela es vuestra, y además en la ciudad la manta es vuestra). La opción existe por la doble mención con 'atho'. ¿Por qué 'con algo precedente' (sapubbā)? 'Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo'. ¿Por qué 'terminado en nominativo' (paṭhamantā)? 'Paṭo nagare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo'. ๒๓๘. ทสฺสนตฺเถ+นาโลจเน 238. En el sentido de ver, excepto en la percepción visual (ālocana). ทสฺสนตฺเถ อาโลวจนวชฺชิเต ปยุชฺชมาเน ตุมฺหอมฺหาน+มาเทสา น โหนฺติ. คาโม ตุมฺเห อุทฺทิสฺส อาคโต, คาโม อมฺเห อุทฺทิสฺส อาคโต. อนาโลจเนติ กึ, คาโม โว อาโลเจติ, คาโม โน อาโลเจติ. Cuando se usan en el sentido de ver pero excluyendo la percepción visual directa, las sustituciones de 'tumha' y 'amha' no ocurren. Ejemplos: 'Gāmo tumhe uddissa āgato' (el pueblo ha venido con respecto a vosotros), 'gāmo amhe uddissa āgato' (el pueblo ha venido con respecto a nosotros). ¿Por qué 'excepto en la percepción visual'? 'Gāmo vo āloceti' (el pueblo os ve), 'gāmo no āloceti' (el pueblo nos ve). ๒๓๙. อามนฺตณํ ปุพฺพ+มสนฺตํว 239. Un vocativo precedente es como si no existiera. อามนฺตณํ ปุพฺพ+วิชฺชมานํ วิย โหติ ตุมฺหามฺหาน+มาเทสวิสเย. เทวทตฺต ตว ปริคฺคโห. อามนฺตณนฺติ กึ, กมฺพโล เต ปริคฺคโห. Un vocativo que precede es tratado como inexistente en lo que respecta a la sustitución de 'tumha' y 'amha'. Ejemplo: 'Devadatta tava pariggaho' (Devadatta, [es] tu posesión). ¿Por qué 'un vocativo'? 'Kambalo te pariggaho' (la manta es tu posesión). ๒๔๐. น สามญฺญวจน+เมกตฺเถ 240. Un nombre común en el mismo sentido no [es como si no existiera]. สมานาธิกรเณ ปรโต สามญฺญวจน+มามนฺตณํ เอกตฺเถ อสนฺตํ วิย น โหติ มาณวก ชฏิลก เต ปริคฺคโห. ปรามนฺถเณ อสติปิ ปุพฺพ+มุปาทาย อาเทโส. Un vocativo que es un nombre común en aposición (samānādhikaraṇa) que sigue con el mismo referente no es tratado como si fuera inexistente. Ejemplo: 'Māṇavaka jaṭilaka te pariggaho' (¡Muchacho, asceta!, [es] tu posesión). Incluso sin un vocativo posterior, la sustitución ocurre basándose en lo precedente. ๒๔๑. พหูสุ วา 241. Opcionalmente en el plural. พหูสุ [Pg.88] วตฺตมาน+มามนฺตณํ สามญฺญวจน+เมกตฺเถ อสนฺตํ วิย วา น โหติ. ‘‘สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นียมาย วา วิกปฺปายวา’’ติ วุตฺตตฺตา วิกปฺปตฺถ+มิทํ. พฺราหฺมณา คุณวนฺโต ตุมฺหากํ ปริคฺคโห, พฺราหฺมณา คุณวนฺโต โว ปริคฺคโห. Un vocativo en plural que es un nombre común con el mismo referente es opcionalmente tratado como inexistente. Esta opción se da porque, como se ha dicho: 'Cuando algo está establecido, el inicio de un nuevo esfuerzo es para restricción u opción'. Ejemplo: 'Brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho' o 'brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho' (¡Brahmanes virtuosos!, es vuestra posesión). อุภ+กติสทฺทา พหุวจนนฺตา. ‘‘อุภ+โคหิ โฏ’’ติ โยนํ โฏ, อุโภ. กถํ ‘‘อุภโย วเสมเส’’ติ, โฏมฺหิ ยการาคโม. อุโภ. Las palabras 'ubha' (ambos) y 'kati' (cuántos) siempre terminan en plural. Según la regla 'Ubha-gohi ṭo', el sufijo 'yo' se convierte en 'ṭo', resultando en 'ubho'. ¿Cómo se explica 'ubhayo vasemase'? Se debe a la inserción del sonido 'ya' antes de 'ṭo'. 'Ubho'. ๕๙. สุหิสุ+ภสฺโส 59. Sustitución por 'ubho' ante 'su' e 'hi'. อุภสฺส สุหิสฺโว โหติ. อุโภหิ อุโภภิ. La palabra 'ubha' se convierte en 'ubho' ante las desinencias 'su' e 'hi'. Ejemplos: 'Ubhohi', 'ubhobhi'. ๕๐. อุภิ+นฺนํ 50. 'Innaṃ' después de 'ubha'. อุภา นํวจนสฺส อินฺนํ โหติ. อุภินฺนํ, อุโภสุ. Después de 'ubha', la desinencia 'naṃ' se convierte en 'innaṃ'. Ejemplos: 'Ubhinnaṃ', 'ubhosu'. ๑๖๘. ฏิ กติมฺหา 168. 'Ṭi' después de 'kati'. กติมฺหา โยนํ ฏิ โหติ. กติ, กติ. ฌโต โยโลปปสงฺเค ทีฆนิวตฺตนตฺถํ ฏิอาเทโส. กตีหิ กตีภิ. ‘‘พหุกตินฺนํ’’ติ นุก, กตินฺนํ, กตีสุ. Después de 'kati', la desinencia 'yo' se convierte en 'ṭi'. Ejemplos: 'Kati' (nominativo), 'kati' (acusativo). La sustitución por 'ṭi' se hace para evitar el alargamiento de la vocal al elidir 'yo'. Ejemplos: 'Katīhi', 'katībhi'. Por la regla 'Bahukatinnaṃ' se aplica el aumento 'nu', resultando en 'katinnaṃ' y 'katīsu'. ๑,๕๔. วิจฺฉา+ภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว 1,54. Duplicación en caso de repetición y frecuencia. วิจฺฉาย+มาภิกฺขญฺเญ จ ทฺเว รูปานิ โหนฺติ. กฺริยา+คุณ+ทพฺเพหิ พฺยาเปตุ+มิจฺฉา วิจฺฉา. รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจนฺติ, คาโม คาโม รมณีโย, คาเม คาเม ปานียํ. อาภิกฺขญฺญํ=โปโนปุญฺญํ, ปจติ ปจติ, ปปจติ ปปจติ. En la repetición (vicchā) y en la frecuencia (ābhikkhañña) se usan dos formas. Repetición es el deseo de abarcar mediante la acción, la cualidad o la sustancia. Ejemplos: 'Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcanti' (riegan árbol por árbol), 'gāmo gāmo ramaṇīyo' (cada pueblo es encantador), 'gāme gāme pānīyaṃ' (en cada pueblo hay agua). Frecuencia significa repetición constante: 'pacati pacati' (cocina y cocina), 'papacati papacati'. ๑,๕๕. สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺเส+กสฺส 1,55. Elisión de la desinencia de caso del primer elemento. วิจฺฉาย+เมกสฺส [Pg.89] ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป โหติ. เอกสฺส เอกสฺสาติ ทฺวิตฺเต เอเกกสฺส. กถํ ‘‘มตฺถกมตฺถเกนา’’ติ, ‘‘สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺสา’’ติ โยควิภาคา, โยควิภาคา จ อิฏฺฐปสิทฺธีติ. En la duplicación de 'eka' por repetición, se elide la desinencia del primer término. De 'ekassa ekassa' se obtiene 'ekekassa'. ¿Cómo se explica 'matthakamatthakenā'? Por la división de la regla (yogavibhāga) 'syādilopo pubbassa', lo cual se hace para lograr la forma deseada. ๑,๕๖. สพฺพาทีนํ วีติหาเร 1,56. De 'sabba' y otros en caso de reciprocidad. สพฺพาทีนํ วีติหาเร ทฺเว ภวนฺติ. ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป จ, อญฺญสฺส อญฺญสฺส โภชกา อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, เอวํ อิตรีตรสฺส. En la reciprocidad de 'sabba' y otros términos similares, ocurre la duplicación y la elisión de la desinencia del primer elemento. Así, de 'aññassa aññassa bhojakā' se forma 'aññamaññassa bhojakā' (comensales unos de otros); del mismo modo, 'itarītarassa'. ๑,๕๗. ยาวโพธํ สมฺภเม 1,57. Hasta que se comprenda, en caso de agitación (sambhama). ตุริเตนา+ปายเหตุปทสฺสนํ สมฺภโม, ตสฺมึ สติ วตฺตุ ยาวนฺเตหิ สทฺเทหิ โส+ตฺโถ วิญฺญายเต, ตาวนฺโต ปยุชฺชนฺเต. สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ. Debido a la prisa y a la indicación de una causa de peligro, hay agitación; cuando ésta ocurre, el hablante emplea tantas palabras como sean necesarias para que se entienda el significado. '¡Serpiente, serpiente, serpiente!', '¡despierta, despierta, despierta!', '¡la comunidad de monjes se ha dividido, la comunidad de monjes se ha dividido!'. ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหล+จฺฉเร; หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ. En el miedo, la ira, la alabanza, la prisa, la curiosidad y el asombro, en la alegría, el dolor y la devoción, el sabio debe realizar la repetición (āmeḍita). สงฺขฺยากณฺฑ Sección sobre los numerales อถ สงฺขฺยาสทฺทา วุจฺจนฺเต. เอกาทโย อฏฺฐารสนฺตา สงฺขฺเยยฺยวจนา. วีสติอาทโย ‘‘ภิกฺขูนํ วีสตี’’ติอาทีสุ สงฺขฺยาวจนา, ‘‘วีสติ ภิกฺขโว’’ติอาทีสุ สงฺขฺเยยฺยวจนา. เอกสทฺโท สพฺพาทีสุ วุตฺโตว. ทฺวาทโย อฏฺฐารสนฺตา พหุวจนนฺถาว. A continuación se exponen las palabras de los numerales. Desde 'uno' (eka) hasta 'dieciocho' (aṭṭhārasa) se expresan como adjetivos de lo que se cuenta. Desde 'veinte' (vīsati) en adelante, en frases como 'vīsati bhikkhūnaṃ' (veinte de los monjes), se usan como sustantivos de cantidad; y en frases como 'vīsati bhikkhavo' (veinte monjes), se usan como adjetivos de lo que se cuenta. La palabra 'eka' ya ha sido explicada entre las palabras que comienzan con 'sabba'. Desde 'dos' en adelante hasta 'dieciocho' terminan siempre en plural. ๒๑๙. โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเว+ทฺเว 219. En el caso 'yo', para 'dvi' (dos) se emplea 'duve' y 'duve'. โยมฺหิ [Pg.90] ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุเว+ทฺเว โหนฺติ ปจฺเจกํ. ทุเว ทฺเว, ทุเว ทฺเว, ทฺวีหิ ทฺวีภิ. En el caso 'yo', para la palabra 'dvi' junto con su desinencia, se convierten respectivamente en 'duve' y 'duve'. Ejemplos: duve, duve; dvīhi, dvībhi. ๒๒๐. ทุวินฺนํ นํมฺหิ วา 220. Opcionalmente 'duvinnaṃ' en el caso 'naṃ'. นํมฺหิ ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุวินฺนํ โหติ วา. ทุวินฺนํ, อญฺญตฺร – En el caso 'naṃ', para la palabra 'dvi' junto con su desinencia, se convierte opcionalmente en 'duvinnaṃ'. Por ejemplo: duvinnaṃ; de otro modo — ๔๗. นํมฺหิ นุก ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ 47. El aumento 'nuka' ocurre ante 'naṃ' para los diecisiete numerales que comienzan con 'dvi' (dos). ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ สงฺขฺยานํ นุก โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ. เอตฺถ นาคโม วิภตฺติสฺส อาทฺยาวยโว เจ, ‘‘อาคมา ตคฺคุณีภูตา ตคฺคหเณน คยฺหนฺเต’’ติ ญายา นาคโมปิ ตํคหเณน คยฺหตีติ ‘‘สุนํหิสู’’ติ ทีฆปฺปสงฺเค ปกติยา อนฺตาวยวภูเต สรนฺตตา นตฺถีติ น ทีโฆ. ทฺวินฺนํ, ทฺวีสุ. Para los diecisiete numerales que comienzan con 'dvi', ocurre el aumento 'nuka' cuando sigue la desinencia del caso 'naṃ'. La vocal 'u' es para facilitar la pronunciación y la consonante 'ka' indica que es un miembro final. Aquí, si el aumento 'n' fuera un miembro inicial de la desinencia, según la regla 'los aumentos se consideran parte de aquello a lo que se unen', el aumento 'n' también sería tomado por dicha regla; por tanto, ante 'sunaṃhisu' se aplicaría el alargamiento, pero como es un miembro final de la base, no hay terminación vocálica y no hay alargamiento. Ejemplos: dvinnaṃ, dvīsu. ๒๐๗. ปุเม ตโย+จตฺตาโร 207. En masculino, 'tayo' y 'cattāro'. โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ ติ+จตุนฺนํ ตโย+จตฺตาโร โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. ตโย, ตโย, ตีหิ ตีภิ. En el caso 'yo', para 'ti' (tres) y 'catu' (cuatro) junto con sus desinencias, se convierten respectivamente en 'tayo' y 'cattāro' en género masculino. Ejemplos: tayo, tayo; tīhi, tībhi. ๔๙. ณฺณํ+ณฺณนฺนํ ติโต ฌา 49. Después de 'ti', 'naṃ' se convierte en 'ṇṇaṃ' y 'ṇṇannaṃ' cuando tiene la designación 'jhā'. ฌสญฺญิโต ติโต นํวจนสฺส ณฺณํ+ณฺณนฺนํ โหนฺติ. ติณฺณํ ติณฺณนฺนํ, ตีสุ. Después de la base 'ti' con designación 'jha', para el caso 'naṃ' ocurren 'ṇṇaṃ' y 'ṇṇannaṃ'. Ejemplos: tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ; tīsu. อิตฺถิยํ – En femenino — ๒๐๕. ติสฺโส จตสฺโส โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ 205. 'Tisso' y 'catasso' en el caso 'yo' junto con sus desinencias. วิภตฺติสหิตานํ ติจตุนฺนํ โยมฺหิ ติสฺโส+จตสฺโส โหนฺติ อิตฺถิยํ ยถากฺกมํ. ติสฺโส, ติสฺโส, ตีหิ ตีภิ. Para 'ti' y 'catu' acompañados de sus desinencias, en el caso 'yo' se convierten respectivamente en 'tisso' y 'catasso' en femenino. Ejemplos: tisso, tisso; tīhi, tībhi. ๒๐๔. นํมฺหิ ติจตุนฺน+มิตฺถิยํ ติสฺส+จตสฺสา 204. En el caso 'naṃ' para 'ti' y 'catu' en femenino, se convierten en 'tissa' y 'catassa'. นํมฺหิ [Pg.91] ติจตุนฺนํ ติสฺส+จตสฺสา โหนฺติ+ตฺถิยํ ยถากฺกมํ. นํมฺหีติ จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ สามญฺญวจนํ, โน เจ นํสูติ วทติ, ยถากฺกมํติ สทฺททฺวยาเปกฺขํ. เอว+มีทิส+มญฺญมฺปิ. ติสฺสนฺนํ ตีสุ. En el caso 'naṃ', para 'ti' y 'catu' se convierten respectivamente en 'tissa' y 'catassa' en femenino. 'En el caso naṃ' es una designación general para el dativo y el genitivo; si no fuera así, diría 'en los casos naṃ'. 'Respectivamente' se refiere a las dos palabras. Lo mismo ocurre con otros casos similares. Ejemplos: tissannaṃ, tīsu. ๒๐๖. ตีณิ+จตฺตาริ นปุํสเก 206. 'Tīṇi' y 'cattāri' en neutro. โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ยถากฺกมํ ตีณิ+จตฺตาริ โหนฺติ นปุํสเก. ตีณิ, ตีณิ, ตีหิ อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺเคว. En el caso 'yo', para 'ti' y 'catu' junto con sus desinencias, se convierten respectivamente en 'tīṇi' y 'cattāri' en neutro. 'Tīṇi, tīṇi', 'tīhi', etc., son como en el masculino. จตุ โย, Sobre 'catu' en el caso 'yo', ๒๐๘. จตุโร วา จตุสฺส 208. O bien 'caturo' para 'catu'. จตุสฺส สวิภตฺติสฺส โยมฺหิ จตุโร โหติ วา ปุลฺลิงฺเค. จตุโร จตฺตาโร. กถํ ‘‘จตุโร นิมิตฺเต นาทฺทสาสิ’’นฺติ, ลิงฺควิปลฺลาเสน สิทฺธํ, จตฺตาริ นิมิตฺตานีติ อตฺโถ. วิปลฺลาโส ติวิโธ ลิงฺควิปลฺลาโส วจนวิปลฺลาโส วิภตฺติวิปลฺลาโสติ. จตูหิ จตูภิ. จตุนฺนํ, จตูสุ. Para 'catu' junto con su desinencia, en el caso 'yo' ocurre opcionalmente 'caturo' en masculino. Ejemplos: caturo, cattāro. ¿Cómo se explica 'caturo nimitte nāddasāsi' (no vio las cuatro señales)? Se establece por el intercambio de género, siendo el significado 'cattāri nimittāni'. El intercambio (vipallāso) es de tres tipos: intercambio de género, intercambio de número e intercambio de caso. Ejemplos: catūhi, catūbhi; catunnaṃ, catūsu. อิตฺถิยํ จตสฺโส. จตสฺโส. จตูหิ จตูภิ. จตสฺสนฺนํ. จตสฺสนฺนํ. จตูสุ. En femenino: catasso, catasso; catūhi, catūbhi; catassannaṃ, catassannaṃ; catūsu. นปุํสเก จตฺตาริ. จตฺตาริ. จตูหิ จตูภิ. อิจฺจาทิ ปุเมว. En neutro: cattāri, cattāri; catūhi, catūbhi. Lo demás es igual al masculino. ๑๖๙. ฏ ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ 169. La sustitución 'ṭa' para los catorce numerales que comienzan con 'pañca' (cinco). ‘‘สุตฺเต ลิงฺควจนมตฺต’’นฺติ ญายา ฏ-อิติ วุตฺตํ. ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ สงฺขฺยาหิ โยนํ ฏ โหติ. ปญฺจ. ปญฺจ. โยนํ ฏา+เฏนิวตฺถนตฺถํ ฏ-วิธานํ. Bajo la regla 'en el sutra se indica solo el género y el número', se ha dicho 'ṭa'. Para los catorce numerales que comienzan con 'pañca', el caso 'yo' se convierte en 'ṭa'. Ejemplos: pañca, pañca. La disposición de 'ṭa' es con el propósito de que el 'yo' sea reemplazado por 'ṭa' y así se elimine mediante 'ṭeniva'. ๙๐. ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺน+ม 90. Para los catorce numerales que comienzan con 'pañca', se sustituye por 'a'. ปญฺจาทีนํ [Pg.92] จุทฺทสนฺนํ สุนํหิสฺว โหติ. เอตฺต+ทีฆาปวาโท+ยํ. อปวาทติ พาเธตีติ อปวาโท. ตสฺมา ‘‘ปกปฺยาปวาทวิสยมุสฺสคฺคา อภินิวิสนฺเต’’ติ ญายา ‘‘สุหิสฺว+สฺเส’’ ‘‘สุนํหิสุ’’ติ จ อุสฺสคฺคา ‘‘ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺน+ม’’ อิติ อปวาทวิสยํ น ปวิสนฺติ, สามญฺญตฺตา. เอว+มุปริปิ ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺส’’ ‘‘อาทิสฺสา’’ติ. ปญฺจหิ ปญฺจภิ ปญฺจนฺนํ. ปญฺจนฺนํ. ปญฺจสุ. เอวํ ฉาทโย อฏฺฐารสนฺตา. Para los catorce numerales que comienzan con 'pañca', ocurre 'a' ante 'su', 'naṃ' e 'hi'. Esta es una excepción al alargamiento. Se llama 'excepción' (apavāda) porque anula la regla general. Por tanto, según la regla 'las reglas generales no se aplican en el dominio de la excepción', las reglas generales 'suhisva+sse' y 'sunaṃhisu' no entran en el dominio de la excepción 'pañcādīnaṃ cuddasanna+ma' debido a su naturaleza general. Así también más adelante en 'pañcamiyaṃ parassa' y 'ādissā'. Ejemplos: pañcahi, pañcabhi, pañcannaṃ, pañcannaṃ, pañcasu. Del mismo modo para 'cha' (seis) y los demás hasta el dieciocho. ‘‘จตฺเถ’’ติ เอโก จ ทส จาติ จตฺตสมาเส ‘‘อมาที’’ติ เอเกน อธิกา ทสาติ ตติยาสมาเส วา กเต ‘‘เอกตฺถตาย’’นฺติ วิภตฺติโลโป. เอว+มุปริ จ. En la regla 'Catthe' (uno y diez), en un compuesto coordinado (cattasamāse), o cuando se interpreta como 'diez incrementado por uno' (amādī) en un compuesto tatpuruṣa instrumental, debido a que tienen el mismo significado (ekatthatāya), se produce la elisión de la desinencia. Y así sucesivamente en lo que sigue. ๓,๑๐๒. เอกฏฺฐาน+มา 3,102. Sustitución por 'ā' para el lugar de 'eka'. เอกอฏฺฐานํ อา โหติ ทเส ปเร. La 'a' de la posición de 'eka' se convierte en 'ā' cuando sigue 'dasa'. ๓,๑๐๓. ร สํขฺยาโต วา 3,103. La sustitución por 'ra' para el numeral ocurre opcionalmente. สํขฺยาโต ปรสฺส ทสสฺส ร โหติ วิภาสา. ส จ ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘อาทิสฺสา’’ติ ทการสฺเสว โหติ. เอการส เอกาทส. เอการสหิ เอกาทสหิ. เอการสนฺนํ เอกาทสนฺนํ. เอการสสุ เอกาทสสุ. เอว+เมกาทสอิจฺจาทิปิ. Después de un numeral, la 'da' de 'dasa' se convierte opcionalmente en 'ra'. Siguiendo las reglas 'pañcamiyaṃ parassa' y 'ādissa', esto ocurre solo para la letra 'd'. Ejemplos: ekārasa, ekādasa (once). Declinaciones: ekārasahi, ekādasahi; ekārasannaṃ, ekādasannaṃ; ekārasasu, ekādasasu. Lo mismo ocurre con ekādasa y otros. ๓,๙๔. อา สํขฺยายา สตาโท นาญฺญตฺเถ 3,94. La 'ā' de un numeral antes de 'sata', etc., pero no en otros significados. สํขฺยาย+มุตฺตรปเท [Pg.93] ทฺวิสฺสา โหติ อสตาโท นาญฺญตฺเถ. En un compuesto donde el segundo miembro es un numeral, 'dvi' se convierte en 'ā', excepto antes de 'sata' y otros, y no en otros significados. อาวิฏฺฐลิงฺคตฺตา สํขฺยายํ อุตฺตรปเท สลิงฺเคเนว วิเสสนํ ภวติ. Debido a la naturaleza del género inherente (āviṭṭhaliṅgattā), en un compuesto con un numeral como segundo miembro, el calificativo permanece en su propio género. สุทฺธํ มิสฺสญฺจ สํกิณฺณํ, อุปสชฺชนเมว จ; อาวิฏฺฐ+มถ วา+พฺยตฺตํ, ฉธา ลิงฺคํ วิวํยเต. El género se manifiesta de seis maneras: puro, mixto, confuso, subordinado, inherente o indistinto. เอตฺถ ยถากฺกมํ รุกฺโข ลตา ปณฺณํติ สุทฺธํ. ฆโฏ ฆฏี, วชิโร วชิรํ, เวทนา เวทนํติ มิสฺสํ. ตโฏ ตฏี ตฏํติ สํกิณฺณํ. สุกฺโก ปโฏ, สุกฺกา ปฏิ, สุกฺกํ วตฺถํติ อุปสชฺชนํ. ราชา สรณํ, คุโณ ปมาณํติ อาวิฏฺฐํ. ตุวํ อหํ กติ ปญฺจาติ อพฺยตฺตํ. อิติ ลิงฺคํ เวทิตพฺพํ. ทฺวาทส. Aquí, según el orden: 'rukkho' (árbol, masc.), 'latā' (enredadera, fem.), 'paṇṇaṃ' (hoja, neut.) son puros. 'Ghaṭo, ghaṭī' (vasija), 'vajiro, vajiraṃ' (diamante), 'vedanā, vedanaṃ' (sensación) son mixtos. 'Taṭo, taṭī, taṭaṃ' (orilla) son confusos. 'Sukko paṭo' (paño blanco), 'sukkā paṭi', 'sukkaṃ vattha' son subordinados. 'Rājā saraṇaṃ' (el rey es el refugio), 'guṇo pamāṇaṃ' (la virtud es la medida) son inherentes. 'Tuvaṃ' (tú), 'ahaṃ' (yo), 'kati' (cuántos), 'pañca' (cinco) son indistintos. Así debe conocerse el género. Dvādasa (doce). ๓,๙๘. พา จตฺตาลีสา โท 3,98. Sustitución por 'bā' ante 'cattālīsā' y 'do' (dasa). ทฺวิสฺส พา วา โหติ จตฺตาลีสา โท นาญฺญตฺเถ. ราเท เส พารส. Para 'dvi', ocurre opcionalmente la sustitución por 'bā' antes de 'cattālīsā' y 'dasa', no en otros significados. Con la sustitución de 'ra' en 'dasa', resulta 'bārasa' (doce). ๓,๙๕. ติสฺเส 3,95. Sobre 'ti' (tissa). สํขฺยาย+มุตฺตรปเท ติสฺส เอ โหต+สตาโท นา+ญฺญตฺเถ. En un compuesto donde el segundo miembro es un numeral, 'ti' (tissa) se convierte en 'e' antes de un numeral posterior, excepto antes de 'sata' y otros, y no en otros significados. ๓,๑๐๔. ฉตีหิ โฬ จ 3,104. Después de 'cha' y 'ti', también ocurre la sustitución por 'ḷo'. ฉตีหิ ปรสฺส ทสสฺส โฬ โหติ โร จ. เตฬส เตรส. Después de 'cha' y 'ti', la 'da' de 'dasa' se convierte en 'ḷa' y 'ra'. Ejemplos: teḷasa, terasa (trece). ๓,๑๐๐. จตุสฺส จุโจ ทเส 3,100. Para 'catu', las formas 'cu' y 'co' ante 'dasa'. จตุสฺส จุ+โจ โหนฺติ วา ทเส ปเร. ทฺวิตฺเต จุทฺทส โจทฺทส จตุทฺทส. Para 'catu', ocurren opcionalmente las formas 'cu' y 'co' cuando 'dasa' sigue. Con la duplicación de la consonante: cuddasa, coddasa, catuddasa (catorce). ๓,๙๙. วีสติทเสสุ ปญฺจสฺส ปณฺณ+ปนฺนา 3,99. Para 'pañca', las formas 'paṇṇa' y 'pannā' ante 'vīsati' y 'dasa'. วีสติ [Pg.94] เสสุ ปเรสุ ปญฺจสฺส ปณฺณ+ปนฺนา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ปนฺนรส ปญฺจทส. Ante 'vīsati' y los demás ('dasa'), 'pañca' se convierte en 'paṇṇa' y 'panna' respectivamente según el orden. Ejemplos: pannarasa, pañcadasa (quince). ๓,๑๐๑. ฉสฺส โส 3,101. Para 'cha', la sustitución por 'so'. ฉสฺส โส-อิจฺจ+ย+มาเทโส โหติ เส ปเร. โสฬส โสรส. สตฺตรส สตฺตทส. ‘‘เอกฏฺฐาน+มา’’ติ อา, อฏฺฐารส อฏฺฐาทส. Para 'cha', ocurre la sustitución por 'so' cuando 'dasa' (cambiado a 'sa') sigue. Ejemplos: soḷasa, sorasa (dieciséis). Sattarasa, sattadasa (diecisiete). Según la regla 'Ekaṭṭhānaṃ ā', se usa 'ā' en aṭṭhārasa, aṭṭhādasa (dieciocho). อูนา จ สา วีสติ จาติ ‘‘วิเสสน+เมกตฺเถเน’’ติ วิเสสนสมาเส ‘‘อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิ+ตฺถี ปุเม+เวกตฺเถ’’ติ ปุมตฺเต จ กเต เอเกน อูนา วีสตีติ ตติยาสมาเส เอกูนวีสติ. Al analizar 'veinte menos uno' (ūnā ca sā vīsati ca) como un compuesto 'visesana-samāsa', y tras aplicar el género masculino en el mismo sentido, se obtiene 'ekūnavīsati' (diecinueve) como un compuesto tatpuruṣa instrumental que significa 'veinte menos uno'. วีสติอาทโย อานวุติยา อิตฺถิลิงฺเค+กวจนา. โภ เอกูนวีสติ. เอกูนวีสตึ. เอกูนวีสตฺยา เอกูนวีสติยา. เอกูนวีสตฺยํ เอกูนวีสติยํ เอกูนวีสตฺยา เอกูนวีสติยา. มติสมํ. Los numerales desde 'vīsati' (veinte) hasta 'navuti' (noventa) son femeninos y se usan en singular. Vocativo: bho ekūnavīsati. Acusativo: ekūnavīsatiṃ. Instrumental/Dativo/Ablativo/Genitivo: ekūnavīsatyā, ekūnavīsatiyā. Locativo: ekūnavīsatyaṃ, ekūnavīsatiyaṃ, ekūnavīsatyā, ekūnavīsatiyā. Se declinan igual que 'mati'. เอวํ วีสติ, เอกวีสติ, ทฺวาวีสติ พาวีสติ, เตวีสติ จตุวีสติปฺปภุตโย. ปณฺณอาเทเส ปณฺณวีสติ ปญฺจวีสติ. เอวํ ฉพฺพีสติ, สตฺตวีสติ, อฏฺฐวีสติ. De igual manera: vīsati (20), ekavīsati (21), dvāvīsati o bāvīsati (22), tevīsati (23), catuvīsati (24), etc. Con la sustitución 'paṇṇa': paṇṇavīsati o pañcavīsati (25). Del mismo modo: chabbīsati (26), sattavīsati (27), aṭṭhavīsati (28). เอเกน อูนา ตึสติ ตึสา วาติ เอกูนตึสติ เอกูนตึสา วา. กรเณ เอกูนตึสาย. เอกูนตึสาย, เอกูนตึสาย, เอกูนตึสาย, เอกูนตึสายํ. เอวํ ตึสติณึสาวภุตโย[Pg.95]. ตึสาสทฺทสฺส ปน สิโลเป ‘‘ทีฆสฺโส’’ติ โยควิภาคา รสฺโส, ตึส. นิคฺคหีตาคโม, ตึสํ. โภตึเส+จฺจาทิ ปุเมว. Treinta menos uno es ekūnatiṃsati o ekūnatiṃsā (29). En instrumental: ekūnatiṃsāya. (Otros casos): ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāyaṃ. Del mismo modo tiṃsati, tiṃsā, etc. Para la palabra 'tiṃsā', tras la elisión de 'si', por la división de la regla 'dīghasso' ocurre el acortamiento: 'tiṃsa'. Con el aumento de niggahīta: 'tiṃsaṃ'. El vocativo 'bho tiṃse', etc., es masculino. จตฺตาลีสาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ เอวเมว. ทฺวิตฺเต เอกตฺตึสติ เอกตฺตึสา. รสฺสทฺวิตฺเต ทฺวตฺตึสติ ทฺวตฺตึส. เอวํ เตตฺตึสติ เตตฺตึสาทโย ยาว เอกูนจตฺตาลีสติ เอกูนจตฺตาลีสา. จตฺตาลีสาย สิมฺหิ จตฺตารีสา จตฺตาลีสา จตฺตาลีสํ, โภ จตฺตาลีเส+จฺจาทิ โหติ. เอวํ เอกจตฺตารีสา. En 'cattālīsā' (cuarenta), etc., ocurre de la misma manera según sea posible. Con duplicación: ekattiṃsati, ekattiṃsā (31). Con acortamiento y duplicación: dvattiṃsati, dvattiṃsa (32). Del mismo modo tettiṃsati, tettiṃsā, etc., hasta ekūnacattālīsati, ekūnacattālīsā (39). Para 'cattālīsā' con la desinencia 'si': cattārīsā, cattālīsā, cattālīsaṃ. El vocativo es 'bho cattālīse', etc. Del mismo modo: ekacattārīsā (41). ๓,๙๗. ทฺวีสฺสา จ 3,97. Y para 'dvi'. อสตาโท นาญฺญตฺเถ จตฺตาลีสาโท ทฺวิสฺส เอ วา โหติ อา จ. ทฺเวจตฺตาลีสา ทฺเวจตฺตาลีส ทฺเวจตฺตาลีสํ, เอวํ ทฺวาจตฺตาลีส-อิจฺจาทิ. ทฺเวจตฺตารีสา ทฺเวจตฺตารีส ทฺเวจตฺตารีสํ, เอวํ ทฺวาจตฺตารีสา ทฺวาจตฺตารีส อิจฺจาทิ. จตฺตาลีสติ เอกจตฺตาลีสติ ทฺเวจตฺตาลีสติ ทฺวาจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ เอกูนวีสติสมํ. Excepto antes de 'sata' y otros, y no en otros significados, ante 'cattālīsā', etc., 'dvi' se convierte opcionalmente en 'e' o 'ā'. Ejemplos: dvecattālīsā, dvecattālīsa, dvecattālīsaṃ; del mismo modo dvācattālīsa, etc. Dvecattārīsā, dvecattārīsa, dvecattārīsaṃ; del mismo modo dvācattārīsā, dvācattārīsa, etc. Cattālīsati, ekacattālīsati, dvecattālīsati, dvācattālīsati, etc., se declinan igual que 'ekūnavīsati'. ๓,๙๘. จตฺตาลีสาโท วา 3,98. Opcionalmente antes de 'cattālīsā', etc. อสตาโท นาญฺญตฺเถ จตฺตาลีสาโท ติสฺเส โหติ วา. เตจตฺตาลีสา เตจตฺตาลีส เตจตฺตาลีสํ. โภ เตจตฺตาลีเส อิจฺจาทิ โหติ. เอวํ ติจตฺตาลีสา เตจตฺตารีสา ติจตฺตารีสา อิจฺจาทิ, เตจตฺตาลีสติ ติจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ ปุพฺเพว. A partir de 'asata' [ochenta], no en otros sentidos, en el caso de 'tissa' [treinta] se convierte opcionalmente en 'cattālīsā' [cuarenta]. Se encuentran formas como 'tecattālīsā', 'tecattālīsa', 'tecattālīsaṃ'. En el vocativo se convierte en 'tecattālīse', etc. Del mismo modo, 'ticattālīsā', 'tecattārīsā', 'ticattārīsā', etc.; y para 'tecattālīsati', 'ticattālīsīsati', etc., es como se mencionó anteriormente. เอวํ จตุจตฺตาลีสา ปญฺจจตฺตาลีสา จตุจตฺตาลีสติ ปญฺจจตฺตาลีสติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนปญฺญาสา. Del mismo modo, 'catucattālīsā' (44), 'pañcacattālīsā' (45), 'catucattālīsati', 'pañcacattālīsati', etc., hasta 'ekūnapaññāsā' (49). ปญฺญาสา [Pg.96] ปญฺญาส ปญฺญาสํ อิจฺจาทิ โหติ. เอวํ ทฺเวปญฺญาสา ทฺวาปญฺญาสา ทฺวิปญฺญาสา ทฺเวปณฺณาสา ทฺวาปณฺณาสา ทฺวิปณฺณาสา. เตปญฺญาสา ติปญฺญาสา ติปญฺญาสํ เตปณฺณาสา ติปณฺณาสา. จตุปณฺณาสา ปญฺจปณฺณาสา อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสฏฺฐิ. 'Paññāsā' (50) se presenta como 'paññāsa', 'paññāsaṃ', etc. Del mismo modo, 'dvepaññāsā', 'dvāpaññāsā', 'dvipaññāsā', 'dvepaṇṇāsā', 'dvāpaṇṇāsā', 'dvipaṇṇāsā' (52). 'Tepaññāsā', 'tipaññāsā', 'tipaññāsaṃ', 'tepaṇṇāsā', 'tipaṇṇāsā' (53). 'Catupaṇṇāsā' (54), 'pañcapaṇṇāsā' (55), etc., hasta 'ekūnasaṭṭhi' (59). เอวํ สฏฺฐิ, เอกสฏฺฐิ, ทฺเวสฏฺฐิ ทฺวาสฏฺฐิ ทฺวิสฏฺฐิ, เตสฏฺฐิ ติสฏฺฐิ, จตุสฏฺฐิ ปญฺจสฏฺฐิ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสตฺตติ. Del mismo modo, 'saṭṭhi' (60), 'ekasaṭṭhi' (61), 'dvesaṭṭhi', 'dvāsaṭṭhi', 'dvisaṭṭhi' (62), 'tesaṭṭhi', 'tisaṭṭhi' (63), 'catusaṭṭhi' (64), 'pañcasaṭṭhi' (65), etc., hasta 'ekūnasattati' (69). สตฺตติ, เอกสตฺตติ, ทฺเวสตฺตติ ทฺวาสตฺตติ ทฺวิสตฺตติ, เตสตฺตติ ติสตฺตติ. ทฺเวสตฺตริ ทฺวาสตฺตริ ทฺวิสตฺตริ, จตุสตฺตติ, ปญฺจสตฺตติ, จตุสตฺตริ, ปญฺจสตฺตรีติ ยาว เอกูนาสีติ. 'Sattati' (70), 'ekasattati' (71), 'dvesattati', 'dvāsattati', 'dvisattati' (72), 'tesattati', 'tisattati' (73). 'Dvesattari', 'dvāsattari', 'dvisattari' (72), 'catusattati' (74), 'pañcasattati' (75), 'catusattari' (74), 'pañcasattarī' (75), hasta 'ekūnāsīti' (79). อสีติ, เอกาสีติ, ทฺวาสีติ, ยาคเม ทฺวิยาสีติ, เตอสีติ ติยาสีติ, จตุราสีติ, ปญฺจาสีติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนนวุติ. 'Asīti' (80), 'ekāsīti' (81), 'dvāsīti' (82), con la inserción de 'y' es 'dviyāsīti', 'teasīti', 'tiyāsīti' (83), 'caturāsīti' (84), 'pañcāsīti' (85), etc., hasta 'ekūnanavuti' (89). นวุติ, เอกนวุติ, ทฺเวนวุติ ทฺวานวุติ ทฺวินวุติ, เตนวุติ ตินวุติ, จตุนวุติ, ปญฺจนวุติ อิจฺจาทิ ยาว เอกูนสตํ, เอตํ นปุํสกลิงฺค+เมกวจนนฺตํ. 'Navuti' (90), 'ekanavuti' (91), 'dvenavuti', 'dvānavuti', 'dvinavuti' (92), 'tenavuti', 'tinavuti' (93), 'catunavuti' (94), 'pañcanavuti' (95), etc., hasta 'ekūnasataṃ' (99); esto [sataṃ] es de género neutro y termina en singular. สตํ, โภ สต สตา, สตํ, สตํ. สเตน, กรเณ สเตน. สตสฺส, สตา สตมฺหา สตสฺมา, สตสฺส, สเต สตมฺหิ สตสฺมึ. เอวํ เอกสตโต ปภุติ ยาว สหสฺสํ. 'Sataṃ' (100): en vocativo 'sata', 'satā'; acusativo 'sataṃ'; instrumental 'satena'; dativo y genitivo 'satassa'; ablativo 'satā', 'satamhā', 'satasmā'; locativo 'sate', 'satamhi', 'satasmiṃ'. De la misma manera se declinan desde 'ekasata' (101) hasta 'sahassa' (1000). โกฏิ ปโกฏิ โกฏิปฺปโกฏิ อกฺโขภิณิโย อิตฺถิลิงฺเค+กวจนนฺตา. วคฺคเภเท ตุ สพฺพาสมฺปิ สํขฺยานํ พหุวจโนปิ โหเตว ‘‘ทฺเววีสติโย ชินทนฺตา’’ ‘‘ติสฺโส วีสติโย ทินฆฏิกา’’ อิจฺจาทิ. 'Koṭi', 'pakoṭi', 'koṭippakoṭi' y 'akkhobhiṇī' son de género femenino y terminan en singular. Sin embargo, en la división por grupos, todos estos números pueden estar también en plural, como en 'dvevīsatiyo jinadantā' (veintidós dientes del Jina), 'tisso vīsatiyo dinaghaṭikā' (tres veintenas de unidades de tiempo diarias), etc. ทสทสกํ สตํ นาม, ทสสตํ สหสฺสํ นาม, ทสสหสฺสํ นหุตํ, ทสนหุตํ ลกฺขํ, สตสหสฺสนฺติปิ วุจฺจติ. Diez dieces se llaman 'sata' (cien); diez cientos se llaman 'sahassa' (mil); diez miles es 'nahuta' (diez mil); diez nahutas es 'lakkha' (cien mil), que también se llama 'satasahassa'. ลกฺขสตํ [Pg.97] โกฏิ, โกฏิลกฺขสตํ ปโกฏิ, ปโกฏิลกฺขสตํ โกฏิปฺปโกฏิ, เอวํ นหุตํ, นินฺนหุตํ, อกฺโขภิณี, พินฺทุ, อพฺพุทํ, นิรพฺพุทํ, อหหํ, อพพํ, อฏฏํ, โสคณฺฑิกํ, อุปฺปลํ, กุมุทํ, ปุณฺฑรีกํ, ปทุมํ, กถานํ, มหากถานํ, อสงฺขฺเยยฺยนฺติ ยถากฺกมํ สตลกฺขคุณํ เวทิตพฺพํ. Cien lakkhas es una 'koṭi' (diez millones); cien lakkhas de koṭis es una 'pakoṭi'; cien lakkhas de pakoṭis es una 'koṭippakoṭi'. De la misma manera, se debe entender que 'nahuta', 'ninnahuta', 'akkhobhiṇī', 'bindu', 'abbudaṃ', 'nirabbudaṃ', 'ahahaṃ', 'ababaṃ', 'aṭaṭaṃ', 'sogaṇḍikaṃ', 'uppalaṃ', 'kumudaṃ', 'puṇḍarīkaṃ', 'padumaṃ', 'kathānaṃ', 'mahākathānaṃ' y 'asaṅkhyeyyaṃ' se multiplican sucesivamente por cien lakkhas (diez millones). อิจฺเจวํ ฐานโต ฐานํ, สตลกฺขคุณํ มตํ; โกฏิปฺปภุตีนํ วีส-สงฺขฺยานญฺจ ยถากฺกมนฺติ. Así, de posición en posición, se considera multiplicado por cien lakkhas; comenzando desde la koṭi, estos son los veinte niveles numéricos en su orden respectivo. อถา+สํขฺยา วุจฺจเต, อพฺยยนฺติ จ วุจฺจเต. ตํ ปาทิ จาทิ, อุปสคฺคนิปาตาติ จ ทุวิธํ. Ahora se explican los 'asaṃkhyā' (incontables), que también se llaman 'avyaya' (indeclinables). Estos son de dos tipos: los que comienzan con 'pa' (prefijos) y los que comienzan con 'ca' (partículas), conocidos como 'upasagga' y 'nipāta'. ป ปรา อป สํ อนุ อว โอ นิ ทุ วิ อธิ อปิ อติ สุ อุ อภิ ปติ ปริ อุป อา อิเม วีสติ ปาทโย. ปาทโย หิ โชตกา, น วาจกา. 'Pa', 'parā', 'apa', 'saṃ', 'anu', 'ava', 'o', 'ni', 'du', 'vi', 'adhi', 'api', 'ati', 'su', 'u', 'abhi', 'pati', 'pari', 'upa', 'ā': estos son los veinte prefijos (pādayo). Pues los prefijos son indicadores (jotakā), no denotadores independientes (vācakā). ตตฺถ ป-สทฺโท ปการา+ทิกมฺม, ปธาน+นฺโตภาว, วิโยค, ตปฺปร, ภุสตฺถ, สมฺภว, ติตฺติ, อนาวิล, ปตฺถนาทีสุ. ยถา ปกาเร-ปญฺญา. อาทิกมฺเม-วิปฺปกตํ, ปธาเน-ปณีตํ, อนฺโตภาเว-ปกฺขิตฺตํ, ขิตฺตนฺติ เปรณํ, ปกฺขิตฺตนฺติ อนฺโตกรณํ, ธาตฺวตฺถสฺส พาธิตตฺตา. วุตฺถญฺหิ – Allí, el sonido 'pa' se usa en los sentidos de variedad (pakāra), comienzo de una acción (ādikamma), preeminencia (padhāna), inclusión (antobhāva), separación (viyoga), devoción (tappara), intensidad (bhusattha), origen (sambhava), satisfacción (titti), claridad (anāvila), aspiración (patthana), etc. Como en variedad: 'paññā' (sabiduría). En el comienzo de una acción: 'vippakataṃ' (lo que está empezado pero no terminado). En preeminencia: 'paṇītaṃ' (excelente). En inclusión: 'pakkhitta' (arrojado dentro); 'khitta' significa lanzar, 'pakkhitta' significa poner dentro, debido a que el significado de la raíz es modificado. Pues se ha dicho: ธาตฺวตฺถํ พาธเต โกจิ, โกจิ ตํ อนุวตฺตเต; ตเมว+ญฺโญ วิเสเสติ, อุปสคฺคคตี ติธาติ. El prefijo a veces obstruye el significado de la raíz, a veces lo sigue, y en otros casos el mismo prefijo califica el significado; la función de los prefijos es triple. เอตฺถ จ ‘‘อนุรุทฺธกา เม สงฺคามยุทฺเธ’’ติ จ อิเม อุปสคฺคา ธาตฺวตฺถํ วิเสเสนฺติ นาม. วิโยเค-ปวาสี, ตปฺปเร-ปาจริโย, ภุสตฺเถ-ปวุทฺธกาโย, สมฺภเว-หิมวนฺตา คงฺคา ปภวติ[Pg.98], ติตฺติยํ-ปหูต+มนฺนํ, อนาวิเล-ปสนฺน+มุทกํ, ปตฺถเน-ปณิหิตํ. Y en este contexto, en 'anuruddhakā me saṅgāmayuddhe', estos prefijos ciertamente califican el significado de la raíz. En separación: 'pavāsī' (el que vive fuera). En devoción: 'pācariyo' (maestro devoto). En intensidad: 'pavuddhakāyo' (de cuerpo muy crecido). En origen: 'himavantā gaṅgā pabhavati' (el Ganges nace en el Himalaya). En satisfacción: 'pahūtamannaṃ' (abundante comida). En claridad: 'pasannamudaka' (agua clara). En aspiración: 'paṇihita' (determinado). ปราอิติ ปริหานิ, ปราชย, คติ, วิกฺกมา+มสนาทีสุ. ยถา ปริหานิยํ-ปราภโว. ปราชเย-ปราชิโต, คติยํ-ปรายนํ, วิกฺกเม-ปรกฺกมติ, อามสเน-องฺคสฺส ปรามสนํ. 'Parā' se usa en sentidos de disminución (parihāni), derrota (parājaya), movimiento (gati), esfuerzo (vikkama), contacto (āmasana), etc. Como en disminución: 'parābhavo' (decadencia). En derrota: 'parājito' (derrotado). En movimiento: 'parāyana' (refugio/meta). En esfuerzo: 'parakkamati' (esforzarse). En contacto: 'aṅgassa parāmasanaṃ' (tocar un miembro). อปอิติ อปคต, ครห, วชฺชน, ปูชา, ปทุสฺสนาทีสุ. ยถา อปคเต-อปมาโน อเปโต, ครเห-อปคพฺโภ, วชฺชเน-อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปูชายํ-วุทฺธาปจายี, ปทุสฺสเน-อปรชฺฌนฺติ. 'Apa' se usa en sentidos de alejamiento (apagata), censura (garaha), exclusión (vajjana), honra (pūjā), ofensa (padussana), etc. Como en alejamiento: 'apamāno' (sin medida), 'apeto' (alejado). En censura: 'apagabbho' (desvergonzado). En exclusión: 'apasālāya āyanti vāṇijā' (los mercaderes vienen fuera del salón). En honra: 'vuddhāpacāyī' (quien honra a los mayores). En ofensa: 'aparajjhanti' (cometen una falta). สํอิติ สโมธาน, สมฺมาสม, สมนฺตภาว, สํคต, สํเขป, ภุสตฺถ, สห+ปฺปตฺถ, ปภวา+ภิมุขภาว, วิธาน, ปุนปฺปุน, กรณ, สมิทฺธาทีสุ. ยถา สโมธาเน-สนฺธิ, สมฺมาสเม-สมาธิ, สมฺปยุตฺโต, สมนฺตภาเว-สํกิณฺณํ, สมุลฺลปนา, สํคเต-สงฺคโม, สํเขเป-สมาโส, ภุสตฺเถ-สารตฺโถ, สหตฺเถ-สํวาโส, อปฺปตฺเถ-สมคฺโฆ, ปภเว-สมฺภโว, อภิมุขภาเว-สมฺมุขํ. สํคเต-สํคณฺหาติ, วิธาเน-สํวุตํ, ปุนปฺปุนกรเณ-สนฺธาวติ, สมิทฺธิยํ-สมฺปนฺโน. 'Saṃ' se usa en sentidos de unión (samodhāna), corrección (sammā), totalidad (samantabhāva), encuentro (saṃgata), brevedad (saṃkhepa), intensidad (bhusattha), compañía (sahattha), origen (pabhava), dirección hacia (abhimukhabhāva), disposición (vidhāna), repetición (punappunakarana), prosperidad (samiddhi), etc. Como en unión: 'sandhi' (unión). En corrección: 'samādhi' (concentración), 'sampayutto' (asociado). En totalidad: 'saṃkiṇṇa' (mezclado), 'samullapanā' (conversación). En encuentro: 'saṅgamo' (reunión). En brevedad: 'samāso' (compuesto). En intensidad: 'sārattho' (sentido esencial). En compañía: 'saṃvāso' (convivencia). En poco valor: 'samaggho' (barato). En origen: 'sambhavo' (nacimiento). En dirección hacia: 'sammukhaṃ' (frente a frente). En encuentro: 'saṃgaṇhāti' (recopilar). En disposición: 'saṃvuta' (restringido). En repetición: 'sandhāvati' (correr repetidamente). En prosperidad: 'sampanno' (dotado de). อนุอิติ อนุคตา+นุปจฺฉินฺน, ปจฺฉาตฺถ, ภุสตฺถ, สาทิสฺส, หีน, ตติยตฺถ, ลกฺขณิ+ตฺถมฺภูตกฺขาน, ภาค, วิจฺฉาทีสุ. อนุคเต-อนฺเวติ, อนุปจฺฉินฺเน-อนุสโย, ปจฺฉาตฺเถ-อนุรถํ, ภุสตฺเถ-อนุรตฺโต, สาทิสฺเส-อนุรูปํ, หีเน-อนุสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต, ตติยตฺเถ-นทิ+มนฺววสิตา เสนา, ลกฺขเณรุกฺข+มนุวิชฺโชตเต วิชฺชุ, อิตฺถมฺภูตขฺยาเน-สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มนุ[Pg.99], ภาเค-ย+เทตฺถ มํ อนุ สิยา, ตํ ทียตุ, วิจฺฉายํ-รุกฺขํ รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต จนฺโท. 'Anu' se usa en sentidos de seguimiento (anugata), continuidad (anupacchinna), posterioridad (pacchāttha), intensidad (bhusattha), semejanza (sādissa), inferioridad (hīna), sentido de la tercera declinación (tatiyattha), señal (lakkhaṇa), estado de una cualidad (itthambhūtakkhāna), parte (bhāga), distribución (vicchā), etc. En seguimiento: 'anveti' (seguir). En continuidad: 'anusayo' (tendencia latente). En posterioridad: 'anurathaṃ' (detrás del carro). En intensidad: 'anuratto' (muy apegado). En semejanza: 'anurūpaṃ' (adecuado). En inferioridad: 'anusāriputtaṃ paññavanto' (aquellos con sabiduría inferior a Sāriputta). En sentido de la tercera declinación: 'nadiṃ anvavasitā senā' (el ejército situado a lo largo del río). En señal: 'rukkhaṃ anuvijjotate vijju' (el rayo brilla hacia el árbol). En estado de una cualidad: 'sādhu devadatto mātaraṃ anu' (Devadatta es bueno con su madre). En parte: 'yaṃ ettha maṃ anu siyā, taṃ dīyatu' (que se me dé la parte que me corresponda). En distribución: 'rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando' (la luna brilla árbol tras árbol). อวอิติ อโธภาค, วิโยค, ปริภว, ชานน, นิจฺฉย, เทส, เถยฺยาทีสุ. อโธภาเค-อวกฺขิตฺตจกฺขุ, วิโยเค-อวโกกิลํ วนํ, ปริภเว-อวชานนํ, อวมญฺญติ, ชานเน-อวคจฺฉติ., นิจฺฉเย-อวธารณํ, เทเส-อวกาโส, เถยฺเย-อวหาโร. 'Ava' se usa en sentidos de dirección hacia abajo (adhobhāga), separación (viyoga), desprecio (paribhava), conocimiento (jānana), certeza (nicchaya), lugar (desa), robo (theyya), etc. En dirección hacia abajo: 'avakkhittacakkhu' (con la mirada baja). En separación: 'avakokilaṃ vanaṃ' (el bosque sin el canto del cuco). En desprecio: 'avajānanaṃ' (menosprecio), 'avamaññati' (despreciar). En conocimiento: 'avagacchati' (comprender). En certeza: 'avadhāraṇaṃ' (afirmación). En lugar: 'avakāso' (espacio). En robo: 'avahāro' (hurto). โออิติ โอโรหรณ, นีหรณ, สุทฺธิอาทีสุ ทิสฺสติ. โอโรหเณ-ปาสาทา โอโรหติ, นีหรเณ-โอมุกฺกุปาหโน, สุทฺธิยํ-โอทาตํ. 'O' se ve en sentidos como descender (oroharaṇa), quitar (nīharaṇa), pureza (suddhi), etc. En descender: 'pāsādā orohati' (desciende del palacio). En quitar: 'omukkupāhano' (habiéndose quitado las sandalias). En pureza: 'odāta' (blanco/puro). นิอิติ, นิสฺเสส, นิคฺคต, นีหรณ,+นฺโตปเวสนา+ภาว, นิเสธน, นิกฺขนฺต, ปาตุภาวา+วธารณ, วิภชน, อุปมุ+ปธารณา+วสาน, เฉก, นีหรณา+วรณาทีสุ. นิสฺเสเส-นิรุตฺติ, นิคฺคเต-นิกฺกิเลโส, นิยฺยาติ, นีหรเณ-นิทฺธารณํ, อนฺโตปเวสเน-นิขาโต, อภาเว-นิมฺมกฺขิกํ, นิเสเธ-นิวาเรติ, นิกฺขนฺเต-นิพฺพานํ, ปาตุภาเว-นิมฺมิตํ, อวธารเณ-นิจฺฉโย, วิภชเน-นิทฺเทโส. อุปมายํ-นิทสฺสนํ, อุปธารเณ-นิสามนํ, อวสาเน-นิฏฺฐิตํ, เฉเก-นิปุโณ, นีหรเณ-นีหรติ, อิสฺส ทีโฆ. อาวรเณ-นีวรณํ. El prefijo Ni (o Nī) se emplea en los sentidos de completitud, salida, remoción, entrada, inexistencia, prohibición, partida, manifestación, determinación, división, comparación, consideración, fin, habilidad, remoción, obstrucción, etc. En completitud: nirutti (explicación); en salida: nikkileso (libre de impurezas), niyyāti (sale); en remoción: niddhāraṇaṃ (extracción); en entrada: nikhāto (enterrado); en inexistencia: nimmakkhikaṃ (libre de moscas); en prohibición: nivāreti (previene); en partida: nibbānaṃ; en manifestación: nimmitaṃ (creado); en determinación: nicchayo (certeza); en división: niddeso (exposición). En comparación: nidassanaṃ (ejemplo); en consideración: nisāmanaṃ (atención); en fin: niṭṭhitaṃ (concluido); en habilidad: nipuṇo (experto); en remoción: nīharati (extrae), donde la 'i' se alarga. En obstrucción: nīvaraṇaṃ (obstáculo). ทุอิติ อโสภณา+ภาว, กุจฺฉิตา+สมิทฺธิ, กิจฺฉ, วิรูปตาทีสุ. อโสภเณ-ทุคฺคนฺโธ, อภาเว-ทุพฺภิกฺขํ, กุจฺฉิเต – ทุกฺกฏํ[Pg.100]. อสมิทฺธิยํ-ทุสฺสสฺสํ, กิจฺเฉ-ทุกฺกรํ, วิรูปตายํ-ทุพฺพณฺโณ ทุมฺมุโข. El prefijo Du se emplea en los sentidos de desagradable, inexistencia, despreciable, falta de éxito, dificultad, deformidad, etc. En desagradable: duggandho (mal olor); en inexistencia: dubbhikkhaṃ (hambruna); en despreciable: dukkaṭaṃ (mal hecho). En falta de éxito: dussassaṃ (mala cosecha); en dificultad: dukkaraṃ (difícil de hacer); en deformidad: dubbaṇṇo (de mala apariencia) y dummukho (de rostro deforme). วิอิติ วิเสส, วิวิธ, วิรุทฺธ, วิคต, วิโยค, วิรูปตาทีสุ. วิเสเส-วิมุตฺติ, วิสิฏฺโฐ, วิวิเธ-วิมติ, วิรุทฺเธ-วิวาโท, วิคเต-วิมลํ, วิโยเค-วิปฺปยุตฺโต, วิรูปตายํ-วิรูโป. El prefijo Vi se emplea en los sentidos de distinción, variedad, oposición, ausencia, separación, deformidad, etc. En distinción: vimutti (liberación) y visiṭṭho (distinguido); en variedad: vimati (duda o diversidad de pensamiento); en oposición: vivādo (disputa); en ausencia: vimalaṃ (sin mancha); en separación: vippayutto (desvinculado); en deformidad: virūpo (deforme). อธิอิติ อธิกิ+สฺสรู+ปริภาวา+ธิภวน+ชฺฌายา+ธิฏฺฐาน, นิจฺฉย, ปาปุณนาทีสุ. อธิเก-อธิสีลํ, อิสฺสเร-อธิปติ, อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อุปริภาเว-อธิโรหติ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, อธิภวเน-อธิภวติ, อชฺฌายเน-พฺยากรณ+มธีเต, อธิฏฺฐาเน-ภูมิกมฺปาทึ อธิฏฺฐาติ, นิจฺฉเย-อธิโมกฺโข, ปาปุณเน-โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ. El prefijo Adhi se emplea en los sentidos de exceso, soberanía, superioridad, superación, estudio, resolución, certeza, logro, etc. En exceso: adhisīlaṃ (moralidad superior); en soberanía: adhipati (señor), como en 'los Pañcālas bajo Brahmadatta' (adhi brahmadatte pañcālā); en superioridad: adhirohati (asciende), 'yacerá sobre la tierra' (pathaviṃ adhisessati); en superación: adhibhavati (vence); en estudio: 'estudia la gramática' (byākaraṇamadhīte); en resolución: 'resuelve causar un terremoto, etc.' (bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti); en certeza: adhimokkho (decisión); en logro: 'alcanza una masa de riqueza' (bhogakkhandhaṃ adhigacchati). อปิอิติ สมฺภาวนา+เปกฺขา, สมุจฺจย, ครห, ปญฺหาทีสุ. สมฺภาวนายํ-อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ, เมรุมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺเฉยฺย, อเปกฺขายํ-อยมฺปิ ธมฺโม อนิยโต, สมุจฺจเย-อิติปิ อรหํ, อนฺตมฺปิ อนฺตคุณมฺปิ อาทาย, ครเห-อปิ อมฺหากํ ปณฺฑิตก, ปญฺเห-อปิ ภนฺเต ภิกฺขํ ลภิตฺถ. El prefijo Api se emplea en los sentidos de apreciación, expectativa, conjunción, reproche, pregunta, etc. En apreciación: 'incluso en los placeres celestiales' (api dibbesu kāmesu), 'podría ir incluso atravesando el monte Meru' (merumpi vinivijjhitvā); en expectativa: 'esta doctrina también es indeterminada' (ayampi dhammo aniyato); en conjunción: 'así también es el Arahant' (itipi arahaṃ), 'tomando tanto el intestino como el mesenterio' (antampi antaguṇampi); en reproche: '¡oh, nuestro sabiecillo!' (api amhākaṃ paṇḍitaka); en pregunta: 'venerable, ¿obtuvo limosna?' (api bhante bhikkhaṃ labhittha). อติอิติ อติกฺกมนา+ติกฺกนฺตา+ติสย, ภุสตฺถาทีสุ. อติกฺกเม-อติโรจติ อมฺเหหิ, อตีโต, อติกฺกนฺเต-อจฺจนฺตํ, อติสเย-อติกุสโล, ภุสตฺเถ-อติโกโธ, อติวุทฺธิ. El prefijo Ati se emplea en los sentidos de transgresión, pasado, excelencia, intensidad, etc. En transgresión: 'brilla más que nosotros' (atirocati amhehi) y el pasado (atīto); en transgresión de un límite: accantaṃ (extremo); en excelencia: atikusalo (muy experto); en intensidad: atikodho (ira excesiva) y ativuddhi (gran crecimiento). สุอิติ โสภณ, สุฏฺฐุ, สมฺมา, สมิทฺธิ, สุขตฺถาทีสุ. โสภเณ-สุคนฺโธ, สุฏฺฐุ+สมฺมาทตฺเถสุ-สุฏฺฐุ คโต สุคโต, สมฺมา [Pg.101] คโตติปิ สุคโต, สมิทฺธิยํ-สุภิกฺขํ, สุขตฺเถ-สุกโร. El prefijo Su se emplea en los sentidos de belleza, bondad, rectitud, éxito, felicidad, etc. En belleza: sugandho (buen aroma); en bondad y rectitud: sugato (aquel que ha ido bien o correctamente); en éxito: subhikkhaṃ (abundancia de comida); en felicidad: sukaro (fácil de hacer). อุอิติ อุคฺคตุ+ทฺธกมฺม, ปธาน, วิโยค, สมฺภว, อตฺตลาภ, สตฺติ, สรูปกถนาทีสุ. อุคฺคเต-อุคฺคจฺฉติ, อุทฺธกมฺเม-อาสนา อุฏฺฐิโต, อุกฺเขโป, ปธาเน-อุตฺตโม, โลกุตฺตโร, วิโยเค-อุพฺภาสิโต, สมฺภเว-อุพฺภุโต, อตฺตลาเภ-อุปฺปนฺนํ ญาณํ, สตฺติยํ-อุสฺสหติ คนฺตุํ, สรูปกถเน-อุทฺทิสติ สุตฺตํ. El prefijo U se emplea en los sentidos de elevación, acción hacia arriba, preeminencia, separación, origen, beneficio propio, capacidad, declaración formal, etc. En elevación: uggacchati (se eleva); en acción hacia arriba: 'levantado del asiento' (āsanā uṭṭhito) y ukkhepo (lanzamiento hacia arriba); en preeminencia: uttamo (supremo) y lokuttaro (supramundano); en separación: ubbhāsito (iluminado); en origen: ubbhuto (nacido); en beneficio propio: 'conocimiento surgido' (uppannaṃ ñāṇaṃ); en capacidad: 'se esfuerza por ir' (ussahati gantuṃ); en declaración formal: 'recita un sutta' (uddisati suttaṃ). อภิอิติ อภิมุขภาว, วิสิฏฺฐา+ธิกุ+ทฺธกมฺม, กุล, สารุปฺป, วนฺทน, ลกฺขณิ+ตฺถมฺภูตกฺขาน, วิจฺฉาทีสุ. อภิมุขภาเว-อภิมุโข, อภิกฺกมติ, วิสิฏฺเฐ-อภิธมฺโม, อธิเก-อภิวสติ, อุทฺธกมฺเม-อภิรุหติ. กุเล-อภิชาโต, สารุปฺเป-อภิรูโป, วนฺทเน-อภิวาเทติ, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ. El prefijo Abhi se emplea en los sentidos de dirección hacia, distinción, exceso, acción hacia arriba, linaje, idoneidad, saludo, característica, manifestación, etc. En dirección hacia: abhimukho (frente a) y abhikkamati (avanza); en distinción: abhidhammo; en exceso: abhivasati (reside en); en acción hacia arriba: abhiruhati (asciende). En linaje: abhijāto (bien nacido); en idoneidad: abhirūpo (hermoso); en saludo: abhivādeti (venera); en característica, etc., es similar a lo anterior. ปติอิติ ปฏิคต, ปฏิโลม, ปฏินิธิ, ปฏิทาน, นิเสธ, นิวตฺตน, สาทิสฺส, ปฏิกรณา+ทาน, ปฏิโพธ, ปฏิจฺจ, ลกฺขณิตฺถมฺภูตกฺขาน, ภาค, วิจฺฉาทีสุ. ปฏิคเต-ปจฺจกฺขํ, ปฏิโลเม-ปฏิโสตํ, ปฏินิธิมฺหิ-อาจริยโต ปติ สิสฺโส, ปฏิทาเน-เตลตฺถิกสฺส ฆตํ ปฏิททาติ, นิเสเธ-ปฏิเสเธติ, นิวตฺตเน-ปฏิกฺกมติ, สาทิสฺเส-ปฏิรูปกํ, ปฏิกรเณ-ปฏิกาโร, อาทาเน-ปฏิคฺคณฺหาติ, ปฏิโพเธ-ปฏิเวโธ, ปฏิจฺเจ-ปจฺจโย, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ. El prefijo Pati se emplea en los sentidos de retorno, oposición, sustitución, retribución, prohibición, retroceso, similitud, remedio, recepción, comprensión, dependencia, característica, manifestación, porción, variedad, etc. En retorno: paccakkhaṃ (ante los ojos); en oposición: paṭisotaṃ (contra la corriente); en sustitución: 'el discípulo en lugar del maestro' (ācariyato pati sisso); en retribución: 'da mantequilla clarificada a cambio de aceite' (telatthikassa ghataṃ paṭidadāti); en prohibición: paṭisedheti (prohíbe); en retroceso: paṭikkamati (retrocede); en similitud: paṭirūpakaṃ (parecido); en remedio: paṭikāro; en recepción: paṭiggaṇhāti; en comprensión: paṭivedho (penetración); en dependencia: paccayo (condición); en característica, etc., es similar a lo anterior. ปริอิติ สมนฺตโตภาว, ปริจฺเฉท, วชฺชนา+ลิงฺคน, นิวสน, ปูชา, โภชนา+วชานน, โทสกฺขาน, ลกฺขณาทีสุ. สมนฺถ- โตภาเว-ปริวุโต[Pg.102], ปริจฺเฉเท-ปริญฺเญยฺยํ, วชฺชเน-ปริหรติ, อาลิงฺคเน-ปริสฺสชติ, นิวสเน-โย วตฺถํ ปริทเหสฺสติ, ปูชายํ-ปริจริยา, โภชเน-ภิกฺขุํ ปริวิสติ, อวชานเน-ปริภวติ. โทสกฺขาเน-ปริภาสติ, ลกฺขณาทีสุ-รุกฺขํ ปริ วิชฺโชตเต วิชฺชุ อิจฺจาทิ. El prefijo Pari se emplea en los sentidos de totalidad, delimitación, evitación, abrazo, vestimenta, honra, comida, desprecio, acusación de faltas, característica, etc. En totalidad: parivuto (rodeado); en delimitación: pariññeyyaṃ (lo que debe ser comprendido plenamente); en evitación: pariharati (evita); en abrazo: parissajati; en vestimenta: 'el que se pondrá el vestido' (yo vatthaṃ paridahessati); en honra: paricariyā (servicio); en comida: 'sirve al monje' (bhikkhuṃ parivisati); en desprecio: paribhavati. En acusación de faltas: paribhāsati (insulta); en característica, etc.: 'el relámpago brilla alrededor del árbol' (rukkhaṃ pari vijjotate vijju), etc. อุปอิติ อุปคมน, สมีปู+ปปตฺติ, สาทิสฺสา+ธิกุ+ปริภาวา+นสน, โทสกฺขาน, สญฺญา, ปุพฺพกมฺม, ปูชา, คยฺหาการ, ภุสตฺถาทีสุ. อุปคมเน-นิสินฺนํ วา อุปนิสีเทยฺย, สมีเป-อุปนครํ, อุปปตฺติยํ-สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ, อถ วา อุปปตฺติ=ยุตฺติ, ยถา อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา, สาทิสฺเส-อุปมานํ, อุปมา, อธิเก-อุปขาริยํ โทโณ, อุปริภาเว-อุปสมฺปนฺโน, อนสเน-อุปวาโส, โทสกฺขาเน-ปรํ อุปวทติ, สญฺญายํ-อุปธา, อุปสคฺโค, ปุพฺพกมฺเม-อุปกฺกโม, อุปกาโร, ปูชายํ-พุทฺธุปฏฺฐาโก, มาตุปฏฺฐานํ, คยฺหากาเร-โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, ภุสตฺเถ-อุปาทานํ, อุปายาโส, อุปนิสฺสโยติ. El prefijo Upa se emplea en los sentidos de acercamiento, proximidad, surgimiento, similitud, exceso, superioridad, ayuno, acusación de faltas, designación, acción previa, honra, modo de asimiento, intensidad, etc. En acercamiento: 'debería sentarse cerca del que está sentado' (nisinnaṃ vā upanisīdeyya); en proximidad: upanagaraṃ (cerca de la ciudad); en surgimiento: 'renace en el mundo celestial' (saggaṃ lokaṃ upapajjati), o bien, surgimiento como justificación: 'upekkhā (ecuanimidad) porque observa con rectitud (upapattito ikkhati)'; en similitud: upamānaṃ (comparación), upamā; en exceso: 'un doṇa más una khārī' (upakhāriyaṃ doṇo); en superioridad: upasampanno (ordenado); en ayuno: upavāso; en acusación de faltas: 'habla mal de otro' (paraṃ upavadati); en designación: upadhā (afijo), upasaggo (prefijo); en acción previa: upakkamo (esfuerzo), upakāro (ayuda); en honra: buddhupaṭṭhāko (asistente del Buddha), mātupaṭṭhānaṃ (cuidado de la madre); en modo de asimiento: 'manifestación de la pureza' (soceyyapaccupaṭṭhānaṃ); en intensidad: upādānaṃ (apego), upāyāso (desesperación), upanissayo (apoyo fuerte). อาอิติ อภิมุขภาวุ+ทฺธกมฺม+มริยาทา+ภิวิธิ, ปตฺติ+จฺฉา, ปริสฺสชน, อาทิกมฺม, คหณ, นิวาสน, สมีป, อาวฺหานาทีสุ. อภิมุขภาเว-อาคจฺฉนฺติ, อุทฺธกมฺเม-อาโรหติ, มริยาทายํ-อาปพฺพตา เขตฺตํ, อภิวิธิมฺหิ-อากุมารํ ยโส กจฺจายนสฺส, ปตฺติยํ-อาปตฺตึ อาปนฺโน, อิจฺฉายํ-อากงฺขา, ปริสฺสชเน-อาลิงฺคนํ, อาทิกมฺเม-อารมฺโภ, คหเณ-อาทียติ, อาลิงฺคติ, (อาลิมฺปติ, รู), นิวาเส-อาวสโถ, อาวาโส, สมีเป-อาสนฺนํ, อาวฺหาเน-อามนฺเตติ. El prefijo Ā se emplea en los sentidos de dirección hacia, acción hacia arriba, límite, inclusión, logro, deseo, abrazo, comienzo, toma, morada, proximidad, llamado, etc. En dirección hacia: āgacchanti (vienen); en acción hacia arriba: ārohati (asciende); en límite: 'el campo hasta la montaña' (āpabbatā khettaṃ); en inclusión: 'la fama de Kaccāyana hasta entre los niños' (ākumāraṃ yaso kaccāyanassa); en logro: 'incurrió en una ofensa' (āpattiṃ āpanno); en deseo: ākaṅkhā; en abrazo: āliṅganaṃ; en comienzo: ārambho (comienzo); en toma: ādīyati (toma), āliṅgati (abraza), ālimpati; en morada: āvasatho, āvāso; en proximidad: āsannaṃ (cercano); en llamado: āmanteti (llama). ป [Pg.103] ปรา+ป ส+มนฺว+ว, โอ นิ ทุ รภิ พฺยา+ธิสุ; อติ นิ ปฺปติ ปริ อปโย, อุป อา อิติ วีสติ; เอส หิ โภ อุปสคฺค-วิธิ+กฺกมโต กถิโต. Pa, parā, apa, saṃ, anu, ava, o, ni, du, vi, abhi, byā, adhi, ati, ni, pati, pari, apa, upa, ā: estos son los veinte prefijos. Este método de los prefijos ha sido explicado siguiendo el orden. เอตฺถ จ – Y sobre esto: อุปสคฺค+นิปาตา จ, ปจฺจยา จ อิเม ตโย; เนเก+เนกตฺถวาจกา, อิติ เนรุตฺติกา+พฺรวุํ. Los prefijos, las partículas y los sufijos: estos tres tipos de palabras expresan múltiples significados; así lo han dicho los expertos en etimología. ๑๑๘. อสํขฺเยหิ สพฺพาสํ 118. De todas ellas, innumerables... อวิชฺชมานสํขฺเยหิ ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ. น สนฺติ เอกวจนาทิสํขฺยา เอเตสนฺติ อสํขฺยา, เตสํ อสํขฺยานํ วิภตฺตีนํ เภเท อสติปิ สฺยาทิวิธานํ ‘‘มา โน อชฺช วิกนฺตึสู’’ติอาโท วิภตฺยนฺตตฺตา ปทตฺตสิทฺธีติ โว+โนอาทีนํ สิทฺธิยา จ เตสํ ปฐมาทิอตฺเถ ทสฺสนโต จ โหติ. ปหาโร ปราภโว อปหาโร สํหาโร อวหาโร โอหาโร อิจฺจาทิ โหติ. Después de los términos que carecen de número (avijjamānasaṃkhyehi), se produce la elisión de todas las demás desinencias. Dado que estos no poseen número singular u otros, se denominan 'asaṃkhyā' (sin número); a pesar de que no existe distinción de desinencia en estos términos sin número, se establece su condición de palabra (padatta) por terminar en desinencia, como en el caso de 'mā no ajja vikantiṃsū', etc., y para la formación de 'vo', 'no', etc., dado que se observa en ellos el sentido del primer caso (nominativo) y otros. Por ejemplo: pahāro, parābhavo, apahāro, saṃhāro, avahāro, ohāro, etc. อุเปจฺจ+ตฺถํ สชนฺตีติ, อุปสคฺคา หิ ปาทโย; จาที ปทาทิมชฺฌนฺเต, นิปาตา นิปตนฺตีติ. Se dice que 'los prefijos (upasaggā), como pa y otros, se anteponen para manifestar el sentido; mientras que las partículas (nipātā), como ca y otras, se sitúan al principio, en medio o al final de la palabra'. โอปสคฺคิกปทํ. La sección sobre las palabras con prefijos. สมุจฺจย+วิกปฺปน+ปฏิเสธ+ปูรณาทิอตฺถํ อสตฺตวาจิกํ เนปาติกํ. La partícula (nepātika) no denota una sustancia (asattavācika) y tiene sentidos tales como conjunción (samuccaya), opción (vikappana), negación (paṭisedha), completitud (pūraṇa), entre otros. จ-อิติ สมุจฺจยา+นฺวาจย+อิตเรตรโยค+สมาหารา+วธารณาทีสุ. วา-อิติ วิกปฺปนุ+ปมาน+สมุจฺจย+ววตฺถิตวิภาสาทีสุ. น, โน, มา, อ, อลํ, หลํ อิจฺเจเต ปฏิเสเธ[Pg.104]. ‘‘ทฺเว ปฏิเสธา ปกติอตฺถํ คมยนฺตี’’ติ ญายา ‘‘น เตสํ ปน รูปานํ ปจฺจยา น จ โหนฺตี’’ติ เอตฺถ น จ น โหนฺติ-โหนฺเตวาติ ปกติอตฺถํ คมยติ. อลํ ปริยตฺติ+ภูสเนสุ จ. La partícula 'ca' se usa en sentidos de conjunción, adición (anvācaya), unión mutua (itaretarayoga), agregación (samāhāra), restricción (avadhāraṇa), etc. 'Vā' se usa en sentidos de opción, comparación (upamāna), conjunción y distribución facultativa (vavatthitavibhāsā), etc. 'Na', 'no', 'mā', 'a', 'alaṃ', 'halaṃ' se usan para la negación. Según el principio de que 'dos negaciones devuelven el sentido original', en la frase 'na tesaṃ pana rūpānaṃ paccayā na ca hontī', 'na ca na honti' (no es que no sean) devuelve el sentido original de 'honteva' (en efecto son). 'Alaṃ' se usa también en sentidos de suficiencia (pariyatti) y ornamentación (bhūsana). ปูรณตฺถํ ทุวิธํ อตฺตปูรณํ ปทปูรณญฺจ, ตตฺถ อถ, ขลุ, วต, อโถ, อสฺสุ, ยคฺเฆ, หิ, จรหิ, นํ, ตํ, จ, ตุ, วา, โว, ปน, หเว, กีว, ห, ตโต, ยถา, สุทํ, โข, เว, หํ, เอนํ, (เอวํ, รู) เสยฺยถิทํ อิจฺเจวมาทิ ปทปูรเณ. ตตฺถ อถ-อิติ ปญฺหา+นนฺตริยา+ธิการาทีสุ จ. ขลุ-อิติ ปฏิเสธา+วธารณ, ปสิทฺธีสุ จ. วต+อิติ เอกํส, เขทา+นุกมฺป, สํกปฺเปสุ จ. อโถ-อิติ อนฺวาเทเส จ. หิ-อิติ เหตุ, อวธารเณสุ จ. ตุ-อิติ วิเสส, เหตุ, นิวตฺตนาทีสุ จ. ปน-อิติ วิเสเสปิ. หเว+เว อิจฺเจเต เอกํสตฺเถปิ. หํ-วิสาท, วิมฺเหสุปิ. (วิสาท, สมฺภเวสุ, รู). เสยฺยถิทํติ ตํ กตมํติ อตฺเถปิ. El sentido de completitud (pūraṇatthaṃ) es de dos tipos: completitud de sentido (attapūraṇa) y completitud de palabra (padapūraṇa); allí, atha, khalu, vata, atho, assu, yagghe, hi, carahi, naṃ, taṃ, ca, tu, vā, vo, pana, have, kīva, ha, tato, yathā, sudaṃ, kho, ve, haṃ, enaṃ, seyyathidaṃ y otros similares se usan para completar la palabra. En ese contexto, 'atha' se usa para pregunta, sucesión inmediata (anantariya), autoridad (adhikāra), etc. 'Khalu' para negación, restricción y notoriedad. 'Vata' para certeza (ekaṃsa), aflicción, compasión e intención. 'Atho' para referencia posterior (anvādesa). 'Hi' para causa y restricción. 'Tu' para distinción (visesa), causa, cese (nivattana), etc. 'Pana' también para distinción. 'Have' y 've' también para certeza. 'Haṃ' para aflicción y asombro. 'Seyyathidaṃ' también en el sentido de '¿cuál es este?'. อตฺถปูรณํ ทุวิธํ วิภตฺติยุตฺตํ อวิภตฺติยุตฺตญฺจ. อตฺถิ, สกฺกา, ลพฺภา อิจฺเจเต ปฐมายํ. อาวุโส อมฺโภ หมฺโภ อเร หเร เร เช อิจฺเจเต อามนฺตเณ. ทิวา ภิยฺโย (นโม, รู) อิจฺเจเต ปฐมาทุติยาสุ. สยํ สามํ สํ สมฺมา กินฺติ อิจฺเจเต ตติยตฺเถ. โส+โต+ธาปจฺจยนฺตา จ สุตฺตโส ปทโส อนิจฺจโต ทุกฺขโต เอกธา ทฺวิธา อิจฺจาทิ. ตเว+ตุํ ปจฺจยนฺตา จตุตฺถิยาว, กาตเว ทาตเว, กาตุํ กาเรตุํ, (ทาตุํ, รู) ทาเปตุํ อิจฺจาทิ. โส+โตปจฺจยนฺตา ปญฺจมิยตฺเถ, ทีฆโส โอรโส ราชโต วา โจรโต วา อิจฺจาทิ. โต สตฺต- มฺยตฺเถปิ [Pg.105] ตฺร+ตฺถาทิปจฺจยนฺตา จ, เอกโต ปุรโต ปจฺฉโต ปสฺสโต ปิฏฺฐิโต ปาทโต สีสโต อคฺคโต มูลโต, ยตฺร ยตฺถ ยหึ ตตฺร ตตฺถ ตหึ อิจฺจาทิ. สมนฺตา สามนฺตา ปริโต อภิโต สมนฺตโต เอกชฺฌํ เอกมนฺตํ เหฏฺฐา อุปริ อุทฺธํ อโธ ติริยํ สมฺมุขา ปรมุขา อาวิ รโห ติโร อุจฺจํ นีจํ อนฺโต อนฺตรา อนฺตรํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา พาหิรา พาหิรํ พหิ โอรํ ปารํ อารา อารกา ปจฺฉา ปุเร หุรํ เปจฺจ อิจฺเจเต สตฺตมิยา. สมฺปติ อายติ อชฺช อปรชฺฌ สุเว สฺเว อุตฺตรสุเว (กิสุ, รู) หิยฺโย ปเร (ปรสุเว, รู) สชฺชุ สายํ ปาโต กาลํ กลฺลํ ทิวา รตฺตํ นิจฺจํ สตตํ อภิณฺหํ อภิกฺขณํ มุหุํ มุหุตฺตํ ภูตปุพฺพํ ปุรา ยทา ตทา (กทา, รู) อิจฺจาทโย กาลสตฺตมิยํ. อิติ วิภตฺติยุตฺตานิ. La completitud de sentido (atthapūraṇa) es de dos tipos: con desinencia y sin desinencia. Atthi, sakkā, labbhā se usan en el primer caso (nominativo). Āvuso, ambho, hambho, are, hare, re, je se usan en el vocativo (āmantaṇe). Divā, bhiyyo se usan en el primer y segundo caso. Sayaṃ, sāmaṃ, saṃ, sammā, kinti se usan en el sentido del tercer caso (instrumental). También los que terminan en los sufijos -so, -to, -dhā, como suttaso, padaso, aniccato, dukkhato, ekadhā, dvidhā, etc. Los que terminan en -tave y -tuṃ se usan solo para el cuarto caso (dativo), como kātave, dātave, kātuṃ, kāretuṃ, dātuṃ, dāpetuṃ, etc. Los que terminan en -so y -to se usan en el sentido del quinto caso (ablativo), como dīghaso, oraso, rājato vā corato vā, etc. -To también se usa en el sentido del séptimo caso (locativo), así como los que terminan en -tra, -ttha, etc., como ekato, purato, pacchato, passato, piṭṭhito, pādato, sīsato, aggato, mūlato, yatra, yattha, yahiṃ, tatra, tattha, tahiṃ, etc. Samantā, sāmantā, parito, abhito, samantato, ekajjhaṃ, ekamantaṃ, heṭṭhā, upari, uddhaṃ, adho, tiriyaṃ, sammukhā, paramukhā, āvi, raho, tiro, uccaṃ, nīcaṃ, anto, antarā, antaraṃ, ajjhattaṃ, bahiddhā, bāhirā, bāhiraṃ, bahi, oraṃ, pāraṃ, ārā, ārakā, pacchā, pure, huraṃ, pecca son del séptimo caso. Sampati, āyati, ajja, aparajjha, suve, sve, uttarasuve, hiyyo, pare, sajju, sāyaṃ, pāto, kālaṃ, kallaṃ, divā, rattaṃ, niccaṃ, satataṃ, abhiṇhaṃ, abhikkhaṇaṃ, muhuṃ, muhuttaṃ, bhūtapubbaṃ, purā, yadā, tadā, etc., se usan en el séptimo caso de tiempo (kālasattami). Así son los que poseen desinencia. อวิภตฺติยุตฺเตสุ อปฺเปว อปฺเปวนาม นุ อิจฺเจเต สํสยตฺเถ. อทฺธา อญฺญทตฺถุ ตคฺฆ ชาตุ กามํ สสกฺกํ อิจฺเจเต เอกํสตฺเถ. เอวํ อิติ อวธารเณ. กจฺจิ นุ นนุ กถํ (กึสุ, รู) กึ อิจฺเจเต ปุจฺฉนตฺเถ. เอวํ อิติ อิตฺถํ อิจฺเจเต นิทสฺสนตฺเถ. อิติ เหตุ+วากฺยปริสมตฺตีสุ จ. ยาว ตาว ยาวตา ตาวตา กิตฺตาวตา เอตฺตาวตา กีว อิจฺเจเต ปริจฺเฉทนตฺเถ. เอวํ สาหุ ลหุ โอปายิกํ ปฏิรูปํ อาม สาธุ อิจฺเจเต สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ. ตถา ยถา ยเถว ตเถว เอวํ เอวเมว เอวมฺปิ ยถาปิ เสยฺยถาปิ เสยฺยถาปินาม วิย อิว ยถริว ตถริว ยถานาม ตถานาม ยถาหิ ตถาหิ ยถาจ ตถาจ อิจฺเจเต ปฏิภาคตฺเถ. ยถาอิติ โยคฺคตา+วิจฺฉา+ปทตฺถานติวตฺติ+นิทสฺสเนสุ จ. เอวํอิติ [Pg.106] อุปเทส+ปญฺหาทีสุ จ. กิญฺจาปิอิติ อนุคฺคหตฺเถ. ธิอิติ ครเห. อโหอิติ ครห+ปสํสน+ปตฺถเนสุ. นามอิติ ครห+ปสํสน+สญฺญา+ปญฺเหสุ. สาธูติ ปสํสน+ยาจเนสุ. อิงฺฆ หนฺท อิจฺเจเต โจทนตฺเถ. สาธุ สุฏฺฐุ เอวเมตํติ อนุโมทเน. กิรอิติ อนุสฺสวน+อสทฺเธยฺเยสุ. นุนอิติ อนุมานา+นุสฺสรณ+ปริวิตกฺเกสุ. กสฺมาติ การณปุจฺฉเน. ยสฺมา ตสฺมา ตถา หิ เตน อิจฺเจเต การณจฺเฉทนตฺเถ. สห สทฺธึ อมา (สมํ, รู) อิติ สมกฺริยายํ. วินา ริเต วิปฺปโยเค. นานา ปุถุ พหุปกาเร. ปุถุ วิสุํ อสงฺฆาเต จ. ทุฏฺฐุ กุ กุจฺฉายํ (ชิคุจฺฉายํ, รู). ปุน อปฺปฐเม. กถํ จิกิจฺฉตฺเถ. ธา กฺขตฺตุํ โส กิญฺจอิติ สํขฺยาวิภาเค. อีสกํ อปฺปมาเนสุ (อปฺปมตฺเต, รู). สณิกํ มนฺทตฺเถ. ขิปฺปํ อรํ ลหุํ อาสุ ตุณฺหํ อจิรํ สีฆตฺเถ. จิรํ จิรสฺสํ ทีฆกาเล. เจ ยทิ สํกา+วฏฺฐาเน. ธุรํ ถิรา+วธารเณสุ (ธุวํ ถิรา+วธารเณสุ, รู). หา วิสาเท. ตุณฺหี อภาสเน. สจฺฉิ ปจฺจกฺเข. มุสา มิจฺฉาอลิกํ อสจฺเจ. สุวตฺถิ อาสิฏฺเฐ อิจฺจาทิ. Entre los que no poseen desinencia: appeva, appevanāma, nu se usan en sentido de duda. Addhā, aññadatthu, taggha, jātu, kāmaṃ, sasakkaṃ se usan en sentido de certeza. Evaṃ se usa para restricción. Kacci, nu, nanu, kathaṃ, kiṃsu, kiṃ se usan en sentido de pregunta. Evaṃ e itthaṃ se usan en sentido de ilustración. Iti se usa para causa y para la conclusión de una frase. Yāva, tāva, yāvatā, tāvatā, kittāvatā, ettāvatā, kīva se usan en sentido de delimitación. Evaṃ, sāhu, lahu, opāyika, paṭirūpa, āma, sādhu se usan en sentido de aceptación. Tathā, yathā, yatheva, tatheva, evaṃ, evameva, evampi, yathāpi, seyyathāpi, seyyathāpināma, viya, iva, yathariva, tathariva, yathānāma, tathānāma, yathāhi, tathāhi, yathāca, tathāca se usan en sentido de comparación (paṭibhāga). Yathā también se usa para idoneidad (yoggatā), repetición (vicchā), no transgresión del significado de la palabra (padatthānativatti) e ilustración. Evaṃ se usa para instrucción, pregunta, etc. Kiñcāpi para concesión (anuggaha). Dhi para el reproche. Aho para el reproche, la alabanza y el anhelo. Nāma para el reproche, la alabanza, la designación (saññā) y la pregunta. Sādhu para la alabanza y el ruego. Iṅgha, handa se usan en sentido de exhortación. Sādhu, suṭṭhu, evametaṃ para el regocijo (anumodana). Kira para la tradición oral (anussavana) y lo increíble. Nuna para la inferencia (anumāna), el recuerdo (anussaraṇa) y la reflexión (parivitakka). Kasmā para preguntar la causa. Yasmā, tasmā, tathā hi, tena se usan para determinar la causa. Saha, saddhiṃ, amā se usan para la acción conjunta (samakriyā). Vinā, rite para la separación (vippayoge). Nānā, puthu para los diversos modos. Puthu, visuṃ también para la desunión (asaṅghāte). Duṭṭhu, ku para el desprecio (kucchā). Puna para lo que no es primero (repetición). Kathaṃ en el sentido de tratamiento médico. Dhā, kkhattuṃ, so, kiñca para la división numérica. Īsakaṃ para las pequeñas cantidades. Saṇikaṃ para el sentido de lentitud. Khippaṃ, araṃ, lahuṃ, āsu, tuṇhaṃ, aciraṃ para el sentido de rapidez. Ciraṃ, cirassaṃ para el tiempo prolongado. Ce, yadi para la duda y la condición. Dhuraṃ para la firmeza y la restricción. Hā para la aflicción. Tuṇhī para el silencio. Sacchi para lo que está ante los ojos (presencia). Musā, micchā, alikaṃ para la falsedad. Suvatthi para la bendición, etc. ตุน+กฺตฺวาน+กฺตฺวาปจฺจยนฺตา อุสฺสุกฺกนตฺเถ ภวนฺติ. ยถา ปสฺสิตุน ปสฺสิย ปสฺสิตฺวาน ปสฺสิตฺวา, ทิสฺวา ทิสฺวาน ทสฺเสตฺวา ทาตุน ทตฺวาน ทตฺวา อุปาทาย ทาเปตฺวา วิญฺญาย วิเจยฺย วิเนยฺย สเมจฺจ นิหจฺจ อุเปจฺจ อารพฺภ อาคมฺม อิจฺจาทิ. Los que terminan en los sufijos -tuna, -ktvāna y -ktvā se usan en el sentido de una acción emprendida con esfuerzo (ussukka). Por ejemplo: passituna, passiya, passitvāna, passitvā, disvā, disvāna, dassetvā, dātuna, datvāna, datvā, upādāya, dāpetvā, viññāya, viceyya, vineyya, samecca, nihacca, upecca, ārabbha, āgamma, etc. วิภตฺติยา [Pg.107] กโต เภโท, สลิงฺคานํ ภเว ตถา; ตุมฺหาทีนํ ตฺว+ลิงฺเคสุ, เนว+ตฺถิ ปาทิ+จาทินํ. La distinción hecha por la inflexión (vibhatti) ocurre del mismo modo para las palabras con género; para (pronombres) como 'tú' (tumha), etc., y en ausencia de género, para (partículas) como 'pādi', 'ca', etc., no existe tal distinción. เอวํ นามาขฺยาโตปสคฺเคหิ วินิมุตฺตํ เอตํ นิปาตปทํ เวทิตพฺพํ. Así, debe entenderse que el término indeclinable (nipātapada) es aquel que está libre de nombres (nāma), verbos (ākhyāta) y prefijos (upasagga). เนปาติกปทํ. Término indeclinable. ปุลฺลิงฺคํ อิตฺถิลิงฺคญฺจ, นปุํสก+มถา+ปรํ; ติลิงฺคญฺจ อลิงฺคญฺจ, นามิกํ ปญฺจธา ฐิตํ. Masculino, femenino y neutro; además, el de tres géneros y el que carece de género: lo nominal se establece en cinco clases. อิติ ปโยคสิทฺธิยํ นามกณฺโฑ ทุติโย. Así (finaliza) el segundo capítulo sobre los nombres (nāmakaṇḍo) en la [obra] Payogasiddhi. ๓. การกกณฺฑ 3. Capítulo sobre las funciones sintácticas (Kārakakaṇḍa). อถ [Pg.108] วิภตฺตีน+มตฺถเภทา วุจฺจนฺเต. A continuación, se explican las distinciones de significado de las inflexiones (vibhatti). ตตฺถ เอกมฺปิ อตฺถํ กมฺมาทิวเสน เอกตฺตาทิวเสน จ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย, สฺยาทโย. ตา ปน ปฐมาทิเภเทน สตฺตวิธา. ตา ยถา ‘‘ปฐมา+ตฺถมตฺเต’’ติ ปฐมาวิภตฺติ โหติ. สิสฺส โอการ+โลป+อ-มาเทเสสุ นโร อิตฺถี นปุํสกํ. Allí, se llaman 'inflexiones' (vibhatti), como 'si', etc., porque dividen un solo significado según la función (como objeto, etc.) y según el número (como singular, etc.). Estas son de siete tipos, comenzando con el nominativo. Así, el caso nominativo (paṭhamāvibhatti) ocurre en el 'mero significado del nombre'. Por la sustitución de -o, la elisión o la sustitución de -a para el sufijo -si, (resultan) 'naro' (hombre), 'itthī' (mujer), 'napuṃsakaṃ' (neutro). สกตฺถ+ทพฺพ+ลิงฺคานิ, สํขฺยา+กมฺมาทิปญฺจกํ; นามตฺโถ ตสฺส สามญฺญ-มตฺถมตฺถํ ปวุจฺจเต. Su propio significado (sakattha), la sustancia (dabba), el género (liṅga), el número (saṃkhyā) y el quíntuple [rol] como objeto, etc. (kammādi); el significado del nombre se dice que es la generalidad de ese mero significado. โส นามตฺโถ จ – Y ese significado del nombre (es) — ชาติ กฺริยา คุโณ ทพฺพํ, ตถา นามนฺติ ปญฺจธา; สทฺทสฺส+ตฺโถ ส สทฺโทปิ, ปญฺจธาว+ตฺร ภิชฺชเต. Clase (jāti), acción (kriyā), cualidad (guṇo), sustancia (dabba) y nombre (nāma): así es quíntuple el significado de la palabra. Esa palabra misma también se divide aquí en cinco clases. กถํ ชาติสทฺโท คุณสทฺโทตฺยาทินา. ¿Cómo (se dividen) en palabra de clase, palabra de cualidad, etc.? ภินฺเนสฺว+ภินฺนธี+สทฺทา, สพลาทีสุ ยพฺพลา; วตฺตนฺเต ชาติ เอสา+สฺส, มาลา สุตฺต+มิวา+นฺวิตา. Aquella clase que opera con respecto a lo que es distinto (individuos), mediante el conocimiento y la palabra no-distinta, como en (las vacas) moteadas, etc.; esta es para ella como el hilo que atraviesa una guirnalda. อทพฺพภูตํ กตฺตาทิ-การกคฺคามสาธิยํ; ปทตฺถํ กตฺตุกมฺมฏฺฐํ, กฺริย+มิจฺฉนฺติ ตพฺพิทู. Los expertos consideran 'acción' (kriyā) a aquello que no es una sustancia, que se logra mediante el conjunto de factores sintácticos como el agente, etc., que es el significado de la palabra y reside en el agente o en el objeto. ทพฺพสฺสิโต ตโต ภินฺโน, นิมิตฺโต ตปฺปตีติยา; วินสฺสนสภาโว จ, นิคฺคุโณว คุโณ+จฺจเต. Se llama 'cualidad' (guṇa) a aquello que reside en la sustancia, es distinto de ella, es la causa de su conocimiento, tiene la naturaleza de perecer y carece de cualidades en sí mismo. เอตฺถ [Pg.109] ปโฏ สุกฺโกติ วินสฺสนสภาโว จ จสทฺเทน วิปุโล อากาโสติ อวินสฺสนสภาโว จ อตฺตนิ วิสุํ คุณรหิโต คุโณ+จฺจเต ตฺยตฺโถ. Aquí, con la palabra 'y' (ca), se refiere tanto a lo que tiene la naturaleza de perecer, como en 'la tela es blanca', como a lo que no tiene la naturaleza de perecer, como en 'el espacio es vasto'; el significado es que se llama 'cualidad' a lo que está por separado desprovisto de cualidades en sí mismo. ยํ ยํ วิเสสฺสเต กิญฺจิ, ตํ ตํ ทพฺพ+มิโห+จฺจเต; ชาตฺยาทิโนปฺย+โต ตาทิ, ทพฺพตฺตํ ปริกปฺปเต. Cualquier cosa que sea calificada por algo, eso se llama aquí 'sustancia' (dabba). Debido a que es calificada por la clase, etc., se concibe tal condición de sustancia. เอตฺถ โคชาติ อสฺสชาตีติ วุตฺเต ชาติ ทพฺพํ. นีโล คุโณติ จ คุโณ ทพฺพํ. ปจนกฺริยาติ จ คมนาทิกฺริยาโต วิเสสิยตีติ กฺริยาว ทพฺพํ. Aquí, cuando se dice 'clase de vaca' o 'clase de caballo', la clase es la sustancia. En 'la cualidad azul', la cualidad es la sustancia. En 'la acción de cocinar', dado que se diferencia de acciones como caminar, la acción misma es la sustancia. นามรูเปน สทพฺเพ, กฺวจิ สญฺญี กถียเต; นามนฺติ ตํ ยถา จิตฺโต, สญฺญา สทฺโท ตุ ตทฺธนี. En una sustancia con nombre y forma, a veces se designa al poseedor del nombre como 'nombre', por ejemplo 'Citto'; pero la palabra de designación (saññā) es el sonido de ese (nombre). นามสฺส ทพฺพตฺเตปิ จิตฺโตตฺยาทิ นาเมเนว ปสิชฺฌติ, โน ฆฏ+ปฏาทโยว ทพฺพตฺเตน, ตสฺมา นาม+มิติ สญฺญี กถียเต, ตํวาจกตฺตา ตพฺพตี จิตฺตาทิ สญฺญาสทฺโทติ นิจฺฉิยเตยฺย+ธิปฺปาโย. Aunque el nombre tenga la naturaleza de sustancia, (un individuo como) Citto, etc., se establece precisamente por el nombre, no simplemente como sustancia como una jarra o una tela; por lo tanto, el poseedor del nombre se designa como 'nombre'. Debido a que lo expresa, se debe determinar que la palabra de designación como 'Citto', etc., posee ese (significado); tal es la intención. อยํ ปญฺจวิโธปิ อตฺโถ สทฺทตฺโถ เจว สามตฺถิยา คมฺยมานตฺโถ จาติ ทุพฺพิโธ. ตถา หิ ‘‘ปีโน ทิวา น ภุญฺเชยฺย’’มิติ ภุตฺตินิรากติ สทฺทตฺโถ. รตฺติภุตฺติ ตุ สามตฺถิยา+วคมฺยเต. เตเน+ตํ วุจฺจติ – Este significado de cinco tipos es doble: el significado expresado por la palabra (saddattho) y el significado entendido por implicación (sāmatthiyā gamyamānattho). Así, en 'el hombre robusto no come de día', la negación de comer es el significado literal de la palabra. Pero el hecho de comer de noche se entiende por implicación. Por eso se dice: อตฺถปฺปตีติยํ สทฺท-พฺยาปาโร ติวิโธ ภเว; มุขฺโย ลกฺขณ+พฺยญฺชน-สภาโว จาติ เอตฺถ ตุ. En la comprensión del significado, la función de la palabra es de tres tipos: primaria (mukhyo), indicativa (lakkhaṇa) y sugestiva (byañjana); en este contexto: มุขฺโย ตุ นิรนฺตรตฺเถ, ลกฺขโณ ตุ ติโรหิเต; อตฺเถ+ตโร ตุ วากฺยสฺส, อตฺเถเยว ปวตฺตติ. La función primaria opera en el significado directo, la indicativa en el significado oculto (secundario), mientras que la otra (sugestiva) opera precisamente en el significado de la oración (completa). ‘‘มญฺเจ’’ติ [Pg.110] นิรนฺตรตฺเถ วตฺตมาโน มุขฺโย, ‘‘มญฺจา อุคฺโฆสนฺตี’’ติ ติโรหิตตฺเถ วตฺตมาโน ลกฺขโณ, คาถาทิสกลวากฺยสฺส+ตฺเถ วตฺตมาโน พฺยญฺชนสภาโว. En 'sobre el lecho', el que opera en el significado directo es el primario. En 'los lechos claman' (referido a las personas en ellos), el que opera en el significado oculto es el indicativo. El que opera en el significado de toda la oración, como en una estrofa, etc., es el de naturaleza sugestiva. พฺยาปารสฺส ปเภเทน, ติธา สทฺโทปิ วาจโก; ลกฺขณิโก พฺยญฺชโกติ, ตทตฺโถปิ ติธา มโต. Según la distinción de la función, la palabra también es de tres tipos: expresiva (vācako), indicativa (lakkhaṇiko) y sugestiva (byañjako). Su significado también se considera triple. วจฺโจ ลกฺขณิโก พฺยงฺคฺโย, เจวํ สทฺโท สุวาจโก; วุตฺตกเมน ชาตฺยาทิ-เภเทน ปญฺจธา ภเวติ. Lo expresado (vacco), lo indicado (lakkhaṇiko) y lo sugerido (byaṅgyo); de este modo la palabra es bien expresiva. Según la distinción de clase, etc., en el orden mencionado, es de cinco tipos. ๓๘. อามนฺตเณ – 38. En el vocativo (el llamado) — ติ อามนฺตณาธิเก อตฺถมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ. โภ นร, โภ อิตฺถิ, โภ นปุํสก. El caso nominativo ocurre en el mero significado (del nombre) cuando se le añade el vocativo. (Ejemplos): '¡Oh hombre!', '¡Oh mujer!', '¡Oh neutro!'. สทฺเทนา+ภิมุขีกาโร, วิชฺชมานสฺส วตฺถุโน; อามนฺตณํ วิธาตพฺเพ, นตฺถิ ‘‘ราชา ภเว’’ติ+ทํ. El vocativo es el acto de atraer la atención de un objeto existente mediante el sonido; al ser prescrito, no existe tal (uso como) 'que seas rey'. กฺริยา นิมิตฺตํ การกนฺตุ กมฺม, กตฺตุ, กรณ, สมฺปทาน, อวธิ, อาธารเภเทน ฉพฺพิธํ, ตํ ยถา – El factor sintáctico (kāraka) es la causa de la acción y es de seis tipos según la distinción de objeto (kamma), agente (kattu), instrumento (karaṇa), receptor (sampadāna), procedencia (avadhi) y soporte (ādhāra). A saber: ๒,๒. กมฺเม ทุติยา 2,2. El segundo [caso] (acusativo) se emplea en el sentido de objeto (kamma). กรียติ กตฺตุกิริยาย สมฺพนฺธียตีติ กมฺมํ, ตสฺมึ กมฺมการเก ทุติยาวิภตฺติ โหติ. ตํ ติวิธํ นิพฺพตฺติ, วิกติ, ปตฺติ เภเทน, ตตฺถ นิพฺพตฺติกมฺเม มาตา ปุตฺตํ วิชายติ, อาหาโร สุขํ ชนยติ, กฏํ กโรติ ทตฺโต. วิกติยํ กฏฺฐ+มงฺคารํ กโรติ, สุวณฺณํ กฏกํ กโรติ, วีหโย ลุนาติ. ปตฺติยํ ทตฺโต ฆรํ ปวิสติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ, ธมฺมํ สุณาติ, ปณฺฑิเต ปยิรุปาสติ. Se denomina 'kamma' (objeto) a aquello que es realizado o que está relacionado con la acción del agente; la segunda declinación (acusativo) se aplica a este factor de la acción (kārakā). Este es de tres tipos según su distinción: el producido (nibbatti), el transformado (vikati) y el alcanzado (patti). Entre estos, en el objeto producido: 'la madre da a luz al hijo', 'el alimento produce felicidad', 'Datta hace una estera'. En el transformado: 'convierte la madera en carbón', 'convierte el oro en un brazalete', 'cosecha el arroz'. En el alcanzado: 'Datta entra en la casa', 'mira al sol', 'escucha el Dhamma', 'asiste a los sabios'. วุตฺตญฺจ [Pg.111] – Y se ha dicho: นิพฺพตฺติ+วิกติ+ปตฺติ-เภทา กมฺมํ ติธา มตํ; กตฺตุกฺริยาภิคมฺมนฺตํ, สุข+มงฺคารํ+ฆรํ ยถาติ. El objeto se considera de tres clases según la distinción de producido, transformado y alcanzado; como aquello a lo que se llega por la acción del agente, [por ejemplo] 'felicidad', 'carbón' y 'casa'. กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนียนฺติ อตฺเถว คุณยุตฺตสฺส กมฺมตา, วิปุลํ กโรติ, ทสฺสนียํ กโรตีติ กฺริยาย สมฺพนฺธิยมานตฺตา. โอทโน ปจฺจเตติ โอทนสทฺทโต กมฺมตา นปฺปตียเต, กิญฺจรหิ อาขฺยาตโต. 'Hace una estera grande y hermosa'; aquí la calidad de objeto pertenece también a lo que está dotado de cualidades (el adjetivo), porque 'hace grande', 'hace hermosa' están relacionados con la acción. En 'el arroz se cocina' (odano paccate), la calidad de objeto no se deriva de la palabra 'arroz', sino del sufijo verbal (ākhyāta). อิจฺฉิตกมฺมํ ยถา-คาวุํ ปโย โทหติ, โคมนฺตํ คาวํ ยาจติ, คาว+มว รุนฺธติ วชํ, มาณวกํ มคฺคํ ปุจฺฉติ, โคมนฺตํ คาวํ ภิกฺขเต, รุกฺข+มวจินาติ ผลานิ, รุกฺขาตฺยตฺโถ. สิสฺสํ ธมฺมํ พฺรูเต. เอตฺถ ปโย, คาวํ อิจฺจาทิ อิจฺฉิตํ, คาวุํ, โคมนฺต+มิจฺจาทิ อนิจฺฉิตํ. เอว+มนิจฺฉิเตปิ กณฺฏกํ มทฺทติ, วิสํ คิลติ. ยํ เนวิ+จฺฉิตํ, นาปิ อนิจฺฉิตํ, ตตฺราปิ คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูล+มุปสปฺปติ. El objeto deseado es como: 'ordeña leche de la vaca', 'pide una vaca al dueño de vacas', 'encierra a la vaca en el establo', 'pregunta el camino al joven', 'ruega por una vaca al dueño de vacas', 'recoge frutos del árbol' (aquí significa 'desde el árbol'). 'Enseña el Dhamma al discípulo'. Aquí 'leche', 'vaca', etc., son lo deseado; 'de la vaca', 'al dueño de vacas', etc., son lo no deseado (indirecto). Así, incluso en lo no deseado: 'pisa una espina', 'traga veneno'. En aquello que no es ni deseado ni no deseado: 'al ir a la aldea, se acerca a la raíz de un árbol'. อาธาเร อธิสิ+ฐา+สานํ ปโยเค จ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, คาม+มธิติฏฺฐติ, รุกฺข+มชฺฌาสเตติ. เอตฺถ ปถวินฺติ ปถวิยนฺติ อตฺโถ. เอว+มภิ, นิปุพฺพวิสสฺสาปิ, ธมฺม+มภินิวิสเต, ธมฺเม วา. ตถา อุป, นฺว+ชฺฌา+ปุพฺพวสติสฺส, คาม+มุปวสติ, คาม+มนุวสติ, วิหาร+มธิวสติ, คาม+มาวสติ, อคารํ อชฺฌวสติ, เอตฺถ คามนฺติ คาเมตฺยตฺโถ. ตถา ตปฺปานา+จาเรปิ, นทึ ปิพติ, คามํ จรติ, นทิยํตฺยตฺโถ. สเจ มํ นาลปิสฺสตีติ มยา สทฺธึตฺยตฺโถ. วิหิตาว ปฏิ-โยเคปิ ทุติยา, ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคา, ตมฺปฏิ โพชฺฌงฺคา ภาสนฺตูติ อตฺโถ. อุปมา มํ ปติภาติ[Pg.112], อุปมา มํ อุปฏฺฐาติตฺยตฺโถ. ธาตุนายุตฺเต ‘‘ตสฺส นปฺปฏิภาตี’’ติ ฉฏฺฐี. Y en el empleo de las raíces √sthā (estar), √ās (sentarse) y √śī (acostarse) con el prefijo 'adhi-', la segunda declinación se usa para la base (ādhāra): 'se acostará sobre la tierra', 'permanece en la aldea', 'se sienta en el árbol'. Aquí 'sobre la tierra' (pathaviṃ) tiene el sentido de 'en la tierra' (pathaviyaṃ). Así también con el prefijo 'abhi-' antes de la raíz √viś: 'se adentra en el Dhamma' (dhammaṃ abhinivisate), o 'en los Dhammas'. Del mismo modo, con las raíces √vas precedidas de 'upa', 'anu', 'adhi', 'ā': 'habita cerca de la aldea', 'habita siguiendo a la aldea', 'mora en el monasterio', 'habita en la aldea', 'reside en la casa'; aquí 'aldea' (gāmaṃ) tiene el sentido de 'en la aldea' (gāme). Asimismo, en el sentido de la conducta habitual hacia algo: 'bebe el río', 'recorre la aldea', significando 'en el río'. 'Si no me hablara', significando 'conmigo'. También la segunda declinación se aplica en conexión con 'paṭi': 'Cunda, que los factores de la iluminación se te presenten', significando 'que los factores de la iluminación sean declarados con respecto a ti'. 'Una analogía se me presenta' (upamā maṃ paṭibhāti), significando 'una analogía surge en mí'. Cuando está conectado con la raíz verbal [en ciertos sentidos], se usa el genitivo: 'no se le ocurre' (tassa nappaṭibhātī). ๓. กาลทฺธาน+มจฺจนฺตสํโยเค 3. En la conexión continua de tiempo y distancia. กาลทฺธานํ ทพฺพ+คุณ+กฺริยาหิ อจฺจนฺตสํโยเค เตหิ กาลทฺธานวาจีหิ ทุติยา โหติ. กาเล-สตฺตาหํ ควปานํ, มาสํ มํโสทนํ, สรทํ รมณียา นที, สพฺพกาลํ รมณียํ นนฺทนํ, ตโย มาเส อภิธมฺมํ เทเสติ. อทฺธนิ-โยชนํ วนราชิ, โยชนํ ทีโฆ ปพฺพโต, โกสํ สชฺฌายติ. La segunda declinación se aplica a las palabras que expresan tiempo y distancia cuando hay una conexión continua con una sustancia, cualidad o acción. En el tiempo: 'beber leche durante siete días', 'arroz con carne durante un mes', 'el río es agradable durante el otoño', 'el jardín de Nandana es agradable en todo momento', 'enseña el Abhidhamma durante tres meses'. En la distancia: 'una hilera de bosques por una legua (yojana)', 'una montaña de una legua de largo', 'recita durante un kosa'. ปุพฺพนฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา, อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาโนติ เอวมาทีสุ กาลวาจีหิ อจฺจนฺตสํโยเค ทุติยา, พหุลํวิธานา วิภตฺติวิปลฺลาโส วา. มาเสนา+นุวาโก+ธีโต, โกเสนา+นุวาโก+ธีโตติ กรณตฺเถ ตติยา. 'Habiéndose vestido en el tiempo de la mañana', 'en una ocasión el Bendito', 'esta noche los cuatro grandes reyes'; en estos casos, la segunda declinación se usa para las palabras de tiempo en conexión continua, o bien es una permutación de la declinación por una disposición general. 'El texto fue aprendido en un mes', 'el texto fue aprendido en un kosa'; en el sentido de instrumento (logro) se usa la tercera declinación (instrumental). ๔. คติโพธาหารสทฺทตฺถากมฺมกภชฺชาทีนํ ปโยชฺเช 4. Con el agente causado (payojja) de los verbos que significan movimiento, conocimiento, alimentación, sonido, intransitivos, y la raíz √bhaj, etc. คตฺยตฺถานํ โพธตฺถานํ อาหารตฺถานํ สทฺทตฺถาน+มกมฺมกานํ ภชฺชาทีนญฺจ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ. ทตฺโต คมยติ มาณวกํ คามํ, ยาปยติ วา. คุรุ โพธยติ มาณวกํ ธมฺมํ, เวทยติ วา. มาตา โภชยติ ปุตฺต+โมทนํ, อาสยติ วา. คุรุ อชฺฌาปยติ สิสฺสํ เวทํ, ปาฐยติ วา. ปโยชฺชโต+ญฺญตฺร กมฺเม ทุติยา. โปโส อาสยติ ทตฺตํ, สายยติ วา. โปโส อญฺญํ ภชฺชาเปติ, อญฺญํ โกฏฺฏาเปติ, อญฺญํ สนฺถราเปติ. La segunda declinación se aplica al agente causado de los verbos de movimiento, conocimiento, alimentación, sonido, intransitivos y de la raíz √bhaj, etc. 'Datta hace que el joven vaya a la aldea', o 'lo hace ir'. 'El maestro hace que el joven conozca el Dhamma', o 'se lo hace saber'. 'La madre hace que el hijo coma el arroz', o 'lo alimenta'. 'El maestro hace que el discípulo aprenda el Veda', o 'se lo hace recitar'. Excepto para el agente causado, la segunda declinación se aplica al objeto. 'El hombre hace que Datta se siente', o 'lo hace sentar'. 'El hombre hace que otro ase', 'hace que otro muela', 'hace que otro extienda'. ๕. หราทีนํ วา 5. Opcionalmente para las raíces √hṛ, etc. หราทีนํ [Pg.113] ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ วา. โปโส หาเรติ ภารํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. ทสฺสยเต ชนํ ราชา, ชเนเนติ วา. อภิวาทยเต คุรุํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. อชฺโฌหาเรติ สตฺตุํ ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. กาเรติ ทตฺโต ทตฺตํ, ทตฺเตเนติ วา. ปกฺเข สพฺพตฺร กตฺตริ ตติยา. La segunda declinación se aplica opcionalmente al agente causado de las raíces √hṛ (llevar), etc. 'El hombre hace que Datta cargue el peso', o 'por medio de Datta'. 'El rey se muestra a la gente', o 'por medio de la gente'. 'Hace que Datta salude al maestro', o 'por medio de Datta'. 'Hace que Datta coma la harina', o 'por medio de Datta'. 'Datta hace que Datta haga', o 'por medio de Datta'. En el caso opcional, en todos ellos se usa la tercera declinación para el agente. ๖. น ขาทาทีนํ 6. No con las raíces √khād, etc. ขาทาทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา น โหติ. คตฺยตฺถาทีสุ กฺวจิ ปฏิเสธตฺถ+มิทํ. ขาทยติ ทตฺโต ทตฺเตน, อาทยติ ทตฺเตน, อวฺหาปยติ ทตฺเถน, สทฺทายยติ ทตฺเตน, นายยติ ทตฺเตน, กนฺทยติ ทตฺเตน. La segunda declinación no se aplica al agente causado de las raíces √khād (comer), etc. Esto es una prohibición en ciertos casos de verbos de movimiento, etc. 'Datta hace comer por medio de Datta', 'hace tomar por medio de Datta', 'hace llamar por medio de Datta', 'hace sonar por medio de Datta', 'hace guiar por medio de Datta', 'hace llorar por medio de Datta'. ๗. ฌาทีหิ ยุตฺตา 7. En conexión con 'dhi' (¡ay!), etc. ธิอาทีหิ ยุตฺตโต ทุติยา โหติ. ธิ+รตฺถุ+มํ ปุติกายํ, อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาลนฺทํ, ราชคหสฺส จ นาลนฺทสฺส จ วิวรภูเต มชฺเฌติ อตฺโถ. สมาธาน+มนฺตเรน, มุจลินฺท+มภิโต สรํ. ฉฏฺฐฺยตฺเถ+ยํ ทุติยา. La segunda declinación se usa en conexión con 'dhi', etc. '¡Ay de mí por este cuerpo pútrido!', 'entre Rājagaha y Nālandā', significando en el espacio abierto en medio de Rājagaha y Nālandā. 