1

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

---

පයොගසිද්ධිපාළි

คัมภีร์ปโยคสิทธิปาฬิ

---

1. සඤ්ඤාදිකණ්ඩ

๑. กัณฑ์ว่าด้วยสัญญาเป็นต้น

---

සිද්ධ-ම්බත්ථුං සම්මා වන්දෙ

ขอความสำเร็จจงมี ข้าพเจ้าขอนอบน้อมโดยชอบ.

---

ගන්ථාරම්භකථා

คำปรารภการเริ่มต้นคัมภีร์

---

සිද්ධ+මිට්ඨදදං [Pg.1] බුද්ධං, ධම්මං මණිංව ස්වත්ථදං;

සඞ්ඝඤ්ච සාදරං නත්වා, පයොගසිද්ධි වුච්චතෙ.

ขอนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้ประทานความสำเร็จและสิ่งอันน่าปรารถนา, พระธรรมผู้ประทานความสวัสดีดุจแก้วมณี, และพระสงฆ์ด้วยความเคารพแล้ว, คัมภีร์ปโยคสิทธิอันเราจะกล่าว.

---

පභාවො මොග්ගල්ලානස්ස, බ්‍යාකරණෙ ච පෙටකෙ;

නිස්සෙසෙව කබ්බාතිත්තො, අහො අච්ඡරියො වත.

อานุภาพของพระโมคคัลลานะในไวยากรณ์และในพระปิฎก เป็นผู้ข้ามพ้นซึ่งกวีโดยไม่เหลือเลย โอ้ น่าอัศจรรย์จริงหนอ.

---

වුත්තඤ්හි පුබ්බසීහළාචරිය+පාචරියෙහි –

อันปราชญ์อาจารย์ชาวสิงหลในกาลก่อนกล่าวไว้แล้วว่า –

---

යා සත්ති පාණිනෙ යා ච, චන්ද්‍ර+කාත්‍යායනාදිසු;

සා+යං මුත්තිමතී මඤ්ඤෙ, මොග්ගල්ලායනරූපිනී-ති.

พลังใดมีอยู่ในปาณินิ และพลังใดมีอยู่ในจันทรและกาตยายนเป็นต้น พลังนั้นแล เราสำคัญว่ามีปัญญา มีรูปเป็นพระโมคคัลลานะ.

---

සුත්තං වුත්ති ච තෙනෙව, කතා එකෙන පඤ්චිකා;

තස්මා+ස්ස සත්ථ+මඤ්ඤෙහි, සුපසට්ඨං+තිසුන්දරං.

สูตรและอรรถกถา (ปัญจิกา) อันท่านนั้นนั่นแลกระทำแล้วโดยคนเดียว เพราะเหตุนั้น คัมภีร์ของท่านนั้นอันชนเหล่าอื่นสรรเสริญดีแล้วว่างดงามยิ่ง.

---

තම්හි ච දුබ්බිධං ඤෙය්‍යං, සුත්තං කම්මත්ථභෙදතො;

තෙස්වා+දි මීතිසද්දෙන, දුතියං තිප්පකාරතො.

และในคัมภีร์นั้น พึงรู้สูตรสองชนิดโดยความต่างแห่งกรรมและอัตถะ ในสูตรเหล่านั้น สูตรแรก (พึงรู้) ด้วยศัพท์ว่า อิติ สูตรที่สอง (พึงรู้) ด้วยอาการ ๓.

---

සුවිසදං පකාසෙත්වා, සුබොධ+මාකුමාරකං;

බ්‍යාපිකාවළියා කස්සං, තං සුණාථ සමාහිතාති.

เราจะประกาศคัมภีร์นั้นให้แจ่มแจ้งดีแล้ว อันแม้เด็กก็รู้ได้ง่าย ในหมู่แห่งการอธิบาย ท่านทั้งหลายจงฟังคัมภีร์นั้นด้วยใจตั้งมั่นแล้ว.

---

1. අආදයො තිතාලීස වණ්ණා

๑. อักษร อ เป็นต้น ๔๓ ตัว

---

අකාරාදයො [Pg.2] නිග්ගහීතන්තා තෙචත්තාලීසක්ඛරා වණ්ණා නාම හොන්ති. තං යථා අ, ආ, ඉ, ඊ, උ, ඌ, එ, ऐ, ඔ, औ, ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං. තෙන ක්වත්ථො ‘‘එ ඔන+ම වණ්ණෙ’’ති. තිතාලීසාති වචනං කත්ථචි වණ්ණලොපං ඤාපෙති, තෙන ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො’’තිආදි සිද්ධං.

อักษร อ เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ๔๓ ตัว ชื่อว่าวรรณะ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ ไอ โอ เอา ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อัง. ด้วยเหตุนั้น ประโยชน์อะไรด้วยวรรณะที่ชื่อว่า เอ โอ. คำว่า ๔๓ ตัว ย่อมให้รู้การลบวรรณะในบางแห่ง ด้วยเหตุนั้น (การใช้คำว่า) “ปฏิสังขาโยนิโส” เป็นต้น จึงสำเร็จ.

---

අකාරො ආදි මරියාදභූතො යෙසං තෙ අආදයො. තයො ච චත්තාලීස චෙති තිතාලීස, ඉමිනා නිපාතනෙන වා චතභාගලොපො. වණ්ණීයති අත්ථො එතෙහීති වණ්ණා.

อักษร อ เป็นต้น คืออักษรทั้งหลายที่อักษร อ เป็นเครื่องกำหนด. สามและสี่สิบ รวมเป็นสี่สิบสาม หรือด้วยการลงนิบาตนี้ (มีการ) ลบส่วนที่สี่. อรรถอันบุคคลพรรณนาด้วยอักษรเหล่านี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าวรรณะ.

---

එත්ථා+හ – ‘‘කස්මා ආචරියකච්චායනාදීහි විය එකචත්තාලීසක්ඛරාන+මක්ඛරසඤ්ඤ+මකත්වා තිතාලීසක්ඛරානං වණ්ණසඤ්ඤා කතා’’ති. වුච්චතෙ –

ในที่นี้มีผู้กล่าวว่า “เพราะเหตุไร อาจารย์กัจจายนะเป็นต้นไม่กระทำสัญญาว่าอักขระแก่อักษร ๔๑ ตัว แต่กระทำสัญญาว่าวรรณะแก่อักษร ๔๓ ตัวเล่า” อันเราจะกล่าว.

---

සා මාගධී මූලභාසා, නරා යායා+දිකප්පිකා;

බ්‍රහ්මානො චා-සුතාලාපා, සම්බුද්ධා චාපි භාසරෙති –

ภาษามคธนั้นเป็นภาษาดั้งเดิม ซึ่งมนุษย์ในกัปป์แรก และพรหมทั้งหลายผู้มีถ้อยคำอันไม่เคยได้ยิน และแม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมตรัส.

---

වචනතො මාගධිකානං එත්ථ, සෙය්‍යො, ඔට්ඨො, සොත්ථි-ත්‍යාදීසුපි අසෙසබ්‍යාපිකානං තිතාලීසක්ඛරානංව උජුකාන්වත්ථප්පක්ඛරගුණිකා, නෙව පන ‘රුක්ඛා වනං’ත්‍යාදො විය අවයවෙ සමුදායවොහාරො, ‘සමුද්දො මයා දිට්ඨො’ත්‍යාදො විය ච සමුදායෙ අවයවවොහාරොති දස්සෙතුං පච්චෙකං වණ්ණසඤ්ඤා කතාති.

เพื่อแสดงว่า เพราะคำของชาวมคธ แม้ในคำว่า เอตถะ, เสยโย, โอฏโฐ, โสตถิ เป็นต้น อักษร ๔๓ ตัวนั้นมีคุณคืออักษรที่ตรงตามอรรถ แผ่ไปโดยไม่เหลือ เช่นเดียวกับอักษร ๔๓ ตัวนั้น ไม่ใช่การเรียกส่วนย่อยด้วยชื่อรวม เช่นในคำว่า ‘รุกขา วนัง’ เป็นต้น และไม่ใช่การเรียกส่วนรวมด้วยชื่อย่อย เช่นในคำว่า ‘สมุทโท มยา ทิฏโฐ’ เป็นต้น สัญญาว่าวรรณะจึงถูกกระทำโดยเฉพาะ.

---

‘‘සක්කච්චසවනං බුද්ධසාසනසම්පත්තී’’ති ‘‘සිථිලධනිතාදි අක්ඛරවිපත්තියඤ්හි අත්ථස්ස දුන්නයතා හොතී’’ති ච යස්මා වුත්තං.

และเพราะเหตุที่ท่านกล่าวไว้แล้วว่า “การฟังด้วยความเคารพเป็นความสำเร็จแห่งพระพุทธศาสนา” และ “เพราะความวิบัติแห่งอักษรมีสิถิลและธนิตเป็นต้นนั่นแล ความยากในการนำอรรถย่อมมี”.

---

තස්මා [Pg.3] අක්ඛරකොසල්ලං, සම්පාදෙය්‍ය විචක්ඛණො;

උපට්ඨහං ගරුං සම්මා, උට්ඨානාදීහි පඤ්චහි.

เพราะเหตุนั้น ผู้ฉลาดพึงให้สำเร็จซึ่งความฉลาดในอักษร บำรุงครูโดยชอบด้วยอาการ ๕ มีการลุกขึ้นเป็นต้น.

---

තත්ථ අකාරාදීන+මනුක්කමො පනෙ+ස ඨානාදික්කමසන්නිස්සිතො. තථා හි ඨාන+කරණ+පයතනෙහි වණ්ණා ජායන්ති. තත්ථ ඡ ඨානානි කණ්ඨ+තාලු+මුද්ධ+දන්ත+ඔට්ඨ+නාසිකාවසෙන.

ส่วนลำดับของอักษร อ เป็นต้นในอักษรเหล่านั้น อาศัยลำดับแห่งฐานะเป็นต้น. ก็จริงอยู่ วรรณะทั้งหลายย่อมเกิดด้วยฐานะ การกรณ์ และความพยายาม. ในวรรณะเหล่านั้น ฐานะมี ๖ คือ คอ เพดาน ปุ่มเหงือก ฟัน ริมฝีปาก และจมูก.

---

තත්ථ අවණ්ණ+කවග්ග+හානං කණ්ඨො ඨානං, ඉවණ්ණ+චවග්ග+යානං තාලු, ටවග්ග+ර+ළානං මුද්ධා, තවග්ග+ල+සානං දන්තා, උවණ්ණ+පවග්ගානං ඔට්ඨො, එ වණ්ණස්ස කණ්ඨතාලූ, ඔ වණ්ණස්ස කණ්ඨො+ට්ඨා, වකාරස්ස දන්තො+ට්ඨා, නිග්ගහීතස්ස නාසිකා, ඞ, ඤ්ඤ, ණ, න, මානං සකඨානං නාසිකා ච. එත්ථ ච –

ในฐานะเหล่านั้น คอเป็นฐานะของอักษร อ วรรค ก และ ห, เพดาน (เป็นฐานะ) ของอักษร อิ วรรค จ และ ย, ปุ่มเหงือก (เป็นฐานะ) ของวรรค ฏ ร และ ฬ, ฟัน (เป็นฐานะ) ของวรรค ต ล และ ส, ริมฝีปาก (เป็นฐานะ) ของอักษร อุ และวรรค ป, คอและเพดาน (เป็นฐานะ) ของอักษร เอ, คอและริมฝีปาก (เป็นฐานะ) ของอักษร โอ, ฟันและริมฝีปาก (เป็นฐานะ) ของอักษร ว, จมูก (เป็นฐานะ) ของนิคคหิต, และฐานะของตนกับจมูก (เป็นฐานะ) ของอักษร ง ญ ณ น ม. และในที่นี้ –

---

හකාරො පඤ්චමෙහෙව, අන්තට්ඨාහි ච සංයුතො;

ඔරසො ඉති විඤ්ඤෙය්‍යො, කණ්ඨජො තදසංයුතො.

อักษร ห เมื่อประกอบด้วยอักษรวรรคที่ ๕ นั่นแล และด้วยอักษรที่อยู่ภายใน พึงรู้ว่าเกิดจากอก เมื่อไม่ประกอบด้วยอักษรเหล่านั้น (พึงรู้ว่า) เกิดจากคอ.

---

යථා අවඞ්හොති (අවඞ හොති., තඤ්හි, තණ්හා, පුබ්බන්හො, අම්හෙ, ගුය්හං, ගාරය්හා, ආරුල්හො, බහ්වක්ඛරන්ති.

เช่น อวังโหติ (อวังนะ โหติ), ตัญหิ, ตัณหา, ปุพพันโห, อัมเห, คุยหัง, คารยหา, อารุฬโห, พหวกขรัง.

---

කරණං –

การกรณ์ –

---

ජිව්හාමජ්ඣං තාලුජානං,ජිව්හොපග්ගං මුද්ධජානං,ජිව්හග්ගං දන්තජානං සෙ-සා සකඨානකරණා.

กลางลิ้น (เป็นกรณ์) ของอักษรที่เกิดจากเพดาน, ส่วนบนของลิ้น (เป็นกรณ์) ของอักษรที่เกิดจากปุ่มเหงือก, ปลายลิ้น (เป็นกรณ์) ของอักษรที่เกิดจากฟัน, ส่วนที่เหลือมีฐานะของตนเป็นกรณ์.

---

වණ්ණානං උච්චාරණුස්සාහො පයතනං, තං කිං – සංවුතාදිකරණවිසෙසො, සංවුතත්ත+මකාරස්ස, විවටත්තං සෙසසරානං සකාර+හකාරානඤ්ච, ඵුට්ඨත්තං වග්ගානං, ඊසංඵුට්ඨත්තං ය+ර+ල+වානං.

ความพยายามในการเปล่งเสียงของวรรณะทั้งหลาย ชื่อว่าความพยายาม. ความพยายามนั้นคืออะไร? คือความพิเศษแห่งการกรณ์มีสัมวุตตะเป็นต้น. ความเป็นสัมวุตตะ (เป็นความพยายาม) ของอักษร อ, ความเป็นวิวฏะ (เป็นความพยายาม) ของสระที่เหลือและของอักษร ส และ ห, ความเป็นผุฏฐะ (เป็นความพยายาม) ของอักษรวรรค, ความเป็นอีสังผุฏฐะ (เป็นความพยายาม) ของอักษร ย ร ล ว.

---

එවං ඨාන+කරණ+පයතන+සුති කාලභින්නෙසු අක්ඛරෙසු සරා නිස්සයා, ඉතරෙ නිස්සිතා. තත්ථ –

การได้ยินซึ่งฐานะ การกรณ์ และความพยายามอย่างนี้ ในอักษรทั้งหลายที่ต่างกันด้วยกาล สระทั้งหลายเป็นนิสสยะ อักษรที่เหลือเป็นนิสสิตะ. ในอักษรเหล่านั้น –

---

නිස්සයා+දො [Pg.4] සරා වුත්තා, නිස්සිතා බ්‍යඤ්ජනා තතො;

වග්ගෙ+කජා බහුත්තා+දො, තතො ඨාන+ලහුක්කමා.

ในเบื้องต้นแห่งนิสสยะ สระทั้งหลายอันท่านกล่าวแล้ว พยัญชนะทั้งหลายเป็นนิสสิตะจากนั้น. อักษรที่เกิดในวรรค (กล่าว) ในเบื้องต้นแห่งความมาก จากนั้น (กล่าว) มีลำดับเบาด้วยฐานะ.

---

‘‘අආදයො’’ති වත්තතෙ යාව ‘‘බින්දු නිග්ගහීත’’න්ති. තඤ්ච ඛො ‘‘අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමො’’ති සත්තම්‍යන්ත+මභිසම්බන්ධීයතෙ, ‘‘වණ්ණා’’ති වත්තතෙ –

(คำว่า) “อักษร อ เป็นต้น” ย่อมเป็นไปจนถึง (คำว่า) “นิคคหิตที่เป็นจุด”. และคำนั้นแล (คือคำว่า “อักษร อ เป็นต้น”) ย่อมสัมพันธ์กัน (กับคำว่า “วรรณะทั้งหลาย”) โดยเป็นสัตตมีวิภัตติ (เพราะมีกฎว่า) “การผันวิภัตติไปตามอำนาจแห่งอรรถ” (และคำว่า) “วรรณะทั้งหลาย” ย่อมเป็นไป.

---

2. දසා+දො සරා

๒. สระมี อ เป็นต้น ๑๐ ตัว

---

අආදීස්වා+දිම්හි නිද්දිට්ඨා ඔදන්තා දස වණ්ණා සරා නාම හොන්ති. යථා අ ආ, ඉ ඊ, උ ඌ, එ ऐ, ඔ औ. සරන්ති=සප්පධානභාවෙන පවත්තන්ති, බ්‍යඤ්ජනෙ වා සාරෙන්තීති සරා.

อักษร ๑๐ ตัว มี อ เป็นต้น มี โอ เป็นที่สุด ที่ระบุไว้ ชื่อว่าสระ เช่น อ อา, อิ อี, อุ อู, เอ ไอ, โอ เอา. สระ คือ อักษรที่ดำเนินไปโดยความเป็นประธาน หรืออักษรที่ทำพยัญชนะให้ดำเนินไป ชื่อว่าสระ.

---

‘‘දසා+දො සරා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “สระมี อ เป็นต้น ๑๐ ตัว” ย่อมตามมา.

---

3. ද්වෙ ද්වෙ සවණ්ණා

๓. สวรรณะสองตัวสองตัว

---

අආදීස්වා+දිමෙසු දසසු ද්වෙ ද්වෙ සවණ්ණා නාම හොන්ති යථාක්කමං. යථා අ ආඉති, ඉ ඊඉති, උ ඌ ඉති, එ එඉති, ඔ, ඔඉති. සමානා සදිසා වණ්ණා සවණ්ණා, සමානත්තඤ්ච ඨානතො. ‘‘ද්වෙ ද්වෙ’’ති වත්තතෙ වක්ඛමානෙසු ද්වීසු.

ในอักษร ๑๐ ตัว มี อ เป็นต้น สองตัวสองตัว ชื่อว่าสวรรณะตามลำดับ เช่น อ อา, อิ อี, อุ อู, เอ เอ, โอ โอ. อักษรที่เสมอกัน คล้ายกัน ชื่อว่าสวรรณะ และความเสมอกันนั้นโดยฐาน. บทว่า “สองตัวสองตัว” ย่อมตามมาในสองบทที่จะกล่าวต่อไป.

---

4. පුබ්බො රස්සො

๔. ตัวหน้าเป็นรัสสะ

---

තෙස්වෙව දසසු යෙ ද්වෙ ද්වෙ සවණ්ණා, තෙසු යො යො පුබ්බො, සො සො රස්සසඤ්ඤො හොති. යථා අ ඉ උ එ ඔ. තෙසු ‘සංයොගතො පුබ්බාව දිස්සන්ති ද්වෙ පනන්තිමා’ත දස්සෙතුං තත්ථ සාධුත්තා තෙසම්පි ඉධ සඞ්ගහො, යථා එත්ථ සෙය්‍යො ඔට්ඨො සොත්ථි. රස්සකාලයොගා තබ්බන්තතාය වා [Pg.5] රස්සා. රස්සකාලො නාම අච්ඡරාසඞ්ඝාතො අක්ඛිනිම්මිලනසඞ්ඛාතො වා කාලො, තෙන එකමත්තො රස්සො, ද්විමත්තො දීඝො, අඩ්ඪමත්තො බ්‍යඤ්ජනො. ඡන්දසි දියඩ්ඪමත්තම්පි රස්සන්ති ගණ්හන්ති ආචරියා.

ในสวรรณะสองตัวสองตัวเหล่านั้นในอักษร ๑๐ ตัวนั่นเอง ตัวใดเป็นตัวหน้า ตัวนั้นชื่อว่ารัสสะ เช่น อ อิ อุ เอ โอ. เพื่อแสดงว่าในสวรรณะเหล่านั้น สองตัวสุดท้าย (เอ โอ) ก็ปรากฏเป็นตัวหน้าสังโยค เพราะความสำเร็จประโยชน์ในที่นั้น จึงสงเคราะห์รวมไว้ในที่นี้ด้วย เช่นคำว่า เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ ในที่นี้. รัสสะ คือ อักษรที่ประกอบด้วยกาลรัสสะ หรือมีกาลรัสสะเป็นที่สุด. กาลรัสสะ คือ กาลที่นับด้วยการดีดนิ้วมือ หรือกาลที่นับด้วยการกะพริบตา. ด้วยเหตุนั้น รัสสะมี ๑ มาตรา, ทีฆะมี ๒ มาตรา, พยัญชนะมีครึ่งมาตรา. ในฉันท์ อาจารย์ทั้งหลายถือเอาแม้ ๑ มาตราครึ่งว่าเป็นรัสสะ.

---

5. පරො දීඝො

๕. ตัวหลังเป็นทีฆะ

---

අආදීස්වා+දිභූතෙසු දසසු යෙ ද්වෙ ද්වෙ සවණ්ණා, තෙසු යො යො පරො, සො සො දීඝසඤ්ඤො හොති. තං යථා ආ ඊ ඌ එ ඔ. දීඝකාලයොගා තබ්බන්තතාය වා දීඝා.

ในสวรรณะสองตัวสองตัวเหล่านั้นในอักษร ๑๐ ตัวที่มี อ เป็นต้น ตัวใดเป็นตัวหลัง ตัวนั้นชื่อว่าทีฆะ เช่น อา อี อู เอ โอ. ทีฆะ คือ อักษรที่ประกอบด้วยกาลทีฆะ หรือมีกาลทีฆะเป็นที่สุด.

---

6. කාදයො බ්‍යඤ්ජනා

๖. อักษร ก เป็นต้น เป็นพยัญชนะ

---

අආදීසු කාදයො නිග්ගහීතපරියන්තා තෙත්තිංස බ්‍යඤ්ජනා නාම හොන්ති. යථා ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම, ය ර ලව ස හ ළ අං ඉති. බ්‍යඤ්ජීයති අත්ථො එතෙහීති බ්‍යඤ්ජනා. කකාරාදීස්ව+කාරො උච්චාරණත්ථො.

ในอักษรทั้งหลาย อักษร ก เป็นต้น ๓๓ ตัว มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่าพยัญชนะ. เช่น ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ. อรรถย่อมถูกแสดงด้วยอักษรเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าพยัญชนะ. อักษร อ ใน ก เป็นต้น มีประโยชน์เพื่อการออกเสียง.

---

‘‘කාදයො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “อักษร ก เป็นต้น” ย่อมตามมา.

---

7. පඤ්චපඤ්චකා වග්ගා

๗. วรรคมีห้าตัวห้าตัว

---

අආදීසු කකාරාදයො මකාරන්තා පඤ්චපඤ්චකා වග්ගා නාම හොන්ති. යථා ක ඛ ග ඝ ඞ, ච ඡ ජ ඣ ඤ, ට ඨ ඩ ඪ ණ, ත ථ ද ධ න, ප ඵ බ භ ම ඉති. පඤ්ච පඤ්ච පරිමාණ+මෙසං පඤ්චපඤ්චකා. වජ්ජෙන්ති යකාරාදයොති වග්ගා. තෙ පන පඨමක්ඛරවසෙන [Pg.6] කවග්ග+චවග්ගාදිවොහාරං ගතා කුසලත්තිකාදයො විය.

ในอักษรทั้งหลาย อักษร ก เป็นต้น มี ม เป็นที่สุด มีห้าตัวห้าตัว ชื่อว่าวรรค. เช่น ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม. อักษรเหล่านี้มีประมาณห้าตัวห้าตัว จึงชื่อว่าปัญจปัญจกะ. อักษรเหล่านี้เว้น ย เป็นต้น จึงชื่อว่าวรรค. อักษรเหล่านั้นย่อมถึงการเรียกขานว่า กวรรค จวรรค เป็นต้น โดยอักษรตัวแรก เหมือนกุสลติกะเป็นต้น.

---

8. බින්දු නිග්ගහීතං

๘. จุดเป็นนิคคหิต

---

අකාරාදීස්ව+යං වණ්ණො බින්දුමත්තො, සො නිග්ගහීතසඤ්ඤො හොති. රස්සසරං නිස්සාය ගහිත+මුච්චාරිතං නිග්ගහීතං, කරණං නිග්ගහෙත්වා වා.

อักษรใดมีจุดเป็นมาตราในอักษร อ เป็นต้น อักษรนั้นชื่อว่านิคคหิต. นิคคหิต คือ อักษรที่ถูกเปล่งเสียงโดยอาศัยสระรัสสะ หรือโดยการกักฐานกรณ์ไว้.

---

කරණං නිග්ගහෙත්වාන, මුඛෙනා+විවටෙන යං;

වුච්චතෙ නිග්ගහීතන්ති, වුත්තං බින්දු සරානුගං.

อักษรใดที่เปล่งเสียงด้วยปากที่ไม่ได้เปิดกว้าง โดยกักฐานกรณ์ไว้แล้ว อักษรนั้นชื่อว่านิคคหิต จุดที่ตามสระไปนั้นถูกกล่าวว่านิคคหิต.

---

බහ්වක්ඛරසඤ්ඤාකරණං අන්වත්ථසඤ්ඤත්ථං, ඣ+ලාදයො තු රුළ්හීසඤ්ඤා.

การตั้งชื่อที่มีหลายอักษรมีประโยชน์เพื่อความหมายที่ตรงตามศัพท์ ส่วน ฌ ล เป็นต้น เป็นชื่อที่ใช้กันมาแต่เดิม.

---

වණ්ණා සරා සවණ්ණා ච, රස්සා දීඝා ච බ්‍යඤ්ජනා;

වග්ගා ච නිග්ගහීතන්ති, හොති සඤ්ඤාවිධික්කමො.

อักษร สระ และสวรรณะ, รัสสะ ทีฆะ และพยัญชนะ, วรรค และนิคคหิต ย่อมเป็นลำดับแห่งการบัญญัติชื่อ.

---

(සඤ්ඤාවිධානං.)

(การบัญญัติชื่อ.)

---

සන්ධි වුච්චතෙ –

สนธิถูกกล่าว –

---

ලොක අග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤා ඉන්ද්‍රියං, තීණි ඉමානි, නො හි එතං, භික්ඛුනී ඔවාදො, මාතු උපට්ඨානං, සමෙතු ආයස්මා, අභිභූ ආයතනං, ධනං මෙ අත්ථි, සබ්බෙ එව, තයො අස්සු ධම්මා, අසන්තො එත්ථ න දිස්සන්ති ඉතී+ධ සරසඤ්ඤායං –

บุคคลผู้เลิศในโลก, ปัญญาอินทรีย์, สิ่งเหล่านี้ ๓ อย่าง, สิ่งนี้ไม่เป็นเช่นนั้น, โอวาทของภิกษุณี, การบำรุงมารดา, ท่านผู้มีอายุจงมา, อภิภูอายตนะ, ทรัพย์ของฉันมีอยู่, ทั้งหมดนั่นเอง, ธรรม ๓ อย่างพึงมี, คนไม่ดีไม่ปรากฏในที่นี้ ดังนี้ ในการบัญญัติชื่อสระนี้ –

---

26. සරො ලොපො සරෙ

๒๖. ลบสระเมื่อมีสระอยู่หลัง

---

සරෙ සරො ලොපනීයො හොති. සරොති කාරියීනිද්දෙසො, ලොපොති කාරියනිද්දෙසො. ලොපො= අදස්සනං අනුච්චාරණං[Pg.7], සරොති ජාත්‍යෙකවචනවසෙන වුත්තං, සරෙති ඔපසිලෙසිකාධාරසත්තමී, තතො වණ්ණ කාල බ්‍යවධානෙ කාරියං න හොති, ත්ව+මසි, කතමා චානන්ද අනිච්චසඤ්ඤාති. එවං සබ්බසන්ධීසු.

สระย่อมถูกลบเมื่อมีสระอยู่หลัง. บทว่า สระ เป็นการระบุถึงสิ่งที่ถูกกระทำ, บทว่า ลบ เป็นการระบุถึงการกระทำ. การลบ คือ การไม่ปรากฏ การไม่ออกเสียง. บทว่า สระ ถูกกล่าวโดยเอกพจน์ของนามประเภท. บทว่า สเร เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถอุปสิเลสิกาธาร. เพราะเหตุนั้น เมื่อมีอักษรหรือกาลมาคั่น การกระทำย่อมไม่เกิด เช่น ตฺวํ อสิ, กตมา จ อานนฺท อนิจฺจสญฺญา. พึงทราบอย่างนี้ในสนธิทั้งปวง.

---

විධීති වත්තතෙ.

บทว่า “การกระทำ” ย่อมตามมา.

---

14. සත්තමියං පුබ්බස්ස

๑๔. ในสัตตมีวิภัตติ (ให้กระทำ) แก่ตัวหน้า

---

ථෙරයට්ඨින්‍යායෙන පවත්තතෙ පරිභාසා දුබ්බලවිධිනො පතිට්ඨාභාවතො. සත්තමීනිද්දෙසෙ පුබ්බස්සෙව විධීති පුබ්බසරලොපො. ලොකග්ගපුග්ගලො, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, තීණිමානි, නො හෙතං, භික්ඛුනොවාදො, මාතුපට්ඨානං, සමෙතායස්මා, අභිභායතනං, ධනංමත්ථි, සබ්බෙව, තයස්සු ධම්මා, අසන්තෙ+ත්ථ න දිස්සන්ති. පුබ්බස්ස කාරියවිධානා සත්තමීනිද්දිට්ඨස්ස පරතා+ව ගම්‍යතෙති පරෙති පරවචනම්පි ඝටතෙ.

ปริภาสา (กฎเกณฑ์) นี้ย่อมดำเนินไปโดยนัยแห่งไม้เท้าของพระเถระ เพราะวิธีกรรมที่อ่อนแอย่อมไม่มีที่ตั้ง. ในการระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ การกระทำย่อมมีแก่สระตัวหน้าเท่านั้น คือการลบสระตัวหน้า. (ตัวอย่างสนธิ) โลกคฺคปุคฺคโล, ปญฺญินฺทฺริยํ, ตีณิมานิ, โนเหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, มาตุปฏฺฐานํ, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ธนํมตฺถิ, สพฺเพว, ตยสฺสุ ธมฺมา, อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ. เพราะการบัญญัติการกระทำแก่ตัวหน้า ความเป็นตัวหลังของสัตตมีวิภัตติที่ระบุไว้จึงเป็นที่เข้าใจได้ เหตุนั้น แม้บทว่า ปเร ก็ย่อมเข้ากันได้.

---

යස්ස ඉදානි, සඤ්ඤා ඉති, ඡායා ඉව, ඉති අපි, අස්සමණී අසි, චක්ඛු ඉන්ද්‍රියං, අකතඤ්ඤූ අසි, ආකාසෙ ඉව, තෙ අපි, වන්දෙ අහං, සො අහං, චත්තාරො ඉමෙ, වසලො ඉති, මොග්ගල්ලානො අසි බීජකො, කථා එව කා, පාතො එවාතී+ධ පුබ්බස්සරලොපෙ සම්පත්තෙ ‘‘සරො ලොපො සරෙ’’ ත්වෙව.

ของผู้ใด บัดนี้, สัญญา ดังนี้, เงา เหมือน, ดังนี้ แม้, เธอเป็นผู้ไม่ใช่สมณะ, จักขุอินทรีย์, เธอเป็นผู้ไม่รู้คุณ, ในอากาศ เหมือน, แม้เหล่านั้น, ข้าพเจ้าไหว้, เรานั้น, สิ่งเหล่านี้ ๔ อย่าง, คนถ่อย ดังนี้, โมคคัลลานะ เธอเป็นผู้มีเชื้อ, วาจาอะไรนั่นเอง, ในเวลาเช้านั่นเอง ดังนี้ ในที่นี้ เมื่อการลบสระตัวหน้าพึงถึง (ตามกฎ “ลบสระเมื่อมีสระอยู่หลัง”)

---

27. පරො ක්වචි

๒๗. ตัวหลัง (ถูกลบ) บางครั้ง

---

සරම්හා පරො සරො ක්වචි ලොපනීයො හොති. යස්ස දානි, සඤ්ඤාති, ඡායාව, ඉතිපි, අස්සමණීසි, චක්ඛුන්ද්‍රියං, අකතඤ්ඤූසි, ආකාසෙව, තෙපි, වන්දෙහං, සොහං, චත්තාරොමෙ, වස- ලොභි[Pg.8], මොග්ගල්ලානොසි බීජකො, කථාව කා, පාතොව. ක්වචීති කිං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, පඤ්චින්ද්‍රියානි, සත්තුත්තමො, එකූනවීසති, යස්සෙතෙ, සුගතොවාදො, දිට්ඨාසවො, දිට්ඨොඝො, චක්ඛායතනං, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා. ‘‘විවක්ඛාතො සන්ධයො භවන්තී’’ති ඤායා වත්තිච්ඡාපි ඉධ සිජ්ඣති. ක්වචීත්‍ය+ධිකාරො සබ්බසන්ධීසු, තෙන නාතිප්පසඞ්ගො. (ලොපසන්ධි).

สระตัวหลังจากสระบางครั้งย่อมถูกลบ. (ตัวอย่างการลบสระตัวหลัง) ยสฺสทานิ, สญฺญายติ, ฉายาว, อิติปิ, อสฺสมณีสิ, จกฺขุนฺทฺริยํ, อกตญฺญูสิ, อากาเสว, เตปิ, วนฺเทหํ, โสหํ, จตฺตาโรเม, วสโลภิ, โมคฺคลฺลาโนสิ พีชโก, กถาว กา, ปาโตว. บทว่า “บางครั้ง” มีประโยชน์อะไร? (เพื่อไม่ให้ลบในกรณีเช่น) ปญฺญินฺทฺริยํ, ปญฺจินฺทฺริยานิ, สตฺตุตฺตโม, เอกูนวีสติ, ยสฺเสเต, สุคโตวาโท, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, จกฺขายตนํ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา. โดยนัยว่า “สนธิทั้งหลายย่อมมีได้ตามความประสงค์” ความประสงค์ก็ย่อมสำเร็จในที่นี้. บทว่า “บางครั้ง” เป็นบทที่ตามมาในสนธิทั้งปวง ด้วยเหตุนั้น จึงไม่มีการล่วงเลย (กฎ). (โลปสนธิ).

---

සරො පරො වෙති ච වත්තතෙ.

สระตัวหลังและศัพท์ว่า เว ย่อมตามมา

---

තස්ස ඉදං, වාත ඊරිතං, න උපෙති, වාම ඌරු, අති ඉව අඤ්ඤෙහි, වි උදකං ඉතීධ පුබ්බස්සරලොපෙ –

ตัสส อิทัง, วาต อีริตัง, น อุเปติ, วาม อูรุ, อติ อิว อัญเญหิ, วิ อุทกัง ดังนี้ ในที่นี้ เมื่อมีการลบสระหน้า —

---

29. යුවණ්ණාන+මෙඔ ලුත්තා

๒๙. เมื่อสระหน้าถูกลบแล้ว สระอิและอุ (ที่อยู่หลัง) ทั้งหลาย ย่อมเป็นเอและโอ

---

ලුත්තා සරා පරෙසං ඉවණ්ණුවණ්ණානං එ+ඔ හොන්ති වා යථාක්කමං. යථාසංඛ්‍යානුද්දෙසො සමානානං.

เมื่อสระหน้าถูกลบแล้ว สระอิและอุที่อยู่หลังทั้งหลาย ย่อมเป็นเอและโอบ้าง ตามลำดับ. การแสดงตามลำดับของสิ่งที่เท่ากัน.

---

24. වණ්ණපරෙන සවණ්ණොපි

๒๔. แม้สระที่เป็นสวรรณะ ก็ถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า วรรณะ ที่อยู่ข้างหลัง

---

වණ්ණසද්දො පරො යස්මා, තෙන සවණ්ණොපි ගය්හති සයඤ්ච රූපංති ඊඌනම්පි එ+ඔ. සබ්බත්ථ රස්සස්ස ජාතිනිද්දෙසෙ දීඝස්සාපි ගහණත්ථං ඉද+මාරද්ධං. තස්සෙදං, වාතෙරිතං, නොපෙති, වාමොරු, අතෙවඤ්ඤෙහි, වොදකං. ඉදඤ්ච පච්ඡිමොදාහරණද්වයං ‘‘අවණ්ණෙ ලුත්තෙ එව එ+ඔ හොන්තී’’ති ගාහස්ස නිසෙධනත්ථං. වාත්වෙව, තස්සිදං. කථං ‘‘පච්චොරස්මි’’න්ති, යොගවිභාගා. පති උරස්මින්ති විභජ්ජ ‘‘යවා සරෙ’’ති යකාරෙ ‘‘තවග්ගවරණා’’දිනා චො, ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති පුබ්බරූපඤ්ච, ‘‘යුවණ්ණාන+මෙඔ’’ති (යොගවිභාගා) උස්ස ඔ ච. ලුත්තාති කිං, දස ඉමෙ [Pg.9] ධම්මා, යථා ඉදං, කුසලස්ස උපසම්පදා. අතිප්පසඞ්ගබාධකස්ස ක්වචිසද්දස්සානුවත්තනතො න විකප්පවිධි නියතා, තෙන උපෙතො, අවෙච්චාති එවමාදීසු විකප්පො. තාරකිතා, යස්සින්ද්‍රියානි, මහිද්ධිකො, සබ්බීතියො, තෙනුපසඞ්කමි, ලොකුත්තරොතිආදීසු විධි ච න හොති.

เพราะเหตุที่ศัพท์ว่า วรรณะ อยู่ข้างหลัง ด้วยเหตุนั้น แม้สระที่เป็นสวรรณะก็ถูกถือเอา และรูปของตนเอง (คือสระอิและอุ) แม้สระอีและอู ก็เป็นเอและโอ. ในที่ทั้งปวง เมื่อมีการระบุประเภทของสระรัสสะ สูตรนี้เริ่มขึ้นเพื่อประโยชน์แก่การถือเอาแม้สระทีฆะ. (ตัวอย่าง:) ตัสเสทัง, วาเตริตัง, โนเปติ, วามโครุ, อเตวัญเญหิ, โวทกัง. และตัวอย่างสองอย่างหลังนี้ เพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเข้าใจผิดว่า 'เมื่ออวรรณะ (สระอะ) ถูกลบแล้วเท่านั้น จึงเป็นเอและโอ'. ด้วยศัพท์ว่า วา (บ้าง) (ตัวอย่าง:) ตัสสิทัง. คำว่า 'ปัจโจรสฺมิง' สำเร็จได้อย่างไร? เพราะการแยกบท (โยควิภาค). แยกบทว่า 'ปติ อุรสฺมิง' แล้วแปลงเป็นยะด้วยสูตร 'ยวา สเร' แล้วแปลงเป็นจะด้วยสูตร 'ตวคฺควรณา' เป็นต้น และทำเป็นปุพพรูปด้วยสูตร 'วคฺคลเสหิ เต' และแปลงอุเป็นโอด้วยสูตร 'ยุวณฺณานํ เอโอ' (เพราะการแยกบท). คำว่า 'ลุตฺตา' (เมื่อถูกลบ) มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้, เช่นนี้, การเข้าถึงกุศล. เพราะมีการตามมาของศัพท์ว่า 'กวจิ' (บางครั้ง) ซึ่งเป็นเครื่องป้องกันการใช้เกินขอบเขต วิธีการแปลง (วิกัปปะ) จึงไม่แน่นอน ด้วยเหตุนั้น จึงมีการแปลงบ้างไม่แปลงบ้างในคำว่า 'อุเปโต', 'อเวจฺจ' เป็นต้น. ในคำว่า 'ตารกิตา', 'ยสฺสินฺทริยานิ', 'มหิทฺธิโก', 'สพฺพีติโย', 'เตนุปสงฺกมิ', 'โลกุตฺตโร' เป็นต้น วิธีการแปลงนี้ย่อมไม่มี.

---

පටිසන්ථාරවුත්ති අස්ස, සබ්බවිත්ති අනුභූයතෙ, වි අඤ්ජනං, වි ආකතො, දාසී අහං, අහුවා පුරෙ, අනු අද්ධමාසං, අනු එති, සු ආගතං, සු ආකාරො, දු ආකාරො, චක්ඛු ආපාථං, බහු ආබාධො, පාතු අකාසි, න තු එව, භූ ආපනලානිලං ඉතී+ධ ‘‘යුවණ්ණානං’’ ‘‘වෙ’’ති ච වත්තතෙ,

ปฏิสันถารวุตติ อัสสะ, สัพพวิตติ อนุภูยเต, วิ อัญชนัง, วิ อาคโต, ทาสี อหัง, อหุวา ปุเร, อนุ อัทธมาสัง, อนุ เอติ, สุ อาคตัง, สุ อาการโร, ทุ อาการโร, จกฺขุ อาปาถัง, พหุ อาพาโธ, ปาตุ อกาสิ, น ตุ เอว, ภู อาปนลานิลํ ดังนี้ ในที่นี้ (บทว่า) 'ยุวณฺณานํ' และ 'เว' ย่อมตามมา

---

30. යවා සරෙ

๓๐. เป็นยะและวะ เมื่อสระอยู่หลัง

---

සරෙ පරෙ ඉවණ්ණුවණ්ණානං යකාර+වකාරා හොන්ති වා යථාක්කමං. පටිසන්ථාරවුත්‍යස්ස, සබ්බවිත්‍යනුභූයතෙ, බ්‍යඤ්ජනං, බ්‍යාකතො ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති දීඝෙ දාස්‍යාහං, අහාපුරෙ, අන්වද්ධමාසං, අන්වෙති, ස්වාගතං, ස්වාකාරො, ද්වාකාරො, චක්ඛ්වාපාථං, බහ්වාබාධො, පාත්වාකාසි, න ත්වෙව, භ්වාපනලානිලං. වාත්වෙව, විආකතො, සාගතං.

เมื่อสระอยู่หลัง สระอิและอุ ย่อมเป็นยะและวะบ้าง ตามลำดับ. (ตัวอย่าง:) ปฏิสันถารวุตยัสสะ, สัพพวิตตฺยนุภูยเต, พยัญชนัง, พยาคโต. เมื่อมีการทำเป็นทีฆะด้วยสูตร 'พยัญชเน ทีฆรัสสา' (ตัวอย่าง:) ทาสฺยาหัง, อหาปุเร, อนฺวทฺธมาสัง, อนฺเวติ, สฺวาคตัง, สฺวาคาโร, ทฺวาคาโร, จกฺขฺวาปาถัง, พหฺวาพาโธ, ปาตฺวาคาสิ, น ตฺเวว, ภฺวาปนลานิลํ. ด้วยศัพท์ว่า วา (บ้าง) (ตัวอย่าง:) วิอาคโต, สาคตัง.

---

අධිගතො ඛො මෙ අයං ධම්මො, පුත්තො තෙ අහං, තෙ අස්ස පහීනා පඤ්ච, තෙ අහං, යෙ අස්ස, තෙ අජ්ජ, යාවතකො අස්ස කායො, තාවතකො අස්ස බ්‍යාමො, කො අත්ථො, අථ ඛො අස්ස, අහං ඛො අජ්ජ, සො අහං, සො අජ්ජ, සො එව, යතො අධිකරණං, සො අහං ඉතී+ධ ‘‘යවා සරෙ’’ ‘‘වෙ’’ති ච වත්තතෙ,

อธิคโต โข เม อยัง ธัมโม, ปุตโต เต อหัง, เต อัสสะ ปหีนา ปัญจะ, เต อหัง, เย อัสสะ, เต อัชชะ, ยาวตโก อัสสะ กาโย, ตาวตโก อัสสะ พยาโม, โก อัตโถ, อถ โข อัสสะ, อหัง โข อัชชะ, โส อหัง, โส อัชชะ, โส เอว, ยโต อธิกรณัง, โส อหัง ดังนี้ ในที่นี้ (บทว่า) 'ยวา สเร' และ 'เว' ย่อมตามมา

---

30. එඔනං

๓๐. แห่งเอและโอทั้งหลาย

---

එඔනං [Pg.10] යකාර+වකාරා හොන්ති වා සරෙ පරෙ යථාක්කමං. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති දීඝෙ අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො, පුත්තො ත්‍යාහං, ත්‍යාස්ස පහීනා පඤ්ච, ත්‍යාහං, ය්‍යස්ස, ත්‍යජ්ජ, යාවතක්වස්ස කායො, තාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, ක්වත්ථො, අථ ඛ්වස්ස, අහං ඛ්වජ්ජ, ස්වාහං, ස්වජ්ජ, ස්වෙව, යත්වාධිකරණං, ස්වාහං. වාත්වෙව, තෙජ්ජ, සොහං. ක්වචි ත්වෙව, ධනමත්ථි, පුත්තාමත්ථි, තෙ නාගතා, අසන්තෙත්ථ, චත්තාරො ඉමෙ.

เมื่อสระอยู่หลัง สระเอและโอ ย่อมเป็นยะและวะบ้าง ตามลำดับ. เมื่อมีการทำเป็นทีฆะด้วยสูตร 'พยัญชเน ทีฆรัสสา' (ตัวอย่าง:) อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม, ปุตโต ตฺยาหัง, ตฺยัสสะ ปหีนา ปัญจะ, ตฺยาหัง, ยฺยัสสะ, ตฺยัชชะ, ยาวตกฺวัสสะ กาโย, ตาวตกฺวัสสะ พยาโม, กฺวัตโถ, อถ ขฺวัสสะ, อหัง ขฺวัชชะ, สฺวาหัง, สฺวัชชะ, สฺเวว, ยตฺวาธิกรณัง, สฺวาหัง. ด้วยศัพท์ว่า วา (บ้าง) (ตัวอย่าง:) เตชชะ, โสหัง. ด้วยศัพท์ว่า กวจิ (บ้าง) (ตัวอย่าง:) ธนมัตถิ, ปุตตามัตถิ, เต นาคตา, อสันเตตถะ, จัตตาโร อิเม.

---

ගො එළකං, ගො අස්සං, ගො අජිනං ඉතී+ධ ‘‘සරෙ’’ති වත්තතෙ.

โค เอฬกัง, โค อัสสัง, โค อชินัง ดังนี้ ในที่นี้ (บทว่า) 'สเร' ย่อมตามมา

---

32. ගොස්සා+වඞ

๓๒. การแปลงเป็น อวะ (ที่มี ณะ เป็นอนุพันธะ) แห่งศัพท์ว่า โค

---

සරෙ පරෙ ගොස්ස අවවාදෙසො හොති. ස ච ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සා’’ති සබ්බස්ස පසඞ්ගෙ ‘අන්තස්සා’’ති වත්තතෙ.

เมื่อสระอยู่หลัง ย่อมมีการแปลงเป็น อวะ แห่งศัพท์ว่า โค. และเมื่อมีการถึงพร้อม (ที่จะแปลง) ทั้งหมดด้วยสูตร 'ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา' (บทว่า) 'อนฺตสฺสา' ย่อมตามมา

---

18. ඞ+නුබන්ධො

๑๘. มี ณะ เป็นอนุพันธะ

---

ඞ-කාරො අනුබන්ධො යස්ස, සො අනෙකවණ්ණොපි අන්තස්ස හොතීති ඔකාරස්සෙව හොති. ‘‘සංකෙතො+නවයවො+නුබන්ධො’’ති වචනා ඞ-කාරස්සා+ප්පයොගො. උච්චාරිතානන්තරප්පධංසිනො හි අනුබන්ධා, පයොජනං අනුබන්ධොති සංකෙතො. ගවෙළකං, ගවාස්සං, ගවාජිනං.

อักษร ณะ เป็นอนุพันธะของสิ่งใด สิ่งนั้นแม้มีหลายอักษร ย่อมมี (การแปลง) แทนที่ส่วนท้าย ดังนั้น (การแปลง) จึงมีแก่โอการะเท่านั้น. เพราะคำกล่าวว่า 'อนุพันธะเป็นเครื่องหมายที่ไม่มีส่วนประกอบ' จึงไม่มีการใช้ ณะ. เพราะอนุพันธะทั้งหลายย่อมสลายไปทันทีที่เปล่งเสียงเสร็จ ประโยชน์ของอนุพันธะคือเป็นเครื่องหมาย (สัญญา). (ตัวอย่าง:) คเวฬกัง, ควัสสัง, ควาชินัง.

---

ඉති එවා+තී+ධ –

อิติ เอว ดังนี้ ในที่นี้ —

---

36. වී+තිස්සෙ+වෙ වා

๓๖. การแปลงเป็น วะ แห่งอิการะของ อิติ ศัพท์ เมื่อ เอว ศัพท์อยู่หลัง บ้าง

---

එවසද්දෙ පරෙ ඉතිස්ස වො හොති වා. ස ච –

เมื่อ เอว ศัพท์อยู่หลัง ย่อมมีการแปลงเป็น วะ แห่ง อิติ ศัพท์บ้าง. และการแปลงนั้น —

---

17. ඡට්ඨියන්තස්ස

๑๗. แห่งบทที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุด

---

ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨස්ස [Pg.11] යං කාරියං, ත+දන්තස්ස විඤ්ඤෙය්‍යන්ති ඉකාරස්සා+දෙසො. ආදෙසිට්ඨානෙ ආදිස්සතීති ආදෙසො. ඉත්වෙව. අඤ්ඤත්‍ර යාදෙසො, ‘‘තවග්ගවරණානං යෙ චවග්ගබයඤා’’ති තස්ස චො, ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති යස්ස චකාරො, ඉච්චෙව. එවෙති කිං, ඉච්චාහ. (ආදෙසසන්ධි).

การงานใดที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ พึงทราบว่าการงานนั้นมีแก่ส่วนท้ายของบทนั้น ดังนั้นจึงเป็นการแปลงแห่งอิการะ. ชื่อว่าอาเทส เพราะย่อมปรากฏในที่ของสิ่งที่ถูกแปลง. (ตัวอย่าง:) อิตฺเวว. ในที่อื่นมีการแปลงเป็นยะ, และมีการแปลงเป็นจะ แห่งตะวรรคและวะวรรค (ที่กลายเป็นยะ) ด้วยสูตร 'ตวคฺควรณานํ เย จวคฺคพยญฺญา', และมีการแปลงเป็นจะ แห่งยะด้วยสูตร 'วคฺคลเสหิ เต', (ตัวอย่าง:) อิจฺเจว. คำว่า เอว มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) อิจฺจาหะ. (อาเทสสนธิ).

---

ති අඞ්ගුලං,ති අඞ්ගිකං, භූ ආදයො, මිගී භන්තා උදික්ඛතිත්‍යාදිසන්ධයො වුච්චන්තෙ. ‘‘මයදා සරෙ’’ති වත්තතෙ.

ติ องฺคุลัง, ติ องฺคิกัง, ภู อาทโย, สนธิทั้งหลายมีคำว่า 'มิคี ภนฺตา อุทิกฺขติ' เป็นต้น ย่อมถูกกล่าว. (บทว่า) 'มยทา สเร' ย่อมตามมา

---

45. වනතරගා චා+ගමා

๔๕. วะ นะ ตะ ระ คะ และ (มะ ยะ ทะ) เป็นอาคมทั้งหลาย

---

එතෙ මයදා ච ආගමා හොන්ති වා සරෙ ක්වචි. ආගමිනො අනියමෙපි –

อักษรเหล่านี้ (ว น ต ร ค) และ ม ย ท อักษรทั้งหลาย ย่อมเป็นอาคมบ้าง ในบางที่เมื่อสระอยู่หลัง. แม้เมื่อไม่มีความแน่นอนแห่งตัวที่มีอาคม —

---

සරොයෙවා+ගමි හොති, වනාදිනන්තු ඤාපකා;

අඤ්ඤථා හි පදාදීනං, යුකවිධාන+මනත්ථකං.

สระเท่านั้นที่เป็นตัวมีอาคม (อาคมิ) ส่วน วะ เป็นต้น เป็นเครื่องหมาย (เพื่อส่องถึงอาคมิ); เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น การบัญญัติ ยุกะ (ยะ-อาคม) เป็นต้น แก่บททั้งหลาย ก็จะไม่มีประโยชน์

---

එත්ථා+ගමා අනියතාගමීනමෙව භවන්ති චෙ, යකාරාගමෙනෙව ‘‘නිපජ්ජ’’න්ති සිද්ධෙ ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති බ්‍යඤ්ජනස්ස යුකා+ගමො නිරත්ථකොති අධිප්පායො. තිවඞ්ගුලං, තිවඞ්ගිකං, භූවාදයො, මිගී භන්තා වුදික්ඛති, පවුච්චති, පාගුඤ්ඤවුජුතා. ඉතො නායති, චිනිත්වා. යස්මාතිහ, තස්මාතිහ, අජ්ජතග්ගෙ. නිරන්තරං, නිරාලයො, නිරින්ධනො, නිරීහකං, නිරුත්තරො, නිරොජං, දුරතික්කමො, දුරාගතං, දුරුත්තරං, පාතුරහොසි, පුනරාගච්ඡෙය්‍ය, පුනරුත්තං, පුනරෙව, පුනරෙති, ධීරත්ථු, පාතරාසො, චතුරඞ්ගිකං, චතුරාරක්ඛං, චතුරිද්ධිපාදපටිලාභො, චතුරොඝනිත්ථරණත්ථං, භත්තුරත්ථෙ, වුත්තිරෙසා, පථවීධාතුරෙවෙසා[Pg.12], නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං, විජ්ජුරිවබ්භකුටෙ, ආරග්ගෙරිව සාසපො, උසභොරිව, සබ්භිරෙව සමාසෙථ. පුථගෙව, රස්සෙ පගෙව. ලහුමෙස්සති, ගුරුමෙස්සති, ඉධමාහු, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති, භද්‍රො කසාමිව, ආකාසෙ මභිපූජයෙ, එකමෙකස්ස, යෙන මිධෙකච්චෙ. භාතියෙව, හොතියෙව, යථායිදං, යථායෙව, මායිදං, නයිදං, නයිධ, ඡයිමානි, නවයිමෙ ධම්මා, බොධියායෙව, පථවීයෙව ධාතු, තෙසුයෙව, තෙයෙව, සොයෙව, පාටියෙක්කං, වියඤ්ජනං, වියාකාසි, පරියන්තං, පරියාදානං, පරියුට්ඨානං, පරියෙසති, පරියොසානං, නියායොගො. උදග්ගො, උදයො, උදාහටං, උදිතො, උදීරිතං, උදෙති, සකිදෙව, කිඤ්චිදෙව, කෙනචිදෙව, කිස්මිඤ්චිදෙව, කොචිදෙව, සම්මදත්තො, සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානං, සම්මදෙව, යාවදත්ථං, යාවදිච්ඡකං, යාවදෙව, තාවදෙව, පුනදෙව, යදත්ථං, යදන්තරං, තදන්තරං, තදඞ්ගවිමුත්ති, එතදත්ථං, අත්තදත්ථං, තදත්ථං, සදත්ථපසුතො සියා, අඤ්ඤදත්ථු, මනසාදඤ්ඤා විමුත්තානං, බහුදෙව රත්ති. වාත්වෙව, අත්තඅත්ථං, ද්වාධිට්ඨිතං, පාතුඅහොසි. වවත්ථිතවිභාසත්තා වාධිකාරස්ස බ්‍යඤ්ජනතොපි, භික්ඛුනීනං වුට්ඨාපෙය්‍ය, චිරං නායති, තංයෙව.

ถ้าอาคมในที่นี้เป็นของอาคมที่ไม่แน่นอนเท่านั้น เมื่อคำว่า 'นิปชฺช' สำเร็จด้วยยะอาคมเท่านั้น ความหมายก็คือ ยุกอาคมของพยัญชนะตามกฎ 'ปทาทีนํ กวจิ' (ในบางที่ของบทเป็นต้น) ย่อมไม่มีประโยชน์. ติวังคุลัง, ติวังคิกัง, ภูวาทโย, มิคี ภนฺตา วุทิกฺขติ, ปวุจฺจติ, ปาคุญฺญวุชุตา. อิโต นายติ, จินิตฺวา. ยสฺมาติหะ, ตสฺมาติหะ, อัชชตัคเค. นิรันตรัง, นิราลโย, นิรินธโน, นิรีหกัง, นิรุตตโร, นิโรชัง, ทุรติกฺกโม, ทุราคตัง, ทุรุตตรัง, ปาตุรโหสิ, ปุนรคจฺเฉยฺย, ปุนรุตตัง, ปุนเรว, ปุนเรติ, ธีรัตถุ, ปาตราโส, จตุรังคิกัง, จตุรารักขัง, จตุริทฺธิปาทปฏิลาโภ, จตุโรฆนิสฺสรณตฺถัง, ภตฺตุรัตเถ, วุตฺติเรสา, ปฐวีธาตุเรเวสา, นักขัตตราราชาริว ตารกานัง, วิชฺชุริวพฺภกุเฏ, อารคฺเคริว สาสโป, อุสโภริว, สพฺภิเรว สมาเสถะ. ปุถเคว, รัสเส ปเคว. ลหุเมสฺสติ, คุรุเมสฺสติ, อิทมาหุ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ, ภทฺโร กสามิว, อากาเส มภิปูชเย, เอกเมกัสสะ, เยน มิเธกจฺเจ. ภาติเยว, โหติเยว, ยถายิทัง, ยถายเว, มายิทัง, นยิทัง, นยิธะ, ฉยิมานิ, นวยิเม ธัมมา, โพธิยาเยว, ปฐวีเยว ธาตุ, เตสุเยว, เตเยว, โสเยว, ปาฏิเยกฺกัง, วิยัญชนัง, วิยาคาสิ, ปริยันตัง, ปริยาทานัง, ปริยุฏฐานัง, ปริเยสติ, ปริโยสานัง, นิยายโยโค. อุทคฺโค, อุทยโย, อุทาหฏัง, อุติโต, อุทีริตัง, อุเทติ, สกิเทว, กิญจิเทว, เกนจิเทว, กิสฺมิญจิเทว, โกจิเทว, สัมมทัตโต, สัมมทัญญาวิมุตตานัง, สัมมเทว, ยาวทัตถัง, ยาวทิจฺฉกัง, ยาวเทว, ตาวเทว, ปุนเทว, ยทัตถัง, ยทันตรัง, ตทันตรัง, ตทังควิมุตติ, เอตทัตถัง, อัตตทัตถัง, ตทัตถัง, สทัตถปสุโต สิยา, อัญญทัตถุ, มนสาทัญญาวิมุตตานัง, พหุเทว รัตติ. วาตเววะ, อัตตอัตถัง, ทฺวาธิฏฐิตัง, ปาตุอโหสิ. เพราะความเป็นวิภาสาที่ถูกกำหนดไว้ของบทที่ตามมาด้วย 'วา' แม้จากพยัญชนะ, พึงให้ภิกษุณีลุกขึ้น, ไม่นำไปนาน, นั่นเอง.

---

ඡ අභිඤ්ඤා, ඡ අඞ්ගං, ඡ අසීති, ඡ අංසා, ඡ ආයතනං ඉතී+ධ ‘‘වා සරෙ’’ ‘‘ආගමො’’ති ච වත්තතෙ.

อภิญญา ๖, องค์ ๖, อสีติ ๖, ส่วน ๖, อายตนะ ๖ ดังนี้ ในที่นี้ คำว่า "วา" ในสระ และ "อาคโม" ย่อมเป็นไป.

---

49. ඡා ළො

๔๙. ฉะ เป็น ฬะ

---

ඡසද්දා පරස්ස සරස්ස ළකාරො ආගමො හොති වා. ඡාති අනුකරණත්තා එකවචනං. ඡළභිඤ්ඤා, ඡළඞ්ගං, ඡළසීති, ඡළංසා, ඡළායතනං. වාත්වෙව, ඡඅභිඤ්ඤා. (ආගමසන්ධි).

จากคำว่า ฉะ, ฬะอักษร ย่อมเป็นอาคมของสระที่อยู่ข้างหลังบ้าง. คำว่า "ฉะ" เป็นเอกพจน์เพราะเป็นคำเลียนเสียง. (ตัวอย่างเช่น) ฉฬภิญญา, ฉฬังคะ, ฉฬสีติ, ฉฬังสา, ฉฬายตนะ. เพราะมีคำว่า "วา" (บ้าง) ฉะอภิญญา (ก็มี). (อาคมสนธิ).

---

ලොපො [Pg.13] අදස්සනං, ඨානිං, ය+මාමද්දිය දිස්සති;

ආදෙසො නාම සො යා තු, අසන්තුප්පත්ති ආගමො.

การลบ คือการไม่ปรากฏ ซึ่งปรากฏโดยไม่บีบคั้นฐานะ (ของอักษรเดิม). ส่วนอาเทศนั้น คือการแทนที่ (อักษรเดิม), ส่วนอาคม คือการเกิดขึ้นของสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อน.

---

සරසන්ධි.

สระสนธิ.

---

කඤ්ඤා ඉව, කඤ්ඤාව ඉච්චාදි සරසන්ධිනිසෙධො වුච්චති, පසඞ්ගපුබ්බකො හි පටිසෙධො. පුබ්බසරානං ලොපෙ සම්පත්තෙ ‘‘සරො’’ ‘‘වෙ’’ති ච වත්තතෙ.

คำว่า "กัญญา อิวะ", "กัญญา วะ" เป็นต้นนี้ เรียกว่า การห้ามสระสนธิ. เพราะการห้ามย่อมมีขึ้นเมื่อมีความประสงค์จะทำ (กฎอื่น) มาก่อน. เมื่อการลบสระหน้าถึงพร้อมแล้ว คำว่า "สโร" และ "เว" ย่อมเป็นไป.

---

28. න ද්වෙ වා

๒๘. ไม่สองบ้าง.

---

පුබ්බපරස්සරා ද්වෙපි වා ක්වචි න ලුප්‍යන්තෙ. කඤ්ඤා ඉව, කඤ්ඤෙව, කඤ්ඤාව.

สระหน้าและสระหลังทั้งสอง ย่อมไม่ถูกลบบ้างในบางแห่ง. (ตัวอย่างเช่น) กัญญา อิวะ, กัญเญวะ, กัญญา วะ.

---

සාරිපුත්ත ඉධෙකච්චො, එහි සිවක උට්ඨෙහි, ආයස්මා ආනන්දො, ගාථා අභාසි, දෙවා ආභස්සරා යථා, තෙවිජ්ජා ඉද්ධිපත්තා ච, භගවා උට්ඨායාසනා, භගවා එත+දවොච, අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි, ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො, භූතවාදී අත්ථවාදී, යං ඉත්ථී අරහං අස්ස, සාමාවතී ආහ, පාපකාරී උභයත්ථ තප්පති, නදී ඔත්ථරති, යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා, භික්ඛූ ආමන්තෙසි, භික්ඛූ උජ්ඣායිංසු, භික්ඛූ එව+මාහංසු, ඉමස්මිං ගාමෙ ආරක්ඛකා, සබ්බෙ ඉමෙ, කතමෙ එකාදස, ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ, අප්පමාදො අමතං පදං, සඞ්ඝො ආගච්ඡතු, කො ඉමං පථවිං විචෙස්සති, ආලොකො උදපාදි, එකො එකාය, චත්තාරො ඔඝා, අරෙ අහම්පි, සචෙ ඉමස්ස කායස්ස, නො අතික්කමො, අහො අච්ඡරියො, අථො අන්තො ච, අථ ඛො ආයස්මා, අථො ඔට්ඨව+චිත්තකා, තතො ආ- මන්තයි [Pg.14] සත්ථාති එවමාදයො ඉධ කාලබ්‍යවධානෙනෙව සිජ්ඣන්ති. ක්වචීති කිං, ආගතා+ත්ථ, ආගතා+ම්හා, කතම+ස්ස වාරො, අප්පස්සුතා+යං පුරිසො, චමරී+ව, සබ්බෙ+ව, ස්වෙ+ව, එසෙ+ව නයො, පරිසුද්ධෙ+ත්ථා+යස්මන්තො, නෙ+ත්ථ, කුතෙ+ත්ථ ලබ්භා, සචෙ+ස බ්‍රාහ්මණ, තථූ+පමං, යථා+හ, ජීව්හා+යතනං, අවිජ්ජො+ඝො, ඉත්ථින්ද්‍රියං, අභිභා+යතනං, භයතූ+පට්ඨානං, සද්ධී+ධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨං. (සරසන්ධිනිසෙධො)

สารีบุตร ในที่นี้บางคน, มาเถิด สิวะ จงลุกขึ้น, ท่านผู้มีอายุอานนท์, กล่าวคาถาแล้ว, เทวดาเหมือนพวกอาภัสสระ, ผู้ได้วิชชาสามและฤทธิ์, พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลุกขึ้นจากอาสนะ, พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้แล้ว, ไหว้แล้วยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง, ไปแล้วมองดูอยู่, ผู้กล่าวคำจริง ผู้กล่าวคำอิงประโยชน์, หญิงใดพึงเป็นพระอรหันต์, พระนางสามาวดีตรัสแล้ว, ผู้ทำบาปย่อมเดือดร้อนในโลกทั้งสอง, แม่น้ำย่อมไหลบ่า, ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย, ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายแล้ว, ภิกษุทั้งหลายพากันตำหนิ, ภิกษุทั้งหลายกล่าวอย่างนี้แล้ว, พวกผู้รักษาในหมู่บ้านนี้, ทั้งหมดเหล่านี้, ๑๑ อย่างเหล่าไหน, ในที่ลึกใกล้ฝั่งน้ำ, ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ, ขอพระสงฆ์จงมา, ใครจักเลือกเฟ้นแผ่นดินนี้, แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว, คนหนึ่งด้วยคนหนึ่ง, โอฆะ ๔, อเร แม้เราก็, ถ้าหากกายนี้, ไม่ล่วงเลย, อโห อัศจรรย์, อโถ และภายใน, ครั้งนั้นแล ท่านผู้มีอายุ, อโถ และอูฐและเสือดาว, จากนั้น พระศาสดาตรัสเรียกแล้ว ดังนี้เป็นต้น ย่อมสำเร็จในที่นี้ด้วยการคั่นด้วยกาลเวลาเท่านั้น. คำว่า "ในบางแห่ง" หมายความว่าอย่างไร, มาแล้วหรือ, มาแล้ว, วาระของใคร, บุรุษนี้เป็นผู้มีสุตะน้อย, เหมือนจามรี, ทั้งหมดนั่นแหละ, พรุ่งนี้แหละ, ข้อนี้แหละเป็นนัย, ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ, ไม่มีในที่นี้, จะพึงได้ในที่นี้แต่ที่ไหน, ถ้าพราหมณ์นั้น, อุปมาฉันนั้น, อย่างที่กล่าวแล้ว, ชิวหายตนะ, อวิชโชฆะ, อิตถินทรีย์, อภิภายตนะ, การปรากฏแห่งภัย, ศรัทธาในที่นี้เป็นทรัพย์อันประเสริฐของบุรุษ. (การห้ามสระสนธิ).

---

තත්‍ර අභිරති, තත්‍ර අයං, බුද්ධ අනුස්සති, ස අත්ථිකා, සඤ්ඤාවා අස්ස, තදා අහං, යානි ඉධ භූතානි, ගච්ඡාමි ඉති, අති ඉතො, කිකී ඉව, බහු උපකාරං, මධු උදකං, සු උපධාරිතං, සොපි අයං, ඉදානි අහං, සචෙ අයං, අප්පස්සුතො අයං, ඉතර ඉතරෙන, සද්ධා ඉධ විත්තං, කම්ම උපනිස්සයො, තථා උපමං, රත්ති උපරතො, වි උපසමො, ලොකස්ස ඉති, දෙව ඉති, වි අතිපතන්ති, වි අතිනාමෙන්ති, සඞ්ඝාටි අපි, ජීවිතහෙතු අපි, විජ්ජු ඉව, කිංසු ඉධ විත්තං, සාධු ඉති, තෙ අස්ස පහීනා, සො අස්ස, මධුවා මඤ්ඤති බාලො, එවං ගාමෙ මුනි චරෙ, ඛන්ති පරමං තපො තිතික්ඛා, න මංකු භවිස්සාමි, සු අක්ඛාතො, යො අහං, සො අහං, කාමතො ජායති සොකො, කාමතො ජායති භයං, සක්කො උජු ච සුහුජුච, අනුපඝාතො, දුරක්ඛං, දුරමං, දුභරතා. යිට්ඨං වා හුතං වා ලොකෙ, යදි වා සාවකෙ, පුග්ගලා ධම්මදසා තෙ, භොවාදී නාම සො හොති, යථාභාවී ගුණෙන සො, යථා ඉදං, සම්මා දක්ඛාතො, පරා කමො, තණ්හා ක්ඛයො, ඣානස්ස ලාභී අම්හි, ථුල්ලච්චයො ඉතී+ධ –

ความยินดีในที่นั้น, นี้ในที่นั้น, พุทธานุสสติ, มีประโยชน์นั้น, สัญญาพึงมีแก่เขา, เมื่อนั้นเรา, ภูตทั้งหลายเหล่าใดในที่นี้, ย่อมไปดังนี้, ล่วงเลยจากนี้, เหมือนไก่ฟ้า, มีอุปการะมาก, น้ำผึ้งและน้ำ, พิจารณาดีแล้ว, แม้เขานี้, บัดนี้เรา, ถ้าหากนี้, บุรุษนี้เป็นผู้มีสุตะน้อย, ด้วยผู้อื่นด้วยผู้อื่น, ศรัทธาเป็นทรัพย์ในที่นี้, กรรมเป็นอุปนิสัย, อุปมาฉันนั้น, งดเว้นในเวลากลางคืน, ความสงบระงับ, ของโลกดังนี้, เทวดาดังนี้, ย่อมล่วงเลยไป, ย่อมล่วงเลยไป, แม้สังฆาฏิ, แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต, เหมือนสายฟ้า, ทรัพย์อะไรในที่นี้, ดีดังนี้, สิ่งเหล่านั้นพึงละได้แล้ว, เขาพึงมี, คนพาลย่อมสำคัญว่าน้ำผึ้ง, พระมุนีพึงเที่ยวไปในบ้านอย่างนี้, ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง, เราจักไม่เป็นผู้เก้อเขิน, กล่าวดีแล้ว, เราผู้ใด, เราผู้นั้น, โสกะย่อมเกิดจากกาม, ภัยย่อมเกิดจากกาม, เป็นผู้สามารถ เป็นผู้ตรงและตรงดี, การไม่เบียดเบียน, รักษาได้ยาก, ยินดีได้ยาก, ความเลี้ยงยาก. การบูชาหรือการเซ่นสรวงในโลก, หรือในสาวก, บุคคลเหล่านั้นเป็นผู้เห็นธรรม, เขาชื่อว่าเป็นผู้กล่าวคำว่า "โภ", เขาย่อมเป็นผู้มีคุณตามที่เป็นจริง, อย่างนี้, แสดงดีแล้ว, ความเพียรอย่างยิ่ง, ความสิ้นตัณหา, เราเป็นผู้ได้ฌาน, ถุลลัจจัยดังนี้ในที่นี้.

---

33. බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා

๓๓. ในพยัญชนะ สระเสียงยาวและสระเสียงสั้น.

---

රස්ස+දීඝානං [Pg.15] ක්වචි දීඝ+රස්සා හොන්ති බ්‍යඤ්ජනෙ. තත්‍රාභිරති, තත්‍රායං, බුද්ධානුස්සති, සාත්ථිකා, සඤ්ඤාවා+ස්ස, තදාහං, යානී+ධ භූතානි, ගච්ඡාමීති, අතීතො, කිකීව, බහූපකාරං, මධූදකං, සූපධාරිතං, සොපායං, ඉදානාහං, සචායං, අප්පස්සුතායං, ඉතරීතරෙන, සද්ධීධ විත්තං, කම්මූපනිස්සයො, තථූපමං, රත්තූපරතො, වූපසමො, ලොකස්සාති, දෙවාති, වීතිපතන්ති, වීතිනාමෙන්ති, සඞ්ඝාටීපි, ජීවිතහෙතූපි, විජ්ජූව, කිංසූධ විත්තං, සාධූති, ත්‍යාස්ස පහීනා, ස්වාස්ස, මධුවා මඤ්ඤතී බාලො, එවං ගාමෙ මුනී චරෙ, ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා, න මංකූ භවිස්සාමි, ස්වාක්ඛාතො, ය්වාහං, ස්වාහං, කාමතො ජායතී සොකො, කාමතො ජායතී භයං, සක්කො උජූ ච සුහුජූ ච, අනූපඝාතො, දූරක්ඛං, දූරමං, දූභරතා. යිට්ඨංව හුතංව ලොකෙ, යදිව සාවකෙ, පුග්ගල ධම්මදසා තෙ, භොවාදි නාම සො හොති, යථාභාවි ගුණෙන සො, යථයිදං, සම්මදක්ඛාතො, පරක්කමො, තණ්හක්ඛයො, ඣානස්ස ලාභිම්හි, වසිම්හි, ථුල්ලච්චයො. ක්වචීති කිං, ත්‍යජ්ජ, ස්වස්ස, පතිලියතීති දීඝනිසෙධො, මායිදං, මනසාදඤ්ඤා විමුත්තානං, යථාක්කමං, ආරක්ඛාතීතං, දීයති, සූයතීති රස්සකාරියනිසෙධො. කථං යානිව අන්තලික්ඛෙති, ‘‘දීඝරස්සා’’ති යොගවිභාගා. (දීඝ+රස්සසන්ධි).

สระเสียงสั้นและสระเสียงยาว ย่อมเป็นสระเสียงยาวและสระเสียงสั้นบ้างในพยัญชนะ. (ตัวอย่างเช่น) ตัตราภิรติ, ตัตรายัง, พุทธานุสสติ, สาตถิกา, สัญญาวัสสะ, ตทาหัง, ยานีธะภูตานิ, คัจฉามีติ, อตีโต, กิกีวะ, พหูปการัง, มธูทกัง, สูปธาริตัง, โโสปายัง, อิทานาหัง, สจายัง, อัปปัสสุตายัง, อิตรีตเรนะ, สัทธีธะวิตตัง, กัมมูปนิสสโย, ตถูปมัง, รัตตูประโต, วูปสโม, โลกัสสาติ, เทวาติ, วีติปะตันติ, วีตินาเมนติ, สังฆาฏีปิ, ชีวิตะเหตูปิ, วิชชูวะ, กิงสูธะวิตตัง, สาธูติ, ตยัสสะปะหีนา, สวัสสะ, มธุวา มัญญะตี พาโล, เอวัง คาเม มุนี จเร, ขันตี ปะระมัง ตะโป ติติกขา, นะ มังกู ภะวิสสามิ, สวากขาโต, ยวาหัง, สวาหัง, กามะโต ชายะตี โโสโก, กามะโต ชายะตี ภะยัง, สักโก อุชู จะ สุหุชู จะ, อนูปะฆาโต, ทูรักขัง, ทูระมัง, ทูภะระตา. ยิฏฐังวะ หุตังวะ โลเก, ยะทิวะ สาวะเก, ปุคคะละ ธัมมะทะสา เต, โภวาที นามะ โโส โหติ, ยะถาภาวี คุเณนะ โโส, ยะถะยิทัง, สัมมะทักขาโต, ปะรักกะโม, ตัณหักขะโย, ฌานัสสะ ลาภิมหิ, วะสิมหิ, ถุลลัจจะโย. คำว่า "ในบางแห่ง" หมายความว่าอย่างไร, ตยัชชะ, สวัสสะ, คำว่า "ปะติลิยะติ" เป็นการห้ามสระเสียงยาว, มายิทัง, มะนะสา ทัญญะ วิมุตตานัง, ยะถักกะมัง, อารักขาตีตัง, คำว่า "ทียะติ", "สูยะติ" เป็นการห้ามการทำสระเสียงสั้น. คำว่า "ยานิวะ อันตะลิกเขติ" เป็นอย่างไร, เพราะการแยกบทว่า "ทีฆะรัสสา". (ทีฆะรัสสสนธิ).

---

බ්‍යඤ්ජනෙති වත්තතෙ.

คำว่า "ในพยัญชนะ" ย่อมเป็นไป.

---

34. සරම්හා ද්වෙ

๓๔. จากสระ สอง.

---

සරම්හා පරස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ක්වචි ද්වෙ රූපානි හොන්ති. එත්ථ ච ආවුත්තිද්විවචනං ඨානෙද්විවචනන්ති ද්වීසු ඨානෙද්විවචනං වෙදිතබ්බං.

พยัญชนะที่อยู่หลังสระ ย่อมมีสองรูปบ้างในบางแห่ง. ในที่นี้ พึงทราบว่า ทวิวจนะ (การซ้อน) เป็นการซ้อนซ้ำ และเป็นการซ้อนในสองฐานะ.

---

තානි [Pg.16] ච ප+පති+පටි+කම+කුස+කුධ+කී+ගහ+ජුත+ඤා+සි+ සු+සූ+සම්භූ+සර+සසාදීනමාදිබ්‍යඤ්ජනානඤ්ච හොති. ඉධ පමාදො=ඉධප්පමාදො, එවං අප්පමාදො, විප්පයුත්තො, සුප්පසන්නො, සම්මා පධානං=සම්මප්පධානං රස්සත්තං. අප්පතිවත්තියො, අධිප්පතිපච්චයො, සුප්පතිට්ඨිතො,. අප්පටිපුග්ගලො, විප්පටිසාරො, සුප්පටිපත්ති. පක්කමො, පටික්කමො, හෙතුක්කමො, ආකමති=අක්කමති, එවං පක්කමති, යථාක්කමං. අක්කොසති, පටික්කොසති, අනුක්කොසති, ආකොසති=අක්කොසති. අක්කුද්ධො, අභික්කුද්ධො. ධනක්කීතො, වික්කයො, අනුක්කයො. පග්ගහො, විග්ගහො, අනුග්ගහො, චන්දග්ගාහො, දිට්ඨිග්ගාහො. පජ්ජොතො, විජ්ජොතො, උජ්ජොතො. කතඤ්ඤූ, විඤ්ඤූ, පඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණං, අනඤ්ඤාණං. අවස්සයො, නිස්සයො, සමුස්සයො. අප්පස්සුතො, විස්සුතො, බහුස්සුතො. ආසවා=අස්සවා. පස්සම්භෙන්තො, විස්සම්භෙන්තො. අට්ටස්සරො, විස්සරති, අනුස්සරති, අනුස්සති. පස්සසන්තො, විස්සසන්තො, මුහුස්සසන්තො, ආසාසො=අස්සාසො. ආදිසද්දෙන අවිස්සජෙන්තො, විස්සජෙන්තො, අභික්කන්තතරො, පරිච්චජෙන්තො, උපද්දවො, උපක්කිලෙසො, මිත්තද්දුනො, ආයබ්‍යයො, අබ්බහි ඉච්චාදි.

และการซ้อนนั้น ย่อมมีแก่พยัญชนะต้นของคำว่า ปะ, ปะติ, ปะฏิ, กะมะ, กุสะ, กุธะ, กี, คะหะ, ชุตะ, ญา, สิ, สุ, สู, สัมภู, สะระ, สะสะ เป็นต้น. (ตัวอย่างเช่น) อิทะ ปะมาโท = อิทัปปะมาโท, เอวัง อัปปะมาโท, วิปปะยุตโต, สุปปะสันโน, สัมมา ปะธานัง = สัมมัปปะธานัง (มีการทำสระให้สั้น). อัปปะติวัตติโย, อธิปปะติปัจจะโย, สุปปะติฏฐิโต. อัปปะฏิปุคคะโล, วิปปะฏิสาโร, สุปปะฏิปัตติ. ปักกะโม, ปะฏิกกะโม, เหตุักกะโม, อา กะมะติ = อักกะมะติ, เอวัง ปักกะมะติ, ยะถักกะมัง. อักโกสะติ, ปะฏิกโกสะติ, อนุกโกสะติ, อา โกสะติ = อักโกสะติ. อักกุทโธ, อภิกกุทโธ. ธะนักกีโต, วิกกะโย, อนุกกะโย. ปักคะโห, วิคคะโห, อนุกคะโห, จันดักคาโห, ทิฏฐิกคาโห. ปัชโชโต, วิชโชโต, อุชโชโต. กะตัญญู, วิญญู, ปัญญาณัง, วิญญาณัง, อนัญญาณัง. อะวัสสะโย, นิสสะโย, สมุสสะโย. อัปปัสสุโต, วิสสุโต, พหุสสุโต. อาสะวา = อัสสะวา. ปัสสัมเภนโต, วิสสัมเภนโต. อัฏฐัสสะโร, วิสสะระติ, อนุสสะระติ, อนุสสะติ. ปัสสะสันโต, วิสสะสันโต, มุหุสสะสันโต, อาสาโส = อัสสาโส. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" (หมายถึง) อะวิสสะเชนโต, วิสสะเชนโต, อภิกกันตะตะโร, ปะริจจะเชนโต, อุปปะทะโว, อุปักกิเลโส, มิตตัททุโน, อายัพพะยะ, อัพพะหิ เป็นต้น.

---

තික+තය+තිංස+වතාදීන+මාදිබ්‍යඤ්ජනස්ස ච. කුසලත්තිකං, පීතිත්තිකං, හෙතුත්තිකං. ලොකත්තයං, බොධිත්තයං, වත්ථුත්තයං. එකත්තිංස, ද්වත්තිංස, තෙත්තිංස, චතුත්තිංස. සීලබ්බතං, සුබ්බතො. සප්පීතිකො, සමන්නාගතො, පුනප්පුනං ඉච්චාදි.

และสำหรับพยัญชนะต้นของ ติกะ, ตยะ, ติงสะ, วตะ เป็นต้น. กุสลัตติกะ, ปีติตติกะ, เหตุตติกะ. โลกัตตยะ, โพธิัตตยะ, วัตถุตตยะ. เอกัตติงสะ, ทวัตติงสะ, เตตติงสะ, จตุตติงสะ. สีลัพพตะ, สุพพโต. สัปปีติโก, สมนนาคโต, ปุนัปปุนัง เป็นต้น.

---

වතු+වට+දිසාන+මන්තෙ, යථා වත්තති, වට්ටති, දස්සනං, ඵස්සො ඉච්චාදි.

ที่ท้ายของ วตุ, วฏะ, ทิสะ เป็นต้น, เช่น วัตติ, วัฏฏติ, ทัสสนัง, ผัสโส เป็นต้น.

---

උ+දු+නිඋපසග්ග+ත+චතු+ඡ+සන්තසද්දාදෙසාදීහි [Pg.17] පරෙසඤ්ච. උකංසො=උක්කංසො, එවං දුක්කරං, නික්කඞ්ඛො, උග්ගතං, දුච්චරිතං, නිජ්ජටං, උජ්ජහං, උච්චඞ්ගං, උන්නමති, දුක්කරො, නිද්දරො, උන්නතො, දුප්පඤ්ඤො, නිම්මලො, උය්‍යුත්තො, දුල්ලභො, නිබ්බත්තො, උස්සාහො, නිස්සාරො. තක්කරො, තජ්ජො, තන්නින්නො, තප්පභවො, තම්මයො, චතුක්කං, චතුද්දිසං, චතුප්පදො, චතුබ්බිධං, චතුස්සාලං, ඡක්කං, ඡන්නවුති, ඡප්පදිකො, ඡබ්බස්සානි. සක්කාරො, සග්ගුණො, සන්දිට්ඨි, සප්පුරිසො, මහබ්බලො.

และสำหรับคำที่ตามหลังอุปสรรค อุ, ทุ, นิ, และคำว่า ตะ, จตุ, ฉะ, สันตะ เป็นต้น. อุกังโส = อุกกังโส, เช่นเดียวกัน ทุกกรัง, นิกกังโข, อุคคะตัง, ทุจจริตัง, นิจชฏัง, อุชชหัง, อุจจังคัง, อุนนะมะติ, ทุกกโร, นิททโร, อุนนะโต, ทุปปัญโญ, นิมมะโล, อุยยุตโต, ทุลละโภ, นิพพัตโต, อุสสาโห, นิสสาโร. ตักกโร, ตัชโช, ตันนินโน, ตัปปะภะโว, ตัมมะโย, จตุกกัง, จตุททิสัง, จตุปปาโท, จตุพพิธัง, จตุสสาลัง, ฉักกัง, ฉันนะวุติ, ฉัปปะทิโก, ฉัพพัสสานิ. สักกาโร, สัคคุโณ, สันทิฏฐิ, สัปปุริโส, มหัพพโล.

---

අපදන්තආකාරවජ්ජිතදීඝතො යකාරස්ස ච, නිය්‍යාති, සුය්‍යති, අභිභුය්‍ය, විචෙය්‍ය, විනෙය්‍ය, ධෙය්‍යං, නෙය්‍යං, සෙය්‍යො, ජෙය්‍යො, වෙය්‍යාකරණො. ආකාරවජ්ජිතන්ති කිං, මාලාය, දොලාය, සමාදාය.

และ (มีการซ้อน) ยะ หลังสระเสียงยาวที่ไม่ใช่สระ อา และไม่เป็นที่สุดของบท, (เช่น) นียฺยาติ, สุยฺยติ, อภิภูยฺย, วิเจยฺย, วิเนยฺย, เธยฺยํ, เนยฺยํ, เสยฺโย, เชยฺโย, เวยฺยากรโณ. คำว่า 'อากาโรวชฺชิตํ' (เว้นสระ อา) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) มาลาย, โทลาย, สมาทาย.

---

ඡන්දානුරක්ඛණෙ-නප්පජහෙ වණ්ණබලං පුරාණං, උජ්ජුගතෙසු සෙය්‍යො, ගච්ඡන්ති සුග්ගතිං. සරම්හාති කිං, ඤායො, තංඛණං. ක්වචිත්වෙව, නිකායො, නිදානං, නිවාසො, තතො, ඡසට්ඨි, උපනීයති, සූයති.

ในการรักษาฉันทะ ไม่พึงละวรรณะและกำลังเก่า, ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้ดำเนินไปตรง, ย่อมไปสู่สุคติ. คำว่า 'สรมฺหา' (หลังสระ) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) ญายะ, ตังขะณัง. (มีการซ้อน) ในบางอุทาหรณ์เท่านั้น (เช่น) นิกาโย, นิทานัง, นิวาโส, ตโต, ฉสัฏฐิ, อุปนียติ, สูยติ.

---

35. චතුත්ථදුතියෙස්වෙ+සං තතියපඨමා

๓๕. เมื่อพยัญชนะตัวที่ 4 และตัวที่ 2 อยู่เบื้องหลัง, พยัญชนะตัวที่ 3 และตัวที่ 1 ย่อมมี (แทนที่พยัญชนะตัวที่ 4 และตัวที่ 2 เหล่านั้น)

---

චතුත්ථදුතියෙසු පරෙස්වෙ+සං චතුත්ථදුතියානං තබ්බග්ගෙ තතියපඨමා හොන්ති පච්චාසත්‍යා. වග්ගෙ ඝ+ඣ+ඪ+ධ+භා චතුත්ථා, ඛ+ඡ+ඨ+ථ+ඵා දුතියා, ග+ජ+ඩ+ද+බා තතියා, ක+ච+ට+ත+පා පඨමා. ප+උ+දු-නිආදීහි පරෙසං ඝාදීනං ද්විභාවෙ තතියපඨමා හොන්ති. පගරති=පග්ඝරති, එවං උග්ඝරති, නිග්ඝොසො, උග්ඝාටෙති. එසොව තජ්ඣානඵලො, පඨමජ්ඣානං, අභිජ්ඣා-යති[Pg.18], උජ්ඣායති. දඩ්ඪො, බුඩ්ඪො. විද්ධංසෙති, උද්ධංසිතො, උද්ධාරො, නිද්ධනො, නිද්ධුතො. විබ්භන්තො, උබ්භන්තො, සමුබ්භන්තො, දුබ්භික්ඛං, නිබ්භයං, තබ්භාවො, චතුබ්භි. සද්ධා, සද්ධම්මො. මහබ්භයං.

เมื่อพยัญชนะตัวที่ 4 และตัวที่ 2 อยู่เบื้องหลัง, พยัญชนะตัวที่ 3 และตัวที่ 1 ในวรรคนั้น ย่อมมีแทนที่พยัญชนะตัวที่ 4 และตัวที่ 2 (ที่ซ้อนเข้ามา) ตามลำดับความใกล้เคียง. ในวรรค, พยัญชนะ ฆ ฌ ฑ ธ ภ เป็นตัวที่ 4, ข ฉ ฐ ถ ผ เป็นตัวที่ 2, ค ช ฎ ท พ เป็นตัวที่ 3, ก จ ฏ ต ป เป็นตัวที่ 1. เมื่อมีการซ้อนพยัญชนะ ฆ เป็นต้น ที่อยู่หลังอุปสรรคมี ป อุ ทุ นิ เป็นต้น พยัญชนะตัวที่ 3 และตัวที่ 1 ย่อมมี (แทนที่ตัวที่ซ้อน). ปครติ = ปคฺฆรติ (ไหลออก), เช่นเดียวกันกับ อุคฺฆรติ (ไหลขึ้น), นิคฺโฆโส (เสียงกึกก้อง), อุคฺฆาเฏติ (เปิดออก). เอโสว ตชฺฌานผโล (นั่นเป็นผลแห่งฌานนั้น), ปฐมชฺฌานํ (ปฐมฌาน), อภิชฺฌายติ (เพ่งเล็ง), อุชฺฌายติ (ยกโทษ/บ่น). ทฑฺโฒ (ไหม้แล้ว), พุฑฺโฒ (แก่แล้ว/เจริญแล้ว). วิทฺธํเสติ (กำจัด), อุทฺธํสิโต (ถูกกำจัด), อุทฺธาโร (การยกขึ้น), นิทฺธโน (ผู้ไม่มีทรัพย์), นิทฺธุโต (ถูกกำจัด/สะบัดออก). วิพฺภนฺโต (หมุนไปผิด/คลั่ง), อุพฺภนฺโต (ฟุ้งซ่าน), สมุพฺภนฺโต (ฟุ้งซ่านยิ่ง), ทุพฺภิกฺขํ (ข้าวยากหมากแพง), นิพฺภยํ (ไม่มีภัย), ตพฺภาโว (ความเป็นอย่างนั้น), จตุพฺภิ (ด้วยสี่). สทฺธา (ศรัทธา), สทฺธมฺโม (สัทธรรม). มหพฺภยํ (ภัยใหญ่).

---

රස්සසරෙහි පරෙසං වග්ගදුතියානං ද්විභාවො චෙ, පඨමා. පඤ්චක්ඛන්ධා, එවං රූපක්ඛන්ධො, අක්ඛමො, අභික්ඛණං, අවික්ඛෙපො, ජාතික්ඛෙත්තං, ධාතුක්ඛොභො, ආයුක්ඛයො. සෙතච්ඡත්තං, එවං සබ්බච්ඡන්නං, විච්ඡන්නං, බොධිච්ඡායා, ජම්බුච්ඡායා, සමුච්ඡෙදො. තත්‍ර ඨිතො=තත්‍රට්ඨිතො, එවං ථලට්ඨං, ජලට්ඨං, අට්ඨිතං, නිට්ඨිතං, චත්තාරිට්ඨානානි, ගරුට්ඨානියො, සමුට්ඨිතො. සබ්බත්ථාමෙන, යසත්ථෙරො, පත්ථරති, විත්ථාරො, අභිත්ථුතො, විත්ථම්භිතො, අනුත්ථුනං. පප්ඵොටෙති, මහප්ඵලං, අනිප්ඵලං, විප්ඵාරො, පරිප්ඵුටෙය්‍ය, මධුප්ඵාණිතං. ආකාරතො, ආඛාතො=අක්ඛාතො, එවං තණ්හාක්ඛයො, ආණාක්ඛෙත්තං, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො. ආඡාදයි=අච්ඡාදයි, එවං අච්ඡින්දති, නාවට්ඨං, අත්ථරති, අප්ඵොටෙති. ක්වචි ත්වෙව, පුවඛජ්ජකං, තස්ස ඡවිආදීනි ඡින්දිත්වා, යථාඨිතං, කම්මඵලං, සීලං තස්ස ඣායිනො, යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා, නිධනං, මහාධනං. (ද්විභාවසන්ධි).

ถ้ามีการซ้อนพยัญชนะตัวที่ 2 ของวรรคที่อยู่หลังสระเสียงสั้น, พยัญชนะตัวที่ 1 (ย่อมมีแทนที่ตัวที่ซ้อนนั้น). ปญฺจกฺขนฺธา (ขันธ์ 5), เช่นเดียวกันกับ รูปกฺขนฺโธ (รูปขันธ์), อกฺขโม (ไม่อดทน), อภิกฺขณํ (บ่อยๆ), อวิกฺเขโป (ความไม่ฟุ้งซ่าน), ชาติกฺเขตฺตํ (เขตแห่งชาติ), ธาตุกฺโขโภ (ความปั่นป่วนแห่งธาตุ), อายุกฺขโย (ความสิ้นอายุ). เสตจฺฉตฺตํ (ฉัตรขาว), เช่นเดียวกันกับ สพฺพจฺฉนฺนํ (ปกปิดหมด), วิจฺฉนฺนํ (ปกปิดวิเศษ), โพธิฉายา (ร่มไม้โพธิ์), ชมฺพุฉายา (ร่มไม้หว้า), สมุจเฉโท (การตัดขาด). ตตฺร ฐิโต = ตตฺรฏฺฐิโต (ตั้งอยู่ในที่นั้น), เช่นเดียวกันกับ ถลฏฺฐํ (ตั้งอยู่บนบก), ชลฏฺฐํ (ตั้งอยู่ในน้ำ), อฏฺฐิตํ (ไม่ตั้งอยู่), นิฏฺฐิตํ (สำเร็จแล้ว), จตฺตาริฏฺฐานานิ (ฐานะ 4), ครุฏฺฐานิโย (ผู้ควรแก่ฐานะอันหนัก), สมุฏฺฐิโต (ตั้งขึ้นพร้อมแล้ว). สพฺพตฺถาเมน (ด้วยกำลังทั้งปวง), ยสตฺเถโร (พระยสเถระ), ปตฺถรติ (แผ่ไป), วิตฺถาโร (ความกว้างขวาง), อภิตฺถุโต (อันเขาชมเชยแล้ว), วิตฺถมฺภิโต (อันเขาค้ำจุนแล้ว), อนุตฺถุนํ (การคร่ำครวญ). ปปฺโผเฏติ (ตบ/เคาะ), มหปฺผลํ (มีผลมาก), อนิปฺผลํ (ไม่มีผล), วิปฺผาโร (การแผ่ไป), ปริปฺผุเฏยฺย (พึงแผ่ไปทั่ว), มธุปฺผาณิตํ (น้ำอ้อย). อาการโต (จากสระ อา), อาขาโต = อกฺขาโต (อันเขากล่าวแล้ว), เช่นเดียวกันกับ ตณฺหกฺขโย (ความสิ้นตัณหา), อาณากฺเขตฺตํ (เขตแห่งอำนาจ), สญฺญากฺขนฺโธ (สัญญาขันธ์). อาฉาทายิ = อจฺฉาทายิ (ปกปิดแล้ว), เช่นเดียวกันกับ อจฺฉินฺทติ (ย่อมตัด), นาวฏฺฐํ (ไม่ตั้งอยู่), อตฺถรติ (ย่อมปูลาด), อปฺโผเฏติ (ย่อมตบ). (มีการซ้อน) ในบางอุทาหรณ์เท่านั้น (เช่น) ปุวขชฺชกํ (ขนมและของเคี้ยว), ตสฺส ฉวิอาทีนิ ฉินฺทิตฺวา (ตัดหนังเป็นต้นของมัน), ยถาฐิตํ (ตามที่ตั้งอยู่), กมฺมผลํ (ผลของกรรม), สีลํ ตสฺส ฌายิโน (ศีลของผู้เพ่งฌานนั้น), เย ฌานปฺปสุตา ธีรา (ปราชญ์เหล่าใดผู้ขวนขวายในฌาน), นิธนํ (ความพินาศ/ความตาย), มหาธนํ (ทรัพย์มาก). (ทวิภาวสนธิ).

---

අකරම්හ සෙ තෙ, සො ඛො බ්‍යන්ති කාහිති, සො ගච්ඡං න නිවත්තති, එසො අත්ථො, එසො ආභොගො, එසො ඉදානි ඉතී+ධ ‘‘වෙ’’ති වත්තතෙ.

อกรมฺห เส เต, โส โข พฺยนฺติ กาหิติ, โส คจฺฉํ น นิวตฺตติ, เอโส อตฺโถ, เอโส อาโภโก, เอโส อิทานิ. ในที่นี้ (ในสูตรที่จะกล่าวต่อไป) คำว่า 'เว' (บ้าง) ย่อมตามมา.

---

37. එඔන+ම වණ්ණෙ

๓๗. แปลง เอ และ โอ เป็น อะ บ้าง เมื่อพยัญชนะอยู่เบื้องหลัง

---

එඔනං වණ්ණෙ ක්වචි අ හොති වා. අකරම්හ ස තෙ, අකරම්හ සෙ තෙ, එවං ස ඛො බ්‍යන්ති කාහිති, ස ගච්ඡං න නිවත්තති, එස අත්ථො[Pg.19], එස ආභොගො, එස ඉදානි. වණ්ණෙති කිං, අමොඝවචනො ච සො, ගන්ධබ්බානං අධිපති, මහාරාජා යසස්සි සොති. ‘‘න සන්ධිසමාසා වද්ධස්සා’’ති වුත්තත්තා ගාථාමජ්ඣෙ සන්ධි න හොතීති ‘‘තිවිධස්සා’’ති වුත්තතිම්හි පරෙපි වණ්ණො පරො නාම න ඉති. (සරබ්‍යඤ්ජනසන්ධි).

ในเพราะพยัญชนะที่อยู่เบื้องหลัง, แปลง เอ และ โอ เป็น อะ บ้าง. อกรมฺห ส เต (มาจาก อกรมฺห เส เต), เช่นเดียวกันกับ ส โข พฺยนฺติ กาหิติ (มาจาก โส โข...), ส คจฺฉํ น นิวตฺตติ (มาจาก โส คจฺฉํ...), เอส อตฺโถ (มาจาก เอโส อตฺโถ), เอส อาโภโก (มาจาก เอโส อาโภโก), เอส อิทานิ (มาจาก เอโส อิทานิ). คำว่า 'วณฺเณ' (ในเพราะพยัญชนะ) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) อโมฆวจโน จ โส, คนฺธพฺพานํ อธิปติ, มหาราชา ยสสฺสี โส. เพราะคำที่กล่าวว่า 'สนธิและสมาสไม่พึงทำในส่วนที่เกิน (ในคาถา)' สนธิในระหว่างคาถาจึงไม่มี, เพราะฉะนั้น แม้ในคำว่า 'ติวิธสฺสา' เมื่อ ติ อยู่เบื้องหลัง พยัญชนะที่อยู่เบื้องหลังก็ไม่ชื่อว่าพยัญชนะ (ที่จะทำให้เกิดการแปลง). (สระพยัญชนะสนธิ).

---

අත යන්තං, තථ යං, මද යං, බුධ යති, ධන යං, සෙව යො, පර යෙසනා, පොක්ඛරණ යො ඉතී+ධ –

อต ยนฺตํ, ตถ ยํ, มท ยํ, พุธ ยติ, ธน ยํ, เสว โย, ปร เยสนา, โปกฺขรณ โย. ในที่นี้ (ในสูตรที่จะกล่าวต่อไป) -

---

48. තවග්ගවරණානං යෙ චවග්ග බයඤා

๔๘. เมื่อ ยะ อยู่เบื้องหลัง, แปลงพยัญชนะ ตวรรค เป็นพยัญชนะ จวรรค, พยัญชนะ พะ และพยัญชนะ ญะ (ตามลำดับ)

---

තවග්ගවරණානං චවග්ගබයඤා හොන්ති යථාක්කමං යකාරෙ. ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති පුබ්බරූපං. අච්චන්තං, තච්ඡං, මජ්ජං, බුජ්ඣති, ධඤ්ඤං, සෙබ්බො, පය්‍යෙසනා, පොක්ඛරඤ්ඤො. අපුච්චණ්ඩකායං, ජච්චන්ධො, යජ්ජෙවං, අජ්ඣගමා, අජ්ඣත්තං, අජ්ඣුපගතො, අජ්ඣොගාහෙත්වා, දිබ්බං. ක්වචිත්වෙව, රත්‍යා.

เมื่อ ยะ อยู่เบื้องหลัง, แปลงพยัญชนะ ตวรรค เป็นพยัญชนะ จวรรค, พยัญชนะ พะ และพยัญชนะ ญะ ตามลำดับ. (แล้วซ้อนด้วยสูตร) 'วคฺคลเสหิ เต'. อจฺจนฺตํ (ที่สุด), ตจฺฉํ (ที่ควรกล่าว/จริง), มชฺชํ (น้ำเมา), พุชฺฌติ (ย่อมรู้), ธญฺญํ (ข้าวเปลือก), เสพฺโพ (อันเขาควรเสพ), ปยฺเยสนา (การแสวงหา), โปกฺขรญฺโญ (พระเจ้าปุกขรสาติ). อปุจฺจณฺฑกายํ (มีกายไม่พอง), ชจฺจนฺโธ (คนตาบอดแต่กำเนิด), ยชฺเชวํ (หากเป็นอย่างนั้น), อชฺฌคมา (ได้บรรลุแล้ว), อชฺฌตฺตํ (ภายใน), อชฺฌุปคโต (เข้าถึงแล้ว), อชฺโฌคาเหตฺวา (หยั่งลงแล้ว), ทิพฺพํ (เป็นทิพย์). (มีการแปลง) ในบางอุทาหรณ์เท่านั้น (เช่น) รตฺยา (ด้วยราตรี).

---

සක යතෙ, රුච යතෙ, පච යතෙ, අට යතෙ, ලුප යතෙ, කුප යතෙ, සල යතෙ, ඵල යතෙ, දිස යතෙ, අස යතෙ ඉතී+ධ ‘‘යෙ’’ති වත්තතෙ වක්ඛමානෙසු ද්වීසු.

สก ยเต, รุจ ยเต, ปจ ยเต, อฏ ยเต, ลุป ยเต, กุป ยเต, สล ยเต, ผล ยเต, ทิส ยเต, อส ยเต. ในที่นี้ คำว่า 'เย' (เมื่อ ยะ อยู่เบื้องหลัง) ย่อมตามไปในสูตรที่จะกล่าวต่อไป 2 สูตร.

---

49. වග්ගලසෙහිතෙ

๔๙. แปลง ยะ เป็นพยัญชนะต้น (พยัญชนะในวรรค, ล และ ส)

---

වග්ගලසෙහි පරස්ස යකාරස්ස ක්වචි තෙ වග්ගලසා හොන්ති. සක්කතෙ, රුච්චතෙ, පච්චතෙ, අට්ටතෙ, ලුප්පතෙ, කුප්පතෙ, සල්ලතෙ, ඵල්ලතෙ, දිස්සතෙ, අස්සතෙ. ක්වචිත්වෙව, ක්‍යාහං.

แปลง ยะ ที่อยู่หลังพยัญชนะวรรค, ล และ ส เป็นพยัญชนะเหล่านั้น (พยัญชนะที่อยู่ข้างหน้า) บ้าง. สกฺกเต (ย่อมทำได้), รุจฺจเต (ย่อมชอบ), ปจฺจเต (ย่อมหุง), อฏฺฏเต (ย่อมเที่ยวไป), ลุปฺปเต (ย่อมถูกตัด), กุปฺปเต (ย่อมโกรธ), สลฺลเต (ย่อมพูด), ผลฺลเต (ย่อมเผล็ดผล), ทิสฺสเต (ย่อมปรากฏ), อสฺสเต (ย่อมมี). (มีการแปลง) ในบางอุทาหรณ์เท่านั้น (เช่น) กฺยาหํ (ข้าพเจ้าจักทำอะไร).

---

මුහ යති, ගුහ යති ඉතී+ධ –

มุห ยติ, คุห ยติ. ในที่นี้ -

---

50. හස්ස විපල්ලාසො

๕๐. การสลับที่ของ หะ (กับพยัญชนะที่ตามมา)

---

හස්ස [Pg.20] විපල්ලාසො හොති යකාරෙ. මුය්හති, ගුය්හති.

เมื่อ ยะ อยู่เบื้องหลัง, ย่อมมีการสลับที่ของ หะ (กับ ยะ). มุยฺหติ (ย่อมหลง), คุยฺหติ (ย่อมซ่อน).

---

බහු ආබාධො ඉතී+ධ උස්සවකාරෙ ‘‘හස්ස විපල්ලාසො’’ති වත්තතෙ.

พหุ อาพาโธ. ในที่นี้ เมื่อ วะ อยู่เบื้องหลัง, คำว่า 'หสฺส วิปลฺลาโส' ย่อมตามมา.

---

51. වෙ වා

๕๑. เมื่อ วะ อยู่เบื้องหลัง, (มีการสลับที่ของ หะ) บ้าง

---

හස්ස විපල්ලාසො හොති වා වකාරෙ. බව්හාබාධො. වාත්වෙව, බහ්වාබාධො.

เมื่อ วะ อยู่เบื้องหลัง, ย่อมมีการสลับที่ของ หะ บ้าง. พวฺหาพาโธ (มีอาพาธมาก). เพราะคำว่า 'วา' (บ้าง) นั่นเอง (จึงมีรูปที่ไม่สลับที่ด้วย เช่น) พหฺวาพาโธ (มีอาพาธมาก).

---

52. තථනරානං ටඨණලා

๕๒. แปลง ต ถ น ร เป็น ฏ ฐ ณ ล

---

තථනරානං ටඨණලා හොන්ති වා යථාක්කමං. දුක්කතං=දුක්කටං, එවං සුකටං, පත්ථටො, පතටො, උද්ධටො, විසටො. අට්ඨකථා. පණිධානං, පණිපාතො, පණාමො, පණීතං, පරිණතො, පරිණාමො, දුණ්ණයො, නිණ්ණයො, ඔණතො. පරිපන්නො=පලිපන්නො, එවං පලිබොධො, පල්ලඞ්කං, තලුනො, මහාසාලො, මාලුතො, සුඛුමාලො. (බ්‍යඤ්ජනසන්ධි).

แปลงพยัญชนะ ต ถ น ร เป็น ฏ ฐ ณ ล ตามลำดับบ้าง. ทุกฺกตํ = ทุกฺกฏํ (กรรมชั่ว), เช่นเดียวกันกับ สุกฏํ (กรรมดี), ปตฺถโฏ (แผ่ไปแล้ว), ปตโฏ (ตกลงแล้ว), อุทฺธโฏ (ถอนขึ้นแล้ว), วิสโฏ (แผ่ไปแล้ว). อฏฺฐกถา (อรรถกถา). ปณิธานํ (ความตั้งใจ), ปณิปาโต (การกราบ), ปณาโม (การนอบน้อม), ปณีตํ (ประณีต), ปริณโต (น้อมไปแล้ว), ปริณาโม (ความเปลี่ยนแปลง/ผล), ทุณฺณโย (แนะนำยาก), นิณฺณโย (การวินิจฉัย), โอณโต (น้อมลงแล้ว). ปริปนฺโน = ปลิปนฺโน (จมลงแล้ว), เช่นเดียวกันกับ ปลิโพโธ (ความกังวล), ปลฺลงฺกํ (บัลลังก์), ตลุโน (อ่อน/หนุ่ม), มหาสาโล (ไม้สาละใหญ่), มาลุโต (ลม), สุขุมาโล (ละเอียดอ่อน). (พยัญชนะสนธิ).

---

චක්ඛු උදපාදි, අක්ඛි රුජති, පුරිම ජාති, අණු ථූලානි, කත්තබ්බ කුසලං බහුං, ත සම්පයුත්තා, තත සභාවතො ඉතී+ධ ‘‘වෙ’’ති වත්තතෙ යාව ‘‘මයදා සරෙ’’ති.

จกฺขุ อุทปาทิ, อกฺขิ รุชติ, ปุริม ชาติ, อณุ ถูลานิ, กตฺตพฺพ กุสลํ พหุํ, ต สมฺปยุตฺตา, ตต สภาวโต. ในที่นี้ คำว่า 'เว' (บ้าง) ย่อมตามไปจนถึงสูตร 'มยทา สเร'.

---

38. නිග්ගහීතං

๓๘. นิคคหิต

---

නිග්ගහීතාගමො හොති වා ක්වචි. සාමත්ථියෙනා+ගමොව, ස ච රස්සසරස්සෙව හොති… තස්ස රස්සසරානුගතත්තා. ඨානීන+මාලිඞ්ඝිය ගච්ඡති පවත්තතීති ආගමො. චක්ඛුං උදපාදි, අක්ඛිං [Pg.21] රුජති, පුරිමං ජාති, අණුං ථූලානි, කත්තබ්බං කුසලං බහුං, තංසම්පයුත්තා, තංතංසභාවතො. වාග්ගහණෙන චක්ඛු උදපාදි ඉච්චාදි. අවංසිරො, යාවඤ්චිදංතිආදි නිච්චං… වවත්ථිතවිභාසත්තා වාධිකාරස්ස, වවත්ථිතස්ස ලක්ඛණස්සා+නුරොධෙන ලක්ඛණෙ පවත්තිතා විභාසා වවත්ථිතවිභාසා. වාසද්දො හි අත්ථද්වයෙ වත්තතෙ කත්ථචි විකප්පෙ, කත්ථචි යථාවවත්ථිතරූපපරිග්ගහෙති. යදා පච්ඡිමෙ, තදා නිච්ච+මනිච්ච+මසන්තඤ්ච විධිං දීපෙති. එත්ථ පන ක්වචිසද්දස්සා+නුවත්තනා තෙනෙවා+සන්තවිධි සිද්ධොති වාසද්දෙනි+තරද්වයං. ක්වචි ත්වෙව, න හි එතෙහි, ඉධ චෙව.

การลงนิคคหิตอาคมมีบ้างในบางแห่ง. โดยความสามารถก็เป็นอาคมนั่นเอง และอาคมนั้นย่อมมีแก่สระเสียงสั้นเท่านั้น... เพราะอาคมนั้นเป็นไปตามสระเสียงสั้น. ชื่อว่าอาคม เพราะอรรถว่า ย่อมไป คือ เป็นไป โดยการเกาะเกี่ยวฐานีทั้งหลาย. (ตัวอย่าง:) จกฺขุํ อุทปาทิ, อกฺขิํ รุชติ, ปุริมํ ชาติ, อณุํ ถูลานิ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ, ตํสมฺปยุตฺตา, ตํตํสภาวโต. ด้วยการรับคำว่า วา (ในสูตร) เช่น จกฺขุ อุทปาทิ เป็นต้น. (ตัวอย่าง:) อวํสิโร, ยาวญฺจิทํ เป็นต้น เป็นนิจ... เพราะความเป็นววัตถิตวิภาสาแห่งวาศัพท์ที่ตามมา, วิภาสาที่ที่เป็นไปในลักษณะโดยอนุโลมตามลักษณะที่กำหนดไว้แล้ว ชื่อว่า ววัตถิตวิภาสา. ด้วยว่า วาศัพท์ ย่อมเป็นไปในอรรถ ๒ อย่าง คือ ในบางแห่งเป็นวิกัป (ไม่แน่นอน), ในบางแห่งเป็นการถือเอาตามรูปที่กำหนดไว้แล้ว. เมื่อ (วาศัพท์) เป็นไปในอรรถหลัง, เมื่อนั้น ย่อมแสดงวิธีที่เป็นนิจ อนิจ และอสันตะ. แต่ในที่นี้ เพราะมีการตามมาของ กวจิ ศัพท์ วิธีที่เป็นอสันตะจึงสำเร็จได้ด้วย กวจิ ศัพท์นั้นเอง, ดังนั้น วาศัพท์ จึง (แสดง) อีก ๒ อย่าง (คือนิจและอนิจ). (คำว่า กวจิ) ในบางแห่งเท่านั้น, ไม่ใช่ด้วยบทเหล่านี้, และในที่นี้เท่านั้น.

---

සං රම්භො, සං රත්තො, සං රාගො, තාසං අහං සන්තිකෙ, එවං අයං, පුං ලිඞ්ගං, කිං අහං, තස්ස අදාසිං අහං ඉතී+ධ ‘‘නිග්ගහීතා’’ධිකාරො ආ ‘‘මයදා සරෙ’’ති.

สํรมฺโภ, สํรตฺโต, สํราโค, ตาสํ อหํ สนฺติเก, เอวํ อยํ, ปุํลิงฺคํ, กิํ อหํ, ตสฺส อทาสิํ อหํ. ในที่นี้ บทที่ตามมาคือ นิคฺคหีตํ (จากสูตร นิคฺคหีตํ จ) ไปจนถึงสูตร มยทา สเร.

---

39. ලොපො

๓๙. การลบ (นิคคหิต).

---

නිග්ගහීතස්ස ලොපො හොති වා ක්වචි. දීඝෙ සාරම්භො සංරම්භො, සාරත්තො සංරත්තො, සාරාගො සංරාගො, පුබ්බස්සරලොපෙ තාසාහං සන්තිකෙ, එවායං, ද්විත්තෙ පුල්ලිඞ්ගං පුංලිඞ්ගං, ක්‍යාහං, තස්ස අදාසහං. පටිසල්ලානො, සල්ලෙඛො, පාතුකාමො, ගන්තුමනො, අරියසච්චාන දස්සනං, එතං බුද්ධාන සාසනං, අවිසාහාරො, චිරප්පවාසින්තිආදීසු නිච්චං. ක්වචීති කිං, එව+මයං, කි+මහං, එතං මඞ්ගල+මුත්තමං.

การลบนิคคหิตมีบ้างในบางแห่ง. (ตัวอย่าง:) เมื่อสระหลังยาว: สารมฺโภ (จาก สํรมฺโภ), สารตฺโต (จาก สํรตฺโต), สาราโก (จาก สํราโก). เมื่อลบสระหน้า: ตาสาหํ สนฺติเก, เอวายํ. เมื่อซ้อนพยัญชนะ: ปุลฺลิงฺคํ (จาก ปุํลิงฺคํ), กฺยาหํ, ตสฺส อทาสหํ. (ตัวอย่าง:) ปฏิสลฺลาโน, สลฺเลโข, ปาตุกาโม, คนฺตุมโน, อริยสจฺจาน ทสฺสนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสนํ, อวิสาหาโร, จิรปฺปวาสี เป็นต้น เป็นนิจ. กวจิ ศัพท์ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) เอวํ อยํ, กิํ อหํ, เอตํ มงฺคลมุตฺตมํ.

---

කතං ඉති, අභිනන්දුං ඉති, උත්තත්තං ඉව, චක්කං ඉව, කලිංඉව, හලං ඉදානි, කිං ඉදානි, ත්වං අසි, ඉදං අපි, උත්තරිං අපි, දාතුං අපි, සදිසං එව ඉතී+ධ –

กตํ อิติ, อภินนฺทุํ อิติ, อุตฺตตฺตํ อิว, จกฺกํ อิว, กลิํ อิว, หลํ อิทานิ, กิํ อิทานิ, ตฺวํ อสิ, อิทํ อปิ, อุตฺตริํ อปิ, ทาตุํ อปิ, สทิสํ เอว. ในที่นี้ –

---

40. පරසරස්ස

๔๐. แห่งสระหลัง.

---

නිග්ගහීතම්හා [Pg.22] පරසරස්ස ලොපො හොති වා ක්වචි. කතන්ති, අභිනන්දුන්ති, උත්තත්තංව, චක්කංව, කලිංව, හලංදානි, කිංදානි, ත්වංසි, ඉදම්පි, උත්තරිම්පි, දාතුම්පි, සදිසංව. වාති කිං, කතංඉති, කිමිති, දාතුමපි, සදිසං එව.

การลบสระหลังที่อยู่หลังนิคคหิตมีบ้างในบางแห่ง. (ตัวอย่าง:) กตนฺติ, อภินนฺทุนฺติ, อุตฺตตฺตํว, จกฺกํว, กลิํว, หลํดานิ, กิํดานิ, ตฺวํสิ, อิทมฺปิ, อุตฺตริมฺปิ, ทาตุ มฺปิ, สทิสํว. วา ศัพท์ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) กตํ อิติ, กิํ อิติ, ทาตุํ อปิ, สทิสํ เอว.

---

පුප්ඵං අස්සා උප්පජ්ජති, එවං අස්ස තෙ ආසවා ඉතී+ධ පරස්සරලොපෙ –

ปุปฺผํ อสฺสา อุปฺปชฺชติ, เอวํ อสฺส เต อาสวา. ในที่นี้ เมื่อมีการลบสระหลัง –

---

53. සංයොගාදිලොපො

๕๓. การลบพยัญชนะตัวต้นแห่งสังโยค.

---

අබ්‍යවහිතානං ද්වින්නං බ්‍යඤ්ජනානං එකත්‍ර ඨිති සංයොගො, තස්මිං සංයොගෙ යො ආදිභූතාවයවො, තස්ස වා ක්වචි ලොපො හොතීතිආදිබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො. පුප්ඵංසා උප්පජ්ජති, එවංස තෙ ආසවා. තිණ්ණං සංයොගානං විසයෙ අග්‍යාගාරං, වුත්‍යස්ස ඉති හොති.

การตั้งอยู่ร่วมกันในที่เดียวกันของพยัญชนะ ๒ ตัวที่ไม่มีอะไรคั่น ชื่อว่า สังโยค. ในสังโยคนั้น พยัญชนะที่เป็นส่วนประกอบตัวแรก มีการลบได้บ้างในบางแห่ง คือการลบพยัญชนะตัวต้น. (ตัวอย่าง:) ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชติ, เอวํสา เต อาสวา. ในวิสัยของสังโยค ๓ ตัว เช่น อคฺยาคารํ, ย่อมเป็น วุตฺยสฺส ดังนี้.

---

තං කරොති, තං ඛණං, සං ගතො, තං ඝතං, ධම්මං චරෙ, තං ඡන්නං, තං ජාතං, තං ඣානං, තං ඤාණං, තං ඨානං, තං ඩහති, තං තනොති, තං ථිරං, තං දානං, තං ධනං, තං නිච්චුතං, තං පත්තො, තං ඵලං, තෙසං බොධො, සං භූතො, තං මිත්තං, කිං කතො, දාතුං ගතො ඉතී+ධ –

ตํ กโรติ, ตํ ขณํ, สํ คโต, ตํ ฆตํ, ธมฺมํ จเร, ตํ ฉนฺนํ, ตํ ชาตํ, ตํ ฌานํ, ตํ ญาณํ, ตํ ฐานํ, ตํ ฑหติ, ตํ ตโนติ, ตํ ถิรํ, ตํ ทานํ, ตํ ธนํ, ตํ นิจฺจุตํ, ตํ ปตฺโต, ตํ ผลํ, เตสํ โพโธ, สํ ภูโต, ตํ มิตฺตํ, กิํ กโต, ทาตุํ คโต. ในที่นี้ –

---

41. වග්ගෙ වග්ගන්තො

๔๑. พยัญชนะที่สุดวรรคในวรรค (เมื่อพยัญชนะวรรคอยู่หลัง).

---

නිග්ගහීතස්ස ඛො වග්ගෙ වග්ගන්තො වා හොතීති නිමිත්තානුස්සරානං පච්චාසත්‍යා තබ්බග්ගපඤ්චමො හොති. පච්චාසත්ති නාම ඨානතො ආසන්නතා ගුණතො වා, ගුණතොති වණ්ණසඤ්ඤාදිගුණතො. නිග්ගහීතස්ස [Pg.23] අනුසරීයතීති පච්ඡා කත්වා සරීයතීති අනුස්සරොතිපි වුච්චති. තඞ්කරොති=තං කරොති, එවං තඞ්ඛණං, සඞ්ගතො, තඞ්ඝතං. ධම්මඤ්චරෙ, තඤ්ඡන්නං, තඤ්ජාතං, තඤ්ඣානං, තඤ්ඤාණං. තණ්ඨානං, තණ්ඩහති. තන්තනොති, තන්ථිරං, තන්දානං, තන්ධනං, තන්නිච්චුතං, තම්පත්තො, තම්ඵලං, තෙසම්මොධො, සම්භූතො, තම්මිත්තං. කිඞ්කතො, දාතුඞ්ගතො, තණ්හඞ්කරො, රණඤ්ජහො, සණ්ඨිතො, ජුතින්ධරො, සම්මතොතිආදීසු නිච්චං.

นิคคหิตนั่นแล เมื่อพยัญชนะวรรคอยู่หลัง ย่อมเป็นพยัญชนะที่สุดวรรคได้บ้าง คือเป็นพยัญชนะตัวที่ ๕ แห่งวรรคนั้น เพราะความใกล้ชิดกันแห่งนิมิตและอนุสระ. ชื่อว่าความใกล้ชิด คือความใกล้กันโดยฐานหรือโดยคุณ, โดยคุณ คือโดยคุณมีวรรณะและสัญญาเป็นต้น. นิคคหิตนั้นเรียกว่า อนุสระ เพราะอรรถว่า ย่อมระลึกถึง คือ ย่อมเป็นไปตามหลัง (สระ). (ตัวอย่าง:) ตงฺกโรติ = ตํ กโรติ, เช่นเดียวกัน ตงฺขณํ, สงฺคโต, ตงฺฆตํ. ธมฺมญฺจเร, ตญฺฉนฺนํ, ตญฺชาตํ, ตญฺฌานํ, ตญฺญาณํ. ตณฺฐานํ, ตณฺฑหติ. ตนฺตโนติ, ตนฺถิรํ, ตนฺทานํ, ตนฺธนํ, ตนฺนิจฺจุตํ, ตมฺปตฺโต, ตมฺผลํ, เตสมฺโมโธ, สมฺภูโต, ตมฺมิตฺตํ. (ตัวอย่าง:) กิงฺกโต, ทาตุงฺคโต, ตณฺหงฺกโร, รณญฺชโห, สณฺฐิโต, ชุตินฺธโร, สมฺมโต เป็นต้น เป็นนิจ.

---

ආනන්තරිකං ය+මාහු, යං යදෙව, පච්චත්තං එව, තං හිඉතී+ධ –

อานนฺตริกํ ยมาหุ, ยํ ยเทว, ปจฺจตฺตํ เอว, ตํ หิ. ในที่นี้ –

---

42. යෙවහිසු ඤො

๔๒. เป็น ญ ใน ย เอว และ หิ ศัพท์.

---

ය+එව+හිසද්දෙසු නිග්ගහීතස්ස වා ඤො හොති. ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති යස්ස ඤකාරො. ආනන්තරිකඤ්ඤ+මාහු=ආනන්තරිකං ය+මාහු, යඤ්ඤදෙව=යංයදෙව, ඤස්ස ද්විත්තෙ පච්චත්තඤ්ඤෙව, පච්චත්තං එව, තඤ්හි, තඤ්හි. ‘‘අබ්‍යභිචාරිනා බ්‍යභිචාරී නියම්‍යතෙ’’ති ඤායා එවසද්දසහචරියා ‘‘ය’’ ඉති සබ්බාදියසද්දස්සෙව ගහණං.

ใน ย เอว และ หิ ศัพท์ นิคคหิตย่อมเป็น ญ ได้บ้าง. การเป็น ญ อักษร (ของ ย ศัพท์) ตามสูตร "วคฺคลเสหิ เต". (ตัวอย่าง:) อานนฺตริกญฺญมาหุ = อานนฺตริกํ ยมาหุ, ยญฺญเทว = ยํ ยเทว, เมื่อซ้อน ญ: ปจฺจตฺตญฺเญว (จาก ปจฺตตฺตํ เอว), ตญฺหิ (จาก ตํ หิ). ตามหลักที่ว่า "สิ่งที่แน่นอนย่อมกำหนดสิ่งที่ไม่แน่นอน" เพราะการอยู่ร่วมกับ เอว ศัพท์ จึงรับเอาเฉพาะ ย ศัพท์ ที่เป็นสัพพาทิศัพท์เท่านั้น.

---

සංයොගො, සංයොජනං, සංයතො, සංයාචිකාය ඉතී+ධ –

สํโยโค, สํโยชนํ, สํยโต, สํยาจิกาย. ในที่นี้ –

---

43. යෙ සංස්ස

๔๓. เป็น ญ แห่ง สํ (อุปสรรค) เมื่อ ย อยู่หลัง.

---

සංසද්දස්ස යං නිග්ගහීතං, තස්ස වා ඤො හොති යකාරෙ. සඤ්ඤොගො=සංයොගො, එවං සංයොජනං, සඤ්ඤතො, සඤ්ඤාචිකාය. ඉධ යකාරමත්තොව ගය්හතෙ. සංස්සාති කිං, එතං යොජනං, තං යානං, තං සරණං යන්ති.

นิคคหิตของ สํ อุปสรรค ย่อมเป็น ญ ได้บ้าง เมื่อ ย อักษรอยู่หลัง. (ตัวอย่าง:) สญฺโญโค = สํโยโค, เช่นเดียวกัน สํโยชนํ (เป็น สญฺโญชนํ), สญฺญโต, สญฺญายาจิกาย. ในที่นี้ รับเอาเฉพาะ ย อักษรเท่านั้น. สํสฺส ศัพท์ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) เอตํ โยชนํ, ตํ ยานํ, ตํ สรณํ ยนฺติ.

---

තං [Pg.24] එව, තං අහං බ්‍රූමි, යං ආහු, ධනං එව, කිං එතං, නින්දිතුං අරහති, තං ඉදං, යං අනිච්චං, තං අනත්තා, එතං අවොච, එතං එව ඉතී+ධ –

ตํ เอว, ตํ อหํ พฺรูมิ, ยํ อาหุ, ธนํ เอว, กิํ เอตํ, นินฺทิตุํ อรหติ, ตํ อิทํ, ยํ อนิจฺจํ, ตํ อนตฺตา, เอตํ อโวจ, เอตํ เอว. ในที่นี้ –

---

44. මයදා සරෙ

๔๔. เป็น ม ย ท เมื่อสระอยู่หลัง.

---

නිග්ගහීතස්ස ම ය දා හොන්ති වා සරෙ ක්වචි. තමෙව තං එව, තමහං බ්‍රූමි=තං අහං බ්‍රූමි, යමාහු, ධනමෙව, කිමෙතං, නින්දිතුමරහති. තයිදං. යදනිච්චං, තදනත්තා, එතදවොච, එතදෙව. ‘‘මයදා’’ති යොගවිභාගා බුද්ධම සරණම ඉච්චාදි භවති.

นิคคหิตย่อมเป็น ม ย ท ได้บ้าง เมื่อสระอยู่หลังในบางแห่ง. (ตัวอย่าง:) ตเมว (จาก ตํ เอว), ตมหํ พฺรูมิ = ตํ อหํ พฺรูมิ, ยมาหุ, ธนเมว, กิเมตํ, นินฺทิตุมรหติ. ตยิทํ. ยทนิจฺจํ, ตทนตฺตา, เอตทโวจ, เอตเทว. ด้วยการแยกโยคะในสูตร "มยทา" จึงมีการรูปเช่น พุทฺธม สรณม เป็นต้น.

---

47. තදමිනාදීනි

๔๗. บทที่มี ตทมินา เป็นต้น.

---

තදමිනාදීනි නිප්පජ්ජන්ති. ‘‘ය+දලක්ඛණිකං, තං නිපාතනා’’ති ඤායා ලක්ඛණන්තරෙන අවිහිතා දෙස+ලොපා+ගම+විපල්ලාසා, සබ්බත්ථ ඉමිනාව දට්ඨබ්බා. ඉදඤ්ච පරෙසං පිසොදරාදිමිව දට්ඨබ්බං. ඵුසිතං=ජලබින්දු, ඵුසිත+මුදර+මස්ස පිසොදරං. ඉස්ස අකාරෙ තං ඉමිනා=තදමිනා, සකිං ආගාමී=සකදාගාමී, ධස්ස දකාරෙ එකං ඉධ අහං=එක+මිදා+හං, විධස්ස විදාදෙසො සංවිධාය අවහාරො=සංවිදාවහාරො, වාරිසද්දස්ස වකාරෙ, හස්ස ලකාරෙ ච කතෙ වාරිවාහකො=වලාහකො, ජීවනස්ස ජීආදෙසො, ජීවනස්ස මුතො=ජීමූතො. ඡවස්ස සුආදෙසෙ, සයනස්ස සානාදෙසෙ ච කතෙ ඡවස්ස සයනං=සුසානං. උද්ධස්ස උදුආදෙසෙ, ඛස්ස ඛලආදෙසෙ ච ‘‘සරම්හා ද්වෙ’’ති ද්විත්තාදිම්හි ච කතෙ උද්ධං ඛං අස්ස උදුක්ඛලං. පිසිතස්ස පිආදෙසෙ, අසස්ස සාචාදෙසෙ ච කතෙ පිසිතාසො=පිසාචො.

บทมี ตะทะมินา เป็นต้น ย่อมสำเร็จ. ตามหลักที่ว่า "สิ่งใดที่ไม่มีลักษณะ (ที่กำหนดไว้), สิ่งนั้นเป็นนิปาตนะ" การแทนที่ (อาเทส), การลบ, การลงอาคม และการสลับที่ (วิปัลลาสะ) ที่ไม่ได้กำหนดไว้ด้วยลักษณะอื่น พึงเห็นด้วยกฎนี้ทั้งหมด. และสิ่งนี้พึงเห็นเหมือนคำว่า ปิโสทระ เป็นต้น ของนักไวยากรณ์เหล่าอื่น. ผุสิตัง = หยาดน้ำ, ผุสิตะ + อุทะระ + อัสสะ = ปิโสทะรัง (ท้องที่มีหยาดน้ำ). ในการแปลง อิ เป็น อะ: ตัง อิมินา = ตะทะมินา. สะกิง อาคามี = สะกะทาคามี. ในการแปลง ธะ เป็น ทะ: เอกัง อิทะ อะหัง = เอกะมิทาหัง. การแปลง วิธะ เป็น วิทา: สังวิธายะ อะวะหาโร = สังวิทาวะหาโร. ในการแปลง วาริศศัพท์ เป็น วะ และแปลง หะ เป็น ละ: วาริวาหะโก = วะลาหะโก. การแปลง ชีวะนะ เป็น ชี: ชีวะนัสสะ มุโต = ชีมูโต. ในการแปลง ฉะวะ เป็น สุ และแปลง สะยะนะ เป็น สานะ: ฉะวัสสะ สะยะนัง = สุสานัง. ในการแปลง อุทธะ เป็น อุทุ และแปลง ขะ เป็น ขะละ และมีการซ้อนพยัญชนะเป็นต้นตามกฎ "สะระมหา ทเว": อุทธัง ขัง อัสสะ = อุทุขขะลัง. ในการแปลง ปิสิตะ เป็น ปิ และแปลง อะสะ เป็น สาจะ: ปิสิตาโส = ปิสาโจ.

---

මහීසද්දස්ස [Pg.25] මයූආදෙසෙ, රවතිස්ස රාදෙසෙ ච කතෙ මහියං රවතීති මයූරො. එව+මඤ්ඤෙපි පයොගතො+නුගන්තබ්බා. එත්ථ ච –

ในการแปลง มะหีศัพท์ ด้วย มะยู และในการแปลง ระวะติ ด้วย ระ: มะหิยัง ระวะตีติ มะยูโร (นกยูงคือสัตว์ที่ร้องบนแผ่นดิน). อย่างนี้ คำอื่นๆ ก็พึงดำเนินตามการใช้จริง. และในที่นี้ –

---

වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො,ද්වෙ චා+පරෙ වණ්ණවිකාර+නාසා;

ධාතුස්ස අත්ථාතිසයෙන යොගො,ත+දුච්චතෙ පඤ්චවිධං නිරුත්තංති.

การลงอักษรอาคม, การสลับอักษร, การวิการอักษร และการลบอักษรทั้งสองอย่าง; การประกอบธาตุด้วยความหมายพิเศษ, สิ่งนั้นเรียกว่า นิรุตติ ๕ อย่าง.

---

යථා ද්වාරෙ නියුත්තො=දොවාරිකොති ඔකආගමො. හිංසසද්දස්ස සීහොති විපල්ලාසො. නිජකො=නියකොති විකාරො. මෙහනස්ස ඛස්ස මාලා මෙඛලාති වණ්ණලොපො, හ+න+මකාරානං ලොපො. මයූරොති අත්ථෙ රවතිස්ස අතිස්සයයොගොති.

เช่นคำว่า ทวาริกะ (นายประตู) มาจากคำว่า นิยุตตะ (ผู้ถูกแต่งตั้ง) ในทวาร (ประตู) เป็นการลง โอ และ กะ อาคม. คำว่า สีหะ (ราชสีห์) มาจากคำว่า หิงสะ (ผู้เบียดเบียน) เป็นการสลับอักษร (วิปัลลาสะ). คำว่า นิยกะ (ของตน) มาจากคำว่า นิชกะ (ของตน) เป็นการวิการ (วิกาโร). คำว่า เมขลา (เข็มขัด) มาจากคำว่า เมหนะ (เครื่องรัดเอว) เป็นการลบอักษร (วรรณโลปะ) คือลบอักษร หะ นะ และ มะ. คำว่า มยูระ (นกยูง) ในความหมายว่า ผู้ร้อง (บนแผ่นดิน) เป็นการประกอบด้วยความหมายพิเศษ (อติสสยโยคะ).

---

යථරිව තථරිවෙති නිපාතාව. ‘‘ජරග්ගවා විචින්තෙසුං, වර+ම්හාකං භුසාමිවෙ’’ති එත්ථ ඉවසද්දො එවකාරත්ථො. නිග්ගහීතසන්ධි.

คำว่า ยถาริวะ (เหมือนอย่างใด) และ ตถาริวะ (เหมือนอย่างนั้น) เป็นนิบาตแท้. ในประโยคว่า ‘ชราคคะ (โคแก่) ทั้งหลายคิดแล้วว่า (หญ้า) เป็นของดีแก่เรามากเทียว’ ในที่นี้ อิวะศัพท์ มีความหมายว่า เอวะ (นั่นเอง). เป็นนฤคหิตสนธิ.

---

සන්ධිස්සරානං පටිසෙධසන්ධි,අථො බ්‍යඤ්ජන+සරබ්‍යඤ්ජනානං;

සන්ධි ච+ථො නිග්ගහීතස්ස සන්ධි,භවන්ති සන්ධි පන පඤ්චධා වෙ.

สระสนธิ, ปฏิเสธสนธิ, อนึ่ง พยัญชนะสนธิ และสระพยัญชนะสนธิ, และอนึ่ง นฤคหิตสนธิ, สนธิทั้งหลายย่อมมี ๕ อย่างแล.

---

ඉති පයොගසිද්ධියං සන්ධිකණ්ඩො පඨමො.

จบสนธิกัณฑ์ที่ ๑ ในปโยคสิทธิ.

---

2. නාමකණ්ඩ

๒. นามกัณฑ์

---

අථ [Pg.26] නාමානි වුච්චන්තෙ. තං අත්ථාභිමුඛං නමනතො, අත්තනා ච+ත්ථස්ස නාමනතො නාමං, දබ්බාභිධානං. තං දුවිධං සලිඞ්ගා+ලිඞ්ගතො, අන්වත්ථරුළ්හිතො ච, තිවිධං පුමි+ත්ථි+නපුංසකලිඞ්ගතො, රුක්ඛො, ලතා, වනන්ති. චතුබ්බිධං සාමඤ්ඤ+ගුණ+ක්‍රියා+යදිච්ඡානාමතො, රුක්ඛො, නීලො, පාචකො, සිරිවඩ්ඪොති. අට්ඨවිධං අවණ්ණි+වණ්ණු+වණ්ණො+කාර+නිග්ගහීතන්තපකතිභෙදතො, එත්ථ කිංසද්දො නිග්ගහීතන්තො. පච්චයා පඨමං කරීයතීති පකති, සද්දො, ධාතු ච.

ลำดับนี้ จะกล่าวถึงนามทั้งหลาย. ชื่อว่า นาม เพราะน้อมไปสู่เนื้อความ และเพราะเนื้อความถูกน้อมไปด้วยตนเอง เป็นเครื่องกล่าวถึงวัตถุ (ทัพพะ). นามนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยมีลิงค์และไม่มีลิงค์ และโดยอรรถ (อันวัตถะ) และรูฬหะ (ความนิยม). มี ๓ อย่าง คือ โดยปุงลิงค์ (เพศชาย), อิตถีลิงค์ (เพศหญิง) และนปุงสกลิงค์ (เพศกลาง) เช่น รุกโข (ต้นไม้), ลตา (เถาวัลย์), วนัง (ป่า). มี ๔ อย่าง คือ โดยสามัญญนาม (นามทั่วไป), คุณนาม (นามบอกคุณลักษณะ), กริยานาม (นามบอกกิริยา) และยทิจฉานาม (นามที่ตั้งตามความพอใจ) เช่น รุกโข (ต้นไม้), นีโล (สีเขียว), ปาจโก (ผู้หุงต้ม), สิริวัฑโฒ (ชื่อคน). มี ๘ อย่าง คือ โดยความต่างแห่งปกติที่มี อะ-อา, อิ-อี, อุ-อู, โอ และนฤคหิตเป็นที่สุด. ในที่นี้ กิงศัพท์ เป็นนฤคหิตันตะ (มีนฤคหิตเป็นที่สุด). ชื่อว่า ปกติ เพราะถูกทำก่อนปัจจัย ได้แก่ นามศัพท์ และธาตุ.

---

තත්ථ සලිඞ්ගෙසු තාව අකාරන්තතො පුල්ලිඞ්ගා සුගතසද්දා සත්ත විභත්තියො පරා යොජීයන්තෙ. සුගතඉති ඨිතෙ –

ในบรรดานามที่มีลิงค์เหล่านั้นก่อน วิภัตติ ๗ หมวด ย่อมถูกประกอบข้างหลังสุคตศัพท์ ซึ่งเป็นปุงลิงค์ มีอะเป็นที่สุด. เมื่อตั้งสุคตะไว้ –

---

1. ද්වෙ ද්වෙ+කානෙකෙසු නාමස්මා සියො අංයො නා හි ස නං ස්මා හි ස නං ස්මිං සු

๑. จากนามศัพท์ มีวิภัตติ สิ โย, อัง โย, นา หิ, สะ นัง, สมา หิ, สะ นัง, สมิง สุ อย่างละ ๒ ตัว ในความหมายเอกพจน์และพหูพจน์.

---

එතෙසං ද්වෙ ද්වෙ හොන්ති එකානෙකත්ථෙසු වත්තමානතො නාමස්මා යථාක්කමං. යතො ඉමෙ සත්ත දුකා හොන්ති, ‘‘අත්ථවන්ත+මධාතුක+මපච්චයං පාටිපදිකං කිතක+තද්ධිත+සමාසා චෙ’’ති වුත්තත්තා තං නාමං පාටිපදිකං නාම. කෙචි සකත්ථ+දබ්බ+ලිඞ්ග+සඞ්ඛ්‍යා+කම්මාදිපඤ්චකං පාටිපදිකන්ති වදන්ති. තෙනෙ+තං වුච්චති –

วิภัตติเหล่านี้มีอย่างละ ๒ ตัว ย่อมมีตามลำดับจากนามศัพท์ที่กล่าวถึงความหมายเอกะและอเนกะ. เพราะวิภัตติ ๗ คู่นี้มีอยู่ นามนั้นจึงชื่อว่า ปาติปทิกะ เพราะมีคำกล่าวว่า ‘ปาติปทิกะ คือศัพท์ที่มีอรรถ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ปัจจัย และกิตกะ ตัทธิตะ สมาสะ’. บางท่านกล่าวว่า ปาติปทิกะ คือองค์ ๕ มีสกัดถะ (อรรถของตน), ทัพพะ (วัตถุ), ลิงค์ (เพศ), สังขยา (จำนวน) และกัมมะ (กรรม) เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า –

---

සකත්ථ+දබ්බ+ලිඞ්ගානි, සද්දත්ථ+මබ්‍රවුං පරෙ;

සඞ්ඛ්‍යා+කම්මාදිකානන්තු, විභත්ති වාචකා මතා.

นักปราชญ์เหล่าอื่นกล่าวว่า สกัดถะ ทัพพะ และลิงค์ เป็นอรรถของศัพท์. ส่วนสังขยาและกัมมะเป็นต้น วิภัตติทั้งหลายเป็นเครื่องกล่าว (วาจกะ) ดังนี้.

---

සකත්ථ+දබ්බ+ලිඞ්ගානි, සඞ්ඛ්‍යා+කම්මාදිපඤ්චකං;

සද්දත්ථ+මබ්‍රවුං කෙචි, විභත්ති පන ජොතකාති ච.

บางท่านกล่าวว่า สกัดถะ ทัพพะ ลิงค์ และองค์ ๕ มีสังขยาและกรรมเป็นต้น เป็นอรรถของศัพท์. ส่วนวิภัตติเป็นเครื่องแสดง (โชตกะ) เท่านั้น.

---

තතො [Pg.27] එකම්හි වත්තබ්බෙ එකවචනං බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචනඤ්චාති අනියමෙන පසඞ්ගෙ ‘‘නාමස්මා’’ති අධිකාරො.

เพราะฉะนั้น เมื่อจะกล่าวถึงสิ่งเดียวก็เป็นเอกพจน์ เมื่อจะกล่าวถึงหลายสิ่งก็เป็นพหูพจน์ ในกรณีที่อาจใช้สลับกันได้ จึงมีบทตาม (อธิการ) ว่า ‘จากนามศัพท์’.

---

37. පඨමා+ත්ථමත්තෙ

๓๗. ปฐมาวิภัตติในอรรถมาตร (ความหมายเพียงตัวนาม)

---

නාමස්සා+භිධෙය්‍යමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොතීති වත්තිච්ඡාවසා පඨමායෙ+කවචනබහුවචනානි. සි යොඉති පඨමා. සිස්සි+කාරස්සා+නුබන්ධත්තා අප්පයොගො. පයොජනං ‘‘කි+මංසිසූ’’ති සංකෙතො, තථා අංවචනස්සා+කාරස්ස. එත්ථ තථාති වුත්තස්සාතිදෙසො අඤ්ඤදීයධම්මාන+මඤ්ඤත්ථපාපන+මතිදෙසො. එකම්හි වත්තබ්බෙ පඨමෙකවචනං සි.

ปฐมาวิภัตติย่อมมีในความหมายเพียงการกล่าวถึงนามศัพท์ ด้วยอำนาจแห่งความประสงค์จะกล่าว จึงมีเอกพจน์และพหูพจน์ของปฐมาวิภัตติ. สิ โย ชื่อว่า ปฐมา. สิวิภัตติมี อิ-อักษรเป็นอนุพันธะ จึงไม่มีการใช้ (ในรูปสำเร็จ). ประโยชน์คือเป็นเครื่องหมายในสูตร ‘กิงสิสู’ และเช่นเดียวกันกับ อ-อักษร ของอังวิภัตติ. ในที่นี้ คำว่า ‘ตถา’ (เช่นนั้น) เป็นอติเทส คือการนำคุณสมบัติของสิ่งหนึ่งไปใช้ในอีกสิ่งหนึ่ง. เมื่อจะกล่าวถึงสิ่งเดียว สิ เป็นปฐมาเอกพจน์.

---

අතොති වත්තතෙ, අතොති නාමවිසෙසනත්තා ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සා’’ති පරිභාසතො අකාරන්තතො නාමස්මා විධි.

บทว่า ‘อะโต’ (จากอะ) ย่อมตามไป. เพราะบทว่า ‘อะโต’ เป็นวิเสสนะของนามศัพท์ ตามปริภาสว่า ‘วิธิย่อมมีแก่ศัพท์ที่มีวิเสสนะเป็นที่สุด’ จึงเป็นวิธิจากนามศัพท์ที่มีอะเป็นที่สุด.

---

109. සිස්සො

๑๐๙. แปลง สิ เป็น โอ

---

අකාරන්තතො නාමස්මා සිස්ස ඔ හොති. පුබ්බසරලොපෙ සුගතො තිට්ඨති. බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචනං යො. එවං උපරිපි යොජෙතබ්බං.

จากนามศัพท์ที่มีอะเป็นที่สุด แปลง สิ เป็น โอ. เมื่อลบสระหน้าแล้ว สำเร็จรูปเป็น สุคโต (พระสุคตย่อมประทับอยู่). เมื่อจะกล่าวถึงหลายสิ่ง โย เป็นพหูพจน์. พึงประกอบในเบื้องบนอย่างนี้ด้วย.

---

41. අතො යොනං ටාටෙ

๔๑. จากอะ แปลง โย ทั้งหลาย เป็น ฏา และ ฏะ

---

අකාරන්තතො නාමස්මා පඨමාදුතියායොනං ටාටෙ හොන්ති යථාක්කමං. ටකාරානුබන්ධත්තා ‘‘ටානුබන්ධා+නෙකවණ්ණා සබ්බස්සා’’ති සබ්බාදෙසො. සුගතා තිට්ඨන්ති.

จากนามศัพท์ที่มีอะเป็นที่สุด แปลง โย วิภัตติของปฐมาและทุติยา เป็น ฏา และ ฏะ ตามลำดับ. เพราะมี ฏ-อักษรเป็นอนุพันธะ จึงเป็นการแปลงทั้งหมด (สัพพาเทส) ตามกฎว่า ‘การแปลงที่มี ฏ-อนุพันธะและมีหลายอักษร ย่อมแทนที่ทั้งหมด’. สำเร็จรูปเป็น สุคตา (พระสุคตทั้งหลายย่อมประทับอยู่).

---

‘‘පඨමා+ත්ථමත්තෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘ปฐมาในอรรถมาตร’ ย่อมตามไป.

---

38. ආමන්තණෙ

๓๘. ในอาลปนะ (คำเรียกขาน)

---

ආමන්තණාධිකෙ [Pg.28] අත්ථමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොතීති එකස්මිං එකවචනං සි.

ปฐมาวิภัตติย่อมมีในอรรถมาตรที่ยิ่งด้วยอาลปนะ. เพราะฉะนั้น ในสิ่งเดียว สิ เป็นเอกพจน์.

---

112. ගො ස්‍යා+ලපනෙ

๑๑๒. สิ ชื่อว่า คะ ในอาลปนะ

---

ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො හොති.

ในอาลปนะ สิวิภัตติย่อมมีชื่อว่า คะ.

---

‘‘ලොපො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘โลโป’ (การลบ) ย่อมตามไป.

---

117. ගසීනං

๑๑๗. ลบ คะ และ สิ

---

නාමස්මා ග+සීනං ලොපො හොති. භො සුගත චිරං තිට්ඨ.

จากนามศัพท์ การลบ คะ และ สิ ย่อมมี. เช่น โภ สุคตะ (ดูก่อนพระสุคต) ขอท่านจงดำรงอยู่นาน.

---

‘‘ගෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘ใน คะ’ ย่อมเป็นไป

---

59. අයුනං වා දීඝො

๕๙. อะ อิ อุ ย่อมเป็นทีฆะ หรือไม่ก็ได้

---

අඉඋඉච්චෙතෙසං වා දීඝො හොති ගෙ පරෙ තිලිඞ්ගෙ+ති දීඝෙ භො සුගත සුගතා චිරං තිට්ඨ. සක්කතෙ සුගතාති දීඝං දූරාලපනෙයෙවි+ච්ඡන්ති, සමීපාලපනෙපි දස්සනතො තං න ගහෙතබ්බං. බහුවචනෙ යොස්ස ටා, සුගතා චිරං තිට්ඨථ.

อะ อิ อุ เหล่านี้ ย่อมเป็นทีฆะบ้าง เมื่อ คะ อยู่ข้างหลัง ในลิงค์ ๓ อย่าง เมื่อเป็นทีฆะแล้ว ย่อมเป็น โภ สุคตะ สุคตา ขอท่านจงดำรงอยู่นาน ในภาษาสันสกฤต ย่อมประสงค์ทีฆะว่า สุคตา ในการเรียกขานที่ไกลเท่านั้น แต่เพราะมีการเห็นในที่เรียกขานใกล้ด้วย จึงไม่ควรยึดถือเช่นนั้น ในพหูพจน์ โยวิภัตติเป็น ฏา ย่อมเป็น สุคตา ขอท่านทั้งหลายจงดำรงอยู่นาน

---

2. කම්මෙ දුතියා

๒. ทุติยาวิภัตติในกรรม

---

තස්මිං කම්මකාරකෙ දුතියාවිභත්ති හොති. අංයොඉති දුතියා. එත්ථ දුතියාතතියාදිභාවො විභත්තිසුත්තෙ සියො ඉති පඨමාවිභත්‍යාදීනි+මුපාදාය වුච්චති, තං තං උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා. දුතියෙකවචනං අං, අකාරස්සා+පයොගො. සුගතං පස්ස. දුතියාබහුවචනං යො, තස්ස ටෙ, සුගතෙ පස්ස.

ทุติยาวิภัตติย่อมมีในกรรมการกนั้น อัง โย เป็นทุติยาวิภัตติ ในที่นี้ ความเป็นทุติยา ตติยา เป็นต้น ย่อมมีในวิภัตติสูตร เพราะอาศัยปฐมาวิภัตติเป็นต้น จึงกล่าวว่า เป็นทุติยา ตติยา เป็นต้น เพราะบัญญัติโดยอาศัยวิภัตตินั้นๆ อัง เป็นทุติยาเอกวจนะ ไม่มีการใช้อการ จงดูพระสุคต โย เป็นทุติยาพหุวจนะ ของโย เป็น เต จงดูพระสุคตทั้งหลาย

---

19. කත්තුකරණෙසු තතියා

๑๙. ตติยาวิภัตติในกัตตุการกและกรณการก

---

තස්මිං [Pg.29] කත්තරි කරණෙ ච කාරකෙ තතියාවිභත්ති හොති. නා+හිඉති තතියාවිභත්ති. තතියාඑකවචනං නා.

ตติยาวิภัตติย่อมมีในกัตตุการกและกรณการกนั้น นา หิ เป็นตติยาวิภัตติ นา เป็นตติยาเอกวจนะ

---

‘‘නාස්සා’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘นาสฺสา’’ ย่อมตามไป

---

108. අතෙ+න

๑๐๘. อะเตนะ

---

අකාරන්තතො නාමස්මා පරස්ස නාවචනස්ස එනාදෙසො හොති නිච්චං. සුගතෙන කතං.

เอนาเทศย่อมมีแก่นาปัจจัยที่อยู่หลังนามศัพท์ที่มีอะเป็นที่สุดเสมอ อันพระสุคตกระทำแล้ว

---

98. සුහිස්ව+ස්සෙ

๙๘. สุหิสฺวสฺเส

---

අකාරන්තස්ස සුහිස්වෙ+හොති. සුගතෙහි.

เอ ย่อมมีแก่อการันต์ในสุ หิ ด้วยพระสุคตทั้งหลาย

---

‘‘වෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘เว’’ ย่อมตามไป

---

95. ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි

๙๕. สฺมาหิสฺมิํนํ มฺหาภิมฺหิ

---

නාමස්මා පරෙසං ස්මාහිස්මිංනං ම්හාභිම්හි හොන්ති යථාක්කමංති හිස්ස භිආදෙසෙ සුගතෙභි. කරණෙ සුගතෙන ලොකො පුඤ්ඤං කරොති, සුගතෙහි සුගතෙහි වා.

มฺหา ภิ มฺหิ ย่อมมีแก่วิภัตติ สฺมา หิ สฺมิํ นํ ที่อยู่หลังนามศัพท์ตามลำดับ เพราะภิอาเทศของหิ จึงเป็น สุคเตภิ ในกรณการก โลกย่อมทำบุญด้วยพระสุคต หรือด้วยพระสุคตทั้งหลาย

---

24. චතුත්ථී සම්පදානෙ

๒๔. จตุตถีวิภัตติในสัมปทานะ

---

තස්මිං සම්පදානකාරකෙ චතුත්ථී සියා. ස+නංඉති චතුත්ථී. චතුත්ථෙ+කවචනං ස. විභත්තිසුත්තෙ ස්ස+නංති දීඝපාඨෙන සුගතස්සාති සිද්ධෙපි ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ ත්‍යාදිකාරියසුත්තෙසු ස්සස්සාති අක්ඛරගාරවතා හොතීති ලාඝවත්ථ+මිද+මාරද්ධං –

จตุตถีวิภัตติพึงมีในสัมปทานการกนั้น สะ นัง เป็นจตุตถีวิภัตติ สะ เป็นจตุตถีเอกวจนะ แม้เมื่อสำเร็จรูปเป็น สุคตสฺส ด้วยบทอ่านยาวว่า สฺส นํ ในวิภัตติสูตร ก็ยังมีความหนักในอักษรว่า สฺส ในการิยสูตรมีอาทิว่า ‘‘ชลา สสฺส โน’’ ดังนี้ เพราะฉะนั้น เพื่อความเบาจึงเริ่มบทนี้ว่า –

---

51. සුඤ සස්ස

๕๑. สุญฺญ สสฺส

---

නාමස්මා [Pg.30] පරස්ස සස්ස සුඤාගමො හොති. ස ච ‘‘ඡට්ඨියා’’ති වත්තමානෙ –

สุญญาคมย่อมมีแก่ สฺส ที่อยู่หลังนามศัพท์ และบทว่า ‘‘ฉฏฺฐิยา’’ ย่อมตามไปอยู่ –

---

1,20. ඤාකානු බන්ධා+ද්‍යන්තා

๑,๒๐. ญาการานุพันธาทฺยันตา

---

ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨස්ස ඤානුබන්ධ+කානුබන්ධා ආද්‍යන්තාහොන්තීති ආද්‍යවයවො. උකාරො උච්චාරණත්ථො, ඤ්ඤකාරො අස්මිං සුත්තෙ සංකෙතත්ථො. සුගතස්ස දානං දෙති.

ญาณุพันธะและกานุพันธะที่ถูกระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมเป็นอาทิและอันตะ (ส่วนต้นและส่วนท้าย) ดังนี้ จึงเป็นอาทิอวัยวะ อุการเป็นไปเพื่อการออกเสียง ญฺญการเป็นไปเพื่อเป็นเครื่องหมายในสูตรนี้ ย่อมถวายทานแก่พระสุคต

---

1,58. ‘‘බහුලං’’ත්‍ය+ධිකාරො

1,58. บทว่า ‘‘พหุลํ’’ เป็นอธิการ

---

බහුලාධිකාරං කප්පදුමමිව මඤ්ඤන්ති සද්දිකා. තඤ්ච –

นักไวยากรณ์ทั้งหลายย่อมสำคัญอธิการว่า พหุลํ เหมือนต้นกัลปพฤกษ์ และอธิการนั้น –

---

ක්වචි පවත්ත්‍ය+පවත්ති, ක්වච+ඤ්ඤං ක්වචි වා ක්වචි;

සියා බහුලසද්දෙන, විධි සබ්බො යථාගමංති –

บางคราวมี บางคราวไม่มี บางคราวเป็นอย่างอื่น บางคราวมีบ้าง บางคราวไม่มีบ้าง ด้วยบทว่า พหุลํ วิธีทั้งปวงย่อมเป็นไปตามคัมภีร์

---

චතුබ්බිධං බහුලං සමික්ඛන්ති.

ย่อมพิจารณาพหุลศัพท์ ๔ อย่าง

---

‘‘අතො වා’’ත්වෙව,

บทว่า ‘‘อโต วา’’ ย่อมตามไป

---

44. සස්සාය චතුත්ථියා

๔๔. สสฺสาย จตุตฺถิยา

---

අකාරන්තතො පරස්ස චතුත්ථියා සස්ස ආයො හොති වා බහුලං. සුගතාය. යෙභුය්‍යෙන තාදත්ථෙයෙවා+ය+මායො දිස්සතීති ඉතො පරං නො+දාහරීයතෙ. චතුත්ථීබහුවචනං නං,

อายะอาเทศย่อมมีแก่ สฺส แห่งจตุตถีวิภัตติที่อยู่หลังอการันต์บ้าง โดยมาก แก่พระสุคต อายะอาเทศนี้ย่อมปรากฏในอรรถว่า ตาทัตถี (เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น) โดยมาก เพราะฉะนั้น ตั้งแต่นี้ไปจึงไม่ยกมาเป็นตัวอย่าง นัง เป็นจตุตถีพหุวจนะ

---

‘‘දීඝො’’ති වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘ทีโฆ’’ ย่อมตามไป

---

89. සුනංහිසු

๘๙. สุนํหิสุ

---

නාමස්ස [Pg.31] දීඝො හොති සුනංහිසු. සුගතානං.

ทีฆะย่อมมีแก่นามศัพท์ในเพราะ สุ นํ และ หิ วิภัตติ. (ตัวอย่างเช่น) สุคตานํ.

---

29. පඤ්චම්‍ය+වධිස්මා

๒๙. ปัญจมีวิภัตติในอรรถอวธิ (เขตกำหนด)

---

එතස්මා අවධිකාරකා පඤ්චමීවිභත්ති හොති. ස්මා+හිඉති පඤ්චමී. පඤ්චම්‍යෙකවචනං ස්මා,

ปัญจมีวิภัตติย่อมมีในอวธิการกนั้น, สฺมา และ หิ ชื่อว่าปัญจมี, สฺมา เป็นปัญจมีเอกวจนะ

---

‘‘අතො’’ ‘‘ටාටෙ’’ ‘‘වෙ’’ති ච වත්තතෙ.

บทว่า ‘‘อโต’’ ‘‘ฏาเฏ’’ และ ‘‘เว’’ ย่อมตามไป

---

43. ස්මා+ස්මිංනං

๔๓. สฺมา+สฺมิํนํ (ชื่อสูตร)

---

අකාරන්තතො නාමස්මා පරෙසං ස්මා+ස්මිංනං ටා+ටෙ හොන්ති වා යථාක්කමං. සුගතා අපෙහි සුගතම්හා සුගතස්මා වා. පඤ්චමීබහුවචනඤ්හි, සුගතෙභි සුගතෙහි.

เพราะ อ การันต์, สฺมา และ สฺมิํ วิภัตติที่อยู่เบื้องหลังนามศัพท์ ย่อมเป็น ฏา และ เ ตามลำดับบ้าง. (ตัวอย่างเช่น) สุคตา อเปหิ, สุคตมฺหา หรือ สุคตสฺมา. ส่วนปัญจมีพหุวจนะ คือ สุคเตภิ สุคเตหิ.

---

39. ඡට්ඨී සම්බන්ධෙ

๓๙. ฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถสัมพันธะ (ความเกี่ยวข้อง)

---

කාරකෙහි අඤ්ඤො සම්බන්ධො, තත්‍ර ඡට්ඨීවිභත්ති හොති. ස+නංඉති ඡට්ඨී, ඡට්ඨෙකවචනං ස, සුගතස්ස විහාරො, ඡට්ඨීබහුවචනං නං, සුගතානං.

ความเกี่ยวข้องอื่นจากการกทั้งหลาย, ในความเกี่ยวข้องนั้น ย่อมมีฉัฏฐีวิภัตติ. ส และ นํ ชื่อว่าฉัฏฐี, ฉัฏฐีเอกวจนะ คือ ส เช่น สุคตสฺส วิหาโร (วิหารของพระสุคต), ฉัฏฐีพหุวจนะ คือ นํ เช่น สุคตานํ (ของพระสุคตทั้งหลาย).

---

14. සත්තම්‍යා+ධාරෙ

๑๔. สัตตมีวิภัตติ ในอรรถอาธาระ (ที่ตั้ง)

---

ආධාරකාරකෙ සත්තමීවිභත්ති හොති. ස්මිං+සුඉති සත්තමී. සත්තම්‍යෙකවචනං ස්මිං, සුගතෙ පතිට්ඨිතං සුගතම්හි සුගතස්මිං වා. සත්තමීබහුවචනං සු, ‘‘සු+හිස්ව+ස්සෙ’’ති එ, සුගතෙසු.

ในอาธารการก ย่อมมีสัตตมีวิภัตติ. สฺมิํ และ สุ ชื่อว่าสัตตมี. สัตตมีเอกวจนะ คือ สฺมิํ เช่น สุคเต ปติฏฺฐิตํ (ตั้งอยู่ในพระสุคต), สุคตมฺหิ หรือ สุคตสฺมิํ. สัตตมีพหุวจนะ คือ สุ, (ด้วยสูตรว่า) ‘‘สุ+หิสฺว+สฺเส’’ ย่อมเป็น เอ, เช่น สุคเตสุ.

---

සුගතො, සුගතා. භො සුගත, භො සුගතා, භවන්තො සුගතා. සුගතං, සුගතෙ. සුගතෙන, සුගතෙභි[Pg.32], සුගතෙහි. කරණෙ සුගතෙන, සුගතෙභි, සුගතෙහි. සුගතස්ස, සුගතාය, සුගතානං. සුගතා, සුගතම්හා, සුගතස්මා, සුගතෙභි, සුගතෙහි. සුගතස්ස, සුගතානං. සුගතෙ, සුගතම්හි, සුගතස්මිං, සුගතෙසු.

สุคโต, สุคตา. โภ สุคต, โภ สุคตา, ภวนฺโต สุคตา. สุคตํ, สุคเต. สุคเตน, สุคเตภิ, สุคเตหิ. ในกรณการก สุคเตน, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตาย, สุคตานํ. สุคตา, สุคตมฺหา, สุคตสฺมา, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตานํ. สุคเต, สุคตมฺหิ, สุคตสฺมิํ, สุคเตสุ.

---

සුගතො සුගතො. සුගතං නමති. සුගතෙන කතො. සුගතෙන ජිතො. සුගතස්ස දදෙ. සුගතා විගතො. සුගතස්ස සුතො. සුගතෙ රමතෙ. එවං –

สุคโต (พระสุคต). นมติ สุคตํ (ย่อมไหว้ซึ่งพระสุคต). กโต สุคเตน (อันพระสุคตทำแล้ว). ชิโต สุคเตน (อันพระสุคตชนะแล้ว). ทเท สุคตสฺส (พึงให้แก่พระสุคต). วิคโต สุคตา (ไปปราศจากพระสุคต). สุโต สุคตสฺส (บุตรของพระสุคต). รมเต สุคเต (ย่อมยินดีในพระสุคต). อย่างนี้ –

---

සූරා+සුර+නරො+රග+නාග+යක්ඛා,ගන්ධබ්බ+කින්නර+මනුස්ස+පිසාච+පෙතා;

මාතඞ්ග+ජඞ්ගම+තුරඞ්ග+වරාහ+සීහා,බ්‍යග්ඝ+ච්ඡ+කච්ඡප+තරච්ඡ+මිග+ස්ස+සොණා.

เทวดา อสูร มนุษย์ งู นาค ยักษ์, คนธรรพ์ กินนร มนุษย์ ปีศาจ เปรต; ช้าง สัตว์ที่เคลื่อนที่ได้ ม้า หมูป่า สิงโต, เสือ หมี เต่า หมาใน เนื้อ ม้า สุนัข.

---

ආලොක+ලොක+නිලයා+නිල+චාග+යොගා,වායාම+ගාම+නිගමා+ගම+ධම්ම+කාමා;

සඞ්ඝො+ඝ+ඝොස+පටිඝා+සව+කොධ+ලොභා,සාරම්භ+ථම්භ+මද+මාන+පමාද+මක්ඛා.

แสงสว่าง โลก ที่อยู่ ลม การสละ โยคะ, ความเพียร หมู่บ้าน นิคม การมา ธรรม ความใคร่; สงฆ์ หมู่ เสียงกึกก้อง ความขัดเคือง อาสวะ ความโกรธ ความโลภ, ความแข่งดี ความหัวดื้อ ความมัวเมา ความถือตัว ความประมาท ความลบหลู่.

---

පුන්නාග+පූග+පනසා+සන+චම්පක+ම්බ-හින්තාල+තාල+වකුල+ජ්ජුන+කිංසුකා ච;

මන්දාර+කුන්ද+පුචිමන්ද+කරඤ්ජ+රුක්ඛා,ඤෙය්‍යා මයූර+සකුණ+ණ්ඩජ+කොඤ්ච+හංසා.

ต้นปุนนาค ต้นหมาก ต้นขนุน ต้นอสนะ ต้นจำปา ต้นมะม่วง, ต้นเป้ง ต้นตาล ต้นพิกุล ต้นอชุนะ และต้นทองกวาว; ต้นมณฑารพ ต้นมะลิ ต้นสะเดา ต้นกระถิน ต้นไม้ทั้งหลาย, พึงทราบ (ว่าแจกเหมือนสุคตศัพท์) นกยูง นก สัตว์เกิดในไข่ นกกระเรียน หงส์.

---

සුගතසද්දොව, යතො සබ්බො සද්දො, න සද්දතාලිතත්ථොව, අථ ඛො සංයොගාදිවසෙනපි අත්ථං වදන්ති. තෙනෙ+තං වුච්චති –

แม้แต่ศัพท์ว่า สุคต, เพราะศัพท์ทั้งปวง ไม่ได้มีความหมายเฉพาะตามตัวอักษรเท่านั้น, แต่ย่อมกล่าวความหมายโดยอาศัยการประกอบกันเป็นต้นด้วย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า –

---

සංයොගා විප්පයොගා ච, සාහචරියා+විරොධතො;

අත්ථා පකරණා ලිඞ්ගා, සද්දන්තරසමීපතො.

จากความประกอบกันและจากความไม่ประกอบกัน, จากการอยู่ร่วมกันและจากความขัดแย้งกัน; ความหมายทั้งหลาย จากบริบท จากเครื่องหมาย, จากความใกล้เคียงของศัพท์อื่น.

---

සාමත්ථ්‍යො+චිත්‍ර+දෙසෙහි[Pg.33], කාල+බ්‍යත්තා+නුරූපතො;

උපචාර+කාකුභෙද, සම්බන්ධෙහු+පලක්ඛණා.

จากความสามารถ จากความเหมาะสม จากสถานที่, จากกาล จากความชัดเจน จากความสมควร; จากการอุปมา จากความแตกต่างของเสียง, จากความเกี่ยวข้อง พึงรู้ได้.

---

වචනා ච තදඞ්ගත්තා, පධානත්තාතිආදිහි;

සද්ද+ත්ථා පවිභජ්ජන්තෙ, න සද්දාදෙව කෙවලාති.

และจากคำพูด จากความเป็นองค์ประกอบนั้น, จากความเป็นประธานเป็นต้น; ความหมายของศัพท์ทั้งหลาย ย่อมถูกจำแนก, ไม่ใช่จากศัพท์อย่างเดียวเท่านั้น.

---

එත්ථ සංයොගතො තාව, ‘‘සකිසොරා ධෙනු දීයතූ’’ති, කිසොරො අස්සපොතකො, තංසංයොගතො වළවා එව පතීයතෙ.

ในที่นี้ ก่อนอื่น จากความประกอบกัน เช่น "สกิโสรา เธนุ ทียตุ" (จงให้แม่ม้าพร้อมกับลูกม้า), คำว่า กิโสร คือ ลูกม้า, เพราะความประกอบกับลูกม้านั้น จึงเข้าใจได้ว่า (เธนุ) คือ แม่ม้าเท่านั้น.

---

විප්පයොගතො – ‘‘අකිසොරා ආනීයතූ’’ති තප්පටිසෙධා වළවා එව පතීයතෙ.

จากความไม่ประกอบกัน – เช่น "อกิโสรา อานียตุ" (จงนำแม่ม้าที่ไม่มีลูกม้ามา), เพราะการปฏิเสธลูกม้านั้น จึงเข้าใจได้ว่า (เธนุ) คือ แม่ม้าเท่านั้น.

---

සහචරණතො – ‘‘රාම+ලක්ඛණ’’ඉති උභින්නං සහචරණෙන රාමොති දාසරථි එව රාමො, න අඤ්ඤාභිධානො ජාමදගන්‍යාදි. ලක්ඛණොපි සොමිත්ති එව, න තු යො කොචි ලක්ඛණො.

จากการอยู่ร่วมกัน – บทว่า ‘‘ราม+ลักขณ’’ ดังนี้, ด้วยการอยู่ร่วมกันของคนทั้งสองนั้น คำว่า ราม ย่อมหมายถึงพระรามโอรสท้าวทศรถเท่านั้น, ไม่ใช่พระรามอื่นที่มีชื่ออื่น เช่น ชามทัคคยะ เป็นต้น. แม้คำว่า ลักขณ ก็ย่อมหมายถึงพระลักษมณ์โอรสพระนางสุมิตราเท่านั้น, ไม่ใช่ลักษมณ์คนใดคนหนึ่ง.

---

විරොධතො – ‘‘රාම+ජ්ජුනා’’ ඉති භග්ගවො සහස්සබාහු ච අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධාති තෙ එව පතීයන්තෙ, න දාසරථි සබ්‍යසාචි ච.

จากความขัดแย้งกัน – บทว่า ‘‘ราม+ชุน’’ ดังนี้, พระภควะและพระเจ้าสหสสพาหุ ย่อมขัดแย้งกันและกัน, เพราะฉะนั้น ย่อมเข้าใจว่าหมายถึงคนทั้งสองนั้นเท่านั้น, ไม่ใช่พระรามโอรสท้าวทศรถและพระอรชุนผู้มีธนูซ้าย.

---

අත්ථතො – ‘‘සින්ධව+මානය, පවිසාමි රණඞ්ගණ’’මිති රණඞ්ගණපවෙසො වාහනවිසෙසෙන හොතීති අත්ථතො තුරඞ්ගපතීති, න තු ලවණවිසෙසං.

จากความหมาย – บทว่า ‘‘สินธว+มานย, ปวิสามิ รณงฺคณํ’’ (จงนำสินธพมา, เราจักเข้ารณรงค์) ดังนี้, การเข้ารณรงค์ย่อมมีได้ด้วยยานพาหนะพิเศษ, เพราะฉะนั้น โดยความหมาย ย่อมเข้าใจว่า ม้า, ไม่ใช่เกลือชนิดพิเศษ.

---

පකරණතො-භොජනවිධිම්හි උපසඞ්ඛරියමානෙ ‘‘සින්ධව+මානයෙ’’ති, අත්‍ර හි සද්දන්තරස්සා+භාවෙපි භොජනොපකරණසමවාය+මාලොකිතභාවතො ලවණෙ පටිපත්ති, තාදිසො හි පත්ථාවොති.

จากบริบท – เมื่อกล่าวถึงวิธีปรุงอาหาร, บทว่า ‘‘สินธว+มานย’’ (จงนำสินธพมา) ดังนี้, ในที่นี้ แม้ไม่มีศัพท์อื่น, แต่เพราะพิจารณาถึงความเกี่ยวข้องกับอุปกรณ์การปรุงอาหาร, จึงหมายถึงเกลือ, เพราะเป็นโอกาสเช่นนั้น.

---

ලිඞ්ගතො [Pg.34] – ‘‘දෙවදත්තං පඨම+මුපවෙසය සමාරාධිතගුරුං’’ති, අත්‍ර සමාරාධිතගුරුත්තෙන ලිඞ්ගෙන තස්ස බාහුස්සච්ච+මවගම්‍යතෙ, න තු යො කොචි දෙවගුණො.

จากเครื่องหมาย – บทว่า ‘‘เทวทตฺตํ ปฐมํ อุปเวสย สมาธิตคุรุํ’’ (จงให้เทวทัตผู้มีครูอันตนบูชาแล้วนั่งก่อน) ดังนี้, ในที่นี้ ด้วยเครื่องหมายคือความเป็นครูที่ได้รับการบูชาแล้ว ย่อมเข้าใจถึงความเป็นพหูสูตของท่านนั้น, ไม่ใช่คุณสมบัติของเทวดาคนใดคนหนึ่ง.

---

සන්නිධානතො – ‘‘අජ්ජුනො කතවීරියොති’’ පතීයතෙ, නො අකතවීරියො අජ්ජුනොති.

จากความใกล้เคียง – บทว่า ‘‘อชฺชุโน กตวีริโย’’ (พระอรชุนผู้กระทำความเพียรแล้ว) ดังนี้ ย่อมเข้าใจ, ไม่ใช่พระอรชุนผู้ยังไม่กระทำความเพียร.

---

සාමත්ථියතො – ‘‘අනුදරා කඤ්ඤා’’ති උදරෙ අසති කඤ්ඤා එව නත්ථීති තස්සා කිසාඞ්ගියා මජ්ඣපදෙසොති පතීයතෙ.

จากความสามารถ – บทว่า ‘‘อนุทรา กญฺญา’’ (หญิงสาวผู้ไม่มีท้อง) ดังนี้, เมื่อไม่มีท้อง หญิงสาวก็ย่อมไม่มี, เพราะฉะนั้น ย่อมเข้าใจว่าหมายถึงหญิงสาวผู้มีเอวบางร่างน้อย.

---

ඔචිත්‍රතො – ‘‘රාමසදිසො+යං’’ ඉති, අත්‍ර හි රාමො පයුත්තදාසරථිස්මිං භිය්‍යො සාධාරණො පරිචයොති දාසරථි එව පතීයතෙ, න භග්ගවරාමො.

จากความเหมาะสม – บทว่า ‘‘รามสทิโส อยํ’’ (ผู้นี้เหมือนพระราม) ดังนี้, ในที่นี้ พระรามที่ถูกกล่าวถึง ย่อมเป็นที่รู้จักกันทั่วไปมากกว่าในฐานะโอรสท้าวทศรถ, เพราะฉะนั้น ย่อมเข้าใจว่าหมายถึงพระรามโอรสท้าวทศรถเท่านั้น, ไม่ใช่พระรามผู้เป็นบุตรของภควะ.

---

දෙසතො – ‘‘පොට්ඨපා’’ ඉති කිස්මිඤ්චි දෙසෙ පසංසාවචනං. කිස්මිඤ්චි අක්කොසවචනං.

จากสถานที่ – บทว่า ‘‘โปฏฺฐปา’’ ดังนี้, ในบางประเทศเป็นคำชมเชย. ในบางประเทศเป็นคำด่า.

---

කාලතො – ‘‘පචෙ’’ති දක්ඛිණාපථෙ කත්ථචි පුබ්බණ්හෙ යාගුපාකෙ, සායණ්හෙ තු ඔදනපාකෙ.

จากกาล – บทว่า ‘‘ปเจ’’ ดังนี้, ในบางแห่งในทักขิณาปถะ (ภาคใต้) ในเวลาเช้าหมายถึงการหุงข้าวต้ม, แต่ในเวลาเย็นหมายถึงการหุงข้าวสวย.

---

බ්‍යත්තිතො – ‘‘ගාමස්ස අද්ධ’’ මිති සමභාගෙ, නපුංසකත්තා. ‘‘ගාමස්ස අද්ධො’’ති පුමත්තෙන තු අසමභාගෙ.

จากความชัดเจน – บทว่า ‘‘คามสฺส อทฺธํ’’ (ครึ่งหนึ่งของหมู่บ้าน) ดังนี้, ในส่วนที่เท่ากัน, เพราะเป็นนปุงสกลิงค์. แต่บทว่า ‘‘คามสฺส อทฺโธ’’ (ครึ่งหนึ่งของหมู่บ้าน) ดังนี้, ในส่วนที่ไม่เท่ากัน, เพราะเป็นปุงลิงค์.

---

අනුරූපතො – ‘‘නරපති සාධු රක්ඛති ගොමණ්ඩල’’මිති මහීමණ්ඩලපාලනං රාජිනො+නුරූප+මිති මහීමණ්ඩලපාලනෙව පතීති, න තු ගොයූථරක්ඛනෙ.

จากความสมควร – บทว่า ‘‘นรปติ สาธุ รกฺขติ โคมณฺฑลํ’’ (พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งมนุษย์ ย่อมรักษาโคทั้งหลายโดยดี) ดังนี้, การปกครองแผ่นดิน ย่อมสมควรแก่พระราชา, เพราะฉะนั้น ย่อมเข้าใจว่าหมายถึงการปกครองแผ่นดินเท่านั้น, ไม่ใช่การรักษาฝูงโค.

---

උපචාරතො – අතංසභාවෙ තංසභාවාරොපන+මුපචාරො, ස ච තදට්ඨො, තද්ධම්මො, තංසහචරියො, තංසමීපොති චතුබ්බිධො[Pg.35], තත්ථ යථාක්කමං මඤ්චා උක්කොසන්ති, අග්ගි මාණවො, යට්ඨිං පවෙසය, ගඞ්ගායං වජොති.

โดยอุปจาระ – การยกเอาภาวะของสิ่งที่ไม่ใช่สิ่งนั้นไปใส่ในสิ่งนั้น ชื่อว่า อุปจาระ อุปจาระนั้นมี ๔ อย่าง คือ โดยมีอรรถนั้น, โดยมีธรรมนั้น, โดยอยู่ร่วมกับสิ่งนั้น, โดยอยู่ใกล้สิ่งนั้น ในอุปจาระ ๔ อย่างนั้น ตามลำดับ (มีตัวอย่างว่า) “เตียงร้อง” (หมายถึง คนบนเตียงร้อง), “มาณพคือไฟ” (หมายถึง มาณพผู้มีธรรมดุจไฟ), “จงให้ไม้เท้าเข้าไป” (หมายถึง ให้คนถือไม้เท้าเข้าไป), “จงไปในแม่น้ำคงคา” (หมายถึง จงไปในฝั่งแม่น้ำคงคา).

---

කාකුතො-කාකුසද්දො ඉත්ථියං, ස ච විකාර+සොක+භීති+ධනිරූපෙසු දිස්සති, වත්තු කායවිකාරා කථඤ්චි තං අකතවාඅපි කෙනචි අඤ්ඤෙන ‘‘කිං ත්වං තං අකාසි ‘‘ඉති පුට්ඨො කොපෙන භමුභෙදා ‘‘අහං කතවා අම්හී’’ති කථෙති, තස්ස භමුභෙදක්‍රියා අක්‍රියාපටිඤ්ඤං සූචයති.

โดยกากุ – ศัพท์ว่า กากุ เป็นอิตถีลิงค์ และศัพท์นั้นย่อมปรากฏในรูปแห่งเสียงที่แสดงความวิการ, ความโศก, ความกลัว ผู้กล่าว (เมื่อถูกถาม) ด้วยกายวิการว่า “ท่านทำสิ่งนั้นหรือ?” โดยที่ตนไม่ได้ทำสิ่งนั้นเลย แต่ถูกผู้อื่นถามด้วยความโกรธ จึงเลิกคิ้วแล้วกล่าวว่า “ฉันทำแล้ว” การเลิกคิ้วของเขานั้น ย่อมแสดงการปฏิเสธว่าไม่ได้ทำ.

---

සම්බන්ධ තො – ‘‘මාතරි සම්මා වත්තිතබ්බං, පිතරි සුස්සූයිතබ්බං’’ ඉති, අත්‍ර හි සමාතරි සපිතරීති සම්බන්ධිසද්දාභාවෙපි සා මාතා සො පිතා ච අස්ස පුත්තස්සාති පතීයතෙ.

โดยสัมพันธ์ – (เช่นประโยคว่า) “พึงประพฤติชอบในมารดา, พึงปรนนิบัติในบิดา” ในประโยคนี้ แม้ไม่มีศัพท์ที่แสดงความสัมพันธ์ว่า “มารดาของตน” “บิดาของตน” ก็ย่อมเข้าใจได้ว่า มารดานั้นและบิดานั้นเป็นของบุตรคนนั้น.

---

උපලක්ඛණතො – ‘‘කාකෙහි රක්ඛිතබ්බං දධී’’ති කාකසද්දො සබ්බෙස+මුපඝාතකානං සාමඤ්ඤං උපලක්ඛෙතීති සුනඛාදිසබ්බෙහිපි නිවාරීයතෙ.

โดยอุปปักขณ – (เช่นประโยคว่า) “นมส้มอันกาพึงรักษา” ศัพท์ว่า กา ย่อมเป็นเครื่องหมายทั่วไปของสัตว์ทั้งหลายผู้ทำลาย (นมส้ม) เพราะฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายมีสุนัขเป็นต้น ก็พึงถูกห้าม (ไม่ให้ทำลาย).

---

වචනතො – ‘‘දාරා’’ඉති දාරසද්දො කලත්තෙ බහුවචනන්තො, අඤ්ඤත්ථ අනියතවචනො.

โดยวจนะ – ศัพท์ว่า ทารา (ภรรยา) เป็นพหูพจน์ในความหมายว่า ภรรยา ในที่อื่น (ศัพท์นี้) มีพจน์ไม่แน่นอน.

---

තදඞ්ගත්තා – ‘‘සජ්ජිතං භොජන’’මිති වුත්තෙ තප්පරික්ඛාරත්තා තදුපකරණ ආසන, පාති, බ්‍යඤ්ජනාදීනං සම්පාදනම්පි පතීයතෙ.

โดยความเป็นองค์ประกอบของสิ่งนั้น – เมื่อกล่าวว่า “อาหารอันจัดเตรียมแล้ว” เพราะเป็นบริขารของอาหารนั้น การจัดเตรียมเครื่องประกอบของอาหารนั้น มีอาสนะ, ภาชนะ, กับข้าวเป็นต้น ก็ย่อมเข้าใจได้.

---

පධානභාවතො – ‘‘නිග්ගච්ඡති අවනිනාථො’’ති රඤ්ඤො නිග්ගමනෙන තදුපජීවීනම්පි නිග්ගමනං විඤ්ඤායති.

โดยความเป็นประธาน – (เช่นประโยคว่า) “พระราชาเสด็จออกไป” ด้วยการเสด็จออกไปของพระราชา การออกไปของผู้ที่อาศัยพระราชานั้น ก็ย่อมเป็นที่รู้กัน.

---

වුත්තඤ්ච –

และคำกล่าวว่า –

---

නෙය්‍යනීතත්ථසුත්තෙසු[Pg.36], ඤෙය්‍යං සද්දත්ථමත්තකං;

නෙ+ත්ථ වත්තබ්බඅත්ථෙන, සුත්තං නීතත්ථකං භවෙති.

ในพระสูตรทั้งหลายที่เป็นเนยยัตถะและนีตัตถะ พึงทราบเพียงอรรถแห่งศัพท์, ในที่นี้ พระสูตรย่อมเป็นนีตัตถะ เพราะไม่มีอรรถอื่นที่พึงกล่าว.

---

එව+මඤ්ඤෙසම්පි අකාරන්තානං පුල්ලිඞ්ගානං සද්දානං රූපනයො ක්‍රියා+භිසම්බන්ධො ච. සුගතසද්දතො යස්ස සද්දස්ස විසෙසො අත්ථි, තං වක්ඛාම. ඉතො පරං ඡට්ඨියා චතුත්ථීසමත්තා පඤ්චමීබහුවචනස්ස ච තතියාබහුවචනෙන සමත්තා න තා දස්සියන්තෙ.

แม้ศัพท์ปุงลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อะ ตัวอื่น ๆ ก็มีนัยแห่งรูปและการประกอบกับกิริยาอย่างนี้. ศัพท์ใดมีลักษณะพิเศษจากศัพท์ว่า สุคตะ เราจักกล่าวศัพท์นั้น. ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป วิภัตติฉัฏฐีที่เสมอด้วยจตุตถี และปัญจมีพหูพจน์ที่เสมอด้วยตติยาพหูพจน์ จะไม่แสดงไว้.

---

ගුම්බ සි, ‘‘අතො’’ ‘‘සිස්සා’’ති ච වත්තතෙ.

ศัพท์ว่า คุมพะ (พุ่มไม้) และบทว่า “อะโต” “สิสฺสา” ย่อมเป็นไป.

---

110. ක්වචෙ+වා.

๑๑๐. ในบางแห่งก็มี.

---

අකාරන්තතො නාමස්මා පරස්ස සිස්ස එ හොති වා ක්වචි. ගුම්බෙ ගුම්බො, ගුම්බා. භො ගුම්බ ගුම්බා, භවන්තො ගුම්බා ඉච්චාදි සුගතසමං. එවං ඵුස්සිතග්ගෙ ඵුස්සිතග්ගො, වත්තබ්බෙ වත්තබ්බො ඉච්චාදි. සිස්සො+කාරස්ස නිච්චත්තා කත්ථචි පක්ඛෙ එකාරත්ත+මිද+මාරද්ධන්ති සිස්සො+කාරපක්ඛෙ එව භවතීති ‘‘අං නපුංසකෙ’’ති අ+මාදෙසෙන එකාරස්ස නපුංසකවිසයෙ බාධිතත්තා ‘‘බහුලං’’ විධානා නපුංසකෙපි සුඛෙ දුක්ඛෙති ක්වචි හොතෙව.

สิวิภัตติที่อยู่หลังนามศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อะ บางครั้งก็เป็น เอ. (เช่น) คุมเพ, คุมโพ, คุมพา. โภ คุมพะ คุมพา, ภวันโต คุมพา เป็นต้น เสมอด้วย สุคตะ. อย่างนี้ (เช่น) ผุสสิตัคเค ผุสสิตัคโค, วัตตัพเพ วัตตัพโพ เป็นต้น. เพราะสิโอการะเป็นนิจ (คือเป็นรูปปกติ) การทำเป็นเอการะนี้จึงเริ่มขึ้นในบางกรณีเท่านั้น (คือ) ย่อมมีได้เฉพาะในกรณีที่เป็นสิโอการะเท่านั้น เพราะการแปลงเป็น อัง ในนปุงสกลิงค์ตามสูตร “อัง นปุงสเก” ได้ข่มเอการะในนปุงสกลิงค์ไว้แล้ว และเพราะมีการบัญญัติ “พหุลํ” (โดยมาก) ในนปุงสกลิงค์ก็ย่อมมี (รูป) สุเข ทุกเข ได้ในบางแห่ง.

---

‘‘යොස්ස’’ ‘‘ටෙ’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า “โยสฺส” “เฏ” ย่อมเป็นไป.

---

135. එකච්චාදීහ+තො

๑๓๕. จากศัพท์มี เอกัจจะ เป็นต้น

---

අකාරන්තෙහි එකච්චාදීහි යොනං ටෙ හොති. එකච්චො, එකච්චෙ. භො එකච්ච එකච්චා, එකච්චෙ. එකච්චං, එකච්චෙ. එවං එස+ස+පඨමසද්දානං.

โยวิภัตติที่อยู่หลังนามศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อะ มี เอกัจจะ เป็นต้น ย่อมเป็น เฏ. (เช่น) เอกัจโจ, เอกัจเจ. โภ เอกัจจะ เอกัจจา, เอกัจเจ. เอกัจจัง, เอกัจเจ. ศัพท์ว่า เอสะ, สะ, ปฐมะ ก็มีรูปอย่างนี้.

---

කොධො[Pg.37], කොධා. භො කොධ කොධා, කොධා. කොධං, කොධෙ.

โกโธ, โกธา. โภ โกธะ โกธา, โกธา. โกธัง, โกเธ.

---

‘‘නාස්ස’’ ‘‘සා’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า “นาสฺส” “สา” ย่อมเป็นไป.

---

107. කොධාදීහි

๑๐๗. จากศัพท์มี โกธะ เป็นต้น

---

කොධාදීහි නාස්ස සා හොති වා. කොධසා කොධෙන. අත්ථසා අත්ථෙන. ‘‘යෙ උත්තමත්ථානි තයි ලභිම්හා’’ති අත්ථසද්දො නපුංසකලිඞ්ගොපි දිස්සති.

นาวิภัตติที่อยู่หลังศัพท์มี โกธะ เป็นต้น บางครั้งก็เป็น สา. (เช่น) โกธสา, โกเธนะ. อัตถสา, อัตเถนะ. ศัพท์ว่า อัตถะ ย่อมปรากฏในนปุงสกลิงค์ด้วย (เช่นในประโยคว่า) “เย อุตฺตมตฺถานิ ตยิ ลภิมฺหา” (ซึ่งประโยชน์อันสูงสุดทั้งหลายที่เราได้แล้วในท่าน).

---

‘‘ස්මිනො ටී’’ති ච වත්තතෙ.

และบทว่า “สฺมิโน ฏี” ย่อมเป็นไป.

---

175. දිවාදිතො

๑๗๕. จากศัพท์มี ทิวะ เป็นต้น

---

දිවාදීහි නාමෙහි ස්මිනො ටි හොති නිච්චං. දිවි, එවං භුවි. එත්ථටිම්හි නිච්චං වකාරාගමො රස්සො ච. එත්ථ භූසද්දො වධූසද්දසමං.

สฺมิวิภัตติที่อยู่หลังนามศัพท์มี ทิวะ เป็นต้น ย่อมเป็น ฏิ เป็นนิจ. (เช่น) ทิวิ, อย่างนี้ (เช่น) ภุวิ. ใน ฏิวิภัตตินี้ ย่อมมี วะ อาคม และเป็นรัสสะ เป็นนิจ. ในที่นี้ ศัพท์ว่า ภู เสมอด้วยศัพท์ว่า วธู.

---

‘‘වෙ’’ති වත්තතෙ.

บทว่า “เว” ย่อมเป็นไป.

---

144. මනාදීහි ස්මිං+සං+නා+ස්මානං සි+සො+ඔ+සා+සා

๑๔๔. สฺมิ, สัง, นา, สฺมา ที่อยู่หลังศัพท์มี มนะ เป็นต้น ย่อมเป็น สิ, โส, โอ, สา, สา

---

මනාදීහි ස්මි+මාදීනං සි+සො+ඔ+සා+සා හොන්ති වා යථාක්කමං. මනො, මනා. භො මන මනා, මනා. මනො, මනං, මනෙ. මනසා මනෙන, මනෙහි මනෙභි. මනසො මනස්ස, මනානං. මනසා මනා මනම්හා මනස්මා, මනෙහි මනෙභි. මනසි මනම්හි මනස්මිං, මනෙසු.

สฺมิวิภัตติเป็นต้น ที่อยู่หลังศัพท์มี มนะ เป็นต้น บางครั้งก็เป็น สิ, โส, โอ, สา, สา ตามลำดับ. (เช่น) มโน, มนา. โภ มนะ มนา, มนา. มโน, มนัง, มเน. มนสา, มเนนะ, มเนหิ, มเนภิ. มนโส, มนัสสะ, มนานัง. มนสา, มนา, มนัมหา, มนัสมา, มเนหิ, มเนภิ. มนสิ, มนัมหิ, มนัสสฺมิ, มเนสุ.

---

එවං [Pg.38] වචො පයො තෙජො,තපො චෙතො තමො යසො.

อย่างนี้ (เช่น) วโจ (คำพูด), ปโย (น้ำนม), เตโช (เดช), ตโป (ตบะ), เจโต (ใจ), ตโม (ความมืด), ยโส (ยศ).

---

අයො වයො සිරො සරො,උරො+ත්‍යෙ+තෙ මනාදයො.

อโย (เหล็ก), วโย (วัย), สิโร (ศีรษะ), สโร (เสียง), อุโร (อก) เหล่านี้เป็นต้น เป็นศัพท์หมวด มนะ เป็นต้น.

---

රූපසිද්ධියං අහ+රහසද්දා මනාදීසු පඨිතා. අහස්ස ආපාදිත්තා රහොති නිපාතත්තා රහසීති විභත්‍යන්තපටිරූපකනිපාතත්තා ඉධ න ගහිතා.

ในคัมภีร์รูปสิทธิ ศัพท์ว่า อหะ และ รหะ ถูกจัดไว้ในหมวด มนะ เป็นต้น. แต่ในที่นี้ไม่ได้นำมากล่าว เพราะ อหะ เป็นอาปาทิ (ศัพท์ที่ใช้ในความหมายว่า วัน) และ รหะ เป็นนิบาต และ รหสิ เป็นนิบาตที่มีรูปคล้ายกับศัพท์ที่มีวิภัตติลงท้าย.

---

ගච්ඡන්ත සි, ‘‘සිස්ස’’ ‘‘වෙ’’ති ච වත්තතෙ. පරතො භිය්‍යො නානුවත්තයිස්සාම, වුත්තියා එව අනුවත්තස්ස ගම්‍යමානත්තා.

ศัพท์ว่า คจฺฉนฺต และบทว่า “สิสฺส” “เว” ย่อมตามไป. ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป เราจักไม่กล่าวตามไปอีก เพราะการตามไปนั้นย่อมเป็นที่เข้าใจได้ด้วยวุตติ (คำอธิบาย) อยู่แล้ว.

---

148. න්තස්සං

๑๔๘. นฺตสฺสํ (อํ อาเทศ ย่อมมี แก่ นฺตปัจจัย)

---

සිම්හි න්තපච්චයස්ස අං හොති වා. ‘‘සුතානුමිතෙසු සුතසම්බන්ධොව බලවා’’ති ඤායා ‘‘න්තස්සා’’ති සුතත්තා න්තස්සෙව අං, න තදන්තස්ස අනුමිතස්ස සද්දස්ස. එව+මුපරිපි න්ත+න්තූනං ආදෙසවිධානට්ඨානෙසු. ‘‘ගසිනං’’ති සිලොපො. ගච්ඡං ගච්ඡන්තො.

เมื่อมี สิ วิภัตติอยู่ อํ อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ นฺตปัจจัย. ด้วยญายะว่า ‘ในบรรดาสิ่งที่ได้ยินและสิ่งที่อนุมานได้ ความสัมพันธ์กับสิ่งที่ได้ยินนั่นแหละมีกำลังกว่า’ เพราะได้ยินว่า ‘นฺตสฺสา’ อํ อาเทศ จึงมีแก่ นฺต เท่านั้น ไม่ใช่แก่ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย นฺต ที่อนุมานเอา. แม้ในที่ที่บัญญัติอาเทศของ นฺต และ นฺตุ เบื้องบนก็เช่นกัน. ‘คสิณํ’ มีการลบ สิ. คจฺฉํ (ผู้ไป), คจฺฉนฺโต (ผู้ไป).

---

215. න්ත+න්තූනං න්තො යොම්හි පඨමෙ

๒๑๕. นฺโต อาเทศ ย่อมมี แก่ นฺต และ นฺตุ เมื่อมี โย ปฐมาวิภัตติ

---

පඨමෙ යොම්හි න්ත+න්තූනං සවිභත්තීනං න්තොඉච්චාදෙසො හොති වා. ස ච බහුලාධිකාරා පුමෙව, ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා.

เมื่อมี โย ปฐมาวิภัตติอยู่ นฺโต อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ นฺต และ นฺตุ พร้อมด้วยวิภัตติ. และอาเทศนั้นเป็นปุงลิงค์เท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งพหุลาธิการ. (เช่น) คจฺฉนฺโต (ผู้ไป), คจฺฉนฺตา (ผู้ไปทั้งหลาย).

---

218. ට+ටා+අං ගෙ

๒๑๘. ฏ ฏา และ อํ อาเทศ ย่อมมี แก่ นฺต และ นฺตุ เมื่อมี เค วิภัตติ

---

ගෙ පරෙ න්ත+න්තූනං සවිභත්තීනං ට+ටා+අංඉච්චාදෙසා නිච්චං හොන්ති බහුලං. භො ගච්ඡ ගච්ඡා ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා.

เมื่อมี เค วิภัตติอยู่เบื้องหลัง ฏ ฏา และ อํ อาเทศ ย่อมมีเป็นนิตย์ด้วยอำนาจพหุลาธิการ แก่ นฺต และ นฺตุ พร้อมด้วยวิภัตติ. (เช่น) โภ คจฺฉ, คจฺฉา, คจฺฉํ (ดูก่อนผู้ไป), คจฺฉนฺโต, คจฺฉนฺตา (ดูก่อนผู้ไปทั้งหลาย).

---

92. න්තස්ස ච ට වං+සෙ

๙๒. ฏ อาเทศ ย่อมมี แก่ นฺต เมื่อมี อํ และ เอ วิภัตติ

---

අංසෙසු [Pg.39] න්තපච්චයස්ස ට හොති වා න්තුස්ස ච. වවත්ථිතවිභාසා+යං. ගච්ඡං ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තෙ.

เมื่อมี อํ และ เอ วิภัตติอยู่ ฏ อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ นฺตปัจจัย และแก่ นฺตุ ด้วย. นี้เป็นววัตถิตวิภาษา (วิภาษาที่มีขอบเขตแน่นอน). (เช่น) คจฺฉํ, คจฺฉนฺตํ (ซึ่งผู้ไป), คจฺฉนฺเต (ซึ่งผู้ไปทั้งหลาย).

---

217. තො+තා+ති+තා ස+ස්මා+ස්මිං නාසු

๒๑๗. โต ตา ติ และ ตา อาเทศ ย่อมมี แก่ นฺต และ นฺตุ เมื่อมี ส, สฺมา, สฺมิํ และ นา วิภัตติ ตามลำดับ

---

ස+ස්මා+ස්මිං+නාසු න්ත+න්තූනං සවිභත්තීනං තො+තා+ති+තා හොන්ති වා යථාක්කමං. ගච්ඡතා ගච්ඡන්තෙන, ගච්ඡන්තෙහි ගච්ඡන්තෙභි. ගච්ඡතො ගච්ඡස්ස ගච්ඡන්තස්ස.

เมื่อมี ส สฺมา สฺมิํ และ นา วิภัตติอยู่ โต ตา ติ ตา อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ นฺต และ นฺตุ พร้อมด้วยวิภัตติ โดยลำดับ. (เช่น) คจฺฉตา, คจฺฉนฺเตน (อันผู้ไป), คจฺฉนฺเตหิ, คจฺฉนฺเตภิ (อันผู้ไปทั้งหลาย). คจฺฉโต, คจฺฉสฺส, คจฺฉนฺตสฺส (ของ/แก่ผู้ไป).

---

216. තං නංම්හි

๒๑๖. ตํ อาเทศ ย่อมมี แก่ นฺต และ นฺตุ เมื่อมี นํ วิภัตติ

---

නංම්හි න්ත+න්තූනං සවිභත්තීනං තං වා හොති. ගච්ඡතං ගච්ඡන්තානං. ගච්ඡතා ගච්ඡන්තා ගච්ඡන්තම්හා ගච්ඡන්තස්මා. ගච්ඡති ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තම්හි ගච්ඡන්ථස්මිං, ච්ඡෙන්තෙසු.

เมื่อมี นํ วิภัตติอยู่ ตํ อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ นฺต และ นฺตุ พร้อมด้วยวิภัตติ. (เช่น) คจฺฉตํ, คจฺฉนฺตานํ (ของ/แก่ผู้ไปทั้งหลาย). คจฺฉตา, คจฺฉนฺตา, คจฺฉนฺตมฺหา, คจฺฉนฺตสฺมา (แต่ผู้ไป). คจฺฉติ, คจฺฉนฺเต, คจฺฉนฺตมฺหิ, คจฺฉนฺตสฺมิํ (ในผู้ไป), คจฺฉนฺเตสุ (ในผู้ไปทั้งหลาย).

---

එවං මහං චරං තිට්ඨං, දදං භුඤ්ජං සුණං පචං;

ජයං ජීරං වචං පීයං, සරං කුබ්බං ජපං වජං.

ฉันใด มหํ (ผู้ใหญ่), จรํ (ผู้เที่ยวไป), ติฏฺฐํ (ผู้ยืนอยู่), ททํ (ผู้ให้), ภุญฺชํ (ผู้บริโภค), สุณํ (ผู้ฟัง), ปจํ (ผู้หุงต้ม); ชยํ (ผู้ชนะ), ชีรํ (ผู้แก่ไป), วจํ (ผู้กล่าว), ปียํ (ผู้ดื่ม), สรํ (ผู้ระลึก), กุพฺพํ (ผู้ทำ), ชปํ (ผู้สวด), วชํ (ผู้ไป) ก็ฉันนั้น.

---

ඉච්චාදයො.

เป็นต้น.

---

භවන්ත සි,

ภวนฺตสฺสิ (อํ อาเทศ ย่อมมี แก่ ภวนฺต เมื่อมี สิ วิภัตติ)

---

149. භූතො

๑๔๙. ภูโต (อํ อาเทศ ย่อมมี แก่ นฺตปัจจัยที่มาจาก ภู ธาตุ)

---

නියමසුත්ත+මිදං. භූධාතුතො න්තස්ස අං හොති සිම්හි නිච්චං පුනබ්බිධානා. භවං.

นี้เป็นนิยามสูตร (สูตรกำหนด). อํ อาเทศ ย่อมมีแก่นฺตปัจจัย จาก ภู ธาตุ เมื่อมี สิ วิภัตติอยู่ เป็นนิตย์ เพราะบัญญัติซ้ำ. (เช่น) ภวํ (ผู้เป็น).