'Sin concentración', 'alrededor del lago Mucalinda'. Aquí la segunda declinación se emplea en el sentido del genitivo. ๘. ลกฺขณิตฺถมฺภูตวิจฺฉาสฺว+ภินา 8. Con el prefijo 'abhi' en los sentidos de señal, estado, repetición y parte. ลกฺขณาทีสฺว+ตฺเถสุ อภินา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. รุกฺข+มภิวิชฺโชตเต จนฺโท, เอตฺถ รุกฺโข ลกฺขณํ, จนฺโท ลกฺขิตพฺโพ, ตตฺร อภินา รุกฺขสฺส ลกฺขณวุตฺติตา ปกาสียตีติ รุกฺโข อภินา ยุตฺโต นาม. สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มภิ, มาตริ สาธุตฺตํ ปตฺโตตฺยตฺโถ. รุกฺขํ รุกฺขํอภิ วิชฺโชตเต จนฺโท, รุกฺเข รุกฺเขตฺยตฺโถ. La segunda declinación se emplea con aquello conectado con 'abhi' en los sentidos de señal, etc. 'La luna brilla hacia el árbol'; aquí el árbol es la señal (lakkhaṇa) y la luna es lo que se debe señalar; allí, mediante 'abhi', se manifiesta la función de señal del árbol, por lo tanto, el árbol se dice que está conectado con 'abhi'. 'Devadatta es bueno hacia su madre', significando que ha alcanzado la bondad hacia la madre. 'La luna brilla árbol tras árbol', significando en cada árbol. ๙. ปติปรีหิ ภาเค จ 9. Y con 'pati' y 'pari' en el sentido de parte. ปติปรีหิ [Pg.114] ยุตฺตโต ลกฺขณาทีสุ ภาเค จ+ตฺเถ ทุติยา โหติ. รุกฺขํปติ วิชฺโชตเต, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํปติ, รุกฺขํ รุกฺขํปติ ติฏฺฐติ, ย+เทตฺถ มํ ปติ สิยา, โย มม ภาโค, โส ทียตุตฺยตฺโถ. เอวํ รุกฺขํปริตฺยาทิปิ. La segunda declinación se emplea con aquello conectado con 'pati' y 'pari' en los sentidos de señal, etc., y en el sentido de parte. 'Brilla hacia el árbol', 'Devadatta es bueno hacia su madre', 'está ante cada árbol', 'lo que aquí me corresponda', significando 'que se dé lo que es mi parte'. Así también con 'rukkhaṃ pari', etc. ๑๐. อนุนาติ 10. También con 'anu'. ลกฺขณาทีสุ ทุติยา. รุกฺขมนุ วิชฺโชตเต, สจฺจกิริย+มนุ วสฺสิ, เหตุ จ ลกฺขณํ ภวติ, สาธุ เทวทตฺโต มาตร+มนุ, รุกฺขํ รุกฺข+มนุ วิชฺโชตเต, ยเทตฺถ มํอนุ สิยา. En los sentidos de señal, etc., se usa la segunda declinación. 'Brilla tras el árbol', 'llovió tras el acto de verdad' (aquí la causa es también la señal), 'Devadatta es bueno después de su madre', 'brilla árbol tras árbol', 'lo que aquí me corresponda después'. ๑๑. สหตฺเถ 11. En el sentido de acompañamiento. สหตฺเถ อนุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา. ปพฺพต+มนุ ติฏฺฐติ, ปพฺพเตน สห ตฺยตฺโถ. La segunda declinación se aplica a lo que está conectado con 'anu' en el sentido de acompañamiento. 'Se encuentra a lo largo de la montaña', significando 'junto con la montaña'. ๑๒. หีเน 12. En el sentido de inferioridad. หีนตฺเถ อนุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา. อนุสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต ภิกฺขู, สาริปุตฺตโต ปญฺญาย หีนาตฺยตฺโถ. La segunda declinación se aplica a lo que está conectado con 'anu' en el sentido de inferioridad. 'Los monjes son sabios inferiores a Sāriputta', significando inferiores a Sāriputta en sabiduría. ๑๓. อุเปน 13. Con 'upa'. หีนตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา ทุติยา. อุปสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต. La segunda declinación se aplica a lo que está conectado con 'upa' en el sentido de inferioridad. 'Sabios inferiores a Sāriputta'. ๑๖. กตฺตุกรเณสุ ตติยา 16. El tercer caso gramatical (instrumental) se utiliza para el agente y el instrumento. กตฺตริ กรเณ จ การเก ตติยา โหติ. ชิเนน เทสิโต ธมฺโม, พุทฺเธน ชิโต มาโร, อหินา ทฏฺโฐ นโร. ยตฺถ [Pg.115] การณการณมฺปิ การณวเสน วุจฺจติ, ตตฺถาปิ ตติยา, โจเรหิ คาโม ทฑฺโฒ, ติเณหิ ภตฺตํ สิทฺธํ, สทฺเธหิ การิตา วิหารา. El tercer caso gramatical ocurre en los roles de agente (kattar) e instrumento (karaṇa). Por ejemplo: 'El Dhamma es enseñado por el Conquistador' (Jinena desito dhammo), 'Mara es derrotado por el Buda' (buddhena jito māro), 'el hombre es mordido por la serpiente' (ahinā daṭṭho naro). Donde incluso la causa mediata se expresa como un instrumento, allí también se emplea el tercer caso: 'el pueblo fue quemado por los ladrones' (corehi gāmo daḍḍho), 'el arroz fue cocinado con paja' (tiṇehi bhattaṃ siddhaṃ), 'los monasterios fueron mandados a construir por los devotos' (saddhehi kāritā vihārā). อตฺตปธาโน กิริยํ, โย นิพฺพตฺเตติ การโก; อปยุตฺโต ปยุตฺโต วา, ส กตฺตาติ ปวุจฺจติ. Aquel que realiza la acción de manera independiente es el agente; ya sea que actúe por iniciativa propia o instigado por otro, se le denomina hacedor (kattā). กรเณ-ตํ ปน ทุวิธํ อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน, ยถา หตฺเถน กมฺมํ กโรติ, จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, มนสา ธมฺมํ วิญฺญายติ. ทตฺเตน วิหโย ลุนาติ, อคฺคินา กุฏึ ฌาเปติ. En cuanto al instrumento, este es de dos tipos: interno y externo. Por ejemplo: 'realiza el trabajo con la mano' (hatthena kammaṃ karoti), 've la forma con el ojo' (cakkhunā rūpaṃ passati), 'conoce el fenómeno con la mente' (manasā dhammaṃ viññāyati). 'Cosecha el grano con la hoz' (dattena vihayo lunāti), 'quema la choza con fuego' (agginā kuṭiṃ jhāpeti). พาหิรญฺจ ตถา+ชฺฌตฺตํ, กรณํ ทุวิธํ ยถา; วีหึ ลุนาติ ทตฺเตน, เนตฺเตน จนฺท+มิกฺขเต. Así, el instrumento es de dos tipos, externo e interno; como en 'cosecha el arroz con la hoz' y 'mira la luna con el ojo'. ปกติยา อภิรูโป, โคตฺเตน โคตโม อิจฺจาทิ ภูธาตุสฺส สมฺภวา กรเณ ตติยา. ตถา สาริปุตฺโตติ นาเมน วิสฺสุโต, ชาติยา ขตฺติโย พุทฺโธ, ชาติยา สตฺตวสฺสิโก, สิปฺเปน นฬกาโร โส, เอกูนตึโส วยสา, เอวํ สเมน ธาวติ, วิสเมน ธาวติ, ทฺวิโทเณน ธญฺญํ กิณาติ. 'Bello por naturaleza' (pakatiyā abhirūpo), 'Gotama por linaje' (gottena gotamo), etc., son usos del tercer caso como instrumento debido a la naturaleza del verbo ser. Asimismo: 'conocido por el nombre de Sāriputta' (sāriputtoti nāmena vissuto), 'el Buda, un noble por nacimiento' (jātiyā khattiyo buddho), 'de siete años por edad' (jātiyā sattavassiko), 'él es cestero por oficio' (sippena naḷakāro so), 'de veintinueve años por edad' (ekūnatiṃso vayasā), 'así corre por terreno llano' (samena dhāvati), 'corre por terreno desigual' (visamena dhāvati), 'compra grano por dos medidas' (dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti). ๑๗. สหตฺเถน 17. Con la palabra 'saha' (junto con). สหตฺเถน โยเค ตติยา สิยา. ตติยาปิ ฉฏฺฐีว อปฺปธาเน เอว ภวติ. ปุตฺเตน สหา+คโต, ปุตฺเตน สทฺธึ อาคโต, วิตกฺเกน สห วตฺตติ, ปุตฺเตน สห ถูโล, นิสีทิ ภควา สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน, สหสฺเสน สมํ มิตา, สพฺเพหิ เม ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาโว. En conjunción con 'saha', se emplea el tercer caso. Este tercer caso, al igual que el sexto, ocurre solo en el término subordinado. Por ejemplo: 'venido con su hijo' (puttena sahāgato), 'llegado junto con su hijo' (puttena saddhiṃ āgato), 'ocurre junto con el pensamiento inicial' (vitakkena saha vattati), 'grueso como su hijo' (puttena saha thūlo), 'el Bienaventurado se sentó junto con la comunidad de monjes' (nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena), 'medido igual que mil' (sahassena samaṃ mitā), 'la separación de todos mis seres queridos y agradables' (sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo). ๑๘. ลกฺขเณ 18. En el sentido de característica. ลกฺขเณ [Pg.116] วตฺตมานโต ตติยา. ภินฺเนน สีเสน ปคฺฆรนฺเตน โลหิเตน ปฏีวิสฺสเก อุชฺฌาเปสิ, อูนปญฺจพนฺธเนน ปตฺเตน อญฺญํ นวํ ปตฺตํ เจตาเปยฺย, ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชก+มทฺทกฺขิ, อกฺขินา กาโณ, หตฺเถน กุณี, ปาเทน ขญฺโช, ปิฏฺฐิยา ขุชฺโช. เตน หิ วิกลงฺเคน วิกลงฺคิโน วิกาโร ลกฺขิยเต. El tercer caso se usa cuando denota una característica distintiva. Por ejemplo: 'Hizo que los vecinos se quejaran por su cabeza herida que chorreaba sangre', 'con un cuenco que tenga menos de cinco remiendos, debería adquirir otro cuenco nuevo', 'reconoció al asceta errante por su triple bastón', 'tuerto de un ojo' (akkhinā kāṇo), 'lisiado de una mano' (hatthena kuṇī), 'cojo de una pierna' (pādena khañjo), 'jorobado de espalda' (piṭṭhiyā khujjo). Pues, por ese miembro defectuoso se reconoce la deformidad del lisiado. ๑๙. เหตุมฺหิ 19. En el sentido de causa. วาสาทิลกฺขณกฺริยาย เหตุโต ตติยา. อนฺเนน วสติ, วิชฺชาย วสติ, น ชจฺจา วสโล โหติ, กมฺมุนา วสโล โหติ, ทาเนน โภควา, อาจาเรน กุลํ, เตน ปาณิ กามทโท. El tercer caso se emplea por la causa de una acción caracterizada por 'vivir', etc. Por ejemplo: 'vive por la comida' (annena vasati), 'vive por el conocimiento' (vijjāya vasati), 'no por nacimiento se es un paria' (na jaccā vasalo hoti), 'por la acción se es un paria' (kammunā vasalo hoti), 'rico por la generosidad' (dānena bhogavā), 'una familia por su conducta' (ācārena kulaṃ), 'por eso, su mano concede deseos' (tena pāṇi kāmadado). ๒๐. ปญฺจมี+เณ วา 20. O el quinto caso para una deuda. อิเณ เหตุมฺหิ ปญฺจมี วา. สตสฺมา พทฺโธ, สเตน วา. Para una deuda que actúa como causa, se puede usar el quinto caso gramatical. 'Atado por cien monedas' (satasmā baddho) o 'por cien' (satena). ๒๑. คุเณ 21. En cuanto a una cualidad. ปรงฺคภูเต เหตุมฺหิ ปญฺจมี โหติ วา. ชฬตฺตา พทฺโธ, ชฬตฺเตนวา, ปญฺญาย มุตฺโต, หุตฺวา อภาวโต อนิจฺจา, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ. พหุลํวิธานา สตฺตมฺยตฺเถหิปิ, เตน สมเยน, กาเลน ธมฺมสากจฺฉา, ปุรตฺถิเมน ธตรฏฺโฐ, ทกฺขิเณน วิรูฬฺหโก, อุตฺตเรน กปิลวตฺถุ, เยน ภควา, เตนุปสงฺกมิ, โส โว มม+จฺจเยน สตฺถาติ. มาเสน ภุญฺชติ, เอกาเหเนว พาราณสึ ปาวิสิ, นวหิ มาเสหิ วิหารํ การาเปสิ[Pg.117], กหาปเณน อูโน, ธเนน วิกโล, อสินา กลโห, อาจาเรน นิปุโณ, คุเฬน มิสฺสกํ, วาจาย สขิโล, มณินา อตฺโถ, ธเนน อตฺโถ, โยชเนน คจฺฉติ อิจฺจาทิ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา. อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนตีติ ปจฺจตฺเต พหุลํวิธานา กตฺตริ ตติยา. เอวํ ติเลหิ เขตฺเต วปตีติ กมฺมตฺเถ, สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณนาติ ปญฺจมฺยตฺเถ จ. Opcionalmente se usa el quinto caso para una causa que es una cualidad secundaria. 'Atado por estupidez' (jaḷattā baddho o jaḷattena), 'liberado por la sabiduría' (paññāya mutto), 'impermanentes por dejar de ser tras haber sido', 'por el cese de las formaciones, el cese de la conciencia'. Por la regla de aplicación general, también se usa en el sentido del séptimo caso (locativo): 'en aquel tiempo' (tena samayena), 'la discusión del Dhamma en el momento oportuno' (kālena dhammasākacchā), 'Dhataraṭṭha por el este', 'Virūḷhaka por el sur', 'Kapilavatthu por el norte', 'hacia donde estaba el Bienaventurado, allí se acercó', 'él será vuestro maestro tras mi partida'. 'Come en un mes', 'entró en Benarés en un solo día', 'hizo construir el monasterio en nueve meses', 'falto de una moneda', 'carente de riqueza', 'pelea con espada', 'experto en conducta', 'mezclado con azúcar', 'afable al hablar', 'necesidad de una joya', 'necesidad de riqueza', 'va por una legua'; en estos casos el tercer caso denota causa o instrumento. En 'se autoriza a sí mismo por sí mismo' se usa el tercer caso para el agente por aplicación general. Asimismo, en 'siembra sésamo en el campo' tiene sentido de objeto, y en 'estamos bien liberados de ese gran asceta' tiene sentido de ablativo. ๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน 24. El cuarto caso (dativo) en el sentido de recepción. อเจตนํ สเจตนํ วา ปฏิคฺคาหกภาเวนา+เปกฺขิตํ, ตํ สมฺปทานํ, ตญฺจ ทา-ทาเนติ ธาตุโต พฺยปฺเปน ยุตฺตเมว, ตตฺถ จตุตฺถี โหติ. ตญฺจ ทียมานสฺส วตฺถุโน อนิวารณ+ชฺเฌสนา+นุมติโต ติวิโธ, ยถา พุทฺธสฺส ปุปฺผํ เทติ, โพธิรุกฺขสฺส ชลํ เทติ, ยาจกสฺส ธนํ เทติ, ภิกฺขูนํ ทานํ เทติ. Aquello que se considera como receptor, sea animado o inanimado, es el receptor (sampadāna), y esto se asocia con la acción de la raíz dā (dar); allí se emplea el cuarto caso. Este es de tres tipos según si el objeto se entrega por no-rechazo, por solicitud o por consentimiento: 'da una flor al Buda', 'da agua al árbol Bodhi', 'da dinero al mendigo', 'da una limosna a los monjes'. อนิรากรณา+ราธ-น+พฺภนุญฺญวเสน หิ; สมฺปทานํ ติธา วุตฺตํ, รุกฺข+ยาจก+ภิกฺขโว. El receptor se define de tres formas: por vía del no-rechazo, de la satisfacción y del permiso; como se ejemplifica en el árbol, el mendigo y los monjes. อาธารวิวกฺขายํ สตฺตมีปิ, สงฺเฆ โคตมิ เทหิ, สงฺเฆ ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ, ยา ปลาลมยํ มาลํ, นารี ทตฺวาน เจติเยติ. Cuando se desea expresar el soporte, también se usa el séptimo caso: 'Da, oh Gotami, a la Sangha', 'si se da a la Sangha, yo también seré honrado', 'aquella mujer que, habiendo dado una guirnalda de paja a la estupa'. ๒๕. ตาทตฺถฺเย 25. En el sentido de propósito. ตาทตฺถฺเย จตุตฺถี สิยา. ตทตฺถสฺส ภาเว, ตาทตฺถฺยํ, ตสฺมึ ตทตฺถภาเว โชตนีเยว จตุตฺถี สิยา. ตทตฺถสฺส ภาโวติ นิมิตฺตนิมิตฺตีสมฺพนฺเธ [Pg.118] ฉฏฺฐี, ตสฺมา ฉฏฺฐาปวาโท+ยํ. สเมปิ นิมิตฺตนิมิตฺตีนํ สมฺพนฺเธ นิมิตฺตภูตยูปโตว จตุตฺถี, โน นิมิตฺตีภูตทารุโต. ยูปาย ทารุ, ปากาย วชติ, พุทฺธสฺสตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, เนว ทวาย, น มทาย, อูนสฺส ปาริปูริยา, อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติ, โลกานุกมฺปาย, ผาสุ วิหาราย. En el sentido de 'para el propósito de aquello' (tādatthya) se debe usar el cuarto caso. Esto expresa la relación de causa y efecto, siendo una excepción al sexto caso. Incluso en tal relación, el cuarto caso se aplica al fin perseguido: 'madera para el poste', 'va para cocinar', 'abandono la vida por el bien del Buda', 'ni para diversión ni para embriaguez', 'para completar lo que falta', 'conduce al bienestar, beneficio y felicidad', 'por compasión por el mundo', 'para una estancia confortable'. อิจฺจายํ กจฺจายเน อุปริ วกฺขมานสฺส จตุตฺถีติ สาธิตตฺตา อิธ ฉฏฺฐีติ ทีปนตฺถํ วุจฺจเต – Dado que en el Kaccāyana se establece más adelante que esto es un cuarto caso, aquí se menciona con el fin de ilustrar el sexto caso: กสฺส สาทุ นรุจฺจติ, มา อยสฺมนฺตานมฺปิ สงฺฆเภโท รุจฺจิตฺถ, ขมติ สงฺฆสฺส, ภตฺต+มสฺส นจฺฉาเทตีติ ฉฏฺฐี สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ, น เจ+วํ วิโรโธ สิยา, สทิสรูปตฺตา, เอวํวิเธสุ จ สมฺพนฺธสฺส สทฺทิกานุมตตฺตา. ตถา หิ ภาควุตฺติยา ‘‘อุปปทวิภตฺติ ฉฏฺฐิยา+ปวาทา’’ติ วุตฺตํ, สทฺทนฺตเร วิหิตา วิภตฺติ อุปปทวิภตฺติ. '¿A quién no le agrada lo dulce?', 'que a los venerables no les agrade el cisma de la comunidad', 'es aceptable para la comunidad', 'la comida no le place'; en estos ejemplos se usa el sexto caso al desear expresar una relación. No hay contradicción en esto por la similitud de las formas, y en tales casos la relación es aceptada por los gramáticos. Pues en el Bhāgavutti se dice: 'La declinación por palabra adyacente es una excepción al sexto caso'; una declinación prescrita por la influencia de otra palabra es una upapadavibhatti. กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสีติ อตฺถมตฺเต ปฐมา, กสฺส วา ตุยฺหนฺติ อวตฺวา กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสีติ อตฺถมตฺเต ปฐมาวเสน พฺยภิจารทสฺสนา. เอว+มญฺญาปิ วิญฺเญยฺยา, ปรโตปิ ยถาคมํ. En '¿Qué Dhamma te agrada?', se usa el nominativo solo para el sentido; sin decir 'kassa vā tuyhaṃ', se muestra la variación mediante el uso del nominativo para el significado de agradar. Así también deben entenderse otros casos según la tradición. รญฺโญ สตํ ธาเรติ รญฺโญ ฉตฺตํ ธาเรตีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีว. สิลาฆ=กถเน, เอวํ รญฺโญ สิลาฆเต อิจฺจาทิ, ถุตึ กโรตีตฺยตฺโถ. หนุ=อปนยเน, รญฺโญ หนุเต, วญฺเจตีตฺยตฺโถ. อุปติฏฺเฐยฺย สกฺยปุตฺตานํ วฑฺฒกี, อุปคจฺเฉยฺยาตฺยตฺโถ. สป=อกฺโกเส, มยฺหํ สปเต, สจฺจํ กุรุเตตฺยตฺโถ[Pg.119]. ธร=ธารเณ, สุวณฺณํ เต ธารยเต, อิณํ เต ธารยติ, อสฺส รญฺโญ นาคํ ธารยาม. ปิห=อิจฺฉายํ, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน, เตสํ ปิหยนฺติ สมฺพุทฺธานํ สตีมตํ, ปิหยนฺติ=ปตฺเถนฺติ. ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, ยทิ+หํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยํ, ทุภยติ ทิสานํ เมโฆ, โย มิตฺตานํ น ทูภติ, โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ. อิสฺส=อิสฺสายํ, ติตฺถิยา อิสฺสยนฺติ สมณานํ. อุสูย=โทสาวิกรเณ, ทุชฺชนา คุณวนฺตานํ อุสฺสูยนฺติ, กา อุสุยา วิชานตํ. อิธ+สิธ+ราธ+สาธ=สํสิทฺธิยํ, อาราโธ เม รญฺโญ, รญฺโญ ภาคฺย+มารชฺฌติ, กฺยา+หํ อยฺยานํ อปรชฺฌามิ, อายสฺมโต อุปาลิตฺเถรสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข อุปติสฺโส. ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ, อาสุณนฺติ พุทฺธสฺส ภิกฺขู, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโนอนุคิณาติ, ปติคิณาติ, สาธุการทานาทินา ตํ อุสฺสหตีตฺยตฺโถ. อาโรจยามิ โว ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว, อามนฺตยามิ เต มหาราช, ธมฺมํ เต เทสิสฺสามิ, เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ ภิกฺขูนํ, ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย, นิรุตฺตึ เต ปวกฺขามิ, อลํ เม รชฺชํ, อลํ ภิกฺขุ ปตฺตสฺส, อลํ มลฺโล มลฺลสฺส, อรหติ มลฺโล มลฺลสฺส, อลํ เต อิธ วาเสน, กึ เม เอเกน ติณฺเณนาติ สพฺพตฺถ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี. En expresiones como 'él debe cien al rey' o 'él sostiene el parasol del rey', se utiliza el genitivo de relación. En el sentido de 'alabar' (silāgha), como en 'él alaba al rey', etc., significa que rinde homenaje. En 'ocultar/engañar' (hanu), 'él engaña al rey' significa que lo defrauda. 'El carpintero debería atender a los Sakyaputtas' significa que debería acercarse a ellos. En 'maldecir' (sapa), 'él me maldice' significa que presta un juramento. En 'sostener/deber' (dhara), 'él te debe oro', 'él te debe una deuda', 'sostenemos el elefante para este rey'. En 'deseo' (piha), 'incluso los dioses envidian a tal persona (tādino)', 'envidian a esos Budas atentos', 'pihayanti' significa anhelar. 'Oh gran héroe, enójate con él', 'si yo me enfureciera con él', 'la nube daña las regiones', 'quien no traiciona a sus amigos', 'quien ofende a un hombre que no es malvado'. En 'envidia' (issa), 'los de otras sectas envidian a los ascetas'. En 'manifestar resentimiento' (usūya), 'los malvados envidian a los virtuosos', '¿qué envidia puede haber para los que comprenden?'. En 'perfección/éxito' (idha, sidha, rādha, sādha), 'tengo el favor del rey', 'la fortuna del rey se cumple', '¿en qué ofendo a los nobles?', 'Upatissa es quien aspira a la ordenación bajo el venerable Thera Upāli'. 'Los monjes escucharon al Bienaventurado', 'los monjes escuchan al Buda', 'la gente asiente ante ese monje', 'responde favorablemente', el significado es que lo anima mediante la aprobación, etc. 'Os anuncio, monjes', 'os informo', 'te llamo, gran rey', 'te enseñaré el Dhamma', 'que el Bienaventurado enseñe el Dhamma a los monjes', 'tal como el Bienaventurado nos explicaría', 'te diré la interpretación', 'el reino es suficiente para mí', 'el cuenco es suficiente para el monje', 'un luchador es suficiente para otro luchador', 'un luchador es igual a otro luchador', 'basta para ti con vivir aquí', '¿qué gano yo con uno que ha cruzado?'; en todos estos casos se emplea el genitivo de relación. เอวํ อายุ โภโต โหตุ, จิรํ ชีวิตํ, ภทฺทํ, กลฺยาณํ, อตฺถํ, ปโยชนํ, กุสลํ, อนามยํ, หิตํ, ปตฺถํ, สุขํ, สาตํ, โภโต โหตุ, สาธุ สมฺมุติ เม ตสฺส, ปุตฺตสฺสา+วิกเรยฺย คุยฺห+มตฺถํ, ตสฺส เม สกฺโก ปาตุรโหสิ, ตสฺส ปหิเณยฺย, ภิกฺขูนํ ทูตํ ปาเหสิ, กปฺปติ สมณานํ อาโยโค[Pg.120], เอกสฺส ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ปโหติ, อุปมํ เต กริสฺสามิ, อญฺชลึเต ปคฺคณฺหามิ, ตสฺส ผาสุ, โลกสฺส+ตฺโถ, นโม เต ปุริสาชญฺญ, โสตฺถิ ตสฺส, สมตฺโถ มลฺโล มลฺลสฺส, ตสฺส หิตํ, ตสฺส สุขํ, สฺวาคตํ เต มหาราชาติ สพฺพตฺถ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี. Así mismo: 'que haya larga vida para el señor', 'larga vida', 'prosperidad', 'bondad', 'bienestar', 'propósito', 'mérito', 'salud', 'beneficio', 'idoneidad', 'felicidad', 'deleite para el señor'; 'bueno es mi acuerdo con él'; 'debería revelar el asunto secreto a su hijo'; 'Sakka se me apareció'; 'él debería enviarle'; 'envió un mensajero a los monjes'; 'la dedicación es adecuada para los ascetas'; 'es suficiente para uno, dos o tres'; 'te daré un ejemplo'; 'te rindo homenaje con las manos juntas'; 'comodidad para él'; 'el beneficio del mundo'; 'homenaje a ti, noble entre los hombres'; 'seguridad para él'; 'un luchador competente para otro'; 'su beneficio'; 'su felicidad'; 'bienvenida a ti, gran rey'; en todos estos casos se emplea el genitivo de relación. ๒๖. ปญฺจมฺย+วธิสฺมา 26. Del quinto caso (ablativo) respecto al límite. ปทตฺถาวธิสฺมา ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ. La terminación del quinto caso (ablativo) se emplea para expresar el límite del significado de una palabra. สเมปฺย+ปคเม ทฺวินฺนํ, ปุพฺพรูปา ย+ทจฺจุตํ; วุจฺจเต ต+ทปาทานํ, ตํ จลาจลโต ทฺวิธา; ยถา+สฺสา ธาวตา โปโส, ปโต, รุกฺขาผลนฺติ จ. Cuando dos cosas se separan, aquello de lo cual ocurre el alejamiento se denomina apādāna (ablativo); este se divide en dos tipos: a partir de lo móvil y a partir de lo inmóvil. Como: 'el hombre (cae) del caballo que corre', 'cae', y 'las frutas (caen) del árbol'. ตตฺถ จลาวธิ ธาวตา อสฺสา ปุริโส ปตติ, อจลาวธิ ปพฺพตา โอตรนฺติ วนจารกาติ. Allí, el límite móvil es: 'el hombre cae del caballo que corre'; el límite inmóvil es: 'los caminantes del bosque descienden de la montaña'. ตญฺจ อวธิ วิสยกฺริยาวิเสสสฺส นิทฺทิฏฺฐตฺตา นิทฺทิฏฺฐวิสยํ, ยตฺถ อป อปคมนกฺริยํ อุปาตฺตํ=อชฺฌาหฏํ วิสยํ กตฺวา ปวตฺตติ, ตํ อุปาตฺตํ. ยํ เกนจิ คุเณน อุกฺกํสิยติ, ตํ อนุเมยฺยํ. ยถา คามา อเปนฺติ มุนโย, นครา นิคฺคโต ราชา, ปาปา จิตฺตํ นิวาเรนฺติ. วลาหกา วิชฺโชตเต, กุสุลโต ปจตีติ. เอตฺถ จ วฬาหกา นิกฺขมฺม, กุสุลโต อปเนตฺวาติ จ ปุพฺพกฺริยา อชฺฌาหรียติ. มถุรา ปาฏลิปุตฺตเกหิ อภิรูปาติ อนุมียติ. วุตฺตญฺหิ – Y ese límite se llama 'objeto indicado' (niddiṭṭhavisaya) cuando se especifica una acción particular; es 'objeto implícito' (upāttavisaya) cuando la acción de alejarse o partir se asume como el ámbito en el que ocurre; y es 'objeto inferido' (anumeyyavisaya) cuando algo se destaca por alguna cualidad. Por ejemplo: 'los sabios se alejan de la aldea', 'el rey salió de la ciudad', 'apartan la mente del mal'. 'Relampaguea desde las nubes', 'cocina desde el granero'; aquí se sobreentienden acciones previas como 'habiendo salido' (de las nubes) o 'habiendo retirado' (del granero). 'Mathurā es más hermosa que los de Pāṭaliputra' es un caso inferido. Pues se ha dicho: นิทฺทิฏฺฐวิสยํ กิญฺจิ, อุปาตฺตวิสยํ ตถา; อนุเมยฺยวิสยญฺเจติ, ติธา+หุ อวธึ พุธาติ. Los sabios dicen que el límite es de tres clases: el de objeto indicado, el de objeto implícito y el de objeto inferido. ภยเหตุมฺหิ-โจรา [Pg.121] ภยํ ชายติ, ตณฺหาย ชายติ ภยํ, ปาปโต อุตฺตสติ, นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ. อกฺขาตริ-อุปชฺฌายา สิกฺขํ คณฺหาติ, อาจริยมฺหา อธีโต สุณาติ วา. พุทฺธสฺมา ปราเชนฺติ อญฺญติตฺถิยา, ปราชิตา ภวนฺตีตฺยตฺโถ. หิมวตา ปภวติ คงฺคา, อจิรวติยา ปภวนฺติ กุนฺนทิโย. อุรสฺมา ชาโต ปุตฺโต, กมฺมโต ชาตํ อินฺทฺริยํ, อุปชฺฌายา อนฺตรธายติ สิสฺโส, มาตาปิตูหิ อนฺตรธารยติ ปุตฺโต, นิลียตีตฺยตฺโถ. ทูรตฺถโยเคกีวทูโร อิโต นฬการคาโม, ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ, คามโต นาติทูเร, อารกา เต โมฆปุริสา อิมสฺมา ธมฺมวินยา, อารกา เตหิ ภควา ทูรโตว นมสฺสนฺติ, อทฺทส ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ. อนฺติกตฺถโยเค-อนฺติกํ คามา, อาสนฺนํ คามา, สมีปํ คามา. ปริมาเณ-อิโต มถุราย จตูสุ โยชเนสุ สํกสฺสํ, ราชคหโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺถเก สาวตฺถิ. กาลปริมาเณ-อิโต เอกนวุติกปฺปมตฺถเก, อิโต วสฺสสตสหสฺสสฺส อจฺจเยน พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ. ปาสาทา สํกเมยฺย, ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สํกเมยฺยาติ อตฺโถ, ตถา หตฺถิกฺขนฺธา สํกเมยฺย, อภิธมฺมา ปุจฺฉนฺติ, อภิธมฺมํ สุตฺวาติ อตฺโถ, อาสนา วุฏฺฐเหยฺย. ทิสตฺถวาจีหิ โยเค-อิโต สา ปุริมา ทิสา, อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา, อวีจิโต ยาว ภวคฺคํ, อุทฺธํ ปาทตลา, อโธ เกสมตฺถกา. วิภชเน-ยโต ปณีตตโร วา วิสิฏฺฐตโร วา นตฺถิ, อตฺตทนฺโต ตโต วรํ, กิญฺจาปิ ทานโต สีลํ วรํ, ตโต มยา พหุตรํ สุตํ, สีลเมว สุตา เสยฺโย. อารติปฺปโยเค-อารติ วิรติ ปาปา, ปาณาติปาตา [Pg.122] เวรมณิ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต, อปฺปฏิวิรตา มุสาวาทา. สุทฺธตฺถโยเค-โลภนีเยหิ ธมฺเมหิ สุทฺโธ, มาตุโต จ ปิตุโต จ สุทฺโธ อนุปกฺกุฏฺโฐ. ปโมจนตฺถโยเค-ปริมุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ วทามิ, มุตฺโต+สฺมิ มารพนฺธนา, น เต มุจฺจนฺติ มจฺจุนา, มุตฺโต+หํ+สพฺพปาเสหิ. วิเวจเน-วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ. ปมาณตฺเถ-อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนํ, คมฺภีรโต จ ปุถุลโต จ โยชนํ จนฺทภาคาย ปริมาณํ, ปริกฺเขปโต นวโยชนสตปริมาโณ มชฺฌิมเทโส. ปุพฺพาทิโยเค-ปุพฺเพว เม ภิกฺขเว สมฺโพธา, อิโต ปุพฺเพ นาโหสิ, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, ตโต อปเรน สมเยน. ปญฺเห-กุโต+สิ ตฺวํ, กุโต ภวํ, ปาฏลิปุตฺตโต. กิจฺฉา ลทฺธนฺติ คุเณ ปญฺจมี, กิจฺเฉน เม อธิคตนฺติ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา, เอวํ โถกา มุตฺโต, โถเกน มุตฺโตติ. En el sentido de causa de temor (bhayahetu)—el temor nace de los ladrones (corā), el temor nace del deseo (taṇhāya), se tiembla ante el mal (pāpato); si no hay pesar, ¿de dónde vendría el temor? En el sentido de quien instruye—se recibe el aprendizaje del preceptor (upajjhāyā), se escucha o se aprende del maestro (ācariyamhā). Los de otras sectas son derrotados por el Buda (Buddhasmā), significando que resultan vencidos. El Ganges fluye desde el Himalaya (Himavatā), los riachuelos fluyen desde el Aciravatī (aciravatiyā). El hijo nacido del pecho (urasmā), la facultad nacida del karma (kammato), el discípulo desaparece ante el preceptor (upajjhāyā), el hijo se oculta de sus padres (mātāpitūhi), significando que se esconde. En conexión con el sentido de distancia—¿cuán lejos está de aquí (ito) la aldea de los tejedores de juncos? Dicen que aquello está ciertamente más lejos (tato), no muy lejos de la aldea (gāmato), esos hombres vanos están lejos (ārakā) de este Dhamma-Vinaya (imasmā dhammavinayā), lejos de ellos el Bienaventurado es venerado desde la distancia (dūratova), lo vio venir desde lejos (dūratova). En conexión con el sentido de proximidad—cerca de la aldea (antikaṃ/āsannaṃ/samīpaṃ gāmā). En la medida de distancia—Saṃkassa está a cuatro yojanas de aquí (ito) respecto a Mathurā; Sāvatthi está al final de cuarenta y cinco yojanas desde Rājagaha (rājagahato). En la medida de tiempo—desde ahora (ito) al final de noventa y un eones; tras el transcurso de cien mil años desde ahora (ito), el Buda aparecerá en el mundo. 'Cruzaría desde el palacio' (pāsādā saṃkameyya) significa habiendo subido al palacio, cruzaría; así mismo 'se trasladaría desde el lomo del elefante' (hatthikkhandhā saṃkameyya); 'preguntan desde el Abhidhamma' (abhidhammā pucchanti) significa tras haber escuchado el Abhidhamma; 'se levantaría del asiento' (āsanā vuṭṭhaheyya). En conexión con palabras que expresan dirección—desde aquí (ito) está aquella dirección oriental, desde aquí (ito) está aquella dirección meridional, desde el infierno Avīci hasta la cúspide de la existencia (bhavaggaṃ), hacia arriba desde las plantas de los pies (pādatalā), hacia abajo desde la punta del cabello (kesamatthakā). En la distinción (vibhajane)—desde donde (yato) no hay nada más sublime o excelente; el que se domina a sí mismo es mejor que aquel (tato); aunque la conducta moral es mejor que la generosidad (dānato), he escuchado mucho más que eso (tato); la conducta moral es ciertamente mejor que el conocimiento aprendido (sutā). En el sentido de abstención—abstinencia, evitación del mal (pāpā), abstención del asesinato (pāṇātipātā), abstenido del robo (adinnādānā), no abstenidos de la mentira (musāvādā). En el sentido de pureza—puro de los estados de codicia (lobhanīyehi dhammehi), puro e irreprochable tanto por parte de madre (mātuto) como de padre (pituto). En el sentido de liberación—digo que está completamente liberado del sufrimiento (dukkhasmā), soy libre de las ataduras de Māra (mārabandhanā), no se libran de la muerte (maccunā), estoy libre de todos los lazos (sabbapāsehi). En el aislamiento—aislado de los placeres sensuales (kāmehi), aislado de los estados perjudiciales (akusalehi dhammehi). En el sentido de medida—una yojana en longitud y anchura (āyāmato/vitthārato), la medida del Candabhāgā es una yojana en profundidad y extensión (gambhīrato/puthulato), la Región Media tiene una medida de novecientas yojanas en circunferencia (parikkhepato). En conexión con términos como 'antes'—antes de mi iluminación (sambodhā), monjes; antes de esto (ito) no existía; después de eso (tato) están las provincias fronterizas; después de ese tiempo (tato). En la pregunta—¿de dónde (kuto) eres?, ¿de dónde viene el señor?, de Pāṭaliputta (pāṭaliputtato). 'Obtenido con dificultad' es ablativo (pañcamī) por cualidad (guṇe); 'alcanzado por mí con dificultad' es instrumental (tatiyā) como causa o instrumento; así 'liberado por poco' (thokā mutto) o 'liberado por poco' (thokena mutto). กถํ ‘‘โถกํ จลตี’’ติ, กฺริยาวิเสสเน กมฺมนิ ทุติยา, โถกํ จลนํ กโรตีตฺยตฺโถ, โถกนฺติ จลนกฺริยาย วิเสสนตฺตา กฺริยาวิเสสนํ. ¿Cómo es 'se mueve un poco' (thokaṃ calatī)? Como calificador de la acción (adverbio), se usa el acusativo en función de objeto; el sentido es 'realiza un movimiento de un poco', y debido a que califica la acción de moverse, 'un poco' es un calificador de la acción. กฺริยาวิเสสนํ นาม, กมฺมตฺเต+กตฺตสณฺฐิตา; นฺยายสิทฺธํ ยโต ตสฺมา, ตทตฺถํ น วิสุํ วิธิ. Lo que se denomina calificador de la acción (adverbio) se establece gramaticalmente en el sentido de objeto con una forma singular; por lo tanto, no hay una regla separada para ese propósito. นฺยายสิทฺธํว=จลนนฺติ ยสฺมา ภาเว อโน, ตสฺมา ภาวสฺเส+กตฺตา เอกวจนนฺติ ญายา เอกตฺตญฺจ, ภาเว อนตฺตา นปุํสกตฺตญฺจ, กโรติกฺริยาย สมฺพนฺเธน กมฺมตฺตญฺจ สิชฺฌตีติ. กร+ภูธาตโว จ – Está establecido por lógica: ya que en el sentido de estado (bhāva) se usa el sufijo 'ana' para 'movimiento' (calanaṃ), por lógica de estado (bhāva) se tiene el género neutro y el número singular, y por conexión con la acción de 'hacer' (karoti), se establece su función de objeto. Y respecto a las raíces 'kṛ' (hacer) y 'bhū' (ser): การิยรูปาภิธาตฺวตฺถา[Pg.123], สพฺเพ สตฺตาย ยุชฺชเร; ตโต กฺริยา จ ภาโว จ, สามญฺญํ เตสุ คมฺยเต – Todos los significados de las raíces que expresan formas de acción se asocian con el ser (satta); de ahí que la acción y el estado se perciban como algo común entre ellos. ติ วุตฺตตฺตา ยุชฺชนฺติ. Se unen debido a lo expresado anteriormente. โถกตฺเถ-โถกา มุจฺจติ. สพฺพตฺถ สวิสเย ปญฺจมี. เอตฺถ ‘‘วิวกฺขา โลกิกา สา จ, น สกฺกา อนิวตฺติตุํ’’ติ วุตฺตตฺตา อนิฏฺฐปฺปสงฺโค น สิยา. มริยาทายํ-อาปพฺพตา เขตฺตํ. อภิวิธิมฺหิ-อาพฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, ปพฺพตํ วชฺเชตฺวา, พฺรหฺมโลกมฺหิ พฺยาเปตฺวาติ จ อตฺโถ. เอตฺถ วชฺชมานสีมา มริยาทา, คยฺหมานสีมา อภิวิธิ. En el sentido de 'un poco'—se libera de un poco (thokā muccati). El ablativo se aplica en todo su ámbito. Aquí, debido a que se dice 'la intención es convencional y no puede ser evitada', no ocurriría una consecuencia indeseada. En el límite (mariyādā)—el campo llega hasta la montaña (āpabbatā). En la inclusión (abhividhi)—el sonido asciende hasta el mundo de Brahmā (ābrahmalokā), significando: excluyendo la montaña, pero impregnando el mundo de Brahmā. Aquí, el límite que se excluye es 'mariyādā', y el límite que se incluye es 'abhividhi'. ๒๗. อปปรีหิ วชฺชเน 27. [Las partículas] 'apa' y 'pari' en el sentido de exclusión. วชฺชเน วตฺตมาเนหี อปปรีหิ โยเค ปญฺจมี โหติ. อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปริสาลาย อายนฺติ วาณิชา, สาลํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ. Se usa el ablativo en conexión con 'apa' y 'pari' cuando expresan exclusión. Los mercaderes vienen excepto de la sala (apasālāya/parisālāya), significando excluyendo la sala. ๒๘. ปฏินิธิปติทาเนสุ ปตินา 28. 'Pati' en el sentido de sustitución y devolución. ปฏินิธิมฺหิ ปติทาเน จ วตฺตมาเนน ปตินา โยเค นามสฺมา ปญฺจมี โหติ. พุทฺธสฺมา ปติ สาริปุตฺโต, ฆต+มสฺส เตลสฺมา ปติ ททาติ. Se usa el ablativo tras un nombre en conexión con 'pati' cuando expresa sustitución o devolución. Sāriputta es el sustituto del Buda (Buddhasmā); da mantequilla clarificada a cambio de aceite (telasmā). ๒๙. ริเต ทุติยา จ 29. Con 'rite' también se usa el acusativo. ริเตสทฺทโยเค นามสฺมา ทุติยา โหติ ปญฺจมี จ. ริเต สทฺธมฺมา, ริเต สทฺธมฺมํ. En conexión con la palabra 'rite' (sin), se usa el acusativo o el ablativo tras un nombre. Sin el verdadero Dhamma (rite saddhammā / rite saddhammaṃ). ๓๐. วินา+ญฺญตฺร ตติยา จ 30. Con 'vinā' y 'aññatra' también se usa el instrumental. วินา+ญฺญตฺรโยเค [Pg.124] นามสฺมา ตติยา ทุติยา ปญฺจมี จ. วินา วาเตน, วินา วาตํ, วินา วาตสฺมา. อญฺญตฺร เอเกน ปิณฺฑปาตนีหารเกน, อญฺญตฺร ธมฺมํ, อญฺญตฺร ธมฺมา. En conexión con 'vinā' (sin) y 'aññatra' (excepto), se usa el instrumental, el acusativo o el ablativo tras un nombre. Sin viento (vinā vātena / vinā vātaṃ / vinā vātasmā). Excepto por uno que trae la limosna (aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena), excepto el Dhamma (aññatra dhammaṃ / aññatra dhammā). ๓๑. ปุถนานาหิ 31. Con 'putha' y 'nānā'. เอเตหิ โยเค ตติยา โหติ ปญฺจมี จ. ภินฺนโยคกรณํ ทุติยานิวตฺตนตฺถํ. ปุถเคว ชเนน, ปุถเคว ชนสฺมา, ชเนน นานา, ชนสฺมา นานา. En conexión con estos, se usa el instrumental o el ablativo. El uso de reglas separadas es para excluir el acusativo. Aparte de la gente (puthageva janena / puthageva janasmā), diferente de la gente (janena nānā / janasmā nānā). ๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ 39. La sexta declinación (genitivo) en el sentido de relación (sambandhe). สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี โหติ. รญฺโญ ปุริโสติ วุตฺเต ยสฺมา ราชา ททาติ, ปุริโส คณฺหาติ, ตสฺมา ราชปุริโสติ วิญฺญายติ. เอวเมว โย ยสฺส อายตฺโต เสวกาทิภาเวน ภณฺฑภาเวน วา สมีป+สมูหา+วยว+วิการ+การิย+อวตฺถา+ชาติ+คุณ+กฺริยาทิวเสน วา, ฐานีวเสน วา, อาคมีวเสน วา, โส ติวิโธปิ อตฺโถ สมฺพนฺโธ นาม. วุตฺตญฺหิ – La sexta declinación se usa en el sentido de relación. Cuando se dice 'el hombre del rey' (rañño puriso), se entiende como tal porque el rey es quien otorga y el hombre quien recibe. Del mismo modo, cualquier cosa que dependa de otra en calidad de servidor, etc., o en calidad de posesión, ya sea por proximidad, grupo, parte, modificación, efecto, estado, clase, cualidad, acción, etc., o por posición o herencia, ese triple sentido se denomina relación. Pues se ha dicho: กฺริยาการกสญฺชาโต, อสฺเส+ทํภาวเหตุโก; สมฺพนฺโธ นาม โส อตฺโถ, ตตฺถ ฉฏฺฐี วิธียเต. Aquel significado que nace de la acción y del factor de la acción (kāraka), y que tiene como causa el estado de 'esto es de aquel', se denomina relación; allí se prescribe la sexta declinación. ปารตนฺตฺยญฺหิ สมฺพนฺโธ, ตตฺถ ฉฏฺฐี ภเว ติโต; อุปาธิ+ฐานฺยา+คมิโต, น วิเสสฺสาทิโต ติโตติ. La relación es ciertamente dependencia; allí debe usarse la sexta declinación. [Se basa] en la condición, la posición o la herencia, pero no en el término calificado (visessādi), etc. อุปาธิสงฺขาตวิเสสนโต ตาว-รญฺโญ ปุริโส. เอตฺถ จ พฺราหฺมณาทิสามิโต นิวตฺเตตีติ ราชา วิเสสนํ, ปุริโส เตน [Pg.125] วิเสสิยตีติ วิเสสฺโส. ภณฺฑสมฺพนฺธโต-ปหุตํ เม ธนํ สกฺก, เอกสฺส ปฏิวีโส, ภิกฺขุสฺส ปตฺตจีวรํ. สมีปโต-อมฺพวนสฺส อวิทูเร, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก. สมูเห-สุวณฺณสฺส ราสิ, ภิกฺขูนํ สมูโห. อวยเว-มนุสฺสสฺเสว เต สีสํ, รุกฺขสฺส สาขา. วิกาเร-สุวณฺณสฺส วิกติ, ภฏฺฐธญฺญานํ สตฺตุ. การิเย-ยวสฺส องฺกุโร, เมฆสฺส สทฺโท, ปุตฺตาปิ ตสฺส พหโว, กมฺมานํ ผลํ วิปาโก. อวตฺถายํ-ขนฺธานํ ปาตุภาโว, ชรา, เภโท วา. ชาติยํ-มนุสฺสสฺส ภาโว, มนุสฺสานํ ชาติ. คุเณ-สุวณฺณสฺส วณฺโณ, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺส พุทฺธสฺส คุณโฆโส, ปุปฺผานํ คนฺโธ, ผลานํ รโส, จิตฺตสฺส ผุสนา, สิปฺปิกานํ สตํ นตฺถิ, ติลานํ มุฏฺฐิ, เตสํ สมาโยโค, สนฺธิโน วิโมกฺโข, ตถาคตสฺส ปญฺญาปารมึ อารพฺภ, สุขํ เต, ทุกฺขํ เต, เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, ปญฺญาย ปฏุภาโว, รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา วา, อุปจโย วา. กฺริยาสมฺพนฺเธ-ปาทสฺส อุกฺเขปนํ, อวกฺเขปนํ วา, หตฺถสฺส สมิญฺชนํ, ทานํ, ปสารณํ, ธาตูนํ คมนํ, ฐานํ, นิสชฺชา, สยนํ วา, ตถาคตสฺส นามโคตฺตาทิ, ตสฺส การณํ, ตสฺส มาตาปิตโร, ตสฺส ปุรโต ปาตุรโหสิ, นครสฺส ทกฺขิณโต, วสฺสานํ ตติเย มาเส, น ตสฺส อุปมา, กุเวรสฺส พลิ อิจฺจาทิ. อปิ จ – Primero, debido a la distinción en términos de condición: 'el hombre del rey'. En este caso, el término 'rey' es el calificador porque excluye a los dueños como los brahmanes y otros; 'hombre' es lo calificado porque es calificado por aquel. Debido a la conexión con bienes: 'mucha es mi riqueza, Sakka', 'la porción de uno', 'el cuenco y el hábito del monje'. Por proximidad: 'no lejos del bosque de mangos', 'cerca del mismo Nibbāna'. En un grupo: 'un montón de oro', 'un grupo de monjes'. En una parte o miembro: 'tu cabeza (es la cabeza) de un hombre', 'la rama del árbol'. En una transformación: 'una alteración del oro', 'harina de granos tostados'. En el efecto: 'el brote de la cebada', 'el sonido de la nube', 'también sus hijos son muchos', 'el fruto y el resultado de las acciones'. En un estado: 'la aparición de los agregados', 'la vejez' o 'la disolución'. En el origen o clase: 'el estado de un hombre', 'el nacimiento de los seres humanos'. En una cualidad: 'el color del oro', 'que no se agote el color (la fama) de las cualidades del Buda Tathāgata', 'el aroma de las flores', 'el sabor de los frutos', 'el contacto de la mente', 'no hay un centenar de perlas', 'un puñado de semillas de sésamo', 'la unión de ellos', 'la liberación de las ataduras', 'con respecto a la perfección de la sabiduría del Tathāgata', 'tu felicidad', 'tu sufrimiento', 'surgió una reflexión de la mente', 'la manifestación de la sabiduría', 'la ligereza o suavidad de la forma', o 'el crecimiento'. En relación con una acción: 'el levantamiento o el descenso del pie', 'la flexión o la extensión de la mano', 'el movimiento, la posición, el sentarse o el acostarse de los elementos', 'el nombre, el linaje, etc., del Tathāgata', 'la causa de aquello', 'sus padres', 'apareció delante de él', 'al sur de la ciudad', 'en el tercer mes de las lluvias', 'no hay comparación para él', 'la ofrenda de Kuvera', etc. Además — คาวสฺส ชาติ, ธวโล, คติ, สิงฺคํ, นามนฺติ+ธ; ทพฺพสฺสาปิ จ ชาตฺยาทิ, วิเสสฺสา โหนฺติ กามโต. El nacimiento, el color blanco, el movimiento, el cuerno y el nombre de una vaca; así también, el nacimiento y otros aspectos de una sustancia son calificadores según se desee. โคตฺตญฺจ [Pg.126] สพโลทิสฺส, ปาก+มนฺนสฺส สุกฺกตา; ปฏสฺส, สิงฺคํเมณฺฑสฺส, นา+ญฺเญสํติ วิเสสฺสเต. El linaje de la vaca moteada, la cocción de la comida, la blancura de la tela, el cuerno del carnero; así se distingue (lo calificado), no de otros. ฐานิโต-ยุวณฺณาน+เมโอ ลุตฺตา. อาคมิโต-สุญ สสฺส. สามิโยเค-เทวาน+มินฺโท, มิคานํ ราชา. รุชาทิโยเค-เทวทตฺตสฺส รุชติ, ตสฺส โรโค อุปฺปชฺชิ, มหาเสนาปตีนํ อุชฺฌาเปตพฺพํ, รชกสฺส วตฺถํ ททาติ, มุสาวาทสฺส โอตฺตปฺปํ อิจฺจาทิ. ยชสฺส โยเค-ปุปฺผสฺส พุทฺธสฺส ยชติ, ปุปฺเผนาตฺยตฺโถ. เอวํ ฆตสฺส อคฺคึ ชุหติ. สุหิตตฺเถ-ปตฺตํ โอทนสฺส ปูเรตฺวา, ปูรํ นานาปการสฺส อสุจิโน, ปูรํ หิรญฺญสุวณฺณสฺส, ปูรติ พาโล ปาปสฺส. กิตกปฺปโยเค-พหุลํวิธานา ฉฏฺฐี, รญฺโญ สมฺมโต, ปูชิโต, สกฺกโต, อปจิโต, มานิโต วา, อมตํ เตสํ ภิกฺขเว อปริภุตฺตํ, เยสํ กายคตา สติ อปริภุตฺตา, สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส, สุปฺปฏิวิทฺธา พุทฺธานํ ธมฺมธาตุ, ธมฺมสฺส คุตฺโต เมธาวี. กมฺมตฺเถ-ตสฺส ภวนฺติ วตฺตาโร, สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโร, อมตสฺส ทาตา, ภินฺนานํ สนฺธาตา, สหิตานํ อนุปฺปทาตา, โพเธตา ปชาย, กมฺมสฺส การโก นตฺถิ, วิปากสฺส จ เวทโก, อวิสํวาทโก โลกสฺส, จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท. สรติ+จฺฉาโยเค-มาตุ สรติ, น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา, ปุตฺตสฺส อิจฺฉติ. กโรติสฺส (โยเค) – อุทกสฺส ปติกุรุเต, กณฺฑสฺส ปติกุรุเต, อภิสงฺขโรตีตฺยตฺโถ. ปญฺจมิยตฺเถ ปริหานิภยตฺถโยเคปิ ฉฏฺฐี, อสฺสวนตาย ธมฺมสฺส ปริยายนฺติ, กินฺนุ โข อหํ ตสฺส สุขสฺส ภายามิ, สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สพฺเพ ภายนฺติ [Pg.127] มจฺจุโน, ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ โฆรวิสานํ อิจฺจาทิ. Desde el lugar: la elisión de las vocales en ese lugar. Desde el origen: de la nada. En relación con el señorío: 'el señor de los devas', 'el rey de las bestias'. En relación con el dolor y otros: 'a Devadatta le duele', 'le surgió una enfermedad', 'debe ser informado a los grandes generales', 'da una ropa al lavandero', 'el escrúpulo moral respecto a la mentira', etc. En relación con el sacrificio: 'ofrenda una flor al Buda' (significa 'con una flor'). De igual modo: 'ofrenda mantequilla clarificada al fuego'. En el sentido de plenitud: 'habiendo llenado el cuenco de arroz', 'lleno de impurezas de diversos tipos', 'lleno de dinero y oro', 'el necio se llena de maldad'. En relación con los sufijos Kita y Kappa: el genitivo se usa frecuentemente por disposición, como en 'estimado, honrado, respetado, venerado o valorado por el rey', 'monjes, lo inmortal no es disfrutado por aquellos por quienes la atención plena en el cuerpo no es disfrutada', 'estimado por la multitud', 'el elemento de la enseñanza bien comprendido por los Budas', 'el sabio protegido por el Dhamma'. En el sentido de objeto: 'de eso son los narradores', 'los que realizan la acción rápidamente', 'el dador de lo inmortal', 'el que une a los desunidos', 'el que apoya a los unidos', 'el que despierta a la generación', 'no hay hacedor de la acción ni experimentador del resultado', 'el que no engaña al mundo', 'la claridad derivada de los cuatro grandes elementos'. En relación con el recuerdo y el deseo: 'recuerda a la madre', 'nadie se acuerda de ellos', 'debido al karma de los seres', 'desea al hijo'. Con el verbo hacer (en sentido de remediar): 'remedia el agua', 'remedia la flecha' (significa que la prepara o perfecciona). En el sentido de ablativo, el genitivo también se usa en relación con la disminución y el miedo: 'por no escuchar el Dhamma de manera gradual', '¿acaso temo yo a esa felicidad?', 'todos temen al castigo', 'todos temen a la muerte', 'asustado por las cuatro serpientes de veneno terrible', etc. ๔๐. ตุลฺยตฺเถน วา ตติยา 40. O la tercera (instrumental) en el sentido de igualdad. ตุลฺยตฺเถน โยเค วา ฉฏฺฐี โหติ ตติยา จ. ปิตุ ตุลฺโย, ปิตรา วา, มาตุ ตุลฺโย, มาตรา วา. En relación con el sentido de igualdad, se usa el genitivo o el instrumental. 'Igual al padre' (pitu tulyo o pitarā vā), 'igual a la madre' (mātu tulyo o mātarā vā). ๓๒. สตฺตมฺยา+ธาเร 32. El locativo en el sentido de soporte. กตฺตุกมฺมฏฺฐานํ นิสชฺช+ปจนาทิกฺริยานํ โย อาธาโร, ตํ อาธารการกํ นาม. กถํ กเฏ นิสีทติ เทวทตฺโต, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, เทวทตฺต+ตณฺฑุลานํ กตฺตุ+กมฺมานํ ธารณโต ตทฏฺฐอาสน+ปจนกฺริยํ กฏ+ถาลิโย ธาเรนฺติ นาม, ตสฺมึ สตฺตมีวิภตฺติ โหติ. Aquel que es el soporte de las acciones como sentarse o cocinar, que residen en el agente o en el objeto, se llama factor de soporte (ādhārakāraka). ¿Cómo? 'Devadatta se sienta en la estera', 'cocina el arroz en la olla'. Debido a que sostienen al agente Devadatta y al objeto arroz, la estera y la olla sostienen las acciones de sentarse y cocinar respectivamente; en estos casos se emplea la séptima declinación (locativo). โส พฺยาปิโก, โอปสิเลสิโก, เวสยิโก, สามีปิโกติ จตุพฺพิโธ. ตตฺถ โย อาเธยฺยสฺส นิสฺเสสาธารภูโต, โส พฺยาปิโก, ยถา ติเลสุ เตลํ อตฺถิ, ขีเรสุ ชลํ, ทธิมฺหิ สปฺปิ. ปจฺเจกสิทฺธานํ ภาวานํ ยํ อาเธยฺยภาเวน อุปสิเลสนํ อลฺลียนํ อตฺถิ, โส โอปสิเลสิโก. ยถา อาสเน นิสินฺโน สงฺโฆ, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, ฆเฏ อุทก+มตฺถิ, ทูเร ฐิโต, สมีเป ฐิโต. ยตฺถ สมีเป สมีปีโวหารํ กตฺวา ตทายตฺตตาทีปนตฺถํ อาธารภาโว อุปจรียติ, ตํ สามีปิกํ, ยถา คงฺคายํ โฆโส, คงฺคาย สมีเป วโชตฺยตฺโถ. สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. ยตฺถ อญฺญถาภาววเสน เทสนฺตราวจฺเฉทวเสน วา อาธารปริกปฺโป[Pg.128], โส เวสยิโต. ยถา อากาเส สกุณา จรนฺติ, ภูมิยํ มนุสฺสา, ชเล มจฺฉา, ปาสาเทสุ ปติโต, ปาปสฺมึ รมตี มโน, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน, ปญฺญาย สาธุ, วินเย นิปุโณ, มาตริ สาธุ, ปิตริ นิปุโณ. Este soporte es de cuatro tipos: omnipresente (byāpiko), por contacto físico (opasilesiko), por proximidad (sāmīpiko) y objetivo o de dominio (vesayiko). Entre ellos, el que es el soporte total de lo contenido es el omnipresente, como 'hay aceite en las semillas de sésamo', 'agua en la leche', 'mantequilla clarificada en el yogur'. El contacto o adhesión que existe entre entidades establecidas individualmente en calidad de contenido es el soporte por contacto físico, como 'la comunidad sentada en el asiento', 'cocina el arroz en la olla', 'hay agua en el cántaro', 'parado lejos', 'parado cerca'. Donde se emplea el término de proximidad para indicar la dependencia de aquello, ese es el soporte por proximidad, como 'el ruido en el Ganges' (significa en la proximidad del Ganges), 'vive en Sāvatthī, en el bosque Jeta'. Donde se concibe el soporte en términos de estado mental o delimitación espacial, ese es el soporte objetivo o de dominio, como 'los pájaros vuelan en el cielo', 'los hombres en la tierra', 'los peces en el agua', 'caído en los palacios', 'la mente se deleita en el mal', 'devoto en la enseñanza del Buda', 'bueno en sabiduría', 'hábil en la disciplina', 'bueno con la madre', 'hábil con el padre'. กิริยา กตฺตุ+กมฺมฏฺฐา, อาธารียติ เยน โส; อาธาโร จตุธา วุตฺโต, พฺยาปกาทิปฺปเภทโต. La acción reside en el agente o en el objeto; aquello por lo cual es sostenida se denomina soporte. Se dice que el soporte es de cuatro tipos, según la distinción de omnipresente y los demás. พฺยาปโก ติลขีราทิ, กโฏ โอปสิเลสิโก; สามีปิโก ตุ คงฺคาทิ, อากาโส วิสโย มโต. El omnipresente es como el sésamo y la leche; la estera es el de contacto físico; el Ganges y otros son de proximidad; y el cielo se considera el soporte objetivo. ๓๓. นิมิตฺเต 33. En el sentido de causa o motivo. นิมิตฺตตฺเถ สตฺตมี โหติ. อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปิ, กุญฺชโร ทนฺเตสุ หญฺญเต, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติยํ. สพฺพตฺถ นิมิตฺยตฺโถ. El locativo se usa en el sentido de causa o motivo. 'El leopardo es matado por su piel', 'el elefante es matado por sus colmillos', 'viendo el peligro en las faltas más insignificantes', 'hay una ofensa de confesión (pācittiya) al mentir conscientemente'. En todos estos casos, el sentido es de causa o motivo. ๓๔. ยพฺภาโว ภาวลกฺขณํ 34. Cuando el estado de uno es la característica del estado de otro (locativo absoluto). ยสฺส ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ, ตโต สตฺตมี. กาเล คาวีสุ ทุยฺหมานาสุคโต, ทุทฺธาสุ อาคโต. เอตฺถคมนกฺริยาย โทหนกฺริยาจิหนํ, อาคมนกฺริยาย ทุทฺธากฺริยาจิหนํ, เอว+มุปริปิ. ปุพฺพณฺหสมเย คโต, สายนฺหสมเย อาคโต, ชายมาเน โข สาริปุตฺต โพธิสตฺเต อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ สมฺปกมฺปิ. Cuando un estado (acción) sirve como característica de otro estado, se emplea el caso locativo. Por ejemplo: 'Habiéndose ordeñado las vacas, se fue' (en el momento del ordeño); 'Habiendo sido ordeñadas, llegó'. Aquí, la acción de ordeñar es la señal para la acción de irse, y la acción de haber sido ordeñadas es la señal para la acción de llegar; e igualmente en los casos siguientes. 'Se fue por la mañana, regresó por la tarde'. 'Oh, Sāriputta, mientras el Bodhisatta estaba naciendo, este sistema de diez mil mundos tembló'. ปาสาณา สกฺขรา เจว, กฐลา ขาณุกณฺฏกา; สพฺเพ มคฺคา วิวชฺชนฺติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก. Piedras, gravilla, guijarros, troncos y espinas; todos los caminos se apartan cuando el Guía del Mundo avanza. อิมสฺมึ [Pg.129] สติ อิทํ โหติ อิจฺจาทิ. ‘‘อกาเล วสฺสตี ตสฺส, กาเล ตสฺส น วสฺสตี’’ติ วิสยสตฺตมี. 'Estando esto presente, aquello surge', etc. 'Llueve para él fuera de tiempo, para él no llueve a su tiempo' es un locativo de ámbito (visayasattamī). ๓๕. ฉฏฺฐี จา+นาทเร 35. El genitivo también se usa en caso de desconsideración (anādara). ยสฺส ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ, ตโต ฉฏฺฐี โหติ สตฺตมี จา+นาทเร คมฺยมาเน. อกามกานํ มาตาปิตูนํ รุทนฺตานํ ปพฺพชิ, มาตาปิตูสุ รุทนฺเตสุ วา. ‘‘อาโกฏยนฺโต โส เนติ, สิวิราชสฺส เปกฺขเต’’, ‘‘มจฺจุ อาทาย คจฺฉติ, เปกฺขมาเน มหาชเน’’. Cuando un estado es la característica de otro estado, se emplea el genitivo o el locativo cuando se indica desconsideración o desprecio. 'Renunció a pesar de que sus padres lloraban y no lo deseaban' (akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji), o 'mientras sus padres lloraban' (mātāpitūsu rudantesu vā). 'Llamando, él se lo lleva, mientras el rey de los Sivis observa', 'la muerte se lo lleva mientras la gran multitud mira'. คุนฺนํ สามีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, โคสุ สามีติ วิสยสตฺตมี. เอวํ คุนฺนมิสฺสโร, โคสฺวิ+สฺสโร, คุนฺนํ อธิปติ, โคสุ อธิปติ, คุนฺนํ ทายาโท, โคสุ ทายาโท, คุนฺนํ สกฺขี, โคสุ สกฺขี, คุนฺนํ ปติภู, โคสุ ปติภู, คุนฺนํ ปสุโต, โคสุ ปสุโต, กุสลา นจฺจคีตสฺส, กุสลา นจฺจคีเต, อายุตฺโต กฏกรณสฺส, อายุตฺโต กฏกรเณ. ตถา อาธารวจนิจฺฉายํ สตฺตมี, ภิกฺขูสุ อภิวาเทนฺติ, มุทฺธนิ จุมฺพิตฺวา, พาหาสุ คเหตฺวา, หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, กทลีสุ คเช รกฺขนฺติ, ญาณสฺมึ ปสนฺโน, ญาณสฺมึ อุสฺสุกฺโกติ วิสยสตฺตมี. 'Dueño de las vacas' emplea el genitivo de relación; 'dueño en las vacas' emplea el locativo de ámbito. De la misma manera: soberano de las vacas / en las vacas, señor de las vacas / en las vacas, heredero de las vacas / en las vacas, testigo de las vacas / en las vacas, garante de las vacas / en las vacas, dedicado a las vacas / en las vacas. Experto en danza y canto (genitivo o locativo). Aplicado a la fabricación de esteras (genitivo o locativo). Asimismo, el locativo se usa en el sentido de apoyo: 'saludan a los monjes' (con respecto a los monjes), 'habiendo besado en la cabeza', 'habiendo asido de los brazos', 'vagan por las manos para recibir limosna', 'protegen a los elefantes entre los bananos', 'devoto en el conocimiento', 'empeñado en el conocimiento' es un locativo de ámbito. ๓๖. ยโต นิทฺธารณํ 36. De donde se realiza una selección (niddhāraṇa). ชาติคุณกฺริยาหิ สมุทายเต+กเทสสฺส ปุถกฺกรณํ นิทฺธารณํ, ยโต ตํ กรียติ, ตโต ฉฏฺฐีสตฺตมิโย โหนฺติ. สาลโย สูกธญฺญานํ ปถฺยตมา, สูกธญฺเญสุ สาลโย ปถฺยตมา. กณฺหา คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา, กณฺหา คาวีสุ [Pg.130] สมฺปนฺนขีรตมา. คจฺฉตํ ธาวนฺโต สีฆตมา, คจฺฉนฺเตสุ ธาวนฺโต สีฆตมา. La selección (niddhāraṇa) es la separación de una parte de un conjunto mediante la especie, la cualidad o la acción; de aquello de donde se realiza, se emplean los casos genitivo y locativo. 'El arroz rojo es el más saludable de los cereales de grano' o 'entre los cereales de grano'. 'La vaca negra es la que más leche da de las vacas' o 'entre las vacas'. 'El que corre es el más rápido de los que caminan' o 'entre los que caminan'. ๑๔. สตฺตมฺยา+ธิกฺเย 14. El locativo en caso de superioridad (ādhikya). อาธิกฺเย อตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ. อุปขาริยํ โทโณ, ขาริยา โทโณ อธิโกตฺยตฺโถ. ตถา อุปนิกฺเข กหาปณํ. El locativo se usa con la preposición 'upa' en el sentido de superioridad o exceso. 'Un doṇa por encima de un khārī', significando que es superior a un khārī. Asimismo, 'un kahāpaṇa por encima de un nikkha'. ๑๕. สามิตฺเถ+ธินา 15. Soberanía con 'adhi'. สามิภาวตฺเถ อธินา ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ. อธิพฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อธิปญฺจาเลสุ พฺรหฺมทตฺโต, พฺรหฺมทตฺติสฺสรา ปญฺจาลาติ อตฺโถ. อธิเทเวสุ พุทฺโธ, สมฺมุติเทวาทีหิ พุทฺโธ อธิโกตฺยตฺโถ. El locativo se usa con la preposición 'adhi' en el sentido de soberanía. 'Los Pañcālas bajo Brahmadatta', 'Brahmadatta sobre los Pañcālas', significando que Brahmadatta es el señor de los Pañcālas. 'El Buddha sobre los dioses', significando que el Buddha es superior a los dioses por convención y demás. เอตฺถ จ ยถาวุตฺเตสุ อตฺเถสุ อยํ เภโท – Y aquí, respecto a los significados mencionados, esta es la distinción: การกํ สาธกํ นิพฺพตฺตกํ กฺริยานิมิตฺตนฺติ อตฺถโต เอกเมว, ตญฺจ ทณฺโฑ, ธวโล, ปจนํ, จิตฺโต, โคติ ทพฺพ+คุณ+กฺริยา+นาม+ชาติเภเทน ปญฺจวิธมฺปิ กมฺม+กตฺตาทิวเสน ฉพฺพิธํ, ตํ สตฺติการกํ, ตทาธารภูตทพฺพาทโย ตตฺรฏฺฐการกํ, น มุขฺยโต. มุขฺยโต เจ โหนฺติ, เตสํ สตฺติทพฺพานํ อญฺญมญฺญพฺยาวฏรูปตฺตา โย อาธาโร, โส อาธาโรเยว, กิสฺมิญฺจิกาเล กรณํ วา กตฺตุรูปภูโต วา น โหติ, ตสฺมา ถาลิ ปจติ, ถาลิยา ปจติ, ถาลิยํ ปจตีตฺยาทินา เอกสฺส วตฺถุโน กตฺตุ+กรณา+ธารเภโท น สิยา. สตฺติปกฺเข ปน ทพฺพาทีนํ อเนกสตฺติยา อาธารตฺตา สตฺติยา ทพฺพาทโย วิวกฺขิตา ตํ ตํ การกํ โหตีติ ทพฺพาทีนํ อเภเทปิ การกเภโท ยุชฺชเต. วุตฺตญฺหิ – Agente (kāraka), realizador, productor y causa de la acción son lo mismo en significado; y este, aunque sea uno solo por su naturaleza de sustancia, cualidad, acción, nombre o clase (como un bastón, el color blanco, el acto de cocinar, el nombre Citto o la clase 'vaca'), es de seis tipos según sea objeto, sujeto, etc. Ese es el agente por su potencia (satti); la sustancia y demás que sirven como su base no son el agente en sentido primario. Si lo fueran en sentido primario, debido a que esas sustancias con potencia tienen formas de actividad recíproca, lo que es un receptáculo sería solo un receptáculo, y en ningún momento podría ser un instrumento o un sujeto. Por lo tanto, no habría distinción de sujeto, instrumento y receptáculo para un mismo objeto, como en 'la olla cocina', 'cocina con la olla' o 'cocina en la olla'. Pero desde el punto de vista de la potencia, puesto que las sustancias y demás poseen múltiples potencias, cuando se desea expresar una sustancia como receptáculo a través de su potencia, se convierte en ese agente específico; así, la distinción de agentes es válida aunque la sustancia sea la misma. Pues se ha dicho: วิจิตฺตกตฺตุอาทีหิ[Pg.131], สํโยคา เอกวตฺถุโน; นานาตฺตํ ยุชฺชเต นาฏฺย-เภเทน นฏกสฺสิ+วาติ. A través de las diversas funciones de sujeto y demás, se atribuye diversidad a una sola cosa, tal como un actor adquiere diversos papeles según la distinción del drama. ถาลิ วตฺถุโต เอกา เจทปิ สตฺติการกภูตกตฺตุ+กรณา+ธาราทีนํ เภเทน เภท+มุปยาติ, กิมิว ราม+ราวณาทิเวสธารีนฏโก เตสํ นามวเสน ราโม, ราวโณติ เภท+มุปยาติ, ต+มิวาติ อธิปฺปาโย. Aunque la olla sea una sola cosa, adquiere distinciones por la diferencia de potencias de agente como sujeto, instrumento, receptáculo, etc. ¿Cómo qué? Como un actor que viste los trajes de Rāma, Rāvaṇa, etc., y adquiere la distinción de llamarse Rāma o Rāvaṇa por sus nombres; tal es el sentido. ปุน+รปิ – Además: ยเถ+โกปิ ปโฏ สุตฺต, ปีตาทิคุณสํยุโต; สุกฺโก ปโฏติ ปีโตติ, เภทํ ยาตฺเย+วเมว+ยํ. Así como una sola tela, al estar asociada con hilos y cualidades como el amarillo, adquiere distinciones como 'tela blanca' o 'tela amarilla', así ocurre con esto. เอตฺถ จ สตฺติภูตกตฺตาทโย มุขฺยการกํ, ตํโยเคน ทพฺพภูตถาลี คุณการกํ, เต จ กถํ กฺริยาย การกา โหนฺติ. กตฺตา อตฺตนา ปติฏฺฐิตาย หสติ+นจฺจติจฺจาทิกฺริยาย นิมิตฺตํ โหติ. กมฺมญฺจ อตฺตนา ปติฏฺฐิตกฺริยาย ตทตฺถภูตอินฺธนาทีนิ ปวตฺเตนฺตํ ‘‘โอทนํ ปจตี’’ตฺยาโท นิมิตฺตํ. ‘กฏฺเฐหิ ปจฺจตี’ตฺยาโท กฏฺฐานิ ชลนกฺริยาย สาเธตพฺพปากสฺส องฺคภาเวน นิมิตฺตํ. ‘ผรสุนา ฉินฺทตี’ตฺยาโท ผรสุ จ กฏฺฐานํ ทฺวิธาปวตฺติยา นิมิตฺตํ. กมฺมญฺจ กฺริยาย สมฺพนฺธียมานพฺยาปฺเย สติ นิมิตฺตภาเวน กฺริยาย นิมิตฺตํ. ตถา สมฺปทานา+วธิ+อาธารานํ ‘คาโว ททาติ’ ‘คามสฺมา อปนยติ’ ‘ถาลิยํ ปจตี’ตฺยาทีสุ โคทานา+ปนยน+ปจนกฺริยานํ นิมิตฺตตฺตา กฺริยาย นิมิตฺตานิ โหนฺติ. เตสํ ยถาสกํ กฺริยาย ปวตฺตโก กตฺตา, ตสฺมา ส เอว ปธาโน กตฺตาติ โวหารํ [Pg.132] ลภติ, อญฺเญสํ กรณาทีนํ กตฺตุภาเว สติปิ อปฺปธานตฺตา ตํ น ลภติ. En este contexto, el sujeto y demás en forma de potencia son el agente principal; la olla, en tanto que sustancia asociada a ellos, es el agente secundario. ¿Y cómo actúan ellos como agentes de la acción? El sujeto es la causa de la acción, como reír o bailar, que reside en sí mismo. El objeto es la causa al poner en movimiento los medios para ese fin, como la leña y demás, en expresiones como 'cocina el arroz'. En 'se cocina con leña', la leña es la causa al ser parte del proceso de cocción que se debe realizar mediante la acción de quemar. En 'corta con el hacha', el hacha es la causa de que la madera se divida en dos. El objeto es causa de la acción al ser el término de la relación de la acción. Del mismo modo, el receptor, el origen y el receptáculo son causas de las acciones de dar, retirar y cocinar en ejemplos como 'da vacas', 'se retira del pueblo' y 'cocina en la olla'. El sujeto es quien pone en movimiento cada una de estas acciones, por lo tanto, solo él recibe la denominación de 'agente principal'; los otros, como el instrumento, aunque posean naturaleza de agente, no reciben tal nombre por ser secundarios. โจทเกน วุตฺตญฺหิ – Pues ha sido dicho por un objetor: นนุ สามคฺยมีนายํ, กฺริยาสิทฺธิ กถํ วท; เอกสฺส กตฺตุโน เอว, สพฺเพสํ กตฺตุตํ วินา. Dime, ¿cómo se logra la acción en este conjunto de medios si solo existe la condición de sujeto para uno solo, excluyendo la condición de sujeto para todos los demás? สพฺเพสํ กรณาทีนํ, กตฺตุตาย วิโยคโต; กรณาทีนํ อภาวตฺตา, การกํ น หิ ฉพฺพิธนฺติ. Si al instrumento y a los demás se les priva de la condición de sujeto, entonces el instrumento y los demás dejarían de existir, y el agente no sería de seis tipos. วุจฺจเต – Se responde: ยทฺยปฺย+ตฺถิ หิ กตฺตุตฺตํ, สภาวา กรณาทิสุ; กฺริยาสิทฺธฺยา ตถาปฺเย+ต+มปฺปธานํ ปรงฺคโต. Aunque la condición de sujeto existe por naturaleza en el instrumento y demás para la realización de la acción, esta es secundaria por estar subordinada a otro. เอตํ สภาวโต อุปลพฺภมานํ กรณาทีสุ กตฺตุตฺตํ ปเรสํ กรณาทีนํ ชลน+ธารณาทิกฺริยาย องฺคํ อุปายติ อปฺปธานนฺติ อธิปฺปาโย. El sentido es que esta condición de sujeto que se percibe por naturaleza en el instrumento y demás, se convierte en un elemento secundario subordinado a la acción de quemar, sostener, etc., de otros instrumentos. การกํ ฉพฺพิธํ สญฺญา-วสา ฉพฺพีสติวิธํ; ปเภทา สตฺตธา กมฺมํ, กตฺตา ปญฺจวิโธ ภเว. El agente (kāraka) es de seis tipos, y según sus designaciones es de veintiséis tipos. El objeto (kamma) tiene siete variedades, y el sujeto (kattā) es de cinco tipos. กรณํ ทุวิธํ โหติ, สมฺปทานํ ติธา มตํ; อปาทานํ ปญฺจวิธํ, อาธาโร ตุ จตุพฺพิโธ. El instrumento (karaṇa) es de dos tipos, el receptor (sampadāna) se considera de tres tipos, el origen (apādāna) es de cinco tipos y el receptáculo (ādhāra) es de cuatro tipos. วิภตฺติโย ปน – En cuanto a las declinaciones (vibhatti): ปจฺจตฺต+มุปโยคญฺจ, กรณํ สมฺปทานิยํ; นิสฺสกฺกํ สามิวจนํ, ภุมฺม+มาลปน+ฏฺฐมํติ. El nominativo, el acusativo, el instrumental, el dativo, el ablativo, el genitivo, el locativo y el vocativo es el octavo. อิติ ปโยคสิทฺธิยํ การกกณฺโฑ ตติโย. Así finaliza el tercer capítulo sobre los casos (kāraka) en la formación de las construcciones. ๔. สมาสกณฺฑ 4. Capítulo sobre los compuestos (samāsa). อถ [Pg.133] นามานเมว อญฺญมญฺญสมฺพนฺธีนํ สมาโสติ นามนิสฺสิตตฺตา, สยญฺจ นามิกตฺตา นามานนฺตรํ สมาโส วุจฺจเต. A continuación, la unión de nombres que están relacionados entre sí se denomina compuesto (samāsa); debido a que depende de los nombres y es en sí mismo de naturaleza nominal, el compuesto se explica inmediatamente después de los nombres. ๑. สฺยาทิ สฺยาทิเน+กตฺถนฺติ 1. Una palabra terminada en sufijo de caso (syādi) se vuelve un solo significado con otra palabra terminada en sufijo de caso. อิท+มธิกตํ เวทิตพฺพํ. ปุพฺเพ วุตฺตวิธิคฺคหณญาเยน สฺยาทีติ ตทนฺตสฺส คหณํ. โส จ ภินฺนตฺถานํ นามาน+เมกตฺถีภาโว สมาโสติ วุจฺจเต. Debe entenderse que esto es una regla rectora (adhikāra). Según el principio de tomar lo mencionado anteriormente, por 'syādi' se entiende aquello que termina en tales sufijos. Y esa unificación en un solo significado de nombres que tienen significados distintos se denomina compuesto (samāsa). ๒. อสงฺขฺยํ วิภตฺติ+สมฺปตฺติ+สมีป+สากลฺยา+ภาว+ยถา+ ปจฺฉา+ยุคปทตฺเถ 2. El compuesto indeclinable (asaṅkhya) se forma en los sentidos de: caso gramatical, prosperidad, proximidad, totalidad, ausencia, conformidad, posterioridad y simultaneidad. ปุพฺพสฺส+ตฺถปรํ ยสฺส, อญฺญตฺถปรมญฺจ ยํ; นปุํสกํ ภเว ยญฺจ, ต+ทาสํขฺย+มิเห+สฺสเต. Aquel cuyo significado del primer término es predominante, o aquel en el que el significado de otro término es secundario, y que es de género neutro, se considera aquí como indeclinable (asaṅkhya). สตฺถนฺตเร ปสิทฺธํ ยํ, อพฺยยีภาวนามโต; อุปกุมฺภํ ติฏฺฐคุ จ, ปาตเมฆํติ ตํ ยถา. Aquello que es conocido en otros tratados bajo el nombre de 'abyayībhāva' (compuesto indeclinable), como por ejemplo: upakumbhaṃ, tiṭṭhagu y pātameghaṃ. อสงฺขฺยํ สฺยาทฺยนฺตํ วิภตฺยาทีน+มตฺเถ วตฺตมานํ สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺถํ ภวติ. ‘‘อวิคฺคโห นิจฺจสมาโส, ปทนฺตรวิคฺคโห เจ’’ติ ปทนฺตรวิคฺคโห. อิตฺถีสุ ตถา ปวตฺตาติ วิคฺคยฺห วิภตฺยตฺเถ สมาเส กเต – El compuesto indeclinable, siendo una palabra terminada en sufijos de caso y expresando significados como el de los casos gramaticales, etc., se convierte en un solo significado junto con otra palabra terminada en sufijos de caso. Existe el 'compuesto obligatorio' (niccasamāso) que no tiene análisis (aviggaho) o tiene un análisis mediante otras palabras (padantaraviggaho). Habiendo analizado como 'aquello que ocurre con respecto a las mujeres', cuando se forma el compuesto en el sentido del caso gramatical — ๒,๑๑๙. เอกตฺถตายํ 2,119. Al haber unidad de significado. เอโก อตฺโถ ยสฺส ปกติปจฺจยาทิสมุทายสฺส โส เอกตฺโถ. ตสฺส ภาโว ปวตฺตินิมิตฺตํ เอกตฺถตา, อียาทิ+ณาทิ+สมาสวิธานํ, ตสฺมึ สติ สฺยาทิโลโป โหติ. Aquello cuya combinación de base, sufijo y demás componentes tiene un solo significado es 'unificado' (ekattha). Su estado o causa de manifestación es la 'unidad de significado' (ekatthatā); cuando ocurre la aplicación de las reglas para los compuestos o sufijos como īya, ṇa, etc., se produce la elisión de los sufijos de caso (syādi-lopo). ๙. ตํ นปุํสกนฺติ 9. Eso es neutro. นปุํสกลิงฺเค [Pg.134] จ ‘‘ปุพฺพสฺมา+มาทิโต’’ติ สพฺพวิภตฺตีนํ โลเป จ กเต อธิตฺถิ ติฏฺฐติ, โภ อธิตฺถิ, อธิตฺถิ ปสฺส, อธิตฺถิ กตํ, อธิตฺติ จรติ, อธิตฺถิ เทหิ, อธิตฺถิ อเปหิ, อธิตฺถิ อายตฺตํ, อธิตฺถิ ปติฏฺฐิตํ. เอวํ อธิกุมาริ, อนฺตภูตสฺส อปฺปธานสฺส ฆปสฺส ‘‘ฆปสฺส+นฺตสฺสา+ปฺปธานสฺสา’’ติ ปสฺส รสฺโส. En el género neutro, cuando se realiza la elisión de todos los sufijos de caso por la regla 'pubbasmā mādito', queda 'adhitthi' (sobre la mujer): adhitthi permanece, ¡oh adhitthi!, mira el adhitthi, hecho por adhitthi, se mueve en adhitthi, da al adhitthi, aléjate del adhitthi, dependiente del adhitthi, establecido en adhitthi. Del mismo modo 'adhikumāri' (sobre la joven); se aplica el acortamiento de la vocal final de los términos subordinados terminados en gha y pa, según la regla 'ghapassantassāppadhānassa'. สห=สมฺปนฺนํ พฺรหฺมํ สพฺรหฺมํ. วุตฺตนเยน เอตฺถ จ อุปริ จ สมาสาทโย โหนฺติ, เอตฺถ ‘‘อกาเล สตตฺเถ’’ติ สหสฺส สาเทโส. สฺยาทิมฺหิ กเต ‘‘ปุพฺพสฺมา+มาทิโต’’ติ สฺยาทีนํ โลเป จ สมฺปตฺเต ‘‘นา+โต+มปญฺจมิยา’’ติ อปญฺจมิยา ปฏิเสโธ จ อการนฺตอสํขฺยสมาสโต ปราสํ สพฺพวิภตฺตีนํ อํอาเทโส จ โหติ. เอว+มุปริปิ. Brahma dotado de compañía es 'sabrahmaṃ'. Según el método mencionado, aquí y en lo sucesivo se forman compuestos; aquí 'saha' se sustituye por 'sa' según la regla 'akāle satatthe'. Cuando se aplican los sufijos de caso y ocurre la elisión de los mismos por 'pubbasmā mādito', por la regla 'nāto mapañcamiyā' se prohíbe la elisión para el ablativo, y para todos los demás sufijos después de un compuesto indeclinable terminado en 'a', ocurre la sustitución por 'aṃ'. Lo mismo ocurre en lo sucesivo. ภิกฺขานํ สมิทฺธิ สุภิกฺขํ, เอตฺถ ฆสฺส รสฺโส. สุภิกฺขํ ติฏฺฐติ โภ สุภิกฺขํ, สุภิกฺขํ ปสฺส. นา+สฺมึสุ ‘‘วา ตติยา สตฺตมีนํ’’ติ วิกปฺเปน อํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเขน วา กตํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเขน วา จรติ, สุภิกฺขํ เทหิ. ปญฺจมิยํ อ+มพฺภาวา สุภิกฺขา อปคจฺฉ, สุภิกฺข+มายตฺตํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเข วา ปติฏฺฐิตํ. La abundancia de limosnas es 'subhikkhaṃ' (abundancia de comida); aquí hay acortamiento de la vocal final. Subhikkhaṃ permanece, ¡oh subhikkhaṃ!, mira el subhikkhaṃ. Para el instrumental y el locativo, por la regla 'vā tatiyā sattamīnaṃ', la sustitución por 'aṃ' es opcional: hecho por subhikkhaṃ o subhikkhena, se mueve por subhikkhaṃ o subhikkhena, da al subhikkhaṃ. En el ablativo, al no haber sustitución por 'aṃ', es 'subhikkhā apagaccha' (aléjate de la abundancia), dependiente de subhikkhaṃ, establecido en subhikkhaṃ o subhikkhe. สมีปตฺเถ-กุมฺภสฺส สมีปํ อุปกุมฺภํ, เอวํ อุปนครํ, โภ อุปกุมฺภํ อิจฺจาทิ. En el sentido de proximidad: cerca de la vasija es 'upakumbhaṃ', del mismo modo 'upanagara' (cerca de la ciudad), ¡oh upakumbhaṃ!, etc. สากลฺเย-ติณมฺปิ อเสเสตฺวาติ สติณํ, ติณมฺปิ อเสเสตฺวา อชฺโฌหรณีย+มชฺโฌหรตีตฺยตฺโถ. เสสํ สพฺรหฺมสมํ[Pg.135]. อคฺคิมฺปิ อเสเสตฺวาติ สาคฺคิ, อคฺคิคนฺถํปิ อเสเสตฺวา อธีเตตฺยตฺโถ. วารคฺคหณํ อธิตฺถิสมํ. En el sentido de totalidad: 'sin dejar ni siquiera la hierba' es 'satiṇaṃ', lo que significa que consume lo comestible sin dejar ni siquiera la hierba. El resto es igual a 'sabrahmaṃ'. 'Sin dejar ni siquiera el fuego' es 'sāggi', lo que significa que estudia incluso el tratado sobre el fuego sin omitir nada. El uso de la opción es igual a 'adhitthi'. อภาโว สมฺพนฺธีเภทา พหุวิโธ, ตตฺร อิทฺธาภาเววิคตา อิทฺธิ=วิภูติ สทฺทิกานนฺติ ทุสฺสทฺทิกํ. อตฺถาภาเวมกฺขิกานํ อภาโว นิมฺมกฺขิกํ, นิทฺทรถํ, นิมฺมสกํ. อติกฺกมาภาเว-อติคตานิ ติณานิ นิตฺติณํ. อุปโภคสมฺพนฺธีวตฺตมานกาลสฺส อภาเว-อติคตํ ลหุปาวุรณํ อติลหุปาวุรณํ, ลหุปาวุรณสฺส นา+ยํ อุปโภคตา โลติ อตฺโถ. La ausencia es de varios tipos según la diferencia de los términos relacionados; allí, en la ausencia de prosperidad: 'la prosperidad de los que hablan mal ha desaparecido' es 'dussaddikaṃ'. En la ausencia de cosas: la ausencia de moscas es 'nimmakkhikaṃ', 'niddarathaṃ' (libre de angustia), 'nimmasakaṃ' (libre de mosquitos). En la ausencia por superación: 'hierbas que han sido eliminadas' es 'nittiṇaṃ'. En la ausencia de tiempo presente relacionado con el disfrute: 'el manto ligero que ha pasado su tiempo' es 'atilahupāvuraṇaṃ', lo que significa que este manto ligero ya no está en uso. ยถาตฺโถ+เนกวิโธ, ตตฺร โยคฺคตายํ-โยคฺคํ รูป+มนุรูปํ. วิจฺฉายํ-อทฺธมาสํ อทฺธมาสํ อนุ อนฺวทฺธมาสํ, เอวํ ปจฺจตฺตํ. อตฺถานติวตฺติยํ-สตฺตึ อนติกฺกมฺม ยถาสตฺติ. เอวํ ยถากฺกมํ, ยถาพลํ. พหุลาธิการา ยา ยา ปริสา ยถาปริสา. สทิสตฺเถ-กิขิยา กณฺหวิจฺฉิตเธนุยา สทิโส สกิขิ, สหสฺส สาเทโส. อานุปุพฺพิยํ-เชฏฺฐานุกฺกเมน อนุเชฏฺฐํ. El sentido de 'yathā' es de varios tipos; allí, en el sentido de idoneidad: una forma adecuada es 'anurūpaṃ'. En el sentido de repetición: cada medio mes es 'anvaddhamāsaṃ', del mismo modo 'paccattaṃ' (cada uno individualmente). En el sentido de no exceder el significado: sin exceder la capacidad es 'yathāsatti'. Del mismo modo 'yathākkamaṃ' (según el orden), 'yathābalaṃ' (según la fuerza). Debido a la regla de multiplicidad, 'cada asamblea' es 'yathāparisā'. En el sentido de semejanza: 'semejante a una perdiz' es 'sakikhi', donde 'saha' se sustituye por 'sa'. En el sentido de orden sucesivo: 'según el orden de antigüedad' es 'anujeṭṭhaṃ'. ปจฺฉาอตฺเถ-รถสฺส ปจฺฉา อนุรถํ. En el sentido de posterioridad: 'detrás del carro' es 'anurathaṃ'. ยุคปทตฺเถ-จกฺเกน สห=เอกกาลํ สจกฺกํ, จกฺเกน เอกกฺขเณ นิเธตีติ อตฺโถ. En el sentido de simultaneidad: 'junto con la rueda (al mismo tiempo)' es 'sacakkaṃ', lo que significa que lo coloca en el mismo instante que la rueda. ๓. ยถา น ตุลฺเย 3. 'Yathā' no forma compuesto en el sentido de igualdad. ยถาสทฺโท ตุลฺยตฺเถ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺโถ น ภวติ. ยถา เทวทตฺโต, ตถา ยญฺญทตฺโต. เอตฺถ อุปมานภูโต ยถาสทฺโท ‘ตถา ยญฺญทตฺโต’ติ อุปเมยฺย+มเปกฺขติ, ตสฺมา ‘‘สาเปกฺข+มสมตฺถํ ภวตี’’ติ ญายา อสมาเส [Pg.136] ‘‘น ตุลฺเย’’ติ ปฏิเสโธ กิมตฺถ+มิติ เจ. ยสฺมา ‘‘ยถา เทวทตฺโต’’ติ สมุทายเมว อุปมานํ ภวติ, น วิสุํ ยถาสทฺโท, ตสฺมา สมุทายสฺเสว อุปเมยฺยสาเปกฺขตฺเต น อสามตฺถิยตา น วิสุํ ยถาสทฺทสฺส, ตสฺมา สาทิสฺเส ปตฺตสมาสสฺส ปฏิเสธตฺถ+มิทํ. ตุลฺยตฺเถติ วตฺตพฺเพ ตุลฺยํ วินา ตุลฺยตา นตฺถีติ ตุลฺยตฺเถติ อวตฺวา ตุลฺเยติ วุตฺตํ. La palabra 'yathā', cuando se usa en el sentido de igualdad, no se unifica en significado con una palabra terminada en sufijo de caso. Por ejemplo: 'Como Devadatta, así es Yajñadatta'. Aquí, 'yathā', que actúa como término de comparación, requiere un objeto de comparación como 'así es Yajñadatta'; por lo tanto, según el principio de que aquello que depende de otro no puede formar compuesto, no habría compuesto. Si se pregunta para qué sirve entonces la prohibición 'no en igualdad' (na tulye): puesto que el conjunto 'yathā Devadatto' es en sí mismo la comparación, y no la palabra 'yathā' por separado, la dependencia recae sobre el conjunto y no hay incapacidad para la palabra 'yathā' aislada; por lo tanto, esta regla es para prohibir el compuesto que de otro modo ocurriría en el sentido de semejanza. Donde debería decirse 'en el sentido de igualdad', se ha dicho 'en lo igual', porque no hay igualdad sin lo igual. ยถากถญฺจิ สาทิสฺสํ, ญายเต ยตฺถ สมฺภวํ; อุปมา นาม สา ตสฺสา, ปปญฺโจ พหุธา ภเว. Dondequiera que se perciba una semejanza de cualquier modo posible, eso se denomina comparación (upamā), y sus variedades son múltiples. ๔. ยาวา+วธารเณ 4. 'Yāva' forma compuesto en el sentido de limitación (avadhāraṇa). ยาวสทฺโท อวธารเณ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺโถ ภวติ. อวธารณํ=เอตฺตกตาปริจฺเฉโท. ยาวนฺตานิ อมตฺตานิ=ภาชนานิ ยาวามตฺตํ, อิมินา สมาเส กเต เสสํ ปุพฺพสมํ. ชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวชีวํ. ยาวตายุกํ, ‘‘สกตฺเถ’’ติ กปจฺจโย. ยตฺตเกน อตฺโถ ยาวทตฺถํ. La palabra 'yāva', cuando se usa en el sentido de limitación, se unifica en significado con una palabra terminada en sufijo de caso. Limitación significa la delimitación de una cantidad. 'Tantas vasijas como haya' es 'yāvāmattaṃ'; una vez formado el compuesto, el resto es igual a lo anterior. 'Tanto como dure la vida' es 'yāvajīvaṃ'. 'Tanto como dure la longevidad' es 'yāvatāyukaṃ', con el sufijo 'ka' en el sentido de la propia palabra. 'Tanto como sea necesario' es 'yāvadatthaṃ'. ๕. ปยฺยปา พหิ ติโร ปุเร ปจฺฉา วา ปญฺจมฺยา 5. Pari, apa, ā, bahi, tiro, pure y pacchā forman compuesto opcionalmente con un término en ablativo (pañcamyā). ปริอาทโย ปญฺจมฺยนฺเตน สเห+กตฺถา โหนฺติ วา. ปริ ปพฺพตา ปริปพฺพตํ. วาสฺส วากฺยวิกปฺปตฺถตฺตา ปริ ปพฺพตา อิจฺจาทโยปิ โหนฺติ. อป ปพฺพตา อปปพฺพตํ, อา ปาฏลิปุตฺตา อาปาฏลิปุตฺตํ, พหิ คามา พหิคามํ, ติโร ปพฺพตา ติโรปพฺพตํ, ปุเร ภตฺตา ปุเรภตฺตํ, ปจฺฉา ภตฺตา ปจฺฉาภตฺตํ, สพฺพํ อุปกุมฺภสมํ, อิมินา สมาโส วิเสโส. เอว+มุปริสุตฺเตปิ. Las palabras como 'pari', etc., se unifican opcionalmente con un término en ablativo. 'Alrededor de la montaña' es 'paripabbataṃ'. Debido a que 'vā' indica la opción de la frase, también existen formas como 'pari pabbatā'. 'Lejos de la montaña' es 'apapabbataṃ', 'hasta Pāṭaliputta' es 'āpāṭaliputtaṃ', 'fuera de la aldea' es 'bahigāmaṃ', 'a través de la montaña' es 'tiropabbataṃ', 'antes de la comida' es 'purebhattaṃ', 'después de la comida' es 'pacchābhattaṃ'. Todo es igual a 'upakumbhaṃ', pero con la particularidad del compuesto por esta regla. Lo mismo ocurre en los sūtras siguientes. วาตฺย+ธิกาโร [Pg.137] – La palabra 'vā' (opcionalmente) es una regla rectora (adhikāra). ๖. สมีปา+ยาเมสฺว+นุ 6. Con 'anu' en [sentido de] proximidad y extensión. ‘‘อสํขฺย’’มิจฺจาทินา นิจฺจสมาสสฺส วิกปฺปตฺถํ สมีปคฺคหณํ. อนุสทฺโท สามีปฺเย อายาเม จ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺโถ วา โหติ. เอตฺถ สมีปคฺคหณสฺส ภาวปฺปธานตฺตา สามีปฺยเมว คมฺยเตติ สามีปฺเยติ วุตฺตํ. วนสฺส อนุ=สมีปํ อนุวนํ, คงฺคาย อนุ=อายาโม อนุคงฺคํ, คงฺคาย อนุ วา พาราณสี. La mención de 'proximidad' es para [indicar] la opcionalidad del compuesto obligatorio que comienza con 'asaṃkhya'. El término 'anu', cuando se emplea en el sentido de proximidad y extensión, se vuelve opcionalmente una unidad con una palabra terminada en un sufijo flexivo. Aquí, debido a que la mención de la proximidad se centra en la cualidad abstracta, se entiende la proximidad misma. 'Anu' del bosque = cerca del bosque: anuvanaṃ; 'anu' del Ganges = a lo largo del Ganges: anugaṅgaṃ; o 'anu' del Ganges: [cerca del Ganges] Benarés. ๗. ติฏฺฐคฺวาทีนิ 7. Tiṭṭhagu y otros. ติฏฺฐคุอาทีนิ อญฺญตฺเถน สิทฺธาปิ อสฺมึ อสํขฺยสมาเส นิปาติยนฺติ. ติฏฺฐนฺติ คาโว ยสฺมึ กาเลติ ติฏฺฐนฺตสทฺท+โคสทฺเทหิ ปฐมาโยมฺหิ กเต ‘‘วา+เนกญฺญตฺเถ’’ติ สมาโส, อิมินา นิปาตนา โลเป นปุํสกตฺเถ จ กเต สิมฺหิ โคสฺส ‘‘โคสฺสุ’’ติ อุกาเร ‘‘ปุพฺพสฺมา+มาทิโต’’ติ วิภตฺติโลโป. เอวํ วหนฺตี คาโว ยสฺมึ กาเลติ วหคฺคุ อิจฺจาทิ. เวลาปฺปกาสกปาโตอาทีนมฺปิ เอตฺเถว สงฺคโห, ปาโต นหานนฺติ สตฺตมีอมาทิสมาเส ปาตนหานํ, เอวํ สายนหานํ, ปาตกาลํ, สายกาลํ, ปาตเมฆํ, สายเมฆํ, ปาตมคฺคํ, สายมคฺคํ, เอตฺถ ‘‘เอโอน+ม วณฺเณ’’ติ อกาโร, นิคฺคหีตสฺส โลโป จ โหติ. Palabras como tiṭṭhagu, aunque se establecen con otro significado, se incluyen por irregularidad en este compuesto asaṃkhya. En el sentido de 'el tiempo en que las vacas permanecen de pie', a partir de las palabras tiṭṭhanta y go en el caso nominativo, se forma el compuesto por la regla 'opcionalmente en otro significado'. Por esta irregularidad, tras la elisión y la formación en sentido neutro, cuando el sufijo 'si' es aplicado, 'go' se convierte en 'gossu' con el sonido 'u', y hay elisión de la flexión según la regla 'desde lo anterior...'. Del mismo modo, 'el tiempo en que las vacas son conducidas' es vahaggu, etc. Las palabras que expresan el tiempo como pāto (mañana), etc., también se incluyen aquí; en un compuesto que comienza con el caso locativo como 'baño por la mañana' (pāto nahānaṃ), resulta pātanahānaṃ; así también sāyanahānaṃ (baño por la tarde), pātakālaṃ (tiempo de la mañana), sāyakālaṃ (tiempo de la tarde), pātameghaṃ (nube matutina), sāyameghaṃ (nube vespertina), pātamaggaṃ (camino de la mañana), sāyamaggaṃ (camino de la tarde); aquí, hay un sonido 'a' y la elisión del niggahīta. ๘. โอเร+ปริ+ปฏิ+ปาเร+มชฺเฌ+เหฏฺฐุ+ทฺธา+โธ+นฺโต วา ฉฏฺฐิยา. 8. Ore, upari, paṭi, pāre, majjhe, heṭṭhā, uddhaṃ, adho y anto, opcionalmente con el genitivo. โอราทโย สทฺทา ฉฏฺฐิยนฺเตน สเห+กตฺถา วา โหนฺติ. โอรํ คงฺคาย โอเรคงฺคา, อุปริ สิขรสฺส อุปริสิขรํ, ปฏิ=มุขํ โสตสฺส [Pg.138] ปฏิโสตํ, ปารํ ยมุนาย ปาเรยมุนํ, มชฺฌํ คงฺคาย มชฺเฌคงฺคํ, เหฏฺฐา ปาสาทสฺส เหฏฺฐาปาสาทํ, อุทฺธํ คงฺคาย อุทฺธคงฺคํ, อโธ คงฺคาย อโธคงฺคํ, อนฺโต ปาสาทสฺส อนฺโตปาสาทํ. อิมินา นิปาตนาว นิคฺคหีตโลเป จ เอกาเร จ กเต โอเรจฺจาทิ โหติ. Las palabras ora, etc., se convierten opcionalmente en una unidad con un término en caso genitivo. 'Más acá del Ganges' es oregaṅgā; 'encima de la cima' es uparisikharaṃ; 'frente a la corriente' es paṭisotaṃ; 'más allá del Yamunā' es pāreyamunaṃ; 'en medio del Ganges' es majjhegaṅgaṃ; 'debajo del palacio' es heṭṭhāpāsādaṃ; 'arriba del Ganges' es uddhagaṅgaṃ; 'debajo del Ganges' es adhogaṅgaṃ; 'dentro del palacio' es antopāsādaṃ. Por esta misma irregularidad, tras la elisión del niggahīta y el cambio a 'e', resulta ore, etc. ๑๐. อ+มาทิ 10. Aṃ y otros. อ+มาทิสฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สห พหุล+เมกตฺตํ โหติ. Un término que termina con el sufijo 'aṃ', etc., se convierte frecuentemente en una unidad con otro término que termina en un sufijo flexivo. อุตฺตรสฺส ปทสฺส+ตฺโถ, ปธานํ ลิงฺค+มสฺส จ; ทุติยนฺตาทิปเทกตฺโถ, พหุธา ตํ วิภชฺชเต. El significado del segundo miembro es el principal, así como su género; la unidad de palabras que comienzan con el segundo caso [acusativo] se divide de muchas maneras. ปเรส+มิสฺสเต ตญฺจ, ภิยฺโย ตปฺปุริสา+ขฺยยา; ตํ ยถา+ตฺร ราชาปจฺจํ, กตฺถจีติ+มิตีทิสํ. Y esto se une con otros términos, recibiendo frecuentemente el nombre de tappurisa; como aquí 'descendencia del rey' (rājāpaccaṃ), o en algunos casos 'así es'. อ+มาทฺยนฺตานํ การกานํ อการกานญฺจ สมาโส กตฺถจิเมว วา โหติ. ตญฺจ พหุลํวิธาเนนาติ ทฏฺฐพฺพํ. El compuesto de términos que terminan en 'aṃ', etc., ya sean funcionales (kāraka) o no funcionales (akāraka), ocurre solo en algunos casos opcionalmente. Y esto debe considerarse mediante la disposición de la regla 'frecuentemente' (bahulaṃ). ตตฺถ ทุติยาตปฺปุริโส อมาทิ คต+นิสฺสิตา+ตีตา+ติกฺกนฺต+ปตฺตา+ปนฺนาทีหิ ภวติ. สรณํ คโตติ สมาเส กเต ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ วิภตฺติโลปาทิ อุปริ สพฺพตฺถ ปุพฺพสมํ. สรณคโต, สรณคตา. สรณคตา, สรณคตาโย. สรณคตํ กุลํ, สรณคตานิ กุลานิ อิจฺจาทิ. อรญฺญคโต, ภูมิคโต. ธมฺมํ นิสฺสิโต ธมฺมนิสฺสิโต, อตฺถนิสฺสิโต. ภวํ อตีโต ภวาตีโต, กาลาตีโต. ปมาณํ อติกฺกนฺตํ ปมาณาติกฺกนฺตํ, โลกาติกฺกนฺตํ. สุขํ ปตฺโต สุขปฺปตฺโต, ทุกฺขปฺปตฺโต. โสตํ อาปนฺโน โสตาปนฺโน, นิโรธสมาปนฺโน, มคฺคปฺปฏิปนฺโน. รถํ อารุฬฺโห รถารุฬฺโห[Pg.139]. สพฺพรตฺตึ โสภโณ สพฺพรตฺติโสภโณ, มุหุตฺตสุขํ. อการกานํ สมาโส อจฺจนฺตสํโยเค. วุตฺติเยโว+ปปทสมาเส, ตสฺส นิจฺจตฺตา. ยถา กมฺมํ กโรตีติ กมฺมกาโร, กุมฺภกาโร, อตฺถํ กาเมตีติ อตฺถกาโม, ธมฺมกาโม, ธมฺมํ ธาเรตีติ ธมฺมธโร, วินยธโร. สานํ ปจตีติ สปาโก, ตนฺตํ วายตีติ ตนฺตวาโย, วรํ อาหรตีติ วราหโร. นฺต+มาน+กฺตวนฺเตหิ วากฺยเมว. ธมฺมํ สุณนฺโต, ธมฺมํ สุณมาโน, โอทนํ ภุตฺตวา. Allí, el dutiyā-tappurisa se forma con términos que terminan en 'aṃ' seguidos de gata, nissita, atīta, atikkanta, patta, āpanna, etc. Cuando se forma el compuesto 'ido a refugio' (saraṇaṃ gato), la elisión de la flexión por ser una sola unidad y lo demás es igual a lo anterior en todos los casos. Saraṇagato, saraṇagatā. Saraṇagatā, saraṇagatāyo. Saraṇagataṃ kulaṃ, saraṇagatāni kulāni etc. Araññagato, bhūmigato. 'Dependiente del Dhamma' es dhammanissito, 'dependiente del significado' es atthanissito. 'Pasado de la existencia' es bhavātīto, 'pasado de tiempo' es kālātīto. 'Que excede la medida' es pamāṇātikkantaṃ, 'que excede el mundo' es lokātikkantaṃ. 'Que ha alcanzado la felicidad' es sukhappatto, 'que ha alcanzado el sufrimiento' es dukkhappatto. 'Entrado en la corriente' es sotāpanno, 'que ha alcanzado el cese' es nirodhasamāpanno, 'que ha entrado en el camino' es maggappaṭipanno. 'Subido al carro' es rathāruḷho. 