---

146. භවතො වා භොන්තොග+යො+නා+සෙ

๑๔๖. ภอนฺโต อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ ภวนฺต เมื่อมี ค, โย, นา และ เส วิภัตติ

---

භවන්තසද්දස්ස භොන්තාදෙසො වා හොති ග+යො+නා+සෙ. න්තොආදෙසො, භොන්තො භොන්තා භවන්තො භවන්තා. ගෙ [Pg.40] පන භො භොන්ත භොන්තා භව භවා භවං, භොන්තො භොන්තා භවන්තො භවන්තා. භොන්තාදෙසපක්ඛෙ ට+ටා+අංආදෙසා බහුලාධිකාරා න හොන්ති. භවං භවන්තං, භොන්තෙ භවන්තෙ. භොතා භොන්තෙන භවතා භවන්තෙන, භවන්තෙහි භවන්තෙභි. භොතො භොන්තස්ස භවතො භවස්ස භවන්තස්ස, භවතං භවන්තානං. භවතා ඉච්චාදි ගච්ඡන්තසමං.

ภอนฺโต อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ศัพท์ว่า ภวนฺต เมื่อมี ค โย นา เส วิภัตติอยู่. (เมื่อมี) นฺโต อาเทศ (เช่น) ภอนฺโต, ภวนฺโต (ผู้เป็น), ภอนฺตา, ภวนฺตา (ผู้เป็นทั้งหลาย). ส่วนเมื่อมี เค วิภัตติ (เช่น) โภ, ภอนฺต, ภว, ภวา, ภวํ (ดูก่อนผู้เป็น), ภอนฺตา, ภวนฺโต, ภวนฺตา (ดูก่อนผู้เป็นทั้งหลาย). ในฝ่ายที่มี ภอนฺโต อาเทศ ฏ ฏา อํ อาเทศ ย่อมไม่มี ด้วยอำนาจแห่งพหุลาธิการ. (เช่น) ภวํ, ภวนฺตํ (ซึ่งผู้เป็น), ภอนฺเต, ภวนฺเต (ซึ่งผู้เป็นทั้งหลาย). โภตา, ภอนฺเตน, ภวตา, ภวนฺเตน (อันผู้เป็น), ภวนฺเตหิ, ภวนฺเตภิ (อันผู้เป็นทั้งหลาย). โภโต, ภอนฺตสฺส, ภวโต, ภวสฺส, ภวนฺตสฺส (ของ/แก่ผู้เป็น), ภวตํ, ภวนฺตานํ (ของ/แก่ผู้เป็นทั้งหลาย). ภวตา เป็นต้น เหมือนกับ คจฺฉนฺต.

---

භොඉති ආමන්තණෙ නිපාතො, ‘‘කුතො නු ආගච්ඡථ භො තයො ජනා’’ති බහුවචනෙපි දස්සනතො. එවං භන්තෙති. භද්දෙති භද්දසද්දන්තරෙන සිද්ධං. භද්දන්තඉති දස්ස ද්විභාවෙන.

โภ เป็นนิบาตในอามันตนบท (บทเรียกขาน), แม้ในพหุวจนะก็เห็นได้ เช่นในประโยคว่า ‘กุโต นุ อาคจฺฉถ โภ ตโย ชนา’ (ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งสาม ท่านทั้งหลายมาจากไหนหนอ). ภนฺเต ก็เช่นเดียวกัน. ภทฺเท สำเร็จด้วยศัพท์อื่นคือ ภทฺท. ภทฺทนฺตา สำเร็จด้วยการซ้อน ท.

---

සං සන්තො, සන්තො සන්තා. භො ස සා සං, සන්තො සන්තා. සං සන්තං ‘‘සංයොගාදිලොපොති නස්ස ලොපෙ ‘‘යං යඤ්හි රාජ භජති, සන්තං වා යදි වා අසං’’, සන්තෙ. සතා සන්තෙන.

สํ, สนฺโต (ผู้เป็น), สนฺโต, สนฺตา (ผู้เป็นทั้งหลาย). (เมื่อมี เค วิภัตติ) โภ ส, สา, สํ (ดูก่อนผู้เป็น), สนฺโต, สนฺตา (ดูก่อนผู้เป็นทั้งหลาย). สํ, สนฺตํ (ซึ่งผู้เป็น). ‘ด้วยการลบ นฺ เพราะสังโยคาดิลบ’ ใน ‘ยํ ยญฺหิ ราช ภชติ, สนฺตํ วา ยทิ วา อสํ’ (พระราชาพระองค์ใดแล ย่อมเสพ ซึ่งสัตบุรุษ หรืออสัตบุรุษ), สนฺเต (ซึ่งผู้เป็นทั้งหลาย). สตา, สนฺเตน (อันผู้เป็น).

---

145. සතො සබ භෙ

๑๔๕. สพ อาเทศ ย่อมมี แก่ สต เมื่อมี เภ วิภัตติ

---

සන්තසද්දස්ස සබ භවති භකාරෙ. සබ්භි සන්තෙහි. නිච්චත්තා සන්තෙභීති න හොති. සතො සස්ස සන්තස්ස ඉච්චාදි ගච්ඡන්තසමං.

สพ อาเทศ ย่อมมีแก่ศัพท์ว่า สนฺต เมื่อมี ภ อักษรอยู่. (เช่น) สพฺภิ, สนฺเตหิ (อันผู้เป็นทั้งหลาย). เพราะเป็นนิตย์ สนฺเตภิ จึงไม่มี. สโต, สสฺส, สนฺตสฺส (ของ/แก่ผู้เป็น) เป็นต้น เหมือนกับ คจฺฉนฺต.

---

150. මහන්තා+රහන්තානං ටා වා

๑๕๐. ฏา อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ มหนฺต และ อรหนฺต

---

සිම්හි මහන්තා+රහන්තානං න්තස්ස ටා වා හොති. මහා මහං මහන්තො, මහන්තො මහන්තා. අරහා අරහං, අරහන්තො අරහන්තා ඉච්චාදි ගච්ඡන්තසමං.

เมื่อมี สิ วิภัตติอยู่ ฏา อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ นฺต ของ มหนฺต และ อรหนฺต. (เช่น) มหา, มหํ, มหนฺโต (ผู้ใหญ่), มหนฺโต, มหนฺตา (ผู้ใหญ่ทั้งหลาย). อรหา, อรหํ, อรหนฺโต (พระอรหันต์), อรหนฺโต, อรหนฺตา (พระอรหันต์ทั้งหลาย) เป็นต้น เหมือนกับ คจฺฉนฺต.

---

අස්ම සි,

อสฺมสฺสิ (อํ อาเทศ ย่อมมี แก่ อสฺม เมื่อมี สิ วิภัตติ)

---

154. රාජාදීයුවාදිත්වා

๑๕๔. เพราะความเป็น รชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์

---

රාජාදීහි [Pg.41] යුවාදීහි ච පරස්ස සිස්ස ආ හොති. අස්මා,

อา อาเทศ ย่อมมีแก่ สิ วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลังราชาทิและยุวาทิศัพท์. (เช่น) อสฺมา (หิน/ฟ้า).

---

156. යොන+මානො

๑๕๖. มาโน อาเทศ (แก่ โย วิภัตติ).

---

රාජාදීහි යුවාදීහි ච යොන+මානො වා හොති. අස්මානො අස්මා. භො අස්ම අස්මා, අස්මානො අස්මා.

มาโน อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ โย วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลังราชาทิและยุวาทิศัพท์. (เช่น) อสฺมาโน, อสฺมา. (ในอาลปนะ) โภ อสฺม, อสฺมา, อสฺมาโน, อสฺมา.

---

155. වා+ම්හා+නඞ

๑๕๕. วา, มหา, อานัง.

---

රාජාදීනං යුවාදීනඤ්ච ආනඞ හොති වා අංම්හි. අස්මානං අස්මං, අස්මානො අස්මෙ.

อานัง อาเทศ ย่อมมีบ้าง ใน อัง วิภัตติ เบื้องหลังราชาทิศัพท์และยุวาทิศัพท์. (เช่น) อสฺมานํ, อสฺมํ, อสฺมาโน, อสฺเม.

---

80. නාස්සෙ+නො

๘๐. เอโน อาเทศ แก่ นา วิภัตติ.

---

කම්මාදිතො නාවචනස්ස එනො වා හොති. අස්මෙන අස්මනා, අස්මෙහි අස්මෙභි. අස්මස්ස, අස්මානං. අස්මා අස්මම්හා අස්මස්මා ඉච්චාදි.

เอโน อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ นา วิภัตติ เบื้องหลังกัมมาทิศัพท์. (เช่น) อสฺเมน, อสฺมนา, อสฺเมหิ, อสฺเมภิ, อสฺมสฺส, อสฺมานํ, อสฺมา, อสฺมมฺหา, อสฺมสฺมา เป็นต้น.

---

79. කම්මාදිතො

๗๙. เบื้องหลังกัมมาทิศัพท์.

---

කම්මාදිතො ස්මිනො නි හොති වා. අස්මනි අස්මෙ අස්මම්හි අස්මස්මිං, අස්මෙසු. කම්ම චම්ම වෙස්ම භස්ම බ්‍රහ්ම අත්ත ආතුම ඝම්ම මුද්ධඉති කම්මාදයො. මුද්ධ ගණ්ඩිවධන්ව අණිම ලඝිමාදයො අස්මසමා. රාජ බ්‍රහ්ම සඛ අත්ත ආතුම ගණ්ඩිවධන්ව අස්ම අණිම ලඝිමාදයො රාජාදයො.

นิ อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ สมิง วิภัตติ เบื้องหลังกัมมาทิศัพท์. (เช่น) อสฺมนิ, อสฺเม, อสฺมมฺหิ, อสฺมสฺมึ, อสฺเมสุ. กัมมะ, จัมมะ, เวสฺมะ, ภสฺมะ, พรัหมะ, อัตตะ, อาตุมา, ฆมฺมะ, มุทธะ เหล่านี้ชื่อว่า กัมมาทิ. มุทธะ, คัณฑีวะ, ธันวะ, อณิมะ, ลฆิมะ เป็นต้น เสมอด้วย อสฺมา. ราชา, พรัหมะ, สขา, อัตตะ, อาตุมา, คัณฑีวะ, ธันวะ, อสฺมา, อณิมะ, ลฆิมะ เป็นต้น ชื่อว่า ราชาทิ.

---

‘‘ධම්මො වා+ඤ්ඤත්ථෙ’’ති ගණසුත්තෙන රාජාදීසු පට්ඨිතත්තා දළධම්මො දළධම්මාති වා හොති. යුව සා සුවා මඝව පුම [Pg.42] වත්තහාති යුවාදයො. රාජා, රාජානො රාජා. භොරාජ රාජා, රාජානො රාජා. රාජානං රාජං, රාජානො රාජෙ.

ด้วยคณสูตรว่า "ธมฺโม วาญฺญตฺเถ" เพราะสงเคราะห์เข้าในราชาทิศัพท์ จึงเป็น ทฬฺหธมฺโม หรือ ทฬฺหธมฺมา บ้าง. ยุวะ, สา, สุวา, มฆวะ, ปุมะ, วตฺตหา เหล่านี้ชื่อว่า ยุวาทิ. (รูปสำเร็จ) ราชา, ราชานิ, ราชา. โภ ราช, ราชา, ราชานิ, ราชา. ราชานํ, ราชํ, ราชานิ, ราเช.

---

123. රාජස්සි නාම්හි

๑๒๓. ราชาสสิ ใน นา วิภัตติ.

---

‘‘සබ්බදත්තෙන රාජිනා’’ති පාඨම්පති ඉද+මාරද්ධං. රාජස්සි වා හොති නාම්හි. රාජිනා.

สูตรนี้เริ่มขึ้นเพื่อรองรับรูป "สพฺพทตฺเตน ราชินา". อิ อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ อะ ที่สุดของราชศัพท์ ใน นา วิภัตติ. (รูปสำเร็จ) ราชินา.

---

222. නා+ස්මාසු රඤ්ඤා

๒๒๒. รัญญา ใน นา และ สมา วิภัตติ.

---

නා+ස්මාසු රාජස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤා හොති නිච්චං. අනෙකවණ්ණත්තා සබ්බස්ස. රඤ්ඤා.

รัญญา อาเทศ ย่อมมีเป็นนิตย์ ใน นา และ สมา วิภัตติ แก่ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ. เพราะมีหลายสระ (อเนกวรรณะ) จึงอาเทศแทนทั้งหมด. (รูปสำเร็จ) รญฺญา.

---

124. සු+නං+හිසූ

๑๒๔. ใน สุ, นัง และ หิ วิภัตติ.

---

රාජස්ස ඌ හොති වා සු+නං+හිසු. ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සාති අන්තස්ස හොති. රාජූහි රාජෙහි රාජූභි රාජෙභි.

อู อาเทศ ย่อมมีบ้าง ใน สุ, นัง และ หิ วิภัตติ แก่ราชศัพท์. ด้วยสูตรว่า "ฉฏฺฐิยนฺตสฺส" จึงอาเทศที่ส่วนท้าย. (รูปสำเร็จ) ราชูหิ, ราเชหิ, ราชูภิ, ราเชภิ.

---

223. රඤ්ඤො+රඤ්ඤස්ස+රාජිනො සෙ

๒๒๓. รญฺโญ, รญฺญสฺส, ราชิโน ใน สะ วิภัตติ.

---

සෙ රාජස්ස සවිභත්තිස්ස එතෙ ආදෙසා හොන්ති. රඤ්ඤො රඤ්ඤස්ස රාජිනො, රාජූනං.

อาเทศเหล่านี้ ย่อมมีใน สะ วิภัตติ แก่ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ. (รูปสำเร็จ) รญฺโญ, รญฺญสฺส, ราชิโน, ราชูนํ.

---

221. රාජස්ස රඤ්ඤං

๒๒๑. รญฺญํ แก่ราชศัพท์.

---

නංම්හි රාජස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤං වා හොති. රඤ්ඤං. රඤ්ඤා, රාජූහි රාජෙහි රාජූභි රාජෙභි.

รญฺญํ อาเทศ ย่อมมีบ้าง ใน นัง วิภัตติ แก่ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ. (รูปสำเร็จ) รญฺญํ, รญฺญา, ราชูหิ, ราเชหิ, ราชูภิ, ราเชภิ.

---

224. ස්මිම්හි රඤ්ඤෙ+රාජිනි

๒๒๔. รญฺเญ, ราชินิ ใน สมิง วิภัตติ.

---

ස්මිම්හි රාජස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤෙ+රාජිනි හොන්ති නිච්චං. රඤ්ඤෙ රාජිනි, රාජූසු රාජෙසු.

รญฺเญ และ ราชินิ อาเทศ ย่อมมีเป็นนิตย์ ใน สมิง วิภัตติ แก่ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ. (รูปสำเร็จ) รญฺเญ, ราชินิ, ราชูสุ, ราเชสุ.

---

225. සමාසෙ වා

๒๒๕. ในสมาส ย่อมมีบ้าง.

---

ඉති [Pg.43] ගණසුත්තෙන රාජස්ස නා+ස්මා+ස්මිංසු යං වුත්තං, තං වා හොති. කාසිරඤ්ඤා කාසිරාජිනා කාසිරාජෙන, කාසිරාජූභි කාසිරාජෙභි කාසිරාජූහි කාසිරාජෙහි. කාසිරඤ්ඤො කාසිරඤ්ඤස්ස කාසිරාජිනො කාසිරාජස්ස. කාසිරඤ්ඤා කාසිරාජස්මා. කාසිරාජූනං කාසිරාජානං. කාසිරඤ්ඤෙ කාසිරාජිනි කාසිරාජෙ කාසිරාජම්හි කාසිරාජස්මිං, කාසිරාජූසු කාසිරාජෙසු.

ด้วยคณสูตรนี้ วิธีการที่กล่าวไว้ใน นา, สมา และ สมิง วิภัตติ แก่ราชศัพท์นั้น ย่อมมีบ้าง (ในสมาส). (เช่น) กาสิรญฺญา, กาสิราชินา, กาสิราเชน, กาสิราชูภิ, กาสิราเชภิ, กาสิราชูหิ, กาสิราเชหิ, กาสิรญฺโญ, กาสิรญฺญสฺส, กาสิราชิโน, กาสิราชสฺส, กาสิรญฺญา, กาสิราชสฺมา, กาสิราชูนํ, กาสิราชานํ, กาสิรญฺเญ, กาสิราชินิ, กาสิราเช, กาสิราชมฺหิ, กาสิราชสฺมึ, กาสิราชูสุ, กาสิราเชสุ.

---

අද්ධා, අද්ධානො අද්ධා. භො අද්ධ අද්ධා, අද්ධානො අද්ධා. අද්ධානං අද්ධං, අද්ධානො අද්ධෙ.

อทฺธา, อทฺธาโน, อทฺธา. โภ อทฺธะ, อทฺธา, อทฺธาโน, อทฺธา. อทฺธานํ, อทฺธํ, อทฺธาโน, อทฺเธ.

---

192. පුම+කම්ම+ථාම+ද්ධානං ස+ස්මාසු ච

๑๙๒. ปุมะ, กัมมะ, ถามะ และ อัทธานะ ใน สะ และ สมา วิภัตติด้วย.

---

පුමාදීන+මු හොති වා ස+ස්මාසු නාම්හි චෙ+ති උත්තෙ අද්ධුනා, කම්මාදිත්තා ‘‘නාස්සෙ+නො’’ති වා එනො, අද්ධෙන අද්ධනා, අද්ධෙහි අද්ධෙභි. සෙ උකාරෙ ච –

อุ อาเทศ ย่อมมีบ้าง แก่ปุมะเป็นต้น ใน สะ และ สมา วิภัตติ และใน นา วิภัตติ ตามที่กล่าวไว้แล้ว (เช่น) อทฺธุนา. เพราะเป็นกัมมาทิศัพท์ เอโน อาเทศ ย่อมมีบ้างด้วยสูตร "นาสฺเสโน" (เช่น) อทฺเธน, อทฺธนา, อทฺเธหิ, อทฺเธภิ. และเมื่อมี อุการะ ใน สะ วิภัตติ -

---

1,9. ඉයුවණ්ණා ඣලා නාමස්ස+න්තෙ

๑,๙. อิวัณณะและอุวัณณะ ชื่อว่า ชะละ ในที่สุดของนาม.

---

නාමං පාටිපදිකං, තස්ස අන්තෙ වත්තමානා ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලසඤ්ඤා හොන්ති යථාක්කමං. ඉ ච උ ච ඉයු, ඉයු ච තෙ වණ්ණා චෙති ඉයුවණ්ණා, ‘‘ද්වන්දන්තෙ සූයමානං පච්චෙක+මභිසම්බන්ධිය තෙ’’ති වුත්තත්තා වණ්ණසද්දං පච්චෙක+මභිසම්බන්ධිය ‘‘ඉවණ්ණුවණ්ණා’’ති වුත්තං.

นาม คือ ปาติปทิกะ, อิวัณณะและอุวัณณะที่ตั้งอยู่ในที่สุดของนามนั้น มีชื่อว่า ชะละ ตามลำดับ. อิ และ อุ เป็น อิยุ, อิยุ และวรรณะเหล่านั้น ชื่อว่า อิยุวัณณา. เพราะกล่าวไว้ว่า "ศัพท์ที่ได้ยินในที่สุดของสมาสแบบทวันทวะ ย่อมประกอบเข้ากับศัพท์แต่ละศัพท์" จึงประกอบศัพท์ว่า วรรณะ เข้ากับแต่ละศัพท์แล้วกล่าวว่า "อิวัณณะและอุวัณณะ".

---

81. ඣලා සස්ස නො

๘๑. โน อาเทศ แก่ สะ วิภัตติ เบื้องหลังชะละ.

---

ඣලතො සස්ස නො වා හොති. අද්ධුනො අද්ධුස්ස අද්ධස්ස, අද්ධානං.

หลังจาชะและละ แปลง ส วิภัตติ เป็น โน บ้าง. อัทธุโน อัทธุสสะ อัทธัสสะ, อัทธานัง.

---

82. නා ස්මාස්ස

๘๒. แปลง สมา วิภัตติ เป็น นา

---

ඣලතො [Pg.44] ස්මාස්ස නා හොති වා, අද්ධුනා අද්ධුම්හා අද්ධුස්මා අද්ධා අද්ධම්හා අද්ධස්මා. ‘‘කම්මාදිතො’’ති ස්මිනො නි, අද්ධනි අද්ධෙ අද්ධම්හි අද්ධස්මිං, අද්ධෙසු. අද්ධසද්දො චෙ+ත්ථකාල+ද්ධානවාචි, න භාගවාචී.

หลังจาชะและละ แปลง สมา วิภัตติ เป็น นา บ้าง, อัทธุนา อัทธุมหา อัทธุสมา อัทธา อัทธัมหา อัทธัสมา. แปลง สมึ วิภัตติ เป็น นิ ด้วยสูตรว่า 'กัมมาทิโต', อัทธนิ อัทเธ อัทธัมหิ อัทธัสมึ, อัทเธสุ. อัทธศัพท์ในที่นี้บอกกาลและระยะทาง ไม่ได้บอกส่วนแบ่ง.

---

අත්තා, අත්තානො ඉච්චාදි යාව දුතියා රාජාව, කම්මාදිත්තා එනෙ අත්තෙන අත්තනා.

อัตตา, อัตตาโน เป็นต้น จนถึงทุติยาวิภัตติ เหมือนราชศัพท์, เพราะความเป็นกัมมาทิ จึงมีรูปเป็น อัตเตนะ อัตตนา.

---

195. සු+හිසු නක

๑๙๕. ลง นก อาคม ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ

---

අත්ත+ආතුමානං සු+හිසු නකාගමො හොති. ‘‘ඤකානුබන්ධා+ද්‍යන්තා’’ති පරිභාසතො කකාරො අන්තාවයවත්ථො, අත්තනෙහි අත්ථෙහි අත්තනෙභි අත්තෙභි.

ลง นก อาคม หลัง อัตตะ และ อาตุมะ ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ. เพราะปริภาษาว่า 'ญกานุพันธาทิยันตา' ก อักษร จึงเป็นส่วนประกอบที่สุดท้าย, อัตตเนหิ อัตเถหิ อัตตเนภิ อัตเตภิ.

---

194. නො+ත්තාතුමා

๑๙๔. แปลง ส เป็น โน หลัง อัตตะ และ อาตุมะ

---

අත්ත+ආතුමෙහි සස්ස නො වා හොති. අත්තනො අත්තස්ස, අත්තානං.

หลัง อัตตะ และ อาตุมะ แปลง ส วิภัตติ เป็น โน บ้าง. อัตตโน อัตตัสสะ, อัตตานัง.

---

196. ස්මාස්ස නා බ්‍රහ්මා ච

๑๙๖. แปลง สมา วิภัตติ เป็น นา หลัง พรหมะ (และ อัตตะ อาตุมะ)

---

බ්‍රහ්මා අත්ත+ආතුමෙහි ච පරස්ස ස්මාස්ස නා හොති නිච්චං. අත්තනා. ස්මිම්හි කම්මාදිත්තා නි, අත්තනි අත්තෙ අත්තම්හි අත්තස්මිං, අත්තනෙසු අත්තෙසු. ආතුමා අත්තාව.

หลัง พรหมะ อัตตะ และ อาตุมะ แปลง สมา วิภัตติ เป็น นา แน่นอน. อัตตนา. ในเพราะ สมึ วิภัตติ เพราะความเป็นกัมมาทิ จึงแปลงเป็น นิ, อัตตนิ อัตเต อัตตัมหิ อัตตัสมิง, อัตตเนสุ อัตเตสุ. อาตุมะ เหมือน อัตตะ.

---

බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානො බ්‍රහ්මා, ‘‘බ්‍රහ්මස්සු වා’’ති සුත්තෙ ‘‘බ්‍රහ්මස්සූ’’ති යොගවිභාගා ආනොම්හි බ්‍රහ්මස්ස උ, පරස්සරලොපෙ බ්‍රහ්මුනොතිපි සිජ්ඣති. අයඤ්ච බ්‍රහ්මසංයුත්තෙ දිස්සති. බ්‍රහ්මා ගෙ-

พรหมา, พรหมาโน พรหมา, ในสูตรว่า 'พรหมัสสุ วา' ด้วยการแยกบทว่า 'พรหมัสสุ' แปลง อะ ที่ พรหมะ เป็น อุ ในเพราะ อาโน (โย), เมื่อลบสระหลังแล้ว ย่อมสำเร็จรูปเป็น พรหมุโน. และรูปนี้ปรากฏในพรหมสังยุตต์. พรหมา ในเพราะ คะ (สิ)-

---

60. ඝ+බ්‍රහ්මාදිතෙ

๖๐. แปลง สิ เป็น เอ หลัง ฆะ และ พรหมะ เป็นต้น

---

ආකතිගණො+යං[Pg.45], ආකතීති ජාති, ජාතිපධානගණොත්‍ය+ත්ථො. ඝසඤ්ඤතො බ්‍රහ්ම+කත්තු+ඉසි+සඛාදීහි ච ගස්සෙ+වා හොති. භො බ්‍රහ්මෙ බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානො බ්‍රහ්මා. බ්‍රහ්මානං බ්‍රහ්මං, බ්‍රහ්මානො බ්‍රහ්මෙ.

นี่คืออากติคณะ, อากติ คือ ชาติ, หมายความว่าเป็นคณะที่มีชาติเป็นประธาน. หลังคำที่ชื่อว่า ฆะ และหลัง พรหมะ กัตตุ อิสิ สขะ เป็นต้น แปลง สิ (คะ) เป็น เอ บ้าง. โภ พรหมะ พรหมา, พรหมาโน พรหมา. พรหมานัง พรหมัง, พรหมาโน พรหเม.

---

191. නාම්හි

๑๙๑. ในเพราะ นา วิภัตติ

---

බ්‍රහ්මස්සු හොති නාම්හි නිච්චං. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි බ්‍රහ්මෙභි.

แปลง อะ ที่ พรหมะ เป็น อุ ในเพราะ นา วิภัตติ แน่นอน. พรหมุนา, พรหเมหิ พรหเมภิ.

---

190. බ්‍රහ්මස්සු වා

๑๙๐. แปลง อะ ที่ พรหมะ เป็น อุ บ้าง

---

බ්‍රහ්මස්සු වා හොති ස+නංසු. ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති නො. බ්‍රහ්මුනො බ්‍රහ්මුස්ස බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මූනං බ්‍රහ්මානං. ‘‘ස්මාස්ස නා බ්‍රහ්මා චෙ’’ති ස්මාස්ස නා, උකාරෙ බ්‍රහ්මුනා. ‘‘අම්බ්වාදීහි’’ති ස්මිනො නි, ඉමස්ස ආකතිගණත්තා බ්‍රහ්මස්ස කම්මාදිත්තෙපි එත්ථ වුත්තා. බ්‍රහ්මනි බ්‍රහ්මෙ බ්‍රහ්මම්හි බ්‍රහ්මස්මිං, බ්‍රහ්මෙසු.

แปลง อะ ที่ พรหมะ เป็น อุ บ้าง ในเพราะ ส และ นัง วิภัตติ. ด้วยสูตรว่า 'ชลา สัสสะ โน' แปลง ส เป็น โน. พรหมุโน พรหมุสสะ พรหมัสสะ, พรหมูนัง พรหมานัง. ด้วยสูตรว่า 'สมาสสะ นา พรหมา จะ' แปลง สมา เป็น นา, เมื่อเป็น อุการะ จึงเป็น พรหมุนา. ด้วยสูตรว่า 'อัมพวาทิหิ' แปลง สมึ เป็น นิ, เพราะพรหมศัพท์นี้เป็นอากติคณะ จึงกล่าวถึงความเป็นกัมมาทิในที่นี้ด้วย. พรหมนิ พรหเม พรหมัมหิ พรหมัสมิง, พรหเมสุ.

---

සඛා, රාජාදිත්තා ආ.

สขา, แปลง สิ เป็น อา ด้วยสูตร 'ราชานิโต อา'

---

2,157. ආයො නො ච සඛා

๒,๑๕๗. หลัง สขะ แปลง โย เป็น อาโย และ โน

---

සඛතො යොන+මායො නො හොන්ති වා ආනො ච. සඛායො සඛානො.

หลัง สขะ แปลง โย วิภัตติ เป็น อาโย และ โน บ้าง และเป็น อาโน ด้วย. สขายโย สขาโน.

---

159. නො+නා+සෙස්වි

๑๕๙. แปลง อะ เป็น อิ ในเพราะ โน นา และ ส วิภัตติ

---

සඛස්ස ඉ හොති නිච්චං නො+නා+සෙසු. සඛිනො.

แปลง อะ ที่ สขะ เป็น อิ แน่นอน ในเพราะ โน นา และ ส วิภัตติ. สขิโน.

---

161. යො+ස්වං+හිසු චා+රඞ

๑๖๑. ลง อารัง อาคม ในเพราะ โย อัง และ หิ วิภัตติ

---

සඛස්ස වා ආරඞ හොති යො+ස්වං+හිසු ස්මා+නංසුච.

ลง อารัง อาคม หลัง สขะ บ้าง ในเพราะ โย อัง หิ สมา และ นัง วิภัตติ.

---

171. ආරඞස්මා

๑๗๑. หลัง อารัง อาคม (แปลง โย เป็น โฏ)

---

ආරවාදෙසතො [Pg.46] පරෙසං යොනං ටො හොති. සඛාරො සඛා. ගෙ තු ‘‘ඝ+බ්‍රහ්මාදිතෙ’’ති එ, සඛෙ සඛ සඛා. බහුවචනං පඨමා විය. අංම්හි ‘‘වා+ම්හා+නඞ’’ති ආනඞ, සඛානං සඛාරං සඛං, සඛායො සඛානො සඛිනො.

หลัง อารัง อาเทศ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ. สขาโร สขา. ส่วนในเพราะ คะ (สิ) แปลงเป็น เอ ด้วยสูตร 'ฆะพรหมาทิเต', สเข สขะ สขา. พหุวจนะเหมือนปฐมาวิภัตติ. ในเพราะ อัง วิภัตติ ลง อานัง อาคม ด้วยสูตร 'วามหานัง', สขานัง สขารัง สขัง, สขายโย สขาโน สขิโน.

---

172. ටො ටෙ වා

๑๗๒. แปลง โย เป็น โฏ และ เฏ บ้าง

---

ආරවාදෙසම්හා යොනං ටො ටෙ වා හොන්ති යථාක්කමංති ටෙ. අඤ්ඤත්ථ ‘‘ආරඞස්මා’’ති ටො. සඛාරෙ සඛාරො සඛෙ. ටොග්ගහණං ලාඝවත්ථං. සඛිනා, සඛාරෙහි සඛෙහි. ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති ඣතො සස්ස නො, සඛිනො සඛිස්ස, සඛාරානං.

หลัง อารัง อาเทศ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ และ เฏ บ้าง ตามลำดับ จึงเป็น เฏ. ในที่อื่น แปลงเป็น โฏ ด้วยสูตร 'อารังคสมา'. สขาเร สขาโร สเข. การถือเอา โฏ เพื่อความเบา. สขินา, สขาเรหิ สเขหิ. ด้วยสูตร 'ชลา สัสสะ โน' หลัง ชะ (สขิ) แปลง ส เป็น โน, สขิโน สขิสสะ, สขารานัง.

---

160. ස්මා+නංසු වා

๑๖๐. แปลง อะ เป็น อิ บ้าง ในเพราะ สมา และ นัง วิภัตติ

---

සඛස්ස වා ඉ හොති ස්මා+නංසු. සඛීනං සඛානං.

หลัง สขะ แปลง อะ เป็น อิ บ้าง ในเพราะ สมา และ นัง วิภัตติ. สขีนัง สขานัง.

---

171. ටා නා+ස්මානං

๑๗๑. ฏา (อาเทศแห่ง) นาและสมาวิภัตติ

---

ආරවාදෙසම්හා නා+ස්මානං ටා හොති නිච්චං. සඛාරා, බහුලාධිකාරා සඛාරස්මා. ‘‘නා ස්මාස්සා’’ති නා, සඛිනා සඛිස්මා සඛා සඛම්හා සඛස්මා.

เพราะอารวะอาเทศ นาและสมาวิภัตติเป็น ฏา เสมอ. สขารา, เพราะมีอำนาจมาก (จากบทอื่น) จึงเป็น สขารสมา. ด้วยสูตรว่า “นา สมาสฺสา” จึงเป็น นา, (เช่น) สขินา สขิสฺมา สขา สขมฺหา สขสฺมา.

---

158. ටෙ ස්මිනො

๑๕๘. ฏะ (อาเทศแห่ง) สฺมิงวิภัตติ

---

සඛතො ස්මිනො ටෙ හොති නිච්චං. සඛෙ, සඛාරෙසු සඛෙසු. සඛි සඛීති ඉත්ථියංයෙව පයොගො දිස්සති, තස්මා ‘‘නදාදිතො ඞී’’ති වීම්හි ආලපනත්තා වා රස්සො.

หลังสขศัพท์ อาเทศสฺมิงวิภัตติเป็น เฏ เสมอ. สเข, สขาเรสุ, สเขสุ. บทว่า สขิ สขี นี้ ย่อมปรากฏใช้ในอิตถีลิงค์เท่านั้น เพราะเหตุนั้น เพราะ ณี ปัจจัย หลังนทาทิศัพท์ หรือเพราะเป็นอาลปนะ จึงเป็นรัสสะ.

---

යුවාදිත්තා [Pg.47] ආ, යුවා.

เพราะความเป็นยุวาทิศัพท์ (อาเทศเป็น) อา, ยุวา.

---

181. යොනං නො+නෙ වා

๑๘๑. อาเทศโยวิภัตติเป็น โน หรือ เน บ้าง.

---

යුවාදීහි යොනං නො+නෙ වා හොන්ති යථාක්කමං. ‘‘යොන+මානො’’ති ආනොම්හි සිද්ධෙපි ‘‘දුතියස්ස නෙ’’ති ගන්ථගාරවො හොතීති යථාක්කමංපති ලාඝවත්ථං නොග්ගහණං.

หลังยุวาทิศัพท์ อาเทศโยวิภัตติเป็น โน หรือ เน ตามลำดับบ้าง. แม้เมื่อรูปว่า “ยุวาโน” สำเร็จด้วยสูตร “โยนมาโน” แล้ว การตั้งสูตรว่า “ทุติยสฺส เน” ย่อมทำให้คัมภีร์หนัก เพราะเหตุนั้น การถือเอา โน (ในสูตรนี้) ก็เพื่อความเบาแห่งคัมภีร์ตามลำดับ.

---

179. නො+නා+නෙස්වා

๑๗๙. (อาเทศเป็น อา) ในเพราะ โน, นา และ เน วิภัตติ.

---

නො+නා+නෙසු යුවාදීන+මා හොති. යුවානො යුවා. භො යුව යුවා, යුවානො යුවා. යුවානං යුවං, යුවානො යුවානෙ යුවෙ. යුවානා.

ในเพราะ โน, นา และ เน วิภัตติ อาเทศเป็น อา แห่งยุวาทิศัพท์. ยุวาโน, ยุวา. โภ ยุวะ, ยุวา, ยุวาโน, ยุวา. ยุวานัง, ยุวัง, ยุวาโน, ยุวาเน, ยุเว. ยุวานา.

---

178. යුවාදීනං සු+හිස්වා+නඞ

๑๗๘. ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ แห่งยุวาทิศัพท์ อาเทศเป็น อานัง.

---

සු+හිසු යුවාදීන+මානඞ හොති. යුවානෙහි යුවානෙභි.

ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ อาเทศเป็น อานัง แห่งยุวาทิศัพท์. ยุวาเนหิ, ยุวาเนภิ.

---

193. යුවා සස්සි+නො

๑๙๓. อาเทศ ส วิภัตติ ของยุวศัพท์ เป็น อิโน.

---

යුවා සස්ස වා ඉනො හොති. යුවිනො යුවස්ස, යුවානං.

อาเทศ ส วิภัตติ ของยุวศัพท์ เป็น อิโน บ้าง. ยุวิโน, ยุวสฺส, ยุวานัง.

---

180. ස්මා+ස්මිංනං නා+නෙ

๑๘๐. อาเทศ สมา และ สฺมิง วิภัตติ เป็น นา และ เน.

---

යුවාදහි ස්මා+ස්මිංනං නා+නෙ නිච්චං හොන්ති යථාක්කමං. යුවානා, යුවානෙහි යුවානෙභි. යුවානෙ, යුවානෙසු. මඝව+පුම+වත්තහසද්දා යුවසද්දසමා. අයං විසෙසො –

หลังยุวาทิศัพท์ อาเทศ สมา และ สฺมิง วิภัตติ เป็น นา และ เน เสมอ ตามลำดับ. ยุวานา, ยุวาเนหิ, ยุวาเนภิ. ยุวาเน, ยุวาเนสุ. มฆวา ปุมา และ วัตตหศัพท์ เหมือนกับยุวศัพท์. ข้อพิเศษดังนี้ -

---

187. ගස්සං

๑๘๗. อาเทศ คะ (สิ อาลปนะ) เป็น อัง.

---

පුමසද්දතො ගස්ස අං වා හොති. පුමං පුම පුමා, පුමානො පුමා. පුමානං පුමං, පුමානො පුමානෙ පුමෙ.

อาเทศ คะ (สิ อาลปนะ) หลังปุมศัพท์ เป็น อัง บ้าง. ปุมัง, ปุมะ, ปุมา, ปุมาโน, ปุมา. ปุมานัง, ปุมัง, ปุมาโน, ปุมาเน, ปุเม.

---

185. නාම්හි

๑๘๕. ในเพราะ นาวิภัตติ.

---

පුමස්සා [Pg.48] හොති නාම්හි. පුමානා. ‘‘ලක්ඛණිකපටිපදොත්තෙසු පටිපදොත්තස්සෙව ගහණං, න ලක්ඛණිකස්සා’’ති ඤායා පටිපදොත්තනාවිභත්ති එව ගය්හති, න නාස්මාස්ස, කතලක්ඛණිකත්තා. පටිපදන්ති ච ‘‘නාම්හී’’ති නාවිභත්තියා පටිපදභූතො අනුකරණසද්දො. න ලක්ඛණිකො නා. ‘‘පුම+කම්ම+ථාම+ද්ධානං වා ස+ස්මාසු චෙ’’ති වා උත්තෙ පුමුනා පුමෙන. පුමුනො පුමුස්ස පුමස්ස. පුමුනා පුමා.

อาเทศเป็น อา แห่งปุมศัพท์ ในเพราะ นาวิภัตติ. ปุมานา. ด้วยนัยว่า “ในบรรดาบทที่แสดงลักษณะและบทที่แสดงการปฏิบัติ พึงถือเอาเฉพาะบทที่แสดงการปฏิบัติ ไม่ถือเอาบทที่แสดงลักษณะ” จึงถือเอาเฉพาะ นาวิภัตติที่เป็นบทแสดงการปฏิบัติเท่านั้น ไม่ใช่ นา (ที่อาเทศมาจาก) สมา เพราะเป็นบทที่แสดงลักษณะแล้ว. และบทว่า “ปฏิปทา” นี้ เป็นศัพท์เลียนแบบที่เป็นบทแสดงการปฏิบัติของ นาวิภัตติ ในสูตร “นามหิ” ไม่ใช่ นา ที่เป็นบทแสดงลักษณะ. หรือเมื่อกล่าวด้วยสูตรว่า “ปุม กมฺม ถาม อทฺธานํ วา สสฺมาสุ เจ” จึงเป็น ปุมุนา ปุเมนะ. ปุมุโน ปุมุสฺส ปุมสฺส. ปุมุนา ปุมา.

---

184. පුමාති

๑๘๔. ปุมาติ.

---

ස්මිනො නෙ වා හොති. පුමානෙ පුමෙ පුමම්හි පුමස්මිං.

อาเทศ สฺมิง เป็น เน บ้าง. ปุมาเน, ปุเม, ปุมัมหิ, ปุมัสสมิง.

---

186. සුම්හා ච

๑๘๖. และในเพราะ สุวิภัตติ.

---

පුමස්ස සුම්හි පුමාදීනං යං නිච්චං වුත්තං, තං වා හොතීති ආනඞ වා හොති ආ ච. පුමානෙසු පුමාසු පුමෙසු. වත්තහා, වත්තහානො වත්තහා ඉච්චාදි යුවසද්දසමං.

ในเพราะ สุวิภัตติ แห่งปุมศัพท์ สิ่งใดที่กล่าวไว้ว่าเป็นนิจจังของปุมาทิศัพท์ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปบ้าง คือเป็น อานัง บ้าง และเป็น อา บ้าง. ปุมาเนสุ, ปุมาสุ, ปุเมสุ. วัตตหา, วัตตหาโน, วัตตหา เป็นต้น เหมือนกับยุวศัพท์.

---

189. වත්තහා ස+නංනං නො+නානං

๑๘๙. อาเทศ ส และ นัง วิภัตติ หลังวัตตหาศัพท์ เป็น โน และ นานัง.

---

වත්තහා සනංනං නොනානං නිච්චං හොන්ති යථාක්කමං. වත්තහානො වත්තහානානං.

อาเทศ ส และ นัง วิภัตติ หลังวัตตหาศัพท์ เป็น โน และ นานัง เสมอ ตามลำดับ. วัตตหาโน, วัตตหานานัง.

---

අකාරන්තං.

อการันต์.

---

සා සි,

สา, สิ.

---

64. එකවචන+යොස්ව+ඝොනං

๖๔. ในเพราะเอกวจนะและโยวิภัตติ (อาเทศเป็น) อโฆนะ.

---

ඝො ච ඔ ච ඝො, න ඝො අඝො. ‘‘අඝොනං’’ති ඝප්පටිසෙධෙ අකතෙ ස්ස+මාදීසු පරෙසු ඝස්ස විකප්පෙන රස්සො, එකවචනාදීසු [Pg.49] යොසු ච පරෙසු ඝස්ස නිච්චෙන රස්සොති විරුද්ධත්ථගහණනිවත්තනත්ථො ඝපටිසෙධො. ඔග්ගහණ+මුත්තරත්ථං. එකවචනෙ යොසු ච ඝ+ඔකාරන්තවජ්ජිතානං නාමානං රස්සො හොති තිලිඞ්ගෙති රස්සෙ සම්පත්තෙ –

ฆะ และ โอ ชื่อว่า ฆะ, ที่ไม่ใช่ ฆะ ชื่อว่า อฆะ. ในสูตร “อโฆนัง” นี้ หากไม่ทำการห้าม ฆะ ไว้ เมื่อ ส และ สมา วิภัตติ เป็นต้นอยู่ข้างหลัง ฆะ ย่อมเป็นรัสสะโดยวิกัป, และเมื่อเอกวจนะและโยวิภัตติอยู่ข้างหลัง ฆะ ย่อมเป็นรัสสะโดยนิจจัง ดังนั้น การห้าม ฆะ จึงมีเพื่อป้องกันการถือเอาเนื้อความที่ขัดแย้งกัน. การถือเอา โอ ไว้ก็เพื่อประโยชน์ในสูตรต่อๆ ไป. ในเพราะเอกวจนะและโยวิภัตติ นามศัพท์ที่เว้น ฆะ และโอกาการันต์ ย่อมเป็นรัสสะในทั้งสามลิงค์ เมื่อความเป็นรัสสะถึงพร้อมแล้ว -

---

66. සිස්මිං නා+නපුංසකස්සති

๖๖. ในเพราะ สิวิภัตติ แห่งอนปุงสกลิงค์ (ไม่เป็นรัสสะ).

---

අනපුංසකස්ස රස්සො න හොතීති සිම්හි තු න රස්සො. සා. ‘‘පජ්ජුන්නොව ලක්ඛණපවුත්ති ජලෙපි වස්සති, ථලෙපි වස්සතී’’ති ඤායා යුවාදිත්තා සිස්ස ආ. යොසු රස්සෙ ‘‘යොනං නො+නෙ වා’’ති යොස්ස නො. ‘‘නො නානෙස්වා’’ති ආ, සානො. නොත්තාභාවපක්ඛෙ ‘‘යොන+මානො’’ති වාධිකාරස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නිච්ච+මානො, තස්මා නො+නෙඅභාවපක්ඛෙ සා, සෙති රූපපසඞ්ගො න හොති. සානො. තථා නෙත්තාභාවපක්ඛෙ.

รัสสะไม่มีแก่อนปุงสกลิงค์ เพราะฉะนั้น ในสิวิภัตติจึงไม่เป็นรัสสะ. สา. ด้วยนัยว่า 'เหมือนเมฆฝน ย่อมตกทั้งในน้ำและบนบก' เพราะความเป็นยุวาทิศัพท์ สิวิภัตติจึงมี อา. ในโยวิภัตติทั้งหลาย เมื่อเป็นรัสสะ โยวิภัตติเป็น โน ด้วยสูตรว่า 'โยนัง โน เน วา'. ด้วยสูตรว่า 'โน นานเนสวา' มี อา เป็น สาโน. ในฝ่ายที่ไม่มี โน เพราะความเป็นวิภาสาที่กำหนดไว้แน่นอนด้วยอำนาจของบทว่า 'วา' ในสูตรว่า 'โยนามโน' จึงมี มานะอาคมเป็นนิจ เพราะฉะนั้น ในฝ่ายที่ไม่มี โน และ เน จึงไม่เกิดรูปว่า สา, เส. สาโน. ในฝ่ายที่ไม่มี เน ก็เช่นเดียวกัน.

---

188. සාස්සං+සෙ චා+නඞ

๑๘๘. หลังสาสัพท์ มี อัง และ เส และมีอานังอาคม.

---

සාසද්දස්ස ආනඞ හොති අං+සෙ ගෙ ච නිච්චං. භො සාන සානා, සානො. සානං, සානෙ සානො. සානා, සානෙහි සානෙභි. සානස්ස, සානං. සානා, සානෙහි සානෙභි. සානෙ, සානෙසු.

อานังอาคมมีแก่สาสัพท์ ในเพราะ อัง เส และ ฆะ เป็นนิจ. โภ สานะ สานา, สาโน. สานัง, สานะ สานา. สานา, สานะหิ สานะภิ. สานัสสะ, สานัง. สานา, สานะหิ สานะภิ. สานะ, สานะสุ.

---

සුවා යුවාව. ‘‘එකවචනයොස්ව+ඝොනං’’ති රස්සත්තං විසෙසො. ගෙ තු –

สุวา เหมือนกับ ยุวา. มีความพิเศษคือความเป็นรัสสะด้วยสูตรว่า 'เอกวจนโยสฺวฆอนํ'. ส่วนในเพราะ ฆะ วิภัตติ -

---

130. ගෙ වා

๑๓๐. ในเพราะ ฆะ วิภัตติ บ้าง

---

අඝොනං ගෙ වා රස්සො හොති තිලිඞ්ගෙ. භො සුව සුවා.

ศัพท์ที่ไม่มีชื่อโฆ เป็นรัสสะในเพราะ ฆะ วิภัตติ บ้าง ในลิงค์ทั้งสาม. โภ สุวะ สุวา.

---

ආකාරන්තං.

จบอาการันต์.

---

මුනි [Pg.50] සිලොපො. ඣෙ කතෙ –

มุนิ มีการลบ สิ. เมื่อตั้งชื่อว่า ชะ แล้ว -

---

93. යොසු ඣිස්ස පුමෙ

๙๓. ในเพราะ โย วิภัตติ ทั้งหลาย (แปลง) ชะ ในปุงลิงค์

---

ඣසඤ්ඤස්ස ඉස්ස යොසු වා ට හොති පුල්ලිඞ්ගෙ. මුනයො, ඣග්ගහණං කිං, ඉකාරන්තසමුදායස්ස මා සියා. ඉග්ගහණං කිං, ඊකාරස්ස වාති. අතොති සාමඤ්ඤනිද්දෙසා ලක්ඛණිකඅකාරතො යොනං ටාටෙ සම්පත්තාපි අවිධානසාමත්ථියා න හොන්ති. සාමත්ථියඤ්ච අඤ්ඤථා අනුපපත්ති.

อิ ที่มีชื่อว่า ชะ เป็น อะ ในเพราะ โย วิภัตติ ทั้งหลาย บ้าง ในปุงลิงค์. มุนโย. การใส่บทว่า ชะ เพื่ออะไร? เพื่อมิให้มีแก่หมู่ศัพท์ที่มี อิ เป็นที่สุด. การใส่บทว่า อิ เพื่ออะไร? เพื่อมิให้มีแก่ อีการะ. เพราะการระบุโดยทั่วไปว่า 'อะโต' แม้เมื่อถึงคราวที่ โย วิภัตติ จะเป็น อะ และ เอ หลัง อการะ ที่เกิดจากกฎเกณฑ์ ก็ไม่เป็นไปเพราะความสามารถในการไม่บัญญัติ. และความสามารถนั้นคือความไม่สำเร็จโดยประการอื่น.

---

114. ලොපො

๑๑๔. ลบ

---

ඣලතො යොනං ලොපො හොතීති යොලොපෙ –

มีการลบ โย วิภัตติ ทั้งหลาย ที่อยู่หลัง ชะ และ ละ. เมื่อลบ โย แล้ว -

---

88. යොලොප+නිසු දීඝො

๘๘. ทีฆะ ในเพราะการลบ โย และในเพราะ นิ วิภัตติ

---

යොනං ලොපෙනිසු ච දීඝො හොති. මුනි. මුනයොති එත්ථ යොලොපො කිමත්ථං න හොති, අක්කෙන ඣත්තස්ස නාසිතත්තා. කින්ති පඨමං න හොති, අන්තරඞ්ගත්තා ඣත්තස්ස. භො මුනි මුනී, මුනයො මුනී. මුනිං, මුනයො මුනී. මුනිනා, මුනීහි මුනීභි. ‘‘යොලොපනිසු’’ ‘‘වීමන්තුවන්තූන’’ මිච්චාදිඤාපකා ඉකාරුකාරානං සුනංහිසු දීඝස්සා+නිච්චත්තා මුනිහි මුනිනං මුනිසු ඉතිපි හොති. ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති නො, මුනිනො මුනිස්ස, මුනීනං. ‘‘නාස්මාස්සා’’ති නා, මුනිනා මුනිම්හා මුනිස්මා. මුනිම්හි මුනිස්මිං, මුනීසු. ‘‘ඉතො ක්වචි සස්ස ටානුබන්ධො’’ (ගණසුත්ත)ති බ්‍රහ්මාදීසු පාඨා ‘‘යො ච සිස්සො මහාමුනෙ’’ති එත්ථ ‘‘ඝ+බ්‍රහ්මාදිතෙ’’ති සස්ස එට.

มีการทีฆะ เมื่อลบ โย และในเพราะ นิ วิภัตติ. มุนิ. ในคำว่า 'มุนโย' นี้ เพราะเหตุใดจึงไม่มีการลบ โย? เพราะความเป็น ชะ ถูกทำลายด้วย อักขะ. ทำไมจึงไม่ลบก่อน? เพราะความเป็น ชะ เป็นอันตรังคะ. โภ มุนิ มุนี, มุนโย มุนี. มุนิง, มุนโย มุนี. มุนินา, มุนีหิ มุนีภิ. เพราะเครื่องหมายเช่น 'โยโลปนิสุ' และ 'วีมันตุวันตูนัง' เป็นต้น ความเป็นทีฆะของ อิการะ และ อุการะ ในเพราะ สุ, นัง และ หิ วิภัตติ จึงไม่แน่นอน แม้รูปว่า มุนิหิ มุนินัง มุนิสุ ก็มีได้. ด้วยสูตรว่า 'ชลา สัสสะ โน' แปลง สะ เป็น โน, มุนิโน มุนิสสะ, มุนีนัง. ด้วยสูตรว่า 'นาสมาสสา' แปลง สมา เป็น นา, มุนินา มุนิมหา มุนิสมา. มุนิมหิ มุนิสมิง, มุนีสุ. เพราะการอ่านในคณสูตรว่า 'อิโต กวจิ สัสสะ ฏานุพันโธ' ในหมู่ศัพท์มี พรหมะ เป็นต้น ในคำว่า 'โย จ สิสฺโส มหามุเน' นี้ แปลง สะ เป็น เอ ด้วยสูตรว่า 'ฆะ พรหมาทิเต'.

---

එවං –

อย่างนี้ -

---

ජොති [Pg.51] පාණි ගණ්ඨි මුට්ඨි, කුච්ඡි වත්ථි සාලි වීහි;

බ්‍යාධි ඔධි බොධි සන්ධි, රාසි කෙසි සාති දීපි.

โชติ ปาณิ คัณฐิ มุฏฐิ, กุจฉิ วัตถิ สาลี วีหิ; พยาธิ โอธิ โพธิ สันธิ, ราสิ เกสิ สาติ ทีปิ.

---

ඉසි ගිනි මණි ධනි, ගිරි රවි කවි කපි;

අසි මසි නිධි විධි, අහි කිමි පති හරි.

อิสิ คินิ มณิ ธนิ, คิริ รวิ กวิ กปิ; อสิ มสิ นิธิ วิธิ, อหิ กิมิ ปติ หริ.

---

අරි තිමි කලි බලි, ජලධි ච ගහපති;

උරමිති වරමති, නිරුපධි අධිපති;

අඤ්ජලි සාරථි අතිථි, සමාධි උදධිප්පභුතයො.

อริ ติมิ กลิ พลิ, ชลธิ และ คหปติ; อุรมิติ วรมติ, นิรูปธิ อธิปติ; อัญชลิ สารถิ อติถิ, สมาธิ อุทธิเป็นต้น.

---

අග්ගි+ඉසීනං අයං විසෙසො –

ความพิเศษของ อัคคิ และ อิสิ ทั้งหลายนี้ คือ -

---

147. සිස්සා+ග්ගිතො නි

๑๔๗. แปลง สิ หลัง อัคคิ เป็น นิ

---

අග්ගිස්මා සිස්ස නි හොති වා. අග්ගිනි අග්ගි, අග්ගයො ඉච්චාදි මුනිසද්දසමං.

แปลง สิ หลัง อัคคิ เป็น นิ บ้าง. อัคคินิ อัคคิ, อัคคโย เป็นต้น เหมือนกับมุนิศัพท์.

---

133. ටෙ සිස්සි+සිස්මා

๑๓๓. แปลง สิ หลัง อิสิ เป็น ฏะ

---

ඉසිස්මා සිස්ස ටෙ වා හොති. ඉසෙ ඉසි. ‘‘ඝ+බ්‍රහ්මාදිතෙ’’ති ගස්ස එ වා, භො ඉසෙ ඉසි, ඉසයො ඉසී. ඉසිං.

แปลง สิ หลัง อิสิ เป็น ฏะ บ้าง. อิเส อิสิ. ด้วยสูตรว่า 'ฆะ พรหมาทิเต' แปลง ฆะ เป็น เอ บ้าง, โภ อิเส อิสิ, อิสโย อิสี. อิสิง.

---

134. දුතියස්ස යොස්ස

๑๓๔. แห่ง โย วิภัตติ ในทุติยาวิภัตติ

---

‘‘දුතියා යොස්සා’’ති අවත්වා ‘‘දුතියස්ස යොස්සා’’ති විසුං කරණං ‘‘එකයොගනිද්දිට්ඨාන+මප්‍යෙ+කදෙසො+නුවත්තතෙ, න [Pg.52] ත්වෙ+කවිභත්තියුත්තානං’’ති ඤායා දුතියායොස්සාති නානුවත්තිය යොස්සාති සාමඤ්ඤෙන අනුවුත්තිය එකච්චාදිතො පඨමා යොස්සාපි ටෙවිධානත්ථං. ඉසිස්මා පරස්ස දුතියා යොස්ස ටෙ වා හොති. ඉසෙ ඉසයො ඉසී, සෙසං මුනිසමං.

การแยกกล่าวว่า 'ทุติยัสสะ โยสสะ' โดยไม่กล่าวว่า 'ทุติยา โยสสา' นั้น เพื่อให้บทว่า 'โยสสะ' ตามไปโดยทั่วไป โดยไม่ตามบทว่า 'ทุติยา' ไปด้วย ตามหลักที่ว่า 'แม้ส่วนหนึ่งของสิ่งที่แสดงรวมกันในสูตรเดียวก็ยังตามไปได้ แต่ไม่ใช่สิ่งที่ประกอบด้วยวิภัตติเดียวกัน' เพื่อบัญญัติ ฏะ แม้แก่ โย ในปฐมาวิภัตติ หลังเอกัจจศัพท์เป็นต้น. แปลง โย ในทุติยาวิภัตติ หลังอิสิศัพท์ เป็น ฏะ บ้าง. อิเส อิสโย อิสี, ที่เหลือเหมือนกับมุนิศัพท์.

---

ආදි, ආදයො ඉච්චාදි, ස්මිම්හි –

อาทิ, อาทโย เป็นต้น, ในเพราะ สมิง วิภัตติ -

---

55. රත්‍යාදීහි ටො ස්මිනො

๕๕. แปลง สมิง หลัง รติศัพท์ เป็นต้น เป็น ฏะ

---

රත්‍යාදීහි ස්මිනො ටො වා හොති. ආදො ආදිම්හි ආදිස්මිං, ආදීසු.

แปลง สมิง หลัง รติศัพท์ เป็นต้น เป็น ฏะ บ้าง. อาโท อาทิมหิ อาทิสมิง, อาทิสุ.

---

සමාසෙ ඉකාරන්තතො යො+ස්මිංසු විසෙසො.

ในสมาส มีความพิเศษในเพราะ โย และ สมิง วิภัตติ หลังอิกการันต์.

---

182. ඉතො+ඤ්ඤත්ථෙ පුමෙ

๑๘๒. หลัง อิ ในอัญญัตถสมาส ในปุงลิงค์

---

අඤ්ඤත්ථෙ වත්තමානතො ඉකාරන්තතො නාමස්මා යොනං නො+නෙ වා හොන්ති යථාක්කමං පුල්ලිඞ්ගෙ. අරියවුත්තිනො අරියවුත්තයො අරියවුත්තී. භො අරියවුත්ති අරියවුත්තී, අරියවුත්තිනො අරියවුත්තයො අරියවුත්තී. අරියවුත්තිං, අරියවුත්තිනො අරියවුත්තයො අරියවුත්තී. අරියවුත්තිනා ඉච්චාදි තු මුනිසද්දසමං.

หลังนามศัพท์ที่เป็นอิการันต์ ซึ่งเป็นไปในอรรถอื่น แปลง โย วิภัตติ เป็น โน และ เน บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์. อริยวุตติโน อริยวุตตโย อริยวุตตี. ดูก่อน อริยวุตติ อริยวุตตี, อริยวุตติโน อริยวุตตโย อริยวุตตี. อริยวุตติง, อริยวุตติโน อริยวุตตโย อริยวุตตี. อริยวุตตินา เป็นต้น เหมือนกับมุนิศัพท์.

---

183. නෙ ස්මිනො ක්වචි

๑๘๓. แปลง สฺมิง เป็น เน บ้าง ในบางอุทาหรณ์

---

අඤ්ඤත්ථෙ ඉකාරන්තතො නාමස්මා ස්මිනො නෙ වා හොති ක්වචි. අරියවුත්තිනෙ අරියවුත්තිම්හි අරියවුත්තිස්මිං, අරියවුත්තීසු. එවං තොමරඞ්කුසපාණිනො සාරමතිනො ඉච්චාදි. ක්වචිග්ගහණා න සබ්බත්ථ නෙආදෙසො.

หลังนามศัพท์ที่เป็นอิการันต์ ซึ่งเป็นไปในอรรถอื่น แปลง สฺมิง วิภัตติ เป็น เน บ้าง ในบางอุทาหรณ์. อริยวุตติเน อริยวุตติมหิ อริยวุตติสฺมิง, อริยวุตตีสุ. อย่างนี้ โตมรังกุสปาณิโน สารมติโน เป็นต้น. เพราะการถือเอาบทว่า กฺวจิ การแปลงเป็น เน จึงไม่มีในที่ทั้งปวง.

---

ඉකාරන්තං.

จบอิการันต์.

---

දණ්ඩී[Pg.53], සිලොපො. ‘‘එකවචනෙ’’ ච්චාදිනා රස්සෙ සම්පත්තෙ අනපුංසකත්තා ‘‘සිස්මිංනා+නපුංසකස්සා’’ති නිසෙධො. යොම්හි එකවචනෙ ච සබ්බත්ථ රස්සො.

ทัณฑี, ลบ สิ. เมื่อรัสสะพึงถึงด้วยสูตรว่า ‘‘เอกวจเน’’ เป็นต้น เพราะความเป็นอนปุงสกลิงค์ จึงห้ามด้วยสูตรว่า ‘‘สิสฺมิํนา+นปุํสกสฺสา’’ (สิสฺมิํ น อนปุํสกสฺส). ในโยวิภัตติและในเอกวจนะทั้งปวง เป็นรัสสะ.

---

75. යොනං නො+නෙ පුමෙ

๗๕. แปลง โย วิภัตติ เป็น โน และ เน ในปุงลิงค์

---

ඣසඤ්ඤිතො යොනං නො+නෙ වා හොන්ති යථාක්කමං පුල්ලිඞ්ගෙ. දණ්ඩිනො.

หลังนามที่ชื่อว่า ฌะ แปลง โย วิภัตติ เป็น โน และ เน บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์. ทัณฑิโน.

---

115. ජන්තුහෙත්වීඝපෙහි වා

๑๑๕. หลัง ชนฺตุ, เหตุ, อีการันต์, ฆะ และ ปะ ลบ โย บ้าง

---

ජන්තු+හෙතූහි ඊකාරන්තෙහි ඝ+පසඤ්ඤෙහි ච පරෙසං යොනං වා ලොපො හොති. ‘‘යොලොපනිසු දීඝො’’ති දීඝෙ දණ්ඩී දණ්ඩියො. ගෙ තු ‘‘ගෙ වා’’ති වා රස්සො. භො දණ්ඩි දණ්ඩී, දණ්ඩිනො දණ්ඩී දණ්ඩියො.

หลัง ชนฺตุ และ เหตุ, หลังนามที่เป็นอีการันต์ และหลังนามที่ชื่อว่า ฆะ และ ปะ ลบ โย วิภัตติ บ้าง. เมื่อทีฆะด้วยสูตรว่า ‘‘โยโลปนิสุ ทีโฆ’’ เป็น ทัณฑี, ทัณฑิโย. ส่วนใน เควิภัตติ รัสสะบ้างด้วยสูตรว่า ‘‘เค วา’’. โภ ทัณฑิ, ทัณฑี, ทัณฑิโน, ทัณฑี, ทัณฑิโย.

---

74. නං ඣීතො

๗๔. แปลง อํ เป็น นํ หลัง ฌี

---

ඣසඤ්ඤීතො අංවචනස්ස නං වා හොති. දණ්ඩිනං දණ්ඩිං, දණ්ඩිනෙ.

หลังนามที่ชื่อว่า ฌี แปลง อํ วิภัตติ เป็น นํ บ้าง. ทัณฑินํ, ทัณฑิํ, ทัณฑิเน.

---

76. නො

๗๖. โน

---

ඣීතො යොනං නො වා හොති පුල්ලිඞ්ගෙ. දණ්ඩිනො දණ්ඩී දණ්ඩියො. දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි දණ්ඩීභි. ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති නොම්හි කතෙ දණ්ඩිනො දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩීනං. ‘‘නා ස්මාස්සා’’ති ස්මාස්ස නා, දණ්ඩිනා දණ්ඩිම්හා දණ්ඩිස්මා.

หลังนามที่ชื่อว่า ฌี แปลง โย วิภัตติ เป็น โน บ้าง ในปุงลิงค์. ทัณฑิโน, ทัณฑี, ทัณฑิโย. ทัณฑินา, ทัณฑีหิ, ทัณฑีภิ. เมื่อแปลง ส เป็น โน ด้วยสูตรว่า ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ เป็น ทัณฑิโน, ทัณฑิสฺส, ทัณฑีนํ. เมื่อแปลง สฺมา เป็น นา ด้วยสูตรว่า ‘‘นา สฺมาสฺสา’’ เป็น ทัณฑินา, ทัณฑิมฺหา, ทัณฑิสฺมา.

---

77. ස්මිනො නි

๗๗. แปลง สฺมิง เป็น นิ

---

ඣීතො ස්මිංවචනස්ස නි හොති වා. දණ්ඩිනි දණ්ඩිස්මිං, දණ්ඩීසු, බහුලාධිකාරා ස්මිම්හි ගාමණී+සෙනානී+සුධීපභුතීනං නිආදෙසාභාවො ච විසෙසො. එවං –

หลังนามที่ชื่อว่า ฌี แปลง สฺมิง วิภัตติ เป็น นิ บ้าง. ทัณฑินิ, ทัณฑิสฺมิํ, ทัณฑีสุ. และมีความพิเศษคือ ในสฺมิงวิภัตติ ไม่มีการแปลงเป็น นิ ของ คามณี, เสนานี, สุธี เป็นต้น เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ. อย่างนี้ –

---

ධම්මී [Pg.54] සඞ්ඝී ඤාණී හත්ථී, චක්කී පක්ඛී දාඨී රට්ඨී;

ඡත්තී මාලී චම්මී යොගී, භාගී භොගී කාමී සාමී.

ธัมมี (ผู้มีธรรม), สังฆี (ผู้มีหมู่), ญาณี (ผู้มีญาณ), หัตถี (ผู้มีมือ); จักกี (ผู้มีจักร), ปักขี (ผู้มีปีก), ทาฐี (ผู้มีเขี้ยว), รัฏฐี (ผู้มีรัฐ); ฉัตตี (ผู้มีฉัตร), มาลี (ผู้มีมาลา), จัมมี (ผู้มีหนัง), โยคี (ผู้ประกอบความเพียร); ภาคี (ผู้มีส่วน), โภคี (ผู้มีโภคะ), กามี (ผู้มีกาม), สามี (เจ้าของ).

---

ධජී ගණී සසී කුට්ඨී, ජටී යානී සුඛී සිඛී;

දන්තී මන්තී කරී චාගී, කුසලී මුසලී බලී;

(වාචී, රූ)

ธชี (ผู้มีธง), คณี (ผู้มีคณะ), สสี (ผู้มีกระต่าย - พระจันทร์), กุฏฐี (ผู้มีโรคเรื้อน); ชฏี (ผู้มีชฎา), ยานี (ผู้มียาน), สุขี (ผู้มีความสุข), สิขี (ผู้มีหงอน); ทันตี (ผู้มีงา), มันตี (ผู้มีที่ปรึกษา), กรี (ผู้มีมือ - ช้าง), จาคี (ผู้สละ); กุสลี (ผู้มีกุศล), มุสลี (ผู้มีสาก), พลี (ผู้มีกำลัง); (วาจี, รู).

---

පාපකාරී සත්තුඝාතී, මාල්‍යකාරී දීඝජීවී;

ධම්මවාදී සීහනාදී, භූමිසායී සීඝයායී.

ปาปการี (ผู้ทำบาป), สัตตุฆาตี (ผู้ฆ่าศัตรู), มาลยการี (ผู้ทำพวงมาลัย), ทีฆชีวี (ผู้มีชีวิตยืนยาว); ธัมมวาที (ผู้กล่าวธรรม), สีหนาที (ผู้บันลือสีหนาท), ภูมิสายี (ผู้นอนบนพื้นดิน), สีฆยายี (ผู้ไปเร็ว).

---

ඊකාරන්තං.

จบอีการันต์.

---

භික්ඛු, සිලොපො. ලසඤ්ඤායං –

ภิกขุ, ลบ สิ. ในที่ชื่อว่า ละ –

---

83. ලා යොනං වො පුමෙ

๘๓. หลัง ละ แปลง โย วิภัตติ เป็น โว ในปุงลิงค์

---

ලතො යොනං වො හොති වා පුල්ලිඞ්ගෙ.

หลังนามที่ชื่อว่า ละ แปลง โย วิภัตติ เป็น โว บ้าง ในปุงลิงค์.

---

94. වෙ+වොසු ලුස්ස

๙๔. แปลง อุ ของ ละ เป็น อะ ในเพราะ เว และ โว

---

ලසඤ්ඤස්ස උස්ස වෙ+වොසු ට හොති. එත්ථ ‘‘පුමාලපනෙ වෙවො’’ ත්‍ය+ත්‍ර වොස්ස සහචරිතඤායා අනිස්සිතත්තා ජාතිවසෙන ‘‘ලා යොනං’’ ත්‍යාදො වො ච ගය්හති. භික්ඛවො. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘ලොපො’’ති යොලොපො. ‘‘යොලොපනිසු දීඝො’’ති දීඝෙ භික්ඛූ. භො භික්ඛු භික්ඛූ.

อุของนามที่ชื่อว่า ละ เป็น อะ ในเพราะ เว และ โว. ในที่นี้ โว ที่กล่าวในสูตรว่า ‘‘ลา โย นํ’’ เป็นต้น ก็ถูกรับเอาด้วยอำนาจแห่งชาติ เพราะไม่ขึ้นอยู่กับนัยแห่งสหจริตของ โว ในสูตรว่า ‘‘ปุมาลปเน เวโว’’ นี้. ภิกขโว. ในที่อื่น ลบ โย ด้วยสูตรว่า ‘‘โลโป’’. เมื่อทีฆะด้วยสูตรว่า ‘‘โยโลปนิสุ ทีโฆ’’ เป็น ภิกขู. โภ ภิกขุ, ภิกขู.

---

96. පුමා+ලපනෙ වෙවො

๙๖. ในปุงลิงค์อาลปนะ แปลง โย เป็น เว และ โว

---

ලසඤ්ඤතො උතො යොස්සා+ලපනෙ වෙ+වො හොන්ති වා පුල්ලිඞ්ගෙ. භික්ඛවෙ භික්ඛවො භික්ඛූ. භික්ඛුං, භික්ඛවො භික්ඛූ. භික්ඛුනා[Pg.55], භික්ඛූහි භික්ඛූභි. ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති ලතො සස්ස නො වා, භික්ඛුනො භික්ඛුස්ස, භික්ඛූනං. ‘‘නා ස්මාස්සා’’ති ලතො වා ස්මාස්ස නා, භික්ඛුනා භික්ඛුම්හා භික්ඛුස්මා. භික්ඛුම්හි භික්ඛුස්මිං. එවං –

หลังนามที่ชื่อว่า ละ และหลัง อุการันต์ แปลง โย วิภัตติ ในอาลปนะ เป็น เว และ โว บ้าง ในปุงลิงค์. ภิกขเว, ภิกขโว, ภิกขู. ภิกขุํ, ภิกขโว, ภิกขู. ภิกขุนา, ภิกขูหิ, ภิกขูภิ. หลังนามที่ชื่อว่า ละ แปลง ส วิภัตติ เป็น โน บ้าง ด้วยสูตรว่า ‘‘ฌลา สสฺส โน’’, เป็น ภิกขุโน, ภิกขุสฺส, ภิกขูนํ. หลังนามที่ชื่อว่า ละ แปลง สฺมา วิภัตติ เป็น นา บ้าง ด้วยสูตรว่า ‘‘นา สฺมาสฺสา’’, เป็น ภิกขุนา, ภิกขุมฺหา, ภิกขุสฺมา. ภิกขุมฺหิ, ภิกขุสฺมิํ. อย่างนี้ –

---

සෙතු කෙතු රාහු භාණු, සංකු උච්ඡු වෙළු මච්චු. (පඞ්ගු, රූ) සින්ධු බන්ධු නෙරු මෙරු, සත්තු කාරු හෙතු ජන්තු. රුරු පටු – ඉච්චාදයො.

เสตุ (สะพาน), เกตุ (ธง), ราหุ (ราหู), ภาณุ (พระอาทิตย์), สํกุ (หลัก), อุจฉุ (อ้อย), เวฬุ (ไม้ไผ่), มัจจุ (ความตาย). (ปงฺคุ, รู) สินธุ (แม่น้ำสินธุ), พันธุ (ญาติ), เนรุ (ภูเขาเนรุ), เมรุ (ภูเขาเมรุ), สัตตุ (ศัตรู), การุ (ช่าง), เหตุ (เหตุ), ชนฺตุ (สัตว์). รุรุ (กวาง), ปฏุ (ฉลาด) – เป็นต้น.

---

ජන්තු+හෙතූනං යොස්ව+යං භෙදො. ‘‘ජන්තු+හෙත්වී+ඝ+පෙහි වා’’ති යොලොපෙ –

ความแตกต่างของ ชนฺตุ และ เหตุ ในโยวิภัตติมีดังนี้. เมื่อลบโยวิภัตติด้วยสูตรว่า ‘‘ชนฺตุ+เหตฺวี+ฆ+เปหิ วา’’ –

---

84. ජන්ත්වාදිතො නො ච

๘๔. หลัง ชนฺตุ เป็นต้น แปลง โย เป็น โน และ โว

---

ජන්ත්වාදිතො යොනං නො හොති වො ච පුල්ලිඞ්ගෙ. ජන්තුනො ජන්තවො ජන්තුයො. භො ජන්තු ජන්තූ, ජන්තුනො, ‘‘පුමාලපනෙ වෙවො’’ති වෙ+වො, ජන්තවෙ ජන්තවො ජන්තුයො. ජන්තුං, ජන්තූ ජන්තුනො ජන්තවො ජන්තුයො. සෙසං භික්ඛුසමං.

หลัง ชนฺตุ เป็นต้น แปลง โย วิภัตติ เป็น โน และ โว บ้าง ในปุงลิงค์. ชนฺตุโน, ชนฺตโว, ชนฺตุโย. โภ ชนฺตุ, ชนฺตู, ชนฺตุโน. ด้วยสูตรว่า ‘‘ปุมาลปเน เวโว’’ เป็น เว และ โว, เป็น ชนฺตเว, ชนฺตโว, ชนฺตุโย. ชนฺตุํ, ชนฺตู, ชนฺตุโน, ชนฺตโว, ชนฺตุโย. ที่เหลือเหมือนภิกขุศัพท์.

---

හෙතු, හෙතූ හෙතවො. ‘‘යොම්හි වා ක්වචී’’ති ලසඤ්ඤස්ස උස්ස වා ටාදෙසො, හෙතයො. යොම්හි අන්තරඞ්ගත්තා පඨමං ටාදෙසෙ කතෙ පච්ඡා යොලොපාභාවො, තථා හි අන්තරඞ්ග+බාහිරඞ්ගවිධානෙස්ව+න්තරඞ්ගවිධියෙව බලවා. එත්ථ ච පකතිනිස්සිත+මන්තරඞ්ගං, පච්චයනිස්සිතං බාහිරඞ්ගං. හෙතුයො. භො හෙතු, හෙතූ හෙතවෙ හෙතවො හෙතයො හෙතුයො. සෙසං පුබ්බසමං.

เหตุ, เหตุู, เหตโว. เพราะบทว่า 'โยมฺหิ วา กฺวจิ' จึงมีการอาเทศ อุ ของคำที่ชื่อว่า ละ เป็น อา บ้าง (เป็น) เหตโย. ในโยวิภัตติ เพราะความเป็นอันตรังคะ เมื่อทำการอาเทศเป็น อา ก่อน ภายหลังจึงไม่มีการลบโยวิภัตติ, เพราะว่าในบรรดาวิธีที่เป็นอันตรังคะและพหิรังคะ วิธีที่เป็นอันตรังคะเท่านั้นมีกำลัง. และในที่นี้ อันตรังคะคือสิ่งที่อาศัยปกติ, พหิรังคะคือสิ่งที่อาศัยปัจจัย. เหตโย. โภ เหตุ, เหตุู, เหตเว, เหตโว, เหตโย, เหตโย. ที่เหลือเหมือนก่อน.

---

බහුතො [Pg.56] නංම්හි –

ใน นํ วิภัตติ เบื้องหลังพหุศัพท์ –

---

48. බහුකතින්නං

๔๘. (สูตรว่า) พหุกตินฺนํ

---

නංම්හි බහුනො කතිස්ස ච නුක හොති තිලිඞ්ගෙ. බහුන්නං. සෙසං භික්ඛුසමං.

ใน นํ วิภัตติ เบื้องหลังพหุศัพท์และกติศัพท์ ย่อมมี นุก อาคม ใน ๓ ลิงค์. (รูปคำ) พหุนฺนํ. ที่เหลือเหมือนภิกขุศัพท์.

---

වත්තු සි,

วตฺตุ (ลง) สิ,

---

57. ල්තු+පිතාදීන+මා සිම්හි

๕๗. (สูตรว่า) ลฺตุปิตาทีนมา สิ มฺหิ

---

ල්තුපච්චයන්තානං පිතු+මාතු+භාතු+ධීතු+දුහිතු+ජාමාතු+නත්තු+හොතු+පොතූනඤ්චා හොති සිම්හි. වත්තා. ‘‘කත්තරි ල්තු+ණකා’’ති විහිතල්තුපච්චයස්ස ගහණා යතො ධාතුතො හි සො විහිතො, ‘‘පච්චයග්ගහණෙ යස්මා සො විහිතො, තදාදිනො තදන්තස්ස ච ගහණං’’ති ඤායා තදවිනාභාවතො තදන්තධාතුනොපි ගහණංති ල්තුපච්චයන්තානංති වුත්තං.

การอาเทศเป็น อา ย่อมมีใน สิ วิภัตติ แห่งศัพท์ที่มี ลฺตุ ปัจจัยเป็นที่สุด และแห่งปิตุ มาตุ ภาตุ ธีตุ ทุหิตุ ชามาตุ นตฺตุ โหตุ โปตุ. (รูปคำ) วตฺตา. เพราะการถือเอา ลฺตุ ปัจจัยที่บัญญัติไว้ด้วยสูตรว่า 'กตฺตริ ลฺตุ ณกา' และเพราะนัยว่า 'ในการถือเอาปัจจัย ย่อมถือเอาศัพท์ที่มีปัจจัยนั้นเป็นเบื้องต้นและมีปัจจัยนั้นเป็นที่สุด' เพราะปัจจัยนั้นถูกบัญญัติมาจากธาตุใด และเพราะความเป็นสิ่งที่แยกจากกันไม่ได้นั้น จึงมีการถือเอาแม้ธาตุที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุดด้วย จึงกล่าวว่า 'แห่งศัพท์ที่มี ลฺตุ ปัจจัยเป็นที่สุด'.

---

162. ල්තු+පිතාදීන+ම සෙ

๑๖๒. (สูตรว่า) ลฺตุปิตาทีนม เส

---

ල්තුපච්චයන්තානං පිතාදීනඤ්චා+රඞ හොති සතො+ඤ්ඤත්‍ර. ‘‘ආරඞස්මා’’ති ටො, වත්තාරො.

การอาเทศเป็น อร (อาร) ย่อมมีแห่งศัพท์ที่มี ลฺตุ ปัจจัยเป็นที่สุด และแห่งปิตุศัพท์เป็นต้น ในวิภัตติอื่นจาก สิ. (ด้วยสูตรว่า 'อารํ สฺมา' เป็น โต) (รูปคำ) วตฺตาโร.

---

58. ගෙ අ ච

๕๘. (สูตรว่า) เค อ จ

---

ගෙල්තු+පිතාදීනං අ හොති ආ ච. භො වත්ත වත්තා, වත්තාරො. වත්තාරං, වත්තාරෙ වත්තාරො. නාවචනස්ස ‘‘ටා නාස්මානං’’ති ටා, වත්තාරා.

ใน เค วิภัตติ แห่งศัพท์ที่มี ลฺตุ ปัจจัยและปิตุศัพท์เป็นต้น ย่อมมีการอาเทศเป็น อะ และ อา. (รูปคำ) โภ วตฺต, วตฺตา, วตฺตาโร. วตฺตารํ, วตฺตาเร, วตฺตาโร. ใน น วิภัตติ (ด้วยสูตรว่า 'ฏา นาสฺมานํ' เป็น ฏา) (รูปคำ) วตฺตารา.

---

166. සු+හිස්වා+රඞ

๑๖๖. (สูตรว่า) สุหิสฺวารํ

---

සු+හිසු ල්තු+පිතාදීන+මාරඞ වා හොති. වත්තාරෙහි වත්තාරෙභි වත්තූහි වත්තූභි.

ใน สุ และ หิ วิภัตติ การอาเทศเป็น อร (อาร) แห่งศัพท์ที่มี ลฺตุ ปัจจัยและปิตุศัพท์เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. (รูปคำ) วตฺตาเรหิ, วตฺตาเรภิ, วตฺตูหิ, วตฺตูภิ.

---

165. සලොපො

๑๖๕. (สูตรว่า) สโลโป

---

ල්තු+පිතාදීහි [Pg.57] සස්ස ලොපො වා හොති. වත්තු වත්තුනො වත්තුස්ස.

เบื้องหลังศัพท์ที่มี ลฺตุ ปัจจัยและปิตุศัพท์เป็นต้น การลบ ส วิภัตติ ย่อมมีบ้าง. (รูปคำ) วตฺตุ, วตฺตุโน, วตฺตุสฺส.

---

163. නංම්හි වා

๑๖๓. (สูตรว่า) นํมฺหิ วา

---

නංම්හි ල්තු+පිතාදීන+මාරඞ වා හොති. වත්තාරානං.

ใน นํ วิภัตติ การอาเทศเป็น อร (อาร) แห่งศัพท์ที่มี ลฺตุ ปัจจัยและปิตุศัพท์เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. (รูปคำ) วตฺตารานํ.

---

164. ආ

๑๖๔. (สูตรว่า) อา

---

නංම්හි ල්තු+පිතාදීන+මා වා හොති. වත්තානං වත්තූනං. ස්මාස්ස ටා, වත්තාරා.

ใน นํ วิภัตติ การอาเทศเป็น อา แห่งศัพท์ที่มี ลฺตุ ปัจจัยและปิตุศัพท์เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. (รูปคำ) วตฺตานํ, วตฺตูนํ. แห่ง สฺมา วิภัตติ เป็น ฏา, (รูปคำ) วตฺตารา.

---

174. ටි ස්මිනො

๑๗๔. (สูตรว่า) ฏิ สฺมิโน

---

ආරවා+දෙසම්හා ස්මිනො ටි හොති.

เบื้องหลังจากการอาเทศเป็น อร (อาร) สมิง วิภัตติ ย่อมเป็น ฏิ.

---

176. රස්සා+රඞ

๑๗๖. (สูตรว่า) รสฺสารํ

---

ස්මිම්හි ආරො රස්සො හොති. වත්තරි, වත්තාරෙසු වත්තූසු වත්තුසු. එවං –

ใน สมิง วิภัตติ อร (อาร) ย่อมเป็นรัสสะ. (รูปคำ) วตฺตริ, วตฺตาเรสุ, วตฺตูสุ, วตฺตุสุ. อย่างนี้ –

---

එවං භත්තු කත්තු නෙතු, සොතු ඤාතු ජෙතු ඡෙත්තු;

භෙත්තු දාතු ධාතු බොද්ධු, විඤ්ඤාපෙතාදයොපි ච.

อย่างนี้ ภตฺตุ, กตฺตุ, เนตฺตุ, โสตฺตุ, ญาตฺตุ, เชตฺตุ, เฉตฺตุ, เภตฺตุ, ทาตุ, ธาตุ, โพทฺธุ และ วิญฺญาเปตุ เป็นต้นด้วย.

---

සත්ථුසද්දස්ස පන නාම්හි බහුලාධිකාරා ‘‘ල්තු+පිතාදීන+මසෙ’’ති වා ආරවාදෙසෙ සත්ථාරා සත්ථුනා. සෙසං වත්තුසමං.

ส่วนแห่ง สตฺถุ ศัพท์ ใน นา วิภัตติ เพราะอำนาจแห่งพหุละ ด้วยสูตรว่า 'ลฺตุปิตาทีนมเส' หรือด้วยการอาเทศเป็น อร (อาร) (เป็นรูปคำ) สตฺถารา, สตฺถุนา. ที่เหลือเหมือน วตฺตุ ศัพท์.

---

සිම්හි ආ, පිතා. ‘‘ල්තු+පිතාදීන+මසෙ’’ති ආරවාදෙසෙ –

ใน สิ วิภัตติ (อาเทศเป็น) อา, (รูปคำ) ปิตา. เมื่อมีการอาเทศเป็น อร (อาร) ด้วยสูตรว่า 'ลฺตุปิตาทีนมเส' –

---

177. පිතාදීන+මනත්වාදීනං

๑๗๗. (สูตรว่า) ปิตาทีนมนตฺวาทีนํ

---

නත්වාදිවජ්ජිතානං [Pg.58] පිතාදීන+මාරො රස්සො හොති සබ්බාසු විභත්තීසු. ‘‘ල්තු+පිතාදීන+මසෙ’’ ‘‘සු+හිස්වා+රඞ’’ ‘‘නංම්හි වා’’ති එත්ථ වුත්තවිභත්තීසු පරෙසු ආරඞ හොතීති තා විභත්තියො පටිච්ච සබ්බාසූති වුත්තං. පිතරො. භො පිත පිතා, පිතරො. පිතරං, පිතරෙ පිතරො. පිතරා, පිතරෙහි පිතරෙභි පිතූහි පිතූභි. පිතු පිතුනො පිතුස්ස, පිතරානං පිතූනං. ‘‘පිතුන්නං’’ති නංම්හි දීඝෙ රස්ස+ද්විත්තානීති වුත්තං. ‘‘සානුවුත්තං සුත්තං’’ති ඤායා ‘‘බහුකතින්නං’’ති එත්ථ නුක-ඉති යොගවිභාගෙනපි සිජ්ඣති එත්ථ අනුවත්තිතනංම්හි. පඤ්චමීඡට්ඨී තතියාචතුත්ථීසමං. පිතරි, පිතරෙසු පීතූසු, රස්සාභාවො. නත්තා, නත්තාරො. භො නත්ත නත්තා, නත්තාරො ඉච්චාදි වත්තුසමං.

อร (อาร) แห่งปิตุศัพท์เป็นต้นที่เว้นจากนตฺตุศัพท์เป็นต้น ย่อมเป็นรัสสะในวิภัตติทั้งปวง. เพราะ อร (อาร) ย่อมมีในเมื่อวิภัตติทั้งหลายที่กล่าวไว้ในสูตรว่า 'ลฺตุปิตาทีนมเส' 'สุหิสฺวารํ' 'นํมฺหิ วา' อยู่เบื้องหลัง จึงกล่าวว่า 'ในวิภัตติทั้งปวง' โดยอาศัยวิภัตติเหล่านั้น. (รูปคำ) ปิตโร. โภ ปิต, ปิตา, ปิตโร. ปิตรํ, ปิตเร, ปิตโร. ปิตรา, ปิตเรหิ, ปิตเรภิ, ปิตูหิ, ปิตูภิ. ปิตุ, ปิตุโน, ปิตุสฺส, ปิตรานํ, ปิตูนํ. ใน นํ วิภัตติ (รูปคำ) 'ปิตุนฺนํ' ท่านกล่าวว่ามีการทำทีฆะ รัสสะ และทวิภาวะ. ด้วยนัยว่า 'สูตรที่มีการตามไป' แม้ด้วยการแยกบทว่า 'นุก' ในสูตร 'พหุกตินฺนํ' นี้ ก็สำเร็จได้ใน นํ วิภัตติ ที่ตามมานี้. ปัญจมีและฉัฏฐีเหมือนตติยาและจตุตถี. (รูปคำ) ปิตริ, ปิตเรสุ, ปิตูสุ, (ไม่มีรัสสะ). (รูปคำ) นตฺตา, นตฺตาโร. โภ นตฺต, นตฺตา, นตฺตาโร เป็นต้น เหมือน วตฺตุ ศัพท์.

---

ගුණවන්තු සි,

คุณวนฺตุ (ลง) สิ,

---

151. න්තුස්ස

๑๕๑. (สูตรว่า) นฺตุสฺส

---

සිම්හි න්තුස්ස ටා හොති. ගුණවා. යොම්හි ‘‘න්තන්තූනං න්තො යොම්හි පඨමෙ’’ති සවිභත්තිස්ස න්තුස්ස න්තො හොති. එත්ථ ච ‘‘න්තු වන්තු+මන්තා+වන්තු+තවන්තුසම්බන්ධී’’ති පරිභාසතො න්තු ච වන්ත්වාදිසම්බන්ධීයෙව ගය්හතෙ, න ජන්තු තන්තාදීනං. ගුණවන්තො. අඤ්ඤත්‍ර –

ในสิวิภัตติ อาเทศ นตุ เป็น ฏา. (รูปคำ) คุณวา. ในโยวิภัตติ ด้วยสูตรว่า "นตนฺตูนํ นโต โยมหิ ปฐเม" อาเทศ นตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น นโต. และในที่นี้ ด้วยปริภาสว่า "นตุ วนฺตุ+มนฺตา+วนฺตุ+ตวนฺตุสมฺพนฺธี" นตุ ย่อมถูกถือเอาเฉพาะที่สัมพันธ์กับวันตุปัจจัยเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ (นตุ) ของศัพท์ว่า ชันตุ ตันตุ เป็นต้น. (รูปคำ) คุณวนฺโต. ในที่อื่น –

---

91. ය්වාදො න්තුස්ස

๙๑. (อาเทศ อะ) แห่งนตุ ในโยวิภัตติเป็นต้น

---

යොආදීසු න්තුස්ස අ හොති. ගුණවන්තඉති අකාරන්තා ටා+ටෙආදෙසා හොන්ති, ගුණවන්තා. ‘‘ටටාඅං ගෙ’’ති ටාදයො[Pg.59], භො ගුණව ගුණවා ගුණවං, ගුණවන්තො ගුණවන්තා. ‘‘න්තස්ස ච ට වං+සෙ’’ති අංසෙසු න්තස්ස ටො වා, ගුණවං ගුණවන්තං, ගුණවන්තෙ. ‘‘තො+තා+ති+තා ස+ස්මා+ස්මිං+නාසූ’’ති තාආදයො හොන්ති, ගුණවතා ගුණවන්තෙන, ගුණවන්තෙහි ගුණවන්තෙභි. ‘‘ලක්ඛණිකපටිපදොත්තෙසු පටිපදොත්තස්සෙව ගහණං, න ලක්ඛණිකස්සා’’ති ඤායා ‘‘න ලක්ඛණිකස්සා’’ති වුත්තබ්‍යත්තිපක්ඛ+මනපෙක්ඛිත්වා ‘‘අතො’’ති රස්සාකාරජාතියා පෙක්ඛිතත්තා ගුණවන්තෙනාති ‘‘අතෙනා’’ ත්‍ය+නෙන සිජ්ඣති. ජාති=සාමඤ්ඤං, බ්‍යත්ති=විසෙසො. ගුණවතො ගුණවස්ස ගුණවන්තස්ස, ‘‘තං නංම්හි’’ති නංම්හී තං වා, ගුණවතං ගුණවන්තානං. ගුණවතා ගුණවන්තා ගුණවන්තම්හා ගුණවන්තස්මා. ගුණවති ගුණවන්තෙ ගුණවන්තම්හි ගුණවන්තස්මිං, ගුණවන්තෙසු. ‘‘න්තස්ස ච ට වා’’ති යොගවිභාගා යොසු ච න්තුස්ස වා ටාදෙසෙ කතෙ යොස්ස ටා, ‘‘චක්ඛුමා අන්ධිතා හොන්ති’’, ‘‘වග්ගුමුදාතීරියා භික්ඛු වණ්ණවා’’ ඉච්චාදී හොන්ති.

ในโยวิภัตติเป็นต้น อาเทศ นตุ เป็น อะ. (รูปคำ) คุณวนฺตา อิติ (เมื่อเป็น) อการันต์ อาเทศเป็น ฏา และ เฏ ย่อมมี, (รูปคำ) คุณวนฺตา. (ด้วยสูตรว่า "ฏะ ฏา อัง เค" ฏาเป็นต้น) (รูปคำ) โภ คุณวะ คุณวา คุณวํ, คุณวนฺโต คุณวนฺตา. ใน อัง และ เส วิภัตติ ด้วยสูตรว่า "นตสฺส จะ ฏะ วํ เส" อาเทศ นตุ เป็น ฏะ บ้าง, (รูปคำ) คุณวํ คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต. ด้วยสูตรว่า "โต ตา ติ ตา สะ สมา สมิง นาสู" ตา เป็นต้น ย่อมมี, (รูปคำ) คุณวตา คุณวนฺเตนะ, คุณวนฺเตหิ คุณวนฺเตภิ. ด้วยนัยว่า "ในบทที่แสดงลักษณะและบทที่สำเร็จรูป ย่อมมีการถือเอาเฉพาะบทที่สำเร็จรูป ไม่ใช่บทที่แสดงลักษณะ" ไม่ต้องคำนึงถึงฝ่ายบุคคล (พยัตติ) ที่กล่าวว่า "ไม่ใช่ของลักษณะ" เพราะพิจารณาถึงชาติของรัสสอการะว่า "อะโต" (รูปคำ) คุณวนฺเตนะ อิติ ย่อมสำเร็จด้วย "อะเตนะ" นี้. ชาติ คือ สามัญญะ, พยัตติ คือ วิเสสะ. (รูปคำ) คุณวโต คุณวสฺส คุณวนฺตสฺส, ในนังวิภัตติ ด้วยสูตรว่า "ตํ นามหิ" อาเทศเป็น ตํ บ้าง, (รูปคำ) คุณวตํ คุณวนฺตานํ. (รูปคำ) คุณวตา คุณวนฺตา คุณวนฺตมฺหา คุณวนฺตสฺมา. (รูปคำ) คุณวติ คุณวนฺเต คุณวนฺตมฺหิ คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺเตสุ. ด้วยการแยกบท (โยควิภาค) ว่า "นตสฺส จะ ฏะ วา" และในโยวิภัตติทั้งหลาย เมื่อมีการอาเทศ นตุ เป็น ฏา บ้าง อาเทศ โย เป็น ฏา, (รูปคำ) "จกฺขุมา อนฺธิตา โหนฺติ", (รูปคำ) "วคฺคุมุทาตีริยา ภิกฺขุ วณฺณวา" เป็นต้น ย่อมมี.

---

එවං ගණවා කුලවා ඵලවා යසවා ධනවා සුතවා භගවා හිමවා බලවා සීලවා පඤ්ඤවා ඉච්චාදී.

เช่นเดียวกันนี้ คือ คณวา (ผู้มีหมู่), กุลวา (ผู้มีตระกูล), ผลวา (ผู้มีผล), ยสวา (ผู้มียศ), ธนวา (ผู้มีทรัพย์), สุตวา (ผู้มีสุตะ), ภควา (ผู้มีโชค), หิมวา (ผู้มีหิมะ), พลวา (ผู้มีกำลัง), สีลวา (ผู้มีศีล), ปญฺญวา (ผู้มีปัญญา) เป็นต้น.

---

153. හිමවතො වා ඔ

๑๕๓. อาเทศ (นตุ) ของหิมวันตศัพท์ เป็น โอ บ้าง

---

හිමවතො සිම්හි න්තුස්ස ඔ වා හොති, හිමවන්තො හිමවා. සෙසං පුරිමසමං.

ในสิวิภัตติของหิมวันตศัพท์ อาเทศ นตุ เป็น โอ บ้าง, (รูปคำ) หิมวนฺโต หิมวา. ที่เหลือเหมือนก่อน.

---

ආයස්මන්තුසද්දො කම්මවාචාය ක්වචි බහුලාධිකාරා ද්විවචනෙන ආයස්මන්තා, තිණ්ණං වචනෙන ආයස්මන්තොති දිස්සති.

อายสฺมนฺตุศัพท์ ในกรรมวาจา บางครั้งด้วยอำนาจแห่งพหุลศัพท์ ย่อมปรากฏเป็น อายสฺมนฺตา ด้วยทวิวจนะ และเป็น อายสฺมนฺโต ด้วยพหุวจนะ (คำของคนสามคน).

---

එවං [Pg.60] සතිමා ධිතිමා ගතිමා මුතිමා මතිමා ජුතිමා සිරිමා හිරිමා ථුතිමා රතිමා යතිමා සුචිමා කලිමා බලිමා කසිමා රුචිමා බුද්ධිමා චක්ඛුමා බන්ධුමා හෙතුමා සෙතුමා කෙතුමා රාහුමා භාණුමා ඛාණුමා විජ්ජුමා ඉච්චාදයො.

เช่นเดียวกันนี้ คือ สติมา (ผู้มีสติ), ธิติมา (ผู้มีความเพียร), คติมา (ผู้มีคติ), มุติมา (ผู้มีความรู้), มติมา (ผู้มีปัญญา), ชุติมา (ผู้มีความรุ่งเรือง), สิริมา (ผู้มีสิริ), หิริมา (ผู้มีหิริ), ถุติมา (ผู้มีการสรรเสริญ), รติมา (ผู้มีความยินดี), ยติมา (ผู้มีความพยายาม), สุจิมา (ผู้มีความสะอาด), กลิมา (ผู้มีโทษ), พลิมา (ผู้มีพลีกรรม), กสิมา (ผู้มีการกสิกรรม), รุจิมา (ผู้มีความชอบใจ), พุทฺธิมา (ผู้มีปัญญา), จกฺขุมา (ผู้มีจักษุ), พนฺธุมา (ผู้มีญาติ), เหตุมา (ผู้มีเหตุ), เสตุมา (ผู้มีสะพาน), เกตุมา (ผู้มีธง), ราหุมา (ผู้มีราหู), ภาณุมา (ผู้มีแสงสว่าง), ขาณุมา (ผู้มีตอ), วิชฺชุมา (ผู้มีสายฟ้า) เป็นต้น.

---

උකාරන්තං.

จบอุกรันต์.

---

වෙස්සභූ සිලොපො. තෙ ච රස්සාභාවොව විසෙසො. ‘‘එකවචනයොස්ව+ඝොනං’’ති රස්සෙ ‘‘ලා යොනං වො පුමෙ’’ති වො, වෙස්සභුවො, ‘‘වෙවොසු ලුස්සා’’ති වුත්තත්තා න ටාදෙසො, ‘‘ලොපොති යොලොපෙ වෙස්සභූ. ‘‘ගෙ වා’’ති වා රස්සෙ භො වෙස්සභු වෙස්සභූ, වෙස්සභුවො වෙස්සභූ. වෙස්සභුං, වෙස්සභුවො වෙස්සභූ. වෙස්සභුනා ඉච්චාදි භික්ඛුසමං. එවං සයම්භූ පරාභිභූ අභිභූආදයො. ගොත්‍රභූ+සහභූසද්දෙහි පන යොනං ‘‘ජන්ත්වාදිතො නො වා’’ති නො, වො වා, ගොත්‍රභුනො ගොත්‍රභුවො ගොත්‍රභූ. සහභුනො සහභුවො සහභූ, සෙසං වෙස්සභූසමං.

เวสสภูศัพท์ ลบสิวิภัตติ. และความไม่มีรัสสะนั่นแหละเป็นข้อพิเศษ. เมื่อรัสสะด้วยสูตรว่า "เอกวจนโยสฺว+โฆนํ" อาเทศเป็น โว ด้วยสูตรว่า "ลา โย นํ โว ปุเม" (รูปคำ) เวสสภูโว, เพราะกล่าวไว้ว่า "เวโวสุ ลุสฺสา" จึงไม่มีการอาเทศเป็น ฏา, เมื่อลบโยวิภัตติด้วยสูตรว่า "โลโป" (รูปคำ) เวสสภู. เมื่อรัสสะด้วยสูตรว่า "เค วา" บ้าง (รูปคำ) โภ เวสสภู เวสสภู, เวสสภูโว เวสสภู. เวสสภูํ, เวสสภูโว เวสสภู. เวสสภูนา เป็นต้น เหมือนกับภิกขุศัพท์. เช่นเดียวกันนี้ คือ สยมฺภู ปราภิภู อภิภู เป็นต้น. แต่จากศัพท์ว่า โคตรภู และ สหภู อาเทศโยวิภัตติเป็น โน หรือ โว ด้วยสูตรว่า "ชนฺตฺวาทิโต โน วา" (รูปคำ) โคตรภูโน โคตรภูโว โคตรภู. สหภูโน สหภูโว สหภู, ที่เหลือเหมือนกับเวสสภู.

---

85. කූතො

๘๕. เบื้องหลังกูปัจจัย

---

කූපච්චයන්තතො යොනං නො වා හොති පුල්ලිඞ්ගෙ. සබ්බඤ්ඤුනො. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘ලා යොනං වො පුමෙ’’ති න වො, ‘‘කූතො’’ති ජන්ත්වාදීහි පුථක්කරණා. යොලොපෙ සබ්බඤ්ඤූ. භො සබ්බඤ්ඤු සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනො සබ්බඤ්ඤූ ඉච්චාදි.

ในปุงลิงค์ เบื้องหลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วยกูปัจจัย อาเทศ โย เป็น โน บ้าง. (รูปคำ) สพฺพญฺญุโน. ในที่อื่น ไม่มีการอาเทศเป็น โว ด้วยสูตรว่า "ลา โย นํ โว ปุเม" เพราะแยกออกจากพวก ชันตุ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า "กูโต". เมื่อลบโยวิภัตติ (รูปคำ) สพฺพญฺญู. โภ สพฺพญฺญุ สพฺพญฺญู, สพฺพญฺญุโน สพฺพญฺญู เป็นต้น.

---

එවං මග්ගඤ්ඤූ ධම්මඤ්ඤූ අත්ථඤ්ඤූ කාලඤ්ඤූ රත්තඤ්ඤූ මත්තඤ්ඤූ කතඤ්ඤූ කථඤ්ඤූ විඤ්ඤූ විදූ ඉච්චාදයො. එත්ථ ‘‘විදා කූ’’ ‘‘විතො ඤාතො’’ [Pg.61] ‘‘කම්මා’’ති තීසු සුත්තෙසු කූපච්චයස්ස ගහිතත්තා වෙදගූආදයො රූපච්චයන්තා න ගහිතා.

เช่นเดียวกันนี้ คือ มคฺคัญฺญู, ธมฺมญฺญู, อตฺถญฺญู, กาลญฺญู, รตฺตญฺญู, มตฺตญฺญู, กตญฺญู, กถญฺญู, วิญฺญู, วิทู เป็นต้น. ในที่นี้ เพราะมีการถือเอากูปัจจัยใน ๓ สูตร คือ "วิทา กู" "วิโต ญาโต" "กมฺมา" ศัพท์ที่ลงท้ายด้วยรูปัจจัยมี เวทคู เป็นต้น จึงไม่ถูกถือเอา.

---

ඌකාරන්තං.

จบอูการันต์.

---

ගො, සි, සිලොපො. ගො.

โคศัพท์, ลง สิ, ลบ สิ. (รูปคำ) โค.

---

67. ගොස්සා+ග+සි+හි+නංසු ගාව+ගවා

๖๗. อาเทศ โค เป็น คาวะ และ ควา ในวิภัตติทั้งหลาย ยกเว้น คะ สิ หิ และ นัง

---

ග+සි+හි+නංවජ්ජිතාසු විභත්තීසු ගොසද්දස්ස ගාව+ගවා හොන්ති නිච්චං.

ในวิภัตติทั้งหลายที่เว้น คะ สิ หิ และ นัง อาเทศ โคศัพท์ เป็น คาวะ และ ควา เป็นนิตย์.

---

170. උභ+ගොහි ටො

๑๗๐. เบื้องหลัง อุภะ และ โค อาเทศ โย เป็น ฏะ

---

උභ+ගොහි යොනං ටො හොති. ගාවො ගවො. භො ගො, ගාවො ගවො.

เบื้องหลัง อุภะ และ โค อาเทศ โย เป็น ฏะ. (รูปคำ) คาโว คโว. โภ โค, คาโว คโว.

---

72. ගාවු+ම්හි

๗๒. อาเทศเป็น คาวุ ใน อังวิภัตติ

---

අංවචනෙ ගොස්ස ගාවු වා හොති. ගාවුං ගාවං ගවං, ගාවො ගවො.

ใน อังวิภัตติ อาเทศ โคศัพท์ เป็น คาวุ บ้าง. (รูปคำ) คาวุํ คาวํ ควํ, คาโว คโว.

---

71. නාස්සා

๗๑. อาเทศ นา เป็น อา

---

ගොතො නාස්ස ආ හොති වා. එකවණ්ණත්තා න සබ්බාදෙසො. ‘‘පඤ්චමියං පරස්සෙ’’ති වත්තන්තෙ ‘‘ආදිස්සා’’ති නාස්ස ආ හොති, පරලොපො, ගාවා ගාවෙන ගවා ගවෙන, ගොහි ගොභි.

เบื้องหลัง โคศัพท์ อาเทศ นา เป็น อา บ้าง. เพราะ (อา) เป็นอักษรเดียว จึงไม่เป็นการอาเทศทั้งตัว. เมื่อสูตรว่า "ปญฺจมิยํ ปรสฺเส" ยังตามมาอยู่ อาเทศ นา เป็น อา ด้วยสูตรว่า "อาทิสฺสา", ลบสระหลัง, (รูปคำ) คาวา คาเวนะ ควา คเวนะ, โคหิ โคภิ.

---

69. ගවං සෙන

๖๙. อาเทศเป็น ควํ พร้อมด้วย เส

---

ගොස්ස සෙ වා ගවං හොති සහ සෙන. ගවං ගාවස්ස ගවස්ස. කච්චායනෙ ‘‘ගවං චෙ තරමානානං’’ති පාළිං පටිච්ච නංම්හි බහුවචනමෙව සාධිතං, ඉධ ‘‘ගවංව සිඞ්ගිනො සඞ්ගං’’ති දස්සනතො එකවචනඤ්ච.

อาเทศ โคศัพท์ เป็น ควํ พร้อมด้วย เสวิภัตติ บ้าง. (รูปคำ) ควํ คาวสฺส ควสฺส. ในคัมภีร์กัจจายนะ อาศัยพระบาลีว่า "ควํ เจ ตรมานานํ" จึงสำเร็จรูปเป็นพหุวจนะในนังวิภัตติเท่านั้น, ในที่นี้ (สำเร็จรูป) เป็นเอกวจนะด้วย เพราะเห็นจากหลักฐานว่า "ควํว สิคฺคิโน สงฺคํ".

---

70. ගුන්නඤ්ච නංනා

๗๐. อาเทศเป็น คุนฺนํ พร้อมด้วย นัง

---

නංවචනෙන [Pg.62] සහ ගොස්ස ගුන්නං හොති ගවඤ්ච වා. ගුන්නං ගවං ගොනං. ගාවා ගාවම්හා ගාවස්මා ගවා ගවම්හා ගවස්මා. ගාවෙ ගාවම්හි ගාවස්මිං ගවෙ ගවම්හි ගවස්මිං.

อาเทศ โคศัพท์ พร้อมด้วย นังวิภัตติ เป็น คุนฺนํ และ ควํ บ้าง. (รูปคำ) คุนฺนํ ควํ โคนํ. คาวา คาวมฺหา คาวสฺมา ควา ควมฺหา ควสฺมา. คาเว คาวมฺหิ คาวสฺมึ คเว ควมฺหิ ควสฺมึ.

---

68. සුම්හි වා

๖๘. ใน สุวิภัตติ บ้าง

---

සුම්හි ගොස්ස ගාව+ගවා හොන්ති වා. ගාවෙසු ගවෙසු ගොසු. ගොස්ස ගොණාදෙසො න කතො, සද්දන්තරත්තා. ගොණසද්දො හි සත්තසු විභත්තීසු දිස්සතීති.

ใน สุวิภัตติ อาเทศ โคศัพท์ เป็น คาวะ และ ควา บ้าง. (รูปคำ) คาเวสุ คเวสุ โคสุ. ไม่มีการอาเทศ โค เป็น โคณ เพราะเป็นคนละศัพท์กัน. เพราะว่า โคณศัพท์ ย่อมปรากฏในวิภัตติทั้ง ๗.

---

උසු+භූමි+පසු+රංසි-දිසා+වාචා+ම්බු+චක්ඛුසු;

දසස්ව+ත්ථෙසු ගො වුත්තො, ලග්ගෙ ච වජිරෙ ඉති.

โคศัพท์ ถูกกล่าวไว้ในอรรถ ๑๐ อย่าง คือ ลูกศร, แผ่นดิน, สัตว์เลี้ยง, รัศมี, ทิศ, วาจา, น้ำ, จักษุ, และในอรรถว่า สิ่งที่ติดอยู่ และ เพชร ดังนี้.

---

ඔකාරන්තං.

โอการันต์.

---

ඉති පුල්ලිඞ්ගං.

จบปุงลิงค์.

---

කඤ්ඤා, සිලොපො.

กัญญา, (สำเร็จรูปด้วย) การลบสิวิภัตติ.

---

1,11. ඝා

๑,๑๑. ฆา

---

ඉත්ථියං වත්තමානස්ස නාමස්ස+න්තෙ වත්තමානො ආකාරො ඝසඤ්ඤො හොති. ‘‘ජන්තු+හෙත්වී+ඝ+පෙහි වා’’ති යොලොපො වා. කඤ්ඤා කඤ්ඤායො. ‘‘ඝ+බ්‍රහ්මාදිතෙ’’ති ගස්ස එ වා, කඤ්ඤෙ කඤ්ඤා, යොම්හි කඤ්ඤා කඤ්ඤායො. ‘‘ඝො ස්සං+ස්සා යං+තිංසූ’’ති අංම්හි රස්සො. කඤ්ඤං, කඤ්ඤා කඤ්ඤායො.

สระอาที่อยู่ท้ายนามซึ่งเป็นอิตถีลิงค์ ชื่อว่า ฆะ. ด้วยสูตรว่า "ชนฺตุเหตฺวีฆเปหิ วา" มีการลบโยวิภัตติบ้าง. (เช่น) กัญญา, กัญญาโย. ด้วยสูตรว่า "ฆพฺรหฺมาทิเต" มีการเปลี่ยน ฆะ เป็น เอ บ้าง (ในอารปนะ) เป็น กัญเญ, กัญญา, ในโยวิภัตติ เป็น กัญญา, กัญญาโย. ด้วยสูตรว่า "โฆ สฺสํ สฺสา ยํ ตึสู" มีการทำรัสสะในอังวิภัตติ เป็น กัญญัง, กัญญา, กัญญาโย.

---

45. ඝ+පතෙ+කස්මිං නාදීනං ය+යා

๔๕. ฆปเตกสฺมึ นาทีนํ ยยา

---

ඝපතො [Pg.63] ස්මිංවිභත්තිපරියන්තානං එකත්තෙ නාදීනං ය+යා හොන්ති යථාක්කමං. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාභි කඤ්ඤාහි. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං.

ในเอกพจน์ หลังนามชื่อ ฆะ และ ปะ วิภัตติทั้งหลายมีนาวิภัตติเป็นต้นจนถึงสฺมึวิภัตติ เปลี่ยนเป็น ยะ และ ยา ตามลำดับ. (เช่น) กัญญายะ, กัญญาภิ, กัญญาหิ. กัญญายะ, กัญญานัง.

---

103. යං

๑๐๓. ยํ

---

ඝපතො ස්මිනො යං වා හොති. කඤ්ඤායං කඤ්ඤාය. ‘‘ඝ+ පතෙ+කස්මිං නාදීනං ය+යා’’ ‘‘යං’’ති ච ඉමෙසං අපවාදාදීනං විසයෙ ම්හිස්ස උස්සග්ගත්තා පවත්ති නත්ථීති ස්මිනො බහුලාධිකාරා ‘‘ස්මා+හි+ස්මින්න’’ මිච්චාදිනා ම්හිකතෙ ‘‘දසසහස්සිම්හි ධාතුම්හී’’ති සිජ්ඣති. කඤ්ඤාසු. එවං –

หลังนามชื่อ ฆะ และ ปะ เปลี่ยนสฺมึวิภัตติเป็น ยัง บ้าง. (เป็น) กัญญายัง, กัญญายะ. เพราะ "มฺหิ" เป็นอุสสัคคะ (กฎทั่วไป) จึงไม่มีการใช้ในวิสัยของอัปปวาทะ (กฎยกเว้น) มีสูตร "ฆปเตกสฺมึ นาทีนํ ยยา" และ "ยํ" เป็นต้น. ด้วยอำนาจพหุลาธิการในสฺมึวิภัตติ เมื่อทำเป็น "มฺหิ" ด้วยสูตร "สฺมาหิสฺมินฺน" เป็นต้น ย่อมสำเร็จรูป (เช่น) "ทสสหสฺสิมฺหิ", "ธาตุสฺมึ". (เป็น) กัญญาสุ. ดังนี้ -

---

සද්ධා මෙධා පඤ්ඤා විජ්ජා, චින්තා මන්තා තණ්හා වීණා;

ඉච්ඡා මුච්ඡා එජා මායා, මෙත්තා මත්තා සික්ඛා භික්ඛා.

ศรัทธา, เมธา, ปัญญา, วิชชา, จินตา, มันตา, ตัณหา, วีณา, อิจฉา, มุจฉา, เอชา, มายา, เมตตา, มัตตา, สิกขา, ภิกขา.

---

ජඞ්ඝා ගීවා ජීව්හා වාචා, ඡායා ආසා ගඞ්ගා නාවා;

ගාථා සෙනා ලෙඛා සාලා, මාලා වෙලා පූජා ඛිඩ්ඩා.

ชังฆา, คีวา, ชิวหา, วาจา, ฉายา, อาสา, คงคา, นาวา, คาถา, เสนา, เลขา, ศาลา, มาลา, เวลา, ปูชา, ขิฑฑา.

---

පිපාසා වෙදනා සඤ්ඤා, චෙතනා තසිනා පජා;

දෙවතා වට්ටකා ගොධා, බලාකා පරිසා සභා.

ปิปาสา, เวทนา, สัญญา, เจตนา, ตสินา, ปชา, เทวตา, วัฏฏกา, โคธา, พลาคา, ปริสา, สภา.

---

ඌකා සෙඵාලිකා ලඞ්කා, සලාකා වාලුකා සිඛා;

විසාඛා විසිඛා සාඛා, වාචා වඤ්ඣා ජටා ඝටා.

อูกา, เสผาลิกา, ลังกา, สลากา, วาลุกา, สิขา, วิสาขา, วิสิขา, สาขา, วาจา, วัณชา, ชฏา, ฆฏา.

---

ජෙට්ඨා සොණ්ඩා විතණ්ඩා ච, කරුණා වනිතා ලතා;

කථා නිද්දා සුධා රාධා, වාසනා සිංසපා පපා.

เชฏฐา, โโสณฑา, วิตัณฑา และ, กรุณา, วนิตา, ลตา, กถา, นิททา, สุธา, ราธา, วาสนา, สึสปา, ปปา.

---

පභා [Pg.64] සීමා ඛමා ඡායා, ඛත්තියා සක්ඛරා සුරා;

දොලා තුලා සිලා ලිලා, ලාලෙ+ලා මෙඛලා කලා.

ปภา, สีมา, ขมา, ฉายา, ขัตติยา, สักขรา, สุรา, โทลา, ตุลา, สิลา, ลิลา, ลาเลลา, เมขลา, กลา.

---

වළවා+ලම්බුසා මූසා, මඤ්ජුසා සුලසා දිසා;

නාසා ජුණ්හා ගුහා ඊහා, ලසිකා වසුධාදයො.

วฬวา, ลัมพุสา, มูสา, มัญชุสา, สุลสา, ทิสา, นาสา, ชุณหา, คุหา, อีหา, ลสิกา, วสุธา เป็นต้น.

---

‘‘න+ම්මාදීහී’’ති අම්මා+අන්නා+අම්බාහි ගස්ස එකාරා+භාවෙ –

ด้วยสูตรว่า "นมฺมาทีหิ" ในกรณีที่ไม่มีการเปลี่ยน ฆะ เป็น เอ ใน อัมมา, อันนา, อัมพา เป็นต้น -

---

62. රස්සො වා

๖๒. รสฺโส วา

---

අම්මාදීනං ගෙ රස්සො වා හොති. අම්ම අම්මා ඉච්චාදි. සෙසං කඤ්ඤාව. එවං අන්නා අම්බා. සභාපරිසාහි ස්මිනො ‘‘තිං සභාපරිසායා’’ති තිං වා හොති. ‘‘ඝොස්ස’’ මාදිනා රස්සෙ සභතිං සභායං සභාය. පරිසතිං පරිසායං පරිසාය.

หลังนามมี อัมมา เป็นต้น มีการทำรัสสะใน ฆะ (อารปนะ) บ้าง. (เป็น) อัมมะ, อัมมา เป็นต้น. ที่เหลือเหมือน กัญญา. อันนา และ อัมพา ก็เช่นกัน. หลัง สภา และ ปริสา เปลี่ยนสฺมึวิภัตติเป็น ตึ บ้าง ด้วยสูตรว่า "ตึ สภาปริสายา". เมื่อทำรัสสะด้วยสูตร "โฆสฺส" เป็นต้น (เป็น) สภตึ, สภายัง, สภายะ. ปริสตึ, ปริสายัง, ปริสายะ.

---

ආකාරන්තං.

อาการันต์.

---

මති, යොම්හි –

มติ, ในโยวิภัตติ -

---

1,10. පි+ත්ථියං

๑,๑๐. ปิ อิตฺถิยํ

---

ඉත්ථියං වත්තමානස්ස නාමස්ස+න්තෙ වත්තමානා ඉවණ්ණු+වණ්ණා පසඤ්ඤා හොන්ති.

สระอิ และ สระอุ ที่อยู่ท้ายนามซึ่งเป็นอิตถีลิงค์ ชื่อว่า ปะ.

---

116. යෙ පස්සි+වණ්ණස්ස

๑๑๖. เย ปสฺสิวณฺณสฺส

---

පසඤ්ඤස්ස ඉවණ්ණස්ස ලොපො හොති වා යකාරෙ. ‘‘පරො ක්වචී’’ති අනුවත්තිතක්වචිග්ගහණා යෙ පරෙ ච-කාර+පුබ්බරූපා- නි [Pg.65] න හොන්ති. මත්‍යො. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘ජන්ත්වා’’දිනා යොලොපො, දීඝො, මතී මතියො. භො මති මතී, මත්‍යො මතී මතියො. මතිං, මත්‍යො මතී මතියො. මතියා, මතීහි මතීභි. මත්‍යා මතියා, මතීනං. ස්මිනො යං, මත්‍යං මතියං මත්‍යා මතියා, මතීසු. එවං –

ลบอิวัณณะชื่อ ปะ บ้าง เมื่ออยู่หน้า ยะ. เพราะมีการตามมาของ "กฺวจิ" ศัพท์จากสูตร "ปโร กฺวจิ" จึงไม่มีการซ้อน จ และการทำปุพพรูปเป็นต้น เมื่อ ยะ อยู่เบื้องหลัง. (เป็น) มัตโย. ในที่อื่น มีการลบโยวิภัตติด้วยสูตร "ชนฺตฺวา" เป็นต้น และทำทีฆะ เป็น มตี, มติโย. (อารปนะ) โภ มติ, มตี, มัตโย, มตี, มติโย. (ทุติยา) มติง, มัตโย, มตี, มติโย. (ตติยา) มติยา, มตีหิ, มตีภิ. (จตุตถี/ฉัฏฐี) มัตยา, มติยา, มตีนัง. เปลี่ยนสฺมึเป็น ยัง (เป็น) มัตยัง, มติยัง, มัตยา, มติยา, มตีสุ. ดังนี้ -

---

පත්ති යුත්ති වුත්ති කිත්ති, මුත්ති තිත්ති ඛන්ති කන්ති;

සන්ති තන්ති සිද්ධි සුද්ධි, ඉද්ධි වුද්ධි බුද්ධි බොධි.

ปัตติ, ยุตติ, วุตติ, กิตติ, มุตติ, ติตติ, ขันติ, กันติ, สันติ, ตันติ, สิทธิ, สุทธิ, อิทธิ, วุทธิ, พุทธิ, โพธิ.

---

භූමි ජාති පීති සුති, නන්දි සන්ධි සොණි කොටි;

දිට්ඨි වුට්ඨි තුට්ඨි යට්ඨි, පාළි ආළි නාළි කෙළි.

ภูมิ, ชาติ, ปีติ, สุติ, นันทิ, สันธิ, โสณิ, โกฏิ, ทิฏฐิ, วุฏฐิ, ตุฏฐิ, ยัฏฐิ, ปาฬิ, อาฬิ, นาฬิ, เกฬิ.

---

සති මුති ගති චුති, ධිති යුවති විකති;

රති රුචි රස්මි අසනි, වසනි ඔසධි අඞ්ගුලි;

ධූලි දුද්‍රභි දොණි, අටවි ඡවි ඉච්චාදි.

สติ, มุติ, คติ, จุติ, ธิติ, ยุวติ, วิกติ, รติ, รุจิ, รัศมี, อสนิ, วสนิ, โอสธิ, อังคุลิ, ธูลิ, ทุทรภิ, โทณิ, อฏวิ, ฉวิ เป็นต้น.

---

55. රත්‍යාදීහි ටො ස්මිනො

๕๕. รตฺยาทิหิ โฏ สฺมินฺโน

---

රත්‍යාදීහි ස්මිනො ටො වා හොති. රත්තො රත්‍යං රත්තියං රත්‍යා රත්තියා, රත්තීසු. සෙසං මතිසමං.

หลังนามมี รติ เป็นต้น เปลี่ยนสฺมึวิภัตติเป็น ฏะ บ้าง. (เป็น) รัตโต, รัตยัง, รัตติยัง, รัตยา, รัตติยา, รัตตีสุ. ที่เหลือเหมือน มติ.

---

ඉකාරන්තං.

ที่สุดด้วยสระอิ.

---

දාසී, සිලොපො. ‘‘එකවචනෙ’’ච්චාදිනා රස්සො. ‘‘යෙ පස්සි+වණ්ණස්සා’’ති ඊලොපො, දාස්‍යො. ‘‘ජන්ත්වා’’ දිනා යොලොපො. දාසී දාසියො. ‘‘ගෙ වා’’ති රස්සො. භො දාසි දාසී, දාස්‍යො දාසී දාසියො.

ทาสี, ลบ สิ. ด้วยสูตร "เอกวจเน" เป็นต้น ทำรัสสะ. ด้วยสูตร "เย ปสฺสิวณฺณสฺสา" ลบ อี เป็น ทาสโย. ด้วยสูตร "ชนฺตฺวา" เป็นต้น ลบ โย เป็น ทาสี, ทาสิโย. ด้วยสูตร "เค วา" ทำรัสสะบ้าง เป็น โภ ทาสิ, ทาสี, ทาสโย, ทาสี, ทาสิโย.

---

73. යං පිතො

๗๓. ยํ ปิโต (ชื่อสูตร)

---

පසඤ්ඤීතො අංවචනස්ස යං වා හොති. දාස්‍යං දාසියං දාසිං, දාස්‍යො දාසී දාසියො. ‘‘ඝපතෙකා’’දිනා යා. දාස්‍යා දාසියා[Pg.66], දාසීහි දාසීභි. දාස්‍යා දාසියා, දාසීනං. දාස්‍යං දාසියං දාස්‍යා දාසියා, දාසීසු. එවං –

หลังปสัญญะ แปลง อํ วิภัตติ เป็น ยะ บ้าง. เป็น ทาสยํ, ทาสิยํ, ทาสิํ; ทาสโย, ทาสี, ทาสิโย. ด้วยสูตร "ฆปเตกา" เป็นต้น แปลงวิภัตติเป็น ยา. เป็น ทาสยา, ทาสิยา; ทาสีหิ, ทาสีภิ. ทาสยา, ทาสิยา; ทาสีนํ. ทาสยํ, ทาสิยํ, ทาสยา, ทาสิยา, ทาสีสุ. ดังนี้ -

---

මහී වෙතරණී වාපී, පාටලී කදලී ඝටී;

නාරී කුමාරී තරුණී, වාරුණී බ්‍රාහ්මණී සඛී.

แผ่นดิน, แม่น้ำเวตรณี, สระน้ำ, ต้นแคฝอย, ต้นกล้วย, หม้อ; สตรี, หญิงสาว, หญิงรุ่น, สุรา, พราหมณี, สหายหญิง.

---

ගන්ධබ්බී කින්නරී නාගී, දෙවී යක්ඛී අජී මිගී;

වානරී සූකරී සීහී, හංසී කාකී ච කුක්කුටී.

นางคนธรรพ์, นางกินรี, นางนาค, เทวี, นางยักษ์, แพะตัวเมีย, เนื้อตัวเมีย; ลิงตัวเมีย, สุกรตัวเมีย, นางราชสีห์, นางหงส์, กาตัวเมีย และไก่ตัวเมีย.

---

ඉච්චාදයො.

เป็นต้น.

---

එත්ථ ච ඊකාරලොපෙ ඤ්ඤකාරපුබ්බරූපො, වෙතරඤ්ඤො වෙතරණියො. වෙතරඤ්ඤං වෙතරණියං වෙතරණිං, වෙතරඤ්ඤො වෙතරණියො ඉච්චාදි. යොසු –

ในที่นี้ เมื่อลบสระอีแล้ว ซ้อน ญ เป็นรูป ญฺญ (ปุพพรูป) เป็น เวตรญฺโญ, เวตรณิโย. เวตรญฺญํ, เวตรณิยํ, เวตรณิํ; เวตรญฺโญ, เวตรณิโย เป็นต้น. ในโยวิภัตติทั้งหลาย -

---

167. නජ්ජා ධයාස්වාම

๑๖๗. นชฺชา ธยาสฺวามา (ชื่อสูตร)

---

යොසු නදීසද්දස්ස ආම වා හොති. සුඤ+නක+ආම ඉත්‍යාදි ඤ්ඤකාර+කකාර+මකාරා ආගමලිඞ්ගා. ස ච ‘‘මානුබන්ධො සරාන+මන්තා පරො’’ති මානුබන්ධත්තා සරාන+මන්තා පරො හොතීති ඊකාරා පරො. ‘‘යවා සරෙ’’ති යෙ දස්ස ජො, යස්ස ච පුබ්බරූපං, නජ්ජායො. වා ප-ලොප+යොලොපෙසු නජ්ජො නදී නදියො ඉච්චාදි.

ในโยวิภัตติทั้งหลาย แปลง นที ศัพท์ เป็น อามา บ้าง. อักษร ญฺญ, ก, ม ในคำว่า สุญฺญ, นก, อามา เป็นต้น เป็นเครื่องหมายอาคม (อาคมลิงค์). และอาคมนั้น เพราะมี ม เป็นอนุพันธ์ ตามสูตร "มานุพนฺโธ สรานมฺนตา ปโร" จึงลงหลังสระที่สุด คือหลังสระ อี. ตามสูตร "ยวา สเร" แปลง ท เป็น ช เพราะ ยะ และแปลง ยะ เป็นรูปเดียวกับตัวหน้า (ปุพพรูป) เป็น นชฺชาโย. เมื่อลบ ป และ ลบ โย บ้าง เป็น นชฺโช, นที, นทิโย เป็นต้น.

---

ඊකාරන්තං.

ที่สุดด้วยสระอี.

---

යාගු, යාගූ යාගුයො. භො යාගු, යාගූ යාගුයො. යාගුං, යාගූ යාගුයො. යාගුයා, යාගූහි යාගූභි. යාගුයා, යාගූනං. යාගුයං යාගුයා, යාගූසු. එවං ධාතු+ධෙනු+කාසු+දද්දු+කණ්ඩු+කච්ඡු+රජ්ජු+කරෙණු+සස්සු+පියඞ්ගු [Pg.67] ආදයො.

ยาคู, ยาคู, ยาคูโย. โภ ยาคู, ยาคู, ยาคูโย. ยาคูํ, ยาคู, ยาคูโย. ยาคูยา, ยาคูหิ, ยาคูภิ. ยาคูยา, ยาคูนํ. ยาคูยํ, ยาคูยา, ยาคูสุ. เช่นเดียวกับศัพท์เหล่านี้ คือ ธาตุ, แม่โคนม, หลุม, กลาก, คัน, หิด, เชือก, ช้างพัง, แม่ยาย, ปิยงคุ เป็นต้น.

---

එත්ථ ධාතුසද්දො ‘‘මනොධාතුනා’’ති අභිධම්මාවතාරෙ වුත්තත්තා පුල්ලිඞ්ගෙපි දිස්සති, තං සක්කටමතෙන වුත්තන්ති කෙචි.

ในที่นี้ ธาตุศัพท์ ปรากฏเป็นปุงลิงค์ด้วย เพราะมีกล่าวไว้ในคัมภีร์อภิธัมมาวตารว่า "มโนธาตุนา", บางท่านกล่าวว่า นั่นกล่าวไว้ตามลัทธิสันสกฤต.

---

මාතා, මාතරො. භො මාත මාතා, මාතරො. මාතරං, මාතරෙ මාතරො. මාතරා, නාස්ස යාදෙසෙ ‘‘යෙ පස්සා’’ති යොගවිභාගා පලොපො, අනුඤ්ඤාතො අහං මත්‍යා, අඤ්ඤත්‍ර මාතුයා, මාතරෙහි මාතරෙභි මාතූහි මාතූභි. සලොපෙ මාතු, පසඤ්ඤත්තා ‘නො’ න හොති, මත්‍යා මාතුයා, මාතරානං මාතානං මාතූනං. ඡට්ඨිවිසයෙ ‘‘මාතුස්ස සරතී’’තිපි දිස්සති. මාතරි, මාතරෙසු මාතූසු. විසෙසා+ඤ්ඤත්‍ර පිතුසමං. එවං ධීතු+දුහිතුසද්දා.

มาตา, มาตโร. โภ มาตะ, มาตา, มาตโร. มาตรํ, มาตเร, มาตโร. มาตรา, เมื่อแปลง นา เป็น ยา ลบ ปะ ด้วยการแยกโยคะในสูตร "เย ปสฺสา" เป็น มตฺยา (เช่นในประโยคว่า อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา - ข้าพเจ้าอันมารดาอนุญาตแล้ว), อีกรูปหนึ่งเป็น มาตุยา; มาตเรหิ, มาตเรภิ, มาตูหิ, มาตูภิ. เมื่อลบ ส เป็น มาตุ เพราะเป็นปสัญญะ จึงไม่แปลงเป็น โน เป็น มตฺยา, มาตุยา; มาตรานํ, มาตานํ, มาตูนํ. ในวิสัยของฉัฏฐีวิภัตติ ปรากฏรูป "มาตุสฺส สรติ" บ้าง. มาตริ; มาตเรสุ, มาตูสุ. นอกจากข้อพิเศษนี้แล้ว เหมือนกับ ปิตุ ศัพท์. เช่นเดียวกับ ธีตุ และ ทุหิตุ ศัพท์.

---

උකාරන්තං.

ที่สุดด้วยสระอุ.

---

රස්සනිසෙධෙ සිලොපෙ ච කතෙ ජම්බූ. ‘‘ජන්ත්වා’’දිනා යොලොපෙ, ජම්බූ ජම්බුයො. ‘‘ගෙ වා’’ති රස්සෙ භො ජම්බු, ජම්බූ ජම්බුයො. ජම්බුං, ජම්බූ ජම්බුයො. ජම්බුයා, ජම්බූහි ජම්බූභි. ජම්බුයා, ජම්බූනං. ජම්බුයං ජම්බුයා, ජම්බූසු.

เมื่อห้ามรัสสะและลบ สิ แล้ว เป็น ชมฺพู. ด้วยสูตร "ชนฺตฺวา" เป็นต้น ลบ โย เป็น ชมฺพู, ชมฺพุโย. ด้วยสูตร "เค วา" ทำรัสสะ เป็น โภ ชมฺพุ, ชมฺพู, ชมฺพุโย. ชมฺพูํ, ชมฺพู, ชมฺพุโย. ชมฺพุยา, ชมฺพูหิ, ชมฺพูภิ. ชมฺพุยา, ชมฺพูนํ. ชมฺพุยํ, ชมฺพุยา, ชมฺพูสุ.

---

එවං වධූ ච සරභූ, සරබූ සුතනූ චමූ;

වාමූරූ නාගනාසුරූ, සමානා ඛලු ජම්බුයා.

เช่นเดียวกับ วธู, สรภู, สรพู, สุตนู, ชมู, วามูรู, นาคนาสุรู เหล่านี้เหมือนกับ ชมฺพู ศัพท์แล.

---

ඌකාරන්තං.

ที่สุดด้วยสระอู.

---

ගො, ගාවො ගවො ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

โค, คาโว, คโว เป็นต้น เหมือนกับในปุงลิงค์.

---

ඉත්ථිලිඞ්ගං.

อิตถีลิงค์.

---

නපුංසක[Pg.68], සි –

นปุงสกลิงค์, สิวิภัตติ -

---

111. අං නපුංසකෙ

๑๑๑. อํ ในนปุงสกลิงค์ (ชื่อสูตร)

---

අකාරන්තතො නාමස්මා සිස්ස අං හොති නපුංසකෙ. නපුංසකං.

หลังนามศัพท์อการันต์ แปลง สิ เป็น อํ ในนปุงสกลิงค์. เป็น นปุงสกํ.

---

112. යොනං නි

๑๑๒. ยอนํ นิ (ชื่อสูตร)

---

අකාරන්තතො යොනං නි හොති නපුංසකෙ. නීනං නිච්චවිධානෙපි ‘‘නිනං වා’’ති පක්ඛෙ ටාටෙ හොන්ති, දීඝෙ නපුංසකා නපුංසකානි. භො නපුංසක නපුංසකා, නපුංසකා නපුංසකානි. නපුංසකං, නපුංසකෙ නපුංසකානි. නපුංසකෙන, ඉච්චාදි සුගතසද්දසමං. එවං –

หลังนามศัพท์อการันต์ แปลง โย ทั้งสองเป็น นิ ในนปุงสกลิงค์. แม้เมื่อมีการกำหนดให้เป็น นิ (หรือ นี) แน่นอน แต่ในฝ่ายสูตร "นีนํ วา" ก็มีการแปลงเป็น ฏ และ อะ บ้าง เมื่อทีฆะแล้ว เป็น นปุงสกา, นปุงสกานิ. โภ นปุงสกะ, นปุงสกา; นปุงสกา, นปุงสกานิ. นปุงสกํ; นปุงสเก, นปุงสกานิ. นปุงสเกน เป็นต้น เหมือนกับ สุคต ศัพท์. ดังนี้ -

---

පුඤ්ඤ+පාප+ඵල+රූප+සාධනං,සොත+ඝාන+සුඛ+දුක්ඛ+කාරණං;

දාන+සීල+ධන+ඣාන+ලොචනං,මූල+කූල+බල+ජාල+මඞ්ගලං.

บุญ, บาป, ผล, รูป, เครื่องสำเร็จ; หู, จมูก, สุข, ทุกข์, เหตุ; ทาน, ศีล, ทรัพย์, ฌาน, ดวงตา; ราก, ฝั่ง, กำลัง, ข่าย, มงคล.

---

නළින+ලිඞ්ග+මුඛ+ඞ්ග+ජල+ම්බුජං,පුලින+ධඤ්ඤ+හිරඤ්ඤ+ඵලා+මතං;

පදුම+පණ්ණ+සුසාන+වනා+යුධං,හදය+චීවර+වත්ථ+කුලි+න්ද්‍රියං.

ดอกบัว, เพศ, หน้า, อวัยวะ, น้ำ, ดอกบัว; หาดทราย, ข้าวเปลือก, ทองคำ, ผล, อมตะ; ดอกบัว, ใบไม้, ป่าช้า, ป่า, อาวุธ; หัวใจ, จีวร, ผ้า, ตระกูล, อินทรีย์.

---

නයන+වදන+යානො+දන+සොපාන+පානං,භවන+භුවන+ලොහා+ලාත+තුණ්ඩ+ණ්ඩ+පීඨං,කරණ+මරණ+ඤාණා+රම්මණා+රඤ්ඤ+තාණං,තගර+නගර+තීර+ච්ඡත්ත+ඡිද්දො+දකානි.ඉච්චාදි;

ดวงตา, ใบหน้า, ยาน, ข้าวสุก, บันได, เครื่องดื่ม; ภพ (หรือเรือน), โลก, โลหะ, ถ่านไฟ, จะงอยปาก, ไข่, ตั่ง; การทำ, ความตาย, ญาณ, อารมณ์, ป่า, ที่พึ่ง; ไม้กฤษณา (หรือไม้ตะคร้อ), เมือง, ฝั่ง, ฉัตร, ช่อง, น้ำ เป็นต้น;

---

එකච්චං,

บางส่วน,

---

136. න [Pg.69] නිස්ස ටා

๑๓๖. น นิสฺส ฏา (ชื่อสูตร)

---

එකච්චාදීහි පරස්ස නිස්ස ටා න හොති, එකච්චානි. භො එකච්ච, එකච්චා එකච්චානි. එකච්චං, එකච්චෙ එකච්චානි. සෙසං නපුංසකංව.

นาวิภัตติที่อยู่หลังเอกจฺจศัพท์เป็นต้น ไม่เป็น ฏา, เป็น เอกจฺจานิ. ข้าแต่เอกจฺจะ, เอกจฺจา เอกจฺจานิ. เอกจฺจํ, เอกจฺเจ เอกจฺจานิ. ที่เหลือเหมือนนปุงสกลิงค์.

---

එවං පඨමං, පඨමානි ඉච්චාදි. පදං, පදා පදානි ඉච්චාදි නපුංසකසමං. නාස්මිංසු භෙදො.

เช่นนี้ ปฐมํ, ปฐมานิ เป็นต้น. ปทํ, ปทา ปทานิ เป็นต้น เหมือนนปุงสกลิงค์. ไม่มีความแตกต่างในวิภัตติเหล่านี้.

---

106. නාස්ස සා

๑๐๖. นาวิภัตติเป็น สา

---

පදාදීහි නාස්ස සා හොති වා. පදසා පදෙන.

หลังปทศัพท์เป็นต้น นาวิภัตติเป็น สา บ้าง. ปทสา, ปเทน.

---

105. පදාදීහි

๑๐๕. หลังปทศัพท์เป็นต้น

---

පදාදීහි ස්මිනො සි හොති වා. පදසි පදෙ පදම්හි පදස්මිං, පදෙසු. එවං බිලසද්දො.

หลังปทศัพท์เป็นต้น สฺมิงวิภัตติเป็น สิ บ้าง. ปทสิ, ปเท, ปทมฺหิ, ปทสฺมิง, ปเทสุ. พิลศัพท์ ก็เหมือนกัน.

---

කම්මසද්දතො නාස්ස ‘‘නාස්සෙ+නො’’ති එනො වා, කම්මෙන, ‘‘පුමකම්මථාමා’’දිනා උත්තෙ කම්මුනා කම්මනා. ඉමිනාව සස්මාසු උත්තං, උස්ස ලසඤ්ඤායං ස+ස්මානං යථායොගං නො+නා නිච්චං, වවත්ථිතවිභාසත්තා වාධිකාරස්ස. කම්මුනො කම්මස්ස. කම්මුනා කම්මා කම්මම්හා කම්මස්මා. ‘‘කම්මාදිතො’’ති ස්මිනො වා නිම්හි කම්මනි කම්මෙ කම්මම්හි කම්මස්මිං, සෙසං නපුංසකසමං. චම්ම+වෙස්ම+භස්මාදයො කම්මසමා උත්තතො+ඤ්ඤත්‍ර.

หลังกมฺมศัพท์ นาวิภัตติเป็น เอโน บ้าง ด้วยสูตรว่า 'นาสฺเสโน' เป็น กมฺเมน. เมื่อแปลงเป็น อุ ด้วยสูตร 'ปุมากมฺมถาม...' เป็นต้น เป็น กมฺมุนา, กมฺมนา. ด้วยสูตรนี้แล เมื่อแปลงเป็น อุ ในเพราะ ส และ สฺมา วิภัตติ, เมื่อ อุ มีชื่อว่า ล, แปลง ส และ สฺมา เป็น โน และ นา ตามลำดับอย่างแน่นอน เพราะความเป็นววตฺถิตวิภาสาของ วา ศัพท์ที่ตามมา. เป็น กมฺมุโน, กมฺมสฺส; กมฺมุนา, กมฺมา, กมฺมมฺหา, กมฺมสฺมา. ด้วยสูตรว่า 'กมฺมาทิโต' แปลง สฺมิง เป็น นิ บ้าง เป็น กมฺมนิ, กมฺเม, กมฺมมฺหิ, กมฺมสฺมิง. ที่เหลือเหมือนนปุงสกลิงค์. ศัพท์ทั้งหลายมี จมฺม เวสฺม และ ภสฺม เป็นต้น เหมือนกับ กมฺมศัพท์ เว้นแต่การแปลงเป็น อุ.

---

ගච්ඡන්ත, සි. ‘‘න්තස්සං’’ති වා අංම්හි සිලොපො ගච්ඡං. අඤ්ඤත්‍ර සිස්ස දං, ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තා ගච්ඡන්තානි. භො ගච්ඡ ගච්ඡා ගච්ඡං, ගච්ඡන්තා ගච්ඡන්තානි. ගච්ඡං ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තානි. ගච්ඡතා ගච්ඡන්තෙනෙ+ච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං. එවං යජන්ත+වජන්තාදයො.

คจฺฉนฺต, สิวิภัตติ, ด้วยสูตรว่า "นฺตสฺสํ" เป็นต้น ลบสิวิภัตติในเพราะอังวิภัตติบ้าง เป็น คจฺฉํ. ในที่อื่น แปลงสิวิภัตติเป็น ทํ เป็น คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตา, คจฺฉนฺตานิ. โภ คจฺฉ คจฺฉา คจฺฉํ, คจฺฉนฺตา, คจฺฉนฺตานิ. คจฺฉํ, คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต, คจฺฉนฺตานิ. คจฺฉตา, คจฺฉนฺเตน เป็นต้น เหมือนกับปุงลิงค์. ยชนฺต และ วชนฺต เป็นต้น ก็เหมือนกัน.

---

අකාරන්තං.

อการันต์

---

අට්ඨි[Pg.70], සිලොපො.

อฏฺฐิ, ลบสิ

---

113. ඣලා වා

๑๑๓. หลัง จาก ฌ และ ล บ้าง

---

ඣලතො යොනං නි හොති වා නපුංසකෙ. අට්ඨීනි. ‘‘ලොපො’’ති යොලොපෙ දීඝො, අට්ඨී. භො අට්ඨි අට්ඨී, අට්ඨීනි අට්ඨී. අට්ඨිං, අට්ඨීනි අට්ඨී. අට්ඨිනා ඉච්චාදි මුනිසද්දසමං. එවං පච්ඡි+අක්ඛි+දධි+සත්ථි+වාරි+අච්චිආදයො.

หลัง จาก ฌ และ ล แปลง โย วิภัตติ เป็น นิ บ้าง ในนปุงสกลิงค์ เป็น อฏฺฐีนิ. เมื่อลบ โย ด้วยสูตรว่า "โลโป" แล้วทีฆะ เป็น อฏฺฐี. โภ อฏฺฐิ อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ, อฏฺฐี. อฏฺฐิํ, อฏฺฐีนิ, อฏฺฐี. อฏฺฐินา เป็นต้น เหมือนกับมุนิศัพท์. ปจฺฉิ อกฺขิ ทธิ สตฺถิ วาริ และ อจฺจิ เป็นต้น ก็เหมือนกัน.

---

ඉකාරන්තං.

อิกาลันต์

---

දණ්ඩි, නපුංසකත්තා ‘‘එකවචනෙ’’ච්චාදිනා රස්සෙ සිලොපො. දණ්ඩීනි දණ්ඩී. ‘‘ගෙ වා’’ති රස්සෙ භො දණ්ඩි දණ්ඩී, දණ්ඩීනි දණ්ඩී. ‘‘නං ඣීතො’’ති නං. දණ්ඩිනං දණ්ඩිං, දණ්ඩීනි දණ්ඩී. සෙසං පුල්ලිඞ්ගෙ දණ්ඩීසමං. එවං සුඛකාරී+සීඝයායීආදයො.

ทณฺฑิ, เพราะความเป็นนปุงสกลิงค์ จึงรัสสะด้วยสูตรว่า "เอกวจเน" เป็นต้น แล้วลบสิ. เป็น ทณฺฑีนิ, ทณฺฑี. เมื่อรัสสะด้วยสูตรว่า "เค วา" เป็น โภ ทณฺฑิ, ทณฺฑี; ทณฺฑีนิ, ทณฺฑี. แปลงเป็น นํ ด้วยสูตรว่า "นํ ฌีโต". เป็น ทณฺฑินํ, ทณฺฑิํ; ทณฺฑีนิ, ทณฺฑี. ที่เหลือเหมือนกับทณฺฑีศัพท์ในปุงลิงค์. สุขการี และ สีฆยายี เป็นต้น ก็เหมือนกัน.

---

ඊකාරන්තං.

อีการันต์

---

චක්ඛු, චක්ඛූනි චක්ඛූ. සෙසං අට්ඨිසමං. එවං ආයු+වසු+ධනු+දාරු+තිපු+මධු+සිඞ්ගු+හිඞ්ගු+වත්ථු+ජතු+අම්බු+ අස්සුආදීනි. ආයුසද්දතො නාස්ස කොධාදිත්තා සාව විසෙසො.

จกฺขุ, จกฺขูนิ, จกฺขู. ที่เหลือเหมือนกับอฏฺฐิศัพท์. อายุ วสุ ธนุ ทารุ ติปุ มธุ สิงฺคุ หิงฺคุ วตฺถุ ชตุ อมฺพุ และ อสฺสุ เป็นต้น ก็เหมือนกัน. สำหรับอายุศัพท์ มีข้อพิเศษคือลง ส อาคม หลังนาวิภัตติ เพราะเป็นโกธาทิคณะ.

---

උකාරන්තං.

อุกาลันต์

---

ගොත්‍රභු, රස්සෙ සිලොපො. ගොත්‍රභූනි ගොත්‍රභූ. භො ගොත්‍රභු ගොත්‍රභූ, ගොත්‍රභූනි ගොත්‍රභූ. ගොත්‍රභුං, ගොත්‍රභූනි ගොත්‍රභූ ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙ වෙස්සභූසමං. එවං සයම්භූ+අභිභූ+ධම්මඤ්ඤූ ආදයො.

โคตรภู (ในปฐมาวิภัตติ เอกพจน์) เมื่อรัสสะแล้วลบ สิ วิภัตติ, (พหูพจน์) เป็น โคตรภูนิ โคตรภู. (อาลปนะ เอกพจน์) โภ โคตรภู โคตรภู, (พหูพจน์) โคตรภูนิ โคตรภู. (ทุติยาวิภัตติ เอกพจน์) โคตรภูํ, (พหูพจน์) โคตรภูนิ โคตรภู เป็นต้น ในปุงลิงค์แจกเหมือน เวสฺสภู. ศัพท์ว่า สยมฺภู อภิภู ธมฺมญฺญู เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน.

---

ඌකාරන්තං.

อูการันต์.

---

විසදා+විසදාකාර-වොහාරො+භයමුත්තකො[Pg.71];

පුමාදිජානනෙ හෙතු-භාවතො ලිඞ්ග+මීරිතො.

การใช้ถ้อยคำที่มีลักษณะชัดเจนและไม่ชัดเจน และที่พ้นจากลักษณะทั้งสองนั้น เพราะความเป็นเหตุแห่งการรู้อาการมีปุงลิงค์เป็นต้น ท่านจึงเรียกว่า ลิงค์.

---

ථන+කෙසාවතී නාරී, මස්සුවා පුරිසො සියා;

උභින්න+මන්තරං එතං, ඉතරො+භයමුත්තකො.

นารีมีถันและผมยาว บุรุษมีหนวด นี้เป็นข้อแตกต่างของทั้งสอง (เพศ) นั้น ส่วนลิงค์นอกนี้ (นปุงสกลิงค์) พ้นจากลักษณะทั้งสองนั้น.

---

එසෙ+සා එත+මීති ච,පසිද්ධිඅත්ථෙසු යෙසු ලොකස්ස;

ථී+පුම+නපුංසකානී+ති,වුච්චන්තෙ තානි නාමානි.

ศัพท์ว่า เอโส สา เอตํ เป็นต้น ในอรรถทั้งหลายที่ปรากฏชัดแก่ชาวโลก ชื่อเหล่านั้นท่านเรียกว่า อิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์.

---

නපුංසකලිඞ්ගං.

นปุงสกลิงค์.

---

අථ සබ්බාදීනං රූපනයො නිද්දිසියතෙ,

ลำดับต่อไป จะแสดงวิธีแจกรูปศัพท์ สัพพะ เป็นต้น.

---

සබ්බ කතර කතම උභය ඉතර අඤ්ඤ අඤ්ඤතර අඤ්ඤතම, පුබ්බ+පරා+පර+දක්ඛිණු+ත්තරා+ධරානි වවත්ථාය+මසඤ්ඤායං. ‘‘ඌනපූරත්ථ+මධිකපදොදාහරණ+මජ්ඣාහාරො’’ති ඤායා සබ්බාදීසු පඨීයන්තෙති යොජෙතබ්බං. ය ත්‍ය ත එත ඉම අමු කිං එක තුම්හ අම්හ ඉච්චෙතෙ සබ්බාදයො. කච්චායනෙ අදස්සිතස්සාපි ත්‍යසද්දස්ස –

สัพพะ, กตร, กตม, อุภย, อิตระ, อัญญะ, อัญญตระ, อัญญตมะ, ปุพพะ, ประ, อประ, ทักขิณะ, อุตตระ, อธระ (ศัพท์เหล่านี้เป็นสัพพนาม) ในอรรถที่กำหนดเขตแดนและไม่ใช่ชื่อเฉพาะ. พึงประกอบความว่า ศัพท์เหล่านี้ถูกอ่านไว้ในหมวดสัพพะเป็นต้น ด้วยนัยว่า "อูนปูรตฺถํ อธิกปโททาหรณํ มชฺฌาหาโร" (การเติมเนื้อความที่ขาด, การยกตัวอย่างด้วยบทที่เกินมา, การขึ้นประโยคใหม่ในระหว่าง). ยะ, ตยะ, ตะ, เอตะ, อิมะ, อมุ, กิง, เอกะ, ตุมหะ, อัมหะ เหล่านี้ชื่อว่าสัพพะเป็นต้น. แม้ศัพท์ว่า ตยะ ที่ไม่ได้แสดงไว้ในคัมภีร์กัจจายนะ (แต่มีใช้ในพระบาลี) -

---

ඛිඩ්ඩා පණිහිතා ත්‍යාසු, රති ත්‍යාසු පතිට්ඨිතා;

බීජානි ත්‍යාසු රුහන්ති, යදිදං සත්තා පජායරෙති –

การเล่นตั้งอยู่ใน (อายตนะ) เหล่านั้น, ความยินดีตั้งมั่นอยู่ใน (อายตนะ) เหล่านั้น, พืชทั้งหลายย่อมงอกงามใน (อายตนะ) เหล่านั้น, คือหมู่สัตว์ย่อมเกิด (ในอายตนะเหล่านั้น).

---

පාළියං දිස්සමානත්තා ඉධ සඞ්ගහො.

เพราะปรากฏในพระบาลี จึงรวบรวมไว้ในที่นี้.

---

තත්ථ සබ්බසද්දො නිරවසෙසත්ථො. කතර+කතමසද්දා පුච්ඡනත්ථා. උභයසද්දො ද්විඅවයවසමුදායවචනො. ඉතරසද්දො වුත්තපටියොගීවචනො. අඤ්ඤසද්දො අධිකතාපරවචනො. අඤ්ඤ- තර+අඤ්ඤතමසද්දා [Pg.72] අනියමත්ථා. පුබ්බාදයො දිසාදිවවත්ථාවචනා. යසද්දො අනියමත්ථො. ත්‍ය+තසද්දා පරම්මුඛවචනා. එත+ඉම+අමු+කිං ඉච්චෙතෙ සමීප+අච්චන්තසමීප+දූර+පුච්ඡනත්ථවචනා. එකසද්දො සංඛ්‍යාදිවචනො. තුම්හ+අම්හසද්දා පර+අත්ත නිද්දෙසවචනා.

ในบรรดาศัพท์เหล่านั้น ศัพท์ว่า สัพพะ มีความหมายว่าไม่มีส่วนเหลือ ศัพท์ว่า กตระ และ กตมะ มีความหมายว่าถาม ศัพท์ว่า อุภยะ มีความหมายว่ากล่าวถึงหมู่แห่งสองส่วน ศัพท์ว่า อิตระ มีความหมายว่ากล่าวถึงคู่ปรับที่กล่าวถึงแล้ว ศัพท์ว่า อัญญะ มีความหมายว่ากล่าวถึงสิ่งอื่นที่นอกเหนือจากที่กล่าวถึงแล้ว ศัพท์ว่า อัญญตระ และ อัญญตมะ มีความหมายว่าไม่กำหนดแน่นอน ศัพท์ว่า ปุพพะ เป็นต้น มีความหมายว่ากล่าวถึงการกำหนดทิศเป็นต้น ศัพท์ว่า ยะ มีความหมายว่าไม่กำหนดแน่นอน ศัพท์ว่า ตยะ และ ตะ มีความหมายว่ากล่าวถึงผู้อยู่ลับหลัง ศัพท์ว่า เอตะ อิมะ อมุ และ กิง เหล่านี้ มีความหมายว่ากล่าวถึงสิ่งที่ใกล้ ใกล้ที่สุด ไกล และถาม ศัพท์ว่า เอกะ มีความหมายว่ากล่าวถึงจำนวนเป็นต้น ศัพท์ว่า ตุมหะ และ อัมหะ มีความหมายว่ากล่าวถึงผู้อื่นและตนเอง

---

සබ්බො, සිස්ස ඔ,

สัพโพ, แปลง สิ วิภัตติ เป็น โอ

---

138. යොන+මෙට

๑๓๘. แปลง โย วิภัตติ เป็น เอฏะ

---

අකාරන්තෙහි සබ්බාදීහි යොනං එට හොති නිච්චං. සබ්බෙ. භො සබ්බ සබ්බා, සබ්බෙ. සබ්බං, සබ්බෙ. සබ්බෙන, සබ්බෙහි සබ්බෙභි. එවං කරණෙ. සබ්බස්ස.

หลังสัพพศัพท์เป็นต้นที่เป็นอการันต์ แปลงโยวิภัตติเป็นเอฏะเสมอ เป็น สพฺเพ. อาลปนะ: โภ สพฺพ สพฺพา, สพฺเพ. ทุติยา: สพฺพํ, สพฺเพ. ตติยา: สพฺเพน, สพฺเพหิ สพฺเพภิ. ในกะระณะ (ตติยาวิภัตติ) ก็เช่นกัน. จตุตถี: สพฺพสฺส.

---

99. සබ්බාදීනං නංම්හි ච

๙๙. และในเพราะนังวิภัตติ หลังสัพพศัพท์เป็นต้น

---

අකාරන්තානං සබ්බාදීනං එ හොති නංම්හි සු+හිසු ච. එත්ථ ආදිසද්දො අවයවෙ, වුත්තඤ්හි –

แปลงสระอะที่สุดของสัพพศัพท์เป็นต้นที่เป็นอการันต์เป็น เอ ในเพราะนังวิภัตติ สุวิภัตติ และหิวิภัตติ. ในที่นี้ อาทิศัพท์ หมายถึง ส่วนประกอบ (อวยวะ) เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า -

---

මරියාදායං පකාරෙ ච, සමීපෙ+වයවෙ තථා;

චතූස්ව+ත්ථෙසු මෙධාවී, ආදිසද්දං පකාසයෙති.

ผู้มีปัญญาย่อมแสดงอาทิศัพท์ในอรรถ ๔ ประการ คือ ในความกำหนดเขต (มริยาท), ในประเภท (ปการะ), ในความใกล้ (สมีปะ) และในส่วนประกอบ (อวยวะ).

---

100. සං+සානං

๑๐๐. แปลงนังวิภัตติเป็น สํ และ สานํ

---

සබ්බාදිතො නංවචනස්ස සං+සානං හොන්ති. සබ්බෙසං සබ්බෙසානං. සබ්බා සබ්බම්හා සබ්බස්මා. සබ්බෙ සබ්බම්හි සබ්බස්මිං, සබ්බෙසු.

หลังสัพพศัพท์เป็นต้น แปลงนังวิภัตติเป็น สํ และ สานํ. เป็น สพฺเพสํ สพฺเพสานํ. ปัญจมี: สพฺพา สพฺพมฺหา สพฺพสฺมา. สัตตมี: สพฺเพ สพฺพมฺหิ สพฺพสฺมึ, สพฺเพสุ.

---

ඉත්ථියං ‘‘ඉත්ථිය+මත්වා’’ති ආපච්චයෙ තස්ස ඝසඤ්ඤා. සෙසං කඤ්ඤාව. සබ්බා, සබ්බා සබ්බායො. භො සබ්බෙ, සබ්බා සබ්බායො. ‘‘ඝො ස්සං+ස්සා+ස්සායං+තිං සූ’’-ති රස්සෙ [Pg.73] සබ්බං, සබ්බා සබ්බායො. සබ්බාය, සබ්බාහි සබ්බාභි.

ในอิตถีลิงค์ เมื่อลง อา ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'อิตถิยามโต' อา ปัจจัยนั้นมีชื่อว่า ฆะ. ส่วนที่เหลือเหมือนกัญญาศัพท์. ปฐมา: สพฺพา, สพฺพา สพฺพาโย. อาลปนะ: โภ สพฺเพ, สพฺพา สพฺพาโย. เมื่อทำเป็นรัสสะด้วยสูตร 'โฆ สฺสํ สฺสา สฺสายํ ตึ สู' เป็น สพฺพํ, สพฺพา สพฺพาโย. ตติยา: สพฺพาย, สพฺพาหิ สพฺพาภิ.

---

101. ඝපා සස්ස ස්සා වා

๑๐๑. หลังฆะและปะ แปลงสะวิภัตติเป็น สฺสา บ้าง

---

සබ්බාදීනං ඝපතො සස්ස ස්සා වා හොති. අමුස්සාති රූපස්ස ‘‘ස්සා වා තෙ+ති+මා+මූහී’’ති ස්සාදෙසෙන සිද්ධත්තා වාග්ගහණ+මුත්තරත්ථං. රස්සෙ සබ්බස්සා සබ්බාය, සබ්බාසං සබ්බාසානං. පඤ්චමියං සබ්බාය.

หลังฆะและปะของสัพพศัพท์เป็นต้น แปลงสะวิภัตติเป็น สฺสา บ้าง. เพราะรูปว่า 'อมุสฺสา' สำเร็จด้วยการแปลงเป็น สฺสา ด้วยสูตร 'สฺสา วา เตติมามูหิ' การใส่ วา ศัพท์เข้ามาจึงมีประโยชน์ในสูตรต่อๆ ไป. เมื่อทำเป็นรัสสะ เป็น สพฺพสฺสา สพฺพาย. จตุตถี/ฉัฏฐี พหูพจน์: สพฺพาสํ สพฺพาสานํ. ในปัญจมีวิภัตติ เป็น สพฺพาย.

---

102. ස්මිනො ස්සං

๑๐๒. แปลงสฺมึวิภัตติเป็น สฺสํ

---

සබ්බාදීනං ඝපතො ස්මිනො ස්සං වා හොති. සබ්බස්සං සබ්බායං සබ්බාය, සබ්බාසු.

หลังฆะและปะของสัพพศัพท์เป็นต้น แปลงสฺมึวิภัตติเป็น สฺสํ บ้าง. เป็น สพฺพสฺสํ สพฺพายํ สพฺพาย. พหูพจน์: สพฺพาสุ.

---

නපුංසකෙ සබ්බං. ‘‘යොනං නී’’ති නපුංසකෙ යොස්ස නිම්හි –

ในนปุงสกลิงค์ เป็น สพฺพํ. เมื่อแปลงโยวิภัตติเป็น นิ ในนปุงสกลิงค์ด้วยสูตร 'โยนํ นี' -

---

137. සබ්බාදීහි

๑๓๗. หลังสัพพศัพท์เป็นต้น

---

සබ්බාදීහි පරස්ස නිස්ස ටා න හොති. දීඝෙ සබ්බානි. භො සබ්බ සබ්බා, සබ්බානි. සබ්බං, සබ්බෙ සබ්බානි. නාදීසු පුමෙව. කතරකතමඋභයා තීසු ලිඞ්ගෙසු සබ්බසමා. එවං ඉතරඅඤ්ඤසද්දා. ස්සා+ස්සංසු විසෙසො.

ไม่แปลง นิ วิภัตติที่อยู่หลังสัพพศัพท์เป็นต้นเป็น ฏา. เมื่อทีฆะแล้วเป็น สพฺพานิ. อาลปนะ: โภ สพฺพ สพฺพา, สพฺพานิ. ทุติยา: สพฺพํ, สพฺเพ สพฺพานิ. ในวิภัตติที่เหลือมี นา วิภัตติเป็นต้น เหมือนปุงลิงค์. กตรศัพท์ กตมศัพท์ และอุภยศัพท์ ในลิงค์ทั้ง ๓ เหมือนสัพพศัพท์ทั้งหมด. อิตรสัพท์และอัญญศัพท์ก็เช่นกัน แต่มีความพิเศษใน สฺสา และ สฺสํ วิภัตติ.

---

52. ස්සං+ස්සා+ස්සායෙස්වි-තරෙ+ක+ඤ්ඤෙ+ති+මාන+මි

๕๒. ในเพราะ สฺสํ, สฺสา และ สฺสาย วิภัตติ แปลงสระที่สุดของอิตระ, เอกะ, อัญญะ, เอตะ และอิมะ เป็น อิ

---

ස්සමාදීසු ඉතර+එක+අඤ්ඤ+එත+ඉම ඉච්චෙතෙසං ඉ හොති නිච්චං. ඉතරිස්සා ඉතරාය, අඤ්ඤිස්සා අඤ්ඤාය, අඤ්ඤාසං [Pg.74] අඤ්ඤාසානං. අඤ්ඤිස්සං අඤ්ඤායං අඤ්ඤාය. අඤ්ඤතර+ඤ්ඤතමා ලිඞ්ගත්තයෙ සබ්බසමා.

ในเพราะวิภัตติมี สฺสํ เป็นต้น แปลงสระที่สุดของอิตระ, เอกะ, อัญญะ, เอตะ และอิมะ เหล่านี้เป็น อิ เสมอ. เป็น อิตริสฺสา อิตราย, อญฺญิสฺสา อญฺญาย. พหูพจน์: อญฺญาสํ อญฺญาสานํ. สัตตมี: อญฺญิสฺสํ อญฺญายํ อญฺญาย. อัญญตรศัพท์และอัญญตมศัพท์ ในลิงค์ทั้ง ๓ เหมือนสัพพศัพท์ทั้งหมด.

---

පුබ්බො,

ปุพพศัพท์

---

143. පුබ්බාදීහි ඡහි

๑๔๓. หลังศัพท์ ๖ ศัพท์มีปุพพศัพท์เป็นต้น

---

එතෙහි ඡහි සවිසයෙ එට වා හොතීති යොස්ස එට, පුබ්බෙ පුබ්බා. භො පුබ්බ පුබ්බා, පුබ්බෙ පුබ්බා. පුබ්බං, පුබ්බෙ. පුබ්බෙන. සෙසං සබ්බලිඞ්ගෙ සබ්බසමං. එවං පරාදයො පඤ්ච.

หลังศัพท์ ๖ ศัพท์เหล่านี้ ในวิสัยของตน แปลงโยวิภัตติเป็น เอฏะ บ้าง จึงเป็น ปุพฺเพ ปุพฺพา. อาลปนะ: โภ ปุพฺพ ปุพฺพา, ปุพฺเพ ปุพฺพา. ทุติยา: ปุพฺพํ, ปุพฺเพ. ตติยา: ปุพฺเพน. ส่วนที่เหลือในลิงค์ทั้งปวงเหมือนสัพพศัพท์ทั้งหมด. ศัพท์อีก ๕ ศัพท์มี ปรศัพท์ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน.

---

139. නා+ඤ්ඤඤ්ච නාම+ප්පධානා

๑๓๙. ไม่ใช่ (กิจของสัพพศัพท์) เมื่อเป็นนามศัพท์และเมื่อไม่เป็นประธาน

---

තංනාමභූතෙහි අප්පධානෙහි ච සබ්බාදීහි සබ්බාදිකාරියං න හොති. තෙ සබ්බා, සබ්බනාමා තෙති අත්ථො. තෙ පියසබ්බා, තෙ අතිසබ්බා. නාමභූතෙ ච අඤ්ඤපදත්ථාදො අප්පධානවිසයෙ ච සබ්බාදිකාරියනිසෙධෙන ‘‘පරමසබ්බෙ තිට්ඨන්ති’’ ත්‍යාදිතො පධානපදන්තතො එටආදයො හොන්ති, විසෙසනසමාසස්ස උත්තරපදත්ථපධානත්තා.

เมื่อสัพพศัพท์เป็นต้นเหล่านั้นเป็นนามศัพท์ (ชื่อเฉพาะ) และเมื่อไม่เป็นประธาน กิจของสัพพศัพท์ย่อมไม่มี. คำว่า 'เต สพฺพา' หมายความว่า 'คนเหล่านั้นชื่อว่าสัพพะ'. เช่น เต ปิยสพฺพา, เต อติสพฺพา. และเมื่อเป็นนามศัพท์ ในอรรถของบทอื่น (พหุพพิหิสมาส) และในวิสัยที่ไม่เป็นประธาน เพราะมีการห้ามกิจของสัพพศัพท์เป็นต้น จึงมีการแปลงเป็นเอฏะเป็นต้นจากบทที่เป็นประธาน เช่น 'ปรมสพฺเพ ติฏฺฐนฺติ' เป็นต้น เพราะในวิเสสนสมาส อรรถของบทหลังเป็นประธาน.

---

140. තතියත්ථයොගෙ

๑๔๐. เมื่อประกอบด้วยอรรถของตติยาวิภัตติ

---

තතියත්ථෙන යොගෙ ච සබ්බාදිකාරියං න හොති. මාසෙන පුබ්බා මාසපුබ්බා ඉච්චාදි.

และเมื่อประกอบด้วยอรรถของตติยาวิภัตติ กิจของสัพพศัพท์เป็นต้นย่อมไม่มี เช่น มาสปุพฺพา เป็นต้น

---

141. චත්ථසමාසෙ

๑๔๑. ในจตุตถีสมาส (ทวันทวสมาส)

---

චත්ථසමාසවිසයෙ සබ්බාදිකාරියං න හොති. දක්ඛිණුත්තරපුබ්බානන්තිආදි.

ในวิสัยของจตุตถีสมาส กิจของสัพพศัพท์เป็นต้นย่อมไม่มี เช่น ทกฺขิณุตฺตรปุพฺพานํ เป็นต้น

---

142. වෙ+ට

๑๔๒. แปลงโยเป็น เอฏะ บ้าง

---

ඉති [Pg.75] චත්ථසමාසෙ සබ්බාදිකාරියං න හොති, නිච්චෙන එටආදෙසප්පසඞ්ගෙ අයං සම්පත්තවිභාසා. පුබ්බුත්තරෙ පුබ්බුත්තරා. සෙසං සුගතසමං.

ด้วยเหตุนี้ ในจตุตถีสมาส กิจของสัพพศัพท์เป็นต้นจึงไม่เป็นไปแน่นอน เมื่อถึงคราวต้องแปลงเป็นเอฏะโดยแน่นอน (ตามกฎปกติ) กฎนี้จึงเป็นสัมปัตตวิภาสา (การอนุญาตให้ทำได้บ้าง) เป็น ปุพฺพุตฺตเร ปุพฺพุตฺตรา. ส่วนที่เหลือเหมือนสุคตศัพท์.

---

යො, යෙ. යා, යායො. යං, යානි ඉච්චාදි සබ්බසමං. යාදීන+මාලපනෙ රූපං න සම්භවති.

โย, เย. ยา, ยาโย. ยํ, ยานิ เป็นต้น เหมือนสัพพศัพท์ทั้งหมด. ยะศัพท์เป็นต้น ย่อมไม่มีรูปในอาลปนะ.

---

ත්‍ය සි –

ตฺย สิ -

---

128. ත්‍ය+තෙ+තානං තස්ස සො

๑๒๘. แปลง ตะ เป็น ส ในเพราะ ตฺย, เต และ ตานํ

---

ත්‍ය+තෙ+තාන+මනපුංසකානං තස්ස සො හොති සිම්හි. ස්‍යො, ත්‍යෙ. ස්‍යා, ත්‍යා, ත්‍යායො. ත්‍යං, ත්‍යානි ඉච්චාදි සබ්බසමං.

อาเทสเป็น ตฺย, เต, ตานํ แห่ง ตะ ศัพท์ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ และเป็น โส ใน สิ วิภัตติ. (เช่น) สฺโย, ตฺเย. สฺยา, ตฺยา, ตฺยาโย. ตฺยํ, ตฺยานิ เป็นต้น เหมือน สัพพะ ทั้งหมด.

---

සො,

โส.

---

131. තතස්ස නො සබ්බාසු

๑๓๑. อาเทสเป็น นะ (โน) แห่ง ตะ ในวิภัตติทั้งปวง.

---

තසද්දස්ස තස්ස නො වා හොති සබ්බාසු විභත්තීසු. ‘‘ත්‍ය+තෙ+තානං තස්සා’’ති ච එත්ථ ත්‍යාදීනං තකාරග්ගහණං ස්‍යා සා එසා නායොති ඉත්ථියං සබ්බසමා හොතීති. නෙ තෙ. නං තං, නෙ තෙ. නෙන තෙනෙ, නෙහි නෙභි තෙහි තෙභි.

อาเทสเป็น นะ (โน) แห่ง ตะ ของ ตะ ศัพท์ ย่อมมีบ้าง ในวิภัตติทั้งปวง. และในคำว่า "ตฺยา เต ตานํ ตสฺสา" นี้ การถือเอา ต การะ แห่ง ตฺย เป็นต้น ย่อมมีในอิตถีลิงค์ว่า สฺยา สา เอสา นายา (เป็นต้น) ย่อมเหมือนกันทั้งหมด. เน เต. นํ ตํ, เน เต. เนน เตน, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ.

---

132. ට සස්මාස්මිංස්සායස්සංස්සාසංම්හාම්හිස්වි+මස්ස ච

๑๓๒. ฏะ สสฺมาสฺมึสฺสายสฺสํสฺสาสํหามฺหิสฺวิ มสฺส จ (เป็นสูตร).

---

‘‘ට ස+ස්මා+ස්මිං+නංස්මි+මස්ස චා’’ති වුත්තෙපි තෙසං විභත්තීනං ආදෙසෙසු ස්සායාදීසු පරෙසු ‘‘තදාදෙසා තදිව [Pg.76] භවන්තී’’ති ඤායා ටාදෙසෙ සිද්ධෙපි යාදිආදෙසන්තරෙ පරෙ නිවත්තනත්ථං ස්සාදීනං ගහණං.

แม้เมื่อกล่าวว่า "ฏะ สะ สฺมา สฺมึ นํสฺมิ มสฺส จ" เมื่ออาเทสทั้งหลายมี สฺสายะ เป็นต้น ของวิภัตติเหล่านั้นอยู่เบื้องหลัง แม้เมื่อ ฏาเทสสำเร็จแล้วด้วยนัยว่า "อาเทสเหล่านั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับวิภัตตินั้นๆ" การระบุ สฺสา เป็นต้น ก็เพื่อป้องกันอาเทสอื่นมี ยะ เป็นต้น เมื่ออยู่เบื้องหลัง.

---

සාදීස්වි+මස්ස තසද්දතකාරස්ස ච ටො වා හොති. පුබ්බස්සරලොපො. එව+මුපරිපි. අස්ස නස්ස තස්ස, නෙසං නෙසානං තෙසං තෙසානං. අම්හා අස්මා නම්හා නස්මා තම්හා තස්මා. අම්හි අස්මිං නම්හි නස්මිං තම්හි තස්මිං, නෙසු තෙසු.

อาเทสเป็น ฏะ ย่อมมีบ้าง แห่ง อิมะ และ ต การะ ของ ตะ ศัพท์ ในวิภัตติที่มี ส เป็นต้น. ลบสระหน้า. แม้ในเบื้องหน้าก็อย่างนี้. อสฺส นสฺส ตสฺส, เนสํ เนสานํ เตสํ เตสานํ. อมฺหา อสฺมา นมฺหา นสฺมา ตมฺหา ตสฺมา. อมฺหิ อสฺมึ นมฺหิ นสฺมึ ตมฺหิ ตสฺมึ, เนสุ เตสุ.

---

ඉත්ථියං සා, නා නායො තා තායො. නං තං, නා නායො තා තායො. නාම්හි –

ในอิตถีลิงค์ สา, นา นาโย ตา ตาโย. นํ ตํ, นา นาโย ตา ตาโย. ในนา วิภัตติ –

---

46. ස්සා වා තෙ+ති+මා+මූහි

๔๖. สฺสา วา เต ติ มา มูหิ (เป็นสูตร).

---

ඝපසඤ්ඤෙහි ත+එත+ඉම+අමූහි එකත්තෙ නාදීනං ස්සා වා හොති. අන්තස්සරානං ඝපවොහාරෙන තංසහචරිතාපි සද්දා ‘‘කුන්තෙ පවෙසයා’’ති ඤායා ගය්හන්තීති ‘‘ඝපසඤ්ඤෙහි ත+එත+ඉම+අමූහී’’ති වුත්තං. වාටාදෙසෙ අස්සා නස්සා නාය.

อาเทสเป็น สฺสา ย่อมมีบ้าง แก่ นา เป็นต้น ในเอกพจน์ เบื้องหลัง จาก ตะ เอตะ อิมะ อมุ ที่มีชื่อว่า ฆะ และ ปะ. แม้ศัพท์ทั้งหลายที่มาพร้อมกับ ฆะ และ ปะ นั้น โดยการเรียกสระที่สุดว่า ฆะ และ ปะ ย่อมถูกถือเอาด้วยนัยว่า "จงให้หอกทั้งหลายเข้าไป" (กุนเต ปเวสยา) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "จาก ตะ เอตะ อิมะ อมุ ที่มีชื่อว่า ฆะ และ ปะ". เมื่อมีอาเทสเป็น ฏะ บ้าง (จะเป็นรูปว่า) อสฺสา นสฺสา นายะ.

---

53. තාය වා

๕๓. ตายะ วา (เป็นสูตร).

---

ස්සංස්සාස්සා යෙසු තස්ස වා ඉ හොති. තිස්සා තස්සා තාය, නාහි නාභි තාහි තාභි. සස්ස වා ස්සාම්හි අස්සා නස්සා තිස්සා තස්සා.

อาเทสเป็น อิ ย่อมมีบ้าง แก่ ตะ ศัพท์ ในวิภัตติคือ สฺสํ สฺสา และ สฺสายะ. ติสฺสา ตสฺสา ตายะ, นาหิ นาภิ ตาหิ ตาภิ. อาเทสเป็น สฺสะ บ้าง ใน สฺสา วิภัตติ (เป็นรูปว่า) อสฺสา นสฺสา ติสฺสา ตสฺสา.

---

54. තෙ+ති+මාතො සස්ස ස්සාය

๕๔. เต ติ มาโต สสฺส สฺสายะ (เป็นสูตร).

---

තා+එතා+ඉමාතො සස්ස ස්සායො හොති වා. අස්සාය නස්සාය තිස්සාය තස්සාය, ‘‘ඝපතෙ’’ච්චාදිනා යාදෙසෙ [Pg.77] නාය තාය. නංවචනස්ස ස+මාදෙසෙ තකාරස්ස ච වා ටාදෙසෙ ආසං නාසං නාසානං තාසං තාසානං. සත්තමියං අස්සං අස්සා නස්සං නස්සා නායං නාය තිස්සං තිස්සා තස්සං තස්සා තායං තාය, නාසු තාසු.

อาเทสเป็น สฺสายะ ย่อมมีบ้าง แก่ สส วิภัตติ เบื้องหลังจาก ตา เอตา อิมา. อสฺสายะ นสฺสายะ ติสฺสายะ ตสฺสายะ, เมื่อมี ยาเทส ด้วยสูตรว่า "ฆปโต สฺมึนํ..." เป็นต้น (จะเป็นรูปว่า) นายะ ตายะ. เมื่อมีอาเทสเป็น สํ แก่ นํ วิภัตติ และมีอาเทสเป็น ฏะ บ้าง แก่ ต การะ (จะเป็นรูปว่า) อาสํ นาสํ นาสานํ ตาสํ ตาสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ อสฺสํ อสฺสา นสฺสํ นสฺสา นายํ นายะ ติสฺสํ ติสฺสา ตสฺสํ ตสฺสา ตายํ ตายะ, นาสุ ตาสุ.

---

නපුංසකෙ නං තං, නානි තානි. නං තං, නෙ නානි තෙ තානි. සෙසං පුමෙව.

ในนปุงสกลิงค์ นํ ตํ, นานิ ตานิ. นํ ตํ, เน นานิ เต ตานิ. ที่เหลือเหมือนปุงลิงค์นั่นแล.

---

‘‘යංතංසද්දා නිච්චසම්බන්ධා’’ති ඤායා යංසද්දෙන අනියමිතත්ථං තංසද්දො නියමෙති.

ด้วยนัยว่า "ยํตํศัพท์มีความสัมพันธ์กันเป็นนิตย์" ตํศัพท์ย่อมกำหนดอรรถที่ยังไม่แน่นอนด้วยยํศัพท์.

---

පසිද්ධෙ අනුභූතත්ථෙ, පක්කන්තවිසයෙ තථා;

යංසද්ද+මනපෙක්ඛෙව, තංසද්දො යුජ්ජතෙ සදාති –

ในอรรถที่ปรากฏแล้ว ที่เคยประสบมาแล้ว, และในเรื่องที่ผ่านไปแล้ว; ตํศัพท์ย่อมใช้ได้เสมอ โดยไม่ต้องอาศัยยํศัพท์เลย –

---

වුත්තත්තා එත්ථෙව තංසද්දො යංසද්දං නාපෙක්ඛති. යථාක්කමං තත්‍රි+ද+මුදාහරණං –

เพราะเหตุที่กล่าวมาแล้ว ตํศัพท์ในที่นี้จึงไม่ต้องอาศัยยํศัพท์. ตัวอย่างในที่นั้นมีดังนี้ตามลำดับ –

---

(.) ‘‘නමො තස්සා’’ති ච, (.) ‘‘අග්ගිම්ප+ක්ඛිනා…පෙ… ඤාතකාරී හි සො ජිනො’’ති ච, (..) පුරිමගාථාය වුත්තමුනිසද්ද+මපෙක්ඛිත්වා ‘‘සවාසනෙ කිලෙසෙ සො’’ති ච.

(๑) "นะโม ตสฺสา" (๒) "อคฺคิมฺปักขินา...เป... ญาตกาลี หิ โส ชิโน" และ (๓) "สวาสเน กิเลเส โส" โดยอาศัยมุนิศัพท์ที่กล่าวไว้ในคาถาก่อน.

---

එසො, එතෙ. එසා, එතා එතායො, එතං, එතානි ඉච්චාදි ට+නාදෙසාභාවොව විසෙසො.

เอโส, เอเต. เอสา, เอตา เอตาโย, เอตํ, เอตานิ เป็นต้น ความไม่มี ฏะ และ นะ อาเทส นั่นแหละเป็นข้อแตกต่าง.

---

ඉම සි,

อิมะ สิ, (เป็นสูตร).

---

127. සිම්හ+නපුංසකස්සා+යං

๑๒๗. สิมฺห นปุงสกสฺสายํ (เป็นสูตร).

---

ඉමසද්දස්ස අනපුංසකස්ස අයං හොති සිම්හි. අයං, ඉමෙ. ඉමං, ඉමෙ.

อาเทสเป็น อะยํ ย่อมมีแก่อิมศัพท์ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ ในสิวิภัตติ. อะยํ, อิเม. อิมํ, อิเม.

---

126. නාම්හ+නි+මි

๑๒๖. นามฺห นิ มิ (เป็นสูตร).

---

ඉමසද්දස්ස [Pg.78] අනිත්ථියං නාම්හි අන+ඉමිඉච්චාදෙසා හොන්ති. ‘‘අතෙ+නා’’ති එනෙ අනෙන ඉමිනා. හිම්හි –

อาเทสเป็น อะนะ และ อิมิ ย่อมมีแก่อิมศัพท์ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์ ในนา วิภัตติ. ด้วยสูตรว่า "อะเตนา" จึงเป็น เอเน อะเนน อิมินา. ในหิ วิภัตติ –

---

125. ඉමස්සා+නිත්ථියං ටෙ

๑๒๕. อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ (เป็นสูตร).

---

ඉමස්සා+නිත්ථියං ටෙ හොති වා සු+නං+හිසු. ‘‘නාමග්ගහණෙ ලිඞ්ගවිසිට්ඨස්සාපි ගහණං’’ති ඤායා ‘අනිත්ථියං’ති ඉත්ථිලිඞ්ගනිසෙධා ඉමස්සාති නාමග්ගහණවිසයෙ ලිඞ්ගවිසෙසිතස්ස ඉමසද්දස්සාපි ගහණං. තස්ස ඵලං ‘‘තතස්ස නො සබ්බාසු’’ ත්‍යාදො ලිඞ්ගත්තයෙ කාරියසිද්ධි. එහි එභි ඉමෙහි ඉමෙභි. ‘‘ට සස්මාස්මි’’මිච්චාදිනා සබ්බස්සි+මස්ස වා ටාදෙසෙ අස්ස ඉමස්ස, වා ටෙ එසං එසානං ඉමෙසං ඉමෙසානං. අම්හා අස්මා ඉමම්හා ඉමස්මා. අම්හි අස්මිං ඉමම්හි ඉමස්මිං, එසු ඉමෙසු.

อาเทสเป็น ฏะ ย่อมมีบ้าง แก่อิมศัพท์ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์ ใน สุ นํ หิ วิภัตติ. ด้วยนัยว่า "ในการรับเอานาม ย่อมรับเอาแม้ศัพท์ที่ต่างกันโดยลิงค์" และด้วยการห้ามอิตถีลิงค์ว่า "อนิตถิยํ" การรับเอาอิมศัพท์ที่ระบุลิงค์ก็ย่อมมีในวิสัยของการรับเอานามว่า "อิมสฺส". ผลของสิ่งนั้นคือความสำเร็จแห่งกิจในลิงค์ทั้งสามในสูตร "ตตสฺส โน สัพพาสุ" เป็นต้น. เอหิ เอภิ อิเมหิ อิเมภิ. เมื่อมีอาเทสเป็น ฏะ บ้าง แก่ อิมะ ทั้งปวงด้วยสูตร "ฏะ สสฺมาสฺมึ..." เป็นต้น (จะเป็นรูปว่า) อสฺส อิมสฺส, เมื่อมีอาเทสเป็น เอ บ้าง (จะเป็นรูปว่า) เอสํ เอสานํ อิเมสํ อิเมสานํ. อมฺหา อสฺมา อิมมฺหา อิมสฺมา. อมฺหิ อสฺมึ อิมมฺหิ อิมสฺมึ, เอสุ อิเมสุ.

---

ඉත්ථියං අයං, ඉමා ඉමායො. ඉමං, ඉමා ඉමායො. නා ‘‘ස්සා වා තෙ+ති+මා+මූහී’’ති ස්සා වා, වා ටාදෙසෙ ‘‘ස්ස’’ මිච්චාදිනා ඉආදෙසෙ ච කතෙ අස්සා ඉමිස්සා ඉමාය, ඉමාහි ඉමාභි. අස්සා ඉමිස්සා අස්සාය ඉමිස්සාය ඉමාය. නංවචනස්ස ස+මාදෙසෙ ඉමස්ස ච වා ටාදෙසෙ අස්ස ‘‘සුනංහි සූ’’ති දීඝෙ ච කතෙ ආසං, අඤ්ඤත්‍ර ඉමාසං ඉමාසානං. සත්තමියං අස්සං ඉමිස්සං අස්සා ඉමිස්සා ඉමායං ඉමාය, ඉමාසු.

ในอิตถีลิงค์ อะยํ, อิมา อิมาโย. อิมํ, อิมา อิมาโย. ในนา วิภัตติ มีอาเทสเป็น สฺสา บ้าง ด้วยสูตร "สฺสา วา เต ติ มา มูหิ", เมื่อมีอาเทสเป็น ฏะ บ้าง และมีอาเทสเป็น อิ ด้วยสูตร "สสฺส..." เป็นต้น (จะเป็นรูปว่า) อสฺสา อิมิสฺสา อิมายะ, อิมาหิ อิมาภิ. อสฺสา อิมิสฺสา อสฺสายะ อิมิสฺสายะ อิมายะ. เมื่อมีอาเทสเป็น สํ แก่ นํ วิภัตติ และมีอาเทสเป็น ฏะ บ้าง แก่อิมศัพท์ และเมื่อมีการทำทีฆะด้วยสูตร "สุนํหิ สู" (จะเป็นรูปว่า) อาสํ, ในที่อื่นเป็น อิมาสํ อิมาสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ อสฺสํ อิมิสฺสํ อสฺสา อิมิสฺสา อิมายํ อิมายะ, อิมาสุ.

---

නපුංසකෙ –

ในนปุงสกลิงค์ –

---

201. ඉමස්සි+දං වා

๒๐๑. อิมสฺสิทํ วา (เป็นสูตร).

---

අංසිසු [Pg.79] සහ තෙහි ඉමස්සි+දං හොති වා නපුංසකෙ. ඉදං ඉමං, ඉමෙ ඉමානි. ඉදං ඉමං, ඉමෙ ඉමානි. අනෙන ඉමිනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

การอาเทศเป็น อิทํ บ้าง (วา) แก่ อิม สัทท์ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น (สิ และ อํ) ในนปุงสกลิงค์. อิทํ อิมํ, อิเม อิมานิ. อิทํ อิมํ, อิเม อิมานิ. อเนน อิมินา เป็นต้น เหมือนปุงลิงค์.

---

197. ඉමෙ+තාන+මෙනා+න්වාදෙසෙ දුතියායං

๑๙๗. อิเมตานเมนานฺวาเทเส ทุติยายํ (อาเทศ อิม และ เอต เป็น เอน ในทุติยาวิภัตติ เมื่อมีการกล่าวซ้ำ)

---

ඉමඑතසද්දානං කථිතානුකථනවිසයෙ දුතියාය+මෙනාදෙසො හොති. ඉමං භික්ඛුං විනය+මජ්ඣාපය, අථො එනං ධම්ම+මජ්ඣාපය. ඉමෙ භික්ඛූ විනය+මජ්ඣාපය, අථො එනෙ ධම්ම+මජ්ඣාපය. එව+මෙතස්ස ච යොජනීයං.

การอาเทศเป็น เอน ย่อมมีแก่ อิม และ เอต สัทท์ ในทุติยาวิภัตติ ในวิสัยแห่งการกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวไปแล้ว. จงให้ภิกษุนี้เรียนวินัย, และจงให้ภิกษุนั้นเรียนธรรม. จงให้ภิกษุเหล่านี้เรียนวินัย, และจงให้ภิกษุเหล่านั้นเรียนธรรม. แม้ใน เอต สัทท์ ก็พึงประกอบอย่างนี้.

---

අමු සි,

อมุ (สัทท์) และ สิ (วิภัตติ)

---

129. මස්සා+මුස්ස

๑๒๙. มสฺสา อมุสฺส (สูตร)

---

අනපුංසකස්සා+මුස්ස මකාරස්ස සො හොති සිම්හි. අසු, යො –

การอาเทศ ม อักษร ของ อมุ สัทท์ ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ เป็น ส ย่อมมีในเพราะ สิ วิภัตติ. อสุ, (ส่วน) โย (วิภัตติ) -

---

86. ලොපො+මුස්මා

๘๖. โลโป อมุสฺมา (สูตร)

---

නියමසුත්ත+මිදං, අමුසද්දතො යොනං ලොපො හොති නිච්චං පුල්ලිඞ්ගෙ. දීඝෙ අමූ. ඣලතො යොනං ‘‘ලොපො’’ති ලොපෙ සිද්ධෙපි වො+පවාදො+ය+මාරම්භො.

นี้เป็นนิยามสูตร การลบ โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลัง อมุ สัทท์ ย่อมมีเป็นนิตย์ในปุงลิงค์. เมื่อทีฆะแล้วเป็น อมู. แม้เมื่อการลบ โย วิภัตติ หลัง ชะ และ ละ สำเร็จแล้วด้วยสูตรว่า "โลโป" แต่การเริ่มต้น (สูตร) นี้ก็เพื่อเป็นข้อยกเว้น (นิยาม).

---

ආරම්භො වචනම්පත්ති, ලක්ඛණං යොගලක්ඛණං;

වාක්‍යං සත්ථඤ්ච ඉච්චාදි, සුත්තාන+මභිධායකා.

คำว่า อารัมภะ (การเริ่มต้น), วจนปัตติ (การถึงซึ่งคำ), ลักขณะ (ลักษณะ), โยคลักขณะ (ลักษณะแห่งการประกอบ), วากยะ (ประโยค) และ สัตถะ (ศาสตร์) เป็นต้น เป็นชื่อเรียกของสูตรทั้งหลาย.

---

අමුං, අමූ. අමුනා, අමූහි අමූභි.

อมุํ, อมู. อมุนา, อมูหิ อมูภิ.

---

87. න නො සස්ස

๘๗. นะ โน สสฺส (สูตร)

---

අමුස්මා [Pg.80] සස්ස නො න හොති. අමුස්ස, අමූසං අමූසානං. ‘‘නාස්මාස්සා’’ති ලතො ස්මාස්ස නා, අමුනා අමුම්හා අමුස්මා. අමුම්හි අමුස්මිං, අමූසු.

การอาเทศเป็น โน แห่ง ส วิภัตติ หลัง อมุ สัทท์ ย่อมไม่มี. อมุสฺส, อมูสํ อมูสานํ. ด้วยสูตรว่า "นาสฺมาสฺสา" การอาเทศ สฺมา เป็น นา หลัง ละ (คือ อมุ), อมุนา อมุมฺหา อมุสฺมา. อมุมฺหิ อมุสฺมิํ, อมูสุ.

---

ඉත්ථියං අසු, අමූ අමුයො. අමුං, අමූ අමුයො. නා, ‘‘ස්සා වා තෙ+ති+මා+මූහී’’ති නාද්‍යෙකවචනානං ස්සා වා, අමුස්සා අමුයා, අමූහි අමූභි. අමුස්සා අමුයා, අමූසං අමූසානං. සත්තමියං අමුස්සං අමුස්සා අමුයං අමුයා, අමූසු.

ในอิตถีลิงค์ อสุ, อมู อมุโย. อมุํ, อมู อมุโย. ใน นา วิภัตติ, ด้วยสูตรว่า "สฺสา วา เตติมามูหิ" การอาเทศเป็น สฺสา บ้าง แห่งวิภัตติฝ่ายเอกพจน์มี นา เป็นต้น, อมุสฺสา อมุยฺยา, อมูหิ อมูภิ. อมุสฺสา อมุยฺยา, อมูสํ อมูสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ อมุสฺสํ อมุสฺสา อมุยํ อมุยฺยา, อมูสุ.

---

නපුංසකෙ –

ในนปุงสกลิงค์ -

---

202. අමුස්සා+දුං

๒๐๒. อมุสฺสา อทุํ (สูตร)

---

අංසිසු සහ තෙහි අමුස්ස අදුං හොති වා නපුංසකෙ. අදුං, සිලොපො, අමුං. ‘‘ඣලා වා’’ති වානිආදෙසෙ අමූනි අමූ. අදුං අමුං, අමූනි අමූ. අමුනා ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගසමං.

การอาเทศ อมุ สัทท์ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น (สิ และ อํ) เป็น อทุํ บ้าง ในนปุงสกลิงค์. อทุํ, (หรือ) ลบ สิ เป็น อมุํ. เมื่ออาเทศเป็น อานิ และ นิ บ้าง ด้วยสูตรว่า "ชลา วา" เป็น อมูนิ อมู. อทุํ อมุํ, อมูนิ อมู. อมุนา เป็นต้น เหมือนปุงลิงค์.

---

‘‘සකත්තෙ’’ති කපච්චයෙ –

ในเพราะ ก ปัจจัย ในอรรถแห่งตน (สกัตถะ) -

---

130. කෙ වා

๑๓๐. เก วา (สูตร)

---

අමු එව අමුකොති සකත්ථෙ කපච්චයෙ තද්ධිතවුත්තිත්තා ‘‘එකත්ථතායං’’ති සිලොපෙ ච කතෙ ‘‘නිමිත්තාභාවෙ නෙමිත්තිකස්සාභාවො’’ති ඤායා නිමිත්තභූතස්ස සිස්සා+භාවෙ නෙමිත්තිකස්ස ‘‘මස්සා+මුස්සා’’ති කත්තබ්බස්ස සකාරස්ස නිවුත්තීති ‘කෙ වා’ති විකප්පෙන මස්ස සකාරත්ථ+ මිද+මාරද්ධං[Pg.81]. අමුස්ස මස්ස කෙ ස හොති වා. අසුකො අමුකා, අසුකා අමුකා. අසුකං අමුකං ඉච්චාදි.

อมุ นั่นแหละ เป็น อมุกะ เมื่อ ก ปัจจัย ในอรรถแห่งตน เพราะความเป็นไปแห่งตัทธิต และเมื่อลบ สิ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า "เอกัตถตายัง" ตามหลักเกณฑ์ (ญายะ) ว่า "เมื่อไม่มีนิมิต สิ่งที่เกิดจากนิมิตก็ไม่มี" เมื่อไม่มี สิ วิภัตติ อันเป็นนิมิต การงดเว้นการอาเทศ ม เป็น ส ที่พึงทำด้วยสูตร "มสฺสา อมุสฺสา" จึงเกิดขึ้น ดังนั้น สูตร "เก วา" นี้จึงเริ่มต้นขึ้นเพื่ออาเทศ ม เป็น ส บ้าง ในเพราะ ก ปัจจัย. การอาเทศ ม ของ อมุ สัทท์ เป็น ส บ้าง ในเพราะ ก ปัจจัย. อสุโก อมุโก, อสุกา อมุกา. อสุกํ อมุกํ เป็นต้น.

---

කිං සි.

กิํ (สัทท์) และ สิ (วิภัตติ)

---

198. කිස්ස කො සබ්බාසු

๑๙๘. กิสฺส โก สพฺพาสุ (สูตร)

---

සබ්බාසු විභත්තීසු කිස්ස කො හොති. සිස්සො, කො, කෙ. කං, කෙ. කෙන, කෙහි කෙභි.

การอาเทศ กิํ สัทท์ เป็น ก ย่อมมีในวิภัตติทั้งปวง. ลบ สิ เป็น โก, เก. กํ, เก. เกน, เกหิ เกภิ.

---

199. කි සස්මිංසු වා නිත්ථියං

๑๙๙. กิ สสฺมิํสุ วา นิตฺถิยํ (สูตร)

---

අනිත්ථියං කිස්ස කි වා හොති සස්මිංසු. කිස්ස කස්ස, කෙසං කෙසානං. කම්හා කස්මා. කිම්හි කිස්මිං කම්හි කස්මිං, කෙසු.

การอาเทศ กิํ สัทท์ เป็น กิ บ้าง ในเพราะ ส และ สฺมิํ วิภัตติ ในที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์. กิสฺส กสฺส, เกสํ เกสานํ. กมฺหา กสฺมา. กิมฺหิ กิสฺมิํ กมฺหิ กสฺมิํ, เกสุ.

---

ඉත්ථියං විභත්තීසු පරෙසු කාදෙසෙ කතෙ අකාරන්තත්තා මජ්ඣෙ ආපච්චයකරණ+මවිරුද්ධන්ති ආ, කා, කායො. කං, කා කායො ඉච්චාදි සබ්බාව.

ในอิตถีลิงค์ เมื่อวิภัตติทั้งหลายอยู่เบื้องหลัง และเมื่อทำการอาเทศเป็น ก แล้ว เพราะความเป็นอการันต์ การลง อา ปัจจัยในท่ามกลางจึงไม่ขัดแย้งกัน (สำเร็จรูป) เป็น กา, กาโย. กํ, กา กาโย เป็นต้น ทั้งหมดนั่นเอง.

---

නපුංසකෙ –

ในนปุงสกลิงค์ -

---

200. කි+මංසිසු සහ නපුංසකෙ

๒๐๐. กิํ อํสิสุ สห นปุํสเก (สูตร)

---

අංසිසු සහ තෙහි කිං සද්දස්ස කිංහොති නපුංසකෙ. කාදෙසස්ස සාමඤ්ඤත්තා ‘‘විසෙසවිහිතා විධයො සාමඤ්ඤවිධයො නිසෙධෙන්තී’’ති ඤායා කිංආදෙසෙන කාදෙසනිවුත්ති. කිං, කානි. කිං, කෙ කානි. කෙනෙ+ච්චාදි පුබ්බෙව.

การอาเทศ กิํ สัทท์ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น (สิ และ อํ) เป็น กิํ ในนปุงสกลิงค์. เพราะการอาเทศเป็น ก เป็นกฎทั่วไป ตามหลักเกณฑ์ (ญายะ) ว่า "กฎที่บัญญัติไว้โดยเฉพาะ ย่อมยับยั้งกฎที่บัญญัติไว้โดยทั่วไป" การอาเทศเป็น กิํ จึงยับยั้งการอาเทศเป็น ก. กิํ, กานิ. กิํ, เก กานิ. เกน เป็นต้น เหมือนที่กล่าวมาแล้ว.

---

එකසද්දො [Pg.82] සංඛ්‍යා+තුල්‍ය+ඤ්ඤ+සහායවචනො. යදා සංඛ්‍යාවචනො, තදා එකවචනන්තො, අත්‍ර එකසද්දො සංඛ්‍යෙය්‍යවාපී. අඤ්ඤත්‍ර තුල්‍යාදීසු බහුවචනන්තොපි. එකො, එකෙ. එකා, එකා එකායො. එකං, එකානි+ච්චාදි සබ්බසමං තිලිඞ්ගෙ.

เอก สัทท์ มีอรรถว่า จำนวน (สังขยา), เสมอ (ตุลยะ), อื่น (อัญญะ), และสหาย. เมื่อกล่าวถึงจำนวน จะมีรูปเป็นเอกพจน์เท่านั้น ในที่นี้ เอก สัทท์ หมายถึงสิ่งที่ถูกนับ (สังขเยยะ) ด้วย. ในอรรถอื่นมีอรรถว่าเสมอเป็นต้น จะมีรูปเป็นพหูพจน์ได้ด้วย. เอโก, เอเก. เอกา, เอกา เอกาโย. เอกํ, เอกานิ เป็นต้น เหมือนกันทั้งหมดใน ๓ ลิงค์.

---

තුල්‍යෙ එකො විලාසො ද්වින්නං කුමාරානං, එකෙ වණ්ණසද්දා ද්වින්නං කුමාරානං. අඤ්ඤත්ථෙ එකො ආචරියො එව+මාහ, එකෙ ආචරියා එව+මාහංසු. අසහායතෙ එකොව අරඤ්ඤං පවිසිත්වා.

ในอรรถว่าเสมอ: วิลาสะ (ความเยื้องกราย) ของกุมารทั้งสองเสมอกัน (เอกะ), เสียงวรรณะของกุมารทั้งสองเสมอกัน (เอเก). ในอรรถว่าอื่น: อาจารย์คนหนึ่ง (อื่น) กล่าวอย่างนี้, อาจารย์พวกหนึ่ง (อื่น) กล่าวอย่างนี้. ในอรรถว่าไม่มีสหาย: (เขา) ผู้เดียวเท่านั้นเข้าไปสู่ป่า.

---

එකො, එකෙ. එකා, එකා එකායො. එකං එකානි+ච්චාදි සබ්බසමං තිලිඞ්ගෙ. ස්සා+ස්සංසු පන ‘‘ස්ස’’මාදිනා ඉ, එකිස්සා එකාය, එකිස්සං එකායං එකාය.

เอโก, เอเก. เอกา, เอกา เอกาโย. เอกํ เอกานิ เป็นต้น เหมือนกันทั้งหมดใน ๓ ลิงค์. แต่ในวิภัตติที่มี สฺสา และ สฺสํ ด้วยสูตรว่า "สฺสะ" เป็นต้น เป็น อิ, เป็น เอกิสฺสา เอกาย, เอกิสฺสํ เอกายํ เอกาย.

---

ඉධ අත්තපරගාරවවසෙන එකස්සාපි ‘‘අම්හාකං රඤ්ඤො’’තිපි ‘‘එකෙ ආචරියා’’තිපි බහුවචනස්ස ලොකෙන ඉච්ඡිතත්තා බහුලවිධානා බහුවචනෙනෙව සිජ්ඣති.

ในที่นี้ แม้เอกสัทท์ ก็ย่อมสำเร็จด้วยพหูพจน์นั่นเอง เพราะความเป็นสิ่งที่โลกปรารถนาพหูพจน์ ด้วยอำนาจความเคารพตนและผู้อื่น เช่น "อมฺหากํ รญฺโญ" (ของพระราชาของเรา) หรือ "เอเก อาจริยา" (อาจารย์บางพวก) เพราะการบัญญัติโดยมาก (พหุลวิธาน).

---

තුම්හ+අම්හසද්දා අලිඞ්ගා, තථා උභ+කති+ද්විසද්දා, පඤ්චාදයො අට්ඨාරසන්තා ච. තුම්හ සි, අම්හ සි.

ตุมหสัทท์และอัมหสัทท์ไม่มีลิงค์, อุภสัทท์ กติสัทท์ ทวิสัทท์ และปัญจสัทท์เป็นต้นจนถึงอัฏฐารสสัทท์ (๑๘) ก็เช่นกัน. ตุมฺห + สิ, อมฺห + สิ.

---

212. තුම්හස්ස තුවංත්ව+මම්හි ච

๒๑๒. ในเพราะ สิ วิภัตติ, อาเทศ ตุมหสัทท์ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ.

---

අම්හි සිම්හි ච තුම්හස්ස සවිභත්තිස්ස තුවං+ත්වං හොන්ති. තුවං ත්වං.

ในเพราะ อัง และ สิ วิภัตติ, อาเทศ ตุมหสัทท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ. ตัวอย่าง: ตุวํ, ตฺวํ.

---

211. සිම්හ+හං

๒๑๑. ในเพราะ สิ วิภัตติ, (อาเทศ อัมหสัทท์) เป็น อหํ.

---

සිම්හි අම්හස්ස සවිභත්තිස්ස අහං හොති. අහං, යෙවස්වෙ+ට, තු ම්හෙ.

ในเพราะ สิ วิภัตติ, อาเทศ อัมหสัทท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อหํ. ตัวอย่าง: อหํ, (ส่วนที่เหลือ: เย วสฺเว...)

---

2,209. මය+මස්මා+ම්හස්ස

๒๐๙. (ในเพราะ โย วิภัตติ) อาเทศ อัมหสัทท์ เป็น มยะ และ มสฺมา.

---

යොස්ව+ම්හස්ස [Pg.83] සවිභත්තිස්ස මය+මස්මා වා හොන්ති යථාක්කමං. මයං අම්හෙ.

ในเพราะ โย วิภัตติทั้งหลาย, อาเทศ อัมหสัทท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น มยะ และ มสฺมา บ้าง ตามลำดับ. ตัวอย่าง: มยํ, อมฺเห.

---

227. අංම්හි තං+මං+තවං+මමං

๒๒๗. ในเพราะ อัง วิภัตติ, (อาเทศ ตุมหะ และ อัมหะ) เป็น ตํ, มํ, ตวํ, มมํ.

---

අංම්හි තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තං+මං+තවං+මමං හොන්ති යථාක්කමං. තං, මං, තවං, මමං.

ในเพราะ อัง วิภัตติ, อาเทศ ตุมหสัทท์และอัมหสัทท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตํ, มํ, ตวํ, มมํ ตามลำดับ. ตัวอย่าง: ตํ, มํ, ตวํ, มมํ.

---

231. දුතියා යොම්හි වා

๒๓๑. ในเพราะ โย วิภัตติ ฝ่ายทุติยา บ้าง.

---

තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පච්චෙකං ඞං+ඞාකං වා හොන්ති යොම්හි දුතියෙ, තුම්හං තුම්හාකං තුම්හෙ, අම්හං අම්හාකං අම්හෙ.

ในเพราะ โย วิภัตติ ฝ่ายทุติยา, อาเทศ ตุมหสัทท์และอัมหสัทท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ และ อมฺหํ, อมฺหากํ บ้าง. ตัวอย่าง: ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, ตุมฺเห; อมฺหํ, อมฺหากํ, อมฺเห.

---

228. නාස්මාසු තයා+මයා

๒๒๘. ในเพราะ นา และ สมา วิภัตติ, (อาเทศ ตุมหะ และ อัมหะ) เป็น ตยา และ มยา.

---

නාස්මාසු තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයා+මයා හොන්ති යථාක්කමං. ‘‘නාස්මාසූ’’ති බහුවචනෙසුපි විභත්තික්කම+මනපෙක්ඛිත්වා සද්දක්කමෙන පච්චෙකං ද්වෙ ද්වෙ හොන්ති.

ในเพราะ นา และ สมา วิภัตติ, อาเทศ ตุมหสัทท์และอัมหสัทท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยา และ มยา ตามลำดับ. คำว่า "นาสฺมาสุ" นี้ แม้ในพหุวจนวิภัตติทั้งหลาย ก็มีรูปเป็นอย่างละ ๒ โดยลำดับศัพท์ ไม่ต้องคำนึงถึงลำดับวิภัตติ.

---

213. තයාතයීනං ත්ව වා තස්ස

๒๑๓. อาเทศ ต การะ ของ ตุมหสัทท์ ในรูป ตยา และ ตยิ เป็น ตฺว บ้าง.

---

තුම්හස්ස තයාතයීනං තකාරස්ස ත්ව හොති වා. ත්වයා තයා, මයා. තුම්හෙහි තුම්හෙභි, අම්හෙහි අම්හෙභි.

อาเทศ ต การะ ของ ตุมหสัทท์ ในรูป ตยา และ ตยิ เป็น ตฺว บ้าง. ตัวอย่าง: ตฺวยา, ตยา, มยา. ตุมฺเหหิ, ตุมฺเหภิ, อมฺเหหิ, อมฺเหภิ.

---

229. තව+මම+තුය්හං+මය්හං සෙ

๒๒๙. ในเพราะ ส วิภัตติ, (อาเทศ ตุมหะ และ อัมหะ) เป็น ตว, มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ.

---

සෙ තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං එතෙ ආදෙසා හොන්ති යථාක්කමං. තව තුය්හං, මම මය්හං.

ในเพราะ ส วิภัตติ, อาเทศ ตุมหสัทท์และอัมหสัทท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรูปเหล่านี้ตามลำดับ. ตัวอย่าง: ตว, ตุยฺหํ; มม, มยฺหํ.

---

211. නංසෙස්ව+ස්මාකං+මමං.

๒๑๑. ในเพราะ นํ และ ส วิภัตติทั้งหลาย, (อาเทศ อัมหะ) เป็น อสฺมากํ และ มมํ.

---

නංසෙස්ව+ම්හස්ස [Pg.84] සවිභත්තිස්ස අස්මාකං+මමං හොන්ති යථාක්කමං. මමං.

ในเพราะ นํ และ ส วิภัตติทั้งหลาย, อาเทศ อัมหสัทท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อสฺมากํ และ มมํ ตามลำดับ. ตัวอย่าง: มมํ.

---

230. ඞං+ඞාකං නංම්හි

๒๓๐. ในเพราะ นํ วิภัตติ, (อาเทศ ตุมหะ และ อัมหะ) เป็น ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ และ อมฺหํ, อมฺหากํ.

---

නංම්හි තුම්හඅම්හසද්දානං සවිතත්තීනං ඞං+ඞාකං හොන්ති පච්චෙකං. තුම්හං තුම්හාකං අම්හං අම්හාකං අස්මාකං. කච්චායනෙ එකවචනස්ස අංවිධානත්ථං සුත්ත+මාරද්ධං, එත්ථ පන අත්තගාරවවසෙන අංම්හි තුම්හං අම්හංභි සිජ්ඣන්ති බහුලාධිකාරා.

ในเพราะ นํ วิภัตติ, อาเทศ ตุมหสัทท์และอัมหสัทท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ และ อมฺหํ, อมฺหากํ ตามลำดับ. ตัวอย่าง: ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมากํ. ในคัมภีร์กัจจายนะ เริ่มสูตรเพื่อบัญญัติ อัง วิภัตติเอกพจน์ แต่ในที่นี้ เพราะความเคารพตน แม้ใน อัง วิภัตติ รูปว่า ตุมฺหํ และ อมฺหํ ก็สำเร็จได้ด้วยอำนาจ พหุลาธิการ.

---

214. ස්මාම්හි ත්වම්හා

๒๑๔. ในเพราะ สมา วิภัตติ, (อาเทศ ตุมหะ) เป็น ตฺวมฺหา.

---

ස්මාම්හි තුම්හස්ස සවිතත්තිස්ස ත්වම්හා හොති වා. ත්වම්හා ත්වයා තයා, මයා.

ในเพราะ สมา วิภัตติ, อาเทศ ตุมหสัทท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตฺวมฺหา บ้าง. ตัวอย่าง: ตฺวมฺหา, ตฺวยา, ตยา, มยา.

---

226. ස්මිම්හි තුම්හම්හානං තයි+මයි

๒๒๖. ในเพราะ สฺมิง วิภัตติ, (อาเทศ ตุมหะ และ อัมหะ) เป็น ตยิ และ มยิ.

---

ස්මිම්හි තුම්හඅම්හසද්දානංසවිභත්තීනං තයි+මයි හොති යථාක්කමං. ත්වයි තයි, මයි. තුම්හෙසු.

ในเพราะ สฺมิง วิภัตติ, อาเทศ ตุมหสัทท์และอัมหสัทท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยิ และ มยิ ตามลำดับ. ตัวอย่าง: ตฺวยิ, ตยิ, มยิ, ตุมฺเหสุ.

---

203. සුම්හා+ම්හස්සා+ස්මා

๒๐๓. ในเพราะ สุ วิภัตติ, (อาเทศ อัมหะ) เป็น อสฺมา.

---

අම්හස්ස අස්මා හොති වා සුම්හි. අස්මාසු අම්හෙසු. සබ්බාදයො වුත්ත+මපෙක්ඛන්තා වක්ඛමානං වාති ඉද+මෙසං ලක්ඛණං.

อาเทศ อัมหสัทท์ เป็น อสฺมา บ้าง ในเพราะ สุ วิภัตติ. ตัวอย่าง: อสฺมาสุ, อมฺเหสุ. สัพพาทิศัพท์เหล่านี้ เมื่ออ้างถึงสิ่งที่กล่าวมาแล้ว และสิ่งที่กำลังจะกล่าวต่อไป นี้เป็นลักษณะของศัพท์เหล่านั้น.

---

232. අපාදාදො පදතෙ+කවාක්‍යෙති

๒๓๒. (อาเทศเหล่านั้น) ไม่วางไว้หน้าบาทคาถา และไม่วางไว้หน้าประโยค.

---

අධිකාරො. එත්ථ පාදො නාම ගාථාය චතුත්ථංසො, තස්මා ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං’’ති එත්ථ වො න හොති. එත්ථ පදන්ති වුත්ත සද්දො සභාවතො –

เป็นบทตามไป ในที่นี้ คำว่า บาท หมายถึงส่วนที่สี่ของคาถา เพราะฉะนั้น ในประโยคว่า “ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ” (บุญอันท่านทั้งหลายสั่งสมไว้ไม่น้อย) นี้ จึงไม่มีรูปว่า โว ในที่นี้ คำว่า บท ที่กล่าวถึงนั้น โดยสภาวะคือ—

---

ආකාසවායුප්පභවො [Pg.85] සරීරා,සමුච්චරං වත්ත+මුපෙති නාදො;

ඨානන්තරෙ සුප්පටිහඤ්ඤමානො,වණ්ණත්ත+මාගච්ඡති සො තු සද්දොති –

เสียงที่เกิดจากอากาศและลมในร่างกาย เมื่อเปล่งออกมา ย่อมถึงความเป็นเสียงพูด เมื่อกระทบในฐานต่างๆ ย่อมถึงความเป็นวรรณะ (อักขระ) เสียงนั้นนั่นแล—

---

වුත්තත්තා එකෙකො වණ්ණො සද්දො නාම, තබ්බණ්ණසමූහො පදං, තප්පදසමූහො වාක්‍යඤ්ච. තථා හි –

เพราะกล่าวไว้เช่นนั้น อักขระแต่ละตัวจึงชื่อว่าสัททะ (เสียง) หมู่แห่งอักขระนั้นชื่อว่าบท และหมู่แห่งบทนั้นชื่อว่าประโยค ดังนี้ว่า—

---

විතත්‍යන්තං පදං තස්ස, ච යො වාක්‍යන්ති මන්වයං;

උපචාරා වණ්ණසද්ද-වාච්චං තං න පරිච්චජෙ.

บทมีวิภัตติเป็นที่สุด และหมู่แห่งบทใดที่เป็นประโยคตามลำดับ ไม่พึงละทิ้งคำที่กล่าวด้วยอุปจาระว่าเป็นวรรณสัททะนั้น

---

තං පදඤ්ච –

และบทนั้น—

---

පදං චතුබ්බිධං වුත්තං, නාමා+ඛ්‍යාතො+පසග්ගජං;

නිපාතජඤ්ච තඤ්ඤූ හි, අස්සො ඛල්වා+භිධාවතීති.

บทท่านกล่าวไว้ ๔ ชนิด คือ บทที่เกิดจากนาม อาขยาต อุปสัค และนิบาต ผู้รู้ทั้งหลาย (กล่าวไว้) อย่างนี้ว่า อสฺโส ขลุ อภิธาวติ (ม้าวิ่งไปอยู่แล)

---

තං වාක්‍යඤ්ච –

และประโยคนั้น (คือ)

---

එකාඛ්‍යාතො පදච්චයො, සියා වාක්‍යං සකාරකොති –

หมู่แห่งบทที่มีอาขยาตบทเดียว พร้อมด้วยการก พึงเป็นประโยค

---

වුත්තං. තස්මා ‘‘විභත්‍යන්තං පදං, පදසමූහො වාක්‍ය’’න්ති ච වුච්චති.

(ท่าน) กล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกกันว่า "บทมีวิภัตติเป็นที่สุด หมู่แห่งบทเป็นประโยค"

---

233. යොනංහිස්ව+පඤ්චම්‍යා වො+නො

๒๓๓. โว และ โน (เป็นตัวแทน) ในเพราะ โย นัง หิ และ สุ วิภัตติ เว้นปัญจมีวิภัตติ

---

අපඤ්චමියායොනංහිස්ව+පාදාදො වත්තමානානං පදස්මා පරෙස+මෙකවාක්‍යෙ ඨිතානං තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං වො+නො හොන්ති වා යථාක්කමං. ගාමං වො ගච්ඡෙය්‍යාථ, ගාමං තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාථ. ගාමං නො ගච්ඡෙය්‍යාම, ගාමං අම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාම. පහාය වො ගමිස්සාමි, මා නො විකන්තිංසු. දීයතෙ වො, දීයතෙ තුම්හං. දීයතෙ [Pg.86] නො, දීයතෙ අම්හං. තුට්ඨො+ස්මි වො පකතියා, තුට්ඨො+ස්මි තුම්හං. සත්ථා නො භගවා, එසො අම්හාකං සත්ථා. කතං වො, කතං තුම්හෙහි. කතං නො, කතං අම්හෙහි.

โว และ โน ย่อมมีบ้าง ตามลำดับ แทนตุมหศัพท์และอมหศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน เบื้องหลังบทอื่น และไม่ตั้งอยู่ต้นบาท (หรือต้นประโยค) ในเพราะ โย นัง หิ และ สุ วิภัตติ เว้นปัญจมีวิภัตติ เช่น คามํ โว คจฺเฉยฺยาถ (ท่านทั้งหลายพึงไปสู่บ้าน), คามํ ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาถ. คามํ โน คจฺเฉยฺยาม (พวกเราพึงไปสู่บ้าน), คามํ อมฺเห คจฺเฉยฺยาม. ปหาย โว คมิสฺสามิ (เราจักละพวกท่านไป), มา โน วิกนฺติงฺสุ (ขอพวกมันอย่าได้ตัดพวกเรา). ทียเต โว (ย่อมให้แก่พวกท่าน), ทียเต ตุมฺหํ. ทียเต โน (ย่อมให้แก่พวกเรา), ทียเต อมฺหํ. ตุฏฺโฐสฺมิ โว ปกติยา (เรายินดีแล้วต่อพวกท่านโดยปกติ), ตุฏฺโฐสฺมิ ตุมฺหํ. สตฺถา โน ภควา (พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของพวกเรา), เอโส อมฺหากํ สตฺถา. กตํ โว (อันพวกท่านทำแล้ว), กตํ ตุมฺเหหิ. กตํ โน (อันพวกเราทำแล้ว), กตํ อมฺเหหิ.

---

234. තෙ+මෙ නාසෙ

๒๓๔. เต และ เม (เป็นตัวแทน) ในเพราะ นาม และ เส วิภัตติ

---

නාම්හි සෙ ච අපාදාදො වත්තමානානං දස්මා පරෙස+මෙකවාක්‍යෙ ඨිතානං තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තෙ+මෙ වා හොන්ති යථාක්කමං. කතං තෙ, කතං තයා. කතං මෙ, කතං මයා. දීයතෙ තෙ, දීයතෙ තව. දීයතෙ මෙ, දීයතෙ මම. ධනං තෙ, ධනං තව. ධනං මෙ, ධනං මම.

เต และ เม ย่อมมีบ้าง ตามลำดับ แทนตุมหศัพท์และอมหศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน เบื้องหลังบทอื่น และไม่ตั้งอยู่ต้นบาท (หรือต้นประโยค) ในเพราะ นาม และ เส วิภัตติ เช่น กตํ เต (อันท่านทำแล้ว), กตํ ตยา. กตํ เม (อันเราทำแล้ว), กตํ มยา. ทียเต เต (ย่อมให้แก่ท่าน), ทียเต ตว. ทียเต เม (ย่อมให้แก่เรา), ทียเต มม. ธนํ เต (ทรัพย์ของท่าน), ธนํ ตว. ธนํ เม (ทรัพย์ของเรา), ธนํ มม.

---

237. න ච+වා+හා+හෙ+වයොගෙ

๒๓๗. ไม่มี (การใช้ โว โน เต เม) ในการประกอบกับ จะ วา หา เห และ เอว ศัพท์

---

චාදීහි යොගෙ තුම්හඅම්හසද්දානං වො+නො, තෙ+මෙ න හොන්ති. ගච්ඡාම තුම්හෙ ච මයඤ්ච, පස්සති තුම්හෙ ච අම්හෙ ච, කතං තුම්හෙහි ච අම්හෙහි ච, දීයතෙ තුම්හඤ්ච අම්හඤ්ච, ධනං තුම්හඤ්ච අම්හඤ්ච, කතං තයා ච මයා ච, දීයතෙ තව ච මම ච, ධනං තව ච මම ච. එවං වාදියොගෙපි.

ในโยคะกับจะ เป็นต้น โว โน เต เม ไม่พึงมีแก่ศัพท์ ตุมฺหะ และ อมฺหะ เช่น คจฺฉามะ ตุมฺเห จะ มะยัญจะ (เราทั้งหลายและท่านทั้งหลายจงไป), ปสฺสติ ตุมฺเห จะ อมฺเห จะ (เห็นท่านทั้งหลายและเราทั้งหลาย), กะตัง ตุมฺเหหิ จะ อมฺเหหิ จะ (อันท่านทั้งหลายและเราทั้งหลายทำแล้ว), ทียะเต ตุมฺหัญจะ อมฺหัญจะ (ให้แก่ท่านทั้งหลายและเราทั้งหลาย), ธะนัง ตุมฺหัญจะ อมฺหัญจะ (ทรัพย์ของท่านทั้งหลายและเราทั้งหลาย), กะตัง ตะยา จะ มะยา จะ (อันท่านและเราทำแล้ว), ทียะเต ตะวะ จะ มะมะ จะ (ให้แก่ท่านและเรา), ธะนัง ตะวะ จะ มะมะ จะ (ทรัพย์ของท่านและเรา) แม้ในโยคะกับวา เป็นต้น ก็เช่นกัน

---

235. අන්වාදෙසෙ

๒๓๕. ในอนุวาเทส

---

කථිතානුකථිතවිසයෙ තුම්හඅම්හසද්දානං ආදෙසා නිච්චං හොන්ති පුනබ්බිධානා. ගාමො තුම්හං පරිග්ගහො, අථො ජනපදො වො පරිග්ගහො. අන්වාදෙසෙ අථො අථොති වාරද්වයාභාවා නිච්චන්ති වුත්තං. අථොසද්දො කථිතස්සෙව පුන කථනතො අන්වාදෙසජොතකො.

ในเรื่องที่กล่าวแล้วและกล่าวซ้ำอีก อาเทสของศัพท์ ตุมฺหะ และ อมฺหะ พึงมีเป็นนิตย์ เพราะมีการกล่าวซ้ำ เช่น คาโม ตุมฺหัง ปะริคคะโห (บ้านเป็นของท่านทั้งหลาย), อโถ ชะนะปะโท โว ปะริคคะโห (อนึ่ง ชนบทเป็นของท่านทั้งหลาย) ในอนุวาเทส กล่าวว่า เป็นนิตย์ เพราะไม่มีการกล่าวซ้ำสองครั้งว่า อโถ อโถ ศัพท์ว่า อโถ เป็นเครื่องแสดงอนุวาเทส เพราะมีการกล่าวซ้ำอีกซึ่งสิ่งที่กล่าวแล้วนั่นเอง

---

236. සපුබ්බා පඨමන්තා වා

๒๓๖. มีบทหน้าและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง

---

විජ්ජමානපුබ්බස්මා [Pg.87] පඨමන්තා පරෙසං තුම්හාම්හානං ආදෙසා වා හොන්ති අන්වාදෙසෙ. ගාමෙ පටො තුම්හාකං අථො නගරෙ කම්බලො වො අථො නගරෙ කම්බලො තුම්හාකං, අථොති අනුකථනවාරද්වයත්තා විකප්පො සපුබ්බාති කිං, පටො තුම්හාකං, අථො කම්බලො වො. පඨමන්තාති කිං, පටො නගරෙ තුම්හාකං, අථො කම්බලො ගාමෙ වො.

ในอนุวาเทส อาเทสของศัพท์ ตุมฺหะ และ อมฺหะ พึงมีบ้าง หลังบทที่มีอยู่ข้างหน้าและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด เช่น คาเม ปะโฏ ตุมฺหากัง (ผ้าในบ้านเป็นของท่านทั้งหลาย), อโถ นะคะเร กัมพะโล โว (อนึ่ง ผ้ากัมพลในเมืองเป็นของท่านทั้งหลาย), อโถ นะคะเร กัมพะโล ตุมฺหากัง (อนึ่ง ผ้ากัมพลในเมืองเป็นของท่านทั้งหลาย) เพราะมีการกล่าวซ้ำสองครั้งว่า อโถ จึงเป็นวิกัป (ทางเลือก) คำว่า สปุพฺพา (มีบทหน้า) นั้นคืออะไร? ปะโฏ ตุมฺหากัง (ผ้าเป็นของท่านทั้งหลาย), อโถ กัมพะโล โว (อนึ่ง ผ้ากัมพลเป็นของท่านทั้งหลาย) คำว่า ปฐมานฺตา (มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด) นั้นคืออะไร? ปะโฏ นะคะเร ตุมฺหากัง (ผ้าในเมืองเป็นของท่านทั้งหลาย), อโถ กัมพะโล คาเม โว (อนึ่ง ผ้ากัมพลในบ้านเป็นของท่านทั้งหลาย)

---

238. දස්සනත්ථෙ+නාලොචනෙ

๒๓๘. ในอรรถแห่งการเห็น เว้นอาโลจนะ

---

දස්සනත්ථෙ ආලොවචනවජ්ජිතෙ පයුජ්ජමානෙ තුම්හඅම්හාන+මාදෙසා න හොන්ති. ගාමො තුම්හෙ උද්දිස්ස ආගතො, ගාමො අම්හෙ උද්දිස්ස ආගතො. අනාලොචනෙති කිං, ගාමො වො ආලොචෙති, ගාමො නො ආලොචෙති.

เมื่อใช้ในอรรถแห่งการเห็นที่เว้นการบอกกล่าว (อาโลจนะ) การแปลงตุมหะและอมหะศัพท์ทั้งหลายย่อมไม่มี เช่น คาโม ตุมฺเห อุทฺทิสฺสะ อาคะโต (หมู่บ้านมาแล้วเพื่อท่านทั้งหลาย), คาโม อมฺเห อุทฺทิสฺสะ อาคะโต (หมู่บ้านมาแล้วเพื่อเราทั้งหลาย) คำว่า อนาโลจะเน (เว้นการบอกกล่าว) นั้นมีประโยชน์อะไร? คาโม โว อาโลเจติ (หมู่บ้านบอกแก่ท่านทั้งหลาย), คาโม โน อาโลเจติ (หมู่บ้านบอกแก่เราทั้งหลาย)

---

239. ආමන්තණං පුබ්බ+මසන්තංව

๒๓๙. อามันตนบทที่อยู่ข้างหน้า เป็นเสมือนไม่มีอยู่

---

ආමන්තණං පුබ්බ+විජ්ජමානං විය හොති තුම්හාම්හාන+මාදෙසවිසයෙ. දෙවදත්ත තව පරිග්ගහො. ආමන්තණන්ති කිං, කම්බලො තෙ පරිග්ගහො.

ในวิสัยแห่งการแปลงตุมหะและอมหะศัพท์ อามันตนบทที่อยู่ข้างหน้า ย่อมเป็นเสมือนมีอยู่ เช่น เทวทัตตะ ตะวะ ปะริคคะโห (ดูกรเทวทัต การถือครองเป็นของท่าน) คำว่า อามนฺตะณัง (อามันตนบท) นั้นมีประโยชน์อะไร? กัมพะโล เต ปะริคคะโห (ผ้ากัมพลเป็นของท่าน)

---

240. න සාමඤ්ඤවචන+මෙකත්ථෙ

๒๔๐. ไม่เป็นเสมือนไม่มี ในอรรถเดียวกันกับสามาญญวจนะ

---

සමානාධිකරණෙ පරතො සාමඤ්ඤවචන+මාමන්තණං එකත්ථෙ අසන්තං විය න හොති මාණවක ජටිලක තෙ පරිග්ගහො. පරාමන්ථණෙ අසතිපි පුබ්බ+මුපාදාය ආදෙසො.

อามันตนบทที่เป็นสามาญญวจนะอันมีในภายหลังในสมานาธิกรณะ ย่อมไม่เป็นเสมือนไม่มีในอรรถเดียวกัน เช่น มาณะวะกะ ชะฏิละกะ เต ปะริคคะโห (ดูกรมาณพ ดูกรชฎิล การถือครองเป็นของท่าน) แม้ไม่มีอามันตนบทในภายหลัง การแปลงก็มีได้โดยอาศัยบทหน้า

---

241. බහූසු වා

๒๔๑. ในพหุวจนะบ้าง

---

බහූසු [Pg.88] වත්තමාන+මාමන්තණං සාමඤ්ඤවචන+මෙකත්ථෙ අසන්තං විය වා න හොති. ‘‘සිද්ධෙ සත්‍යාරම්භො නීයමාය වා විකප්පායවා’’ති වුත්තත්තා විකප්පත්ථ+මිදං. බ්‍රාහ්මණා ගුණවන්තො තුම්හාකං පරිග්ගහො, බ්‍රාහ්මණා ගුණවන්තො වො පරිග්ගහො.

อามันตนบทที่เป็นสามาญญวจนะอันเป็นไปในพหุวจนะ ย่อมไม่เป็นเสมือนไม่มีในอรรถเดียวกันบ้าง เพราะคำที่กล่าวว่า 'เมื่อสำเร็จแล้ว การปรารภย่อมมีเพื่อความแน่นอนหรือเพื่อความเป็นวิกัป' สูตรนี้จึงมีอรรถเป็นวิกัป เช่น พฺราหฺมะณา คุณะวันโต ตุมฺหากัง ปะริคคะโห (ดูกรพราหมณ์ทั้งหลายผู้มีคุณ การถือครองเป็นของท่านทั้งหลาย), พฺราหฺมะณา คุณะวันโต โว ปะริคคะโห (ดูกรพราหมณ์ทั้งหลายผู้มีคุณ การถือครองเป็นของท่านทั้งหลาย)

---

උභ+කතිසද්දා බහුවචනන්තා. ‘‘උභ+ගොහි ටො’’ති යොනං ටො, උභො. කථං ‘‘උභයො වසෙමසෙ’’ති, ටොම්හි යකාරාගමො. උභො.

อุภะและกติศัพท์มีพหุวจนะเป็นที่สุด การแปลงโยวิภัตติเป็น โต ด้วยสูตรว่า 'อุภะโตหิ โต' เป็น อุโภ คำว่า 'อุภะโย วะเสมาเส' เป็นอย่างไร? มีการลง ย อาคม ในเพราะ โต (สำเร็จรูปเป็น) อุโภ

---

59. සුහිසු+භස්සො

๕๙. การแปลงเป็น ภะ ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ

---

උභස්ස සුහිස්වො හොති. උභොහි උභොභි.

การแปลงเป็น ภะ แห่งอุภะศัพท์ ย่อมมีในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติทั้งหลาย เช่น อุโภหิ, อุโภภิ

---

50. උභි+න්නං

๕๐. อาเทศ อินฺนํ ในเพราะ นํ วิภัตติ แห่ง อุภา ศัพท์

---

උභා නංවචනස්ස ඉන්නං හොති. උභින්නං, උභොසු.

อาเทศ อินฺนํ ในเพราะ นํ วิภัตติ แห่ง อุภา ศัพท์. (สำเร็จรูปเป็น) อุภินฺนํ, อุโภสุ.

---

168. ටි කතිම්හා

๑๖๘. อาเทศ ฏิ หลัง กติ ศัพท์

---

කතිම්හා යොනං ටි හොති. කති, කති. ඣතො යොලොපපසඞ්ගෙ දීඝනිවත්තනත්ථං ටිආදෙසො. කතීහි කතීභි. ‘‘බහුකතින්නං’’ති නුක, කතින්නං, කතීසු.

หลัง กติ ศัพท์ อาเทศ โย วิภัตติ เป็น ฏิ. (สำเร็จรูปเป็น) กติ, กติ. เมื่อมีการลบ โย วิภัตติ หลัง ชะ (สระ อิ) เพื่อป้องกันการทีฆะ จึงมีการอาเทศเป็น ฏิ. กตีหิ, กตีภิ. ในคำว่า 'พหุกตินฺนํ' ลง นุกะ อาคม, กตินฺนํ, กตีสุ.

---

1,54. විච්ඡා+භික්ඛඤ්ඤෙසු ද්වෙ

๑.54 ในความหมาย วิจฺฉา และ อาภิกฺขญฺญะ มีรูปซ้ำสอง.

---

විච්ඡාය+මාභික්ඛඤ්ඤෙ ච ද්වෙ රූපානි හොන්ති. ක්‍රියා+ගුණ+දබ්බෙහි බ්‍යාපෙතු+මිච්ඡා විච්ඡා. රුක්ඛං රුක්ඛං සිඤ්චන්ති, ගාමො ගාමො රමණීයො, ගාමෙ ගාමෙ පානීයං. ආභික්ඛඤ්ඤං=පොනොපුඤ්ඤං, පචති පචති, පපචති පපචති.

ในความหมาย วิจฺฉา และ อาภิกฺขญฺญะ มีรูปซ้ำสองอย่าง. วิจฺฉา คือความปรารถนาที่จะแผ่ไปครอบคลุมด้วยกิริยา คุณ และวัตถุ. รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจนฺติ (รดน้ำต้นไม้ทุกต้น), คาโม คาโม รมณียฺโย (หมู่บ้านทุกหมู่บ้านน่ารื่นรมย์), คาเม คาเม ปานียํ (น้ำดื่มมีอยู่ในทุกหมู่บ้าน). อาภิกฺขญฺญะ คือความทำบ่อยๆ (ปุนปฺปุนฺนํ), ปจติ ปจติ (หุงอยู่บ่อยๆ), ปปจติ ปปจติ (หุงอยู่บ่อยๆ).

---

1,55. ස්‍යාදිලොපො පුබ්බස්සෙ+කස්ස

๑.55 การลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้าแห่ง เอกะ ศัพท์.

---

විච්ඡාය+මෙකස්ස [Pg.89] ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස ස්‍යාදිලොපො හොති. එකස්ස එකස්සාති ද්විත්තෙ එකෙකස්ස. කථං ‘‘මත්ථකමත්ථකෙනා’’ති, ‘‘ස්‍යාදිලොපො පුබ්බස්සා’’ති යොගවිභාගා, යොගවිභාගා ච ඉට්ඨපසිද්ධීති.

เมื่อมีการซ้ำบท เอกะ ในความหมาย วิจฺฉา วิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้าย่อมถูกลบไป. เมื่อซ้ำคำว่า เอกสฺส เอกสฺส เป็น เอกเอกสฺส. คำว่า 'มตฺถกมตฺถเกนา' สำเร็จได้อย่างไร? สำเร็จได้ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า 'สยาทิโลโป ปุพฺพสฺสา' และการแยกสูตรนั้นก็เพื่อความสำเร็จตามที่ต้องการ.

---

1,56. සබ්බාදීනං වීතිහාරෙ

๑.56 ในความหมาย วีติหาระ แห่ง สัพพาทิศัพท์.

---

සබ්බාදීනං වීතිහාරෙ ද්වෙ භවන්ති. පුබ්බස්ස ස්‍යාදිලොපො ච, අඤ්ඤස්ස අඤ්ඤස්ස භොජකා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස භොජකා, එවං ඉතරීතරස්ස.

ในความหมาย วีติหาระ แห่ง สัพพาทิศัพท์ มีรูปซ้ำสอง. และมีการลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้า, อญฺญสฺส อญฺญสฺส โภชกา เป็น อญฺญมญฺญสฺส โภชกา (ผู้บริโภคซึ่งกันและกัน), เช่นเดียวกับ อิตรีตรสฺส.

---

1,57. යාවබොධං සම්භමෙ

๑.57 ในความหมาย สัมภมะ พึงซ้ำคำเท่าที่เข้าใจความได้.

---

තුරිතෙනා+පායහෙතුපදස්සනං සම්භමො, තස්මිං සති වත්තු යාවන්තෙහි සද්දෙහි සො+ත්ථො විඤ්ඤායතෙ, තාවන්තො පයුජ්ජන්තෙ. සප්පො සප්පො සප්පො, බුජ්ඣස්සු බුජ්ඣස්සු බුජ්ඣස්සු, භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො.

สัมภมะ คือการแสดงเหตุแห่งอันตรายโดยรีบร้อน, เมื่อมีสัมภมะนั้นอยู่ ผู้พูดพึงใช้คำพูดเท่าที่ความหมายนั้นจะถูกเข้าใจได้. สปฺโป สปฺโป สปฺโป (งู งู งู), พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ (จงรู้ จงรู้ จงรู้), ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ (สงฆ์แตกแล้ว สงฆ์แตกแล้ว).

---

භයෙ කොධෙ පසංසායං, තුරිතෙ කොතූහල+ච්ඡරෙ;

හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච, කරෙ ආමෙඩිතං බුධො.

ในความกลัว ความโกรธ ความสรรเสริญ ความรีบร้อน ความตื่นเต้น ความประหลาดใจ ความร่าเริง ความโศกเศร้า และความเลื่อมใส บัณฑิตพึงใช้คำซ้ำ (อาเมณฑิตะ).

---

සඞ්ඛ්‍යාකණ්ඩ

สังขยากัณฑ์

---

අථ සඞ්ඛ්‍යාසද්දා වුච්චන්තෙ. එකාදයො අට්ඨාරසන්තා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනා. වීසතිආදයො ‘‘භික්ඛූනං වීසතී’’තිආදීසු සඞ්ඛ්‍යාවචනා, ‘‘වීසති භික්ඛවො’’තිආදීසු සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනා. එකසද්දො සබ්බාදීසු වුත්තොව. ද්වාදයො අට්ඨාරසන්තා බහුවචනන්ථාව.

บัดนี้ จะกล่าวถึงสังขยาศัพท์. ศัพท์ตั้งแต่ เอกะ ถึง อัฏฐารสะ เป็นสังขเยยยะ. ศัพท์ตั้งแต่ วีสติ เป็นต้น ในคำว่า 'ภิกฺขูนํ วีสติ' เป็นต้น เป็นสังขยา, ในคำว่า 'วีสติ ภิกฺขโว' เป็นต้น เป็นสังขเยยยะ. เอกะศัพท์ได้กล่าวไว้แล้วในสัพพาทิศัพท์. ศัพท์ตั้งแต่ ทวิ ถึง อัฏฐารสะ เป็นพหูพจน์เท่านั้น.

---

219. යොම්හි ද්වින්නං දුවෙ+ද්වෙ

๒๑๙. ในเพราะ โย วิภัตติ แห่ง ทวิ ศัพท์ มีรูปเป็น ทุเว และ ทุเว.

---

යොම්හි [Pg.90] ද්විස්ස සවිභත්තිස්ස දුවෙ+ද්වෙ හොන්ති පච්චෙකං. දුවෙ ද්වෙ, දුවෙ ද්වෙ, ද්වීහි ද්වීභි.

ในเพราะ โย วิภัตติ แห่ง ทวิ ศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ มีรูปเป็น ทุเว และ ทุเว ตามลำดับ. ทุเว ทุเว, ทุเว ทุเว, ทฺวีหิ ทฺวีภิ.

---

220. දුවින්නං නංම්හි වා

๒๒๐. ในเพราะ นํ วิภัตติ มีรูปเป็น ทุวินฺนํ บ้าง.

---

නංම්හි ද්විස්ස සවිභත්තිස්ස දුවින්නං හොති වා. දුවින්නං, අඤ්ඤත්‍ර –

ในเพราะ นํ วิภัตติ แห่ง ทวิ ศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ มีรูปเป็น ทุวินฺนํ บ้าง. ทุวินฺนํ, ในที่อื่น –

---

47. නංම්හි නුක ද්වාදීනං සත්තරසන්නං

๔๗. ในเพราะ นํ วิภัตติ ลง นุกะ อาคม หลังสังขยา 17 ศัพท์ มี ทวิ เป็นต้น.

---

ද්වාදීනං සත්තරසන්නං සඞ්ඛ්‍යානං නුක හොති නංම්හි විභත්තිම්හි. උකාරො උච්චාරණත්ථො, කකාරො අන්තාවයවත්ථො. එත්ථ නාගමො විභත්තිස්ස ආද්‍යාවයවො චෙ, ‘‘ආගමා තග්ගුණීභූතා තග්ගහණෙන ගය්හන්තෙ’’ති ඤායා නාගමොපි තංගහණෙන ගය්හතීති ‘‘සුනංහිසූ’’ති දීඝප්පසඞ්ගෙ පකතියා අන්තාවයවභූතෙ සරන්තතා නත්ථීති න දීඝො. ද්වින්නං, ද්වීසු.

นุกะ อาคม ย่อมมีในเพราะ นํ วิภัตติ หลังสังขยา 17 ศัพท์ มี ทวิ เป็นต้น. สระ อุ เพื่อช่วยในการออกเสียง, ก อักษร เพื่อแสดงความเป็นส่วนท้าย. ในที่นี้ หาก น อาคม เป็นส่วนต้นของวิภัตติ, ด้วยหลักที่ว่า 'อาคมทั้งหลายเมื่อประกอบเข้าแล้ว ย่อมถูกนับรวมเข้ากับศัพท์นั้น' น อาคม ก็ย่อมถูกนับรวมเข้ากับวิภัตตินั้น, ดังนั้น เมื่อถึงคราวที่ควรจะทีฆะด้วยสูตร 'สุนํหิสู' แต่เพราะโดยปกติแล้วไม่มีสระที่เป็นส่วนท้าย จึงไม่มีการทีฆะ. ทฺวินฺนํ, ทฺวีสุ.

---

207. පුමෙ තයො+චත්තාරො

๒๐๗. ในปุงลิงค์ มีรูปเป็น ตโย และ จตฺตาโร.

---

යොම්හි සවිභත්තීනං ති+චතුන්නං තයො+චත්තාරො හොන්ති යථාක්කමං පුල්ලිඞ්ගෙ. තයො, තයො, තීහි තීභි.

ในเพราะ โย วิภัตติ แห่ง ติ ศัพท์ และ จตุ ศัพท์ พร้อมด้วยวิภัตติ มีรูปเป็น ตโย และ จตฺตาโร ตามลำดับในปุงลิงค์. ตโย, ตโย, ตีหิ ตีภิ.

---

49. ණ්ණං+ණ්ණන්නං තිතො ඣා

๔๙. หลัง ติ ศัพท์ (ที่ชื่อว่า ชะ) มีรูปเป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ (ในเพราะ นํ วิภัตติ).

---

ඣසඤ්ඤිතො තිතො නංවචනස්ස ණ්ණං+ණ්ණන්නං හොන්ති. තිණ්ණං තිණ්ණන්නං, තීසු.

ในเพราะ นํ วิภัตติ แห่ง ติ ศัพท์ ที่ชื่อว่า ชะ มีรูปเป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ. ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีสุ.

---

ඉත්ථියං –

ในอิตถีลิงค์ –

---

205. තිස්සො චතස්සො යොම්හි සවිභත්තීනං

๒๐๕. ในเพราะ โย วิภัตติ แห่ง (ติ และ จตุ) ศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ มีรูปเป็น ติสฺโส และ จตสฺโส.

---

විභත්තිසහිතානං තිචතුන්නං යොම්හි තිස්සො+චතස්සො හොන්ති ඉත්ථියං යථාක්කමං. තිස්සො, තිස්සො, තීහි තීභි.

ในเพราะ โย วิภัตติ แห่ง ติ ศัพท์ และ จตุ ศัพท์ พร้อมด้วยวิภัตติ มีรูปเป็น ติสฺโส และ จตสฺโส ตามลำดับในอิตถีลิงค์. ติสฺโส, ติสฺโส, ตีหิ ตีภิ.

---

204. නංම්හි තිචතුන්න+මිත්ථියං තිස්ස+චතස්සා

๒๐๔. ในเพราะ นํ วิภัตติ แห่ง ติ ศัพท์ และ จตุ ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ มีรูปเป็น ติสฺสา และ จตสฺสา.

---

නංම්හි [Pg.91] තිචතුන්නං තිස්ස+චතස්සා හොන්ති+ත්ථියං යථාක්කමං. නංම්හීති චතුත්ථීඡට්ඨීනං සාමඤ්ඤවචනං, නො චෙ නංසූති වදති, යථාක්කමංති සද්දද්වයාපෙක්ඛං. එව+මීදිස+මඤ්ඤම්පි. තිස්සන්නං තීසු.

ในเพราะ นํ วิภัตติ แห่ง ติ ศัพท์ และ จตุ ศัพท์ มีรูปเป็น ติสฺสา และ จตสฺสา ตามลำดับในอิตถีลิงค์. คำว่า 'นํมฺหิ' เป็นคำเรียกทั่วไปสำหรับจตุตถีและฉัฏฐีวิภัตติ, มิใช่หมายถึง นํ วิภัตติ เท่านั้น, คำว่า 'ยถา กมํ' อ้างถึงศัพท์ทั้งสอง. แม้ในที่อื่นก็พึงทราบเช่นนี้. ติสฺสนฺนํ, ตีสุ.

---

206. තීණි+චත්තාරි නපුංසකෙ

๒๐๖. ในนปุงสกลิงค์ (เป็น) ตีณิ และ จตฺตาริ

---

යොම්හි සවිභත්තීනං තිචතුන්නං යථාක්කමං තීණි+චත්තාරි හොන්ති නපුංසකෙ. තීණි, තීණි, තීහි ඉච්චාදි පුල්ලිඞ්ගෙව.

ในโยวิภัตติของติศัพท์และจตุศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ มี ตีณิ และ จตฺตาริ ตามลำดับในนปุงสกลิงค์. ตีณิ, ตีณิ, ตีหิ เป็นต้น เหมือนในปุงลิงค์.

---

චතු යො,

จตุ โย,

---

208. චතුරො වා චතුස්ස

๒๐๘. จตุโร (เป็นตัวแทน) ของจตุศัพท์บ้าง

---

චතුස්ස සවිභත්තිස්ස යොම්හි චතුරො හොති වා පුල්ලිඞ්ගෙ. චතුරො චත්තාරො. කථං ‘‘චතුරො නිමිත්තෙ නාද්දසාසි’’න්ති, ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන සිද්ධං, චත්තාරි නිමිත්තානීති අත්ථො. විපල්ලාසො තිවිධො ලිඞ්ගවිපල්ලාසො වචනවිපල්ලාසො විභත්තිවිපල්ලාසොති. චතූහි චතූභි. චතුන්නං, චතූසු.

ในโยวิภัตติของจตุศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ จตุโร ย่อมมีบ้างในปุงลิงค์. จตุโร, จัตตาโร. อย่างไร (จึงใช้) ‘‘ท่านไม่เห็นนิมิตสี่’’ ดังนี้? สำเร็จด้วยการสลับลิงค์ (ลิงควิปัลลาสะ) อรรถว่า นิมิตสี่. การสลับมีสามอย่าง คือ การสลับลิงค์ การสลับพจน์ การสลับวิภัตติ. จตูหิ จตูภิ. จตุนนัง, จตูสุ.

---

ඉත්ථියං චතස්සො. චතස්සො. චතූහි චතූභි. චතස්සන්නං. චතස්සන්නං. චතූසු.

ในอิตถีลิงค์ (เป็น) จตัสโส, จตัสโส. จตูหิ จตูภิ. จตัสสันนัง, จตัสสันนัง. จตูสุ.

---

නපුංසකෙ චත්තාරි. චත්තාරි. චතූහි චතූභි. ඉච්චාදි පුමෙව.

ในนปุงสกลิงค์ (เป็น) จัตตาริ, จัตตาริ. จตูหิ จตูภิ เป็นต้น เหมือนในปุงลิงค์.

---

169. ට පඤ්චාදීහි චුද්දසහි

๑๖๙. ฏะ (เป็นตัวแทนโยวิภัตติ) หลังปัญจศัพท์เป็นต้นถึงจุททสศัพท์

---

‘‘සුත්තෙ ලිඞ්ගවචනමත්ත’’න්ති ඤායා ට-ඉති වුත්තං. පඤ්චාදීහි චුද්දසහි සඞ්ඛ්‍යාහි යොනං ට හොති. පඤ්ච. පඤ්ච. යොනං ටා+ටෙනිවත්ථනත්ථං ට-විධානං.

ด้วยญายะว่า ‘‘ในสูตรมีเพียงลิงค์และพจน์เท่านั้น’’ จึงกล่าวว่า ฏะ. ฏะ ย่อมมีแก่โยวิภัตติของสังขยาตั้งแต่ ปัญจะ (ห้า) ถึง จุททสะ (สิบสี่). ปัญจะ ปัญจะ. การบัญญัติ ฏะ เพื่อห้าม ฏา และ ฏะ (ที่อาจจะเกิดขึ้นแก่โยวิภัตติ).

---

90. පඤ්චාදීනං චුද්දසන්න+ම

๙๐. ปัญจาทีนัง จุททสันนัง+มะ

---

පඤ්චාදීනං [Pg.92] චුද්දසන්නං සුනංහිස්ව හොති. එත්ත+දීඝාපවාදො+යං. අපවාදති බාධෙතීති අපවාදො. තස්මා ‘‘පකප්‍යාපවාදවිසයමුස්සග්ගා අභිනිවිසන්තෙ’’ති ඤායා ‘‘සුහිස්ව+ස්සෙ’’ ‘‘සුනංහිසු’’ති ච උස්සග්ගා ‘‘පඤ්චාදීනං චුද්දසන්න+ම’’ ඉති අපවාදවිසයං න පවිසන්ති, සාමඤ්ඤත්තා. එව+මුපරිපි ‘‘පඤ්චමියං පරස්ස’’ ‘‘ආදිස්සා’’ති. පඤ්චහි පඤ්චභි පඤ්චන්නං. පඤ්චන්නං. පඤ්චසු. එවං ඡාදයො අට්ඨාරසන්තා.

อะ (อักษร) ย่อมมีแก่ (สังขยา) ปัญจะ เป็นต้น ถึง จุททสะ ในเพราะ สุ นัง และ หิ วิภัตติ. นี้เป็นบทอปวาทะ (บทขัดขวาง) การทีฆะ. บทที่ขัดขวาง ชื่อว่า อปวาทะ. เพราะเหตุนั้น ด้วยญายะว่า ‘‘บทอุสสัคคะ (บททั่วไป) ย่อมไม่เข้าไปในขอบเขตของบทอปวาทะ’’ บทอุสสัคคะคือ ‘‘สุ หิ สฺส’’ และ ‘‘สุ นัง หิ สุ’’ จึงไม่เข้าไปในขอบเขตของบทอปวาทะว่า ‘‘ปัญจาทีนัง จุททสันนัง+มะ’’ เพราะเป็นบททั่วไป. แม้ในบทต่อๆ ไปก็เช่นกัน คือ ‘‘ในปัญจมีวิภัตติของบทหลัง’’ ‘‘ของบทต้น’’. ปัญจหิ ปัญจภิ ปัญจันนัง ปัญจันนัง ปัญจสุ. ฉะ (หก) เป็นต้นจนถึง อัฏฐารสะ (สิบแปด) ก็เช่นกัน.

---

‘‘චත්ථෙ’’ති එකො ච දස චාති චත්තසමාසෙ ‘‘අමාදී’’ති එකෙන අධිකා දසාති තතියාසමාසෙ වා කතෙ ‘‘එකත්ථතාය’’න්ති විභත්තිලොපො. එව+මුපරි ච.

ในอรรถแห่ง จ (ศัพท์) เมื่อทำสมาสว่า ‘‘เอกะ และ ทสะ’’ หรือเมื่อทำตติยาสมาสว่า ‘‘ทศะที่เกินด้วยหนึ่ง’’ วิภัตติย่อมลบไปเพราะ ‘‘ความเป็นอันเดียวกัน’’ (เอกัตถะ). แม้ในบทต่อๆ ไปก็เช่นกัน.

---

3,102. එකට්ඨාන+මා

๓,๑๐๒. เอกัฏฐานะ+มา

---

එකඅට්ඨානං ආ හොති දසෙ පරෙ.

เอกะและอัฏฐะ ย่อมเป็น อา เมื่อ ทสะ อยู่หลัง

---

3,103. ර සංඛ්‍යාතො වා

๓,๑๐๓. ระ จากจำนวนนับ บ้าง

---

සංඛ්‍යාතො පරස්ස දසස්ස ර හොති විභාසා. ස ච ‘‘පඤ්චමියං පරස්සා’’ති වත්තමානෙ ‘‘ආදිස්සා’’ති දකාරස්සෙව හොති. එකාරස එකාදස. එකාරසහි එකාදසහි. එකාරසන්නං එකාදසන්නං. එකාරසසු එකාදසසු. එව+මෙකාදසඉච්චාදිපි.

ระ ย่อมมีแก่ ทสะ ที่อยู่หลังสังขยาบ้าง. และ ระ นั้น ย่อมมีแก่ ทะ อักษรเท่านั้น เมื่อบทว่า ‘‘ในปัญจมีวิภัตติของบทหลัง’’ และ ‘‘ของบทต้น’’ ยังตามมา. เอการสะ เอกาทสะ. เอการสหิ เอกาทสหิ. เอการสันนัง เอกาทสันนัง. เอการสสุ เอกาทสสุ. แม้เอกาทสะเป็นต้นก็เช่นกัน.

---

3,94. ආ සංඛ්‍යායා සතාදො නාඤ්ඤත්ථෙ

๓,๙๔. อา ของจำนวนนับ ในบทที่ไม่มี สตะ เป็นต้น ไม่ใช่ในที่อื่น

---

සංඛ්‍යාය+මුත්තරපදෙ [Pg.93] ද්විස්සා හොති අසතාදො නාඤ්ඤත්ථෙ.

อา ย่อมมีแก่ ทวิ ในบทหลังของจำนวนนับ ที่ไม่มี สตะ เป็นต้น ไม่ใช่ในที่อื่น

---

ආවිට්ඨලිඞ්ගත්තා සංඛ්‍යායං උත්තරපදෙ සලිඞ්ගෙනෙව විසෙසනං භවති.

เพราะเป็นอาวิฏฐลิงค์ ในจำนวนนับ บทหลังย่อมเป็นวิเสสนะด้วยลิงค์ของตนเท่านั้น

---

සුද්ධං මිස්සඤ්ච සංකිණ්ණං, උපසජ්ජනමෙව ච;

ආවිට්ඨ+මථ වා+බ්‍යත්තං, ඡධා ලිඞ්ගං විවංයතෙ.

ลิงค์พึงจำแนกเป็น ๖ อย่าง คือ สุทธะ (บริสุทธิ์), มิสสะ (ผสม), สังกิณณะ (ปะปน), อุปสัชชนะ (ประกอบ), อาวิฏฐะ (อาศัย) และอัพยัตตะ (ไม่ปรากฏ).

---

එත්ථ යථාක්කමං රුක්ඛො ලතා පණ්ණංති සුද්ධං. ඝටො ඝටී, වජිරො වජිරං, වෙදනා වෙදනංති මිස්සං. තටො තටී තටංති සංකිණ්ණං. සුක්කො පටො, සුක්කා පටි, සුක්කං වත්ථංති උපසජ්ජනං. රාජා සරණං, ගුණො පමාණංති ආවිට්ඨං. තුවං අහං කති පඤ්චාති අබ්‍යත්තං. ඉති ලිඞ්ගං වෙදිතබ්බං. ද්වාදස.

ในที่นี้ ตามลำดับ รุกขะ (ต้นไม้) ลตา (เถาวัลย์) ปัณณะ (ใบไม้) ชื่อว่า สุทธะ. ฆฏะ ฆฏี (หม้อ), วชิระ วชิรัง (เพชร), เวทนา เวทนัง (ความรู้สึก) ชื่อว่า มิสสะ. ตฏะ ตฏี ตฏัง (ฝั่ง) ชื่อว่า สังกิณณะ. สุกโก ปโฏ (ผ้าขาว), สุกกา ปฏิ (ผ้าขาว), สุกกัง วัตถัง (ผ้าขาว) ชื่อว่า อุปสัชชนะ. ราชา สรณัง (พระราชาเป็นที่พึ่ง), คุโณ ปมาณัง (คุณเป็นประมาณ) ชื่อว่า อาวิฏฐะ. ตุวัง อะหัง กติ ปัญจะ ชื่อว่า อัพยัตตะ. พึงทราบลิงค์ดังนี้. ทวาทสะ (สิบสอง).

---

3,98. බා චත්තාලීසා දො

๓,๙๘. พา จาก จัตตาฬีสะ โท

---

ද්විස්ස බා වා හොති චත්තාලීසා දො නාඤ්ඤත්ථෙ. රාදෙ සෙ බාරස.

พา ย่อมมีแก่ ทวิ บ้าง, โท (ย่อมมี) ใน จัตตาฬีสะ ไม่ใช่ในที่อื่น. เมื่อมีการแปลงเป็น ระ (เป็น) บารสะ (สิบสอง).

---

3,95. තිස්සෙ

๓,๙๕. ติสเส

---

සංඛ්‍යාය+මුත්තරපදෙ තිස්ස එ හොත+සතාදො නා+ඤ්ඤත්ථෙ.

เอ ย่อมมีแก่ ติสสะ ในบทหลังของจำนวนนับ ที่ไม่มี สตะ เป็นต้น ไม่ใช่ในที่อื่น

---

3,104. ඡතීහි ළො ච

๓,๑๐๔. ฉะและติ มี ฬะ และ ระ

---

ඡතීහි පරස්ස දසස්ස ළො හොති රො ච. තෙළස තෙරස.

ฬะ และ ระ ย่อมมีแก่ ทสะ ที่อยู่หลัง ฉะ และ ติ. เตฬสะ เตระสะ (สิบสาม).

---

3,100. චතුස්ස චුචො දසෙ

๓,๑๐๐. จตุสสะ มี จุ และ โจ ใน ทสะ

---

චතුස්ස චු+චො හොන්ති වා දසෙ පරෙ. ද්විත්තෙ චුද්දස චොද්දස චතුද්දස.

จุ และ โจ ย่อมมีแก่ จตุศัพท์บ้าง เมื่อ ทสะ อยู่หลัง. เมื่อมีการซ้อนพยัญชนะ (เป็น) จุททสะ โจททสะ จตุททสะ.

---

3,99. වීසතිදසෙසු පඤ්චස්ස පණ්ණ+පන්නා

๓,๙๙. ใน วีสติ และ ทสะ ปัญจะ มี ปัณณะ+ปัณณา

---

වීසති [Pg.94] සෙසු පරෙසු පඤ්චස්ස පණ්ණ+පන්නා හොන්ති යථාක්කමං. පන්නරස පඤ්චදස.

ปัณณะ และ ปัณณา ย่อมมีแก่ ปัญจะ ตามลำดับ เมื่อ วีสติ และ เส อยู่หลัง ปัณณรส (สิบห้า) ปัญจทสะ (สิบห้า)

---

3,101. ඡස්ස සො

๓,๑๐๑. ฉะ มี โส

---

ඡස්ස සො-ඉච්ච+ය+මාදෙසො හොති සෙ පරෙ. සොළස සොරස. සත්තරස සත්තදස. ‘‘එකට්ඨාන+මා’’ති ආ, අට්ඨාරස අට්ඨාදස.

อาเทสว่า โส ย่อมมีแก่ ฉะ เมื่อ เส อยู่หลัง โสฬสะ (สิบหก) โสรสะ (สิบหก) สัตตรสะ (สิบเจ็ด) สัตตทสะ (สิบเจ็ด) อา ตามบทว่า ‘‘เอกัฏฐานะ+มา’’ อัฏฐารสะ (สิบแปด) อัฏฐาทสะ (สิบแปด)

---

ඌනා ච සා වීසති චාති ‘‘විසෙසන+මෙකත්ථෙනෙ’’ති විසෙසනසමාසෙ ‘‘ඉත්ථියං භාසිතපුමි+ත්ථී පුමෙ+වෙකත්ථෙ’’ති පුමත්තෙ ච කතෙ එකෙන ඌනා වීසතීති තතියාසමාසෙ එකූනවීසති.

และยี่สิบนั้นพร่องไป ในวิเสสนสมาสว่า "วิเสสนะมีเอกัตถะ" และเมื่อทำเป็นปุงลิงค์ตามหลักว่า "ศัพท์ที่กล่าวถึงปุงลิงค์ในอิตถีลิงค์ (ให้เป็น) ปุงลิงค์ในเอกัตถะ" ยี่สิบที่ขาดไปหนึ่ง (ด้วยหนึ่ง) ในตติยาสมาส คือ "เอกูนวีสติ" (สิบเก้า).

---

වීසතිආදයො ආනවුතියා ඉත්ථිලිඞ්ගෙ+කවචනා. භො එකූනවීසති. එකූනවීසතිං. එකූනවීසත්‍යා එකූනවීසතියා. එකූනවීසත්‍යං එකූනවීසතියං එකූනවීසත්‍යා එකූනවීසතියා. මතිසමං.

ศัพท์มี "วีสติ" เป็นต้น จนถึง "นาวุติ" เป็นอิตถีลิงค์ เอกวจนะ. (เช่น) "โภ เอกูนวีสติ" (ข้าแต่สิบเก้า), "เอกูนวีสติง" (ซึ่งสิบเก้า), "เอกูนวีสติยา" (ด้วยสิบเก้า), "เอกูนวีสติยัง" (ในสิบเก้า). เสมอด้วย "มติ" (ศัพท์).

---

එවං වීසති, එකවීසති, ද්වාවීසති බාවීසති, තෙවීසති චතුවීසතිප්පභුතයො. පණ්ණආදෙසෙ පණ්ණවීසති පඤ්චවීසති. එවං ඡබ්බීසති, සත්තවීසති, අට්ඨවීසති.

เช่นนี้แล "วีสติ" (ยี่สิบ), "เอกวีสติ" (ยี่สิบเอ็ด), "ทวาวีสติ" หรือ "พาวีสติ" (ยี่สิบสอง), "เตวีสติ" (ยี่สิบสาม), "จตุวีสติ" เป็นต้น. ในการอาเทศเป็น "ปัณณะ" (เช่น) "ปัณณวีสติ" (ยี่สิบห้า) หรือ "ปัญจวีสติ" (ยี่สิบห้า). เช่นนี้แล "ฉัพพีสติ" (ยี่สิบหก), "สัตตวีสติ" (ยี่สิบเจ็ด), "อัฏฐวีสติ" (ยี่สิบแปด).

---

එකෙන ඌනා තිංසති තිංසා වාති එකූනතිංසති එකූනතිංසා වා. කරණෙ එකූනතිංසාය. එකූනතිංසාය, එකූනතිංසාය, එකූනතිංසාය, එකූනතිංසායං. එවං තිංසතිණිංසාවභුතයො[Pg.95]. තිංසාසද්දස්ස පන සිලොපෙ ‘‘දීඝස්සො’’ති යොගවිභාගා රස්සො, තිංස. නිග්ගහීතාගමො, තිංසං. භොතිංසෙ+ච්චාදි පුමෙව.

สามสิบที่ขาดไปหนึ่ง (ด้วยหนึ่ง) คือ "เอกูนติงสติ" หรือ "เอกูนติงสา". ในกรณะ (ตติยาวิภัตติ) คือ "เอกูนติงสายะ". (ตัวอย่างการแจกวิภัตติ) "เอกูนติงสายะ" (ด้วย), "เอกูนติงสายะ" (แก่), "เอกูนติงสายะ" (จาก), "เอกูนติงสายัง" (ใน). เช่นนี้แล "ติงสติ" หรือ "ติงสา" เป็นต้น. อนึ่ง เมื่อลบสระท้ายของศัพท์ "ติงสา" แล้ว ทำสระให้สั้นลงด้วยการแยกโยคะ (สูตร) "ทีฆัสโส" (สระทีฆะเป็นรัสสะ) ก็เป็น "ติงสะ". มีนิคคหิตอาคม ก็เป็น "ติงสัง". "โภ ติงเส" เป็นต้น เป็นปุงลิงค์เท่านั้น.

---

චත්තාලීසාදීසුපි යථාසම්භවං එවමෙව. ද්විත්තෙ එකත්තිංසති එකත්තිංසා. රස්සද්විත්තෙ ද්වත්තිංසති ද්වත්තිංස. එවං තෙත්තිංසති තෙත්තිංසාදයො යාව එකූනචත්තාලීසති එකූනචත්තාලීසා. චත්තාලීසාය සිම්හි චත්තාරීසා චත්තාලීසා චත්තාලීසං, භො චත්තාලීසෙ+ච්චාදි හොති. එවං එකචත්තාරීසා.

แม้ในศัพท์มี "จัตตาฬีสะ" เป็นต้น ก็เป็นเช่นนี้แลตามสมควร. ในการซ้อนพยัญชนะ (เช่น) "เอกัตติงสติ" หรือ "เอกัตติงสา" (สามสิบเอ็ด). ในการซ้อนพยัญชนะและทำสระให้สั้นลง (เช่น) "ทวัตติงสติ" หรือ "ทวัตติงสะ" (สามสิบสอง). เช่นนี้แล "เตตติงสติ" หรือ "เตตติงสา" เป็นต้น จนถึง "เอกูนจัตตาฬีสติ" หรือ "เอกูนจัตตาฬีสา" (สามสิบเก้า). เมื่อลง สิ-วิภัตติใน "จัตตาฬีสา" ก็เป็น "จัตตารีสา" หรือ "จัตตาฬีสา" หรือ "จัตตาฬีสัง", "โภ จัตตาฬีเส" เป็นต้น. เช่นนี้แล "เอกจัตตารีสา" (สี่สิบเอ็ด).

---

3,97. ද්වීස්සා ච

๓,๙๗. และของสอง.

---

අසතාදො නාඤ්ඤත්ථෙ චත්තාලීසාදො ද්විස්ස එ වා හොති ආ ච. ද්වෙචත්තාලීසා ද්වෙචත්තාලීස ද්වෙචත්තාලීසං, එවං ද්වාචත්තාලීස-ඉච්චාදි. ද්වෙචත්තාරීසා ද්වෙචත්තාරීස ද්වෙචත්තාරීසං, එවං ද්වාචත්තාරීසා ද්වාචත්තාරීස ඉච්චාදි. චත්තාලීසති එකචත්තාලීසති ද්වෙචත්තාලීසති ද්වාචත්තාලීසති ඉච්චාදි එකූනවීසතිසමං.

ในศัพท์มี "จัตตาฬีสะ" เป็นต้น ไม่ใช่ในที่อื่น (ที่ไม่ใช่ "สตะ" เป็นต้น) ของ "ทวิ" (สอง) เป็น "เอ" หรือ "อา" ด้วย. (เช่น) "ทเวจัตตาฬีสา" (สี่สิบสอง), "ทเวจัตตาฬีสะ", "ทเวจัตตาฬีสัง". เช่นนี้แล "ทวาจัตตาฬีสะ" เป็นต้น. (อีกตัวอย่าง) "ทเวจัตตารีสา", "ทเวจัตตารีสะ", "ทเวจัตตารีสัง". เช่นนี้แล "ทวาจัตตารีสา", "ทวาจัตตารีสะ" เป็นต้น. "จัตตาฬีสติ" (สี่สิบ), "เอกจัตตาฬีสติ" (สี่สิบเอ็ด), "ทเวจัตตาฬีสติ" (สี่สิบสอง), "ทวาจัตตาฬีสติ" เป็นต้น เสมอด้วย "เอกูนวีสติ".

---

3,98. චත්තාලීසාදො වා

๓,๙๘. หรือในศัพท์มี "จัตตาฬีสะ" เป็นต้น.

---

අසතාදො නාඤ්ඤත්ථෙ චත්තාලීසාදො තිස්සෙ හොති වා. තෙචත්තාලීසා තෙචත්තාලීස තෙචත්තාලීසං. භො තෙචත්තාලීසෙ ඉච්චාදි හොති. එවං තිචත්තාලීසා තෙචත්තාරීසා තිචත්තාරීසා ඉච්චාදි, තෙචත්තාලීසති තිචත්තාලීසති ඉච්චාදි පුබ්බෙව.

ในศัพท์มี "จัตตาฬีสะ" เป็นต้น ไม่ใช่ในที่อื่น (ที่ไม่ใช่ "สตะ" เป็นต้น) ของ "ติ" (สาม) เป็น "เต" หรือ "ติ" ด้วย. (เช่น) "เตจัตตาฬีสา" (สี่สิบสาม), "เตจัตตาฬีสะ", "เตจัตตาฬีสัง". "โภ เตจัตตาฬีเส" เป็นต้น. เช่นนี้แล "ติจัตตาฬีสา", "เตจัตตารีสา", "ติจัตตารีสา" เป็นต้น. "เตจัตตาฬีสติ", "ติจัตตาฬีสติ" เป็นต้น ก็เหมือนที่กล่าวมาแล้ว.

---

එවං චතුචත්තාලීසා පඤ්චචත්තාලීසා චතුචත්තාලීසති පඤ්චචත්තාලීසති ඉච්චාදි යාව එකූනපඤ්ඤාසා.

เช่นนี้แล "จตุจัตตาฬีสา" (สี่สิบสี่), "ปัญจจัตตาฬีสา" (สี่สิบห้า), "จตุจัตตาฬีสติ", "ปัญจจัตตาฬีสติ" เป็นต้น จนถึง "เอกูนปัญญาสา" (สี่สิบเก้า).

---

පඤ්ඤාසා [Pg.96] පඤ්ඤාස පඤ්ඤාසං ඉච්චාදි හොති. එවං ද්වෙපඤ්ඤාසා ද්වාපඤ්ඤාසා ද්විපඤ්ඤාසා ද්වෙපණ්ණාසා ද්වාපණ්ණාසා ද්විපණ්ණාසා. තෙපඤ්ඤාසා තිපඤ්ඤාසා තිපඤ්ඤාසං තෙපණ්ණාසා තිපණ්ණාසා. චතුපණ්ණාසා පඤ්චපණ්ණාසා ඉච්චාදි යාව එකූනසට්ඨි.

"ปัญญาสา" (ห้าสิบ), "ปัญญาสะ", "ปัญญาสัง" เป็นต้น. เช่นนี้แล "ทเวปัญญาสา", "ทวาปัญญาสา", "ทวิปัญญาสา" (ห้าสิบสอง), "ทเวปัณณาสา", "ทวาปัณณาสา", "ทวิปัณณาสา" (ห้าสิบสอง). "เตปัญญาสา", "ติปัญญาสา", "ติปัญญาสัง" (ห้าสิบสาม), "เตปัณณาสา", "ติปัณณาสา" (ห้าสิบสาม). "จตุปัณณาสา" (ห้าสิบสี่), "ปัญจปัณณาสา" (ห้าสิบห้า) เป็นต้น จนถึง "เอกูนสัฏฐิ" (ห้าสิบเก้า).

---

එවං සට්ඨි, එකසට්ඨි, ද්වෙසට්ඨි ද්වාසට්ඨි ද්විසට්ඨි, තෙසට්ඨි තිසට්ඨි, චතුසට්ඨි පඤ්චසට්ඨි ඉච්චාදි යාව එකූනසත්තති.

เช่นนี้แล "สัฏฐิ" (หกสิบ), "เอกสัฏฐิ" (หกสิบเอ็ด), "ทเวสัฏฐิ", "ทวาสัฏฐิ", "ทวิสัฏฐิ" (หกสิบสอง), "เตสัฏฐิ", "ติสัฏฐิ" (หกสิบสาม), "จตุสัฏฐิ" (หกสิบสี่), "ปัญจสัฏฐิ" (หกสิบห้า) เป็นต้น จนถึง "เอกูนสัตตติ" (หกสิบเก้า).

---

සත්තති, එකසත්තති, ද්වෙසත්තති ද්වාසත්තති ද්විසත්තති, තෙසත්තති තිසත්තති. ද්වෙසත්තරි ද්වාසත්තරි ද්විසත්තරි, චතුසත්තති, පඤ්චසත්තති, චතුසත්තරි, පඤ්චසත්තරීති යාව එකූනාසීති.

"สัตตติ" (เจ็ดสิบ), "เอกสัตตติ" (เจ็ดสิบเอ็ด), "ทเวสัตตติ", "ทวาสัตตติ", "ทวิสัตตติ" (เจ็ดสิบสอง), "เตสัตตติ", "ติสัตตติ" (เจ็ดสิบสาม). "ทเวสัตตริ", "ทวาสัตตริ", "ทวิสัตตริ" (เจ็ดสิบสอง), "จตุสัตตติ" (เจ็ดสิบสี่), "ปัญจสัตตติ" (เจ็ดสิบห้า), "จตุสัตตริ", "ปัญจสัตตริ" เป็นต้น จนถึง "เอกูนอาสีติ" (เจ็ดสิบเก้า).

---

අසීති, එකාසීති, ද්වාසීති, යාගමෙ ද්වියාසීති, තෙඅසීති තියාසීති, චතුරාසීති, පඤ්චාසීති ඉච්චාදි යාව එකූනනවුති.

"อาสีติ" (แปดสิบ), "เอกาสีติ" (แปดสิบเอ็ด), "ทวาสีติ" (แปดสิบสอง), เมื่อมี ย-อาคม ก็เป็น "ทวิยาสีติ", "เตอาสีติ" หรือ "ติยาสีติ" (แปดสิบสาม), "จตุราสีติ" (แปดสิบสี่), "ปัญจาสีติ" (แปดสิบห้า) เป็นต้น จนถึง "เอกูนนาวุติ" (แปดสิบเก้า).

---

නවුති, එකනවුති, ද්වෙනවුති ද්වානවුති ද්විනවුති, තෙනවුති තිනවුති, චතුනවුති, පඤ්චනවුති ඉච්චාදි යාව එකූනසතං, එතං නපුංසකලිඞ්ග+මෙකවචනන්තං.

"นาวุติ" (เก้าสิบ), "เอกนาวุติ" (เก้าสิบเอ็ด), "ทเวนาวุติ", "ทวานาวุติ", "ทวินาวุติ" (เก้าสิบสอง), "เตนาวุติ", "ตินาวุติ" (เก้าสิบสาม), "จตุนาวุติ" (เก้าสิบสี่), "ปัญจนาวุติ" (เก้าสิบห้า) เป็นต้น จนถึง "เอกูนสตัง" (เก้าสิบเก้า). ศัพท์นี้เป็นนปุงสกลิงค์ มีเอกวจนะเป็นที่สุด.

---

සතං, භො සත සතා, සතං, සතං. සතෙන, කරණෙ සතෙන. සතස්ස, සතා සතම්හා සතස්මා, සතස්ස, සතෙ සතම්හි සතස්මිං. එවං එකසතතො පභුති යාව සහස්සං.

"สตัง" (ร้อย), "โภ สตะ" (ข้าแต่ร้อย), "สตา" (จากร้อย), "สตัง" (ซึ่งร้อย), "สตัง" (ร้อย). "สเตนะ" (ด้วยร้อย), ในกรณะ (ตติยาวิภัตติ) คือ "สเตนะ". "สตัสสะ" (แก่ร้อย), "สตา", "สตัมหา", "สตัสมา" (จากร้อย), "สตัสสะ" (แห่งร้อย), "สเต", "สตัมหิ", "สตัสสฺมิง" (ในร้อย). เช่นนี้แล ตั้งแต่ "เอกสตะ" (หนึ่งร้อย) เป็นต้นไป จนถึง "สหัสสัง" (พัน).

---

කොටි පකොටි කොටිප්පකොටි අක්ඛොභිණියො ඉත්ථිලිඞ්ගෙ+කවචනන්තා. වග්ගභෙදෙ තු සබ්බාසම්පි සංඛ්‍යානං බහුවචනොපි හොතෙව ‘‘ද්වෙවීසතියො ජිනදන්තා’’ ‘‘තිස්සො වීසතියො දිනඝටිකා’’ ඉච්චාදි.

"โกฏิ", "ปโกฏิ", "โกฏิปปโกฏิ", "อักโขภิณี" เป็นอิตถีลิงค์ มีเอกวจนะเป็นที่สุด. อนึ่ง ในการแบ่งเป็นหมวดหมู่ ศัพท์สังขยาแม้ทั้งหมดก็เป็นพหุวจนะได้ เช่น "ทเววีสติโย ชินทันตา" (พระทนต์ของพระชินเจ้าสองยี่สิบ), "ติสโส วีสติโย ทินฆฏิกา" (นาฬิกาของวันสามยี่สิบ) เป็นต้น.

---

දසදසකං සතං නාම, දසසතං සහස්සං නාම, දසසහස්සං නහුතං, දසනහුතං ලක්ඛං, සතසහස්සන්තිපි වුච්චති.

สิบสิบ (สิบครั้งสิบ) ชื่อว่า "สตะ" (ร้อย). สิบร้อย ชื่อว่า "สหัสสะ" (พัน). สิบพัน ชื่อว่า "นะหุตะ" (หมื่น). สิบหมื่น ชื่อว่า "ลักขะ" (แสน). ก็เรียกว่า "สตะสหัสสะ" (แสน) ด้วย.

---

ලක්ඛසතං [Pg.97] කොටි, කොටිලක්ඛසතං පකොටි, පකොටිලක්ඛසතං කොටිප්පකොටි, එවං නහුතං, නින්නහුතං, අක්ඛොභිණී, බින්දු, අබ්බුදං, නිරබ්බුදං, අහහං, අබබං, අටටං, සොගණ්ඩිකං, උප්පලං, කුමුදං, පුණ්ඩරීකං, පදුමං, කථානං, මහාකථානං, අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යන්ති යථාක්කමං සතලක්ඛගුණං වෙදිතබ්බං.

ร้อยแสน ชื่อว่า "โกฏิ". ร้อยแสนโกฏิ ชื่อว่า "ปโกฏิ". ร้อยแสนปโกฏิ ชื่อว่า "โกฏิปปโกฏิ". เช่นนี้แล "นะหุตะ", "นินนะหุตะ", "อักโขภิณี", "พินทุ", "อัพพุทะ", "นิรัพพุทะ", "อะหะหะ", "อะพะพะ", "อะฏะฏะ", "โสคันธิกะ", "อุปปละ", "กุมุท", "ปุณฑริกะ", "ปทุมะ", "กถาณะ", "มหากถาณะ", "อสังเขยยะ" พึงทราบว่ามีค่าเป็นร้อยแสนเท่าตามลำดับ.

---

ඉච්චෙවං ඨානතො ඨානං, සතලක්ඛගුණං මතං;

කොටිප්පභුතීනං වීස-සඞ්ඛ්‍යානඤ්ච යථාක්කමන්ති.

ด้วยประการฉะนี้ จากฐานะหนึ่งไปสู่ฐานะหนึ่ง ถือว่ามีค่าเป็นร้อยแสนเท่า. และสังขยามี "โกฏิ" เป็นต้น ยี่สิบ (จำนวน) ตามลำดับ.

---

අථා+සංඛ්‍යා වුච්චතෙ, අබ්‍යයන්ති ච වුච්චතෙ. තං පාදි චාදි, උපසග්ගනිපාතාති ච දුවිධං.

บัดนี้ จะกล่าวถึงอสังขยา (ศัพท์ที่ไม่แจกวิภัตติ) และเรียกว่าอัพพยะ (ศัพท์ที่ไม่เปลี่ยนแปลงรูป). ศัพท์นั้นมีสองชนิด คือ ปาทิ (มี ปะ เป็นต้น) และ จาทิ (มี จะ เป็นต้น) ซึ่งเรียกว่าอุปสรรคและนิบาต.

---

ප පරා අප සං අනු අව ඔ නි දු වි අධි අපි අති සු උ අභි පති පරි උප ආ ඉමෙ වීසති පාදයො. පාදයො හි ජොතකා, න වාචකා.

"ปะ", "ปะรา", "อะปะ", "สัง", "อะนุ", "อะวะ", "โอ", "นิ", "ทุ", "วิ", "อะธิ", "อะปิ", "อะติ", "สุ", "อุ", "อะภิ", "ปะติ", "ปะริ", "อุปะ", "อา" เหล่านี้เป็นปาทิยี่สิบตัว. อนึ่ง ปาทิเหล่านี้เป็นเพียงเครื่องแสดง (ความหมาย) ไม่ใช่เครื่องกล่าว (ความหมายโดยตรง).

---

තත්ථ ප-සද්දො පකාරා+දිකම්ම, පධාන+න්තොභාව, වියොග, තප්පර, භුසත්ථ, සම්භව, තිත්ති, අනාවිල, පත්ථනාදීසු. යථා පකාරෙ-පඤ්ඤා. ආදිකම්මෙ-විප්පකතං, පධානෙ-පණීතං, අන්තොභාවෙ-පක්ඛිත්තං, ඛිත්තන්ති පෙරණං, පක්ඛිත්තන්ති අන්තොකරණං, ධාත්වත්ථස්ස බාධිතත්තා. වුත්ථඤ්හි –

ในบรรดาปาทิเหล่านั้น ศัพท์ "ปะ" (มีอรรถ) ในความหมายว่า "อาการ" (ชนิด), "การกระทำเบื้องต้น", "ความเป็นประธาน", "การอยู่ภายใน", "การพลัดพราก", "การมุ่งมั่น", "ความมาก", "ความบังเกิด", "ความอิ่ม", "ความไม่ขุ่นมัว", "ความปรารถนา" เป็นต้น. เช่น ในความหมายว่า "อาการ" (ชนิด) คือ "ปัญญา". ในความหมายว่า "การกระทำเบื้องต้น" คือ "วิปปะกะตัง". ในความหมายว่า "ความเป็นประธาน" คือ "ปะณีตัง" (ประณีต). ในความหมายว่า "การอยู่ภายใน" คือ "ปักขิตตัง" (ถูกใส่เข้าไป). "ขิตตัง" คือ "การซัดไป", "ปักขิตตัง" คือ "การทำให้อยู่ภายใน" เพราะอรรถของธาตุถูกขัดขวาง. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า –

---

ධාත්වත්ථං බාධතෙ කොචි, කොචි තං අනුවත්තතෙ;

තමෙව+ඤ්ඤො විසෙසෙති, උපසග්ගගතී තිධාති.

บางครั้ง (อุปสรรค) ก็ขัดขวางอรรถของธาตุ, บางครั้งก็คล้อยตามอรรถของธาตุนั้น, บางครั้งก็ทำอรรถของธาตุนั้นนั่นแหละให้วิเศษยิ่งขึ้น, ความเป็นไปของอุปสรรคมี 3 อย่าง ดังนี้.

---

එත්ථ ච ‘‘අනුරුද්ධකා මෙ සඞ්ගාමයුද්ධෙ’’ති ච ඉමෙ උපසග්ගා ධාත්වත්ථං විසෙසෙන්ති නාම. වියොගෙ-පවාසී, තප්පරෙ-පාචරියො, භුසත්ථෙ-පවුද්ධකායො, සම්භවෙ-හිමවන්තා ගඞ්ගා පභවති[Pg.98], තිත්තියං-පහූත+මන්නං, අනාවිලෙ-පසන්න+මුදකං, පත්ථනෙ-පණිහිතං.

ในที่นี้ อุปสรรคเหล่านี้ (เช่นในประโยค) "อะนุรุทธะกา เม สังคามะยุทเธ" (พวกเราถูกขัดขวางในการรบ) ชื่อว่าทำอรรถของธาตุให้วิเศษยิ่งขึ้น. ในความหมายว่า "การพลัดพราก" คือ "ปะวาสี" (ผู้ไปอยู่ต่างถิ่น). ในความหมายว่า "การมุ่งมั่น" คือ "ปาจริโย" (อาจารย์). ในความหมายว่า "ความมาก" คือ "ปะวุทธะกาโย" (มีกายเจริญมาก). ในความหมายว่า "ความบังเกิด" คือ "หิมะวันตา คังคา ปะภะวะติ" (แม่น้ำคงคาย่อมบังเกิดจากภูเขาหิมพานต์). ในความหมายว่า "ความอิ่ม" คือ "ปะหูตัม อันนัง" (ข้าวมาก/เพียงพอ). ในความหมายว่า "ความไม่ขุ่นมัว" คือ "ปะสันนัม อุทะกัง" (น้ำใส). ในความหมายว่า "ความปรารถนา" คือ "ปะณิหิตัง" (ตั้งความปรารถนาไว้).

---

පරාඉති පරිහානි, පරාජය, ගති, වික්කමා+මසනාදීසු. යථා පරිහානියං-පරාභවො. පරාජයෙ-පරාජිතො, ගතියං-පරායනං, වික්කමෙ-පරක්කමති, ආමසනෙ-අඞ්ගස්ස පරාමසනං.

ศัพท์ "ปะรา" (มีอรรถ) ในความหมายว่า "ความเสื่อม", "ความพ่ายแพ้", "การไป", "ความกล้าหาญ", "การลูบคลำ" เป็นต้น. เช่น ในความหมายว่า "ความเสื่อม" คือ "ปะราภะโว" (ความเสื่อม). ในความหมายว่า "ความพ่ายแพ้" คือ "ปะราชิโต" (ผู้พ่ายแพ้แล้ว). ในความหมายว่า "การไป" คือ "ปะรายะนัง" (ที่ไป). ในความหมายว่า "ความกล้าหาญ" คือ "ปะรักกะมะติ" (ย่อมบากบั่น). ในความหมายว่า "การลูบคลำ" คือ "อังคัสสะ ปะรามะสะนัง" (การลูบคลำอวัยวะ).

---

අපඉති අපගත, ගරහ, වජ්ජන, පූජා, පදුස්සනාදීසු. යථා අපගතෙ-අපමානො අපෙතො, ගරහෙ-අපගබ්භො, වජ්ජනෙ-අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, පූජායං-වුද්ධාපචායී, පදුස්සනෙ-අපරජ්ඣන්ති.

ศัพท์ "อะปะ" (มีอรรถ) ในความหมายว่า "การไปปราศจาก", "การตำหนิ", "การเว้น", "การบูชา", "การประทุษร้าย" เป็นต้น. เช่น ในความหมายว่า "การไปปราศจาก" คือ "อะปะมาโน" (ไม่มีประมาณ) หรือ "อะเปโต" (ไปปราศจากแล้ว). ในความหมายว่า "การตำหนิ" คือ "อะปะคัพโภ" (ผู้ไม่คะนอง/ไม่โอ้อวด). ในความหมายว่า "การเว้น" คือ "อะปะสาลายะ อายันติ วาณิชา" (พวกพ่อค้ามาโดยเว้นศาลา). ในความหมายว่า "การบูชา" คือ "วุทธาปะจายี" (ผู้มีความอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่). ในความหมายว่า "การประทุษร้าย" คือ "อะปะรัชชันติ" (ย่อมประทุษร้าย).

---

සංඉති සමොධාන, සම්මාසම, සමන්තභාව, සංගත, සංඛෙප, භුසත්ථ, සහ+ප්පත්ථ, පභවා+භිමුඛභාව, විධාන, පුනප්පුන, කරණ, සමිද්ධාදීසු. යථා සමොධානෙ-සන්ධි, සම්මාසමෙ-සමාධි, සම්පයුත්තො, සමන්තභාවෙ-සංකිණ්ණං, සමුල්ලපනා, සංගතෙ-සඞ්ගමො, සංඛෙපෙ-සමාසො, භුසත්ථෙ-සාරත්ථො, සහත්ථෙ-සංවාසො, අප්පත්ථෙ-සමග්ඝො, පභවෙ-සම්භවො, අභිමුඛභාවෙ-සම්මුඛං. සංගතෙ-සංගණ්හාති, විධානෙ-සංවුතං, පුනප්පුනකරණෙ-සන්ධාවති, සමිද්ධියං-සම්පන්නො.

ศัพท์ "สัง" (มีอรรถ) ในความหมายว่า "การรวมกัน", "ความเสมอดี", "ความเป็นไปโดยรอบ", "การเข้ากัน", "การย่อ", "ความมาก", "ความพร้อมด้วย", "ความบังเกิด", "ความเป็นไปเฉพาะหน้า", "การจัดแจง", "การกระทำซ้ำๆ", "ความสำเร็จ" เป็นต้น. เช่น ในความหมายว่า "การรวมกัน" คือ "สนธิ". ในความหมายว่า "ความเสมอดี" คือ "สมาธิ", "สัมปะยุตโต" (ประกอบพร้อมแล้ว). ในความหมายว่า "ความเป็นไปโดยรอบ" คือ "สังกิณณัง" (เกลื่อนกลาด), "สะมุลละปะนา" (การพูดคุย). ในความหมายว่า "การเข้ากัน" คือ "สังคะโม" (การประชุม). ในความหมายว่า "การย่อ" คือ "สมาโส" (สมาส). ในความหมายว่า "ความมาก" คือ "สารัตโถ" (มีประโยชน์มาก). ในความหมายว่า "ความพร้อมด้วย" คือ "สังวาโส" (การอยู่ร่วมกัน). ในความหมายว่า "การมีค่า" คือ "สะมัคโฆ" (มีค่า). ในความหมายว่า "ความบังเกิด" คือ "สัมภะโว" (ความบังเกิด). ในความหมายว่า "ความเป็นไปเฉพาะหน้า" คือ "สัมมุขัง" (เฉพาะหน้า). ในความหมายว่า "การเข้ากัน" คือ "สังคัณหาติ" (ย่อมสงเคราะห์). ในความหมายว่า "การจัดแจง" คือ "สังวุตัง" (สำรวมแล้ว). ในความหมายว่า "การกระทำซ้ำๆ" คือ "สันธาวะติ" (ย่อมแล่นไป). ในความหมายว่า "ความสำเร็จ" คือ "สัมปันโน" (ถึงพร้อมแล้ว).

---

අනුඉති අනුගතා+නුපච්ඡින්න, පච්ඡාත්ථ, භුසත්ථ, සාදිස්ස, හීන, තතියත්ථ, ලක්ඛණි+ත්ථම්භූතක්ඛාන, භාග, විච්ඡාදීසු. අනුගතෙ-අන්වෙති, අනුපච්ඡින්නෙ-අනුසයො, පච්ඡාත්ථෙ-අනුරථං, භුසත්ථෙ-අනුරත්තො, සාදිස්සෙ-අනුරූපං, හීනෙ-අනුසාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො, තතියත්ථෙ-නදි+මන්වවසිතා සෙනා, ලක්ඛණෙරුක්ඛ+මනුවිජ්ජොතතෙ විජ්ජු, ඉත්ථම්භූතඛ්‍යානෙ-සාධු දෙවදත්තො මාතර+මනු[Pg.99], භාගෙ-ය+දෙත්ථ මං අනු සියා, තං දීයතු, විච්ඡායං-රුක්ඛං රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ චන්දො.

ศัพท์ "อนุ" ในความหมายว่า: ตามไป, ไม่ขาดสาย, ข้างหลัง, มาก, เหมือน, ต่ำ, ตติยาวิภัตติ, ลักษณะ, อิตถัมภูตักขยานะ, ส่วน, การซ้ำ (ทีละอย่างๆ) เป็นต้น. ในความหมายว่าตามไป เช่น anveti (ตามไป). ในความหมายว่าไม่ขาดสาย เช่น anusayo (อนุสัย). ในความหมายว่าข้างหลัง เช่น anurathaṃ (ตามรถ). ในความหมายว่ามาก เช่น anuratto (กำหนัดมาก). ในความหมายว่าเหมือน เช่น anurūpaṃ (สมควร/คล้อยตาม). ในความหมายว่าต่ำ เช่น anusāriputtaṃ paññavanto (เหล่าผู้มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร). ในความหมายว่าตติยาวิภัตติ เช่น nadi+manvavasitā senā (กองทัพตั้งอยู่ตามแม่น้ำ). ในความหมายว่าลักษณะ เช่น rukkha+manuvijjotate vijju (สายฟ้าส่องสว่างไปตามต้นไม้). ในความหมายว่าอิตถัมภูตักขยานะ เช่น sādhu devadatto mātara+manu (เทวทัตดีต่อมารดา). ในความหมายว่าส่วน เช่น ya+dettha maṃ anu siyā, taṃ dīyatu (ส่วนใดในที่นี้พึงเป็นของฉัน ขอส่วนนั้นจงให้). ในความหมายว่าการซ้ำ เช่น rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando (พระจันทร์ส่องสว่างไปตามต้นไม้ทุกๆ ต้น).

---

අවඉති අධොභාග, වියොග, පරිභව, ජානන, නිච්ඡය, දෙස, ථෙය්‍යාදීසු. අධොභාගෙ-අවක්ඛිත්තචක්ඛු, වියොගෙ-අවකොකිලං වනං, පරිභවෙ-අවජානනං, අවමඤ්ඤති, ජානනෙ-අවගච්ඡති., නිච්ඡයෙ-අවධාරණං, දෙසෙ-අවකාසො, ථෙය්‍යෙ-අවහාරො.

ศัพท์ "อวะ" ในความหมายว่า: ส่วนต่ำ, การพลัดพราก, การดูหมิ่น, การรู้, การตัดสินใจ, สถานที่, การลักขโมย เป็นต้น. ในความหมายว่าส่วนต่ำ เช่น avakkhittacakkhu (มีตาต่ำ). ในความหมายว่าการพลัดพราก เช่น avakokilaṃ vanaṃ (ป่าที่ปราศจากนกกาเหว่า). ในความหมายว่าการดูหมิ่น เช่น avajānanaṃ (การดูหมิ่น), avamaññati (ดูหมิ่น). ในความหมายว่าการรู้ เช่น avagacchati (รู้ทั่วถึง). ในความหมายว่าการตัดสินใจ เช่น avadhāraṇaṃ (การกำหนดแน่นอน). ในความหมายว่าสถานที่ เช่น avakāso (โอกาส/ช่องว่าง). ในความหมายว่าการลักขโมย เช่น avahāro (การลักพาไป).

---

ඔඉති ඔරොහරණ, නීහරණ, සුද්ධිආදීසු දිස්සති. ඔරොහණෙ-පාසාදා ඔරොහති, නීහරණෙ-ඔමුක්කුපාහනො, සුද්ධියං-ඔදාතං.

ศัพท์ "โอ" ปรากฏในความหมายว่า: การลง, การนำออก, ความบริสุทธิ์ เป็นต้น. ในความหมายว่าการลง เช่น pāsādā orohati (ลงจากปราสาท). ในความหมายว่าการนำออก เช่น omukkupāhano (ผู้มีรองเท้าอันถอดออกแล้ว). ในความหมายว่าความบริสุทธิ์ เช่น odātaṃ (ขาวสะอาด).

---

නිඉති, නිස්සෙස, නිග්ගත, නීහරණ,+න්තොපවෙසනා+භාව, නිසෙධන, නික්ඛන්ත, පාතුභාවා+වධාරණ, විභජන, උපමු+පධාරණා+වසාන, ඡෙක, නීහරණා+වරණාදීසු. නිස්සෙසෙ-නිරුත්ති, නිග්ගතෙ-නික්කිලෙසො, නිය්‍යාති, නීහරණෙ-නිද්ධාරණං, අන්තොපවෙසනෙ-නිඛාතො, අභාවෙ-නිම්මක්ඛිකං, නිසෙධෙ-නිවාරෙති, නික්ඛන්තෙ-නිබ්බානං, පාතුභාවෙ-නිම්මිතං, අවධාරණෙ-නිච්ඡයො, විභජනෙ-නිද්දෙසො. උපමායං-නිදස්සනං, උපධාරණෙ-නිසාමනං, අවසානෙ-නිට්ඨිතං, ඡෙකෙ-නිපුණො, නීහරණෙ-නීහරති, ඉස්ස දීඝො. ආවරණෙ-නීවරණං.

ศัพท์ "นิ" ในความหมายว่า: ทั้งหมด, ออกไป, นำออก, เข้าไปข้างใน, ความไม่มี, การห้าม, ออกไปแล้ว, การปรากฏ, การกำหนดแน่นอน, การจำแนก, อุปมา, การพิจารณา, การสิ้นสุด, ฉลาด, การนำออก, การกั้น เป็นต้น. ในความหมายว่าทั้งหมด เช่น nirutti (นิรุกติ/ภาษา). ในความหมายว่าออกไป เช่น nikkileso (ผู้ไม่มีกิเลส), niyyāti (ออกไป). ในความหมายว่าการนำออก เช่น niddhāraṇaṃ (การกำหนด/การคัดออก). ในความหมายว่าเข้าไปข้างใน เช่น nikhāto (ฝังไว้). ในความหมายว่าความไม่มี เช่น nimmakkhikaṃ (ปราศจากแมลงวัน). ในความหมายว่าการห้าม เช่น nivāreti (ห้าม). ในความหมายว่าออกไปแล้ว เช่น nibbānaṃ (นิพพาน). ในความหมายว่าการปรากฏ เช่น nimmitaṃ (เนรมิต). ในความหมายว่าการกำหนดแน่นอน เช่น nicchayo (การตัดสินใจ). ในความหมายว่าการจำแนก เช่น niddeso (การแสดง/การจำแนก). ในความหมายว่าอุปมา เช่น nidassanaṃ (ตัวอย่าง). ในความหมายว่าการพิจารณา เช่น nisāmanaṃ (การฟัง/การพิจารณา). ในความหมายว่าการสิ้นสุด เช่น niṭṭhitaṃ (สำเร็จแล้ว). ในความหมายว่าฉลาด เช่น nipuṇo (ฉลาด). ในความหมายว่าการนำออก เช่น nīharati (นำออก), มีการทีฆะสระอิเป็นอี. ในความหมายว่าการกั้น เช่น nīvaraṇaṃ (นิวรณ์).

---

දුඉති අසොභණා+භාව, කුච්ඡිතා+සමිද්ධි, කිච්ඡ, විරූපතාදීසු. අසොභණෙ-දුග්ගන්ධො, අභාවෙ-දුබ්භික්ඛං, කුච්ඡිතෙ – දුක්කටං[Pg.100]. අසමිද්ධියං-දුස්සස්සං, කිච්ඡෙ-දුක්කරං, විරූපතායං-දුබ්බණ්ණො දුම්මුඛො.

ศัพท์ "ทุ" ในความหมายว่า: ไม่ดี, ความไม่มี, น่ารังเกียจ, ความไม่สำเร็จ, ยาก, ความน่าเกลียด เป็นต้น. ในความหมายว่าไม่ดี เช่น duggandho (กลิ่นเหม็น). ในความหมายว่าความไม่มี เช่น dubbhikkhaṃ (ทุพภิกขภัย/ข้าวยากหมากแพง). ในความหมายว่าน่ารังเกียจ เช่น dukkaṭaṃ (ทุกกฏ). ในความหมายว่าความไม่สำเร็จ เช่น dussassaṃ (พืชที่ไม่งอกงาม). ในความหมายว่ายาก เช่น dukkaraṃ (ทำได้ยาก). ในความหมายว่าความน่าเกลียด เช่น dubbaṇṇo (มีผิวพรรณไม่ดี), dummukho (มีหน้าตาไม่ดี).

---

විඉති විසෙස, විවිධ, විරුද්ධ, විගත, වියොග, විරූපතාදීසු. විසෙසෙ-විමුත්ති, විසිට්ඨො, විවිධෙ-විමති, විරුද්ධෙ-විවාදො, විගතෙ-විමලං, වියොගෙ-විප්පයුත්තො, විරූපතායං-විරූපො.

ศัพท์ "วิ" ในความหมายว่า: พิเศษ, ต่างๆ, ตรงกันข้าม, ปราศจาก, การพลัดพราก, ความน่าเกลียด เป็นต้น. ในความหมายว่าพิเศษ เช่น vimutti (วิมุตติ/ความหลุดพ้น), visiṭṭho (วิเศษ). ในความหมายว่าต่างๆ เช่น vimati (วิมติ/ความสงสัย). ในความหมายว่าตรงกันข้าม เช่น vivādo (วิวาท). ในความหมายว่าปราศจาก เช่น vimalaṃ (ปราศจากมลทิน). ในความหมายว่าการพลัดพราก เช่น vippayutto (พลัดพราก). ในความหมายว่าความน่าเกลียด เช่น virūpo (มีรูปร่างน่าเกลียด).

---

අධිඉති අධිකි+ස්සරූ+පරිභාවා+ධිභවන+ජ්ඣායා+ධිට්ඨාන, නිච්ඡය, පාපුණනාදීසු. අධිකෙ-අධිසීලං, ඉස්සරෙ-අධිපති, අධි බ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, උපරිභාවෙ-අධිරොහති, පථවිං අධිසෙස්සති, අධිභවනෙ-අධිභවති, අජ්ඣායනෙ-බ්‍යාකරණ+මධීතෙ, අධිට්ඨානෙ-භූමිකම්පාදිං අධිට්ඨාති, නිච්ඡයෙ-අධිමොක්ඛො, පාපුණනෙ-භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති.

ศัพท์ "อธิ" ในความหมายว่า: ยิ่ง, เป็นใหญ่, เหนือกว่า, ครอบงำ, การศึกษา, การอธิษฐาน, การตัดสินใจ, การบรรลุ เป็นต้น. ในความหมายว่ายิ่ง เช่น adhisīlaṃ (อธิศีล). ในความหมายว่าเป็นใหญ่ เช่น adhipati (อธิบดี), adhi brahmadatte pañcālā (แคว้นปัญจาละอยู่ภายใต้อำนาจพระเจ้าพรหมทัต). ในความหมายว่าเหนือกว่า เช่น adhirohati (ขึ้นไป), pathaviṃ adhisessati (จักนอนทับแผ่นดิน). ในความหมายว่าครอบงำ เช่น adhibhavati (ครอบงำ). ในความหมายว่าการศึกษา เช่น byākaraṇa+madhīte (ศึกษาไวยากรณ์). ในความหมายว่าการอธิษฐาน เช่น bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti (อธิษฐานให้เกิดแผ่นดินไหวเป็นต้น). ในความหมายว่าการตัดสินใจ เช่น adhimokkho (อธิโมกข์/ความปลงใจ). ในความหมายว่าการบรรลุ เช่น bhogakkhandhaṃ adhigacchati (บรรลุกองโภคทรัพย์).

---

අපිඉති සම්භාවනා+පෙක්ඛා, සමුච්චය, ගරහ, පඤ්හාදීසු. සම්භාවනායං-අපි දිබ්බෙසු කාමෙසු, මෙරුම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, අපෙක්ඛායං-අයම්පි ධම්මො අනියතො, සමුච්චයෙ-ඉතිපි අරහං, අන්තම්පි අන්තගුණම්පි ආදාය, ගරහෙ-අපි අම්හාකං පණ්ඩිතක, පඤ්හෙ-අපි භන්තෙ භික්ඛං ලභිත්ථ.

ศัพท์ "อะปิ" ในความหมายว่า: การยกย่อง, การคาดหวัง, การรวม, การตำหนิ, คำถาม เป็นต้น. ในความหมายว่าการยกย่อง เช่น api dibbesu kāmesu (แม้ในกามอันเป็นทิพย์), merumpi vinivijjhitvā gaccheyya (พึงไปได้แม้เจาะภูเขาพระสุเมรุ). ในความหมายว่าการคาดหวัง เช่น ayampi dhammo aniyato (ธรรมนี้ก็ไม่แน่นอน). ในความหมายว่าการรวม เช่น itipi arahaṃ (แม้พระอรหันต์ก็เช่นกัน), antampi antaguṇampi ādāya (ถือเอาทั้งลำไส้ใหญ่และลำไส้น้อย). ในความหมายว่าการตำหนิ เช่น api amhākaṃ paṇḍitaka (แม้บัณฑิตน้อยของเรา). ในความหมายว่าคำถาม เช่น api bhante bhikkhaṃ labhittha (ท่านผู้เจริญได้ภิกษาแล้วหรือ).

---

අතිඉති අතික්කමනා+තික්කන්තා+තිසය, භුසත්ථාදීසු. අතික්කමෙ-අතිරොචති අම්හෙහි, අතීතො, අතික්කන්තෙ-අච්චන්තං, අතිසයෙ-අතිකුසලො, භුසත්ථෙ-අතිකොධො, අතිවුද්ධි.

ศัพท์ "อติ" ในความหมายว่า: การก้าวล่วง, ล่วงไปแล้ว, เกิน, มาก เป็นต้น. ในความหมายว่าการก้าวล่วง เช่น atirocati amhehi (รุ่งเรืองเกินกว่าเรา), atīto (ล่วงไปแล้ว). ในความหมายว่าล่วงไปแล้ว เช่น accantaṃ (อย่างยิ่ง). ในความหมายว่าเกิน เช่น atikusalo (ฉลาดเกิน). ในความหมายว่ามาก เช่น atikodho (โกรธมาก), ativuddhi (ความเจริญยิ่ง).

---

සුඉති සොභණ, සුට්ඨු, සම්මා, සමිද්ධි, සුඛත්ථාදීසු. සොභණෙ-සුගන්ධො, සුට්ඨු+සම්මාදත්ථෙසු-සුට්ඨු ගතො සුගතො, සම්මා [Pg.101] ගතොතිපි සුගතො, සමිද්ධියං-සුභික්ඛං, සුඛත්ථෙ-සුකරො.

ศัพท์ "สุ" ในความหมายว่า: ดี, อย่างดี, โดยชอบ, ความสำเร็จ, ความสุข เป็นต้น. ในความหมายว่าดี เช่น sugandho (กลิ่นหอม). ในความหมายว่าอย่างดีและโดยชอบ เช่น suṭṭhu gato sugato (ผู้ไปดีแล้วชื่อว่าสุคต), sammā gatotipi sugato (แม้ผู้ไปโดยชอบก็ชื่อว่าสุคต). ในความหมายว่าความสำเร็จ เช่น subhikkhaṃ (สุภิกขภัย/ข้าวปลาอาหารบริบูรณ์). ในความหมายว่าความสุข เช่น sukaro (ทำได้ง่าย).

---

උඉති උග්ගතු+ද්ධකම්ම, පධාන, වියොග, සම්භව, අත්තලාභ, සත්ති, සරූපකථනාදීසු. උග්ගතෙ-උග්ගච්ඡති, උද්ධකම්මෙ-ආසනා උට්ඨිතො, උක්ඛෙපො, පධානෙ-උත්තමො, ලොකුත්තරො, වියොගෙ-උබ්භාසිතො, සම්භවෙ-උබ්භුතො, අත්තලාභෙ-උප්පන්නං ඤාණං, සත්තියං-උස්සහති ගන්තුං, සරූපකථනෙ-උද්දිසති සුත්තං.

อุ ในอรรถว่า: ขึ้น, การยกขึ้น, ประธาน, การพราก, การเกิด, การได้อัตภาพ, ความสามารถ, การแสดงลักษณะ เป็นต้น. ในอรรถว่าขึ้น เช่น uggacchati (ขึ้นไป). ในอรรถว่าการยกขึ้น เช่น āsanā uṭṭhito (ลุกขึ้นจากอาสนะ), ukkhepo (การยกขึ้น). ในอรรถว่าประธาน เช่น uttamo (สูงสุด), lokuttaro (โลกุตตระ). ในอรรถว่าการพราก เช่น ubbhāsito (เปล่งรัศมี). ในอรรถว่าการเกิด เช่น ubbhuto (เกิดขึ้น). ในอรรถว่าการได้อัตภาพ เช่น uppannaṃ ñāṇaṃ (ญาณที่เกิดขึ้น). ในอรรถว่าความสามารถ เช่น ussahati gantuṃ (พยายามจะไป). ในอรรถว่าการแสดงลักษณะ เช่น uddisati suttaṃ (แสดงพระสูตร).

---

අභිඉති අභිමුඛභාව, විසිට්ඨා+ධිකු+ද්ධකම්ම, කුල, සාරුප්ප, වන්දන, ලක්ඛණි+ත්ථම්භූතක්ඛාන, විච්ඡාදීසු. අභිමුඛභාවෙ-අභිමුඛො, අභික්කමති, විසිට්ඨෙ-අභිධම්මො, අධිකෙ-අභිවසති, උද්ධකම්මෙ-අභිරුහති. කුලෙ-අභිජාතො, සාරුප්පෙ-අභිරූපො, වන්දනෙ-අභිවාදෙති, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං.

อภิ ในอรรถว่า: ความเป็นไปเฉพาะหน้า, วิเศษ, ยิ่ง, การยกขึ้น, ตระกูล, ความเหมาะสม, การไหว้, ลักษณะ, อิตถัมภูตักขยานะ, การซ้ำ เป็นต้น. ในอรรถว่าความเป็นไปเฉพาะหน้า เช่น abhimukho (เฉพาะหน้า), abhikkamati (ก้าวไปข้างหน้า). ในอรรถว่าวิเศษ เช่น abhidhammo (อภิธรรม). ในอรรถว่ายิ่ง เช่น abhivasati (อยู่ทับ). ในอรรถว่าการยกขึ้น เช่น abhiruhati (ขึ้นไป). ในอรรถว่าตระกูล เช่น abhijāto (เกิดในตระกูลสูง). ในอรรถว่าความเหมาะสม เช่น abhirūpo (มีรูปงาม). ในอรรถว่าการไหว้ เช่น abhivādeti (ไหว้). ในอรรถมีลักษณะเป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว.

---

පතිඉති පටිගත, පටිලොම, පටිනිධි, පටිදාන, නිසෙධ, නිවත්තන, සාදිස්ස, පටිකරණා+දාන, පටිබොධ, පටිච්ච, ලක්ඛණිත්ථම්භූතක්ඛාන, භාග, විච්ඡාදීසු. පටිගතෙ-පච්චක්ඛං, පටිලොමෙ-පටිසොතං, පටිනිධිම්හි-ආචරියතො පති සිස්සො, පටිදානෙ-තෙලත්ථිකස්ස ඝතං පටිදදාති, නිසෙධෙ-පටිසෙධෙති, නිවත්තනෙ-පටික්කමති, සාදිස්සෙ-පටිරූපකං, පටිකරණෙ-පටිකාරො, ආදානෙ-පටිග්ගණ්හාති, පටිබොධෙ-පටිවෙධො, පටිච්චෙ-පච්චයො, ලක්ඛණාදීසු පුරිමසමං.

ปฏิ ในอรรถว่า: กลับไป, ทวน, ตัวแทน, การให้ตอบ, การห้าม, การกลับ, เหมือน, การทำตอบ, การรับ, การรู้แจ้ง, อาศัย, ลักษณะ, อิตถัมภูตักขยานะ, ส่วน, การซ้ำ เป็นต้น. ในอรรถว่ากลับไป เช่น paccakkhaṃ (ประจักษ์). ในอรรถว่าทวน เช่น paṭisotaṃ (ทวนกระแส). ในอรรถว่าเป็นตัวแทน เช่น ācariyato pati sisso (ศิษย์แทนอาจารย์). ในอรรถว่าการให้ตอบ เช่น telatthikassa ghataṃ paṭidadāti (ให้เนยใสตอบแทนแก่ผู้ต้องการน้ำมัน). ในอรรถว่าการห้าม เช่น paṭisedheti (ห้าม). ในอรรถว่าการกลับ เช่น paṭikkamati (กลับ). ในอรรถว่าเหมือน เช่น paṭirūpakaṃ (รูปเหมือน). ในอรรถว่าการทำตอบ เช่น paṭikāro (การทำตอบ). ในอรรถว่าการรับ เช่น paṭiggaṇhāti (รับ). ในอรรถว่าการรู้แจ้ง เช่น paṭivedho (การแทงตลอด). ในอรรถว่าอาศัย เช่น paccayo (ปัจจัย). ในอรรถมีลักษณะเป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว.

---

පරිඉති සමන්තතොභාව, පරිච්ඡෙද, වජ්ජනා+ලිඞ්ගන, නිවසන, පූජා, භොජනා+වජානන, දොසක්ඛාන, ලක්ඛණාදීසු. සමන්ථ- තොභාවෙ-පරිවුතො[Pg.102], පරිච්ඡෙදෙ-පරිඤ්ඤෙය්‍යං, වජ්ජනෙ-පරිහරති, ආලිඞ්ගනෙ-පරිස්සජති, නිවසනෙ-යො වත්ථං පරිදහෙස්සති, පූජායං-පරිචරියා, භොජනෙ-භික්ඛුං පරිවිසති, අවජානනෙ-පරිභවති. දොසක්ඛානෙ-පරිභාසති, ලක්ඛණාදීසු-රුක්ඛං පරි විජ්ජොතතෙ විජ්ජු ඉච්චාදි.

ปริ ในอรรถว่า: โดยรอบ, การกำหนด, การเว้น, การโอบกอด, การนุ่งห่ม, การบูชา, การเลี้ยง, การดูหมิ่น, การกล่าวโทษ, ลักษณะ เป็นต้น. ในอรรถว่าโดยรอบ เช่น parivuto (แวดล้อม). ในอรรถว่าการกำหนด เช่น pariññeyyaṃ (สิ่งที่ควรกำหนดรู้). ในอรรถว่าการเว้น เช่น pariharati (เว้น). ในอรรถว่าการโอบกอด เช่น parissajati (โอบกอด). ในอรรถว่าการนุ่งห่ม เช่น yo vatthaṃ paridahessati (ผู้ใดจักนุ่งห่มผ้า). ในอรรถว่าการบูชา เช่น paricariyā (การบำรุง). ในอรรถว่าการเลี้ยง เช่น bhikkhuṃ parivisati (เลี้ยงภิกษุ). ในอรรถว่าการดูหมิ่น เช่น paribhavati (ดูหมิ่น). ในอรรถว่าการกล่าวโทษ เช่น paribhāsati (กล่าวโทษ). ในอรรถมีลักษณะเป็นต้น เช่น rukkhaṃ pari vijjotate vijju เป็นต้น (สายฟ้าแลบไปรอบๆ ต้นไม้).

---

උපඉති උපගමන, සමීපූ+පපත්ති, සාදිස්සා+ධිකු+පරිභාවා+නසන, දොසක්ඛාන, සඤ්ඤා, පුබ්බකම්ම, පූජා, ගය්හාකාර, භුසත්ථාදීසු. උපගමනෙ-නිසින්නං වා උපනිසීදෙය්‍ය, සමීපෙ-උපනගරං, උපපත්තියං-සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති, අථ වා උපපත්ති=යුත්ති, යථා උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා, සාදිස්සෙ-උපමානං, උපමා, අධිකෙ-උපඛාරියං දොණො, උපරිභාවෙ-උපසම්පන්නො, අනසනෙ-උපවාසො, දොසක්ඛානෙ-පරං උපවදති, සඤ්ඤායං-උපධා, උපසග්ගො, පුබ්බකම්මෙ-උපක්කමො, උපකාරො, පූජායං-බුද්ධුපට්ඨාකො, මාතුපට්ඨානං, ගය්හාකාරෙ-සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, භුසත්ථෙ-උපාදානං, උපායාසො, උපනිස්සයොති.

อุปะ ในอรรถว่า: การเข้าไปใกล้, ใกล้, การเข้าถึง, เหมือน, ยิ่ง, เหนือกว่า, การอดอาหาร, การกล่าวโทษ, สัญญา, การเริ่ม, การบูชา, อาการที่รับไว้, มาก เป็นต้น. ในอรรถว่าการเข้าไปใกล้ เช่น nisinnaṃ vā upanisīdeyya (พึงเข้าไปนั่งใกล้). ในอรรถว่าใกล้ เช่น upanagaraṃ (ใกล้เมือง). ในอรรถว่าการเข้าถึง เช่น saggaṃ lokaṃ upapajjati (เข้าถึงโลกสวรรค์), หรืออีกนัยหนึ่ง อุปปัตติ = ความสมควร, การมองดูตามความสมควรเรียกว่าอุเบกขา. ในอรรถว่าเหมือน เช่น upamānaṃ (อุปมานะ), upamā (อุปมา). ในอรรถว่ายิ่ง เช่น upakhāriyaṃ doṇo (ทะนานหนึ่งยิ่งกว่าเกวียน). ในอรรถว่าเหนือกว่า เช่น upasampanno (ผู้เข้าถึงแล้ว). ในอรรถว่าการอดอาหาร เช่น upavāso (การอดอาหาร). ในอรรถว่าการกล่าวโทษ เช่น paraṃ upavadati (กล่าวโทษผู้อื่น). ในอรรถว่าสัญญา เช่น upadhā (การพิจารณา), upasaggo (อุปสรรค). ในอรรถว่าการเริ่ม เช่น upakkamo (การเริ่ม), upakāro (อุปการะ). ในอรรถว่าการบูชา เช่น buddhupaṭṭhāko (ผู้บำรุงพระพุทธเจ้า), mātupaṭṭhānaṃ (การบำรุงมารดา). ในอรรถว่าอาการที่รับไว้ เช่น soceyyapaccupaṭṭhānaṃ (มีความสะอาดเป็นอาการปรากฏ). ในอรรถว่ามาก เช่น upādānaṃ (อุปาทาน), upāyāso (อุปายาส), upanissayoti (อุปนิสัย).

---

ආඉති අභිමුඛභාවු+ද්ධකම්ම+මරියාදා+භිවිධි, පත්ති+ච්ඡා, පරිස්සජන, ආදිකම්ම, ගහණ, නිවාසන, සමීප, ආව්හානාදීසු. අභිමුඛභාවෙ-ආගච්ඡන්ති, උද්ධකම්මෙ-ආරොහති, මරියාදායං-ආපබ්බතා ඛෙත්තං, අභිවිධිම්හි-ආකුමාරං යසො කච්චායනස්ස, පත්තියං-ආපත්තිං ආපන්නො, ඉච්ඡායං-ආකඞ්ඛා, පරිස්සජනෙ-ආලිඞ්ගනං, ආදිකම්මෙ-ආරම්භො, ගහණෙ-ආදීයති, ආලිඞ්ගති, (ආලිම්පති, රූ), නිවාසෙ-ආවසථො, ආවාසො, සමීපෙ-ආසන්නං, ආව්හානෙ-ආමන්තෙති.

อา ในอรรถว่า: ความเป็นไปเฉพาะหน้า, การยกขึ้น, ขอบเขต, การครอบคลุม, การถึง, ความปรารถนา, การโอบกอด, การเริ่ม, การรับ, ที่อยู่อาศัย, ความใกล้, การเรียก เป็นต้น. ในอรรถว่าความเป็นไปเฉพาะหน้า เช่น āgacchanti (ย่อมมา). ในอรรถว่าการยกขึ้น เช่น ārohati (ย่อมขึ้น). ในอรรถว่าขอบเขต เช่น āpabbatā khettaṃ (นาจดภูเขา). ในอรรถว่าการครอบคลุม เช่น ākumāraṃ yaso kaccāyanassa (ยศของพระกัจจายนะแผ่ไปถึงเด็ก). ในอรรถว่าการถึง เช่น āpattiṃ āpanno (ต้องอาบัติ). ในอรรถว่าความปรารถนา เช่น ākaṅkhā (ความปรารถนา). ในอรรถว่าการโอบกอด เช่น āliṅganaṃ (การโอบกอด). ในอรรถว่าการเริ่ม เช่น ārambho (การเริ่ม). ในอรรถว่าการรับ เช่น ādīyati (ย่อมรับ), āliṅgati (ย่อมโอบกอด), (อาลิมปะติ, รู). ในอรรถว่าที่อยู่อาศัย เช่น āvasatho (ที่พัก), āvāso (ที่อยู่). ในอรรถว่าความใกล้ เช่น āsannaṃ (ใกล้). ในอรรถว่าการเรียก เช่น āmanteti (ย่อมเรียก).

---

ප [Pg.103] පරා+ප ස+මන්ව+ව, ඔ නි දු රභි බ්‍යා+ධිසු;

අති නි ප්පති පරි අපයො, උප ආ ඉති වීසති;

එස හි භො උපසග්ග-විධි+ක්කමතො කථිතො.

ปะ ปะรา อะปะ สัง อะนุ อะวะ, โอ นิ ทุ วิ อะภิ พยา อะธิ; อะติ นิ ปะติ ปะริ อะปิ, อุ ปะ อา รวมเป็น ๒๐; ท่านผู้เจริญ วิธีแห่งอุปสรรคนี้แล ได้กล่าวไว้ตามลำดับแล้ว.

---

එත්ථ ච –

และในที่นี้ –

---

උපසග්ග+නිපාතා ච, පච්චයා ච ඉමෙ තයො;

නෙකෙ+නෙකත්ථවාචකා, ඉති නෙරුත්තිකා+බ්‍රවුං.

อุปสรรค นิบาต และปัจจัย ทั้ง ๓ นี้ เป็นเครื่องกล่าวอรรถต่างๆ มากมาย นักนิรุกติศาสตร์ทั้งหลายกล่าวไว้ดังนี้.

---

118. අසංඛ්‍යෙහි සබ්බාසං

๑๑๘. จาก (นิบาตและอุปสรรค) ทั้งหลายที่ไม่มีจำนวน (ลิงค์และวิภัตติ), (การลบ) แห่งวิภัตติทั้งปวง (ย่อมมี)

---

අවිජ්ජමානසංඛ්‍යෙහි පරාසං සබ්බාසං විභත්තීනං ලොපො හොති. න සන්ති එකවචනාදිසංඛ්‍යා එතෙසන්ති අසංඛ්‍යා, තෙසං අසංඛ්‍යානං විභත්තීනං භෙදෙ අසතිපි ස්‍යාදිවිධානං ‘‘මා නො අජ්ජ විකන්තිංසූ’’තිආදො විභත්‍යන්තත්තා පදත්තසිද්ධීති වො+නොආදීනං සිද්ධියා ච තෙසං පඨමාදිඅත්ථෙ දස්සනතො ච හොති. පහාරො පරාභවො අපහාරො සංහාරො අවහාරො ඔහාරො ඉච්චාදි හොති.

การลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่เบื้องหลัง (อุปสรรคและนิบาต) ที่ไม่มีจำนวนย่อมมี. ชื่อว่า อสังขยา เพราะไม่มีจำนวนมีเอกพจน์เป็นต้นในคำเหล่านี้. แม้จะไม่มีความต่างแห่งวิภัตติของอสังขยาเหล่านั้น แต่ความสำเร็จเป็นบทเพราะความเป็นคำมีวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีได้ด้วยการลงวิภัตติมี สิ เป็นต้น เช่นในคำว่า 'มา โน อัชชะ วิกันติงสุ' และเพื่อความสำเร็จแห่งคำว่า โว และ โน เป็นต้น และเพราะปรากฏในอรรถมีปฐมาวิภัตติเป็นต้นของคำเหล่านั้น. เช่น ปหาโร, ปราภโว, อปหาโร, สังหาโร, อวหาโร, โอหาโร เป็นต้น.

---

උපෙච්ච+ත්ථං සජන්තීති, උපසග්ගා හි පාදයො;

චාදී පදාදිමජ්ඣන්තෙ, නිපාතා නිපතන්තීති.

เพราะเข้าไปหา (บทอื่น) แล้วปรุงแต่งอรรถ (ให้วิเศษขึ้น) ดังนั้น คำมี ป เป็นต้น จึงชื่อว่า อุปสรรค. ส่วนคำมี จะ เป็นต้น ที่ตกลงในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของบท ชื่อว่า นิบาต.

---

ඔපසග්ගිකපදං.

บทที่ประกอบด้วยอุปสรรค.

---

සමුච්චය+විකප්පන+පටිසෙධ+පූරණාදිඅත්ථං අසත්තවාචිකං නෙපාතිකං.

บทที่เกิดจากนิบาต มีอรรถว่า รวบรวม, เลือก, ปฏิเสธ, และเติมเต็มเป็นต้น และไม่กล่าวถึงสิ่งที่มีรูปร่าง (สัตตะ).

---

ච-ඉති සමුච්චයා+න්වාචය+ඉතරෙතරයොග+සමාහාරා+වධාරණාදීසු. වා-ඉති විකප්පනු+පමාන+සමුච්චය+වවත්ථිතවිභාසාදීසු. න, නො, මා, අ, අලං, හලං ඉච්චෙතෙ පටිසෙධෙ[Pg.104]. ‘‘ද්වෙ පටිසෙධා පකතිඅත්ථං ගමයන්තී’’ති ඤායා ‘‘න තෙසං පන රූපානං පච්චයා න ච හොන්තී’’ති එත්ථ න ච න හොන්ති-හොන්තෙවාති පකතිඅත්ථං ගමයති. අලං පරියත්ති+භූසනෙසු ච.

คำว่า จะ ใช้ในอรรถว่า รวบรวม, รวบรวมภายหลัง, รวมกันแบบแยกกัน, รวมกันแบบเป็นกลุ่ม, และการกำหนดแน่นอน เป็นต้น. คำว่า วา ใช้ในอรรถว่า เลือก, เปรียบเทียบ, รวบรวม, และการเลือกที่แน่นอน เป็นต้น. คำว่า นะ, โน, มา, อะ, อลัง, หลัง เหล่านี้ ใช้ในอรรถปฏิเสธ. ตามหลักเกณฑ์ว่า 'การปฏิเสธสองครั้ง ย่อมแสดงอรรถปกติ' เช่นในประโยคว่า 'นะ เตสัง ปะนะ รูปานัง ปัจจะยา นะ จะ โหนติ' ในที่นี้ คำว่า นะ จะ นะ โหนติ ย่อมแสดงอรรถปกติว่า ย่อมมีนั่นเอง. คำว่า อลัง ใช้ในอรรถว่า พอเพียง และการประดับด้วย.

---

පූරණත්ථං දුවිධං අත්තපූරණං පදපූරණඤ්ච, තත්ථ අථ, ඛලු, වත, අථො, අස්සු, යග්ඝෙ, හි, චරහි, නං, තං, ච, තු, වා, වො, පන, හවෙ, කීව, හ, තතො, යථා, සුදං, ඛො, වෙ, හං, එනං, (එවං, රූ) සෙය්‍යථිදං ඉච්චෙවමාදි පදපූරණෙ. තත්ථ අථ-ඉති පඤ්හා+නන්තරියා+ධිකාරාදීසු ච. ඛලු-ඉති පටිසෙධා+වධාරණ, පසිද්ධීසු ච. වත+ඉති එකංස, ඛෙදා+නුකම්ප, සංකප්පෙසු ච. අථො-ඉති අන්වාදෙසෙ ච. හි-ඉති හෙතු, අවධාරණෙසු ච. තු-ඉති විසෙස, හෙතු, නිවත්තනාදීසු ච. පන-ඉති විසෙසෙපි. හවෙ+වෙ ඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙපි. හං-විසාද, විම්හෙසුපි. (විසාද, සම්භවෙසු, රූ). සෙය්‍යථිදංති තං කතමංති අත්ථෙපි.

อรรถแห่งการเติมเต็ม (ปูรณัตถะ) มี 2 อย่าง คือ อัตตปูรณะ (การเติมเต็มเนื้อความ) และปทปูรณะ (การเติมเต็มบท). ในบรรดาคำเหล่านั้น นิบาตว่า อถ, ขลุ, วต, อโถ, อสฺสุ, ยคฺเฆ, หิ, จรหิ, นํ, ตํ, จ, ตุ, วา, โว, ปน, หเว, กีว, ห, ตโต, ยถา, สุทํ, โข, เว, หํ, เอณํ, (เอวํ, รู) เสยฺยถีทํ เป็นต้นเหล่านี้ ใช้ในการเติมเต็มบท. ในบรรดาคำเหล่านั้น อถ-ศัพท์ ใช้ในอรรถว่า คำถาม, ลำดับ, และการตั้งเรื่อง เป็นต้น. ขลุ-ศัพท์ ใช้ในอรรถว่า การห้าม, การกำหนด, และความปรากฏชัด เป็นต้น. วต-ศัพท์ ใช้ในอรรถว่า ความแน่นอน, ความสลดใจ, ความสงสาร, และความดำริ เป็นต้น. อโถ-ศัพท์ ใช้ในอรรถว่า การกล่าวตาม. หิ-ศัพท์ ใช้ในอรรถว่า เหตุ และการกำหนด เป็นต้น. ตุ-ศัพท์ ใช้ในอรรถว่า ความวิเศษ, เหตุ, และการห้าม เป็นต้น. ปน-ศัพท์ แม้ในอรรถว่า ความวิเศษด้วย. หเว และ เว ทั้งสองนี้ แม้ในอรรถว่า ความแน่นอนด้วย. หํ-ศัพท์ ในอรรถว่า ความเศร้าโศก และความอัศจรรย์ด้วย. (ความเศร้าโศก, ความเกิดขึ้น, รู). เสยฺยถีทํ-ศัพท์ แม้ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นคืออะไร' ด้วย.

---

අත්ථපූරණං දුවිධං විභත්තියුත්තං අවිභත්තියුත්තඤ්ච. අත්ථි, සක්කා, ලබ්භා ඉච්චෙතෙ පඨමායං. ආවුසො අම්භො හම්භො අරෙ හරෙ රෙ ජෙ ඉච්චෙතෙ ආමන්තණෙ. දිවා භිය්‍යො (නමො, රූ) ඉච්චෙතෙ පඨමාදුතියාසු. සයං සාමං සං සම්මා කින්ති ඉච්චෙතෙ තතියත්ථෙ. සො+තො+ධාපච්චයන්තා ච සුත්තසො පදසො අනිච්චතො දුක්ඛතො එකධා ද්විධා ඉච්චාදි. තවෙ+තුං පච්චයන්තා චතුත්ථියාව, කාතවෙ දාතවෙ, කාතුං කාරෙතුං, (දාතුං, රූ) දාපෙතුං ඉච්චාදි. සො+තොපච්චයන්තා පඤ්චමියත්ථෙ, දීඝසො ඔරසො රාජතො වා චොරතො වා ඉච්චාදි. තො සත්ත- ම්‍යත්ථෙපි [Pg.105] ත්‍ර+ත්ථාදිපච්චයන්තා ච, එකතො පුරතො පච්ඡතො පස්සතො පිට්ඨිතො පාදතො සීසතො අග්ගතො මූලතො, යත්‍ර යත්ථ යහිං තත්‍ර තත්ථ තහිං ඉච්චාදි. සමන්තා සාමන්තා පරිතො අභිතො සමන්තතො එකජ්ඣං එකමන්තං හෙට්ඨා උපරි උද්ධං අධො තිරියං සම්මුඛා පරමුඛා ආවි රහො තිරො උච්චං නීචං අන්තො අන්තරා අන්තරං අජ්ඣත්තං බහිද්ධා බාහිරා බාහිරං බහි ඔරං පාරං ආරා ආරකා පච්ඡා පුරෙ හුරං පෙච්ච ඉච්චෙතෙ සත්තමියා. සම්පති ආයති අජ්ජ අපරජ්ඣ සුවෙ ස්වෙ උත්තරසුවෙ (කිසු, රූ) හිය්‍යො පරෙ (පරසුවෙ, රූ) සජ්ජු සායං පාතො කාලං කල්ලං දිවා රත්තං නිච්චං සතතං අභිණ්හං අභික්ඛණං මුහුං මුහුත්තං භූතපුබ්බං පුරා යදා තදා (කදා, රූ) ඉච්චාදයො කාලසත්තමියං. ඉති විභත්තියුත්තානි.

อัตถปูรณะ (คำเติมเต็มความหมาย) มี 2 อย่าง คือ ที่ประกอบด้วยวิภัตติ และที่ไม่ประกอบด้วยวิภัตติ. คำว่า อัตถิ (Atthi), สักกา (Sakkā), ลัพภา (Labbhā) เหล่านี้ ใช้ในปฐมาวิภัตติ. คำว่า อาวุโส (Āvuso), อัมโภ (Ambho), หัมโภ (Hambho), อะเร (Are), หะเร (Hare), เร (Re), เจะ (Je) เหล่านี้ ใช้ในอาลัปนะ. คำว่า ทิวา (Divā), ภิยโย (Bhiyyo), (นะโม, รู) เหล่านี้ ใช้ในปฐมาวิภัตติและทุติยาวิภัตติ. คำว่า สะยัง (Sayaṃ), สามัง (Sāmaṃ), สัง (Saṃ), สัมมา (Sammā), กินติ (Kinti) เหล่านี้ ใช้ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ. และคำที่ลงท้ายด้วยปัจจัย โส (So), โต (To), ธา (Dhā) เช่น สุตตะโส (โดยสูตร), ปะทะโส (โดยบท), อะนิจจะโต (โดยความเป็นของไม่เที่ยง), ทุกขะโต (โดยความเป็นทุกข์), เอกะธา (โดยส่วนเดียว), ทวิธา (โดยสองส่วน) เป็นต้น. คำที่ลงท้ายด้วยปัจจัย ตะเว (Tave) และ ตุง (Tuṃ) ใช้ในจตุตถีวิภัตติเท่านั้น เช่น กาตะเว (เพื่อทำ), ทาตะเว (เพื่อถวาย), กาตุง (เพื่อทำ), กาเรตุง (เพื่อยัง...ให้ทำ), (ทาตุง, รู), ทาเปตุง (เพื่อยัง...ให้ถวาย) เป็นต้น. คำที่ลงท้ายด้วยปัจจัย โส (So) และ โต (To) ใช้ในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติ เช่น ทีฆะโส (โดยส่วนยาว), โอระโส (โดยส่วนอก), ราชะโต วา โจระโต วา (แต่พระราชาหรือแต่โจร) เป็นต้น. ปัจจัย โต (To) แม้ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ และคำที่ลงท้ายด้วยปัจจัย ตระ (Tra), ตถา (Ttha) เป็นต้น เช่น เอกะโต (ในที่เดียวกัน), ปุระโต (ข้างหน้า), ปัจฉะโต (ข้างหลัง), ปัสสะโต (ข้างๆ), ปิฏฐิโต (ข้างหลัง), ปาทะโต (ที่เท้า), สีสะโต (ที่ศีรษะ), อัคคะโต (ที่ยอด), มูละโต (ที่โคน), ยัตระ (ในที่ใด), ยัตถะ (ในที่ใด), ยะหิง (ในที่ใด), ตัตระ (ในที่นั้น), ตัตถะ (ในที่นั้น), ตะหิง (ในที่นั้น) เป็นต้น. คำว่า สะมันตา (Samantā), สามันตา (Sāmantā), ปะริโต (Parito), อะภิโต (Abhito), สะมันตะโต (Samantato), เอกัชฌัง (Ekajjhaṃ), เอกะมันตัง (Ekamantaṃ), เหฏฐา (Heṭṭhā), อุปะริ (Upari), อุทธัง (Uddhaṃ), อะโธ (Adho), ติริยัง (Tiriyaṃ), สัมมุขา (Sammukhā), ปะระมุขา (Paramukhā), อาวี (Āvi), ระโห (Raho), ติโร (Tiro), อุจจัง (Uccaṃ), นีจัง (Nīcaṃ), อันโต (Anto), อันตะรา (Antarā), อันตะรัง (Antaraṃ), อัชฌัตตัง (Ajjhattaṃ), พะหิทธา (Bahiddhā), พาหิรา (Bāhirā), พาหิรัง (Bāhiraṃ), พะหิ (Bahi), โอรัง (Oraṃ), ปารัง (Pāraṃ), อารา (Ārā), อาระกา (Ārakā), ปัจฉา (Pacchā), ปุเร (Pure), หุรัง (Huraṃ), เปจจะ (Pecca) เหล่านี้ ใช้ในสัตตมีวิภัตติ. คำว่า สัมปะติ (Sampati), อายะติ (Āyati), อัชชะ (Ajja), อะปะรัชฌะ (Aparajjha), สุเว (Suve), สะเว (Sve), อุตตะระสุเว (Uttarasuve), (กิสุ, รู), หิยโย (Hiyyo), ปะเร (Pare), (ปะระสุเว, รู), สัชชุ (Sajju), สายัง (Sāyaṃ), ปาโต (Pāto), กาลัง (Kālaṃ), กัลลัง (Kallaṃ), ทิวา (Divā), รัตตัง (Rattaṃ), นิจจัง (Niccaṃ), สะตะตัง (Satataṃ), อะภิณหัง (Abhiṇhaṃ), อะภิกขะณัง (Abhikkhaṇaṃ), มุหุง (Muhuṃ), มุหุตตัง (Muhuttaṃ), ภูตะปุพพัง (Bhūtapubbaṃ), ปุรา (Purā), ยะทา (Yadā), ตะทา (Tadā), (กะทา, รู) เป็นต้น เหล่านี้ ใช้ในกาลสัตตมี. เหล่านี้ คือคำที่ประกอบด้วยวิภัตติ.

---

අවිභත්තියුත්තෙසු අප්පෙව අප්පෙවනාම නු ඉච්චෙතෙ සංසයත්ථෙ. අද්ධා අඤ්ඤදත්ථු තග්ඝ ජාතු කාමං සසක්කං ඉච්චෙතෙ එකංසත්ථෙ. එවං ඉති අවධාරණෙ. කච්චි නු නනු කථං (කිංසු, රූ) කිං ඉච්චෙතෙ පුච්ඡනත්ථෙ. එවං ඉති ඉත්ථං ඉච්චෙතෙ නිදස්සනත්ථෙ. ඉති හෙතු+වාක්‍යපරිසමත්තීසු ච. යාව තාව යාවතා තාවතා කිත්තාවතා එත්තාවතා කීව ඉච්චෙතෙ පරිච්ඡෙදනත්ථෙ. එවං සාහු ලහු ඔපායිකං පටිරූපං ආම සාධු ඉච්චෙතෙ සම්පටිච්ඡනත්ථෙ. තථා යථා යථෙව තථෙව එවං එවමෙව එවම්පි යථාපි සෙය්‍යථාපි සෙය්‍යථාපිනාම විය ඉව යථරිව තථරිව යථානාම තථානාම යථාහි තථාහි යථාච තථාච ඉච්චෙතෙ පටිභාගත්ථෙ. යථාඉති යොග්ගතා+විච්ඡා+පදත්ථානතිවත්ති+නිදස්සනෙසු ච. එවංඉති [Pg.106] උපදෙස+පඤ්හාදීසු ච. කිඤ්චාපිඉති අනුග්ගහත්ථෙ. ධිඉති ගරහෙ. අහොඉති ගරහ+පසංසන+පත්ථනෙසු. නාමඉති ගරහ+පසංසන+සඤ්ඤා+පඤ්හෙසු. සාධූති පසංසන+යාචනෙසු. ඉඞ්ඝ හන්ද ඉච්චෙතෙ චොදනත්ථෙ. සාධු සුට්ඨු එවමෙතංති අනුමොදනෙ. කිරඉති අනුස්සවන+අසද්ධෙය්‍යෙසු. නුනඉති අනුමානා+නුස්සරණ+පරිවිතක්කෙසු. කස්මාති කාරණපුච්ඡනෙ. යස්මා තස්මා තථා හි තෙන ඉච්චෙතෙ කාරණච්ඡෙදනත්ථෙ. සහ සද්ධිං අමා (සමං, රූ) ඉති සමක්‍රියායං. විනා රිතෙ විප්පයොගෙ. නානා පුථු බහුපකාරෙ. පුථු විසුං අසඞ්ඝාතෙ ච. දුට්ඨු කු කුච්ඡායං (ජිගුච්ඡායං, රූ). පුන අප්පඨමෙ. කථං චිකිච්ඡත්ථෙ. ධා ක්ඛත්තුං සො කිඤ්චඉති සංඛ්‍යාවිභාගෙ. ඊසකං අප්පමානෙසු (අප්පමත්තෙ, රූ). සණිකං මන්දත්ථෙ. ඛිප්පං අරං ලහුං ආසු තුණ්හං අචිරං සීඝත්ථෙ. චිරං චිරස්සං දීඝකාලෙ. චෙ යදි සංකා+වට්ඨානෙ. ධුරං ථිරා+වධාරණෙසු (ධුවං ථිරා+වධාරණෙසු, රූ). හා විසාදෙ. තුණ්හී අභාසනෙ. සච්ඡි පච්චක්ඛෙ. මුසා මිච්ඡාඅලිකං අසච්චෙ. සුවත්ථි ආසිට්ඨෙ ඉච්චාදි.

ในบรรดาคำที่ไม่ประกอบด้วยวิภัตติ คำว่า "อัปเปวะ" (Appeva), "อัปเปวะนามะ" (Appevanāma), "นุ" (Nu) เหล่านี้ใช้ในความหมายว่า ความสงสัย. คำว่า "อัทธา" (Addhā), "อัญญะทัตถุ" (Aññadatthu), "ตัคฆะ" (Taggha), "ชาตุ" (Jātu), "กามัง" (Kāmaṃ), "สะสักกัง" (Sasakkaṃ) เหล่านี้ใช้ในความหมายว่า ความแน่นอน. คำว่า "เอวัง" (Evaṃ) และ "อิติ" (Iti) ใช้ในการกำหนด. คำว่า "กัจจิ" (Kacci), "นุ" (Nu), "นะนุ" (Nanu), "กะถัง" (Kathaṃ), (กิงสุ, รู), "กิง" (Kiṃ) เหล่านี้ใช้ในความหมายว่า การถาม. คำว่า "เอวัง" (Evaṃ), "อิติ" (Iti) และ "อิตถัง" (Itthaṃ) เหล่านี้ใช้ในความหมายว่า การแสดงตัวอย่าง. คำว่า "อิติ" (Iti) ใช้ในความหมายว่า เหตุ และการจบประโยคด้วย. คำว่า "ยาวะ" (Yāva), "ตาวะ" (Tāva), "ยาวะตา" (Yāvatā), "ตาวะตา" (Tāvatā), "กิตตาวะตา" (Kittāvatā), "เอตตาวะตา" (Ettāvatā), "กีวะ" (Kīva) เหล่านี้ใช้ในความหมายว่า การกำหนดปริมาณ. คำว่า "เอวัง" (Evaṃ), "สาหุ" (Sāhu), "ละหุ" (Lahu), "โอปายิกัง" (Opāyikaṃ), "ปะฏิรูปัง" (Paṭirūpaṃ), "อามะ" (Āma), "สาธุ" (Sādhu) เหล่านี้ใช้ในความหมายว่า การยอมรับ. คำว่า "ตะถา" (Tathā), "ยะถา" (Yathā), "ยะเถวะ" (Yatheva), "ตะเถวะ" (Tatheva), "เอวัง" (Evaṃ), "เอวะเมวะ" (Evameva), "เอวัมปิ" (Evampi), "ยะถาปิ" (Yathāpi), "เสยยะถาปิ" (Seyyathāpi), "เสยยะถาปินามะ" (Seyyathāpināma), "วิยะ" (Viya), "อิวะ" (Iva), "ยะถาริวะ" (Yathariva), "ตะถาริวะ" (Tathariva), "ยะถานามะ" (Yathānāma), "ตะถานามะ" (Tathānāma), "ยะถาหิ" (Yathāhi), "ตะถาหิ" (Tathāhi), "ยะถาจะ" (Yathāca), "ตะถาจะ" (Tathāca) เหล่านี้ใช้ในความหมายว่า การเปรียบเทียบ. คำว่า "ยะถา" (Yathā) ใช้ในความหมายว่า ความเหมาะสม, การซ้ำ, การไม่ล่วงเลยความหมายของบท, การแสดงตัวอย่างด้วย. คำว่า "เอวัง" (Evaṃ) ใช้ในความหมายว่า การแนะนำ, คำถาม เป็นต้นด้วย. คำว่า "กิญจาปิ" (Kiñcāpi) ใช้ในความหมายว่า การอนุเคราะห์. คำว่า "ธิ" (Dhi) ใช้ในการตำหนิ. คำว่า "อะโห" (Aho) ใช้ในการตำหนิ, การสรรเสริญ, การปรารถนา. คำว่า "นามะ" (Nāma) ใช้ในการตำหนิ, การสรรเสริญ, การกำหนด, คำถาม. คำว่า "สาธุ" (Sādhu) ใช้ในการสรรเสริญ, การวิงวอน. คำว่า "อิงฆะ" (Iṅgha), "หันทะ" (Handa) เหล่านี้ใช้ในการชักชวน. คำว่า "สาธุ" (Sādhu), "สุฏฐุ" (Suṭṭhu), "เอวะเมตัง" (Evametaṃ) เหล่านี้ใช้ในการอนุโมทนา. คำว่า "กิระ" (Kira) ใช้ในการได้ยินมา, สิ่งที่ไม่น่าเชื่อ. คำว่า "นูนะ" (Nūna) ใช้ในการอนุมาน, การระลึก, การตรึกตรอง. คำว่า "กัสมา" (Kasmā) ใช้ในการถามเหตุ. คำว่า "ยัสมา" (Yasmā), "ตัสมา" (Tasmā), "ตะถา หิ" (Tathā hi), "เตนะ" (Tena) เหล่านี้ใช้ในการอธิบายเหตุ. คำว่า "สะหะ" (Saha), "สัทธิง" (Saddhiṃ), "อะมา" (Amā), (สะมัง, รู) เหล่านี้ใช้ในการกระทำร่วมกัน. คำว่า "วินา" (Vinā), "ริเต" (Rite) ใช้ในการพลัดพราก. คำว่า "นานา" (Nānā), "ปุถุ" (Puthu) ใช้ในความหมายว่า หลายชนิด. คำว่า "ปุถุ" (Puthu) และ "วิสุง" (Visuṃ) ใช้ในความหมายว่า การไม่รวมกันด้วย. คำว่า "ทุฏฐุ" (Duṭṭhu), "กุ" (Ku) ใช้ในการรังเกียจ (การรังเกียจ, รู). คำว่า "ปุนะ" (Puna) ใช้ในความหมายว่า ไม่ใช่ครั้งแรก (อีกครั้ง). คำว่า "กะถัง" (Kathaṃ) ใช้ในความหมายว่า ความสงสัย. คำว่า "ธา" (Dhā), "ขัตตุง" (Kkhattuṃ), "โส" (So), "กิญจะ" (Kiñca) เหล่านี้ใช้ในการแบ่งจำนวน. คำว่า "อีสะกัง" (Īsakaṃ) ใช้ในความหมายว่า เล็กน้อย (เล็กน้อย, รู). คำว่า "สะณิกัง" (Saṇikaṃ) ใช้ในความหมายว่า ช้า. คำว่า "ขิปปัง" (Khippaṃ), "อะรัง" (Araṃ), "ละหุง" (Lahuṃ), "อาสุ" (Āsu), "ตุณหัง" (Tuṇhaṃ), "อะจิรัง" (Aciraṃ) เหล่านี้ใช้ในความหมายว่า เร็ว. คำว่า "จิรัง" (Ciraṃ), "จิรัสสัง" (Cirassaṃ) ใช้ในความหมายว่า เวลานาน. คำว่า "เจ" (Ce), "ยะทิ" (Yadi) ใช้ในความหมายว่า ความสงสัย, การกำหนด. คำว่า "ธุรัง" (Dhuraṃ) ใช้ในความหมายว่า ความมั่นคง, การกำหนด (ธุวัง, ความมั่นคง, การกำหนด, รู). คำว่า "หา" (Hā) ใช้ในความหมายว่า ความเศร้าโศก. คำว่า "ตุณหี" (Tuṇhī) ใช้ในความหมายว่า การไม่พูด. คำว่า "สัจฉิ" (Sacchi) ใช้ในความหมายว่า โดยประจักษ์. คำว่า "มุสา" (Musā), "มิจฉา" (Micchā), "อะลิกัง" (Alikaṃ) ใช้ในความหมายว่า ไม่จริง. คำว่า "สุวัตถิ" (Suvatthi) ใช้ในการอวยพร เป็นต้น

---

තුන+ක්ත්වාන+ක්ත්වාපච්චයන්තා උස්සුක්කනත්ථෙ භවන්ති. යථා පස්සිතුන පස්සිය පස්සිත්වාන පස්සිත්වා, දිස්වා දිස්වාන දස්සෙත්වා දාතුන දත්වාන දත්වා උපාදාය දාපෙත්වා විඤ්ඤාය විචෙය්‍ය විනෙය්‍ය සමෙච්ච නිහච්ච උපෙච්ච ආරබ්භ ආගම්ම ඉච්චාදි.

ปัจจัยที่มี ตุน ตวานะ และ ตวา เป็นที่สุด มีในอรรถคือความขวนขวาย. เช่น เห็นแล้ว (ปสฺสิตุน, ปสฺสิย, ปสฺสิตฺวาน, ปสฺสิตฺวา), เห็นแล้ว (ทิสฺวา, ทิสฺวาน), ให้เห็นแล้ว (ทสฺเสตฺวา), ให้แล้ว (ทาตุ น, ทตฺวาน, ทตฺวา), ถือเอาแล้ว (อุปาทาย), ให้ให้แล้ว (ทาเปตฺวา), รู้แจ้งแล้ว (วิญฺญาย), พิจารณาแล้ว (วิเจยฺย), ฝึกฝนแล้ว (วิเนยฺย), ประชุมแล้ว (สเมจฺจ), กำจัดแล้ว (นิหจฺจ), เข้าไปหาแล้ว (อุเปจฺจ), ปรารภแล้ว (อารพฺภ), มาแล้ว (อาคมฺม) เป็นต้น

---

විභත්තියා [Pg.107] කතො භෙදො, සලිඞ්ගානං භවෙ තථා;

තුම්හාදීනං ත්ව+ලිඞ්ගෙසු, නෙව+ත්ථි පාදි+චාදිනං.

ความแตกต่างที่วิภัตติทำให้เกิดขึ้น ย่อมมีในคำที่มีลิงค์ของตนฉันใด ในคำว่า ตุมหะ เป็นต้น ก็มีฉันนั้น, แต่ไม่มีเลยในคำว่า ปะ และ จะ เป็นต้น

---

එවං නාමාඛ්‍යාතොපසග්ගෙහි විනිමුත්තං එතං නිපාතපදං වෙදිතබ්බං.

พึงทราบว่า บทนิบาตนี้เป็นบทที่พ้นจากนาม อาขยาต และอุปสรรค อย่างนี้

---

නෙපාතිකපදං.

บทนิบาต

---

පුල්ලිඞ්ගං ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච, නපුංසක+මථා+පරං;

තිලිඞ්ගඤ්ච අලිඞ්ගඤ්ච, නාමිකං පඤ්චධා ඨිතං.

ปุงลิงค์ อิตถีลิงค์ และนปุงสกลิงค์ อีกอย่างหนึ่ง ติลิงค์ และอลิงค์, นามศัพท์ตั้งอยู่โดย ๕ ประการ

---

ඉති පයොගසිද්ධියං නාමකණ්ඩො දුතියො.

นามกัณฑ์ที่ ๒ ในคัมภีร์ปโยคสิทธิ จบเพียงเท่านี้

---

3. කාරකකණ්ඩ

๓. กรกกัณฑ์

---

අථ [Pg.108] විභත්තීන+මත්ථභෙදා වුච්චන්තෙ.

ลำดับนั้น จะกล่าวถึงความแตกต่างแห่งอรรถของวิภัตติทั้งหลาย

---

තත්ථ එකම්පි අත්ථං කම්මාදිවසෙන එකත්තාදිවසෙන ච විභජන්තීති විභත්තියො, ස්‍යාදයො. තා පන පඨමාදිභෙදෙන සත්තවිධා. තා යථා ‘‘පඨමා+ත්ථමත්තෙ’’ති පඨමාවිභත්ති හොති. සිස්ස ඔකාර+ලොප+අ-මාදෙසෙසු නරො ඉත්ථී නපුංසකං.

ในบรรดาวิภัตติเหล่านั้น วิภัตติทั้งหลายมี สิ-โย เป็นต้น ชื่อว่าวิภัตติ เพราะย่อมจำแนกอรรถแม้หนึ่งโดยส่วนมีกรรมเป็นต้น และโดยส่วนมีเอกพจน์เป็นต้น. วิภัตติเหล่านั้นมี ๗ อย่าง โดยความต่างกันมีปฐมาวิภัตติเป็นต้น. วิภัตติเหล่านั้น เช่น ปฐมาวิภัตติย่อมมีในอรรถเพียงเนื้อความ (แห่งนาม) ตามสูตรว่า 'ปฐมาตถมัตเต'. เมื่อมีการแปลง สิ เป็นโอ, การลบ และการแปลงเป็น อะ เป็นต้น (จึงสำเร็จรูปเป็น) นโร อิตถี นปุงสกํ.

---

සකත්ථ+දබ්බ+ලිඞ්ගානි, සංඛ්‍යා+කම්මාදිපඤ්චකං;

නාමත්ථො තස්ස සාමඤ්ඤ-මත්ථමත්ථං පවුච්චතෙ.

อรรถของตน, ทัพพะ, ลิงค์, สังขยา และหมวด ๕ มีกรรมเป็นต้น ชื่อว่าอรรถของนาม. อรรถทั่วไปของนามนั้น ท่านเรียกว่า อัตถะ.

---

සො නාමත්ථො ච –

อรรถของนามนั้นอีก คือ –

---

ජාති ක්‍රියා ගුණො දබ්බං, තථා නාමන්ති පඤ්චධා;

සද්දස්ස+ත්ථො ස සද්දොපි, පඤ්චධාව+ත්‍ර භිජ්ජතෙ.

ชาติ กิริยา คุณ ทัพพะ และนาม รวมเป็น ๕ อย่างนี้ คืออรรถของศัพท์. แม้ศัพท์นั้นในที่นี้ก็ย่อมต่างกันเป็น ๕ อย่างเช่นกัน.

---

කථං ජාතිසද්දො ගුණසද්දොත්‍යාදිනා.

อย่างไร? คือโดยคำว่า ชาติศัพท์ คุณศัพท์ เป็นต้น.

---

භින්නෙස්ව+භින්නධී+සද්දා, සබලාදීසු යබ්බලා;

වත්තන්තෙ ජාති එසා+ස්ස, මාලා සුත්ත+මිවා+න්විතා.

ศัพท์และความรู้ที่ไม่แตกต่างกัน (คือความรู้ว่าเป็นโคเหมือนกัน) ย่อมเป็นไปในสิ่งทั้งหลายที่แตกต่างกัน มีโคตัวด่างเป็นต้นฉันใด, ชาตินี้ของสิ่งนั้น (เช่น โคตฺตชาติ) ย่อมเป็นไป (ในโคเหล่านั้น) เหมือนด้ายที่ร้อยพวงดอกไม้ไว้ฉันนั้น.

---

අදබ්බභූතං කත්තාදි-කාරකග්ගාමසාධියං;

පදත්ථං කත්තුකම්මට්ඨං, ක්‍රිය+මිච්ඡන්ති තබ්බිදූ.

ผู้รู้ทั้งหลายย่อมประสงค์เอาอรรถของบทที่ไม่ใช่ทัพพะ อันหมู่แห่งการกมีกัตตุการกเป็นต้นพึงให้สำเร็จได้ ซึ่งตั้งอยู่ในกัตตาและกรรม ว่าเป็นกิริยา.

---

දබ්බස්සිතො තතො භින්නො, නිමිත්තො තප්පතීතියා;

විනස්සනසභාවො ච, නිග්ගුණොව ගුණො+ච්චතෙ.

สิ่งที่อาศัยทัพพะ แตกต่างจากทัพพะนั้น เป็นเหตุแห่งความรู้ในทัพพะนั้น มีสภาพที่พินาศไปได้ และไม่มีคุณ (อื่น) ในตัวเอง ท่านเรียกว่า คุณ.

---

එත්ථ [Pg.109] පටො සුක්කොති විනස්සනසභාවො ච චසද්දෙන විපුලො ආකාසොති අවිනස්සනසභාවො ච අත්තනි විසුං ගුණරහිතො ගුණො+ච්චතෙ ත්‍යත්ථො.

ในที่นี้ (มีอุทาหรณ์ว่า) 'ผ้าขาว' (เป็นตัวอย่างของคุณที่) มีสภาพพินาศไปได้, และด้วย 'จ' ศัพท์ (ในคาถา) หมายถึง (อุทาหรณ์ว่า) 'อากาศกว้างขวาง' (เป็นตัวอย่างของคุณที่) มีสภาพไม่พินาศไป, อรรถว่า สิ่งที่ปราศจากคุณอื่นต่างหากในตน ชื่อว่า คุณ ดังนี้.

---

යං යං විසෙස්සතෙ කිඤ්චි, තං තං දබ්බ+මිහො+ච්චතෙ;

ජාත්‍යාදිනොප්‍ය+තො තාදි, දබ්බත්තං පරිකප්පතෙ.

สิ่งใดก็ตามที่ถูกจำแนก (ด้วยคุณเป็นต้น) สิ่งนั้นท่านเรียกว่า ทัพพะ ในที่นี้. เพราะเหตุนั้น แม้ชาติเป็นต้นนั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น (คือถูกจำแนก) ก็ถูกสมมติว่าเป็นทัพพะได้.

---

එත්ථ ගොජාති අස්සජාතීති වුත්තෙ ජාති දබ්බං. නීලො ගුණොති ච ගුණො දබ්බං. පචනක්‍රියාති ච ගමනාදික්‍රියාතො විසෙසියතීති ක්‍රියාව දබ්බං.

ในที่นี้ เมื่อกล่าวว่า 'ชาติแห่งโค' 'ชาติแห่งม้า' ชาติก็เป็นทัพพะ (เพราะถูกจำแนกด้วยโคและม้า). เมื่อกล่าวว่า 'คุณคือสีนิล' คุณก็เป็นทัพพะ. เมื่อกล่าวว่า 'กิริยาคือการหุง' กิริยานั้นถูกจำแนกจากกิริยาอื่นมีการไปเป็นต้น กิริยานั่นเองจึงเป็นทัพพะ.

---

නාමරූපෙන සදබ්බෙ, ක්වචි සඤ්ඤී කථීයතෙ;

නාමන්ති තං යථා චිත්තො, සඤ්ඤා සද්දො තු තද්ධනී.

ในทัพพะที่มีนามและรูป บางครั้งท่านเรียกว่า 'สัญญา' (ชื่อ) นามนั้น เช่น 'จิตตะ'. ส่วนศัพท์ที่เป็นสัญญา (ชื่อ) นั้น คือเสียงของนามนั้น.

---

නාමස්ස දබ්බත්තෙපි චිත්තොත්‍යාදි නාමෙනෙව පසිජ්ඣති, නො ඝට+පටාදයොව දබ්බත්තෙන, තස්මා නාම+මිති සඤ්ඤී කථීයතෙ, තංවාචකත්තා තබ්බතී චිත්තාදි සඤ්ඤාසද්දොති නිච්ඡියතෙය්‍ය+ධිප්පායො.

แม้เมื่อนามมีความเป็นทัพพะ (คำว่า) 'จิตโต' เป็นต้น ก็สำเร็จได้ด้วยความเป็นนามนั่นเอง, ไม่ใช่สำเร็จด้วยความเป็นทัพพะเหมือนพวกหม้อและผ้าเป็นต้น. เพราะฉะนั้น สิ่งที่ถูกขานชื่อ (สัญญา) ท่านจึงเรียกว่า 'นาม'. อธิบายว่า พึงวินิจฉัยว่า เพราะความเป็นผู้กล่าวถึงนามนั้น ศัพท์มี 'จิตตะ' เป็นต้นที่มีนามนั้น จึงชื่อว่า 'สัญญาศัพท์'.

---

අයං පඤ්චවිධොපි අත්ථො සද්දත්ථො චෙව සාමත්ථියා ගම්‍යමානත්ථො චාති දුබ්බිධො. තථා හි ‘‘පීනො දිවා න භුඤ්ජෙය්‍ය’’මිති භුත්තිනිරාකති සද්දත්ථො. රත්තිභුත්ති තු සාමත්ථියා+වගම්‍යතෙ. තෙනෙ+තං වුච්චති –

อรรถแม้ทั้ง ๕ อย่างนี้ มี ๒ ประเภท คือ อรรถของศัพท์ (สัททัตถะ) และอรรถที่รู้ได้ด้วยกำลังแห่งเนื้อความ (สามัตถิยคัมมมานัตถะ). จริงอย่างนั้น ในประโยคว่า 'คนอ้วนไม่พึงบริโภคในเวลากลางวัน' การปฏิเสธการบริโภคเป็นอรรถของศัพท์. ส่วนการบริโภคในเวลากลางคืน ย่อมรู้ได้ด้วยกำลังแห่งเนื้อความ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า -

---

අත්ථප්පතීතියං සද්ද-බ්‍යාපාරො තිවිධො භවෙ;

මුඛ්‍යො ලක්ඛණ+බ්‍යඤ්ජන-සභාවො චාති එත්ථ තු.

ในการทำความเข้าใจอรรถ หน้าที่ของศัพท์พึงมี ๓ อย่าง คือ มุขยสภาวะ (หน้าที่หลัก), ลักขณสภาวะ (หน้าที่โดยอ้อม) และพยัญชนสภาวะ (หน้าที่โดยการบ่งชี้). ใน ๓ อย่างนั้น -

---

මුඛ්‍යො තු නිරන්තරත්ථෙ, ලක්ඛණො තු තිරොහිතෙ;

අත්ථෙ+තරො තු වාක්‍යස්ස, අත්ථෙයෙව පවත්තති.

มุขยสภาวะ ย่อมเป็นไปในอรรถโดยตรง, ส่วนลักขณสภาวะ ย่อมเป็นไปในอรรถที่ถูกปิดบัง (อรรถโดยอ้อม), ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (พยัญชนสภาวะ) ย่อมเป็นไปในอรรถของประโยคเท่านั้น.

---

‘‘මඤ්චෙ’’ති [Pg.110] නිරන්තරත්ථෙ වත්තමානො මුඛ්‍යො, ‘‘මඤ්චා උග්ඝොසන්තී’’ති තිරොහිතත්ථෙ වත්තමානො ලක්ඛණො, ගාථාදිසකලවාක්‍යස්ස+ත්ථෙ වත්තමානො බ්‍යඤ්ජනසභාවො.

คำว่า 'บนเตียง' ที่เป็นไปในอรรถโดยตรง เป็นมุขยสภาวะ. คำว่า 'เตียงทั้งหลายย่อมร้องประกาศ' ที่เป็นไปในอรรถที่ถูกปิดบัง (หมายถึงคนที่อยู่บนเตียง) เป็นลักขณสภาวะ. ส่วนที่เป็นไปในอรรถของประโยคทั้งหมดมีคาถาเป็นต้น เป็นพยัญชนสภาวะ.

---

බ්‍යාපාරස්ස පභෙදෙන, තිධා සද්දොපි වාචකො;

ලක්ඛණිකො බ්‍යඤ්ජකොති, තදත්ථොපි තිධා මතො.

โดยความต่างแห่งหน้าที่ แม้ศัพท์ก็มี ๓ อย่าง คือ วาจกะ, ลักขณิกะ และพยัญชกะ. แม้อรรถของศัพท์เหล่านั้น ท่านก็ยอมรับว่ามี ๓ อย่าง (เช่นกัน).

---

වච්චො ලක්ඛණිකො බ්‍යඞ්ග්‍යො, චෙවං සද්දො සුවාචකො;

වුත්තකමෙන ජාත්‍යාදි-භෙදෙන පඤ්චධා භවෙති.

คือ วัจจะ (อรรถที่ถูกกล่าว), ลักขณียะ (อรรถที่ถูกหมายถึง) และพยงค์ (อรรถที่ถูกบ่งชี้). ศัพท์ที่กล่าวอรรถได้ดีอย่างนี้ ย่อมมี ๕ อย่าง โดยความต่างกันมีชาติเป็นต้น ตามลำดับที่กล่าวมาแล้ว.

---

38. ආමන්තණෙ –

๓๘. ในอรรถว่า อามันตนะ (การเรียก) –

---

ති ආමන්තණාධිකෙ අත්ථමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොති. භො නර, භො ඉත්ථි, භො නපුංසක.

ปฐมาวิภัตติย่อมมีในอรรถเพียงเนื้อความที่ยิ่งด้วยอามันตนะ เช่น ข้าแต่บุรุษ, ข้าแต่สตรี, ข้าแต่นปุงสกลิงค์.

---

සද්දෙනා+භිමුඛීකාරො, විජ්ජමානස්ස වත්ථුනො;

ආමන්තණං විධාතබ්බෙ, නත්ථි ‘‘රාජා භවෙ’’ති+දං.

การทำให้สิ่งที่มีอยู่หันหน้ามาหาด้วยเสียง ชื่อว่า อามันตนะ. ในสิ่งที่พึงบัญญัติ (เช่น คำสั่งหรือคำอวยพร) ย่อมไม่มีอามันตนะ เช่นคำว่า 'ขอพระราชาจงเป็น' นี้.

---

ක්‍රියා නිමිත්තං කාරකන්තු කම්ම, කත්තු, කරණ, සම්පදාන, අවධි, ආධාරභෙදෙන ඡබ්බිධං, තං යථා –

ส่วนการกอันเป็นเหตุแห่งกิริยา มี ๖ อย่าง โดยความต่างแห่ง กรรม, กัตตุ, กรณะ, สัมปทาน, อวธิ และอาธาระ. การกเหล่านั้น เป็นดังนี้ -

---

2,2. කම්මෙ දුතියා

๒.๒ ทุติยาวิภัตติในอรรถกรรม

---

කරීයති කත්තුකිරියාය සම්බන්ධීයතීති කම්මං, තස්මිං කම්මකාරකෙ දුතියාවිභත්ති හොති. තං තිවිධං නිබ්බත්ති, විකති, පත්ති භෙදෙන, තත්ථ නිබ්බත්තිකම්මෙ මාතා පුත්තං විජායති, ආහාරො සුඛං ජනයති, කටං කරොති දත්තො. විකතියං කට්ඨ+මඞ්ගාරං කරොති, සුවණ්ණං කටකං කරොති, වීහයො ලුනාති. පත්තියං දත්තො ඝරං පවිසති, ආදිච්චං පස්සති, ධම්මං සුණාති, පණ්ඩිතෙ පයිරුපාසති.

สิ่งที่ถูกทำ หรือถูกเชื่อมโยงด้วยกิริยาของกัตตา ชื่อว่า กรรม. ในกรรมการกนั้น ย่อมมีทุติยาวิภัตติ. กรรมนั้นมี ๓ อย่าง โดยความต่างแห่ง นิพพัตติกรรม, วิกติกรรม และปัตติกรรม. ในกรรมเหล่านั้น ในนิพพัตติกรรม เช่น มารดาคลอดบุตร, อาหารยังความสุขให้เกิด, ทัตตะทำเสื่อ. ในวิกติกรรม เช่น (เขา) ทำไม้ให้เป็นถ่าน, (เขา) ทำทองให้เป็นกำไล, (เขา) เกี่ยวข้าวเปลือก. ในปัตติกรรม เช่น ทัตตะเข้าไปสู่เรือน, (เขา) มองดูพระอาทิตย์, (เขา) ฟังธรรม, (เขา) เข้าไปนั่งใกล้บัณฑิต.

---

වුත්තඤ්ච [Pg.111] –

และท่านกล่าวไว้ว่า –

---

නිබ්බත්ති+විකති+පත්ති-භෙදා කම්මං තිධා මතං;

කත්තුක්‍රියාභිගම්මන්තං, සුඛ+මඞ්ගාරං+ඝරං යථාති.

กรรมท่านยอมรับว่ามี ๓ อย่าง โดยความต่างแห่ง นิพพัตติกรรม, วิกติกรรม และปัตติกรรม อันกิริยาของกัตตาพึงเข้าถึง เช่น สุข, ถ่าน และเรือน ตามลำดับ.

---

කටං කරොති විපුලං දස්සනීයන්ති අත්ථෙව ගුණයුත්තස්ස කම්මතා, විපුලං කරොති, දස්සනීයං කරොතීති ක්‍රියාය සම්බන්ධියමානත්තා. ඔදනො පච්චතෙති ඔදනසද්දතො කම්මතා නප්පතීයතෙ, කිඤ්චරහි ආඛ්‍යාතතො.

ในประโยคว่า ‘(เขา) ทำเสื่อให้กว้างขวางน่าดู’ ความเป็นกรรมของบทที่มีคุณประกอบอยู่แล้ว (คือ ‘กว้างขวาง’ และ ‘น่าดู’) ย่อมมีอยู่ เพราะบทเหล่านั้นเกี่ยวข้องกับกิริยาว่า ‘ทำกว้างขวาง’ ‘ทำน่าดู’. ในประโยคว่า ‘ข้าวสุกถูกหุงอยู่’ ความเป็นกรรมย่อมไม่ปรากฏจากศัพท์ว่า ‘ข้าวสุก’ แต่ปรากฏจากอาขยาต (คือ ‘ถูกหุงอยู่’) นั่นเอง.

---

ඉච්ඡිතකම්මං යථා-ගාවුං පයො දොහති, ගොමන්තං ගාවං යාචති, ගාව+මව රුන්ධති වජං, මාණවකං මග්ගං පුච්ඡති, ගොමන්තං ගාවං භික්ඛතෙ, රුක්ඛ+මවචිනාති ඵලානි, රුක්ඛාත්‍යත්ථො. සිස්සං ධම්මං බ්‍රූතෙ. එත්ථ පයො, ගාවං ඉච්චාදි ඉච්ඡිතං, ගාවුං, ගොමන්ත+මිච්චාදි අනිච්ඡිතං. එව+මනිච්ඡිතෙපි කණ්ටකං මද්දති, විසං ගිලති. යං නෙවි+ච්ඡිතං, නාපි අනිච්ඡිතං, තත්‍රාපි ගාමං ගච්ඡන්තො රුක්ඛමූල+මුපසප්පති.

อิจฉิตกรรม (กรรมที่ปรารถนา) เช่น (เขา) รีดนมจากแม่โค, (เขา) ขอโคกับเจ้าของโค, (เขา) กักโคไว้ในคอก, (เขา) ถามทางกับมาณพ, (เขา) ขอโคกับเจ้าของโค, (เขา) เลือกเก็บผลไม้ที่ต้นไม้ (อรรถว่า จากต้นไม้), (เขา) กล่าวธรรมแก่นักเรียน. ในอุทาหรณ์เหล่านี้ 'นม' 'โค' เป็นต้น เป็นอิจฉิตกรรม, ส่วน 'แม่โค' 'เจ้าของโค' เป็นต้น เป็นอนิจฉิตกรรม (กรรมที่ไม่ได้ปรารถนาโดยตรง/กรรมรอง). แม้ในอนิจฉิตกรรม (ที่แปลว่าไม่ปรารถนาจริงๆ) ก็มี เช่น (เขา) เหยียบหนาม, (เขา) กลืนยาพิษ. ส่วนกรรมที่มิใช่ทั้งปรารถนาและไม่ปรารถนา ก็มี เช่น (เขา) เมื่อเดินไปสู่บ้าน ย่อมเข้าไปใกล้โคนต้นไม้.

---

ආධාරෙ අධිසි+ඨා+සානං පයොගෙ ච, පථවිං අධිසෙස්සති, ගාම+මධිතිට්ඨති, රුක්ඛ+මජ්ඣාසතෙති. එත්ථ පථවින්ති පථවියන්ති අත්ථො. එව+මභි, නිපුබ්බවිසස්සාපි, ධම්ම+මභිනිවිසතෙ, ධම්මෙ වා. තථා උප, න්ව+ජ්ඣා+පුබ්බවසතිස්ස, ගාම+මුපවසති, ගාම+මනුවසති, විහාර+මධිවසති, ගාම+මාවසති, අගාරං අජ්ඣවසති, එත්ථ ගාමන්ති ගාමෙත්‍යත්ථො. තථා තප්පානා+චාරෙපි, නදිං පිබති, ගාමං චරති, නදියංත්‍යත්ථො. සචෙ මං නාලපිස්සතීති මයා සද්ධිංත්‍යත්ථො. විහිතාව පටි-යොගෙපි දුතියා, පටිභන්තු තං චුන්ද බොජ්ඣඞ්ගා, තම්පටි බොජ්ඣඞ්ගා භාසන්තූති අත්ථො. උපමා මං පතිභාති[Pg.112], උපමා මං උපට්ඨාතිත්‍යත්ථො. ධාතුනායුත්තෙ ‘‘තස්ස නප්පටිභාතී’’ති ඡට්ඨී.

ในอาธาระ (ที่รองรับ) และในการใช้ธาตุ อธิ+สี, อธิ+ฐา, อธิ+อาส (เช่น) (เขา) จักนอนบนแผ่นดิน (pathaviṃ adhisessati), (เขา) ตั้งอยู่ในบ้าน (gāmamadhitiṭṭhati), (เขา) นั่งบนต้นไม้ (rukkhamajjhāsate). ในประโยคนี้ ‘pathaviṃ’ หมายถึง ‘pathaviyaṃ’ (บนแผ่นดิน). เช่นเดียวกัน แม้ในธาตุ วิส ที่มีอุปสรรค อภิ และ นิ นำหน้า (เช่น) ย่อมเข้าไปตั้งมั่นในธรรม (dhammaṃ abhinivisate) หรือ ‘dhamme’. เช่นเดียวกัน ในธาตุ วส ที่มีอุปสรรค อุป, อนุ, อธิ, อา นำหน้า (เช่น) อยู่ใกล้บ้าน (gāmamupavasati), อยู่ตามบ้าน (gāmanuanuvasati), อยู่ในวิหาร (vihāramadhivasati), อยู่ในบ้าน (gāmamāvasati), อยู่ในเรือน (agāraṃ ajjhavasati). ในประโยคนี้ ‘gāmaṃ’ หมายถึง ‘gāme’. เช่นเดียวกัน แม้ในธาตุที่มีอรรถว่าดื่มและเที่ยวไป (เช่น) ดื่มน้ำในแม่น้ำ (nadiṃ pibati), เที่ยวไปในบ้าน (gāmaṃ carati) หมายถึง ‘nadiyaṃ’ (ในแม่น้ำ). ในประโยคว่า ‘sace maṃ nālapissati’ (ถ้าเขาจักไม่พูดกับเรา) หมายถึง ‘mayā saddhiṃ’ (กับเรา). ทุติยาวิภัตติที่ถูกกำหนดไว้แล้ว ย่อมมีแม้ในการประกอบกับ ปฏิ (เช่น) ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ (ขอโพชฌงค์ทั้งหลายจงปรากฏแก่ท่านจุนทะ) หมายถึง ‘tampaṭi bojjhaṅgā bhāsantū’ (ขอโพชฌงค์ทั้งหลายจงปรากฏแก่ท่าน). ‘upamā maṃ paṭibhāti’ (อุปมาปรากฏแก่เรา) หมายถึง ‘upamā maṃ upaṭṭhāti’ (อุปมาตั้งอยู่แก่เรา). ในการประกอบกับธาตุ (เช่น) ‘tassa nappaṭibhāti’ (ย่อมไม่ปรากฏแก่ผู้นั้น) ย่อมเป็นฉัฏฐีวิภัตติ.

---

3. කාලද්ධාන+මච්චන්තසංයොගෙ

๓. ในความเกี่ยวข้องอย่างยิ่งกับกาลและอัทธานะ

---

කාලද්ධානං දබ්බ+ගුණ+ක්‍රියාහි අච්චන්තසංයොගෙ තෙහි කාලද්ධානවාචීහි දුතියා හොති. කාලෙ-සත්තාහං ගවපානං, මාසං මංසොදනං, සරදං රමණීයා නදී, සබ්බකාලං රමණීයං නන්දනං, තයො මාසෙ අභිධම්මං දෙසෙති. අද්ධනි-යොජනං වනරාජි, යොජනං දීඝො පබ්බතො, කොසං සජ්ඣායති.

เมื่อกาลและอัทธานะ (ระยะทาง) มีความเกี่ยวข้องอย่างยิ่งกับทัพพะ (สิ่งของ), คุณ และกิริยา ทุติยาวิภัตติย่อมมีในบทที่กล่าวถึงกาลและอัทธานะเหล่านั้น. ในกาล (เช่น) (โค) ดื่มน้ำตลอด ๗ วัน, (เขา) กินข้าวกับเนื้อตลอด ๑ เดือน, แม่น้ำน่ารื่นรมย์ตลอดฤดูสารท, สวนนันทวันน่ารื่นรมย์ตลอดกาล, (เขา) แสดงพระอภิธรรมตลอด ๓ เดือน. ในอัทธานะ (เช่น) แนวป่าตลอด ๑ โยชน์, ภูเขายาวตลอด ๑ โยชน์, (เขา) สาธยายตลอด ๑ โกสะ.

---

පුබ්බන්හසමයං නිවාසෙත්වා, එකං සමයං භගවා, ඉමං රත්තිං චත්තාරො මහාරාජානොති එවමාදීසු කාලවාචීහි අච්චන්තසංයොගෙ දුතියා, බහුලංවිධානා විභත්තිවිපල්ලාසො වා. මාසෙනා+නුවාකො+ධීතො, කොසෙනා+නුවාකො+ධීතොති කරණත්ථෙ තතියා.

ในประโยคเหล่านี้ เช่น ‘pubbanhasamayaṃ nivāsetvā’ (นุ่งห่มในเวลาเช้า), ‘ekaṃ samayaṃ bhagavā’ (สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้า), ‘imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāno’ (ในราตรีนี้ ท้าวมหาราชทั้งสี่) ทุติยาวิภัตติย่อมมีในบทที่กล่าวถึงกาลที่มีความเกี่ยวข้องอย่างยิ่ง หรือเป็นวิภัตติวิปัลลาส (การสลับวิภัตติ) ด้วยอำนาจพหุลังวิธาน. ในประโยคว่า ‘māsenānuvāko dhīto’ (อนุวากะอันเขาเรียนแล้วโดยเดือน), ‘kosenānuvāko dhīto’ (อนุวากะอันเขาเรียนแล้วโดยโกสะ) ย่อมเป็นตติยาวิภัตติในอรรถกรณะ.

---

4. ගතිබොධාහාරසද්දත්ථාකම්මකභජ්ජාදීනං පයොජ්ජෙ

๔. ในการใช้ธาตุที่มีอรรถว่า ไป, รู้, กิน, เสียง และธาตุอกัมมกะ (ไม่มีกรรม) และธาตุมี ภช เป็นต้น ในอรรถปโยชชะ (ผู้ถูกใช้)

---

ගත්‍යත්ථානං බොධත්ථානං ආහාරත්ථානං සද්දත්ථාන+මකම්මකානං භජ්ජාදීනඤ්ච පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා හොති. දත්තො ගමයති මාණවකං ගාමං, යාපයති වා. ගුරු බොධයති මාණවකං ධම්මං, වෙදයති වා. මාතා භොජයති පුත්ත+මොදනං, ආසයති වා. ගුරු අජ්ඣාපයති සිස්සං වෙදං, පාඨයති වා. පයොජ්ජතො+ඤ්ඤත්‍ර කම්මෙ දුතියා. පොසො ආසයති දත්තං, සායයති වා. පොසො අඤ්ඤං භජ්ජාපෙති, අඤ්ඤං කොට්ටාපෙති, අඤ්ඤං සන්ථරාපෙති.

เมื่อใช้ธาตุที่มีอรรถว่า ไป, รู้, กิน, เสียง และธาตุอกัมมกะ (ไม่มีกรรม) และธาตุมี ภช เป็นต้น ทุติยาวิภัตติย่อมมีในปโยชชกัตตา (กัตตาผู้ถูกใช้). (เช่น) ทัตตะยังมาณพให้ไปสู่บ้าน (datto gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ), หรือยังให้ไป (yāpayati). ครูยังมาณพให้รู้ธรรม (guru bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ), หรือยังให้รู้ (vedayati). มารดายังบุตรให้กินข้าวสุก (mātā bhojayati puttaṃ odanaṃ), หรือยังให้กิน (āsayati). ครูยังศิษย์ให้เรียนเวท (guru ajjhāpayati sissaṃ vedaṃ), หรือยังให้ท่อง (pāṭhayati). ทุติยาวิภัตติย่อมมีในกรรมอื่นจากปโยชชะ. (เช่น) บุรุษยังทัตตะให้นั่ง (poso āsayati dattaṃ), หรือยังให้นอน (sāyayati). บุรุษยังผู้อื่นให้แบ่ง (poso aññaṃ bhajjāpeti), ยังผู้อื่นให้ตำ (aññaṃ koṭṭāpeti), ยังผู้อื่นให้ปู (aññaṃ santharāpeti).

---

5. හරාදීනං වා

๕. หรือในธาตุ หร เป็นต้น

---

හරාදීනං [Pg.113] පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා හොති වා. පොසො හාරෙති භාරං දත්තං, දත්තෙනෙති වා. දස්සයතෙ ජනං රාජා, ජනෙනෙති වා. අභිවාදයතෙ ගුරුං දත්තං, දත්තෙනෙති වා. අජ්ඣොහාරෙති සත්තුං දත්තං, දත්තෙනෙති වා. කාරෙති දත්තො දත්තං, දත්තෙනෙති වා. පක්ඛෙ සබ්බත්‍ර කත්තරි තතියා.

ในการใช้ธาตุ หร เป็นต้น ทุติยาวิภัตติย่อมมีในปโยชชกัตตาบ้าง. (เช่น) บุรุษยังทัตตะให้ขนภาระ (poso hāreti bhāraṃ dattaṃ), หรือด้วยทัตตะ (dattena). พระราชาทรงยังชนให้เห็น (dassayate janaṃ rājā), หรือด้วยชน (janena). ทัตตะยังครูให้ไหว้ (abhivādayate guruṃ dattaṃ), หรือด้วยทัตตะ (dattena). ทัตตะยังศัตรูให้กลืนกิน (ajjhohāreti sattuṃ dattaṃ), หรือด้วยทัตตะ (dattena). ทัตตะยังทัตตะให้ทำ (kāreti datto dattaṃ), หรือด้วยทัตตะ (dattena). ในอีกฝ่ายหนึ่ง ตติยาวิภัตติย่อมมีในกัตตาทั้งหมด.

---

6. න ඛාදාදීනං

๖. ไม่ในธาตุ ขาท เป็นต้น

---

ඛාදාදීනං පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා න හොති. ගත්‍යත්ථාදීසු ක්වචි පටිසෙධත්ථ+මිදං. ඛාදයති දත්තො දත්තෙන, ආදයති දත්තෙන, අව්හාපයති දත්ථෙන, සද්දායයති දත්තෙන, නායයති දත්තෙන, කන්දයති දත්තෙන.

ในการใช้ธาตุ ขาท เป็นต้น ทุติยาวิภัตติย่อมไม่มีในปโยชชกัตตา. สูตรนี้มีไว้เพื่อปฏิเสธในบางแห่งของธาตุที่มีอรรถว่า ไป เป็นต้น. (เช่น) ทัตตะยังทัตตะให้กิน (khādayati datto dattena), ยังให้กิน (ādayati), ยังให้เรียก (avhāpayati), ยังให้ส่งเสียง (saddāyayati), ยังให้นำไป (nāyayati), ยังให้ร้องไห้ (kandayati).

---

7. ඣාදීහි යුත්තා

๗. ประกอบด้วย ธิ เป็นต้น

---

ධිආදීහි යුත්තතො දුතියා හොති. ධි+රත්ථු+මං පුතිකායං, අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාලන්දං, රාජගහස්ස ච නාලන්දස්ස ච විවරභූතෙ මජ්ඣෙති අත්ථො. සමාධාන+මන්තරෙන, මුචලින්ද+මභිතො සරං. ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ+යං දුතියා.

ทุติยาวิภัตติย่อมมีในบทที่ประกอบด้วย ธิ เป็นต้น. (เช่น) ‘dhi ratthu maṃ pūtikāyaṃ’ (น่าตำหนิร่างกายที่เน่าเปื่อยนี้), ‘antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ’ (ในระหว่างกรุงราชคฤห์และเมืองนาลันทา) หมายถึง ‘ในท่ามกลางที่เป็นช่องว่างระหว่างกรุงราชคฤห์และเมืองนาลันทา’. ‘samādhānaṃ antarena’ (เว้นจากความตั้งมั่น), ‘mucalindaṃ abhito saraṃ’ (สระน้ำรอบต้นมุจลินท์). ทุติยาวิภัตตินี้ใช้ในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ.

---

8. ලක්ඛණිත්ථම්භූතවිච්ඡාස්ව+භිනා

๘. ด้วย อภิ ในอรรถลักขณะ, อิตถัมภูตะ, วีปสา

---

ලක්ඛණාදීස්ව+ත්ථෙසු අභිනා යුත්තම්හා දුතියා හොති. රුක්ඛ+මභිවිජ්ජොතතෙ චන්දො, එත්ථ රුක්ඛො ලක්ඛණං, චන්දො ලක්ඛිතබ්බො, තත්‍ර අභිනා රුක්ඛස්ස ලක්ඛණවුත්තිතා පකාසීයතීති රුක්ඛො අභිනා යුත්තො නාම. සාධු දෙවදත්තො මාතර+මභි, මාතරි සාධුත්තං පත්තොත්‍යත්ථො. රුක්ඛං රුක්ඛංඅභි විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛෙ රුක්ඛෙත්‍යත්ථො.

ทุติยาวิภัตติย่อมมีในบทที่ประกอบด้วย อภิ ในอรรถลักขณะเป็นต้น. (เช่น) ‘rukkhamabhivijjotate cando’ (พระจันทร์ส่องแสงตรงต้นไม้). ในประโยคนี้ ต้นไม้เป็นลักขณะ (เครื่องหมาย), พระจันทร์เป็นสิ่งที่พึงหมายรู้ (ลักขิตัพพะ). ในที่นั้น ความเป็นลักขณะของต้นไม้ถูกแสดงด้วย อภิ ฉะนั้น ต้นไม้จึงชื่อว่าประกอบด้วย อภิ. (เช่น) ‘sādhu devadatto mātaramabhi’ (เทวทัตเป็นคนดีต่อมารดา) หมายถึง ‘ความดีถึงแล้วในมารดา’. (เช่น) ‘rukkhaṃ rukkhamabhi vijjotate cando’ (พระจันทร์ส่องแสงตรงต้นไม้ทุกต้น) หมายถึง ‘ในต้นไม้ทุกต้น’.

---

9. පතිපරීහි භාගෙ ච

๙. ด้วย ปติ และ ปริ ในอรรถส่วนแบ่งด้วย

---

පතිපරීහි [Pg.114] යුත්තතො ලක්ඛණාදීසු භාගෙ ච+ත්ථෙ දුතියා හොති. රුක්ඛංපති විජ්ජොතතෙ, සාධු දෙවදත්තො මාතරංපති, රුක්ඛං රුක්ඛංපති තිට්ඨති, ය+දෙත්ථ මං පති සියා, යො මම භාගො, සො දීයතුත්‍යත්ථො. එවං රුක්ඛංපරිත්‍යාදිපි.

ทุติยาวิภัตติย่อมมีในบทที่ประกอบด้วย ปติ และ ปริ ในอรรถลักขณะเป็นต้น และในอรรถส่วนแบ่ง. (เช่น) (พระจันทร์) ส่องแสงตรงต้นไม้ (rukkhaṃ pati vijjotate), เทวทัตเป็นคนดีต่อมารดา (sādhu devadatto mātaraṃ pati), (เขา) ยืนอยู่ตรงต้นไม้ทุกต้น (rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati), ‘yadettha maṃ pati siyā’ (ส่วนใดในที่นี้พึงมีแก่เรา) หมายถึง ‘yo mama bhāgo, so dīyatu’ (ส่วนแบ่งใดเป็นของเรา ส่วนนั้นจงให้เถิด). เช่นเดียวกัน แม้ในบทว่า ‘rukkhaṃ pari’ (รอบต้นไม้) เป็นต้น.

---

10. අනුනාති

๑๐. ด้วย อนุ

---

ලක්ඛණාදීසු දුතියා. රුක්ඛමනු විජ්ජොතතෙ, සච්චකිරිය+මනු වස්සි, හෙතු ච ලක්ඛණං භවති, සාධු දෙවදත්තො මාතර+මනු, රුක්ඛං රුක්ඛ+මනු විජ්ජොතතෙ, යදෙත්ථ මංඅනු සියා.

ทุติยาวิภัตติในอรรถลักขณะเป็นต้น. (เช่น) (พระจันทร์) ส่องแสงตามต้นไม้ (rukkhamanu vijjotate), (ฝน) ตกตามสัจจกิริยา (saccakiriyamanu vassi), เหตุย่อมเป็นลักขณะด้วย, เทวทัตเป็นคนดีตามมารดา (sādhu devadatto mātaramanu), (พระจันทร์) ส่องแสงตามต้นไม้ทุกต้น (rukkhaṃ rukkhamanu vijjotate), ‘yadettha maṃ anu siyā’ (ส่วนใดในที่นี้พึงมีตามเรา).

---

11. සහත්ථෙ

๑๑. ในอรรถว่า พร้อม

---

සහත්ථෙ අනුනා යුත්තම්හා දුතියා. පබ්බත+මනු තිට්ඨති, පබ්බතෙන සහ ත්‍යත්ථො.

ทุติยาวิภัตติย่อมมีในบทที่ประกอบด้วย อนุ ในอรรถว่าพร้อม. (เช่น) ‘pabbataṃ anu tiṭṭhati’ (เขายืนอยู่พร้อมภูเขา) หมายถึง ‘pabbatena saha’ (พร้อมด้วยภูเขา).

---

12. හීනෙ

๑๒. ในอรรถว่า หย่อนกว่า

---

හීනත්ථෙ අනුනා යුත්තම්හා දුතියා. අනුසාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො භික්ඛූ, සාරිපුත්තතො පඤ්ඤාය හීනාත්‍යත්ථො.

ทุติยาวิภัตติย่อมมีในบทที่ประกอบด้วย อนุ ในอรรถหย่อนกว่า. (เช่น) ‘anusāriputtaṃ paññavanto bhikkhū’ (ภิกษุทั้งหลายผู้มีปัญญาหย่อนกว่าพระสารีบุตร) หมายถึง ‘sāriputtato paññāya hīnā’ (หย่อนกว่าพระสารีบุตรด้วยปัญญา).

---

13. උපෙන

๑๓. ด้วย อุป

---

හීනත්ථෙ උපෙන යුත්තම්හා දුතියා. උපසාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො.

ทุติยาวิภัตติย่อมมีในบทที่ประกอบด้วย อุป ในอรรถหย่อนกว่า. (เช่น) ‘upasāriputtaṃ paññavanto’ (ภิกษุทั้งหลายผู้มีปัญญาหย่อนกว่าพระสารีบุตร).

---

16. කත්තුකරණෙසු තතියා

๑๖. ตติยาวิภัตติใช้ในกัตตุการกและกรณการก

---

කත්තරි කරණෙ ච කාරකෙ තතියා හොති. ජිනෙන දෙසිතො ධම්මො, බුද්ධෙන ජිතො මාරො, අහිනා දට්ඨො නරො. යත්ථ [Pg.115] කාරණකාරණම්පි කාරණවසෙන වුච්චති, තත්ථාපි තතියා, චොරෙහි ගාමො දඩ්ඪො, තිණෙහි භත්තං සිද්ධං, සද්ධෙහි කාරිතා විහාරා.

ตติยาวิภัตติย่อมมีในกัตตุการกและกรณการก. (เช่น) พระธรรมอันพระชินเจ้าทรงแสดงแล้ว (jinena desito dhammo), มารอันพระพุทธเจ้าทรงชนะแล้ว (buddhena jito māro), ชายอันงูกัดแล้ว (ahinā daṭṭho naro). ในที่ใด แม้เหตุแห่งเหตุก็กล่าวโดยเป็นเหตุ ในที่นั้นก็ใช้ตติยาวิภัตติ. (เช่น) หมู่บ้านอันพวกโจรเผาแล้ว (corehi gāmo daḍḍho), ข้าวสุกอันหญ้า (เชื้อเพลิง) ทำให้สุกแล้ว (tiṇehi bhattaṃ siddhaṃ), วิหารอันชนผู้มีศรัทธาสร้างแล้ว (saddhehi kāritā vihārā).

---

අත්තපධානො කිරියං, යො නිබ්බත්තෙති කාරකො;

අපයුත්තො පයුත්තො වා, ස කත්තාති පවුච්චති.

ผู้ใดเป็นประธานยังกิริยาให้สำเร็จ ผู้นั้นเป็นตัวการ (การกะ) ไม่ว่าจะถูกใช้หรือไม่ได้ถูกใช้ก็ตาม ผู้นั้นเรียกว่า กัตตา.

---

කරණෙ-තං පන දුවිධං අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන, යථා හත්ථෙන කම්මං කරොති, චක්ඛුනා රූපං පස්සති, මනසා ධම්මං විඤ්ඤායති. දත්තෙන විහයො ලුනාති, අග්ගිනා කුටිං ඣාපෙති.

ส่วนกรณการกนั้นมี ๒ อย่าง โดยเป็นภายในและภายนอก เช่น ทำกรรมด้วยมือ (hatthena kammaṃ karoti), เห็นรูปด้วยตา (cakkhunā rūpaṃ passati), รู้แจ้งธรรมด้วยใจ (manasā dhammaṃ viññāyati). เกี่ยวข้าวด้วยเคียว (dattena vihayo lunāti), เผากุฏิด้วยไฟ (agginā kuṭiṃ jhāpeti).

---

බාහිරඤ්ච තථා+ජ්ඣත්තං, කරණං දුවිධං යථා;

වීහිං ලුනාති දත්තෙන, නෙත්තෙන චන්ද+මික්ඛතෙ.

กรณการกมี ๒ อย่าง คือทั้งภายนอกและภายใน เช่น เกี่ยวข้าวด้วยเคียว (vīhiṃ lunāti dattena), เห็นพระจันทร์ด้วยตา (nettena candamikkhate).

---

පකතියා අභිරූපො, ගොත්තෙන ගොතමො ඉච්චාදි භූධාතුස්ස සම්භවා කරණෙ තතියා. තථා සාරිපුත්තොති නාමෙන විස්සුතො, ජාතියා ඛත්තියො බුද්ධො, ජාතියා සත්තවස්සිකො, සිප්පෙන නළකාරො සො, එකූනතිංසො වයසා, එවං සමෙන ධාවති, විසමෙන ධාවති, ද්විදොණෙන ධඤ්ඤං කිණාති.

งามโดยปกติ, โคตมะโดยโคตร เป็นต้น ตติยาวิภัตติใช้ในกรณการกเพราะความมีอยู่แห่งภูธาตุ. เช่นเดียวกันว่า ชื่อว่าสารีบุตรโดยนาม, พระพุทธเจ้าเป็นกษัตริย์โดยชาติ, มีอายุ ๗ ปีโดยชาติ, เขาเป็นช่างสานโดยศิลปะ, มีอายุ ๒๙ ปีโดยวัย, วิ่งไปโดยทางราบอย่างนี้, วิ่งไปโดยทางไม่ราบ, ซื้อข้าวเปลือกด้วยตวง ๒ ทะนาน.

---

17. සහත්ථෙන

๑๗. สหัตถะ (การประกอบด้วยกัน).

---

සහත්ථෙන යොගෙ තතියා සියා. තතියාපි ඡට්ඨීව අප්පධානෙ එව භවති. පුත්තෙන සහා+ගතො, පුත්තෙන සද්ධිං ආගතො, විතක්කෙන සහ වත්තති, පුත්තෙන සහ ථූලො, නිසීදි භගවා සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන, සහස්සෙන සමං මිතා, සබ්බෙහි මෙ පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො.

ตติยาวิภัตติพึงมีในการประกอบกับสหัตถะ (เนื้อความว่าพร้อมด้วย). แม้ตติยาวิภัตติก็ย่อมมีในบทที่ไม่เป็นประธานเหมือนฉัฏฐีวิภัตติเท่านั้น. (เช่น) มาพร้อมกับบุตร, มาพร้อมกับบุตร, เป็นไปพร้อมกับวิตก, อ้วนพร้อมกับบุตร, พระผู้มีพระภาคประทับนั่งพร้อมกับภิกษุสงฆ์, วัดได้เท่ากับพัน, ความพลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รักที่ชอบใจทั้งปวงของเรา.

---

18. ලක්ඛණෙ

๑๘. ในลักขณะ.

---

ලක්ඛණෙ [Pg.116] වත්තමානතො තතියා. භින්නෙන සීසෙන පග්ඝරන්තෙන ලොහිතෙන පටීවිස්සකෙ උජ්ඣාපෙසි, ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙන අඤ්ඤං නවං පත්තං චෙතාපෙය්‍ය, තිදණ්ඩකෙන පරිබ්බාජක+මද්දක්ඛි, අක්ඛිනා කාණො, හත්ථෙන කුණී, පාදෙන ඛඤ්ජො, පිට්ඨියා ඛුජ්ජො. තෙන හි විකලඞ්ගෙන විකලඞ්ගිනො විකාරො ලක්ඛියතෙ.

ตติยาวิภัตติใช้ในลักขณะที่กำลังเป็นไป. (เช่น) ยังเพื่อนบ้านให้ตำหนิด้วยศีรษะที่แตกและเลือดที่ไหลออก, พึงให้แสวงหาบาตรใหม่ด้วยบาตรที่มีเครื่องผูกไม่ถึงห้าแห่ง, เห็นปริพาชกผู้มีไม้เท้าสามอัน, ตาบอดข้างหนึ่งด้วยตา, มือด้วนด้วยมือ, ขาเป๋ด้วยเท้า, หลังค่อมด้วยหลัง. เพราะเหตุนั้น ความพิการของคนพิการย่อมถูกหมายรู้ด้วยอวัยวะที่พิการ.

---

19. හෙතුම්හි

๑๙. ในเหตุ.

---

වාසාදිලක්ඛණක්‍රියාය හෙතුතො තතියා. අන්නෙන වසති, විජ්ජාය වසති, න ජච්චා වසලො හොති, කම්මුනා වසලො හොති, දානෙන භොගවා, ආචාරෙන කුලං, තෙන පාණි කාමදදො.

ตติยาวิภัตติใช้ในเหตุแห่งกิริยาที่มีการอยู่เป็นต้นเป็นลักษณะ. (เช่น) อยู่ได้เพราะข้าว, อยู่ได้เพราะวิชา, ไม่เป็นคนถ่อยเพราะชาติ, เป็นคนถ่อยเพราะกรรม, มีโภคะเพราะทาน, เป็นตระกูลสูงเพราะมารยาท, เพราะเหตุนั้น มือจึงให้สิ่งที่ปรารถนา.

---

20. පඤ්චමී+ණෙ වා

๒๐. หรือปัญจมีวิภัตติในหนี้.

---

ඉණෙ හෙතුම්හි පඤ්චමී වා. සතස්මා බද්ධො, සතෙන වා.

หรือปัญจมีวิภัตติในเหตุที่เป็นหนี้. (เช่น) ถูกผูกเพราะร้อย, หรือด้วยร้อย.

---

21. ගුණෙ

๒๑. ในคุณ.

---

පරඞ්ගභූතෙ හෙතුම්හි පඤ්චමී හොති වා. ජළත්තා බද්ධො, ජළත්තෙනවා, පඤ්ඤාය මුත්තො, හුත්වා අභාවතො අනිච්චා, සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො. බහුලංවිධානා සත්තම්‍යත්ථෙහිපි, තෙන සමයෙන, කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා, පුරත්ථිමෙන ධතරට්ඨො, දක්ඛිණෙන විරූළ්හකො, උත්තරෙන කපිලවත්ථු, යෙන භගවා, තෙනුපසඞ්කමි, සො වො මම+ච්චයෙන සත්ථාති. මාසෙන භුඤ්ජති, එකාහෙනෙව බාරාණසිං පාවිසි, නවහි මාසෙහි විහාරං කාරාපෙසි[Pg.117], කහාපණෙන ඌනො, ධනෙන විකලො, අසිනා කලහො, ආචාරෙන නිපුණො, ගුළෙන මිස්සකං, වාචාය සඛිලො, මණිනා අත්ථො, ධනෙන අත්ථො, යොජනෙන ගච්ඡති ඉච්චාදි හෙතුම්හි කරණෙ වා තතියා. අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නතීති පච්චත්තෙ බහුලංවිධානා කත්තරි තතියා. එවං තිලෙහි ඛෙත්තෙ වපතීති කම්මත්ථෙ, සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙනාති පඤ්චම්‍යත්ථෙ ච.

หรือปัญจมีวิภัตติย่อมมีในเหตุที่เป็นส่วนประกอบของผู้อื่น. (เช่น) ถูกจองจำเพราะความโง่, หรือด้วยความโง่, พ้นแล้วด้วยปัญญา, ไม่เที่ยงเพราะความไม่มีอยู่หลังจากที่มีอยู่, วิญญาณดับเพราะสังขารดับ. เพราะการกำหนดไว้มาก (พหุลังวิธานะ) แม้ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติก็มี (ตติยาวิภัตติ) เช่น ในสมัยนั้น, การสนทนาธรรมตามกาล, ท้าวธตรฐอยู่ทางทิศตะวันออก, ท้าววิรุฬหกอยู่ทางทิศใต้, กรุงกบิลพัสดุ์อยู่ทางทิศเหนือ, เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าทางใด ก็เข้าไปทางนั้น, พระธรรมวินัยนั้นจักเป็นศาสดาของพวกเธอเมื่อเราล่วงลับไปแล้ว. (อีกทั้ง) บริโภคโดยใช้เวลาหนึ่งเดือน, เข้าไปสู่กรุงพาราณสีโดยใช้เวลาเพียงวันเดียว, ให้สร้างวิหารโดยใช้เวลาเก้าเดือน, หย่อนด้วยกหาปณะ, บกพร่องด้วยทรัพย์, การทะเลาะด้วยดาบ, ฉลาดด้วยมารยาท, ผสมด้วยน้ำอ้อย, มีวาจาอ่อนหวาน, ต้องการด้วยแก้วมณี, ต้องการด้วยทรัพย์, ไปด้วยโยชน์ เป็นต้น ตติยาวิภัตติใช้ในอรรถแห่งเหตุหรือกะระณะ. ตติยาวิภัตติใช้ในกัตตุการกโดยการกำหนดไว้มากในปัจจัตตะ (อัตตโนบท) ว่า "ย่อมสมมติด้วยตนเองซึ่งตนเอง". เช่นเดียวกัน ในอรรถแห่งกรรมว่า "หว่านซึ่งงาในนา", และในอรรถแห่งปัญจมีว่า "เราพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น".

---

24. චතුත්ථී සම්පදානෙ

๒๔. จตุตถีวิภัตติในสัมปทานะ.