'Bello durante toda la noche' es sabbarattisobhaṇo, 'felicidad de un momento' (muhuttasukhaṃ). El compuesto de los no funcionales ocurre en conexión continua. En el compuesto upapada hay solo la forma compuesta, debido a su naturaleza obligatoria. Como 'el que hace el trabajo' es kammakāro, 'el que hace cántaros' es kumbhakāro; 'el que desea el bienestar' es atthakāmo, 'el que desea el Dhamma' es dhammakāmo; 'el que sostiene el Dhamma' es dhammadharo, 'el que sostiene el Vinaya' es vinayadharo. 'El que cocina perros' es sapāko, 'el que teje telas' es tantavāyo, 'el que trae lo mejor' es varāharo. Con los sufijos -nta, -māna y -ktavantu, solo se usa la frase [no el compuesto]: dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā. ตติยาตปฺปุริโส กิตก+ปุพฺพ+สทิส+สโม+นตฺถ+กลห+นิปุณ+มิสฺส+สขิลาทีหิ. พุทฺเธน ภาสิโต พุทฺธภาสิโต ธมฺโม, เอวํ ชินเทสิโต. สตฺถารา วณฺณิโต สตฺถุวณฺณิโต. วิญฺญูหิ ครหิโต วิญฺญุครหิโต, วิญฺญุปฺปสตฺโถ, อิสฺสรกตํ, สยํ กตํ, สุเกหิ อาหฏํ สุกาหฏํ, รญฺญา หโต ราชหโต, ราชปีฬิโต. อคฺคินา ทฑฺโฒ อคฺคิทฑฺโฒ, สปฺเปน ทฏฺโฐ สปฺปทฏฺโฐ, สลฺเลหิ วิทฺโธ สลฺลวิทฺโธ, อิจฺฉาย ปกโต อิจฺฉาปกโต, สีลสมฺปนฺโน. เอวํ สุขสหคตํ, ญาณสมฺปยุตฺตํ, มิตฺตสํสคฺโค, ปิยวิปฺปโยโค, ชาติถทฺโธ, คุณหีโน, คุณวุทฺโธ, จตุวคฺคกรณียํ, จตุวคฺคาทิกตฺตพฺพํ. กาเกหิ เปยฺยา กากเปยฺยา, นที. กฺวจิ วุตฺติเยว, อุรสา คจฺฉตีติ อุรโค, ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. กฺวจิ วากฺยเมว, ผรสุนา ฉินฺนวา, กาเกหิ ปาตพฺพา, ทสฺสเนน ปหาตพฺพา. ปุพฺพาทิโยเค-มาเสน ปุพฺโพ มาสปุพฺโพ. เอวํ มาตุสทิโส, มาตุสโม. เอกูนวีสติ, สีลวิกโล, อสิกลโห, วาจานิปุโณ, ยาวกาลิกสมฺมิสฺสํ, วาจาสขิโล[Pg.140]. สตฺถารา สทิโส สตฺถุสทิโส, สตฺถุกปฺโป, ปุญฺเญน อตฺถิโก ปุญฺญตฺถิโก, คุณาธิโก. ทธินา อุปสิตฺตํ โภชนํ ทธิโภชนํ, คุเฬน สํสฏฺโฐ โอทโน คุโฬทโน. การกสมฺพนฺโธ กฺริยาย กโต, อุปสิตฺตาทิกฺริยานํ อปญฺญายเนปิ วุตฺติเยโว+ปสิตฺตาทิกฺริยาน+มาขฺยาปนโต นตฺถา+ยุตฺตตฺถตา. เอวํ ขีโรทโน. อสฺเสน ยุตฺโต รโถ อสฺสรโถ, มคฺคจิตฺตํ, ชมฺพุยา ปญฺญาโต ลกฺขิโต ทีโป ชมฺพุทีโป, เอเกน อธิกา ทส เอกาทส, ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ, ปกติยา เมธาวี ปกติเมธาวี อิจฺจาทิ. El tatiyā-tappurisa se forma con derivados primarios (kitaka) y con palabras como pubba, sadisa, sama, ūnattha, kalaha, nipuṇa, missa, sakhila, etc. 'Dhamma hablado por el Buda' es buddhabhāsito dhammo; así también jinadesito. 'Alabado por el Maestro' es satthuvaṇṇito. 'Reprobado por los sabios' es viññugarahito; 'elogiado por los sabios' (viññuppasattho), 'hecho por el señor' (issarakataṃ), 'hecho por uno mismo' (sayaṃ kataṃ), 'traído por loros' (sukāhaṭaṃ), 'matado por el rey' (rājahato), 'oprimido por el rey' (rājapīḷito). 'Quemado por el fuego' es aggidaḍḍho, 'mordido por una serpiente' es sappadaṭṭho, 'atravesado por flechas' es sallaviddho, 'hecho por el deseo' es icchāpakato, 'dotado de virtud' (sīlasampanno). Así también: 'acompañado de felicidad' (sukhasahagataṃ), 'asociado con el conocimiento' (ñāṇasampayuttaṃ), 'contacto con amigos' (mittasaṃsaggo), 'separación de lo amado' (piyavippayogo), 'obstinado por el nacimiento' (jātithaddho), 'carente de virtudes' (guṇahīno), 'maduro en virtudes' (guṇavuddho), 'lo que debe ser hecho por un grupo de cuatro' (catuvaggakaraṇīyaṃ), 'lo que debe hacerse por un grupo de cuatro' (catuvaggādikattabbaṃ). 'Que puede ser bebida por los cuervos' [río lleno] es kākapeyyā nadī. En algunos casos hay solo la forma compuesta: 'el que va con el pecho' es urago, 'el que bebe por el pie' es pādapo. En algunos casos solo la frase: 'habiendo cortado con el hacha' (pharasunā chinnavā), 'debe ser bebida por los cuervos' (kākehi pātabbā), 'debe ser abandonado por la visión' (dassanena pahātabbā). En la unión con pubba, etc.: 'un mes antes' es māsapubbo. Así: 'similar a la madre' (mātusadiso), 'igual a la madre' (mātusamo). 'Diecinueve' (ekūnavīsati), 'falto de virtud' (sīlavikalo), 'disputa con espadas' (asikalaho), 'hábil en el habla' (vācānipuṇo), 'mezclado con lo que es para el momento' (yāvakālikasammissaṃ), 'amable en el habla' (vācāsakhilo). 'Similar al Maestro' es satthusadiso, 'parecido al Maestro' (satthukappo), 'que busca el mérito' (puññatthiko), 'superior en virtudes' (guṇādhiko). 'Comida rociada con yogur' es dadhibhojanaṃ, 'arroz mezclado con melaza' es guḷodano. La relación del factor de la acción se establece por la acción; aunque acciones como 'rociado' no sean explícitas, existe solo la forma compuesta porque estas acciones están implicadas, por lo tanto no hay falta de conexión de significado. Así 'arroz con leche' (khīrodano). 'Carro uncido con caballos' es assaratho, 'mente del camino' (maggacittaṃ), 'isla conocida o señalada por el árbol jambu' es jambudīpo, 'diez con uno de más' es ekādasa, 'ciego de nacimiento' es jaccandho, 'sabio por naturaleza' es pakatimedhāvī, etc. จตุตฺถีตปฺปุริโส ตทตฺถ+อตฺถ+หิต+เทยฺยาทีหิ. ตทตฺเถ-กถินสฺส ทุสฺสํ กถินทุสฺสํ, กถินจีวรสฺสาติ อตฺโถ. เอวํ จีวรทุสฺสํ, จีวรมูลํ, ยาคุยา อตฺถาย ตณฺฑุลา ยาคุตณฺฑุลา, ภตฺตตณฺฑุลา, สงฺฆสฺส อตฺถาย ภตฺตํ สงฺฆภตฺตํ, อาคนฺตุกภตฺตํ, เอวํ คมิกภตฺตํ, ปาสาทาย ทพฺพํ ปาสาททพฺพํ. เอตฺถ จา+ยํ นิจฺจสมาโส, ตสฺส ติลิงฺคตา จ-ภิกฺขุสงฺฆสฺส อตฺโถ วิหาโร ภิกฺขุสงฺฆตฺโถ วิหาโร, ภิกฺขุสงฺฆตฺถา ยาคุ, ภิกฺขุสงฺฆตฺถํ จีวรํ. ยสฺส อตฺโถ ยทตฺโถ, ยทตฺถา, ยทตฺถํ. เอวํ ตทตฺโถ, ตทตฺถา, ตทตฺถํ. ตถา โลกหิโต. พุทฺธสฺส เทยฺยํ พุทฺธเทยฺยํ ปุปฺผํ. สงฺฆเทยฺยํ จีวรํ. อิธ น โหติ ‘‘สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ’’. El compuesto dative-tatpurusha (Catutthītappuriso) se forma con términos que indican el propósito (tadattha), el beneficio (hita), lo que debe ser dado (deyya), etc. Con 'tadattha' (para el propósito de ello): tela para el kathina es 'kathinadussa', con el sentido de 'para el manto del kathina'. Así también: 'cīvaradussa' (tela para el manto), 'cīvaramūlaṃ' (dinero para el manto), arroz para la papilla es 'yāgutaṇḍulā', 'bhattataṇḍulā' (arroz para la comida), comida para el Sangha es 'saṅghabhatta', 'āgantukabhatta' (comida para el recién llegado), 'gamikabhatta' (comida para el viajero), madera para el palacio es 'pāsādadabbaṃ'. En este caso, este es un compuesto obligatorio (niccasamāso), y posee los tres géneros: el monasterio para el Sangha de monjes es 'bhikkhusaṅghattho vihāro' (masc.), la papilla para el Sangha de monjes es 'bhikkhusaṅghatthā yāgu' (fem.), el manto para el Sangha de monjes es 'bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ' (neu.). El propósito del cual es 'yadattho, yadatthā, yadatthaṃ'. Así también 'tadattho, tadatthā, tadatthaṃ'. Del mismo modo 'lokahito' (beneficio del mundo). Lo que debe darse al Buddha es 'buddhadeyyaṃ pupphaṃ' (flor). 'Saṅghadeyyaṃ cīvaraṃ' (manto). Aquí no se aplica a 'saṅghassa dātabbaṃ' (lo que debe darse al Sangha). ปญฺจมีตปฺปุริโส อปคมน+ภย+วิรติ+โมจนตฺถาทีหิ. เมถุนสฺมา อเปโต เมถุนาเปโต, เอวํ ปลาปคโต, นครนิคฺคโต, ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต, กามโต นิกฺขนฺตํ กามนิกฺขนฺตํ, รุกฺขคฺคา ปติโต รุกฺขคฺคปติโต, สาสนจฺจุโต, อาปตฺติ- วุฏฺฐานํ[Pg.141], ธรณีตลคฺคโต, สพฺพภเวหิ นิสฺสโฏ สพฺพภวนิสฺสโฏ. ภยตาทิโยเค-ราชโต ภยํ ราชภยํ, โจรภยํ, อมนุสฺสภยํ, อคฺคิภยํ, ปาปภีโต, ปาปภีรุโก. อกตฺตพฺพโต วิรติ อกตฺตพฺพวิรติ, เอวํ กายทุจฺจริตวิรติ, วจีทุจฺจริตวิรติ. พนฺธนา มุตฺโต พนฺธนมุตฺโต, วนมุตฺโต, พนฺธนโมกฺโข. กมฺมสมุฏฺฐิตํ, อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐํ, โอมโกมกํ. กฺวจิ วุตฺติเยว, กมฺมโต ชาตํ กมฺมชํ, เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ. อิธ น โหติ ‘ปาสาทา ปติโต’. El compuesto ablative-tatpurusha (Pañcamītappuriso) se forma con términos que indican alejamiento, miedo, abstinencia, liberación, etc. Alejado de la unión sexual es 'methunāpeto', así 'palāpagato' (huido), 'nagaraniggato' (salido de la ciudad), 'piṇḍapātapaṭikkanto' (regresado de la limosna), salido del deseo es 'kāmanikkhantaṃ', caído de la copa del árbol es 'rukkhaggapatito', caído de la Dispensación es 'sāsanaccuto', rehabilitación de una ofensa es 'āpattivuṭṭhānaṃ', llegado desde la superficie de la tierra es 'dharaṇītalaggato', salido de todas las existencias es 'sabbabhavanissaṭo'. En relación con el miedo: miedo al rey es 'rājabhaya', 'corabhaya' (miedo a los ladrones), 'amanussabhaya' (miedo a seres no humanos), 'aggibhaya' (miedo al fuego), temeroso del mal es 'pāpabhīto', 'pāpabhīruko'. Abstinencia de lo que no debe hacerse es 'akattabbavirati', así 'kāyaduccaritavirati' (abstinencia de la mala conducta corporal), 'vacīduccaritavirati' (de la mala conducta verbal). Liberado de la atadura es 'bandhanamutto', 'vanamutto' (liberado del bosque), 'bandhanamokkho' (liberación de la atadura). Originado por el karma es 'kammasamuṭṭhitaṃ', muy excelente es 'ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ', muy inferior es 'omakomakaṃ'. A veces ocurre solo en el uso: nacido del karma es 'kammajaṃ', así 'cittajaṃ' (nacido de la mente), 'utujaṃ' (nacido del clima), 'āhārajaṃ' (nacido del alimento). Aquí no se aplica a 'pāsādā patito' (caído del palacio). ฉฏฺฐีตปฺปุริโส รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโต, เอวํ ราชปุริโส, อาจริยปูชโก, พุทฺธสาวโก, พุทฺธรูปํ, ชินวจนํ, สมุทฺทโฆโส, ธญฺญานํ ราสิ ธญฺญราสิ, ปุปฺผคนฺโธ, ผลรโส, กายสฺส ลหุตา กายลหุตา. มรณสฺสติ, รุกฺขมูลํ, อยสฺส ปตฺโต อโยปตฺโต, เอตฺถ ‘‘มนาทฺยาปาทีน+โม มเย เจ’’ติ โอ. เอวํ สุวณฺณกฏาหํ, ปานียถาลกํ, สปฺปิกุมฺโภ, เทวานํ ราชา เทวราชา. ปุมสฺส ลิงฺคํ ปุลฺลิงฺคํ, ‘‘ปุํ ปุมสฺสวา’’ติ ปุมสฺส ปุํ, นิคฺคหีตโลโป, ลสฺส ทฺวิภาโว จ. หตฺถิปทํ, อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขุนิสงฺโฆ, ชมฺพุสาขา, เอตฺถ อีการูการานํ รสฺโส. พหุลาธิการา นฺต+มาน+นิทฺธาริย+ปูรณ+ภาว+ติตฺตตฺเถหิ น โหติ. มมา+นุกุพฺพํ, มมา+นุกุรุมาโน, คุนฺนํ กณฺหา สมฺปนฺนขีรตมา, สิสฺสานํ ปญฺจโม, ปฏสฺส สุตฺตตา. กฺวจิ โหเตว ‘วตฺตมานสามีปฺยํ’. พฺราหฺมณสฺส สุกฺกา ทนฺตาติ สาเปกฺขตาย น โหติ. ผลานํ ติตฺโต, ผลาน+มาสิโต, ผลานํ สุหิโต. ‘‘พฺราหฺมณสฺส อุจฺจํ เคหํ’’ติ สาเปกฺขตาย น โหติ. ‘‘รญฺโญ ปาฏลิปุตฺตกสฺส ธนํ’’ติ ธนสมฺพนฺเธ [Pg.142] ฉฏฺฐีติ ปาฏลิปุตฺตเกน สมฺพนฺธาภาวา น โหติ. ‘‘รญฺโญ โค จ อสฺโส จ ปุริโส จา’’ติ ภินฺนตฺถตาย วากฺยเมว. รญฺโญ ควสฺสปุริสา ราชควสฺสปุริสาติ วุตฺติ โหเตว, เอกตฺถีภาวา. สมฺพนฺธีสทฺทานํ ปน นิจฺจสาเปกฺขตฺเตปิ คมกตฺตา สมาโส, คมกตฺตมฺปิ หิ สมาสสฺส นิพนฺธนํ, ยถา เทวทตฺตสฺส คุรุกุลํ, ภควโต สาวกสงฺโฆติอาทิ. El compuesto genitive-tatpurusha (Chaṭṭhītappuriso) se ejemplifica como: hijo del rey es 'rājaputto', así 'rājapuriso' (servidor del rey), 'ācariyapūjako' (quien honra al maestro), 'buddhasāvako' (discípulo del Buddha), 'buddharūpaṃ' (imagen del Buddha), 'jinavacanaṃ' (palabra del Vencedor), 'samuddaghoso' (estruendo del océano), montón de granos es 'dhaññarāsi', aroma de flores es 'pupphagandho', sabor de frutas es 'phalaraso', ligereza del cuerpo es 'kāyalahutā'. 'Maraṇassati' (recuerdo de la muerte), 'rukkhamūlaṃ' (base del árbol), cuenco de hierro es 'ayopatto', donde por la regla 'manādyāpādīna+mo maye ce' se convierte en 'o'. Así 'suvaṇṇakaṭāhaṃ' (caldero de oro), 'pānīyathālakaṃ' (vasija de agua), 'sappikumbho' (jarra de mantequilla clarificada), rey de los devas es 'devarājā'. El signo del varón es 'pulliṅgaṃ', donde por la regla 'puṃ pumassavā' el término 'pumassa' se vuelve 'puṃ', con la elisión del niggahīta y la duplicación de la 'l'. Huella del elefante es 'hatthipadaṃ', forma de mujer es 'itthirūpaṃ', comunidad de monjas es 'bhikkhunisaṅgho', rama de jambu es 'jambusākhā'; aquí ocurre el acortamiento de las vocales ī y ū. Debido a la autoridad de la frecuencia (bahula), no se forma el compuesto con los sufijos -nta, -māna, ni en construcciones partitivas, ordinales, abstractas (bhāva) o de saciedad. Ejemplos: 'mamā+nukubbaṃ' (imitándome), 'mamā+nukurumāno', 'gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā' (la más productiva de leche entre las vacas negras), 'sissānaṃ pañcamo' (el quinto de los discípulos), 'paṭassa suttatā' (la condición de hilo de la tela). A veces ocurre: 'vattamānasāmīpyaṃ' (la proximidad del presente). En 'brāhmaṇassa sukkā dantā' (los dientes del brahmán son blancos), no hay compuesto debido a la dependencia externa. 'Phalānaṃ titto' (saciado de frutas), 'phalāna+māsito', 'phalānaṃ suhito'. En 'brāhmaṇassa uccaṃ gehaṃ' (la casa alta del brahmán), no hay compuesto por dependencia. En 'rañño pāṭaliputtakassa dhanaṃ' (la riqueza del rey de Pāṭaliputta), no hay compuesto por falta de conexión directa entre el rey y Pāṭaliputta en relación con la riqueza. 'Rañño go ca asso ca puriso cā' (la vaca, el caballo y el hombre del rey) es solo una oración por tener significados distintos. No obstante, 'rañño gavassapurisā' se convierte en 'rājagavassapurisā' por la unidad de sentido (ekatthībhāvā). Incluso cuando hay palabras relacionales con dependencia perpetua, el compuesto se permite por su inteligibilidad (gamakattā), pues esta es el fundamento del compuesto, como en 'devadattassa gurukulaṃ' (la escuela del maestro de Devadatta), 'bhagavato sāvakasaṅgho' (la comunidad de discípulos del Bienaventurado), etc. สตฺตมีตปฺปุริโส รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, เอวํ รูปสญฺเจตนา, สํสารทุกฺขํ. จกฺขุมฺหิ สนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. ธมฺเม รโต ธมฺมรโต, ธมฺมาภิรติ, ธมฺมรุจิ, ธมฺมคารโว, ธมฺเมสุ นิรุตฺติ ธมฺมนิรุตฺติ, ทานาธิมุตฺติ, ภวนฺตรกตํ. ทสฺสเน อสฺสาโท ทสฺสนสฺสาโท. อรญฺเญ วาโส อรญฺญวาโส, วิกาลโภชนํ, กาลวสฺสํ, วนปุปฺผํ, วนมหิโส, คามสูกโร, สมุทฺทมจฺฉา, อาวาฏกจฺฉโป, อาวาฏมณฺฑูโก, กูปมณฺฑูโก, ติตฺถนาวา. อิตฺถีสุ ธุตฺโต อิตฺถิธุตฺโต, อกฺขธุตฺโต. ฉายายํ สุกฺโข ฉายาสุกฺโข, องฺคารปกฺกํ, จารกวโน. กฺวจิ วุตฺติเยว, วเน จรตีติ วนจรโก, กุจฺฉิมฺหิ สยนฺตีติ กุจฺฉิสยา, ถเล ติฏฺฐตีติ ถลฏฺโฐ, ชลฏฺโฐ, ปพฺพตฏฺโฐ, มคฺคฏฺโฐ. ปงฺเก ชาตํ ปงฺกชํ, สโรรุห+มิจฺจาทิ. อิธ น โหติ, โภชเน มตฺตญฺญุตา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, อาสเน นิสินฺโน, อาสเน นิสีทิตพฺพํ. El compuesto locative-tatpurusha (Sattamītappuriso) se ejemplifica como: percepción de la forma es 'rūpasaññā', así 'rūpasañcetanā' (volición de la forma), 'saṃsāradukkhaṃ' (sufrimiento en el samsara). La conciencia basada en el ojo es 'cakkhuviññāṇaṃ'. Deleitado en el Dhamma es 'dhammarato', 'dhammābhirati' (placer en el Dhamma), 'dhammaruci' (gusto por el Dhamma), 'dhammagāravo' (respeto por el Dhamma), definición en los Dhammas es 'dhammanirutti', 'dānādhimutti' (devoción a la generosidad), 'bhavantarakataṃ' (hecho en otra existencia). Deleite en ver es 'dassanassādo'. Vivir en el bosque es 'araññavāso', 'vikālabhojanaṃ' (comer fuera de tiempo), 'kālavassaṃ' (lluvia en la estación), 'vanapupphaṃ' (flor del bosque), 'vanamahiso' (búfalo de bosque), 'gāmasūkaro' (cerdo de aldea), 'samuddamacchā' (peces del mar), 'āvāṭakacchapo' (tortuga de estanque), 'āvāṭamaṇḍūko' (rana de estanque), 'kūpamaṇḍūko' (rana de pozo), 'titthanāvā' (barco en el puerto). Adicto a las mujeres es 'itthidhutto', 'akkhadhutto' (adicto a los dados). Seco a la sombra es 'chāyāsukkho', 'aṅgārapakkaṃ' (cocido en brasas), 'cārakavano' (bosque de prisión). A veces ocurre solo en el uso: el que vaga en el bosque es 'vanacarako', los que yacen en el vientre son 'kucchisayā', el que está en tierra es 'thalaṭṭho', 'jalaṭṭho' (en el agua), 'pabbataṭṭho' (en la montaña), 'maggaṭṭho' (en el camino). Nacido en el lodo es 'paṅkajaṃ', 'saroruha' (nacido en el lago), etc. Aquí no ocurre: 'moderación en la comida' (bhojane mattaññutā), 'puertas guardadas en las facultades' (indriyesu guttadvāratā), 'sentado en el asiento' (āsane nisinno), 'debe sentarse en el asiento' (āsane nisīditabbaṃ). ๑๑. วิเสสน+เมกตฺเถน 11. El calificativo con [lo calificado] en un solo sentido. วิเสสนํ สฺยาทฺยนฺตํ วิเสสฺเสน สฺยาทฺยนฺเตน สมานาธิกรเณนสเห+กตฺถํ โหติ. Un calificativo que termina en un sufijo de caso se une con un calificado que termina en un sufijo de caso en correferencia (samānādhikaraṇa) para formar un solo sentido. สมานตฺเถ [Pg.143] ปเท ยตฺถ, เภทฺยเภทกวาจเก; วิเสสนสมาโส+ยํ, วิเสสฺสตฺถปธานโต. Donde hay palabras con el mismo sentido que expresan lo que debe ser distinguido y lo que distingue, este es el compuesto de calificativo (visesanasamāso), debido a la preeminencia del sentido de lo calificado. วิเสสฺสคต+เมว+ตฺร, ลิงฺค+เมตํ ปรํ ตโต; กมฺมธารย+มิจฺเจ+ส, สมาโส+ญฺเญหิ สญฺญิโต. En este caso, se mantiene el género de lo calificado o el del término siguiente; este compuesto es designado por otros como Kammadhāraya. สุตฺเต วิเสสฺเสนาติ อวุตฺเตปิ วิเสสนสฺส สมฺพนฺธีสทฺทตฺตา สามตฺถิยโต ลพฺภมานอากฑฺฒิตสทฺทํ ปติ ‘‘วิเสสฺเสนา’’ติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺจ – Aunque en el sutra no se mencione explícitamente 'con lo calificado', dado que el calificativo es una palabra relacional, se deduce por la capacidad del sentido y el término atraído se refiere a 'con lo calificado'. Y se ha dicho: สามญฺญวตฺถุ ยา วตฺถ+นฺตรโต ตุ วิเสสิย; เอกปฺปกาเร ฐปนา, วิเสสน+มิตี+ริตํ. Un objeto general que, tras ser distinguido de otros objetos, se establece en un modo específico, es llamado calificativo (visesana). เอกปฺปการคํ วตฺถุ, วิเสสฺสนฺติ ปวุจฺจติ; ปทานิ ยานิ ยาเนว, สมฺพนฺธ+มุปยนฺติ+ห; คมฺยเต กามจาเรน, วิเสสน+วิเสสฺสตาติ. El objeto que posee ese modo específico es llamado calificado (visessa). Aquellas palabras que entran aquí en relación son entendidas como calificativo y calificado a voluntad. เอตฺถ จ อุปฺปลทพฺพํ รตฺตุปฺปลาทิโต วิเสสยตีติ นีลสทฺโท วิเสสนํ. เตน วิเสสิยตีติ อุปฺปลสทฺโท วิเสสฺสํ. อปิ จ ภมร+งฺคาราทิสามญฺญ นีลตฺถโต วิเสสิยตีติ นีลํ วิเสสฺสํ. น วตฺถาทีนํ, อุปฺปลสฺเสวาติ วิเสสนโต อุปฺปลํ วิเสสนํติ กามจาเรเนติ วุตฺตํ. อปิ จ – En este contexto, la palabra 'azul' (nīla) es el calificativo porque distingue la sustancia del loto de los lotos rojos y otros. Por ello, la palabra 'loto' (uppala) es el calificado, pues es distinguido por aquel. Además, 'azul' puede ser el calificado porque se distingue del sentido general de azul de las abejas o del carbón. [En ese caso] el loto es el calificativo por su distinción, no de las telas y otros, sino solo del loto; por ello se dice 'a voluntad'. ปริโต อยนฺตฺย+เนน+ตฺถา, ปริยาโยติ วุจฺจติ; โควาจาติ ปวุตฺเต ตุ, วาจตฺโถ ตุ วิเสสนํ. Aquello mediante lo cual los sentidos son expresados completamente se denomina expresión (pariyāya). Pero cuando se dice 'la palabra vaca' (govācā), el sentido de la palabra es el calificativo. วิเสสฺเส ทิสฺสมานา ยา, ลิงฺค+สํขฺยา+วิภตฺติโย; ตุลฺยาธิกรเณ ภิยฺโย, กตฺตพฺพา ตา วิเสสเนติ – El género, número y caso que se observan en el calificado deben, en su mayoría, aplicarse al calificativo en correferencia. วุตฺตตฺตา มหนฺโต+จฺจาทีสุ สมานลิงฺคาทโย ทฏฺฐพฺพา. ภิยฺโยติ กึ, เทวา ปมาณํ อิจฺจาทิ. Debido a que se ha mencionado [el término] 'mahanto' etc., debe entenderse que poseen el mismo género, etc. ¿Para qué sirve 'bhiyyo' [más]? [Para ejemplos como] 'devā pamāṇaṃ' [los dioses son la medida], etc. โส [Pg.144] จ ฉพฺพิโธ วิเสสนปุพฺพปโท, วิเสสนุตฺตรปโท, วิเสสโนภยปโท, อุปมานุตฺตรปโท, สมฺภาวนาปุพฺพปโท, อวธารณปุพฺพปโทติ. Y este [compuesto Kammadhāraya] es de seis tipos: con el calificativo primero (visesanapubbapada), con el calificativo después (visesanuttarapada), con calificativos en ambas partes (visesanobhayapada), con el término de comparación después (upamānuttarapada), con una noción supuesta primero (sambhāvanāpubbapada) y con un término de restricción primero (avadhāraṇapubbapada). ตตฺถ วิเสสนปุพฺพปเท ตาว-มหนฺโต จ โส ปุริโส จาติ วากฺเย อิมินา สุตฺเตน สมาโส. ‘‘ฏ นฺต+นฺตูนํ’’ติ นฺตสฺส ฏาเทเส ทีโฆ โหติ, มหาปุริโส, มหาปุริสา อิจฺจาทิ. De estos, en el visesanapubbapada, primero: en la frase 'mahanto ca so puriso ca' [él es grande y él es un hombre], se forma el compuesto mediante esta regla. Por la regla 'ṭa nta+ntūnaṃ', al sustituir 'nt' por 'ṭa', ocurre el alargamiento: 'mahāpuriso', 'mahāpurisā', etc. วากฺเย ตุลฺยาธิกรณภาว ปกาสนตฺถํ จ+ต-สทฺทปโยโค. วุตฺติยนฺตุ สมาเสเนว ตปฺปกาสนโต น ตปฺปโยโค. เอว+มญฺญตฺราปิ วุตฺตตฺถาน+มปฺปโยโค. เอวํ มหาวีโร, มหามุนิ. มหนฺตญฺจ ตํ พลญฺจาติ มหาพลํ, มหพฺภยํ. สนฺโต จ โส ปุริโส จาติ สปฺปุริโส. ตถา ปุพฺพปุริโส, อปรปุริโส, ปฐมปุริโส, มชฺฌิมปุริโส, อุตฺตมปุริโส, ปรปุริโส, เสตหตฺถี, กณฺหสปฺโป, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, โลหิตจนฺทนํ. กฺวจิ น โหติ, ปุณฺโณ มนฺตานีปุตฺโต, จิตฺโต คหปติ. ปุมา จ โส โกกิโล จาติ ปุงฺโกกิโล, อุตฺตรปเท ปุมสฺส ปุํ โหติ. เอวํ ปุนฺนาโค. En la oración analítica, se usan las palabras 'ca' [y] y 'ta' [él/eso] para manifestar la relación de correferencia (tulyādhikaraṇa). Pero en la formación del compuesto, debido a que esa relación se manifiesta por el compuesto mismo, no se usan. Así también en otros casos, no se usan términos cuyo significado ya ha sido expresado. Por ejemplo: 'mahāvīro' [gran héroe], 'mahāmuni' [gran sabio]. 'Mahantañca taṃ balañca' resulta en 'mahābalaṃ' [gran poder], 'mahabbhayaṃ' [gran peligro]. 'Santo ca so puriso ca' resulta en 'sappuriso' [hombre virtuoso]. Del mismo modo: 'pubbapuriso', 'aparapuriso', 'paṭhamapuriso', 'majjhimapuriso', 'uttamapuriso', 'parapuriso', 'setahatthī' [elefante blanco], 'kaṇhasappo' [serpiente negra], 'nīluppalaṃ' [loto azul], 'rattuppalaṃ' [loto rojo], 'lohitacandanaṃ' [sándalo rojo]. En algunos casos no ocurre: 'puṇṇo mantānīputto', 'citto gahapati'. 'Pumā ca so kokilo ca' resulta en 'puṅkokilo' [cuco macho]; cuando el segundo término sigue, 'puma' se convierte en 'puṃ'. Así también 'punnāgo'. ขตฺติยา จ สา กญฺญา จาติ ขตฺติยกญฺญา. 'Khattiyā ca sā kaññā ca' [ella es una noble y ella es una doncella] resulta en 'khattiyakaññā' [doncella noble]. ๖๗. อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิ+ตฺถี ปุเมเว+กตฺเถติ 67. En el género femenino, un término que originalmente fue enunciado como masculino se vuelve igual al masculino cuando tiene el mismo referente. ภาสิตปุมา อิตฺถี ปุเมว โหตีติ ปุมฺภาวา อิตฺถิปจฺจยานํ นิวตฺติ โหติ. เอวํ รตฺตลตา, ทุติยภิกฺขา. พฺราหฺมณี จ สา ทาริกา จาติ พฺราหฺมณทาริกา, นาคมาณวิกา. อิตฺถิยนฺติ กึ, กุมาริรตนํ, สมณิปทุมํ. ภาสิตปุมาติ กึ, คงฺคานที, ตณฺหานที[Pg.145], ปถวีธาตุ. ปุรตฺถิโม จ โส กาโย จาติ ปุรตฺถิมกาโย. เอตฺถ จ กาเยกเทเส กายสทฺโท. เอวํ ปจฺฉิมกาโย, อุปริมกาโย, เหฏฺฐิมกาโย, สพฺพกาโย, นวาวาโส, กตรนิกาโย, เหตุปจฺจโย. ชีวิตปฺปธานํ นวกํ ชีวิตนวก+มิจฺจาทิ. Con la expresión 'bhāsitapumā itthī pumeva hoti' [lo que fue dicho como masculino siendo femenino se vuelve solo masculino], se produce la eliminación de los sufijos femeninos debido a la condición masculina. Por ejemplo: 'rattalatā', 'dutiyabhikkhā'. 'Brāhmaṇī ca sā dārikā ca' resulta en 'brāhmaṇadārikā', 'nāgamāṇavikā'. ¿Por qué se dice 'en femenino'? [Para casos como] 'kumāriratanaṃ', 'samaṇipadumaṃ'. ¿Por qué 'enunciado como masculino'? [Para casos como] 'gaṅgānadī', 'taṇhānadī', 'pathavīdhātu'. 'Puratthimo ca so kāyo ca' resulta en 'puratthimakāyo'. Aquí la palabra 'kāyo' se refiere a una parte del cuerpo. Del mismo modo: 'pacchimakāyo', 'uparimakāyo', 'heṭṭhimakāyo', 'sabbakāyo', 'navāvāso', 'kataranikāyo', 'hetupaccayo'. 'Jīvitappadhānaṃ navakaṃ' resulta en 'jīvitanavaka', etc. วิเสสนุตฺตรปเท เถรา+จริย+ปณฺฑิตา วิเสสนํ ปรญฺจ ภวติ. ยถา สาริปุตฺโต จ โส เถโร จาติ สาริปุตฺตตฺเถโร, เอวํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร, มหากสฺสปตฺเถโร, พุทฺธโฆสาจริโย, ธมฺมปาลาจริโย, อาจริยคุตฺติโล วา. มโหสโธ จ โส ปณฺฑิโต จาติ มโหสธปณฺฑิโต, เอวํ วิธุรปณฺฑิโต. En el visesanuttarapada, los términos 'thera', 'ācariya' y 'paṇḍita' actúan como calificativos y se colocan después. Por ejemplo: 'sāriputto ca so thero ca' resulta en 'sāriputtatthero'. Del mismo modo: 'mahāmoggallānatthero', 'mahākassapatthero', 'buddhaghosācariyo', 'dhammapālācariyo', o 'ācariyaguttilo'. 'Mahosadho ca so paṇḍito ca' resulta en 'mahosadhapaṇḍito'; del mismo modo, 'vidhurapaṇḍito'. วิเสสโนภยปเท ยถา-สีตญฺจ ตํ อุณฺหญฺจาติ สีตุณฺหํ, สินิทฺโธ จ โส อุณฺโห จาติ สินิทฺธุณฺโห มาโส. ขญฺโช จ โส ขุชฺโช จาติ ขญฺชขุชฺโช, เอวํ อนฺธพธิโร, กตากตํ, ฉิทฺทาวฉิทฺทํ, อุจฺจาวจํ, ฉินฺนภินฺนํ, คตปจฺจาคตํ. กฺวจิ ปุพฺพกาลสฺสาปิ ปรนิปาโต, วาสิโต จ โส ลิตฺโต จาติ ลิตฺตวาสิโต, เอวํ นคฺคมูสิโต, สิตฺตสมฺมฏฺโฐ, ภฏฺฐลุญฺชิโต. En el visesanobhayapada, por ejemplo: 'sītañca taṃ uṇhañca' resulta en 'sītuṇhaṃ' [frío-calor], 'siniddho ca so uṇho ca' resulta en 'siniddhuṇho māso' [un mes suave y cálido]. 'Khañjo ca so khujjo ca' resulta en 'khañjakhujjo' [cojo y jorobado]. Del mismo modo: 'andhabadhiro' [ciego y sordo], 'katākataṃ' [hecho y no hecho], 'chiddāvachiddaṃ' [agujereado y desgarrado], 'uccāvacaṃ' [alto y bajo/variado], 'chinnabhinnaṃ' [cortado y roto], 'gatapaccāgataṃ' [ido y vuelto]. A veces, incluso lo que ocurrió antes se coloca después: 'vāsito ca so litto ca' resulta en 'littavāsito', así como 'naggamūsito', 'sittasammaṭṭho', 'bhaṭṭhaluñjito'. อุปมนุตฺตรปเท อุปมานภูตํ วิเสสนํ ปรํ ภวติ, ยถา สีโหติ วุตฺเต อุปจริตา+นุปจริตสีหานํ สามญฺญปฺปตีติยํ มุนิสทฺโท วิเสเสติ. เอตฺถ จ – En el upamānuttarapada, el calificativo que sirve como comparación se coloca después. Por ejemplo, cuando se dice 'sīho' [león], la palabra 'muni' [sabio] lo califica para distinguir entre un león real y uno metafórico en el entendimiento común. Y aquí: อุปมาโน+ปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ สิโย+ปมา. La comparación (upamā) es la cualidad de tener la misma naturaleza entre lo comparado (upameyya) y el estándar de comparación (upamāna). สา จ วตฺถุ+วณฺณ+อาการานํ สามฺเยน โหติ. สีโหว สีโห, มุนิ จ โส สีโห จาติ มุนิสีโห, มุนิวสโภ, มุนิปุงฺคโว[Pg.146], พุทฺธนาโค, พุทฺธาทิจฺโจ. รํสี วิย รํสี, สทฺธมฺโม จ โส รํสี จาติ สทฺธมฺมรํสี, เอวํ วินยสาคโร. ปุณฺฑริกมิว ปุณฺฑริโก, สมโณ จ โส ปุณฺฑริโก จาติ สมณปุณฺฑริโก, สมณปทุโม. จนฺโท วิย จนฺโท, มุขญฺจ ตํ จนฺโท จาติ มุขจนฺโท, มุขปทุมํ อิจฺจาทิ. Y esta [comparación] ocurre por la semejanza de sustancia, color o forma. Como un león es un león, así el sabio que es como un león es 'munisīho' [león entre sabios], 'munivasabho' [toro entre sabios], 'munipuṅgavo' [líder entre sabios], 'buddhanāgo' [elefante entre los Budas], 'buddhādicco' [sol de los Budas]. Como un rayo es un rayo, así la verdadera doctrina que es como un rayo es 'saddhammaraṃsī' [rayo del Saddhamma]; del mismo modo, 'vinayasāgaro' [océano del Vinaya]. Como un loto blanco es un loto blanco, así el asceta que es como un loto blanco es 'samaṇapuṇḍariko', 'samaṇapadumo'. Como la luna es la luna, así el rostro que es como la luna es 'mukhacando' [rostro de luna], 'mukhapadumaṃ' [rostro de loto], etc. สมฺภาวนาปุพฺพปเท ยถา-ธมฺโมติ พุทฺธิ ธมฺมพุทฺธิ, เอวํ ธมฺมสญฺญา, ธมฺมสงฺขาโต, ธมฺมสมฺมโต, ปาณสญฺญิตา, อสุภสญฺญา, อนิจฺจสญฺญา, ธาตุสญฺญา, อตฺตสญฺญา, อตฺตทิฏฺฐิ อิจฺจาทิ. En el sambhāvanāpubbapada, por ejemplo: la noción de 'esto es el Dhamma' resulta en 'dhammabuddhi'. Del mismo modo: 'dhammasaññā' [percepción del Dhamma], 'dhammasaṅkhāto' [conocido como Dhamma], 'dhammasammato' [considerado como Dhamma], 'pāṇasaññitā' [percepción de un ser vivo], 'asubhasaññā' [percepción de lo impuro], 'aniccasaññā' [percepción de la impermanencia], 'dhātusaññā' [percepción de los elementos], 'attasaññā' [percepción de un yo], 'attadiṭṭhi' [visión de un yo], etc. อวธารณปุพฺพปเท ยถา-คุโณ เอว ธนํ คุณธนํ, เอวํ สทฺธาธนํ, สีลธนํ, ปญฺญารตนํ, จกฺขุ เอว อินฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริยํ, เอวํ จกฺขายตนํ, จกฺขุธาตุ, จกฺขุทฺวารํ, รูปารมฺมณ+มิจฺจาทิ. En el avadhāraṇapubbapada, por ejemplo: la cualidad misma como riqueza resulta en 'guṇadhanaṃ'. Del mismo modo: 'saddhādhanaṃ' [la riqueza de la fe], 'sīladhanaṃ' [la riqueza de la virtud], 'paññāratanaṃ' [la joya de la sabiduría]. El ojo mismo como facultad resulta en 'cakkhundriyaṃ'. Del mismo modo: 'cakkhāyatanaṃ' [la esfera del ojo], 'cakkhudhātu' [el elemento del ojo], 'cakkhudvāraṃ' [la puerta del ojo], 'rūpārammaṇaṃ' [el objeto de la forma], etc. วิเสสน+วิเสสฺเสหิ, กฺริยาย จ สเห+ริโต; เตสํ ภาวํ วิเวเจตา, นิปาโต พฺยวจฺฉินฺทติ. Expresado junto con calificativos, objetos calificados y acciones; la partícula, al distinguir su naturaleza, establece una delimitación. อโยค+มญฺญโยคญฺจ, อจฺจนฺตาโยค+เมวิ+ติ; วิวกฺขาโต ปยุตฺโตปิ, เอวตฺโถ ญายเต ยโต. La ausencia de conexión (ayoga), la conexión con otros (aññayoga) y la ausencia absoluta de conexión (accantāyoga); el significado de 'eva' se conoce de esta manera incluso cuando no se usa, según lo que se desea expresar. พฺยวจฺเฉทผลํ วากฺยํ, ตโต จิตฺโต ธนุทฺธโร; ปาตฺโถ ธนุทฺธโร นีลุ+ปฺปล+มตฺถีติ ตํ ยถา. La frase tiene como resultado la delimitación. Por ejemplo: 'Citto es un arquero', 'Pāttho es un arquero' y 'El loto azul existe'. เอตฺถ นิปาโตติ เอว-อิตินิปาโต, อปฺปยุตฺโตปิ เอวสทฺโท เอวํ โยเชตพฺโพ – ‘‘จิตฺโต ธนุทฺธโร เอวา’’ติ วิเสสเนน ยุตฺโต อโยควิวจฺเฉทโก, ธนุนา โยเค ปติฏฺฐาปนโต ‘‘ปาตฺโถ เอว ธนุทฺธโร’’ติ วิเสสฺเสน ยุตฺโต อญฺญโยควิวจฺเฉทโก, ธนุทฺธรตฺตสฺส ปาตฺถสํขาตอชฺชุเน เอว ปติฏฺฐาปนโต. ‘‘นีลุปฺปล+มตฺเถวา’’ติ [Pg.147] กฺริยาย ยุตฺโต อจฺจนฺตาโยควิวจฺเฉทโก, นีลุปฺปลสฺส สพฺภาเวเยว ปติฏฺฐาปนโต. Aquí, por 'partícula' se refiere a la partícula 'eva'. Aunque no se use, la palabra 'eva' debe aplicarse así: 'Citto es ciertamente un arquero'; al estar unido al calificativo, excluye la falta de conexión (ayogavivacchedako), pues establece la conexión con el arco. 'Sólo Pāttho es un arquero'; al estar unido al sujeto calificado, excluye la conexión con otros (aññayogavivacchedako), pues establece que la cualidad de arquero reside solo en Arjuna, conocido como Pāttho. 'El loto azul ciertamente existe'; al estar unido a la acción, excluye la ausencia absoluta de conexión (accantāyogavivacchedako), pues establece la existencia misma del loto azul. ๒๑. สํขฺยาทิ 21. Compuestos que comienzan con números (saṃkhyādi). เอกตฺเถ สมาหาเร สํขฺยาทิ นปุํสกลิงฺคํ ภวติ. ตโย โลกา สมาหฏา=จิตฺเตน สมฺปิณฺฑิตา, ติณฺณํ โลกานํ สมาหาโรติ วา วากฺเย วิเสสนสมาเส กเต อิมินา นปุํสกตฺตํ ภวติ. สมาหารสฺเส+กตฺตา เอกวจนเมว, ติโลกํ, โภ ติโลก, ติโลกํ, ติโลเกน อิจฺจาทิ. เอวํ ตโย ทณฺฑา ติทณฺฑํ, ตีณิ มลานิ สมาหฏานิ, ติณฺณํ มลานํ สมาหาโรติ วา ติมลํ, ติลกฺขณํ, จตุสจฺจํ, ปญฺจสิกฺขาปทํ, ฉฏฺฐายตนํ, สตฺตาหํ, อฏฺฐสีลํ, นวโลกุตฺตรํ, ทสสีลํ, สตโยชนํ. ทฺเว รตฺติโย สมาหฏา ทฺวิรตฺตํ. En el sentido de una unidad colectiva (samāhāra), los compuestos que comienzan con un número toman el género neutro. Cuando se forma un compuesto calificativo basado en la frase 'tayo lokā samāhaṭā' [los tres mundos reunidos, es decir, integrados por la mente] o 'tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāro' [una colección de tres mundos], se vuelve neutro por esta regla. Debido a que la colección es una unidad, se usa solo el singular: 'tilokaṃ', 'bho tiloka', 'tilokaṃ', 'tilokena', etc. Del mismo modo, 'tayo daṇḍā' resulta en 'tidaṇḍaṃ' [triple báculo], 'tīṇi malāni samāhaṭāni' o 'tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāro' resulta en 'timalaṃ'. También: 'tilakkhaṇaṃ' [las tres características], 'catusaccaṃ' [las cuatro verdades], 'pañcasikkhāpadaṃ' [los cinco preceptos], 'chaṭṭhāyatanaṃ' [las seis bases], 'sattāhaṃ' [siete días], 'aṭṭhasīlaṃ' [los ocho preceptos], 'navalokuttaraṃ' [los nueve estados supramundanos], 'dasasīlaṃ' [los diez preceptos], 'satayojanaṃ' [cien yojanas]. 'Dve rattiyo samāhaṭā' resulta en 'dvirattaṃ' [dos noches]. ๑๒. นญ 12. La partícula negativa 'na' (nañ). นอูจฺเจตํ สฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺถํ โหติ. ญฺญกาโร ‘‘ฏ นญสฺสา’’ติ วิเสสนตฺโถ ‘ปามนปุตฺตาทีสุ นสฺส โฏ มา โหตู’ติ. น พฺราหฺมโณ อพฺราหฺมโณ, ‘‘ฏ นญสฺสา’’ติ นสฺส ฏาเทโส. ญฺญ-กาโร เอตฺเถว วิเสสนตฺโถ. La partícula negativa 'na' se une con una palabra terminada en sufijo silábico para formar un solo sentido. El sonido 'ñña' es con el propósito de distinción en la regla 'ṭa nañassa', para que 'na' no se convierta en 'ṭa' en palabras como 'pāmanaputta', etc. 'Na brāhmaṇo' resulta en 'abrāhmaṇo' [un no-brahmán], mediante la sustitución de 'na' por 'ṭa' según la regla 'ṭa nañassa'. Aquí también, el sonido 'ñña' es para distinción. น-นิเสโธ สโต ยุตฺโต, เทสาทินิยมํ วินา; อสโต วา+ผโล ตสฺมา, กถ+มพฺราหฺมโณติเจ. La negación 'na' es apropiada cuando se aplica a algo que existe, sin restricción de lugar, etc.; o bien, es infructuosa si se aplica a lo inexistente. Por lo tanto, ¿cómo se dice 'no-brahmán' (abrāhmaṇa)? นิเสธตฺถานุวาเทน, ปฏิเสธวิธิ กฺวจิ; ปรสฺส มิจฺฉาญาณตฺตา+ขฺยาปนาโย+ปปชฺชเต. Al reiterar el significado de la negación, a veces surge una regla de prohibición para demostrar el conocimiento erróneo de otro. ทุวิโธ [Pg.148] จ+สฺส นสฺส อตฺโถ ปสชฺชปฏิเสธ+ปริยุทาสวเสน. ตตฺถ โย ‘‘อสูริกปสฺสาราชทารา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทตฺถสฺส สพฺพทา อภาวํ ทีเปติ, โส ปสชฺชปฏิเสธวาจี นาม. โย ปน ‘‘อพฺราหฺมณ+มานยา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทตฺถํ ปริยุทาสิตฺวา ปฏิกฺขิปิตฺวา ตํสทิเส วตฺถุมฺหิ การิยํ ปฏิปาทยติ, โส ปริยุทาสวาจี นาม. วุตฺตญฺจ – El significado de 'na' (no) es de dos tipos: por vía de negación absoluta (pasajjapaṭisedha) y por vía de exclusión relativa (pariyudāsa). Entre ellos, aquel que indica la ausencia perpetua del significado del término posterior, como en 'asūrikapassa' o 'rājadārā', se llama negación absoluta. Por otro lado, aquel que, tras excluir o rechazar el significado del término posterior, establece una función en un objeto similar a aquel, como en 'trae al no-brahmán' (abrāhmaṇamānaya), se llama exclusión relativa. Y se ha dicho: ปสชฺชปฏิเสธสฺส, ลกฺขณํ วตฺถุนตฺถิตา; วตฺถุโต+ญฺญตฺร ยา วุตฺติ, ปริยุทาสลกฺขณํ. La característica de la negación absoluta es la inexistencia de la cosa; la característica de la exclusión relativa es la aplicación a algo distinto de la cosa. ยตฺร อพฺราหฺมณาทีสุ, วตฺถุํ ปริยุทสฺสติ; ตกฺริยายุตฺตราชาทึ, วเท โส ปริยุทาสโก. Donde se excluye el objeto en términos como 'no-brahmán', refiriéndose a un guerrero (khattiya), etc., que es capaz de realizar tal acción, a eso se le llama exclusivo (pariyudāsako). ปสชฺชปฏิเสโธ ตุ, วตฺถนฺตร+มนาทิย; กิญฺจิวตฺถุนิเสธสฺส, ปสงฺโค น ภเวยฺย โส. Pero la negación absoluta no toma otro objeto; no debería haber una implicación [de otro objeto] al negar alguna cosa. ตทญฺโญ จ ตํวิรุทฺโธ,ตทภาโว จ นญฺญตฺโถ. Lo 'otro que eso', lo 'opuesto a eso' y la 'ausencia de eso' son los significados de la partícula negativa 'na'. ตทญฺญตฺเถ – อพฺราหฺมโณ, พฺราหฺมณโต อญฺโญ ตํสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อมนุสฺโส, อสฺสมโณ, น พฺยากตา อพฺยากตา ธมฺมา. ตพฺพิรุทฺธตฺเถ-น กุสลา อกุสลา, กุสลปฏิปกฺขาติ อตฺโถ. เอวํ อโลโภ, อมิตฺโต, อยํ ปริยุทาสนโย. ตทภาเว-น กตฺวา อกตฺวา, อกาตุน ปุญฺญํ, อกโรนฺโต, อภาโว ภวติ. อยํ ปสชฺชปฏิเสธนโย. En el significado de 'otro que eso': 'no-brahmán' significa alguien distinto de un brahmán pero similar a él. Así también: 'no-humano' (amanusso), 'no-asceta' (assamaṇo), 'fenómenos no indeterminados' (na byākatā abyākatā dhammā). En el significado de 'lo opuesto a eso': 'no saludable' (akusala) significa lo que es opuesto a lo saludable (kusalapaṭipakkhā). Así también: 'no-codicia' (alobho), 'no-amigo' (amitto); este es el método de exclusión relativa (pariyudāsanayo). En el significado de 'ausencia de eso': 'no habiendo hecho' (na katvā > akatvā), 'sin haber hecho mérito' (akātuna puññaṃ), 'no haciendo' (akaronto); aquí se expresa la inexistencia. Este es el método de negación absoluta (pasajjapaṭisedhanayo). เอตฺถ [Pg.149] จ อุโภสุ ปริยุทาเส พฺราหฺมณา อญฺโญ พฺราหฺมณธมฺเม อปฺปติฏฺฐิโต ขตฺติยาทิ พฺราหฺมณสทิโสว อพฺราหฺมโณติ วุตฺเต ปตียเต. อิตรสฺมึ ปน ปกฺเข เกนจิ สํสยนิมิตฺเตน ขตฺติยาโท พฺราหฺมโณติ วุตฺตสฺส มิจฺฉาญาณนิวุตฺติ กรียติ ‘‘พฺราหฺมโณ+ยํ น ภวติ อพฺราหฺมโณ’’ติ, พฺราหฺมณตฺตชฺฌาสิโต น ภวตีตฺยตฺโถ. ตตฺถ สทิสตฺตํ วินา มิจฺฉาญาณาสมฺภวา ปโยคสามตฺถิยา จ สทิสปฏิปตฺติ, ตคฺคตา จ ลิงฺค+สงฺขฺยา ภวนฺติ. อโตเยว อุจฺจเต ‘‘นญฺญิวยุตฺต+มญฺญสทิสาธิกรเณ, กถา หิ อตฺถสมฺปจฺจโย’’ติ. Y aquí, en ambos casos de exclusión relativa, cuando se dice 'no-brahmán', se entiende como alguien distinto de un brahmán, como un guerrero (khattiya), etc., que no está establecido en las cualidades de un brahmán, pero que es similar a un brahmán. En el otro lado [negación absoluta], sin embargo, debido a alguna causa de duda, se elimina el conocimiento erróneo de quien llamó brahmán a un guerrero, diciendo: 'este no es un brahmán, es un no-brahmán', lo que significa que no posee la naturaleza de un brahmán. En ese caso, puesto que el conocimiento erróneo no es posible sin la similitud, surge el entendimiento de la similitud por la fuerza del uso, y las desinencias de género y número corresponden a ello. Por eso se dice: 'la partícula na se emplea en el sentido de lo que es distinto pero similar, pues así es la comprensión del significado en el habla'. ๗๕. อน สเรติ 75. La partícula 'na' se convierte en 'ana' ante una vocal. นญสทฺทสฺส สเร อน, น อสฺโส อนสฺโส, น อริโย อนริโย. เอวํ อนิสฺสโร, อนิฏฺโฐ, อนาสโว. น อาทาย อนาทาย, อโนโลเกตฺวา อิจฺฉาทิ. พหุลาธิการา อยุตฺตตฺเถหิ เกหิจิ โหติ. ปุน น คียนฺตีติ อปุนเคยฺยา คาถา, อโนกาสํ กาเรตฺวา, อมูลามูลํ คนฺตฺวา, อจนฺทมุลฺโลกิกานิ มุขานิ, อสทฺธโภชี, อลวณโภชี. El sonido 'na' se convierte en 'ana' ante una vocal: 'na' + 'asso' = 'anasso' (no-caballo), 'na' + 'ariyo' = 'anariyo' (no-noble). Así también: 'anissaro' (sin señor), 'aniṭṭho' (no deseado), 'anāsavo' (sin influjos). 'na' + 'ādāya' = 'anādāya' (sin tomar), 'anoloketvā' (sin mirar), 'icchādi' (etcétera). Debido a la autoridad de la regla general (bahulādhikāra), esto ocurre con algunos términos con significados impropios. Además: 'versos que no se cantan de nuevo' (apunageyyā gāthā), 'sin dar oportunidad' (anokāsaṃ kāretvā), 'yendo sin raíz' (amūlāmūlaṃ gantvā), 'rostros que no miran la luna' (acandamullokikāni mukhāni), 'quien come sin fe' (asaddhabhojī), 'quien come sin sal' (alavaṇabhojī). ๑๓. กุปาทโย นิจฺจ+มสฺยาทิวิธิมฺหิ 13. 'Ku' y otros prefijos se combinan permanentemente en la regla 'syādi', etc. กุสทฺโท ปาทโย จ สฺยาทฺยนฺเตน สเห+กตฺถา โหนฺติ นิจฺจํ สฺยาทิวิธิวิสยโต+ญฺญตฺถ. เอตฺถ อพฺยภิจาริปาทิสหจรณตฺเถน กุอิติ นิปาโตว, น ปถวีวาจโก กุสทฺโท. สฺยาทิวิธิวิสโย นาม ‘‘ลกฺขณิตฺถมฺภูตา’’ ทินา ปติอาทีนํ วิสเย กตทุติยา, ตญฺจ อนฺวทฺธมาสนฺติ อสํขฺยสมาส+มิว มา โหตูติ ‘‘อสฺยาทิวิธิมฺหี’’ติ นิเสโธ. กุจฺฉิโต พฺราหฺมโณ กุพฺราหฺมโณ, นิจฺจสมาสตฺตา อสปเทน วิคฺคโห. La palabra 'ku' y los prefijos 'pa', etc., siempre forman un solo significado junto con un término que termina en desinencia nominal (syādi), fuera del ámbito de las reglas de 'asi', etc. Aquí, debido a su asociación invariable con 'pa', etc., 'ku' es solo una partícula (nipāta) y no la palabra 'ku' que significa 'tierra'. El ámbito de las reglas 'syādi' se refiere al uso del acusativo por reglas como 'lakkhaṇitthambhūta' en relación con 'pati', etc.; la prohibición 'asyādividhimhi' es para evitar que se convierta en un compuesto no numeral (asaṃkhyasamāsa), como en 'anvaddhamāsaṃ'. Un brahmán despreciable es 'kubrāhmaṇa'; al ser un compuesto permanente (niccasamāsa), su análisis se hace con palabras distintas. ๑๐๗. สเร กท กุสฺสุ+ตฺตรตฺเถ 107. 'Ku' se convierte en 'kada' ante una vocal en el sentido de un significado posterior. กุสฺสุ+ตฺตรตฺเถ [Pg.150] วตฺตมานสฺส สราโท อุตฺตรปเท กทาเทโส โหติ. อีสกํ อุณฺหํ กทุณฺหํ, กุจฺฉิตํ อนฺนํ กทนฺนํ, กทสนํ. สเรติ กึ, กุปุตฺตา, กุทารา, กุทาสา, กุทิฏฺฐิ. Se produce la sustitución por 'kada' cuando 'ku' expresa un significado posterior y le sigue un término que empieza por vocal. Un poco caliente: 'kaduṇhaṃ'; comida despreciable: 'kadannaṃ', 'kadasanaṃ'. ¿Por qué dice 'ante una vocal'? [Para evitarlo en ejemplos como] 'kuputtā' (hijos malos), 'kudārā' (esposas malas), 'kudāsā' (esclavos malos), 'kudiṭṭhi' (visión errónea). ๑๐๘. กา+ปฺปตฺเถ 108. 'Kā' en el sentido de pequeñez. อปฺปตฺเถ วตฺตมานสฺส กุสฺส กา โหตุ+ตฺตรปเท. อปฺปกํ ลวณํ กาลวณํ. เอวํ กาปุปฺผํ. Que 'ku' sea 'kā' ante un término posterior cuando expresa el sentido de pequeñez. Poca sal: 'kālavaṇaṃ'. Así también: 'kāpupphaṃ' (flor pequeña). ๑๐๙. ปุริเส วาติ 109. Opcionalmente ante 'purisa'. กุสฺส กา วา. กุจฺฉิโต ปุริโส กาปุริโส, กุปุริโส วา. ปกฏฺโฐ นายโก ปนายโก, ปธานํ วจนํ ปาวจนํ ภุสํ วทฺธํ ปวทฺธํ สรีรํ, สมํ สมฺมา วา อาธานํ สมาธานํ, วิวิธา มติ วิมติ, วิวิโธ วิสิฏฺโฐ วา กปฺโป วิกปฺโป, อธิโก เทโว อติเทโว, เอวํ อธิเทโว, อธิสีลํ. สุนฺทโร คนฺโธ สุคนฺโธ, กจฺฉิโต คนฺโธ ทุคฺคนฺโธ, สุฏฺฐุ กตํ สุกตํ, ทุฏฺฐุ กตํ ทุกฺกตํ อภิ สิญฺจนํ อภิเสโกติ สนนฺโต, อติสเยน กตฺวา, กตํ ปกริตฺวา, ปกตํ, อติสเยน ถุตํ อติตฺถุตํ, อติกฺกมฺม ถุตํ อติตฺถุตํ, อีสํ กฬาโร อากฬาโร, สุฏฺฐุ พทฺโธ อาพทฺโธ. 'Ku' se convierte opcionalmente en 'kā'. Un hombre despreciable: 'kāpuriso' o 'kupuriso'. Un líder eminente: 'panāyako'; una palabra principal o canónica: 'pāvacanaṃ'; un cuerpo muy desarrollado: 'pavaddhaṃ sarīraṃ'; una fijación correcta o igual: 'samādhānaṃ' (meditación); una mente dividida: 'vimati'; una distinción o clasificación diversa: 'vikappo'; un dios superior: 'atidevo', así también 'adhidevo', 'adhisīlaṃ' (virtud superior). Un aroma agradable: 'sugandho'; un aroma desagradable: 'duggandho'; bien hecho: 'sukataṃ'; mal hecho: 'dukkataṃ'; rociar completamente: 'abhiseka' (consagración); habiendo hecho excesivamente: 'atikata'; habiendo hecho de manera excelente o previa: 'pakata'; alabado excesivamente: 'atitthuta'; alabado más allá de [lo normal]: 'atitthuta'; un poco leonado: 'ākaḷāro'; bien atado: 'ābaddho'. ปาทโย คตาทฺยตฺเถ ปฐมาย 'Pa' y otros prefijos se combinan con un sustantivo en nominativo en el sentido de 'ido', etc. ปคโต อาจริโย ปาจริโย, เอวํ ปนฺเตวาสี. Un maestro que ha ido [más allá]: 'pācariyo'; así también 'pantevāsī' (un discípulo residente). อจฺจาทโย [Pg.151] กนฺตาทฺยตฺเถ ทุติยาย 'Ati' (accādayo) y otros se combinan con un sustantivo en acusativo en el sentido de 'pasado', etc. อติกฺกนฺโต มญฺจํ อติมญฺโจ. อติมาโล, ‘‘ฆปสฺส+นฺตสฺสา+ปฺปธานสฺสา’’ติ มาลาสทฺเท ฆสฺส รสฺโส. เอว+มุปริปิ ฆปานํ รสฺโส. Que ha pasado la cama: 'atimañco'. 'Atimālo'; por la regla 'ghapassantassāppadhānassa', ocurre el acortamiento de la vocal de 'ghapa' en la palabra 'mālā'. Así también el acortamiento de 'ghapa' se aplica más adelante. อวาทโย กุฏฺฐาทฺยตฺเถ ตติยาย 'Ava' y otros se combinan con un sustantivo en instrumental en el sentido de 'proclamado', etc. อวกุฏฺฐํ โกกิลาย วนํ อวโกกิลํ, อวมยูรํ. อวกุฏฺฐนฺติ ปริจฺจตฺตํ. El bosque resonado por el cuclillo: 'avakokilaṃ', 'avamayūraṃ'. 'Avakuṭṭha' significa abandonado o resonado. ปริยาทโย คิลานาทฺยตฺเถ จตุตฺถิยา 'Pari' y otros se combinan con un sustantivo en dativo en el sentido de 'exhausto', etc. ปริคิลาโน+ชฺเฌนาย ปริยชฺเฌโน. Exhausto por el estudio: 'pariyajjheno'. นฺยาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ปญฺจมิยา 'Ni' (nyādayo) y otros se combinan con un sustantivo en ablativo en el sentido de 'salido', etc. นิกฺขนฺโต โกสมฺพิยา นิกฺโกสมฺพิ. อสฺยาทิวิธิมฺหีติ กึ, รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต. Salido de Kosambī: 'nikkosambi'. ¿Por qué dice 'excepto en las reglas de asi'? [Para evitarlo en ejemplos como] 'brilla hacia el árbol' (rukkhaṃ pati vijjotate). ๑๔. จี กฺริยตฺเถหิ 14. El prefijo 'cī' con significados de acción. จีปจฺจยนฺโต กฺริยตฺเถหิ สฺยาทฺยนฺเตหิ สเห+กตฺโถ โหติ. อมลีนํ มลีนํ กริตฺวาติ วิคฺคยฺห ‘‘อภูตตพฺภาเว กรา+ส+ภูโยเค วิการาจี’’ติ จีปจฺจเยกเต อิมินา สมาโส. เอตฺถ จ-กาโร ‘‘จี กฺริยตฺเถหี’’ติ วิเสสนตฺโถ. ‘‘ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส’’ติ ปฺย โหติ, ป-กาโร ‘‘ปฺเย สิสฺสา’’ติ วิเสสนตฺโถ. มลินีกริย. El sufijo cī junto con términos que denotan acción terminados en syādi tiene el mismo significado. Tras analizarlo como "habiendo convertido lo no manchado en manchado" (amalīnaṃ malīnaṃ karitvā), se forma el compuesto por la regla "abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārācī". Aquí, la letra "ca" es para especificar "cī kriyatthehi". El sufijo pya ocurre por "pyo vā tvāssa samāse", y la letra "pa" es para especificar "pye sissā". Malinīkariya (habiendo manchado). ๑๕. ภูสนา+ทรา+นาทเรสฺว+ลํ+สา+สาติ 15. [Las partículas] alaṃ, sā, y sāti [se usan] en los sentidos de ornamentación (bhūsanā), respeto (ādara) y falta de respeto (anādara). ภูสนาทีสฺว+ตฺเถสฺว+ล+มาทโย สทฺทา เอกตฺถา โหนฺติ. อลํ กริตฺวา สกฺกริตฺวา อสกฺกริตฺวาติ วิคฺคยฺห สมาเส [Pg.152] กเต ปฺเย จ ‘‘สา สาธิกรา จ จริจฺจา’’ติ จาเทโส ปรรูปญฺจ. อลํกริย, สกฺกจฺจ, อสกฺกจฺจ. En los sentidos de ornamentación y otros, palabras como alaṃ tienen el mismo significado. Tras analizarlo como "alaṃ karitvā" (habiendo decorado), "sakkaritvā" (habiendo honrado), "asakkaritvā" (sin honrar), una vez realizado el compuesto y el sufijo pya, ocurre la sustitución de ca y la forma posterior por la regla "sā sādhikarā ca cariccā". Alaṃkariya, sakkacca, asakkacca. ๑๖. อญฺเญจา+ติ สุตฺเตน สมาเส กเต… เอตฺถ ยถา ทฺวารํ วิวราติ วุตฺเต ปกรณโต อคฺคล+มิติ วิญฺญายติ, เอว+มิธาปิ นิปาตปภาเว อญฺเญ จาติ สามญฺญํ เจ+ติ อาคมานุสาเรน ลพฺภมานวิภตฺยนฺตปฏิรูปนิปาตาว วิญฺญายนฺติ. อคฺคโต ภวิตฺวา ปุโรภุยฺย, อนฺตรหิโต หุตฺวา ติโรภูย, อนฺตรธานํ กตฺวา ติโรกริย, อุรสิ กตฺวา อุรสิกริย, มนสิ กตฺวา มนสิกริย, มชฺเฌ กตฺวา มชฺเฌกริย, ตุณฺหี ภวิตฺวา ตุณฺหี ภูย. 16. Cuando se forma el compuesto por el aforismo "aññe ca"... aquí, así como cuando se dice "abre la puerta" se entiende "el cerrojo" por el contexto, del mismo modo aquí, por la mención general de "aññe ca", se entienden las partículas que se asemejan a desinencias de casos según la tradición. Purobhuyya (habiendo estado delante), tirobhūya (habiendo desaparecido), tirokariya (habiendo ocultado), urasikariya (habiendo tomado en serio), manasikariya (habiendo prestado atención), majjhekariya (habiendo puesto en medio), tuṇhī bhūya (habiendo guardado silencio). ๑๗. วา+เนก+ญฺญตฺเถ 17. [La regla:] "Vānekaññatthe" (Opcionalmente, varios [términos] en otro significado). อเนกํ สฺยาทฺยนฺตํ อญฺญสฺส ปทสฺส อตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ. Varios términos que terminan en sufijos nominales (syādyanta) opcionalmente adquieren un significado único en el sentido de otra palabra. ปทนฺตรสฺส ยสฺส+ตฺโถ, ปธานํ ลิงฺค+มสฺส จ; สมาโส โส+ย+มญฺญตฺโถ, พหุพฺพีหิปรวฺหโย. Aquel cuyo significado pertenece a otra palabra y cuyo género es el principal, ese es un compuesto de "otro significado" (aññattha), llamado Bahubbīhi. โส จ นววิโธ ทฺวิปโท, ภินฺนาธิกรโณ, ติปโท, น-นิปาตปุพฺพปโท, สหปุพฺพปโท, อุปมานปุพฺพปโท, สงฺขฺโยภยปโท, ทิสนฺตราลตฺโถ, พฺยติหารลกฺขโณ จาติ. Y este es de nueve tipos: de dos palabras, de diferentes loci (bhinnādhikaraṇa), de tres palabras, con el prefijo negativo "na", con el prefijo "saha" (con), con el prefijo de comparación (upamāna), con números en ambos términos, con el significado de dirección intermedia, y caracterizado por la reciprocidad (byatihāra). ๑. ตตฺถ ทฺวิปโท ตุลฺยาธิกรโณ กมฺมาทีสุ ฉสุ วิภตฺยตฺเถสุ ภวติ. 1. Entre ellos, el de dos palabras con el mismo locus (tulyādhikaraṇa) se da en los seis significados de las desinencias de los casos, empezando por el acusativo. (ก) ตตฺถ ทุติยตฺเถ ตาว-อาคตา สมณา อิมํ สงฺฆารามนฺติ อาคตสมโณ สงฺฆาราโม. โส จ ทุวิโธ ตคฺคุณา+ตคฺคุณวเสน. วุตฺตญฺหิ – (Ka) Allí, en el sentido del acusativo: "los monjes han venido a este monasterio" es "āgatasamaṇo saṅghārāmo". Este es de dos tipos: según sea tagguṇa o atagguṇa. Pues se ha dicho: ตคฺคุโณ+ตคฺคุโณ [Pg.153] เจ+ติ,โส สมาโส ทฺวิธา มโต. "Ese compuesto se considera de dos tipos: tagguṇa y atagguṇa". ตํ ยถา ‘นียตํ ลมฺพ-กณฺโณ+’ ‘ยํ ทิฏฺฐสาคโร’. Por ejemplo: "lamba-kaṇṇo" (el de orejas largas) y "diṭṭhasāgaro" (el que ha visto el océano). เตสุ ยตฺถ วิเสสนภูโต อตฺโถ อญฺญปทตฺถคฺคหเณน คยฺหติ, โส ตคฺคุณสํวิญฺญาโณ, ยถา ‘ลมฺพกณฺณ+มานยา’ติ. ยตฺถ ปน น คยฺหติ, โส อตคฺคุณสํวิญฺญาโณ, ยถา ‘พหุธน+มานยา’ติ. Entre ellos, cuando el significado calificativo se incluye al captar el sentido de la otra palabra, es "tagguṇasaṃviññāṇa", como en "trae al de orejas largas". Pero cuando no se incluye, es "atagguṇasaṃviññāṇa", como en "trae al de mucha riqueza". อิธ วิเสสนสฺส ปุพฺพนิปาโต. เอตฺถ จ อาคตสทฺโท จ สมณสทฺโท จ อตฺตโน อตฺเถ อฏฺฐตฺวา ทุติยาวิภตฺยตฺถภูเต สงฺฆารามสงฺขาเต อญฺญปทตฺเถ วตฺตนฺติ, ตโต สมาเสเนว กมฺมตฺถสฺส อภิหิตตฺตา ปุน ทุติยา น โหติ. ตถา อาคตสมณา สาวตฺถิ, อาคตสมณํ เชตวนํ. ปฏิปนฺนา อทฺธิกา ยํ ปฏิปนฺนทฺธิโก ปโถ, อภิรูฬฺหาว, ณิชายํ นาวํ สา อภิรูฬฺหวาณิชา นาวา. Aquí el calificativo se antepone. Y aquí las palabras "āgata" y "samaṇa", dejando su propio significado, se refieren al significado de otra palabra, el monasterio (saṅghārāma), que tiene el sentido de la segunda desinencia (acusativo); por lo tanto, dado que el sentido del acusativo ya está expresado por el compuesto, no se usa de nuevo la segunda desinencia. Del mismo modo: āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ. "El camino transitado por los viajeros" es paṭipannaddhiko patho. "La nave en la que se han embarcado los mercaderes" es abhirūḷhavāṇijā nāvā. (ข) ตติยตฺเถ-ชิตานิ อินฺทฺริยานิ เยน โส ชิตินฺทฺริโย สมโณ, เอวํ ทิฏฺฐธมฺโม, ปตฺตธมฺโม, กตกิจฺโจ. วิชิตา มารา อเนนาติ วิชิตมาโร ภควา, ปฏิวิทฺธสพฺพธมฺโม. กรณตฺเถ-ฉินฺโน รุกฺโข เยน โส ฉินฺนรุกฺโข ผรสุ. (Kha) En el sentido del instrumental: "aquel por quien los sentidos han sido vencidos" es jitindriyo (un asceta); así también: diṭṭhadhammo, pattadhammo, katakicco. "El Bienaventurado por quien Māra ha sido vencido" es vijitamāro bhagavā, paṭividdhasabbadhammo. En sentido instrumental: "el hacha por la cual el árbol fue cortado" es chinnarukkho pharasu. (ค) จตุตฺถิยตฺเถ-ทินฺโน สุงฺโก ยสฺส โส ทินฺนสุงฺโก ราชา, ทินฺนํ โภชนํ อสฺสาติ ทินฺนโภชโน. (Ga) En el sentido del dativo: "el rey a quien se le da el tributo" es dinnasuṅko rājā. "Aquel a quien se le da la comida" es dinnabhojano. (ฆ) ปญฺจมิยตฺเถ-นิคฺคตา ชนา ยสฺมา โส นิคฺคตชโน คาโม, นิคฺคโต อโย=สุขํ ยสฺมาติ นิรโย, นิกฺกิเล- โส[Pg.154]. อเปตํ วิญฺญาณํ อสฺมาติ อเปตวิญฺญาโณ มตกาโย, อปคตภยเภรโว อรหา. (Gha) En el sentido del ablativo: "la aldea de la cual la gente ha salido" es niggatajano gāmo. "Aquel de quien la felicidad (ayo) se ha ido" es nirayo (el infierno). Nikkileso. "El cuerpo muerto del cual la conciencia se ha ido" es apetaviññāṇo matakāyo. "El Arahant de quien el miedo y el terror se han ido" es apagatabhayabheravo arahā. (ง) ฉฏฺฐิยตฺเถ-ฉินฺนา หตฺถา ยสฺส โส ฉินฺนหตฺโถ. เอวํ ปริปุณฺณสงฺกปฺโป ขีณาสโว, วีโต ราโค อสฺสาติ วีตราโค. ทฺเว ปทานิ อสฺสาติ ทฺวิปโท, ทฺวิหตฺโถ ปโฏ. เตวิชฺโชติ เอตฺถ ติวิชฺโช เอวาติ สกตฺเถ โณ วุทฺธิ จ. จตุปฺปโท, ปญฺจ จกฺขูนิ อสฺสาติ ปญฺจจกฺขุ ภควา, ฉฬภิญฺโญ, ‘‘ฆปสฺสา’’ทินา รสฺสตฺตํ. นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ. ทสพโล, อนนฺตญาโณ. ตีณิ ทส ปริมาณ+เมสํติ ติทสา เทวา, อิธ ปริมาณสทฺทสนฺนิมานโต ทสสทฺโท สงฺขฺยาเน วตฺตเต. อยํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ อิทปฺปจฺจยา, อุตฺตรปเท ‘‘อิมสฺสิ+ทํ วา’’ติ อิมสฺส อิทํ. โก ปภโว อสฺสาติ กึ ปภโว กาโย. วิคตํ มลํ อสฺสาติ วิมโล, สุนฺทโร คนฺโธ อสฺสาติ สุคนฺธํ จนฺทนํ, เอวํ สุสีโล, สุมุโข, กุจฺฉิโต คนฺโธ อสฺสาติ ทุคฺคนฺธํ กุณปํ, ทุมฺมุโข, ทุฏฺฐุ มโน อสฺสาติ ทุมฺมโน, เอวํ ทุสฺสีโล. ตโป เอว ธนํ อสฺสาติ ตโปธโน. ขนฺติสงฺขาตํ พลํ อสฺสาติ ขนฺติพโล. อินฺโทติ นามํ เอตสฺสาติ อินฺทนาโม. (Ṅa) En el sentido del genitivo: "aquel cuya mano está cortada" es chinnahattho. Así: paripuṇṇasaṅkappo, khīṇāsavo. "Aquel cuyo deseo se ha ido" es vītarāgo. "El que tiene dos pies" es dvipado. "Una tela de dos codos" es dvihattho paṭo. En "tevijjo", el significado es "tivijjo" con el sufijo ṇa y el fortalecimiento (vuddhi). Catuppado. "El Bienaventurado que tiene cinco ojos" es pañcacakkhu bhagavā. Chaḷabhiñño, con el acortamiento por la regla "ghapassā" etc. "La enseñanza del Maestro de nueve miembros" (navaṅgaṃ). Dasabalo, anantañāṇo. "Aquellos cuya medida es treinta (tres veces diez)" son tidasā devā; aquí, por la mención de la palabra "medida", la palabra "diez" se refiere a la cuenta. "Aquellos cuya condición es esta" son idappaccayā; en el término posterior, ocurre la sustitución de "ima" por "ida". "¿Cuál es su origen?" es kiṃ pabhavo kāyo. "Aquel cuya mancha se ha ido" es vimalo. "El sándalo que tiene buen aroma" es sugandhaṃ candanaṃ. Así: susīlo, sumukho. "El cadáver que tiene mal aroma" es duggandhaṃ kuṇapaṃ. Dummukho. "Aquel cuya mente está perturbada" es dummano. Así: dussīlo. "Aquel cuya riqueza es la austeridad" es tapodhano. "Aquel cuya fuerza es la paciencia" es khantibalo. "Aquel cuyo nombre es Indra" es indanāmo. ฉนฺทชาตาทีสุ วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ ยถิจฺฉิตตฺตา อุภยํ ปุพฺพํ นิปตติ, กมาติกฺกเม ปโยชนาภาวา. ชาโต ฉนฺโท อสฺสาติ ชาตฉนฺโท, เอวํ ฉนฺทชาโต. สญฺชาตปีติโสมนสฺโส, ปีติโสมนสฺสสญฺชาโต. มาสชาโต, ชาตมาโส. ฉินฺนหตฺโถ, หตฺถฉินฺโน. En chandajātā y otros, debido a que el orden de calificativo y calificado es opcional, cualquiera de los dos puede ir primero. "Aquel en quien el deseo ha nacido" es jātachando, y también chandajāto. Sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto. Māsajāto, jātamāso. Chinnahattho, hatthachinno. ทีฆาชงฺฆา [Pg.155] อสฺสาติ ทีฆชงฺโฆ, เอตฺถ ปุมฺภาโว, ‘‘ฆปสฺสา’’ทินา รสฺโส จ. ตถา ปหูตชิวฺโห. มหนฺตี ปญฺญา อสฺสาติ มหาปญฺโญ. ‘‘อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิ+ตฺถี ปุเม+เว+กตฺเถ’’ติ วีปจฺจยาภาเวนฺตสฺส ฏาเทโส รสฺสตฺตญฺจ. อิตฺถิยนฺติ กึ, ขมาธโน. ภาสิตปุมาติ กึ, สทฺธาธุโร. ปญฺญาปกติโก, ปญฺญาวิสุทฺธิโก, เอตฺถ ‘‘ลฺตฺวิตฺถิยูหิ โก’’ติ โก. คณฺฑีวธนฺวาติ ปกตนฺตเรน สิทฺธํ. "El de piernas largas" es dīghajaṅgho; hay masculinización y acortamiento. Así: pahūtajivho. "El de gran sabiduría" es mahāpañño. Por la regla "itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pume+ve+katthe", en ausencia del sufijo vī, hay sustitución de ṭā y acortamiento. ¿Por qué "en femenino"? khamādhano. ¿Por qué "con forma masculina"? saddhādhuro. Paññāpakatiko, paññāvisuddhiko; aquí se añade el sufijo ko. Gaṇḍīvadhanvā se forma por otro método. นานา=ปฺปการา ทุมา นานาทุมา, นานาทุเมหิ ปติตานิ นานาทุมปติตานิ, นานาทุมปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ เจติ นานาทุมปติตปุปฺผานิ, เตหิ วาสิตา นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา, นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตาสานุยสฺสโส นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ ปพฺพโต, อยํ วิเสสน+อมาทิสมาสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณอญฺญปทตฺโถ. "Árboles de diversas clases" son nānādumā; "caídos de diversos árboles" son nānādumapatitāni; "las flores que han caído de diversos árboles" son nānādumapatitapupphāni; "perfumado por las flores caídas de diversos árboles" es nānādumapatitapupphavāsitā; "la montaña cuya ladera está perfumada por las flores caídas de diversos árboles" es nānādumapatitapupphavāsitasānu pabbato. Este es un compuesto de "otro significado" con el mismo locus que contiene internamente compuestos calificativos. (จ) สตฺตมฺยตฺเถ-สมฺปนฺนานิ สสฺสานิ ยสฺมึ โส สมฺปนฺนสสฺโส ชนปโท. สุลโภ ปิณฺโฑ อิมสฺมินฺติ สุลภปิณฺโฑ เทโส. อากิณฺณา มนุสฺสา ยสฺสํ สา อากิณฺณมนุสฺสา ราชธานี. พหโว ตาปสา เอตสฺมินฺติ พหุตาปโส อสฺสโม. อุปจิตํ มํสโลหิตํ อสฺมินฺติ อุปจิตมํสโลหิตํ สรีรํ. พหโว สามิโน อสฺมินฺติ พหุสามิกํ นครํ, พหู นทิโย อสฺมินฺติ พหุนทิโก, อีการนฺตตฺตา กปจฺจโย. เอวํ พหุชมฺพุกํ วนํ, พหโว กตฺตาโร อสฺมึ อสฺส วาติ พหุกตฺตุโก เทโส, เอวํ พหุภตฺตุโก, ‘‘ลฺตฺวิตฺถิยูหิ โก’’ติ โก. (Ca) El sentido del locativo: un distrito donde los cultivos son abundantes es 'sampannasasso' (de cultivos abundantes). Un lugar donde la limosna es fácil de obtener es 'sulabhapiṇḍo' (de limosna fácil). Una capital donde la gente está aglomerada es 'ākiṇṇamanussā' (de gente aglomerada). Un eremitorio donde hay muchos ascetas es 'bahutāpaso' (de muchos ascetas). Un cuerpo donde la carne y la sangre se han acumulado es 'upacitamaṃsalohitaṃ' (de carne y sangre acumulada). Una ciudad donde hay muchos señores es 'bahusāmikaṃ' (de muchos señores); donde hay muchos ríos es 'bahunadiko' (de muchos ríos), con el sufijo 'ka' debido a la terminación en 'ī'. Así también: 'bahujambukaṃ' (bosque de muchos chacales o pomarrosas); un distrito donde hay muchos creadores es 'bahukattuko', así 'bahubhattuko' (de muchos devotos); con la regla 'itvittiyūhi ko' se añade 'ko'. ๒. ภินฺนาธิกรโณ [Pg.156] ยถา-เอกรตฺตึ วาโส อสฺสาติ เอกรตฺติวาโส, สมาเนน ชเนน สทฺธึ วาโส อสฺสาติ สมานวาโส ปุริโส. อุภโต พฺยญฺชน+มสฺสาติ อุภโตพฺยญฺชนโก, วิภตฺยโลโป ‘‘วา+ญฺญโต’’ติ โก จ, ฉตฺตํ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ ฉตฺตปาณิ, เอวํ ทณฺฑปาณิ, สตฺถปาณิ, วชิรปาณิ, ขคฺคหตฺโถ, ปตฺตหตฺโถ, ทาเน อชฺฌาสโย อสฺสาติ ทานชฺฌาสโย ทานาธิมุตฺติโก, พุทฺธภตฺติโก, สทฺธมฺมคารโว อิจฺจาทิ. 2. En el caso de bases gramaticales diferentes (bhinnādhikaraṇa), como: aquel cuya estadía es de una noche es 'ekarattivāso' (de una noche de estadía); un hombre cuya convivencia es con personas iguales es 'samānavāso' (de convivencia igualitaria). Aquel que tiene signos de ambos sexos es 'ubhatobyañjanako', con la elisión de la flexión y el sufijo 'ko' por la regla 'vā+ññato'; aquel con un parasol en la mano es 'chattapāṇi'; del mismo modo 'daṇḍapāṇi' (bastón en mano), 'satthapāṇi' (arma en mano), 'vajirapāṇi' (rayo en mano), 'khaggahattho' (espada en mano), 'pattahattho' (cuenco en mano); aquel cuya inclinación es hacia la generosidad es 'dānajjhāsayo', 'dānādhimuttiko' (entregado a la generosidad), 'buddhabhattiko' (devoto del Buddha), 'saddhammagāravo' (con reverencia por el Verdadero Dhamma), etcétera. ๓. ติปโท ยถา-ปรกฺกเมนา+ธิคตา สมฺปทา เยหิ เต ปรกฺกมาธิคตสมฺปทา มหาปุริสา. เอวํ ธมฺมาธิคตโภคา. โอนีโต ปตฺตโต ปาณิ เยน โส โอนีตปตฺตปาณิ. สีหสฺส ปุพฺพทฺธมิว กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโย. มตฺตา พหโว มาตงฺคา อสฺมินฺติ มตฺตพหุมาตงฺคํ วนํ. 3. De tres palabras (tipada), como: grandes hombres por quienes se ha alcanzado la perfección mediante el esfuerzo son 'parakkamādhigatasampadā'. Del mismo modo, 'dhammādhigatabhogā' (riquezas obtenidas mediante el Dhamma). Aquel cuya mano ha sido retirada del cuenco es 'onītapattapāṇi'. Aquel cuyo cuerpo es como la parte anterior de un león es 'sīhapubbaddhakāyo'. Un bosque donde hay muchos elefantes ebrios es 'mattabahumātaṅgaṃ'. ๔. น-นิปาตปุพฺพปโท ยถา-นตฺถิ เอตสฺส สโมติ อสฺสโม, ‘‘ฏ นญสฺสา’’ติ นสฺส โฏ. เอวํ อปฺปฏิปุคฺคโล, อปุตฺตโก, อเหตุโก, กปจฺจโย, เอว+มุปริปิ เญยฺยํ. นตฺถิ สํวาโส เอเตนาติ อสํวาโส, น วิชฺชเต วุฏฺฐิ เอตฺถาติ อวุฏฺฐิโก ชนปโท, อภิกฺขุโก วิหาโร. เอวํ อนุตฺตโร ‘‘อน สเร’’ติ อน, เอวํ อนนฺตํ, อนาสโว. 4. Con la partícula 'na' como prefijo, como: aquel para quien no hay igual es 'assamo' (inigualable), con el cambio de 'na' a 'a' (y duplicación de 's'); así 'appaṭipuggalo' (persona sin par), 'aputtako' (sin hijos), 'ahetuko' (sin causa), con el sufijo 'ka'; lo mismo debe entenderse en adelante. Aquel con quien no hay convivencia es 'asaṃvāso'; un distrito donde no se encuentra lluvia es 'avuṭṭhiko'; un monasterio donde no hay monjes es 'abhikkhuko'. Así 'anuttaro' (insuperable) con 'ana' ante vocal, y de igual modo 'anantaṃ' (infinito), 'anāsavo' (sin taints/efluvios). ๕. ปฐมาตฺเถ สหปุพฺพปโท ยถา-สห เหตุนา วตฺตติ โส สเหตุโก สเหตุ วา, ‘‘สหสฺส โส+ญฺญตฺเถ’’ติ สหสฺส โส, เอวํ สปฺปีติกา, สปฺปจฺจยา, สกิเลโส, สอุปาทาโน, สปริวาโร สหปริวาโร วา, สห มูเลน อุทฺธโฏ สมูลุทฺธโฏ รุกฺโข. 5. Con el prefijo 'saha' en sentido nominativo, como: aquello que procede junto con una causa es 'sahetuko' o 'sahetu' (con causa); por la regla 'sahassa so' el 'saha' se convierte en 'sa', así: 'sappītikā' (con alegría), 'sappaccayā' (con condición), 'sakileso' (con impurezas), 'saupādāno' (con apego), 'saparivāro' o 'sahaparivāro' (con séquito); un árbol arrancado junto con su raíz es 'samūluddhaṭo'. ๖. อุปมาโนปเมยฺยโชตกอิวยุตฺโต [Pg.157] อุปมานปุพฺพปโท ปฐมาย ยถา-นิคฺโรโธ อิว ปริมณฺฑโล โย โส นิคฺโรธปริมณฺฑโล. สงฺโข วิย ปณฺฑโร อยนฺติ สงฺขปณฺฑโร, กาโก วิย สูโร อยนฺติ กากสูโร. จกฺขุ อิว ภูโต อยํ ปรมตฺถทสฺสนโตติ จกฺขุภูโต ภควา. เอวํ อตฺถภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, อนฺธภูโต. มุญฺชปพฺพชมิว ภูตา อยํ มุญฺชปพฺพชภูตา กุทิฏฺฐิ. ตนฺตากุลมิว ชาตา อยํติ ตนฺตากุลชาตา. 6. Con el primer término como comparación (upamāna) en nominativo, como: aquel que es proporcionado como un árbol banyan es 'nigrodhaparimaṇḍalo'. Aquel que es blanco como una caracola es 'saṅkhapaṇḍaro'; aquel que es valiente como un cuervo (irónico) es 'kākasūro'. El Bendito es 'cakkhubhūto' porque es aquel que se ha convertido en el ojo (de la sabiduría) por su visión del sentido supremo. Así 'atthabhūto' (convertido en bienestar), 'dhammabhūto' (convertido en Dhamma), 'brahmabhūto' (convertido en lo supremo), 'andhabhūto' (vuelto ciego). Esta falsa visión que se ha vuelto como las hierbas muñja y pabbaj es 'muñjapabbajabhūtā'. Esta (humanidad) que se ha vuelto como un hilo enredado es 'tantākulajātā'. ฉฏฺฐฺยตฺเถ-สุวณฺณสฺส วณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺส โส สุวณฺณวณฺโณ ภควา, มชฺฌปทโลโป. นาคสฺส คติ วิย คติ อสฺสาติ นาคคติ. เอวํ สีหคติ, นาควิกฺกโม, สีหวิกฺกโม, สีหหนุ. เอณิสฺส วิย ชงฺฆา อสฺสาติ เอณิชงฺโฆ. พฺรหฺมุโน วิย สโร อสฺสาติ พฺรหฺมสฺสโร. En el sentido del genitivo: el Bendito cuyo color es como el color del oro es 'suvaṇṇavaṇṇo', con elisión del término medio. Aquel cuyo andar es como el de un elefante (o serpiente) es 'nāgagati'. Así 'sīhagati' (andar de león), 'nāgavikkamo' (proeza de elefante), 'sīhavikkamo' (proeza de león), 'sīhahanu' (mandíbula de león). Aquel cuyas pantorrillas son como las de un antílope es 'enījaṅgho'. Aquel cuya voz es como la de Brahma es 'brahmassaro'. ๗. วาสทฺทตฺเถ สงฺขฺยาอุภยปโท ยถา-ทฺเว วา ตโย วา ทฺวตฺติ, ทฺวตฺตโย จ เต ปตฺตา เจติ ทฺวตฺติปตฺตา, ‘‘ติสฺว’’อิติ ติสทฺเท ปเร ทฺวิสฺส อตฺตํ. ทฺวีหํ วา ตีหํ วา ทฺวีหตีหํ, ฉ วา ปญฺจ วา วาจา ฉปฺปญฺจวาจา, เอวํ สตฺตฏฺฐมาสา, เอกโยชนทฺวิโยชนานิ. 7. Con numerales en ambos términos en sentido de la partícula 'vā' (o), como: 'dos o tres' es 'dvatti'; y si son cuencos, 'dvattipattā' (dos o tres cuencos); ante el sonido 'ti', el 'dvi' cambia a 'dva'. Dos o tres días es 'dvīhatīhaṃ'; cinco o seis palabras es 'chappañcavācā'; así 'sattaṭṭhamāsā' (siete u ocho meses), 'ekayojanadviyojanāni' (una o dos leguas). ๘. ทิสนฺตราลตฺโถ ยถา-ปุพฺพสฺสา จ ทกฺขิณสฺสา จ ทิสาย ยทนฺตราลํ สา ปุพฺพทกฺขิณา วิทิสา. เอตฺถ – 8. En el sentido del espacio intermedio entre direcciones, como: el espacio intermedio entre las direcciones este (pubba) y sur (dakkhiṇa) es 'pubbadakkhiṇā' (el sureste). Sobre esto— ๖๙. สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเตติ 69. Las palabras que comienzan con 'sabba' en el contexto de la formación de compuestos— อิตฺถิวาจกา สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต ปุเมว โหนฺติ. เอวํ ปุพฺพุตฺตรา, อปรทกฺขิณา, ปจฺฉิมุตฺตรา. ปุพฺพา จ สา ทกฺขิณา เจติ วา. Las palabras que comienzan con 'sabba' que denotan género femenino, en el contexto de un compuesto, toman la forma masculina. Así: 'pubbuttarā' (noreste), 'aparadakkhiṇā' (suroeste), 'pacchimuttarā' (noroeste). O también se puede explicar como: 'es tanto oriental como meridional'. ๙. พฺยติหารลกฺขโณ [Pg.158] ยถา – ‘‘ตตฺถ คเหตฺวา เตน ปหริตฺวา ยุทฺเธ สรูปํ’’ติ สุตฺเตน สมาเส กเต เกเสสุ จ เกเสสุ จ คเหตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ เกสาเกสี, ทณฺเฑหิ จ ทณฺเฑหิ จ ปหริตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ ทณฺฑาทณฺฑีติ โหติ. เอตฺถ จ ‘‘จี วีติหาเร’’ติ จีปจฺจเย ‘‘จิสฺมึ’’ติ อากาโร, เอวํ มุฏฺฐามุฏฺฐี. 9. Con la característica de acción recíproca (byatihāra), como: según la regla 'habiendo agarrado allí y habiendo golpeado con eso, en la batalla la forma es la misma', cuando se forma el compuesto, 'kesākesī' es la pelea ocurrida habiéndose agarrado mutuamente de los cabellos; 'daṇḍādaṇḍī' es la pelea ocurrida habiéndose golpeado mutuamente con palos. Y aquí, por el sufijo 'cī' en el sentido de intercambio, el sonido 'ā' aparece ante 'ci', así 'muṭṭhāmuṭṭhī' (pelea a puñetazos). โสภโณ คนฺโธ สุคนฺโธ, โส อสฺส อตฺถีติ สุคนฺธีหิ อตฺถิอตฺเถ อีปจฺจเยน สิทฺธํ. ยสฺมา จ ภทฺทาย กาปิลานิยา อปทาเน ‘‘ปุโน ปตฺตํ คเหตฺวาน, โสธยิตฺวา สุคนฺธินา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา วุตฺติยํ อิการนฺตสฺส อภาวทีปนตฺถํ ‘‘สุคนฺธิ ทุคฺคนฺธีติ ปโยคา น ทิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. สุคนฺธินาติ เอกวจเน รสฺโส. Un aroma agradable es 'sugandho'; aquel que posee esto es 'sugandhī', formado con el sufijo 'ī' en sentido de posesión. Y puesto que en el Apadāna de Bhaddā Kāpilānī se dice: 'tomando de nuevo el cuenco, habiéndolo limpiado con perfume (sugandhinā)', para mostrar la ausencia de la terminación en 'i' en el comentario, se dice que 'no se ven usos como sugandhi o duggandhī'. En 'sugandhinā', la 'i' es corta por estar en singular. ๑๙. จตฺเถ 19. En el sentido de 'ca' (y) อเนกํสฺยาทฺยนฺตํ จตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ. สมุจฺจโย อนฺวาจโย อิตรีตรโยโค สมาหาโรติ จสทฺทสฺส อตฺโถ จตุพฺพิโธ. El sentido de 'ca' en un compuesto de varios términos es de una sola unidad. El significado de la palabra 'ca' es de cuatro tipos: conjunción (samuccaya), adjunción (anvācaya), conexión individualizada (itarītarayoga) y colectividad (samāhāra). ตตฺถ สมุจฺจยา+นฺวาจเยสุ สมาโส น โหติ, กฺริยาสาเปกฺขตาย นามานํ อญฺญมญฺญํ อยุตฺตตฺถตฺตา, ยถา-จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ ปจฺจยํ สยนาสนํ อทาสิ, ทานญฺจ เทหิ, สีลญฺจรกฺขาหิ. อิตรีตรโยเค สมาหาเร จ อญฺญมญฺญาเปกฺขตฺตา สมาโส. De ellos, en la conjunción y adjunción no hay compuesto, porque los nombres, al depender de la acción, no tienen un sentido unificado entre sí; como: 'dio túnica y comida, medicina y asiento'; 'da un regalo y guarda la virtud'. En la conexión individualizada y en la colectividad hay compuesto por su dependencia mutua. อุภยตฺถปธาเน จตฺเถ กถ+เมกตฺถีภาโว สมฺภเว+ติ เจ, วุตฺตญฺหิ – Si se pregunta: '¿Cómo es posible la unificación de sentido en el 'ca' donde ambos términos son principales?', se ha dicho: สปฺปธานาปิ ยตฺถ+ตฺถา, มิโถ สาเปกฺขตา อิว; กฺริยาสมฺพนฺธสามญฺญา, จตฺเถ+กตฺถํ ต+ทุจฺจเตติ. 'Incluso donde los sentidos son principales, existe una especie de dependencia mutua; debido a la relación común con la acción, la unidad de sentido en 'ca' se declara así'. ยสฺมา [Pg.159] เอกตฺถีภาเวปิ สตียสตียตฺเถ ปธานํ, ตสฺมา อิทํ วุจฺจเต – Puesto que el sentido es principal ya sea que exista o no la unificación de términos, se dice esto: น+ญฺญมญฺญํ วิเสเสนฺติ, จตฺเถ อตฺถา ปทานิว; สตฺถวุตฺยี อโต เตสํ, ปธานตฺถํ+ภิยุชฺชเต. 'En el sentido de 'ca', los términos no se califican entre sí, al igual que las palabras independientes; por lo tanto, en la función del compuesto, se emplea el sentido principal de ellos'. อิตรีตรโยโค จ, สมาหาโรตฺย+ยํ ทฺวิธา; สมาโส ตุ อิมํ อญฺเญ, ชานนฺเต ทฺวนฺทนามโต. Este se divide en dos: conexión individualizada (itarītarayoga) y colectividad (samāhāra); otros conocen este compuesto por el nombre de Dvanda. อิตรีตรโยคสฺมึ+วยวตฺถสฺส สมฺภโว; สมุทายติโรภาโว, ปรํว ลิงฺค+มสฺส จ. En la conexión individualizada, existe la presencia de los miembros individuales, mientras que la totalidad es secundaria, y el género del compuesto sigue al del último término. สมุทายพฺภโว ยสฺมึ+วยวา จ ติโรหิตา; สมาหาโรตฺย+ยํ จตฺโถ, โส จ โหติ นปุํสเก. Aquel en el que surge la totalidad y los miembros individuales están sumergidos, es el sentido de 'ca' llamado colectividad (samāhāra), y este siempre se presenta en género neutro. อิตรีตรโยโค ยถา-สาริปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, โภ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา อิจฺจาทิ. อวยวปธานตฺตา พหุวจนเมว. สมณา จ พฺราหฺมณา จ สมณพฺราหฺมณา, เอวํ พฺราหฺมณคหปติกา, ขตฺติยพฺราหฺมณา, เทวมนุสฺสา, จนฺทิมสูริยา. La conjunción mutua [itarītarayoga] es como en: Sāriputta y Moggallāna son Sāriputtamoggallānā; 'oh Sāriputta y Moggallāna' [bho sāriputtamoggallānā], etc. Debido a la prominencia de los miembros individuales, se usa solo el plural. Como samaṇas y brāhmaṇas son samaṇabrāhmaṇā; del mismo modo, brāhmaṇagahapatikā [brahmanes y jefes de hogar], khattiyabrāhmaṇā [khattiyas y brahmanes], devamanussā [devas y humanos], candimasūriyā [la luna y el sol]. ๖๔. วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธีน+มา ตตฺร จตฺเถติ 64. Con respecto a aquellos relacionados por el conocimiento [vijjā] o por el nacimiento [yoni], en el sentido de 'ca' [y], hay allí [un reemplazo por] 'ā'. วิชฺชาสมฺพนฺธีนํ โยนิสมฺพนฺธีนญฺจ จตฺเถ อา โหตีติ อุการสฺส อา, โหตา จ โปตา จ โหตาโปตาโร. เอวํ มาตาปิตโร. Para aquellos relacionados por el conocimiento o por el nacimiento, en el sentido de 'y' [ca], hay 'ā'; es decir, la 'u' se convierte en 'ā'. Como en 'hotā' [el que ofrece] y 'potā' [el purificador] es 'hotāpotāro'. Del mismo modo, 'mātāpitaro' [madre y padre]. ๖๕. ปุตฺเตติ 65. Con respecto a 'putta'. ปุตฺเต อุตฺตรปเท ปิตาทีน+มา โหติ จตฺเถ. ปิตา จ ปุตฺโต จ ปิตาปุตฺตา, เอวํ มาตาปุตฺตา. Cuando 'putta' es el miembro posterior, hay 'ā' para 'pita' y otros en el sentido de 'y' [ca]. El padre [pitā] y el hijo [putto] son 'pitāputtā'; del mismo modo, la madre y el hijo son 'mātāputtā'. ๗๘. ชายาย ชยํ ปติมฺหิ 78. [El reemplazo de] 'jāyā' por 'jaya' ante 'pati'. ปติมฺหิ [Pg.160] ปเร ชายาย ชยํ โหติ. ชายา จ ปติ จ ชยมฺปตโย. ชานิปตีติ ปกตนฺตเรน สิทฺธํ, ชานิ จ ปติ จ ชานิปติ. เอวํ ชมฺปติ ทมฺปตีติ. Cuando 'pati' sigue, hay 'jaya' en lugar de 'jāyā'. La esposa [jāyā] y el esposo [pati] son 'jayampatayo'. 'Jānipatī' se establece mediante otra forma natural: la esposa [jāni] y el esposo [pati] son 'jānipati'. Del mismo modo, 'jampati' y 'dampatī'. กฺวจิ อปฺปสรํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา-จนฺโท จ สูริโย จ จนฺทสูริยา, นิคมา จ ชนปทา จ นิคมชนปทา. เอวํ สุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพา. A veces, el que tiene menos vocales se coloca primero, como en: la luna [cando] y el sol [sūriyo] son 'candasūriyā'; los pueblos [nigamā] y las provincias [janapadā] son 'nigamajanapadā'. Del mismo modo, 'surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā' [devas, asuras, garudas, humanos, serpientes y gandhabbas]. กฺวจิ อิวณฺณุ+วณฺณนฺตานํ ปุพฺพนิปาโต, ยถา-อคฺคิธุมา, คติพุทฺธิภุชปฐหรกรสยา, ธาตุลิงฺคานิ. A veces, el que termina en 'i/ī' o 'u/ū' se coloca primero, como en: 'aggidhumā' [fuego y humo]; 'gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā' [movimiento, intelecto, brazo, lectura, etc.]; 'dhātuliṅgāni' [raíces y géneros]. กฺวจิ สราทิอการนฺตํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา-อตฺถธมฺมา, อตฺถสทฺทา, สทฺทตฺถา วา. A veces, el que comienza con una vocal y termina en 'a' se coloca primero, como en: 'atthadhammā' [significado y doctrina], 'atthasaddā' [significado y sonido] o 'saddatthā'. อญฺญมญฺญสาเปกฺขานเมว ติโรหิตาวยวเภโท สมุทายปธาโน สมาหาโร, ยถา-ฉตฺตญฺจ อุปาหนา จ ฉตฺตุปาหนํ. El agregado [samāhāra] es aquel en el que los miembros individuales, que son mutuamente dependientes, pierden su distinción y la totalidad es predominante; como en: el parasol [chattañca] y las sandalias [upāhanā ca] son 'chattupāhanaṃ'. ๒๐. สมาหาเร นปุํสกนฺติ 20. En el agregado [samāhāra], el género es neutro. สมาหาเร สพฺพตฺถ นปุํสกลิงฺคํ ภวติ, สมาหารสฺเส+กตฺตา เอกวจนเมว. En el agregado, en todos los casos, el género es neutro; debido a que el agregado es una unidad, se usa solo el singular. ๒๓. สฺยาทีสุ รสฺโสติ 23. [Hay] acortamiento ante [las terminaciones] 'si' y demás. นปุํสเก วตฺตมานสฺส สฺยาทีสุ รสฺโส. โภ ฉตฺตุปาหน, ฉตฺตุปาหนํ, ฉตฺตุปาหเนน อิจฺจาทิ. Para lo que está en género neutro, hay acortamiento ante 'si' y demás. '¡Oh chattupāhana!', 'chattupāhanaṃ', 'chattupāhanena', etc. เต [Pg.161] จ สมาหาริตรีตรโยคา พหุลํวิธานา นิยตวิสยาเยว โหนฺติ, ตตฺรา+ยํ วิสยวิภาโค-นิรุตฺติปิฏกาคโต-ปาณิ+ตูริย+โยคฺค+เสนงฺคานํ, นิจฺจเวรีนํ, สงฺขฺยาปริมาณสญฺญานํ, ขุทฺทชนฺตุกานํ, ปจนจณฺฑาลานํ, จรณสาธารณานํ, เอกชฺฌายนปาวจนานํ, ลิงฺควิเสสานํ, วิวิธวิรุทฺธานํ, ทิสานํ, นทีนญฺจ นิจฺจสมาหาเรกตฺถํ ภวติ. Esas conjunciones de agregado [samāhāra] e individuales [itarītarayoga] son de aplicación diversa y tienen ámbitos específicos. Aquí está la clasificación de los ámbitos según el Nirutti-piṭaka: partes del cuerpo, instrumentos musicales, partes de un carruaje, partes de un ejército, enemigos permanentes, designaciones de número y medida, animales pequeños, cocineros y caṇḍālas, términos comunes de conducta, textos de estudio común, distinciones de género, opuestos diversos, direcciones y ríos; para estos, hay una forma singular de agregado permanente. ปาณงฺคานํ-จกฺขุ จ โสตญฺจ จกฺขุโสตํ, มุขญฺจ นาสิกา จ มุขนาสิกํ, ‘‘สฺยาทีสุ รสฺโส’’ติ นปุํสเก วตฺตมานสฺส รสฺโส. หนุ จ คีวา จ หนุคีวํ, กณฺณา จ นาสา จ กณฺณนาสํ, ปาณิ จ ปาโท จ ปาณิปาทํ, ฉวิ จ มํสญฺจ โลหิตญฺจ ฉวิมํสโลหิตํ, นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปํ, ชรา จ มรณญฺจ ชรามรณํ. Para las partes del cuerpo: el ojo [cakkhu] y el oído [sota] son 'cakkhusotaṃ'; la boca [mukha] y la nariz [nāsikā] son 'mukhanāsikaṃ'. Según la regla 'acortamiento ante si y demás', hay acortamiento para lo que está en género neutro. La mandíbula [hanu] y el cuello [gīvā] son 'hanugīvaṃ'; las orejas [kaṇṇā] y la nariz [nāsā] son 'kaṇṇanāsaṃ'; las manos [pāṇi] y los pies [pādo] son 'pāṇipādaṃ'; la piel [chavi], la carne [maṃsa] y la sangre [lohita] son 'chavimaṃsalohitaṃ'; el nombre [nāma] y la forma [rūpa] son 'nāmarūpaṃ'; la vejez [jarā] y la muerte [maraṇa] son 'jarāmaraṇaṃ'. ตูริยงฺคานํ-อลโส จ ตาลมฺพโร จ อลสตาลมฺพรํ, มุรโช จ โคมุโข จ มุรชโคมุขํ, สํโข จ ปณโว จ เทณฺฑิโม จ, สํขา จ ปณวา จ เทณฺฑิมา จาติ วา สํขปณวเทณฺฑิมํ, ปณวาทโย ทฺเวปิ เภริวิเสสา, มทฺทวิโก จ ปาณวิโก จ มทฺทวิกปาณวิกํ, คีตญฺจ วาทิตญฺจ คีตวาทิตํ, สมฺมญฺจ ตาฬญฺจ สมฺมตาฬํ, สมฺมํติ กํสตาลํ, ตาฬํติ หตฺถตาฬํ. Para los instrumentos musicales: 'alaso' y 'tālambaro' son 'alasatālambaraṃ'; el tambor 'muraja' y 'gomukha' son 'murajagomukhaṃ'; la caracola [saṃkho], el tambor 'paṇavo' y el tambor 'deṇḍimo', o 'saṃkhā', 'paṇavā' y 'deṇḍimā', son 'saṃkhapaṇavadeṇḍimaṃ'. 'Paṇava' y otros son dos tipos de tambores [bheri]. El tambor 'maddavika' y 'pāṇavika' son 'maddavikapāṇavikaṃ'; el canto [gīta] y la música [vādita] son 'gītavāditaṃ'; 'samma' y 'tāḷa' son 'sammatāḷaṃ'. 'Samma' significa címbalos de bronce [kaṃsatāla], 'tāḷa' significa batir de manos [hatthatāḷa]. โยคฺคงฺคานํ-ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ, ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ ยุคนงฺคลํ. Para las partes de los aperos: la reja del arado [phālo] y la aguijada [pācana] son 'phālapācanaṃ'; el yugo [yuga] y el arado [naṅgala] son 'yuganaṅgalaṃ'. เสนงฺคานํ-หตฺถิโน จ อสฺสา จ หตฺถิอสฺสํ, รถา จ ปตฺติกา จ รถปตฺติกํ, อสิ จ สตฺติ จ โตมรญฺจ ปิณฺฑญฺจ อสิสตฺติโตมรปิณฺฑํ, อสิ จ จมฺมญฺจ อสิจมฺมํ, จมฺมนฺติ สรวารณ-ผลกํ[Pg.162]. ธนุ จ กลาโป จ ธนุกลาปํ, กลาโป=ตุณีรํ. ปหรณญฺจ อาวรณญฺจ ปหรณาวรณํ. Para las partes del ejército: los elefantes [hatthino] y los caballos [assā] son 'hatthiassaṃ'; los carros [rathā] y la infantería [pattikā] son 'rathapattikaṃ'; la espada [asi], la lanza [satti], la jabalina [tomara] y la bola [piṇḍa] son 'asisattitomarapiṇḍaṃ'; la espada [asi] y el escudo [camma] son 'asicammaṃ'. 'Camma' significa un escudo que detiene las flechas. El arco [dhanu] y el carcaj [kalāpo] son 'dhanukalāpaṃ'; 'kalāpo' significa carcaj [tuṇīra]. El arma de ataque [paharaṇa] y la protección [āvaraṇa] son 'paharaṇāvaraṇaṃ'. นิจฺจเวรีนํ-อหิ จ นกุโล จ, อหี จ นกุลา จาติ วา อหินกุลํ. เอวํ พิฬารมูสิกํ, อนฺตสฺส รสฺสตฺตํ. กาโกลุกํ, สปฺปมณฺฑูกํ, ครุฬสปฺปํ, นาคสุปณฺณํ. Para los enemigos permanentes: la serpiente [ahi] y la mangosta [nakulo], o las serpientes y las mangostas, son 'ahinakulaṃ'. Del mismo modo, 'biḷāramūsika' [gato y ratón], con el acortamiento de la vocal final. 'Kākoluka' [cuervo y búho], 'sappamaṇḍūka' [serpiente y rana], 'garuḷasappa' [garuda y serpiente], 'nāgasupaṇṇa' [naga y supaṇṇa]. สงฺขฺยาปริมาณสญฺญานํ-เอกกญฺจ ทุกญฺจ เอกกทุกํ. เอวํ, ทุกติกํ, ติกจตุกฺกํ, จตุกฺกปญฺจกํ. ทสกญฺจ เอกาทสกญฺจ ทเสกาทสกํ, ‘‘ติตาลีส’’ อิติ จก-ภาคโลปนิทฺเทเสน กการสฺส โลโป. Para las designaciones de número y medida: el uno [ekaka] y el dos [duka] son 'ekakadukaṃ'. Del mismo modo, 'dukatika' [dos y tres], 'tikacatukka' [tres y cuatro], 'catukkapañcaka' [cuatro y cinco]. El diez [dasaka] y el once [ekādasaka] son 'dasekādasakaṃ'. En 'titālīsa' [cuarenta y tres], hay elisión de la letra 'ka' según la indicación de elisión de una parte de la palabra. ขุทฺทชนฺตุกานํ-กีฏา จ ปฏงฺคา จ กีฏปฏงฺคํ, กีฏา=กปาลปิฏฺฐิกปาณา. เอวํ กุนฺถกิปิลฺลิกํ, ฑํสา จ มกสา จ ฑํสมกสํ, มกฺขิกา จ กิปิลฺลิกา จ มกฺขิกกิปิลฺลิกํ, กีฏา จ สรึสปา จ กีฏสรึสปํ. ตตฺถ กุนฺถา=สุขุมกิปิลฺลิกา. Para los animales pequeños: los gusanos [kīṭā] y los saltamontes [paṭaṅgā] son 'kīṭapaṭaṅgaṃ'; 'kīṭā' son seres con caparazón en el lomo. Del mismo modo, 'kunthakipillika' [ácaro y hormiga]; los tábanos [ḍaṃsā] y los mosquitos [makasā] son 'ḍaṃsamakasaṃ'; las moscas [makkhikā] y las hormigas [kipillikā] son 'makkhikakipillikaṃ'; los gusanos [kīṭā] y los reptiles [sariṃsapā] son 'kīṭasariṃsapaṃ'. Allí, 'kunthā' son hormigas diminutas. ขุทฺทชนฺตุ อนฏฺฐี วา, อถ โข ขุทฺทโกปิ วา; สตํ วา ปสโต เยสํ, เกจิ อานตุลา อิติ. Un animal pequeño es aquel que no tiene huesos, o bien aquel que es físicamente pequeño; o aquellos de los cuales cien caben en un puñado [pasata]; otros dicen que son aquellos de tamaño desproporcionadamente pequeño. ปจนจณฺฑาลานํ-โอรพฺภิกา จ สูกริกา จ โอรพฺภิกสูกริกํ, เอวํ สากุนฺติกมาควิกํ. สปาโก จ จณฺฑาโล จ สปากจณฺฑาลํ, ปุกฺกุสฉวฑาหกํ, เวนรถการํ, ตตฺถ เวนา=ตจฺฉกา, รถการา=จมฺมการา. Para los cocineros y caṇḍālas: los carniceros de ovejas [orabbhikā] y los carniceros de cerdos [sūkarikā] son 'orabbhikasūkarikaṃ'; del mismo modo 'sākuntikamāgavika' [cazadores de aves y de ciervos]. El que cocina perros [sapāko] y el caṇḍāla son 'sapākacaṇḍālaṃ'; 'pukkusachavaḍāhaka' [pukkusas e incineradores de cadáveres], 'venarathakāra' [venas y fabricantes de carros]; allí, 'venā' son carpinteros y 'rathakārā' son trabajadores del cuero. จรณสาธารณานํ-อติโส จ ภารทฺวาโช จ อติสภารทฺวาชํ, กฏฺโฐ จ กปาโล จ กฏฺฐกปาลํ, สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ สีลปญฺญาณํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ, วิชฺชา จ จรณญฺจ วิชฺชาจรณํ, เอวํ นามรูปํ, หิโรตฺตปฺปํ, สติสมฺป-ชญฺญํ[Pg.163], โลภโมหํ, โทสโมหํ, อหิริกาโนตฺตปฺปํ, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจ+มิจฺจาทิ. Para los términos comunes de conducta: 'atiso' y 'bhāradvājo' son 'atisabhāradvājaṃ'; 'kaṭṭho' y 'kapālo' son 'kaṭṭhakapālaṃ'; la virtud [sīla] y el conocimiento [paññāṇa] son 'sīlapaññāṇaṃ'; la calma [samatha] y la visión cabal [vipassanā] son 'samathavipassanaṃ'; el conocimiento [vijjā] y la conducta [caraṇa] son 'vijjācaraṇaṃ'. Del mismo modo, 'nāmarūpa' [nombre y forma], 'hirottappa' [vergüenza y temor moral], 'satisampajañña' [atención y clara comprensión], 'lobhamoha' [codicia e ignorancia], 'dosamoha' [odio e ignorancia], 'ahirikānottappa' [falta de vergüenza y de temor moral], 'thinamiddha' [pereza y torpor], 'uddhaccakukkucca' [inquietud y remordimiento], etc. เอกชฺฌายนปาวจนานํ-ทีโฆ จ มชฺฌิโม จ ทีฆมชฺฌิมํ, เอวํ เอกุตฺตร สํยุตฺตกํ, ขนฺธกวิภงฺคํ. Para los textos de estudio común: el Dīgha y el Majjhima son 'dīghamajjhimaṃ'; del mismo modo, el Ekuttara y el Saṃyuttaka son 'ekuttarasaṃyuttakaṃ'; el Khandhaka y el Vibhaṅga son 'khandhakavibhaṅgaṃ'. ลิงฺควิเสสานํ-อิตฺถี จ ปุมา จ อิตฺถิปุมํ, ทาสี จ ทาโส จ ทาสิทาสํ, จีวรญฺจ ปิณฺฑปาโต จ เสนาสนญฺจ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร จ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, ติณญฺจ กฏฺโฐ จ สาขา จ ปลาสญฺจ ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ. ‘‘ลาภี โหติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ’’ติปิ ทิสฺสติ. Para las distinciones de género: la mujer [itthī] y el hombre [pumā] son 'itthipumaṃ'; la esclava [dāsī] y el esclavo [dāso] son 'dāsidāsaṃ'; el manto [cīvara], el alimento recibido en el cuenco [piṇḍapāto], el alojamiento [senāsana] y las medicinas y requisitos para los enfermos [gilānapaccayabhesajjaparikkhāro] son 'cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ'; la hierba [tiṇañca], la madera [kaṭṭho], la rama [sākhā] y el follaje [palāsa] son 'tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ'. También se observa la forma: 'lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ' [es receptor de mantos, alimentos, alojamientos y medicinas]. วิวิธวิรุทฺธานํ-กุสลญฺจ อกุสลญฺจ กุสลากุสลํ, เอวํ สาวชฺชานวชฺชํ, หีนปณีตํ, กณฺหสุกฺกํ, เฉกปาปกํ, สุขทุกฺขํ, อธมุตฺตมํ, ปฏิฆานุนยํ, ฉายาตปํ, อาโลกนฺธการํ. รตฺติญฺจ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, ‘‘รตฺตินฺทิวทารควจตุรสฺสา’’ติ อปจฺจเย กเต นุมอาคโม. อโห จ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, ‘‘ทีฆา+โหวสฺเสกเทเสหิ จ รตฺยา’’ติ อปจฺจเย กเต ‘‘มนาทฺยาปาทีน+โม มเย เจ’’ติ โอกาโร. Diversos opuestos: lo meritorio y lo no meritorio es 'kusalākusalaṃ'; de igual modo, lo censurable y lo irreprochable (sāvajjānavajjaṃ), lo inferior y lo superior (hīnapaṇītaṃ), lo oscuro y lo claro (kaṇhasukkaṃ), lo hábil y lo malvado (chekapāpakaṃ), el placer y el dolor (sukhadukkhaṃ), lo inferior y lo supremo (adhamuttamaṃ), la aversión y el apego (paṭighānunayaṃ), la sombra y el calor (chāyātapaṃ), la luz y la oscuridad (ālokandhakāraṃ). 