---

අචෙතනං සචෙතනං වා පටිග්ගාහකභාවෙනා+පෙක්ඛිතං, තං සම්පදානං, තඤ්ච දා-දානෙති ධාතුතො බ්‍යප්පෙන යුත්තමෙව, තත්ථ චතුත්ථී හොති. තඤ්ච දීයමානස්ස වත්ථුනො අනිවාරණ+ජ්ඣෙසනා+නුමතිතො තිවිධො, යථා බුද්ධස්ස පුප්ඵං දෙති, බොධිරුක්ඛස්ස ජලං දෙති, යාචකස්ස ධනං දෙති, භික්ඛූනං දානං දෙති.

สิ่งที่ไม่มีเจตนาหรือมีเจตนาที่ถูกมุ่งหมายโดยความเป็นผู้รับ สิ่งนั้นชื่อว่าสัมปทานะ และสัมปทานะนั้นย่อมประกอบด้วยการแสดงออกซึ่ง "ทา" ธาตุในความให้โดยแท้ ในสัมปทานะนั้นย่อมมีจตุตถีวิภัตติ. และสัมปทานะนั้นมี ๓ อย่าง โดยการไม่ห้าม การอ้อนวอน และการอนุญาตต่อวัตถุที่เขากำลังให้ เช่น ถวายดอกไม้แก่พระพุทธเจ้า, รดน้ำแก่ต้นโพธิ์, ให้ทรัพย์แก่ยาจก, ถวายทานแก่ภิกษุทั้งหลาย.

---

අනිරාකරණා+රාධ-න+බ්භනුඤ්ඤවසෙන හි;

සම්පදානං තිධා වුත්තං, රුක්ඛ+යාචක+භික්ඛවො.

สัมปทานะกล่าวไว้ ๓ อย่าง โดยการไม่อาจห้าม การอ้อนวอน และการอนุญาตแล คือ ต้นไม้ ยาจก และภิกษุทั้งหลาย.

---

ආධාරවිවක්ඛායං සත්තමීපි, සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි, යා පලාලමයං මාලං, නාරී දත්වාන චෙතියෙති.

แม้สัตตมีวิภัตติก็มีในความประสงค์จะกล่าวถึงอาธาระ, (เช่น) ดูกรโคตมี เธอจงถวายในสงฆ์ (แก่สงฆ์), เมื่อถวายในสงฆ์แล้ว เราก็จักเป็นผู้อันเธอได้บูชาแล้ว, หญิงใดให้พวงมาลัยที่ทำด้วยฟางในเจดีย์.

---

25. තාදත්ථ්‍යෙ

๒๕. ในตาทัตถะ.

---

තාදත්ථ්‍යෙ චතුත්ථී සියා. තදත්ථස්ස භාවෙ, තාදත්ථ්‍යං, තස්මිං තදත්ථභාවෙ ජොතනීයෙව චතුත්ථී සියා. තදත්ථස්ස භාවොති නිමිත්තනිමිත්තීසම්බන්ධෙ [Pg.118] ඡට්ඨී, තස්මා ඡට්ඨාපවාදො+යං. සමෙපි නිමිත්තනිමිත්තීනං සම්බන්ධෙ නිමිත්තභූතයූපතොව චතුත්ථී, නො නිමිත්තීභූතදාරුතො. යූපාය දාරු, පාකාය වජති, බුද්ධස්සත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජාමි, නෙව දවාය, න මදාය, ඌනස්ස පාරිපූරියා, අත්ථාය හිතාය සුඛාය සංවත්තති, ලොකානුකම්පාය, ඵාසු විහාරාය.

จตุตถีวิภัตติพึงมีในตาทัตถะ (เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น). ภาวะแห่งประโยชน์เพื่อสิ่งนั้น ชื่อว่าตาทัตถะ, จตุตถีวิภัตติพึงมีเพื่อแสดงภาวะแห่งประโยชน์เพื่อสิ่งนั้นนั้น. คำว่า "ภาวะแห่งประโยชน์เพื่อสิ่งนั้น" คือฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ระหว่างนิมิต (เหตุ) และนิมิตตี (ผล), เพราะเหตุนั้น นี้จึงเป็นข้อยกเว้นของฉัฏฐีวิภัตติ. แม้ในความสัมพันธ์ระหว่างนิมิตและนิมิตตีที่เสมอกัน จตุตถีวิภัตติก็มีจาก "ยูปะ" (เสาบูชายัญ) ซึ่งเป็นนิมิตเท่านั้น ไม่ใช่จาก "ดารุ" (ไม้) ซึ่งเป็นนิมิตตี. (เช่น) ไม้เพื่อเสาบูชายัญ, ไปเพื่อการหุงต้ม, สละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่พระพุทธเจ้า, ไม่ใช่เพื่อเล่น ไม่ใช่เพื่อมัวเมา, เพื่อความเต็มบริบูรณ์แห่งสิ่งที่บกพร่อง, ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุข, เพื่ออนุเคราะห์โลก, เพื่อการอยู่สำราญ.

---

ඉච්චායං කච්චායනෙ උපරි වක්ඛමානස්ස චතුත්ථීති සාධිතත්තා ඉධ ඡට්ඨීති දීපනත්ථං වුච්චතෙ –

เพราะจตุตถีวิภัตติที่กล่าวไว้ข้างบนในกัจจายนะนี้สำเร็จแล้ว, จึงกล่าวฉัฏฐีวิภัตติในที่นี้เพื่อแสดงว่า –

---

කස්ස සාදු නරුච්චති, මා අයස්මන්තානම්පි සඞ්ඝභෙදො රුච්චිත්ථ, ඛමති සඞ්ඝස්ස, භත්ත+මස්ස නච්ඡාදෙතීති ඡට්ඨී සම්බන්ධවචනිච්ඡායං, න චෙ+වං විරොධො සියා, සදිසරූපත්තා, එවංවිධෙසු ච සම්බන්ධස්ස සද්දිකානුමතත්තා. තථා හි භාගවුත්තියා ‘‘උපපදවිභත්ති ඡට්ඨියා+පවාදා’’ති වුත්තං, සද්දන්තරෙ විහිතා විභත්ති උපපදවිභත්ති.

รสไม่เป็นที่ชอบใจแก่ใคร, ขอการทำลายสงฆ์อย่าเป็นที่ชอบใจแก่ท่านผู้มีอายุทั้งหลายเลย, ย่อมควรแก่สงฆ์, ข้าวไม่เป็นที่พอใจแก่เขา ดังนี้ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความประสงค์จะกล่าวถึงความสัมพันธ์, หากไม่เป็นอย่างนี้ ก็ไม่พึงมีความขัดแย้ง เพราะมีรูปเหมือนกัน และเพราะนักไวยากรณ์อนุญาตความสัมพันธ์ในคำเช่นนี้. ด้วยว่าในภาควุตติกล่าวไว้ว่า "อุปบทวิภัตติเป็นข้อยกเว้นของฉัฏฐีวิภัตติ", วิภัตติที่ลงในเพราะศัพท์อื่น ชื่อว่าอุปบทวิภัตติ.

---

කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසීති අත්ථමත්තෙ පඨමා, කස්ස වා තුය්හන්ති අවත්වා කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසීති අත්ථමත්තෙ පඨමාවසෙන බ්‍යභිචාරදස්සනා. එව+මඤ්ඤාපි විඤ්ඤෙය්‍යා, පරතොපි යථාගමං.

"หรือเธอชอบธรรมของใคร" ดังนี้ เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถสักว่าเนื้อความ, โดยไม่กล่าวว่า "kassa vā tuyhaṃ" (ของใครหรือของท่าน) แต่กล่าวว่า "kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesi" เป็นการแสดงความคลาดเคลื่อนโดยอำนาจแห่งปฐมาวิภัตติในอรรถสักว่าเนื้อความ. แม้อื่นๆ ก็พึงทราบอย่างนี้ และพึงทราบในภายหลังตามคัมภีร์.

---

රඤ්ඤො සතං ධාරෙති රඤ්ඤො ඡත්තං ධාරෙතීති සම්බන්ධෙ ඡට්ඨීව. සිලාඝ=කථනෙ, එවං රඤ්ඤො සිලාඝතෙ ඉච්චාදි, ථුතිං කරොතීත්‍යත්ථො. හනු=අපනයනෙ, රඤ්ඤො හනුතෙ, වඤ්චෙතීත්‍යත්ථො. උපතිට්ඨෙය්‍ය සක්‍යපුත්තානං වඩ්ඪකී, උපගච්ඡෙය්‍යාත්‍යත්ථො. සප=අක්කොසෙ, මය්හං සපතෙ, සච්චං කුරුතෙත්‍යත්ථො[Pg.119]. ධර=ධාරණෙ, සුවණ්ණං තෙ ධාරයතෙ, ඉණං තෙ ධාරයති, අස්ස රඤ්ඤො නාගං ධාරයාම. පිහ=ඉච්ඡායං, දෙවාපි තස්ස පිහයන්ති තාදිනො, තෙසං පිහයන්ති සම්බුද්ධානං සතීමතං, පිහයන්ති=පත්ථෙන්ති. තස්ස කුජ්ඣ මහාවීර, යදි+හං තස්ස පකුප්පෙය්‍යං, දුභයති දිසානං මෙඝො, යො මිත්තානං න දූභති, යො අප්පදුට්ඨස්ස නරස්ස දුස්සති. ඉස්ස=ඉස්සායං, තිත්ථියා ඉස්සයන්ති සමණානං. උසූය=දොසාවිකරණෙ, දුජ්ජනා ගුණවන්තානං උස්සූයන්ති, කා උසුයා විජානතං. ඉධ+සිධ+රාධ+සාධ=සංසිද්ධියං, ආරාධො මෙ රඤ්ඤො, රඤ්ඤො භාග්‍ය+මාරජ්ඣති, ක්‍යා+හං අය්‍යානං අපරජ්ඣාමි, ආයස්මතො උපාලිත්ථෙරස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො උපතිස්සො. භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං, ආසුණන්ති බුද්ධස්ස භික්ඛූ, තස්ස භික්ඛුනො ජනොඅනුගිණාති, පතිගිණාති, සාධුකාරදානාදිනා තං උස්සහතීත්‍යත්ථො. ආරොචයාමි වො භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො, ආමන්තයාමි තෙ මහාරාජ, ධම්මං තෙ දෙසිස්සාමි, දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං භික්ඛූනං, යථා නො භගවා බ්‍යාකරෙය්‍ය, නිරුත්තිං තෙ පවක්ඛාමි, අලං මෙ රජ්ජං, අලං භික්ඛු පත්තස්ස, අලං මල්ලො මල්ලස්ස, අරහති මල්ලො මල්ලස්ස, අලං තෙ ඉධ වාසෙන, කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙනාති සබ්බත්ථ සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී.

การเป็นหนี้พระราชาหนึ่งร้อย การกั้นฉัตรถวายพระราชา เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์. ศิลาฆะ (Silāgha) ในการกล่าว (สรรเสริญ), เช่น “ราญโญ สิลาฆเต” (Rañño silāghate) เป็นต้น หมายถึง “ย่อมสรรเสริญต่อพระราชา”. หนุ (Hanu) ในการนำไปเสีย (ปิดบัง), “ราญโญ หนุเต” (Rañño hanute) หมายถึง “ย่อมหลอกลวง (ปิดบัง) ต่อพระราชา”. “อุปติฏเฐยยะ สกฺยปุตฺตานํ วฑฺฒกี” (Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī) หมายถึง “ช่างไม้พึงเข้าไปหา (ปรนนิบัติ) เหล่าศากยบุตร”. สปะ (Sapa) ในการด่า, “มยฺหํ สปเต” (Mayhaṃ sapate) หมายถึง “ย่อมสาบานแก่ข้าพเจ้า” (คือกระทำสัจจะ). ธร (Dhara) ในการทรงไว้, “สุวณฺณํ เต ธารยเต” (ย่อมทรงไว้ซึ่งทองแก่ท่าน - คือเป็นหนี้ทองท่าน), “อิณํ เต ธารยติ” (ย่อมทรงไว้ซึ่งหนี้แก่ท่าน - คือเป็นหนี้ท่าน), “อสฺส ราญโญ นาคํ ธารยาม” (เราย่อมทรงไว้ซึ่งช้างของพระราชาองค์นี้ - คือขี่ช้าง). ปิหะ (Piha) ในความปรารถนา, “เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน” (แม้เทวดาก็ปรารถนาซึ่งพระตาทินั้น), “เตสํ ปิหยนฺติ สมฺพุทฺธานํ สตีมตํ” (ย่อมปรารถนาซึ่งพระสัมพุทธเจ้าผู้มีสติเหล่านั้น), ปิหยนฺติ (pihayanti) = ปตฺเถนฺติ (patthenti) (ย่อมปรารถนา). “ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร” (ข้าแต่พระมหาวีระ ท่านจงโกรธผู้นั้น), “ยทิหํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยํ” (ถ้าข้าพเจ้าพึงโกรธผู้นั้น), “ทุภยติ ทิสานํ เมโฆ” (เมฆย่อมประทุษร้ายทิศทั้งหลาย), “โย มิตฺตานํ น ทูภติ” (ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตรทั้งหลาย), “โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ” (ผู้ใดประทุษร้ายคนผู้ไม่ประทุษร้าย). อิสฺส (Issa) ในความริษยา, “ติตฺถิยา อิสฺสยนฺติ สมณานํ” (พวกเดียรถีย์ย่อมริษยาสมณะทั้งหลาย). อุสูย (Usūya) ในการแสดงโทษ, “ทุชฺชนา คุณวนฺตานํ อุสฺสูยนฺติ” (คนชั่วย่อมแสดงโทษของคนมีคุณ), “กา อุสูยา วิชานตํ” (การแสดงโทษอะไรของคนผู้รู้). อิธะ (Idha), สิธะ (Sidha), ราธะ (Rādha), สาธะ (Sādha) ในความสำเร็จ, “อาราโธ เม ราญโญ” (ความยินดีของพระราชาต่อข้าพเจ้า), “ราญโญ ภาคฺยมา รชฺฌติ” (โชคย่อมสำเร็จแก่พระราชา), “กฺยาหํ อายฺยานํ อปรชฺฌามิ” (ข้าพเจ้าจะประพฤติผิดต่อท่านทั้งหลายได้อย่างไร), “อายสฺมโต อุปาลิตฺเถรสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข อุปติสฺโส” (อุปติสสะผู้มุ่งอุปสมบทต่อพระอุปาลีเถระผู้มีอายุ). “ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ” (ภิกษุทั้งหลายได้ทูลตอบรับพระผู้มีพระภาคแล้ว), “อาสุณนฺติ พุทฺธสฺส ภิกฺขู” (ภิกษุทั้งหลายย่อมฟังพระพุทธเจ้า), “ตสฺส ภิกฺขุโน ชโน อนุคิณาติ ปฏิคิณาติ” หมายถึง “ชนย่อมอนุโมทนา ย่อมรับรอง” (ด้วยการให้สาธุการเป็นต้น หมายถึง ย่อมสนับสนุนภิกษุนั้น). “อาโรจยามิ โว ภิกฺขเว” (ภิกษุทั้งหลาย ข้าพเจ้าจะบอกแก่ท่านทั้งหลาย), “ปฏิวเทยยามิ โว” (ข้าพเจ้าจะแจ้งแก่ท่านทั้งหลาย), “อามนฺตยามิ เต มหาราช” (ข้าแต่มหาราช ข้าพเจ้าจะเรียกท่าน), “ธมฺมํ เต เทสิสฺสามิ” (ข้าพเจ้าจะแสดงธรรมแก่ท่าน), “เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ ภิกฺขูนํ” (ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย), “ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย” (ขอพระผู้มีพระภาคจงพยากรณ์แก่เราทั้งหลาย), “นิรุตฺติํ เต ปวกฺขามิ” (ข้าพเจ้าจะบอกซึ่งนิรุตติแก่ท่าน), “อลํ เม รชฺชํ” (ราชสมบัติพอแก่ข้าพเจ้าแล้ว), “อลํ ภิกฺขุ ปตฺตสฺส” (ภิกษุพอแล้วด้วยบาตร), “อลํ มลฺโล มลฺลสฺส” (นักมวยพอแล้ว (เป็นคู่ปรับ) แก่นักมวย), “อรหติ มลฺโล มลฺลสฺส” (นักมวยควรแก่นักมวยแล้ว), “อลํ เต อิธ วาเสน” (พอแก่การอยู่ของท่านในที่นี้แล้ว), “กึ เม เอเกน ติณฺเณนาติ” (ประโยชน์อะไรแก่ข้าพเจ้าด้วยการข้ามไปคนเดียว) ทั้งหมดนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์.

---

එවං ආයු භොතො හොතු, චිරං ජීවිතං, භද්දං, කල්‍යාණං, අත්ථං, පයොජනං, කුසලං, අනාමයං, හිතං, පත්ථං, සුඛං, සාතං, භොතො හොතු, සාධු සම්මුති මෙ තස්ස, පුත්තස්සා+විකරෙය්‍ය ගුය්හ+මත්ථං, තස්ස මෙ සක්කො පාතුරහොසි, තස්ස පහිණෙය්‍ය, භික්ඛූනං දූතං පාහෙසි, කප්පති සමණානං ආයොගො[Pg.120], එකස්ස ද්වින්නං තිණ්ණං වා පහොති, උපමං තෙ කරිස්සාමි, අඤ්ජලිංතෙ පග්ගණ්හාමි, තස්ස ඵාසු, ලොකස්ස+ත්ථො, නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, සොත්ථි තස්ස, සමත්ථො මල්ලො මල්ලස්ස, තස්ස හිතං, තස්ස සුඛං, ස්වාගතං තෙ මහාරාජාති සබ්බත්ථ සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී.

ขออายุของท่านจงเป็นอย่างนี้, ขอชีวิตที่ยืนนาน, ความเจริญ, ความดีงาม, ประโยชน์, ความมุ่งหมาย, กุศล, ความไม่มีโรค, สิ่งที่เป็นประโยชน์, สิ่งที่พึงปรารถนา, ความสุข, ความสบาย, จงมีแก่ท่าน. ความยินยอมของผู้นั้นดีแก่ข้าพเจ้า. พึงเปิดเผยความลับแก่บุตร. ท้าวสักกะได้ปรากฏแก่ข้าพเจ้าผู้นั้น. พึงส่ง (ข่าว/ของ) ไปแก่เขา. ส่งทูตไปแก่ภิกษุทั้งหลาย. การประกอบความเพียรย่อมควรแก่สมณะทั้งหลาย. ย่อมเพียงพอแก่คนหนึ่ง สอง หรือสามคน. ข้าพเจ้าจะทำอุปมาแก่ท่าน. ข้าพเจ้าจะประคองอัญชลีแก่ท่าน. ความผาสุกแก่ผู้นั้น. ประโยชน์แก่โลก. ความนอบน้อมจงมีแก่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย. ความสวัสดีจงมีแก่ผู้นั้น. นักมวยผู้สามารถ (เป็นคู่ปรับ) แก่นักมวย. ประโยชน์แก่ผู้นั้น. ความสุขแก่ผู้นั้น. การมาดีแล้วจงมีแก่ท่านมหาราช. ทั้งหมดนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์.

---

26. පඤ්චම්‍ය+වධිස්මා

๒๖. ปัญจมีวิภัตติในอรรถอวธิ (ขอบเขต, การแยกจาก).

---

පදත්ථාවධිස්මා පඤ්චමීවිභත්ති හොති.

ปัญจมีวิภัตติย่อมลงในอรรถอวธิแห่งเนื้อความของบท.

---

සමෙප්‍ය+පගමෙ ද්වින්නං, පුබ්බරූපා ය+දච්චුතං;

වුච්චතෙ ත+දපාදානං, තං චලාචලතො ද්විධා;

යථා+ස්සා ධාවතා පොසො, පතො, රුක්ඛාඵලන්ති ච.

ในการมาถึงและการจากไปของสองสิ่ง, รูปเดิมที่สิ่งใดเคลื่อนไป. สิ่งนั้นเรียกว่าอปาทาน, อปาทานนั้นมี 2 อย่าง คือ เคลื่อนที่และไม่เคลื่อนที่. เช่น บุรุษตกจากม้าที่กำลังวิ่ง, และผลไม้ตกจากต้นไม้.

---

තත්ථ චලාවධි ධාවතා අස්සා පුරිසො පතති, අචලාවධි පබ්බතා ඔතරන්ති වනචාරකාති.

ในบรรดาอวธินั้น อวธิที่เคลื่อนที่คือ บุรุษตกจากม้าที่กำลังวิ่ง. อวธิที่ไม่เคลื่อนที่คือ พรานป่าลงจากภูเขา.

---

තඤ්ච අවධි විසයක්‍රියාවිසෙසස්ස නිද්දිට්ඨත්තා නිද්දිට්ඨවිසයං, යත්ථ අප අපගමනක්‍රියං උපාත්තං=අජ්ඣාහටං විසයං කත්වා පවත්තති, තං උපාත්තං. යං කෙනචි ගුණෙන උක්කංසියති, තං අනුමෙය්‍යං. යථා ගාමා අපෙන්ති මුනයො, නගරා නිග්ගතො රාජා, පාපා චිත්තං නිවාරෙන්ති. වලාහකා විජ්ජොතතෙ, කුසුලතො පචතීති. එත්ථ ච වළාහකා නික්ඛම්ම, කුසුලතො අපනෙත්වාති ච පුබ්බක්‍රියා අජ්ඣාහරීයති. මථුරා පාටලිපුත්තකෙහි අභිරූපාති අනුමීයති. වුත්තඤ්හි –

อวธินั้นเป็นนิททิฏฐวิสัย (วิสัยที่ระบุไว้) เพราะมีการระบุกิริยาพิเศษที่เป็นวิสัย. อวธิใดที่กิริยาแห่งการจากไป (อปะ) ถูกนำมาใส่ (อุปัตตะ) คือถูกนำมาใส่ (อัชฌาหฤตะ) เป็นวิสัยแล้วดำเนินไป อวธินั้นเรียกว่าอุปัตตวิสัย. สิ่งใดถูกยกย่องด้วยคุณบางอย่าง สิ่งนั้นเรียกว่าอนุเมยยวิสัย (วิสัยที่พึงอนุมาน). เช่น ฤๅษีทั้งหลายจากไปจากหมู่บ้าน, พระราชาเสด็จออกจากเมือง, ย่อมห้ามจิตจากบาป. สายฟ้าแลบจากเมฆ, ย่อมหุงข้าว (ที่นำมา) จากยุ้งฉาง. ในที่นี้ กิริยาในเบื้องต้นคือ “ออกจาก (เมฆ)” และ “นำออกจาก (ยุ้งฉาง)” ถูกนำมาใส่. อนุมานได้ว่า “ชาวเมืองมถุราดูดีกว่าชาวเมืองปาฏลีบุตร”. ดังที่กล่าวไว้ว่า –

---

නිද්දිට්ඨවිසයං කිඤ්චි, උපාත්තවිසයං තථා;

අනුමෙය්‍යවිසයඤ්චෙති, තිධා+හු අවධිං බුධාති.

อวธิบางอย่างเป็นนิททิฏฐวิสัย, อุปัตตวิสัยก็เช่นกัน, และอนุเมยยวิสัย, บัณฑิตทั้งหลายกล่าวอวธิว่ามีสามอย่าง.

---

භයහෙතුම්හි-චොරා [Pg.121] භයං ජායති, තණ්හාය ජායති භයං, පාපතො උත්තසති, නත්ථි සොකො කුතො භයං. අක්ඛාතරි-උපජ්ඣායා සික්ඛං ගණ්හාති, ආචරියම්හා අධීතො සුණාති වා. බුද්ධස්මා පරාජෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා, පරාජිතා භවන්තීත්‍යත්ථො. හිමවතා පභවති ගඞ්ගා, අචිරවතියා පභවන්ති කුන්නදියො. උරස්මා ජාතො පුත්තො, කම්මතො ජාතං ඉන්ද්‍රියං, උපජ්ඣායා අන්තරධායති සිස්සො, මාතාපිතූහි අන්තරධාරයති පුත්තො, නිලීයතීත්‍යත්ථො. දූරත්ථයොගෙකීවදූරො ඉතො නළකාරගාමො, තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති, ගාමතො නාතිදූරෙ, ආරකා තෙ මොඝපුරිසා ඉමස්මා ධම්මවිනයා, ආරකා තෙහි භගවා දූරතොව නමස්සන්ති, අද්දස දූරතොව ආගච්ඡන්තං. අන්තිකත්ථයොගෙ-අන්තිකං ගාමා, ආසන්නං ගාමා, සමීපං ගාමා. පරිමාණෙ-ඉතො මථුරාය චතූසු යොජනෙසු සංකස්සං, රාජගහතො පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්ථකෙ සාවත්ථි. කාලපරිමාණෙ-ඉතො එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ, ඉතො වස්සසතසහස්සස්ස අච්චයෙන බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති. පාසාදා සංකමෙය්‍ය, පාසාදං අභිරුහිත්වා සංකමෙය්‍යාති අත්ථො, තථා හත්ථික්ඛන්ධා සංකමෙය්‍ය, අභිධම්මා පුච්ඡන්ති, අභිධම්මං සුත්වාති අත්ථො, ආසනා වුට්ඨහෙය්‍ය. දිසත්ථවාචීහි යොගෙ-ඉතො සා පුරිමා දිසා, ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා, අවීචිතො යාව භවග්ගං, උද්ධං පාදතලා, අධො කෙසමත්ථකා. විභජනෙ-යතො පණීතතරො වා විසිට්ඨතරො වා නත්ථි, අත්තදන්තො තතො වරං, කිඤ්චාපි දානතො සීලං වරං, තතො මයා බහුතරං සුතං, සීලමෙව සුතා සෙය්‍යො. ආරතිප්පයොගෙ-ආරති විරති පාපා, පාණාතිපාතා [Pg.122] වෙරමණි, අදින්නාදානා පටිවිරතො, අප්පටිවිරතා මුසාවාදා. සුද්ධත්ථයොගෙ-ලොභනීයෙහි ධම්මෙහි සුද්ධො, මාතුතො ච පිතුතො ච සුද්ධො අනුපක්කුට්ඨො. පමොචනත්ථයොගෙ-පරිමුත්තො දුක්ඛස්මාති වදාමි, මුත්තො+ස්මි මාරබන්ධනා, න තෙ මුච්චන්ති මච්චුනා, මුත්තො+හං+සබ්බපාසෙහි. විවෙචනෙ-විවිච්චෙව කාමෙහි, විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි. පමාණත්ථෙ-ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච යොජනං, ගම්භීරතො ච පුථුලතො ච යොජනං චන්දභාගාය පරිමාණං, පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතපරිමාණො මජ්ඣිමදෙසො. පුබ්බාදියොගෙ-පුබ්බෙව මෙ භික්ඛවෙ සම්බොධා, ඉතො පුබ්බෙ නාහොසි, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, තතො අපරෙන සමයෙන. පඤ්හෙ-කුතො+සි ත්වං, කුතො භවං, පාටලිපුත්තතො. කිච්ඡා ලද්ධන්ති ගුණෙ පඤ්චමී, කිච්ඡෙන මෙ අධිගතන්ති හෙතුම්හි කරණෙ වා තතියා, එවං ථොකා මුත්තො, ථොකෙන මුත්තොති.

ในเหตุแห่งภัย: “ภัยย่อมเกิดจากโจร”, “ภัยย่อมเกิดจากตัณหา”, “ย่อมสะดุ้งจากบาป”, “ไม่มีความเศร้าโศก ภัยจักมีมาแต่ที่ไหน”. ในผู้บอก, ผู้เรียน: “ย่อมเรียนวิชาจากอุปัชฌาย์”, “เรียนหรือฟังจากอาจารย์”. “พวกเดียรถีย์ย่อมแพ้จากพระพุทธเจ้า” หมายถึง “ย่อมเป็นผู้แพ้”. “แม่น้ำคงคาย่อมเกิดจากภูเขาหิมพานต์”, “แม่น้ำน้อยทั้งหลายย่อมเกิดจากแม่น้ำอจิรวดี”. “บุตรเกิดจากอก”, “อินทรีย์เกิดจากกรรม”. “ศิษย์ย่อมหายไปจากอุปัชฌาย์”, “บุตรย่อมหลบซ่อนจากมารดาบิดา” หมายถึง “ย่อมซ่อนตัว”. ในการประกอบด้วยบทที่มีความหมายว่าไกล: “หมู่บ้านนฬการะไกลจากที่นี้เท่าไร”, “แท้จริง ย่อมกล่าวว่าไกลกว่าจากที่นั้น”, “ไม่ไกลจากหมู่บ้าน”, “โมฆบุรุษเหล่านั้นอยู่ไกลจากพระธรรมวินัยนี้”, “พระผู้มีพระภาคอยู่ไกลจากคนเหล่านั้น ย่อมไหว้แต่ไกล”, “ได้เห็นผู้มาแต่ไกล”. ในการประกอบด้วยบทที่มีความหมายว่าใกล้: “ใกล้หมู่บ้าน”, “ใกล้หมู่บ้าน”, “ใกล้หมู่บ้าน”. ในการกำหนดประมาณ: “เมืองสังกัสสะอยู่สี่โยชน์จากเมืองมถุรา”, “เมืองสาวัตถีอยู่สี่สิบห้าโยชน์จากเมืองราชคฤห์”. ในการกำหนดประมาณแห่งกาล: “เมื่อเก้าสิบเอ็ดกัปจากนี้”, “เมื่อล่วงไปแสนปีจากนี้ พระพุทธเจ้าจักอุบัติขึ้นในโลก”. “พึงก้าวลงจากปราสาท” หมายถึง “ขึ้นปราสาทแล้วพึงก้าวลง”. “เช่นนั้น พึงก้าวลงจากคอช้าง”. “ย่อมถามจากพระอภิธรรม” หมายถึง “ฟังพระอภิธรรมแล้ว”. “พึงลุกขึ้นจากอาสนะ”. ในการประกอบด้วยบทที่กล่าวความหมายของทิศ: “ทิศตะวันออกนั้นอยู่จากที่นี้”, “ทิศใต้จากที่นี้”, “จากอเวจีจนถึงภวัคคะ”, “เบื้องบนจากฝ่าเท้า”, “เบื้องล่างจากปลายผม”. ในการแบ่งแยก: “ไม่มีสิ่งใดประณีตกว่าหรือวิเศษกว่าจากสิ่งใด”, “ผู้ฝึกตนแล้วประเสริฐกว่าจากสิ่งนั้น”, “แม้ศีลก็ประเสริฐกว่าทาน”, “ข้าพเจ้าได้ฟังมากกว่าจากสิ่งนั้น”, “ศีลเท่านั้นประเสริฐกว่าการฟัง”. ในการประกอบด้วยบทที่มีความหมายว่าความงดเว้น: “ความงดเว้น ความเว้นจากบาป”, “ความงดเว้นจากการฆ่าสัตว์”, “ผู้เว้นขาดจากการลักทรัพย์”, “ผู้ไม่เว้นขาดจากการพูดเท็จ”. ในการประกอบด้วยบทที่มีความหมายว่าความบริสุทธิ์: “บริสุทธิ์จากธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความโลภ”, “บริสุทธิ์จากมารดาและบิดา ไม่ถูกตำหนิ”. ในการประกอบด้วยบทที่มีความหมายว่าการพ้น: “ข้าพเจ้ากล่าวว่าพ้นจากทุกข์แล้ว”, “ข้าพเจ้าพ้นแล้วจากเครื่องผูกของมาร”, “คนเหล่านั้นย่อมไม่พ้นจากความตาย”, “ข้าพเจ้าพ้นแล้วจากบ่วงทั้งปวง”. ในการแยกออก: “แยกออกแล้วจากกามทั้งหลาย”, “แยกออกแล้วจากอกุศลธรรมทั้งหลาย”. ในความหมายของการประมาณ: “หนึ่งโยชน์โดยยาวและโดยกว้าง”, “แม่น้ำจันทภาคาประมาณหนึ่งโยชน์โดยลึกและโดยกว้าง”, “มัชฌิมประเทศมีประมาณเก้าร้อยโยชน์โดยรอบ”. ในการประกอบด้วยบทมีคำว่า “ก่อน” เป็นต้น: “ภิกษุทั้งหลาย ก่อนการตรัสรู้ของข้าพเจ้า”, “ก่อนจากที่นี้ไม่มี”, “จากนั้นไปเป็นชนบทชายแดน”, “จากนั้นไปในสมัยอื่น”. ในการถาม: “ท่านมาจากไหน”, “ท่านมาจากไหน”, “จากเมืองปาฏลีบุตร”. “ได้มาด้วยความยากลำบาก” เป็นปัญจมีวิภัตติในคุณ, “ข้าพเจ้าได้บรรลุด้วยความยากลำบาก” เป็นตติยาวิภัตติในเหตุหรือในกรณะ. “พ้นจากเล็กน้อย”, “พ้นด้วยเล็กน้อย”.

---

කථං ‘‘ථොකං චලතී’’ති, ක්‍රියාවිසෙසනෙ කම්මනි දුතියා, ථොකං චලනං කරොතීත්‍යත්ථො, ථොකන්ති චලනක්‍රියාය විසෙසනත්තා ක්‍රියාවිසෙසනං.

คำว่า “ย่อมเคลื่อนไหวเล็กน้อย” นั้น เป็นทุติยาวิภัตติในกรรมที่เป็นกริยาวิเสสนะ. หมายถึง “กระทำซึ่งการเคลื่อนไหวเล็กน้อย”. คำว่า “โถกํ” (thokaṃ) เป็นกริยาวิเสสนะ เพราะเป็นบทขยายกิริยา “เคลื่อนไหว”.

---

ක්‍රියාවිසෙසනං නාම, කම්මත්තෙ+කත්තසණ්ඨිතා;

න්‍යායසිද්ධං යතො තස්මා, තදත්ථං න විසුං විධි.

ชื่อว่ากริยาวิเสสนะ ตั้งอยู่ในความเป็นกรรมและเป็นกัตตา เพราะเหตุที่สำเร็จด้วยหลักเกณฑ์นั้น จึงไม่มีวิธีพิเศษสำหรับความหมายนั้น

---

න්‍යායසිද්ධංව=චලනන්ති යස්මා භාවෙ අනො, තස්මා භාවස්සෙ+කත්තා එකවචනන්ති ඤායා එකත්තඤ්ච, භාවෙ අනත්තා නපුංසකත්තඤ්ච, කරොතික්‍රියාය සම්බන්ධෙන කම්මත්තඤ්ච සිජ්ඣතීති. කර+භූධාතවො ච –

เพราะเหตุที่ "จลน" (การเคลื่อนไหว) เป็นภาวะที่สำเร็จด้วยหลักเกณฑ์นั้น ความเป็นเอกพจน์ของภาวะนั้นในฐานะเป็นกัตตา ย่อมสำเร็จด้วยหลักเกณฑ์ว่าเอกพจน์ และความเป็นปัจจัยคือ อน (ana) ในภาวะนั้น ย่อมสำเร็จด้วยความเป็นนปุงสกลิงค์ และความเป็นกรรมย่อมสำเร็จด้วยความสัมพันธ์กับกริยา "กระทำ" และธาตุ "กร" (ทำ) และ "ภู" (เป็น) นั้น –

---

කාරියරූපාභිධාත්වත්ථා[Pg.123], සබ්බෙ සත්තාය යුජ්ජරෙ;

තතො ක්‍රියා ච භාවො ච, සාමඤ්ඤං තෙසු ගම්‍යතෙ –

ความหมายของธาตุที่แสดงรูปแห่งการกระทำทั้งหมดนั้นย่อมประกอบด้วยสัตว์ เพราะฉะนั้น กริยาและภาวะย่อมปรากฏเป็นสามัญในธาตุเหล่านั้น –

---

ති වුත්තත්තා යුජ්ජන්ති.

เพราะเหตุที่กล่าวไว้ดังนี้ จึงประกอบกันได้

---

ථොකත්ථෙ-ථොකා මුච්චති. සබ්බත්ථ සවිසයෙ පඤ්චමී. එත්ථ ‘‘විවක්ඛා ලොකිකා සා ච, න සක්කා අනිවත්තිතුං’’ති වුත්තත්තා අනිට්ඨප්පසඞ්ගො න සියා. මරියාදායං-ආපබ්බතා ඛෙත්තං. අභිවිධිම්හි-ආබ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, පබ්බතං වජ්ජෙත්වා, බ්‍රහ්මලොකම්හි බ්‍යාපෙත්වාති ච අත්ථො. එත්ථ වජ්ජමානසීමා මරියාදා, ගය්හමානසීමා අභිවිධි.

ในความหมายว่าน้อย – หลุดพ้นจากสิ่งเล็กน้อย ในทุกกรณี ปัญจมีวิภัตติย่อมใช้ในขอบเขตของตน ในที่นี้ เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า "ความประสงค์ของชาวโลกนั้น ไม่สามารถห้ามได้" จึงไม่พึงมีข้อผิดพลาดที่ไม่พึงปรารถนา ในความหมายว่าขอบเขต – เขตแดนจรดภูเขา ในความหมายว่าครอบคลุม – เสียงย่อมแผ่ไปจนถึงพรหมโลก หมายความว่า เว้นภูเขาแล้ว แผ่ไปทั่วพรหมโลก ในที่นี้ ขอบเขตที่ถูกเว้นคือ มริยาทะ (ขอบเขต), ขอบเขตที่ถูกรวมคือ อภิวิธิ (ครอบคลุม)

---

27. අපපරීහි වජ්ජනෙ

๒๗. ในการเว้นด้วย อป และ ปริ

---

වජ්ජනෙ වත්තමානෙහී අපපරීහි යොගෙ පඤ්චමී හොති. අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, පරිසාලාය ආයන්ති වාණිජා, සාලං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො.

เมื่อมี อป และ ปริ ซึ่งเป็นไปในความหมายว่าเว้น ปัญจมีวิภัตติย่อมมี พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาแต่ภายนอกศาลา, พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาแต่รอบศาลา หมายความว่า เว้นศาลาแล้ว

---

28. පටිනිධිපතිදානෙසු පතිනා

๒๘. ในการแทนที่และการให้ตอบแทน ด้วย ปฏิ

---

පටිනිධිම්හි පතිදානෙ ච වත්තමානෙන පතිනා යොගෙ නාමස්මා පඤ්චමී හොති. බුද්ධස්මා පති සාරිපුත්තො, ඝත+මස්ස තෙලස්මා පති දදාති.

เมื่อมี ปฏิ ซึ่งเป็นไปในความหมายว่าแทนที่และให้ตอบแทน ปัญจมีวิภัตติย่อมมีจากนาม พระสารีบุตรเป็นผู้แทนพระพุทธเจ้า เขาให้เนยใสแทนน้ำมัน

---

29. රිතෙ දුතියා ච

๒๙. ด้วย ริเต (เว้น) ทุติยาวิภัตติก็มี

---

රිතෙසද්දයොගෙ නාමස්මා දුතියා හොති පඤ්චමී ච. රිතෙ සද්ධම්මා, රිතෙ සද්ධම්මං.

เมื่อมีบทว่า ริเต ทุติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติย่อมมีจากนาม เว้นพระสัทธรรม (ปัญจมี), เว้นพระสัทธรรม (ทุติยา)

---

30. විනා+ඤ්ඤත්‍ර තතියා ච

๓๐. ด้วย วินา และ อัญญตระ ตติยาวิภัตติก็มี

---

විනා+ඤ්ඤත්‍රයොගෙ [Pg.124] නාමස්මා තතියා දුතියා පඤ්චමී ච. විනා වාතෙන, විනා වාතං, විනා වාතස්මා. අඤ්ඤත්‍ර එකෙන පිණ්ඩපාතනීහාරකෙන, අඤ්ඤත්‍ර ධම්මං, අඤ්ඤත්‍ර ධම්මා.

เมื่อมี วินา และ อัญญตระ ตติยาวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ และปัญจมีวิภัตติย่อมมีจากนาม เว้นลม (ตติยา), เว้นลม (ทุติยา), เว้นลม (ปัญจมี) นอกจากผู้ถือบิณฑบาตคนหนึ่ง (ตติยา), นอกจากธรรม (ทุติยา), นอกจากธรรม (ปัญจมี)

---

31. පුථනානාහි

๓๑. ด้วย ปุถุ และ นานา

---

එතෙහි යොගෙ තතියා හොති පඤ්චමී ච. භින්නයොගකරණං දුතියානිවත්තනත්ථං. පුථගෙව ජනෙන, පුථගෙව ජනස්මා, ජනෙන නානා, ජනස්මා නානා.

เมื่อมีบทเหล่านี้ ตติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติย่อมมี การแยกบทประพันธ์ (โยคะ) ออกจากกันนั้น เพื่อไม่ให้มีทุติยาวิภัตติ แยกจากชน (ตติยา), แยกจากชน (ปัญจมี), ต่างจากชน (ตติยา), ต่างจากชน (ปัญจมี)

---

39. ඡට්ඨී සම්බන්ධෙ

๓๙. ฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์

---

සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී හොති. රඤ්ඤො පුරිසොති වුත්තෙ යස්මා රාජා දදාති, පුරිසො ගණ්හාති, තස්මා රාජපුරිසොති විඤ්ඤායති. එවමෙව යො යස්ස ආයත්තො සෙවකාදිභාවෙන භණ්ඩභාවෙන වා සමීප+සමූහා+වයව+විකාර+කාරිය+අවත්ථා+ජාති+ගුණ+ක්‍රියාදිවසෙන වා, ඨානීවසෙන වා, ආගමීවසෙන වා, සො තිවිධොපි අත්ථො සම්බන්ධො නාම. වුත්තඤ්හි –

ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมีในความสัมพันธ์ เมื่อกล่าวว่า "บุรุษของพระราชา" เพราะเหตุที่พระราชาให้ บุรุษรับ จึงเข้าใจว่า "บุรุษของพระราชา" เช่นเดียวกัน ผู้ใดขึ้นอยู่กับผู้ใด โดยความเป็นผู้รับใช้เป็นต้น หรือโดยความเป็นสิ่งของ หรือโดยความเป็นใกล้ชิด, หมู่, ส่วน, การเปลี่ยนแปลง, การกระทำ, สภาพ, ชาติ, คุณ, กริยาเป็นต้น หรือโดยความเป็นที่ตั้ง หรือโดยความเป็นผู้มาถึง ความหมายทั้งสามประการนั้นชื่อว่าความสัมพันธ์ ดังที่กล่าวไว้ว่า –

---

ක්‍රියාකාරකසඤ්ජාතො, අස්සෙ+දංභාවහෙතුකො;

සම්බන්ධො නාම සො අත්ථො, තත්ථ ඡට්ඨී විධීයතෙ.

เกิดจากกิริยาและกะระกะ มีความเป็น 'ของสิ่งนี้' เป็นเหตุ อรรถนั้นชื่อว่าสัมพันธะ ในสัมพันธะนั้น ย่อมลงฉัฏฐีวิภัตติ

---

පාරතන්ත්‍යඤ්හි සම්බන්ධො, තත්ථ ඡට්ඨී භවෙ තිතො;

උපාධි+ඨාන්‍යා+ගමිතො, න විසෙස්සාදිතො තිතොති.

ความขึ้นต่อกันแลชื่อว่าสัมพันธะ ในสัมพันธะนั้น ฉัฏฐีวิภัตติพึงมี (โดยลง) จากอุปธิ (บทขยาย), ที่ตั้ง และอาคมะ ไม่ใช่จากวิเสสยะ (บทประธาน) เป็นต้น

---

උපාධිසඞ්ඛාතවිසෙසනතො තාව-රඤ්ඤො පුරිසො. එත්ථ ච බ්‍රාහ්මණාදිසාමිතො නිවත්තෙතීති රාජා විසෙසනං, පුරිසො තෙන [Pg.125] විසෙසියතීති විසෙස්සො. භණ්ඩසම්බන්ධතො-පහුතං මෙ ධනං සක්ක, එකස්ස පටිවීසො, භික්ඛුස්ස පත්තචීවරං. සමීපතො-අම්බවනස්ස අවිදූරෙ, නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙ. සමූහෙ-සුවණ්ණස්ස රාසි, භික්ඛූනං සමූහො. අවයවෙ-මනුස්සස්සෙව තෙ සීසං, රුක්ඛස්ස සාඛා. විකාරෙ-සුවණ්ණස්ස විකති, භට්ඨධඤ්ඤානං සත්තු. කාරියෙ-යවස්ස අඞ්කුරො, මෙඝස්ස සද්දො, පුත්තාපි තස්ස බහවො, කම්මානං ඵලං විපාකො. අවත්ථායං-ඛන්ධානං පාතුභාවො, ජරා, භෙදො වා. ජාතියං-මනුස්සස්ස භාවො, මනුස්සානං ජාති. ගුණෙ-සුවණ්ණස්ස වණ්ණො, වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්ස බුද්ධස්ස ගුණඝොසො, පුප්ඵානං ගන්ධො, ඵලානං රසො, චිත්තස්ස ඵුසනා, සිප්පිකානං සතං නත්ථි, තිලානං මුට්ඨි, තෙසං සමායොගො, සන්ධිනො විමොක්ඛො, තථාගතස්ස පඤ්ඤාපාරමිං ආරබ්භ, සුඛං තෙ, දුක්ඛං තෙ, චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි, පඤ්ඤාය පටුභාවො, රූපස්ස ලහුතා, මුදුතා වා, උපචයො වා. ක්‍රියාසම්බන්ධෙ-පාදස්ස උක්ඛෙපනං, අවක්ඛෙපනං වා, හත්ථස්ස සමිඤ්ජනං, දානං, පසාරණං, ධාතූනං ගමනං, ඨානං, නිසජ්ජා, සයනං වා, තථාගතස්ස නාමගොත්තාදි, තස්ස කාරණං, තස්ස මාතාපිතරො, තස්ස පුරතො පාතුරහොසි, නගරස්ස දක්ඛිණතො, වස්සානං තතියෙ මාසෙ, න තස්ස උපමා, කුවෙරස්ස බලි ඉච්චාදි. අපි ච –

จากวิเสสนะที่นับว่าเป็นอุปธิก่อน – บุรุษของพระราชา ในที่นี้ พระราชาเป็นวิเสสนะ เพราะห้ามจากความเป็นเจ้าของของพราหมณ์เป็นต้น บุรุษเป็นวิเสสยะ เพราะถูกวิเสสนะ (พระราชา) นั้นขยาย จากความสัมพันธ์แบบสิ่งของ – ข้าแต่ท้าวสักกะ ทรัพย์ของข้าพระองค์มีมาก, ส่วนแบ่งของคนหนึ่ง, บาตรและจีวรของภิกษุ จากความใกล้ชิด – ในที่ไมไกลจากป่ามะม่วง, ในที่ใกล้พระนิพพานนั่นเทียว ในหมู่ – กองแห่งทอง, หมู่แห่งภิกษุ ในส่วน – ศีรษะของท่าน (เป็น) ของมนุษย์นั่นเทียว, กิ่งของต้นไม้ ในวิการ (การแปรสภาพ) – วิการแห่งทอง, ข้าวตูแห่งข้าวเปลือกที่คั่วแล้ว ในการกระทำ – หน่อแห่งข้าวบาร์เลย์, เสียงแห่งเมฆ, บุตรทั้งหลายของเขาก็มีมาก, ผลและวิบากแห่งกรรมทั้งหลาย ในสภาวะ – การปรากฏขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลาย, ความแก่ หรือความแตกสลาย ในชาติ – ความเป็นแห่งมนุษย์, ชาติแห่งมนุษย์ทั้งหลาย ในคุณ – สีแห่งทอง, วรรณะของพระตถาคตไม่พึงสิ้นไป, เสียงประกาศพระคุณของพระพุทธเจ้าพระตถาคต, กลิ่นแห่งดอกไม้ทั้งหลาย, รสแห่งผลไม้ทั้งหลาย, การถูกต้องแห่งจิต, ร้อยแห่งช่างศิลป์ไม่มี, กำมือแห่งงา, การรวมกันแห่งสิ่งเหล่านั้น, การหลุดพ้นแห่งสนธิ, ปรารภปัญญาบารมีของพระตถาคต, ความสุขของท่าน, ความทุกข์ของท่าน, ความตรึกแห่งใจเกิดขึ้นแล้ว, ความปรากฏชัดแห่งปัญญา, ความเบา ความอ่อน หรือความก่อตัวแห่งรูป ในความสัมพันธ์กับกิริยา – การยกเท้าขึ้น หรือการวางเท้าลง, การคู้ การให้ การเหยียดแห่งมือ, การไป การยืน การนั่ง หรือการนอนแห่งธาตุทั้งหลาย, นามและโคตรเป็นต้นของพระตถาคต, เหตุของสิ่งนั้น, มารดาและบิดาของเขา, ได้ปรากฏขึ้นข้างหน้าของเขา, ทางทิศใต้ของเมือง, ในเดือนที่สามแห่งฤดูฝน, อุปมาของสิ่งนั้นไม่มี, พลีของท้าวเวสสุวรรณ เป็นต้น อนึ่ง –

---

ගාවස්ස ජාති, ධවලො, ගති, සිඞ්ගං, නාමන්ති+ධ;

දබ්බස්සාපි ච ජාත්‍යාදි, විසෙස්සා හොන්ති කාමතො.

ชาติ, สีขาว, การไป, เขา, และชื่อ ของโค ในที่นี้; และชาติเป็นต้นของพัสดุ (ทัพพะ) ย่อมเป็นวิเสสยะได้ตามความประสงค์

---

ගොත්තඤ්ච [Pg.126] සබලොදිස්ස, පාක+මන්නස්ස සුක්කතා;

පටස්ස, සිඞ්ගංමෙණ්ඩස්ස, නා+ඤ්ඤෙසංති විසෙස්සතෙ.

และโคตรของสพโลทิ, ความหุงต้มของข้าว, ความขาวของผ้า, เขาของแกะ ย่อมถูกจำแนก (เป็นวิเสสนะ) ไม่ใช่ของสิ่งอื่น

---

ඨානිතො-යුවණ්ණාන+මෙඔ ලුත්තා. ආගමිතො-සුඤ සස්ස. සාමියොගෙ-දෙවාන+මින්දො, මිගානං රාජා. රුජාදියොගෙ-දෙවදත්තස්ස රුජති, තස්ස රොගො උප්පජ්ජි, මහාසෙනාපතීනං උජ්ඣාපෙතබ්බං, රජකස්ස වත්ථං දදාති, මුසාවාදස්ස ඔත්තප්පං ඉච්චාදි. යජස්ස යොගෙ-පුප්ඵස්ස බුද්ධස්ස යජති, පුප්ඵෙනාත්‍යත්ථො. එවං ඝතස්ස අග්ගිං ජුහති. සුහිතත්ථෙ-පත්තං ඔදනස්ස පූරෙත්වා, පූරං නානාපකාරස්ස අසුචිනො, පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස, පූරති බාලො පාපස්ස. කිතකප්පයොගෙ-බහුලංවිධානා ඡට්ඨී, රඤ්ඤො සම්මතො, පූජිතො, සක්කතො, අපචිතො, මානිතො වා, අමතං තෙසං භික්ඛවෙ අපරිභුත්තං, යෙසං කායගතා සති අපරිභුත්තා, සාධුසම්මතො බහුජනස්ස, සුප්පටිවිද්ධා බුද්ධානං ධම්මධාතු, ධම්මස්ස ගුත්තො මෙධාවී. කම්මත්ථෙ-තස්ස භවන්ති වත්තාරො, සහසා කම්මස්ස කත්තාරො, අමතස්ස දාතා, භින්නානං සන්ධාතා, සහිතානං අනුප්පදාතා, බොධෙතා පජාය, කම්මස්ස කාරකො නත්ථි, විපාකස්ස ච වෙදකො, අවිසංවාදකො ලොකස්ස, චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො. සරති+ච්ඡායොගෙ-මාතු සරති, න තෙසං කොචි සරති, සත්තානං කම්මපච්චයා, පුත්තස්ස ඉච්ඡති. කරොතිස්ස (යොගෙ) – උදකස්ස පතිකුරුතෙ, කණ්ඩස්ස පතිකුරුතෙ, අභිසඞ්ඛරොතීත්‍යත්ථො. පඤ්චමියත්ථෙ පරිහානිභයත්ථයොගෙපි ඡට්ඨී, අස්සවනතාය ධම්මස්ස පරියායන්ති, කින්නු ඛො අහං තස්ස සුඛස්ස භායාමි, සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති [Pg.127] මච්චුනො, භීතො චතුන්නං ආසීවිසානං ඝොරවිසානං ඉච්චාදි.

จากที่ตั้ง – (อักษร) เอ และ โอ ของ ยุวณฺณานํ ถูกลบไป จากอาคม – (ส อาคม) ของ สุญฺญสฺส ในการประกอบกับความเป็นเจ้าของ – จอมเทพของเหล่าเทพ, พญามฤค ในการประกอบกับธาตุมีความเจ็บเป็นต้น – ความเจ็บเกิดแก่เทวทัต, โรคของเขาเกิดขึ้นแล้ว, พึงให้มหาเสนาบดีทั้งหลายตำหนิ, ให้ผ้าแก่ช่างย้อม, ความสะดุ้งกลัวต่อมุสาวาท เป็นต้น ในการประกอบกับ ยช ธาตุ – บูชาพระพุทธเจ้าด้วยดอกไม้, อธิบายว่า ด้วยดอกไม้ เช่นนี้ ย่อมบูชาไฟด้วยเนยใส ในอรรถว่าอิ่มหรือเต็ม – ยังบาตรให้เต็มด้วยข้าวสุก, เต็มด้วยอสุจิมีประการต่างๆ, เต็มด้วยเงินและทอง, คนพาลย่อมเต็มด้วยบาป ในการประกอบกับกิตกัปปะ – ลงฉัฏฐีวิภัตติด้วยสูตรพหุละ, เป็นที่สมมติ (นับถือ) ของพระราชา, เป็นที่บูชา เป็นที่สักการะ เป็นที่เคารพ หรือเป็นที่นับถือ, ภิกษุทั้งหลาย อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นไม่บริโภคแล้ว ชนเหล่าใดไม่บริโภคกายคตาสติ, เป็นที่สมมติว่าดีของมหาชน, ธรรมธาตุอันพระพุทธเจ้าทั้งหลายแทงตลอดดีแล้ว, ผู้มีปัญญาอันธรรมคุ้มครองแล้ว ในอรรถแห่งกรรม – ผู้กล่าวของเขาย่อมมี, ผู้กระทำกรรมโดยพลัน, ผู้ให้อมตะ, ผู้ประสานชนที่แตกแยกกัน, ผู้สนับสนุนชนที่พร้อมเพรียงกัน, ผู้ให้หมู่สัตว์ตรัสรู้, ผู้กระทำกรรมไม่มี และผู้เสวยวิบากไม่มี, ผู้ไม่หลอกลวงโลก, ความใสที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ ในการประกอบกับ สร ธาตุ (ระลึก) และ อิจฉ ธาตุ (ปรารถนา) – ระลึกถึงมารดา, ใครๆ ย่อมไม่ระลึกถึงเขาเหล่านั้น, เพราะกรรมเป็นปัจจัยของสัตว์ทั้งหลาย, ปรารถนาบุตร ในการประกอบกับ กร ธาตุ – ทำตอบด้วยน้ำ, ทำตอบด้วยลูกศร, อธิบายว่า ปรุงแต่ง ในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติ แม้ในการประกอบกับอรรถว่าเสื่อมและกลัว ก็ลงฉัฏฐีวิภัตติ – ย่อมเสื่อมไปเพราะการไม่ฟังธรรม, ไฉนหนอเราจึงกลัวต่อความสุขนั้น, สัตว์ทั้งปวงย่อมสะดุ้งต่ออาชญา, สัตว์ทั้งปวงย่อมกลัวต่อความตาย, กลัวต่ออสรพิษ ๔ ตัวที่มีพิษร้ายแรง เป็นต้น

---

40. තුල්‍යත්ථෙන වා තතියා

๔๐. หรือลงตติยาวิภัตติในอรรถว่าเสมอเหมือน

---

තුල්‍යත්ථෙන යොගෙ වා ඡට්ඨී හොති තතියා ච. පිතු තුල්‍යො, පිතරා වා, මාතු තුල්‍යො, මාතරා වා.

ในการประกอบกับบทที่มีอรรถว่าเสมอเหมือน ฉัฏฐีวิภัตติหรือตติยาวิภัตติย่อมมี เช่น เสมอเหมือนบิดา (ฉัฏฐี) หรือเหมือนด้วยบิดา (ตติยา), เสมอเหมือนมารดา (ฉัฏฐี) หรือเหมือนด้วยมารดา (ตติยา)

---

32. සත්තම්‍යා+ධාරෙ

๓๒. ลงสัตตมีวิภัตติในอรรถอาธาระ (ที่รองรับ)

---

කත්තුකම්මට්ඨානං නිසජ්ජ+පචනාදික්‍රියානං යො ආධාරො, තං ආධාරකාරකං නාම. කථං කටෙ නිසීදති දෙවදත්තො, ථාලියං ඔදනං පචති, දෙවදත්ත+තණ්ඩුලානං කත්තු+කම්මානං ධාරණතො තදට්ඨආසන+පචනක්‍රියං කට+ථාලියො ධාරෙන්ති නාම, තස්මිං සත්තමීවිභත්ති හොති.

ที่รองรับแห่งกิริยาทั้งหลายมีการนั่งและการหุงเป็นต้น อันเป็นที่ตั้งแห่งกัตตาและกรรม ชื่อว่าอาธารการก. อย่างไร? เช่น เทวทัตนั่งบนเสื่อ, หุงข้าวในหม้อ. ชื่อว่าเสื่อและหม้อทรงไว้ซึ่งกิริยาคือนั่งและหุงอันมีอยู่ในสิ่งนั้น เพราะทรงไว้ซึ่งเทวทัตและข้าวสารอันเป็นกัตตาและกรรม. ในอาธารการกนั้น ย่อมลงสัตตมีวิภัตติ.

---

සො බ්‍යාපිකො, ඔපසිලෙසිකො, වෙසයිකො, සාමීපිකොති චතුබ්බිධො. තත්ථ යො ආධෙය්‍යස්ස නිස්සෙසාධාරභූතො, සො බ්‍යාපිකො, යථා තිලෙසු තෙලං අත්ථි, ඛීරෙසු ජලං, දධිම්හි සප්පි. පච්චෙකසිද්ධානං භාවානං යං ආධෙය්‍යභාවෙන උපසිලෙසනං අල්ලීයනං අත්ථි, සො ඔපසිලෙසිකො. යථා ආසනෙ නිසින්නො සඞ්ඝො, ථාලියං ඔදනං පචති, ඝටෙ උදක+මත්ථි, දූරෙ ඨිතො, සමීපෙ ඨිතො. යත්ථ සමීපෙ සමීපීවොහාරං කත්වා තදායත්තතාදීපනත්ථං ආධාරභාවො උපචරීයති, තං සාමීපිකං, යථා ගඞ්ගායං ඝොසො, ගඞ්ගාය සමීපෙ වජොත්‍යත්ථො. සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. යත්ථ අඤ්ඤථාභාවවසෙන දෙසන්තරාවච්ඡෙදවසෙන වා ආධාරපරිකප්පො[Pg.128], සො වෙසයිතො. යථා ආකාසෙ සකුණා චරන්ති, භූමියං මනුස්සා, ජලෙ මච්ඡා, පාසාදෙසු පතිතො, පාපස්මිං රමතී මනො, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ, පඤ්ඤාය සාධු, විනයෙ නිපුණො, මාතරි සාධු, පිතරි නිපුණො.

อาธารการกนั้นมี ๔ อย่าง คือ พยาปิกะ, อุปสิเลสิกะ, เวสยิกะ, สามีปิกะ. ในอาธารการก ๔ อย่างนั้น อาธารการกใดเป็นที่รองรับโดยไม่เหลือแห่งอาเธยยะ, อาธารการกนั้นชื่อว่าพยาปิกะ, เช่น น้ำมันมีอยู่ในงา, น้ำมีอยู่ในนม, เนยใสมีอยู่ในนมส้ม. การเกาะติด การแนบชิด อันเป็นภาวะแห่งอาเธยยะแห่งภาวะทั้งหลายที่สำเร็จเฉพาะตนใดมีอยู่, อาธารการกนั้นชื่อว่าอุปสิเลสิกะ. เช่น สงฆ์นั่งบนอาสนะ, หุงข้าวในหม้อ, น้ำมีอยู่ในหม้อ, ยืนอยู่ไกล, ยืนอยู่ใกล้. ในที่ใดใกล้ กระทำซึ่งโวหารว่าใกล้ เพื่อแสดงซึ่งความเป็นของขึ้นอยู่กับสิ่งนั้น ภาวะแห่งอาธารการกย่อมถูกนำมาใช้, อาธารการกนั้นชื่อว่าสามีปิกะ, เช่น เสียง (กึกก้อง) ในแม่น้ำคงคา, อธิบายว่า คอกโค (ที่อยู่ใกล้แม่น้ำคงคา). อยู่ในพระเชตวัน ในเมืองสาวัตถี. ในที่ใดโดยความเป็นอย่างอื่น หรือโดยการกำหนดเขตแดนอื่น การกำหนดอาธารการกมีอยู่, อาธารการกนั้นชื่อว่าเวสยิกะ. เช่น นกทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในอากาศ, มนุษย์ทั้งหลายในแผ่นดิน, ปลาทั้งหลายในน้ำ, ตกไปในปราสาททั้งหลาย, ใจย่อมยินดีในบาป, เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา, ดีในปัญญา, ฉลาดในวินัย, ดีในมารดา, ฉลาดในบิดา.

---

කිරියා කත්තු+කම්මට්ඨා, ආධාරීයති යෙන සො;

ආධාරො චතුධා වුත්තො, බ්‍යාපකාදිප්පභෙදතො.

กิริยาอันเป็นที่ตั้งแห่งกัตตุและกรรม อันใดถูกรองรับด้วยสิ่งนั้น, อาธารการกนั้นถูกกล่าวว่ามี ๔ อย่าง โดยความต่างกันมีพยาปิกะเป็นต้น.

---

බ්‍යාපකො තිලඛීරාදි, කටො ඔපසිලෙසිකො;

සාමීපිකො තු ගඞ්ගාදි, ආකාසො විසයො මතො.

พยาปิกะคือ งาและนมเป็นต้น, เสื่อคืออุปสิเลสิกะ, ส่วนสามีปิกะคือ แม่น้ำคงคาเป็นต้น, อากาศถูกถือว่าเป็นเวสยิกะ.

---

33. නිමිත්තෙ

๓๓. ในอรรถว่านิมิต.

---

නිමිත්තත්ථෙ සත්තමී හොති. අජිනම්හි හඤ්ඤතෙ දීපි, කුඤ්ජරො දන්තෙසු හඤ්ඤතෙ, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී, සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියං. සබ්බත්ථ නිමිත්‍යත්ථො.

ในอรรถว่านิมิต ย่อมมีสัตตมีวิภัตติ. เสือเหลืองถูกฆ่าเพราะหนัง, ช้างถูกฆ่าเพราะงา, ผู้เห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย, อาบัติปาจิตตีย์ในการกล่าวเท็จทั้งที่รู้. ในที่ทั้งปวงนี้เป็นอรรถว่านิมิต.

---

34. යබ්භාවො භාවලක්ඛණං

๓๔. ภาวะใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะ.

---

යස්ස භාවො භාවන්තරස්ස ලක්ඛණං භවති, තතො සත්තමී. කාලෙ ගාවීසු දුය්හමානාසුගතො, දුද්ධාසු ආගතො. එත්ථගමනක්‍රියාය දොහනක්‍රියාචිහනං, ආගමනක්‍රියාය දුද්ධාක්‍රියාචිහනං, එව+මුපරිපි. පුබ්බණ්හසමයෙ ගතො, සායන්හසමයෙ ආගතො, ජායමානෙ ඛො සාරිපුත්ත බොධිසත්තෙ අයං දසසහස්සී ලොකධාතු සම්පකම්පි.

ภาวะของสิ่งใด ย่อมเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น, จากภาวะนั้นย่อมมีสัตตมีวิภัตติ. ไปแล้วในกาลเมื่อแม่โคทั้งหลายกำลังถูกรีดนม, มาแล้วเมื่อแม่โคทั้งหลายถูกรีดแล้ว. ในที่นี้ กิริยาคือการรีดเป็นเครื่องหมายแห่งกิริยาคือการไป, กิริยาคือการรีดแล้วเป็นเครื่องหมายแห่งกิริยาคือการมา, แม้ในเบื้องบนก็เช่นกัน. ไปแล้วในเวลาเช้า, มาแล้วในเวลาเย็น, ดูก่อนสารีบุตร เมื่อพระโพธิสัตว์กำลังประสูติ โลกธาตุหมื่นหนึ่งนี้ย่อมหวั่นไหว.

---

පාසාණා සක්ඛරා චෙව, කඨලා ඛාණුකණ්ටකා;

සබ්බෙ මග්ගා විවජ්ජන්ති, ගච්ඡන්තෙ ලොකනායකෙ.

ทั้งหินและกรวด, ทั้งตอและหนาม, ทางทั้งปวงย่อมหลีกไป เมื่อพระโลกนาถเสด็จไปอยู่.

---

ඉමස්මිං [Pg.129] සති ඉදං හොති ඉච්චාදි. ‘‘අකාලෙ වස්සතී තස්ස, කාලෙ තස්ස න වස්සතී’’ති විසයසත්තමී.

เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี เป็นต้น. "ฝนย่อมตกแก่เขาในเวลาไม่ควร, ฝนย่อมไม่ตกแก่เขาในเวลาควร" ดังนี้ เป็นวิสยสัตตมี.

---

35. ඡට්ඨී චා+නාදරෙ

๓๕. และฉัฏฐีวิภัตติในอรรถว่าอนาทร.

---

යස්ස භාවො භාවන්තරස්ස ලක්ඛණං භවති, තතො ඡට්ඨී හොති සත්තමී චා+නාදරෙ ගම්‍යමානෙ. අකාමකානං මාතාපිතූනං රුදන්තානං පබ්බජි, මාතාපිතූසු රුදන්තෙසු වා. ‘‘ආකොටයන්තො සො නෙති, සිවිරාජස්ස පෙක්ඛතෙ’’, ‘‘මච්චු ආදාය ගච්ඡති, පෙක්ඛමානෙ මහාජනෙ’’.

ภาวะของสิ่งใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น, จากภาวะนั้นย่อมมีฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ เมื่ออนาทรปรากฏ. บวชแล้วเมื่อมารดาบิดาไม่ยินดี ทุบตี (ตนเอง) ร้องไห้อยู่, หรือเมื่อมารดาบิดาร้องไห้อยู่. "เขาตีแล้วนำไป, เมื่อพระเจ้าสีวีทอดพระเนตรอยู่", "มัจจุย่อมนำไป, เมื่อมหาชนมองดูอยู่".

---

ගුන්නං සාමීති සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, ගොසු සාමීති විසයසත්තමී. එවං ගුන්නමිස්සරො, ගොස්වි+ස්සරො, ගුන්නං අධිපති, ගොසු අධිපති, ගුන්නං දායාදො, ගොසු දායාදො, ගුන්නං සක්ඛී, ගොසු සක්ඛී, ගුන්නං පතිභූ, ගොසු පතිභූ, ගුන්නං පසුතො, ගොසු පසුතො, කුසලා නච්චගීතස්ස, කුසලා නච්චගීතෙ, ආයුත්තො කටකරණස්ස, ආයුත්තො කටකරණෙ. තථා ආධාරවචනිච්ඡායං සත්තමී, භික්ඛූසු අභිවාදෙන්ති, මුද්ධනි චුම්බිත්වා, බාහාසු ගහෙත්වා, හත්ථෙසු පිණ්ඩාය චරන්ති, කදලීසු ගජෙ රක්ඛන්ති, ඤාණස්මිං පසන්නො, ඤාණස්මිං උස්සුක්කොති විසයසත්තමී.

"เจ้าของแห่งโคทั้งหลาย" ดังนี้ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถว่าสัมพันธ์, "เจ้าของในโคทั้งหลาย" ดังนี้ เป็นวิสยสัตตมี. อย่างนี้คือ ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย, ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย; ผู้เป็นอธิบดีแห่งโคทั้งหลาย, ผู้เป็นอธิบดีในโคทั้งหลาย; ผู้รับมรดกแห่งโคทั้งหลาย, ผู้รับมรดกในโคทั้งหลาย; พยานแห่งโคทั้งหลาย, พยานในโคทั้งหลาย; ผู้ค้ำประกันแห่งโคทั้งหลาย, ผู้ค้ำประกันในโคทั้งหลาย; ผู้ขวนขวายแห่งโคทั้งหลาย, ผู้ขวนขวายในโคทั้งหลาย; ผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้อง, ผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้อง; ผู้ประกอบในการทำเสื่อ, ผู้ประกอบในการทำเสื่อ. อีกอย่างหนึ่ง สัตตมีวิภัตติในความประสงค์จะกล่าวอาธาระ, ย่อมไหว้ในภิกษุทั้งหลาย, จูบที่กระหม่อม, จับที่แขนทั้งหลาย, เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในมือทั้งหลาย, รักษาช้างทั้งหลายในป่ากล้วย, เลื่อมใสในญาณ, ขวนขวายในญาณ ดังนี้ เป็นวิสยสัตตมี.

---

36. යතො නිද්ධාරණං

๓๖. จากสิ่งใดมีการกำหนด.

---

ජාතිගුණක්‍රියාහි සමුදායතෙ+කදෙසස්ස පුථක්කරණං නිද්ධාරණං, යතො තං කරීයති, තතො ඡට්ඨීසත්තමියො හොන්ති. සාලයො සූකධඤ්ඤානං පථ්‍යතමා, සූකධඤ්ඤෙසු සාලයො පථ්‍යතමා. කණ්හා ගාවීනං සම්පන්නඛීරතමා, කණ්හා ගාවීසු [Pg.130] සම්පන්නඛීරතමා. ගච්ඡතං ධාවන්තො සීඝතමා, ගච්ඡන්තෙසු ධාවන්තො සීඝතමා.

การแยกส่วนหนึ่งออกจากหมู่ด้วยชาติ คุณ และกิริยา ชื่อว่าการกำหนด, จากสิ่งใดมีการกระทำนั้น, จากสิ่งนั้นย่อมมีฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ. ข้าวสาลีเป็นของควรบริโภคที่สุดแห่งข้าวเปลือกทั้งหลาย, ข้าวสาลีเป็นของควรบริโภคที่สุดในข้าวเปลือกทั้งหลาย. โคดำเป็นโคที่มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุดแห่งโคทั้งหลาย, โคดำเป็นโคที่มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุดในโคทั้งหลาย. ผู้วิ่งเป็นผู้เร็วที่สุดแห่งผู้ไปทั้งหลาย, ผู้วิ่งเป็นผู้เร็วที่สุดในผู้ไป both.

---

14. සත්තම්‍යා+ධික්‍යෙ

๑๔. สัตตมีวิภัตติในอรรถว่ายิ่ง.

---

ආධික්‍යෙ අත්ථෙ උපෙන යුත්තම්හා සත්තමී හොති. උපඛාරියං දොණො, ඛාරියා දොණො අධිකොත්‍යත්ථො. තථා උපනික්ඛෙ කහාපණං.

ในอรรถว่ายิ่ง จากบทที่ประกอบด้วยอุปบท ย่อมมีสัตตมีวิภัตติ. ทะนานในมาตราขารี, อธิบายว่า ทะนานยิ่งกว่ามาตราขารี. เช่นนั้น กหาปณะในมาตรานิกขะ.

---

15. සාමිත්ථෙ+ධිනා

๑๕. ด้วยอธิบทในอรรถว่าความเป็นเจ้าของ.

---

සාමිභාවත්ථෙ අධිනා යුත්තම්හා සත්තමී හොති. අධිබ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, අධිපඤ්චාලෙසු බ්‍රහ්මදත්තො, බ්‍රහ්මදත්තිස්සරා පඤ්චාලාති අත්ථො. අධිදෙවෙසු බුද්ධො, සම්මුතිදෙවාදීහි බුද්ධො අධිකොත්‍යත්ථො.

ในอรรถว่าความเป็นเจ้าของ จากบทที่ประกอบด้วยอธิบท ย่อมมีสัตตมีวิภัตติ. แคว้นปัญจาละมีพระเจ้าพรหมทัตเป็นใหญ่, พระเจ้าพรหมทัตเป็นใหญ่ในแคว้นปัญจาละ, อธิบายว่า แคว้นปัญจาละมีพระเจ้าพรหมทัตเป็นใหญ่. พระพุทธเจ้าเป็นใหญ่ในหมู่เทพ, อธิบายว่า พระพุทธเจ้าเป็นผู้ยิ่งกว่าสมมติเทพเป็นต้น.

---

එත්ථ ච යථාවුත්තෙසු අත්ථෙසු අයං භෙදො –

และในที่นี้ ในอรรถทั้งหลายที่กล่าวแล้วอย่างนั้น ความต่างกันนี้ (มีอยู่) –

---

කාරකං සාධකං නිබ්බත්තකං ක්‍රියානිමිත්තන්ති අත්ථතො එකමෙව, තඤ්ච දණ්ඩො, ධවලො, පචනං, චිත්තො, ගොති දබ්බ+ගුණ+ක්‍රියා+නාම+ජාතිභෙදෙන පඤ්චවිධම්පි කම්ම+කත්තාදිවසෙන ඡබ්බිධං, තං සත්තිකාරකං, තදාධාරභූතදබ්බාදයො තත්‍රට්ඨකාරකං, න මුඛ්‍යතො. මුඛ්‍යතො චෙ හොන්ති, තෙසං සත්තිදබ්බානං අඤ්ඤමඤ්ඤබ්‍යාවටරූපත්තා යො ආධාරො, සො ආධාරොයෙව, කිස්මිඤ්චිකාලෙ කරණං වා කත්තුරූපභූතො වා න හොති, තස්මා ථාලි පචති, ථාලියා පචති, ථාලියං පචතීත්‍යාදිනා එකස්ස වත්ථුනො කත්තු+කරණා+ධාරභෙදො න සියා. සත්තිපක්ඛෙ පන දබ්බාදීනං අනෙකසත්තියා ආධාරත්තා සත්තියා දබ්බාදයො විවක්ඛිතා තං තං කාරකං හොතීති දබ්බාදීනං අභෙදෙපි කාරකභෙදො යුජ්ජතෙ. වුත්තඤ්හි –

การก สาธกะ นิพพัตตกะ กิริยานิมิต โดยอรรถเป็นอันเดียวกันเท่านั้น. และการกนั้น คือ ไม้เท้า, สีขาว, การหุง, จิต, โค แม้มี ๕ อย่าง โดยความต่างกันแห่งพัสดุ คุณ กิริยา ชื่อ และชาติ, มี ๖ อย่าง โดยความเป็นกรรมและกัตตุเป็นต้น. การกนั้นเป็นศักติการกะ, พัสดุเป็นต้นอันเป็นที่รองรับแห่งศักตินั้น เป็นตัตถัฏฐการกะ, ไม่ใช่โดยตรง. หากเป็นโดยตรง, เพราะความเป็นรูปที่ขวนขวายซึ่งกันและกันแห่งศักติและพัสดุเหล่านั้น, อาธาระใด, อาธาระนั้นก็เป็นอาธาระเท่านั้น, ย่อมไม่เป็นกรณะหรือเป็นรูปแห่งกัตตุในกาลบางคราว. เพราะเหตุนั้น ความต่างกันแห่งกัตตุ กรณะ และอาธาระแห่งพัสดุอันเดียวกันย่อมไม่มี ด้วยประโยคว่า "หม้อย่อมหุง", "หุงด้วยหม้อ", "หุงในหม้อ" เป็นต้น. แต่ในฝ่ายแห่งศักติ, เพราะความที่ศักติหลายอย่างแห่งพัสดุเป็นต้นเป็นที่รองรับ, พัสดุเป็นต้นอันถูกประสงค์ด้วยศักติ ย่อมเป็นการกนั้นๆ, แม้ในความไม่ต่างกันแห่งพัสดุเป็นต้น ความต่างกันแห่งการกก็ย่อมสมควร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า –

---

විචිත්තකත්තුආදීහි[Pg.131], සංයොගා එකවත්ථුනො;

නානාත්තං යුජ්ජතෙ නාට්‍ය-භෙදෙන නටකස්සි+වාති.

เพราะการประกอบแห่งพัสดุอันเดียวกันด้วยกัตตุเป็นต้นอันวิจิตร, ความต่างกันย่อมสมควร เหมือนความต่างกันแห่งนักแสดงด้วยความต่างกันแห่งการร่ายรำ ดังนี้.

---

ථාලි වත්ථුතො එකා චෙදපි සත්තිකාරකභූතකත්තු+කරණා+ධාරාදීනං භෙදෙන භෙද+මුපයාති, කිමිව රාම+රාවණාදිවෙසධාරීනටකො තෙසං නාමවසෙන රාමො, රාවණොති භෙද+මුපයාති, ත+මිවාති අධිප්පායො.

แม้หม้อโดยวัตถุจะเป็นสิ่งเดียวกัน แต่ย่อมถึงความต่างกันด้วยความต่างกันแห่งกัตตุ กรณะ และอาธาระเป็นต้น ซึ่งเป็นสัตติการกะ, เหมือนนักแสดงผู้แต่งกายเป็นพระรามและทศกัณฐ์เป็นต้น ย่อมถึงความต่างกันว่าเป็นพระราม เป็นทศกัณฐ์ ตามชื่อของตัวละครเหล่านั้น, อธิบายว่า มีอุปมาฉันนั้น

---

පුන+රපි –

อีกอย่างหนึ่ง –

---

යථෙ+කොපි පටො සුත්ත, පීතාදිගුණසංයුතො;

සුක්කො පටොති පීතොති, භෙදං යාත්‍යෙ+වමෙව+යං.

ผ้าแม้ผืนเดียวที่ประกอบด้วยด้ายและคุณมีสีเหลืองเป็นต้น ย่อมถึงความต่างกันว่า 'ผ้าขาว' 'ผ้าเหลือง' ฉันใด, แม้สิ่งนี้ก็เป็นฉันนั้น

---

එත්ථ ච සත්තිභූතකත්තාදයො මුඛ්‍යකාරකං, තංයොගෙන දබ්බභූතථාලී ගුණකාරකං, තෙ ච කථං ක්‍රියාය කාරකා හොන්ති. කත්තා අත්තනා පතිට්ඨිතාය හසති+නච්චතිච්චාදික්‍රියාය නිමිත්තං හොති. කම්මඤ්ච අත්තනා පතිට්ඨිතක්‍රියාය තදත්ථභූතඉන්ධනාදීනි පවත්තෙන්තං ‘‘ඔදනං පචතී’’ත්‍යාදො නිමිත්තං. ‘කට්ඨෙහි පච්චතී’ත්‍යාදො කට්ඨානි ජලනක්‍රියාය සාධෙතබ්බපාකස්ස අඞ්ගභාවෙන නිමිත්තං. ‘ඵරසුනා ඡින්දතී’ත්‍යාදො ඵරසු ච කට්ඨානං ද්විධාපවත්තියා නිමිත්තං. කම්මඤ්ච ක්‍රියාය සම්බන්ධීයමානබ්‍යාප්‍යෙ සති නිමිත්තභාවෙන ක්‍රියාය නිමිත්තං. තථා සම්පදානා+වධි+ආධාරානං ‘ගාවො දදාති’ ‘ගාමස්මා අපනයති’ ‘ථාලියං පචතී’ත්‍යාදීසු ගොදානා+පනයන+පචනක්‍රියානං නිමිත්තත්තා ක්‍රියාය නිමිත්තානි හොන්ති. තෙසං යථාසකං ක්‍රියාය පවත්තකො කත්තා, තස්මා ස එව පධානො කත්තාති වොහාරං [Pg.132] ලභති, අඤ්ඤෙසං කරණාදීනං කත්තුභාවෙ සතිපි අප්පධානත්තා තං න ලභති.

ในที่นี้ ผู้กระทำที่เป็นพลังงานเป็นต้น เป็นการกหลัก ส่วนหม้อที่เป็นวัตถุซึ่งประกอบด้วยสิ่งนั้น เป็นการกที่เป็นส่วนประกอบ การกเหล่านั้นเป็นการกของการกระทำได้อย่างไร? ผู้กระทำเป็นเหตุของการกระทำมีการหัวเราะและการเต้นรำเป็นต้นที่ตั้งอยู่ด้วยตนเอง ส่วนกรรมยังเชื้อเพลิงเป็นต้นซึ่งเป็นวัตถุประสงค์นั้นให้เป็นไปในการกระทำที่ตั้งอยู่ด้วยตนเอง เป็นเหตุในประโยคว่า 'หุงข้าว' เป็นต้น ในประโยคว่า 'หุงด้วยฟืน' เป็นต้น ฟืนทั้งหลายเป็นเหตุโดยความเป็นองค์ประกอบของการหุงที่พึงสำเร็จด้วยการกระทำคือการเผาไหม้ ในประโยคว่า 'ฟันด้วยขวาน' เป็นต้น ขวานเป็นเหตุของการที่ไม้ทั้งหลายแยกออกเป็นสองส่วน และกรรมเมื่อมีสิ่งที่ถูกแผ่ไปซึ่งสัมพันธ์กับการกระทำ ก็เป็นเหตุของการกระทำโดยความเป็นเหตุ เช่นเดียวกัน สัมปทาน อปาทาน และอาธาร ในประโยคว่า 'ให้โค' 'นำไปจากบ้าน' 'หุงในหม้อ' เป็นต้น ก็เป็นการกของการกระทำโดยความเป็นเหตุของการกระทำคือการให้โค การนำไป และการหุง ผู้กระทำเป็นผู้ยังการกระทำตามหน้าที่ของตนให้เป็นไป เพราะฉะนั้น ผู้กระทำนั้นจึงได้รับการเรียกขานว่าเป็นผู้กระทำหลัก ส่วนการกอื่นๆ เช่น กรณะเป็นต้น แม้จะมีความเป็นผู้กระทำอยู่ แต่เพราะไม่เป็นประธาน จึงไม่ได้รับการเรียกขานนั้น

---

චොදකෙන වුත්තඤ්හි –

เพราะผู้ท้วงกล่าวไว้ว่า —

---

නනු සාමග්‍යමීනායං, ක්‍රියාසිද්ධි කථං වද;

එකස්ස කත්තුනො එව, සබ්බෙසං කත්තුතං විනා.

มิใช่หรือ เมื่อไม่มีความพร้อมเพรียงนี้ ความสำเร็จแห่งกิริยาจะมีได้อย่างไร จงบอกเถิด, (หากมี) ความเป็นกัตตาของผู้เดียวเท่านั้น โดยปราศจากความเป็นกัตตาของ (การก) ทั้งหมด

---

සබ්බෙසං කරණාදීනං, කත්තුතාය වියොගතො;

කරණාදීනං අභාවත්තා, කාරකං න හි ඡබ්බිධන්ති.

เพราะความพรากจากความเป็นผู้กระทำของกรณะเป็นต้นทั้งหมด และเพราะความไม่มีอยู่ของกรณะเป็นต้น การกจึงมิใช่มี ๖ อย่าง.

---

වුච්චතෙ –

(คำตอบ) กล่าวว่า -

---

යද්‍යප්‍ය+ත්ථි හි කත්තුත්තං, සභාවා කරණාදිසු;

ක්‍රියාසිද්ධ්‍යා තථාප්‍යෙ+ත+මප්පධානං පරඞ්ගතො.

ถึงแม้ว่าความเป็นผู้กระทำจะมีอยู่โดยสภาวะในกรณะเป็นต้นก็ตาม ถึงกระนั้น ความเป็นผู้กระทำนั้นก็เป็นส่วนประกอบที่ไม่เป็นประธาน เป็นไปตามส่วนอื่น เพื่อความสำเร็จแห่งกิริยา.

---

එතං සභාවතො උපලබ්භමානං කරණාදීසු කත්තුත්තං පරෙසං කරණාදීනං ජලන+ධාරණාදික්‍රියාය අඞ්ගං උපායති අප්පධානන්ති අධිප්පායො.

ความเป็นผู้กระทำในกรณะเป็นต้นที่ปรากฏอยู่โดยสภาวะนี้ มีอธิบายว่า เป็นส่วนประกอบที่ไม่เป็นประธาน เข้าถึงความเป็นส่วนย่อยแห่งกิริยามีการเผาไหม้และการทรงไว้เป็นต้น ของกรณะเป็นต้นอื่นๆ.

---

කාරකං ඡබ්බිධං සඤ්ඤා-වසා ඡබ්බීසතිවිධං;

පභෙදා සත්තධා කම්මං, කත්තා පඤ්චවිධො භවෙ.

การกมี ๖ อย่าง โดยอำนาจแห่งสัญญา (ชื่อเรียก) มี ๒๖ อย่าง กรรมมี ๗ ประเภท ผู้กระทำพึงมี ๕ อย่าง.

---

කරණං දුවිධං හොති, සම්පදානං තිධා මතං;

අපාදානං පඤ්චවිධං, ආධාරො තු චතුබ්බිධො.

กรณะมี ๒ อย่าง สัมปทานท่านกล่าวว่ามี ๓ อย่าง อปาทานมี ๕ อย่าง ส่วนอาธารมี ๔ อย่าง.

---

විභත්තියො පන –

ส่วนวิภัตติทั้งหลาย -

---

පච්චත්ත+මුපයොගඤ්ච, කරණං සම්පදානියං;

නිස්සක්කං සාමිවචනං, භුම්ම+මාලපන+ට්ඨමංති.

ปัจจัตตะ, อุปโยคะ, กรณะ, สัมปทานิยะ, นิสสกะ, สามิวจนะ, ภุมมะ และอาลปนะเป็นที่ ๘.

---

ඉති පයොගසිද්ධියං කාරකකණ්ඩො තතියො.

จบกัณฑ์ที่ ๓ คือการกกัณฑ์ ในปโยคสิทธิ.

---

4. සමාසකණ්ඩ

๔. สมาสกัณฑ์

---

අථ [Pg.133] නාමානමෙව අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධීනං සමාසොති නාමනිස්සිතත්තා, සයඤ්ච නාමිකත්තා නාමානන්තරං සමාසො වුච්චතෙ.

ลำดับต่อไป สมาสคือการย่อเข้าด้วยกันของนามศัพท์ทั้งหลายที่มีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกันนั่นเอง เพราะเหตุที่สมาสนั้นอาศัยนาม และเพราะตนเองก็เป็นนามิกะ (ประกอบด้วยนามวิภัตติ) สมาสจึงถูกกล่าวถึงในลำดับถัดจากนาม.

---

1. ස්‍යාදි ස්‍යාදිනෙ+කත්ථන්ති

๑. บทว่า สยาทิ สยาทินา เอกตฺเถ (สยาทิวิภัตติกับสยาทิวิภัตติมีอรรถเป็นอันเดียวกัน)

---

ඉද+මධිකතං වෙදිතබ්බං. පුබ්බෙ වුත්තවිධිග්ගහණඤායෙන ස්‍යාදීති තදන්තස්ස ගහණං. සො ච භින්නත්ථානං නාමාන+මෙකත්ථීභාවො සමාසොති වුච්චතෙ.

พึงทราบว่าบทนี้เป็นบทอธิการ (บทที่ตามไป) ด้วยนัยแห่งการถือเอาตามวิธีที่กล่าวไว้ก่อน คำว่า สยาทิ เป็นการถือเอาศัพท์ที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้นนั้นเป็นที่สุด และความเป็นอันเดียวกันแห่งอรรถของนามศัพท์ทั้งหลายที่มีอรรถต่างกันนั้น เรียกว่า สมาส.

---

2. අසඞ්ඛ්‍යං විභත්ති+සම්පත්ති+සමීප+සාකල්‍යා+භාව+යථා+ පච්ඡා+යුගපදත්ථෙ

๒. อสังขยะ (อัพยยีภาวสมาส) ในอรรถแห่งวิภัตติ ความสมบูรณ์ ความใกล้ ความสิ้นเชิง ความไม่มี ตามประการ ภายหลัง และพร้อมกัน.

---

පුබ්බස්ස+ත්ථපරං යස්ස, අඤ්ඤත්ථපරමඤ්ච යං;

නපුංසකං භවෙ යඤ්ච, ත+දාසංඛ්‍ය+මිහෙ+ස්සතෙ.

สมาสใดมีอรรถของบทหน้าเป็นประธาน และสมาสใดมีอรรถอื่นเป็นประธาน และสมาสใดเป็นนปุงสกลิงค์ สมาสนั้นจะถูกเรียกว่าอสังขยะในที่นี้.

---

සත්ථන්තරෙ පසිද්ධං යං, අබ්‍යයීභාවනාමතො;

උපකුම්භං තිට්ඨගු ච, පාතමෙඝංති තං යථා.

สมาสใดที่ปรากฏชัดในคัมภีร์อื่นโดยชื่อว่าอัพยยีภาวะ เช่น อุปกุมภัง ติฏฐคุ และปาตเมฆัง.

---

අසඞ්ඛ්‍යං ස්‍යාද්‍යන්තං විභත්‍යාදීන+මත්ථෙ වත්තමානං ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථං භවති. ‘‘අවිග්ගහො නිච්චසමාසො, පදන්තරවිග්ගහො චෙ’’ති පදන්තරවිග්ගහො. ඉත්ථීසු තථා පවත්තාති විග්ගය්හ විභත්‍යත්ථෙ සමාසෙ කතෙ –

อสังขยะอันมีสยาทิปัจจัยเป็นที่สุด ซึ่งเป็นไปในอรรถมีวิภัตติเป็นต้น ย่อมมีอรรถเป็นอันเดียวกันกับบทที่มีสยาทิปัจจัยเป็นที่สุด. "สมาสที่ไม่มีวิเคราะห์ชื่อว่านิจจสมาส และหากมีการวิเคราะห์ด้วยบทอื่น (ก็ชื่อว่านิจจสมาสเช่นกัน)" เมื่อวิเคราะห์ว่า "Itthīsu tathā pavattā" และทำสมาสในอรรถแห่งวิภัตติแล้ว —

---

2,119. එකත්ථතායං

๒,๑๑๙. ในความเป็นอรรถเดียวกัน

---

එකො අත්ථො යස්ස පකතිපච්චයාදිසමුදායස්ස සො එකත්ථො. තස්ස භාවො පවත්තිනිමිත්තං එකත්ථතා, ඊයාදි+ණාදි+සමාසවිධානං, තස්මිං සති ස්‍යාදිලොපො හොති.

หมู่แห่งปกติและปัจจัยเป็นต้นใดมีอรรถเดียว หมู่นั้นชื่อว่ามีอรรถเดียว (เอกัตถะ). ความเป็นแห่งอรรถเดียวนั้นเป็นเหตุแห่งการเป็นไป ชื่อว่า เอกัตถตา, (ได้แก่) วิธีการของปัจจัยมี อียะ เป็นต้น ณะ เป็นต้น และสมาส, เมื่อความเป็นอรรถเดียวนั้นมีอยู่ การลบสยาทิวิภัตติย่อมมี.

---

9. තං නපුංසකන්ති

๙. "สิ่งนั้นเป็นนปุงสกลิงค์"

---

නපුංසකලිඞ්ගෙ [Pg.134] ච ‘‘පුබ්බස්මා+මාදිතො’’ති සබ්බවිභත්තීනං ලොපෙ ච කතෙ අධිත්ථි තිට්ඨති, භො අධිත්ථි, අධිත්ථි පස්ස, අධිත්ථි කතං, අධිත්ති චරති, අධිත්ථි දෙහි, අධිත්ථි අපෙහි, අධිත්ථි ආයත්තං, අධිත්ථි පතිට්ඨිතං. එවං අධිකුමාරි, අන්තභූතස්ස අප්පධානස්ස ඝපස්ස ‘‘ඝපස්ස+න්තස්සා+ප්පධානස්සා’’ති පස්ස රස්සො.

และในนปุงสกลิงค์ เมื่อลบวิภัตติทั้งปวงด้วยสูตร "ปุพพัสมา มะอาทิโต" แล้ว ย่อมสำเร็จรูปเป็น อธิตถิ (เช่น) อธิตถิ ยืนอยู่, แน่ะอธิตถิ, จงดูอธิตถิ, อันอธิตถิกระทำแล้ว, อธิตถิย่อมประพฤติ, จงให้อธิตถิ, จงไปจากอธิตถิ, เนื่องในอธิตถิ, ตั้งอยู่แล้วในอธิตถิ. ในคำว่า อธิกุมาริ ก็เช่นเดียวกัน, พึงทำรัสสะแก่ ฆะ และ ปะ อันเป็นส่วนท้ายที่ไม่เป็นประธาน ด้วยสูตร "ฆะปัสสันตัสสาปปธานัสสา".

---

සහ=සම්පන්නං බ්‍රහ්මං සබ්‍රහ්මං. වුත්තනයෙන එත්ථ ච උපරි ච සමාසාදයො හොන්ති, එත්ථ ‘‘අකාලෙ සතත්ථෙ’’ති සහස්ස සාදෙසො. ස්‍යාදිම්හි කතෙ ‘‘පුබ්බස්මා+මාදිතො’’ති ස්‍යාදීනං ලොපෙ ච සම්පත්තෙ ‘‘නා+තො+මපඤ්චමියා’’ති අපඤ්චමියා පටිසෙධො ච අකාරන්තඅසංඛ්‍යසමාසතො පරාසං සබ්බවිභත්තීනං අංආදෙසො ච හොති. එව+මුපරිපි.

พรหมผู้ถึงพร้อมด้วยสหะ (เพื่อน) ชื่อว่าสพรหม. สมาสเป็นต้นย่อมมีในที่นี้และในเบื้องหน้าด้วยนัยที่กล่าวแล้ว. ในที่นี้ มีการอาเทศ สหะ เป็น สะ ด้วยสูตรว่า "อกาเล สตตฺเถ". เมื่อลง สิ เป็นต้นแล้ว และเมื่อถึงคราวลบ สิ เป็นต้นด้วยสูตรว่า "ปุพฺพสฺมา มอาทิโต", ย่อมมีการห้ามปัญจมีวิภัตติด้วยสูตรว่า "นาโต มปญฺจมิยา" และมีการอาเทศวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังอการันตอสังขยสมาสเป็น อัง. แม้ในเบื้องหน้าก็เหมือนกัน.

---

භික්ඛානං සමිද්ධි සුභික්ඛං, එත්ථ ඝස්ස රස්සො. සුභික්ඛං තිට්ඨති භො සුභික්ඛං, සුභික්ඛං පස්ස. නා+ස්මිංසු ‘‘වා තතියා සත්තමීනං’’ති විකප්පෙන අං, සුභික්ඛං සුභික්ඛෙන වා කතං, සුභික්ඛං සුභික්ඛෙන වා චරති, සුභික්ඛං දෙහි. පඤ්චමියං අ+මබ්භාවා සුභික්ඛා අපගච්ඡ, සුභික්ඛ+මායත්තං, සුභික්ඛං සුභික්ඛෙ වා පතිට්ඨිතං.

ความถึงพร้อมแห่งภิกษาทั้งหลาย ชื่อว่าสุภิกขัง. ในที่นี้ มีการทำ ฆะ ให้เป็นรัสสะ. สุภิกขัง ย่อมตั้งอยู่, แน่ะสุภิกขะ, จงดูสุภิกขัง. ใน นา และ สมิง วิภัตติ มีการอาเทศเป็น อัง ได้บ้างด้วยสูตรว่า "วา ตติยา สตฺตมีนํ", (เช่น) สุภิกขัง หรือ สุภิกเขนะ อันบุคคลทำแล้ว, ย่อมเที่ยวไปในสุภิกขัง หรือ สุภิกเขนะ, จงให้สุภิกขัง. ในปัญจมีวิภัตติ เพราะไม่มีการแปลงเป็น อัง (จึงเป็น) สุภิกขา จงไปจากสุภิกขา, สุภิกขัง เป็นของเนื่องแล้ว, ตั้งอยู่แล้วในสุภิกขัง หรือ สุภิกเข.

---

සමීපත්ථෙ-කුම්භස්ස සමීපං උපකුම්භං, එවං උපනගරං, භො උපකුම්භං ඉච්චාදි.

ในอรรถแห่งความใกล้ — ความใกล้แห่งหม้อ ชื่อว่าอุปกุมภัง. อุปนครัง ก็เช่นเดียวกัน. แน่ะอุปกุมภะ เป็นต้น.

---

සාකල්‍යෙ-තිණම්පි අසෙසෙත්වාති සතිණං, තිණම්පි අසෙසෙත්වා අජ්ඣොහරණීය+මජ්ඣොහරතීත්‍යත්ථො. සෙසං සබ්‍රහ්මසමං[Pg.135]. අග්ගිම්පි අසෙසෙත්වාති සාග්ගි, අග්ගිගන්ථංපි අසෙසෙත්වා අධීතෙත්‍යත්ථො. වාරග්ගහණං අධිත්ථිසමං.

ในอรรถแห่งความทั้งหมด – ไม่เหลือแม้หญ้า คือ สติณัง มีความหมายว่า กลืนกินสิ่งที่พึงกลืนกินโดยไม่เหลือแม้หญ้า ที่เหลือเหมือนกับ สพรหม ไม่เหลือแม้ไฟ คือ สาคคิ มีความหมายว่า เรียนจบแม้คัมภีร์อัคคิโดยไม่เหลือ การรับวาระเหมือนกับอธิตถิ.

---

අභාවො සම්බන්ධීභෙදා බහුවිධො, තත්‍ර ඉද්ධාභාවෙවිගතා ඉද්ධි=විභූති සද්දිකානන්ති දුස්සද්දිකං. අත්ථාභාවෙමක්ඛිකානං අභාවො නිම්මක්ඛිකං, නිද්දරථං, නිම්මසකං. අතික්කමාභාවෙ-අතිගතානි තිණානි නිත්තිණං. උපභොගසම්බන්ධීවත්තමානකාලස්ස අභාවෙ-අතිගතං ලහුපාවුරණං අතිලහුපාවුරණං, ලහුපාවුරණස්ස නා+යං උපභොගතා ලොති අත්ථො.

ความไม่มีมีหลายประเภทโดยความแตกต่างแห่งความสัมพันธ์ ในบรรดาเหล่านั้น ในอรรถแห่งความไม่มีความรุ่งเรือง คือ ความรุ่งเรืองของคนมีเสียงหายไป คือ ทุสสัททิกัง ในอรรถแห่งความไม่มี คือ ความไม่มีแห่งแมลงวัน คือ นิมมักขิกัง, นิททรถัง, นิมมสกัง ในอรรถแห่งความไม่มีการล่วงเกิน คือ หญ้าที่ล่วงเลยไปแล้ว คือ นิตติณัง ในอรรถแห่งความไม่มีกาลปัจจุบันที่สัมพันธ์กับการบริโภค คือ ผ้าห่มเบาที่ล่วงเลยไปแล้ว คือ อติลหุปาวุรณัง มีความหมายว่า ความเป็นผู้บริโภคผ้าห่มเบานี้ไม่มีแล้ว.

---

යථාත්ථො+නෙකවිධො, තත්‍ර යොග්ගතායං-යොග්ගං රූප+මනුරූපං. විච්ඡායං-අද්ධමාසං අද්ධමාසං අනු අන්වද්ධමාසං, එවං පච්චත්තං. අත්ථානතිවත්තියං-සත්තිං අනතික්කම්ම යථාසත්ති. එවං යථාක්කමං, යථාබලං. බහුලාධිකාරා යා යා පරිසා යථාපරිසා. සදිසත්ථෙ-කිඛියා කණ්හවිච්ඡිතධෙනුයා සදිසො සකිඛි, සහස්ස සාදෙසො. ආනුපුබ්බියං-ජෙට්ඨානුක්කමෙන අනුජෙට්ඨං.

อรรถแห่ง "ยถา" มีหลายประเภท ในบรรดาเหล่านั้น ในอรรถแห่งความเหมาะสม – รูปที่เหมาะสม คือ อนุรูปัง ในอรรถแห่งการกระจาย – ครึ่งเดือน ครึ่งเดือน ตามลำดับ คือ อนวัฑฒมาสัง เช่นนี้ ปัจจัตตัง ในอรรถแห่งการไม่ล่วงเลยเนื้อความ – ไม่ล่วงเลยกำลัง คือ ยถาสัตติ เช่นนี้ ยถากกมัง, ยถาพะลัง เพราะมีบทอธิการว่า "พหุล" บริษัทใด บริษัทใด คือ ยถาปริสา ในอรรถแห่งความเหมือน – เหมือนแม่โคที่มีจุดดำ คือ สกิกขิ มีการอาเทศ สหะ เป็น สะ ในอรรถแห่งลำดับ – ตามลำดับแห่งผู้ใหญ่ คือ อนุเชฏฐัง.

---

පච්ඡාඅත්ථෙ-රථස්ස පච්ඡා අනුරථං.

ในอรรถว่าข้างหลัง (คือ) ข้างหลังรถ (เป็น) อนุรถ.

---

යුගපදත්ථෙ-චක්කෙන සහ=එකකාලං සචක්කං, චක්කෙන එකක්ඛණෙ නිධෙතීති අත්ථො.

ในอรรถว่าพร้อมกัน (คือ) พร้อมด้วยล้อ (ใน) เวลาเดียวกัน (เป็น) สจักกัง, ความว่า วางไว้ในขณะเดียวกันกับล้อ.

---

3. යථා න තුල්‍යෙ

๓. ยถา (ไม่ใช้) ในอรรถว่าเท่ากัน.

---

යථාසද්දො තුල්‍යත්ථෙ වත්තමානො ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථො න භවති. යථා දෙවදත්තො, තථා යඤ්ඤදත්තො. එත්ථ උපමානභූතො යථාසද්දො ‘තථා යඤ්ඤදත්තො’ති උපමෙය්‍ය+මපෙක්ඛති, තස්මා ‘‘සාපෙක්ඛ+මසමත්ථං භවතී’’ති ඤායා අසමාසෙ [Pg.136] ‘‘න තුල්‍යෙ’’ති පටිසෙධො කිමත්ථ+මිති චෙ. යස්මා ‘‘යථා දෙවදත්තො’’ති සමුදායමෙව උපමානං භවති, න විසුං යථාසද්දො, තස්මා සමුදායස්සෙව උපමෙය්‍යසාපෙක්ඛත්තෙ න අසාමත්ථියතා න විසුං යථාසද්දස්ස, තස්මා සාදිස්සෙ පත්තසමාසස්ස පටිසෙධත්ථ+මිදං. තුල්‍යත්ථෙති වත්තබ්බෙ තුල්‍යං විනා තුල්‍යතා නත්ථීති තුල්‍යත්ථෙති අවත්වා තුල්‍යෙති වුත්තං.

ศัพท์ว่า ยถา เมื่อเป็นไปในอรรถว่าเท่ากัน ย่อมไม่เป็นเอกัตถะ (มีอรรถเดียวกัน) กับศัพท์ที่มีสยาธิวิภัตติเป็นที่สุด. เช่น เทวทัตต์ ฉันใด ยัญญทัตต์ ฉันนั้น. ในประโยคนี้ ศัพท์ว่า ยถา ซึ่งเป็นอุปมา ย่อมมุ่งถึงอุปเมยยะว่า ‘ตถา ยัญญทัตโต’ (ยัญญทัตต์ ฉันนั้น). เพราะฉะนั้น ถ้าถามว่า การห้ามว่า ‘ไม่เท่ากัน’ ในอสมาส (ไม่ประกอบเป็นสมาส) ด้วยหลักที่ว่า ‘ย่อมเป็นศัพท์ที่มุ่งถึง (ศัพท์อื่น) จึงไม่สามารถ (ประกอบเป็นสมาสได้)’ นั้น มีประโยชน์อะไร? เพราะว่า ‘ยถา เทวทัตโต’ (เช่น เทวทัตต์) นี้ เป็นอุปมาทั้งบท ไม่ใช่ศัพท์ว่า ยถา โดยลำพัง. เพราะฉะนั้น เมื่ออุปมาทั้งบทมุ่งถึงอุปเมยยะ ความไม่สามารถ (ในการประกอบสมาส) ย่อมไม่มีแก่ศัพท์ว่า ยถา โดยลำพัง. เพราะฉะนั้น ข้อนี้ (การห้าม) มีไว้เพื่อห้ามสมาสที่พึงถึงในอรรถว่าเหมือนกัน. เมื่อจะกล่าวว่า ‘ในอรรถว่าเท่ากัน’ แต่เพราะไม่มีความเท่ากันหากปราศจากสิ่งที่เท่ากัน จึงไม่กล่าวว่า ‘ในอรรถว่าเท่ากัน’ แต่กล่าวว่า ‘เท่ากัน’.

---

යථාකථඤ්චි සාදිස්සං, ඤායතෙ යත්ථ සම්භවං;

උපමා නාම සා තස්සා, පපඤ්චො බහුධා භවෙ.

ความเหมือนกันอย่างใดอย่างหนึ่ง อันพึงรู้ว่ามีได้ในที่ใด ชื่อว่าอุปมานั้น ความพิสดารของอุปมานั้นพึงมีได้หลายอย่าง.

---

4. යාවා+වධාරණෙ

๔. ยาวะ (ใช้) ในอรรถว่ากำหนด.

---

යාවසද්දො අවධාරණෙ වත්තමානො ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථො භවති. අවධාරණං=එත්තකතාපරිච්ඡෙදො. යාවන්තානි අමත්තානි=භාජනානි යාවාමත්තං, ඉමිනා සමාසෙ කතෙ සෙසං පුබ්බසමං. ජීවස්ස යත්තකො පරිච්ඡෙදො යාවජීවං. යාවතායුකං, ‘‘සකත්ථෙ’’ති කපච්චයො. යත්තකෙන අත්ථො යාවදත්ථං.

ศัพท์ว่า ยาวะ เมื่อเป็นไปในอรรถว่ากำหนด ย่อมเป็นเอกัตถะ (มีอรรถเดียวกัน) กับศัพท์ที่มีสยาธิวิภัตติเป็นที่สุด. การกำหนด คือ การกำหนดประมาณเท่านี้. ภาชนะทั้งหลายมีประมาณเท่าใด (เป็น) ยาวมัตตัง, เมื่อทำสมาสด้วยบทนี้ ที่เหลือเหมือนบทก่อน. การกำหนดแห่งชีวิตมีประมาณเท่าใด (เป็น) ยาวชีวัง. ยาวตายุกัง, กะปัจจัย (ลง) ในอรรถของตน. ประโยชน์มีประมาณเท่าใด (เป็น) ยาวทัตถัง.

---

5. පය්‍යපා බහි තිරො පුරෙ පච්ඡා වා පඤ්චම්‍යා

๕. ปริ อปะ อา พหิ ติโร ปุเร ปัจฉา หรือ (กับ) ปัญจมีวิภัตติ.

---

පරිආදයො පඤ්චම්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථා හොන්ති වා. පරි පබ්බතා පරිපබ්බතං. වාස්ස වාක්‍යවිකප්පත්ථත්තා පරි පබ්බතා ඉච්චාදයොපි හොන්ති. අප පබ්බතා අපපබ්බතං, ආ පාටලිපුත්තා ආපාටලිපුත්තං, බහි ගාමා බහිගාමං, තිරො පබ්බතා තිරොපබ්බතං, පුරෙ භත්තා පුරෙභත්තං, පච්ඡා භත්තා පච්ඡාභත්තං, සබ්බං උපකුම්භසමං, ඉමිනා සමාසො විසෙසො. එව+මුපරිසුත්තෙපි.

ศัพท์มี ปริ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะ (มีอรรถเดียวกัน) กับศัพท์ที่มีปัญจมีวิภัตติเป็นที่สุด หรือไม่เป็นก็ได้. ปริ ปัพพตา (รอบภูเขา) (เป็น) ปริปัพพตัง. เพราะศัพท์ว่า วา มีอรรถว่าเลือกประโยค ศัพท์ว่า ปริ ปัพพตา เป็นต้น ก็มีได้. อปะ ปัพพตา (จากภูเขา) (เป็น) อปปัพพตัง, อา ปาฏลิปุตตา (จนถึงเมืองปาฏลีบุตร) (เป็น) อาปาฏลิปุตตัง, พหิ คามา (นอกหมู่บ้าน) (เป็น) พหิคามา, ติโร ปัพพตา (พ้นภูเขา) (เป็น) ติโรปัพพตัง, ปุเร ภัตตา (ก่อนภัตตาหาร) (เป็น) ปุเรภัตตัง, ปัจฉา ภัตตา (หลังภัตตาหาร) (เป็น) ปัจฉาภัตตัง, ทั้งหมดเหมือน อุปกุมภะ, สมาสด้วยบทนี้เป็นพิเศษ. แม้ในสูตรข้างบนก็เช่นกัน.

---

වාත්‍ය+ධිකාරො [Pg.137] –

การมีอำนาจแห่ง วา –

---

6. සමීපා+යාමෙස්ව+නු

๖. อนุ (ใช้) ในอรรถว่าใกล้และยาว.

---

‘‘අසංඛ්‍ය’’මිච්චාදිනා නිච්චසමාසස්ස විකප්පත්ථං සමීපග්ගහණං. අනුසද්දො සාමීප්‍යෙ ආයාමෙ ච වත්තමානො ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථො වා හොති. එත්ථ සමීපග්ගහණස්ස භාවප්පධානත්තා සාමීප්‍යමෙව ගම්‍යතෙති සාමීප්‍යෙති වුත්තං. වනස්ස අනු=සමීපං අනුවනං, ගඞ්ගාය අනු=ආයාමො අනුගඞ්ගං, ගඞ්ගාය අනු වා බාරාණසී.

การรับเอาศัพท์ว่า สมีปะ (ใกล้) มีไว้เพื่อเลือก (ทำหรือไม่ทำ) นิจจสมาส (สมาสที่ต้องทำเสมอ) ด้วยบทมี อสังขยะ เป็นต้น. ศัพท์ว่า อนุ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าใกล้และยาว ย่อมเป็นเอกัตถะ (มีอรรถเดียวกัน) กับศัพท์ที่มีสยาธิวิภัตติเป็นที่สุด หรือไม่เป็นก็ได้. ในที่นี้ เพราะการรับเอาศัพท์ว่า สมีปะ มีภาวะเป็นประธาน จึงพึงรู้ว่าหมายถึงความใกล้เท่านั้น จึงกล่าวว่า สมีปะ. อนุ แห่งป่า (คือ) ใกล้ (เป็น) อนุวนัง, อนุ แห่งแม่น้ำคงคา (คือ) ยาว (เป็น) อนุคงคัง, หรือ อนุ แห่งแม่น้ำคงคา (คือ) เมืองพาราณสี.

---

7. තිට්ඨග්වාදීනි

๗. บทมี ติฏฐคุ เป็นต้น.

---

තිට්ඨගුආදීනි අඤ්ඤත්ථෙන සිද්ධාපි අස්මිං අසංඛ්‍යසමාසෙ නිපාතියන්ති. තිට්ඨන්ති ගාවො යස්මිං කාලෙති තිට්ඨන්තසද්ද+ගොසද්දෙහි පඨමායොම්හි කතෙ ‘‘වා+නෙකඤ්ඤත්ථෙ’’ති සමාසො, ඉමිනා නිපාතනා ලොපෙ නපුංසකත්ථෙ ච කතෙ සිම්හි ගොස්ස ‘‘ගොස්සු’’ති උකාරෙ ‘‘පුබ්බස්මා+මාදිතො’’ති විභත්තිලොපො. එවං වහන්තී ගාවො යස්මිං කාලෙති වහග්ගු ඉච්චාදි. වෙලාප්පකාසකපාතොආදීනම්පි එත්ථෙව සඞ්ගහො, පාතො නහානන්ති සත්තමීඅමාදිසමාසෙ පාතනහානං, එවං සායනහානං, පාතකාලං, සායකාලං, පාතමෙඝං, සායමෙඝං, පාතමග්ගං, සායමග්ගං, එත්ථ ‘‘එඔන+ම වණ්ණෙ’’ති අකාරො, නිග්ගහීතස්ස ලොපො ච හොති.

บทมี ติฏฐคุ เป็นต้น แม้สำเร็จในอรรถอื่น ก็ถูกนิบาตลงในอสังขยสมาสนี้. เมื่อทำสมาสด้วยศัพท์ว่า ติฏฐันตะ และ โค ในปฐมาวิภัตติว่า ‘ติฏฐันติ คาโว ยัสสมิง กาเล’ (โคทั้งหลายย่อมยืนอยู่ในกาลใด) ด้วยสูตรว่า ‘วาเนกัญญัตเถ’ (สมาสในอรรถอื่นหลายบท หรือไม่ทำก็ได้). ด้วยการนิบาตนี้ เมื่อทำโลปะ (ลบ) และทำเป็นนปุงสกลิงค์แล้ว เมื่อลง สิวิภัตติ และทำ อุการะ (เป็น อุ) แก่ โค ด้วยสูตรว่า ‘โคสสุ’ (โค เป็น คุ) และลบวิภัตติด้วยสูตรว่า ‘ปุพพัสมามาทิโต’ (ลบวิภัตติจากบทหน้า). เช่นนี้ บทว่า วหคุ เป็นต้น (มาจาก) ‘วหนฺติ คาโว ยสฺมิง กาเล’ (โคทั้งหลายย่อมนำไปอยู่ในกาลใด). แม้บทมี เวลาปปะกาสกะปาโต เป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้. ปาโต นหานัง (การอาบน้ำในเวลาเช้า) ในสัตตมีอมาทิสมาส (สมาสที่มีอมาทิวิภัตติเป็นที่สุดในสัตตมี) (เป็น) ปาตนะหานัง. เช่นนี้ สายนหานัง (การอาบน้ำในเวลาเย็น), ปาตกาลัง (เวลาเช้า), สายกาลัง (เวลาเย็น), ปาตเมฆัง (เมฆในเวลาเช้า), สายเมฆัง (เมฆในเวลาเย็น), ปาตมัคคัง (ทางในเวลาเช้า), สายมัคคัง (ทางในเวลาเย็น). ในที่นี้ อการะ (เป็น อะ) ด้วยสูตรว่า ‘เอโอณมะวัณเณ’ (เอ โอ ณ มะ เป็น อะ) และมีการลบนิคคหิตด้วย.

---

8. ඔරෙ+පරි+පටි+පාරෙ+මජ්ඣෙ+හෙට්ඨු+ද්ධා+ධො+න්තො වා ඡට්ඨියා.

๘. โอเร ปริ ปฏิ ปาเร มัชเฌ เหฏฐุ อุทธา อโธ อันโต หรือ (กับ) ฉัฏฐีวิภัตติ.

---

ඔරාදයො සද්දා ඡට්ඨියන්තෙන සහෙ+කත්ථා වා හොන්ති. ඔරං ගඞ්ගාය ඔරෙගඞ්ගා, උපරි සිඛරස්ස උපරිසිඛරං, පටි=මුඛං සොතස්ස [Pg.138] පටිසොතං, පාරං යමුනාය පාරෙයමුනං, මජ්ඣං ගඞ්ගාය මජ්ඣෙගඞ්ගං, හෙට්ඨා පාසාදස්ස හෙට්ඨාපාසාදං, උද්ධං ගඞ්ගාය උද්ධගඞ්ගං, අධො ගඞ්ගාය අධොගඞ්ගං, අන්තො පාසාදස්ස අන්තොපාසාදං. ඉමිනා නිපාතනාව නිග්ගහීතලොපෙ ච එකාරෙ ච කතෙ ඔරෙච්චාදි හොති.

ศัพท์มี โอระ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะ (มีอรรถเดียวกัน) กับศัพท์ที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุด หรือไม่เป็นก็ได้. โอรัง แห่งแม่น้ำคงคา (เป็น) โอเรคงคา, อุปริ แห่งยอดเขา (เป็น) อุปริสิขรัง, ปฏิ (คือ) ตรงข้าม แห่งกระแส (เป็น) ปฏิโสตัง, ปารัง แห่งแม่น้ำยมุนา (เป็น) ปาเรยมุนัง, มัชฌัง แห่งแม่น้ำคงคา (เป็น) มัชเฌคงคัง, เหฏฐา แห่งปราสาท (เป็น) เหฏฐาปาสาทัง, อุทธัง แห่งแม่น้ำคงคา (เป็น) อุทธคงคา, อโธ แห่งแม่น้ำคงคา (เป็น) อธคงคา, อันโต แห่งปราสาท (เป็น) อันโตปาสาทัง. ด้วยการนิบาตนี้ เมื่อทำโลปะ (ลบ) นิคคหิต และทำเป็น เอการะ (เป็น เอ) แล้ว ย่อมเป็น โอเร เป็นต้น.

---

10. අ+මාදි

๑๐. อมาทิ.

---

අ+මාදිස්‍යාද්‍යන්තං ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහ බහුල+මෙකත්තං හොති.

ศัพท์ที่มีอมาทิวิภัตติเป็นที่สุด พร้อมด้วยศัพท์ที่มีสยาธิวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมเป็นเอกัตถะ (มีอรรถเดียวกัน) โดยมาก.

---

උත්තරස්ස පදස්ස+ත්ථො, පධානං ලිඞ්ග+මස්ස ච;

දුතියන්තාදිපදෙකත්ථො, බහුධා තං විභජ්ජතෙ.

อรรถของบทหลัง และลิงค์ของบทหลังเป็นประธาน เอกัตถะ (มีอรรถเดียวกัน) ในบทมีทุติยาวิภัตติเป็นต้น สมาสนั้นย่อมจำแนกได้หลายอย่าง.

---

පරෙස+මිස්සතෙ තඤ්ච, භිය්‍යො තප්පුරිසා+ඛ්‍යයා;

තං යථා+ත්‍ර රාජාපච්චං, කත්ථචීති+මිතීදිසං.

และสมาสนั้นย่อมปะปนกับสมาสอื่น โดยมากด้วยชื่อว่า ตัปปุริสสมาส. เช่นในที่นี้ว่า ราชบุตร และในบางที่ว่า อิติ เป็นต้น.

---

අ+මාද්‍යන්තානං කාරකානං අකාරකානඤ්ච සමාසො කත්ථචිමෙව වා හොති. තඤ්ච බහුලංවිධානෙනාති දට්ඨබ්බං.

สมาสของบทการกและอการกที่มี อัง วิภัตติ เป็นต้น เป็นที่สุด ย่อมมีในบางแห่งเท่านั้น หรือไม่เป็นก็ได้ และพึงทราบว่าสมาสนั้นเป็นไปโดยวิธีพหุละ (คือมีความหลากหลายในการใช้)

---

තත්ථ දුතියාතප්පුරිසො අමාදි ගත+නිස්සිතා+තීතා+තික්කන්ත+පත්තා+පන්නාදීහි භවති. සරණං ගතොති සමාසෙ කතෙ ‘‘එකත්ථතායං’’ති විභත්තිලොපාදි උපරි සබ්බත්ථ පුබ්බසමං. සරණගතො, සරණගතා. සරණගතා, සරණගතායො. සරණගතං කුලං, සරණගතානි කුලානි ඉච්චාදි. අරඤ්ඤගතො, භූමිගතො. ධම්මං නිස්සිතො ධම්මනිස්සිතො, අත්ථනිස්සිතො. භවං අතීතො භවාතීතො, කාලාතීතො. පමාණං අතික්කන්තං පමාණාතික්කන්තං, ලොකාතික්කන්තං. සුඛං පත්තො සුඛප්පත්තො, දුක්ඛප්පත්තො. සොතං ආපන්නො සොතාපන්නො, නිරොධසමාපන්නො, මග්ගප්පටිපන්නො. රථං ආරුළ්හො රථාරුළ්හො[Pg.139]. සබ්බරත්තිං සොභණො සබ්බරත්තිසොභණො, මුහුත්තසුඛං. අකාරකානං සමාසො අච්චන්තසංයොගෙ. වුත්තියෙවො+පපදසමාසෙ, තස්ස නිච්චත්තා. යථා කම්මං කරොතීති කම්මකාරො, කුම්භකාරො, අත්ථං කාමෙතීති අත්ථකාමො, ධම්මකාමො, ධම්මං ධාරෙතීති ධම්මධරො, විනයධරො. සානං පචතීති සපාකො, තන්තං වායතීති තන්තවායො, වරං ආහරතීති වරාහරො. න්ත+මාන+ක්තවන්තෙහි වාක්‍යමෙව. ධම්මං සුණන්තො, ධම්මං සුණමානො, ඔදනං භුත්තවා.

ในบรรดาสมาสเหล่านั้น ทุติยาตัปปุริสสมาส ย่อมมีด้วยบทมี คตะ นิสสิตะ อตีตะ อติกกันตะ ปัตตะ อาปันนะ เป็นต้น ที่มี อัง วิภัตติ เป็นต้น เป็นที่สุด. เมื่อทำสมาสว่า ‘สรณัง คโต’ (ถึงซึ่งสรณะ) การลบวิภัตติเป็นต้นด้วยสูตรว่า ‘เอกัตถตายัง’ (ในอรรถเดียวกัน) ในที่ทั้งปวงข้างบนเหมือนบทก่อน. สรณคโต (ผู้ถึงสรณะ), สรณคตา (หญิงผู้ถึงสรณะ). สรณคตา (ชายทั้งหลายผู้ถึงสรณะ), สรณคตายโย (หญิงทั้งหลายผู้ถึงสรณะ). สรณคตัง กุลัง (ตระกูลผู้ถึงสรณะ), สรณคตานิ กุลานิ (ตระกูลทั้งหลายผู้ถึงสรณะ) เป็นต้น. อรัญญคโต (ผู้ถึงป่า), ภูมิคโต (ผู้ถึงแผ่นดิน). ธัมมัง นิสสิโต (ผู้พึ่งซึ่งธรรม) เป็น ธัมมนิสสิโต, อัตถนิสสิโต (ผู้พึ่งซึ่งประโยชน์). ภวัง อตีโต (ผู้ล่วงซึ่งภพ) เป็น ภวาตีโต, กาลาตีโต (ผู้ล่วงซึ่งกาล). ปมาณัง อติกกันตัง (ผู้ก้าวล่วงซึ่งประมาณ) เป็น ปมาณาติกกันตัง, โลกาติกกันตัง (ผู้ก้าวล่วงซึ่งโลก). สุขัง ปัตโต (ผู้ถึงซึ่งสุข) เป็น สุขัปปัตโต, ทุกขัปปัตโต (ผู้ถึงซึ่งทุกข์). โสตัง อาปันโน (ผู้ถึงซึ่งกระแส) เป็น โโสตาปันโน, นิโรธสมาปันโน (ผู้ถึงซึ่งนิโรธสมาบัติ), มัคคัปปฏิปันโน (ผู้ถึงซึ่งมรรค). รถัง อารุฬโห เป็น รถารูฬฺโห. สัพพรัตติง โสภโณ (ผู้สวยงามตลอดคืน) เป็น สัพพรัตติโสภโณ, มุหุตตสุขัง (สุขชั่วขณะ). สมาสของบทอการก ย่อมมีในอัจจันตสังโยค. วุตติย่อมมีในอุปปทสมาส เพราะสมาสนั้นเป็นนิจจสมาส. เช่น ‘กัมมัง กโรติ’ (ย่อมทำซึ่งกรรม) เป็น กัมมกาโร (ผู้ทำกรรม), กุมภกาโร (ผู้ทำหม้อ). ‘อัตถัง กาเมติ’ (ย่อมใคร่ซึ่งประโยชน์) เป็น อัตถกาโม (ผู้ใคร่ประโยชน์), ธัมมกาโม (ผู้ใคร่ธรรม). ‘ธัมมัง ธาเรติ’ (ย่อมทรงไว้ซึ่งธรรม) เป็น ธัมมธโร (ผู้ทรงธรรม), วินยธโร (ผู้ทรงวินัย). ‘สานัง ปจติ’ (ย่อมหุงซึ่งเนื้อสุนัข) เป็น สปาโก (ผู้หุงเนื้อสุนัข), ‘ตันตัง วายติ’ (ย่อมทอซึ่งด้าย) เป็น ตันตวาโย (ผู้ทอด้าย), ‘วรัง อาหรติ’ (ย่อมนำมาซึ่งของประเสริฐ) เป็น วราหโร (ผู้นำของประเสริฐ). ด้วยบทที่มี นฺตปัจจัย มานปัจจัย และ ตวันตุปัจจัย ย่อมเป็นประโยคเท่านั้น. ธัมมัง สุณันโต (ผู้ฟังซึ่งธรรม), ธัมมัง สุณมาโน (ผู้ฟังซึ่งธรรม), โอทนัง ภุตตวา (ผู้ฉันแล้วซึ่งข้าวสุก).

---

තතියාතප්පුරිසො කිතක+පුබ්බ+සදිස+සමො+නත්ථ+කලහ+නිපුණ+මිස්ස+සඛිලාදීහි. බුද්ධෙන භාසිතො බුද්ධභාසිතො ධම්මො, එවං ජිනදෙසිතො. සත්ථාරා වණ්ණිතො සත්ථුවණ්ණිතො. විඤ්ඤූහි ගරහිතො විඤ්ඤුගරහිතො, විඤ්ඤුප්පසත්ථො, ඉස්සරකතං, සයං කතං, සුකෙහි ආහටං සුකාහටං, රඤ්ඤා හතො රාජහතො, රාජපීළිතො. අග්ගිනා දඩ්ඪො අග්ගිදඩ්ඪො, සප්පෙන දට්ඨො සප්පදට්ඨො, සල්ලෙහි විද්ධො සල්ලවිද්ධො, ඉච්ඡාය පකතො ඉච්ඡාපකතො, සීලසම්පන්නො. එවං සුඛසහගතං, ඤාණසම්පයුත්තං, මිත්තසංසග්ගො, පියවිප්පයොගො, ජාතිථද්ධො, ගුණහීනො, ගුණවුද්ධො, චතුවග්ගකරණීයං, චතුවග්ගාදිකත්තබ්බං. කාකෙහි පෙය්‍යා කාකපෙය්‍යා, නදී. ක්වචි වුත්තියෙව, උරසා ගච්ඡතීති උරගො, පාදෙන පිවතීති පාදපො. ක්වචි වාක්‍යමෙව, ඵරසුනා ඡින්නවා, කාකෙහි පාතබ්බා, දස්සනෙන පහාතබ්බා. පුබ්බාදියොගෙ-මාසෙන පුබ්බො මාසපුබ්බො. එවං මාතුසදිසො, මාතුසමො. එකූනවීසති, සීලවිකලො, අසිකලහො, වාචානිපුණො, යාවකාලිකසම්මිස්සං, වාචාසඛිලො[Pg.140]. සත්ථාරා සදිසො සත්ථුසදිසො, සත්ථුකප්පො, පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො පුඤ්ඤත්ථිකො, ගුණාධිකො. දධිනා උපසිත්තං භොජනං දධිභොජනං, ගුළෙන සංසට්ඨො ඔදනො ගුළොදනො. කාරකසම්බන්ධො ක්‍රියාය කතො, උපසිත්තාදික්‍රියානං අපඤ්ඤායනෙපි වුත්තියෙවො+පසිත්තාදික්‍රියාන+මාඛ්‍යාපනතො නත්ථා+යුත්තත්ථතා. එවං ඛීරොදනො. අස්සෙන යුත්තො රථො අස්සරථො, මග්ගචිත්තං, ජම්බුයා පඤ්ඤාතො ලක්ඛිතො දීපො ජම්බුදීපො, එකෙන අධිකා දස එකාදස, ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො, පකතියා මෙධාවී පකතිමෙධාවී ඉච්චාදි.

ตติยาตัปปุริสสมาส ด้วยบทมี กิตกะ, ปุพพะ, สทิสะ, สมะ, อูนะ, กลหะ, นิปุณะ, มิสสะ, สขิละ เป็นต้น. ธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว ชื่อว่า พุทธภาสิตะ, เช่นเดียวกับ ชินเทสิตะ (ธรรมที่พระชินเจ้าแสดง). ที่พระศาสดาพรรณนาแล้ว ชื่อว่า สัตถุวัณณิตะ. ที่วิญญูชนติเตียนแล้ว ชื่อว่า วิญญูครหิตะ, วิญญูัปปสัตถะ (ที่วิญญูชนสรรเสริญ), อิสสรกตะ (ที่พระเป็นเจ้าทำ), สยังกตะ (ที่ตนเองทำ), สุกาหฏะ (ที่นกแก้วนำมา), ราชหตะ (ที่พระราชาฆ่า), ราชปีฬิตะ (ที่พระราชาเบียดเบียน). อัคคิทัฑฒะ (ที่ไฟไหม้), สัปปทัฏฐะ (ที่งูกัด), สัลลวิทธะ (ที่ลูกศรแทง), อิจฉาปกตะ (ที่ความอยากทำ), สีลสัมปันนะ (ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล). เช่นเดียวกับ สุขสหคตะ (ที่ไปพร้อมด้วยสุข), ญาณสัมปยุตตะ (ที่ประกอบด้วยญาณ), มิตตสังคคะ (การคบมิตร), ปิยวิปปโยคะ (การพลัดพรากจากของรัก), ชาติถัทธะ (ผู้กระด้างด้วยชาติ), คุณหีนะ (ผู้ปราศจากคุณ), คุณวุทธะ (ผู้เจริญด้วยคุณ), จตุวัคคกรณียะ (กิจที่พึงทำด้วยคณะ ๔), จตุวัคคาทิกัตตัพพะ (กิจที่พึงทำด้วยคณะ ๔ เป็นต้น). แม่น้ำที่กาพึงดื่มได้ ชื่อว่า กากเปยยา. บางแห่งเป็นบทสมาสเท่านั้น เช่น อุรคะ (ผู้ไปด้วยอก), ปาทปะ (ผู้ดื่มด้วยเท้า). บางแห่งเป็นประโยคเท่านั้น เช่น ฟันด้วยขวาน, อันกาพึงดื่ม, อันพึงละด้วยการเห็น. ในการประกอบกับบทมี ปุพพะ เป็นต้น เช่น มาสปุพพะ (ก่อนเดือนหนึ่ง). เช่นเดียวกับ มาตุสทิสะ (เสมอด้วยมารดา), มาตุสมะ (เท่ากับมารดา). เอกูนวีสติ (ยี่สิบหย่อนหนึ่ง), สีลวิกละ (ผู้บกพร่องจากศีล), อสิกลหะ (การทะเลาะด้วยดาบ), วาจานิปุณะ (ผู้ฉลาดในวาจา), ยาวกาลิกสัมมิสสะ (ที่ระคนด้วยยาวกาลิก), วาจาสขิละ (ผู้มีวาจาอ่อนหวาน). สัตถุสทิสะ (เสมอด้วยพระศาสดา), สัตถุกัปปะ (ผู้เปรียบด้วยพระศาสดา), ปุญญัตถิกะ (ผู้ต้องการบุญ), คุณาธิกะ (ผู้ยิ่งด้วยคุณ). อาหารที่ราดด้วยนมส้ม ชื่อว่า ทธิโภชนะ, ข้าวสุกที่ระคนด้วยน้ำอ้อย ชื่อว่า คุโฬทนะ. ความเกี่ยวข้องของการกที่ทำด้วยกิริยา แม้กิริยามีการราดเป็นต้นไม่ปรากฏ ก็เป็นบทสมาสเท่านั้น เพราะเป็นการแสดงกิริยามีการราดเป็นต้น จึงไม่มีความหมายที่ไม่สมควร. เช่นเดียวกับ ขีโรทนะ (ข้าวคลุกนม). รถที่เทียมด้วยม้า ชื่อว่า อัสสรฐะ, มัคคจิตตะ (จิตในมรรค), ชมพูทวีป (ทวีปที่ปรากฏด้วยต้นหว้า), เอกาทสะ (สิบเอ็ด), ชัจจันธะ (คนตาบอดแต่กำเนิด), ปกติเมธาวี (ผู้มีปัญญาโดยปกติ) เป็นต้น.

---

චතුත්ථීතප්පුරිසො තදත්ථ+අත්ථ+හිත+දෙය්‍යාදීහි. තදත්ථෙ-කථිනස්ස දුස්සං කථිනදුස්සං, කථිනචීවරස්සාති අත්ථො. එවං චීවරදුස්සං, චීවරමූලං, යාගුයා අත්ථාය තණ්ඩුලා යාගුතණ්ඩුලා, භත්තතණ්ඩුලා, සඞ්ඝස්ස අත්ථාය භත්තං සඞ්ඝභත්තං, ආගන්තුකභත්තං, එවං ගමිකභත්තං, පාසාදාය දබ්බං පාසාදදබ්බං. එත්ථ චා+යං නිච්චසමාසො, තස්ස තිලිඞ්ගතා ච-භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අත්ථො විහාරො භික්ඛුසඞ්ඝත්ථො විහාරො, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථා යාගු, භික්ඛුසඞ්ඝත්ථං චීවරං. යස්ස අත්ථො යදත්ථො, යදත්ථා, යදත්ථං. එවං තදත්ථො, තදත්ථා, තදත්ථං. තථා ලොකහිතො. බුද්ධස්ස දෙය්‍යං බුද්ධදෙය්‍යං පුප්ඵං. සඞ්ඝදෙය්‍යං චීවරං. ඉධ න හොති ‘‘සඞ්ඝස්ස දාතබ්බං’’.

จตุตถีตัปปุริสสมาส ด้วยบทมี ตทัตถะ, อัตถะ, หิตะ, เทยยะ เป็นต้น. ในอรรถว่า ตทัตถะ (เพื่อสิ่งนั้น) เช่น ผ้าเพื่อกฐิน ชื่อว่า กฐินทุสสะ, หมายถึง เพื่อจีวรกฐิน. เช่นเดียวกับ จีวรทุสสะ, จีวรมูล, ข้าวสารเพื่อยาคู ชื่อว่า ยาคูตัณฑุละ, ภัตตตัณฑุละ, ภัตเพื่อสงฆ์ ชื่อว่า สังฆภัต, อาคันตุกภัต, เช่นเดียวกับ คมิกภัต, วัตถุเพื่อปราสาท ชื่อว่า ปาสาททัพพะ. ในที่นี้เป็นนิจจสมาส และมี ๓ ลิงค์ คือ วิหารเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุสงฆ์ ชื่อว่า ภิกขุสังฆัตถะวิหาร, ยาคูเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุสงฆ์ ชื่อว่า ภิกขุสังฆัตถายาคู, จีวรเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุสงฆ์ ชื่อว่า ภิกขุสังฆัตถะจีวร. ประโยชน์ของสิ่งใด ชื่อว่า ยทัตถะ, ยทัตถา, ยทัตถัง. เช่นเดียวกับ ตทัตถะ, ตทัตถา, ตทัตถัง. เช่นนั้น โลกหิตะ (ประโยชน์แก่โลก). ดอกไม้ที่พึงถวายแด่พระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธเทยยะ. จีวรที่พึงถวายแด่สงฆ์ ชื่อว่า สังฆเทยยะ. ในที่นี้ไม่เป็น “สังฆัสสะ ทาตัพพัง”.

---

පඤ්චමීතප්පුරිසො අපගමන+භය+විරති+මොචනත්ථාදීහි. මෙථුනස්මා අපෙතො මෙථුනාපෙතො, එවං පලාපගතො, නගරනිග්ගතො, පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො, කාමතො නික්ඛන්තං කාමනික්ඛන්තං, රුක්ඛග්ගා පතිතො රුක්ඛග්ගපතිතො, සාසනච්චුතො, ආපත්ති- වුට්ඨානං[Pg.141], ධරණීතලග්ගතො, සබ්බභවෙහි නිස්සටො සබ්බභවනිස්සටො. භයතාදියොගෙ-රාජතො භයං රාජභයං, චොරභයං, අමනුස්සභයං, අග්ගිභයං, පාපභීතො, පාපභීරුකො. අකත්තබ්බතො විරති අකත්තබ්බවිරති, එවං කායදුච්චරිතවිරති, වචීදුච්චරිතවිරති. බන්ධනා මුත්තො බන්ධනමුත්තො, වනමුත්තො, බන්ධනමොක්ඛො. කම්මසමුට්ඨිතං, උක්කට්ඨුක්කට්ඨං, ඔමකොමකං. ක්වචි වුත්තියෙව, කම්මතො ජාතං කම්මජං, එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං. ඉධ න හොති ‘පාසාදා පතිතො’.

ปัญจมีตัปปุริสสมาส ด้วยบทมี อปคมนะ, ภยะ, วิรติ, โมจนัตถะ เป็นต้น. ผู้ไปปราศจากเมถุน ชื่อว่า เมถุนเปโต, เช่นเดียวกับ ปลาปคโต, นครนิคคโต, ปิณฑปาตปฏิกันโต, กามนิกขันตะ, รุกขัคคปติตะ, สาสนัจจุโต, อาปัตติวุฏฐานะ, ธรณิตลัคคโต, สัพพภวนิสสฏะ. ในการประกอบกับบทมี ภยะ เป็นต้น เช่น ภัยจากพระราชา ชื่อว่า ราชภัย, โจรภัย, อมนุสสภัย, อัคคิภัย, ปาปภีโต, ปาปภีรุกะ. การงดเว้นจากสิ่งที่ไม่ควรทำ ชื่อว่า อกัตตัพพวิรติ, เช่นเดียวกับ กายทุจริตวิรติ, วจีทุจริตวิรติ. ผู้พ้นจากเครื่องผูก ชื่อว่า พันธนิมุตโต, วนิมุตโต, พันธนโมกขะ. กัมมสมุฏฐานะ, อุกกัฏฐุกกัฏฐะ, โอมโกมกะ. บางแห่งเป็นบทสมาสเท่านั้น เช่น กัมมชะ, เช่นเดียวกับ จิตตชะ, อุตุชะ, อาหารชะ. ในที่นี้ไม่เป็น ‘ปาสาทา ปติตะ’.

---

ඡට්ඨීතප්පුරිසො රඤ්ඤො පුත්තො රාජපුත්තො, එවං රාජපුරිසො, ආචරියපූජකො, බුද්ධසාවකො, බුද්ධරූපං, ජිනවචනං, සමුද්දඝොසො, ධඤ්ඤානං රාසි ධඤ්ඤරාසි, පුප්ඵගන්ධො, ඵලරසො, කායස්ස ලහුතා කායලහුතා. මරණස්සති, රුක්ඛමූලං, අයස්ස පත්තො අයොපත්තො, එත්ථ ‘‘මනාද්‍යාපාදීන+මො මයෙ චෙ’’ති ඔ. එවං සුවණ්ණකටාහං, පානීයථාලකං, සප්පිකුම්භො, දෙවානං රාජා දෙවරාජා. පුමස්ස ලිඞ්ගං පුල්ලිඞ්ගං, ‘‘පුං පුමස්සවා’’ති පුමස්ස පුං, නිග්ගහීතලොපො, ලස්ස ද්විභාවො ච. හත්ථිපදං, ඉත්ථිරූපං, භික්ඛුනිසඞ්ඝො, ජම්බුසාඛා, එත්ථ ඊකාරූකාරානං රස්සො. බහුලාධිකාරා න්ත+මාන+නිද්ධාරිය+පූරණ+භාව+තිත්තත්ථෙහි න හොති. මමා+නුකුබ්බං, මමා+නුකුරුමානො, ගුන්නං කණ්හා සම්පන්නඛීරතමා, සිස්සානං පඤ්චමො, පටස්ස සුත්තතා. ක්වචි හොතෙව ‘වත්තමානසාමීප්‍යං’. බ්‍රාහ්මණස්ස සුක්කා දන්තාති සාපෙක්ඛතාය න හොති. ඵලානං තිත්තො, ඵලාන+මාසිතො, ඵලානං සුහිතො. ‘‘බ්‍රාහ්මණස්ස උච්චං ගෙහං’’ති සාපෙක්ඛතාය න හොති. ‘‘රඤ්ඤො පාටලිපුත්තකස්ස ධනං’’ති ධනසම්බන්ධෙ [Pg.142] ඡට්ඨීති පාටලිපුත්තකෙන සම්බන්ධාභාවා න හොති. ‘‘රඤ්ඤො ගො ච අස්සො ච පුරිසො චා’’ති භින්නත්ථතාය වාක්‍යමෙව. රඤ්ඤො ගවස්සපුරිසා රාජගවස්සපුරිසාති වුත්ති හොතෙව, එකත්ථීභාවා. සම්බන්ධීසද්දානං පන නිච්චසාපෙක්ඛත්තෙපි ගමකත්තා සමාසො, ගමකත්තම්පි හි සමාසස්ස නිබන්ධනං, යථා දෙවදත්තස්ස ගුරුකුලං, භගවතො සාවකසඞ්ඝොතිආදි.

ฉัฏฐีตัปปุริสสมาส (สมาสที่ 6) เช่น บุตรของพระราชา ชื่อว่า ราชปุตโต (บุตรพระราชา), เช่นเดียวกันกับ ราชปุริโส (บุรุษของพระราชา), อาจริยปูชโก (ผู้บูชาอาจารย์), พุทธสาวโก (สาวกของพระพุทธเจ้า), พุทธรูปัง (รูปของพระพุทธเจ้า), ชินวจนัง (พระดำรัสของพระชินเจ้า), สมุททโฆโส (เสียงของมหาสมุทร), กองแห่งข้าวเปลือก ชื่อว่า ธัญญราสิ (กองข้าวเปลือก), ปุปผคันโธ (กลิ่นดอกไม้), ผลรโส (รสผลไม้), ความเบาแห่งกาย ชื่อว่า กายลหุตา (ความเบาแห่งกาย). มรณัสสติ (สติในความตาย), รุกขมูลัง (โคนไม้), บาตรเหล็ก ชื่อว่า อโยปัตโต (บาตรเหล็ก), ในคำนี้ มีการอาเทศ อ เป็น โอ ด้วยสูตรว่า “มะนาทิยาปาทีนัง โอ มะเย เจ”. เช่นเดียวกันกับ สุวัณณกะฏาหัง (กระทะทอง), ปานียถาลกัง (ถาดน้ำ), สัปปิกุมโภ (หม้อเนยใส), พระราชาของเทวดา ชื่อว่า เทวราชา (พระราชาของเทวดา). ลิงค์ของบุรุษ ชื่อว่า ปุลลิงคัง (ปุลลิงค์), ด้วยสูตรว่า “ปุง ปุมัสสะวา” มีการอาเทศ ปุมะ เป็น ปุง, ลบนิคหิต และซ้อน ล. หัตถิปะทัง (รอยเท้าช้าง), อิตถีรูปัง (รูปหญิง), ภิกขุนีสังโฆ (หมู่ภิกษุณี), ชัมพูสาขา (กิ่งหว้า), ในคำเหล่านี้ มีการทำสระ อี และ อู ให้เป็นรัสสะ. เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุล สมาสนี้จึงไม่สำเร็จกับบทที่มี นตะ, มานะ, นิทธาริยะ, ปูรณะ, ภาวะ และติตถะ เป็นต้น. เช่น มะมานุกุพพัง (ผู้ทำตามเรา), มะมานุกุรุมาโน (ผู้กำลังทำตามเรา), บรรดาแม่โคทั้งหลาย แม่โคดำมีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุด, คนที่ห้าในบรรดาศิษย์ทั้งหลาย, ความเป็นเส้นด้ายของผ้า. บางแห่งก็เป็นสมาสได้ เช่น วัตตมานสามีปยัง (ความใกล้ปัจจุบัน). ไม่เป็นสมาสเพราะมีความเกี่ยวข้องกับบทอื่น (สเปกขะ) เช่น พราหมณ์มีฟันขาว (พราหมณัสสะ สุกกา ทันตา). ไม่เป็นสมาสกับบทว่า ผลานัง ติตโต (อิ่มด้วยผลไม้), ผลานัง อาสิโต (อิ่มด้วยผลไม้), ผลานัง สุหิโต (อิ่มด้วยผลไม้). ไม่เป็นสมาสเพราะมีความเกี่ยวข้องกับบทอื่น เช่น เรือนของพราหมณ์สูง (พราหมณัสสะ อุจจัง เคหัง). ไม่เป็นสมาสในประโยคว่า “รัญโญ ปาฏะลิปุตตะกัสสะ ธะนัง” (ทรัพย์ของพระราชาชาวเมืองปาฏลีบุตร) เพราะฉัฏฐีวิภัตติสัมพันธ์กับบทว่า ธะนัง จึงไม่มีความสัมพันธ์กับบทว่า ปาฏะลิปุตตะเกนะ. เป็นเพียงประโยคเท่านั้นเพราะมีความหมายต่างกัน เช่น “รัญโญ โค จะ อัสโส จะ ปุริโส จะ” (โค ม้า และบุรุษของพระราชา). แต่เมื่อมีความหมายเป็นอันเดียวกัน (เอกัตถีภาวะ) ย่อมเป็นบทสมาสได้ เช่น ราชควัสสปุริสา. ส่วนบทที่แสดงความสัมพันธ์ แม้จะมีความเกี่ยวข้องกับบทอื่นอยู่เสมอ ก็เป็นสมาสได้เพราะสื่อความหมายได้ (คมกัตตะ), เพราะความเป็นบทที่สื่อความหมายได้นั่นเองเป็นเหตุแห่งสมาส เช่น เทวทัตตัสสะ คุรุกุลัง (ตระกูลครูของเทวทัต), ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ (หมู่สาวกของพระผู้มีพระภาค) เป็นต้น.

---

සත්තමීතප්පුරිසො රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, එවං රූපසඤ්චෙතනා, සංසාරදුක්ඛං. චක්ඛුම්හි සන්නිස්සිතං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. ධම්මෙ රතො ධම්මරතො, ධම්මාභිරති, ධම්මරුචි, ධම්මගාරවො, ධම්මෙසු නිරුත්ති ධම්මනිරුත්ති, දානාධිමුත්ති, භවන්තරකතං. දස්සනෙ අස්සාදො දස්සනස්සාදො. අරඤ්ඤෙ වාසො අරඤ්ඤවාසො, විකාලභොජනං, කාලවස්සං, වනපුප්ඵං, වනමහිසො, ගාමසූකරො, සමුද්දමච්ඡා, ආවාටකච්ඡපො, ආවාටමණ්ඩූකො, කූපමණ්ඩූකො, තිත්ථනාවා. ඉත්ථීසු ධුත්තො ඉත්ථිධුත්තො, අක්ඛධුත්තො. ඡායායං සුක්ඛො ඡායාසුක්ඛො, අඞ්ගාරපක්කං, චාරකවනො. ක්වචි වුත්තියෙව, වනෙ චරතීති වනචරකො, කුච්ඡිම්හි සයන්තීති කුච්ඡිසයා, ථලෙ තිට්ඨතීති ථලට්ඨො, ජලට්ඨො, පබ්බතට්ඨො, මග්ගට්ඨො. පඞ්කෙ ජාතං පඞ්කජං, සරොරුහ+මිච්චාදි. ඉධ න හොති, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, ආසනෙ නිසින්නො, ආසනෙ නිසීදිතබ්බං.

สัตตมีตัปปุริสสมาส (สมาสที่ 7) เช่น สัญญาในรูป ชื่อว่า รูปสัญญา (สัญญาในรูป), เช่นเดียวกันกับ รูปสัญเจตนา (ความจงใจในรูป), สังสารทุกขัง (ทุกข์ในสังสารวัฏ). วิญญาณที่อาศัยอยู่ในตา ชื่อว่า จักขุวิญญาณ (วิญญาณทางตา). ผู้ยินดีในธรรม ชื่อว่า ธัมมรโต (ผู้ยินดีในธรรม), ธัมมาภิรติ (ความยินดียิ่งในธรรม), ธัมมรุจิ (ความชอบใจในธรรม), ธัมมคารโว (ความเคารพในธรรม), นิรุตติในธรรม ชื่อว่า ธัมมนิรุตติ (นิรุตติในธรรม), ทานาธิมุตติ (ความน้อมใจไปในทาน), ภวันตรกตัง (สิ่งที่ทำในภพอื่น). ความยินดีในการเห็น ชื่อว่า ทัสสนัสสาทะ (ความยินดีในการเห็น). การอยู่ในป่า ชื่อว่า อรัญญวาสะ (การอยู่ในป่า), วิกาลโภชนัง (การบริโภคในเวลาวิกาล), กาลวัสสัง (ฝนที่ตกตามฤดูกาล), วนปุปผัง (ดอกไม้ป่า), วนมหิโส (ควายป่า), คามสูกโร (หมูบ้าน), สมุททมัจฉา (ปลาทะเล), อาวาฏกัจฉโป (เต่าในบ่อ), อาวาฏมัณฑูโก (กบในบ่อ), กูปมัณฑูโก (กบในบ่อ), ติตถนาวา (เรือที่ท่า). ผู้มัวเมาในหญิง ชื่อว่า อิตถีธุตโต (นักเลงหญิง), อักขธุตโต (นักเลงการพนัน). แห้งในร่ม ชื่อว่า ฉายาสุกโข (แห้งในร่ม), อังคารปักกัง (ของที่สุกด้วยถ่าน), จารกะวะนัง (ป่าที่ใช้เป็นที่คุมขัง). บางแห่งเป็นบทสมาสเท่านั้น เช่น วนจรโก (ผู้เที่ยวไปในป่า), กุจฉิสยา (ผู้นอนในครรภ์), ถลัฏโฐ (ผู้ตั้งอยู่บนบก), ชลัฏโฐ (ผู้ตั้งอยู่ในน้ำ), ปัพพตัฏโฐ (ผู้ตั้งอยู่บนภูเขา), มัคคัฏโฐ (ผู้ตั้งอยู่ในมรรค). สิ่งที่เกิดในเปือกตม ชื่อว่า ปังกชัง (ดอกบัว), สโรรุหัง (ดอกบัว) เป็นต้น. ในที่นี้ไม่เป็นสมาส เช่น ความเป็นผู้รู้จักประมาณในอาหาร (โภชะเน มัตตัญญุตา), ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ (อินทริเยสุ คุตตะทวารตา), ผู้นั่งบนอาสนะ (อาสะเน นิสินโน), อันพึงนั่งบนอาสนะ (อาสะเน นิสีทิตัพพัง).

---

11. විසෙසන+මෙකත්ථෙන

๑๑. วิเสสนะกับบทที่มีเนื้อความเดียวกัน (เอกัตถะ)

---

විසෙසනං ස්‍යාද්‍යන්තං විසෙස්සෙන ස්‍යාද්‍යන්තෙන සමානාධිකරණෙනසහෙ+කත්ථං හොති.

วิเสสนะที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น ย่อมเข้าสมาสกับวิเสสยะที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น ซึ่งมีวิภัตติและลิงค์เสมอกัน (สมานาธิกรณะ) มีเนื้อความรวมเป็นอันเดียวกัน.

---

සමානත්ථෙ [Pg.143] පදෙ යත්ථ, භෙද්‍යභෙදකවාචකෙ;

විසෙසනසමාසො+යං, විසෙස්සත්ථපධානතො.

ในที่ใด บททั้งหลายมีเนื้อความเสมอกัน กล่าวคือเป็นบทที่ถูกจำแนก (วิเสสยะ) และบทผู้จำแนก (วิเสสนะ), สมาสนั้นชื่อว่า วิเสสนสมาส เพราะมีเนื้อความของบทวิเสสยะเป็นประธาน.

---

විසෙස්සගත+මෙව+ත්‍ර, ලිඞ්ග+මෙතං පරං තතො;

කම්මධාරය+මිච්චෙ+ස, සමාසො+ඤ්ඤෙහි සඤ්ඤිතො.

ในสมาสนี้ ลิงค์ย่อมเป็นไปตามบทวิเสสยะที่อยู่ข้างหลังนั้น, สมาสนั้นอันอาจารย์ท่านอื่นขนานนามว่า กัมมธารยะ.

---

සුත්තෙ විසෙස්සෙනාති අවුත්තෙපි විසෙසනස්ස සම්බන්ධීසද්දත්තා සාමත්ථියතො ලබ්භමානආකඩ්ඪිතසද්දං පති ‘‘විසෙස්සෙනා’’ති වුත්තං. වුත්තඤ්ච –

แม้ในสูตรจะไม่ได้กล่าวคำว่า 'วิเสสเสนะ' ไว้ แต่เพราะวิเสสนะเป็นศัพท์ที่ต้องมีความสัมพันธ์กับบทอื่น จึงมีการกล่าวคำว่า 'วิเสสเสนะ' ต่อศัพท์ที่ถูกดึงมา (อากัฑฒิตะ) ซึ่งพึงได้ด้วยอำนาจแห่งความหมาย และมีคำกล่าวไว้ว่า –

---

සාමඤ්ඤවත්ථු යා වත්ථ+න්තරතො තු විසෙසිය;

එකප්පකාරෙ ඨපනා, විසෙසන+මිතී+රිතං.

การนำวัตถุที่เป็นสาธารณะมาจำแนกออกจากวัตถุอื่น แล้วตั้งไว้ในลักษณะอย่างหนึ่ง เรียกว่า วิเสสนะ.

---

එකප්පකාරගං වත්ථු, විසෙස්සන්ති පවුච්චති;

පදානි යානි යානෙව, සම්බන්ධ+මුපයන්ති+හ;

ගම්‍යතෙ කාමචාරෙන, විසෙසන+විසෙස්සතාති.

วัตถุที่ถูกตั้งไว้ในลักษณะอย่างหนึ่งนั้น เรียกว่า วิเสสยะ; บททั้งหลายเหล่าใดที่เข้าสู่ความสัมพันธ์กันในที่นี้ ย่อมทราบความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะได้ตามความประสงค์ (ของผู้พูด).

---

එත්ථ ච උප්පලදබ්බං රත්තුප්පලාදිතො විසෙසයතීති නීලසද්දො විසෙසනං. තෙන විසෙසියතීති උප්පලසද්දො විසෙස්සං. අපි ච භමර+ඞ්ගාරාදිසාමඤ්ඤ නීලත්ථතො විසෙසියතීති නීලං විසෙස්සං. න වත්ථාදීනං, උප්පලස්සෙවාති විසෙසනතො උප්පලං විසෙසනංති කාමචාරෙනෙති වුත්තං. අපි ච –

ในที่นี้ ศัพท์ว่า 'นีละ' เป็นวิเสสนะ เพราะจำแนกอุบลที่เป็นวัตถุออกจากอุบลแดงเป็นต้น. ศัพท์ว่า 'อุบล' เป็นวิเสสยะ เพราะถูกจำแนกด้วยศัพท์นั้น. อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า 'นีละ' เป็นวิเสสยะ เพราะถูกจำแนกจากเนื้อความคือสีนิลที่เป็นสาธารณะแก่ภมรและถ่านเป็นต้น. ไม่ใช่จำแนกวัตถุเป็นต้น แต่เพราะเป็นวิเสสนะของอุบลเท่านั้น อุบลจึงเป็นวิเสสนะ ดังนี้จึงกล่าวว่า 'ตามความประสงค์'. อนึ่ง –

---

පරිතො අයන්ත්‍ය+නෙන+ත්ථා, පරියායොති වුච්චති;

ගොවාචාති පවුත්තෙ තු, වාචත්ථො තු විසෙසනං.

เนื้อความทั้งหลายย่อมดำเนินไปโดยรอบด้วยศัพท์นี้ ศัพท์นี้จึงชื่อว่า ปริยาย; แต่เมื่อกล่าวว่า 'โควาจา' เนื้อความของวาจาเป็นวิเสสนะ.

---

විසෙස්සෙ දිස්සමානා යා, ලිඞ්ග+සංඛ්‍යා+විභත්තියො;

තුල්‍යාධිකරණෙ භිය්‍යො, කත්තබ්බා තා විසෙසනෙති –

ลิงค์ พจน์ และวิภัตติเหล่าใดที่ปรากฏในบทวิเสสยะ โดยมากพึงทำลิงค์ พจน์ และวิภัตติเหล่านั้นให้เสมอกันในบทวิเสสนะที่เป็นตุลยาธิกรณะ –

---

වුත්තත්තා මහන්තො+ච්චාදීසු සමානලිඞ්ගාදයො දට්ඨබ්බා. භිය්‍යොති කිං, දෙවා පමාණං ඉච්චාදි.

เพราะกล่าวไว้เช่นนั้น พึงเห็นลิงค์เป็นต้นที่เสมอกันในบทว่า 'มหันโต' เป็นต้น. คำว่า 'ภิยโย' (โดยมาก) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อยกเว้นในตัวอย่างเช่น 'เทวา ปมาณัง' (เทพเจ้าเป็นประมาณ) เป็นต้น.

---

සො [Pg.144] ච ඡබ්බිධො විසෙසනපුබ්බපදො, විසෙසනුත්තරපදො, විසෙසනොභයපදො, උපමානුත්තරපදො, සම්භාවනාපුබ්බපදො, අවධාරණපුබ්බපදොති.

และสมาสนั้นมี 6 ชนิด คือ วิเสสนะบุพพบท, วิเสสนุตตรบท, วิเสสโนภยบท, อุปมานุตตรบท, สัมภาวนาบุพพบท และอวธารณะบุพพบท.

---

තත්ථ විසෙසනපුබ්බපදෙ තාව-මහන්තො ච සො පුරිසො චාති වාක්‍යෙ ඉමිනා සුත්තෙන සමාසො. ‘‘ට න්ත+න්තූනං’’ති න්තස්ස ටාදෙසෙ දීඝො හොති, මහාපුරිසො, මහාපුරිසා ඉච්චාදි.

ในบรรดาชนิดเหล่านั้น สำหรับวิเสสนะบุพพบทก่อน – ในประโยคว่า 'มหันโต จะ โส ปุริโส จะ' เข้าสมาสด้วยสูตรนี้. ด้วยสูตรว่า “ฏะ นตะ นตูนัง” มีการอาเทศ นตะ เป็น ฏะ แล้วทีฆะ เป็น มหาปุริโส, มหาปุริสา เป็นต้น.

---

වාක්‍යෙ තුල්‍යාධිකරණභාව පකාසනත්ථං ච+ත-සද්දපයොගො. වුත්තියන්තු සමාසෙනෙව තප්පකාසනතො න තප්පයොගො. එව+මඤ්ඤත්‍රාපි වුත්තත්ථාන+මප්පයොගො. එවං මහාවීරො, මහාමුනි. මහන්තඤ්ච තං බලඤ්චාති මහාබලං, මහබ්භයං. සන්තො ච සො පුරිසො චාති සප්පුරිසො. තථා පුබ්බපුරිසො, අපරපුරිසො, පඨමපුරිසො, මජ්ඣිමපුරිසො, උත්තමපුරිසො, පරපුරිසො, සෙතහත්ථී, කණ්හසප්පො, නීලුප්පලං, රත්තුප්පලං, ලොහිතචන්දනං. ක්වචි න හොති, පුණ්ණො මන්තානීපුත්තො, චිත්තො ගහපති. පුමා ච සො කොකිලො චාති පුඞ්කොකිලො, උත්තරපදෙ පුමස්ස පුං හොති. එවං පුන්නාගො.

ในประโยค (วิเคราะห์) มีการใช้ศัพท์ 'จ' และ 'ต' เพื่อแสดงความเป็นตุลยาธิกรณะ แต่ในวุตติ (บทสำเร็จ) ไม่มีการใช้ศัพท์เหล่านั้น เพราะสมาสเองย่อมแสดงความนั้น แม้ในที่อื่นก็ไม่มีการใช้ศัพท์ที่กล่าวไว้แล้ว เช่น มหาวีโร, มหามุนิ. และ 'มหันตัญจะ ตัง พลัญจะ' เป็น มหาพะลัง, มหัพภะยัง. 'สันโต จ โส ปุริโส จ' เป็น สัปปุริโส. เช่นเดียวกัน ปุพพะปุริโส, อะปะระปุริโส, ปะฐะมะปุริโส, มัชฌิมะปุริโส, อุตตะมะปุริโส, ปะระปุริโส, เสตะหัตถี, กัณหะสัปโป, นีลุปปะลัง, รัตตุปปะลัง, โลหิตะจันทะนัง. บางครั้งก็ไม่มี (การใช้ จ และ ต) เช่น ปุณโณ มันตานีปุตโต, จิตโต คะหะปะติ. 'ปุมา จ โส โกกิโล จ' เป็น ปุงโกกิโล, ในบทหลัง 'ปุมา' เป็น 'ปุง'. เช่นเดียวกัน ปุนนาโค.

---

ඛත්තියා ච සා කඤ්ඤා චාති ඛත්තියකඤ්ඤා.

และ 'ขัตติยา จ สา กัญญา จ' เป็น ขัตติยะกัญญา.

---

67. ඉත්ථියං භාසිතපුමි+ත්ථී පුමෙවෙ+කත්ථෙති

๖๗. ในอิตถีลิงค์ ศัพท์อิตถีลิงค์ที่มีรูปบุรุษกล่าวไว้แล้ว ย่อมเป็นเหมือนรูปบุรุษนั่นเองในความหมายเดียวกัน

---

භාසිතපුමා ඉත්ථී පුමෙව හොතීති පුම්භාවා ඉත්ථිපච්චයානං නිවත්ති හොති. එවං රත්තලතා, දුතියභික්ඛා. බ්‍රාහ්මණී ච සා දාරිකා චාති බ්‍රාහ්මණදාරිකා, නාගමාණවිකා. ඉත්ථියන්ති කිං, කුමාරිරතනං, සමණිපදුමං. භාසිතපුමාති කිං, ගඞ්ගානදී, තණ්හානදී[Pg.145], පථවීධාතු. පුරත්ථිමො ච සො කායො චාති පුරත්ථිමකායො. එත්ථ ච කායෙකදෙසෙ කායසද්දො. එවං පච්ඡිමකායො, උපරිමකායො, හෙට්ඨිමකායො, සබ්බකායො, නවාවාසො, කතරනිකායො, හෙතුපච්චයො. ජීවිතප්පධානං නවකං ජීවිතනවක+මිච්චාදි.

ศัพท์อิตถีลิงค์ที่มีรูปบุรุษกล่าวไว้แล้ว ย่อมเป็นเหมือนรูปบุรุษนั่นเอง ดังนี้ จึงมีการระงับอิตถีปัจจัยทั้งหลายเพราะความเป็นรูปบุรุษ เช่นเดียวกัน รัตตะละตา, ทุติยะภิกขา. 'พราหมณี จ สา ทาริกา จ' เป็น พราหมณะทาริกา, นาคะมาณวิกา. คำว่า 'ในอิตถีลิงค์' (อิตถิยัง) ถามว่าเพื่ออะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) กุมารีระตะนัง, สะมะณิปะทุมัง. คำว่า 'ที่มีรูปบุรุษกล่าวไว้แล้ว' (ภาสิตะปุมา) ถามว่าเพื่ออะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) คังคานะที, ตัณหานะที, ปะถะวีธาตุ. 'ปุรัตถิโม จ โส กาโย จ' เป็น ปุรัตถิมะกาโย. ในที่นี้ ศัพท์ว่า 'กายะ' ใช้ในความหมายว่าส่วนหนึ่งของกาย. เช่นเดียวกัน ปัจฉิมะกาโย, อุปะริมะกาโย, เหฏฐิมะกาโย, สัพพะกาโย, นะวาวาโส, กะตะระนิกาโย, เหตุปัจจะโย. หมวด ๙ ที่มีชีวิตเป็นประธาน เป็น ชีวิตะนะวะกัง เป็นต้น.

---

විසෙසනුත්තරපදෙ ථෙරා+චරිය+පණ්ඩිතා විසෙසනං පරඤ්ච භවති. යථා සාරිපුත්තො ච සො ථෙරො චාති සාරිපුත්තත්ථෙරො, එවං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො, මහාකස්සපත්ථෙරො, බුද්ධඝොසාචරියො, ධම්මපාලාචරියො, ආචරියගුත්තිලො වා. මහොසධො ච සො පණ්ඩිතො චාති මහොසධපණ්ඩිතො, එවං විධුරපණ්ඩිතො.

ในวิเสสนุตตรบท (มีวิเสสนะเป็นบทหลัง) ศัพท์ว่า 'เถระ', 'อาจริยะ', 'บัณฑิต' ย่อมเป็นวิเสสนะและอยู่ข้างหลัง เช่น 'สารีปุตโต จ โส เถโร จ' เป็น สารีปุตตะเถโร. เช่นเดียวกัน มหามุคคัลลานะเถโร, มหากัสสะปะเถโร, พุทธะโฆสาจะริโย, ธัมมะปาลาจะริโย หรือ อาจริยะคุตติโล. และ 'มโหสโธ จ โส ปัณฑิโต จ' เป็น มโหสถะปัณฑิโต. เช่นเดียวกัน วิธุระปัณฑิโต.

---

විසෙසනොභයපදෙ යථා-සීතඤ්ච තං උණ්හඤ්චාති සීතුණ්හං, සිනිද්ධො ච සො උණ්හො චාති සිනිද්ධුණ්හො මාසො. ඛඤ්ජො ච සො ඛුජ්ජො චාති ඛඤ්ජඛුජ්ජො, එවං අන්ධබධිරො, කතාකතං, ඡිද්දාවඡිද්දං, උච්චාවචං, ඡින්නභින්නං, ගතපච්චාගතං. ක්වචි පුබ්බකාලස්සාපි පරනිපාතො, වාසිතො ච සො ලිත්තො චාති ලිත්තවාසිතො, එවං නග්ගමූසිතො, සිත්තසම්මට්ඨො, භට්ඨලුඤ්ජිතො.

ในวิเสสโนภยบท (มีวิเสสนะเป็นบททั้งสอง) เช่น 'สีตัญจะ ตัง อุณหัญจะ' เป็น สีตุณหัง, 'สินิทโธ จ โส อุณโห จ' เป็น สินิทธุณโห มาโส. 'ขัญโช จ โส ขุชโช จ' เป็น ขัญชะขุชโช, เช่นเดียวกัน อันธะพะธิโร, กะตากะตัง, ฉิททาวะฉิททัง, อุจจาวะจัง, ฉินนะภินนัง, คะตะปัจจาคตัง. บางครั้งบทที่เกิดก่อน (ปุพพกาล) ก็วางไว้ข้างหลัง เช่น 'วาสิโต จ โส ลิตโต จ' เป็น ลิตตะวาสิโต, เช่นเดียวกัน นัคคะมูสิโต, สิตตะสัมมัฏโฐ, ภัฏฐะลุญชิโต.

---

උපමනුත්තරපදෙ උපමානභූතං විසෙසනං පරං භවති, යථා සීහොති වුත්තෙ උපචරිතා+නුපචරිතසීහානං සාමඤ්ඤප්පතීතියං මුනිසද්දො විසෙසෙති. එත්ථ ච –

ในอุปมานุตตรบท (มีอุปมาเป็นบทหลัง) วิเสสนะที่เป็นอุปมา ย่อมอยู่ข้างหลัง เช่น เมื่อกล่าวว่า 'สีโห' (ราชสีห์) ศัพท์ว่า 'มุนิ' ย่อมเป็นตัววิเสสนะ (จำแนก) ในความเข้าใจทั่วไปถึงราชสีห์โดยอ้อม (อุปมา) และราชสีห์โดยตรง (ไม่ใช่อุปมา) และในที่นี้ –

---

උපමානො+පමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං සියො+පමා.

ความเป็นธรรมเสมอกันของอุปมาและอุปเมยยะ พึงเป็นอุปมา.

---

සා ච වත්ථු+වණ්ණ+ආකාරානං සාම්‍යෙන හොති. සීහොව සීහො, මුනි ච සො සීහො චාති මුනිසීහො, මුනිවසභො, මුනිපුඞ්ගවො[Pg.146], බුද්ධනාගො, බුද්ධාදිච්චො. රංසී විය රංසී, සද්ධම්මො ච සො රංසී චාති සද්ධම්මරංසී, එවං විනයසාගරො. පුණ්ඩරිකමිව පුණ්ඩරිකො, සමණො ච සො පුණ්ඩරිකො චාති සමණපුණ්ඩරිකො, සමණපදුමො. චන්දො විය චන්දො, මුඛඤ්ච තං චන්දො චාති මුඛචන්දො, මුඛපදුමං ඉච්චාදි.

และอุปมานั้น ย่อมมีได้ด้วยความเสมอกันแห่งวัตถุ สี และอาการ. (เช่น) ราวกับราชสีห์ คือราชสีห์, 'มุนิ จ โส สีโห จ' เป็น มุนิสีโห, มุนิวะสะโภ, มุนิปุงคะโว, พุทธะนาโค, พุทธาทิจโจ. ราวกับรัศมี คือรัศมี, 'สัทธัมโม จ โส รังสี จ' เป็น สัทธัมมะรังสี, เช่นเดียวกัน วินะยะสาคะโร. ราวกับดอกบัวขาว คือดอกบัวขาว, 'สะมะโณ จ โส ปุณฑะริโก จ' เป็น สะมะณะปุณฑะริโก, สะมะณะปะทุโม. ราวกับพระจันทร์ คือพระจันทร์, 'มุขัญจะ ตัง จันโท จ' เป็น มุขะจันโท, มุขะปะทุมัง เป็นต้น.

---

සම්භාවනාපුබ්බපදෙ යථා-ධම්මොති බුද්ධි ධම්මබුද්ධි, එවං ධම්මසඤ්ඤා, ධම්මසඞ්ඛාතො, ධම්මසම්මතො, පාණසඤ්ඤිතා, අසුභසඤ්ඤා, අනිච්චසඤ්ඤා, ධාතුසඤ්ඤා, අත්තසඤ්ඤා, අත්තදිට්ඨි ඉච්චාදි.

ในสัมภาวนะปุพพบท (มีสัมภาวนะเป็นบทหน้า) เช่น 'ธัมโมติ พุทธิ' เป็น ธัมมะพุทธิ. เช่นเดียวกัน ธัมมะสัญญา, ธัมมะสังขาโต, ธัมมะสัมมะโต, ปาณะสัญญา, อะสุภะสัญญา, อะนิจจะสัญญา, ธาตุสัญญา, อัตตะสัญญา, อัตตะทิฏฐิ เป็นต้น.

---

අවධාරණපුබ්බපදෙ යථා-ගුණො එව ධනං ගුණධනං, එවං සද්ධාධනං, සීලධනං, පඤ්ඤාරතනං, චක්ඛු එව ඉන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියං, එවං චක්ඛායතනං, චක්ඛුධාතු, චක්ඛුද්වාරං, රූපාරම්මණ+මිච්චාදි.

ในอวธารณะปุพพบท (มีอวธารณะเป็นบทหน้า) เช่น 'คุณโณ เอวะ ธะนัง' เป็น คุณะธะนัง. เช่นเดียวกัน สัทธาธะนัง, สีละธะนัง, ปัญญาระตะนัง. และ 'จักขุ เอวะ อินทริยัง' เป็น จักขุนทริยัง. เช่นเดียวกัน จักขายะตะนัง, จักขุธาตุ, จักขุทวารัง, รูปารัมมะณัง เป็นต้น.

---

විසෙසන+විසෙස්සෙහි, ක්‍රියාය ච සහෙ+රිතො;

තෙසං භාවං විවෙචෙතා, නිපාතො බ්‍යවච්ඡින්දති.

นิบาต (เอวศัพท์) ย่อมจำแนกสภาวะของสิ่งเหล่านั้น ซึ่งกล่าวไปพร้อมกับวิเสสนะ วิเสสยะ และกิริยา.

---

අයොග+මඤ්ඤයොගඤ්ච, අච්චන්තායොග+මෙවි+ති;

විවක්ඛාතො පයුත්තොපි, එවත්ථො ඤායතෙ යතො.

เพราะอรรถของเอวศัพท์ ย่อมเป็นที่ทราบกันว่า (จำแนก) อโยคะ อัญญโยคะ และอัจจันตาโยคะ แม้จะถูกใช้ตามความประสงค์ (ของผู้พูด) ก็ตาม.

---

බ්‍යවච්ඡෙදඵලං වාක්‍යං, තතො චිත්තො ධනුද්ධරො;

පාත්ථො ධනුද්ධරො නීලු+ප්පල+මත්ථීති තං යථා.

ประโยคที่มีผลเป็นการจำแนก (ด้วยเอวศัพท์) คือ 'จิตโต ธนุทธโร', 'ปาตโถ ธนุทธโร', 'นีลุปปะลัง อัตถิ' ดังนี้.

---

එත්ථ නිපාතොති එව-ඉතිනිපාතො, අප්පයුත්තොපි එවසද්දො එවං යොජෙතබ්බො – ‘‘චිත්තො ධනුද්ධරො එවා’’ති විසෙසනෙන යුත්තො අයොගවිවච්ඡෙදකො, ධනුනා යොගෙ පතිට්ඨාපනතො ‘‘පාත්ථො එව ධනුද්ධරො’’ති විසෙස්සෙන යුත්තො අඤ්ඤයොගවිවච්ඡෙදකො, ධනුද්ධරත්තස්ස පාත්ථසංඛාතඅජ්ජුනෙ එව පතිට්ඨාපනතො. ‘‘නීලුප්පල+මත්ථෙවා’’ති [Pg.147] ක්‍රියාය යුත්තො අච්චන්තායොගවිවච්ඡෙදකො, නීලුප්පලස්ස සබ්භාවෙයෙව පතිට්ඨාපනතො.

ในที่นี้ คำว่า นิบาต คือ เอวศัพท์ แม้ไม่ได้ใช้ เอวศัพท์ ก็พึงประกอบอย่างนี้ คือ 'จิตโต ธนุทธโร เอวะ' (จิตตะเป็นคนยิงธนูแท้ๆ) ประกอบกับวิเสสนะ เป็นอโยควิวัจเฉทกะ เพราะประสงค์จะให้ตั้งมั่นอยู่ในการประกอบกับธนู. 'ปาตโถ เอวะ ธนุทธโร' (ปาตถะเท่านั้นที่เป็นคนยิงธนู) ประกอบกับวิเสสยะ เป็นอัญญโยควิวัจเฉทกะ เพราะประสงค์จะให้ตั้งความเป็นผู้ทรงธนูไว้ในอรชุนที่ชื่อว่าปาตถะเท่านั้น. 'นีลุปปะลัง อัตถิ เอวะ' (ดอกอุบลเขียวมีอยู่แน่ๆ) ประกอบกับกิริยา เป็นอัจจันตาโยควิวัจเฉทกะ เพราะประสงค์จะให้ตั้งมั่นอยู่ในความมีอยู่ของดอกอุบลเขียวเท่านั้น.

---

21. සංඛ්‍යාදි

๒๑. สังขยาเป็นต้น

---

එකත්ථෙ සමාහාරෙ සංඛ්‍යාදි නපුංසකලිඞ්ගං භවති. තයො ලොකා සමාහටා=චිත්තෙන සම්පිණ්ඩිතා, තිණ්ණං ලොකානං සමාහාරොති වා වාක්‍යෙ විසෙසනසමාසෙ කතෙ ඉමිනා නපුංසකත්තං භවති. සමාහාරස්සෙ+කත්තා එකවචනමෙව, තිලොකං, භො තිලොක, තිලොකං, තිලොකෙන ඉච්චාදි. එවං තයො දණ්ඩා තිදණ්ඩං, තීණි මලානි සමාහටානි, තිණ්ණං මලානං සමාහාරොති වා තිමලං, තිලක්ඛණං, චතුසච්චං, පඤ්චසික්ඛාපදං, ඡට්ඨායතනං, සත්තාහං, අට්ඨසීලං, නවලොකුත්තරං, දසසීලං, සතයොජනං. ද්වෙ රත්තියො සමාහටා ද්විරත්තං.

ในสมาหาระ (สมาสที่รวมกัน) ที่มีความหมายเป็นอันเดียวกัน มีสังขยาเป็นต้น ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์. โลก ๓ รวมกันแล้ว (คือ) อันจิตรวมกันแล้ว หรือในประโยควิเคราะห์ว่า 'การรวมกันแห่งโลกทั้ง ๓' เมื่อทำวิเสสนสมาสแล้ว ด้วยสูตรนี้ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์. เพราะความเป็นอันเดียวกันของสมาหาระ จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น เช่น ติโลกัง, โภ ติโลกะ, ติโลกัง, ติโลเกนะ เป็นต้น. เช่นเดียวกัน ไม้ ๓ อัน (รวมกัน) เป็น ติทัณฑัง, มลทิน ๓ อย่างรวมกันแล้ว หรือการรวมกันแห่งมลทิน ๓ อย่าง เป็น ติมะลัง, ติลักขะณัง, จะตุสัจจัง, ปัญจะสิกขาปะทัง, ฉัฏฐายะตะนัง, สัตตาหัง, อัฏฐะสีลัง, นะวะโลกุตตะรัง, ทะสะสีลัง, สะตะโยชะนัง. ราตรี ๒ รวมกันแล้ว เป็น ทวิรัตตัง.

---

12. නඤ

๑๒. นัญ

---

නඌච්චෙතං ස්‍යාද්‍යන්තං ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථං හොති. ඤ්ඤකාරො ‘‘ට නඤස්සා’’ති විසෙසනත්ථො ‘පාමනපුත්තාදීසු නස්ස ටො මා හොතූ’ති. න බ්‍රාහ්මණො අබ්‍රාහ්මණො, ‘‘ට නඤස්සා’’ති නස්ස ටාදෙසො. ඤ්ඤ-කාරො එත්ථෙව විසෙසනත්ථො.

บทว่า น (นัญ) นี้ มีสยาธิเป็นที่สุด ย่อมเป็นอันเดียวกันกับบทที่มีสยาธิเป็นที่สุด. อักษร ญ ในบทว่า “ฏ นญสฺสา” นี้ มีอรรถเป็นเครื่องพิเศษว่า “ขอการแปลง น เป็น ฏ อย่ามีในบทมีปามานบุตรเป็นต้น”. บทว่า น พฺราหฺมโณ เป็น อพฺราหฺมโณ, การแปลง น เป็น ฏ ในบทว่า “ฏ นญสฺสา” นี้. อักษร ญ ในที่นี้มีอรรถเป็นเครื่องพิเศษเท่านั้น.

---

න-නිසෙධො සතො යුත්තො, දෙසාදිනියමං විනා;

අසතො වා+ඵලො තස්මා, කථ+මබ්‍රාහ්මණොතිචෙ.

การห้าม (ด้วย น) ของสิ่งที่มีอยู่ ย่อมสมควร เว้นจากการกำหนดที่ตั้งเป็นต้น หรือว่า (การห้าม) สิ่งที่ไม่มีอยู่ ย่อมไม่มีผล เพราะเหตุนั้น หากถามว่า บทว่า อพฺราหฺมโณ จะเป็นอย่างไรเล่า

---

නිසෙධත්ථානුවාදෙන, පටිසෙධවිධි ක්වචි;

පරස්ස මිච්ඡාඤාණත්තා+ඛ්‍යාපනායො+පපජ්ජතෙ.

ด้วยการกล่าวตามอรรถแห่งการห้าม วิธีห้ามในบางแห่ง ย่อมสำเร็จเพื่อการประกาศความที่ผู้อื่นมีความรู้ผิด

---

දුවිධො [Pg.148] ච+ස්ස නස්ස අත්ථො පසජ්ජපටිසෙධ+පරියුදාසවසෙන. තත්ථ යො ‘‘අසූරිකපස්සාරාජදාරා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථස්ස සබ්බදා අභාවං දීපෙති, සො පසජ්ජපටිසෙධවාචී නාම. යො පන ‘‘අබ්‍රාහ්මණ+මානයා’’තිආදීසු විය උත්තරපදත්ථං පරියුදාසිත්වා පටික්ඛිපිත්වා තංසදිසෙ වත්ථුම්හි කාරියං පටිපාදයති, සො පරියුදාසවාචී නාම. වුත්තඤ්ච –

อรรถของ น (นัญ) นั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยประเสชชปฏิเสธและปริยุทาส. ในอรรถทั้งสองนั้น บทใดแสดงความไม่มีแห่งอรรถของบทหลังในกาลทั้งปวง เหมือนในบทว่า 'อสิริกปัสสาราชทารา' เป็นต้น บทนั้นชื่อว่ากล่าวประเสชชปฏิเสธ. ส่วนบทใด ยกเว้นและปฏิเสธซึ่งอรรถของบทหลังแล้ว ให้กิจสำเร็จในวัตถุที่คล้ายกันนั้น เหมือนในบทว่า 'อพฺราหฺมณมานยา' เป็นต้น บทนั้นชื่อว่ากล่าวปริยุทาส. และคำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วว่า -

---

පසජ්ජපටිසෙධස්ස, ලක්ඛණං වත්ථුනත්ථිතා;

වත්ථුතො+ඤ්ඤත්‍ර යා වුත්ති, පරියුදාසලක්ඛණං.

ลักษณะของประเสชชปฏิเสธ คือความไม่มีแห่งวัตถุ การเป็นไปในที่อื่นจากวัตถุ นั่นคือลักษณะของปริยุทาส

---

යත්‍ර අබ්‍රාහ්මණාදීසු, වත්ථුං පරියුදස්සති;

තක්‍රියායුත්තරාජාදිං, වදෙ සො පරියුදාසකො.

ในบทมีอพราหมณ์เป็นต้นใด ย่อมยกเว้นวัตถุ (คือพราหมณ์) พึงกล่าวถึงกษัตริย์เป็นต้นที่ประกอบด้วยกิริยานั้น บทนั้นชื่อว่าเป็นปริยุทาส

---

පසජ්ජපටිසෙධො තු, වත්ථන්තර+මනාදිය;

කිඤ්චිවත්ථුනිසෙධස්ස, පසඞ්ගො න භවෙය්‍ය සො.

ส่วนประเสชชปฏิเสธ ไม่ถือเอาวัตถุอื่น การพัวพันแห่งการห้ามวัตถุบางอย่างนั้น ไม่พึงมี

---

තදඤ්ඤො ච තංවිරුද්ධො,තදභාවො ච නඤ්ඤත්ථො.

อรรถของ น (นัญ) คือ อื่นจากนั้น ตรงกันข้ามกับนั้น และความไม่มีแห่งนั้น

---

තදඤ්ඤත්ථෙ – අබ්‍රාහ්මණො, බ්‍රාහ්මණතො අඤ්ඤො තංසදිසොති වුත්තං හොති. එවං අමනුස්සො, අස්සමණො, න බ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා ධම්මා. තබ්බිරුද්ධත්ථෙ-න කුසලා අකුසලා, කුසලපටිපක්ඛාති අත්ථො. එවං අලොභො, අමිත්තො, අයං පරියුදාසනයො. තදභාවෙ-න කත්වා අකත්වා, අකාතුන පුඤ්ඤං, අකරොන්තො, අභාවො භවති. අයං පසජ්ජපටිසෙධනයො.

ในอรรถว่าอื่นจากนั้น - บทว่า อพฺราหฺมโณ ท่านกล่าวหมายความว่า อื่นจากพราหมณ์และคล้ายกับพราหมณ์นั้น. อย่างนี้เหมือนกัน คือ อมนุสฺโส, อสฺสมโณ, น พฺยากตา เป็น อพฺยากตา ธมฺมา. ในอรรถว่าตรงกันข้ามกับนั้น - น กุสลา เป็น อกุสลา หมายความว่า เป็นปฏิปักษ์ต่อกุศล. อย่างนี้เหมือนกัน คือ อโลโภ, อมิตฺโต. นี้คือนัยแห่งปริยุทาส. ในอรรถว่าความไม่มีแห่งนั้น - น กตฺวา เป็น อกตฺวา, อกาตุนา ปุญฺญํ, อกโรนฺโต ย่อมมีความไม่มี. นี้คือนัยแห่งประเสชชปฏิเสธ

---

එත්ථ [Pg.149] ච උභොසු පරියුදාසෙ බ්‍රාහ්මණා අඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණධම්මෙ අප්පතිට්ඨිතො ඛත්තියාදි බ්‍රාහ්මණසදිසොව අබ්‍රාහ්මණොති වුත්තෙ පතීයතෙ. ඉතරස්මිං පන පක්ඛෙ කෙනචි සංසයනිමිත්තෙන ඛත්තියාදො බ්‍රාහ්මණොති වුත්තස්ස මිච්ඡාඤාණනිවුත්ති කරීයති ‘‘බ්‍රාහ්මණො+යං න භවති අබ්‍රාහ්මණො’’ති, බ්‍රාහ්මණත්තජ්ඣාසිතො න භවතීත්‍යත්ථො. තත්ථ සදිසත්තං විනා මිච්ඡාඤාණාසම්භවා පයොගසාමත්ථියා ච සදිසපටිපත්ති, තග්ගතා ච ලිඞ්ග+සඞ්ඛ්‍යා භවන්ති. අතොයෙව උච්චතෙ ‘‘නඤ්ඤිවයුත්ත+මඤ්ඤසදිසාධිකරණෙ, කථා හි අත්ථසම්පච්චයො’’ති.

ในปริยุทาสทั้งสองนี้ เมื่อกล่าวว่า อพฺราหฺมโณ ย่อมเข้าใจว่า กษัตริย์เป็นต้นที่อื่นจากพราหมณ์ ไม่ตั้งอยู่ในธรรมของพราหมณ์ คล้ายพราหมณ์นั่นเอง. ส่วนในอีกฝ่ายหนึ่ง การระงับความรู้ผิดของผู้ที่ถูกกล่าวว่า กษัตริย์เป็นต้นเป็นพราหมณ์ ด้วยเหตุแห่งความสงสัยบางอย่าง ย่อมกระทำว่า 'ผู้นี้ไม่เป็นพราหมณ์ คือ อพฺราหฺมโณ' หมายความว่า ไม่เป็นผู้มีอัธยาศัยเป็นพราหมณ์. ในที่นั้น เพราะความรู้ผิดย่อมมีไม่ได้หากปราศจากความคล้ายกัน และด้วยความสามารถแห่งการใช้ ย่อมมีการปฏิบัติที่คล้ายกัน และลิงค์กับจำนวนย่อมเป็นไปตามนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'นัญที่ประกอบด้วยอิวะ (อิวะที่หายไป) ย่อมเป็นไปในอธิกรณ์ที่คล้ายกับสิ่งอื่น เพราะคำพูดเป็นเครื่องให้สำเร็จอรรถ'

---

75. අන සරෙති

๗๕. แปลง น เป็น อน เมื่ออยู่หน้าสระ

---

නඤසද්දස්ස සරෙ අන, න අස්සො අනස්සො, න අරියො අනරියො. එවං අනිස්සරො, අනිට්ඨො, අනාසවො. න ආදාය අනාදාය, අනොලොකෙත්වා ඉච්ඡාදි. බහුලාධිකාරා අයුත්තත්ථෙහි කෙහිචි හොති. පුන න ගීයන්තීති අපුනගෙය්‍යා ගාථා, අනොකාසං කාරෙත්වා, අමූලාමූලං ගන්ත්වා, අචන්දමුල්ලොකිකානි මුඛානි, අසද්ධභොජී, අලවණභොජී.

น ของนัญศัพท์ เป็น อน เมื่ออยู่หน้าสระ เช่น น อสฺโส เป็น อนสฺโส, น อริโย เป็น อนริโย. อย่างนี้เหมือนกัน คือ อนิสฺสโร, อนิฏฺโฐ, อนาสโว. น อาทาย เป็น อนาทาย, อโนโลเกตฺวา เป็นต้น. ด้วยอำนาจแห่งบทว่า พหุล ย่อมมีในบางแห่งด้วยอรรถที่ไม่สมควร. อีกอย่างหนึ่ง คาถาที่ไม่ควรขับร้องอีก ชื่อว่า อปุนเคฺคยฺยา คาถา, ทำความไม่ว่าง (เป็น) อโนกาสํ กาเรตฺวา, ไปสู่ที่ไม่มีราก (เป็น) อมูลามูลํ คนฺตฺวา, ใบหน้าที่ไม่มองดูดวงจันทร์ (เป็น) อจนฺทมุลฺโลกิกานิ มุขานิ, ผู้บริโภคโดยไม่ศรัทธา (เป็น) อสทฺธโภชี, ผู้บริโภคโดยไม่มีเกลือ (เป็น) อลวณโภชี

---

13. කුපාදයො නිච්ච+මස්‍යාදිවිධිම්හි

๑๓. กุเป็นต้น ย่อม (เข้าสมาส) เป็นนิตย์ ในวิธีที่ไม่ใช่สยาธิ

---

කුසද්දො පාදයො ච ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙ+කත්ථා හොන්ති නිච්චං ස්‍යාදිවිධිවිසයතො+ඤ්ඤත්ථ. එත්ථ අබ්‍යභිචාරිපාදිසහචරණත්ථෙන කුඉති නිපාතොව, න පථවීවාචකො කුසද්දො. ස්‍යාදිවිධිවිසයො නාම ‘‘ලක්ඛණිත්ථම්භූතා’’ දිනා පතිආදීනං විසයෙ කතදුතියා, තඤ්ච අන්වද්ධමාසන්ති අසංඛ්‍යසමාස+මිව මා හොතූති ‘‘අස්‍යාදිවිධිම්හී’’ති නිසෙධො. කුච්ඡිතො බ්‍රාහ්මණො කුබ්‍රාහ්මණො, නිච්චසමාසත්තා අසපදෙන විග්ගහො.

กุศัพท์และปะเป็นต้น ย่อมเป็นอันเดียวกัน (เข้าสมาส) กับบทที่มีสยาธิเป็นที่สุดเป็นนิตย์ ในที่อื่นจากวิสัยแห่งวิธีสยาธิ. ในที่นี้ ด้วยอรรถแห่งการอยู่ร่วมกับปะเป็นต้นที่ไม่คลาดเคลื่อน กุ จึงเป็นนิบาตเท่านั้น ไม่ใช่กุศัพท์ที่กล่าวถึงแผ่นดิน. วิสัยแห่งวิธีสยาธิ คือ ทุติยาวิภัตติที่ทำแล้วในวิสัยแห่งบทมี ปติ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า 'ลักขณะอิตถัมภูตะ' เป็นต้น และการห้ามว่า 'ขออย่าเป็นเหมือนอสังขยาสมาส เช่น อนฺวทฺธมาสํ' จึงมีบทว่า 'อสฺยาธิวิธิมฺหิ' (ในวิธีที่ไม่ใช่สยาธิ). พราหมณ์ที่น่ารังเกียจ ชื่อว่า กุพฺราหฺมโณ เพราะความเป็นนิจจสมาส จึงมีการวิเคราะห์ด้วยบทอื่น (ที่ไม่ใช่บทสมาส)

---

107. සරෙ කද කුස්සු+ත්තරත්ථෙ

๑๐๗. แปลง กุ เป็น กท เมื่ออยู่หน้าสระ ในอรรถว่าบทหลัง

---

කුස්සු+ත්තරත්ථෙ [Pg.150] වත්තමානස්ස සරාදො උත්තරපදෙ කදාදෙසො හොති. ඊසකං උණ්හං කදුණ්හං, කුච්ඡිතං අන්නං කදන්නං, කදසනං. සරෙති කිං, කුපුත්තා, කුදාරා, කුදාසා, කුදිට්ඨි.

การแปลงเป็น กท ย่อมมีแก่ กุ ที่เป็นไปในอรรถว่าบทหลัง ในบทหลังที่มีสระเป็นต้น. ร้อนเล็กน้อย เป็น กทุหฺณํ, อาหารที่น่ารังเกียจ เป็น กทนฺนํ, กทาสนํ. ทำไมจึงกล่าวว่า 'ในสระ' (เพราะถ้าไม่มีคำว่า 'ในสระ' จะเป็น) กุปุตฺตา, กุทารา, กุทาสา, กุทิฏฺฐิ

---

108. කා+ප්පත්ථෙ

๑๐๘. แปลง กุ เป็น กา ในอรรถว่าน้อย

---

අප්පත්ථෙ වත්තමානස්ස කුස්ස කා හොතු+ත්තරපදෙ. අප්පකං ලවණං කාලවණං. එවං කාපුප්ඵං.

ขอให้ กุ ที่เป็นไปในอรรถว่าน้อย เป็น กา ในบทหลัง. เกลือเล็กน้อย เป็น กาลวณํ. อย่างนี้เหมือนกัน คือ กาบุปฺผํ

---

109. පුරිසෙ වාති

๑๐๙. แปลง กุ เป็น กา บ้าง ในบทว่า ปุริสะ

---

කුස්ස කා වා. කුච්ඡිතො පුරිසො කාපුරිසො, කුපුරිසො වා. පකට්ඨො නායකො පනායකො, පධානං වචනං පාවචනං භුසං වද්ධං පවද්ධං සරීරං, සමං සම්මා වා ආධානං සමාධානං, විවිධා මති විමති, විවිධො විසිට්ඨො වා කප්පො විකප්පො, අධිකො දෙවො අතිදෙවො, එවං අධිදෙවො, අධිසීලං. සුන්දරො ගන්ධො සුගන්ධො, කච්ඡිතො ගන්ධො දුග්ගන්ධො, සුට්ඨු කතං සුකතං, දුට්ඨු කතං දුක්කතං අභි සිඤ්චනං අභිසෙකොති සනන්තො, අතිසයෙන කත්වා, කතං පකරිත්වා, පකතං, අතිසයෙන ථුතං අතිත්ථුතං, අතික්කම්ම ථුතං අතිත්ථුතං, ඊසං කළාරො ආකළාරො, සුට්ඨු බද්ධො ආබද්ධො.

แปลง กุ เป็น กา บ้าง. บุรุษที่น่ารังเกียจ เป็น กาปุริโส หรือ กุปุริโส. ผู้นำที่ประเสริฐ เป็น ปนายโก, คำพูดที่สำคัญ เป็น ปาพจนํ, ร่างกายที่เจริญอย่างยิ่ง เป็น ปวฑฺฒํ, การตั้งไว้โดยเสมอหรือโดยชอบ เป็น สมาธานํ, ความรู้ที่ต่างกัน เป็น วิมติ, กัปที่ต่างกันหรือประเสริฐ เป็น วิกปฺโป, เทวดาที่ยิ่ง เป็น อติเทโว, อย่างนี้เหมือนกัน คือ อธิเทโว, อธิสีลํ. กลิ่นดี เป็น สุคนฺโธ, กลิ่นที่น่ารังเกียจ เป็น ทุคฺคนฺโธ, ทำดีแล้ว เป็น สุกตํ, ทำชั่วแล้ว เป็น ทุกฺกตํ, การรด เป็น อภิเสโก ดังนี้เป็นต้น, ทำอย่างยิ่ง, ทำแล้วทำให้ดี เป็น ปกตํ, สรรเสริญอย่างยิ่ง เป็น อติถุตํ, สรรเสริญเกินไป เป็น อติถุตํ, มีสีดำเล็กน้อย เป็น อากฬารํ, ผูกดีแล้ว เป็น อาพทฺโธ

---

පාදයො ගතාද්‍යත්ථෙ පඨමාය

ปะเป็นต้น (เข้าสมาส) ในอรรถว่าไปแล้วเป็นต้น กับบทปฐมาวิภัตติ

---

පගතො ආචරියො පාචරියො, එවං පන්තෙවාසී.

อาจารย์ที่ไปแล้ว เป็น ปาจริโย, อย่างนี้เหมือนกัน คือ ปนฺเตวาสี

---

අච්චාදයො [Pg.151] කන්තාද්‍යත්ථෙ දුතියාය

อติเป็นต้น (เข้าสมาส) ในอรรถว่าล่วงแล้วเป็นต้น กับบททุติยาวิภัตติ

---

අතික්කන්තො මඤ්චං අතිමඤ්චො. අතිමාලො, ‘‘ඝපස්ස+න්තස්සා+ප්පධානස්සා’’ති මාලාසද්දෙ ඝස්ස රස්සො. එව+මුපරිපි ඝපානං රස්සො.

ล่วงซึ่งเตียง เป็น อติมญฺโจ. อติมาโล, การทำ ฆะ ในมาลาศัพท์ให้เป็นรัสสะ ด้วยสูตรว่า 'ฆปสฺสนฺตสฺสาปฺปธานสฺสา' (ของ ฆะ และ ปะ ที่อยู่ที่สุดและไม่เป็นประธาน). อย่างนี้เหมือนกัน แม้ในเบื้องบน ก็มีการทำ ฆะ และ ปะ ให้เป็นรัสสะ

---

අවාදයො කුට්ඨාද්‍යත්ථෙ තතියාය

อวะเป็นต้น (เข้าสมาส) ในอรรถว่าถูกทอดทิ้งแล้วเป็นต้น กับบทตติยาวิภัตติ

---

අවකුට්ඨං කොකිලාය වනං අවකොකිලං, අවමයූරං. අවකුට්ඨන්ති පරිච්චත්තං.

ป่าที่ถูกนกกาเหว่าทอดทิ้งแล้ว เป็น อวโกกิลํ, อวมยูรํ. บทว่า อวกุฏฺฐํ หมายถึง อันสละแล้ว

---

පරියාදයො ගිලානාද්‍යත්ථෙ චතුත්ථියා

ปริเป็นต้น (เข้าสมาส) ในอรรถว่าลำบากแล้วเป็นต้น กับบทจตุตถีวิภัตติ

---

පරිගිලානො+ජ්ඣෙනාය පරියජ්ඣෙනො.

ลำบากเพื่อการเรียน เป็น ปริยชฺเฌโน

---

න්‍යාදයො කන්තාද්‍යත්ථෙ පඤ්චමියා

นิเป็นต้น (เข้าสมาส) ในอรรถว่าออกไปแล้วเป็นต้น กับบทปัญจมีวิภัตติ

---

නික්ඛන්තො කොසම්බියා නික්කොසම්බි. අස්‍යාදිවිධිම්හීති කිං, රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ.

ออกไปแล้วจากเมืองโกสัมพี เป็น นิกโกสมฺพิ. ทำไมจึงกล่าวว่า 'ในวิธีที่ไม่ใช่สยาธิ' (เพราะถ้าเป็นวิธีสยาธิ เช่น) รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต (ย่อมสว่างจ้าเฉพาะต้นไม้)

---

14. චී ක්‍රියත්ථෙහි

๑๔. จี (ปัจจัย) ในอรรถแห่งกิริยา.

---

චීපච්චයන්තො ක්‍රියත්ථෙහි ස්‍යාද්‍යන්තෙහි සහෙ+කත්ථො හොති. අමලීනං මලීනං කරිත්වාති විග්ගය්හ ‘‘අභූතතබ්භාවෙ කරා+ස+භූයොගෙ විකාරාචී’’ති චීපච්චයෙකතෙ ඉමිනා සමාසො. එත්ථ ච-කාරො ‘‘චී ක්‍රියත්ථෙහී’’ති විසෙසනත්ථො. ‘‘ප්‍යො වා ත්වාස්ස සමාසෙ’’ති ප්‍ය හොති, ප-කාරො ‘‘ප්‍යෙ සිස්සා’’ති විසෙසනත්ථො. මලිනීකරිය.

บทที่มีจีปัจจัยเป็นที่สุด กับบทที่มีสยาภิเวยก์เป็นที่สุดในอรรถแห่งกิริยา ย่อมเป็นบทมีอรรถเดียวกัน. ตั้งวิเคราะห์ว่า Amalīnaṃ malīnaṃ karitvā (ทำให้สิ่งที่ยังไม่แปดเปื้อน ให้แปดเปื้อน) เมื่อลงจีปัจจัยด้วยสูตรว่า 'abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārācī' แล้ว จึงทำสมาสด้วยสูตรนี้. ในสูตรนี้ จะ-อักษร มีอรรถเป็นวิเสสนะว่า 'cī kriyatthehi'. ด้วยสูตรว่า 'Pyo vā tvāssa samāse' จึงมีรูปเป็น pya, ปะ-อักษร มีอรรถเป็นวิเสสนะว่า 'pye sissā'. (สำเร็จรูปเป็น) Malinīkariya.

---

15. භූසනා+දරා+නාදරෙස්ව+ලං+සා+සාති

๑๕. คำว่า Bhūsanā+darā+nādaresva+laṃ+sā+sā (อะลัง และ สาสา ในอรรถแห่งการประดับ ความเอื้อเฟื้อ และความไม่เอื้อเฟื้อ).

---

භූසනාදීස්ව+ත්ථෙස්ව+ල+මාදයො සද්දා එකත්ථා හොන්ති. අලං කරිත්වා සක්කරිත්වා අසක්කරිත්වාති විග්ගය්හ සමාසෙ [Pg.152] කතෙ ප්‍යෙ ච ‘‘සා සාධිකරා ච චරිච්චා’’ති චාදෙසො පරරූපඤ්ච. අලංකරිය, සක්කච්ච, අසක්කච්ච.

ศัพท์ทั้งหลายมี อะลัง เป็นต้น ในอรรถมีการประดับเป็นต้น ย่อมเป็นบทมีอรรถเดียวกัน. เมื่อตั้งวิเคราะห์ว่า Alaṃ karitvā, sakkaritvā, asakkaritvā แล้วทำสมาส และลง pya ปัจจัยแล้ว มีการแปลงเป็น ca และซ้อน ca ด้วยสูตรว่า 'sā sādhikarā ca cariccā' และมีรูปเป็นพยัญชนะหลัง. (สำเร็จรูปเป็น) Alaṃkariya, sakkacca, asakkacca.

---

16. අඤ්ඤෙචා+ති සුත්තෙන සමාසෙ කතෙ… එත්ථ යථා ද්වාරං විවරාති වුත්තෙ පකරණතො අග්ගල+මිති විඤ්ඤායති, එව+මිධාපි නිපාතපභාවෙ අඤ්ඤෙ චාති සාමඤ්ඤං චෙ+ති ආගමානුසාරෙන ලබ්භමානවිභත්‍යන්තපටිරූපනිපාතාව විඤ්ඤායන්ති. අග්ගතො භවිත්වා පුරොභුය්‍ය, අන්තරහිතො හුත්වා තිරොභූය, අන්තරධානං කත්වා තිරොකරිය, උරසි කත්වා උරසිකරිය, මනසි කත්වා මනසිකරිය, මජ්ඣෙ කත්වා මජ්ඣෙකරිය, තුණ්හී භවිත්වා තුණ්හී භූය.

๑๖. เมื่อกระทำสมาสด้วยสูตรว่า Aññe ca... ในที่นี้ เปรียบเหมือนเมื่อกล่าวว่า 'จงเปิดประตู' ย่อมทราบได้จากบริบทว่า 'ลิ่ม' แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน ในความเป็นนิบาต คำทั่วไปว่า 'Aññe ca' ย่อมทราบได้ว่าเป็นนิบาตที่มีรูปเหมือนบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุดซึ่งได้มาตามคัมภีร์อาคม. (เช่น) เป็นผู้ไปข้างหน้าแล้ว (purobhuyya), เป็นผู้หายไปแล้ว (tirobhūya), กระทำการหายไป (tirokariya), กระทำไว้ในอก (urasikariya), กระทำไว้ในใจ (manasikariya), กระทำไว้ในท่ามกลาง (majjhekariya), เป็นผู้ดิ่งเฉยแล้ว (tuṇhī bhūya).

---

17. වා+නෙක+ඤ්ඤත්ථෙ

๑๗. หรือ ในอรรถแห่งบทอื่นจากบทหลายบท.

---

අනෙකං ස්‍යාද්‍යන්තං අඤ්ඤස්ස පදස්ස අත්ථෙ එකත්ථං වා හොති.

บทที่มีสยาภิเวยก์เป็นที่สุดหลายบท ในอรรถแห่งบทอื่น ย่อมรวมเป็นบทที่มีอรรถเดียวกันบ้าง.

---

පදන්තරස්ස යස්ස+ත්ථො, පධානං ලිඞ්ග+මස්ස ච;

සමාසො සො+ය+මඤ්ඤත්ථො, බහුබ්බීහිපරව්හයො.

อรรถแห่งบทอื่นใด (เป็นประธาน) และลิงค์ของบทนั้นเป็นประธาน สมาสนั้นชื่อว่าอัญญัตถะ (มีอรรถเป็นอย่างอื่น) มีชื่อเรียกอีกอย่างว่า พหุพพีหิ.

---

සො ච නවවිධො ද්විපදො, භින්නාධිකරණො, තිපදො, න-නිපාතපුබ්බපදො, සහපුබ්බපදො, උපමානපුබ්බපදො, සඞ්ඛ්‍යොභයපදො, දිසන්තරාලත්ථො, බ්‍යතිහාරලක්ඛණො චාති.

และพหุพพีหิสมาสนั้นมี ๙ ชนิด คือ ทวิปะทะ (มี ๒ บท), ภินนาธิกะระณะ (มีวิภัตติต่างกัน), ติปะทะ (มี ๓ บท), นะ-นิปาตะปุพพะปะทะ (มี นะ นิบาตอยู่หน้า), สะหะปุพพะปะทะ (มี สะหะ อยู่หน้า), อุปะมานะปุพพะปะทะ (มีบทอุปมาอยู่หน้า), สังขโยภะยะปะทะ (มีสังขยาอยู่ทั้งสองบท), ทิสันตะราลัตถะ (มีอรรถในระหว่างทิศ), และพยะติหาระลักขะณะ (มีลักษณะเป็นการตอบโต้).

---

1. තත්ථ ද්විපදො තුල්‍යාධිකරණො කම්මාදීසු ඡසු විභත්‍යත්ථෙසු භවති.

๑. ในบรรดาสมาสนั้น ทวิปะทะพหุพพีหิที่มีวิภัตติเสมอกัน (ตุลยาธิกะระณะ) ย่อมมีในอรรถแห่งวิภัตติ ๖ อย่าง มีทุติยาวิภัตติ (กรรม) เป็นต้น.

---

(ක) තත්ථ දුතියත්ථෙ තාව-ආගතා සමණා ඉමං සඞ්ඝාරාමන්ති ආගතසමණො සඞ්ඝාරාමො. සො ච දුවිධො තග්ගුණා+තග්ගුණවසෙන. වුත්තඤ්හි –

(ก) ในบรรดาสมาสนั้น ในอรรถทุติยาวิภัตติก่อน: พระสมณะทั้งหลายมาแล้วสู่สังฆารามนี้ (วิเคราะห์ว่า āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmanti) ชื่อว่า อาคะตะสะมะโณ สังฆาราโม (สังฆารามที่พระสมณะมาแล้ว). และสมาสนั้นมี ๒ ชนิด โดยอำนาจแห่งตัคคุณะและอตัคคุณะ. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า –

---

තග්ගුණො+තග්ගුණො [Pg.153] චෙ+ති,සො සමාසො ද්විධා මතො.

สมาสนั้นท่านทราบว่ามี ๒ อย่าง คือ ตัคคุณะและอตัคคุณะ.

---

තං යථා ‘නීයතං ලම්බ-කණ්ණො+’ ‘යං දිට්ඨසාගරො’.

เช่นอย่างว่า 'จงนำมาซึ่งผู้มีหูยาว' (nīyataṃ lambakaṇṇo), 'ผู้นี้เห็นมหาสมุทรแล้ว' (ayaṃ diṭṭhasāgaro).

---

තෙසු යත්ථ විසෙසනභූතො අත්ථො අඤ්ඤපදත්ථග්ගහණෙන ගය්හති, සො තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා ‘ලම්බකණ්ණ+මානයා’ති. යත්ථ පන න ගය්හති, සො අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො, යථා ‘බහුධන+මානයා’ති.

ในบรรดาสมาสนั้น อรรถที่เป็นวิเสสนะใด อันบุคคลถือเอาด้วยการถือเอาอรรถแห่งบทอื่น สมาสนั้นชื่อว่า ตัคคุณสัมวิญญาณ เช่น 'จงนำมาซึ่งผู้มีหูยาว'. ส่วนในสมาสใด (อรรถวิเสสนะ) ไม่ถูกถือเอา สมาสนั้นชื่อว่า อตัคคุณสัมวิญญาณ เช่น 'จงนำมาซึ่งผู้มีทรัพย์มาก'.

---

ඉධ විසෙසනස්ස පුබ්බනිපාතො. එත්ථ ච ආගතසද්දො ච සමණසද්දො ච අත්තනො අත්ථෙ අට්ඨත්වා දුතියාවිභත්‍යත්ථභූතෙ සඞ්ඝාරාමසඞ්ඛාතෙ අඤ්ඤපදත්ථෙ වත්තන්ති, තතො සමාසෙනෙව කම්මත්ථස්ස අභිහිතත්තා පුන දුතියා න හොති. තථා ආගතසමණා සාවත්ථි, ආගතසමණං ජෙතවනං. පටිපන්නා අද්ධිකා යං පටිපන්නද්ධිකො පථො, අභිරූළ්හාව, ණිජායං නාවං සා අභිරූළ්හවාණිජා නාවා.

ในที่นี้ มีการวางบทวิเสสนะไว้ข้างหน้า. และในที่นี้ ทั้งศัพท์ว่า āgata และศัพท์ว่า samaṇa ไม่ตั้งอยู่ในอรรถของตน แต่กล่าวถึงอรรถของบทอื่นคือสังฆารามซึ่งเป็นอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ, เพราะเหตุนั้น เมื่ออรรถแห่งกรรมถูกกล่าวแล้วด้วยสมาสนั่นเอง จึงไม่ต้องลงทุติยาวิภัตติอีก. เช่นเดียวกัน อาคะตะสะมะณา สาวัตถี (เมืองสาวัตถีที่พระสมณะมาแล้ว), อาคะตะสะมะณัง เชตะวะนัง (ป่าเชตวันที่พระสมณะมาแล้ว). ทางที่คนเดินทางดำเนินไปแล้ว ชื่อว่า ปะฏิปันนัทธิโก ปะโถ, เรือที่พ่อค้าขึ้นแล้ว ชื่อว่า อะภิรูฬหะวาณิชา นาวา.

---

(ඛ) තතියත්ථෙ-ජිතානි ඉන්ද්‍රියානි යෙන සො ජිතින්ද්‍රියො සමණො, එවං දිට්ඨධම්මො, පත්තධම්මො, කතකිච්චො. විජිතා මාරා අනෙනාති විජිතමාරො භගවා, පටිවිද්ධසබ්බධම්මො. කරණත්ථෙ-ඡින්නො රුක්ඛො යෙන සො ඡින්නරුක්ඛො ඵරසු.

(ข) ในอรรถตติยาวิภัตติ – พระสมณะผู้มีอินทรีย์อันตนชนะแล้ว (jitindriyo samaṇo), เช่นเดียวกัน ผู้มีธรรมอันตนเห็นแล้ว (diṭṭhadhammo), ผู้มีธรรมอันตนบรรลุแล้ว (pattadhammo), ผู้มีกิจอันตนทำแล้ว (katakicco). พระผู้มีพระภาคผู้มีมารอันพระองค์ชนะแล้ว (vijitamāro bhagavā), ผู้มีธรรมทั้งปวงอันตนแทงตลอดแล้ว (paṭividdhasabbadhammo). ในอรรถแห่งกัตตุการกะ (เครื่องมือ) – ขวานอันต้นไม้อันตนตัดแล้ว (chinnarukkho pharasu).

---

(ග) චතුත්ථියත්ථෙ-දින්නො සුඞ්කො යස්ස සො දින්නසුඞ්කො රාජා, දින්නං භොජනං අස්සාති දින්නභොජනො.

(ค) ในอรรถจตุตถีวิภัตติ – พระราชาผู้มีส่วยอันเขาถวายแล้ว (dinnasuṅko rājā), ผู้มีโภชนะอันเขาถวายแล้ว (dinnabhojano).

---

(ඝ) පඤ්චමියත්ථෙ-නිග්ගතා ජනා යස්මා සො නිග්ගතජනො ගාමො, නිග්ගතො අයො=සුඛං යස්මාති නිරයො, නික්කිලෙ- සො[Pg.154]. අපෙතං විඤ්ඤාණං අස්මාති අපෙතවිඤ්ඤාණො මතකායො, අපගතභයභෙරවො අරහා.

(ฆ) ในอรรถปัญจมีวิภัตติ – หมู่บ้านที่มีชนออกไปแล้ว (niggatajano gāmo), สถานที่ที่มีความสุข (ayo) ออกไปแล้ว ชื่อว่า นิรยะ (นรก), ผู้มีกิเลสออกไปแล้ว (nikkileso). ร่างกายที่วิญญาณไปปราศแล้ว (apetaviññāṇo matakāyo), พระอรหันต์ผู้มีภัยและความน่าสะพรึงกลัวไปปราศแล้ว (apagatabhayabheravo arahā).

---

(ඞ) ඡට්ඨියත්ථෙ-ඡින්නා හත්ථා යස්ස සො ඡින්නහත්ථො. එවං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො ඛීණාසවො, වීතො රාගො අස්සාති වීතරාගො. ද්වෙ පදානි අස්සාති ද්විපදො, ද්විහත්ථො පටො. තෙවිජ්ජොති එත්ථ තිවිජ්ජො එවාති සකත්ථෙ ණො වුද්ධි ච. චතුප්පදො, පඤ්ච චක්ඛූනි අස්සාති පඤ්චචක්ඛු භගවා, ඡළභිඤ්ඤො, ‘‘ඝපස්සා’’දිනා රස්සත්තං. නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං. දසබලො, අනන්තඤාණො. තීණි දස පරිමාණ+මෙසංති තිදසා දෙවා, ඉධ පරිමාණසද්දසන්නිමානතො දසසද්දො සඞ්ඛ්‍යානෙ වත්තතෙ. අයං පච්චයො එතෙසන්ති ඉදප්පච්චයා, උත්තරපදෙ ‘‘ඉමස්සි+දං වා’’ති ඉමස්ස ඉදං. කො පභවො අස්සාති කිං පභවො කායො. විගතං මලං අස්සාති විමලො, සුන්දරො ගන්ධො අස්සාති සුගන්ධං චන්දනං, එවං සුසීලො, සුමුඛො, කුච්ඡිතො ගන්ධො අස්සාති දුග්ගන්ධං කුණපං, දුම්මුඛො, දුට්ඨු මනො අස්සාති දුම්මනො, එවං දුස්සීලො. තපො එව ධනං අස්සාති තපොධනො. ඛන්තිසඞ්ඛාතං බලං අස්සාති ඛන්තිබලො. ඉන්දොති නාමං එතස්සාති ඉන්දනාමො.

(ง) ในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ – ผู้มีมืออันขาดแล้ว (chinnahattho). เช่นเดียวกัน ผู้มีความดำริอันบริบูรณ์แล้ว (paripuṇṇasaṅkappo), พระขีณาสพ (khīṇāsavo), ผู้มีราคะไปปราศแล้ว (vītarāgo). ผู้มีเท้า ๒ (dvipado), ผ้ามีประมาณ ๒ ศอก (dvihattho paṭo). ในคำว่า Tevijjo นี้ คือ tivijjo นั่นเอง ลง ณะ ปัจจัยในอรรถของตนและวุฒิ. ผู้มีเท้า ๔ (catuppado), พระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุ ๕ (pañcacakkhu bhagavā), ผู้มีอภิญญา ๖ (chaḷabhiñño) มีการทำเป็นรัสสะด้วยสูตรว่า 'ghapassā' เป็นต้น. พระสัตถุศาสน์มีองค์ ๙ (navaṅgaṃ satthusāsanaṃ). ผู้มีกำลัง ๑๐ (dasabalo), ผู้มีญาณหาที่สุดมิได้ (anantañāṇo). เทวดาทั้งหลายผู้มีประมาณ ๓ สิบ (คือ ๓๐) ชื่อว่า ติทะสา (tidasā devā) ในที่นี้ เพราะอยู่ใกล้กับศัพท์ว่าประมาณ ศัพท์ว่า ทะสะ จึงใช้ในความหมายของการนับ. ธรรมเหล่านี้มีสิ่งนี้เป็นปัจจัย ชื่อว่า อิทัปปัจจยา (idappaccayā) เมื่อมีบทหลังอยู่ แปลง อิมะ เป็น อิทะ ด้วยสูตรว่า 'imassi+daṃ vā'. กายที่มีอะไรเป็นแดนเกิด (kiṃ pabhavo kāyo). มลทินไปปราศแล้ว ชื่อว่า วิมะละ (vimalo), จันทน์ที่มีกลิ่นดี ชื่อว่า สุคันธัง จันทนัง (sugandhaṃ candanaṃ), เช่นเดียวกัน ผู้มีศีลดี (susīlo), ผู้มีหน้าดี (sumukho), ซากศพที่มีกลิ่นน่าเกลียด ชื่อว่า ทุคคันธัง กุณะปัง (duggandhaṃ kuṇapaṃ), ผู้มีหน้าน่าเกลียด (dummukho), ผู้มีใจชั่ว ชื่อว่า ทุมมะโน (dummano), เช่นเดียวกัน ผู้มีศีลชั่ว (dussīlo). ผู้มีตบะเป็นทรัพย์ ชื่อว่า ตะโปธะโน (tapodhano). ผู้มีกำลังคือความอดทน ชื่อว่า ขันติพะโล (khantibalo). ผู้มีชื่อว่า อินทะ ชื่อว่า อินทะนาโม (indanāmo).

---

ඡන්දජාතාදීසු විසෙසනවිසෙසිතබ්බානං යථිච්ඡිතත්තා උභයං පුබ්බං නිපතති, කමාතික්කමෙ පයොජනාභාවා. ජාතො ඡන්දො අස්සාති ජාතඡන්දො, එවං ඡන්දජාතො. සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සො, පීතිසොමනස්සසඤ්ජාතො. මාසජාතො, ජාතමාසො. ඡින්නහත්ථො, හත්ථඡින්නො.

ในคำว่า Chandajātā เป็นต้น เพราะความที่บทวิเสสนะและบทวิเสสิตพพะ (บทที่ถูกขยาย) เป็นไปตามความพอใจ ทั้งสองบทจึงวางไว้ข้างหน้าได้ เพราะไม่มีประโยชน์ในการล่วงลำดับ. (เช่น) ความพอใจเกิดแล้วแก่เขา ชื่อว่า ชาตะฉันโท (jātachando), เช่นเดียวกัน ฉันทะชาโต (chandajāto). ผู้มีปีติและโสมนัสอันเกิดพร้อมแล้ว (sañjātapītisomanasso หรือ pītisomanassasañjāto). ผู้เกิดได้เดือนหนึ่ง (māsajāto หรือ jātamāso). ผู้มีมืออันขาดแล้ว (chinnahattho หรือ hatthachinno).

---

දීඝාජඞ්ඝා [Pg.155] අස්සාති දීඝජඞ්ඝො, එත්ථ පුම්භාවො, ‘‘ඝපස්සා’’දිනා රස්සො ච. තථා පහූතජිව්හො. මහන්තී පඤ්ඤා අස්සාති මහාපඤ්ඤො. ‘‘ඉත්ථියං භාසිතපුමි+ත්ථී පුමෙ+වෙ+කත්ථෙ’’ති වීපච්චයාභාවෙන්තස්ස ටාදෙසො රස්සත්තඤ්ච. ඉත්ථියන්ති කිං, ඛමාධනො. භාසිතපුමාති කිං, සද්ධාධුරො. පඤ්ඤාපකතිකො, පඤ්ඤාවිසුද්ධිකො, එත්ථ ‘‘ල්ත්විත්ථියූහි කො’’ති කො. ගණ්ඩීවධන්වාති පකතන්තරෙන සිද්ධං.

ผู้มีแข้งยาว (ทีฆชังโฆ), ในที่นี้ มีความเป็นปุงลิงค์ และมีการทำเสียงสั้นด้วยสูตร "ฆปัสสะ" เป็นต้น. (ผู้มีลิ้นกว้าง) พหูตชิวโห ก็เช่นกัน. ผู้มีปัญญามาก ชื่อว่า มหาปัญโญ. ด้วยสูตรว่า "อิตถิยัง ภาสิตปุมิตถี ปุเมเวกัตเถ" เมื่อไม่มี วี ปัจจัย จึงมีการแปลงเป็น ฏะ และทำเสียงสั้น. ถามว่า "อิตถิยัง" เพื่ออะไร? ตอบว่า ขมาธโน. ถามว่า "ภาสิตปุมา" เพื่ออะไร? ตอบว่า สัทธาธุโร. ปัญญาปรกติโก, ปัญญาวิสุทธิโก ในที่นี้ลง ก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "ลตฺวิตถิยูหิ โก". บทว่า คัณฑีวธันวา สำเร็จด้วยวิธีอื่น.

---

නානා=ප්පකාරා දුමා නානාදුමා, නානාදුමෙහි පතිතානි නානාදුමපතිතානි, නානාදුමපතිතානි ච තානි පුප්ඵානි චෙති නානාදුමපතිතපුප්ඵානි, තෙහි වාසිතා නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතා, නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතාසානුයස්සසො නානාදුමපතිතපුප්ඵවාසිතසානු පබ්බතො, අයං විසෙසන+අමාදිසමාසගබ්භො තුල්‍යාධිකරණඅඤ්ඤපදත්ථො.

ต้นไม้หลายชนิด ชื่อว่า นานาทุมา, สิ่งที่ตกลงมาจากต้นไม้หลายชนิด ชื่อว่า นานาทุมปติตานิ, ดอกไม้ที่ตกลงมาจากต้นไม้หลายชนิด ชื่อว่า นานาทุมปติตปุปผานิ, สิ่งที่อบด้วยดอกไม้ที่ตกลงมาจากต้นไม้หลายชนิด ชื่อว่า นานาทุมปติตปุปผวาสิตา, ภูเขาที่มีลาดเขาอบด้วยดอกไม้ที่ตกลงมาจากต้นไม้หลายชนิด ชื่อว่า นานาทุมปติตปุปผวาสิตาสานุปัพพโต. นี้เป็นพหุพพีหิสมาสที่มีบทเสมอกัน (ตุลยาธิกรณะ) มีสมาสมีวิเสสนบุพพบทเป็นต้นอยู่ภายใน.

---

(ච) සත්තම්‍යත්ථෙ-සම්පන්නානි සස්සානි යස්මිං සො සම්පන්නසස්සො ජනපදො. සුලභො පිණ්ඩො ඉමස්මින්ති සුලභපිණ්ඩො දෙසො. ආකිණ්ණා මනුස්සා යස්සං සා ආකිණ්ණමනුස්සා රාජධානී. බහවො තාපසා එතස්මින්ති බහුතාපසො අස්සමො. උපචිතං මංසලොහිතං අස්මින්ති උපචිතමංසලොහිතං සරීරං. බහවො සාමිනො අස්මින්ති බහුසාමිකං නගරං, බහූ නදියො අස්මින්ති බහුනදිකො, ඊකාරන්තත්තා කපච්චයො. එවං බහුජම්බුකං වනං, බහවො කත්තාරො අස්මිං අස්ස වාති බහුකත්තුකො දෙසො, එවං බහුභත්තුකො, ‘‘ල්ත්විත්ථියූහි කො’’ති කො.

(ในอรรถสัตตมีวิภัตติ) ชนบทใดมีพืชพรรณสมบูรณ์ ชนบทนั้นชื่อว่า สัมปันนสัสสะ. ประเทศใดมีบิณฑบาตหาได้ง่าย ประเทศนั้นชื่อว่า สุลภปิณฑะ. ราชธานีใดมีมนุษย์พลุกพล่าน ราชธานีนั้นชื่อว่า อากิณณมนุสสา. อาศรมใดมีดาบสมาก อาศรมนั้นชื่อว่า พหุตาปสะ. สรีระใดมีเนื้อและเลือดพอกพูน สรีระนั้นชื่อว่า อุปจิตมังสโลหิตะ. นครใดมีเจ้าของมาก นครนั้นชื่อว่า พหุสามิกะ. (ประเทศใด) มีแม่น้ำมาก (ประเทศนั้น) ชื่อว่า พหุนทิกะ เพราะเป็นอีการันต์ จึงลง ก ปัจจัย. ป่ามีต้นหว้ามาก (พหุชมพุกะ วนะ) ก็เช่นกัน. ประเทศใดมีผู้กระทำมาก ประเทศนั้นชื่อว่า พหุกัตตุกะ. (มีข้าวมาก) พหุภัตตุกะ ก็เช่นกัน. ลง ก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "ลตฺวิตถิยูหิ โก".

---

2. භින්නාධිකරණො [Pg.156] යථා-එකරත්තිං වාසො අස්සාති එකරත්තිවාසො, සමානෙන ජනෙන සද්ධිං වාසො අස්සාති සමානවාසො පුරිසො. උභතො බ්‍යඤ්ජන+මස්සාති උභතොබ්‍යඤ්ජනකො, විභත්‍යලොපො ‘‘වා+ඤ්ඤතො’’ති කො ච, ඡත්තං පාණිම්හි අස්සාති ඡත්තපාණි, එවං දණ්ඩපාණි, සත්ථපාණි, වජිරපාණි, ඛග්ගහත්ථො, පත්තහත්ථො, දානෙ අජ්ඣාසයො අස්සාති දානජ්ඣාසයො දානාධිමුත්තිකො, බුද්ධභත්තිකො, සද්ධම්මගාරවො ඉච්චාදි.

๒. (พหุพพีหิสมาส) ที่มีอธิกรณ์ต่างกัน เช่น การอยู่คืนเดียวมีแก่เขา ชื่อว่า เอกรัตติวาสะ. บุรุษใดมีการอยู่ร่วมกับชนผู้เสมอกัน บุรุษนั้นชื่อว่า สมานวาสะ. มีเพศทั้งสองมีแก่เขา ชื่อว่า อุภโตพยัญชนกะ มีการลบวิภัตติ และลง ก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "วาญฺญโต". มีฉัตรในมือมีแก่เขา ชื่อว่า ฉัตตปาณิ. ดัณฑปาณิ, สัตถปาณิ, วชิรปาณิ, ขัคคหัตถะ, ปัตตหัตถะ ก็เช่นกัน. มีอัธยาศัยในการให้มีแก่เขา ชื่อว่า ทานัชฌาสโย. ทานาธิมุตติโก, พุทธภัตติโก, สัทธัมมคารโว เป็นต้น.

---

3. තිපදො යථා-පරක්කමෙනා+ධිගතා සම්පදා යෙහි තෙ පරක්කමාධිගතසම්පදා මහාපුරිසා. එවං ධම්මාධිගතභොගා. ඔනීතො පත්තතො පාණි යෙන සො ඔනීතපත්තපාණි. සීහස්ස පුබ්බද්ධමිව කායො අස්සාති සීහපුබ්බද්ධකායො. මත්තා බහවො මාතඞ්ගා අස්මින්ති මත්තබහුමාතඞ්ගං වනං.

๓. (พหุพพีหิสมาส) ที่มีสามบท เช่น มหาบุรุษเหล่าใดมีสมบัติอันได้มาด้วยความเพียร มหาบุรุษเหล่านั้นชื่อว่า ปรักกมาธิคตสัมปทา. ธัมมาธิคตโภคะ (ผู้มีโภคะอันได้มาด้วยธรรม) ก็เช่นกัน. ผู้ใดลดมือจากบาตร ผู้นั้นชื่อว่า โอนีตปัตตปาณิ. มีกายดุจส่วนหน้าของราชสีห์มีแก่เขา ชื่อว่า สีหปุพพัทธกายะ. ป่าใดมีช้างตกมันมาก ป่านั้นชื่อว่า มัตตพหุมาตังคะ.

---

4. න-නිපාතපුබ්බපදො යථා-නත්ථි එතස්ස සමොති අස්සමො, ‘‘ට නඤස්සා’’ති නස්ස ටො. එවං අප්පටිපුග්ගලො, අපුත්තකො, අහෙතුකො, කපච්චයො, එව+මුපරිපි ඤෙය්‍යං. නත්ථි සංවාසො එතෙනාති අසංවාසො, න විජ්ජතෙ වුට්ඨි එත්ථාති අවුට්ඨිකො ජනපදො, අභික්ඛුකො විහාරො. එවං අනුත්තරො ‘‘අන සරෙ’’ති අන, එවං අනන්තං, අනාසවො.

๔. (พหุพพีหิสมาส) ที่มี น นิบาตเป็นบทหน้า เช่น ไม่มีผู้เสมอเหมือนผู้นั้น ชื่อว่า อัสสมะ แปลง น เป็น ฏะ ด้วยสูตรว่า "ฏะ นัญญัสสะ". อัปปฏิปุคคละ, อปุตตกะ, อเหตุกะ (ลง ก ปัจจัย) ก็เช่นกัน พึงทราบในเบื้องบนก็เช่นกัน. การอยู่ร่วมด้วยผู้นั้นไม่มี ชื่อว่า อสังวาสะ. ฝนไม่มีในที่นี้ ชื่อว่า อวุฏฐิกะ ชนบท. อภิกขุกะ วิหาร (วิหารที่ไม่มีภิกษุ). อนุตตระ ก็เช่นกัน (แปลง น เป็น อน เมื่ออยู่หน้าสระ ด้วยสูตรว่า "อน สเร"). อนันตะ, อนาสวะ ก็เช่นกัน.

---

5. පඨමාත්ථෙ සහපුබ්බපදො යථා-සහ හෙතුනා වත්තති සො සහෙතුකො සහෙතු වා, ‘‘සහස්ස සො+ඤ්ඤත්ථෙ’’ති සහස්ස සො, එවං සප්පීතිකා, සප්පච්චයා, සකිලෙසො, සඋපාදානො, සපරිවාරො සහපරිවාරො වා, සහ මූලෙන උද්ධටො සමූලුද්ධටො රුක්ඛො.

๕. (พหุพพีหิสมาส) ที่มีบทหน้าเป็น สหะ ในอรรถปฐมาวิภัตติ เช่น สิ่งใดเป็นไปพร้อมด้วยเหตุ สิ่งนั้นชื่อว่า สเหตุกะ หรือ สเหตุ. แปลง สหะ เป็น สะ ด้วยสูตรว่า "สหัสสะ โสญญัตเถ". สัปปีติกะ, สัปปัจจยะ, สกิเลโส, สอุปาทาโน, สปริวาโร หรือ สหปริวาโร ก็เช่นกัน. ต้นไม้ที่ถูกถอนขึ้นพร้อมด้วยราก ชื่อว่า สมูลุทธโต.

---

6. උපමානොපමෙය්‍යජොතකඉවයුත්තො [Pg.157] උපමානපුබ්බපදො පඨමාය යථා-නිග්‍රොධො ඉව පරිමණ්ඩලො යො සො නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො. සඞ්ඛො විය පණ්ඩරො අයන්ති සඞ්ඛපණ්ඩරො, කාකො විය සූරො අයන්ති කාකසූරො. චක්ඛු ඉව භූතො අයං පරමත්ථදස්සනතොති චක්ඛුභූතො භගවා. එවං අත්ථභූතො, ධම්මභූතො, බ්‍රහ්මභූතො, අන්ධභූතො. මුඤ්ජපබ්බජමිව භූතා අයං මුඤ්ජපබ්බජභූතා කුදිට්ඨි. තන්තාකුලමිව ජාතා අයංති තන්තාකුලජාතා.

๖. (พหุพพีหิสมาส) ที่มีบทหน้าเป็นอุปมาน ประกอบด้วย อิวะ ศัพท์ที่แสดงอุปมานและอุปเมยยะ ในอรรถปฐมาวิภัตติ เช่น ผู้ใดกลมดุจต้นไทร ผู้นั้นชื่อว่า นิโครธปริมาณฑละ. ผู้นี้ขาวดุจสังข์ ชื่อว่า สังขปัณฑระ. ผู้นี้กล้าหาญดุจกา ชื่อว่า กากสูระ. พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้เป็นดุจดวงตา เพราะทรงเห็นปรมัตถธรรม ชื่อว่า จักขุภูตะ. อัตถภูตะ, ธัมมภูตะ, พรหมภูตะ, อันธภูตะ ก็เช่นกัน. ทิฏฐิชั่วนี้เป็นดุจหญ้ามุงกะและหญ้าปล้อง ชื่อว่า มุญชปัพพชภูตา. (ทิฏฐิชั่วนี้) เกิดดุจด้ายที่พันกันยุ่ง ชื่อว่า ตันตากุลชาตา.

---

ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ-සුවණ්ණස්ස වණ්ණො විය වණ්ණො යස්ස සො සුවණ්ණවණ්ණො භගවා, මජ්ඣපදලොපො. නාගස්ස ගති විය ගති අස්සාති නාගගති. එවං සීහගති, නාගවික්කමො, සීහවික්කමො, සීහහනු. එණිස්ස විය ජඞ්ඝා අස්සාති එණිජඞ්ඝො. බ්‍රහ්මුනො විය සරො අස්සාති බ්‍රහ්මස්සරො.

ในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ เช่น พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดมีวรรณะดุจวรรณะแห่งทองคำ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นชื่อว่า สุวัณณวัณณะ มีการลบพจน์กลาง. การก้าวไปดุจการก้าวไปของช้างมีแก่เขา ชื่อว่า นาคคติ. สีหคติ, นาควิกฺกโม, สีหวิกฺกโม, สีหหนุ ก็เช่นกัน. มีแข้งดุจแข้งของเนื้อทรายมีแก่เขา ชื่อว่า เอณิชังฆะ. มีเสียงดุจเสียงของพรหมมีแก่เขา ชื่อว่า พรหมัสสระ.

---

7. වාසද්දත්ථෙ සඞ්ඛ්‍යාඋභයපදො යථා-ද්වෙ වා තයො වා ද්වත්ති, ද්වත්තයො ච තෙ පත්තා චෙති ද්වත්තිපත්තා, ‘‘තිස්ව’’ඉති තිසද්දෙ පරෙ ද්විස්ස අත්තං. ද්වීහං වා තීහං වා ද්වීහතීහං, ඡ වා පඤ්ච වා වාචා ඡප්පඤ්චවාචා, එවං සත්තට්ඨමාසා, එකයොජනද්වියොජනානි.

๗. (พหุพพีหิสมาส) ที่มีบททั้งสองเป็นสังขยา ในอรรถ วา ศัพท์ (หรือ) เช่น สอง หรือ สาม (เป็น) ทวัตติ. บาตรเหล่านั้นเป็นสองหรือสาม ชื่อว่า ทวัตติปัตตะ. เมื่อมี ติ ศัพท์อยู่ข้างหลัง แปลง ทวิ เป็น อัตตะ ด้วยสูตรว่า "ติสฺว". สองวัน หรือ สามวัน (เป็น) ทวีหตีหะ. วาจาหก หรือ ห้า (เป็น) ฉัปปัญจวาจา. สัตตัฏฐมาสะ, เอกโยชนทวิโยชนานิ ก็เช่นกัน.

---

8. දිසන්තරාලත්ථො යථා-පුබ්බස්සා ච දක්ඛිණස්සා ච දිසාය යදන්තරාලං සා පුබ්බදක්ඛිණා විදිසා. එත්ථ –

๘. (พหุพพีหิสมาส) ในอรรถระหว่างทิศ เช่น ทิศใดเป็นระหว่างทิศตะวันออกและทิศใต้ ทิศนั้นชื่อว่า ปุพพทักขิณา (ทิศอาคเนย์). ในที่นี้ –

---

69. සබ්බාදයො වුත්තිමත්තෙති

๖๙. บทว่า "สัพพาทโย วุตติมัตเต" (สัพพะศัพท์เป็นต้น ในสมาส)

---

ඉත්ථිවාචකා සබ්බාදයො වුත්තිමත්තෙ පුමෙව හොන්ති. එවං පුබ්බුත්තරා, අපරදක්ඛිණා, පච්ඡිමුත්තරා. පුබ්බා ච සා දක්ඛිණා චෙති වා.

สัพพะศัพท์เป็นต้นที่เป็นอิตถีลิงค์ ย่อมเป็นปุงลิงค์เท่านั้นในสมาส. ปุพพุตตรา, อปรทักขิณา, ปัจฉิมุตตรา ก็เช่นกัน. หรือว่า (ทิศนั้น) เป็นทิศตะวันออกและทิศใต้.

---

9. බ්‍යතිහාරලක්ඛණො [Pg.158] යථා – ‘‘තත්ථ ගහෙත්වා තෙන පහරිත්වා යුද්ධෙ සරූපං’’ති සුත්තෙන සමාසෙ කතෙ කෙසෙසු ච කෙසෙසු ච ගහෙත්වා යුද්ධං පවත්තං කෙසාකෙසී, දණ්ඩෙහි ච දණ්ඩෙහි ච පහරිත්වා යුද්ධං පවත්තං දණ්ඩාදණ්ඩීති හොති. එත්ථ ච ‘‘චී වීතිහාරෙ’’ති චීපච්චයෙ ‘‘චිස්මිං’’ති ආකාරො, එවං මුට්ඨාමුට්ඨී.

๙. (พหุพพีหิสมาส) มีลักษณะของการทำตอบแทนกัน (พยาติหาระ) เช่น เมื่อทำสมาสด้วยสูตรว่า "ตัตถะ คเหตวา เตนะ ปหริตวา ยุทเธ สรูปัง" การรบที่ดำเนินไปโดยการจับผมต่อผม ชื่อว่า เกสาเกสี. การรบที่ดำเนินไปโดยการตีด้วยไม้เท้าต่อไม้เท้า ย่อมเป็น ทัณฑาทัณฑี. ในที่นี้ ลง จี ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "จี วีติหาเร" และมี อาการะ ด้วยสูตรว่า "จิสฺมิง". มุฏฐามุฏฐี ก็เช่นกัน.

---

සොභණො ගන්ධො සුගන්ධො, සො අස්ස අත්ථීති සුගන්ධීහි අත්ථිඅත්ථෙ ඊපච්චයෙන සිද්ධං. යස්මා ච භද්දාය කාපිලානියා අපදානෙ ‘‘පුනො පත්තං ගහෙත්වාන, සොධයිත්වා සුගන්ධිනා’’ති වුත්තං, තස්මා වුත්තියං ඉකාරන්තස්ස අභාවදීපනත්ථං ‘‘සුගන්ධි දුග්ගන්ධීති පයොගා න දිස්සතී’’ති වුත්තං. සුගන්ධිනාති එකවචනෙ රස්සො.

กลิ่นดี ชื่อว่า สุคันธะ, กลิ่นดีนั้นมีแก่เขา เหตุนั้น เขาชื่อว่า สุคันธี (สำเร็จด้วย อี ปัจจัย ในอรรถว่า มีอยู่). และเพราะในอปทานของพระภัททากาปิลานี มีกล่าวไว้ว่า 'ปุโน ปัตตัง คเหตวานะ โสธยิตวา สุคันธินา' (ถือบาตรอีกครั้งแล้วชำระด้วยของหอม) เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความไม่มีอยู่แห่งอิการันต์ในวุตติ จึงกล่าวว่า 'สุคันธิ ทุคคันธีติ ปโยคา น ทิสสติ' (ไม่ปรากฏการใช้ว่า สุคันธิ ทุคคันธี). คำว่า สุคันธินา เป็นรัสสะในเอกพจน์.

---

19. චත්ථෙ

๑๙. ในอรรถแห่ง จะ ศัพท์

---

අනෙකංස්‍යාද්‍යන්තං චත්ථෙ එකත්ථං වා හොති. සමුච්චයො අන්වාචයො ඉතරීතරයොගො සමාහාරොති චසද්දස්ස අත්ථො චතුබ්බිධො.

บทที่มีหลายส่วนเป็นต้นและเป็นที่สุด ย่อมเป็นเอกัตถะ (มีความเป็นอันเดียวกัน) ในอรรถแห่ง จะ ศัพท์. อรรถของ จะ ศัพท์ มี ๔ อย่าง คือ สมุจจัย (การรวบรวม), อนวาจัย (การตามหลัง), อิตรีตรโยคะ (การประกอบกันและกัน), และสมาหาระ (การรวมกัน).

---

තත්ථ සමුච්චයා+න්වාචයෙසු සමාසො න හොති, ක්‍රියාසාපෙක්ඛතාය නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අයුත්තත්ථත්තා, යථා-චීවරං පිණ්ඩපාතඤ්ච පච්චයං සයනාසනං අදාසි, දානඤ්ච දෙහි, සීලඤ්චරක්ඛාහි. ඉතරීතරයොගෙ සමාහාරෙ ච අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛත්තා සමාසො.

ในสมุจจัยและอนวาจัยเหล่านั้น สมาสย่อมไม่มี เพราะนามทั้งหลายต้องอาศัยกิริยา จึงไม่มีอรรถที่ประกอบเข้ากันและกันได้ เช่น 'จีวรัญจะ ปิณฑะปาตัญจะ ปัจจะยัง สะยะนาสะนัง อะทาสิ' (ถวายจีวรและบิณฑบาต ปัจจัยและเสนาสนะ), 'ทานัญจะ เทหิ, สีลัญจะ รักขาหิ' (จงให้ทานด้วย และจงรักษาศีลด้วย). ส่วนในอิตรีตรโยคะและสมาหาระ สมาสย่อมมี เพราะต้องอาศัยซึ่งกันและกัน.

---

උභයත්ථපධානෙ චත්ථෙ කථ+මෙකත්ථීභාවො සම්භවෙ+ති චෙ, වුත්තඤ්හි –

หากมีคำถามว่า ในอรรถแห่ง จะ ศัพท์ ซึ่งมีอรรถทั้งสองเป็นประธาน ความเป็นเอกัตถะ (ความเป็นอันเดียวกัน) จะมีได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า –

---

සප්පධානාපි යත්ථ+ත්ථා, මිථො සාපෙක්ඛතා ඉව;

ක්‍රියාසම්බන්ධසාමඤ්ඤා, චත්ථෙ+කත්ථං ත+දුච්චතෙති.

แม้ในที่ที่อรรถทั้งหลายเป็นประธาน ก็เหมือนมีความอาศัยซึ่งกันและกัน เพราะความเสมอกันในการประกอบกับกิริยา อรรถแห่ง จะ ศัพท์ นั้น จึงเรียกว่า เอกัตถะ (ความเป็นอันเดียวกัน).

---

යස්මා [Pg.159] එකත්ථීභාවෙපි සතීයසතීයත්ථෙ පධානං, තස්මා ඉදං වුච්චතෙ –

เพราะแม้เมื่อมีความเป็นเอกัตถะแล้ว อรรถในแต่ละส่วนก็ยังเป็นประธานอยู่ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า –

---

න+ඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසෙන්ති, චත්ථෙ අත්ථා පදානිව;

සත්ථවුත්‍යී අතො තෙසං, පධානත්ථං+භියුජ්ජතෙ.

ในอรรถแห่ง จะ ศัพท์ อรรถทั้งหลายย่อมไม่วิเศษณ์ (ขยาย) ซึ่งกันและกัน เหมือนกับบททั้งหลาย เพราะฉะนั้น ความเป็นประธานแห่งอรรถของบทเหล่านั้น จึงถูกนำมาใช้ในการกล่าวอรรถของศัพท์.

---

ඉතරීතරයොගො ච, සමාහාරොත්‍ය+යං ද්විධා;

සමාසො තු ඉමං අඤ්ඤෙ, ජානන්තෙ ද්වන්දනාමතො.

อิตรีตรโยคะ และสมาหาระ นี้มี ๒ อย่าง ส่วนสมาสนี้ อาจารย์เหล่าอื่นย่อมรู้จักในชื่อว่า ทวันทสมาส.

---

ඉතරීතරයොගස්මිං+වයවත්ථස්ස සම්භවො;

සමුදායතිරොභාවො, පරංව ලිඞ්ග+මස්ස ච.

ในอิตรีตรโยคะ ย่อมมีการปรากฏแห่งอรรถของอวัยวะ (ส่วนย่อย) มีการซ่อนอยู่แห่งสมุหะ (ส่วนรวม) และมีลิงค์เหมือนบทหลัง.

---

සමුදායබ්භවො යස්මිං+වයවා ච තිරොහිතා;

සමාහාරොත්‍ය+යං චත්ථො, සො ච හොති නපුංසකෙ.

ในสมาสใด มีการปรากฏแห่งสมุหะ (ส่วนรวม) และอวัยวะ (ส่วนย่อย) ทั้งหลายซ่อนอยู่ อรรถแห่ง จะ ศัพท์ นี้ชื่อว่า สมาหาระ และสมาสนั้นย่อมเป็นนปุงสกลิงค์.

---

ඉතරීතරයොගො යථා-සාරිපුත්තො ච මොග්ගල්ලානො ච සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා, භො සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා ඉච්චාදි. අවයවපධානත්තා බහුවචනමෙව. සමණා ච බ්‍රාහ්මණා ච සමණබ්‍රාහ්මණා, එවං බ්‍රාහ්මණගහපතිකා, ඛත්තියබ්‍රාහ්මණා, දෙවමනුස්සා, චන්දිමසූරියා.

อิตรีตรโยคะ เช่น สารีปุตโต จะ โมคคัลลาโน จะ เป็น สารีปุตตโมคคัลลานา, โภ สารีปุตตโมคคัลลานา เป็นต้น. เพราะอวัยวะ (ส่วนย่อย) เป็นประธาน จึงเป็นพหูพจน์เท่านั้น. สมณะและพราหมณ์ เป็น สมณพราหมณา, เช่นเดียวกับ พราหมณคหปติกา, ขัตติยพราหมณา, เทวมนุสสา, จันทิมสูริยา.

---

64. විජ්ජායොනිසම්බන්ධීන+මා තත්‍ර චත්ථෙති

๖๔. บทว่า วิชชาโยนิสัมพันธีนัง อา ตัตระ จัตเถ (ในอรรถแห่ง จะ ศัพท์ นั้น มี อา อาเทศ สำหรับศัพท์ที่เนื่องด้วยวิชชาและเนื่องด้วยโยนิ).

---

විජ්ජාසම්බන්ධීනං යොනිසම්බන්ධීනඤ්ච චත්ථෙ ආ හොතීති උකාරස්ස ආ, හොතා ච පොතා ච හොතාපොතාරො. එවං මාතාපිතරො.

ในอรรถแห่ง จะ ศัพท์ ย่อมมี อา อาเทศ สำหรับศัพท์ที่เนื่องด้วยวิชชาและศัพท์ที่เนื่องด้วยโยนิ คือแปลง อุ เป็น อา เช่น โหตา จะ โปตา จะ เป็น โหตาโปตาโร. เช่นเดียวกับ มาตาปิตโร.

---

65. පුත්තෙති

๖๕. บทว่า ปุตเต (เมื่อมี ปุตตะ อยู่ข้างหลัง).

---

පුත්තෙ උත්තරපදෙ පිතාදීන+මා හොති චත්ථෙ. පිතා ච පුත්තො ච පිතාපුත්තා, එවං මාතාපුත්තා.

เมื่อมี ปุตตะ เป็นบทหลัง ในอรรถแห่ง จะ ศัพท์ ย่อมมี อา อาเทศ สำหรับ ปิตุ เป็นต้น เช่น ปิตา จะ ปุตโต จะ เป็น ปิตาปุตตา, เช่นเดียวกับ มาตาปุตตา.

---

78. ජායාය ජයං පතිම්හි

๗๘. บทว่า ชายายะ ชะยัง ปะติมหิ (เปลี่ยน ชายา เป็น ชะยะ เมื่อมี ปะติ อยู่ข้างหลัง).

---

පතිම්හි [Pg.160] පරෙ ජායාය ජයං හොති. ජායා ච පති ච ජයම්පතයො. ජානිපතීති පකතන්තරෙන සිද්ධං, ජානි ච පති ච ජානිපති. එවං ජම්පති දම්පතීති.

เมื่อมี ปติ อยู่ข้างหลัง ย่อมมี ชะยะ อาเทศ แทน ชายา. ชายา จะ ปติ จะ เป็น ชะยัมปะตะโย. ส่วนคำว่า ชานิปะติ สำเร็จด้วยวิธีอื่น คือ ชานิ จะ ปติ จะ เป็น ชานิปะติ. เช่นเดียวกับ ชัมปะติ และ ทัมปะติ.

---

ක්වචි අප්පසරං පුබ්බං නිපතති, යථා-චන්දො ච සූරියො ච චන්දසූරියා, නිගමා ච ජනපදා ච නිගමජනපදා. එවං සුරාසුරගරුඩමනුජභුජගගන්ධබ්බා.

บางครั้ง บทที่มีสระน้อยกว่า (พยางค์น้อยกว่า) ย่อมตั้งอยู่ข้างหน้า เช่น จันโท จะ สูริโย จะ เป็น จันทะสูริยา, นิคะมา จะ ชะนะปะทา จะ เป็น นิคะมะชะนะปะทา. เช่นเดียวกับ สุราสุระคะรุฬะมะนุชะภุชะคะคันธัพพา.

---

ක්වචි ඉවණ්ණු+වණ්ණන්තානං පුබ්බනිපාතො, යථා-අග්ගිධුමා, ගතිබුද්ධිභුජපඨහරකරසයා, ධාතුලිඞ්ගානි.

บางครั้ง บทที่ลงท้ายด้วย อิ และ อุ ย่อมตั้งอยู่ข้างหน้า เช่น อัคคิธูมา, คติพุทธิภุชะปัฏฐะหะระกะระสะยา, ธาตุลิงคานิ.

---

ක්වචි සරාදිඅකාරන්තං පුබ්බං නිපතති, යථා-අත්ථධම්මා, අත්ථසද්දා, සද්දත්ථා වා.

บางครั้ง บทที่มีสระเป็นต้นและลงท้ายด้วย อะ ย่อมตั้งอยู่ข้างหน้า เช่น อัตถะธัมมา, อัตถะสัททา หรือ สัททัตถา.

---

අඤ්ඤමඤ්ඤසාපෙක්ඛානමෙව තිරොහිතාවයවභෙදො සමුදායපධානො සමාහාරො, යථා-ඡත්තඤ්ච උපාහනා ච ඡත්තුපාහනං.

สมาหาระ คือ สมาสที่มีสมุหะ (ส่วนรวม) เป็นประธาน โดยมีความต่างแห่งอวัยวะ (ส่วนย่อย) ซ่อนอยู่ และต้องอาศัยซึ่งกันและกัน เช่น ฉัตตัญจะ อุปาหะนา จะ เป็น ฉัตตุปาหะนัง.

---

20. සමාහාරෙ නපුංසකන්ති

๒๐. ในสมาหาระเป็นนปุงสกลิงค์

---

සමාහාරෙ සබ්බත්ථ නපුංසකලිඞ්ගං භවති, සමාහාරස්සෙ+කත්තා එකවචනමෙව.

ในสมาหาระ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์ในที่ทั้งปวง และเพราะความเป็นอันเดียวกันแห่งสมาหาระ จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น.

---

23. ස්‍යාදීසු රස්සොති

๒๓. ในสยาทิวิภัตติเป็นรัสสะ

---

නපුංසකෙ වත්තමානස්ස ස්‍යාදීසු රස්සො. භො ඡත්තුපාහන, ඡත්තුපාහනං, ඡත්තුපාහනෙන ඉච්චාදි.

คำที่อยู่ในนปุงสกลิงค์ย่อมเป็นรัสสะในสยาทิวิภัตติ เช่น โภ ฉัตตุปาหนะ (แน่ฉัตรและรองเท้า), ฉัตตุปาหนัง (ฉัตรและรองเท้า), ฉัตตุปาหเนนะ (ด้วยฉัตรและรองเท้า) เป็นต้น.

---

තෙ [Pg.161] ච සමාහාරිතරීතරයොගා බහුලංවිධානා නියතවිසයායෙව හොන්ති, තත්‍රා+යං විසයවිභාගො-නිරුත්තිපිටකාගතො-පාණි+තූරිය+යොග්ග+සෙනඞ්ගානං, නිච්චවෙරීනං, සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණසඤ්ඤානං, ඛුද්දජන්තුකානං, පචනචණ්ඩාලානං, චරණසාධාරණානං, එකජ්ඣායනපාවචනානං, ලිඞ්ගවිසෙසානං, විවිධවිරුද්ධානං, දිසානං, නදීනඤ්ච නිච්චසමාහාරෙකත්ථං භවති.

สมาหาระและอิตรีตรโยคะเหล่านั้น มีวิธีที่หลากหลายและมีขอบเขตที่แน่นอน ในบรรดาสมาสเหล่านั้น การแบ่งขอบเขตนี้มาจากคัมภีร์นิรุตติปิฎก คือ อวัยวะของสัตว์, เครื่องดนตรี, เครื่องใช้, อวัยวะของกองทัพ, สัตว์ที่เป็นศัตรูกันเป็นนิตย์, ชื่อของจำนวนและปริมาณ, สัตว์เล็ก, คนหุงต้มและคนจัณฑาล, ธรรมที่พึงประพฤติร่วมกัน, การศึกษาและพระพุทธพจน์อย่างเดียวกัน, ลิงค์ที่ต่างกัน, สิ่งที่ขัดแย้งกันต่างๆ, ทิศ และแม่น้ำ ย่อมเป็นสมาหาระและเป็นเอกพจน์เป็นนิตย์.

---

පාණඞ්ගානං-චක්ඛු ච සොතඤ්ච චක්ඛුසොතං, මුඛඤ්ච නාසිකා ච මුඛනාසිකං, ‘‘ස්‍යාදීසු රස්සො’’ති නපුංසකෙ වත්තමානස්ස රස්සො. හනු ච ගීවා ච හනුගීවං, කණ්ණා ච නාසා ච කණ්ණනාසං, පාණි ච පාදො ච පාණිපාදං, ඡවි ච මංසඤ්ච ලොහිතඤ්ච ඡවිමංසලොහිතං, නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපං, ජරා ච මරණඤ්ච ජරාමරණං.

อวัยวะของสัตว์: ตาและหู เป็น จักขุโสตัง, ปากและจมูก เป็น มุขนาสิกัง, (ตามกฎ "ในสยาทิวิภัตติเป็นรัสสะ") คำที่อยู่ในนปุงสกลิงค์ย่อมเป็นรัสสะในสยาทิวิภัตติ. คางและคอ เป็น หนุคีวัง, หูและจมูก เป็น กัณณนาสัง, มือและเท้า เป็น ปาณิปาทัง, หนัง เนื้อ และเลือด เป็น ฉวิมังสโลหิตัง, นามและรูป เป็น นามรูปัง, ชราและมรณะ เป็น ชรามรณัง.

---

තූරියඞ්ගානං-අලසො ච තාලම්බරො ච අලසතාලම්බරං, මුරජො ච ගොමුඛො ච මුරජගොමුඛං, සංඛො ච පණවො ච දෙණ්ඩිමො ච, සංඛා ච පණවා ච දෙණ්ඩිමා චාති වා සංඛපණවදෙණ්ඩිමං, පණවාදයො ද්වෙපි භෙරිවිසෙසා, මද්දවිකො ච පාණවිකො ච මද්දවිකපාණවිකං, ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච ගීතවාදිතං, සම්මඤ්ච තාළඤ්ච සම්මතාළං, සම්මංති කංසතාලං, තාළංති හත්ථතාළං.

เครื่องดนตรี: อลสะและตาลัมพะระ เป็น อลสะตาลัมพะรัง, มุรชะและโคมุขะ เป็น มุรชะโคมุขัง, สังขะ ปณวะ และเฑณฑิมะ หรือ สังขา ปณวา และเฑณฑิมา เป็น สังขะปณวะเฑณฑิมัง, ปณวะเป็นต้นทั้งสองอย่างเป็นกลองชนิดพิเศษ, มัททวิกะและปาณวิกะ เป็น มัททวิกะปาณวิกัง, การขับร้องและการบรรเลง เป็น คีตะวาทิตัง, สัมมะและตาละ เป็น สัมมะตาลัง, สัมมะ คือ กังสดาล (ฉิ่ง), ตาละ คือ การตบมือ.

---

යොග්ගඞ්ගානං-ඵාලො ච පාචනඤ්ච ඵාලපාචනං, යුගඤ්ච නඞ්ගලඤ්ච යුගනඞ්ගලං.

เครื่องใช้: ผาลและปฏัก เป็น ผาละปาจะนัง, แอกและไถ เป็น ยุคะนังคะลัง.

---

සෙනඞ්ගානං-හත්ථිනො ච අස්සා ච හත්ථිඅස්සං, රථා ච පත්තිකා ච රථපත්තිකං, අසි ච සත්ති ච තොමරඤ්ච පිණ්ඩඤ්ච අසිසත්තිතොමරපිණ්ඩං, අසි ච චම්මඤ්ච අසිචම්මං, චම්මන්ති සරවාරණ-ඵලකං[Pg.162]. ධනු ච කලාපො ච ධනුකලාපං, කලාපො=තුණීරං. පහරණඤ්ච ආවරණඤ්ච පහරණාවරණං.

เหล่าทัพ: ช้างและม้า เป็น หัตถิอัสสัง, รถและพลเดินเท้า เป็น รถปัตติกัง, ดาบ หอก โตมร และก้อนเหล็ก เป็น อสิสัตติโตมรปิณฑัง, ดาบและโล่ เป็น อสิจัมมัง, จัมมะ คือ แผ่นไม้สำหรับป้องกันลูกศร. ธนูและกระบอกใส่ลูกศร เป็น ธนุกลาปัง, กลาปะ คือ กระบอกใส่ลูกศร. อาวุธและเครื่องป้องกัน เป็น ปหรณาวรณัง.

---

නිච්චවෙරීනං-අහි ච නකුලො ච, අහී ච නකුලා චාති වා අහිනකුලං. එවං බිළාරමූසිකං, අන්තස්ස රස්සත්තං. කාකොලුකං, සප්පමණ්ඩූකං, ගරුළසප්පං, නාගසුපණ්ණං.

สัตว์ที่เป็นศัตรูกันเป็นนิตย์: งูและพังพอน หรือ งูทั้งหลายและพังพอนทั้งหลาย เป็น อหินกุลัง. แมวและหนู เป็น พิฬารมูสิกัง ก็ฉันนั้น, มีการทำสระที่สุดให้เป็นรัสสะ. กาและนกฮูก เป็น กากโอลุกัง, งูและกบ เป็น สัปปมัณฑุกัง, ครุฑและงู เป็น ครุฬสัปปัง, นาคและสุบรรณ เป็น นาคสุปัณณัง.

---

සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණසඤ්ඤානං-එකකඤ්ච දුකඤ්ච එකකදුකං. එවං, දුකතිකං, තිකචතුක්කං, චතුක්කපඤ්චකං. දසකඤ්ච එකාදසකඤ්ච දසෙකාදසකං, ‘‘තිතාලීස’’ ඉති චක-භාගලොපනිද්දෙසෙන කකාරස්ස ලොපො.

ชื่อของจำนวนและปริมาณ: หมวดหนึ่งและหมวดสอง เป็น เอกกทุกัง. หมวดสองและหมวดสาม เป็น ทุกติกัง, หมวดสามและหมวดสี่ เป็น ติกจตุกกัง, หมวดสี่และหมวดห้า เป็น จตุกกปัญจกัง ก็ฉันนั้น. หมวดสิบและหมวดสิบเอ็ด เป็น ทเสกาทสกัง, ในคำว่า 'ติตาลีสะ' มีการลบ ก อักษร ด้วยการระบุถึงการลบส่วนคือ จกะ.

---

ඛුද්දජන්තුකානං-කීටා ච පටඞ්ගා ච කීටපටඞ්ගං, කීටා=කපාලපිට්ඨිකපාණා. එවං කුන්ථකිපිල්ලිකං, ඩංසා ච මකසා ච ඩංසමකසං, මක්ඛිකා ච කිපිල්ලිකා ච මක්ඛිකකිපිල්ලිකං, කීටා ච සරිංසපා ච කීටසරිංසපං. තත්ථ කුන්ථා=සුඛුමකිපිල්ලිකා.

สัตว์เล็ก: แมลงและตั๊กแตน เป็น กีฏปฏังคัง, กีฏะ คือ สัตว์ที่มีหลังเป็นกระดอง. มดดำและมดแดง เป็น กุนถกิปิลลิกัง ก็ฉันนั้น, เหลือบและยุง เป็น ทังสมาสกัง, แมลงวันและมดแดง เป็น มักขิกกิปิลลิกัง, แมลงและสัตว์เลื้อยคลาน เป็น กีฏสริสปัง. ในที่นั้น กุนถะ คือ มดขนาดเล็กมาก.

---

ඛුද්දජන්තු අනට්ඨී වා, අථ ඛො ඛුද්දකොපි වා;

සතං වා පසතො යෙසං, කෙචි ආනතුලා ඉති.

สัตว์เล็ก คือ สัตว์ที่ไม่มีกระดูก หรือสัตว์ที่มีขนาดเล็กมาก หรือสัตว์ที่ร้อยตัวรวมกันแล้วมีขนาดเท่าหนึ่งกำมือ บางท่านกล่าวว่า (สัตว์เล็ก) คือสัตว์ที่มีขนาดไม่เกินนิ้วหัวแม่มือ (อาณตุลา).

---

පචනචණ්ඩාලානං-ඔරබ්භිකා ච සූකරිකා ච ඔරබ්භිකසූකරිකං, එවං සාකුන්තිකමාගවිකං. සපාකො ච චණ්ඩාලො ච සපාකචණ්ඩාලං, පුක්කුසඡවඩාහකං, වෙනරථකාරං, තත්ථ වෙනා=තච්ඡකා, රථකාරා=චම්මකාරා.

คนชั้นต่ำและคนจัณฑาล: คนฆ่าแกะและคนฆ่าหมู เป็น โอรัพภิกสูกริกัง. นายพรานนกและนายพรานเนื้อ เป็น สากุนติกมาควิกัง ก็ฉันนั้น. คนกินเนื้อสุนัขและคนจัณฑาล เป็น สปากจัณฑาลัง, คนเทขยะและคนเผาศพ เป็น ปุกกุสฉวฑาหกัง, ช่างจักสานและช่างทำรถ เป็น เวนรถการัง. ในที่นั้น เวนะ คือ ช่างไม้ (หรือช่างจักสาน), รถการะ คือ ช่างหนัง.

---

චරණසාධාරණානං-අතිසො ච භාරද්වාජො ච අතිසභාරද්වාජං, කට්ඨො ච කපාලො ච කට්ඨකපාලං, සීලඤ්ච පඤ්ඤාණඤ්ච සීලපඤ්ඤාණං, සමථො ච විපස්සනා ච සමථවිපස්සනං, විජ්ජා ච චරණඤ්ච විජ්ජාචරණං, එවං නාමරූපං, හිරොත්තප්පං, සතිසම්ප-ජඤ්ඤං[Pg.163], ලොභමොහං, දොසමොහං, අහිරිකානොත්තප්පං, ථිනමිද්ධං, උද්ධච්චකුක්කුච්ච+මිච්චාදි.

ธรรมที่ประกอบร่วมกันในการปฏิบัติ: นกอติสะและนกภารทวาชะ เป็น อติสภารทวาชัง, ท่อนไม้และกะโหลก เป็น กัฏฐกปาลัง, ศีลและปัญญา เป็น สีลปัญญาณัง, สมถะและวิปัสสนา เป็น สมถวิปัสสนัง, วิชชาและจรณะ เป็น วิชชาจรณัง. นามและรูป เป็น นามรูปัง, หิริและโอตตัปปะ เป็น หิโรตตัปปัง, สติและสัมปชัญญะ เป็น สติสัมปชัญญัง, โลภะและโมหะ เป็น โลภโมหัง, โทสะและโมหะ เป็น โทสโมหัง, อหิริกะและอโนตตัปปะ เป็น อหิริกานอตตัปปัง, ถีนมิทธะ เป็น ถีนมิทธัง, อุทธัจจกุกกุจจะ เป็น อุทธัจจกุกกุจจัง เป็นต้น ก็ฉันนั้น.

---

එකජ්ඣායනපාවචනානං-දීඝො ච මජ්ඣිමො ච දීඝමජ්ඣිමං, එවං එකුත්තර සංයුත්තකං, ඛන්ධකවිභඞ්ගං.

หมวดธรรมที่ศึกษาและแสดงร่วมกัน: ทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย เป็น ทีฆมัชฌิมัง. อังคุตตรนิกายและสังยุตตนิกาย เป็น เอกุตตรสังยุตตกัง, ขันธกะและวิภังคะ เป็น ขันธกวิภังคัง ก็ฉันนั้น.

---

ලිඞ්ගවිසෙසානං-ඉත්ථී ච පුමා ච ඉත්ථිපුමං, දාසී ච දාසො ච දාසිදාසං, චීවරඤ්ච පිණ්ඩපාතො ච සෙනාසනඤ්ච ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරො ච චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං, තිණඤ්ච කට්ඨො ච සාඛා ච පලාසඤ්ච තිණකට්ඨසාඛාපලාසං. ‘‘ලාභී හොති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානං’’තිපි දිස්සති.

คำที่มีลิงค์ต่างกัน: หญิงและชาย เป็น อิตถีปุมัง, ทาสีและทาส เป็น ทาสีทาสัง, จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เป็น จีวรบิณฑบาตเสนาสนคิลานปัจจัยเภสัชบริขารัง, หญ้า ท่อนไม้ กิ่งไม้ และใบไม้ เป็น ติณกัฏฐสาขาปลาสัง. แม้คำว่า 'ย่อมเป็นผู้ได้ซึ่งจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร' (ในรูปพหูพจน์) ก็มีปรากฏอยู่.

---

විවිධවිරුද්ධානං-කුසලඤ්ච අකුසලඤ්ච කුසලාකුසලං, එවං සාවජ්ජානවජ්ජං, හීනපණීතං, කණ්හසුක්කං, ඡෙකපාපකං, සුඛදුක්ඛං, අධමුත්තමං, පටිඝානුනයං, ඡායාතපං, ආලොකන්ධකාරං. රත්තිඤ්ච දිවා ච රත්තින්දිවං, ‘‘රත්තින්දිවදාරගවචතුරස්සා’’ති අපච්චයෙ කතෙ නුමආගමො. අහො ච රත්ති ච අහොරත්තං, ‘‘දීඝා+හොවස්සෙකදෙසෙහි ච රත්‍යා’’ති අපච්චයෙ කතෙ ‘‘මනාද්‍යාපාදීන+මො මයෙ චෙ’’ති ඔකාරො.

สิ่งที่ตรงกันข้ามกันต่างๆ: กุศลและอกุศล เป็น กุสลากุสลัง. มีโทษและไม่มีโทษ เป็น สาวัชชานวัชชัง, เลวและประณีต เป็น หีนปณีตัง, ดำและขาว เป็น กัณหสุกกัง, ฉลาดและเขลา เป็น เฉกปาปกัง, สุขและทุกข์ เป็น สุขทุกขัง, ต่ำและสูง เป็น อธมุตตมัง, ความขัดเคืองและความยินดี เป็น ปฏิฆานุนยัง, เงาและแดด เป็น ฉายาตปัง, แสงสว่างและความมืด เป็น อาโลกันธการัง ก็ฉันนั้น. กลางคืนและกลางวัน เป็น รัตตินทิวัง, ในสูตร 'รัตตินทิวทารควัจจตุรัสสา' เมื่อลง อ ปัจจัยแล้ว มีการลง นุม อาคม. กลางวันและกลางคืน เป็น อโหรัตตัง, ในสูตร 'ทีฆาโหวัสเสกเทเสหิ จ รัตยา' เมื่อลง อ ปัจจัยแล้ว มีการแปลงเป็น โอ ด้วยสูตร 'มนาทิอาปาทีนโม มเย เจ'.

---

දිසානං-පුබ්බා ච අපරා ච පුබ්බාපරං, එවං පුරත්ථිමපච්ඡිමං, දක්ඛිණුත්තරං, පුබ්බදක්ඛිණං, පුබ්බුත්තරං, අපරදක්ඛිණං, අපරුත්තරං.

ทิศทั้งหลาย: ทิศหน้าและทิศหลัง (หรือตะวันออกและตะวันตก) เป็น ปุพพาปรัง. ทิศตะวันออกและทิศตะวันตก เป็น ปุรัตถิมปัจฉิมัง, ทิศใต้และทิศเหนือ เป็น ทักขิณุตตรัง, ทิศตะวันออกและทิศใต้ เป็น ปุพพทักขิณัง, ทิศตะวันออกและทิศเหนือ เป็น ปุพพุตตรัง, ทิศตะวันตกและทิศใต้ เป็น อปรทักขิณัง, ทิศตะวันตกและทิศเหนือ เป็น อปรุตตรัง ก็ฉันนั้น.

---

නදීනං-ගඞ්ගා ච යමුනා ච ගඞ්ගායමුනං, එවං මහීසරභූ.

แม่น้ำทั้งหลาย: แม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนา เป็น คังคายมุนัง. แม่น้ำมหีและแม่น้ำสรภู เป็น มหีสรภู ก็ฉันนั้น.

---

තිණ+රුක්ඛ+පසු+සකුණ+ධන+ඛඤ්ඤ+බ්‍යඤ්ජන+ජනපදානං වා. තිණවිසෙසානං-උසීරානි ච බීරණානි ච උසීරබීරණං උසීරබීරණානි වා. එවං මුඤ්ජපබ්බජං මුඤ්ජපබ්බජානි වා, කාසකුසං කාසකුසා වා.

หรือในหมวดหญ้า ต้นไม้ สัตว์ นก ทรัพย์ ธัญพืช เครื่องกับข้าว และชนบท. ชนิดของหญ้า: หญ้าแฝกหอมและหญ้าแฝก เป็น อุสีรพีรณัง หรือ อุสีรพีรณานิ. หญ้ามุญชะและหญ้าปัพพชะ เป็น มุญชปัพพชัง หรือ มุญชปัพพชานิ ก็ฉันนั้น, หญ้ากาสะและหญ้ากุสะ เป็น กาสกุสัง หรือ กาสกุสา.

---

රුක්ඛවිසෙසානං-අස්සත්ථා [Pg.164] ච කපිට්ඨා ච අස්සත්ථකපිට්ඨං අස්සත්ථකපිට්ඨා වා, එවං අම්බපනසං අම්බපනසා, ඛදිරපලාසං ඛදිරපලාසා, ධවාස්සකණ්ණං ධවාස්සකණ්ණා, පිලක්ඛනිග්‍රොධං පිලක්ඛනිග්‍රොධා, සාකසාලං සාකසාලා.

ชนิดของต้นไม้: ต้นโพธิ์และต้นมะขวิด เป็น อัสสัตถกปิฏฐัง หรือ อัสสัตถกปิฏฐา. ต้นมะม่วงและต้นขนุน เป็น อัมพปนสัง หรือ อัมพปนสา, ต้นตะเคียนและต้นทองกวาว เป็น ขทิรปลาสัง หรือ ขทิรปลาสา, ต้นตะแบกและต้นรัง เป็น ธวาสสกัณณัง หรือ ธวาสสกัณณา, ต้นเลียบและต้นไทร เป็น ปิลักขนิโครธัง หรือ ปิลักขนิโครธา, ต้นสักและต้นสาละ เป็น สากสาลัง หรือ สากสาลา ก็ฉันนั้น.

---

පසුවිසෙසානං-ගජා ච ගවජා ච ගජගවජං ගජගවජා වා, අජා ච එළකා ච අජෙළකං අජෙළකා, හත්ථී ච ගාවො ච අස්සා ච වළවා ච හත්ථීගවස්සවළවං හත්ථීගවස්සවළවා, රස්සත්තං. එවං ගොමහිසං ගොමහිසා, එණෙය්‍යවරාහං එණෙය්‍යවරාහා, සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡං සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡා, කුක්කුටසූකරං කුක්කුටසූකරා, එණෙය්‍යගොමහිසං එණෙය්‍යගොමහිසා.

ชนิดของสัตว์: ช้างและกะทิง เป็น กชควชัง หรือ กชควชา. แพะและแกะ เป็น อเชฬกัง หรือ อเชฬกา, ช้าง โค ม้า และม้าตัวเมีย เป็น หัตถีควัสสวฬวัง หรือ หัตถีควัสสวฬวา (มีการทำเป็นรัสสะ). โคและกระบือ เป็น โคมหิสัง หรือ โคมหิสา, ละมั่งและหมูป่า เป็น เอเณยยวราหัง หรือ เอเณยยวราหา, ราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลือง เป็น สีหพยัคฆตรัจฉัง หรือ สีหพยัคฆตรัจฉา, ไก่และสุกร เป็น กุกกุฏสูกรัง หรือ กุกกุฏสูกรา, ละมั่ง โค และกระบือ เป็น เอเณยยโคมหิสัง หรือ เอเณยยโคมหิสา ก็ฉันนั้น.

---

සකුණවිසෙසානං-හංසා ච බකා ච හංසබකං හංසබකා. එවං කාරණ්ඩවචක්කවාකං කාරණ්ඩවචක්කවාකා, මයූරකොඤ්චං මයූරකොඤ්චා, සුකසාලිකං සුකසාලිකා, බකබලාකං බකබලාකා.

ชนิดของนก: หงส์และนกยาง เป็น หังสพกัง หรือ หังสพกา. นกเป็ดน้ำและนกจักรพาก เป็น การัณฑวจักกวากัง หรือ การัณฑวจักกวากา, นกยูงและนกกระเรียน เป็น มยูรโกญจัง หรือ มยูรโกญจา, นกแก้วและนกสาลิกา เป็น สุกสาลิกัง หรือ สุกสาลิกา, นกยางและนกกระสา เป็น พกพลาคัง หรือ พกพลาคา ก็ฉันนั้น.

---

ධනානං-හිරඤ්ඤඤ්ච සුවණ්ණඤ්ච හිරඤ්ඤසුවණ්ණං හිරඤ්ඤසුවණ්ණානි. එවං ජාතරූපරජතං ජාතරූපරජතානි, මණිසඞ්ඛමුත්තවෙළුරියං මණිසඞ්ඛමුත්තවෙළුරියා.

หมวดทรัพย์: เงินและทอง เป็น หิรัญญสุวัณณัง หรือ หิรัญญสุวัณณานิ. ทองคำและเงิน เป็น ชาตรูปรชตัง หรือ ชาตรูปรชตานิ, แก้วมณี สังข์ มุก และไพฑูรย์ เป็น มณิสังขมุตตเวฬุริยัง หรือ มณิสังขมุตตเวฬุริยา ก็ฉันนั้น.

---

ධඤ්ඤානං-සාලී ච යවා ච සාලියවං සාලියවා වා. එවං තිලමුග්ගමාසං තිලමුග්ගමාසානි, නිප්පාවකුලත්ථං නිප්පාවකුලත්ථා.

หมวดธัญพืช: ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์ เป็น สาลียวัง หรือ สาลียวา. งา ถั่วเขียว และถั่วราชมาษ เป็น ติลมุคคมาสัง หรือ ติลมุคคมาสานิ, ถั่วพุ่มและถั่วกุลัตถะ เป็น นิปปาวกุลัตถัง หรือ นิปปาวกุลัตถา ก็ฉันนั้น.

---

බ්‍යඤ්ජනානං-සාකො ච සුවා ච සාකසුවං සාකසුවා. එවං ගබ්‍යමාහිසං ගබ්‍යමාහිසා, එණෙය්‍යවරාහං එණෙය, වරාහා. මිගමයූරං මිගමයූරා.

หมวดเครื่องกับข้าว: ผักและเนื้อ เป็น สากสุวัง หรือ สากสุวา. เนื้อโคและเนื้อกระบือ เป็น คัพพยมาหิสัง หรือ คัพพยมาหิสา, เนื้อละมั่งและเนื้อหมูป่า เป็น เอเณยยวราหัง หรือ เอเณยยวราหา, เนื้อเก้งและเนื้อนกยูง เป็น มิคมยูรัง หรือ มิคมยูรา ก็ฉันนั้น.

---

ජනපදානං-කාසි [Pg.165] ච කොසලා ච කාසිකොසලං කාසිකොසලා, වජ්ජී ච මල්ලා ච වජ්ජිමල්ලං වජ්ජිමල්ලා, අඞ්ගා ච මගධා ච අඞ්ගමගධං අඞ්ගමගධා, එවං චෙතිවංසං චෙතිවංසා, මච්ඡසූරසෙනං මච්ඡසූරසෙනා, කුරුපඤ්චාලං කුරුපඤ්චාලා. නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපනාමරූපන්ති චතුරෙකපඤ්චවොකාරවසෙන වත්තබ්බෙ බහුලාධිකාරා සරූපෙකසෙසං කත්වා නාමරූපන්ති වුත්තං.

ในบรรดาชนบททั้งหลาย: แคว้นกาสีและแคว้นโกศล เป็น กาสีโกศล (เอกพจน์) หรือ กาสีโกศล (พหูพจน์), แคว้นวัชชีและแคว้นมัลละ เป็น วัชชีมัลละ (เอกพจน์) หรือ วัชชีมัลละ (พหูพจน์), แคว้นอังคะและแคว้นมคธ เป็น อังคมคธ (เอกพจน์) หรือ อังคมคธ (พหูพจน์), เช่นเดียวกัน แคว้นเจตีและแคว้นวังสะ เป็น เจตีวังสะ (เอกพจน์) หรือ เจตีวังสะ (พหูพจน์), แคว้นมัจฉะและแคว้นสุรเสนะ เป็น มัจฉสุรเสนะ (เอกพจน์) หรือ มัจฉสุรเสนะ (พหูพจน์), แคว้นกุรุและแคว้นปัญจาละ เป็น กุรุปัญจาละ (เอกพจน์) หรือ กุรุปัญจาละ (พหูพจน์). นามและรูป เป็น นามรูป (เอกพจน์) หรือ นามรูป (พหูพจน์) (นามรูปนามรูป) ในที่นี้กล่าวว่า 'นามรูป' โดยอาศัยอำนาจแห่งความมาก (พหุลาธิการ) โดยทำเป็นสรูปเอกเสส (การคงไว้เพียงรูปเดียวจากรูปที่เหมือนกัน) ในคำที่ควรจะกล่าวโดยอำนาจแห่งจตุโวการภูมิ เอกโวการภูมิ และปัญจโวการภูมิ

---

එතස්මිං එකත්ථීභාවකණ්ඩෙ යං වුත්තං පුබ්බං, තදෙව පුබ්බං නිපතති, කමාතික්කමෙ පයොජනස්සා+භාවා. ක්වචි විපල්ලාසොපි හොති, බහුලාධිකාරතො, දන්තානං රාජා රාජදන්තො. චත්ථෙ සමාහාරෙ ‘‘සභාපරිසායා’’ති ඤාපකා ක්වචි නපුංසකලිඞ්ගං න භවති, ආධිපච්චඤ්ච පරිවාරො ච ආධිපච්චපරිවාරො. එවං ඡන්දපාරිසුද්ධි, පටිසන්ධිපවත්තියං.

ในหมวดเอกัตถีภาวะนี้ สิ่งใดที่กล่าวไว้ก่อน สิ่งนั้นย่อมตั้งอยู่ข้างหน้า (เป็นบทหน้า) เพราะไม่มีประโยชน์ในการข้ามลำดับ. บางครั้งก็มีการสลับที่กันได้ (วิปัลลาสะ) เพราะอำนาจแห่งความมาก เช่น ราชาแห่งฟัน เป็น ราชทันตะ. ในสมาหารสมาส (ประเภทที่ ๔) บางครั้งก็ไม่เป็นนปุงสกลิงค์ เพราะมีอุทาหรณ์ที่แสดงให้รู้ (ญาปกะ) เช่น 'สภาปริสายา' เช่น ความเป็นใหญ่และบริวาร เป็น อาธิปัจจปริวาร (อธิปัตย์และบริวาร). เช่นเดียวกันกับคำว่า ฉันทปาริสุทธิ, ปฏิสนธิปวัตติ.

---

40. සමාසන්ත්ව

๔๐. ปัจจัยท้ายสมาส (สมาสันตะ)

---

උපරි අය+මධිකරීයති.

บทนี้ (สมาสันตะ) ย่อมตามไปในเบื้องบน (ในสูตรต่อๆ ไป)

---

41. පාපාදීහි භූමියා

๔๑. หลังบท 'ปาปะ' เป็นต้น (และ) จากบท 'ภูมิ'

---

පාපාදීහි පරා යා භූමි, තස්සා සමාසන්තො අ හොති. පාපා භූමි යස්මින්ති පාපභූමං, ජාතියා උපලක්ඛිතා භූමි ජාතිභූමං.

หลังบท 'ปาปะ' เป็นต้น ปัจจัยท้ายสมาส 'อะ' ย่อมมีแก่บท 'ภูมิ'. ภูมิอันลามกมีอยู่ในที่ใด ที่นั้นชื่อว่า ปาปภูมิ (ปาปภูมัง), ภูมิที่ถูกกำหนดด้วยชาติ ชื่อว่า ชาติภูมิ (ชาติภูมัง).

---

42. සංඛ්‍යාහිති

๔๒. หลังบทสังขยาทั้งหลาย

---

සංඛ්‍යාහි පරාය භූමියා අ හොති. ද්වෙ භූමියො අස්ස ද්විභූමං. එවං තිභූමං.

ปัจจัยท้ายสมาส 'อะ' ย่อมมีแก่บท 'ภูมิ' ที่อยู่หลังบทสังขยา. ภูมิ ๒ มีอยู่ในที่นั้น ชื่อว่า ทวิภูมิ (ทวิภูมัง). เช่นเดียวกัน ติภูมิ (ติภูมัง).

---

43. නදීගොධාවරීනං

๔๓. แห่งบท 'นที' และ 'โคธาวรี' ทั้งหลาย

---

සංඛ්‍යාහි පරාසං නදීගොධාවරීනං සමාසන්තො අ හොති. පඤ්චන්නං නදීනං සමාහාරො පඤ්චනදං. එවං සත්තගොධාවරං.

ปัจจัยท้ายสมาส 'อะ' ย่อมมีแก่บท 'นที' และ 'โคธาวรี' ที่อยู่หลังบทสังขยา. การรวมกันแห่งแม่น้ำ ๕ สาย ชื่อว่า ปัญจนทะ. เช่นเดียวกัน สัตตโคธาวระ (การรวมกันแห่งแม่น้ำโคธาวรี ๗ สาย).

---

44. අසංඛ්‍යෙහි චා+ඞ්ගුල්‍යා+නාඤ්ඤාසංඛ්‍යත්ථෙසුති

๔๔. หลังบทอสังขยาและบทสังขยา และบท 'องคุลี' ในความหมายอื่นที่ไม่ใช่สังขยา

---

අසංඛ්‍යෙහි [Pg.166] සංඛ්‍යාහි ච පරාය අඞ්ගුලියා සමාසන්තො අ හොති. නිග්ගත+මඞ්ගුලීහි නිරඞ්ගුලං, ද්වෙ අඞ්ගුලියො සමාහටා ද්වඞ්ගුලං. අනඤ්ඤාසංඛ්‍යත්ථෙසූති කිං, පඤ්ච අඞ්ගුලියො අස්මිං හත්ථෙති පඤ්චඞ්ගුලි, අඞ්ගුලියා සමීපං උපඞ්ගුලි.

ปัจจัยท้ายสมาส 'อะ' ย่อมมีแก่บท 'องคุลี' ที่อยู่หลังบทอสังขยาและบทสังขยา. (นิ้ว) ออกไปแล้วจากนิ้วมือทั้งหลาย ชื่อว่า นิรังคุละ, นิ้วมือ ๒ นิ้วที่รวมกัน ชื่อว่า ทวิงคุละ. คำว่า 'ในความหมายอื่นที่ไม่ใช่สังขยา' (อนัญญสังขยัตเถสุ) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น นิ้วมือ ๕ นิ้วมีอยู่ในมือนี้ ชื่อว่า ปัญจังคุลี, ที่ใกล้นิ้วมือ ชื่อว่า อุปังคุลี.

---

45. දීඝාහොවස්සෙකදෙසෙහි ච රත්ත්‍යාති

๔๕. หลังบท 'ทีฆะ' 'อโห' 'วัสสะ' และ 'เอกเทศ' และบท 'รัตติ'

---

දීඝාදීහි පරාය රත්තියා අ හොති. දීඝා ච සා රත්ති චාති දීඝරත්තං. අහො ච රත්ති ච අහොරත්තං, ආපාදිත්තා ඔ. වස්සාසු රත්ති වස්සාරත්තං. පුබ්බා ච සා රත්ති චාති පුබ්බරත්තං. එවං අපරරත්තං, අඩ්ඪරත්තං, අතික්කන්තො රත්තිං අතිරත්තො. ද්වෙ රත්තියො සමාහටා ද්විරත්තං. අනඤ්ඤාසංඛ්‍යත්ථෙසු ත්වෙව, දීඝා රත්ති අස්මින්ති දීඝරත්ති, හෙමන්තො. රත්තියා සමීපං උපරත්ති. බහුලංවිධානා ක්වචි හොතෙව, රත්තිපරිමාණානුරූපං යථාරත්තං.

ปัจจัยท้ายสมาส 'อะ' ย่อมมีแก่บท 'รัตติ' ที่อยู่หลังบท 'ทีฆะ' เป็นต้น. ราตรีนั้นยาว ชื่อว่า ทีฆรัตตะ. วันและคืน ชื่อว่า อโหรัตตะ (มีการเปลี่ยน 'อา' เป็น 'โอ' เพราะบท 'อาปาทิ'). ราตรีในฤดูฝน ชื่อว่า วัสสารัตตะ. ราตรีนั้นเป็นส่วนเบื้องต้น ชื่อว่า ปุพพรัตตะ. เช่นเดียวกัน อปรรัตตะ, อัฑฒรัตตะ, ล่วงราตรีไปแล้ว ชื่อว่า อติรัตตะ. ราตรี ๒ ราตรีที่รวมกัน ชื่อว่า ทวิรัตตะ. (ปัจจัย 'อะ' นี้มี) ในความหมายอื่นที่ไม่ใช่สังขยาเท่านั้น, ราตรีที่ยาวนานมีอยู่ในฤดูนี้ ชื่อว่า ทีฆรัตติ (คือฤดูหนาว). ที่ใกล้นิ้วมือ ชื่อว่า อุปรัตติ. เพราะมีการบัญญัติโดยมาก (พหุลาธิการ) บางครั้งก็มีปัจจัย 'อะ' ได้ เช่น ยถารัตตะ (ตามประมาณแห่งราตรี).

---

46. ගොත්ව+චත්ථෙ චා+ලොපෙ

๔๖. หลังบท 'โค' และในความหมายที่ไม่ใช่จตุตถีสมาส และเมื่อไม่มีการลบ

---

ගොසද්දා අලොපවිසයෙ සමාසන්තො අ හොති න චෙ චත්ථාදීසු සමාසො. රඤ්ඤො ගො රාජගවො. පරමො ච සො ගො චාති පරමගවො. පඤ්චන්නං ගුන්නං සමාහාරො පඤ්චගවං, ‘‘ගොස්සා+වඞ’’ති අවඞ. තං ධන+මස්සාති පඤ්චගවධනො. දසගවං.

ปัจจัยท้ายสมาส 'อะ' ย่อมมีแก่บท 'โค' ในกรณีที่ไม่มีการลบ และไม่ใช่สมาสในความหมายแห่งจตุตถีวิภัตติเป็นต้น. โคของพระราชา ชื่อว่า ราชคาวะ. โคตัวนั้นประเสริฐ ชื่อว่า ปรมคาวะ. การรวมกันแห่งโค ๕ ตัว ชื่อว่า ปัญจคาวะ (มีการแปลง 'โค' เป็น 'อะวะ' ด้วยสูตร 'โคสฺสาวัง'). โค ๕ ตัวนั้นเป็นทรัพย์ของเขา ชื่อว่า ปัญจคาวธนะ. ทสคาวะ (การรวมกันแห่งโค ๑๐ ตัว).

---

47. රත්තින්දිව+දාරගව+චතුරස්සා

๔๗. บท 'รัตตินทิวะ' 'ทารคาวะ' และ 'จตุรัสสะ'

---

එතෙ සද්දා අ-අන්තා නිපච්චන්තෙ. රත්ති ච දිවා ච රත්තින්දිවං, ඉමිනාව නුමාග මා. දාරා ච ගවො ච දාරගවං. චතස්සො අස්සියො අස්ස චතුරස්සො.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปเป็นศัพท์ที่มี 'อะ' เป็นที่สุด. ราตรีและกลางวัน ชื่อว่า รัตตินทิวะ (มีการลง นุม อาคม ด้วยสูตรนี้). เมียและโค ชื่อว่า ทารคาวะ. (สิ่งที่มี) มุม ๔ มุม ชื่อว่า จตุรัสสะ.

---

48. ආයාමෙ+නුගවං

๔๘. ในความหมายว่าความยาว และบท 'อนุกาวัม'

---

අනුගවංති [Pg.167] නිපච්චතෙ ආයාමෙගම්‍යමානෙ. ගවස්ස ආයාමො අනුගවං සකටං, අසඞ්ඛ්‍යසමාසො.

บท 'อนุกาวัม' สำเร็จรูปเมื่อสื่อถึงความยาว. ความยาวแห่งโค ชื่อว่า อนุกาวัม (เกวียน), เป็นอัพยยีภาวสมาส.

---

49. අක්ඛිස්මා+ඤ්ඤත්ථෙ

๔๙. หลังบท 'อักขิ' และในความหมายอื่น

---

අක්ඛිස්මා සමාසන්තො අ හොති අඤ්ඤත්ථෙ. විසාලානි අක්ඛීනි යස්ස සො විසාලක්ඛො.

ปัจจัยท้ายสมาส 'อะ' ย่อมมีแก่บท 'อักขิ' ในความหมายอื่น (พหุพพิหิสมาส). ดวงตาทั้งหลายของเขาใหญ่ ชื่อว่า วิสาลักขะ.

---

50. දාරුම්‍ය+ඞ්ගුල්‍යා

๕๐. ในความหมายว่าไม้ และบท 'องคุลี'

---

අඞ්ගුලන්තා අඤ්ඤත්ථෙ දාරුම්හි සමාසන්තො අ හොති. ද්වෙ අඞ්ගුලියො අවයවා අස්සෙති ද්වඞ්ගුලං දාරු, එවං පඤ්චඞ්ගුලං. අඞ්ගුලිසදිසාවයවං ධඤ්ඤාදීනං වික්ඛෙපකං දාරූති වුච්චතෙ.

ปัจจัยท้ายสมาส 'อะ' ย่อมมีแก่บทที่มี 'องคุลี' เป็นที่สุด ในความหมายอื่น (พหุพพิหิสมาส) ที่เกี่ยวกับไม้. ไม้ที่มี ๒ นิ้วเป็นส่วนประกอบ ชื่อว่า ทวิงคุละ. เช่นเดียวกัน ปัญจังคุละ. ไม้ที่เป็นเครื่องซัดธัญพืชเป็นต้น ซึ่งมีส่วนประกอบคล้ายนิ้วมือ เรียกว่า 'ทารุ'.

---

54. උත්තරපදෙ

๕๔. ในเพราะบทหลัง

---

ඉදං සබ්බත්ථ අධිකාතබ්බං.

บทนี้ (อุตตรปเท) พึงตามไปในที่ทั้งปวง

---

55. ඉමස්සි+දන්ති

๕๕. การแปลง 'อิมะ' เป็น 'อิทัง'

---

උත්තරපදෙ ඉමස්ස ඉදං, ඉමාය අත්ථො ඉදමට්ඨො, ථස්ස ඨො, ඉදමට්ඨො අස්ස අත්ථීති ඉදමට්ඨී, ඉදමට්ඨිනො භාවො ඉදමට්ඨිතා. ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, නිග්ගහීතලොපො පස්ස ච ද්විභාවො.

ในเพราะบทหลัง แปลง 'อิมะ' เป็น 'อิทัง'. ประโยชน์แห่งอิมะ ชื่อว่า อิทมัตถะ (มีการแปลง 'ถะ' เป็น 'ฐะ'). อิทมัตถะมีอยู่แก่ผู้นั้น ชื่อว่า อิทมัตถี. ภาวะแห่งอิทมัตถี ชื่อว่า อิทมัตถิตา. ปัจจัยแห่งสิ่งเหล่านี้ ชื่อว่า อิทัปปัจจัย (มีการลบนิคคหิตและซ้อน 'ป').

---

57. ට න්තන්තූනන්ති

๕๗. การแปลงเป็น 'ฏะ' แห่งบทที่มี 'นฺตุ' และ 'อนฺตุ' เป็นที่สุด

---

න්තන්තූනං උත්තරපදෙ ට හොති. භවන්තො පතිට්ඨා අම්හන්ති භවංපතිට්ඨා මයං, නිග්ගහීතාගමො, වග්ගන්තො, යොස්ස ටා ච. භගවා මූලං එතෙසංති භගවංමූලකා නො ධම්මා.

ในเพราะบทหลัง แปลงส่วนท้ายของบทที่มี 'นฺตุ' และ 'อนฺตุ' เป็น 'ฏะ'. ท่านทั้งหลายเป็นที่พึ่งของเราทั้งหลาย ชื่อว่า ภวังปติฏฐา (มีการลงนิคคหิตอาคม, แปลงเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค, และแปลง 'ยะ' เป็น 'ฏา'). พระผู้มีพระภาคเป็นรากเหง้าแห่งธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า ภควังมูลกา (ธรรมทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นรากเหง้า).

---

58. අ

๕๘. อะ

---

ඉති [Pg.168] න්තන්තූනං අ හොති. ගුණවන්තො පතිට්ඨා මමාති ගුණවන්තපතිට්ඨො+ස්මි.

เพราะเหตุนั้น ปัจจัยที่มี นฺตุ เป็นที่สุด จึงเป็น อะ. คุณวนฺโต ปติฏฺฐา มมาติ คุณวนฺตปติฏฺโฐสฺมิ (ผู้มีคุณเป็นที่ตั้งของเรา ชื่อว่า เราเป็นผู้มีคุณเป็นที่ตั้ง)

---

60. පරස්ස සංඛ්‍යාසුති

๖๐. ปรสฺส สงฺขยาสุ

---

සංඛ්‍යාසු පරස්ස ඔ, පරො සතස්මා අධිකා පරොසතං.

ในสังขยาทั้งหลาย อักษรเบื้องปลาย (ของบทหน้า) เป็น โอ, ปโร (ยิ่ง) กว่า สตสฺมา (ร้อย) คือ ปโรสตํ (เกินร้อย)

---

61. ජනෙ පුථස්සුති

๖๑. ชเน ปุถสฺสุ

---

පුථස්ස ජනෙ උ හොති. පුථගෙවා+යං ජනොති පුථුජ්ජනො, ජස්ස ද්විත්තං.

ในเพราะบทว่า ชน, ปุถะ เป็น อุ. ปุถเควา+ยํ ชโนติ ปุถุชฺชโน (คนนี้เป็นคนต่างหาก ชื่อว่า ปุถุชน), มีการซ้อน ช

---

62. සො ඡස්සා+හා+යතනෙ වා

๖๒. โส ฉสฺสา+หา+ยตเน วา

---

අහෙ ආයතනෙ ච උත්තරපදෙ ඡස්ස සො හොති වා. සාහං ඡාහං, සළායතනං ඡළායතනං. (සම්බරං)

ในบทหลังคือ อหะ และ อายตนะ, ฉะ เป็น สะ บ้าง. สาหัง (หกวัน) ฉาหัง (หกวัน), สฬายตนะ (อายตนะ ๖) ฉฬายตนะ (อายตนะ ๖). (สัมพาระ)

---

63. ල්තු+පිතාදීන+මාරවරඞ

๖๓. ลฺตุปิตาทีนมารวรังคะ

---

ල්තුපච්චයන්තානං පිතාදීනඤ්ච යථාක්කම+මාරවරඞ වා හොන්තු+ත්තරපදෙ. සත්ථුනො දස්සනං සත්ථාරදස්සනං, කත්තාරනිද්දෙසො. මාතරපිතරො. වාත්වෙව, සත්ථුදස්සනං, මාතුජායො.

ในบทหลัง, บทที่มี ลฺตุ ปัจจัยเป็นที่สุด และ ปิตาทิศัพท์ มี อาเร, อระ, อังคะ ตามลำดับบ้าง. สัตถุโน ทัสสนัง (การเห็นของพระศาสดา) คือ สัตถารทัสสนัง, เป็นการแสดงกัตตา (ผู้ทำ). มาตรปิตโร (มารดาและบิดา). เพราะมีคำว่า วา, จึงมีรูปว่า สัตถุทัสสนัง, มาตุชายา (ภรรยาของพี่ชายหรือน้องชาย)

---

68. ක්වචි පච්චයෙති

๖๘. กฺวจิ ปจฺจเย

---

පච්චයෙ පුමභාවෙ අතිසයෙන බ්‍යත්තා බ්‍යත්තතරා, බ්‍යත්තතමා. ‘‘තස්සං තත්‍ර, තාය තතො, තස්සං වෙලායං තදා’’

ในเพราะปัจจัย, (ศัพท์อิตถีลิงค์) มีรูปเหมือนปุงลิงค์บ้าง. (เช่น) พยัตตา (ผู้ฉลาด), พยัตตตรา (ผู้ฉลาดกว่า), พยัตตตมา (ผู้ฉลาดที่สุด). ตสฺสํ เป็น ตตฺร, ตาย เป็น ตโต, ตสฺสํ เวลายํ เป็น ตทา

---

71. සඤ්ඤාය+මුදො+දකස්ස

๗๑. สญฺญายมุทุทกสฺส

---

සඤ්ඤාය+මුදකස්සු+ත්තරපදෙ [Pg.169] උදාදෙසො හොති. උදධි, උදපානං.

ในนามที่เป็นชื่อ (สัญญา), เมื่อมีบทว่า อุทะกะ อยู่ข้างหลัง, แปลง (อุทะกะ) เป็น อุทะ. อุทะธิ (ทะเล), อุทะปานัง (บ่อน้ำ)

---

72. කුම්භාදීසු වා

๗๒. กุมฺภาทีสุ วา

---

කුම්භාදීසු+ත්තරපදෙසු උදකස්ස උදාදෙසො වා හොති. උදකුම්භො, උදකකුම්භො. උදපත්තො උදකපත්තො. උදබින්දු උදකබින්දු. ආකතිගණො+යං.

ในบทหลังทั้งหลายมี กุมภะ เป็นต้น, แปลง อุทะกะ เป็น อุทะ บ้าง. อุทะกุมภะ (หม้อน้ำ), อุทะกะกุมภะ (หม้อน้ำ). อุทะปัตโต (ภาชนะน้ำ), อุทะกะปัตโต (ภาชนะน้ำ). อุทะพินทุ (หยดน้ำ), อุทะกะพินทุ (หยดน้ำ). นี้เป็นอาคติคณะ

---

73. සොතාදීසූ+ලොපො

๗๓. โสตาทิสูโลโป

---

සොතාදීසු+ත්තරපදෙසු උදකස්ස උස්ස ලොපො හොති. දකසොතං, දකරක්ඛසො.

ในบทหลังทั้งหลายมี โสตะ เป็นต้น, ลบ อุ ของ อุทะกะ. ทกะโสตะ (ทางน้ำ), ทกะรักขโส (ผีเสื้อน้ำ)

---

26. ඉත්ථිය+මත්වා

๒๖. อิตฺถิยามตฺวา

---

ඉත්ථියං වත්තමානතො අකාරන්තතො නාමස්මා ආපච්චයො හොති. ධම්මදින්නා.

ลง อา ปัจจัย หลังนามศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อะ เพื่อแสดงความเป็นอิตถีลิงค์. ธัมมะทินนา (ชื่อหญิง)

---

27. නදාදිතො ඞී

๒๗. นทาทิโต ณี

---

නදාදීහි ඉත්ථියං වීපච්චයො හොති. නදී මහී කුමාරී තරුණී වාරුණී ගොතමී.

ลง อี (ณี) ปัจจัย หลังศัพท์มี นที เป็นต้น เพื่อแสดงความเป็นอิตถีลิงค์. นที (แม่น้ำ), มหี (แผ่นดิน), กุมารี (หญิงสาว), ตรุณี (หญิงสาว), วารุณี (ชื่อเทพธิดา), โคตมี (ชื่อหญิง)

---

ගොතො වා

โคโต วา

---

ගාවී ගො. ආකතිගණො+යං. ව-කාරො ‘‘න්තන්තූනං වීම්හි තො වා’’ති විසෙසනත්ථො.

คาวี (แม่โค), โค (โค). นี้เป็นอาคติคณะ. ว-อักษร มีไว้เพื่อเป็นวิเศษณัตถะ เหมือนในสูตรว่า 'นฺตนฺตูนํ วีมฺหิ โต วา'

---

28. යක්ඛාදිත්වි+නී ච

๒๘. ยกฺขาทิตฺถีนี จ

---

යක්ඛාදිතො [Pg.170] ඉත්ථියං ඉනී හොති වී ච. යක්ඛිනී යක්ඛී, නාගිනී නාගී, සීහිනී සීහී.

ลง อินี และ อี ปัจจัย หลังศัพท์มี ยักขะ เป็นต้น เพื่อแสดงความเป็นอิตถีลิงค์. ยักขินี ยักขี, นาคินี นาคี, สีหินี สีหี

---

29. ආරාමිකාදීහි

๒๙. อารามิกาทิโต

---

ආරාමිකාදිතො ඉනී හොති+ත්ථියං. ආරාමිකිනී, අනන්තරායිකිනී.

ลง อินี ปัจจัย หลังศัพท์มี อารามิกะ เป็นต้น เพื่อแสดงความเป็นอิตถีลิงค์. อารามิกินี, อนันตรายิกินี

---

සඤ්ඤායං මානුසො මානුසිනී, අඤ්ඤත්‍ර මානුසී.

ในความหมายที่เป็นชื่อ (สัญญา) มานุสะ เป็น มานุสินี, ในความหมายอื่น เป็น มานุสี

---

30. යුවණ්ණෙහි නී

๓๐. ลง นี ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ยุวรรณะ (อิ อี อุ อู)

---

ඉත්ථිය+මිවණ්ණුවණ්ණන්තෙහි නී හොති බහුලං. සදාපයතපාණිනී, දණ්ඩිනී, භික්ඛුනී, ඛත්තබන්ධුනී, පරචිත්තවිදුනී. මාතුආදිතො කස්මා න හොති, ඉත්ථිපච්චයං විනාපි ඉත්ථත්තාභිධානතො.

ในเพศหญิง จากคำที่ลงท้ายด้วย อิวรรณะและอุวรรณะ ลงปัจจัย นี โดยมาก. เป็น สทาปยตปาณินี, ทัณฑินี, ภิกขุนี, ขัตตพันธุนี, ปรจิตตวิทุนี. เหตุใดจึงไม่เป็นจากคำว่า มาตุ เป็นต้น? เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นหญิงโดยไม่ต้องมีปัจจัยบอกเพศหญิง.

---

31. ත්තිම්හා+ඤ්ඤත්ථෙ

๓๑. จากคำที่ลงท้ายด้วย ติ ในความหมายอื่น

---

ත්තිම්හා+ඤ්ඤත්ථෙයෙව ඉත්ථියං නී හොති බහුලං. සා+හං අහිංසාරතිනී, තස්සා මුට්ඨස්සතිනියා, සා ගාවී වච්ඡගිද්ධිනී. අඤ්ඤත්ථෙති කිං, ධම්මරති.

จากคำที่ลงท้ายด้วย ติ ในความหมายอื่นเท่านั้น ในเพศหญิง ลงปัจจัย นี โดยมาก. เป็น สาหัง อหิงสารตินี (เราผู้ยินดีในการไม่เบียดเบียน), ตัสสา มุฏฐัสสตินิยา (ของนางผู้มีสติหลงลืม), สา คาวี วัจฉคิทธินี (แม่โคตัวนั้นผู้ใคร่ลูก). คำว่า "ในความหมายอื่น" คืออะไร? คือ ธัมมรติ (ความยินดีในธรรม).

---

32. ඝරණ්‍යාදයොති

๓๒. คำว่า ฆรณี เป็นต้น

---

ඝරණිපභුතයො නීපච්චයන්තා සාධවො හොන්ති. ඝර+මස්සා අත්ථීති ඊම්හි ‘‘යුවණ්ණෙහි නී’’ති නී, ඝරණී. ඉමිනා නස්ස ණො, ඊස්ස අත්තඤ්ච.

คำว่า ฆรณี เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยปัจจัย นี เป็นคำที่ถูกต้อง. คำว่า ฆรณี มาจาก ฆระ (บ้าน) มีอยู่แก่หญิงนั้น ดังนี้ เมื่อลงปัจจัย อี และ นี ตามกฎ "ยุวัณเณหิ นี" (ด้วยคำที่มี ยุวรรณะ ลง นี). ด้วยกฎนี้ แปลง น เป็น ณ และแปลง อี เป็น อะ.

---

ආචරියා [Pg.171] වා යලොපො ච ඉති ගණසුත්තෙන නියාමිතත්තා ඉමිනාව නීම්හි යලොපො ච, ආචරිනී ආචරියා.

เพราะถูกกำหนดด้วยคณสูตรว่า "อาจริยา วา ยโลโป จ" (อาจริยา หรือมีการลบ ยะ ด้วย) ด้วยกฎนี้ เมื่อลง นี ก็มีการลบ ยะ ด้วย. เป็น อาจรินี, อาจริยา.

---

33. මාතුලාදිත්වා+නී භරියායන්ති

๓๓. จากคำว่า มาตุละ เป็นต้น ลงปัจจัย อานี ในความหมายว่า ภรรยา

---

මාතුලාදිතො භරියාය+මානී හොති. මාතුලානී, වරුණානී, ගහපතානී, ආචරියානී.

จากคำว่า มาตุละ เป็นต้น ลงปัจจัย อานี ในความหมายว่า ภรรยา. เป็น มาตุลานี, วรุณานี, คหปตานี, อาจริยานี.

---

අභරියායං ඛත්තියා වා ඉති ගණසුත්තෙන නියමිතත්තා ඉමිනා වා ආනී, ඛත්තියානී. නදාදිපාඨා භරියායන්තු ඊ, ඛත්තියී.

ในความหมายที่ไม่ใช่ภรรยา เพราะถูกกำหนดด้วยคณสูตรว่า "ขัตติยา วา" (ขัตติยา หรือ) ด้วยกฎนี้ หรือลง อานี, เป็น ขัตติยานี. ส่วนในบทที่อ่านว่า นที เป็นต้น ในความหมายว่า ภรรยา ลงปัจจัย อี, เป็น ขัตติยี.

---

34. උපමා+සංහිත+සහිත+සඤ්ඤත+සහ+සඵ+වාම+ලක්ඛණාදිතූ+රුතූති

๓๔. จากคำว่า อุปมา, สังหิตะ, สหิตะ, สัญญตะ, สหะ, สผะ, วามะ, ลักขณะ เป็นต้น และคำว่า อุรุ

---

ඌරුසද්දතො ඉත්ථිය+මූ හොති. කරභො විය ඌරු යස්සා සා කරභොරූ, සංහිතො ඌරු අස්සාති සංහිතොරූ, එවං සහිතොරූ, සඤ්ඤතොරූ, සහොරූ, සඵොරූ, වාමොරූ, ලක්ඛණොරූ. ඌති යොගවිභාගා බ්‍රහ්මබන්ධූ.

จากคำว่า อุรุ ในเพศหญิง ลงปัจจัย อู. หญิงใดมีต้นขาเหมือนงวงช้าง นางนั้นชื่อ กรโภรู, หญิงใดมีต้นขาแนบชิดกัน นางนั้นชื่อ สังหิโตรู, เช่นเดียวกัน สหิโตรู, สัญญโตรู, สโฮรู, สโภรู, วาโมรู, ลักขโณรู. คำว่า "อู" ด้วยการแยกโยคะ (สูตร) เป็น พรหมพันธู.

---

35. යුවාති

๓๕. คำว่า ยุวติ

---

යුවසද්දතොති හොති+ත්ථියං. යුවති.

จากคำว่า ยุวะ ลงปัจจัย ติ ในเพศหญิง. เป็น ยุวติ.

---

36. න්තන්තූනං වීම්හි තො වාති

๓๖. ในปัจจัย วี มีการอาเทศที่สุดของ นต และ อันต ปัจจัย เป็น ตะ บ้าง

---

වීම්හි න්තන්තූනං තො වා හොති. ගච්ඡතී ගච්ඡන්තී, සීලවත සීලවන්තී.

ในปัจจัย วี มีการอาเทศที่สุดของ นต และ อันต ปัจจัย เป็น ตะ บ้าง. เป็น คัจฉตี, คัจฉันตี; สีลวตี, สีลวันตี.

---

37. භවතො භොතොති

๓๗. คำว่า ภวันตะ เป็น โภตะ

---

වීම්හි [Pg.172] භවතො භොතාදෙසො වා හොති. භොතී භවන්තී.

ในปัจจัย วี มีการอาเทศ ภวันต ศัพท์ เป็น โภตะ บ้าง. เป็น โภตี, ภวันตี.

---

39. පුථුස්ස පථවපුථවාති

๓๙. คำว่า ปุถุ เป็น ปฐวี และ ปุถวี

---

වීම්හි පුථුස්ස පථවපුථවා හොන්ති. පථවී පුථවී, ඨෙ පථවී.

ในปัจจัย วี คำว่า ปุถุ เป็น ปฐวี และ ปุถวี. เป็น ปฐวี, ปุถวี, ใน ฐะ เป็น ปฐวี.

---

ඉති පයොගසිද්ධියං සමාසකණ්ඩො චතුත්ථො.

จบสมัสสกัณฑ์ที่ ๔ ในปโยคสิทธิ.

---

5. ණාදිකණ්ඩ

๕. ณาทิกัณฑ์

---

සමාසො [Pg.173] පදසංඛෙපො, පදපච්චයසංහිතං;

තද්ධිතං නාම හොතීති, විඤ්ඤෙය්‍යං තෙස+මන්තරං.

สมาสคือการย่อบท, ส่วนที่ประกอบด้วยปัจจัยของบท ชื่อว่า ตัทธิตะ, พึงทราบความแตกต่างของคำเหล่านั้น.

---

1. ණො වා+පච්චෙ

๑. ลงปัจจัย ณะ บ้าง ในความหมายว่า บุตร

---

ඡට්ඨීයන්තා නාමස්මා වා ණපච්චයො හොති අපච්චෙ+භිධෙය්‍යෙ. අපච්චසද්දසම්බන්ධිත්තෙන අපච්චවන්තතො කතසරපච්චයො සමත්ථ්‍යතො ඡට්ඨ්‍යන්තතො හොතීති ‘‘ඡට්ඨීයන්තා නාමස්මා’’ති සුත්තෙ අවුත්තම්පි වුත්තං. ණාදීනං තද්ධිතන්ති පුබ්බාචරියසඤ්ඤා. ණකාරො වුද්ධ්‍යත්ථො. එව+මඤ්ඤත්‍රාපි. ණාදිවුත්තිත්තා ‘‘එකත්ථතායං’’ති විභත්තිලොපො.

จากนามศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ลงปัจจัย ณะ บ้าง ในความหมายว่าบุตร. เพราะมีความเกี่ยวข้องกับคำว่าบุตร ปัจจัยที่ทำวุฒิสระจากคำที่มีบุตร จึงมาจากคำที่ลงฉัฏฐีวิภัตติโดยความสามารถ ดังนี้ แม้ไม่ได้กล่าวไว้ในสูตรว่า "จากนามศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ" ก็ถือว่ากล่าวแล้ว. "ตัทธิตของ ณาทิ" เป็นชื่อที่อาจารย์แต่ก่อนตั้งไว้. ณ อักษร มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำวุฒิ. แม้ในที่อื่นก็เช่นเดียวกัน. เพราะเป็น ณาทิวุตติ จึงมีการลบวิภัตติด้วยสูตร "เอกัตถตายัง".

---

124. සරාන+මාදිස්සා+යුවණ්ණස්සා+එඔ ණානුබන්ධෙ

๑๒๔. สระต้นของคำที่เป็น อะ, อิวรรณะ หรืออุวรรณะ เป็น อา, เอ หรือ โอ เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์

---

සරාන+මාදිභූතා යෙ අකාරි+වණ්ණු+වණ්ණා, තෙසං ආ+එ+ඔ වා හොන්ති යථාක්කමං ණානුබන්ධෙති අකාරස්ස ආකාරො. ආ+එ+ඔනං වුද්ධීතිපි පුබ්බාචරියසඤ්ඤා. වසිට්ඨස්සා+පච්චං වාසිට්ඨො. වීම්හි වාසිට්ඨී. වෙති වසිට්ඨස්සා+පච්චංති වාක්‍යස්ස ච වසිට්ඨාපච්චංති සමාසස්ස ච විකප්පත්ථං. සො ච වාසද්දො යාව ‘‘සකත්ථෙ’’ති අධිකරීයති.

สระทั้งหลายที่เป็นต้น คือ อะ, อิวรรณะ และอุวรรณะ, สระเหล่านั้นกลายเป็น อา, เอ, โอ ตามลำดับ เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธ์ คือ อะ เป็น อา. ชื่อว่า วุฒิ ของ อา, เอ, โอ นี้ เป็นชื่อที่อาจารย์ในอดีตตั้งไว้. บุตรของวสิฏฐะ คือ วาสิฏฐะ. เมื่อลงปัจจัย วี เป็น วาสิฏฐี. ศัพท์ว่า วา เพื่อเป็นทางเลือก (วิกัป) ระหว่างรูปประโยคว่า วสิฏฐัสสะ อปัจจัง และรูปสมาสว่า วสิฏฐาปัจจัง. และศัพท์ วา นั้น ตามไปจนถึงสูตรว่า สกัตเถ.

---

නපුංසකෙන ලිඞ්ගෙන, සද්දො+දාහු පුමෙන වා;

නිද්දිස්සතීති ඤාතබ්බ+මවිසෙසෙ පනි+ච්ඡිතෙති –

ด้วยลิงค์นปุงสกลิงค์ หรือด้วยลิงค์ปุงลิงค์ พึงทราบว่าคำนั้นถูกระบุโดยไม่มีความแตกต่างกัน เมื่อไม่ต้องการระบุความต่าง

---

වුත්තත්ථා අපච්චසද්දස්ස නපුංසකත්ථෙපි පුත්තපුත්තීනං ද්වින්නම්පි වාචකො හොති.

ตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า อปัจจะ แม้ในความหมายที่เป็นนปุงสกลิงค์ ก็เป็นคำกล่าวถึงทั้งบุตรและธิดาทั้งสอง.

---

ණාදයො+භිධෙය්‍යලිඞ්ගා[Pg.174], අපච්චෙ ත්ව+නපුංසකා;

නපුංසකෙ සකත්ථෙ ණ්‍යො, භිය්‍යො භාවසමූහජා;

තා තු+ත්ථිය+මසංඛ්‍යානෙ, ත්වාදිචීපච්චයන්තකා.

ปัจจัย ณะ เป็นต้น มีลิงค์ตามสิ่งที่กล่าวถึง แต่ในีความหมายว่าบุตร (อปัจจะ) ไม่เป็นนปุงสกลิงค์. ปัจจัย ญะ ในความหมายของตนเอง (สกัตถะ) เป็นนปุงสกลิงค์ โดยมากเกิดในความหมายภาวะและสมูหะ. ส่วนปัจจัย ตา เป็นอิตถีลิงค์ในความหมายที่ไม่ใช่การนับ (อสังขยานะ). ปัจจัย ตวะ และปัจจัยที่มี จี เป็นที่สุด [เป็นนปุงสกลิงค์].

---

භාරද්වාජස්ස අපච්චං=පුත්තො භාරද්වාජො, එවං වෙස්සාමිත්තො, ගොතමො. එත්ථ ච අ+යුවණ්ණන්තාභාවා ආ+එ+ඔනං න වුද්ධි. වාසුදෙවස්ස අපච්චං වාසුදෙවො, බලදෙවො. චිත්තකොතිආදීසු පන සංයොගන්තත්තා ‘‘සංයොගෙ ක්වචී’’ති ක්වචි න වුද්ධි. උපගුනො අපච්චං ඔපගවො ඔපගවී. එත්ථ ‘‘උවණ්ණස්සා+වඞ සරෙ’’ති උකාරස්ස අවඞ.

บุตรของภารทวาชะ คือ ภารทวาชะ, เช่นเดียวกับ เวสสามิตตะ, โคตมะ. ในที่นี้ เพราะไม่มีสระ อะ, อิวรรณะ, อุวรรณะ [ที่เป็นต้นสระ] จึงไม่มีการวุฒิเป็น อา, เอ, โอ. บุตรของวาสุเทพ คือ วาสุเทพ, พลเทพ. แต่ในคำว่า จิตตโกฏิ เป็นต้น เพราะมีสังโยคอยู่เบื้องหลัง จึงไม่มีการวุฒิในบางกรณี ตามสูตรว่า "สังโยเค กวจิ". บุตรของอุปคุ คือ โอปควะ, โอปคสี. ในที่นี้ มีการแปลง อุ เป็น อว ตามสูตร "อุวัณณัสสาวะงะ สะเร".

---

වච්ඡස්සා+පච්චන්ති විග්ගය්හ පුබ්බසුත්තෙන ණපච්චයෙ කතෙ පුන වච්ඡස්සා+පච්චංති විග්ගහො.

เมื่อวิเคราะห์ว่า Vacchassa apaccaṃ แล้วลง ณ ปัจจัยด้วยสูตรก่อนหน้าแล้ว จึงวิเคราะห์ว่า Vacchassāpaccaṃ อีกครั้ง

---

2. වච්ඡාදිතො ණාන+ණායනා

๒. ลง ณาณะ และ ณายนะ ปัจจัย หลังคำว่า วัจฉะ เป็นต้น

---

වච්ඡාදීහි අපච්චපච්චයන්තෙහි ගොත්තාදීහි ච සද්දෙහි ණාන+ණායනපච්චයා වා හොන්ති අපච්චෙ. වච්ඡානො, වච්ඡායනො, ‘‘සංයොගෙ ක්වචී’’ති න වුද්ධි. කතිස්සා+පච්චං කච්චො, ‘‘ණ්‍ය දිච්චාදීහී’’ති ණ්‍යො, ‘‘ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං’’ති අකාරලොපෙ චවග්ගපුබ්බරූපානි. කච්චස්සා+පච්චං කච්චානො, කච්චායනො, යාගමෙ කාතියානො. මුග්ගස්සා+පච්චං=නත්තාදීති වාක්‍යෙ වුද්ධි+ඉකාරලොප+පුබ්බරූපානි. මොග්ගල්ලස්සා+පච්චංති පුනණාන+ණායනා හොන්ති, මොග්ගල්ලානො මොග්ගල්ලායනො. ඉමෙ චත්තාරො අපච්චපච්චයන්තා. ගොත්තාදිතො යථාසකටස්සා+පච්චං නත්තාදීහි සකටානො සකටායනො. කණ්හස්සා+පච්චං නත්තාදි කණ්හානො කණ්හායනො. එවං අග්ගිවෙස්සානො අග්ගිවෙස්සායනො[Pg.175], මුඤ්ජානො මුඤ්ජායනො, කුඤ්ජානො කුඤ්ජායනො. සබ්බත්ථ සංයොගත්තා න වුද්ධි. ආකතිගණො+යං.

ลง ณาณะ และ ณายนะ ปัจจัย ในความหมายแห่งอัปปัจจะ (บุตร) หลังคำว่า วัจฉะ เป็นต้น ซึ่งลงอัปปัจจปัจจัยมาแล้ว และหลังศัพท์มีโคตตะเป็นต้นบ้าง. วัจฉาณะ, วัจฉายนะ, ไม่มีการวุทธิเพราะมีสังโยคด้วยสูตรว่า "saṃyoge kvaci". บุตรของกติ ชื่อว่า กัจจะ, ลง ณฺย ปัจจัยด้วยสูตรว่า "ṇya diccādīhi", ลบ อ สระด้วยสูตรว่า "lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ" แล้วแปลงเป็นบุพพรูปในจวรรค. บุตรของกัจจะ ชื่อว่า กัจจานะ, กัจจายนะ, เมื่อมีการลง ย อาคม เป็น กาติยานะ. ในประโยคว่า Muggassa apaccaṃ เป็นต้น มีการวุทธิ ลบ อิ สระ และทำบุพพรูป. เมื่อวิเคราะห์ว่า Moggallassa apaccaṃ ลง ณาณะ และ ณายนะ ปัจจัยอีก เป็น โมคคัลลานะ, โมคคัลลายนะ. ทั้ง ๔ นี้เป็นศัพท์ที่ลงอัปปัจจปัจจัย. หลังโคตตะเป็นต้น เช่น บุตรหรือหลานของสะกะฏะ เป็น สะกะฏานะ, สะกะฏายนะ. บุตรหรือหลานของกัณหะ เป็น กัณหานะ, กัณหายนะ. เช่นเดียวกับ อัคคิเวสสานะ, อัคคิเวสสายนะ, มุญชานะ, มุญชายนะ, กุญชานะ, กุญชายนะ. ไม่มีการวุทธิในที่ทั้งปวงเพราะเป็นสังโยค. นี้คืออากติคณะ.

---

3. කත්තිකාවිධවාදීහි ණෙය්‍යණෙරා

๓. ลง เณยยะ และ เณระ ปัจจัย หลังคำว่า กัตติกา และ วิธวา เป็นต้น

---

කත්තිකාදීහි විධවාදීහි ච ණෙය්‍යණෙරප්පච්චයා හොන්ති වා යථාක්කමං. කත්තිකාය අපච්චං කත්තිකෙය්‍යො, ගරුළො විනතාය=සුපණ්ණමාතුයා අපච්චං වෙනතෙය්‍යො. රොහිණියා අපච්චං රොහිණෙය්‍යො, ගඞ්ගාය අපච්චං ගඞ්ගෙය්‍යො. එවං භාගිනෙය්‍යො, නාදෙය්‍යො, අන්තෙය්‍යො, ආහෙය්‍යො, කාපෙය්‍යො, සුචියා අපච්චං සොචෙය්‍යො, බාලෙය්‍යො. ණෙරෙ-විධවාය අපච්චං වෙධවෙරො. බන්ධකියා=අභිසාරිකාය අපච්චං බන්ධ-කෙරො. සමණස්ස උපජ්ඣායස්සා+පච්චං සාමණෙරො, නාළිකෙරො ඉච්චාදි.

ลง เณยยะ และ เณระ ปัจจัย ตามลำดับ หลังคำว่า กัตติกา เป็นต้น และ วิธวา เป็นต้น บ้าง. บุตรของนางกัตติกา ชื่อว่า กัตติเกยยะ. ครุฑผู้เป็นบุตรของนางวินตา (มารดาของสุบรรณ) ชื่อว่า เวณเตยยะ. บุตรของนางโรหิณี ชื่อว่า โรหิเณยยะ. บุตรของแม่น้ำคงคา ชื่อว่า คังเคยยะ. เช่นเดียวกับ ภาคิเณยยะ, นาเทยยะ, อันเตยยะ, อาเหยยะ, กาเปยยะ. บุตรของนางสุจิ ชื่อว่า โสเจยยะ, พาเลยยะ. ในส่วนของ เณระ ปัจจัย: บุตรของหญิงหม้าย (วิธวา) ชื่อว่า เวธเวระ. บุตรของหญิงแพศยา (พันธกิ) ชื่อว่า พันธเกระ. บุตรของสมณะ (อุปัชฌาย์) ชื่อว่า สามเณระ, นาฬิเกระ เป็นต้น

---

4. ණ්‍ය දිච්චාදීහි

๔. ลง ณฺย ปัจจัย หลังคำว่า ทิติ เป็นต้น

---

දිතිප්පභුතීහි ණ්‍යො හොති අපච්චෙ.

ลง ณฺย ปัจจัย ในความหมายแห่งอัปปัจจะ หลังคำว่า ทิติ เป็นต้น

---

125. සංයොගෙ ක්වචි

๑๒๕. ในเพราะสังโยคบ้าง

---

සංයොගවිසයෙ ක්වචි ආ+එ+ඔවුද්ධියො හොන්ති ණානුබන්ධෙ.

ในวิสัยแห่งสังโยค บางครั้งมีการวุทธิเป็น อา เอ โอ เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์

---

131. ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං

๑๓๑. การลบ อะ และ อิ สระ

---

අවණ්ණි+වණ්ණානං ලොපො හොති යකාරාදො පච්චයෙ. දිතියා=අසුරමාතුයා අපච්චං දෙච්චො ආදිච්චො. කුණ්ඩනියා අපච්චං කොණ්ඩඤ්ඤො, නස්ස ඤ්ඤෙ පුබ්බරූපං. අදිතීති දෙවමාතා.

มีการลบ อะ และ อิ สระ เมื่อปัจจัยมี ย อักษรเป็นต้นอยู่ข้างหลัง. บุตรของนางทิติ (มารดาของอสูร) ชื่อว่า เทจจะ, อาทิจจะ. บุตรของนางกุณฑนี ชื่อว่า โกณฑัญญะ, (แปลง) น เป็น ญฺญ ด้วยวิธีบุพพรูป. อทิติ คือ มารดาของเทพ.

---

භාතුනො [Pg.176] අපච්චං භාතබ්‍යො, ‘‘යම්හි ගොස්ස චා’’ති යම්හි උස්ස අවඞ අකාරලොපපුබ්බරූපානි.

บุตรของภาตุ ชื่อว่า ภาตัพยะ, เมื่อมี ย อยู่ข้างหลัง แปลง อุ เป็น อวะ ลบ อ สระ และทำบุพพรูป ด้วยสูตรว่า "yamhi gossa cā".

---

5. ආ ණි

๕. ลง ณิ ปัจจัย หลังคำการันต์ด้วย อา

---

අකාරන්තතො ණි වා හොත+පච්චෙ බහුලං. ආ=ති නාමවිසෙසනත්තා අ-කාරන්තතොති වුත්තං. දක්ඛස්සා+පච්චං දක්ඛි, දත්ති, දොණි, වාසවි, වාරුණි. ජිනදත්තස්සා+පච්චං ජෙනදත්ති, සුද්ධොදනි, ආනුරුද්ධි ඉච්චාදි.

ลง ณิ ปัจจัย ในความหมายแห่งอัปปัจจะ หลังคำการันต์ด้วย อ บ้างเป็นส่วนมาก. ที่กล่าวว่า "หลังคำการันต์ด้วย อ" เพราะคำว่า "อา" เป็นวิเศษณะของนาม. บุตรของทักขะ ชื่อว่า ทักขิ, ทัตติ, โทณิ, วาสวิ, วารุณิ. บุตรของชินทัตตะ ชื่อว่า เชนทัตติ, สุทโธทนิ, อานุรุทธิ เป็นต้น

---

6. රාජතො ඤ්ඤො ජාතියං

๖. ลง ญฺญ ปัจจัย หลังคำว่า ราชะ ในความหมายแห่งชาติ

---

රාජතො ඤ්ඤො වා හොත+පච්චෙ ඛත්ථියජාතියං ගම්‍යමානායං. රඤ්ඤො අපච්චං රාජඤ්ඤො. ජාතීයන්ති කිං, රාජාපච්චං.

ลง ญฺญ ปัจจัย หลังคำว่า ราชะ บ้าง ในความหมายแห่งอัปปัจจะ เมื่อหมายถึงชาติกษัตริย์. บุตรของพระราชา ชื่อว่า ราชัญญะ. คำว่า "ในชาติ" (jātiyaṃ) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า rājāpaccaṃ.

---

7. ඛත්තා යි+යා

๗. ลง ย และ อิยา ปัจจัย หลังคำว่า ขัตตะ

---

තිජාතියං අපච්චෙ ය+ඉයා හොන්ති. ඛත්තස්සා+පච්චං ඛත්‍යො ඛත්තියො. ජාතියං ත්වෙව, ඛත්ති.

ลง ย และ อิยา ปัจจัย ในความหมายแห่งอัปปัจจะ ในชาติทั้งสาม. บุตรของขัตตะ ชื่อว่า ขัตยะ, ขัตติยะ. เมื่อหมายถึงชาติเท่านั้น เป็น ขัตติ.

---

8. මනුතො ස්ස+සණ

๘. ลง สสะ และ สณะ ปัจจัย หลังคำว่า มนุ

---

මනුතො ජාතිසමුදායෙ ස්ස+සණ හොන්තු+පච්චෙ. මනුනො අපච්චං මනුස්සො මානුසො, මනුස්සී මානුසී. ජාතියං ත්වෙව, මානවො, නස්ස ණො, මාණවො.

ลง สสะ และ สณะ ปัจจัย ในความหมายแห่งอัปปัจจะ หลังคำว่า มนุ ในความหมายแห่งหมู่ชน. บุตรของมนุ ชื่อว่า มนุสสะ, มานุสะ, (หญิง) มนุสสี, มานุสี. เมื่อหมายถึงชาติเท่านั้น เป็น มาณวะ, แปลง น เป็น ณ เป็น มาณวะ.

---

9. ජනපදනාමස්මා ඛත්තියා රඤ්ඤෙ ච ණො

๙. ลง ณ ปัจจัย หลังชื่อชนบท ในความหมายแห่งกษัตริย์และพระราชา

---

ජනපදස්ස යං නාමං, තං නාමස්මා ඛත්තියා අපච්චෙ රඤ්ඤෙ ච ණො හොති. පඤ්චාලානං අපච්චං රාජා වා පඤ්චාලො, කොසලො[Pg.177], මාගධො, ඔක්කාකො. ජනපදනාමස්මාති කිං, දාසරථි. ඛත්තියාති කිං, පඤ්චාලස්ස බ්‍රාහ්මණස්සා+පච්චං පඤ්චාලි.

ลง ณ ปัจจัย ในความหมายแห่งอัปปัจจะและพระราชา หลังชื่อที่เป็นชื่อของชนบท ในความหมายแห่งกษัตริย์. บุตรหรือพระราชาของชาวปัญจาละ ชื่อว่า ปัญจาละ, โกสละ, มาคธะ, โอกกากะ. คำว่า "จากชื่อชนบท" มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ทาสรถิ. คำว่า "ในความหมายแห่งกษัตริย์" มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ปัญจาลิ.

---

10. ණ්‍ය කුරුසිවීහි

๑๐. ลง ณฺย ปัจจัย หลังคำว่า กุรุ และ สิวี

---

කුරුසිවීහි අපච්චෙ රඤ්ඤෙ ච ණ්‍යො හොති. කුරූනං අපච්චං රාජා වා කොරබ්‍යො. ‘‘යම්හි ගොස්ස චා’’තිමිනා අවඞ, බකාරපුබ්බරූපානි. සෙබ්බො, ඉලොපො. (අපච්චතද්ධිතං).

ลง ณฺย ปัจจัย ในความหมายแห่งอัปปัจจะและพระราชา หลังคำว่า กุรุ และ สิวี. บุตรหรือพระราชาของชาวกุรุ ชื่อว่า โกรัพยะ. แปลงเป็น อวะ ลบ และทำ บ เป็นบุพพรูป ด้วยสูตรว่า "yamhi gossa cā". เสพพะ, ลบ อิ. (จบ อัปปัจจตัทธิต).

---

11. ණ රාගා තෙන රත්තං

๑๑. ลง ณ ปัจจัย ในความหมายว่า "ย้อมด้วยสิ่งนั้น" หลังคำที่เป็นชื่อของสี

---

රාගවාචීතතියන්තතො රත්ත+මිච්චෙ+තස්මිං අත්තෙ ණො හොති. කුසුම්භාදීහි වණ්ණන්තරපත්තං රත්තං නාම. කසාවෙන රත්තං කාසාවං. එවං කුසුම්භෙන රත්තං කොසුම්භං, හාලිද්දං, පත්තඞ්ගං, මඤ්ජෙට්ඨං, කුඞ්කුමං. ඉධ න හොති නීලං පීතන්ති, ගුණවචනත්තා ණෙන විනාපි දබ්බස්සා+භිධානතො.

ลง ณ ปัจจัย ในความหมายว่า "ย้อมแล้ว" หลังคำตติยันตวิภัตติที่กล่าวถึงสี. สิ่งที่เปลี่ยนเป็นสีอื่นด้วยดอกคำฝอยเป็นต้น ชื่อว่า "ย้อมแล้ว". ย้อมด้วยน้ำฝาด ชื่อว่า กาสาวะ. เช่นเดียวกัน ย้อมด้วยดอกคำฝอย ชื่อว่า โกสุมภะ, หาลิดทะ, ปัตตังคะ, มัญเชฏฐะ, กุงกุมะ. ในที่นี้ ไม่ลง ณ ปัจจัยในคำว่า นีละ และ ปีตะ เป็นต้น เพราะเป็นคุณศัพท์ จึงสามารถเรียกชื่อวัตถุได้โดยไม่ต้องมี ณ ปัจจัย.

---

12. නක්ඛත්තෙනි+න්දුයුත්තෙන කාලෙ

๑๒. ลง ณ ปัจจัย ในกาลที่กำหนดด้วยนักษัตรอันประกอบด้วยพระจันทร์

---

තතියන්තතො නක්ඛත්තා තෙන ලක්ඛිතෙ කාලෙ ණො හොති, තං චෙ නක්ඛත්ත+මින්දුයුත්තං හොති. ඵුස්සෙන ඉන්දුයුත්තෙන ලක්ඛිතා පුණ්ණමාසී ඵුස්සී රත්ති, ඵුස්සො අහො, මඝාය ඉන්දුයුත්තාය ලක්ඛිතා පුණ්ණමාසී මාඝී, මාඝො.

ลง ณ ปัจจัย หลังคำนักษัตรที่เป็นตติยันตวิภัตติ ในความหมายถึงกาลที่ถูกกำหนดด้วยนักษัตรนั้น หากนักษัตรนั้นประกอบด้วยพระจันทร์. ราตรีที่มีพระจันทร์เต็มดวงอันกำหนดด้วยนักษัตรปุสสะที่ประกอบด้วยพระจันทร์ ชื่อว่า ผุสสี, วันชื่อว่า ผุสสะ. วันเพ็ญที่กำหนดด้วยนักษัตรมาฆะที่ประกอบด้วยพระจันทร์ ชื่อว่า มาฆี, วันชื่อว่า มาฆะ.

---

13. සා+ස්ස දෙවතා පුණ්ණමාසී

๑๓. ลง ณ ปัจจัย ในความหมายว่า "เทวดาหรือวันเพ็ญนั้นเป็นของเขา"

---

සෙති පඨමන්තා අස්සෙති ඡට්ඨියත්ථෙ ණො හොති, යං පඨමන්තං, සා චෙ දෙවතා පුණ්ණමාසී වා. සුගතො දෙවතා අස්ස සොගතො, මාහින්දො, යාමො, වාරුණො. බුද්ධො අස්ස දෙවතාති [Pg.178] බුද්ධො. ඵුස්සී පුණ්ණමාසී අස්ස සම්බන්ධිනීති ඵුස්සො මාසො. එවං මාඝො, ඵග්ගුනො, චිත්තො, වෙසාඛො, ජෙට්ඨමූලො, ආසාළ්හො, සාවණො, පොට්ඨපාදො, අස්සයුජො, කත්තිකො, මාගසිරො. පුණ්ණමාසී ච භතකමාසසම්බන්ධිනී න හොති, පුණ්ණො මා අස්සන්ති නිබ්බචනා, අතො එව නිපාතනා ණො, සාගමො ච.

ลง ณ ปัจจัย หลังคำปฐมาวิภัตติ ในความหมายแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า "เป็นของเขา" หากคำปฐมาวิภัตตินั้นเป็นเทวดาหรือวันเพ็ญ. สุคตเป็นเทวดาของเขา ชื่อว่า โสคตะ, มาหินทะ, ยามะ, วารุณะ. พระพุทธเจ้าเป็นเทวดาของเขา ชื่อว่า พุทโธ. วันเพ็ญผุสสีเป็นของเขา (มีความเกี่ยวข้องกับเดือนนั้น) ชื่อว่า ผุสสะ (เดือนผุสสะ). เช่นเดียวกัน มาฆะ, ผัคคุนะ, จิตตะ, วิสาขะ, เชฏฐมูละ, อาสาฬหะ, สาวนะ, โปฏฐปาทะ, อัสสยุโช, กัตติโก, มาคสิระ. และวันเพ็ญไม่เกี่ยวข้องกับเดือนที่จ้าง (ภตกะ), วิเคราะห์ว่า "ปุณโณ มา อัสสะ" เพราะเหตุนั้นจึงลง ณ ปัจจัย และ ส อาคม ด้วยวิธีนิบาต.

---

14. ත+මධීතෙ තං ජානාති ක+ණිකා ච

๑๔. เขาศึกษาสิ่งนั้น เขารู้สิ่งนั้น และลงปัจจัย กะ และ ณิกะ.

---

දුතියන්තතො ත+මධීතෙ තං ජානාතීති එතෙස්ව+ත්ථෙසු ණො හොති කො ණිකො ච. එත්ථ චසද්දො කො චණිකො ච හොතීති සමුච්චිනො, නො ණපච්චයං. බ්‍යාකරණ+මධීතෙ ජානාතීති වා වෙය්‍යාකරණො, වි+ආ+කරණන්ති විච්ඡිජ්ජ කතයාදෙසස්සි+කාරස්ස ‘‘තදාදෙසා තදීව භවන්තී’’ති ඤායා ‘‘සරාන’’මිච්චාදිනා එකාරෙ යාගමද්විත්තානි. එවං මොහුත්තො, නෙමිත්තො, අඞ්ගවිජ්ජො, වත්ථුවිජ්ජො, ඡන්දසො, ‘‘මනා, දීනං සක’’ ඉති සකාගමො. කමකො, පදකො, වෙනයිකො, සුත්තන්තිකො, ආභිධම්මිකො. ද්විතග්ගහණං අජ්ඣෙනජානනෙ ච විසුං විසුං පච්චයවිධානත්ථං, අජ්ඣෙනවිසයදස්සනත්ථං, පසිද්ධුපසංහරණත්ථඤ්ච.

ในอรรถว่า 'ผู้นั้นศึกษาสิ่งนั้น' (ตํ อธีเต) และ 'ผู้นั้นรู้สิ่งนั้น' (ตํ ชานาติ) หลังบททุติยันตะ (บทที่ลงทุติยาวิภัตติ) ลง ณะ ปัจจัย, กะ ปัจจัย และ ณิกะ ปัจจัย. ในสูตรนี้ อักษร 'จ' (ในคำว่า โก จ ณิโก จ) เป็นการรวบรวม กะ ปัจจัย และ ณิกะ ปัจจัย เข้ามา ไม่ใช่รวบรวม ณะ ปัจจัย. ผู้ศึกษาหรือรู้ไวยากรณ์ ชื่อว่า เวยฺยากรโณ (ไวยากรณ์), มาจาก วิ + อา + กรณ แยกแล้วทำ ย อาเทศแก่ อิ, และตามหลัก 'ตทาเทสา ตทีว ภวนฺติ' (การอาเทศนั้นย่อมเป็นเช่นนั้น) และตามหลัก 'สรานํ' เป็นต้น จึงมีการลง เอ, ย อาคม และซ้อนพยัญชนะ. เช่นเดียวกัน โมหุตฺโต (ผู้รู้ฤกษ์), เนมิตฺโต (ผู้รู้ลาง), องฺควิชฺโช (ผู้รู้ลักษณะ), วตฺถุวิชฺโช (ผู้รู้ภูมิ), ฉนฺทโส (ผู้รู้ฉันท์), มีการลง ส อาคม ตามหลัก 'มนา, ทีนำ สก' (หลัง มนะ เป็นต้น ลง ส อาคม). กามโก (ผู้รู้กาม), ปทโก (ผู้รู้บท), เวนยิโก (ผู้รู้พระวินัย), สุตฺตนฺติโก (ผู้รู้พระสูตร), อาภิธมฺมิโก (ผู้รู้พระอภิธรรม). การถือเอาสองครั้ง (ทวิตฺตคฺคหณํ) เพื่อกำหนดปัจจัยแยกกันในอรรถว่าการศึกษาและการรู้, เพื่อแสดงวิสัยของการศึกษา และเพื่อรวบรวมคำที่ปรากฏชัด.

---

15. තස්ස විසයෙ දෙසෙ

๑๕. ในประเทศที่เป็นวิสัย (ขอบเขต) ของสิ่งนั้น

---

ඡට්ඨියන්තා විසයෙ දෙසසරූපෙ ණො හොති. වසාතීනං විසයො දෙසො වාසාතො. දෙසෙති කිං, චක්ඛුස්ස විසයො රූපං, දෙවදත්තස්ස විසයො+නුවාකො.

หลังบทฉัฏฐิยันตะ (บทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ) ในอรรถว่า 'วิสัย' (ขอบเขต) อันมีรูปเป็นประเทศ ลง ณะ ปัจจัย. ประเทศที่เป็นวิสัยของพวกวาสะ ชื่อว่า วาสาโต. บทว่า เทเส (ในประเทศ) ใส่มาทำไม? (เพื่อห้ามในที่มิใช่ประเทศ เช่น) รูปเป็นวิสัยของจักษุ, อนุวากะเป็นวิสัยของเทวทัต.

---

16. නිවාසෙ තන්නාමෙ

๑๖. ในที่อยู่อาศัยอันมีชื่อนั้น

---

ති තන්නාමෙ [Pg.179] නිවාසෙ දෙසෙ ණො හොති. සිවීනං නිවාසො දෙසො සෙබ්බො. එත්ථ ‘‘යවා සරෙ’’ති යකාරෙ බකාරපුබ්බරූපානි. වාසාතො.

ในประเทศที่เป็นที่อยู่อาศัยอันมีชื่อนั้น ลง ณะ ปัจจัย. ประเทศที่เป็นที่อยู่อาศัยของพวกสีวี ชื่อว่า เสพฺโพ. ในคำนี้ ตามหลัก 'ยวา สเร' เมื่อมี ย การะ จึงแปลงเป็น พ การะ (บ การะ) ด้วยวิธีปุพพรูป. วาสาโต.

---

17. අදූරභවෙති

๑๗. ในอรรถว่า 'มีอยู่ในที่ไม่ไกล'

---

ණො, විදිසාය අදූරභවං වෙදිසං.

ลง ณะ ปัจจัย, สิ่งที่มีอยู่ในที่ไม่ไกลจากเมืองวิทิสา ชื่อว่า เวทิสํ.

---

18. තෙන නිබ්බත්තෙති

๑๘. ในอรรถว่า 'เกิดขึ้นด้วยสิ่งนั้น'

---

තතියන්තා නිබ්බත්තත්ථෙ ණො හොති. කුසම්බෙන නිබ්බත්තා කොසම්බී නගරං, එවං කාකන්දී, මාකන්දී, සහස්සෙන නිබ්බත්තා සාහස්සී පරිඛා, හෙතුම්හි කත්තරි කරණෙ ච යථායොගං තතියා.

หลังบทตติยันตะ (บทที่ลงตติยาวิภัตติ) ในอรรถว่า 'เกิดขึ้น' ลง ณะ ปัจจัย. เมืองที่เกิดขึ้นด้วยต้นกุสัมพะ ชื่อว่า โกสมฺพี. เช่นเดียวกัน กากนฺที, มากนฺที. คูที่เกิดขึ้นด้วย (คน) พันคน ชื่อว่า สาหสฺสี. ลงตติยาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ, กัตตา และกรณะ ตามความเหมาะสม.

---

19. ත+මිධ+ත්ථි

๑๙. ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้'

---

තන්ති පඨමන්තා ඉධාති සත්තම්‍යත්ථෙ දෙසෙ තන්නාමෙ ණො හොති, යං තං පඨමන්ත+මත්ථි චෙ. උදුම්බරා අස්මිං දෙසෙ සන්තීති ඔදුම්බරො, බාදරො, පබ්බජො.

หลังบทปฐมันตะ (บทที่ลงปฐมาวิภัตติ) ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติว่า 'ในที่นี้' (อิธ) อันเป็นประเทศที่มีชื่อนั้น ลง ณะ ปัจจัย หากสิ่งที่เป็นปฐมันตะนั้นมีอยู่จริง. ต้นมะเดื่อทั้งหลายมีอยู่ในประเทศนี้ ชื่อว่า โอทุมฺพโร. พาทโร, ปพฺพโช.

---

20. තත්‍ර භවෙති

๒๐. ในอรรถว่า 'มีอยู่ในที่นั้น'

---

සත්තම්‍යන්තා භවත්ථෙ ණො. උදකෙ භවො ඔදකො, ඔරසො, ජානපදො, මාගධො, කාපිලවත්ථවො, කොසම්බො, මනසි භවං මානසං සුඛං, සකාගමො. සාරසො සකුණො, සාරසී සකුණී, සාරසං පුප්ඵං. මිත්තෙ භවා මෙත්තා මෙත්තී වා. පුරෙ භවා පොරී වාචා. පාවුසෙ භවො පාවුසො මෙඝො. පාවුසා [Pg.180] රත්ති, පාවුසං අබ්භං. සාරදො, සාරදා, සාරදං පුප්ඵං. මාධුරො ජනො, මාධුරා ගණිකා, මාධුරං වත්ථං.

หลังบทสัตตมยันตะ (บทที่ลงสัตตมีวิภัตติ) ในอรรถว่า 'มีอยู่' ลง ณะ ปัจจัย. สิ่งที่มีอยู่ในน้ำ ชื่อว่า โอทโก. โอรโส (เกิดจากอก), ชานปโท (เกิดในชนบท), มาคโธ (เกิดในแคว้นมคธ), กาปิลวตฺถโว (เกิดในกบิลพัสดุ์), โกสมฺโพ (เกิดในโกสัมพี). สุขที่เกิดในใจ ชื่อว่า มานสํ สุขํ, มีการลง ส อาคม. นกสารโส (ตัวผู้), นกสารสี (ตัวเมีย), ดอกสารสํ. ความรักที่เกิดในมิตร ชื่อว่า เมตฺตา หรือ เมตฺตี. วาจาที่เกิดในเมือง ชื่อว่า โพรี วาจา. เมฆที่เกิดในฤดูฝน ชื่อว่า ปาวุโส เมโฆ. ปาวุสา รตฺติ (ราตรีในฤดูฝน), ปาวุสํ อพฺภํ (เมฆในฤดูฝน). สารโท, สารทา, สารทํ ปุปฺผํ (ดอกไม้ในฤดูสารท). มาธุโร ชโน (คนชาวมธุระ), มาธุรา คณิกา (หญิงงามชาวมธุระ), มาธุรํ วตฺถํ (ผ้าชาวมธุระ).

---

21. අජ්ජාදීහි තනොති

๒๑. หลัง อัชชะ เป็นต้น ลง ตน ปัจจัย

---

භවත්ථෙ තනො. අජ්ජ භවො අජ්ජතනො, ස්වාතනො, හිය්‍යතනො. ‘‘එඔන+ම වණ්ණෙ’’ති එඔනං අ හොති.

ในอรรถว่า 'มีอยู่' ลง ตน ปัจจัย. สิ่งที่มีอยู่ในวันนี้ ชื่อว่า อชฺชตโน. สฺวาตโน (มีในวันพรุ่งนี้), หิยฺยตโน (มีในเมื่อวาน). ตามหลัก 'เอโอนม วณฺเณ' แปลง เอ และ โอ เป็น อ.

---

22. පුරාතො ණො චති

๒๒. หลัง ปุรา ลง ณะ และ ตน ปัจจัย

---

භවත්ථෙ ණො තනො ච. එත්ථ ණකාරො අවයවො, නෙවා+නුබන්ධො. පුරාණො, පුරාතනො.

ในอรรถว่า 'มีอยู่' ลง ณะ และ ตน ปัจจัย. ในที่นี้ ณ การะ เป็นส่วนประกอบของปัจจัย ไม่ใช่อนุพันธ์. ปุราโณ, ปุราตโน.

---

23. අමාත්ව+ච්චොති

๒๓. หลัง อมา ลง อจฺจ ปัจจัย

---

භවත්ථෙ අච්චො හොති. අමා=සහ භවො අමච්චො.

ในอรรถว่า 'มีอยู่' ลง อจฺจ ปัจจัย. ผู้ที่มีอยู่พร้อมกัน (อมา = พร้อมกัน) ชื่อว่า อมจฺโจ (อำมาตย์).

---

24. මජ්ඣාදිත්වි+මොති

๒๔. หลัง มัชฌะ เป็นต้น ลง อิม ปัจจัย

---

භවත්ථෙ ඉමො, මජ්ඣෙ භවො මජ්ඣිමො. එවං අන්තිමො, හෙට්ඨිමො, උපරිමො, ඔරිමො, පාරිමො, පච්ඡිමො, අබ්භන්තරිධො, පච්චන්තිමො.

ในอรรถว่า 'มีอยู่' ลง อิม ปัจจัย. สิ่งที่มีอยู่ในท่ามกลาง ชื่อว่า มชฺฌิโม. เช่นเดียวกัน อนฺติโม (สุดท้าย), เหฏฺฐิโม (ข้างล่าง), อุปริโม (ข้างบน), โอริโม (ฝั่งนี้), ปาริโม (ฝั่งโน้น), ปจฺฉิโม (ภายหลัง), อพฺภนฺตริโธ (ภายใน), ปจฺจนฺติโม (ชายแดน).

---

25. කණ+ණෙය්‍ය+ණෙය්‍යක+යි+යාති

๒๕. ลง กณ, เณยฺย, เณยฺยก, ยิ และ ย ปัจจัย

---

භවත්ථෙ කණආදයො හොන්ති. කණ-කුසිනාරායං භවො කොසිනාරකො, මාගධකො, ආරඤ්ඤකො විහාරො, රාජගහකො, කොසම්බකො, ඉන්දපත්තකො, කාපිලකො, භාරුකච්ඡකො, නාගරකො. අඞ්ගෙසු ජාතො අඞ්ගකො, කොසලකො, වෙදෙහකො, කම්බොජකො, ගන්ධාරකො, සොවීරකො, සින්ධවකො, අස්සකො ඉච්චාදි. ණෙය්‍ය-ගඞ්ගෙය්‍යො, පබ්බතෙය්‍යො, වානෙය්‍යො. ණෙය්‍යක-කොසලෙය්‍යකො[Pg.181], බාරාණසෙය්‍යකො, චම්පෙය්‍යකො, සිලාය ජාතං සෙලෙය්‍යකං, මිථිලෙය්‍යකො. බාරාණසෙය්‍යකොත්‍යාදීසු ‘‘දිස්සන්ත+ඤ්ඤෙපි පච්චයා’’ති එය්‍යකො, එවං උපරි සුත්තෙ දස්සිතපච්චයතො විසුං පච්චයෙ දස්සිතෙ ඉමිනා සුත්තෙනාති දට්ඨබ්බං. ය-ගම්මො, යම්හි අකාරලොපෙ පුබ්බරූපං රස්සො ච. දිබ්බො. ඉය-උදරියො, දිවියො, පඤ්චාලියො, බොධිපක්ඛියො, ලොකියො.

ในอรรถว่า 'มีอยู่' ลง กณ ปัจจัย เป็นต้น. กณ ปัจจัย - สิ่งที่มีอยู่ในเมืองกุสินารา ชื่อว่า โกสินารโก. มาคธโก, อารญฺญโก วิหาโร (วิหารในป่า), ราชคหโก, โกสมฺพโก, อินฺทปตฺตโก, กาปิลโก, ภารุกจฺฉโก, นาครโก. ผู้ที่เกิดในแคว้นอังคะ ชื่อว่า องฺคโก. โกสลโก, เวเทหโก, กมฺโพชโก, คนฺธารโก, โสวีรโก, สินฺธวโก, อสฺสโก เป็นต้น. เณยฺย ปัจจัย - คงฺเคยฺโย (เกิดในแม่น้ำคงคา), ปพฺพเตยฺโย (เกิดในภูเขา), วาเนยฺโย (เกิดในป่า). เณยฺยก ปัจจัย - โกสเลยฺยโก (เกิดในแคว้นโกศล), พาราณเสยฺยโก (เกิดในเมืองพาราณสี), ชมฺเปยฺยโก (เกิดในเมืองจำปา), สิ่งที่เกิดในหิน ชื่อว่า เสเลยฺยกํ, มิถิเลยฺยโก (เกิดในเมืองมิถิลา). ในคำว่า พาราณเสยฺยโก เป็นต้น ลง เอยฺยก ปัจจัย ตามหลัก 'ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา' (ปัจจัยอื่น ๆ ก็ปรากฏให้เห็นบ้าง). เช่นเดียวกัน พึงทราบว่าปัจจัยที่แสดงแยกต่างหากจากปัจจัยที่ปรากฏในสูตรเบื้องต้น ก็ด้วยสูตรนี้. ย ปัจจัย - คมฺโม (เกิดในหมู่บ้าน), ในปัจจัย ย นี้ เมื่อลบ อ การะ แล้วทำปุพพรูปและรัสสะ. ทิพฺโพ (เกิดในสวรรค์). อิย ปัจจัย - อุทริโย (เกิดในท้อง), ทิวิโย (เกิดในสวรรค์), ปญฺจาลิโย (เกิดในแคว้นปัญจาละ), โพธิปกฺขิโย (เป็นฝักฝ่ายแห่งโพธิ), โลกิโย (เป็นของโลก).

---

26. ණිකො

๒๖. ณิก ปัจจัย

---

සත්තම්‍යන්තා භවත්ථෙ ණිකො හොති. සරදෙ භවො සාරදිකො දිවසො, සාරදිකා රත්ති.

หลังบทสัตตมยันตะ ในอรรถว่า 'มีอยู่' ลง ณิก ปัจจัย. วันที่เกิดในฤดูสารท ชื่อว่า สารทิโก ทิวโส. สารทิกา รตฺติ (คืนในฤดูสารท).

---

27. ත+මස්ස සිප්පං සීලං පණ්‍යං පහරණං පයොජනං

๒๗. ในอรรถว่า 'ศิลปะ ศีล สินค้า เครื่องประหาร หรือประโยชน์ นั้นของเขา'

---

පඨමන්තා සිප්පාදිවාචකා අස්සෙති ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ ණිකො හොති. වීණාවාදනං සිප්ප+මස්ස වෙණිකො, වීණාවාදනං අභෙදොපචාරෙන වීණා නාම. මොදිඞ්ගිකො, වංසිකො. පංසුකූලධාරණං සීල+මස්ස පංසුකූලිකො, තෙචීවරිකො. ගන්ධො පණ්‍ය+මස්ස ගන්ධිකො, තෙලිකො, ගොළිකො, පූවිකො, පණ්ණිකො, තම්බුලිකො, ලොණිකො. චාපොපහරණ+මස්ස චාපිකො, තොමරිකො, මුග්ගරිකො, මොසලිකො. උපධි=ක්ඛන්ධාදි පයොජන+මස්ස ඔපධිකං, සාතිකං, සාහස්සිකං.

หลังบทปฐมันตะที่กล่าวถึงศิลปะเป็นต้น ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา' (อสฺส) ลง ณิก ปัจจัย. การดีดพิณเป็นศิลปะของเขา ชื่อว่า เวณิโก. การดีดพิณเรียกว่า 'วีณา' โดยอุปจาระที่ไม่แยกจากกัน. โมทิงฺคิโก (ผู้ดีดตะโพน), วํสิโก (ผู้เป่าขลุ่ย). การทรงผ้าบังสุกุลเป็นปกติ (ศีล) ของเขา ชื่อว่า ปํสุกูลิโก. เตจีวริโก (ผู้ทรงไตรจีวรเป็นปกติ). ของหอมเป็นสินค้าของเขา ชื่อว่า คนฺธิโก. เตลิโก (คนขายน้ำมัน), โคฬิโก (คนขายน้ำอ้อยก้อน), ปูวิโก (คนขายขนม), ปณฺณิโก (คนขายใบไม้), ตมฺพุลิโก (คนขายหมากพลู), โลณิโก (คนขายเกลือ). ธนูเป็นเครื่องประหารของเขา ชื่อว่า จาปิโก. โตมริโก (ผู้ใช้หอก), มุคฺคริโก (ผู้ใช้ค้อน), โมสลิโก (ผู้ใช้สาก). อุปธิ (คือขันธ์เป็นต้น) เป็นประโยชน์ของเขา ชื่อว่า โอปธิกํ. สาติกํ (มีร้อยเป็นประโยชน์), สาหสฺสิกํ (มีพันเป็นประโยชน์).

---

28. තං හන්ත+රහති ගච්ඡතු+ඤ්ඡති+චරති

๒๘. ในอรรถว่า 'ฆ่าสิ่งนั้น' (ตํ หนฺติ), 'ควรแก่สิ่งนั้น' (ตํ อรหติ), 'ไปสู่สิ่งนั้น' (ตํ คจฺฉติ), 'แสวงหาสิ่งนั้น' (ตํ อุญฺฉติ) หรือ 'ประพฤติสิ่งนั้น' (ตํ จรติ)

---

දුතියන්තා හන්තීති එවමාදීස්ව+ත්ථෙසු ණිකො හොති. පක්ඛිනො හන්තීති පක්ඛිකො, සාකුණිකො, මායූරිකො, මච්ඡෙ හන්තීති මච්ඡිකො, මෙනිකො. මිගෙ හන්තීති මාගවිකො, වකාරාගමො[Pg.182]. මිගස්ස ‘‘තදමිනා’’දිනා මගවාදෙසෙපි මාගවිකො. ඔරබ්භිකො, හාරිණිකො. සූකරිකොති ඉකො. සත+මරහතීති සාතිකං, සන්දිට්ඨිකං, එහි පස්ස විධිං අරහතීති එහිපස්සිකො. එත්ථ ත්‍යාද්‍යන්තසමුදායතො අනුකරණත්තා වා තද්ධිතස්ස අභිධානලක්ඛණත්තා වා බහුලංවිධානෙන වා පච්චයො. සාහස්සිකො, කුම්භිකො, දොණිකො, අද්ධමාසිකො, කහාපණිකො, ආසීතිකා ගාථා, නාවුතිකා. සහස්සියොති ඉයො. පරදාරං ගච්ඡතීති පාරදාරිකො, මග්ගිකො, පඤ්ඤාසයොජනිකො, පථිකො. බදරෙ උඤ්ඡතීති බාදරිකො, සාමාකිකො. ධම්මං චරතීති ධම්මිකො, අධම්මිකො.

หลังบททุติยันตะ ในอรรถว่า 'ฆ่า' เป็นต้น ลง ณิก ปัจจัย. ผู้ฆ่านก ชื่อว่า ปกฺขิโก. สากุณิโก, มายูริโก. ผู้ฆ่าปลา ชื่อว่า มจฺฉิโก. เมนิโก. ผู้ฆ่าเนื้อ ชื่อว่า มาควิโก, มีการลง ว อาคม. แม้ในอรรถว่า 'เนื้อของผู้นั้น' (ตามสูตร ตทมินา เป็นต้น) เมื่ออาเทศ มิค เป็น มคว แล้ว ก็เป็น มาควิโก เช่นกัน. โอรพฺภิโก (คนฆ่าแกะ), หาริณิโก (คนฆ่ากวาง). สูกริโก ลง อิก ปัจจัย. สิ่งที่ควรแก่ร้อย ชื่อว่า สาติกํ. สนฺทิฏฺฐิโก (ควรแก่การเห็นเอง), สิ่งที่ควรแก่การเชิญมาดู ชื่อว่า เอหิปสฺสิโก. ในคำนี้ ปัจจัยลงหลังหมู่คำที่ลงท้ายด้วย ติ เป็นต้น เพราะเป็นการเลียนแบบ (อนุกรณะ) หรือเพราะลักษณะการกล่าวของตัทธิต หรือเพราะการบัญญัติไว้เป็นส่วนมาก. สาหสฺสิโก (ควรแก่พัน), กุมฺภิโก (ควรแก่หม้อ), โทณิโก (ควรแก่ทะนาน), อทฺธมาสิโก (ควรแก่ครึ่งเดือน), กหาปณิโก (ควรแก่กหาปณะ). คาถาที่มี ๘๐ (บท) ชื่อว่า อาสีติกา. ๙๐ (บท) ชื่อว่า นาวุติกา. สหสฺสิโย ลง อิย ปัจจัย. ผู้ไปสู่ภรรยาผู้อื่น ชื่อว่า ปารทาริโก. มคฺคิโก (ผู้ไปตามทาง), ปญฺญาสโยชนิโก (ผู้ไป ๕๐ โยชน์), ปถิโก (ผู้เดินทาง). ผู้เก็บพุทรา ชื่อว่า พาทริโก. สามากิโก (ผู้เก็บข้าวฟ่าง). ผู้ประพฤติธรรม ชื่อว่า ธมฺมิโก. อธมฺมิโก (ผู้ประพฤติอธรรม).

---

29. තෙන කතං කීතං බද්ධ+මභිසඞ්ඛතං සංසට්ඨං හතං හන්ති ජිතං ජයති දිබ්බති ඛනති තරති චරති වහති ජීවතිති

๒๙. ด้วยสิ่งนั้น (เป็นเครื่องมือ) ทำแล้ว, ซื้อแล้ว, ผูกแล้ว, ปรุงแต่งแล้ว, ระคนแล้ว, ฆ่าแล้ว, ฆ่า, ชนะแล้ว, ชนะ, เล่น, ขุด, ข้าม, เที่ยวไป, นำไป, เลี้ยงชีพ

---

කතාදීස්ව+ත්ථෙසු ණිකො. කායෙන කතං කායිකං, වාචසිකං, මානසිකංති සකාගමො. වාතෙන කතො ආබාධො වාතිතො, සෙම්හිකො, පිත්තිකො. සතෙන කීතං සාතිකං, සාහස්සිකං, වත්ථෙන කීතං වත්ථිකං, කුම්භිකං, සොවණ්ණිකං, ඝාතිකං. මූලතොව පච්චයො, අමූලවාචිත්තා දෙවදත්තෙන කීතොති න හොති, තදත්ථාප්පතීතියා. වරත්ථාය බද්ධො වාරත්තිකො, ආයසිකො, පාසිකො, සුත්තිකො. ඝතෙන අභිසඞ්ඛතං සංසට්ඨං වා ඝාතිකං, ගොළිකං, දධිකං, මාරීචිකං. ජාලෙන හතො හන්තීති වා ජාලිකො, බාලිසිකො. අක්ඛෙහි ජිතං අක්ඛිකං ධනං, සාලාකිකං, තින්දුකිකො, අම්බඵලිකො. අක්ඛෙහි ජයති දිබ්බති වා අක්ඛිකො. ඛණිත්තියා ඛනතීති [Pg.183] ඛාණිත්තිකො, කුද්දාලිකො. දෙවදත්තෙන ජිතං, අඞ්ගුල්‍යා ඛනතීති න හොති, තදත්ථානවගමා. උළුම්පෙන තරතීති ඔළුම්පිකො, උළුම්පිකොති ඉකො. කුල්ලිකො, ගොපුච්ඡිකො, නාවිකො. සකටෙන චරතීති සාකටිකො, රථිකො. පරප්පිකොති ඉකො. ඛන්ධෙන වහතීති ඛන්ධිකො. අංසිකො, සීසිකොති ඉකො. වෙතනෙන ජීවතීති වෙතනිකො, භතිකො, කයිකො, වික්කයිකො, කයවික්කයිකොති ඉකො.

ณิกปัจจัย ลงในอรรถว่า ทำแล้ว เป็นต้น. (สิ่งที่) ทำด้วยกาย ชื่อว่า กายิกะ, วาจสิกะ, มานสิกะ มีการลง ส อาคม. อาพาธที่ทำ (เกิด) ด้วยลม ชื่อว่า วาติกะ, เสมหิกะ, ปิตติกะ. (สิ่งที่) ซื้อด้วยร้อย ชื่อว่า สาติกะ, สหัสสิกะ, (สิ่งที่) ซื้อด้วยผ้า ชื่อว่า วัตถิกะ, กุมภิกะ, โสวัณณิกะ, ฆาติกะ. ปัจจัยลงหลังมูลศัพท์ (ราคา) เท่านั้น, ไม่เป็น 'เทวทัตเตน กีโต' เพราะไม่ใช่คำบอกราคา และเพราะไม่เข้าใจเนื้อความนั้น. (สิ่งที่) ผูกด้วยสายหนัง ชื่อว่า วารัตติกะ, อายสิกะ (ด้วยเหล็ก), ปาสิกะ (ด้วยบ่วง), สุตติกะ (ด้วยด้าย). (สิ่งที่) ปรุงแต่งหรือระคนด้วยเนยใส ชื่อว่า ฆาติกะ, โคฬิกะ (ด้วยน้ำอ้อยก้อน), ทธิกะ (ด้วยนมเปรี้ยว), มารีจิกะ (ด้วยพริกไทย). (สัตว์ที่) ถูกฆ่าหรือฆ่าด้วยข่าย ชื่อว่า ชาลิกะ, พาลสิกะ (ด้วยเบ็ด). ทรัพย์ที่ชนะด้วยลูกเต๋า ชื่อว่า อักขิกะ, สาลากิกะ (ด้วยสลาก), ตินทุกิกะ (ด้วยผลมะเกลือ), อัมพพลิกะ (ด้วยผลมะม่วง). (ผู้ที่) ชนะหรือเล่นด้วยลูกเต๋า ชื่อว่า อักขิกะ. (ผู้ที่) ขุดด้วยเครื่องขุด ชื่อว่า ขาณิตติกะ, กุททาลิกะ (ด้วยจอบ). ไม่เป็น 'เทวทัตเตน ชิตัง' หรือ 'องคุลิยา ขณติ' เพราะไม่เข้าใจเนื้อความนั้น. (ผู้ที่) ข้ามด้วยแพ ชื่อว่า โอฬุมปิกะ, (หรือ) อุฬุมปิกะ ลง อิกะ ปัจจัย. กุลลิกะ (ด้วยแพ), โคปุจฉิกะ (ด้วยหางโค), นาวิกะ (ด้วยเรือ). (ผู้ที่) เที่ยวไปด้วยเกวียน ชื่อว่า สากฏิกะ, รถิกะ (ด้วยรถ). ปรัปปิกะ ลง อิกะ ปัจจัย. (ผู้ที่) แบกด้วยบ่า ชื่อว่า ขันธิกะ, อังสิกะ (ด้วยบ่า), สีสิกะ (ด้วยศีรษะ) ลง อิกะ ปัจจัย. (ผู้ที่) เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง ชื่อว่า เวตนิกะ, ภัตติกะ (ด้วยค่าจ้าง), กยิกะ (ด้วยการซื้อ), วิคคยิกะ (ด้วยการขาย), กยวิคคยิกะ (ด้วยการซื้อขาย) ลง อิกะ ปัจจัย.

---

30. තස්ස සංවත්තති

๓๐. ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น

---

චතුත්ථ්‍යන්තා සංවත්තතීති අස්මිං අත්ථෙණිකො හොති. පුනබ්භවාය සංවත්තතීති පොනොබ්භවිකො, ඉත්ථියං පොනොබ්භවිකා. ලොකාය සංවත්තතීති ලොකිකො. සුට්ඨු අග්ගොති සග්ගො, සග්ගාය සංවත්තතීති සොවග්ගිකො, සස්සො+වක තදමිනාදීපාඨා. ධනාය සංවත්තතීති ධඤ්ඤං.

ณิกปัจจัย ลงในอรรถว่า 'ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น' หลังบทที่ลงจตุตถีวิภัตติ. (ธรรมที่) เป็นไปเพื่อภพใหม่ ชื่อว่า โปนัพภวิกะ, ในอิตถีลิงค์เป็น โปนัพภวิกา. (ธรรมที่) เป็นไปเพื่อโลก ชื่อว่า โลกิกะ. (สภาวะที่) เลิศอย่างดี ชื่อว่า สัคคะ (สวรรค์), (ธรรมที่) เป็นไปเพื่อสวรรค์ ชื่อว่า โโสวัคคิกะ, (หรือ) สัสโสวกะ ตามปาฐะในตทมินาทิสูตร. (สิ่งที่) เป็นไปเพื่อทรัพย์ ชื่อว่า ธัญญะ.

---

31. තතො සම්භූත+මාගතං

๓๑. เกิดจากสิ่งนั้น หรือ มาจากสิ่งนั้น

---

පඤ්චම්‍යන්තා සම්භූත+මාගතන්ති එතෙස්ව+ත්ථෙසු ණිකො හොති. මාතිතො සම්භූත+මාගතංවා+ති එත්ථ ‘‘මාතිතො ච භගිනියංච්ඡො’’ති ‘‘මාතිතො’’ති භාගෙන උස්ස ඉම්හි වාක්‍යං, රස්සද්විත්තෙසු මත්තිකං, පෙත්තිකං. ණ්‍ය+රියණ+ර්‍යපච්චයාපි දිස්සන්ති. සුරභිතො සම්භූතං සොරභ්‍යං. යම්හි ථඤ්ඤං. උභයත්ථ ‘‘ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං’’ති ලොපො. රියණ-පිතුතො සම්භූතො පෙත්තියො, මාතියො, ‘‘රානුබන්ධෙ+න්තසරාදිස්සා’’ති උලොපො, මත්තියො. ර්‍යම්හි-උලොපො, චවග්ගපුබ්බරූපානි, මච්චො වා.

ณิกปัจจัย ลงในอรรถว่า 'เกิดแล้ว' หรือ 'มาแล้ว' หลังบทที่ลงปัญจมีวิภัตติ. ในอุทาหรณ์ว่า 'มติโต สัมภูตัง อาคตัง วา' นี้ ด้วยส่วนแห่งสูตรว่า 'มาติโต จ ภคินิยัง โฉ' มีการแปลง อุ เป็น อิ, เมื่อทำรัสสะและซ้อนพยัญชนะ จึงเป็น มัตติกะ, เปตติกะ. แม้ปัจจัยคือ ณฺย, ริยณะ, รยะ ก็ปรากฏบ้าง. (สิ่งที่) เกิดจากของหอม ชื่อว่า โสรภยะ. ใน ย ปัจจัย (สิ่งที่เกิดจากถัน) ชื่อว่า ถัญญะ. ในทั้งสองแห่ง มีการลบสระด้วยสูตร 'โลโป วรรณิ วรรณานัง'. ใน ริยณปัจจัย (สิ่งที่) เกิดจากบิดา ชื่อว่า เปตติยะ, (เกิดจากมารดา) ชื่อว่า มาติยะ, ด้วยสูตร 'รานุพันเธ นตสราทิสสา' มีการลบ อุ เป็น มัตติยะ. ใน รยปัจจัย มีการลบ อุ และแปลงเป็นพยัญชนะต้นวรรค จะ เป็น มัจจะ.

---

32. තත්ථ වසති විදිතො භත්තො නියුත්තො

๓๒. ในที่นั้น ย่อมอยู่, ปรากฏแล้ว, เลื่อมใสแล้ว (หรือเลี้ยงแล้ว), ประกอบแล้ว (หรือแต่งตั้งแล้ว)

---

සත්තම්‍යන්තා [Pg.184] වසතීත්වෙවමාදීස්ව+ත්ථෙසු ණිකො හොති. රුක්ඛමූලෙ වසතීති රුක්ඛමූලිකො, ආරඤ්ඤිකො, රාජගහිකො, මාගධිකො, සොසානිකො. ලොකෙ විදිතො ලොකිකො. චතුමහාරාජෙසු භත්තා චාතුම්මහාරාජිකා. ද්වාරෙ නියුත්තො දොවාරිකො, දස්සොක තදමිනාදිපාඨා. භණ්ඩාගාරිකො. ඉකෙ-නවකම්මිකො, ආදිකම්මිකො. කියෙ-ජාතිකියො, අන්ධකියො.

ณิกปัจจัย ลงในอรรถว่า 'ย่อมอยู่' เป็นต้น หลังบทที่ลงสัตตมีวิภัตติ. (ผู้ที่) อยู่ที่โคนไม้ ชื่อว่า รุกขมูลิกะ, อารัญญิกะ (ผู้อยู่ในป่า), ราชคหิกะ (ผู้อยู่ในเมืองราชคฤห์), มาคธิกะ (ผู้อยู่ในแคว้นมคธ), โสสานิกะ (ผู้อยู่ในป่าช้า). (สิ่งที่) ปรากฏในโลก ชื่อว่า โลกิกะ. (เหล่าเทพที่) เลื่อมใสในท้าวมหาราชทั้งสี่ ชื่อว่า จาตุมหาราชิกะ. (ผู้ที่) ประกอบอยู่ที่ประตู ชื่อว่า โทวาริกะ, มีการแปลง ท เป็น ส ด้วยปาฐะในตทมินาทิสูตร. ภัณฑาคาริกะ (ผู้รักษาคลัง). ใน อิกะ ปัจจัย เป็น นวกัมมิกะ (ผู้ดูแลการก่อสร้างใหม่), อาทิกัมมิกะ (ผู้เริ่มทำการ). ใน กิยะ ปัจจัย เป็น ชาติกิยะ (ผู้เกิด), อันธกิยะ (ชาวอันธกะ).

---

33. තස්සි+දං

๓๓. สิ่งนี้ เป็นของผู้นั้น

---

ඡට්ඨියන්තා ඉද+මිච්ච+ස්මිං අත්ථෙ ණිකො හොති. සඞ්ඝස්ස ඉදං සඞ්ඝිකං, පුග්ගලිකං, සක්‍යපුත්තිකො, නාටපුත්තිකො, ජෙනදත්තිකො. කියෙ-සස්ස ඉදං සකියො, පරකියො. නියෙඅත්තනියං. කෙ-සකො, රඤ්ඤො ඉදං රාජකං භණ්ඩං.

ณิกปัจจัย ลงในอรรถว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น' หลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ. (สิ่ง) นี้ของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆิกะ, ปุคคลิกะ (ของบุคคล), สักยปุตติกะ (สาวกของพระศากยบุตร), นาฏปุตติกะ (สาวกของนิครนถ์นาฏบุตร), เชนทัตติกะ (ของเชนทัต). ใน กิยะ ปัจจัย (สิ่ง) นี้ของตน ชื่อว่า สกิยะ, ปรกิยะ (ของผู้อื่น). ใน นิยะ ปัจจัย เป็น อัตตนียะ (ของตน). ใน กะ ปัจจัย เป็น สกะ (ของตน), พัสดุนี้ของพระราชา ชื่อว่า ราชกะ.

---

34. ණො

๓๔. โณ ปัจจัย

---

ඡට්ඨියන්තා ඉද+මිච්ච+ස්මිං අත්ථෙ ණො හොති. කච්චායනස්ස ඉදං කච්චායනං, බ්‍යාකරණං, සොගතං සාසනං, මාහිසං මංසාදි.

โณ ปัจจัย ลงในอรรถว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น' หลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ. (สิ่ง) นี้ของกัจจายนะ ชื่อว่า กัจจายนะ (เช่น ไวยากรณ์), ไวยากรณ์, พระศาสนาของพระสุคต, เนื้อของกระบือ เป็นต้น.

---

35. ගවාදීහි යො

๓๕. ย ปัจจัย ลงหลังคำว่า โค เป็นต้น

---

ගවාදීහි ඡට්ඨියන්තෙහි ඉද+මිච්ච+ස්මිං අත්ථෙ යො හොති. ගුන්නං ඉදං ගබ්‍යං, අවඞ, මංසාදි. ඉලොපෙ කබ්බං. දුනො ඉදං දබ්බං.

ย ปัจจัย ลงในอรรถว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น' หลังคำว่า โค เป็นต้น ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ. (สิ่ง) นี้ของโคทั้งหลาย ชื่อว่า คัพยะ, (เช่น) ปัญจโครส, เนื้อ เป็นต้น. เมื่อลบ อิ เป็น กัพพะ. (สิ่ง) นี้ของไม้ ชื่อว่า ทัพพะ.

---

36. පිතිතො භාතරි රෙය්‍යණ

๓๖. เรยยณปัจจัย ลงหลัง ปิตุ ศัพท์ ในอรรถว่า พี่ชายหรือน้องชาย

---

‘‘පිතිතො [Pg.185] මාතිතො’’ති තෙන තෙන සුත්තනිපාතෙනෙව උස්ස ඉ. පිතුසද්දා තස්ස භාතරි රෙය්‍යණ. පිතු භාතා පෙත්තෙය්‍යො.

ในคำว่า 'ปิตุโต มาติโต' มีการแปลง อุ เป็น อิ ด้วยสูตรนิบาตนั้นๆ. เรยยณปัจจัย ลงหลัง ปิตุ ศัพท์ ในอรรถว่า พี่ชายหรือน้องชายของบิดานั้น. พี่ชายหรือน้องชายของบิดา ชื่อว่า เปตเตยยะ.

---

37. මාතිතො ච භගිනියං ච්ඡො

๓๗. โฉ ปัจจัย ลงหลัง มาตุ ศัพท์ ในอรรถว่า พี่สาวหรือน้องสาวด้วย

---

මාතුතො ච පිතුතො ච තෙසං භගිනියං ච්ඡො හොති. මාතු භගිනි මාතුච්ඡා, පිතු භගිනි පිතුච්ඡා. කථං ‘‘මාතු භාතා මාතුලො’’ති, ‘‘මාතුලාදිත්වානී’’ති නිපාතනා ලපච්චයො.

โฉ ปัจจัย ลงในอรรถว่า พี่สาวหรือน้องสาวของมารดาและบิดาเหล่านั้น. พี่สาวหรือน้องสาวของมารดา ชื่อว่า มาตุจฉา, พี่สาวหรือน้องสาวของบิดา ชื่อว่า ปิตุจฉา. ถามว่า 'มาตุ ภาตา มาตุโล' (พี่ชายหรือน้องชายของมารดา ชื่อว่า มาตุละ) สำเร็จรูปอย่างไร? ตอบว่า ลง ละ ปัจจัย ด้วยการนิบาตตามสูตร 'มาตุลาทิตวานี'.

---

38. මාතාපිතූස්වා+මහො

๓๘. อามหปัจจัย ลงในอรรถว่า มารดาและบิดา (ของมารดาและบิดา)

---

මාතාපිතූහි තෙසං මාතාපිතූස්වා+මහො හොති. මාතු මාතා මාතාමහී, මාතු පිතා මාතාමහො. පිතු මාතා පිතාමහී, පිතු පිතා පිතාමහො. න යථාසඞ්ඛ්‍යං පච්චෙකාභිසම්බන්ධතො විසුං විසුං මාතාපිතුසද්දෙහි තෙසං මාතාපිතුන්නං අත්ථෙ පච්චයො හොති.

อามหปัจจัย ลงหลังคำว่า มารดาและบิดา ในอรรถว่า มารดาและบิดาของมารดาและบิดาเหล่านั้น. มารดาของมารดา ชื่อว่า มาตามหี (ยาย), บิดาของมารดา ชื่อว่า มาตามโห (ตา). มารดาของบิดา ชื่อว่า ปิตามหี (ย่า), บิดาของบิดา ชื่อว่า ปิตามโห (ปู่). ปัจจัยนี้ไม่ลงตามลำดับ (คือ) ลงในอรรถว่า มารดาและบิดาของมารดาและบิดาเหล่านั้น โดยแยกประกอบกับคำว่า มารดาและบิดา เป็นคำๆ ไป.

---

39. හිතෙ රෙය්‍යණ

๓๙. เรยยณปัจจัย ลงในอรรถว่า 'เกื้อกูล'

---

මාතාපිතූහි හිතෙ රෙය්‍යණ හොති. මාතු හිතො මත්තෙය්‍යො, පෙත්තෙය්‍යො.

เรยยณปัจจัย ลงในอรรถว่า 'เกื้อกูล' หลังคำว่า มารดาและบิดา. ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ, (ผู้เกื้อกูลแก่บิดา) ชื่อว่า เปตเตยยะ.

---

40. නින්දා+ඤ්ඤාත+ප්ප පටිභාග රස්ස දයා සඤ්ඤාසු කො

๔๐. ก ปัจจัย ลงในอรรถว่า นินทา, ไม่รู้, น้อย, เปรียบเทียบ, สั้น, เอ็นดู และสัญญา

---

නින්දාදීස්ව+ත්ථෙසු නාමස්මා කො හොති. නින්දායං-නින්දිතො මුණ්ඩො මුණ්ඩකො, එවං සමණකො, පණ්ඩිතකො, බ්‍රාහ්මණකො[Pg.186], වෙය්‍යාකරණකො. අඤ්ඤාතෙ-කස්සා+යං අස්සො අස්සකො, පයොගසාමත්ථියා සම්බන්ධිවිසෙසානාවගමො+වගම්‍යතෙ. අප්පත්ථෙ-අප්පකං තෙලං තෙලකං, ඝතකං. පටිභාගත්ථෙ-හත්ථී විය හත්ථිකො, අස්සකො, බලීබද්ධකො. ‘‘ඉමෙ නො හත්ථිකා අස්සා, බලීබද්ධා ච නො ඉමෙ’’ත්‍යාදිපාඨෙ ‘‘ලොපො’’ති කපච්චයලොපෙන වා අභෙදොපචාරෙන වා දට්ඨබ්බං, ඉමෙ ච දාරුආදීහි කතරූපානි. රස්සෙරස්සො මානුසො මානුසකො, රුක්ඛකො, පිලක්ඛකො. දයායං-දයිතො=නුකම්පිතො පුත්තො පුත්තකො, වච්ඡකො. සඤ්ඤායං-මොරො විය මොරකො, කතකො, භතකො.

ก ปัจจัย ลงหลังนามในอรรถทั้งหลายมีนินทาเป็นต้น. ในอรรถว่านินทา: คนหัวโล้นที่ถูกนินทา ชื่อว่า มุณฑโก, เช่นเดียวกับ สมณโก, ปัณฑิตโก, พราหมณโก, เวยยากรณโก. ในอรรถว่าไม่รู้ (เจ้าของ): ม้านี้ของใคร ชื่อว่า อัสสโก, ย่อมทราบความไม่ปรากฏแห่งความพิเศษแห่งความสัมพันธ์ด้วยความสามารถแห่งการประกอบ. ในอรรถว่าน้อย: น้ำมันเล็กน้อย ชื่อว่า เตลกะ, ฆตกะ (เนยใสเล็กน้อย). ในอรรถว่าเปรียบเทียบ: (สิ่งที่) เหมือนช้าง ชื่อว่า หัตถิโก, อัสสโก (เหมือนม้า), พลีพัทธโก (เหมือนโค). ในปาฐะมีต้นว่า 'ช้างเหล่านี้ของเรา ม้าเหล่านี้ และโคเหล่านี้ของเรา' พึงเห็นว่ามีการลบ ก ปัจจัย หรือโดยการอุปจาระว่าไม่ต่างกัน และรูปเหล่านี้ทำด้วยไม้เป็นต้น. ในอรรถว่าสั้น: มนุษย์ที่เตี้ย ชื่อว่า มานุสโก, รุกขโก (ต้นไม้เล็ก), ปิลักขโก (ต้นไทรเล็ก). ในอรรถว่าเอ็นดู: บุตรที่น่าเอ็นดู (คือถูกสงสาร) ชื่อว่า ปุตตโก, วัจฉโก (ลูกโค). ในอรรถว่าสัญญา (ชื่อเรียก): (สิ่งที่) เหมือนนกยูง ชื่อว่า โมรโก, กตโก, ภตโก.

---

41. ත+මස්ස පරිමාණං ණිකො ච

๔๑. ณิกปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ด้วย

---

පඨමන්තා අස්සෙති අස්මිං අත්ථෙ ණිකො හොති කො ච, තඤ්චෙ පඨමන්තං පරිමාණං භවති. දොණාදීනං පරිමිතවීහාදීනං කරණත්තා ‘‘පරිමීයන්ත්‍ය+නෙනාති පරිමාණ’’න්ති හොති. දොණො පරිමාණ+මස්සාති දොණිකො වීහි, ඛාරසතිකො, ඛාරසහස්සිකො, ආසීතිකො වයො, උපඩ්ඪකායො පරිමාණ+මස්ස උපඩ්ඪකායිකං බිම්බොහනං. පඤ්චකං, ඡක්කං.

ณิกปัจจัยและกะปัจจัยย่อมมีในอรรถว่า 'ของสิ่งนั้น' (asset) จากปฐมาวิภัตติ ในอรรถนี้ (asmiṃ atthe) หากปฐมาวิภัตตินั้นเป็นประมาณ. เพราะโทณะเป็นต้นเป็นเครื่องกระทำข้าวเปลือกเป็นต้นที่ตวงแล้ว จึงเป็น 'ปริมาณ' คือ 'สิ่งที่ตวงด้วยสิ่งนี้'. ข้าวเปลือกที่มีโทณะเป็นประมาณ (โทโณ ปริมาณมสฺสาติ) เป็น โทณิโก วีหิ (ข้าวเปลือกมีโทณะเป็นประมาณ), ขารสตโก (มีร้อยหาบเป็นประมาณ), ขารสหสฺสิโก (มีพันหาบเป็นประมาณ), อาสีติโก วโย (วัยแปดสิบปี), อุปฑฺฒกายิกํ พิมฺโพหนํ (หมอนที่มีครึ่งกายเป็นประมาณ). ปญฺจกํ (ห้า), ฉกฺกํ (หก).

---

42. ය+තෙ+තෙහි+ත්තකො

๔๒. ตฺตกปัจจัยย่อมมีจาก ยะ ตะ เอตะ.

---

යාදීහි පඨමන්තෙහි අස්සෙති ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ ත්තකො හොති, තඤ්චෙ පඨමන්තං පරිමාණං භවති. යං පරිමාණ+මස්ස යත්තකං, තත්තකං, ‘‘එතස්සෙට ත්තකෙ’’ති එතස්ස එට, එත්තකං. ආවතකෙ-යං පරිමාණ+මස්ස යාවතකො, තාවතකො.

ตฺตกปัจจัยย่อมมีในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ จากปฐมาวิภัตติมี ยะ เป็นต้น, หากปฐมาวิภัตตินั้นเป็นประมาณ. สิ่งใดเป็นประมาณของสิ่งนั้น เป็น ยตฺตกํ (เท่าใด), ตตฺตกํ (เท่านั้น), “เอตสฺเสฏ ตฺตเก” (เท่านี้) เป็น เอตฺตกํ (เท่านี้). ในอรรถว่ามีประมาณเท่าใด: สิ่งใดเป็นประมาณของสิ่งนั้น เป็น ยาวตโก (มีประมาณเท่าใด), ตาวตโก (มีประมาณเท่านั้น).

---

43. සබ්බා චා+වන්තු

๔๓. อาวนฺตุปัจจัยย่อมมีจาก สัพพะ ด้วย.

---

සබ්බතො [Pg.187] පඨමන්තා යාදීහි ච අස්සෙති ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ ආවන්තු හොති, තඤ්චෙ පඨමන්තං පරිමාණං භවති. සබ්බං පරිමාණ+මස්ස සබ්බාවන්තං, ‘‘අංඞං නපුංසකෙ’’ති අං. යාවන්තං, තාවන්තං.

อาวนฺตุปัจจัยย่อมมีในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ จากปฐมาวิภัตติมี สัพพะ และ ยะ เป็นต้น, หากปฐมาวิภัตตินั้นเป็นประมาณ. สิ่งทั้งปวงเป็นประมาณของสิ่งนั้น เป็น สพฺพาวนฺตํ (มีประมาณทั้งหมด), “อํญฺญํ นปุํสเก” (อํ ในนปุงสกลิงค์). ยาวนฺตํ (มีประมาณเท่าใด), ตาวนฺตํ (มีประมาณเท่านั้น).

---

44. කිම්හා රති+රීව+රීවතක+රිත්තකා

๔๔. รติ, รีว, รีวตก, ริตฺตก ปัจจัยย่อมมีจาก กิง.

---

කිම්හා පඨමන්තා අස්සෙති ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ රති+රීව+රීවතක+රිත්තකා හොන්ති. කිංසඞ්ඛ්‍යානං පරිමාණ+මෙසං කති, රානුබන්ධත්තා ඉංභාගලොපො. කීව, කීවතකං, කිත්තකං. රීවන්තො සභාවතො අසංඛ්‍යො.

รติ, รีว, รีวตก, ริตฺตก ปัจจัยย่อมมีในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ จากปฐมาวิภัตติมี กิง เป็นต้น. จำนวนใดเป็นประมาณของสิ่งเหล่านี้ เป็น กติ (เท่าไร), เพราะมี ร เป็นอนุพันธ์ จึงลบส่วน อิม. กีว (เท่าไร), กีวตกํ (เท่าไร), กิตฺตกํ (เท่าไร). รีวนฺต เป็นจำนวนนับไม่ได้โดยธรรมชาติ.

---

45. සඤ්ජාතං තාරකාදිත්වි+තොති

๔๕. อิโตปัจจัยย่อมมีในอรรถว่า “เกิดแล้ว” จาก ตารกา เป็นต้น.

---

සඤ්ජාතත්ථෙ ඉතො. තාරකා සඤ්ජාතා අස්ස තාරකිතං ගගනං, පුප්ඵානි සඤ්ජාතානි අස්ස පුප්ඵිතො රුක්ඛො, පල්ලවිතා ලතා.

อิโตปัจจัยย่อมมีในอรรถว่า “เกิดแล้ว”. ท้องฟ้าที่มีดาวเกิดแล้ว (ตารกา สญฺชาตา อสฺส) เป็น ตารกิตํ คคนํ (ท้องฟ้ามีดาว), ต้นไม้ที่มีดอกเกิดแล้ว (ปุปฺผานิ สญฺชาตานิ อสฺส) เป็น ปุปฺผิโต รุกฺโข (ต้นไม้มีดอก), เถาวัลย์ที่มีใบอ่อนเกิดแล้ว (ปลฺลวิตา ลตา).

---

46. මානෙ මත්තො

๔๖. มตฺตปัจจัยย่อมมีในอรรถว่า “ประมาณ” จาก มานะ.

---

පඨමන්තා මානවුත්තිතො අස්සෙති අස්මිං අත්ථෙ මත්තො හොති. පලං උම්මාන+මස්ස පලමත්තං. හත්ථො පණාම+මස්ස හත්ථමත්තං. සතං මාන+මස්ස සතමත්තං. දොණො පරිමාණ+මස්ස දොණමත්තං. අභෙදොපචාරා දොණොතිපි හොති. මීයතෙ+නෙනාති මානං, මානස්ස සම්බන්ධිත්තා ඡට්ඨ්‍යන්තභූතානමෙව විධි හොති. එත්ථ ච –

มตฺตปัจจัยย่อมมีในอรรถว่า 'ของสิ่งนั้น' (asset) จากปฐมาวิภัตติที่กล่าวถึงประมาณ ในอรรถนี้ (asmiṃ atthe). สิ่งที่มีปละเป็นเครื่องตวง (ปลํ อุมฺมานมสฺส) เป็น ปลมตฺตํ (มีปละเป็นประมาณ). สิ่งที่มีศอกเป็นเครื่องวัด (หตฺโถ ปณามมสฺส) เป็น หตฺถมตฺตํ (มีศอกเป็นประมาณ). สิ่งที่มีร้อยเป็นเครื่องนับ (สตํ มานมสฺส) เป็น สตมตฺตํ (มีร้อยเป็นประมาณ). สิ่งที่มีโทณะเป็นเครื่องตวง (โทโณ ปริมาณมสฺส) เป็น โทณมตฺตํ (มีโทณะเป็นประมาณ). ด้วยการอุปจาระว่าไม่ต่างกัน จึงเป็น โทโณ ด้วย. “มานะ” คือ “สิ่งที่วัดด้วยสิ่งนี้”, เพราะเป็นความสัมพันธ์ของมานะ จึงเป็นวิธีกรรมของฉัฏฐีวิภัตติเท่านั้น. ในที่นี้มีดังนี้ –

---

උද්ධමානන්තු [Pg.188] උම්මානං, පරිමාණන්තු සබ්බතො;

පමාණං හොති ආයාමො, සංඛ්‍යාසෙසො තු සබ්බතො.

การวัดขึ้นไปเรียกว่า อุมฺมานะ, การวัดโดยรอบเรียกว่า ปริมาณะ, การวัดความยาวเรียกว่า ปมาณะ, ส่วนที่เหลือทั้งหมดเรียกว่า สังขยา.

---

47. තග්ඝො චු+ද්ධං

๔๗. ตคฺฆปัจจัยย่อมมีในอรรถว่า “สูง” ด้วย.

---

උද්ධමානවුත්තිතො තග්ඝො හොති මත්තො ච. ජණ්ණු පරිමාණ+මස්ස ජණ්ණුතග්ඝං, ජණ්ණුමත්තං.

ตคฺฆปัจจัยและมตฺตปัจจัยย่อมมีจากคำที่กล่าวถึงการวัดขึ้นไป. สิ่งที่มีเข่าเป็นประมาณ (ชณฺณุ ปริมาณมสฺส) เป็น ชณฺณุตคฺฆํ (สูงเท่าเข่า), ชณฺณุมตฺตํ (มีเข่าเป็นประมาณ).

---

48. ණො ච පුරිසාති

๔๘. ณปัจจัยย่อมมีจาก ปุริสะ ด้วย.

---

පුරිසා ණො හොති මත්තාදයො ච. පුරිසො පරිමාණ+මස්ස පොරිසං, පුරිසමත්තං+පුරිසතග්ඝං.

สิ่งที่มีบุรุษเป็นประมาณ (ปุริโส ปริมาณมสฺส) เป็น โปริสํ (มีบุรุษเป็นประมาณ), ปุริสมตฺตํ (มีบุรุษเป็นประมาณ), ปุริสตคฺฆํ (สูงเท่าบุรุษ).

---

49. අයු+භද්විතීහං+සෙ

๔๙. อะยุปัจจัยย่อมมีจาก อุภะ ทวิ ติ ในอรรถว่า “ส่วน”.

---

උභද්විතීහි අවයවවුත්තීහි අයො හොති. උභො අංසා අස්ස උභයං, ද්වයං, තයං. අංසසම්බන්ධෙන සමුදායෙ විධි හොතීති න උභයාදිතො බහුවචනන්ති චෙ, ‘‘රාහුනො සිරො’’ ත්‍යාදො අභෙදෙපි භෙදවිවක්ඛාය ලබ්භමානතො බහුවචනං හොතෙව.

อะยุปัจจัยย่อมมีจาก อุภะ ทวิ ติ ที่กล่าวถึงส่วน. สิ่งที่มีสองส่วน (อุโภ อํสา อสฺส) เป็น อุภยํ (ทั้งสอง), ทฺวยํ (สอง), ตยํ (สาม). หากกล่าวว่า “วิธีกรรมย่อมมีในหมู่ด้วยความสัมพันธ์แห่งส่วน จึงไม่เป็นพหูพจน์จากอุภะเป็นต้น”, แม้ในความไม่ต่างกัน เช่น “ศีรษะของราหู” ก็ย่อมได้พหูพจน์ด้วยความประสงค์จะแยกแยะ.

---

50. සඞ්ඛ්‍යාය සච්චු+තී+සා+ස+දසන්තායා+ධිකා+ස්මිං සතසහස්සෙ ඩො

๕๐. ฑปัจจัยย่อมมีในอรรถสัตตมีวิภัตติ จากปฐมาวิภัตติที่เป็นจำนวนที่ลงท้ายด้วย สติ, อุติ, อี, อา, ทสะ, หากจำนวนนั้นเกินกว่าร้อยหรือแสน.

---

සත්‍යන්තාය උත්‍යන්තාය ඊසන්තාය ආසන්තාය දසන්තාය සඞ්ඛ්‍යාය පඨමන්තාය අස්මින්ති සත්තම්‍යත්ථෙ ඩො හොති, සා චෙ [Pg.189] සඞ්ඛ්‍යා අධිකා හොති, ය+දස්මින්ති, තං චෙ සතං සහස්සං සතසහස්සං වා හොති. වීසති අධිකා අස්මිං සතෙති වීසංසතං.

ฑปัจจัยย่อมมีในอรรถสัตตมีวิภัตติว่า “ในสิ่งนี้” จากปฐมาวิภัตติที่เป็นจำนวนที่ลงท้ายด้วย สติ, อุติ, อี, อา, ทสะ, หากจำนวนนั้นเกินกว่า, และสิ่งที่มีจำนวนนั้นอยู่เป็นร้อย, พัน, หรือแสน. ยี่สิบเกินกว่าในร้อยนี้ เป็น วีสํสตํ (ร้อยยี่สิบ).

---

139. ඩෙ සතිස්ස තිස්සති

๑๓๙. เมื่อ ฑปัจจัยตามหลัง สติ ย่อมเป็น ติสฺส.

---

ඩෙ පරෙ සත්‍යන්තස්ස තිකාරස්ස ලොපො හොති. එකවීසංසතං සහස්සං සතසහස්සං වා. තිංසති අධිකා අස්මිං සතාදිකෙති තිංසසතං එකතිංසසතං ඉච්චාදි. උත්‍යන්තායනවුති අධිකා අස්මිං සතාදිකෙති නවුතංසතං සහස්සං සතසහස්සං වා. ඊසන්තාය-චත්තාලීසං අධිකා අස්මිං සතෙ සහස්සෙ සතසහස්සෙති චත්තාලීසසත+මිච්චාදි. ආසන්තාය එවං, පඤ්ඤාසංසත+මිච්චාදි. දසන්තාය-එකාදසංසත+මිච්චාදි.

เมื่อ ฑปัจจัยอยู่หลัง ย่อมลบสระ อิ ที่สุดของจำนวนที่ลงท้ายด้วย สติ. ร้อยยี่สิบเอ็ด, พัน, หรือแสน. สามสิบเกินกว่าในร้อยเป็นต้นนี้ เป็น ติํสสตํ (ร้อยสามสิบ), เอกติํสสตํ (ร้อยสามสิบเอ็ด) เป็นต้น. เก้าสิบเกินกว่าในร้อยเป็นต้นนี้ เป็น นวุตํสตํ (ร้อยเก้าสิบ), พัน, หรือแสน. ในจำนวนที่ลงท้ายด้วย อี: สี่สิบเกินกว่าในร้อย, พัน, แสนนี้ เป็น จตฺตาลีสสตํ (ร้อยสี่สิบ) เป็นต้น. ในจำนวนที่ลงท้ายด้วย อา: เช่นเดียวกัน, ปญฺญาสํสตํ (ร้อยห้าสิบ) เป็นต้น. ในจำนวนที่ลงท้ายด้วย ทสะ: เอกาทสํสตํ (ร้อยสิบเอ็ด) เป็นต้น.

---

51. තස්ස පූරණෙ+කාදසාදිතො වා

๕๑. ฑปัจจัยย่อมมีในอรรถปูรณะ จากเอกาทสะเป็นต้น หรือไม่ก็ได้.

---

ඡට්ඨියන්තායෙ+කාදසාදිකාය සංඛ්‍යාය ඩො හොති පූරණත්ථෙ විභාසා. සා සංඛ්‍යා පූරියතෙ යෙන තං පූරණං. එකාදසන්නං පූරණො එකාදසො. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘ම පඤ්චාදිකතීහී’’ති මො, එකාදසමො. වීසතියා පූරණො වීසො වීසතිමො, තිංසො, තිංසතිමො. වාසද්දස්ස වවත්ථිතවිභාසත්තා නිච්චං චත්තාලීසො පඤ්ඤාසො.

ฑปัจจัยย่อมมีในอรรถปูรณะ จากจำนวนที่ลงท้ายด้วยฉัฏฐีวิภัตติมีเอกาทสะเป็นต้น โดยวิภาสา (เลือกได้). จำนวนนั้นถูกเติมเต็มด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นเรียกว่า ปูรณะ. สิ่งที่เติมเต็มสิบเอ็ด เป็น เอกาทโส (ที่สิบเอ็ด). ในที่อื่น “ม ปญฺจาทิกตีหิ” (มปัจจัยจากปัญจะเป็นต้น) เป็น โม, เอกาทสโม (ที่สิบเอ็ด). สิ่งที่เติมเต็มยี่สิบ เป็น วีโส (ที่ยี่สิบ), วีสติโม (ที่ยี่สิบ), ติํโส (ที่สามสิบ), ติํสติโม (ที่สามสิบ). เพราะคำว่า “วา” เป็นวิภาสาที่กำหนดไว้ จึงเป็น จตฺตาลีโส (ที่สี่สิบ), ปญฺญาสโส (ที่ห้าสิบ) เสมอ.

---

52. ම පඤ්චාදිකතීහිති

๕๒. มปัจจัยย่อมมีจาก ปัญจะ เป็นต้น.

---

මපච්චයෙ පඤ්චමො, පඤ්චමී. සත්තමො, සත්තමී. අට්ඨමො, අට්ඨමී. කතිමො, කතිමී ඉච්චාදි.

ในมปัจจัย: ปญฺจโม (ที่ห้า ชาย), ปญฺจมี (ที่ห้า หญิง). สตฺตโม (ที่เจ็ด ชาย), สตฺตมี (ที่เจ็ด หญิง). อฏฺฐโม (ที่แปด ชาย), อฏฺฐมี (ที่แปด หญิง). กติโม (ที่เท่าไร ชาย), กติมี (ที่เท่าไร หญิง) เป็นต้น.

---

53. සථාදීන+මි චති

๕๓. อิปัจจัยย่อมมีจาก สตะ เป็นต้น ด้วย.

---

සතාදීනං [Pg.190] මො ච අන්තාදෙසො ඉ ච. සතස්ස පූරණො සතිමො, සහස්සිමො.

อาเทศที่สุดของสตะเป็นต้นเป็น ม และมี อิ ปัจจัยด้วย. สิ่งที่เติมเต็มร้อย เป็น สติโม (ที่ร้อย), สหสฺสิโม (ที่พัน).

---

54. ඡා ට්ඨ+ට්ඨමාති

๕๔. ฉะ ฏฺฐะ+ฏฺฐะมาติ (การอธิบายคำว่า ฉฏฺฐะ และ ฉฏฺฐมา)

---

ඡසද්දා පූරණත්ථෙ ට්ඨ+ට්ඨමා. ඡන්නං පූරණො ඡට්ඨො, ඡට්ඨමො. ඉත්ථියං ඡට්ඨී, ඡට්ඨමී. ‘‘චතුත්ථදුතියෙස්වෙ+සං තතියපඨමා’’ති නිපාතනා පූරණත්ථෙ ද්විතො තියො ද්විස්ස දු ච, තිචතූහි තිස්ස අ, තිය+ත්ථා ච යථාක්කමං, දුතියො තතියො, චතුත්ථො.

คำว่า ฉะ (หก) ในอรรถปูรณะ มีปัจจัย ฏฺฐะ และ ฏฺฐะมา. ลำดับที่หก คือ ฉฏฺฐะ, ฉฏฺฐโม. ในอิตถีลิงค์ คือ ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี. ด้วยการนิบาตว่า 'จตุตถทุติเยสฺเวสํ ตติยปฐมา' ในอรรถปูรณะ จาก ทวิ เป็น ติยะ และอาเทศ ทวิ เป็น ทุ, จาก ติ และ จตุ อาเทศที่สุดเป็น อะ, และปัจจัยคือ ติยะ และ ตฺถะ ตามลำดับ, (จึงสำเร็จรูปเป็น) ทุติโย (ที่สอง), ตติโย (ที่สาม), จตุตฺโถ (ที่สี่).

---

55. එකා කා+ක්‍ය+සහායෙ

๕๕. กะ และ กฺยะ ปัจจัย ลงหลัง เอกะ ศัพท์ ในอรรถว่าไม่มีเพื่อน (โดดเดี่ยว)

---

‘‘සති බ්‍යභිචාරෙ විසෙසනං සාත්ථකං’’ති ඤායා සංඛ්‍යාතො විසෙසෙතුං ‘‘අසහායෙ’’ති වුත්තං. එකස්මා අසහායත්ථෙ ක+ආකී හොන්ති වා. එකොව එකකො, එකාකී, එකො වා.

ด้วยนัยว่า 'เมื่อมีความคลาดเคลื่อน (ผิดแผกไป) วิเสสนะ (คำขยาย) ย่อมมีประโยชน์' จึงกล่าวคำว่า 'asahāye' (ไม่มีผู้ช่วย) เพื่อขยายคำว่า สังขยา (จำนวน). ปัจจัย ก และ อากี ย่อมลงหลัง เอกะ ศัพท์ ในอรรถว่าไม่มีผู้ช่วยบ้าง. เอกะ นั่นเอง เป็น เอกโก, เอกากี หรือ เอกะ.

---

56. වච්ඡාදීහි තනුත්තෙ තරො

๕๖. ปัจจัย ตโร ย่อมลงหลัง วัจฉะ เป็นต้น ในอรรถว่าความน้อยลง (ความเล็กน้อย).

---

වච්ඡාදීනං සභාවස්ස තනුත්තෙ=කිඤ්චිමත්තාවසෙසෙ තරො හොති. සො=සකො භාවො සභාවො අත්තනියපවත්තිනිමිත්තං. සුසුත්තස්ස තනුත්තෙ වච්ඡතරො, ඉත්ථියං වච්ඡතරී. යොබ්බනස්ස තනුත්තෙ ඔක්ඛතරො. ඔක්ඛා=දුතියවයට්ඨගොණො. අස්සභාවස්ස තනුත්තෙ අස්සතරො. ගාවොති ජාතිසාමත්ථියස්ස තනුත්තෙ උසභතරො. එත්ථ තනුත්තං අප්පබලතා.

เมื่อความน้อยลงแห่งสภาวะของวัจฉะเป็นต้น คือเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย ปัจจัย ตโร ย่อมมี. คำว่า โส (นั้น) คือ สโก ภาโว (ภาวะของตน) หรือ สภาโว (สภาวะ) ซึ่งเป็นเหตุแห่งการเป็นไปในตน. เมื่อความน้อยลงแห่งความเป็นลูกโค เป็น วัจฉตโร (ลูกโคหนุ่ม), ในอิตถีลิงค์ เป็น วัจฉตรี (ลูกโคสาว). เมื่อความน้อยลงแห่งความเป็นหนุ่ม เป็น โอกขตโร. โอกขา คือ โคที่อยู่ในวัยที่สอง. เมื่อความน้อยลงแห่งสภาวะของม้า เป็น อัสสตโร (ม้าแกลบ/ล่อ). เมื่อความน้อยลงแห่งความสามารถโดยชาติของโค เป็น อุสภตโร. ในที่นี้ ความน้อยลง หมายถึง ความมีกำลังน้อย.

---

57. කිම්හා නිද්ධාරණෙ රතර+රතමා

๕๗. ปัจจัย รตระ และ รตมา ย่อมลงหลัง กิง ศัพท์ ในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ).

---

කිංසද්දා [Pg.191] නිද්ධාරණෙ රතර+රතමා හොන්ති. කො එවාති කතරො භවතං දෙවදත්තො, කතරො භවතං කට්ඨො. කතමො භවතං දෙවදත්තො, කතමො භවතං කට්ඨො. භාරද්වාජානං කතමො+සි බ්‍රහ්මෙ.

ปัจจัย รตระ และ รตมา ย่อมลงหลัง กิง ศัพท์ ในอรรถแห่งการคัดเลือก. ใครนั่นเอง (คือเทวทัต) เช่น กตโร ภวตัง เทวทัตโต (ในบรรดาท่านทั้งหลาย เทวทัตคือคนไหน), กตโร ภวตัง กัฏโฐ (ในบรรดาท่านทั้งหลาย กัฏฐะคือคนไหน). กตโม ภวตัง เทวทัตโต, กตโม ภวตัง กัฏโฐ. พราหมณ์ ท่านเป็นคนไหนในบรรดาเหล่าภารทวาชะ.

---

58. තෙන දත්තෙ ලි+යාති

๕๘. ปัจจัย ล และ อิยา ย่อมลงในอรรถว่า 'อันผู้นั้นให้แล้ว' (เตน ทัตเต).

---

දත්තෙ+භිධෙය්‍යෙ ල+ඉයා හොන්ති බහුලාධිකාරා මනුස්සසඤ්ඤායං. දෙවෙන දත්තො දෙවලො දෙවියො, බ්‍රහ්මලො බ්‍රහ්මියො. සීවලො සීවියො සිස්ස දීඝො. දෙව+බ්‍රහ්ම+සිවාති තන්නාමකා මනුස්සා. (රත්තමිච්චාදිඅනෙකත්ථතද්ධිතං).

เมื่ออรรถที่พึงกล่าวคือ 'อันผู้นั้นให้แล้ว' ปัจจัย ล และ อิยา ย่อมลง (หลังนามศัพท์) ในชื่อของมนุษย์ ด้วยอำนาจพหุลศัพท์. ผู้ที่เทวะให้แล้ว คือ เทวโล, เทวิโย. ผู้ที่พรหมให้แล้ว คือ พรหมโล, พรหมิโย. สีวโล, สีวิโย (มีการทีฆะ สระ อิ ของ สิ ศัพท์). เทวะ พรหม และ สิวะ คือมนุษย์ผู้มีชื่อเหล่านั้น. (จบ อเนกัตถตัทธิต มี รัตตะ เป็นต้น).

---

59. තස්ස භාවකම්මෙසුත්ත+තා+ත්තන+ණ්‍ය+ණෙය්‍ය+ණි+ය+ණියා

๕๙. ปัจจัย ตตะ, ตา, ตตนะ, ณยะ, เณยยะ, ณิ, ยะ และ ณิยา ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะและกรรมของสิ่งนั้น.

---

ඡට්ඨියන්තා භාවෙ කම්මෙ ච ත්තාදයො හොන්ති බහුලං. න සබ්බෙ පච්චයා සබ්බතො හොන්ති අඤ්ඤත්‍රත්ත+තාහි. භවන්ති එතස්මා බුද්ධිසද්දාති භාවො සද්දපවත්තිනිමිත්තං. වුත්තඤ්ච –

ปัจจัยมี ตตะ เป็นต้น ย่อมลงหลังนามศัพท์ที่ประกอบด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่าภาวะและกรรมโดยมาก. ปัจจัยทั้งหมดมิใช่ว่าจะลงหลังศัพท์ทั้งปวงได้ (ตามใจชอบ) ยกเว้น ตตะ และ ตา ปัจจัย. คำว่า ภาวะ คือเหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์ เพราะความรู้และศัพท์ย่อมเกิดขึ้นจากสิ่งนี้. และมีคำกล่าวไว้ว่า -

---

හොන්ත්‍ය+ස්මා සද්දබුද්ධීති, භාවො තං සද්දවුත්තියා;

නිමිත්තභූතං නාමඤ්ච, ජාති දබ්බං ක්‍රියා ගුණොති.

'ความรู้และศัพท์ย่อมเกิดขึ้นจากสิ่งนี้ (เหตุนี้) เพราะฉะนั้น สิ่งที่เป็นเหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์นั้น จึงชื่อว่า ภาวะ; (ซึ่งได้แก่) นาม, ชาติ, ทรัพย์ (สสาร), กิริยา และคุณ.'

---

නීලස්ස පටස්ස භාවො නීලත්තං නීලතාති ගුණො භාවො. එත්ථ නීලගුණවසෙන පටෙ නීලසද්දස්ස වුත්තියා පටබුද්ධියා නිමිත්තං භාවො නාම. නීලස්ස ගුණස්ස භාවො නීලත්තං නීලතාති නීලගුණජාති, එත්ථ නීලගුණජාති නිමිත්තං හුත්වා නීලසද්දස්ස ගුණවුත්තියා [Pg.192] නීලගුණජාති නිමිත්තං. ගොත්තං ගොතාති ගොජාති, එත්ථ ජාතිසද්දානං දබ්බවුත්තියා සති ජාති නිමිත්තං. පාචකස්ස භාවො පාචකත්තංති ක්‍රියාසම්බන්ධිත්තං භාවො, එත්ථ පචනක්‍රියාසම්බන්ධිත්තං භාවො. දණ්ඩිත්තං විසාණිත්තං රාජපුරිසත්තංති දණ්ඩ+විසාණ+රාජදබ්බානං සම්බන්ධිත්තං භාවො, දණ්ඩීත්‍යාදිසද්දපවත්තියා නිමිත්තත්තා.

ภาวะของผ้าสีน้ำเงิน คือ นีลัตตัง, นีลตา จัดเป็นคุณภาวะ. ในที่นี้ ภาวะชื่อว่าเป็นเหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์ว่า 'นีละ' ในผ้า และความรู้ในผ้า โดยอาศัยคุณคือสีน้ำเงิน. ภาวะของสีน้ำเงิน คือ นีลัตตัง, นีลตา คือ นีลคุณชาติ (ชาติแห่งคุณสีน้ำเงิน), ในที่นี้ นีลคุณชาติเป็นเหตุแห่งการเป็นไปในคุณของศัพท์ว่า 'นีละ'. โคตตัง (ความเป็นโค) คือ โคชาติ, ในที่นี้ เมื่อศัพท์ที่เป็นชาติเป็นไปในสสาร (ตัวโค) ชาติจึงเป็นเหตุ. ภาวะของคนหุงต้ม คือ ปาจกัตตัง เป็นภาวะที่เกี่ยวเนื่องด้วยกิริยา, ในที่นี้ ความเกี่ยวเนื่องด้วยกิริยาการหุงต้มเป็นภาวะ. ทัณฑิตตัง, วิสาณิตตัง, ราชปุริสัตตัง เป็นภาวะที่เกี่ยวเนื่องด้วยสสาร คือ ไม้เท้า, เขา และราชบุรุษ เพราะเป็นเหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์ว่า ทัณฑี เป็นต้น.

---

දෙවදත්තස්ස භාවො දෙවදත්තත්තං, චන්දත්තං, සූරියත්තංති තදවත්ථා විසෙසසාමඤ්ඤං, දෙවදත්තස්ස බාලතාදිඅවත්ථාභෙදො, චන්දස්ස කලාදිඅවත්ථභෙදො ච, සූරියස්ස මන්දපටුතාදිඅවත්ථාභෙදො ච සාමඤ්ඤං, තදෙත්ථ නිමිත්තං. එත්ථ විජ්ජමානපදත්ථානං විසයභූතසඤ්ඤාසද්දානං පවත්තිනිමිත්තං වුත්තං. ආකාසත්තං අභාවත්තංති, තත්ථ ඝටාකාස+පීඨරාකාස, පටාභාව+ඝටාභාවාදිනා උපචරිතභෙදසාමඤ්ඤං භාවො.

ภาวะของเทวทัต คือ เทวทัตตัตตัง, จันทัตตัง, สุริยัตตัง เป็นความทั่วไปในความต่างแห่งสภาวะนั้นๆ คือ ความต่างแห่งสภาวะมีความเป็นเด็กเป็นต้นของเทวทัต, ความต่างแห่งสภาวะมีส่วนเสี้ยว (ข้างขึ้นข้างแรม) เป็นต้นของพระจันทร์, และความต่างแห่งสภาวะมีความอ่อนและแก่เป็นต้นของพระอาทิตย์ เป็นความทั่วไป (สามานยะ), สิ่งนั้นเป็นเหตุในที่นี้. ในที่นี้ กล่าวถึงเหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์บัญญัติที่เป็นวิสัยของเนื้อความที่ปรากฏอยู่. อากาสัตตัง, อภาวัตตัง ในคำนั้น ภาวะคือความทั่วไปที่ต่างกันโดยอ้อม (อุปจาร) เช่น อากาศในหม้อและอากาศในอ่าง, ความไม่มีแห่งผ้าและความไม่มีแห่งหม้อ เป็นต้น.

---

ත්තන-පුථුජ්ජනත්තනං. වෙදනාය භාවො වෙදනත්තනං, රස්සො. එවං ජායත්තනං, ජාරත්තනං.

ปัจจัย ตตนะ - ปุถุชนัตตนัง. ภาวะของเวทนา คือ เวทนัตตนัง (มีการทำสระให้สั้น). เช่นเดียวกันนี้ ชายัตตนัง (ความเป็นภรรยา), ชารัตตนัง (ความเป็นชู้).

---

ණ්‍ය-අලසස්ස භාවො කම්මං වා ආලස්‍යං, එත්ථ ‘‘ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං’’ති අ-ලොපෙ ‘‘සරාන+මාදිස්සා’’දිනා ආකාරො, එව+මුපරි ච. බ්‍රාහ්මණස්ස භාවො බ්‍රහ්මඤ්ඤං, ඤ්ඤකාරපුබ්බරූපානි. චාපල්‍යං, නෙපුඤ්ඤං, පෙසුඤ්ඤං, රඤ්ඤො භාවො රජ්ජං, ආධිපච්චං, දායජ්ජං, වෙසම්මං, වෙසමං, ණපච්චයො. සඛිනො භාවො සඛ්‍යං, වාණිජ්ජං, ආරොග්‍යං, ඔදග්‍යං, ආනණ්‍යං, දුබ්බල්‍යං, බල්‍යං, පණ්ඩිච්චං, බාහුස්සච්චං, පොරොහිච්චං. මුට්ඨස්සතිස්ස භාවො මුට්ඨස්සච්චං, ඉලොපො. කොසල්ලං, වෙපුල්ලං. සමානස්ස භාවො සාමඤ්ඤං, පෙරිස්සං, සොමනස්සං, දොමනස්සං, සොවචස්සං, දොවචස්සං, නිපකස්ස [Pg.193] භාවො නෙපක්කං, ආධික්කං, දුභගස්ස භාවො දොභග්ගං, සරූපස්ස භාවො සාරුප්පං, ඔපම්මං, සොඛුම්මං, තථස්ස භාවො තච්ඡං. දුම්මෙධස්ස භාවො දුම්මෙජ්ඣං. භෙසජස්ස භාවො භෙසජ්ජං, බ්‍යාවටස්ස කම්මං වෙය්‍යාවච්චං යථා වෙය්‍යාකරණං.

ปัจจัย ณยะ - ภาวะหรือกรรมของคนเกียจคร้าน คือ อาลสยัง, ในที่นี้มีการลบสระ อะ ด้วยสูตรว่า 'โลโป วณฺณิ วณฺณานํ' และมีรูปอาการด้วยสูตรว่า 'สรานมาทิสฺสา' เป็นต้น, และในคำต่อๆ ไปก็เช่นกัน. ภาวะของพราหมณ์ คือ พรหมัญญัง, มีการแปลงรูปเป็น ญญ. จาปัลยัง, เนปุญญัง, เปสัญญัง. ภาวะของพระราชา คือ รัชชัง, อาธิปัจจัง, ทายัชชัง, เวสัมมัง, เวสมัง (ลง ณ ปัจจัย). ภาวะของสหาย คือ สขยัง, วาณิชชัง, อาโรคยัง, โอทัคยัง, อานัญญัง, ทุพพัลยัง, พัลยัง, ปัณฑิจจัง, พาหุสสัจจัง, โปโรหิจจัง. ภาวะของผู้มีสติหลงลืม คือ มุฏฐัสสัจจัง (ลบ อิ). โกสัลลัง, เวปุลลัง. ภาวะของสิ่งที่เสมอกัน คือ สามัญญัง, เปริสสัง, โสมนัสสัง, โทมนัสสัง, โสวัจจัสสัง, โทวัจจัสสัง. ภาวะของผู้มีปัญญา (นิปกะ) คือ เนปักกัง, อาธึกกัง. ภาวะของผู้มีโชคร้าย คือ โทภัคคัง. ภาวะของสิ่งที่เหมาะสม (สรูปะ) คือ สารุปปัง, โอปัมมัง, โสขุมมัง. ภาวะของสิ่งที่เป็นจริง (ตถะ) คือ ตัจฉัง. ภาวะของผู้มีปัญญาทราม คือ ทุมเมชฌัง. ภาวะของยา คือ เภสัชชัง. กรรมของผู้ขวนขวาย คือ เวยยาวัจจัง เหมือนคำว่า เวยยากรณัง.

---

ණෙය්‍ය-සුචිනො භාවො සොචෙය්‍යං, ආධිපතෙය්‍යං, කපිස්ස භාවො කාපෙය්‍යං. සඨස්ස භාවො කම්මං වා සාඨෙය්‍යං.

ปัจจัย เณยยะ - ภาวะของผู้บริสุทธิ์ คือ โสเจยยัง, อาธิปเตยยัง. ภาวะของลิง คือ กาเปยยัง. ภาวะหรือกรรมของคนเจ้าเล่ห์ คือ สาเฐยยัง.

---

ණ-ගරූනං භාවො ගාරවං, උ අවඞ. පාටවං, අජ්ජවං, මද්දවං, ‘‘කොසජ්ජා’’දිනා උස්ස අත්තං ද්විත්තඤ්ච. පරමානං භාවො පාරමී, වීපච්චයො. සමග්ගානං භාවො සාමග්ගී.

ปัจจัย ณ - ภาวะของครู คือ คารวัง (แปลง อุ เป็น อะวะ). ปาฏวัง, อัชชวัง, มัททวัง. ด้วยสูตรว่า 'โกสชฺชา' เป็นต้น มีการแปลง อุ เป็น อะ และซ้อนพยัญชนะ. ภาวะของผู้สูงสุด คือ ปารมี (ลง วี ปัจจัย). ภาวะของผู้พร้อมเพรียงกัน คือ สามัคคี.

---

ඉය-අධිපතිනො භාවො අධිපතියං, පණ්ඩිතියං, බහුස්සුතියං, නග්ගියං, සූරියං.

ปัจจัย อิยะ - ภาวะของอธิบดี คือ อธิปติยัง, ปัณฑิติยัง, พหุสสุติยัง, นัคคิยัง, สูริยัง.

---

ණිය-අලසස්ස භාවො කම්මං වා ආලසියං, තාලුසියං, මන්දියං, දක්ඛියං, පොරොහිතියං, වෙය්‍යත්තියං.

ปัจจัย ณิยะ - ภาวะหรือกรรมของคนเกียจคร้าน คือ อาลสิยัง, ตาลุสิยัง, มันทิยัง, ทักขิยัง, โปโรหิติยัง, เวยยัตติยัง.

---

කථං රාමණීයකංති, සකත්ථෙ කන්තා ණෙන සිද්ධා. කම්මං=ක්‍රියා, තත්ථ අලසස්ස කම්මං අලසත්තං අලසතා අලසත්තනං ආලස්‍යං ආලසියං වා.

คำว่า รามณียกัง สำเร็จรูปมาจาก ณ ปัจจัย หลัง รมณียะ ศัพท์ ในอรรถของตนเอง (สกัดถะ) ได้อย่างไร. คำว่า กรรม คือ กิริยา, ในที่นั้น กรรมของคนเกียจคร้าน คือ อลสัตตัง, อลสตา, อลสัตตนัง, อาลสยัง หรือ อาลสิยัง.

---

122. සකත්ථෙති

๑๒๒. ในอรรถของตนเอง (สกัดถะ).

---

සකත්ථෙපි යථායොගං ත්තාදයො හොන්ති. යථාභූතමෙව යථාභුච්චං, කාරුඤ්ඤං, පත්තකල්ලං. ආකාසානන්තමෙව ආකාසානඤ්චං, එත්ථ අකාරලොපො, තස්ස චෙ පුබ්බරූපෙ ච කතෙ ‘‘තදමිනා’’දිනා නස්ස ඤ්ඤො ච ලොපො ච හොති, කායපාගුඤ්ඤතා.

แม้ในอรรถของตนเอง ปัจจัยมี ตตะ เป็นต้น ย่อมลงได้ตามความเหมาะสม. สิ่งที่เป็นจริงนั่นเอง คือ ยถาภูจจัง, การุญญัง, ปัตตกัลลัง. อากาศที่ไม่มีที่สุดนั่นเอง คือ อากาสานัญจัง, ในที่นี้มีการลบสระ อะ และเมื่อทำบุพพรูปแล้ว มีการแปลง น เป็น ญ และลบ น ด้วยสูตรว่า 'ตทมินา' เป็นต้น, กายปาคุญญตา.

---

60. බ්‍ය වද්ධදාසා වා

๖๐. ปัจจัย พยะ ย่อมลงหลัง วัทธะ และ ทาสะ ศัพท์บ้าง.

---

ඡට්ඨියන්තා [Pg.194] වද්ධා දාසා ච බ්‍යො හොති භාවකම්මෙසු. වද්ධස්ස භාවො කම්මං වා වද්ධබ්‍යං, වද්ධතා. දාසස්ස භාවො කම්මං වා දාසබ්‍යං, දාස්‍යං, දාසතා. කථං වද්ධවංති, ණෙ වාගමො.

ศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ คือ วทฺธ (แก่) และ ทาส (ทาส) มี พฺย ปัจจัย ในอรรถภาวะและกรรม. ภาวะหรือกรรมของคนแก่ คือ วทฺธพฺยํ (ความเป็นคนแก่), วทฺธตา (ความเป็นคนแก่). ภาวะหรือกรรมของทาส คือ ทาสพฺยํ (ความเป็นทาส), ทาสฺยํ (ความเป็นทาส), ทาสตา (ความเป็นทาส). คำว่า วทฺธวํ (ความเป็นคนแก่) สำเร็จรูปได้อย่างไร? มีการลง ว อาคม ใน ณ ปัจจัย.

---

61. නස යුවා බො ච වස්ස

๖๑. ลง ณส ปัจจัย หลัง ยุว ศัพท์ และแปลง ว เป็น พ

---

ඡට්ඨියන්තා යුවසද්දා භාවකම්මෙසු නණ වා හොති වස්ස බො ච. යුවස්ස භාවො යොබ්බනං, යුවත්තං යුවතා වා.

ศัพท์ ยุวะ ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถภาวะและกรรม มี ณ หรือ ณ ปัจจัยบ้าง และแปลง ว เป็น พ ด้วย. ภาวะของคนหนุ่ม คือ โยพฺพนํ (ความเป็นหนุ่ม), หรือ ยุวตฺตํ (ความเป็นหนุ่ม), ยุวตา (ความเป็นหนุ่ม).

---

62. අණ්වාදිත්වි+මොති

๖๒. ลง อิโม ปัจจัย หลัง อณุ ศัพท์ เป็นต้น

---

භාවෙ වා ඉමො. අණුනො භාවො අණිමා, ලඝිමා, මහතො භාවො මහිමා. කිසස්ස භාවො කසිමා.

ในอรรถภาวะ มี อิโม ปัจจัยบ้าง. ภาวะของสิ่งที่ละเอียด คือ อณิมา (ความเป็นของละเอียด), ลฆิมา (ความเป็นของเบา), ภาวะของสิ่งที่ใหญ่ คือ มหิมา (ความเป็นของใหญ่). ภาวะของสิ่งที่ผอม คือ กสิมา (ความเป็นของผอม).

---

133. කිස+මහත+මිමෙ කස, මහාති

๑๓๓. แปลง กิส เป็น กส และ มหต เป็น มห เมื่อมี อิโม ปัจจัย

---

ඉමම්හි මහතො මහො ච කිසස්ස කසාදෙසො ච හොති.

เมื่อมี อิโม ปัจจัยนี้ มีการแปลง มหต เป็น มห และแปลง กิส เป็น กส

---

63. භාවා තෙන නිබ්බත්තෙති

๖๓. ลงปัจจัยในอรรถว่า สิ่งที่เกิดจากภาวะนั้น

---

ක්‍රියාවාචකසද්දතො ඉමො, පාකෙන නිබ්බත්තං පාකිමං, සෙකිමං.

ลง อิโม ปัจจัย หลังศัพท์ที่กล่าวถึงกิริยา, สิ่งที่เกิดจากการหุงต้ม ชื่อว่า ปากิมํ, สิ่งที่เกิดจากการรด ชื่อว่า เสกิมํ.

---

127. කොසජ්ජා+ජ්ජව+පාරිසජ්ජ+සොහජ්ජ+මද්දවා+රිස්සා+සභා+ජඤ්ඤ+ථෙය්‍ය+ බාහුසච්චා

๑๒๗. โกสัชชะ (ความเกียจคร้าน), อัชชวะ (ความซื่อตรง), ปาริสัชชะ (ความเหมาะสมในที่ประชุม), โสหัชชะ (ความเป็นมิตร), มัททวะ (ความอ่อนโยน), อาริสสะ (ความเป็นฤๅษี), อาสภะ (ความเป็นผู้กล้าหาญ), อาชัญญะ (ความเป็นผู้มีชาติกำเนิดดี), เถยยะ (ความเป็นขโมย), พาหุสัจจะ (ความเป็นพหูสูต)

---

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ ණානුබන්ධෙ. කුසීතස්ස භාවොති භාවෙ ණ්‍යො හොති, ඉමිනා ඊස්ස අකාරෙ ච තස්ස ජෙ ච [Pg.195] කතෙ යස්ස පුබ්බරූපං, කොසජ්ජං. උජුනො භාවෙ අජ්ජවංති ණො, ඉමිනා උස්ස අත්තං, ‘‘උවණ්ණස්සා+වඞ සරෙ’’ති අවඞආදෙසෙ ජස්ස ද්විත්තං. පරිසාසු සාධූති වාක්‍යෙ ‘‘ණ්‍යො තත්ථ සාධූ’’ති ණ්‍යො, ඉමිනා ජාගමො ච, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති ආස්ස රස්සෙ ච කතෙ ජස්ස පුබ්බරූපං, පාරිසජ්ජො. ඉමිනා කමෙන වාක්‍යෙනෙව සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. සුහදයොව සුහජ්ජො, තස්ස භාවො සොහජ්ජං, ඉමිනා අයලොපො. මුදුනො භාවො මද්දවං, ඉමිනා උස්ස අත්තං. ඉසිනො ඉදං භාවො වා ආරිස්සං, ණ්‍යපච්චයෙ ඉමිනා ආරඤාගමෙ ‘‘ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං’’ති අන්තඉකාරලොපො ච. උසභස්ස ඉදං භාවො වා ආසභං, ඉමිනා උස්ස ආ. ආජානීයස්ස භාවො ආජඤ්ඤං, ඉමිනා යලොපෙ ‘‘ලොපො+වණ්ණි+වණ්ණානං’’ති ඊකාරලොපො. ථෙනස්ස භාවො ථෙය්‍යං, ඉමිනා නස්ස යකාරො. බහුස්සුතස්ස භාවො බාහුසච්චං, ඉමිනා උස්ස අකාරො සංයොගාදිලොපො. (භාවතද්ධිතං).

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์. ภาวะของคนเกียจคร้าน (กุสีตะ) ชื่อว่า โกสัชชะ ลง ณฺย ปัจจัยในอรรถภาวะ, ด้วยสูตรนี้ แปลง อี เป็น อะ และแปลง ต เป็น ช, เมื่อซ้อน ช และลบ ย จึงเป็น โกสัชชะ. ภาวะของคนซื่อตรง (อุชุ) ชื่อว่า อัชชวะ ลง ณ ปัจจัย, ด้วยสูตรนี้ แปลง อุ เป็น อะ, และด้วยสูตร "อุวณฺณสฺสาวง สเร" แปลง อุ เป็น อวง แล้วซ้อน ช. ผู้ที่เก่งในที่ประชุม (ปริสา) ชื่อว่า ปาริสัชชะ ด้วยสูตร "ณฺโย ตตฺถ สาธู", ด้วยสูตรนี้มีการลง ช อาคม, และด้วยสูตร "พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา" รัสสะ อา เป็น อะ แล้วซ้อน ช. พึงทราบการสำเร็จรูปของศัพท์ด้วยวิเคราะห์ตามลำดับอย่างนี้. ผู้มีใจดี (สุหทยะ) คือ สุหัชชะ, ภาวะของสุหัชชะนั้น คือ โสหัชชะ, ด้วยสูตรนี้ลบ อะ และ ยะ. ภาวะของคนอ่อนโยน (มุทุ) คือ มัททวะ, ด้วยสูตรนี้แปลง อุ เป็น อะ. ภาวะหรือสมบัติของฤๅษี (อิสิ) คือ อาริสสะ, ใน ณฺย ปัจจัย ด้วยสูตรนี้ลง อารัญ อาคม และด้วยสูตร "โลโปวณฺณิวณฺณานํ" ลบ อิ ที่สุดศัพท์. ภาวะหรือสมบัติของพระขีณาสพ (อุสภะ) คือ อาสภะ, ด้วยสูตรนี้แปลง อุ เป็น อา. ภาวะของม้าอาชาไนย (อาชานียะ) คือ อาชัญญะ, ด้วยสูตรนี้ลบ ยะ และด้วยสูตร "โลโปวณฺณิวณฺณานํ" ลบ อี. ภาวะของขโมย (เถนะ) คือ เถยยะ, ด้วยสูตรนี้แปลง น เป็น ย. ภาวะของพหูสูต (พหุสสุตะ) คือ พาหุสัจจะ, ด้วยสูตรนี้แปลง อุ เป็น อะ และลบพยัญชนะซ้อนตัวหน้า. (จบ ภาวตัทธิต).

---

64. තර+තමි+ස්සිකි+යි+ට්ඨා+තිසයෙ

๖๔. ลง ตร, ตม, อิสฺสิก, อิย, อิฏฺฐ ปัจจัย ในอรรถอติสยะ (ยิ่ง, ที่สุด)

---

අතිසයෙ වත්තමානතො හොන්තෙ+තෙ පච්චයා. අතිසයෙන පාපො පාපතරො පාපතමො පාපිස්සිතො පාපියො පාපිට්ඨො, ඉත්ථියං පාපතරා ඉච්චාදි. අතිසයප්පච්චයන්තාපි අතිසයප්පච්චයො, අතිසයෙන පාපිට්ඨො පාපිට්ඨතරො පාපිට්ඨතමො. එවං පටුතරො පටුතමො, පටිස්සිකො, පටියො, පටිට්ඨො, වරතරො ඉච්චාදි පණීතතරො ඉච්චාදි ච.

ปัจจัยเหล่านี้ย่อมลงในอรรถอติสยะ (ยิ่ง, ที่สุด). บาปอย่างยิ่ง คือ ปาปตโร (บาปกว่า), ปาปตโม (บาปที่สุด), ปาปิสฺสิโต (บาปยิ่ง), ปาปิโย (บาปยิ่ง), ปาปิฏฺโฐ (บาปที่สุด), ในเพศหญิงเป็น ปาปตรา เป็นต้น. แม้ศัพท์ที่ลงปัจจัยอติสยะแล้ว ก็ยังลงปัจจัยอติสยะซ้อนได้อีก เช่น บาปที่สุด คือ ปาปิฏฺฐตโร, ปาปิฏฺฐตโม. เช่นเดียวกับ ปฏุตโร, ปฏุตโม, ปฏิสฺสิโก, ปฏิโย, ปฏิฏฺโฐ, วรตโร เป็นต้น และ ปณีตตโร เป็นต้น.

---

135. ජො වුද්ධස්සි+යි+ට්ඨෙසු

๑๓๕. แปลง วุทฺธ เป็น ช เมื่อมี อิย และ อิฏฐ ปัจจัย

---

වුද්ධස්ස [Pg.196] ජො හොති ඉයඉට්ඨෙසු. අතිසයෙන වුද්ධො ජෙය්‍යො ජෙට්ඨො, ජාදෙසෙ පුබ්බසරලොපෙ ලුත්තා සරා ඉස්ස එකාරෙ ච යස්ස ද්විත්තං.

แปลง วุทฺธ เป็น ช เมื่อมี อิย และ อิฏฐ ปัจจัย. ผู้แก่กว่าอย่างยิ่ง คือ เชยโย, เชฏฺโฐ. เมื่อแปลงเป็น ช แล้ว ลบสระหน้า, เมื่อสระลบไปแล้ว แปลง อิ เป็น เอ และซ้อน ย.

---

136. බාළ්හ+න්තික+පසත්ථානං සාධ+නෙද+සා

๑๓๖. แปลง พาลฺห เป็น สาธ, อันติก เป็น เนท, และ ปสัตถ เป็น ส เมื่อมี อิย และ อิฏฐ ปัจจัย

---

ඉයඉට්ඨෙසු බාළ්හ+න්තික+පසත්ථානං සාධ+නෙද+සා හොන්ති යථාක්කමං. අතිසයෙන බාළ්හො සාධියො සාධිට්ඨො. අතිසයෙන අන්තිකො නෙදියො නෙදිට්ඨො. අතිසයෙන පසත්ථො සෙය්‍යො සෙට්ඨො, පුබ්බෙව සරෙ ලුත්තෙ ඉස්ස එ ද්විත්තඤ්ච.

เมื่อมี อิย และ อิฏฐ ปัจจัย แปลง พาลฺห, อันติก, ปสัตถ เป็น สาธ, เนท, ส ตามลำดับ. แข็งแรงอย่างยิ่ง คือ สาธิโย, สาธิฏฺโฐ. ใกล้ที่สุด คือ เนทิโย, เนทิฏฺโฐ. ประเสริฐที่สุด คือ เสยโย, เสฏฺโฐ. เมื่อสระหน้าถูกลบไปแล้ว แปลง อิ เป็น เอ และมีการซ้อนพยัญชนะ.

---

137. කණ+කන+ප්ප+යුවානං

๑๓๗. แปลง อปฺป เป็น กณ และ ยุว เป็น กน เมื่อมี อิย และ อิฏฐ ปัจจัย

---

ඉයඉට්ඨෙසු අප්පයුවානං කණ+කනා හොන්ති යථාක්කමං. අතිසයෙන අප්පො කණියො කණිට්ඨො. අතිසයෙන යුවා කනියො කනිට්ඨො.

เมื่อมี อิย และ อิฏฐ ปัจจัย แปลง อปฺป เป็น กณ และ ยุว เป็น กน ตามลำดับ. น้อยอย่างยิ่ง คือ กณิโย, กณิฏฺโฐ. หนุ่มอย่างยิ่ง คือ กนิโย, กนิฏฺโฐ.

---

138. ලොපො වී+මන්තු+වන්තූනන්ති

๑๓๘. ลบ วี, มนฺตุ และ วนฺตุ ปัจจัย เมื่อมี อิย และ อิฏฐ ปัจจัย

---

ඉයඉට්ඨෙසු වී+මන්තු+වන්තූනං ලොපො. අතිසයෙන මෙධාවී මෙධියො මෙධිට්ඨො. අතිසයෙන සතිමා සතියො සතිට්ඨො. අතිසයෙන ගුණවා ගුණියො ගුණිට්ඨො. එත්ථ යථාක්කමං මන්ත්වත්ථෙ වී+මන්තු+වන්තු හොති.

เมื่อมี อิย และ อิฏฐ ปัจจัย ให้ลบ วี, มนฺตุ และ วนฺตุ ปัจจัย. ผู้มีปัญญาอย่างยิ่ง คือ เมธิโย, เมธิฏฺโฐ. ผู้มีสติอย่างยิ่ง คือ สติโย, สติฏฺโฐ. ผู้มีคุณอย่างยิ่ง คือ คุณิโย, คุณิฏฺโฐ. ในที่นี้ วี, มนฺตุ, วนฺตุ ปัจจัย ลงในอรรถ "มี" (มตฺถะ) ตามลำดับ.

---

65. තන්නිස්සිතෙ ල්ලො

๖๕. ลง ลฺล ปัจจัย ในอรรถว่า ผู้อาศัยสิ่งนั้น

---

ල්ලපච්චයො [Pg.197] හොති දුතියන්තා තන්නිස්සිතත්ථෙ. වෙදං නිස්සිතං වෙදල්ලං. දුට්ඨු නිස්සිතං දුට්ඨුල්ලං. වෙදන්ති තුට්ඨි. ඉල්ලෙ සඞ්ඛාරං නිස්සිතං සඞ්ඛාරිල්ලං.

ลง ลฺล ปัจจัย หลังนามศัพท์ที่ลงทุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า ผู้อาศัยสิ่งนั้น. ผู้อาศัยเวท (ความรู้) ชื่อว่า เวทลฺลํ. ผู้อาศัยความชั่ว ชื่อว่า ทุฏฺฐุลฺลํ. คำว่า เวท ในที่นี้หมายถึง ความยินดี. เมื่อลง อิลฺล ปัจจัย, ผู้อาศัยสังขาร ชื่อว่า สงฺขาริลฺลํ.

---

66. තස්ස විකාරාවයවෙසු ණ+ණික+ණෙය්‍ය+මයා

๖๖. ลง ณ, ณิก, เณยฺย, มย ปัจจัย ในอรรถวิการ (การแปรสภาพ) และอวยวะ (ส่วนประกอบ) ของสิ่งนั้น

---

පකතියා උත්තර+මවත්ථන්තරං විකාරො. ඡට්ඨියන්තා නාමස්මා විකාරෙ+වයවෙ ච ණාදයො හොන්ති බහුලං. ණ-අයසො විකාරො ආයසං බන්ධනං, සකාගමො. උදුම්බරස්ස අවයවො විකාරො වා ඔදුම්බරං භස්මං පණ්ණං වා. කාපොතං මංසං සත්ති වා. ණික-කප්පාසස්ස විකාරො කප්පාසිකං වත්ථං. ණෙය්‍ය-එණිස්ස විකාරො+වයවො වා එණෙය්‍යං. කොසානං විකාරො කොසෙය්‍යං වත්ථං. මය-තිණානං විකාරො තිණමයං, දාරුමයං, නළමයං, මත්තිකාමයං, සුවණ්ණමයො රථො, රූපියමයං. ‘‘අඤ්ඤස්මිං’’ති මයො, ගුන්නං කරීසං ගොමයං.

วิการ คือ สภาพที่เปลี่ยนไปจากเดิม. ลง ณ ปัจจัย เป็นต้น หลังนามศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถวิการและอวยวะโดยมาก. ณ ปัจจัย: วิการของเหล็ก คือ อายสํ (เครื่องจองจำที่ทำด้วยเหล็ก), ลง ส อาคม. อวยวะหรือวิการของต้นมะเดื่อ คือ โอทุมฺพรมฺ (เถ้าหรือใบมะเดื่อ). เนื้อหรือกำลังของนกพิราบ คือ กาโปตํ. ณิก ปัจจัย: วิการของฝ้าย คือ กปฺปาสิกํ (ผ้าฝ้าย). เณยฺย ปัจจัย: วิการหรืออวยวะของเนื้อทราย คือ เอเณยฺยํ. วิการของดักแด้ คือ โกเสยฺยํ (ผ้าไหม). มย ปัจจัย: วิการของหญ้า คือ ติณมยํ, ทารุมยํ (ทำด้วยไม้), นฬมยํ (ทำด้วยไม้อ้อ), มตฺติกามยํ (ทำด้วยดิน), สุวณฺณมโย รโถ (รถทำด้วยทอง), รูปิยมยํ (ทำด้วยเงิน). ในอรรถ "อื่น" ก็ลง มย ปัจจัยได้ เช่น มูลของวัว คือ โคมยํ.

---

67. ජතුතො ස්සණ වා

๖๗. ลง สฺสณ ปัจจัย หลัง ชตุ ศัพท์บ้าง

---

විකාරාවයවෙසු ජතුතො ස්සණ වා හොති. එත්ථ ‘‘විකාරාවයවෙසූ’’ති වත්තන්තෙසුපි බහුලාධිකාරා විකාරෙයෙව හොති. ජතුනො විකාරො ජාතුස්සං ජතුමයං.

ลง สฺสณ ปัจจัย หลัง ชตุ ศัพท์ ในอรรถวิการและอวยวะบ้าง. ในที่นี้ แม้จะตามบทว่า "วิการและอวยวะ" มา แต่ด้วยอำนาจ พพุลศัพท์ จึงลงในอรรถวิการเท่านั้น. วิการของครั่ง คือ ชาตุสฺสํ หรือ ชตุมยํ.

---

123. ලොපොති

๑๒๓. มีการลบปัจจัย

---

බහුලං පච්චයලොපොපි. ‘‘ඵලිතස්ස රුක්ඛස්ස ඵල+මවයවො විකාරො ච, පල්ලවිතස්සෙව පල්ලවං’’ති වුත්තත්තා ඵලාදයො [Pg.198] අවයවා විකාරා ච හොන්ති, තස්මා ඉදං වුච්චති ඵලපුප්ඵමූලෙසු විකාරාවයවෙසු-පියාලස්ස ඵලානි පියාලානි, මල්ලිකාය පුප්ඵානි මල්ලිකා, උසීරස්ස මූලං උසීරං. තංසද්දෙන වා තදභිධානං අභෙදොපචාරෙන, තස්මා පච්චයලොපං විනාපි සිජ්ඣති.

โดยมากมีการลบปัจจัยด้วย เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "ผลของต้นไม้ที่มีผลเป็นส่วนประกอบและวิการ, เช่นเดียวกับใบของต้นไม้ที่มีใบ" ดังนั้น ผลเป็นต้น จึงเป็นทั้งส่วนประกอบและวิการ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวในอรรถวิการและอวยวะของผล ดอก และราก เช่น ผลของต้นปิยาล เป็น ปิยาล (ผลปิยาล), ดอกของต้นมะลิ เป็น มัลลิกา (ดอกมะลิ), รากของต้นอุสีระ เป็น อุสีระ (รากอุสีระ) หรือการเรียกชื่อนั้นด้วยคำนั้นเองโดยไม่แยกแยะ ดังนั้น จึงสำเร็จได้โดยไม่ต้องลบปัจจัย

---

68. සමූහෙ කණ+ණ+ණිකා

๖๘. ลง กณ, ณ, ณิก ปัจจัย ในอรรถสมูหะ (หมู่)

---

ඡට්ඨියන්තා සමූහෙ කණ+ණ+ණිකා හොන්ති. ගොත්තපච්චයන්තා කණ-රාජඤ්ඤානං සමූහො රාජඤ්ඤකං, මානුසකං. උක්ඛාදීහි උක්ඛානං සමූහො ඔක්ඛකං, ‘‘සංයොගෙ ක්වචී’’ති ඔකාරො. ඔට්ඨකං. උරබ්භානං සමූහො ඔරබ්භකං. රාජකං, රාජපුත්තකං, හත්ථිකං, ධෙනුකං, මායූරකං, කාපොතකං, මාහිසකං. ණ-කාකානං සමූහො කාකං, භික්ඛං. ණික අචිත්තා-අපූපානං සමූහො ආපූපිකං, සංකුලිකං.

เบื้องหลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่าหมู่ มีปัจจัยคือ กณ ณ และ ณิกา. เบื้องหลังบทที่ลงโคตรปัจจัย มี กณปัจจัย เช่น หมู่แห่งกษัตริย์ ชื่อว่า ราชัญญกะ, มานุสกะ. เบื้องหลังอุกขศัพท์เป็นต้น เช่น หมู่แห่งหม้อ ชื่อว่า อกขกะ (ในคำนี้) มีการแปลงเป็นโอด้วยสูตรว่า 'สํโยเค กวจิ', โอฏฐกะ. หมู่แห่งแกะ ชื่อว่า โอรัพภกะ. ราชกะ, ราชปุตตกะ, หัตถิกะ, เธนุกะ, มายูรกะ, กาโปตกะ, มาหิสกะ. ณ ปัจจัย เช่น หมู่แห่งกา ชื่อว่า กากะ, ภิกขะ. ณิก ปัจจัย เบื้องหลังอจิตตกศัพท์และอปูปศัพท์ เช่น หมู่แห่งขนม ชื่อว่า อาปูปิกะ, สังกุลิกะ.

---

69. ජනාදීහි තාති

๖๙. เบื้องหลังชนศัพท์เป็นต้น มี ตา ปัจจัย

---

සමූහත්ථෙ තා. ජනානං සමූහො ජනතා, ගජතා, බන්ධුතා, ගාමතා, සහායතා, නාගරතා. තාන්තා සභාවතො ඉත්ථිලිඞ්ගා.

ในอรรถว่าหมู่ มี ตา ปัจจัย. หมู่แห่งชน ชื่อว่า ชนตา, คชตา, พันธุตา, คามตา, สหายตา, นาครตา. บทที่มี ตา ปัจจัยเป็นที่สุด โดยสภาวะเป็นอิตถีลิงค์

---

මදනීයන්ති කරණෙ+ධිකරණෙ වා අනීයෙන සිද්ධං. ධූමායිතත්තන්තික්තන්තා නාමධාතුතො ත්තෙන සිද්ධං, ධූමො විය ආචරතීති ‘‘කත්තුතා+යො’’ති ආයෙ ‘‘ගමනත්ථාකම්මකාධාරෙ චා’’ති ක්තපච්චයෙ ඌආගමෙ ච කතෙ ධූමායිතස්ස භාවොති ධූමායිතත්තං.

บทว่า มทนียํ สำเร็จด้วย อนียปัจจัย ในอรรถกรรณะหรืออธิกรณะ. บทว่า ธูมายิตตฺตํ สำเร็จด้วย ตฺต ปัจจัย จากนามธาตุที่มี กฺต ปัจจัยเป็นที่สุด, (วิเคราะห์ว่า) ประพฤติเหมือนควัน ชื่อว่า ธูมายติ, เมื่อลง อาย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'กตฺตุตาโย' และลง กฺต ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'คมนตฺถากมฺมกาธาเร จ' และลง อู อาคม แล้ว, ความเป็นแห่งสิ่งที่ประพฤติเหมือนควัน ชื่อว่า ธูมายิตตฺตํ

---

70. ඉයො හිතෙති

๗๐. อิยปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล

---

හිතත්ථෙ [Pg.199] ඉයො. උපාදානානං හිතං උපාදානියං.

ในอรรถว่าเกื้อกูล มี อิยปัจจัย. สิ่งที่เกื้อกูลแก่อุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานิยะ

---

71. චක්ඛාදිතො ස්සොති

๗๑. เบื้องหลังจักขุศัพท์เป็นต้น มี สฺโส ปัจจัย

---

හිතත්ථෙ ස්සො. චක්ඛුනො හිතං චක්ඛුස්සං, ආයුස්සං.

ในอรรถว่าเกื้อกูล มี สฺโส ปัจจัย. สิ่งที่เกื้อกูลแก่จักษุ ชื่อว่า จักขุสสะ, สิ่งที่เกื้อกูลแก่อายุ ชื่อว่า อายุสสะ

---

72. ණ්‍යො තත්ථ සාධු

๗๒. ณฺย ปัจจัย ในอรรถว่าฉลาดในที่นั้น

---

සත්තම්‍යන්තා තත්ථ සාධූති අස්මිං අත්ථෙ ණ්‍යො හොති. සාධූති කුසලො යොග්ගො හිතො වා. සභායං කුසලො සබ්භො, ආකාරලොපො. පරිසායං සාධු පාරිසජ්ජො, ‘‘කොසජ්ජා’’දිනා ජාගමෙ අකාරවුද්ධි. මෙධාය හිතං මෙජ්ඣං ඝතං. පාදානං හිතං පජ්ජං තෙලං. ‘‘අඤ්ඤස්මිං’’ති ණ්‍යො, රථං වහතීති රච්ඡා.

เบื้องหลังบทที่ลงสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'ฉลาดในที่นั้น' มี ณฺย ปัจจัย. คำว่า สาธุ หมายถึง ฉลาด, เหมาะสม หรือเกื้อกูล. ผู้ฉลาดในสภา ชื่อว่า สัพภะ (มีการลบสระ อา). ผู้ฉลาดในบริษัท ชื่อว่า ปาริสัชชะ (มีการลง ช อาคม ด้วยสูตร 'โกสชฺชา' เป็นต้น และพฤทธิ์ อ เป็น อา). สิ่งที่เกื้อกูลแก่ปัญญา (เมธา) ชื่อว่า เมชฌะ (เช่น เนยใส). สิ่งที่เกื้อกูลแก่เท้า ชื่อว่า ปัชชะ (เช่น น้ำมัน). ณฺย ปัจจัย ในอรรถอื่น (เช่น) ผู้ลากรถ ชื่อว่า รัจฉา

---

73. කම්මා නිය+ඤ්ඤාති

๗๓. เบื้องหลังกัมมศัพท์ มี นิย และ ญฺญ ปัจจัย

---

කම්මසද්දා සාධ්වත්ථෙ නිය+ඤ්ඤා හොන්ති. කම්මෙ සාධු කම්මනියං කම්මඤ්ඤං.

เบื้องหลังกัมมศัพท์ ในอรรถว่าฉลาด มี นิย และ ญฺญ ปัจจัย. ผู้ฉลาดในงาน ชื่อว่า กัมมนิยะ, กัมมัญญะ

---

74. කථාදිත්වි+කොති

๗๔. เบื้องหลังกถาศัพท์เป็นต้น มี อิก ปัจจัย

---

ඉකො. කථායං කුසලො කථිකො. ධම්මකථිකො, සඞ්ගාමිකො, පවාසිකො, උපවාසිකො.

อิก ปัจจัย. ผู้ฉลาดในกถา ชื่อว่า กถิกะ. ธัมมกถิกะ, สังคามิกะ, ปวาสิกะ, อุปวาสิกะ

---

75. පථාදීහි ණෙය්‍යොති

๗๕. เบื้องหลังปถศัพท์เป็นต้น มี เณยย ปัจจัย

---

ණෙය්‍යො. පථෙ හිතං පාථෙය්‍යං, සපතිස්මිං හිතං සාපතෙය්‍යං ධනං. පදීපෙය්‍යං තෙලං.

เณยย ปัจจัย. สิ่งที่เกื้อกูลแก่ทาง ชื่อว่า ปาเถยยะ. ทรัพย์ที่เกื้อกูลแก่ตนเอง ชื่อว่า สาปเตยยะ. น้ำมันที่เกื้อกูลแก่ประทีป ชื่อว่า ปทีเปยยะ

---

76. දක්ඛිණායා+රහෙති

๗๖. เบื้องหลังทักขิณาศัพท์ ในอรรถว่าควร

---

අරහත්ථෙ [Pg.200] ණෙය්‍යො. දක්ඛිණං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො.

ในอรรถว่าควร มี เณยย ปัจจัย. ผู้ควรซึ่งทักขิณา ชื่อว่า ทักขิเณยยะ

---

77. රායො තුමන්තාති

๗๗. เบื้องหลังบทที่มี ตุมุน ปัจจัย (ตุมันตะ) มี ราย ปัจจัย

---

අරහත්ථෙ තුමන්තා රායො වා. ඝාතෙතුං අරහතීති ඝාතෙතායං, ‘‘රානුබන්ධෙ+න්තසරාදිස්සා’’ති උංලොපො. ජාපෙතායං, පබ්බාජෙතායං. වාති කිං, ඝාතෙතුං. (සංකිණ්ණතද්ධිතං).

ในอรรถว่าควร มี ราย ปัจจัย เบื้องหลังบทที่มี ตุมุน ปัจจัยบ้าง. ผู้ควรเพื่อจะฆ่า ชื่อว่า ฆาเตตายะ (มีการลบ อุํ ด้วยสูตร 'รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา'). ชาเปตายะ, ปัพพาเชตายะ. คำว่า 'บ้าง' (วา) มีประโยชน์อะไร? เพื่อให้คงรูป ฆาเตตุํ ไว้ได้. (จบ สังกิณณตัทธิต)

---

78. ත+මෙත්ථ+ස්ස+ත්ථීති මන්තු

๗๘. ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้' หรือ 'สิ่งนั้นมีแก่ผู้นี้' มี มันตุ ปัจจัย

---

පඨමන්තා එත්ථ අස්ස අත්ථීති එතෙස්ව+ත්ථෙසු මන්තු හොති. ගාවො එත්ථ දෙසෙ අස්ස වා පුරිසස්ස සන්තීති ගොමා, ගොමන්තො ඉච්චාදි ගුණවන්තුසමං.

เบื้องหลังบทที่ลงปฐมาวิภัตติ ในอรรถว่า 'มีอยู่ในที่นี้' หรือ 'มีแก่ผู้นี้' มี มันตุ ปัจจัย. โคทั้งหลายมีอยู่ในประเทศนี้ หรือมีแก่บุรุษนี้ ชื่อว่า โคมันตุ (โคมา, โคมันโต เป็นต้น) แจกเหมือน คุณวันตุ

---

අත්ථීති වත්තමානකාලොපාදානතො භූතාහි භවිස්සන්තීහි වා ගොහි න ගොමා. කථං ගොමා ආසි, ගොමා භවිස්සතීති. තදාපි වත්තමානාහියෙව ගොහි ගොමා, ආසි භවිස්සතීති පදන්තරා කාලන්තරං. ඉතිසද්දතො විසයනියමො. වුත්තඤ්හි –

เพราะมีการถือเอาปัจจุบันกาลด้วยคำว่า 'อิตถิ' (มีอยู่) จึงไม่ใช้คำว่า โคมา กับโคที่ล่วงไปแล้วหรือโคที่ยังไม่มี. (ถามว่า) ถ้าอย่างนั้น คำว่า 'โคมา อาสิ' (เคยเป็นผู้มีโค) หรือ 'โคมา ภวิสฺสติ' (จะเป็นผู้มีโค) จะว่าอย่างไร? (ตอบว่า) แม้ในคำนั้น ก็เป็นผู้มีโคด้วยโคที่มีอยู่ในปัจจุบันนั่นเอง ส่วนคำว่า อาสิ และ ภวิสฺสติ เป็นบทอื่นที่แสดงกาลอื่น. มีการกำหนดขอบเขตด้วย อิติ ศัพท์. สมดังที่กล่าวไว้ว่า -

---

පහූතෙ ච පසංසායං, නින්දායඤ්චා+තිසායනෙ;

නිච්චයොගෙ ච සංසග්ගෙ, හොන්ති+මෙ මන්තුආදයොති.

ในอรรถว่ามีมาก, ในอรรถว่าสรรเสริญ, ในอรรถว่านินทา และในอรรถว่ายิ่ง, และในอรรถว่าประกอบแน่นอน, ในอรรถว่าเกี่ยวข้อง, ปัจจัยมี มันตุ เป็นต้น เหล่านี้ย่อมมี

---

134. ආයුස්සා+යස මන්තුම්හි

๑๓๔. เมื่อมี มันตุ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง แปลง อายุ เป็น อายส

---

මන්තුම්හි ආයුස්ස ආයසාදෙසො හොති. ආයු අස්ස අත්ථීති ආයස්මා. ගො අස්සොති ජාතිසද්දානං දබ්බාභිධාන- සාමත්ථියා [Pg.201] මන්ත්වාදයො න හොන්ති, තථා ගුණසද්දානං සෙතො පටොති. යෙසං තු ගුණසද්දානං දබ්බාභිධානසාමත්ථියං නත්ථි, තෙහි හොන්තෙව, බුද්ධි අස්ස අත්ථීති බුද්ධිමා. ‘‘වන්ත්ව+වණ්ණා’’ති වන්තුම්හි රූපවා රසවා ගන්ධවා සද්දවා. ‘‘දණ්ඩාදිත්වි+කඊ වා’’ති ඉක+ඊ, රසී රසිකො, රූපී රූපිකො, ගන්ධී ගන්ධිකොති.

เมื่อมี มันตุ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง มีการแปลง อายุ เป็น อายส. อายุมีแก่ผู้นั้น ชื่อว่า อายัสมา. ปัจจัยมี มันตุ เป็นต้น จะไม่ลงเบื้องหลังชาติศัพท์ (คำนามทั่วไป) เพราะชาติศัพท์สามารถแสดงถึงตัววัตถุได้เอง เช่น 'โค อสฺส' (โคของเขา), และไม่ลงเบื้องหลังคุณศัพท์ (ที่แสดงตัววัตถุได้) เช่น 'เสโต ปโฏ' (ผ้าขาว). แต่คุณศัพท์ใดที่ไม่สามารถแสดงถึงตัววัตถุได้เอง ปัจจัยเหล่านั้นย่อมลงได้ เช่น ปัญญามีแก่ผู้นั้น ชื่อว่า พุทธิมา. เมื่อแปลง มันตุ เป็น วันตุ ด้วยสูตร 'วนฺตฺววณฺณา' จะได้รูปเป็น รูปวา, รสวา, คันธวา, สัททวา. ด้วยสูตร 'ทณฺฑาทิตฺวิกอี วา' ลง อิก และ อี ปัจจัย ได้รูปเป็น รสี, รสิโก, รูปิ, รูปิโก, คันธี, คันธิโก

---

79. වන්ත්ව+වණ්ණාති

๗๙. ด้วยสูตรว่า วนฺตฺววณฺณา

---

වන්තු. පසත්ථං සීල+මස්ස අත්ථීති සීලවා. පහුතා පසත්ථා වා පඤ්ඤා අස්ස අත්ථීති පඤ්ඤවා.

วันตุ. ศีลอันประเสริฐมีแก่ผู้นั้น ชื่อว่า สีลวา. ปัญญาอันมาก หรืออันประเสริฐมีแก่ผู้นั้น ชื่อว่า ปัญญาวา

---

80. දණ්ඩාදිත්වි+ක+ඊ වාති

๘๐. ด้วยสูตรว่า ทณฺฑาทิตฺวิกอี วา

---

ඉක+ඊ හොන්ති වා මන්තත්ථෙ. බහුලංවිධානා කුතොචිසද්දතො ද්වෙ හොන්ති, කුතො චෙ+කමෙකංව. නිච්චයුත්තො දණ්ඩො අස්ස අත්ථීති දණ්ඩිකො දණ්ඩී. ගන්ධිකො ගන්ධී. වාත්වෙව, දණ්ඩවා.

ในอรรถแห่ง มันตุ ปัจจัย มี อิก และ อี ปัจจัยบ้าง. เพราะการทำแบบพหุละ (ไม่แน่นอน) บางศัพท์จึงลงได้ทั้งสองปัจจัย บางศัพท์ลงได้เพียงปัจจัยเดียว. ไม้เท้าที่ประกอบอยู่เป็นนิตย์มีแก่ผู้นั้น ชื่อว่า ทัณฑิโก, ทัณฑี. คันธิโก, คันธี. เพราะมีคำว่า 'บ้าง' (วา) จึงมีรูปเป็น ทัณฑวา ได้ด้วย

---

‘‘උත්තමිණෙව ධනා ඉකො’’ති ගණසුත්තෙන ඉකො ධනිකො. අඤ්ඤො ධනී ධනවා.

ด้วยคณสูตรว่า "อุตฺตมิเณว ธนา อิโก" ลง อิโก ปัจจัย เป็น ธนิโก (เจ้าหนี้). ส่วนผู้มีทรัพย์อื่น ชื่อว่า ธนี, ธนวา.

---

‘‘අසන්නිහිතෙ අත්ථා’’ අසන්නිහිතො අත්ථො අස්ස අත්ථීති අත්ථිකො අත්ථී. සන්නිහිතෙ අත්ථවා. ‘‘තදන්තා ච’’ පුඤ්ඤත්ථො අස්ස අත්ථීති පුඤ්ඤත්ථිකො පුඤ්ඤත්ථී.

ด้วยสูตร "อสนฺนิหิเต อตฺถา" ประโยชน์ที่ยังไม่มาถึงมีแก่เขา เหตุนั้น เขาชื่อว่า อัตถิโก, อัตถี. เมื่อประโยชน์มาถึงแล้ว ชื่อว่า อัตถวา. ด้วยสูตร "ตทนฺตา จ" ประโยชน์คือบุญมีแก่เขา เหตุนั้น เขาชื่อว่า ปุญญัตถิโก, ปุญญัตถี.

---

‘‘වණ්ණන්තා ඊයෙව’’. බ්‍රහ්මවණ්ණං අස්ස අත්ථීති බ්‍රහ්මවණ්ණී, දෙවවණ්ණී.

ด้วยสูตร "วณฺณนฺตา อียเว" ผิวพรรณดุจพรหมมีแก่เขา เหตุนั้น เขาชื่อว่า พรหมวัณณี, ผิวพรรณดุจเทวดามีแก่เขา ชื่อว่า เทววัณณี.

---

‘‘හත්ථදන්තෙහි [Pg.202] ජාතියං’’. හත්ථ+මස්ස අත්ථීති හත්ථී, දන්තී. අඤ්ඤත්‍ර හත්ථවා දන්තවා.

ด้วยสูตร "หตฺถทนฺเตหิ ชาติยํ" มือ (งวง) มีแก่สัตว์นั้น เหตุนั้น สัตว์นั้นชื่อว่า หัตถี, ฟัน (งา) มีแก่สัตว์นั้น ชื่อว่า ทันตี. ในที่อื่น (ที่ไม่ใช่ชาติกำเนิด) เป็น หัตถวา, ทันตวา.

---

‘‘වණ්ණතො බ්‍රහ්මචාරිම්හි’’. වණ්ණො අස්ස අත්ථීති වණ්ණිකො බ්‍රහ්මචාරී.

ด้วยสูตร "วณฺณโต พฺรหฺมจาริมฺหิ" ผิวพรรณมีแก่เขาในความหมายว่าผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เหตุนั้น เขาชื่อว่า วัณณิโก.

---

‘‘පොක්ඛරාදිතො දෙසෙ’’. පොක්ඛරං ජලං පදුමං වා අස්ස අත්ථීති පොක්ඛරී, ‘‘යුවණ්ණෙහි නී’’ති නීම්හි ‘‘ඝරණ්‍යාදයො’’ති ඊස්ස අත්තං, නස්ස ණො ච, පොක්ඛරණී, උප්පලිනී, කුමුදිනී, භිසිනී, මුලාලිනී, සාලුකිනී.

ด้วยสูตร "โปกฺขราทิโต เทเส" น้ำหรือดอกบัวมีแก่สถานที่นั้น เหตุนั้น สถานที่นั้นชื่อว่า โปกขรี. เมื่อลง นี ปัจจัย ด้วยสูตร "ยุวณฺเณหิ นี" และแปลง อี เป็น อ และ น เป็น ณ ด้วยสูตร "ฆรณฺญาทยโย" จึงเป็น โปกขรณี (สระบัว), อุปปลินี (สระบัวสาย), กุมุทินี (สระบัวขาว), ภิสินี (สระที่มีเหง้าบัว), มุฬาลินี (สระที่มีสายบัว), สาลุกินี (สระที่มีรากบัว).

---

‘‘ක්වචා+දෙසෙපි’’. පදුම+මස්ස අත්ථීති පදුමී පදුමිනී පදුමිනීපණ්ණං. දෙසතො+ඤ්ඤත්‍ර පොක්ඛරවා හත්ථී.

ด้วยสูตร "กฺวจาเทเสปิ" ดอกบัวมีแก่สิ่งนั้น ชื่อว่า ปทุมี, ปทุมินี, ปทุมินีปัณณะ (ใบบัว). นอกจากสถานที่ (เช่น ช้าง) ชื่อว่า โปกขรวา.

---

‘‘නාවායි+කො’’ නාවිකො. සිඛී, බාලී, සීලී, බලී.

ด้วยสูตร "นาวายิโก" เป็น นาวิโก (คนเรือ). สิขี, พาลี, สีลี, พลี.

---

‘‘සුඛදුක්ඛා ඊ’’. සුඛී දුක්ඛී. ‘‘බලා බාහූරුපුබ්බා ච’’. බාහුබලී, ඌරුබලී.

ด้วยสูตร "สุขทุกฺขา อี" เป็น สุขี, ทุกขี. ด้วยสูตร "พลา พาหูรูปุพฺพา จ" เป็น พาหุพลี, อุรุพลี.

---

81. තපාදීහි ස්සීති

๘๑. ด้วยสูตร "ตปาทีหิ สฺสี"

---

ස්සී. තපො අස්ස අත්ථීති තපස්සී, යසස්සී, තෙජස්සී, මනස්සී, පයස්සී. වාත්වෙව, යසවා.

ลง สฺสี ปัจจัย. ตบะมีแก่เขา เหตุนั้น เขาชื่อว่า ตปัสสี, ยสัสสี, เตชัสสี, มนัสสี, ปยัสสี. ด้วย วา ศัพท์ เป็น ยสวา.

---

82. මුඛාදිතො රොති

๘๒. ด้วยสูตร "มุขาทิโต โร"

---

රො. නින්දිතං මුඛ+මස්ස අත්ථීති මුඛරො. සුසි=ඡිද්දං අස්ස අත්ථීති සුසිරො. ඌසො=ඛාරමත්තිකා අස්මිං අත්ථීති ඌසරො[Pg.203]. මධුරො ගුළො, මධුරා සක්ඛරා, මධුරං ඛීරං. ඛං=ගීවාය විවරං අස්ස අත්ථීති ඛරො ගද්‍රභො. කුඤ්ජො=හනු අස්ස අත්ථීති කුඤ්ජරො. නගරො.

ลง โร ปัจจัย. ปากที่น่าตำหนิมีแก่เขา เหตุนั้น เขาชื่อว่า มุขโร. ช่อง (สุสิ) มีแก่สิ่งนั้น ชื่อว่า สุสิโร. ดินเค็ม (อูโส) มีอยู่ในที่นั้น ชื่อว่า อูสโร. น้ำอ้อยหวาน (มธุโร), น้ำตาลหวาน (มธุรา), นมหวาน (มธุรํ). ช่อง (ขํ) ที่คอมีแก่สัตว์นั้น ชื่อว่า ขโร (ลา). กราม (กุญโช) มีแก่สัตว์นั้น ชื่อว่า กุญชโร (ช้าง). นคโร (ชาวเมือง).

---

‘‘දන්තස්ස ච උන්නතදන්තෙ’’ති ගණසුත්තෙන දන්තස්ස උ ච, උන්නතං දන්ත+මස්ස අත්ථීති දන්තුරො.

ด้วยคณสูตรว่า "ทนฺตสฺส จ อุนฺนตทนฺเต" แปลง อ ที่ ทนฺต เป็น อุ และฟันที่งอกขึ้นมีแก่เขา เหตุนั้น เขาชื่อว่า ทันตุโร.

---

83. තුට්ඨ්‍යාදීහි භොති

๘๓. ด้วยสูตร "ตุฏฺฐยาทีหิ โภ"

---

භො වා. තුට්ඨි අස්ස අත්ථීති තුට්ඨිභො, සාලිභො, වාලිභො.

ลง โภ ปัจจัยบ้าง. ความยินดีมีแก่เขา เหตุนั้น เขาชื่อว่า ตุฏฐิโภ, สาลีโภ, วาลีโภ.

---

84. සද්ධාදිත්ව

๘๔. ด้วยสูตร "สทฺธาทิตฺว"

---

ඉති වා අ හොති. අතිසයා සද්ධා අස්ස අත්ථීති සද්ධො, පඤ්ඤො, පඤ්ඤවා, සද්ධා කඤ්ඤා, සද්ධං කුලං.

ลง อ ปัจจัยบ้าง. ศรัทธาอันยิ่งมีแก่เขา เหตุนั้น เขาชื่อว่า สัทโธ, ปัญโญ, ปัญญวา. หญิงสาวผู้มีศรัทธา ชื่อว่า สัทธา กัญญา, ตระกูลผู้มีศรัทธา ชื่อว่า สัทธํ กุลํ.

---

85. ණො තපාති

๘๕. ด้วยสูตร "โณ ตปา"

---

ණො, තාපසො, සකාගමො. තාපසී.

ลง โณ ปัจจัย เป็น ตาปโส, มีการลง ส อาคม. เพศหญิงเป็น ตาปสี.

---

86. ආල්ව+භිජ්ඣාදීහිති

๘๖. ด้วยสูตร "อาลฺวภิชฺฌาทีหิ"

---

ආලු වා. අභිජ්ඣා අස්ස අත්ථීති අභිජ්ඣාලු, සීතාලු, ධජාලු, දයාලු, දයාවා. අභිජ්ඣාලු එව අභිජ්ඣාලුකො.

ลง อาลุ ปัจจัยบ้าง. ความเพ่งเล็งมีแก่เขา เหตุนั้น เขาชื่อว่า อภิชฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ, ทยาวา. อภิชฌาลุ นั่นแหละ เป็น อภิชฌาลุโก.

---

87. පිච්ඡාදිත්වි+ලොති

๘๗. ด้วยสูตร "ปิจฺฉาทิตฺวิโล"

---

ඉලො වා. පිච්ඡ+මස්ස අත්ථීති පිච්ඡිලො, පිච්ඡවා. ඵෙණිලො, ජටිලො, තුණ්ඩිලො. නින්දිතා වාචා අස්ස අත්ථීති වාචාලොති පරස්සරලොපො.

ลง อิโล ปัจจัยบ้าง. หาง (ปิจฺฉ) มีแก่สิ่งนั้น ชื่อว่า ปิจฉิโล, ปิจฉวา. เฟณิโล, ชฏิโล, ตุณฑิโล. วาจาที่น่าตำหนิมีแก่เขา เหตุนั้น เขาชื่อว่า วาจาโล ลบสระหลัง.

---

88. සීලාදිතො වොති

๘๘. ด้วยสูตร "สีลาทิโต โว"

---

වො [Pg.204] හොති වා. සීලවො, සීලවා. කෙසවො, කෙසවා.

ลง โว ปัจจัยบ้าง. สีลโว, สีลวา. เกสโว, เกสวา.

---

‘‘අණ්ණා නිච්චං’’ අණ්ණවො. ‘‘ගණ්ඩීරාජීහි සඤ්ඤායං’’ ගණ්ඩී=මෙණ්ඩසිඞ්ගං අස්ස අත්ථීති ගණ්ඩීවං ධනු, රාජීවං පඞ්කජං.

ด้วยสูตร "อณฺณา นิจฺจํ" เป็น อณฺณโว. ด้วยสูตร "คณฺฑีราชีหิ สญฺญายํ" เขาแกะ (คณฺฑี) มีแก่สิ่งนั้น ชื่อว่า คัณฑีวํ (คันธนู), รอย (ราชี) มีแก่สิ่งนั้น ชื่อว่า ราชีวํ (ดอกบัว).

---

89. මායා මෙධාහි වීති

๘๙. ด้วยสูตร "มายา เมธาหิ วี"

---

වී. මායාවී, මෙධාවී පුමා. නීම්හි මෙධාවිනී. මෙධාවී කුලං, ‘‘එකවචනයොස්ව+ඝොනං’’ති සිම්හි රස්සො. එවං මායාවී.

ลง วี ปัจจัย. มายาวี, เมธาวี (ใช้กับบุรุษ). เมื่อลง นี ปัจจัย เป็น เมธาวินี. ตระกูลผู้มีปัญญา ชื่อว่า เมธาวี กุลํ, รัสสะ อี เป็น อิ ใน สิ วิภัตติ ด้วยสูตร "เอกวจนโยสฺวโฆนํ". มายาวี ก็เช่นเดียวกัน.

---

90. සි+ස්සරෙ ආම්‍යු+වාමී

๙๐. ด้วยสูตร "สิสฺสเร อามฺยุวามี"

---

ඉස්සරෙ+භිධෙය්‍යෙ සසද්දා ආමී+උවාමී හොන්ති මන්ත්වත්ථෙ. සං=ආයත්තං අස්ස අත්ථීති සාමී සුවාමී. සුවාමිනී කඤ්ඤා.

ในความหมายว่าความเป็นใหญ่ (อิสระ), หลัง ส ศัพท์ มี อามี และ อุวามี ปัจจัย ในความหมายว่า 'มี' (มตุปัตถะ). ความเป็นใหญ่มีแก่เขา เหตุนั้น ชื่อว่า สามี, สุวามี. นางกัญญา ชื่อว่า สุวามินี.

---

91. ලක්ඛ්‍යා ණො අ ච

๙๑. หลัง ลักขี ศัพท์ มี โณ ปัจจัย และ (แปลงที่สุดเป็น) อะ.

---

ලක්ඛීසද්දා ණො හොති මන්ත්වත්ථෙ අ ච+න්තස්ස. ලක්ඛී අස්ස අත්ථීති ලක්ඛණො.

หลัง ลักขี ศัพท์ มี โณ ปัจจัย ในความหมายว่า 'มี' และแปลงที่สุด (ของ ลักขี) เป็น อะ. สิริมงคล (ลักขี) มีแก่เขา เหตุนั้น ชื่อว่า ลักขโณ (ผู้มีลักษณะ).

---

92. අඞ්ගා නො කල්‍යාණෙති

๙๒. หลัง อังคะ ศัพท์ มี โณ ปัจจัย ในความหมายว่า งาม (กัลยาณะ).

---

අඞ්ගස්මා නො හොති. කල්‍යාණානි සොභණානි අඞ්ගානි අස්සා අත්ථීති අඞ්ගනා.

หลัง อังคะ ศัพท์ มี โณ ปัจจัย. อวัยวะทั้งหลายที่งาม คือที่สวยงาม มีแก่นางนั้น เหตุนั้น ชื่อว่า อังคนา (หญิงผู้มีอวัยวะงาม).

---

93. සො ලොමාති

๙๓. บทว่า โส หลัง โลมะ ศัพท์.

---

ලොමා [Pg.205] සො, පහූතා ලොමා අස්ස අත්ථීති ලොමසො, ලොමසා කඤ්ඤා.

หลัง โลมะ ศัพท์ มี โส ปัจจัย. ขนทั้งหลายที่มีมาก มีแก่เขา เหตุนั้น ชื่อว่า lomaso (ผู้มีขนมาก). นางกัญญา ชื่อว่า lomasā (นางผู้มีขนมาก).

---

94. ඉමි+යාති

๙๔. บทว่า อิมิ และ ยา.

---

ඉම+ඉයා හොන්ති, පුත්තො අස්ස අත්ථීති පුත්තිමො, කිත්තිමො, පුත්තියො, කප්පියො, ජටියො, හානභාගියො, සෙනියො. (අත්ථ්‍යත්ථතද්ධිතං).

มี อิมะ และ อิยา ปัจจัย. บุตรมีแก่เขา เหตุนั้น ชื่อว่า ปุตติโม, กิตติโม, ปุตติโย, กัปปิโย, ชฏิโย, หานภาคิโย, เสนิโย. (อัสสัตถิตัทธิต).

---

95. තො පඤ්චම්‍යා

๙๕. โต ปัจจัย ในอรรถปัญจมีวิภัตติ.

---

පඤ්චම්‍යන්තා බහුලං තො හොති වා. තොආදිපච්චයන්තා නිප්ඵන්නනිපාතා, තෙහි පරාසං විභත්තීනං ‘‘අසංඛ්‍යෙහි සබ්බාසං’’ති ලොපොව. ගාමතො ආගච්ඡතීති ගාමස්මා ආගච්ඡති, චොරතො භායතීති චොරෙහි භායති, සත්ථතො පරිහීනො සත්ථා පරිහීනො. එවං පුරිසතො, රාජතො, අග්ගිතො, හත්ථිතො, හෙතුතො, යුත්තිතො, ඉත්ථිතො, භික්ඛුනිතො, යාගුතො, ජම්බුතො, චිත්තතො, ආයුතො. සබ්බාදිතො-සබ්බතො, යතො, තතො ඉච්චාදි.

หลังศัพท์ที่มีปัญจมีวิภัตติเป็นที่สุด มี โต ปัจจัยบ้าง โดยมาก. ศัพท์ที่สำเร็จด้วยปัจจัยมี โต เป็นต้น เป็นนิบาต, การลบวิภัตติทั้งหลายที่อยู่เบื้องหลังนิบาตเหล่านั้น ย่อมมีด้วยสูตรว่า 'อสังขเยหิ สัพพาสัง'. ย่อมมาจากบ้าน ชื่อว่า คามโต (มาจากบ้าน), ย่อมกลัวแต่โจร ชื่อว่า โจรโต (กลัวจากพวกโจร), เสื่อมจากพวก ชื่อว่า สัตถโต (เสื่อมจากพวก). เช่นเดียวกับ ปุริสโต, ราชโต, อัคคิโต, หัตถิโต, เหตุโต, ยุตติโต, อิตถิโต, ภิกขุนิโต, ยาคูโต, ชัมพุโต, จิตตโต, อายุโต. หลังสัพพาทิศัพท์ เช่น สัพพโต, ยโต, ตโต เป็นต้น.

---

96. ඉතො+තෙ+ත්තො කුතො

๙๖. อิโต, เอตโต, ตโต, กุโต.

---

තොම්හි ඉමස්ස ටි නිපච්චතෙ එතස්ස ට+එට කිං සද්දස්ස කුත්තඤ්ච. ඉතො ඉමස්මා, අතො එත්තො එතස්මා, කුතො කස්මා.

เมื่อ โต ปัจจัยอยู่หลัง สำเร็จรูป อิมะ ศัพท์ เป็น อิ (ด้วยการลง ฏิ), เอตะ ศัพท์ เป็น อ และ เอตโต (ด้วยการลง ฏะ และ เอฏะ), และ กิง ศัพท์ เป็น กุ. อิโต (จาก อิมัสมา), อโต และ เอตโต (จาก เอตัสมา), กุโต (จาก กัสมา).

---

97. අභ්‍යාදීහිති

๙๗. บทว่า อัพยาทิหิ.

---

තො. අභිතො, පරිතො, පච්ඡතො, හෙට්ඨතො.

มี โต ปัจจัย. อภิโต, ปริโต, ปัจฉโต, เหฏฐโต.

---

98. ආද්‍යාදීහිති

๙๘. บทว่า อาทิยาทิหิ.

---

සත්තම්‍යන්තෙහි [Pg.206] තො හොති. ආදො ආදිතො, මජ්ඣතො, අන්තතො, පිට්ඨිතො, පස්සතො, මුඛතො. පඨමන්තා යතො+දකං ත+දාදිත්තං, යං උදකං, තදෙවා+දිත්තන්ති අත්ථො.

หลังศัพท์ที่มีสัตตมีวิภัตติเป็นที่สุด มี โต ปัจจัย. ในเบื้องต้น ชื่อว่า อาทิโต, มัชฌโต, อันตโต, ปิฏฐิโต, ปัสสโต, มุขโต. หลังศัพท์ที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด เช่น ยโตทกัง ตทาทิตตัง มีอรรถว่า น้ำใด (ยโต), น้ำนั้นนั่นแหละ (ตโต) ถูกไฟไหม้แล้ว.

---

99. සබ්බාදිතො සත්තම්‍යා ත්‍ර+ත්ථා

๙๙. หลังสัพพาทิศัพท์ ในอรรถสัตตมีวิภัตติ มี ตระ และ ตถา ปัจจัย.

---

සබ්බාදීහි සත්තම්‍යන්තෙහි ත්‍ර+ත්ථා වා හොන්ති. සබ්බත්‍ර සබ්බත්ථ සබ්බස්මිං, යත්‍ර යත්ථ, තත්‍ර තත්ථ ඉච්චාදි. බහුලාධිකාරා න තුම්හඅම්හෙහි.

หลังสัพพาทิศัพท์ที่มีสัตตมีวิภัตติเป็นที่สุด มี ตระ และ ตถา ปัจจัยบ้าง. ในที่ทั้งปวง ชื่อว่า สัพพัตระ, สัพพัตถะ (สัพพัสสมิง), ในที่ใด ชื่อว่า ยัตระ, ยัตถะ, ในที่นั้น ชื่อว่า ตัตระ, ตัตถะ เป็นต้น. เพราะอำนาจพหุลศัพท์ จึงไม่ใช้หลัง ตุมหะ และ อัมหะ ศัพท์.

---

100. කත්ථෙ+ත්ථ+කුත්‍රා+ත්‍ර ක්වෙ+හි+ධ

๑๐๐. กัตถะ, เอตถะ, กุตระ, อัตระ, กวะ, อิหะ, อิทะ.

---

එතෙහි ‘‘සබ්බාදිතො’’තිආදිනා ත්‍ර+ත්ථා. සෙසාදෙසා ච පච්චයා ච ඉමිනාව නිපච්චන්තෙ. ඉමිනා කිස්ස ක+කු ච, එතස්ස ටෙ+ටා ච, වපච්චයෙ කිස්ස ඉලොපො ච, හ+ධපච්චයෙසු ඉමස්ස ටි ච නිපච්චතෙ. කස්මිං කත්ථ කුත්‍ර ක්ව, එතස්මිං එත්ථ අත්‍ර, ඉමස්මිං ඉහ ඉධ.

หลังศัพท์เหล่านี้ มี ตระ และ ตถา ปัจจัย ด้วยสูตร 'สัพพาทิโต...' เป็นต้น. ส่วนการอาเทศที่เหลือและปัจจัยทั้งหลาย ย่อมสำเร็จด้วยสูตรนี้เอง. ด้วยสูตรนี้ แปลง กิง ศัพท์ เป็น กะ และ กุ, แปลง เอตะ ศัพท์ เป็น เอ และ อ (ด้วยการลง เฏ และ ฏา), เมื่อ วะ ปัจจัยอยู่หลัง ลบ อิ ของ กิง ศัพท์, และเมื่อ หะ และ ธะ ปัจจัยอยู่หลัง สำเร็จรูป อิมะ ศัพท์ เป็น อิ (ด้วยการลง ฏิ). ในที่ไหน ชื่อว่า กัตถะ, กุตระ, กวะ (กัสสมิง), ในที่นั้น ชื่อว่า เอตถะ, อัตระ (เอตัสสมิง), ในที่นี้ ชื่อว่า อิหะ, อิทะ (อิมัสสมิง).

---

101. ධි සබ්බා වාති

๑๐๑. บทว่า ธิ สัพพา วา.

---

සබ්බස්මා ධි වා. සබ්බස්මිං සබ්බධි සබ්බත්‍ර.

หลัง สัพพะ ศัพท์ มี ธิ ปัจจัยบ้าง. ในที่ทั้งปวง ชื่อว่า สัพพธิ, สัพพัตระ (สัพพัสสมิง).

---

102. යා හින්ති

๑๐๒. บทว่า ยา หิง.

---

යසද්දා හිං, යස්මිං යහිං යත්‍ර.

หลัง ยะ ศัพท์ มี หิง ปัจจัย. ในที่ใด ชื่อว่า ยะหิง, ยัตระ (ยัสสมิง).

---

103. තා හඤ්චති

๑๐๓. บทว่า ตา หัง จะ.

---

තසද්දා හං හොති හිඤ්ච. තහං තහිං තත්‍ර.

หลัง ตะ ศัพท์ มี หัง และ หิง ปัจจัย. ในที่นั้น ชื่อว่า ตะหัง, ตะหิง, ตัตระ.

---

104. කුහිං කහන්ති

๑๐๔. บทว่า กุหิง กะหัง.

---

හිං [Pg.207] හං නිපච්චන්තෙ කිස්ස කු+කා ච. කුහිං කහං. කුහිඤ්චනංති නිපාතන්තරං.

เมื่อ หิง และ หัง ปัจจัยสำเร็จรูป แปลง กิง ศัพท์ เป็น กุ และ กะ. กุหิง, กะหัง. กุหิญจนัง เป็นนิบาตอีกอย่างหนึ่ง.

---

105. සබ්බෙ+ක+ඤ්ඤ+ය+තෙහි කාලෙ දා

๑๐๕. หลัง สัพพะ, เอกะ, อัญญะ, ยะ, ตะ เหล่านี้ ในอรรถกาล มี ทา ปัจจัย.

---

එතෙහි කාලෙ දා හොති වා. සබ්බස්මිං කාලෙ සබ්බදා, එකදා, අඤ්ඤදා, යදා, තදා.

ด้วยศัพท์เหล่านี้ (สัพพะ เป็นต้น) ในอรรถกาล ย่อมมี ทา ปัจจัยบ้าง. ในกาลทั้งปวง คือ สัพพทา, ในกาลหนึ่ง คือ เอกทา, ในกาลอื่น คือ อัญญทา, ในกาลใด คือ ยทา, ในกาลนั้น คือ ตทา.

---

106. කදා කුදා සදා+ධුනෙ+දානි

๑๐๖. กทา, กุทา, สทา, อธุนา, อิทานิ.

---

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ. කස්මිංකාලෙ කදා කුදා, සබ්බස්මිං කාලෙ සදා, ඉමස්මිං කාලෙ අධුනා ඉදානි.

ศัพท์เหล่านี้ ย่อมสำเร็จด้วยนิปาตนะ. ในกาลไหน คือ กทา, กุทา, ในกาลทั้งปวง คือ สทา, ในกาลนี้ คือ อธุนา, อิทานิ.

---

107. අජ්ජ සජ්ජ්ව+පරජ්ජ්වෙ+තරහි කරහා

๑๐๗. อัชชะ, สัชชุ, อปราชชุ, เอตรหิ, กรหา.

---

පකති පච්චයො ආදෙසො කාලවිසෙසොති සබ්බ+මෙතං නිපාතනා ලබ්භති. ඉමස්ස ටො ජ්ජො චා+හනි නිපච්චන්තෙ, අස්මිං අහනි අජ්ජ. සමානස්ස ස-භාවො ජ්ජු චා+හනි. සමානෙ අහනි සජ්ජු. අපරස්මා ජ්ජු, අපරස්මිං අහනි අපරජ්ජු. ඉමස්ස එතො, කාලෙ රහි ච, ඉමස්මිංකාලෙ එතරහි. කිං සද්දස්ස කො, රහ චා+නජ්ජතනෙ. කස්මිං කාලෙ කරහ.

ปกติ ปัจจัย อาเทศ และกาลพิเศษ ทั้งหมดนี้ ย่อมสำเร็จได้ด้วยนิปาตนะ. เมื่อมี อิมะ ศัพท์ ย่อมมีการแปลงเป็น ฏะ และ ชชะ ในอรรถแห่งวัน (อหะ) ย่อมสำเร็จรูป, ในวันนี้ คือ อัชชะ. การแปลง สมานะ เป็น สะ และลง ชชุ ในอรรถแห่งวัน. ในวันเดียวกัน คือ สัชชุ. จาก อปร ศัพท์ ลง ชชุ, ในวันอื่น คือ อปราชชุ. การแปลง อิมะ เป็น เอตะ และลง รหิ ในอรรถกาล, ในกาลนี้ คือ เอตรหิ. การแปลง กิง ศัพท์ เป็น กะ และลง รหะ ในอรรถอนัชชตนกาล. ในกาลไหน คือ กรหะ.

---

108. සබ්බාදීහි පකාරෙ ථා

๑๐๘. หลังสัพพศัพท์เป็นต้น ในอรรถแห่งประเภท ลง ถา ปัจจัย.

---

සාමඤ්ඤස්ස භෙදකො විසෙසො පකාරො, තස්මිං ථාපච්චයො හොති. සබ්බෙන පකාරෙන සබ්බථා, යථා, තථා.

ความพิเศษที่จำแนกสามัญชื่อว่าประเภท (ปการะ), ในอรรถประเภทนั้น ลง ถา ปัจจัย. โดยประการทั้งปวง คือ สัพพถา, โดยประการใด คือ ยถา, โดยประการนั้น คือ ตถา.

---

109. කථ+මිත්ථං

๑๐๙. กถัง, อิตถัง.

---

කි+මිමෙහි [Pg.208] ථංපච්චයො, ක+ඉත්තං තෙසං යථාක්කමං. කෙන පකාරෙන කථං, ඉමිනා පකාරෙන ඉත්ථං.

หลัง กิง และ อิมะ ศัพท์ ลง ถัง ปัจจัย, มีการแปลงเป็น กะ และ อิตถะ ตามลำดับ. โดยประการใด คือ กถัง, โดยประการนี้ คือ อิตถัง.

---

110. ධා සඞ්ඛ්‍යාහිති

๑๑๐. หลังสังขยาศัพท์ ลง ธา ปัจจัย.

---

පකාරෙ ධා හොති. ද්වීහි පකාරෙහි ද්වෙ වා පකාරෙ කරොති ද්විධා කරොති, බහුධා කරොති, එකං රාසිං පඤ්චප්පකාරං කරොති පඤ්චධා කරොති. පඤ්චප්පකාර+මෙකප්පකාරං කරොති එකධා කරොති.

ในอรรถประเภท ลง ธา ปัจจัย. โดยสองประเภท หรือทำเป็นสองประเภท คือ ทวิธา, ทำเป็นหลายประเภท คือ พหุธา, ทำกองเดียวให้เป็นห้าประเภท คือ ปัญจธา. ทำห้าประเภทให้เป็นประเภทเดียว คือ เอกธา.

---

111. වෙ+කා+ජ්ඣන්ති

๑๑๑. เอกัชฌัง.

---

එකස්මා පකාරෙ ජ්ඣං වා හොති. එකෙන පකාරෙන එකං වා පකාරං කරොති එකජ්ඣං කරොති, එකධා කරොති වා.

หลัง เอกะ ศัพท์ ในอรรถประเภท ลง ชฌัง ปัจจัยบ้าง. โดยประการเดียว หรือทำโดยประการเดียว คือ เอกัชฌัง หรือ เอกธา.

---

112. ද්විතීහෙ+ධාති

๑๑๒. หลัง ทวิ และ ติ ศัพท์ ลง เอธา ปัจจัยบ้าง.

---

එධා වා. ද්වීහි පකාරෙහි ද්වෙ වා පකාරෙ කරොති ද්වෙධා, තෙධා. ද්විධා තිධා.

หรือลง เอธา ปัจจัย. โดยสองประเภท หรือทำเป็นสองประเภท คือ ทเวธา, เตธา. หรือ ทวิธา, ติธา.

---

113. තබ්බති ජාතියො

๑๑๓. หลังศัพท์ที่มีอรรถประเภท ลง ชาติโย ปัจจัย.

---

පකාරවති තංසාමඤ්ඤවාචකා සද්දා ජාතියො හොති. පටුජාතියො, මුදුජාතියො.

หลังศัพท์ที่แสดงสามัญซึ่งมีอรรถประเภท ลง ชาติโย ปัจจัย. เช่น ปฏุชาติโย (มีลักษณะฉลาด), มุทุชาติโย (มีลักษณะอ่อนโยน).

---

114. වාරසඞ්ඛ්‍යාය ක්ඛත්තුං

๑๑๔. หลังสังขยาศัพท์ที่เกี่ยวกับวาระ (ครั้ง) ลง ขัตตุง ปัจจัย.

---

වාරසම්බන්ධිනියා සංඛ්‍යාය ක්ඛත්තුං හොති. ද්වෙ වාරෙ භුඤ්ජති ද්වික්ඛත්තුං දිවසස්ස භුඤ්ජති. වාරග්ගහණං කිං, පඤ්ච භුඤ්ජති. සඞ්ඛ්‍යායාති කිං, පහූතෙ වාරෙ භුඤ්ජති.

หลังสังขยาศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับวาระ ลง ขัตตุง ปัจจัย. บริโภคสองครั้ง คือ ทวิขัตตุง (บริโภคสองครั้งต่อวัน). การระบุว่า 'วาระ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น บริโภคห้า (สิ่ง). การระบุว่า 'สังขยา' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น บริโภคหลายครั้ง (ที่ไม่ระบุจำนวน).

---

115. කතිම්හාති

๑๑๕. หลัง กติ ศัพท์ ลง ขัตตุง ปัจจัย.

---

ක්ඛත්තුං [Pg.209] හොති. කති වාරෙ භුඤ්ජති කතික්ඛත්තුං භුඤ්ජති.

ลง ขัตตุง ปัจจัย. บริโภคกี่ครั้ง คือ กติขัตตุง.

---

116. බහුම්හා ධා ච පච්චාසත්තියං

๑๑๖. หลัง พหุ ศัพท์ ลง ธา และ ขัตตุง ปัจจัย ในอรรถแห่งความใกล้ชิด.

---

වාරසම්බන්ධිනියා බහුසංඛ්‍යාය ධා හොති ක්ඛත්තුඤ්ච, වාරානං චෙ පච්චාසත්ති හොති. බහුවාරෙ භුඤ්ජති බහුධා දිවසස්ස භුඤ්ජති, බහුක්ඛත්තුං වා. පච්චාසත්තියංති කිං, බහුක්ඛත්තුං මාසස්ස භුඤ්ජති.

หลัง พหุสังขยาศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับวาระ ลง ธา และ ขัตตุง ปัจจัย หากวาระนั้นมีความใกล้ชิดกัน. บริโภคหลายครั้ง คือ พหุธา หรือ พหุขัตตุง (บริโภคหลายครั้งต่อวัน). คำว่า 'ในความใกล้ชิด' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น บริโภคหลายครั้งต่อเดือน.

---

117. ස කිං වාති

๑๑๗. หลัง เอกะ ศัพท์ ลง กิง ปัจจัย และแปลง เอกะ เป็น สะ บ้าง.

---

කිංපච්චයො එකස්ස සාදෙසො ච නිපච්චතෙ. එකං වාරං භුඤ්ජති සකිං භුඤ්ජති, එකක්ඛත්තුං වා.

กิง ปัจจัย และการแปลง เอกะ เป็น สะ ย่อมสำเร็จด้วยนิปาตนะ. บริโภคครั้งเดียว คือ สกิง หรือ เอกขัตตุง.

---

118. සො විච්ඡා+පකාරෙසු

๑๑๘. ลง โส ปัจจัย ในอรรถแห่งวิจฉาและประเภท.

---

විච්ඡායං පකාරෙ ච සො හොති. ඛණ්ඩං ඛණ්ඩං කරොති ඛණ්ඩසො කරොති. පුථුප්පකාරෙන පුථුසො. සබ්බෙන පකාරෙන සබ්බසො.

ในอรรถวิจฉาและประเภท ลง โส ปัจจัย. ทำเป็นชิ้นๆ คือ ขัณฑโส. โดยประการต่างๆ คือ ปุถุโส. โดยประการทั้งปวง คือ สัพพโส.

---

119. අභූතතබ්භාවෙ කරා+ස+භූයොගෙ විකාරා චී

๑๑๙. ในอรรถอภูตตัพภาวะ เมื่อประกอบกับ กร, อส และ ภู ธาตุ ลง จี ปัจจัย หลังวิการศัพท์.

---

අවත්ථාවතො+වත්ථන්තරෙනා+භූතස්ස තායා+වත්ථාය භාවෙ කරා+ස+භූහි සම්බන්ධෙ සති විකාරවාචකාචී හොති. අධවලං ධවලං කරොති ධවලී කරොති. අධවලො ධවලො සියා ධවලී සියා. අධවලො ධවලො භවති ධවලී භවති. අභූතතබ්භාවෙති කිං, ඝටං කරොති, දධි අත්ථි, ඝටො භවති[Pg.210]. කරාසභූයොගෙති කිං, අධවලො ධවලො ජායතෙ. විකාරාති කිං, පකතියා මා හොතු, සුවණ්ණං කුණ්ඩලී කරොති. (නිපාතතද්ධිතං).

เมื่อมีความเกี่ยวข้องกับ กร, อส และ ภู ธาตุ ในอรรถแห่งการทำให้เป็นในสภาวะที่ยังไม่เคยเป็นมาก่อน ลง จี ปัจจัย หลังศัพท์ที่แสดงความเปลี่ยนแปลง (วิการ). ทำให้สิ่งที่ไม่ขาวให้ขาว คือ ธวลี กโรติ. สิ่งที่ไม่ขาวพึงเป็นขาว คือ ธวลี สิยา. สิ่งที่ไม่ขาวกลายเป็นขาว คือ ธวลี ภวติ. คำว่า 'อภูตตัพภาวะ' เพื่อประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น ทำหม้อ, มีนมเปรี้ยวอยู่, หม้อมีอยู่. คำว่า 'เมื่อประกอบกับ กร, อส และ ภู ธาตุ' เพื่อประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น สิ่งที่ไม่ขาวกลายเป็นขาว (ใช้ธาตุอื่น). คำว่า 'วิการ' เพื่อประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามสภาวะปกติ เช่น ทำทองให้เป็นตุ้มหู. (นิปาตตัทธิต).

---

120. දිස්සන්ත+ඤ්ඤෙපි පච්චයාති

๑๒๐. ปัจจัยอื่นๆ แม้ที่เหลือ ก็พึงเห็นได้.

---

වුත්තතො+ඤ්ඤෙපි පච්චයා දිස්සන්ති. විවිධා මාතරො විමාතරොති විසෙසනසමාසො, තාසං පුත්තා වෙමාතිකාති රිකණපච්චයෙ රානුබන්ධත්තා උලොපෙ වුද්ධිම්හි කතෙ වෙමාතිකා. පථං ගච්ඡන්තීති පථාවිනො, ආවී. ඉස්සා අස්ස අත්ථීති ඉස්සුකී, උකී. ධුරං වහන්තීති ධොරය්හා, ය්හණ.

ปัจจัยอื่นๆ แม้นอกเหนือจากที่กล่าวมาก็ปรากฏ. มารดาต่างกัน (มารดาหลายประเภท) ชื่อว่า วิมาตา เป็นวิเสสนสมาส, บุตรของมารดาเหล่านั้น ชื่อว่า เวมาติกา (ลูกต่างแม่) ในเพราะริกณปัจจัย เพราะมี ร เป็นอนุพันธ์ เมื่อลบ (อิ) และทำพฤทธิ์แล้ว จึงเป็น เวมาติกา. ผู้ไปสู่ทาง ชื่อว่า ปถาวี, ลง อาวี ปัจจัย. ความริษยาของเขามีอยู่ ชื่อว่า อิสสุกี, ลง อุกี ปัจจัย. ผู้แบกซึ่งธุระ ชื่อว่า โธรยหะ, ลง ยหณ ปัจจัย.

---

සාමඤ්ඤඤ්ච විසෙසො ච, භාවජො ච නිපාතජො;

ඉති විඤ්ඤූහි විඤ්ඤෙය්‍යො, තද්ධිතො තු චතුබ්බිධො.

ตัทธิตมี ๔ ประเภท คือ สามัญ, วิเศษ, เกิดจากภาวะ และเกิดจากนิบาต; บัณฑิตพึงทราบดังนี้.

---

ඉති පයොගසිද්ධියං ණාදිකණ්ඩො පඤ්චමො.

ณาธิกัณฑ์ที่ ๕ ในปโยคสิทธิ จบเพียงเท่านี้.

---

6. ත්‍යාදිකණ්ඩ

๖. ตยาธิกัณฑ์

---

අථ [Pg.211] ත්‍යාදයො ක්‍රියාවාචීහි ධාතූහි වුච්චන්තෙ.

ลำดับนี้ วิภัตติมี ติ เป็นต้น ย่อมถูกกล่าวหลังธาตุทั้งหลายที่บอกกิริยา.

---

ක්‍රියං ආචික්ඛතීති ආඛ්‍යාතන්ති ක්‍රියාපදස්ස පුබ්බාචරියසඤ්ඤා. කාල+කාරක+පුරිසපරිදීපකං ක්‍රියාලක්ඛණං ත්‍යාද්‍යන්තං අලිඞ්ගඤ්ච, වුත්තම්පි චෙ+තං –

บทที่บอกกิริยา ชื่อว่า อาขยาต นี้เป็นสัญญา (ชื่อเรียก) ของพระบุพพาจารย์สำหรับกิริยาบท. ลักษณะของกิริยาคือการแสดงกาล การก และบุรุษ มีวิภัตติมี ติ เป็นต้นเป็นที่สุด และไม่มีลิงค์. อนึ่ง คำนั้นท่านก็กล่าวไว้แล้วว่า –

---

යං තිකාලං තිපුරිසං, ක්‍රියාවාචී තිකාරකං;

අතිලිඞ්ගං ද්විවචනං, ත+දාඛ්‍යාතන්ති වුච්චති.

บทใดมี ๓ กาล มี ๓ บุรุษ บอกกิริยา มี ๓ การก ไม่มีลิงค์ มี ๒ พจน์ บทนั้นเรียกว่า อาขยาต.

---

14. ක්‍රියත්ථා බහුලං –ති

๑๔. กิริยตฺถา พหุลํ (ธาตุทั้งหลายมีกิริยาเป็นอรรถ โดยมาก) –

---

ච සබ්බත්ථ වත්තතෙ. ක්‍රියා අත්ථො එතස්සාති ක්‍රියත්ථො ධාතු, සො ච දුවිධො සකම්මකා+කම්මකවසෙන. තත්ථ යස්මිං ක්‍රියත්ථෙ කත්තුවාචිම්හා කම්මං ගවෙසීයතෙ, සො සකම්මකො. ඉතරො අකම්මකො.

และ (บทว่า กิริยตฺถา) ย่อมตามไปในที่ทั้งปวง. ธาตุใดมีกิริยาเป็นอรรถ ธาตุนั้นชื่อว่า กิริยัตถะ (ธาตุมีกิริยาเป็นอรรถ) และธาตุนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยเป็นสกัมมกะและอกัมมกะ. ในบรรดาธาตุเหล่านั้น ในกิริยาอรรถใด กรรมย่อมถูกแสวงหาจากบทที่บอกกัตตา กิริยาอรรถนั้นชื่อว่า สกัมมกะ. ส่วนกิริยาอรรถอื่นชื่อว่า อกัมมกะ.

---

තත්‍ර සකම්මකා කම්මාපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා කටං කරොති, ගාමං ගච්ඡති, ඔදනං පචති. අකම්මකා කම්මනිරපෙක්ඛං ක්‍රියං වදන්ති, යථා අච්ඡති සෙති තිට්ඨති. ක්‍රියාති ච ගමනපචනාදිකො අසත්තසම්මතො කත්තරි කම්මෙ වා පතිට්ඨිතො කාරකසමූහසාධියො පදත්ථො වුච්චති. අපි ච –

ในบรรดาธาตุเหล่านั้น สกัมมกธาตุทั้งหลายย่อมกล่าวถึงกิริยาที่หวังพึ่งกรรม เช่น ย่อมทำซึ่งเสื่อ, ย่อมไปสู่บ้าน, ย่อมหุงซึ่งข้าว. อกัมมกธาตุทั้งหลายย่อมกล่าวถึงกิริยาที่ไม่หวังพึ่งกรรม เช่น ย่อมอยู่, ย่อมนอน, ย่อมยืน. อนึ่ง คำว่า กิริยา หมายถึงอรรถของบทที่มีการไปและการหุงเป็นต้น ซึ่งไม่สมมติว่าเป็นสัตว์ ตั้งอยู่ในกัตตาหรือในกรรม อันหมู่แห่งการกให้สำเร็จ. อีกอย่างหนึ่ง –

---

කරණං භවනං චාපි, කර+භූහි කථීයතෙ;

තතො ක්‍රියාදිවාචත්තං, පාකාදීනං කථං භවෙ.

การกระทำและการเป็น ย่อมถูกกล่าวด้วย กร ธาตุ และ ภู ธาตุ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นบทบอกกิริยาเป็นต้น ของการหุงเป็นต้น จะมีได้อย่างไร.

---

කර+භූධාතූහි කරණඤ්ච භවනඤ්ච වුච්චති, පාක+ගමනාදීහි තෙසං ක්‍රියාභවනානං වාච්චත්තං කථං භවතීති වුත්තං හොති. පුනපි –

ด้วย กร ธาตุ และ ภู ธาตุ ย่อมกล่าวถึงการกระทำและการเป็น, ความเป็นบทบอกกิริยาและการเป็นเหล่านั้น ด้วยการหุงและการไปเป็นต้น จะมีได้อย่างไร นี้คือคำที่กล่าวไว้. อีกอย่างหนึ่ง –

---

පාකාදීනඤ්හි [Pg.212] වාච්චත්තං, කරභූසු න යුජ්ජති;

තං බහුතරවාච්චත්තං, පාකාදීසු න යුජ්ජති.

เพราะว่าความเป็นบทบอกของการหุงเป็นต้น ย่อมไม่สมควรใน กร ธาตุ และ ภู ธาตุ; ความเป็นบทบอกที่มากกว่านั้น (ความเป็นกิริยา) ย่อมไม่สมควรในการหุงเป็นต้น.

---

තං නාම –

นั้นคือ –

---

කාරියරූපා හි ධාත්වත්ථා, සත්තායුත්තා ච තෙ+ඛිලා;

තතො ක්‍රියා ච භාවො ච, සාමඤ්ඤං තෙසු ගම්‍යතෙ.

เพราะว่าอรรถของธาตุทั้งหลายมีรูปอันพึงกระทำ และอรรถของธาตุเหล่านั้นทั้งหมดประกอบด้วยความเป็นอยู่ (สัตตา). เพราะเหตุนั้น กิริยาและภาวะอันเป็นสามัญ ย่อมเป็นที่เข้าใจในอรรถของธาตุเหล่านั้น.

---

1. වත්තමානෙති අන්ති සි ථ මි ම තෙ අන්තෙ සෙ ව්හෙ එ ම්හෙ.

๑. ในปัจจุบันกาล (ลงวิภัตติ) คือ ติ, อันติ, สิ, ถะ, มิ, มะ, เต, อันเต, เส, วเห, เอ, มเห.

---

වත්තමානෙ ආරද්ධාපරිසමත්තෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ත්‍යාදයො හොන්ති. ක්‍රියාධිකාරත්තා ‘‘ක්‍රියත්ථා’’ති වුත්තං. තෙස+මනියමෙ –

ในอรรถที่เริ่มแล้วแต่ยังไม่สำเร็จในปัจจุบันกาล วิภัตติมี ติ เป็นต้น ย่อมลงหลังธาตุที่มีกิริยาเป็นอรรถในปัจจุบันกาล. เพราะเป็นกิริยาธิการ จึงกล่าวว่า 'กิริยตฺถา'. เมื่อไม่มีข้อกำหนดแน่นอนของวิภัตติเหล่านั้น –

---

14. පුබ්බපරච්ඡක්කාන+මෙකානෙකෙසු තුම්හා+ම්හ+සෙසෙසු ද්වෙ ද්වෙ මජ්ඣිමු+ත්තම+පඨමා

๑๔. มัธยมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ มีอย่างละ ๒ ในเอกพจน์และพหูพจน์ ในเพราะ ตุมหะ อัมหะ และศัพท์ที่เหลือ ของหมวด ๖ ข้างหน้าและหมวด ๖ ข้างหลัง.

---

එකානෙකෙසු තුම්හඅම්හසද්දවචනීයෙසු තදඤ්ඤසද්දවචනීයෙසු ච කාරකෙසු පුබ්බච්ඡක්කානං පරච්ඡක්කානඤ්ච මජ්ඣිමු+ත්තම+පඨමා ද්වෙ ද්වෙ හොන්ති යථාක්කමං. තත්ථති අන්තීති පඨමපුරිසො, ආදො නිද්දිට්ඨත්තා. සි ථ ඉති මජ්ඣිමපුරිසො, මජ්ඣෙ නිද්දිට්ඨත්තා. මි ම ඉති උත්තමපුරිසො. උත්තමසද්දො+යං සභාවතො තිපභුතීන+මන්ත+මාහ. පරච්ඡක්කෙපි තෙ අන්තෙතිආදිනා එවං යොජෙතබ්බං. එවං සෙසෙසු භවිස්සතිආදීසු සත්තසු පච්චයවිධානසුත්තෙසුපි යොජෙතබ්බං.

ในเอกพจน์และพหูพจน์ ในการกทั้งหลายที่กล่าวด้วย ตุมหะ อัมหะ และศัพท์อื่นจากนั้น มัธยมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ของหมวด ๖ ข้างหน้าและหมวด ๖ ข้างหลัง ย่อมมีอย่างละ ๒ ตามลำดับ. ในบรรดาวิภัตติเหล่านั้น ติ และ อันติ เป็นปฐมบุรุษ เพราะระบุไว้ในเบื้องต้น. สิ และ ถะ เป็นมัธยมบุรุษ เพราะระบุไว้ในท่ามกลาง. มิ และ มะ เป็นอุตตมบุรุษ. คำว่า อุตตมะ นี้ โดยสภาวะย่อมกล่าวถึงที่สุดของวิภัตติมี ติ เป็นต้น. แม้ในหมวด ๖ ข้างหลัง ก็พึงประกอบอย่างนี้ด้วย เต และ อันเต เป็นต้น. แม้ในสูตรบัญญัติวิภัตติ ๗ หมวดที่เหลือมี ภวิสฺสติ เป็นต้น ก็พึงประกอบอย่างนี้.

---

ඉදානි භූවාදීන+මට්ඨගණානං භූවාදිගණෙසු භූ=සත්තාය+මිති පඨමධාතුතො පරා ත්‍යාදයො යොජීයන්තෙ. තත්ථ ‘‘එකම්හි වත්තබ්බෙ [Pg.213] එකවචනං’’ති ත්‍යාදීසු පරභූතෙසු කත්තු+කම්ම+භාවෙසුයෙව ක්‍යවිකරණලවිකරණා හොන්තීති ‘‘ක්‍යො භාවකම්මෙස්ව+පරොක්ඛෙසු මාන+න්ත+ත්‍යාදීසු’’ ‘‘කත්තරි ලො’’ ඉච්චාදිනා තෙසං විකරණානං විධානා ත්‍යාදයො කත්තු+කම්ම+භාවෙස්වෙව විඤ්ඤායන්තීති කත්තරි තිම්හිලො. කෙ තෙ විකරණා –

บัดนี้ วิภัตติมี ติ เป็นต้น ย่อมถูกประกอบหลังธาตุแรกคือ ภู (ในความมี) ในบรรดาธาตุ ๘ หมวด มีหมวดภูวาทิเป็นต้น. ในบรรดาวิภัตติเหล่านั้น เมื่อ ติ เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง กยวิกรรณะและลวิกรรณะ ย่อมมีในกัตตุ กรรม และภาวะเท่านั้น ตามสูตรว่า 'เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ' เพราะมีการบัญญัติวิกรรณะเหล่านั้นด้วยสูตรว่า 'กฺโย ภาวกมฺเมสฺวปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทีสุ' และ 'กตฺตริ โล' เป็นต้น วิภัตติมี ติ เป็นต้น จึงเป็นที่เข้าใจในกัตตุ กรรม และภาวะเท่านั้น, ดังนั้น จึงลง ล (อ ปัจจัย) ในกัตตุ. วิกรรณะเหล่านั้นคืออะไร –

---

පුබ්බාපරභාගට්ඨානා, භින්නධාතුවිභත්තියො;

නිස්සාය පච්චයා හොන්ති, එතෙ විකරණා සියුං.

ปัจจัยทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในส่วนหน้าและส่วนหลัง ซึ่งต่างจากธาตุและวิภัตติ อาศัย (ธาตุและวิภัตติ) ย่อมมี, ปัจจัยเหล่านี้พึงเป็นวิกรรณะ.

---

5,82. යුවණ්ණාන+මෙ, ඔ පච්චයෙ

๕,๘๒. เพราะปัจจัย, แปลง อิ และ อุ เป็น เอ และ โอ.

---

ඉවණ්ණු+වණ්ණන්තානං ක්‍රියත්තානං එ+ඔ හොන්ති යථාක්කමං පච්චයෙති ඌස්සො+කාරො.

เพราะปัจจัย, แปลง อิ และ อุ ที่สุดของธาตุทั้งหลาย เป็น เอ และ โอ ตามลำดับ คือการทำ อุ ให้เป็น โอ.

---

5,89. එඔන+මය+වා සරෙ

๕,๘๙. เมื่อมีสระหลัง, แปลง เอ และ โอ เป็น อายะ และ อาวะ.

---

සරෙ පරෙ එඔන+මයවා හොන්ති යථාක්කමංති ඔස්ස අවාදෙසො. සො පුරිසො සාධු භවති, සා ඉත්ථී සාධු භවති, චිත්තං සාධු භවති.

เมื่อมีสระหลัง, แปลง เอ และ โอ เป็น อายะ และ อาวะ ตามลำดับ คือการแปลง โอ เป็น อาวะ. บุรุษนั้นย่อมเป็นคนดี, หญิงนั้นย่อมเป็นคนดี, จิตย่อมเป็นธรรมชาติที่ดี.

---

උත්තත්තා කත්තු ආඛ්‍යාතෙ, තතියා න ච කත්තරි;

පඨමාවිභත්ති හොතෙව, අත්ථමත්තං අපෙක්ඛිය.

เพราะกัตตาถูกกล่าวแล้วในอาขยาต, ตติยาวิภัตติจึงไม่มีในกัตตา, ปฐมาวิภัตติย่อมมีแน่นอน โดยมุ่งหมายเพียงเนื้อความ (ของนาม).

---

සතිපි ක්‍රියායෙකත්තෙ කත්තූනං බහුත්තා ‘‘බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචනං’’ති අන්ති.

แม้เมื่อกิริยามีความเป็นหนึ่งเดียว แต่เพราะกัตตาทั้งหลายมีมาก จึงลง อันติ ตามสูตรว่า 'พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ'.

---

161. ක්වචි විකරණානන්ති

๑๖๑. กฺวจิ วิกรรณานํ (ลบวิกรรณะปัจจัยบ้าง) –

---

විකරණානං ක්වචි ලොපො හොතීති ලවිකරණස්ස ලොපො, සෙසං පුරිමසදිසං. තෙ පුරිසා භවන්ති. මජ්ඣිමපුරි- සෙකවචනං [Pg.214] සි, ත්වං භවසි. බහුවචනං ථපච්චයො, තුම්හෙ භවථ. උත්තමපුරිසෙකවචනං මිපච්චයො.

การลบวิกรรณะปัจจัยทั้งหลายย่อมมีบ้าง ดังนี้ คือการลบ ลวิกรรณะ (อ ปัจจัย), ส่วนที่เหลือเหมือนก่อน. บุรุษเหล่านั้นย่อมเป็น. เอกพจน์ของมัธยมบุรุษคือ สิ, ท่านย่อมเป็น. พหูพจน์คือ ถ วิภัตติ, ท่านทั้งหลายย่อมเป็น. เอกพจน์ของอุตตมบุรุษคือ มิ วิภัตติ.

---

57. හිමිමෙස්ව+ස්ස

๕๗. หิมิเมสฺวสฺส (แปลง อะ เป็น อา ในเพราะ หิ มิ และ เม).

---

අකාරස්ස දීඝො හොති හිමිමෙසු. අහං භවාමි. බහුවචනං මපච්චයො, මයං භවාම. එවං පරච්ඡෙක්කෙපි-භවතෙ, භවන්තෙ. භවසෙ, භවව්හෙ. භවෙ, භවම්හෙ. කෙචි දීඝං කත්වා පඨන්ති, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති දීඝො, භවාම්හෙ.

อักษร อะ ย่อมเป็นเสียงยาวใน หิ, มิ, เม. ฉันย่อมเป็น. พหูพจน์คือ มะปัจจัย, พวกเราย่อมเป็น. อย่างนี้ แม้ในอาตมเนบทก็คือ ภวเต, ภวันเต. ภวเส, ภววเห. ภเว, ภวมเห. บางพวกทำเสียงยาวแล้วอ่านว่า ‘‘ในพยัญชนะมีเสียงยาวและสั้น’’ ดังนี้ คือเสียงยาว, ภวามเห.

---

එත්ථ ච –

ในที่นี้ –

---

ලජ්ජා සත්තා ඨිති ජාගරණං,වුද්ධි ක්ඛය ජීවිත මරණං;

කීළා රුචි රොචතෙ ඉත්‍යෙවං,වුත්තා අකම්මකධාතු සබ්බෙ.

ความละอาย, ความมีอยู่, ความตั้งอยู่, การตื่น, ความเจริญ, ความสิ้นไป, การมีชีวิต, ความตาย, การเล่น, ความชอบ, ย่อมชอบ เป็นต้น ทั้งหมดนี้กล่าวว่าเป็นอกัมมกธาตุ.

---

–ති වුත්තත්තා කම්මං දුතියා න.

เพราะกล่าวไว้ดังนี้ กรรมทุติยาวิภัตติย่อมไม่มี.

---

පච=පාකෙ, අකාරො උච්චාරණත්ථො, එව+මුපරිපි. පච ඉති ඨිතෙ ලවිකරණං, විකරණලොපාදි පුරිමසමං. සො ඔදනං පචති, තෙ පචන්ති. ත්වං පචසි, තුම්හෙ පචථ. අහං පචාමි, මයං පචාම. පරච්ඡක්කෙ-පචතෙ, පචන්තෙ. පචසෙ, පචව්හෙ. පචෙ, පචාම්හෙ.

ปจ ธาตุ ในอรรถว่า หุง, อักษร อะ เป็นเพียงเพื่อออกเสียง, แม้ในธาตุที่สูงขึ้นไปก็เช่นกัน. เมื่อ ปจ ตั้งอยู่ ลง อ วิกรณปัจจัย, การลบวิกรรณะเป็นต้นเหมือนก่อน. เขาหุงข้าว, พวกเขาย่อมหุง. เธอหุงอยู่, ท่านทั้งหลายหุงอยู่. ฉันหุงอยู่, พวกเราหุงอยู่. ในอาตมเนบทคือ ปจเต, ปจันเต. ปจเส, ปจวเห. ปเจ, ปจามเห.

---

1,22. විප්පටිසෙධෙ

๑,๒๒. ในการขัดแย้งกัน

---

විප්පටිසෙධනං=අඤ්ඤමඤ්ඤපටිසෙධනං විප්පටිසෙධො. පඨමමජ්ඣිමපුරිසානං ද්වින්නං එකත්ථ පසඞ්ගෙ මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනං ථපච්චයො. සො [Pg.215] ච පචති, ත්වඤ්ච පචසි, තුම්හෙ පචථ. තුල්‍යබලවිරොධිනො හි විප්පටිසෙධා පඨමමජ්ඣිමඋත්තමපුරිසානං තිණ්ණං එකත්ථ පසඞ්ගෙ උත්තමපුරිසබහුවචනං හොති, සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචසි, අහඤ්ච පචාමි මයං පචාමාති භවති.

วิปปฏิเสธนะ คือ การปฏิเสธซึ่งกันและกัน เรียกว่า วิปปฏิเสธ. เมื่อปฐมบุรุษและมัธยมบุรุษทั้งสองมาเกี่ยวข้องในที่เดียวกัน พหูพจน์ของมัธยมบุรุษคือ ถ ปัจจัย ย่อมมี. เช่น 'เขาหุงอยู่ด้วย, ท่านหุงอยู่ด้วย, ท่านทั้งหลายหุงอยู่'. เพราะวิปปฏิเสธที่มีกำลังเท่ากัน เมื่อปฐมบุรุษ มัธยมบุรุษ และอุตตมบุรุษทั้งสามมาเกี่ยวข้องในที่เดียวกัน พหูพจน์ของอุตตมบุรุษย่อมมี คือ 'เขาหุงอยู่ด้วย, ท่านหุงอยู่ด้วย, และฉันหุงอยู่ด้วย' ย่อมกลายเป็น 'เราทั้งหลายหุงอยู่'.

---

අම+ගම=ගමනෙ –

อมะ + คมะ = ในการไป –

---

5,173. ගම යමි+සා+ස දිසානං වා ච්ඡඞ

๕,๑๗๓. ธาตุ คมะ ยมิ สาสะ ทิสะ เหล่านี้ มี 'จฺฉงฺ' เป็นทางเลือก

---

එතෙසං ධාතූනං ච්ඡඞ වා හොති න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. සො ගාමං ගච්ඡති. අන්ති –

สำหรับธาตุเหล่านี้ 'จฺฉงฺ' ย่อมมีเป็นทางเลือกใน 'นฺต', 'มาน', 'ตฺย' เป็นต้น. เขาไปสู่บ้าน. อนฺติ –

---

74. ගරුපුබ්බා රස්සා රෙ+න්තෙන්තීනං

๗๔. จากสระเสียงสั้นที่มีครุอยู่ข้างหน้า 'เร' ย่อมมีแทน 'นฺเต' และ 'นฺตี'

---

ගරුපුබ්බස්මා රස්සා න්තෙ+න්තීනං රෙ වා හොති.

จากสระเสียงสั้นที่มีครุอยู่ข้างหน้า 'เร' ย่อมมีแทน 'นฺเต' และ 'นฺตี' เป็นทางเลือก.

---

අක්ඛරනියමො ඡන්දං,ගරුලහුනියමො භවෙ වුත්ති;

දීඝො සංයොගාදිපුබ්බො,රස්සො ගරු ලහු තු රස්සො.

การกำหนดอักษรเป็นฉันท์, การกำหนดครุและลหุเป็นวุตติ; สระเสียงยาวและสระที่อยู่หน้าพยัญชนะสังโยคเป็นครุ, ส่วนสระเสียงสั้นเป็นลหุ.

---

ගච්ඡරෙ ගච්ඡන්ති. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. ච්ඡාදෙසාභාවපක්ඛෙ ‘‘ඌ ලස්සෙ’’ති එකාරෙ ගමෙති. පරලොපෙ ගමෙන්ති. ගමෙසි, ගමෙථ. ගමෙමි, ගමෙම. පරච්ඡක්කෙපි සො ගච්ඡතෙ, ගච්ඡරෙ ගච්ඡන්තෙ. ගච්ඡසෙ, ගච්ඡව්හෙ. ගච්ඡෙ, ගච්ඡාම්හෙ.

ย่อมไป (หลายคน), ย่อมไป (หลายคน). ท่านไปอยู่, ท่านทั้งหลายไปอยู่. ฉันไปอยู่, เราทั้งหลายไปอยู่. ในกรณีที่ไม่มีการแทนที่ด้วย 'จฺฉ', ด้วยกฎ 'อู ลัสเส' ย่อมเป็น 'คเมติ' (โดยมีสระ 'เอ' เป็นที่สุด). เมื่อมีการลบพยางค์หลัง ย่อมเป็น 'คเมนฺติ'. ท่านย่อมไป, ท่านทั้งหลายย่อมไป. ฉันย่อมไป, เราทั้งหลายย่อมไป. แม้ในอาตมเนบท เขาย่อมไป, พวกเขาย่อมไป (หลายคน), พวกเขาย่อมไป (หลายคน). ท่านย่อมไป, ท่านทั้งหลายย่อมไป. ฉันย่อมไป, เราทั้งหลายย่อมไป.

---

පුරෙ අධම්මො දිබ්බති, පුරා මරාමීති ච තංසමීපෙ තබ්බොහාරූපචාරෙන වත්තමානවචනං. වුත්තඤ්හි –

คำว่า 'ปุเร อธัมโม ทิพฺพติ' (ก่อนที่อธรรมจะรุ่งเรือง) และ 'ปุรา มรามิติ' (ก่อนที่ฉันจะตาย) เป็นคำที่ใช้ในความหมายปัจจุบันโดยอุปจารในความใกล้เคียงกับสิ่งนั้น. ดังที่กล่าวไว้ว่า –

---

ආරද්ධා+නිට්ඨිතං [Pg.216] කිච්චං, වත්තමානන්ති වුච්චති;

වත්තමානසමීපඤ්ච, වත්තමානන්ති වුච්චති.

กิจที่เริ่มแล้วและยังไม่สำเร็จ ย่อมเรียกว่าปัจจุบัน; และสิ่งที่ใกล้เคียงกับปัจจุบัน ย่อมเรียกว่าปัจจุบัน.

---

කිමිව තෙ –

เช่นไรแก่ท่าน –

---

ගඞ්ගාච තංසමීපඤ්ච, යතො ගඞ්ගාති ඤායතෙ;

ගඞ්ගායං පාතු+මාගච්ඡ, ඝොසො ගඞ්ගාය+මිත්‍යපි.

แม่น้ำคงคาและสิ่งที่ใกล้เคียงกับแม่น้ำนั้น, เพราะเหตุนั้นจึงรู้ว่า 'คงคา'; จงมาดื่มน้ำในคงคา, เสียงดังในคงคาดังนี้ด้วย.

---

මුඛ්‍යා+මුඛ්‍යත්ථභෙදෙන, වත්තමානං තතො ද්විධා;

මුඛ්‍යඤ්හි රුළ්හි+මාපන්නං, ත+දාරොපා අමුඛ්‍යතාති.

ด้วยความแตกต่างแห่งอรรถหลักและอรรถรอง, ปัจจุบันจึงมีสองอย่าง; อรรถหลักย่อมถึงความนิยม, ด้วยการอุปโลกน์นั้นจึงเป็นอรรถรอง.

---

පුරෙ+පුරාසද්දෙහි වා අනාගතතා ගම්‍යතෙ, තදා තස්ස වත්තමානත්තා. කාලබ්‍යත්තයො වා එසො, භවන්ත්‍යෙව හි කාලන්තරෙපි ත්‍යාදයො බාහුලකා ‘‘සන්තෙසු පරිගූහාමි’’ ‘‘කායස්ස භෙදා අභිසම්පරායං, සහබ්‍යතං ගච්ඡති වාසවස්ස’’ ‘‘අතිවෙලං නමස්සිස්සං’’ති. ‘‘කුතො නු ත්වං ආගච්ඡසි, රාජගහතො ආගච්ඡාමී’’තිආදීසු පන පච්චුප්පන්නසමීපෙ වත්තමානවචනං.

ด้วยคำว่า 'ปุเร' และ 'ปุรา' ความเป็นอนาคตย่อมถูกเข้าใจ, เมื่อนั้นความเป็นปัจจุบันของคำนั้น (ย่อมถูกใช้). หรือนี่คือการใช้กาลสลับกัน, เพราะ 'ตฺย' เป็นต้น ย่อมมีในกาลอื่นโดยมาก เช่น 'ฉันย่อมปกปิดในหมู่สัตบุรุษ', 'เมื่อกายแตกทำลายไปสู่สัมปรายภพ ย่อมถึงความเป็นสหายของท้าววาสวะ', 'ฉันจักไหว้เกินเวลา' (ดังนี้). แต่ในประโยคเช่น 'ท่านมาจากไหน, ฉันมาจากเมืองราชคฤห์' เป็นการใช้คำปัจจุบันในความใกล้เคียงกับปัจจุบัน.

---

5,175. ගම වද දානං ඝම්ම වජ්ජ දජ්ජා

๕,๑๗๕. ธาตุ คมะ วทะ ทานะ มี คัมมะ วัชชะ ทัชชา เป็นทางเลือก

---

ගමාදීනං ඝම්මාදයො වා හොන්ති න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. ඝම්මති, ඝම්මන්ති ඉච්චාදි.

สำหรับธาตุ 'คมะ' เป็นต้น 'คัมมะ' เป็นต้น ย่อมมีเป็นทางเลือกใน 'นฺต', 'มาน', 'ตฺย' เป็นต้น. ย่อมไป, ย่อมไป (หลายคน) เป็นต้น.

---

කම්මෙ –

ในกรรม –

---

උපසග්ගවසා කොචි, අකම්මොපි සකම්මකො;

යථා+භිභූයතෙ රාගො, තාපසෙන මහිද්ධිනාති –

บางครั้งด้วยอำนาจของอุปสรรค, แม้กริยาอกรรมก็เป็นสกรรรมได้; เช่น 'ราคะย่อมถูกครอบงำโดยดาบสผู้มีฤทธิ์มาก' ดังนี้ –

---

වුත්තත්තා අකම්මකතො කම්මනි අනුපුබ්බා භූධාතුතො ත්‍යාදයො හොන්ති.

เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่าจากอกรรมกริยาในกรรม, 'ตฺย' เป็นต้น ย่อมมีจากธาตุ 'ภู' โดยลำดับ.

---

5,17. ක්‍යො [Pg.217] භාවකම්මෙස්ව+පරොක්ඛෙසු මාන+න්ත+ත්‍යාදීසු

๕,๑๗. 'กฺย' ย่อมมีในภาวะและกรรมวาจกที่ไม่ใช่ปรอกขะ ใน 'มาน', 'นฺต', 'ตฺย' เป็นต้น

---

භාවකම්මවිහිතෙසු පරොක්ඛාවජ්ජිතෙසු මාන+න්ත+ත්‍යාදීසු පරෙසු ක්‍යො හොති ක්‍රියත්ථා. කකාරො+නුබන්ධකාරියත්ථො. ‘‘න තෙ කානුබන්ධ+නාගමෙසූ’’ති පටිසෙධා ඔකාරාභාවො. අනුභූයති සුඛං දෙවදත්තෙන.

ใน 'มาน', 'นฺต', 'ตฺย' เป็นต้น ที่ถูกบัญญัติไว้ในภาวะและกรรมวาจกที่เว้นปรอกขะ, 'กฺย' ย่อมมีเพื่อประโยชน์แห่งกริยา. อักษร 'ก' เป็นอนุพันธะเพื่อประโยชน์แห่งการกระทำ. ด้วยการปฏิเสธว่า 'ไม่พึงมีอนุพันธะ ก ในอาคมทั้งหลาย', จึงไม่มีการลง โอ อักษร. ความสุขย่อมถูกเสวยโดยเทวทัต.

---

එත්ථ ච –

ในที่นี้ด้วย –

---

ආඛ්‍යාතෙන අවුත්තත්තා, කත්තුතො තතියා න තු;

දුතියා හොති කම්මස්ස, වුත්තත්තා පඨමාපි+ධ.

เพราะกัตตาไม่ได้ถูกกล่าวด้วยอาขยาต จึงลงตติยาวิภัตติหลังกัตตา แต่กรรมย่อมเป็นปฐมาวิภัตติในที่นี้ เพราะถูกกล่าวแล้ว.

---

අනුභූයන්ති සම්පත්තියො තයා. අනුභූයසි ත්වං දෙවදත්තෙන. අනුභූයථ තුම්හෙ. අහං අනුභූයාමි, තයා මයං අනුභූයාම. ද්විත්තෙ අනුභුය්‍යති+ච්චාදි. එවං පරච්ඡක්කෙ.

สมบัติทั้งหลายย่อมถูกเสวยโดยท่าน. ท่านย่อมถูกเทวทัตเสวย. ท่านทั้งหลายย่อมถูกเสวย. ฉันย่อมถูกเสวย, เราทั้งหลายย่อมถูกเสวยโดยท่าน. ในทวิภาวะ ย่อมเป็น 'อนุปุยฺยติ' เป็นต้น. ในอาตมเนบทก็เช่นกัน.

---

භාවෙ අදබ්බවුත්තිනො භාවස්ස එකත්තා එකවචනමෙව. තඤ්ච පඨමපුරිසෙකවචනෙයෙව සම්භවති, නෙව+ඤ්ඤං, බහුලංවිධානා. භූයති භූයතෙ දෙවදත්තෙන, සම්පති භවනන්ත්‍යත්ථො.

ในภาวะวาจก เพราะภาวะที่ไม่ได้กล่าวถึงเนื้อความที่เป็นตัวตนมีเพียงหนึ่ง จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น. และภาวะนั้นย่อมมีได้เฉพาะในปฐมบุรุษเอกพจน์เท่านั้น, ไม่ใช่ในบุรุษอื่น, เพราะมีการบัญญัติไว้โดยมาก. ภุยติ, ภุยเต (อันเทวทัตย่อมเป็นอยู่), ความหมายคือ 'การเป็นอยู่ในปัจจุบัน'.

---

පචධාතුතො කම්මෙ ක්‍යො.

จาก ปจ ธาตุ ในกรรมวาจก ลง กฺย ปัจจัย.

---

37. ක්‍යස්සති

๓๗. กฺยสฺสติ (กฺย ย่อมเป็น...)

---

ක්‍රියත්ථා ක්‍යස්ස ඊඤ වා හොති. ඤො ආද්‍යාවයවත්ථො. දෙවදත්තෙන ඔදනො පචීයති පච්චති, රෙආදෙසෙ ඔදනා පචීයරෙ පචීයන්ති, පච්චරෙ පච්චන්ති. චවග්ගපුබ්බරූපානි. ත්වං පචීයසි පච්චසි, තුම්හෙ පචීයථ පච්චථ. අහං පචීයාමි පච්චාමි, මයං පචීයාම පච්චාම. පරච්ඡක්කෙ දෙවදත්තෙන ඔදනො පචීයතෙ ඉච්චාදි.

อีญฺญ ย่อมมีแทน กฺย ในกิริยาบทบ้าง. อักษร ญ มีไว้เพื่อเป็นส่วนประกอบเบื้องต้น. ข้าวสุกอันเทวทัตย่อมหุง (ปจียติ, ปจฺจติ), เมื่อแปลงเป็น เร ข้าวสุกทั้งหลาย (อันเทวทัต) ย่อมหุง (ปจียเร, ปจียนฺติ, ปจฺจเร, ปจฺจนฺติ). (ปจฺจติ) เป็นรูปที่มีการทำบุพพรูปกับพยัญชนะวรรค จ. ท่านอันเขาหุงอยู่ (ปจียสิ, ปจฺจสิ), ท่านทั้งหลายอันเขาหุงอยู่ (ปจียถะ, ปจฺจถะ). ข้าพเจ้าอันเขาหุงอยู่ (ปจียามิ, ปจฺจามิ), เราทั้งหลายอันเขาหุงอยู่ (ปจียามะ, ปจฺจามะ). ในหมวด 6 ตัวหลัง (อัตตโนบท) ข้าวสุกอันเทวทัตย่อมหุง คือ ปจียเต เป็นต้น.

---

ගමිතො [Pg.218] කම්මෙ ච්ඡඞ ච ඊඤආගමෙ ච කතෙ තෙන ගාමො ගච්ඡීයති, ගාමා ගච්ඡීයන්ති. ගච්ඡීයසි, ගච්ඡීයථ. ගච්ඡීයාමි, ගච්ඡීයාම. එවං පරච්ඡක්කෙ. ගමීයති ගම්මති, ගමීයන්ති ගම්මන්ති. ගමීයසි ගම්මසි, ගමීයථ ගම්මථ, ගමීයාමි ගම්මාමි, ගමීයාම ගම්මාම පරච්ඡක්කෙපි එවං. තථා ඝම්මීයති, ඝම්මීයන්ති ඉච්චාදි.

จาก คมุ ธาตุ ในกรรมวาจก เมื่อลง จฺฉ ปัจจัย และ อีญฺญ อาคมแล้ว ด้วยปัจจัยและอาคมนั้น หมู่บ้านอันเขาไปอยู่ (คจฺฉียติ), หมู่บ้านทั้งหลายอันเขาไปอยู่ (คจฺฉียนฺติ). ท่านอันเขาไปอยู่ (คจฺฉียสิ), ท่านทั้งหลายอันเขาไปอยู่ (คจฺฉียถะ). ข้าพเจ้าอันเขาไปอยู่ (คจฺฉียามิ), เราทั้งหลายอันเขาไปอยู่ (คจฺฉียามะ). ในหมวด 6 ตัวหลัง (อัตตโนบท) ก็เช่นกัน. คมียติ, คมฺมติ (อันเขาไปอยู่), คมียนฺติ, คมฺมนฺติ (อันเขาไปอยู่). คมียสิ, คมฺมสิ, คมียถะ, คมฺมถะ, คมียามิ, คมฺมามิ, คมียามะ, คมฺมามะ ในหมวด 6 ตัวหลังก็เช่นกัน. เช่นเดียวกัน ฆมฺมียติ, ฆมฺมียนฺติ เป็นต้น.

---

ක්‍රියත්ථා කත්තරි ත්‍යාදි, කම්මස්මිඤ්ච සකම්මකා;

භාවෙ වා+කම්මකා කම්මා+වචනිච්ඡාය මඤ්ඤතෙ.

กิริยาบท (ที่มี ติ เป็นต้น) ย่อมมีในกัตตุวาจก และในกรรมวาจก (จากสกรรมธาตุ); ส่วนในภาววาจก ย่อมมีจากอกรรมธาตุ หรือ (จากสกรรมธาตุ) เพราะความประสงค์จะไม่กล่าวถึงกรรม พึงทราบอย่างนี้.

---

තථා හි විජ්ජමානස්සාපි කම්මාස්ස අවචනිච්ඡායං ඉදං වුච්චති –

จริงอย่างนั้น ข้อนี้ท่านกล่าวไว้ด้วยความประสงค์ที่จะไม่กล่าวถึงกรรมแม้ที่มีอยู่.

---

සතොපි න විවක්ඛා+ස්ස, අසතොපි ච සා භවෙ;

තං යථා+නුදරා කඤ්ඤා, වඤ්ඣාවද්ධිතකො යථා.

แม้สิ่งที่มีอยู่ ก็อาจไม่ประสงค์จะกล่าวถึง, และแม้สิ่งที่ไม่มีอยู่ ก็อาจประสงค์จะกล่าวถึงได้; เหมือนคำว่า หญิงสาวผู้ไม่มีท้อง (เอวบาง), และเหมือนคำว่า บุตรของหญิงหมัน.

---

විවක්ඛා ලොකිකා එසා, අසක්‍ය+මතිවත්තිතුං;

කථ+මෙස විපරියාසො, ලොකො එවා+නයුජ්ජතෙ.

ความประสงค์จะกล่าวถึงนี้เป็นเรื่องทางโลก ไม่สามารถก้าวล่วงได้; ความผันแปรนี้เป็นอย่างไร? โลกนั่นเองย่อมประกอบด้วยความผันแปรนั้น.

---

(වත්තමානපච්චයනයො).

(นัยแห่งปัจจัยปัจจุบันกาล).

---

2. භවිස්සති ස්සති ස්සන්ති ස්සති ස්සථ ස්සාමි ස්සාම ස්සතෙ ස්සන්තෙ ස්සසෙ ස්සව්හෙ ස්සං ස්සාම්හෙ

๒. ภวิสฺสติ (วิภัตติมี) สฺสติ สฺสนฺติ สฺสติ สฺสถ สฺสามิ สฺสาม สฺสเต สฺสนฺเต สฺสเส สฺสวฺเห สฺสํ สฺสามฺเห.

---

භවිස්සති=අනාරද්ධෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ස්සත්‍යාදයො හොන්ති.

ภวิสฺสติ = วิภัตติมี สฺสติ เป็นต้น ย่อมลงในกิริยาที่มีอรรถอันยังไม่เริ่ม (อนาคตกาล).

---

35. අ+ඊ+ස්සාදීනං බ්‍යඤ්ජනස්සිඤ

๓๕. พยัญชนะของ อ, อี, สฺส เป็นต้น เป็น อิญฺญะ.

---

ක්‍රියත්ථා පරෙසං අආදීනං ඊආදීනං ස්සාදීනඤ්ච බ්‍යඤ්ජනස්සි+ඤ හොති විභාසා. වවත්ථිතවිභාසා+යං. ස්සෙති ස්සාදීනං ස්සතිආදීනඤ්චාවයවො ගහිතො, ‘‘ඌබ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති සිද්ධෙපි [Pg.219] ත්‍යාදීසු එතෙසමෙවාති නියමත්ථො+ය+මාරම්භො. ලස්සාකාරලොපෙ ඔ+අවාදෙසෙ භවිස්සති, භවිස්සන්ති. භවිස්සසි, භවිස්සථ. භවිස්සාමි, භවිස්සාම. භවිස්සතෙ, භවිස්සන්තෙ. භවිස්සසෙ, භවිස්සව්හෙ. භවිස්සං, භවිස්සාම්හෙ.

พยัญชนะของ อ เป็นต้น, อี เป็นต้น, และ สฺส เป็นต้น ที่อยู่หลังกิริยาบท ย่อมเป็น อิญฺญะ บ้าง. นี้เป็นววัตถิตวิภาสา. ในที่นี้ สฺเสติ ได้ถูกถือเอาเป็นส่วนหนึ่งของ สฺส เป็นต้น และ สฺสติ เป็นต้น, แม้จะสำเร็จด้วยสูตร 'อูพยัญชนัสสา' ก็ตาม, การเริ่มต้นนี้มีจุดประสงค์เพื่อกำหนดว่าเฉพาะวิภัตติเหล่านี้เท่านั้น. เมื่อลบ ล อักษร และอาเทศ โอ เป็น อว, ย่อมเป็น ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ, ภวิสฺสสิ, ภวิสฺสถ, ภวิสฺสามิ, ภวิสฺสาม, ภวิสฺสเต, ภวิสฺสนฺเต, ภวิสฺสเส, ภวิสฺสวฺเห, ภวิสฺสํ, ภวิสฺสามฺเห.

---

කම්මෙ –

ในกรรมวาจก –

---

49. ක්‍යස්ස ස්සෙ

๔๙. กฺยสฺส สฺเส (กฺยะ เป็น สฺเส).

---

ක්‍යස්ස වා ලොපො හොති ස්සෙ. සුඛං තයා අනුභවිස්සති, අනුභවිස්සන්ති. අනුභවිස්සසි, අනුභවිස්සථ. අනුභවිස්සාමි, අනුභවිස්සාම. අඤ්ඤත්‍ර අනුභූයිස්සති, අනුභූයිස්සන්ති ඉච්චාදි. එවං පරච්ඡක්කෙ. භාවෙ-භූයිස්සති භූයිස්සතෙ.

กฺยะ ย่อมลบไปบ้างเมื่ออยู่หน้า สฺเส. ความสุข อันท่านจักเสวย (อนุปวิสฺสติ), ความสุขทั้งหลาย อันท่านจักเสวย (อนุปวิสฺสนฺติ). ท่านจักเสวย, ท่านทั้งหลายจักเสวย. ข้าพเจ้าจักเสวย, เราทั้งหลายจักเสวย. ในที่อื่น (เมื่อไม่ลบ กฺยะ) เป็น อนุปฺภูยิสฺสติ, อนุปฺภูยิสฺสนฺติ เป็นต้น. ในหมวด 6 ตัวหลัง (อัตตโนบท) ก็เช่นกัน. ในภาววาจก เป็น ภูยิสฺสติ, ภูยิสฺสเต.

---

කත්තරි-පචිස්සති, පචිස්සන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-පචිස්සති ඔදනො දෙවදත්තෙන, පචීයිස්සති, පච්චිස්සති. පච්චිස්සන්ති ඔදනා පචීයිස්සන්ති, පචීයිස්සරෙ, පච්චිස්සරෙ, පච්චිස්සන්ති.

ในกัตตุวาจก – ปจิสฺสติ, ปจิสฺสนฺติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก – ข้าวสุกอันเทวทัตจักหุง (ปจิสฺสติ), ปจียิสฺสติ, ปจฺจิสฺสติ. ข้าวสุกทั้งหลายอันเขาจักหุง (ปจียิสฺสนฺติ, ปจียิสฺสเร, ปจฺจิสฺสเร, ปจฺจิสฺสนฺติ).

---

ගමිතො කත්තරි-සො ගච්ඡිස්සති, තෙ ගච්ඡිස්සන්ති. ත්වං ගච්ඡිස්සසි, තුම්හෙ ගච්ඡිස්සථ. අහං ගච්ඡිස්සාමි, මයං ගච්ඡිස්සාම. ගච්ඡිස්සතෙ, ගච්ඡිස්සන්තෙ. ගච්ඡිස්සසෙ, ගච්ඡිස්සව්හෙ. ගච්ඡිස්සං, ගච්ඡිස්සාම්හෙ. සග්ගං ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති. ගමිස්සසි, ගමිස්සථ. ගමිස්සාමි, ගමිස්සාම ඉච්චාදි. කම්මෙ-ගච්ඡියිස්සති, ගච්ඡියිස්සන්ති ඉච්චාදි. ක්‍යලොපෙ ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති ඉච්චාදි. තථා ඝම්මිස්සති ඝම්මීයිස්සති, ඝම්මිස්සන්ති, ඝම්මීයිස්සන්ති ඉච්චාදි.

จาก คมุ ธาตุ ในกัตตุวาจก – เขาจักไป (คจฺฉิสฺสติ), พวกเขาจักไป (คจฺฉิสฺสนฺติ). ท่านจักไป, ท่านทั้งหลายจักไป. ข้าพเจ้าจักไป, เราทั้งหลายจักไป. คจฺฉิสฺสเต, คจฺฉิสฺสนฺเต. คจฺฉิสฺสเส, คจฺฉิสฺสวฺเห. คจฺฉิสฺสํ, คจฺฉิสฺสามฺเห. จักไปสู่สวรรค์ (คมิสฺสติ), จักไปสู่สวรรค์ (คมิสฺสนฺติ). ท่านจักไป, ท่านทั้งหลายจักไป, ข้าพเจ้าจักไป, เราทั้งหลายจักไป เป็นต้น. ในกรรมวาจก – คจฺฉิยิสฺสติ, คจฺฉิยิสฺสนฺติ เป็นต้น. เมื่อลบ กฺยะ เป็น คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ เป็นต้น. เช่นเดียวกัน ฆมฺมิสฺสติ, ฆมฺมียิสฺสติ, ฆมฺมิสฺสนฺติ, ฆมฺมียิสฺสนฺติ เป็นต้น.

---

3. නාමෙ ගරහාවිම්හයෙසු

๓. ในนามศัพท์ เมื่อมีความติเตียนและความอัศจรรย์.

---

නාමසද්දෙ [Pg.220] නිපාතෙ සති ගරහායං විම්හයෙ ච ගම්‍යමානෙ ස්සත්‍යාදයො හොන්ති. ඉමෙ හි නාම කල්‍යාණධම්මා පටිජානිස්සන්ති. එත්ථ ‘‘ජ්‍යාදීහි ක්නා’’ති ක්නාවිකරණෙ ‘‘ඤාස්සනෙ ජා’’ති ජාදෙසො. න හි නාම භික්ඛවෙ තස්ස මොඝපුරිසස්ස පාණෙසු අනුද්දයා භවිස්සති. කථඤ්හි නාම සො භික්ඛවෙ මොඝපුරිසො සබ්බමත්තිකාමයං කුටිකං කරිස්සති. විම්හයෙ-අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, සන්තෙන වත භො පබ්බජිතා විහාරෙන විහරන්ති, යත්‍ර හි නාම සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව දක්ඛිති, න පන සද්දං සොස්සති. අච්ඡරියං අන්ධො නාම පබ්බත+මාරොහිස්සති, බධිරො නාම සද්දං සොස්සති. (භවිස්සන්තිපච්චයනයො).

เมื่อมีนามศัพท์ที่เป็นนิบาตอยู่ เมื่อความติเตียนและความอัศจรรย์ปรากฏอยู่ วิภัตติมี สฺสติ เป็นต้น ย่อมมี. (ตัวอย่างการติเตียน) 'ชนเหล่านี้ชื่อว่าผู้มีธรรมอันงาม จักปฏิญาณ'. ในที่นี้ เมื่อลง กฺนา วิกะระณะปัจจัย ด้วยสูตร 'ชฺยาทิหิ กฺนา' และอาเทศเป็น ชา ด้วยสูตร 'ญา สฺสเน ชา'. 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความเอ็นดูในสัตว์ทั้งหลาย จักไม่มีแก่โมฆบุรุษนั้นเลย'. 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย โมฆบุรุษนั้นจักสร้างกุฎีที่ทำด้วยดินล้วนได้อย่างไร'. (ตัวอย่างการอัศจรรย์) 'ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์หนอ ท่านผู้เจริญ น่าประหลาดหนอ ท่านผู้เจริญ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบ ในที่ซึ่งบุคคลผู้มีสัญญา ตื่นอยู่ อาศัยเกวียนประมาณ 500 เล่มที่ผ่านไปแล้วๆ ก็ไม่เห็น และไม่ได้ยินเสียงเลย'. 'น่าอัศจรรย์หนอ คนตาบอดจักขึ้นภูเขา คนหูหนวกจักได้ยินเสียง'. (นัยแห่งภวิสสันติวิภัตติ).

---

4. භූතෙ ඊ උං ඔ ත්ථ ඉං ම්හා ආ ඌ සෙ ව්හං අ ම්හෙ

๔. ในอดีตกาล – อี อุํ โอ ตฺถ อิํ มฺหา อา อู เส วฺหํ อ มฺเห.

---

භූතෙ පරිසමත්තෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ඊආදයො හොන්ති. භූතානජ්ජතනෙ උපරි වක්ඛමානත්තා ඉමෙ ඊආදයො භූතජ්ජතනෙ. ‘‘සුවො අහොසි ආනන්දො’’තිආදීසු භූතසාමඤ්ඤෙව භවන්ති.

ในอดีตกาลที่สิ้นสุดแล้ว วิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมลงในกิริยา. เพราะวิภัตติมี อี เป็นต้นเหล่านี้ จักกล่าวถึงในอนัชชัตตนี (อดีตกาลที่ไม่ใช่ของวันนี้) ในภายหลัง, วิภัตติเหล่านี้จึงเป็นอัชชัตตนี (อดีตกาลของวันนี้). ในประโยคว่า 'สุโว อโหสิ อานนฺโท' (ความยินดีได้มีแล้วเมื่อวานนี้) เป็นต้น ย่อมเป็นเพียงอดีตกาลทั่วไป.

---

අහස්සු+භයතො අඩ්ඪ-රත්තං වා තදුපඩ්ඪතං;

අන්තොකත්වාන විඤ්ඤෙය්‍යො, අහො අජ්ජතනො ඉති;

තදඤ්ඤො පන යො කාලො, සො+නජ්ජතනසඤ්ඤිතො.

พึงทราบว่า อัชชัตตนี (อดีตกาลในวันนี้) คือเวลาที่อยู่ภายในครึ่งคืนก่อนและครึ่งคืนหลัง หรือครึ่งหนึ่งของครึ่งคืนนั้น. ส่วนกาลอื่นจากนั้น ชื่อว่า อนัชชัตตนี (อดีตกาลที่ไม่ใช่วันนี้).

---

ඉති පඨමපුරිසෙකවචනං ඊ,

ดังนั้น อี เป็นเอกพจน์ของปฐมบุรุษ.

---

15. ආ+ඊ+ස්සාදීස්ව+ඤ වා

๑๕. อา, อี, สฺส เป็นต้น เป็น อญฺญะ บ้าง.

---

ආආදො [Pg.221] ඊආදො ස්සාදො ච ක්‍රියත්ථස්ස වා අඤ හොතීති ධාතුතො පුබ්බං අඤ. ‘‘කත්තරි ලො’’ති ලො, එකාර+අවාදෙසා ච.

เมื่ออยู่หน้า อา เป็นต้น, อี เป็นต้น, และ สฺส เป็นต้น ย่อมมี อญฺญะ (อะ อาคม) หน้าธาตุบ้าง. ด้วยสูตร 'กัตตริ โล' จึงมี ล, และมีการอาเทศ เอ เป็น อว.

---

38. එය්‍යාථ+ස්සෙ+අ+ආ+ඊ+ථානං ඔ+අ+අං+ත්ථ+ත්ථො+ව්හොක

๓๘. เอยฺยาถะ, สฺเส, อ, อา, อี, ถะ เป็น โอ, อ, อํ, ตฺถะ, ตฺโถ, วฺโหกะ (ตามลำดับ).

---

එය්‍යාථාදීනං ඔආදයො වා හොන්ති යථාක්කමංති ඊස්සත්ථො, අභවිත්ථො, භවිත්ථො, අභවත්ථො, භවත්ථො. ‘‘ආ ඊ ඌ ම්හා ස්සා ස්සම්හානං වා’’ති ඊස්ස රස්සත්තං. සො අභවි භවි, අභවී භවී.

โอ เป็นต้น ย่อมมีบ้างแก่ เอยฺยาถะ เป็นต้น ตามลำดับ คือ (อี เป็น ตฺโถ) อภวิตฺโถ, ภวิตฺโถ, อภวัตโถ, ภวัตโถ. ด้วยสูตร 'อา อี อู มฺหา สฺสา สฺสมฺหานํ วา' จึงมีการทำ อี ให้เป็นรัสสะ. เขาได้มีแล้ว (อภวิ, ภวิ, อภวี, ภวี).

---

39. උංස්සිං+ස්වං+සු

๓๙. อุํ เป็น อิํสุ, อํสุ.

---

තිඋංස්ස ඉංසු+අංසු වා හොන්ති. අභවිංසු භවිංසු, අභවංසු භවංසු, අභවුං භවුං.

อุํ วิภัตติ ย่อมเป็น อึสุ และ อังสุม บ้าง. เช่น อภวึสุ ภวึสุ, อภวังสุม ภวังสุม, อภวุง ภวุง.

---

42. ඔස්ස අ+ඉ+ත්ථ+ත්ථො

๔๒. โอ วิภัตติ เป็น อ, อิ, ตถะ, ตโถ.

---

ඔස්ස අආදයො වා හොන්ති. අභව භව, අභවි භවි, ඉඤාගමෙ අභවිත්ථ භවිත්ථ, අභවත්ථ භවත්ථ, අභවිත්ථො භවිත්ථො, අභවත්ථො භවත්ථො.

อาเทศ โอ เป็น อ เป็นต้นบ้าง. อภวะ ภวะ, อภวิ ภวิ, เมื่อมี อิญฺญาคม เป็น อภวิตฺถะ ภวิตฺถะ, อภวัตถะ ภวัตถะ, อภวิตฺโถ ภวิตฺโถ, อภวัตโถ ภวัตโถ.

---

43. සි

๔๓. สิ.

---

ඔස්ස සි වා හොති. අභවිසි භවිසි, අභවසි භවසි. අභවො භවො.

อาเทศ โอ เป็น สิ บ้าง. อภวิสิ ภวิสิ, อภวสิ ภวสิ. อภโว ภโว.

---

45. ම්හාත්ථාන+මුඤ

๔๕. อาเทศ มหะ และ ถะ เป็น อัญญะ

---

එසං [Pg.222] උඤ වා හොති. ඊආදිසම්බන්ධීනමෙව ගහණං. අභවුත්ථ භවුත්ථ.

เอสํ เป็น อุญ บ้าง. การถือเอาเฉพาะสิ่งที่เกี่ยวข้องกับ อี และ อา เป็นต้น. อภวุตถ ภวุตถ.

---

46. ඉංස්ස ච සිඤ

๔๖. และ (แปลง) อิสฺส เป็น สิญ

---

ඉංස්ස ච සිඤ වා හොති ම්හාත්ථානඤ්ච බහුලං. ඉකාරඤ්ඤකාරා උච්චාරණආද්‍යාවයවත්ථා. අභවසිත්ථ භවසිත්ථ, අභවිත්ථ භවිත්ථ, අභවත්ථ භවත්ථ, අභවිසිං භවිසිං, අභවසිං භවසිං, අභවිං භවිං. උඤාගමෙ ආස්ස රස්සො. අභවුම්හ භවුම්හ අභවුම්හා භවුම්හා. සිඤාගමෙ අභවසිම්හ භවසිම්හ අභවසිම්හා භවසිම්හා අභවිම්හ භවිම්හ අභවිම්හා භවිම්හා අභවම්හ භවම්හ අභවම්හා භවම්හා. පරච්ඡක්කෙ – ‘‘එය්‍යාථා’’දිනා ත්ථෙ අභවිත්ථ භවිත්ථ අභවත්ථ භවත්ථ. රස්සෙ අභවථ භවථ, අභවා භවා, අභවු භවු. අභවිසෙ භවිසෙ, අභවසෙ භවසෙ, අභවිව්හං භවිව්හං අභවව්හං භවව්හං, අස්ස අ+මාදෙසෙ අභවං භවං අභව භව, අභවිම්හෙ භවිම්හෙ අභවම්හෙ භවම්හෙ. කම්මෙ සුඛං තයා අනුභූයිත්ථො අන්වභූයත්ථො අනුභූයත්ථො අන්වභූසි අනුභූසී අන්වභූයී අනුභූයී, අන්වභූයිංසු අනුභූයිංසු අන්වභූයංසු අනුභූයංසු අන්වභූයුං අනුභූයුං ඉච්චාදි. භාවෙ-තෙන අභූයිත්ථො භූයිත්ථො අභූයත්ථො භූයත්ථො අභූයි භූයි අභූයී භූයී. තෙන අභූයත්ථ භූයත්ථ අභූය භූය අභූයා භූයා.

มีการลง อิสฺส และ สิญ อาคมบ้าง และมีในที่ทั้งหลายเป็นอันมาก. อิการะและญการะ เป็นส่วนประกอบเบื้องต้นเพื่อประโยชน์แก่การออกเสียง. อภวสิตฺถ ภวสิตฺถ, อภวิตฺถ ภวิตฺถ, อภวตฺถ ภวตฺถ, อภวิสึ ภวิสึ, อภวสึ ภวสึ, อภวิ ภวิ. เมื่อ อุญ อาคมมา ให้ทำ อา เป็นรัสสะ. อภวุมฺห ภวุมฺห อภวุมฺหา ภวุมฺหา. เมื่อ สิญ อาคมมา เป็น อภวสิมฺห ภวสิมฺห อภวสิมฺหา ภวสิมฺหา อภวิมฺห ภวิมฺห อภวิมฺหา ภวิมฺหา อภวมฺห ภวมฺห อภวมฺหา ภวมฺหา. ในหมวด ๖ ตัวหลัง (อัตตโนบท) — ด้วยสูตรว่า 'เอยฺยาถา' เป็นต้น ในเพราะ ตฺถ ปัจจัย เป็น อภวิตฺถ ภวิตฺถ อภวตฺถ ภวตฺถ. เมื่อทำเป็นรัสสะ เป็น อภวถ ภวถ, อภวา ภวา, อภวุ ภวุ. อภวิเส ภวิเส, อภวเส ภวเส, อภวิวฺหํ ภวิวฺหํ อภววฺหํ ภววฺหํ, เมื่อแปลง อสฺส เป็น อ และ ม เป็น อภวํ ภวํ อภว ภว, อภวิมฺเห ภวิมฺเห อภวมฺเห ภวมฺเห. ในกรรมวาจก เช่น สุขํ ตยา อนุภูยิตฺโถ อนฺวภูยตฺโถ อนุภูยตฺโถ อนฺวภูสิ อนุภูสี อนฺวภูยี อนุภูยี, อนฺวภูยึสุ อนุภูยึสุ อนฺวภูยํสุ อนุภูยํสุ อนฺวภูยุํ อนุภูยุํ เป็นต้น. ในภาววาจก — เตน อภูยิตฺโถ ภูยิตฺโถ อภูยตฺโถ ภูยตฺโถ อภูยิ ภูยิ อภูยี ภูยี. เตน อภูยตฺถ ภูยตฺถ อภูย ภูย อภูยา ภูยา.

---

සො අපචිත්ථො පචිත්ථො ඉච්චාදි කත්තුසමං. කම්මෙ-අපචීයිත්ථො පචීයිත්ථො අපචීයත්ථො පචීයත්ථො. චවග්ගපුබ්බ- රූපෙ [Pg.223] අපච්චිත්ථො පච්චිත්ථො අපච්චත්ථො පච්චත්ථො අපචීයි පචීයි අපචීයී පචීයී අපච්චි පච්චි අපච්චී පච්චී, අපචීයිංසු පචීයිංසු අපචිංසු පචිංසු අපචීයංසු පචීයංසු අපච්චංසු පච්චංසු අපචීයුං පචීයුං අපච්චුං පච්චුං ඉච්චාදි කත්තුසමං, පුබ්බරූපොව විසෙසො.

เขาหุงแล้ว (อปจิตถ ปจิตถ) เป็นต้น เสมอกับกัตตุวาจก. ในกรรมวาจก – (อันเขาหุงแล้ว) อปจียิตถ ปจียิตถ อปจียัตถ ปจียัตถ. ในรูปที่มีบุพพรูปเป็นจวรรค อปจฺจิตถ ปจฺจิตถ อปจฺจัตถ ปจฺจัตถ อปจียิ ปจียิ อปจียี ปจียี อปจฺจิ ปจฺจิ อปจฺจี ปจฺจี, อปจียึสุ ปจียึสุ อปจึสุ ปจึสุ อปจียํสุ ปจียํสุ อปจฺจํสุ ปจฺจํสุ อปจียุ ปจียุ อปจฺจุ ปจฺจุ เป็นต้น เสมอกับกัตตุวาจก, มีความพิเศษเพียงบุพพรูปเท่านั้น.

---

සො ගාමං අගච්ඡිත්ථො ගච්ඡිත්ථො ඉච්චාදි පුරිමසමං.

เขาไปสู่บ้านแล้ว (อคจฺฉิตถ คจฺฉิตถ) เป็นต้น เสมอกับที่กล่าวมาแล้ว.

---

30. ඩංසස්ස ච ඤ්ඡඞ

๓๐. และ [การแปลงเป็น] ญฺฉ แห่งทํสธาตุ

---

ඩංසස්ස ච ගමිස්ස ච ඤ්ඡඞ වා හොති ආ+ඊආදීසු. අගඤ්ඡිත්ථො ගඤ්ඡිත්ථො අගඤ්ඡත්ථො ගඤ්ඡත්ථො අගඤ්ඡි ගඤ්ඡි අගඤ්ඡී ගඤ්ඡී ඉච්චාදි.

ย่อมมีการแปลงเป็น ญฺฉ บ้าง แห่งทํสธาตุและคมิธาตุ ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น. อคญฺฉิตถ คญฺฉิตถ อคญฺฉัตถ คญฺฉัตถ อคญฺฉิ คญฺฉิ อคญฺฉี คญฺฉี เป็นต้น.

---

29. ගමිස්සා

๒๙. แห่งคมิธาตุ

---

ආආදො ඊආදො ච ගමිස්ස ආ හොති වා. සො අගා අගමි ගමි අගමිත්ථො ගමිත්ථො අගමත්ථො ගමත්ථො. ඊපච්චයෙ ලස්සාකාරස්ස ‘‘හිමිමෙස්ව+ස්සා’’ති එත්ථ ‘‘අස්සා’’ති යොගවිභාගා දීඝෙ ‘‘දීඝා ඊස්සා’’ති ඊස්ස සිආදෙසො, අගමාසි අගමි ගමි අගමී ගමී, අගමිංසු ගමිංසු අගමංසු ගමංසු අගමුං ගමුං. ඔස්ස අආදෙසෙ අජ්ඣගුං. ත්වං අජ්ඣගා පරස්ස ලොපො. තුම්හෙ අජ්ඣගුත්ථ. අහං අජ්ඣගං, මයං අජ්ඣගම්හ. පරච්ඡක්කෙ – ‘‘එය්‍යාථා’’දිනා ත්ථෙ සො අගච්ඡිත්ථ ගච්ඡිත්ථ අගඤ්ඡිත්ථ ගඤ්ඡිත්ථ අගමිත්ථ ගමිත්ථ අගම ගම අගමා ගමා. තෙ අගමූ ගමූ, ඔස්ස ආආදෙසෙ අජ්ඣගුං. ත්වං අගමිසෙ ගමිසෙ. තුම්හෙ අගමිව්හං. ‘‘එය්‍යාථා’’ දිනා අ+මාදෙසෙ අහං අගමං ගමං අජ්ඣගං. මයං අගමිම්හෙ ගමිම්හෙ. කම්මෙඅගච්ඡීයි අගමීයි, අගච්ඡියුං අගමියුං ඉච්චාදි. තථා අඝම්මී ඝම්මී ඉච්චාදි.

อา และ อิ เป็นต้น ของ คมิสฺสธาตุ เป็น อา บ้าง. เขาได้ไปแล้ว (อคา, อคมี, คมี, อคมิตฺถ, คมิตฺถ, อคมตฺถ, คมตฺถ). เมื่อมี อิ ปัจจัย เพราะการแยกบทว่า 'อสฺส' ในสูตรว่า 'หิมิเมสฺวสฺส' นี้ และเพราะการทีฆะด้วยสูตรว่า 'ทีฆํ อิสฺส' จึงมีการแปลง อิ เป็น สิ, (เป็น) อคมาสิ, อคมี, คมี, อคมึสุ, คมึสุ, อคมํสุ, คมํสุ, อคมุํ, คมุํ. เมื่อแปลง โอ เป็น อะ เป็น อชฺฌคุํ. ท่านได้ไปแล้ว (อชฺฌคา) มีการลบสระหลัง. ท่านทั้งหลายได้ไปแล้ว (อชฺฌคุตฺถ). ข้าพเจ้าได้ไปแล้ว (อชฺฌคํ), พวกเราได้ไปแล้ว (อชฺฌคมฺห). ในหมวดอัตตโนบท (ปรัจฉักกะ) - ด้วยสูตร 'เอยฺยาถา' เป็นต้น ใน ตฺถ ปัจจัย เขาได้ไปแล้ว (อคจฺฉิตฺถ, คจฺฉิตฺถ, อคญฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ, อคมิตฺถ, คมิตฺถ, อคม, คม, อคมา, คมา). พวกเขาได้ไปแล้ว (อคมู, คมู), เมื่อแปลง โอ เป็น อา เป็น อชฺฌคุํ. ท่านได้ไปแล้ว (อคมิเส, คมิเส). ท่านทั้งหลายได้ไปแล้ว (อคมิวฺหํ). ด้วยสูตร 'เอยฺยาถา' เป็นต้น เมื่อแปลง อะ เป็น มะ ข้าพเจ้าได้ไปแล้ว (อคมํ, คมํ, อชฺฌคํ). พวกเราได้ไปแล้ว (อคมิมฺเห, คมิมฺเห). ในกรรมวาจก - ถูกไปแล้ว (อคจฺฉียิ, อคมียิ, อคจฺฉิยุํ, อคมิยุํ) เป็นต้น. เช่นเดียวกัน อฆมฺมี, ฆมฺมี เป็นต้น.

---

13. මායොගෙ ඊ+ආආදී

๑๓. ในการประกอบกับ มา ศัพท์ (มีปัจจัย) อิ และ อา เป็นต้น

---

මායොගෙ [Pg.224] සති ඊආදයො ආආදයො ච වා හොන්ති. සකකාලතො කාලන්තරෙපි පච්චයවිධානත්ථො+යං. මා භවං අභවිත්ථො ඉච්චාදි. වාවිධානාස්සත්‍යාදි+එය්‍යාදි+ත්වාදයොපි හොන්ති, මා භවං භවිස්සති, මා භවං භවෙය්‍ය, මා භවං භවතු ඉච්චාදි. (ඊආදිපච්චයනයො).

เมื่อมีการประกอบกับ มา ศัพท์ ปัจจัยมี อิ เป็นต้น และ อา เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. การบัญญัติปัจจัยนี้ มีประโยชน์แม้ในกาลอื่นจากกาลของตน. ท่านอย่าได้เป็นแล้ว (มา ภวํ อภวิตฺถ) เป็นต้น. เพราะการบัญญัติด้วย วา ศัพท์ ปัจจัยมี สฺสติ เป็นต้น เอยฺย เป็นต้น และ ตุ เป็นต้น ก็มีบ้าง เช่น ท่านอย่าจักเป็น (มา ภวํ ภวิสฺสติ), ท่านอย่าพึงเป็น (มา ภวํ ภเวยฺย), ท่านอย่าจงเป็น (มา ภวํ ภวตุ) เป็นต้น. (นัยแห่งปัจจัยมี อิ และ อา เป็นต้น).

---

5. අනජ්ජතනෙ ආ ඌඔ ත්ථ අ ම්හා ත්ථ ත්ථුං සෙ ව්හං ඉං ම්හසෙ

๕. ในอดีตกาลที่ไม่ใช่ของวันนี้ (หิยัตตนีวิภัตติ) มีวิภัตติคือ อา อู โอ ตถะ อะ มหา ตถะ ตถุง เส วหัง อิง มหเส

---

අවිජ්ජමානජ්ජතනෙ භූතත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ආආදයො හොන්ති වා. ‘‘එය්‍යාථා’’දිනා ත්ථෙ ‘‘ආ ඊ ඌ ම්හා’’ ඉච්චාදිනා රස්සෙ ච සො අභවත්ථ භවත්ථ අභව භව අභවා භවා, තෙ අභවු භවු අභවූ භවූ. ඔ, ‘‘ඔස්සා’’තිආදිනා අආදයො, අභව භව අභවි භවි අභවත්ථ භවත්ථ අභවත්ථො භවත්ථො, සිආදෙසෙ අභවසි භවසි අභවො භවො. තුම්හෙ අභවත්ථ භවත්ථ. අහං අභවං භවං අභව භව, මයං අභවම්හ භවම්හ අභවම්හා භවම්හා. සො අභවත්ථ භවත්ථ. තෙ අභවත්ථුං භවත්ථුං. ත්වං අභවසෙ භවසෙ. තුම්හෙ අභවව්හං භවව්හං. ‘‘ඉස්ස ච සිඤ’’ති සිං, අහං අභවසිං භවසිං අභවිං භවිං. මයං අභවම්හසෙ භවම්හසෙ. කම්මෙ-ත්ථෙ සුඛං තයා අනුභූයිත්ථ, ඉඤාගමාභාවෙ අනුභූයත්ථ ඉච්චාදි. භාවෙ-අභූයත්ථ භූයත්ථ ඉච්චාදි.

ในอัชชัตตนีวิภัตติอันเป็นอดีตกาลที่มิใช่ปัจจุบัน ปัจจัยมี อา เป็นต้น ย่อมลงหลังธาตุบ้าง. ด้วยสูตรว่า "เอยฺยาถา" เป็นต้น ในอรรถนั้น และด้วยสูตรว่า "อา อี อู มหา" เป็นต้น เมื่อมีการทำรัสสะแล้ว [มีรูปดังนี้] เขา (โส) ได้เป็นแล้ว (abhavattha, bhavattha, abhava, bhava, abhavā, bhavā), เขาเหล่านั้น (เต) ได้เป็นแล้ว (abhavu, bhavu, abhavū, bhavū). เมื่อลง โอ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า "โอสฺสา" เป็นต้น มีการแปลงเป็น อ เป็นต้น [มีรูปดังนี้] (abhava, bhava, abhavi, bhavi, abhavattha, bhavattha, abhavattho, bhavattho), เมื่อแปลงเป็น สิ (abhavasi, bhavasi, abhavo, bhavo). ท่านทั้งหลาย (ตุมฺเห) ได้เป็นแล้ว (abhavattha, bhavattha). ข้าพเจ้า (อหํ) ได้เป็นแล้ว (abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava), เราทั้งหลาย (มยํ) ได้เป็นแล้ว (abhavamha, bhavamha, abhavamhā, bhavamhā). (ในฝ่ายอัตตโนบท) เขา (โส) ได้เป็นแล้ว (abhavattha, bhavattha). เขาเหล่านั้น (เต) ได้เป็นแล้ว (abhavatthuṃ, bhavatthuṃ). ท่าน (ตฺวํ) ได้เป็นแล้ว (abhavase, bhavase). ท่านทั้งหลาย (ตุมฺเห) ได้เป็นแล้ว (abhavavhaṃ, bhavavhaṃ). ด้วยสูตรว่า "อิสฺส จ สิญฺญ" แปลงเป็น สิํ, ข้าพเจ้า (อหํ) ได้เป็นแล้ว (abhavasiṃ, bhavasiṃ, abhaviṃ, bhaviṃ). เราทั้งหลาย (มยํ) ได้เป็นแล้ว (abhavamhase, bhavamhase). ในกัมมอรรถ (เช่น) ความสุข อันท่านเสวยแล้ว (sukhaṃ tayā anubhūyittha), ในกรณีที่ไม่มี อิ อาคม (มีรูปว่า) anubhūyattha เป็นต้น. ในภาวอรรถ (มีรูปว่า) abhūyattha, bhūyattha เป็นต้น.

---

සො [Pg.225] ඔදනං අපචත්ථ පචත්ථ ඉච්චාදි කත්තුසමං. කම්මෙ-අපචීයත්ථ පචීයත්ථ අපච්චත්ථ පච්චත්ථ අපචීය පචීය අපචීයා පචීයා අපච්ච පච්ච අපච්චා පච්චා. අපචීයු පචීයු අපචීයූ පචීයූ අපච්චු පච්චු අපච්චූ පච්චූ ඉච්චාදි. ‘‘මායොගෙ ඊ+ආආදී’’ති මායොගෙපි ආආදයො, මා භවං අපච්චත්ථ ඉච්චාදි.

เขาหุงข้าวแล้ว (อปจัตถ ปจัตถ) เป็นต้น เสมอกับกัตตุวาจก. ในกรรมวาจก – อันหุงแล้ว (อปจียัตถ ปจียัตถ อปจฺจัตถ ปจฺจัตถ อปจีย ปจีย อปจียา ปจียา อปจฺจ ปจฺจ อปจฺจา ปจฺจา. อปจียุ ปจียุ อปจียู ปจียู อปจฺจุ ปจฺจุ อปจฺจู ปจฺจู) เป็นต้น. ด้วยบทว่า ‘‘ในการประกอบด้วย มา อี อา เป็นต้น’’ แม้ในการประกอบด้วย มา ก็มี อา เป็นต้น, ท่านอย่าหุงแล้ว (มา ภวํ อปจฺจัตถ) เป็นต้น.

---

තථා අගච්ඡත්ථ ගච්ඡත්ථ ඉච්චාදි පුරිමසමං. තථා අගමත්ථ ගමත්ථ ඉච්චාදිපි අඝම්මත්ථ ඝම්මත්ථ ඉච්චාදිපි. (අනජ්ජතනපච්චයනයො).

เช่นนั้น ท่านทั้งหลายไปแล้ว (อคจฺฉัตถ คจฺฉัตถ) เป็นต้น เสมอกับที่กล่าวมาแล้ว. เช่นนั้น อคมัตถ คมัตถ เป็นต้น ก็มี อฆัมมัตถ ฆัมมัตถ เป็นต้น ก็มี. (นัยแห่งอนัชชัตตนปัจจัย).

---

6. පරොක්ඛෙ අ උ එ ත්ථ අ ම්හ ත්ථ රෙ ත්ථො ව්හො ඉ ම්හෙ

๖. ในปโรขวิภัตติ อะ อุ เอ ตถะ อะ มฺหะ ตถะ เร ตโถ วฺโห อิ มฺเห

---

අපච්චක්ඛෙ භූතානජ්ජතනෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා අආදයො හොන්ති. අක්ඛානං=ඉන්ද්‍රියානං පරං පරොක්ඛං. තස්මිං. ‘‘අපරොක්ඛෙසූ’’ති වචනා ක්‍ය+ලාදිවිකරණා න හොන්ති.

ในอดีตกาลที่ไม่ได้ประจักษ์ (ปโรขวิภัตติ) อะ เป็นต้น มีอยู่ จากปัจจุบันกาล เพื่อประโยชน์แก่กิริยา. อักขานะ คือ อินทรีย์ สิ่งที่พ้นจากอินทรีย์ ชื่อว่า ปโรขะ. ในปโรขะนั้น. ด้วยบทว่า ‘‘ในอปโรขะทั้งหลาย’’ กฺย และ ลาทิวิกรณะ เป็นต้น ย่อมไม่มี.

---

5,71. පරොක්ඛායඤ්ච

๕,๗๑. ในปโรขะ และ

---

පරොක්ඛායං පඨම+මෙකස්සරං සද්දරූපං ද්වෙ භවති. ‘‘භූස්ස වුක’’ ඉතිආදීසු වුක, භූව භූව ඉති ද්විත්තෙ –

ในปโรขะ รูปศัพท์ที่มีสระตัวเดียวในเบื้องต้น ย่อมเป็นสอง. ในบทว่า ‘‘ภูสฺส วุกะ’’ เป็นต้น วุกะ, เมื่อมีการซ้อนบทว่า ภูว ภูว –

---

5,75. ලොපො+නාදිබ්‍යඤ්ජනස්ස

๕,๗๕. การลบพยัญชนะที่ไม่ได้เป็นต้น

---

ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස ආදිතො+ඤ්ඤස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො හොති.

เมื่อมีการซ้อนบท มีการลบพยัญชนะที่ไม่ได้เป็นต้นของบทหน้า.

---

18. පුබ්බස්ස අ

๑๘. อะ ของบทหน้า

---

අආදීසු ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස භූස්ස අ හොති.

ใน อะ เป็นต้น เมื่อมีการซ้อนบท อะ ของ ภู ย่อมมี.

---

5,78. චතුත්ථදුතියානං තතියපඨමා

๕,๗๘. จตุตถะและทุติยะ เป็น ตติยะและปฐมะ

---

ද්විත්තෙ [Pg.226] පුබ්බෙසං චතුත්ථදුතියානං තතියපඨමා හොන්ති යථාක්කමංති බකාරෙ සො බභූව කිර, තෙ බභුවු කිර. ත්වං බභුවෙ කිර, ඉඤ තුම්හෙ බභුවිත්ථ කිර. අහං බභුව කිර, මයං බභුවිම්හ කිර. සො බභුවිත්ථ කිර, තෙ බභුවිරෙ කිර. ත්වං බභුවිත්ථො කිර, තුම්හෙ බභුවිව්හො කිර. අහං බභුවි කිර, මයං බභුවිම්හෙ කිර. කම්මෙ-අනුපභුව කිර ඉච්චාදි. භාවෙබභුව බභුවිත්ථ කිර.

เมื่อมีการซ้อนบท จตุตถะและทุติยะของบทหน้า ย่อมเป็น ตติยะและปฐมะ ตามลำดับ ในเพราะ บ อักษร เขาได้เป็นแล้ว (บภูว) แล, พวกเขาได้เป็นแล้ว (บภูวุ) แล. ท่านได้เป็นแล้ว (บภูเว) แล, เมื่อมี อิ อาคม ท่านทั้งหลายได้เป็นแล้ว (บภูวิตถ) แล. ข้าพเจ้าได้เป็นแล้ว (บภูว) แล, พวกเราได้เป็นแล้ว (บภูวิมฺห) แล. เขาได้เป็นแล้ว (บภูวิตถ) แล, พวกเขาได้เป็นแล้ว (บภูวิเร) แล. ท่านได้เป็นแล้ว (บภูวิตโถ) แล, ท่านทั้งหลายได้เป็นแล้ว (บภูวิวฺโห) แล. ข้าพเจ้าได้เป็นแล้ว (บภูวิ) แล, พวกเราได้เป็นแล้ว (บภูวิมฺเห) แล. ในกรรมวาจก – อันเขาได้เป็นแล้ว (อนุปภูว) แล เป็นต้น. ในภาววาจก – อันเขาได้เป็นแล้ว (บภูว บภูวิตถ) แล.

---

පපච, පපචු. පපචෙ, ඉඤාගමෙ පපචිත්ථ. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘සංයොගාදිලොපො’’ති ලොපො, පපචිත්ථ. පපච, පපචිම්හ. පපචිත්ථ, පපචිරෙ. පපචිත්ථො පපචිථො, පපචිව්හො. පපචි, පපචිම්හෙ. එවං කම්මෙ.

ปปจ ปปจุ. ปปเจ, เมื่อมี อิ อาคม เป็น ปปจิตถ. ในที่อื่น มีการลบด้วยบทว่า ‘‘การลบพยัญชนะที่ไม่ได้เป็นต้นของบทหน้า’’ เป็น ปปจิตถ. ปปจ ปปจิมฺห. ปปจิตถ ปปจิเร. ปปจิตโถ ปปจิโถ, ปปจิวฺโห. ปปจิ ปปจิมฺเห. ในกรรมวาจกก็เช่นนี้.

---

අආදිපච්චයෙ ද්විභාවෙ අනාදිබ්‍යඤ්ජනලොපෙ පුබ්බස්ස ‘‘කවග්ගහානං චවග්ගජා’’ති චවග්ගජකාරෙ ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති දීඝෙ ච කතෙ සො ගාමං ජගාම කිර, ජගමු. ජගමෙ, ජගමිත්ථ. ජගම, ජගමිම්හ. ජගමිත්ථ, ජගමිරෙ. ජගමිත්ථො, ජගමිව්හො. ජගමි, ජගමිම්හෙ. එවං කම්මෙ.

เมื่อมีการซ้อนอักษรต้นธาตุ มีการลบพยัญชนะที่ไม่ใช่ต้นธาตุ มีการทำกะวรรคให้เป็นจะวรรคตามกฎว่า “กะวรรคเป็นจะวรรค” และมีการทำเสียงยาวตามกฎว่า “พยัญชนะมีเสียงยาวและสั้น” เขาไปสู่บ้านแล้วแล, พวกเขาไปแล้ว. (กริยา) ไปแล้ว (สำหรับบุรุษที่ 2 เอกพจน์), ไปแล้ว (สำหรับบุรุษที่ 2 พหูพจน์). ไปแล้ว (สำหรับบุรุษที่ 1 เอกพจน์), ไปแล้ว (สำหรับบุรุษที่ 1 พหูพจน์). ไปแล้ว (สำหรับบุรุษที่ 3 เอกพจน์ ปรัสสบท), ไปแล้ว (สำหรับบุรุษที่ 3 พหูพจน์ ปรัสสบท). ไปแล้ว (สำหรับบุรุษที่ 2 เอกพจน์ ปรัสสบท), ไปแล้ว (สำหรับบุรุษที่ 2 พหูพจน์ ปรัสสบท). ไปแล้ว (สำหรับบุรุษที่ 1 เอกพจน์ ปรัสสบท), ไปแล้ว (สำหรับบุรุษที่ 1 พหูพจน์ ปรัสสบท). ในกรรมวาจกก็เช่นกัน.

---

මූළ්හවික්ඛිත්තබ්‍යාසත්තචිත්තෙන අත්තනාපි ක්‍රියා කතා අභිනිබ්බත්තිකාලෙ+නුපලද්ධාසමානා ඵලෙනා+නුමීයමානා පරොක්ඛාව වත්ථුතො. තෙන උත්තමවිසයෙපි පයොගසම්භවො. (පරොක්ඛාපච්චයනයො).

แม้กิริยาที่ตนผู้มีจิตหลงฟุ้งซ่านหมกมุ่นทำแล้ว ไม่ปรากฏในเวลาที่เกิดขึ้น ย่อมเป็นที่อนุมานได้ด้วยผลโดยสภาวะว่าเป็นปโรขะ (อดีตที่ไม่เห็นกับตา). เพราะเหตุนั้น การใช้ปโรขะจึงเป็นไปได้แม้ในอุตตมบุรุษ. (นัยแห่งปโรขาปัจจัย).

---

7. ය්‍යොදො [Pg.227] වා+තිපත්තියං ස්සා ස්සංසු ස්සෙ ස්සථ ස්සං ස්සම්හා ස්සථ ස්සිංසුස්සසෙස්සව්හෙස්සිං ස්සාම්හසෙ.

๗. หรือในกริยาติปัตติ (กริยาที่ล่วงเลยไปแล้ว) มีปัจจัยคือ ssā, ssaṃsu, sse, ssatha, ssaṃ, ssamhā, ssatha, ssiṃsu, ssase, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase.

---

එය්‍යාදො විසයෙ ක්‍රියාතිපත්තියං ස්සාදයො හොන්ති. විධුරපච්චයොපනිපාතතො කාරණවෙකල්ලතො වා ක්‍රියාතිපතන+මනිප්ඵත්ති ක්‍රියාතිපත්ති. එතෙ ච ස්සාදයො සාමත්ථියා අතීතානාගතෙස්වෙව හොන්ති, න වත්තමානෙ, තත්‍ර ක්‍රියාතිපත්‍යසම්භවා. ඉඤාගමෙ ස්සාස්ස වා රස්සෙ ච සචෙ සො පඨමවයෙ පබ්බජ්ජං අලභිස්ස, අරහා අභවිස්ස භවිස්ස අභවිස්සා භවිස්සා වා, තෙ ච තං අලභිස්සංසු, අරහන්තො අභවිස්සංසු භවිස්සංසු. ‘‘එය්‍යාථා’’දිනා ස්සෙස්ස වා අකාරෙ ත්වං අභවිස්ස භවිස්සෙ. තුම්හෙ අභවිස්සථ. අහං අභවිස්සං. රස්සෙ මයං අභවිස්සම්හ භවිස්සම්හ අභවිස්සම්හා භවිස්සම්හා. පරච්ඡක්කෙ-සො අභවිස්සථ, අභවිස්සිංසු. අභවිස්සසෙ, අභවිස්සව්හෙ. අභවිස්සිං, අභවිස්සාම්හසෙ.

ในอรรถแห่งเอยฺยปัจจัยเป็นต้น เมื่อกิริยาติปัตติมีอยู่ ปัจจัยมี ssā เป็นต้น ย่อมมี. กริยาติปัตติ คือความไม่สำเร็จแห่งกิริยา เพราะความวิบัติแห่งปัจจัยหรือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุ. และปัจจัยมี ssā เป็นต้นเหล่านี้ โดยความสามารถย่อมมีในอดีตและอนาคตเท่านั้น ไม่ใช่ในปัจจุบัน เพราะในปัจจุบันไม่มีกริยาติปัตติ. เมื่อมี อิ อาคม และมี ssā หรือรัสสะ ถ้าหากเขาได้บรรพชาในปฐมวัย เขาพึงเป็นพระอรหันต์ (abhavissa, bhavissa, abhavissā, bhavissā). และถ้าพวกเขาได้บรรพชานั้น พวกเขาพึงเป็นพระอรหันต์ (abhavissaṃsu, bhavissaṃsu). ด้วยบทว่า “Eyyāthā” เป็นต้น หรือเมื่อมี อะ ใน ssessa ท่านพึงเป็น (abhavissa, bhavisse). ท่านทั้งหลายพึงเป็น (abhavissatha). ข้าพเจ้าพึงเป็น (abhavissaṃ). เมื่อมีรัสสะ พวกเราพึงเป็น (abhavissamha, bhavissamha, abhavissamhā, bhavissamhā). ในอัตตโนบท: เขาพึงเป็น (abhavissatha), พวกเขาพึงเป็น (abhavissiṃsu). ท่านพึงเป็น (abhavissase), ท่านทั้งหลายพึงเป็น (abhavissavhe). ข้าพเจ้าพึงเป็น (abhavissiṃ), พวกเราพึงเป็น (abhavissāmhase).

---

කම්මෙ-තෙන සුඛං අන්වභවිස්ස, අන්වභවිස්සංසු ක්‍යලොපො. අන්වභූයිස්ස අන්වභූයිස්සා ඉච්චාදි. භාවෙ-තෙන අභූයිස්ස භූයිස්ස අභූයිස්සා භූයිස්සා. අභූයිස්සථ භූයිස්සථ.

ในกรรมวาจก: ความสุขอันเขาพึงเสวย (anvabhavissa), ความสุขอันพวกเขาพึงเสวย (anvabhavissaṃsu) (มีการลบ กฺย). (anvabhūyissa, anvabhūyissā) เป็นต้น. ในภาววาจก: อันเขาพึงเป็น (abhūyissa, bhūyissa, abhūyissā, bhūyissā). อันพวกเธอพึงเป็น (abhūyissatha, bhūyissatha).

---

එවං තණ්ඩුලාදිසාධනං අලභිස්ස, ඔදනං අපචිස්ස පචිස්ස ඉච්චාදි. කම්මෙ-තෙන ඔදනො අපචිස්ස පචිස්ස අපචිස්සා පචිස්සා අපචීයිස්ස පචීයිස්ස අපචීයිස්සා පචීයිස්සා අපච්චිස්ස පච්චිස්ස අපච්චිස්සා පච්චිස්සා ඉච්චාදි.

เช่นนี้ เขาพึงได้ซึ่งข้าวสารเป็นต้น, เขาพึงหุงข้าว (apacissa, pacissa) เป็นต้น. ในกรรมวาจก: ข้าวสุกอันเขาพึงหุง (apacissa, pacissa, apacissā, pacissā, apacīyissa, pacīyissa, apacīyissā, pacīyissā, apaccissa, paccissa, apaccissā, paccissā) เป็นต้น.

---

සො අගච්ඡිස්ස ගච්ඡිස්ස අගච්ඡිස්සා ගච්ඡිස්සා ඉච්චාදි. ච්ඡාදෙසා+භාවෙ අගමිස්ස ගමිස්ස අගමිස්සා ගමිස්සා ඉච්චාදි. කම්මෙ-අගච්ඡිස්ස [Pg.228] ගච්ඡිස්ස අගච්ඡීයිස්ස ඉච්චාදි. අගමිස්ස ගමිස්ස අගමීයිස්ස ඉච්චාදි. තථා අඝම්මිස්ස ඉච්චාදි. (ක්‍රියාතිපත්තිපච්චයනයො).

เขาพึงไป (agacchissa, gacchissa, agacchissā, gacchissā) เป็นต้น. เมื่อไม่มีการแปลงเป็น จฺฉะ เขาพึงไป (agamissa, gamissa, agamissā, gamissā) เป็นต้น. ในกรรมวาจก: อันเขาพึงไป (agacchissa, gacchissa, agacchīyissa) เป็นต้น. อันเขาพึงไป (agamissa, gamissa, agamīyissa) เป็นต้น. เช่นเดียวกัน (aghammissa) เป็นต้น. (นัยแห่งปัจจัยกริยาติปัตติ).

---

8. හෙතුඵලෙස්වෙ+ය්‍ය එය්‍යුං එය්‍යාසි එය්‍යාථ එය්‍යාමි එය්‍යාම එථ එරං එථො එය්‍යාව්හො එය්‍යං එය්‍යාම්හෙ.

๘. ในเหตุผล (ปัจจัย) มี eyyā, eyyuṃ, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma, etha, eraṃ, etho, eyyāvho, eyyaṃ, eyyāmhe.

---

හෙතුභූතායං ඵලභූතායඤ්ච ක්‍රියායං වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා එය්‍යාදයො හොන්ති වා. ලවිකරණවුද්ධිආදි පුබ්බසමං. පරිකප්පෙ –

ในกริยาที่เป็นเหตุและเป็นผล ปัจจัยมี eyyā เป็นต้น ย่อมมีบ้าง โดยความหมายของกริยาในปัจจุบัน. การลง ลวิกรณะ การเพิ่มเสียง เป็นต้น เหมือนก่อน. ในการคาดคะเน –

---

75. එය්‍යෙ+ය්‍යාසෙ+ය්‍යන්නං ටෙ

๗๕. Eyye, eyyāse, eyyannaṃ เป็น ṭe.

---

එය්‍ය+එය්‍යාසි+එය්‍ය+මිච්චෙස+මෙ වා හොති. සො දානි කින්නු ඛො භවෙ, යදි සො පඨමවයෙ පබ්බජෙය්‍ය, අරහා භවෙය්‍ය.

Eyya, eyyāsi, eyyamiccesa, me ย่อมมีบ้าง. บัดนี้ เขาพึงเป็นอะไรหนอ? ถ้าเขาพึงบวชในปฐมวัย เขาพึงเป็นพระอรหันต์.

---

47. එය්‍යුංස්සුං

๔๗. Eyyuṃ เป็น ssuṃ.

---

එය්‍යු+මිච්චස්ස ඤුං වා හොති. සචෙ සංඛාරා නිච්චා භවුං භවෙය්‍යුං, න නිරුජ්ඣෙය්‍යුං. යදි ත්වං භවෙ භවෙය්‍යාසි. ‘‘එය්‍යාථා’’ දිනා අස්ස ඔකාරෙ තුම්හෙ භවෙය්‍යාථො භවෙය්‍යාථ කථ+මහං දෙවො භවෙය්‍යාමි.

Eyyuṃ ย่อมเป็น ญุṃ บ้าง. ถ้าสังขารทั้งหลายพึงเที่ยง (bhavuṃ, bhaveyyuṃ) ก็จะไม่ดับไป (na nirujjheyyuṃ). ถ้าเธอพึงเป็น (bhave, bhaveyyāsi). ด้วยกฎ “Eyyāthā” เป็นต้น เมื่อมี โอ ใน อัสสะ พวกเธอพึงเป็น (bhaveyyātho, bhaveyyātha). ฉันพึงเป็นเทพได้อย่างไร (katha+mahaṃ devo bhaveyyāmi).

---

78. එය්‍යාමස්සෙ+මු ච

๗๘. Eyyāma เป็น emu ด้วย.

---

එය්‍යාමස්ස එමු වා හොති උ ච. කින්නු ඛො මයං භවෙමු භවෙය්‍යාමු භවෙය්‍යාම. පරච්ඡක්කෙ-භවෙථ, භවෙරං. භවෙථො, භවෙය්‍යාව්හො. භවෙ භවෙය්‍යං, භවෙය්‍යාම්හෙ. කම්මෙ-සුඛං [Pg.229] තයා අනුභුය්‍යෙ අනුභුය්‍යෙය්‍ය, අනුභුය්‍යුං අනුභූයෙය්‍යුං. තෙන ත්වං අනුභූයෙ අනුභූයෙය්‍යාසි, තුම්හෙ අනුභූයෙය්‍යාථො අනුභූයෙය්‍යාථ. තෙනා+හං අනුභූයෙය්‍යාමි, මයං අනුභූයෙමු අනුභූයෙය්‍යාමු අනුභූයෙය්‍යාම. පරච්ඡක්කෙ-අනුභූයෙථ ඉච්චාදි. භාවෙ-භූයෙ භූයෙය්‍ය භූයෙථ.

พวกเราพึงเป็นอะไรหนอ (bhavemu, bhaveyyāmu, bhaveyyāma). ในหมวด ๖ ตัวหลัง (อัตตโนบท): พึงเป็น (bhavetha, bhaveraṃ). พึงเป็น (bhavetho, bhaveyyāvho). พึงเป็น (bhave, bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe). ในกรรมวาจก: ความสุขอันเธอพึงเสวย (anubhuyye, anubhuyyeyya), ความสุขอันพวกเขาพึงเสวย (anubhuyyuṃ, anubhūyeyyuṃ). อันเขา เธอพึงเสวย (anubhūye, anubhūyeyyāsi), อันเขา พวกเธอพึงเสวย (anubhūyeyyātho, anubhūyeyyātha). อันเขา ฉันพึงเสวย (anubhūyeyyāmi), อันเขา พวกเราพึงเสวย (anubhūyemu, anubhūyeyyāmu, anubhūyeyyāma). ในหมวด ๖ ตัวหลัง (อัตตโนบท): พึงเสวย (anubhūyetha) เป็นต้น. ในภาววาจก: พึงเป็น (bhūye, bhūyeyya, bhūyetha).

---

විධිම්හි-සො ඔදනං පචෙ පචෙය්‍ය ඉච්චාදි. කම්මෙ-පචීයෙ පචීයෙය්‍ය පච්චෙ පච්චෙය්‍ය ඉච්චාදි.

ในวิธิ (คำสั่ง/คำแนะนำ): เขาพึงหุงข้าว (pace, paceyya) เป็นต้น. ในกรรมวาจก: อันเขาพึงหุง (pacīye, pacīyeyya, pacce, pacceyya) เป็นต้น.

---

අනුමතියං-සො ගාමං ගච්ඡෙ ගච්ඡෙය්‍ය ඉච්චාදි. අඤ්ඤත්‍ර ගමෙ ගමෙය්‍ය ඉච්චාදි. තථා ඝම්මෙ ඝම්මෙය්‍ය ඉච්චාදි.

ในอนุมัติ (การอนุญาต): เขาพึงไปสู่บ้าน (gacche, gaccheyya) เป็นต้น. ในที่อื่น (game, gameyya) เป็นต้น. เช่นเดียวกัน (ghamme, ghammeyya) เป็นต้น.

---

පාතො පචෙය්‍ය චෙ භුඤ්ජෙ, ඉච්චෙ+ත්ථ පචනක්‍රියා;

හෙතුභූතාති විඤ්ඤෙය්‍යා, ඵලං ත්ව+නුභවක්‍රියා.

ถ้าเขาพึงหุงในเวลาเช้าแล้วพึงฉัน, ในที่นี้ กริยาหุง พึงทราบว่าเป็นเหตุ, ส่วนกริยาฉันเป็นผล.

---

11. සත්ත්‍ය+රහෙස්වෙ+ය්‍යාදී

๑๑. ในสัตติ (ความสามารถ) และ อรหะ (ความควร) มี eyyā เป็นต้น.

---

සත්තියං අරහතෙ ච ක්‍රියත්ථා එය්‍යාදයො හොන්ති. භවං ඛලු පත්තං පචෙය්‍ය, භවං සත්තො, භවං අරහො.

ในความสามารถและความควร ปัจจัยมี eyyā เป็นต้น ย่อมมีโดยความหมายของกริยา. ท่านพึงหุงข้าวสุกได้, ท่านมีความสามารถ, ท่านควร.

---

12. සම්භාවනෙ වා

๑๒. หรือในสัมภาวนะ (การคาดคะเน/ความเป็นไปได้).

---

සම්භාවනෙ ගම්‍යමානෙ ධාතුනා වුච්චමානෙ ච එය්‍යාදයො හොන්ති විභාසා. අපි භවං ගිලිතං පාසාණං පචෙය්‍ය උදරග්ගිනා, සම්භාවෙමි සද්දහාමි භවං පචෙය්‍ය, භවං පචිස්සති, භවං අපචි.

เมื่อสัมภาวนะเป็นที่รู้ได้ และเมื่อธาตุกล่าวถึง ปัจจัยมี eyyā เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. แม้ท่านพึงหุงหินที่กลืนเข้าไปแล้วด้วยไฟในท้องได้. ฉันคาดคะเน ฉันเชื่อว่าท่านพึงหุงได้, ท่านจักหุง, ท่านหุงแล้ว.

---

9. පඤ්හ+පත්ථනා+විධීසු

๙. ในปัญหา, ปัตถนา, วิธิ.

---

පඤ්හාදීසු ක්‍රියත්ථතො එය්‍යාදයො හොන්ති.

ในปัญหาเป็นต้น ปัจจัยมี eyyā เป็นต้น ย่อมมีโดยความหมายของกริยา.

---

පඤ්හා [Pg.230] සංපුච්ඡනං, ඉට්ඨා-සිංසනං යාචනං දුවෙ;

පත්ථනා, භත්තියා වා+ථ, න වා බ්‍යාපාරණා විධි.

ปัญหา คือการสอบถาม. การอธิษฐานสิ่งที่ปรารถนา และการขอร้อง ทั้งสองอย่างนี้คือ ปัตถนา. หรือการสั่งการด้วยความเคารพ หรือไม่สั่งการ คือ วิธิ.

---

පඤ්හෙ-කිං සො භත්තං පචෙය්‍ය, උදාහු බ්‍යඤ්ජනං. පත්ථනායං-අහො වත සො පචෙය්‍ය චෙ. විධිම්හි-භවං පත්තං පචෙය්‍ය. (එය්‍යාදිපච්චයනයො).

ในปัญหา: เขาพึงหุงข้าวสุก หรือพึงหุงกับข้าว? ในปัตถนา: โอหนอ ถ้าเขาพึงหุงได้. ในวิธิ: ท่านพึงหุงข้าวสุก. (นัยแห่งปัจจัยมี eyyā เป็นต้น).

---

10. තු අන්තු හි ථ මි ම තං අන්තං ස්සු ව්හො එ ආමසෙ

๑๐. (ปัจจัย) tu, antu, hi, tha, mi, ma, taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase.

---

පඤ්හපත්ථනාවිධිස්වෙ+තෙ හොන්ති ක්‍රියත්ථතො. ආසිංසනත්ථෙ-සො සුඛී භවතු, තෙ සුඛිතා භවන්තු.

ปัจจัยเหล่านี้ย่อมมีในปัญหา, ปัตถนา, วิธิ โดยความหมายของกริยา. ในความหมายของการอธิษฐาน: ขอเขาจงเป็นผู้มีความสุข, ขอพวกเขาจงเป็นผู้มีความสุข.

---

48. හිස්ස+තො ලොපො

๔๘. การลบ หิ ที่อยู่หลัง อะ.

---

අතො පරස්ස හිස්ස වා ලොපො හොති. ත්වං සුඛී භව භවාහි, හිම්හි දීඝො. ‘‘එය්‍යාථා’’දිනා ව්හොක, තුම්හෙ සුඛිතා භවථව්හො භවථ. අහං සුඛී භවාමි, මයං සුඛිනො භවාම. පරච්ඡක්කෙ-තථා භවතං, භවන්තං. භවස්සු, භවව්හො. භවෙ භවාමසෙ. කම්මෙ-තයා අනුභූයතු, අනුභූයන්තු ඉච්චාදි. භාවෙ-භූයතු, භූයතං.

การลบ หิ ที่อยู่หลัง อะ ย่อมมีบ้าง. เธอจงเป็นผู้มีความสุข (bhava, bhavāhi), เมื่อมี หิ มีการทีฆะ. ด้วยสูตร “Eyyāthā” เป็นต้น มี vho และ ka, พวกเธอจงเป็นผู้มีความสุข (bhavathavho, bhavatha). ฉันจงเป็นผู้มีความสุข (bhavāmi), พวกเราจงเป็นผู้มีความสุข (bhavāma). ในหมวด ๖ ตัวหลัง (อัตตโนบท): เช่นเดียวกัน (bhavataṃ, bhavantaṃ). (bhavassu, bhavavho). (bhave, bhavāmase). ในกรรมวาจก: อันเธอจงเสวย (anubhūyatu), อันพวกเขาจงเสวย (anubhūyantu) เป็นต้น. ในภาววาจก: จงเป็น (bhūyatu, bhūyataṃ).

---

ආණත්තියං-දෙවදත්තො දානි ඔදනං පචතු, පචන්තු ඉච්චාදි. කම්මෙ-තෙන ඔදනො පච්චතු ඉච්චාදි. තථා සො ගාමං ගච්ඡතු ඉච්චාදි. ‘‘ඌ ලස්සෙ’’ති ලස්සෙ+කාරෙ ගමෙතු, ගමෙන්තු ඉච්චාදි. ඝම්මාදෙසෙ ඝම්මතු, ඝම්මන්තු ඉච්චාදි. කම්මෙ-ගච්ඡීයතු ඉච්චාදි. තථා ගමීයතු ඉච්චාදි.

ในอานัติ (คำสั่ง) เช่น เทวทัตจงหุงข้าวเดี๋ยวนี้, พวกเขาจงหุง เป็นต้น. ในกรรมวาจก เช่น ข้าวอันเขาจงหุง เป็นต้น. เช่นนั้น เขาจงไปสู่บ้าน เป็นต้น. ในการทำลัสสะ (ลสฺส) ให้เป็น อู (อุ) เช่น คเมตุ (จงไป), คเมนตุ (จงไปหลายคน) เป็นต้น. ในการอาเทศเป็น “ฆัมมะ” เช่น ฆัมมตุ (จงไป), ฆัมมันตุ (จงไปหลายคน) เป็นต้น. ในกรรมวาจก คัจฉิยตุ (อันเขาจงไป) เป็นต้น. เช่นนั้น คมิยตุ (อันเขาจงไป) เป็นต้น.

---

විධිම්හි-ලස්ස ලොපෙ ලුත්තෙ වුද්ධි, ඉධ පබ්බතො හොතු.

ในวิธิ (การกำหนด) เมื่อล-อักษรถูกลบไปแล้ว มีวุทธิ, ในที่นี้ (ตัวอย่างว่า) ภูเขาจงมีเถิด.

---

නිමන්තනෙ-අධිවාසෙථ [Pg.231] තුම්හෙ භන්තෙ භගවා භොජනං, වසතිස්ස ‘‘චුරාදිතො ණී’’ති ණිම්හි ‘‘අස්සා ණානුබන්ධෙ’’ති ආ, ‘‘යුවණ්ණාන+මෙඔ පච්චයෙ’’ති එ ච හොති. ඉධ නිස්සීදතු භවං, සදස්ස ‘‘ජර+සදාන+මීම වා’’ති ඊම, මනුබන්ධත්තා අන්තසරතො ඊම.

ในนิมันตนะ (การเชิญ) ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงรับภัตตาหาร, สำหรับธาตุ วสฺ (ในความหมายว่ารับนิมนต์) เมื่อมีปัจจัย ณี ด้วยสูตร 'curādito ṇī' และเมื่อมี ณา เป็นอนุพันธ์ ด้วยสูตร 'assā ṇānubandhe' ก็มีการทีฆะเป็น อา และด้วยสูตร 'yuvaṇṇāna+meo paccaye' ก็มีการอาเทศเป็น เอ. ในที่นี้ ท่านจงนั่งเถิด, สำหรับธาตุ สทฺ (นั่ง) มีการอาเทศเป็น อีม ด้วยสูตร 'jara+sadāna+mīma vā' และเพราะมี มะ เป็นอนุพันธ์ จึงซ้อน อีม หลังสระสุดท้าย.

---

අජ්ඣෙසනෙ-දෙසෙතු භන්තෙ භගවා ධම්මං, එත්ථ චුරාදිත්තා පුරිමසමං.

ในอัชเฌสนา (การอ้อนวอน) ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญ ขอพระองค์จงทรงแสดงธรรมเถิด. ในที่นี้ เหมือนกับที่กล่าวมาแล้วในจุราทิ.

---

අනුමතියං-පුච්ඡ වාසව මං පඤ්හං, පවිසතු භවං. එත්ථ පුච්ඡතො හිස්ස ලොපො. එවං නිසීද.

ในอนุมัติ (การอนุญาต) ดูกรวาสวะ ท่านจงถามปัญหาแก่เราเถิด. ท่านจงเข้าไปเถิด. ในที่นี้ มีการลบ หิ ของธาตุ ปุจฺฉฺ. เช่นนั้น จงนั่งเถิด.

---

පත්ථනා=යාචනා, තත්‍ර-දද=දානෙ, දදාහි මෙ ගාමවරානි පඤ්ච, දාතො ලස්ස එකාරෙ ච එකං මෙ නයනං දෙහි.

ปัตถนา คือ การขอ. ในที่นั้น ธาตุ ททฺ (ให้). ท่านจงให้หมู่บ้านอันประเสริฐ ๕ แก่เราเถิด. จากธาตุ ทา (ให้) เมื่ออาเทศ ล-อักษร (ปัจจัย) เป็น เอ ก็เป็น 'dehi' (จงให้) แก่เราซึ่งนัยน์ตาข้างหนึ่ง.

---

පත්තකාලෙ-සම්පත්තො තෙ කාලො කටකරණෙ, කටං කරොතු භවං. එත්ථ ‘‘තනාදිත්වො’’ති ඔ.

ในกาลที่ควร กาลแห่งการทำกิจได้มาถึงท่านแล้ว. ท่านจงทำกิจเถิด. ในที่นี้ มี โอ (จาก ตนาทิ).

---

ත්වාදී එය්‍යාදයො වත්ත-මානා සම්පති,+නාගතෙ;

භවිස්සති, පරොක්ඛාදි-චත්තාරො+තීතකාලිකා.

ปัจจัยมี ติ เป็นต้น (หมวดวัตตมานา, ปัญจมี) และ เอยฺย เป็นต้น (หมวดสัตตมี) ใช้ในกาลปัจจุบันและอนาคต. หมวดภวิสสันติ ใช้ในกาลอนาคต. หมวดปโรขขาเป็นต้น ๔ หมวด เป็นอดีตกาล.

---

5,173. ගම යමි+සා+ස දිසානං වා ච්ඡඞ

๕, ๑๗๓. ธาตุ คมฺ, ยมฺ, สสฺ, ทิสฺ มี ฉงฺ อาเทศบ้าง.

---

එතෙසං වා ච්ඡඞ හොතින්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. සො සග්ගං ගච්ඡති ගමෙති, ගච්ඡන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-ගච්ඡීයති ගමීයති ඉච්චාදි. යම=උපරමෙ, පරොක්ඛාඅනජ්ජතනරූපානි සබ්බත්ථ පයොග+මනුගම්ම යොජෙතබ්බානි. නිපුබ්බො, නියච්ඡති නියමති, නියච්ඡන්ති නියමන්ති. සංපුබ්බො, ‘‘යෙ සංස්සා’’ති ඤ්ඤත්තං, සඤ්ඤමති, සඤ්ඤමන්ති. කම්මෙ-නියච්ඡීයති නියමීයති නියම්මති, සඤ්ඤමීයති වා. තථා [Pg.232] නියච්ඡිස්සති, සඤ්ඤමිස්සති. නියච්ඡි, සංයමි. නියච්ඡිස්ස, සංයමිස්ස. නියච්ඡෙය්‍ය, සංයමෙය්‍ය. නියච්ඡතු, සඤ්ඤමතු. ඉස+සිංස=ඉච්ඡායං, සො සග්ගං ඉච්ඡති, ඉච්ඡන්ති ඉච්චාදි. ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති වුද්ධිම්හි එසති, එසන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-ඉච්ඡීයති, ‘‘වා ක්වචී’’ති වුද්ධිම්හි එසීයති. පුබ්බරූපෙ ඉස්සති ඉස්සතෙ ඉච්චාදි. ඉච්ඡිස්සති එසිස්සති ඉච්චාදි. ඉච්ඡි එසි. ඉච්ඡිස්ස එසිස්ස. ඉච්ඡෙය්‍ය එසෙය්‍ය. ඉච්ඡතු එසතු ඉච්චාදි. ආස=උපවෙසනෙ, සො ආසනෙ අච්ඡති ඉච්චාදි. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති රස්සො, උපපුබ්බො, තථා උපාසති. අච්ඡිස්සති උපාසිස්සති. අච්ඡි උපාසි. අච්ඡිස්ස උපාසිස්ස. අච්ඡෙය්‍ය උපාසෙය්‍ය. අච්ඡතු උපාසතු ඉච්චාදි. දිස=පෙක්ඛනෙ, දිච්ඡති දිච්ඡන්ති ඉච්චාදි සබ්බං පුරිමසමං. ලභ=ලාභෙ, ඉතො පරං විසෙසට්ඨානමෙවවක්ඛාම, සබ්බවාරො වුත්තානුසාරෙන ගහෙතබ්බො. ලභති, ලභන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-ක්‍යස්ස පුබ්බරූපාදිම්හි කතෙ ලබ්භති ඉච්චාදි.

ธาตุเหล่านี้มี ฉงฺ อาเทศบ้าง ในปัจจัย ต, มาน, ตฺวา เป็นต้น. เขาย่อมไปสู่สวรรค์, ย่อมให้ไป, พวกเขาย่อมไป เป็นต้น. ในกรรมวาจก คัจฉิยติ, คมิยติ เป็นต้น. ธาตุ ยมฺ (ในความสงบ). รูปของปโรขฺขะและอนัชชัตตนีพึงประกอบตามการใช้ในที่ทั้งปวง. มี นิ เป็นบทหน้า, ย่อมนิยัจฉติ, ย่อมนิยมติ, พวกเขาย่อมนิยัจฉันติ, ย่อมนิยมันติ. มี สํ เป็นบทหน้า, (ตามที่ทราบในสูตร) “เย สํสฺสา”, ย่อมสังยมติ, ย่อมสังยมันติ. ในกรรมวาจก นียัจฉิยติ, นิยมียติ, นิยัมมติ, หรือ สังยมียติ. เช่นนั้น จักนิยัจฉิสฺสติ, จักสังยมิสฺสติ. นิยัจฉิ, สังยมิ. นิยัจฉิสฺส, สังยมิสฺส. นิยัจเฉยฺย, สังยเมยฺย. นิยัจฉตุ, สังยมตุ. ธาตุ อิสฺ และ สึสฺ (ในความปรารถนา). เขาย่อมปรารถนาสวรรค์, พวกเขาย่อมปรารถนา เป็นต้น. เมื่อมีวุทธิ (การเพิ่มเสียง) (ตามสูตร) “ลหุสฺสุปนฺตสฺสา” ก็มี เอสติ, เอสันติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก อิฉฺฉิยติ, เมื่อมีวุทธิ (ตามสูตร) “วา กฺวจิ” ก็มี เอสิยติ. ในปุพพรูป (รูปเดิม) อิสฺสติ, อิสฺสเต เป็นต้น. จักอิฉฺฉิสฺสติ, จักเอสิสฺสติ เป็นต้น. อิฉฺฉิ, เอสิ. อิฉฺฉิสฺส, เอสิสฺส. อิฉฺเฉยฺย, เอเสยฺย. อิฉฺฉตุ, เอสตุ เป็นต้น. ธาตุ อาสฺ (ในความนั่ง). เขาย่อมนั่งบนอาสนะ เป็นต้น. มีรัสสะ (เสียงสั้น) (ตามสูตร) “พยัญชเน ทีฆรัสสา”, มี อุ เป็นบทหน้า, เช่นนั้น ย่อมอุปาสติ. จักอัจฉิสฺสติ, จักอุปาสิสฺสติ. อัจฉิ, อุปาสิ. อัจฉิสฺส, อุปาสิสฺส. อัจเฉยฺย, อุปาเสยฺย. อัจฉตุ, อุปาสตุ เป็นต้น. ธาตุ ทิสฺ (ในความเห็น). ทิฉฺฉติ, ทิฉฺฉันติ เป็นต้น ทั้งหมดเหมือนที่กล่าวมาแล้ว. ธาตุ ลภฺ (ในความได้). ตั้งแต่นี้ไป เราจักกล่าวเฉพาะในที่พิเศษเท่านั้น, การใช้ทั้งหมดพึงถือตามที่กล่าวมาแล้ว. ย่อมได้, พวกเขาย่อมได้ เป็นต้น. ในกรรมวาจก เมื่อทำปุพพรูปเป็นต้นของ กฺย แล้ว ก็มี ลพฺภติ เป็นต้น.

---

73. ලභා ඉං+ඊනං ථං ථා වා

๗๓. สำหรับธาตุ ลภฺ มี ถํ และ ถา อาเทศแทน อิํ และ อีนา บ้าง.

---

ලභස්මා ඉං ඊනං ථං+ථා වා හොන්ති. සො අලභිත්ථ ලභිත්ථ අලභි ලභි ඉං පච්චයෙ අලත්ථං අලභිං ඉච්චාදි.

หลังธาตุ ลภฺ มี ถํ และ ถา อาเทศแทน อิํ และ อีนา บ้าง. เขาได้แล้ว (อลภิตฺถ), ได้แล้ว (ลภิตฺถ), ได้แล้ว (อลภิ), ได้แล้ว (ลภิ). เมื่อมี อิํ ปัจจัย ก็มี อลตฺถํ, อลภิํ เป็นต้น.

---

26. ලභ වස+ච්ඡිද භිද රුදානං ච්ඡඞ

๒๖. ธาตุ ลภฺ, วสฺ, ฉิทฺ, ภิทฺ, รุทฺ มี ฉงฺ อาเทศ.

---

ලභාදීනං ච්ඡඞ හොති ස්සෙන සහ. ලච්ඡති ලභිස්සති, ලච්ඡන්ති ලභිස්සන්ති ඉච්චාදි. ක්‍රියාතිපත්තියං ස්සාභාගස්ස ච්ඡඞාදෙසෙ අලච්ඡා අලභිස්ස ඉච්චාදි. වස=නිවාසෙ, වච්ඡති වසිස්සති. කම්මෙ-බහුලාධිකාරා ‘‘අස්සූ’’ති උකාරො[Pg.233], පුබ්බරූපෙ වුස්සති වුස්සිස්සති ඉච්චාදි. තථා අවච්ඡා අවසිස්සා. ඡිද=ද්වෙධාකරණෙ, ඡෙච්ඡති ඡින්දිස්සති, ‘‘මඤ්ච රුධාදීනං’’ති මං ලො ච. ලස්ස ලොපො ච. භිද=විදාරණෙ, භෙච්ඡති භින්දිස්සති. අභෙච්ඡා අභින්දිස්සා. රුද=රොදනෙ, රුච්ඡති රොදිස්සති. අරුච්ඡා අරොදිස්සා ඉච්චාදි.

ธาตุ ลภฺ เป็นต้น มี ฉงฺ อาเทศพร้อมกับ สฺส. จักลัจฉติ, จักลภิสฺสติ, พวกเขาจักลัจฉันติ, จักลภิสฺสันติ เป็นต้น. ในกริยาติปัตติ เมื่อมี ฉงฺ อาเทศส่วนของ สฺส ก็มี อลัจฉา, อลภิสฺสา เป็นต้น. ธาตุ วสฺ (ในความอยู่). จักวัจฉติ, จักวสิสฺสติ. ในกรรมวาจก เพราะมีบทว่า “พหุลาธิการา” (โดยมาก) จึงมี อุการะ (อุ) (ตามสูตร) “อัสสู”, ในปุพพรูป ก็มี วุสฺสติ, วุสฺสิสฺสติ เป็นต้น. เช่นนั้น อวัจฉา, อวสิสฺสา. ธาตุ ฉิทฺ (ในความทำให้เป็นสองส่วน). จักเฉจฺฉติ, จักฉินฺทิสฺสติ, (ตามสูตร) “มัญจะ รุธาทีนัง” มี ม (นิคหิต) และการลบ (พยัญชนะที่สุดธาตุ) ด้วย, และมีการลบ ล (ของ สฺส) ด้วย. ธาตุ ภิทฺ (ในความทำลาย). จักเภจฺฉติ, จักภินฺทิสฺสติ. อเภจฺฉา, อภินฺทิสฺสา. ธาตุ รุทฺ (ในความร้องไห้). จักรุจฺฉติ, จักโรทิสฺสติ. อรุจฺฉา, อโรทิสฺสา เป็นต้น.

---

අඤ්ඤපච්චයෙපි ඡිදස්ස ‘‘ච්ඡඞ’’ ඉති යොගවිභාගා ච්ඡඞ, භූතෙ ඌං පච්චයෙ අච්ඡෙච්ඡුං අච්ඡින්දිංසු. වුත්තතො අඤ්ඤධාතූනඤ්ච, ගම=ගමනෙ, ගච්ඡං ගච්ඡිස්සං. අඤ්ඤපච්චයෙපි වච=බ්‍යත්තවචනෙ ඉච්චාදි, කම්මෙ-බහුලාධිකාරා ත්‍යාදීසු පරභූතෙසුපි යථාගමං වචාදීනඤ්චස්ස ‘‘වචාදීනං වස්සුට වා’’ති කම්මෙ උට ච ‘‘අස්සූ’’ති අස්ස උ ච, තෙන ධම්මො උච්චති වුච්චති, වුච්චන්ති ඉච්චාදි, යස්ස ච පුබ්බරූපං.

แม้ในปัจจัยอื่น ธาตุ ฉิทฺ ก็มี ฉงฺ (ตามสูตร) “ฉงฺ” เพราะการแยกโยคะ. ในอดีตกาล เมื่อมี อุํ ปัจจัย ก็มี อัจเฉจฺฉุํ, อัจฉินฺทึสุ. และสำหรับธาตุอื่นที่กล่าวมาแล้ว, ธาตุ คมฺ (ในความไป), คัจฉํ, คัจฉิสฺสํ. แม้ในปัจจัยอื่น ธาตุ วจฺ (ในีความกล่าวชัด) เป็นต้น. ในกรรมวาจก เพราะมีบทว่า “พหุลาธิการา” (โดยมาก) แม้ในปัจจัย ติ เป็นต้น ที่อยู่ข้างหลัง ก็มี อุฏะ (ตามสูตร) “วจาทีนํ วสฺสุฏ วา” และมี อุ (ตามสูตร) “อัสสู” สำหรับธาตุ วจฺ เป็นต้น ตามลำดับ. เพราะเหตุนั้น ธรรมย่อมถูกกล่าว (อุจฺจติ), ย่อมถูกกล่าว (วุจฺจติ), ย่อมถูกกล่าว (วุจฺจนฺติ) เป็นต้น และมีปุพพรูปของ ยะ ด้วย.

---

27. භුජ මුච වච විසානං ක්ඛඞ

๒๗. ธาตุ ภุชฺ, มุจฺ, วจฺ, วิสฺ มี กฺขงฺ อาเทศ.

---

භුජාදීනං ක්ඛඞ හොති ස්සෙන සහ. වක්ඛති වචිස්සති, වක්ඛන්ති වචිස්සන්ති ඉච්චාදි.

ธาตุ ภุชฺ เป็นต้น มี กฺขงฺ อาเทศพร้อมกับ สฺส. จักวัคขติ, จักวจิสฺสติ, พวกเขาจักวัคขันติ, จักวจิสฺสันติ เป็นต้น.

---

21. ඊආදො වචස්සොම

๒๑. ในปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วย อี เป็นต้น ธาตุ วจฺ มี โอ มะ อาเทศ.

---

ඊආදීසු වචස්ස ඔම හොති. මකාරානුබන්ධත්තා ‘‘මානුබන්ධො සරාන+මන්තා පරො’’ති පරිභාසතො සරා පරො. අවොචි, අවොචුං, අවොචො ඉච්චාදි. අනජ්ජතනෙ-අවච අවචා වචා ඉච්චාදි. ක්‍රියාතිපත්තියං-අවක්ඛා අවචිස්සා, අවක්ඛිංසු අවචිස්සිංසු ඉච්චාදි. වචෙය්‍ය ඉච්චාදි. කම්මෙ-වුච්චෙය්‍ය ඉච්චාදි. තථා වචතු, වුච්චතු ඉච්චාදි.

ในปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วย อี เป็นต้น ธาตุ วจฺ มี โอ มะ อาเทศ. เพราะมี มะ เป็นอนุพันธ์ (ตามปริภาสา) “มานุพนฺโธ สรานํ อนฺตา ปโร” จึงมีหลังสระ. อโวจิ, อโวจุํ, อโวโจ เป็นต้น. ในอนัชชัตตนี อวจ, อวจา, วจา เป็นต้น. ในกริยาติปัตติ อวัคขา, อวจิสฺสา, อวัคขึสุ, อวจิสฺสึสุ เป็นต้น. วเจยฺย เป็นต้น. ในกรรมวาจก วุจฺเจยฺย เป็นต้น. เช่นนั้น วจตุ, วุจฺจตุ เป็นต้น.

---

භුජ=පාලනජ්ඣොහාරෙසු[Pg.234], ‘‘භුජා’’ දිනා ක්ඛවාදෙසෙ භොක්ඛති භුඤ්ජිස්සති.

ธาตุ ภุชฺ (ในความรักษาและการบริโภค). เมื่อมี กฺขว อาเทศ (ตามสูตร) “ภุชา” เป็นต้น ก็มี โภกฺขติ, ภุญฺชิสฺสติ.

---

කුස=අක්කොසෙ, ආපුබ්බො, තස්ස රස්සො ච, අක්කොසති ඉච්චාදි ඤෙය්‍යං, ලවිකරණලොපවුද්ධියො.

ธาตุ กุสฺ (ในความด่า). มี อา เป็นบทหน้า, และมีรัสสะ (เสียงสั้น) ของมัน, พึงทราบว่า อักโกสติ เป็นต้น. มีการลบ ลวิกรณะ และวุทธิ (การเพิ่มเสียง).

---

34. කුස+රුහෙහී+ස්ස ඡි

๓๔. หลังธาตุ กุสฺ และ รุหฺ มี ฉิ อาเทศแทน สฺส บ้าง.

---

කුසා රුහා ච පරස්ස ඊස්ස ඡි වා හොති. පරරූපපඨමක්ඛරානි, අක්කොච්ඡි අක්කොසි ඉච්චාදි. අභිපුබ්බො රුහ=රොහනෙ, අභිරුච්ඡි අභිරුහි ඉච්චාදි.

สำหรับธาตุ กุสฺ และ รุหฺ มี ฉิ อาเทศแทน อี (หรือ สฺส) ที่อยู่ข้างหลังบ้าง. อักษรแรกของปรรูป, อักโกจฺฉิ, อักโกสิ เป็นต้น. มี อภิ เป็นบทหน้า ธาตุ รุหฺ (ในความงอกขึ้น), อภิรุจฺฉิ, อภิรุหิ เป็นต้น.

---

වහ=පාපුණනෙ, වහති, වහන්ති. කම්මෙ-ක්‍යෙ ‘‘හස්ස විපල්ලාසො’’ති විපරියාසො, තෙන සො වුය්හති, ‘‘අස්සූ’’ති උත්තං. වහිස්සති, වුය්හිස්සති. අවහි, අවුය්හිත්ථ, අවුහි. අවහිස්සා, වුය්හීස්සා ඉච්චාදි. වහෙය්‍ය, වුය්හෙය්‍ය. වහතු, වුය්හතු ඉච්චාදි.

ธาตุ วหฺ (ในความถึง). ย่อมนำไป, พวกเขาย่อมนำไป. ในกรรมวาจก เมื่อมี กฺย มีการสลับที่ของ หะ (ตามสูตร) “หสฺส วิปัลลาโส”, เพราะเหตุนั้น เขาย่อมถูกนำไป (วุยฺหติ), (ตามสูตร) “อัสสู” ได้กล่าวไว้แล้ว. จักวหิสฺสติ, จักวุยฺหิสฺสติ. อวหิ, อวุยฺหิตฺถ, อวุหิ. อวหิสฺสา, วุยฺหิสฺสา เป็นต้น. วเหยฺย, วุยฺเหยฺย. วหตุ, วุยฺหตุ เป็นต้น.

---

ජර=ජීරණෙ,

ธาตุ ชรฺ (ในความแก่).

---

5,174. ජර මරාන+මීයඞ

๕, ๑๗๔. ธาตุ ชรฺ และ มรฺ มี อียงฺ อาเทศ.

---

ජර මරානං ඊයඞ වා හොති මාන+න්ත+ත්‍යාදීසු. ජීයති. ‘‘ජර සදාන+මීම’’ති ඊමආගමො ලො ච, ජීරති. කම්මෙ-ජීරීයති ජීයීයති. එවං ජීයිස්සති ජීරිස්සති, ජීයීයිස්සති ජීරීයිස්සති. අජීයි අජීරි, අජීයීයි අජීරීයි. අජීයිස්සා අජීරිස්සා, අජීයීයිස්සා අජීරීයිස්සා අජීයිස්සා අජීරීයිස්සා ඉච්චාදි. මර=පාණචාගෙ, ඊයඞ, මීයති මරති, මීයන්ති මරන්ති ඉච්චාදි.

ธาตุ ชรฺ และ มรฺ มี อียงฺ อาเทศบ้าง ในปัจจัย มาน, นฺต, ตฺวา เป็นต้น. ย่อมแก่. (ตามสูตร) “ชร สทานะ มีม” มี อีม อาคม และมีการลบ (พยัญชนะที่สุดธาตุ) ด้วย, ย่อมแก่ (ชีรติ). ในกรรมวาจก ชีริยติ, ชีิยิยติ. เช่นนั้น จักชีิยิสฺสติ, จักชีริสฺสติ, จักชีิยิยิสฺสติ, จักชีริยิสฺสติ. อชีิยิ, อชีริ, อชีิยิยิ, อชีริยิ. อชีิยิสฺสา, อชีริสฺสา, อชีิยิยิสฺสา, อชีริยิสฺสา, อชีิยิสฺสา, อชีริยิสฺสา เป็นต้น. ธาตุ มรฺ (ในความสละชีวิต). มี อียงฺ, ย่อมตาย (มียติ), ย่อมตาย (มรติ), พวกเขาย่อมตาย (มียันติ), ย่อมตาย (มรันติ) เป็นต้น.

---

දිස=පෙක්ඛනෙ,

ธาตุ ทิสฺ (ในความเห็น).

---

5,124. දිසස්ස [Pg.235] පස්ස දස්ස දස ද දක්ඛාති

๕, ๑๒๔. ธาตุ ทิสฺ มี ปสฺส, ทสฺส, ทส, ท, ทกฺขาติ อาเทศ.

---

එතෙ ආදෙසා දිසස්ස වා හොන්ති. අනෙකවණ්ණත්තා සබ්බාදෙසො. පස්සති පස්සන්ති, දක්ඛති දක්ඛන්ති. කම්මෙ-ක්‍යෙ පුබ්බරූපො, දිස්සති දිස්සන්ති, විපස්සීයති දක්ඛීයති ඉච්චාදි.

อาเทศเหล่านี้มีแก่ธาตุ ทิสฺ บ้าง. เพราะมีหลายพยางค์ จึงเป็นสัพพาเทศ (อาเทศทั้งตัว). ย่อมเห็น (ปัสสติ), พวกเขาย่อมเห็น (ปัสสันติ), ย่อมเห็น (ทักขติ), พวกเขาย่อมเห็น (ทักขันติ). ในกรรมวาจก เมื่อมี กฺย มีปุพพรูป, ย่อมถูกเห็น (ทิสฺสติ), ย่อมถูกเห็น (ทิสฺสันติ), ย่อมถูกเห็น (วิปัสสิยติ), ย่อมถูกเห็น (ทักขิยติ) เป็นต้น.

---

6,69. දක්ඛ+ඛ+හෙති+හොහීති ලොපො

๖, ๖๙. การลบ (สฺส) ในเพราะ ทกฺข, ข, เห, โห เป็นต้น.

---

දක්ඛාදීහි ආදෙසෙහි පරස්ස ස්සස්ස ලොපො වා හොති. දක්ඛති දක්ඛිස්සති. අපස්සි පස්සි, අපස්සිංසු පස්සිංසු අපස්සො පස්සො, අපස්සිත්ථ පස්සිත්ථ. අපස්සිං පස්සිං, අපස්සිම්හ පස්සිම්හ. තථා අදස්සී දස්සී, අදස්සිංසු දස්සිංසු ඉච්චාදි. අනජ්ජතනෙ දසාදෙසො, අද්දසා අද්දස. අද්දා අද්ද ඉච්චාදි. අපස්සිස්ස දක්ඛිස්ස ඉච්චාදි. පස්සෙය්‍ය දක්ඛෙය්‍ය, පස්සතු දක්ඛතු ඉච්චාදි.

มีการลบ สฺส ที่อยู่เบื้องหลังอาเทศทั้งหลายมี ทกฺข เป็นต้นบ้าง. จักเห็น (ทกฺขติ, ทกฺขิสฺสติ). เห็นแล้ว (อปสฺสิ, ปสฺสิ), (อปสฺสึสุ, ปสฺสึสุ), (อปสฺโส, ปสฺโส), (อปสฺสิตฺถ, ปสฺสิตฺถ), (อปสฺสึ, ปสฺสึ), (อปสฺสิมฺห, ปสฺสิมฺห). เช่นเดียวกัน (อทสฺสี, ทสฺสี), (อทสฺสึสุ, ทสฺสึสุ) เป็นต้น. ในอนัชชัตตนวิภัตติ มี ทส อาเทศ เป็น อทฺทสา, อทฺทส, อทฺทา, อทฺท เป็นต้น. อปสฺสิสฺส, ทกฺขิสฺส เป็นต้น. พึงเห็น (ปสฺเสยฺย, ทกฺเขยฺย), จงเห็น (ปสฺสตุ, ทกฺขตุ) เป็นต้น.

---

සද=විසරණගත්‍යාවසාදනාදානෙසු, නිපුබ්බො, ‘‘ජරසදාන+මීම වා’’ති ඊමආගමො. නිසීදති, නිසීදන්ති ඉච්චාදි. භාවෙ-නිසජ්ජති, නිසජ්ජතෙ.

สท ธาตุ ในความหมายว่า แผ่ไป, ไป, ทรุดลง และรับ, มี นิ อุปสรรคอยู่หน้า, มี อีม อาคม บ้าง ตามสูตรว่า 'ชรสทานีม'. ย่อมนั่ง (นิสีทติ, นิสีทนฺติ) เป็นต้น. ในภาววาจก - นิสชฺชติ, นิสชฺชเต.

---

යජ=දෙවපූජාසංගතිකරණදානෙසු, යජති, යජන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ –

ยช ธาตุ ในความหมายว่า บูชาเทวดา, การทำให้รวมกัน และการให้. ย่อมบูชา (ยชติ, ยชนฺติ) เป็นต้น. ในกรรมวาจก –

---

5,113. යජස්ස යස්ස ටි+යීති

๕,๑๑๓. การอาเทศ ย อักษร ของ ยช ธาตุ เป็น ฏิ และ ยี.

---

යජස්ස යස්ස ටි+යී හොන්ති කානුබන්ධෙති බහුලාධිකාරා ත්‍යාදිවිසයෙපි ක්‍යෙ පුබ්බරූපෙ ච ඉජ්ජති යිජ්ජති මයා බුද්ධො. සො යජිස්සති, තෙන ඉජ්ජිස්සතෙ යිජ්ජිස්සතෙ. සො යජී[Pg.236], තෙන ඉජ්ජි යිජ්ජි. සො යජිස්සා, තෙන ඉජ්ජිස්සා යිජ්ජිස්සා. සො යජෙය්‍ය, තෙන ඉජ්ජෙය්‍ය යිජ්ජෙය්‍ය. සො යජතු, තෙන ඉජ්ජතු යිජ්ජතු ඉච්චාදි.

การอาเทศ ย อักษร ของ ยช ธาตุ เป็น ฏิ และ ยี ทั้งหลาย ย่อมมี ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์, และด้วยอำนาจบทว่า พหุลา แม้ในวิสัยแห่ง ติ วิภัตติ เป็นต้น, ในเพราะ กฺย ปัจจัย และในเพราะบุพพรูป. พระพุทธเจ้าอันเราย่อมบูชา (อิชฺชติ, ยิชฺชติ). เขาจักบูชา (ยชิสฺสติ), อันเขาจักบูชา (อิชฺชิสฺสเต, ยิชฺชิสฺสเต). เขาบูชาแล้ว (ยชี), อันเขาบูชาแล้ว (อิชฺชิ, ยิชฺชิ). เขาจักบูชา (ยชิสฺสา), อันเขาจักบูชา (อิชฺชิสฺสา, ยิชฺชิสฺสา). เขาพึงบูชา (ยเชยฺย), อันเขาพึงบูชา (อิชฺเชยฺย, ยิชฺเชยฺย). เขาจงบูชา (ยชตุ), อันเขาจงบูชา (อิชฺชตุ, ยิชฺชตุ) เป็นต้น.

---

වද=වචනෙ, ‘‘ගමවදා’’ දිනා වදස්ස වජ්ජාදෙසො වා, ලස්ස ‘‘ඌලස්සෙ’’ති ක්වචි එ ච, වජ්ජති වදෙති වදති, වජ්ජෙන්ති වදෙන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ – ‘‘ක්‍යස්සා’’ති ඊඤ, වජ්ජීයති වජ්ජති වදීයති, වජ්ජීයන්ති වජ්ජන්ති වදීයන්ති. වදිස්සති, වදිස්සන්ති. අවදී වදී, අවදිංසු වදිංසු. අවදිස්ස වදිස්ස. වජ්ජෙ වජ්ජෙය්‍ය වදෙ වදෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං වදෙය්‍යුං. වජ්ජෙතු වදෙතු වදතු ඉච්චාදි යථාගමං ඤෙය්‍යං.

วท ธาตุ ในความหมายว่า กล่าว, มีการอาเทศ วท เป็น วชฺช บ้าง ด้วยสูตรว่า 'คมวทา' เป็นต้น, และมีการอาเทศ ล เป็น เอ บ้าง ด้วยสูตรว่า 'อูลสฺส'. ย่อมกล่าว (วชฺชติ, วเทติ, วทติ, วชฺเชนฺติ, วเทนฺติ) เป็นต้น. ในกรรมวาจก - มี อีญ อาเทศแห่ง กฺย ด้วยสูตรว่า 'กฺยสฺสา', (วชฺชียติ, วชฺชติ, วทียติ, วชฺชียนฺติ, วชฺชนฺติ, วทียนฺติ). จักกล่าว (วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ). กล่าวแล้ว (อวที, วที, อวทึสุ, วทึสุ). อวทิสฺส, วทิสฺส. พึงกล่าว (วชฺเช, วชฺเชยฺย, วเท, วเทยฺย, วชฺเชยฺยุํ, วเทยฺยุํ). จงกล่าว (วชฺเชตุ, วเทตุ, วทตุ) เป็นต้น พึงทราบตามที่มา.

---

කමු=පදවික්ඛෙපෙ, ‘‘පරොක්ඛායඤ්චා’’ති චග්ගහණෙන කම කම ඉති ද්විත්තෙ අනාදිබ්‍යඤ්ජනලොපෙ ලවිකරණෙ ‘‘කවග්ගහා’’ දිනා කස්ස චෙ නිග්ගහීතාගමෙ ච කතෙ චංකමති කමති ඉච්චාදි. චල=කම්පනෙ, චංචලති. ජල+දල=දිත්තියං, ද්විත්තෙ දද්දල්ලති ඉච්චාදි. (සවුද්ධිකභූවාදිනයො).

กมุ ธาตุ ในความหมายว่า การย่างเท้า, ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ ในสูตรว่า 'ปโรขฺขายญฺจ' เมื่อทำทเวภาวะว่า กม กม, ลบพยัญชนะตัวหน้า, ลง ล วิกรณปัจจัย, อาเทศ ก เป็น จ ด้วยสูตรว่า 'กวคฺคหา' เป็นต้น และลงนิคคหิตอาคมแล้ว เป็น จงฺกมติ, กมติ เป็นต้น. จล ธาตุ ในความหมายว่า การหวั่นไหว, เป็น จงฺจลติ. ชล และ ทล ธาตุ ในความหมายว่า ความรุ่งเรือง, เมื่อทำทเวภาวะ เป็น ททฺทลฺลติ เป็นต้น. (นี้เป็นนัยแห่งภูวาทิคณะที่มีวุฒิ).

---

හූ+භූ=සත්තායං, ත්‍යාදීසු ‘‘කත්තරි ලො’’ති ලො, තස්ස ලොපෙ ‘‘යුවණ්ණාන+මෙඔ පච්චයෙ’’ති ඔකාරො. සො හොති, තෙ හොන්ති. හොසි, හොථ. හොමි, හොම ඉච්චාදි. භාවෙ-තෙන හූයති හූයතෙ.

หู และ ภู ธาตุ ในความหมายว่า ความมีอยู่, ใน ติ วิภัตติ เป็นต้น มี ล วิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'กตฺตริ โล', เมื่อลบ ล นั้นแล้ว มีการอาเทศเป็น โอ ด้วยสูตรว่า 'ยุวณฺณานเมโอ ปจฺจเย'. เขาย่อมเป็น (โหติ), เขาทั้งหลายย่อมเป็น (โหนฺติ). ท่านย่อมเป็น (โหสิ), ท่านทั้งหลายย่อมเป็น (โหถ). ข้าพเจ้าย่อมเป็น (โหมิ), ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมเป็น (โหม) เป็นต้น. ในภาววาจก - อันเขาเป็นอยู่ (หูยติ, หูยเต).

---

31. හූස්ස හෙ+හෙහි+හොහි ස්සත්‍යාදො

๓๑. การอาเทศ หู ธาตุ เป็น เห, เหหิ และ โหหิ ในเพราะ สฺส ปัจจัย เป็นต้น.

---

හූස්ස හෙආදයො හොන්ති ස්සච්චාදො. හෙස්සති හෙහි ස්සති හොහිස්සති.

การอาเทศ หู ธาตุ เป็น เห เป็นต้น ย่อมมี ในเพราะ สฺส ปัจจัย เป็นต้น. จักเป็น (เหสฺสติ, เหหิสฺสติ, โหหิสฺสติ).

---

69. දක්ඛ+ඛ+හෙහි+හොහීහි ලොපොති

๖๙. การลบ (สฺส) เบื้องหลัง ทกฺข, ข, เหหิ และ โหหิ.

---

දක්ඛාදීහි [Pg.237] ආදෙසෙහි පරස්ස ස්සස්ස වා ලොපො හොති. හෙහිති හෙහිස්සති, හොහිති හොහිස්සති. හෙහින්ති හෙහිස්සන්ති, හොහින්ති හොහිස්සන්ති ඉච්චාදි. අනජ්ජතනෙ ඊම්හි අඤාගමො, ‘‘පරො ක්වචී’’ති ඊස්ස ලොපො, සො අහු. වුද්ධිම්හි ‘‘දීඝා ඊස්ස’’ ඉති ඊස්ස සිආදෙසො, සුවො අහොසි ආනන්දො.

มีการลบ สฺส ที่อยู่เบื้องหลังอาเทศทั้งหลายมี ทกฺข เป็นต้นบ้าง. จักเป็น (เหหิติ, เหหิสฺสติ, โหหิติ, โหหิสฺสติ, เหหินฺติ, เหหิสฺสนฺติ, โหหินฺติ, โหหิสฺสนฺติ) เป็นต้น. ในอนัชชัตตนวิภัตติ เมื่อมี อี วิภัตติ ลง อญ อาคม, ลบ อี บ้าง ด้วยสูตรว่า 'ปโร กฺวจิ', เป็น อหุ. ในเพราะวุฒิ มีการอาเทศ อี เป็น สิ ด้วยสูตรว่า 'ทีฆา อีสฺส', อานนท์ได้เป็นแล้วในวันวาน (สุโว อโหสิ อานนฺโท).

---

41. හූතො රෙසුං

๔๑. การอาเทศ (วิภัตติ) เบื้องหลัง หู ธาตุ เป็น เรสุํ.

---

හූතො පරස්ස උ+මිච්චස්ස රෙසුං වා හොති. රකාරානුබන්ධො ‘‘රානුබන්ධෙන්තසරාදිස්සා’’ති අන්තසරාදිස්ස ලොපො. අහෙසුං. ඔකාරවුද්ධි අවාදෙසෙ අහවුං. ඔස්ස සිආදෙසෙ අහොසි.

การอาเทศ อุ และ อึ วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง หู ธาตุ เป็น เรสุํ บ้าง. เมื่อมี ร เป็นอนุพันธ์ ย่อมลบสระที่สุดธาตุและสระต้นวิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา'. เป็น อเหสุํ. เมื่อวุฒิเป็น โอ แล้วอาเทศเป็น อว เป็น อหะวุํ. เมื่ออาเทศ โอ เป็น สิ เป็น อโหสิ.

---

46. ඉංස්ස ච සිඤ

๔๖. และการอาเทศ อึ วิภัตติ เป็น สิญ.

---

ඉමිච්චස්ස සිඤ හොති ම්හාත්ථානඤ්ච බහුලං. ඤාකාරො ආඛ්‍යාවයවත්ථො (උකාරො) ඉකාරො උච්චාරණත්ථො. ‘‘අඊස්සා’’ දිනා ඉඤාගමෙ තුම්හෙ අහොසිත්ථ, අහොසි. පරස්සරලොපෙ රස්සෙ ච අහුං, අහොසිම්හ, අහුම්හ, රස්සො. භාවෙ-අභවි, ආස්සත්ථාදෙසො, අභවිත්ථ. අනජ්ජතනෙ ආඌආදිපච්චයෙ කතෙ ‘‘යුවණ්ණාන+මිය ඞුවඞ සරෙ’’ති උවඞාදෙසෙ අහුවා, අහුවු, අහුවො, අහුවත්ථ. අස්ස අමාදෙසෙ අහුං අහුවං, අහුම්හ ඉච්චාදි. භාවෙ-තෙන අහුයි අහුයිත්ථ. අහවිස්සා, අහවිස්සංසු ඉච්චාදි. භාවෙ-අහුයිස්ස, අහුයිස්සථ. පුබ්බස්සරලොපො, හෙය්‍ය[Pg.238], හෙය්‍යුං ඉච්චාදි. භාවෙ-හූයෙය්‍ය, හූයෙථ. හොතු, හොන්තු ඉච්චාදි. භාවෙ-හූයතු, හූයතං. අනුපුබ්බෙ අනුභොති ඉච්චාදි සබ්බවාරෙසු යොජෙතබ්බං. භාවෙ රූපාභාවා. කම්මෙ-අනුභූයති ඉච්චාදි විසෙසො.

การอาเทศ อึ วิภัตติ เป็น สิญ ย่อมมี, และในที่แห่ง มฺห วิภัตติ บ้าง. ญ อักษร มีไว้เพื่อเป็นส่วนประกอบของอาขยาต, อิ อักษร มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง. เมื่อลง อิ อาคม ด้วยสูตรว่า 'ออีสฺสา' เป็นต้น, เป็น ตุมฺเห อโหสิตฺถ, อโหสิ. เมื่อลบสระหลังและทำให้รัสสะ เป็น อหุํ, อโหสิมฺห, อหุมฺห (รัสสะ). ในภาววาจก - อภวิ, อาเทศเป็น อสฺสตฺถ, เป็น อภวิตฺถ. ในอนัชชัตตนี เมื่อลงปัจจัยมี อา และ อุ เป็นต้น, อาเทศเป็น อุวํ ด้วยสูตรว่า 'ยุวณฺณานมิย งุวํ สเร', เป็น อหุวา, อหุวุ, อหุโว, อหุวตฺถ. เมื่ออาเทศ อ เป็น อํ เป็น อหุํ, อหุวํ, อหุมฺห เป็นต้น. ในภาววาจก - อันเขาเป็นแล้ว (อหุยิ, อหุยิตฺถ). อหวิสฺสา, อหวิสฺสํสุ เป็นต้น. ในภาววาจก - อหุยิสฺส, อหุยิสฺสถะ. ลบสระหน้า เป็น เหยฺย, เหยฺยุํ เป็นต้น. ในภาววาจก - หูเยยฺย, หูเยถะ. โหตุ, โหนตุ เป็นต้น. ในภาววาจก - หูยตุ, หูยตํ. พึงประกอบในวาระทั้งปวง เช่น อนุปุพฺเพ อนุโภติ เป็นต้น. ในภาววาจก ไม่มีรูป. ในกรรมวาจก - อนุภูยติ เป็นต้น เป็นข้อพิเศษ.

---

සි=සයෙ, ලස්ස ලොපො වුද්ධි, සෙති. අයාදෙසෙ සයති, සෙන්ති සයන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-අතිපුබ්බො, ක්‍යෙ ‘‘දීඝො සරස්සා’’ති ඉස්ස දීඝෙ ච කතෙ තෙන අතිසීයති, අතිසීයන්ති ඉච්චාදි. භාවෙ-තෙන සීයති, සීයතෙ. තථා භවිස්සතිආදීසු.

สิ ธาตุ ในความหมายว่า การนอน. ลบ ล วิภัตติ และวุฒิ เป็น เสติ. เมื่ออาเทศเป็น อย เป็น สยติ, เสนติ, สยันติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก - มี อติ อุปสรรคอยู่หน้า, ในเพราะ กฺย ปัจจัย เมื่อทีฆะ อิ เป็น อี ด้วยสูตรว่า 'ทีโฆ สรสฺสา', เป็น อติสียติ, อติสียันติ เป็นต้น. ในภาววาจก - อันเขานอนอยู่ (สียติ, สียเต). ในวิภัตติมี ภวิสฺสติ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน.

---

නී=පාපනෙ, ද්විකම්මකො+යං, අජං ගාමං නෙති නයති, නෙන්ති නයන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-නීයතෙ ගාමං අජො දෙවදත්තෙන ඉච්චාදි. තථා සෙසෙසුපි යොජෙතබ්බං.

นี ธาตุ ในความหมายว่า การนำไป. ธาตุนี้เป็นทวิกัมมกธาตุ (มี 2 กรรม). ย่อมนำไปซึ่งแพะสู่หมู่บ้าน (เนติ, นยติ, เนนติ, นยันติ) เป็นต้น. ในกรรมวาจก - แพะอันเทวทัตย่อมนำไปสู่หมู่บ้าน (นียเต) เป็นต้น. ในวิภัตติที่เหลือก็พึงประกอบเช่นเดียวกัน.

---

ඨා=ගතිනිවත්තියං –

ฐา ธาตุ ในความหมายว่า การหยุดไป (การยืน) –

---

5,175. ඨාපානං තිට්ඨපිවා

๕,๑๗๕. การอาเทศ ฐา และ ปา ธาตุ เป็น ติฏฐ และ ปิว.

---

ඨාපානං තිට්ඨපිවාහොන්ති වා න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. ලස්ස ලොපෙ තිට්ඨති, තිට්ඨන්ති, ඨාති, ඨාන්ති.

การอาเทศ ฐา และ ปา ธาตุ เป็น ติฏฐ และ ปิว ย่อมมีบ้าง ในเพราะ นฺต, มาน และ ติ วิภัตติ เป็นต้น. เมื่อลบ ล วิภัตติ เป็น ติฏฐติ, ติฏฐนฺติ, ฐาติ, ฐานฺติ.

---

5,131. පාදිතො ඨාස්ස වා ඨහො ක්වචිති

๕,๑๓๑. การอาเทศ ฐา ธาตุ ที่อยู่เบื้องหลัง ป อุปสรรค เป็น ฐห บ้าง ในบางกรณี.

---

පාදිතො පරස්ස ඨාස්ස ක්වචි ඨහො හොති වා. සණ්ඨහති, සණ්ඨහන්ති. ලස්සෙ, අධිට්ඨෙති, අධිට්ඨෙන්ති. කම්මෙ –

การอาเทศ ฐา ธาตุ ที่อยู่เบื้องหลัง ป อุปสรรค เป็น ฐห ย่อมมีบ้าง ในบางกรณี. สณฺฐหติ, สณฺฐหนฺติ. ในเพราะ เอ วิภัตติ เป็น อธิฏเฐติ, อธิฏเฐนฺติ. ในกรรมวาจก –

---

5,137. අඤ්ඤාදිස්සා+ස්සී ක්‍යෙ

๕,๑๓๗. การอาเทศสระที่สุดของธาตุอื่นเป็น อี ในเพราะ กฺย ปัจจัย.

---

ඤාදිතො+ඤ්ඤස්ස ආකාරන්තස්ස ක්‍රියත්ථස්ස ඊ හොති ක්‍යෙ. උපඨීයති, උපඨීයන්ති. ඨහාදෙසෙ ‘‘ක්‍යස්සා’’ති ඊඤ[Pg.239], තෙන පතිට්ඨහීයති, පතිට්ඨහීයන්ති. භාවෙ-ඊම්හි ඨීයති, ඨීයතෙ. තථා පපුබ්බෙ පතිට්ඨිස්සති පතිට්ඨහිස්සති. ඊස්ස සිම්හි අට්ඨාසි, අට්ඨංසු, සණ්ඨහි, සණ්ඨහිංසු. පතිට්ඨිස්ස පතිට්ඨහිස්ස. තිට්ඨෙ තිට්ඨෙය්‍ය, සණ්ඨෙ සණ්ඨෙය්‍ය, සණ්ඨෙය්‍යුං, සණ්ඨහෙ සණ්ඨහෙය්‍ය. තිට්ඨතු ඨාතු, සණ්ඨහතු ඉච්චාදි.

การอาเทศสระ อา ที่สุดของธาตุอื่นนอกจาก ญา ธาตุ เป็นต้น เป็น อี ย่อมมี ในเพราะ กฺย ปัจจัย. อุปฏฺฐียติ, อุปฏฺฐียนฺติ. เมื่ออาเทศเป็น ฐห แล้ว มีการอาเทศ กฺย เป็น อีญ ด้วยสูตรว่า 'กฺยสฺสา', ด้วยเหตุนั้น เป็น ปติฏฺฐหียติ, ปติฏฺฐหียนฺติ. ในภาววาจก - ในเพราะ อี วิภัตติ เป็น ฐียติ, ฐียเต. เช่นเดียวกัน เมื่อมี ป อุปสรรคอยู่หน้า เป็น ปติฏฺฐิสฺสติ, ปติฏฺฐหิสฺสติ. เมื่ออาเทศ อี เป็น สิ เป็น อฏฺฐาสิ, อฏฺฐํสุ, สณฺฐหิ, สณฺฐหึสุ. ปติฏฺฐิสฺส, ปติฏฺฐหิสฺส. ติฏฺเฐ, ติฏฺเธยฺย, สณฺเฐ, สณฺเฐยฺย, สณฺเฐยฺยุํ, สณฺฐเห, สณฺฐเหยฺย. ติฏฺฐตุ, ฐาตุ, สณฺฐหตุ เป็นต้น.

---

පා=පානෙ, පිවාදෙසෙ පිවති. ‘‘තවග්ගවරණා’’ දො ‘‘බයඤා’’ති යොගවිභාගෙන වස්ස බකාරො, පිබති. කම්මෙපීයති, පීයන්ති ඉච්චාදි.

ปา = ในการดื่ม, เมื่อแปลงเป็น ปิวะ เป็น ปิวติ. ด้วยการแยกโยคะ (โยควิภาค) ในสูตร "ตวคฺควรณา" และ "พยญฺชนา" แปลง ว เป็น พ เป็น ปิพติ. ในกรรมวาจก เป็น ปียติ, ปียันติ เป็นต้น.

---

අස=භුවි,

อส = ในการมีอยู่,

---

52. තස්ස ථොති

๕๒. ตสฺส โถ (สูตร)

---

අත්ථිතො පරස්ස තස්ස ථො හොති. පරරූපෙ පඨමක්ඛරතකාරෙ ච අත්ථි. ‘‘න්ත+මාන+න්ති+යි+යුංස්වා+දිලොපො’’ති අස්ස ලොපො, සන්ති.

แปลง ต (วิภัตติ) ที่อยู่หลัง อส ธาตุ เป็น โถ. เมื่อทำปรารูปและลบ ต อักษรตัวแรกแล้ว เป็น อตฺถิ. ลบ อ ของ อส ธาตุ ด้วยสูตร "นฺตมานนฺติยิยุํสฺวาทิโลโป" เป็น สนฺติ.

---

53. සිහිස්ව+ට

๕๓. สิหิสฺวฏ (สูตร)

---

අත්ථිස්ස අට හොති සිහිසු. ටො සබ්බාදෙසත්ථො. ත්වං අසි. පරරූපාදිම්හි කතෙ ඉදානි තුම්හෙ අත්ථ.

แปลง อส ธาตุ เป็น อฏะ ในเพราะ สิ และ หิ วิภัตติ. ฏ อักษร มีประโยชน์เพื่อความเป็นสัพพาเทศ (แปลงทั้งหมด). ตฺวํ อสิ. เมื่อทำปรารูปเป็นต้นแล้ว บัดนี้ ตุมฺเห อตฺถะ.

---

54. මිමානං වා ම්හිම්හා ච

๕๔. มิมานํ วา มหิมฺหา จ (สูตร)

---

අසස්මා පරෙසං මිමානං ම්හිම්හා වා හොන්ති තංසන්නියොගෙන අසස්ස අට ච. අම්හි.

แปลง มิ และ ม วิภัตติ ที่อยู่หลัง อส ธาตุ เป็น มฺหิ และ มฺหา บ้าง และด้วยการประกอบนั้น (ในสูตรเดียวกัน) แปลง อส ธาตุ เป็น อฏะ ด้วย. อมฺหิ.

---

55. එසු ස

๕๕. เอสุ ส (สูตร)

---

එසු [Pg.240] මිමෙසු අසස්ස සො හොති, පරරූපබාධනත්ථං. අස්මි, අම්හ අස්ම. භවිස්සතිපච්චයෙ –

ในเพราะ เอ, มิ และ ม วิภัตติเหล่านี้ แปลง อส ธาตุ เป็น ส เพื่อห้ามปรารูป. อสฺมิ, อมฺหะ, อสฺมะ. ในภวิสสันติปัจจัย –

---

5,129. අ+ආ+ස්සආදීසු

๕,๑๒๙. ออาสฺสาทิสุ (สูตร)

---

පරොක්ඛා අ-ආදො අනජ්ජතන ආ-ආදො ක්‍රියාතිපත්තිස්සා-ආදො භවිස්සතිස්සත්‍යාදො ච අත්ථිස්ස භු හොති. ආදෙසවිධානං අසස්සාපයොගත්ථං, කිස්මිඤ්චි පච්චයවිසෙසෙ, තස්මා අසිතබ්බන්තිආදි න භවති. භවිස්සති, භවිස්සන්ති. අභවා, අභවු. ක්‍රියාතිපත්තියං භුආදෙසෙ අභවිස්ස, අභවිස්සංසු ඉච්චාදි. එය්‍යාදිම්හි –

ในเพราะ อ และ อา เป็นต้นแห่งปรอกขา, ในเพราะ อา เป็นต้นแห่งอนัชชัตตนี, ในเพราะ สฺสา และ อา เป็นต้นแห่งกิริยาติปัตติ และในเพราะ สฺสติ และ อา เป็นต้นแห่งภวิสสันติ แปลง อส ธาตุ เป็น ภู. การบัญญัติการแปลงนี้ เพื่อไม่ให้ใช้ อส ธาตุ ในปัจจัยพิเศษบางอย่าง เพราะฉะนั้น รูปว่า อสิตพฺพํ เป็นต้น จึงไม่มี. ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. อภวา, อภวุ. ในกิริยาติปัตติ เมื่อแปลงเป็น ภู แล้ว เป็น อภวิสฺสะ, อภวิสฺสํสุ เป็นต้น. ในเอยยาทิวิภัตติ –

---

50. අත්ථිතෙ+ය්‍යාදිච්ඡන්නං ස+සු+ස+සථ+සං+සාම

๕๐. อตฺถิเตยฺยาทิจฺฉนฺนํ สสุสสถสํสาม (สูตร)

---

අස=භුවි+ච්චස්මා පරෙසං එය්‍යාදිච්ඡන්නං සාදයො හොන්ති යථාක්කමං. පරරූපෙ සො අස්ස, තෙ අස්සු. ත්වං අස්ස, තුම්හෙ අස්සථ. අහං අස්සං, මයං අස්සාම. ත්වාදිම්හි සො අතු, අස්ස ලොපෙ සන්ථු, අයාදෙසෙ ත්වං අහි, තුම්හෙ අත්ථ. අම්හි, අම්හ, සාදෙසෙ අස්මි අස්ම. බහුලාධිකාරා අජ්ජතනෙ ආසි, ආසිංසු, ආසුං ඉච්චාදීපි හොන්ති.

แปลงวิภัตติ 6 ตัว มี เอยฺยา เป็นต้น ที่อยู่หลัง อส ธาตุ (ในความมี) เป็น ส เป็นต้น ตามลำดับ. เมื่อทำปรารูปแล้ว เป็น โส อสฺส, เต อสฺสุ. ตฺวํ อสฺส, ตุมฺเห อสฺสถะ. อหํ อสฺสํ, มยํ อสฺสามะ. ในตุ เป็นต้น (ปัญจมี) แปลงเป็น อตุ, เมื่อลบ อส เป็น สนฺตุ, ในเพราะ หิ แปลงเป็น อหิ เป็น ตฺวํ อหิ, ตุมฺเห อตฺถะ. อมฺหิ, อมฺหะ, เมื่อแปลงเป็น ส เป็น อสฺมิ, อสฺมะ. ด้วยอำนาจพหุลาธิการ ในอัชชัตตนี เป็น อาสิ, อาสิํสุ, อาสุํ เป็นต้น ก็มี.

---

බ්‍රූ=වචනෙ,

พรู = ในความกล่าว

---

36. බ්‍රූතො තිස්සීඤ

๓๖. พรูโต ติสฺสีญ (สูตร)

---

බ්‍රූතො පරස්ස තිස්ස ඊඤ වා හොති. වුද්ධිඅවාදෙසෙ ලස්ස ලොපෙ බ්‍රවීති.

แปลง ติ วิภัตติ ที่อยู่หลัง พรู ธาตุ เป็น อีญ บ้าง. เมื่อทำวุฑฒิและอวาทศ และลบ ล อักษร (ลการ) แล้ว เป็น พฺรวีติ.

---

5,97. න බ්‍රූස්සො

๕,๙๗. น พรูสฺโส (สูตร)

---

බ්‍රූස්ස [Pg.241] ඔ න හොති බ්‍යඤ්ජනෙ. බ්‍රූති. උවඞාදෙසෙ බ්‍රූවන්ති.

ไม่แปลง อู ของ พรู ธาตุ เป็น โอ ในเพราะพยัญชนะวิภัตติ. พรูติ. เมื่อทำอุวังสั่งเทศ เป็น พรูวนฺติ.

---

20. ත්‍ය+න්තීනං ට+ටූ

๒๐. ตฺยนฺตีนํ ฏฏู (สูตร)

---

ආහා පරෙසං ති+අන්තීනං ට+ටූ හොන්ති. ටකාරා සබ්බාදෙසත්ථා. අතොයෙව ආහා පරෙසං තිඅන්තීනං ටටූවිධානඤාපකා තිඅන්තීසු බ්‍රූස්ස ආහො. ආහ, ආහු. බ්‍රූසි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම ඉච්චාදි. බ්‍රවිස්සති. අබ්‍රවි අබ්‍රවී, අබ්‍රවුං. අනජ්ජතනෙ අබ්‍රවා, අබ්‍රවු. පරොක්ඛායං –

แปลง ติ และ อนฺติ วิภัตติ ที่อยู่หลัง อาหะ เป็น ฏะ และ ฏู. ฏ อักษร มีประโยชน์เพื่อความเป็นสัพพาเทศ. เพราะการบัญญัติ ฏะ และ ฏู ในเพราะ ติ และ อนฺติ ที่อยู่หลัง อาหะ นี้เอง จึงเป็นเครื่องบ่งชี้ (ญาปกะ) ว่า ในเพราะ ติ และ อนฺติ แปลง พรู ธาตุ เป็น อาหะ. อาหะ, อาหุ. พรูสิ, พรูถะ. พรูมิ, พรูมะ เป็นต้น. พฺรวิสฺสติ. อพฺรวิ, อพฺรวี, อพฺรวุํ. ในอนัชชัตตนี เป็น อพฺรวา, อพฺรวุ. ในปรอกขา –

---

16. අආදීස්වා+හො බ්‍රූස්ස

๑๖. ออาทีสฺวาโห พรูสฺส (สูตร)

---

බ්‍රූස්ස ආහො හොති පරොක්ඛාඅආදීසු. සුපිනෙ කිර සො ආහ, තෙ ආහු ඉච්චාදි. අබ්‍රවිස්ස. බ්‍රවෙ බ්‍රවෙය්‍ය. වුද්ධිප්පටිසෙධෙ බ්‍රූතු, බ්‍රවන්තු ඉච්චාදි.

แปลง พรู ธาตุ เป็น อาหะ ในเพราะ อ และ อา เป็นต้นแห่งปรอกขา. ได้ยินว่า ในความฝัน เขาได้กล่าวแล้ว, พวกเขาได้กล่าวแล้ว เป็นต้น. อพฺรวิสฺสะ. พฺรเว, พฺรเวยฺยะ. เมื่อห้ามวุฑฒิ เป็น พรูตุ, พฺรวนฺตุ เป็นต้น.

---

හන=හිංසායං, තිම්හි විකරණලොපෙ සො හනති හන්ති. තෙ හනන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-යෙ නස්ස ඤ්ඤෙ පුබ්බරූපං, තෙන හඤ්ඤති, හඤ්ඤන්ති හඤ්ඤරෙ. තථා හනිස්සති ඉච්චාදි.

หนะ = ในความเบียดเบียน, ในเพราะ ติ วิภัตติ เมื่อลบวิกรรณปัจจัยแล้ว เป็น หนติ, หนฺติ. เต หนนฺติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก เมื่อมี ย ปัจจัย แปลง น เป็น ญฺญ ด้วยอำนาจปุพพรูป เพราะเหตุนั้น เป็น หญฺญติ, หญฺญนฺติ, หญฺญเร. เช่นเดียวกัน หนิสฺสติ เป็นต้น.

---

67. හනා ඡ+ඛා

๖๗. หนา ฉขา (สูตร)

---

හනා ස්සාස්ස ඡ+ඛා වා හොන්ති. පටිහංඛාමි පටිහනිස්සාමි. හංඡෙම හනිස්සාම. අහනි, අහනිංසූතිආදි සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. හුවාදයො

แปลง สฺส ปัจจัย ที่อยู่หลัง หน ธาตุ เป็น ฉ และ ข บ้าง. ปฏิหงฺขามิ, ปฏิหนิสฺสามิ. หงฺเฉมะ, หนิสฺสามะ. อหนิ, อหนิํสุ เป็นต้น พึงประกอบในที่ทั้งปวง. หมวดหุวาธิธาตุ.

---

හු=හවනෙ[Pg.242]. ත්‍යාදීසු ලො. ‘‘පරොක්ඛායඤ්චා’’ති චග්ගහණෙන හු හුති ද්විත්තං, ‘‘කවග්ගහානං චවග්ගජා’’ති හස්ස ජො, ලලොපො වුද්ධි ච, ජුහොති අග්ගිං, අඤ්ඤත්‍ර ‘‘යවා සරෙ’’ති වකාරො, ජුහ්වති. ජුහොන්ති. ජුහ්වන්ති. ජුහොසි ජුහ්වසි, ජුහොථ ජුහ්වථ. ඉච්චාදි. කම්මෙ – ‘‘දීඝො සරස්සා’’ති දීඝෙ හූයති තෙන අග්ගි ඉච්චාදි. ජුහිස්සති, ජුහිස්සන්ති. අජුහවි අජුහොසි, අජුහවුං අජුහවිංසු අජුහවංසු අජුහොසුං. අජුහිස්ස, අජුහිස්සංස්සු. ජුහෙ ජුහෙය්‍ය. ජුහොතු, ජුහොන්තු ඉච්චාදි.

หุ = ในความบูชา. ในเพราะ ติ เป็นต้น ลบวิกรรณปัจจัย. ด้วยการรับ จ ศัพท์ ในสูตร "ปรอกฺขายญฺจ" ทำทวิภาวะ หุ เป็น หุ หุ, ด้วยสูตร "กวคฺคหานํ จวคฺคชา" แปลง ห เป็น ช, ลบ ล อักษร และทำวุฑฒิ เป็น ชุโหติ อคฺคิํ. ในที่อื่น ด้วยสูตร "ยวา สเร" แปลงเป็น ว เป็น ชุหฺวติ. ชุโหนฺติ, ชุหฺวนฺติ. ชุโหนิ, ชุหฺวสิ, ชุโหถะ, ชุหฺวถะ เป็นต้น. ในกรรมวาจก – ด้วยสูตร "ทีโฆ สรสฺสา" เมื่อทำทีฆะแล้ว เป็น หูยติ เตน อคฺคิ เป็นต้น. ชุหิสฺสติ, ชุหิสฺสนฺติ. อชุหวิ, อชุโหสิ, อชุหุํ, อชุหวิํสุ, อชุหวัํสุ, อชุโหสุํ. อชุหิสฺสะ, อชุหิสฺสํสุ. ชุเห, ชุเหyยะ. ชุโหตุ, ชุโหนฺตุ เป็นต้น.

---

හා=චාගෙ, පුරෙ විය ද්වෙභාවඡාදෙසලොපෙ ‘‘රස්සො පුබ්බස්සා’’ති පුබ්බස්ස ආස්ස රස්සො. ජහාති ඉච්චාදි. කම්මෙ – ‘‘අඤ්ඤාදිස්සා+ස්සී ක්‍යෙ’’ති ක්‍යෙ ආස්ස ඊ, හීයති ඉච්චාදි. ජහිස්සති. අජහාසි, ‘‘දීඝා ඊස්ස’’ ඉති සි, පජහි, අජහිංසු අජහංසු, පජහිංසු පජහුං. කම්මෙ-පහීයි පහීයිත්ථ. ස්සාදි+එය්‍යාදි+ත්වාදීසුපි ඤෙය්‍යා.

หา = ในความละ. ทำทวิภาวะ, แปลงเป็น ฉะ และลบเหมือนก่อน, ด้วยสูตร "รสฺโส ปุพฺพสฺส" รัสสะ อา ของตัวหน้า เป็น ชหาติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก – ด้วยสูตร "อญฺญาทิสฺสาสฺสี กฺเย" ในเพราะ กฺย ปัจจัย แปลง อา เป็น อี เป็น หียติ เป็นต้น. ชหิสฺสติ. อชหาสิ, ด้วยสูตร "ทีฆา อีสฺส" แปลงเป็น สิ, ปชหิ, อชหิํสุ, อชหํสุ, ปชหิํสุ, ปชหุํ. ในกรรมวาจก – ปหียิ, ปหียิตถะ. ใน สฺสาทิ, เอยฺยาทิ และ ตฺวาทิวิภัตติ ก็พึงทราบเช่นกัน.

---

දා=දානෙ, ද්විභාවරස්සත්තානි, ලලොපො, දදාති, දදන්ති ඉච්චාදි. ‘‘ගමවදා’’ දිනා දජ්ජාදෙසෙ දජ්ජති, දජ්ජන්ති ඉච්චාදි. ලස්සෙ+කාරෙ දානං දෙති ඉච්චාදි.

ทา = ในความให้. มีทวิภาวะและรัสสภาวะ, ลบ ล อักษร เป็น ททาติ, ททนฺติ เป็นต้น. ด้วยสูตร "คมวทาทีนํ..." เมื่อแปลงเป็น ทชฺช เป็น ทชฺชติ, ทชฺชนฺติ เป็นต้น. เมื่อแปลง ลการ เป็น เอ เป็น ทานํ เทติ เป็นต้น.

---

22. දාස්ස දං වා මිමෙස්ව+ද්විත්තෙ

๒๒. ทสฺส ทํ วา มิเมสฺวทฺวิตฺเต (สูตร)

---

අද්විත්තෙ වත්තමානස්ස දාස්ස දං හොති වා මිමෙසු. වග්ගන්තං, දම්මි දෙමි, දම්ම දෙම. ඊකාරෙ දීයති ඉච්චාදි. අනාගතත්ථෙ ඉඤාගමෙ සරණොපාදි, දදිස්සති, දදිස්සන්ති. දජ්ජිස්සති, දජ්ජිස්සන්ති. ලවිකරණෙ [Pg.243] දස්සති, දස්සන්ති. අජ්ජතනෙ-අදදි, අදදිංසු, අදජ්ජි, අදජ්ජිංසු, අදාසි, අදංසු. අනජ්ජතනෙ-අදදා, අදදු. කාලාතිපත්තියං-අදදිස්ස අදජ්ජිස්ස, ලෙ අදස්ස, දස්සංසු. එය්‍යාදිම්හි-දදෙ දදෙය්‍ය දජ්ජෙ දජ්ජෙය්‍ය. ‘‘ටා’’ති බහුලාධිකාරා දජ්ජාදෙසා පරස්ස එය්‍යස්ස ටා, දජ්ජා, දජ්ජුං දජ්ජෙය්‍යං දදෙය්‍යුං. ත්වාදීසු-දදාතු, දදන්තු, දජ්ජතු, දජ්ජන්තු, ලස්සෙ+කාරෙ දෙතු, දෙන්තු ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ කම්මෙපි යොජනීයං.

ทาธาตุที่ไม่มีทวิภาวะ ในปัจจุบันกาล มี ทัง อาเทศ หรือเป็นไปในวิภัตติคือ มิ และ เม ทั้งหลาย, เป็นที่สุดวรรค (เป็น ทัม) มีรูปเป็น ทัมมิ เทมิ, ทัมมะ เทมะ. เมื่อมี อีการะปัจจัย มีรูปเป็น ทียติ เป็นต้น. ในอรรถอนาคต เมื่อมี อิ อาคม และสรณูปาทิ มีรูปเป็น ทะทิสสติ, ทะทิสสันติ, ทัชชิสสติ, ทัชชิสสันติ. ใน ล-วิกรรณะ (สส-ปัจจัย) มีรูปเป็น ทัสสติ, ทัสสันติ. ในอัชชัตตนี มีรูปเป็น อะทะทิ, อะทะทิงสุ, อะทัชชิ, อะทัชชิงสุ, อะทาสิ, อะทังสุ. ในอนัชชัตตนี มีรูปเป็น อะทะทา, อะทะทุ. ในกาลาติปัตติ มีรูปเป็น อะทะทิสสะ, อะทัชชิสสะ, ใน ล-วิภัตติ มีรูปเป็น อะทัสสะ, ทัสสังสุ. ในเอยยาธิ มีรูปเป็น ทะเท, ทะเทยยะ, ทัชเช, ทัชเชยยะ. ด้วยอำนาจแห่งพหุลาธิการในสูตรว่า "ฏา" เอยยะวิภัตติที่อยู่หลังทัชชาเทศ มี ฏา อาเทศ เป็น ทัชชา, ทัชชุง, ทัชเชยยัง, ทะเทยยุง. ในตวาธิ (ตุ-วิภัตติเป็นต้น) มีรูปเป็น ทะทาตุ, ทะทันตุ, ทัชชะตุ, ทัชชันตุ, ใน ล-วิภัตติ และ เอ-การะ มีรูปเป็น เทตุ, เทนตุ เป็นต้น. แม้ในกรรมวาจกก็พึงประกอบในที่ทั้งปวง.

---

ධා=ධාරණෙ, ත්‍යාදිම්හි චග්ගහණෙන ද්විත්තෙ පුබ්බාකාරස්ස රස්සත්තෙ ලලොපෙ ‘‘චතුත්ථදුතියානං තතියපඨමා’’ති පුබ්බධකාරස්ස දකාරෙ ච කතෙ දධාති, දධන්ති. පිපුබ්බො, ‘‘තදමිනා’’ දිනා ආස්ස ලොපො, ‘‘ධාස්ස හො’’ති ද්විත්තෙ පරස්ස ධාස්ස හකාරො, ද්වාරං පිදහති, පිදහන්ති. ලස්සෙ+කාරෙ නිධෙති, නිධෙන්ති. කම්මෙ-විධීයති, විධීයන්ති ඉච්චාදි. ධස්සති, පිදහිස්සති, පරිදහෙස්සති. අධාසි, පිදහි. අධස්ස, පිදහිස්ස. දධෙ දධෙය්‍ය, පිදහෙ පිදහෙය්‍ය. දදාතු, පිදහතු, නිධෙතු, නිධෙන්තු ඉච්චාදි. (ජුහොත්‍යාදයො).

ธา=ในความทรงไว้, ใน ติ-วิภัตติเป็นต้น ด้วยการถือเอา จะ-ศัพท์ มีทวิภาวะ, ทำสระ อา ของบทหน้าให้เป็นรัสสะ, ลบ ล-อักษร (ของวิกรรณะ) และเมื่อทำ ธะ ของบทหน้าให้เป็น ทะ ด้วยสูตรว่า "จตุตถทุติยานัง ตติยปฐมา" แล้ว มีรูปเป็น ทะธาติ, ทะธันติ. เมื่อมี ปิ อุปสรรคอยู่หน้า, ลบสระ อา ด้วยสูตรว่า "ตทมินา" เป็นต้น, ด้วยสูตรว่า "ธัสสะ โห" ในทวิภาวะ ธะ ของธาตุหลังเป็น หะ, มีรูปเป็น ปิทะหะติ ทวารัง (ย่อมปิดประตู), ปิทะหันติ. ใน ล-วิภัตติ และ เอ-การะ มีรูปเป็น นิเธติ, นิเธนติ. ในกรรมวาจก มีรูปเป็น วิธียติ, วิธียันติ เป็นต้น. อนาคตกาล มีรูปเป็น ธัสสติ, ปิทะหิสสติ, ปะริทะเหสสติ. อดีตกาล มีรูปเป็น อะธาสิ, ปิทะหิ. กาลาติปัตติ มีรูปเป็น อะธัสสะ, ปิทะหิสสะ. สัตตมี มีรูปเป็น ทะเธ, ทะเธยยะ, ปิทะเห, ปิทะเหยยะ. ปัญจมี มีรูปเป็น ทะธาตุ, ปิทะหะตุ, นิเธตุ, นิเธนตุ เป็นต้น. (จบหมวดชุโหตยาธิ).

---

භූවාදි ච ජුහාදි ච, හුවාදිධාතවො චි+මෙ;

සවුද්ධිකභූවාදීහි, තිධා භෙදං උපෙන්ති තෙ.

ภูวาทิธาตุ ชุหาทิธาตุ และธาตุทั้งหลายมี หุ-ธาตุเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมถึงความแตกต่างกันเป็น 3 ประการ กับภูวาทิธาตุที่มีวุฑฒิ.

---

(භූවාදිනයො.)

(ระเบียบแห่งภูวาทิธาตุ)

---

අධුනා [Pg.244] විකරණපභෙදපකාසනත්ථං රුධාදීනං අට්ඨගණානං කානිචි රූපානි උදාහරියන්තෙ –

บัดนี้ เพื่อแสดงความแตกต่างของวิกรรณะปัจจัย จะขอยกตัวอย่างรูปบางอย่างของธาตุ 8 คณะ มีรุธาทิธาตุเป็นต้น –

---

රුධ=ආවරණෙ, ත්‍යාදයො හොන්ති. එව+මුපරිපි සබ්බගණෙසු.

รุธะ=ในความปิดกั้น, ติ-วิภัตติเป็นต้นย่อมลง. แม้ในคณะธาตุทั้งหมดเบื้องบนก็เป็นเช่นนี้.

---

5,19. මඤ්ච රුධාදීනං

๕,๑๙. มะ และ นิคคหิต ของรุธาทิธาตุทั้งหลาย

---

රුධාදිකො අපරොක්ඛෙසු කත්තුවිහිතමාන+න්ත+ත්‍යාදීසු ලො හොති මඤ්ච+න්තසරා පරො. නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තං, ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති සංයොගත්තා න වුද්ධි. සො මග්ගං රුන්ධති, රුන්ධන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-නිපුබ්බො ක්‍යො ධස්ස චවග්ග+පුබ්බරූප+තතියක්ඛරජකාරා, තෙන මග්ගො නිරුජ්ඣති ඉච්චාදි. ඉඤාගමෙ රුන්ධිස්සති, නිරුජ්ඣිස්සති. අරුන්ධි, අරුන්ධිංසු. නිරුජ්ඣිත්ථො, නිරුජ්ඣි, නිරුජ්ඣිංසු. අරුන්ධිස්ස, අරුන්ධිස්සංසු, නිරුජ්ඣිස්ස, නිරුජ්ඣිස්සංසු. රුන්ධෙ රුන්ධෙය්‍ය, නිරුජ්ඣෙ නිරුජ්ඣෙය්‍ය. රුන්ධතු, රුන්ධන්තු. ත්වං රුන්ධ රුන්ධාහි. නිරුජ්ඣතු, නිරුජ්ඣන්තු ඉච්චාදි.

รุธาทิธาตุ ในวิภัตติที่เหลือจากปรอกขา และใน มานะ อันตะ ติ-วิภัตติเป็นต้น ที่ลงในกัตตุวาจก มี ล-ปัจจัย และ มะ อาคม หลังสระที่สุดธาตุ. ทำนิคคหิตเป็นที่สุดวรรค, ไม่มีการวุฑฒิด้วยสูตรว่า "ละหุสสุปันตัสสา" เพราะเป็นสังโยค. มีรูปเป็น โส มัคคัง รุนธะติ (เขาย่อมปิดกั้นทาง), รุนธันติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี นิ อุปสรรคอยู่หน้า ลง กย ปัจจัย แปลง ธะ เป็น ชะ ซึ่งเป็นพยัญชนะตัวที่ 3 ของ จ-วรรค และเป็นบุพพรูป, ด้วยเหตุนั้น มีรูปเป็น มัคโค นิรุชฌะติ (ทางย่อมถูกปิดกั้น) เป็นต้น. เมื่อมี อิ อาคม มีรูปเป็น รุนธะยิสสะติ, นิรุชฌิสสะติ. อดีตกาล มีรูปเป็น อะรุนธิ, อะรุนธิงสุ. นิรุชฌิตโถ, นิรุชฌิ, นิรุชฌิงสุ. กาลาติปัตติ มีรูปเป็น อะรุนธิสสะ, อะรุนธิสสังสุ, นิรุชฌิสสะ, นิรุชฌิสสังสุ. สัตตมี มีรูปเป็น รุนเธ, รุนเธยยะ, นิรุชเฌ, นิรุชเฌยยะ. ปัญจมี มีรูปเป็น รุนธะตุ, รุนธันตุ. ตวัง รุนธะ, รุนธาหิ. นิรุชฌะตุ, นิรุชฌันตุ เป็นต้น.

---

ඡිද=ද්වෙධාකරණෙ, ඡින්දති, ඡින්දන්ති. කම්මෙ-ඡිජ්ජති, ඡිජ්ජන්ති. භවිස්සතිපච්චයෙ – ‘‘ලභ වසච්ඡිදා’’ දිනා ච්ඡඞාදෙසෙ ඡෙච්ඡති ඡින්දිස්සති. කම්මෙ-පුබ්බරූපං, ඡිජ්ජිස්සති, ඡිජ්ජිස්සන්ති. අඡින්දි ඡින්දි, අච්ඡෙජ්ජි, අච්ඡෙජ්ජිංසු. අච්ඡින්දිස්සා අඡිජ්ජිස්සා. ඡින්දෙ ඡින්දෙය්‍ය, ඡිජ්ජෙ ඡිජ්ජෙය්‍ය, ඡින්දතු, ඡින්දන්තු, ඡිජ්ජතු, ඡිජ්ජන්තු ඉච්චාදි.

ฉิทะ=ในความทำให้เป็นสองส่วน, มีรูปเป็น ฉินทะติ, ฉินทันติ. ในกรรมวาจก มีรูปเป็น ฉิชชะติ, ฉิชชันติ. ในอนาคตวิภัตติ ด้วยสูตรว่า "ลภะ วสะ ฉิทา" เป็นต้น มี ฉฉัง อาเทศ มีรูปเป็น เฉจฉะติ, ฉินทิสสะติ. ในกรรมวาจก เป็นบุพพรูป มีรูปเป็น ฉิชชิสสะติ, ฉิชชิสสันติ. อดีตกาล มีรูปเป็น อะฉินทิ, ฉินทิ, อัจเฉชชิ, อัจเฉชชิงสุ. กาลาติปัตติ มีรูปเป็น อะฉินทิสสะ, อะฉิชชิสสะ. สัตตมี มีรูปเป็น ฉินเธ, ฉินเธยยะ, ฉิชเช, ฉิชเชยยะ. ปัญจมี มีรูปเป็น ฉินธะตุ, ฉินธันตุ, ฉิชชะตุ, ฉิชชันตุ เป็นต้น.

---

භුජ=පාලනජ්ඣොහාරෙසු, භුඤ්ජති, භුඤ්ජන්ති ඉච්චාදි. භවිස්සතිම්හි ‘‘භුජ+මුච+වච+විසානං ක්ඛඞ’’ති ධාත්වන්තෙන සහ ස්සස්ස [Pg.245] ක්ඛඞාදෙසෙ වුද්ධි, භොක්ඛති, භුඤ්ජිස්සති, භොක්ඛන්ති, භුඤ්ජිස්සන්ති ඉච්චාදි.

ภุชะ=ในความคุ้มครองและบริโภค, มีรูปเป็น ภุญชะติ, ภุญชันติ เป็นต้น. ในอนาคตกาล ด้วยสูตรว่า "ภุชะ มุจะ วจะ วิสานัง กขัง" มี กขัง อาเทศแก่ สส-วิภัตติ พร้อมกับที่สุดธาตุ และมีการวุฑฒิ มีรูปเป็น ภกขะติ, ภุญชิสสะติ, ภกขันติ, ภุญชิสสันติ เป็นต้น.

---

මුච=මොචනෙ, මුච්චති, මුච්චන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-මුච්චති, මුච්චන්ති ඉච්චාදි. (රුධාදිනයො).

มุจะ=ในีความปล่อย, มีรูปเป็น มุญจะติ, มุญชันติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มีรูปเป็น มุจจะติ, มุจชันติ เป็นต้น. (จบระเบียบแห่งรุธาทิธาตุ).

---

දිව=කීළා විජිගිංසා වොහාර ජුති ථුති ගතීසු,

ทิวะ=ในความเล่น, ความปรารถนาชัยชนะ, การค้าขาย (หรือการพูด), ความรุ่งเรือง, การสรรเสริญ และการไป.

---

5,21. දිවාදීහි යක

๕,๒๑. ยะกะ ปัจจัย หลังทิวาทิธาตุทั้งหลาย

---

දිවාදීහි කත්තරි ලවිසයෙ යක හොති. කකාරො කානුබන්ධකාරියත්ථො, එව+මුපරි ච. වස්ස බකාරෙ පුබ්බරූපං, සො ජුතං දිබ්බති, දිබ්බන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-ක්‍යෙ තෙන දිබ්බති, දිබ්බන්ති ඉච්චාදි. දිබ්බිස්සති, තෙන දිබ්බිස්සති. අදිබ්බි දිබ්බි. තෙන අදිබ්බි දිබ්බි. අදිබ්බිස්ස. තෙන අදිබ්බිස්ස. දිබ්බෙ දිබ්බෙය්‍ය. තෙන දිබ්බෙ දිබ්බෙය්‍ය. දිබ්බතු. තෙන දිබ්බතු ඉච්චාදි.

หลังทิวาทิธาตุทั้งหลาย ลง ยะกะ ปัจจัย ในกัตตุวาจก ในวิสัยแห่ง ล-วิภัตติ. กะ-อักษร มีประโยชน์เพื่อการทำอนุพันธ์ แม้ในเบื้องบนก็เช่นกัน. แปลง วะ เป็น พะ และเป็นบุพพรูป, มีรูปเป็น โส ชุตัง ทิพพะติ (เขาย่อมเล่นการพนัน), ทิพพันติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก ด้วย กย ปัจจัย มีรูปเป็น เตนะ ทิพพะติ (อันเขาเล่นอยู่), ทิพพันติ เป็นต้น. อนาคตกาล มีรูปเป็น ทิพพะยิสสะติ, เตนะ ทิพพะยิสสะติ. อดีตกาล มีรูปเป็น อะทิพพิ, ทิพพิ. เตนะ อะทิพพิ, ทิพพิ. กาลาติปัตติ มีรูปเป็น อะทิพพิสสะ, เตนะ อะทิพพิสสะ. สัตตมี มีรูปเป็น ทิพเพ, ทิพเพยยะ, เตนะ ทิพเพ, ทิพเพยยะ. ปัญจมี มีรูปเป็น ทิพพะตุ, เตนะ ทิพพะตุ เป็นต้น.

---

සිව=තන්තුසන්තානෙ, සිබ්බති, සිබ්බන්ති ඉච්චාදි. පද=ගමනෙ, උපුබ්බො, චවග්ගපුබ්බරූපානි, උප්පජ්ජති, උප්පජ්ජරෙ උප්පජ්ජන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙක්‍යෙ තෙන පටිපජ්ජතෙ ඉච්චාදි. භාවෙ-උප්පජ්ජතෙ තයා. බුධ=අවගමනෙ, ඣකාරපුබ්බරූපානි යක්ඛරෙසු. ධම්මං බුජ්ඣති, බුජ්ඣරෙ බුජ්ඣන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-මයා ධම්මො බුජ්ඣතෙ ඉච්චාදි. යුධ=සම්පහාරෙ, යුජ්ඣති+ච්චාදි. නහ=බන්ධනෙ, ‘‘හස්ස විපල්ලාසො’’ති යෙ විපල්ලාසො, සන්නය්හති+ච්චාදි. මන=ඤාණෙ, ඤ්ඤකාර+පුබ්බරූපානි, මඤ්ඤති+ච්චාදි. තුස=තුට්ඨිම්හි, පුබ්බරූපෙ තුස්සති+ච්චාදි. සම=උපසමෙ, සම්මති+ච්චාදි.

สิวะ=ในความสืบต่อแห่งเส้นด้าย (เย็บ), มีรูปเป็น สิพพะติ, สิพพันติ เป็นต้น. ปะทะ=ในความไป, มี อุ อุปสรรคอยู่หน้า, เป็นบุพพรูปใน จ-วรรค (ชชะ), มีรูปเป็น อุปปัชชะติ, อุปปัชชะเร, อุปปัชชันติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก ด้วย กย ปัจจัย มีรูปเป็น เตนะ ปะฏิปัชชะเต เป็นต้น. ในภาววาจก มีรูปเป็น อุปปัชชะเต ตะยา (อันเธอเกิดอยู่). พุธะ=ในความรู้, เป็น ฌะ และเป็นบุพพรูป เมื่ออยู่หน้า ยะ-อักษร, มีรูปเป็น ธัมมัง พุชฌะติ (ย่อมรู้ซึ่งธรรม), พุชฌะเร, พุชฌันติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มีรูปเป็น มะยา ธัมโม พุชฌะเต (ธรรมอันเราย่อมรู้) เป็นต้น. ยุธะ=ในความรบ, มีรูปเป็น ยุชฌะติ เป็นต้น. นะหะ=ในความผูก, ด้วยสูตรว่า "หัสสะ วิปัลลาโส" มีการสลับที่กับ ยะ-อักษร, มีรูปเป็น สันนัยหะติ เป็นต้น. มะนะ=ในความรู้, เป็น ญญะ และเป็นบุพพรูป, มีรูปเป็น มัญญะติ เป็นต้น. ตุสะ=ในความยินดี, เป็นบุพพรูป มีรูปเป็น ตุสสะติ เป็นต้น. สะมะ=ในความสงบ, มีรูปเป็น สัมมะติ เป็นต้น.

---

ජන=ජනනෙ[Pg.246], ‘‘ජනිස්සා’’ති ආ හොති කානුබන්ධෙ බහුලාධිකාරා, සො ජායති, ජායන්ති+ච්චාදි. කම්මෙ-ජනිතුං පයොජෙතීති ‘‘පයොජකබ්‍යාපාරෙ ණාපි චෙ’’ති ණිම්හි ‘‘අඤ්ඤත්‍රාපී’’ති වුද්ධිපටිසෙධෙ ක්‍යම්හි ‘‘දීඝො සරස්සා’’ති දීඝෙ ච කතෙ තෙන ජනීයති, ජනීයන්ති ඉච්චාදි. සො ජායිස්සති. තෙන ජනිස්සති. සො අජායි, තෙන අජනීයි. සො අජායිස්ස, තෙන අජනීයිස්ස. සො ජායෙ ජායෙය්‍ය, තෙන ජනීයෙය්‍ය. සො ජායතු, තෙන ජනීයතු ඉච්චාදි. (දිවාදිනයො).

ชะนะ=ในความเกิด, ด้วยสูตรว่า "ชนิสสา" มี อา อาเทศ และด้วยอำนาจแห่งพหุลาธิการใน กะ-อนุพันธ์, มีรูปเป็น โส ชายะติ (เขาย่อมเกิด), ชายันติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก (ในความหมายว่า) ย่อมยังให้เกิด คือ "ชนิตุง ปะโยเชติ", เมื่อลง ณิ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "ปโยชกัพยาปาเร ณาปิ เจ", มีการห้ามวุฑฒิด้วยสูตรว่า "อัญญัตราปิ" และเมื่อลง กย ปัจจัย มีการทำทีฆะด้วยสูตรว่า "ทีโฆ สรัสสา", ด้วยเหตุนั้น มีรูปเป็น เตนะ ชะนียะติ (อันเขายังให้เกิดอยู่), ชะนียันติ เป็นต้น. อนาคตกาล มีรูปเป็น โส ชายิสสะติ, เตนะ ชะนิสสะติ. อดีตกาล มีรูปเป็น โส อะชายิ, เตนะ อะชะนียิ. กาลาติปัตติ มีรูปเป็น โส อะชายิสสะ, เตนะ อะชะนียิสสะ. สัตตมี มีรูปเป็น โส ชายะ, ชายะยยะ, เตนะ ชะนียะยยะ. ปัญจมี มีรูปเป็น โส ชายะตุ, เตนะ ชะนียะตุ เป็นต้น. (จบระเบียบแห่งทิวาทิธาตุ).

---

තුද=බ්‍යථනෙ,

ตุทะ=ในความทิ่มแทง (หรือความเจ็บปวด),

---

5,22. තුදාදීහි කො

๕,๒๒. กะ ปัจจัย หลังตุทาทิธาตุทั้งหลาย

---

තුදාදීහි කත්තරි ලවිසයෙ කො හොති. තුදති, තුදන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-තුද්‍යති තුජ්ජති, තුද්‍යරෙ තුද්‍යන්ති, තුජ්ජරෙ තුජ්ජන්ති+ච්චාදි. තථා තුදිස්සති තුජ්ජිස්සති. අතුදි, අතුදිංසු, අතුජ්ජි. අතුදිස්ස අතුජ්ජිස්ස, තුදෙය්‍ය තුජ්ජෙය්‍ය. තුදතු, තුදන්තු, තුජ්ජතු ඉච්චාදි.

กะปัจจัยย่อมลงในกัตตุวาจก ในวิสัยแห่ง ล วิภัตติ หลังธาตุทั้งหลายมีตุทะเป็นต้น. ย่อมทิ่มแทง, ย่อมทิ่มแทงทั้งหลาย เป็นต้น. ในกรรมวาจก - ย่อมถูกทิ่มแทง, ย่อมถูกทิ่มแทง, ย่อมถูกทิ่มแทงทั้งหลาย, ย่อมถูกทิ่มแทงทั้งหลาย เป็นต้น. เช่นเดียวกัน จักทิ่มแทง, จักถูกทิ่มแทง. ทิ่มแทงแล้ว, ทิ่มแทงแล้วทั้งหลาย, ถูกทิ่มแทงแล้ว. จักทิ่มแทงแล้ว, จักถูกทิ่มแทงแล้ว. พึงทิ่มแทง, พึงถูกทิ่มแทง. จงทิ่มแทง, จงทิ่มแทงทั้งหลาย, จงถูกทิ่มแทง เป็นต้น.

---

විස=පවෙසනෙ, පපුබ්බො. සො ගාමං පවිසති ඉච්චාදි. කම්මෙ-පවිසීයති ඉච්චාදි. පවිසිස්සති. පවිසීයිස්සති. පාවිසි, ඊම්හි ‘‘භුජමුචා’’ දිනා යොගවිභාගා ක්ඛඞ. පාවිසි, පවිසි පාවෙක්ඛි, පථවිං පාවිසිංසු පවිසිංසු. පාවිසීයි. පාවිසිස්ස පවිසිස්ස. පාවිසීයිස්ස. පවිසෙ පවිසෙය්‍ය, විකරණලොපො [Pg.247] පවිසීයෙය්‍ය. පවිසතු, පවිසීයතු ඉච්චාදි. නුදති. දිස=උච්චාරණෙ, උද්දිස්සති, ලිඛති, තුසති ඉච්චාදි. (තුදාදිනයො).

วิส ธาตุ ในความเข้าไป มี ป บทหน้า. เขาย่อมเข้าไปสู่บ้าน เป็นต้น. ในกรรมวาจก - ย่อมถูกเข้าไป เป็นต้น. จักเข้าไป. จักถูกเข้าไป. เข้าไปแล้ว, ในเพราะ อิ วิภัตติ มี กฺข ปัจจัย ด้วยการแยกโยคะจากสูตร 'ภุชมุจาทีนํ' เป็นต้น. เข้าไปแล้ว, เข้าไปแล้ว, เข้าไปแล้ว, เข้าไปแล้วสู่แผ่นดินทั้งหลาย, เข้าไปแล้วทั้งหลาย. ถูกเข้าไปแล้ว. จักเข้าไปแล้ว, จักเข้าไปแล้ว. จักถูกเข้าไปแล้ว. พึงเข้าไป, พึงเข้าไป, (เพราะ) ลบวิกรรณปัจจัย พึงถูกเข้าไป. จงเข้าไป, จงถูกเข้าไป เป็นต้น. ย่อมผลัก. ทิส ธาตุ ในความกล่าว, ย่อมกล่าวถึง, ย่อมเขียน, ย่อมยินดี เป็นต้น. (ตามนัยแห่งตุทาทิธาตุ).

---

ජි=ජයෙ,

ชิ ธาตุ ในความชนะ,

---

5,23. ජ්‍යාදීහි ක්නා

๕,๒๓. ลง กฺนา หลังธาตุทั้งหลายมี ชยา เป็นต้น

---

ජ්‍යාදීහි කත්තරි ලවිසයෙ ක්නා හොති. න වුද්ධි. කිලෙසෙ ජිනාති, ජිනන්ති. තෙන කිලෙසො ජීයති, ජීයන්ති, ක්‍යෙ දීඝො. ජිනිස්සති, ජිනිස්සන්ති. අජිනි ජිනි. අජීයි, අජීයිත්ථ. අජිනිස්ස. අජීයිස්ස. ජිනෙය්‍ය. ජිනාතු ඉච්චාදි. චි=චයෙ, තථා චිනාති, චිනන්ති ඉච්චාදි.

กฺนา ปัจจัยย่อมลงในกัตตุวาจก ในวิสัยแห่ง ล วิภัตติ หลังธาตุทั้งหลายมี ชยา เป็นต้น. ไม่มีการวุฒิ. ย่อมชนะซึ่งกิเลส, ย่อมชนะทั้งหลาย. กิเลสนั้นย่อมถูกชนะ, ย่อมถูกชนะทั้งหลาย, มีการทีฆะในเพราะ กย ปัจจัย. จักชนะ, จักชนะทั้งหลาย. ชนะแล้ว, ชนะแล้ว. ถูกชนะแล้ว, ถูกชนะแล้ว. จักชนะแล้ว. จักถูกชนะแล้ว. พึงชนะ. จงชนะ เป็นต้น. จิ ธาตุ ในความรวบรวม, ย่อมรวบรวม, ย่อมรวบรวมทั้งหลาย เป็นต้น เช่นเดียวกัน.

---

ඤා=අවබොධනෙ,

ญา ธาตุ ในความรู้แจ้ง,

---

5,120. ඤාස්ස නෙ ජා

๕,๑๒๐. แปลง ญา เป็น ชา ในเพราะ น ปัจจัย

---

ඤාධාතුස්ස ජා හොති නකාරෙ. විජානාති.

แปลง ญา ธาตุ เป็น ชา ในเพราะ น อักษร. ย่อมรู้แจ้ง.

---

61. ඤාස්ස සනාස්ස නායො තිම්හි

๖๑. แปลง ญา กับ สนา ปัจจัย เป็น นายะ ในเพราะ ติ วิภัตติ

---

සනාස්ස ඤාස්ස නායො වා හොති තිම්හි. නායති, විජානාති ඉච්චාදි. කම්මෙ-විඤ්ඤායති ඉච්චාදි. ක්‍යෙ ‘‘ආස්සෙ චා’’ති එත්ථ ‘‘ආස්සෙ’’ති යොගවිභාගා ආස්ස එ හොති, යස්ස ද්විත්තෙ ඤෙය්‍යති, ඤෙය්‍යන්ති ඉච්චාදි. විජානිස්සති, විජානිස්සන්ති. කම්මෙ – ‘‘ක්‍යස්ස ස්සෙ’’ති ක්‍යලොපෙ රස්සෙ ච කතෙ ඤාස්සති, ඤාස්සන්ති, විඤ්ඤායිස්සති, පඤ්ඤායිස්සති.

แปลง ญา กับ สนา ปัจจัย เป็น นายะ บ้าง ในเพราะ ติ วิภัตติ. ย่อมรู้, ย่อมรู้แจ้ง เป็นต้น. ในกรรมวาจก - ย่อมถูกรู้แจ้ง เป็นต้น. ในเพราะ กย ปัจจัย ด้วยการแยกโยคะว่า 'อาสฺเส' ในสูตร 'อาสฺเส จ' แปลง อา เป็น เอ, เมื่อซ้อน ยะ จึงเป็น เญยฺยติ, เญยฺยนฺติ เป็นต้น. จักรู้แจ้ง, จักรู้แจ้งทั้งหลาย. ในกรรมวาจก - เมื่อลบ กย และทำรัสสะด้วยสูตร 'กยสฺส สฺเส' เป็น ญาสฺสติ, ญาสฺสนฺติ, วิญฺญายิสฺสติ, ปญฺญายิสฺสติ.

---

65. ස්සස්ස හි කම්මෙ

๖๕. แปลง สฺส เป็น หิ ในกรรมวาจก

---

ඤාතො පරස්ස ස්සස්ස හි වා හොති කම්මෙ, පඤ්ඤායිහිති, පඤ්ඤායිහින්ති. අඤාගමෙ සමජානි, සංජානි, සංජානිංසු. සමජා- නිංසු[Pg.248]. කම්මෙ-පඤ්ඤායි, පඤ්ඤායිංසු. අජානිස්ස. කම්මෙ-අඤ්ඤායිස්ස.

แปลง สฺส ที่อยู่หลัง ญา เป็น หิ บ้าง ในกรรมวาจก, จักถูกรู้แจ้ง, จักถูกรู้แจ้งทั้งหลาย. เมื่อมี อ อาคม - รู้พร้อมแล้ว, รู้พร้อมแล้ว, รู้พร้อมแล้วทั้งหลาย, รู้พร้อมแล้วทั้งหลาย. ในกรรมวาจก - ถูกรู้แจ้งแล้ว, ถูกรู้แจ้งแล้วทั้งหลาย. จักรู้แจ้งแล้ว. ในกรรมวาจก - จักถูกรู้แจ้งแล้ว.

---

63. එය්‍යස්සි+යාඤා වා

๖๓. แปลง เอยฺยะ เป็น อิยา และ ญา บ้าง

---

ඤාතො පරස්ස එය්‍යස්ස ඉයා+ඤා හොන්ති වා. ජානියා.

แปลง เอยฺยะ ที่อยู่หลัง ญา เป็น อิยา และ ญา บ้าง. พึงรู้.

---

62. ඤාම්හි ජං

๖๒. แปลงเป็น ชํ ในเพราะ ญา

---

ඤාදෙසෙ සනාස්ස ඤාස්ස ජං වා හොති. ජඤ්ඤා, ජානෙය්‍ය, ජානෙය්‍යුං. කම්මෙ-පඤ්ඤායෙය්‍ය, පඤ්ඤායෙය්‍යුං. විජානාතු, විජානන්ථු. කම්මෙ-විඤ්ඤායතු ඉච්චාදි.

เมื่อมีการแปลงเป็น ญา, แปลง ญา กับ สนา ปัจจัย เป็น ชํ บ้าง. พึงรู้, พึงรู้, พึงรู้ทั้งหลาย. ในกรรมวาจก - พึงถูกรู้แจ้ง, พึงถูกรู้แจ้งทั้งหลาย. จงรู้แจ้ง, จงรู้แจ้งทั้งหลาย. ในกรรมวาจก - จงถูกรู้แจ้ง เป็นต้น.

---

මා=මානෙ, ‘‘ආ ඊ ස්සාදීනං බ්‍යඤ්ජනස්සිඤ’’ ඉති ඉඤඉති යොගවිභාගා ඉඤාගමෙ පුබ්බසරලොපො, මිනාති, මිනන්ති. කම්මෙ-මීයති ඉච්චාදි. ලූ=ඡෙදනෙ, ‘‘ක්ණාක්නාසු රස්සො’’ති ධාතුස්ස රස්සො, ලුනාති, ලුනන්ති. කම්මෙ-ලූයති ඉච්චාදි. ධු=කම්පනෙ, ධුනාති ඉච්චාදි. (ජ්‍යාදිනයො).

มา ธาตุ ในความตวง (หรือวัด), ด้วยการแยกโยคะว่า 'อิญา' จากสูตร 'อาอีสฺสาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญฺญา' เมื่อมี อิญาคม และลบสระหน้า, ย่อมตวง, ย่อมตวงทั้งหลาย. ในกรรมวาจก - ย่อมถูกตวง เป็นต้น. ลู ธาตุ ในความตัด, ด้วยสูตร 'กฺณากฺนาสุ รสฺโส' ทำรัสสะที่ธาตุ, ย่อมตัด, ย่อมตัดทั้งหลาย. ในกรรมวาจก - ย่อมถูกตัด เป็นต้น. ธุ ธาตุ ในความสั่นเทิ้ม, ย่อมสั่นเทิ้ม เป็นต้น. (ตามนัยแห่งชยาทิธาตุ).

---

කී=දබ්බවිනීමයෙ,

กี ธาตุ ในความแลกเปลี่ยนสิ่งของ,

---

24. ක්‍යාදීහි ක්ණා

๒๔. ลง กฺณา หลังธาตุทั้งหลายมี กี เป็นต้น

---

ක්‍යාදීහි ලවිසයෙ ක්ණා හොති. ‘‘ක්ණාක්නාසු රස්සො’’ති රස්සෙ කිණාති, කිණන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-වික්කීයති, වික්කීයන්ති. වික්කිණිස්සති, වික්කිණිස්සන්ති. වික්කීයිස්සති, වික්කීයිස්සන්ති. අකිණි, වික්කිණි, වික්කීයි. අකිණිස්ස, වික්කිණිස්ස. වික්කිණෙ වික්කිණෙය්‍ය.

ลง กฺณา ปัจจัยในวิสัยแห่ง ล วิภัตติ หลังธาตุทั้งหลายมี กี เป็นต้น. เมื่อทำรัสสะด้วยสูตร 'กฺณากฺนาสุ รสฺโส' เป็น ย่อมซื้อ, ย่อมซื้อทั้งหลาย เป็นต้น. ในกรรมวาจก - ย่อมถูกขาย, ย่อมถูกขายทั้งหลาย. จักขาย, จักขายทั้งหลาย. จักถูกขาย, จักถูกขายทั้งหลาย. ซื้อแล้ว, ขายแล้ว, ถูกขายแล้ว. จักซื้อแล้ว, จักขายแล้ว. พึงขาย, พึงขาย.

---

වික්කීයෙ[Pg.249]. වික්කීයෙය්‍ය. වික්කිණාතු, වික්කිණන්තු, වික්කීයතු, වික්කීයන්තු ඉච්චාදි. සු=සවනෙ, සුණාති, සුණන්ති ඉච්චාදි.

พึงถูกขาย, พึงถูกขาย. จงขาย, จงขายทั้งหลาย, จงถูกขาย, จงถูกขายทั้งหลาย เป็นต้น. สุ ธาตุ ในความฟัง, ย่อมฟัง, ย่อมฟังทั้งหลาย เป็นต้น.

---

සක=සත්තියං,

สก ธาตุ ในความสามารถ,

---

5,121. සකා+පානං කුක+කු ණෙ

๕,๑๒๑. ลง กุก และ กุ หลัง สก และ อาป ธาตุ ในเพราะ ณ ปัจจัย

---

සක+ආපානං කුක+කුඉච්චෙතෙ ආගමා හොන්ති ණෙ. සක්කුණාති, සක්කුණන්ති. සක්කුනාති, සක්කුනන්ති.

อาคมเหล่านี้คือ กุก และ กุ ย่อมลงในเพราะ ณ ปัจจัย หลัง สก และ อาป ธาตุ. ย่อมสามารถ, ย่อมสามารถทั้งหลาย. ย่อมสามารถ, ย่อมสามารถทั้งหลาย.

---

53. ස්සෙ වා

๕๓. บ้าง ในเพราะ สฺส

---

සකස්මා ක්ණාස්ස ක්ඛො වා හොති ස්සෙ. සක්ඛිස්සති, සක්ඛිස්සන්ති.

แปลง กฺณา หลัง สก ธาตุ เป็น กฺข บ้าง ในเพราะ สฺส วิภัตติ. จักสามารถ, จักสามารถทั้งหลาย.

---

58. සකා ක්ණාස්ස ඛ ඊආදො

๕๘. แปลง กฺณา หลัง สก ธาตุ เป็น ข ในเพราะ อิ วิภัตติ เป็นต้น

---

සකස්මා ක්ණාස්ස ඛො වා හොති ඊආදීසු. අසක්ඛි සක්ඛි, සක්ඛිංසු. අසක්ඛිස්ස, අසක්ඛිස්සංසු. සක්කුණෙ සක්කුණෙය්‍ය. සක්කුණාතු, සක්කුණන්තු.

แปลง กฺณา หลัง สก ธาตุ เป็น ข บ้าง ในเพราะ อิ วิภัตติ เป็นต้น. สามารถแล้ว, สามารถแล้ว, สามารถแล้วทั้งหลาย. จักสามารถแล้ว, จักสามารถแล้วทั้งหลาย. พึงสามารถ, พึงสามารถ. จงสามารถ, จงสามารถทั้งหลาย.

---

අප=පාපුණනෙ, පපුබ්බො, ‘‘සකා+පානං කුක+කු ණෙ’’ති කුකතෙ සම්පත්ති පාපුණාති, පාපුණන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙපාපීයති, පාපීයන්ති. පාපුණිස්සති, පාපුණිස්සන්ති. කම්මෙ-පාපීයිස්සති, පාපීයිස්සන්ති. පාපුණි, පාපුණිංසු. කම්මෙ-පාපීයි, පාපීයිත්ථ. අපාපුණිස්ස. කම්මෙ-අපාපීයිස්ස. පාපුණෙ, පාපුණෙය්‍ය. කම්මෙ-පාපීයෙය්‍ය. පාපුණාතු, පාපුණන්තු. කම්මෙ-පාපීයතු ඉච්චාදි. (ක්‍යාදිනයො).

อป ธาตุ ในความถึง มี ป บทหน้า, ด้วยสูตร 'สกาปานํ กุกกุ เณ' เมื่อสำเร็จรูปด้วย กุก ปัจจัย เป็น ปาปุณาติ, ปาปุณนฺติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก - ย่อมถูกถึง, ย่อมถูกถึงทั้งหลาย. จักถึง, จักถึงทั้งหลาย. ในกรรมวาจก - จักถูกถึง, จักถูกถึงทั้งหลาย. ถึงแล้ว, ถึงแล้วทั้งหลาย. ในกรรมวาจก - ถูกถึงแล้ว, ถูกถึงแล้ว. จักถึงแล้ว. ในกรรมวาจก - จักถูกถึงแล้ว. พึงถึง, พึงถึง. ในกรรมวาจก - พึงถูกถึง. จงถึง, จงถึงทั้งหลาย. ในกรรมวาจก - จงถูกถึง เป็นต้น. (ตามนัยแห่งกยาทิธาตุ).

---

සු=සවනෙ,

สุ ธาตุ ในความฟัง,

---

25. ස්වාදීහි ක්ණො

๒๕. กฺโณ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี สุ เป็นต้น

---

සුආදීහි [Pg.250] ලවිසයෙ ක්ණො හොති. කානුබන්ධත්තා න වුද්ධි. ධම්මං සුණොති. පරස්සරලොපෙ සුණොන්ති. කම්මෙ-ක්‍යෙ දීඝෙ සූයති, සූයන්ති. ද්විත්තෙ සුය්‍යති සුය්‍යන්ති+ච්චාදි. ඉඤාගමෙ සුණිස්සති, සුණිස්සන්ති. කම්මෙ-ක්‍යලොපෙ වුද්ධි. සොස්සති, සොස්සන්ති ඉච්චාදි. අසුණි සුණි, අසුණිංසු සුණිංසු.

กฺโณ ปัจจัย ย่อมมีในวิสัยแห่ง ล (วิภัตติ) หลังธาตุทั้งหลายมี สุ เป็นต้น เพราะมี ก เป็นอนุพันธะ จึงไม่มีการพฤทธิ์ ย่อมฟังซึ่งธรรม เมื่อลบสระหลัง เป็น สุณนฺติ (ในต้นฉบับเป็น suṇonti) ในกรรมวาจก เมื่อมี กฺย ปัจจัย และทีฆะ เป็น สูยติ, สูยันติ เมื่อซ้อน (ทวิภาวะ) เป็น สุยฺยติ, สุยฺยันติ เป็นต้น เมื่อมี อิ อาคม เป็น สุณิสฺสติ, สุณิสฺสันติ ในกรรมวาจก เมื่อลบ กฺย ปัจจัย และมีการพฤทธิ์ เป็น โสสฺสติ, โสสฺสันติ เป็นต้น อสุณิ, สุณิ, อสุณึสุ, สุณึสุ

---

60. තෙසු සුතො ක්ණො+ක්ණානං රොට

๖๐. ในวิภัตติมี อี เป็นต้นเหล่านั้น มีการอาเทศ กฺโณ และ กฺณา ปัจจัย หลังธาตุ สุ เป็น โร และ ฏะ

---

තෙසු ඊආදීසු සුතො පරෙසං ක්ණො+ක්ණානං රොට වා හොති. රකාරො අනුබන්ධො. ටො සබ්බාදෙසත්ථො. උස්ස ලොපෙ ද්විත්තං ඊස්ස සි ච. අස්සොසි, අස්සොසිංසු. ‘‘ඉංස්ස ච සිඤ’’ති යොගවිභාගා සිඤ, අස්සොසිංසු, පච්චස්සොසුං. අසුයි, අසුයිත්ථ. අසුණිස්ස, තෙන අසුයිස්ස. සුණෙ සුණෙය්‍ය, සුණෙය්‍යං. තෙන සූයෙ සූයෙය්‍ය. සුණාතු, සුණන්තු. සූයතු, සූයන්තු ඉච්චාදි.

ในวิภัตติมี อี เป็นต้นเหล่านั้น มีการอาเทศ กฺโณ และ กฺณา ปัจจัย หลังธาตุ สุ เป็น โร และ ฏะ บ้าง ร อักษร เป็นอนุพันธะ ฏ อักษร มีประโยชน์เพื่อการอาเทศทั้งหมด เมื่อลบ อุ มีการซ้อน (ทวิภาวะ) และอาเทศ อี เป็น สิ มีรูปเป็น อสฺโสสิ, อสฺโสสึสุ ด้วยการแยกบทว่า 'อึสฺส จ สิญฺ' จึงมี สิญฺ อาคม มีรูปเป็น อสฺโสสึสุ, ปจฺจสฺโสสุํ อสุยิ, อสุยิตฺถ อสุณิสฺส เพราะเหตุนั้น จึงเป็น อสุยิสฺส สุเณ, สุเณยฺย, สุเณยฺยํ เพราะเหตุนั้น จึงเป็น สูเย, สูเยยฺย สุณาตุ, สุณนฺตุ, สูยตุ, สูยนฺตุ เป็นต้น

---

ගි=සද්දෙ, ගිණොති. ගිණන්ති. ත්වං ගිණොසි. ගිණිස්සති, ගිණිස්සන්ති. අගිණිස්ස. ගිණෙය්‍ය. ගිණොතු ඉච්චාදි. වු=සංවරණෙ, ආවුණොති, ආවුණන්ති. ආවුණොසි ඉච්චාදි. සෙසෙසුපි යොජෙතබ්බං. (ස්වාදිනයො).

คิ ธาตุ ในความส่งเสียง, คิโณติ, คิณนฺติ, ตฺวํ คิณสิ, คิณิสฺสติ, คิณิสฺสนฺติ, อคิณิสฺส, คิเณยฺย, คิโณตุ เป็นต้น วุ ธาตุ ในความปิดกั้น, อาวุณติ, อาวุณนฺติ, อาวุณสิ เป็นต้น พึงประกอบในธาตุที่เหลือด้วย (นัยแห่งธาตุมี สุ เป็นต้น)

---

තන=විත්ථාරෙ,

ตน ธาตุ ในความแผ่ไป (วิตถาร)

---

26. තනාදිත්වො

๒๖. ลง โอ ปัจจัย หลังธาตุทั้งหลายมี ตน เป็นต้น

---

තනාදිතො කත්තරි ලවිසයෙ ඔ හොති. කිත්තිං තනොති, තනොන්ති ඉච්චාදි.

โอ ปัจจัย ย่อมมีในวิสัยแห่ง ล (วิภัตติ) ในกัตตุวาจก หลังธาตุทั้งหลายมี ตน เป็นต้น ย่อมแผ่ไปซึ่งเกียรติ, ย่อมแผ่ไปซึ่งเกียรติ (พหูพจน์) เป็นต้น

---

76. ඔවිකරණස්සු පරච්ඡක්කෙ

๗๖. อาเทศ โอ วิกรณปัจจัย เป็น อุ ในปรัจฉักกะ

---

ඔවිකරණස්ස [Pg.251] උ හොති පරච්ඡක්කවිසයෙ. තනුතෙ, තන්වන්තෙ. තනුසෙ, තනුව්හෙ. තන්වෙ, තන්වම්හෙ. කම්මෙ –

อาเทศ โอ วิกรณปัจจัย เป็น อุ ในวิสัยแห่งปรัจฉักกะ (อัตตโนบท) ตนุเต, ตนฺวนฺเต, ตนุเส, ตนุวฺเห, ตนฺเว, ตนฺวมฺเห ในกรรมวาจก –

---

5,138. තනස්සා වා

สูตร 5,138. ตนสฺสา วา (อาเทศ ตน ธาตุ เป็น ตตา หรือ ลง อา ปัจจัย บ้าง)

---

තනස්ස වා ආ හොති ක්‍යෙ. පපුබ්බො, පතායති. පතඤ්ඤති, පතායරෙ පතායන්ති පතඤ්ඤරෙ පතඤ්ඤන්ති+ච්චාදි. තථා විකරණලොපෙ ඉඤාගමෙ ච තනිස්සති, තනිස්සන්ති. පතායිස්සති. අතනි, අතනිංසු. අතනිස්ස. පතායිස්ස. තනෙය්‍ය, තනෙය්‍යුං. තනොතු, තනොන්තු ඉච්චාදි.

อาเทศ ตน ธาตุ เป็น ตตา (หรือมี อา) เมื่อมี กฺย ปัจจัย บ้าง มี ป บทหน้า เป็น ปตายติ, ปตญฺญติ, ปตายเร, ปตายันติ, ปตญฺญเร, ปตญฺญนฺติ เป็นต้น เช่นเดียวกัน เมื่อลบวิกรณปัจจัย และมี อิ อาคม เป็น ตนิสฺสติ, ตนิสฺสนฺติ, ปตายิสฺสติ อตนิ, อตนิํสุ อตนิสฺส, ปตายิสฺส ตเนยฺย, ตเนยฺยุํ ตโนตุ, ตโนนฺตุ เป็นต้น

---

කර=කරණෙ,

กร ธาตุ ในความทำ (กรณะ)

---

5,177. කරස්ස සොස්ස කුබ්බ+කුරු+කයිරා

สูตร 5,177. กรสฺส โสสฺส กุพฺพ กุรุ กยิรา (อาเทศ กร ธาตุ พร้อมกับ โอ ปัจจัย เป็น กุพฺพ, กุรุ, กยิรา)

---

කරස්ස ස ඔකාරස්ස කුබ්බාදයො වා හොන්ති න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කරොති, කරොන්ති. කරොසි, කරොථ.

อาเทศ กร ธาตุ พร้อมกับ โอ ปัจจัย เป็น กุพฺพ เป็นต้น บ้าง ในเพราะ นฺต, มาน, ติ วิภัตติ เป็นต้น กุพฺพติ, กุพฺพนฺติ, กโรติ, กโรนฺติ, กโรสิ, กโรถ

---

23. කරස්ස සොස්ස කුං

๒๓. อาเทศ กร ธาตุ พร้อมกับ โอ ปัจจัย เป็น กุ

---

කරස්ස ස ඔකාරස්ස කුං වා හොති මිමෙසු. කුම්මි කරොමි. කුම්ම කරොම. පරච්ඡක්කෙ කුරුතෙ කුබ්බතෙ, කුබ්බන්තෙ ඉච්චාදි. කයිරති, කයිරන්ති ඉච්චාදි. කම්මෙ-ක්‍යස්ස ද්විත්තෙ ඊස්ස රස්සො, කරිය්‍යති, කරීයති වා ඉච්චාදි. ‘‘තවග්ගවරණා’’ දිනා [Pg.252] යෙ රස්ස යකාරෙ කය්‍යති, කය්‍යන්ති. බහුලාධකාරා කම්මෙ ක්වචි ඉමිනා කයිරාදෙසෙ තෙන කයිරති, කයිරන්ති ඉච්චාදි. භවිස්සතිම්හි –

อาเทศ กร ธาตุ พร้อมกับ โอ ปัจจัย เป็น กุ บ้าง ในเพราะ มิ และ ม วิภัตติ กุมฺมิ, กโรมิ, กุมฺม, กโรมา ในปรัจฉักกะ เป็น กุรุเต, กุพฺพเต, กุพฺพนฺเต เป็นต้น กยิรติ, กยิรนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เมื่อซ้อน กฺย ปัจจัย รัสสะ อี เป็น อิ เป็น กริยฺยติ, กรียติ บ้าง เป็นต้น ด้วยสูตร 'ตวคฺควรณา' เป็นต้น เมื่อ ย อยู่หลัง รัสสะ อะ เป็น กยฺยติ, กยฺยนฺติ ด้วยอำนาจบทว่า พหุลํ ในกรรมวาจก บางครั้งมีการอาเทศเป็น กยิร นี้ จึงเป็น กยิรติ, กยิรนฺติ เป็นต้น ในภวิสสันติวิภัตติ –

---

25. හාස්ස චා+හඞ ස්සෙන

๒๕. อาเทศ กร ธาตุ พร้อมกับ สฺส วิภัตติ เป็น กาหะ บ้าง

---

කරස්ස සොස්ස හාස්ස ච ආහඞ වා හොති ස්සෙන සහ. කාහති, කාහන්ති ඉච්චාදි. ඉඤාගමෙ කාහිති, කාහින්ති ඉච්චාදි. ආහඞාදෙසාභාවපක්ඛෙ කරිස්සති, කරිස්සන්ති ඉච්චාදි. අජ්ජතනෙ –

อาเทศ กร ธาตุ พร้อมกับ โอ ปัจจัย และ สฺส วิภัตติ เป็น กาหะ บ้าง กาหติ, กาหนฺติ เป็นต้น เมื่อมี อิ อาคม เป็น กาหิติ, กาหินฺติ เป็นต้น ในฝ่ายที่ไม่มีการอาเทศเป็น กาหะ เป็น กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ เป็นต้น ในอัชชัตตนีวิภัตติ –

---

24. කා ඊආදීසු

๒๔. อาเทศ กร ธาตุ พร้อมกับ โอ ปัจจัย เป็น กา ในวิภัตติมี อี เป็นต้น

---

කරස්ස ස ඔකාරස්ස කා හොති වා ඊආදීසු.

อาเทศ กร ธาตุ พร้อมกับ โอ ปัจจัย เป็น กา บ้าง ในวิภัตติมี อี เป็นต้น

---

44. දීඝා ඊස්ස

๔๔. อาเทศ อี วิภัตติ หลังสระทีฆะ

---

දීඝතො පරස්ස ඊස්ස සි වා හොති. අකාසි. ඊලොපෙ අකා, අකංසු. ඔස්ස සිආදෙසෙ අකාසි. සිඤාගමෙ අකාසිත්ථ. අකාසි, අකාසිං, අකාසිම්හ. අඤ්ඤත්‍ර අකරිකරි, අකරිංසු කරිංසු අකංසු ඉච්චාදි. තෙන අකරීයි ඉච්චාදි. අකරිස්ස ඉච්චාදි. කම්මෙ-අකරීයිස්ස ඉච්චාදි. එය්‍යාදිම්හි ‘‘ක්වචි විකරණානං’’ති ඔවිකරණලොපෙ කරෙකරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං ඉච්චාදි. කුබ්බෙ කුබ්බෙය්‍ය ඉච්චාදි.

อาเทศ อี วิภัตติ ที่อยู่หลังสระทีฆะ เป็น สิ บ้าง อกาสิ เมื่อลบ อี เป็น อกา, อกํสุ เมื่ออาเทศ โอ วิกรณปัจจัย เป็น สิ เป็น อกาสิ เมื่อมี สิญฺ อาคม เป็น อกาสิตฺถ อกาสิ, อกาสึ, อกาสิมฺห ในที่อื่น เป็น อกริ, อกริ, อกริํสุ, กริํสุ, อกํสุ เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น เป็น อกรียิ เป็นต้น อกริสฺส เป็นต้น ในกรรมวาจก เป็น อกรียิสฺส เป็นต้น ในวิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น เมื่อลบ โอ วิกรณปัจจัย ด้วยสูตร 'กฺวจิ วิกรณานํ' เป็น กเร, กเรยฺย, กเรยฺยุํ เป็นต้น กุพฺเพ, กุพฺเพยฺย เป็นต้น

---

71. ටා

๗๑. ฏา (ชื่ออาเทศ)

---

කයිරා පරස්ස එය්‍යස්ස ටා හොති. සො කයිරා.

อาเทศ เอยฺย วิภัตติ ที่อยู่หลัง กยิรา เป็น ฏา มีรูปเป็น โส กยิรา

---

70. කයිරෙ+ය්‍යස්සෙ+ය්‍යුමාදීනං

๗๐. ลบ เอยฺย วิภัตติ ในเพราะ เอยฺยุํ เป็นต้น ที่อยู่หลัง กยิรา

---

කයිරා [Pg.253] පරස්ස එය්‍යුමාදීනං එය්‍යස්ස ලොපො හොති. කයිරුං. ත්වං කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම.

ลบ เอยฺย วิภัตติ ในเพราะ เอยฺยุํ เป็นต้น ที่อยู่หลัง กยิรา กยิรุํ, ตฺวํ กยิราสิ, กยิราถ, กยิรามิ, กยิรามา

---

72. එථස්සා

๗๒. อาเทศ เอถ วิภัตติ เป็น อา

---

කයිරා පරස්සෙ+ථස්ස ආ හොතීතිආදිස්ස එස්ස ආ හොති. කයිරාථ ධීරො. කම්මෙ-කරියෙය්‍ය, කරියෙය්‍යු+මිච්චාදි. කරොතු කුරුතු වා, කුබ්බන්තු කරොන්තු ඉච්චාදි. පරච්ඡක්කෙ-කුරුතං, කුබ්බන්තං. කුරුස්සු කරස්සු ඉච්චාදි. ‘‘එඔන+ම වණ්ණෙ’’ති අකාරො. කුරුව්හො, කුබ්බෙ, කුබ්බාමසෙ. කම්මෙ-කරීයතු ඉච්චාදි.

อาเทศ เอถ วิภัตติ ที่อยู่หลัง กยิรา เป็น อา และอาเทศ เอ ของวิภัตติมี เอถ เป็นต้น เป็น อา กยิราถ ธีโร ในกรรมวาจก เป็น กริเยยฺย, กริเยยฺยุํ เป็นต้น กโรตุ, กุรุตุ บ้าง, กุพฺพนฺตุ, กโรนฺตุ เป็นต้น ในปรัจฉักกะ เป็น กุรุตํ, กุพฺพนฺตํ กุรุสฺสุ, กรสฺสุ เป็นต้น ด้วยสูตร 'เอโอนมวณฺเณ' เป็น อ อักษร กุรุวฺโห, กุพฺเพ, กุพฺพามเส ในกรรมวาจก เป็น กรียตุ เป็นต้น

---

5,133. කරොතිස්ස ඛො

สูตร 5,133. กโรติสฺส โข (อาเทศ กโรติ เป็น โข)

---

පාදිතො පරස්ස කරස්ස ක්වචි ඛ හොති. අභිසඞ්ඛරොති ඉච්චාදි. සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. ‘‘තදමිනා’’දිනා ඛාදෙසෙ අභිසංඛාසීති විසෙසො. සක=සත්තියං, සක්කොති ඉච්චාදි. අප=පාපුණනෙ, පපුබ්බො, පප්පොති ඉච්චාදි. (තනාදිනයො).

ธาตุกรที่อยู่หลังบทหน้า บางครั้งเป็นข. มีอภิสงฺขโรติ เป็นต้น. พึงประกอบในที่ทั้งปวง. ด้วยอาเทศขด้วยสูตร “ตทมินา” เป็นต้น มีอภิสงฺขาสิ เป็นพิเศษ. สกในความสามารถ มีสกฺโกติ เป็นต้น. อปในความถึง มีปปุพฺโพ, ปปฺโปติ เป็นต้น. (หมวดตนาทิ).

---

චුර=ථෙය්‍යෙ,

จุรในความขโมย,

---

1,15. චුරාදිතො ණි

๑,๑๕. ณิหลังธาตุหมวดจุราทิ

---

චුරාදීහි ක්‍රියත්ථෙහි සකත්ථෙ ණි පරො හොති. ‘‘ණිණාප්‍යාපීහි වා’’ති විකප්පෙන ලො. ධනං චොරයති චොරෙති ඉච්චාදි. කම්මෙ-චොරීයති ඉච්චාදි. චොරයිස්සති චොරෙස්සති [Pg.254] ඉච්චාදි. කම්මෙ-චොරීයිස්සති ඉච්චාදි. අචොරයි චොරයි අචොරෙසි චොරෙසි ඉච්චාදි. අචොරයිස්ස ඉච්චාදි. කම්මෙ-අචොරීයිස්ස ඉච්චාදි. චොරයෙ චොරයෙය්‍ය ඉච්චාදි. චොරෙතු චොරෙන්තු ඉච්චාදි.

ณิอยู่หลังธาตุหมวดจุราทิในความหมายแห่งกิริยาในสกัดถะ. ด้วยสูตร “ณิณาปฺยาปีหิ วา” ลบไปบ้าง. มีโจรยติ, โจเรติ ซึ่งทรัพย์ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มีโจรยิยติ เป็นต้น. มีโจรยิสฺสติ, โจเรสฺสติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มีโจรยิยิสฺสติ เป็นต้น. มีอโจรยิ, โจรยิ, อโจเรสิ, โจเรสิ เป็นต้น. อโจรยิสฺส เป็นต้น. ในกรรมวาจก มีอโจรยิยิสฺส เป็นต้น. มีโจรเย, โจรเยยฺย เป็นต้น. มีโจเรตุ, โจเรนฺตุ เป็นต้น.

---

චින්ත=චින්තායං, සංයොගත්තා න වුද්ධි, චින්තෙති චින්තයති, චින්තෙන්ති. කම්මෙ-චින්තීයති, චින්තීයන්ති ඉච්චාදි. මන්ත=ගුත්තභාසනෙ, මන්තෙති මන්තයති ඉච්චාදි. පාල=රක්ඛණෙ, සො ධම්මං පාලෙති පාලයති. තෙන පාලීයති+ච්චාදි. (චුරාදිනයො).

จินฺตในความตรึก, เพราะมีสังโยคจึงไม่มีวุทธิ, มีจินฺเตติ, จินฺตยติ, จินฺเตนฺติ. ในกรรมวาจก มีจินฺตียติ, จินฺตียนฺติ เป็นต้น. มนฺตในการกล่าวลับ, มีมนฺเตติ, มนฺตยติ เป็นต้น. ปาลในการรักษา, เขา ย่อมรักษาซึ่งธรรม. ด้วยเหตุนั้น มีปาลียติ เป็นต้น. (หมวดจุราทิ).

---

භූවාදි ච රුධාදි ච, දිවාදි ච තුදාදයො;

ජ්‍යාදී කියාදී ස්වාදී ච, තනාදී ච චුරාදයො.

หมวดภูและหมวดรุธ, หมวดทิวและหมวดตุท; หมวดชยา หมวดกิยา หมวดสุวา, และหมวดตนาและหมวดจุรา.

---

(විකරණවිධානං).

(การกำหนดวิกรรณะ).

---

5,1. තිජ+මානෙහි ඛ+සා ඛමා+වීමංසාසු

๕,๑. ขและสจากติชและมานในความอดทนและความพิจารณา

---

ඛන්තියං තිජා, වීමංසායං මානා ච ඛ+සපච්චයා හොන්ති යථාක්කමං. තිජ=නිසානෙ, අකාරස්සා+පයොගො. ඛෙ ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති පත්තෙ+කාරස්ස ‘‘අඤ්ඤත්‍රාපී’’ති පටිසෙධො. යකාරවජ්ජිතබ්‍යඤ්ජනස්ස ‘‘පරරූප+මයකාරෙ බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති පරරූපඤ්ච. ‘‘චතුත්ථදුතියා’’ දිනා පඨමක්ඛරකකාරෙ ච ‘‘ඛඡසාන+මෙකස්සරො+දි ද්වෙ’’ති තික්ඛ තික්ඛ ඉති ද්විභාවෙ ‘‘ලොපො+නාදිබ්‍යඤ්ජනස්සා’’තිආදිතො+ඤ්ඤස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපෙ ච කතෙ තිතික්ඛාධාතුතො ත්‍යාදිපච්චය+ලවිකරණානි. තිතික්ඛති ඉච්චාදි පුරිමසමං[Pg.255]. කම්මෙ-තිතික්ඛීයති ඉච්චාදි. ඉතො පරං කම්මොදාහරණං න කරිස්සාම.

ในความอดทน ธาตุติช และในความพิจารณา ธาตุมาน มีปัจจัยขและสตามลำดับ. ติชในความลับ, ไม่มีการใช้สระอ. ในข เมื่อถึงสระอิด้วยสูตร “ลหุสฺสุปนฺตสฺสา” มีการห้ามด้วยสูตร “อญฺญตฺราปิ”. และมีปรรูปของพยัญชนะที่เว้นยด้วยสูตร “ปรรูปมยกเร พฺยญฺชเน”. และเมื่อทำกอักษรแรกด้วยสูตร “จตุตฺถทุติยา” เป็นต้น และเมื่อทำทวิภาวะเป็นติกฺข ติกฺขด้วยสูตร “ขฉสานเมกสฺสโรทิ ทฺเว” และเมื่อลบพยัญชนะอื่นด้วยสูตร “โลโปนาทิพฺยญฺชนสฺสา” เป็นต้นแล้ว มีปัจจัยติและลวิกรรณะจากธาตุติติกฺข. ติติกฺขติ เป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. ในกรรมวาจก มีติติกฺขียติ เป็นต้น. หลังจากนี้ เราจะไม่ยกตัวอย่างกรรมวาจก.

---

මාන=පූජායං+තිමස්මා සපච්චය, ද්විත්තාදිම්හි කතෙ ‘‘මානස්ස වී පරස්ස ච මං’’ති පුබ්බමානස්ස වී ච පරමානස්ස මඤ්ච හොති. වීමංසධාතුතො තිපච්චයාදිම්හි කතෙ වීමංසති ඉච්චාදි. තිතික්ඛිස්සති, වීමංසිස්සති ඉච්චාදි. එව+මුපරිපි අජ්ජතනාදීසුපි යොජෙතබ්බං. පයොජකත්තා ණි, ‘‘ණිණාප්‍යාපීහි වා’’ති ලවිකරණං, තෙජයති තෙජෙති. තථා චුරාදිත්තා න ලවිකරණං, මානයති මානෙති.

มานในความบูชา มีปัจจัยสจากติ, เมื่อทำทวิภาวะเป็นต้นแล้ว มานตัวหน้าเป็นวี และมานตัวหลังเป็นมํด้วยสูตร “มานสฺส วี ปรสฺส จ มํ”. เมื่อทำปัจจัยติเป็นต้นจากธาตุวีมํส มีวีมํสติ เป็นต้น. ติติกฺขิสฺสติ, วีมํสิสฺสติ เป็นต้น. พึงประกอบในอัชชัตตนีเป็นต้นข้างบนนี้ด้วย. เพราะเป็นเหตุ มีณิ, ลวิกรรณะด้วยสูตร “ณิณาปฺยาปีหิ วา”, มีเตชยติ, เตเชติ. เช่นเดียวกัน เพราะเป็นหมวดจุราทิ จึงไม่มีลวิกรรณะ, มีมานยติ, มาเนติ.

---

5,2. කිතා තිකිච්ඡා+සංසයෙසු ඡො

๕,๒. โฉของกิตในความรักษาและความสงสัย

---

තිකිච්ඡායං සංසයෙ ච වත්තමානා කිතා ඡො හොති. කිත=නිවාසෙ, ඡපච්චයෙ පුබ්බෙව පරරූපාදිම්හි ච කතෙ ‘‘කිතස්සා+සංසයෙ වා’’ති ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස තිආදෙසෙ තිකිච්ඡධාතුතො ත්‍යාදයො. තිකිච්ඡති, තිකිච්ඡන්ති+ච්චාදි. විපුබ්බතො කිතා ඡප්පච්චයාදිම්හි කතෙ ‘‘කවග්ගහානං චවග්ගජා’’ති ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස කස්ස චො. විචිකිච්ඡති, විචිකිච්ඡන්ති+ච්චාදි. පයොජකත්තා කෙතයති+ච්චාදි පුරිමසමං.

ธาตุกิตที่เป็นไปในความรักษาและความสงสัย เป็นโฉ. กิตในความอยู่, เมื่อทำปัจจัยฉและปรรูปเป็นต้นก่อนแล้ว และเมื่อทำทวิภาวะด้วยสูตร “กิตสฺสาสํสเย วา” และอาเทศติตัวหน้าแล้ว มีปัจจัยติเป็นต้นจากธาตุติกิจฺฉ. ติกิจฺฉติ, ติกิจฺฉนฺติ เป็นต้น. จากธาตุกิตที่มีวิเป็นบทหน้า เมื่อทำปัจจัยฉเป็นต้นแล้ว และเมื่อทำทวิภาวะด้วยสูตร “กวคฺคหานํ จวคฺคชา” กตัวหน้าเป็นจ. วิจิกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉนฺติ เป็นต้น. เพราะเป็นเหตุ มีเกตยติ เป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว.

---

5,3. නින්දායං ගුප+බධා බස්ස භො ච

๕,๓. ในความนินทา ธาตุคุปและพธ มีโฉและภของพ

---

නින්දායං ගුප+බධෙහි ඡො හොති බස්ස භො ච. ගුප=රක්ඛනෙ+තීමස්මා ඡප්පච්චයෙ ‘‘අඤ්ඤත්‍රාපී’’ති ඔත්තාභාවෙ ච පරරූපාදිම්හි ‘‘කවග්ගහා’’ දිනා ගස්ස ජෙ ච කතෙ ‘‘ගුපිස්සුස්සා’’ති ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස උස්ස ඉ හොති. ත්‍යාදි+ලවිකරණාදිම්හි [Pg.256] ජිගුච්ඡති ඉච්චාදි. නින්දායං-බධ=බන්ධනෙ+තීමස්මා ඡප්පච්චයෙ ච ඉමිනාව බස්ස භකාරෙ ච පරරූපෙ පඨමක්ඛරෙ භච්ඡභච්ඡඉති ද්විත්තෙ අනාදිබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපෙ ‘‘චතුත්ථදුතියානං තතියපඨමා’’ති ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස භස්ස බකාරෙ ‘‘ඛඡසෙස්වස්සී’’ති ඉකාරෙ දීඝෙ ච කතෙ බීභච්ඡධාතුතො ත්‍යාදයො හොන්ති. බීභච්ඡති, බීභච්ඡන්ති ඉච්චාදි. අඤ්ඤත්‍ර ගොපෙති+ච්චාදි.

ในความนินทา ธาตุคุปและพธ เป็นโฉและภของพ. คุปในความรักษา, จากติเมื่อทำปัจจัยฉและไม่มีโอด้วยสูตร “อญฺญตฺราปิ” และเมื่อทำปรรูปเป็นต้น และเมื่อทำคเป็นชด้วยสูตร “กวคฺคหา” เป็นต้น และเมื่อทำทวิภาวะด้วยสูตร “คุปิสฺสุสฺสา” อุตัวหน้าเป็นอิ. มีชิคุจฺฉติ เป็นต้น ด้วยปัจจัยติและลวิกรรณะ. ในความนินทา ธาตุพธในความผูก, จากติเมื่อทำปัจจัยฉและพเป็นภด้วยสูตรนี้ และเมื่อทำปรรูปและเมื่อทำทวิภาวะอักษรแรกเป็นภจฺฉ ภจฺฉและเมื่อลบพยัญชนะอื่นและเมื่อทำทวิภาวะด้วยสูตร “จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา” ภตัวหน้าเป็นพและเมื่อทำสระอิเป็นทีฆะด้วยสูตร “ขฉเสสฺวสฺสี” แล้ว มีปัจจัยติเป็นต้นจากธาตุพีภจฺฉ. พีภจฺฉติ, พีภจฺฉนฺติ เป็นต้น. ในที่อื่น มีโคเปติ เป็นต้น.

---

5,4. තුංස්මා ලොපො චි+ච්ඡායං තෙ

๕,๔. ลบตุงในความอยากและเต

---

තුමන්තතො ඉච්ඡාය+මත්ථෙ තෙ ඛ+ස+ඡා හොන්ති බහුලං, තුංපච්චයස්ස ලොපො ච හොති, සුතත්තා. භුජ=පාලන+ජ්ඣොහාරෙසු. භොජනායාති විග්ගය්හ ‘‘තුං+තායෙ’’ච්චාදිනා තුංපච්චයෙ ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති ඔකාරෙ පරරූපෙ ච කතෙ භොත්තු+මිච්ඡතීති විග්ගය්හ ඉමිනා ඛපච්චයෙ තුංපච්චයස්ස ඉමිනා ච ලොපෙ ‘‘නිමිත්තාභාවෙ නෙමිත්තිකස්සාපි ච අභාවො’’ති ඤායා පරරූපඔකාරානං අභාවෙ ඛස්ස පරරූප+ඛකාරාදිම්හි ච කතෙ භුක්ඛ භුක්ඛ ඉති ද්විත්තෙ තතියබකාරො හොති, බුභුක්ඛධාතුතො ත්‍යාදයො හොන්ති, බුභුක්ඛති, බුභුක්ඛන්ති ඉච්චාදි.

ในความหมายแห่งความอยากจากตุมันตะ มีปัจจัยข, ส, ฉเป็นส่วนมาก, และมีการลบปัจจัยตุงด้วยอำนาจแห่งสูตร. ภุชในความรักษาและความบริโภค. เมื่อแยกบทเป็นโภชนาย และเมื่อทำปัจจัยตุงด้วยสูตร “ตุํตาย” เป็นต้น และเมื่อทำสระโอด้วยสูตร “ลหุสฺสุปนฺตสฺสา” และปรรูปแล้ว และเมื่อแยกบทเป็นโภตฺตุํ อิจฺฉติ และเมื่อทำปัจจัยขนี้ และเมื่อลบปัจจัยตุงนี้ และเมื่อไม่มีปรรูปและสระโอด้วยหลัก “เมื่อไม่มีนิมิต สิ่งที่เกิดจากนิมิตก็ไม่มี” และเมื่อทำปรรูปและขเป็นต้นของขแล้ว และเมื่อทำทวิภาวะเป็นภุกฺข ภุกฺข พตัวที่สามก็มี, มีปัจจัยติเป็นต้นจากธาตุพุภุกฺข, มีพุภุกฺขติ, พุภุกฺขนฺติ เป็นต้น.

---

ජි=ජයෙ, ජයනාය ඉති විග්ගය්හ පුරෙ විය තුමාදිම්හි කතෙ ජෙතු+මිච්ඡතීති විග්ගය්හ සප්පච්චයෙ ජිස ජිස ඉති ද්විත්තෙ අනාදිබ්‍යඤ්ජනලොපෙ ද්විත්තෙ පරස්ස ජිස්ස ‘‘ජිහරානං ගිං’’ති ගිං. ජිගිංසධාතුතො ත්‍යාදීසු ජිගිංසති, ජිගිංසන්ති ඉච්චාදි.

ธาตุ ชิ ในความชนะ, พึงแยกบทว่า ชยนายะ (เพื่อความชนะ) โดยทำ ตุมะ เป็นต้น เหมือนก่อน พึงแยกบทว่า เชตุ+มิจฉติ (ปรารถนาจะชนะ) เมื่อมีปัจจัย พึงทำ ชิสะ ชิสะ เป็นทวิภาวะ เมื่อมีการลบพยัญชนะที่ไม่ใช่พยัญชนะต้น และเมื่อทำทวิภาวะแล้ว พึงทำ ชิสะ ตัวหลังให้เป็น คิง ด้วยสูตรว่า “ชิหรานัง คิง” จากธาตุ ชิคิงสะ ใน ติ เป็นต้น ย่อมเป็น ชิคิงสติ, ชิคิงสันติ เป็นต้น

---

ඝස=අදනෙ[Pg.257], ඝසිතු+මිච්ඡති ඡප්පච්චයාදිම්හි පුරෙ විය කතෙ ඝස්ස ‘‘කවග්ගහා’’දිනා ඣෙ ඣස්ස ‘‘චතුත්ථදුතියා’’ දිනා ජකාරෙ ‘‘ඛඡසෙස්වස්සී’’ති ඉකාරෙ ච කතෙ ජිඝච්ඡධාතුතො ත්‍යාදයො හොන්ති. ජිඝච්ඡති, ජිඝච්ඡන්ති+ච්චාදි.

ธาตุ ฆสะ ในความกิน เมื่อทำ ฉัปปัจจัยเป็นต้น เหมือนก่อน พึงแยกบทว่า ฆสิตุ+มิจฉติ (ปรารถนาจะกิน) พึงทำ ฆะ ให้เป็น เฌ ด้วยสูตรว่า “กวคฺคหา” เป็นต้น พึงทำ เฌ ให้เป็น ชะ ด้วยสูตรว่า “จตุตฺถทุติยา” เป็นต้น และเมื่อทำ อิการ ด้วยสูตรว่า “ขฉเสสฺวสฺสี” จากธาตุ ชิฆจฺฉะ ใน ติ เป็นต้น ย่อมเป็น ชิฆจฺฉติ, ชิฆจฺฉนฺติ เป็นต้น

---

5,5. ඊයො කම්මා

๕,๕. ปัจจัย อียะ ในอรรถกรรม

---

ඉච්ඡාකම්මතො ඉච්ඡාය+මත්ථෙ ඊයපච්චයො හොති. පුත්ත+මිච්ඡතීති ඊයපච්චයෙ ඊයාදිවුත්තිත්තා ‘‘එකත්ථතායං’’ති විභත්තිලොපො. පුත්තීයති, පුත්තීයන්ති+ච්චාදි.

ปัจจัย อียะ ย่อมมีในอรรถแห่งความปรารถนา จากกรรมที่เป็นความปรารถนา เมื่อมีปัจจัย อียะ ในบทว่า ปุตฺตมิจฺฉติ (ปรารถนาบุตร) เพราะปัจจัย อียะ เป็นต้น กล่าวอรรถนั้นแล้ว จึงมีการลบวิภัตติด้วยสูตรว่า “เอกตฺถตายํ” ย่อมเป็น ปุตฺตียติ, ปุตฺตียันติ เป็นต้น

---

5,6. උපමානා+චාරෙ

๕,๖. ปัจจัย อียะ ในอรรถประพฤติเหมือนอุปมา

---

කම්මතො උපමානා ආචාරත්ථෙ ඊයො හොති. පුත්ත+මිවා+චරති පුත්තීයති සිස්සං, පුත්තීයන්ති+ච්චාදි.

ปัจจัย อียะ ย่อมมีในอรรถประพฤติเหมือนอุปมา จากกรรม ประพฤติเหมือนบุตร ย่อมเป็น ปุตฺตียติ ซึ่งศิษย์, ปุตฺตียันติ เป็นต้น

---

5,7. ආධාරාති

๕,๗. ปัจจัย อียะ ในอรรถอาธาร

---

ඊයො හොති. කුටිය+මිවා+චරති කුටීයති පාසාදෙ. පාසාදෙවා+චරති පාසාදීයති කුටියං, පාසාදීයන්ති+ච්චාදි.

ปัจจัย อียะ ย่อมมี ประพฤติเหมือนกุฎี ย่อมเป็น กุฏียติ ในปราสาท ประพฤติเหมือนปราสาท ย่อมเป็น ปาสาทียติ ในกุฎี, ปาสาทียันติ เป็นต้น

---

5,8. කත්තුතා+යො

๕,๘. ปัจจัย อายะ ในอรรถกัตตุ

---

කත්තුතො+පමානා ආචාරත්ථෙ ආයො හොති. පබ්බතො ඉවා+චරති සීලාදිගුණයොගතොති පබ්බතායති යොගී, පබ්බතායධාතුතො ත්‍යාදයො.

ปัจจัย อายะ ย่อมมีในอรรถประพฤติเหมือนอุปมา จากกัตตุ ประพฤติเหมือนภูเขา เพราะประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมเป็น ปพฺพตายติ โยคี (โยคีประพฤติเหมือนภูเขา), ลง ติ เป็นต้น หลัง ปพฺพตายธาตุ

---

5,9. ච්‍යත්ථෙ

๕,๙. ปัจจัย อายะ ในอรรถ จวิ (ความกลายเป็น)

---

කත්තුතො [Pg.258] අභූතතබ්භාවෙ ආයො හොති බහුලං. භුසොති පඨමන්තතො අභුසො භුසො භවතීති භුසායති, භුසායන්ති ඉච්චාදි. ‘‘විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤෙසු ද්වෙ’’ති ආභික්ඛඤ්ඤත්ථෙ ද්විත්තෙ අපටපටා පටපටා භවතීති ආයෙ පටපටායති, පටපටායන්ති+ච්චාදි. අලොහිතො ලොහිතො භවති ලොහිතායති.

ปัจจัย อายะ ย่อมมีมากในอรรถแห่งการกลายเป็นสิ่งที่ยังไม่เคยเป็น จากกัตตุ. จากบทที่ลงท้ายด้วยปฐมาวิภัตติว่า ภุโส (มาก), สิ่งที่ยังไม่มาก กลับกลายเป็นมาก ย่อมเป็น ภุสายติ, ภุสายันติ เป็นต้น. เมื่อทำทวิภาวะในอรรถแห่งความบ่อยๆ ด้วยสูตรว่า “วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว”, สิ่งที่ยังไม่เป็น ปฏปฏา กลับกลายเป็น ปฏปฏา เมื่อลงปัจจัย อายะ ย่อมเป็น ปฏปฏายติ, ปฏปฏายันติ เป็นต้น. สิ่งที่ยังไม่เป็นสีแดง กลับกลายเป็นสีแดง ย่อมเป็น โลหิตายติ

---

5,10. සද්දාදීනි කරොති

๕,๑๐. ทำเสียงเป็นต้น

---

සද්දාදීහි දුතියන්තෙහි කරොතීති අස්මිං අත්ථෙ ආයො හොති. සද්දං කරොති සද්දායති. එවං වෙරායති, කලහායති, ධූපායති+ච්චාදි.

ปัจจัย อายะ ย่อมมีในอรรถว่า “ทำ” จากศัพท์มี สัททะ เป็นต้น ที่ลงทุติยาวิภัตติ ทำเสียง ย่อมเป็น สัททายติ เช่นนี้ เวรายติ (ทำเวร), กลหายติ (ทำทะเลาะ), ธูปายติ (ทำควัน) เป็นต้น

---

5,11. නමොත්ව+ස්සො

๕,๑๑. ปัจจัย อัสสะ ในอรรถ นโม

---

නමොඉච්චස්මා කරොතීති අස්මිං අත්ථෙ අස්සො හොති. නමො කරොතීති අස්මිං අත්ථෙ අස්සපච්චයෙ ත්‍යාදයො හොන්ති, තථාගතං නමස්සති, නමස්සන්ති ඉච්චාදි.

ปัจจัย อัสสะ ย่อมมีในอรรถว่า “ทำ” จากศัพท์ว่า นโม เมื่อมีปัจจัย อัสสะ ในอรรถว่า “ทำนโม” ติ เป็นต้น ย่อมมี ย่อมเป็น นมัสสติ (นอบน้อม) ซึ่งพระตถาคต, นมัสสันติ เป็นต้น

---

5,12. ධාත්වත්ථෙ නාමස්මි

๕,๑๒. ปัจจัย อิ ในอรรถธาตุ จากนาม

---

නාමස්මා ධාත්වත්ථෙ බහුල+මි හොති. හත්ථිනා අතික්කමතීති ඉපච්චයෙ ලවිකරණ+එකාර+අයාදෙසෙසු කතෙසු අතිහත්ථයති. එවං වීණාය උපගායති උපවීණායති, විනයං දළ්හං කරොති දළ්හයති, විසුද්ධා හොති රත්ති විසුද්ධායති, කුසලං පුච්ඡති කුසලායති+ච්චාදි.

ปัจจัย อิ ย่อมมีมากในอรรถธาตุ จากนาม เมื่อมีปัจจัย อิ ในบทว่า หตฺถินา อติกฺกมติ (ก้าวล่วงด้วยช้าง) และเมื่อมีการทำ ลวิกรณะ, เอการะ, อายาเทศ ย่อมเป็น อติหตฺถยติ เช่นนี้ อุปคายติ (ขับร้อง) ด้วยพิณ ย่อมเป็น อุปวีณายติ ทำวินัยให้มั่นคง ย่อมเป็น ทฬฺหยติ ราตรีบริสุทธิ์ ย่อมเป็น วิสุทฺธายติ ถามกุศล ย่อมเป็น กุสลายติ เป็นต้น

---

5,13. සච්චාදීහා+පි

๕,๑๓. ปัจจัย อาปิ ในอรรถ สัจจะ เป็นต้น

---

සච්චාදීහි [Pg.259] ධාත්වත්ථෙ ආපි හොති. සච්ච+මාචික්ඛතීති ආපිම්හි ත්‍යාදිපච්චයෙ ‘‘ණි+ණාප්‍යා+දීහි වා’’ති ලවිකරණ+එ+අයාදෙසා. සච්චාපයති, සච්චාපෙති ඉච්චාදි. අත්ථ+මාචික්ඛති අත්ථාපයති. එවං වෙදාපයති. සුක්ඛං කරොතීති සුක්ඛාපයති සුක්ඛාපෙති ඉච්චාදි.

ปัจจัย อาปิ ย่อมมีในอรรถธาตุ จากศัพท์มี สัจจะ เป็นต้น. เมื่อมีปัจจัย อาปิ ในบทว่า สจฺจมาจิกฺขติ (บอกความจริง) และมีปัจจัย ติ เป็นต้น มีการทำ ลวิกรณะ, เอการะ และอายาเทศ ด้วยสูตรว่า “ณิ ณายปฺยาปิหิ วา” ย่อมเป็น สจฺจาปยติ, สจฺจาเปติ เป็นต้น. บอกอรรถ ย่อมเป็น อตฺถาปยติ. เช่นนี้ เวทาปยติ (ให้รู้). ทำให้แห้ง ย่อมเป็น สุกฺขาปยติ, สุกฺขาเปติ เป็นต้น

---

5,16. පයොජකබ්‍යාපාරෙ ණාපි ච

๕,๑๖. ปัจจัย ณิ และ ณาปิ ในการกระทำของผู้ใช้ (เหตุกัตตุ)

---

කත්තාරං යො පයොජෙති, තස්ස බ්‍යාපාරෙ ක්‍රියත්ථා ණි+ණාපී හොන්ති බහුලං.

ปัจจัย ณิ และ ณาปิ ในอรรถกิริยา ย่อมมีมากในการกระทำของผู้ที่ใช้กัตตุ (ผู้สั่ง)

---

ණිපච්චයො උවණ්ණන්තා, ආතො ණාපෙව හොති+හ;

ද්වෙ ද්වෙ+කො හොති වා සෙසෙ, බහුලංත්‍යනුවුත්තියා.

ปัจจัย ณิ ย่อมมีหลังธาตุที่มี อุ วรรณะเป็นที่สุด, ส่วนหลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ย่อมมีแต่ ณาปิ เท่านั้น; ในธาตุที่เหลือ ย่อมมีปัจจัยทั้งสอง (ณิ และ ณาปิ) หรืออย่างใดอย่างหนึ่ง โดยตามมาของบทว่า “พหุลํ” (มาก)

---

අකම්මකාපි හොන්තෙව, ණි+ණාප්‍යන්තා සකම්මකා;

සකම්මකා ද්විකම්මා+ස්සු, ද්විකම්මා ච තිකම්මකා.

แม้ธาตุอกัมมกะ เมื่อลงปัจจัย ณิ และ ณาปิ แล้ว ย่อมเป็นสกรรมกะ; ธาตุสกรรมกะ ย่อมเป็นทวิกัมมกะ, และธาตุทวิกัมมกะ ย่อมเป็นติกัมมกะ

---

තස්මා කත්තරි කම්මෙ ච, ණි+ණාපීනං තු සම්භවො;

න භාවෙ සුද්ධකත්තා තු, කම්මං හොති පයොජකෙ.

เพราะฉะนั้น ปัจจัย ณิ และ ณาปิ ย่อมมีได้ในกัตตุและกรรม แต่ไม่ลงในภาวะ; ส่วนกัตตุเดิม ย่อมกลายเป็นกรรมในประโยคเหตุกัตตุ

---

නයාදීනං පධානඤ්ච, අපධානං දුහාදිනං;

සුද්ධකත්තා ණි+ණාපීසු, කම්ම+මක්ඛ්‍යාත ගොචරං.

กรรมของธาตุมี นี (นย) เป็นต้น เป็นประธาน, ส่วนกรรมของธาตุมี ทุหะ เป็นต้น เป็นอประธาน; กัตตุเดิม (สุทธกัตตุ) เมื่อลงปัจจัย ณิ และ ณาปิ ย่อมกลายเป็นกรรมในอาขยาต

---

භවිතුං පයොජයතීති අත්ථෙ ඉමිනා ණිප්පච්චයො. ණකාරො ණානුබන්ධකාරියත්ථො. ‘‘යුවණ්ණාන+මෙ+ඔ පච්චයෙ’’ති ඔකාරෙ ‘‘ආයා+වා ණානුබන්ධෙ’’ති ණානුබන්ධෙ ආවාදෙසො. ත්‍යාදිම්හි ‘‘ණි+ණාප්‍යා+පීහි වා’’ති ලවිකරණෙ එකාරෙ ‘‘එඔන+මයවා සරෙ’’ති අයාදෙසො. සො සමාධිං භාවයති භාවෙති[Pg.260], භාවයන්ති භාවෙන්ති+ච්චාදි. කම්මෙ-තෙන සමාධි භාවීයති+ච්චාදි. එත්ථ ‘‘දීඝො සරස්සා’’ති ක්‍යෙ ඉකාරස්ස දීඝො. භාවයිස්සති භාවෙස්සති, භාවයිස්සන්ති භාවෙස්සන්ති+ච්චාදි. අජ්ජතනෙ ඊස්ස සිම්හි අභාවෙසි භාවෙසි, අභාවයි භාවයි, අභාවයිංසු භාවයිංසු. පරස්සරලොපෙ අභාවෙසුං භාවෙසුං, අභාවයංසු භාවයංසු, අභාවයුං භාවයුං ඉච්චාදි. කම්මෙ-අභාවීයි භාවීයි ඉච්චාදි. අභාවිස්ස අභාවයිස්ස, අභාවිස්සංසු අභාවයිස්සංසු. කම්මෙ-අභාවයිස්සං ඉච්චාදි. භාවෙ භාවෙය්‍ය ඉච්චාදි. කම්මෙ-භාවීයෙය්‍ය ඉච්චාදි. භාවයතු භාවෙතු ඉච්චාදි. කම්මෙ-භාවීයතු ඉච්චාදි.

ปัจจัย ณิ ย่อมมีในอรรถว่า “ยังให้เป็นไป” ด้วยสูตรนี้. ณ อักษร มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำอนุพันธ์. เมื่อทำเป็น โอการะ ด้วยสูตรว่า “ยุวณฺณานํ เอ โอ ปจฺจเย” และเมื่อมี ณ อนุพันธ์ จึงแปลงเป็น อาวาเทศ ด้วยสูตรว่า “อายา วา ณานุพนฺเธ”. ใน ติ เป็นต้น เมื่อมี ลวิกรณะ เป็น เอการะ ด้วยสูตรว่า “ณิ ณายปฺยาปิหิ วา” และแปลงเป็น อายาเทศ ด้วยสูตรว่า “เอโอนมยวา สเร”. เขา ย่อมยังสมาธิให้เป็นไป (ภาวยติ, ภาเวติ), ภาวยันติ, ภาเวนติ เป็นต้น. ในกรรม - สมาธินั้น อันเขา ย่อมยังให้เป็นไป (ภาวียติ) เป็นต้น. ในที่นี้ มีการทีฆะ อิการะ ด้วยสูตรว่า “ทีโฆ สรสฺสา” ในปัจจัย กฺย. ภาวยิสฺสติ, ภาเวสฺสติ, ภาวยิสฺสันติ, ภาเวสฺสันติ เป็นต้น. ในอัชชัตตนี เมื่อแปลง อี เป็น สิ ย่อมเป็น อภาเวสิ, ภาเวสิ, อภาวยิ, ภาวยิ, อภาวยิงฺสุ, ภาวยิงฺสุ. เมื่อลบสระหลัง ย่อมเป็น อภาเวสุง, ภาเวสุง, อภาวยังสุ, ภาวยังสุ, อภาวยุง, ภาวยุง เป็นต้น. ในกรรม - อภาวียิ, ภาวียิ เป็นต้น. อภาวิสฺส, อภาวยิสฺส, อภาวิสฺสังสุ, อภาวยิสฺสังสุ. ในกรรม - อภาวยิสฺสัง เป็นต้น. ในภาวะ - ภาเวยฺย เป็นต้น. ในกรรม - ภาวียเยฺย เป็นต้น. ภาวยตุ, ภาเวตุ เป็นต้น. ในกรรม - ภาวียตุ เป็นต้น

---

පචිතුං පයොජෙතීති අත්ථෙ ණි+ණාපී හොන්ති. සො දෙවදත්තෙන ඔදනං පාචයති පාචෙති ඉච්චාදි, තථා පාචාපයති පාචාපෙති+ච්චාදි. කම්මෙ-සො තෙන දෙවදත්තෙන ඔදනො පාචීයති පාචාපීයති+ච්චාදි, භවිස්සත්‍යාදීසුපි යොජෙතබ්බං.

ปัจจัย ณิ และ ณาปิ ย่อมมีในอรรถว่า “ยังให้หุง”. เขา ย่อมใช้เทวทัตให้หุงข้าว (ปาจยติ, ปาเจติ) เป็นต้น, และ ปาจาปยติ, ปาจาเปติ เป็นต้น. ในกรรม - ข้าวนั้น อันเขาใช้เทวทัตให้หุง (ปาจียติ, ปาจาปียติ) เป็นต้น, พึงประกอบในภวิสสันติเป็นต้นด้วย

---

ගන්තුං පයොජෙතීති අත්ථෙ සො තං පුරිසං ගාමං ගමයති ගමෙති ගච්ඡාපයති ගච්ඡාපෙති+ච්චාදි. කම්මෙ-තෙන සො ගාමං ගමීයති ගච්ඡාපීයති+ච්චාදි.

ในอรรถว่า “ยังให้ไป” เขา ย่อมยังบุรุษนั้นให้ไปสู่บ้าน (คมยติ คเมติ คจฺฉาปยติ คจฺฉาเปติ) เป็นต้น ในกรรม - บุรุษนั้น อันเขา ย่อมถูกยังให้ไปสู่บ้าน (คมียติ คจฺฉาปียติ) เป็นต้น

---

ගුහ=සංවරණෙ, ගුහිතුං පයොජෙතීති ණිම්හි ‘‘ගුහිස්ස සරෙ’’ති දීඝො. ගූහයති, ගූහයන්ති ඉච්චාදි.

ธาตุ คุหะ ในความปกปิด เมื่อมี ณิ ในอรรถว่า “ยังให้ปกปิด” มีทีฆะใน คุหิ ด้วยสูตรว่า “คุหิสฺส สเร” ย่อมเป็น คูหยติ, คูหยันติ เป็นต้น

---

දිස+දුස=අප්පීතියං, දුසිතුං පයොජෙතීති ණිම්හි ‘‘ණිම්හි දීඝො දුසස්සා’’ති දීඝෙ දූසයති+ච්චාදි.

ทิส, ทุส ธาตุ ในความไม่ยินดี. ในอรรถว่า “ยังให้ประทุษร้าย” (ทุสิตุํ ปโยเชติ) เมื่อลงปัจจัย ณิ มีการทีฆะ ทุสธาตุ ด้วยสูตรว่า “ณิมฺหิ ทีโฆ ทุสสฺส” ย่อมเป็น ทูสยติ เป็นต้น

---

තථා ඉච්ඡන්තං පයොජයති ඉච්ඡාපයති ඉච්ඡාපෙති, එසයති එසෙති. නියච්ඡන්තං පයොජයති නියමයති නියමෙති. තථා ආසයති [Pg.261] ආසෙති, අච්ඡාපයති අච්ඡාපෙති. ලාභයති ලාභෙති, එවං වාසයති වාසෙති, වාසාපයති වාසාපෙති. වාහයති වාහෙති, වාහාපයති වාහාපෙති+ච්චාදි. එවං ජීරයති, මාරයති, දස්සයති ඉච්චාදි. හූ=සත්තායං, පහොන්තං පයොජයති පහාවයති පහාවෙති ඉච්චාදි. සායයති සායාපයති සායාපෙති. නායාපයති නායාපෙති. පතිට්ඨාපයති පතිට්ඨාපෙති. රස්සෙ පතිට්ඨපෙති. හන්තුං පයොජයතීති ණි+ණාපී, ‘‘හනස්ස ඝාතො ණානුබන්ධෙ’’ති ඝාතාදෙසෙ ඝාතයති ඝාතෙති. තථා ජුහාවයති ජුහාවෙති, ජහාපයති ජහාපෙති. හාපයති හාපෙති. දාපයති දාපෙති. විධාපයති විධාපෙති, පිදහාපයති පිදහාපෙති. (භූවාදිනයො).

เช่นเดียวกัน (ผู้ใช้) ยังบุคคลผู้ปรารถนาอยู่ (ให้ปรารถนา เป็น) อิจฉาปยติ อิจฉาเปติ, เอสยติ เอเสติ. (ผู้ใช้) ยังบุคคลผู้หยุดอยู่ (ให้หยุด เป็น) นิยมยติ นิยเมติ. เช่นเดียวกัน เป็น อาสยติ อาเสติ, อัจฉาปยติ อัจฉาเปติ. ลาภยติ ลาเภติ, เช่นนี้ วาสยติ วาเสติ, วาสาปยติ วาสาเปติ. วาหยติ วาเหติ, วาหาปยติ วาหาเปติ เป็นต้น. เช่นนี้ ชีรยติ, มารยติ, ทัสสยติ เป็นต้น. หู ธาตุ ในความมีอยู่, (ผู้ใช้) ยังบุคคลผู้สามารถอยู่ (ให้สามารถ เป็น) ปหาวยติ ปหาเวติ เป็นต้น. สายยติ สายาปยติ สายาเปติ. นายาปยติ นายาเปติ. ปติฏฐาปยติ ปติฏฐาเปติ. เมื่อเป็นรัสสะ เป็น ปติฏฐเปติ. (ผู้ใช้) ยังบุคคลให้ฆ่า (ใช้) ณี และ ณาปี ปัจจัย, เมื่อมีการแปลงเป็น ฆาต ด้วยสูตรว่า 'หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ' เป็น ฆาตยติ ฆาเตติ. เช่นเดียวกัน ชุหาวยติ ชุหาเวติ, ชหาปยติ ชหาเปติ. หาปยติ หาเปติ. ทาปยติ ทาเปติ. วิธาปยติ วิธาเปติ, ปิทหาปยติ ปิทหาเปติ. (นัยแห่งภูวาทิคณะ).

---

ඉදානි රුධාදිඅට්ඨගණා දස්සීයන්තෙ-රොධයති රොධෙති. දෙවයති දෙවෙති. තොදයති තොදෙති. ජයාපයති ජයාපෙති. වික්කයති වික්කයාපෙති. සාවයති සාවෙති. විතානයති විතානෙති. චොරාපයති චොරාපෙති ඉච්චාදි.

บัดนี้ จะแสดงหมู่ธาตุ ๘ มีรุธธาตุเป็นต้น คือ โรธยติ โรเธติ, เทวยติ เทเวติ, โตทยติ โตเทติ, ชยาปยติ ชยาเปติ, วิกฺกยติ วิกฺกยาเปติ, สาวยติ สาเวติ, วิตานยติ วิตาเนติ, โจราปยติ โจราเปติ เป็นต้น.

---

ඛාදීහි පච්චයන්තෙහි, අපි හොන්ති ණි+ණාපයො;

ණි+ණාපිනා+නකානානං, දස්සනඤ්චෙත්ථ සාධනං.

ด้วยปัจจัยทั้งหลายมีขาทิปัจจัยเป็นที่สุด แม้ ณี และ ณาปิ ปัจจัยทั้งหลาย ก็มี; และการแสดง ณี ณาปิ และ นกานะ ในที่นี้ เป็นเครื่องสำเร็จ.

---

තිතික්ඛන්තං පයොජයති තිතික්ඛෙති තිතික්ඛාපෙති, තිකිච්ඡයති තිකිච්ඡෙති තිකිච්ඡාපයති තිකිච්ඡාපෙති. එවං බුභුක්ඛෙති බුභුක්ඛාපෙති. පබ්බතායයති. පුත්තීයයති ඉච්චාදි. (ඛාදිපච්චයනයො).

ย่อมใช้บุคคลผู้กำลังอดทน (เป็น) ติติกเขติ ติติกขาเปติ, ติกิจฉยติ ติกิจเฉติ ติกิจฉาปยติ ติกิจฉาเปติ. เช่นเดียวกัน พุพพุกเขติ พุพพุกขาเปติ, ปัพพตายยติ, ปุตตียยติ เป็นต้น. (นัยแห่งขาทิปัจจัย).

---

ඉති පයොගසිද්ධියං ත්‍යාදිකණ්ඩො ඡට්ඨො.

ตยาทิกัณฑ์ที่ ๖ ในปโยคสิทธิ จบเพียงเท่านี้.

---

7. ඛාදිකණ්ඩ

๗. ขาทิกัณฑ์

---

අථ [Pg.262] ධාතූහියෙව භාව+කම්ම+කත්තු+කරණාදිසාධනසහිතං ඛාදිවිධානං ආරභීයතෙ –

ลำดับนั้น การบัญญัติขาทิปัจจัย พร้อมด้วยสาธนะมีภาวะ กรรม กัตตุ และกรณะเป็นต้น จากธาตุทั้งหลายนั่นเทียว ย่อมเริ่มขึ้น –

---

‘‘තිජමානෙහි ඛසා ඛමාවීමංසාසු’’ ඉච්චාදීහි පච්චයවිධානඤ්ච පරරූපද්විත්තාදිකාරියඤ්ච ත්‍යාදිකණ්ඩෙ වුත්තනයෙනෙව ඤාතබ්බං. තිතික්ඛනං තිතික්ඛා, ‘‘ඉත්ථිය+මණක්තිකයකයා ච’’ ඉති සුත්තෙන අපච්චයො ච ‘‘ඉත්ථිය+මත්වා’’ති ආපච්චයො ච හොති. තථා වීමංසනං වීමංසා. ‘‘කිතා තිකිච්ඡාසංසයෙසු ඡො’’ති ඡප්පච්චයාදිම්හි කතෙ තිකිච්ඡනං තිකිච්ඡා, විචිකිච්ඡනං විචිකිච්ඡා. ගුප=ගොපනෙ, බධ=බන්ධනෙති ඉමෙහි ධාතූහි ‘‘නින්දායං ගුප+බධා බස්ස භො ච’’ ඉති ඡපච්චයාදිම්හි ච ද්විත්තෙ පරබකාරස්ස ඉමිනා භකාරෙ ච කතෙ අපච්චයාදි හොති. ජිගුච්ඡනං ජිගුච්ඡා, බීභච්ඡනං බීභච්ඡා. ‘‘තුංස්මා ලොපො චි+ච්ඡායං තෙ’’ ඉති ඉච්ඡාය+මත්ථෙ ඛ+ස+ඡප්පච්චයා හොන්ති. භුජ=පාලනජ්ඣොහාරෙසු, බුභුක්ඛනං බුභුක්ඛා. ජි=ජයෙ, ජිගිංසනං, ජිගිංසා. ඝස=අදනෙ, ජිඝච්ඡනං ජිඝච්ඡා.

พึงทราบวิธีลงปัจจัย และการทำกิจมีการซ้อนพยัญชนะตัวหลังเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ในตยาทิกัณฑ์ ด้วยสูตรว่า 'ติชมาเนหิ ขสา ขมาวิมังสา' เป็นต้น. ติติกขนะ เป็น ติติกขา, ด้วยสูตรว่า 'อิตถิยามณกติกยกา จ' ลง อ ปัจจัย และด้วยสูตรว่า 'อิตถิยามตฺวา' ลง อา ปัจจัย. เช่นเดียวกัน วิมังสนะ เป็น วิมังสา. เมื่อลง ฉ ปัจจัย เป็นต้น ด้วยสูตรว่า 'กิตา ติกิจฺฉาสํสเยสุ โฉ' ติกิจฉนะ เป็น ติกิจฉา, วิจิกิจฉนะ เป็น วิจิกิจฉา. คุป ธาตุ ในความหมายว่ารักษา, พธ ธาตุ ในความหมายว่าผูก ด้วยธาตุเหล่านี้ เมื่อลง ฉ ปัจจัย เป็นต้น และซ้อนพยัญชนะ แล้วแปลง พะ ตัวหลังเป็น ภะ ด้วยสูตรนี้ว่า 'นินฺทายํ คุปพธา พสฺส โภ จ' จึงลง อ ปัจจัย เป็นต้น. ชิคุจฉนะ เป็น ชิคุจฉา, พีภัจฉนะ เป็น พีภัจฉา. ข, ส และ ฉ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถแห่งความปรารถนา (อิจฉา) ด้วยสูตรว่า 'ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เต'. ภุช ธาตุ ในความหมายว่ารักษาและกลืนกิน, พุพพุกขนะ เป็น พุพพุกขา. ชิ ธาตุ ในความหมายว่าชนะ, ชิคิงสนะ เป็น ชิคิงสา. ฆส ธาตุ ในความหมายว่ากิน, ชิคัจฉนะ เป็น ชิคัจฉา.

---

27. භාවකම්මෙසු තබ්බානීයා

๒๗. ตัพพะ และ อนียะ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถภาวะและกรรม

---

තබ්බඅනීයා ක්‍රියත්ථා පරෙ භාවකම්මෙසු භවන්ති, බහුලංවිධානා කත්තුකරණාදීසුපි. භූ=සත්තායං, ‘‘යුවණ්ණාන+මෙ ඔපච්චයෙ’’ති ඔකාරෙ ‘‘ඌබ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ඌආගමො, ඤ්ඤකාරො ආද්‍යාවයවත්ථො. ඔස්ස ‘‘එඔන+ මයවා [Pg.263] සරෙ’’ති අවාදෙසො, භූයතෙති භවිතබ්බං භවතා භවනීයං. භාවස්සෙ+කත්තා එකවචනමෙව, තඤ්ච නපුංසකලිඞ්ගං.

ตัพพะและอนียะปัจจัยที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ย่อมลงในอรรถภาวะและกรรม, และด้วยพหุลวิธาน แม้ในอรรถกัตตาและกรณะเป็นต้น ก็มี. ภู ธาตุ ในความมีอยู่, เมื่อมี โอ ปัจจัย ตามสูตร 'ยุวณฺณานเม โอปจฺจเย' มี วู อาคม ตามสูตร 'วูพฺยญฺชนสฺส', อักษร ญ (ใน ญญะ) มีประโยชน์เพื่อเป็นส่วนประกอบเบื้องต้น. แปลง โอ เป็น อว ตามสูตร 'เอโอ นมยิวา สเร', (สำเร็จรูปเป็น) ภวิตพฺพํ ภวตา ภวนียํ. กัตตาของภาวะกริยาเป็นเอกพจน์เท่านั้น และเป็นนปุงสกลิงค์.

---

තබ්බාද්‍යභිහිතො භාවො,දබ්බමිව පකාසතීති-බහුවචනඤ්ච හොති.

ภาวะที่ถูกกล่าวด้วยตัพพะปัจจัยเป็นต้น ย่อมปรากฏเหมือนเป็นสิ่งของ (ทัพพะ) และเป็นพหูพจน์ได้ด้วย.

---

කම්මෙ-අභිපුබ්බො, අභිභූයතෙ අභිභූයිත්ථ අභිභූයිස්සතෙති අභිභවිතබ්බො කොධො පණ්ඩිතෙන, අභිභවිතබ්බා තණ්හා, අභිභවිතබ්බං දුක්ඛං. එවං අභිභවනීයො අභිභවනීයා අභිභවනීයං, කම්මෙ අභිධෙය්‍යස්සෙව ලිඞ්ගවචනානි.

ในอรรถกรรม (มี อภิ อุปสัค นำหน้า), (เช่น) อภิภูยเต อภิภูยิตฺถ อภิภูยิสฺสเต, (เป็น) อภิภวิตพฺโพ โกโธ ปณฺฑิเตน (ความโกรธ อันบัณฑิตพึงครอบงำ), อภิภวิตพฺพา ตณฺหา, อภิภวิตพฺพํ ทุกฺขํ. เช่นเดียวกันคือ อภิภวนีโย อภิภวนียา อภิภวนียํ, ในอรรถกรรม ลิงค์และวจนะย่อมเป็นไปตามอภิเธยยะ (สิ่งที่ถูกกล่าวถึง) เท่านั้น.

---

විසෙස්සලිඞ්ගාතබ්බාදී, තත්ථා+දො පඤ්ච භාවජා;

නපුංසකෙ සියුං භාවෙ, ක්තො චා+නො අකත්තරි.

ตัพพะปัจจัยเป็นต้นมีลิงค์ต่างกัน, ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น 5 ปัจจัยแรกเกิดในอรรถภาวะ; ในอรรถภาวะพึงเป็นนปุงสกลิงค์, ส่วน ตะ ปัจจัย และ อะ ปัจจัย พึงลงในอรรถที่ไม่ใช่กัตตา.

---

භාවස්මිං ඝණ පුමෙ එවං, ඉයුවණ්ණා ගහාදිජො;

අපච්චයොපි වා+සංඛ්‍යා, තු+මාදිත්වන්තකා සියුං.

ในอรรถภาวะ ณะ ปัจจัย เป็นปุงลิงค์ เช่นนี้, อิ และ ยุ ปัจจัย จาก คหะ ธาตุ เป็นต้น, หรือแม้ อ ปัจจัย ก็จัดเข้าด้วย, ตุมะ ปัจจัย เป็นต้น และ อันตะ ปัจจัย พึงมี.

---

ඉතො පරං උපසග්ගපුබ්බතා ච කාලත්තයස්ස වාක්‍යගහණඤ්ච වුත්තනයෙන ඤාතබ්බං, තස්මා අනුරූපවාක්‍යමෙව දස්සයිස්සාම –

ต่อจากนี้ไป ความเป็นผู้มีอุปสัคอยู่ข้างหน้า และการถือเอาประโยคในกาลทั้งสาม พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น เราจักแสดงเฉพาะประโยคที่สมควรเท่านั้น -

---

ආස=උපවෙසනෙ, ආසනෙ ආසිතබ්බං තයා ආසනීයං. කම්මෙ-උපාසීයතීති උපාසිතබ්බො ගුරු උපාසනීයො. සී=සයෙ, එ+අයාදෙසා, සයනං සයිතබ්බං සයනීයං තයා. අතිසීයතීති අතිසයිතබ්බො කටො තෙ අතිසයනීයො. පද=ගමනෙ, ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති යුක, කකාරො කානුබන්ධකාරියත්ථො, උකාරො උච්චාරණත්ථො, දස්සජො පුබ්බරූපඤ්ච, උප්පජ්ජනං උප්පජ්ජිතබ්බං උප්පජ්ජනීයං. පටිපජ්ජීයතීති පටිපජ්ජිතබ්බො මග්ගො පටිපජ්ජනීයො. බුධ=ඤාණෙ, බුජ්ඣතෙති බුජ්ඣිතබ්බො [Pg.264] ධම්මො බුජ්ඣනීයො. සු=සවනෙ, සූයතෙති සොතබ්බො ධම්මො, ඤ්ඤිම්හි නාගමෙ ‘‘තථනරානං ටඨණලා’’ති ණෙ ච කතෙ ‘‘න තෙ කානුබන්ධ+නාගමෙසූ’’ති ඔකාරාභාවො. සුණිතබ්බො, සවනීයො. කර=කරණෙ –

อาส ธาตุ ในความนั่ง, อาสนะ อันท่านพึงนั่ง (อาสิตัพพัง) อาสนียะ. ในกรรมวาจก: ครู อันบุคคลพึงเข้าไปนั่งใกล้ (อุปาสิตัพโพ) อุปาสนียะ. สี ธาตุ ในความนอน, แปลง เอ เป็น อายะ, การนอน อันท่านพึงนอน (สยิตัพพัง) สยนียะ. เสื่อ อันท่านพึงนอนทับ (อติสยิตัพโพ) อติสยนียะ. ปท ธาตุ ในความไป, ลง ยุก ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "ปทาทีนัง กวจิ", ก อักษร มีประโยชน์เพื่อการทำอนุพันธ์, อุ อักษร มีประโยชน์เพื่อการออกเสียง, แปลง ท เป็น ส และทำบุพพรูป, การเกิดขึ้น อันพึงเกิดขึ้น (อุปปัชชิตัพพัง) อุปปัชชนียะ. มรรค อันบุคคลพึงดำเนินไป (ปฏิปัชชิตัพโพ) ปฏิปัชชนียะ. พุธ ธาตุ ในความรู้, ธรรม อันบุคคลพึงรู้ (พุชฌิตัพโพ) พุชฌนียะ. สุ ธาตุ ในความฟัง, ธรรม อันบุคคลพึงฟัง (โสตัพโพ), เมื่อลง ณิย ปัจจัย และลง น อาคม ด้วยสูตรว่า "ตถนรานัง ฏฐณลา" และเมื่อทำ ณ แล้ว ความเป็น โอ ย่อมไม่มี ด้วยสูตรว่า "น เต กานุพันธะ+นาคเมสุ", สุณิตัพพะ, สวนียะ. กร ธาตุ ในความทำ -

---

95. පරරූප+මයකාරෙ බ්‍යඤ්ජනෙ

๙๕. การทำปรรูปในพยัญชนะที่ไม่มี ย การะ

---

ක්‍රියත්ථාන+මන්තබ්‍යඤ්ජනස්ස පරරූපං හොති යකාරතො අඤ්ඤස්මිං බ්‍යඤ්ජනෙ. කරීයතීති කත්තබ්බො ධම්මො, කත්තබ්බා පූජා, කත්තබ්බං කුසලං.

การทำปรรูปแห่งพยัญชนะที่สุดของธาตุทั้งหลาย ย่อมมีในพยัญชนะอื่นจาก ย การะ. ธรรม อันบุคคลพึงทำ (กัตตัพโพ), การบูชา อันบุคคลพึงทำ (กัตตัพพา), กุศล อันบุคคลพึงทำ (กัตตัพพัง).

---

119. තුං+තුන+තබ්බෙසු වා

๑๑๙. ในเพราะ ตุง ตุนะ และ ตัพพะ ปัจจัยบ้าง

---

තුමාදීසු කරස්සා හොති වා. කාතබ්බං හිතං.

ในเพราะปัจจัยมี ตุง เป็นต้น แปลง อะ ที่ กร ธาตุ เป็น อา บ้าง. ประโยชน์ อันบุคคลพึงทำ (กาตัพพัง).

---

171. රා නස්ස ණො

๑๗๑. แปลง นะ เป็น ณ หลัง ระ

---

රන්තතො ක්‍රියත්ථා පච්චයනකාරස්ස ණ හොති. කරණීයො.

การแปลง นะ การะ ของปัจจัย เป็น ณ ย่อมมี หลังธาตุที่มี ระ เป็นที่สุด. กรณียะ (อันพึงทำ).

---

භර=භරණෙ, භරීයතීති භරිතබ්බො භරණීයො. ගහ=උපාදානෙ ‘‘මං වා රුධාදීනං’’ති අන්තසරා පරොමං වා හොති. මකාරො+නුබන්ධො. ‘‘ණො නිග්ගහීතස්සා’’ති නිග්ගහීතස්ස ණො, සංගය්හතීති සංගණ්හිතබ්බො සංගණ්හනීයො, ‘‘තථනරා’’දිනා ණකාරෙ ගහණීයො. රම=කීළායං, රමීයතීති රමණීයො විහාරො. ආප=පාපුණනෙ, ‘‘සකාපානං කුකකූ ණෙ’’ති එත්ථ ‘සකාපානං කුක+කූ’ති යොගවිභාගා කු, ඌආගමෙ නාගමස්ස ණෙ ච කතෙ පාපීයතීති පාපුණිතබ්බො. පරරූපෙ පත්තබ්බො, පාපුණනීයො, පාපනීයො.

ภระ ในความเลี้ยงดู, ชื่อว่า ภรณียะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงเลี้ยงดู (ภริตัพโพ). คหะ ในความยึดถือ, ด้วยสูตรว่า "มํ วา รุธาทีนํ" สระที่สุด (ของธาตุ) มี ม การะ เป็นเบื้องหลัง หรือเป็น ม การะ. ม การะ เป็นอนุพันธ์. ด้วยสูตรว่า "โณ นิคฺคหีตสฺส" นิคคหิต เป็น ณ การะ, ชื่อว่า สังคัณหิตัพพะ สังคัณหนียะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงสงเคราะห์, เป็น คหณียะ ด้วย ณ การะ ตามสูตร "ตถนรา" เป็นต้น. รมะ ในความเล่น, วิหารเป็นที่รื่นรมย์ ชื่อว่า รมณียะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงรื่นรมย์. อาปะ ในความถึง, ในสูตร "สกาปานํ กุกกู เณ" นี้ ด้วยการแบ่งสูตรว่า "สกาปานํ กุก" เป็น กุ, เมื่อมีการลง อู อาคม และ ณ การะ แห่ง น อาคมแล้ว ชื่อว่า ปาปุณิตัพพะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงถึง. เมื่อเป็นปรารูป เป็น ปัตตัพพะ, ปาปุณนียะ, ปาปนียะ.

---

96. මනානං නිග්ගහීතං

๙๖. นิคคหิตแห่ง ม การะ และ น การะ ทั้งหลาย

---

මකාර+නකාරන්තානං [Pg.265] ක්‍රියත්ථානං නිග්ගහීතං හොත්‍ය+යකාරෙ බ්‍යඤ්ජනෙ. වග්ගන්තං, ගමියතීති ගන්තබ්බො. ගමිතබ්බං ගමනීයං. ඛන=ඛණ=අවදාරණෙ, නිග්ගහීතං වග්ගන්තත්තඤ්ච, ඛඤ්ඤතෙති ඛන්තබ්බං ආවාටං ඛනිතබ්බං ඛනනීයං. හන=හිංසායං, හඤ්ඤතෙති හන්තබ්බං හනිතබ්බං හනනීයං. මන=ඤාණෙ, මඤ්ඤතෙති මන්තබ්බො මනිතබ්බො. ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති යුක, චවග්ගාදිම්හි කතෙ මඤ්ඤිතබ්බං මඤ්ඤනීයං.

นิคคหิตย่อมมีแก่ธาตุทั้งหลายที่มี ม การะ และ น การะ เป็นที่สุด ในเพราะพยัญชนะที่ไม่ใช่ ย การะ. เป็นพยัญชนะที่สุดวรรค, ชื่อว่า คันตัพพะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงไป. คมิตัพพัง คมนียะ. ขนะ, ขณะ ในความขุด, มีนิคคหิตและความเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค, หลุมอันเขาพึงขุด ชื่อว่า ขันตัพพะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงขุด, ขนิตัพพะ ขนนียะ. หนะ ในความเบียดเบียน, ชื่อว่า หันตัพพะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงเบียดเบียน, หนิตัพพะ หนนียะ. มนะ ในความรู้, ชื่อว่า มันตัพพะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงรู้, มนิตัพพะ. ด้วยสูตรว่า "ปทาทีนํ กฺวจิ" เมื่อมีการลง ยุกะ และทำเป็นพยัญชนะต้นวรรค จะ เป็นต้นแล้ว เป็น มัญญิตัพพะ มัญญนียะ.

---

පූජ=පූජායං, ‘‘චුරාදිතො ණී’’ති ණිම්හි ඤුකාරස්ස ගුරුත්තා ඔකාරාවුත්ති ‘‘යුවණ්ණාන+මෙඔ පච්චයෙ’’ති එකාරෙ පූජෙතබ්බො ඌම්හි අයාදෙසෙ පූජයිතබ්බො පූජනීයො භගවා.

ปูชะ ในการบูชา, ในเพราะ ณี ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "จุราทิโต ณี" เพราะความหนักแห่ง อุ การะ (ใน ปูชะ) จึงมีการกลับเป็น โอ การะ, เมื่อเป็น เอ การะ ด้วยสูตรว่า "ยุวณฺณานเมโอ ปจฺจเย" เป็น ปูเชตัพพะ, ในเพราะ อุ ปัจจัย เมื่อมีการอาเทศเป็น อายะ เป็น ปูชยิตัพพะ, พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ควรบูชา ชื่อว่า ปูชนียะ.

---

කත්තරි-යා=පාපුණනෙ, නීයතීති නිය්‍යානියො මග්ගො, ගච්ඡන්තීති ගමනීයා භොගා. කරණෙ-නහ=සොචෙය්‍යෙ, නහායන්ත්‍ය+නෙනාති නහානීයං චුණ්ණං. සම්පදානෙ-දා=දානෙ, සං+පපුබ්බො, සම්මා පදීයතෙ අස්සාති සම්පදානියො බ්‍රාහ්මණො.

ในกัตตุวาจก - ยา ในความถึง, มรรคที่นำออกไป ชื่อว่า นิยยานิยะ เพราะอรรถว่า ย่อมนำออกไป, โภคะทั้งหลายที่พึงไปถึง ชื่อว่า คมนียะ เพราะอรรถว่า ย่อมไป. ในกรณวาจก - นหะ ในความสะอาด, แป้งเป็นเครื่องอาบ ชื่อว่า นหานียะ เพราะอรรถว่า ย่อมอาบด้วยแป้งนั้น. ในสัมปทานวาจก - ทา ในการให้, มี สํ และ ป บทหน้า, พราหมณ์ผู้เป็นที่มอบให้ ชื่อว่า สัมปทานิยะ เพราะอรรถว่า ทานอันเขาพึงให้แก่พราหมณ์นั้นโดยชอบ.

---

28. ඝ්‍යණ

๒๘. ฆฺยณ ปัจจัย

---

භාවකම්මෙසු ක්‍රියත්ථා පරො ඝ්‍යණ හොති බහුලං. ඌම්හි කත්තබ්බං කාරියං. හර=හරණෙ, හරීයතීති හාරියං. භර=භරණෙ, භරිතබ්බං භාරියං. ලභ=ලාභෙ, ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති පුබ්බරූපභකාරෙ ‘‘චතුත්ථදුතියා’’ දිනා තතියක්ඛරෙ ච කතෙ ලභිතබ්බං ලබ්භං.

ในภาววาจกและกัมมวาจก ฆฺยณ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุโดยมาก. ในเพราะ อุ ปัจจัย สิ่งที่พึงทำ ชื่อว่า การิยะ. หระ ในความนำไป, ชื่อว่า หาริยะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงนำไป. ภระ ในความเลี้ยงดู, ชื่อว่า ภาริยะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงเลี้ยงดู. ลภะ ในความได้, เมื่อทำ ภ การะ เป็นบุพพรูปด้วยสูตรว่า "วคฺคลเสหิ เต" และทำเป็นอักษรตัวที่ ๓ ด้วยสูตรว่า "จตุตฺถทุติยา" เป็นต้นแล้ว สิ่งที่พึงได้ ชื่อว่า ลัพภะ.

---

වච=බ්‍යත්තවචනෙ,

วจะ ในการกล่าวให้ชัดเจน,

---

98. කගා චජානං ඝානුබන්ධෙ

๙๘. ก และ ค การะ แห่ง จ และ ช การะ ทั้งหลาย ในเพราะปัจจัยที่มี ฆ เป็นอนุพันธ์

---

ඝානුබන්ධෙ [Pg.266] චකාර+ජකාරන්තානං ක්‍රියත්ථානං ක+ගා හොන්ති යථාක්කමං.

ในเพราะปัจจัยที่มี ฆ เป็นอนุพันธ์ ก และ ค การะ ย่อมมีแก่ธาตุทั้งหลายที่มี จ การะ และ ช การะ เป็นที่สุด ตามลำดับ.

---

84. අස්සා ණානුබන්ධෙ

๘๔. อา ย่อมมีแก่ อ การะ ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์

---

ණකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ උපන්තස්ස අකාරස්ස ආ හොති. වචනං වුච්චතෙති වාක්‍යං. භජ=සෙවායං, භජනීයං භාග්‍යං, ජස්ස ගකාරො. චි=චයෙ, චයනං චීයතීති වා චෙය්‍යං. යස්ස ද්විත්තං.

เมื่อปัจจัยที่มี ณ การะ เป็นอนุพันธ์อยู่เบื้องหลัง อา ย่อมมีแก่ อ การะ ที่อยู่ถัดจากอักษรสุดท้าย. คำพูดที่เขาพึงกล่าว ชื่อว่า วากยะ. ภชะ ในความเสพ, ชื่อว่า ภาคยะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงเสพ, แปลง ช เป็น ค. จิ ในความสั่งสม, ชื่อว่า เจยยะ เพราะอรรถว่า การสั่งสม หรือ อันเขาพึงสั่งสม. มีการซ้อน ย การะ.

---

5,122. නිතො චිස්ස ඡො

๕,๑๒๒. ฉ การะ ย่อมมีแก่ จิ ที่อยู่หลัง นิ

---

නිතො පරස්ස චිස්ස ඡො හොතීතිආදිචකාරස්ස ඡො. විනිච්ඡයතීති විනිච්ඡෙය්‍යං, නාගමෙ විනිච්ඡිනිතබ්බං. එ+අයාදෙසෙසු විනිච්ඡෙතබ්බං විනිච්ඡනීයං. නී=පාපනෙ, නීයතීති නෙය්‍යො නෙය්‍යා නෙය්‍යං, නෙතබ්බං.

ฉ การะ ย่อมมีแก่ จิ ที่อยู่หลัง นิ, และ ฉ การะ ย่อมมีแก่ จ การะ เป็นต้น. ชื่อว่า วินิจเฉยยะ เพราะอรรถว่า ย่อมวินิจฉัย, เมื่อลง น อาคม เป็น วินิจฉินิตัพพะ. เมื่อมีการอาเทศเป็น เอ และ อายะ เป็น วินิจเฉตัพพะ วินิจฉนียะ. นี ในความถึง, ชื่อว่า เนยยะ เนยยา เนยยัง เพราะอรรถว่า อันเขาพึงนำไป, เป็น เนตัพพะ.

---

29. ආස්සෙ+ච

๒๙. เอ และ จ การะ ย่อมมีแก่ อา

---

ආකාරන්තතො ක්‍රියත්ථා ඝ්‍යණ හොති භාවකම්මෙසු ආස්ස එ ච. දා=දානෙ, දාතබ්බං දෙය්‍යං. පා=පානෙ, පීයතීති පෙය්‍යං. මා=මානෙ, මීයතීති මෙය්‍යං. ඤා=අවබොධනෙ, ඤායතීති ඤෙය්‍යං ඤාතබ්බං, ඌම්හි නාගමො ‘‘ඤාස්ස නෙ+ජා’’ති ඤාස්ස ජාදෙසෙ ජානිතබ්බං, විජානියං. ඛා=පකථනෙ, සංඛාතබ්බං සංඛෙය්‍යං.

ในภาววาจกและกัมมวาจก ฆฺยณ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุที่มี อา การะ เป็นที่สุด และ เอ และ จ การะ ย่อมมีแก่ อา การะนั้น. ทา ในการให้, สิ่งที่พึงให้ ชื่อว่า เทยยะ. ปา ในการดื่ม, ชื่อว่า เปยยะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงดื่ม. มา ในการประมาณ, ชื่อว่า เมยยะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงประมาณ. ญา ในความรู้, ชื่อว่า เญยยะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงรู้, เป็น ญาตัพพะ, ในเพราะ อุ ปัจจัย มี น อาคม, เมื่อมีการอาเทศ ญา เป็น ชา ด้วยสูตรว่า "ญาสฺส เน+ชา" เป็น ชานิตัพพะ, วิชานิยะ. ขา ในการกล่าว, สิ่งที่พึงนับ ชื่อว่า สังเขยยะ.

---

30. වදාදීහි යො

๓๐. โย ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุมี วทะ เป็นต้น

---

වදාදීහි [Pg.267] ක්‍රියත්ථෙහි යො හොති බහුලං භාවකම්මෙසු. වද=වචනෙ, වදනං වජ්ජතීති වා වජ්ජං. මද=උම්මාදෙ, මදනං මජ්ජතෙ අනෙනාති වා මජ්ජං. ගමනං ගම්මතෙති වා ගම්මං. ගද=වචනෙ, ගජ්ජතෙ ගදනීයං වාති ගජ්ජං. පද=ගමනෙ, පජ්ජනීයං පජ්ජං ගාථා. අද+ඛාද=භක්ඛනෙ, ඛජ්ජතීති ඛජ්ජං ඛාදනීයං. දම=දමනෙ, දම්මතෙති දම්මො දමනීයො.

ในภาววาจกและกัมมวาจก โย ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุมี วทะ เป็นต้น โดยมาก. วทะ ในการกล่าว, ชื่อว่า วัชชะ เพราะอรรถว่า การกล่าว หรือ อันเขาพึงกล่าว. มทะ ในความมัวเมา, ชื่อว่า มัชชะ เพราะอรรถว่า การมัวเมา หรือ อันเขาพึงมัวเมาด้วยสิ่งนั้น. ชื่อว่า คัมมะ เพราะอรรถว่า การไป หรือ อันเขาพึงไป. คทะ ในการกล่าว, ชื่อว่า คัชชะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงกล่าว หรือ คทนียะ. ปทะ ในการไป, ชื่อว่า ปัชชะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงไปถึง ได้แก่ คาถา. อทะ และ ขาทะ ในการกิน, ชื่อว่า ขัชชะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงกิน, ขาทนียะ. ทมะ ในการฝึก, ชื่อว่า ทัมมะ เพราะอรรถว่า อันเขาพึงฝึก, ทมนียะ.

---

භුජා+න්නෙති ගණසුත්තෙන අන්නෙ වත්තබ්බෙ යපච්චයො.

เมื่อควรจะกล่าว อัณณะ ปัจจัย ด้วยคณะสูตรว่า "ภุชา+นฺเน" ยะ ปัจจัย ย่อมลง (แทน).

---

83. ලහුස්සුපන්තස්සති

๘๓. แห่งอักษรเบาที่อยู่ถัดจากอักษรสุดท้าย

---

ලහුභූතස්ස උපන්තස්ස ඉයුවණ්ණස්ස එඔ හොන්ති යථාක්කමං. යස්ස පුබ්බරූපෙ භුඤ්ජිතබ්බොති භොජ්ජො ඔදනො, භොජ්ජා යාගු.

เอ และ โอ การะ ย่อมมีแก่ อิ และ อุ วรรณะ ที่เป็นลหุและอยู่ถัดจากอักษรสุดท้าย ตามลำดับ. เมื่อทำ ย การะ เป็นบุพพรูป, ข้าวสุกอันเขาพึงบริโภค ชื่อว่า โภชชะ, ข้าวต้มอันเขาพึงบริโภค ชื่อว่า โภชชา.

---

31. කිච්ච ඝච්ච භච්ච භබ්බ ලෙය්‍යා

๓๑. กิจจะ ฆัจจะ ภัจจะ ภัพพะ เลยยะ

---

එතෙ සද්දා යපච්චයන්තා නිපච්චන්තෙ. කර=කරණෙ, ඉමිනා නිපාතනා යෙ කිචාදෙසෙ ච කතෙ පුබ්බරූපං, කත්තබ්බං කිච්චං. හන=හිංසායං, ඝච්චාදෙසාදිම්හි කතෙ හනනං හඤ්ඤතෙති වා ඝච්චං. භර=භරණෙ, භච්චාදෙසාදිම්හි කතෙ භරණීයො භච්චො. භූ=සත්තායං, යම්හි ඔකාරෙ ඉමිනා අවාදෙසෙ භවතීති භබ්බො. ලිහ=අස්සාදනෙ, යම්හි ඉමිනා හස්ස යකාරෙ ලෙහිතබ්බං ලෙය්‍යං, එකාරවුද්ධි.

ศัพท์เหล่านี้มี ย ปัจจัยเป็นที่สุด ย่อมสำเร็จรูป. กะระ ในการทำ, ด้วยการสำเร็จรูปนี้ เมื่ออาเทศ ย เป็น กิจจะ และทำบุพพรูปแล้ว, สิ่งที่พึงทำ ชื่อว่า กิจจะ. หะนะ ในความเบียดเบียน, เมื่อมีการอาเทศเป็น ฆัจจะ เป็นต้นแล้ว, การเบียดเบียน หรือ อันเขาพึงเบียดเบียน ชื่อว่า ฆัจจะ. ภะระ ในความเลี้ยงดู, เมื่อมีการอาเทศเป็น ภัจจะ เป็นต้นแล้ว, ผู้ควรเลี้ยงดู ชื่อว่า ภัจจะ. ภู ในความมี, ในเพราะ ย ปัจจัย เมื่อเป็น โอการะ และมีการอาเทศเป็น อวะ ด้วยสูตรนี้, สิ่งที่ย่อมเป็น ชื่อว่า ภัพพะ. ลิหะ ในความลิ้มรส, ในเพราะ ย ปัจจัย เมื่อมีการทำ ห เป็น ย ด้วยสูตรนี้, สิ่งที่พึงลิ้มรส ชื่อว่า เลยยะ, มีการวุฒิเป็น เอการะ.

---

32. ගුහාදීහි යක

๓๒. ยะกะ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุมี คุหะ เป็นต้น

---

ගුහාදීහි [Pg.268] ක්‍රියත්ථෙහි භාවකම්මෙසු යක හොති. ගුහ=සංවරණෙ, ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති සම්පත්තස්ස ඔකාරස්ස ‘‘න තෙ කානුබන්ධනාගමෙසූ’’ති පටිසෙධො. ‘‘හස්ස විපල්ලාසො’’ති විපල්ලාසෙ ගුහනං ගුහිතබ්බං ගුය්හං. දුහ=පපූරණෙ, දොහනං දුය්හතීති වා දුය්හං. සාස=අනුසිට්ඨියං –

ในภาววาจกและกัมมวาจก ยะกะ ปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุมี คุหะ เป็นต้น. คุหะ ในความปกปิด, มีการห้าม โอการะ ที่ถึงพร้อมแล้วด้วยสูตรว่า "ลหุสฺสุปนฺตสฺส" ด้วยสูตรว่า "น เต กานุพนฺธนาคเมสุ". เมื่อมีการสลับที่แห่ง ห การะ ด้วยสูตรว่า "หสฺส วิปลฺลาโส", การปกปิด หรือ อันเขาพึงปกปิด ชื่อว่า คุยหะ. ทุหะ ในความรีด, การรีด หรือ อันเขาพึงรีด ชื่อว่า ทุยหะ. สาสะ ในการสั่งสอน -

---

117. සාසස්ස සිස වා

๑๑๗. สิสะ ย่อมมีแก่ สาสะ บ้าง

---

සාසස්ස සිස වා හොති කානුබන්ධෙ. පුබ්බරූපං, සාසීයතීති සිස්සො.

สิสะ ย่อมมีแก่ สาสะ บ้าง ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์. ทำบุพพรูป, ผู้ที่เขาพึงสั่งสอน ชื่อว่า สิสสะ.

---

සිද්ධා එවෙ+තෙ තබ්බාදයො පෙසා+තිසග්ග+ප්පත්තකාලෙසු ගම්‍යමානෙසුපි, සාමඤ්ඤෙන විධානතො. පෙසනං – ‘‘කත්තබ්බ+මිදං භවතා’’ති ආණාපනං අජ්ඣෙසනඤ්ච. අතිසග්ගො නාම ‘‘කි+මිදං මයා කත්තබ්බං’’ති පුට්ඨස්ස ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා පටිපත්තිදස්සනමුඛෙන කත්තබ්බස්ස අනුඤ්ඤා. පත්තකාලො නාම සම්පත්තසමයො. යො කිච්චකරණසමයං උපපරික්ඛිත්වා කරොති, තස්ස සමයාරොචනං, න තත්ථ අජ්ඣෙසන+මත්ථි. භොතා ඛලු කටො කත්තබ්බො කරණීයො කාරියො කිච්චො’’ එවං ත්වයා කටො කත්තබ්බො, භොතො හි පත්තො කාලො කටකරණෙ.

ปัจจัย ตัพพะ เป็นต้น เหล่านี้ ย่อมสำเร็จได้แม้ในอรรถคือการส่งไป (เปสนะ) การอนุญาต (อติสัคคะ) และกาลที่ถึงพร้อม (ปัตตกาล) เพราะมีการบัญญัติไว้โดยทั่วไป. เปสนะ คือการสั่งและการอ้อนวอนว่า 'สิ่งนี้ท่านพึงทำ'. อติสัคคะ คือการอนุญาตสิ่งที่พึงทำแก่ผู้ที่ถามว่า 'สิ่งนี้ข้าพเจ้าพึงทำอะไร' โดยแสดงแนวทางปฏิบัติ เช่น 'ไม่พึงฆ่าสัตว์' เป็นต้น. ปัตตกาล คือเวลาที่มาถึง. การบอกเวลาแก่ผู้ที่พิจารณาเวลาทำกิจแล้วจึงทำ ในที่นั้นไม่มีการอ้อนวอน. 'อันท่านพึงทำเสื่อ, ควรทำเสื่อ, พึงทำเสื่อ, เป็นกิจที่พึงทำ' ดังนี้ อันท่านพึงทำเสื่อ เพราะเวลาในการทำเสื่อของท่านมาถึงแล้ว.

---

එවං උද්ධමුහුත්තෙපි වත්තමානතො පෙසාදීසු සිද්ධා එව. තථා අරහෙ කත්තරි සත්තිවිසිට්ඨෙ ච පතීයමානෙ, ආවස්සකා+ධමීණතාවිසිට්ඨෙ ච භාවාදො සිද්ධා. උද්ධං මුහුත්තතො-භොතා කටො කත්තබ්බො. භොතා රජ්ජං කාතබ්බං, භවං අරහො. භොතා [Pg.269] භාරො වහිතබ්බො, භවං සක්කො. භොතා අවස්සං කටො කත්තබ්බො. භොතා නික්ඛො දාතබ්බො.

แม้ในกาลที่พ้นจากขณะนั้นไป (อุธัมมุหุตตะ) ปัจจัยเหล่านี้ก็สำเร็จได้ในอรรถมีการส่งไปเป็นต้น. อนึ่ง ปัจจัยเหล่านี้ย่อมสำเร็จในอรรถคือผู้ทำ (กัตตุ) ที่ปรากฏว่าควร (อรหะ) และวิเศษด้วยความสามารถ (สัตติ), และในอรรถคือความมี/ความเป็น (ภาวะ) ที่วิเศษด้วยความจำเป็น (อาวัสสกะ) และความไม่เป็นหนี้ (อธัมมีณตา). พ้นจากขณะนั้นไป - อันท่านพึงทำเสื่อ. อันท่านพึงครองราชสมบัติ ท่านเป็นผู้ควร. อันท่านพึงแบกภาระ ท่านเป็นผู้สามารถ. อันท่านพึงทำเสื่อโดยแน่นอน. อันท่านพึงให้เงินนิกขะ.

---

33. කත්තරි ල්තු+ණ්කා

๓๓. ปัจจัย ลตุ และ ณกา ในอรรถกัตตุ (ผู้ทำ)

---

කත්තරි කාරකෙ ක්‍රියත්ථා ල්තු+ණ්කා හොන්ති. කර=කරණෙ, පරරූපෙ ‘‘ල්තු+පිතාදීන+මා සිම්හී’’ති ආ සිලොපො ච. කරොතීති කත්තා. එවං භරතීති භත්තා. හරතීති හත්තා. භිදතීති භෙත්තා, එකාරො, ඌම්හි භෙදිතා. ඡින්දතීති ඡෙත්තා. භොජනස්ස දාතා භොජනදාතා. සන්ධාතීති සන්ධාතා. වචතීති වත්තා. ඔකාරපරරූපෙසු භුඤ්ජතීති භොත්තා. ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති යුකාගමො, බුජ්ඣතීති බුජ්ඣිතා. ජානාතීති ඤාතා. ඡින්දතීති ඡෙතා. සුණාතීති සොතා. ‘‘ඌ+ලස්සෙ’’ති ඌස්ස එකාරෙ ගණ්හාතීති ගහෙතා. භවතීති භවිතා. සරතීති සරිතා. ‘‘මනානං නිග්ගහීතං’’ති මස්ස නිග්ගහීතෙ වග්ගන්තෙ ච ගච්ඡතීති ගන්තා. නකාරන්තානම්පි නිග්ගහීතං, ඛනතීති ඛන්තා. සනතීති සන්තා. මඤ්ඤතීති මන්තා. පාලෙතීති පාලයිතා පාලෙතා, එත්ථ චුරාදිත්තා ණි.

ปัจจัย ลตุ และ ณกา ในอรรถกิริยา ย่อมมีในกัตตุการก. กร ธาตุ = ในการทำ, ในรูปเบื้องหลัง มีการลบ อา และ สิ ตามสูตร 'ltu+pitādīna+mā simhī'. ผู้ทำ ชื่อว่า กัตตา. เช่นเดียวกัน ผู้ทรงไว้ ชื่อว่า ภัตตา. ผู้ถือเอา ชื่อว่า หัตตา. ผู้ทำลาย ชื่อว่า เภตตา, มี เอการะ, เมื่อลงปัจจัย อุ เป็น เภทิตา. ผู้ตัด ชื่อว่า เชตตา. ผู้ให้โภชนะ ชื่อว่า โภชนทาตา. ผู้เชื่อมต่อ ชื่อว่า สันธาตา. ผู้กล่าว ชื่อว่า วัตตา. ในรูปเบื้องหลังที่มี โอการะ ผู้บริโภค ชื่อว่า โภตตา. มี ยุการอาคม ตามสูตร 'Padādīnaṃ kvacī', ผู้รู้ ชื่อว่า พุชฌิตา. ผู้รู้ ชื่อว่า ญาตา. ผู้ตัด ชื่อว่า เชตา. ผู้ฟัง ชื่อว่า โสตา. เมื่อแปลง อุ เป็น เอ ตามสูตร 'Ū+lasse', ผู้ถือเอา ชื่อว่า คเหตา. ผู้เป็น ชื่อว่า ภวิตา. ผู้ระลึก ชื่อว่า สริตา. เมื่อแปลง มะ เป็นนิคคหิตและที่สุดวรรค ตามสูตร 'Manānaṃ niggahītaṃ', ผู้ไป ชื่อว่า คันตา. แม้ธาตุที่มี นะ เป็นที่สุด ก็เป็นนิคคหิต, ผู้ขุด ชื่อว่า ขันตา. ผู้ให้ ชื่อว่า สันตา. ผู้รู้/ผู้สำคัญ ชื่อว่า มันตา. ผู้รักษา ชื่อว่า ปาลยิตา, ปาเลตา, ในที่นี้มีปัจจัย ณี เพราะเป็นธาตุหมวดจุราทิ.

---

ණිණාපීසු-භාවයතීති භාවයිතා භාවෙතා. එවං සාරයිතා සාරෙතා, දාපයිතා දාපෙතා, හාපයිතා හාපෙතා, නිරොධයිතා නිරොධෙතා, බොධයිතා බොධෙතා, ඤාපයිතා ඤාපෙතා, සාවයිතා සාවෙතා, ගාහයිතා ගාහෙතා, කාරයිතා කාරෙතා, කාරාපයිතා කාරාපෙතා ඉච්චාදි.

ในปัจจัย ณี และ ณาปิ - ผู้ยัง...ให้เป็นไป ชื่อว่า ภาวยิตา, ภาเวตา. เช่นเดียวกัน ผู้ยัง...ให้ระลึก ชื่อว่า สารยิตา, สาเรตา; ผู้ยัง...ให้ให้ ชื่อว่า ทาปยิตา, ทาเปตา; ผู้ยัง...ให้ละ ชื่อว่า หาปยิตา, หาเปตา; ผู้ยัง...ให้ดับ ชื่อว่า นิโรธยิตา, นิโรเธตา; ผู้ยัง...ให้รู้ ชื่อว่า โพธยิตา, โพเธตา; ผู้ยัง...ให้รู้ ชื่อว่า ญาปยิตา, ญาเปตา; ผู้ยัง...ให้ฟัง ชื่อว่า สาวายิตา, สาเวตา; ผู้ยัง...ให้ถือเอา ชื่อว่า คาหยิตา, คาเหตา; ผู้ยัง...ให้ทำ ชื่อว่า การยิตา, กาเรตา; ผู้ยัง...ให้ทำ ชื่อว่า การาปยิตา, การาเปตา เป็นต้น.

---

ණ්කපච්චයෙ-ණකාරො [Pg.270] වුද්ධ්‍යත්ථො. රථං කරොතීති රථකාරකො, ‘‘අස්සා ණානුබන්ධෙ’’ති ආ අමාදිසමාසො ච. අන්නං දදාතීති අන්නදායකො. ‘‘අධාතුස්ස කා+ස්‍යාදිතො ඝෙ+ස්සී’’ති ඝෙ පරෙ අස්ස ඉආදෙසො, අන්නදායිකා, අන්නදායකං කුලං. ‘‘ආස්සා+ණාපිම්හි යුක’’ ඉතිණාපිතො+ඤ්ඤත්‍ර යුක. ලොකං නෙතීති ලොකනායකො, එකාරෙ ‘‘ආයා+වා ණානුබන්ධෙ’’ති ආයාදෙසො. එවං විනෙතීති විනායකො.

ในปัจจัย ณกะ - ณ อักษร มีประโยชน์เพื่อการทำวุฒิ. ผู้ทำซึ่งรถ ชื่อว่า รถการกะ, มีการทำ อะ เป็น อา ตามสูตร 'assā ṇānubandhe' และเป็นอมาทิสมาส. ผู้ให้ซึ่งข้าว ชื่อว่า อันนทายกะ. เมื่อปัจจัย ฆะ อยู่หลัง มีการอาเทศ อะ เป็น อิ ตามสูตร 'Adhātussa kā+syādito ghe+ssī', เป็น อันนทายิกา, อันนทายกัง กุลัง. มี ยุก อาคม ในปัจจัย ณาปิ และในที่อื่นนอกจาก ณาปิ ตามสูตร 'Āssā+ṇāpimhi yuka'. ผู้ชี้นำโลก ชื่อว่า โลกนายกะ, เมื่อแปลง เอ เป็น อายะ ตามสูตร 'āyā+vā ṇānubandhe'. เช่นเดียวกัน ผู้แนะนำ ชื่อว่า วินายกะ.

---

අකම්මුපපදෙ-කරොතීති කාරකො, එවං දායකො නායකො, ඔකාරෙ ආවාදෙසෙ සුණාතීති සාවකො. පුරෙ විය ඉකාරෙ සාවිකා. ලුනාතීති ලාවකො. පු=පවනෙ, පුනාතීති පාවකො. භවතීති භාවකො, උපාසතීති උපාසකො. ගණ්හාතීති ගාහකො පාවකො, යාජකො. වධ=හිංසායං, වධෙතීති වධකො, ‘‘අඤ්ඤත්‍රාපී’’ති වුද්ධිපටිසෙධො. ‘‘හනස්ස ඝාතො ණානුබන්ධෙ’’ති ඝාතාදෙසො, හනතීති ඝාතකො. ‘‘මං වා රුධාදීනං’’ති මං, රුන්ධකො, ගුරුත්තා න වුද්ධි. තථා භුඤ්ජතීති භුඤ්ජකො. ආයස්ස රස්සෙ කිණාතීති කයකො. පාලෙතීති පාලකො. පූජෙතීති පූජකො.

เมื่อไม่มีบทกรรมเป็นอุปบท - ผู้ทำ ชื่อว่า การกะ, เช่นเดียวกัน ทายกะ, นายกะ, เมื่อแปลง โอ เป็น อาวะ ผู้ฟัง ชื่อว่า สาวกะ. เมื่อแปลงเป็น อิการะ เป็น สาวิกา เหมือนในรูปก่อน. ผู้ตัด ชื่อว่า ลาวกะ. ปุ ธาตุ = ในการชำระ, ผู้ชำระ ชื่อว่า ปาวกะ. ผู้เป็น ชื่อว่า ภาวกะ, ผู้อุปัฏฐาก ชื่อว่า อุปาสกะ. ผู้ถือเอา ชื่อว่า คาหกะ, ผู้ชำระ ชื่อว่า ปาวกะ, ผู้บูชา ชื่อว่า ยาชกะ. วธ ธาตุ = ในการเบียดเบียน, ผู้เบียดเบียน ชื่อว่า วธกะ, มีการห้ามวุฒิด้วยสูตร 'aññatrāpī'. มีการอาเทศเป็น ฆาตะ ตามสูตร 'hanassa ghāto ṇānubandhe', ผู้ฆ่า ชื่อว่า ฆาตกะ. ลง มัง อาคม ตามสูตร 'maṃ vā rudhādīnaṃ' เป็น รุนธกะ, ไม่มีการทำวุฒิเพราะเป็นเสียงหนัก (ครุ). เช่นเดียวกัน ผู้บริโภค ชื่อว่า ภุญชกะ. เมื่อรัสสะ อา เป็น อะ, ผู้ซื้อ ชื่อว่า กยกะ. ผู้รักษา ชื่อว่า ปาลกะ. ผู้บูชา ชื่อว่า ปูชกะ.

---

ඛාදීසු-තිතික්ඛතීති තිතික්ඛකො. වීමංසතීති වීමංසකො ඉච්චාදි. පනුදතීති පනූදකො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ච්චාදිනා දීඝො. ‘‘භීත්වා+නකො’’ති එත්ථ ‘ආනකො’ති යොගවිභාගා ආනකො, ආස්ස රස්සෙ නකාරාගමෙ ච ‘‘ඤාස්ස නෙ ජා’’ති ජාදෙසො, ජානනකො. ණාපිම්හි –

ในธาตุมีขาทิเป็นต้น - ผู้ทนทาน ชื่อว่า ติติกขกะ. ผู้พิจารณา ชื่อว่า วิมังสกะ เป็นต้น. ผู้ขับไล่ ชื่อว่า ปนูดกะ, มีการทำทีฆะด้วยสูตร 'byañjane' เป็นต้น. ในคำว่า 'bhītvā+nako' นี้ ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า 'ānako' จึงเป็น อานกะ, เมื่อรัสสะ อา เป็น อะ และลง นการอาคม และมีการอาเทศเป็น ชา ตามสูตร 'ñāssa ne jā' จึงเป็น ชานนกะ. ในปัจจัย ณาปิ –

---

අණ-ඉති [Pg.271] දණ්ඩකධාතු, ආණාපෙතීති ආණාපකො. තථා සඤ්ඤාපකො, පතිට්ඨාපකො. සං+ප පුබ්බො ආප=පාපුණනෙ, නිබ්බානං සම්පාපෙතීති නිබ්බානසම්පාපකො. කාරාපකො, කාරාපිකා ඉච්චාදි.

อณ ธาตุ ในหมวดทัณฑกะ, ผู้สั่ง ชื่อว่า อาณาปกะ. เช่นเดียวกัน สัญญาปกะ, ปติฏฐาปกะ. สัง และ ปะ บทหน้า อาป ธาตุ = ในการถึง, ผู้ยัง...ให้ถึงซึ่งนิพพาน ชื่อว่า นิพพานสัมปาปกะ. การาปกะ, การาปิกา เป็นต้น.

---

බහුලංවිධානා කම්මෙපි-පාදෙහි හරීයතීති පාදහාරකො. චුප=මන්දගමනෙ, ගලෙ චුප්පතීති ගලචොපකො.

เพราะมีการบัญญัติไว้มาก แม้ในอรรถกรรม - สิ่งที่ถูกนำไปด้วยเท้า ชื่อว่า ปาทหารกะ. จุป ธาตุ = ในการไปช้า, สิ่งที่เคลื่อนไปช้าในลำคอ ชื่อว่า คลโจปกะ.

---

සිද්ධොව ල්තු අරහාදීසු ‘‘භවං ඛලු කඤ්ඤාය පරිග්ගහාරහො’’ති (පරිග්ගහිතා). සීලත්ථෙ-උපාදානසීලොති උපාදාතා. සාධු ගච්ඡතීති ගන්තා. මුණ්ඩනධම්මා මුණ්ඩනාචාරාති මුණ්ඩයිතාරො, එත්ථ ‘‘ධාත්වත්ථෙ නාමස්මී’’ති ඉම්හි ඌආගමෙ එ+අයාදෙසෙ මුණ්ඩයිතුසද්දම්හි ආරඞාදෙසෙ ච කතෙ යොස්ස ටො.

ปัจจัย ลตุ สำเร็จแล้วในอรรถมีอรหะเป็นต้น เช่น 'ท่านผู้เจริญย่อมควรเพื่อการรับ (หญิงสาว)' (ปริคคหิตา). ในอรรถแห่งปกติ (สีละ) - ผู้มีปกติถือเอา ชื่อว่า อุปาทาตา. ผู้ไปดี ชื่อว่า คันตา. ผู้มีธรรมคือการปลงผม หรือมีปกติปลงผม ชื่อว่า มุณฑยิตาโร, ในที่นี้ ด้วยสูตร 'dhātvatthe nāmasmī' เมื่อลง อู อาคม และอาเทศเป็น เอ และ อยะ ในศัพท์ว่า มุณฑยิตุ และอาเทศเป็น อารัง แล้ว จึงแปลง ยะ เป็น ฏะ.

---

34. ආවී

๓๔. ปัจจัย อาวี

---

ක්‍රියත්ථා ආවී හොති බහුලං කත්තරි. ‘‘දිසස්ස පස්ස+දස්ස=දස+ද+දක්ඛා’’ති දස්සාදෙසො, භයං පස්සතීති භයදස්සාවී. නීම්හි භයදස්සාවිනී. භයදස්සාවි චිත්තං. අප්පවිසයතාඤාපනත්ථං භින්නයොගකරණං. සාමඤ්ඤවිහිතත්තා සීලාදීසු ච හොතෙව.

ปัจจัย อาวี ในอรรถกิริยา ย่อมมีมากในอรรถกัตตุ. มีการอาเทศเป็น ทัสสะ ตามสูตร 'disassa passa+dassa=dasa+da+dakkhā', ผู้เห็นซึ่งภัย ชื่อว่า ภยทัสสาวี. เมื่อลงปัจจัย นี เป็น ภยทัสสาวินี. จิตที่เห็นซึ่งภัย (ภยทัสสาวี จิตตัง). การแยกสูตร (โยควิภาค) เพื่อให้รู้ว่ามีวิสัยไม่กว้างขวาง. เพราะมีการบัญญัติไว้โดยทั่วไป จึงมีในอรรถมีปกติ (สีละ) เป็นต้นด้วย.

---

35. ආසිංසාය+මකො

๓๕. ปัจจัย อกะ ในอรรถแห่งความหวัง

---

ආසිංසායං ගම්මමානායං ක්‍රියත්ථා අකො හොති කත්තරි. ජීව=පාණධාරණෙ, ජීවතූති ජීවකො. නන්ද=සමිද්ධියං, නන්දතූති නන්දකො. භවතූති භවකො.

เมื่ออรรถแห่งความหวังปรากฏอยู่ ปัจจัย อกะ ในอรรถกิริยา ย่อมมีในอรรถกัตตุ. ชีว ธาตุ = ในการทรงไว้ซึ่งชีวิต, ขอจงมีชีวิตอยู่ ชื่อว่า ชีวกะ. นันท ธาตุ = ในความเจริญ, ขอจงยินดี ชื่อว่า นันทกะ. ขอจงเป็น ชื่อว่า ภวกะ.

---

36. කරා ණනො

๓๖. ปัจจัย ณ เป็น น หลัง กร ธาตุ

---

කරතො [Pg.272] කත්තරි ණ නො හොති. කරොතීති කාරණං. කත්තරීති කිං, කරොති අනෙනාති කරණං.

ปัจจัย ณ เป็น น ในอรรถกัตตุ หลัง กร ธาตุ. ผู้ทำ ชื่อว่า การณะ. คำว่า 'ในอรรถกัตตุ' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามรูปอื่น เช่น) สิ่งที่เขาทำด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า กรณะ.

---

37. හාතො වීහි+කාලෙසු

๓๗. หลัง หา ธาตุ ในอรรถแห่งข้าวเปลือกและกาล

---

හාතො වීහිස්මිං කාලෙ ච ණනො හොති. ‘‘ආස්සා’’ත්‍යාදිනා යුක, ජහන්ති උදකංති හායනා වීහයො. ජහාති භාවෙ පදත්ථෙති හායනො සංවච්ඡරො. වීහිකාලෙසූති කිං, ජහාතීති හාතා.

หลัง หาธาตุ (ในความละ) ในอรรถข้าวเปลือกและกาล ลง ณะ ปัจจัย (แปลงเป็น นะ). ด้วยสูตรว่า 'อัสสา' เป็นต้น ลง ยุกะ ปัจจัย, ข้าวเปลือกที่ละน้ำ ชื่อว่า หายนะ. ปีที่ละสภาวะในบทนั้น ชื่อว่า หายนะ. คำว่า 'ในอรรถข้าวเปลือกและกาล' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในรูปอื่น เช่น) ผู้ละ ชื่อว่า หาตา.

---

38. විදා කූ

๓๘. หลัง วิทธาตุ (ในความรู้) ลง กู ปัจจัย.

---

විදස්මා කූ හොති කත්තරි. කකාරො ‘‘කූතො’’ති විසෙසනත්ථො. විදතීති විදූ, ලොකවිදූ.

หลัง วิทธาตุ (ในความรู้) ลง กู ปัจจัย ในอรรถกัตตุ. ก อักษร (ใน กู ปัจจัย) มีประโยชน์เพื่อจำแนก (จากปัจจัยอื่น) ตามสูตรว่า 'กูโต'. ผู้รู้ ชื่อว่า วิทู, ผู้รู้โลก ชื่อว่า โลกวิทู.

---

39. විතො ඤාතො

๓๙. จาก ญาธาตุ (ในความรู้) ที่มี วิ อุปสรรคอยู่หน้า.

---

විපුබ්බා ඤාඉච්ච+ස්මා කූ හොති කත්තරි. විජානාතීති විඤ්ඤූ.

หลัง ญาธาตุ ที่มี วิ อุปสรรคอยู่หน้า ลง กู ปัจจัย ในอรรถกัตตุ. ผู้รู้แจ้ง ชื่อว่า วิญญู.

---

40. කම්මා

๔๐. หลังบทกรรม.

---

කම්මතො පරා ඤාඉච්ච+ස්මා කූ හොති කත්තරි. සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ. එවං මත්තඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ, අත්ථඤ්ඤූ කාලඤ්ඤූ, කතඤ්ඤූ ඉච්චාදි. (භික්ඛූති පන ‘‘භරාදි’’ ණ්වාදිසුත්තෙන සිද්ධං).

หลัง ญาธาตุ ที่มีบทกรรมอยู่หน้า ลง กู ปัจจัย ในอรรถกัตตุ. ผู้รู้สิ่งทั้งปวง ชื่อว่า สัพพัญญู. เช่นเดียวกับ มัตตัญญู, ธัมมัญญู, อัตถัญญู, กาลัญญู, กตัญญู เป็นต้น. (ส่วนคำว่า ภิกขุ นั้น สำเร็จด้วยสูตร 'ภราทิ' ในหมวดณวาทิปัจจัย).

---

41. ක්වචණ

๔๑. บางครั้งลง อณะ ปัจจัย.

---

කම්මතො පරා ක්‍රියත්ථා ක්වචි අණ හොති කත්තරි. කුම්භං කරොතීති කුම්භකාරො, අමාදිසමාසො. ඉත්ථියං කුම්භකාරී. එවං කම්මකාරො, මාසාකාරො, කට්ඨකාරො, රථකාරො සුවණ්ණකාරො[Pg.273], සුත්තකාරො, වුත්තිකාරො, ටීකාකාරො. සරං ලුනාතීති සරලාවොති ඔ+අවාදෙසා. මන්තෙ අජ්ඣායතීති මන්ථජ්ඣායො, ඉ=අජ්ඣෙනගතීසු, අධිපුබ්බො, එ+අයාදෙසා, අධිනො ඉස්ස යකාර+චවග්ගාදයො ච.

หลังธาตุที่มีอรรถกิริยาและมีบทกรรมอยู่หน้า บางครั้งลง อณะ ปัจจัย ในอรรถกัตตุ. ผู้ทำซึ่งหม้อ ชื่อว่า กุมภกาโร, เป็นอมาทิสมาส. ในอิตถีลิงค์เป็น กุมภการี. เช่นเดียวกับ กมฺมกาโร, มาสกาโร, กฏฺฐกาโร, รถกาโร, สุวณฺณกาโร, สุตฺตกาโร, วุตฺติกาโร, ฏีกากาโร. ผู้ตัดซึ่งหญ้าคา ชื่อว่า สรลาโว (แปลง โอ เป็น อว). ผู้เล่าเรียนซึ่งมนต์ ชื่อว่า มนฺตชฺฌาโย (อิ ธาตุ ในความเล่าเรียนและการไป, มี อธิ อุปสรรคอยู่หน้า, แปลง เอ เป็น อย, และแปลง อิ แห่ง อธิ เป็น ย และ จ วรรค เป็นต้น).

---

බහුලාධිකාරා ඉහ න හොති ‘‘ආදිච්චං පස්සති, හිමවන්තං සුණොති, ගාමං ගච්ඡති’’. ක්වචීති කිං, කම්මකරො, එත්ථ අපච්චයො.

ด้วยอำนาจบทว่า 'พหุลัง' (โดยมาก) ในที่นี้จึงไม่ลง (อณะ ปัจจัย) ในรูปว่า 'อาทิจฺจํ ปสฺสติ' (เห็นพระอาทิตย์), 'หิมวนฺตํ สุโณติ' (ฟังเรื่องหิมพานต์), 'คามํ คจฺฉติ' (ไปสู่หมู่บ้าน). คำว่า 'กวจิ' (บางครั้ง) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อแสดงรูป) กมฺมกโร, ในคำนี้ลง อ ปัจจัย.

---

42. ගමා රූ

๔๒. หลัง คมธาตุ (ในความไป) ลง รู ปัจจัย.

---

කම්මතො පරා ගමා රූ හොති කත්තරි. රානුබන්ධත්තා අමභාගලොපො. වෙදං ගච්ඡතීති වෙදගූ, එවං පාරගූ.

หลัง คมธาตุ ที่มีบทกรรมอยู่หน้า ลง รู ปัจจัย ในอรรถกัตตุ. เพราะ ร เป็นอนุพันธ์ จึงลบส่วน 'อม' (แห่ง คม ธาตุ). ผู้ถึงซึ่งเวท ชื่อว่า เวทคู. เช่นเดียวกับ ปารคู.

---

සාමඤ්ඤවිධානතො සීලාදීසුපි හොති. භවපාරං ගච්ඡති සීලෙනාති භවපාරගූ. අන්තගමනසීලො අන්තගූ, එවං අද්ධගූ.

เพราะเป็นการบัญญัติโดยทั่วไป จึงลงในอรรถมีปกติ (สีละ) เป็นต้นด้วย. ผู้ไปสู่ฝั่งแห่งภพโดยปกติ ชื่อว่า ภวปารคู. ผู้มีปกติไปถึงที่สุด ชื่อว่า อนฺตคู. เช่นเดียวกับ อทฺธคู.

---

43. සමාන+ඤ්ඤ+භවන්ත+යාදිතූ+පමානා දිසා කම්මෙ රී+රික්ඛ+කා

๔๓. หลัง ทิสธาตุ ที่มีบทว่า สมานะ, อัญญะ, ภวันตะ, ยาทิ และอุปมานะ อยู่หน้า ในอรรถกรรม ลง รี, ริกขะ และ กะ ปัจจัย.

---

සමානාදීහි යාදීහි චො+පමානෙහි පරා දිසා කම්මකාරකෙ රී+රික්ඛ+කා හොන්ති. ‘‘ස්‍යාදි ස්‍යාදිනෙ+කත්ථං’’ති සමාසෙ ‘‘රානුබන්ධෙ+න්තසරාදිස්සා’’ති දිසස්ස ඉසභාගලොපෙ ‘‘රීරික්ඛකෙසූ’’ති සමානස්ස සාදෙසෙ ච සමානො විය දිස්සතීති සදී, සදික්ඛො. කෙ – ‘‘න තෙ කානුබන්ධනාගමෙසූ’’ති එත්තාභාවො, සදිසො.

หลัง ทิสธาตุ ที่มีบทว่า สมานะ เป็นต้น, ยาทิ เป็นต้น และอุปมานะ อยู่หน้า ในอรรถกรรมการกะ ลง รี, ริกขะ และ กะ ปัจจัย. ในสมาสตามสูตร 'สฺยาทิ สฺยาทิเนกตฺถํ' และเมื่อลบส่วน 'อิส' แห่ง ทิส ธาตุ ด้วยสูตร 'รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา' และอาเทศ สมานะ เป็น สา ด้วยสูตร 'รีริกฺขเกสุ' แล้ว, สิ่งที่ปรากฏเหมือนกัน ชื่อว่า สที, สทิกฺโข. ใน กะ ปัจจัย ไม่มีการแปลงเป็น เอ ด้วยสูตร 'น เต กานุพนฺธนาคเมสุ' จึงเป็น สทิโส.

---

125. සමානා රො රී+රික්ඛ+කෙසු

๑๒๕. อาเทศ สมานะ เป็น ระ เมื่ออยู่หน้า รี, ริกขะ และ กะ ปัจจัย.

---

සමානසද්දතො [Pg.274] පරස්ස දිසස්ස ර හොති වා රී+රික්ඛ+කෙසූති පක්ඛෙ දස්ස රාදෙසෙ සරී, සරික්ඛො, සරිසො.

หลัง สมานะ ศัพท์ อาเทศ ทะ แห่ง ทิส ธาตุ เป็น ระ บ้าง เมื่ออยู่หน้า รี, ริกขะ และ กะ ปัจจัย, ในฝ่ายที่อาเทศ ทะ เป็น ระ จึงเป็น สรี, สริกฺโข, สริโส.

---

3,86. සබ්බාදීන+මා

๓.86 อาเทศ สัพพะ เป็นต้น เป็น อา.

---

රී+රික්ඛ+කෙසු සබ්බාදීන+මා හොති. අඤ්ඤො විය දිස්සතීති අඤ්ඤාදී, අඤ්ඤාදික්ඛො, අඤ්ඤාදිසො.

เมื่ออยู่หน้า รี, ริกขะ และ กะ ปัจจัย อาเทศ สัพพะ เป็นต้น เป็น อา. สิ่งที่ปรากฏเหมือนสิ่งอื่น ชื่อว่า อญฺญาที, อญฺญาทิกฺโข, อญฺญาทิโส.

---

3,87. න්ත+කි+මි+මානං ටා+කී+ටී

๓.87 อาเทศ นฺต, กึ และ อิม เป็น ฏา, กี และ ฏี.

---

රී+රික්ඛ+කෙසු න්ත+කිං+ඉමසද්දානං ටා+කී+ටී හොන්ති යථාක්කමං. ටකාරා සබ්බාදෙසත්ථා. භවාදී භවාදික්ඛො භවාදිසො, කීදී කීදික්ඛො කීදිසො, අයමිව දිස්සතීති ඊදී ඊදික්ඛො ඊදිසො. ආකාරෙ යාදී යාදික්ඛො යාදිසො, ත්‍යාදී ත්‍යාදික්ඛො ත්‍යාදිසො ඉච්චාදි.

เมื่ออยู่หน้า รี, ริกขะ และ กะ ปัจจัย อาเทศ นฺต, กึ และ อิม ศัพท์ เป็น ฏา, กี และ ฏี ตามลำดับ. ฏ อักษร มีประโยชน์เพื่อแสดงการอาเทศทั้งหมด. (เช่น) ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส. กีที, กีทิกฺโข, กีทิโส. สิ่งที่ปรากฏเหมือนสิ่งนี้ ชื่อว่า อีที, อีทิกฺโข, อีทิโส. ในอรรถ อาการ เป็น ยาทิ, ยาทิกฺโข, ยาทิโส. ตฺยาที, ตฺยาทิกฺโข, ตฺยาทิโส เป็นต้น.

---

3,88. තුම්හාම්හානං තාමෙ+කස්මිං

๓.88 อาเทศ ตุมฺหะ และ อมฺหะ เป็น ตา และ มา ในบทเดียว.

---

රී+රික්ඛ+කෙසු තුම්හාම්හානං තාමා හොන්තෙ+කස්මිං යථාක්කමං. ත්වං විය දිස්සති, අයං විය දිස්සතීති තාදී මාදී ඉච්චාදි. එකස්මින්ති කිං, තුම්හාදිසො අම්හාදිසො.

เมื่ออยู่หน้า รี, ริกขะ และ กะ ปัจจัย อาเทศ ตุมฺหะ และ อมฺหะ เป็น ตา และ มา ตามลำดับ ในบทเดียว. สิ่งที่ปรากฏเหมือนท่าน, สิ่งที่ปรากฏเหมือนข้าพเจ้า ชื่อว่า ตาที, มาที เป็นต้น. คำว่า 'เอกสฺมึ' (ในบทเดียว) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในรูป) ตุมฺหาทิโส, อมฺหาทิโส.

---

3,89. තං+ම+මඤ්ඤත්‍ර

๓.89 อาเทศ (ตุมฺหะ และ อมฺหะ) เป็น ตํ และ มํ ในบทอื่น.

---

රීරික්ඛකන්තතො+ඤ්ඤස්මිං උත්තරපදෙ තුම්හාම්හාන+මෙකස්මිං තං+මං හොන්ති යථාක්කමං. ත්වං දීපො එසං, අහං දීපො එසංති අඤ්ඤපදත්ථෙ තංදීපා මංදීපා. ත්වං සරණ+මෙසං, අහං සරණ+ මෙසන්ති [Pg.275] තංසරණා මංසරණා. තයා යොගො තය්‍යොගො, මයා යොගො මය්‍යොගොති අමාදිසමාසෙ නිග්ගහීතලොපො.

เมื่อมีบทหลังอื่นจากบทที่มีปัจจัย รี, ริกขะ และ กะ เป็นที่สุด อาเทศ ตุมฺหะ และ อมฺหะ ในบทเดียว เป็น ตํ และ มํ ตามลำดับ. (เช่น) ท่านเป็นที่พึ่งของชนเหล่านี้, ข้าพเจ้าเป็นที่พึ่งของชนเหล่านี้ ในอรรถอัญญบท เป็น ตํทีปา, มํทีปา. ท่านเป็นสรณะของชนเหล่านี้, ข้าพเจ้าเป็นสรณะของชนเหล่านี้ เป็น ตํสรณา, มํสรณา. การประกอบด้วยท่าน ชื่อว่า ตยฺโยโค, การประกอบด้วยข้าพเจ้า ชื่อว่า มยฺโยโค, ในอมาทิสมาส มีการลบนิคคหิต.

---

3,90. වෙ+තස්සෙ+ට

๓.90 อาเทศ เอตะ เป็น เอฏะ บ้าง.

---

රී+රික්ඛ+කෙසු එතස්ස එට වා හොති. එදී එතාදී, එදික්ඛො එතාදික්ඛො, එදිසො එතාදිසො.

เมื่ออยู่หน้า รี, ริกขะ และ กะ ปัจจัย อาเทศ เอตะ เป็น เอฏะ บ้าง. (เป็น) เอที, เอตาที. เอทิกฺโข, เอตาทิกฺโข. เอทิโส, เอตาทิโส.

---

44. භාවකාරකෙ ස්ව+ඝණ ඝ කා

๔๔. ในอรรถภาวะและอรรถการกะ ลง อ, ฆณะ, ฆะ และ กะ ปัจจัย.

---

භාවෙ කාරකෙ ච ක්‍රියත්ථා අ ඝණ ඝ කා හොන්ති බහුලං.

ในอรรถภาวะและอรรถการกะ ธาตุทั้งหลายที่มีความหมายเป็นกิริยา ย่อมลง อ, ฆณะ, ฆะ และ กะ ปัจจัย โดยมาก.

---

අපච්චයො-පග්ගණ්හනං පග්ගහො, එවං නිග්ගහො, ධම්මං ධාරෙතීති ධම්මධරො, එවං විනයධරො. තථා තං කරොතීති තක්කරො, ද්විත්තං. එවං හිතකරො, දිවසකරො, දිනකරො, දිවාකරො, නිසාකරො, ධනුං ගණ්හීති ධනුග්ගහො. එවං කවචග්ගහො. දද=දානෙ, සබ්බකාමං දදාතීති සබ්බකාමදදො, සබ්බදදො. ආතො ‘‘පරොක්ඛායඤ්චා’’ති චග්ගහණෙන ද්විත්තෙ ‘‘රස්සො පුබ්බස්සා’’ති රස්සෙ ච අන්නං දදාතීති අන්නදදො, එවං ධනදො. සංපුබ්බො ධා=ධාරණෙ, සබ්බං සන්ධහතීති සබ්බසන්ධො. නී=පාපනෙ, විපුබ්බො, විනෙසි විනෙති විනෙස්සති එතෙන එත්ථාති වා විනයො, එ+අයාදෙසා. නයනං නයො. සි=සෙවායං, නිපුබ්බො, නිස්සීයතීති නිස්සයො. සි=සයෙ, අනුසයි අනුසෙති අනුසෙස්සතීති අනුසයො. ඉ=ගතිම්හි, පතිපුබ්බො, පටිච්ච එතස්මා ඵල+මෙතීති පච්චයො. සං+උපුබ්බො, දාගමෙ සමුදයො[Pg.276]. චි=චයෙ, විනිච්ඡයතෙ+නෙන විනිච්ඡයනං වා විනිච්ඡයො, ‘‘නිතො චිස්ස ඡො’’ති චිස්ස ඡො. උච්චයනං උච්චයො, සංචයො. ඛි=ඛයෙ, ඛයනං ඛයො. ජි=ජයෙ, විජයනං විජයො, ජයො. කී=දබ්බවිනීමයෙ, වික්කයනං වික්කයො, කයො. ලී=සිලෙසනෙ, අල්ලීයන්ති එත්ථාති ආලයො, ලයො. (ඉවණ්ණන්තා).

(อ ปัจจัย) การประคองไว้ ชื่อว่า ปคฺคโห, เช่นเดียวกับ นิคฺคโห. ผู้ทรงไว้ซึ่งธรรม ชื่อว่า ธมฺมธโร, เช่นเดียวกับ วินยธโร. อนึ่ง ผู้ทำซึ่งสิ่งนั้น ชื่อว่า ตกฺกโร (ซ้อนพยัญชนะ). เช่นเดียวกับ หิตกโร, ทิวสกาโร, ทินกโร, ทิวากโร, นิสากโร. ผู้ถือซึ่งธนู ชื่อว่า ธนุคฺคโห. เช่นเดียวกับ กวจคฺคโห. ทท ธาตุ ในความให้, ผู้ให้ซึ่งกามทั้งปวง ชื่อว่า สพฺพกามทโท, สพฺพทโท. หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ด้วยการถือเอา จ ศัพท์ ในสูตร 'ปโรกฺขายญฺจ' ให้ซ้อนธาตุ และด้วยสูตร 'รสฺโส ปุพฺพสฺสา' ให้ทำรัสสะ, ผู้ให้ซึ่งข้าว ชื่อว่า อนฺนทโท. เช่นเดียวกับ ธนโท. ธา ธาตุ (ในความทรงไว้) มี สํ อยู่หน้า, ผู้เชื่อมโยงสิ่งทั้งปวง ชื่อว่า สพฺพสนฺโธ. นี ธาตุ (ในความนำไป) มี วิ อยู่หน้า, ย่อมแนะนำ ย่อมนำไป หรือจะนำไป ด้วยสิ่งนี้ หรือในที่นี้ ชื่อว่า วินโย (แปลง เอ เป็น อย). การนำไป ชื่อว่า นโย. สิ ธาตุ (ในความเสพ) มี นิ เป็นบทหน้า, ย่อมอาศัย ชื่อว่า นิสฺสโย. สิ ธาตุ (ในความนอน), ย่อมนอนตาม ย่อมนอนตาม หรือจะนอนตาม ชื่อว่า อนุสโย. อิ ธาตุ (ในความไป) มี ปฏิ เป็นบทหน้า, ผลย่อมมาโดยอาศัยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปจฺจโย. มี สํ และ อุ อยู่หน้า ลง ท อาคม เป็น สมุทโย. จิ ธาตุ (ในความสั่งสม), ย่อมวินิจฉัยด้วยสิ่งนี้ หรือการวินิจฉัย ชื่อว่า วินิจฺฉโย (แปลง จ เป็น ฉ ด้วยสูตร 'นิโต จิสฺส โฉ'). การรวบรวม ชื่อว่า อุจฺจโย, สญฺจโย. ขิ ธาตุ (ในความสิ้นไป), ความสิ้นไป ชื่อว่า ขโย. ชิ ธาตุ (ในความชนะ), การชนะวิเศษ ชื่อว่า วิชโย, ชโย. กี ธาตุ (ในความแลกเปลี่ยนสิ่งของ), การขาย ชื่อว่า วิกฺกโย, กโย. ลี ธาตุ (ในความติด), ย่อมติดอยู่ในที่นี้ ชื่อว่า อาลโย, ลโย. (จบหมวดธาตุที่มี อิ อักษรเป็นที่สุด).

---

ආසුණන්තීති අස්සවා, ආස්ස රස්සො. පටිස්සවනං පටිස්සවො. සු=පස්සවනෙ, ආභවග්ගා සවන්තීති ආසවා. රු=සද්දො රවතීති රවො. භවතීති භවො. පභවති එතස්මාති පභවො. ලූ=ඡෙදනෙ, ලවනං ලවො. (උවණ්ණන්තා).

ย่อมฟัง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อสฺสวะ (ผู้ฟัง/คนรับใช้) มีการทำ อา (ของ อา บทหน้า) ให้เป็นรัสสะ การรับคำ (รับฟัง) ชื่อว่า ปฏิสฺสวะ สุ ธาตุ ในความไหลออก ย่อมไหลไปจนถึงภวัคคภูมิ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อาสวะ รุ ธาตุ ในความส่งเสียง ย่อมส่งเสียง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า รวะ (เสียง) ย่อมมี ย่อมเป็น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภวะ (ภพ) ย่อมเกิดจากสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปภวะ (บ่อเกิด) ลู ธาตุ ในความตัด การตัด ชื่อว่า ลวะ (ธาตุที่มี อุ และ อู เป็นที่สุด)

---

චර=චරණෙ, සංචරණං සංචරො. දර=විදාරණෙ, ආදරනං ආදරො. ආගච්ඡති ආගමනංති වා ආගමො. සප්ප=ගමනෙ, සප්පතීති සප්පො. දිබ්බතීති දෙවො. පක්කමනං පක්කමතීති වා පක්කමො, එවං වික්කමො. චර=චරණෙ, වනං චරතීති වනචරො. කාමො අවචරති එත්ථාති කාමාවචරො ලොකො, කාමාවචරා පඤ්ඤා, කාමාවචරං චිත්තං. ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො. පාදෙන පිවතීති පාදපො. එවං කච්ඡපො. සිරස්මිං රුහතීති සිරොරුහො, මනාදිත්තා ඔ. ගුහායං සයතීති ගුහාසයං චිත්තං, එවං කුච්ඡිසයා වාතා. පබ්බතෙ තිට්ඨතීති පබ්බතට්ඨො පුරිසො, පබ්බතට්ඨා නදී, පබ්බතට්ඨං භස්මං. එවං ථලට්ඨං ජලට්ඨං.

จระ ธาตุ ในความเที่ยวไป การเที่ยวไปพร้อม ชื่อว่า สญฺจระ ทระ ธาตุ ในความทำลาย การเคารพ ชื่อว่า อาทระ ย่อมมา หรือการมา ชื่อว่า อาคมะ สัปปะ ธาตุ ในความไป ย่อมไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สปฺปะ (งู) ย่อมเล่น ย่อมรุ่งเรือง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า เทวะ (เทวดา) การก้าวไป หรือย่อมก้าวไป ชื่อว่า ปกฺกมะ ฉันนั้น วิกฺกมะ (การก้าวไปวิเศษ) จระ ธาตุ ในความเที่ยวไป ย่อมเที่ยวไปในป่า เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วนจระ (ผู้เที่ยวไปในป่า) กามย่อมเที่ยวไปในสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า กามาวจโร โลโก (โลกอันเป็นที่เที่ยวไปแห่งกาม), กามาวจรา ปญฺญา (ปัญญาอันเป็นที่เที่ยวไปแห่งกาม), กามาวจรํ จิตฺตํ (จิตอันเป็นที่เที่ยวไปแห่งกาม) โคทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า โคจระ (โคจร) ย่อมดื่มด้วยเท้า เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาทปะ (ต้นไม้) ฉันนั้น กจฺฉปะ (เต่า) ย่อมงอกขึ้นที่ศีรษะ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สิโรรูหะ (ผม) เพราะเป็นศัพท์หมวด มนะ เป็นต้น จึงอาเทศ (สระที่สุด) เป็น โอ ย่อมนอนอยู่ในถ้ำ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า คูหาสยํ จิตฺตํ (จิตอันนอนอยู่ในถ้ำ) ฉันนั้น กุจฺฉิสยา วาตา (ลมอันนอนอยู่ในท้อง) ย่อมตั้งอยู่ในภูเขา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปพฺพตฏฺโฐ ปุริโส (บุรุษผู้ตั้งอยู่ในภูเขา), ปพฺพตฏฺฐา นที (แม่น้ำอันตั้งอยู่ในภูเขา), ปพฺพตฏฺฐํ ภสฺมํ (เถ้าอันตั้งอยู่ในภูเขา) ฉันนั้น ถลฏฺฐะ (ตั้งอยู่ในบก), ชลฏฺฐะ (ตั้งอยู่ในน้ำ)

---

කිච්ඡත්ථෙ දුම්හි අකිච්ඡත්ථෙ සු+ඊසං+සුඛ උපපදෙසු-දුක්ඛෙන කරීයති කරණං වා දුක්කරං. එවං දුස්සයො, දුක්ඛෙන භරීයතීති දුබ්භරො මහිච්ඡො. එවං දුරක්ඛං චිත්තං, දුද්දසො ධම්මො, දුරනුබොධො ධම්මො. ඊසං සයතීති ඊසංසයො, එවං [Pg.277] සුඛසයො. ඊසං කරීයතීති ඊසක්කරං කම්මං. සුඛෙන කරීයතීති සුකරං පාපං බාලෙන. එවං සුභරො අප්පිච්ඡො, සුදස්සං පරවජ්ජං, සුබොධ+මිච්චාදි. සබ්බත්ථ පාදිඅමාදිසමාසා.

ในความหมายว่ายาก มี ทุ เป็นบทหน้า ในความหมายว่าง่าย มี สุ อีสัง และ สุขะ เป็นบทหน้า ย่อมกระทำได้โดยยาก หรือการกระทำโดยยาก ชื่อว่า ทุกฺกรํ (ทำได้ยาก) ฉันนั้น ทุสฺสยะ (พึ่งได้ยาก) ย่อมเลี้ยงดูได้โดยยาก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ทุพฺภระ (เลี้ยงดูยาก) ผู้มีความปรารถนามาก ฉันนั้น ทุรกฺขํ จิตฺตํ (จิตที่รักษาได้ยาก), ทุทฺทโส ธมฺโม (ธรรมที่เห็นได้ยาก), ทุรนุโพโธ ธมฺโม (ธรรมที่รู้ตามได้ยาก) ย่อมนอนได้เล็กน้อย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อีสํสยะ (นอนได้เล็กน้อย) ฉันนั้น สุขสยะ (นอนสบาย) ย่อมกระทำได้เล็กน้อย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อีสกฺกรํ กมฺมํ (กรรมที่ทำได้เล็กน้อย) ย่อมกระทำได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สุกรํ ปาปํ พาเลน (บาปที่คนพาลทำได้ง่าย) ฉันนั้น สุภระ (เลี้ยงง่าย) ผู้มีความปรารถนาน้อย, สุทสฺสํ ปรวชฺชํ (โทษของผู้อื่นที่เห็นได้ง่าย), สุโพธะ เป็นต้น ในที่ทั้งปวง เป็นปาทิสมาสและอวฺยยีภาวสมาสเป็นต้น

---

ඝණ-භවතීති භාවො, ඔ+ආවාදෙසා. අය=ඉති දණ්ඩකධාතු, අයති ඉතොති ආයො, ආහරතීති ආහාරො. උපහනතීති උපඝාතො, ‘‘හනස්ස ඝාතො ණානුබන්ධෙ’’ති ඝාතාදෙසො. රඤ්ජතීති රාගො, ‘‘කගා චජානං ඝානුබන්ධෙ’’ති ජස්ස ගො. රඤ්ජන්ති අනෙනාති රාගො. ‘‘අස්සා ණානුබන්ධෙ’’ති ආ, පජ්ජතෙ+නෙනාති පාදො. තුද=බ්‍යථනෙ, පතුජ්ජතෙ+නෙනාති පතොදො. ජරීයති අනෙනාති ජාරො, එවං දාරො. භජීයතීති භාගො. එවං භාරො. ලබ්භතීති ලාභො. වි+ඔපුබ්බො, වොහරීයතීති වොහාරො. දිය්‍යතීති දායො, යුක. විහඤ්ඤති එතස්මාති විඝාතො. විහරන්ති එත්ථාති විහාරො. ආරමන්ති එතස්මින්ති ආරාමො. පචනං වා පාකො, චස්ස කො. චජනං චාගො. යජනං යාගො. රජනං රාගො.

(ปัจจัย ฆณะ) ย่อมมี ย่อมเป็น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภาวะ มีการอาเทศ โอ เป็น อาวะ อยะ ธาตุ ในหมวดทัณฑกะ ย่อมไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อาโย (รายได้) ย่อมนำมา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อาหาโร (อาหาร) ย่อมประหัตประหาร เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อุปฆาโต (การประหัตประหาร) มีการอาเทศ หนะ เป็น ฆาตะ ในสูตรว่า “หนสฺส ฆาโต ณา นุพนฺเธ” ย่อมติดข้อง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ราคะ มีการอาเทศ ชะ เป็น คะ ในสูตรว่า “กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ” ย่อมติดข้องด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ราคะ มีการอาเทศ อะ เป็น อา ในสูตรว่า “อสฺสา ณา นุพนฺเธ” ย่อมถึงด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาโท (เท้า) ทุทะ ธาตุ ในความเบียดเบียน ย่อมเบียดเบียนด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปโตโท (ปฏัก) ย่อมทำให้แก่ (ชู้) ด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ชาโร ฉันนั้น ทาโร (ภรรยา) ย่อมแบ่ง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภาโค ฉันนั้น ภาโร (ภาระ) ย่อมได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ลาโภ มี วิ และ โอ เป็นบทหน้า ย่อมเรียกขาน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า โวหาโร (โวหาร) ย่อมให้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ทาโย (การให้) มีการลง ยุก อาคม ย่อมเบียดเบียนจากสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วิฆาโต (การเบียดเบียน) ย่อมอยู่จำพรรษาในสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วิหาโร (วิหาร) ย่อมยินดีในสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อาราโม (อาราม) การหุงต้ม หรือการหุงต้ม ชื่อว่า ปาโก มีการอาเทศ จ เป็น กะ การสละ ชื่อว่า จาโค การบูชา ชื่อว่า ยาโค การย้อม ชื่อว่า ราโค

---

127. අන+ඝණස්වා+පරීහි ළො

๑๒๗. ในปัจจัย อนะ และ ฆณะ มี อา และ ปริ เป็นบทหน้า อาเทศเป็น ฬะ

---

ආ+පරීහි පරස්ස දහස්ස ළො හොත+න+ඝණසු. පරිදහනං පරිළාහො. එවං දාහො. භඤ්ජනං සඞ්ගො. එවං සඞ්ගො. සංඛරනං සංඛාරො, ‘‘කරොතිස්ස ඛො’’ති කස්ස ඛො. එවං පරික්ඛාරො. ‘‘පුරස්මා’’ති කරස්ස ඛො, පුරෙක්ඛාරො, එත්තං තදමිනාදිපාඨා. එවං උපකාරො, ගාහො.

อาเทศ ทหะ ธาตุ ที่อยู่หลัง อา และ ปริ เป็น ฬะ ในปัจจัย อนะ และ ฆณะ การแผดเผาโดยรอบ ชื่อว่า ปริฬาโห (ความเร่าร้อน) ฉันนั้น ทาโห (ความร้อน) การหัก ชื่อว่า สงฺคะ ฉันนั้น สงฺคะ (ความข้อง) การปรุงแต่งพร้อม ชื่อว่า สงฺขาโร (สังขาร) มีการอาเทศ กะ เป็น ขะ ในสูตรว่า “กโรติสฺส โข” ฉันนั้น ปริกฺขาโร (บริขาร) มีการอาเทศ กะ เป็น ขะ ในสูตรว่า “ปุรสฺมา” เป็น ปุเรกฺขาโร (การเคารพ) มีการอาเทศเป็น เอ ด้วยปาฐะว่า ตทมินาทิ เป็นต้น ฉันนั้น อุปกาโร (การอุปการะ), คาโห (การยึดถือ)

---

ඝ-වචතීති [Pg.278] වකො. සිච=පග්ඝරණෙ, සෙචනං සෙකො. එවං සොකො, එඔවුද්ධියො. යුඤ්ජනං යොගො.

(ปัจจัย ฆะ) ย่อมพูด เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วกะ (กา) สิจะ ธาตุ ในความไหลออก การไหลออก ชื่อว่า เสกะ ฉันนั้น โสกะ (ความเศร้าโศก) มีการวุฒิเป็น เอ และ โอ การประกอบ ชื่อว่า โยคะ

---

ක-පී=තප්පනෙ, පීනෙතීති පීයො, කානුබන්ධත්තා න වුද්ධි, ‘‘යුවණ්ණාන+මියඞුවඞ සරෙ’’ති ඉයඞ. ඛිප=පෙරණෙ, ඛිපතීති ඛිපො. භුඤ්ජන්ත්‍ය+නෙනාති භුජො. යුධ=සම්පහාරෙ ආයුජ්ඣන්ති අනෙනාති ආයුධං.

(ปัจจัย กะ) ปี ธาตุ ในความอิ่มเอิบ ย่อมยังให้อิ่มเอิบ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปิโย (ที่รัก) เพราะมี กะ เป็นอนุพันธ์ จึงไม่มีการวุฒิ มีการลง อิยง ในสูตรว่า “ยุวณฺณานํ อิยงุวโง สเร” ขิปะ ธาตุ ในความซัดไป ย่อมซัดไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ขิปะ (การซัดไป) ย่อมบริโภคด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภุชะ (แขน) ยุธะ ธาตุ ในความประหัตประหาร ย่อมประหัตประหารด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อาวุธํ (อาวุธ)

---

45. දාධාත්වි

๔๕. ทา ธาตุ และ ธา ธาตุ มี อิ เป็นปัจจัย

---

දාධාතො බහුල+මි හොති භාවකාරකෙසු. දා=දානෙ, ආදියතීතිආදි. එවං උපාදි. ධා=ධාරණෙ, උදකං දධාතීති උදධි, ‘‘සඤ්ඤාය+මුදො+දකස්සා’’ති උදකස්ස උදාදෙසො. ජලං ධියතෙ අස්මින්ති ජලධි. වාලානි ධීයන්ති අස්මින්ති වාලධි. සන්ධීයති සන්ධාතීති වා සන්ධි. ධීයතීති ධි. විධීයති විධාති විධානං වා විධි. සම්මා සමං වා චිත්තං ආදධාතීති සමාධි.

ทา ธาตุ และ ธา ธาตุ ย่อมมี อิ เป็นปัจจัย โดยมาก ในภาวะและในการก ทา ธาตุ ในความให้ ย่อมรับ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อาทิ (การรับ) ฉันนั้น อุปาทิ (อุปาทิ) ธา ธาตุ ในความทรงไว้ ย่อมทรงไว้ซึ่งน้ำ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อุทธิ (มหาสมุทร) มีการอาเทศ อุทกะ เป็น อุทะ ในสูตรว่า “สญฺญาย มุทกสฺสา” น้ำย่อมถูกทรงไว้ในสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ชลธิ (มหาสมุทร) ขนทั้งหลายย่อมถูกทรงไว้ในสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วาลธิ (หาง) ย่อมถูกต่อ หรือย่อมต่อ ชื่อว่า สนฺธิ (การต่อ) ย่อมถูกทรงไว้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ธิ (ปัญญา/การทรงไว้) ย่อมถูกจัดแจง ย่อมจัดแจง หรือการจัดแจง ชื่อว่า วิธิ (วิธี) ย่อมตั้งจิตไว้โดยชอบ หรือโดยสม่ำเสมอ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สมาธิ (สมาธิ)

---

46. වමාදීහ්‍ය+ථු

๔๖. วระ ธาตุ เป็นต้น มี อถุ เป็นปัจจัย

---

වමාදීහි භාවකාරකෙස්ව+ථු හොති. වම=උග්ගිරණෙ, වමනං වමීයතීති වා වමථු. වෙප+කම්ප=චලනෙ, වෙපනං වෙපථු.

จาก วมะ ธาตุ เป็นต้น ย่อมมี อถุ เป็นปัจจัย ในภาวะและในการก วมะ ธาตุ ในความคายออก การคายออก หรือย่อมถูกคายออก ชื่อว่า วมถุ (การคายออก) เวปะ ธาตุ และ กัมปะ ธาตุ ในความไหว การไหว ชื่อว่า เวปถุ (ความสั่นสะเทือน)

---

47. ක්වි

๔๗. กวิ ปัจจัย

---

ක්‍රියත්ථා ක්වි හොති බහුලං භාවකාරකෙසු. කකාරො කානුබන්ධකාරියත්ථො.

ธาตุทั้งหลายที่มีความหมายเป็นกิริยา ย่อมมี กวิ เป็นปัจจัย โดยมาก ในภาวะและในการก อักษร กะ มีประโยชน์เพื่อต้องการทำหน้าที่ของ กะ อนุพันธ์

---

159. ක්විස්ස

๑๕๙. ของ กวิ ปัจจัย

---

ක්‍රියත්ථා [Pg.279] පරස්ස ක්විස්ස ලොපො හොති. සම්භවතීති සම්භූ. එවං විභවතීති විභූ, අභිභූ, සයම්භූ. තථා ධු=කම්පනෙ, සන්ධුනාතීති සන්ධු. විභාතීති විභා. පභාතීති පභා. සංගම්ම භාසන්ති එත්ථාති සභා, ‘‘ක්විම්හි ලොපො+න්තබ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති අන්තබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො. භුජෙන ගච්ඡතීති භුජගො. එවං උරගො. තුරං=සීඝං ගච්ඡතීති තුරඞ්ගො. ඛෙන ගච්ඡතීති ඛගො. විහායසෙ ගච්ඡතීති විහගො, තදමිනාදිපාඨා විහාදෙසො. න ගච්ඡතීති නගො. එවං අගො, ‘‘නගො වා+ප්පාණිනී’’ති විකප්පෙන නඤසමාසෙ ටාදෙසනිසෙධො. ජන=ජනනෙ, කම්මතො ජාතොති කම්මජො, අමාදිසමාසො, කම්මජො විපාකො, කම්මජා පටිසන්ධි, කම්මජං රූපං. එවං චිත්තජං, උතුජං, ආහාරජං. අත්තජො පුත්තො, වාරිම්හි ජාතො වාරිජො. එවං ථලජො. පඞ්කජං. ජලජං. අණ්ඩජං. සරසිජං, උපපදසමාසෙ බහුලංවිධානා විභත්‍යලොපෙ ‘‘මනාදීහී’’තිආදිනා සිආදෙසො. ද්වික්ඛත්තුං ජාතො ද්විජො, ‘‘තදමිනා’’ දිනා ක්ඛත්තුංලොපො. පච්ඡා ජාතො අනුජො. සඤ්ජානාතීති සඤ්ඤා. පජානාතීති පඤ්ඤා. එවං පතිට්ඨාතීති පතිට්ඨා. ඣා=චින්තායං, පරසම්පත්තිං අභිජ්ඣායතීති අභිජ්ඣා. හිතෙසිතං උපට්ඨාපෙත්වා ඣායතීති උපජ්ඣා. සො එව උපජ්ඣායො, ‘‘සකත්ථෙ’’ති යො. සම්මා ඣායන්ති එත්ථාති සංඣා. ක්විදන්තා ධාත්වත්ථං න ජහන්ති, ලිඞ්ගත්ථං පටිපාදයන්ති.

เมื่อธาตุอื่นมีอรรถเป็นกิริยา มีการลบกวิปัจจัย (เช่น) ผู้เกิดพร้อม ชื่อว่า สัมภู. เช่นนี้ ผู้เป็นใหญ่ ชื่อว่า วิภู, ผู้ครอบงำ ชื่อว่า อภิภู, ผู้เป็นเอง ชื่อว่า สยัมภู. เช่นนั้น ธุ ธาตุ ในความหมายว่าหวั่นไหว, ผู้สั่นสะเทือน ชื่อว่า สันธุ. ความรุ่งเรือง ชื่อว่า วิภา. แสงสว่าง ชื่อว่า ปภา. สถานที่ที่ประชุมกันแล้วพูดกันในที่นั้น ชื่อว่า สภา, ด้วยสูตรว่า "กวิมฺหิ โลโป+นฺตพฺยญฺชนสฺส" มีการลบพยัญชนะที่สุดของธาตุ. ผู้ไปด้วยขนด (งู) ชื่อว่า ภุชโค. เช่นนี้ อุรโค. ผู้ไปเร็ว (ม้า) ชื่อว่า ตุรังโค. ผู้ไปในอากาศ (นก) ชื่อว่า ขโค. ผู้ไปในอากาศ (นก) ชื่อว่า วิหโค, มีการแปลงเป็น วิหา ด้วยบทอ่านว่า ตทมินา เป็นต้น. สิ่งที่ไม่ไป (ภูเขา/ต้นไม้) ชื่อว่า นโค. เช่นนี้ อโค, ด้วยสูตรว่า "นโก วา+ปปาณินี" มีการห้ามแปลงเป็น ฏะ ในนญสมาสโดยวิกัปปะ. ชน ธาตุ ในความหมายว่าเกิด, สิ่งที่เกิดจากกรรม ชื่อว่า กัมมชะ, เป็นอมาทิสมาส, กัมมชวิบาก, กัมมชปฏิสนธิ, กัมมชรูป. เช่นนี้ จิตตชะ, อุตุชะ, อาหารชะ. บุตรผู้เกิดจากตน ชื่อว่า อัตตชะ, สิ่งที่เกิดในน้ำ (ปลา/บัว) ชื่อว่า วาริชะ. เช่นนี้ ถลชะ. ปังกชะ. ชลชะ. อัณฑชะ. สรสิชะ, ในอุปปทสมาส มีการลบวิภัตติด้วยสูตรว่า "พหุลํวิธานา" และมีการแปลงเป็น สิ ด้วยสูตรมี มนาทีหิ เป็นต้น. ผู้เกิดสองครั้ง ชื่อว่า ทวิชะ, มีการลบ กขัตตุง ด้วยสูตรมี ตทมินา เป็นต้น. ผู้เกิดภายหลัง (น้อง) ชื่อว่า อนุชะ. ความจำได้หมายรู้ ชื่อว่า สัญญา. ความรู้ทั่ว ชื่อว่า ปัญญา. เช่นนี้ ที่ตั้ง ชื่อว่า ปติฏฐา. ฌา ธาตุ ในความหมายว่าคิด, ความเพ่งเล็งสมบัติของผู้อื่น ชื่อว่า อภิจฉา. ผู้เพ่งดู (อุปัชฌาย์) ชื่อว่า อุปัชฌา. ท่านผู้นั้นแล ชื่อว่า อุปัชฌายะ, มีการลง โย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "สกัตเถ". เวลาที่เพ่งเล็งโดยชอบในที่นั้น ชื่อว่า สัญฌา. บทที่ลงท้ายด้วยกวิปัจจัย ย่อมไม่ละอรรถของธาตุ แต่ย่อมแสดงอรรถของลิงค์.

---

48. අනො

๔๘. อโน (ปัจจัย)

---

ක්‍රියත්ථා [Pg.280] භාවකාරකෙසු අනො හොති. නන්ද=සමිද්ධියං, භාවෙ-නන්දියතෙ නන්දනං. කම්මෙ-අනන්දීයිත්ථ නන්දීයති නන්දීයිස්සති නන්දිතබ්බන්ති වා නන්දනං වනං. ගහනං ගහනීයං වා ගහණං, ‘‘තථනරා’’ දිනා නස්ස ණො. ගණ්හනං, නිග්ගහීතස්ස නො. චරිතබ්බං චරණං. භුයතෙ භවනං. හුයතෙ හවනං. රුන්ධිතබ්බං රුන්ධනං රොධනං වා. භුඤ්ජිතබ්බං භුඤ්ජනං භොජනං වා. බුජ්ඣිතබ්බං බුජ්ඣනං, ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති යුක. බොධනං වා. සුති සුය්‍යති වා සවනං. පාපීයතීති පාපුණනං, ‘‘සකාපානං කුක+කූ’’ති යොගවිභාගා කුආගමෙ නාගමෙ ච තස්ස ණො ච. පාලීයතීති පාලනං ඉච්චාදි.

เมื่อธาตุมีอรรถเป็นกิริยา ในภาวะและกัมมการก มี อโน ปัจจัย. นันท ธาตุ ในความหมายว่าความเจริญ, ในภาวะ-ความยินดี ชื่อว่า นันทนะ. ในกรรม-สวนที่อันเขาได้ยินดีแล้ว ย่อมยินดี จักยินดี หรือพึงยินดี ชื่อว่า นันทนวัน. การรับ หรือ สิ่งที่พึงรับ ชื่อว่า คหณะ, มีการแปลง น เป็น ณ ด้วยสูตรมี ตถนรา เป็นต้น. คัณหณะ, มีการลง น อาคมเบื้องหลังนิคคหิต. ความพึงประพฤติ ชื่อว่า จรณะ. ความมี/ความเป็น/ที่อยู่ ชื่อว่า ภวนะ. การบูชา ชื่อว่า หวนะ. การพึงกั้น ชื่อว่า รุนธนะ หรือ โรธนะ. สิ่งที่พึงบริโภค ชื่อว่า ภุญชนะ หรือ โภชนะ. ความพึงรู้ ชื่อว่า พุชฌนะ, มี ยุกะ อาคม ด้วยสูตรว่า "ปทาทีนํ กวจิ". หรือ โพธนะ. การพึงฟัง หรือ สิ่งที่ย่อมถูกฟัง ชื่อว่า สวนะ. การย่อมถึง ชื่อว่า ปาปุณนะ, มี กุอาคม และ นาคม และมีการแปลงเป็น ณ ด้วยการแยกสูตรว่า "สกาปานํ กุกะ+กู". การย่อมรักษา ชื่อว่า ปาลนะ เป็นต้น.

---

කත්තරි-රජං හරතීති රජොහරණං තොයං. විජානාතීති විඤ්ඤාණං. ඝා=ගන්ධොපාදානෙ, ඝායතීති ඝානං. ඣා=චින්තායං, ඣායතීති ඣානං. කරොති අනෙනාති කාරණං, දීඝො. විආකරීයන්ති එතෙනාති බ්‍යාකරණං. පූරති+නෙනාති පූරණං. දීයතෙ+නෙනාති දානං. පමීයතෙ+නෙනාති පමාණං. වුච්චතෙ+නෙනාති වචනං. පනුදති පනුජ්ජතෙ+නෙනාති වා පනුදනං. සූද=පගරණෙ, සූදති සුජ්ජතෙ+නෙනාති වා සූදනො. සුණාති සුයතෙ+නෙනෙති වා සවනං. ලුයති ලුයතෙ+නෙනෙති වා ලවනං. එවං නයනං. පුනාති පුයතෙ+නෙනෙති වා පවනො. සමෙතීති සමණො සමනං වා. තථා භාවෙති භාවීයති එතායාති වා භාවනං. එවං පාචනං පාචාපනං ඉච්චාදි. ‘‘අන+සණස්වා පරීහි ළො’’ති ළො, ආළාහනං.

ในกัตตุการก-น้ำที่ย่อมนำธุลีไป ชื่อว่า รโชหรณะ. ธรรมชาติที่ย่อมรู้แจ้ง ชื่อว่า วิญญาณ. ฆา ธาตุ ในความหมายว่าการรับกลิ่น, เครื่องย่อมดมกลิ่น (จมูก) ชื่อว่า ฆานะ. ฌา ธาตุ ในความหมายว่าคิด, การย่อมเพ่ง ชื่อว่า ฌาน. เหตุที่ย่อมทำด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า การณะ, มีการทีฆะ. เครื่องที่ย่อมถูกจำแนกวิเศษด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า พยากรณ์. เครื่องที่ย่อมเต็มด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปูรณะ. สิ่งที่ย่อมให้ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ทานะ. เครื่องที่ย่อมถูกวัดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ประมาณ. เครื่องที่ย่อมถูกกล่าวด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า วจนะ. เครื่องที่ย่อมขับไล่ หรือ เครื่องที่ย่อมถูกขับไล่ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปนุทนะ. สูท ธาตุ ในความหมายว่าการปรุงอาหาร, เครื่องที่ย่อมปรุง หรือ เครื่องที่ย่อมถูกปรุงด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า สูทนะ. เครื่องที่ย่อมฟัง หรือ เครื่องที่ย่อมถูกฟังด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า สวนะ. เครื่องที่ย่อมเกี่ยว หรือ เครื่องที่ย่อมถูกเกี่ยวด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ลวนะ. เช่นนี้ นยนะ. เครื่องที่ย่อมชำระ หรือ เครื่องที่ย่อมถูกชำระด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปวนะ. ผู้ที่ย่อมสงบ ชื่อว่า สมณะ หรือ ความสงบ ชื่อว่า สมนะ. เช่นนั้น การที่ย่อมทำให้เจริญ หรือ การที่ย่อมถูกทำให้เจริญด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ภาวนา. เช่นนี้ ปาจนะ, ปาจาปนะ เป็นต้น. มีการแปลงเป็น ฬ ด้วยสูตรว่า "อน+สณสฺวา ปรีหิ ฬ", อาฬาหนะ.

---

අධිකරණෙ-තිට්ඨති අසින්ති ඨානං. එවං සයනං, සෙනං වා ආසනං. අධිකරීයති එත්ථාති අධිකරණං.

ในอธิกรณสาธนะ-สถานที่ที่ย่อมตั้งอยู่ ชื่อว่า ฐานะ. เช่นนี้ สยนะ, หรือ เสนะ อาสนะ. สถานที่ที่ย่อมถูกกระทำในที่นั้น ชื่อว่า อธิกรณ์.

---

සම්පදානාපාදානෙසු-සම්මා [Pg.281] පදීයතෙ යස්ස තං සම්පදානං. අපෙච්ච එතස්මා ආදදාතීති අපාදානං. බහුලාධිකාරා චලනාදීහිපි සීලසාධුධම්මෙසුපි අනො, චලති සීලෙනාති චලනො එවං ජලනො, කොධනො, කොපනො. මණ්ඩ=භුසනෙ, මණ්ඩෙති සීලෙනාති මණ්ඩනො. එවං භූසනො. ‘‘අඤ්ඤාත්‍රපී’’ති ඔකාරනිසෙධො.

ในสัมปทานสาธนะและอัปปาทานสาธนะ-สิ่งที่ย่อมถูกให้โดยชอบแก่ผู้ใด สิ่งนั้น ชื่อว่า สัมปทานะ. แดนที่ย่อมหลีกไปรับเอาจากสิ่งนี้ ชื่อว่า อัปปาทานะ. ด้วยอำนาจแห่งบทว่า พหุล แม้ในธาตุมี จล เป็นต้น ในอรรถแห่งศีลและธรรมอันดีงาม ก็มี อโน ปัจจัย, ผู้ที่ย่อมหวั่นไหวโดยปกติ ชื่อว่า จลนะ เช่นนี้ ชลนะ, โกธนะ, โกปนะ. มัณฑ ธาตุ ในความหมายว่าประดับ, ผู้ที่ย่อมประดับโดยปกติ ชื่อว่า มัณฑนะ. เช่นนี้ ภูสนะ. มีการห้ามโอการะ ด้วยสูตรว่า "อญฺญาตฺรปิ".

---

49. ඉත්ථිය+ම+ණ+ක්ති+ක+යක+යා ච

๔๙. ในอิตถีลิงค์ มีปัจจัยคือ อะ, มะ, ณะ, กติ, กะ, ยกะ และ ยา เป็นต้น

---

ඉත්ථිලිඞ්ගෙ භාවෙ කාරකෙ ච ක්‍රියත්ථා අආදයො හොන්ති අනො ච බහුලං.

ในอิตถีลิงค์ เมื่อธาตุมีอรรถเป็นกิริยา ในภาวะและในกัตตุการกเป็นต้น มีปัจจัยมี อะ เป็นต้น และ อโน ปัจจัย โดยมาก.

---

අ-ජර=වයොහානියං, ජිරති ජිරණං වා ජරා. ‘‘ඉත්ථිය+ම+ත්වා’’ති ආපච්චයො. පටිසම්භිජ්ජතීති පටිසම්භිදා. පටිපජ්ජති එතායාති පටිපදා. එවං සම්පදා, ආපදා. උපාදීයතීති උපාදා. ඉක්ඛ+චක්ඛ=දස්සනෙ, උපඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා. ‘‘යුවණ්ණාන+මෙඔ ලුත්තා’’ති එකාරො. චින්තනං චින්තා. සික්ඛ=විජ්ජොපාදානෙ, සික්ඛනං සික්ඛීයන්තීති වා සික්ඛා. එවං භික්ඛා. ඉච්ඡනං ඉච්ඡා. ‘‘ගමයමි’’ච්චාදිනා ච්ඡඞාදෙසො. පුච්ඡ=පුච්ඡනෙ, පුච්ඡනං පුච්ඡා. මිධ+මෙධ=සඞ්ගමෙ, අපඨිතධාතු, මෙධනං මෙධා. එවං ගුධ=පරිවෙඨනෙ, ගොධනං ගොධා. තිතික්ඛනං තිතික්ඛා. එවං වීමංසා, ජිගුච්ඡා, පිපාසා, පුත්තියා. ඊහනං ඊහා.

อะ ปัจจัย - ชร ธาตุ ในความหมายว่าความเสื่อมแห่งวัย, ความย่อมแก่ หรือ การแก่ ชื่อว่า ชรา. มี อา ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "อิตถิยา+มะ+ตวา". ธรรมชาติที่ย่อมแตกฉาน ชื่อว่า ปฏิสัมภิทา. ข้อปฏิบัติที่ย่อมปฏิบัติด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปฏิปทา. เช่นนี้ สัมปทา, อาปทา. ความย่อมถูกยึดมั่น ชื่อว่า อุปาทา. อิกขะ และ จักขะ ธาตุ ในความหมายว่าการเห็น, ความย่อมเพ่งดู ชื่อว่า อุเบกขา. มีการแปลงเป็น เอ ด้วยสูตรว่า "ยุวณฺณาน+เมโอ ลุตฺตา". ความนึกคิด ชื่อว่า จินตา. สิกขะ ธาตุ ในความหมายว่าการเรียนรู้, การศึกษา หรือ สิ่งที่ย่อมถูกศึกษา ชื่อว่า สิกขา. เช่นนี้ ภิกขา. ความปรารถนา ชื่อว่า อิจฉา. มีการแปลงเป็น ฉ ด้วยสูตรมี คมยมิ เป็นต้น. ปุจฉะ ธาตุ ในความหมายว่าการถาม, การถาม ชื่อว่า ปุจฉา. มิธะ และ เมธะ ธาตุ ในความหมายว่าการรวมกัน, เป็นธาตุที่ไม่ได้ระบุไว้ในธาตุปาฐะ, ปัญญา ชื่อว่า เมธา. เช่นนี้ คุธะ ธาตุ ในความหมายว่าการห่อหุ้ม, ตัวเหี้ย ชื่อว่า โคธา. ความอดทน ชื่อว่า ติติกขา. เช่นนี้ วิมังสา, ชิคัจฉา, ปิปาสา, ปุตติยา. ความพยายาม ชื่อว่า อีหา.

---

ණ-කරණං කාරා, ‘‘අස්සා ණානුබන්ධෙ’’ති ආ හොති, එව+මුපරිපි. හරණං හාරා මුත්තාවලි. තරණං තාරා, ධරණං ධාරා. අරණං ආරා.

ณะ ปัจจัย - การทำ ชื่อว่า การา, มีการแปลงเป็น อา ด้วยสูตรว่า "อสฺสา ณานุพนฺเธ", แม้ในเบื้องบนก็เช่นเดียวกัน. สายสร้อยมุก ชื่อว่า หารา. ดาว ชื่อว่า ตารา, กระแสน้ำ ชื่อว่า ธารา. เหล็กแหลม ชื่อว่า อารา.

---

යථාකථඤ්චි සද්දම්හි, රුළ්හියා අත්ථනිච්ඡයො.

ในศัพท์ที่สำเร็จมาโดยประการใดก็ตาม การวินิจฉัยอรรถย่อมมีได้ด้วยความนิยม (รูฬหิ).

---

ක්ති-සම්භුවනං [Pg.282] සම්භුති. ‘‘න තෙ’’ච්චාදිනා න වුද්ධි. සවනං සුති. නයනං නයති එතායාති වා නීති. මඤ්ඤතීති මති, ‘‘ගමාදිරානං ලොපොන්තබ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ගමාදිත්තා නලොපො. ගමනං ගන්තබ්බාති වා ගති. උපහනනං උපහති. රමන්ති එතාය රමනං වා රති. තනනං තති. නියමනං නියති. භුඤ්ජනං භුත්ති. යුඤ්ජනං යුත්ති, පරරූපං. එවං සමාපජ්ජනං සමාපජ්ජතෙති සමාපත්ති. සම්පත්ති. යජ=දෙවපූජාසඞ්ගතිකරණදානෙසු, යජනං ඉට්ඨි, ‘‘යජස්ස යස්ස ටියී’’ති ටිආදෙසො, ‘‘පුච්ඡාදිතො’’ති තස්ස ඨො, පරරූපපඨමක්ඛරා ච. සාසනං සිට්ඨි, ‘‘සාසස්ස සිස වා’’ති සිස, සානන්තරස්ස තස්ස ඨො’’ති ඨාදෙසො. භෙදනං භිජ්ජතෙති වා භිත්ති. භජ=සෙවායං, භජනං භත්ති. තන=විත්ථාරෙ, තනොතීති තන්ති, නස්ස නිග්ගහීතාදි.

กติ ปัจจัย - การเกิดพร้อม ชื่อว่า สัมภูติ. ด้วยกฎมี "นะ เต" เป็นต้น ไม่มีการวุฒิ. การฟัง ชื่อว่า สุติ. การนำไป หรือ (สิ่งที่) ย่อมนำไปด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า นีติ. (สิ่งที่) ย่อมสำคัญ ชื่อว่า มติ, ด้วยกฎ "คมาทิรานํ โลปนตพยัญชนัสสา" มีการลบ น เพราะเป็นธาตุมี คม เป็นต้น. การไป หรือ (สิ่งที่) พึงไป ชื่อว่า คติ. การประหัตประหาร ชื่อว่า อุปหติ. (สิ่งที่) ย่อมยินดีด้วยสิ่งนี้ หรือ การยินดี ชื่อว่า รติ. การแผ่ไป ชื่อว่า ตติ. การควบคุม ชื่อว่า นิยติ. การบริโภค ชื่อว่า ภุตติ. การประกอบ ชื่อว่า ยุตติ, มีปรรูป. เช่นนี้ การเข้าถึงพร้อม หรือ (สิ่งที่) ย่อมเข้าถึงพร้อม ชื่อว่า สมาปัตติ. สัมปัตติ. ธาตุ 'ยช' ในความหมายว่า 'การบูชาเทพ, การรวมกัน, การกระทำ, การให้', การบูชา ชื่อว่า อิฏฐิ, ด้วยกฎ "ยชัสสะ ยัสสะ ฏิยี" มีการแปลงเป็น ฏิ, ด้วยกฎ "ปุจฉาทิโต" มีการแปลงเป็น ฐะ, และมีปรรูปและพยัญชนะตัวแรก. การสั่งสอน ชื่อว่า สิฏฐิ, ด้วยกฎ "สาสัสสะ สิสะ วา" มี สิสะ, ด้วยกฎ "สานันตรัสสะ ตัสสะ ฐะ" มีการแปลงเป็น ฐะ. การทำลาย หรือ (สิ่งที่) ย่อมถูกทำลาย ชื่อว่า ภิตติ. ธาตุ 'ภช' ในความหมายว่า 'การเสพ', การเสพ ชื่อว่า ภัตติ. ธาตุ 'ตน' ในความหมายว่า 'การแผ่ไป', (สิ่งที่) ย่อมแผ่ไป ชื่อว่า ตันติ, มีการแปลง น เป็น นิคคหิตเป็นต้น.

---

ක-ගුහන්තී එත්ථාති ගුහා, ඔකාරනිවුත්ති. රුජතීති රුජා. මොදන්ති එතායාති මුදා නාම මුදිතා.

กะ ปัจจัย - (สิ่งที่) ย่อมซ่อนอยู่ในที่นั้น ชื่อว่า คุหา, มีการห้าม โอการะ. (สิ่งที่) ย่อมเจ็บปวด ชื่อว่า รุชา. (สิ่งที่) ย่อมยินดีด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า มุทา หรือ มุทิตา.

---

යක-විද=ඤාණෙ, විදනං විදන්ති එතායාති වා විජ්ජා, දස්ස ජෙ පුබ්බරූපං. යජනං ඉජ්ජා, ටිආදෙසො.

ยกะ ปัจจัย - ธาตุ 'วิท' ในความหมายว่า 'ความรู้', การรู้ หรือ (สิ่งที่) ย่อมรู้ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า วิชชา, มีการแปลง ท เป็น ชะ และมีบุพรูป. การบูชา ชื่อว่า อิจชา, มีการแปลงเป็น ฏิ.

---

ය-සයන්ති එත්ථාති සෙය්‍යා, ද්විත්තං. අජ=වජ=ගමනෙ, සමජනං සමජන්ති එත්ථාති වා සමජ්ජා. පපුබ්බො, පබ්බජනං පබ්බජ්ජා. තවග්ගවරණා’’දිම්හි ‘‘චවග්ගබයඤා’’ති යොගවිභාගෙන වස්ස බෙ ද්විත්තං. ඌම්හි පරිචරණං පරිචරියා. ජාගරණං ජාගරියා.

ยะ ปัจจัย - (สิ่งที่) ย่อมนอนในที่นั้น ชื่อว่า เสยยา, มีการซ้อนพยัญชนะ. ธาตุ 'อช' และ 'วช' ในความหมายว่า 'การไป', การประชุม หรือ (สิ่งที่) ย่อมประชุมกันในที่นั้น ชื่อว่า สมาชชา. มี ปะ เป็นบทหน้า, การบวช ชื่อว่า ปัพพัชชา. ในกฎมี "ตวคควารณา" เป็นต้น ด้วยการแยกโยคะ "จวคคพยัญญา" มีการซ้อนพยัญชนะ ว เป็น พ. ใน อุ ปัจจัย - การบำรุง ชื่อว่า ปริจริยา. การตื่น ชื่อว่า ชาคริยา.

---

අන-පයොජකෙ [Pg.283] කාරියධාතුතො කත්තුං පයොජනං කාරණං, එකාරනිසෙධො නස්ස ණො ච. එවං හරිතුං පයොජනං හාරණං. විද=අනුභවෙ, විත්ති වෙදයතීති වා වෙදනා. වන්ද=අභිවාදනථුතීසු, වන්දනං වන්දනා. උපාසනං උපාසනා. චිත=සංචෙතනායං, චෙතයතීති චෙතනා. දෙසියතීති දෙසනා. භාවියතීති භාවනා.

อนะ ปัจจัย - ในความหมายที่เป็นเหตุ (ปโยชกะ) จากธาตุที่ถูกใช้ (การิยธาตุ) เหตุที่เป็นเครื่องทำ ชื่อว่า การณะ, มีการห้าม เอการะ และแปลง น เป็น ณ. เช่นนั้น เหตุที่เป็นเครื่องนำไป ชื่อว่า หารณะ. วิทธาตุในความเสวยอารมณ์, ความรู้ หรือสภาพที่ยังบุคคลให้เสวยอารมณ์ ชื่อว่า เวทนา. วันทธาตุในความไหว้และสรรเสริญ, การไหว้ ชื่อว่า วันทนา. การเข้าไปนั่งใกล้ (การบำรุง) ชื่อว่า อุปาสนา. จิตธาตุในความจงใจ, สภาพที่ยังบุคคลให้คิด ชื่อว่า เจตนา. สภาพที่ถูกแสดง ชื่อว่า เทศนา. สภาพที่ถูกอบรม ชื่อว่า ภาวนา.

---

50. ජාහාහි නි

๕๐. จากธาตุ ชา และ หา มี นิ ปัจจัย

---

ජා=වයොහානිම්හි, හා=චාගෙ, ඉමෙහි ඉත්ථියං නි හොති. ජානං=වයපරිපාකො ජානි. හානං හානි.

ชาธาตุในความเสื่อมแห่งวัย, หาธาตุในความสละ, จากธาตุเหล่านี้มี นิ ปัจจัยในอิตถีลิงค์. ความเสื่อมคือความแก่รอบแห่งวัย ชื่อว่า ชานิ. ความเสื่อม ชื่อว่า หานิ.

---

51. කරා රිරියො

๕๑. จากธาตุ กร มี ริริยะ ปัจจัย

---

කරතො රිරියො හොති+ත්ථියං. රානුබන්ධත්තා අරලොපෙ කරණං කිරියා. ‘‘ක්‍රියා’’ති ‘‘තුංතායෙ’’ච්චාදිම්හි ‘‘ක්‍රියායං’’ති යොගවිභාගා රියරම්හි අරලොපො, රිකාරො කකාරෙ+නුබන්ධො හොති.

จาก กร ธาตุ มี ริริยะ ปัจจัยในอิตถีลิงค์. เพราะมี ร เป็นอนุพันธ์ จึงมีการลบ อะ และ ระ, การกระทำ ชื่อว่า กิริยา. คำว่า ‘‘กริยา’’ ใน ‘‘ตุงตายะ’’ เป็นต้น มีการแยกโยคะว่า ‘‘กริยายัง’’ จึงมีการลบ อะ และ ระ ใน ริยะระ, และ ริการะ เป็นอนุพันธ์ของ กการะ.

---

52. ඉ+කි+තී සරූපෙ

๕๒. อิ, กิ, ตี ปัจจัยในความมีรูปเหมือนกัน

---

ධාතුස්ස සරූපෙ+භිධෙය්‍යෙ එතෙ හොන්ති. වචඉච්ච+යං ධාතු එව වචි. එවං යුධි. ‘‘කරොතිස්ස ඛො’’ති විකරණස්ස ඤාපිතත්තා ‘‘කත්තරි ලො’’ති ලො, පචති. අකාරො කකාරොති ඝණන්තෙන කාරසද්දෙන ඡට්ඨීසමාසො.

ปัจจัยเหล่านี้มีในความหมายที่แสดงรูปของธาตุ. ธาตุ วจิ ก็คือ วจธาตุ นั่นเอง. เช่นนั้น ยุธิ. เพราะมีการแสดงวิกรรณะว่า ‘‘กโรติสสะ โข’’ จึงมี โล ปัจจัยในกัตตุวาจก ว่า ‘‘กัตตริ โล’’ เช่น ปจติ. อการะ และ กการะ เป็นฉัฏฐีสมาสกับคำว่า การะ ที่ลงท้ายด้วย ฆณะ.

---

53. සීලා+භික්ඛඤ්ඤා+වස්සකෙසු ණී

๕๓. ในความประพฤติ (ปกติ), ความบ่อยๆ, และความแน่นอน มี ณี ปัจจัย

---

ක්‍රියත්ථා [Pg.284] ණී හොති සීලාදීසු. සංස=පසංසනෙ, පියපුබ්බො, පියං පසංසති සීලෙනාති පියපසංසී රාජා. අථ වා පියං පසංසති සීලෙන වා ධම්මෙන වා තස්මිං සාධු වාති පියපසංසී, පියපසංසනී, පියපසංසි කුලං, ආවුද්ධිම්හි තථා සච්චවාදී, ධම්මවාදී. සීඝයායීති ‘‘අස්සා+ණාපිම්හී යුක’’ ඉති යුක. පාපකාරී, මාලකාරී ඉච්චාදි. උණ්හං භුඤ්ජති සීලෙනාති උණ්හභොජී, ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති ඔකාරො.

ณี ปัจจัยมีในความหมายของกิริยาในความประพฤติเป็นต้น. สังสธาตุในตัวอย่างสรรเสริญ, มี ปิยะ เป็นบทหน้า, พระราชาผู้สรรเสริญสิ่งที่น่ารักโดยปกติ ชื่อว่า ปิยปสังสิ. อีกอย่างหนึ่ง ผู้สรรเสริญสิ่งที่น่ารักโดยปกติ หรือโดยธรรม หรือผู้ดีในสิ่งนั้น ชื่อว่า ปิยปสังสิ (ปุ.), ปิยปสังสินี (อิต.), ปิยปสังสิ (นปุ.) ตระกูลที่สรรเสริญสิ่งที่น่ารัก, ในความเจริญก็เช่นกัน สัจจวาที, ธัมมวาที. สีฆยายี เพราะมี ยุกะ ปัจจัยใน ‘‘อัสสาณาปิมหิ ยุกะ’’. ปาปการี, มาลการี เป็นต้น. ผู้บริโภคของร้อนโดยปกติ ชื่อว่า อุณหโภชี, มี โอการะ ด้วยกฎ ‘‘ลหุสสุปันตัสสา’’.

---

ආභික්ඛඤ්ඤෙ-පුනප්පුන ඛීරං පිවතීති ඛීරපායී, යුක. අවස්සං කරොතීති අවස්සකාරී. ‘‘ස්‍යාදි ස්‍යාදිනෙ+කත්ථං’’ති සමාසෙ විභත්තිලොපෙ ච කතෙ ‘‘ලොපො’’ති නිග්ගහීතලොපො. සතන්දායීති එත්ථ බහුලංවිධානා විභත්තිඅලොපෙ අමාදිසමාසපටිසෙධෙ ච කතෙ වග්ගන්තං.

ในความบ่อยๆ ผู้ดื่มนมบ่อยๆ ชื่อว่า ขีรปายี, มี ยุกะ ปัจจัย. ผู้ทำสิ่งแน่นอน ชื่อว่า อวัสสการี. เมื่อมีการทำสมาสว่า ‘‘สยาทิ สยาทิเน กัตถัง’’ และมีการลบวิภัตติแล้ว มีการลบนิคคหิตด้วยกฎ ‘‘โลโป’’. ในคำว่า สตันทายี นี้ เพราะมีการบัญญัติโดยมาก จึงมีการไม่ลบวิภัตติ และมีการห้ามสมาสมี อะ เป็นต้น และมีการทำวรรคันตะ.

---

අඤ්ඤස්මිං අත්ථෙපි ‘‘ණී’’ති යොගවිභාගෙන සිද්ධං. සාධුකාරී, බ්‍රහ්මචාරී, අස්සද්ධභොජී. පණ්ඩිතං අත්තානං මඤ්ඤතීති පණ්ඩිතමානී, බහුස්සුතධාරී ඉච්චාදි.

ในความหมายอื่นก็สำเร็จด้วยการแยกโยคะว่า ‘‘ณี’’. สาธุการี, พรหมจารี, อัสสัทธโภชี. ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต ชื่อว่า ปัณฑิตมานี, พหุสสุตธารี เป็นต้น.

---

සාධුකරණං සාධුකාරො, සො අස්ස අත්ථීති සාධුකාරීති ඝණන්තා ඊ.

การทำดี คือ สาธุกาโร, ผู้มีสิ่งนั้น ชื่อว่า สาธุการี เพราะมี อี ปัจจัยที่ลงท้ายด้วย ฆณะ.

---

54. ථාවරි+ත්තර භඞ්ගුර භිදුර භාසුර භස්සරා

๕๔. ถาวรี, อิตตระ, ภังคุระ, ภิทุระ, ภาสุระ, ภัสสระ

---

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ සීලෙ ගම්‍යමානෙ. ඉමිනා නිපාතනා වරපච්චයො ච ථාස්ස ථො ච, තිට්ඨති සීලෙනාති ථාවරො. ඉ=අජ්ඣෙනගතීසු[Pg.285], ත්තරපච්චයො, ගච්ඡති සීලෙනාති ඉත්තරො. භඤ්ජ=ඔමද්දනෙ, භජ්ජතෙ සයමෙව භජ්ජති වා අත්තනා අත්තානන්ති භඞ්ගුරො, කම්මෙ කත්තරි වා ගුරපච්චයො. භිජ්ජතෙ සයමෙව භින්දති වා අත්තානන්ති භිදූරො, එත්ථ කූරපච්චයො, කකාරො+නුබන්ධො. පරභඤ්ජනවිසයෙසුපි උදාහරණෙසු න හොති. තත්ථාපි කෙචි ‘‘දොසන්ධකාරභිදූරො’’ති ඉදං සන්ධාය ඉච්ඡන්ති. භාසති දිප්පතීති භාසුරො, උරපච්චයො. සරපච්චයෙ භස්සරො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති රස්සො. (තෙකාලිකප්පච්චයා).

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปเมื่อความประพฤติ (ปกติ) ปรากฏ. ด้วยการนิบาตนี้ มี วร ปัจจัย และแปลง ถะ เป็น โถ, ผู้ตั้งอยู่โดยปกติ ชื่อว่า ถาวโร. อิธาตุในความไปโดยปกติ, มี ตตระ ปัจจัย, ผู้ไปโดยปกติ ชื่อว่า อิตตโร. ภัญชธาตุในความบดขยี้, สิ่งที่แตกเอง หรือแตกด้วยตนเอง ชื่อว่า ภังคุโร, มี คุร ปัจจัยในกรรมวาจกหรือกัตตุวาจก. สิ่งที่แตกเอง หรือทำลายตนเอง ชื่อว่า ภิทูโร, ในที่นี้มี กูร ปัจจัย, กการะ เป็นอนุพันธ์. ในตัวอย่างที่เกี่ยวกับความทำลายผู้อื่นก็ไม่มี. ในที่นั้น บางคนก็ต้องการโดยอ้างอิงถึงคำว่า ‘‘โทสันธการภิทูโร’’. สิ่งที่ส่องแสงหรือรุ่งเรือง ชื่อว่า ภาสุโร, มี อุร ปัจจัย. ใน สร ปัจจัย เป็น ภัสสโร, มี รัสสะ ด้วยกฎ ‘‘พยัญชเน ทีฆรัสสา’’. (ปัจจัยที่ใช้ได้ทั้งสามกาล).

---

55. කත්තරි භූතෙ ක්තවන්තු+ක්තාවී

๕๕. ในอดีตกาล กัตตุวาจก มี กตวันตุ และ กตาวี ปัจจัย

---

භූතෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ක්තවන්තු+ක්තාවී හොන්ති කත්තරි. විජිනීති විජිතවා විජිතාවී, කානුබන්ධත්තා න වුද්ධි. ගුණවන්තු දණ්ඩිසමං. හු=හවනෙ, අග්ගිං අහවීති හුතවා හුතාවී, හුතාවිනී හුතවානී. ‘‘භූතෙ’’ති යාව ‘‘ආහාරත්ථා’’ති අධිකාරො.

ในความหมายอดีตกาล จากธาตุที่แสดงกิริยา มี กตวันตุ และ กตาวี ปัจจัยในกัตตุวาจก. ผู้ชนะ ชื่อว่า วิชิตวา วิชิตาวี, เพราะมี ก เป็นอนุพันธ์ จึงไม่มีการวุฒิ. เหมือนกับ คุณวันตุ และ ทัณฑิ. หุธาตุในความบูชา, ผู้บูชาไฟ ชื่อว่า หุตวา หุตาวี, หุตาวินี หุตวานี. คำว่า ‘‘ภูเต’’ มีอำนาจไปจนถึง ‘‘อาหารัตถา’’.

---

56. ක්තො භාවකම්මෙසුති

๕๖. กตะ ปัจจัยในภาววาจกและกรรมวาจก

---

භාවෙ කම්මෙ ච භූතෙ ක්තො හොති. අසනං ආසිතං භවතා, ඤි. කරීයිත්ථාති කතො කටො භවතා, ‘‘ගමාදිරානං’’ ත්‍යාදිනා රලොපො. එව+මුපරිපි.

ในภาววาจกและกรรมวาจกในอดีตกาล มี กตะ ปัจจัย. การนั่ง เป็น อาสิตัง โดยท่าน, มี ญิ ปัจจัย. สิ่งที่ถูกทำแล้ว เป็น กโต หรือ กโฏ โดยท่าน, มีการลบ ระ ด้วยกฎ ‘‘คมาทิรานัง’’ เป็นต้น. เช่นนั้นในเบื้องบนก็เช่นกัน.

---

57. කත්තරි චා+රම්භෙ

๕๗. ในกัตตุวาจกและในความเริ่มต้น

---

ක්‍රියාරම්භෙ කත්තරික්තො හොති යථාපත්තඤ්ච, පකරීති පකතො භවං කටං. පකරීයිත්ථාති පකතො කටො භවතා. පසුපීති [Pg.286] පසුත්තො භවං. පසුපීයිත්ථාති පසුත්තං භවතා, පරරූපං.

ในความเริ่มต้นของกิริยา มีกตปัจจัยในกัตตุวาจกตามที่ควร. ท่านเริ่มทำเสื่อ ชื่อว่า ปกโต. เสื่ออันท่านเริ่มทำแล้ว ชื่อว่า ปกโต. ท่านหลับแล้ว ชื่อว่า ปสุตโต. การหลับอันท่านทำแล้ว ชื่อว่า ปสุตตัง, มีการแปลงเป็นรูปหลัง (ปรารูป).

---

58. ඨා+ස වස සිලිස සී රුහ ජර ජනීහි

๕๘. หลังธาตุเหล่านี้ คือ ฐา, ส, วส, สิลิส, สี, รุห, ชร, ชนิ

---

ඨාදීහි කත්තරි ක්තො හොති යථාපත්තඤ්ච. උපට්ඨාසීති උපට්ඨීතො භවං ගුරුං. උපට්ඨීයිත්ථාති උපට්ඨිතො ගුරු භොතා, ‘‘ඨාස්සී’’ති ඨාස්ස ඉ. එවං උපාසීති උපාසිතො. උපාසීයිත්ථාති උපාසිතො. ‘‘ඤි බ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ඤි. අනුවුසි අනුවුසීයිත්ථාති වා අනුවුසීතො. ‘‘අස්සූ’’ති අස්ස උකාරො. ආපුබ්බො සිලිස=ආලිඞ්ගනෙ, ආසිලෙසි ආසිලෙසීයිත්ථාති වා ආසිලිට්ඨො. ‘‘සානන්තරස්ස තස්ස ඨො’’ති ඨෙ පරරූපං පඨමක්ඛරඤ්ච. අධිසයි අධිසීයිත්ථාති වා අධිසයිතො ඛටොපිකං භවං, අධිසයිතා ඛටොපිකා භොතා. එවං ආරුහි ආරුහීයිත්ථාති වා ආරුළ්හො රුක්ඛං භවං, ආරුළ්හො රුක්ඛො භොතා, ‘‘රුහාදීහි හො ළ චා’’ති තස්ස හකාරො පුබ්බහකාරස්ස ච ළො. අනුජීරි අනුජීරීයිත්ථාති වා අනුජිණ්ණො වසලිං භවං, අනුජිණ්ණා වසලී භොතා, ‘‘තරාදීහි රිණ්ණො’’ති ක්තස්ස රිණ්ණාදෙසො ‘‘රානුබන්ධෙ’’ත්‍යාදිනා අරභාගස්ස ලොපො ච. අන්වජායි අන්වජායිත්ථාති වා අනුජාතො මාණවකො මාණවිකං, අනුජාතා මාණවිකා මාණවකෙන, ‘‘ජනිස්සා’’ති නස්ස ආ.

หลังธาตุมี ฐา เป็นต้น มีกตปัจจัยในกัตตุวาจกตามที่ควร. ท่านบำรุงครู ชื่อว่า อุปัฏฐิโต. ครูอันท่านบำรุงแล้ว ชื่อว่า อุปัฏฐิโต, มีการลง อิ อาคม ในคำว่า 'ฐาสิ'. ในทำนองเดียวกัน ผู้เข้าไปใกล้ (บำรุง) ชื่อว่า อุปาสิโต. ผู้ (หรือสิ่งที่) ถูกเข้าไปใกล้แล้ว ชื่อว่า อุปาสิโต. มีการลง ญิ อาคม ด้วยสูตร 'ญิ พยัญชนัสสา'. ท่านอยู่ตามแล้ว หรือสิ่งที่ถูกอยู่ตามแล้ว ชื่อว่า อนุวุสิโต. มีการแปลง อะ เป็น อุ ด้วยสูตร 'อัสสู'. สิลิสธาตุมี อา อุปสรรคอยู่หน้า ในความหมายว่ากอดรัด, ท่านกอดรัดแล้ว หรือสิ่งที่ถูกกอดรัดแล้ว ชื่อว่า อาสิลิฏโฐ. มีการแปลง ตะ เป็น ฐะ และซ้อน ฐะ (เป็นรูปหลัง) ด้วยสูตร 'สานันตรัสสะ ตัสสะ โฐ'. ท่านนอนทับเตียง ชื่อว่า อธิสยิโต, เตียงอันท่านนอนทับแล้ว ชื่อว่า อธิสยิตา. ในทำนองเดียวกัน ท่านขึ้นต้นไม้ ชื่อว่า อารุฬโห, ต้นไม้ที่ท่านขึ้นแล้ว ชื่อว่า อารุฬโห, มีการแปลง หะ เป็น ฬะ และ ตะ เป็น หะ ด้วยสูตร 'รุหาทีหิ โห ฬะ จา'. ท่านแก่ตามหญิงแพศยา ชื่อว่า อนุชิณโณ, หญิงแพศยาอันท่านแก่ตามแล้ว ชื่อว่า อนุชิณณา, มีการอาเทศ กตปัจจัย เป็น ริณณะ ด้วยสูตร 'ตราทีหิ ริณโณ' และลบส่วน อะระ ด้วยสูตร 'รานุพันเธ' เป็นต้น. มาณพเกิดตามมาณวิกา ชื่อว่า อนุชาโต, มาณวิกาอันมาณพเกิดตามแล้ว ชื่อว่า อนุชาตา, มีการแปลง อะ ที่ ชนธาตุ เป็น อา ด้วยสูตร 'ชนิสสา'.

---

59. ගමනත්ථා+කම්මකා+ධාරෙ ච

๕๙. ในธาตุที่มีความหมายว่าไป, ในธาตุที่เป็นอกรรมกริยา, และในอรรถอาธาระ

---

ගමනත්ථතො [Pg.287] අකම්මකතො ච ක්‍රියත්ථා ආධාරෙ ක්තො හොති කත්තරි ච යථාපත්තඤ්ච. යා=පාපුණනෙ, යාතවන්තො අස්මින්ති යාතං ඨානං. යාතවන්තො යාතා, යානං යාතං. එත්ථ සන්තම්පි කම්මං අනිච්ඡිතං. යායිතාති යාතො පථො. ‘‘යෙ ගත්‍යත්ථා, තෙ බුද්ධ්‍යත්ථා. යෙ බුද්ධ්‍යත්ථා, තෙ ගත්‍යත්ථා’’ති වුත්තත්තා තථලක්ඛණං යාථාවතො ආගතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො ඉතිපි හොති. ආසිතවන්තො අස්මින්ති ආසිතං. ආසිතවන්තො ආසිතා. ආසන+මාසිතං.

หลังธาตุที่มีความหมายว่าไป และธาตุที่เป็นอกรรมกริยา มีกตปัจจัยในอรรถอาธาระและกัตตุวาจกตามที่ควร. ยาธาตุ ในความหมายว่าถึง, สถานที่ที่ไปถึงแล้ว ชื่อว่า ยาตัง. ผู้ไปแล้ว ชื่อว่า ยาตา, การไป ชื่อว่า ยาตัง. ในที่นี้ แม้จะมีกรรมอยู่แต่ก็ไม่ประสงค์จะกล่าวถึง. ทางที่ถูกไปแล้ว ชื่อว่า ยาโต. เพราะมีคำกล่าวว่า 'ธาตุใดมีอรรถว่าไป ธาตุนั้นมีอรรถว่ารู้, ธาตุใดมีอรรถว่ารู้ ธาตุนั้นมีอรรถว่าไป' ดังนั้น คำว่า ตถาคโต จึงหมายถึง ผู้เสด็จไปแล้วอย่างนั้น หรือผู้เสด็จมาแล้วตามความเป็นจริง หรือผู้ตรัสรู้แล้ว. สถานที่ที่นั่งแล้ว ชื่อว่า อาสิตัง. ผู้ที่นั่งแล้ว ชื่อว่า อาสิตา. การนั่ง ชื่อว่า อาสิตัง.

---

60. ආහාරත්ථා

๖๐. ในความหมายว่ากลืนกิน

---

අජ්ඣොහාරත්ථා ආධාරෙ ක්තො හොති යථාපත්තඤ්ච. භුත්තවන්තො+ස්මින්ති භුත්තං. එවං පීතං, ‘‘ගාපාන+මී’’ති ඊ. භුඤ්ජනං භුත්තං පානං පීතං. භුඤ්ජීයිත්ථාති භුත්තො ඔදනො. එවං පීතං උදකං. අකත්තත්ථං භින්නයොගකරණං. බහුලාධිකාරා කත්තරිපි ‘‘අපිවිංසූති පීතා ගාවො’’ති හොතෙව. සිද=පාකෙ, පස්සිජ්ජීති පස්සන්නො, ‘‘ගමනත්ථ’’ දිනා ක්තො, ‘‘භිදා’’ දිනා තස්ස නො පරරූපඤ්ච. අමඤ්ඤිත්ථාති මතො. ඉච්ඡීයිත්ථාති ඉට්ඨො. අබුජ්ඣිතාති බුද්ධො, ‘‘ධො ධහභෙහී’’ති තස්ස ධො. පූජීයිත්ථාති පූජිතො, චුරාදිත්තා ණි. එවං සීලීයිත්ථාති සීලිතො. රක්ඛීයිත්ථාති රක්ඛිතො. ඛමීයිත්ථාති ඛන්තො, මස්ස නිග්ගහීතං. අක්කොච්ඡීයිත්ථාති අක්කුට්ඨො, ආස්ස රස්සො. රුස=රොසෙ, අරොසීති රුට්ඨො, ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා කත්තරි ක්තො. ඤිම්හි රුසිතො. හර=හරණෙ, අභි+ වි+ආපුබ්බො[Pg.288], අභිබ්‍යාහරීයිත්ථාති අභිබ්‍යාහටො. දය=දානගතිහිංසාදානෙසු, අදයීයිත්ථාති දයිතො. හස=ආලික්‍යෙ, අහසීති හට්ඨො. කාමීයිත්ථාති කන්තො, ‘‘ණිණාපීනං තෙසූ’’ති එත්ථ ‘‘ණිණාපීනං’’ති යොගවිභාගා චුරාදිණිලොපො. සංයමීති සංයතො. නඤපුබ්බො, න මරීති අමතො, නඤසමාසෙ නස්ස ටො.

หลังธาตุที่มีอรรถว่ากลืนกิน มีกตปัจจัยในอรรถอาธาระตามที่ควร. สถานที่ที่พวกเรากินแล้ว ชื่อว่า ภุตตัง. ในทำนองเดียวกัน ปีตัง, มีการแปลงเป็น อี ด้วยสูตร 'คาปานมี'. การกิน ชื่อว่า ภุตตัง, การดื่ม ชื่อว่า ปีตัง. ข้าวสุกอันเขาเคี้ยวกินแล้ว ชื่อว่า ภุตโต โอทโน. ในทำนองเดียวกัน น้ำอันเขาดื่มแล้ว ชื่อว่า ปีตัง อุทกัง. การแยกโยคะ (สูตร) เพื่ออรรถอื่นนอกจากกัตตุ. ด้วยอำนาจบทว่า พหุละ แม้ในกัตตุวาจกก็มีรูปว่า 'ปีตา คาโว' (แม่โคทั้งหลายดื่มแล้ว). สิทธาตุ ในอรรถว่าหุงต้ม, หุงต้มแล้ว ชื่อว่า ปสันโน, ลง กตปัจจัย ด้วยสูตร 'คมนตฺถ' เป็นต้น, แปลง ตะ เป็น นะ และซ้อน นะ (เป็นรูปหลัง) ด้วยสูตร 'ภิทา' เป็นต้น. เขาตายแล้ว ชื่อว่า มโต. สิ่งที่เขาปรารถนาแล้ว ชื่อว่า อิฏโฐ. ท่านรู้แจ้งแล้ว ชื่อว่า พุทโธ, แปลง ตะ เป็น โธ ด้วยสูตร 'โธ ธหเภหิ'. สิ่งที่เขาบูชาแล้ว ชื่อว่า ปูชิโต, ลง ณิ ปัจจัย เพราะเป็นหมวดจุราทิ. ในทำนองเดียวกัน สิ่งที่เขาประพฤติแล้ว ชื่อว่า สีลิโต. สิ่งที่เขารักษาแล้ว ชื่อว่า รักขิโต. สิ่งที่เขาอดทนแล้ว ชื่อว่า ขันโต, แปลง มะ เป็น นิคคหิต. สิ่งที่เขาด่าแล้ว ชื่อว่า อักกุฏโฐ, รัสสะ อา เป็น อะ. รุสธาตุ ในอรรถว่าโกรธ, เขาโกรธแล้ว ชื่อว่า รุฏโฐ, ลง กตปัจจัย ในกัตตุวาจก ด้วยสูตร 'คมนตฺถ' เป็นต้น. เมื่อมี ญิ อาคม เป็น รุสิโต. หรธาตุ ในอรรถว่านำไป, มี อภิ, วิ, อา อุปสรรคอยู่หน้า, สิ่งที่เขากล่าวแล้ว ชื่อว่า อภิพยาหโฏ. ทยธาตุ ในอรรถว่าให้, ไป, เบียดเบียน, และเมตตา, สิ่งที่เขาเมตตาแล้ว ชื่อว่า ทยิโต. หสธาตุ ในอรรถว่าร่าเริง, เขาหัวเราะแล้ว ชื่อว่า หัฏโฐ. สิ่งที่เขารักแล้ว ชื่อว่า กันโต, ลบ ณิ ปัจจัยในหมวดจุราทิ ด้วยการแยกโยคะ 'ณิณาปีนัง' ในสูตร 'ณิณาปีนัง เตสุ'. เขาสังวรแล้ว ชื่อว่า สัญญโต. เมื่อมี นญ นำหน้า, เขาไม่ตาย ชื่อว่า อมโต, ในนญสมาส แปลง น เป็น อ.

---

කට්ඨං දුක්ඛං ආපන්නොති ඵලභූතෙ දුක්ඛෙ කට්ඨසද්දස්ස වත්තනතො ඵලස්ස භාවිත්තා භූතෙයෙව ක්තො. කස=ගතිහිංසාවිලෙඛනෙසු, අකසි=හිංසීති කට්ඨං.

คำว่า 'กัฏฐัง ทุกขัง อาปันโน' หมายถึง ผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์อันลำบาก. เพราะคำว่า กัฏฐะ ใช้ในความหมายของทุกข์ที่เป็นผล และผลนั้นเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว กตปัจจัยจึงใช้ในอดีตกาลเท่านั้น. กสธาตุ ในอรรถว่าไป, เบียดเบียน, และขีดเขียน, เขาเบียดเบียนแล้ว ชื่อว่า กัฏฐัง.

---

150. භිදාදිතො නො ක්ත+ක්තවන්තූනං

๑๕๐. หลังธาตุหมวดภิทาทิ แปลง ตะ แห่งกตปัจจัย และตวันตุปัจจัย เป็น โน.

---

භිදාදීහි පරෙසං ක්ත+ක්තවන්තූනං තස්ස නො හොති. ආකතිගණො+යං. ‘‘ක්තො භාවකම්මෙසූ’’ති කම්මෙ උපරි සබ්බත්ථ ක්තො. භිජ්ජිත්ථොති භින්නො, තස්ස නෙ පරරූපං. අභින්දීති භින්නවා, ‘‘කත්තරි භූතෙ’’ ච්චාදිනා ක්තවන්තු. එව+මුපරිපි. ඡිජ්ජිත්ථාති ඡින්නො. අඡින්දීති ඡින්නවා. ඡද=අපවාරණෙ, ඡාදීයිත්ථාති ඡන්නො. අඡාදයීති ඡන්නවා, චුරාදිත්තා ණි, තස්ස ‘‘ණිණාපීනං තෙසූ’’ති එත්ථ ‘‘ණි’’ ඉති යොගවිභාගා ලොපො. ඛිද=අසහනෙ, ඛිජ්ජීති ඛින්නො ඛින්නවා, කත්තරි. එව+මුපරිපි. උප්පජ්ජීති උප්පන්නො උප්පන්නවා. සිද=පාකෙ, අසිජ්ජීති සින්නො සින්නවා. සද=විසරණගත්‍ය වසාදනාදානෙසු, සිදීති සන්නො සන්නවා. පීනීති පීනො පීනවා. සූ=පසවෙ, සූනීති සූනො. පසවීති සූනවා. දී=ඛයෙ, දීයීති දීනො දීනවා. ඩී+ලී=ආකාසගමනෙ, ඩීයීති ඩීනො ඩීනවා. ලීයි [Pg.289] ලෙයි අලීයීති ලීනො ලීනවා. අලුයීති ලූනො ලූනවා.

ตะ แห่ง กตปัจจัย และ ตวันตุปัจจัย ที่อยู่หลังธาตุหมวดภิทาทิ แปลงเป็น โน. หมวดธาตุนี้เป็นอากติคณะ (หมวดที่รวบรวมโดยการยกตัวอย่าง). ด้วยสูตร 'กโต ภาวกัมเมสุ' กตปัจจัยจึงใช้ในอรรถกรรมในที่ทั้งปวงเบื้องบน. แตกแล้ว ชื่อว่า ภินโน, แปลง ตะ เป็น นะ และซ้อน นะ (เป็นรูปหลัง). เขาแตกแล้ว ชื่อว่า ภินนวา, ลง ตวันตุปัจจัย ด้วยสูตร 'กัตตริ ภูเต' เป็นต้น. แม้ในคำเบื้องบนก็เช่นเดียวกัน. ขาดแล้ว ชื่อว่า ฉินโน. เขาขาดแล้ว ชื่อว่า ฉินนวา. ฉทธาตุ ในอรรถว่าปกปิด, ปกปิดแล้ว ชื่อว่า ฉันโน. เขาปกปิดแล้ว ชื่อว่า ฉันนวา, ลง ณิ ปัจจัย เพราะเป็นหมวดจุราทิ, ลบ ณิ นั้นด้วยการแยกโยคะ 'ณิ' ในสูตร 'ณิณาปีนัง เตสุ'. ขิทธาตุ ในอรรถว่าไม่ทนทาน, เหนื่อยแล้ว ชื่อว่า ขินโน, เขาเหนื่อยแล้ว ชื่อว่า ขินนวา, ในกัตตุวาจก. แม้ในคำเบื้องบนก็เช่นเดียวกัน. เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่า อุปปันโน, เขาเกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่า อุปปันนวา. สิทธาตุ ในอรรถว่าหุงต้ม, สุกแล้ว ชื่อว่า สินโน, เขาทำสุกแล้ว ชื่อว่า สินนวา. สทธาตุ ในอรรถว่าแผ่ไป, ไป, ทรุดลง, และให้, ทรุดลงแล้ว ชื่อว่า สันโน, เขาทำทรุดลงแล้ว ชื่อว่า สันนวา. อ้วนแล้ว ชื่อว่า ปีโน, เขาทำให้อ้วนแล้ว ชื่อว่า ปีนวา. สูธาตุ ในอรรถว่าคลอด, คลอดแล้ว ชื่อว่า สูโน. เขาคลอดแล้ว ชื่อว่า สูนวา. ทีธาตุ ในอรรถว่าสิ้นไป, สิ้นไปแล้ว ชื่อว่า ทีโน, เขาทำสิ้นไปแล้ว ชื่อว่า ทีนวา. ฑีธาตุ และ ลีธาตุ ในอรรถว่าไปในอากาศ, บินแล้ว ชื่อว่า ฑีโน, เขาบินแล้ว ชื่อว่า ฑีนวา. ซ่อนแล้ว ชื่อว่า ลีโน, เขาซ่อนแล้ว ชื่อว่า ลีนวา. ตัดแล้ว ชื่อว่า ลูโน, เขาตัดแล้ว ชื่อว่า ลูนวา.

---

151. දාත්වි+න්නො

๑๕๑. หลังทาธาตุ แปลง ตะ เป็น อินโน.

---

දාතො ක්ත+ක්තවන්තූනං තස්ස ඉන්නො හොති. අදායිත්ථාති දින්නො. අද්දීති දින්නවා.

ตะ แห่งกตปัจจัย และตวันตุปัจจัย ที่อยู่หลังทาธาตุ แปลงเป็น อินโน. ให้แล้ว ชื่อว่า ทินโน. เขาให้แล้ว ชื่อว่า ทินนวา.

---

152. කිරාදීහි ණොති

๑๕๒. หลังธาตุหมวดกิราทิ แปลง ตะ เป็น โณ.

---

ණො. උපරි සබ්බත්ථ ක්ත+ක්තවන්තූනංති යොජෙතබ්බං. කිර=විකිරණෙ, අකිරීයිත්ථාති කිණ්ණො. අකිරීති කිණ්ණවා. අපුරීති පුණ්ණො පුණ්ණවා. අඛීයිත්ථාති ඛීණො. අඛීයීති ඛීණවා.

แปลงเป็น โณ. พึงประกอบความว่า ตะ แห่งกตปัจจัย และตวันตุปัจจัย ในที่ทั้งปวงเบื้องบน. กิรธาตุ ในอรรถว่าโปรย, โปรยแล้ว ชื่อว่า กิณโณ. เขาโปรยแล้ว ชื่อว่า กิณณวา. เต็มแล้ว ชื่อว่า ปุณโณ, เขาทำให้เต็มแล้ว ชื่อว่า ปุณณวา. สิ้นไปแล้ว ชื่อว่า ขีโณ. เขาทำสิ้นไปแล้ว ชื่อว่า ขีณวา.

---

153. තරාදීහි රිණ්ණොති

๑๕๓. หลังธาตุหมวดตระ แปลง ตะ เป็น ริณโณ.

---

තස්ස රිණ්ණො. රකාරො අන්තසරාදිලොපත්ථො. අතරීති තිණ්ණො තිණ්ණවා. අජීරීති ජිණ්ණො ජිණ්ණවා. පරිචීයිත්ථාති චිණ්ණො. පරිචීයීති චිණ්ණවා. එත්ථ චිස්ස විකප්පවිධානත්තා පන පරිචිත+උපචිතාදයොපි සිද්ධා එව.

แปลง ตะ เป็น ริณโณ. ร อักษร มีไว้เพื่อเป็นเครื่องหมายในการลบสระที่สุดธาตุและส่วนเบื้องต้น. ข้ามแล้ว ชื่อว่า ติณโณ, เขาข้ามแล้ว ชื่อว่า ติณณวา. แก่แล้ว ชื่อว่า ชิณโณ, เขาแก่แล้ว ชื่อว่า ชิณณวา. ประพฤติแล้ว ชื่อว่า จิณโณ. เขาประพฤติแล้ว ชื่อว่า จิณณวา. ในที่นี้ เพราะมีการกำหนดให้ทำได้ตามใจชอบ (วิกัป) คำว่า ปริจิตะ และ อุปจิตะ เป็นต้น จึงสำเร็จรูปได้เช่นกัน.

---

154. ගො භඤ්ජාදීහිති

๑๕๔. หลังธาตุหมวดภัญชะ เป็นต้น แปลง ตะ เป็น โค.

---

භඤ්ජාදිතො තස්ස ග හොති. අභඤ්ජීති භග්ගො භග්ගවා. ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා කත්තරි ක්තපච්චයෙ තස්ස ඉමිනා ගකාරෙ පරරූපං නිග්ගහීතලොපො ච. ලග=සඞ්ගෙ, අලගීති ලග්ගො ලග්ගවා. මුජ්ජ=මුජ්ජනෙ, නිමුජ්ජීති නිමුග්ගො නිමුග්ගවා, එත්ථ සංයොගාදිලොපො. වීජ+භයචලනෙසු, සංපුබ්බො, සංවිජ්ජීති සංවිග්ගො සංවිග්ගවා.

ตะ (ta) ปัจจัยที่ตามหลังธาตุหมวดภญฺชาทิ จะกลายเป็น ค (ga). “ภคฺโค” (bhaggo) และ “ภคฺควา” (bhaggavā) มาจาก “อภญฺชี” (abhañjī). ใน ตปัจจัย (kta) ที่ใช้ในกัตตุวาจก ด้วยสูตรว่า “คมนตฺถา...” เป็นต้น ตะ (ta) นั้นจะกลายเป็น ค (ga) ด้วยสูตรนี้, และมีการทำปรรูป (pararūpaṃ) และการลบนิคคหิต (niggahītalopo). ธาตุ “ลค” (laga) ในความหมายว่า “ติด” (saṅge), “ลคฺโค” (laggo) และ “ลคฺควา” (laggavā) มาจาก “อลคี” (alagī). ธาตุ “มุชฺช” (mujja) ในความหมายว่า “จม” (mujjane), “นิมุคฺโค” (nimuggo) และ “นิมุคฺควา” (nimuggavā) มาจาก “นิมุชฺชี” (nimujjī), ในที่นี้มีการลบพยัญชนะต้นของพยัญชนะสังโยค (saṃyogādilopo). ธาตุ “วีช” (vīja) ในความหมายว่า “กลัว และ หวั่นไหว” (bhayacalanesu), เมื่อมี สํ (saṃ) นำหน้า, “สํวิคฺโค” (saṃviggo) และ “สํวิคฺควา” (saṃviggavā) มาจาก “สํวิชฺชี” (saṃvijjī).

---

155. සුසා ඛොති

๑๕๕. เบื้องหลังสุสธาตุ (ตปัจจัย) เป็น โข

---

සුසතො [Pg.290] පරෙසං ක්ත+ක්තවන්තූනං තස්ස ඛො හොති. සුස=සොසෙ. සුස්සීති සුක්ඛො සුක්ඛවා.

ตะ (ta) และ ตวันตุ (tavantu) ปัจจัยที่ตามหลังธาตุ “สุส” (susa) นั้นจะกลายเป็น โข (kho). ธาตุ “สุส” (susa) ในความหมายว่า “แห้ง” (sose). “สุกฺโข” (sukkho) และ “สุกฺขวา” (sukkhavā) มาจาก “สุสฺสี” (sussī).

---

156. පචා කො

๑๕๖. เบื้องหลังปจธาตุ (ตปัจจัย) เป็น โก

---

පචා පරෙසං ක්ත+ක්තවන්තූනං තස්ස කො හොති. පච්චීති පක්කො. පචීති පක්කවා.

ตะ (ta) และ ตวันตุ (tavantu) ปัจจัยที่ตามหลังธาตุ “ปจ” (paca) นั้นจะกลายเป็น โก (ko). “ปกฺโก” (pakko) มาจาก “ปจฺจี” (paccī). “ปกฺกวา” (pakkavā) มาจาก “ปจี” (pacī).

---

157. මුචා වාති

๑๕๗. เบื้องหลังมุจธาตุ (ตปัจจัย) เป็น โก บ้าง

---

මුචා පරෙසං ක්ත+ක්තවන්තූනං තස්ස කො වා හොති. මුච=මොචනෙ, මුච්චීති මුක්කො මුත්තො. අමුචීති මුක්කවා මුත්තවා. සක්කො-තිණ්වාදීසු ‘‘ඉ භී කා’’ දිනා සිද්ධං. අසක්ඛීති සක්කො. ක්ත+ක්තවන්තූසු සත්තො සත්තවාත්වෙව හොති.

ตะ (ta) และ ตวันตุ (tavantu) ปัจจัยที่ตามหลังธาตุ “มุจ” (muca) นั้นจะกลายเป็น โก (ko) บ้าง. ธาตุ “มุจ” (muca) ในความหมายว่า “ปล่อย” (mocane), “มุกฺโก” (mukko) หรือ “มุตฺโต” (mutto) มาจาก “มุจฺจี” (muccī). “มุกฺกวา” (mukkavā) หรือ “มุตฺตวา” (muttavā) มาจาก “อมุจี” (amucī). คำว่า “สกฺโก” (sakko) ในหมวดติณวาทิปัจจัย สำเร็จรูปด้วยสูตร “อิ ภี กา” เป็นต้น. “สกฺโก” (sakko) มาจาก “อสฺสกฺขี” (asakkhī). ใน ตะ (kta) และ ตวันตุ (ktavantu) ปัจจัย จะเป็น “สตฺโต” (satto) และ “สตฺตวา” (sattavā) เท่านั้น.

---

106. මුහ+බහානඤ්ච තෙ කානුබන්ධෙ+ත්වෙ

๑๐๖. และ (การเปลี่ยนรูป) ของ มุหธาตุ และ พหธาตุ เมื่อ ตปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ตามหลัง ยกเว้น ตฺวา ปัจจัย

---

මුහ+බහානං දුහිස්ස ච දීඝො හොති තකාරාදො කානුබන්ධෙ ත්වාන+ත්වාවජ්ජිතෙ. මුහ=වෙචිත්තෙ, බහ+බ්‍රහ+බ්‍රූහ වුද්ධියං. මුය්හිත්ත බය්හිත්ථාති මූළ්හො බාළ්හො, ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා අකම්මකත්තා කත්තරි ක්තෙ දීඝො ‘‘රුහාදීහි හො ළ චා’’ති තස්ස හො ච හස්ස ළො ච හොති. එවං ගූළ්හො. ‘‘කානුබන්ධෙ+ත්වෙ’’ති යාව ‘‘සාසස්ස සිස වා’’ ත්‍ය+ධිකාරො.

ธาตุ มุห (muha), พห (baha) และ ทุห (duha) มีสระเสียงยาว เมื่อมีปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วย ต (ta) และมี ก (ka) เป็นอนุพันธ์ ยกเว้น ตฺวาน (tvāna) และ ตฺวา (tvā) ปัจจัย. มุห (muha) ในความหมายว่าความหลง (vecitte), พห (baha) พรห (braha) และ พรูห (brūha) ในความหมายว่าความเจริญ (vuddhiyaṃ). มูโฬฺห (mūḷho) และ พาโฬฺห (bāḷho) มาจาก มุยฺหิตฺถ (muyhitta) และ พยฺหิตฺถ (bayhittha), กตปัจจัย (kto) ลงในกัตตุวาจกตามสูตร คมนตฺถ... เป็นต้น มีสระเสียงยาว และ ต (ta) เป็น โห (ho) ห (ha) เป็น ฬ (ḷo) ด้วยสูตร รุหาทีหิ โห ฬ จ. เช่นเดียวกัน คูโฬฺห (gūḷho). บทว่า กานุพนฺเธตฺเว เป็นบทตามไป (adhikāra) จนถึงสูตร สาสสฺส สิส วา.

---

107. වහස්සු+ස්ස

๑๐๗. อุ (u) แห่งธาตุ วห (vaha)

---

වහස්ස උස්ස දීඝො හොති තෙ. වුය්හිත්ථාති වූළ්හො, ‘‘අස්සූ’’ති උකාරෙ ඉමිනා දීඝො.

อุ (u) ของธาตุ วห (vaha) เป็นสระเสียงยาว เมื่อมี ต (ta) ปัจจัย. วูโฬฺห (vūḷho) มาจาก วุยฺหิตฺถ (vuyhittha), เป็นสระเสียงยาวด้วยสูตรนี้ ในเพราะ อุ (u) อักษร ตามสูตร อสฺสู (assū).

---

108. ධාස්ස හි

๑๐๘. หิ (hi) แห่งธาตุ ธา (dhā)

---

ධා=ධාරණෙ+තිමස්ස [Pg.291] හි හොති වා තෙ. නිධීයිත්ථාති නිහිතො. නිදහීති නිහිතවා නිහිතාවී.

ธาตุ ธา (dhā) ในความหมายว่าการทรงไว้ (dhāraṇe) เป็น หิ (hi) บ้าง เมื่อมี ต (ta) ปัจจัย. นิหิโต (nihito) มาจาก นิธียิตฺถ (nidhīyittha). นิหิตวา (nihitavā) หรือ นิหิตาวี (nihitāvī) มาจาก นิทหี (nidahī).

---

109. ගමාදිරානං ලොපො+න්තස්ස

๑๐๙. การลบพยัญชนะที่สุดแห่งธาตุหมวดคมาทิและธาตุที่มี ร (ra) เป็นที่สุด

---

ගමාදීනං රකාරන්තානඤ්ච අන්තස්ස ලොපො හොති තෙ. අගමීති ගතො. ඛඤ්ඤිත්ථාති ඛතො, කම්මෙ. එවං හඤ්ඤිත්ථාති හතො. තන=විත්ථාරෙ, තඤ්ඤිත්ථාති තතො. යම=උපරමෙ, සංයමීති සඤ්ඤතො, ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා කත්තරි ක්තො, ‘‘යෙ සංස්සා’’ති නිග්ගහීතස්ස ඤො පුබ්බරූපඤ්ච. එවං අරමීති රතො. කරීයිත්ථාති කතො.

การลบพยัญชนะที่สุดแห่งธาตุหมวดคมาทิและธาตุที่มี ร (ra) เป็นที่สุด ย่อมมี เมื่อมี ต (ta) ปัจจัย. คโต (gato) มาจาก อคมิ (agamī). ขโต (khato) มาจาก ขญฺญิตฺถ (khaññittha) ในกรรมวาจก. เช่นเดียวกัน หโต (hato) มาจาก หญฺญิตฺถ (haññittha). ธาตุ ตน (tana) ในความหมายว่าการแผ่ไป (vitthāre), ตโต (tato) มาจาก ตญฺญิตฺถ (taññittha). ธาตุ ยม (yama) ในความหมายว่าการหยุด (uparame), สญฺญโต (saññato) มาจาก สํยมี (saṃyamī), กตปัจจัย (kto) ลงในกัตตุวาจกตามสูตร คมนตฺถ... เป็นต้น, และมีการแปลงนิคคหิตเป็น ญ (ño) และเป็นปุพพรูป ด้วยสูตร เย สํสฺสา. เช่นเดียวกัน รโต (rato) มาจาก อรมิ (aramī). กโต (kato) มาจาก กรียิตฺถ (karīyittha).

---

110. වචාදීනං වස්සු+ට වා

๑๑๐. ว (va) แห่งธาตุหมวดวจาทิ เป็น อุ (u) และ ต (ta) ปัจจัย เป็น ฏ (ṭa) บ้าง

---

වචාදීනං වස්ස උට වා හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. වුච්චිත්ථාති උත්තං. අස්ස උ වුත්තං, උභයත්ථ පරරූපං. වස=නිවාසෙ, වසනං අවසි වසිංසු එත්ථාති වා උත්ථං වුත්ථං, ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා ක්තො, ‘‘සාස වස සංස සංසා ථො’’ති තස්ස ථො.

ว (va) ของธาตุหมวดวจาทิ เป็น อุ (u) บ้าง ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เว้นตฺวาปัจจัย. รูปว่า อุตฺตํ (กล่าวแล้ว) มาจาก วุจฺจิตฺถ. อ (a) ของ อสฺส (assa) เป็น อุ (u) เป็น วุตฺตํ, เป็นปรารูปในทั้งสองกรณี. วส ธาตุ ในความหมายว่า อยู่ (nivāse), การอยู่ ชื่อว่า วสนํ, เขาอยู่แล้ว หรือพวกเขาอยู่แล้วในที่นี้ เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อุตฺถํ หรือ วุตฺถํ, ลง ต ปัจจัย ด้วยสูตรว่า คมนตฺถาทีนํ จ, แปลง ต เป็น ถ ด้วยสูตรว่า สาส วส สํส สํสานํ โถ.

---

112. වද්ධස්ස වා

๑๑๒. แห่งวทฺธธาตุ (เป็น อุ) บ้าง

---

වද්ධස්ස අස්ස වා උ හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. අවද්ධීති වුද්ධො වද්ධො, කත්තරි ක්තෙ ‘‘ධො ධ+හභෙහී’’ති තස්ස ධො, තතියක්ඛරදො ච සංයොගාදිලොපො ච. වුත්තීති ‘‘සබ්බාදයො වුත්තිමත්තෙ’’ති යොගවිභාගා අස්ස උ. වත්තීතිපි යථාලක්ඛණං.

อ (a) ของวทฺธธาตุ เป็น อุ (u) บ้าง ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เว้นตฺวาปัจจัย. อวทฺธี (เขาเจริญแล้ว) เป็น วุทฺโธ หรือ วทฺโธ, ใน ต ปัจจัย ที่เป็นกัตตุวาจก แปลง ต เป็น ธ ด้วยสูตรว่า โธ ธหเภหิ, แปลงพยัญชนะตัวที่ ๓ (ท) เป็น ท และลบพยัญชนะต้นแห่งสังโยค. รูปว่า วุตฺติ (ความประพฤติ) เพราะการแยกสูตร (โยควิภาค) ในสูตรว่า สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต แปลง อ เป็น อุ. แม้รูปว่า วตฺติ ก็สำเร็จตามลักษณะ.

---

113. යජස්ස යස්ස ටි+යී

๑๑๓. แห่ง ย (ya) ของ ยชธาตุ เป็น อิ และ ยิ

---

යජස්ස [Pg.292] යස්ස ටි+යී හොන්ති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. යජනංති ක්තො, ‘‘පුච්ඡාදිතො’’ති තස්ස ඨෙ පරරූපාදිම්හි කතෙ ඉට්ඨං යිට්ඨං.

แห่ง ย (ya) ของ ยชธาตุ เป็น อิ และ ยิ ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เว้นตฺวาปัจจัย. การบูชา (ยชนํ) ลง ต ปัจจัย, แปลง ต เป็น ฐ ด้วยสูตรว่า ปุจฺฉาทิโต ฐะ, เมื่อทำปรารูปเป็นต้นแล้ว สำเร็จรูปเป็น อิฏฺฐํ และ ยิฏฺฐํ.

---

114. ඨාස්සි

๑๑๔. แห่ง ฐาธาตุ เป็น อิ

---

ඨාස්ස ඉ හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. අට්ඨාසීති ඨිතො.

อา (ā) ของ ฐาธาตุ เป็น อิ (i) ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เว้นตฺวาปัจจัย. อฏฺฐาสิ (เขาได้ยืนอยู่แล้ว) เป็น ฐิโต.

---

115. ගා+පාන+මී

๑๑๕. แห่ง คาธาตุ และ ปาธาตุ เป็น อี

---

ගා+පාන+මී හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. ගානං ගීතං. පානං පීතං. බහුලාධිකාරා පිත්වා.

อา (ā) ของ คาธาตุ และ ปาธาตุ เป็น อี (ī) ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เว้นตฺวาปัจจัย. การขับร้อง (คานํ) เป็น คีตํ. การดื่ม (ปานํ) เป็น ปีตํ. เพราะอำนาจพหุลศัพท์ จึงเป็น ปิตฺวา.

---

116. ජනිස්සා

๑๑๖. แห่ง ชนธาตุ เป็น อา

---

ජනිස්ස ආ හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. අජනීති ජාතො, ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති අන්තස්ස ආ හොති.

แห่ง ชนธาตุ เป็น อา (ā) ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เว้นตฺวาปัจจัย. อชนี (เขาเกิดแล้ว) เป็น ชาโต, ด้วยสูตรว่า ฉฏฺฐิยนฺตสฺส แปลงที่สุด (น) เป็น อา.

---

117. සාසස්ස සිස වා

๑๑๗. แห่ง สาสธาตุ เป็น สิส บ้าง

---

සාසස්ස සිස හොති කානුබන්ධෙ අත්වෙ. සාසනංති ක්තො, තස්ස ‘‘සාස වස සංස සසා ථො’’ති ථෙ පරරූපං පඨමක්ඛරො ච, ‘‘ත+ථ+න+රා’’ දිනා තස්ස ටො. ථස්ස ඨො, සිට්ඨං. අඤ්ඤත්‍ර සත්ථං. ‘‘ගුහාදීහි යක’’ ඉති යකපච්චයෙ සාසීයතීති සිස්සො. උම්හි සාසියො.

สิส (การแปลงเป็นสิส) แห่งสาสธาตุ ย่อมมี ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะ ตเว ปัจจัย. ในอรรถว่า การสั่งสอน (สาสนํ) ลง ต ปัจจัย, ใน ต ปัจจัยนั้น เพราะสูตรว่า "สาส วส สํส สสา โถ" เมื่อ ถ ตามหลัง จึงมีการทำปรรูปและอักษรตัวแรก (ของธาตุ), ด้วยสูตรว่า "ต ถ น รา" เป็นต้น ต นั้นเป็น โฏ. ถ เป็น โฐ, สำเร็จรูปเป็น สิฏฐํ. ในที่อื่น เป็น สัตถํ. เพราะสูตรว่า "คุหาทีหิ ยก" ในเพราะ ยักปัจจัย (วิเคราะห์ว่า) สาสียติ จึงชื่อว่า สิสฺโส. ในเพราะ อุ ปัจจัย เป็น สาสิโย.

---

140. සානන්තරස්ස තස්ස ඨො

๑๔๐. การแปลงเป็น โฐ แห่ง ต ปัจจัย ที่อยู่หลัง สะ โดยไม่มีอะไรคั่น ย่อมมี

---

සකාරන්තා ක්‍රියත්ථා පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ඨ හොති. තුස්සීති තුට්ඨො, ‘‘ගමනත්ථා’’ දිනා ක්තෙ ඉමිනා තස්ස ඨෙ [Pg.293] පරරූපාදි. එවං තුට්ඨවා. තබ්බ+ක්තීසු තොසනං තුට්ඨබ්බං, ‘‘අඤ්ඤත්‍රාපී’’ති ඔකාරාභාවො. එවං තුට්ඨි, කානුබන්ධත්තා න වුද්ධි.

ต ปัจจัย ที่อยู่ถัดจากธาตุที่มี ส เป็นที่สุด ย่อมเป็น ฐ. (เขา) ย่อมยินดี ชื่อว่า ตุฏโฐ, แปลง ต เป็น ฐ ด้วยสูตรนี้ และทำปรรูปเป็นต้น ด้วยสูตรว่า "คมนตฺถา" เป็นต้น. อย่างนี้เป็น ตุฏฐวา. ในอรรถแห่ง ตพฺพ ปัจจัย และ กติ ปัจจัย ความยินดี ชื่อว่า ตุฏฐพฺพํ, ไม่มีการแปลงเป็น โอ ด้วยสูตรว่า "อญฺญตราปิ". อย่างนี้เป็น ตุฏฐิ, ไม่มีการวุทธิ เพราะมี ก เป็นอนุพันธ์.

---

141. කසස්සි+ම ච වා

๑๔๑. แปลง (กสธาตุ) เป็น อิ และ มะ บ้าง

---

කසස්මා පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ඨ හොති කසස්ස වා ඉම ච. කසීයිත්ථාති කිට්ඨං. කිට්ඨාදිං විය දුප්පසුං, කම්මෙ ක්තො. ඉමාභාවෙ කට්ඨං, අකට්ඨපාකිමං සාලිං.

ต ปัจจัย ที่อยู่ถัดจาก กสธาตุ ย่อมเป็น ฐ และแปลง กสธาตุ เป็น อิ และ มะ บ้าง. (นา) อันเขาไถแล้ว ชื่อว่า กิฏฐํ. (นา) ที่ไถได้ยาก เหมือนกิฏฐะเป็นต้น, ลง ต ปัจจัย ในอรรถกรรม. ในภาวะที่ไม่มีการแปลงเป็น อิ และ มะ เป็น กัฏฐํ, (เช่น) ข้าวสาลีที่สุกเองโดยไม่ได้ไถ (อกัฏฐปากิมะ).

---

142. ධස්තො+ත්‍රස්තා

๑๔๒. ธัสตะ และ ตรัสตะ (เป็นนิบาต)

---

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ. ධංස+ධංසනෙ, ධංසීයිත්ථාති ධස්තො, බින්දුලොපො. උත්‍රසීති ඔත්‍රස්තො.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปโดยนิบาต. ธํส ธาตุ ในความทำลาย, (สิ่งที่) ถูกทำลายแล้ว ชื่อว่า ธัสโต, ลบนิคหิต. (เขา) ย่อมสะดุ้ง ชื่อว่า โอตรัสโต.

---

143. පුච්ඡාදිතො

๑๔๓. เบื้องหลังปุจฉาธาตุเป็นต้น

---

පුච්ඡාදීහි පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ඨ හොති. පුච්ඡීයිත්ථාති පුට්ඨො. භජ්ජ=පාකෙ, භජීයිත්ථාති භට්ඨො, සංයොගාදිලොපො. යජිත්ථාති යිට්ඨො, ‘‘යජස්ස යස්ස ටි+යී’’ති යි.

ต ปัจจัย ที่อยู่ถัดจาก ปุจฉาธาตุ เป็นต้น ย่อมเป็น ฐ. (คำถาม) อันเขาถามแล้ว ชื่อว่า ปุฏโฐ. ภชฺช ธาตุ ในความหุงต้ม, (ของ) อันเขาคั่วแล้ว ชื่อว่า ภัฏโฐ, ลบพยัญชนะต้นสังโยค. (เขา) บูชาแล้ว ชื่อว่า ยิฏโฐ, แปลง ย แห่ง ยชธาตุ เป็น ยิ ด้วยสูตรว่า "ยชสฺส ยสฺส ติ+ยี".

---

144. සාස වස සංස සසා ථො

๑๔๔. เบื้องหลัง สาส, วส, สํส และ สส ธาตุ (แปลง ต) เป็น ถ

---

එතෙහි පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ථ හොති. සාසනං සාසීයිත්ථාති වා සත්ථං. වසනං වුත්ථං, ‘‘අස්සූ’’ති උ. පසංසනං පසංසීයිත්ථාති වා පසත්ථං. සස=ගති+හිංසා+පාණනෙසු, සසනං ගමනං හිංසනං ජීවනඤ්ච සත්ථං. අනුසාසීයිත්ථාති අනුසිට්ඨො, ත්ථස්ස ට්ඨො.

ต ปัจจัย ที่อยู่ถัดจากธาตุเหล่านี้ ย่อมเป็น ถ. การสั่งสอน หรือ (สิ่งที่) อันเขาสั่งสอนแล้ว ชื่อว่า สัตถํ. การอยู่ ชื่อว่า วุตถํ, แปลง อ เป็น อุ ด้วยสูตรว่า "อสฺสู". การสรรเสริญ หรือ (สิ่งที่) อันเขาสรรเสริญแล้ว ชื่อว่า ปสัตถํ. สส ธาตุ ในความไป ความเบียดเบียน และความมีชีวิต, การไป การเบียดเบียน และการมีชีวิต ชื่อว่า สัตถํ. (สิ่งที่) อันเขาพร่ำสอนแล้ว ชื่อว่า อนุสิฏโฐ, แปลง ตฺถ เป็น ฏฺฐ.

---

145. ධො ධ+හ+තෙහි

๑๔๕. เบื้องหลัง ธ, ห และ ภ (แปลง ต) เป็น ธ

---

ධකාර [Pg.294] හකාර භකාරන්තෙහි පරස්ස තස්ස ධ හොති. වද්ධිත්ථාති කම්මෙ ක්තෙ තස්ස ධකාරාදිම්හි ච ‘‘වද්ධස්ස වා’’ති උකාරෙ කතෙ සංයොගාදිලොපො, වුද්ධො. දුය්හිත්ථාති දුද්ධං. ලභීයිත්ථාති ලද්ධං.

ต ปัจจัย ที่อยู่ถัดจากธาตุที่มี ธ ห และ ภ เป็นที่สุด ย่อมเป็น ธ. (เขา) เจริญแล้ว ชื่อว่า วุทโธ, เมื่อลง ต ปัจจัย ในอรรถกรรม และแปลง ต เป็น ธ เป็นต้น และแปลง อ เป็น อุ ด้วยสูตรว่า "วฑฺฒสฺส วา" แล้วลบพยัญชนะต้นสังโยค. (น้ำนม) อันเขารีดแล้ว ชื่อว่า ทุทธํ. (ของ) อันเขาได้แล้ว ชื่อว่า ลัทธํ.

---

146. දහා ඪො

๑๔๖. เบื้องหลัง ทหธาตุ (แปลง ต) เป็น ฒ

---

දහා පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ඪ හොති. දය්හිත්ථාති දඩ්ඪො, පරරූපාදිම්හි කතෙ ‘‘චතුත්ථදුතියෙ’’ ච්චාදිනා ඩකාරො.

ต ปัจจัย ที่อยู่ถัดจาก ทหธาตุ ย่อมเป็น ฒ. (ของ) อันเขาเผาแล้ว ชื่อว่า ทัฑโฒ, เมื่อทำปรรูปเป็นต้นแล้ว แปลงเป็น ฒ ด้วยสูตรว่า "จตุตถทุติเย" เป็นต้น.

---

147. බහස්සු+ම ච

๑๔๗. และ (แปลง) พหธาตุ เป็น อุ และ มะ

---

බහා පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස ඪ හොති බහස්සු+ම ච ඪසන්නියොගෙන. බහ+බ්‍රහ+බ්‍රූහ=වුද්ධියං. අබහීති බුඩ්ඪො.

ต ปัจจัย ที่อยู่ถัดจาก พหธาตุ ย่อมเป็น ฒ และแปลง พหธาตุ เป็น อุ และ มะ ด้วยการประกอบกับ ฒ. พห, พรห, พรูห ธาตุ ในความเจริญ. (เขา) เจริญแล้ว ชื่อว่า พุฑโฒ.

---

148. රුහාදීහි හො ළ ච

๑๔๘. เบื้องหลัง รุหธาตุ เป็นต้น (แปลง ต) เป็น ห และ (แปลงที่สุดธาตุ) เป็น ฬ

---

රුහාදීහි පරස්සා+නන්තරස්ස තස්ස හ හොති ළො ච+න්තස්ස. ආරුහීති ආරුළ්හො. ගුය්හිත්ථාති ගුළ්හො. අබහීති බාළ්හො. ද්වීසු ‘‘මුහබහා’’ දිනා දීඝො.

ต ปัจจัย ที่อยู่ถัดจาก รุหธาตุ เป็นต้น ย่อมเป็น ห และแปลงที่สุดธาตุเป็น ฬ. (เขา) ขึ้นไปแล้ว ชื่อว่า อารุฬโห. (ของ) อันเขาซ่อนแล้ว ชื่อว่า คุฬโห. (เขา) เจริญแล้ว (อย่างยิ่ง) ชื่อว่า พาฬโห. ในสองบทหลัง (คุฬโห, พาฬโห) มีการทีฆะด้วยสูตรว่า "มุหพหา" เป็นต้น.

---

149. මුහා වාති

๑๔๙. เบื้องหลัง มุหธาตุ บ้าง

---

ක්තතස්ස හකාරො අන්තස්ස වා ළො ච. අමොහීති මුළ්හො, මුද්ධො, තස්ස ධො. (අතීතකාලිකපච්චයවිධානං).

แปลง ต ปัจจัย เป็น ห และแปลงที่สุดธาตุเป็น ฬ บ้าง. (เขา) หลงแล้ว ชื่อว่า มุฬโห, (หรือ) มุทโธ (ในรูปนี้) แปลง ต เป็น ธ. (จบการบัญญัติปัจจัยบอกอดีตกาล).

---

64. න්තො කත්තරි වත්තමානෙ

๖๔. ลง นฺต ปัจจัย ในอรรถกัตตาที่เป็นปัจจุบันกาล

---

වත්තමානත්ථෙ [Pg.295] වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා න්තො හොති කත්තරි. තිට්ඨතීති තිට්ඨන්තො, ‘‘කත්තරි ලො’’ති ලො, ‘‘ඨාපානං තිට්ඨපිවා’’ති තිඨාදෙසො. කත්තරි මාන+න්ත+ත්‍යාදිසු ඉමිනාව ලො.

ในอรรถปัจจุบันกาล ลง นฺต ปัจจัย ในอรรถกัตตา จากธาตุที่เป็นปัจจุบันกาลเพื่อแสดงกิริยา. (ผู้) ยืนอยู่ ชื่อว่า ติฏฺฐนฺโต, ลบ ล (วิภัตติ) ด้วยสูตรว่า "กตฺตริ โล", แปลง ฐา เป็น ติฏฺฐ ด้วยสูตรว่า "ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา". ในอรรถกัตตา เมื่อมีปัจจัย มาน, นฺต และ ตฺย เป็นต้น ลบ ล ด้วยสูตรนี้เท่านั้น.

---

65. මානොති

๖๕. ลง มาน ปัจจัย

---

කත්තරි මානො. තිට්ඨමානො.

ลง มาน ปัจจัย ในอรรถกัตตา. (ผู้) ยืนอยู่ ชื่อว่า ติฏฺฐมาโน.

---

66. භාවකම්මෙසුති

๖๖. ในอรรถภาวะและกรรม

---

භාවකම්මෙසු මානො. ඨානං ඨීයමානං. ‘‘ක්‍යො භාවකම්මෙස්ව+පරොක්ඛෙසු මාන+න්ත+ත්‍යාදීසූ’’ති භාවෙ කම්මෙ ච ක්‍යො. ‘‘ක්‍යස්සා’’ති ඊම. පචීයතීති පච්චමා නො. ක්‍යෙ පුබ්බරූපං.

ลง มาน ปัจจัย ในอรรถภาวะและกรรม. การยืน ชื่อว่า ฐียมานํ. ด้วยสูตรว่า "กฺโย ภาวกมฺเมสฺวปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทิสู" ลง กฺย ปัจจัย ในอรรถภาวะและกรรม. แปลง อ แห่ง กฺย เป็น อี ด้วยสูตรว่า "กฺยสฺสา". (ข้าว) อันเขาหุงอยู่ ชื่อว่า ปจฺจมาโน. แปลง กฺย เป็นบุพพรูป.

---

67. තෙ ස්සපුබ්බා+නාගතෙ

๖๗. ปัจจัยเหล่านั้น (นฺต, มาน) มี สฺส อยู่ข้างหน้า ในอรรถอนาคตกาล

---

අනාගතෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා තෙන්තමානා ස්සපුබ්බා හොන්ති, ලෙ ආස්ස ලොපො, ඨස්සතීති ඨස්සන්තො ඨස්සමානො. ඨීයිස්සතීති ඨීයිස්සමානං, ක්‍යෙ ඊ, ‘‘ඤිබ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති ඤි. අස්ස ත්‍යාදිවිසයත්තා ‘‘ආඊස්සා’’ දිනා ඉඤ න හොති, අඊහි සහචරිතත්තා ස්සාස්ස. පච්චිස්සතීති පච්චිස්සමානො ඔදනො. ‘‘රා නස්ස ණො’’ති ණෙ පත්තෙ –

ในอรรถอนาคตกาล ลง นฺต และ มาน ปัจจัย โดยมี สฺส อยู่ข้างหน้า จากธาตุที่เป็นปัจจุบันกาลเพื่อแสดงกิริยา, ลบ อา แห่ง ล (วิภัตติ). (ผู้) จักยืน ชื่อว่า ฐสฺสนฺโต, ฐสฺสมาโน. (การยืน) อันเขาจักยืน ชื่อว่า ฐียิสฺสมานํ, แปลง อ แห่ง กฺย เป็น อี, และแปลง ย เป็น อิ ด้วยสูตรว่า "ญิพฺยญฺชนสฺสา". เพราะเป็นวิสัยของปัจจัย ตฺย เป็นต้น จึงไม่มี อิญฺญะ อาคม ด้วยสูตรว่า "อาอีสฺสา" เป็นต้น เพราะ สฺส ปัจจัยนั้นใช้ร่วมกับ อ และ อี. ข้าวสุกอันเขาจักหุง ชื่อว่า ปจฺจิสฺสมาโน โอทโน. เมื่อถึงคราวจะแปลง น เป็น ณะ ด้วยสูตรว่า "รา นสฺส โณ" -

---

5,172. න න්ත+මාන+ත්‍යාදීනං

๕,๑๗๒. ไม่แปลง น เป็น ณะ แห่งปัจจัย นฺต, มาน และ ตฺย เป็นต้น

---

රන්තතො [Pg.296] පරෙසං න්ත+මාන+ත්‍යාදීනං නස්ස ණො න හොති. කරොතීති කරොන්තො කුරුමානො, ‘‘තනාදිත්වො’’ති ඔ.

ไม่แปลง น เป็น ณะ แห่งปัจจัย นฺต, มาน และ ตฺย เป็นต้น ที่อยู่เบื้องหลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด. (ผู้) ทำอยู่ ชื่อว่า กโรนฺโต, กุรุมาโน, ลง โอ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า "ตนาทิตฺโว".

---

5,173. ගම යමි+සාස දිසානං වා ච්ඡඞ

๕,๑๗๓. ลง จฺฉงฺ ปัจจัย บ้าง เบื้องหลัง คม, ยม, สาส และ ทิส ธาตุ

---

එතෙසං වා ච්ඡඞ හොති න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. ඞ-නුබන්ධත්තා අන්තස්ස හොති, ගච්ඡන්තො ගච්ඡමානො. යම=උපරමෙ, යච්ඡන්තො යච්ඡමානො. ඉච්ඡන්තො ඉච්ඡමානො. ආස=උපවෙසනෙ, අච්ඡන්තො අච්ඡමානො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ’’ච්චාදිනා රස්සො. දිස=අතිසජ්ජනෙ, දිච්ඡන්තො දිච්ඡමානො. වවත්ථිතවිභාසත්තා වාසද්දස්ස අඤ්ඤපච්චයෙසු ච ක්වචි, ඉච්ඡීයතීති ඉච්ඡිතබ්බං, ඉච්ඡනං ඉච්ඡා, ‘‘ඉත්ථිය+මණා’’ දිනා අප්පච්චයො. ඉච්ඡිතං, ඉච්ඡිතබ්බං, ඉච්ඡිතුං. අඤ්ඤෙසඤ්ච යොගවිභාගා, පවෙච්ඡන්තො.

จฺฉงฺ (อาคม) ย่อมมีบ้างแก่ธาตุเหล่านี้ ในปัจจัย นฺต, มาน, ตฺย เป็นต้น. เพราะมี ณะ เป็นอนุพันธะ ย่อมมีแก่ที่สุด (ของธาตุ), คจฺฉนฺโต (ผู้ไปอยู่), คจฺฉมาโน (ผู้กำลังไป). ยม (ธาตุ) ในอรรถว่า "สงบ", ยจฺฉนฺโต (ผู้สงบอยู่), ยจฺฉมาโน (ผู้กำลังสงบ). อิจฺฉนฺโต (ผู้ปรารถนาอยู่), อิจฺฉมาโน (ผู้กำลังปรารถนา). อาส (ธาตุ) ในอรรถว่า "นั่ง", อจฺฉนฺโต (ผู้นั่งอยู่), อจฺฉมาโน (ผู้กำลังนั่ง), รัสสะด้วยสูตรว่า "พฺยญฺชเน" เป็นต้น. ทิส (ธาตุ) ในอรรถว่า "สละ", ทิจฺฉนฺโต (ผู้สละอยู่), ทิจฺฉมาโน (ผู้กำลังสละ). เพราะคำว่า "วา" (บ้าง) มีการกำหนดแน่นอน และบางครั้งในปัจจัยอื่น ๆ ด้วย. (อันเขา) พึงปรารถนา ชื่อว่า อิจฺฉิตพฺพํ, การปรารถนา ชื่อว่า อิจฺฉา, อปัจจัย ด้วยสูตรว่า "อิตฺถิย มณา" เป็นต้น. อิจฺฉิตํ (อันเขาปรารถนาแล้ว), อิจฺฉิตพฺพํ (อันเขาพึงปรารถนา), อิจฺฉิตุํ (เพื่อปรารถนา). และเพราะการแยกโยคะของธาตุอื่น ๆ, ปเวจฺฉนฺโต (ผู้ให้ไปอยู่).

---

174. ජර+මරාන+මීයඞ

๑๗๔. มี อีฺยงฺ (อาคม) แก่ธาตุ ชร และ มร

---

එතෙස+මීයඞ වා හොති න්ත+මාන+ත්‍යාදීසු. ජීයන්තො. ‘‘ජරසදා’’ දිච්චාදිනා ඊම. ජීරන්තො. ජීයමානො ජීරමානො. මීයන්තො මරන්තො, මීයමානො මරමානො.

อีฺยงฺ (อาคม) ย่อมมีบ้างแก่ธาตุเหล่านี้ ในปัจจัย นฺต, มาน, ตฺย เป็นต้น. ชียันโต (ผู้แก่ไปอยู่). อีมาคม ด้วยสูตรว่า "ชรสทา" เป็นต้น. ชีรันโต (ผู้แก่ไปอยู่). ชียมาโน (ผู้กำลังแก่ไป), ชีรมาโน (ผู้กำลังแก่ไป). มียนฺโต (ผู้ตายอยู่), มรนฺโต (ผู้ตายอยู่), มียมาโน (ผู้กำลังตาย), มรมาโน (ผู้กำลังตาย).

---

175. ඨාපානං තිට්ඨපිවා

๑๗๕. ติฏฺฐ และ ปิว ย่อมมีแก่ธาตุ ฐา และ ปา

---

ඨාපානං තිට්ඨපිවා හොන්ති වා න්තාදීසු. තිට්ඨන්තො, තිට්ඨමානො. පිවන්තො පිවමානො.

ติฏฺฐ และ ปิว ย่อมมีบ้างแก่ธาตุ ฐา และ ปา ในปัจจัย นฺต เป็นต้น. ติฏฺฐนฺโต (ผู้ยืนอยู่), ติฏฺฐมาโน (ผู้กำลังยืน). ปิวนฺโต (ผู้ดื่มอยู่), ปิวมาโน (ผู้กำลังดื่ม).

---

176. ගම+වද+දානං ඝම්ම+වජ්ජ+දජ්ජා

๑๗๖. ฆมฺม, วชฺช, ทชฺช ย่อมมีแก่ธาตุ คม, วท, ทา

---

ගමාදීනං [Pg.297] ඝම්මාදයො වා හොන්ති න්තාදීසු. ඝම්මන්තො ගච්ඡන්තො, වජ්ජන්තො වදන්තො, දජ්ජන්තො දදන්තො.

ฆมฺม เป็นต้น ย่อมมีบ้างแก่ธาตุ คม เป็นต้น ในปัจจัย นฺต เป็นต้น. ฆมฺมนฺโต (ผู้ไปอยู่), คจฺฉนฺโต (ผู้ไปอยู่). วชฺชนฺโต (ผู้กล่าวอยู่), วทนฺโต (ผู้กล่าวอยู่). ทชฺชนฺโต (ผู้ให้), ททนฺโต (ผู้ให้).

---

177. කරස්ස සොස්ස කුබ්බ කුරු කයිරා

๑๗๗. กุพฺพ, กุรุ, กยิรา ย่อมมีแก่ธาตุ กร พร้อมด้วย โอ อักษร

---

කරස්ස සඔකාරස්ස කුබ්බාදයො වා හොන්ති න්තාදීසු. කුබ්බන්තො කයිරන්තො කරොන්තො, එවං කුබ්බමානො ඉච්චාදි. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘මානස්ස මස්සා’’ති මානස්ස මස්ස ලොපෙ කරාණො. ‘‘සොස්සා’’ති වුත්තත්තා කත්තරියෙව.

กุพฺพ เป็นต้น ย่อมมีบ้างแก่ธาตุ กร พร้อมด้วย โอ อักษร ในปัจจัย นฺต เป็นต้น. กุพฺพนฺโต (ผู้กระทำอยู่), กยิรนฺโต (ผู้กระทำอยู่), กโรนฺโต (ผู้กระทำอยู่), เช่นนี้ กุพฺพมาโน เป็นต้น. ในที่อื่น เมื่อ ม ของ มาน ลบไป ด้วยสูตรว่า "มานสฺส มสฺสา" (ม ของ มาน) (เป็น) กราโณ. เพราะกล่าวว่า "โสสฺสา" ย่อมมีในกัตตาเท่านั้น.

---

178. ගහස්ස ඝෙප්පො

๑๗๘. เฆปฺป ย่อมมีแก่ธาตุ คห

---

ගහස්ස වා ඝෙප්පො හොති න්තාදීසු. ඝෙප්පන්තො ඝෙප්පමානො.

เฆปฺป ย่อมมีบ้างแก่ธาตุ คห ในปัจจัย นฺต เป็นต้น. เฆปฺปนฺโต (ผู้ถือเอาอยู่), เฆปฺปมาโน (ผู้กำลังถือเอา).

---

179. ණො නිග්ගහීතස්ස

๑๗๙. ณะ (อาคม) ย่อมมีแก่นิคคหิต

---

ගහස්ස නිග්ගහීතස්ස ණො හොති, ‘‘මං වා රුධාදීනං’’ති මං, ගණ්හිතබ්බං, ගණ්හිතුං, ගණ්හන්තො.

ณะ ย่อมมีแก่นิคคหิตของธาตุ คห, มํ (อาคม) ด้วยสูตรว่า "มํ วา รุธาทีนํ" (มํ บ้าง แก่ธาตุ รุธ เป็นต้น), คณฺหิตพฺพํ (อันเขาพึงถือเอา), คณฺหิตุํ (เพื่อถือเอา), คณฺหนฺโต (ผู้ถือเอาอยู่).

---

130. න්ත+මාන+න්ති+යි+යුංස්වා+දිලොපොති

๑๓๐. ปัจจัย นฺต, มาน, นฺติ, ยิ, ยุํ และปัจจัยอื่น ๆ มีการลบพยัญชนะต้น (ของ อส ธาตุ) เป็นต้น ชื่อว่า

---

ආදිලොපො. අස=භුවි, භවතීති සන්තො සමානො.

การลบพยัญชนะต้น. อส (ธาตุ) ในอรรถว่า "มี", (ผู้) มีอยู่ ชื่อว่า สนฺโต, สมาโน.

---

131. පාදිතො ඨාස්ස වා ඨහො ක්වචිති

๑๓๑. ฐห ย่อมมีบ้างแก่ธาตุ ฐา เบื้องหลัง ป อุปสรรค เป็นต้น ในบางที่

---

ඨාස්ස පාදීසු ඨහො. සණ්ඨහන්තො. සන්තිට්ඨන්තො.

ฐห ย่อมมีแก่ธาตุ ฐา ในเพราะ ป อุปสรรค เป็นต้น. สณฺฐหนฺโต (ผู้ตั้งมั่นอยู่). สนฺติฏฺฐนฺโต (ผู้ตั้งมั่นอยู่).

---

(වත්තමානපච්චයන්තනයො).

(นัยแห่งปัจจัยปัจจุบันกาล).

---

61. තුං තායෙ තවෙ භාවෙ භවිස්සති ක්‍රියායං තදත්ථායං

๖๑. ปัจจัย ตุํ, ตาย, ตเว ย่อมลงในอรรถภาวะ ในอนาคตกาล เมื่อกิริยาอื่นมีอยู่เพื่อประโยชน์แก่กิริยานั้น

---

භවිස්සතිඅත්ථෙ [Pg.298] වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා භාවෙ තුමාදයො හොන්ති ක්‍රියායං තදත්ථායං පතීයමානායං. කරණාය ගච්ඡති කාතුං ගච්ඡති. ‘‘තුංතුනතබ්බෙසු වා’’ති කරස්ස වා ආ හොති, පුබ්බරූපෙ කත්තායෙ. ‘‘කරස්සා තවෙ’’ති නිච්චං ආ, කාතවෙ. නිපාතත්තා ‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙහි සබ්බාසං’’ති චතුත්ථීසස්ස ලොපො. එව+මුපරි තුනාදීසු. කත්තුං කාමෙතීති කත්තුකාමො, අභිසඞ්ඛරිතු+මාකඞ්ඛති. සද්ධම්මං සුණිතුං, ඤිම්හි නාගමෙ තස්ස ණො, නාගමත්තා න වුද්ධි. සොතවෙ සොතුං සුණිතුං වා පත්ථෙහි. එවං අනුභවිතුං, පචිතුං. ගන්තුං, ‘‘මනානං නිග්ගහීතං’’ති නිග්ගහීතං. ගමිතුං, ඛන්තුං, ඛනිතුං, හන්තුං, හනිතුං, මන්තුං, මනිතුං, හරිතුං, අනුස්සරිතුං ඉච්ඡති. තථා තුදිතුං, පවිසිතුං, උද්දිසිතුං, භොත්තුං, සයිතුං, නෙතුං, ජුහොතුං, පජහිතුං, පහාතුං, දාතුං, රොද්ධුං, රුන්ධිතුං, භොත්තුං, භුඤ්ජීතුං, ඡෙත්තුං, ඡින්දිතුං, සිබ්බිතුං, ඌම්හි වස්ස බො, ද්විත්තං, බුද්ධුං, තස්ස ධො. බුජ්ඣිතුං, යුක. ජානිතුං ඤා=අවබොධනෙ. ජනිතුං. ජෙතුං ජිනිතුං. පත්තුං පාපුණිතුං. කෙතුං කිණිතුං. විනිච්ඡෙතුං, ඉස්ස එ, විනිච්ඡිනිතුං. ගහෙතුං ගණ්හිතුං. චොරිතුං චොරෙතුං චොරයිතුං, පාලෙතුං පාලයිතුං. පයොජකෙ-භාවෙතුං භාවයිතුං, කාරෙතුං කාරයිතුං කාරාපෙතුං කාරාපයිතුං ඉච්ඡති+ච්චාදි.

ในอรรถแห่งอนาคตกาล เมื่อกิริยาเพื่อประโยชน์แก่กิริยาปรากฏอยู่ ตุมปัจจัยเป็นต้นย่อมมีในภาวะแห่งกิริยา. ไปเพื่อทำ, ไปเพื่อกระทำ. ในปัจจัย ตุง ตุน ตัพพะ เป็นต้น อักษร กร อาจเป็น อา ได้ ในรูปก่อนหน้า (คือ) กัตตา. ในปัจจัย ตเว อักษร กร เป็น อา เสมอ คือ กาตเว. เพราะเป็นนิบาต จึงลบวิภัตติจตุตถี -สฺส ด้วยสูตรว่า "asaṅkhyehi sabbāsaṃ". แม้ในปัจจัย ตุน เป็นต้นข้างบนนี้ก็เช่นกัน. ผู้ใคร่จะทำ ชื่อว่า กัตตุกาโม, ปรารถนาจะปรุงแต่ง. เพื่อฟังพระสัทธรรม, ในธาตุ ญิ มี ณ อาคม และ ณ นั้น (เปลี่ยนเป็น) ณะ, เพราะมี ณ อาคม จึงไม่มีวุฒิ. จงปรารถนาเพื่อฟัง หรือเพื่อสดับ. เช่นนี้ เพื่อเสวย, เพื่อหุง. เพื่อไป, (ตามกฎ) "manānaṃ niggahītaṃ" (คือ) นิคคหิต. ปรารถนาจะไป, จะอดทน, จะขุด, จะฆ่า, จะฆ่า, จะสำคัญ, จะนับ, จะนำไป, จะระลึกถึง. เช่นนั้น เพื่อทิ่มแทง, เพื่อเข้าไป, เพื่อแสดง, เพื่อบริโภค, เพื่อนอน, เพื่อนำไป, เพื่อบูชา, เพื่อละทิ้ง, เพื่อละ, เพื่อให้, เพื่อกั้น, เพื่อกั้น, เพื่อบริโภค, เพื่อบริโภค, เพื่อตัด, เพื่อตัด, เพื่อเย็บ, ในปัจจัย -อุํ, วส ธาตุ เปลี่ยน ว เป็น พ, ซ้อนพยัญชนะ, เป็น พุทฺธุํ, เปลี่ยน ส เป็น ธ. เพื่อรู้, ยุกะ. เพื่อรู้ (ธาตุ ญา = ในความรู้). เพื่อเกิด. เพื่อชนะ, เพื่อชนะ. เพื่อถึง, เพื่อถึง. เพื่อซื้อ, เพื่อซื้อ. เพื่อวินิจฉัย, อิ เป็น เอ, เพื่อวินิจฉัย. เพื่อถือเอา, เพื่อถือเอา. เพื่อลัก, เพื่อลัก, เพื่อลัก, เพื่อรักษา, เพื่อรักษา. ในกิริยาที่ให้ผู้อื่นทำ - ปรารถนาจะให้มี, จะให้มี, จะให้ทำ, จะให้ทำ, จะให้กระทำ, จะให้กระทำ เป็นต้น.

---

එවං ක්‍රියත්ථක්‍රියායං ගම්‍යමානායං, යථා සුබොද්ධුං වක්ඛාමි, එවං දට්ඨුං ගච්ඡති, ගන්තු+මාරභති, ගන්තුං පයොජෙති, දස්සෙතු+මාහ ඉච්චාදි.

เมื่อกิริยาเพื่อประโยชน์แก่กิริยาปรากฏอยู่เช่นนี้ เช่นที่ข้าพเจ้าจะกล่าวเพื่อความเข้าใจง่าย เช่นนี้ ย่อมไปเพื่อดู, ย่อมเริ่มเพื่อไป, ย่อมใช้ให้ไป, ย่อมกล่าวเพื่อแสดง เป็นต้น.

---

අරහසක්කාදීසුපි [Pg.299] සිද්ධං, තථා කාල සමයවෙලාසු. කො තං නින්දිතු+මරහති, රාජා භවිතු+මරහති, අරහො භවං වත්තුං, සක්කා ජෙතුං ධනෙන වා, සක්කා ලද්ධුං, භස්ස ධො. කත්තුං සක්ඛිස්සති. භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං, අභබ්බො කාතුං. අනුච්ඡවිකො භවං දානං පටිග්ගහෙතුං, ඉදං කාතුං අනුරූපං, දානං දාතුං යුත්තං, දාතුං වත්තුඤ්ච ලභති. එවං වට්ටති භාසිතුං, ඡින්දිතුං න ච කප්පති ඉච්චාදි. තථාකාලො භුඤ්ජිතුං, සමයො භුඤ්ජිතුං, වෙලා භුඤ්ජිතුං.

สำเร็จแล้วแม้ในอรรถว่า อรหะ (ควร) สกฺกา (อาจ) เป็นต้น, เช่นเดียวกับในคำว่า กาล สมัย เวลา. ใครควรจะติเตียนท่านนั้น? ควรจะเป็นพระราชา. ท่านควรจะกล่าว. อาจชนะด้วยทรัพย์. อาจได้, เปลี่ยน ภ เป็น ธ. จักอาจทำ. ควรจะก้าวล่วงกฎ, ไม่ควรจะทำ. ท่านเหมาะสมที่จะรับทาน. สิ่งนี้เหมาะสมที่จะทำ. ควรจะให้ทาน. ย่อมได้ซึ่งคำว่า "ควรจะให้". เช่นนี้ ควรจะกล่าว, ไม่ควรจะตัด เป็นต้น. เช่นนั้น เป็นกาลเพื่อบริโภค, เป็นสมัยเพื่อบริโภค, เป็นเวลาเพื่อบริโภค.

---

අලමත්ථෙපි සිද්ධං, අලමෙව දානානි දාතුං, අලමෙව පුඤ්ඤානි කාතුං.

สำเร็จแล้วแม้ในอรรถว่า อลํ (พอแล้ว), พอแล้วที่จะให้ทานทั้งหลาย, พอแล้วที่จะทำบุญทั้งหลาย.

---

62. පටිසෙධෙ+ලංඛලූනං ක්තුන ක්ත්වාන ක්ත්වා වා

๖๒. ในการห้าม (เมื่อมีคำว่า) อลํ และ ขลุ ปัจจัย กตุนา กตฺวานะ กตฺวา ย่อมมีบ้าง.

---

අලං+ඛලුසද්දානං පටිසෙධනත්ථානං පයොගෙ ක්තුනාදයො වා හොන්ති භාවෙ. අලංපුබ්බො, සු=සවනෙ, අලං සවනං කත්වා ඛලු සවනං කත්වාති අලං සොතුන ඛලු සොතුන අලං සුත්වාන ඛලු සුත්වාන අලං සුත්වා ඛලු සුත්වා. නිපාතත්තා සිලොපො.

ในการใช้คำว่า อลํ และ ขลุ ซึ่งมีความหมายเป็นการห้าม ปัจจัย กตุนา เป็นต้น ย่อมมีบ้างในภาวะ. มี อลํ อยู่ข้างหน้า, ธาตุ สุ = ในความฟัง, (แปลว่า) อลํ สวนํ กตฺวา (พอแล้วจากการฟัง), ขลุ สวนํ กตฺวา (แน่นอนว่าพอแล้วจากการฟัง) ดังนี้ (จึงเป็น) อลํ โสตุน, ขลุ โสตุน, อลํ สุตฺวานะ, ขลุ สุตฺวานะ, อลํ สุตฺวา, ขลุ สุตฺวา. เพราะเป็นนิบาต จึงลบ สิ วิภัตติ.

---

63. පුබ්බෙ+කකත්තුකානං

๖๓. ในกิริยาที่มีผู้กระทำคนเดียวกัน (และเกิดขึ้น) ก่อน.

---

එකො කත්තා යෙසං බ්‍යාපාරානං, තෙසු යො පුබ්බො, තදත්ථතො ක්‍රියත්ථා තුනාදයො හොන්ති භාවෙ. ‘‘තුංතුනා’’ දිනා කරස්ස ආ, සො කාතුන කම්මං ගච්ඡති, අකාතුන පුඤ්ඤං කිලිස්සන්ති. රලොපෙ කම්මං කත්වාන භද්‍රකං, පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගං ගච්ඡති. අභිසඞ්ඛරණං කත්වා අභිසඞ්ඛරිත්වා කරිත්වා වා[Pg.300]. තථා සිබ්බිත්වා ඡාදයිත්වා ජානිත්වා ධම්මං සුත්වා සුත්වාන ධම්මං මොදති, සුණිත්වා, පත්වා පාපුණිත්වා, කිනිත්වා, ජෙත්වා ජිනිත්වා ජිත්වා, චොරෙත්වා චොරයිත්වා, පූජෙත්වා පූජයිත්වා, තථා මෙත්තං භාවෙත්වා භාවයිත්වා, විහාරං කාරෙත්වා කාරයිත්වා කාරාපෙත්වා කාරාපයිත්වා සග්ගං ගමිස්සන්ති+ච්චාදි. පුබ්බෙති කිං, භුඤ්ජති ච පචති ච. ‘‘අපත්වා නදිං පබ්බතො, අතික්කම්ම පබ්බතං නදී’’තිආදීසු භූධාතුස්ස සම්භවා එකකත්තුකතා පුබ්බකාලතා ච ගම්‍යතෙ. ‘‘භුත්වා භුත්වා ගච්ඡතී’’ති ඉමිනාව සිද්ධං, ආභික්ඛඤ්ඤන්තු ද්විබ්බචනාව ගම්‍යතෙ. කථං ‘‘ජීවග්ගාහං අගාහයි, කායප්පචාලකං ගච්ඡතී’’ති, ඝණන්තෙන ක්‍රියාවිසෙසනෙන සිද්ධං, යථා ඔදනපාකං සයතීති.

กิริยาใดมีผู้กระทำคนเดียวกัน ในกิริยาเหล่านั้น กิริยาใดเกิดก่อน ปัจจัยมี ตุน เป็นต้น ย่อมลงในอรรถภาวะจากอรรถแห่งกิริยานั้น. ด้วยสูตรว่า 'ตุงตุนา' เป็นต้น แปลง กร ธาตุ เป็น อา, เขาทำกรรมแล้วจึงไป, ไม่ทำบุญย่อมลำบาก. เมื่อลบ ร (เป็น) กตฺวานะ ทำกรรมอันดีแล้ว, ทำบุญทั้งหลายแล้วย่อมไปสู่สวรรค์. กระทำการปรุงแต่งแล้ว (เป็น) อภิสังขริตวา หรือ กริตวา. เช่นนั้น เย็บแล้ว, คลุมแล้ว, รู้แล้ว, ฟังธรรมแล้ว, ฟังธรรมแล้วย่อมยินดี, สดับแล้ว, ถึงแล้ว, ถึงแล้ว, ซื้อแล้ว, ชนะแล้ว, ชนะแล้ว, ชนะแล้ว, ลักแล้ว, ลักแล้ว, บูชาแล้ว, บูชาแล้ว, เช่นนั้น เจริญเมตตาแล้ว, เจริญเมตตาแล้ว, สร้างวิหารแล้ว, สร้างวิหารแล้ว, ให้สร้างแล้ว, ให้สร้างแล้ว ย่อมไปสู่สวรรค์ เป็นต้น. คำว่า 'ก่อน' เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อกันตัวอย่างเช่น) ย่อมบริโภคด้วย ย่อมหุงด้วย. ในประโยคว่า 'ภูเขาไม่ถึงแม่น้ำ, แม่น้ำก้าวล่วงภูเขา' เป็นต้น เพราะมีความเป็นไปได้แห่งภูธาตุ ความเป็นกิริยาที่มีผู้กระทำคนเดียวกันและความเป็นกิริยาที่เกิดก่อนจึงปรากฏ. ด้วยคำว่า 'กินแล้ว กินแล้ว ย่อมไป' นี้แลสำเร็จแล้ว ส่วนความเป็นไปบ่อยๆ ย่อมทราบได้ด้วยการซ้ำคำ. อย่างไร (เช่น) 'จับเป็นๆ', 'ย่อมไปโดยการไหวตัว' ดังนี้ สำเร็จได้ด้วยกิริยาวิเศษณ์ที่ลง ณ ปัจจัย เช่น 'ย่อมนอนโดยการหุงข้าว'.

---

164. ප්‍යො වා ත්වාස්ස සමාසෙ

๑๖๔. ในสมาส แปลง ตฺวา เป็น ปฺย ได้บ้าง.

---

ත්වාස්ස වා ප්‍යො හොති සමාසෙ. පකාරො ‘‘ප්‍යෙ සිස්සා’’ති විසෙසනත්ථො. අභිපුබ්බො පාදිසමාසො, අභිවදනං කත්වා අභිවාදිය භාසිස්සං. තථා අභිභුය්‍ය, ද්විත්තරස්සානි. සි=සයෙ –

ในสมาส แปลง ตฺวา เป็น ปฺย ได้บ้าง. อักษร ป ในสูตรว่า 'ปฺเย สิศฺสา' มีประโยชน์เพื่อเป็นวิเสสนะ. มี อภิ อยู่หน้า เป็นปาทิสมาส, กระทำการอภิวาทแล้ว (เป็น) อภิวาทิยะ จักกล่าว. เช่นนั้น อภิภุยยะ (ครอบงำแล้ว), มีการซ้อนพยัญชนะและทำเสียงสั้น. สิ ธาตุ ในความนอน -

---

88. ප්‍යෙ සිස්සා

๘๘. เมื่อมี ปฺย อาเทศ, แปลง อิ (แห่ง สิ ธาตุ) เป็น อา.

---

සිස්ස ආ හොති ප්‍යාදෙසෙ. නිස්සයනං කත්වා නිස්සාය. පුබ්බරූපෙ විභජ්ජ විභජිය. දිස=අතිසජ්ජනෙ, උද්දිස්ස. පවිස්ස පවිසිය පවිසිත්වා, උපනය, අතිසෙය්‍ය අතිසයිත්වා, ඔහාය ඔහිත්වා. ආදාය, දාස්සි+යඞ, ආදිය. පට්ඨාය, විචෙය්‍ය, විඤ්ඤාය විජානිත්වා, සමාසෙති කිං, පත්වා. ක්වචා+ සමාසෙපි [Pg.301] බහුලාධිකාරා, ලතං දන්තෙහි ඡින්දිය. තථා භුඤ්ජිත්වා.

เมื่อมี ปฺย อาเทศ แปลง อิ เป็น อา. กระทำการอาศัยแล้ว (เป็น) นิสสายะ. ในเพราะปรรูป (เป็น) วิภชชะ, วิภชิยะ. ทิส ธาตุ ในความสละ (เป็น) อุททิสสะ. ปวิสสะ ปวิสิยะ ปวิสิตวา (เข้าไปแล้ว), อุปนยะ (นำเข้าไป), อติเสยยะ อติสยิตวา (นอนทับแล้ว), โอหายะ โอหิตวา (ละทิ้งแล้ว). อาทายะ, ทา ธาตุ + ย ปัจจัย (เป็น) อาทิยะ. ปัฏฐายะ (ตั้งต้นแล้ว), วิเจยยะ (พิจารณาแล้ว), วิญญายะ วิชานิตวา (รู้แจ้งแล้ว). คำว่า 'ในสมาส' เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อกันตัวอย่างเช่น) ปัตวา. ด้วยบทว่า 'กวจิ' และด้วยอำนาจพหุลาธิการ แม้ไม่ใช่ในสมาส (ก็แปลงได้บ้าง เช่น) ตัดเถาวัลย์ด้วยฟันแล้ว (ฉินทิยะ). เช่นนั้น ภุญชิตวา.

---

165. තුං+යානා

๑๖๕. แปลง (ตฺวา) เป็น ตุง และ ยานะ.

---

ත්වාස්ස වා තුං+යානා හොන්ති සමාසෙ ක්වචි. අභිහරණං කත්වා අභිහට්ඨුං, අභිහරිත්වා, පාදිසමාසො, ‘‘පුච්ඡාදිතො’’ති තස්ස ඨො පරරූපාදි ච. අනුමොදනං කත්වා අනුමොදියාන අනුමොදිත්වා වා, කානුබන්ධෙපි ‘‘වා ක්වචී’’ති විකප්පත්තා ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති ඔකාරො. ක්වචා+සමාසෙපි බහුලාධිකාරා, දට්ඨුං, දිසතො ත්වාස්ස තුමාදෙසෙ දිසස්ස දස. අඤ්ඤත්‍ර ‘‘දිසා වාන+වා ස චා’’ති ත්වාස්ස වාන+වා ස හොන්ති, දිස්වා. එවං ලභනං කත්වා ලද්ධා ධනංතිආදීසු තස්ස ධො භවති.

ในสมาส แปลง ตฺวา เป็น ตุง และ ยานะ ได้บ้างในบางที่. กระทำการนำมาแล้ว (เป็น) อภิหัฏฐุง, อภิหริตวา, เป็นปาทิสมาส, ด้วยสูตรว่า 'ปุจฉาทิโต' แปลง ต เป็น ฏฺฐ และทำปรรูปเป็นต้น. กระทำการอนุโมทนาแล้ว (เป็น) อนุโมทิยานะ หรือ อนุโมทิตวา, แม้มี ก อักษรเป็นอนุพันธะ ก็เป็นโอการะด้วยสูตรว่า 'ลหุสสุปันตัสสะ' เพราะเป็นวิกัปด้วยสูตรว่า 'วา กวจิ'. ด้วยบทว่า 'กวจิ' และด้วยอำนาจพหุลาธิการ แม้ไม่ใช่ในสมาส (ก็แปลงได้บ้าง เช่น) ทัฏฐุง, เมื่อแปลง ตฺวา เป็น ตุง แห่ง ทิส ธาตุ แปลง ทิส เป็น ทส. ในที่อื่น ด้วยสูตรว่า 'ทิสา วานะ วา สะ จ' แปลง ตฺวา เป็น วานะ วา และ สะ (เป็น) ทิสวา. เช่นนี้ กระทำการได้แล้ว (เป็น) ลัทธา ในคำว่า 'ลัทธา ธนัง' (ได้ทรัพย์แล้ว) เป็นต้น แปลง ต เป็น ธ.

---

ඉති පයොගසිද්ධියං ඛාදිකණ්ඩො සත්තමො.

จบ ขาทิกัณฑ์ ที่ ๗ ในปโยคสิทธิ.

---

පයොගසිද්ධි නිගමනං

บทสรุป (นิคม) แห่งคัมภีร์ปโยคสิทธิ.

---

1.

๑.

---

යෙ [Pg.302] නන්තතන්තරතනාකරමන්ථනෙන,මන්ථාචලොල්ලසිතඤාණවරෙන ලද්ධා;

සාරාමතා+තිසුඛිතා සුඛයන්ති ච+ඤ්ඤෙ,තෙ මෙ ජයන්ති ගුරවො ගුරවො ගුණෙහි.

พระอาจารย์ทั้งหลายของข้าพเจ้าเหล่านั้น ผู้ยิ่งใหญ่ด้วยคุณความดี ผู้ได้บรรลุอมตธรรมอันเป็นสาระด้วยการกวนมหาสมุทรคือคัมภีร์อันไม่มีที่สิ้นสุด ด้วยปัญญาอันประเสริฐที่รุ่งเรืองดุจภูเขามันธระ เป็นผู้มีความสุขยิ่งและยังผู้อื่นให้มีความสุขด้วย ขอจงมีความเจริญรุ่งเรือง.

---

2.

๒.

---

යස්ස සාධුගුණුබ්භූත-කිත්ති සබ්බත්ත පත්ථටා;

මොග්ගල්ලානො මහාපඤ්ඤො, ජයතී සො හ සබ්බදා.

พระโมคคัลลานะผู้มีปัญญามากรูปนั้น ผู้มีเกียรติอันเกิดจากคุณความดีแผ่ไปในที่ทั้งปวง ขอจงมีความเจริญรุ่งเรืองตลอดกาลทุกเมื่อเทอญ.

---

3.

๓.

---

පරමප්පිච්ඡතා+නෙක-සන්තොසූපසමෙසිනං;

සුචිසලෙඛවුත්තීනං, සදා+රඤ්ඤනිවාසිනං.

(พระเถระ) ผู้แสวงหาความมักน้อยอย่างยิ่ง ความสันโดษ และความสงบระงับหลายประการ ผู้มีวัตรปฏิบัติอันขัดเกลาและบริสุทธิ์ ผู้อยู่ในป่าเป็นนิตย์.

---

4.

๔.

---

සාසනුජොතකාරීන+මාචෙරත්ත+මුපාගතං;

උදුම්බරගිරීඛ්‍යාතා+යතනං යතිපුඞ්ගවං.

ผู้ถึงความเป็นอาจารย์ของเหล่าผู้ยังพระศาสนาให้รุ่งเรือง ผู้เป็นยอดแห่งนักบวช ผู้มีสำนักปรากฏนามว่า อุทุมพรคีรี.

---

5.

๕.

---

මෙධඞ්කරොති ආඛ්‍යාත-නාමධෙය්‍යං තපොධනං;

ථෙරං ථිරදයා මෙධා-නිධානං සාධු පූජිතං.

พระเถระผู้มีนามปรากฏว่า เมธังกร ผู้มีตบะเป็นทรัพย์ ผู้เป็นขุมทรัพย์แห่งปัญญาและความเมตตาอันมั่นคง อันสาธุชนบูชาดีแล้ว.

---

6.

๖.

---

සිස්සං සහාය+මාගම්ම, කල්‍යාණමිත්ත+මත්තනො;

සොධෙතුං සාසනං සත්ථු, පරක්කම+මකාසි යො.

ผู้ใดอาศัยศิษย์ผู้เป็นสหายและเป็นกัลยาณมิตรของตน ได้กระทำความเพียรเพื่อชำระพระศาสนาของพระศาสดา.

---

7.

๗.

---

සඞ්ඝරක්ඛිතනාමෙන, මහාථෙරෙන ධීමතා;

නිවාසභූතෙනා+නෙක-ගුණාන+ප්පිච්ඡතාදිනං.

โดยพระมหาเถระผู้มีปัญญา นามว่า สังฆรักขิตะ ผู้เป็นที่สถิตแห่งคุณธรรมหลายประการ มีความมักน้อยเป็นต้น.

---

8.

๘.

---

මොග්ගල්ලානබ්‍යාකරණ-පයොගක්කමසාධකා;

එත්තාවතා කතා එසා, පයොගසිද්ධි නිට්ඨිතා.

คัมภีร์ปโยคสิทธินี้ อันแสดงลำดับการใช้ไวยากรณ์ของพระโมคคัลลานะให้สำเร็จ ที่ได้รจนามาเพียงเท่านี้ จบลงแล้ว.

---

9.

๙.

---

තෙනෙව [Pg.303] රචිතා සාධු, සාසනොදයකාරිනා;

ඛුද්දසික්ඛාය ටීකා ච, තථා සම්බන්ධචින්තනා.

อนึ่ง ฎีกาแห่งคัมภีร์ขุททสิกขา และคัมภีร์สัมพันธจินตนา อันพระเถระรูปนั้นผู้ยังพระศาสนาให้รุ่งเรือง ได้รจนาไว้ดีแล้ว.

---

10.

๑๐.

---

සුසද්දසිද්ධිං යො යොග-නිච්ඡයං සබ්භි වණ්ණිතං;

අකා සුබොධාලඞ්කාරං, තථා සම්බන්ධචින්තනං.

ผู้ใดได้รจนาคัมภีร์สุสัททสิทธิ อันเป็นการวินิจฉัยประกอบรูปศัพท์ที่สัตบุรุษสรรเสริญ ได้รจนาคัมภีร์สุโพธาลังการ และคัมภีร์สัมพันธจินตนา.

---

11.

๑๑.

---

සත්ථසඤ්චිතපුඤ්ඤෙන, නිබ්බානසාධකං හිතං;

සාධෙන්තො ලොකනාථස්ස, සද්ධම්මො තිට්ඨතං චිරන්ති.

ด้วยบุญที่ข้าพเจ้าสั่งสมไว้ในคัมภีร์นี้ ขอพระสัทธรรมของพระโลกนาถ อันยังประโยชน์เกื้อกูลที่ให้ถึงพระนิพพานให้สำเร็จ จงดำรงอยู่ตลอดกาลนานเทอญ.

---

ඉති සඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිථෙරපාදවිරචිතා

คัมภีร์ที่พระมหาเถระสังฆรักขิตะผู้เป็นเจ้าได้รจนาไว้.

---

පයොගසිද්ධි නිට්ඨිතා.

คัมภีร์ปโยคสิทธิ จบสมบูรณ์.

---

(විසෙසලක්ඛණං). යථාවුත්තානං පන පයොගසිද්ධිනිගමන ගාථානං එකාදසන්නං පුබ්බෙයෙව වක්ඛමානා ඉමා ගාථායො දිස්සන්ති පොරාණෙ සීහළමූලපයොගසිද්ධිපාඨෙ. තා ච ගාථායො පච්ඡා සීහළමූලපයොගසිද්ධිසංසොධකෙන මෙධඞ්කරොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන පක්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බා, තස්මා මයං තා ගාථායො සබ්බපච්ඡායෙව ඉමස්මිං-ඨානෙ ඨපෙම. තා පන ගාථායො කතමාති චෙ –

(ลักษณะพิเศษ). อนึ่ง คาถาเหล่านี้ที่จะกล่าวต่อไป ปรากฏอยู่ในปโยคสิทธิปาฐะฉบับเดิมของลังกา ก่อนหน้าคาถานิคม ๑๑ บทของคัมภีร์ปโยคสิทธิที่กล่าวมาแล้ว. และพึงทราบว่า คาถาเหล่านั้น พระเถระผู้มีนามว่า เมธังกร ผู้ชำระปโยคสิทธิปาฐะฉบับเดิมของลังกา ได้แทรกไว้ในภายหลัง เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงวางคาถาเหล่านั้นไว้ในที่นี้ในตอนท้ายสุด. อนึ่ง คาถาเหล่านั้นคืออะไร? คือ -

---

1.

๑.

---

චාගවික්කමසද්ධානු-සම්පන්නගුණසාමිනො;

පරක්කමනරින්දස්ස, සීහළින්දස්ස ධීමතො.

(คาถาเหล่านี้กล่าวถึง) พระเจ้าปรักกมะ ผู้เป็นใหญ่แห่งชาวสิงหล ผู้มีปัญญา ผู้เป็นเจ้าแห่งคุณสมบัติอันสมบูรณ์ด้วยจาคะ ความกล้าหาญ และศรัทธา.

---

2.

๒.

---

අත්‍රජෙනා+නුජාතෙන, භූපාලකුලකෙතුනා;

දිසන්තපත්ථටොදාර-වික්කමෙන යසස්සිනා.

ผู้เป็นพระโอรสผู้เกิดตามมา (ของพระราชา) ผู้เป็นธงชัยแห่งราชวงศ์ ผู้มีความกล้าหาญอันยิ่งใหญ่แผ่ไปทั่วทิศ ผู้มีชื่อเสียง.

---

3.

๓.

---

භුවනෙකභුජව්හෙන, මහාරාජෙන ධීමතා;

චතුපච්චයදානෙන, සතතං සමුපට්ඨිතො.

ผู้มีพระนามว่า ภูวเนกภุชะ ผู้เป็นมหาราช ผู้มีปัญญา (พระเถระ) ได้รับการอุปัฏฐากอยู่เป็นนิตย์ด้วยการถวายปัจจัย ๔ (จากพระราชาองค์นั้น).

---

4.

๔.

---

‘‘ජම්බුදොණී’’ති [Pg.304] විඛ්‍යාතා –වාසෙ නිවසතො සතො;

සුමඞ්ගලමහත්ථෙර –සාමිනො සුචිවුත්තිනො.

ของพระมหาเถระนามว่า สุมังคละ ผู้มีวัตรอันบริสุทธิ์ ผู้พำนักอยู่ในที่พำนักอันปรากฏนามว่า 'ชัมพูโฑณี'.

---

5.

๕.

---

වංසෙ විසුද්ධෙ සංජාතො,පන්ථසෙනාසනෙ රතො;

පරියත්තිමහාසින්ධු –නිය්‍යාමකධුරන්ධරො.

ผู้เกิดในตระกูลอันบริสุทธิ์ ผู้ยินดีในเสนาสนะป่า ผู้เป็นธุระดุจต้นหนในมหาสมุทรแห่งปริยัติ.

---

5.

๕.

---

අප්පිච්ඡාදිගුණූපෙතො, ජිනසාසනමාමකො;

වනෙරතමහත්ථෙරො, මෙධඞ්කරසමව්හයො.

พระมหาเถระผู้ยินดีในป่า มีนามว่า เมธังกร ผู้ประกอบด้วยคุณธรรมมีความมักน้อยเป็นต้น ผู้รักใคร่ในพระศาสนาของพระชินเจ้า.

---

6.

๖.

---

පාටවත්ථාය භික්ඛූනං, විනයෙ සුවිසාරදො;

පයොගසිද්ධිං සොධයි, සදා සප්පඤ්ඤගොචරං.

ผู้เชี่ยวชาญยิ่งในพระวินัย ได้ชำระคัมภีร์ปโยคสิทธิ อันเป็นที่โคจรของเหล่าผู้มีปัญญาเสมอ เพื่อความฉลาดของภิกษุทั้งหลาย.

---

7.

๗.

---

ඉමං ලිඛිතපුඤ්ඤෙන, මෙත්තෙක්‍යං උපසංකමි;

පතිට්ඨහිත්වා සරණෙ, සුප්පතිට්ඨාමි සාසනෙති.

ด้วยบุญที่เขียนคัมภีร์นี้ ข้าพเจ้าได้เข้าถึงพระเมตไตรย ตั้งมั่นอยู่ในสรณะแล้ว ข้าพเจ้าตั้งมั่นดีแล้วในพระศาสนา

---

පයොගසිද්ධිසිද්ධං.

คัมภีร์ปโยคสิทธิสำเร็จแล้ว