'Ratti' y 'divā' es 'rattindivaṃ'; habiéndose aplicado el sufijo 'a', ocurre el aumento de 'num' según la regla 'rattindivadāragavacaturassā'. 'Aho' y 'ratti' es 'ahorattaṃ'; habiéndose aplicado el sufijo 'a' según la regla 'dīghā+hovassekadesehi ca ratyā', ocurre el cambio a 'o' por la regla 'manādyāpādīna+mo maye ce'. ทิสานํ-ปุพฺพา จ อปรา จ ปุพฺพาปรํ, เอวํ ปุรตฺถิมปจฺฉิมํ, ทกฺขิณุตฺตรํ, ปุพฺพทกฺขิณํ, ปุพฺพุตฺตรํ, อปรทกฺขิณํ, อปรุตฺตรํ. De las direcciones: lo anterior y lo posterior es 'pubbāparaṃ'; de igual modo, lo oriental y lo occidental (puratthimapacchimaṃ), lo meridional y lo septentrional (dakkhiṇuttaraṃ), el sureste (pubbadakkhiṇaṃ), el noreste (pubbuttaraṃ), el suroeste (aparadakkhiṇaṃ), el noroeste (aparuttaraṃ). นทีนํ-คงฺคา จ ยมุนา จ คงฺคายมุนํ, เอวํ มหีสรภู. De los ríos: el Ganges y el Yamuna es 'gaṅgāyamunaṃ'; de igual modo, 'mahīsarabhū'. ติณ+รุกฺข+ปสุ+สกุณ+ธน+ขญฺญ+พฺยญฺชน+ชนปทานํ วา. ติณวิเสสานํ-อุสีรานิ จ พีรณานิ จ อุสีรพีรณํ อุสีรพีรณานิ วา. เอวํ มุญฺชปพฺพชํ มุญฺชปพฺพชานิ วา, กาสกุสํ กาสกุสา วา. Opcionalmente para hierbas, árboles, animales, aves, riquezas, granos, condimentos y regiones. De los tipos de hierba: 'usīra' y 'bīraṇa' es 'usīrabīraṇaṃ' o 'usīrabīraṇāni'. De igual modo, 'muñjapabbajaṃ' o 'muñjapabbajāni', 'kāsakusaṃ' o 'kāsakusā'. รุกฺขวิเสสานํ-อสฺสตฺถา [Pg.164] จ กปิฏฺฐา จ อสฺสตฺถกปิฏฺฐํ อสฺสตฺถกปิฏฺฐา วา, เอวํ อมฺพปนสํ อมฺพปนสา, ขทิรปลาสํ ขทิรปลาสา, ธวาสฺสกณฺณํ ธวาสฺสกณฺณา, ปิลกฺขนิคฺโรธํ ปิลกฺขนิคฺโรธา, สากสาลํ สากสาลา. De los tipos de árboles: 'assattha' y 'kapiṭṭha' es 'assatthakapiṭṭhaṃ' o 'assatthakapiṭṭhā'; de igual modo, 'ambapanasaṃ' y 'ambapanasā', 'khadirapalāsaṃ' y 'khadirapalāsā', 'dhavāssakaṇṇaṃ' y 'dhavāssakaṇṇā', 'pilakkhanigrodhaṃ' y 'pilakkhanigrodhā', 'sākasālaṃ' y 'sākasālā'. ปสุวิเสสานํ-คชา จ ควชา จ คชควชํ คชควชา วา, อชา จ เอฬกา จ อเชฬกํ อเชฬกา, หตฺถี จ คาโว จ อสฺสา จ วฬวา จ หตฺถีควสฺสวฬวํ หตฺถีควสฺสวฬวา, รสฺสตฺตํ. เอวํ โคมหิสํ โคมหิสา, เอเณยฺยวราหํ เอเณยฺยวราหา, สีหพฺยคฺฆตรจฺฉํ สีหพฺยคฺฆตรจฺฉา, กุกฺกุฏสูกรํ กุกฺกุฏสูกรา, เอเณยฺยโคมหิสํ เอเณยฺยโคมหิสา. De los tipos de animales: elefantes y 'gavajas' es 'gajagavajaṃ' o 'gajagavajā'; cabras y ovejas es 'ajeḷakaṃ' o 'ajeḷakā'; elefantes, vacas, caballos y yeguas es 'hatthīgavassavaḷavaṃ' o 'hatthīgavassavaḷavā', con acortamiento [de la vocal final]. De igual modo, 'gomahisaṃ' y 'gomahisā', 'eṇeyyavarāhaṃ' y 'eṇeyyavarāhā', 'sīhabyagghataracchaṃ' y 'sīhabyagghataracchā', 'kukkuṭasūkaraṃ' y 'kukkuṭasūkarā', 'eṇeyyagomahisaṃ' y 'eṇeyyagomahisā'. สกุณวิเสสานํ-หํสา จ พกา จ หํสพกํ หํสพกา. เอวํ การณฺฑวจกฺกวากํ การณฺฑวจกฺกวากา, มยูรโกญฺจํ มยูรโกญฺจา, สุกสาลิกํ สุกสาลิกา, พกพลากํ พกพลากา. De los tipos de aves: gansos y grullas es 'haṃsabakaṃ' o 'haṃsabakā'. De igual modo, 'kāraṇḍavacakkavākaṃ' y 'kāraṇḍavacakkavākā', 'mayūrakoñcaṃ' y 'mayūrakoñcā', 'sukasālikaṃ' y 'sukasālikā', 'bakabalākaṃ' y 'bakabalākā'. ธนานํ-หิรญฺญญฺจ สุวณฺณญฺจ หิรญฺญสุวณฺณํ หิรญฺญสุวณฺณานิ. เอวํ ชาตรูปรชตํ ชาตรูปรชตานิ, มณิสงฺขมุตฺตเวฬุริยํ มณิสงฺขมุตฺตเวฬุริยา. De las riquezas: el oro y el oro puro es 'hiraññasuvaṇṇaṃ' o 'hiraññasuvaṇṇāni'. De igual modo, 'jātarūparajataṃ' y 'jātarūparajatāni', 'maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ' y 'maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā'. ธญฺญานํ-สาลี จ ยวา จ สาลิยวํ สาลิยวา วา. เอวํ ติลมุคฺคมาสํ ติลมุคฺคมาสานิ, นิปฺปาวกุลตฺถํ นิปฺปาวกุลตฺถา. De los granos: arroz y cebada es 'sāliyavaṃ' o 'sāliyavā'. De igual modo, 'tilamuggamāsaṃ' y 'tilamuggamāsāni', 'nippāvakulatthaṃ' y 'nippāvakulatthā'. พฺยญฺชนานํ-สาโก จ สุวา จ สากสุวํ สากสุวา. เอวํ คพฺยมาหิสํ คพฺยมาหิสา, เอเณยฺยวราหํ เอเณย, วราหา. มิคมยูรํ มิคมยูรา. De los condimentos: hortaliza y sopa es 'sākasuvaṃ' o 'sākasuvā'. De igual modo, 'gabyamāhisaṃ' y 'gabyamāhisā', 'eṇeyyavarāhaṃ' y 'eṇeyyavarāhā', 'migamayūraṃ' y 'migamayūrā'. ชนปทานํ-กาสิ [Pg.165] จ โกสลา จ กาสิโกสลํ กาสิโกสลา, วชฺชี จ มลฺลา จ วชฺชิมลฺลํ วชฺชิมลฺลา, องฺคา จ มคธา จ องฺคมคธํ องฺคมคธา, เอวํ เจติวํสํ เจติวํสา, มจฺฉสูรเสนํ มจฺฉสูรเสนา, กุรุปญฺจาลํ กุรุปญฺจาลา. นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนามรูปนฺติ จตุเรกปญฺจโวการวเสน วตฺตพฺเพ พหุลาธิการา สรูเปกเสสํ กตฺวา นามรูปนฺติ วุตฺตํ. De las regiones: Kāsi y Kosala es 'kāsikosalaṃ' o 'kāsikosalaā'; Vajjī y Malla es 'vajjimallaṃ' o 'vajjimallā'; Aṅga y Magadha es 'aṅgamagadhaṃ' o 'aṅgamagadhā'; de igual modo, 'cetivaṃsaṃ' y 'cetivaṃsā', 'macchasūrasenaṃ' y 'macchasūrasenā', 'kurupañcālaṃ' y 'kurupañcālā'. 'Nombre' y 'forma' es 'nāmarūpaṃ'; aunque debería decirse de acuerdo a los constituyentes de cuatro, uno o cinco agregados, debido a la autoridad de la diversidad, se realiza la elisión de formas idénticas y se dice 'nāmarūpaṃ'. เอตสฺมึ เอกตฺถีภาวกณฺเฑ ยํ วุตฺตํ ปุพฺพํ, ตเทว ปุพฺพํ นิปตติ, กมาติกฺกเม ปโยชนสฺสา+ภาวา. กฺวจิ วิปลฺลาโสปิ โหติ, พหุลาธิการโต, ทนฺตานํ ราชา ราชทนฺโต. จตฺเถ สมาหาเร ‘‘สภาปริสายา’’ติ ญาปกา กฺวจิ นปุํสกลิงฺคํ น ภวติ, อาธิปจฺจญฺจ ปริวาโร จ อาธิปจฺจปริวาโร. เอวํ ฉนฺทปาริสุทฺธิ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ. En esta sección sobre la formación de una unidad de significado, lo que se mencionó primero se coloca en primera posición, pues no hay utilidad en transgredir el orden. En ocasiones también ocurre la inversión por la autoridad de la regla general, como 'rājadanto' (el rey de los dientes). En el sentido de colección expresado por 'ca', basándose en el indicador 'sabhāparisāyaṃ', a veces no toma el género neutro: 'ādhipaccaparivāro' (la soberanía y el séquito). De igual modo, 'chandapārisuddhi' (el deseo y la pureza), en la ocurrencia del renacimiento. ๔๐. สมาสนฺตฺว 40. Sufijos al final de los compuestos. อุปริ อย+มธิกรียติ. Lo que sigue a continuación se aplica en adelante. ๔๑. ปาปาทีหิ ภูมิยา 41. Para 'bhūmi' después de 'pāpa', etc. ปาปาทีหิ ปรา ยา ภูมิ, ตสฺสา สมาสนฺโต อ โหติ. ปาปา ภูมิ ยสฺมินฺติ ปาปภูมํ, ชาติยา อุปลกฺขิตา ภูมิ ชาติภูมํ. Después de 'pāpa' y términos similares, el sufijo final del compuesto para 'bhūmi' es 'a'. Una tierra que es mala es 'pāpabhūmaṃ'. Una tierra caracterizada por el nacimiento es 'jātibhūmaṃ'. ๔๒. สํขฺยาหิติ 42. Después de numerales. สํขฺยาหิ ปราย ภูมิยา อ โหติ. ทฺเว ภูมิโย อสฺส ทฺวิภูมํ. เอวํ ติภูมํ. Después de numerales, se añade 'a' a la palabra 'bhūmi'. El que tiene dos niveles es 'dvibhūmaṃ'. De igual modo, 'tibhūmaṃ' (de tres niveles). ๔๓. นทีโคธาวรีนํ 43. Para 'nadī' y 'godhāvarī'. สํขฺยาหิ ปราสํ นทีโคธาวรีนํ สมาสนฺโต อ โหติ. ปญฺจนฺนํ นทีนํ สมาหาโร ปญฺจนทํ. เอวํ สตฺตโคธาวรํ. Después de numerales, el sufijo final del compuesto para 'nadī' y 'godhāvarī' es 'a'. El conjunto de cinco ríos es 'pañcanadaṃ'. De igual modo, 'sattagodhāvaraṃ'. ๔๔. อสํขฺเยหิ จา+งฺคุลฺยา+นาญฺญาสํขฺยตฺเถสุติ 44. Después de términos no numerales y numerales, para 'aṅguli', cuando no es en otros sentidos numéricos. อสํขฺเยหิ [Pg.166] สํขฺยาหิ จ ปราย องฺคุลิยา สมาสนฺโต อ โหติ. นิคฺคต+มงฺคุลีหิ นิรงฺคุลํ, ทฺเว องฺคุลิโย สมาหฏา ทฺวงฺคุลํ. อนญฺญาสํขฺยตฺเถสูติ กึ, ปญฺจ องฺคุลิโย อสฺมึ หตฺเถติ ปญฺจงฺคุลิ, องฺคุลิยา สมีปํ อุปงฺคุลิ. Después de términos no numerales y de numerales, el sufijo final para 'aṅguli' es 'a'. Lo que ha salido de los dedos es 'niraṅgulaṃ'. Dos pulgadas reunidas es 'dvaṅgulaṃ'. ¿Por qué se dice 'cuando no es en otros sentidos numéricos'? Porque en 'cinco dedos hay en esta mano' es 'pañcaṅguli'; cerca del dedo es 'upaṅguli'. ๔๕. ทีฆาโหวสฺเสกเทเสหิ จ รตฺตฺยาติ 45. Después de 'dīgha', 'aho', 'vassa' y partes del tiempo, para 'ratti'. ทีฆาทีหิ ปราย รตฺติยา อ โหติ. ทีฆา จ สา รตฺติ จาติ ทีฆรตฺตํ. อโห จ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, อาปาทิตฺตา โอ. วสฺสาสุ รตฺติ วสฺสารตฺตํ. ปุพฺพา จ สา รตฺติ จาติ ปุพฺพรตฺตํ. เอวํ อปรรตฺตํ, อฑฺฒรตฺตํ, อติกฺกนฺโต รตฺตึ อติรตฺโต. ทฺเว รตฺติโย สมาหฏา ทฺวิรตฺตํ. อนญฺญาสํขฺยตฺเถสุ ตฺเวว, ทีฆา รตฺติ อสฺมินฺติ ทีฆรตฺติ, เหมนฺโต. รตฺติยา สมีปํ อุปรตฺติ. พหุลํวิธานา กฺวจิ โหเตว, รตฺติปริมาณานุรูปํ ยถารตฺตํ. Después de 'dīgha' y términos similares, el sufijo final para 'ratti' es 'a'. Aquella que es una noche larga es 'dīgharattaṃ'. El día y la noche es 'ahorattaṃ', con el cambio a 'o'. La noche en la temporada de lluvias es 'vassārattaṃ'. Aquella que es la primera parte de la noche es 'pubbarattaṃ'. De igual modo, 'apararattaṃ', 'aḍḍharattaṃ', 'atiratto' (el que ha pasado la noche). Dos noches reunidas es 'dvirattaṃ'. Sin embargo, solo cuando no hay otros sentidos numéricos; 'dīgharatti' (una noche larga está en él) se refiere al invierno. Cerca de la noche es 'uparatti'. Debido a la aplicación diversa, a veces ocurre igualmente: 'yathārattaṃ' (según la medida de la noche). ๔๖. โคตฺว+จตฺเถ จา+โลเป 46. Para 'go' en el sentido de 'ca' y cuando no hay elisión. โคสทฺทา อโลปวิสเย สมาสนฺโต อ โหติ น เจ จตฺถาทีสุ สมาโส. รญฺโญ โค ราชคโว. ปรโม จ โส โค จาติ ปรมคโว. ปญฺจนฺนํ คุนฺนํ สมาหาโร ปญฺจควํ, ‘‘โคสฺสา+วง’’ติ อวง. ตํ ธน+มสฺสาติ ปญฺจควธโน. ทสควํ. El sufijo del compuesto para la palabra 'go' es 'a' en el ámbito donde no hay elisión, y no es un compuesto con sentido de 'ca', etc. La vaca del rey es 'rājagavo'. Aquella que es una vaca excelente es 'paramagavo'. El conjunto de cinco vacas es 'pañcagavaṃ', con el cambio 'avaṅa' para 'go'. Aquel cuya riqueza es esa es 'pañcagavadhano'. Diez vacas es 'dasagavaṃ'. ๔๗. รตฺตินฺทิว+ทารคว+จตุรสฺสา 47. Rattindiva, dāragava y caturassa. เอเต สทฺทา อ-อนฺตา นิปจฺจนฺเต. รตฺติ จ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, อิมินาว นุมาค มา. ทารา จ คโว จ ทารควํ. จตสฺโส อสฺสิโย อสฺส จตุรสฺโส. Estas palabras se establecen terminando en 'a' por convención. La noche y el día es 'rattindivaṃ'; por esta misma regla ocurre el aumento de 'num'. Esposa y buey es 'dāragavaṃ'. Aquel que tiene cuatro esquinas es 'caturasso'. ๔๘. อายาเม+นุควํ 48. Anugavaṃ en sentido de longitud. อนุควํติ [Pg.167] นิปจฺจเต อายาเมคมฺยมาเน. ควสฺส อายาโม อนุควํ สกฏํ, อสงฺขฺยสมาโส. El término 'anugavaṃ' se establece cuando se entiende el sentido de longitud. La longitud de un buey [es la medida de] un carro 'anugavaṃ'; es un compuesto indeclinable. ๔๙. อกฺขิสฺมา+ญฺญตฺเถ 49. De 'akkhi' (ojo) en otro significado. อกฺขิสฺมา สมาสนฺโต อ โหติ อญฺญตฺเถ. วิสาลานิ อกฺขีนิ ยสฺส โส วิสาลกฺโข. Al final de un compuesto derivado de 'akkhi', se convierte en 'a' cuando tiene otro significado. 'Aquel cuyos ojos son grandes' es visālakkho. ๕๐. ทารุมฺย+งฺคุลฺยา 50. De 'aṅguli' (dedo) referente a la madera. องฺคุลนฺตา อญฺญตฺเถ ทารุมฺหิ สมาสนฺโต อ โหติ. ทฺเว องฺคุลิโย อวยวา อสฺเสติ ทฺวงฺคุลํ ทารุ, เอวํ ปญฺจงฺคุลํ. องฺคุลิสทิสาวยวํ ธญฺญาทีนํ วิกฺเขปกํ ทารูติ วุจฺจเต. Al final de 'aṅguli', el final de un compuesto se convierte en 'a' cuando se refiere a la madera en otro sentido. 'Madera que tiene dos dedos como medida de sus partes' es dvaṅgulaṃ dāru; de igual modo, pañcaṅgulaṃ. Se llama 'madera' a aquello que tiene partes similares a dedos y se utiliza para esparcir granos, etc. ๕๔. อุตฺตรปเท 54. En el término posterior. อิทํ สพฺพตฺถ อธิกาตพฺพํ. Esto debe aplicarse en todos los casos. ๕๕. อิมสฺสิ+ทนฺติ 55. De 'ima' (este), se convierte en 'ida'. อุตฺตรปเท อิมสฺส อิทํ, อิมาย อตฺโถ อิทมฏฺโฐ, ถสฺส โฐ, อิทมฏฺโฐ อสฺส อตฺถีติ อิทมฏฺฐี, อิทมฏฺฐิโน ภาโว อิทมฏฺฐิตา. อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, นิคฺคหีตโลโป ปสฺส จ ทฺวิภาโว. En el término posterior, 'ima' se convierte en 'ida'. 'El propósito de esto' es idamaṭṭho (donde 'tha' se vuelve 'ṭha'); 'el que tiene este propósito' es idamaṭṭhī; 'el estado de tener este propósito' es idamaṭṭhitā. 'Debido a estas condiciones' es idappaccayā; aquí hay elisión del niggahīta y duplicación de la 'p'. ๕๗. ฏ นฺตนฺตูนนฺติ 57. Sustitución por 'ṭa' para los terminados en 'ntu'. นฺตนฺตูนํ อุตฺตรปเท ฏ โหติ. ภวนฺโต ปติฏฺฐา อมฺหนฺติ ภวํปติฏฺฐา มยํ, นิคฺคหีตาคโม, วคฺคนฺโต, โยสฺส ฏา จ. ภควา มูลํ เอเตสํติ ภควํมูลกา โน ธมฺมา. Para las palabras terminadas en 'ntu', se convierte en 'ṭa' ante un término posterior. 'Ustedes son nuestro refugio' es bhavaṃpatiṭṭhā mayaṃ; hay inserción del niggahīta, cambio a la nasal de la clase y 'yo' se convierte en 'ṭā'. 'El Bienaventurado es la raíz de estas enseñanzas' es bhagavaṃmūlakā no dhammā. ๕๘. อ 58. Cambio a 'a'. อิติ [Pg.168] นฺตนฺตูนํ อ โหติ. คุณวนฺโต ปติฏฺฐา มมาติ คุณวนฺตปติฏฺโฐ+สฺมิ. Así, para los terminados en 'ntu', se convierte en 'a'. 'Soy aquel cuyo refugio son los virtuosos' es guṇavantapatiṭṭhosmi. ๖๐. ปรสฺส สํขฺยาสุติ 60. De 'para' en los numerales. สํขฺยาสุ ปรสฺส โอ, ปโร สตสฺมา อธิกา ปโรสตํ. En los numerales, 'para' se convierte en 'o'. 'Más allá de cien' es parosataṃ. ๖๑. ชเน ปุถสฺสุติ 61. De 'puthu' ante 'jana'. ปุถสฺส ชเน อุ โหติ. ปุถเควา+ยํ ชโนติ ปุถุชฺชโน, ชสฺส ทฺวิตฺตํ. De 'puthu', ante 'jana', se convierte en 'u'. 'Esta gente es ciertamente común' es puthujjano; hay duplicación de la 'j'. ๖๒. โส ฉสฺสา+หา+ยตเน วา 62. Sustitución opcional por 'sa' para 'cha' ante 'aha' y 'āyatana'. อเห อายตเน จ อุตฺตรปเท ฉสฺส โส โหติ วา. สาหํ ฉาหํ, สฬายตนํ ฉฬายตนํ. (สมฺพรํ) Ante los términos posteriores 'aha' (día) y 'āyatana' (esfera), 'cha' (seis) opcionalmente se convierte en 'sa'. Sāhaṃ o chāhaṃ (seis días); saḷāyatanaṃ o chaḷāyatanaṃ (las seis esferas de los sentidos). (Sambara). ๖๓. ลฺตุ+ปิตาทีน+มารวรง 63. Sufijos 'āra' y 'ara' para los terminados en 'ltu' y para 'pitu' (padre), etc. ลฺตุปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนญฺจ ยถากฺกม+มารวรง วา โหนฺตุ+ตฺตรปเท. สตฺถุโน ทสฺสนํ สตฺถารทสฺสนํ, กตฺตารนิทฺเทโส. มาตรปิตโร. วาตฺเวว, สตฺถุทสฺสนํ, มาตุชาโย. Para los terminados en el sufijo 'ltu' y para 'pitu', etc., opcionalmente se convierten en 'āra' y 'ara' respectivamente ante un término posterior. 'La visión del Maestro' es satthāradassanaṃ; 'la indicación del hacedor' es kattāraniddeso. 'Madre y padre' es mātarapitaro. Al ser opcional, también existen satthudassanaṃ y mātujāyo. ๖๘. กฺวจิ ปจฺจเยติ 68. A veces ante un sufijo. ปจฺจเย ปุมภาเว อติสเยน พฺยตฺตา พฺยตฺตตรา, พฺยตฺตตมา. ‘‘ตสฺสํ ตตฺร, ตาย ตโต, ตสฺสํ เวลายํ ตทา’’ Ante un sufijo, en género masculino: 'más distinguido' es byattatarā, 'el más distinguido' es byattatamā. 'En eso' es tatra, 'de eso' es tato, 'en ese tiempo' es tadā. ๗๑. สญฺญาย+มุโท+ทกสฺส 71. Sustitución de 'udaka' por 'uda' en un nombre propio. สญฺญาย+มุทกสฺสุ+ตฺตรปเท [Pg.169] อุทาเทโส โหติ. อุทธิ, อุทปานํ. En un nombre propio, ante un término posterior, ocurre la sustitución de 'udaka' por 'uda'. Udadhi (el océano), udapānaṃ (un pozo). ๗๒. กุมฺภาทีสุ วา 72. Opcionalmente ante 'kumbha', etc. กุมฺภาทีสุ+ตฺตรปเทสุ อุทกสฺส อุทาเทโส วา โหติ. อุทกุมฺโภ, อุทกกุมฺโภ. อุทปตฺโต อุทกปตฺโต. อุทพินฺทุ อุทกพินฺทุ. อากติคโณ+ยํ. Ante términos posteriores como 'kumbha' (vasija), etc., la sustitución de 'udaka' por 'uda' es opcional. Udakumbho o udakakumbho; udapatto o udakapatto; udabindu o udakabindu. Este es un grupo de ejemplos ilustrativos (ākatigaṇo). ๗๓. โสตาทีสู+โลโป 73. Elisión ante 'sota', etc. โสตาทีสุ+ตฺตรปเทสุ อุทกสฺส อุสฺส โลโป โหติ. ทกโสตํ, ทกรกฺขโส. Ante términos posteriores como 'sota' (corriente), etc., ocurre la elisión de la 'u' inicial de 'udaka'. Dakasotaṃ (corriente de agua), dakarakkhaso (demonio del agua). ๒๖. อิตฺถิย+มตฺวา 26. Sufijo 'ā' para el género femenino. อิตฺถิยํ วตฺตมานโต อการนฺตโต นามสฺมา อาปจฺจโย โหติ. ธมฺมทินฺนา. Para expresar el género femenino, se añade el sufijo 'ā' a un nombre que termina en 'a'. Dhammadinnā. ๒๗. นทาทิโต งี 27. A partir de nadādi, [se añade el sufijo] ṅī. นทาทีหิ อิตฺถิยํ วีปจฺจโย โหติ. นที มหี กุมารี ตรุณี วารุณี โคตมี. Después de nadādi, en el género femenino ocurre el sufijo vī [representado como ī]. Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. โคโต วา A partir de go, opcionalmente. คาวี โค. อากติคโณ+ยํ. ว-กาโร ‘‘นฺตนฺตูนํ วีมฺหิ โต วา’’ติ วิเสสนตฺโถ. Gāvī, go. Este es el grupo ākati. La letra 'v' tiene el propósito de especificación en la regla 'ntantūnaṃ vīmhi to vā'. ๒๘. ยกฺขาทิตฺวิ+นี จ 28. Y a partir de yakkhādi, [se añade] inī. ยกฺขาทิโต [Pg.170] อิตฺถิยํ อินี โหติ วี จ. ยกฺขินี ยกฺขี, นาคินี นาคี, สีหินี สีหี. A partir de yakkhādi, en el género femenino ocurre inī y también vī. Yakkhinī, yakkhī; nāginī, nāgī; sīhinī, sīhī. ๒๙. อารามิกาทีหิ 29. A partir de ārāmikādi. อารามิกาทิโต อินี โหติ+ตฺถิยํ. อารามิกินี, อนนฺตรายิกินี. A partir de ārāmikādi, ocurre inī en el género femenino. Ārāmikinī, anantarāyikinī. สญฺญายํ มานุโส มานุสินี, อญฺญตฺร มานุสี. En una denominación, mānuso se convierte en mānusinī; en otros casos, es mānusī. ๓๐. ยุวณฺเณหิ นี 30. A partir de [los sonidos] 'i' y 'u', [se añade] nī. อิตฺถิย+มิวณฺณุวณฺณนฺเตหิ นี โหติ พหุลํ. สทาปยตปาณินี, ทณฺฑินี, ภิกฺขุนี, ขตฺตพนฺธุนี, ปรจิตฺตวิทุนี. มาตุอาทิโต กสฺมา น โหติ, อิตฺถิปจฺจยํ วินาปิ อิตฺถตฺตาภิธานโต. En el género femenino, tras las bases que terminan en los sonidos 'i' y 'u', ocurre frecuentemente nī. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī. ¿Por qué no ocurre después de mātu y otros? Porque la condición femenina se expresa incluso sin un sufijo femenino. ๓๑. ตฺติมฺหา+ญฺญตฺเถ 31. A partir de [la terminación] -tti, en otro sentido. ตฺติมฺหา+ญฺญตฺเถเยว อิตฺถิยํ นี โหติ พหุลํ. สา+หํ อหึสารตินี, ตสฺสา มุฏฺฐสฺสตินิยา, สา คาวี วจฺฉคิทฺธินี. อญฺญตฺเถติ กึ, ธมฺมรติ. Solo en otro sentido, tras la terminación -tti, ocurre frecuentemente nī en el género femenino. Sāhaṃ ahiṃsāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī. ¿Por qué se dice "en otro sentido"? [Por ejemplo:] dhammarati. ๓๒. ฆรณฺยาทโยติ 32. El grupo que comienza con gharaṇī. ฆรณิปภุตโย นีปจฺจยนฺตา สาธโว โหนฺติ. ฆร+มสฺสา อตฺถีติ อีมฺหิ ‘‘ยุวณฺเณหิ นี’’ติ นี, ฆรณี. อิมินา นสฺส โณ, อีสฺส อตฺตญฺจ. Gharaṇī y los demás que terminan en el sufijo nī son correctos. De "aquella que tiene una casa" (ghara+m-assa atthi), se aplica nī por la regla "yuvaṇṇehi nī", resultando en gharaṇī. Por esta regla, la 'n' se convierte en 'ṇ' y la 'i' se convierte en 'a'. อาจริยา [Pg.171] วา ยโลโป จ อิติ คณสุตฺเตน นิยามิตตฺตา อิมินาว นีมฺหิ ยโลโป จ, อาจรินี อาจริยา. Debido a la limitación impuesta por el sutta del grupo "ācariyā vā yalopo ca", por esta misma regla hay elisión de la 'y' ante nī: ācarinī, ācariyā. ๓๓. มาตุลาทิตฺวา+นี ภริยายนฺติ 33. A partir de mātulādi, [se añade] ānī en el sentido de esposa. มาตุลาทิโต ภริยาย+มานี โหติ. มาตุลานี, วรุณานี, คหปตานี, อาจริยานี. A partir de mātulādi, ocurre ānī en el sentido de esposa. Mātulānī, varuṇānī, gahapatānī, ācariyānī. อภริยายํ ขตฺติยา วา อิติ คณสุตฺเตน นิยมิตตฺตา อิมินา วา อานี, ขตฺติยานี. นทาทิปาฐา ภริยายนฺตุ อี, ขตฺติยี. Cuando no se refiere a la esposa, debido a la restricción del sutta del grupo "khattiyā vā", por esta regla ocurre ānī: khattiyānī. Según la lectura de nadādi, para referirse a la esposa ocurre ī: khattiyī. ๓๔. อุปมา+สํหิต+สหิต+สญฺญต+สห+สผ+วาม+ลกฺขณาทิตู+รุตูติ 34. A partir de ūru precedido por upamā, saṃhita, sahita, saññata, saha, sapha, vāma, lakkhaṇa, etc. อูรุสทฺทโต อิตฺถิย+มู โหติ. กรโภ วิย อูรุ ยสฺสา สา กรโภรู, สํหิโต อูรุ อสฺสาติ สํหิโตรู, เอวํ สหิโตรู, สญฺญโตรู, สโหรู, สโผรู, วาโมรู, ลกฺขโณรู. อูติ โยควิภาคา พฺรหฺมพนฺธู. A partir de la palabra ūru, en el género femenino ocurre ū. Karabhorū, saṃhitorū; del mismo modo sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū. El sufijo ū ocurre por división de la regla (yogavibhāga) en brahmabandhū. ๓๕. ยุวาติ 35. A partir de yuva. ยุวสทฺทโตติ โหติ+ตฺถิยํ. ยุวติ. A partir de la palabra yuva, ocurre [el sufijo ti] en femenino. Yuvati. ๓๖. นฺตนฺตูนํ วีมฺหิ โต วาติ 36. Para las terminaciones -nt y -antu, ante vī, opcionalmente hay 't'. วีมฺหิ นฺตนฺตูนํ โต วา โหติ. คจฺฉตี คจฺฉนฺตี, สีลวต สีลวนฺตี. Ante vī, ocurre opcionalmente 't' para las terminaciones -nt y -antu. Gacchatī, gacchantī; sīlavatī, sīlavantī. ๓๗. ภวโต โภโตติ 37. Para bhavant, hay bhoto. วีมฺหิ [Pg.172] ภวโต โภตาเทโส วา โหติ. โภตี ภวนฺตี. Ante vī, ocurre opcionalmente la sustitución de bhoto para bhavant. Bhotī, bhavantī. ๓๙. ปุถุสฺส ปถวปุถวาติ 39. Para puthu, hay pathava o puthava. วีมฺหิ ปุถุสฺส ปถวปุถวา โหนฺติ. ปถวี ปุถวี, เฐ ปถวี. Ante vī, para puthu ocurren pathava y puthava. Pathavī, puthavī; en el comentario (ṭīkā), pathavī. อิติ ปโยคสิทฺธิยํ สมาสกณฺโฑ จตุตฺโถ. Así, en la Consumación del Uso, finaliza el cuarto capítulo sobre los compuestos. ๕. ณาทิกณฺฑ 5. Sección de los sufijos que comienzan con Ṇa. สมาโส [Pg.173] ปทสํเขโป, ปทปจฺจยสํหิตํ; ตทฺธิตํ นาม โหตีติ, วิญฺเญยฺยํ เตส+มนฺตรํ. Un compuesto (samāsa) es una condensación de palabras; aquello que está unido a un sufijo de palabra se denomina derivado secundario (taddhita). La distinción entre ellos debe ser comprendida. ๑. โณ วา+ปจฺเจ 1. El sufijo Ṇa se aplica opcionalmente en el sentido de descendencia (apacca). ฉฏฺฐียนฺตา นามสฺมา วา ณปจฺจโย โหติ อปจฺเจ+ภิเธยฺเย. อปจฺจสทฺทสมฺพนฺธิตฺเตน อปจฺจวนฺตโต กตสรปจฺจโย สมตฺถฺยโต ฉฏฺฐฺยนฺตโต โหตีติ ‘‘ฉฏฺฐียนฺตา นามสฺมา’’ติ สุตฺเต อวุตฺตมฺปิ วุตฺตํ. ณาทีนํ ตทฺธิตนฺติ ปุพฺพาจริยสญฺญา. ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ. เอว+มญฺญตฺราปิ. ณาทิวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ วิภตฺติโลโป. A partir de un nombre que termina en el sexto caso (genitivo), opcionalmente se añade el sufijo Ṇa cuando el significado expresado es 'descendencia'. Aunque no se indique explícitamente en el sutra 'a partir de un nombre que termina en el sexto caso', se establece por la capacidad del significado, ya que el poseedor de la descendencia se relaciona con la palabra 'descendencia' (apacca); por lo tanto, se aplica a la palabra en genitivo. La designación 'taddhita' para los sufijos que comienzan con Ṇa proviene de los maestros antiguos. La letra Ṇ tiene el propósito de indicar el fortalecimiento vocálico (vuddhi). Así ocurre también en otros casos. Debido a que se trata de derivados que comienzan con Ṇa, se produce la elisión de la desinencia por el sentido de unidad (ekatthatā). ๑๒๔. สราน+มาทิสฺสา+ยุวณฺณสฺสา+เอโอ ณานุพนฺเธ 124. Ante un sufijo con el indicador Ṇ, ocurre el fortalecimiento de la vocal inicial y de los grupos i-ī y u-ū en e y o respectivamente. สราน+มาทิภูตา เย อการิ+วณฺณุ+วณฺณา, เตสํ อา+เอ+โอ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ณานุพนฺเธติ อการสฺส อากาโร. อา+เอ+โอนํ วุทฺธีติปิ ปุพฺพาจริยสญฺญา. วสิฏฺฐสฺสา+ปจฺจํ วาสิฏฺโฐ. วีมฺหิ วาสิฏฺฐี. เวติ วสิฏฺฐสฺสา+ปจฺจํติ วากฺยสฺส จ วสิฏฺฐาปจฺจํติ สมาสสฺส จ วิกปฺปตฺถํ. โส จ วาสทฺโท ยาว ‘‘สกตฺเถ’’ติ อธิกรียติ. De las vocales que son iniciales, la 'a' y los grupos i-ī y u-ū se convierten opcionalmente en ā, e y o respectivamente cuando sigue un sufijo con el indicador Ṇ; así, de la 'a' resulta 'ākāro'. El término 'vuddhi' (fortalecimiento) para ā, e y o es también una designación de los maestros antiguos. Ejemplo: 'La descendencia de Vasiṭṭha' es Vāsiṭṭho. En femenino, Vāsiṭṭhī. La partícula 'vā' (opcionalmente) sirve para alternar entre la frase 'vasiṭṭhassa apaccaṃ' y el compuesto 'vasiṭṭhāpaccaṃ'. Esta palabra 'vā' rige hasta la sección que trata sobre el sentido propio de la raíz (sakatthe). นปุํสเกน ลิงฺเคน, สทฺโท+ทาหุ ปุเมน วา; นิทฺทิสฺสตีติ ญาตพฺพ+มวิเสเส ปนิ+จฺฉิเตติ – Debe saberse que cuando una palabra se indica con género neutro o masculino sin especificación, se desea expresar el sentido general sin distinción de sexo. วุตฺตตฺถา อปจฺจสทฺทสฺส นปุํสกตฺเถปิ ปุตฺตปุตฺตีนํ ทฺวินฺนมฺปิ วาจโก โหติ. Por lo dicho, la palabra 'apacca' (descendencia), aunque esté en género neutro, es capaz de designar a ambos: tanto al hijo como a la hija. ณาทโย+ภิเธยฺยลิงฺคา[Pg.174], อปจฺเจ ตฺว+นปุํสกา; นปุํสเก สกตฺเถ ณฺโย, ภิยฺโย ภาวสมูหชา; ตา ตุ+ตฺถิย+มสํขฺยาเน, ตฺวาทิจีปจฺจยนฺตกา. Los sufijos que comienzan con Ṇa toman el género del objeto expresado, pero en el sentido de descendencia no se usan en neutro. El sufijo Ṇyo es neutro cuando tiene el mismo sentido que la raíz, y frecuentemente cuando denota estado (bhāva) o colectividad (samūha). Sin embargo, el sufijo Tā es femenino en el sentido de colectividad, y los derivados que terminan en Tvā y otros similares no poseen número. ภารทฺวาชสฺส อปจฺจํ=ปุตฺโต ภารทฺวาโช, เอวํ เวสฺสามิตฺโต, โคตโม. เอตฺถ จ อ+ยุวณฺณนฺตาภาวา อา+เอ+โอนํ น วุทฺธิ. วาสุเทวสฺส อปจฺจํ วาสุเทโว, พลเทโว. จิตฺตโกติอาทีสุ ปน สํโยคนฺตตฺตา ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ กฺวจิ น วุทฺธิ. อุปคุโน อปจฺจํ โอปคโว โอปควี. เอตฺถ ‘‘อุวณฺณสฺสา+วง สเร’’ติ อุการสฺส อวง. La descendencia de Bhāradvāja es el hijo Bhāradvājo; de igual modo Vessāmitto, Gotamo. En estos casos, al no haber vocales finales de los grupos i o u, no ocurre el fortalecimiento a e y o. La descendencia de Vasudeva es Vāsudevo; de Baladeva, Baladevo. En palabras como Cittako, debido a que terminan en un grupo consonántico (saṃyoga), a veces no hay fortalecimiento según la regla 'saṃyoge kvaci'. La descendencia de Upagu es Opagavo u Opagavī. Aquí ocurre la sustitución de la 'u' por 'ava' ante una vocal (avaṅa). วจฺฉสฺสา+ปจฺจนฺติ วิคฺคยฺห ปุพฺพสุตฺเตน ณปจฺจเย กเต ปุน วจฺฉสฺสา+ปจฺจํติ วิคฺคโห. Habiendo analizado 'la descendencia de Vaccha' y aplicado el sufijo Ṇa mediante el sutra anterior, se realiza de nuevo el análisis como 'la descendencia de Vaccha'. ๒. วจฺฉาทิโต ณาน+ณายนา 2. A partir de Vaccha y otros similares, se aplican los sufijos Ṇāna y Ṇāyana. วจฺฉาทีหิ อปจฺจปจฺจยนฺเตหิ โคตฺตาทีหิ จ สทฺเทหิ ณาน+ณายนปจฺจยา วา โหนฺติ อปจฺเจ. วจฺฉาโน, วจฺฉายโน, ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ น วุทฺธิ. กติสฺสา+ปจฺจํ กจฺโจ, ‘‘ณฺย ทิจฺจาทีหี’’ติ ณฺโย, ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อการโลเป จวคฺคปุพฺพรูปานิ. กจฺจสฺสา+ปจฺจํ กจฺจาโน, กจฺจายโน, ยาคเม กาติยาโน. มุคฺคสฺสา+ปจฺจํ=นตฺตาทีติ วากฺเย วุทฺธิ+อิการโลป+ปุพฺพรูปานิ. โมคฺคลฺลสฺสา+ปจฺจํติ ปุนณาน+ณายนา โหนฺติ, โมคฺคลฺลาโน โมคฺคลฺลายโน. อิเม จตฺตาโร อปจฺจปจฺจยนฺตา. โคตฺตาทิโต ยถาสกฏสฺสา+ปจฺจํ นตฺตาทีหิ สกฏาโน สกฏายโน. กณฺหสฺสา+ปจฺจํ นตฺตาทิ กณฺหาโน กณฺหายโน. เอวํ อคฺคิเวสฺสาโน อคฺคิเวสฺสายโน[Pg.175], มุญฺชาโน มุญฺชายโน, กุญฺชาโน กุญฺชายโน. สพฺพตฺถ สํโยคตฺตา น วุทฺธิ. อากติคโณ+ยํ. A partir de Vaccha y otros términos que ya terminan en un sufijo de descendencia, o nombres de linaje (gotta), etc., se aplican opcionalmente los sufijos Ṇāna y Ṇāyana en el sentido de descendencia. Ejemplos: Vacchāno, vacchāyano; aquí no hay fortalecimiento por la regla 'saṃyoge kvaci'. La descendencia de Kati es Kacco; mediante el sufijo Ṇyo según 'ṇya diccādīhi', y tras la elisión de la 'a' por 'lopo vaṇṇivaṇṇānaṃ', se producen formas asimiladas a la clase palatal. La descendencia de Kacca es Kaccāno, Kaccāyano; con la inserción de 'y' resulta Kātiyāno. En la frase 'la descendencia de Mugga es el nieto, etc.', ocurre fortalecimiento, elisión de la 'i' y asimilación. A partir de Moggalla, se aplican de nuevo Ṇāna y Ṇāyana: Moggallāno, Moggallāyano. Estos cuatro terminan en sufijos de descendencia. A partir de nombres de linaje: la descendencia de Sakaṭa (nieto, etc.) es Sakaṭāno, Sakaṭāyano. La descendencia de Kaṇha (nieto, etc.) es Kaṇhāno, Kaṇhāyano. Del mismo modo Aggivessāno, Aggivessāyano, Muñjāno, Muñjāyano, Kuñjāno, Kuñjāyano. En todos estos casos, por haber grupos consonánticos, no hay fortalecimiento. Este grupo de palabras es un ākatigaṇa (grupo abierto de ejemplos). ๓. กตฺติกาวิธวาทีหิ เณยฺยเณรา 3. A partir de Kattikā, Vidhavā y otros similares, se aplican los sufijos Ṇeyya y Ṇera. กตฺติกาทีหิ วิธวาทีหิ จ เณยฺยเณรปฺปจฺจยา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. กตฺติกาย อปจฺจํ กตฺติเกยฺโย, ครุโฬ วินตาย=สุปณฺณมาตุยา อปจฺจํ เวนเตยฺโย. โรหิณิยา อปจฺจํ โรหิเณยฺโย, คงฺคาย อปจฺจํ คงฺเคยฺโย. เอวํ ภาคิเนยฺโย, นาเทยฺโย, อนฺเตยฺโย, อาเหยฺโย, กาเปยฺโย, สุจิยา อปจฺจํ โสเจยฺโย, พาเลยฺโย. เณเร-วิธวาย อปจฺจํ เวธเวโร. พนฺธกิยา=อภิสาริกาย อปจฺจํ พนฺธ-เกโร. สมณสฺส อุปชฺฌายสฺสา+ปจฺจํ สามเณโร, นาฬิเกโร อิจฺจาทิ. A partir de Kattikā y otros, y de Vidhavā y otros, se aplican opcionalmente los sufijos Ṇeyya y Ṇera respectivamente. El hijo de Kattikā es Kattikeyyo; Garuḷa, el hijo de Vinatā (madre de los supaṇṇas), es Venateyyo. El hijo de Rohiṇī es Rohiṇeyyo; el de Gaṅgā es Gaṅgeyyo. Del mismo modo bhāgineyyo (sobrino), nādeyyo, anteyyo, āheyyo, kāpeyyo. El hijo de Suci es Soceyyo, Bāleyyo. Con el sufijo Ṇera: el hijo de una viuda (vidhavā) es Vedhavero. El hijo de una cortesana (bandhakī) es Bandhakero. El descendiente de un asceta (samaṇa) o de un preceptor es Sāmaṇero (novicio), nāḷikero, etc. ๔. ณฺย ทิจฺจาทีหิ 4. Con el sufijo Ṇya a partir de Diti y otros. ทิติปฺปภุตีหิ ณฺโย โหติ อปจฺเจ. A partir de Diti y términos afines, se aplica el sufijo Ṇyo en el sentido de descendencia. ๑๒๕. สํโยเค กฺวจิ 125. A veces ante un grupo consonántico (saṃyoga). สํโยควิสเย กฺวจิ อา+เอ+โอวุทฺธิโย โหนฺติ ณานุพนฺเธ. En presencia de un grupo consonántico, a veces ocurren los fortalecimientos ā, e y o cuando hay un indicador Ṇ. ๑๓๑. โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ 131. Elisión de a, ā, i, ī. อวณฺณิ+วณฺณานํ โลโป โหติ ยการาโท ปจฺจเย. ทิติยา=อสุรมาตุยา อปจฺจํ เทจฺโจ อาทิจฺโจ. กุณฺฑนิยา อปจฺจํ โกณฺฑญฺโญ, นสฺส ญฺเญ ปุพฺพรูปํ. อทิตีติ เทวมาตา. Ocurre la elisión de a, ā, i, ī ante un sufijo que comienza con la letra 'y'. El hijo de Diti (madre de los asuras) es Decco; Ādicco (hijo de Aditi). El hijo de Kuṇḍanī es Koṇḍañño, donde la 'n' toma la forma del sufijo 'ññ'. Aditi es la madre de los dioses. ภาตุโน [Pg.176] อปจฺจํ ภาตพฺโย, ‘‘ยมฺหิ โคสฺส จา’’ติ ยมฺหิ อุสฺส อวง อการโลปปุพฺพรูปานิ. La descendencia de un hermano (bhātu) es bhātabyo; mediante la regla 'yamhi gossa cā', ante la 'y', la 'u' se convierte en 'ava', seguido de la elisión de la 'a' y la asimilación. ๕. อา ณิ 5. Sufijo Ṇi a partir de términos terminados en 'a'. อการนฺตโต ณิ วา โหต+ปจฺเจ พหุลํ. อา=ติ นามวิเสสนตฺตา อ-การนฺตโตติ วุตฺตํ. ทกฺขสฺสา+ปจฺจํ ทกฺขิ, ทตฺติ, โทณิ, วาสวิ, วารุณิ. ชินทตฺตสฺสา+ปจฺจํ เชนทตฺติ, สุทฺโธทนิ, อานุรุทฺธิ อิจฺจาทิ. A partir de palabras que terminan en 'a', frecuentemente se aplica el sufijo Ṇi en el sentido de descendencia. Se especifica 'terminados en a' porque la letra 'ā' en el sutra es un calificador del nombre. El hijo de Dakkha es Dakkhi; Datti, Doṇi, Vāsavi, Vāruṇi. El hijo de Jinadatta es Jenadatti; Suddhodani, Ānuruddhi, etc. ๖. ราชโต ญฺโญ ชาติยํ 6. Sufijo Ñña a partir de Rājan en el sentido de casta. ราชโต ญฺโญ วา โหต+ปจฺเจ ขตฺถิยชาติยํ คมฺยมานายํ. รญฺโญ อปจฺจํ ราชญฺโญ. ชาตียนฺติ กึ, ราชาปจฺจํ. A partir de la palabra Rājan, opcionalmente se aplica el sufijo Ñña en el sentido de descendencia cuando se refiere a la casta guerrera (khattiya). El descendiente de un rey [de casta] es rājañño. ¿Para qué se dice 'en el sentido de casta'? Para diferenciarlo de rājāpaccaṃ (descendencia de un rey en general). ๗. ขตฺตา ยิ+ยา 7. Sufijos Ya e Iya a partir de Khattā. ติชาติยํ อปจฺเจ ย+อิยา โหนฺติ. ขตฺตสฺสา+ปจฺจํ ขตฺโย ขตฺติโย. ชาติยํ ตฺเวว, ขตฺติ. En el sentido de descendencia dentro de la casta, se aplican los sufijos Ya e Iya. El descendiente de un Khattā es khatyo o khattiyo. Si no es en el sentido de casta, se usa khatti. ๘. มนุโต สฺส+สณ 8. Sufijos Ssa y Saṇa a partir de Manu. มนุโต ชาติสมุทาเย สฺส+สณ โหนฺตุ+ปจฺเจ. มนุโน อปจฺจํ มนุสฺโส มานุโส, มนุสฺสี มานุสี. ชาติยํ ตฺเวว, มานโว, นสฺส โณ, มาณโว. A partir de Manu, en el sentido de especie o colectividad, se aplican los sufijos Ssa y Saṇa en el sentido de descendencia. El descendiente de Manu es manusso o mānuso; en femenino manussī o mānusī. Solo si es en el sentido de especie; de lo contrario, mānavo; con la 'n' convertida en 'ṇ', resulta māṇavo. ๙. ชนปทนามสฺมา ขตฺติยา รญฺเญ จ โณ 9. De los nombres de países, el sufijo -ṇa se aplica en el sentido de un kshatriya o un rey. ชนปทสฺส ยํ นามํ, ตํ นามสฺมา ขตฺติยา อปจฺเจ รญฺเญ จ โณ โหติ. ปญฺจาลานํ อปจฺจํ ราชา วา ปญฺจาโล, โกสโล[Pg.177], มาคโธ, โอกฺกาโก. ชนปทนามสฺมาติ กึ, ทาสรถิ. ขตฺติยาติ กึ, ปญฺจาลสฺส พฺราหฺมณสฺสา+ปจฺจํ ปญฺจาลิ. De cualquier nombre que sea el de un país, el sufijo -ṇa se aplica tras dicho nombre en el sentido de un descendiente kshatriya o de un rey. Un descendiente o rey de los Pañcālas es un pañcālo; así también kosalo, māgadho, okkāko. ¿Por qué se dice "de nombres de países"? Para excluir a dāsarathi (hijo de Dasaratha). ¿Por qué se dice "kshatriyas"? Para que la descendencia de un brahmán de Pañcāla sea pañcāli. ๑๐. ณฺย กุรุสิวีหิ 10. El sufijo -ṇya se aplica tras Kurus y Sivis. กุรุสิวีหิ อปจฺเจ รญฺเญ จ ณฺโย โหติ. กุรูนํ อปจฺจํ ราชา วา โกรพฺโย. ‘‘ยมฺหิ โคสฺส จา’’ติมินา อวง, พการปุพฺพรูปานิ. เสพฺโพ, อิโลโป. (อปจฺจตทฺธิตํ). El sufijo -ṇyo se aplica tras Kurus y Sivis en el sentido de un descendiente o un rey. Un descendiente o rey de los Kurus es korabyo. Mediante la regla "yamhi gossa cā", se producen las formas con la terminación avaṅa y la asimilación de la letra ba. Sebbo, ilopo. (Taddhita de descendencia). ๑๑. ณ ราคา เตน รตฺตํ 11. El sufijo -ṇa se aplica tras una palabra de color en el caso instrumental para indicar "teñido por eso". ราควาจีตติยนฺตโต รตฺต+มิจฺเจ+ตสฺมึ อตฺเต โณ โหติ. กุสุมฺภาทีหิ วณฺณนฺตรปตฺตํ รตฺตํ นาม. กสาเวน รตฺตํ กาสาวํ. เอวํ กุสุมฺเภน รตฺตํ โกสุมฺภํ, หาลิทฺทํ, ปตฺตงฺคํ, มญฺเชฏฺฐํ, กุงฺกุมํ. อิธ น โหติ นีลํ ปีตนฺติ, คุณวจนตฺตา เณน วินาปิ ทพฺพสฺสา+ภิธานโต. El sufijo -ṇo se aplica tras un término que denota un color en el caso instrumental, en el sentido de "teñido por eso". El estado de estar teñido se refiere a adquirir un color diferente mediante sustancias como el cártamo (kusumbha), etc. Teñido con kasāva (tinte astringente) es kāsāvaṃ. Del mismo modo: teñido con cártamo es kosumbhaṃ; hāliddaṃ (cúrcuma), pattaṅgaṃ (sándalo rojo), mañjeṭṭhaṃ (rubia), kuṅkumaṃ (azafrán). Aquí no ocurre con nīlaṃ (azul) o pītaṃ (amarillo), pues al ser palabras atributivas (adjetivos), designan la sustancia incluso sin el sufijo -ṇa. ๑๒. นกฺขตฺเตนิ+นฺทุยุตฺเตน กาเล 12. Tras un nombre de constelación en instrumental, el sufijo -ṇo se aplica para indicar el tiempo caracterizado por ella, si dicha constelación está unida a la luna. ตติยนฺตโต นกฺขตฺตา เตน ลกฺขิเต กาเล โณ โหติ, ตํ เจ นกฺขตฺต+มินฺทุยุตฺตํ โหติ. ผุสฺเสน อินฺทุยุตฺเตน ลกฺขิตา ปุณฺณมาสี ผุสฺสี รตฺติ, ผุสฺโส อโห, มฆาย อินฺทุยุตฺตาย ลกฺขิตา ปุณฺณมาสี มาฆี, มาโฆ. Tras un nombre de constelación en el caso instrumental, el sufijo -ṇo se aplica para indicar el tiempo caracterizado por ella, siempre que dicha constelación esté en conjunción con la luna. La noche de luna llena caracterizada por la conjunción de la luna con Phussa es phussī ratti, el día es phusso aho; la luna llena caracterizada por la conjunción con Maghā es māghī, y el día es māgho. ๑๓. สา+สฺส เทวตา ปุณฺณมาสี 13. El sufijo se aplica en el sentido de "esa es su deidad" o "es la noche de luna llena". เสติ ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ โณ โหติ, ยํ ปฐมนฺตํ, สา เจ เทวตา ปุณฺณมาสี วา. สุคโต เทวตา อสฺส โสคโต, มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ. พุทฺโธ อสฺส เทวตาติ [Pg.178] พุทฺโธ. ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺส สมฺพนฺธินีติ ผุสฺโส มาโส. เอวํ มาโฆ, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข, เชฏฺฐมูโล, อาสาฬฺโห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร. ปุณฺณมาสี จ ภตกมาสสมฺพนฺธินี น โหติ, ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ นิพฺพจนา, อโต เอว นิปาตนา โณ, สาคโม จ. El sufijo -ṇo se aplica tras un término en el caso nominativo en el sentido del genitivo "de él/ella/eso", si el término en nominativo es una deidad o una noche de luna llena. Aquel cuya deidad es el Sugata es sogato; así también māhindo, yāmo, vāruṇo. Aquel cuya deidad es el Buddha es buddho. El mes asociado a la luna llena de Phussī es el mes phusso. Del mismo modo: māgho, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsāḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro. Y la luna llena no está vinculada a un mes de salario; según la etimología "puṇṇo mā assanti", de esta misma convención (nipātana) surgen el sufijo -ṇo y el incremento s- (sāgama). ๑๔. ต+มธีเต ตํ ชานาติ ก+ณิกา จ 14. En los sentidos de "estudia eso" o "conoce eso", se aplican los sufijos -ṇa, -ka y -ṇika. ทุติยนฺตโต ต+มธีเต ตํ ชานาตีติ เอเตสฺว+ตฺเถสุ โณ โหติ โก ณิโก จ. เอตฺถ จสทฺโท โก จณิโก จ โหตีติ สมุจฺจิโน, โน ณปจฺจยํ. พฺยากรณ+มธีเต ชานาตีติ วา เวยฺยากรโณ, วิ+อา+กรณนฺติ วิจฺฉิชฺช กตยาเทสสฺสิ+การสฺส ‘‘ตทาเทสา ตทีว ภวนฺตี’’ติ ญายา ‘‘สราน’’มิจฺจาทินา เอกาเร ยาคมทฺวิตฺตานิ. เอวํ โมหุตฺโต, เนมิตฺโต, องฺควิชฺโช, วตฺถุวิชฺโช, ฉนฺทโส, ‘‘มนา, ทีนํ สก’’ อิติ สกาคโม. กมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก, อาภิธมฺมิโก. ทฺวิตคฺคหณํ อชฺเฌนชานเน จ วิสุํ วิสุํ ปจฺจยวิธานตฺถํ, อชฺเฌนวิสยทสฺสนตฺถํ, ปสิทฺธุปสํหรณตฺถญฺจ. Tras un término en el caso acusativo, en los sentidos de "estudia eso" o "conoce eso", se aplican los sufijos -ṇo, -ko y -ṇika. Aquí, la palabra "ca" indica la inclusión de -ko y -ṇika junto con el sufijo -ṇa. Quien estudia o conoce la gramática (byākaraṇa) es veyyākaraṇo; se explica dividiendo vi-ā-karaṇa, aplicando el cambio de la i por ya, y siguiendo el principio "tadādesā tadīva bhavantī", con los incrementos correspondientes y la duplicación ante la vocal e mediante la regla "sarāna" etc. Del mismo modo: mohutto (astrólogo), nemitto (adivino), aṅgavijjo (experto en fisonomía), vatthuvijjo (experto en arquitectura), chandaso (experto en métrica), con el incremento de s- según la regla "manā, dīnaṃ saka". Kamako, padako, venayiko (experto en Vinaya), suttantiko (experto en Suttas), ābhidhammiko (experto en Abhidhamma). La mención doble [estudia y conoce] es para prescribir los sufijos por separado para estudiar y para conocer, para mostrar el objeto del estudio y para resumir los términos ya establecidos. ๑๕. ตสฺส วิสเย เทเส 15. Tras un término en genitivo, el sufijo -ṇo se aplica para indicar la región o país que es su dominio. ฉฏฺฐิยนฺตา วิสเย เทสสรูเป โณ โหติ. วสาตีนํ วิสโย เทโส วาสาโต. เทเสติ กึ, จกฺขุสฺส วิสโย รูปํ, เทวทตฺตสฺส วิสโย+นุวาโก. Tras un término en caso genitivo, el sufijo -ṇo se aplica en el sentido de una región que es un país propiamente dicho. El país que es el dominio de los Vasātis es vāsāto. ¿Por qué se dice "en un país"? Para excluir casos como el objeto (rūpaṃ) del dominio del ojo (cakkhu), o la lección (anuvāko) del dominio de Devadatta. ๑๖. นิวาเส ตนฺนาเม 16. El sufijo -ṇo se aplica en el sentido de un país de residencia con ese mismo nombre. ติ ตนฺนาเม [Pg.179] นิวาเส เทเส โณ โหติ. สิวีนํ นิวาโส เทโส เสพฺโพ. เอตฺถ ‘‘ยวา สเร’’ติ ยกาเร พการปุพฺพรูปานิ. วาสาโต. El sufijo -ṇo se aplica en el sentido de un país que es la residencia y tiene ese mismo nombre. El país que es residencia de los Sivis es sebbo. Aquí, por la regla "yavā sare", se produce la asimilación de la letra ba en lugar de ya. Vāsāto. ๑๗. อทูรภเวติ 17. En el sentido de "existir no lejos de". โณ, วิทิสาย อทูรภวํ เวทิสํ. El sufijo -ṇo se aplica; lo que existe no lejos de Vidisā es vedisaṃ. ๑๘. เตน นิพฺพตฺเตติ 18. En el sentido de "producido por eso". ตติยนฺตา นิพฺพตฺตตฺเถ โณ โหติ. กุสมฺเพน นิพฺพตฺตา โกสมฺพี นครํ, เอวํ กากนฺที, มากนฺที, สหสฺเสน นิพฺพตฺตา สาหสฺสี ปริขา, เหตุมฺหิ กตฺตริ กรเณ จ ยถาโยคํ ตติยา. Tras un término en instrumental, el sufijo -ṇo se aplica en el sentido de "producido por". La ciudad fundada por Kusamba es kosambī; del mismo modo kākandī, mākandī. El foso producido por mil es sāhassī parikhā. El caso instrumental se emplea según corresponda para la causa, el agente o el instrumento. ๑๙. ต+มิธ+ตฺถิ 19. En el sentido de "eso está aquí". ตนฺติ ปฐมนฺตา อิธาติ สตฺตมฺยตฺเถ เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, ยํ ตํ ปฐมนฺต+มตฺถิ เจ. อุทุมฺพรา อสฺมึ เทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร, พาทโร, ปพฺพโช. Tras un término en nominativo ("eso"), el sufijo -ṇo se aplica en el sentido locativo de "aquí" referido a un país con ese nombre, si es que "eso" está presente en él. El país donde abundan los árboles Udumbara es odumbaro; así también bādaro, pabbajo. ๒๐. ตตฺร ภเวติ 20. En el sentido de "existir allí". สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ โณ. อุทเก ภโว โอทโก, โอรโส, ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ, มนสิ ภวํ มานสํ สุขํ, สกาคโม. สารโส สกุโณ, สารสี สกุณี, สารสํ ปุปฺผํ. มิตฺเต ภวา เมตฺตา เมตฺตี วา. ปุเร ภวา โปรี วาจา. ปาวุเส ภโว ปาวุโส เมโฆ. ปาวุสา [Pg.180] รตฺติ, ปาวุสํ อพฺภํ. สารโท, สารทา, สารทํ ปุปฺผํ. มาธุโร ชโน, มาธุรา คณิกา, มาธุรํ วตฺถํ. Tras un término en el caso locativo, el sufijo -ṇo se aplica en el sentido de "existir allí". Lo que existe en el agua (udaka) es odako; oraso (nacido del pecho), jānapado (del país), māgadho (de Magadha), kāpilavatthavo (de Kapilavatthu), kosambo (de Kosambi). La felicidad que existe en la mente (manas) es mānasaṃ sukhaṃ, con el incremento de s- (sakāgamo). El ave de estanque es sāraso sakuṇo, la hembra es sārasī sakuṇī, la flor de estanque es sārasaṃ pupphaṃ. Lo que existe en un amigo (mitta) es mettā o mettī (amistad). El habla que existe en la ciudad (pura) es porī vācā. La nube que existe en la estación de lluvias (pāvusa) es pāvuso megho; la noche es pāvusā ratti, la nube es pāvusaṃ abbhaṃ. Sārado (otoñal), sāradā, sāradaṃ pupphaṃ. La persona de Mathurā es mādhuro jano, la cortesana es mādhurā gaṇikā, la tela es mādhuraṃ vatthaṃ. ๒๑. อชฺชาทีหิ ตโนติ 21. Tras palabras como "hoy" (ajja), etc., se aplica el sufijo -tana. ภวตฺเถ ตโน. อชฺช ภโว อชฺชตโน, สฺวาตโน, หิยฺยตโน. ‘‘เอโอน+ม วณฺเณ’’ติ เอโอนํ อ โหติ. El sufijo -tano se aplica en el sentido de "existir". Lo que existe hoy (ajja) es ajjatano; lo de mañana es svātano; lo de ayer es hiyyatano. Mediante la regla "eona+ma vaṇṇe", la vocal e o o se convierte en a. ๒๒. ปุราโต โณ จติ 22. Tras "purā" (antiguamente), se aplican los sufijos -ṇo y -tano. ภวตฺเถ โณ ตโน จ. เอตฺถ ณกาโร อวยโว, เนวา+นุพนฺโธ. ปุราโณ, ปุราตโน. En el sentido de "existir", se aplican los sufijos -ṇo y -tano. Aquí la letra ṇa es parte integrante del sufijo, no un indicador (anubandha). Purāṇo, purātano (antiguo). ๒๓. อมาตฺว+จฺโจติ 23. Tras "amā", se aplica el sufijo -acco. ภวตฺเถ อจฺโจ โหติ. อมา=สห ภโว อมจฺโจ. En el sentido de "existir", se aplica el sufijo -acco. Quien existe junto con (amā = saha) [el rey] es amacco (ministro o compañero). ๒๔. มชฺฌาทิตฺวิ+โมติ 24. De majjha y otros [se añade] imo. ภวตฺเถ อิโม, มชฺเฌ ภโว มชฺฌิโม. เอวํ อนฺติโม, เหฏฺฐิโม, อุปริโม, โอริโม, ปาริโม, ปจฺฉิโม, อพฺภนฺตริโธ, ปจฺจนฺติโม. En el sentido de existencia [se usa] imo: lo que existe en el medio es majjhimo (intermedio). Así también: antimo (final), heṭṭhimo (inferior), uparimo (superior), orimo (de este lado), pārimo (del otro lado), pacchimo (posterior/occidental), abbhantarimo (interno), paccantimo (fronterizo). ๒๕. กณ+เณยฺย+เณยฺยก+ยิ+ยาติ 25. [Los sufijos] kaṇa, ṇeyya, ṇeyyaka, ya e iya [se añaden]. ภวตฺเถ กณอาทโย โหนฺติ. กณ-กุสินารายํ ภโว โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญโก วิหาโร, ราชคหโก, โกสมฺพโก, อินฺทปตฺตโก, กาปิลโก, ภารุกจฺฉโก, นาครโก. องฺเคสุ ชาโต องฺคโก, โกสลโก, เวเทหโก, กมฺโพชโก, คนฺธารโก, โสวีรโก, สินฺธวโก, อสฺสโก อิจฺจาทิ. เณยฺย-คงฺเคยฺโย, ปพฺพเตยฺโย, วาเนยฺโย. เณยฺยก-โกสเลยฺยโก[Pg.181], พาราณเสยฺยโก, จมฺเปยฺยโก, สิลาย ชาตํ เสเลยฺยกํ, มิถิเลยฺยโก. พาราณเสยฺยโกตฺยาทีสุ ‘‘ทิสฺสนฺต+ญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ เอยฺยโก, เอวํ อุปริ สุตฺเต ทสฺสิตปจฺจยโต วิสุํ ปจฺจเย ทสฺสิเต อิมินา สุตฺเตนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ย-คมฺโม, ยมฺหิ อการโลเป ปุพฺพรูปํ รสฺโส จ. ทิพฺโพ. อิย-อุทริโย, ทิวิโย, ปญฺจาลิโย, โพธิปกฺขิโย, โลกิโย. En el sentido de existencia se usan kaṇa y otros. Con kaṇa: lo que existe en Kusinārā es kosinārako; māgadhako (magadhense), āraññako vihāro (monasterio del bosque), rājagahako (de Rājagaha), kosambako (de Kosambi), indapattako (de Indapatta), kāpilako (de Kapilavatthu), bhārukacchako (de Bhārukaccha), nāgarako (de la ciudad). El nacido entre los Aṅgas es aṅgako, kosalako (de Kosala), vedehako (de Videha), kambojako (de Kamboja), gandhārako (de Gandhāra), sovīrako (de Sovīra), sindhavako (de Sindhu), assako (de Assaka), etc. Con ṇeyya: gaṅgeyyo (del Ganges), pabbateyyo (de la montaña), vāneyyo (del bosque). Con ṇeyyaka: kosaleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako; lo nacido en una piedra es seleyyakaṃ, mithileyyako. En bārāṇaseyyako y otros, según "también se ven otros sufijos", se usa eyyako; así, donde se muestran sufijos distintos de los del sutra anterior, se debe entender que es por este sutra. Con ya: se añade una g; cuando hay elisión de la 'a', hay forma previa y acortamiento: dibbo (divino). Con iya: udariyo (estomacal), diviyo (divino), pañcāliyo (de Pañcāla), bodhipakkhiyo (perteneciente a la iluminación), lokiyo (mundano). ๒๖. ณิโก 26. [El sufijo] ṇika. สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ ณิโก โหติ. สรเท ภโว สารทิโก ทิวโส, สารทิกา รตฺติ. Después de un término en caso locativo, en el sentido de existencia, se añade ṇika. Lo que existe en la estación de otoño (sarada) es el día otoñal (sāradiko divaso), la noche otoñal (sāradikā ratti). ๒๗. ต+มสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ 27. "Eso es su arte, hábito, mercancía, arma o propósito". ปฐมนฺตา สิปฺปาทิวาจกา อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ ณิโก โหติ. วีณาวาทนํ สิปฺป+มสฺส เวณิโก, วีณาวาทนํ อเภโทปจาเรน วีณา นาม. โมทิงฺคิโก, วํสิโก. ปํสุกูลธารณํ สีล+มสฺส ปํสุกูลิโก, เตจีวริโก. คนฺโธ ปณฺย+มสฺส คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก, ปูวิโก, ปณฺณิโก, ตมฺพุลิโก, โลณิโก. จาโปปหรณ+มสฺส จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก, โมสลิโก. อุปธิ=กฺขนฺธาทิ ปโยชน+มสฺส โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ. Después de un término en nominativo que expresa un arte, etc., en el sentido del genitivo "de él/ella", se añade ṇika. El arte de tocar el laúd (vīṇā) es lo suyo: veṇiko (laudista); por metonimia la ejecución del laúd se llama "laúd". modiṅgiko (tamborilero), vaṃsiko (flautista). El hábito de vestir mantos de trapos (paṃsukūla) es lo suyo: paṃsukūliko, tecīvariko (el de los tres mantos). El perfume es su mercancía: gandhiko (perfumista), teliko (vendedor de aceite), goḷiko (vendedor de melaza), pūviko (vendedor de pasteles), paṇṇiko (vendedor de hojas), tambuliko (vendedor de betel), loṇiko (vendedor de sal). El arco es su arma: cāpiko (arquero), tomariko (lancero), muggariko (el de la maza), mosaliko (el del mazo). Las adquisiciones (upadhi), como los agregados, son su propósito: opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ. ๒๘. ตํ หนฺต+รหติ คจฺฉตุ+ญฺฉติ+จรติ 28. "Mata eso, lo merece, va hacia ello, lo recolecta o lo practica". ทุติยนฺตา หนฺตีติ เอวมาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. ปกฺขิโน หนฺตีติ ปกฺขิโก, สากุณิโก, มายูริโก, มจฺเฉ หนฺตีติ มจฺฉิโก, เมนิโก. มิเค หนฺตีติ มาควิโก, วการาคโม[Pg.182]. มิคสฺส ‘‘ตทมินา’’ทินา มควาเทเสปิ มาควิโก. โอรพฺภิโก, หาริณิโก. สูกริโกติ อิโก. สต+มรหตีติ สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิกํ, เอหิ ปสฺส วิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก. เอตฺถ ตฺยาทฺยนฺตสมุทายโต อนุกรณตฺตา วา ตทฺธิตสฺส อภิธานลกฺขณตฺตา วา พหุลํวิธาเนน วา ปจฺจโย. สาหสฺสิโก, กุมฺภิโก, โทณิโก, อทฺธมาสิโก, กหาปณิโก, อาสีติกา คาถา, นาวุติกา. สหสฺสิโยติ อิโย. ปรทารํ คจฺฉตีติ ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก, ปถิโก. พทเร อุญฺฉตีติ พาทริโก, สามากิโก. ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก, อธมฺมิโก. Después de un término en acusativo, en sentidos como "mata", etc., se añade ṇika. El que mata aves (pakkhi) es pakkhiko (pajarero), sākuṇiko, māyūriko (cazador de pavos reales); el que mata peces es macchiko, meniko. El que mata ciervos (miga) es māgaviko, con el aumento de la letra 'v'. Aunque por la regla "con eso/éste", etc., hay sustitución de miga por maga, sigue siendo māgaviko. orabbhiko (carnicero de ovejas), hāriṇiko (cazador de venados). En sūkariko (cazador de cerdos) se usa el sufijo ika. Lo que merece cien (sata) es sātikaṃ, sandiṭṭhikaṃ (visible por uno mismo); el que merece la fórmula "ven y mira" es ehipassiko. Aquí, el sufijo se aplica a un conjunto que termina en sufijos verbales (ti, etc.) ya sea por ser una imitación, o por la naturaleza de la expresión de los derivados (taddhita), o por una regla general. sāhassiko (que vale mil), kumbhiko, doṇiko, addhamāsiko (que vale medio mes), kahāpaṇiko, āsītikā gāthā (estrofa de ochenta versos), nāvutikā. Con el sufijo iyo: sahassiyo. El que va a la esposa de otro es pāradāriko (adúltero), maggiko (viajero), paññāsayojaniko (de cincuenta leguas), pathiko (caminante). El que recolecta azufaifas (badara) es bādariko, sāmākiko. El que practica el Dhamma es dhammiko (justo), adharrmiko (injusto). ๒๙. เตน กตํ กีตํ พทฺธ+มภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ หตํ หนฺติ ชิตํ ชยติ ทิพฺพติ ขนติ ตรติ จรติ วหติ ชีวติติ 29. "Hecho por eso, comprado con eso, atado con eso, preparado con eso, mezclado con eso, matado por eso o mata con eso, ganado por eso, vence con eso, juega con eso, cava con eso, cruza con eso, viaja con eso, carga con eso o vive de eso". กตาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก. กาเยน กตํ กายิกํ, วาจสิกํ, มานสิกํติ สกาคโม. วาเตน กโต อาพาโธ วาติโต, เสมฺหิโก, ปิตฺติโก. สเตน กีตํ สาติกํ, สาหสฺสิกํ, วตฺเถน กีตํ วตฺถิกํ, กุมฺภิกํ, โสวณฺณิกํ, ฆาติกํ. มูลโตว ปจฺจโย, อมูลวาจิตฺตา เทวทตฺเตน กีโตติ น โหติ, ตทตฺถาปฺปตีติยา. วรตฺถาย พทฺโธ วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก, สุตฺติโก. ฆเตน อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ วา ฆาติกํ, โคฬิกํ, ทธิกํ, มารีจิกํ. ชาเลน หโต หนฺตีติ วา ชาลิโก, พาลิสิโก. อกฺเขหิ ชิตํ อกฺขิกํ ธนํ, สาลากิกํ, ตินฺทุกิโก, อมฺพผลิโก. อกฺเขหิ ชยติ ทิพฺพติ วา อกฺขิโก. ขณิตฺติยา ขนตีติ [Pg.183] ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก. เทวทตฺเตน ชิตํ, องฺคุลฺยา ขนตีติ น โหติ, ตทตฺถานวคมา. อุฬุมฺเปน ตรตีติ โอฬุมฺปิโก, อุฬุมฺปิโกติ อิโก. กุลฺลิโก, โคปุจฺฉิโก, นาวิโก. สกเฏน จรตีติ สากฏิโก, รถิโก. ปรปฺปิโกติ อิโก. ขนฺเธน วหตีติ ขนฺธิโก. อํสิโก, สีสิโกติ อิโก. เวตเนน ชีวตีติ เวตนิโก, ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก, กยวิกฺกยิโกติ อิโก. En sentidos como "hecho", etc., se añade ṇika. Hecho con el cuerpo es kāyikaṃ (corporal), vācasikaṃ (verbal), mānasikaṃ (mental), con el aumento de la letra 's'. La aflicción causada por el viento (vāta) es vātito, semhiko (flemático), pittiko (bilioso). Comprado por cien es sātikaṃ, sāhassikaṃ; comprado con tela es vatthikaṃ, kumbhikaṃ, sovaṇṇikaṃ, ghātikaṃ. El sufijo se aplica solo desde la raíz [del valor]; no se aplica en "comprado por Devadatta", porque ese sentido no se reconoce aquí. Atado con correas (varattā) es vārattiko, āyasiko (de hierro), pāsiko (atado con lazos), suttiko (atado con hilos). Preparado o mezclado con mantequilla clarificada (ghata) es ghātikaṃ, goḷikaṃ, dadhikaṃ (con cuajada), mārīcikaṃ (con pimienta). El que mata con una red (jāla) o es matado por ella es jāliko, bālisiko (pescador con anzuelo). El dinero ganado con dados (akkha) es akkhikaṃ, sālākikaṃ, tindukiko, ambaphaliko. El que vence o juega con dados es akkhiko. El que cava con una azada (khaṇitti) es khāṇittiko, kuddāliko. No se aplica en "ganado por Devadatta" o "cava con el dedo", porque esos sentidos no se entienden así. El que cruza con una balsa (uḷumpa) es oḷumpiko; con el sufijo ika es uḷumpikoti. kulliko (el de la balsa de mimbre), gopucchiko, nāviko (marinero). El que viaja en carro (sakaṭa) es sākaṭiko, rathiko. Con ika: parappikoti. El que carga sobre el hombro (khandha) es khandhiko. aṃsiko, y con ika: sīsikoti. El que vive de un salario (vetana) es vetaniko, bhatiko (jornalero), kayiko, vikkayiko, y con ika: kayavikkayikoti. ๓๐. ตสฺส สํวตฺตติ 30. "Conduce a eso". จตุตฺถฺยนฺตา สํวตฺตตีติ อสฺมึ อตฺเถณิโก โหติ. ปุนพฺภวาย สํวตฺตตีติ โปโนพฺภวิโก, อิตฺถิยํ โปโนพฺภวิกา. โลกาย สํวตฺตตีติ โลกิโก. สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค, สคฺคาย สํวตฺตตีติ โสวคฺคิโก, สสฺโส+วก ตทมินาทีปาฐา. ธนาย สํวตฺตตีติ ธญฺญํ. Después de un término en dativo, en el sentido de "conduce a", se añade ṇika. Lo que conduce a una nueva existencia (punabbhava) es ponobbhaviko; en femenino ponobbhavikā. Lo que conduce al mundo es lokiko. Lo que es eminentemente superior (su-agga) es el cielo (saggo); lo que conduce al cielo es sovaggiko, según la lectura de "eso, por éste", etc. Lo que conduce a la riqueza es dhaññaṃ (grano). ๓๑. ตโต สมฺภูต+มาคตํ 31. "Surgido de eso o venido de eso". ปญฺจมฺยนฺตา สมฺภูต+มาคตนฺติ เอเตสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. มาติโต สมฺภูต+มาคตํวา+ติ เอตฺถ ‘‘มาติโต จ ภคินิยํจฺโฉ’’ติ ‘‘มาติโต’’ติ ภาเคน อุสฺส อิมฺหิ วากฺยํ, รสฺสทฺวิตฺเตสุ มตฺติกํ, เปตฺติกํ. ณฺย+ริยณ+รฺยปจฺจยาปิ ทิสฺสนฺติ. สุรภิโต สมฺภูตํ โสรภฺยํ. ยมฺหิ ถญฺญํ. อุภยตฺถ ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ โลโป. ริยณ-ปิตุโต สมฺภูโต เปตฺติโย, มาติโย, ‘‘รานุพนฺเธ+นฺตสราทิสฺสา’’ติ อุโลโป, มตฺติโย. รฺยมฺหิ-อุโลโป, จวคฺคปุพฺพรูปานิ, มจฺโจ วา. Después de un término en ablativo, en los sentidos de "surgido de" o "venido de", se añade ṇika. Lo surgido o venido de la madre (mātito), en este contexto, según la regla "de la madre y de la hermana [el sufijo] cha", se toma la parte mātito y se aplica la regla de acortamiento y duplicación para obtener mattikaṃ; de igual modo pettikaṃ (del padre). También se ven los sufijos ṇya, riyaṇa y rya. Lo surgido de lo fragante es sorabhyaṃ. Con ya: thaññaṃ (leche materna). En ambos casos hay elisión de las vocales 'i' y 'u' por la regla "elisión de las vocales 'i' y 'u'". Con riyaṇa: lo surgido del padre (pitu) es pettiyo, mātiyo (de la madre); por la regla "cuando hay una 'r' como indicativo, de la vocal inicial del final", hay elisión de la 'u', resultando mattiyo. Con rya: elisión de la 'u', formas asimiladas a la clase palatal (ca-vaggas), o macco (mortal). ๓๒. ตตฺถ วสติ วิทิโต ภตฺโต นิยุตฺโต 32. "Vive allí, es conocido allí, es devoto allí o está designado allí". สตฺตมฺยนฺตา [Pg.184] วสตีตฺเววมาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. รุกฺขมูเล วสตีติ รุกฺขมูลิโก, อารญฺญิโก, ราชคหิโก, มาคธิโก, โสสานิโก. โลเก วิทิโต โลกิโก. จตุมหาราเชสุ ภตฺตา จาตุมฺมหาราชิกา. ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, ทสฺโสก ตทมินาทิปาฐา. ภณฺฑาคาริโก. อิเก-นวกมฺมิโก, อาทิกมฺมิโก. กิเย-ชาติกิโย, อนฺธกิโย. Después de un término en locativo, en sentidos como "vive allí", etc., se añade ṇika. El que vive al pie de un árbol (rukkhamūla) es rukkhamūliko, āraññiko (del bosque), rājagahiko, māgadhiko, sosāniko (del cementerio). El que es conocido en el mundo (loka) es lokiko. Los devotos de los Cuatro Grandes Reyes son los cātummahārājikā. El designado en la puerta (dvāra) es dovāriko (portero), según la lectura de "eso, por éste", etc. bhaṇḍāgāriko (tesorero). Con ika: navakammiko (el de las nuevas construcciones), ādikammiko (el principiante). Con kiya: jātikiyo, andhakiyo. ๓๓. ตสฺสิ+ทํ 33. "Esto es de eso". ฉฏฺฐิยนฺตา อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ. สงฺฆสฺส อิทํ สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาฏปุตฺติโก, เชนทตฺติโก. กิเย-สสฺส อิทํ สกิโย, ปรกิโย. นิเยอตฺตนิยํ. เก-สโก, รญฺโญ อิทํ ราชกํ ภณฺฑํ. Después de un término en genitivo, en el sentido de "esto es [de]", se añade ṇika. Lo que es de la comunidad es saṅghikaṃ, puggalikaṃ (personal), sakyaputtiko (seguidor de los Sakyaputtas), nāṭaputtiko, jenadattiko. Con kiya: lo que es suyo es sakiyo, lo de otro es parakiyo. Con niya: attaniyaṃ (lo que pertenece al yo). Con ka: sako (propio); lo que es del rey es rājakaṃ bhaṇḍaṃ (propiedad real). ๓๔. โณ 34. [El sufijo] ṇa. ฉฏฺฐิยนฺตา อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ โณ โหติ. กจฺจายนสฺส อิทํ กจฺจายนํ, พฺยากรณํ, โสคตํ สาสนํ, มาหิสํ มํสาทิ. Después de un término en genitivo, en el sentido de "esto es [de]", se añade ṇa. Lo que es de Kaccāyana es kaccāyanaṃ (la gramática de Kaccāyana), la enseñanza del Sugata es sogataṃ sāsanaṃ, la carne de búfalo es māhisaṃ maṃsādi. ๓๕. ควาทีหิ โย 35. El sufijo -yo se añade a las palabras del grupo gavādi (vaca, etc.). ควาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ โย โหติ. คุนฺนํ อิทํ คพฺยํ, อวง, มํสาทิ. อิโลเป กพฺพํ. ทุโน อิทํ ทพฺพํ. El sufijo -yo se añade a las palabras del grupo gavādi que terminan en caso genitivo, en el sentido de «esto es suyo». De las vacas (gunnaṃ), esto es: gabyaṃ (relativo a la vaca), avaṅa, maṃsādi (la carne, etc.). Con la elisión de «i», kabbaṃ. De la madera (dru), esto es: dabbaṃ (sustancia u objeto de madera). ๓๖. ปิติโต ภาตริ เรยฺยณ 36. El sufijo -reyyaṇa se añade a «padre» en el sentido de su hermano. ‘‘ปิติโต [Pg.185] มาติโต’’ติ เตน เตน สุตฺตนิปาเตเนว อุสฺส อิ. ปิตุสทฺทา ตสฺส ภาตริ เรยฺยณ. ปิตุ ภาตา เปตฺเตยฺโย. Mediante los respectivos aforismos de «pitito mātito» se indica la procedencia. El sufijo -reyyaṇa se añade a la palabra pitu (padre) para referirse a su hermano. El hermano del padre es petteyyo (tío paterno). ๓๗. มาติโต จ ภคินิยํ จฺโฉ 37. El sufijo -ccho se añade a «madre» y «padre» en el sentido de su hermana. มาตุโต จ ปิตุโต จ เตสํ ภคินิยํ จฺโฉ โหติ. มาตุ ภคินิ มาตุจฺฉา, ปิตุ ภคินิ ปิตุจฺฉา. กถํ ‘‘มาตุ ภาตา มาตุโล’’ติ, ‘‘มาตุลาทิตฺวานี’’ติ นิปาตนา ลปจฺจโย. El sufijo -ccho se aplica a la hermana de la madre y del padre. La hermana de la madre es mātucchā (tía materna); la hermana del padre es pitucchā (tía paterna). ¿Cómo se forma mātulo (tío materno)? Se añade el sufijo -la por la regla de formación irregular «mātulāditvānī». ๓๘. มาตาปิตูสฺวา+มโห 38. El sufijo -āmaho se añade a madre y padre en el sentido de sus respectivos progenitores. มาตาปิตูหิ เตสํ มาตาปิตูสฺวา+มโห โหติ. มาตุ มาตา มาตามหี, มาตุ ปิตา มาตามโห. ปิตุ มาตา ปิตามหี, ปิตุ ปิตา ปิตามโห. น ยถาสงฺขฺยํ ปจฺเจกาภิสมฺพนฺธโต วิสุํ วิสุํ มาตาปิตุสทฺเทหิ เตสํ มาตาปิตุนฺนํ อตฺเถ ปจฺจโย โหติ. El sufijo -āmaho se añade a los términos madre y padre para referirse a sus padres. La madre de la madre es mātāmahī (abuela materna), el padre de la madre es mātāmaho (abuelo materno). La madre del padre es pitāmahī (abuela paterna), el padre del padre es pitāmaho (abuelo paterno). No se aplican en orden respectivo (yathāsaṅkhyaṃ), sino que el sufijo se vincula individualmente con cada término, madre y padre, en el sentido de sus progenitores. ๓๙. หิเต เรยฺยณ 39. El sufijo -reyyaṇa se añade en el sentido de «beneficioso». มาตาปิตูหิ หิเต เรยฺยณ โหติ. มาตุ หิโต มตฺเตยฺโย, เปตฺเตยฺโย. El sufijo -reyyaṇa se añade a madre y padre en el sentido de lo que les es beneficioso o para quien es devoto a ellos. El que es devoto a su madre es matteyyo; el que es devoto a su padre, petteyyo. ๔๐. นินฺทา+ญฺญาต+ปฺป ปฏิภาค รสฺส ทยา สญฺญาสุ โก 40. El sufijo -ko se añade en los sentidos de censura, desconocimiento, pequeñez, semejanza, brevedad, compasión y designación. นินฺทาทีสฺว+ตฺเถสุ นามสฺมา โก โหติ. นินฺทายํ-นินฺทิโต มุณฺโฑ มุณฺฑโก, เอวํ สมณโก, ปณฺฑิตโก, พฺราหฺมณโก[Pg.186], เวยฺยากรณโก. อญฺญาเต-กสฺสา+ยํ อสฺโส อสฺสโก, ปโยคสามตฺถิยา สมฺพนฺธิวิเสสานาวคโม+วคมฺยเต. อปฺปตฺเถ-อปฺปกํ เตลํ เตลกํ, ฆตกํ. ปฏิภาคตฺเถ-หตฺถี วิย หตฺถิโก, อสฺสโก, พลีพทฺธโก. ‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลีพทฺธา จ โน อิเม’’ตฺยาทิปาเฐ ‘‘โลโป’’ติ กปจฺจยโลเปน วา อเภโทปจาเรน วา ทฏฺฐพฺพํ, อิเม จ ทารุอาทีหิ กตรูปานิ. รสฺเสรสฺโส มานุโส มานุสโก, รุกฺขโก, ปิลกฺขโก. ทยายํ-ทยิโต=นุกมฺปิโต ปุตฺโต ปุตฺตโก, วจฺฉโก. สญฺญายํ-โมโร วิย โมรโก, กตโก, ภตโก. El sufijo -ko se añade a los nombres en sentidos como el de censura: un calvo censurable es muṇḍako; del mismo modo, samaṇako (un mal asceta), paṇḍitako, brāhmaṇako, veyyākaraṇako. En el sentido de desconocimiento: «¿de quién es este caballo?», assako; por la fuerza del uso se entiende el desconocimiento de la relación específica con el dueño. En el sentido de pequeñez: un poco de aceite es telakaṃ, ghatakaṃ (un poco de mantequilla clarificada). En el sentido de semejanza: como un elefante, hatthiko; assako (como un caballo), balībaddhako (como un buey). En pasajes como «estos son nuestros elefantes, caballos, bueyes...», debe entenderse o bien por la elisión del sufijo -ka o por un uso figurado de identidad; y estos se refieren a figuras hechas de madera, etc. En el sentido de brevedad (o pequeñez): un hombre pequeño es mānusako, rukkhako (arbolito), pilakkhako. En el sentido de compasión: un hijo amado es puttako, vacchako. En el sentido de designación: como un pavo real es morako (un señuelo), katako, bhatako. ๔๑. ต+มสฺส ปริมาณํ ณิโก จ 41. Los sufijos -ṇiko y -ko se añaden en el sentido de «eso es su medida». ปฐมนฺตา อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ โก จ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. โทณาทีนํ ปริมิตวีหาทีนํ กรณตฺตา ‘‘ปริมียนฺตฺย+เนนาติ ปริมาณ’’นฺติ โหติ. โทโณ ปริมาณ+มสฺสาติ โทณิโก วีหิ, ขารสติโก, ขารสหสฺสิโก, อาสีติโก วโย, อุปฑฺฒกาโย ปริมาณ+มสฺส อุปฑฺฒกายิกํ พิมฺโพหนํ. ปญฺจกํ, ฉกฺกํ. El sufijo -ṇiko y también -ko se añaden a un término en nominativo en el sentido de «posee eso como su medida», siempre que el primer término sea una medida. Dado que el doṇa sirve para medir el arroz, etc., se define como «medida es aquello con lo que se mide». El arroz cuya medida es un doṇa es doṇiko; lo que vale cien khāris es khārasatiko; lo que mide mil khāris es khārasahassiko; una edad de ochenta años es āsītiko; una almohada cuya medida es medio cuerpo es upaḍḍhakāyikaṃ. Con el sufijo -ko: pañcakaṃ (un conjunto de cinco), chakkaṃ (un conjunto de seis). ๔๒. ย+เต+เตหิ+ตฺตโก 42. El sufijo -ttako se añade a ya, ta y eta. ยาทีหิ ปฐมนฺเตหิ อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ ตฺตโก โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. ยํ ปริมาณ+มสฺส ยตฺตกํ, ตตฺตกํ, ‘‘เอตสฺเสฏ ตฺตเก’’ติ เอตสฺส เอฏ, เอตฺตกํ. อาวตเก-ยํ ปริมาณ+มสฺส ยาวตโก, ตาวตโก. El sufijo -ttako se añade a los términos ya, etc., en nominativo en el sentido del genitivo «esto es su medida», siendo el término en nominativo una medida. Cuanta es su medida es yattakaṃ, tattakaṃ (tanta medida); para el término eta se usa eṭa, resultando ettakaṃ. En el sentido de extensión: yāvatako, tāvatako. ๔๓. สพฺพา จา+วนฺตุ 43. El sufijo -āvantu se añade a sabba. สพฺพโต [Pg.187] ปฐมนฺตา ยาทีหิ จ อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ อาวนฺตุ โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. สพฺพํ ปริมาณ+มสฺส สพฺพาวนฺตํ, ‘‘อํงํ นปุํสเก’’ติ อํ. ยาวนฺตํ, ตาวนฺตํ. El sufijo -āvantu se añade a sabba y también a ya, etc., en nominativo con el sentido de genitivo de medida. Toda su medida es sabbāvantaṃ; con la terminación neutra -aṃ, resulta sabbāvantaṃ. Asimismo yāvantaṃ, tāvantaṃ. ๔๔. กิมฺหา รติ+รีว+รีวตก+ริตฺตกา 44. De kim se derivan rati, rīva, rīvataka y rittaka. กิมฺหา ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ รติ+รีว+รีวตก+ริตฺตกา โหนฺติ. กึสงฺขฺยานํ ปริมาณ+เมสํ กติ, รานุพนฺธตฺตา อึภาคโลโป. กีว, กีวตกํ, กิตฺตกํ. รีวนฺโต สภาวโต อสํขฺโย. Los sufijos -rati, -rīva, -rīvataka y -rittaka se añaden a kim en nominativo en el sentido de medida. ¿Cuántos en número? es kati; debido a la marca 'r', se elide la parte 'iṃ'. kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ (cuánto). El término kīva (rīvanto) es por naturaleza incalculable. ๔๕. สญฺชาตํ ตารกาทิตฺวิ+โตติ 45. El sufijo -ito se añade a tārakā y otros en el sentido de «producido» o «aparecido». สญฺชาตตฺเถ อิโต. ตารกา สญฺชาตา อสฺส ตารกิตํ คคนํ, ปุปฺผานิ สญฺชาตานิ อสฺส ปุปฺผิโต รุกฺโข, ปลฺลวิตา ลตา. En el sentido de «producido» se usa el sufijo -ito. Un cielo en el que han aparecido estrellas es tārakitaṃ; un árbol en el que han brotado flores es pupphito; una enredadera con brotes es pallavitā. ๔๖. มาเน มตฺโต 46. El sufijo -matto se añade en el sentido de medida. ปฐมนฺตา มานวุตฺติโต อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ มตฺโต โหติ. ปลํ อุมฺมาน+มสฺส ปลมตฺตํ. หตฺโถ ปณาม+มสฺส หตฺถมตฺตํ. สตํ มาน+มสฺส สตมตฺตํ. โทโณ ปริมาณ+มสฺส โทณมตฺตํ. อเภโทปจารา โทโณติปิ โหติ. มียเต+เนนาติ มานํ, มานสฺส สมฺพนฺธิตฺตา ฉฏฺฐฺยนฺตภูตานเมว วิธิ โหติ. เอตฺถ จ – El sufijo -matto se añade a un término en nominativo que denota medida con el sentido de «esto es su medida». Un pala es su medida de peso: palamattaṃ. Una mano es su medida de extensión: hatthamattaṃ. Cien es su medida: satamattaṃ. Un doṇa es su medida de capacidad: doṇamattaṃ. Por uso figurado, se usa también doṇo. Medida es aquello con lo cual se mide; por su relación con la medida, la regla se aplica a los términos vinculados en genitivo. Y en este contexto: อุทฺธมานนฺตุ [Pg.188] อุมฺมานํ, ปริมาณนฺตุ สพฺพโต; ปมาณํ โหติ อายาโม, สํขฺยาเสโส ตุ สพฺพโต. «La medida vertical es ummāna (altura), la medida integral es parimāṇa; pamāṇa es la longitud (āyāma), y el resto de las medidas son numéricas (saṃkhyā).» ๔๗. ตคฺโฆ จุ+ทฺธํ 47. El sufijo -taggho se añade para la medida vertical (altura). อุทฺธมานวุตฺติโต ตคฺโฆ โหติ มตฺโต จ. ชณฺณุ ปริมาณ+มสฺส ชณฺณุตคฺฆํ, ชณฺณุมตฺตํ. A partir de términos de medida vertical se añaden -taggho y -matto. Cuya medida es hasta la rodilla: jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ. ๔๘. โณ จ ปุริสาติ 48. El sufijo -ṇo se añade a purisa (hombre). ปุริสา โณ โหติ มตฺตาทโย จ. ปุริโส ปริมาณ+มสฺส โปริสํ, ปุริสมตฺตํ+ปุริสตคฺฆํ. El sufijo -ṇo y también -matta, etc., se añaden a purisa. Cuya medida es la de un hombre: porisaṃ, purisamattaṃ, purisatagghaṃ. ๔๙. อยุ+ภทฺวิตีหํ+เส 49. Sobre la edad, bhu, dvitīha y los sufijos. อุภทฺวิตีหิ อวยววุตฺตีหิ อโย โหติ. อุโภ อํสา อสฺส อุภยํ, ทฺวยํ, ตยํ. อํสสมฺพนฺเธน สมุทาเย วิธิ โหตีติ น อุภยาทิโต พหุวจนนฺติ เจ, ‘‘ราหุโน สิโร’’ ตฺยาโท อเภเทปิ เภทวิวกฺขาย ลพฺภมานโต พหุวจนํ โหเตว. El sufijo -aya se añade a los términos ubha y dvi en el sentido de sus partes constitutivas. Lo que posee ambos hombros es ubhaya (ambos), dvaya (par), taya (tríada). Si se objeta que no debería usarse el plural para ubhaya y otros, ya que la regla se aplica al conjunto por la conexión de sus partes, se responde que el plural ocurre de todos modos debido al deseo de expresar una distinción incluso cuando no existe diferencia real, tal como en la expresión 'la cabeza de Rāhu'. ๕๐. สงฺขฺยาย สจฺจุ+ตี+สา+ส+ทสนฺตายา+ธิกา+สฺมึ สตสหสฺเส โฑ 50. Se añade el sufijo -ḍo a un numeral que termina en -ti, -ī, -sā, -sa, o -dasa, cuando este numeral indica un exceso sobre cien mil (o cien o mil). สตฺยนฺตาย อุตฺยนฺตาย อีสนฺตาย อาสนฺตาย ทสนฺตาย สงฺขฺยาย ปฐมนฺตาย อสฺมินฺติ สตฺตมฺยตฺเถ โฑ โหติ, สา เจ [Pg.189] สงฺขฺยา อธิกา โหติ, ย+ทสฺมินฺติ, ตํ เจ สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา โหติ. วีสติ อธิกา อสฺมึ สเตติ วีสํสตํ. El sufijo -ḍo se añade a un numeral en caso nominativo que termine en -ti, -u, -ī, -ā, o -dasa, en el sentido del caso locativo 'en esto', si dicho numeral representa un exceso, y si la base es cien, mil o cien mil. Por ejemplo: 'veinte en exceso de este cien' es vīsaṃsataṃ (ciento veinte). ๑๓๙. เฑ สติสฺส ติสฺสติ 139. Ante el sufijo -ḍo, se produce elisión en la terminación -ti de un numeral que termina en -ti. เฑ ปเร สตฺยนฺตสฺส ติการสฺส โลโป โหติ. เอกวีสํสตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา. ตึสติ อธิกา อสฺมึ สตาทิเกติ ตึสสตํ เอกตึสสตํ อิจฺจาทิ. อุตฺยนฺตายนวุติ อธิกา อสฺมึ สตาทิเกติ นวุตํสตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา. อีสนฺตาย-จตฺตาลีสํ อธิกา อสฺมึ สเต สหสฺเส สตสหสฺเสติ จตฺตาลีสสต+มิจฺจาทิ. อาสนฺตาย เอวํ, ปญฺญาสํสต+มิจฺจาทิ. ทสนฺตาย-เอกาทสํสต+มิจฺจาทิ. Cuando el sufijo -ḍo es posterior, hay elisión de la vocal 'i' de la terminación -ti. Ejemplos: ekavīsaṃsataṃ (ciento veintiuno), ya sea con cien, mil o cien mil. 'Treinta en exceso de este cien, etc.' resulta en tiṃsasataṃ (ciento treinta), ekatiṃsasataṃ (ciento treinta y uno), etc. Con terminación en -u: 'noventa en exceso de este cien, etc.' es navutaṃsataṃ (ciento noventa), mil o cien mil. Con terminación en -ī: 'cuarenta en exceso de este cien, mil o cien mil' es cattālīsasataṃ, etc. Similarmente con terminación en -ā: paññāsaṃsataṃ (ciento cincuenta), etc. Con terminación en -dasa: ekādasaṃsataṃ (ciento once), etc. ๕๑. ตสฺส ปูรเณ+กาทสาทิโต วา 51. Para formar el ordinal, se añade opcionalmente el sufijo -ḍo a partir de 'once' (ekādasa) en adelante. ฉฏฺฐิยนฺตาเย+กาทสาทิกาย สํขฺยาย โฑ โหติ ปูรณตฺเถ วิภาสา. สา สํขฺยา ปูริยเต เยน ตํ ปูรณํ. เอกาทสนฺนํ ปูรโณ เอกาทโส. อญฺญตฺร ‘‘ม ปญฺจาทิกตีหี’’ติ โม, เอกาทสโม. วีสติยา ปูรโณ วีโส วีสติโม, ตึโส, ตึสติโม. วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นิจฺจํ จตฺตาลีโส ปญฺญาโส. El sufijo -ḍo se aplica opcionalmente en el sentido de ordinal a un numeral en caso genitivo a partir de 'once' en adelante. El ordinal es aquello por lo cual se completa ese número. El ordinal de once es ekādaso. Alternativamente, según la regla 'ma pañcādikatīhi', se usa el sufijo -mo: ekādasamo. El ordinal de 'veinte' es vīso o vīsatimo; el de 'treinta' es tiṃso o tiṃsatimo. Debido a la naturaleza de la opción establecida por la palabra 'vā', para 'cuarenta' y 'cincuenta' es obligatorio cattālīso y paññāso. ๕๒. ม ปญฺจาทิกตีหิติ 52. Según la regla 'ma pañcādikatīhi' (el sufijo -ma después de cinco, etc.). มปจฺจเย ปญฺจโม, ปญฺจมี. สตฺตโม, สตฺตมี. อฏฺฐโม, อฏฺฐมี. กติโม, กติมี อิจฺจาทิ. Con el sufijo -ma: pañcamo (quinto), pañcamī (quinta); sattamo (séptimo), sattamī (séptima); aṭṭhamo (octavo), aṭṭhamī (octava); katimo (el cuál en orden), katimī, etc. ๕๓. สถาทีน+มิ จติ 53. Y para sata y otros, se aplica el sufijo -ma y la terminación cambia a -i. สตาทีนํ [Pg.190] โม จ อนฺตาเทโส อิ จ. สตสฺส ปูรโณ สติโม, สหสฺสิโม. Para sata y otros, se añade el sufijo -mo y la terminación se sustituye por -i. El ordinal de cien es satimo; el de mil es sahassimo. ๕๔. ฉา ฏฺฐ+ฏฺฐมาติ 54. Para el numeral cha (seis), se emplean los sufijos -ṭṭha y -ṭṭhama. ฉสทฺทา ปูรณตฺเถ ฏฺฐ+ฏฺฐมา. ฉนฺนํ ปูรโณ ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม. อิตฺถิยํ ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี. ‘‘จตุตฺถทุติเยสฺเว+สํ ตติยปฐมา’’ติ นิปาตนา ปูรณตฺเถ ทฺวิโต ติโย ทฺวิสฺส ทุ จ, ติจตูหิ ติสฺส อ, ติย+ตฺถา จ ยถากฺกมํ, ทุติโย ตติโย, จตุตฺโถ. A partir de la palabra cha, en sentido ordinal, se usan -ṭṭha y -ṭṭhama. El ordinal de seis es chaṭṭho o chaṭṭhamo. En femenino, chaṭṭhī o chaṭṭhamī. Por la regla de irregularidad 'catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā', en el sentido de ordinal: a partir de dvi (dos) resulta tiyo y dvi se convierte en du; a partir de ti (tres) y catu (cuatro), la 'i' de ti cambia a 'a' y se añaden tiya y ttha respectivamente: dutiyo (segundo), tatiyo (tercero) y catuttho (cuarto). ๕๕. เอกา กา+กฺย+สหาเย 55. A partir de eka, se añaden -ka y -ākī en el sentido de 'sin compañía'. ‘‘สติ พฺยภิจาเร วิเสสนํ สาตฺถกํ’’ติ ญายา สํขฺยาโต วิเสเสตุํ ‘‘อสหาเย’’ติ วุตฺตํ. เอกสฺมา อสหายตฺเถ ก+อากี โหนฺติ วา. เอโกว เอกโก, เอกากี, เอโก วา. Siguiendo el principio de que 'un calificador es significativo cuando existe la posibilidad de variación', se añade 'sin compañía' (asahāye) para distinguir el significado del simple numeral. A partir de eka, en el sentido de estar solo, se añaden opcionalmente -ka y -ākī. Así se obtiene: ekako, ekākī o simplemente eko (uno solo). ๕๖. วจฺฉาทีหิ ตนุตฺเต ตโร 56. A partir de vaccha y otros, se añade el sufijo -taro para expresar pequeñez o cualidad disminuida. วจฺฉาทีนํ สภาวสฺส ตนุตฺเต=กิญฺจิมตฺตาวเสเส ตโร โหติ. โส=สโก ภาโว สภาโว อตฺตนิยปวตฺตินิมิตฺตํ. สุสุตฺตสฺส ตนุตฺเต วจฺฉตโร, อิตฺถิยํ วจฺฉตรี. โยพฺพนสฺส ตนุตฺเต โอกฺขตโร. โอกฺขา=ทุติยวยฏฺฐโคโณ. อสฺสภาวสฺส ตนุตฺเต อสฺสตโร. คาโวติ ชาติสามตฺถิยสฺส ตนุตฺเต อุสภตโร. เอตฺถ ตนุตฺตํ อปฺปพลตา. El sufijo -taro se aplica a vaccha y otros cuando su naturaleza propia es pequeña o queda reducida a una mínima medida. Esa naturaleza propia (sabhāvo) es la causa de la aplicación del término a sí mismo. Un ternero pequeño es vacchataro; en femenino, vacchatarī. Un buey joven en su segunda etapa es okkhataro (siendo okkha un buey en dicha etapa). Una naturaleza equina disminuida es assataro (mulo). Un toro cuya potencia de raza es reducida es usabhataro. Aquí, la pequeñez (tanuttaṃ) se refiere a la debilidad o falta de fuerza. ๕๗. กิมฺหา นิทฺธารเณ รตร+รตมา 57. A partir del pronombre kiṃ, se añaden -ratara y -ratama en el sentido de distinción entre varios. กึสทฺทา [Pg.191] นิทฺธารเณ รตร+รตมา โหนฺติ. โก เอวาติ กตโร ภวตํ เทวทตฺโต, กตโร ภวตํ กฏฺโฐ. กตโม ภวตํ เทวทตฺโต, กตโม ภวตํ กฏฺโฐ. ภารทฺวาชานํ กตโม+สิ พฺรหฺเม. De la palabra kiṃ se forman -ratara y -ratama para expresar distinción. '¿Quién exactamente de vosotros es Devadatta?' es kataro bhavataṃ devadatto; '¿cuál de vosotros es el madero?' es kataro bhavataṃ kaṭṭho. Asimismo: katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭṭho. '¿Cuál de los descendientes de Bhāradvāja eres tú, oh brāhmana?'. ๕๘. เตน ทตฺเต ลิ+ยาติ 58. En el sentido de 'dado por alguien', se añaden los sufijos -la e -iya. ทตฺเต+ภิเธยฺเย ล+อิยา โหนฺติ พหุลาธิการา มนุสฺสสญฺญายํ. เทเวน ทตฺโต เทวโล เทวิโย, พฺรหฺมโล พฺรหฺมิโย. สีวโล สีวิโย สิสฺส ทีโฆ. เทว+พฺรหฺม+สิวาติ ตนฺนามกา มนุสฺสา. (รตฺตมิจฺจาทิอเนกตฺถตทฺธิตํ). Cuando el significado es 'dado por', se emplean frecuentemente los sufijos -la e -iya en nombres propios de personas. 'Dado por un deva' es Devalo o Deviyo; 'dado por Brahma' es Brahmalo o Brahmiyo. 'Dado por Siva' es Sīvalo o Sīviyo (con alargamiento de la vocal). Aquí Deva, Brahma y Siva se refieren a hombres con esos nombres. (Esto forma parte de los sufijos secundarios de significados diversos, como rattādi). ๕๙. ตสฺส ภาวกมฺเมสุตฺต+ตา+ตฺตน+ณฺย+เณยฺย+ณิ+ย+ณิยา 59. Para expresar el estado (bhāva) o la acción (kamma) de algo, se añaden a un término en caso genitivo los sufijos -tta, -tā, -ttana, -ṇya, -ṇeyya, -ṇi, -ya y -ṇiyā. ฉฏฺฐิยนฺตา ภาเว กมฺเม จ ตฺตาทโย โหนฺติ พหุลํ. น สพฺเพ ปจฺจยา สพฺพโต โหนฺติ อญฺญตฺรตฺต+ตาหิ. ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทาติ ภาโว สทฺทปวตฺตินิมิตฺตํ. วุตฺตญฺจ – Los sufijos como -tta y otros se aplican frecuentemente a palabras en caso genitivo en el sentido de estado (bhāva) y acción (kamma). No todos estos sufijos se aplican a todas las palabras, a excepción de -tta y -tā. El 'estado' (bhāva) es aquello de lo cual surge el concepto mental y la palabra; es la causa de la aplicación del término. Se ha dicho: โหนฺตฺย+สฺมา สทฺทพุทฺธีติ, ภาโว ตํ สทฺทวุตฺติยา; นิมิตฺตภูตํ นามญฺจ, ชาติ ทพฺพํ กฺริยา คุโณติ. 'Aquello de lo cual surgen la palabra y el concepto es el estado (bhāva); es la causa de la función de dicha palabra, ya sea un nombre, una clase (jāti), una sustancia (dabba), una acción (kriyā) o una cualidad (guṇa)'. นีลสฺส ปฏสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาติ คุโณ ภาโว. เอตฺถ นีลคุณวเสน ปเฏ นีลสทฺทสฺส วุตฺติยา ปฏพุทฺธิยา นิมิตฺตํ ภาโว นาม. นีลสฺส คุณสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาติ นีลคุณชาติ, เอตฺถ นีลคุณชาติ นิมิตฺตํ หุตฺวา นีลสทฺทสฺส คุณวุตฺติยา [Pg.192] นีลคุณชาติ นิมิตฺตํ. โคตฺตํ โคตาติ โคชาติ, เอตฺถ ชาติสทฺทานํ ทพฺพวุตฺติยา สติ ชาติ นิมิตฺตํ. ปาจกสฺส ภาโว ปาจกตฺตํติ กฺริยาสมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว, เอตฺถ ปจนกฺริยาสมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว. ทณฺฑิตฺตํ วิสาณิตฺตํ ราชปุริสตฺตํติ ทณฺฑ+วิสาณ+ราชทพฺพานํ สมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว, ทณฺฑีตฺยาทิสทฺทปวตฺติยา นิมิตฺตตฺตา. El estado de un paño azul es nīlattaṃ o nīlatā (azulidad), donde el estado es la cualidad. Aquí, el término 'estado' es la causa de la aplicación de la palabra 'azul' y del concepto de 'paño' en virtud de la cualidad azul. El estado de la cualidad azul es nīlattaṃ o nīlatā, que representa la clase de la cualidad azul; aquí, dicha clase actúa como causa para la función cualitativa de la palabra 'azul'. La 'vacuidad' o naturaleza de vaca (gottaṃ, gotā) es la clase vaca (gojāti); aquí la clase es la causa cuando los términos de clase se aplican a una sustancia. El estado de ser cocinero (pācakattaṃ) es el estado de relación con la acción; aquí el 'estado' es el vínculo con la acción de cocinar. Daṇḍittaṃ (estado de tener un bastón), visāṇittaṃ (estado de tener cuernos) y rājapurisattaṃ (estado de ser servidor del rey) son estados de relación con las sustancias bastón, cuerno y servidor real, siendo la causa para la aplicación de palabras como daṇḍī (el que tiene el bastón), etc. เทวทตฺตสฺส ภาโว เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สูริยตฺตํติ ตทวตฺถา วิเสสสามญฺญํ, เทวทตฺตสฺส พาลตาทิอวตฺถาเภโท, จนฺทสฺส กลาทิอวตฺถเภโท จ, สูริยสฺส มนฺทปฏุตาทิอวตฺถาเภโท จ สามญฺญํ, ตเทตฺถ นิมิตฺตํ. เอตฺถ วิชฺชมานปทตฺถานํ วิสยภูตสญฺญาสทฺทานํ ปวตฺตินิมิตฺตํ วุตฺตํ. อากาสตฺตํ อภาวตฺตํติ, ตตฺถ ฆฏากาส+ปีฐรากาส, ปฏาภาว+ฆฏาภาวาทินา อุปจริตเภทสามญฺญํ ภาโว. El estado de Devadatta es devadattattaṃ; asimismo candattaṃ (estado lunar), sūriyattaṃ (estado solar); esto representa la generalidad de sus condiciones. Es el factor común entre las diferentes etapas de Devadatta como la niñez, etc., las fases de la luna y los grados de intensidad del sol; eso actúa aquí como causa. Aquí se ha explicado la causa de aplicación de términos nominales que tienen por objeto cosas existentes. En términos como ākāsattaṃ (espacialidad) o abhāvattaṃ (inexistencia), el estado es la generalidad de las distinciones metafóricas, como el espacio de una jarra frente al de un cuenco, o la inexistencia de un paño frente a la de una jarra. ตฺตน-ปุถุชฺชนตฺตนํ. เวทนาย ภาโว เวทนตฺตนํ, รสฺโส. เอวํ ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ. Con el sufijo -ttana: puthujjanattanaṃ (el estado de ser una persona común). El estado de la sensación es vedanattanaṃ (con acortamiento de vocal). Asimismo: jāyattanaṃ (el estado de ser esposa), jārattanaṃ (el estado de ser un amante). ณฺย-อลสสฺส ภาโว กมฺมํ วา อาลสฺยํ, เอตฺถ ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อ-โลเป ‘‘สราน+มาทิสฺสา’’ทินา อากาโร, เอว+มุปริ จ. พฺราหฺมณสฺส ภาโว พฺรหฺมญฺญํ, ญฺญการปุพฺพรูปานิ. จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รญฺโญ ภาโว รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ, เวสมํ, ณปจฺจโย. สขิโน ภาโว สขฺยํ, วาณิชฺชํ, อาโรคฺยํ, โอทคฺยํ, อานณฺยํ, ทุพฺพลฺยํ, พลฺยํ, ปณฺฑิจฺจํ, พาหุสฺสจฺจํ, โปโรหิจฺจํ. มุฏฺฐสฺสติสฺส ภาโว มุฏฺฐสฺสจฺจํ, อิโลโป. โกสลฺลํ, เวปุลฺลํ. สมานสฺส ภาโว สามญฺญํ, เปริสฺสํ, โสมนสฺสํ, โทมนสฺสํ, โสวจสฺสํ, โทวจสฺสํ, นิปกสฺส [Pg.193] ภาโว เนปกฺกํ, อาธิกฺกํ, ทุภคสฺส ภาโว โทภคฺคํ, สรูปสฺส ภาโว สารุปฺปํ, โอปมฺมํ, โสขุมฺมํ, ตถสฺส ภาโว ตจฺฉํ. ทุมฺเมธสฺส ภาโว ทุมฺเมชฺฌํ. เภสชสฺส ภาโว เภสชฺชํ, พฺยาวฏสฺส กมฺมํ เวยฺยาวจฺจํ ยถา เวยฺยากรณํ. El estado o la acción de quien es perezoso (alasa) es la pereza (ālasya). Aquí, con la elisión de letras y vocales por la regla 'lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ', y el cambio a la vocal larga 'ā' por 'sarāna+mādissā' etc., ocurre lo mismo en los casos siguientes. El estado de un brahmán es la condición de brahmán (brahmañña), con la duplicación de la letra 'ñ'. Frivolidad (cāpalya), destreza (nepuñña), calumnia (pesuñña), el estado de un rey es el reino o soberanía (rajja), soberanía (ādhipacca), herencia (dāyajja), desigualdad o injusticia (vesamma, vesama), formados con el sufijo 'ṇa'. El estado de un amigo es la amistad (sakhya), comercio (vāṇijja), salud (ārogya), regocijo (odagya), carencia de deuda (ānaṇya), debilidad (dubbalya), necedad o infancia (balya), erudición (paṇḍicca), gran aprendizaje (bāhussacca), el cargo de capellán (porohicca). El estado de quien tiene la memoria confusa es la confusión mental (muṭṭhassacca), con la elisión de 'i'. Sabiduría o pericia (kosalla), abundancia (vepulla). El estado de ser igual es la igualdad o vida monástica (sāmañña), ... alegría (somanassa), pesar (domanassa), docilidad (sovacassa), indocilidad (dovacassa). El estado de quien es prudente es la prudencia (nepakka), exceso (ādhikka). El estado del infortunado es el infortunio (dobhagga). El estado de lo que es adecuado es la idoneidad (sāruppa), comparación (opamma), sutileza (sokhumma). El estado de lo que es verdadero es la verdad (taccha). El estado del necio es la necedad (dummejjha). El estado de la medicina es la cualidad medicinal (bhesajja), la acción de quien está ocupado es el servicio (veyyāvacca), tal como gramática (veyyākaraṇa). เณยฺย-สุจิโน ภาโว โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ, กปิสฺส ภาโว กาเปยฺยํ. สฐสฺส ภาโว กมฺมํ วา สาเฐยฺยํ. Con el sufijo 'ṇeyya': el estado de quien es puro es la pureza (soceyya), soberanía (ādhipateyya), el estado de un mono es la naturaleza simiesca (kāpeyya). El estado o la acción del deshonesto es la deshonestidad (sāṭheyya). ณ-ครูนํ ภาโว คารวํ, อุ อวง. ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ, ‘‘โกสชฺชา’’ทินา อุสฺส อตฺตํ ทฺวิตฺตญฺจ. ปรมานํ ภาโว ปารมี, วีปจฺจโย. สมคฺคานํ ภาโว สามคฺคี. Con el sufijo 'ṇa': el estado de los que son respetables es el respeto (gārava), donde 'u' se convierte en 'ava'. Destreza (pāṭava), rectitud (ajjava), mansedumbre (maddava); con la regla 'kosajjā' etc. hay cambio de 'u' a 'a' y duplicación. El estado de los seres supremos es la perfección (pāramī), con el sufijo 'vī'. El estado de los que están en armonía es la armonía (sāmaggī). อิย-อธิปติโน ภาโว อธิปติยํ, ปณฺฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สูริยํ. Con el sufijo 'iya': el estado de un señor es el señorío (adhipatiya), sabiduría (paṇḍitiya), gran conocimiento (bahussutiya), desnudez (naggiya), heroísmo o cualidad solar (sūriya). ณิย-อลสสฺส ภาโว กมฺมํ วา อาลสิยํ, ตาลุสิยํ, มนฺทิยํ, ทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ. Con el sufijo 'ṇiya': el estado o acción del perezoso es la pereza (ālasiya), ... lentitud o torpeza (mandiya), destreza (dakkhiya), el cargo de capellán (porohitiya), competencia o claridad (veyyattiya). กถํ รามณียกํติ, สกตฺเถ กนฺตา เณน สิทฺธา. กมฺมํ=กฺริยา, ตตฺถ อลสสฺส กมฺมํ อลสตฺตํ อลสตา อลสตฺตนํ อาลสฺยํ อาลสิยํ วา. ¿Cómo se explica 'rāmaṇīyaka' (encantador)? Los términos deseados se forman con el sufijo 'ṇe' en su propio sentido. Acción (kamma) significa actividad (kriyā); allí, la acción del perezoso es la pereza expresada como alasatta, alasatā, alasattana, ālasya o ālasiya. ๑๒๒. สกตฺเถติ 122. En su propio sentido (sakatthe). สกตฺเถปิ ยถาโยคํ ตฺตาทโย โหนฺติ. ยถาภูตเมว ยถาภุจฺจํ, การุญฺญํ, ปตฺตกลฺลํ. อากาสานนฺตเมว อากาสานญฺจํ, เอตฺถ อการโลโป, ตสฺส เจ ปุพฺพรูเป จ กเต ‘‘ตทมินา’’ทินา นสฺส ญฺโญ จ โลโป จ โหติ, กายปาคุญฺญตา. También en su propio sentido, según corresponda, se añaden los sufijos 'ttā' etc. Lo que es tal como es realmente es la verdad (yathābhucca), compasión (kāruñña), oportunidad (pattakalla). La infinitud del espacio mismo es la esfera de la infinitud del espacio (ākāsānañca); aquí hay elisión de la letra 'a', y tras la asimilación del sonido anterior, por la regla 'tadaminā' etc., ocurre la transformación de 'n' en 'ñ' y su elisión; la perfección o agilidad de la acción corporal (kāyapāguññatā). ๖๐. พฺย วทฺธทาสา วา 60. Sufijo 'bya' para 'vaddha' y 'dāsa', u otros. ฉฏฺฐิยนฺตา [Pg.194] วทฺธา ทาสา จ พฺโย โหติ ภาวกมฺเมสุ. วทฺธสฺส ภาโว กมฺมํ วา วทฺธพฺยํ, วทฺธตา. ทาสสฺส ภาโว กมฺมํ วา ทาสพฺยํ, ทาสฺยํ, ทาสตา. กถํ วทฺธวํติ, เณ วาคโม. El sufijo 'bya' se añade a los términos 'vaddha' (anciano/crecido) y 'dāsa' (esclavo) en genitivo para expresar estado o acción. El estado o acción de quien es mayor es la madurez o crecimiento (vaddhabya, vaddhatā). El estado o acción de un esclavo es la esclavitud (dāsabya, dāsya, dāsatā). ¿Cómo se forma 'vaddhava'? Con el aumento de 'v' en el sufijo 'ṇe'. ๖๑. นส ยุวา โพ จ วสฺส 61. Sufijo 'na' para 'yuva' y cambio de 'v' a 'b'. ฉฏฺฐิยนฺตา ยุวสทฺทา ภาวกมฺเมสุ นณ วา โหติ วสฺส โพ จ. ยุวสฺส ภาโว โยพฺพนํ, ยุวตฺตํ ยุวตา วา. El sufijo 'na' o 'ṇa' se añade a la palabra 'yuva' (joven) en genitivo para expresar estado o acción, y la 'v' se convierte en 'b'. El estado de ser joven es la juventud (yobbana), o también 'yuvatta' o 'yuvatā'. ๖๒. อณฺวาทิตฺวิ+โมติ 62. Con el sufijo 'imo' para 'aṇu' etc. ภาเว วา อิโม. อณุโน ภาโว อณิมา, ลฆิมา, มหโต ภาโว มหิมา. กิสสฺส ภาโว กสิมา. El sufijo 'imo' se usa opcionalmente para expresar el estado (bhāve). El estado de lo menudo es la pequeñez (aṇimā), ligereza (laghimā), el estado de lo grande es la grandeza (mahimā). El estado de lo flaco es la delgadez (kasimā). ๑๓๓. กิส+มหต+มิเม กส, มหาติ 133. Para 'kisa' y 'mahata' con 'imo', se convierten en 'kasa' y 'maha'. อิมมฺหิ มหโต มโห จ กิสสฺส กสาเทโส จ โหติ. Ante el sufijo 'ima', 'mahata' se convierte en 'maha' y 'kisa' se convierte en 'kasa'. ๖๓. ภาวา เตน นิพฺพตฺเตติ 63. 'Se produce a partir de ese estado o acción'. กฺริยาวาจกสทฺทโต อิโม, ปาเกน นิพฺพตฺตํ ปากิมํ, เสกิมํ. El sufijo 'ima' se añade a palabras que expresan acción. Lo producido por la cocción es lo cocido (pākima), lo producido por el riego es lo regado (sekima). ๑๒๗. โกสชฺชา+ชฺชว+ปาริสชฺช+โสหชฺช+มทฺทวา+ริสฺสา+สภา+ชญฺญ+เถยฺย+ พาหุสจฺจา 127. Kosajja, ajjava, pārisajja, sohajja, maddava, ārissa, āsabha, ājañña, theyya, bāhusacca. เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต ณานุพนฺเธ. กุสีตสฺส ภาโวติ ภาเว ณฺโย โหติ, อิมินา อีสฺส อกาเร จ ตสฺส เช จ [Pg.195] กเต ยสฺส ปุพฺพรูปํ, โกสชฺชํ. อุชุโน ภาเว อชฺชวํติ โณ, อิมินา อุสฺส อตฺตํ, ‘‘อุวณฺณสฺสา+วง สเร’’ติ อวงอาเทเส ชสฺส ทฺวิตฺตํ. ปริสาสุ สาธูติ วากฺเย ‘‘ณฺโย ตตฺถ สาธู’’ติ ณฺโย, อิมินา ชาคโม จ, ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ อาสฺส รสฺเส จ กเต ชสฺส ปุพฺพรูปํ, ปาริสชฺโช. อิมินา กเมน วากฺเยเนว สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. สุหทโยว สุหชฺโช, ตสฺส ภาโว โสหชฺชํ, อิมินา อยโลโป. มุทุโน ภาโว มทฺทวํ, อิมินา อุสฺส อตฺตํ. อิสิโน อิทํ ภาโว วา อาริสฺสํ, ณฺยปจฺจเย อิมินา อารญาคเม ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อนฺตอิการโลโป จ. อุสภสฺส อิทํ ภาโว วา อาสภํ, อิมินา อุสฺส อา. อาชานียสฺส ภาโว อาชญฺญํ, อิมินา ยโลเป ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อีการโลโป. เถนสฺส ภาโว เถยฺยํ, อิมินา นสฺส ยกาโร. พหุสฺสุตสฺส ภาโว พาหุสจฺจํ, อิมินา อุสฺส อกาโร สํโยคาทิโลโป. (ภาวตทฺธิตํ). Estos términos se forman irregularmente con el marcador 'ṇ'. Para el estado de ser perezoso (kusīta), se usa el sufijo 'ṇyo' en sentido de estado; por esta regla, la 'ī' se convierte en 'a' y la 't' en 'j', y tras la asimilación de la 'y', se forma pereza (kosajja). Para el estado de ser recto (uju), es rectitud (ajjava) con el sufijo 'ṇo'; por esta regla la 'u' se vuelve 'a', y por 'uvaṇṇassā+vaṅa sare' se sustituye por 'ava' y se duplica la 'j'. En la frase 'bueno en las asambleas', con el sufijo 'ṇyo' por 'ṇyo tattha sādhū', se añade el aumento 'ja', y por 'byañjane dīgharassā' la 'ā' se acorta, formándose perteneciente a la asamblea (pārisajja). La formación de las palabras debe entenderse siguiendo este orden gramatical. El que tiene buen corazón es un amigo (suhajja), su estado es la amistad (sohajja), con la elisión de 'aya' por esta regla. El estado de lo suave es la mansedumbre (maddava), con el cambio de 'u' a 'a'. Lo perteneciente a un sabio o su estado es la condición de sabio (ārissa); con el sufijo 'ṇya' hay un aumento 'āra' por esta regla y elisión de la 'i' final por 'lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ'. Lo perteneciente a un toro o su estado es lo taurino o majestuoso (āsabha); la 'u' se convierte en 'ā'. El estado de quien es de noble nacimiento es la nobleza (ājañña); con la elisión de 'ya' y de la 'ī' por 'lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ'. El estado de un ladrón es el robo (theyya); la 'n' se convierte en 'y'. El estado de quien ha escuchado mucho es el gran conocimiento (bāhusacca); la 'u' se vuelve 'a' y se elide el inicio del conjunto consonántico. (Sección de Taddhita de estado). ๖๔. ตร+ตมิ+สฺสิกิ+ยิ+ฏฺฐา+ติสเย 64. Con los sufijos 'tara', 'tami' (tama), 'ssiki' (issika), 'yi' (iya), 'ṭṭhā' (iṭṭha) para el grado superlativo. อติสเย วตฺตมานโต โหนฺเต+เต ปจฺจยา. อติสเยน ปาโป ปาปตโร ปาปตโม ปาปิสฺสิโต ปาปิโย ปาปิฏฺโฐ, อิตฺถิยํ ปาปตรา อิจฺจาทิ. อติสยปฺปจฺจยนฺตาปิ อติสยปฺปจฺจโย, อติสเยน ปาปิฏฺโฐ ปาปิฏฺฐตโร ปาปิฏฺฐตโม. เอวํ ปฏุตโร ปฏุตโม, ปฏิสฺสิโก, ปฏิโย, ปฏิฏฺโฐ, วรตโร อิจฺจาทิ ปณีตตโร อิจฺจาทิ จ. Estos sufijos se aplican cuando se expresa excelencia o exceso. Alguien extremadamente malvado es más malvado (pāpataro), el más malvado (pāpatamo), pāpissito, pāpiyo, pāpiṭṭho; en femenino, pāpatarā, etc. Incluso a los que ya tienen sufijos de exceso se les pueden añadir más: el más malvado de todos (pāpiṭṭhataro, pāpiṭṭhatamo). Así también: más hábil (paṭutaro), el más hábil (paṭutamo), paṭissiko, paṭiyo, paṭiṭṭho, el mejor (varataro), etc., y más excelente (paṇītataro), etc. ๑๓๕. โช วุทฺธสฺสิ+ยิ+ฏฺเฐสุ 135. Sustitución de 'vuddha' por 'jo' ante 'iya' e 'iṭṭha'. วุทฺธสฺส [Pg.196] โช โหติ อิยอิฏฺเฐสุ. อติสเยน วุทฺโธ เชยฺโย เชฏฺโฐ, ชาเทเส ปุพฺพสรโลเป ลุตฺตา สรา อิสฺส เอกาเร จ ยสฺส ทฺวิตฺตํ. Alguien extremadamente anciano o grande es superior (jeyyo) o el mayor (jeṭṭho). Con la sustitución por 'ja', la elisión de la vocal anterior, y el cambio de la vocal 'i' de los sufijos a 'e', se duplica la 'y'. ๑๓๖. พาฬฺห+นฺติก+ปสตฺถานํ สาธ+เนท+สา 136. Sustituciones para 'bāḷha', 'antika' y 'pasattha' por 'sādha', 'neda' y 'sa'. อิยอิฏฺเฐสุ พาฬฺห+นฺติก+ปสตฺถานํ สาธ+เนท+สา โหนฺติ ยถากฺกมํ. อติสเยน พาฬฺโห สาธิโย สาธิฏฺโฐ. อติสเยน อนฺติโก เนทิโย เนทิฏฺโฐ. อติสเยน ปสตฺโถ เสยฺโย เสฏฺโฐ, ปุพฺเพว สเร ลุตฺเต อิสฺส เอ ทฺวิตฺตญฺจ. Ante 'iya' e 'iṭṭha': para bāḷha (fuerte/intenso) se usan sādhiyo y sādhiṭṭho. Para antika (cercano) se usan nediyo y nediṭṭho. Para pasattha (excelente/alabaado) se usan seyyo (mejor) y seṭṭho (óptimo); tras la elisión de la vocal precedente, la 'i' se vuelve 'e' y se duplica. ๑๓๗. กณ+กน+ปฺป+ยุวานํ 137. Sustituciones para 'kaṇa', 'kana', 'appa' y 'yuva'. อิยอิฏฺเฐสุ อปฺปยุวานํ กณ+กนา โหนฺติ ยถากฺกมํ. อติสเยน อปฺโป กณิโย กณิฏฺโฐ. อติสเยน ยุวา กนิโย กนิฏฺโฐ. Ante 'iya' e 'iṭṭha': para appa (poco) y yuva (joven) se usan kaṇa y kanā respectivamente. Alguien extremadamente pequeño es kaṇiyo o kaṇiṭṭho. Alguien extremadamente joven es kaniyo o kaniṭṭho. ๑๓๘. โลโป วี+มนฺตุ+วนฺตูนนฺติ 138. Elisión de los sufijos 'vī', 'mantu' y 'vantu'. อิยอิฏฺเฐสุ วี+มนฺตุ+วนฺตูนํ โลโป. อติสเยน เมธาวี เมธิโย เมธิฏฺโฐ. อติสเยน สติมา สติโย สติฏฺโฐ. อติสเยน คุณวา คุณิโย คุณิฏฺโฐ. เอตฺถ ยถากฺกมํ มนฺตฺวตฺเถ วี+มนฺตุ+วนฺตุ โหติ. Ante 'iya' e 'iṭṭha', se eliden los sufijos 'vī', 'mantu' y 'vantu'. Alguien extremadamente sabio es medhiyo o medhiṭṭho (de medhāvī). Alguien extremadamente atento es satiyo o satiṭṭho (de satimā). Alguien extremadamente virtuoso es guṇiyo o guṇiṭṭho (de guṇavā). Aquí, los sufijos 'vī', 'mantu' y 'vantu' se usan respectivamente en el sentido de posesión. ๖๕. ตนฺนิสฺสิเต ลฺโล 65. En el sentido de 'dependiente de eso' [se añade el sufijo] lla. ลฺลปจฺจโย [Pg.197] โหติ ทุติยนฺตา ตนฺนิสฺสิตตฺเถ. เวทํ นิสฺสิตํ เวทลฺลํ. ทุฏฺฐุ นิสฺสิตํ ทุฏฺฐุลฺลํ. เวทนฺติ ตุฏฺฐิ. อิลฺเล สงฺขารํ นิสฺสิตํ สงฺขาริลฺลํ. El sufijo lla se aplica después de un nombre en el caso acusativo en el sentido de 'dependiente de eso'. 'Dependiente del conocimiento (veda)' es vedalla. 'Dependiente de lo malo' es duṭṭhulla. Veda significa satisfacción. Con el sufijo illa, 'dependiente de las formaciones (saṅkhāra)' es saṅkhārilla. ๖๖. ตสฺส วิการาวยเวสุ ณ+ณิก+เณยฺย+มยา 66. En los sentidos de su modificación o su parte, [se añaden los sufijos] ṇa, ṇika, ṇeyya y maya. ปกติยา อุตฺตร+มวตฺถนฺตรํ วิกาโร. ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา วิกาเร+วยเว จ ณาทโย โหนฺติ พหุลํ. ณ-อยโส วิกาโร อายสํ พนฺธนํ, สกาคโม. อุทุมฺพรสฺส อวยโว วิกาโร วา โอทุมฺพรํ ภสฺมํ ปณฺณํ วา. กาโปตํ มํสํ สตฺติ วา. ณิก-กปฺปาสสฺส วิกาโร กปฺปาสิกํ วตฺถํ. เณยฺย-เอณิสฺส วิกาโร+วยโว วา เอเณยฺยํ. โกสานํ วิกาโร โกเสยฺยํ วตฺถํ. มย-ติณานํ วิกาโร ติณมยํ, ทารุมยํ, นฬมยํ, มตฺติกามยํ, สุวณฺณมโย รโถ, รูปิยมยํ. ‘‘อญฺญสฺมึ’’ติ มโย, คุนฺนํ กรีสํ โคมยํ. La modificación (vikāro) es un estado diferente posterior a la naturaleza original. Los sufijos que comienzan con ṇa se aplican frecuentemente después de un nombre en el genitivo en los sentidos de modificación y parte. [Sufijo] ṇa: 'modificación del hierro' es āyasaṃ (atadura de hierro), con la inserción de 'sa'. 'Parte o modificación del árbol Udumbara' es odumbaraṃ (ya sea ceniza u hoja). 'Carne o lanza de paloma' (kāpotaṃ). [Sufijo] ṇika: 'modificación del algodón' es kappāsikaṃ (tela). [Sufijo] ṇeyya: 'modificación o parte del ciervo Eṇi' es eṇeyyaṃ. 'Modificación de capullos' es koseyyaṃ (tela de seda). [Sufijo] maya: 'modificación de hierba' es tiṇamayaṃ; asimismo dārumayaṃ (de madera), naḷamayaṃ (de caña), mattikāmayaṃ (de arcilla), suvaṇṇamayo ratho (un carro hecho de oro), rūpiyamayaṃ (hecho de plata). Por la regla 'en otro caso', se aplica maya: 'excremento de vacas' es gomayaṃ. ๖๗. ชตุโต สฺสณ วา 67. Después de jatu (laca), [se añade] opcionalmente ssaṇa. วิการาวยเวสุ ชตุโต สฺสณ วา โหติ. เอตฺถ ‘‘วิการาวยเวสู’’ติ วตฺตนฺเตสุปิ พหุลาธิการา วิกาเรเยว โหติ. ชตุโน วิกาโร ชาตุสฺสํ ชตุมยํ. En los sentidos de modificación o parte, después de jatu se añade opcionalmente ssaṇa. Aquí, aunque se mencionan 'modificación o parte', debido a la autoridad del término 'frecuentemente', ocurre solo en el sentido de modificación. 'Modificación de laca' es jātussaṃ o jatumayaṃ. ๑๒๓. โลโปติ 123. La elisión (lopa). พหุลํ ปจฺจยโลโปปิ. ‘‘ผลิตสฺส รุกฺขสฺส ผล+มวยโว วิกาโร จ, ปลฺลวิตสฺเสว ปลฺลวํ’’ติ วุตฺตตฺตา ผลาทโย [Pg.198] อวยวา วิการา จ โหนฺติ, ตสฺมา อิทํ วุจฺจติ ผลปุปฺผมูเลสุ วิการาวยเวสุ-ปิยาลสฺส ผลานิ ปิยาลานิ, มลฺลิกาย ปุปฺผานิ มลฺลิกา, อุสีรสฺส มูลํ อุสีรํ. ตํสทฺเทน วา ตทภิธานํ อเภโทปจาเรน, ตสฺมา ปจฺจยโลปํ วินาปิ สิชฺฌติ. Frecuentemente ocurre también la elisión del sufijo. Puesto que se dice que 'el fruto es una parte y una modificación de un árbol frutal, así como el brote lo es de uno que brota', los frutos y demás se consideran partes y modificaciones; por eso se dice esto respecto a los frutos, flores y raíces en el sentido de modificación o parte: 'frutos del árbol Piyāla' son piyālāni; 'flores de Mallikā' son mallikā; 'raíz de Usīra' es usīraṃ. O bien, la designación de aquello mediante esa palabra ocurre por metáfora de identidad (abhedopacārena); por lo tanto, se logra incluso sin la elisión del sufijo. ๖๘. สมูเห กณ+ณ+ณิกา 68. En el sentido de 'grupo' [se añaden] kaṇa, ṇa y ṇika. ฉฏฺฐิยนฺตา สมูเห กณ+ณ+ณิกา โหนฺติ. โคตฺตปจฺจยนฺตา กณ-ราชญฺญานํ สมูโห ราชญฺญกํ, มานุสกํ. อุกฺขาทีหิ อุกฺขานํ สมูโห โอกฺขกํ, ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ โอกาโร. โอฏฺฐกํ. อุรพฺภานํ สมูโห โอรพฺภกํ. ราชกํ, ราชปุตฺตกํ, หตฺถิกํ, เธนุกํ, มายูรกํ, กาโปตกํ, มาหิสกํ. ณ-กากานํ สมูโห กากํ, ภิกฺขํ. ณิก อจิตฺตา-อปูปานํ สมูโห อาปูปิกํ, สํกุลิกํ. Los sufijos kaṇa, ṇa y ṇika se aplican después de un nombre en el caso genitivo en el sentido de 'grupo'. [Sufijo] kaṇa después de términos con sufijo de linaje: 'un grupo de guerreros' es rājaññakaṃ; mānusakaṃ (un grupo de humanos). Después de ukkha y otros: 'un grupo de bueyes' es okkhakaṃ, con el cambio a 'o' por la regla 'a veces ante una consonante conjunta'. Oṭṭhakaṃ (grupo de camellos). 'Un grupo de carneros' es orabbhakaṃ. También rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ, māyūrakaṃ, kāpotakaṃ, māhisakaṃ. [Sufijo] ṇa: 'un grupo de cuervos' es kākaṃ; bhikkhaṃ (un grupo de mendicantes). [Sufijo] ṇika para seres inanimados: 'un grupo de pasteles' es āpūpikaṃ; saṃkulikaṃ (un grupo de pasteles de miel). ๖๙. ชนาทีหิ ตาติ 69. Después de jana y otros, [se añade] tā. สมูหตฺเถ ตา. ชนานํ สมูโห ชนตา, คชตา, พนฺธุตา, คามตา, สหายตา, นาครตา. ตานฺตา สภาวโต อิตฺถิลิงฺคา. En el sentido de grupo [se añade] tā. 'Un grupo de personas' es janatā; también gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Los términos terminados en tā son inherentemente del género femenino. มทนียนฺติ กรเณ+ธิกรเณ วา อนีเยน สิทฺธํ. ธูมายิตตฺตนฺติกฺตนฺตา นามธาตุโต ตฺเตน สิทฺธํ, ธูโม วิย อาจรตีติ ‘‘กตฺตุตา+โย’’ติ อาเย ‘‘คมนตฺถากมฺมกาธาเร จา’’ติ กฺตปจฺจเย อูอาคเม จ กเต ธูมายิตสฺส ภาโวติ ธูมายิตตฺตํ. Madanīyaṃ se forma con el sufijo anīya en el sentido de instrumento o lugar. Dhūmāyitattantiktantā se forma con tta después de un nombre convertido en raíz verbal (nāmadhātu); puesto que actúa como el humo, se añade āya por la regla 'en el sentido de agente se añade ya/āya', luego el sufijo kta por la regla 'en verbos de movimiento, intransitivos o de lugar', y tras la inserción de 'u', el estado de lo que humea es dhūmāyitattaṃ. ๗๐. อิโย หิเตติ 70. Iyo en el sentido de 'beneficioso para' (hita). หิตตฺเถ [Pg.199] อิโย. อุปาทานานํ หิตํ อุปาทานิยํ. En el sentido de beneficioso se aplica iyo. 'Beneficioso para los apegos' es upādāniyaṃ. ๗๑. จกฺขาทิโต สฺโสติ 71. Después de cakkhu y otros, [se añade] sso. หิตตฺเถ สฺโส. จกฺขุโน หิตํ จกฺขุสฺสํ, อายุสฺสํ. En el sentido de beneficioso se aplica sso. 'Beneficioso para el ojo' es cakkhussaṃ; āyussaṃ (beneficioso para la vida). ๗๒. ณฺโย ตตฺถ สาธุ 72. Ṇyo en el sentido de 'bueno en eso'. สตฺตมฺยนฺตา ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ ณฺโย โหติ. สาธูติ กุสโล โยคฺโค หิโต วา. สภายํ กุสโล สพฺโภ, อาการโลโป. ปริสายํ สาธุ ปาริสชฺโช, ‘‘โกสชฺชา’’ทินา ชาคเม อการวุทฺธิ. เมธาย หิตํ เมชฺฌํ ฆตํ. ปาทานํ หิตํ ปชฺชํ เตลํ. ‘‘อญฺญสฺมึ’’ติ ณฺโย, รถํ วหตีติ รจฺฉา. El sufijo ṇyo se aplica después de un nombre en el caso locativo en el sentido de 'bueno en eso'. 'Bueno' (sādhu) significa hábil, apto o beneficioso. 'Hábil en la asamblea' es sabbho, con elisión de la vocal 'ā'. 'Bueno en la asamblea' es pārisajjo, con el incremento de la vocal 'a' (vuddhi) y la inserción de 'ja' según la regla de kosajja, etc. 'Beneficioso para la inteligencia' es mejjhaṃ (el ghee). 'Beneficioso para los pies' es pajjaṃ (el aceite). Por la regla 'en otro caso' [se aplica] ṇyo: 'lo que lleva un carro' es racchā (el camino). ๗๓. กมฺมา นิย+ญฺญาติ 73. Después de kamma, [se añaden] niya y ñña. กมฺมสทฺทา สาธฺวตฺเถ นิย+ญฺญา โหนฺติ. กมฺเม สาธุ กมฺมนิยํ กมฺมญฺญํ. Los sufijos niya y ñña se aplican después de la palabra 'kamma' en el sentido de 'bueno'. 'Bueno para el trabajo' es kammaniyaṃ o kammaññaṃ. ๗๔. กถาทิตฺวิ+โกติ 74. Después de kathā y otros, [se añade] iko. อิโก. กถายํ กุสโล กถิโก. ธมฺมกถิโก, สงฺคามิโก, ปวาสิโก, อุปวาสิโก. El sufijo iko. 'Hábil en el discurso' es kathiko. Dhammakathiko (predicador del Dhamma), saṅgāmiko (guerrero), pavāsiko (viajero), upavāsiko (quien observa el ayuno). ๗๕. ปถาทีหิ เณยฺโยติ 75. Después de patha y otros, [se añade] ṇeyyo. เณยฺโย. ปเถ หิตํ ปาเถยฺยํ, สปติสฺมึ หิตํ สาปเตยฺยํ ธนํ. ปทีเปยฺยํ เตลํ. El sufijo ṇeyyo. 'Beneficioso para el camino' es pātheyyaṃ (provisiones); 'beneficioso para la propia posesión' es sāpateyyaṃ (riqueza). Padīpeyyaṃ (aceite para la lámpara). ๗๖. ทกฺขิณายา+รเหติ 76. En el sentido de 'digno de' la ofrenda (dakkhiṇā). อรหตฺเถ [Pg.200] เณยฺโย. ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย. En el sentido de digno de, se añade ṇeyyo. 'Quien es digno de una ofrenda' es dakkhiṇeyyo. ๗๗. ราโย ตุมนฺตาติ 77. Después de [verbos que terminan en] tumuṃ, [se añade] rāyo. อรหตฺเถ ตุมนฺตา ราโย วา. ฆาเตตุํ อรหตีติ ฆาเตตายํ, ‘‘รานุพนฺเธ+นฺตสราทิสฺสา’’ติ อุํโลโป. ชาเปตายํ, ปพฺพาเชตายํ. วาติ กึ, ฆาเตตุํ. (สํกิณฺณตทฺธิตํ). En el sentido de 'digno de', después de las formas en tumantā se añade opcionalmente rāyo. 'Digno de ser matado' es ghātetāyaṃ, con elisión de 'uṃ' por la regla 'cuando sigue rā, desaparece el sonido final de la base'. Jāpetāyaṃ (digno de ser vencido), pabbājetāyaṃ (digno de ser exiliado). ¿Para qué sirve el 'vā' (opcionalmente)? Para formas como ghātetuṃ. (Sección de sufijos Taddhita mixtos). ๗๘. ต+เมตฺถ+สฺส+ตฺถีติ มนฺตุ 78. En el sentido de 'eso existe en él/ello', [se añade] mantu. ปฐมนฺตา เอตฺถ อสฺส อตฺถีติ เอเตสฺว+ตฺเถสุ มนฺตุ โหติ. คาโว เอตฺถ เทเส อสฺส วา ปุริสสฺส สนฺตีติ โคมา, โคมนฺโต อิจฺจาทิ คุณวนฺตุสมํ. El sufijo -mantu se añade a una palabra en nominativo con el sentido de 'esto existe aquí' o 'pertenece a él'. 'Ganado existe en este lugar' o 'existe para este hombre' da como resultado gomā, gomanto, etc., de manera similar a guṇavantu. อตฺถีติ วตฺตมานกาโลปาทานโต ภูตาหิ ภวิสฺสนฺตีหิ วา โคหิ น โคมา. กถํ โคมา อาสิ, โคมา ภวิสฺสตีติ. ตทาปิ วตฺตมานาหิเยว โคหิ โคมา, อาสิ ภวิสฺสตีติ ปทนฺตรา กาลนฺตรํ. อิติสทฺทโต วิสยนิยโม. วุตฺตญฺหิ – Debido a la inclusión del tiempo presente en 'atthi' (existe), uno no es un poseedor de ganado (gomā) por vacas del pasado o del futuro. ¿Cómo entonces [se dice] 'él fue un poseedor de ganado' (gomā āsi) o 'será un poseedor de ganado' (gomā bhavissatī)? Incluso entonces, es un poseedor de ganado solo por las vacas en el tiempo presente [de aquel entonces]; 'fue' o 'será' son términos distintos que indican otros tiempos. La palabra 'iti' establece la restricción del ámbito. Pues se ha dicho: ปหูเต จ ปสํสายํ, นินฺทายญฺจา+ติสายเน; นิจฺจโยเค จ สํสคฺเค, โหนฺติ+เม มนฺตุอาทโยติ. En los sentidos de abundancia, alabanza, reproche, excelencia, conexión constante y asociación, ocurren estos sufijos -mantu y otros. ๑๓๔. อายุสฺสา+ยส มนฺตุมฺหิ 134. Sobre āyu, se convierte en āyasa ante el sufijo -mantu. มนฺตุมฺหิ อายุสฺส อายสาเทโส โหติ. อายุ อสฺส อตฺถีติ อายสฺมา. โค อสฺโสติ ชาติสทฺทานํ ทพฺพาภิธาน- สามตฺถิยา [Pg.201] มนฺตฺวาทโย น โหนฺติ, ตถา คุณสทฺทานํ เสโต ปโฏติ. เยสํ ตุ คุณสทฺทานํ ทพฺพาภิธานสามตฺถิยํ นตฺถิ, เตหิ โหนฺเตว, พุทฺธิ อสฺส อตฺถีติ พุทฺธิมา. ‘‘วนฺตฺว+วณฺณา’’ติ วนฺตุมฺหิ รูปวา รสวา คนฺธวา สทฺทวา. ‘‘ทณฺฑาทิตฺวิ+กอี วา’’ติ อิก+อี, รสี รสิโก, รูปี รูปิโก, คนฺธี คนฺธิโกติ. Ante el sufijo -mantu, ocurre la sustitución de āyu por āyasa. Quien tiene vida es āyasmā (venerable). Los sufijos como -mantu no se aplican a términos genéricos como 'vaca' (go) por su capacidad de denotar directamente la sustancia, ni a palabras de cualidad como 'blanco' (seto) en 'tela blanca' (seto paṭo). Sin embargo, para aquellas palabras de cualidad que no tienen la capacidad de denotar directamente la sustancia, sí ocurren: 'quien tiene sabiduría' es buddhimā. Por la regla '-vantu tras sonidos a', con el sufijo -vantu se obtienen rūpavā (que tiene forma), rasavā (que tiene sabor), gandhavā (que tiene olor), saddavā (que tiene sonido). Por 'tras daṇḍa, etc., opcionalmente -ika y -ī', se obtienen -ika e -ī: rasī, rasiko; rūpī, rūpiko; gandhī, gandhiko. ๗๙. วนฺตฺว+วณฺณาติ 79. La regla: '-vantu tras sonidos a y ā'. วนฺตุ. ปสตฺถํ สีล+มสฺส อตฺถีติ สีลวา. ปหุตา ปสตฺถา วา ปญฺญา อสฺส อตฺถีติ ปญฺญวา. El sufijo -vantu. 'La virtud excelente existe en él' es sīlavā. 'La sabiduría abundante o excelente existe en él' es paññavā. ๘๐. ทณฺฑาทิตฺวิ+ก+อี วาติ 80. La regla: 'Tras daṇḍa, etc., opcionalmente -ika e -ī'. อิก+อี โหนฺติ วา มนฺตตฺเถ. พหุลํวิธานา กุโตจิสทฺทโต ทฺเว โหนฺติ, กุโต เจ+กเมกํว. นิจฺจยุตฺโต ทณฺโฑ อสฺส อตฺถีติ ทณฺฑิโก ทณฺฑี. คนฺธิโก คนฺธี. วาตฺเวว, ทณฺฑวา. -ika e -ī ocurren opcionalmente en el sentido de -mantu. Debido a la regla de 'diversidad' (bahulaṃ), de algunas palabras se derivan ambos, y de otras solo uno. 'Un bastón está constantemente unido a él' es daṇḍiko, daṇḍī. Gandhiko, gandhī. Por la opción (vā), también daṇḍavā. ‘‘อุตฺตมิเณว ธนา อิโก’’ติ คณสุตฺเตน อิโก ธนิโก. อญฺโญ ธนี ธนวา. Por la regla de grupo '-ika solo para un acreedor de dhanā', se obtiene dhaniko (acreedor). En otros casos, es dhanī o dhanavā (rico). ‘‘อสนฺนิหิเต อตฺถา’’ อสนฺนิหิโต อตฺโถ อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก อตฺถี. สนฺนิหิเต อตฺถวา. ‘‘ตทนฺตา จ’’ ปุญฺญตฺโถ อสฺส อตฺถีติ ปุญฺญตฺถิโก ปุญฺญตฺถี. La regla 'de attha cuando no está presente': 'un propósito no presente existe para él' es atthiko, atthī (el que busca o desea). Cuando está presente, es atthavā (significativo). Y por 'terminando en eso': 'el propósito del mérito existe para él' es puññatthiko, puññatthī. ‘‘วณฺณนฺตา อีเยว’’. พฺรหฺมวณฺณํ อสฺส อตฺถีติ พฺรหฺมวณฺณี, เทววณฺณี. La regla 'de las palabras que terminan en vaṇṇa, solo -ī': 'una complexión similar a la de Brahma existe en él' es brahmavaṇṇī, devavaṇṇī. ‘‘หตฺถทนฺเตหิ [Pg.202] ชาติยํ’’. หตฺถ+มสฺส อตฺถีติ หตฺถี, ทนฺตี. อญฺญตฺร หตฺถวา ทนฺตวา. La regla 'de hattha y danta en el sentido de especie': 'tiene una mano (trompa)' es hatthī (elefante); 'tiene un colmillo' es dantī (elefante colmilludo). En otros casos, es hatthavā, dantavā. ‘‘วณฺณโต พฺรหฺมจาริมฺหิ’’. วณฺโณ อสฺส อตฺถีติ วณฺณิโก พฺรหฺมจารี. La regla 'de vaṇṇa con respecto a un brahmacārī': 'él tiene una apariencia' es vaṇṇiko (estudiante celibe). ‘‘โปกฺขราทิโต เทเส’’. โปกฺขรํ ชลํ ปทุมํ วา อสฺส อตฺถีติ โปกฺขรี, ‘‘ยุวณฺเณหิ นี’’ติ นีมฺหิ ‘‘ฆรณฺยาทโย’’ติ อีสฺส อตฺตํ, นสฺส โณ จ, โปกฺขรณี, อุปฺปลินี, กุมุทินี, ภิสินี, มุลาลินี, สาลุกินี. La regla 'de pokkhara, etc., en el sentido de lugar': 'un lugar donde hay pokkhara (agua o lotos)' es pokkharī. Con el sufijo -nī por la regla 'de yu y vaṇṇa, -nī', y por la regla 'palabras como gharaṇī', ocurre el cambio de la ī en a y de la n en ṇ, resultando en pokkharaṇī (estanque de lotos), uppalinī, kumudinī, bhisinī, mulālinī, sālukinī. ‘‘กฺวจา+เทเสปิ’’. ปทุม+มสฺส อตฺถีติ ปทุมี ปทุมินี ปทุมินีปณฺณํ. เทสโต+ญฺญตฺร โปกฺขรวา หตฺถี. La regla 'a veces incluso cuando no es un lugar': 'tiene lotos' es padumī, paduminī, paduminīpaṇṇaṃ (hoja de loto). En un sentido que no es de lugar, pokkharavā significa elefante. ‘‘นาวายิ+โก’’ นาวิโก. สิขี, พาลี, สีลี, พลี. De nāvā, el sufijo -ika es nāviko (marinero). También sikhī, bālī, sīlī, balī. ‘‘สุขทุกฺขา อี’’. สุขี ทุกฺขี. ‘‘พลา พาหูรุปุพฺพา จ’’. พาหุพลี, อูรุพลี. De sukha y dukkha, el sufijo -ī: sukhī (feliz), dukkhī (que sufre). Y de bala precedido por bāhu o ūru: bāhubalī (de brazos fuertes), ūrubalī (de muslos fuertes). ๘๑. ตปาทีหิ สฺสีติ 81. La regla: 'De tapā y otros, el sufijo -ssī'. สฺสี. ตโป อสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี, ยสสฺสี, เตชสฺสี, มนสฺสี, ปยสฺสี. วาตฺเวว, ยสวา. El sufijo -ssī. 'El ascetismo existe en él' es tapassī (asceta), yasassī (famoso), tejassī (espléndido), manassī (reflexivo), payassī (lácteo). Por la opción (vā), también yasavā. ๘๒. มุขาทิโต โรติ 82. La regla: 'De mukha y otros, el sufijo -ra'. โร. นินฺทิตํ มุข+มสฺส อตฺถีติ มุขโร. สุสิ=ฉิทฺทํ อสฺส อตฺถีติ สุสิโร. อูโส=ขารมตฺติกา อสฺมึ อตฺถีติ อูสโร[Pg.203]. มธุโร คุโฬ, มธุรา สกฺขรา, มธุรํ ขีรํ. ขํ=คีวาย วิวรํ อสฺส อตฺถีติ ขโร คทฺรโภ. กุญฺโช=หนุ อสฺส อตฺถีติ กุญฺชโร. นคโร. El sufijo -ra. 'Él tiene una boca censurable' es mukharo (hablador). 'Tiene un susi (agujero)' es susiro (hueco). 'La tierra salina (ūsa) existe en ella' es ūsaro (salino). Melaza dulce (madhura), azúcar dulce, leche dulce. 'Tiene una abertura (kha) en su garganta' es kharo (asno). 'Tiene mandíbulas (kuñja)' es kuñjaro (elefante). Nagaro (ciudad). ‘‘ทนฺตสฺส จ อุนฺนตทนฺเต’’ติ คณสุตฺเตน ทนฺตสฺส อุ จ, อุนฺนตํ ทนฺต+มสฺส อตฺถีติ ทนฺตุโร. Por la regla de grupo 'y u para danta con respecto a dientes prominentes', ocurre el cambio a u para danta, y 'él tiene dientes prominentes' es danturo. ๘๓. ตุฏฺฐฺยาทีหิ โภติ 83. La regla: 'De tuṭṭhi y otros, el sufijo -bha'. โภ วา. ตุฏฺฐิ อสฺส อตฺถีติ ตุฏฺฐิโภ, สาลิโภ, วาลิโภ. El sufijo -bha ocurre opcionalmente. 'Él tiene satisfacción' es tuṭṭhibho, sālibho, vālibho. ๘๔. สทฺธาทิตฺว 84. De saddhā y otros, el sufijo -a. อิติ วา อ โหติ. อติสยา สทฺธา อสฺส อตฺถีติ สทฺโธ, ปญฺโญ, ปญฺญวา, สทฺธา กญฺญา, สทฺธํ กุลํ. Así, ocurre opcionalmente -a. 'Él tiene una fe excesiva' es saddho (fiel), pañño (sabio), paññavā, saddhā kaññā (joven fiel), saddhaṃ kulaṃ (familia fiel). ๘๕. โณ ตปาติ 85. La regla: '-ṇa de tapas'. โณ, ตาปโส, สกาคโม. ตาปสี. El sufijo -ṇa resulta en tāpaso (asceta), con el aumento de sa. En femenino, tāpasī. ๘๖. อาลฺว+ภิชฺฌาทีหิติ 86. La regla: '-ālu de abhijjhā y otros'. อาลุ วา. อภิชฺฌา อสฺส อตฺถีติ อภิชฺฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ, ทยาวา. อภิชฺฌาลุ เอว อภิชฺฌาลุโก. O [el sufijo] -ālu. ‘Quien tiene codicia’ es abhijjhālu [codicioso]; sītālu [friolento], dhajālu [que tiene estandartes], dayālu [compasivo], dayāvā [compasivo]. Abhijjhālu es lo mismo que abhijjhāluko. ๘๗. ปิจฺฉาทิตฺวิ+โลติ 87. [El sufijo] -ilo después de piccha y otros. อิโล วา. ปิจฺฉ+มสฺส อตฺถีติ ปิจฺฉิโล, ปิจฺฉวา. เผณิโล, ชฏิโล, ตุณฺฑิโล. นินฺทิตา วาจา อสฺส อตฺถีติ วาจาโลติ ปรสฺสรโลโป. O [el sufijo] -ilo. ‘Quien tiene mucosidad o viscosidad’ es picchilo o picchavā. Pheṇilo [espumoso], jaṭilo [que tiene cabellos enredados], tuṇḍilo [de vientre prominente]. ‘Quien tiene un habla censurable’ es vācālo [hablador/charlatán], mediante la elisión de la vocal precedente. ๘๘. สีลาทิโต โวติ 88. [El sufijo] -vo después de sīla y otros. โว [Pg.204] โหติ วา. สีลโว, สีลวา. เกสโว, เกสวา. Ocurre [el sufijo] -vo opcionalmente. Sīlavo, lo mismo que sīlavā [virtuoso]. Kesavo, lo mismo que kesavā [de cabellera abundante]. ‘‘อณฺณา นิจฺจํ’’ อณฺณโว. ‘‘คณฺฑีราชีหิ สญฺญายํ’’ คณฺฑี=เมณฺฑสิงฺคํ อสฺส อตฺถีติ คณฺฑีวํ ธนุ, ราชีวํ ปงฺกชํ. ‘Siempre [después de] aṇṇa’ es aṇṇavo [océano]. ‘Después de gaṇḍī y rājī para nombres propios’: gaṇḍī significa cuerno de carnero, el arco que posee uno es gaṇḍīvaṃ; rājīvaṃ [loto] es aquello que tiene líneas. ๘๙. มายา เมธาหิ วีติ 89. [El sufijo] -vī después de māyā y medhā. วี. มายาวี, เมธาวี ปุมา. นีมฺหิ เมธาวินี. เมธาวี กุลํ, ‘‘เอกวจนโยสฺว+โฆนํ’’ติ สิมฺหิ รสฺโส. เอวํ มายาวี. [El sufijo] -vī. Māyāvī [engañoso], medhāvī [sabio] (masculino). En femenino es medhāvinī. Medhāvī kulaṃ [linaje sabio], ocurre el acortamiento en el caso nominativo singular por la regla ‘ekavacanayosva-ghonaṃ’. Del mismo modo, māyāvī. ๙๐. สิ+สฺสเร อามฺยุ+วามี 90. [Los sufijos] -āmī y -uvāmī en el sentido de señorío [issare] con la raíz sa. อิสฺสเร+ภิเธยฺเย สสทฺทา อามี+อุวามี โหนฺติ มนฺตฺวตฺเถ. สํ=อายตฺตํ อสฺส อตฺถีติ สามี สุวามี. สุวามินี กญฺญา. Cuando se expresa ‘señorío’ [issare], después de la palabra ‘sa’ ocurren los sufijos -āmī y -uvāmī en el sentido posesivo [mantvatthe]. ‘Quien tiene autoridad o dominio [saṃ]’ es sāmī o suvāmī [señor/dueño]. Suvāminī kaññā [una joven dueña]. ๙๑. ลกฺขฺยา โณ อ จ 91. Después de lakkhī, [el sufijo] -ṇo y el cambio a ‘a’. ลกฺขีสทฺทา โณ โหติ มนฺตฺวตฺเถ อ จ+นฺตสฺส. ลกฺขี อสฺส อตฺถีติ ลกฺขโณ. Después de la palabra lakkhī ocurre el sufijo -ṇo en sentido posesivo, y su final se convierte en ‘a’. ‘Quien tiene marcas de excelencia’ es lakkhaṇo. ๙๒. องฺคา โน กลฺยาเณติ 92. [El sufijo] -no después de aṅga en el sentido de excelente. องฺคสฺมา โน โหติ. กลฺยาณานิ โสภณานิ องฺคานิ อสฺสา อตฺถีติ องฺคนา. Después de aṅga ocurre -no. ‘Aquella que tiene miembros hermosos o excelentes’ es aṅganā [mujer]. ๙๓. โส โลมาติ 93. [El sufijo] -so después de loma. โลมา [Pg.205] โส, ปหูตา โลมา อสฺส อตฺถีติ โลมโส, โลมสา กญฺญา. Después de loma [se añade] -so: ‘quien tiene mucho vello’ es lomaso. Lomasā kaññā [una joven velluda]. ๙๔. อิมิ+ยาติ 94. [Los sufijos] -ima e -iya. อิม+อิยา โหนฺติ, ปุตฺโต อสฺส อตฺถีติ ปุตฺติโม, กิตฺติโม, ปุตฺติโย, กปฺปิโย, ชฏิโย, หานภาคิโย, เสนิโย. (อตฺถฺยตฺถตทฺธิตํ). Ocurren [los sufijos] -ima e -iya: ‘quien tiene un hijo’ es puttimo o puttiyo; kittimo [famoso], kappiyo [apropiado], jaṭiyo [que tiene trenzas], hānabhāgiyo [conducente a la declinación], seniyo [que tiene un ejército]. (Derivado posesivo). ๙๕. โต ปญฺจมฺยา 95. [El sufijo] -to para el caso ablativo. ปญฺจมฺยนฺตา พหุลํ โต โหติ วา. โตอาทิปจฺจยนฺตา นิปฺผนฺนนิปาตา, เตหิ ปราสํ วิภตฺตีนํ ‘‘อสํขฺเยหิ สพฺพาสํ’’ติ โลโปว. คามโต อาคจฺฉตีติ คามสฺมา อาคจฺฉติ, โจรโต ภายตีติ โจเรหิ ภายติ, สตฺถโต ปริหีโน สตฺถา ปริหีโน. เอวํ ปุริสโต, ราชโต, อคฺคิโต, หตฺถิโต, เหตุโต, ยุตฺติโต, อิตฺถิโต, ภิกฺขุนิโต, ยาคุโต, ชมฺพุโต, จิตฺตโต, อายุโต. สพฺพาทิโต-สพฺพโต, ยโต, ตโต อิจฺจาทิ. Frecuentemente ocurre el sufijo -to opcionalmente después de finales ablativos. Aquellos terminados en el sufijo -to son partículas invariables (nipāta); las desinencias de caso después de ellos se eliminan por la regla ‘asaṃkhyehi sabbāsaṃ’. ‘Viene de la aldea’ [gāmato] es lo mismo que gāmasmā āgacchati; ‘teme al ladrón’ [corato] es lo mismo que corehi bhāyati; ‘privado de la caravana’ [satthato] es satthā parihīno. Del mismo modo: purisato, rājato, aggito, hatthito, hetuto, yuttito, itthito, bhikkhunito, yāguto, jambuto, cittato, āyuto. De las palabras sabba y otras: sabbato, yato, tato, etc. ๙๖. อิโต+เต+ตฺโต กุโต 96. Ito, etto, kuto. โตมฺหิ อิมสฺส ฏิ นิปจฺจเต เอตสฺส ฏ+เอฏ กึ สทฺทสฺส กุตฺตญฺจ. อิโต อิมสฺมา, อโต เอตฺโต เอตสฺมา, กุโต กสฺมา. Con el sufijo -to, se establece la forma ‘i’ para ima, ‘a’ o ‘e’ para eta, y el cambio de la palabra kiṃ a ‘ku’. Ito es imasmā [de este]; ato y etto son etasmā [de eso]; kuto es kasmā [¿de qué?/¿de dónde?]. ๙๗. อภฺยาทีหิติ 97. Después de abhi y otros. โต. อภิโต, ปริโต, ปจฺฉโต, เหฏฺฐโต. [El sufijo] -to: abhito [cerca/enfrente], parito [alrededor], pacchato [por detrás], heṭṭhato [por debajo]. ๙๘. อาทฺยาทีหิติ 98. Después de ādi y otros. สตฺตมฺยนฺเตหิ [Pg.206] โต โหติ. อาโท อาทิโต, มชฺฌโต, อนฺตโต, ปิฏฺฐิโต, ปสฺสโต, มุขโต. ปฐมนฺตา ยโต+ทกํ ต+ทาทิตฺตํ, ยํ อุทกํ, ตเทวา+ทิตฺตนฺติ อตฺโถ. Ocurre -to después de finales locativos. En el comienzo es ādito, majjhato [en el medio], antato [al final], piṭṭhito [por la espalda], passato [de lado], mukhato [de frente/por la boca]. En el caso nominativo, yato-dakaṃ y tado-dakaṃ significan ‘el agua que sea’ y ‘esa misma agua’. ๙๙. สพฺพาทิโต สตฺตมฺยา ตฺร+ตฺถา 99. [Los sufijos] -tra y -ttha para el locativo después de sabba y otros. สพฺพาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตฺร+ตฺถา วา โหนฺติ. สพฺพตฺร สพฺพตฺถ สพฺพสฺมึ, ยตฺร ยตฺถ, ตตฺร ตตฺถ อิจฺจาทิ. พหุลาธิการา น ตุมฺหอมฺเหหิ. Ocurren opcionalmente -tra o -ttha después de finales locativos de sabba y otros. Sabbatra, sabbattha es lo mismo que sabbasmiṃ [en todo/en todas partes]; yatra, yattha; tatra, tattha, etc. Debido a la autoridad de la regla ‘bahulaṃ’, esto no ocurre con tumha ni amha. ๑๐๐. กตฺเถ+ตฺถ+กุตฺรา+ตฺร กฺเว+หิ+ธ 100. Kattha, ettha, kutra, atra, kva, iha, idha. เอเตหิ ‘‘สพฺพาทิโต’’ติอาทินา ตฺร+ตฺถา. เสสาเทสา จ ปจฺจยา จ อิมินาว นิปจฺจนฺเต. อิมินา กิสฺส ก+กุ จ, เอตสฺส เฏ+ฏา จ, วปจฺจเย กิสฺส อิโลโป จ, ห+ธปจฺจเยสุ อิมสฺส ฏิ จ นิปจฺจเต. กสฺมึ กตฺถ กุตฺร กฺว, เอตสฺมึ เอตฺถ อตฺร, อิมสฺมึ อิห อิธ. Con estos se aplican -tra y -ttha por la regla ‘sabbādito’, etc. Las demás sustituciones y sufijos se establecen mediante esta misma regla. Por esto, la palabra ‘ki’ se convierte en ‘ka’ o ‘ku’; para ‘eta’ se usa ‘e’ o ‘a’; con el sufijo -va hay elisión de ‘i’ en kiṃ; y con los sufijos -ha y -dha se establece ‘i’ para ima. Kasmiṃ [en qué/dónde] se convierte en kattha, kutra, kva; etasmiṃ [en eso/allí] se convierte en ettha, atra; imasmiṃ [en esto/aquí] se convierte en iha, idha. ๑๐๑. ธิ สพฺพา วาติ 101. «Dhi sabbā vā». สพฺพสฺมา ธิ วา. สพฺพสฺมึ สพฺพธิ สพฺพตฺร. A partir de «sabba» se añade opcionalmente «dhi». En todo lugar: «sabbadhi», «sabbatra». ๑๐๒. ยา หินฺติ 102. «Yā hiṃ». ยสทฺทา หึ, ยสฺมึ ยหึ ยตฺร. A partir de la palabra «ya» se añade «hiṃ». En lo cual: «yahiṃ», «yatra». ๑๐๓. ตา หญฺจติ 103. «Tā hañca». ตสทฺทา หํ โหติ หิญฺจ. ตหํ ตหึ ตตฺร. A partir de la palabra «ta» se dan los sufijos «haṃ» y «hiṃ». Allí: «tahaṃ», «tahiṃ», «tatra». ๑๐๔. กุหึ กหนฺติ 104. «Kuhiṃ kahaṃ». หึ [Pg.207] หํ นิปจฺจนฺเต กิสฺส กุ+กา จ. กุหึ กหํ. กุหิญฺจนํติ นิปาตนฺตรํ. Los sufijos «hiṃ» y «haṃ» se aplican después de «ki», el cual se convierte en «ku» y «kā». «Kuhiṃ», «kahaṃ». «Kuhiñcanaṃ» es otra forma de partícula (nipāta). ๑๐๕. สพฺเพ+ก+ญฺญ+ย+เตหิ กาเล ทา 105. «Sabbe-ka-ñña-ya-tehi kāle dā». เอเตหิ กาเล ทา โหติ วา. สพฺพสฺมึ กาเล สพฺพทา, เอกทา, อญฺญทา, ยทา, ตทา. A partir de estos, en el sentido de tiempo, se añade opcionalmente «dā». En todo tiempo: «sabbadā»; en un tiempo: «ekadā»; en otro tiempo: «aññadā»; cuando: «yadā»; entonces: «tadā». ๑๐๖. กทา กุทา สทา+ธุเน+ทานิ 106. «Kadā kudā sadā-dhunā-idāni». เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. กสฺมึกาเล กทา กุทา, สพฺพสฺมึ กาเล สทา, อิมสฺมึ กาเล อธุนา อิทานิ. Estas palabras se forman de manera irregular (nipaccante). ¿En qué tiempo?: «kadā», «kudā». En todo tiempo: «sadā». En este tiempo: «adhunā», «idāni». ๑๐๗. อชฺช สชฺชฺว+ปรชฺชฺเว+ตรหิ กรหา 107. «Ajja sajju-parajju-etarahi karahā». ปกติ ปจฺจโย อาเทโส กาลวิเสโสติ สพฺพ+เมตํ นิปาตนา ลพฺภติ. อิมสฺส โฏ ชฺโช จา+หนิ นิปจฺจนฺเต, อสฺมึ อหนิ อชฺช. สมานสฺส ส-ภาโว ชฺชุ จา+หนิ. สมาเน อหนิ สชฺชุ. อปรสฺมา ชฺชุ, อปรสฺมึ อหนิ อปรชฺชุ. อิมสฺส เอโต, กาเล รหิ จ, อิมสฺมึกาเล เอตรหิ. กึ สทฺทสฺส โก, รห จา+นชฺชตเน. กสฺมึ กาเล กรห. La base, el sufijo, la sustitución y la distinción temporal: todo esto se obtiene mediante la formación irregular (nipātana). Para «ima» se aplican «ṭo» y «jjo» en el sentido de día; en este día: «ajja». Para «samāna» hay la sustitución «sa» y el sufijo «jju» con respecto al día; en el mismo día: «sajju». De «apara» se añade «jju»; en otro día: «aparajju». Para «ima» se sustituye por «eta», con el sufijo «rahi» en el sentido de tiempo; en este tiempo: «etarahi». Para la palabra «ki» se sustituye por «ko», con el sufijo «raha» en un tiempo no determinado; ¿en qué tiempo?: «karaha». ๑๐๘. สพฺพาทีหิ ปกาเร ถา 108. «Sabbādīhi pakāre thā». สามญฺญสฺส เภทโก วิเสโส ปกาโร, ตสฺมึ ถาปจฺจโย โหติ. สพฺเพน ปกาเรน สพฺพถา, ยถา, ตถา. El modo (pakāra) es una distinción específica de lo general; en ese sentido se emplea el sufijo «thā». De todas las maneras: «sabbathā»; como: «yathā»; así: «tathā». ๑๐๙. กถ+มิตฺถํ 109. «Kathaṃ itthaṃ». กิ+มิเมหิ [Pg.208] ถํปจฺจโย, ก+อิตฺตํ เตสํ ยถากฺกมํ. เกน ปกาเรน กถํ, อิมินา ปกาเรน อิตฺถํ. A partir de «ki» e «ima» se añade el sufijo «thaṃ», siendo «ka» e «itta» sus respectivas sustituciones. ¿De qué manera?: «kathaṃ». De esta manera: «ithaṃ». ๑๑๐. ธา สงฺขฺยาหิติ 110. «Dhā saṅkhyāhi». ปกาเร ธา โหติ. ทฺวีหิ ปกาเรหิ ทฺเว วา ปกาเร กโรติ ทฺวิธา กโรติ, พหุธา กโรติ, เอกํ ราสึ ปญฺจปฺปการํ กโรติ ปญฺจธา กโรติ. ปญฺจปฺปการ+เมกปฺปการํ กโรติ เอกธา กโรติ. En el sentido de modo o división se añade «dhā». Con dos modos o dividiendo en dos: «dvidhā karoti» (lo hace de dos formas); «bahudhā karoti» (lo hace de muchas formas). De un conjunto hace cinco partes: «pañcadhā karoti». De cinco modos hace un solo modo: «ekadhā karoti». ๑๑๑. เว+กา+ชฺฌนฺติ 111. «Vekājjhaṃ». เอกสฺมา ปกาเร ชฺฌํ วา โหติ. เอเกน ปกาเรน เอกํ วา ปการํ กโรติ เอกชฺฌํ กโรติ, เอกธา กโรติ วา. A partir de «eka», en el sentido de modo, se añade opcionalmente el sufijo «jjhaṃ». De una manera o haciendo una sola parte: «ekajjhaṃ karoti» o «ekadhā karoti». ๑๑๒. ทฺวิตีเห+ธาติ 112. «Dvi-tīhe edhā». เอธา วา. ทฺวีหิ ปกาเรหิ ทฺเว วา ปกาเร กโรติ ทฺเวธา, เตธา. ทฺวิธา ติธา. O bien el sufijo «edhā». Con dos modos o haciendo dos partes: «dvedhā», «tedhā». También existen: «dvidhā», «tidhā». ๑๑๓. ตพฺพติ ชาติโย 113. «Tabbati jātiyo». ปการวติ ตํสามญฺญวาจกา สทฺทา ชาติโย โหติ. ปฏุชาติโย, มุทุชาติโย. Para las palabras que designan una cualidad general en el sentido de poseer ese modo, se emplea el sufijo «jātiya». De naturaleza aguda: «paṭujātiyo»; de naturaleza suave: «mudujātiyo». ๑๑๔. วารสงฺขฺยาย กฺขตฺตุํ 114. «Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ». วารสมฺพนฺธินิยา สํขฺยาย กฺขตฺตุํ โหติ. ทฺเว วาเร ภุญฺชติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ทิวสสฺส ภุญฺชติ. วารคฺคหณํ กึ, ปญฺจ ภุญฺชติ. สงฺขฺยายาติ กึ, ปหูเต วาเร ภุญฺชติ. Para un numeral relacionado con las veces (vāra), se añade «kkhattuṃ». Come dos veces: «dvikkhattuṃ» come al día. ¿Para qué sirve la mención de «vāra»? Para distinguir de casos como «come cinco [cosas]». ¿Para qué sirve la mención de «saṅkhyā»? Para distinguir de casos como «come muchas veces». ๑๑๕. กติมฺหาติ 115. «Katimhā». กฺขตฺตุํ [Pg.209] โหติ. กติ วาเร ภุญฺชติ กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ. Se añade el sufijo «kkhattuṃ». ¿Cuántas veces come?: «katikkhattuṃ bhuñjati». ๑๑๖. พหุมฺหา ธา จ ปจฺจาสตฺติยํ 116. A partir de 'bahu' (mucho), se añade el sufijo 'dhā' en el sentido de proximidad. วารสมฺพนฺธินิยา พหุสํขฺยาย ธา โหติ กฺขตฺตุญฺจ, วารานํ เจ ปจฺจาสตฺติ โหติ. พหุวาเร ภุญฺชติ พหุธา ทิวสสฺส ภุญฺชติ, พหุกฺขตฺตุํ วา. ปจฺจาสตฺติยํติ กึ, พหุกฺขตฺตุํ มาสสฺส ภุญฺชติ. Cuando hay un número elevado relacionado con veces, se aplican 'dhā' y 'kkhattuṃ', siempre que haya proximidad entre las veces. Come muchas veces: come 'bahudhā' (muchas veces) al día, o 'bahukkhattuṃ'. ¿Por qué se dice 'en proximidad'? (Porque de lo contrario se diría): come muchas veces al mes. ๑๑๗. ส กึ วาติ 117. 'Sakiṃ' o... กึปจฺจโย เอกสฺส สาเทโส จ นิปจฺจเต. เอกํ วารํ ภุญฺชติ สกึ ภุญฺชติ, เอกกฺขตฺตุํ วา. Se establece el sufijo 'kiṃ' y el reemplazo de 'eka' (uno) por 'sa'. Come una vez: 'sakiṃ bhuñjati' (come una vez), o 'ekakkhattuṃ'. ๑๑๘. โส วิจฺฉา+ปกาเรสุ 118. El sufijo 'so' en los sentidos de distribución (vicchā) y modo. วิจฺฉายํ ปกาเร จ โส โหติ. ขณฺฑํ ขณฺฑํ กโรติ ขณฺฑโส กโรติ. ปุถุปฺปกาเรน ปุถุโส. สพฺเพน ปกาเรน สพฺพโส. En la distribución y en el modo, ocurre el sufijo 'so'. Lo hace trozo por trozo: lo hace 'khaṇḍaso'. Por diversos modos: 'puthuso'. Por todos los modos: 'sabbaso'. ๑๑๙. อภูตตพฺภาเว กรา+ส+ภูโยเค วิการา จี 119. En el estado de transformarse en algo que no era, en unión con las raíces 'kar' (hacer), 'as' (ser) o 'bhū' (llegar a ser), se añade 'cī' al término modificado. อวตฺถาวโต+วตฺถนฺตเรนา+ภูตสฺส ตายา+วตฺถาย ภาเว กรา+ส+ภูหิ สมฺพนฺเธ สติ วิการวาจกาจี โหติ. อธวลํ ธวลํ กโรติ ธวลี กโรติ. อธวโล ธวโล สิยา ธวลี สิยา. อธวโล ธวโล ภวติ ธวลี ภวติ. อภูตตพฺภาเวติ กึ, ฆฏํ กโรติ, ทธิ อตฺถิ, ฆโฏ ภวติ[Pg.210]. กราสภูโยเคติ กึ, อธวโล ธวโล ชายเต. วิการาติ กึ, ปกติยา มา โหตุ, สุวณฺณํ กุณฺฑลี กโรติ. (นิปาตตทฺธิตํ). Cuando existe una conexión con 'kar', 'as' o 'bhū' en el estado de una condición que no existía antes a partir de otra condición, se aplica 'cī' para expresar la modificación. Hace blanco lo que no era blanco: 'dhavalī karoti'. Que lo que no es blanco sea blanco: 'dhavalī siyā'. Lo que no es blanco se vuelve blanco: 'dhavalī bhavati'. ¿Por qué se especifica 'convertirse en algo que no era'? (Como en) hace un cántaro, hay cuajada, el cántaro llega a ser. ¿Por qué 'en unión con kar, as, bhū'? (Como en) lo que no es blanco nace blanco. ¿Por qué 'modificación'? Para que no sea el estado natural; por ejemplo: convierte el oro en un pendiente ('kuṇḍalī karoti'). (Taddhita de partículas invariables). ๑๒๐. ทิสฺสนฺต+ญฺเญปิ ปจฺจยาติ 120. También se observan otros sufijos. วุตฺตโต+ญฺเญปิ ปจฺจยา ทิสฺสนฺติ. วิวิธา มาตโร วิมาตโรติ วิเสสนสมาโส, ตาสํ ปุตฺตา เวมาติกาติ ริกณปจฺจเย รานุพนฺธตฺตา อุโลเป วุทฺธิมฺหิ กเต เวมาติกา. ปถํ คจฺฉนฺตีติ ปถาวิโน, อาวี. อิสฺสา อสฺส อตฺถีติ อิสฺสุกี, อุกี. ธุรํ วหนฺตีติ โธรยฺหา, ยฺหณ. Se observan otros sufijos además de los mencionados. 'Diferentes madres son vimātaro' es un compuesto descriptivo; sus hijos son 'vemātikā': con el sufijo 'rikaṇa', debido al anexo de 'r', se produce la elisión de 'u' y, tras el fortalecimiento (vuddhi), resulta en 'vemātikā'. Los que van por el camino: 'pathāvino' (sufijo -āvī). El que posee envidia: 'issukī' (sufijo -ukī). Los que llevan la carga: 'dhorayhā' (sufijo -yhaṇa). สามญฺญญฺจ วิเสโส จ, ภาวโช จ นิปาตโช; อิติ วิญฺญูหิ วิญฺเญยฺโย, ตทฺธิโต ตุ จตุพฺพิโธ. General y especial, nacido de un estado y nacido de una partícula; así debe ser conocido por los sabios el Taddhita, como de cuatro tipos. อิติ ปโยคสิทฺธิยํ ณาทิกณฺโฑ ปญฺจโม. Así concluye la quinta sección de Ṇādi en la Realización del Uso. ๖. ตฺยาทิกณฺฑ 6. Sección de las desinencias Tyādi. อถ [Pg.211] ตฺยาทโย กฺริยาวาจีหิ ธาตูหิ วุจฺจนฺเต. A continuación, se explican las desinencias 'ti' y las demás a partir de las raíces que expresan acción. กฺริยํ อาจิกฺขตีติ อาขฺยาตนฺติ กฺริยาปทสฺส ปุพฺพาจริยสญฺญา. กาล+การก+ปุริสปริทีปกํ กฺริยาลกฺขณํ ตฺยาทฺยนฺตํ อลิงฺคญฺจ, วุตฺตมฺปิ เจ+ตํ – Aquello que declara una acción se llama 'ākhyāta' (verbo); esta es la designación de los antiguos maestros para la palabra de acción. La característica del verbo es que termina en 'tyādi', carece de género e indica el tiempo, el factor determinante (kāraka) y la persona; también se ha dicho esto: ยํ ติกาลํ ติปุริสํ, กฺริยาวาจี ติการกํ; อติลิงฺคํ ทฺวิวจนํ, ต+ทาขฺยาตนฺติ วุจฺจติ. Aquello que posee tres tiempos, tres personas, expresa acción mediante tres factores determinantes (kāraka), carece de género y tiene dos números, se denomina 'ākhyāta'. ๑๔. กฺริยตฺถา พหุลํ –ติ 14. Frecuentemente las raíces con significado de acción... จ สพฺพตฺถ วตฺตเต. กฺริยา อตฺโถ เอตสฺสาติ กฺริยตฺโถ ธาตุ, โส จ ทุวิโธ สกมฺมกา+กมฺมกวเสน. ตตฺถ ยสฺมึ กฺริยตฺเถ กตฺตุวาจิมฺหา กมฺมํ คเวสียเต, โส สกมฺมโก. อิตโร อกมฺมโก. Y se aplica en todos los casos. 'Kriyattho' es una raíz cuyo significado es una acción, y esta es de dos tipos: transitiva (sakammaka) e intransitiva (akammaka). De ellas, aquella acción en la que se busca un objeto (kamma) desde la expresión del agente (kattu) es transitiva. La otra es intransitiva. ตตฺร สกมฺมกา กมฺมาเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา กฏํ กโรติ, คามํ คจฺฉติ, โอทนํ ปจติ. อกมฺมกา กมฺมนิรเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา อจฺฉติ เสติ ติฏฺฐติ. กฺริยาติ จ คมนปจนาทิโก อสตฺตสมฺมโต กตฺตริ กมฺเม วา ปติฏฺฐิโต การกสมูหสาธิโย ปทตฺโถ วุจฺจติ. อปิ จ – Allí, las transitivas expresan una acción que requiere un objeto, como 'hace una estera', 'va a la aldea', 'cocina arroz'. Las intransitivas expresan una acción sin requerir objeto, como 'se sienta', 'se acuesta', 'permanece'. La 'acción' se define como el referente (padattha) —como ir, cocinar, etc.— no considerado como una sustancia, establecido en el agente o en el objeto, y realizado por un conjunto de factores determinantes (kāraka). Además: กรณํ ภวนํ จาปิ, กร+ภูหิ กถียเต; ตโต กฺริยาทิวาจตฺตํ, ปากาทีนํ กถํ ภเว. El hacer y el ser son expresados por las raíces 'kar' y 'bhū'; entonces, ¿cómo podría darse la expresión de acción, etc., en cocinar y demás? กร+ภูธาตูหิ กรณญฺจ ภวนญฺจ วุจฺจติ, ปาก+คมนาทีหิ เตสํ กฺริยาภวนานํ วาจฺจตฺตํ กถํ ภวตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุนปิ – Mediante las raíces 'kar' y 'bhū' se expresan el hacer y el ser; se pregunta: ¿cómo se manifiesta la expresibilidad de esas acciones y existencias a través de cocinar, ir, etc.? Nuevamente: ปากาทีนญฺหิ [Pg.212] วาจฺจตฺตํ, กรภูสุ น ยุชฺชติ; ตํ พหุตรวาจฺจตฺตํ, ปากาทีสุ น ยุชฺชติ. Ciertamente, la expresibilidad de cocinar y demás no es adecuada en las raíces 'kar' y 'bhū'; y esa amplia expresibilidad (de kar y bhū) no es adecuada en cocinar y demás. ตํ นาม – A saber: การิยรูปา หิ ธาตฺวตฺถา, สตฺตายุตฺตา จ เต+ขิลา; ตโต กฺริยา จ ภาโว จ, สามญฺญํ เตสุ คมฺยเต. Pues los significados de las raíces tienen la forma de algo que debe ser realizado y todos ellos están dotados de existencia; por lo tanto, la acción (kriyā) y el estado (bhāva) se entienden en ellos como algo común. ๑. วตฺตมาเนติ อนฺติ สิ ถ มิ ม เต อนฺเต เส วฺเห เอ มฺเห. 1. En el presente: -ti, -anti, -si, -tha, -mi, -ma, -te, -ante, -se, -vhe, -e, -mhe. วตฺตมาเน อารทฺธาปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ตฺยาทโย โหนฺติ. กฺริยาธิการตฺตา ‘‘กฺริยตฺถา’’ติ วุตฺตํ. เตส+มนิยเม – En el sentido de tiempo presente —iniciado pero no finalizado— se añaden las desinencias 'tyādi' a las raíces con significado de acción. Debido a la autoridad de la acción, se ha dicho 'kriyatthā'. En cuanto a la falta de restricción de ellas: ๑๔. ปุพฺพปรจฺฉกฺกาน+เมกาเนเกสุ ตุมฺหา+มฺห+เสเสสุ ทฺเว ทฺเว มชฺฌิมุ+ตฺตม+ปฐมา 14. Para el sexteto anterior y el posterior, en singular o plural, referidos a 'tumha' (tú), 'amha' (yo) y el resto, hay dos de cada una: segunda, tercera y primera (persona). เอกาเนเกสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทวจนีเยสุ ตทญฺญสทฺทวจนีเยสุ จ การเกสุ ปุพฺพจฺฉกฺกานํ ปรจฺฉกฺกานญฺจ มชฺฌิมุ+ตฺตม+ปฐมา ทฺเว ทฺเว โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตตฺถติ อนฺตีติ ปฐมปุริโส, อาโท นิทฺทิฏฺฐตฺตา. สิ ถ อิติ มชฺฌิมปุริโส, มชฺเฌ นิทฺทิฏฺฐตฺตา. มิ ม อิติ อุตฺตมปุริโส. อุตฺตมสทฺโท+ยํ สภาวโต ติปภุตีน+มนฺต+มาห. ปรจฺฉกฺเกปิ เต อนฺเตติอาทินา เอวํ โยเชตพฺพํ. เอวํ เสเสสุ ภวิสฺสติอาทีสุ สตฺตสุ ปจฺจยวิธานสุตฺเตสุปิ โยเชตพฺพํ. En singular y plural, cuando deben expresarse las palabras 'tumha', 'amha' y otras como factores determinantes, hay dos desinencias respectivamente para la segunda, tercera y primera persona en el sexteto anterior y en el posterior. Allí, 'ti' y 'anti' son la tercera persona (paṭhamapurisa), por haber sido indicadas al inicio. 'Si' y 'tha' son la segunda persona (majjhimapurisa), por haber sido indicadas en el medio. 'Mi' y 'ma' son la primera persona (uttamapurisa). El término 'uttama' (superior/último) designa por naturaleza el final de un grupo de tres o más. En el sexteto posterior debe aplicarse de la misma manera con 'te', 'ante', etc. Así también debe aplicarse en los siete sutras restantes de prescripción de sufijos, como en 'bhavissati' y otros. อิทานิ ภูวาทีน+มฏฺฐคณานํ ภูวาทิคเณสุ ภู=สตฺตาย+มิติ ปฐมธาตุโต ปรา ตฺยาทโย โยชียนฺเต. ตตฺถ ‘‘เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ [Pg.213] เอกวจนํ’’ติ ตฺยาทีสุ ปรภูเตสุ กตฺตุ+กมฺม+ภาเวสุเยว กฺยวิกรณลวิกรณา โหนฺตีติ ‘‘กฺโย ภาวกมฺเมสฺว+ปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ’’ ‘‘กตฺตริ โล’’ อิจฺจาทินา เตสํ วิกรณานํ วิธานา ตฺยาทโย กตฺตุ+กมฺม+ภาเวสฺเวว วิญฺญายนฺตีติ กตฺตริ ติมฺหิโล. เก เต วิกรณา – Ahora, después de la primera raíz 'bhū' (existencia) entre los ocho grupos como 'bhūvādi', se aplican las desinencias 'tyādi'. Allí, siguiendo la regla 'se usa el singular cuando se debe expresar la unidad', cuando siguen las desinencias 'tyādi', los modificadores (vikaraṇa) como 'kya' y 'la' ocurren solo en el agente, el objeto y el estado. Dado que estos modificadores se prescriben por reglas como 'kyo en el estado y el objeto...' y 'lo en el agente', las desinencias 'tyādi' se entienden solo en el agente, el objeto y el estado. Por tanto, en el agente se encuentran 'ti' y las demás desinencias. ¿Cuáles son esos modificadores? ปุพฺพาปรภาคฏฺฐานา, ภินฺนธาตุวิภตฺติโย; นิสฺสาย ปจฺจยา โหนฺติ, เอเต วิกรณา สิยุํ. Situados entre la parte anterior y la posterior, diferenciando la raíz y la desinencia, estos sufijos que surgen por dependencia se denominan modificadores (vikaraṇa). ๕,๘๒. ยุวณฺณาน+เม, โอ ปจฺจเย 5,82. E y O ante [las vocales] I y U, [cuando sigue] un sufijo. อิวณฺณุ+วณฺณนฺตานํ กฺริยตฺตานํ เอ+โอ โหนฺติ ยถากฺกมํ ปจฺจเยติ อูสฺโส+กาโร. E y O ocurren respectivamente para los verbos que terminan en I y U cuando sigue un sufijo; la vocal 'u' se convierte en 'o'. ๕,๘๙. เอโอน+มย+วา สเร 5,89. E y O se convierten en Ay y Av ante una vocal. สเร ปเร เอโอน+มยวา โหนฺติ ยถากฺกมํติ โอสฺส อวาเทโส. โส ปุริโส สาธุ ภวติ, สา อิตฺถี สาธุ ภวติ, จิตฺตํ สาธุ ภวติ. Cuando sigue una vocal, E y O se convierten en Ay y Av respectivamente; [específicamente] hay sustitución de O por Av. Ese hombre es [o se vuelve] bueno, esa mujer es buena, la mente es buena. อุตฺตตฺตา กตฺตุ อาขฺยาเต, ตติยา น จ กตฺตริ; ปฐมาวิภตฺติ โหเตว, อตฺถมตฺตํ อเปกฺขิย. Debido a que el agente se expresa en el verbo finito, no se usa el tercer caso (instrumental) para el agente; el primer caso (nominativo) ocurre simplemente para denotar el significado del sujeto. สติปิ กฺริยาเยกตฺเต กตฺตูนํ พหุตฺตา ‘‘พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ’’ติ อนฺติ. Incluso si hay una sola acción, debido a la pluralidad de los agentes, se usa 'anti' según la regla 'el plural se usa cuando se deben expresar muchos'. ๑๖๑. กฺวจิ วิกรณานนฺติ 161. A veces [hay elisión] de los signos [vikaraṇas]. วิกรณานํ กฺวจิ โลโป โหตีติ ลวิกรณสฺส โลโป, เสสํ ปุริมสทิสํ. เต ปุริสา ภวนฺติ. มชฺฌิมปุริ- เสกวจนํ [Pg.214] สิ, ตฺวํ ภวสิ. พหุวจนํ ถปจฺจโย, ตุมฺเห ภวถ. อุตฺตมปุริเสกวจนํ มิปจฺจโย. A veces hay elisión de los signos; así se elide el signo 'la' (a), el resto es como antes. Esos hombres son. La segunda persona del singular es 'si': tú eres. El plural es el sufijo 'tha': vosotros sois. La primera persona del singular es el sufijo 'mi'. ๕๗. หิมิเมสฺว+สฺส 57. Ante hi, mi, ma, ocurre [el alargamiento] de 'a'. อการสฺส ทีโฆ โหติ หิมิเมสุ. อหํ ภวามิ. พหุวจนํ มปจฺจโย, มยํ ภวาม. เอวํ ปรจฺเฉกฺเกปิ-ภวเต, ภวนฺเต. ภวเส, ภววฺเห. ภเว, ภวมฺเห. เกจิ ทีฆํ กตฺวา ปฐนฺติ, ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีโฆ, ภวามฺเห. Hay alargamiento de la vocal 'a' ante hi, mi y ma. Yo soy. El plural es el sufijo 'ma': nosotros somos. Así también en la voz media: bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavamhe. Algunos recitan habiéndola hecho larga: hay alargamiento según la regla 'larga o corta ante consonante', resultando en 'bhavāmhe'. เอตฺถ จ – Y aquí – ลชฺชา สตฺตา ฐิติ ชาครณํ,วุทฺธิ กฺขย ชีวิต มรณํ; กีฬา รุจิ โรจเต อิตฺเยวํ,วุตฺตา อกมฺมกธาตุ สพฺเพ. Vergüenza, existencia, permanencia, vigilia, crecimiento, decaimiento, vida, muerte, juego, agrado, deleite; todas estas son llamadas raíces intransitivas (akammakadhātu). –ติ วุตฺตตฺตา กมฺมํ ทุติยา น. – Debido a que [el agente] se expresa mediante 'ti', el objeto no está en el segundo caso (acusativo). ปจ=ปาเก, อกาโร อุจฺจารณตฺโถ, เอว+มุปริปิ. ปจ อิติ ฐิเต ลวิกรณํ, วิกรณโลปาทิ ปุริมสมํ. โส โอทนํ ปจติ, เต ปจนฺติ. ตฺวํ ปจสิ, ตุมฺเห ปจถ. อหํ ปจามิ, มยํ ปจาม. ปรจฺฉกฺเก-ปจเต, ปจนฺเต. ปจเส, ปจวฺเห. ปเจ, ปจามฺเห. Paca [se usa] para cocinar; la 'a' es para facilitar la pronunciación, y así en lo sucesivo. Cuando se establece 'paca', se añade el signo 'la' (a); la elisión del signo, etc., es igual que antes. Él cocina arroz, ellos cocinan. Tú cocinas, vosotros cocináis. Yo cocino, nosotros cocinamos. En la voz media: pacate, pacante. Pacase, pacavhe. Pace, pacāmhe. ๑,๒๒. วิปฺปฏิเสเธ 1,22. En caso de conflicto de reglas (vippaṭisedha). วิปฺปฏิเสธนํ=อญฺญมญฺญปฏิเสธนํ วิปฺปฏิเสโธ. ปฐมมชฺฌิมปุริสานํ ทฺวินฺนํ เอกตฺถ ปสงฺเค มชฺฌิมปุริสพหุวจนํ ถปจฺจโย. โส [Pg.215] จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ, ตุมฺเห ปจถ. ตุลฺยพลวิโรธิโน หิ วิปฺปฏิเสธา ปฐมมชฺฌิมอุตฺตมปุริสานํ ติณฺณํ เอกตฺถ ปสงฺเค อุตฺตมปุริสพหุวจนํ โหติ, โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ, อหญฺจ ปจามิ มยํ ปจามาติ ภวติ. Vippaṭisedha significa exclusión mutua. Cuando hay posibilidad para la tercera y la segunda persona en un mismo lugar, se usa el sufijo 'tha' de la segunda persona del plural. 'Él cocina y tú cocinas' resulta en 'vosotros cocináis'. Dado que los conflictos son entre fuerzas iguales, cuando hay posibilidad para las tres personas —tercera, segunda y primera— en un mismo lugar, se usa la primera persona del plural: 'él cocina, tú cocinas y yo cocino' resulta en 'nosotros cocinamos'. อม+คม=คมเน – Ama y gama [se usan] para ir – ๕,๑๗๓. คม ยมิ+สา+ส ทิสานํ วา จฺฉง 5,173. Gama, yama, isā y disā opcionalmente [se convierten en] ccha. เอเตสํ ธาตูนํ จฺฉง วา โหติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. โส คามํ คจฺฉติ. อนฺติ – Para estas raíces, ocurre opcionalmente 'ccha' ante 'nta', 'māna', 'ti', etc. Él va a la aldea. [Sobre] 'anti' – ๗๔. ครุปุพฺพา รสฺสา เร+นฺเตนฺตีนํ 74. Después de una vocal corta precedida por una pesada, [se usa] 're' en lugar de 'nte' y 'nti'. ครุปุพฺพสฺมา รสฺสา นฺเต+นฺตีนํ เร วา โหติ. Después de una vocal corta precedida por una sílaba pesada (garu), 're' ocurre opcionalmente en lugar de 'nte' y 'nti'. อกฺขรนิยโม ฉนฺทํ,ครุลหุนิยโม ภเว วุตฺติ; ทีโฆ สํโยคาทิปุพฺโพ,รสฺโส ครุ ลหุ ตุ รสฺโส. La métrica (chanda) es la regla de las sílabas; el modo (vutti) es la regla de pesadas (garu) y ligeras (lahu). Una vocal larga o una ante un grupo consonántico es pesada; una corta es ligera. คจฺฉเร คจฺฉนฺติ. ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. จฺฉาเทสาภาวปกฺเข ‘‘อู ลสฺเส’’ติ เอกาเร คเมติ. ปรโลเป คเมนฺติ. คเมสิ, คเมถ. คเมมิ, คเมม. ปรจฺฉกฺเกปิ โส คจฺฉเต, คจฺฉเร คจฺฉนฺเต. คจฺฉเส, คจฺฉวฺเห. คจฺเฉ, คจฺฉามฺเห. Gacchare, gacchanti. Tú vas, vosotros vais. Yo voy, nosotros vamos. En el caso de la ausencia de la sustitución por 'ccha', se convierte en 'game' por la regla 'e ante l'. Con elisión, 'gamenti'. Gamesi, gametha. Gamemi, gamema. También en la voz media: él se va (gacchate), ellos se van (gacchare, gacchante). Tú te vas (gacchase), vosotros os vais (gacchavhe). Yo me voy (gacche), nosotros nos vamos (gacchāmhe). ปุเร อธมฺโม ทิพฺพติ, ปุรา มรามีติ จ ตํสมีเป ตพฺโพหารูปจาเรน วตฺตมานวจนํ. วุตฺตญฺหิ – En 'antes prevalecía la injusticia' o 'antes muero [moriré]', se usa el tiempo presente por uso metafórico para lo que está próximo a él. Pues se ha dicho: อารทฺธา+นิฏฺฐิตํ [Pg.216] กิจฺจํ, วตฺตมานนฺติ วุจฺจติ; วตฺตมานสมีปญฺจ, วตฺตมานนฺติ วุจฺจติ. Una acción comenzada pero no terminada se llama 'presente'; también lo que está cerca del presente se llama 'presente'. กิมิว เต – ¿Cómo es eso para ti? คงฺคาจ ตํสมีปญฺจ, ยโต คงฺคาติ ญายเต; คงฺคายํ ปาตุ+มาคจฺฉ, โฆโส คงฺคาย+มิตฺยปิ. Tanto el Ganges como lo que está cerca de él se conocen como 'Ganges'; como en 'Ven a beber al Ganges' o 'Una aldea en el Ganges'. มุขฺยา+มุขฺยตฺถเภเทน, วตฺตมานํ ตโต ทฺวิธา; มุขฺยญฺหิ รุฬฺหิ+มาปนฺนํ, ต+ทาโรปา อมุขฺยตาติ. El presente es de dos tipos por la distinción entre significado primario y secundario; el primario es el uso convencional, el secundario es por atribución metafórica. ปุเร+ปุราสทฺเทหิ วา อนาคตตา คมฺยเต, ตทา ตสฺส วตฺตมานตฺตา. กาลพฺยตฺตโย วา เอโส, ภวนฺตฺเยว หิ กาลนฺตเรปิ ตฺยาทโย พาหุลกา ‘‘สนฺเตสุ ปริคูหามิ’’ ‘‘กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, สหพฺยตํ คจฺฉติ วาสวสฺส’’ ‘‘อติเวลํ นมสฺสิสฺสํ’’ติ. ‘‘กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ, ราชคหโต อาคจฺฉามี’’ติอาทีสุ ปน ปจฺจุปฺปนฺนสมีเป วตฺตมานวจนํ. El tiempo futuro se entiende a través de las palabras 'pure' y 'purā', debido a su cualidad de presente en ese momento. O bien es un intercambio de tiempos; pues los sufijos como 'ti', etc., ocurren frecuentemente en otros tiempos también: 'me oculto entre los que existen', 'tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, va a la compañía de Vasava', 'honraré excesivamente'. Pero en frases como '¿De dónde vienes? Vengo de Rajagaha', se usa el presente para lo que es cercano al momento actual. ๕,๑๗๕. คม วท ทานํ ฆมฺม วชฺช ทชฺชา 5,175. Gama, vada y dā [se convierten en] ghamma, vajja y dajja. คมาทีนํ ฆมฺมาทโย วา โหนฺติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ฆมฺมติ, ฆมฺมนฺติ อิจฺจาทิ. En lugar de la raíz gam, etc., opcionalmente ocurren ghamm, etc., ante los sufijos nta, māna, tyādi, etc. Ghammati, ghammanti, etc. กมฺเม – En la voz pasiva (kamme) – อุปสคฺควสา โกจิ, อกมฺโมปิ สกมฺมโก; ยถา+ภิภูยเต ราโค, ตาปเสน มหิทฺธินาติ – Debido al poder de un prefijo, incluso un verbo intransitivo puede volverse transitivo; como en: 'el apego es subyugado (abhibhūyate) por el asceta de gran poder' – วุตฺตตฺตา อกมฺมกโต กมฺมนิ อนุปุพฺพา ภูธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ. Debido a lo expresado anteriormente, tras la raíz bhū precedida por prefijos, se añaden los sufijos tyādi en el sentido pasivo (kammani). ๕,๑๗. กฺโย [Pg.217] ภาวกมฺเมสฺว+ปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ 5,17. El sufijo kyo ocurre en los sentidos impersonal (bhāva) y pasivo (kamma), excepto en el pasado remoto (aparokkhesu), ante los sufijos māna, nta, tyādi, etc. ภาวกมฺมวิหิเตสุ ปโรกฺขาวชฺชิเตสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ ปเรสุ กฺโย โหติ กฺริยตฺถา. กกาโร+นุพนฺธการิยตฺโถ. ‘‘น เต กานุพนฺธ+นาคเมสู’’ติ ปฏิเสธา โอการาภาโว. อนุภูยติ สุขํ เทวทตฺเตน. El sufijo kyo se añade a las raíces verbales cuando le siguen los sufijos māna, nta, tyādi, etc., prescritos para los sentidos impersonal y pasivo, excluyendo el pasado remoto. La letra 'k' es un marcador (anubandha) con propósitos gramaticales. Debido a la prohibición establecida en 'Na te kānubandhanāgamesū', no hay transformación a la vocal 'o'. Ejemplo: La felicidad es experimentada por Devadatta (Anubhūyati sukhaṃ devadattena). เอตฺถ จ – Y en este caso – อาขฺยาเตน อวุตฺตตฺตา, กตฺตุโต ตติยา น ตุ; ทุติยา โหติ กมฺมสฺส, วุตฺตตฺตา ปฐมาปิ+ธ. Puesto que el agente no es expresado por el verbo (ākhyātena avuttattā), se emplea el tercer caso (instrumental) para el agente y no el segundo (acusativo); para el objeto, puesto que es expresado por el verbo, se emplea aquí el primer caso (nominativo). อนุภูยนฺติ สมฺปตฺติโย ตยา. อนุภูยสิ ตฺวํ เทวทตฺเตน. อนุภูยถ ตุมฺเห. อหํ อนุภูยามิ, ตยา มยํ อนุภูยาม. ทฺวิตฺเต อนุภุยฺยติ+จฺจาทิ. เอวํ ปรจฺฉกฺเก. Las prosperidades son experimentadas por ti. Tú eres experimentado por Devadatta. Vosotros sois experimentados. Yo soy experimentado, nosotros somos experimentados por ti. En la forma duplicada: anubhuyyati, etc. De la misma manera en el conjunto de las otras seis desinencias (paracchakke). ภาเว อทพฺพวุตฺติโน ภาวสฺส เอกตฺตา เอกวจนเมว. ตญฺจ ปฐมปุริเสกวจเนเยว สมฺภวติ, เนว+ญฺญํ, พหุลํวิธานา. ภูยติ ภูยเต เทวทตฺเตน, สมฺปติ ภวนนฺตฺยตฺโถ. En el sentido impersonal (bhāve), dado que el estado denotado no es una sustancia (adabbavuttino) y es singular, se utiliza únicamente el número singular. Y esto ocurre solo en la tercera persona del singular y no en otra, debido a la regla de aplicación diversa (bahula). Bhūyati, bhūyate por Devadatta; el significado es 'ahora ocurre el existir'. ปจธาตุโต กมฺเม กฺโย. A partir de la raíz pac, se emplea el sufijo kyo en sentido pasivo. ๓๗. กฺยสฺสติ 37. Kyassati กฺริยตฺถา กฺยสฺส อีญ วา โหติ. โญ อาทฺยาวยวตฺโถ. เทวทตฺเตน โอทโน ปจียติ ปจฺจติ, เรอาเทเส โอทนา ปจียเร ปจียนฺติ, ปจฺจเร ปจฺจนฺติ. จวคฺคปุพฺพรูปานิ. ตฺวํ ปจียสิ ปจฺจสิ, ตุมฺเห ปจียถ ปจฺจถ. อหํ ปจียามิ ปจฺจามิ, มยํ ปจียาม ปจฺจาม. ปรจฺฉกฺเก เทวทตฺเตน โอทโน ปจียเต อิจฺจาทิ. En lugar del sufijo kyo, opcionalmente ocurre īña tras la raíz verbal. La ñ tiene el propósito de indicar el inicio del componente. El arroz es cocinado por Devadatta: pacīyati, paccati; con la sustitución por re: odanā pacīyere, pacīyanti, paccare, paccanti. Formas con asimilación palatal (cavagga). Tú eres cocinado: pacīyasi, paccasi; vosotros: pacīyatha, paccatha. Yo: pacīyāmi, paccāmi; nosotros: pacīyāma, paccāma. En el otro conjunto de seis: devadattena odano pacīyate, etc. คมิโต [Pg.218] กมฺเม จฺฉง จ อีญอาคเม จ กเต เตน คาโม คจฺฉียติ, คามา คจฺฉียนฺติ. คจฺฉียสิ, คจฺฉียถ. คจฺฉียามิ, คจฺฉียาม. เอวํ ปรจฺฉกฺเก. คมียติ คมฺมติ, คมียนฺติ คมฺมนฺติ. คมียสิ คมฺมสิ, คมียถ คมฺมถ, คมียามิ คมฺมามิ, คมียาม คมฺมาม ปรจฺฉกฺเกปิ เอวํ. ตถา ฆมฺมียติ, ฆมฺมียนฺติ อิจฺจาทิ. De la raíz gam, en sentido pasivo, aplicándose cchaṅa y el aumento īña: por él la aldea es alcanzada (gacchīyati), las aldeas son alcanzadas (gacchīyanti). Gacchīyasi, gacchīyatha. Gacchīyāmi, gacchīyāma. Así en el otro conjunto de seis. Gamīyati, gammati; gamīyanti, gammanti. Gamīyasi, gammasi; gamīyatha, gammatha; gamīyāmi, gammāmi; gamīyāma, gammāma; así también en el otro conjunto de seis. Asimismo, ghammīyati, ghammīyanti, etc. กฺริยตฺถา กตฺตริ ตฺยาทิ, กมฺมสฺมิญฺจ สกมฺมกา; ภาเว วา+กมฺมกา กมฺมา+วจนิจฺฉาย มญฺญเต. Los sufijos tyādi se aplican en sentido activo (kattari) tras la raíz, y en sentido pasivo (kammasmiñ) para los verbos transitivos. En sentido impersonal (bhāve), se aplican tras verbos intransitivos, o tras verbos transitivos si no se desea expresar el objeto. ตถา หิ วิชฺชมานสฺสาปิ กมฺมาสฺส อวจนิจฺฉายํ อิทํ วุจฺจติ – Pues así, incluso existiendo un objeto, esto se dice cuando no existe la intención de expresarlo – สโตปิ น วิวกฺขา+สฺส, อสโตปิ จ สา ภเว; ตํ ยถา+นุทรา กญฺญา, วญฺฌาวทฺธิตโก ยถา. Incluso si algo existe, puede no haber intención de expresarlo; y aunque no exista, tal intención puede estar presente. Como 'una doncella sin vientre' o 'el hijo de una mujer estéril'. วิวกฺขา โลกิกา เอสา, อสกฺย+มติวตฺติตุํ; กถ+เมส วิปริยาโส, โลโก เอวา+นยุชฺชเต. Esta intención comunicativa es convencional (lokikā) y es imposible de transgredir; ¿cómo ocurre esta inversión? El mundo mismo se ajusta a ella. (วตฺตมานปจฺจยนโย). (El método de los sufijos del presente). ๒. ภวิสฺสติ สฺสติ สฺสนฺติ สฺสติ สฺสถ สฺสามิ สฺสาม สฺสเต สฺสนฺเต สฺสเส สฺสวฺเห สฺสํ สฺสามฺเห 2. Bhavissati: ssati, ssanti, ssati, ssatha, ssāmi, ssāma, ssate, ssante, ssase, ssavhe, ssaṃ, ssāmhe. ภวิสฺสติ=อนารทฺเธ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา สฺสตฺยาทโย โหนฺติ. Bhavissati: los sufijos ssatyādi se añaden tras la raíz verbal en el sentido de una acción aún no iniciada. ๓๕. อ+อี+สฺสาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญ 35. El aumento īña para la consonante de los sufijos a, ī, ssa, etc. กฺริยตฺถา ปเรสํ ออาทีนํ อีอาทีนํ สฺสาทีนญฺจ พฺยญฺชนสฺสิ+ญ โหติ วิภาสา. ววตฺถิตวิภาสา+ยํ. สฺเสติ สฺสาทีนํ สฺสติอาทีนญฺจาวยโว คหิโต, ‘‘อูพฺยญฺชนสฺสา’’ติ สิทฺเธปิ [Pg.219] ตฺยาทีสุ เอเตสเมวาติ นิยมตฺโถ+ย+มารมฺโภ. ลสฺสาการโลเป โอ+อวาเทเส ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. ภวิสฺสสิ, ภวิสฺสถ. ภวิสฺสามิ, ภวิสฺสาม. ภวิสฺสเต, ภวิสฺสนฺเต. ภวิสฺสเส, ภวิสฺสวฺเห. ภวิสฺสํ, ภวิสฺสามฺเห. Opcionalmente ocurre el aumento īña ante las consonantes de los sufijos a, ī, ssa, etc., que siguen a la raíz verbal. Esta es una opción establecida (vavatthitavibhāsā). El término sse se toma como parte integrante de ssati, etc. Aunque ya se establece mediante la regla 'ūbyañjanassa', este nuevo inicio tiene el propósito de restringir la regla a estos sufijos tyādi. Tras la elisión de la vocal 'a' de la raíz y la sustitución por o y av, resultan: bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe. กมฺเม – En voz pasiva (kamme) – ๔๙. กฺยสฺส สฺเส 49. Elisión de kyo ante el sufijo sse. กฺยสฺส วา โลโป โหติ สฺเส. สุขํ ตยา อนุภวิสฺสติ, อนุภวิสฺสนฺติ. อนุภวิสฺสสิ, อนุภวิสฺสถ. อนุภวิสฺสามิ, อนุภวิสฺสาม. อญฺญตฺร อนุภูยิสฺสติ, อนุภูยิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. เอวํ ปรจฺฉกฺเก. ภาเว-ภูยิสฺสติ ภูยิสฺสเต. Opcionalmente ocurre la elisión del sufijo kyo ante sse. Por ti la felicidad será experimentada: anubhavissati, anubhavissanti. Anubhavissasi, anubhavissatha. Anubhavissāmi, anubhavissāma. En otros casos: anubhūyissati, anubhūyissanti, etc. Así en el otro conjunto de seis. En sentido impersonal (bhāve): bhūyissati, bhūyissate. กตฺตริ-ปจิสฺสติ, ปจิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ปจิสฺสติ โอทโน เทวทตฺเตน, ปจียิสฺสติ, ปจฺจิสฺสติ. ปจฺจิสฺสนฺติ โอทนา ปจียิสฺสนฺติ, ปจียิสฺสเร, ปจฺจิสฺสเร, ปจฺจิสฺสนฺติ. En voz activa: pacissati, pacissanti, etc. En voz pasiva: el arroz será cocinado por Devadatta: pacissati, pacīyissati, paccissati. Los arroces serán cocinados: pacīyissanti, pacīyissare, paccissare, paccissanti. คมิโต กตฺตริ-โส คจฺฉิสฺสติ, เต คจฺฉิสฺสนฺติ. ตฺวํ คจฺฉิสฺสสิ, ตุมฺเห คจฺฉิสฺสถ. อหํ คจฺฉิสฺสามิ, มยํ คจฺฉิสฺสาม. คจฺฉิสฺสเต, คจฺฉิสฺสนฺเต. คจฺฉิสฺสเส, คจฺฉิสฺสวฺเห. คจฺฉิสฺสํ, คจฺฉิสฺสามฺเห. สคฺคํ คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ. คมิสฺสสิ, คมิสฺสถ. คมิสฺสามิ, คมิสฺสาม อิจฺจาทิ. กมฺเม-คจฺฉิยิสฺสติ, คจฺฉิยิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. กฺยโลเป คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. ตถา ฆมฺมิสฺสติ ฆมฺมียิสฺสติ, ฆมฺมิสฺสนฺติ, ฆมฺมียิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. De la raíz gam en voz activa: él irá (so gacchissati), ellos irán (te gacchissanti). Tú irás (tvaṃ gacchissasi), vosotros iréis (tumhe gacchissatha). Yo iré (ahaṃ gacchissāmi), nosotros iremos (mayaṃ gacchissāma). Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. Él irá al cielo (saggaṃ gamissati), ellos irán (gamissanti). Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma, etc. En voz pasiva: gacchiyissati, gacchiyissanti, etc. Con la elisión de kyo: gamissati, gamissanti, etc. Asimismo, ghammissati, ghammīyissati, ghammissanti, ghammīyissanti, etc. ๓. นาเม ครหาวิมฺหเยสุ 3. Con la palabra nāma en contextos de reproche (garahā) y asombro (vimhaya). นามสทฺเท [Pg.220] นิปาเต สติ ครหายํ วิมฺหเย จ คมฺยมาเน สฺสตฺยาทโย โหนฺติ. อิเม หิ นาม กลฺยาณธมฺมา ปฏิชานิสฺสนฺติ. เอตฺถ ‘‘ชฺยาทีหิ กฺนา’’ติ กฺนาวิกรเณ ‘‘ญาสฺสเน ชา’’ติ ชาเทโส. น หิ นาม ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปาเณสุ อนุทฺทยา ภวิสฺสติ. กถญฺหิ นาม โส ภิกฺขเว โมฆปุริโส สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กริสฺสติ. วิมฺหเย-อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ, สนฺเตน วต โภ ปพฺพชิตา วิหาเรน วิหรนฺติ, ยตฺร หิ นาม สญฺญี สมาโน ชาคโร ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อติกฺกนฺตานิ เนว ทกฺขิติ, น ปน สทฺทํ โสสฺสติ. อจฺฉริยํ อนฺโธ นาม ปพฺพต+มาโรหิสฺสติ, พธิโร นาม สทฺทํ โสสฺสติ. (ภวิสฺสนฺติปจฺจยนโย). Estando presente la partícula nāma, cuando se da a entender reproche o asombro, se emplean los sufijos ssatyādi. 'Ciertamente, estos pretenderán conocer las buenas enseñanzas (kalyāṇadhammā)'. Aquí, mediante 'jyādīhi knā' se aplica el sufijo knā y ocurre la sustitución de jā por ñā ante ssa. 'Ciertamente, monjes, no habrá compasión por los seres vivos en ese hombre inútil'. '¿Cómo es que ese hombre inútil, monjes, construirá una choza hecha enteramente de arcilla?'. En sentido de asombro: '¡Es maravilloso, señores! ¡Es asombroso, señores! Ciertamente, los que han renunciado moran en una morada pacífica, donde uno que está consciente y despierto no verá ni oirá el sonido de quinientas carretas que han pasado muy cerca una tras otra'. 'Es maravilloso que un ciego suba una montaña, o que un sordo oiga un sonido'. (El método de los sufijos del futuro). ๔. ภูเต อี อุํ โอ ตฺถ อึ มฺหา อา อู เส วฺหํ อ มฺเห 4. En el pasado [se usan las desinencias]: ī, uṃ, o, ttha, iṃ, mhā; ā, ū, se, vhaṃ, a, mhe. ภูเต ปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อีอาทโย โหนฺติ. ภูตานชฺชตเน อุปริ วกฺขมานตฺตา อิเม อีอาทโย ภูตชฺชตเน. ‘‘สุโว อโหสิ อานนฺโท’’ติอาทีสุ ภูตสามญฺเญว ภวนฺติ. Cuando el significado es una acción completada en el pasado, se emplean las desinencias verbales que comienzan con ‘ī’. Dado que el pasado no reciente se explicará más adelante, estas desinencias que comienzan con ‘ī’ se refieren al pasado reciente. En expresiones como ‘Suvo ahosi ānando’ (ayer Ananda fue), ocurren en el sentido del pasado en general. อหสฺสุ+ภยโต อฑฺฒ-รตฺตํ วา ตทุปฑฺฒตํ; อนฺโตกตฺวาน วิญฺเญยฺโย, อโห อชฺชตโน อิติ; ตทญฺโญ ปน โย กาโล, โส+นชฺชตนสญฺญิโต. Se debe entender que el día de hoy (ajjatana) incluye la medianoche anterior y la medianoche posterior; cualquier otro tiempo distinto a este se denomina pasado no reciente (anajjatana). อิติ ปฐมปุริเสกวจนํ อี, Así, la desinencia de la tercera persona del singular es ‘ī’. ๑๕. อา+อี+สฺสาทีสฺว+ญ วา 15. Antes de las desinencias ā, ī, ssā, etc., ocurre opcionalmente el aumento ‘a’. อาอาโท [Pg.221] อีอาโท สฺสาโท จ กฺริยตฺถสฺส วา อญ โหตีติ ธาตุโต ปุพฺพํ อญ. ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, เอการ+อวาเทสา จ. Antes de un sufijo verbal que comience con ā, ī o ssā, se coloca opcionalmente el aumento ‘a’ antes de la raíz. Por la regla ‘Kattari lo’, se aplica ‘lo’, y ocurren sustituciones como ‘e’ y ‘ava’. ๓๘. เอยฺยาถ+สฺเส+อ+อา+อี+ถานํ โอ+อ+อํ+ตฺถ+ตฺโถ+วฺโหก 38. En lugar de eyyātha, sse, a, ā, ī, y tha, ocurren o, a, aṃ, ttha, ttho, y vho [respectivamente]. เอยฺยาถาทีนํ โออาทโย วา โหนฺติ ยถากฺกมํติ อีสฺสตฺโถ, อภวิตฺโถ, ภวิตฺโถ, อภวตฺโถ, ภวตฺโถ. ‘‘อา อี อู มฺหา สฺสา สฺสมฺหานํ วา’’ติ อีสฺส รสฺสตฺตํ. โส อภวิ ภวิ, อภวี ภวี. En lugar de eyyātha, etc., ocurren opcionalmente o, etc., en su orden respectivo; por lo tanto, para ‘ī’ se obtiene: abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho. Por la regla ‘Ā ī ū mhā ssā ssamhānaṃ vā’, ocurre el acortamiento de ‘ī’. Así resulta: So abhavi, bhavi, abhavī, bhavī. ๓๙. อุํสฺสึ+สฺวํ+สุ 39. En lugar de ‘uṃ’, ocurren ‘iṃsu’ o ‘aṃsu’. ติอุํสฺส อึสุ+อํสุ วา โหนฺติ. อภวึสุ ภวึสุ, อภวํสุ ภวํสุ, อภวุํ ภวุํ. En lugar de la desinencia ‘uṃ’, ocurren opcionalmente ‘iṃsu’ o ‘aṃsu’. Ejemplos: Abhaviṃsu, bhaviṃsu, abhavaṃsu, bhavaṃsu, abhavuṃ, bhavuṃ. ๔๒. โอสฺส อ+อิ+ตฺถ+ตฺโถ 42. En lugar de ‘o’, ocurren a, i, ttha, y ttho. โอสฺส ออาทโย วา โหนฺติ. อภว ภว, อภวิ ภวิ, อิญาคเม อภวิตฺถ ภวิตฺถ, อภวตฺถ ภวตฺถ, อภวิตฺโถ ภวิตฺโถ, อภวตฺโถ ภวตฺโถ. En lugar de ‘o’, ocurren opcionalmente ‘a’ y los demás. Ejemplos: Abhava, bhava, abhavi, bhavi; con el aumento ‘i’: abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha, abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho. ๔๓. สิ 43. También ocurre la desinencia ‘si’. โอสฺส สิ วา โหติ. อภวิสิ ภวิสิ, อภวสิ ภวสิ. อภโว ภโว. En lugar de ‘o’, ocurre opcionalmente ‘si’. Ejemplos: Abhavisi, bhavisi, abhavasi, bhavasi, abhavo, bhavo. ๔๕. มฺหาตฺถาน+มุญ 45. En lugar de mhā y ttha, ocurre ‘u’ como aumento. เอสํ [Pg.222] อุญ วา โหติ. อีอาทิสมฺพนฺธีนเมว คหณํ. อภวุตฺถ ภวุตฺถ. Para estos, ocurre opcionalmente ‘u’. Solo se toman aquellos relacionados con ī, etc. Ejemplo: Abhavuttha, bhavuttha. ๔๖. อึสฺส จ สิญ 46. Y para ‘iṃ’, ocurre el aumento ‘si’. อึสฺส จ สิญ วา โหติ มฺหาตฺถานญฺจ พหุลํ. อิการญฺญการา อุจฺจารณอาทฺยาวยวตฺถา. อภวสิตฺถ ภวสิตฺถ, อภวิตฺถ ภวิตฺถ, อภวตฺถ ภวตฺถ, อภวิสึ ภวิสึ, อภวสึ ภวสึ, อภวึ ภวึ. อุญาคเม อาสฺส รสฺโส. อภวุมฺห ภวุมฺห อภวุมฺหา ภวุมฺหา. สิญาคเม อภวสิมฺห ภวสิมฺห อภวสิมฺหา ภวสิมฺหา อภวิมฺห ภวิมฺห อภวิมฺหา ภวิมฺหา อภวมฺห ภวมฺห อภวมฺหา ภวมฺหา. ปรจฺฉกฺเก – ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ อภวิตฺถ ภวิตฺถ อภวตฺถ ภวตฺถ. รสฺเส อภวถ ภวถ, อภวา ภวา, อภวุ ภวุ. อภวิเส ภวิเส, อภวเส ภวเส, อภวิวฺหํ ภวิวฺหํ อภววฺหํ ภววฺหํ, อสฺส อ+มาเทเส อภวํ ภวํ อภว ภว, อภวิมฺเห ภวิมฺเห อภวมฺเห ภวมฺเห. กมฺเม สุขํ ตยา อนุภูยิตฺโถ อนฺวภูยตฺโถ อนุภูยตฺโถ อนฺวภูสิ อนุภูสี อนฺวภูยี อนุภูยี, อนฺวภูยึสุ อนุภูยึสุ อนฺวภูยํสุ อนุภูยํสุ อนฺวภูยุํ อนุภูยุํ อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน อภูยิตฺโถ ภูยิตฺโถ อภูยตฺโถ ภูยตฺโถ อภูยิ ภูยิ อภูยี ภูยี. เตน อภูยตฺถ ภูยตฺถ อภูย ภูย อภูยา ภูยา. Para ‘iṃ’ ocurre opcionalmente ‘si’, y frecuentemente para ‘mhā’ y ‘ttha’. Las letras ‘i’ y ‘ñ’ son para fines de pronunciación y componentes. Ejemplos: Abhavasittha, bhavasittha, abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha, abhavisiṃ, bhavisiṃ, abhavasiṃ, bhavasiṃ, abhaviṃ, bhaviṃ. Con el aumento ‘u’, hay acortamiento de ‘ā’: abhavumha, bhavumha, abhavumhā, bhavumhā. Con el aumento ‘si’: abhavasimha, bhavasimha, abhavasimhā, bhavasimhā, abhavimha, bhavimha, abhavimhā, bhavimhā, abhavamha, bhavamha, abhavamhā, bhavamhā. En el otro conjunto de seis (parassapada), con ‘eyyāthā’, etc., en lugar de ‘ttha’: abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha. Con el acortamiento: abhavatha, bhavatha, abhavā, bhavā, abhavu, bhavu. Abhavise, bhavise, abhavase, bhavase, abhavivhaṃ, bhavivhaṃ, abhavavhaṃ, bhavavhaṃ. Con la sustitución de ‘a’ por ‘mā’: abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava, abhavimhe, bhavimhe, abhavamhe, bhavamhe. En la voz pasiva (kamma): ‘Fue experimentado felizmente por ti’ (sukhaṃ tayā anubhūyittho), anvabhūyattho, anubhūyattho, anvabhūsi, anubhūsī, anvabhūyī, anubhūyī, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu, anvabhūyaṃsu, anubhūyaṃsu, anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ, etc. En el sentido impersonal (bhāve): por él fue (tena abhūyittho), bhūyittho, abhūyattho, bhūyattho, abhūyi, bhūyi, abhūyī, bhūyī. Por él se dio el estado de ser: tena abhūyattha, bhūyattha, abhūya, bhūya, abhūyā, bhūyā. โส อปจิตฺโถ ปจิตฺโถ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ. กมฺเม-อปจียิตฺโถ ปจียิตฺโถ อปจียตฺโถ ปจียตฺโถ. จวคฺคปุพฺพ- รูเป [Pg.223] อปจฺจิตฺโถ ปจฺจิตฺโถ อปจฺจตฺโถ ปจฺจตฺโถ อปจียิ ปจียิ อปจียี ปจียี อปจฺจิ ปจฺจิ อปจฺจี ปจฺจี, อปจียึสุ ปจียึสุ อปจึสุ ปจึสุ อปจียํสุ ปจียํสุ อปจฺจํสุ ปจฺจํสุ อปจียุํ ปจียุํ อปจฺจุํ ปจฺจุํ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ, ปุพฺพรูโปว วิเสโส. ‘Él cocinó’ (So apacittho, pacittho), etc., es igual a la voz activa (kattu). En la voz pasiva (kamma): apacīyittho, pacīyittho, apacīyattho, pacīyattho. Con la forma asimilada del grupo palatal (cavagga): apaccittho, paccittho, apaccattho, paccattho, apacīyi, pacīyi, apacīyī, pacīyī, apacci, pacci, apaccī, paccī, apacīyiṃsu, pacīyiṃsu, apaciṃsu, paciṃsu, apacīyaṃsu, pacīyaṃsu, apaccaṃsu, paccaṃsu, apacīyuṃ, pacīyuṃ, apaccuṃ, paccuṃ, etc., es similar a la voz activa, siendo la única diferencia la asimilación previa (pubbarūpa). โส คามํ อคจฺฉิตฺโถ คจฺฉิตฺโถ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ. ‘Él fue a la aldea’ (So gāmaṃ agacchittho, gacchittho), etc., es igual a lo anterior. ๓๐. ฑํสสฺส จ ญฺฉง 30. En lugar de ‘ḍaṃs’ y ‘gam’, ocurre el aumento ‘ñcha’. ฑํสสฺส จ คมิสฺส จ ญฺฉง วา โหติ อา+อีอาทีสุ. อคญฺฉิตฺโถ คญฺฉิตฺโถ อคญฺฉตฺโถ คญฺฉตฺโถ อคญฺฉิ คญฺฉิ อคญฺฉี คญฺฉี อิจฺจาทิ. En lugar de las raíces ‘ḍaṃs’ y ‘gam’, ocurre opcionalmente ‘ñcha’ ante ā, ī, etc. Ejemplos: Agañchittho, gañchittho, agañchattho, gañchattho, agañchi, gañchi, agañchī, gañchī, etc. ๒๙. คมิสฺสา 29. Para la raíz ‘gam’, también ocurre ‘ā’. อาอาโท อีอาโท จ คมิสฺส อา โหติ วา. โส อคา อคมิ คมิ อคมิตฺโถ คมิตฺโถ อคมตฺโถ คมตฺโถ. อีปจฺจเย ลสฺสาการสฺส ‘‘หิมิเมสฺว+สฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘อสฺสา’’ติ โยควิภาคา ทีเฆ ‘‘ทีฆา อีสฺสา’’ติ อีสฺส สิอาเทโส, อคมาสิ อคมิ คมิ อคมี คมี, อคมึสุ คมึสุ อคมํสุ คมํสุ อคมุํ คมุํ. โอสฺส ออาเทเส อชฺฌคุํ. ตฺวํ อชฺฌคา ปรสฺส โลโป. ตุมฺเห อชฺฌคุตฺถ. อหํ อชฺฌคํ, มยํ อชฺฌคมฺห. ปรจฺฉกฺเก – ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ โส อคจฺฉิตฺถ คจฺฉิตฺถ อคญฺฉิตฺถ คญฺฉิตฺถ อคมิตฺถ คมิตฺถ อคม คม อคมา คมา. เต อคมู คมู, โอสฺส อาอาเทเส อชฺฌคุํ. ตฺวํ อคมิเส คมิเส. ตุมฺเห อคมิวฺหํ. ‘‘เอยฺยาถา’’ ทินา อ+มาเทเส อหํ อคมํ คมํ อชฺฌคํ. มยํ อคมิมฺเห คมิมฺเห. กมฺเมอคจฺฉียิ อคมียิ, อคจฺฉิยุํ อคมิยุํ อิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมี ฆมฺมี อิจฺจาทิ. Ante ā, ī, etc., ocurre opcionalmente ‘ā’ en lugar de ‘gam’. Ejemplos: So agā, agami, gami, agamittho, gamittho, agamattho, gamattho. Con el sufijo ‘ī’, por la división de la regla ‘assā’ en ‘himimesva+ssā’, ocurre el alargamiento; por ‘dīghā īssā’, ocurre la sustitución de ‘ī’ por ‘si’: agamāsi, agami, gami, agamī, gamī, agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, agamuṃ, gamuṃ. Al sustituir ‘o’ por ‘ā’: ajjhaguṃ. Para ‘tvaṃ’: ajjhagā con la elisión de la otra parte. Para ‘tumhe’: ajjhaguttha. Para ‘ahaṃ’: ajjhagaṃ. Para ‘mayaṃ’: ajjhagamha. En el otro conjunto de seis —con ‘eyyāthā’, etc., en lugar de ‘ttha’—: So agarrittha, agarrittha, agañchittha, gañchittha, agamittha, gamittha, agama, gama, agamā, agamā. Ellos fueron: te agamū, gamū. Al sustituir ‘o’ por ‘ā’: ajjhaguṃ. Tvaṃ agamise, gamise. Tumhe agamivhaṃ. Por ‘eyyāthā’, etc., con la sustitución de ‘a’ por ‘mā’: ahaṃ agamaṃ, gamaṃ, ajjhagaṃ. Mayaṃ agamimhe, gamimhe. En la voz pasiva (kamma): agarrīyi, agamīyi, agarriyuṃ, agamiyuṃ, etc. Así también: aghammī, ghammī, etc. ๑๓. มาโยเค อี+อาอาที 13. En combinación con ‘mā’, se usan las desinencias ī, ā, etc. มาโยเค [Pg.224] สติ อีอาทโย อาอาทโย จ วา โหนฺติ. สกกาลโต กาลนฺตเรปิ ปจฺจยวิธานตฺโถ+ยํ. มา ภวํ อภวิตฺโถ อิจฺจาทิ. วาวิธานาสฺสตฺยาทิ+เอยฺยาทิ+ตฺวาทโยปิ โหนฺติ, มา ภวํ ภวิสฺสติ, มา ภวํ ภเวยฺย, มา ภวํ ภวตุ อิจฺจาทิ. (อีอาทิปจฺจยนโย). Cuando hay conexión con la partícula prohibitiva ‘mā’, ocurren opcionalmente las desinencias que comienzan con ‘ī’ y ‘ā’. El propósito de esta regla es permitir el uso de sufijos incluso en tiempos diferentes al suyo propio. Ejemplo: Mā bhavaṃ abhavittho, etc. Debido al carácter opcional de la regla, también se usan sufijos como ssati, eyya, tu, etc.: mā bhavaṃ bhavissati, mā bhavaṃ bhaveyya, mā bhavaṃ bhavatu, etc. (Este es el método de los sufijos que comienzan con ī). ๕. อนชฺชตเน อา อูโอ ตฺถ อ มฺหา ตฺถ ตฺถุํ เส วฺหํ อึ มฺหเส 5. En el pasado no reciente (anajjatana) [se usan]: ā, ū, o, ttha, a, mhā; ttha, tthuṃ, se, vhaṃ, iṃ, mhase. อวิชฺชมานชฺชตเน ภูตตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อาอาทโย โหนฺติ วา. ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ ‘‘อา อี อู มฺหา’’ อิจฺจาทินา รสฺเส จ โส อภวตฺถ ภวตฺถ อภว ภว อภวา ภวา, เต อภวุ ภวุ อภวู ภวู. โอ, ‘‘โอสฺสา’’ติอาทินา ออาทโย, อภว ภว อภวิ ภวิ อภวตฺถ ภวตฺถ อภวตฺโถ ภวตฺโถ, สิอาเทเส อภวสิ ภวสิ อภโว ภโว. ตุมฺเห อภวตฺถ ภวตฺถ. อหํ อภวํ ภวํ อภว ภว, มยํ อภวมฺห ภวมฺห อภวมฺหา ภวมฺหา. โส อภวตฺถ ภวตฺถ. เต อภวตฺถุํ ภวตฺถุํ. ตฺวํ อภวเส ภวเส. ตุมฺเห อภววฺหํ ภววฺหํ. ‘‘อิสฺส จ สิญ’’ติ สึ, อหํ อภวสึ ภวสึ อภวึ ภวึ. มยํ อภวมฺหเส ภวมฺหเส. กมฺเม-ตฺเถ สุขํ ตยา อนุภูยิตฺถ, อิญาคมาภาเว อนุภูยตฺถ อิจฺจาทิ. ภาเว-อภูยตฺถ ภูยตฺถ อิจฺจาทิ. Cuando el significado es el pasado no reciente (anajjatana), ocurren opcionalmente las desinencias que comienzan con ‘ā’. Por ‘eyyāthā’, etc., en lugar de ‘ttha’, y por ‘ā ī ū mhā’, etc., con el acortamiento: so abhavattha, bhavattha, abhava, bhava, abhavā, bhavā. Te abhavu, bhavu, abhavū, bhavū. Para ‘o’, por ‘ossā’, etc., se sustituye por ‘a’, etc.: abhava, bhava, abhavi, bhavi, abhavattha, bhavattha, abhavittho, bhavittho. Con la sustitución por ‘si’: abhavasi, bhavasi, abhavo, bhavo. Tumhe abhavattha, bhavattha. Ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava. Mayaṃ abhavamha, bhavamha, abhavamhā, bhavamhā. So abhavattha, bhavattha. Te abhavatthuṃ, bhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase, bhavase. Tumhe abhavavhaṃ, bhavavhaṃ. Por ‘issa ca siña’, ocurre ‘siṃ’: ahaṃ abhavasiṃ, bhavasiṃ, abhaviṃ, bhaviṃ. Mayaṃ abhavamhase, bhavamhase. En la voz pasiva (kamma) con ‘ttha’: sukhaṃ tayā anubhūyittha; sin el aumento ‘i’: anubhūyattha, etc. En el sentido impersonal (bhāve): abhūyattha, bhūyattha, etc. โส [Pg.225] โอทนํ อปจตฺถ ปจตฺถ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ. กมฺเม-อปจียตฺถ ปจียตฺถ อปจฺจตฺถ ปจฺจตฺถ อปจีย ปจีย อปจียา ปจียา อปจฺจ ปจฺจ อปจฺจา ปจฺจา. อปจียุ ปจียุ อปจียู ปจียู อปจฺจุ ปจฺจุ อปจฺจู ปจฺจู อิจฺจาทิ. ‘‘มาโยเค อี+อาอาที’’ติ มาโยเคปิ อาอาทโย, มา ภวํ อปจฺจตฺถ อิจฺจาทิ. Él cocinó arroz: 'apacattha', 'pacattha', etc., son como la voz activa. En la voz pasiva: 'apacīyattha', 'pacīyattha', 'apaccattha', 'paccattha', 'apacīya', 'pacīya', 'apacīyā', 'pacīyā', 'apacca', 'pacca', 'apaccā', 'paccā'. 'Apacīyu', 'pacīyu', 'apacīyū', 'pacīyū', 'apaccu', 'paccu', 'apaccū', 'paccū', etc. Con el uso de la partícula 'mā' (prohibición): 'māyoge ī+āādīti', incluso con el uso de 'mā' se emplean 'ā' y otros, como en 'mā bhavaṃ apaccattha' (no cocines, señor), etc. ตถา อคจฺฉตฺถ คจฺฉตฺถ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ. ตถา อคมตฺถ คมตฺถ อิจฺจาทิปิ อฆมฺมตฺถ ฆมฺมตฺถ อิจฺจาทิปิ. (อนชฺชตนปจฺจยนโย). Del mismo modo: 'agacchattha', 'gacchattha', etc., son como los anteriores. Así también: 'agamattha', 'gamattha', etc., y 'aghammattha', 'ghammattha', etc. (Este es el método de los sufijos para el pasado que no es de hoy). ๖. ปโรกฺเข อ อุ เอ ตฺถ อ มฺห ตฺถ เร ตฺโถ วฺโห อิ มฺเห 6. En el tiempo perfecto (parokkha), las terminaciones son: a, u, e, ttha, a, mha (para parasmapada); y ttha, re, ttho, vho, i, mhe (para attanopada). อปจฺจกฺเข ภูตานชฺชตเน วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติ. อกฺขานํ=อินฺทฺริยานํ ปรํ ปโรกฺขํ. ตสฺมึ. ‘‘อปโรกฺเขสู’’ติ วจนา กฺย+ลาทิวิกรณา น โหนฺติ. En el pasado que no es de hoy y que no ha sido percibido directamente (apaccakkhe), los sufijos de la acción, como 'a', 'ā', etc., se emplean para indicar lo que está más allá de los sentidos (akkhānaṃ indriyānaṃ paraṃ = parokkhaṃ). En ese sentido. Debido a la expresión 'aparokkhesū', no se aplican los afijos derivativos como 'kya', 'la', etc. ๕,๗๑. ปโรกฺขายญฺจ 5,71. Y en el tiempo perfecto (parokkhā)... ปโรกฺขายํ ปฐม+เมกสฺสรํ สทฺทรูปํ ทฺเว ภวติ. ‘‘ภูสฺส วุก’’ อิติอาทีสุ วุก, ภูว ภูว อิติ ทฺวิตฺเต – En el tiempo perfecto, la primera forma sonora de una sola sílaba se duplica (se vuelve dos). En reglas como 'bhūssa vuka', al aplicar la duplicación a 'bhū' resulta en 'bhūva bhūva'— ๕,๗๕. โลโป+นาทิพฺยญฺชนสฺส 5,75. Eliminación de la consonante que no es la inicial. ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส อาทิโต+ญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ. En la duplicación, ocurre la eliminación de la consonante que no sea la inicial de la sílaba anterior. ๑๘. ปุพฺพสฺส อ 18. 'a' para la sílaba anterior. ออาทีสุ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภูสฺส อ โหติ. En la duplicación con los sufijos 'a' y otros, la vocal de la sílaba anterior de la raíz 'bhū' se convierte en 'a'. ๕,๗๘. จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา 5,78. Las terceras y primeras letras reemplazan a las cuartas y segundas. ทฺวิตฺเต [Pg.226] ปุพฺเพสํ จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา โหนฺติ ยถากฺกมํติ พกาเร โส พภูว กิร, เต พภุวุ กิร. ตฺวํ พภุเว กิร, อิญ ตุมฺเห พภุวิตฺถ กิร. อหํ พภุว กิร, มยํ พภุวิมฺห กิร. โส พภุวิตฺถ กิร, เต พภุวิเร กิร. ตฺวํ พภุวิตฺโถ กิร, ตุมฺเห พภุวิวฺโห กิร. อหํ พภุวิ กิร, มยํ พภุวิมฺเห กิร. กมฺเม-อนุปภุว กิร อิจฺจาทิ. ภาเวพภุว พภุวิตฺถ กิร. En la duplicación, las terceras y primeras letras reemplazan a las cuartas y segundas de las sílabas anteriores respectivamente. Con la letra 'ba', se convierte en 'babhūva' (él fue, según se dice); 'babhuvu' (ellos fueron). 'Babhūve' (tú fuiste), con el aumento de 'i' se convierte en 'babhuvittha' (vosotros fuisteis). 'Babhūva' (yo fui), 'babhuvimha' (nosotros fuimos). 'Babhuvittha' (él fue, attanopada), 'babhuvire' (ellos fueron). 'Babhuvittho' (tú fuiste), 'babhuvivho' (vosotros fuisteis). 'Babhuvi' (yo fui), 'babhuvimhe' (nosotros fuimos). En voz pasiva: 'anupabhuva' (fue experimentado), etc. En voz impersonal: 'babhūva', 'babhuvittha' (fue). ปปจ, ปปจุ. ปปเจ, อิญาคเม ปปจิตฺถ. อญฺญตฺร ‘‘สํโยคาทิโลโป’’ติ โลโป, ปปจิตฺถ. ปปจ, ปปจิมฺห. ปปจิตฺถ, ปปจิเร. ปปจิตฺโถ ปปจิโถ, ปปจิวฺโห. ปปจิ, ปปจิมฺเห. เอวํ กมฺเม. Él cocinó: 'papaca', 'papacu'. 'Papace', con el aumento de 'i' resulta en 'papacittha'. En otros casos, por la regla 'eliminación del inicio de un conjunto consonántico', ocurre la elisión: 'papacittha'. 'Papaca', 'papacimha'. 'Papacittha', 'papacire'. 'Papacittho', 'papacitho', 'papacivho'. 'Papaci', 'papacimhe'. Lo mismo ocurre en la voz pasiva. ออาทิปจฺจเย ทฺวิภาเว อนาทิพฺยญฺชนโลเป ปุพฺพสฺส ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ จวคฺคชกาเร ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีเฆ จ กเต โส คามํ ชคาม กิร, ชคมุ. ชคเม, ชคมิตฺถ. ชคม, ชคมิมฺห. ชคมิตฺถ, ชคมิเร. ชคมิตฺโถ, ชคมิวฺโห. ชคมิ, ชคมิมฺเห. เอวํ กมฺเม. Cuando hay duplicación ante los sufijos 'a' y otros, tras la eliminación de la consonante no inicial, y habiéndose aplicado 'las letras de la clase ca reemplazan a las de la clase ka y a la ha', y después de aplicar 'alargamiento y acortamiento ante consonante', se obtiene: él fue a la aldea (según se dice): 'jagāma', 'jagamu'. 'Jagame', 'jagamittha'. 'Jagama', 'jagamimha'. 'Jagamittha', 'jagamire'. 'Jagamittho', 'jagamivho'. 'Jagami', 'jagamimhe'. Lo mismo ocurre en la voz pasiva. มูฬฺหวิกฺขิตฺตพฺยาสตฺตจิตฺเตน อตฺตนาปิ กฺริยา กตา อภินิพฺพตฺติกาเล+นุปลทฺธาสมานา ผเลนา+นุมียมานา ปโรกฺขาว วตฺถุโต. เตน อุตฺตมวิสเยปิ ปโยคสมฺภโว. (ปโรกฺขาปจฺจยนโย). Incluso una acción realizada por uno mismo con la mente confundida, distraída o absorta, al no ser percibida en el momento de su ejecución y ser inferida únicamente por su resultado, es considerada 'parokkha' (fuera de la vista) en esencia. Por lo tanto, su uso es posible incluso en el contexto de la primera persona. (Este es el método de los sufijos del perfecto). ๗. ยฺโยโท [Pg.227] วา+ติปตฺติยํ สฺสา สฺสํสุ สฺเส สฺสถ สฺสํ สฺสมฺหา สฺสถ สฺสึสุสฺสเสสฺสวฺเหสฺสึ สฺสามฺหเส. 7. Después de 'yy' (optativo), opcionalmente en el condicional (atipatti), se añaden: ssā, ssaṃsu, sse, ssatha, ssaṃ, ssamhā; ssatha, ssiṃsu, ssase, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase. เอยฺยาโท วิสเย กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาทโย โหนฺติ. วิธุรปจฺจโยปนิปาตโต การณเวกลฺลโต วา กฺริยาติปตน+มนิปฺผตฺติ กฺริยาติปตฺติ. เอเต จ สฺสาทโย สามตฺถิยา อตีตานาคเตสฺเวว โหนฺติ, น วตฺตมาเน, ตตฺร กฺริยาติปตฺยสมฺภวา. อิญาคเม สฺสาสฺส วา รสฺเส จ สเจ โส ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺส, อรหา อภวิสฺส ภวิสฺส อภวิสฺสา ภวิสฺสา วา, เต จ ตํ อลภิสฺสํสุ, อรหนฺโต อภวิสฺสํสุ ภวิสฺสํสุ. ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา สฺเสสฺส วา อกาเร ตฺวํ อภวิสฺส ภวิสฺเส. ตุมฺเห อภวิสฺสถ. อหํ อภวิสฺสํ. รสฺเส มยํ อภวิสฺสมฺห ภวิสฺสมฺห อภวิสฺสมฺหา ภวิสฺสมฺหา. ปรจฺฉกฺเก-โส อภวิสฺสถ, อภวิสฺสึสุ. อภวิสฺสเส, อภวิสฺสวฺเห. อภวิสฺสึ, อภวิสฺสามฺหเส. En el ámbito de los sufijos 'eyya' y otros, cuando hay una falla en la acción (kriyātipatti), se emplean 'ssā' y otros sufijos. 'Kriyātipatti' es la no consumación o el fracaso de una acción debido al encuentro con obstáculos o a la deficiencia de las causas. Estos sufijos 'ssā' y otros, por su propia naturaleza, se aplican solo al pasado y al futuro, no al presente, ya que en este último no es posible el fracaso de la acción. Con el aumento de 'i' y la opción de 'ssā' o 'ssa' y el acortamiento: 'si él hubiera recibido la ordenación en su juventud, habría sido un Arahant' (alabhissa, arahā abhavissa o bhavissa o abhavissā o bhavissā); y ellos habrían recibido eso (alabhissaṃsu), habrían sido Arahants (abhavissaṃsu, bhavissaṃsu). Con la regla 'eyyāthā' y otros, con 'e' o 'a' para 'sse': 'tú habrías sido' (abhavissa, bhavisse). 'Vosotros habríais sido' (abhavissatha). 'Yo habría sido' (abhavissaṃ). Con el acortamiento: 'nosotros habríamos sido' (abhavissamha, bhavissamha, abhavissamhā, bhavissamhā). En attanopada: 'él habría sido' (abhavissatha), 'ellos habrían sido' (abhavissiṃsu). 'Tú habrías sido' (abhavissase), 'vosotros habríais sido' (abhavissavhe). 'Yo habría sido' (abhavissiṃ), 'nosotros habríamos sido' (abhavissāmhase). กมฺเม-เตน สุขํ อนฺวภวิสฺส, อนฺวภวิสฺสํสุ กฺยโลโป. อนฺวภูยิสฺส อนฺวภูยิสฺสา อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน อภูยิสฺส ภูยิสฺส อภูยิสฺสา ภูยิสฺสา. อภูยิสฺสถ ภูยิสฺสถ. En la voz pasiva: 'por él habría sido experimentada la felicidad' (anvabhavissa, anvabhavissaṃsu), con la elisión de 'kya'. 'Anvabhūyissa', 'anvabhūyissā', etc. En la voz impersonal: 'por él se habría sido' (abhūyissa, bhūyissa, abhūyissā, bhūyissā). 'Abhūyissatha', 'bhūyissatha'. เอวํ ตณฺฑุลาทิสาธนํ อลภิสฺส, โอทนํ อปจิสฺส ปจิสฺส อิจฺจาทิ. กมฺเม-เตน โอทโน อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺสา ปจิสฺสา อปจียิสฺส ปจียิสฺส อปจียิสฺสา ปจียิสฺสา อปจฺจิสฺส ปจฺจิสฺส อปจฺจิสฺสา ปจฺจิสฺสา อิจฺจาทิ. Del mismo modo: 'él habría obtenido los medios como el arroz', 'él habría cocinado el arroz' (apacissa, pacissa), etc. En voz pasiva: 'por él el arroz habría sido cocinado' (apacissa, pacissa, apacissā, pacissā, apacīyissa, pacīyissa, apacīyissā, pacīyissā, apaccissa, paccissa, apaccissā, paccissā), etc. โส อคจฺฉิสฺส คจฺฉิสฺส อคจฺฉิสฺสา คจฺฉิสฺสา อิจฺจาทิ. จฺฉาเทสา+ภาเว อคมิสฺส คมิสฺส อคมิสฺสา คมิสฺสา อิจฺจาทิ. กมฺเม-อคจฺฉิสฺส [Pg.228] คจฺฉิสฺส อคจฺฉียิสฺส อิจฺจาทิ. อคมิสฺส คมิสฺส อคมียิสฺส อิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมิสฺส อิจฺจาทิ. (กฺริยาติปตฺติปจฺจยนโย). Él habría ido: 'agacchissa', 'gacchissa', 'agacchissā', 'gacchissā', etc. En ausencia de la sustitución por 'ccha': 'agamissa', 'gamissa', 'agamissā', 'gamissā', etc. En voz pasiva: 'agacchissa', 'gacchissa', 'agacchīyissa', etc. 'Agamissa', 'gamissa', 'agamīyissa', etc. Así también 'aghammissa', etc. (Este es el método de los sufijos del condicional o falla de la acción). ๘. เหตุผเลสฺเว+ยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถ เอยฺยามิ เอยฺยาม เอถ เอรํ เอโถ เอยฺยาวฺโห เอยฺยํ เอยฺยามฺเห. 8. Para causa y efecto (hetu-phala): eyya, eyyuṃ, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma; etha, eraṃ, etho, eyyāvho, eyyaṃ, eyyāmhe. เหตุภูตายํ ผลภูตายญฺจ กฺริยายํ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย โหนฺติ วา. ลวิกรณวุทฺธิอาทิ ปุพฺพสมํ. ปริกปฺเป – Cuando una acción es causa o efecto, opcionalmente se emplean 'eyya' y otros sufijos en lugar del presente. El afijo derivativo 'la', el fortalecimiento (vuddhi), etc., son como se explicó anteriormente. En la reflexión o suposición— ๗๕. เอยฺเย+ยฺยาเส+ยฺยนฺนํ เฏ 75. 'eyye', 'eyyāse' y 'eyyannaṃ' se convierten en 'ṭe' (opcionalmente). เอยฺย+เอยฺยาสิ+เอยฺย+มิจฺเจส+เม วา โหติ. โส ทานิ กินฺนุ โข ภเว, ยทิ โส ปฐมวเย ปพฺพเชยฺย, อรหา ภเวยฺย. 'eyya', 'eyyāsi', 'eyya' también se vuelven así opcionalmente. ¿Qué sería él ahora? Si él se ordenara en su juventud, sería un Arahant (pabbajeyya, arahā bhaveyya). ๔๗. เอยฺยุํสฺสุํ 47. 'eyyuṃ' se convierte en 'ssuṃ'. เอยฺยุ+มิจฺจสฺส ญุํ วา โหติ. สเจ สํขารา นิจฺจา ภวุํ ภเวยฺยุํ, น นิรุชฺเฌยฺยุํ. ยทิ ตฺวํ ภเว ภเวยฺยาสิ. ‘‘เอยฺยาถา’’ ทินา อสฺส โอกาเร ตุมฺเห ภเวยฺยาโถ ภเวยฺยาถ กถ+มหํ เทโว ภเวยฺยามิ. El sufijo 'eyyuṃ' opcionalmente se convierte en 'ñuṃ' (o ssuṃ). 'Si las formaciones fueran permanentes (bhavuṃ, bhaveyyuṃ), no cesarían (nirujjheyyuṃ)'. Si tú fueras: 'bhave', 'bhaveyyāsi'. Con la regla 'eyyāthā' y otros, cuando hay 'o' en lugar de 'ā', vosotros seríais: 'bhaveyyātho', 'bhaveyyātha'. ¿Cómo podría yo ser un deva? (bhaveyyāmi). ๗๘. เอยฺยามสฺเส+มุ จ 78. Para 'eyyāma' también 'sse' y 'mu'. เอยฺยามสฺส เอมุ วา โหติ อุ จ. กินฺนุ โข มยํ ภเวมุ ภเวยฺยามุ ภเวยฺยาม. ปรจฺฉกฺเก-ภเวถ, ภเวรํ. ภเวโถ, ภเวยฺยาวฺโห. ภเว ภเวยฺยํ, ภเวยฺยามฺเห. กมฺเม-สุขํ [Pg.229] ตยา อนุภุยฺเย อนุภุยฺเยยฺย, อนุภุยฺยุํ อนุภูเยยฺยุํ. เตน ตฺวํ อนุภูเย อนุภูเยยฺยาสิ, ตุมฺเห อนุภูเยยฺยาโถ อนุภูเยยฺยาถ. เตนา+หํ อนุภูเยยฺยามิ, มยํ อนุภูเยมุ อนุภูเยยฺยามุ อนุภูเยยฺยาม. ปรจฺฉกฺเก-อนุภูเยถ อิจฺจาทิ. ภาเว-ภูเย ภูเยยฺย ภูเยถ. Para 'eyyāma' ocurre opcionalmente 'emu', 'āmu' y 'u'. ¿Acaso nosotros seríamos? (bhavemu, bhaveyyāmu, bhaveyyāma). En attanopada: 'bhavetha', 'bhaveraṃ'. 'Bhavetho', 'eyyāvho'. 'Bhave', 'bhaveyyaṃ', 'bhaveyyāmhe'. En voz pasiva: 'la felicidad por ti sería experimentada' (anubhuyye, anubhuyyeyya, anubhuyyuṃ, anubhūyeyyuṃ). 'Por ella tú serías experimentado' (anubhūye, anubhūyeyyāsi). 'Vosotros seríais experimentados' (anubhūyeyyātho, anubhūyeyyātha). 'Por ella yo sería experimentado' (anubhūyeyyāmi), 'nosotros seríamos experimentados' (anubhūyemu, anubhūyeyyāmu, anubhūyeyyāma). En attanopada: 'anubhūyetha', etc. En voz impersonal: 'bhūye', 'bhūyeyya', 'bhūyetha'. วิธิมฺหิ-โส โอทนํ ปเจ ปเจยฺย อิจฺจาทิ. กมฺเม-ปจีเย ปจีเยยฺย ปจฺเจ ปจฺเจยฺย อิจฺจาทิ. En sentido imperativo o de mandato: él debería cocinar el arroz (pace, paceyya), etc. En voz pasiva: 'pacīye', 'pacīyeyya', 'pacce', 'pacceyya', etc. อนุมติยํ-โส คามํ คจฺเฉ คจฺเฉยฺย อิจฺจาทิ. อญฺญตฺร คเม คเมยฺย อิจฺจาทิ. ตถา ฆมฺเม ฆมฺเมยฺย อิจฺจาทิ. En sentido de permiso o consentimiento: él puede ir a la aldea (gacche, gaccheyya), etc. En otros casos: 'game', 'gameyya', etc. Así también: 'ghamme', 'ghammeyya', etc. ปาโต ปเจยฺย เจ ภุญฺเช, อิจฺเจ+ตฺถ ปจนกฺริยา; เหตุภูตาติ วิญฺเญยฺยา, ผลํ ตฺว+นุภวกฺริยา. Si uno cocinara por la mañana, comería; aquí la acción de cocinar debe entenderse como la causa, y la acción de experimentar [comer] como el resultado. ๑๑. สตฺตฺย+รเหสฺเว+ยฺยาที 11. [Los sufijos] -eyya, etc., [se emplean] en [los sentidos de] capacidad y mérito. สตฺติยํ อรหเต จ กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย โหนฺติ. ภวํ ขลุ ปตฺตํ ปเจยฺย, ภวํ สตฺโต, ภวํ อรโห. En los sentidos de capacidad y de mérito, los sufijos -eyya y otros se emplean con el significado de la acción. Ciertamente, el venerable podría cocinar en el cuenco; el venerable es capaz, el venerable es digno. ๑๒. สมฺภาวเน วา 12. O en el sentido de probabilidad. สมฺภาวเน คมฺยมาเน ธาตุนา วุจฺจมาเน จ เอยฺยาทโย โหนฺติ วิภาสา. อปิ ภวํ คิลิตํ ปาสาณํ ปเจยฺย อุทรคฺคินา, สมฺภาเวมิ สทฺทหามิ ภวํ ปเจยฺย, ภวํ ปจิสฺสติ, ภวํ อปจิ. Cuando se entiende o se expresa la probabilidad mediante la raíz, los sufijos -eyya y otros se emplean opcionalmente. '¿Acaso el venerable podría cocinar una piedra tragada con el fuego digestivo?'; 'Supongo, creo que el venerable cocinaría, cocinará o cocinó'. ๙. ปญฺห+ปตฺถนา+วิธีสุ 9. En [los sentidos de] pregunta, petición y mandato. ปญฺหาทีสุ กฺริยตฺถโต เอยฺยาทโย โหนฺติ. En la pregunta y otros sentidos, se emplean los sufijos -eyya, etc., con el significado de la acción. ปญฺหา [Pg.230] สํปุจฺฉนํ, อิฏฺฐา-สึสนํ ยาจนํ ทุเว; ปตฺถนา, ภตฺติยา วา+ถ, น วา พฺยาปารณา วิธิ. La pregunta es indagación; el deseo y la petición son ambos 'aspiración' (patthanā); el mandato (vidhi) se da ya sea por devoción o por la incitación a la acción. ปญฺเห-กึ โส ภตฺตํ ปเจยฺย, อุทาหุ พฺยญฺชนํ. ปตฺถนายํ-อโห วต โส ปเจยฺย เจ. วิธิมฺหิ-ภวํ ปตฺตํ ปเจยฺย. (เอยฺยาทิปจฺจยนโย). En una pregunta: '¿Cocinaría él arroz o curry?'. En una aspiración: '¡Oh, si tan solo él cocinara!'. En un mandato: 'Que el venerable cocine en el cuenco'. (Este es el método de los sufijos -eyya y otros). ๑๐. ตุ อนฺตุ หิ ถ มิ ม ตํ อนฺตํ สฺสุ วฺโห เอ อามเส 10. Tu, antu, hi, tha, mi, ma, taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase. ปญฺหปตฺถนาวิธิสฺเว+เต โหนฺติ กฺริยตฺถโต. อาสึสนตฺเถ-โส สุขี ภวตุ, เต สุขิตา ภวนฺตุ. En los sentidos de pregunta, aspiración y mandato, estos [sufijos] se emplean con el significado de la acción. En el sentido de bendición: 'Que él sea feliz, que ellos sean felices'. ๔๘. หิสฺส+โต โลโป 48. La elisión de -hi tras -a. อโต ปรสฺส หิสฺส วา โลโป โหติ. ตฺวํ สุขี ภว ภวาหิ, หิมฺหิ ทีโฆ. ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา วฺโหก, ตุมฺเห สุขิตา ภวถวฺโห ภวถ. อหํ สุขี ภวามิ, มยํ สุขิโน ภวาม. ปรจฺฉกฺเก-ตถา ภวตํ, ภวนฺตํ. ภวสฺสุ, ภววฺโห. ภเว ภวามเส. กมฺเม-ตยา อนุภูยตุ, อนุภูยนฺตุ อิจฺจาทิ. ภาเว-ภูยตุ, ภูยตํ. Ocurre opcionalmente la elisión de -hi después de -a. 'Sé tú feliz' (bhava o bhavāhi); hay alargamiento ante -hi. Por la regla 'eyyāthā', etc., se da vho y tha: 'Sed vosotros felices' (bhavathavho o bhavatha). 'Que yo sea feliz' (bhavāmi), 'que nosotros seamos felices' (bhavāma). En el otro grupo de seis: 'bhavataṃ', 'bhavantaṃ', 'bhavassu', 'bhavavho', 'bhave', 'bhavāmase'. En la voz pasiva: 'que sea experimentado por ti' (anubhūyatu), 'que sean experimentados' (anubhūyantu), etc. En el sentido impersonal: 'que sea' (bhūyatu, bhūyataṃ). อาณตฺติยํ-เทวทตฺโต ทานิ โอทนํ ปจตุ, ปจนฺตุ อิจฺจาทิ. กมฺเม-เตน โอทโน ปจฺจตุ อิจฺจาทิ. ตถา โส คามํ คจฺฉตุ อิจฺจาทิ. ‘‘อู ลสฺเส’’ติ ลสฺเส+กาเร คเมตุ, คเมนฺตุ อิจฺจาทิ. ฆมฺมาเทเส ฆมฺมตุ, ฆมฺมนฺตุ อิจฺจาทิ. กมฺเม-คจฺฉียตุ อิจฺจาทิ. ตถา คมียตุ อิจฺจาทิ. En el mandato: 'Que Devadatta cocine ahora el arroz' (pacatu), 'que cocinen' (pacantu), etc. En la voz pasiva: 'que el arroz sea cocinado por él' (paccatu), etc. Del mismo modo, 'que él vaya a la aldea' (gacchatu), etc. Por la regla 'ū lasse', con el cambio a 'e', 'gametu', 'gamentu', etc. Con la sustitución por 'ghamma', 'ghammatu', 'ghammantu', etc. En la voz pasiva, 'gacchīyatu', etc., y también 'gamīyatu', etc. วิธิมฺหิ-ลสฺส โลเป ลุตฺเต วุทฺธิ, อิธ ปพฺพโต โหตุ. En el mandato: al elidirse 'la' y suprimirse 'u', se produce el fortalecimiento (vṛddhi); 'que haya aquí una montaña' (hotu). นิมนฺตเน-อธิวาเสถ [Pg.231] ตุมฺเห ภนฺเต ภควา โภชนํ, วสติสฺส ‘‘จุราทิโต ณี’’ติ ณิมฺหิ ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา, ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ปจฺจเย’’ติ เอ จ โหติ. อิธ นิสฺสีทตุ ภวํ, สทสฺส ‘‘ชร+สทาน+มีม วา’’ติ อีม, มนุพนฺธตฺตา อนฺตสรโต อีม. En la invitación: 'Venerable Señor, acepte Usted la comida' (adhivāsetha); de la raíz 'vasa', mediante 'curādito ṇī' se aplica 'ṇi', por 'assā ṇānubandhe' se aplica 'ā', y por 'yuvaṇṇānaṃ e' se aplica 'e'. 'Que el venerable se siente aquí' (nissīdatu); de la raíz 'sada', por 'jara-sadānaṃ īma vā' se aplica 'īma'; debido al marcador 'm', se añade después de la vocal final. อชฺเฌสเน-เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ, เอตฺถ จุราทิตฺตา ปุริมสมํ. En la petición: 'Venerable Señor, enseñe Usted el Dhamma' (desetu); aquí, por pertenecer a la clase Curādi, es como el caso anterior. อนุมติยํ-ปุจฺฉ วาสว มํ ปญฺหํ, ปวิสตุ ภวํ. เอตฺถ ปุจฺฉโต หิสฺส โลโป. เอวํ นิสีท. En el permiso: 'Hazme una pregunta, Vāsava' (puccha); 'que el venerable entre' (pavisatu). Aquí, hay elisión de -hi en 'puccha'. De igual modo, 'siéntate' (nisīda). ปตฺถนา=ยาจนา, ตตฺร-ทท=ทาเน, ททาหิ เม คามวรานิ ปญฺจ, ทาโต ลสฺส เอกาเร จ เอกํ เม นยนํ เทหิ. La aspiración (patthanā) equivale a la petición (yācanā); allí, la raíz 'dā' es para dar: 'dame cinco aldeas excelentes' (dadāhi); con el cambio de 'la' a 'e' partiendo de 'dā', 'dame un ojo' (dehi). ปตฺตกาเล-สมฺปตฺโต เต กาโล กฏกรเณ, กฏํ กโรตุ ภวํ. เอตฺถ ‘‘ตนาทิตฺโว’’ติ โอ. En el momento oportuno: 'Ha llegado el momento de que hagas la estera; que el venerable haga la estera' (karotu). Aquí se aplica 'o' por la regla 'tanāditvo'. ตฺวาที เอยฺยาทโย วตฺต-มานา สมฺปติ,+นาคเต; ภวิสฺสติ, ปโรกฺขาทิ-จตฺตาโร+ตีตกาลิกา. Los sufijos tu, etc., y -eyya, etc., [se refieren al] presente y al futuro; 'bhavissati' [es el futuro], y los cuatro que comienzan con 'parokkhā' [perfecto] se refieren al pasado. ๕,๑๗๓. คม ยมิ+สา+ส ทิสานํ วา จฺฉง 5,173. Opcionalmente se aplica 'ccha' para [las raíces] gam, yam, is, ās y dis. เอเตสํ วา จฺฉง โหตินฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. โส สคฺคํ คจฺฉติ คเมติ, คจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-คจฺฉียติ คมียติ อิจฺจาทิ. ยม=อุปรเม, ปโรกฺขาอนชฺชตนรูปานิ สพฺพตฺถ ปโยค+มนุคมฺม โยเชตพฺพานิ. นิปุพฺโพ, นิยจฺฉติ นิยมติ, นิยจฺฉนฺติ นิยมนฺติ. สํปุพฺโพ, ‘‘เย สํสฺสา’’ติ ญฺญตฺตํ, สญฺญมติ, สญฺญมนฺติ. กมฺเม-นิยจฺฉียติ นิยมียติ นิยมฺมติ, สญฺญมียติ วา. ตถา [Pg.232] นิยจฺฉิสฺสติ, สญฺญมิสฺสติ. นิยจฺฉิ, สํยมิ. นิยจฺฉิสฺส, สํยมิสฺส. นิยจฺเฉยฺย, สํยเมยฺย. นิยจฺฉตุ, สญฺญมตุ. อิส+สึส=อิจฺฉายํ, โส สคฺคํ อิจฺฉติ, อิจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ. ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ วุทฺธิมฺหิ เอสติ, เอสนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-อิจฺฉียติ, ‘‘วา กฺวจี’’ติ วุทฺธิมฺหิ เอสียติ. ปุพฺพรูเป อิสฺสติ อิสฺสเต อิจฺจาทิ. อิจฺฉิสฺสติ เอสิสฺสติ อิจฺจาทิ. อิจฺฉิ เอสิ. อิจฺฉิสฺส เอสิสฺส. อิจฺเฉยฺย เอเสยฺย. อิจฺฉตุ เอสตุ อิจฺจาทิ. อาส=อุปเวสเน, โส อาสเน อจฺฉติ อิจฺจาทิ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ รสฺโส, อุปปุพฺโพ, ตถา อุปาสติ. อจฺฉิสฺสติ อุปาสิสฺสติ. อจฺฉิ อุปาสิ. อจฺฉิสฺส อุปาสิสฺส. อจฺเฉยฺย อุปาเสยฺย. อจฺฉตุ อุปาสตุ อิจฺจาทิ. ทิส=เปกฺขเน, ทิจฺฉติ ทิจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ สพฺพํ ปุริมสมํ. ลภ=ลาเภ, อิโต ปรํ วิเสสฏฺฐานเมววกฺขาม, สพฺพวาโร วุตฺตานุสาเรน คเหตพฺโพ. ลภติ, ลภนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-กฺยสฺส ปุพฺพรูปาทิมฺหิ กเต ลพฺภติ อิจฺจาทิ. Opcionalmente se aplica 'ccha' para estas raíces ante sufijos como -nti, -māna, -ti, etc. 'Él va al cielo' (gacchati, gameti), 'ellos van' (gacchanti), etc. En voz pasiva: 'gacchīyati', 'gamīyati', etc. Yama = cesar; las formas del pasado perfecto y del pasado remoto deben unirse en todos los casos según el uso. Con el prefijo 'ni': 'niyacchati', 'niyamati'. Con el prefijo 'sam': 'saññamati' (con 'ññ' por la regla 'ye saṃssā'). En voz pasiva: 'niyacchīyati', 'niyamīyati', 'niyammati' o 'saññamīyati'. Igualmente 'niyacchissati', 'saññamissati'. 'Niyacchi', 'saṃyami'. 'Niyacchissa', 'saṃyamissa'. 'Niyaccheyya', 'saṃyameyya'. 'Niyacchatu', 'saññamatu'. Isa o siṃsa = desear; 'él desea el cielo' (icchati), etc. Con el fortalecimiento por 'lahussupantassa': 'esati', etc. En voz pasiva: 'icchīyati', y con fortalecimiento 'esīyati'. Con asimilación: 'issati', 'issate', etc. 'Icchissati', 'esissati', etc. 'Icchi', 'esi'. 'Icchissa', 'esissa'. 'Iccheyya', 'eseyya'. 'Icchatu', 'esatu', etc. Āsa = sentarse; 'él se sienta en el asiento' (acchati), etc. Acortamiento por 'byañjane dīgharassā'; con 'upa': 'upāsati'. 'Acchissati', 'upāsissati'. 'Acchi', 'upāsi'. 'Acchissa', 'upāsissa'. 'Accheyya', 'upāseyya'. 'Acchatu', 'upāsatu', etc. Disa = ver; 'dicchati', 'dicchanti', etc., todo igual que lo anterior. Labha = obtener; de aquí en adelante diremos solo los casos especiales, el resto debe entenderse según lo dicho. 'Labhati', 'labhanti', etc. En voz pasiva: 'labbhati', etc., tras la asimilación de -ya. ๗๓. ลภา อึ+อีนํ ถํ ถา วา 73. Opcionalmente se aplica -thaṃ o -thā en lugar de -iṃ o -īnaṃ después de [la raíz] labh. ลภสฺมา อึ อีนํ ถํ+ถา วา โหนฺติ. โส อลภิตฺถ ลภิตฺถ อลภิ ลภิ อึ ปจฺจเย อลตฺถํ อลภึ อิจฺจาทิ. Después de 'labha', se dan opcionalmente -thaṃ y -thā [en lugar de] -iṃ e -īnaṃ. 'Él obtuvo' (alabhittha, labhittha, alabhi, labhi); con el sufijo -iṃ: 'alatthaṃ', 'alabhiṃ', etc. ๒๖. ลภ วส+จฺฉิท ภิท รุทานํ จฺฉง 26. El sustituto 'ccha' para [las raíces] labh, vas, chid, bhid y rud. ลภาทีนํ จฺฉง โหติ สฺเสน สห. ลจฺฉติ ลภิสฺสติ, ลจฺฉนฺติ ลภิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาภาคสฺส จฺฉงาเทเส อลจฺฉา อลภิสฺส อิจฺจาทิ. วส=นิวาเส, วจฺฉติ วสิสฺสติ. กมฺเม-พหุลาธิการา ‘‘อสฺสู’’ติ อุกาโร[Pg.233], ปุพฺพรูเป วุสฺสติ วุสฺสิสฺสติ อิจฺจาทิ. ตถา อวจฺฉา อวสิสฺสา. ฉิท=ทฺเวธากรเณ, เฉจฺฉติ ฉินฺทิสฺสติ, ‘‘มญฺจ รุธาทีนํ’’ติ มํ โล จ. ลสฺส โลโป จ. ภิท=วิทารเณ, เภจฺฉติ ภินฺทิสฺสติ. อเภจฺฉา อภินฺทิสฺสา. รุท=โรทเน, รุจฺฉติ โรทิสฺสติ. อรุจฺฉา อโรทิสฺสา อิจฺจาทิ. Para labh y otras, se aplica 'ccha' junto con 'ssa'. 'Él obtendrá' (lacchati, labhissati), 'ellos obtendrán' (lacchanti, labhissanti), etc. En el condicional, con la sustitución de 'ssa' por 'ccha': 'alacchā', 'alabhissa', etc. Vasa = habitar; 'vacchati', 'vasissati'. En la voz pasiva, por la autoridad de 'bahula' (diversidad), se aplica la vocal 'u' mediante 'assu'; con asimilación 'vussati', 'vussissati', etc. Igualmente 'avacchā', 'avasissā'. Chida = cortar; 'checchati', 'chindissati'; por 'mañca rudhādīnaṃ' se aplica el aumento 'm' y la elisión de 'la'. Bhida = romper; 'bhecchati', 'bhindissati'. 'Abhecchā', 'abhindissā'. Ruda = llorar; 'rucchati', 'rodissati'. 'Arucchā', 'arodissā', etc. อญฺญปจฺจเยปิ ฉิทสฺส ‘‘จฺฉง’’ อิติ โยควิภาคา จฺฉง, ภูเต อูํ ปจฺจเย อจฺเฉจฺฉุํ อจฺฉินฺทึสุ. วุตฺตโต อญฺญธาตูนญฺจ, คม=คมเน, คจฺฉํ คจฺฉิสฺสํ. อญฺญปจฺจเยปิ วจ=พฺยตฺตวจเน อิจฺจาทิ, กมฺเม-พหุลาธิการา ตฺยาทีสุ ปรภูเตสุปิ ยถาคมํ วจาทีนญฺจสฺส ‘‘วจาทีนํ วสฺสุฏ วา’’ติ กมฺเม อุฏ จ ‘‘อสฺสู’’ติ อสฺส อุ จ, เตน ธมฺโม อุจฺจติ วุจฺจติ, วุจฺจนฺติ อิจฺจาทิ, ยสฺส จ ปุพฺพรูปํ. Incluso con otros sufijos, se aplica 'ccha' para 'chid' mediante la división de la regla 'cchaṅa'; en el pasado con el sufijo -ūṃ: 'acchecchuṃ', 'acchindiṃsu'. Y para otras raíces además de las mencionadas: gama = ir, 'gacchaṃ', 'gacchissaṃ'. Incluso con otros sufijos, vaca = hablar, etc.; en la voz pasiva, por la autoridad de 'bahula', incluso cuando siguen sufijos como -ti, según la regla 'vacādīnaṃ vassuṭa vā' se aplica 'uṭa' en pasiva y por 'assu' la 'a' se convierte en 'u'; así 'el Dhamma es hablado' (uccati, vuccati), 'son hablados' (vuccanti), etc., con asimilación de 'ya'. ๒๗. ภุช มุจ วจ วิสานํ กฺขง 27. El sustituto 'kkha' para [las raíces] bhuj, muc, vac y vis. ภุชาทีนํ กฺขง โหติ สฺเสน สห. วกฺขติ วจิสฺสติ, วกฺขนฺติ วจิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. Para las raíces como bhuj y otras, se da la sustitución kkha junto con ssa. Vakkhati, vacissati, vakkhanti, vacissanti, etc. ๒๑. อีอาโท วจสฺโสม 21. Para la raíz vac, se da la sustitución oma antes de ī, etc. อีอาทีสุ วจสฺส โอม โหติ. มการานุพนฺธตฺตา ‘‘มานุพนฺโธ สราน+มนฺตา ปโร’’ติ ปริภาสโต สรา ปโร. อโวจิ, อโวจุํ, อโวโจ อิจฺจาทิ. อนชฺชตเน-อวจ อวจา วจา อิจฺจาทิ. กฺริยาติปตฺติยํ-อวกฺขา อวจิสฺสา, อวกฺขึสุ อวจิสฺสึสุ อิจฺจาทิ. วเจยฺย อิจฺจาทิ. กมฺเม-วุจฺเจยฺย อิจฺจาทิ. ตถา วจตุ, วุจฺจตุ อิจฺจาทิ. En las terminaciones ī, etc., ocurre la sustitución oma para vac. Debido a que la letra m actúa como anexo (anubandha), por la regla gramatical 'mānubandho sarānamantā paro', el sonido vocálico sigue después. Avoci, avocuṃ, avoco, etc. En el tiempo imperfecto (anajjatane): avaca, avacā, vacā, etc. En el condicional (kriyātipatti): avakkhā, avacissā, avakkhiṃsu, avacissiṃsu, etc. Vaceyya, etc. En la voz pasiva (kamme): vucceyya, etc. Asimismo: vacatu, vuccatu, etc. ภุช=ปาลนชฺโฌหาเรสุ[Pg.234], ‘‘ภุชา’’ ทินา กฺขวาเทเส โภกฺขติ ภุญฺชิสฺสติ. La raíz bhuja se usa en los sentidos de protección y consumo; con la sustitución kkha según la regla 'bhujā', etc.: bhokkhati, bhuñjissati. กุส=อกฺโกเส, อาปุพฺโพ, ตสฺส รสฺโส จ, อกฺโกสติ อิจฺจาทิ เญยฺยํ, ลวิกรณโลปวุทฺธิโย. La raíz kusa se usa en el sentido de injuria; con el prefijo ā-, su vocal se acorta, etc.: debe conocerse akkosati, etc., donde ocurren la elisión y el fortalecimiento (vuddhi) del marcador la. ๓๔. กุส+รุเหหี+สฺส ฉิ 34. Para las raíces kusa y ruha, se da la sustitución chi para la terminación ī. กุสา รุหา จ ปรสฺส อีสฺส ฉิ วา โหติ. ปรรูปปฐมกฺขรานิ, อกฺโกจฺฉิ อกฺโกสิ อิจฺจาทิ. อภิปุพฺโพ รุห=โรหเน, อภิรุจฺฉิ อภิรุหิ อิจฺจาทิ. Después de las raíces kusā y ruhā, la terminación posterior ī se convierte opcionalmente en chi. Resultando en las primeras letras de la forma posterior: akkocchi, akkosi, etc. Con el prefijo abhi-, la raíz ruha en el sentido de ascender (rohane): abhirucchi, abhiruhi, etc. วห=ปาปุณเน, วหติ, วหนฺติ. กมฺเม-กฺเย ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ วิปริยาโส, เตน โส วุยฺหติ, ‘‘อสฺสู’’ติ อุตฺตํ. วหิสฺสติ, วุยฺหิสฺสติ. อวหิ, อวุยฺหิตฺถ, อวุหิ. อวหิสฺสา, วุยฺหีสฺสา อิจฺจาทิ. วเหยฺย, วุยฺเหยฺย. วหตุ, วุยฺหตุ อิจฺจาทิ. La raíz vaha se usa en el sentido de alcanzar; vahati, vahanti. En la voz pasiva (kamme), con el sufijo -ya, por la regla 'hassa vipallāso' ocurre una inversión, por lo cual se forma vuyhati; por la regla 'assū' se aplica el sonido u. Vahissati, vuyhissati. Avahi, avuyhittha, avuhi. Avahissā, vuyhīssā, etc. Vaheyya, vuyheyya. Vahatu, vuyhatu, etc. ชร=ชีรเณ, La raíz jara se usa en el sentido de envejecer (jīraṇe). ๕,๑๗๔. ชร มราน+มียง 5,174. Para las raíces jara y mara, se da la sustitución īyaṅa. ชร มรานํ อียง วา โหติ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ. ชียติ. ‘‘ชร สทาน+มีม’’ติ อีมอาคโม โล จ, ชีรติ. กมฺเม-ชีรียติ ชียียติ. เอวํ ชียิสฺสติ ชีริสฺสติ, ชียียิสฺสติ ชีรียิสฺสติ. อชียิ อชีริ, อชียียิ อชีรียิ. อชียิสฺสา อชีริสฺสา, อชียียิสฺสา อชีรียิสฺสา อชียิสฺสา อชีรียิสฺสา อิจฺจาทิ. มร=ปาณจาเค, อียง, มียติ มรติ, มียนฺติ มรนฺติ อิจฺจาทิ. Para jara y mara, ocurre opcionalmente la sustitución īyaṅa ante māna, anta, tyādi, etc. Jīyati. Por la regla 'jara sadānamīma', se aplica el aumento īma y el marcador lo, resultando en jīrati. En la voz pasiva (kamme): jīrīyati, jīyīyati. Del mismo modo: jīyissati, jīrissati; jīyīyissati, jīrīyissati. Ajīyi, ajīri; ajīyīyi, ajīrīyi. Ajīyissā, ajīrissā; ajīyīyissā, ajīrīyissā, ajīyissā, ajīrīyissā, etc. La raíz mara se usa en el sentido de abandonar la vida (pāṇacāge); con īyaṅa: mīyati, marati; mīyanti, maranti, etc. ทิส=เปกฺขเน, La raíz disa se usa en el sentido de ver (pekkhane). ๕,๑๒๔. ทิสสฺส [Pg.235] ปสฺส ทสฺส ทส ท ทกฺขาติ 5,124. Para la raíz disa, las sustituciones son passa, dassa, dasa, da y dakkha. เอเต อาเทสา ทิสสฺส วา โหนฺติ. อเนกวณฺณตฺตา สพฺพาเทโส. ปสฺสติ ปสฺสนฺติ, ทกฺขติ ทกฺขนฺติ. กมฺเม-กฺเย ปุพฺพรูโป, ทิสฺสติ ทิสฺสนฺติ, วิปสฺสียติ ทกฺขียติ อิจฺจาทิ. Estas sustituciones para la raíz disa ocurren opcionalmente. Dado que constan de múltiples fonemas, reemplazan a toda la raíz. Passati, passanti; dakkhati, dakkhanti. En la voz pasiva (kamme), con el sufijo -ya, hay asimilación (pubbarūpo): dissati, dissanti; vipassīyati, dakkhīyati, etc. ๖,๖๙. ทกฺข+ข+เหติ+โหหีติ โลโป 6,69. Ocurre la elisión para dakkha, kha, heti y hohi. ทกฺขาทีหิ อาเทเสหิ ปรสฺส สฺสสฺส โลโป วา โหติ. ทกฺขติ ทกฺขิสฺสติ. อปสฺสิ ปสฺสิ, อปสฺสึสุ ปสฺสึสุ อปสฺโส ปสฺโส, อปสฺสิตฺถ ปสฺสิตฺถ. อปสฺสึ ปสฺสึ, อปสฺสิมฺห ปสฺสิมฺห. ตถา อทสฺสี ทสฺสี, อทสฺสึสุ ทสฺสึสุ อิจฺจาทิ. อนชฺชตเน ทสาเทโส, อทฺทสา อทฺทส. อทฺทา อทฺท อิจฺจาทิ. อปสฺสิสฺส ทกฺขิสฺส อิจฺจาทิ. ปสฺเสยฺย ทกฺเขยฺย, ปสฺสตุ ทกฺขตุ อิจฺจาทิ. Después de las sustituciones como dakkha, etc., ocurre opcionalmente la elisión de la ssa posterior. Dakkhati, dakkhissati. Apassi, passi; apassiṃsu, passiṃsu; apasso, passo; apassittha, passittha. Apassiṃ, passiṃ; apassimha, passimha. Del mismo modo: adassī, dassī; adassiṃsu, dassiṃsu, etc. En el tiempo imperfecto (anajjatane), se aplica la sustitución dasa: addasā, addasa; addā, adda, etc. Apassissa, dakkhissa, etc. Passeyya, dakkheyya; passatu, dakkhatu, etc. สท=วิสรณคตฺยาวสาทนาทาเนสุ, นิปุพฺโพ, ‘‘ชรสทาน+มีม วา’’ติ อีมอาคโม. นิสีทติ, นิสีทนฺติ อิจฺจาทิ. ภาเว-นิสชฺชติ, นิสชฺชเต. La raíz sada se usa en los sentidos de desintegración, movimiento, hundimiento y recepción; con el prefijo ni-, por la regla 'jarasadānamīma vā' ocurre el aumento īma. Nisīdati, nisīdanti, etc. En el modo reflexivo (bhāve): nisajjati, nisajjate. ยช=เทวปูชาสํคติกรณทาเนสุ, ยชติ, ยชนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม – La raíz yaja se usa en los sentidos de adoración a las deidades, unión y generosidad; yajati, yajanti, etc. En la voz pasiva (kamme): ๕,๑๑๓. ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยีติ 5,113. Para la raíz yaja, se dan las sustituciones yassa, ṭi y yī. ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยี โหนฺติ กานุพนฺเธติ พหุลาธิการา ตฺยาทิวิสเยปิ กฺเย ปุพฺพรูเป จ อิชฺชติ ยิชฺชติ มยา พุทฺโธ. โส ยชิสฺสติ, เตน อิชฺชิสฺสเต ยิชฺชิสฺสเต. โส ยชี[Pg.236], เตน อิชฺชิ ยิชฺชิ. โส ยชิสฺสา, เตน อิชฺชิสฺสา ยิชฺชิสฺสา. โส ยเชยฺย, เตน อิชฺเชยฺย ยิชฺเชยฺย. โส ยชตุ, เตน อิชฺชตุ ยิชฺชตุ อิจฺจาทิ. Para la raíz yaja, ocurren yassa, ṭi y yī cuando hay un anexo k; debido a la amplia aplicación de la regla, incluso en el ámbito de tyādi, etc., con el sufijo -ya y la asimilación: ijjati, yijjati; 'Buda es adorado por mí'. Él sacrificará (yajissati); por él es sacrificado (ijjissate, yijjissate). Él sacrificó (yajī); por él fue sacrificado (ijji, yijji). Él habría sacrificado (yajissā); por él habría sido sacrificado (ijjissā, yijjissā). Él podría sacrificar (yajeyya); por él podría ser sacrificado (ijjeyya, yijjeyya). Que él sacrifique (yajatu); que por él sea sacrificado (ijjatu, yijjatu), etc. วท=วจเน, ‘‘คมวทา’’ ทินา วทสฺส วชฺชาเทโส วา, ลสฺส ‘‘อูลสฺเส’’ติ กฺวจิ เอ จ, วชฺชติ วเทติ วทติ, วชฺเชนฺติ วเทนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม – ‘‘กฺยสฺสา’’ติ อีญ, วชฺชียติ วชฺชติ วทียติ, วชฺชียนฺติ วชฺชนฺติ วทียนฺติ. วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ. อวที วที, อวทึสุ วทึสุ. อวทิสฺส วทิสฺส. วชฺเช วชฺเชยฺย วเท วเทยฺย, วชฺเชยฺยุํ วเทยฺยุํ. วชฺเชตุ วเทตุ วทตุ อิจฺจาทิ ยถาคมํ เญยฺยํ. La raíz vada se usa en el sentido de hablar; por la regla 'gamavadā', etc., ocurre opcionalmente la sustitución vajja para vada; para el marcador la, por la regla 'ūlasse', en algunos casos se usa e: vajjati, vadeti, vadati; vajjenti, vadenti, etc. En la voz pasiva (kamme): por la regla 'kyassā' se aplica el sufijo īña: vajjīyati, vajjati, vadīyati; vajjīyanti, vajjanti, vadīyanti. Vadissati, vadissanti. Avadī, vadī; avadiṃsu, vadiṃsu. Avadissa, vadissa. Vajje, vajjeyya, vade, vadeyya; vajjeyyuṃ, vadeyyuṃ. Vajjetu, vadetu, vadatu, etc., debe conocerse según el sistema gramatical. กมุ=ปทวิกฺเขเป, ‘‘ปโรกฺขายญฺจา’’ติ จคฺคหเณน กม กม อิติ ทฺวิตฺเต อนาทิพฺยญฺชนโลเป ลวิกรเณ ‘‘กวคฺคหา’’ ทินา กสฺส เจ นิคฺคหีตาคเม จ กเต จํกมติ กมติ อิจฺจาทิ. จล=กมฺปเน, จํจลติ. ชล+ทล=ทิตฺติยํ, ทฺวิตฺเต ททฺทลฺลติ อิจฺจาทิ. (สวุทฺธิกภูวาทินโย). La raíz kamu se usa en el sentido de dar pasos; por la regla 'parokkhāyañcā', con la inclusión de ca, hay duplicación y elisión de la consonante no inicial, y con el marcador la, por la regla 'kavaggahā', etc., se realiza la sustitución de k por c y el aumento del niggahīta resultando en caṃkamati; kamati, etc. Cala en el sentido de temblar: caṃcalati. Jala y dala en el sentido de brillar; con duplicación: daddallati, etc. (Este es el método de la clase bhūvādi con fortalecimiento). หู+ภู=สตฺตายํ, ตฺยาทีสุ ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, ตสฺส โลเป ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ปจฺจเย’’ติ โอกาโร. โส โหติ, เต โหนฺติ. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน หูยติ หูยเต. Las raíces hū y bhū se usan en el sentido de existencia; antes de tyādi, etc., por la regla 'kattari lo' se aplica el marcador lo, y tras su elisión, por la regla 'yuvaṇṇānameo paccaye', se produce el sonido o. Hoti, te honti. Hosi, hotha. Homi, homa, etc. En el modo reflexivo (bhāve): por él se es (hūyati, hūyate). ๓๑. หูสฺส เห+เหหิ+โหหิ สฺสตฺยาโท 31. Para la raíz hū, ocurren las sustituciones he, hehi y hohi antes de ssati, etc. หูสฺส เหอาทโย โหนฺติ สฺสจฺจาโท. เหสฺสติ เหหิ สฺสติ โหหิสฺสติ. Para la raíz hū, existen las formas he, etc., antes de ssati, etc. Hessati, hehissati, hohissati. ๖๙. ทกฺข+ข+เหหิ+โหหีหิ โลโปติ 69. Hay elisión después de las sustituciones dakkha, kha, hehi y hohi. ทกฺขาทีหิ [Pg.237] อาเทเสหิ ปรสฺส สฺสสฺส วา โลโป โหติ. เหหิติ เหหิสฺสติ, โหหิติ โหหิสฺสติ. เหหินฺติ เหหิสฺสนฺติ, โหหินฺติ โหหิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. อนชฺชตเน อีมฺหิ อญาคโม, ‘‘ปโร กฺวจี’’ติ อีสฺส โลโป, โส อหุ. วุทฺธิมฺหิ ‘‘ทีฆา อีสฺส’’ อิติ อีสฺส สิอาเทโส, สุโว อโหสิ อานนฺโท. Después de las sustituciones como dakkha, etc., ocurre opcionalmente la elisión de la ssa posterior. Hehiti, hehissati; hohiti, hohissati. Hehinti, hehissanti; hohinti, hohissanti, etc. En el tiempo imperfecto (anajjatane), se aplica el aumento a antes de ī, y por la regla 'paro kvacī' ocurre la elisión de ī, resultando en ahu. En el caso de fortalecimiento (vuddhimhi), por la regla 'dīghā īssa', se da la sustitución si para ī: 'ayer Ananda fue' (suvo ahosi ānando). ๔๑. หูโต เรสุํ 41. Después de la raíz hū, se da la sustitución resuṃ. หูโต ปรสฺส อุ+มิจฺจสฺส เรสุํ วา โหติ. รการานุพนฺโธ ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ อนฺตสราทิสฺส โลโป. อเหสุํ. โอการวุทฺธิ อวาเทเส อหวุํ. โอสฺส สิอาเทเส อโหสิ. Después de la raíz hū, para las terminaciones u y m, ocurre opcionalmente la sustitución resuṃ. Con el marcador r, por la regla 'rānubandhentasarādissā', hay elisión de la vocal final e inicial. Ahesuṃ. Con el fortalecimiento de o y la sustitución ava: ahavuṃ. Con la sustitución si para o: ahosi. ๔๖. อึสฺส จ สิญ 46. Y para la terminación iṃ, se da la sustitución si. อิมิจฺจสฺส สิญ โหติ มฺหาตฺถานญฺจ พหุลํ. ญากาโร อาขฺยาวยวตฺโถ (อุกาโร) อิกาโร อุจฺจารณตฺโถ. ‘‘ออีสฺสา’’ ทินา อิญาคเม ตุมฺเห อโหสิตฺถ, อโหสิ. ปรสฺสรโลเป รสฺเส จ อหุํ, อโหสิมฺห, อหุมฺห, รสฺโส. ภาเว-อภวิ, อาสฺสตฺถาเทโส, อภวิตฺถ. อนชฺชตเน อาอูอาทิปจฺจเย กเต ‘‘ยุวณฺณาน+มิย งุวง สเร’’ติ อุวงาเทเส อหุวา, อหุวุ, อหุโว, อหุวตฺถ. อสฺส อมาเทเส อหุํ อหุวํ, อหุมฺห อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน อหุยิ อหุยิตฺถ. อหวิสฺสา, อหวิสฺสํสุ อิจฺจาทิ. ภาเว-อหุยิสฺส, อหุยิสฺสถ. ปุพฺพสฺสรโลโป, เหยฺย[Pg.238], เหยฺยุํ อิจฺจาทิ. ภาเว-หูเยยฺย, หูเยถ. โหตุ, โหนฺตุ อิจฺจาทิ. ภาเว-หูยตุ, หูยตํ. อนุปุพฺเพ อนุโภติ อิจฺจาทิ สพฺพวาเรสุ โยเชตพฺพํ. ภาเว รูปาภาวา. กมฺเม-อนุภูยติ อิจฺจาทิ วิเสโส. Para la raíz 'hu' existe la forma 'hoti' y frecuentemente 'mahātthānaṃ'. La letra 'ñ' indica el marcador del miembro del aforismo (la letra 'u'), y la letra 'i' tiene el propósito de la pronunciación. Por la regla 'aīssā', etc., con el aumento 'iña', resultan 'tumhe ahosittha', 'ahosi'. Con la elisión de la vocal siguiente y el acortamiento, resultan 'ahuṃ', 'ahosimha', 'ahumha', con acortamiento. En el sentido de estado (bhāve), 'abhavi'; con la sustitución 'āssattha', 'abhavittha'. En el pasado no actual (anajjatane), cuando se añaden los sufijos 'ā', 'ū', etc., por la regla 'yuvaṇṇāna+miya ṅuvaṅa sare', con la sustitución 'uvaṅ', resultan 'ahuvā', 'ahuvu', 'ahuvo', 'ahuvattha'. Con la sustitución 'am' para 'assa', resultan 'ahuṃ', 'ahuvaṃ', 'ahumha', etc. En el sentido de estado: por eso, 'ahuyi', 'ahuyittha'. 'Ahavissā', 'ahavissaṃsu', etc. En el sentido de estado: 'ahuyissa', 'ahuyissatha'. Con la elisión de la vocal anterior, 'heyya', 'heyyuṃ', etc. En el sentido de estado: 'hūyeyya', 'hūyetha'. 'Hotu', 'hontu', etc. En el sentido de estado: 'hūyatu', 'hūyataṃ'. Con el prefijo 'anu', resultan 'anubhoti', etc., lo cual debe aplicarse en todos los casos. En el sentido de estado no hay distinción de formas. En la voz pasiva (kamme), 'anubhūyati', etc., es la distinción. สิ=สเย, ลสฺส โลโป วุทฺธิ, เสติ. อยาเทเส สยติ, เสนฺติ สยนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-อติปุพฺโพ, กฺเย ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ อิสฺส ทีเฆ จ กเต เตน อติสียติ, อติสียนฺติ อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน สียติ, สียเต. ตถา ภวิสฺสติอาทีสุ. Si = saye (en el sentido de descansar); con la elisión del marcador y el fortalecimiento (vuddhi), resulta 'seti'. Con la sustitución 'aya', resulta 'sayati', 'senti', 'sayanti', etc. En la voz pasiva: con el prefijo 'ati', ante el sufijo 'kya', por la regla 'dīgho sarassā', cuando se realiza el alargamiento de la vocal 'i', por eso resulta 'atisīyati', 'atisīyanti', etc. En el sentido de estado: por eso 'sīyati', 'sīyate'. Del mismo modo en 'bhavissati', etc. นี=ปาปเน, ทฺวิกมฺมโก+ยํ, อชํ คามํ เนติ นยติ, เนนฺติ นยนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-นียเต คามํ อโช เทวทตฺเตน อิจฺจาทิ. ตถา เสเสสุปิ โยเชตพฺพํ. Nī = pāpane (en el sentido de llevar); esta raíz es de doble objeto; 'neti', 'nayati' (lleva a la cabra a la aldea), 'nenti', 'nayanti', etc. En la voz pasiva: 'nīyate gāmaṃ ajo devadattena' (la cabra es llevada a la aldea por Devadatta), etc. Del mismo modo debe aplicarse en los demás casos. ฐา=คตินิวตฺติยํ – Ṭhā = gatinivattiyaṃ (en el sentido de cesar el movimiento): ๕,๑๗๕. ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา 5,175. [La regla] Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā (Para ṭhā y pā, hay tiṭṭha y piva). ฐาปานํ ติฏฺฐปิวาโหนฺติ วา นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ลสฺส โลเป ติฏฺฐติ, ติฏฺฐนฺติ, ฐาติ, ฐานฺติ. Para las raíces ṭhā y pā, se convierten en tiṭṭha y piva respectivamente ante los sufijos 'nta', 'māna', 'ti', etc. Con la elisión del marcador, resultan 'tiṭṭhati', 'tiṭṭhanti', 'ṭhāti', 'ṭhānti'. ๕,๑๓๑. ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโห กฺวจิติ 5,131. [La regla] Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti (Después de los prefijos que comienzan con 'pa', para ṭhā hay opcionalmente ṭhaho en algunos casos). ปาทิโต ปรสฺส ฐาสฺส กฺวจิ ฐโห โหติ วา. สณฺฐหติ, สณฺฐหนฺติ. ลสฺเส, อธิฏฺเฐติ, อธิฏฺเฐนฺติ. กมฺเม – Después de un prefijo que comienza con 'pa', para 'ṭhā' ocurre opcionalmente 'ṭhaho'. 'Saṇṭhahati', 'saṇṭhahanti'. Con la elisión del marcador: 'adhiṭṭheti', 'adhiṭṭhenti'. En la voz pasiva: ๕,๑๓๗. อญฺญาทิสฺสา+สฺสี กฺเย 5,137. [La regla] Aññādissā+ssī kye (Para otros, hay ī ante kya). ญาทิโต+ญฺญสฺส อาการนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺส อี โหติ กฺเย. อุปฐียติ, อุปฐียนฺติ. ฐหาเทเส ‘‘กฺยสฺสา’’ติ อีญ[Pg.239], เตน ปติฏฺฐหียติ, ปติฏฺฐหียนฺติ. ภาเว-อีมฺหิ ฐียติ, ฐียเต. ตถา ปปุพฺเพ ปติฏฺฐิสฺสติ ปติฏฺฐหิสฺสติ. อีสฺส สิมฺหิ อฏฺฐาสิ, อฏฺฐํสุ, สณฺฐหิ, สณฺฐหึสุ. ปติฏฺฐิสฺส ปติฏฺฐหิสฺส. ติฏฺเฐ ติฏฺเฐยฺย, สณฺเฐ สณฺเฐยฺย, สณฺเฐยฺยุํ, สณฺฐเห สณฺฐเหยฺย. ติฏฺฐตุ ฐาตุ, สณฺฐหตุ อิจฺจาทิ. Después de 'ñā' y otras raíces, para otros verbos terminados en 'ā' que expresan acción, hay 'ī' ante el sufijo 'kye'. 'Upaṭhīyati', 'upaṭhīyanti'. En la sustitución 'ṭhaha', por la regla 'kyassā' hay 'īña', por eso resulta 'patiṭṭhahīyati', 'patiṭṭhahīyanti'. En el sentido de estado: con 'ī', resulta 'ṭhīyati', 'ṭhīyate'. Del mismo modo, con el prefijo 'pa', 'patiṭṭhissati', 'patiṭṭhahissati'. Con 'ī' en el aorista (si), 'aṭṭhāsi', 'aṭṭhaṃsu', 'saṇṭhahi', 'saṇṭhahiṃsu'. 'Patiṭṭhissa', 'patiṭṭhahissa'. 'Tiṭṭhe', 'tiṭṭheyya', 'saṇṭhe', 'saṇṭheyya', 'saṇṭheyyuṃ', 'saṇṭhahe', 'saṇṭhaheyya'. 'Tiṭṭhatu', 'ṭhātu', 'saṇṭhahatu', etc. ปา=ปาเน, ปิวาเทเส ปิวติ. ‘‘ตวคฺควรณา’’ โท ‘‘พยญา’’ติ โยควิภาเคน วสฺส พกาโร, ปิพติ. กมฺเมปียติ, ปียนฺติ อิจฺจาทิ. Pā = pāne (en el sentido de beber); con la sustitución 'piva', resulta 'pivati'. En la sección de la regla 'tavaggavaraṇā', por la división de la regla (yogavibhāga) 'bayañā', la letra 'v' se convierte en 'b', resultando 'pibati'. En la voz pasiva: 'pīyati', 'pīyanti', etc. อส=ภุวิ, Asa = bhuvi (en el sentido de ser o existir); ๕๒. ตสฺส โถติ 52. [La regla] Tassa thoti (Para 'ta' hay 'tha'). อตฺถิโต ปรสฺส ตสฺส โถ โหติ. ปรรูเป ปฐมกฺขรตกาเร จ อตฺถิ. ‘‘นฺต+มาน+นฺติ+ยิ+ยุํสฺวา+ทิโลโป’’ติ อสฺส โลโป, สนฺติ. Después de la raíz 'as', para el sufijo 'ta' (la desinencia ti) hay 'tha'. Con la asimilación a la forma siguiente y la primera letra 't', resulta 'atthi'. Por la regla 'nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopo', ocurre la elisión de la 'a' inicial de la raíz, resultando 'santi'. ๕๓. สิหิสฺว+ฏ 53. [La regla] Sihisva+ṭa (En si e hi, hay ṭa). อตฺถิสฺส อฏ โหติ สิหิสุ. โฏ สพฺพาเทสตฺโถ. ตฺวํ อสิ. ปรรูปาทิมฺหิ กเต อิทานิ ตุมฺเห อตฺถ. Para la raíz 'as', ocurre la sustitución 'a' (marcada por ṭa para ser sustitución total) ante las desinencias 'si' e 'hi'. 'Tvaṃ asi'. Cuando se realiza la asimilación de la forma siguiente, etc., resulta 'tumhe attha'. ๕๔. มิมานํ วา มฺหิมฺหา จ 54. [La regla] Mimānaṃ vā mhimhā ca (Para mi y ma, opcionalmente mhi y mhā). อสสฺมา ปเรสํ มิมานํ มฺหิมฺหา วา โหนฺติ ตํสนฺนิโยเคน อสสฺส อฏ จ. อมฺหิ. Después de la raíz 'as', para las desinencias 'mi' y 'ma' resultan opcionalmente 'mhi' y 'mhā', y junto con esa prescripción, para 'as' hay la sustitución 'a'. 'Amhi'. ๕๕. เอสุ ส 55. [La regla] Esu sa (En estos, hay sa). เอสุ [Pg.240] มิเมสุ อสสฺส โส โหติ, ปรรูปพาธนตฺถํ. อสฺมิ, อมฺห อสฺม. ภวิสฺสติปจฺจเย – En estas desinencias 'mi' y 'ma', para la raíz 'as' hay la sustitución 's', con el fin de impedir la asimilación a la forma siguiente. 'Asmi', 'amha', 'asma'. Ante el sufijo del futuro (bhavissati): ๕,๑๒๙. อ+อา+สฺสอาทีสุ 5,129. [La regla] A+ā+ssaādīsu (Ante a, ā, ssa, etc.). ปโรกฺขา อ-อาโท อนชฺชตน อา-อาโท กฺริยาติปตฺติสฺสา-อาโท ภวิสฺสติสฺสตฺยาโท จ อตฺถิสฺส ภุ โหติ. อาเทสวิธานํ อสสฺสาปโยคตฺถํ, กิสฺมิญฺจิ ปจฺจยวิเสเส, ตสฺมา อสิตพฺพนฺติอาทิ น ภวติ. ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. อภวา, อภวุ. กฺริยาติปตฺติยํ ภุอาเทเส อภวิสฺส, อภวิสฺสํสุ อิจฺจาทิ. เอยฺยาทิมฺหิ – Ante el tiempo perfecto (parokkhā) que comienza con 'a', el pasado no actual (anajjatana) que comienza con 'ā', el condicional (kriyātipatti) que comienza con 'ssā', y el futuro (bhavissatissatya) etc., para la raíz 'as' hay la sustitución 'bhu'. La prescripción de la sustitución es para evitar el empleo de 'as' ante ciertos sufijos especiales; por lo tanto, formas como 'asitabbaṃ', etc., no ocurren. 'Bhavissati', 'bhavissanti'. 'Abhavā', 'abhavu'. En el condicional, con la sustitución 'bhu', resultan 'abhavissa', 'abhavissaṃsu', etc. Ante 'eyya', etc.: ๕๐. อตฺถิเต+ยฺยาทิจฺฉนฺนํ ส+สุ+ส+สถ+สํ+สาม 50. [La regla] Atthite+yyādicchannaṃ sa+su+sa+satha+saṃ+sāma. อส=ภุวิ+จฺจสฺมา ปเรสํ เอยฺยาทิจฺฉนฺนํ สาทโย โหนฺติ ยถากฺกมํ. ปรรูเป โส อสฺส, เต อสฺสุ. ตฺวํ อสฺส, ตุมฺเห อสฺสถ. อหํ อสฺสํ, มยํ อสฺสาม. ตฺวาทิมฺหิ โส อตุ, อสฺส โลเป สนฺถุ, อยาเทเส ตฺวํ อหิ, ตุมฺเห อตฺถ. อมฺหิ, อมฺห, สาเทเส อสฺมิ อสฺม. พหุลาธิการา อชฺชตเน อาสิ, อาสึสุ, อาสุํ อิจฺจาทีปิ โหนฺติ. Después de la raíz 'as' (bhuvi), para los seis sufijos que comienzan con 'eyya' resultan 'sa', 'su', etc., respectivamente. Con la asimilación a la forma siguiente: 'so assa', 'te assu'. 'Tvaṃ assa', 'tumhe assatha'. 'Ahaṃ assaṃ', 'mayaṃ assāma'. Ante 'tu', etc., hay la sustitución 's' y 'atu'; con la elisión de 'as', resulta 'santhu'; con la sustitución 'aya', 'tvaṃ ahi', 'tumhe attha'. 'Amhi', 'amha'; con la sustitución 'sa', 'asmi', 'asma'. Debido a la autoridad de la regla de frecuencia (bahulādhikāra), en el pasado (ajjatane) también existen las formas 'āsi', 'āsiṃsu', 'āsuṃ', etc. พฺรู=วจเน, Brū = vacane (en el sentido de hablar); ๓๖. พฺรูโต ติสฺสีญ 36. [La regla] Brūto tissīña (De brū, para ti hay īña). พฺรูโต ปรสฺส ติสฺส อีญ วา โหติ. วุทฺธิอวาเทเส ลสฺส โลเป พฺรวีติ. Después de la raíz 'brū', para la desinencia 'ti' ocurre opcionalmente 'īña'. Con el fortalecimiento (vuddhi) y la sustitución 'ava', y la elisión del marcador, resulta 'bravīti'. ๕,๙๗. น พฺรูสฺโส 5,97. [La regla] Na brūsso (No hay la sustitución 'o' para brū). พฺรูสฺส [Pg.241] โอ น โหติ พฺยญฺชเน. พฺรูติ. อุวงาเทเส พฺรูวนฺติ. Para la raíz 'brū', no ocurre la sustitución 'o' ante una consonante. 'Brūti'. Con la sustitución 'uvaṅ', resulta 'brūvanti'. ๒๐. ตฺย+นฺตีนํ ฏ+ฏู 20. [La regla] Tya+ntīnaṃ ṭa+ṭū (Para ti y anti, hay ṭa y ṭū). อาหา ปเรสํ ติ+อนฺตีนํ ฏ+ฏู โหนฺติ. ฏการา สพฺพาเทสตฺถา. อโตเยว อาหา ปเรสํ ติอนฺตีนํ ฏฏูวิธานญาปกา ติอนฺตีสุ พฺรูสฺส อาโห. อาห, อาหุ. พฺรูสิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม อิจฺจาทิ. พฺรวิสฺสติ. อพฺรวิ อพฺรวี, อพฺรวุํ. อนชฺชตเน อพฺรวา, อพฺรวุ. ปโรกฺขายํ – Se dice que 'ṭa' y 'ṭū' ocurren para 'ti' y 'anti' respectivamente detrás de 'āha'. El carácter 'ṭa' indica la sustitución total de la terminación. Por esta misma razón, se afirma que para indicar la prescripción de 'ṭa' y 'ṭū' después de 'ti' y 'anti', la raíz 'brū' se convierte en 'āho'. Así: 'āha', 'āhu'. [Otras formas:] 'brūsi', 'brūtha', 'brūmi', 'brūma', etc. Futuro: 'bravissati'. Aoristo: 'abravi', 'abravī', 'abravuṃ'. En el imperfecto (anajjatana): 'abravā', 'abravu'. En el perfecto (parokkhā): ๑๖. ออาทีสฺวา+โห พฺรูสฺส 16. Para 'brū' hay 'āho' delante de 'a', etc. [del perfecto]. พฺรูสฺส อาโห โหติ ปโรกฺขาออาทีสุ. สุปิเน กิร โส อาห, เต อาหุ อิจฺจาทิ. อพฺรวิสฺส. พฺรเว พฺรเวยฺย. วุทฺธิปฺปฏิเสเธ พฺรูตุ, พฺรวนฺตุ อิจฺจาทิ. Para la raíz 'brū' se sustituye por 'āho' en el tiempo perfecto (parokkhā), etc. Se dice: 'en el sueño, él habló' (āha), 'ellos hablaron' (āhu), etc. Condicional: 'abravissa'. Optativo: 'brave', 'braveyya'. En la prohibición del fortalecimiento (vuddhippaṭisedha): 'brūtu', 'bravantu', etc. หน=หึสายํ, ติมฺหิ วิกรณโลเป โส หนติ หนฺติ. เต หนนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-เย นสฺส ญฺเญ ปุพฺพรูปํ, เตน หญฺญติ, หญฺญนฺติ หญฺญเร. ตถา หนิสฺสติ อิจฺจาทิ. Hana [significa] en el acto de herir; con la terminación 'ti' y la elisión del signo de clase (vikaraṇa), resulta 'hanati' o 'hanti'. 'Te hananti', etc. En voz pasiva: con el sufijo '-ya', la 'n' de la raíz se asimila a 'ññ' por la forma anterior, resultando 'haññati', 'haññanti', 'haññare'. Igualmente en el futuro: 'hanissati', etc. ๖๗. หนา ฉ+ขา 67. Para 'han', [hay los sufijos] 'cha' y 'khā'. หนา สฺสาสฺส ฉ+ขา วา โหนฺติ. ปฏิหํขามิ ปฏิหนิสฺสามิ. หํเฉม หนิสฺสาม. อหนิ, อหนึสูติอาทิ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. หุวาทโย Para 'han', en lugar del sufijo del futuro 'ssa', ocurren opcionalmente 'cha' o 'khā'. Ejemplos: 'paṭihaṃkhāmi' [por paṭihanissāmi], 'haṃchema' [por hanissāma]. 'Ahani', 'ahaniṃsū', etc., deben aplicarse en todos los tiempos gramaticales. [A continuación] la clase Huvādi. หุ=หวเน[Pg.242]. ตฺยาทีสุ โล. ‘‘ปโรกฺขายญฺจา’’ติ จคฺคหเณน หุ หุติ ทฺวิตฺตํ, ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ หสฺส โช, ลโลโป วุทฺธิ จ, ชุโหติ อคฺคึ, อญฺญตฺร ‘‘ยวา สเร’’ติ วกาโร, ชุหฺวติ. ชุโหนฺติ. ชุหฺวนฺติ. ชุโหสิ ชุหฺวสิ, ชุโหถ ชุหฺวถ. อิจฺจาทิ. กมฺเม – ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ ทีเฆ หูยติ เตน อคฺคิ อิจฺจาทิ. ชุหิสฺสติ, ชุหิสฺสนฺติ. อชุหวิ อชุโหสิ, อชุหวุํ อชุหวึสุ อชุหวํสุ อชุโหสุํ. อชุหิสฺส, อชุหิสฺสํสฺสุ. ชุเห ชุเหยฺย. ชุโหตุ, ชุโหนฺตุ อิจฺจาทิ. Hu [significa] en el acto de sacrificar. Con 'ti', etc., hay elisión de 'la'. Por la inclusión de 'ca' en la regla 'parokkhāyañca', hay duplicación de 'hu' como 'huhu'; por 'kavaggahānaṃ cavaggajā', la 'h' inicial se convierte en 'j', ocurre la elisión de 'la' y el fortalecimiento (vuddhi): 'juhoti' (él ofrece al fuego); en otros casos, por la regla 'yavā sare', aparece el carácter 'v': 'juhvati'. 'Juhonti', 'juhvanti'. 'Juhosi', 'juhvasi', 'juhotha', 'juhvatha', etc. En pasiva: por 'dīgho sarassā', hay alargamiento: 'hūyati' (por él el fuego es sacrificado), etc. Futuro: 'juhissati', 'juhissanti'. Aoristo: 'ajuhavi', 'ajuhosi', 'ajuhavuṃ', 'ajuhaviṃsu', 'ajuhavaṃsu', 'ajuhosuṃ'. Condicional: 'ajuhissa', 'ajuhissaṃsu'. Optativo: 'juhe', 'juheyya'. Imperativo: 'juhotu', 'juhontu', etc. หา=จาเค, ปุเร วิย ทฺเวภาวฉาเทสโลเป ‘‘รสฺโส ปุพฺพสฺสา’’ติ ปุพฺพสฺส อาสฺส รสฺโส. ชหาติ อิจฺจาทิ. กมฺเม – ‘‘อญฺญาทิสฺสา+สฺสี กฺเย’’ติ กฺเย อาสฺส อี, หียติ อิจฺจาทิ. ชหิสฺสติ. อชหาสิ, ‘‘ทีฆา อีสฺส’’ อิติ สิ, ปชหิ, อชหึสุ อชหํสุ, ปชหึสุ ปชหุํ. กมฺเม-ปหียิ ปหียิตฺถ. สฺสาทิ+เอยฺยาทิ+ตฺวาทีสุปิ เญยฺยา. Hā [significa] en el acto de abandonar; como en el caso anterior, hay duplicación, sustitución de 'chā' y elisión. Por 'rasso pubbassā', la 'ā' anterior se acorta: 'jahāti', etc. En pasiva: por 'aññādissā+ssī kye', la 'ā' se convierte en 'ī' ante el sufijo pasivo 'kye': 'hīyati', etc. Futuro: 'jahissati'. Aoristo: 'ajahāsi'; por 'dīghā īssa' se añade 'si': 'pajahi', 'ajahiṃsu', 'ajahaṃsu', 'pajahiṃsu', 'pajahuṃ'. En pasiva: 'pahīyi', 'pahīyittha'. También deben conocerse las formas con 'ssādi', 'eyyādi' y 'tvādi', etc. ทา=ทาเน, ทฺวิภาวรสฺสตฺตานิ, ลโลโป, ททาติ, ททนฺติ อิจฺจาทิ. ‘‘คมวทา’’ ทินา ทชฺชาเทเส ทชฺชติ, ทชฺชนฺติ อิจฺจาทิ. ลสฺเส+กาเร ทานํ เทติ อิจฺจาทิ. Dā [significa] en el acto de dar. Hay duplicación y acortamiento, y elisión de 'la': 'dadāti', 'dadanti', etc. Por la regla 'gamavadā', con la sustitución por 'dajja': 'dajjati', 'dajjanti', etc. Con la sustitución de 'la' por 'e': 'deti' (él da), etc. ๒๒. ทาสฺส ทํ วา มิเมสฺว+ทฺวิตฺเต 22. Para 'dā' hay opcionalmente 'daṃ' ante 'mi' y 'ma' cuando no hay duplicación. อทฺวิตฺเต วตฺตมานสฺส ทาสฺส ทํ โหติ วา มิเมสุ. วคฺคนฺตํ, ทมฺมิ เทมิ, ทมฺม เทม. อีกาเร ทียติ อิจฺจาทิ. อนาคตตฺเถ อิญาคเม สรโณปาทิ, ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ. ทชฺชิสฺสติ, ทชฺชิสฺสนฺติ. ลวิกรเณ [Pg.243] ทสฺสติ, ทสฺสนฺติ. อชฺชตเน-อททิ, อททึสุ, อทชฺชิ, อทชฺชึสุ, อทาสิ, อทํสุ. อนชฺชตเน-อททา, อททุ. กาลาติปตฺติยํ-อททิสฺส อทชฺชิสฺส, เล อทสฺส, ทสฺสํสุ. เอยฺยาทิมฺหิ-ทเท ทเทยฺย ทชฺเช ทชฺเชยฺย. ‘‘ฏา’’ติ พหุลาธิการา ทชฺชาเทสา ปรสฺส เอยฺยสฺส ฏา, ทชฺชา, ทชฺชุํ ทชฺเชยฺยํ ทเทยฺยุํ. ตฺวาทีสุ-ททาตุ, ททนฺตุ, ทชฺชตุ, ทชฺชนฺตุ, ลสฺเส+กาเร เทตุ, เทนฺตุ อิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ กมฺเมปิ โยชนียํ. Cuando no hay duplicación, para 'dā' en el presente hay opcionalmente 'daṃ' ante 'mi' y 'ma'. Con el final de clase (nasal), 'dammi', 'demi', 'damma', 'dema'. Con 'ī', 'dīyati', etc. En el futuro, con el aumento 'i', 'dadissati', 'dadissanti'. 'Dajjissati', 'dajjissanti'. Con la elisión de 'la', 'dassatì', 'dassanti'. Aoristo (ajjatana): 'adadi', 'adadiṃsu', 'adajji', 'adajjiṃsu', 'adāsi', 'adaṃsu'. Imperfecto (anajjatana): 'adadā', 'adadu'. Condicional (kālātipatti): 'adadissa', 'adajjissa'; con 'la', 'adassa', 'dassaṃsu'. Optativo (eyyādi): 'dade', 'dadeyya', 'dajje', 'dajjeyya'. Por la autoridad de la regla 'ṭā', la terminación 'eyya' después de la sustitución 'dajja' se convierte en 'ṭā': 'dajjā', 'dajjuṃ', 'dajjeyyaṃ', 'dadeyyuṃ'. Imperativo (tvādi): 'dadātu', 'dadantu', 'dajjatu', 'dajjantu'; con la sustitución de 'la' por 'e': 'detu', 'dentu', etc. Esto también debe aplicarse a la voz pasiva en todos los casos. ธา=ธารเณ, ตฺยาทิมฺหิ จคฺคหเณน ทฺวิตฺเต ปุพฺพาการสฺส รสฺสตฺเต ลโลเป ‘‘จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา’’ติ ปุพฺพธการสฺส ทกาเร จ กเต ทธาติ, ทธนฺติ. ปิปุพฺโพ, ‘‘ตทมินา’’ ทินา อาสฺส โลโป, ‘‘ธาสฺส โห’’ติ ทฺวิตฺเต ปรสฺส ธาสฺส หกาโร, ทฺวารํ ปิทหติ, ปิทหนฺติ. ลสฺเส+กาเร นิเธติ, นิเธนฺติ. กมฺเม-วิธียติ, วิธียนฺติ อิจฺจาทิ. ธสฺสติ, ปิทหิสฺสติ, ปริทเหสฺสติ. อธาสิ, ปิทหิ. อธสฺส, ปิทหิสฺส. ทเธ ทเธยฺย, ปิทเห ปิทเหยฺย. ททาตุ, ปิทหตุ, นิเธตุ, นิเธนฺตุ อิจฺจาทิ. (ชุโหตฺยาทโย). Dhā [significa] en el acto de sostener; ante 'ti', etc., por la inclusión de 'ca', hay duplicación, acortamiento de la 'ā' anterior y elisión de 'la'. Por 'catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā', la primera 'dh' se convierte en 'd': 'dadhāti', 'dadhanti'. Con el prefijo 'pi', por la regla 'tadaminā', ocurre la elisión de 'ā'; por 'dhāssa ho', con la duplicación, la 'dh' de la raíz se convierte en 'h': 'pidahati' (él cierra la puerta), 'pidahanti'. Con la sustitución de 'la' por 'e': 'nidheti', 'nidhenti'. En pasiva: 'vidhīyati', 'vidhīyanti', etc. Futuro: 'dhassati', 'pidahissati', 'paridahessati'. Aoristo: 'adhāsi', 'pidahi'. Condicional: 'adhassa', 'pidahissa'. Optativo: 'dadhe', 'dadheyya', 'pidahe', 'pidaheyya'. Imperativo: 'dadātu', 'pidahatu', 'nidhetu', 'nidhentu', etc. (Estos pertenecen a la clase Juhotyādi). ภูวาทิ จ ชุหาทิ จ, หุวาทิธาตโว จิ+เม; สวุทฺธิกภูวาทีหิ, ติธา เภทํ อุเปนฺติ เต. Las raíces verbales de las clases Bhūvādi, Juhādi y Huvādi son estas; estas se dividen en tres tipos junto con las Bhūvādi que poseen fortalecimiento (vuddhi). (ภูวาทินโย.) (El método de la clase Bhūvādi). อธุนา [Pg.244] วิกรณปเภทปกาสนตฺถํ รุธาทีนํ อฏฺฐคณานํ กานิจิ รูปานิ อุทาหริยนฺเต – Ahora, para mostrar la distinción de los signos de clase (vikaraṇa), se ejemplifican algunas formas de las ocho clases empezando por Rudhādi: รุธ=อาวรเณ, ตฺยาทโย โหนฺติ. เอว+มุปริปิ สพฺพคเณสุ. Rudha [significa] en el acto de obstruir; se aplican 'ti', etc. Lo mismo ocurre en todas las clases siguientes. ๕,๑๙. มญฺจ รุธาทีนํ 5,19. Y el infijo 'ma' [se inserta] para la clase Rudhādi. รุธาทิโก อปโรกฺเขสุ กตฺตุวิหิตมาน+นฺต+ตฺยาทีสุ โล โหติ มญฺจ+นฺตสรา ปโร. นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตํ, ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ สํโยคตฺตา น วุทฺธิ. โส มคฺคํ รุนฺธติ, รุนฺธนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-นิปุพฺโพ กฺโย ธสฺส จวคฺค+ปุพฺพรูป+ตติยกฺขรชการา, เตน มคฺโค นิรุชฺฌติ อิจฺจาทิ. อิญาคเม รุนฺธิสฺสติ, นิรุชฺฌิสฺสติ. อรุนฺธิ, อรุนฺธึสุ. นิรุชฺฌิตฺโถ, นิรุชฺฌิ, นิรุชฺฌึสุ. อรุนฺธิสฺส, อรุนฺธิสฺสํสุ, นิรุชฺฌิสฺส, นิรุชฺฌิสฺสํสุ. รุนฺเธ รุนฺเธยฺย, นิรุชฺเฌ นิรุชฺเฌยฺย. รุนฺธตุ, รุนฺธนฺตุ. ตฺวํ รุนฺธ รุนฺธาหิ. นิรุชฺฌตุ, นิรุชฺฌนฺตุ อิจฺจาทิ. Para la clase Rudhādi, en los tiempos no perfectos (aparokkha), ante las terminaciones de voz activa como 'ti', etc., hay elisión de 'la' y se inserta 'ma' después de la última vocal de la raíz. Por 'vaggantaṃ', se convierte en la nasal de la clase correspondiente. Por 'lahussupantassā', no hay fortalecimiento (vuddhi) por ser una sílaba pesada por posición. 'So maggaṃ rundhati' (él obstruye el camino), 'rundhanti', etc. En pasiva: con el prefijo 'ni', el sufijo 'kyo', y el cambio de 'dh' a la tercera letra del grupo 'ca' con asimilación: 'maggo nirujjhati' (el camino es obstruido), etc. Futuro: 'rundhissati', 'nirujjhissati'. Aoristo: 'arundhi', 'arundhiṃsu'. Pasivo: 'nirujjhittho', 'nirujjhi', 'nirujjhiṃsu'. Condicional: 'arundhissa', 'arundhissaṃsu', 'nirujjhissa', 'nirujjhissaṃsu'. Optativo: 'rundhe', 'rundheyya', 'nirujjhe', 'nirujjheyya'. Imperativo: 'rundhatu', 'rundhantu', 'tvaṃ rundha', 'rundhāhi', 'nirujjhatu', 'nirujjhantu', etc. ฉิท=ทฺเวธากรเณ, ฉินฺทติ, ฉินฺทนฺติ. กมฺเม-ฉิชฺชติ, ฉิชฺชนฺติ. ภวิสฺสติปจฺจเย – ‘‘ลภ วสจฺฉิทา’’ ทินา จฺฉงาเทเส เฉจฺฉติ ฉินฺทิสฺสติ. กมฺเม-ปุพฺพรูปํ, ฉิชฺชิสฺสติ, ฉิชฺชิสฺสนฺติ. อฉินฺทิ ฉินฺทิ, อจฺเฉชฺชิ, อจฺเฉชฺชึสุ. อจฺฉินฺทิสฺสา อฉิชฺชิสฺสา. ฉินฺเท ฉินฺเทยฺย, ฉิชฺเช ฉิชฺเชยฺย, ฉินฺทตุ, ฉินฺทนฺตุ, ฉิชฺชตุ, ฉิชฺชนฺตุ อิจฺจาทิ. Chida [significa] en el acto de dividir en dos; 'chindati', 'chindanti'. En pasiva: 'chijjati', 'chijjanti'. En el futuro: por la regla 'labha vasacchidā', con la sustitución por 'ccha', resulta 'checchati' o 'chindissati'. En pasiva, con asimilación anterior: 'chijjissati', 'chijjissanti'. Aoristo: 'achindi', 'chindi', 'acchejji', 'acchejjiṃsu'. Condicional: 'acchindissa', 'achijjissa'. Optativo: 'chinde', 'chindeyya', 'chijje', 'chijjeyya'. Imperativo: 'chindatu', 'chindantu', 'chijjatu', 'chijjantu', etc. ภุช=ปาลนชฺโฌหาเรสุ, ภุญฺชติ, ภุญฺชนฺติ อิจฺจาทิ. ภวิสฺสติมฺหิ ‘‘ภุช+มุจ+วจ+วิสานํ กฺขง’’ติ ธาตฺวนฺเตน สห สฺสสฺส [Pg.245] กฺขงาเทเส วุทฺธิ, โภกฺขติ, ภุญฺชิสฺสติ, โภกฺขนฺติ, ภุญฺชิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. Bhuj [significa] en los actos de proteger y comer; 'bhuñjati', 'bhuñjanti', etc. En el futuro, por 'bhuja+muca+vaca+visānaṃ kkha', junto con la consonante final de la raíz, hay sustitución de 'ssa' por 'kkha' y fortalecimiento: 'bhokkhati', 'bhuñjissati', 'bhokkhanti', 'bhuñjissanti', etc. มุจ=โมจเน, มุจฺจติ, มุจฺจนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-มุจฺจติ, มุจฺจนฺติ อิจฺจาทิ. (รุธาทินโย). Muca [significa] en el acto de liberar; 'muccati', 'muccanti', etc. En pasiva: 'muccati', 'muccanti', etc. (Fin del método de la clase Rudhādi). ทิว=กีฬา วิชิคึสา โวหาร ชุติ ถุติ คตีสุ, Div [se emplea] en los sentidos de jugar, desear conquistar, comerciar, brillar, alabar e ir (moverse), ๕,๒๑. ทิวาทีหิ ยก 5,21. Para la clase Divādi, el signo es 'yaka' (ya). ทิวาทีหิ กตฺตริ ลวิสเย ยก โหติ. กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ, เอว+มุปริ จ. วสฺส พกาเร ปุพฺพรูปํ, โส ชุตํ ทิพฺพติ, ทิพฺพนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-กฺเย เตน ทิพฺพติ, ทิพฺพนฺติ อิจฺจาทิ. ทิพฺพิสฺสติ, เตน ทิพฺพิสฺสติ. อทิพฺพิ ทิพฺพิ. เตน อทิพฺพิ ทิพฺพิ. อทิพฺพิสฺส. เตน อทิพฺพิสฺส. ทิพฺเพ ทิพฺเพยฺย. เตน ทิพฺเพ ทิพฺเพยฺย. ทิพฺพตุ. เตน ทิพฺพตุ อิจฺจาทิ. Después de las raíces de la clase divu y otras, en la voz activa (kattari) y en el ámbito de los sufijos de tiempo (la), se añade el sufijo yaka. La letra 'k' tiene el propósito de indicar operaciones gramaticales ligadas a los anubandhas, y así sucesivamente. Con la letra 'v' de la raíz y la 'b' del sufijo, ocurre la asimilación al sonido anterior (pubbarūpaṃ), resultando en dibbati (él juega/brilla), dibbanti, etc. En la voz pasiva (kamme) con el sufijo kye, resulta dibbati, dibbanti, etc. Futuro: dibbissati; pasiva: dibbissati. Aoristo: adibbi, dibbi; pasiva: adibbi, dibbi. Condicional: adibbissa; pasiva: adibbissa. Optativo: dibbe, dibbeyya; pasiva: dibbe, dibbeyya. Imperativo: dibbatu; pasiva: dibbatu, etc. สิว=ตนฺตุสนฺตาเน, สิพฺพติ, สิพฺพนฺติ อิจฺจาทิ. ปท=คมเน, อุปุพฺโพ, จวคฺคปุพฺพรูปานิ, อุปฺปชฺชติ, อุปฺปชฺชเร อุปฺปชฺชนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเมกฺเย เตน ปฏิปชฺชเต อิจฺจาทิ. ภาเว-อุปฺปชฺชเต ตยา. พุธ=อวคมเน, ฌการปุพฺพรูปานิ ยกฺขเรสุ. ธมฺมํ พุชฺฌติ, พุชฺฌเร พุชฺฌนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-มยา ธมฺโม พุชฺฌเต อิจฺจาทิ. ยุธ=สมฺปหาเร, ยุชฺฌติ+จฺจาทิ. นห=พนฺธเน, ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ เย วิปลฺลาโส, สนฺนยฺหติ+จฺจาทิ. มน=ญาเณ, ญฺญการ+ปุพฺพรูปานิ, มญฺญติ+จฺจาทิ. ตุส=ตุฏฺฐิมฺหิ, ปุพฺพรูเป ตุสฺสติ+จฺจาทิ. สม=อุปสเม, สมฺมติ+จฺจาทิ. Siva = en el sentido de coser: sibbati, sibbanti, etc. Pada = en el sentido de ir; con el prefijo u, ocurre la asimilación con el grupo palatal (cavaggapubbarūpaṃ): uppajjati (surge), uppajjare, uppajjanti, etc. En la voz pasiva con kye: paṭipajjate, etc. En sentido impersonal (bhāve): uppajjate tayā (es surgido por ti). Budha = en el sentido de comprender; asimilación con la letra 'j' ante el sufijo ya (jhakārapubbarūpāni): dhammaṃ bujjhati (comprende el Dhamma), bujjhare, bujjhanti, etc. En pasiva: mayā dhammo bujjhate (el Dhamma es comprendido por mí), etc. Yudha = en el sentido de combatir: yujjhati, etc. Naha = en el sentido de atar; por la regla 'inversión de la h' (hassa vipallāso), hay una metátesis: sannayhati, etc. Mana = en el sentido de conocer; asimilación con 'ññ': maññati, etc. Tusa = en el sentido de satisfacción; con asimilación anterior: tussati, etc. Sama = en el sentido de apaciguamiento: sammati, etc. ชน=ชนเน[Pg.246], ‘‘ชนิสฺสา’’ติ อา โหติ กานุพนฺเธ พหุลาธิการา, โส ชายติ, ชายนฺติ+จฺจาทิ. กมฺเม-ชนิตุํ ปโยเชตีติ ‘‘ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ เจ’’ติ ณิมฺหิ ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ วุทฺธิปฏิเสเธ กฺยมฺหิ ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ ทีเฆ จ กเต เตน ชนียติ, ชนียนฺติ อิจฺจาทิ. โส ชายิสฺสติ. เตน ชนิสฺสติ. โส อชายิ, เตน อชนียิ. โส อชายิสฺส, เตน อชนียิสฺส. โส ชาเย ชาเยยฺย, เตน ชนีเยยฺย. โส ชายตุ, เตน ชนียตุ อิจฺจาทิ. (ทิวาทินโย). Jana = en el sentido de engendrar; por la regla 'janissā', la vocal se convierte en ā debido a la autoridad del marcador k (kānubandhe), resultando en jāyati (él nace), jāyanti, etc. En pasiva: para expresar la acción del instigador (causativo), se emplea el sufijo ṇi según la regla 'también en la actividad del instigador'; al prohibirse el fortalecimiento (vuddhipaṭisedhe) por la regla 'también en otros casos' y aplicarse el 'alargamiento de la vocal' (dīgho sarassā) ante el sufijo kya, resulta janīyati, janīyanti, etc. Futuro: jāyissati; pasiva: janissati. Aoristo: ajāyi; pasiva: ajanīyi. Condicional: ajāyissa; pasiva: ajanīyissa. Optativo: jāye, jāyeyya; pasiva: janīyeyya. Imperativo: jāyatu; pasiva: janīyatu, etc. (Este es el método de la clase Divādi). ตุท=พฺยถเน, Tuda = en el sentido de afligir (o herir), ๕,๒๒. ตุทาทีหิ โก 5,22. Después de las raíces de la clase tudādi se añade ko. ตุทาทีหิ กตฺตริ ลวิสเย โก โหติ. ตุทติ, ตุทนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ตุทฺยติ ตุชฺชติ, ตุทฺยเร ตุทฺยนฺติ, ตุชฺชเร ตุชฺชนฺติ+จฺจาทิ. ตถา ตุทิสฺสติ ตุชฺชิสฺสติ. อตุทิ, อตุทึสุ, อตุชฺชิ. อตุทิสฺส อตุชฺชิสฺส, ตุเทยฺย ตุชฺเชยฺย. ตุทตุ, ตุทนฺตุ, ตุชฺชตุ อิจฺจาทิ. Después de las raíces de la clase tudādi, en la voz activa y en el ámbito de los sufijos de tiempo (la), se añade el sufijo ko. Tudati (él aflige), tudanti, etc. En la voz pasiva: tudyati, tujjati, tudyare, tudyanti, tujjare, tujjanti, etc. De la misma manera, el futuro: tudissati, tujjissati. Aoristo: atudi, atudiṃsu, atujji. Condicional: atudissa, atujjissa. Optativo: tudeyya, tujjeyya. Imperativo: tudatu, tudantu, tujjatu, etc. วิส=ปเวสเน, ปปุพฺโพ. โส คามํ ปวิสติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ปวิสียติ อิจฺจาทิ. ปวิสิสฺสติ. ปวิสียิสฺสติ. ปาวิสิ, อีมฺหิ ‘‘ภุชมุจา’’ ทินา โยควิภาคา กฺขง. ปาวิสิ, ปวิสิ ปาเวกฺขิ, ปถวึ ปาวิสึสุ ปวิสึสุ. ปาวิสียิ. ปาวิสิสฺส ปวิสิสฺส. ปาวิสียิสฺส. ปวิเส ปวิเสยฺย, วิกรณโลโป [Pg.247] ปวิสีเยยฺย. ปวิสตุ, ปวิสียตุ อิจฺจาทิ. นุทติ. ทิส=อุจฺจารเณ, อุทฺทิสฺสติ, ลิขติ, ตุสติ อิจฺจาทิ. (ตุทาทินโย). Visa = en el sentido de entrar; con el prefijo pa. Él entra en la aldea: gāmaṃ pavisati, etc. Pasiva: pavisīyati, etc. Futuro: pavisissati, pavisīyissati. Aoristo: pāvisi; con el sufijo ī, debido a la división de la regla (yogavibhāga) 'bhujamucā', etc., se aplica el marcador kkhaṅa: pāvisi, pavisi, pāvekkhi; 'entraron en la tierra': pathaviṃ pāvisiṃsu, pavisiṃsu. Pasiva: pāvisīyi. Condicional: pāvisissa, pavisissa, pāvisīyissa. Optativo: pavise, paviseyya; con la elisión del afijo de clase: pavisīyeyya. Imperativo: pavisatu, pavisīyatu, etc. Nudati (empuja). Disa = en el sentido de enunciar/señalar: uddissati, likhati (escribe), tusati (se alegra), etc. (Este es el método de la clase Tudādi). ชิ=ชเย, Ji = en el sentido de conquistar, ๕,๒๓. ชฺยาทีหิ กฺนา 5,23. Después de las raíces de la clase jyādi se añade knā. ชฺยาทีหิ กตฺตริ ลวิสเย กฺนา โหติ. น วุทฺธิ. กิเลเส ชินาติ, ชินนฺติ. เตน กิเลโส ชียติ, ชียนฺติ, กฺเย ทีโฆ. ชินิสฺสติ, ชินิสฺสนฺติ. อชินิ ชินิ. อชียิ, อชียิตฺถ. อชินิสฺส. อชียิสฺส. ชิเนยฺย. ชินาตุ อิจฺจาทิ. จิ=จเย, ตถา จินาติ, จินนฺติ อิจฺจาทิ. Después de las raíces de la clase jyādi, en la voz activa y en el ámbito de los sufijos de tiempo (la), se añade el sufijo knā. No hay fortalecimiento (vuddhi). Conquista las impurezas: kilese jināti, jinanti. Por ello, la impureza es conquistada: kileso jīyati, jīyanti, con alargamiento ante el sufijo kye. Futuro: jinissati, jinissanti. Aoristo: ajini, jini. Pasiva: ajīyi, ajīyittha. Condicional: ajinissa, ajīyissa. Optativo: jineyya. Imperativo: jinātu, etc. Ci = en el sentido de recolectar; de la misma manera: cināti, cinanti, etc. ญา=อวโพธเน, Ñā = en el sentido de conocer (comprender), ๕,๑๒๐. ญาสฺส เน ชา 5,120. Para la raíz ñā, se convierte en jā ante ne. ญาธาตุสฺส ชา โหติ นกาเร. วิชานาติ. La raíz ñā se convierte en jā cuando le sigue el sonido na: vijānāti (él comprende claramente). ๖๑. ญาสฺส สนาสฺส นาโย ติมฺหิ 61. Para ñā con el sufijo snā, se convierte en nāyo ante ti. สนาสฺส ญาสฺส นาโย วา โหติ ติมฺหิ. นายติ, วิชานาติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-วิญฺญายติ อิจฺจาทิ. กฺเย ‘‘อาสฺเส จา’’ติ เอตฺถ ‘‘อาสฺเส’’ติ โยควิภาคา อาสฺส เอ โหติ, ยสฺส ทฺวิตฺเต เญยฺยติ, เญยฺยนฺติ อิจฺจาทิ. วิชานิสฺสติ, วิชานิสฺสนฺติ. กมฺเม – ‘‘กฺยสฺส สฺเส’’ติ กฺยโลเป รสฺเส จ กเต ญาสฺสติ, ญาสฺสนฺติ, วิญฺญายิสฺสติ, ปญฺญายิสฺสติ. Para la raíz ñā con el sufijo snā, opcionalmente se convierte en nāyo ante el sufijo ti: nāyati, vijānāti, etc. Pasiva: viññāyati, etc. Ante el sufijo kye, mediante la división de la regla 'en ā se convierte en e' (āsse), la ā de la raíz se convierte en e, y tras la duplicación de la y, resulta ñeyyati, ñeyyanti, etc. Futuro: vijānissati, vijānissanti. En la voz pasiva, con la elisión de kya y el acortamiento según la regla 'sse para kya', resulta ñāssati, ñāssanti, viññāyissati, paññāyissati. ๖๕. สฺสสฺส หิ กมฺเม 65. El sufijo ssati se convierte en hi en la voz pasiva. ญาโต ปรสฺส สฺสสฺส หิ วา โหติ กมฺเม, ปญฺญายิหิติ, ปญฺญายิหินฺติ. อญาคเม สมชานิ, สํชานิ, สํชานึสุ. สมชา- นึสุ[Pg.248]. กมฺเม-ปญฺญายิ, ปญฺญายึสุ. อชานิสฺส. กมฺเม-อญฺญายิสฺส. Después de ñā, el sufijo ssati opcionalmente se convierte en hi en la voz pasiva: paññāyihiti, paññāyihinti. Con el aumento de 'a' (añāgame): samajāni, saṃjāni, saṃjāniṃsu, samajānīṃsu. Pasiva: paññāyi, paññāyiṃsu. Condicional: ajānissa; pasiva: aññāyissa. ๖๓. เอยฺยสฺสิ+ยาญา วา 63. El sufijo eyya opcionalmente se convierte en iyā tras ñā. ญาโต ปรสฺส เอยฺยสฺส อิยา+ญา โหนฺติ วา. ชานิยา. Después de ñā, el sufijo eyya opcionalmente se convierte en iyā o ñā: jāniyā. ๖๒. ญามฺหิ ชํ 62. Se convierte en jaṃ cuando sigue ñā. ญาเทเส สนาสฺส ญาสฺส ชํ วา โหติ. ชญฺญา, ชาเนยฺย, ชาเนยฺยุํ. กมฺเม-ปญฺญาเยยฺย, ปญฺญาเยยฺยุํ. วิชานาตุ, วิชานนฺถุ. กมฺเม-วิญฺญายตุ อิจฺจาทิ. En la sustitución de ñā, para ñā con el sufijo snā, opcionalmente se convierte en jaṃ: jaññā, jāneyya, jāneyyuṃ. Pasiva: paññāyeyya, paññāyeyyuṃ. Imperativo: vijānātu, vijānanthu. Pasiva: viññāyatu, etc. มา=มาเน, ‘‘อา อี สฺสาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญ’’ อิติ อิญอิติ โยควิภาคา อิญาคเม ปุพฺพสรโลโป, มินาติ, มินนฺติ. กมฺเม-มียติ อิจฺจาทิ. ลู=เฉทเน, ‘‘กฺณากฺนาสุ รสฺโส’’ติ ธาตุสฺส รสฺโส, ลุนาติ, ลุนนฺติ. กมฺเม-ลูยติ อิจฺจาทิ. ธุ=กมฺปเน, ธุนาติ อิจฺจาทิ. (ชฺยาทินโย). Mā = en el sentido de medir; por la regla 'iñā para ā, ī, ssā, etc., ante una consonante', mediante la división de la regla (iñā), con el aumento de iñā y la elisión de la vocal precedente: mināti, minanti. Pasiva: mīyati, etc. Lū = en el sentido de cortar; por la regla 'vocal corta ante kṇā y knā', se acorta la vocal de la raíz: lunāti, lunanti. Pasiva: lūyati, etc. Dhu = en el sentido de sacudir: dhunāti, etc. (Este es el método de la clase Jyādi). กี=ทพฺพวินีมเย, Kī = en el sentido de intercambio de bienes (comprar), ๒๔. กฺยาทีหิ กฺณา 24. Después de las raíces de la clase kyādi se añade kṇā. กฺยาทีหิ ลวิสเย กฺณา โหติ. ‘‘กฺณากฺนาสุ รสฺโส’’ติ รสฺเส กิณาติ, กิณนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-วิกฺกียติ, วิกฺกียนฺติ. วิกฺกิณิสฺสติ, วิกฺกิณิสฺสนฺติ. วิกฺกียิสฺสติ, วิกฺกียิสฺสนฺติ. อกิณิ, วิกฺกิณิ, วิกฺกียิ. อกิณิสฺส, วิกฺกิณิสฺส. วิกฺกิเณ วิกฺกิเณยฺย. Después de las raíces de la clase kyādi, en el ámbito de los sufijos de tiempo (la), se añade kṇā. Tras el acortamiento por la regla 'vocal corta ante kṇā y knā', resulta kiṇāti, kiṇanti, etc. Pasiva: vikkīyati (se vende), vikkīyanti. Futuro: vikkiṇissati, vikkiṇissanti, vikkīyissati, vikkīyissanti. Aoristo: akiṇi, vikkiṇi, vikkīyi. Condicional: akiṇissa, vikkiṇissa. Optativo: vikkiṇe, vikkiṇeyya. วิกฺกีเย[Pg.249]. วิกฺกีเยยฺย. วิกฺกิณาตุ, วิกฺกิณนฺตุ, วิกฺกียตุ, วิกฺกียนฺตุ อิจฺจาทิ. สุ=สวเน, สุณาติ, สุณนฺติ อิจฺจาทิ. Vikkīye, vikkīyeyya. Imperativo: vikkiṇātu, vikkiṇantu, vikkīyatu, vikkīyantu, etc. Su = en el sentido de escuchar: suṇāti, suṇanti, etc. สก=สตฺติยํ, Saka = en el sentido de capacidad (poder), ๕,๑๒๑. สกา+ปานํ กุก+กุ เณ 5,121. Para las raíces saka y āpa, se añaden los aumentos kuka y ku ante el sufijo ṇe. สก+อาปานํ กุก+กุอิจฺเจเต อาคมา โหนฺติ เณ. สกฺกุณาติ, สกฺกุณนฺติ. สกฺกุนาติ, สกฺกุนนฺติ. Para saka y āpa, los aumentos kuka y ku se añaden ante el sufijo ṇe: sakkuṇāti, sakkuṇanti; sakkunāti, sakkunanti. ๕๓. สฺเส วา 53. Opcionalmente ante el sufijo sse. สกสฺมา กฺณาสฺส กฺโข วา โหติ สฺเส. สกฺขิสฺสติ, สกฺขิสฺสนฺติ. De [la raíz] sak, el [sufijo] kṇā se convierte opcionalmente en kkho ante sse. Sakkhissati, sakkhissanti (podrá, podrán). ๕๘. สกา กฺณาสฺส ข อีอาโท 58. De sak, el [sufijo] kṇā se convierte en kha ante el [sufijo] ī, etc. สกสฺมา กฺณาสฺส โข วา โหติ อีอาทีสุ. อสกฺขิ สกฺขิ, สกฺขึสุ. อสกฺขิสฺส, อสกฺขิสฺสํสุ. สกฺกุเณ สกฺกุเณยฺย. สกฺกุณาตุ, สกฺกุณนฺตุ. De sak, el [sufijo] kṇā se convierte opcionalmente en kho ante ī, etc. Asakkhi, sakkhi (pudo), sakkhiṃsu (pudieron). Asakkhissa (habría podido), asakkhissaṃsu (habrían podido). Sakkuṇe, sakkuṇeyya (podría/pudiera). Sakkuṇātu, sakkuṇantu (que pueda, que puedan). อป=ปาปุณเน, ปปุพฺโพ, ‘‘สกา+ปานํ กุก+กุ เณ’’ติ กุกเต สมฺปตฺติ ปาปุณาติ, ปาปุณนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเมปาปียติ, ปาปียนฺติ. ปาปุณิสฺสติ, ปาปุณิสฺสนฺติ. กมฺเม-ปาปียิสฺสติ, ปาปียิสฺสนฺติ. ปาปุณิ, ปาปุณึสุ. กมฺเม-ปาปียิ, ปาปียิตฺถ. อปาปุณิสฺส. กมฺเม-อปาปียิสฺส. ปาปุเณ, ปาปุเณยฺย. กมฺเม-ปาปีเยยฺย. ปาปุณาตุ, ปาปุณนฺตุ. กมฺเม-ปาปียตุ อิจฺจาทิ. (กฺยาทินโย). Apa significa alcanzar (pāpuṇana). Con el prefijo pa, [basado en la regla] «de sak y āp, [se aplica] kuka y ku con ṇe», se obtiene el logro (sampatti). Pāpuṇāti, pāpuṇanti (alcanza, alcanzan), etc. En la voz pasiva (kamme): pāpīyati, pāpīyanti. Futuro: pāpuṇissati, pāpuṇissanti. Pasiva futura: pāpīyissati, pāpīyissanti. Pasado (aoristo): pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Pasiva pasada: pāpīyi, pāpīyittha. Condicional: apāpuṇissa. Pasiva condicional: apāpīyissa. Optativo: pāpuṇe, pāpuṇeyya. Pasiva optativa: pāpīyeyya. Imperativo: pāpuṇātu, pāpuṇantu. Pasiva imperativa: pāpīyatu, etc. (Este es el método de la clase kyādi). สุ=สวเน, Su significa oír (savana). ๒๕. สฺวาทีหิ กฺโณ 25. Después de su y otras [raíces similares], se añade [el sufijo] kṇo. สุอาทีหิ [Pg.250] ลวิสเย กฺโณ โหติ. กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ. ธมฺมํ สุโณติ. ปรสฺสรโลเป สุโณนฺติ. กมฺเม-กฺเย ทีเฆ สูยติ, สูยนฺติ. ทฺวิตฺเต สุยฺยติ สุยฺยนฺติ+จฺจาทิ. อิญาคเม สุณิสฺสติ, สุณิสฺสนฺติ. กมฺเม-กฺยโลเป วุทฺธิ. โสสฺสติ, โสสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. อสุณิ สุณิ, อสุณึสุ สุณึสุ. Después de su y otras, en el sentido de agente (la), ocurre kṇo. Debido a que ka es un anubandha (marcador), no hay fortalecimiento (vuddhi). Dhammaṃ suṇoti (escucha el Dhamma). Con la elisión del sonido siguiente, suṇonti. En pasiva con el sufijo kye y alargamiento: sūyati, sūyanti. Con duplicación: suyyati, suyyanti, etc. Con el aumento iñ, el futuro es suṇissati, suṇissanti. En pasiva, con elisión de kya, ocurre vuddhi: sossati, sossanti, etc. Pasado: asuṇi, suṇi, asuṇiṃsu, suṇiṃsu. ๖๐. เตสุ สุโต กฺโณ+กฺณานํ โรฏ 60. En esos [sufijos], después de su, los sufijos kṇo y kṇā se convierten en roṭa. เตสุ อีอาทีสุ สุโต ปเรสํ กฺโณ+กฺณานํ โรฏ วา โหติ. รกาโร อนุพนฺโธ. โฏ สพฺพาเทสตฺโถ. อุสฺส โลเป ทฺวิตฺตํ อีสฺส สิ จ. อสฺโสสิ, อสฺโสสึสุ. ‘‘อึสฺส จ สิญ’’ติ โยควิภาคา สิญ, อสฺโสสึสุ, ปจฺจสฺโสสุํ. อสุยิ, อสุยิตฺถ. อสุณิสฺส, เตน อสุยิสฺส. สุเณ สุเณยฺย, สุเณยฺยํ. เตน สูเย สูเยยฺย. สุณาตุ, สุณนฺตุ. สูยตุ, สูยนฺตุ อิจฺจาทิ. Ante esos [sufijos] ī, etc., los [sufijos] kṇo y kṇā que siguen a su se convierten opcionalmente en roṭa. La letra rakāra es un anubandha. Ṭo indica una sustitución total. Con la elisión de u, duplicación, y el cambio de ī a si: assosi (escuchó), assosiṃsu (escucharon). Por la división de la regla (yogavibhāga) «para iṃ y siña», se obtiene siña: assosiṃsu, paccassosuṃ. Pasiva: asuyi, asuyittha. Condicional: asuṇissa, por lo tanto, asuyissa. Optativo: suṇe, suṇeyya, suṇeyyaṃ. Por lo tanto, en pasiva: sūye, sūyeyya. Imperativo: suṇātu, suṇantu. Pasiva: sūyatu, sūyantu, etc. คิ=สทฺเท, คิโณติ. คิณนฺติ. ตฺวํ คิโณสิ. คิณิสฺสติ, คิณิสฺสนฺติ. อคิณิสฺส. คิเณยฺย. คิโณตุ อิจฺจาทิ. วุ=สํวรเณ, อาวุโณติ, อาวุณนฺติ. อาวุโณสิ อิจฺจาทิ. เสเสสุปิ โยเชตพฺพํ. (สฺวาทินโย). Gi significa sonido (sadda). Giṇoti, giṇanti. Tú: giṇosi. Futuro: giṇissati, giṇissanti. Condicional: agiṇissa. Optativo: giṇeyya. Imperativo: giṇotu, etc. Vu significa cubrir (saṃvaraṇa). Āvuṇoti, āvuṇanti. Āvuṇosi, etc. Debe aplicarse también a los demás. (Este es el método de la clase svādi). ตน=วิตฺถาเร, Tana significa extensión (vitthāra). ๒๖. ตนาทิตฺโว 26. [El sufijo] o después de la clase tanādi. ตนาทิโต กตฺตริ ลวิสเย โอ โหติ. กิตฺตึ ตโนติ, ตโนนฺติ อิจฺจาทิ. Después de la clase tanādi, en la voz activa (kattari) en el sentido de agente (la), ocurre el sufijo o. Kittiṃ tanoti (difunde la fama), tanonti, etc. ๗๖. โอวิกรณสฺสุ ปรจฺฉกฺเก 76. El sufijo flexivo o se convierte en u ante el grupo de seis desinencias de la voz media (paracchakka). โอวิกรณสฺส [Pg.251] อุ โหติ ปรจฺฉกฺกวิสเย. ตนุเต, ตนฺวนฺเต. ตนุเส, ตนุวฺเห. ตนฺเว, ตนฺวมฺเห. กมฺเม – El sufijo flexivo o se convierte en u en el ámbito de las seis desinencias de la voz media. Tanute, tanvante. Tanuse, tanuvhe. Tanve, tanvamhe. En la voz pasiva (kamme) — ๕,๑๓๘. ตนสฺสา วา 5,138. Opcionalmente, ocurre ā para tan. ตนสฺส วา อา โหติ กฺเย. ปปุพฺโพ, ปตายติ. ปตญฺญติ, ปตายเร ปตายนฺติ ปตญฺญเร ปตญฺญนฺติ+จฺจาทิ. ตถา วิกรณโลเป อิญาคเม จ ตนิสฺสติ, ตนิสฺสนฺติ. ปตายิสฺสติ. อตนิ, อตนึสุ. อตนิสฺส. ปตายิสฺส. ตเนยฺย, ตเนยฺยุํ. ตโนตุ, ตโนนฺตุ อิจฺจาทิ. Opcionalmente, ocurre ā para tan ante el sufijo kya. Con el prefijo pa: patāyati. Pataññati, patāyare, patāyanti, pataññare, pataññanti, etc. De la misma manera, con la elisión del sufijo flexivo y el aumento iñ: tanissati, tanissanti. Patāyissati. Pasado: atani, ataniṃsu. Condicional: atanissa. Patāyissa. Optativo: taneyya, taneyyuṃ. Imperativo: tanotu, tanontu, etc. กร=กรเณ, Kara significa hacer (karaṇa). ๕,๑๗๗. กรสฺส โสสฺส กุพฺพ+กุรุ+กยิรา 5,177. Para kar junto con el sufijo o, se emplean kubba, kuru y kayirā. กรสฺส ส โอการสฺส กุพฺพาทโย วา โหนฺติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ. กโรติ, กโรนฺติ. กโรสิ, กโรถ. Para kar junto con su [sufijo] o, ocurren opcionalmente kubbādayo y otros ante nta, māna, ti, etc. Kubbati, kubbanti. Karoti, karonti. Karosi, karotha. ๒๓. กรสฺส โสสฺส กุํ 23. Para kar junto con su [sufijo] o, ocurre kuṃ. กรสฺส ส โอการสฺส กุํ วา โหติ มิเมสุ. กุมฺมิ กโรมิ. กุมฺม กโรม. ปรจฺฉกฺเก กุรุเต กุพฺพเต, กุพฺพนฺเต อิจฺจาทิ. กยิรติ, กยิรนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-กฺยสฺส ทฺวิตฺเต อีสฺส รสฺโส, กริยฺยติ, กรียติ วา อิจฺจาทิ. ‘‘ตวคฺควรณา’’ ทินา [Pg.252] เย รสฺส ยกาเร กยฺยติ, กยฺยนฺติ. พหุลาธการา กมฺเม กฺวจิ อิมินา กยิราเทเส เตน กยิรติ, กยิรนฺติ อิจฺจาทิ. ภวิสฺสติมฺหิ – Para kar junto con su [sufijo] o, ocurre opcionalmente kuṃ ante mi y ma. Kummi, karomi. Kumma, karoma. En la voz media: kurute, kubbate, kubbante, etc. Kayirati, kayiranti, etc. En pasiva, con duplicación de kya y acortamiento de ī: kariyyati, o karīyati, etc. Según la regla «tavaggavaraṇā...», cuando hay una yakāra corta, se obtiene kayyati, kayyanti. Debido a la autoridad de la regla general (bahula), a veces en pasiva ocurre la sustitución por kayirā, por lo cual se obtiene kayirati, kayiranti, etc. En el futuro — ๒๕. หาสฺส จา+หง สฺเสน 25. Y para kar y hā, ocurre āhaṅa junto con sse. กรสฺส โสสฺส หาสฺส จ อาหง วา โหติ สฺเสน สห. กาหติ, กาหนฺติ อิจฺจาทิ. อิญาคเม กาหิติ, กาหินฺติ อิจฺจาทิ. อาหงาเทสาภาวปกฺเข กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. อชฺชตเน – Para kar junto con su [sufijo] o, y para hā, ocurre opcionalmente āhaṅa junto con sse. Kāhati, kāhanti, etc. Con el aumento iñ: kāhiti, kāhinti, etc. En el caso de que no ocurra la sustitución por āhaṅa: karissati, karissanti, etc. En el pasado (aoristo) — ๒๔. กา อีอาทีสุ 24. [Ocurre] kā ante ī, etc. กรสฺส ส โอการสฺส กา โหติ วา อีอาทีสุ. Para kar junto con su [sufijo] o, ocurre opcionalmente kā ante ī, etc. ๔๔. ทีฆา อีสฺส 44. Después de una vocal larga, para ī [ocurre] si. ทีฆโต ปรสฺส อีสฺส สิ วา โหติ. อกาสิ. อีโลเป อกา, อกํสุ. โอสฺส สิอาเทเส อกาสิ. สิญาคเม อกาสิตฺถ. อกาสิ, อกาสึ, อกาสิมฺห. อญฺญตฺร อกริกริ, อกรึสุ กรึสุ อกํสุ อิจฺจาทิ. เตน อกรียิ อิจฺจาทิ. อกริสฺส อิจฺจาทิ. กมฺเม-อกรียิสฺส อิจฺจาทิ. เอยฺยาทิมฺหิ ‘‘กฺวจิ วิกรณานํ’’ติ โอวิกรณโลเป กเรกเรยฺย, กเรยฺยุํ อิจฺจาทิ. กุพฺเพ กุพฺเพยฺย อิจฺจาทิ. Después de una vocal larga, ocurre opcionalmente si en lugar de ī. Akāsi. Con la elisión de ī: akā, akaṃsu. Con la sustitución de o por si: akāsi. Con el aumento siñ: akāsittha. Akāsi, akāsiṃ, akāsimha. En otros casos: akari, kari, akariṃsu, kariṃsu, akaṃsu, etc. Por lo tanto, en pasiva: akarīyi, etc. Condicional: akarissa, etc. En pasiva: akarīyissa, etc. Ante el optativo eyya, etc., según la regla «a veces de los sufijos flexivos...», con la elisión del sufijo flexivo o: kare, kareyya, kareyyuṃ, etc. Kubbe, kubbeyya, etc. ๗๑. ฏา 71. [Ocurre] ṭā. กยิรา ปรสฺส เอยฺยสฺส ฏา โหติ. โส กยิรา. Después de kayirā, el sufijo eyya se convierte en ṭā. Así resulta kayirā. ๗๐. กยิเร+ยฺยสฺเส+ยฺยุมาทีนํ 70. De kayira, para eyya, eyyuṃ, etc. กยิรา [Pg.253] ปรสฺส เอยฺยุมาทีนํ เอยฺยสฺส โลโป โหติ. กยิรุํ. ตฺวํ กยิราสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม. Después de kayirā, ocurre la elisión de eyya en eyyuṃ y los demás. [Resultando en] kayiruṃ. [Otros ejemplos son:] Tvaṃ kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. ๗๒. เอถสฺสา 72. De etha [se convierte en] ā. กยิรา ปรสฺเส+ถสฺส อา โหตีติอาทิสฺส เอสฺส อา โหติ. กยิราถ ธีโร. กมฺเม-กริเยยฺย, กริเยยฺยุ+มิจฺจาทิ. กโรตุ กุรุตุ วา, กุพฺพนฺตุ กโรนฺตุ อิจฺจาทิ. ปรจฺฉกฺเก-กุรุตํ, กุพฺพนฺตํ. กุรุสฺสุ กรสฺสุ อิจฺจาทิ. ‘‘เอโอน+ม วณฺเณ’’ติ อกาโร. กุรุวฺโห, กุพฺเพ, กุพฺพามเส. กมฺเม-กรียตุ อิจฺจาทิ. Después de kayirā, la terminación etha se convierte en ā por la regla que comienza con 'ā hotī', y la terminación essa se convierte en ā. Kayirātha dhīro (el sabio actuaría). En voz pasiva: kariyeyya, kariyeyyuṃ, etc. [En imperativo:] karotu o kurutu, kubbantu, karontu, etc. En el grupo de seis de la voz media: kurutaṃ, kubbantaṃ. Kurussu, karassu, etc. Por la regla 'eonama vaṇṇe', hay un sonido a. Kuruvho, kubbe, kubbāmase. En voz pasiva: karīyatu, etc. ๕,๑๓๓. กโรติสฺส โข 5,133. De karoti, ciertamente. ปาทิโต ปรสฺส กรสฺส กฺวจิ ข โหติ. อภิสงฺขโรติ อิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. ‘‘ตทมินา’’ทินา ขาเทเส อภิสํขาสีติ วิเสโส. สก=สตฺติยํ, สกฺโกติ อิจฺจาทิ. อป=ปาปุณเน, ปปุพฺโพ, ปปฺโปติ อิจฺจาทิ. (ตนาทินโย). Después de un prefijo, la raíz kar a veces se convierte en kha. Abhisaṅkharoti, etc. Esto debe aplicarse en todos los casos. Por la regla que comienza con 'Tadaminā', en la sustitución por khā, abhisaṃkhāsi es la forma especial. Saka = en el sentido de poder, sakkoti, etc. Apa = en el sentido de alcanzar; con el prefijo pa, pappoti, etc. (Este es el método de la clase tanādi). จุร=เถยฺเย, Cura = en el sentido de robar. ๑,๑๕. จุราทิโต ณิ 1,15. De la clase curādi [se añade el sufijo] ṇi. จุราทีหิ กฺริยตฺเถหิ สกตฺเถ ณิ ปโร โหติ. ‘‘ณิณาปฺยาปีหิ วา’’ติ วิกปฺเปน โล. ธนํ โจรยติ โจเรติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-โจรียติ อิจฺจาทิ. โจรยิสฺสติ โจเรสฺสติ [Pg.254] อิจฺจาทิ. กมฺเม-โจรียิสฺสติ อิจฺจาทิ. อโจรยิ โจรยิ อโจเรสิ โจเรสิ อิจฺจาทิ. อโจรยิสฺส อิจฺจาทิ. กมฺเม-อโจรียิสฺส อิจฺจาทิ. โจรเย โจรเยยฺย อิจฺจาทิ. โจเรตุ โจเรนฺตุ อิจฺจาทิ. Después de las raíces de la clase curādi en sentido verbal, el sufijo ṇi se añade en su propio sentido. Por la regla 'Ṇiṇāpyāpīhi vā', la elisión ocurre opcionalmente. Dhanaṃ corayati, coreti (él roba la riqueza), etc. En voz pasiva: corīyati, etc. Corayissati, coressati, etc. En voz pasiva: corīyissati, etc. Acorayi, corayi, acoresi, coresi, etc. Acorayissa, etc. En voz pasiva: acorīyissa, etc. Coraye, corayeyya, etc. Coretu, corentu, etc. จินฺต=จินฺตายํ, สํโยคตฺตา น วุทฺธิ, จินฺเตติ จินฺตยติ, จินฺเตนฺติ. กมฺเม-จินฺตียติ, จินฺตียนฺติ อิจฺจาทิ. มนฺต=คุตฺตภาสเน, มนฺเตติ มนฺตยติ อิจฺจาทิ. ปาล=รกฺขเณ, โส ธมฺมํ ปาเลติ ปาลยติ. เตน ปาลียติ+จฺจาทิ. (จุราทินโย). Cinta = en el sentido de pensar; debido a la combinación de consonantes, no hay fortalecimiento (vuddhi); cinteti, cintayati, cintenti. En voz pasiva: cintīyati, cintīyanti, etc. Manta = en el sentido de hablar en secreto, manteti, mantayati, etc. Pāla = en el sentido de proteger; él protege el Dhamma (so dhammaṃ pāleti, pālayati). Por él es protegido (tena pālīyati), etc. (Este es el método de la clase curādi). ภูวาทิ จ รุธาทิ จ, ทิวาทิ จ ตุทาทโย; ชฺยาที กิยาที สฺวาที จ, ตนาที จ จุราทโย. Bhūvādi y rudhādi, divādi y tudādi; jyādi, kiyādi, svādi, tanādi y curādi. (วิกรณวิธานํ). (Reglas para los afijos de clase). ๕,๑. ติช+มาเนหิ ข+สา ขมา+วีมํสาสุ 5,1. De las raíces tija y māna, los sufijos kha y sa [se añaden] en los sentidos de paciencia y examen. ขนฺติยํ ติชา, วีมํสายํ มานา จ ข+สปจฺจยา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ติช=นิสาเน, อการสฺสา+ปโยโค. เข ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ ปตฺเต+การสฺส ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ ปฏิเสโธ. ยการวชฺชิตพฺยญฺชนสฺส ‘‘ปรรูป+มยกาเร พฺยญฺชเน’’ติ ปรรูปญฺจ. ‘‘จตุตฺถทุติยา’’ ทินา ปฐมกฺขรกกาเร จ ‘‘ขฉสาน+เมกสฺสโร+ทิ ทฺเว’’ติ ติกฺข ติกฺข อิติ ทฺวิภาเว ‘‘โลโป+นาทิพฺยญฺชนสฺสา’’ติอาทิโต+ญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺส โลเป จ กเต ติติกฺขาธาตุโต ตฺยาทิปจฺจย+ลวิกรณานิ. ติติกฺขติ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ[Pg.255]. กมฺเม-ติติกฺขียติ อิจฺจาทิ. อิโต ปรํ กมฺโมทาหรณํ น กริสฺสาม. De tija en el sentido de paciencia (khanti) y de māna en el sentido de examen (vīmaṃsā), se añaden los sufijos kha y sa respectivamente. Tija = en el sentido de aguzar; no se emplea el sonido a. En el sufijo kha, aunque se esperaría la forma por 'lahussupantassa', hay una prohibición del sonido e por 'aññatrāpi'. Para la consonante desprovista de ya, ocurre la asimilación posterior por 'pararūpa mayakāre byañjane'. Por 'catutthadutiyā', etc., en la primera letra ka, y por 'khachasāna mekassaro di dve' hay duplicación en tikkha, tikkha; tras la elisión de la otra consonante por 'lopo nādibyañjanassa' y demás, se añaden los sufijos de la serie ti y los afijos de clase a la raíz titikkhā. Titikkhati, etc., es como lo anterior. En voz pasiva: titikkhīyati, etc. De aquí en adelante, no daremos ejemplos de la voz pasiva. มาน=ปูชายํ+ติมสฺมา สปจฺจย, ทฺวิตฺตาทิมฺหิ กเต ‘‘มานสฺส วี ปรสฺส จ มํ’’ติ ปุพฺพมานสฺส วี จ ปรมานสฺส มญฺจ โหติ. วีมํสธาตุโต ติปจฺจยาทิมฺหิ กเต วีมํสติ อิจฺจาทิ. ติติกฺขิสฺสติ, วีมํสิสฺสติ อิจฺจาทิ. เอว+มุปริปิ อชฺชตนาทีสุปิ โยเชตพฺพํ. ปโยชกตฺตา ณิ, ‘‘ณิณาปฺยาปีหิ วา’’ติ ลวิกรณํ, เตชยติ เตเชติ. ตถา จุราทิตฺตา น ลวิกรณํ, มานยติ มาเนติ. Māna = en el sentido de honrar; después de esta raíz se añade el sufijo sa. Tras la duplicación y demás, por la regla 'mānassa vī parassa ca maṃ', el primer māna se convierte en vī y el segundo māna se convierte en maṃ. Tras añadir el sufijo ti y demás a la raíz vīmaṃsā, resulta vīmaṃsati, etc. Titikkhissati, vīmaṃsissati, etc. Del mismo modo debe aplicarse en el aoristo y demás tiempos superiores. En sentido causal (payojaka), el sufijo ṇi y el afijo de clase por 'ṇiṇāpyāpīhi vā' resultan en tejayati, tejeti. Así mismo, por pertenecer a la clase curādi, no hay afijo de clase extra, resultando mānayati, māneti. ๕,๒. กิตา ติกิจฺฉา+สํสเยสุ โฉ 5,2. De kita, el sufijo cho en los sentidos de curar y dudar. ติกิจฺฉายํ สํสเย จ วตฺตมานา กิตา โฉ โหติ. กิต=นิวาเส, ฉปจฺจเย ปุพฺเพว ปรรูปาทิมฺหิ จ กเต ‘‘กิตสฺสา+สํสเย วา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ติอาเทเส ติกิจฺฉธาตุโต ตฺยาทโย. ติกิจฺฉติ, ติกิจฺฉนฺติ+จฺจาทิ. วิปุพฺพโต กิตา ฉปฺปจฺจยาทิมฺหิ กเต ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส กสฺส โจ. วิจิกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉนฺติ+จฺจาทิ. ปโยชกตฺตา เกตยติ+จฺจาทิ ปุริมสมํ. Cuando se expresa curar o dudar, de la raíz kita se añade el sufijo cho. Kita = en el sentido de habitar; antes del sufijo cha y tras la asimilación posterior y demás, por la duplicación por 'kitassa saṃsaye vā', el primero se sustituye por ti, resultando en la raíz tikicchā con las terminaciones ti, etc. Tikicchati, tikicchanti, etc. Con el prefijo vi antes de kita, tras el sufijo cha y demás, y la duplicación por 'kavaggahānaṃ cavaggajā', la primera ka se convierte en ca. Vicikicchati, vicikicchanti, etc. En sentido causal, ketayati, etc., es igual a lo anterior. ๕,๓. นินฺทายํ คุป+พธา พสฺส โภ จ 5,3. En el sentido de censura, de gupa y badha [se añade el sufijo cho] y la ba se convierte en bha. นินฺทายํ คุป+พเธหิ โฉ โหติ พสฺส โภ จ. คุป=รกฺขเน+ตีมสฺมา ฉปฺปจฺจเย ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ โอตฺตาภาเว จ ปรรูปาทิมฺหิ ‘‘กวคฺคหา’’ ทินา คสฺส เช จ กเต ‘‘คุปิสฺสุสฺสา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส อุสฺส อิ โหติ. ตฺยาทิ+ลวิกรณาทิมฺหิ [Pg.256] ชิคุจฺฉติ อิจฺจาทิ. นินฺทายํ-พธ=พนฺธเน+ตีมสฺมา ฉปฺปจฺจเย จ อิมินาว พสฺส ภกาเร จ ปรรูเป ปฐมกฺขเร ภจฺฉภจฺฉอิติ ทฺวิตฺเต อนาทิพฺยญฺชนสฺส โลเป ‘‘จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา’’ติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภสฺส พกาเร ‘‘ขฉเสสฺวสฺสี’’ติ อิกาเร ทีเฆ จ กเต พีภจฺฉธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ. พีภจฺฉติ, พีภจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ. อญฺญตฺร โคเปติ+จฺจาทิ. En el sentido de censura, de gupa y badha se añade cho y la ba se convierte en bha. Gupa = en el sentido de proteger; tras el sufijo cha y en ausencia del sonido o por 'aññatrāpi', tras la asimilación posterior y demás, y el cambio de ga a ja por 'kavaggahā', etc., por la duplicación por 'gupissussā', la u inicial se convierte en i. Con las terminaciones ti y los afijos de clase, resulta jigucchati, etc. En el sentido de censura, de badha = en el sentido de atar; tras el sufijo cha, por esta misma regla la ba se convierte en bha, y tras la asimilación posterior y la duplicación de la primera letra como bhaccha-bhaccha, por la elisión de la consonante no inicial, el cambio de la primera bha a ba por 'catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā', y el alargamiento de la i por 'khachasesvassī', de la raíz bībhacchā se añaden las terminaciones ti, etc. Bībhacchati, bībhacchanti, etc. En otros casos, gopeti, etc. ๕,๔. ตุํสฺมา โลโป จิ+จฺฉายํ เต 5,4. De tuṃ, ocurre la elisión en el sentido de deseo, [y se añaden] estos sufijos. ตุมนฺตโต อิจฺฉาย+มตฺเถ เต ข+ส+ฉา โหนฺติ พหุลํ, ตุํปจฺจยสฺส โลโป จ โหติ, สุตตฺตา. ภุช=ปาลน+ชฺโฌหาเรสุ. โภชนายาติ วิคฺคยฺห ‘‘ตุํ+ตาเย’’จฺจาทินา ตุํปจฺจเย ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ โอกาเร ปรรูเป จ กเต โภตฺตุ+มิจฺฉตีติ วิคฺคยฺห อิมินา ขปจฺจเย ตุํปจฺจยสฺส อิมินา จ โลเป ‘‘นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺติกสฺสาปิ จ อภาโว’’ติ ญายา ปรรูปโอการานํ อภาเว ขสฺส ปรรูป+ขการาทิมฺหิ จ กเต ภุกฺข ภุกฺข อิติ ทฺวิตฺเต ตติยพกาโร โหติ, พุภุกฺขธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ, พุภุกฺขติ, พุภุกฺขนฺติ อิจฺจาทิ. Tras una forma terminada en tuṃ, en el sentido de deseo, frecuentemente se añaden estos sufijos kha, sa y cha, y ocurre la elisión del sufijo tuṃ, según el sutra. Bhuja = en los sentidos de proteger y comer. Analizando 'para comer' (bhojanāya), se añade el sufijo tuṃ por 'tuṃ tāye', etc. Tras el cambio a o por 'lahussupantassa' y la asimilación posterior, analizando 'desea comer' (bhottuṃ icchati), por esta regla se añade el sufijo kha y por esta se elide el sufijo tuṃ. Bajo el principio de que 'en ausencia de la causa, también hay ausencia del efecto', desaparecen el sonido o y la asimilación posterior. Tras la asimilación posterior del sufijo kha y demás, ocurre la duplicación bhukkha, bhukkha, la tercera letra se convierte en ba, y de la raíz bubhukkhā se añaden las terminaciones ti, etc. Bubhukkhati, bubhukkhanti, etc. ชิ=ชเย, ชยนาย อิติ วิคฺคยฺห ปุเร วิย ตุมาทิมฺหิ กเต เชตุ+มิจฺฉตีติ วิคฺคยฺห สปฺปจฺจเย ชิส ชิส อิติ ทฺวิตฺเต อนาทิพฺยญฺชนโลเป ทฺวิตฺเต ปรสฺส ชิสฺส ‘‘ชิหรานํ คึ’’ติ คึ. ชิคึสธาตุโต ตฺยาทีสุ ชิคึสติ, ชิคึสนฺติ อิจฺจาทิ. Ji = en el sentido de victoria. Analizando 'para la victoria' (jayanāya), se procede con tuṃ y demás como antes. Analizando 'desea vencer' (jetuṃ icchati), con el sufijo sa, tras la duplicación jisa, jisa, la elisión de la consonante no inicial y el cambio de la segunda ji en giṃ por la regla 'jiharānaṃ giṃ', de la raíz jigiṃsā con las terminaciones ti y demás, resultan jigiṃsati, jigiṃsanti, etc. ฆส=อทเน[Pg.257], ฆสิตุ+มิจฺฉติ ฉปฺปจฺจยาทิมฺหิ ปุเร วิย กเต ฆสฺส ‘‘กวคฺคหา’’ทินา เฌ ฌสฺส ‘‘จตุตฺถทุติยา’’ ทินา ชกาเร ‘‘ขฉเสสฺวสฺสี’’ติ อิกาเร จ กเต ชิฆจฺฉธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ. ชิฆจฺฉติ, ชิฆจฺฉนฺติ+จฺจาทิ. Ghas = en el sentido de comer. Analizando 'desea comer' (ghasituṃ icchati), tras añadir el sufijo cha y demás como antes, gha se convierte en jha por 'kavaggahā', etc.; jha se convierte en ja por 'catutthadutiyā', y se añade el sonido i por 'khachasesvassī'. De la raíz jighacchā se añaden las terminaciones ti, etc. Jighacchati, jighacchanti, etc. ๕,๕. อีโย กมฺมา 5,5. Īyo después del objeto (kamma). อิจฺฉากมฺมโต อิจฺฉาย+มตฺเถ อียปจฺจโย โหติ. ปุตฺต+มิจฺฉตีติ อียปจฺจเย อียาทิวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ วิภตฺติโลโป. ปุตฺตียติ, ปุตฺตียนฺติ+จฺจาทิ. Después de un objeto de deseo, se añade el sufijo īya en el sentido de desear. Analizando 'desea un hijo' (puttaṃ icchati), se añade el sufijo īya. Por tratarse de una formación en īya, etc., ocurre la elisión de la terminación flexiva por la regla 'ekatthatāyaṃ'. Puttīyati, puttīyanti, etc. ๕,๖. อุปมานา+จาเร 5,6. De una comparación, en el sentido de conducta. กมฺมโต อุปมานา อาจารตฺเถ อีโย โหติ. ปุตฺต+มิวา+จรติ ปุตฺตียติ สิสฺสํ, ปุตฺตียนฺติ+จฺจาทิ. A partir del objeto, en el sentido de comparación del comportamiento, se emplea el sufijo īyo. Actúa como con un hijo: puttīyati (trata al discípulo como a un hijo), puttīyanti, etc. ๕,๗. อาธาราติ 5,7. A partir del soporte (ādhāra). อีโย โหติ. กุฏิย+มิวา+จรติ กุฏียติ ปาสาเท. ปาสาเทวา+จรติ ปาสาทียติ กุฏิยํ, ปาสาทียนฺติ+จฺจาทิ. Se emplea el sufijo īyo. Actúa como en una cabaña: kuṭīyati (se comporta en el palacio como si estuviera en una cabaña). Actúa como en un palacio: pāsādīyati (se comporta en una cabaña como si estuviera en un palacio), pāsādīyanti, etc. ๕,๘. กตฺตุตา+โย 5,8. El sufijo āyo a partir del agente. กตฺตุโต+ปมานา อาจารตฺเถ อาโย โหติ. ปพฺพโต อิวา+จรติ สีลาทิคุณโยคโตติ ปพฺพตายติ โยคี, ปพฺพตายธาตุโต ตฺยาทโย. A partir del agente, en el sentido de comparación del comportamiento, se emplea el sufijo āyo. Actúa como una montaña debido a su unión con cualidades como la virtud (sīla), etc.: pabbatāyati (el yogui es como una montaña); de la raíz pabbatāya se añaden los sufijos tyādayo. ๕,๙. จฺยตฺเถ 5,9. En el sentido de cvi (transformación). กตฺตุโต [Pg.258] อภูตตพฺภาเว อาโย โหติ พหุลํ. ภุโสติ ปฐมนฺตโต อภุโส ภุโส ภวตีติ ภุสายติ, ภุสายนฺติ อิจฺจาทิ. ‘‘วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว’’ติ อาภิกฺขญฺญตฺเถ ทฺวิตฺเต อปฏปฏา ปฏปฏา ภวตีติ อาเย ปฏปฏายติ, ปฏปฏายนฺติ+จฺจาทิ. อโลหิโต โลหิโต ภวติ โลหิตายติ. A partir del agente, en el sentido de convertirse en lo que no era (abhūtatabbhāva), se emplea frecuentemente el sufijo āyo. De bhusa (intenso), lo que no era intenso se vuelve intenso: bhusāyati, bhusāyanti, etc. En el sentido de repetición (ābhikkhañña), según la regla ‘dos en caso de repetición’, lo que no era paṭapaṭā se vuelve paṭapaṭā: paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyanti, etc. Lo que no era rojo se vuelve rojo: lohitāyati. ๕,๑๐. สทฺทาทีนิ กโรติ 5,10. Produce sonido, etc. สทฺทาทีหิ ทุติยนฺเตหิ กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อาโย โหติ. สทฺทํ กโรติ สทฺทายติ. เอวํ เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ+จฺจาทิ. A partir de palabras como sadda (sonido), etc., en el caso acusativo, en el sentido de ‘hacer’, se emplea el sufijo āyo. Produce un sonido: saddāyati. Del mismo modo: verāyati (enemistarse), kalahāyati (disputar), dhūpāyati (humear), etc. ๕,๑๑. นโมตฺว+สฺโส 5,11. El sufijo asso a partir de namo. นโมอิจฺจสฺมา กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อสฺโส โหติ. นโม กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อสฺสปจฺจเย ตฺยาทโย โหนฺติ, ตถาคตํ นมสฺสติ, นมสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. A partir de namo, en el sentido de ‘hacer’, se emplea el sufijo asso. En el sentido de ‘rendir homenaje’ (namo karoti), con el sufijo asso se añaden los sufijos tyādayo: namassati (rinde homenaje al Tathāgata), namassanti, etc. ๕,๑๒. ธาตฺวตฺเถ นามสฺมิ 5,12. En un nombre con el sentido de una raíz. นามสฺมา ธาตฺวตฺเถ พหุล+มิ โหติ. หตฺถินา อติกฺกมตีติ อิปจฺจเย ลวิกรณ+เอการ+อยาเทเสสุ กเตสุ อติหตฺถยติ. เอวํ วีณาย อุปคายติ อุปวีณายติ, วินยํ ทฬฺหํ กโรติ ทฬฺหยติ, วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธายติ, กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลายติ+จฺจาทิ. A partir de un nombre, en el sentido de una raíz, se emplea frecuentemente el sufijo i. Sobrepasa con un elefante: con el sufijo i y tras los cambios de fortalecimiento, conversión a e y sustitución por aya, resulta atihatthayati. Del mismo modo: acompaña con el laúd (vīṇā): upavīṇāyati; hace firme (daḷha) la disciplina: daḷhayati; la noche se vuelve pura (visuddhā): visuddhāyati; pregunta por el bienestar (kusala): kusalāyati, etc. ๕,๑๓. สจฺจาทีหา+ปิ 5,13. También el sufijo āpi a partir de sacca, etc. สจฺจาทีหิ [Pg.259] ธาตฺวตฺเถ อาปิ โหติ. สจฺจ+มาจิกฺขตีติ อาปิมฺหิ ตฺยาทิปจฺจเย ‘‘ณิ+ณาปฺยา+ทีหิ วา’’ติ ลวิกรณ+เอ+อยาเทสา. สจฺจาปยติ, สจฺจาเปติ อิจฺจาทิ. อตฺถ+มาจิกฺขติ อตฺถาปยติ. เอวํ เวทาปยติ. สุกฺขํ กโรตีติ สุกฺขาปยติ สุกฺขาเปติ อิจฺจาทิ. A partir de sacca, etc., en el sentido de una raíz, se emplea el sufijo āpi. Declara la verdad (sacca): con el sufijo āpi y los sufijos tyādayo, se producen los cambios de fortalecimiento, e y aya según la regla ‘ṇi+ṇāpyā+dīhi vā’. Resulta: saccāpayati, saccāpeti, etc. Explica el significado (attha): atthāpayati. Del mismo modo: vedāpayati. Hace que se seque (sukkha): sukkhāpayati, sukkhāpeti, etc. ๕,๑๖. ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ จ 5,16. Y el sufijo ṇāpi en la actividad del instigador (causativo). กตฺตารํ โย ปโยเชติ, ตสฺส พฺยาปาเร กฺริยตฺถา ณิ+ณาปี โหนฺติ พหุลํ. Cuando alguien instiga a un agente, para expresar el sentido de esa acción (causativa), se emplean frecuentemente los sufijos ṇi y ṇāpī. ณิปจฺจโย อุวณฺณนฺตา, อาโต ณาเปว โหติ+ห; ทฺเว ทฺเว+โก โหติ วา เสเส, พหุลํตฺยนุวุตฺติยา. El sufijo ṇi se emplea tras terminaciones en u/ū, y tras ā se emplea solo ṇāpi; en los demás casos, cualquiera de los dos puede ocurrir opcionalmente, según la aplicación frecuente de la regla. อกมฺมกาปิ โหนฺเตว, ณิ+ณาปฺยนฺตา สกมฺมกา; สกมฺมกา ทฺวิกมฺมา+สฺสุ, ทฺวิกมฺมา จ ติกมฺมกา. Los verbos intransitivos, al llevar los sufijos ṇi o ṇāpi, se vuelven transitivos; los transitivos se vuelven bitransitivos, y los bitransitivos se vuelven tritransitivos. ตสฺมา กตฺตริ กมฺเม จ, ณิ+ณาปีนํ ตุ สมฺภโว; น ภาเว สุทฺธกตฺตา ตุ, กมฺมํ โหติ ปโยชเก. Por lo tanto, la ocurrencia de ṇi y ṇāpī se da en las voces activa (kattar) y pasiva (kamma), mas no en la impersonal (bhāva); el objeto se encuentra en el instigador. นยาทีนํ ปธานญฺจ, อปธานํ ทุหาทินํ; สุทฺธกตฺตา ณิ+ณาปีสุ, กมฺม+มกฺขฺยาต โคจรํ. Para los verbos como nī, etc., el objeto principal es el predominante, y para duh, etc., es el secundario; el agente original en las construcciones con ṇi y ṇāpī se convierte en el objeto del cual trata el verbo. ภวิตุํ ปโยชยตีติ อตฺเถ อิมินา ณิปฺปจฺจโย. ณกาโร ณานุพนฺธการิยตฺโถ. ‘‘ยุวณฺณาน+เม+โอ ปจฺจเย’’ติ โอกาเร ‘‘อายา+วา ณานุพนฺเธ’’ติ ณานุพนฺเธ อาวาเทโส. ตฺยาทิมฺหิ ‘‘ณิ+ณาปฺยา+ปีหิ วา’’ติ ลวิกรเณ เอกาเร ‘‘เอโอน+มยวา สเร’’ติ อยาเทโส. โส สมาธึ ภาวยติ ภาเวติ[Pg.260], ภาวยนฺติ ภาเวนฺติ+จฺจาทิ. กมฺเม-เตน สมาธิ ภาวียติ+จฺจาทิ. เอตฺถ ‘‘ทีโฆ สรสฺสา’’ติ กฺเย อิการสฺส ทีโฆ. ภาวยิสฺสติ ภาเวสฺสติ, ภาวยิสฺสนฺติ ภาเวสฺสนฺติ+จฺจาทิ. อชฺชตเน อีสฺส สิมฺหิ อภาเวสิ ภาเวสิ, อภาวยิ ภาวยิ, อภาวยึสุ ภาวยึสุ. ปรสฺสรโลเป อภาเวสุํ ภาเวสุํ, อภาวยํสุ ภาวยํสุ, อภาวยุํ ภาวยุํ อิจฺจาทิ. กมฺเม-อภาวียิ ภาวียิ อิจฺจาทิ. อภาวิสฺส อภาวยิสฺส, อภาวิสฺสํสุ อภาวยิสฺสํสุ. กมฺเม-อภาวยิสฺสํ อิจฺจาทิ. ภาเว ภาเวยฺย อิจฺจาทิ. กมฺเม-ภาวีเยยฺย อิจฺจาทิ. ภาวยตุ ภาเวตุ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ภาวียตุ อิจฺจาทิ. En el sentido de ‘instigar a ser’, se emplea el sufijo ṇi. La letra ṇ tiene el propósito de indicar operaciones técnicas (anubandha). Por la regla ‘yuvaṇṇānaṃ e o paccaye’, u se convierte en o, y por ‘āyā vā ṇānubandhe’, ante el anubandha ṇ, se sustituye por āv. Con los sufijos tyādimhi, tras el fortalecimiento y la conversión a e, se sustituye por aya según la regla ‘e o nam ay avā sare’. Así: bhāvayati (desarrolla), bhāveti (él desarrolla el samādhi), bhāvayanti, bhāventi, etc. En voz pasiva: tena samādhi bhāvīyati (el samādhi es desarrollado por él), etc. Aquí, por la regla ‘dīgho sarassa’, ante kye la i se alarga. Futuro: bhāvayissati, bhāvessati; bhāvayissanti, bhāvessanti, etc. Aoristo (ajjatanī): con la sustitución de ī por si: abhāvesi, bhāvesi; abhāvayi, bhāvayi; abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu. Con la elisión de la vocal precedente: abhāvesuṃ, bhāvesuṃ; abhāvayaṃsu, bhāvayaṃsu; abhāvayuṃ, bhāvayuṃ, etc. Pasiva: abhāvīyi, bhāvīyi, etc. Condicional: abhāvissa, abhāvayissa; abhāvissaṃsu, abhāvayissaṃsu. Pasiva: abhāvayissaṃ, etc. Optativo: bhāveyya, etc. Pasiva: bhāvīyeyya, etc. Imperativo: bhāvayatu, bhāvetu, etc. Pasiva: bhāvīyatu, etc. ปจิตุํ ปโยเชตีติ อตฺเถ ณิ+ณาปี โหนฺติ. โส เทวทตฺเตน โอทนํ ปาจยติ ปาเจติ อิจฺจาทิ, ตถา ปาจาปยติ ปาจาเปติ+จฺจาทิ. กมฺเม-โส เตน เทวทตฺเตน โอทโน ปาจียติ ปาจาปียติ+จฺจาทิ, ภวิสฺสตฺยาทีสุปิ โยเชตพฺพํ. En el sentido de ‘instigar a cocinar’, se emplean ṇi y ṇāpī. Él hace que Devadatta cocine el arroz: pācayati, pāceti, etc.; asimismo pācāpayati, pācāpeti, etc. En voz pasiva: el arroz es hecho cocinar por Devadatta por él: pācīyati, pācāpīyati, etc.; esto debe aplicarse también al futuro y demás tiempos. คนฺตุํ ปโยเชตีติ อตฺเถ โส ตํ ปุริสํ คามํ คมยติ คเมติ คจฺฉาปยติ คจฺฉาเปติ+จฺจาทิ. กมฺเม-เตน โส คามํ คมียติ คจฺฉาปียติ+จฺจาทิ. En el sentido de ‘instigar a ir’, él hace que ese hombre vaya a la aldea: gamayati, gameti, gacchāpayati, gacchāpeti, etc. En voz pasiva: ese hombre es hecho ir a la aldea por él: gamīyati, gacchāpīyati, etc. คุห=สํวรเณ, คุหิตุํ ปโยเชตีติ ณิมฺหิ ‘‘คุหิสฺส สเร’’ติ ทีโฆ. คูหยติ, คูหยนฺติ อิจฺจาทิ. Raíz guh (ocultar): en el sentido de ‘instigar a ocultar’, con el sufijo ṇi, la u se alarga por la regla ‘guhissa sare’: gūhayati, gūhayanti, etc. ทิส+ทุส=อปฺปีติยํ, ทุสิตุํ ปโยเชตีติ ณิมฺหิ ‘‘ณิมฺหิ ทีโฆ ทุสสฺสา’’ติ ทีเฆ ทูสยติ+จฺจาทิ. Raíces disa y dusa (desagrado): en el sentido de ‘instigar a corromper’, con el sufijo ṇi, la u se alarga por la regla ‘ṇimhi dīgho dusassa’: dūsayati, etc. ตถา อิจฺฉนฺตํ ปโยชยติ อิจฺฉาปยติ อิจฺฉาเปติ, เอสยติ เอเสติ. นิยจฺฉนฺตํ ปโยชยติ นิยมยติ นิยเมติ. ตถา อาสยติ [Pg.261] อาเสติ, อจฺฉาปยติ อจฺฉาเปติ. ลาภยติ ลาเภติ, เอวํ วาสยติ วาเสติ, วาสาปยติ วาสาเปติ. วาหยติ วาเหติ, วาหาปยติ วาหาเปติ+จฺจาทิ. เอวํ ชีรยติ, มารยติ, ทสฺสยติ อิจฺจาทิ. หู=สตฺตายํ, ปโหนฺตํ ปโยชยติ ปหาวยติ ปหาเวติ อิจฺจาทิ. สายยติ สายาปยติ สายาเปติ. นายาปยติ นายาเปติ. ปติฏฺฐาปยติ ปติฏฺฐาเปติ. รสฺเส ปติฏฺฐเปติ. หนฺตุํ ปโยชยตีติ ณิ+ณาปี, ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ติ ฆาตาเทเส ฆาตยติ ฆาเตติ. ตถา ชุหาวยติ ชุหาเวติ, ชหาปยติ ชหาเปติ. หาปยติ หาเปติ. ทาปยติ ทาเปติ. วิธาปยติ วิธาเปติ, ปิทหาปยติ ปิทหาเปติ. (ภูวาทินโย). Del mismo modo, instiga al que desea: icchāpayati, icchāpeti; esayati, eseti. Instiga al que restringe: niyamayati, niyameti. Del mismo modo: āsayati, āseti; acchāpayati, acchāpeti. Lābhayati, lābheti. Así también: vāsayati, vāseti; vāsāpayati, vāsāpeti. Vāhayati, vāheti; vāhāpayati, vāhāpeti, etc. Del mismo modo: jīrayati (hace envejecer), mārayati (hace morir), dassayati (hace ver), etc. Raíz hū (existencia): instiga al que es capaz: pahāvayati, pahāveti, etc. Sāyayati, sāyāpayati, sāyāpeti. Nāyāpayati, nāyāpeti. Patiṭṭhāpayati, patiṭṭhāpeti; con acortamiento: patiṭṭhapeti. En el sentido de ‘instigar a matar’, con ṇi y ṇāpī, por la regla ‘hanassa ghāto ṇānubandhe’, se sustituye por ghāta: ghātayati, ghāteti. Del mismo modo: juhāvayati, juhāveti; jahāpayati, jahāpeti. Hāpayati, hāpeti. Dāpayati, dāpeti. Vidhāpayati, vidhāpeti; pidahāpayati, pidahāpeti. (Este es el método de la clase bhūvādi). อิทานิ รุธาทิอฏฺฐคณา ทสฺสียนฺเต-โรธยติ โรเธติ. เทวยติ เทเวติ. โตทยติ โตเทติ. ชยาปยติ ชยาเปติ. วิกฺกยติ วิกฺกยาเปติ. สาวยติ สาเวติ. วิตานยติ วิตาเนติ. โจราปยติ โจราเปติ อิจฺจาทิ. Ahora se muestran las otras ocho clases, empezando por rudhādi: rodhayati, rodheti. Devayati, deveti. Todayati, todeti. Jayāpayati, jayāpeti. Vikkayati, vikkayāpeti. Sāvayati, sāveti. Vitānayati, vitāneti. Corāpayati, corāpeti, etc. ขาทีหิ ปจฺจยนฺเตหิ, อปิ โหนฺติ ณิ+ณาปโย; ณิ+ณาปินา+นกานานํ, ทสฺสนญฺเจตฺถ สาธนํ. Incluso tras los sufijos de la clase khā (sa, āya, īya, etc.), se emplean ṇi y ṇāpi; aquí se establece la formación de los derivados con ṇi y ṇāpi. ติติกฺขนฺตํ ปโยชยติ ติติกฺเขติ ติติกฺขาเปติ, ติกิจฺฉยติ ติกิจฺเฉติ ติกิจฺฉาปยติ ติกิจฺฉาเปติ. เอวํ พุภุกฺเขติ พุภุกฺขาเปติ. ปพฺพตายยติ. ปุตฺตียยติ อิจฺจาทิ. (ขาทิปจฺจยนโย). Instiga al que soporta: titikkheti, titikkhāpeti. Tikicchayati, tikiccheti, tikicchāpayati, tikicchāpeti. Del mismo modo: bubhukkheti, bubhukkhāpeti. Pabbatāyayati. Puttīyayati, etc. (Este es el método de los sufijos de la clase khā). อิติ ปโยคสิทฺธิยํ ตฺยาทิกณฺโฑ ฉฏฺโฐ. Así, en el [libro] Payogasiddhi, concluye el sexto capítulo, el capítulo que comienza con [el sufijo] 'ti'. ๗. ขาทิกณฺฑ 7. Capítulo de los sufijos que comienzan con 'kha' (Khādikaṇḍa). อถ [Pg.262] ธาตูหิเยว ภาว+กมฺม+กตฺตุ+กรณาทิสาธนสหิตํ ขาทิวิธานํ อารภียเต – A continuación se inicia la prescripción de los sufijos que comienzan con 'kha', junto con las funciones gramaticales (sādhana) de estado (bhāva), acción (kamma), agente (kattu) e instrumento (karaṇa), derivados directamente de las raíces. ‘‘ติชมาเนหิ ขสา ขมาวีมํสาสุ’’ อิจฺจาทีหิ ปจฺจยวิธานญฺจ ปรรูปทฺวิตฺตาทิการิยญฺจ ตฺยาทิกณฺเฑ วุตฺตนเยเนว ญาตพฺพํ. ติติกฺขนํ ติติกฺขา, ‘‘อิตฺถิย+มณกฺติกยกยา จ’’ อิติ สุตฺเตน อปจฺจโย จ ‘‘อิตฺถิย+มตฺวา’’ติ อาปจฺจโย จ โหติ. ตถา วีมํสนํ วีมํสา. ‘‘กิตา ติกิจฺฉาสํสเยสุ โฉ’’ติ ฉปฺปจฺจยาทิมฺหิ กเต ติกิจฺฉนํ ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉนํ วิจิกิจฺฉา. คุป=โคปเน, พธ=พนฺธเนติ อิเมหิ ธาตูหิ ‘‘นินฺทายํ คุป+พธา พสฺส โภ จ’’ อิติ ฉปจฺจยาทิมฺหิ จ ทฺวิตฺเต ปรพการสฺส อิมินา ภกาเร จ กเต อปจฺจยาทิ โหติ. ชิคุจฺฉนํ ชิคุจฺฉา, พีภจฺฉนํ พีภจฺฉา. ‘‘ตุํสฺมา โลโป จิ+จฺฉายํ เต’’ อิติ อิจฺฉาย+มตฺเถ ข+ส+ฉปฺปจฺจยา โหนฺติ. ภุช=ปาลนชฺโฌหาเรสุ, พุภุกฺขนํ พุภุกฺขา. ชิ=ชเย, ชิคึสนํ, ชิคึสา. ฆส=อทเน, ชิฆจฺฉนํ ชิฆจฺฉา. Mediante reglas tales como 'Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu', se debe entender la prescripción de los sufijos y las operaciones de asimilación (pararūpa) y reduplicación (dvitta), siguiendo el método ya explicado en el capítulo de 'ti'. 'Titikkhanaṃ' (el acto de tolerar) es 'titikkhā' (paciencia); mediante el sutra 'itthiya+maṇaktikayakayā ca' se aplica el sufijo 'a', y por 'itthiya+matvā' se aplica el sufijo 'ā'. Del mismo modo, 'vīmaṃsanaṃ' (el acto de investigar) es 'vīmaṃsā'. Al aplicar el sufijo 'cha', etc., según 'Kitā tikicchāsaṃsayesu cho', 'tikicchanaṃ' es 'tikicchā' (curación) y 'vicikicchanaṃ' es 'vicikicchā' (duda). Con las raíces 'gupa' (protección) y 'badha' (atadura), mediante 'nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca', se aplica el sufijo 'cha', la reduplicación y la transformación de la 'b' posterior en 'bh', seguido del sufijo 'a'. 'Jigucchanaṃ' es 'jigucchā' (repulsión) y 'bībhacchanaṃ' es 'bībhacchā' (horror). Mediante 'Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te', los sufijos 'kha', 'sa' y 'cha' se usan en el sentido de deseo ('icchā'). De 'bhuja' (proteger/comer), 'bubhukkhanaṃ' es 'bubhukkhā' (deseo de comer). De 'ji' (vencer), 'jigiṃsanaṃ' es 'jigiṃsā' (deseo de vencer). De 'ghasa' (comer), 'jighacchanaṃ' es 'jighacchā' (hambre). ๒๗. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา 27. Los sufijos 'tabba' y 'anīya' en los sentidos de estado (bhāva) y acción (kamma). ตพฺพอนียา กฺริยตฺถา ปเร ภาวกมฺเมสุ ภวนฺติ, พหุลํวิธานา กตฺตุกรณาทีสุปิ. ภู=สตฺตายํ, ‘‘ยุวณฺณาน+เม โอปจฺจเย’’ติ โอกาเร ‘‘อูพฺยญฺชนสฺสา’’ติ อูอาคโม, ญฺญกาโร อาทฺยาวยวตฺโถ. โอสฺส ‘‘เอโอน+ มยวา [Pg.263] สเร’’ติ อวาเทโส, ภูยเตติ ภวิตพฺพํ ภวตา ภวนียํ. ภาวสฺเส+กตฺตา เอกวจนเมว, ตญฺจ นปุํสกลิงฺคํ. Los sufijos 'tabba' y 'anīya' se añaden después de las raíces verbales en los sentidos de estado y acción; debido a la aplicación general (bahula), también se usan en los sentidos de agente e instrumento. De 'bhū' (ser/existir), por 'yuvaṇṇāna+me opaccaye' se obtiene 'o', y por 'ūbyañjanassā' se añade 'ū'; la 'ñ' indica el inicio de la raíz. Por 'eona+ mayavā sare', la 'o' cambia a 'av'; de 'bhūyate' resultan 'bhavitabbaṃ' (debe ser), 'bhavatā' (por ti) y 'bhavanīyaṃ'. En el sentido de estado, el sujeto siempre está en singular y en género neutro. ตพฺพาทฺยภิหิโต ภาโว,ทพฺพมิว ปกาสตีติ-พหุวจนญฺจ โหติ. El estado expresado por 'tabba' y otros se manifiesta como una entidad sustantivada; por lo tanto, también puede usarse en plural. กมฺเม-อภิปุพฺโพ, อภิภูยเต อภิภูยิตฺถ อภิภูยิสฺสเตติ อภิภวิตพฺโพ โกโธ ปณฺฑิเตน, อภิภวิตพฺพา ตณฺหา, อภิภวิตพฺพํ ทุกฺขํ. เอวํ อภิภวนีโย อภิภวนียา อภิภวนียํ, กมฺเม อภิเธยฺยสฺเสว ลิงฺควจนานิ. En el sentido de acción: con el prefijo 'abhi', de 'abhibhūyate' (es vencido), 'abhibhūyittha' (fue vencido) y 'abhibhūyissate' (será vencido), resultan 'abhibhavitabbo kodho paṇḍitena' (la ira debe ser vencida por el sabio), 'abhibhavitabbā taṇhā' (el deseo debe ser vencido) y 'abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ' (el sufrimiento debe ser vencido). Del mismo modo: 'abhibhavanīyo', 'abhibhavanīyā', 'abhibhavanīyaṃ'. En el sentido de acción, el género y el número concuerdan con el objeto expresado. วิเสสฺสลิงฺคาตพฺพาที, ตตฺถา+โท ปญฺจ ภาวชา; นปุํสเก สิยุํ ภาเว, กฺโต จา+โน อกตฺตริ. Los sufijos 'tabba' y otros tienen géneros específicos; entre ellos, los primeros cinco nacen del sentido de estado (bhāva). En el sentido de estado, deben estar en neutro; lo mismo se aplica a los sufijos 'kta' y 'ana' cuando no expresan el agente. ภาวสฺมึ ฆณ ปุเม เอวํ, อิยุวณฺณา คหาทิโช; อปจฺจโยปิ วา+สํขฺยา, ตุ+มาทิตฺวนฺตกา สิยุํ. Del mismo modo, en el sentido de estado, 'gha' y 'ṇa' son masculinos, así como los derivados de raíces como 'gah' con los sufijos 'i', 'u', 'v' y 'ṇ'; el sufijo 'a' es opcional, y las palabras que terminan en 'tu', 'mā', etc., también pueden estar en este sentido. อิโต ปรํ อุปสคฺคปุพฺพตา จ กาลตฺตยสฺส วากฺยคหณญฺจ วุตฺตนเยน ญาตพฺพํ, ตสฺมา อนุรูปวากฺยเมว ทสฺสยิสฺสาม – En lo sucesivo, el uso de prefijos, la expresión de los tres tiempos y la comprensión de las oraciones deben conocerse según el método explicado; por lo tanto, solo mostraremos oraciones apropiadas: อาส=อุปเวสเน, อาสเน อาสิตพฺพํ ตยา อาสนียํ. กมฺเม-อุปาสียตีติ อุปาสิตพฺโพ คุรุ อุปาสนีโย. สี=สเย, เอ+อยาเทสา, สยนํ สยิตพฺพํ สยนียํ ตยา. อติสียตีติ อติสยิตพฺโพ กโฏ เต อติสยนีโย. ปท=คมเน, ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุก, กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ, อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, ทสฺสโช ปุพฺพรูปญฺจ, อุปฺปชฺชนํ อุปฺปชฺชิตพฺพํ อุปฺปชฺชนียํ. ปฏิปชฺชียตีติ ปฏิปชฺชิตพฺโพ มคฺโค ปฏิปชฺชนีโย. พุธ=ญาเณ, พุชฺฌเตติ พุชฺฌิตพฺโพ [Pg.264] ธมฺโม พุชฺฌนีโย. สุ=สวเน, สูยเตติ โสตพฺโพ ธมฺโม, ญฺญิมฺหิ นาคเม ‘‘ตถนรานํ ฏฐณลา’’ติ เณ จ กเต ‘‘น เต กานุพนฺธ+นาคเมสู’’ติ โอการาภาโว. สุณิตพฺโพ, สวนีโย. กร=กรเณ – De 'āsa' (sentarse): 'āsane āsitabbaṃ tayā' (debes sentarte en el asiento), 'āsanīyaṃ'. En el sentido de acción: de 'upāsīyati' (es venerado), 'upāsitabbo guru' (el maestro debe ser venerado), 'upāsanīyo'. De 'sī' (acostarse), con el cambio de 'e' a 'ay': 'sayanaṃ', 'sayitabbaṃ', 'sayanīyaṃ tayā'. De 'atisīyati' (es superado): 'atisayitabbo kaṭo te', 'atisayanīyo'. De 'pada' (ir), con el sufijo 'yuka' por 'padādīnaṃ kvaci', donde 'ka' es técnico y 'u' para la pronunciación: 'uppajjanaṃ', 'uppajjitabbaṃ', 'uppajjanīyaṃ'. De 'paṭipajjīyati' (es practicado): 'paṭipajjitabbo maggo' (el camino que debe ser practicado), 'paṭipajjanīyo'. De 'budha' (conocer): de 'bujjhate', 'bujjhitabbo dhammo', 'bujjhanīyo'. De 'su' (oír): de 'sūyate', 'sotabbo dhammo'; con la inserción de 'ṇ' por 'tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā', y por 'na te kānubandha+nāgamesū' no hay cambio a 'o': 'suṇitabbo', 'savanīyo'. De 'kara' (hacer): ๙๕. ปรรูป+มยกาเร พฺยญฺชเน 95. Asimilación (pararūpa) y cambio a 'm' ante consonante. กฺริยตฺถาน+มนฺตพฺยญฺชนสฺส ปรรูปํ โหติ ยการโต อญฺญสฺมึ พฺยญฺชเน. กรียตีติ กตฺตพฺโพ ธมฺโม, กตฺตพฺพา ปูชา, กตฺตพฺพํ กุสลํ. La consonante final de la raíz verbal toma la forma de la consonante posterior cuando sigue una consonante distinta de 'y'. De 'karīyati' (es hecho): 'kattabbo dhammo' (el deber que debe ser hecho), 'kattabbā pūjā' (la ofrenda que debe ser hecha), 'kattabbaṃ kusalaṃ' (el mérito que debe ser hecho). ๑๑๙. ตุํ+ตุน+ตพฺเพสุ วา 119. Opcionalmente ante los sufijos 'tuṃ', 'tuna' y 'tabba'. ตุมาทีสุ กรสฺสา โหติ วา. กาตพฺพํ หิตํ. Ante 'tuṃ' y otros, la raíz 'kara' opcionalmente cambia a 'kā'. 'Kātabbaṃ hitaṃ' (el bienestar que debe realizarse). ๑๗๑. รา นสฺส โณ 171. La 'n' se convierte en 'ṇ' después de 'r'. รนฺตโต กฺริยตฺถา ปจฺจยนการสฺส ณ โหติ. กรณีโย. Después de una raíz verbal que termina en 'r', la 'n' del sufijo se convierte en 'ṇ'. 'Karaṇīyo'. ภร=ภรเณ, ภรียตีติ ภริตพฺโพ ภรณีโย. คห=อุปาทาเน ‘‘มํ วา รุธาทีนํ’’ติ อนฺตสรา ปโรมํ วา โหติ. มกาโร+นุพนฺโธ. ‘‘โณ นิคฺคหีตสฺสา’’ติ นิคฺคหีตสฺส โณ, สํคยฺหตีติ สํคณฺหิตพฺโพ สํคณฺหนีโย, ‘‘ตถนรา’’ทินา ณกาเร คหณีโย. รม=กีฬายํ, รมียตีติ รมณีโย วิหาโร. อาป=ปาปุณเน, ‘‘สกาปานํ กุกกู เณ’’ติ เอตฺถ ‘สกาปานํ กุก+กู’ติ โยควิภาคา กุ, อูอาคเม นาคมสฺส เณ จ กเต ปาปียตีติ ปาปุณิตพฺโพ. ปรรูเป ปตฺตพฺโพ, ปาปุณนีโย, ปาปนีโย. De 'bhara' (sostener): de 'bharīyati', 'bharitabbo', 'bharaṇīyo'. De 'gaha' (tomar): por 'maṃ vā rudhādīnaṃ', se añade opcionalmente 'm'; 'm' es un anubandha. Por 'ṇo niggahītassā', el niggahīta se convierte en 'ṇ'; de 'saṃgayhati' resulta 'saṃgaṇhitabbo' (lo que debe ser comprendido), 'saṃgaṇhanīyo'; por 'tathanarā', etc., con 'ṇ', resulta 'gahaṇīyo'. De 'rama' (deleitarse): de 'ramīyati', 'ramaṇīyo vihāro' (una morada placentera). De 'āpa' (alcanzar): en 'sakāpānaṃ kukakū ṇe', se añade 'ku', 'ū' y 'ṇ'; de 'pāpīyati' resulta 'pāpuṇitabbo'. Con la asimilación posterior, 'pattabbo', 'pāpuṇanīyo', 'pāpanīyo' (lo que debe ser alcanzado). ๙๖. มนานํ นิคฺคหีตํ 96. Niggahīta para las raíces que terminan en 'm' o 'n'. มการ+นการนฺตานํ [Pg.265] กฺริยตฺถานํ นิคฺคหีตํ โหตฺย+ยกาเร พฺยญฺชเน. วคฺคนฺตํ, คมิยตีติ คนฺตพฺโพ. คมิตพฺพํ คมนียํ. ขน=ขณ=อวทารเณ, นิคฺคหีตํ วคฺคนฺตตฺตญฺจ, ขญฺญเตติ ขนฺตพฺพํ อาวาฏํ ขนิตพฺพํ ขนนียํ. หน=หึสายํ, หญฺญเตติ หนฺตพฺพํ หนิตพฺพํ หนนียํ. มน=ญาเณ, มญฺญเตติ มนฺตพฺโพ มนิตพฺโพ. ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุก, จวคฺคาทิมฺหิ กเต มญฺญิตพฺพํ มญฺญนียํ. Las raíces verbales que terminan en 'm' o 'n' reciben un niggahīta cuando sigue una consonante que no sea 'y'. Por el cambio al final del grupo (vagganta), de 'gamiyatī' resulta 'gantabbo' (lo que debe ser ido). 'Gamitabbaṃ', 'gamanīyaṃ'. De 'khana' o 'khaṇa' (cavar): con el niggahīta y el cambio grupal, de 'khaññate' resulta 'khantabbaṃ āvāṭaṃ' (el hoyo que debe ser cavado), 'khanitabbaṃ', 'khananīyaṃ'. De 'hana' (dañar): de 'haññate', 'hantabbaṃ', 'hanitabbaṃ', 'hananīyaṃ'. De 'mana' (conocer): de 'maññate', 'mantabbo', 'manitabbo'. Por 'padādīnaṃ kvaci', al aplicar el grupo 'ca', resulta 'maññitabbaṃ', 'maññanīyaṃ'. ปูช=ปูชายํ, ‘‘จุราทิโต ณี’’ติ ณิมฺหิ ญุการสฺส คุรุตฺตา โอการาวุตฺติ ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ปจฺจเย’’ติ เอกาเร ปูเชตพฺโพ อูมฺหิ อยาเทเส ปูชยิตพฺโพ ปูชนีโย ภควา. De 'pūja' (honrar): por 'curādito ṇī', con el sufijo 'ṇi', debido a la pesadez de la 'ñ', la vocal cambia a 'o' y luego a 'e' por 'yuvaṇṇāna+meo paccaye', resultando 'pūjetabbo'; con 'ū' y el cambio a 'ay', resulta 'pūjayitabbo', 'pūjanīyo bhagavā' (el Bienaventurado que debe ser honrado). กตฺตริ-ยา=ปาปุณเน, นียตีติ นิยฺยานิโย มคฺโค, คจฺฉนฺตีติ คมนียา โภคา. กรเณ-นห=โสเจยฺเย, นหายนฺตฺย+เนนาติ นหานียํ จุณฺณํ. สมฺปทาเน-ทา=ทาเน, สํ+ปปุพฺโพ, สมฺมา ปทียเต อสฺสาติ สมฺปทานิโย พฺราหฺมโณ. En el agente: de 'yā' (ir/alcanzar), de 'nīyati' resulta 'niyyāniyo maggo' (el camino que conduce a la liberación); de 'gacchantīti' resulta 'gamanīyā bhogā' (placeres transitorios). En el instrumento: de 'naha' (bañar), 'nahānīyaṃ cuṇṇaṃ' (polvo de baño con el cual se bañan). En la donación: de 'dā' (dar), con los prefijos 'saṃ' y 'pa', 'sammā padīyate assāti sampadāniyo brāhmaṇo' (el brahmán a quien se le da correctamente). ๒๘. ฆฺยณ 28. El sufijo 'ghyaṇa'. ภาวกมฺเมสุ กฺริยตฺถา ปโร ฆฺยณ โหติ พหุลํ. อูมฺหิ กตฺตพฺพํ การิยํ. หร=หรเณ, หรียตีติ หาริยํ. ภร=ภรเณ, ภริตพฺพํ ภาริยํ. ลภ=ลาเภ, ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ ปุพฺพรูปภกาเร ‘‘จตุตฺถทุติยา’’ ทินา ตติยกฺขเร จ กเต ลภิตพฺพํ ลพฺภํ. El sufijo 'ghyaṇa' se añade generalmente después de las raíces verbales en los sentidos de estado y objeto. De 'kattabbaṃ' resulta 'kāriyaṃ' (lo que debe hacerse). De 'hara' (llevar), 'hāriyaṃ'. De 'bhara' (sostener), 'bhāriyaṃ'. De 'labha' (obtener), por asimilación y transformación de letras, de 'labhitabbaṃ' resulta 'labbhaṃ' (lo que debe ser obtenido). วจ=พฺยตฺตวจเน, De 'vaca' (hablar/expresar claramente): ๙๘. กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ 98. Transformación a 'ka' y 'ga' para las terminaciones 'ca' y 'ja' ante el anubandha 'gha'. ฆานุพนฺเธ [Pg.266] จการ+ชการนฺตานํ กฺริยตฺถานํ ก+คา โหนฺติ ยถากฺกมํ. Ante un sufijo con el anubandha 'gha', las raíces verbales que terminan en 'ca' y 'ja' cambian sus finales a 'ka' y 'ga' respectivamente. ๘๔. อสฺสา ณานุพนฺเธ 84. Cambio a 'ā' ante un sufijo con el anubandha 'ṇa'. ณการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร อุปนฺตสฺส อการสฺส อา โหติ. วจนํ วุจฺจเตติ วากฺยํ. ภช=เสวายํ, ภชนียํ ภาคฺยํ, ชสฺส คกาโร. จิ=จเย, จยนํ จียตีติ วา เจยฺยํ. ยสฺส ทฺวิตฺตํ. Cuando sigue un sufijo con el marcador 'ṇ', la vocal 'a' penúltima se alarga a 'ā'. 'Vacanaṃ vuccate' (lo que se dice) es 'vākyaṃ'. De la raíz 'bhaja' (en el sentido de servir), resultan 'bhajanīyaṃ' y 'bhāgyaṃ' (fortuna), donde la 'j' se convierte en 'g'. De la raíz 'ci' (en el sentido de acumular), 'cayanaṃ' o 'cīyatīti' (lo que es acumulado) es 'ceyyaṃ', con la duplicación de la 'y'. ๕,๑๒๒. นิโต จิสฺส โฉ 5,122. Después de 'ni', la raíz 'ci' se convierte en 'cho'. นิโต ปรสฺส จิสฺส โฉ โหตีติอาทิจการสฺส โฉ. วินิจฺฉยตีติ วินิจฺเฉยฺยํ, นาคเม วินิจฺฉินิตพฺพํ. เอ+อยาเทเสสุ วินิจฺเฉตพฺพํ วินิจฺฉนียํ. นี=ปาปเน, นียตีติ เนยฺโย เนยฺยา เนยฺยํ, เนตพฺพํ. Después de 'ni', la 'c' de la raíz 'ci' que sigue se convierte en 'ch'. 'Vinicchayatīti' (lo que investiga) es 'viniccheyyaṃ'; con el aumento 'n', 'vinicchinitabbaṃ'. Con las sustituciones de 'e' y 'aya', resultan 'vinicchetabbaṃ' y 'vinicchanīyaṃ'. Raíz 'nī' (en el sentido de conducir), 'nīyatīti' (lo que es conducido) es 'neyyo', 'neyyā' o 'neyyaṃ', y también 'netabbaṃ'. ๒๙. อาสฺเส+จ 29. Y para las raíces terminadas en 'ā', hay cambio a 'e'. อาการนฺตโต กฺริยตฺถา ฆฺยณ โหติ ภาวกมฺเมสุ อาสฺส เอ จ. ทา=ทาเน, ทาตพฺพํ เทยฺยํ. ปา=ปาเน, ปียตีติ เปยฺยํ. มา=มาเน, มียตีติ เมยฺยํ. ญา=อวโพธเน, ญายตีติ เญยฺยํ ญาตพฺพํ, อูมฺหิ นาคโม ‘‘ญาสฺส เน+ชา’’ติ ญาสฺส ชาเทเส ชานิตพฺพํ, วิชานิยํ. ขา=ปกถเน, สํขาตพฺพํ สํเขยฺยํ. De las raíces terminadas en 'ā', el sufijo 'ghyaṇa' ocurre en los sentidos impersonal y pasivo, y la 'ā' se convierte en 'e'. Raíz 'dā' (en el sentido de dar), 'dātabbaṃ' se convierte en 'deyyaṃ'. Raíz 'pā' (en el sentido de beber), 'pīyatīti' (lo que se bebe) es 'peyyaṃ'. Raíz 'mā' (en el sentido de medir), 'mīyatīti' (lo que se mide) es 'meyyaṃ'. Raíz 'ñā' (en el sentido de conocer), 'ñāyatīti' (lo que es conocido) es 'ñeyyaṃ' o 'ñātabbaṃ'; con el aumento 'n' en 'ū', cuando 'ñā' se sustituye por 'jā', resulta 'jānitabbaṃ' o 'vijāniyaṃ'. Raíz 'khā' (en el sentido de narrar), 'saṃkhātabbaṃ' es 'saṃkheyyaṃ'. ๓๐. วทาทีหิ โย 30. De las raíces 'vada', etc., se añade el sufijo 'yo'. วทาทีหิ [Pg.267] กฺริยตฺเถหิ โย โหติ พหุลํ ภาวกมฺเมสุ. วท=วจเน, วทนํ วชฺชตีติ วา วชฺชํ. มท=อุมฺมาเท, มทนํ มชฺชเต อเนนาติ วา มชฺชํ. คมนํ คมฺมเตติ วา คมฺมํ. คท=วจเน, คชฺชเต คทนียํ วาติ คชฺชํ. ปท=คมเน, ปชฺชนียํ ปชฺชํ คาถา. อท+ขาท=ภกฺขเน, ขชฺชตีติ ขชฺชํ ขาทนียํ. ทม=ทมเน, ทมฺมเตติ ทมฺโม ทมนีโย. De las raíces como 'vada', el sufijo 'yo' se añade frecuentemente en los sentidos impersonal y pasivo. Raíz 'vada' (en el sentido de hablar), 'vadanaṃ' o 'vajjatīti' (lo que se habla) es 'vajjaṃ'. Raíz 'mada' (en el sentido de embriaguez), 'madanaṃ' o 'majjate anenāti' (aquello por lo cual uno se embriaga) es 'majjaṃ'. 'Gamanaṃ' o 'gammateti' (lo que se recorre) es 'gammaṃ'. Raíz 'gada' (en el sentido de hablar), 'gajjate' o 'gadanīyaṃ' es 'gajjaṃ'. Raíz 'pada' (en el sentido de caminar), 'pajjanīyaṃ' es 'pajjaṃ', que significa verso (gāthā). Raíces 'ada' y 'khāda' (en el sentido de comer), 'khajjatīti' (lo que se come) es 'khajjaṃ' o 'khādanīyaṃ'. Raíz 'dama' (en el sentido de domar), 'dammateti' (lo que es domado) es 'dammo' o 'damanīyo'. ภุชา+นฺเนติ คณสุตฺเตน อนฺเน วตฺตพฺเพ ยปจฺจโย. Según el aforismo del grupo 'bhujā+nne', cuando se debe expresar 'anna', se emplea el sufijo 'ya'. ๘๓. ลหุสฺสุปนฺตสฺสติ 83. De una penúltima vocal ligera. ลหุภูตสฺส อุปนฺตสฺส อิยุวณฺณสฺส เอโอ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ยสฺส ปุพฺพรูเป ภุญฺชิตพฺโพติ โภชฺโช โอทโน, โภชฺชา ยาคุ. Para una penúltima ligera, las vocales 'i' y 'u' se convierten en 'e' y 'o' respectivamente. Con la asimilación de la 'y', 'bhuñjitabboti' resulta en 'bhojjo' (arroz cocido) y 'bhojjā' (gachas). ๓๑. กิจฺจ ฆจฺจ ภจฺจ ภพฺพ เลยฺยา 31. Las palabras kicca, ghacca, bhacca, bhabba y leyyā. เอเต สทฺทา ยปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. กร=กรเณ, อิมินา นิปาตนา เย กิจาเทเส จ กเต ปุพฺพรูปํ, กตฺตพฺพํ กิจฺจํ. หน=หึสายํ, ฆจฺจาเทสาทิมฺหิ กเต หนนํ หญฺญเตติ วา ฆจฺจํ. ภร=ภรเณ, ภจฺจาเทสาทิมฺหิ กเต ภรณีโย ภจฺโจ. ภู=สตฺตายํ, ยมฺหิ โอกาเร อิมินา อวาเทเส ภวตีติ ภพฺโพ. ลิห=อสฺสาทเน, ยมฺหิ อิมินา หสฺส ยกาเร เลหิตพฺพํ เลยฺยํ, เอการวุทฺธิ. Estas palabras terminadas en el sufijo 'ya' se forman por irregularidad. Raíz 'kara' (en el sentido de hacer); por esta irregularidad, al sustituirse por 'kic' y ocurrir la asimilación, 'kattabbaṃ' se convierte en 'kiccaṃ'. Raíz 'hana' (en el sentido de dañar), al sustituirse por 'ghacca', 'hananaṃ' (el acto de matar) o 'haññateti' (lo que es matado) es 'ghaccaṃ'. Raíz 'bhara' (en el sentido de sostener), al sustituirse por 'bhacca', 'bharaṇīyo' es 'bhacco'. Raíz 'bhū' (en el sentido de existencia), al convertirse en 'o' y luego por sustitución en 'av', resulta 'bhabbo'. Raíz 'liha' (en el sentido de saborear), al convertirse la 'h' en 'y', 'lehitabbaṃ' es 'leyyaṃ', con el fortalecimiento de la vocal a 'e'. ๓๒. คุหาทีหิ ยก 32. De las raíces 'guha', etc., se añade el sufijo 'yaka'. คุหาทีหิ [Pg.268] กฺริยตฺเถหิ ภาวกมฺเมสุ ยก โหติ. คุห=สํวรเณ, ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ สมฺปตฺตสฺส โอการสฺส ‘‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ ปฏิเสโธ. ‘‘หสฺส วิปลฺลาโส’’ติ วิปลฺลาเส คุหนํ คุหิตพฺพํ คุยฺหํ. ทุห=ปปูรเณ, โทหนํ ทุยฺหตีติ วา ทุยฺหํ. สาส=อนุสิฏฺฐิยํ – De las raíces como 'guha', el sufijo 'yaka' ocurre en los sentidos impersonal y pasivo. Raíz 'guha' (en el sentido de ocultar); se prohíbe el cambio a 'o' por la regla 'na te kānubandhanāgamesū'. Con la transposición de la 'h', 'guhanaṃ' o 'guhitabbaṃ' es 'guyhaṃ'. Raíz 'duha' (en el sentido de llenar u ordeñar), 'dohanaṃ' o 'duyhatīti' (lo que es ordeñado) es 'duyhaṃ'. Raíz 'sāsa' (en el sentido de instrucción)... ๑๑๗. สาสสฺส สิส วา 117. Para la raíz 'sāsa', se sustituye opcionalmente por 'sisa'. สาสสฺส สิส วา โหติ กานุพนฺเธ. ปุพฺพรูปํ, สาสียตีติ สิสฺโส. Para la raíz 'sāsa', ocurre el cambio a 'sisa' opcionalmente cuando hay un marcador 'k'. Con la asimilación, 'sāsīyatīti' (el que es instruido) es 'sisso' (discípulo). สิทฺธา เอเว+เต ตพฺพาทโย เปสา+ติสคฺค+ปฺปตฺตกาเลสุ คมฺยมาเนสุปิ, สามญฺเญน วิธานโต. เปสนํ – ‘‘กตฺตพฺพ+มิทํ ภวตา’’ติ อาณาปนํ อชฺเฌสนญฺจ. อติสคฺโค นาม ‘‘กิ+มิทํ มยา กตฺตพฺพํ’’ติ ปุฏฺฐสฺส ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา ปฏิปตฺติทสฺสนมุเขน กตฺตพฺพสฺส อนุญฺญา. ปตฺตกาโล นาม สมฺปตฺตสมโย. โย กิจฺจกรณสมยํ อุปปริกฺขิตฺวา กโรติ, ตสฺส สมยาโรจนํ, น ตตฺถ อชฺเฌสน+มตฺถิ. โภตา ขลุ กโฏ กตฺตพฺโพ กรณีโย การิโย กิจฺโจ’’ เอวํ ตฺวยา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภโต หิ ปตฺโต กาโล กฏกรเณ. Estos sufijos como 'tabba', etc., se establecen también en los sentidos de mandato (pesana), permiso (atisagga) y momento oportuno (pattakāla), por disposición general. El mandato (pesana) es ordenar o solicitar: 'Esto debe ser hecho por usted'. El permiso (atisagga) es la autorización de lo que debe hacerse, como cuando ante la pregunta '¿Qué debo hacer?' se responde 'No se debe matar a los seres vivos', indicando la conducta adecuada. El momento oportuno (pattakāla) es el tiempo propicio. Es el anuncio del momento para aquel que actúa tras examinar el tiempo de realizar una tarea, sin que haya una solicitud previa. 'Ciertamente, usted debe hacer la estera (kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco)'; así, la estera debe ser hecha por ti, pues ha llegado el momento para que usted la realice. เอวํ อุทฺธมุหุตฺเตปิ วตฺตมานโต เปสาทีสุ สิทฺธา เอว. ตถา อรเห กตฺตริ สตฺติวิสิฏฺเฐ จ ปตียมาเน, อาวสฺสกา+ธมีณตาวิสิฏฺเฐ จ ภาวาโท สิทฺธา. อุทฺธํ มุหุตฺตโต-โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ. โภตา รชฺชํ กาตพฺพํ, ภวํ อรโห. โภตา [Pg.269] ภาโร วหิตพฺโพ, ภวํ สกฺโก. โภตา อวสฺสํ กโฏ กตฺตพฺโพ. โภตา นิกฺโข ทาตพฺโพ. Del mismo modo, incluso en el tiempo futuro, estos sufijos se establecen en sentidos como el mandato, etc. Así mismo, se establecen cuando el agente es digno (araha), cuando se percibe una capacidad especial (satti), y en los sentidos de necesidad (āvassaka) o deuda (adhamīṇatā). Después de un momento: 'Usted debe hacer la estera'. 'El reino debe ser gobernado por usted; usted es digno'. 'La carga debe ser llevada por usted; usted es capaz'. 'La estera debe hacerse necesariamente por usted'. 'Usted debe dar una moneda de oro (como deuda)'. ๓๓. กตฺตริ ลฺตุ+ณฺกา 33. En el sentido del agente, los sufijos 'ltu' y 'ṇkā'. กตฺตริ การเก กฺริยตฺถา ลฺตุ+ณฺกา โหนฺติ. กร=กรเณ, ปรรูเป ‘‘ลฺตุ+ปิตาทีน+มา สิมฺหี’’ติ อา สิโลโป จ. กโรตีติ กตฺตา. เอวํ ภรตีติ ภตฺตา. หรตีติ หตฺตา. ภิทตีติ เภตฺตา, เอกาโร, อูมฺหิ เภทิตา. ฉินฺทตีติ เฉตฺตา. โภชนสฺส ทาตา โภชนทาตา. สนฺธาตีติ สนฺธาตา. วจตีติ วตฺตา. โอการปรรูเปสุ ภุญฺชตีติ โภตฺตา. ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุกาคโม, พุชฺฌตีติ พุชฺฌิตา. ชานาตีติ ญาตา. ฉินฺทตีติ เฉตา. สุณาตีติ โสตา. ‘‘อู+ลสฺเส’’ติ อูสฺส เอกาเร คณฺหาตีติ คเหตา. ภวตีติ ภวิตา. สรตีติ สริตา. ‘‘มนานํ นิคฺคหีตํ’’ติ มสฺส นิคฺคหีเต วคฺคนฺเต จ คจฺฉตีติ คนฺตา. นการนฺตานมฺปิ นิคฺคหีตํ, ขนตีติ ขนฺตา. สนตีติ สนฺตา. มญฺญตีติ มนฺตา. ปาเลตีติ ปาลยิตา ปาเลตา, เอตฺถ จุราทิตฺตา ณิ. En el caso del agente (kattari), los sufijos 'ltu' y 'ṇkā' se añaden a las raíces verbales. Raíz 'kara' (en el sentido de hacer); con la asimilación y la elisión de la terminación nominal, el que hace es 'kattā'. De igual modo, el que sostiene es 'bhattā'. El que lleva es 'hattā'. El que rompe es 'bhettā' (con cambio a 'e'); con la vocal 'ū' es 'bheditā'. El que corta es 'chettā'. El dador de comida es 'bhojanadātā'. El que une es 'sandhātā'. El que habla es 'vattā'. Con el cambio a 'o' y la asimilación, el que come es 'bhottā'. Con el aumento 'yu', el que despierta es 'bujjhitā'. El que conoce es 'ñātā'. El que corta es 'chetā'. El que escucha es 'sotā'. Con el cambio de 'ū' a 'e', el que toma es 'gahetā'. El que llega a ser es 'bhavitā'. El que recuerda es 'saritā'. Con el cambio de 'm' a nasal, el que va es 'gantā'. También para las raíces que terminan en 'n', como el que cava es 'khantā'. El que suena es 'santā'. El que piensa es 'mantā'. El que protege es 'pālayitā' o 'pāletā', donde se añade 'ṇi' por ser de la clase 'curādi'. ณิณาปีสุ-ภาวยตีติ ภาวยิตา ภาเวตา. เอวํ สารยิตา สาเรตา, ทาปยิตา ทาเปตา, หาปยิตา หาเปตา, นิโรธยิตา นิโรเธตา, โพธยิตา โพเธตา, ญาปยิตา ญาเปตา, สาวยิตา สาเวตา, คาหยิตา คาเหตา, การยิตา กาเรตา, การาปยิตา การาเปตา อิจฺจาทิ. Con los sufijos 'ṇi' y 'ṇāpe': el que hace llegar a ser es 'bhāvayitā' o 'bhāvetā'. Del mismo modo: 'sārayitā' o 'sāretā' (el que hace recordar), 'dāpayitā' o 'dāpetā' (el que hace dar), 'hāpayitā' o 'hāpetā' (el que hace abandonar), 'nirodhayitā' o 'nirodhetā' (el que hace cesar), 'bodhayitā' o 'bodhetā' (el que hace despertar), 'ñāpayitā' o 'ñāpetā' (el que hace conocer), 'sāvayitā' o 'sāvetā' (el que hace oír), 'gāhayitā' o 'gāhetā' (el que hace tomar), 'kārayitā' o 'kāretā' (el que hace hacer), 'kārāpayitā' o 'kārāpetā' (el que hace que alguien haga hacer), etc. ณฺกปจฺจเย-ณกาโร [Pg.270] วุทฺธฺยตฺโถ. รถํ กโรตีติ รถการโก, ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา อมาทิสมาโส จ. อนฺนํ ททาตีติ อนฺนทายโก. ‘‘อธาตุสฺส กา+สฺยาทิโต เฆ+สฺสี’’ติ เฆ ปเร อสฺส อิอาเทโส, อนฺนทายิกา, อนฺนทายกํ กุลํ. ‘‘อาสฺสา+ณาปิมฺหิ ยุก’’ อิติณาปิโต+ญฺญตฺร ยุก. โลกํ เนตีติ โลกนายโก, เอกาเร ‘‘อายา+วา ณานุพนฺเธ’’ติ อายาเทโส. เอวํ วิเนตีติ วินายโก. En el sufijo 'ṇka', el marcador 'ṇ' indica el fortalecimiento de la vocal (vuddhi). El que construye un carro es 'rathakārako'. El que da comida es 'annadāyako'. Con la sustitución de 'i' antes de 'ghe', resulta 'annadāyikā' (femenino) y 'annadāyakaṃ kulaṃ' (una familia dadora de comida). Con el aumento 'yuk' en casos distintos a 'ṇāpi'... El que guía al mundo es 'lokanāyako'; con el cambio a 'e' y luego la sustitución por 'āy', resulta así. Del mismo modo, el que disciplina es 'vināyako'. อกมฺมุปปเท-กโรตีติ การโก, เอวํ ทายโก นายโก, โอกาเร อาวาเทเส สุณาตีติ สาวโก. ปุเร วิย อิกาเร สาวิกา. ลุนาตีติ ลาวโก. ปุ=ปวเน, ปุนาตีติ ปาวโก. ภวตีติ ภาวโก, อุปาสตีติ อุปาสโก. คณฺหาตีติ คาหโก ปาวโก, ยาชโก. วธ=หึสายํ, วเธตีติ วธโก, ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ วุทฺธิปฏิเสโธ. ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ติ ฆาตาเทโส, หนตีติ ฆาตโก. ‘‘มํ วา รุธาทีนํ’’ติ มํ, รุนฺธโก, คุรุตฺตา น วุทฺธิ. ตถา ภุญฺชตีติ ภุญฺชโก. อายสฺส รสฺเส กิณาตีติ กยโก. ปาเลตีติ ปาลโก. ปูเชตีติ ปูชโก. El sufijo 'ako' se emplea en el sentido de agente (kārako), de la misma manera que en dāyako (donante) y nāyako (líder/guía). En el caso de suṇātīti (quien escucha), con la sustitución de la 'o' por 'āvā', resulta sāvako (oyente). De forma similar al caso anterior, con la vocal 'i', se forma sāvikā (oyente femenina). Quien corta (lunātīti) es lāvako (segador). De la raíz pu (purificar), quien purifica (punātīti) es pāvako (fuego/purificador). Quien llega a ser (bhavatīti) es bhāvako. Quien asiste (upāsatīti) es upāsako (seguidor laico). Quien toma (gaṇhātīti) es gāhako. También se encuentran pāvako y yājako (quien sacrifica). De la raíz vadha (herir/matar), quien mata (vadhetīti) es vadhako; por la regla 'aññatrāpi', se prohíbe el aumento (vuddhi). Mediante la sustitución por 'ghāta' bajo la regla 'hanassa ghāto ṇānubandhe', quien mata (hanatīti) es ghātako. Por la regla 'maṃ vā rudhādīnaṃ', se inserta 'maṃ' resultando en rundhako (quien obstruye), donde no hay aumento por ser una sílaba pesada (gurutu). Del mismo modo, quien come o disfruta (bhuñjatīti) es bhuñjako. Con el acortamiento de la 'ā', quien compra (kiṇātīti) es kayako. Quien protege (pāletīti) es pālako. Quien honra (pūjetīti) es pūjako. ขาทีสุ-ติติกฺขตีติ ติติกฺขโก. วีมํสตีติ วีมํสโก อิจฺจาทิ. ปนุทตีติ ปนูทโก, ‘‘พฺยญฺชเน’’จฺจาทินา ทีโฆ. ‘‘ภีตฺวา+นโก’’ติ เอตฺถ ‘อานโก’ติ โยควิภาคา อานโก, อาสฺส รสฺเส นการาคเม จ ‘‘ญาสฺส เน ชา’’ติ ชาเทโส, ชานนโก. ณาปิมฺหิ – En raíces como khād (comer): quien soporta (titikkhatīti) es titikkhako. Quien investiga (vīmaṃsatīti) es vīmaṃsako, y así sucesivamente. Quien aleja o disipa (panudatīti) es panūdako, con el alargamiento por la regla 'byañjane' etc. En la formación de 'bhītvā+nako', mediante la división de la regla (yogavibhāga), se obtiene 'ānako'; con el acortamiento de la 'ā' y la inserción de la 'n', y la sustitución por 'jā' mediante 'ñāssa ne jā', se forma jānanako (conocedor). Con el sufijo ṇāpi— อณ-อิติ [Pg.271] ทณฺฑกธาตุ, อาณาเปตีติ อาณาปโก. ตถา สญฺญาปโก, ปติฏฺฐาปโก. สํ+ป ปุพฺโพ อาป=ปาปุณเน, นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ นิพฺพานสมฺปาปโก. การาปโก, การาปิกา อิจฺจาทิ. Aṇa es una raíz del grupo daṇḍaka; quien ordena (āṇāpetīti) es āṇāpako. Del mismo modo, saññāpako (quien comunica/informa) y patiṭṭhāpako (quien establece). Con los prefijos saṃ y pa delante de la raíz āpa (alcanzar): quien hace alcanzar el Nibbāna es nibbānasampāpako. También kārāpako (quien hace hacer/instigador), kārāpikā (instigadora), y otros similares. พหุลํวิธานา กมฺเมปิ-ปาเทหิ หรียตีติ ปาทหารโก. จุป=มนฺทคมเน, คเล จุปฺปตีติ คลโจปโก. Debido a la aplicación diversa (bahulaṃvidhānā), incluso cuando hay un objeto: lo que se lleva con los pies (pādehi harīyatīti) es pādahārako (calzado/adorno de pies). De la raíz cupa (moverse lentamente): lo que se mueve lentamente en la garganta (gale cuppatīti) es galacopako (un bocado). สิทฺโธว ลฺตุ อรหาทีสุ ‘‘ภวํ ขลุ กญฺญาย ปริคฺคหารโห’’ติ (ปริคฺคหิตา). สีลตฺเถ-อุปาทานสีโลติ อุปาทาตา. สาธุ คจฺฉตีติ คนฺตา. มุณฺฑนธมฺมา มุณฺฑนาจาราติ มุณฺฑยิตาโร, เอตฺถ ‘‘ธาตฺวตฺเถ นามสฺมี’’ติ อิมฺหิ อูอาคเม เอ+อยาเทเส มุณฺฑยิตุสทฺทมฺหิ อารงาเทเส จ กเต โยสฺส โฏ. El sufijo 'ltu' ya está establecido en palabras como arahā y otras: 'Ciertamente, el señor es quien acepta a la doncella' (pariggahitā). En el sentido de hábito o naturaleza: quien tiene el hábito de aferrarse es upādātā. Quien va bien es gantā. Aquellos que tienen por naturaleza o práctica el afeitarse son muṇḍayitāro (los que rapan); aquí, por la regla 'dhātvatthe nāmasmī', se añade 'ū', ocurre la sustitución de 'e' por 'aya' en la palabra muṇḍayitu, se aplica la sustitución 'āraṅ', y la 'y' se convierte en 'ṭ'. ๓๔. อาวี 34. El sufijo Āvī. กฺริยตฺถา อาวี โหติ พหุลํ กตฺตริ. ‘‘ทิสสฺส ปสฺส+ทสฺส=ทส+ท+ทกฺขา’’ติ ทสฺสาเทโส, ภยํ ปสฺสตีติ ภยทสฺสาวี. นีมฺหิ ภยทสฺสาวินี. ภยทสฺสาวิ จิตฺตํ. อปฺปวิสยตาญาปนตฺถํ ภินฺนโยคกรณํ. สามญฺญวิหิตตฺตา สีลาทีสุ จ โหเตว. El sufijo 'āvī' se añade a las raíces frecuentemente en el sentido de agente. Con la sustitución de 'dassa' por 'passa', 'dassa', 'dasa', 'da' o 'dakkhā' para la raíz 'dis': quien ve el peligro (bhayaṃ passatīti) es bhayadassāvī. En femenino, bhayadassāvinī. Una mente que percibe el peligro es bhayadassāvi cittaṃ. El uso de la división de reglas (bhinnayoga) tiene el propósito de indicar un alcance limitado. Debido a su prescripción general, también ocurre en contextos de virtud (sīla) y otros. ๓๕. อาสึสาย+มโก 35. El sufijo 'ako' en el sentido de aspiración (āsiṃsā). อาสึสายํ คมฺมมานายํ กฺริยตฺถา อโก โหติ กตฺตริ. ชีว=ปาณธารเณ, ชีวตูติ ชีวโก. นนฺท=สมิทฺธิยํ, นนฺทตูติ นนฺทโก. ภวตูติ ภวโก. Cuando se expresa una aspiración, el sufijo 'ako' se añade a la raíz en el sentido de agente. De la raíz jīva (mantener la vida): 'que viva' es jīvako. De nanda (prosperar): 'que se regocije' es nandako. 'Que sea' es bhavako. ๓๖. กรา ณโน 36. El sufijo ṇano tras la raíz kar. กรโต [Pg.272] กตฺตริ ณ โน โหติ. กโรตีติ การณํ. กตฺตรีติ กึ, กโรติ อเนนาติ กรณํ. Tras la raíz kar, en el sentido de agente, se añade el sufijo ṇano. Lo que hace (karotīti) es kāraṇaṃ (causa/hacedor). ¿Por qué se especifica 'en el sentido de agente'? Porque aquello por lo cual se hace algo es karaṇaṃ (instrumento). ๓๗. หาโต วีหิ+กาเลสุ 37. Tras la raíz hā en los sentidos de arroz (vīhi) y tiempo (kāla). หาโต วีหิสฺมึ กาเล จ ณโน โหติ. ‘‘อาสฺสา’’ตฺยาทินา ยุก, ชหนฺติ อุทกํติ หายนา วีหโย. ชหาติ ภาเว ปทตฺเถติ หายโน สํวจฺฉโร. วีหิกาเลสูติ กึ, ชหาตีติ หาตา. Tras la raíz hā, en el sentido de arroz y tiempo, se añade el sufijo ṇano. Por la regla 'āssā' etc., se inserta 'yuk'; aquellos que abandonan el agua son hāyanā (cierto tipo de arroz). Aquello que abandona los estados de existencia es hāyano (un año). ¿Por qué se especifica 'en arroz y tiempo'? Porque simplemente 'quien abandona' (jahātīti) es hātā. ๓๘. วิทา กู 38. El sufijo kū tras la raíz vid. วิทสฺมา กู โหติ กตฺตริ. กกาโร ‘‘กูโต’’ติ วิเสสนตฺโถ. วิทตีติ วิทู, โลกวิทู. Tras la raíz vid se añade 'kū' en el sentido de agente. La letra 'k' tiene el propósito de calificar (visesana) mediante 'kūto'. Quien conoce (vidatīti) es vidū, como en lokavidū (conocedor del mundo). ๓๙. วิโต ญาโต 39. Tras vi-ñā. วิปุพฺพา ญาอิจฺจ+สฺมา กู โหติ กตฺตริ. วิชานาตีติ วิญฺญู. Tras la raíz ñā precedida por el prefijo vi, se añade 'kū' en el sentido de agente. Quien conoce distintamente (vijānātīti) es viññū (el sabio). ๔๐. กมฺมา 40. Tras un objeto (kamma). กมฺมโต ปรา ญาอิจฺจ+สฺมา กู โหติ กตฺตริ. สพฺพํ ชานาตีติ สพฺพญฺญู. เอวํ มตฺตญฺญู, ธมฺมญฺญู, อตฺถญฺญู กาลญฺญู, กตญฺญู อิจฺจาทิ. (ภิกฺขูติ ปน ‘‘ภราทิ’’ ณฺวาทิสุตฺเตน สิทฺธํ). Tras la raíz ñā precedida por un objeto, se añade 'kū' en el sentido de agente. Quien lo sabe todo (sabbaṃ jānātīti) es sabbaññū (el omnisciente). Del mismo modo: mattaññū (quien conoce la moderación), dhammaññū (quien conoce la doctrina), atthaññū (quien conoce el significado), kālaññū (quien conoce el tiempo), kataññū (quien es agradecido/conoce lo hecho), etc. (En cuanto a 'bhikkhū', este se establece por la regla 'bharādi' de los sufijos ṇvādi). ๔๑. กฺวจณ 41. En algunos casos, el sufijo aṇa. กมฺมโต ปรา กฺริยตฺถา กฺวจิ อณ โหติ กตฺตริ. กุมฺภํ กโรตีติ กุมฺภกาโร, อมาทิสมาโส. อิตฺถิยํ กุมฺภการี. เอวํ กมฺมกาโร, มาสากาโร, กฏฺฐกาโร, รถกาโร สุวณฺณกาโร[Pg.273], สุตฺตกาโร, วุตฺติกาโร, ฏีกากาโร. สรํ ลุนาตีติ สรลาโวติ โอ+อวาเทสา. มนฺเต อชฺฌายตีติ มนฺถชฺฌาโย, อิ=อชฺเฌนคตีสุ, อธิปุพฺโพ, เอ+อยาเทสา, อธิโน อิสฺส ยการ+จวคฺคาทโย จ. Tras un objeto, en ciertos casos se añade el sufijo aṇa a la raíz en el sentido de agente. Quien hace vasijas (kumbhaṃ karotīti) es kumbhakāro (alfarero), un compuesto con 'am' etc. En femenino, kumbhakārī. Del mismo modo: kammakāro (trabajador), māsākāro (quien hace māsā), kaṭṭhakāro (carpintero), rathakāro (constructor de carros), suvaṇṇakāro (orfebre), suttakāro (autor de hilos/sutras), vuttikāro (autor de comentarios/glosas), ṭīkākāro (autor de subcomentarios). Quien corta juncos (saraṃ lunātīti) es saralāvo, con la sustitución de 'o' por 'avā'. Quien estudia los mantras (mante ajjhāyatīti) es manthajjhāyo; de la raíz i (ir/estudiar) con el prefijo adhi, la sustitución de 'e' por 'aya', y la transformación de la 'i' de 'adhi' en 'yakāra' y el grupo palatal, etc. พหุลาธิการา อิห น โหติ ‘‘อาทิจฺจํ ปสฺสติ, หิมวนฺตํ สุโณติ, คามํ คจฺฉติ’’. กฺวจีติ กึ, กมฺมกโร, เอตฺถ อปจฺจโย. Debido a la autoridad de la regla 'bahulaṃ' (frecuentemente), esto no ocurre en expresiones como 'mira el sol', 'escucha sobre el Himavanta' o 'va a la aldea'. ¿Por qué se dice 'en ciertos casos' (kvaci)? Porque en kammakaro (sirviente/empleado) hay un sufijo 'a'. ๔๒. คมา รู 42. El sufijo rū tras la raíz gam. กมฺมโต ปรา คมา รู โหติ กตฺตริ. รานุพนฺธตฺตา อมภาคโลโป. เวทํ คจฺฉตีติ เวทคู, เอวํ ปารคู. Tras un objeto, se añade 'rū' a la raíz gam en el sentido de agente. Debido a que tiene la 'r' como marcador (anubandha), se elimina la parte 'am'. Quien ha ido al final de los Vedas (vedaṃ gacchatīti) es vedagū; del mismo modo, pāragū (quien ha cruzado a la otra orilla). สามญฺญวิธานโต สีลาทีสุปิ โหติ. ภวปารํ คจฺฉติ สีเลนาติ ภวปารคู. อนฺตคมนสีโล อนฺตคู, เอวํ อทฺธคู. Por ser una prescripción general, también se aplica en sentidos de hábito (sīla), etc. Quien por naturaleza cruza a la otra orilla de la existencia es bhavapāragū. Quien tiene el hábito de ir al final es antagū; de igual modo, addhagū (viajero). ๔๓. สมาน+ญฺญ+ภวนฺต+ยาทิตู+ปมานา ทิสา กมฺเม รี+ริกฺข+กา 43. Los sufijos rī, rikkha y kā tras la raíz dis cuando hay términos de comparación como samāna, ñña, bhavanta, yādi, etc., funcionando como objeto. สมานาทีหิ ยาทีหิ โจ+ปมาเนหิ ปรา ทิสา กมฺมการเก รี+ริกฺข+กา โหนฺติ. ‘‘สฺยาทิ สฺยาทิเน+กตฺถํ’’ติ สมาเส ‘‘รานุพนฺเธ+นฺตสราทิสฺสา’’ติ ทิสสฺส อิสภาคโลเป ‘‘รีริกฺขเกสู’’ติ สมานสฺส สาเทเส จ สมาโน วิย ทิสฺสตีติ สที, สทิกฺโข. เก – ‘‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ เอตฺตาภาโว, สทิโส. Tras samāna y otros, y yādi y otros como comparativos, se añaden rī, rikkha y kā a la raíz dis en el sentido de objeto. En el compuesto, por la regla 'syādi syādine+katthaṃ', se elimina la parte 'isa' de 'disa' mediante 'rānubandhe+ntasarādissā', y 'samāna' se sustituye por 'sa' bajo la regla 'rīrikkhakesū'; así, 'se ve como igual' es sadī o sadikkho. Con el sufijo kā, por la regla 'na te kānubandhanāgamesū', no ocurre la sustitución por 'e', resultando en sadiso. ๑๒๕. สมานา โร รี+ริกฺข+เกสุ 125. Sustitución de samāna por ro antes de rī, rikkha y kā. สมานสทฺทโต [Pg.274] ปรสฺส ทิสสฺส ร โหติ วา รี+ริกฺข+เกสูติ ปกฺเข ทสฺส ราเทเส สรี, สริกฺโข, สริโส. Opcionalmente, tras el término samāna, ocurre la sustitución por 'ra' para la raíz 'dis' ante rī, rikkha y kā; en este caso, al sustituir la 'd' por 'r', se obtienen sarī, sarikkho y sariso. ๓,๘๖. สพฺพาทีน+มา 3,86. La sustitución 'ā' para sabba y otros. รี+ริกฺข+เกสุ สพฺพาทีน+มา โหติ. อญฺโญ วิย ทิสฺสตีติ อญฺญาที, อญฺญาทิกฺโข, อญฺญาทิโส. Ante los sufijos -rī, -rikkha y -ka, se produce una sustitución por ā para los términos sabba y otros afines. «Se ve como otro» es aññādī, aññādikkho, aññādiso. ๓,๘๗. นฺต+กิ+มิ+มานํ ฏา+กี+ฏี 3,87. Para los términos nta, kiṃ e ima, las sustituciones son ṭā, kī y ṭī. รี+ริกฺข+เกสุ นฺต+กึ+อิมสทฺทานํ ฏา+กี+ฏี โหนฺติ ยถากฺกมํ. ฏการา สพฺพาเทสตฺถา. ภวาที ภวาทิกฺโข ภวาทิโส, กีที กีทิกฺโข กีทิโส, อยมิว ทิสฺสตีติ อีที อีทิกฺโข อีทิโส. อากาเร ยาที ยาทิกฺโข ยาทิโส, ตฺยาที ตฺยาทิกฺโข ตฺยาทิโส อิจฺจาทิ. Ante los sufijos -rī, -rikkha y -ka, los términos nta, kiṃ e ima se convierten en ṭā, kī y ṭī respectivamente. El sonido ṭa indica una sustitución total del término. Ejemplos: bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso; kīdī, kīdikkho, kīdiso; «se ve como este» es īdī, īdikkho, īdiso. Con el sonido ā: yādī, yādikkho, yādiso; tyādī, tyādikkho, tyādiso, etc. ๓,๘๘. ตุมฺหามฺหานํ ตาเม+กสฺมึ 3,88. Para tumha y amha, las sustituciones son tā y ma en el singular. รี+ริกฺข+เกสุ ตุมฺหามฺหานํ ตามา โหนฺเต+กสฺมึ ยถากฺกมํ. ตฺวํ วิย ทิสฺสติ, อยํ วิย ทิสฺสตีติ ตาที มาที อิจฺจาทิ. เอกสฺมินฺติ กึ, ตุมฺหาทิโส อมฺหาทิโส. Ante los sufijos -rī, -rikkha y -ka, tumha y amha se convierten en tā y mā respectivamente en el singular. «Se ve como tú» es tādī; «se ve como yo» es mādī, etc. ¿Por qué se especifica «en el singular»? Para formas como tumhādiso y amhādiso. ๓,๘๙. ตํ+ม+มญฺญตฺร 3,89. Los términos taṃ y maṃ se emplean en otros casos. รีริกฺขกนฺตโต+ญฺญสฺมึ อุตฺตรปเท ตุมฺหามฺหาน+เมกสฺมึ ตํ+มํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตฺวํ ทีโป เอสํ, อหํ ทีโป เอสํติ อญฺญปทตฺเถ ตํทีปา มํทีปา. ตฺวํ สรณ+เมสํ, อหํ สรณ+ เมสนฺติ [Pg.275] ตํสรณา มํสรณา. ตยา โยโค ตยฺโยโค, มยา โยโค มยฺโยโคติ อมาทิสมาเส นิคฺคหีตโลโป. Cuando el término siguiente es distinto de -rī, -rikkha o -ka, tumha y amha en el singular se convierten en taṃ y maṃ respectivamente. «Tú eres su lámpara», «yo soy su lámpara», en el sentido de otro término, se expresan como taṃdīpā y maṃdīpā. «Tú eres su refugio», «yo soy su refugio» son taṃsaraṇā y maṃsaraṇā. «Unión contigo» es tayyogo; «unión conmigo» es mayyogo; en los compuestos como amādi, se produce la elisión del niggahīta. ๓,๙๐. เว+ตสฺเส+ฏ 3,90. Para etassa, la sustitución es eṭa opcionalmente. รี+ริกฺข+เกสุ เอตสฺส เอฏ วา โหติ. เอที เอตาที, เอทิกฺโข เอตาทิกฺโข, เอทิโส เอตาทิโส. Ante los sufijos -rī, -rikkha y -ka, el término etassa se convierte opcionalmente en eṭa. Ejemplos: edī o etādī, edikkho o etādikkho, ediso o etādiso. ๔๔. ภาวการเก สฺว+ฆณ ฆ กา 44. En los sentidos de estado (bhāva) y de la acción (kāraka), se emplean los sufijos a, ghaṇa, gha y ka. ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา อ ฆณ ฆ กา โหนฺติ พหุลํ. En el sentido de estado y de la acción, los sufijos a, ghaṇa, gha y ka se añaden frecuentemente a las raíces verbales. อปจฺจโย-ปคฺคณฺหนํ ปคฺคโห, เอวํ นิคฺคโห, ธมฺมํ ธาเรตีติ ธมฺมธโร, เอวํ วินยธโร. ตถา ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ทฺวิตฺตํ. เอวํ หิตกโร, ทิวสกโร, ทินกโร, ทิวากโร, นิสากโร, ธนุํ คณฺหีติ ธนุคฺคโห. เอวํ กวจคฺคโห. ทท=ทาเน, สพฺพกามํ ททาตีติ สพฺพกามทโท, สพฺพทโท. อาโต ‘‘ปโรกฺขายญฺจา’’ติ จคฺคหเณน ทฺวิตฺเต ‘‘รสฺโส ปุพฺพสฺสา’’ติ รสฺเส จ อนฺนํ ททาตีติ อนฺนทโท, เอวํ ธนโท. สํปุพฺโพ ธา=ธารเณ, สพฺพํ สนฺธหตีติ สพฺพสนฺโธ. นี=ปาปเน, วิปุพฺโพ, วิเนสิ วิเนติ วิเนสฺสติ เอเตน เอตฺถาติ วา วินโย, เอ+อยาเทสา. นยนํ นโย. สิ=เสวายํ, นิปุพฺโพ, นิสฺสียตีติ นิสฺสโย. สิ=สเย, อนุสยิ อนุเสติ อนุเสสฺสตีติ อนุสโย. อิ=คติมฺหิ, ปติปุพฺโพ, ปฏิจฺจ เอตสฺมา ผล+เมตีติ ปจฺจโย. สํ+อุปุพฺโพ, ทาคเม สมุทโย[Pg.276]. จิ=จเย, วินิจฺฉยเต+เนน วินิจฺฉยนํ วา วินิจฺฉโย, ‘‘นิโต จิสฺส โฉ’’ติ จิสฺส โฉ. อุจฺจยนํ อุจฺจโย, สํจโย. ขิ=ขเย, ขยนํ ขโย. ชิ=ชเย, วิชยนํ วิชโย, ชโย. กี=ทพฺพวินีมเย, วิกฺกยนํ วิกฺกโย, กโย. ลี=สิเลสเน, อลฺลียนฺติ เอตฺถาติ อาลโย, ลโย. (อิวณฺณนฺตา). El sufijo -a: paggaho (esfuerzo/agarre), así también niggaho (represión/censura); dhammadharo (quien memoriza el Dhamma), así también vinayadharo (experto en Vinaya). De igual modo, takkaro (quien hace eso), con duplicación. Así hitakaro (quien hace el bien), divasakaro (el que hace el día/sol), dinakaro, divākaro, nisākaro (el que hace la noche/luna); dhanuggaho (arquero). Así kavacaggaho (guerrero con armadura). Dada procede de dā (dar): sabbakāmadado (el que otorga todos los deseos), sabbadado. Por la regla «parokkhāyañca», hay duplicación y, por «rasso pubbassā», hay acortamiento: annadado (el que da comida), así dhanado (el que da riqueza). Saṃ-dhā (sostener): sabbasandho (el que lo une todo). Nī (conducir), con vi: vinayo (disciplina), con el cambio de e a aya. Nayana es nayo (método). Si (servir), con ni: nissayo (apoyo). Si (yacer), con anu: anusayo (tendencia latente). I (ir), con pati: paccayo (condición/causa), aquello de lo cual procede el fruto. Saṃ-u: samudayo (origen), con el incremento d. Ci (reunir): vinicchayo (investigación/decisión). Uccayo (acumulación), saṃcayo. Khi (agotar): khayo (destrucción). Ji (vencer): vijayo, jayo. Kī (comerciar): vikkayo (venta), kayo (compra). Lī (adherirse): ālayo (morada/apego), layo. (Raíces terminadas en i/ī). อาสุณนฺตีติ อสฺสวา, อาสฺส รสฺโส. ปฏิสฺสวนํ ปฏิสฺสโว. สุ=ปสฺสวเน, อาภวคฺคา สวนฺตีติ อาสวา. รุ=สทฺโท รวตีติ รโว. ภวตีติ ภโว. ปภวติ เอตสฺมาติ ปภโว. ลู=เฉทเน, ลวนํ ลโว. (อุวณฺณนฺตา). Aquellos que escuchan son assavā (obedientes), con acortamiento de la ā. Paṭissavo (asentimiento). Su (fluir): āsavā (efluvios/impurezas), aquello que fluye hasta la cima de la existencia. Ru (sonido): ravo (ruido). Bhavo (existencia). Pabhavo (origen/fuente), aquello de donde surge algo. Lū (cortar): lavo (siega). (Raíces terminadas en u/ū). จร=จรเณ, สํจรณํ สํจโร. ทร=วิทารเณ, อาทรนํ อาทโร. อาคจฺฉติ อาคมนํติ วา อาคโม. สปฺป=คมเน, สปฺปตีติ สปฺโป. ทิพฺพตีติ เทโว. ปกฺกมนํ ปกฺกมตีติ วา ปกฺกโม, เอวํ วิกฺกโม. จร=จรเณ, วนํ จรตีติ วนจโร. กาโม อวจรติ เอตฺถาติ กามาวจโร โลโก, กามาวจรา ปญฺญา, กามาวจรํ จิตฺตํ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร. ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. เอวํ กจฺฉโป. สิรสฺมึ รุหตีติ สิโรรุโห, มนาทิตฺตา โอ. คุหายํ สยตีติ คุหาสยํ จิตฺตํ, เอวํ กุจฺฉิสยา วาตา. ปพฺพเต ติฏฺฐตีติ ปพฺพตฏฺโฐ ปุริโส, ปพฺพตฏฺฐา นที, ปพฺพตฏฺฐํ ภสฺมํ. เอวํ ถลฏฺฐํ ชลฏฺฐํ. Cara (moverse): saṃcaro (tránsito). Dara (romper): ādaro (reverencia). Āgamo (llegada/tradición). Sappa (moverse): sappo (serpiente). Devo (deidad) de divvati. Pakkamo (partida), así también vikkamo (valor). Cara (moverse): vanacaro (habitante del bosque). El mundo kāmāvacaro (ámbito del deseo), la sabiduría kāmāvacarā, la mente kāmāvacaraṃ. Gocaro (ámbito/pastizal), donde deambulan las vacas. Pādapo (árbol), que bebe por el pie. Así kacchapo (tortuga). Siroruho (cabello), lo que crece en la cabeza. Guhāsayaṃ (que reside en la cueva), la mente; así kucchisayā vātā (vientos en el vientre). Pabbataṭṭho (quien está en la montaña), el hombre; pabbataṭṭhā (el río), pabbataṭṭhaṃ (la ceniza). Así thalaṭṭhaṃ (en tierra firme), jalaṭṭhaṃ (en el agua). กิจฺฉตฺเถ ทุมฺหิ อกิจฺฉตฺเถ สุ+อีสํ+สุข อุปปเทสุ-ทุกฺเขน กรียติ กรณํ วา ทุกฺกรํ. เอวํ ทุสฺสโย, ทุกฺเขน ภรียตีติ ทุพฺภโร มหิจฺโฉ. เอวํ ทุรกฺขํ จิตฺตํ, ทุทฺทโส ธมฺโม, ทุรนุโพโธ ธมฺโม. อีสํ สยตีติ อีสํสโย, เอวํ [Pg.277] สุขสโย. อีสํ กรียตีติ อีสกฺกรํ กมฺมํ. สุเขน กรียตีติ สุกรํ ปาปํ พาเลน. เอวํ สุภโร อปฺปิจฺโฉ, สุทสฺสํ ปรวชฺชํ, สุโพธ+มิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ ปาทิอมาทิสมาสา. Con los prefijos du (dificultad), su (facilidad) e īsaṃ (poco): dukkaraṃ es aquello que se realiza con dificultad. Así dussayo; dubbharo (difícil de mantener/codicioso). Así durakkhaṃ cittaṃ (mente difícil de proteger), duddaso dhammo (Dhamma difícil de ver), duranubodho dhammo (Dhamma difícil de comprender). Īsaṃsayo (que duerme un poco), así sukhasayo (que duerme fácilmente). Īsakkaraṃ kammaṃ (acción hecha con facilidad). Sukaraṃ pāpaṃ (el mal es fácil de hacer por el necio). Así subharo (fácil de mantener), sudassaṃ paravajjaṃ (fáciles de ver las faltas ajenas), subodhaṃ (fácil de comprender), etc. En todos estos casos se trata de compuestos pādi o amādi. ฆณ-ภวตีติ ภาโว, โอ+อาวาเทสา. อย=อิติ ทณฺฑกธาตุ, อยติ อิโตติ อาโย, อาหรตีติ อาหาโร. อุปหนตีติ อุปฆาโต, ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ติ ฆาตาเทโส. รญฺชตีติ ราโค, ‘‘กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ’’ติ ชสฺส โค. รญฺชนฺติ อเนนาติ ราโค. ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา, ปชฺชเต+เนนาติ ปาโท. ตุท=พฺยถเน, ปตุชฺชเต+เนนาติ ปโตโท. ชรียติ อเนนาติ ชาโร, เอวํ ทาโร. ภชียตีติ ภาโค. เอวํ ภาโร. ลพฺภตีติ ลาโภ. วิ+โอปุพฺโพ, โวหรียตีติ โวหาโร. ทิยฺยตีติ ทาโย, ยุก. วิหญฺญติ เอตสฺมาติ วิฆาโต. วิหรนฺติ เอตฺถาติ วิหาโร. อารมนฺติ เอตสฺมินฺติ อาราโม. ปจนํ วา ปาโก, จสฺส โก. จชนํ จาโค. ยชนํ ยาโค. รชนํ ราโค. El sufijo ghaṇa: bhāvo (estado), con el cambio de o a āva. Ayati (ir): āyo (ingreso/ganancia); āhāro (alimento/sustento). Upaghāto (ataque/daño), con la sustitución de han por ghāta ante el marcador ṇ. Rāgo (pasión) de rañjati, con el cambio de j a go. Rāgo es aquello por lo cual se apasionan. Ante el marcador ṇ, se usa ā: pādo (pie). Tuda (herir): patodo (aguijón). Jāro (amante), así dāro (esposa). Bhāgo (porción). Así bhāro (carga). Lābho (ganancia). Con vi y o: vohāro (comercio/uso). Dāyo (regalo), con incremento y. Vighāto (destrucción). Vihāro (morada), donde residen. Ārāmo (monasterio/deleite), donde se deleitan. Pāko (cocción), de c a ko. Cāgo (renuncia). Yāgo (sacrificio). Rajana es rāgo (color/pasión). ๑๒๗. อน+ฆณสฺวา+ปรีหิ โฬ 127. Se emplea la letra ḷ después de ā y pari ante ana, ghaṇa y su. อา+ปรีหิ ปรสฺส ทหสฺส โฬ โหต+น+ฆณสุ. ปริทหนํ ปริฬาโห. เอวํ ทาโห. ภญฺชนํ สงฺโค. เอวํ สงฺโค. สํขรนํ สํขาโร, ‘‘กโรติสฺส โข’’ติ กสฺส โข. เอวํ ปริกฺขาโร. ‘‘ปุรสฺมา’’ติ กรสฺส โข, ปุเรกฺขาโร, เอตฺตํ ตทมินาทิปาฐา. เอวํ อุปกาโร, คาโห. Después de ā y pari, la d de la raíz daha se convierte en ḷ ante ana, ghaṇa y su. Paridahana es pariḷāho (fiebre/angustia). Así dāho (combustión). Bhañjana es saṅgo (apego). Así saṅgo. Saṃkharana es saṃkhāro (formaciones), donde k se convierte en kh. Así parikkhāro (requisito). Después de pura, la k de la raíz kar se convierte en kh: purekkhāro (honor/precedencia). Así upakāro (beneficio), gāho (agarre). ฆ-วจตีติ [Pg.278] วโก. สิจ=ปคฺฆรเณ, เสจนํ เสโก. เอวํ โสโก, เอโอวุทฺธิโย. ยุญฺชนํ โยโค. El sufijo gha: vako de vacati. Sica (derramar): seko (riego). Así soko (pesar), con fortalecimiento vocálico e y o. Yogo (unión). ก-ปี=ตปฺปเน, ปีเนตีติ ปีโย, กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ, ‘‘ยุวณฺณาน+มิยงุวง สเร’’ติ อิยง. ขิป=เปรเณ, ขิปตีติ ขิโป. ภุญฺชนฺตฺย+เนนาติ ภุโช. ยุธ=สมฺปหาเร อายุชฺฌนฺติ อเนนาติ อายุธํ. El sufijo ka: pī (satisfacer): pīyo (querido/agradable); no hay fortalecimiento por el marcador k, se usa el incremento iyaṅa. Khipa (lanzar): khipo (red). Bhujo (brazo/disfrute), aquello con lo cual se disfruta. Yudha (combatir): āyudhaṃ (arma), aquello con lo cual se lucha. ๔๕. ทาธาตฺวิ 45. La raíz dā con el sufijo i. ทาธาโต พหุล+มิ โหติ ภาวการเกสุ. ทา=ทาเน, อาทิยตีติอาทิ. เอวํ อุปาทิ. ธา=ธารเณ, อุทกํ ทธาตีติ อุทธิ, ‘‘สญฺญาย+มุโท+ทกสฺสา’’ติ อุทกสฺส อุทาเทโส. ชลํ ธิยเต อสฺมินฺติ ชลธิ. วาลานิ ธียนฺติ อสฺมินฺติ วาลธิ. สนฺธียติ สนฺธาตีติ วา สนฺธิ. ธียตีติ ธิ. วิธียติ วิธาติ วิธานํ วา วิธิ. สมฺมา สมํ วา จิตฺตํ อาทธาตีติ สมาธิ. El sufijo -i se aplica frecuentemente a las raíces Dā y Dhā en los sentidos de acción y de instrumento o locación. Dā = en el sentido de dar; 'lo que se toma' (ādiyati), etc. Así también upādi. Dhā = en el sentido de sostener o colocar; 'lo que retiene el agua' es udadhi (océano), con la sustitución de 'udaka' por 'uda' mediante la regla 'saññāya+mudo+dakassā'. 'Aquello en lo que se sostiene el agua' es jaladhi. 'Donde se sostienen las colas' es vāladhi. 'Lo que se une' o 'lo que une' es sandhi. 'Lo que se sostiene' es dhi. 'Lo que se dispone', 'el acto de disponer' o 'la disposición' es vidhi. 'Aquello en lo que se coloca la mente de manera correcta o equilibrada' es samādhi. ๔๖. วมาทีหฺย+ถุ 46. [El sufijo] -thu [se añade] a Vama y otras raíces. วมาทีหิ ภาวการเกสฺว+ถุ โหติ. วม=อุคฺคิรเณ, วมนํ วมียตีติ วา วมถุ. เวป+กมฺป=จลเน, เวปนํ เวปถุ. El sufijo -thu se añade a las raíces Vama y otras en los sentidos de acción y de instrumento o locación. Vama = en el sentido de vomitar o expulsar; el acto de vomitar o lo que es vomitado es vamathu. Vepa y Kampa = en el sentido de temblar o moverse; el acto de temblar es vepathu. ๔๗. กฺวิ 47. [El sufijo] Kvi. กฺริยตฺถา กฺวิ โหติ พหุลํ ภาวการเกสุ. กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ. El sufijo Kvi se añade frecuentemente a las raíces verbales en los sentidos de acción y de instrumento o locación. La letra 'k' tiene el propósito de indicar una operación técnica (anubandha). ๑๕๙. กฺวิสฺส 159. De [el sufijo] Kvi. กฺริยตฺถา [Pg.279] ปรสฺส กฺวิสฺส โลโป โหติ. สมฺภวตีติ สมฺภู. เอวํ วิภวตีติ วิภู, อภิภู, สยมฺภู. ตถา ธุ=กมฺปเน, สนฺธุนาตีติ สนฺธุ. วิภาตีติ วิภา. ปภาตีติ ปภา. สํคมฺม ภาสนฺติ เอตฺถาติ สภา, ‘‘กฺวิมฺหิ โลโป+นฺตพฺยญฺชนสฺสา’’ติ อนฺตพฺยญฺชนสฺส โลโป. ภุเชน คจฺฉตีติ ภุชโค. เอวํ อุรโค. ตุรํ=สีฆํ คจฺฉตีติ ตุรงฺโค. เขน คจฺฉตีติ ขโค. วิหายเส คจฺฉตีติ วิหโค, ตทมินาทิปาฐา วิหาเทโส. น คจฺฉตีติ นโค. เอวํ อโค, ‘‘นโค วา+ปฺปาณินี’’ติ วิกปฺเปน นญสมาเส ฏาเทสนิเสโธ. ชน=ชนเน, กมฺมโต ชาโตติ กมฺมโช, อมาทิสมาโส, กมฺมโช วิปาโก, กมฺมชา ปฏิสนฺธิ, กมฺมชํ รูปํ. เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ. อตฺตโช ปุตฺโต, วาริมฺหิ ชาโต วาริโช. เอวํ ถลโช. ปงฺกชํ. ชลชํ. อณฺฑชํ. สรสิชํ, อุปปทสมาเส พหุลํวิธานา วิภตฺยโลเป ‘‘มนาทีหี’’ติอาทินา สิอาเทโส. ทฺวิกฺขตฺตุํ ชาโต ทฺวิโช, ‘‘ตทมินา’’ ทินา กฺขตฺตุํโลโป. ปจฺฉา ชาโต อนุโช. สญฺชานาตีติ สญฺญา. ปชานาตีติ ปญฺญา. เอวํ ปติฏฺฐาตีติ ปติฏฺฐา. ฌา=จินฺตายํ, ปรสมฺปตฺตึ อภิชฺฌายตีติ อภิชฺฌา. หิเตสิตํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ฌายตีติ อุปชฺฌา. โส เอว อุปชฺฌาโย, ‘‘สกตฺเถ’’ติ โย. สมฺมา ฌายนฺติ เอตฺถาติ สํฌา. กฺวิทนฺตา ธาตฺวตฺถํ น ชหนฺติ, ลิงฺคตฺถํ ปฏิปาทยนฺติ. Ocurre la elisión del sufijo Kvi tras la raíz verbal. 'El que surge' es sambhū. Del mismo modo, 'el que se manifiesta' es vibhū, 'el vencedor' es abhibhū, 'el que surge por sí mismo' es sayambhū. Así también, dhu = en el sentido de temblar o sacudir; 'el que sacude' es sandhu. 'Lo que brilla' es vibhā. 'Lo que resplandece' es pabhā. 'Donde se reúnen y conversan' es sabhā; aquí ocurre la elisión de la consonante final según la regla 'en el sufijo Kvi, ocurre la elisión de la consonante final'. 'El que va con el pecho' (encorvado) es bhujago (serpiente). Del mismo modo urago. 'El que va velozmente' es turaṅgo (caballo). 'El que va por el cielo' es khago (pájaro). 'El que va por el espacio' es vihago, con la sustitución por 'viha' según el pasaje 'tadaminā' etc. 'Lo que no se mueve' es nago (montaña). Así también ago; existe la prohibición opcional de la sustitución de 'ṭa' en el compuesto negativo (naña-samāse) por 'nago vā+ppāṇinī'. Jana = en el sentido de nacer o generar; 'nacido de la acción' es kammajo (un compuesto con amādi); por ejemplo: el resultado nacido de la acción (kammajo vipāko), el renacimiento nacido de la acción (kammajā paṭisandhi), la forma material nacida de la acción (kammajaṃ rūpaṃ). Del mismo modo: nacido de la mente (cittajaṃ), nacido del clima (utujaṃ), nacido del alimento (āhārajaṃ). 'Nacido de uno mismo' es attajo (hijo), 'nacido en el agua' es vārijo (loto). Así también thalajo (nacido en tierra), paṅkajaṃ (nacido en el lodo), jalajaṃ (nacido en el agua), aṇḍajaṃ (nacido de un huevo). En sarasijaṃ (nacido en el lago), debido a la aplicación frecuente en compuestos con términos dependientes (upapada-samāse), no hay elisión de la flexión y se aplica la sustitución de 'si' por la regla 'manādīhī' etc. 'Nacido dos veces' es dvijo, con elisión de 'kkhattuṃ' por la regla 'tadaminā' etc. 'Nacido después' es anujo (hermano menor). 'El acto de reconocer' es saññā (percepción). 'El acto de comprender' es paññā (sabiduría). Así, 'el acto de establecerse' es patiṭṭhā. Jhā = en el sentido de pensar; 'codiciar la propiedad ajena' es abhijjhā. 'Meditar habiendo establecido el deseo de bienestar' es upajjhā; este mismo es upajjhāyo (preceptor), con el sufijo 'yo' en el sentido de la base original. 'Donde se medita correctamente' es saṃjhā. Las palabras terminadas en Kvi no pierden el significado de la raíz y expresan el significado del género gramatical. ๔๘. อโน 48. [El sufijo] -ana. กฺริยตฺถา [Pg.280] ภาวการเกสุ อโน โหติ. นนฺท=สมิทฺธิยํ, ภาเว-นนฺทิยเต นนฺทนํ. กมฺเม-อนนฺทียิตฺถ นนฺทียติ นนฺทียิสฺสติ นนฺทิตพฺพนฺติ วา นนฺทนํ วนํ. คหนํ คหนียํ วา คหณํ, ‘‘ตถนรา’’ ทินา นสฺส โณ. คณฺหนํ, นิคฺคหีตสฺส โน. จริตพฺพํ จรณํ. ภุยเต ภวนํ. หุยเต หวนํ. รุนฺธิตพฺพํ รุนฺธนํ โรธนํ วา. ภุญฺชิตพฺพํ ภุญฺชนํ โภชนํ วา. พุชฺฌิตพฺพํ พุชฺฌนํ, ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุก. โพธนํ วา. สุติ สุยฺยติ วา สวนํ. ปาปียตีติ ปาปุณนํ, ‘‘สกาปานํ กุก+กู’’ติ โยควิภาคา กุอาคเม นาคเม จ ตสฺส โณ จ. ปาลียตีติ ปาลนํ อิจฺจาทิ. El sufijo -ana se añade a las raíces verbales en los sentidos de acción y de instrumento o locación. Nanda = en el sentido de prosperidad; en sentido de acción (bhāve), 'el acto de regocijarse' es nandanaṃ. En sentido de objeto (kamme), 'lo que fue, es o será disfrutado' o 'lo que debe ser disfrutado' es nandanaṃ (bosque). 'El acto de tomar' o 'lo que debe ser tomado' es gahaṇaṃ; por la regla 'tathanarā' etc., la 'n' se convierte en 'ṇ'. En gaṇhanaṃ, se aplica la nasal (niggahīta) a la 'n'. 'Lo que debe ser practicado' es caraṇaṃ. 'El acto de llegar a ser' es bhavanaṃ. 'El acto de ofrecer' es havanaṃ. 'Lo que debe ser obstruido' es rundhanaṃ o rodhanaṃ. 'Lo que debe ser comido' es bhuñjanaṃ o bhojanaṃ. 'Lo que debe ser comprendido' es bujjhanaṃ; mediante la regla 'padādīnaṃ kvaci' se aplica el incremento 'yuka', o bien bodhanaṃ. 'El acto de oír' o 'lo que es oído' es savanaṃ. 'El acto de alcanzar' es pāpuṇanaṃ; mediante la división de la regla (yogavibhāga) 'sakāpānaṃ kuka+kū', se producen los aumentos 'ku' y 'na', y la 'n' de esta última se convierte en 'ṇ'. 'El acto de proteger' es pālanaṃ, y así sucesivamente. กตฺตริ-รชํ หรตีติ รโชหรณํ โตยํ. วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. ฆา=คนฺโธปาทาเน, ฆายตีติ ฆานํ. ฌา=จินฺตายํ, ฌายตีติ ฌานํ. กโรติ อเนนาติ การณํ, ทีโฆ. วิอากรียนฺติ เอเตนาติ พฺยากรณํ. ปูรติ+เนนาติ ปูรณํ. ทียเต+เนนาติ ทานํ. ปมียเต+เนนาติ ปมาณํ. วุจฺจเต+เนนาติ วจนํ. ปนุทติ ปนุชฺชเต+เนนาติ วา ปนุทนํ. สูท=ปครเณ, สูทติ สุชฺชเต+เนนาติ วา สูทโน. สุณาติ สุยเต+เนเนติ วา สวนํ. ลุยติ ลุยเต+เนเนติ วา ลวนํ. เอวํ นยนํ. ปุนาติ ปุยเต+เนเนติ วา ปวโน. สเมตีติ สมโณ สมนํ วา. ตถา ภาเวติ ภาวียติ เอตายาติ วา ภาวนํ. เอวํ ปาจนํ ปาจาปนํ อิจฺจาทิ. ‘‘อน+สณสฺวา ปรีหิ โฬ’’ติ โฬ, อาฬาหนํ. En el sentido de agente: 'el agua que quita el polvo' es rajoharaṇaṃ. 'El que conoce' es viññāṇaṃ (conciencia). Ghā = en el sentido de percibir olores; 'el que huele' es ghānaṃ (el órgano olfativo). Jhā = en el sentido de pensar; 'lo que medita' es jhānaṃ (absorción meditativa). 'Aquel por el cual se hace' es kāraṇaṃ (causa), con alargamiento vocálico. 'Aquello por lo cual se explica detalladamente' es byākaraṇaṃ (gramática). 'Aquello por lo cual se llena' es pūraṇaṃ. 'Aquello por lo cual se da' es dānaṃ (donación). 'Aquello por lo cual se mide' es pamāṇaṃ (medida). 'Aquello por lo cual se habla' es vacanaṃ (palabra). 'Aquel que aparta' o 'aquello por lo cual se aparta' es panudanaṃ. Sūda = en el sentido de fluir o cocinar; 'el que fluye' o 'aquello por lo cual fluye' es sūdano. 'El que oye' o 'aquello por lo cual se oye' es savanaṃ. 'El que corta' o 'aquello por lo cual se corta' es lavanaṃ. Del mismo modo nayanaṃ (el ojo). 'El que purifica' o 'aquello por lo cual se purifica' es pavano (viento). 'El que se calma' es samaṇo (asceta) o samanaṃ. Así también, 'aquello que cultiva' o 'aquello mediante lo cual se cultiva' es bhāvanaṃ (desarrollo mental). Del mismo modo pācanaṃ (el acto de cocinar), pācāpanaṃ (el acto de hacer cocinar), etc. Por la regla 'Ana+saṇasvā parīhi ḷo', se aplica 'ḷo', como en āḷāhanaṃ (lugar de cremación). อธิกรเณ-ติฏฺฐติ อสินฺติ ฐานํ. เอวํ สยนํ, เสนํ วา อาสนํ. อธิกรียติ เอตฺถาติ อธิกรณํ. En el sentido de locación: 'donde uno permanece' es ṭhānaṃ (lugar). Del mismo modo sayanaṃ o senaṃ (lecho), āsanaṃ (asiento). 'Donde se realiza la acción' es adhikaraṇaṃ (locación). สมฺปทานาปาทาเนสุ-สมฺมา [Pg.281] ปทียเต ยสฺส ตํ สมฺปทานํ. อเปจฺจ เอตสฺมา อาททาตีติ อปาทานํ. พหุลาธิการา จลนาทีหิปิ สีลสาธุธมฺเมสุปิ อโน, จลติ สีเลนาติ จลโน เอวํ ชลโน, โกธโน, โกปโน. มณฺฑ=ภุสเน, มณฺเฑติ สีเลนาติ มณฺฑโน. เอวํ ภูสโน. ‘‘อญฺญาตฺรปี’’ติ โอการนิเสโธ. En los sentidos de dativo y ablativo: 'a quien se le da correctamente' es sampadānaṃ (donatario). 'Aquello de donde se toma tras alejarse' es apādānaṃ (procedencia). Debido a la aplicación general (bahulādhikāra), el sufijo -ana se usa con raíces de movimiento y otras para indicar hábito o naturaleza virtuosa: 'el que tiene por hábito moverse' es calano; así jalano (el que arde), kodhano (el irritable), kopano (el que se enoja). Maṇḍa = en el sentido de adornar; 'el que tiene por hábito adornar' es maṇḍano. Del mismo modo bhūsano. Por la regla 'aññātrapī', hay una prohibición de la sustitución de la letra 'o'. ๔๙. อิตฺถิย+ม+ณ+กฺติ+ก+ยก+ยา จ 49. En el género femenino: [los sufijos] a, ṇa, kti, ka, yaka y yā. อิตฺถิลิงฺเค ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติ อโน จ พหุลํ. En el género femenino, los sufijos 'a' y otros, así como frecuentemente 'ana', se añaden a las raíces verbales en los sentidos de acción y de instrumento o locación. อ-ชร=วโยหานิยํ, ชิรติ ชิรณํ วา ชรา. ‘‘อิตฺถิย+ม+ตฺวา’’ติ อาปจฺจโย. ปฏิสมฺภิชฺชตีติ ปฏิสมฺภิทา. ปฏิปชฺชติ เอตายาติ ปฏิปทา. เอวํ สมฺปทา, อาปทา. อุปาทียตีติ อุปาทา. อิกฺข+จกฺข=ทสฺสเน, อุปอิกฺขตีติ อุเปกฺขา. ‘‘ยุวณฺณาน+เมโอ ลุตฺตา’’ติ เอกาโร. จินฺตนํ จินฺตา. สิกฺข=วิชฺโชปาทาเน, สิกฺขนํ สิกฺขียนฺตีติ วา สิกฺขา. เอวํ ภิกฺขา. อิจฺฉนํ อิจฺฉา. ‘‘คมยมิ’’จฺจาทินา จฺฉงาเทโส. ปุจฺฉ=ปุจฺฉเน, ปุจฺฉนํ ปุจฺฉา. มิธ+เมธ=สงฺคเม, อปฐิตธาตุ, เมธนํ เมธา. เอวํ คุธ=ปริเวฐเน, โคธนํ โคธา. ติติกฺขนํ ติติกฺขา. เอวํ วีมํสา, ชิคุจฺฉา, ปิปาสา, ปุตฺติยา. อีหนํ อีหา. El sufijo -a: Jara = en el sentido de decadencia de la vida; 'el acto de envejecer' o el envejecimiento es jarā. Según la regla 'itthiya+ma+tvā', se aplica el sufijo femenino 'ā'. 'Lo que se analiza analíticamente' es paṭisambhidā. 'Aquello por lo cual se practica' es paṭipadā (el camino). Del mismo modo: sampadā (logro), āpadā (desgracia). 'Lo que es asido' es upādā. Ikkha y Cakkha = en el sentido de ver; 'el acto de mirar con ecuanimidad' es upekkhā; se convierte en 'e' por la regla 'yuvaṇṇāna+meo luttā'. 'El acto de pensar' es cintā. Sikkha = en el sentido de adquirir conocimiento; 'el acto de aprender' o 'lo que es aprendido' es sikkhā. Del mismo modo bhikkhā (limosna). 'El acto de desear' es icchā; con la sustitución de 'ccha' por la regla 'gamayami' etc. Puccha = en el sentido de preguntar; 'el acto de preguntar' es pucchā. Midha y Medha = en el sentido de unión (raíz no listada); 'el acto de inteligencia' es medhā. Del mismo modo gudha = en el sentido de envolver o cubrir; 'el acto de envolver' es godhā (iguana). 'El acto de tolerar' es titikkhā. Del mismo modo vīmaṃsā (investigación), jigucchā (disgusto), pipāsā (sed), puttiyā (deseo de un hijo). 'El acto de esforzarse' es īhā. ณ-กรณํ การา, ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ อา โหติ, เอว+มุปริปิ. หรณํ หารา มุตฺตาวลิ. ตรณํ ตารา, ธรณํ ธารา. อรณํ อารา. El sufijo ṇa: 'el acto de hacer' es kārā; por la regla 'assā ṇānubandhe', se convierte en 'ā', y así también en los siguientes casos. 'El acto de llevar' es hārā (collar de perlas). 'El acto de cruzar' es tārā (estrella). 'El acto de sostener' es dhārā (corriente). 'El acto de moverse' es ārā (punzón). ยถากถญฺจิ สทฺทมฺหิ, รุฬฺหิยา อตฺถนิจฺฉโย. De cualquier manera que se forme una palabra, la determinación de su significado se establece por el uso convencional (ruḷhi). กฺติ-สมฺภุวนํ [Pg.282] สมฺภุติ. ‘‘น เต’’จฺจาทินา น วุทฺธิ. สวนํ สุติ. นยนํ นยติ เอตายาติ วา นีติ. มญฺญตีติ มติ, ‘‘คมาทิรานํ โลโปนฺตพฺยญฺชนสฺสา’’ติ คมาทิตฺตา นโลโป. คมนํ คนฺตพฺพาติ วา คติ. อุปหนนํ อุปหติ. รมนฺติ เอตาย รมนํ วา รติ. ตนนํ ตติ. นิยมนํ นิยติ. ภุญฺชนํ ภุตฺติ. ยุญฺชนํ ยุตฺติ, ปรรูปํ. เอวํ สมาปชฺชนํ สมาปชฺชเตติ สมาปตฺติ. สมฺปตฺติ. ยช=เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, ยชนํ อิฏฺฐิ, ‘‘ยชสฺส ยสฺส ฏิยี’’ติ ฏิอาเทโส, ‘‘ปุจฺฉาทิโต’’ติ ตสฺส โฐ, ปรรูปปฐมกฺขรา จ. สาสนํ สิฏฺฐิ, ‘‘สาสสฺส สิส วา’’ติ สิส, สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ’’ติ ฐาเทโส. เภทนํ ภิชฺชเตติ วา ภิตฺติ. ภช=เสวายํ, ภชนํ ภตฺติ. ตน=วิตฺถาเร, ตโนตีติ ตนฺติ, นสฺส นิคฺคหีตาทิ. Sambhuti es la existencia a partir de algo. No hay incremento en la regla que comienza con 'na te', etc. Suti es la audición. Nīti es el acto de guiar o aquello mediante lo cual se guía. Mati es lo que comprende; hay elisión de la consonante final según la regla 'gamādirānaṃ...'. Gati es el movimiento o lo que debe ser alcanzado. Upahati es la destrucción. Rati es el deleite o aquello en lo que se deleitan. Tati es la extensión. Niyati es la restricción o el destino. Bhutti es el disfrute. Yutti es la unión o lógica, con asimilación del sonido posterior. Del mismo modo, samāpatti es el logro o lo que se alcanza. Sampatti es el éxito. En la raíz yaj (adoración, unión, donación), la acción de sacrificar es iṭṭhi, con la sustitución de 'ṭi' según la regla 'yajassa yassa ṭiyī', y el cambio a 'ṭho' según 'pucchādito', junto con la asimilación del primer carácter. Siṭṭhi es la enseñanza, de la raíz sās, con el cambio a 'sisa' según 'sāsassa sisa vā' y la sustitución por 'ṭho'. Bhitti es la división o lo que se divide. De bhaja (servicio), la acción de servir es bhatti. De tana (extensión), lo que se extiende es tanti, con el uso del nasal, etc. ก-คุหนฺตี เอตฺถาติ คุหา, โอการนิวุตฺติ. รุชตีติ รุชา. โมทนฺติ เอตายาติ มุทา นาม มุทิตา. Guhā (cueva) es donde se oculta algo, con la elisión de la vocal 'o'. Rujā es lo que duele. Mudā es aquello por lo cual se alegran, también llamada muditā. ยก-วิท=ญาเณ, วิทนํ วิทนฺติ เอตายาติ วา วิชฺชา, ทสฺส เช ปุพฺพรูปํ. ยชนํ อิชฺชา, ฏิอาเทโส. De la raíz vid (conocimiento), vijjā es el acto de conocer o aquello mediante lo cual conocen; la 'd' se convierte en 'j' con asimilación. Ijjā es el acto de sacrificar, con sustitución de 'ṭi'. ย-สยนฺติ เอตฺถาติ เสยฺยา, ทฺวิตฺตํ. อช=วช=คมเน, สมชนํ สมชนฺติ เอตฺถาติ วา สมชฺชา. ปปุพฺโพ, ปพฺพชนํ ปพฺพชฺชา. ตวคฺควรณา’’ทิมฺหิ ‘‘จวคฺคพยญา’’ติ โยควิภาเคน วสฺส เพ ทฺวิตฺตํ. อูมฺหิ ปริจรณํ ปริจริยา. ชาครณํ ชาคริยา. Seyyā (lecho) es donde se recuestan, con duplicación de la consonante. De la raíz aj o vaj (ir), samajjā es la reunión o el lugar donde se reúnen. Con el prefijo pa, pabbajjā es la renuncia. Se produce la duplicación de la 'v' como 'be' por la división de la regla. Paricariyā es la atención o servicio. Jāgariyā es la vigilia. อน-ปโยชเก [Pg.283] การิยธาตุโต กตฺตุํ ปโยชนํ การณํ, เอการนิเสโธ นสฺส โณ จ. เอวํ หริตุํ ปโยชนํ หารณํ. วิท=อนุภเว, วิตฺติ เวทยตีติ วา เวทนา. วนฺท=อภิวาทนถุตีสุ, วนฺทนํ วนฺทนา. อุปาสนํ อุปาสนา. จิต=สํเจตนายํ, เจตยตีติ เจตนา. เทสิยตีติ เทสนา. ภาวิยตีติ ภาวนา. Kāraṇa (causa) es el motivo para el agente en la raíz causal, con prohibición de 'e' y cambio de 'n' a 'ṇ'. Así, hāraṇa es el motivo para llevar. De vid (experiencia), vitti o vedanā es la sensación o lo que se experimenta. De vand (saludo o alabanza), vandanā es la veneración. Upāsanā es el servicio o devoción. De cit (pensar), cetanā es la volición o lo que hace pensar. Desanā es lo que se enseña. Bhāvanā es lo que se desarrolla o cultiva. ๕๐. ชาหาหิ นิ 50. De las raíces jā y hā se añade ni. ชา=วโยหานิมฺหิ, หา=จาเค, อิเมหิ อิตฺถิยํ นิ โหติ. ชานํ=วยปริปาโก ชานิ. หานํ หานิ. De las raíces jā (envejecer) y hā (abandonar), el sufijo 'ni' se usa en femenino. Jāni es la decadencia por la vejez. Hāni es la pérdida o disminución. ๕๑. กรา ริริโย 51. De la raíz kar se añade ririyo. กรโต ริริโย โหติ+ตฺถิยํ. รานุพนฺธตฺตา อรโลเป กรณํ กิริยา. ‘‘กฺริยา’’ติ ‘‘ตุํตาเย’’จฺจาทิมฺหิ ‘‘กฺริยายํ’’ติ โยควิภาคา ริยรมฺหิ อรโลโป, ริกาโร กกาเร+นุพนฺโธ โหติ. El sufijo ririyo se aplica a la raíz kar (hacer) en femenino. Debido a la marca 'r', hay elisión de 'ar', resultando en kiriyā (acción). En la forma 'kriyā', se produce la elisión de 'ar' y se añade 'ri' a la letra 'k' según la división de reglas. ๕๒. อิ+กิ+ตี สรูเป 52. Los sufijos i, ki, tī se usan para la forma de la raíz. ธาตุสฺส สรูเป+ภิเธยฺเย เอเต โหนฺติ. วจอิจฺจ+ยํ ธาตุ เอว วจิ. เอวํ ยุธิ. ‘‘กโรติสฺส โข’’ติ วิกรณสฺส ญาปิตตฺตา ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, ปจติ. อกาโร กกาโรติ ฆณนฺเตน การสทฺเทน ฉฏฺฐีสมาโส. Estos sufijos se usan cuando el significado es la forma misma de la raíz. La raíz vac se convierte en vaci. Del mismo modo, yudhi. Debido a la indicación en la regla 'karotissa kho', se añade el sufijo flexivo en pacati (él cocina). 'Kārasaddena' se refiere al compuesto con la palabra 'kāra' que termina en ghaṇ. ๕๓. สีลา+ภิกฺขญฺญา+วสฺสเกสุ ณี 53. El sufijo ṇī se usa para indicar hábito, repetición y necesidad. กฺริยตฺถา [Pg.284] ณี โหติ สีลาทีสุ. สํส=ปสํสเน, ปิยปุพฺโพ, ปิยํ ปสํสติ สีเลนาติ ปิยปสํสี ราชา. อถ วา ปิยํ ปสํสติ สีเลน วา ธมฺเมน วา ตสฺมึ สาธุ วาติ ปิยปสํสี, ปิยปสํสนี, ปิยปสํสิ กุลํ, อาวุทฺธิมฺหิ ตถา สจฺจวาที, ธมฺมวาที. สีฆยายีติ ‘‘อสฺสา+ณาปิมฺหี ยุก’’ อิติ ยุก. ปาปการี, มาลการี อิจฺจาทิ. อุณฺหํ ภุญฺชติ สีเลนาติ อุณฺหโภชี, ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ โอกาโร. El sufijo ṇī se aplica a raíces que expresan acción en el sentido de hábito, etc. De saṃs (alabar) con el prefijo piya, piyapasaṃsī es el rey que alaba lo que ama por hábito. O bien, aquel que alaba lo que ama por hábito, por rectitud o porque es bueno en ello, es piyapasaṃsī (masculino), piyapasaṃsanī (femenino) o piyapasaṃsi (neutro). Del mismo modo, saccavādī (que dice la verdad) y dhammavādī (que habla el Dhamma). Sīghayāyī (que va rápido) usa el incremento 'yuka'. Pāpakārī (malhechor), mālakārī (fabricante de guirnaldas), etc. Uṇhabhojī (que come caliente por hábito) usa el cambio a 'o' por la regla 'lahussupantassā'. อาภิกฺขญฺเญ-ปุนปฺปุน ขีรํ ปิวตีติ ขีรปายี, ยุก. อวสฺสํ กโรตีติ อวสฺสการี. ‘‘สฺยาทิ สฺยาทิเน+กตฺถํ’’ติ สมาเส วิภตฺติโลเป จ กเต ‘‘โลโป’’ติ นิคฺคหีตโลโป. สตนฺทายีติ เอตฺถ พหุลํวิธานา วิภตฺติอโลเป อมาทิสมาสปฏิเสเธ จ กเต วคฺคนฺตํ. En el sentido de repetición: khīrapāyī (quien bebe leche habitualmente), con 'yuka'. En el sentido de necesidad: avassakārī (quien actúa necesariamente). En el compuesto 'satandāyī', se produce la elisión del nasal tras la pérdida de la flexión y se aplica el nasal final del grupo. อญฺญสฺมึ อตฺเถปิ ‘‘ณี’’ติ โยควิภาเคน สิทฺธํ. สาธุการี, พฺรหฺมจารี, อสฺสทฺธโภชี. ปณฺฑิตํ อตฺตานํ มญฺญตีติ ปณฺฑิตมานี, พหุสฺสุตธารี อิจฺจาทิ. Incluso en otros significados se establece el uso de 'ṇī' por la división de la regla: sādhukārī (que actúa bien), brahmacārī (que vive la vida santa), assaddhabhojī (que come sin fe), paṇḍitamānī (que se cree sabio), bahussutadhārī (que retiene el aprendizaje), etc. สาธุกรณํ สาธุกาโร, โส อสฺส อตฺถีติ สาธุการีติ ฆณนฺตา อี. Sādhukaraṇaṃ es sādhukāro (el acto de hacer el bien); aquel que posee esto es sādhukārī, formado con el sufijo ī tras una palabra terminada en ghaṇ. ๕๔. ถาวริ+ตฺตร ภงฺคุร ภิทุร ภาสุร ภสฺสรา 54. Las palabras thāvari, ittara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassara. เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต สีเล คมฺยมาเน. อิมินา นิปาตนา วรปจฺจโย จ ถาสฺส โถ จ, ติฏฺฐติ สีเลนาติ ถาวโร. อิ=อชฺเฌนคตีสุ[Pg.285], ตฺตรปจฺจโย, คจฺฉติ สีเลนาติ อิตฺตโร. ภญฺช=โอมทฺทเน, ภชฺชเต สยเมว ภชฺชติ วา อตฺตนา อตฺตานนฺติ ภงฺคุโร, กมฺเม กตฺตริ วา คุรปจฺจโย. ภิชฺชเต สยเมว ภินฺทติ วา อตฺตานนฺติ ภิทูโร, เอตฺถ กูรปจฺจโย, กกาโร+นุพนฺโธ. ปรภญฺชนวิสเยสุปิ อุทาหรเณสุ น โหติ. ตตฺถาปิ เกจิ ‘‘โทสนฺธการภิทูโร’’ติ อิทํ สนฺธาย อิจฺฉนฺติ. ภาสติ ทิปฺปตีติ ภาสุโร, อุรปจฺจโย. สรปจฺจเย ภสฺสโร, ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ รสฺโส. (เตกาลิกปฺปจฺจยา). Estas palabras se forman de manera irregular cuando se entiende un hábito. Por esta irregularidad, se añade el sufijo vara y el cambio de 'ṭhā' a 'thā': thāvaro (estable) es el que permanece por hábito. De i (ir/estudiar), se añade el sufijo ttara: ittaro (transitorio) es el que va por hábito. De bhañj (oprimir), bhaṅguro (frágil) es lo que se rompe por sí mismo o es roto por uno mismo, usando el sufijo gura en sentido pasivo o activo. De bhid (romper), bhidūro (quebradizo) es lo que se rompe por sí mismo, con el sufijo kūra. No se aplica a la destrucción de otros; sin embargo, algunos lo aceptan en casos como 'dosandhakārabhidūro' (el que rompe la oscuridad de los defectos). De bhās (brillar), bhāsuro (brillante) usa el sufijo ura. Con el sufijo sara, bhassaro (resplandeciente), con acortamiento vocálico. Estos son sufijos que abarcan los tres tiempos. ๕๕. กตฺตริ ภูเต กฺตวนฺตุ+กฺตาวี 55. En el agente y en tiempo pasado se usan ktavantu y ktāvī. ภูเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา กฺตวนฺตุ+กฺตาวี โหนฺติ กตฺตริ. วิชินีติ วิชิตวา วิชิตาวี, กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ. คุณวนฺตุ ทณฺฑิสมํ. หุ=หวเน, อคฺคึ อหวีติ หุตวา หุตาวี, หุตาวินี หุตวานี. ‘‘ภูเต’’ติ ยาว ‘‘อาหารตฺถา’’ติ อธิกาโร. En sentido de tiempo pasado, estos sufijos se aplican a la raíz en el agente. Vijinī (él venció) se convierte en vijitavā o vijitāvī; no hay incremento vocálico por la marca 'k'. Se declinan como guṇavantu y daṇḍī respectivamente. De la raíz hu (sacrificar), aquel que ha sacrificado al fuego es hutavā o hutāvī (masculino), hutāvinī o hutavānī (femenino). El término 'en pasado' rige hasta 'āhāratthā'. ๕๖. กฺโต ภาวกมฺเมสุติ 56. El sufijo kto (ta) se usa para el estado y el objeto. ภาเว กมฺเม จ ภูเต กฺโต โหติ. อสนํ อาสิตํ ภวตา, ญิ. กรียิตฺถาติ กโต กโฏ ภวตา, ‘‘คมาทิรานํ’’ ตฺยาทินา รโลโป. เอว+มุปริปิ. En el sentido de estado y objeto en tiempo pasado se usa el sufijo kto. Asanaṃ āsitaṃ (el acto de sentarse ha sido realizado) por usted. Karīyittha (fue hecho) resulta en kato kaṭo (el tapete ha sido hecho) por usted, con elisión de la 'r' según 'gamādirānaṃ...'. Lo mismo se aplica a continuación. ๕๗. กตฺตริ จา+รมฺเภ 57. En el agente y al inicio de la acción. กฺริยารมฺเภ กตฺตริกฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ, ปกรีติ ปกโต ภวํ กฏํ. ปกรียิตฺถาติ ปกโต กโฏ ภวตา. ปสุปีติ [Pg.286] ปสุตฺโต ภวํ. ปสุปียิตฺถาติ ปสุตฺตํ ภวตา, ปรรูปํ. El sufijo kto se usa en el agente al inicio de una acción; así, pakarī (comenzó a hacer) resulta en pakato bhavaṃ kaṭaṃ (usted ha comenzado a hacer el tapete). Pakarīyitthā resulta en pakato kaṭo bhavatā (el tapete ha sido comenzado a hacer por usted). Pasupī (se durmió) resulta en pasutto bhavaṃ (usted se durmió). Pasupīyitthā resulta en pasuttaṃ bhavatā (el acto de dormir ha sido realizado por usted), con asimilación posterior. ๕๘. ฐา+ส วส สิลิส สี รุห ชร ชนีหิ 58. De las raíces ṭhā, sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara y janī. ฐาทีหิ กตฺตริ กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. อุปฏฺฐาสีติ อุปฏฺฐีโต ภวํ คุรุํ. อุปฏฺฐียิตฺถาติ อุปฏฺฐิโต คุรุ โภตา, ‘‘ฐาสฺสี’’ติ ฐาสฺส อิ. เอวํ อุปาสีติ อุปาสิโต. อุปาสียิตฺถาติ อุปาสิโต. ‘‘ญิ พฺยญฺชนสฺสา’’ติ ญิ. อนุวุสิ อนุวุสียิตฺถาติ วา อนุวุสีโต. ‘‘อสฺสู’’ติ อสฺส อุกาโร. อาปุพฺโพ สิลิส=อาลิงฺคเน, อาสิเลสิ อาสิเลสียิตฺถาติ วา อาสิลิฏฺโฐ. ‘‘สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ’’ติ เฐ ปรรูปํ ปฐมกฺขรญฺจ. อธิสยิ อธิสียิตฺถาติ วา อธิสยิโต ขโฏปิกํ ภวํ, อธิสยิตา ขโฏปิกา โภตา. เอวํ อารุหิ อารุหียิตฺถาติ วา อารุฬฺโห รุกฺขํ ภวํ, อารุฬฺโห รุกฺโข โภตา, ‘‘รุหาทีหิ โห ฬ จา’’ติ ตสฺส หกาโร ปุพฺพหการสฺส จ โฬ. อนุชีริ อนุชีรียิตฺถาติ วา อนุชิณฺโณ วสลึ ภวํ, อนุชิณฺณา วสลี โภตา, ‘‘ตราทีหิ ริณฺโณ’’ติ กฺตสฺส ริณฺณาเทโส ‘‘รานุพนฺเธ’’ตฺยาทินา อรภาคสฺส โลโป จ. อนฺวชายิ อนฺวชายิตฺถาติ วา อนุชาโต มาณวโก มาณวิกํ, อนุชาตา มาณวิกา มาณวเกน, ‘‘ชนิสฺสา’’ติ นสฺส อา. De las raíces como ṭhā, el sufijo kto ocurre en el sentido de agente y según sea el caso. Upaṭṭhāsīti: sirvió (upaṭṭhīto bhavaṃ guruṃ). Upaṭṭhīyitthāti: fue servido (upaṭṭhito guru bhotā). En ‘‘ṭhāssī’’ti, se aplica i a ṭhāssa. Del mismo modo, upāsīti: adoró (upāsito). Upāsīyitthāti: fue adorado (upāsito). En ‘‘ñi byañjanassā’’ti, ocurre ñi. Anuvusi o anuvusīyitthāti: habitó o fue habitado (anuvusīto). En ‘‘assū’’ti, la u de assa. Del prefijo ā- con silisa=abrazar; āsilesi o āsilesīyitthāti: abrazó o fue abrazado (āsiliṭṭho). En ‘‘sānantarassa tassa ṭho’’ti, ocurre ṭhe como forma posterior y como primera letra. Adhisayi o adhisīyitthāti: se acostó o fue acostado (adhisayito) el venerable sobre el catre; el catre fue ocupado (adhisayitā) por el venerable. Del mismo modo, āruhi o āruhīyitthāti: escaló o fue escalado (āruḷho) el venerable al árbol; el árbol fue escalado (āruḷho) por el venerable; en ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti, su letra ha y la letra ha previa se convierten en ḷo. Anujīri o anujīrīyitthāti: envejeció o fue envejecido (anujiṇṇo) el venerable junto a la mujer de baja casta; la mujer de baja casta envejeció (anujiṇṇā) por el venerable; en ‘‘tarādīhi riṇṇo’’ti, hay sustitución de riṇṇā por ktassa, y por ‘‘rānubandhe’’tyādinā ocurre la elisión de la parte a. Anvajāyi o anvajāyitthāti: nació después o fue seguido al nacer (anujāto) el joven a la joven; la joven nació después (anujātā) por el joven; en ‘‘janissā’’ti, la n se convierte en ā. ๕๙. คมนตฺถา+กมฺมกา+ธาเร จ 59. Con los verbos de movimiento, los intransitivos y en el sentido de locativo (ādhāre). คมนตฺถโต [Pg.287] อกมฺมกโต จ กฺริยตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ กตฺตริ จ ยถาปตฺตญฺจ. ยา=ปาปุณเน, ยาตวนฺโต อสฺมินฺติ ยาตํ ฐานํ. ยาตวนฺโต ยาตา, ยานํ ยาตํ. เอตฺถ สนฺตมฺปิ กมฺมํ อนิจฺฉิตํ. ยายิตาติ ยาโต ปโถ. ‘‘เย คตฺยตฺถา, เต พุทฺธฺยตฺถา. เย พุทฺธฺยตฺถา, เต คตฺยตฺถา’’ติ วุตฺตตฺตา ตถลกฺขณํ ยาถาวโต อาคโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต อิติปิ โหติ. อาสิตวนฺโต อสฺมินฺติ อาสิตํ. อาสิตวนฺโต อาสิตา. อาสน+มาสิตํ. De los verbos de movimiento y de conocimiento, el sufijo kto ocurre en el sentido de locativo (ādhāre), de agente (kattari) y según sea el caso. Yā=alcanzar; yātavanto asminti: aquel lugar al que se ha ido (yātaṃ ṭhānaṃ). Yātavanto: los que han ido (yātā); el ir (yānaṃ) es lo ido (yātaṃ). Aquí, incluso si hay un objeto, no se desea expresar. Yāyitāti: el camino recorrido (yāto patho). Debido a lo dicho: ‘‘Los que tienen el sentido de movimiento, tienen el sentido de conocimiento; los que tienen el sentido de conocimiento, tienen el sentido de movimiento’’, el que ha llegado (āgato) y comprendido plenamente (abhisambuddho) de acuerdo con las características de la verdad es tathāgato. Āsitavanto asminti: aquello sobre lo que se ha sentado (āsitaṃ). Āsitavanto: los que se han sentado (āsitā). El asiento (āsanaṃ) es lo sentado (āsitaṃ). ๖๐. อาหารตฺถา 60. Con los verbos de comer. อชฺโฌหารตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. ภุตฺตวนฺโต+สฺมินฺติ ภุตฺตํ. เอวํ ปีตํ, ‘‘คาปาน+มี’’ติ อี. ภุญฺชนํ ภุตฺตํ ปานํ ปีตํ. ภุญฺชียิตฺถาติ ภุตฺโต โอทโน. เอวํ ปีตํ อุทกํ. อกตฺตตฺถํ ภินฺนโยคกรณํ. พหุลาธิการา กตฺตริปิ ‘‘อปิวึสูติ ปีตา คาโว’’ติ โหเตว. สิท=ปาเก, ปสฺสิชฺชีติ ปสฺสนฺโน, ‘‘คมนตฺถ’’ ทินา กฺโต, ‘‘ภิทา’’ ทินา ตสฺส โน ปรรูปญฺจ. อมญฺญิตฺถาติ มโต. อิจฺฉียิตฺถาติ อิฏฺโฐ. อพุชฺฌิตาติ พุทฺโธ, ‘‘โธ ธหเภหี’’ติ ตสฺส โธ. ปูชียิตฺถาติ ปูชิโต, จุราทิตฺตา ณิ. เอวํ สีลียิตฺถาติ สีลิโต. รกฺขียิตฺถาติ รกฺขิโต. ขมียิตฺถาติ ขนฺโต, มสฺส นิคฺคหีตํ. อกฺโกจฺฉียิตฺถาติ อกฺกุฏฺโฐ, อาสฺส รสฺโส. รุส=โรเส, อโรสีติ รุฏฺโฐ, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กตฺตริ กฺโต. ญิมฺหิ รุสิโต. หร=หรเณ, อภิ+ วิ+อาปุพฺโพ[Pg.288], อภิพฺยาหรียิตฺถาติ อภิพฺยาหโฏ. ทย=ทานคติหึสาทาเนสุ, อทยียิตฺถาติ ทยิโต. หส=อาลิกฺเย, อหสีติ หฏฺโฐ. กามียิตฺถาติ กนฺโต, ‘‘ณิณาปีนํ เตสู’’ติ เอตฺถ ‘‘ณิณาปีนํ’’ติ โยควิภาคา จุราทิณิโลโป. สํยมีติ สํยโต. นญปุพฺโพ, น มรีติ อมโต, นญสมาเส นสฺส โฏ. Con los verbos de deglutir, el sufijo kto ocurre en el sentido de locativo y según sea el caso. Bhuttavanto+sminti: lo que se ha comido (bhuttaṃ). Del mismo modo, lo bebido (pītaṃ); en ‘‘gāpāna+mī’’ti, se aplica ī. El comer (bhuñjanaṃ) es lo comido (bhuttaṃ); el beber (pānaṃ) es lo bebido (pītaṃ). Bhuñjīyitthāti: el arroz comido (bhutto odano). Del mismo modo, el agua bebida (pītaṃ udakaṃ). El uso de akattatthaṃ indica una división de la regla. Por la autoridad de la multiplicidad (bahulādhikārā), también ocurre en el sentido de agente: ‘‘apiviṃsūti pītā gāvo’’ (las vacas bebieron). Sida=cocinar; passijjīti: purificado o cocido (passanno); por ‘‘gamanattha’’ y otros, el sufijo kto; por ‘‘bhidā’’ y otros, la sustitución por no y la asimilación posterior. Amaññitthāti: conocido (mato). Icchīyitthāti: deseado (iṭṭho). Abujjhitāti: despierto o entendido (buddho); en ‘‘dho dhahabhehī’’ti, su dho. Pūjīyitthāti: honrado (pūjito), por ser de la clase curādi, hay ṇi. Del mismo modo, sīlīyitthāti: practicado (sīlito). Rakkhīyitthāti: protegido (rakkhito). Khamīyitthāti: perdonado (khanto), con la m convirtiéndose en nasal (niggahīta). Akkocchīyitthāti: insultado (akkuṭṭho), con la ā corta. Rusa=enojar; arosīti: enojado (ruṭṭho), por ‘‘gamanatthā’’ y otros, kto en el sentido de agente. Con ñi, rusito. Hara=llevar; con los prefijos abhi+vi+ā, abhibyāharīyitthāti: pronunciado (abhibyāhaṭo). Daya=dar, ir, herir, recibir; adayīyitthāti: amado o favorecido (dayito). Hasa=reír; ahasīti: alegre (haṭṭho). Kāmīyitthāti: deseado (kanto), en ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti, por la división de la regla (yogavibhāga) de ‘‘ṇiṇāpīnaṃ’’, se elide el ṇi de curādi. Saṃyamīti: refrenado (saṃyato). Con el prefijo negativo na, na marīti: inmortal (amato), en el compuesto con na, la n se convierte en ṭo. กฏฺฐํ ทุกฺขํ อาปนฺโนติ ผลภูเต ทุกฺเข กฏฺฐสทฺทสฺส วตฺตนโต ผลสฺส ภาวิตฺตา ภูเตเยว กฺโต. กส=คติหึสาวิเลขเนสุ, อกสิ=หึสีติ กฏฺฐํ. Ha alcanzado el sufrimiento difícil; debido a que la palabra kaṭṭha se refiere al sufrimiento que es el resultado, el sufijo kto ocurre solo en el pasado, siendo el resultado algo que ha llegado a ser. Kasa=movimiento, herida, rasguño; akasi=hiṃsīti: difícil o sufrido (kaṭṭhaṃ). ๑๕๐. ภิทาทิโต โน กฺต+กฺตวนฺตูนํ 150. Después de bhida y otros, el sufijo de kta y ktavantu se convierte en no. ภิทาทีหิ ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โน โหติ. อากติคโณ+ยํ. ‘‘กฺโต ภาวกมฺเมสู’’ติ กมฺเม อุปริ สพฺพตฺถ กฺโต. ภิชฺชิตฺโถติ ภินฺโน, ตสฺส เน ปรรูปํ. อภินฺทีติ ภินฺนวา, ‘‘กตฺตริ ภูเต’’ จฺจาทินา กฺตวนฺตุ. เอว+มุปริปิ. ฉิชฺชิตฺถาติ ฉินฺโน. อฉินฺทีติ ฉินฺนวา. ฉท=อปวารเณ, ฉาทียิตฺถาติ ฉนฺโน. อฉาทยีติ ฉนฺนวา, จุราทิตฺตา ณิ, ตสฺส ‘‘ณิณาปีนํ เตสู’’ติ เอตฺถ ‘‘ณิ’’ อิติ โยควิภาคา โลโป. ขิท=อสหเน, ขิชฺชีติ ขินฺโน ขินฺนวา, กตฺตริ. เอว+มุปริปิ. อุปฺปชฺชีติ อุปฺปนฺโน อุปฺปนฺนวา. สิท=ปาเก, อสิชฺชีติ สินฺโน สินฺนวา. สท=วิสรณคตฺย วสาทนาทาเนสุ, สิทีติ สนฺโน สนฺนวา. ปีนีติ ปีโน ปีนวา. สู=ปสเว, สูนีติ สูโน. ปสวีติ สูนวา. ที=ขเย, ทียีติ ทีโน ทีนวา. ฑี+ลี=อากาสคมเน, ฑียีติ ฑีโน ฑีนวา. ลียิ [Pg.289] เลยิ อลียีติ ลีโน ลีนวา. อลุยีติ ลูโน ลูนวา. La t de kta y ktavantu que siguen a bhida y otros se convierte en no. Este es un grupo de raíces de forma variable (ākatigaṇo). Por ‘‘Kto bhāvakammesū’’ti, el sufijo kto ocurre en el sentido de objeto en todo lo siguiente. Bhijjitthoti: roto (bhinno), su ne es una forma posterior. Abhindīti: el que ha roto (bhinnavā), por ‘‘kattari bhūte’’ y otros, el sufijo ktavantu. Lo mismo en lo sucesivo. Chijjitthāti: cortado (chinno). Achindīti: el que ha cortado (chinnavā). Chada=cubrir; chādīyitthāti: cubierto (channo). Achādayīti: el que ha cubierto (channavā), por ser de la clase curādi hay ṇi, y por la división de la regla ‘‘ṇi’’ en ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti, este se elide. Khida=no soportar; khijjīti: deprimido o cansado (khinno), el que se ha cansado (khinnavā), en el sentido de agente. Lo mismo en lo sucesivo. Uppajjīti: surgido (uppanno), el que ha surgido (uppannavā). Sida=cocinar o sudar; asijjīti: sudado (sinno), el que ha sudado (sinnavā). Sada=difundir, ir, consumir; sidīti: asentado (sanno), el que se ha asentado (sannavā). Pīnīti: gordo o robusto (pīno), el que se ha vuelto robusto (pīnavā). Sū=generar; sūnīti: nacido (sūno). Pasavīti: el que ha engendrado (sūnavā). Dī=perecer; dīyīti: miserable o perecido (dīno), el que ha perecido (dīnavā). Ḍī+lī=moverse en el aire; ḍīyīti: volado (ḍīno), el que ha volado (ḍīnavā). Līyi o leyi o alīyīti: adherido (līno), el que se ha adherido (līnavā). Aluyīti: cortado (lūno), el que ha cortado (lūnavā). ๑๕๑. ทาตฺวิ+นฺโน 151. Después de dā, la t de kta y ktavantu se convierte en inno. ทาโต กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส อินฺโน โหติ. อทายิตฺถาติ ทินฺโน. อทฺทีติ ทินฺนวา. De dā, la t de kta y ktavantu se convierte en inno. Adāyitthāti: dado (dinno). Addīti: el que ha dado (dinnavā). ๑๕๒. กิราทีหิ โณติ 152. Después de kira y otros, ocurre ṇo. โณ. อุปริ สพฺพตฺถ กฺต+กฺตวนฺตูนํติ โยเชตพฺพํ. กิร=วิกิรเณ, อกิรียิตฺถาติ กิณฺโณ. อกิรีติ กิณฺณวา. อปุรีติ ปุณฺโณ ปุณฺณวา. อขียิตฺถาติ ขีโณ. อขียีติ ขีณวา. Se convierte en ṇo. Debe aplicarse a kta y ktavantu en todo lo siguiente. Kira=dispersar; akirīyitthāti: disperso (kiṇṇo). Akirīti: el que ha disperso (kiṇṇavā). Apurīti: lleno (puṇṇo), el que ha llenado (puṇṇavā). Akhīyitthāti: agotado (khīṇo). Akhīyīti: el que se ha agotado (khīṇavā). ๑๕๓. ตราทีหิ ริณฺโณติ 153. Después de tara y otros, ocurre riṇṇo. ตสฺส ริณฺโณ. รกาโร อนฺตสราทิโลปตฺโถ. อตรีติ ติณฺโณ ติณฺณวา. อชีรีติ ชิณฺโณ ชิณฺณวา. ปริจียิตฺถาติ จิณฺโณ. ปริจียีติ จิณฺณวา. เอตฺถ จิสฺส วิกปฺปวิธานตฺตา ปน ปริจิต+อุปจิตาทโยปิ สิทฺธา เอว. Su t se convierte en riṇṇo. La letra ra tiene el propósito de elidir la vocal final y otras. Atarīti: cruzado (tiṇṇo), el que ha cruzado (tiṇṇavā). Ajīrīti: envejecido (jiṇṇo), el que ha envejecido (jiṇṇavā). Paricīyitthāti: practicado o frecuentado (ciṇṇo). Paricīyīti: el que ha practicado (ciṇṇavā). Aquí, debido a la regla opcional para la c, también se establecen formas como paricita y upacita. ๑๕๔. โค ภญฺชาทีหิติ 154. Después de bhañja y otros, la t se convierte en ga. ภญฺชาทิโต ตสฺส ค โหติ. อภญฺชีติ ภคฺโค ภคฺควา. ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กตฺตริ กฺตปจฺจเย ตสฺส อิมินา คกาเร ปรรูปํ นิคฺคหีตโลโป จ. ลค=สงฺเค, อลคีติ ลคฺโค ลคฺควา. มุชฺช=มุชฺชเน, นิมุชฺชีติ นิมุคฺโค นิมุคฺควา, เอตฺถ สํโยคาทิโลโป. วีช+ภยจลเนสุ, สํปุพฺโพ, สํวิชฺชีติ สํวิคฺโค สํวิคฺควา. De bhañja y otros, su t se convierte en ga. Abhañjīti: roto (bhaggo), el que ha roto (bhaggavā). Con el sufijo kta en sentido de agente por ‘‘Gamanatthā’’ y otros, su t se convierte en esta letra ga, ocurre una asimilación posterior y la elisión del nasal (niggahīta). Laga=apegarse; alagīti: apegado (laggo), el que se ha apegado (laggavā). Mujja=sumergirse; nimujjīti: sumergido (nimuggo), el que se ha sumergido (nimuggavā); aquí ocurre la elisión del inicio del conjunto de consonantes. Vīja=temor y movimiento; con el prefijo saṃ-, saṃvijjīti: aterrorizado (saṃviggo), el que se ha aterrorizado (saṃviggavā). ๑๕๕. สุสา โขติ 155. Después de susa, la t de kta y ktavantu se convierte en kho. สุสโต [Pg.290] ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โข โหติ. สุส=โสเส. สุสฺสีติ สุกฺโข สุกฺขวา. La t de kta y ktavantu que siguen a susa se convierte en kho. Susa=secar. Sussīti: seco (sukkho), el que se ha secado (sukkhavā). ๑๕๖. ปจา โก 156. Después de paca, la t de kta y ktavantu se convierte en ko. ปจา ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โก โหติ. ปจฺจีติ ปกฺโก. ปจีติ ปกฺกวา. La t de kta y ktavantu que siguen a paca se convierte en ko. Paccīti: cocinado o maduro (pakko). Pacīti: el que ha cocinado (pakkavā). ๑๕๗. มุจา วาติ 157. Después de muca, la t de kta y ktavantu se convierte opcionalmente en ko. มุจา ปเรสํ กฺต+กฺตวนฺตูนํ ตสฺส โก วา โหติ. มุจ=โมจเน, มุจฺจีติ มุกฺโก มุตฺโต. อมุจีติ มุกฺกวา มุตฺตวา. สกฺโก-ติณฺวาทีสุ ‘‘อิ ภี กา’’ ทินา สิทฺธํ. อสกฺขีติ สกฺโก. กฺต+กฺตวนฺตูสุ สตฺโต สตฺตวาตฺเวว โหติ. La t de kta y ktavantu que siguen a muca se convierte opcionalmente en ko. Muca=liberar; muccīti: liberado (mukko o mutto). Amucīti: el que ha liberado (mukkavā o muttavā). La forma sakko se establece en las reglas de tiṇvādi por ‘‘i bhī kā’’ y otros. Asakkhīti: capaz (sakko). En kta y ktavantu, ocurre solo como satto y sattavā. ๑๐๖. มุห+พหานญฺจ เต กานุพนฺเธ+ตฺเว 106. Y de muha y baha, ocurre la sustitución por te cuando hay un anubandha k. มุห+พหานํ ทุหิสฺส จ ทีโฆ โหติ ตการาโท กานุพนฺเธ ตฺวาน+ตฺวาวชฺชิเต. มุห=เวจิตฺเต, พห+พฺรห+พฺรูห วุทฺธิยํ. มุยฺหิตฺต พยฺหิตฺถาติ มูฬฺโห พาฬฺโห, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา อกมฺมกตฺตา กตฺตริ กฺเต ทีโฆ ‘‘รุหาทีหิ โห ฬ จา’’ติ ตสฺส โห จ หสฺส โฬ จ โหติ. เอวํ คูฬฺโห. ‘‘กานุพนฺเธ+ตฺเว’’ติ ยาว ‘‘สาสสฺส สิส วา’’ ตฺย+ธิกาโร. De [las raíces] muha y baha, y de duha, ocurre un alargamiento ante [un sufijo que comienza con] la letra t con el anubandha ka, excepto tvāna y tvā. Muha = en confusión; baha, braha, brūha = en crecimiento. Muyhitta o bayhitta se convierten en mūḷho y bāḷho; debido a la regla que comienza con 'gamanatthā', etc., siendo el sufijo kta en sentido de agente, hay alargamiento; y por 'ruhādīhi ho ḷa cā', hay h por t y ḷ por h. Así se obtiene gūḷho. En 'kānubandhe tve', la autoridad de la regla se extiende hasta 'sāsassa sisa vā'. ๑๐๗. วหสฺสุ+สฺส 107. De la raíz vaha, el cambio a u. วหสฺส อุสฺส ทีโฆ โหติ เต. วุยฺหิตฺถาติ วูฬฺโห, ‘‘อสฺสู’’ติ อุกาเร อิมินา ทีโฆ. De la raíz vaha, la a se convierte en u y se vuelve larga ante [un sufijo con t]. Vuyhitta se convierte en vūḷho. Con el sonido u en 'assū', ocurre el alargamiento por esta regla. ๑๐๘. ธาสฺส หิ 108. De la raíz dhā, el cambio a hi. ธา=ธารเณ+ติมสฺส [Pg.291] หิ โหติ วา เต. นิธียิตฺถาติ นิหิโต. นิทหีติ นิหิตวา นิหิตาวี. De dhā (en el sentido de sostener), su a se convierte opcionalmente en hi ante [un sufijo con t]. Nidhīyittha se convierte en nihito. Nidahi se convierte en nihitavā o nihitāvī. ๑๐๙. คมาทิรานํ โลโป+นฺตสฺส 109. Elisión de la consonante final de gama, etc., y de las raíces que terminan en r. คมาทีนํ รการนฺตานญฺจ อนฺตสฺส โลโป โหติ เต. อคมีติ คโต. ขญฺญิตฺถาติ ขโต, กมฺเม. เอวํ หญฺญิตฺถาติ หโต. ตน=วิตฺถาเร, ตญฺญิตฺถาติ ตโต. ยม=อุปรเม, สํยมีติ สญฺญโต, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กตฺตริ กฺโต, ‘‘เย สํสฺสา’’ติ นิคฺคหีตสฺส โญ ปุพฺพรูปญฺจ. เอวํ อรมีติ รโต. กรียิตฺถาติ กโต. Ocurre la elisión de la consonante final de [las raíces] gama, etc., y de aquellas que terminan en la letra ra ante [un sufijo con t]. Agami se convierte en gato. Khaññittha se convierte en khato, en sentido pasivo. Así, haññittha se convierte en hato. Tana = en extensión; taññittha se convierte en tato. Yama = en restricción; saṃyami se convierte en saññato; por la regla 'gamanatthā', etc., el sufijo es kta en sentido de agente; por 'ye saṃssā', el niggahīta se convierte en ñ y ocurre la asimilación al sonido anterior. Así, arami se convierte en rato. Karīyittha se convierte en kato. ๑๑๐. วจาทีนํ วสฺสุ+ฏ วา 110. De vacā, etc., el cambio de va a u o uṭa opcionalmente. วจาทีนํ วสฺส อุฏ วา โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. วุจฺจิตฺถาติ อุตฺตํ. อสฺส อุ วุตฺตํ, อุภยตฺถ ปรรูปํ. วส=นิวาเส, วสนํ อวสิ วสึสุ เอตฺถาติ วา อุตฺถํ วุตฺถํ, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กฺโต, ‘‘สาส วส สํส สํสา โถ’’ติ ตสฺส โถ. De [las raíces] vacā, etc., el sonido va se convierte opcionalmente en u o uṭa ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Vuccittha se convierte en uttaṃ. Con u por va, resulta vuttaṃ; en ambos casos hay asimilación al sonido posterior. Vasa = en habitar; el lugar donde se habitó (vacanaṃ avasi vasiṃsu) es utthaṃ o vutthaṃ; por la regla 'gamanatthā', etc., se aplica el sufijo kta; por 'sāsa vasa saṃsa saṃsā tho', la t se convierte en th. ๑๑๒. วทฺธสฺส วา 112. De vaddha, opcionalmente. วทฺธสฺส อสฺส วา อุ โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. อวทฺธีติ วุทฺโธ วทฺโธ, กตฺตริ กฺเต ‘‘โธ ธ+หเภหี’’ติ ตสฺส โธ, ตติยกฺขรโท จ สํโยคาทิโลโป จ. วุตฺตีติ ‘‘สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต’’ติ โยควิภาคา อสฺส อุ. วตฺตีติปิ ยถาลกฺขณํ. De la raíz vaddha, la a se convierte opcionalmente en u ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Avaddhī se convierte en vuddho o vaddho; con kta en sentido de agente, por 'dho dha+habhehī', la t se convierte en dh, se emplea la tercera consonante y se elide el inicio del conjunto. En vutti, por la división de la regla 'sabbādayo vuttimatte', la a se convierte en u. También existe vatti según la regla correspondiente. ๑๑๓. ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยี 113. De yaja, el cambio de ya a ṭi o yi. ยชสฺส [Pg.292] ยสฺส ฏิ+ยี โหนฺติ กานุพนฺเธ อตฺเว. ยชนํติ กฺโต, ‘‘ปุจฺฉาทิโต’’ติ ตสฺส เฐ ปรรูปาทิมฺหิ กเต อิฏฺฐํ ยิฏฺฐํ. De la raíz yaja, el sonido ya se convierte en ṭi o yi ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Yajana con el sufijo kta; por 'pucchādito', la t se convierte en ṭha; tras la asimilación al sonido posterior, etc., se obtiene iṭṭhaṃ o yiṭṭhaṃ. ๑๑๔. ฐาสฺสิ 114. De ṭhā, el cambio a i. ฐาสฺส อิ โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. อฏฺฐาสีติ ฐิโต. De la raíz ṭhā, se convierte en i ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Aṭṭhāsi se convierte en ṭhito. ๑๑๕. คา+ปาน+มี 115. De gā y pā, el cambio a ī. คา+ปาน+มี โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. คานํ คีตํ. ปานํ ปีตํ. พหุลาธิการา ปิตฺวา. De gā y pā, se convierte en ī ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. El acto de cantar es gītaṃ. El acto de beber es pītaṃ. Debido a la autoridad de la regla de pluralidad (bahula), se obtiene pitvā. ๑๑๖. ชนิสฺสา 116. De jani, el cambio a ā. ชนิสฺส อา โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. อชนีติ ชาโต, ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ อนฺตสฺส อา โหติ. De la raíz jani, se convierte en ā ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Ajani se convierte en jāto; por la regla 'chaṭṭhiyantassā', el final se convierte en ā. ๑๑๗. สาสสฺส สิส วา 117. De sās, el cambio opcional a sisa. สาสสฺส สิส โหติ กานุพนฺเธ อตฺเว. สาสนํติ กฺโต, ตสฺส ‘‘สาส วส สํส สสา โถ’’ติ เถ ปรรูปํ ปฐมกฺขโร จ, ‘‘ต+ถ+น+รา’’ ทินา ตสฺส โฏ. ถสฺส โฐ, สิฏฺฐํ. อญฺญตฺร สตฺถํ. ‘‘คุหาทีหิ ยก’’ อิติ ยกปจฺจเย สาสียตีติ สิสฺโส. อุมฺหิ สาสิโย. De la raíz sās, se convierte en sisa ante un sufijo con anubandha ka, excepto tvā. Sāsana con kta; por 'sāsa vasa saṃsa sasā tho', la t se convierte en th, hay asimilación al sonido posterior y elisión de la primera letra; por 'ta+tha+na+rā', etc., la t se convierte en ṭ. De th surge ṭha, resultando siṭṭhaṃ. En otros casos, satthaṃ. En 'guhādīhi yaka', con el sufijo yaka, lo que es instruido (sāsīyatī) es sisso. Con um, es sāsiyo. ๑๔๐. สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ 140. De lo que termina en s, la t inmediata se convierte en ṭha. สการนฺตา กฺริยตฺถา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ. ตุสฺสีติ ตุฏฺโฐ, ‘‘คมนตฺถา’’ ทินา กฺเต อิมินา ตสฺส เฐ [Pg.293] ปรรูปาทิ. เอวํ ตุฏฺฐวา. ตพฺพ+กฺตีสุ โตสนํ ตุฏฺฐพฺพํ, ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ โอการาภาโว. เอวํ ตุฏฺฐิ, กานุพนฺธตฺตา น วุทฺธิ. De una raíz que termina en s con significado de acción, la t que sigue inmediatamente se convierte en ṭha. Tussi se convierte en tuṭṭho; con kta por 'gamanatthā', etc., por esta regla la t se convierte en ṭha con asimilación posterior, etc. Así se obtiene tuṭṭhavā. Con los sufijos tabba y kti, el acto de complacer es tuṭṭhabbaṃ; por 'aññatrāpī', no hay sonido o. Así resulta tuṭṭhi; por tener el anubandha ka, no hay vuddhi. ๑๔๑. กสสฺสิ+ม จ วา 141. De kasa, opcionalmente el incremento ima y [la t se vuelve ṭha]. กสสฺมา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ กสสฺส วา อิม จ. กสียิตฺถาติ กิฏฺฐํ. กิฏฺฐาทึ วิย ทุปฺปสุํ, กมฺเม กฺโต. อิมาภาเว กฏฺฐํ, อกฏฺฐปากิมํ สาลึ. Después de la raíz kasa, la t del sufijo que sigue inmediatamente se convierte en ṭha, y opcionalmente kasa toma el incremento ima. Kasīyittha se convierte en kiṭṭhaṃ. Al igual que kiṭṭha, etc., referido al ganado difícil de controlar, el sufijo es kta en sentido pasivo. En ausencia de ima, resulta kaṭṭhaṃ, como en 'akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ' (arroz que madura sin ser arado). ๑๔๒. ธสฺโต+ตฺรสฺตา 142. Dhasta y trasta. เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. ธํส+ธํสเน, ธํสียิตฺถาติ ธสฺโต, พินฺทุโลโป. อุตฺรสีติ โอตฺรสฺโต. Estas palabras se forman por irregularidad. Dhaṃsa = en destrucción; dhaṃsīyittha se convierte en dhasto, con elisión del punto (niggahīta). Utrasi se convierte en otrasto. ๑๔๓. ปุจฺฉาทิโต 143. Después de pucchā, etc. ปุจฺฉาทีหิ ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ. ปุจฺฉียิตฺถาติ ปุฏฺโฐ. ภชฺช=ปาเก, ภชียิตฺถาติ ภฏฺโฐ, สํโยคาทิโลโป. ยชิตฺถาติ ยิฏฺโฐ, ‘‘ยชสฺส ยสฺส ฏิ+ยี’’ติ ยิ. Después de [las raíces] pucchā, etc., la t del sufijo que sigue inmediatamente se convierte en ṭha. Pucchīyittha se convierte en puṭṭho. Bhajja = en cocción; bhajīyittha se convierte en bhaṭṭho, con elisión del inicio del conjunto. Yajittha se convierte en yiṭṭho, con yi por 'yajassa yassa ṭi+yī'. ๑๔๔. สาส วส สํส สสา โถ 144. De sās, vas, saṃs y sas, el cambio de t a tha. เอเตหิ ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ถ โหติ. สาสนํ สาสียิตฺถาติ วา สตฺถํ. วสนํ วุตฺถํ, ‘‘อสฺสู’’ติ อุ. ปสํสนํ ปสํสียิตฺถาติ วา ปสตฺถํ. สส=คติ+หึสา+ปาณเนสุ, สสนํ คมนํ หึสนํ ชีวนญฺจ สตฺถํ. อนุสาสียิตฺถาติ อนุสิฏฺโฐ, ตฺถสฺส ฏฺโฐ. Después de estas [raíces], el sufijo 'ta' inmediatamente posterior se convierte en 'tha'. 'Aquello mediante lo cual se instruye' es 'sattha' (la enseñanza o escritura). 'Lo que ha sido habitado' es 'vutthaṃ' (la morada); se aplica 'u' en el lugar de 'assu'. 'Lo que ha sido alabado' es 'pasatthaṃ' (lo elogiado). En las raíces 'sasa' (que significan movimiento, daño y vida), el acto de ir, dañar y vivir es 'sattha'. 'Aquel que fue instruido' es 'anusiṭṭho'; aquí 'ttha' se convierte en 'ṭṭha'. ๑๔๕. โธ ธ+ห+เตหิ 145. Después de las raíces terminadas en 'dha', 'ha' [y 'bha'], 'ta' se convierte en 'dha'. ธการ [Pg.294] หการ ภการนฺเตหิ ปรสฺส ตสฺส ธ โหติ. วทฺธิตฺถาติ กมฺเม กฺเต ตสฺส ธการาทิมฺหิ จ ‘‘วทฺธสฺส วา’’ติ อุกาเร กเต สํโยคาทิโลโป, วุทฺโธ. ทุยฺหิตฺถาติ ทุทฺธํ. ลภียิตฺถาติ ลทฺธํ. Después de las raíces terminadas en 'dhakāra', 'hakāra' y 'bhakāra', el sufijo 'ta' posterior se convierte en 'dha'. 'Creció' (vaddh+ta) en sentido pasivo; cuando 'ta' sigue a 'dhakāra', por la regla 'vaddhassa vā' se aplica la transformación a 'u' y se elide el inicio del conjunto consonántico, resultando en 'vuddho'. 'Fue ordeñado' es 'duddhaṃ'. 'Fue obtenido' es 'laddhaṃ'. ๑๔๖. ทหา โฒ 146. Después de 'dah', 'ta' se convierte en 'ḍho'. ทหา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฒ โหติ. ทยฺหิตฺถาติ ทฑฺโฒ, ปรรูปาทิมฺหิ กเต ‘‘จตุตฺถทุติเย’’ จฺจาทินา ฑกาโร. Después de 'dah', el sufijo 'ta' inmediatamente posterior se convierte en 'ḍha'. 'Fue quemado' es 'daḍḍho'; al realizarse la asimilación, se convierte en 'ḍakāra' por la regla 'catutthadutiye', etc. ๑๔๗. พหสฺสุ+ม จ 147. Y después de 'bah', [se convierte en 'ḍha'] con la aplicación de 'u' y 'ma'. พหา ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ฒ โหติ พหสฺสุ+ม จ ฒสนฺนิโยเคน. พห+พฺรห+พฺรูห=วุทฺธิยํ. อพหีติ พุฑฺโฒ. Después de 'bah', el sufijo 'ta' inmediatamente posterior se convierte en 'ḍha', aplicándose 'u' y 'ma' junto con la designación de 'ḍha'. Las raíces 'baha', 'braha' y 'brūha' significan crecimiento. 'Creció' es 'buḍḍho'. ๑๔๘. รุหาทีหิ โห ฬ จ 148. Después de 'ruh', etc., 'ta' se convierte en 'ho' y el final de la raíz en 'ḷa'. รุหาทีหิ ปรสฺสา+นนฺตรสฺส ตสฺส ห โหติ โฬ จ+นฺตสฺส. อารุหีติ อารุฬฺโห. คุยฺหิตฺถาติ คุฬฺโห. อพหีติ พาฬฺโห. ทฺวีสุ ‘‘มุหพหา’’ ทินา ทีโฆ. Después de 'ruh' y raíces similares, el sufijo 'ta' inmediatamente posterior se convierte en 'ha' y el final de la raíz en 'ḷa'. 'Ascendió' es 'āruḷho'. 'Fue ocultado' es 'guḷho'. 'Fue fuerte/intenso' es 'bāḷho'. En dos de estos casos ocurre el alargamiento por la regla 'muhabahā', etc. ๑๔๙. มุหา วาติ 149. Opcionalmente después de 'muh'. กฺตตสฺส หกาโร อนฺตสฺส วา โฬ จ. อโมหีติ มุฬฺโห, มุทฺโธ, ตสฺส โธ. (อตีตกาลิกปจฺจยวิธานํ). El sufijo 'ta' (kta) se convierte en 'ha' y el final de la raíz opcionalmente en 'ḷa'. 'Se confundió' es 'muḷho' o 'muddho', donde en este último caso 'ta' se convierte en 'dha'. (Aquí concluye la prescripción de los sufijos para el tiempo pasado). ๖๔. นฺโต กตฺตริ วตฺตมาเน 64. El sufijo 'nto' se emplea en la voz activa (kattari) en tiempo presente. วตฺตมานตฺเถ [Pg.295] วตฺตมานโต กฺริยตฺถา นฺโต โหติ กตฺตริ. ติฏฺฐตีติ ติฏฺฐนฺโต, ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, ‘‘ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา’’ติ ติฐาเทโส. กตฺตริ มาน+นฺต+ตฺยาทิสุ อิมินาว โล. En el sentido del tiempo presente, el sufijo 'nto' se añade a la acción en voz activa. 'Él está de pie' es 'tiṭṭhanto'; se aplica 'lo' por 'kattari lo', y por 'ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā' se produce la sustitución por 'tiṭṭha'. En la voz activa, para los sufijos 'māna', 'nta', 'tyā', etc., se aplica este mismo 'lo'. ๖๕. มาโนติ 65. El sufijo 'māno'. กตฺตริ มาโน. ติฏฺฐมาโน. En voz activa se usa 'māno'. 'Tiṭṭhamāno' (estando de pie). ๖๖. ภาวกมฺเมสุติ 66. En los sentidos de estado (bhāva) y pasivo (kamma). ภาวกมฺเมสุ มาโน. ฐานํ ฐียมานํ. ‘‘กฺโย ภาวกมฺเมสฺว+ปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสู’’ติ ภาเว กมฺเม จ กฺโย. ‘‘กฺยสฺสา’’ติ อีม. ปจียตีติ ปจฺจมา โน. กฺเย ปุพฺพรูปํ. En los sentidos de estado y pasivo se usa el sufijo 'māno'. 'La estancia' o 'siendo permanecido' es 'ṭhīyamānaṃ'. Por la regla 'kyo bhāvakammesva...', se añade 'kyo' en sentido de estado y pasivo. Por 'kyassā', se aplica 'īma'. 'Es cocinado' es 'paccamāno', donde ocurre la asimilación del sufijo 'kyo'. ๖๗. เต สฺสปุพฺพา+นาคเต 67. Los sufijos 'nta' y 'māna' precedidos de 'ssa' en tiempo futuro. อนาคเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เตนฺตมานา สฺสปุพฺพา โหนฺติ, เล อาสฺส โลโป, ฐสฺสตีติ ฐสฺสนฺโต ฐสฺสมาโน. ฐียิสฺสตีติ ฐียิสฺสมานํ, กฺเย อี, ‘‘ญิพฺยญฺชนสฺสา’’ติ ญิ. อสฺส ตฺยาทิวิสยตฺตา ‘‘อาอีสฺสา’’ ทินา อิญ น โหติ, ออีหิ สหจริตตฺตา สฺสาสฺส. ปจฺจิสฺสตีติ ปจฺจิสฺสมาโน โอทโน. ‘‘รา นสฺส โณ’’ติ เณ ปตฺเต – En el sentido del futuro, los sufijos 'nta' y 'māna' precedidos de 'ssa' se añaden a la acción; en el modo 'le', se elide 'āssa'. 'Él estará de pie' es 'ṭhassanto' o 'ṭhassamāno'. 'Será permanecido' es 'ṭhīyissamānaṃ'; con 'kyo' se aplica 'ī', y por 'ñibyañjanassā' se aplica 'ñi'. Al estar en el ámbito de 'tyā', etc., no ocurre 'iña' por 'āīssā', debido a la asociación de 'ssa' con 'a' e 'ī'. 'El arroz que será cocinado' es 'paccissamāno odano'. Cuando corresponde la conversión de 'na' en 'ṇa' por 'rā nassa ṇo'... ๕,๑๗๒. น นฺต+มาน+ตฺยาทีนํ 5,172. No ocurre para 'nta', 'māna', 'tyā', etc. รนฺตโต [Pg.296] ปเรสํ นฺต+มาน+ตฺยาทีนํ นสฺส โณ น โหติ. กโรตีติ กโรนฺโต กุรุมาโน, ‘‘ตนาทิตฺโว’’ติ โอ. Después de una raíz terminada en 'r', no ocurre la conversión de 'na' en 'ṇa' para los sufijos 'nta', 'māna', 'tyā', etc. 'Hace' es 'karonto' o 'kurumāno'; por la regla 'tanāditvo' se aplica 'o'. ๕,๑๗๓. คม ยมิ+สาส ทิสานํ วา จฺฉง 5,173. Para 'gama', 'yami', 'isā' (isu) y 'disa', opcionalmente se aplica 'cchaṅa'. เอเตสํ วา จฺฉง โหติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ง-นุพนฺธตฺตา อนฺตสฺส โหติ, คจฺฉนฺโต คจฺฉมาโน. ยม=อุปรเม, ยจฺฉนฺโต ยจฺฉมาโน. อิจฺฉนฺโต อิจฺฉมาโน. อาส=อุปเวสเน, อจฺฉนฺโต อจฺฉมาโน, ‘‘พฺยญฺชเน’’จฺจาทินา รสฺโส. ทิส=อติสชฺชเน, ทิจฺฉนฺโต ทิจฺฉมาโน. ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาสทฺทสฺส อญฺญปจฺจเยสุ จ กฺวจิ, อิจฺฉียตีติ อิจฺฉิตพฺพํ, อิจฺฉนํ อิจฺฉา, ‘‘อิตฺถิย+มณา’’ ทินา อปฺปจฺจโย. อิจฺฉิตํ, อิจฺฉิตพฺพํ, อิจฺฉิตุํ. อญฺเญสญฺจ โยควิภาคา, ปเวจฺฉนฺโต. Para estas raíces, opcionalmente se aplica 'cchaṅa' ante 'nta', 'māna', 'tyā', etc. Debido al anubandha 'ṅa', la sustitución ocurre al final: 'gacchanto', 'gacchamāno'. De 'yama' (cesar), 'yacchanto', 'yacchamāno'. 'Icchanto', 'icchamāno'. De 'āsa' (sentarse), 'acchanto', 'acchamāno'; por 'byañjane', etc., ocurre el acortamiento. De 'disa' (dar), 'dicchanto', 'dicchamāno'. Debido a que 'vā' indica una opción establecida, ocurre a veces en otros sufijos: 'debe ser deseado' es 'icchitabbaṃ', el deseo es 'icchanaṃ' o 'icchā'; por 'itthiya+maṇā', etc., se aplica el sufijo 'a'. 'Icchitaṃ', 'icchitabbaṃ', 'icchituṃ'. Y para otros casos por división de la regla, 'pavecchanto'. ๑๗๔. ชร+มราน+มียง 174. Para 'jara' y 'mara', se aplica 'mīyaṅa'. เอเตส+มียง วา โหติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ชียนฺโต. ‘‘ชรสทา’’ ทิจฺจาทินา อีม. ชีรนฺโต. ชียมาโน ชีรมาโน. มียนฺโต มรนฺโต, มียมาโน มรมาโน. Para estas raíces, opcionalmente ocurre 'mīyaṅa' ante 'nta', 'māna', 'tyā', etc. 'Jīyanto'. Por la regla 'jarasadā', etc., se aplica 'īma'. 'Jīranto'. 'Jīyamāno', 'jīramāno'. 'Mīyanto', 'maranto', 'mīyamāno', 'maramāno'. ๑๗๕. ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา 175. Para 'ṭhā' y 'pā', se convierten en 'tiṭṭha' y 'piva'. ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา โหนฺติ วา นฺตาทีสุ. ติฏฺฐนฺโต, ติฏฺฐมาโน. ปิวนฺโต ปิวมาโน. Para 'ṭhā' y 'pā', opcionalmente se convierten en 'tiṭṭha' y 'piva' ante 'nta' y similares. 'Tiṭṭhanto', 'tiṭṭhamāno'. 'Pivanto', 'pivamāno'. ๑๗๖. คม+วท+ทานํ ฆมฺม+วชฺช+ทชฺชา 176. Para 'gama', 'vada' y 'dā', se convierten en 'ghamma', 'vajja' y 'dajja'. คมาทีนํ [Pg.297] ฆมฺมาทโย วา โหนฺติ นฺตาทีสุ. ฆมฺมนฺโต คจฺฉนฺโต, วชฺชนฺโต วทนฺโต, ทชฺชนฺโต ททนฺโต. Para 'gama' y las demás, opcionalmente se convierten en 'ghamma', etc., ante 'nta', etc. 'Ghammanto' (yendo), 'vajjanto' (hablando), 'dajjanto' (dando). ๑๗๗. กรสฺส โสสฺส กุพฺพ กุรุ กยิรา 177. Para la raíz 'kar', se usan 'sossa', 'kubba', 'kuru' y 'kayirā'. กรสฺส สโอการสฺส กุพฺพาทโย วา โหนฺติ นฺตาทีสุ. กุพฺพนฺโต กยิรนฺโต กโรนฺโต, เอวํ กุพฺพมาโน อิจฺจาทิ. อญฺญตฺร ‘‘มานสฺส มสฺสา’’ติ มานสฺส มสฺส โลเป กราโณ. ‘‘โสสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา กตฺตริเยว. Para la raíz kar con el aumento o, las formas kubba y otras ocurren opcionalmente ante los sufijos nta y otros. Por ejemplo: kubbanto, kayiranto, karonto; de la misma manera kubbamāno, etc. En otros casos, según la regla 'mānassa massā', ocurre la elisión de ma de mānassa, resultando en karāṇo. Debido a que se enuncia 'sossā', esto ocurre únicamente en la voz activa (kattari). ๑๗๘. คหสฺส เฆปฺโป 178. Para la raíz gah, ocurre la sustitución gheppa. คหสฺส วา เฆปฺโป โหติ นฺตาทีสุ. เฆปฺปนฺโต เฆปฺปมาโน. Para gah, ocurre opcionalmente gheppo ante nta y otros. Por ejemplo: gheppanto, gheppamāno. ๑๗๙. โณ นิคฺคหีตสฺส 179. Ṇo en lugar del niggahīta. คหสฺส นิคฺคหีตสฺส โณ โหติ, ‘‘มํ วา รุธาทีนํ’’ติ มํ, คณฺหิตพฺพํ, คณฺหิตุํ, คณฺหนฺโต. Para el niggahīta de la raíz gah ocurre ṇo; por la regla 'maṃ vā rudhādīnaṃ' se obtiene maṃ. Por ejemplo: gaṇhitabbaṃ (debe ser tomado), gaṇhituṃ (para tomar), gaṇhanto (tomando). ๑๓๐. นฺต+มาน+นฺติ+ยิ+ยุํสฺวา+ทิโลโปติ 130. Ante los sufijos nta, māna, nti, yi, yuṃsu y otros, ocurre la elisión inicial. อาทิโลโป. อส=ภุวิ, ภวตีติ สนฺโต สมาโน. Elisión inicial. De la raíz as (en el sentido de existir/ser), bhavatīti (que es): santo, samāno. ๑๓๑. ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโห กฺวจิติ 131. Después de pa y otros prefijos, para la raíz ṭhā ocurre opcionalmente ṭhaha en algunos casos. ฐาสฺส ปาทีสุ ฐโห. สณฺฐหนฺโต. สนฺติฏฺฐนฺโต. Para ṭhā, ante los prefijos pa y otros, ocurre ṭhaha. Por ejemplo: saṇṭhahanto, santiṭṭhanto (estableciéndose). (วตฺตมานปจฺจยนฺตนโย). (El método de los sufijos que terminan en el tiempo presente). ๖๑. ตุํ ตาเย ตเว ภาเว ภวิสฺสติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ 61. Los sufijos tuṃ, tāye y tave ocurren en el sentido abstracto (bhāva), en tiempo futuro, para una acción que tiene ese propósito. ภวิสฺสติอตฺเถ [Pg.298] วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ภาเว ตุมาทโย โหนฺติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ ปตียมานายํ. กรณาย คจฺฉติ กาตุํ คจฺฉติ. ‘‘ตุํตุนตพฺเพสุ วา’’ติ กรสฺส วา อา โหติ, ปุพฺพรูเป กตฺตาเย. ‘‘กรสฺสา ตเว’’ติ นิจฺจํ อา, กาตเว. นิปาตตฺตา ‘‘อสงฺขฺเยหิ สพฺพาสํ’’ติ จตุตฺถีสสฺส โลโป. เอว+มุปริ ตุนาทีสุ. กตฺตุํ กาเมตีติ กตฺตุกาโม, อภิสงฺขริตุ+มากงฺขติ. สทฺธมฺมํ สุณิตุํ, ญิมฺหิ นาคเม ตสฺส โณ, นาคมตฺตา น วุทฺธิ. โสตเว โสตุํ สุณิตุํ วา ปตฺเถหิ. เอวํ อนุภวิตุํ, ปจิตุํ. คนฺตุํ, ‘‘มนานํ นิคฺคหีตํ’’ติ นิคฺคหีตํ. คมิตุํ, ขนฺตุํ, ขนิตุํ, หนฺตุํ, หนิตุํ, มนฺตุํ, มนิตุํ, หริตุํ, อนุสฺสริตุํ อิจฺฉติ. ตถา ตุทิตุํ, ปวิสิตุํ, อุทฺทิสิตุํ, โภตฺตุํ, สยิตุํ, เนตุํ, ชุโหตุํ, ปชหิตุํ, ปหาตุํ, ทาตุํ, โรทฺธุํ, รุนฺธิตุํ, โภตฺตุํ, ภุญฺชีตุํ, เฉตฺตุํ, ฉินฺทิตุํ, สิพฺพิตุํ, อูมฺหิ วสฺส โพ, ทฺวิตฺตํ, พุทฺธุํ, ตสฺส โธ. พุชฺฌิตุํ, ยุก. ชานิตุํ ญา=อวโพธเน. ชนิตุํ. เชตุํ ชินิตุํ. ปตฺตุํ ปาปุณิตุํ. เกตุํ กิณิตุํ. วินิจฺเฉตุํ, อิสฺส เอ, วินิจฺฉินิตุํ. คเหตุํ คณฺหิตุํ. โจริตุํ โจเรตุํ โจรยิตุํ, ปาเลตุํ ปาลยิตุํ. ปโยชเก-ภาเวตุํ ภาวยิตุํ, กาเรตุํ การยิตุํ การาเปตุํ การาปยิตุํ อิจฺฉติ+จฺจาทิ. En el sentido de futuro, partiendo del presente, los sufijos tuṃ y otros ocurren en el sentido abstracto cuando se percibe una acción con ese propósito. 'Va para hacer' (karaṇāya gacchati), 'va para hacer' (kātuṃ gacchati). Según 'tuṃtunatabbesu vā', para la raíz kar ocurre opcionalmente ā, resultando en kattāye en la forma anterior. Según 'karassā tave', siempre ocurre ā, resultando en kātave. Debido a que es un nipāta (partícula indeclinable), según 'asaṅkhyehi sabbāsaṃ', hay elisión del dativo. Lo mismo ocurre en adelante con tuna y otros. 'Desea hacer' es kattukāmo; 'anhela realizar' es abhisaṅkharituṃ. 'Para escuchar el Saddhamma' (saddhammaṃ suṇituṃ), en ñi hay el aumento na y de este ṇo, por el aumento na no hay fortalecimiento (vuddhi). 'Desea escuchar' es sotave, sotuṃ o suṇituṃ. Del mismo modo: anubhavituṃ (experimentar), pacituṃ (cocinar). Gantuṃ (ir), por 'manānaṃ niggahītaṃ' se convierte en niggahīta. Gamituṃ (ir), khantuṃ (perdonar), khanituṃ (cavar), hantuṃ (matar), hanituṃ (matar), mantuṃ (pensar), manituṃ (pensar), harituṃ (llevar), anussarituṃ icchati (desea recordar). Asimismo: tudituṃ (picar), pavisituṃ (entrar), uddisituṃ (señalar), bhottuṃ (comer), sayituṃ (dormir), netuṃ (guiar), juhotuṃ (sacrificar), pajahituṃ (abandonar), pahātuṃ (abandonar), dātuṃ (dar), roddhuṃ (bloquear), rundhituṃ (bloquear), bhottuṃ (comer), bhuñjītuṃ (comer), chettuṃ (cortar), chindituṃ (cortar), sibbituṃ (coser). En ūmhi, la raíz bo se convierte en va, con duplicación, buddhuṃ, y su ta se convierte en dho. Bujjhituṃ (despertar), de yuka. Jānituṃ (saber) de la raíz ñā (comprender). Janituṃ (engendrar). Jetuṃ, jinituṃ (conquistar). Pattuṃ, pāpuṇituṃ (alcanzar). Ketuṃ, kiṇituṃ (comprar). Vinicchetuṃ (investigar), con i pasando a e, vinicchinituṃ. Gahetuṃ, gaṇhituṃ (tomar). Corituṃ, coretuṃ, corayituṃ (robar), pāletuṃ, pālayituṃ (proteger). En el causativo: bhāvetuṃ, bhāvayituṃ (hacer ser), kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayituṃ icchati (desea hacer que se haga), etc. เอวํ กฺริยตฺถกฺริยายํ คมฺยมานายํ, ยถา สุโพทฺธุํ วกฺขามิ, เอวํ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, คนฺตุ+มารภติ, คนฺตุํ ปโยเชติ, ทสฺเสตุ+มาห อิจฺจาทิ. Así, cuando se entiende una acción con el propósito de otra acción, por ejemplo: 'explicaré para que se entienda bien' (suboddhuṃ vakkhāmi), asimismo 'va para ver' (daṭṭhuṃ gacchati), 'empieza a ir' (gantu+mārabhati), 'incita a ir' (gantuṃ payojeti), 'dijo para mostrar' (dassetu+māha), etc. อรหสกฺกาทีสุปิ [Pg.299] สิทฺธํ, ตถา กาล สมยเวลาสุ. โก ตํ นินฺทิตุ+มรหติ, ราชา ภวิตุ+มรหติ, อรโห ภวํ วตฺตุํ, สกฺกา เชตุํ ธเนน วา, สกฺกา ลทฺธุํ, ภสฺส โธ. กตฺตุํ สกฺขิสฺสติ. ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ, อภพฺโพ กาตุํ. อนุจฺฉวิโก ภวํ ทานํ ปฏิคฺคเหตุํ, อิทํ กาตุํ อนุรูปํ, ทานํ ทาตุํ ยุตฺตํ, ทาตุํ วตฺตุญฺจ ลภติ. เอวํ วฏฺฏติ ภาสิตุํ, ฉินฺทิตุํ น จ กปฺปติ อิจฺจาทิ. ตถากาโล ภุญฺชิตุํ, สมโย ภุญฺชิตุํ, เวลา ภุญฺชิตุํ. También se establece con araha (merecer), sakkā (ser posible) y otros, así como con kāla (tiempo), samaya (ocasión) y velā (momento). '¿Quién es digno de reprocharle?' (ko taṃ ninditu+marahati), 'el rey es digno de serlo' (rājā bhavitu+marahati), 'usted es digno de hablar' (araho bhavaṃ vattuṃ), 'es posible conquistar con riqueza' (sakkā jetuṃ dhanena vā), 'es posible obtener' (sakkā laddhuṃ), donde bha pasa a dho. 'Podrá hacer' (kattuṃ sakkhissati). 'Es capaz de entrar en el sendero correcto' (bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ), 'es incapaz de hacer' (abhabbo kātuṃ). 'Usted es apto para recibir una donación' (anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ), 'esto es apropiado para hacerse' (idaṃ kātuṃ anurūpaṃ), 'es adecuado dar una donación' (dānaṃ dātuṃ yuttaṃ), 'obtiene la oportunidad de dar y hablar' (dātuṃ vattuñca labhati). Del mismo modo: 'es conveniente hablar' (vaṭṭati bhāsituṃ), 'no es apropiado cortar' (chindituṃ na ca kappati), etc. Igualmente: 'es tiempo de comer' (kālo bhuñjituṃ), 'es la ocasión de comer' (samayo bhuñjituṃ), 'es el momento de comer' (velā bhuñjituṃ). อลมตฺเถปิ สิทฺธํ, อลเมว ทานานิ ทาตุํ, อลเมว ปุญฺญานิ กาตุํ. También se establece en el sentido de suficiencia (alam): 'ciertamente es suficiente para dar donaciones' (alameva dānāni dātuṃ), 'ciertamente es suficiente para realizar méritos' (alameva puññāni kātuṃ). ๖๒. ปฏิเสเธ+ลํขลูนํ กฺตุน กฺตฺวาน กฺตฺวา วา 62. En sentido de prohibición, después de alaṃ y khalu, ocurren opcionalmente los sufijos ktuna, ktvāna o ktvā. อลํ+ขลุสทฺทานํ ปฏิเสธนตฺถานํ ปโยเค กฺตุนาทโย วา โหนฺติ ภาเว. อลํปุพฺโพ, สุ=สวเน, อลํ สวนํ กตฺวา ขลุ สวนํ กตฺวาติ อลํ โสตุน ขลุ โสตุน อลํ สุตฺวาน ขลุ สุตฺวาน อลํ สุตฺวา ขลุ สุตฺวา. นิปาตตฺตา สิโลโป. En el empleo de las palabras alaṃ y khalu con sentido de prohibición, los sufijos ktuna y otros ocurren opcionalmente en el sentido abstracto (bhāve). Precedido de alaṃ, con la raíz su (oír): 'habiendo hecho suficiente la escucha' (alaṃ savanaṃ katvā), 'habiendo hecho ciertamente la escucha' (khalu savanaṃ katvā); resultando en alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, khalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā. Por ser una partícula indeclinable (nipāta), hay elisión de si. ๖๓. ปุพฺเพ+กกตฺตุกานํ 63. Para acciones que tienen un solo agente, se usa para la acción que ocurre primero. เอโก กตฺตา เยสํ พฺยาปารานํ, เตสุ โย ปุพฺโพ, ตทตฺถโต กฺริยตฺถา ตุนาทโย โหนฺติ ภาเว. ‘‘ตุํตุนา’’ ทินา กรสฺส อา, โส กาตุน กมฺมํ คจฺฉติ, อกาตุน ปุญฺญํ กิลิสฺสนฺติ. รโลเป กมฺมํ กตฺวาน ภทฺรกํ, ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคํ คจฺฉติ. อภิสงฺขรณํ กตฺวา อภิสงฺขริตฺวา กริตฺวา วา[Pg.300]. ตถา สิพฺพิตฺวา ฉาทยิตฺวา ชานิตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา สุตฺวาน ธมฺมํ โมทติ, สุณิตฺวา, ปตฺวา ปาปุณิตฺวา, กินิตฺวา, เชตฺวา ชินิตฺวา ชิตฺวา, โจเรตฺวา โจรยิตฺวา, ปูเชตฺวา ปูชยิตฺวา, ตถา เมตฺตํ ภาเวตฺวา ภาวยิตฺวา, วิหารํ กาเรตฺวา การยิตฺวา การาเปตฺวา การาปยิตฺวา สคฺคํ คมิสฺสนฺติ+จฺจาทิ. ปุพฺเพติ กึ, ภุญฺชติ จ ปจติ จ. ‘‘อปตฺวา นทึ ปพฺพโต, อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นที’’ติอาทีสุ ภูธาตุสฺส สมฺภวา เอกกตฺตุกตา ปุพฺพกาลตา จ คมฺยเต. ‘‘ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉตี’’ติ อิมินาว สิทฺธํ, อาภิกฺขญฺญนฺตุ ทฺวิพฺพจนาว คมฺยเต. กถํ ‘‘ชีวคฺคาหํ อคาหยิ, กายปฺปจาลกํ คจฺฉตี’’ติ, ฆณนฺเตน กฺริยาวิเสสเนน สิทฺธํ, ยถา โอทนปากํ สยตีติ. De aquellas acciones que tienen un solo agente, para la que es anterior, los sufijos tuna y otros ocurren en el sentido abstracto de la acción. Según 'tuṃtunā', etc., para la raíz kar hay ā; él, 'habiendo hecho el trabajo, se va' (kātuna kammaṃ gacchati); 'no habiendo hecho méritos, se afligen' (akātuna puññaṃ kilisanti). Con la elisión de ra: 'habiendo hecho una buena acción' (kammaṃ katvāna bhadrakaṃ); 'habiendo hecho méritos, va al cielo' (puññāni katvā saggaṃ gacchati). 'Habiendo realizado' (abhisaṅkharaṇaṃ katvā), abhisaṅkharitvā o karitvā. Del mismo modo: sibbitvā (habiendo cosido), chādayitvā (habiendo cubierto), jānitvā (habiendo sabido), 'habiendo escuchado el Dhamma, se regocija' (dhammaṃ sutvā o sutvāna dhammaṃ modati), suṇitvā (habiendo escuchado), patvā, pāpuṇitvā (habiendo alcanzado), kinitvā (habiendo comprado), jetvā, jinitvā, jitvā (habiendo conquistado), coretvā, corayitvā (habiendo robado), pūjetvā, pūjayitvā (habiendo honrado). Asimismo: mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā (habiendo desarrollado amor benevolente), vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetvā, kārāpayituṃ (habiendo hecho construir un monasterio), 'irán al cielo' (saggaṃ gamissanti), etc. ¿Por qué se dice 'anterior' (pubbe)? Porque si ocurren simultáneamente: 'come y cocina' (bhuñjati ca pacati ca). En frases como 'la montaña que se extiende sin haber llegado al río' (apatvā nadiṃ pabbato) o 'el río habiendo cruzado la montaña' (atikkamma pabbataṃ nadī), se entiende un solo agente y precedencia temporal debido a la existencia de la raíz bhū. Se establece mediante esto: 'va comiendo repetidamente' (bhutvā bhutvā gacchati); la repetición frecuente se percibe por la duplicación. ¿Cómo se explica 'lo capturó vivo' (jīvaggāhaṃ agāhayi) o 'camina balanceando el cuerpo' (kāyappacālakaṃ gacchatī)? Se establece mediante un adverbio de acción con el sufijo ṇam, tal como en 'duerme durante la cocción del arroz' (odanapākaṃ sayatīti). ๑๖๔. ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส 164. En un compuesto, para tvā, ocurre opcionalmente pyo. ตฺวาสฺส วา ปฺโย โหติ สมาเส. ปกาโร ‘‘ปฺเย สิสฺสา’’ติ วิเสสนตฺโถ. อภิปุพฺโพ ปาทิสมาโส, อภิวทนํ กตฺวา อภิวาทิย ภาสิสฺสํ. ตถา อภิภุยฺย, ทฺวิตฺตรสฺสานิ. สิ=สเย – Para tvā, ocurre opcionalmente pyo en un compuesto. La letra p es para especificar en 'pye sissā'. En un compuesto con pa y otros, precedido por abhi: 'habiendo saludado, hablaré' (abhivandanaṃ katvā abhivādiya bhāsissaṃ). Del mismo modo: abhibhuyya (habiendo superado), con duplicación y acortamiento. De la raíz si (en el sentido de acostarse): ๘๘. ปฺเย สิสฺสา 88. En lugar de pyo, para la raíz si, ocurre ā. สิสฺส อา โหติ ปฺยาเทเส. นิสฺสยนํ กตฺวา นิสฺสาย. ปุพฺพรูเป วิภชฺช วิภชิย. ทิส=อติสชฺชเน, อุทฺทิสฺส. ปวิสฺส ปวิสิย ปวิสิตฺวา, อุปนย, อติเสยฺย อติสยิตฺวา, โอหาย โอหิตฺวา. อาทาย, ทาสฺสิ+ยง, อาทิย. ปฏฺฐาย, วิเจยฺย, วิญฺญาย วิชานิตฺวา, สมาเสติ กึ, ปตฺวา. กฺวจา+ สมาเสปิ [Pg.301] พหุลาธิการา, ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย. ตถา ภุญฺชิตฺวา. Para si, ocurre ā en la sustitución de pyo. 'Habiendo hecho un apoyo' (nissayanaṃ katvā) es nissāya. Con la forma anterior: vibhajja, vibhajiya (habiendo dividido). De la raíz dis en el sentido de asignar: uddissa (con referencia a). Pavissa, pavisiya, pavisitvā (habiendo entrado); upanaya (habiendo traído), atiseyya, atisayitvā (habiendo sobrepasado), ohāya, ohitvā (habiendo abandonado). Ādāya (habiendo tomado), con el sufijo ya sobre dā, ādiya. Paṭṭhāya (habiendo comenzado), viceyya (habiendo discernido), viññāya, vijānitvā (habiendo comprendido). ¿Por qué se dice 'en un compuesto'? De lo contrario: patvā. En algunos casos, incluso sin compuesto por la autoridad de bahula: 'habiendo cortado la enredadera con los dientes' (lataṃ dantehi chindiya). Del mismo modo: bhuñjitvā. ๑๖๕. ตุํ+ยานา 165. Los sufijos tuṃ y yāna. ตฺวาสฺส วา ตุํ+ยานา โหนฺติ สมาเส กฺวจิ. อภิหรณํ กตฺวา อภิหฏฺฐุํ, อภิหริตฺวา, ปาทิสมาโส, ‘‘ปุจฺฉาทิโต’’ติ ตสฺส โฐ ปรรูปาทิ จ. อนุโมทนํ กตฺวา อนุโมทิยาน อนุโมทิตฺวา วา, กานุพนฺเธปิ ‘‘วา กฺวจี’’ติ วิกปฺปตฺตา ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ โอกาโร. กฺวจา+สมาเสปิ พหุลาธิการา, ทฏฺฐุํ, ทิสโต ตฺวาสฺส ตุมาเทเส ทิสสฺส ทส. อญฺญตฺร ‘‘ทิสา วาน+วา ส จา’’ติ ตฺวาสฺส วาน+วา ส โหนฺติ, ทิสฺวา. เอวํ ลภนํ กตฺวา ลทฺธา ธนํติอาทีสุ ตสฺส โธ ภวติ. A veces, en los compuestos, los sufijos -tvā de un verbo se convierten en -tuṃ o -yāna. Habiendo realizado una traslación (abhiharaṇa), se obtiene abhihaṭṭhuṃ o abhiharitvā; en el compuesto de pādi, según la regla 'pucchādito', se aplica la forma de la consonante posterior (pararūpa) para la 'ṭho'. Habiendo realizado un regocijo (anumodana), se obtiene anumodiyāna o anumoditvā; incluso con el anubandha 'ka', debido a la variabilidad de la regla 'vā kvaci', se aplica la 'o' por la regla 'lahussupantassa'. También en los no compuestos, por la autoridad de la regla 'bahula', se usa daṭṭhuṃ; cuando el sufijo -tvā de 'disa' (ver) se sustituye por 'tuma', 'disa' se convierte en 'dasa'. En otros casos, por la regla 'disā vāna+vā sa ca', los sufijos del verbo 'disa' son 'vāna', 'vā' o 'sa', resultando en 'disvā'. Del mismo modo, habiendo realizado una obtención (labhana), surge 'laddhā' en frases como 'laddhā dhanaṃ' (habiendo obtenido riqueza), donde la 't' se convierte en 'dh'. อิติ ปโยคสิทฺธิยํ ขาทิกณฺโฑ สตฺตโม. Así, en la Payogasiddhi, concluye la séptima sección, el Khādikaṇḍo. ปโยคสิทฺธิ นิคมนํ Conclusión de la Payogasiddhi ๑. 1. เย [Pg.302] นนฺตตนฺตรตนากรมนฺถเนน,มนฺถาจโลลฺลสิตญาณวเรน ลทฺธา; สารามตา+ติสุขิตา สุขยนฺติ จ+ญฺเญ,เต เม ชยนฺติ คุรโว คุรโว คุเณหิ. Aquellos que, mediante el batido del océano de las joyas de los diversos tratados, obtuvieron la esencia de la inmortalidad a través de la excelencia de su conocimiento radiante como el monte Mantha; aquellos que, estando sumamente felices, traen felicidad a los demás, esos maestros míos triunfan por sus excelsas virtudes. ๒. 2. ยสฺส สาธุคุณุพฺภูต-กิตฺติ สพฺพตฺต ปตฺถฏา; โมคฺคลฺลาโน มหาปญฺโญ, ชยตี โส ห สพฺพทา. Aquel cuya fama, nacida de sus excelentes virtudes, se ha extendido por todas partes; Moggallāna, el de gran sabiduría, triunfa ciertamente para siempre. ๓. 3. ปรมปฺปิจฺฉตา+เนก-สนฺโตสูปสเมสินํ; สุจิสเลขวุตฺตีนํ, สทา+รญฺญนิวาสินํ. A aquellos que poseen pocos deseos supremos, que buscan la tranquilidad de muchos contentos, que tienen una conducta de pura austeridad y que siempre moran en el bosque; ๔. 4. สาสนุโชตการีน+มาเจรตฺต+มุปาคตํ; อุทุมฺพรคิรีขฺยาตา+ยตนํ ยติปุงฺควํ. A los iluminadores de la Dispensación que han alcanzado la condición de maestros, residentes en el famoso monasterio de Udumbaragiri, líderes entre los ascetas; ๕. 5. เมธงฺกโรติ อาขฺยาต-นามเธยฺยํ ตโปธนํ; เถรํ ถิรทยา เมธา-นิธานํ สาธุ ปูชิตํ. Al thera conocido por el nombre de Medhaṅkara, cuya riqueza es la austeridad, tesoro de firme compasión y sabiduría, y que es bien honrado. ๖. 6. สิสฺสํ สหาย+มาคมฺม, กลฺยาณมิตฺต+มตฺตโน; โสเธตุํ สาสนํ สตฺถุ, ปรกฺกม+มกาสิ โย. Habiendo acudido a su discípulo y compañero, su propio amigo noble (kalyāṇamitta), quien se esforzó por purificar la Dispensación del Maestro; ๗. 7. สงฺฆรกฺขิตนาเมน, มหาเถเรน ธีมตา; นิวาสภูเตนา+เนก-คุณาน+ปฺปิจฺฉตาทินํ. Por el sabio Mahāthera de nombre Saṅgharakkhita, quien es la morada de múltiples virtudes como el tener pocos deseos y otras; ๘. 8. โมคฺคลฺลานพฺยากรณ-ปโยคกฺกมสาธกา; เอตฺตาวตา กตา เอสา, ปโยคสิทฺธิ นิฏฺฐิตา. Siguiendo el método de aplicación de la gramática de Moggallāna, hasta aquí se ha realizado y completado esta Payogasiddhi. ๙. 9. เตเนว [Pg.303] รจิตา สาธุ, สาสโนทยการินา; ขุทฺทสิกฺขาย ฏีกา จ, ตถา สมฺพนฺธจินฺตนา. Por él mismo, quien causa el florecimiento de la Dispensación, fueron bien compuestas la crónica (ṭīkā) de la Khuddasikkhā y también la Sambandhacintanā. ๑๐. 10. สุสทฺทสิทฺธึ โย โยค-นิจฺฉยํ สพฺภิ วณฺณิตํ; อกา สุโพธาลงฺการํ, ตถา สมฺพนฺธจินฺตนํ. Él realizó la Susaddasiddhi, que es la determinación de las reglas gramaticales elogiada por los virtuosos, la Subodhālaṅkāra y también la Sambandhacintanā. ๑๑. 11. สตฺถสญฺจิตปุญฺเญน, นิพฺพานสาธกํ หิตํ; สาเธนฺโต โลกนาถสฺส, สทฺธมฺโม ติฏฺฐตํ จิรนฺติ. Por el mérito acumulado mediante este tratado, logrando el bienestar que conduce al Nibbāna, que el Verdadero Dhamma del Protector del Mundo permanezca por mucho tiempo. อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิเถรปาทวิรจิตา Así concluye lo compuesto por el venerable Mahāsāmithera Saṅgharakkhita. ปโยคสิทฺธิ นิฏฺฐิตา. La Payogasiddhi ha terminado. (วิเสสลกฺขณํ). ยถาวุตฺตานํ ปน ปโยคสิทฺธินิคมน คาถานํ เอกาทสนฺนํ ปุพฺเพเยว วกฺขมานา อิมา คาถาโย ทิสฺสนฺติ โปราเณ สีหฬมูลปโยคสิทฺธิปาเฐ. ตา จ คาถาโย ปจฺฉา สีหฬมูลปโยคสิทฺธิสํโสธเกน เมธงฺกโรติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน ปกฺขิตฺตาติ เวทิตพฺพา, ตสฺมา มยํ ตา คาถาโย สพฺพปจฺฉาเยว อิมสฺมึ-ฐาเน ฐเปม. ตา ปน คาถาโย กตมาติ เจ – (Nota especial). Sin embargo, antes de las once estrofas de conclusión de la Payogasiddhi ya mencionadas, se encuentran estas estrofas en el antiguo texto base cingalés de la Payogasiddhi. Se debe entender que estas estrofas fueron insertadas posteriormente por el thera que revisó la Payogasiddhi cingalés original, llamado Medhaṅkara por sus maestros; por lo tanto, colocamos estas estrofas al final de todo en este lugar. ¿Cuáles son esas estrofas? — ๑. 1. จาควิกฺกมสทฺธานุ-สมฺปนฺนคุณสามิโน; ปรกฺกมนรินฺทสฺส, สีหฬินฺทสฺส ธีมโต. Del sabio señor de virtudes, dotado de generosidad, valor y fe, el rey de los hombres Parakkama, el soberano de Sīhaḷa; ๒. 2. อตฺรเชนา+นุชาเตน, ภูปาลกุลเกตุนา; ทิสนฺตปตฺถโฏทาร-วิกฺกเมน ยสสฺสินา. Por su hijo legítimo, estandarte del linaje de los reyes, de valor noble y fama extendida hasta los confines de las regiones; ๓. 3. ภุวเนกภุชวฺเหน, มหาราเชน ธีมตา; จตุปจฺจยทาเนน, สตตํ สมุปฏฺฐิโต. Por el sabio gran rey llamado Bhuvanekabhuja, fue siempre sustentado con la ofrenda de los cuatro requisitos. ๔. 4. ‘‘ชมฺพุโทณี’’ติ [Pg.304] วิขฺยาตา –วาเส นิวสโต สโต; สุมงฺคลมหตฺเถร –สามิโน สุจิวุตฺติโน. Mientras residía en la morada conocida como 'Jambudoṇī', el venerable Sumaṅgala Mahāthera, de conducta pura; ๕. 5. วํเส วิสุทฺเธ สํชาโต,ปนฺถเสนาสเน รโต; ปริยตฺติมหาสินฺธุ –นิยฺยามกธุรนฺธโร. Nacido en un linaje puro, deleitado en la morada de Panthasēna, experto en la tarea de guiar en el gran océano de las escrituras (Pariyatti); ๕. 5. อปฺปิจฺฉาทิคุณูเปโต, ชินสาสนมามโก; วเนรตมหตฺเถโร, เมธงฺกรสมวฺหโย. Dotado de cualidades como el tener pocos deseos, devoto de la Dispensación del Vencedor, el gran thera llamado Medhaṅkara, que se deleita en el bosque; ๖. 6. ปาฏวตฺถาย ภิกฺขูนํ, วินเย สุวิสารโท; ปโยคสิทฺธึ โสธยิ, สทา สปฺปญฺญโคจรํ. Para la pericia de los monjes, siendo muy experto en el Vinaya, revisó la Payogasiddhi, que es siempre el ámbito de los sabios. ๗. 7. อิมํ ลิขิตปุญฺเญน, เมตฺเตกฺยํ อุปสํกมิ; ปติฏฺฐหิตฺวา สรเณ, สุปฺปติฏฺฐามิ สาสเนติ. Por el mérito de haber escrito esto, que me acerque a Metteyya; habiéndome establecido en el refugio, que permanezca firme en la Dispensación. ปโยคสิทฺธิสิทฺธํ. La Payogasiddhi ha sido completada.
แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi