Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော ဘုရား၊ အလုံးစုံသောတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Payogasiddhipāḷi

ပယောဂသိဒ္ဓိပါဠိ

1. Saññādikaṇḍa

၁. သညာဒိကဏ္ဍ (သညာအစရှိသော အပိုင်း)

Siddha-mbatthuṃ sammā vande

ပြီးမြောက်ခြင်း အကျိုးစီးပွားကို ကောင်းစွာ ရှိခိုးပါ၏။

Ganthārambhakathā

ကျမ်းအစကားဦး

Siddha+miṭṭhadadaṃ [Pg.1] buddhaṃ, dhammaṃ maṇiṃva svatthadaṃ;

Saṅghañca sādaraṃ natvā, payogasiddhi vuccate.

အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ပေးတတ်၍ ပြီးမြောက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ ရတနာကဲ့သို့ ကောင်းကျိုးကို ပေးတတ်သော တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ သံဃာတော်ကိုလည်းကောင်း ရိုသေစွာ ရှိခိုးပြီး၍၊ ပယောဂသိဒ္ဓိကျမ်းကို ဟောကြားအပ်ပေအံ့။

Pabhāvo moggallānassa, byākaraṇe ca peṭake;

Nisseseva kabbātitto, aho acchariyo vata.

ဗျာကရုဏ်းကျမ်း၌လည်းကောင်း၊ ပိဋကတ်တော်၌လည်းကောင်း မောဂ္ဂလ္လာန်အရှင်မြတ်၏ တန်ခိုးအာနုဘော်တော်သည် လုံးဝ ကဗျာအတတ်ကို လွန်မြောက်ပေ၏၊ အို... အံ့ဖွယ်ရှိလှပေစွ တကား။

Vuttañhi pubbasīhaḷācariya+pācariyehi –

ရှေးဖြစ်သော သီဟိုဠ်ဆရာမြတ်တို့သည် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြဖူး၏ -

Yā satti pāṇine yā ca, candra+kātyāyanādisu;

Sā+yaṃ muttimatī maññe, moggallāyanarūpinī-ti.

ပါဏိနိကျမ်း၌လည်းကောင်း၊ စန္ဒြ၊ ကာတျာယန စသည်တို့၌လည်းကောင်း အကြင်စွမ်းရည် (ဉာဏ်စွမ်း) ရှိ၏။ ထိုစွမ်းရည်သည် ကိုယ်ထင်ရှားရှိသည်ဖြစ်၍ မောဂ္ဂလ္လာန်ဆရာ၏ အသွင်သဏ္ဌာန်ဖြင့် တည်ရှိနေဘိသကဲ့သို့ ထင်မှတ်ရပေ၏။

Suttaṃ vutti ca teneva, katā ekena pañcikā;

Tasmā+ssa sattha+maññehi, supasaṭṭhaṃ+tisundaraṃ.

ထိုမောဂ္ဂလ္လာန်ဆရာတစ်ပါးတည်းကပင် သုတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝုတ္တိကိုလည်းကောင်း၊ ပဉ္စိကာကျမ်းကိုလည်းကောင်း ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဆရာ၏ ကျမ်းသည် အခြားသောကျမ်းတို့ထက် အလွန်ချီးမွမ်းအပ်သဖြင့် အလွန်တင့်တယ်လှပေ၏။

Tamhi ca dubbidhaṃ ñeyyaṃ, suttaṃ kammatthabhedato;

Tesvā+di mītisaddena, dutiyaṃ tippakārato.

ထိုကျမ်း၌လည်း သုတ်သည် ကမ္မဘေဒ၊ အတ္ထဘေဒအားဖြင့် နှစ်ပါးသော အပြားရှိသည်ကို သိအပ်၏။ ထိုသုတ်တို့တွင် ပထမသုတ်သည် 'မীতি'ဟူသော အသံဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယသုတ်သည် သုံးပါးသောအပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Suvisadaṃ pakāsetvā, subodha+mākumārakaṃ;

Byāpikāvaḷiyā kassaṃ, taṃ suṇātha samāhitāti.

သူငယ်တို့သည်ပင် လွယ်ကူစွာ သိစေနိုင်ရန် ကောင်းစွာ ရှင်းလင်းစွာ ပြသလျက် ပျံ့နှံ့တတ်သော အစီအစဉ်ဖြင့် ပြုအံ့၊ ထိုစကားကို တည်ကြည်သော စိတ်ရှိကြကုန်လျက် နာယူကြကုန်လော့။

1. Aādayo titālīsa vaṇṇā

၁. အစရှိသော လေးဆယ့်သုံးလုံးသော အက္ခရာတို့သည် 'ဝဏ္ဏ' မည်ကုန်၏။

Akārādayo [Pg.2] niggahītantā tecattālīsakkharā vaṇṇā nāma honti. Taṃ yathā a, ā, i, ī, u, ū, e, ऐ, o, औ, ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho ‘‘e ona+ma vaṇṇe’’ti. Titālīsāti vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti, tena ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’tiādi siddhaṃ.

အက္ခရာ အ အစရှိ၍ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိကုန်သော ထိုလေးဆယ့်သုံးလုံးသော အက္ခရာတို့သည် ဝဏ္ဏ (အက္ခရာ) မည်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် မည်သို့နည်းဟူမူ - အ၊ အာ၊ ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ၊ ဧ၊ အဲ၊ ဩ၊ ဪ၊ က ခ ဂ ဃ င၊ စ ဆ ဇ ဈ ည၊ ဋ ဌ ဍ ဎ ဏ၊ တ ထ ဒ ဓ န၊ ပ ဖ ဗ ဘ မ၊ ယ ရ လ ဝ သ ဟ ဠ အံ တို့တည်း။ ထိုသို့ လေးဆယ့်သုံးလုံး ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟူမူ 'ဧ ဩနမ ဝဏ္ဏေ' ဟူသော သုတ်၌ အကျိုးရှိ၏။ 'လေးဆယ့်သုံးလုံး' ဟူသော စကားသည် အချို့သောနေရာ၌ ဝဏ္ဏ (အက္ခရာ) ကျေခြင်းကို သိစေ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပဋိသဉ္ခါ ယောနိသော' အစရှိသည်တို့သည် ပြီး၏။

Akāro ādi mariyādabhūto yesaṃ te aādayo. Tayo ca cattālīsa ceti titālīsa, iminā nipātanena vā catabhāgalopo. Vaṇṇīyati attho etehīti vaṇṇā.

အက္ခရာ 'အ' သည် အစ၊ အပိုင်းအခြား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုအက္ခရာတို့သည် 'အအာဒယော' မည်ကုန်၏။ သုံးလုံးနှင့် လေးဆယ်ဟူသည် 'တိတာလီသ' (လေးဆယ့်သုံး) တည်း။ ဤနိပါတ်ပြုခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လေးပုံတစ်ပုံ ကျေခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုအက္ခရာတို့ဖြင့် အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြအပ်သောကြောင့် 'ဝဏ္ဏ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Etthā+ha – ‘‘kasmā ācariyakaccāyanādīhi viya ekacattālīsakkharāna+makkharasañña+makatvā titālīsakkharānaṃ vaṇṇasaññā katā’’ti. Vuccate –

ဤကျမ်း၌ မေးအပ်၏ - 'အဘယ်ကြောင့် ဆရာကစ္စည်း စသည်တို့ကဲ့သို့ လေးဆယ့်တစ်လုံးသော အက္ခရာတို့အား အက္ခရာအမည်ကို မပြုဘဲ လေးဆယ့်သုံးလုံးသော အက္ခရာတို့အား ဝဏ္ဏအမည်ကို ပြုတော်မူသနည်း' ဟူမူ။ ဖြေဆိုအပ်၏ -

Sā māgadhī mūlabhāsā, narā yāyā+dikappikā;

Brahmāno cā-sutālāpā, sambuddhā cāpi bhāsareti –

ကမ္ဘာဦးသူ ဖြစ်ကုန်သော လူတို့သည်လည်းကောင်း၊ စကားတစ်ခါမျှ မကြားရဖူးကုန်သော ဗြဟ္မာတို့သည်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားတို့သည်လည်းကောင်း အကြင်ဘာသာစကားဖြင့် ဟောမြွက်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုဘာသာသည် မူလဘာသာဖြစ်သော မာဂဓဘာသာ (ပါဠိဘာသာ) ပေတည်း -

Vacanato māgadhikānaṃ ettha, seyyo, oṭṭho, sotthi-tyādīsupi asesabyāpikānaṃ titālīsakkharānaṃva ujukānvatthappakkharaguṇikā, neva pana ‘rukkhā vanaṃ’tyādo viya avayave samudāyavohāro, ‘samuddo mayā diṭṭho’tyādo viya ca samudāye avayavavohāroti dassetuṃ paccekaṃ vaṇṇasaññā katāti.

ဟူသော စကားအရ မာဂဓဘာသာစကားဖြင့် ပြောဆိုကြကုန်သောသူတို့အား ဤကျမ်း၌ 'သေယျော'၊ 'ဩဋ္ဌော'၊ 'သောတ္ထိ' အစရှိသော စကားလုံးတို့၌လည်း မကျန်အောင် လွှမ်းမိုးပြန့်နှံ့လျက်ရှိသော လေးဆယ့်သုံးလုံးသော အက္ခရာတို့အားသာလျှင် တိုက်ရိုက်သင့်လျော်သော အက္ခရာများအဖြစ် ပြည့်စုံရန်အလို့ငှာ၊ 'ရုက္ခာ ဝနံ' (သစ်ပင်တို့သည် တောဖြစ်၏) ဟူသောအရာ၌ကဲ့သို့ အစိတ်စိတ်၌ အစုအပေါင်းအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းမျိုးလည်းမဟုတ်၊ 'သမုဒ္ဒေါ မယာ ဒိဋ္ဌော' (သမုဒ္ဒရာကို အကျွန်ုပ် မြင်အပ်ပြီ) ဟူသောအရာ၌ကဲ့သို့ အစုအပေါင်း၌ အစိတ်စိတ်အားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းမျိုးလည်း မဟုတ်ကြောင်း ပြသခြင်းငှာ အက္ခရာတစ်ခုချင်းစီ၌ ဝဏ္ဏဟူသော အမည်ကို ပြုအပ်၏။

‘‘Sakkaccasavanaṃ buddhasāsanasampattī’’ti ‘‘sithiladhanitādi akkharavipattiyañhi atthassa dunnayatā hotī’’ti ca yasmā vuttaṃ.

'ရိုသေစွာ နာယူခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သိထိလ၊ ဓနိတ အစရှိသော အက္ခရာ ပျက်စီးခြင်းရှိသော် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်ရခက်ခဲခြင်းသည် ဖြစ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း အကြင်ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

Tasmā [Pg.3] akkharakosallaṃ, sampādeyya vicakkhaṇo;

Upaṭṭhahaṃ garuṃ sammā, uṭṭhānādīhi pañcahi.

ထို့ကြောင့် ပညာရှိသောသူသည် ထကြွခြင်းအစရှိသော ငါးပါးသောအင်္ဂါတို့ဖြင့် ဆရာသမားကို ကောင်းစွာ လုပ်ကျွေးပူဇော်လျက် အက္ခရာတို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းကို ပြည့်စုံစေရာ၏။

Tattha akārādīna+manukkamo pane+sa ṭhānādikkamasannissito. Tathā hi ṭhāna+karaṇa+payatanehi vaṇṇā jāyanti. Tattha cha ṭhānāni kaṇṭha+tālu+muddha+danta+oṭṭha+nāsikāvasena.

ထိုအက္ခရာတို့တွင် အ အစရှိသော အက္ခရာတို့၏ အစီအစဉ်သည် ဌာန် (ဖြစ်ရာအရပ်) အစရှိသော အစီအစဉ်ကို မှီ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဌာန်၊ ကရိုဏ်း၊ ပယတ်တို့ကြောင့် အက္ခရာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုတွင် ဌာန်တို့သည် လည်ချောင်း (ကဏ္ဌ)၊ အာခေါင် (တာလု)၊ ဦးခေါင်း (မုဒ္ဓ)၊ သွား (ဒန္တ)၊ နှုတ်ခမ်း (ဩဋ္ဌ)၊ နှာခေါင်း (နာသိကာ) အားဖြင့် ခြောက်ပါးရှိကုန်၏။

Tattha avaṇṇa+kavagga+hānaṃ kaṇṭho ṭhānaṃ, ivaṇṇa+cavagga+yānaṃ tālu, ṭavagga+ra+ḷānaṃ muddhā, tavagga+la+sānaṃ dantā, uvaṇṇa+pavaggānaṃ oṭṭho, e vaṇṇassa kaṇṭhatālū, o vaṇṇassa kaṇṭho+ṭṭhā, vakārassa danto+ṭṭhā, niggahītassa nāsikā, ṅa, ñña, ṇa, na, mānaṃ sakaṭhānaṃ nāsikā ca. Ettha ca –

ထိုဌာန်တို့တွင် အ-ဝဏ္ဏ (အ၊ အာ)၊ က-ဝဂ် (က ခ ဂ ဃ င) နှင့် ဟ-အက္ခရာတို့၏ ဖြစ်ရာဌာန်သည် လည်ချောင်း (ကဏ္ဌ) ဖြစ်၏၊ ဣ-ဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ)၊ စ-ဝဂ် နှင့် ယ-အက္ခရာတို့၏ ဖြစ်ရာဌာန်သည် အာခေါင် (တာလု) ဖြစ်၏၊ ဋ-ဝဂ်၊ ရ-အက္ခရာ နှင့် ဠ-အက္ခရာတို့၏ ဖြစ်ရာဌာန်သည် ဦးခေါင်း (မုဒ္ဓ) ဖြစ်၏၊ တ-ဝဂ်၊ လ-အက္ခရာ နှင့် သ-အက္ခရာတို့၏ ဖြစ်ရာဌာန်သည် သွား (ဒန္တ) ဖြစ်၏၊ ဥ-ဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ) နှင့် ပ-ဝဂ်တို့၏ ဖြစ်ရာဌာန်သည် နှုတ်ခမ်း (ဩဋ္ဌ) ဖြစ်၏၊ ဧ-အက္ခရာ၏ ဖြစ်ရာဌာန်သည် လည်ချောင်းနှင့်အာခေါင် (ကဏ္ဌတာလု) ဖြစ်၏၊ ဩ-အက္ခရာ၏ ဖြစ်ရာဌာန်သည် လည်ချောင်းနှင့်နှုတ်ခမ်း (ကဏ္ဌောဋ္ဌ) ဖြစ်၏၊ ဝ-အက္ခရာ၏ ဖြစ်ရာဌာန်သည် သွားနှင့်နှုတ်ခမ်း (ဒန္တောဋ္ဌ) ဖြစ်၏၊ နိဂ္ဂဟိတ်၏ ဖြစ်ရာဌာန်သည် နှာခေါင်း (နာသိကာ) ဖြစ်၏၊ င၊ ည၊ ဏ၊ န၊ မ တို့၏ ဖြစ်ရာဌာန်ကား မိမိတို့၏ ဌာန်နှင့် နှာခေါင်း (နာသိကာ) ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌လည်း -

Hakāro pañcameheva, antaṭṭhāhi ca saṃyuto;

Oraso iti viññeyyo, kaṇṭhajo tadasaṃyuto.

ဟ-အက္ခရာသည် ဝဂ်၏ ပဉ္စမအက္ခရာတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ အန္တဋ္ဌအက္ခရာတို့နှင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်သည်ဖြစ်အံ့၊ ရင်၌ဖြစ်သော (ဩရသ) အက္ခရာဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုသို့ မယှဉ်စပ်အပ်သည်ဖြစ်အံ့၊ လည်ချောင်း၌ဖြစ်သော (ကဏ္ဌဇ) အက္ခရာဟူ၍ သိအပ်၏။

Yathā avaṅhoti (avaṅa hoti., tañhi, taṇhā, pubbanho, amhe, guyhaṃ, gārayhā, ārulho, bahvakkharanti.

ဥပမာ - အဝင်္ဟောတိ (အဝင်္ဟ ဖြစ်၏)၊ တဥှိ၊ တဏှာ၊ ပုဗ္ဗဏှော၊ အမှေ၊ ဂုယှံ၊ ဂါရယှာ၊ အာရုဠှော၊ ဗဟွက္ခရံ စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။

Karaṇaṃ –

ကရိုဏ်းဟူသည် -

Jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ,Jivhopaggaṃ muddhajānaṃ,Jivhaggaṃ dantajānaṃ se-Sā sakaṭhānakaraṇā.

အာခေါင်၌ ဖြစ်ကုန်သော (တာလုဇ) အက္ခရာတို့၏ ကရိုဏ်းသည် လျှာအလယ် ဖြစ်၏။ ဦးခေါင်း၌ ဖြစ်ကုန်သော (မုဒ္ဓဇ) အက္ခရာတို့၏ ကရိုဏ်းသည် လျှာဖျားအနီး ဖြစ်၏။ သွား၌ ဖြစ်ကုန်သော (ဒန္တဇ) အက္ခရာတို့၏ ကရိုဏ်းသည် လျှာဖျား ဖြစ်၏။ ကြွင်းကုန်သော အက္ခရာတို့သည် မိမိတို့၏ ဖြစ်ရာဌာန်သည်ပင် ကရိုဏ်း ဖြစ်၏။

Vaṇṇānaṃ uccāraṇussāho payatanaṃ, taṃ kiṃ – saṃvutādikaraṇaviseso, saṃvutatta+makārassa, vivaṭattaṃ sesasarānaṃ sakāra+hakārānañca, phuṭṭhattaṃ vaggānaṃ, īsaṃphuṭṭhattaṃ ya+ra+la+vānaṃ.

အက္ခရာတို့ကို ရွတ်ဆိုခြင်း၌ အားထုတ်ခြင်းသည် ပယတ် (ပယတန) မည်၏။ ထိုပယတ်သည် အဘယ်နည်းဟူမူ - သံဝုတစသည်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ထူးခြားမှုတည်း။ 'အ'အက္ခရာ၏ ပယတ်သည် ပိတ်ခြင်း (သံဝုတ) အဖြစ် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော သရတို့၏လည်းကောင်း၊ သ-အက္ခရာ၊ ဟ-အက္ခရာတို့၏လည်းကောင်း ပယတ်သည် ဖွင့်ခြင်း (ဝိဝဋ) အဖြစ် ဖြစ်၏။ ဝဂ်အက္ခရာတို့၏ ပယတ်သည် တွေ့ထိခြင်း (ဖုဋ္ဌ) အဖြစ် ဖြစ်၏။ ယ၊ ရ၊ လ၊ ဝ အက္ခရာတို့၏ ပယတ်သည် အနည်းငယ်တွေ့ထိခြင်း (ဤသံဖုဋ္ဌ) အဖြစ် ဖြစ်၏။

Evaṃ ṭhāna+karaṇa+payatana+suti kālabhinnesu akkharesu sarā nissayā, itare nissitā. Tattha –

ဤသို့ ဌာန်၊ ကရိုဏ်း၊ ပယတ်၊ အသံ၊ ကာလတို့ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကုန်သော အက္ခရာတို့တွင် သရတို့သည် မှီရာ (နိဿယ) ဖြစ်ကုန်၏၊ ကြွင်းသော အက္ခရာ (ဗျည်း) တို့သည် မှီတတ်သောတရား (နိဿိတ) ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအက္ခရာတို့တွင် -

Nissayā+do [Pg.4] sarā vuttā, nissitā byañjanā tato;

Vagge+kajā bahuttā+do, tato ṭhāna+lahukkamā.

မှီရာ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် သရတို့ကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့နောက်မှ မှီတတ်ကုန်သောကြောင့် ဗျည်းတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဗျည်းတို့တွင်လည်း ဝဂ်တူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဖြစ်များခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဝဂ်ဗျည်းတို့ကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့နောက်မှ ဌာန်တူခြင်း၊ အသံပေါ့ပါးခြင်း အစီအစဉ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Aādayo’’ti vattate yāva ‘‘bindu niggahīta’’nti. Tañca kho ‘‘atthavasā vibhattivipariṇāmo’’ti sattamyanta+mabhisambandhīyate, ‘‘vaṇṇā’’ti vattate –

'အအာဒယော' ဟူသော သုတ်သည် 'ဗိန္ဒု နိဂ္ဂဟီတံ' ဟူသော သုတ်တိုင်အောင် အစဉ်လိုက်၏။ ထိုသုတ်၌လည်း 'နက်နဲသောအနက်၏ စွမ်းရည်ကြောင့် ဝိဘတ်သည် အခြားဝိဘတ်သို့ ပြောင်းလဲတတ်၏' ဟူသော နည်းဖြင့် သတ္တမဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ 'ဝဏ္ဏာ' ဟူသော ပုဒ်သည် အစဉ်လိုက်၏ -

2. Dasā+do sarā

၂. ရှေးဦးစွာသော ဆယ်လုံးတို့သည် 'သရ' မည်ကုန်၏။

Aādīsvā+dimhi niddiṭṭhā odantā dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Yathā a ā, i ī, u ū, e ऐ, o औ. Saranti=sappadhānabhāvena pavattanti, byañjane vā sārentīti sarā.

အ အစရှိသော အက္ခရာတို့တွင် ရှေးဦးစွာ ညွှန်ပြအပ်သော၊ 'ဩ၊ ဪ' အဆုံးရှိကုန်သော ဆယ်လုံးသော အက္ခရာတို့သည် 'သရ' မည်ကုန်၏။ ပုံစံကား - အ အာ၊ ဣ ဤ၊ ဥ ဦ၊ ဧ အဲ၊ ဩ ဪ တို့တည်း။ မိမိတို့အလိုလိုပင် အဓိကအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းတို့ကို မြွက်ဆိုစေနိုင်ကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'သရ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

‘‘Dasā+do sarā’’ti vattate.

'ဒသာဒေါ သရာ' ဟူသော သုတ်သည် အစဉ်လိုက်၏။

3. Dve dve savaṇṇā

၃. နှစ်လုံး၊ နှစ်လုံးစီတို့သည် 'သဝဏ္ဏ' (အသံတူ) မည်ကုန်၏။

Aādīsvā+dimesu dasasu dve dve savaṇṇā nāma honti yathākkamaṃ. Yathā a āiti, i īiti, u ū iti, e eiti, o, oiti. Samānā sadisā vaṇṇā savaṇṇā, samānattañca ṭhānato. ‘‘Dve dve’’ti vattate vakkhamānesu dvīsu.

အ အစရှိသော ရှေးဦးစွာသော ဆယ်လုံးသော သရတို့တွင် နှစ်လုံး၊ နှစ်လုံးစီတို့သည် အစီအစဉ်အတိုင်း 'သဝဏ္ဏ' မည်ကုန်၏။ ဥပမာ - 'အ အာ'၊ 'ဣ ဤ'၊ 'ဥ ဦ'၊ 'ဧ ဧ'၊ 'ဩ ဩ' တို့တည်း။ တူမျှကုန်သော အက္ခရာတို့သည် 'သဝဏ္ဏ' မည်ကုန်၏၊ တူမျှခြင်းသည်လည်း ဌာန်တူခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဒွေ ဒွေ' ဟူသော ပုဒ်သည် နောက်၌ ဟောလတ္တံ့သော သုတ်နှစ်ခုတို့၌ အစဉ်လိုက်၏။

4. Pubbo rasso

၄. ရှေ့အက္ခရာသည် 'ရဿ' (အသံတို) မည်၏။

Tesveva dasasu ye dve dve savaṇṇā, tesu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Yathā a i u e o. Tesu ‘saṃyogato pubbāva dissanti dve panantimā’ta dassetuṃ tattha sādhuttā tesampi idha saṅgaho, yathā ettha seyyo oṭṭho sotthi. Rassakālayogā tabbantatāya vā [Pg.5] rassā. Rassakālo nāma accharāsaṅghāto akkhinimmilanasaṅkhāto vā kālo, tena ekamatto rasso, dvimatto dīgho, aḍḍhamatto byañjano. Chandasi diyaḍḍhamattampi rassanti gaṇhanti ācariyā.

ထိုဆယ်လုံးသော သရတို့တွင် နှစ်လုံး၊ နှစ်လုံးစီ သဝဏ္ဏဖြစ်ကြကုန်သော အက္ခရာတို့၌ အကြင်အကြင် ရှေ့ဖြစ်သော အက္ခရာသည် ရှိ၏၊ ထိုထိုအက္ခရာသည် 'ရဿ' အမည်ရှိ၏။ ပုံစံကား - အ၊ ဣ၊ ဥ၊ ဧ၊ ဩ တို့တည်း။ ထိုသရတို့တွင် 'နှောင်းဗျည်းထပ်ရှိသောကြောင့် ရှေ့ဖြစ်သော နောက်ဆုံးသရနှစ်လုံးတို့သည်လည်း (ရဿအဖြစ်) ထင်ရှားကုန်၏' ဟဟု ပြသခြင်းငှာ ထိုအရာ၌ ကောင်းမြတ်သောကြောင့် ထိုဧ၊ ဩတို့ကိုလည်း ဤရဿ၌ သိမ်းသွင်းအပ်၏။ ပုံစံကား - 'သေယျော'၊ 'ဩဋ္ဌော'၊ 'သောတ္ထိ' တို့တည်း။ အသံတိုသော ကာလနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုကာလရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ရဿ' မည်၏။ ရဿကာလဟူသည် လက်ဖျစ်တစ်တွက် သို့မဟုတ် မျက်တောင်တစ်ခတ်မျှသော ကာလတည်း၊ ထို့ကြောင့် ရဿသရသည် တစ်မတ် (တစ်မာတြာ) ရှိ၏၊ ဒီဃသရသည် နှစ်မတ် (နှစ်မာတြာ) ရှိ၏၊ ဗျည်းသည် မတ်ဝက် (မာတြာဝက်) ရှိ၏။ ဆန်းကျမ်း၌မူကား တစ်မတ်ခွဲသော ကာလကိုလည်း ရဿဟူ၍ ဆရာတို့ ယူကြကုန်၏။

5. Paro dīgho

၅. နောက်အက္ခရာသည် 'ဒီဃ' (အသံရှည်) မည်၏။

Aādīsvā+dibhūtesu dasasu ye dve dve savaṇṇā, tesu yo yo paro, so so dīghasañño hoti. Taṃ yathā ā ī ū e o. Dīghakālayogā tabbantatāya vā dīghā.

အ အစရှိသော ရှေးဦးစွာသော ဆယ်လုံးသော သရတို့တွင် နှစ်လုံး၊ နှစ်လုံးစီ သဝဏ္ဏဖြစ်ကြကုန်သော အက္ခရာတို့၌ အကြင်အကြင် နောက်ဖြစ်သော အက္ခရာသည် ရှိ၏၊ ထိုထိုအက္ခရာသည် 'ဒီဃ' အမည်ရှိ၏။ ပုံစံကား - အာ၊ ဤ၊ ဦ၊ ဧ၊ ဩ တို့တည်း။ အသံရှည်သော ကာလနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုကာလရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဒီဃ' မည်၏။

6. Kādayo byañjanā

၆. က အစရှိသော အက္ခရာတို့သည် 'ဗျည်း' မည်ကုန်၏။

Aādīsu kādayo niggahītapariyantā tettiṃsa byañjanā nāma honti. Yathā ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ iti. Byañjīyati attho etehīti byañjanā. Kakārādīsva+kāro uccāraṇattho.

အစရှိသော အက္ခရာတို့တွင် က အစရှိ၍ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော သုံးဆယ့်သုံးလုံးသော အက္ခရာတို့ကို ဗျည်းများဟု ခေါ်သည်။ ပုံစံကား- က ခ ဂ ဃ င၊ စ ဆ ဇ ဈ ည၊ ဋ ဌ ဍ ဎ ဏ၊ တ ထ ဒ ဓ န၊ ပ ဖ ဗ ဘ မ၊ ယ ရ လ ဝ သ ဟ ဠ အံ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤဗျည်းတို့ဖြင့် အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် 'ဗျည်း' မည်၏။ ကအက္ခရာ အစရှိသည်တို့၌ 'အ'သံသည် ရွတ်ဆိုခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။

‘‘Kādayo’’ti vattate.

‘‘ကောဒယော’’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်သည်။

7. Pañcapañcakā vaggā

၇. ငါးလုံးစီ ငါးစုရှိသော ဗျည်းတို့သည် ဝဂ် မည်ကုန်၏။

Aādīsu kakārādayo makārantā pañcapañcakā vaggā nāma honti. Yathā ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma iti. Pañca pañca parimāṇa+mesaṃ pañcapañcakā. Vajjenti yakārādayoti vaggā. Te pana paṭhamakkharavasena [Pg.6] kavagga+cavaggādivohāraṃ gatā kusalattikādayo viya.

အစရှိသော အက္ခရာတို့တွင် ကအက္ခရာအစရှိ၍ မအက္ခရာအဆုံးရှိသော ငါးခုစီ ငါးစုသော အက္ခရာတို့သည် ဝဂ် မည်ကုန်၏။ ပုံစံကား- က ခ ဂ ဃ င၊ စ ဆ ဇ ဈ ည၊ ဋ ဌ ဍ ဎ ဏ၊ တ ထ ဒ ဓ န၊ ပ ဖ ဗ ဘ မ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ငါးလုံး ငါးလုံးစီ အတိုင်းအရှည်ရှိသောကြောင့် 'ပဉ္စပဉ္စက' မည်ကုန်၏။ ယအက္ခရာအစရှိသည်တို့ကို ဖယ်ကြဉ်တတ်သောကြောင့် 'ဝဂ်' မည်ကုန်၏။ ထိုဝဂ်တို့သည်လည်း ကုသလတ္တိကစသည်တို့ကဲ့သို့ ပထမအက္ခရာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ကဝဂ်၊ စဝဂ် စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။

8. Bindu niggahītaṃ

၈. အပြောက် (အစက်) သည် နိဂ္ဂဟိတ် မည်၏။

Akārādīsva+yaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Rassasaraṃ nissāya gahita+muccāritaṃ niggahītaṃ, karaṇaṃ niggahetvā vā.

အစရှိသော အက္ခရာတို့တွင် အပြောက် (အစက်) မျှသာရှိသော ဤအက္ခရာသည် 'နိဂ္ဂဟိတ်' ဟူသော အမည်ရှိ၏။ ရဿသရကို မှီ၍ ယူအပ် ရွတ်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'နိဂ္ဂဟိတ်' မည်၏၊ သို့မဟုတ် ဌာန်ကရိုဏ်းကို ပိတ်ဆို့၍ ရွတ်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'နိဂ္ဂဟိတ်' မည်၏။

Karaṇaṃ niggahetvāna, mukhenā+vivaṭena yaṃ;

Vuccate niggahītanti, vuttaṃ bindu sarānugaṃ.

ကရိုဏ်းကို ပိတ်ဆို့၍ မဟစေ့အပ်သော နှုတ်ခမ်းဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သော အက္ခရာကို 'နိဂ္ဂဟိတ်' ဟု ဆိုအပ်၏၊ သရ၏ နောက်သို့ အစဉ်လိုက်သော အစက်အပြောက်ကိုလည်း 'နိဂ္ဂဟိတ်' ဟု ဆိုအပ်၏။

Bahvakkharasaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ, jha+lādayo tu ruḷhīsaññā.

အက္ခရာအများဖြင့် အမည်မှည့်ခြင်းသည် အနက်နှင့် လျော်ညီသောအမည် (အနွတ္ထသညာ) အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ဈ၊ ဠ အစရှိသည်တို့သည်ကား ရူဠှီသညာ (အများသုံးအမှတ်အသား) များသာ ဖြစ်ကုန်၏။

Vaṇṇā sarā savaṇṇā ca, rassā dīghā ca byañjanā;

Vaggā ca niggahītanti, hoti saññāvidhikkamo.

ဝဏ္ဏ၊ သရ၊ သဝဏ္ဏ၊ ရဿ၊ ဒီဃ၊ ဗျည်း၊ ဝဂ်နှင့် နိဂ္ဂဟိတ် ဟူ၍ အမည်မှည့်ပုံ အစီအစဉ်သည် ဖြစ်၏။

(Saññāvidhānaṃ.)

(သညာဝိဓာန် ပြီး၏။)

Sandhi vuccate –

သန္ဓိကို ပြဆိုပေအံ့-

Loka aggapuggalo, paññā indriyaṃ, tīṇi imāni, no hi etaṃ, bhikkhunī ovādo, mātu upaṭṭhānaṃ, sametu āyasmā, abhibhū āyatanaṃ, dhanaṃ me atthi, sabbe eva, tayo assu dhammā, asanto ettha na dissanti itī+dha sarasaññāyaṃ –

လောက အဂ္ဂပုဂ္ဂလော၊ ပညာ ဣန္ဒြိယံ၊ တီဏိ ဣမာနိ၊ နော ဟိ ဧတံ၊ ဘိက္ခုနီ ဩဝါဒေါ၊ မာတု ဥပဋ္ဌာနံ၊ သမေတု အာယသ္မာ၊ အဘိဘူ အာယတနံ၊ ဓနံ မေ အတ္ထိ၊ သဗ္ဗေ ဧဝ၊ တယော အဿု ဓမ္မာ၊ အသန္တော ဧတ္ထ န ဒိဿန္တိ- ဤသို့ရှိရာ၌၊ သရဟူသော အမည်ရှိသော်-

26. Saro lopo sare

၂၆. သရနောက်၌ ရှိသော် ရှေ့သရကို ချေရမည်။

Sare saro lopanīyo hoti. Saroti kāriyīniddeso, lopoti kāriyaniddeso. Lopo= adassanaṃ anuccāraṇaṃ[Pg.7], saroti jātyekavacanavasena vuttaṃ, sareti opasilesikādhārasattamī, tato vaṇṇa kāla byavadhāne kāriyaṃ na hoti, tva+masi, katamā cānanda aniccasaññāti. Evaṃ sabbasandhīsu.

သရ၏ နောက်၌ သရကို ချေအပ်၏။ 'သရ' ဟူသော ပုဒ်သည် အပြုခံ (ကာရိယီ) ကို ညွှန်ပြသော ပုဒ်ဖြစ်၏၊ 'လောပေါ' ဟူသော ပုဒ်သည် ပြုဖွယ်ကိစ္စ (ကာရိယ) ကို ညွှန်ပြသော ပုဒ်ဖြစ်၏။ ချေခြင်း (လောပ) ဟူသည် မထင်ရှားခြင်း၊ မရွတ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သရ' ဟု ဧကဝုစ်ဖြင့် ဆိုသော်လည်း ဇာတ်တစ်ခုလုံးကို ယူရမည်။ 'သရေ' ဟူသည် အနီးကပ်မှီရာကို ပြသော သတ္တမီဝိဘတ် (ဥပသိလေသိကာဓာရသတ္တမီ) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အခြားအက္ခရာ သို့မဟုတ် အချိန် ခြားနေလျှင် ဤပြုဖွယ်ကိစ္စသည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ 'တွမသိ'၊ 'ကတမာ စာနန္ဒ အနိစ္စသညာ' စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ခပ်သိမ်းသော သန္ဓိတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Vidhīti vattate.

‘‘ဝိဓိ’’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်သည်။

14. Sattamiyaṃ pubbassa

၁၄. သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သောပုဒ်၏ ရှေ့၌ရှိသော အက္ခရာကိုသာ ပြုအပ်၏။

Therayaṭṭhinyāyena pavattate paribhāsā dubbalavidhino patiṭṭhābhāvato. Sattamīniddese pubbasseva vidhīti pubbasaralopo. Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, no hetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanaṃmatthi, sabbeva, tayassu dhammā, asante+ttha na dissanti. Pubbassa kāriyavidhānā sattamīniddiṭṭhassa paratā+va gamyateti pareti paravacanampi ghaṭate.

အားနည်းသော စည်းကမ်း (ဝိဓိ) ၌ တည်ရာမရှိသောကြောင့် မထေရ်ကြီး၏ တုတ်ကောက်ကဲ့သို့သောနည်း (ထေရယဋ္ဌိနျာယ) ဖြင့် ဤပရိဘာသာသုတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ပုဒ်ရှိသော် ရှေ့အက္ခရာကိုသာ ပြုရမည်ဟူသော စည်းကမ်းကြောင့် ရှေ့သရကျေခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုံစံကား- လောကဂ္ဂပုဂ္ဂလော၊ ပညိန္ဒြိယံ၊ တီဏိမာနိ၊ နော ဟေတံ၊ ဘိက္ခုနောဝါဒေါ၊ မာတုပဋ္ဌာနံ၊ သမေတာယသ္မာ၊ အဘိဘာယတနံ၊ ဓနမ္မတ္ထိ၊ သဗ္ဗေဝ၊ တယဿု ဓမ္မာ၊ အသန္တေတ္ထ န ဒိဿန္တိ တို့ ဖြစ်သည်။ ရှေ့အက္ခရာ၌ ကိစ္စပြုရန် ပြဋ္ဌာန်းထားသောကြောင့် သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော နောက်အက္ခရာ၏ နောက်၌ရှိခြင်းကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပရေ' (နောက်၌) ဟူသော စကားသည်လည်း သင့်လျော်ပေ၏။

Yassa idāni, saññā iti, chāyā iva, iti api, assamaṇī asi, cakkhu indriyaṃ, akataññū asi, ākāse iva, te api, vande ahaṃ, so ahaṃ, cattāro ime, vasalo iti, moggallāno asi bījako, kathā eva kā, pāto evātī+dha pubbassaralope sampatte ‘‘saro lopo sare’’ tveva.

ယဿ ဣဒါနိ၊ သညာ ဣတိ၊ ဆာယာ ဣဝ၊ ဣတိ အပိ၊ အသမဏီ အသိ၊ စက္ခု ဣန္ဒြိယံ၊ အကတညူ အသိ၊ အာကာသေ ဣဝ၊ တေ အပိ၊ ဝန္ဒေ အဟံ၊ သော အဟံ၊ စတ္တာရော ဣမေ၊ ဝသလော ဣတိ၊ မောဂ္ဂလ္လာနော အသိ ဗီဇကော၊ ကထာ ဧဝ ကာ၊ ပါတော ဧဝ- ဤသို့ရှိရာ၌၊ 'သရော လောပေါ သရေ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ရှေ့သရကို ချေခြင်းသို့ ရောက်လတ်သော်-

27. Paro kvaci

၂၇. နောက်သရသည် အချို့သော နေရာ၌ ကျေ၏။

Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. Yassa dāni, saññāti, chāyāva, itipi, assamaṇīsi, cakkhundriyaṃ, akataññūsi, ākāseva, tepi, vandehaṃ, sohaṃ, cattārome, vasa- lobhi[Pg.8], moggallānosi bījako, kathāva kā, pātova. Kvacīti kiṃ, paññindriyaṃ, pañcindriyāni, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā. ‘‘Vivakkhāto sandhayo bhavantī’’ti ñāyā vatticchāpi idha sijjhati. Kvacītya+dhikāro sabbasandhīsu, tena nātippasaṅgo. (Lopasandhi).

သရ၏ နောက်၌ ရှိသော သရသည် အချို့သော နေရာ၌ ကျေအပ်၏။ ပုံစံကား- ယဿ ဒါနိ၊ သညာတိ၊ ဆာယာဝ၊ ဣတိပိ၊ အသမဏီသိ၊ စက္ခုန္ဒြိယံ၊ အကတညူသိ၊ အာကာသေဝ၊ တေပိ၊ ဝန္ဒေဟံ၊ သောဟံ၊ စတ္တာရောမေ၊ ဝသလောတိ (ဝသလောဘိ)၊ မောဂ္ဂလ္လာနောသိ ဗီဇကော၊ ကထာဝ ကာ၊ ပါတောဝ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'ကွစိ' (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပညိန္ဒြိယံ၊ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ၊ သတ္တုတ္တမော၊ ဧကူနဝီသတိ၊ ယဿေတေ၊ သုဂတောဝါဒေါ၊ ဒိဋ္ဌာသဝေါ၊ ဒိဋ္ဌောဃော၊ စက္ခာယတနံ၊ တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘျာ- စသည်တို့၌ မချေစေရန် ဖြစ်သည်။ 'ရွတ်ဆိုလိုခြင်းကြောင့် သန္ဓိတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏' ဟူသော နည်းစနစ်အရ ပြောဆိုလိုသော အလိုဆန္ဒသည်လည်း ဤနေရာ၌ ပြီးမြောက်၏။ 'ကွစိ' ဟူသော အာဏာပုဒ်သည် ခပ်သိမ်းသော သန္ဓိတို့၌ လိုက်ရာ၏၊ ထို့ကြောင့် လွန်ကဲစွာ ပြုခြင်း (အတိပ္ပသင်း) မဖြစ်ပေ။ (လောပသန္ဓိ ပြီး၏။)

Saro paro veti ca vattate.

‘‘သရော’’၊ ‘‘ပရော’’၊ ‘‘ဝါ’’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည်လည်း လိုက်ကုန်၏။

Tassa idaṃ, vāta īritaṃ, na upeti, vāma ūru, ati iva aññehi, vi udakaṃ itīdha pubbassaralope –

တဿ ဣဒံ၊ ဝါတ ဤရိတံ၊ န ဥပေတိ၊ ဝါမ ဦရု၊ အတိ ဣဝ အညေဟိ၊ ဝိ ဥဒကံ- ဤသို့ရှိရာ၌၊ ရှေ့သရကို ချေလိုက်လတ်သော်-

29. Yuvaṇṇāna+meo luttā

၂၉. ရှေ့သရကို ချေအပ်ပြီးသော် နောက်၌ရှိသော ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ) နှင့် ဥဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ) တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဧ နှင့် ဩ ဖြစ်ကုန်၏။

Luttā sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ e+o honti vā yathākkamaṃ. Yathāsaṃkhyānuddeso samānānaṃ.

ရှေ့သရတို့ကို ချေအပ်ပြီးသည်ရှိသော် နောက်၌ရှိသော ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဧ နှင့် ဩ ဖြစ်ကုန်၏။ တူမျှသော အရာတို့၌ အစဉ်အတိုင်း ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi

၂၄. နောက်၌ ရှိသော 'ဝဏ္ဏ' ဟူသော စကားလုံးကြောင့် သဝဏ္ဏ (အနွယ်တူ သရ) ကိုလည်း ယူအပ်၏၊ မိမိ၏ ရုပ်ကိုလည်း ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤ၊ ဦ တို့သည်လည်း ဧ၊ ဩ ဖြစ်ကုန်၏။

Vaṇṇasaddo paro yasmā, tena savaṇṇopi gayhati sayañca rūpaṃti īūnampi e+o. Sabbattha rassassa jātiniddese dīghassāpi gahaṇatthaṃ ida+māraddhaṃ. Tassedaṃ, vāteritaṃ, nopeti, vāmoru, atevaññehi, vodakaṃ. Idañca pacchimodāharaṇadvayaṃ ‘‘avaṇṇe lutte eva e+o hontī’’ti gāhassa nisedhanatthaṃ. Vātveva, tassidaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti, yogavibhāgā. Pati urasminti vibhajja ‘‘yavā sare’’ti yakāre ‘‘tavaggavaraṇā’’dinā co, ‘‘vaggalasehi te’’ti pubbarūpañca, ‘‘yuvaṇṇāna+meo’’ti (yogavibhāgā) ussa o ca. Luttāti kiṃ, dasa ime [Pg.9] dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā. Atippasaṅgabādhakassa kvacisaddassānuvattanato na vikappavidhi niyatā, tena upeto, aveccāti evamādīsu vikappo. Tārakitā, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttarotiādīsu vidhi ca na hoti.

အရပ်ခပ်သိမ်း၌ ရဿသရကို အမျိုးအစားအားဖြင့် ညွှန်ပြသော်လည်း ဒီဃသရကိုလည်း ယူစေခြင်းငှာ ဤသို့ စတင် ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏။ ပုံစံကား- တဿေဒံ၊ ဝါတေရိတံ၊ နောပေတိ၊ ဝါမောရု၊ အတေဝညေဟိ၊ ဝေါဒကံ တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုနောက်ဆုံး သာဓကနှစ်ခုသည် 'အဝဏ္ဏ ကျေမှသာ ဧ နှင့် ဩ ဖြစ်သည်' ဟူသော ယူဆချက်ကို တားမြစ်ရန် ဖြစ်သည်။ 'ဝါ' ဟူသော ပုဒ် လိုက်သောကြောင့် တဿိဒံ လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ 'ပစ္စောရသ္မိံ' ဟူသော ရုပ်သည် မည်သို့ ပြီးသနည်းဟူမူ- သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ပတိ ဥရသ္မိံ' ဟု ခွဲခြား၍ 'ယဝါ သရေ' သုတ်ဖြင့် ယကာရပြုပြီးလျှင် 'တဝဂ္ဂဝရဏာ' စသည်ဖြင့် စပြု၍၊ 'ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ' သုတ်ဖြင့် ပုဗ္ဗရူပပြုကာ၊ 'ယုဝဏ္ဏာနမေဩ' သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်းဖြင့် ဥအက္ခရာကို ဩကာရ ပြုသည်။ 'လုတ္တာ' (ကျေအပ်ပြီးသော်) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဒသ ဣမေ ဓမ္မာ၊ ယထာ ဣဒံ၊ ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ- တို့၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်သည်။ လွန်ကဲစွာ ပြုခြင်းကို တားမြစ်တတ်သော 'ကွစိ' ဟူသော ပုဒ် လိုက်သောကြောင့် ဝိကပ် (အလှည့်ကျပြုခြင်း) စည်းကမ်းသည် မမြဲပေ၊ ထို့ကြောင့် ဥပေတော၊ အဝေစ္စာ စသည်တို့၌ ဝိကပ် ဖြစ်သည်။ တာရကိတာ၊ ယဿိန္ဒြိယာနိ၊ မဟိဒ္ဓိကော၊ သဗ္ဗီတိယော၊ တေနုပသင်္ကမိ၊ လောကုတ္တရော စသည်တို့၌ကား ဤစည်းကမ်းသည် မဖြစ်ပေ။

Paṭisanthāravutti assa, sabbavitti anubhūyate, vi añjanaṃ, vi ākato, dāsī ahaṃ, ahuvā pure, anu addhamāsaṃ, anu eti, su āgataṃ, su ākāro, du ākāro, cakkhu āpāthaṃ, bahu ābādho, pātu akāsi, na tu eva, bhū āpanalānilaṃ itī+dha ‘‘yuvaṇṇānaṃ’’ ‘‘ve’’ti ca vattate,

ပဋိသန္ထာရဝုတ္တိ အဿ၊ သဗ္ဗဝိတ္တိ အနုဘူယတေ၊ ဝိ အဉ္ဇနံ၊ ဝိ အာကတော၊ ဒါသီ အဟံ၊ အဟုဝါ ပုရေ၊ အနု အဍ္ဎမာသံ၊ အနု ဧတိ၊ သု အာဂတံ၊ သု အာကာရော၊ ဒု အာကာရော၊ စက္ခု အာပါထံ၊ ဗဟု အာဗာဓော၊ ပါတု အကာသိ၊ န တု ဧဝ၊ ဘူ အာပနလာနိလံ- ဤသို့ရှိရာ၌၊ 'ယုဝဏ္ဏာနံ' နှင့် 'ဝါ' ဟူသော ပုဒ်တို့သည် လိုက်ကုန်လျက်-

30. Yavā sare

၃၀. သရနောက်၌ ရှိသော် ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ယကာရ၊ ဝကာရ ဖြစ်ကုန်၏။

Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāra+vakārā honti vā yathākkamaṃ. Paṭisanthāravutyassa, sabbavityanubhūyate, byañjanaṃ, byākato ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīghe dāsyāhaṃ, ahāpure, anvaddhamāsaṃ, anveti, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva, bhvāpanalānilaṃ. Vātveva, viākato, sāgataṃ.

သရနောက်၌ ရှိသော် ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ယကာရ၊ ဝကာရ ဖြစ်ကုန်၏။ ပုံစံကား- ပဋိသန္ထာရဝုတျဿ၊ သဗ္ဗဝိတျနုဘူယတေ၊ ဗျဉ္ဇနံ၊ ဗျာကတော၊ 'ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ' သုတ်ဖြင့် ဒီဃပြုသော် ဒါသျာဟံ၊ အဟာပုရေ၊ အနွဍ္ဎမာသံ၊ အနွေတိ၊ သွာဂတံ၊ သွာကာရော၊ ဒွာကာရော၊ စက္ခွာပါထံ၊ ဗဟွာဗာဓော၊ ပါတွာကာသိ၊ န တွေဝ၊ ဘွာပနလာနိလံ တို့ ဖြစ်သည်။ 'ဝါ' ဟူသော ပုဒ် လိုက်သောကြောင့် ဝိအာကတော၊ သာဂတံ လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။

Adhigato kho me ayaṃ dhammo, putto te ahaṃ, te assa pahīnā pañca, te ahaṃ, ye assa, te ajja, yāvatako assa kāyo, tāvatako assa byāmo, ko attho, atha kho assa, ahaṃ kho ajja, so ahaṃ, so ajja, so eva, yato adhikaraṇaṃ, so ahaṃ itī+dha ‘‘yavā sare’’ ‘‘ve’’ti ca vattate,

“Adhigato kho me ayaṃ dhammo၊ putto te ahaṃ၊ te assa pahīnā pañca၊ te ahaṃ၊ ye assa၊ te ajja၊ yāvatako assa kāyo၊ tāvatako assa byāmo၊ ko attho၊ atha kho assa၊ ahaṃ kho ajja၊ so ahaṃ၊ so ajja၊ so eva၊ yato adhikaraṇaṃ၊ so ahaṃ” စသော ဤသန္ဓိ၌ “yavā sare” သုတ်နှင့် “ve” ဟူသော အနုဝတ္တိသည် လိုက်၏။

30. Eonaṃ

၃၀. “Eonaṃ” (ဟူသော သုတ်တည်း။)

Eonaṃ [Pg.10] yakāra+vakārā honti vā sare pare yathākkamaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti dīghe adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā pañca, tyāhaṃ, yyassa, tyajja, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, svāhaṃ, svajja, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, svāhaṃ. Vātveva, tejja, sohaṃ. Kvaci tveva, dhanamatthi, puttāmatthi, te nāgatā, asantettha, cattāro ime.

သရနောက်ရှိသော် ဧ-အို တို့အား အစဉ်အတိုင်း ယ-ကာရ၊ ဝ-ကာရတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “Byañjane dīgharassā” သုတ်ဖြင့် ဒီဃပြုသော် “adhigato kho myāyaṃ dhammo” (me + ayaṃ)၊ “putto tyāhaṃ” (te + ahaṃ)၊ “tyāssa pahīnā pañca” (te + assa)၊ “tyāhaṃ” (te + ahaṃ)၊ “yyassa” (ye + assa)၊ “tyajja” (te + ajja)၊ “yāvatakvassa kāyo” (yāvatako + assa)၊ “tāvatakvassa byāmo” (tāvatako + assa)၊ “kvattho” (ko + attho)၊ “atha khvassa” (atha kho + assa)၊ “ahaṃ khvajja” (ahaṃ kho + ajja)၊ “svāhaṃ” (so + ahaṃ)၊ “svajja” (so + ajja)၊ “sveva” (so + eva)၊ “yatvādhikaraṇaṃ” (yato + adhikaraṇaṃ)၊ “svāhaṃ” ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။ “Vā” ဟူသောအနုဝတ္တိကြောင့် မဖြစ်သည်လည်း ရှိ၏၊ “tejja” (te + ajja)၊ “sohaṃ” (so + ahaṃ)။ “Kvaci” ဟူသောအနုဝတ္တိကြောင့်သာလျှင် “dhanamatthi”၊ “puttāmatthi”၊ “te nāgatā”၊ “asantettha”၊ “cattāro ime” ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။

Go eḷakaṃ, go assaṃ, go ajinaṃ itī+dha ‘‘sare’’ti vattate.

“Go eḷakaṃ၊ go assaṃ၊ go ajinaṃ” စသော ဤသန္ဓိ၌ “sare” ဟူသော အနုဝတ္တိသည် လိုက်၏။

32. Gossā+vaṅa

၃၂. “Gossāvaṅa” (ဟူသော သုတ်တည်း။)

Sare pare gossa avavādeso hoti. Sa ca ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā’’ti sabbassa pasaṅge ‘antassā’’ti vattate.

သရနောက်ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါအား အဝ-အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ ထိုအဝ-အာဒေသသည် “ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa” သုတ်အရ တစ်ခုလုံးအား ဖြစ်ထိုက်သော်လည်း “antassa” ဟူသော အနုဝတ္တိ လိုက်သောကြောင့် အဆုံးသရအားသာ ဖြစ်၏။

18. Ṅa+nubandho

၁၈. “Ṅanubandho” ဟူသည် ၚ-အက္ခရာ အနုဗန္ဓ် (အမှတ်အသား) ရှိသော တရားတည်း။

Ṅa-kāro anubandho yassa, so anekavaṇṇopi antassa hotīti okārasseva hoti. ‘‘Saṃketo+navayavo+nubandho’’ti vacanā ṅa-kārassā+ppayogo. Uccāritānantarappadhaṃsino hi anubandhā, payojanaṃ anubandhoti saṃketo. Gaveḷakaṃ, gavāssaṃ, gavājinaṃ.

အကြင်အာဒေသ၌ ၚ-အက္ခရာ အနုဗန္ဓ်ရှိ၏၊ ထိုအာဒေသသည် အက္ခရာများစွာ ရှိသော်လည်း အဆုံးသရ၌သာ ဖြစ်၏ဟူသော စည်းကမ်းကြောင့် အို-ကာရ အစားသာ ဖြစ်၏။ “Saṃketo’navayavo’nubandho” ဟူသော ကျမ်းညွှန်းစကားကြောင့် ၚ-အက္ခရာကို အသုံးမပြုရပေ။ ရွတ်ဆိုပြီးသည်နှင့် ပျောက်ကွယ်သွားတတ်သော အမှတ်အသားသည် အနုဗန္ဓ် မည်၏၊ အကျိုးထူးကို ပြသော အမှတ်အသားကို အနုဗန္ဓ်ဟု သတ်မှတ်၏။ ပုံစံကား- Gaveḷakaṃ၊ gavāssaṃ၊ gavājinaṃ။

Iti evā+tī+dha –

“Iti eva” စသော ဤသန္ဓိ၌-

36. Vī+tisse+ve vā

၃၆. “Vītisseve vā” (ဟူသော သုတ်တည်း။)

Evasadde pare itissa vo hoti vā. Sa ca –

ဧဝသဒ္ဒါ နောက်ရှိသော် ဣတိသဒ္ဒါ၏ (ဣ-ကာရ) အား ဝ-ကာရသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ထို ဝ-ကာရသည်လည်း-

17. Chaṭṭhiyantassa

၁၇. “Chaṭṭhiyantassa” (ဟူသော သုတ်တည်း။)

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa [Pg.11] yaṃ kāriyaṃ, ta+dantassa viññeyyanti ikārassā+deso. Ādesiṭṭhāne ādissatīti ādeso. Itveva. Aññatra yādeso, ‘‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’’ti tassa co, ‘‘vaggalasehi te’’ti yassa cakāro, icceva. Eveti kiṃ, iccāha. (Ādesasandhi).

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော အမှုကိစ္စသည် ထိုသဒ္ဒါ၏ အဆုံးအား ဖြစ်ထိုက်၏ဟု သိအပ်သောကြောင့် ဣ-ကာရ၏ အာဒေသ ဖြစ်၏။ မူလအက္ခရာ၏ နေရာ၌ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “အာဒေသ” မည်၏။ ပုံစံကား- “Itveva” (iti + eva) တည်း။ အခြားနေရာ၌ ယ-ကာရအာဒေသ ဖြစ်၏၊ “tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā” သုတ်ဖြင့် တ-ဝဂ်ဖြစ်သော တ-ကာရကို စ-ကာရပြု၍၊ “vaggalasehi te” သုတ်ဖြင့် ယ-ကာရကို စ-ကာရ ပြုသော် “icceva” ဟူ၍ ဖြစ်၏။ “Eva” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ “iccāha” (iti + āha) ၌ မပြုလိုသောကြောင့်တည်း။ (အာဒေသသန္ဓိ ပြီး၏။)

Ti aṅgulaṃ,ti aṅgikaṃ, bhū ādayo, migī bhantā udikkhatityādisandhayo vuccante. ‘‘Mayadā sare’’ti vattate.

“Ti aṅgulaṃ”၊ “ti aṅgikaṃ”၊ “bhū ādayo”၊ “migī bhantā udikkhati” စသော သန္ဓိတို့ကို ဆိုလတ္တံ့။ “Mayadā sare” ဟူသော အနုဝတ္တိသည် လိုက်၏။

45. Vanataragā cā+gamā

၄၅. “Vanataragā cāgamā” (ဟူသော သုတ်တည်း။)

Ete mayadā ca āgamā honti vā sare kvaci. Āgamino aniyamepi –

ဤ ဝ၊ န၊ တ၊ ရ၊ ဂ အက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း၊ မ၊ ယ၊ ဒ အက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း သရနောက်ရှိသော် အချို့နေရာ၌ အာဂမ ဖြစ်ကုန်၏။ အာဂမလက်ခံမည့် သရ သတ်မှတ်ချက် မရှိသော်လည်း-

Saroyevā+gami hoti, vanādinantu ñāpakā;

Aññathā hi padādīnaṃ, yukavidhāna+manatthakaṃ.

သရသည်သာလျှင် အာဂမိ (အာဂမလက်ခံသူ) ဖြစ်၏၊ ဝ-သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့၏ ပြဆိုချက် (ဉာပက) ကြောင့် သိရ၏။ ထိုသို့မဟုတ်ပါက ပုဒ်တို့၏ အစ၌ ယ-ကာရ ပြုခြင်းသည် အကျိုးမဲ့ ဖြစ်ရာ၏။

Etthā+gamā aniyatāgamīnameva bhavanti ce, yakārāgameneva ‘‘nipajja’’nti siddhe ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti byañjanassa yukā+gamo niratthakoti adhippāyo. Tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā. Ito nāyati, cinitvā. Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge. Nirantaraṃ, nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ, duratikkamo, durāgataṃ, duruttaraṃ, pāturahosi, punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti, dhīratthu, pātarāso, caturaṅgikaṃ, caturārakkhaṃ, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ, bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā[Pg.12], nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakuṭe, āraggeriva sāsapo, usabhoriva, sabbhireva samāsetha. Puthageva, rasse pageva. Lahumessati, gurumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjaye, ekamekassa, yena midhekacce. Bhātiyeva, hotiyeva, yathāyidaṃ, yathāyeva, māyidaṃ, nayidaṃ, nayidha, chayimāni, navayime dhammā, bodhiyāyeva, pathavīyeva dhātu, tesuyeva, teyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ, viyañjanaṃ, viyākāsi, pariyantaṃ, pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānaṃ, niyāyogo. Udaggo, udayo, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti, sakideva, kiñcideva, kenacideva, kismiñcideva, kocideva, sammadatto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadicchakaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva, yadatthaṃ, yadantaraṃ, tadantaraṃ, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, tadatthaṃ, sadatthapasuto siyā, aññadatthu, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva ratti. Vātveva, attaatthaṃ, dvādhiṭṭhitaṃ, pātuahosi. Vavatthitavibhāsattā vādhikārassa byañjanatopi, bhikkhunīnaṃ vuṭṭhāpeyya, ciraṃ nāyati, taṃyeva.

ဤသန္ဓိ၌ အာဂမတို့သည် မသတ်မှတ်ရသေးသော အာဂမိတို့အားသာ ဖြစ်ကုန်အံ့၊ ယ-ကာရအာဒေသဖြင့်သာ “nipajja” ဟူသော ပုဒ်သည် ပြီးစီးနိုင်ပါလျက် “padādīnaṃ kvaci” ဟူသော ဗျည်း၌ ယု-အာဂမ ပြုခြင်းသည် အကျိုးမဲ့ ဖြစ်ရာ၏ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ပုံစံများကား- tivaṅgulaṃ (ti-aṅgulaṃ ၌ ဝ-အာဂမ)၊ tivaṅgikaṃ၊ bhūvādayo၊ migī bhantā vudikkhati (udikkhati ၌ ဝ-အာဂမ)၊ pavuccati၊ pāguññavujutā။ Ito nāyati (na-အာဂမ)၊ cinitvā။ Yasmātiha (ta-အာဂမ)၊ tasmātiha၊ ajjatagge။ Nirantaraṃ (ra-အာဂမ)၊ nirālayo၊ nirindhano၊ nirīhakaṃ၊ niruttaro၊ nirojaṃ၊ duratikkamo၊ durāgataṃ၊ duruttaraṃ၊ pāturahosi၊ punarāgaccheyya၊ punaruttaṃ၊ punareva၊ punareti၊ dhīratthu၊ pātarāso၊ caturaṅgikaṃ၊ caturārakkhaṃ၊ caturiddhipādapaṭilābho၊ caturoghanittharaṇatthaṃ၊ bhatturatthe၊ vuttiresā၊ pathavīdhāturevesā၊ nakkhattarājāriva tārakānaṃ၊ vijjurivabbhakuṭe၊ āraggeriva sāsapo၊ usabhoriva၊ sabbhireva samāsetha။ Puthageva (ga-အာဂမ)၊ rasse pageva။ Lahumessati (ma-အာဂမ)၊ gurumessati၊ idhamāhu၊ kena te idha mijjhati၊ bhadro kasāmiva၊ ākāse mabhipūjaye၊ ekamekassa၊ yena midhekacce။ Bhātiyeva (ya-အာဂမ)၊ hotiyeva၊ yathāyidaṃ၊ yathāyeva၊ māyidaṃ၊ nayidaṃ၊ nayidha၊ chayimāni၊ navayime dhammā၊ bodhiyāyeva၊ pathavīyeva dhātu၊ tesuyeva၊ teyeva၊ soyeva၊ pāṭiyekkaṃ၊ viyañjanaṃ၊ viyākāsi၊ pariyantaṃ၊ pariyādānaṃ၊ pariyuṭṭhānaṃ၊ pariyesati၊ pariyosānaṃ၊ niyāyogo။ Udaggo (da-အာဂမ)၊ udayo၊ udāhaṭaṃ၊ udito၊ udīritaṃ၊ udeti၊ sakideva၊ kiñcideva၊ kenacideva၊ kismiñcideva၊ kocideva၊ sammadatto၊ sammadaññā vimuttānaṃ၊ sammadeva၊ yāvadatthaṃ၊ yāvadicchakaṃ၊ yāvadeva၊ tāvadeva၊ punadeva၊ yadatthaṃ၊ yadantaraṃ၊ tadantaraṃ၊ tadaṅgavimutti၊ etadatthaṃ၊ attadatthaṃ၊ tadatthaṃ၊ sadatthapasuto siyā၊ aññadatthu၊ manasādaññā vimuttānaṃ၊ bahudeva ratti။ “Vā” ဟူသော အနုဝတ္တိကြောင့် မဖြစ်သည်လည်း ရှိ၏၊ attaatthaṃ၊ dvādhiṭṭhitaṃ၊ pātuahosi။ “Vā” ဟူသောအဓိကာရ၏ ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ ဖြစ်မှုကြောင့် ဗျည်းနောက်၌လည်း အာဂမဖြစ်၏၊ bhikkhunīnaṃ vuṭṭhāpeyya၊ ciraṃ nāyati၊ taṃyeva။

Cha abhiññā, cha aṅgaṃ, cha asīti, cha aṃsā, cha āyatanaṃ itī+dha ‘‘vā sare’’ ‘‘āgamo’’ti ca vattate.

“Cha abhiññā၊ cha aṅgaṃ၊ cha asīti၊ cha aṃsā၊ cha āyatanaṃ” စသော ဤသန္ဓိ၌ “vā” “sare” နှင့် “āgamo” ဟူသော အနုဝတ္တိတို့သည် လိုက်ကုန်၏။

49. Chā ḷo

၄၉. “Chā ḷo” (ဟူသော သုတ်တည်း။)

Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chāti anukaraṇattā ekavacanaṃ. Chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷasīti, chaḷaṃsā, chaḷāyatanaṃ. Vātveva, chaabhiññā. (Āgamasandhi).

ဆသဒ္ဒါ၏ နောက်ရှိသော သရအား ဠ-ကာရအာဂမသည် အချို့ ဖြစ်၏။ “Cha” ဟု အတုပြု၍ ရွတ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဧကဝုစ်ကိန်းတည်း။ ပုံစံကား- chaḷabhiññā၊ chaḷaṅgaṃ၊ chaḷasīti၊ chaḷaṃsā၊ chaḷāyatanaṃ တည်း။ “Vā” ဟူသော အနုဝတ္တိကြောင့် မဖြစ်သည်လည်း ရှိ၏၊ chaabhiññā။ (အာဂမသန္ဓိ ပြီး၏။)

Lopo [Pg.13] adassanaṃ, ṭhāniṃ, ya+māmaddiya dissati;

Ādeso nāma so yā tu, asantuppatti āgamo.

မမြင်ရခြင်း (ပျောက်ကွယ်ခြင်း) သည် လောပ (ကျေခြင်း) မည်၏။ မူလအက္ခရာကို ဖျက်ဆီး၍ (နေရာ၌) တွေ့မြင်ရသော တရားသည် အာဒေသ မည်၏။ မရှိသေးသော တရားအသစ် ထင်ရှားဖြစ်လာခြင်းသည် အာဂမ မည်၏။

Sarasandhi.

သရသန္ဓိ။

Kaññā iva, kaññāva iccādi sarasandhinisedho vuccati, pasaṅgapubbako hi paṭisedho. Pubbasarānaṃ lope sampatte ‘‘saro’’ ‘‘ve’’ti ca vattate.

“Kaññā iva”၊ “kaññāva” စသည်ဖြင့် သရသန္ဓိ တားမြစ်ခြင်းကို ဆိုလတ္တံ့၊ တားမြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်ခွင့် ရှိခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိ၏။ ရှေ့သရတို့၏ လောပ (ကျေခြင်း) သို့ ဆိုက်ရောက်လတ်သော် “saro” နှင့် “ve” ဟူသော အနုဝတ္တိတို့သည် လိုက်ကုန်၏။

28. Na dve vā

၂၈. “Na dve vā” (ဟူသော သုတ်တည်း။)

Pubbaparassarā dvepi vā kvaci na lupyante. Kaññā iva, kaññeva, kaññāva.

ရှေ့နောက် သရနှစ်ပါးတို့သည်လည်းကောင်း အချို့နေရာ၌ မကျေကုန်။ ပုံစံကား- Kaññā iva၊ kaññeva၊ kaññāva တို့တည်း။

Sāriputta idhekacco, ehi sivaka uṭṭhehi, āyasmā ānando, gāthā abhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā iddhipattā ca, bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā eta+davoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, gantvā olokento, bhūtavādī atthavādī, yaṃ itthī arahaṃ assa, sāmāvatī āha, pāpakārī ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhū ujjhāyiṃsu, bhikkhū eva+māhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa, gambhīre odakantike, appamādo amataṃ padaṃ, saṅgho āgacchatu, ko imaṃ pathaviṃ vicessati, āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā, are ahampi, sace imassa kāyassa, no atikkamo, aho acchariyo, atho anto ca, atha kho āyasmā, atho oṭṭhava+cittakā, tato ā- mantayi [Pg.14] satthāti evamādayo idha kālabyavadhāneneva sijjhanti. Kvacīti kiṃ, āgatā+ttha, āgatā+mhā, katama+ssa vāro, appassutā+yaṃ puriso, camarī+va, sabbe+va, sve+va, ese+va nayo, parisuddhe+tthā+yasmanto, ne+ttha, kute+ttha labbhā, sace+sa brāhmaṇa, tathū+pamaṃ, yathā+ha, jīvhā+yatanaṃ, avijjo+gho, itthindriyaṃ, abhibhā+yatanaṃ, bhayatū+paṭṭhānaṃ, saddhī+dha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ. (Sarasandhinisedho)

Sāriputta idhekacco, ehi sivaka uṭṭhehi, āyasmā ānando, gāthā abhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā iddhipattā ca, bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā eta+davoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, gantvā olokento, bhūtavādī atthavādī, yaṃ itthī arahaṃ assa, sāmāvatī āha, pāpakārī ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhū ujjhāyiṃsu, bhikkhū eva+māhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa, gambhīre odakantike, appamādo amataṃ padaṃ, saṅgho āgacchatu, ko imaṃ pathaviṃ vicessati, āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā, are ahampi, sace imassa kāyassa, no atikkamo, aho acchariyo, atho anto ca, atha kho āyasmā, atho oṭṭhava+cittakā, tato āmantayi satthā အစရှိသော သာဓကတို့သည် ဤနေရာ၌ (ရွတ်ဆိုသံ) ကာလခြားနားခြင်းကြောင့်သာလျှင် (သန္ဓိမစပ်ဘဲ) ပြီးကြကုန်၏။ 'ကွစိ' ဟူသော ပုဒ်သည် အဘယ်ကြောင့် ပါသနည်း။ āgatā+ttha, āgatā+mhā, katama+ssa vāro, appassutā+yaṃ puriso, camarī+va, sabbe+va, sve+va, ese+va nayo, parisuddhe+tthā+yasmanto, ne+ttha, kute+ttha labbhā, sace+sa brāhmaṇa, tathū+pamaṃ, yathā+ha, jīvhā+yatanaṃ, avijjo+gho, itthindriyaṃ, abhibhā+yatanaṃ, bhayatū+paṭṭhānaṃ, saddhī+dha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ အစရှိသော အချို့သော နေရာတို့၌ သန္ဓိစပ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ (သရသန္ဓိတားမြစ်ချက် ပြီး၏။)

Tatra abhirati, tatra ayaṃ, buddha anussati, sa atthikā, saññāvā assa, tadā ahaṃ, yāni idha bhūtāni, gacchāmi iti, ati ito, kikī iva, bahu upakāraṃ, madhu udakaṃ, su upadhāritaṃ, sopi ayaṃ, idāni ahaṃ, sace ayaṃ, appassuto ayaṃ, itara itarena, saddhā idha vittaṃ, kamma upanissayo, tathā upamaṃ, ratti uparato, vi upasamo, lokassa iti, deva iti, vi atipatanti, vi atināmenti, saṅghāṭi api, jīvitahetu api, vijju iva, kiṃsu idha vittaṃ, sādhu iti, te assa pahīnā, so assa, madhuvā maññati bālo, evaṃ gāme muni care, khanti paramaṃ tapo titikkhā, na maṃku bhavissāmi, su akkhāto, yo ahaṃ, so ahaṃ, kāmato jāyati soko, kāmato jāyati bhayaṃ, sakko uju ca suhujuca, anupaghāto, durakkhaṃ, duramaṃ, dubharatā. Yiṭṭhaṃ vā hutaṃ vā loke, yadi vā sāvake, puggalā dhammadasā te, bhovādī nāma so hoti, yathābhāvī guṇena so, yathā idaṃ, sammā dakkhāto, parā kamo, taṇhā kkhayo, jhānassa lābhī amhi, thullaccayo itī+dha –

ထို (ဒီဃ ရဿ မပြုရသေးသော) သန္ဓိမစပ်ရသေးသော ပုဒ်တို့ကား— tatra abhirati၊ tatra ayaṃ၊ buddha anussati၊ sa atthikā၊ saññāvā assa၊ tadā ahaṃ၊ yāni idha bhūtāni၊ gacchāmi iti၊ ati ito၊ kikī iva၊ bahu upakāraṃ၊ madhu udakaṃ၊ su upadhāritaṃ၊ sopi ayaṃ၊ idāni ahaṃ၊ sace ayaṃ၊ appassuto ayaṃ၊ itara itarena၊ saddhā idha vittaṃ၊ kamma upanissayo၊ tathā upamaṃ၊ ratti uparato၊ vi upasamo၊ lokassa iti၊ deva iti၊ vi atipatanti၊ vi atināmenti၊ saṅghāṭi api၊ jīvitahetu api၊ vijju iva၊ kiṃsu idha vittaṃ၊ sādhu iti၊ te assa pahīnā၊ so assa၊ madhuvā maññati bālo၊ evaṃ gāme muni care၊ khanti paramaṃ tapo titikkhā၊ na maṃku bhavissāmi၊ su akkhāto၊ yo ahaṃ၊ so ahaṃ၊ kāmato jāyati soko၊ kāmato jāyati bhayaṃ၊ sakko uju ca suhujuca၊ anupaghāto၊ durakkhaṃ၊ duramaṃ၊ dubharatā။ Yiṭṭhaṃ vā hutaṃ vā loke၊ yadi vā sāvake၊ puggalā dhammadasā te၊ bhovādī nāma so hoti၊ yathābhāvī guṇena so၊ yathā idaṃ၊ sammā dakkhāto၊ parā kamo၊ taṇhā kkhayo၊ jhānassa lābhī amhi၊ thullaccayo ဟူ၍ ဤနေရာ၌ (ဗျည်းနောက်၌ ရှိသော် ဒီဃ ရဿ ပြုရန်အတွက် သာဓကများ) ဖြစ်ကုန်၏။

33. Byañjane dīgharassā

၃၃. ဗျည်း ကပ်လျက်ရှိသော် (သရကို) ရဿ၊ ဒီဃ ပြုအပ်ကုန်၏။

Rassa+dīghānaṃ [Pg.15] kvaci dīgha+rassā honti byañjane. Tatrābhirati, tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, saññāvā+ssa, tadāhaṃ, yānī+dha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, sopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo, lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti, tyāssa pahīnā, svāssa, madhuvā maññatī bālo, evaṃ gāme munī care, khantī paramaṃ tapo titikkhā, na maṃkū bhavissāmi, svākkhāto, yvāhaṃ, svāhaṃ, kāmato jāyatī soko, kāmato jāyatī bhayaṃ, sakko ujū ca suhujū ca, anūpaghāto, dūrakkhaṃ, dūramaṃ, dūbharatā. Yiṭṭhaṃva hutaṃva loke, yadiva sāvake, puggala dhammadasā te, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so, yathayidaṃ, sammadakkhāto, parakkamo, taṇhakkhayo, jhānassa lābhimhi, vasimhi, thullaccayo. Kvacīti kiṃ, tyajja, svassa, patiliyatīti dīghanisedho, māyidaṃ, manasādaññā vimuttānaṃ, yathākkamaṃ, ārakkhātītaṃ, dīyati, sūyatīti rassakāriyanisedho. Kathaṃ yāniva antalikkheti, ‘‘dīgharassā’’ti yogavibhāgā. (Dīgha+rassasandhi).

ဗျည်း ကပ်လျက်ရှိသော် ရဿသရ၊ ဒီဃသရတို့အား အချို့သောနေရာတို့၌ ဒီဃ၊ ရဿ ပြုခြင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Tatrābhirati၊ tatrāyaṃ၊ buddhānussati၊ sātthikā၊ saññāvāssa၊ tadāhaṃ၊ yānīdha bhūtāni၊ gacchāmīti၊ atīto၊ kikīva၊ bahūpakāraṃ၊ madhūdakaṃ၊ sūpadhāritaṃ၊ sopāyaṃ၊ idānāhaṃ၊ sacāyaṃ၊ appassutāyaṃ၊ itarītarena၊ saddhīdha vittaṃ၊ kammūpanissayo၊ tathūpamaṃ၊ rattūparato၊ vūpasamo၊ lokassāti၊ devāti၊ vītipatanti၊ vītināmenti၊ saṅghāṭīpi၊ jီvitahetūpi၊ vijjūva၊ kiṃsūdha vittaṃ၊ sādhūti၊ tyāssa pahīnā၊ svāssa၊ madhuvā maññatī bālo၊ evaṃ gāme munī care၊ khantī paramaṃ tapo titikkhā၊ na maṃkū bhavissāmi၊ svākkhāto၊ yvāhaṃ၊ svāhaṃ၊ kāmato jāyatī soko၊ kāmato jāyatī bhayaṃ၊ sakko ujū ca suhujū ca၊ anūpaghāto၊ dūrakkhaṃ၊ dūramaṃ၊ dūbharatā။ Yiṭṭhaṃva hutaṃva loke၊ yadiva sāvake၊ puggala dhammadasā te၊ bhovadi nāma so hoti၊ yathābhāvi guṇena so၊ yathayidaṃ၊ sammadakkhāto၊ parakkamo၊ taṇhakkhayo၊ jhānassa lābhimhi၊ vasimhi၊ thullaccayo။ 'ကွစိ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ tyajja၊ svassa၊ patiliyatī ဟူသော သာဓကတို့၌ ဒီဃပြုခြင်းကို တားမြစ်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ māyidaṃ၊ manasādaññā vimuttānaṃ၊ yathākkamaṃ၊ ārakkhātītaṃ၊ dīyati၊ sūyatī ဟူသော သာဓကတို့၌ ရဿပြုခြင်းကို တားမြစ်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ 'yāniva antalikkhe' ဟူသော သာဓက၌ မည်သို့ပြီးသနည်း။ 'ဒီဃရဿာ' ဟု ယောဂဝိဘာဂ (သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း) ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ပြီး၏။ (ဒီဃရဿသန္ဓိ ပြီး၏။)

Byañjaneti vattate.

'ဗျဉ္ဇနေ' ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်၏။

34. Saramhā dve

၃၄. သရ၏ နောက်၌ ရှိသော ဗျည်းသည် အချို့သော နေရာတို့၌ ဒွေးဘော် (နှစ်ခု) ဖြစ်၏။

Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Ettha ca āvuttidvivacanaṃ ṭhānedvivacananti dvīsu ṭhānedvivacanaṃ veditabbaṃ.

သရ၏ နောက်၌ ရှိသော ဗျည်း၏ အချို့သော နေရာတို့၌ ပုံသဏ္ဌာန် နှစ်မျိုး (ဒွေးဘော်) တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသုတ်၌လည်း 'အာဝတ္တိဒွိဝစန' (အကြိမ်ကြိမ် ဆိုခြင်းကြောင့် ဒွေးဘော်ဖြစ်ခြင်း) နှင့် 'ဌာနဒွိဝစန' (တည်ရာကြောင့် ဒွေးဘော်ဖြစ်ခြင်း) ဟူသော နှစ်ပါးတို့တွင် 'ဌာနဒွိဝစန' ကိုသာ သိအပ်၏။

Tāni [Pg.16] ca pa+pati+paṭi+kama+kusa+kudha+kī+gaha+juta+ñā+si+ su+sū+sambhū+sara+sasādīnamādibyañjanānañca hoti. Idha pamādo=idhappamādo, evaṃ appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ=sammappadhānaṃ rassattaṃ. Appativattiyo, adhippatipaccayo, suppatiṭṭhito,. Appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipatti. Pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati=akkamati, evaṃ pakkamati, yathākkamaṃ. Akkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati=akkosati. Akkuddho, abhikkuddho. Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo. Paggaho, viggaho, anuggaho, candaggāho, diṭṭhiggāho. Pajjoto, vijjoto, ujjoto. Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anaññāṇaṃ. Avassayo, nissayo, samussayo. Appassuto, vissuto, bahussuto. Āsavā=assavā. Passambhento, vissambhento. Aṭṭassaro, vissarati, anussarati, anussati. Passasanto, vissasanto, muhussasanto, āsāso=assāso. Ādisaddena avissajento, vissajento, abhikkantataro, pariccajento, upaddavo, upakkileso, mittadduno, āyabyayo, abbahi iccādi.

ထိုဒွေးဘော်ပြုခြင်းသည် pa၊ pati၊ paṭi၊ kama၊ kusa၊ kudha၊ kī၊ gaha၊ juta၊ ñā၊ si၊ su၊ sū၊ sambhū၊ sara၊ sasa အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အစဗျည်းတို့၌ ဖြစ်၏။ ဤ (သဒ္ဒါကျမ်း) ၌ idha+pamādo = idhappamādo၊ ဤအတူ appamādo, vippayutto, suppasanno; sammā+padhānaṃ = sammappadhānaṃ ၌ကား ရဿပြုခြင်း ဖြစ်၏။ Appativattiyo, adhippatipaccayo, suppatiṭṭhito။ Appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipatti။ Pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo၊ ākamati = akkamati၊ ဤအတူ pakkamati, yathākkamaṃ။ Akkosati, paṭikkosati, anukkosati၊ ākosati = akkosati။ Akkuddho, abhikkuddho။ Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo။ Paggaho, viggaho, anuggaho, candaggāho, diṭṭhiggāho။ Pajjoto, vijjoto, ujjoto။ Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anaññāṇaṃ။ Avassayo, nissayo, samussayo။ Appassuto, vissuto, bahussuto။ Āsavā = assavā။ Passambhento, vissambhento။ Aṭṭassaro, vissarati, anussarati, anussati။ Passasanto, vissasanto, muhussasanto၊ āsāso = assāso။ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် avissajento, vissajento, abhikkantataro, pariccajento, upaddavo, upakkileso, mittadduno, āyabyayo, abbahi အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tika+taya+tiṃsa+vatādīna+mādibyañjanassa ca. Kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ. Lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ. Ekattiṃsa, dvattiṃsa, tettiṃsa, catuttiṃsa. Sīlabbataṃ, subbato. Sappītiko, samannāgato, punappunaṃ iccādi.

Tika၊ taya၊ tiṃsa၊ vata အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အစဗျည်းတို့အားလည်း ဒွေးဘော်ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ။ Lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ။ Ekattiṃsa, dvattiṃsa, tettiṃsa, catuttiṃsa။ Sīlabbataṃ, subbato။ Sappītiko, samannāgato, punappunaṃ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Vatu+vaṭa+disāna+mante, yathā vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso iccādi.

vatu, vaṭa, disā ၎င်းတို့၏ အဆုံး၌ သင့်လျော်သလို vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

U+du+niupasagga+ta+catu+cha+santasaddādesādīhi [Pg.17] paresañca. Ukaṃso=ukkaṃso, evaṃ dukkaraṃ, nikkaṅkho, uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, ujjahaṃ, uccaṅgaṃ, unnamati, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, nissāro. Takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo, catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppado, catubbidhaṃ, catussālaṃ, chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni. Sakkāro, sagguṇo, sandiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.

u, du, ni ဥပသဂ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ta, catu, cha, santa သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့၏လည်းကောင်း နောက်၌ရှိသော ဗျည်းတို့အား ဒွေးဘော် (နှစ်ခုထပ်ခြင်း) ဖြစ်ကုန်၏။ ukaṃso သည် ukkaṃso ဖြစ်၏။ ထို့အတူ dukkaraṃ, nikkaṅkho, uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, ujjahaṃ, uccaṅgaṃ, unnamati, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, nissāro တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo, catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppado, catubbidhaṃ, catussālaṃ, chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni။ sakkāro, sagguṇo, sandiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Apadantaākāravajjitadīghato yakārassa ca, niyyāti, suyyati, abhibhuyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo. Ākāravajjitanti kiṃ, mālāya, dolāya, samādāya.

ပုဒ်၏အဆုံးမဟုတ်သော ā အက္ခရာမှတစ်ပါးသော ဒီဃသရ၏နောက်၌ရှိသော 'ya' အက္ခရာအားလည်းကောင်း (ဒွေးဘော်ဖြစ်၏)။ niyyāti, suyyati, abhibhuyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ākāravajjita' (ā အက္ခရာကို ကြဉ်၍) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ mālāya, dolāya, samādāya တို့၌ မဖြစ်စေရန်တည်း။

Chandānurakkhaṇe-nappajahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatiṃ. Saramhāti kiṃ, ñāyo, taṃkhaṇaṃ. Kvacitveva, nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, chasaṭṭhi, upanīyati, sūyati.

ဂါထာသီကုံးမှု (ဆန်း) ကို စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ - nappajahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatiṃ။ 'သရ၏နောက်၌' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ñāyo, taṃkhaṇaṃ တို့၌ မဖြစ်စေရန်တည်း။ 'အချို့သောနေရာတို့၌သာ' ဟု ဆိုသောကြောင့် nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, chasaṭṭhi, upanīyati, sūyati တို့၌ (ဒွေးဘော်) မဖြစ်ကုန်။

35. Catutthadutiyesve+saṃ tatiyapaṭhamā

၃၅. စတုတ္ထဗျည်းနှင့် ဒုတိယဗျည်းတို့၏ နေရာ၌ တတိယဗျည်းနှင့် ပထမဗျည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Catutthadutiyesu paresve+saṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiyapaṭhamā honti paccāsatyā. Vagge gha+jha+ḍha+dha+bhā catutthā, kha+cha+ṭha+tha+phā dutiyā, ga+ja+ḍa+da+bā tatiyā, ka+ca+ṭa+ta+pā paṭhamā. Pa+u+du-niādīhi paresaṃ ghādīnaṃ dvibhāve tatiyapaṭhamā honti. Pagarati=paggharati, evaṃ uggharati, nigghoso, ugghāṭeti. Esova tajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhā-yati[Pg.18], ujjhāyati. Daḍḍho, buḍḍho. Viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhano, niddhuto. Vibbhanto, ubbhanto, samubbhanto, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catubbhi. Saddhā, saddhammo. Mahabbhayaṃ.

စတုတ္ထဗျည်းနှင့် ဒုတိယဗျည်းတို့ နောက်၌ရှိသော်၊ ထို စတုတ္ထဗျည်းနှင့် ဒုတိယဗျည်းတို့၏ နေရာ၌ မိမိတို့ဝဂ်အလိုက် တတိယဗျည်းနှင့် ပထမဗျည်းတို့သည် အသီးသီး နီးစပ်ရာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝဂ်၌ gha, jha, ḍha, dha, bha တို့သည် စတုတ္ထဗျည်းများ ဖြစ်ကြ၏၊ kha, cha, ṭha, tha, pha တို့သည် ဒုတိယဗျည်းများ ဖြစ်ကြ၏၊ ga, ja, ḍa, da, ba တို့သည် တတိယဗျည်းများ ဖြစ်ကြ၏၊ ka, ca, ṭa, ta, pa တို့သည် ပထမဗျည်းများ ဖြစ်ကြ၏။ pa, u, du, ni အစရှိသည်တို့၏နောက်၌ရှိသော gha အစရှိသော ဗျည်းတို့၏ ဒွေးဘော်ဖြစ်ရာ၌ တတိယနှင့် ပထမဗျည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ pagarati သည် paggharati ဖြစ်၏။ ထို့အတူ uggharati, nigghoso, ugghāṭeti။ eso va tajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati။ daḍḍho, buḍḍho။ viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhano, niddhuto။ vibbhanto, ubbhanto, samubbhanto, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catubbhi။ saddhā, saddhammo။ mahabbhayaṃ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Rassasarehi paresaṃ vaggadutiyānaṃ dvibhāvo ce, paṭhamā. Pañcakkhandhā, evaṃ rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setacchattaṃ, evaṃ sabbacchannaṃ, vicchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito=tatraṭṭhito, evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, aṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito. Sabbatthāmena, yasatthero, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, anipphalaṃ, vipphāro, paripphuṭeyya, madhupphāṇitaṃ. Ākārato, ākhāto=akkhāto, evaṃ taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho. Āchādayi=acchādayi, evaṃ acchindati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti. Kvaci tveva, puvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chinditvā, yathāṭhitaṃ, kammaphalaṃ, sīlaṃ tassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhanaṃ, mahādhanaṃ. (Dvibhāvasandhi).

ရဿသရတို့၏ နောက်၌ရှိသော ဝဂ်၏ ဒုတိယဗျည်းတို့အား ဒွေးဘော်ဖြစ်ပါက၊ ပထမဗျည်း (ရှေ့၌) ဖြစ်၏။ pañcakkhandhā၊ ထို့အတူ rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo။ setacchattaṃ၊ ထို့အတူ sabbacchannaṃ, vicchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo။ tatra ṭhito သည် tatraṭṭhito ဖြစ်၏။ ထို့အတူ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, aṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito။ sabbatthāmena, yasatthero, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ။ papphoṭeti, mahapphalaṃ, anipphalaṃ, vipphāro, paripphuṭeyya, madhupphāṇitaṃ။ ā အက္ခရာမှလည်းကောင်း၊ ākhāto သည် akkhāto ဖြစ်၏။ ထို့အတူ taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho။ āchādayi သည် acchādayi ဖြစ်၏။ ထို့အတူ acchindati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti။ အချို့သောနေရာတို့၌သာ (ဒွေးဘော်ဖြစ်၏) - puvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chinditvā, yathāṭhitaṃ, kammaphalaṃ, sīlaṃ tassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhanaṃ, mahādhanaṃ။ (ဒွေးဘော်သန္ဓေ)

Akaramha se te, so kho byanti kāhiti, so gacchaṃ na nivattati, eso attho, eso ābhogo, eso idāni itī+dha ‘‘ve’’ti vattate.

akaramha se te, so kho byanti kāhiti, so gacchaṃ na nivattati, eso attho, eso ābhogo, eso idāni ဤသဒ္ဒါတို့၌ 've' (သို့မဟုတ် 'vā' - အချို့) ဟူသော စကားသည် ဆက်၍ လိုက်လာ၏။

37. Eona+ma vaṇṇe

၃၇. e နှင့် o တို့သည် ဗျည်း၏ ရှေ့၌ 'a' အက္ခရာ ဖြစ်ကုန်၏။

Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Akaramha sa te, akaramha se te, evaṃ sa kho byanti kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, esa attho[Pg.19], esa ābhogo, esa idāni. Vaṇṇeti kiṃ, amoghavacano ca so, gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassi soti. ‘‘Na sandhisamāsā vaddhassā’’ti vuttattā gāthāmajjhe sandhi na hotīti ‘‘tividhassā’’ti vuttatimhi parepi vaṇṇo paro nāma na iti. (Sarabyañjanasandhi).

e နှင့် o တို့သည် ဗျည်း၏ ရှေ့၌ အချို့သော နေရာတို့၌ 'a' သို့မဟုတ် ဖြစ်ကုန်၏။ akaramha sa te (akaramha se te)၊ ထို့အတူ sa kho byanti kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, esa attho, esa ābhogo, esa idāni တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'vaṇṇe' (ဗျည်းရှေ့၌) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ amoghavacano ca so, gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassi so ဟူ၍ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'ရှည်သော သရနောက်၌ သန္ဓေစပ်ခြင်းနှင့် သမတ်စပ်ခြင်းတို့ မဖြစ်ကုန်' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဂါထာ၏အလယ်၌ သန္ဓေမဖြစ်။ ထို့ကြောင့် 'tividhassā' ဟု ဆိုအပ်သော တိအက္ခရာ၏ နောက်၌လည်း နောက်ဗျည်းသည် 'vaṇṇo paro' မည်သည် မဟုတ်ပေ။ (သရဗျည်းသန္ဓေ)

Ata yantaṃ, tatha yaṃ, mada yaṃ, budha yati, dhana yaṃ, seva yo, para yesanā, pokkharaṇa yo itī+dha –

ata yantaṃ, tatha yaṃ, mada yaṃ, budha yati, dhana yaṃ, seva yo, para yesanā, pokkharaṇa yo ဤသဒ္ဒါတို့၌ -

48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavagga bayañā

၄၈. တဝဂ်ဗျည်းတို့သည် 'ya' အက္ခရာ၏ ရှေ့၌ စဝဂ်ဗျည်းတို့ အသီးသီး ဖြစ်ကုန်၏။

Tavaggavaraṇānaṃ cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. ‘‘Vaggalasehi te’’ti pubbarūpaṃ. Accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño. Apuccaṇḍakāyaṃ, jaccandho, yajjevaṃ, ajjhagamā, ajjhattaṃ, ajjhupagato, ajjhogāhetvā, dibbaṃ. Kvacitveva, ratyā.

တဝဂ်ဗျည်းတို့သည် 'ya' အက္ခရာ၏ရှေ့၌ အစဉ်အတိုင်း စဝဂ်ဗျည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'Vaggalasehi te' သုတ်ဖြင့် ရှေ့ပုံသဏ္ဌာန် (ဒွေးဘော်) ဖြစ်၏။ accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ apuccaṇḍakāyaṃ, jaccandho, yajjevaṃ, ajjhagamā, ajjhattaṃ, ajjhupagato, ajjhogāhetvā, dibbaṃ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'အချို့သောနေရာ၌သာ' ဟု ဆိုသောကြောင့် ratyā (၌ မဖြစ်)။

Saka yate, ruca yate, paca yate, aṭa yate, lupa yate, kupa yate, sala yate, phala yate, disa yate, asa yate itī+dha ‘‘ye’’ti vattate vakkhamānesu dvīsu.

saka yate, ruca yate, paca yate, aṭa yate, lupa yate, kupa yate, sala yate, phala yate, disa yate, asa yate ဤသဒ္ဒါတို့၌ 'ye' (ye သုတ်) သည် အောက်တွင် ဖော်ပြလတ္တံ့သော သုတ်နှစ်ခုတို့၌ ဆက်၍လိုက်လာ၏။

49. Vaggalasehite

၄၉. ဝဂ်ဗျည်း၊ la၊ sa တို့၏ နောက်၌ရှိသော 'ya' အက္ခရာသည် ထို ဝဂ်ဗျည်း၊ la၊ sa တို့နှင့် တူသော ပုံသဏ္ဌာန် ဖြစ်၏။

Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti. Sakkate, ruccate, paccate, aṭṭate, luppate, kuppate, sallate, phallate, dissate, assate. Kvacitveva, kyāhaṃ.

ဝဂ်ဗျည်း၊ la၊ sa တို့၏ နောက်၌ရှိသော 'ya' အက္ခရာသည် အချို့သောနေရာ၌ ထို ဝဂ်ဗျည်း၊ la၊ sa တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ sakkate, ruccate, paccate, aṭṭate, luppate, kuppate, sallate, phallate, dissate, assate တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'အချို့သော နေရာ၌သာ' ဟု ဆိုသဖြင့် kyāhaṃ (၌ မဖြစ်)။

Muha yati, guha yati itī+dha –

muha yati, guha yati ဤသဒ္ဒါတို့၌ -

50. Hassa vipallāso

၅၀. ha အက္ခရာ၏ အပြန်အလှန် ပြောင်းလဲခြင်း (နေရာဖလှယ်ခြင်း) သည် ဖြစ်၏။

Hassa [Pg.20] vipallāso hoti yakāre. Muyhati, guyhati.

'ya' အက္ရာ၏ ရှေ့၌ ha အက္ခရာသည် နေရာဖလှယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ muyhati, guyhati တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Bahu ābādho itī+dha ussavakāre ‘‘hassa vipallāso’’ti vattate.

bahu ābādho ဤသဒ္ဒါ၌ u သရသည် va အက္ခရာ ဖြစ်လတ်သော် 'hassa vipallāso' သုတ်သည် ဆက်၍ လိုက်လာ၏။

51. Ve vā

၅၁. va အက္ခရာ၏ ရှေ့၌ (ha ၏ နေရာဖလှယ်ခြင်းသည်) သို့မဟုတ် (ဝါ) ဖြစ်၏။

Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho. Vātveva, bahvābādho.

'va' အက္ခရာ၏ ရှေ့၌ ha အက္ခရာသည် သို့မဟုတ် နေရာဖလှယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ bavhābādho ဖြစ်ကုန်၏။ 'သို့မဟုတ်' ဟု ဆိုသောကြောင့် bahvābādho လည်း ဖြစ်၏။

52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā

၅၂. ta, tha, na, ra တို့သည် အသီးသီး ṭa, ṭh, ṇ, la တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā honti vā yathākkamaṃ. Dukkataṃ=dukkaṭaṃ, evaṃ sukaṭaṃ, patthaṭo, pataṭo, uddhaṭo, visaṭo. Aṭṭhakathā. Paṇidhānaṃ, paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, duṇṇayo, niṇṇayo, oṇato. Paripanno=palipanno, evaṃ palibodho, pallaṅkaṃ, taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo. (Byañjanasandhi).

ta, tha, na, ra တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ṭa, ṭh, ṇ, la တို့ သို့မဟုတ် ဖြစ်ကုန်၏။ dukkataṃ သည် dukkaṭaṃ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ sukaṭaṃ, patthaṭo, pataṭo, uddhaṭo, visaṭo တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ aṭṭhakathā ဟု ဖြစ်၏။ paṇidhānaṃ, paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, duṇṇayo, niṇṇayo, oṇato တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ paripanno သည် palipanno ဖြစ်၏။ ထို့အတူ palibodho, pallaṅkaṃ, taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဗျည်းသန္ဓေ)

Cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato itī+dha ‘‘ve’’ti vattate yāva ‘‘mayadā sare’’ti.

cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato ဤသဒ္ဒါတို့၌ 'mayadā sare' သုတ်တိုင်အောင် 've' (သို့မဟုတ်) ဟူသော စကားသည် ဆက်၍ လိုက်လာ၏။

38. Niggahītaṃ

၃၈. နိဂ္ဂဟိတ်

Niggahītāgamo hoti vā kvaci. Sāmatthiyenā+gamova, sa ca rassasarasseva hoti… tassa rassasarānugatattā. Ṭhānīna+māliṅghiya gacchati pavattatīti āgamo. Cakkhuṃ udapādi, akkhiṃ [Pg.21] rujati, purimaṃ jāti, aṇuṃ thūlāni, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ, taṃsampayuttā, taṃtaṃsabhāvato. Vāggahaṇena cakkhu udapādi iccādi. Avaṃsiro, yāvañcidaṃtiādi niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, vavatthitassa lakkhaṇassā+nurodhena lakkhaṇe pavattitā vibhāsā vavatthitavibhāsā. Vāsaddo hi atthadvaye vattate katthaci vikappe, katthaci yathāvavatthitarūpapariggaheti. Yadā pacchime, tadā nicca+manicca+masantañca vidhiṃ dīpeti. Ettha pana kvacisaddassā+nuvattanā tenevā+santavidhi siddhoti vāsaddeni+taradvayaṃ. Kvaci tveva, na hi etehi, idha ceva.

နိဂ္ဂဟိတ်အာဂုံ (နိဂ္ဂဟိတ်အက္ခရာသစ်ရောက်ခြင်း) သည် အချို့သောအရပ်၌ ဖြစ်၏။ စွမ်းရည်အားဖြင့် အာဂုံသာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထိုအာဂုံသည်လည်း ရဿသရ၏နောက်၌သာ ဖြစ်၏... ထိုအာဂုံသည် ရဿသရသို့ အစဉ်လိုက်သောကြောင့်တည်း။ မူလတည်ရာတရားတို့ကို ဖက်တွယ်၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် အာဂုံ ဟု ဆိုအပ်၏။ စက္ခုံ ဥဒပါဒိ၊ အက္ခိံ ရုဇတိ၊ ပုရိမံ ဇာတိ၊ အဏုံ ထူလာနိ၊ ကတ္တဗ္ဗံ ကုသလံ ဗဟုံ၊ တံသမ္ပယုတ္တာ၊ တံတံသဘာဝတော။ ဝါသဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် စက္ခုံ ဥဒပါဒိ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ အဝံသိရော၊ ယာဝဉ္စိဒံ အစရှိသည်တို့၌ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏... 'ဝါ' အာဏာသည် ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သတ်မှတ်ထားအပ်သော လက္ခဏာ၏ အားလျော်စွာ လက္ခဏာ၌ ဖြစ်သော ဝိဘာသာသည် ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ မည်၏။ ဝါသဒ္ဒါသည် အနက်နှစ်မျိုး၌ ဖြစ်၏၊ အချို့သောနေရာ၌ ဝိကပ် (ရွေးချယ်ခွင့်) အနက်၌၎င်း၊ အချို့သောနေရာ၌ သတ်မှတ်ထားသော ရူပကို သိမ်းဆည်းခြင်း အနက်၌၎င်း ဖြစ်၏။ အကြင်အခါ၌ နောက်ဆုံးအနက်၌ ဖြစ်သော်၊ ထိုအခါ၌ အမြဲဖြစ်သော (နိစ္စ)၊ အမြဲမဖြစ်သော (အနိစ္စ) နှင့် မဖြစ်ထိုက်သော (အသန္တ) ဝိဓိကို ပြတတ်၏။ ဤနေရာ၌ကား 'ကွစိ' သဒ္ဒါ၏ အစဉ်လိုက်ခြင်းကြောင့် ထို 'ကွစိ' သဒ္ဒါဖြင့်ပင် အသန္တဝိဓိ ပြီးဆုံးသဖြင့် 'ဝါ' သဒ္ဒါဖြင့် အခြားနှစ်ပါးသော ဝိဓိကို ယူအပ်၏။ 'ကွစိ' သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ဤ (အခြား) အက္ခရာတို့ဖြင့် မဟုတ်၊ ဤနေရာ၌သာ ဖြစ်၏။

Saṃ rambho, saṃ ratto, saṃ rāgo, tāsaṃ ahaṃ santike, evaṃ ayaṃ, puṃ liṅgaṃ, kiṃ ahaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ itī+dha ‘‘niggahītā’’dhikāro ā ‘‘mayadā sare’’ti.

သံ ရမ္ဘော၊ သံ ရတ္တော၊ သံ ရာဂေါ၊ တာသံ အဟံ သန္တိကေ၊ ဧဝံ အယံ၊ ပုံ လိင်္ဂံ၊ ကိံ အဟံ၊ တဿ အဒါသိံ အဟံ ဤအရာတို့၌ "နိဂ္ဂဟီတ" အာဏာသည် "မယဒါ သရေ" သုတ်တိုင်အောင် တည်၏။

39. Lopo

၃၉. လောပေါ (ကျေခြင်း။)

Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Dīghe sārambho saṃrambho, sāratto saṃratto, sārāgo saṃrāgo, pubbassaralope tāsāhaṃ santike, evāyaṃ, dvitte pulliṅgaṃ puṃliṅgaṃ, kyāhaṃ, tassa adāsahaṃ. Paṭisallāno, sallekho, pātukāmo, gantumano, ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, avisāhāro, cirappavāsintiādīsu niccaṃ. Kvacīti kiṃ, eva+mayaṃ, ki+mahaṃ, etaṃ maṅgala+muttamaṃ.

နိဂ္ဂဟိတ်၏ ကျေခြင်းသည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်၏။ (ရှေ့သရကို) ဒီဃပြုသော် - သာရမ္ဘော (သံရမ္ဘော)၊ သာရတ္တော (သံရတ္တော)၊ သာရာဂေါ (သံရာဂေါ)။ ရှေ့သရကျေလျှင် - တာသာဟံ သန္တိကေ၊ ဧဝါယံ။ (နောက်ဗျည်းကို) ဒွိဘာဝ (ကွဲပြားနှစ်ခု) ပြုသော် - ပုလ္လိင်္ဂံ (ပုံလိင်္ဂံ)၊ ကျာဟံ (ကိံအဟံ)၊ တဿ အဒါသဟံ (တဿ အဒါသိံ အဟံ)။ ပဋိသလ္လာနော၊ သလ္လေခေါ၊ ပါတုကာမော၊ ဂန္တုမနော၊ အရိယသစ္စာန ဒဿနံ၊ ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနံ၊ အဝိသာဟာရော၊ စိရပ္ပဝါသိံ စသည်တို့၌ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏။ 'ကွစိ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ဧဝမယံ၊ ကိမဟံ၊ ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမံ (တို့၌ မကျေစေရန်ဖြစ်၏။)

Kataṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃiva, halaṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva itī+dha –

ကတံ ဣတိ၊ အဘိနန္ဒုံ ဣတိ၊ ဥတ္တတ္တံ ဣဝ၊ စက္ကံ ဣဝ၊ ကလိံ ဣဝ၊ ဟလံ ဣဒါနိ၊ ကိံ ဣဒါနိ၊ တွံ အသိ၊ ဣဒံ အပိ၊ ဥတ္တရိံ အပိ၊ ဒါတုံ အပိ၊ သဒိသံ ဧဝ ဤအရာတို့၌ -

40. Parasarassa

၄၀. ပရသရဿ (နောက်သရ၏။)

Niggahītamhā [Pg.22] parasarassa lopo hoti vā kvaci. Katanti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kaliṃva, halaṃdāni, kiṃdāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva. Vāti kiṃ, kataṃiti, kimiti, dātumapi, sadisaṃ eva.

နိဂ္ဂဟိတ်၏ နောက်၌ရှိသော သရ၏ ကျေခြင်းသည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်၏။ (ဥပမာ-) ကတန္တိ၊ အဘိနန္ဒုန္တိ၊ ဥတ္တတ္တံဝ၊ စက္ကံဝ၊ ကလိံဝ၊ ဟလံဒါနိ၊ ကိံဒါနိ၊ တွံသိ၊ ဣဒမ္ပိ၊ ဥတ္တရိမ္ပိ၊ ဒါတုမ္ပိ၊ သဒိသံဝ။ 'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ကတံဣတိ၊ ကိမိတိ၊ ဒါတုမပိ၊ သဒိသံ ဧဝ (တို့၌ နောက်သရမကျေစေရန် ဖြစ်၏။)

Pupphaṃ assā uppajjati, evaṃ assa te āsavā itī+dha parassaralope –

ပုပ္ဖံ အဿာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ အဿ တေ အာသဝါ ဤအရာတို့၌ နောက်သရကျေလတ်သော် -

53. Saṃyogādilopo

၅၃. သံယောဂါဒိလောပေါ (သံယုတ်ဗျည်း၏ အစအက္ခရာ ကျေခြင်း။)

Abyavahitānaṃ dvinnaṃ byañjanānaṃ ekatra ṭhiti saṃyogo, tasmiṃ saṃyoge yo ādibhūtāvayavo, tassa vā kvaci lopo hotītiādibyañjanassa lopo. Pupphaṃsā uppajjati, evaṃsa te āsavā. Tiṇṇaṃ saṃyogānaṃ visaye agyāgāraṃ, vutyassa iti hoti.

ကြားမခြားကုန်သော ဗျည်းနှစ်လုံးတို့၏ တစ်နေရာတည်း၌ တည်ခြင်းသည် သံယုတ် (သံယောဂ) မည်၏။ ထိုသံယုတ်၌ အစဖြစ်သော အစိတ်အပိုင်းဗျည်း၏ ကျေခြင်းသည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်၏ ဟူသောကြောင့် အစဗျည်း၏ ကျေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ပုပ္ဖံသာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံသ တေ အာသဝါ။ ဗျည်းသုံးလုံးဆင့်သော သံယုတ္တဝိသယ၌ အဂျာဂါရံ၊ ဝုတျဿ ဤသို့ ဖြစ်၏။

Taṃ karoti, taṃ khaṇaṃ, saṃ gato, taṃ ghataṃ, dhammaṃ care, taṃ channaṃ, taṃ jātaṃ, taṃ jhānaṃ, taṃ ñāṇaṃ, taṃ ṭhānaṃ, taṃ ḍahati, taṃ tanoti, taṃ thiraṃ, taṃ dānaṃ, taṃ dhanaṃ, taṃ niccutaṃ, taṃ patto, taṃ phalaṃ, tesaṃ bodho, saṃ bhūto, taṃ mittaṃ, kiṃ kato, dātuṃ gato itī+dha –

တံ ကရောတိ၊ တံ ခဏံ၊ သံ ဂတော၊ တံ ဃတံ၊ ဓမ္မံ စရေ၊ တံ ဆန္နံ၊ တံ ဇာတံ၊ တံ ဈာနံ၊ တံ ဉာဏံ၊ တံ ဌာနံ၊ တံ ဍဟတိ၊ တံ တနောတိ၊ တံ ထိရံ၊ တံ ဒါနံ၊ တံ ဓနံ၊ တံ နိစ္စုတံ၊ တံ ပတ္တော၊ တံ ဖလံ၊ တေသံ ဗောဓေါ၊ သံ ဘူတော၊ တံ မိတ္တံ၊ ကိံ ကတော၊ ဒါတုံ ဂတော ဤအရာတို့၌ -

41. Vagge vagganto

၄၁. ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော (ဝဂ်ဗျည်း နောက်၌ရှိသော် ဝဂ်အဆုံးအက္ခရာသို့ ပြောင်းခြင်း။)

Niggahītassa kho vagge vagganto vā hotīti nimittānussarānaṃ paccāsatyā tabbaggapañcamo hoti. Paccāsatti nāma ṭhānato āsannatā guṇato vā, guṇatoti vaṇṇasaññādiguṇato. Niggahītassa [Pg.23] anusarīyatīti pacchā katvā sarīyatīti anussarotipi vuccati. Taṅkaroti=taṃ karoti, evaṃ taṅkhaṇaṃ, saṅgato, taṅghataṃ. Dhammañcare, tañchannaṃ, tañjātaṃ, tañjhānaṃ, taññāṇaṃ. Taṇṭhānaṃ, taṇḍahati. Tantanoti, tanthiraṃ, tandānaṃ, tandhanaṃ, tanniccutaṃ, tampatto, tamphalaṃ, tesammodho, sambhūto, tammittaṃ. Kiṅkato, dātuṅgato, taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutindharo, sammatotiādīsu niccaṃ.

ဝဂ်ဗျည်း အနောက်၌ ရှိလတ်သော် နိဂ္ဂဟိတ်အား ဝဂ်အဆုံးအက္ခရာသည် ဖြစ်၏၊ အကြောင်းရင်းဗျည်းနှင့် အနုသာရ (နိဂ္ဂဟိတ်) တို့၏ နီးစပ်မှုကြောင့် ထိုထိုဝဂ်၏ ငါးခုမြောက် အက္ခရာ ဖြစ်၏။ နီးစပ်မှု (ပစ္စာသတ္တိ) မည်သည် ဌာန်အားဖြင့်၎င်း၊ ဂုဏ်အားဖြင့်၎င်း နီးစပ်ခြင်းတည်း။ ဂုဏ်အားဖြင့် နီးစပ်ခြင်းဟူသည် ဝဏ္ဏသညာစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် နီးစပ်ခြင်းတည်း။ နိဂ္ဂဟိတ်ကို အနုသရီယတိ (သရ၏ နောက်မှ အစဉ်လိုက်၍ ရွတ်အပ်၏) ဖြစ်သောကြောင့် အနုဿရ ဟုလည်း ခေါ်အပ်၏။ တင်္ဂရောတိ = တံ ကရောတိ၊ ဤနည်းတူ တင်္ခဏံ၊ သင်္ဂတော၊ တင်္ဃတံ။ ဓမ္မဉ္စရေ၊ တဉ္ဆန္နံ၊ တဉ္ဇာတံ၊ တဉ္ဈာနံ၊ တဉ္ဉာဏံ။ တဏ္ဌာနံ၊ တဏ္ဍဟတိ။ တန္တနောတိ၊ တန္ထိရံ၊ တန္ဒာနံ၊ တန္ဓနံ၊ တန္နိစ္စုတံ၊ တမ္ပတ္တော၊ တမ္ဖလံ၊ တေသမ္မောဓေါ၊ သမ္ဘူတော၊ တမ္မိတ္တံ။ ကိင်္ဂတော၊ ဒါတုင်္ဂတော၊ တဏှင်္ကရော၊ ရဏဉ္ဇဟော၊ သဏ္ဌိတော၊ ဇုတိန္ဓရော၊ သမ္မတော စသည်တို့၌ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏။

Ānantarikaṃ ya+māhu, yaṃ yadeva, paccattaṃ eva, taṃ hiitī+dha –

၄၂. အာနန္တရိကံ ယမာဟု၊ ယံ ယဒေဝ၊ ပစ္စတ္တံ ဧဝ၊ တံ ဟိ ဤအရာတို့၌ -

42. Yevahisu ño

ယေဝဟိသု ညော (ယ၊ ဧဝ၊ ဟိ သဒ္ဒါတို့ နောက်၌ ရှိသော် ညပြုခြင်း။)

Ya+eva+hisaddesu niggahītassa vā ño hoti. ‘‘Vaggalasehi te’’ti yassa ñakāro. Ānantarikañña+māhu=ānantarikaṃ ya+māhu, yaññadeva=yaṃyadeva, ñassa dvitte paccattaññeva, paccattaṃ eva, tañhi, tañhi. ‘‘Abyabhicārinā byabhicārī niyamyate’’ti ñāyā evasaddasahacariyā ‘‘ya’’ iti sabbādiyasaddasseva gahaṇaṃ.

ယ၊ ဧဝ၊ ဟိ သဒ္ဒါတို့၏ အနောက်၌ ရှိသော နိဂ္ဂဟိတ်အား ည ဖြစ်၏။ "ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ" ဟူသော သုတ်ဖြင့် ယကာရအား ညကာရ ပြု၏။ အာနန္တရိကညမာဟု = အာနန္တရိကံ ယမာဟု၊ ယညဒေဝ = ယံယဒေဝ၊ ညကို ဒွိဘာဝပြုသော် ပစ္စတ္တညေဝ၊ ပစ္စတ္တံ ဧဝ၊ တညှိ၊ တညှိ။ "ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော တရားဖြင့် ဖောက်ပြန်မှုရှိသော တရားကို ကန့်သတ်အပ်၏" ဟူသော နည်းစနစ်အရ 'ဧဝ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်တွဲနေခြင်းကြောင့် 'ယ' ဟူသော သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါ (သဗ္ဗ အစရှိသော သဗ္ဗနာမ်) ကိုသာ ယူအပ်၏။

Saṃyogo, saṃyojanaṃ, saṃyato, saṃyācikāya itī+dha –

သံယောဂေါ၊ သံယောဇနံ၊ သံယတော၊ သံယာစိကာယ ဤအရာတို့၌ -

43. Ye saṃssa

၄၃. ယေ သံဿ (ယကာရ နောက်၌ရှိသော သံသဒ္ဒါ၏။)

Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ, tassa vā ño hoti yakāre. Saññogo=saṃyogo, evaṃ saṃyojanaṃ, saññato, saññācikāya. Idha yakāramattova gayhate. Saṃssāti kiṃ, etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, taṃ saraṇaṃ yanti.

သံသဒ္ဒါ၏ နိဂ္ဂဟိတ်အား ယကာရ နောက်၌ရှိသော် ည ဖြစ်၏။ သညောဂေါ = သံယောဂေါ၊ ဤနည်းတူ သံယောဇနံ၊ သညတော၊ သညာစိကာယ။ ဤနေရာ၌ ယကာရသက်သက်ကိုသာ ယူအပ်၏။ "သံဿ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ဧတံ ယောဇနံ၊ တံ ယာနံ၊ တံ သရဏံ ယန္တိ (တို့၌ ညမပြုစေရန် ဖြစ်၏။)

Taṃ [Pg.24] eva, taṃ ahaṃ brūmi, yaṃ āhu, dhanaṃ eva, kiṃ etaṃ, nindituṃ arahati, taṃ idaṃ, yaṃ aniccaṃ, taṃ anattā, etaṃ avoca, etaṃ eva itī+dha –

တံ ဧဝ၊ တံ အဟံ ဗြူမိ၊ ယံ အာဟု၊ ဓနံ ဧဝ၊ ကိံ ဧတံ၊ นိန္ဒိတုံ အရဟတိ၊ တံ ဣဒံ၊ ယံ အနိစ္စံ၊ တံ အနတ္တာ၊ ဧတံ အဝေါစ၊ ဧတံ ဧဝ ဤအရာတို့၌ -

44. Mayadā sare

၄၄. မယဒါ သရေ (သရ နောက်၌ရှိသော် မ၊ ယ၊ ဒ ပြုခြင်း။)

Niggahītassa ma ya dā honti vā sare kvaci. Tameva taṃ eva, tamahaṃ brūmi=taṃ ahaṃ brūmi, yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati. Tayidaṃ. Yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva. ‘‘Mayadā’’ti yogavibhāgā buddhama saraṇama iccādi bhavati.

နိဂ္ဂဟိတ်အား သရ အနောက်၌ ရှိလတ်သော် အချို့သောနေရာ၌ မ၊ ယ၊ ဒ အက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တမေဝ (တံ ဧဝ)၊ တမဟံ ဗြူမိ = တံ အဟံ ဗြူမိ၊ ယမာဟု၊ ဓနမေဝ၊ ကိမေတံ၊ နိန္ဒိတုမရဟတိ။ တယိဒံ။ ယဒနိစ္စံ၊ တဒနတ္တာ၊ ဧတဒဝေါစ၊ ဧတဒေဝ။ "မယဒါ" ဟု သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) ပြုခြင်းကြောင့် ဗုဒ္ဓမ သရဏမ စသည်တို့ ဖြစ်၏။

47. Tadaminādīni

၄၇. တဒမိနာဒီနိ (တဒမိန အစရှိသော စကားလုံးများ။)

Tadaminādīni nippajjanti. ‘‘Ya+dalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā’’ti ñāyā lakkhaṇantarena avihitā desa+lopā+gama+vipallāsā, sabbattha imināva daṭṭhabbā. Idañca paresaṃ pisodarādimiva daṭṭhabbaṃ. Phusitaṃ=jalabindu, phusita+mudara+massa pisodaraṃ. Issa akāre taṃ iminā=tadaminā, sakiṃ āgāmī=sakadāgāmī, dhassa dakāre ekaṃ idha ahaṃ=eka+midā+haṃ, vidhassa vidādeso saṃvidhāya avahāro=saṃvidāvahāro, vārisaddassa vakāre, hassa lakāre ca kate vārivāhako=valāhako, jīvanassa jīādeso, jīvanassa muto=jīmūto. Chavassa suādese, sayanassa sānādese ca kate chavassa sayanaṃ=susānaṃ. Uddhassa uduādese, khassa khalaādese ca ‘‘saramhā dve’’ti dvittādimhi ca kate uddhaṃ khaṃ assa udukkhalaṃ. Pisitassa piādese, asassa sācādese ca kate pisitāso=pisāco.

ထို ‘တဒမိနာ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ပြီးကြကုန်၏။ 'အကြင်သဒ္ဒါသည် လက္ခဏာ (သုတ်) အခြားဖြင့် မပြီး၊ ထိုသဒ္ဒါသည် နိပါတနဖြင့် ပြီး၏' ဟူသော နည်းစနစ်ကြောင့် လက္ခဏာအခြားဖြင့် မစီရင်အပ်ကုန်သော အက္ခရာပြောင်းလဲခြင်း (ဒေသ)၊ ချေခြင်း (လောပ)၊ အသစ်ဝင်ခြင်း (အာဂမ)၊ အပြောင်းအလဲဖြစ်ခြင်း (ဝိပလ္လာသ) တို့ကို ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့၌ ဤသုတ်ဖြင့်သာ သိအပ်ကုန်၏။ ဤသုတ်သည် တစ်ပါးသော သဒ္ဒါကျမ်းဆရာတို့၏ 'ပိသောဒရ' အစရှိသော ဂိုဏ်းကဲ့သို့ သိအပ်၏။ ဖုသိတသည် ရေစက် ဖြစ်၏၊ ဖုသိတဖြစ်သော ဥဒရ ရှိသောကြောင့် ပိသောဒရ ဖြစ်၏။ 'ဣ' သဒ္ဒါ၏ 'ဣ' အက္ခရာကို 'အ' ပြု၍၊ 'တံ ဣမိနာ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'တဒမိနာ' ဟု ဖြစ်၏။ 'သကိံ အာဂါမီ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'သကဒါဂါမီ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဓ' အက္ခရာကို 'ဒ' အက္ခရာပြု၍ 'ဧကံ ဣဓ အဟံ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဧကမိဒါဟံ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဝိဓ' ကို 'ဝိဒါ' အပြုပြု၍ 'သံဝိဓာယ အဝဟာရော' ဟူသော ပုဒ်၌ 'သံဝိဒါဝဟာရော' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဝါရိ' သဒ္ဒါကို 'ဝ' အပြုပြု၍၊ 'ဟ' ကို 'လ' ပြုသောအခါ 'ဝါရိဝါဟကော' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဝလာဟကော' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဇီဝန' ကို 'ဇီ' အပြုပြု၍၊ 'ဇီဝနဿ မုတော' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဇီမူတော' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဆဝ' ကို 'သု' အပြုပြု၍၊ 'သယန' ကို 'သာန' အပြုပြုသောအခါ 'ဆဝဿ သယနံ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'သုသာနံ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဥဒ္ဓ' ကို 'ဥဒု' အပြုပြု၍၊ 'ခ' ကို 'ခလ' အပြုပြုပြီး 'သရမှော ဒွေ' သုတ်ဖြင့် ဒွေးဘော် စသည်ပြုသောအခါ 'ဥဒ္ဓံ ခံ အဿ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဥဒုက္ခလံ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ပိသိတ' ကို 'ပိ' အပြုပြု၍၊ 'အသ' ကို 'သာစ' အပြုပြုသောအခါ 'ပိသိတာသော' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ပိသာစော' ဟု ဖြစ်၏။

Mahīsaddassa [Pg.25] mayūādese, ravatissa rādese ca kate mahiyaṃ ravatīti mayūro. Eva+maññepi payogato+nugantabbā. Ettha ca –

‘မဟီ’ သဒ္ဒါကို ‘မယူ’ အပြုပြု၍၊ ‘ရဝတိ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ဝတိ’ ကို ‘ရာ’ အပြုပြုသောအခါ ‘မဟိယံ ရဝတိ’ (မြေ၌ တွန်တတ်၏) ဟူသော အနက်၌ ‘မယူရော’ (ဥဒေါင်း) ဟု ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း အသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) အားလျော်စွာ ယူဆအပ်ကုန်၏။ ဤသန္ဓိအပိုင်း၌လည်း -

Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo,Dve cā+pare vaṇṇavikāra+nāsā;

Dhātussa atthātisayena yogo,Ta+duccate pañcavidhaṃ niruttaṃti.

အက္ခရာအသစ်ဝင်ခြင်း (ဝဏ္ဏာဂမ)၊ အက္ခရာပြောင်းပြန်ဖြစ်ခြင်း (ဝဏ္ဏဝိပရိယယ)၊ အက္ခရာဖောက်ပြန်ခြင်း (ဝဏ္ဏဝိကာရ)၊ အက္ခရာပျက်စီးခြင်း (ဝဏ္ဏနာသ) တည်းဟူသော အခြားနှစ်ပါးနှင့်၊ ဓာတ်၏ အနက်လွန်ကဲခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်း (ဓာတွတ္ထာတိသယယောဂ)၊ ထိုငါးပါးကို နိရုတ္တိ (စကားလုံးပြီးစီးပုံ) ဟု ဆိုအပ်၏။

Yathā dvāre niyutto=dovārikoti okaāgamo. Hiṃsasaddassa sīhoti vipallāso. Nijako=niyakoti vikāro. Mehanassa khassa mālā mekhalāti vaṇṇalopo, ha+na+makārānaṃ lopo. Mayūroti atthe ravatissa atissayayogoti.

သာဓကအဖြစ် - ‘ဒွါရေ နိယုတ္တော’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဒေါဝါရိကော’ (တံခါးစောင့်) ဟု ဖြစ်ရာ၌ ‘ဩက’ (ဩကာရ) အာဂမ ဖြစ်၏။ ‘ဟိံသ’ သဒ္ဒါ၏ (အက္ခရာ ပြောင်းပြန်ဖြစ်၍) ‘သီဟ’ (ခြင်္သေ့) ဟု ဖြစ်ရာ၌ (ဝဏ္ဏ) ဝိပလ္လာသ ဖြစ်၏။ ‘နိဇကော’ ဟူသော ပုဒ်မှ ‘နိယကော’ ဟု ဖြစ်ရာ၌ (ဇ ကို ယ ပြုခြင်းသည်) ဝိကာရ ဖြစ်၏။ ‘မေဟနဿ ခဿ မာလာ’ ဟူသော စကားရပ်၌ ‘မေခလာ’ (ခါးပတ်) ဟု ဖြစ်ရာ၌ ဝဏ္ဏလောပ ဖြစ်၏၊ ‘ဟ’ ‘န’ ‘မ’ အက္ခရာတို့ကို ချေခြင်းတည်း။ ‘မယူရော’ (ဥဒေါင်း) ဟူသော အနက်၌ ‘ရဝတိ’ (တွန်ခြင်း) ၏ အနက်လွန်ကဲခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်း ဖြစ်၏။

Yathariva tathariveti nipātāva. ‘‘Jaraggavā vicintesuṃ, vara+mhākaṃ bhusāmive’’ti ettha ivasaddo evakārattho. Niggahītasandhi.

‘ယထရိဝ’၊ ‘တထရိဝ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် နိပါတ်သက်သက်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဇရဂ္ဂဝါ ဝိစိန္တေသုံ၊ ဝရမှာကံ ဘုသာမိဝ’ ဟူသော ဂါထာ၌ ‘ဣဝ’ သဒ္ဒါသည် ‘ဧဝ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ရှိ၏။ (ဤသည်ကား) နိဂ္ဂဟိတသန္ဓိ တည်း။

Sandhissarānaṃ paṭisedhasandhi,Atho byañjana+sarabyañjanānaṃ;

Sandhi ca+tho niggahītassa sandhi,Bhavanti sandhi pana pañcadhā ve.

သရသန္ဓိ၊ ပဋိသေဓသန္ဓိ၊ ထိုမှတစ်ပါး ဗျည်းသန္ဓိ၊ သရဗျည်းသန္ဓိ၊ ထို့ပြင် နိဂ္ဂဟိတသန္ဓိ တို့ဖြစ်ကုန်၏၊ စင်စစ်သော်ကား သန္ဓိသည် ငါးပါးအပြားရှိ၏။

Iti payogasiddhiyaṃ sandhikaṇḍo paṭhamo.

ဤသို့လျှင် ပုဒ်ပြီးစီးခြင်း၌ ပထမဖြစ်သော သန္ဓိကဏ္ဍ ပြီး၏။

2. Nāmakaṇḍa

၂. နာမကဏ္ဍ (နာမ်ပိုင်း)

Atha [Pg.26] nāmāni vuccante. Taṃ atthābhimukhaṃ namanato, attanā ca+tthassa nāmanato nāmaṃ, dabbābhidhānaṃ. Taṃ duvidhaṃ saliṅgā+liṅgato, anvattharuḷhito ca, tividhaṃ pumi+tthi+napuṃsakaliṅgato, rukkho, latā, vananti. Catubbidhaṃ sāmañña+guṇa+kriyā+yadicchānāmato, rukkho, nīlo, pācako, sirivaḍḍhoti. Aṭṭhavidhaṃ avaṇṇi+vaṇṇu+vaṇṇo+kāra+niggahītantapakatibhedato, ettha kiṃsaddo niggahītanto. Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati, saddo, dhātu ca.

ထိုမှတစ်ပါး နာမ်တို့ကို ပြဆိုအံ့။ ထိုနာမ်သည် အနက်သို့ ရှေးရှုညွှတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိဖြင့် အနက်ကို ညွှတ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒြပ်ကို ဟောတတ်သောကြောင့် ‘နာမ’ (နာမ်) ဟု ခေါ်၏။ ထိုနာမ်သည် သလိင်္ဂ (လိင်ရှိသည်၏ အဖြစ်)၊ အလိင်္ဂ (လိင်မရှိသည်၏ အဖြစ်) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနွတ္ထ (အနက်သို့ လျော်သော နာမ်)၊ ရုဠှီ (ခေါ်ဝေါ်သမုတ်အပ်သော နာမ်) အားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ ပုလ္လိင် (ပုမ်လိင်)၊ ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင် အားဖြင့် သုံးပါးအပြားရှိ၏၊ သာဓက - ရုက္ခော (သစ်ပင် - ပုလ္လိင်)၊ လတာ (နွယ်ပင် - ဣတ္ထိလိင်)၊ ဝနံ (တော - နပုံသကလိင်) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ သာမညနာမ် (အများဆိုင်နာမ်)၊ ဂုဏနာမ် (ဂုဏ်ရည်ပြနာမ်)၊ ကြိယာနာမ်၊ ယဒိစ္ဆာနာမ် (အလိုအလျောက် မှည့်သောနာမ်) အားဖြင့် လေးပါးအပြားရှိ၏၊ သာဓက - ရုက္ခော (သစ်ပင် - သာမည)၊ နီလော (ညိုသောအရောင် - ဂုဏ)၊ ပါစကော (ချက်ပြုတ်သူ - ကြိယာ)၊ သီရိဝဍ္ဎော (သီရိဝုဍ္ဎ - ယဒိစ္ဆာ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ အဝဏ္ဏ (အ၊ အာ) အဆုံးရှိခြင်း၊ ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ) အဆုံးရှိခြင်း၊ ဥဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ) အဆုံးရှိခြင်း၊ ဩကာရ အဆုံးရှိခြင်း၊ နိဂ္ဂဟိတအဆုံးရှိခြင်း စသော ပကတိအပြားအားဖြင့် ရှစ်ပါးအပြားရှိ၏၊ ဤ၌ ‘ကိံ’ သဒ္ဒါသည် နိဂ္ဂဟိတအဆုံးရှိသော ပကတိဖြစ်၏။ ပစ္စည်းတို့၏ ရှေ့၌ ပြုအပ်သောကြောင့် ‘ပကတိ’ မည်၏၊ ၎င်းသည် သဒ္ဒါ (နဂိုရ်နာမ်ပုဒ်) နှင့် ဓာတ် တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tattha saliṅgesu tāva akārantato pulliṅgā sugatasaddā satta vibhattiyo parā yojīyante. Sugataiti ṭhite –

ထိုလိင်ရှိသော နာမ်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ အကာရန္တ ပုလ္လိင်ဖြစ်သော ‘သုဂတ’ သဒ္ဒါမှ နောက်၌ ဝိဘတ်ခုနစ်လုံးတို့ကို ယှဉ်အပ်ကုန်၏။ ‘သုဂတ’ ဟု တည်ရှိလတ်သော် -

1. Dve dve+kānekesu nāmasmā siyo aṃyo nā hi sa naṃ smā hi sa naṃ smiṃ su

၁. ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ် အနက်တို့၌ နာမ်မှ နောက်၌ သိ-ယော၊ အံ-ယော၊ နာ-ဟိ၊ သ-နံ၊ သ္မာ-ဟိ၊ သ-နံ၊ သ္မိံ-သု ဟူသော ဝိဘတ်တို့သည် နှစ်လုံးစီ နှစ်လုံးစီ ဖြစ်ကုန်၏။

Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā yathākkamaṃ. Yato ime satta dukā honti, ‘‘atthavanta+madhātuka+mapaccayaṃ pāṭipadikaṃ kitaka+taddhita+samāsā ce’’ti vuttattā taṃ nāmaṃ pāṭipadikaṃ nāma. Keci sakattha+dabba+liṅga+saṅkhyā+kammādipañcakaṃ pāṭipadikanti vadanti. Tene+taṃ vuccati –

ထိုဝိဘတ်တို့သည် ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ် အနက်တို့ကို ဟောသော နာမ်မှ နောက်၌ အစဉ်အတိုင်း နှစ်လုံးစီ နှစ်လုံးစီ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသို့ ဤဝိဘတ်စုံ ခုနစ်စုံတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘အနက်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဓာတ်မဟုတ်၊ ပစ္စည်းမဟုတ်သော သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း၊ ကိတ်၊ တဒ္ဓိတ်၊ သမတ်တို့ကိုလည်းကောင်း ပါတိပဒိက ဟု ဆိုအပ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုနာမ်ကို ‘ပါတိပဒိက’ ဟု ခေါ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် သကတ္ထ (မိမိအနက်)၊ ဒဗ္ဗ (ဒြပ်)၊ လိင်္ဂ (လိင်)၊ သင်္ချာ (ကိန်း)၊ ကမ္မ (ကံစသည်) တည်းဟူသော ဤငါးပါးအပေါင်းကို ‘ပါတိပဒိက’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

Sakattha+dabba+liṅgāni, saddattha+mabravuṃ pare;

Saṅkhyā+kammādikānantu, vibhatti vācakā matā.

အချို့သော ဆရာတို့သည် သကတ္ထ၊ ဒဗ္ဗ၊ လိင်တို့ကို သဒ္ဒါ၏ (ပါတိပဒိက၏) အနက်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သင်္ချာ၊ ကံစသည်တို့ကိုမူကား ဝိဘတ်သည် ဟောတတ်၏ဟု ယူဆအပ်၏။

Sakattha+dabba+liṅgāni, saṅkhyā+kammādipañcakaṃ;

Saddattha+mabravuṃ keci, vibhatti pana jotakāti ca.

အချို့သော ဆရာတို့သည် သကတ္ထ၊ ဒဗ္ဗ၊ လင်၊ သင်္ချာ၊ ကံစသည် ငါးပါးလုံးကိုပင် သဒ္ဒါ၏အနက်ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ဝိဘတ်သည်ကား ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်ရုံမျှ (ဇောတက) သာ ဖြစ်၏ ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။

Tato [Pg.27] ekamhi vattabbe ekavacanaṃ bahumhi vattabbe bahuvacanañcāti aniyamena pasaṅge ‘‘nāmasmā’’ti adhikāro.

ထိုမှတစ်ပါး ‘တစ်ခုသော အနက်ကို ဟောအပ်သော် ဧကဝုစ်ဝိဘတ်၊ များစွာသော အနက်ကို ဟောအပ်သော် ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်’ ဟု အစဉ်မရှိဘဲ ရောက်လတ်သော်၊ ‘နာမသ္မာ’ ဟူသော သုတ်သည် လိုက်ရာ (အဓိကာရ) ဖြစ်၏။

37. Paṭhamā+tthamatte

၃၇. ပထမတ္ထမတ္တေ (သုတ်)

Nāmassā+bhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hotīti vatticchāvasā paṭhamāye+kavacanabahuvacanāni. Si yoiti paṭhamā. Sissi+kārassā+nubandhattā appayogo. Payojanaṃ ‘‘ki+maṃsisū’’ti saṃketo, tathā aṃvacanassā+kārassa. Ettha tathāti vuttassātideso aññadīyadhammāna+maññatthapāpana+matideso. Ekamhi vattabbe paṭhamekavacanaṃ si.

နာမ်၏ ဟောအပ်သော အနက်မျှ၌ ပထမဝိဘတ် ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသော အလိုတော်အားဖြင့် ပထမဝိဘတ် ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘သိ-ယော’ ဟူသည် ပထမဝိဘတ်တည်း။ ‘သိ’ ဝိဘတ်၏ ‘ဣ’ အက္ခရာသည် အနုဗန္ဓ (တွဲစပ်ရုံမျှ) ဖြစ်သောကြောင့် အသုံးမပြုရ။ ၎င်း၏ အကျိုးကား ‘ကိမံသိသု’ သုတ်၌ သင်္ကေတ ပြုခြင်းတည်း၊ ထို့အတူ ‘အံ’ ဝိဘတ်၏ ‘အ’ အက္ခရာသည်လည်း အနုဗန္ဓဖြစ်၍ အသုံးမပြုရ။ ဤ၌ ‘ထို့အတူ’ (တထာ) ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် အာတိဒေသ (ခိုင်းနှိုင်းခြင်း) ဖြစ်၏၊ တစ်ပါးသော သဘောတရားတို့ကို အခြားသော နေရာသို့ ရောက်စေခြင်းသည် အာတိဒေသ (ခိုင်းနှိုင်းချက်) မည်၏။ တစ်ခုသော အနက်ကို ဟောအပ်သော် ပထမဧကဝုစ် ‘သိ’ ဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Atoti vattate, atoti nāmavisesanattā ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti paribhāsato akārantato nāmasmā vidhi.

‘အတော’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်၏။ ‘အတော’ ဟူသည် နာမ်၏ ဝိသေသန ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿ’ ဟူသော ပရိဘာသာအရ အကာရန္တ (အ-အဆုံးရှိသော) နာမ်မှ နောက်၌ စီရင်အပ်သော နည်းစနစ် ဖြစ်၏။

109. Sisso

၁၀၉. သိဿော (သုတ်)

Akārantato nāmasmā sissa o hoti. Pubbasaralope sugato tiṭṭhati. Bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ yo. Evaṃ uparipi yojetabbaṃ.

အကာရန္တနာမ်မှ နောက်၌ရှိသော ‘သိ’ ဝိဘတ်ကို ‘ဩ’ ပြု၏။ ရှေ့သရကို ချေသောအခါ ‘သုဂတော တိဋ္ဌတိ’ (မြတ်စွာဘုရားသည် တည်တော်မူ၏) ဟု ဖြစ်၏။ များစွာသောအနက်ကို ဟောအပ်သော် ဗဟုဝုစ် ‘ယော’ ဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အထက်၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။

41. Ato yonaṃ ṭāṭe

၄၁. အတော ယောနံ ဋာဋေ (သုတ်)

Akārantato nāmasmā paṭhamādutiyāyonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ. Ṭakārānubandhattā ‘‘ṭānubandhā+nekavaṇṇā sabbassā’’ti sabbādeso. Sugatā tiṭṭhanti.

အကာရန္တနာမ်မှ နောက်၌ရှိသော ပထမဝိဘတ်၊ ဒုတိယဝိဘတ် ‘ယော’ တို့အား အစဉ်အတိုင်း ‘ဋာ’၊ ‘ဋေ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဋ’ အက္ခရာသည် အနုဗန္ဓဖြစ်သောကြောင့် ‘ဋာနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿ’ သုတ်ဖြင့် တစ်ခုလုံးကို အစားထိုးခြင်း (သဗ္ဗာဒေသ) ဖြစ်၏။ ‘သုဂတာ တိဋ္ဌန္တိ’ (မြတ်စွာဘုရားတို့သည် တည်တော်မူကုန်၏) ဟု ဖြစ်၏။

‘‘Paṭhamā+tthamatte’’ti vattate.

‘ပထမတ္ထမတ္တေ’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်၏။

38. Āmantaṇe

၃၈. အာမန္တဏေ (သုတ်)

Āmantaṇādhike [Pg.28] atthamatte paṭhamāvibhatti hotīti ekasmiṃ ekavacanaṃ si.

အာမန္တန (ခေါ်ခြင်း) အလွန်ရှိသော အနက်မျှ၌ ပထမဝိဘတ် ဖြစ်၏ ဟူ၍ တစ်ခုသော အနက်၌ ဧကဝုစ် ‘သိ’ ဝိဘတ် ဖြစ်၏။

112. Go syā+lapane

၁၁၂. ဂေါ သျှာလပနေ (သုတ်)

Ālapane si gasañño hoti.

အာလပန၌ ‘သိ’ ဝိဘတ်သည် ‘ဂ’ အမည်ရှိ၏။

‘‘Lopo’’ti vattate.

‘လောပေါ’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်၏။

117. Gasīnaṃ

၁၁၇. ဂသီနံ (သုတ်)

Nāmasmā ga+sīnaṃ lopo hoti. Bho sugata ciraṃ tiṭṭha.

နာမ်မှ နောက်၌ရှိသော ဂအမည်ရှိသော ‘သိ’ ဝိဘတ်ကို ချေ၏။ ‘ဘော သုဂတ စိရံ တိဋ္ဌ’ (အို-မြတ်စွာဘုရား၊ ကြာမြင့်စွာ တည်တော်မူပါ) ဟု ဖြစ်၏။

‘‘Ge’’ti vattate.

‘ဂေ’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်၏။

59. Ayunaṃ vā dīgho

၅၉. အယုနံ ဝါ ဒီဃော (သုတ်)

Aiuiccetesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge+ti dīghe bho sugata sugatā ciraṃ tiṭṭha. Sakkate sugatāti dīghaṃ dūrālapaneyevi+cchanti, samīpālapanepi dassanato taṃ na gahetabbaṃ. Bahuvacane yossa ṭā, sugatā ciraṃ tiṭṭhatha.

လိင်သုံးပါးတို့၌ ‘ဂေ’ (ဂအမည်ရှိသော သိဝိဘတ်) နောက်၌ ရှိလတ်သော် အ၊ ဣ၊ ဥ တို့ကို အချို့ (ဝါ) အားဖြင့် ဒီဃပြု၏။ ဒီဃပြုသောအခါ ‘ဘော သုဂတ’ သို့မဟုတ် ‘ဘော သုဂတာ စိရံ တိဋ္ဌ’ ဟု ဖြစ်၏။ သက္ကတကျမ်း၌ ‘သုဂတာ’ ဟူသော ဒီဃပြုခြင်းကို ဝေးသောအရပ်မှ ခေါ်ရာ၌သာ အလိုရှိကုန်၏၊ နီးသောအရပ်မှ ခေါ်ရာ၌လည်း တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ထိုစကားကို မယူအပ်။ ဗဟုဝုစ်၌ ‘ယော’ ဝိဘတ်ကို ‘ဋာ’ ပြု၍၊ ‘သုဂတာ စိရံ တိဋ္ဌထ’ ဟု ဖြစ်၏။

2. Kamme dutiyā

၂. ကမ္မေ ဒုတိယာ (သုတ်)

Tasmiṃ kammakārake dutiyāvibhatti hoti. Aṃyoiti dutiyā. Ettha dutiyātatiyādibhāvo vibhattisutte siyo iti paṭhamāvibhatyādīni+mupādāya vuccati, taṃ taṃ upādāya paññattattā. Dutiyekavacanaṃ aṃ, akārassā+payogo. Sugataṃ passa. Dutiyābahuvacanaṃ yo, tassa ṭe, sugate passa.

ထိုကံကာရက၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ‘အံ-ယော’ ဟူသည် ဒုတိယဝိဘတ်တည်း။ ဤ၌ ဒုတိယဝိဘတ်၊ တတိယဝိဘတ် စသည်၏ အဖြစ်ကို ဝိဘတ်သုတ်၌ ‘သိ ယော’ ဟူသော ပထမဝိဘတ်စသည်တို့ကို အစပြု၍ ဆိုအပ်၏၊ ထိုထိုဝိဘတ်ကို အစပြု၍ ပညတ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဒုတိယဧကဝုစ်သည် ‘အံ’ ဝိဘတ်ဖြစ်၏၊ ‘အ’ အက္ခရာသည် အနုဗန္ဓဖြစ်၍ အသုံးမပြုရ။ ‘သုဂတံ ပဿ’ (မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်လော့) ဟု ဖြစ်၏။ ဒုတိယဗဟုဝုစ်သည် ‘ယော’ ဝိဘတ်ဖြစ်၏၊ ထိုဝိဘတ်ကို ‘ဋေ’ ပြု၍ ‘သုဂတေ ပဿ’ (မြတ်စွာဘုရားတို့ကို ဖူးမြော်လော့) ဟု ဖြစ်၏။

19. Kattukaraṇesu tatiyā

၁၉. ကတ္တုကရဏေသု တတိယာ (သုတ်)

Tasmiṃ [Pg.29] kattari karaṇe ca kārake tatiyāvibhatti hoti. Nā+hiiti tatiyāvibhatti. Tatiyāekavacanaṃ nā.

ထိုကတ္တာနှင့် ကရဏကာရက၌ တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ‘ဏာ-ဟိ’ ဟူသည် တတိယဝိဘတ်တည်း။ တတိယဧကဝုစ်သည် ‘နာ’ ဝိဘတ် ဖြစ်၏။

‘‘Nāssā’’ti vattate.

‘ဏာဿ’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်၏။

108. Ate+na

၁၀၈. အတေန (သုတ်)

Akārantato nāmasmā parassa nāvacanassa enādeso hoti niccaṃ. Sugatena kataṃ.

အကာရန္တနာမ်မှ နောက်၌ရှိသော ‘နာ’ ဝိဘတ်ကို မြဲစွာ (နိစ္စ) ‘ဧန’ အပြုပြု၏။ ‘သုဂတေန ကတံ’ (မြတ်စွာဘုရားသည် ပြုအပ်ပြီ) ဟု ဖြစ်၏။

98. Suhisva+sse

၉၈. သုဟိသွေ။

Akārantassa suhisve+hoti. Sugatehi.

အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်၏နောက်၌ ရှိကုန်သော သု၊ ဟိ-ဝိဘတ်တို့ကြောင့် (အကာရသည်) ဧ ဖြစ်၏။ သုဂတေဟိ။

‘‘Ve’’ti vattate.

‘ဝေ’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်၏။

95. Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi

၉၅. သ္မာဟိသ္မိံနံ မှာဘိမှိ။

Nāmasmā paresaṃ smāhismiṃnaṃ mhābhimhi honti yathākkamaṃti hissa bhiādese sugatebhi. Karaṇe sugatena loko puññaṃ karoti, sugatehi sugatehi vā.

နာမ်မှနောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော သ္မာ၊ ဟိ၊ သ္မိံ-ဝိဘတ်တို့အား မှာ၊ ဘိ၊ မှိ-တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဟိ’ ဝိဘတ်ကို ‘ဘိ’ အပြုရှိသော် ‘သုဂတေဘိ’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ကရိုဏ်း၌ ‘သုဂတေန လောကော ပုညံ ကရောတိ’ (သုဂတေဟိ သို့မဟုတ် သုဂတေဟိ ဝါ)။

24. Catutthī sampadāne

၂၄. စတုတ္ထီ သမ္ပဒါနေ။

Tasmiṃ sampadānakārake catutthī siyā. Sa+naṃiti catutthī. Catutthe+kavacanaṃ sa. Vibhattisutte ssa+naṃti dīghapāṭhena sugatassāti siddhepi ‘‘jhalā sassa no’’ tyādikāriyasuttesu ssassāti akkharagāravatā hotīti lāghavattha+mida+māraddhaṃ –

ထို သမ္ပဒါနကာရက၌ စတုတ္ထီဝိဘတ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ သ၊ နံ ဟူသည် စတုတ္ထီဝိဘတ်တည်း။ စတုတ္ထီဧကဝုစ်သည် ‘သ’ ဖြစ်၏။ ဝိဘတ်သုတ်၌ ‘ဿ၊ နံ’ ဟု ဒီဃပတ် (အသံရှည်) ရွတ်ဆိုခြင်းဖြင့် ‘သုဂတဿ’ ဟူ၍ ပြီးနိုင်သော်လည်း ‘ဈလာ သဿ နော’ စသော ကာရိယသုတ်တို့၌ ‘ဿ’ ၏ အက္ခရာတို့၏ လေးလံမှု (အက္ခရဂါရဝ) ဖြစ်သောကြောင့် လွယ်ကူစေရန် (လာဃဝတ္ထ) ဤသုတ်ကို စတင်အပ်၏–

51. Suña sassa

၅၁. သုညာ သဿ။

Nāmasmā [Pg.30] parassa sassa suñāgamo hoti. Sa ca ‘‘chaṭṭhiyā’’ti vattamāne –

နာမ်မှနောက်၌ဖြစ်သော ‘သ’ ဝိဘတ်အား ‘သု’ အာဂုံ ဖြစ်၏။ ထို ‘သ’ ဝိဘတ်သည်လည်း ‘ဆဋ္ဌိယာ’ ဟု လိုက်သည်ရှိသော်–

1,20. Ñākānu bandhā+dyantā

၁,၂၀. ညာကာနုဗန္ဓာဒျန္တာ။

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandha+kānubandhā ādyantāhontīti ādyavayavo. Ukāro uccāraṇattho, ññakāro asmiṃ sutte saṃketattho. Sugatassa dānaṃ deti.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော အရာအား ဉ-အနုဗန္ဓ၊ က-အနုဗန္ဓ ရှိသော အရာတို့သည် အစနှင့် အဆုံး ဖြစ်ကုန်၏ ဟူသော စည်းကမ်းကြောင့် အစအစိတ်အပိုင်း (အာဒျဝယဝ) ဖြစ်၏။ ဥ-ကာရသည် ရွတ်ဆိုရုံမျှ အကျိုးရှိ၏၊ ည-ကာရသည် ဤသုတ်၌ အမှတ်အသား အကျိုးရှိ၏။ သုဂတဿ ဒါနံ ဒေတိ။

1,58. ‘‘Bahulaṃ’’tya+dhikāro

၁,၅၈. ‘ဗဟုလံ’ ဟူသော အဓိကာရပုဒ်သည် (လိုက်၏)။

Bahulādhikāraṃ kappadumamiva maññanti saddikā. Tañca –

ဗျာကရုဏ်းဆရာတို့သည် ‘ဗဟုလံ’ အဓိကာရကို ပဒေသာပင်ကဲ့သို့ မှတ်ထင်ကြကုန်၏။ ထို ‘ဗဟုလံ’ သည်လည်း–

Kvaci pavattya+pavatti, kvaca+ññaṃ kvaci vā kvaci;

Siyā bahulasaddena, vidhi sabbo yathāgamaṃti –

‘အချို့သောနေရာ၌ (စည်းကမ်း၏) ဖြစ်ခြင်း၊ အချို့သောနေရာ၌ မဖြစ်ခြင်း၊ အချို့သောနေရာ၌ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ဖြစ်ခြင်း၊ အချို့သောနေရာ၌ ဝါ (ရွေးချယ်နိုင်ခြင်း) ဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဗဟုလသဒ္ဒါဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဝိဓိသည် ကျမ်းဂန်လာအတိုင်း ဖြစ်ရာ၏’ ဟူသည်နှင့်အညီ—

Catubbidhaṃ bahulaṃ samikkhanti.

လေးပါးသော ဗဟုလကို စူးစမ်း ဆင်ခြင်ကြကုန်၏။

‘‘Ato vā’’tveva,

‘အတော ဝါ’ ဟူ၍သာ လိုက်ရာ၌၊

44. Sassāya catutthiyā

၄၄. ဿာယ စတုတ္ထိယာ။

Akārantato parassa catutthiyā sassa āyo hoti vā bahulaṃ. Sugatāya. Yebhuyyena tādattheyevā+ya+māyo dissatīti ito paraṃ no+dāharīyate. Catutthībahuvacanaṃ naṃ,

အကာရန္တမှနောက်၌ရှိသော စတုတ္ထီ ‘သ’ ဝိဘတ်အား ‘အာယ’ သည် ဗဟုလအားဖြင့် အာဒေသဖြစ်၏။ သုဂတာယ။ အများအားဖြင့် ထို (အာယ) အပြုသည် တာဒတ္ထျ (အကျိုးငှာ) အနက်၌သာ ထင်ရှားသောကြောင့် ဤမှတစ်ပါး ဥပမာကို မပြတော့ပြီ။ စတုတ္ထီဗဟုဝုစ်သည် ‘နံ’ ဖြစ်၏၊

‘‘Dīgho’’ti vattate.

‘ဒီဃော’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်၏။

89. Sunaṃhisu

၈၉. သုနံဟိသု။

Nāmassa [Pg.31] dīgho hoti sunaṃhisu. Sugatānaṃ.

သု၊ နံ၊ ဟိ-ဝိဘတ်တို့ကြောင့် နာမ်၏အဆုံးသရသည် ဒီဃ (အသံရှည်) ဖြစ်၏။ သုဂတာနံ။

29. Pañcamya+vadhismā

၂၉. ပဉ္စမျဝဓိသ္မာ။

Etasmā avadhikārakā pañcamīvibhatti hoti. Smā+hiiti pañcamī. Pañcamyekavacanaṃ smā,

ဤ အဝဓိကာရကမှ ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏။ သ္မာ၊ ဟိ ဟူသည် ပဉ္စမီတည်း။ ပဉ္စမီဧကဝုစ်သည် ‘သ္မာ’ ဖြစ်၏။

‘‘Ato’’ ‘‘ṭāṭe’’ ‘‘ve’’ti ca vattate.

‘အတော’ ‘ဋာဋေ’ ‘ဝေ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် လိုက်ကုန်၏။

43. Smā+smiṃnaṃ

၄၃. သ္မာသ္မိံနံ။

Akārantato nāmasmā paresaṃ smā+smiṃnaṃ ṭā+ṭe honti vā yathākkamaṃ. Sugatā apehi sugatamhā sugatasmā vā. Pañcamībahuvacanañhi, sugatebhi sugatehi.

အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်မှ နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော သ္မာ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့အား ဋာ၊ ဋေ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အသီးသီး ဖြစ်ကုန်၏။ ‘သုဂတာ အပေဟိ’ သို့မဟုတ် ‘သုဂတမှာ’ သို့မဟုတ် ‘သုဂတသ္မာ’။ ပဉ္စမီဗဟုဝုစ်သည် ‘ဟိ’ ဖြစ်၏၊ ‘သုဂတေဘိ’ ‘သုဂတေဟိ’။

39. Chaṭṭhī sambandhe

၃၉. ဆဋ္ဌီ သမ္ဗန္ဓေ။

Kārakehi añño sambandho, tatra chaṭṭhīvibhatti hoti. Sa+naṃiti chaṭṭhī, chaṭṭhekavacanaṃ sa, sugatassa vihāro, chaṭṭhībahuvacanaṃ naṃ, sugatānaṃ.

ကာရကတို့မှတစ်ပါး အခြားသော ပတ်သက်မှုသည် သမ္ဗန္ဓမည်၏၊ ထိုသမ္ဗန္ဓအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ‘သ၊ နံ’ သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်တည်း။ ဆဋ္ဌီဧကဝုစ်သည် ‘သ’ ဖြစ်၏။ ‘သုဂတဿ ဝိဟာရော’။ ဆဋ္ဌီဗဟုဝုစ်သည် ‘နံ’ ဖြစ်၏။ ‘သုဂတာနံ’။

14. Sattamyā+dhāre

၁၄. သတ္တမျာဓာရေ။

Ādhārakārake sattamīvibhatti hoti. Smiṃ+suiti sattamī. Sattamyekavacanaṃ smiṃ, sugate patiṭṭhitaṃ sugatamhi sugatasmiṃ vā. Sattamībahuvacanaṃ su, ‘‘su+hisva+sse’’ti e, sugatesu.

အထောက်အပံ့ဖြစ်သော အာဓာရကာရက၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ‘သ္မိံ၊ သု’ သည် သတ္တမီဝိဘတ်တည်း။ သတ္တမီဧကဝုစ်သည် ‘သ္မိံ’ ဖြစ်၏။ ‘သုဂတေ ပတိဋ္ဌိတံ’ သို့မဟုတ် ‘သုဂတမှိ’ သို့မဟုတ် ‘သုဂတသ္မိံ’။ သတ္တမီဗဟုဝုစ်သည် ‘သု’ ဖြစ်၏။ ‘သုဟိသွေ’ သုတ်ဖြင့် ‘ဧ’ အာဒေသဖြစ်သော် ‘သုဂတေသု’။

Sugato, sugatā. Bho sugata, bho sugatā, bhavanto sugatā. Sugataṃ, sugate. Sugatena, sugatebhi[Pg.32], sugatehi. Karaṇe sugatena, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatāya, sugatānaṃ. Sugatā, sugatamhā, sugatasmā, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatānaṃ. Sugate, sugatamhi, sugatasmiṃ, sugatesu.

သုဂတော၊ သုဂတာ။ ဘော သုဂတ၊ ဘော သုဂတာ၊ ဘဝန္တော သုဂတာ။ သုဂတံ၊ သုဂတေ။ သုဂတေန၊ သုဂတေဘိ၊ သုဂတေဟိ။ ကရိုဏ်း၌ သုဂတေန၊ သုဂတေဘိ၊ သုဂတေဟိ။ သုဂတဿ၊ သုဂတာယ၊ သုဂတာနံ။ သုဂတာ၊ သုဂတမှာ၊ သုဂတသ္မာ၊ သုဂတေဘိ၊ သုဂတေဟိ။ သုဂတဿ၊ သုဂတာနံ။ သုဂတေ၊ သုဂတမှိ၊ သုဂတသ္မိံ၊ သုဂတေသု။

Sugato sugato. Sugataṃ namati. Sugatena kato. Sugatena jito. Sugatassa dade. Sugatā vigato. Sugatassa suto. Sugate ramate. Evaṃ –

သုဂတော သုဂတော။ သုဂတံ နမတိ။ သုဂတေန ကတော။ သုဂတေန ဇိတော။ သုဂတဿ ဒဒေ။ သုဂတာ ဝိဂတော။ သုဂတဿ သုတော။ သုဂေတ ရမတေ။ ဤအတူ–

Sūrā+sura+naro+raga+nāga+yakkhā,Gandhabba+kinnara+manussa+pisāca+petā;

Mātaṅga+jaṅgama+turaṅga+varāha+sīhā,Byaggha+ccha+kacchapa+taraccha+miga+ssa+soṇā.

သူရဲကောင်း၊ အသူရာ၊ လူ၊ မြွေ၊ နဂါး၊ ဘီလူး၊ ဂန္ဓဗ္ဗ၊ ကိန်နရာ၊ လူ၊ ပြိတ္တာ၊ ဘီလူး၊ ဆင်၊ သွားလာတတ်သော သတ္တဝါ၊ မြင်း၊ တောဝက်၊ ခြင်္သေ့၊ ကျား၊ ဝံ၊ လိပ်၊ သစ်ကျား၊ သမင်၊ မြင်း၊ ခွေး။

Āloka+loka+nilayā+nila+cāga+yogā,Vāyāma+gāma+nigamā+gama+dhamma+kāmā;

Saṅgho+gha+ghosa+paṭighā+sava+kodha+lobhā,Sārambha+thambha+mada+māna+pamāda+makkhā.

အလင်း၊ လောက၊ တည်ရာ၊ လေ၊ စွန့်ကြဲခြင်း၊ ယှဉ်ခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း၊ ရွာ၊ နိဂုံး၊ ပိဋကတ်ကျမ်းစာ၊ တရား၊ အလိုဆန္ဒ၊ သံဃာ၊ အစုအပေါင်း၊ အသံ၊ ဒေါသ၊ အာသဝေါ၊ အမျက်ဒေါသ၊ လောဘ၊ ဖက်ပြိုင်ခြင်း၊ ခက်ထန်ခြင်း၊ မူးယစ်ခြင်း၊ ထောင်လွှားခြင်း၊ မေ့လျော့ခြင်း၊ ကျေးဇူးချေဖျက်ခြင်း။

Punnāga+pūga+panasā+sana+campaka+mba-Hintāla+tāla+vakula+jjuna+kiṃsukā ca;

Mandāra+kunda+pucimanda+karañja+rukkhā,Ñeyyā mayūra+sakuṇa+ṇḍaja+koñca+haṃsā.

ကနုတံပတ်ပင်၊ ကွမ်းသီးပင်၊ ပိန္နဲပင်၊ ပိတောက်ပင်၊ စကားပင်၊ သရက်ပင်၊ ပေပင်၊ ထန်းပင်၊ ခရေပင်၊ ဖက်သန်းပင်၊ ပေါက်ပင်၊ မန္ဒာရဝပင်၊ ကံ့ကော်ပင်၊ တမာပင်၊ ကရဉ္စပင် စသော သစ်ပင်တို့လည်းကောင်း၊ ဒေါင်း၊ ငှက်၊ ဥဖွားငှက်၊ ကြိုးကြာငှက်၊ ဟံသာမင်း တို့သည်လည်းကောင်း (အကာရန္တပုလ္လိင်၌) သိအပ်ကုန်၏။

Sugatasaddova, yato sabbo saddo, na saddatālitatthova, atha kho saṃyogādivasenapi atthaṃ vadanti. Tene+taṃ vuccati –

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သုဂတသဒ္ဒါကဲ့သို့ပင် ခပ်သိမ်းသော သဒ္ဒါသည် မိမိ၏ ပင်ကိုယ်အနက်ကိုသာ ဟောသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဆက်စပ်မှုစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း အနက်ကို ဟောကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏–

Saṃyogā vippayogā ca, sāhacariyā+virodhato;

Atthā pakaraṇā liṅgā, saddantarasamīpato.

ဆက်စပ်မှု၊ ကွဲကွာမှု၊ အတူတကွဖြစ်မှု၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်မှု၊ အလိုရှိအပ်သောအနက်၊ အရာအားလျော်စွာ၊ လိင်၊ အခြားစကား၏ နီးစပ်မှု။

Sāmatthyo+citra+desehi[Pg.33], kāla+byattā+nurūpato;

Upacāra+kākubheda, sambandhehu+palakkhaṇā.

စွမ်းရည်၊ သင့်လျော်သောအရာ၊ အရပ်ဒေသ၊ အချိန်အခါ၊ ထင်ရှားသောသရုပ်၊ သင့်လျော်မှု၊ တင်စားခြင်း၊ အသံဝဲပုံကွဲပြားခြင်း၊ ဆက်စပ်ပတ်သက်မှုတို့ဖြင့် မှတ်သားအပ်၏။

Vacanā ca tadaṅgattā, padhānattātiādihi;

Sadda+tthā pavibhajjante, na saddādeva kevalāti.

စကားအသုံးအနှုန်း၊ ၎င်း၏အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဖြစ်မှု၊ အဓိကဖြစ်မှု စသည်တို့ဖြင့် သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ကို ခွဲခြားအပ်ကုန်၏၊ သဒ္ဒါသက်သက်မျှဖြင့်သာ (အနက်ကို မခွဲခြားနိုင်)။

Ettha saṃyogato tāva, ‘‘sakisorā dhenu dīyatū’’ti, kisoro assapotako, taṃsaṃyogato vaḷavā eva patīyate.

ထိုအနက်ခွဲခြားပုံတို့တွင် ဆက်စပ်မှု (သံယောဂ) အားဖြင့် ဦးစွာပြရသော်— ‘သကိသောရာ ဓေနု ဒီယတု’ ဟူရာ၌ ‘ကိသောရ’ ဟူသည် မြင်းငယ်ဖြစ်၏၊ ထိုမြင်းငယ်နှင့် ဆက်စပ်မှုကြောင့် ‘ဓေနု’ ဟူသည် မြင်းမဟူ၍သာ သိအပ်၏။

Vippayogato – ‘‘akisorā ānīyatū’’ti tappaṭisedhā vaḷavā eva patīyate.

ကွဲပြားခြင်း (ဝိပ္ပယောဂ) ကြောင့် - “မြည်းကလေးမဟုတ်သည်တို့ကို ဆောင်ခဲ့လော့” ဟု တားမြစ်ခြင်းကြောင့် မြည်းမကိုသာ သိအပ်၏။

Sahacaraṇato – ‘‘rāma+lakkhaṇa’’iti ubhinnaṃ sahacaraṇena rāmoti dāsarathi eva rāmo, na aññābhidhāno jāmadaganyādi. Lakkhaṇopi somitti eva, na tu yo koci lakkhaṇo.

အတူတကွဖြစ်ခြင်း (သဟစရဏ) ကြောင့် - “ရာမနှင့် လက္ခဏ” ဟု နှစ်ဦးတို့ အတူတူရှိနေခြင်းဖြင့် ရာမဟူသည် ဒသရထမင်းသား ရာမကိုသာ သိအပ်၏၊ ဇာမဒဂ္ဂိစသော အခြားအမည်ရှိသော ရာမကို မဆိုလိုပါ။ လက္ခဏသည်လည်း သုမိတ္တရာ၏သား (လက္ခဏာ) သာ ဖြစ်၏၊ တစ်စုံတစ်ယောက်သော လက္ခဏ မဟုတ်ပေ။

Virodhato – ‘‘rāma+jjunā’’ iti bhaggavo sahassabāhu ca aññamaññaviruddhāti te eva patīyante, na dāsarathi sabyasāci ca.

ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း (ဝိရောဓ) ကြောင့် - “ရာမနှင့် အဇ္ဇုန” ဟု ဆိုရာ၌ အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဘဂ္ဂဝ (ပါရသုရာမ) နှင့် လက်တစ်ထောင်ရှိသော အဇ္ဇုနမင်းတို့ကိုသာ သိအပ်၏၊ ဒသရထမင်းသား ရာမနှင့် သဗျသာစိ (အာဂျူနာ) တို့ကို မဆိုလိုပါ။

Atthato – ‘‘sindhava+mānaya, pavisāmi raṇaṅgaṇa’’miti raṇaṅgaṇapaveso vāhanavisesena hotīti atthato turaṅgapatīti, na tu lavaṇavisesaṃ.

အလိုအလား (အတ္ထ) ကြောင့် - “သိန္ဓောကို ဆောင်ခဲ့လော့၊ ငါသည် စစ်မြေပြင်သို့ ဝင်အံ့” ဟု ဆိုရာ၌ စစ်တိုက်ကွင်းသို့ ဝင်ခြင်းသည် စီးတော်ယာဉ်ထူးဖြင့် ဖြစ်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် အလိုအလားအရ မြင်းကိုသာ သိအပ်၏၊ သိန္ဓောဆားကို မဆိုလိုပါ။

Pakaraṇato-bhojanavidhimhi upasaṅkhariyamāne ‘‘sindhava+mānaye’’ti, atra hi saddantarassā+bhāvepi bhojanopakaraṇasamavāya+mālokitabhāvato lavaṇe paṭipatti, tādiso hi patthāvoti.

အံ့သြဖွယ် အကြောင်းအရာ (ပကရဏ) ကြောင့် - စားသောက်ဖွယ်ရာ စီစဉ်ရာ၌ “သိန္ဓောကို ဆောင်ခဲ့လော့” ဟု ဆိုလျှင်၊ ဤနေရာ၌ အခြားစကားလုံး မရှိသော်လည်း စားဖွယ်ရာ အသုံးအဆောင်နှင့် စပ်ဆိုင်သည်ကို မြင်ရသောကြောင့် ဆားကိုသာ သိအပ်၏၊ ထိုသို့သော အကြောင်းအရာမျိုး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Liṅgato [Pg.34] – ‘‘devadattaṃ paṭhama+mupavesaya samārādhitaguruṃ’’ti, atra samārādhitaguruttena liṅgena tassa bāhussacca+mavagamyate, na tu yo koci devaguṇo.

အမှတ်အသား (လိင်္ဂ) ကြောင့် - “ဆရာကို ရိုသေစွာ လုပ်ကျွေးပူဇော်ပြီးသော ဒေဝဒတ်ကို ရှေးဦးစွာ ထိုင်စေလော့” ဟု ဆိုရာ၌ ဆရာကို ပူဇော်ဖူးသူဟူသော အမှတ်အသားဖြင့် ထိုသူ၏ ဗဟုသုတရှိခြင်းကို သိအပ်၏၊ နတ်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတစ်မျိုးမျိုးကို မဆိုလိုပါ။

Sannidhānato – ‘‘ajjuno katavīriyoti’’ patīyate, no akatavīriyo ajjunoti.

နီးစပ်ခြင်း (သန္နိဓာန) ကြောင့် - “လုံ့လဝီရိယရှိသော အဇ္ဇုန” ဟု သိအပ်၏၊ လုံ့လဝီရိယမရှိသော အဇ္ဇုနကို မဆိုလိုပါ။

Sāmatthiyato – ‘‘anudarā kaññā’’ti udare asati kaññā eva natthīti tassā kisāṅgiyā majjhapadesoti patīyate.

စွမ်းနိုင်ခြင်း (သာမတ္ထိယ) ကြောင့် - “ဝမ်းဗိုက်မရှိသော သမီးကညာ” ဟု ဆိုရာ၌ ဝမ်းဗိုက်မရှိလျှင် သမီးကညာဟူ၍ပင် မရှိနိုင်သဖြင့် ထိုကိုယ်ခန္ဓာသွယ်လျသော သမီးကညာ၏ ခါးသိမ်သောအရပ်ကိုသာ သိအပ်၏။

Ocitrato – ‘‘rāmasadiso+yaṃ’’ iti, atra hi rāmo payuttadāsarathismiṃ bhiyyo sādhāraṇo paricayoti dāsarathi eva patīyate, na bhaggavarāmo.

သင့်လျော်ခြင်း (ဩစိတျ) ကြောင့် - “ဤသူသည် ရာမနှင့်တူ၏” ဟု ဆိုရာ၌ ရာမဟူသော အမည်သည် ဒသရထမင်းသား၌သာ အသုံးများပြီး ရင်းနှီးသောကြောင့် ဒသရထမင်းသား ရာမကိုသာ သိအပ်၏၊ ပါရသုရာမကို မဆိုလိုပါ။

Desato – ‘‘poṭṭhapā’’ iti kismiñci dese pasaṃsāvacanaṃ. Kismiñci akkosavacanaṃ.

ဒေသ (ဒေသ) ကြောင့် - “ပေါဋ္ဌပါ” ဟူသော စကားသည် အချို့သော အရပ်ဒေသ၌ ချီးမွမ်းခြင်းစကား ဖြစ်၏၊ အချို့သော ဒေသ၌မူ ဆဲရေးခြင်းစကား ဖြစ်၏။

Kālato – ‘‘pace’’ti dakkhiṇāpathe katthaci pubbaṇhe yāgupāke, sāyaṇhe tu odanapāke.

ကာလ (ကာလ) ကြောင့် - “ချက်၏” ဟူသော စကားသည် တောင်ပိုင်းဒေသ (ဒက္ခိဏာပထ) ၏ အချို့အရပ်၌ နံနက်အခါ၌ ယာဂုချက်ခြင်းကို ဆိုလိုပြီး၊ ညနေအခါ၌မူ ထမင်းချက်ခြင်းကို ဆိုလို၏။

Byattito – ‘‘gāmassa addha’’ miti samabhāge, napuṃsakattā. ‘‘Gāmassa addho’’ti pumattena tu asamabhāge.

လိင်ကွဲပြားခြင်း (ဗျတ္တိ) ကြောင့် - “ရွာ၏အလယ် (ဂါမဿ အဒ္ဓံ)” ဟု နပုံလိင်ဖြင့် ဆိုသော် ညီမျှသော အပိုင်းအခြားကို သိအပ်၏။ “ရွာ၏အဖို့/တစ်စိတ်တစ်ဒေသ (ဂါမဿ အဒ္ဓေါ)” ဟု ပုလ္လိင်ဖြင့် ဆိုသော် မညီမျှသော အပိုင်းအခြားကို သိအပ်၏။

Anurūpato – ‘‘narapati sādhu rakkhati gomaṇḍala’’miti mahīmaṇḍalapālanaṃ rājino+nurūpa+miti mahīmaṇḍalapālaneva patīti, na tu goyūtharakkhane.

သင့်လျော်လျှောက်ပတ်ခြင်း (အနုရူပ) ကြောင့် - “မင်းကြီးသည် နွားအုပ် (ဝါ- မြေအဝန်း) ကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်၏” ဟု ဆိုရာ၌ မြေကြီးအဝန်းအဝိုင်းကို စောင့်ရှောက်ခြင်းသည်သာ မင်းနှင့် လျှောက်ပတ်သောကြောင့် မြေကြီးအဝန်းကို စောင့်ရှောက်ခြင်းကိုသာ သိအပ်၏၊ နွားအုပ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းကို မဆိုလိုပါ။

Upacārato – ataṃsabhāve taṃsabhāvāropana+mupacāro, sa ca tadaṭṭho, taddhammo, taṃsahacariyo, taṃsamīpoti catubbidho[Pg.35], tattha yathākkamaṃ mañcā ukkosanti, aggi māṇavo, yaṭṭhiṃ pavesaya, gaṅgāyaṃ vajoti.

တင်စားခြင်း (ဥပစာ) ကြောင့် - ထိုသဘောမဟုတ်သည်၌ ထိုသဘောကို တင်စားခြင်းသည် ဥပစာ မည်၏။ ထိုဥပစာသည် (၁) တဒတ္ထဥပစာ၊ (၂) တဒ္ဓမ္မဥပစာ၊ (၃) တံသဟစရိယဥပစာ၊ (၄) တံသမီပဥပစာ ဟု လေးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့၌ အစဉ်အတိုင်း “ညောင်စောင်းတို့သည် ကုန်းအော်ကြကုန်၏ (ညောင်စောင်းပေါ်ရှိ လူတို့ အော်ခြင်း)”၊ “လုလင်သည် မီးဖြစ်၏ (မီးကဲ့သို့ ပူပြင်းလှသောအကျင့်ရှိခြင်း)”၊ “တောင်ဝှေးကို သွင်းလော့ (တောင်ဝှေးကိုင်ဆောင်ထားသူကို သွင်းလော့)”၊ “ဂင်္ဂါမြစ်၌ နွားခြံရှိ၏ (ဂင်္ဂါမြစ်နားနီးရာ၌ ရှိခြင်း)” ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Kākuto-kākusaddo itthiyaṃ, sa ca vikāra+soka+bhīti+dhanirūpesu dissati, vattu kāyavikārā kathañci taṃ akatavāapi kenaci aññena ‘‘kiṃ tvaṃ taṃ akāsi ‘‘iti puṭṭho kopena bhamubhedā ‘‘ahaṃ katavā amhī’’ti katheti, tassa bhamubhedakriyā akriyāpaṭiññaṃ sūcayati.

အသံဝိပ္ပုတ္တိ (ကာကု) ကြောင့် - “ကာကု” သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၏။ ထိုကာကုသည် ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ အသံ၏ အမူအရာတို့၌ ထင်ရှား၏။ ပြောဆိုသူသည် ကိုယ်အမူအရာအားဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုကို မပြုလုပ်ပါဘဲလျက်၊ အခြားတစ်ဦးဦးက “သင် ထိုအမှုကို ပြုသလော” ဟု မေးအပ်သည်ရှိသော် အမျက်ထွက်သဖြင့် မျက်ခုံးကို လှုပ်ရှားလျက် “ငါ ပြုသည်ဖြစ်အံ့” ဟု ပြောဆို၏။ ထိုသူ၏ မျက်ခုံးလှုပ်ရှားသော အပြုအမူသည် မပြုလုပ်ကြောင်း ငြင်းဆိုခြင်းကို ပြဆို၏။

Sambandha to – ‘‘mātari sammā vattitabbaṃ, pitari sussūyitabbaṃ’’ iti, atra hi samātari sapitarīti sambandhisaddābhāvepi sā mātā so pitā ca assa puttassāti patīyate.

ပတ်သက်စပ်ဆိုင်ခြင်း (သမ္ဗန္ဓ) ကြောင့် - “မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်၏၊ ဖခင်အား ကောင်းစွာ နာခံအပ်၏” ဟု ဆိုရာ၌ ဤနေရာဝယ် မိမိ၏မိခင်၊ မိမိ၏ဖခင် ဟု စပ်ဆိုင်သောစကား မရှိသော်လည်း ထိုမိခင်နှင့် ထိုဖခင်သည် ဤသား၏ မိခင်ဖခင်ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Upalakkhaṇato – ‘‘kākehi rakkhitabbaṃ dadhī’’ti kākasaddo sabbesa+mupaghātakānaṃ sāmaññaṃ upalakkhetīti sunakhādisabbehipi nivārīyate.

သွယ်ဝိုက်ညွှန်းဆိုခြင်း (ဥပလက္ခဏ) ကြောင့် - “ဒိန်ချဉ်ကို ကျီးတို့မှ စောင့်ရှောက်အပ်၏” ဟု ဆိုရာ၌ ကျီးဟူသော သဒ္ဒါသည် ဖျက်ဆီးတတ်သော တိရစ္ဆာန်အားလုံးကို ယေဘုယျအားဖြင့် ညွှန်းဆိုသောကြောင့် ခွေးစသည်တို့မှလည်း တားမြစ်အပ်၏။

Vacanato – ‘‘dārā’’iti dārasaddo kalatte bahuvacananto, aññattha aniyatavacano.

ဝစန (ဝစန) ကြောင့် - “ဒါရာ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် မယားဟူသော အနက်၌ အမြဲ ဗဟုဝုစ်ကိန်း ရှိ၏၊ အခြားအနက်၌မူ မမြဲသော ဝစန ရှိ၏။

Tadaṅgattā – ‘‘sajjitaṃ bhojana’’miti vutte tapparikkhārattā tadupakaraṇa āsana, pāti, byañjanādīnaṃ sampādanampi patīyate.

ထိုအရာ၏ အစိတ်အပိုင်းအင်္ဂါဖြစ်ခြင်း (တဒင်္ဂတ္တ) ကြောင့် - “ဆွမ်းဘောဇဉ်ကို ပြင်ဆင်အပ်ပြီ” ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုဆွမ်း၏ အခြံအရံဖြစ်သောကြောင့် ထိုဆွမ်း၏ အသုံးအဆောင်ဖြစ်သော နေရာထိုင်ခင်း၊ ခွက်၊ ဟင်းလျာ စသည်တို့ကို ပြင်ဆင်ခြင်းကိုလည်း သိအပ်၏။

Padhānabhāvato – ‘‘niggacchati avaninātho’’ti rañño niggamanena tadupajīvīnampi niggamanaṃ viññāyati.

အဓိကဖြစ်ခြင်း (ပဓာနဘာဝ) ကြောင့် - “မြေအရှင် (မင်းကြီး) ထွက်ခွာတော်မူ၏” ဟု ဆိုရာ၌ မင်းကြီး ထွက်ခွာခြင်းဖြင့် ထိုမင်းကို မှီတင်းနေထိုင်ကြသော အခြံအရံတို့၏ ထွက်ခွာခြင်းကိုလည်း သိအပ်၏။

Vuttañca –

ထို့ပြင် ဆိုအပ်ဖူးသည်ကား -

Neyyanītatthasuttesu[Pg.36], ñeyyaṃ saddatthamattakaṃ;

Ne+ttha vattabbaatthena, suttaṃ nītatthakaṃ bhaveti.

နေယျတ္ထသုတ်၊ နီတတ္ထသုတ်တို့၌ သဒ္ဒါ၏ အနက်မျှကိုသာ သိအပ်၏။ ဤသုတ်၌ ဟောအပ်သောအနက်ဖြင့် သုတ်သည် နီတတ္ထသုတ် မဖြစ်ရာ။

Eva+maññesampi akārantānaṃ pulliṅgānaṃ saddānaṃ rūpanayo kriyā+bhisambandho ca. Sugatasaddato yassa saddassa viseso atthi, taṃ vakkhāma. Ito paraṃ chaṭṭhiyā catutthīsamattā pañcamībahuvacanassa ca tatiyābahuvacanena samattā na tā dassiyante.

ဤသို့လျှင် အခြားသော အကာရန္တ ပုလ္လိင်သဒ္ဒါတို့၏ ရူပနယ (ရုပ်ပြီးပုံစံ) နှင့် ကြိယာနှင့် စပ်သွယ်ပုံတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ သုဂတသဒ္ဒါမှ ထူးခြားသော သဒ္ဒါ၏ ထူးခြားချက်ကို ငါတို့ ဆိုပေအံ့။ ဤမှနောက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် စတုတ္ထီဝိဘတ်နှင့် တူညီခြင်း၊ ပဉ္စမီ ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်သည် တတိယ ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်နှင့် တူညီခြင်းတို့ကို မပြသတော့ပေ။

Gumba si, ‘‘ato’’ ‘‘sissā’’ti ca vattate.

“ဂုမ္ဗ သိ” သုတ်၌ “အာတော” နှင့် “သိဿ” ဟူသော ပုဒ်တို့ လိုက်လာကုန်၏။

110. Kvace+vā.

၁၁၀. “ကွစေဝါ” သုတ်။

Akārantato nāmasmā parassa sissa e hoti vā kvaci. Gumbe gumbo, gumbā. Bho gumba gumbā, bhavanto gumbā iccādi sugatasamaṃ. Evaṃ phussitagge phussitaggo, vattabbe vattabbo iccādi. Sisso+kārassa niccattā katthaci pakkhe ekāratta+mida+māraddhanti sisso+kārapakkhe eva bhavatīti ‘‘aṃ napuṃsake’’ti a+mādesena ekārassa napuṃsakavisaye bādhitattā ‘‘bahulaṃ’’ vidhānā napuṃsakepi sukhe dukkheti kvaci hoteva.

အကာရန္တ နာမ်သဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော သိဝိဘတ်အား အချို့နေရာ၌ ဧ ဖြစ်၏။ ဂုမ္ဗေ၊ ဂုမ္ဗော၊ ဂုမ္ဗာ။ ဘော ဂုမ္ဗ ဂုမ္ဗာ၊ ဘဝန္တော ဂုမ္ဗာ စသည်တို့သည် သုဂတသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဖုဿိတဂ္ဂေ၊ ဖုဿိတဂ္ဂေါ၊ ဝတ္တဗ္ဗေ၊ ဝတ္တဗ္ဗော စသည်တို့ ဖြစ်၏။ သိဝိဘတ်၏ ဩကာရဖြစ်ခြင်းသည် အမြဲရှိသောကြောင့် တစ်ဖက်၌ ဧကာရဖြစ်ခြင်းကို အစပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သိဝိဘတ်အား ဩကာရဖြစ်သောဘက်၌သာ ဖြစ်၏။ “အံ နပုံသကေ” သုတ်ဖြင့် အံအာဒေသပြုခြင်းကြောင့် နပုံလိင်၌ ဧကာရဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်အပ်သော်လည်း၊ “ဗဟုလံ” ဝိဓာနကြောင့် နပုံလိင်၌လည်း သုခေ၊ ဒုက္ခေ ဟု အချို့နေရာ၌ ဖြစ်သည်သာတည်း။

‘‘Yossa’’ ‘‘ṭe’’ti ca vattate.

“ယောဿ” နှင့် “ဋေ” ဟူသော ပုဒ်တို့ လိုက်လာကုန်၏။

135. Ekaccādīha+to

၁၃၅. “ဧကစ္စာဒီဟတော” သုတ်။

Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti. Ekacco, ekacce. Bho ekacca ekaccā, ekacce. Ekaccaṃ, ekacce. Evaṃ esa+sa+paṭhamasaddānaṃ.

အကာရန္တဖြစ်ကုန်သော ဧကစ္စစသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့အား ဋေ ဖြစ်၏။ ဧကစ္စော၊ ဧကစ္စေ။ ဘော ဧကစ္စ ဧကစ္စာ၊ ဧကစ္စေ။ ဧကစ္စံ၊ ဧကစ္စေ။ ဤသို့လျှင် ဧသ၊ သ၊ ပဌမ သဒ္ဒါတို့၏ ရုပ်ပြီးပုံ ဖြစ်၏။

Kodho[Pg.37], kodhā. Bho kodha kodhā, kodhā. Kodhaṃ, kodhe.

ကောဓေါ၊ ကောဓာ။ ဘော ကောဓ ကောဓာ၊ ကောဓာ။ ကောဓံ၊ ကောဓေ။

‘‘Nāssa’’ ‘‘sā’’ti ca vattate.

“ဏာဿ” နှင့် “သာ” ဟူသော ပုဒ်တို့ လိုက်လာကုန်၏။

107. Kodhādīhi

၁၀၇. “ကောဓာဒီဟိ” သုတ်။

Kodhādīhi nāssa sā hoti vā. Kodhasā kodhena. Atthasā atthena. ‘‘Ye uttamatthāni tayi labhimhā’’ti atthasaddo napuṃsakaliṅgopi dissati.

ကောဓစသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်အား သာ အာဒေသ အလှည့်ကျ ဖြစ်၏။ ကောဓသာ၊ ကောဓေန။ အတ္ထသာ၊ အတ္ထေန။ “ယေ ဥတ္တမတ္ထာနိ တယိ လဘိမှ” ဟူသော ပါဌ်၌ အတ္ထသဒ္ဒါသည် နပုံလိင်၌လည်း ထင်ရှား၏။

‘‘Smino ṭī’’ti ca vattate.

“သ္မိနော ဋိ” ဟူသော ပုဒ် လိုက်လာ၏။

175. Divādito

၁၇၅. “ဒိဝါဒိတော” သုတ်။

Divādīhi nāmehi smino ṭi hoti niccaṃ. Divi, evaṃ bhuvi. Etthaṭimhi niccaṃ vakārāgamo rasso ca. Ettha bhūsaddo vadhūsaddasamaṃ.

ဒိဝစသော နာမ်သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်အား အမြဲတစေ ဋိ အာဒေသ ဖြစ်၏။ ဒိဝိ၊ ဤသို့လျှင် ဘုဝိ။ ဤနေရာ၌ ဋိအာဒေသ ဖြစ်လတ်သော် ဝကာရလာခြင်းနှင့် ရဿပြုခြင်းတို့သည် အမြဲ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ဘူသဒ္ဒါသည် ဝဓူသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

‘‘Ve’’ti vattate.

“ဝေ” ဟူသော ပုဒ် လိုက်လာ၏။

144. Manādīhi smiṃ+saṃ+nā+smānaṃ si+so+o+sā+sā

၁၄၄. “မနာဒီဟိ သ္မိံသံဏာသ္မာနံ သိသောဩသာသာ” သုတ်။

Manādīhi smi+mādīnaṃ si+so+o+sā+sā honti vā yathākkamaṃ. Mano, manā. Bho mana manā, manā. Mano, manaṃ, mane. Manasā manena, manehi manebhi. Manaso manassa, manānaṃ. Manasā manā manamhā manasmā, manehi manebhi. Manasi manamhi manasmiṃ, manesu.

မနစသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံစသော ဝိဘတ်တို့အား သိ၊ သော၊ ဩ၊ သာ၊ သာ အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း အလှည့်ကျ ဖြစ်ကုန်၏။ မနော၊ မနာ။ ဘော မန မနာ၊ မနာ။ မနော၊ မနံ၊ မနေ။ မနသာ မနေန၊ မနေဟိ မနေဘိ။ မနသော မနဿ၊ မနာနံ။ မနသာ မနာ မနမှာ မနသ္မာ၊ မနေဟိ မနေဘိ။ မနသိ မနမှိ မနသ္မိံ၊ မနေသု။

Evaṃ [Pg.38] vaco payo tejo,Tapo ceto tamo yaso.

ဤသို့လျှင် ဝစော၊ ပယော၊ တေဇော၊ တပေါ၊ စေတော၊ တမော၊ ယသော (သဒ္ဒါတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။)

Ayo vayo siro saro,Uro+tye+te manādayo.

အယော (သံ)၊ ဝယော (အရွယ်)၊ သိရော (ဦးခေါင်း)၊ သရော (အိုင် သို့မဟုတ် အသံ)၊ ဥရော (ရင်ဘတ်) အစရှိသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် မနအစရှိသော ဂိုဏ်းဝင်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Rūpasiddhiyaṃ aha+rahasaddā manādīsu paṭhitā. Ahassa āpādittā rahoti nipātattā rahasīti vibhatyantapaṭirūpakanipātattā idha na gahitā.

ရူပသိဒ္ဓိကျမ်း၌ အဟသဒ္ဒါ၊ ရဟသဒ္ဒါတို့ကို မနအစရှိသော ဂိုဏ်းတို့၌ ဖတ်ကြားအပ်ကုန်၏။ အဟသဒ္ဒါ၏ အာအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရဟသဒ္ဒါ၏ နိပါတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရဟသိဟူသော သဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တူသော နိပါတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤနေရာ၌ မယူအပ်ကုန်။

Gacchanta si, ‘‘sissa’’ ‘‘ve’’ti ca vattate. Parato bhiyyo nānuvattayissāma, vuttiyā eva anuvattassa gamyamānattā.

'ဂစ္ဆန္တ' သဒ္ဒါသည် သိဝိဘတ်၌ ရှိစဉ်၊ 'သိဿ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဝေ' ဟူ၍လည်းကောင်း လိုက်လာ၏။ နောင်အခါ၌ ထပ်မံ၍ မလိုက်စေတော့အံ့၊ ဝုတ္တိမှသာလျှင် လိုက်ခြင်းကို သိသာနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

148. Ntassaṃ

၁၄၈. န္တဿံ။

Simhi ntapaccayassa aṃ hoti vā. ‘‘Sutānumitesu sutasambandhova balavā’’ti ñāyā ‘‘ntassā’’ti sutattā ntasseva aṃ, na tadantassa anumitassa saddassa. Eva+muparipi nta+ntūnaṃ ādesavidhānaṭṭhānesu. ‘‘Gasinaṃ’’ti silopo. Gacchaṃ gacchanto.

သိဝိဘတ်၌ န္တပစ္စည်း၏ 'အံ' သည် အခါရပ်၌ ဖြစ်၏။ 'ကြားရသောအရာနှင့် မှန်းဆအပ်သောအရာတို့တွင် ကြားရသောပတ်သက်မှုသည်သာ အားကောင်း၏' ဟူသော နည်းစနစ်အရ 'န္တဿ' ဟု တိုက်ရိုက်ကြားရသောကြောင့် န္တပစ္စည်းအားသာ အံ ဖြစ်၏၊ ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော မှန်းဆအပ်သော သဒ္ဒါအား မဖြစ်ပေ။ ဤနည်းတူစွာ အထက်၌လည်း န္တ၊ န္တုတို့၏ အာဒေသညွှန်ကြားရာ ဌာနတို့၌ မှတ်အပ်၏။ 'ဂသိနံ' သုတ်ဖြင့် သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ ဂစ္ဆံ၊ ဂစ္ဆန္တော။

215. Nta+ntūnaṃ nto yomhi paṭhame

၂၁၅. န္တန္တူနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ။

Paṭhame yomhi nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso hoti vā. Sa ca bahulādhikārā pumeva, gacchanto gacchantā.

ပထမ ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော န္တ၊ န္တုပစ္စည်းတို့၏ 'န္တော' ဟူသော အာဒေသသည် အခါရပ်၌ ဖြစ်၏။ ထိုအာဒေသသည်လည်း ဗဟုလအာဏာကြောင့် ပုလ္လိင်၌သာ ဖြစ်၏။ ဂစ္ဆန္တော၊ ဂစ္ဆန္တာ။

218. Ṭa+ṭā+aṃ ge

၂၁၈. ဋ-ဋာ-အံ ဂေ။

Ge pare nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ ṭa+ṭā+aṃiccādesā niccaṃ honti bahulaṃ. Bho gaccha gacchā gacchaṃ, gacchanto gacchantā.

ဂေဝိဘတ် (အာလုပ်သိဝိဘတ်) နောင်၌ ရှိသော် ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော န္တ၊ န္တုပစ္စည်းတို့၏ 'ဋ၊ ဋာ၊ အံ' ဟူသော အာဒေသတို့သည် အများအားဖြင့် အမြဲ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘော ဂစ္ဆ၊ ဂစ္ဆာ၊ ဂစ္ဆံ၊ ဂစ္ဆန္တော၊ ဂစ္ဆန္တာ။

92. Ntassa ca ṭa vaṃ+se

၉၂. န္တဿ စ ဋ ဝံသေ။

Aṃsesu [Pg.39] ntapaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Vavatthitavibhāsā+yaṃ. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchante.

အံဝိဘတ်နှင့် သေ (ယော) ဝိဘတ်တို့၌ န္တပစ္စည်း၏ 'ဋ' အာဒေသသည်လည်းကောင်း၊ န္တုပစ္စည်း၏ 'ဋ' အာဒေသသည်လည်းကောင်း အခါရပ်၌ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ ဖြစ်သည်။ ဂစ္ဆံ၊ ဂစ္ဆန္တံ၊ ဂစ္ဆန္တေ။

217. To+tā+ti+tā sa+smā+smiṃ nāsu

၂၁၇. တော-တာ-တိ-တာ သ-သ္မာ-သ္မိံ နာသု။

Sa+smā+smiṃ+nāsu nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ to+tā+ti+tā honti vā yathākkamaṃ. Gacchatā gacchantena, gacchantehi gacchantebhi. Gacchato gacchassa gacchantassa.

သ၊ သ္မာ၊ သ္မိံ၊ နာဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော န္တ၊ န္တုပစ္စည်းတို့၏ 'တော၊ တာ၊ တိ၊ တာ' အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း အခါရပ်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဂစ္ဆတာ၊ ဂစ္ဆန္တေန၊ ဂစ္ဆန္တေဟိ၊ ဂစ္ဆန္တေဘိ။ ဂစ္ဆတော၊ ဂစ္ဆဿ၊ ဂစ္ဆန္တဿ။

216. Taṃ naṃmhi

၂၁၆. တံ နံမှိ။

Naṃmhi nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ taṃ vā hoti. Gacchataṃ gacchantānaṃ. Gacchatā gacchantā gacchantamhā gacchantasmā. Gacchati gacchante gacchantamhi gacchanthasmiṃ, cchentesu.

နံဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော န္တ၊ န္တုပစ္စည်းတို့၏ 'တံ' သည် အခါရပ်၌ ဖြစ်၏။ ဂစ္ဆတံ၊ ဂစ္ဆန္တာနံ။ ဂစ္ဆတာ၊ ဂစ္ဆန္တာ၊ ဂစ္ဆန္တမှာ၊ ဂစ္ဆန္တသ္မာ။ ဂစ္ဆတိ၊ ဂစ္ဆန္တေ၊ ဂစ္ဆန္တမှိ၊ ဂစ္ဆန္တသ္မိံ၊ ဂစ္ဆန္တေသု။

Evaṃ mahaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ, dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pacaṃ;

Jayaṃ jīraṃ vacaṃ pīyaṃ, saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ.

ဤနည်းတူစွာ မဟံ၊ စရံ၊ တိဋ္ဌံ၊ ဒဒံ၊ ဘုဉ္ဇံ၊ သုဏံ၊ ပစံ၊ ဇယံ၊ ဇီရံ၊ ဝစံ၊ ပီယံ၊ သရံ၊ ကုဗ္ဗံ၊ ဇပံ၊ ဝဇံ။

Iccādayo.

အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Bhavanta si,

ဘဝန္တသဒ္ဒါသည် သိဝိဘတ်၌ ရှိသော်၊

149. Bhūto

၁၄၉. ဘူတော။

Niyamasutta+midaṃ. Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā. Bhavaṃ.

ဤသည်ကား နိယမသုတ် (သတ်မှတ်ချက်သုတ်) ဖြစ်သည်။ ဘူဓာတ်မှ ဖြစ်သော န္တပစ္စည်း၏ 'အံ' အာဒေသသည် သိဝိဘတ်၌ ထပ်မံပြဋ္ဌာန်းချက်ကြောင့် အမြဲဖြစ်၏။ ဘဝံ။

146. Bhavato vā bhontoga+yo+nā+se

၁၄၆. ဘဝတော ဝါ ဘောန္တောဂ-ယော-နာ-သေ။

Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti ga+yo+nā+se. Ntoādeso, bhonto bhontā bhavanto bhavantā. Ge [Pg.40] pana bho bhonta bhontā bhava bhavā bhavaṃ, bhonto bhontā bhavanto bhavantā. Bhontādesapakkhe ṭa+ṭā+aṃādesā bahulādhikārā na honti. Bhavaṃ bhavantaṃ, bhonte bhavante. Bhotā bhontena bhavatā bhavantena, bhavantehi bhavantebhi. Bhoto bhontassa bhavato bhavassa bhavantassa, bhavataṃ bhavantānaṃ. Bhavatā iccādi gacchantasamaṃ.

ဘဝန္တသဒ္ဒါ၏ 'ဘောန္တ' ဟူသော အာဒေသသည် ဂ၊ ယော၊ နာ၊ သေဝိဘတ်တို့၌ အခါရပ်၌ ဖြစ်၏။ 'န္တော' အာဒေသလည်း ဖြစ်၏၊ ဘောန္တော၊ ဘောန္တာ၊ ဘဝန္တော၊ ဘဝန္တာ။ ဂေဝိဘတ် (အာလုပ်) ၌မူကား ဘော၊ ဘောန္တ၊ ဘောန္တာ၊ ဘဝ၊ ဘဝါ၊ ဘဝံ၊ ဘောန္တော၊ ဘောန္တာ၊ ဘဝန္တော၊ ဘဝန္တာ။ ဘောန္တအာဒေသ ပြုသောဘက်၌ ဋ၊ ဋာ၊ အံ အာဒေသတို့သည် ဗဟုလအာဏာကြောင့် မဖြစ်ကုန်။ ဘဝံ၊ ဘဝန္တံ၊ ဘောန္တေ၊ ဘဝန္တေ။ ဘောတာ၊ ဘောန္တေန၊ ဘဝတာ၊ ဘဝန္တေန၊ ဘဝန္တေဟိ၊ ဘဝန္တေဘိ။ ဘောတော၊ ဘောန္တဿ၊ ဘဝတော၊ ဘဝဿ၊ ဘဝန္တဿ၊ ဘဝတံ၊ ဘဝန္တာနံ။ ဘဝတာ အစရှိသည်တို့သည် ဂစ္ဆန္တသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။

Bhoiti āmantaṇe nipāto, ‘‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’’ti bahuvacanepi dassanato. Evaṃ bhanteti. Bhaddeti bhaddasaddantarena siddhaṃ. Bhaddantaiti dassa dvibhāvena.

'ဘော' ဟူသည် အာလုပ်နိပါတ် ဖြစ်၏၊ 'အချင်းတို့၊ အဘယ်မှ လာကြသနည်း' ဟု ဗဟုဝုစ်၌လည်း တွေ့ရ၏။ ဤနည်းတူစွာ 'ဘန္တေ' လည်း ဖြစ်၏။ 'ဘဒ္ဒေ' ဟူသည်ကား အခြားသော ဘဒ္ဒသဒ္ဒါဖြင့် ပြီး၏။ 'ဘဒ္ဒန္တေ' ဟူသည်ကား ဒကာရကို နှစ်ခုပြုခြင်း (ဒွေးဘော်ပြုခြင်း) ဖြင့် ပြီး၏။

Saṃ santo, santo santā. Bho sa sā saṃ, santo santā. Saṃ santaṃ ‘‘saṃyogādilopoti nassa lope ‘‘yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ’’, sante. Satā santena.

သံ၊ သန္တော၊ သန္တော၊ သန္တာ။ ဘော သ၊ သာ၊ သံ၊ သန္တော၊ သန္တာ။ သံ၊ သန္တံ။ 'သံယောဂါဒိလောပေါ' သုတ်ဖြင့် နကာရကို ချေရာ၌ 'မင်းကြီးသည် အကြင်အကြင်သူကို မှီဝဲ၏၊ သူတော်ကောင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ သူတော်မဟုတ်သူကိုသော်လည်းကောင်း' ဟု ဖြစ်၏။ သန္တေ။ သတာ၊ သန္တေန။

145. Sato saba bhe

၁၄၅. သတော သဗ ဘေ။

Santasaddassa saba bhavati bhakāre. Sabbhi santehi. Niccattā santebhīti na hoti. Sato sassa santassa iccādi gacchantasamaṃ.

ဘကာရ (ဘိဝိဘတ်) နောင်၌ ရှိသော် သန္တသဒ္ဒါ၏ 'သဗ' ဖြစ်၏။ သဗ္ဘိ၊ သန္တေဟိ။ အမြဲဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'သန္တေဘိ' ဟု မဖြစ်ပေ။ သတော၊ သဿ၊ သန္တဿ အစရှိသည်တို့သည် ဂစ္ဆန္တသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။

150. Mahantā+rahantānaṃ ṭā vā

၁၅၀. မဟန္တာ-ရဟန္တာနံ ဋာ ဝါ။

Simhi mahantā+rahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti. Mahā mahaṃ mahanto, mahanto mahantā. Arahā arahaṃ, arahanto arahantā iccādi gacchantasamaṃ.

သိဝိဘတ်၌ မဟန္တသဒ္ဒါ၊ အရဟန္တသဒ္ဒါတို့၏ န္တပစ္စည်းအား 'ဋာ' အာဒေသသည် အခါရပ်၌ ဖြစ်၏။ မဟာ၊ မဟံ၊ မဟန္တော၊ မဟန္တော၊ မဟန္တာ။ အရဟာ၊ အရဟံ၊ အရဟန္တော၊ အရဟန္တာ အစရှိသည်တို့သည် ဂစ္ဆန္တသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။

Asma si,

အသ္မသဒ္ဒါသည် သိဝိဘတ်၌ ရှိသော်၊

154. Rājādīyuvāditvā

၁၅၄. ရာဇာဒီယုဝါဒိတွာ။

Rājādīhi [Pg.41] yuvādīhi ca parassa sissa ā hoti. Asmā,

ရာဇအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း၊ ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း နောင်ဖြစ်သော သိဝိဘတ်၏ 'အာ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ အသ္မာ။

156. Yona+māno

၁၅၆. ယောနမာနော။

Rājādīhi yuvādīhi ca yona+māno vā hoti. Asmāno asmā. Bho asma asmā, asmāno asmā.

ရာဇအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း၊ ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း နောင်ဖြစ်သော ယောဝိဘတ်၏ 'အာနော' အာဒေသသည် အခါရပ်၌ ဖြစ်၏။ အသ္မာနော၊ အသ္မာ။ ဘော အသ္မ၊ အသ္မာ၊ အသ္မာနော၊ အသ္မာ။

155. Vā+mhā+naṅa

၁၅၅. ဝါမှါနင။

Rājādīnaṃ yuvādīnañca ānaṅa hoti vā aṃmhi. Asmānaṃ asmaṃ, asmāno asme.

ရာဇအစရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ 'အာနင်' အာဒေသသည် အံဝိဘတ်၌ အခါရပ်၌ ဖြစ်၏။ အသ္မာနံ၊ အသ္မံ၊ အသ္မာနော၊ အသ္မေ။

80. Nāsse+no

၈၀. နာဿေနော။

Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Asmena asmanā, asmehi asmebhi. Asmassa, asmānaṃ. Asmā asmamhā asmasmā iccādi.

ကမ္မအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောင်သော နာဝိဘတ်၏ 'ဧနော' အာဒေသသည် အခါရပ်၌ ဖြစ်၏။ အသ္မေန၊ အသ္မနာ၊ အသ္မေဟိ၊ အသ္မေဘိ။ အသ္မဿ၊ အသ္မာနံ။ အသ္မာ၊ အသ္မမှာ၊ အသ္မသ္မာ အစရှိသည်တို့တည်း။

79. Kammādito

၇၉. ကမ္မာဒိတော။

Kammādito smino ni hoti vā. Asmani asme asmamhi asmasmiṃ, asmesu. Kamma camma vesma bhasma brahma atta ātuma ghamma muddhaiti kammādayo. Muddha gaṇḍivadhanva aṇima laghimādayo asmasamā. Rāja brahma sakha atta ātuma gaṇḍivadhanva asma aṇima laghimādayo rājādayo.

ကမ္မအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ 'နိ' အာဒေသသည် အခါရပ်၌ ဖြစ်၏။ အသ္မနိ၊ အသ္မေ၊ အသ္မမှိ၊ အသ္မသ္မိံ၊ အသ္မေသု။ ကမ္မ၊ စမ္မ၊ ဝေဿ္မ၊ ဘဿ္မ၊ ဗြဟ္မ၊ အတ္တ၊ အာတုမ၊ ဃမ္မ၊ မုဒ္ဓါ ဤသည်တို့ကား ကမ္မအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မုဒ္ဓါ၊ ဂဏ္ဍီဝဓနွ၊ အဏိမ၊ လဃိမာ အစရှိသည်တို့သည် အသ္မသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။ ရာဇ၊ ဗြဟ္မ၊ သခ၊ အတ္တ၊ အာတုမ၊ ဂဏ္ဍီဝဓနွ၊ အသ္မ၊ အဏိမ၊ လဃိမာ အစရှိသည်တို့သည် ရာဇအစရှိသော ဂိုဏ်းဝင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

‘‘Dhammo vā+ññatthe’’ti gaṇasuttena rājādīsu paṭṭhitattā daḷadhammo daḷadhammāti vā hoti. Yuva sā suvā maghava puma [Pg.42] vattahāti yuvādayo. Rājā, rājāno rājā. Bhorāja rājā, rājāno rājā. Rājānaṃ rājaṃ, rājāno rāje.

'ဓမ္မော ဝါညတ္ထေ' ဟူသော ဂိုဏ်းသုတ်ဖြင့် ရာဇအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၌ ပြဆိုအပ်သောကြောင့် ဒဠှဓမ္မော၊ ဒဠှဓမ္မာ ဟူ၍ အခါရပ်၌ ဖြစ်၏။ ယုဝ၊ သာ၊ သုဝါ၊ မဃဝ၊ ပုမ၊ ဝတ္တဟာ ဤသည်တို့ကား ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ရာဇာ၊ ရာဇာနော၊ ရာဇာ။ ဘော ရာဇ၊ ရာဇာ၊ ရာဇာနော၊ ရာဇာ။ ရာဇာနံ၊ ရာဇံ၊ ရာဇာနော၊ ရာဇေ။

123. Rājassi nāmhi

၁၂၃. ရဇဿိ နာမှိ

‘‘Sabbadattena rājinā’’ti pāṭhampati ida+māraddhaṃ. Rājassi vā hoti nāmhi. Rājinā.

‘‘သဗ္ဗဒတ္တေန ရာဇိနာ’’ ဟူသော ပါဌ်ကိုလည်း ရည်ရွယ်၍ ဤသုတ်ကို အစပျိုးအပ်၏။ နာဝိဘတ်၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသရသည်) ဣ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။ ရာဇိနာ။

222. Nā+smāsu raññā

၂၂၂. နာသ္မာသု ရည္ဉာ

Nā+smāsu rājassa savibhattissa raññā hoti niccaṃ. Anekavaṇṇattā sabbassa. Raññā.

နာဝိဘတ်၊ သ္မာဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ရာဇသဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ 'ရည္ဉာ' သည် အမြဲဖြစ်၏။ အက္ခရာများစွာရှိသောကြောင့် (ရာဇသဒ္ဒါ) အလုံးစုံ၏ နေရာ၌ ဖြစ်၏။ ရည္ဉာ။

124. Su+naṃ+hisū

၁၂၄. သုနံဟိသူ

Rājassa ū hoti vā su+naṃ+hisu. ‘‘Chaṭṭhiyantassāti antassa hoti. Rājūhi rājehi rājūbhi rājebhi.

သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ရာဇသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသရသည်) ဥူ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။ 'ဆဋ္ဌိယန္တဿ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အဆုံးသရ၏ (ဥူ ဖြစ်ခြင်းတည်း)။ ရာဇူဟိ၊ ရာဇေဟိ၊ ရာဇူဘိ၊ ရာဇေဘိ။

223. Rañño+raññassa+rājino se

၂၂၃. ရညောရညဿရာဇိနော သေ

Se rājassa savibhattissa ete ādesā honti. Rañño raññassa rājino, rājūnaṃ.

သဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ရာဇသဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ ဤ (ရညော၊ ရညဿ၊ ရာဇိနော) အာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ရညော၊ ရညဿ၊ ရာဇိနော၊ ရာဇူနံ။

221. Rājassa raññaṃ

၂၂၁. ရာဇဿ ရညံ

Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ vā hoti. Raññaṃ. Raññā, rājūhi rājehi rājūbhi rājebhi.

နံဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ရာဇသဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ 'ရညံ' သည် ဝါ ဖြစ်၏။ ရညံ။ ရည္ဉာ၊ ရာဇူဟိ၊ ရာဇေဟိ၊ ရာဇူဘိ၊ ရာဇေဘိ။

224. Smimhi raññe+rājini

၂၂၄. သ္မိမှိ ရညေရာဇိနိ

Smimhi rājassa savibhattissa raññe+rājini honti niccaṃ. Raññe rājini, rājūsu rājesu.

သ္မိံဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ရာဇသဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ 'ရညေ' နှင့် 'ရာဇိနိ' တို့သည် အမြဲဖြစ်ကုန်၏။ ရညေ၊ ရာဇိနိ၊ ရာဇူသု၊ ရာဇေသု။

225. Samāse vā

၂၂၅. သမာသေ ဝါ

Iti [Pg.43] gaṇasuttena rājassa nā+smā+smiṃsu yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti. Kāsiraññā kāsirājinā kāsirājena, kāsirājūbhi kāsirājebhi kāsirājūhi kāsirājehi. Kāsirañño kāsiraññassa kāsirājino kāsirājassa. Kāsiraññā kāsirājasmā. Kāsirājūnaṃ kāsirājānaṃ. Kāsiraññe kāsirājini kāsirāje kāsirājamhi kāsirājasmiṃ, kāsirājūsu kāsirājesu.

ဤဂဏသုတ်ဖြင့် ရာဇသဒ္ဒါ၏ နာ၊ သ္မာ၊ သ္မိံဝိဘတ်တို့၌ (ပြုအပ်သော အပြုအမူ) တစ်စုံတစ်ခုကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုအပြုအမူသည် သမာသ်၌ ဝါ ဖြစ်၏။ ကာသိရည္ဉာ၊ ကာသိရာဇိနာ၊ ကာသိရာဇေန၊ ကာသိရာဇူဘိ၊ ကာသိရာဇေဘိ၊ ကာသိရာဇူဟိ၊ ကာသိရာဇေဟိ။ ကာသိရညော၊ ကာသိရညဿ၊ ကာသိရာဇိနော၊ ကာသိရာဇဿ။ ကာသိရည္ဉာ၊ ကာသိရာဇသ္မာ။ ကာသိရာဇူနံ၊ ကာသိရာဇာနံ။ ကာသိရညေ၊ ကာသိရာဇိနိ၊ ကာသိရာဇေ၊ ကာသိရာဇမှိ၊ ကာသိရာဇသ္မိံ၊ ကာသိရာဇူသု၊ ကာသိရာဇေသု။

Addhā, addhāno addhā. Bho addha addhā, addhāno addhā. Addhānaṃ addhaṃ, addhāno addhe.

အဒ္ဓာ၊ အဒ္ဓာနော၊ အဒ္ဓာ။ ဘော အဒ္ဓ၊ အဒ္ဓာ၊ အဒ္ဓာနော၊ အဒ္ဓာ။ အဒ္ဓာနံ၊ အဒ္ဓံ၊ အဒ္ဓာနော၊ အဒ္ဓေ။

192. Puma+kamma+thāma+ddhānaṃ sa+smāsu ca

၁၉၂. ပုမကမ္မထာမဒ္ဓာနံ သသ္မာသု စ

Pumādīna+mu hoti vā sa+smāsu nāmhi ce+ti utte addhunā, kammādittā ‘‘nāsse+no’’ti vā eno, addhena addhanā, addhehi addhebhi. Se ukāre ca –

ပုမအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးသရသည်) သ၊ သ္မာ၊ နာ ဝိဘတ်တို့၌ ဥ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝါ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုအပ်ပြီးသည်ရှိသော် အဒ္ဓုနာ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကမ္မာဒိဂိုဏ်းဖြစ်သောကြောင့် 'နာဿေနော' သုတ်ဖြင့် ဝါ ဧနအာဒေသ ဖြစ်သော် အဒ္ဓေန၊ (နာဝိဘတ်၌) အဒ္ဓနာ ဟူ၍လည်းကောင်း (ဖြစ်၏)။ အဒ္ဓေဟိ၊ အဒ္ဓေဘိ။ သဝိဘတ်၌ ဥကာရရှိခိုက်လည်း -

1,9. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassa+nte

၁,၉. ဣယုဝဏ္ဏာ ဈလာ နာမဿန္တေ

Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassa ante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. I ca u ca iyu, iyu ca te vaṇṇā ceti iyuvaṇṇā, ‘‘dvandante sūyamānaṃ pacceka+mabhisambandhiya te’’ti vuttattā vaṇṇasaddaṃ pacceka+mabhisambandhiya ‘‘ivaṇṇuvaṇṇā’’ti vuttaṃ.

နာမဟူသည် ပဒပုဒ် (ပ္ရာတိပဒိက) တည်း၊ ထိုနာမပုဒ်၏ အဆုံး၌ တည်ရှိကုန်သော ဣဝဏ်၊ ဥဝဏ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဈ၊ လ အမည်ရှိကြကုန်၏။ ဣ လည်းကောင်း၊ ဥ လည်းကောင်း ဣယုတည်း၊ ထို ဣယုလည်းဖြစ်ကုန် ထိုဝဏ္ဏလည်း ဖြစ်ကုန်သည်ရှိသော် ဣယုဝဏ္ဏာတို့တည်း။ 'ဒွန္ဒအဆုံး၌ ကြားရသော ပုဒ်ကို တစ်ခုစီ၌ ဆက်စပ်အပ်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဝဏ္ဏသဒ္ဒါကို တစ်ခုစီ၌ ဆက်စပ်၍ 'ဣဝဏ် ဥဝဏ်' ဟု ဆိုအပ်၏။

81. Jhalā sassa no

၈၁. ဈလာ သဿ နော

Jhalato sassa no vā hoti. Addhuno addhussa addhassa, addhānaṃ.

ဈ၊ လ အမည်ရှိသော သဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော သဝိဘတ်၏ နေရာ၌ 'နော' သည် ဝါ ဖြစ်၏။ အဒ္ဓုနော၊ အဒ္ဓုဿ၊ အဒ္ဓဿ၊ အဒ္ဓာနံ။

82. Nā smāssa

၈၂. နာ သ္မာဿ

Jhalato [Pg.44] smāssa nā hoti vā, addhunā addhumhā addhusmā addhā addhamhā addhasmā. ‘‘Kammādito’’ti smino ni, addhani addhe addhamhi addhasmiṃ, addhesu. Addhasaddo ce+tthakāla+ddhānavāci, na bhāgavācī.

ဈ၊ လ အမည်ရှိသော သဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော သ္မာဝိဘတ်၏ နေရာ၌ 'နာ' သည် ဝါ ဖြစ်၏။ အဒ္ဓုနာ၊ အဒ္ဓုမှာ၊ အဒ္ဓုသ္မာ၊ အဒ္ဓာ၊ အဒ္ဓမှာ၊ အဒ္ဓသ္မာ။ 'ကမ္မာဒိတော' သုတ်ဖြင့် သ္မိံဝိဘတ်၌ နိ ဖြစ်သော် အဒ္ဓနိ၊ အဒ္ဓေ၊ အဒ္ဓမှိ၊ အဒ္ဓသ္မိံ၊ အဒ္ဓေသု။ ဤနေရာ၌ အဒ္ဓသဒ္ဒါသည် ခရီးလမ်းခရီး (သို့မဟုတ်) အချိန်ကာလကို ဟောသော သဒ္ဒါတည်း၊ အဖို့အစုကို ဟောသော သဒ္ဒါမဟုတ်ပေ။

Attā, attāno iccādi yāva dutiyā rājāva, kammādittā ene attena attanā.

အတ္တာ၊ အတ္တာနော စသည်ဖြင့် ဒုတိယါဝိဘတ်တိုင်အောင် ရာဇသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။ ကမ္မာဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်သောကြောင့် ဧနအာဒေသ ဖြစ်သော် အတ္တေန၊ (နာဝိဘတ်၌) အတ္တနာ ဖြစ်၏။

195. Su+hisu naka

၁၉၅. သုဟိသု နက

Atta+ātumānaṃ su+hisu nakāgamo hoti. ‘‘Ñakānubandhā+dyantā’’ti paribhāsato kakāro antāvayavattho, attanehi atthehi attanebhi attebhi.

အတ္တသဒ္ဒါ၊ အာတုမသဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ရှိသော သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ 'နက' အာဂုံ ဖြစ်၏။ 'ဉကာနုဗန္ဓာဒျန္တာ' ဟူသော ပရိဘာသာအရ ကကာရသည် အဆုံး၏ အစိတ်အပိုင်းအကျိုးရှိ၏ (အဆုံး၌ သက်ရောက်၏)။ အတ္တနေဟိ၊ အတ္တေဟိ၊ အတ္တနေဘိ၊ အတ္တေဘိ။

194. No+ttātumā

၁၉၄. နောတ္တာတုမာ

Atta+ātumehi sassa no vā hoti. Attano attassa, attānaṃ.

အတ္တသဒ္ဒါ၊ အာတုမသဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သဝိဘတ်၏ နေရာ၌ 'နော' သည် ဝါ ဖြစ်၏။ အတ္တနော၊ အတ္တဿ၊ အတ္တာနံ။

196. Smāssa nā brahmā ca

၁၉၆. သ္မာဿ နာ ဗြဟ္မာ စ

Brahmā atta+ātumehi ca parassa smāssa nā hoti niccaṃ. Attanā. Smimhi kammādittā ni, attani atte attamhi attasmiṃ, attanesu attesu. Ātumā attāva.

ဗြဟ္မသဒ္ဒါ၊ အတ္တသဒ္ဒါ၊ အာတုမသဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မာဝိဘတ်၏ နေရာ၌ 'နာ' သည် အမြဲဖြစ်၏။ အတ္တနာ။ သ္မိံဝိဘတ်၌ ကမ္မာဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်သောကြောင့် နိ ဖြစ်သော် အတ္တနိ၊ အတ္တေ၊ အတ္တမှိ၊ အတ္တသ္မိံ၊ အတ္တနေသု၊ အတ္တေသု။ အာတုမသဒ္ဒါသည် အတ္တသဒ္ဒါကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။

Brahmā, brahmāno brahmā, ‘‘brahmassu vā’’ti sutte ‘‘brahmassū’’ti yogavibhāgā ānomhi brahmassa u, parassaralope brahmunotipi sijjhati. Ayañca brahmasaṃyutte dissati. Brahmā ge-

ဗြဟ္မာ၊ ဗြဟ္မာနော၊ ဗြဟ္မာ။ 'ဗြဟ္မဿု ဝါ' ဟူသော သုတ်၌ 'ဗြဟ္မဿု' ဟူ၍ ယောဂဝိဘာဂ (သုတ်ခွဲခြင်း) ပြုသဖြင့် အာနောဝိဘတ်၌ ဗြဟ္မသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသရသည်) ဥ ဖြစ်၏။ နောက်သရကို ချေခြင်းကြောင့် 'ဗြဟ္မုနော' ဟူ၍လည်း ပြီး၏။ ဤပုံစံသည် ဗြဟ္မသံယုတ်၌ ထင်ရှား၏။ ဗြဟ္မာ ဂေ-

60. Gha+brahmādite

၆၀. ဃဗြဟ္မာဒိတေ

Ākatigaṇo+yaṃ[Pg.45], ākatīti jāti, jātipadhānagaṇotya+ttho. Ghasaññato brahma+kattu+isi+sakhādīhi ca gasse+vā hoti. Bho brahme brahmā, brahmāno brahmā. Brahmānaṃ brahmaṃ, brahmāno brahme.

ဤဂိုဏ်းသည် အာကတိဂိုဏ်းတည်း။ အာကတိဟူသည် ဇာတိ (အမျိုးအစား) ဖြစ်၏၊ အမျိုးအစားကို အဓိကထားသော ဂိုဏ်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဃအမည်ရှိသော သဒ္ဒါမှလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မ၊ ကတ္တု၊ ဣသိ၊ သခါ စသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း နောက်၌ရှိသော ဂဝိဘတ်၏ နေရာ၌ 'ဧ' သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဘော ဗြဟ္မေ၊ ဗြဟ္မာ။ ဗြဟ္မာနော၊ ဗြဟ္မာ။ ဗြဟ္မာနံ၊ ဗြဟ္မံ။ ဗြဟ္မာနော၊ ဗြဟ္မေ။

191. Nāmhi

၁၉၁. နာမှိ

Brahmassu hoti nāmhi niccaṃ. Brahmunā, brahmehi brahmebhi.

နာဝိဘတ်၌ ဗြဟ္မသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသရသည်) ဥ ဖြစ်ခြင်းသည် အမြဲဖြစ်၏။ ဗြဟ္မုနာ၊ ဗြဟ္မေဟိ၊ ဗြဟ္မေဘိ။

190. Brahmassu vā

၁၉၀. ဗြဟ္မဿု ဝါ

Brahmassu vā hoti sa+naṃsu. ‘‘Jhalā sassa no’’ti no. Brahmuno brahmussa brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ. ‘‘Smāssa nā brahmā ce’’ti smāssa nā, ukāre brahmunā. ‘‘Ambvādīhi’’ti smino ni, imassa ākatigaṇattā brahmassa kammādittepi ettha vuttā. Brahmani brahme brahmamhi brahmasmiṃ, brahmesu.

သ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ ဗြဟ္မသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသရသည်) ဥ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။ 'ဈလာ သဿ နော' သုတ်ဖြင့် နော ဖြစ်၏။ ဗြဟ္မုနော၊ ဗြဟ္မုဿ၊ ဗြဟ္မဿ။ ဗြဟ္မူနံ၊ ဗြဟ္မာနံ။ 'သ္မာဿ နာ ဗြဟ္မာ စ' သုတ်ဖြင့် သ္မာဝိဘတ်၌ နာ ဖြစ်သော် ဥကာရရှိခိုက် ဗြဟ္မုနာ ဖြစ်၏။ 'အမ္ဗွာဒီဟိ' သုတ်ဖြင့် သ္မိံဝိဘတ်၌ နိ ဖြစ်သော် ဤဗြဟ္မသဒ္ဒါသည် အာကတိဂိုဏ်း ဖြစ်သောကြောင့် ကမ္မာဒိဂိုဏ်းဝင်သကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း ဤ၌ ဆိုအပ်၏။ ဗြဟ္မနိ၊ ဗြဟ္မေ၊ ဗြဟ္မမှိ၊ ဗြဟ္မသ္မိံ၊ ဗြဟ္မေသု။

Sakhā, rājādittā ā.

သခါ၊ ရာဇာဒိတော အာ သုတ်ဖြင့် အာ ဖြစ်၏။

2,157. Āyo no ca sakhā

၂,၁၅၇. အာယော နော စ သခါ

Sakhato yona+māyo no honti vā āno ca. Sakhāyo sakhāno.

သခါသဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့၏ နေရာ၌ 'အာယော'၊ 'နော' နှင့် 'အာနော' တို့သည် ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ သခါယော၊ သခါနော။

159. No+nā+sesvi

၁၅၉. နောနာသေသွိ

Sakhassa i hoti niccaṃ no+nā+sesu. Sakhino.

နော၊ နာ၊ သေ ဝိဘတ်တို့၌ သခသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသရသည်) အမြဲ ဣ ဖြစ်၏။ သခိနော။

161. Yo+svaṃ+hisu cā+raṅa

၁၆၁. ယောသွံဟိသု စာရၚ

Sakhassa vā āraṅa hoti yo+svaṃ+hisu smā+naṃsuca.

ယော၊ အံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌၎င်း၊ သ္မာ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌၎င်း သခသဒ္ဒါ၏ အာရင် (အာရ) အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။

171. Āraṅasmā

၁၇၁. အာရၚသ္မာ

Āravādesato [Pg.46] paresaṃ yonaṃ ṭo hoti. Sakhāro sakhā. Ge tu ‘‘gha+brahmādite’’ti e, sakhe sakha sakhā. Bahuvacanaṃ paṭhamā viya. Aṃmhi ‘‘vā+mhā+naṅa’’ti ānaṅa, sakhānaṃ sakhāraṃ sakhaṃ, sakhāyo sakhāno sakhino.

အာရအပြုမှ နောက်၌ရှိကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့အား `ဋော` အပြု ဖြစ်၏။ သခါရော၊ သခါ။ ဂေ (အာလပန) ၌ကား 'ဃဗြဟ္မာဒိတေ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် `ဧ` အပြု ဖြစ်၍၊ သခေ၊ သခ၊ သခါ (ဟု ရှိ၏)။ ဗူဟုဝုစ်သည် ပထမာဝိဘတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အံဝိဘတ်၌ 'ဝါမှာနၚ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် `အာနင်` အပြု ဖြစ်၍၊ သခါနံ၊ သခါရံ၊ သခံ၊ သခါယော၊ သခါနော၊ သခိနော (ဟု ဖြစ်ကုန်၏)။

172. Ṭo ṭe vā

၁၇၂. ဋော ဋေ ဝါ

Āravādesamhā yonaṃ ṭo ṭe vā honti yathākkamaṃti ṭe. Aññattha ‘‘āraṅasmā’’ti ṭo. Sakhāre sakhāro sakhe. Ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. Sakhinā, sakhārehi sakhehi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti jhato sassa no, sakhino sakhissa, sakhārānaṃ.

အာရအပြုမှ နောက်၌ရှိကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့အား `ဋော`၊ `ဋေ` အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝါ ဖြစ်ကုန်၏ဟု (ဆိုလိုသဖြင့်) `ဋေ` (အပြု ဖြစ်၏)။ အခြားသောနေရာ၌ 'အာရၚသ္မာ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် `ဋော` အပြု ဖြစ်၏။ သခါရေ၊ သခါရော၊ သခေ။ ဋောဂြဟဏ (ဋောကို ယူခြင်း) သည် လာဃဝတ္ထ (အကျဉ်းချုံးခြင်း) အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ သခိနာ၊ သခါရေဟိ၊ သခေဟိ။ 'ဈလာ သဿ နော' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဈထမှ နောက်၌ရှိသော သဝိဘတ်အား `နော` အပြု ဖြစ်၍၊ သခိနော၊ သခိဿ၊ သခါရာနံ။

160. Smā+naṃsu vā

၁၆၀. သ္မာနံသု ဝါ

Sakhassa vā i hoti smā+naṃsu. Sakhīnaṃ sakhānaṃ.

သ္မာ၊ နံ၊ သု ဝိဘတ်တို့၌ သခသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသရသည်) ဝါ ဣ ဖြစ်၏။ သခီနံ၊ သခါနံ။

171. Ṭā nā+smānaṃ

၁၇၁. ဋာ နာသ္မာနံ

Āravādesamhā nā+smānaṃ ṭā hoti niccaṃ. Sakhārā, bahulādhikārā sakhārasmā. ‘‘Nā smāssā’’ti nā, sakhinā sakhismā sakhā sakhamhā sakhasmā.

အာရအပြုမှ နောက်၌ရှိကုန်သော နာနှင့် သ္မာဝိဘတ်တို့အား `ဋာ` အပြုသည် အမြဲ ဖြစ်၏။ သခါရာ။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် သခါရသ္မာ။ 'နာ သ္မာဿာ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် `နာ` အပြု ဖြစ်၍၊ သခိနာ၊ သခိသ္မာ၊ သခါ၊ သခမှာ၊ သခသ္မာ (ဟု ဖြစ်ကုန်၏)။

158. Ṭe smino

၁၅၈. ဋေ သ္မိနော

Sakhato smino ṭe hoti niccaṃ. Sakhe, sakhāresu sakhesu. Sakhi sakhīti itthiyaṃyeva payogo dissati, tasmā ‘‘nadādito ṅī’’ti vīmhi ālapanattā vā rasso.

သခသဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်အား `ဋေ` အပြုသည် အမြဲ ဖြစ်၏။ သခေ၊ သခါရေသု၊ သခေသု။ သခိ၊ သခီ ဟူသော သုံးနှုန်းမှုကို ဣတ္ထိလိင်၌သာလျှင် တွေ့ရ၏၊ ထို့ကြောင့် 'နဒါဒိတော ၚီ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် `ဝီ` အပြုရှိရာ၌ အာလပန ဖြစ်သောကြောင့် ဝါ ရဿ ဖြစ်၏။

Yuvādittā [Pg.47] ā, yuvā.

ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အဖြစ်ကြောင့် `အာ` ဖြစ်၏၊ ယုဝါ။

181. Yonaṃ no+ne vā

၁၈၁. ယောနံ နောနေ ဝါ

Yuvādīhi yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ. ‘‘Yona+māno’’ti ānomhi siddhepi ‘‘dutiyassa ne’’ti ganthagāravo hotīti yathākkamaṃpati lāghavatthaṃ noggahaṇaṃ.

ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့အား `နော`၊ `နေ` အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ယောနာမာနော' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အာနောအပြု ပြီးစီးသော်လည်း၊ 'ဒုတိယဿ နေ' ဟူသော သုတ်ကြောင့် ကျမ်းဂန် ကြီးလေးခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့်၊ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်စေရန် အကျဉ်းချုံးခြင်းအကျိုးငှာ 'နော' ဂြဟဏ (နောကို ယူခြင်း) ပြုရ၏။

179. No+nā+nesvā

၁၇၉. နောနာနေသွာ

No+nā+nesu yuvādīna+mā hoti. Yuvāno yuvā. Bho yuva yuvā, yuvāno yuvā. Yuvānaṃ yuvaṃ, yuvāno yuvāne yuve. Yuvānā.

နော၊ နာ၊ နေ ဝိဘတ်တို့၌ ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးသရသည်) `အာ` ဖြစ်၏။ ယုဝါနော၊ ယုဝါ။ ဘော ယုဝ၊ ယုဝါ၊ ယုဝါနော၊ ယုဝါ။ ယုဝါနံ၊ ယုဝံ၊ ယုဝါနော၊ ယုဝါနေ၊ ယုဝေ။ ယုဝါနာ။

178. Yuvādīnaṃ su+hisvā+naṅa

၁၇၈. ယုဝါဒီနံ သုဟိသွာနၚ

Su+hisu yuvādīna+mānaṅa hoti. Yuvānehi yuvānebhi.

သုနှင့် ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့အား `အာနင်` အပြု ဖြစ်၏။ ယုဝါနေဟိ၊ ယုဝါနေဘိ။

193. Yuvā sassi+no

၁၉၃. ယုဝါ သဿိနော

Yuvā sassa vā ino hoti. Yuvino yuvassa, yuvānaṃ.

ယုဝသဒ္ဒါမှ သဝိဘတ်အား `အိနော` အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ ယုဝိနော၊ ယုဝဿ၊ ယုဝါနံ။

180. Smā+smiṃnaṃ nā+ne

၁၈၀. သ္မာသ္မိံနံ နာနေ

Yuvādahi smā+smiṃnaṃ nā+ne niccaṃ honti yathākkamaṃ. Yuvānā, yuvānehi yuvānebhi. Yuvāne, yuvānesu. Maghava+puma+vattahasaddā yuvasaddasamā. Ayaṃ viseso –

ယုဝအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိကုန်သော သ္မာနှင့် သ္မိံဝိဘတ်တို့အား `နာ`၊ `နေ` အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း အမြဲ ဖြစ်ကုန်၏။ ယုဝါနာ၊ ယုဝါနေဟိ၊ ယုဝါနေဘိ။ ယုဝါနေ၊ ယုဝါနေသု။ မဃဝ၊ ပုမ၊ ဝတ္တဟ သဒ္ဒါတို့သည် ယုဝသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။ ဤကား ထူးခြားချက်တည်း —

187. Gassaṃ

၁၈၇. ဂဿံ

Pumasaddato gassa aṃ vā hoti. Pumaṃ puma pumā, pumāno pumā. Pumānaṃ pumaṃ, pumāno pumāne pume.

ပုမသဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော ဂဝိဘတ် (သိဝိဘတ်) အား `အံ` အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ ပုမံ၊ ပုမ၊ ပုမာ၊ ပုမာနော၊ ပုမာ။ ပုမာနံ၊ ပုမံ၊ ပုမာနော၊ ပုမာနေ၊ ပုမေ။

185. Nāmhi

၁၈၅. နာမှိ

Pumassā [Pg.48] hoti nāmhi. Pumānā. ‘‘Lakkhaṇikapaṭipadottesu paṭipadottasseva gahaṇaṃ, na lakkhaṇikassā’’ti ñāyā paṭipadottanāvibhatti eva gayhati, na nāsmāssa, katalakkhaṇikattā. Paṭipadanti ca ‘‘nāmhī’’ti nāvibhattiyā paṭipadabhūto anukaraṇasaddo. Na lakkhaṇiko nā. ‘‘Puma+kamma+thāma+ddhānaṃ vā sa+smāsu ce’’ti vā utte pumunā pumena. Pumuno pumussa pumassa. Pumunā pumā.

နာဝိဘတ်၌ ပုမသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသရသည်) `အာ` ဖြစ်၏။ ပုမာနာ။ 'လက္ခဏိကနှင့် ပဋိပဒေါတ္တတို့တွင် ပဋိပဒေါတ္တကိုသာ ယူအပ်၏၊ လက္ခဏိကကို မယူအပ်' ဟူသော နည်းအရ ပဋိပဒေါတ္တဖြစ်သော နာဝိဘတ်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ 'နာ သ္မာဿ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပြုအပ်ပြီးသော လက္ခဏိကဖြစ်သော နာကို မယူအပ်။ ပဋိပဒဟူသည်ကား 'နာမှိ' ဟူသော သုတ်၌ နာဝိဘတ်၏ ပဋိပဒဖြစ်သော အနုကရဏသဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ လက္ခဏိကဖြစ်သော နာ မဟုတ်ပေ။ 'ပုမ ကမ္မ ထာမ ဒ္ဓာနံ ဝါ သသ္မာသု စေ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝါဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ပုမုနာ၊ ပုမေန။ ပုမုနော၊ ပုမုဿ၊ ပုမဿ။ ပုမုနာ၊ ပုမာ။

184. Pumāti

၁၈၄. ပုမာတိ

Smino ne vā hoti. Pumāne pume pumamhi pumasmiṃ.

သ္မိံဝိဘတ်အား `နေ` အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ ပုမာနေ၊ ပုမေ၊ ပုမမှိ၊ ပုမသ္မိံ။

186. Sumhā ca

၁၈၆. သုမှာ စ

Pumassa sumhi pumādīnaṃ yaṃ niccaṃ vuttaṃ, taṃ vā hotīti ānaṅa vā hoti ā ca. Pumānesu pumāsu pumesu. Vattahā, vattahāno vattahā iccādi yuvasaddasamaṃ.

သုဝိဘတ်၌ ပုမသဒ္ဒါအား ပုမအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အမြဲဆိုအပ်သော အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် `အာနင်` အပြုသည်လည်းကောင်း၊ `အာ` သည်လည်းကောင်း ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ ပုမာနေသု၊ ပုမာသု၊ ပုမေသု။ ဝတ္တဟာ၊ ဝတ္တဟာနော၊ ဝတ္တဟာ စသည်တို့သည် ယုဝသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။

189. Vattahā sa+naṃnaṃ no+nānaṃ

၁၈၉. ဝတ္တဟာ သနံနံ နောနာနံ

Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ niccaṃ honti yathākkamaṃ. Vattahāno vattahānānaṃ.

ဝတ္တဟသဒ္ဒါမှ သနှင့် နံ ဝိဘတ်တို့အား `နော`၊ `နာနံ` အပြုတို့သည် အမြဲ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဝတ္တဟာနော၊ ဝတ္တဟာနာနံ။

Akārantaṃ.

အကာရန္တ (အက္ခရာအဆုံးရှိသော ပုလ္လိင်) ပြီး၏။

Sā si,

သာ သိ၊

64. Ekavacana+yosva+ghonaṃ

၆၄. ဧကဝစနယောသွဃောနံ

Gho ca o ca gho, na gho agho. ‘‘Aghonaṃ’’ti ghappaṭisedhe akate ssa+mādīsu paresu ghassa vikappena rasso, ekavacanādīsu [Pg.49] yosu ca paresu ghassa niccena rassoti viruddhatthagahaṇanivattanattho ghapaṭisedho. Oggahaṇa+muttaratthaṃ. Ekavacane yosu ca gha+okārantavajjitānaṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅgeti rasse sampatte –

ဃောလည်းကောင်း၊ ဩလည်းကောင်း ဃောမည်၏၊ ဃောမဟုတ်သည်ကား အဃောမည်၏။ 'အဃောနံ' ဟု ဃောကို တားမြစ်ခြင်းကို မပြုအပ်သော် သ၊ သ္မာ စသည်တို့ နောက်၌ရှိသော် ဃောအား ဝိကပ်ဖြင့် ရဿဖြစ်၏။ ဧကဝုစ်နှင့် ယောဝိဘတ်တို့ နောက်၌ရှိသော် ဃောအား အမြဲ ရဿဖြစ်၏ဟု ဆန့်ကျင်ဘက် အနက်ကို ယူခြင်းမှ တားမြစ်ခြင်း အကျိုးရှိသောကြောင့် ဃောကို တားမြစ်ရခြင်း ဖြစ်၏။ ဩဂြဟဏ (ဩကို ယူခြင်း) သည် နောက်အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ဧကဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ ယောဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ဃနှင့် ဩကာရန္တတို့ကို ချန်လှပ်၍ နာမ်တို့အား သုံးလိင်လုံး၌ ရဿ ဖြစ်၏ဟု ရဿသို့ ရောက်လတ်သော်—

66. Sismiṃ nā+napuṃsakassati

၆၆. သိသ္မိံ နာနပုံသကဿတိ

Anapuṃsakassa rasso na hotīti simhi tu na rasso. Sā. ‘‘Pajjunnova lakkhaṇapavutti jalepi vassati, thalepi vassatī’’ti ñāyā yuvādittā sissa ā. Yosu rasse ‘‘yonaṃ no+ne vā’’ti yossa no. ‘‘No nānesvā’’ti ā, sāno. Nottābhāvapakkhe ‘‘yona+māno’’ti vādhikārassa vavatthitavibhāsattā nicca+māno, tasmā no+neabhāvapakkhe sā, seti rūpapasaṅgo na hoti. Sāno. Tathā nettābhāvapakkhe.

“နပုံသကလိင်မဟုတ်သော သိဝိဘတ်၌ ရဿမဖြစ်” ဟူသည်ဖြစ်၍ သိဝိဘတ်၌ ရဿမဖြစ်။ “သာ” (သိဝိဘတ်၌ အာဖြစ်၏)။ “မိုးတိမ်သည် ရေ၌လည်းကောင်း၊ ကုန်း၌လည်းကောင်း ရွာသွန်းဘိသကဲ့သို့” ဟူသော နည်းဖြင့် ယုဝအစရှိသောသုတ်ကြောင့် သိဝိဘတ်၌ “အာ” ဖြစ်၏။ ယောဝိဘတ်တို့၌ ရဿရှိသော် “ယောနံ နောနေ ဝါ”သုတ်ဖြင့် ယောဝိဘတ်အား “နော” ပြု၏။ “နော နာနေသွာ”သုတ်ဖြင့် “အာ”ပြုသော် “သာနော”။ နောတ္တမဖြစ်သောဘက်၌ (နောမပြုသောဘက်၌) “ယောနမာနော”ဟူသော သုတ်၌ ဝါသဒ္ဒါ၏ ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာဖြစ်ခြင်းကြောင့် အမြဲ “မာနော” ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် နော၊ နေ မဖြစ်သောဘက်၌ “သာ” “သေ” ဟူသော ရုပ်ဖြစ်ခြင်းသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းမရှိ။ “သာနော”။ ထို့အတူ နေတ္တမဖြစ်သောဘက်၌လည်း (သိအပ်၏)။

188. Sāssaṃ+se cā+naṅa

၁၈၈. သာဿံသေ စာနင် (သုတ်)။

Sāsaddassa ānaṅa hoti aṃ+se ge ca niccaṃ. Bho sāna sānā, sāno. Sānaṃ, sāne sāno. Sānā, sānehi sānebhi. Sānassa, sānaṃ. Sānā, sānehi sānebhi. Sāne, sānesu.

သာသဒ္ဒါ၏ အံဝိဘတ်၊ သေဝိဘတ်၊ ဂေဝိဘတ်တို့၌ အမြဲ အာနင် (အာန) ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ဘော သာန သာနာ၊ သာနော။ သာနံ၊ သာနေ သာနော။ သာနာ၊ သာနေဟိ သာနေဘိ။ သာနဿ၊ သာနံ။ သာနာ၊ သာနေဟိ သာနေဘိ။ သာနေ၊ သာနေသု။

Suvā yuvāva. ‘‘Ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti rassattaṃ viseso. Ge tu –

သုဝသဒ္ဒါသည် ယုဝသဒ္ဒါကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ “ဧကဝစနယောသွာဃောနံ”သုတ်ဖြင့် ရဿပြုခြင်းသည် ထူးခြားချက်တည်း။ ဂေဝိဘတ်၌မူကား -

130. Ge vā

၁၃၀. ဂေ ဝါ (သုတ်)။

Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge. Bho suva suvā.

အဃောနံ၏ ဂေဝိဘတ်၌ သုံးလိင်လုံး၌ ရဿသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ ဘော သုဝ သုဝါ။

Ākārantaṃ.

အာကာရန္တ ပြီး၏။

Muni [Pg.50] silopo. Jhe kate –

မုနိသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ်ချေ၏။ ဈသညာပြုပြီးသော် -

93. Yosu jhissa pume

၉၃. ယောသု ဈိဿ ပုမေ (သုတ်)။

Jhasaññassa issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Munayo, jhaggahaṇaṃ kiṃ, ikārantasamudāyassa mā siyā. Iggahaṇaṃ kiṃ, īkārassa vāti. Atoti sāmaññaniddesā lakkhaṇikaakārato yonaṃ ṭāṭe sampattāpi avidhānasāmatthiyā na honti. Sāmatthiyañca aññathā anupapatti.

ဈသညာရှိသော ဣကာရအား ယောဝိဘတ်တို့၌ ပုလ္လိင်တွင် ဝါ (အချို့) ဋာပြုခြင်း ဖြစ်၏။ မုနယော။ ဈဂ္ဂဟဏံ (ဈဟူ၍ ယူခြင်း) သည် အဘယ်ကြောင့်နည်း၊ ဣကာရန္တအပေါင်း (ဣကာရတစ်ခုတည်းမဟုတ်သော) အား မဖြစ်စေခြင်းငှာတည်း။ ဣဂ္ဂဟဏံ (ဣဟူ၍ ယူခြင်း) သည် အဘယ်ကြောင့်နည်း၊ ဤကာရအား (မဖြစ်စေရန်)။ “အတော”ဟု သာမညညွှန်းဆိုချက်ကြောင့် လက္ခဏိကအကာရမှ ယောဝိဘတ်တို့အား ဋာ၊ ဋေ ရောက်ရှိသော်လည်း မစီရင်အပ်သောစွမ်းအား (အဝိဓာနသာမတ္ထိယ) ကြောင့် မဖြစ်ကုန်။ စွမ်းအား (သာမတ္ထိယ) သည်လည်း အခြားနည်းဖြင့် မပြီးနိုင်ခြင်းတည်း။

114. Lopo

၁၁၄. လောပေါ (သုတ်)။

Jhalato yonaṃ lopo hotīti yolope –

“ဈလတော ယောနံ လောပေါ”သုတ်ဖြင့် ယောဝိဘတ်တို့ကို ချေခြင်းဖြစ်လတ်သော် ယောဝိဘတ်ချေသည်ရှိသော် -

88. Yolopa+nisu dīgho

၈၈. ယောလောပနီသု ဒီဃော (သုတ်)။

Yonaṃ lopenisu ca dīgho hoti. Muni. Munayoti ettha yolopo kimatthaṃ na hoti, akkena jhattassa nāsitattā. Kinti paṭhamaṃ na hoti, antaraṅgattā jhattassa. Bho muni munī, munayo munī. Muniṃ, munayo munī. Muninā, munīhi munībhi. ‘‘Yolopanisu’’ ‘‘vīmantuvantūna’’ miccādiñāpakā ikārukārānaṃ sunaṃhisu dīghassā+niccattā munihi muninaṃ munisu itipi hoti. ‘‘Jhalā sassa no’’ti no, munino munissa, munīnaṃ. ‘‘Nāsmāssā’’ti nā, muninā munimhā munismā. Munimhi munismiṃ, munīsu. ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ (gaṇasutta)ti brahmādīsu pāṭhā ‘‘yo ca sisso mahāmune’’ti ettha ‘‘gha+brahmādite’’ti sassa eṭa.

ယောဝိဘတ်တို့၏ ချေခြင်း၌လည်းကောင်း၊ နီဝိဘတ်၌လည်းကောင်း ဒီဃဖြစ်၏။ မုနိ။ “မုနယော” ဟူသော ဤနေရာ၌ ယောလောပ (ယောချေခြင်း) သည် အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း၊ အက္ကသုတ်ဖြင့် ဈသညာကို ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့်တည်း။ အဘယ်ကြောင့် ရှေးဦးစွာ မဖြစ်သနည်း၊ ဈသညာပြုခြင်း၏ အန္တရင်္ဂဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဘော မုနိ မုနီ၊ မုနယော မုနီ။ မုနိံ၊ မုနယော မုနီ။ မုနိနာ၊ မုနီဟိ မုနီဘိ။ “ယောလောပနီသု”၊ “ဝီမန္တုဝန္တူနံ” အစရှိသော သာဓက (ဉာပက) တို့ကြောင့် ဣကာရ ဥကာရတို့အား သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ဒီဃဖြစ်ခြင်းသည် မမြဲ (အနိစ္စ) သောကြောင့် မုနိဟိ၊ မုနိနံ၊ မုနိသု ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။ “ဈလာ သဿ နော”သုတ်ဖြင့် နောပြု၍ မုနိနော၊ မုနိဿ၊ မုနီနံ။ “ဏာသ္မာသ္သာ”သုတ်ဖြင့် ဏာပြု၍ မုနိနာ၊ မုနိမှာ၊ မုနိသ္မာ။ မုနိမှိ၊ မုနိသ္မိံ၊ မုနီsu။ “ဣတော ကွစိ သဿ ဋာနုဗန္ဓော”ဟူသော (ဂဏသုတ်)၌ ဗြဟ္မာအစရှိသည်တို့တွင် ဖတ်ရွတ်အပ်သောကြောင့် “ယော စ သိဿော မဟာမုနေ”ဟူသော ဤနေရာ၌ “ဃ+ဗြဟ္မာဒိတေ”သုတ်ဖြင့် သဝိဘတ်အား ဧဋာ (ဧ) ပြု၏။

Evaṃ –

ဤအတူ -

Joti [Pg.51] pāṇi gaṇṭhi muṭṭhi, kucchi vatthi sāli vīhi;

Byādhi odhi bodhi sandhi, rāsi kesi sāti dīpi.

ဇောတိ (မီး)၊ ပါဏိ (လက်)၊ ဂဏ္ဌိ (အထုံး)၊ မုဋ္ဌိ (လက်ဆုပ်)၊ ကုစ္ဆိ (ဝမ်း)၊ ဝတ္ထိ (ဆီးအိမ်)၊ သာလိ (သလေးစပါး)၊ ဝီဟိ (စပါး)၊ ဗျာဓိ (အနာ)၊ သြဓိ (အပိုင်းအခြား)၊ ဗောဓိ (ဗောဓိပင်/ဉာဏ်)၊ သန္ဓိ (အဆက်)၊ ရာသိ (အစု)၊ ကေသိ (ဆံပင်)၊ သာတိ (ချမ်းသာ)၊ ဒီပိ (သစ်ကျား)။

Isi gini maṇi dhani, giri ravi kavi kapi;

Asi masi nidhi vidhi, ahi kimi pati hari.

ဣသိ (ရသေ့)၊ ဂိနိ (မီး)၊ မဏိ (ပတ္တမြား)၊ ဓနိ (သူဌေး)၊ ဂိရိ (တောင်)၊ ရဝိ (နေ)၊ ကဝိ (ပညာရှိ)၊ ကပိ (မျောက်)၊ အသိ (သန်လျက်)၊ မသိ (မှင်)၊ နိဓိ (သိုက်)၊ ဝိဓိ (အစီအရင်)၊ အဟိ (မြွေ)၊ ကိမိ (ပိုး)၊ ပတိ (အရှင်)၊ ဟရိ (မြင်း/စိမ်းရောင်)။

Ari timi kali bali, jaladhi ca gahapati;

Uramiti varamati, nirupadhi adhipati;

Añjali sārathi atithi, samādhi udadhippabhutayo.

အရိ (ရန်သူ)၊ တိမိ (ငါးကြီး)၊ ကလိ (အရှုံး)၊ ဗလိ (ပူဇော်သက္ကာရ)၊ ဇလဓိ (သမုဒ္ဒရာ)၊ ဂဟပတိ (အိမ်ရှင်)၊ ဥရမိ (လှိုင်းတံပိုး)၊ ဝရမတိ (မြတ်သောပညာရှိ)၊ นိရုပဓိ (ဥပဓိကင်းသောသူ)၊ အဓိပတိ (အကြီးအမှူး)၊ အဉ္ဇလိ (လက်အုပ်)၊ သာရထိ (ရထားထိန်း)၊ အတိထိ (ဧည့်သည်)၊ သမာဓိ (တည်ကြည်ခြင်း)၊ ဥဒဓိ (သမုဒ္ဒရာ) အစရှိသည်တို့တည်း။

Aggi+isīnaṃ ayaṃ viseso –

အဂ္ဂိသဒ္ဒါ၊ ဣသိသဒ္ဒါတို့၏ ဤထူးခြားချက်ကား -

147. Sissā+ggito ni

၁၄၇. သိဿဂ္ဂိတော နိ (သုတ်)။

Aggismā sissa ni hoti vā. Aggini aggi, aggayo iccādi munisaddasamaṃ.

အဂ္ဂိသဒ္ဒါမှ သိဝိဘတ်အား ဝါ (အချို့) နိပြုခြင်းဖြစ်၏။ အဂ္ဂိနိ၊ အဂ္ဂိ။ အဂ္ဂယော အစရှိသည်တို့သည် မုနိသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။

133. Ṭe sissi+sismā

၁၃၃. ဋေ သိဿိသသ္မာ (သုတ်)။

Isismā sissa ṭe vā hoti. Ise isi. ‘‘Gha+brahmādite’’ti gassa e vā, bho ise isi, isayo isī. Isiṃ.

ဣသိသဒ္ဒါမှ သိဝိဘတ်အား ဝါ (အချို့) ဋေ ဖြစ်၏။ ဣသေ၊ ဣသိ။ “ဃ+ဗြဟ္မာဒိတေ”သုတ်ဖြင့် ဂေဝိဘတ်အား ဝါ (အချို့) ဧပြုခြင်းကြောင့် ဘော ဣသေ၊ ဣသိ၊ ဣသယော၊ ဣသီ။ ဣသိံ။

134. Dutiyassa yossa

၁၃၄. ဒုတိယဿ ယောဿ (သုတ်)။

‘‘Dutiyā yossā’’ti avatvā ‘‘dutiyassa yossā’’ti visuṃ karaṇaṃ ‘‘ekayoganiddiṭṭhāna+mapye+kadeso+nuvattate, na [Pg.52] tve+kavibhattiyuttānaṃ’’ti ñāyā dutiyāyossāti nānuvattiya yossāti sāmaññena anuvuttiya ekaccādito paṭhamā yossāpi ṭevidhānatthaṃ. Isismā parassa dutiyā yossa ṭe vā hoti. Ise isayo isī, sesaṃ munisamaṃ.

“ဒုတိယာ ယောဿာ”ဟု မဆိုဘဲ “ဒုတိယဿ ယောဿာ”ဟု သီးခြားစီရင်ခြင်းသည် “ဧကယောဂနိဒ္ဒိဋ္ဌာနမပျေကဒေသောနုဝတ္တတေ၊ န တွေကဝိဘတ္တိယုတ္တာနံ”ဟူသော နည်းဖြင့် ဒုတိယာယောဿာမှ မလိုက်စေဘဲ ယောဿာဟု သာမညအားဖြင့် လိုက်စေသဖြင့် အချို့သော သဒ္ဒါတို့မှ ပထမယောဝိဘတ်ကိုလည်း ဋေပြုခြင်းကို စီရင်ခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ဣသိသဒ္ဒါမှ နောင် ဒုတိယယောဝိဘတ်အား ဝါ (အချို့) ဋေ ဖြစ်၏။ ဣသေ၊ ဣသယော၊ ဣသီ။ ကြွင်းသောအရာသည် မုနိသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

Ādi, ādayo iccādi, smimhi –

အာဒိ၊ အာဒယော အစရှိသည်တို့၌ သ္မိံဝိဘတ်၌ -

55. Ratyādīhi ṭo smino

၅၅. ရတျာဒီဟိ ဋော သ္မိနော (သုတ်)။

Ratyādīhi smino ṭo vā hoti. Ādo ādimhi ādismiṃ, ādīsu.

ရတိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ သ္မိံဝိဘတ်အား ဝါ (အချို့) ဋော (ဩ) ဖြစ်၏။ အာဒေါ၊ အာဒိမှိ၊ အာဒိသ္မိံ၊ အာဒီသု။

Samāse ikārantato yo+smiṃsu viseso.

သမာသ်၌ ဣကာရန္တမှ ယောဝိဘတ်၊ သ္မိံဝိဘတ်တို့၌ ထူးခြားချက်။

182. Ito+ññatthe pume

၁၈၂. ဣတောညတ္ထေ ပုမေ (သုတ်)။

Aññatthe vattamānato ikārantato nāmasmā yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Bho ariyavutti ariyavuttī, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Ariyavuttiṃ, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Ariyavuttinā iccādi tu munisaddasamaṃ.

အညတ္ထ (ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်အနက်)၌ ဖြစ်သော ဣကာရန္တနာမ်သဒ္ဒါမှ ယောဝိဘတ်တို့အား ပုလ္လိင်၌ အစဉ်အတိုင်း နော၊ နေ တို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ အရိယဝုတ္တိနော၊ အရိယဝုတ္တယော၊ အရိယဝုတ္တီ။ ဘော အရိယဝုတ္တိ၊ အရိယဝုတ္တီ။ အရိယဝုတ္တိနော၊ အရိယဝုတ္တယော၊ အရိယဝုတ္တီ။ အရိယဝုတ္တိံ၊ အရိယဝုတ္တိနော၊ အရိယဝုတ္တယော၊ အရိယဝုတ္တီ။ အရိယဝုတ္တိနာ အစရှိသည်တို့ကား မုနိသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

183. Ne smino kvaci

၁၈၃. နေ သ္မိနော ကွစိ (သုတ်)။

Aññatthe ikārantato nāmasmā smino ne vā hoti kvaci. Ariyavuttine ariyavuttimhi ariyavuttismiṃ, ariyavuttīsu. Evaṃ tomaraṅkusapāṇino sāramatino iccādi. Kvaciggahaṇā na sabbattha neādeso.

အညတ္ထ၌ဖြစ်သော ဣကာရန္တနာမ်သဒ္ဒါမှ သ္မိံဝိဘတ်အား အချို့ (ကွစိ) နေပြုခြင်း ဖြစ်၏။ အရိယဝုတ္တိနေ၊ အရိယဝုတ္တိမှိ၊ အရိယဝုတ္တိသ္မိံ၊ အရိယဝုတ္တီသု။ ဤအတူ တောမရင်ကုသပါဏိနော၊ သာရမတိနော အစရှိသည် (သိအပ်၏)။ ကွစိဂ္ဂဟဏ (ကွစိသဒ္ဒါကို ယူခြင်း)ကြောင့် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ နေအာဒေသ (နေပြုခြင်း) မဖြစ်။

Ikārantaṃ.

ဣကာရန္တ ပြီး၏။

Daṇḍī[Pg.53], silopo. ‘‘Ekavacane’’ ccādinā rasse sampatte anapuṃsakattā ‘‘sismiṃnā+napuṃsakassā’’ti nisedho. Yomhi ekavacane ca sabbattha rasso.

ဒဏ္ဍီသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ်ချေ၏။ “ဧကဝစနေ”အစရှိသောသုတ်ဖြင့် ရဿသို့ ရောက်ရှိလတ်သော် နပုံသကလိင်မဟုတ်သောကြောင့် “သိသ္မိံနာနပုံသကဿ”သုတ်ဖြင့် တားမြစ်၏။ ယောဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ ဧကဝုစ်၌လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ ရဿဖြစ်၏။

75. Yonaṃ no+ne pume

၇၅. ယောနံ นောနေ ပုမေ (သုတ်)။

Jhasaññito yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍino.

ဈသညာရှိသော သဒ္ဒါမှ ယောဝိဘတ်တို့အား ပုလ္လိင်၌ အစဉ်အတိုင်း နော၊ နေ တို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ ဒဏ္ဍိနော။

115. Jantuhetvīghapehi vā

၁၁၅. ဇန္တုဟေတွီဃပေဟိ ဝါ (သုတ်)။

Jantu+hetūhi īkārantehi gha+pasaññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti. ‘‘Yolopanisu dīgho’’ti dīghe daṇḍī daṇḍiyo. Ge tu ‘‘ge vā’’ti vā rasso. Bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo.

ဇန္တုသဒ္ဒါ၊ ဟေတုသဒ္ဒါ၊ ဤကာရန္တသဒ္ဒါနှင့် ဃသညာ၊ ပသညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောင် ယောဝိဘတ်တို့အား ဝါ (အချို့) ချေခြင်း ဖြစ်၏။ “ယောလောပနီသု ဒီဃော”သုတ်ဖြင့် ဒီဃဖြစ်သော် ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍိယော။ ဂေဝိဘတ်၌မူကား “ဂေ ဝါ”သုတ်ဖြင့် ဝါ (အချို့) ရဿဖြစ်၏။ ဘော ဒဏ္ဍိ၊ ဒဏ္ဍီ။ ဒဏ္ဍိနော၊ ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍိယော။

74. Naṃ jhīto

၇၄. ဏံ ဈီတော (သုတ်)။

Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍine.

ဈသညာရှိသော ကာရန်မှ အံဝိဘတ်၏ 'နံ' အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ ဒဏ္ဍိနံ၊ ဒဏ္ဍိံ၊ ဒဏ္ဍိနေ။

76. No

၇၆. နော။

Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo. Daṇḍinā, daṇḍīhi daṇḍībhi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti nomhi kate daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ. ‘‘Nā smāssā’’ti smāssa nā, daṇḍinā daṇḍimhā daṇḍismā.

ပုလ္လိင်၌ ဈသညာရှိသော (ဣ၊ ဤ) ကာရန်မှ ယိုဝိဘတ်တို့၏ 'နော' အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ ဒဏ္ဍိနော၊ ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍိယော။ ဒဏ္ဍိနာ၊ ဒဏ္ဍီဟိ၊ ဒဏ္ဍီဘိ။ 'ဇလာ သဿ နော' သုတ်ဖြင့် သဝိဘတ်ကို 'နော' ပြုသော် ဒဏ္ဍိနော၊ ဒဏ္ဍိဿ၊ ဒဏ္ဍီနံ ဖြစ်၏။ 'နာ သ္မာဿာ' သုတ်ဖြင့် သ္မာဝိဘတ်ကို 'နာ' ပြုသော် ဒဏ္ဍိနာ၊ ဒဏ္ဍိမှီ၊ ဒဏ္ဍိသ္မာ ဖြစ်၏။

77. Smino ni

၇၇. သ္မိနော နိ။

Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā. Daṇḍini daṇḍismiṃ, daṇḍīsu, bahulādhikārā smimhi gāmaṇī+senānī+sudhīpabhutīnaṃ niādesābhāvo ca viseso. Evaṃ –

ဈသညာရှိသော ကာရန်မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ 'နိ' အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ ဒဏ္ဍိနိ၊ ဒဏ္ဍိသ္မိံ၊ ဒဏ္ဍီသု။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် သ္မိံဝိဘတ်၌ ဂါမဏီ၊ သေနာနီ၊ သုဓီ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့အား နိအပြု မဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် -

Dhammī [Pg.54] saṅghī ñāṇī hatthī, cakkī pakkhī dāṭhī raṭṭhī;

Chattī mālī cammī yogī, bhāgī bhogī kāmī sāmī.

ဓမ္မီ၊ သံဃီ၊ ဉာဏီ၊ ဟတ္ထီ၊ စက္ကီ၊ ပက္ခီ၊ ဒါဌီ၊ ရဋ္ဌီ။ ဆတ္တီ၊ မာလီ၊ စမ္မီ၊ ယောဂီ၊ ဘာဂီ၊ ဘောဂီ၊ ကာမီ၊ သာမီ။

Dhajī gaṇī sasī kuṭṭhī, jaṭī yānī sukhī sikhī;

Dantī mantī karī cāgī, kusalī musalī balī;

(Vācī, rū)

ဓဇီ၊ ဂဏီ၊ သသီ၊ ကုဋ္ဌီ၊ ဇဋီ၊ ယာနီ၊ သုခီ၊ သိခီ။ ဒန္တီ၊ မန္တီ၊ ကရီ၊ စာဂီ၊ ကုသလီ၊ မုသလီ၊ ဗလီ။ (ဝါစီ၊ ရူ)

Pāpakārī sattughātī, mālyakārī dīghajīvī;

Dhammavādī sīhanādī, bhūmisāyī sīghayāyī.

ပါပကာရီ၊ သတ္တုဃာတီ၊ မာလျကာရီ၊ ဒီဃဇီဝီ။ ဓမ္မဝါဒီ၊ သီဟနာဒီ၊ ဘူမိသာယီ၊ သီဃယာယီ။

Īkārantaṃ.

ဤကာရန္တ ပြီး၏။

Bhikkhu, silopo. Lasaññāyaṃ –

ဘိက္ခုသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ လသညာ (ဥ၊ ဦး ကာရန်) ၌ -

83. Lā yonaṃ vo pume

၈၃. လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ။

Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge.

ပုလ္လိင်၌ လသညာရှိသော ကာရန်မှ ယိုဝိဘတ်တို့၏ 'ဝေါ' အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။

94. Ve+vosu lussa

၉၄. ဝေ ဝေါသု လုဿ။

Lasaññassa ussa ve+vosu ṭa hoti. Ettha ‘‘pumālapane vevo’’ tya+tra vossa sahacaritañāyā anissitattā jātivasena ‘‘lā yonaṃ’’ tyādo vo ca gayhati. Bhikkhavo. Aññatra ‘‘lopo’’ti yolopo. ‘‘Yolopanisu dīgho’’ti dīghe bhikkhū. Bho bhikkhu bhikkhū.

လသညာရှိသော ဥ-အက္ခရာ၏ ဝေ၊ ဝေါ ဝိဘတ်တို့၌ 'အ' (သို့မဟုတ် 'ဋ') အပြု ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ 'ပုမာလပနေ ဝေဝေါ' ဟူသော သုတ်၌လာသော ဝေါသဒ္ဒါနှင့် သဟစရိတနယ (အတူဖြစ်ခြင်း) အားဖြင့် မမှီသောကြောင့် ဇာတိအစွမ်းဖြင့် 'လာ ယောနံ ဝေါ' စသော သုတ်၌ 'ဝေါ' ကိုလည်း ယူအပ်၏။ ဘိက္ခဝေါ။ အခြား၌ 'လောပေါ' သုတ်ဖြင့် ယိုဝိဘတ်ကို ချေ၏။ 'ယောလောပနိသု ဒီဃော' သုတ်ဖြင့် ဒီဃပြုသော် ဘိက္ခူ။ ဘော ဘိက္ခု၊ ဘိက္ခူ။

96. Pumā+lapane vevo

၉၆. ပုမာလပနေ ဝေဝေါ။

Lasaññato uto yossā+lapane ve+vo honti vā pulliṅge. Bhikkhave bhikkhavo bhikkhū. Bhikkhuṃ, bhikkhavo bhikkhū. Bhikkhunā[Pg.55], bhikkhūhi bhikkhūbhi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti lato sassa no vā, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ. ‘‘Nā smāssā’’ti lato vā smāssa nā, bhikkhunā bhikkhumhā bhikkhusmā. Bhikkhumhi bhikkhusmiṃ. Evaṃ –

ပုလ္လိင်၌ လသညာရှိသော ဥကာရန်မှ အာလပန၌ဖြစ်သော ယိုဝိဘတ်၏ 'ဝေ'၊ 'ဝေါ' အပြုတို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခဝေါ၊ ဘိက္ခူ။ ဘိက္ခုံ၊ ဘိက္ခဝေါ၊ ဘိက္ခူ။ ဘိက္ခုနာ၊ ဘိက္ခူဟိ၊ ဘိက္ခူဘိ။ 'ဇလာ သဿ နော' သုတ်ဖြင့် လသညာမှ သဝိဘတ်ကို 'နော' ပြုသော် (ဝါ) ဘိက္ခုနော၊ ဘိက္ခုဿ၊ ဘိက္ခူနံ။ 'နာ သ္မာဿာ' သုတ်ဖြင့် လသညာမှ သ္မာဝိဘတ်ကို 'နာ' ပြုသော် (ဝါ) ဘိက္ခုနာ၊ ဘိက္ခုမှာ၊ ဘိက္ခုသ္မာ။ ဘိက္ခုမှိ၊ ဘိက္ခုသ္မိံ။ ဤသို့လျှင် -

Setu ketu rāhu bhāṇu, saṃku ucchu veḷu maccu. (Paṅgu, rū) sindhu bandhu neru meru, sattu kāru hetu jantu. Ruru paṭu – iccādayo.

သေတု၊ ကေတု၊ ရာဟု၊ ဘာဏု၊ သံကု၊ ဥစ္ဆု၊ ဝေဠု၊ မစ္စု။ (ပင်္ဂု၊ ရူ) သိန္ဓု၊ ဗန္ဓု၊ နေရု၊ မေရု၊ သတ္တု၊ ကာရု၊ ဟေတု၊ ဇန္တု။ ရုရု၊ ပဋု - အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Jantu+hetūnaṃ yosva+yaṃ bhedo. ‘‘Jantu+hetvī+gha+pehi vā’’ti yolope –

ဇန္တု၊ ဟေတု သဒ္ဒါတို့၏ ယိုဝိဘတ်တို့၌ ဤသို့သော ထူးခြားမှု ရှိ၏။ 'ဇန္တု ဟေတွီ ဃ ဖေဟိ ဝါ' သုတ်ဖြင့် ယိုဝိဘတ်ကို ချေရာ၌ -

84. Jantvādito no ca

၈၄. ဇန္တွာဒိတော နော စ။

Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca pulliṅge. Jantuno jantavo jantuyo. Bho jantu jantū, jantuno, ‘‘pumālapane vevo’’ti ve+vo, jantave jantavo jantuyo. Jantuṃ, jantū jantuno jantavo jantuyo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

ပုလ္လိင်၌ ဇန္တုအစရှိသော ကာရန်မှ ယိုဝိဘတ်တို့၏ 'နော' အပြုသည်လည်းကောင်း၊ 'ဝေါ' အပြုသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဇန္တုနော၊ ဇန္တဝေါ၊ ဇန္တုယော။ ဘော ဇန္တု၊ ဇန္တူ၊ ဇန္တုနော၊ 'ပုမာလပနေ ဝေဝေါ' သုတ်ဖြင့် ဝေ၊ ဝေါ ပြုသော် ဇန္တဝေ၊ ဇန္တဝေါ၊ ဇန္တုယော။ ဇန္တုံ၊ ဇန္တူ၊ ဇန္တုနော၊ ဇန္တဝေါ၊ ဇန္တုယော။ ကြွင်းသောအရာသည် ဘိက္ခုသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

Hetu, hetū hetavo. ‘‘Yomhi vā kvacī’’ti lasaññassa ussa vā ṭādeso, hetayo. Yomhi antaraṅgattā paṭhamaṃ ṭādese kate pacchā yolopābhāvo, tathā hi antaraṅga+bāhiraṅgavidhānesva+ntaraṅgavidhiyeva balavā. Ettha ca pakatinissita+mantaraṅgaṃ, paccayanissitaṃ bāhiraṅgaṃ. Hetuyo. Bho hetu, hetū hetave hetavo hetayo hetuyo. Sesaṃ pubbasamaṃ.

ဟေတု၊ ဟေတူ၊ ဟေတဝေါ။ 'ယောမှိ ဝါ ကွစိ' သုတ်ဖြင့် လသညာရှိသော ဥ၏ ဝါ (အချို့) 'အ' (သို့မဟုတ် 'တ') အပြုဖြစ်၍ ဟေတယော ဖြစ်၏။ ယိုဝိဘတ်၌ အန္တရင်္ဂ ဖြစ်သောကြောင့် ရှေးဦးစွာ အ-အပြုကို ပြုအပ်ပြီးသော် နောက်မှ ယိုဝိဘတ် ချေခြင်း မရှိတော့ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အန္တရင်္ဂနှင့် ဗာဟိရင်္ဂ စီရင်ထုံးတို့တွင် အန္တရင်္ဂ စီရင်ထုံးသည်သာ ပိုမို အားကောင်းသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ပကတိကို မှီသည်ကား အန္တရင်္ဂ ဖြစ်၍၊ ပစ္စည်းကို မှီသည်ကား ဗာဟိရင်္ဂ ဖြစ်၏။ ဟေတုယော။ ဘော ဟေတု၊ ဟေတူ၊ ဟေတဝေ၊ ဟေတဝေါ၊ ဟေတယော၊ ဟေတုယော။ ကြွင်းသောအရာသည် ရှေးနည်းတူပင် ဖြစ်၏။

Bahuto [Pg.56] naṃmhi –

ဗဟုသဒ္ဒါမှ နံဝိဘတ်၌ -

48. Bahukatinnaṃ

၄၈. ဗဟုကတိန္နံ။

Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti tiliṅge. Bahunnaṃ. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

လိင်သုံးပါး၌ နံဝိဘတ်၌ ဗဟုသဒ္ဒါနှင့် ကတိသဒ္ဒါတို့၏ 'နု' အာဂုံသည် ဖြစ်၏။ ဗဟုန္နံ။ ကြွင်းသောအရာသည် ဘိက္ခုသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

Vattu si,

ဝတ္တုသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ် -

57. Ltu+pitādīna+mā simhi

၅၇. လ္တုပိတာဒီနမာ သိမှိ။

Ltupaccayantānaṃ pitu+mātu+bhātu+dhītu+duhitu+jāmātu+nattu+hotu+potūnañcā hoti simhi. Vattā. ‘‘Kattari ltu+ṇakā’’ti vihitaltupaccayassa gahaṇā yato dhātuto hi so vihito, ‘‘paccayaggahaṇe yasmā so vihito, tadādino tadantassa ca gahaṇaṃ’’ti ñāyā tadavinābhāvato tadantadhātunopi gahaṇaṃti ltupaccayantānaṃti vuttaṃ.

သိဝိဘတ်၌ လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း၊ ပိတု၊ မာတု၊ ဘာတု၊ ဓီတု၊ ဒုဟိတု၊ ဇာမာတု၊ နတ္တု၊ ဟောတု၊ ပေါတု သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း 'အာ' အပြုသည် ဖြစ်၏။ ဝတ္တာ။ 'ကတ္တရိ လ္တု ဏကာ' သုတ်ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော လ္တုပစ္စည်းကို ယူခြင်းကြောင့် အကြင်ဓာတ်မှ ထိုလ္တုပစ္စည်းကို ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏၊ 'ပစ္စည်းကို ယူသော် ထိုပစ္စည်းကို အကြင်ဓာတ်မှ ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏၊ ထိုဓာတ်အစရှိသည်ကိုလည်းကောင်း ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသည်ကိုလည်းကောင်း ယူအပ်၏' ဟူသော ဉာဏ် (နည်းလမ်း) အားဖြင့် ၎င်းနှင့် မကင်းသောကြောင့် ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ဓာတ်ကိုလည်း ယူရမည်ဟု 'လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

162. Ltu+pitādīna+ma se

၁၆၂. လ္တုပိတာဒီနမ သေ။

Ltupaccayantānaṃ pitādīnañcā+raṅa hoti sato+ññatra. ‘‘Āraṅasmā’’ti ṭo, vattāro.

သိဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း၊ ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း 'အာရံ' အပြုသည် ဖြစ်၏။ 'အာရံသ္မာ' သုတ်ဖြင့် 'ဩ' ပြုသော် ဝတ္တာရော။

58. Ge a ca

၅၈. ဂေ အ စ။

Geltu+pitādīnaṃ a hoti ā ca. Bho vatta vattā, vattāro. Vattāraṃ, vattāre vattāro. Nāvacanassa ‘‘ṭā nāsmānaṃ’’ti ṭā, vattārā.

ဂေ-အမည်ရှိသော အာလပနသိဝိဘတ်၌ လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း၊ ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း 'အ' အပြုသည်လည်းကောင်း၊ 'အာ' အပြုသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဘော ဝတ္တ၊ ဝတ္တာ၊ ဝတ္တာရော။ ဝတ္တာရံ၊ ဝတ္တာရေ၊ ဝတ္တာရော။ နာဝိဘတ်၏ 'တာ နာသ္မာနံ' သုတ်ဖြင့် 'တာ' ပြုသော် ဝတ္တာရာ။

166. Su+hisvā+raṅa

၁၆၆. သု ဟိသွာရံ။

Su+hisu ltu+pitādīna+māraṅa vā hoti. Vattārehi vattārebhi vattūhi vattūbhi.

သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း၊ ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း 'အာရံ' အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ ဝတ္တာရေဟိ၊ ဝတ္တာရေဘိ၊ ဝတ္တူဟိ၊ ဝတ္တူဘိ။

165. Salopo

၁၆၅. သလောပေါ။

Ltu+pitādīhi [Pg.57] sassa lopo vā hoti. Vattu vattuno vattussa.

လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ သဝိဘတ်၏ ချေခြင်းသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ ဝတ္တု၊ ဝတ္တုနော၊ ဝတ္တုဿ။

163. Naṃmhi vā

၁၆၃. နံမှိ ဝါ။

Naṃmhi ltu+pitādīna+māraṅa vā hoti. Vattārānaṃ.

နံဝိဘတ်၌ လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း၊ ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း 'အာရံ' အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ ဝတ္တာရာနံ။

164. Ā

၁၆၄. အာ။

Naṃmhi ltu+pitādīna+mā vā hoti. Vattānaṃ vattūnaṃ. Smāssa ṭā, vattārā.

နံဝိဘတ်၌ လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း၊ ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း 'အာ' အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ ဝတ္တာနံ၊ ဝတ္တူနံ။ သ္မာဝိဘတ်ကို 'တာ' ပြုသော် ဝတ္တာရာ။

174. Ṭi smino

၁၇၄. တိ သ္မိနော။

Āravā+desamhā smino ṭi hoti.

အာရ-ပြုခြင်းမှ နောက်ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်အား 'တိ' (ဣ-အက္ခရာ) ပြု၏။

176. Rassā+raṅa

၁၇၆. အာရ-ပြုခြင်းသည် ရဿဖြစ်၏။

Smimhi āro rasso hoti. Vattari, vattāresu vattūsu vattusu. Evaṃ –

သ္မိံဝိဘတ်၌ အာရ-ပြုခြင်းသည် ရဿဖြစ်၏။ ဝတ္တရိ၊ ဝတ္တာရေသု၊ ဝတ္တူသု၊ ဝတ္တုသု ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် -

Evaṃ bhattu kattu netu, sotu ñātu jetu chettu;

Bhettu dātu dhātu boddhu, viññāpetādayopi ca.

ဤသို့လျှင် ဘတ္တု၊ ကတ္တု၊ နေတု၊ သောတု၊ ဉာတု၊ ဇေတု၊ ဆေတ္တု၊ ဘေတ္တု၊ ဒါတု၊ ဓာတု၊ ဗောဒ္ဓု၊ ဝိညာပေတု အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း (ဝတ္တုသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏)။

Satthusaddassa pana nāmhi bahulādhikārā ‘‘ltu+pitādīna+mase’’ti vā āravādese satthārā satthunā. Sesaṃ vattusamaṃ.

သတ္ထုသဒ္ဒါ၏မူကား နာဝိဘတ်၌ 'ဗဟုလ' အာဏာကြောင့် 'လ္တုပိတာဒီနမသေ' သုတ်ဖြင့် (အာရပြု၍) 'သတ္ထာရာ' ဟုလည်းကောင်း၊ (အာရ-ပြုခြင်းမရှိလျှင်) 'သတ္ထုနာ' ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ဝတ္တုသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

Simhi ā, pitā. ‘‘Ltu+pitādīna+mase’’ti āravādese –

သိဝိဘတ်၌ အာ-ပြုသဖြင့် 'ပိတာ' ဟု ဖြစ်၏။ 'လ္တုပိတာဒီနမသေ' သုတ်ဖြင့် အာရ-ပြုခြင်းရှိသော် -

177. Pitādīna+manatvādīnaṃ

၁၇၇. အနတ္တုအစရှိသည်တို့မှတစ်ပါးကုန်သော ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏

Natvādivajjitānaṃ [Pg.58] pitādīna+māro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu. ‘‘Ltu+pitādīna+mase’’ ‘‘su+hisvā+raṅa’’ ‘‘naṃmhi vā’’ti ettha vuttavibhattīsu paresu āraṅa hotīti tā vibhattiyo paṭicca sabbāsūti vuttaṃ. Pitaro. Bho pita pitā, pitaro. Pitaraṃ, pitare pitaro. Pitarā, pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi. Pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitūnaṃ. ‘‘Pitunnaṃ’’ti naṃmhi dīghe rassa+dvittānīti vuttaṃ. ‘‘Sānuvuttaṃ suttaṃ’’ti ñāyā ‘‘bahukatinnaṃ’’ti ettha nuka-iti yogavibhāgenapi sijjhati ettha anuvattitanaṃmhi. Pañcamīchaṭṭhī tatiyācatutthīsamaṃ. Pitari, pitaresu pītūsu, rassābhāvo. Nattā, nattāro. Bho natta nattā, nattāro iccādi vattusamaṃ.

နတ္တုအစရှိသည်တို့မှ ကင်းကုန်သော ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အာရ-ပြုခြင်းသည် ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ရဿဖြစ်၏။ 'လ္တုပိတာဒီနမသေ'၊ 'သုဟိသွာရင'၊ 'နမှိ ဝါ' ဤသုတ်တို့၌ ဟောအပ်ကုန်သော ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ရှိသော် အာရ-ရဿ (အရ) ဖြစ်၏ ဟူ၍ ထိုဝိဘတ်တို့ကို စွဲ၍ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ဟု ဆိုအပ်၏။ ပိတရော။ ဘော ပိတ၊ ပိတာ၊ ပိတရော။ ပိတရံ၊ ပိတရေ၊ ပိတရော။ ပိတရာ၊ ပိတရေဟိ၊ ပိတရေဘိ၊ ပိတူဟိ၊ ပိတူဘိ။ ပိတု၊ ပိတုနော၊ ပိတုဿ၊ ပိတရာနံ၊ ပိတူနံ။ 'ပိတုန္နံ' ဟူသော ပုဒ်၌ နံဝိဘတ်၌ ဒီဃရှိစဉ် ရဿနှင့် ဒွိတ္တပြုခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သာနုဝုတ္ံ သုတ္ံ' ဟူသော နည်းဖြင့် 'ဗဟုကတိန္နံ' သုတ်၌ 'နုက' ဟူ၍ ယောဂဝိဘာဂ (သုတ်ကိုခွဲခြင်း) အားဖြင့်လည်း ဤ၌ လိုက်လာသော နံဝိဘတ်၌ ပြီး၏။ ပဉ္စမီဝိဘတ်၊ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်တို့သည် တတိယံ၊ စတုတ္ထီဝိဘတ်တို့နှင့် တူကုန်၏။ ပိတရိ၊ ပိတရေသု၊ ပီတူသု၊ ရဿမဖြစ်ခြင်း (ရဿာဘာဝ)။ နတ္တာ၊ နတ္တာရော။ ဘော နတ္တ၊ နတ္တာ၊ နတ္တာရော စသည်တို့သည် ဝတ္တုသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။

Guṇavantu si,

ဂုဏဝန္တုသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ သိဝိဘတ် ရှိသော် -

151. Ntussa

၁၅၁. န္တု-ပစ္စည်းအား

Simhi ntussa ṭā hoti. Guṇavā. Yomhi ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ti savibhattissa ntussa nto hoti. Ettha ca ‘‘ntu vantu+mantā+vantu+tavantusambandhī’’ti paribhāsato ntu ca vantvādisambandhīyeva gayhate, na jantu tantādīnaṃ. Guṇavanto. Aññatra –

သိဝိဘတ်၌ န္တုအား 'အာ' (ဋာ) ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဂုဏဝါ' ဟု ဖြစ်၏။ ယောဝိဘတ်၌ 'န္တန္တူနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ' သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော န္တုအား 'န္တော' ဖြစ်၏။ ဤ၌လည်း 'န္တုသဒ္ဒါသည် ဝန္တု၊ မန္တု၊ တဝန္တုတို့နှင့် စပ်ဆိုင်သည်သာ ဖြစ်၏' ဟူသော ပရိဘာသာကြောင့် န္တုသည် ဝန္တုစသည်နှင့် စပ်ဆိုင်သည်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ ဇန္တု၊ တန္တု စသည်တို့ကို မယူအပ်။ 'ဂုဏဝန္တော' ဟု ဖြစ်၏။ အခြားသော (နေရာ၌) မူကား -

91. Yvādo ntussa

၉၁. ယောအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ န္တုအား

Yoādīsu ntussa a hoti. Guṇavantaiti akārantā ṭā+ṭeādesā honti, guṇavantā. ‘‘Ṭaṭāaṃ ge’’ti ṭādayo[Pg.59], bho guṇava guṇavā guṇavaṃ, guṇavanto guṇavantā. ‘‘Ntassa ca ṭa vaṃ+se’’ti aṃsesu ntassa ṭo vā, guṇavaṃ guṇavantaṃ, guṇavante. ‘‘To+tā+ti+tā sa+smā+smiṃ+nāsū’’ti tāādayo honti, guṇavatā guṇavantena, guṇavantehi guṇavantebhi. ‘‘Lakkhaṇikapaṭipadottesu paṭipadottasseva gahaṇaṃ, na lakkhaṇikassā’’ti ñāyā ‘‘na lakkhaṇikassā’’ti vuttabyattipakkha+manapekkhitvā ‘‘ato’’ti rassākārajātiyā pekkhitattā guṇavantenāti ‘‘atenā’’ tya+nena sijjhati. Jāti=sāmaññaṃ, byatti=viseso. Guṇavato guṇavassa guṇavantassa, ‘‘taṃ naṃmhi’’ti naṃmhī taṃ vā, guṇavataṃ guṇavantānaṃ. Guṇavatā guṇavantā guṇavantamhā guṇavantasmā. Guṇavati guṇavante guṇavantamhi guṇavantasmiṃ, guṇavantesu. ‘‘Ntassa ca ṭa vā’’ti yogavibhāgā yosu ca ntussa vā ṭādese kate yossa ṭā, ‘‘cakkhumā andhitā honti’’, ‘‘vaggumudātīriyā bhikkhu vaṇṇavā’’ iccādī honti.

ယောအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ န္တုအား 'အ' ဖြစ်၏။ (န္တုအား အ-ပြုသဖြင့်) ဂုဏဝန္တ ဟူသော အကာရန်မှ ဋာ၊ ဋေ အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ 'ဂုဏဝန္တာ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဋဋာအံ ဂေ' သုတ်ဖြင့် ဋာအစရှိသော အာဒေသတို့ ဖြစ်၍ 'ဘော ဂုဏဝ'၊ 'ဂုဏဝါ'၊ 'ဂုဏဝံ'၊ 'ဂုဏဝန္တော'၊ 'ဂုဏဝန္တာ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'န္တသ္စ စ ဋ ဝံသေ' သုတ်ဖြင့် အံဝိဘတ်၊ သေဝိဘတ်တို့၌ န္တုအား ဋ (ဝါ - အ) ပြုသဖြင့် 'ဂုဏဝံ'၊ 'ဂုဏဝန္တံ'၊ 'ဂုဏဝန္တေ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'တောတာတိတာ သသ္မာသ္မိံနာသု' သုတ်ဖြင့် တာအစရှိသော အာဒေသတို့ ဖြစ်၍ 'ဂုဏဝတာ'၊ 'ဂုဏဝန္တေန'၊ 'ဂုဏဝန္တေဟိ'၊ 'ဂုဏဝန္တေဘိ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'လက္ခဏိကပဋိပဒေါတ္တေသု ပဋိပဒေါတ္တဿေဝ ဂဟဏံ၊ န လက္ခဏိကဿ' ဟူသော နည်းအရ 'န လက္ခဏိကဿ' ဟု ဆိုအပ်သော ဗျတ္တိဖက်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ၊ 'အတော' ဟူသော ရဿအကာရအနွယ် (ဇာတိ) ကိုသာ ရှုမျှော်သဖြင့် 'ဂုဏဝန္တေန' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အတေန' ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့် ပြီး၏။ (ဇာတိ = သာမည၊ ဗျတ္တိ = ဝိသေသ)။ 'ဂုဏဝတော'၊ 'ဂုဏဝဿ'၊ 'ဂုဏဝန္တဿ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'တံ နမှိ' သုတ်ဖြင့် နံဝိဘတ်၌ တံ-ပြုသဖြင့် 'ဂုဏဝတံ'၊ 'ဂုဏဝန္တာနံ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဂုဏဝတာ'၊ 'ဂုဏဝန္တာ'၊ 'ဂုဏဝန္တမှာ'၊ 'ဂုဏဝန္တသ္မာ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဂုဏဝတိ'၊ 'ဂုဏဝန္တေ'၊ 'ဂုဏဝန္တမှိ'၊ 'ဂုဏဝန္တသ္မိံ'၊ 'ဂုဏဝန္တေသု' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'န္တဿ စ ဋ ဝါ' ဟု ယောဂဝိဘာဂ ပြုခြင်းကြောင့် ယောဝိဘတ်တို့၌လည်း န္တုအား ဝါအားဖြင့် ဋ-အာဒေသ (အ-အာဒေသ) ပြုပြီးလျှင် ယောဝိဘတ်အား အာ-ပြုသဖြင့် 'စက္ခုမာ အန္ဓိတာ ဟောန္တိ'၊ 'ဝဂ္ဂုမုဒါတီရိယာ ဘိက္ခု ဝဏ္ဏဝါ' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Evaṃ gaṇavā kulavā phalavā yasavā dhanavā sutavā bhagavā himavā balavā sīlavā paññavā iccādī.

ဤသို့လျှင် ဂဏဝါ၊ ကုလဝါ၊ ဖလဝါ၊ ယသဝါ၊ ဓနဝါ၊ သုတဝါ၊ ဘဂဝါ၊ ဟိမဝါ၊ ဗလဝါ၊ သီလဝါ၊ ပညာဝါ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် (ဂုဏဝန္တုသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏)။

153. Himavato vā o

၁၅၃. ဟိမဝန္တုသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ (သိဝိဘတ်ရှိသော် န္တုအား) ဝါအားဖြင့် အော ဖြစ်၏။

Himavato simhi ntussa o vā hoti, himavanto himavā. Sesaṃ purimasamaṃ.

ဟိမဝန္တုသဒ္ဒါ၏ သိဝိဘတ်၌ န္တုအား ဝါအားဖြင့် အော-ပြုခြင်း ဖြစ်၏၊ 'ဟိမဝန္တော'၊ 'ဟိမဝါ' ဟု ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ရှေး (ဂုဏဝန္တုသဒ္ဒါ) နှင့် တူ၏။

Āyasmantusaddo kammavācāya kvaci bahulādhikārā dvivacanena āyasmantā, tiṇṇaṃ vacanena āyasmantoti dissati.

အာယသ္မန္တုသဒ္ဒါသည် ကမ္မဝါစာ၌ အချို့သော ဗဟုလအာဏာကြောင့် ဒွိဝုစ်ဖြင့် 'အာယသ္မန္တာ' ဟုလည်းကောင်း၊ သုံးဦးဟောဝုစ်ဖြင့် 'အာယသ္မန္တော' ဟုလည်းကောင်း တွေ့မြင်ရ၏။

Evaṃ [Pg.60] satimā dhitimā gatimā mutimā matimā jutimā sirimā hirimā thutimā ratimā yatimā sucimā kalimā balimā kasimā rucimā buddhimā cakkhumā bandhumā hetumā setumā ketumā rāhumā bhāṇumā khāṇumā vijjumā iccādayo.

ဤသို့လျှင် သတိမာ၊ ဓိတိမာ၊ ဂတိမာ၊ မုတိမာ၊ မတိမာ၊ ဇုတိမာ၊ သိရိမာ၊ ဟိရိမာ၊ ထုတိမာ၊ ရတိမာ၊ ယတိမာ၊ သုစိမာ၊ ကလိမာ၊ ဗလိမာ၊ ကသိမာ၊ ရုစိမာ၊ ဗုဒ္ဓိမာ၊ စက္ခုမာ၊ ဗန္ဓုမာ၊ ဟေတုမာ၊ သေတုမာ၊ ကေတုမာ၊ ရာဟုမာ၊ ဘာဏုမာ၊ ခါဏုမာ၊ ဝိဇ္ဇုမာ အစရှိသည်တို့သည်လည်း (ထိုနည်းတူ ဖြစ်ကုန်၏)။

Ukārantaṃ.

ဥကာရန် ပြီး၏။

Vessabhū silopo. Te ca rassābhāvova viseso. ‘‘Ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti rasse ‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti vo, vessabhuvo, ‘‘vevosu lussā’’ti vuttattā na ṭādeso, ‘‘lopoti yolope vessabhū. ‘‘Ge vā’’ti vā rasse bho vessabhu vessabhū, vessabhuvo vessabhū. Vessabhuṃ, vessabhuvo vessabhū. Vessabhunā iccādi bhikkhusamaṃ. Evaṃ sayambhū parābhibhū abhibhūādayo. Gotrabhū+sahabhūsaddehi pana yonaṃ ‘‘jantvādito no vā’’ti no, vo vā, gotrabhuno gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno sahabhuvo sahabhū, sesaṃ vessabhūsamaṃ.

ဝေဿဘူသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ ထို(ဝေဿဘူသဒ္ဒါ)၌ ရဿမဖြစ်ခြင်းသည်သာ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ 'ဧကဝစနယောသွဃောနံ' သုတ်ဖြင့် ရဿပြု၍ 'လ္လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ' သုတ်ဖြင့် ယောဝိဘတ်ကို ဝေါ-ပြုသဖြင့် 'ဝေဿဘုဝေါ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဝေဝေါသု လုဿာ' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဋာ-အာဒေသ မဖြစ်။ 'လောပေါ' သုတ်ဖြင့် ယောဝိဘတ်ကို ချေလျှင် 'ဝေဿဘူ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဂေ ဝါ' သုတ်ဖြင့် ဝါအားဖြင့် ရဿပြုသော် 'ဘော ဝေဿဘု'၊ 'ဝေဿဘူ'၊ 'ဝေဿဘုဝေါ'၊ 'ဝေဿဘူ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဝေဿဘုံ'၊ 'ဝေဿဘုဝေါ'၊ 'ဝေဿဘူ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဝေဿဘုနာ' စသည်တို့သည် ဘိက္ခုသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သယမ္ဘူ၊ ပရာဘိဘူ၊ အဘိဘူ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း (ဝေဿဘူသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏)။ ဂေါတြဘူ၊ သဟဘူ သဒ္ဒါတို့မှ ယောဝိဘတ်တို့အားမူကား 'ဇန္တွာဒိတော နော ဝါ' သုတ်ဖြင့် ဝါအားဖြင့် နော-ပြုခြင်း၊ ဝေါ-ပြုခြင်း ဖြစ်၍ 'ဂေါတြဘုနော'၊ 'ဂေါတြဘုဝေါ'၊ 'ဂေါတြဘူ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'သဟဘုနော'၊ 'သဟဘုဝေါ'၊ 'သဟဘူ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ဝေဿဘူသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

85. Kūto

၈၅. ကူပစ္စည်းမှ (နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့အား ဝါအားဖြင့် နော-ဖြစ်၏)။

Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Sabbaññuno. Aññatra ‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti na vo, ‘‘kūto’’ti jantvādīhi puthakkaraṇā. Yolope sabbaññū. Bho sabbaññu sabbaññū, sabbaññuno sabbaññū iccādi.

ပုလ္လိင်၌ ကူပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ ယောဝိဘတ်တို့အား ဝါအားဖြင့် နော-ဖြစ်၏။ 'သဗ္ဗညုနော' ဟု ဖြစ်၏။ အခြားသော (နေရာ၌) မူကား 'လ္လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ' သုတ်ဖြင့် ဝေါ-ပြုခြင်း မဖြစ်၊ 'ကူတော' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဇန္တုအစရှိသည်တို့မှ သီးခြားခွဲထုတ်ထားသောကြောင့်တည်း။ ယောဝိဘတ်ကို ချေလျှင် 'သဗ္ဗညူ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဘော သဗ္ဗညု'၊ 'သဗ္ဗညူ'၊ 'သဗ္ဗညုနော'၊ 'သဗ္ဗညူ' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Evaṃ maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū kataññū kathaññū viññū vidū iccādayo. Ettha ‘‘vidā kū’’ ‘‘vito ñāto’’ [Pg.61] ‘‘kammā’’ti tīsu suttesu kūpaccayassa gahitattā vedagūādayo rūpaccayantā na gahitā.

ဤသို့လျှင် မဂ္ဂညူ၊ ဓမ္မညူ၊ အတ္ထညူ၊ ကာလညူ၊ ရတ္တညူ၊ မတ္တညူ၊ ကတညူ၊ ကထညူ၊ ဝိညူ၊ ဝိဒူ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ 'ဝိဒါ ကူ'၊ 'ဝိတော ဉာတော'၊ 'ကမ္မာ' ဟူသော သုတ်သုံးခုတို့၌ ကူပစ္စည်းကို ယူထားသောကြောင့် ဝေဒဂူအစရှိသော ရူပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို မယူအပ်ကုန်။

Ūkārantaṃ.

ဦကာရန် ပြီး၏။

Go, si, silopo. Go.

ဂေါသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ 'ဂေါ' ဟု ဖြစ်၏။

67. Gossā+ga+si+hi+naṃsu gāva+gavā

၆၇. ဂေါသဒ္ဒါ၏ (ဂ၊ သိ၊ ဟိ၊ နံ ဝိဘတ်တို့မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၌) ဂါဝ၊ ဂဝ ဖြစ်ကုန်၏။

Ga+si+hi+naṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāva+gavā honti niccaṃ.

ဂ၊ သိ၊ ဟိ၊ နံ ဝိဘတ်တို့ကို ဖယ်ကြဉ်အပ်သော ဝိဘတ်တို့၌ ဂေါသဒ္ဒါအား ဂါဝ၊ ဂဝ ပြုခြင်းတို့သည် အမြဲ ဖြစ်ကုန်၏။

170. Ubha+gohi ṭo

၁၇၀. ဥဘသဒ္ဒါ၊ ဂေါသဒ္ဒါတို့မှ ယောဝိဘတ်တို့အား ဩ (ဋော) ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Ubha+gohi yonaṃ ṭo hoti. Gāvo gavo. Bho go, gāvo gavo.

ဥဘသဒ္ဒါ၊ ဂေါသဒ္ဒါတို့မှ ယောဝိဘတ်တို့အား ဩ-ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဂါဝေါ'၊ 'ဂဝေါ'။ 'ဘော ဂေါ'၊ 'ဂါဝေါ'၊ 'ဂဝေါ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။

72. Gāvu+mhi

၇၂. (ဂေါသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ အံဝိဘတ်ရှိသော်) ဂါဝု ဖြစ်၏။

Aṃvacane gossa gāvu vā hoti. Gāvuṃ gāvaṃ gavaṃ, gāvo gavo.

အံဝိဘတ်၌ ဂေါသဒ္ဒါအား ဝါအားဖြင့် ဂါဝု-ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဂါဝုံ'၊ 'ဂါဝံ'၊ 'ဂဝံ'၊ 'ဂါဝေါ'၊ 'ဂဝေါ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။

71. Nāssā

၇၁. ဂေါသဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်အား အာ-ဖြစ်၏ (ဝါအားဖြင့်)။

Goto nāssa ā hoti vā. Ekavaṇṇattā na sabbādeso. ‘‘Pañcamiyaṃ parasse’’ti vattante ‘‘ādissā’’ti nāssa ā hoti, paralopo, gāvā gāvena gavā gavena, gohi gobhi.

ဂေါသဒ္ဒါမှ နာဝိဘတ်အား ဝါအားဖြင့် အာ-ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ (အာ-အာဒေသသည်) တစ်လုံးတည်းသော အက္ခရာ ဖြစ်သောကြောင့် (နာဝိဘတ်) တစ်ခုလုံး၏ အစား အာဒေသ ဖြစ်သည်မဟုတ်။ 'ပဉ္စမိယံ ပရဿ' သုတ် လိုက်လာသည်ရှိသော် 'အာဒိဿာ' သုတ်ဖြင့် နာဝိဘတ်အား အာ-ဖြစ်၏၊ နောက်အက္ခရာကို ချေ၏။ 'ဂါဝါ'၊ 'ဂါဝေန'၊ 'ဂဝါ'၊ 'ဂဝေန'၊ 'ဂေါဟိ'၊ 'ဂေါဘိ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။

69. Gavaṃ sena

၆၉. သဝိဘတ်နှင့်တကွ ဂေါသဒ္ဒါအား ဝါအားဖြင့် ဂဝံ ဖြစ်၏။

Gossa se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ gāvassa gavassa. Kaccāyane ‘‘gavaṃ ce taramānānaṃ’’ti pāḷiṃ paṭicca naṃmhi bahuvacanameva sādhitaṃ, idha ‘‘gavaṃva siṅgino saṅgaṃ’’ti dassanato ekavacanañca.

ဂေါသဒ္ဒါအား သဝိဘတ်နှင့်တကွ ဝါအားဖြင့် 'ဂဝံ' ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဂဝံ'၊ 'ဂါဝဿ'၊ 'ဂဝဿ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ကစ္စည်းကျမ်း၌ 'ဂဝံ စေ တရမာနာနံ' ဟူသော ပါဠိကို စွဲ၍ နံဝိဘတ်၌ ဗဟုဝုစ်ကိုသာ ပြီးစေအပ်၏။ ဤ၌မူကား 'ဂဝံဝ သိင်္ဂိနော သင်္ဂံ' ဟူသော သာဓက (ပယောဂ) ကြောင့် ဧကဝုစ်လည်း ဖြစ်၏။

70. Gunnañca naṃnā

၇၀. နံဝိဘတ်နှင့်တကွ ဂေါသဒ္ဒါအား ဂုန္နံ ဖြစ်၏ (ဝါအားဖြင့်)။

Naṃvacanena [Pg.62] saha gossa gunnaṃ hoti gavañca vā. Gunnaṃ gavaṃ gonaṃ. Gāvā gāvamhā gāvasmā gavā gavamhā gavasmā. Gāve gāvamhi gāvasmiṃ gave gavamhi gavasmiṃ.

နံဝိဘတ်နှင့်တကွ ဂေါသဒ္ဒါအား 'ဂုန္နံ' ဖြစ်၏၊ ဝါအားဖြင့် 'ဂဝံ' လည်း ဖြစ်၏။ 'ဂုန္နံ'၊ 'ဂဝံ'၊ 'ဂေါနံ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဂါဝါ'၊ 'ဂါဝမှာ'၊ 'ဂါဝသ္မာ'၊ 'ဂဝါ'၊ 'ဂဝမှာ'၊ 'ဂဝသ္မာ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဂါဝေ'၊ 'ဂါဝမှိ'၊ 'ဂါဝသ္မိံ'၊ 'ဂဝေ'၊ 'ဂဝမှိ'၊ 'ဂဝသ္မိံ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။

68. Sumhi vā

၆၈. သုဝိဘတ်၌ ဝါအားဖြင့် (ဂေါန-ပြုခြင်း ဖြစ်၏)။

Sumhi gossa gāva+gavā honti vā. Gāvesu gavesu gosu. Gossa goṇādeso na kato, saddantarattā. Goṇasaddo hi sattasu vibhattīsu dissatīti.

သုဝိဘတ်နှောင်းသော် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ဂါဝ, ဂဝ အာဒေသတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဂါဝေသု၊ ဂဝေသု၊ ဂေါသု။ အခြားသဒ္ဒါဖြစ်သောကြောင့် ဂေါသဒ္ဒါကို ဂေါဏအာဒေသ မပြုရ။ ဂေါဏသဒ္ဒါသည် သတ္တဝိဘတ်တို့၌ ထင်ရှားတွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။

Usu+bhūmi+pasu+raṃsi-disā+vācā+mbu+cakkhusu;

Dasasva+tthesu go vutto, lagge ca vajire iti.

မြှား၊ မြေ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ရောင်ခြည်၊ အရပ်၊ စကား၊ ရေ၊ မျက်စိ၊ ကောင်းကင်နှင့် ဝဇီရစိန် ဟူသော ဆယ်ပါးသော အနက်တို့၌ ‘ဂေါ’ ဟူသော သဒ္ဒါကို ဟော၏။

Okārantaṃ.

အောကာရန် ပြီး၏။

Iti pulliṅgaṃ.

ပုလ္လိင် ပြီး၏။

Kaññā, silopo.

ကညာ၊ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။

1,11. Ghā

၁,၁၁. ဃ ဟူသောအမည်။

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa+nte vattamāno ākāro ghasañño hoti. ‘‘Jantu+hetvī+gha+pehi vā’’ti yolopo vā. Kaññā kaññāyo. ‘‘Gha+brahmādite’’ti gassa e vā, kaññe kaññā, yomhi kaññā kaññāyo. ‘‘Gho ssaṃ+ssā yaṃ+tiṃsū’’ti aṃmhi rasso. Kaññaṃ, kaññā kaññāyo.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော နာမ်၏အဆုံး၌ ရှိသော အာကာရသည် ဃအမည်ရှိ၏။ “ဇန္တုဟေတွီဃပေဟိ ဝါ” သုတ်ဖြင့် ယောဝိဘတ်ကို အချို့ ချေ၏။ ကညာ၊ ကညာယော။ “ဃဗြဟ္မာဒိတေ” သုတ်ဖြင့် ဃအမည်ရှိသော အာကာရကို ဧပြု၏။ ကညေ၊ ကညာ။ ယောဝိဘတ်နှောင်းသော် ကညာ၊ ကညာယော။ “ဃော သ္သံသ္သာ ယန္တိံသူ” သုတ်ဖြင့် အံဝိဘတ်နှောင်းသော် ရဿပြု၏။ ကညံ၊ ကညာ၊ ကညာယော။

45. Gha+pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā

၄၅. ဃပတေကသ္မိံ နာဒီနံ ယယော။

Ghapato [Pg.63] smiṃvibhattipariyantānaṃ ekatte nādīnaṃ ya+yā honti yathākkamaṃ. Kaññāya, kaññābhi kaññāhi. Kaññāya, kaññānaṃ.

ဃအမည်ရှိသော အာကာရနှင့် ပတိသဒ္ဒါတို့၏ ထက်မှဖြစ်သော သ္မိံဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့၏ နေရာ၌ နာမ်စသည်တို့အား အစဉ်အတိုင်း ယ, ယာ အာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ကညာယ၊ ကညာဘိ၊ ကညာဟိ။ ကညာယ၊ ကညာနံ။

103. Yaṃ

၁၀၃. ယံ။

Ghapato smino yaṃ vā hoti. Kaññāyaṃ kaññāya. ‘‘Gha+ pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā’’ ‘‘yaṃ’’ti ca imesaṃ apavādādīnaṃ visaye mhissa ussaggattā pavatti natthīti smino bahulādhikārā ‘‘smā+hi+sminna’’ miccādinā mhikate ‘‘dasasahassimhi dhātumhī’’ti sijjhati. Kaññāsu. Evaṃ –

ဃအမည်ရှိသော အာကာရ၊ ပတိသဒ္ဒါတို့၏ နောက်မှဖြစ်သော သ္မိံဝိဘတ်အား ယံ အာဒေသ အချို့ ဖြစ်၏။ ကညာယံ၊ ကညာယ။ “ဃပတေကသ္မိံ နာဒီနံ ယယော” ဟူသော သုတ်နှင့် “ယံ” ဟူသော သုတ်တို့၏ အထူးစည်းကမ်းဖြစ်သော နယ်ပယ်၌ မ္ဟိဝိဘတ်ကို ယေဘုယျအားဖြင့် အမိန့်မရှိသောကြောင့်၊ သ္မိံဝိဘတ်၏ ဗဟုလာဓိကာရအရ “သ္မာဟိသ္မိန္န” စသည်တို့ဖြင့် မ္ဟိပြုသော် “ဒသသဟဿိမှိ ဓာတုမှိ” ဟူသည်ကဲ့သို့ ပြီး၏။ ကညာသု။ ဤအတူ -

Saddhā medhā paññā vijjā, cintā mantā taṇhā vīṇā;

Icchā mucchā ejā māyā, mettā mattā sikkhā bhikkhā.

သဒ္ဓါ (ယုံကြည်မှု)၊ မေဓာ (ဉာဏ်ပညာ)၊ ပညာ၊ ဝိဇ္ဇာ (အသိပညာ)၊ စိန္တာ (ကြံစည်မှု)၊ မန္တာ (ဂါထာမန္တန်)၊ တဏှာ၊ ဝီဏာ (စောင်း)၊ ဣစ္ဆာ (အလိုဆန္ဒ)၊ မုစ္ဆာ (တွေဝေမူးမေ့မှု)၊ ဧဇာ (တဏှာ)၊ မာယာ (လှည့်ပတ်မှု)၊ မေတ္တာ၊ မတ္တာ (အတိုင်းအရှည်)၊ သိက္ခာ (ကျင့်ဝတ်)၊... ဘိက္ခာ (ဆွမ်းတောင်းခြင်း)။

Jaṅghā gīvā jīvhā vācā, chāyā āsā gaṅgā nāvā;

Gāthā senā lekhā sālā, mālā velā pūjā khiḍḍā.

ဇင်္ဃာ (ခြေသလုံး)၊ ဂီဝါ (လည်ပင်း)၊ ဇိဝှါ (လျှာ)၊ ဝါစာ (စကား)၊ ဆာယာ (အရိပ်)၊ အာသာ (မျှော်လင့်ချက်)၊ ဂင်္ဂါ (မြစ်)၊ နာဝါ (လှေ)၊ ဂါထာ (ကဗျာလင်္ကာ)၊ သေနာ (စစ်သည်)၊ လေခါ (အရေးအသား)၊ သာလာ (ဇရပ်)၊ မာလာ (ပန်းကုံး)၊ ဝေလာ (အချိန်)၊ ပူဇာ (ပူဇော်မှု)၊ ခိဍ္ဍာ (ကစားခြင်း)။

Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasinā pajā;

Devatā vaṭṭakā godhā, balākā parisā sabhā.

ပိပါသာ (ရေငတ်ခြင်း)၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ တသိဏာ (တဏှာ)၊ ပဇာ (သတ္တဝါ)၊ ဒေဝတာ (နတ်သမီး)၊ ဝဋ္ဋကာ (ငုံးငှက်)၊ ဂေါဓာ (ဖွတ်)၊ ဗလာကာ (ဗျိုင်း)၊ ပရိသာ (ပရိသတ်)၊ သဘာ (အစည်းအဝေးတန်ဆောင်း)။

Ūkā sephālikā laṅkā, salākā vālukā sikhā;

Visākhā visikhā sākhā, vācā vañjhā jaṭā ghaṭā.

ဦကာ (သန်း)၊ သေဖာလိကာ (ခွာညိုပန်းပင်)၊ Lင်္ကာ (သီဟိုဠ်ကျွန်း)၊ သလာကာ (စာရေးတံ)၊ ဝါလုကာ (သဲ)၊ သိခါ (ဦးစွန်း/မီးလျှံ)၊ ဝိသာခါ၊ ဝိသိခါ (လမ်းကြား)၊ သာခါ (သစ်ကိုင်း)၊ ဝါစာ (စကား)၊ ဝဉ္ဈာ (မြုံမ)၊ ဇဋာ (ဆံကျစ်)၊ ဃတာ (အိုး)။

Jeṭṭhā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā;

Kathā niddā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā.

ဇေဋ္ဌာ (အစ်မကြီး)၊ သုဏ္ဍာ (နှာမောင်း)၊ ဝိတဏ္ဍာ (အချည်းနှီးငြင်းခုံခြင်း)၊ ကရုဏာ၊ ဝနိတာ (အမျိုးသမီး)၊ လတာ (နွယ်ပင်)၊ ကထာ (စကား)၊ နိဒ္ဒါ (အိပ်ပျော်ခြင်း)၊ သုဓာ (နတ်သုဓာ/ထုံးဖြူ)၊ ရာဓာ (ကြယ်)၊ ဝါသနာ၊ သိံသပါ (ရှားပင်)၊ ပပါ (ရေချမ်းစင်)။

Pabhā [Pg.64] sīmā khamā chāyā, khattiyā sakkharā surā;

Dolā tulā silā lilā, lāle+lā mekhalā kalā.

ပဘာ (အရောင်ခြည်)၊ သီမာ (သိမ်)၊ ခမာ (သည်းခံခြင်း)၊ ဆာယာ (အရိပ်)၊ ခတ္တိယာ (မင်းသမီး)၊ သက္ခရာ (ကျောက်စရစ်/သကြား)၊ သုရာ (သေရည်)၊ ဒေါလာ (ပုခက်)၊ တုလာ (ချိန်ခွင်)၊ သိလာ (ကျောက်တုံး)၊ လီလာ (တင့်တယ်ခြင်း)၊ ဧလာ (ဖာလာစေ့)၊ မေခလာ (ခါးပတ်)၊ ကလာ (အနုပညာ)။

Vaḷavā+lambusā mūsā, mañjusā sulasā disā;

Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā vasudhādayo.

ဝဠဝါ (မြင်းမ)၊ လမ္ဗုသာ၊ မူသာ (မှို)၊ မဉ္ဇူသာ (သေတ္တာ)၊ သုလသာ (ပင်စိမ်းပင်)၊ ဒိသာ (အရပ်)၊ နာသာ (နှာခေါင်း)၊ ဇုဏှာ (လသာသောည)၊ ဂုဟာ (လိုဏ်ဂူ)၊ ဤဟာ (လုံ့လ)၊ လသိကာ (အစေး/အဆစ်ဦးနှောက်)၊ ဝသုဓာ (မြေကြီး) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

‘‘Na+mmādīhī’’ti ammā+annā+ambāhi gassa ekārā+bhāve –

“နမ္မာဒီဟိ” ဟူသောသုတ်ဖြင့် အမ္မာ၊ အန္နာ၊ အမ္ဗာ သဒ္ဒါတို့၏ နောက်မှဖြစ်သော ဃအမည်ရှိသော အာကာရကို ဧကာရမပြုသော် -

62. Rasso vā

၆၂. ရဿော ဝါ။

Ammādīnaṃ ge rasso vā hoti. Amma ammā iccādi. Sesaṃ kaññāva. Evaṃ annā ambā. Sabhāparisāhi smino ‘‘tiṃ sabhāparisāyā’’ti tiṃ vā hoti. ‘‘Ghossa’’ mādinā rasse sabhatiṃ sabhāyaṃ sabhāya. Parisatiṃ parisāyaṃ parisāya.

အမ္မာစသော သဒ္ဒါတို့၏ ဃအမည်ရှိသော အာကာရကို ဂေဝိဘတ်နှောင်းသော် အချို့ ရဿပြု၏။ အမ္မ၊ အမ္မာ စသည်ဖြင့် ပြီး၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ကညာသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။ ဤအတူ အန္နာ၊ အမ္ဗာ။ သဘာ၊ ပရိသာ သဒ္ဒါတို့၏ နောက်မှဖြစ်သော သ္မိံဝိဘတ်အား “တိံ သဘာပရိသာယာ” သုတ်ဖြင့် တိံ အာဒေသ အချို့ ဖြစ်၏။ “ဃောဿ” စသော သုတ်ဖြင့် ရဿပြုသော် သဘတိံ၊ သဘာယံ၊ သဘာယ။ ပရိသတိံ၊ ပရိသာယံ၊ ပရိသာယ။

Ākārantaṃ.

အာကာရန် ပြီး၏။

Mati, yomhi –

မတိသဒ္ဒါ၌ ယောဝိဘတ်နှောင်းသော် -

1,10. Pi+tthiyaṃ

၁,၁၀. ပိတ္ထိယံသုတ်။

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa+nte vattamānā ivaṇṇu+vaṇṇā pasaññā honti.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော နာမ်၏အဆုံး၌ ရှိသော ဣဝဏ်၊ ဥဝဏ်တို့သည် ပအမည်ရှိကုန်၏။

116. Ye passi+vaṇṇassa

၁၁၆. ယေ ပဿိဝဏ္ဏဿသုတ်။

Pasaññassa ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre. ‘‘Paro kvacī’’ti anuvattitakvaciggahaṇā ye pare ca-kāra+pubbarūpā- ni [Pg.65] na honti. Matyo. Aññatra ‘‘jantvā’’dinā yolopo, dīgho, matī matiyo. Bho mati matī, matyo matī matiyo. Matiṃ, matyo matī matiyo. Matiyā, matīhi matībhi. Matyā matiyā, matīnaṃ. Smino yaṃ, matyaṃ matiyaṃ matyā matiyā, matīsu. Evaṃ –

ယကာရ (ယောဝိဘတ်၏ ယ) နှောင်းသော် ပအမည်ရှိသော ဣဝဏ်ကို အချို့ ချေ၏။ “ပရော ကွစိ” ဟူသော သုတ်မှ လိုက်လာသော ကွစိဂ္ဂဟဏအရ ယဝိဘတ်နှောင်းသော် စကာရပြုခြင်းနှင့် ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်းတို့သည် မဖြစ်ကုန်။ မတျော။ အခြားတစ်ပါး၌ “ဇန္တု” စသည်ဖြင့် ယောဝိဘတ်ကို ချေ၍ ဒီဃပြုသော် မတီ၊ မတိယော။ ဘော မတိ၊ မတီ၊ မတျော၊ မတီ၊ မတိယော။ မတိံ၊ မတျော၊ မတီ၊ မတိယော။ မတိယာ၊ မတီဟိ၊ မတီဘိ။ မတျာ၊ မတိယာ၊ မတီနံ။ သ္မိံဝိဘတ်နှောင်းသော် ယံအာဒေသပြု၍ မတျံ၊ မတိယံ၊ မတျာ၊ မတိယာ၊ မတီသု။ ဤအတူ -

Patti yutti vutti kitti, mutti titti khanti kanti;

Santi tanti siddhi suddhi, iddhi vuddhi buddhi bodhi.

ပတ္တိ (ခြေလျင်စစ်သည်)၊ ယုတ္တိ (ယုတ္တိရှိခြင်း)၊ ဝုတ္တိ (အဖွင့်ကျမ်း/အသက်မွေးမှု)၊ ကိတ္တိ (ကျော်စောခြင်း)၊ မုတ္တိ (လွတ်မြောက်ခြင်း)၊ တိတ္တိ (ရောင့်ရဲခြင်း)၊ ခန္တိ (သည်းခံခြင်း)၊ ကန္တိ (နှစ်သက်ခြင်း)၊ သန္တိ (ငြိမ်းချမ်းခြင်း)၊ တန္တိ (အစဉ်အဆက်/စောင်းကြိုး)၊ သိဒ္ဓိ (ပြီးမြောက်ခြင်း)၊ သုဒ္ဓိ (စင်ကြယ်ခြင်း)၊ ဣဒ္ဓိ (တန်ခိုး)၊ ဝုဒ္ဓိ (ကြီးပွားခြင်း)၊ ဗုဒ္ဓိ (ဉာဏ်ပညာ)၊ ဗောဓိ (မဂ်ဉာဏ်)။

Bhūmi jāti pīti suti, nandi sandhi soṇi koṭi;

Diṭṭhi vuṭṭhi tuṭṭhi yaṭṭhi, pāḷi āḷi nāḷi keḷi.

ဘူမိ (မြေကြီး)၊ ဇာတိ (ဖွားမြင်ခြင်း)၊ ပီတိ (နှစ်သက်ခြင်း)၊ သုတိ (ကြားခြင်း)၊ နန္ဒိ (နှစ်သက်ခြင်း)၊ သန္ဓိ (အဆက်စပ်)၊ သောဏိ (တင်ပါး)၊ ကောဋိ (အစွန်း/ကုဋေ)၊ ဒိဋ္ဌိ (အယူဝါဒ)၊ ဝုဋ္ဌိ (မိုးရွာခြင်း)၊ တုဋ္ဌိ (နှစ်သက်ခြင်း)၊ ယဋ္ဌိ (တောင်ဝှေး)၊ ပါဠိ (ပါဠိတော်)၊ အာဠိ (မြောင်း/တံတိုင်း)၊ နာဠိ (ပြည်တောင်း)၊ ကေဠိ (ကစားခြင်း)။

Sati muti gati cuti, dhiti yuvati vikati;

Rati ruci rasmi asani, vasani osadhi aṅguli;

Dhūli dudrabhi doṇi, aṭavi chavi iccādi.

သတိ၊ မုတိ (အသိဉာဏ်)၊ ဂတိ (လားရာ)၊ စုတိ (သေဆုံးခြင်း)၊ ဓိတိ (သတ္တိ)၊ ယုဝတိ (မိန်းမပျို)၊ ဝိကတိ (အမျိုးမျိုးပြုပြင်ခြင်း)၊ ရတိ (မွေ့လျော်ခြင်း)၊ ရုစိ (အလိုဆန္ဒ)၊ ရသ္မိ (ရောင်ခြည်)၊ အသနိ (မိုးကြိုး)၊ ဝသနိ (အဝတ်တန်ဆာ)၊ ဩသဓိ (ဆေးပင်/ကြယ်နက္ခတ်)၊ အင်္ဂုလိ (လက်ညှိုး)၊ ဓူလိ (မြေမှုန့်)၊ ဒုန္ဒုဘိ (စည်ကြီး)၊ ဒေါဏိ (လှေဦး/ခွက်)၊ အဋဝိ (တောအုပ်)၊ ဆဝိ (အရေပြား) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

55. Ratyādīhi ṭo smino

၅၅. ရတျာဒီဟိ ဋော သ္မိနော။

Ratyādīhi smino ṭo vā hoti. Ratto ratyaṃ rattiyaṃ ratyā rattiyā, rattīsu. Sesaṃ matisamaṃ.

ရတ္တိစသော သဒ္ဒါတို့၏ နောက်မှဖြစ်သော သ္မိံဝိဘတ်အား ဋော အာဒေသ အချို့ ဖြစ်၏။ ရတ္တော၊ ရတျံ၊ ရတ္တိယံ၊ ရတျာ၊ ရတ္တိယာ၊ ရတ္တီသု။ ကြွင်းသောအရာသည် မတိသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

Ikārantaṃ.

ဣကာရန် ပြီး၏။

Dāsī, silopo. ‘‘Ekavacane’’ccādinā rasso. ‘‘Ye passi+vaṇṇassā’’ti īlopo, dāsyo. ‘‘Jantvā’’ dinā yolopo. Dāsī dāsiyo. ‘‘Ge vā’’ti rasso. Bho dāsi dāsī, dāsyo dāsī dāsiyo.

ဒါသီ (ကျွန်မ) သဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ “ဧကဝစနေ” စသော သုတ်ဖြင့် ရဿပြု၏။ “ယေ ပဿိဝဏ္ဏဿ” သုတ်ဖြင့် ဤကာရကို ချေ၍ ဒါသျော ဖြစ်၏။ “ဇန္တု” စသော သုတ်ဖြင့် ယောဝိဘတ်ကို ချေ၏။ ဒါသီ၊ ဒါသိယော။ “ဂေ ဝါ” သုတ်ဖြင့် ရဿအချို့ပြု၏။ ဘော ဒါသိ၊ ဒါသီ၊ ဒါသျော၊ ဒါသီ၊ ဒါသိယော။

73. Yaṃ pito

၇၃. ယံ ပိတော။

Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsiṃ, dāsyo dāsī dāsiyo. ‘‘Ghapatekā’’dinā yā. Dāsyā dāsiyā[Pg.66], dāsīhi dāsībhi. Dāsyā dāsiyā, dāsīnaṃ. Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsyā dāsiyā, dāsīsu. Evaṃ –

ပအမည်ရှိသော ဤကာရ၏ နောက်မှဖြစ်သော အံဝိဘတ်အား ယံ အာဒေသ အချို့ ဖြစ်၏။ ဒါသျံ၊ ဒါသိယံ၊ ဒါသိံ၊ ဒါသျော၊ ဒါသီ၊ ဒါသိယော။ “ဃပတေကာ” စသော သုတ်ဖြင့် ယာပြု၏။ ဒါသျာ၊ ဒါသိယာ၊ ဒါသီဟိ၊ ဒါသီဘိ။ ဒါသျာ၊ ဒါသိယာ၊ ဒါသီနံ။ ဒါသျံ၊ ဒါသိယံ၊ ဒါသျာ၊ ဒါသိယာ၊ ဒါသီသု။ ဤအတူ -

Mahī vetaraṇī vāpī, pāṭalī kadalī ghaṭī;

Nārī kumārī taruṇī, vāruṇī brāhmaṇī sakhī.

မဟီ (မြေကြီး)၊ ဝေတရဏီ (မြစ်)၊ ဝါပီ (ရေကန်)၊ ပါဋလီ (သခွတ်ပင်)၊ ကဒလီ (ငှက်ပျောပင်)၊ ဃတီ (အိုး)၊ နာရီ (အမျိုးသမီး)၊ ကုမာရီ (သတို့သမီး)၊ တရုဏီ (မိန်းမပျို)၊ ဝါရုဏီ (သေရည်/နတ်သမီး)၊ ဗြာဟ္မဏီ (ပုဏ္ဏေးမ)၊ သခီ (အမျိုးသမီးအဆွေခင်ပွန်း)။

Gandhabbī kinnarī nāgī, devī yakkhī ajī migī;

Vānarī sūkarī sīhī, haṃsī kākī ca kukkuṭī.

ဂန္ဓဗ္ဗီ (ဂန္ဓဗ္ဗနတ်သမီး)၊ ကိန်နရီ (ကိန်နရီမ)၊ နာဂီ (နဂါးမ)၊ ဒေဝီ (နတ်သမီး/မိဖုရား)၊ ယက္ခီ (ဘီလူးမ)၊ အဇီ (ဆိတ်မ)၊ မိဂီ (သမင်မ)၊ ဝါနရီ (မျောက်မ)၊ သူကရီ (ဝက်မ)၊ သီဟီ (ခြင်္သေ့မ)၊ ဟံသီ (ဟင်္သာမ)၊ ကာကီ (ကျီးမ)၊ ကုက္ကုဋီ (ကြက်မ)။

Iccādayo.

စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ettha ca īkāralope ññakārapubbarūpo, vetarañño vetaraṇiyo. Vetaraññaṃ vetaraṇiyaṃ vetaraṇiṃ, vetarañño vetaraṇiyo iccādi. Yosu –

ဤဒါသီသဒ္ဒါဝယ် ဤကာရကို ချေရာ၌ ဉာဏ် (ဏ) သဒ္ဒါနောက်မှ ပုဗ္ဗရူပပြုသော် ဝေတရညော၊ ဝေတရဏိယော ဖြစ်၏။ ဝေတရညံ၊ ဝေတရဏိယံ၊ ဝေတရဏိံ၊ ဝေတရညော၊ ဝေတရဏိယော စသည်ဖြင့် ပြီး၏။ ယောဝိဘတ်တို့၌ကား -

167. Najjā dhayāsvāma

၁၆၇. နဇ္ဇာဓယာသွာမ သုတ်။

Yosu nadīsaddassa āma vā hoti. Suña+naka+āma ityādi ññakāra+kakāra+makārā āgamaliṅgā. Sa ca ‘‘mānubandho sarāna+mantā paro’’ti mānubandhattā sarāna+mantā paro hotīti īkārā paro. ‘‘Yavā sare’’ti ye dassa jo, yassa ca pubbarūpaṃ, najjāyo. Vā pa-lopa+yolopesu najjo nadī nadiyo iccādi.

ယောဝိဘတ်တို့၌ နဒီသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသရအား) ‘အာမ’ ပြုခြင်းသည် ဝါ (အနည်းငယ်) ဖြစ်၏။ ‘သုည’၊ ‘နက’၊ ‘အာမ’ စသည်တို့၌ ဉကာရ်၊ ကကာရ်၊ မကာရ်တို့သည် အာဂမ်၏ အမှတ်လက္ခဏာ (ဣတ်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို ‘အာမ’ အာဂမ်သည်လည်း ‘မာနုဗန္ဓော သရာနမန္တာ ပရော’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် မကာရ်အပတ်ရှိသည် ဖြစ်သောကြောင့် သရတို့၏ အဆုံးနောက်၌ ဖြစ်၏ ဟူ၍ ဤကာရ်၏ နောက်၌ ဖြစ်၏။ ‘ယဝါ သရေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ယောဝိဘတ်၌ ‘ဒ’ ကို ‘ဇ’ ပြု၍ (နောက်) ယကာရ်အား ရှေ့ရုပ်နှင့်တူအောင် ပြုခြင်းဖြင့် (ပုဗ္ဗရုပ်ပြုခြင်းဖြင့်) ‘နဇ္ဇာယော’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘ဝါ’ သုတ်ဖြင့် ‘ပ’အက္ခရာ ချေခြင်း၊ ‘ယော’ဝိဘတ် ချေခြင်းတို့ ဖြစ်လတ်သော် ‘နဇ္ဇော’၊ ‘နဒီ’၊ ‘နဒိယော’ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Īkārantaṃ.

ဤကာရန္တ ပြီး၏။

Yāgu, yāgū yāguyo. Bho yāgu, yāgū yāguyo. Yāguṃ, yāgū yāguyo. Yāguyā, yāgūhi yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyaṃ yāguyā, yāgūsu. Evaṃ dhātu+dhenu+kāsu+daddu+kaṇḍu+kacchu+rajju+kareṇu+sassu+piyaṅgu [Pg.67] ādayo.

ယာဂု (ဆန်ပြုတ်)၊ ယာဂူ၊ ယာဂုယော။ အို-ယာဂု၊ ယာဂူ၊ ယာဂုယော။ ယာဂုတည်းဟူသော ဆန်ပြုတ်ကို၊ ယာဂူ၊ ယာဂုယော။ ယာဂုယာ၊ ယာဂူဟိ၊ ယာဂူဘိ။ ယာဂုယာ၊ ယာဂူနံ။ ယာဂုယံ၊ ယာဂုယာ၊ ယာဂူသု။ ဤအတူ ဓာတု (ဓာတ်)၊ ဓေနု (နို့ညှစ်မနွားမ)၊ ကာသု (တွင်း)၊ ဒဒ္ဒု (ဝဲခြောက်)၊ ကဏ္ဍု (ယားယံခြင်း)၊ ကစ္ဆု (ဝဲစို)၊ ရဇ္ဇု (ကြိုး)၊ ကရေဏု (ဆင်မ)၊ သဿု (ယောက္ခမမ)၊ ပိယင်္ဂု (နတ်ပန်းပင်) စသည်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

Ettha dhātusaddo ‘‘manodhātunā’’ti abhidhammāvatāre vuttattā pulliṅgepi dissati, taṃ sakkaṭamatena vuttanti keci.

ဤ၌ ဓာတုသဒ္ဒါသည် အဘိဓမ္မာဝတာရကျမ်းတွင် ‘မနောဓာတုနာ’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ပုလ္လိင်၌လည်း တွေ့ရ၏။ ထိုသို့ ပုလ္လိင်၌ ဖြစ်ခြင်းကို သက္ကတကျမ်းဂန်အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။

Mātā, mātaro. Bho māta mātā, mātaro. Mātaraṃ, mātare mātaro. Mātarā, nāssa yādese ‘‘ye passā’’ti yogavibhāgā palopo, anuññāto ahaṃ matyā, aññatra mātuyā, mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi. Salope mātu, pasaññattā ‘no’ na hoti, matyā mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ. Chaṭṭhivisaye ‘‘mātussa saratī’’tipi dissati. Mātari, mātaresu mātūsu. Visesā+ññatra pitusamaṃ. Evaṃ dhītu+duhitusaddā.

မာတာ၊ မာတရော။ အို-မာတ၊ မာတာ၊ မာတရော။ မာတရံ၊ မာတရေ၊ မာတရော။ မာတရာ၊ နာဝိဘတ်၏ ယ-အက္ခရာပြုခြင်း (ယာပြုခြင်း) ရှိသော် ‘ယေ ပဿာ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝါကျခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) အားဖြင့် ‘ပ’ အက္ခရာကို ချေ၍ ‘အနုညာတော အဟံ မတျာ’ (မတျာ = မိခင်သည် ခွင့်ပြုအပ်ပြီ) ဟု ဖြစ်၏။ အခြားတစ်နည်း၌ ‘မာတုယာ’ ဟု ဖြစ်၏။ မာတရေဟိ၊ မာတရေဘိ၊ မာတူဟိ၊ မာတူဘိ။ သာဝိဘတ်ကို ချေလတ်သော် ‘မာတု’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘ပ’ သညာ ရှိသောကြောင့် ‘နော’ အပြု မဖြစ်။ ‘မတျာ’ ‘မာတုယာ’ ဟု ဖြစ်၏။ မာတရာနံ၊ မာတာနံ၊ မာတူနံ။ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၏ အရာ၌ ‘မာတုဿ သရတိ’ (မိခင်ကို အောက်မေ့၏) ဟုလည်း တွေ့ရ၏။ မာတရိ၊ မာတရေသု၊ မာတူသု။ ထူးခြားသောအရာမှတစ်ပါး ပိတုသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ ဤအတူ ဓီတု (သမီး)၊ ဒုဟိတု (သမီး) သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ukārantaṃ.

ဥကာရန္တ ပြီး၏။

Rassanisedhe silope ca kate jambū. ‘‘Jantvā’’dinā yolope, jambū jambuyo. ‘‘Ge vā’’ti rasse bho jambu, jambū jambuyo. Jambuṃ, jambū jambuyo. Jambuyā, jambūhi jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyaṃ jambuyā, jambūsu.

ရဿပြုခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းနှင့် သိဝိဘတ်ချေခြင်းကို ပြုအပ်သော် ‘ဇမ္ဗူ’ (ဇမ္ဗုသပြေပင်) ဟု ဖြစ်၏။ ‘ဇန္တွာ’ စသော သုတ်ဖြင့် ယောဝိဘတ်ကို ချေလတ်သော် ‘ဇမ္ဗူ’၊ ‘ဇမ္ဗုယော’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘ဂေ ဝါ’ သုတ်ဖြင့် ရဿပြုသော် ‘ဘော ဇမ္ဗု’၊ ‘ဇမ္ဗူ’၊ ‘ဇမ္ဗုယော’ ဟု ဖြစ်၏။ ဇမ္ဗုံ၊ ဇမ္ဗူ၊ ဇမ္ဗုယော။ ဇမ္ဗုယာ၊ ဇမ္ဗူဟိ၊ ဇမ္ဗူဘိ။ ဇမ္ဗုယာ၊ ဇမ္ဗူနံ။ ဇမ္ဗုယံ၊ ဇမ္ဗုယာ၊ ဇမ္ဗူသု။

Evaṃ vadhū ca sarabhū, sarabū sutanū camū;

Vāmūrū nāganāsurū, samānā khalu jambuyā.

ဤနည်းတူစွာ ဝဓူ (ချွေးမ)၊ သရဘူ (ရေပုတ်သင်)၊ သရဗူ၊ သုတနူ (အဆင်းလှသော ကိုယ်ရှိသော မိန်းမ)၊ စမူ (စစ်သည်တပ်)၊ ဝါမူရူ (တင့်တယ်သော ပေါင်ရှိသော မိန်းမ)၊ နာဂနာသုရူ (ဆင်နှာမောင်းကဲ့သို့ ပေါင်ရှိသော မိန်းမ) သဒ္ဒါတို့သည် ဇမ္ဗူသဒ္ဒါနှင့် စင်စစ်တူကုန်၏။

Ūkārantaṃ.

ဤကာရန္တ ပြီး၏။

Go, gāvo gavo iccādi pulliṅgasamaṃ.

ဂေါ၊ ဂါဝေါ၊ ဂဝေါ စသည်တို့သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူကုန်၏။

Itthiliṅgaṃ.

ဣတ္ထိလိင် ပြီး၏။

Napuṃsaka[Pg.68], si –

နပုံသကလိင်၊ သိဝိဘတ်၌ -

111. Aṃ napuṃsake

၁၁၁. အံ နပုံသကေ သုတ်။

Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsake. Napuṃsakaṃ.

နပုံသကလိင်၌ အကာရန္တ နာမ်သဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော သိဝိဘတ်အား ‘အံ’ ပြုခြင်းသည် ဖြစ်၏။ (ထို့ကြောင့်) ‘နပုံသကံ’ ဟု ဖြစ်၏။

112. Yonaṃ ni

၁၁၂. ယောနံ နိ သုတ်။

Akārantato yonaṃ ni hoti napuṃsake. Nīnaṃ niccavidhānepi ‘‘ninaṃ vā’’ti pakkhe ṭāṭe honti, dīghe napuṃsakā napuṃsakāni. Bho napuṃsaka napuṃsakā, napuṃsakā napuṃsakāni. Napuṃsakaṃ, napuṃsake napuṃsakāni. Napuṃsakena, iccādi sugatasaddasamaṃ. Evaṃ –

နပုံသကလိင်၌ အကာရန္တမှ နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့အား ‘နိ’ အပြု ဖြစ်၏။ နိအပြုတို့ကို အမြဲပြုရန် ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း ‘နိနံ ဝါ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် တစ်ဖက်၌ ဋာ-ဝိဘတ်နှင့် ဋေ-ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဒီဃပြုသော် ‘နပုံသကာ’၊ ‘နပုံသကာနိ’ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ဘော နပုံသက၊ နပုံသကာ၊ နပုံသကာ၊ နပုံသကာနိ။ နပုံသကံ၊ နပုံသကေ၊ နပုံသကာနိ။ နပုံသကေန၊ စသည်တို့သည် သုဂတသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။ ဤအတူ -

Puñña+pāpa+phala+rūpa+sādhanaṃ,Sota+ghāna+sukha+dukkha+kāraṇaṃ;

Dāna+sīla+dhana+jhāna+locanaṃ,Mūla+kūla+bala+jāla+maṅgalaṃ.

ပုည (ကောင်းမှု)၊ ပါပ (မကောင်းမှု)၊ ဖလ (အသီး)၊ ရူပ (အဆင်း)၊ သာဓန (ပြီးစေတတ်သော ဝါကျ)၊ သောတ (နား)၊ ဃာန (နှာခေါင်း)၊ သုခ (ချမ်းသာ)၊ ဒုက္ခ (ဆင်းရဲ)၊ ကာရဏ (အကြောင်း)၊ ဒါန (အလှူ)၊ သီလ (ကိုယ်ကျင့်သီလ)၊ ဓန (ဥစ္စာ)၊ ဈာန (ဈာန်)၊ လောစန (မျက်စိ)၊ မူလ (အမြစ်)၊ ကူလ (ကမ်း)၊ ဗလ (ခွန်အား)၊ ဇာလ (ကွန်ယက်)၊ မင်္ဂလ (မင်္ဂလာ)။

Naḷina+liṅga+mukha+ṅga+jala+mbujaṃ,Pulina+dhañña+hirañña+phalā+mataṃ;

Paduma+paṇṇa+susāna+vanā+yudhaṃ,Hadaya+cīvara+vattha+kuli+ndriyaṃ.

နဠိန (ကြာပွင့်)၊ လိင်္ဂ (လိင်)၊ မုခ (မျက်နှာ)၊ အင်္ဂ (အင်္ဂါ)၊ ဇလ (ရေ)၊ အမ္ဗုဇ (ရေ၌ ဖြစ်သော ကြာ)၊ ပုလိန (သဲသောင်)၊ ဓည (စပါး)၊ ဟိရည (ရွှေငွေ)၊ ဖလာမတ (အမြိုက်သီး)၊ pဒုမ (ပဒုမ္မာကြာ)၊ ပဏ္ဏ (သစ်ရွက်)၊ သုသာန (သုသာန်)၊ ဝန (တော)၊ အာယုဓ (လက်နက်)၊ ဟဒယ (နှလုံး)၊ စီဝရ (သင်္ကန်း)၊ ဝတ္ထ (အဝတ်)၊ ကုလ (အမျိုး)၊ ဣန္ဒြိယ (ဣန္ဒြေ)။

Nayana+vadana+yāno+dana+sopāna+pānaṃ,Bhavana+bhuvana+lohā+lāta+tuṇḍa+ṇḍa+pīṭhaṃ,Karaṇa+maraṇa+ñāṇā+rammaṇā+rañña+tāṇaṃ,Tagara+nagara+tīra+cchatta+chiddo+dakāni.iccādi;

နယန (မျက်စိ)၊ ဝဒန (မျက်နှာ)၊ ယာန (ယဉ်)၊ ဩဒန (ထမင်း)၊ သောပါန (လှေကား)၊ ပါန (သောက်ရေ)၊ ဘဝန (အိမ်)၊ ဘုဝန (လောက)၊ လောဟ (သံ)၊ အလာတ (မီးစ)၊ တုဏ္ဍ (နှုတ်သီး)၊ အဏ္ဍ (ဥ)၊ ပီဌ (အင်းပျဉ်)၊ ကရဏ (ပြုလုပ်ခြင်း)၊ မရဏ (သေခြင်း)၊ ဉာဏ (ဉာဏ်)၊ အာရမ္မဏ (အာရုံ)၊ အရည (တော)၊ တာဏ (ကိုးကွယ်ရာ)၊ တဂရ (တောင်ဇလတ်ပင်)၊ နဂရ (မြို့)၊ တီရ (ကမ်း)၊ ဆတ္တ (ထီး)၊ ဆိဒ္ဒ (အပေါက်)၊ ဥဒက (ရေ) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ekaccaṃ,

ဧကစ္စသဒ္ဒါ၌၊

136. Na [Pg.69] nissa ṭā

၁၃၆. န နိဿ ဋာ သုတ်။

Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni. Bho ekacca, ekaccā ekaccāni. Ekaccaṃ, ekacce ekaccāni. Sesaṃ napuṃsakaṃva.

ဧကစ္စစသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော နိ-အပြုအား ‘ဋာ’ အပြု မဖြစ်၊ (ထို့ကြောင့်) ‘ဧကစ္စာနိ’ ဟု ဖြစ်၏။ ဘော ဧကစ္စ၊ ဧကစ္စာ၊ ဧကစ္စာနိ။ ဧကစ္စံ၊ ဧကစ္စေ၊ ဧကစ္စာနိ။ ကြွင်းသောအရာသည် နပုံသကလိင်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Evaṃ paṭhamaṃ, paṭhamāni iccādi. Padaṃ, padā padāni iccādi napuṃsakasamaṃ. Nāsmiṃsu bhedo.

ဤနည်းတူစွာ ပထမံ၊ ပထမာနိ စသည် ဖြစ်၏။ ပဒံ၊ ပဒါ၊ ပဒါနိ စသည်တို့သည် နပုံသကလိင်နှင့် တူ၏။ နာဝိဘတ်၊ သ္မိံဝိဘတ်တို့၌ကား ထူးခြားမှု ရှိ၏။

106. Nāssa sā

၁၀၆. နာဿ သာ သုတ်။

Padādīhi nāssa sā hoti vā. Padasā padena.

ပဒစသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်အား ‘သာ’ အပြုသည် ဝါ (အနည်းငယ်) ဖြစ်၏။ (ထို့ကြောင့်) ‘ပဒသာ’ ‘ပဒေန’ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။

105. Padādīhi

၁၀၅. ပဒါဒီဟိ သုတ်။

Padādīhi smino si hoti vā. Padasi pade padamhi padasmiṃ, padesu. Evaṃ bilasaddo.

ပဒစသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော သ္မိံဝိဘတ်အား ‘သိ’ အပြုသည် ဝါ (အနည်းငယ်) ဖြစ်၏။ (ထို့ကြောင့်) ‘ပဒသိ’ ‘ပဒေ’ ‘ပဒမှိ’ ‘ပဒသ္မိံ’၊ ‘ပဒေသု’ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ဘိလသဒ္ဒါ (တွင်း) သည်လည်း ဤအတူပင် ဖြစ်၏။

Kammasaddato nāssa ‘‘nāsse+no’’ti eno vā, kammena, ‘‘pumakammathāmā’’dinā utte kammunā kammanā. Imināva sasmāsu uttaṃ, ussa lasaññāyaṃ sa+smānaṃ yathāyogaṃ no+nā niccaṃ, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa. Kammuno kammassa. Kammunā kammā kammamhā kammasmā. ‘‘Kammādito’’ti smino vā nimhi kammani kamme kammamhi kammasmiṃ, sesaṃ napuṃsakasamaṃ. Camma+vesma+bhasmādayo kammasamā uttato+ññatra.

ကမ္မသဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်အား ‘နာဿေနော’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ‘ဧန’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်သော် ‘ကမ္မေန’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘ပုမကမ္မထာမာ’ စသော သုတ်ဖြင့် ဥ-အက္ခရာပြုသော် ‘ကမ္မုနာ’၊ ‘ကမ္မနာ’ ဟု ဖြစ်၏။ ဤသုတ်ဖြင့်ပင် သာဝိဘတ်၊ သ္မာဝိဘတ်တို့၌ ဥ-အက္ခရာပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ဥ-အက္ခရာအား ‘လ’ သညာရှိလတ်သော် သာဝိဘတ်၊ သ္မာဝိဘတ်တို့အား သင့်လျော်သလို ‘နော’၊ ‘နာ’ အပြုသည် အမြဲဖြစ်၏၊ ‘ဝါ’ အဓိကာရ၏ အပိုင်းအခြားရှိသော ဝိဘာသာဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ကမ္မုနော၊ ကမ္မဿ။ ကမ္မုနာ၊ ကမ္မာ၊ ကမ္မမှာ၊ ကမ္မသ္မာ။ ‘ကမ္မာဒိတော’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သ္မိံဝိဘတ်အား ‘နိ’ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်သော် ‘ကမ္မနိ’၊ ‘ကမ္မေ’၊ ‘ကမ္မမှိ’၊ ‘ကမ္မသ္မိံ’ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် နပုံသကလိင်နှင့် တူ၏။ စမ္မ (သားရေ)၊ ဝေဿ္မ (အိမ်)၊ ဘသ္မ (ပြာ) စသည်တို့သည် ဥ-အက္ခရာပြုခြင်းမှ တစ်ပါးသော အရာတို့၌ ကမ္မသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။

Gacchanta, si. ‘‘Ntassaṃ’’ti vā aṃmhi silopo gacchaṃ. Aññatra sissa daṃ, gacchantaṃ, gacchantā gacchantāni. Bho gaccha gacchā gacchaṃ, gacchantā gacchantāni. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchante gacchantāni. Gacchatā gacchantene+ccādi pulliṅgasamaṃ. Evaṃ yajanta+vajantādayo.

ဂစ္ဆန္တသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ်ရှိသော် - ‘န္တဿံ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ‘အံ’ အပြုရှိသော် သိဝိဘတ်ကို ချေ၍ ‘ဂစ္ဆံ’ ဟု ရုပ်ပြီး၏။ အခြားတစ်နည်း၌ သိဝိဘတ်ကို ‘အံ’ ပြု၍ ‘ဂစ္ဆန္တံ’၊ ယောဝိဘတ်၌ ‘ဂစ္ဆန္တာ’၊ ‘ဂစ္ဆန္တာနိ’ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ဘော ဂစ္ဆ၊ ဂစ္ဆာ၊ ဂစ္ဆံ၊ ဂစ္ဆန္တာ၊ ဂစ္ဆန္တာနိ။ ဂစ္ဆံ၊ ဂစ္ဆန္တံ၊ ဂစ္ဆန္တေ၊ ဂစ္ဆန္တာနိ။ ဂစ္ဆတာ၊ ဂစ္ဆန္တေန စသည်တို့သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူကုန်၏။ ဤအတူ ယဇန္တ (ပူဇော်နေသောသူ)၊ ဝဇန္တ (သွားနေသောသူ) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Akārantaṃ.

အကာရန္တ ပြီး၏။

Aṭṭhi[Pg.70], silopo.

အဋ္ဌိသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။

113. Jhalā vā

၁၁၃. ဈလာ ဝါ သုတ်။

Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake. Aṭṭhīni. ‘‘Lopo’’ti yolope dīgho, aṭṭhī. Bho aṭṭhi aṭṭhī, aṭṭhīni aṭṭhī. Aṭṭhiṃ, aṭṭhīni aṭṭhī. Aṭṭhinā iccādi munisaddasamaṃ. Evaṃ pacchi+akkhi+dadhi+satthi+vāri+acciādayo.

နပုံသကလိင်၌ ဈ၊ လ သညာရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့အား ‘နိ’ အပြုသည် ဝါ (အနည်းငယ်) ဖြစ်၏။ (ထို့ကြောင့်) ‘အဋ္ဌီနိ’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘လောပေါ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ယောဝိဘတ်ကို ချေလတ်သော် ဒီဃပြု၍ ‘အဋ္ဌီ’ ဟု ဖြစ်၏။ ဘော အဋ္ဌိ၊ အဋ္ဌီ၊ အဋ္ဌီနိ၊ အဋ္ဌီ။ အဋ္ဌိံ၊ အဋ္ဌီနိ၊ အဋ္ဌီ။ အဋ္ဌိနာ စသည်တို့သည် မုနိသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။ ဤအတူ ပစ္ဆိ (တောင်း)၊ အက္ခိ (မျက်စိ)၊ ဒဓိ (ဓနို့)၊ သတ္ထိ (ပေါင်)၊ ဝါရိ (ရေ)၊ အစ္စိ (မီးတောက်) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ikārantaṃ.

ဤကာရန္တ ပြီး၏။

Daṇḍi, napuṃsakattā ‘‘ekavacane’’ccādinā rasse silopo. Daṇḍīni daṇḍī. ‘‘Ge vā’’ti rasse bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍīni daṇḍī. ‘‘Naṃ jhīto’’ti naṃ. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍīni daṇḍī. Sesaṃ pulliṅge daṇḍīsamaṃ. Evaṃ sukhakārī+sīghayāyīādayo.

ဒဏ္ဍီသဒ္ဒါ၌ နပုံသကလိင် ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဧကဝစနေ’ စသော သုတ်ဖြင့် ရဿပြု၍ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ (ထို့ကြောင့်) ‘ဒဏ္ဍီနိ’၊ ‘ဒဏ္ဍီ’ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဂေ ဝါ’ သုတ်ဖြင့် ရဿပြုသော် ဘော ဒဏ္ဍိ၊ ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍီနိ၊ ဒဏ္ဍီ။ ‘ဏံ ဈီတော’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ‘ဏံ’ အပြု၌ ‘ဒဏ္ဍိနံ’၊ ‘ဒဏ္ဍိံ’၊ ‘ဒဏ္ဍီနိ’၊ ‘ဒဏ္ဍီ’ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ပုလ္လိင်၌ ဒဏ္ဍီသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ ဤအတူ သုခကာရီ (ချမ်းသာကို ပြုတတ်သောသူ)၊ သီဃယာယီ (အလျင်အမြန် သွားတတ်သောသူ) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Īkārantaṃ.

ဤကာရန္တ ပြီး၏။

Cakkhu, cakkhūni cakkhū. Sesaṃ aṭṭhisamaṃ. Evaṃ āyu+vasu+dhanu+dāru+tipu+madhu+siṅgu+hiṅgu+vatthu+jatu+ambu+ assuādīni. Āyusaddato nāssa kodhādittā sāva viseso.

စက္ခုသဒ္ဒါ၌ ‘စက္ခူနိ’၊ ‘စက္ခူ’ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် အဋ္ဌိသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ ဤအတူ အာယု (အသက်)၊ ဝသု (ရတနာ)၊ ဓနု (လေး)၊ ဒါရု (ထင်း)၊ တိပု (ခဲပတ်)၊ မဓု (ပျားရည်)၊ သိင်္ဂု (ချင်းစိမ်း)၊ ဟိင်္ဂု (ရှိန်းခို)၊ ဝတ္ထု (အရာဝတ္ထု)၊ ဇတု (ချိပ်)၊ အမ္ဗု (ရေ)၊ အဿု (မျက်ရည်) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အာယုသဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော နာဝိဘတ်အား ကောဓာဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်သောကြောင့် ‘သာ’ အပြု ဖြစ်ခြင်းသည်သာလျှင် ထူးခြားမှု ရှိ၏။

Ukārantaṃ.

ဥကာရန္တ ပြီး၏။

Gotrabhu, rasse silopo. Gotrabhūni gotrabhū. Bho gotrabhu gotrabhū, gotrabhūni gotrabhū. Gotrabhuṃ, gotrabhūni gotrabhū iccādi pulliṅge vessabhūsamaṃ. Evaṃ sayambhū+abhibhū+dhammaññū ādayo.

ဂေါတြဘူသဒ္ဒါ၌ ရဿပြု၍ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ ‘ဂေါတြဘူနိ’၊ ‘ဂေါတြဘူ’ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ ဘော ဂေါတြဘု၊ ဂေါတြဘူ၊ ဂေါတြဘူနိ၊ ဂေါတြဘူ။ ဂေါတြဘုံ၊ ဂေါတြဘူနိ၊ ဂေါတြဘူ စသည်တို့သည် ပုလ္လိင်၌ ဝေဿဘူသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။ ဤအတူ သယမ္ဘူ (အလိုလို သိတော်မူသော ဘုရား)၊ အဘိဘူ (နှိပ်စက်တတ်သောသူ)၊ ဓမ္မညူ (တရားကို သိသောသူ) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ūkārantaṃ.

ဦကာရန္တ။

Visadā+visadākāra-vohāro+bhayamuttako[Pg.71];

Pumādijānane hetu-bhāvato liṅga+mīrito.

ထင်ရှားသော အခြင်းအရာ၊ မထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောအရာ၊ ထိုနှစ်ပါးမှ လွတ်၍ ပြောဆိုအပ်သောအရာသည် ပုလ္လိင် စသည်တို့ကို သိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'လိင်' ဟု ဆိုအပ်၏။

Thana+kesāvatī nārī, massuvā puriso siyā;

Ubhinna+mantaraṃ etaṃ, itaro+bhayamuttako.

နို့နှင့် ဆံပင်ရှိသောသူသည် မိန်းမ (ဣတ္ထိလိင်) ဖြစ်ရာ၏၊ နှုတ်ခမ်းမွေးရှိသောသူသည် ယောက်ျား (ပုလ္လိင်) ဖြစ်ရာ၏။ ဤနှစ်ပါး၏ အကြား၌ ဖြစ်သောသူသည်လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးမှ လွတ်သောသူသည်လည်းကောင်း အခြား (နပုံသကလိင်) ဖြစ်၏။

Ese+sā eta+mīti ca,Pasiddhiatthesu yesu lokassa;

Thī+puma+napuṃsakānī+ti,Vuccante tāni nāmāni.

လောက၌ "ဧသော" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "သာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဧတံ" ဟူ၍လည်းကောင်း ထင်ရှားရှိသော အနက်တို့တွင် အကြင်အနက်တို့၌ သမုတ်အပ်ကုန်၏၊ ထိုနာမ်တို့ကို ဣတ္ထိ၊ ပုမ၊ နပုံသက ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။

Napuṃsakaliṅgaṃ.

နပုံသကလိင်။

Atha sabbādīnaṃ rūpanayo niddisiyate,

ထို့နောက် သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ ရုပ်ပြီးပုံနည်းနာကို ပြသအပ်အံ့။

Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama, pubba+parā+para+dakkhiṇu+ttarā+dharāni vavatthāya+masaññāyaṃ. ‘‘Ūnapūrattha+madhikapadodāharaṇa+majjhāhāro’’ti ñāyā sabbādīsu paṭhīyanteti yojetabbaṃ. Ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha iccete sabbādayo. Kaccāyane adassitassāpi tyasaddassa –

သဗ္ဗ၊ ကတရ၊ ကတမ၊ ဥဘယ၊ ဣတရ၊ အည၊ အညတရ၊ အညတမ၊ ပုဗ္ဗ၊ ပရ၊ အပရ၊ ဒက္ခိဏ၊ ဥတ္တရ၊ အဓရ-ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် အတိုင်းအရှည်ကို ပိုင်းခြားခြင်း 'ဝဝတ္ထာ' အနက်၌ (အမည် 'သညာ' မဟုတ်သည်ဖြစ်သော်) သဗ္ဗာဒိနွယ်ဝင် ဖြစ်ကုန်၏။ "လိုသည်ကို ဖြည့်စွက်ခြင်း၊ ပိုသောပုဒ် ဥဒါဟရုဏ်ကို ထုတ်ပယ်ခြင်း၊ အနက်ကို ကြံစည်ယူခြင်း" ဟူသော နည်းစနစ်တို့ကို သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ဖတ်ရွတ်အပ်ကုန်၏ဟု ယှဉ်အပ်၏။ ယ၊ တျ၊ တ၊ ဧတ၊ ဣမ၊ အမု၊ ကိံ၊ ဧက၊ တုမှ၊ အမှ ဤသည်တို့သည် သဗ္ဗာဒိဂိုဏ်းဝင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကစ္စည်းကျမ်း၌ မပြသော်လည်း တျသဒ္ဒါကိုလည်း -

Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā;

Bījāni tyāsu ruhanti, yadidaṃ sattā pajāyareti –

ပျော်မြူးခြင်းသည် ထိုမိန်းမတို့၌ တည်၏၊ မွေ့လျော်ခြင်းသည် ထိုမိန်းမတို့၌ တည်တံ့၏။ သတ္တဝါတို့သည် အကြင်မိန်းမတို့၌ ဖြစ်ပွားကုန်၏၊ ထိုမိန်းမတို့၌ မျိုးစေ့တို့သည် စိုက်ပျိုးအပ်ကုန်သကဲ့သို့ တည်ကုန်၏ဟူ၍ -

Pāḷiyaṃ dissamānattā idha saṅgaho.

ပါဠိတော်၌ တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဤကျမ်း၌ ထည့်သွင်းသင်္ဂြိုဟ်အပ်သည်။

Tattha sabbasaddo niravasesattho. Katara+katamasaddā pucchanatthā. Ubhayasaddo dviavayavasamudāyavacano. Itarasaddo vuttapaṭiyogīvacano. Aññasaddo adhikatāparavacano. Añña- tara+aññatamasaddā [Pg.72] aniyamatthā. Pubbādayo disādivavatthāvacanā. Yasaddo aniyamattho. Tya+tasaddā parammukhavacanā. Eta+ima+amu+kiṃ iccete samīpa+accantasamīpa+dūra+pucchanatthavacanā. Ekasaddo saṃkhyādivacano. Tumha+amhasaddā para+atta niddesavacanā.

ထိုသဗ္ဗာဒိတို့တွင် သဗ္ဗသဒ္ဒါသည် အကြွင်းမဲ့ (အားလုံး) အနက်ရှိ၏။ ကတရ၊ ကတမ သဒ္ဒါတို့သည် မေးမြန်းခြင်းအနက်ရှိကုန်၏။ ဥဘယသဒ္ဒါသည် အစိတ်အပိုင်းနှစ်ခုအပေါင်းကို ဟောတတ်၏။ ဣတရသဒ္ဒါသည် ဆိုအပ်ပြီးသောအရာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ဟောတတ်၏။ အညသဒ္ဒါသည် တစ်ပါးသော (အခြား) အနက်ကို ဟောတတ်၏။ အညတရ၊ အညတမသဒ္ဒါတို့သည် မမြဲသော (တစ်စုံတစ်ခုသော) အနက်ရှိကုန်၏။ ပုဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် အရပ်ဒေသ စသည်ကို ပိုင်းခြားဟောတတ်ကုန်၏။ ယသဒ္ဒါသည် မမြဲသောအနက်ရှိ၏။ တျ၊ တသဒ္ဒါတို့သည် မျက်ကွယ် (ပရောက္ခ) အနက်ကို ဟောတတ်ကုန်၏။ ဧတ၊ ဣမ၊ အမု၊ ကိံ ဤသဒ္ဒါတို့သည် နီးစပ်ရာ၊ အလွန်နီးစပ်ရာ၊ ဝေးရာ၊ မေးမြန်းခြင်း အနက်တို့ကို ဟောတတ်ကုန်၏။ ဧကသဒ္ဒါသည် သင်္ချာစသည်ကို ဟောတတ်၏။ တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့သည် တစ်ပါးသူနှင့် မိမိကိုယ်ကို ညွှန်းဆိုဟောတတ်ကုန်၏။

Sabbo, sissa o,

သဗ္ဗော၊ သိဝိဘတ်ကို အောပြု။

138. Yona+meṭa

၁၃၈. ယောနမေဋ။

Akārantehi sabbādīhi yonaṃ eṭa hoti niccaṃ. Sabbe. Bho sabba sabbā, sabbe. Sabbaṃ, sabbe. Sabbena, sabbehi sabbebhi. Evaṃ karaṇe. Sabbassa.

အကာရန်ရှိသော သဗ္ဗာဒိတို့နောက်မှ ယောဝိဘတ်ကို အမြဲ ဧ ပြုအပ်၏။ သဗ္ဗေ။ ဘော သဗ္ဗ သဗ္ဗာ၊ သဗ္ဗေ။ သဗ္ဗံ၊ သဗ္ဗေ။ သဗ္ဗေန၊ သဗ္ဗေဟိ သဗ္ဗေဘိ။ ကရိုဏ်းဝိဘတ်၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။ သဗ္ဗဿ။

99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca

၉၉. သဗ္ဗာဒီနံ နမှိ စ။

Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi su+hisu ca. Ettha ādisaddo avayave, vuttañhi –

အကာရန်ရှိသော သဗ္ဗာဒိတို့၏ အဆုံးအက္ခရာကို နံဝိဘတ်၊ သုဝိဘတ်နှင့် ဟိဝိဘတ်တို့၌ ဧ ပြုအပ်၏။ ဤသုတ်၌ အာဒိသဒ္ဒါသည် အစိတ်အပိုင်း (အဝယဝ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဆိုအပ်ပြီးသည်ကား -

Mariyādāyaṃ pakāre ca, samīpe+vayave tathā;

Catūsva+tthesu medhāvī, ādisaddaṃ pakāsayeti.

အတိုင်းအရှည် (မရိယာဒါ) အနက်၊ အပြား (ပကာရ) အနက်၊ အနီး (သမီးပ) အနက်၊ အစိတ်အပိုင်း (အဝယဝ) အနက် ဤအနက်လေးပါးတို့၌ ပညာရှိသည် အာဒိသဒ္ဒါကို ပြရာ၏ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

100. Saṃ+sānaṃ

၁၀၀. သံသာနံ။

Sabbādito naṃvacanassa saṃ+sānaṃ honti. Sabbesaṃ sabbesānaṃ. Sabbā sabbamhā sabbasmā. Sabbe sabbamhi sabbasmiṃ, sabbesu.

သဗ္ဗာဒိနောင်မှ နံဝိဘတ်ကို သံ၊ သာနံ ပြုအပ်ကုန်၏။ သဗ္ဗေသံ သဗ္ဗေသာနံ။ သဗ္ဗာ သဗ္ဗမှာ သဗ္ဗသ္မာ။ သဗ္ဗေ သဗ္ဗမှိ သဗ္ဗသ္မိံ၊ သဗ္ဗေသု။

Itthiyaṃ ‘‘itthiya+matvā’’ti āpaccaye tassa ghasaññā. Sesaṃ kaññāva. Sabbā, sabbā sabbāyo. Bho sabbe, sabbā sabbāyo. ‘‘Gho ssaṃ+ssā+ssāyaṃ+tiṃ sū’’-ti rasse [Pg.73] sabbaṃ, sabbā sabbāyo. Sabbāya, sabbāhi sabbābhi.

ဣတ္ထိလိင်၌ "ဣတ္ထိယမတော" သုတ်ဖြင့် အာပစ္စည်းသက်၍ ၎င်းအား ဃအမည်ပြုအပ်၏။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ကညာသဒ္ဒါကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သဗ္ဗာ၊ သဗ္ဗာ သဗ္ဗာယော။ ဘော သဗ္ဗေ၊ သဗ္ဗာ သဗ္ဗာယော။ "ဃော သ္သံ သ္သာ သ္သာယံ တိံသူ" သုတ်ဖြင့် ရဿပြုသော် သဗ္ဗံ၊ သဗ္ဗာ သဗ္ဗာယော။ သဗ္ဗာယ၊ သဗ္ဗာဟိ သဗ္ဗာဘိ။

101. Ghapā sassa ssā vā

၁၀၁. ဃပါ သဿ သ္သာ ဝါ။

Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti. Amussāti rūpassa ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti ssādesena siddhattā vāggahaṇa+muttaratthaṃ. Rasse sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ. Pañcamiyaṃ sabbāya.

သဗ္ဗာဒိဖြစ်သော ဃပတို့နောက်မှ သဝိဘတ်ကို သ္သာ အာဒေသ အမှန် (သို့မဟုတ် ဝါ) ပြုအပ်၏။ 'အမုဿာ' ဟူသော ရုပ်အား 'သ္သာ ဝါ တေတိမာမူဟိ' သုတ်ဖြင့် သ္သာအာဒေသပြု၍ ပြီးစီးသောကြောင့် 'ဝါ' သဒ္ဒါကို ယူခြင်းသည် နောင်သုတ်အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ရဿပြုသော် သဗ္ဗဿာ သဗ္ဗာယ၊ သဗ္ဗာသံ သဗ္ဗာသာနံ။ ပဉ္စမီဝိဘတ်၌ သဗ္ဗာယ။

102. Smino ssaṃ

၁၀၂. သ္မိနော သ္သံ။

Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti. Sabbassaṃ sabbāyaṃ sabbāya, sabbāsu.

သဗ္ဗာဒိဖြစ်သော ဃပတို့နောက်မှ သ္မိံဝိဘတ်ကို သ္သံ ဝါ ပြုအပ်၏။ သဗ္ဗဿံ သဗ္ဗာယံ သဗ္ဗာယ၊ သဗ္ဗာသု။

Napuṃsake sabbaṃ. ‘‘Yonaṃ nī’’ti napuṃsake yossa nimhi –

နပုံသကလိင်၌ သဗ္ဗံ။ "ယောနံ နိ" သုတ်ဖြင့် နပုံသကလိင်၌ ယောဝိဘတ်ကို နိပြုသော် -

137. Sabbādīhi

၁၃၇. သဗ္ဗာဒီဟိ။

Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti. Dīghe sabbāni. Bho sabba sabbā, sabbāni. Sabbaṃ, sabbe sabbāni. Nādīsu pumeva. Katarakatamaubhayā tīsu liṅgesu sabbasamā. Evaṃ itaraaññasaddā. Ssā+ssaṃsu viseso.

သဗ္ဗာဒိတို့နောက်မှဖြစ်သော နိဝိဘတ်အား အာပြုခြင်း (တာ-အာဒေသ) မဖြစ်။ ဒီဃပြုသော် သဗ္ဗာနိ။ ဘော သဗ္ဗ သဗ္ဗာ၊ သဗ္ဗာနိ။ သဗ္ဗံ၊ သဗ္ဗေ သဗ္ဗာနိ။ နာဝိဘတ်စသည်တို့၌ ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ကတရ၊ ကတမ၊ ဥဘယသဒ္ဒါတို့သည် လိင်သုံးပါး၌ သဗ္ဗသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။ ဤအတူ ဣတရ၊ အညသဒ္ဒါတို့လည်း တူကုန်၏။ သ္သာ၊ သ္သံ ဝိဘတ်တို့၌ ထူးခြားမှု ရှိ၏။

52. Ssaṃ+ssā+ssāyesvi-tare+ka+ññe+ti+māna+mi

၅၂. သ္သံ သ္သာ သ္သာယေသု ဣတရေကညေတိမာနမိ။

Ssamādīsu itara+eka+añña+eta+ima iccetesaṃ i hoti niccaṃ. Itarissā itarāya, aññissā aññāya, aññāsaṃ [Pg.74] aññāsānaṃ. Aññissaṃ aññāyaṃ aññāya. Aññatara+ññatamā liṅgattaye sabbasamā.

သ္သံအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဣတရ၊ ဧက၊ အည၊ ဧတ၊ ဣမ ဤသဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးအက္ခရာကို အမြဲ ဣ ပြုအပ်၏။ ဣတရိဿာ ဣတရာယ၊ အညိဿာ အညာယ၊ အညာသံ အညာသာနံ။ အညိဿံ အညာယံ အညာယ။ အညတရ၊ အညတမ သဒ္ဒါတို့သည် လိင်သုံးပါးတို့၌ သဗ္ဗသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။

Pubbo,

ပုဗ္ဗော။

143. Pubbādīhi chahi

၁၄၃. ပုဗ္ဗာဒီဟိ ဆဟိ။

Etehi chahi savisaye eṭa vā hotīti yossa eṭa, pubbe pubbā. Bho pubba pubbā, pubbe pubbā. Pubbaṃ, pubbe. Pubbena. Sesaṃ sabbaliṅge sabbasamaṃ. Evaṃ parādayo pañca.

ဤခြောက်ပါးသော သဒ္ဒါတို့နောက်မှ မိမိတို့အရာ၌ ယောဝိဘတ်ကို ဧ ပြုခြင်းသည် ဝါ (တစ်လှည့်) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ယောဝိဘတ်ကို ဧ ပြုသော် ပုဗ္ဗေ၊ မပြုသော် ပုဗ္ဗာ။ ဘော ပုဗ္ဗ ပုဗ္ဗာ၊ ပုဗ္ဗေ ပုဗ္ဗာ။ ပုဗ္ဗံ၊ ပုဗ္ဗေ။ ပုဗ္ဗေန။ ကြွင်းသောရုပ်သည် လိင်အားလုံး၌ သဗ္ဗသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ ဤအတူ ပရအစရှိသော ကြွင်းသော ငါးပါးသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း တူကုန်၏။

139. Nā+ññañca nāma+ppadhānā

၁၃၉. နာညဉ္စ နာမပ္ပဓာနာ။

Taṃnāmabhūtehi appadhānehi ca sabbādīhi sabbādikāriyaṃ na hoti. Te sabbā, sabbanāmā teti attho. Te piyasabbā, te atisabbā. Nāmabhūte ca aññapadatthādo appadhānavisaye ca sabbādikāriyanisedhena ‘‘paramasabbe tiṭṭhanti’’ tyādito padhānapadantato eṭaādayo honti, visesanasamāsassa uttarapadatthapadhānattā.

ထိုသဒ္ဒါတို့သည် နာမ်အမည်ဖြစ်ကုန်သည်ရှိသော်လည်းကောင်း၊ အဓိကမဟုတ် (အပ္ပဓာန) ဖြစ်ကုန်သည်ရှိသော်လည်းကောင်း သဗ္ဗာဒိကိစ္စသည် မဖြစ်။ ထိုသဒ္ဒါတို့သည် သဗ္ဗနာမ် မဟုတ်ကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ တေ ပိယသဗ္ဗာ၊ တေ အတိသဗ္ဗာ။ နာမ်အမည် ဖြစ်ရာ၌လည်းကောင်း၊ အခြားပုဒ်၏ အနက်စသည်၌ အပ္ပဓာနဖြစ်ရာ၌လည်းကောင်း သဗ္ဗာဒိကိစ္စကို တားမြစ်သဖြင့် 'ပရမသဗ္ဗေ တိဋ္ဌန္တိ' စသည်တို့၌ အဓိကဖြစ်သော ပုဒ်အဆုံးရှိသောကြောင့် ဧဋစသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ဝိသေသနသမာသ်သည် နောက်ပုဒ်၏ အနက်သာ အဓိကဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

140. Tatiyatthayoge

၁၄၀. တေတိယတ္ထယောဂေ။

Tatiyatthena yoge ca sabbādikāriyaṃ na hoti. Māsena pubbā māsapubbā iccādi.

တတိယာဝိဘတ်၏ အနက်နှင့် ယှဉ်ရာ၌လည်း သဗ္ဗာဒိကိစ္စ မဖြစ်ရာ။ မာသေန ပုဗ္ဗာ မာသပုဗ္ဗာ စသည်တို့တည်း။

141. Catthasamāse

၁၄၁. စတ္ထသမာသေ။

Catthasamāsavisaye sabbādikāriyaṃ na hoti. Dakkhiṇuttarapubbānantiādi.

စအနက်ရှိသော ဒွန္ဒသမာသ်အရာ၌လည်း သဗ္ဗာဒိကိစ္စ မဖြစ်ရာ။ ဒက္ခိဏုတ္တရပုဗ္ဗာနံ စသည်တို့တည်း။

142. Ve+ṭa

၁၄၂. ဝေဋ။

Iti [Pg.75] catthasamāse sabbādikāriyaṃ na hoti, niccena eṭaādesappasaṅge ayaṃ sampattavibhāsā. Pubbuttare pubbuttarā. Sesaṃ sugatasamaṃ.

ဤသို့ စအနက်ရှိသော သမာသ်၌ သဗ္ဗာဒိကိစ္စ မဖြစ်ရာ၊ အမြဲ ဧဋအာဒေသ ပြုရန် ဆိုက်ရောက်လာသောအခါ ဤသုတ်ဖြင့် ဝါ (တစ်လှည့်စီ) ဖြစ်စေအပ်၏။ ပုဗ္ဗုတ္တရေ ပုဗ္ဗုတ္တရာ။ ကြွင်းသောရုပ်သည် သုဂတသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

Yo, ye. Yā, yāyo. Yaṃ, yāni iccādi sabbasamaṃ. Yādīna+mālapane rūpaṃ na sambhavati.

ယော၊ ယေ။ ယာ၊ ယာယော။ ယံ၊ ယာနိ စသည်တို့သည် သဗ္ဗသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။ ယအစရှိသော သဒ္ဒါတို့အား အာလပနဝိဘတ်၌ ရုပ်သည် မဖြစ်နိုင်။

Tya si –

တျ-သဒ္ဒါမှ သိဝိဘတ်သက်သော် -

128. Tya+te+tānaṃ tassa so

၁၂၈. "တျတေတာနံ တဿ သော" (သုတ်)

Tya+te+tāna+manapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi. Syo, tye. Syā, tyā, tyāyo. Tyaṃ, tyāni iccādi sabbasamaṃ.

နပုံသကလိင် မဟုတ်ကုန်သော တျ၊ ဧတ၊ တ-သဒ္ဒါတို့၏ 'တ' အက္ခရာအား သိဝိဘတ်၌ 'သော' အပြု ဖြစ်၏။ (သိဝိဘတ်၌ သော ပြုသော်) သျော၊ တျေ။ (ဣတ္ထိလိင်၌) သျာ၊ တျာ၊ တျာယော။ (နပုံသကလိင်၌) တျံ၊ တျာနိ စသည်ဖြင့် အလုံးစုံ တူ၏။

So,

သော၊

131. Tatassa no sabbāsu

၁၃၁. "တတဿ နော သဗ္ဗာသု" (သုတ်)

Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu. ‘‘Tya+te+tānaṃ tassā’’ti ca ettha tyādīnaṃ takāraggahaṇaṃ syā sā esā nāyoti itthiyaṃ sabbasamā hotīti. Ne te. Naṃ taṃ, ne te. Nena tene, nehi nebhi tehi tebhi.

တသဒ္ဒါ၏ 'တ' အက္ခရာအား အလုံးစုံသော ဝိဘတ်တို့၌ 'န' အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ 'တျတေတာနံ တဿ' ဟူသော ဤသုတ်၌ တျစသည်တို့၏ 'တ' အက္ခရာကို ယူခြင်းကြောင့် ဣတ္ထိလိင်၌ သျာ၊ သာ၊ ဧသာ၊ နာ စသည်ဖြင့် အလုံးစုံ တူညီခြင်း ဖြစ်၏။ (ပုလ္လိင်၌) နေ၊ တေ။ (ဒုတိယဝိဘတ်၌) နံ၊ တံ၊ နေ၊ တေ။ (တတိယဝိဘတ်၌) နေန၊ တေနေ၊ နေဟိ၊ နေဘိ၊ တေဟိ၊ တေဘိ။

132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi+massa ca

၁၃၂. "ဋ သသ္မာသ္မိံဿာယဿံဿာသံမှာမှိသ္ဝိ+မဿ စ" (သုတ်)

‘‘Ṭa sa+smā+smiṃ+naṃsmi+massa cā’’ti vuttepi tesaṃ vibhattīnaṃ ādesesu ssāyādīsu paresu ‘‘tadādesā tadiva [Pg.76] bhavantī’’ti ñāyā ṭādese siddhepi yādiādesantare pare nivattanatthaṃ ssādīnaṃ gahaṇaṃ.

'ဋ သ+သ္မာ+သ္မိံ+ဏံသ္မိ+မဿ စာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်လည်း ထိုဝိဘတ်တို့၏ အပြုဖြစ်ကုန်သော ဿာယ-စသည်တို့ နောင်သောအခါ 'ထိုဝိဘတ်ကို ပြုအပ်သော အရာတို့သည် ထိုဝိဘတ်နှင့် တူကုန်၏' ဟူသော နည်းဖြင့် ဋ-အပြု ပြီးသော်လည်း ယ-စသော အခြားအပြုများ နောင်သောအခါ တားမြစ်ခြင်းအကျိုးငှာ ဿာ-စသည်တို့ကို ယူခြင်း ဖြစ်၏။

Sādīsvi+massa tasaddatakārassa ca ṭo vā hoti. Pubbassaralopo. Eva+muparipi. Assa nassa tassa, nesaṃ nesānaṃ tesaṃ tesānaṃ. Amhā asmā namhā nasmā tamhā tasmā. Amhi asmiṃ namhi nasmiṃ tamhi tasmiṃ, nesu tesu.

သ-စသော ဝိဘတ်တို့၌ ဣမသဒ္ဒါ၏၎င်း၊ တသဒ္ဒါ၏ တ-အက္ခရာ၏၎င်း 'ဋ' အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ရှေ့သရကျေခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ အထက်၌လည်း တူ၏။ (စတုတ္ထီ၌) အဿ၊ นဿ၊ တဿ၊ နေသံ၊ နေသာနံ၊ တေသံ၊ တေသာနံ။ (ပဉ္စမီ၌) အမှာ၊ အသ္မာ၊ နမှာ၊ နသ္မာ၊ တမှာ၊ တသ္မာ။ (သတ္တမီ၌) အမှိ၊ အသ္မိံ၊ နမှိ၊ နသ္မိံ၊ တမှိ၊ တသ္မိံ၊ နေသု၊ တေသု။

Itthiyaṃ sā, nā nāyo tā tāyo. Naṃ taṃ, nā nāyo tā tāyo. Nāmhi –

ဣတ္ထိလိင်၌ သာ၊ နာ၊ နာယော၊ တာ၊ တာယော။ (ဒုတိယဝိဘတ်၌) นံ၊ တံ၊ နာ၊ နာယော၊ တာ၊ တာယော။ နာဝိဘတ်၌ -

46. Ssā vā te+ti+mā+mūhi

၄၆. "ဿာ ဝါ တေ+တိ+မာ+မူဟိ" (သုတ်)

Ghapasaññehi ta+eta+ima+amūhi ekatte nādīnaṃ ssā vā hoti. Antassarānaṃ ghapavohārena taṃsahacaritāpi saddā ‘‘kunte pavesayā’’ti ñāyā gayhantīti ‘‘ghapasaññehi ta+eta+ima+amūhī’’ti vuttaṃ. Vāṭādese assā nassā nāya.

ဃပသညာရှိကုန်သော တ၊ ဧတ၊ ဣမ၊ အမု-သဒ္ဒါတို့မှ ဧကဝုစ်ဖြစ်သော နာဝိဘတ်စသည်တို့၏ 'ဿာ' အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ အဆုံးသရတို့ကို ဃပ ဟူသော အခေါ်အဝေါ်ဖြင့် ထိုသရနှင့် ယှဉ်တွဲနေသော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း 'လှံတို့ကို သွင်းလော့' (ကုန္တေ ပဝေသယ) ဟူသော နည်းဖြင့် ယူရမည် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဃပသညေဟိ တ+ဧတ+ဣမ+အမူဟိ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဋ-အပြု အလိုအလျောက် ဖြစ်သော် အဿာ၊ นဿာ၊ နာယ။

53. Tāya vā

၅၃. "တာယ ဝါ" (သုတ်)

Ssaṃssāssā yesu tassa vā i hoti. Tissā tassā tāya, nāhi nābhi tāhi tābhi. Sassa vā ssāmhi assā nassā tissā tassā.

ဿံ၊ ဿာ၊ ဿာယေ-ဟူသော အပြုတို့ နောင်သောအခါ တသဒ္ဒါ၏ 'တ' အက္ခရာအား 'ဣ' အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ တိဿာ၊ တဿာ၊ တာယ။ (ဗဟုဝုစ်၌) နာဟိ၊ နာဘိ၊ တာဟိ၊ တာဘိ။ သဝိဘတ်အား အလိုအလျောက် ဿာပြုသော် အဿာ၊ นဿာ၊ တိဿာ၊ တဿာ။

54. Te+ti+māto sassa ssāya

၅၄. "တေ+တိ+မာတော သဿ ဿာယ" (သုတ်)

Tā+etā+imāto sassa ssāyo hoti vā. Assāya nassāya tissāya tassāya, ‘‘ghapate’’ccādinā yādese [Pg.77] nāya tāya. Naṃvacanassa sa+mādese takārassa ca vā ṭādese āsaṃ nāsaṃ nāsānaṃ tāsaṃ tāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ assā nassaṃ nassā nāyaṃ nāya tissaṃ tissā tassaṃ tassā tāyaṃ tāya, nāsu tāsu.

တာ၊ ဧတာ၊ ဣမာ သဒ္ဒါတို့မှ သဝိဘတ်၏ 'ဿာယ' အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ အဿာယ၊ นဿာယ၊ တိဿာယ၊ တဿာယ။ 'ဃပတေ' စသည်ဖြင့် ယ-အပြု ဖြစ်သော် နာယ၊ တာယ။ ဏံဝိဘတ်အား သံအပြု၊ တ-အက္ခရာအား အလိုအလျောက် ဋ-အပြု ဖြစ်သော် အာသံ၊ နာသံ၊ နာသာနံ၊ တာသံ၊ တာသာနံ။ သတ္တမီဝိဘတ်၌ အဿံ၊ အဿာ၊ นဿံ၊ นဿာ၊ နာယံ၊ နာယ၊ တိဿံ၊ တိဿာ၊ တဿံ၊ တဿာ၊ တာယံ၊ တာယ၊ နာသု၊ တာသု။

Napuṃsake naṃ taṃ, nāni tāni. Naṃ taṃ, ne nāni te tāni. Sesaṃ pumeva.

နပုံသကလိင်၌ นံ၊ တံ၊ နာနိ၊ တာနိ။ (ဒုတိယဝိဘတ်၌) นံ၊ တံ၊ နေ၊ နာနိ၊ တေ၊ တာနိ။ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။

‘‘Yaṃtaṃsaddā niccasambandhā’’ti ñāyā yaṃsaddena aniyamitatthaṃ taṃsaddo niyameti.

'ယံသဒ္ဒါနှင့် တံသဒ္ဒါတို့သည် အမြဲစပ်ယှဉ်ကုန်၏' ဟူသော နည်းစနစ်ကြောင့် ယံသဒ္ဒါဖြင့် မသတ်မှတ်အပ်သော အနက်ကို တံသဒ္ဒါသည် သတ်မှတ်ပေး၏။

Pasiddhe anubhūtatthe, pakkantavisaye tathā;

Yaṃsadda+manapekkheva, taṃsaddo yujjate sadāti –

'ထင်ရှားသော အနက်၌၎င်း၊ ကိုယ်တိုင်ခံစားအပ်ပြီးသော အနက်၌၎င်း၊ လွန်လေပြီးသော အရာ၌၎င်း ယံသဒ္ဒါကို မငဲ့ကွက်ဘဲ တံသဒ္ဒါသည် အမြဲ ယှဉ်စပ်နိုင်၏' ဟူ၍ -

Vuttattā ettheva taṃsaddo yaṃsaddaṃ nāpekkhati. Yathākkamaṃ tatri+da+mudāharaṇaṃ –

မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤသို့သော အရာ၌ တံသဒ္ဒါသည် ယံသဒ္ဒါကို မမျှော်လင့်ပေ။ ထိုအရာ၌ အစဉ်အတိုင်း သာဓကပုံစံကား -

(.) ‘‘Namo tassā’’ti ca, (.) ‘‘aggimpa+kkhinā…pe… ñātakārī hi so jino’’ti ca, (..) Purimagāthāya vuttamunisadda+mapekkhitvā ‘‘savāsane kilese so’’ti ca.

(.) 'နမော တဿ' ဟူ၍၎င်း၊ 'အဂ္ဂိမ္ပက္ခိနာ...ပ... ဉာတကာရီ ဟိ သော ဇိနော' ဟူ၍၎င်း၊ ရှေးဂါထာ၌ မိန့်ဆိုအပ်သော မုနိသဒ္ဒါကို ငဲ့ကွက်၍ 'သဝါသနေ ကိလေသေ သော' ဟူ၍၎င်း (သာဓက ဖြစ်၏)။

Eso, ete. Esā, etā etāyo, etaṃ, etāni iccādi ṭa+nādesābhāvova viseso.

ဧသော၊ ဧတေ။ ဧသာ၊ ဧတာ၊ ဧတာယော၊ ဧတံ၊ ဧတာနိ စသည်ဖြင့် ဋ-အပြု၊ န-အပြု မရှိခြင်းသည်သာလျှင် ထူးခြားမှု ဖြစ်၏။

Ima si,

ဣမ-သဒ္ဒါမှ သိဝိဘတ်သက်သော် -

127. Simha+napuṃsakassā+yaṃ

၁၂၇. "သိမှနပုံသကဿာယံ" (သုတ်)

Imasaddassa anapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi. Ayaṃ, ime. Imaṃ, ime.

နပုံသကလိင် မဟုတ်သော ဣမသဒ္ဒါအား သိဝိဘတ်၌ 'အယံ' အပြု ဖြစ်၏။ (သိဝိဘတ်၌) အယံ၊ ဣမေ။ (ဒုတိယဝိဘတ်၌) ဣမံ၊ ဣမေ။

126. Nāmha+ni+mi

၁၂၆. "ဏာမှနိမိ" (သုတ်)

Imasaddassa [Pg.78] anitthiyaṃ nāmhi ana+imiiccādesā honti. ‘‘Ate+nā’’ti ene anena iminā. Himhi –

ဣတ္ထိလိင် မဟုတ်သော ဣမသဒ္ဒါအား နာဝိဘတ်၌ 'အန'၊ 'ဣမိ' ဟူသော အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'အတေနာ' သုတ်ဖြင့် ဧနပြုသော် ဧနေ၊ အနေန၊ ဣမိနာ။ ဟိဝိဘတ်၌ -

125. Imassā+nitthiyaṃ ṭe

၁၂၅. "ဣမဿာနိတ္ထိယံ ဋေ" (သုတ်)

Imassā+nitthiyaṃ ṭe hoti vā su+naṃ+hisu. ‘‘Nāmaggahaṇe liṅgavisiṭṭhassāpi gahaṇaṃ’’ti ñāyā ‘anitthiyaṃ’ti itthiliṅganisedhā imassāti nāmaggahaṇavisaye liṅgavisesitassa imasaddassāpi gahaṇaṃ. Tassa phalaṃ ‘‘tatassa no sabbāsu’’ tyādo liṅgattaye kāriyasiddhi. Ehi ebhi imehi imebhi. ‘‘Ṭa sasmāsmi’’miccādinā sabbassi+massa vā ṭādese assa imassa, vā ṭe esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ. Amhā asmā imamhā imasmā. Amhi asmiṃ imamhi imasmiṃ, esu imesu.

ဣတ္ထိလိင် မဟုတ်သော ဣမသဒ္ဒါအား သု၊ ဏံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ 'ဋေ' အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ 'နာမ်ကို ယူရာ၌ ထူးခြားသော လိင်ရှိသည်ကိုလည်း ယူရမည်' ဟူသော နည်းစနစ်အရ 'အနိတ္ထိယံ' ဟူသော ဣတ္ထိလိင် တားမြစ်ချက်ကြောင့် 'ဣမဿ' ဟူသော နာမ်ကို ယူခြင်း၌ လိင်ထူးခြားသော ဣမသဒ္ဒါကိုလည်း ယူအပ်၏။ ထိုသို့ ယူရခြင်း၏ အကျိုးကား 'တတဿ နော သဗ္ဗာသု' စသော သုတ်တို့၌ လိင်သုံးပါးလုံး၌ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းတည်း။ (ဟိဝိဘတ်၌) ဧဟိ၊ ဧဘိ၊ ဣမေဟိ၊ ဣမေဘိ။ 'ဋ သသ္မာသ္မိံ' စသည်ဖြင့် အလုံးစုံသော ဣမသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဋ-အပြု ဖြစ်သော် အဿ၊ ဣမဿ၊ အလိုအလျောက် ဋေ-အပြု ဖြစ်သော် ဧသံ၊ ဧသာနံ၊ ဣမေသံ၊ ဣမေသာနံ။ (ပဉ္စမီ၌) အမှာ၊ အသ္မာ၊ ဣမမှာ၊ ဣမသ္မာ။ (သတ္တမီ၌) အမှိ၊ အသ္မိံ၊ ဣမမှိ၊ ဣမသ္မိံ၊ ဧသု၊ ဣမေသု။

Itthiyaṃ ayaṃ, imā imāyo. Imaṃ, imā imāyo. Nā ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti ssā vā, vā ṭādese ‘‘ssa’’ miccādinā iādese ca kate assā imissā imāya, imāhi imābhi. Assā imissā assāya imissāya imāya. Naṃvacanassa sa+mādese imassa ca vā ṭādese assa ‘‘sunaṃhi sū’’ti dīghe ca kate āsaṃ, aññatra imāsaṃ imāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ imissaṃ assā imissā imāyaṃ imāya, imāsu.

ဣတ္ထိလိင်၌ အယံ၊ ဣမာ၊ ဣမာယော။ (ဒုတိယဝိဘတ်၌) ဣမံ၊ ဣမာ၊ ဣမာယော။ နာဝိဘတ်၌ 'ဿာ ဝါ တေ+တိ+မာ+မူဟိ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဿာ အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဋ-အပြု အလိုအလျောက် ဖြစ်သောအခါ 'ဿ' စသော သုတ်ဖြင့် ဣ-အပြု ပြုအပ်သည်ရှိသော် အဿာ၊ ဣမိဿာ၊ ဣမာယ။ (ဗဟုဝုစ်၌) ဣမာဟိ၊ ဣမာဘိ။ (စတုတ္ထီ ဧကဝုစ်၌) အဿာ၊ ဣမိဿာ၊ အဿာယ၊ ဣမိဿာယ၊ ဣမာယ။ ဏံဝိဘတ်အား သံအပြု၊ ဣမသဒ္ဒါအား အလိုအလျောက် ဋ-အပြု ဖြစ်၍ 'သုဏံဟိ သု' သုတ်ဖြင့် ဒီဃပြုအပ်သည်ရှိသော် အာသံ၊ အခြားအရာ၌ ဣမာသံ၊ ဣမာသာနံ။ သတ္တမီဝိဘတ်၌ အဿံ၊ ဣမိဿံ၊ အဿာ၊ ဣမိဿာ၊ ဣမာယံ၊ ဣမာယ၊ ဣမာသု။

Napuṃsake –

နပုံသကလိင်၌ -

201. Imassi+daṃ vā

၂၀၁. "ဣမဿိဒံ ဝါ" (သုတ်)

Aṃsisu [Pg.79] saha tehi imassi+daṃ hoti vā napuṃsake. Idaṃ imaṃ, ime imāni. Idaṃ imaṃ, ime imāni. Anena iminā iccādi pulliṅgasamaṃ.

နပုံသကလိင်၌ အံ၊ သိ ဝိဘတ်တို့သည် ထိုဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ဣမသဒ္ဒါအား 'ဣဒံ' အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဣဒံ၊ ဣမံ၊ ဣမေ၊ ဣမာနိ။ (ဒုတိယဝိဘတ်၌) ဣဒံ၊ ဣမံ၊ ဣမေ၊ ဣမာနိ။ အနေန၊ ဣမိနာ စသည်တို့သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူကုန်၏။

197. Ime+tāna+menā+nvādese dutiyāyaṃ

၁၉၇. "ဣမေတာနမေနာနွာဒေသေ ဒုတိယာယံ" (သုတ်)

Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāya+menādeso hoti. Imaṃ bhikkhuṃ vinaya+majjhāpaya, atho enaṃ dhamma+majjhāpaya. Ime bhikkhū vinaya+majjhāpaya, atho ene dhamma+majjhāpaya. Eva+metassa ca yojanīyaṃ.

ပြောဆိုပြီးသော အရာကို ထပ်မံ၍ ပြောဆိုခြင်း (အနွာဒေသ) အရာ၌ ဣမ၊ ဧတ သဒ္ဒါတို့၏ ဒုတိယဝိဘတ်အား 'ဧန' အပြု ဖြစ်၏။ သာဓက - 'ဣမံ ဘိက္ခုံ ဝိနယံ အဇ္ဈာပယ၊ အထော ဧနံ ဓမ္မံ အဇ္ဈာပယ' (ဤရဟန်းအား ဝိနည်းကို သင်ပေးလော့၊ ထို့ပြင် ဤရဟန်းအား တရားကို သင်ပေးလော့)။ 'ဣမေ ဘိက္ခူ ဝိနယံ အဇ္ဈာပယ၊ အထော ဧနေ ဓမ္မံ အဇ္ဈာပယ'။ ဤနည်းတူစွာ ဧတသဒ္ဒါ၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Amu si,

အမု-သဒ္ဒါမှ သိဝိဘတ်သက်သော် -

129. Massā+mussa

၁၂၉. "မဿာမုဿ" (သုတ်)

Anapuṃsakassā+mussa makārassa so hoti simhi. Asu, yo –

နပုံသကလိင် မဟုတ်သော အမုသဒ္ဒါ၏ မ-အက္ခရာအား သိဝိဘတ်၌ 'သော' အပြု ဖြစ်၏။ အသု။ ယောဝိဘတ်၌ -

86. Lopo+musmā

၈၆. "လောပေါမုသ္မာ" (သုတ်)

Niyamasutta+midaṃ, amusaddato yonaṃ lopo hoti niccaṃ pulliṅge. Dīghe amū. Jhalato yonaṃ ‘‘lopo’’ti lope siddhepi vo+pavādo+ya+mārambho.

ဤသုတ်သည် စည်းကမ်းသတ်မှတ်သော (နိယမ) သုတ် ဖြစ်၏။ ပုလ္လိင်၌ အမုသဒ္ဒါမှ ယောဝိဘတ်တို့အား အမြဲ ကျေ၏။ (ထို့နောက်) ဒီဃပြုသော် 'အမူ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဈလ' တို့မှ နောင်သော ယောဝိဘတ်တို့ကို 'လောပေါ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကျေခြင်း ပြီးသော်လည်း ဤသုတ်ကို အစပြုခြင်းသည် 'ဝါ' ၏ အပဝါဒ (ခြွင်းချက်) ဖြစ်၏။

Ārambho vacanampatti, lakkhaṇaṃ yogalakkhaṇaṃ;

Vākyaṃ satthañca iccādi, suttāna+mabhidhāyakā.

အစပြုခြင်း (အာရမ္ဘ)၊ စကားသို့ရောက်ခြင်း (ဝစနသမ္ပတ္တိ)၊ လက္ခဏာ (ယောဂလက္ခဏာ)၊ ဝါကျ၊ ကျမ်း စသည်တို့သည် သုတ်တို့၏ ဟောကြားကြောင်း (အနက်တို့) ဖြစ်ကုန်၏။

Amuṃ, amū. Amunā, amūhi amūbhi.

အမုံ၊ အမူ။ အမုနာ၊ အမူဟိ အမူဘိ။

87. Na no sassa

၈၇. သ-ဝိဘတ်၌ 'န' ကို 'နော' မဖြစ်။

Amusmā [Pg.80] sassa no na hoti. Amussa, amūsaṃ amūsānaṃ. ‘‘Nāsmāssā’’ti lato smāssa nā, amunā amumhā amusmā. Amumhi amusmiṃ, amūsu.

အမုသဒ္ဒါမှ သ-ဝိဘတ်၏ 'နော' အာဒေသသည် မဖြစ်။ အမုဿ၊ အမူသံ အမူသာနံ။ 'ဏာသ္မာဿာ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် လ-အက္ခရာ၏ နောင်၌ သ္မာဝိဘတ်အား 'ဏာ' အာဒေသပြု၍ အမုဏာ၊ အမုမှာ အမုသ္မာ။ အမုမှိ အမုသ္မိံ၊ အမူသု။

Itthiyaṃ asu, amū amuyo. Amuṃ, amū amuyo. Nā, ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti nādyekavacanānaṃ ssā vā, amussā amuyā, amūhi amūbhi. Amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ. Sattamiyaṃ amussaṃ amussā amuyaṃ amuyā, amūsu.

ဣတ္ထိလိင်၌ အသု၊ အမူ အမုယော။ အမုံ၊ အမူ အမုယော။ နာဝိဘတ်၌ 'ဿာ ဝါ တေတ္တိမာမူဟိ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် နာ-စသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့အား 'ဿာ' အာဒေသ ဝိကပ်ပြု၍ အမုဿာ အမုယာ၊ အမူဟိ အမူဘိ။ အမုဿာ အမုယာ၊ အမူသံ အမူသာနံ။ သတ္တမီဝိဘတ်၌ အမုဿံ အမုဿာ အမုယံ အမုယာ၊ အမူသု။

Napuṃsake –

နပုံသကလိင်၌ -

202. Amussā+duṃ

၂၀၂. အမုဿာဒုံ

Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake. Aduṃ, silopo, amuṃ. ‘‘Jhalā vā’’ti vāniādese amūni amū. Aduṃ amuṃ, amūni amū. Amunā iccādi pulliṅgasamaṃ.

နပုံသကလိင်၌ အံဝိဘတ်၊ သိဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ထိုအမုသဒ္ဒါအား 'အဒုံ' အာဒေသ ဝိကပ်ပြု၍ ဖြစ်၏။ အဒုံ၊ သိ-ချေ၍ အမုံ။ 'ဈလာ ဝါ' သုတ်ဖြင့် နိ-အာဒေသ ဝိကပ်ပြုသော် အမူနိ အမူ။ အဒုံ အမုံ၊ အမူနိ အမူ။ အမုနာ စသည်တို့သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူကုန်၏။

‘‘Sakatte’’ti kapaccaye –

'သကတ္ထေ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် က-ပစ္စည်း သက်သော် -

130. Ke vā

၁၃၀. ကေ ဝါ

Amu eva amukoti sakatthe kapaccaye taddhitavuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti silope ca kate ‘‘nimittābhāve nemittikassābhāvo’’ti ñāyā nimittabhūtassa sissā+bhāve nemittikassa ‘‘massā+mussā’’ti kattabbassa sakārassa nivuttīti ‘ke vā’ti vikappena massa sakārattha+ mida+māraddhaṃ[Pg.81]. Amussa massa ke sa hoti vā. Asuko amukā, asukā amukā. Asukaṃ amukaṃ iccādi.

အမုသည်ပင်လျှင် အမုက ဖြစ်၏ဟု မိမိအနက် (သကတ္ထ) ၌ က-ပစ္စည်းသက်၍ တဒ္ဓိတ်ဝုတ္တိဖြစ်သောကြောင့် 'ဧကတ္ထတာယံ' သုတ်ဖြင့် သိ-ဝိဘတ်ကို ချေသည်ရှိသော် 'အကြောင်းမရှိလျှင် အကျိုးမရှိ' ဟူသော နည်းဖြင့် အကြောင်းဖြစ်သော သိဝိဘတ် မရှိသဖြင့် အကျိုးဖြစ်သော 'မဿာမုဿာ' သုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော သကာရကို တားမြစ်ရန် 'ကေ ဝါ' သုတ်ဖြင့် ဝိကပ်အားဖြင့် မ-အက္ခရာ၏ သကာရပြုခြင်း အနက်အကျိုးကို အစပြုအပ်၏။ အမုသဒ္ဒါ၏ မ-အက္ခရာအား က-ပစ္စည်း၏ နောင်၌ 'သ' အာဒေသ ဝိကပ်ပြု၍ ဖြစ်၏။ အသုကော အမုကာ၊ အသုကာ အမုကာ။ အသုကံ အမုကံ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Kiṃ si.

ကိံ သဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ် သက်သော်။

198. Kissa ko sabbāsu

၁၉၈. ကိဿ ကော သဗ္ဗာသု

Sabbāsu vibhattīsu kissa ko hoti. Sisso, ko, ke. Kaṃ, ke. Kena, kehi kebhi.

ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ကိံသဒ္ဒါအား 'ကော' အာဒေသ ဖြစ်၏။ သိ-ချေ၍ ကော၊ ကေ။ ကံ၊ ကေ။ ကေန၊ ကေဟိ ကေဘိ။

199. Ki sasmiṃsu vā nitthiyaṃ

၁၉၉. ကိ သသ္မိံသု ဝါ နိတ္ထိယံ

Anitthiyaṃ kissa ki vā hoti sasmiṃsu. Kissa kassa, kesaṃ kesānaṃ. Kamhā kasmā. Kimhi kismiṃ kamhi kasmiṃ, kesu.

ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သော လိင်၌ သဝိဘတ်၊ သ္မိံဝိဘတ်တို့၌ ကိံသဒ္ဒါအား 'ကိ' အာဒေသ ဝိကပ်ပြု၍ ဖြစ်၏။ ကိဿ ကဿ၊ ကေသံ ကေသာနံ။ ကမှာ ကသ္မာ။ ကိမှိ ကိသ္မိံ ကမှိ ကသ္မိံ၊ ကေသု။

Itthiyaṃ vibhattīsu paresu kādese kate akārantattā majjhe āpaccayakaraṇa+maviruddhanti ā, kā, kāyo. Kaṃ, kā kāyo iccādi sabbāva.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဝိဘတ်တို့ နောင်၌ ရှိကုန်သော် 'ကာ' အာဒေသ ပြုပြီးသည်ရှိသော် အ-ကာရန် ဖြစ်သောကြောင့် အလယ်၌ 'အာ' ပစ္စည်း ပြုခြင်းသည် မဆန့်ကျင်ဟု ကာ၊ ကာယော။ ကံ၊ ကာ ကာယော စသည်တို့သည် အလုံးစုံပင် ဖြစ်ကုန်၏။

Napuṃsake –

နပုံသကလိင်၌ -

200. Ki+maṃsisu saha napuṃsake

၂၀၀. ကိမံသိသု သဟ နပုံသကေ

Aṃsisu saha tehi kiṃ saddassa kiṃhoti napuṃsake. Kādesassa sāmaññattā ‘‘visesavihitā vidhayo sāmaññavidhayo nisedhentī’’ti ñāyā kiṃādesena kādesanivutti. Kiṃ, kāni. Kiṃ, ke kāni. Kene+ccādi pubbeva.

နပုံသကလိင်၌ အံဝိဘတ်၊ သိဝိဘတ်တို့နှင့်တကွ ထိုကိံသဒ္ဒါအား 'ကိံ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ 'ကာ' အာဒေသသည် သာမညဖြစ်သောကြောင့် 'ထူးခြားစွာ ပညတ်အပ်သော ဝိဓိတို့သည် အများဆိုင်ရာ သာမညဝိဓိတို့ကို တားမြစ်ကုန်၏' ဟူသော နည်းဖြင့် 'ကိံ' အာဒေသဖြင့် 'ကာ' အာဒေသကို တားမြစ်၏။ ကိံ၊ ကာနိ။ ကိံ၊ ကေ ကာနိ။ ကေန စသည်တို့သည် ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသည်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Ekasaddo [Pg.82] saṃkhyā+tulya+ñña+sahāyavacano. Yadā saṃkhyāvacano, tadā ekavacananto, atra ekasaddo saṃkhyeyyavāpī. Aññatra tulyādīsu bahuvacanantopi. Eko, eke. Ekā, ekā ekāyo. Ekaṃ, ekāni+ccādi sabbasamaṃ tiliṅge.

ဧကသဒ္ဒါသည် အရေအတွက် (သင်္ချာ)၊ တူမျှခြင်း (တုလျ)၊ အခြား (အည)၊ အဖော် (သဟာယ) တို့ကို ဟောတတ်၏။ အရေအတွက်ကို ဟောသောအခါ ဧကဝုစ်အဆုံးရှိ၏။ ဤ၌ ဧကသဒ္ဒါသည် ရေတွက်အပ်သော တရား (သင်္ချေယျ) ကိုလည်း ဟော၏။ တူမျှခြင်းစသော အခြားအနက်တို့၌ ဗဟုဝုစ်အဆုံးလည်း ရှိ၏။ ဧကော၊ ဧကေ။ ဧကာ၊ ဧကာ ဧကာယော။ ဧကံ၊ ဧကာနိ စသည်တို့သည် လိင်သုံးပါးလုံး၌ အလုံးစုံ တူညီကုန်၏။

Tulye eko vilāso dvinnaṃ kumārānaṃ, eke vaṇṇasaddā dvinnaṃ kumārānaṃ. Aññatthe eko ācariyo eva+māha, eke ācariyā eva+māhaṃsu. Asahāyate ekova araññaṃ pavisitvā.

တူမျှခြင်းအနက်၌ - 'ဧကော ဝိလာသော ဒွိန္နံ ကုမာရာနံ' (သူငယ်နှစ်ယောက်တို့၏ အမူအရာသည် တူညီ၏)၊ 'ဧကေ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါ ဒွိန္နံ ကုမာရာနံ' (သူငယ်နှစ်ယောက်တို့၏ အဆင်းအသံတို့သည် တူညီကုန်၏)။ အခြားအနက်၌ - 'ဧကော အာစရိယော ဧဝမာဟ' (အခြားသော ဆရာတစ်ယောက်သည် ဤသို့ ဆို၏)၊ 'ဧကေ အာစရိယာ ဧဝမာဟံသု' (အခြားသော ဆရာတို့သည် ဤသို့ ဆိုကုန်၏)။ အဖော်မရှိခြင်း (အသဟာယ) အနက်၌ - 'ဧကောဝ အရညံ ပဝိသိတွာ' (အဖော်မရှိဘဲ တစ်ယောက်တည်းသာလျှင် တောသို့ ဝင်၍)။

Eko, eke. Ekā, ekā ekāyo. Ekaṃ ekāni+ccādi sabbasamaṃ tiliṅge. Ssā+ssaṃsu pana ‘‘ssa’’mādinā i, ekissā ekāya, ekissaṃ ekāyaṃ ekāya.

ဧကော၊ ဧကေ။ ဧကာ၊ ဧကာ ဧကာယော။ ဧကံ၊ ဧကာနိ စသည်တို့သည် လိင်သုံးပါးလုံး၌ အလုံးစုံ တူညီကုန်၏။ သို့သော် ဿာဝိဘတ်၊ ဿံဝိဘတ်တို့၌ 'ဿ' စသော သုတ်ဖြင့် ဣကာရပြု၍ ဧကိဿာ ဧကာယ၊ ဧကိဿံ ဧကာယံ ဧကာယ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။

Idha attaparagāravavasena ekassāpi ‘‘amhākaṃ rañño’’tipi ‘‘eke ācariyā’’tipi bahuvacanassa lokena icchitattā bahulavidhānā bahuvacaneneva sijjhati.

ဤ၌ မိမိနှင့် သူတစ်ပါးကို ရိုသေခြင်းအားဖြင့် တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်သော်လည်း 'အမှာကံ ရညော' (ငါတို့၏ မင်းအား) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဧကေ အာစရိယာ' (အချို့သော ဆရာတို့) ဟူ၍လည်းကောင်း ဗဟုဝုစ်ကို လောက၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဗဟုလဝိဓာနနည်းဖြင့် ဗဟုဝုစ်ဖြင့်သာလျှင် ပြီး၏။

Tumha+amhasaddā aliṅgā, tathā ubha+kati+dvisaddā, pañcādayo aṭṭhārasantā ca. Tumha si, amha si.

တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့သည် လိင်မရှိကုန်၊ ထို့အတူ ဥဘသဒ္ဒါ၊ ကတိသဒ္ဒါ၊ ဒွိသဒ္ဒါနှင့် ငါးမှစ၍ တစ်ဆယ့်ရှစ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း လိင်မရှိကုန်။ တုမှသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ်၊ အမှသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ် သက်သော်။

212. Tumhassa tuvaṃtva+mamhi ca

၂၁၂. တုမှဿ တုဝံတွမမှိ စ

Amhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃ+tvaṃ honti. Tuvaṃ tvaṃ.

အံဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ သိဝိဘတ်၌လည်းကောင်း ဝိဘတ်နှင့်တကွသော တုမှသဒ္ဒါအား 'တုဝံ'၊ 'တွံ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တုဝံ၊ တွံ။

211. Simha+haṃ

၂၁၁. သိမှဟံ

Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti. Ahaṃ, yevasve+ṭa, tu mhe.

သိဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အမှသဒ္ဒါအား 'အဟံ' ဖြစ်၏။ အဟံ။ ယောဝိဘတ်တို့၌ 'တုမှေ' ဖြစ်၏။

2,209. Maya+masmā+mhassa

၂,၂၀၉. မယမသ္မာမှဿ

Yosva+mhassa [Pg.83] savibhattissa maya+masmā vā honti yathākkamaṃ. Mayaṃ amhe.

ယောဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော အမှသဒ္ဒါအား အစဉ်အတိုင်း 'မယ'၊ 'မသ္မာ' အာဒေသတို့သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ မယံ၊ အမှေ။

227. Aṃmhi taṃ+maṃ+tavaṃ+mamaṃ

၂၂၇. အံမှိ တံမံတဝံမမံ

Aṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ+maṃ+tavaṃ+mamaṃ honti yathākkamaṃ. Taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ.

အံဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့အား အစဉ်အတိုင်း 'တံ'၊ 'မံ'၊ 'တဝံ'၊ 'မမံ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တံ၊ မံ၊ တဝံ၊ မမံ။

231. Dutiyā yomhi vā

၂၃၁. ဒုတိယာ ယောမှိ ဝါ

Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃ+ṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ tumhākaṃ tumhe, amhaṃ amhākaṃ amhe.

ဒုတိယဗဟုဝုစ်ဖြစ်သော ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့အား တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ 'ဏံ'၊ 'ဏာကံ' အာဒေသတို့သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ တုမှံ တုမှာကံ တုမှေ၊ အမှံ အမှာကံ အမှေ။

228. Nāsmāsu tayā+mayā

၂၂၈. ဏာသ္မာသု တယာမယာ

Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayā+mayā honti yathākkamaṃ. ‘‘Nāsmāsū’’ti bahuvacanesupi vibhattikkama+manapekkhitvā saddakkamena paccekaṃ dve dve honti.

နာဝိဘတ်၊ သ္မာဝိဘတ်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့အား အစဉ်အတိုင်း 'တယာ'၊ 'မယာ' အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဏာသ္မာသု' ဟု ဗဟုဝုစ်တို့၌လည်း ဝိဘတ်အစဉ်ကို ငဲ့ကွက်ခြင်းမပြုဘဲ သဒ္ဒါအစဉ်ဖြင့် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ နှစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏။

213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa

၂၁၃. တယာတယီနံ တွ ဝါ တဿ

Tumhassa tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā. Tvayā tayā, mayā. Tumhehi tumhebhi, amhehi amhebhi.

တုမှသဒ္ဒါ၏ တယာ၊ တယိ အာဒေသတို့၏ တကာရအား 'တွ' အာဒေသသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ တွယာ တယာ၊ မယာ။ တုမှေဟိ တုမှေဘိ၊ အမှေဟိ အမှေဘိ။

229. Tava+mama+tuyhaṃ+mayhaṃ se

၂၂၉. တဝမမတုယှံမယှံ သေ

Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ete ādesā honti yathākkamaṃ. Tava tuyhaṃ, mama mayhaṃ.

သဝိဘတ်၌ သဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ဤအာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ တဝ၊ တုယှံ၊ မမ၊ မယှံ။

211. Naṃsesva+smākaṃ+mamaṃ.

၂၁၁. နံသေသု သ္မာကံ မမံ။

Naṃsesva+mhassa [Pg.84] savibhattissa asmākaṃ+mamaṃ honti yathākkamaṃ. Mamaṃ.

နံဝိဘတ်၊ သဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် သဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါ၏ အစဉ်အတိုင်း အသ္မာကံ၊ မမံ အာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ မမံ။

230. Ṅaṃ+ṅākaṃ naṃmhi

၂၃၀. ငံ ၚာကံ နမှိ။

Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savitattīnaṃ ṅaṃ+ṅākaṃ honti paccekaṃ. Tumhaṃ tumhākaṃ amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ. Kaccāyane ekavacanassa aṃvidhānatthaṃ sutta+māraddhaṃ, ettha pana attagāravavasena aṃmhi tumhaṃ amhaṃbhi sijjhanti bahulādhikārā.

နံဝိဘတ်နှောင်းသော် ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ တစ်ခုစီတစ်ခုစီ ငံ၊ ငေါကံ အာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ တုမှံ၊ တုမှာကံ၊ အမှံ၊ အမှာကံ၊ အသ္မာကံ။ ကစ္စာယနကျမ်း၌ ဧကဝုစ်ကို အံဝိဘတ် ပြုလုပ်ခြင်းအကျိုးငှာ သုတ်ကို အစပြုအပ်၏၊ ဤ(မောဂ္ဂလ္လာန်)ကျမ်း၌မူကား မိမိကိုယ်ကို ရိုသေလေးစားသောအားဖြင့် အံဝိဘတ်နှောင်းသော်လည်း ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် တုမှံ၊ အမှံဟူ၍ ပြီးကုန်၏။

214. Smāmhi tvamhā

၂၁၄. သ္မာမှိ တွမှာ။

Smāmhi tumhassa savitattissa tvamhā hoti vā. Tvamhā tvayā tayā, mayā.

သ္မာဝိဘတ်နှောင်းသော် ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှသဒ္ဒါ၏ တွမှာ အာဒေသသည် အချို့သော် ဖြစ်၏။ တွမှာ၊ တွယာ၊ တယာ၊ မယာ။

226. Smimhi tumhamhānaṃ tayi+mayi

၂၂၆. သ္မိမှိ တုမှမှာနံ တယိ မယိ။

Smimhi tumhaamhasaddānaṃsavibhattīnaṃ tayi+mayi hoti yathākkamaṃ. Tvayi tayi, mayi. Tumhesu.

သ္မိံဝိဘတ်နှောင်းသော် ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အစဉ်အတိုင်း တယိ၊ မယိ အာဒေသသည် ဖြစ်၏။ တွယိ၊ တယိ၊ မယိ။ တုမှေသု။

203. Sumhā+mhassā+smā

၂၀၃. သုမှာမှဿာသ္မာ။

Amhassa asmā hoti vā sumhi. Asmāsu amhesu. Sabbādayo vutta+mapekkhantā vakkhamānaṃ vāti ida+mesaṃ lakkhaṇaṃ.

သုဝိဘတ်နှောင်းသော် အမှသဒ္ဒါ၏ အသ္မာ အာဒေသသည် အချို့သော် ဖြစ်၏။ အသ္မာသု၊ အမှေသု။ သဗ္ဗစသော သဒ္ဒါတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသောအရာကို ငဲ့ကွက်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ဟောလတ္တံ့သော "ဝါ" ဟူသော ဤစကားသည် ထိုသဒ္ဒါတို့၏ အမှတ်အသား လက္ခဏာဖြစ်၏။

232. Apādādo padate+kavākyeti

၂၃၂. အပါဒါဒေါ ပဒတေကဝါကျေတိ။

Adhikāro. Ettha pādo nāma gāthāya catutthaṃso, tasmā ‘‘tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’’ti ettha vo na hoti. Ettha padanti vutta saddo sabhāvato –

ဤသည်ကား အဓိကာရသုတ် ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ "ပါဒ" မည်သည် ဂါထာ၏ လေးပုံတစ်ပုံ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကံ" ဟူသော ဤနေရာ၌ "ဝေါ" အာဒေသ မဖြစ်ချေ။ ဤသုတ်၌ "ပဒ" ဟု ဆိုအပ်သော သဒ္ဒါသည် သဘောအားဖြင့် -

Ākāsavāyuppabhavo [Pg.85] sarīrā,Samuccaraṃ vatta+mupeti nādo;

Ṭhānantare suppaṭihaññamāno,Vaṇṇatta+māgacchati so tu saddoti –

"ကောင်းကင် လေတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာလျက်၊ ကိုယ်ခန္ဓာမှ ဖြစ်ပွား၍ အသံဟူသော အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ ဌာန်ကရိုဏ်းတို့၌ ကောင်းစွာ ရိုက်ခတ်အပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုအသံသည် အက္ခရာအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ ထိုအသံကို သဒ္ဒါ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟူ၍ -

Vuttattā ekeko vaṇṇo saddo nāma, tabbaṇṇasamūho padaṃ, tappadasamūho vākyañca. Tathā hi –

ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုချင်းစီသော အက္ခရာသည် သဒ္ဒါမည်၏၊ ထိုအက္ခရာတို့၏ အပေါင်းသည် ပုဒ်မည်၏၊ ထိုပုဒ်တို့၏ အပေါင်းသည် ဝါကျမည်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏ -

Vitatyantaṃ padaṃ tassa, ca yo vākyanti manvayaṃ;

Upacārā vaṇṇasadda-vāccaṃ taṃ na pariccaje.

ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အရာသည် ပုဒ်မည်၏၊ ထိုပုဒ်၏ အစဉ်အဆက်သည် ဝါကျမည်၏ဟု ပညာရှိတို့ ယူဆကုန်၏။ ဥပစာအားဖြင့် အက္ခရာသဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော ထိုပုဒ်ဝါကျကို မစွန့်အပ်ရာ။

Taṃ padañca –

ထိုပုဒ်သည်လည်း -

Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ, nāmā+khyāto+pasaggajaṃ;

Nipātajañca taññū hi, asso khalvā+bhidhāvatīti.

"ပုဒ်သည် နာမ်ပုဒ်၊ အာချာတ်ပုဒ်၊ ဥပသရဂ်ပုဒ်၊ နိပါတ်ပုဒ်ဟူ၍ လေးပါးအပြားရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုပုဒ်လေးပါးကို သိသောသူတို့သည် 'အဿော ခလု အာဘိဓာဝတိ' ဟု ဥပမာပြကုန်၏" ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Taṃ vākyañca –

ထိုဝါကျသည်လည်း -

Ekākhyāto padaccayo, siyā vākyaṃ sakārakoti –

"အာချာတ်ပုဒ်တစ်ခုရှိ၍ ကာရကနှင့်တကွဖြစ်သော ပုဒ်တို့၏ အပေါင်းသည် ဝါကျဖြစ်ရာ၏" ဟူ၍ -

Vuttaṃ. Tasmā ‘‘vibhatyantaṃ padaṃ, padasamūho vākya’’nti ca vuccati.

ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါသည် ပုဒ်မည်၏၊ ပုဒ်တို့၏အပေါင်းသည် ဝါကျမည်၏" ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။

233. Yonaṃhisva+pañcamyā vo+no

၂၃၃. ယောနံဟိသွပဉ္စမျာ ဝေါနော။

Apañcamiyāyonaṃhisva+pādādo vattamānānaṃ padasmā paresa+mekavākye ṭhitānaṃ tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vo+no honti vā yathākkamaṃ. Gāmaṃ vo gaccheyyātha, gāmaṃ tumhe gaccheyyātha. Gāmaṃ no gaccheyyāma, gāmaṃ amhe gaccheyyāma. Pahāya vo gamissāmi, mā no vikantiṃsu. Dīyate vo, dīyate tumhaṃ. Dīyate [Pg.86] no, dīyate amhaṃ. Tuṭṭho+smi vo pakatiyā, tuṭṭho+smi tumhaṃ. Satthā no bhagavā, eso amhākaṃ satthā. Kataṃ vo, kataṃ tumhehi. Kataṃ no, kataṃ amhehi.

ပဉ္စမီဝိဘတ်မှတစ်ပါးကုန်သော ယော၊ နံ၊ ဟိဝိဘတ်တို့နှောင်းသော်၊ ပါဒ၏အစ၌ မဟုတ်မူ၍ အခြားပုဒ်၏နောက်၌ တစ်ခုတည်းသော ဝါကျ၌ တည်ကုန်သော ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ဝေါ၊ နော အာဒေသတို့သည် အချို့သော် ဖြစ်ကုန်၏။ ဂါမံ ဝေါ ဂစ္ဆေယျာထ၊ ဂါမံ တုမှေ ဂစ္ဆေယျာထ။ ဂါမံ နော ဂစ္ဆေယျာမ၊ ဂါမံ အမှေ ဂစ္ဆေယျာမ။ ပဟာယ ဝေါ ဂမိဿာမိ၊ မာ နော ဝိကန္တိံသု။ ဒီယတေ ဝေါ၊ ဒီယတေ တုမှံ။ ဒီယတေ နော၊ ဒီယတေ အမှံ။ တုဋ္ဌောသ္မိ ဝေါ ပကတိယာ၊ တုဋ္ဌောသ္မိ တုမှံ။ သတ္ထာ နော ဘဂဝါ၊ ဧသော အမှာကံ သတ္ထာ။ ကတံ ဝေါ၊ ကတံ တုမှေဟိ။ ကတံ နော၊ ကတံ အမှေဟိ။

234. Te+me nāse

၂၃၄. တေမေ နာသေ။

Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ dasmā paresa+mekavākye ṭhitānaṃ tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ te+me vā honti yathākkamaṃ. Kataṃ te, kataṃ tayā. Kataṃ me, kataṃ mayā. Dīyate te, dīyate tava. Dīyate me, dīyate mama. Dhanaṃ te, dhanaṃ tava. Dhanaṃ me, dhanaṃ mama.

နာဝိဘတ်နှင့် သဝိဘတ်တို့နှောင်းသော်၊ ပါဒ၏အစ၌ မဟုတ်မူ၍ အခြားပုဒ်၏နောက်၌ တစ်ခုတည်းသော ဝါကျ၌ တည်ကုန်သော ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အစဉ်အတိုင်း တေ၊ မေ အာဒေသတို့သည် အချို့သော် ဖြစ်ကုန်၏။ ကတံ တေ၊ ကတံ တယာ။ ကတံ မေ၊ ကတံ မယာ။ ဒီယတေ တေ၊ ဒီယတေ တဝ။ ဒီယတေ မေ၊ ဒီယတေ မမ။ ဓနံ တေ၊ ဓနံ တဝ။ ဓနံ မေ၊ ဓနံ မမ။

237. Na ca+vā+hā+he+vayoge

၂၃၇. န စဝါဟာဟေဝယောဂေ။

Cādīhi yoge tumhaamhasaddānaṃ vo+no, te+me na honti. Gacchāma tumhe ca mayañca, passati tumhe ca amhe ca, kataṃ tumhehi ca amhehi ca, dīyate tumhañca amhañca, dhanaṃ tumhañca amhañca, kataṃ tayā ca mayā ca, dīyate tava ca mama ca, dhanaṃ tava ca mama ca. Evaṃ vādiyogepi.

စသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော် တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဝေါ၊ နော၊ တေ၊ မေ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်။ ဂစ္ဆာမ တုမှေ စ မယဉ္စ၊ ပဿတိ တုမှေ စ အမှေ စ၊ ကတံ တုမှေဟိ စ အမှေဟိ စ၊ ဒီယတေ တုမှဉ္စ အမှဉ္စ၊ ဓနံ တုမှဉ္စ အမှဉ္စ၊ ကတံ တယာ စ မယာ စ၊ ဒီယတေ တဝ စ မမ စ၊ ဓနံ တဝ စ မမ စ။ ဤအတူ ဝါသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌လည်း ဖြစ်၏။

235. Anvādese

၂၃၅. အနွာဒေသေ။

Kathitānukathitavisaye tumhaamhasaddānaṃ ādesā niccaṃ honti punabbidhānā. Gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho. Anvādese atho athoti vāradvayābhāvā niccanti vuttaṃ. Athosaddo kathitasseva puna kathanato anvādesajotako.

ပြောကြားအပ်ပြီးသောအရာကို တစ်ဖန်ထပ်၍ ပြောကြားခြင်းဟူသော (အနွာဒေသ) အရာ၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ ဝိဓာန်ပြုခြင်းကြောင့် တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် အမြဲဖြစ်ကုန်၏။ ဂါမော တုမှံ ပရိဂ္ဂဟော၊ အထော ဇနပဒေါ ဝေါ ပရိဂ္ဂဟော။ အနွာဒေသအရာ၌ "အထော အထော" ဟု နှစ်ကြိမ်ရှိခြင်း မရှိသောကြောင့် "အမြဲဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ အထောသဒ္ဒါသည် ပြောကြားအပ်ပြီးသောအရာကို တစ်ဖန်ထပ်၍ ဆိုခြင်းကြောင့် အနွာဒေသကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါဖြစ်၏။

236. Sapubbā paṭhamantā vā

၂၃၆. သပုဗ္ဗာ ပဌမန္တာ ဝါ။

Vijjamānapubbasmā [Pg.87] paṭhamantā paresaṃ tumhāmhānaṃ ādesā vā honti anvādese. Gāme paṭo tumhākaṃ atho nagare kambalo vo atho nagare kambalo tumhākaṃ, athoti anukathanavāradvayattā vikappo sapubbāti kiṃ, paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo. Paṭhamantāti kiṃ, paṭo nagare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo.

အနွာဒေသအရာ၌ ရှေ့၌ရှိသောပုဒ်နှင့်တကွဖြစ်သော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏နောက်၌ ရှိကုန်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် အချို့သော် ဖြစ်ကုန်၏။ ဂါမေ ပဋော တုမှာကံ အထော နဂရေ ကမ္ဗလော ဝေါ၊ သို့မဟုတ် အထော နဂရေ ကမ္ဗလော တုမှာကံ။ "အထော" ဟု တစ်ဖန်ဆိုခြင်း နှစ်ကြိမ်ရှိသောကြောင့် ဝိကပ် (အချို့အပြား) ဖြစ်၏။ "သပုဗ္ဗာ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ပဋော တုမှာကံ၊ အထော ကမ္ဗလော ဝေါ။ "ပထမန္တာ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ပဋော နဂရေ တုမှာကံ၊ အထော ကမ္ဗလော ဂါမေ ဝေါ။

238. Dassanatthe+nālocane

၂၃၈. ဒဿနတ္ထေနာလောစနေ။

Dassanatthe ālovacanavajjite payujjamāne tumhaamhāna+mādesā na honti. Gāmo tumhe uddissa āgato, gāmo amhe uddissa āgato. Anālocaneti kiṃ, gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti.

ကြည့်ရှုခြင်းဟူသောအနက်၌ ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်းကို ကြဉ်၍ သုံးစွဲအပ်သည်ရှိသော် တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်။ ဂါမော တုမှေ ဥဒ္ဒိဿ အာဂတော၊ ဂါမော အမှေ ဥဒ္ဒိဿ အာဂတော။ "အနာလောစနေ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ဂါမော ဝေါ အာလောစေတိ၊ ဂါမော နော အာလောစေတိ။

239. Āmantaṇaṃ pubba+masantaṃva

၂၃၉. အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗမသန္တံဝ။

Āmantaṇaṃ pubba+vijjamānaṃ viya hoti tumhāmhāna+mādesavisaye. Devadatta tava pariggaho. Āmantaṇanti kiṃ, kambalo te pariggaho.

တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသဖြစ်ရာအရာ၌ ရှေ့၌ရှိသော အာလုပ် (ခေါ်ခြင်း) ပုဒ်သည် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဒေဝဒတ္တ တဝ ပရိဂ္ဂဟော။ "အာမန္တဏံ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ကမ္ဗလော တေ ပရိဂ္ဂဟော။

240. Na sāmaññavacana+mekatthe

၂၄၀. န သာမညဝစနမေကတ္ထေ။

Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacana+māmantaṇaṃ ekatthe asantaṃ viya na hoti māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parāmanthaṇe asatipi pubba+mupādāya ādeso.

သာမန်အားဖြင့် ဟောတတ်သော အာလုပ်ပုဒ်သည် နောက်ပုဒ်နှင့် အနက်တူညီသော (သမာနာဓိကရဏ) အရာ၌ မရှိသကဲ့သို့ မဖြစ်။ မာဏဝက ဇဋိလက တေ ပရိဂ္ဂဟော။ ရှေ့ပုဒ်ကို အမှီပြု၍ အာဒေသ ဖြစ်၏။

241. Bahūsu vā

၂၄၁. ဗဟူသု ဝါ။

Bahūsu [Pg.88] vattamāna+māmantaṇaṃ sāmaññavacana+mekatthe asantaṃ viya vā na hoti. ‘‘Siddhe satyārambho nīyamāya vā vikappāyavā’’ti vuttattā vikappattha+midaṃ. Brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho.

များစွာသော အနက်တို့၌ ဖြစ်သော သာမန်ဟော အာလုပ်ပုဒ်သည် အနက်တူသောအရာ၌ မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းသည် အချို့သော် မဖြစ်။ "ပြီးပြီးသား ဖြစ်ပါလျက် တစ်ဖန်အားထုတ်ခြင်းသည် နိယမအကျိုးငှာသော်လည်းကောင်း၊ ဝိကပ်အကျိုးငှာသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤသုတ်သည် ဝိကပ်ပြုခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ဗြာဟ္မဏာ ဂုဏဝန္တော တုမှာကံ ပရိဂ္ဂဟော၊ ဗြာဟ္မဏာ ဂုဏဝန္တော ဝေါ ပရိဂ္ဂဟော။

Ubha+katisaddā bahuvacanantā. ‘‘Ubha+gohi ṭo’’ti yonaṃ ṭo, ubho. Kathaṃ ‘‘ubhayo vasemase’’ti, ṭomhi yakārāgamo. Ubho.

ဥဘ၊ ကတိ သဒ္ဒါတို့သည် ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိကုန်၏။ "ဥဘဂေါဟိ ဋော" ဟူသော သုတ်ဖြင့် ယောဝိဘတ်ကို ဋောပြုသော် "ဥဘော" ဟု ပြီး၏။ "ဥဘယော ဝသေမသေ" ဟူသော နေရာ၌ အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း၊ ဋောအာဒေသနှောင်းသော် ယကာရလာတ် ဖြစ်၏။ ဥဘော။

59. Suhisu+bhasso

၅၉. သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ဥဘသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသရသည်) ‘ဩ’ ဖြစ်၏။

Ubhassa suhisvo hoti. Ubhohi ubhobhi.

ဥဘသဒ္ဒါ၏ သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ‘ဩ’ ဖြစ်၏။ ဥဘောဟိ၊ ဥဘောဘိ။

50. Ubhi+nnaṃ

၅၀. ဥဘိန်ဏံ (သုတ်)။

Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti. Ubhinnaṃ, ubhosu.

ဥဘသဒ္ဒါနှင့် နံဝိဘတ်တို့၏ နေရာ၌ ‘ဣန္နံ’ ဖြစ်၏။ ဥဘိန်ဏံ၊ ဥဘောသု။

168. Ṭi katimhā

၁၆၈. တိ ကတိမှာ (သုတ်)။

Katimhā yonaṃ ṭi hoti. Kati, kati. Jhato yolopapasaṅge dīghanivattanatthaṃ ṭiādeso. Katīhi katībhi. ‘‘Bahukatinnaṃ’’ti nuka, katinnaṃ, katīsu.

ကတိသဒ္ဒါမှ ယောဝိဘတ်တို့၏ ‘တိ’ အာဒေသဖြစ်၏။ ကတိ၊ ကတိ။ ဈသညာရှိသဖြင့် ယောဝိဘတ် ကျေရမည့်အခြေအနေ၌ ဒီဃပြုခြင်းကို တားမြစ်ရန် ‘တိ’ အာဒေသပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ကတီဟိ၊ ကတီဘိ။ “ဗဟုကတိန္နံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နုကလာပ်လာ၍ ကတိန္နံ၊ ကတီသု။

1,54. Vicchā+bhikkhaññesu dve

၁,၅၄. ဝိစ္ဆာဘိက္ခညေသု ဒွေ (သုတ်)။

Vicchāya+mābhikkhaññe ca dve rūpāni honti. Kriyā+guṇa+dabbehi byāpetu+micchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcanti, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ. Ābhikkhaññaṃ=ponopuññaṃ, pacati pacati, papacati papacati.

ဝိစ္ဆာ (အဖန်တလဲလဲ ပြန့်နှံ့စေလိုခြင်း) နှင့် အာဘိက္ခည (အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ဖြစ်ခြင်း) တို့၌ နှစ်ခုသော ရုပ် (နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကြိယာ၊ ဂုဏ်၊ ဒြပ်တို့ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေလိုသောဆန္ဒသည် ‘ဝိစ္ဆာ’ မည်၏။ ရုက္ခံ ရုက္ခံ သိဉ္စန္တိ (သစ်ပင်တိုင်း သစ်ပင်တိုင်းကို ရေလောင်းကုန်၏)၊ ဂါမော ဂါမော ရမဏီယော (ရွာတိုင်း ရွာတိုင်းသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ကောင်း၏)၊ ဂါမေ ဂါမေ ပါနီယံ (ရွာတိုင်း ရွာတိုင်း၌ သောက်ရေရှိ၏)။ အာဘိက္ခညံ = အဖန်တလဲလဲ အထပ်ထပ် ပြုခြင်း၊ ပစတိ ပစတိ (ချက်၏ ချက်၏)၊ ပပစတိ ပပစတိ။

1,55. Syādilopo pubbasse+kassa

၁,၅၅. သျာဒိလောပေါ ပုဗ္ဗဿေကဿ (သုတ်)။

Vicchāya+mekassa [Pg.89] dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekassa ekassāti dvitte ekekassa. Kathaṃ ‘‘matthakamatthakenā’’ti, ‘‘syādilopo pubbassā’’ti yogavibhāgā, yogavibhāgā ca iṭṭhapasiddhīti.

ဝိစ္ဆာအနက်၌ ဧကသဒ္ဒါကို နှစ်ကြိမ်ထပ် (ဒွိတ္တပြု) သောအခါ ရှေ့ဧကသဒ္ဒါ၏ သျာဒိဝိဘတ် ကျေ၏။ ‘ဧကဿ ဧကဿ’ ဟု နှစ်ကြိမ်ထပ်ရာ၌ ‘ဧကေကဿ’ ဟု ဖြစ်၏။ “မတ္ထကမတ္ထကေန” ဟူသော ပါဌ်သည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်းဟူမူ - “သျာဒိလောပေါ ပုဗ္ဗဿ” ဟု သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) ကြောင့် ပြီး၏၊ သုတ်ခွဲခြားခြင်းဖြင့် အလိုရှိသောရုပ်ကို ပြီးစေအပ်၏။

1,56. Sabbādīnaṃ vītihāre

၁,၅၆. သဗ္ဗာဒီနံ ဝီတိဟာရေ (သုတ်)။

Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti. Pubbassa syādilopo ca, aññassa aññassa bhojakā aññamaññassa bhojakā, evaṃ itarītarassa.

သဗ္ဗာဒိဂိုဏ်းဝင် သဒ္ဒါတို့သည် လဲလှယ်၍ ပြုလုပ်ခြင်း (ဝီတိဟာရ) အနက်၌ နှစ်ကြိမ်ထပ် (ဒွိတ္တ) ဖြစ်ကုန်၏။ ရှေ့သဒ္ဒါ၏ သျာဒိဝိဘတ်လည်း ကျေ၏။ ‘အညဿ အညဿ ဘောဇကာ’ ဟူသော နေရာ၌ ‘အညမညဿ ဘောဇကာ’ (အချင်းချင်းအား ကျွေးမွေးကုန်၏) ဟု ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ ‘ဣတရီတရဿ’ လည်း ဖြစ်၏။

1,57. Yāvabodhaṃ sambhame

၁,၅၇. ယာဝဗောဓံ သမ္ဘမေ (သုတ်)။

Turitenā+pāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃ sati vattu yāvantehi saddehi so+ttho viññāyate, tāvanto payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho, bhinno bhikkhusaṅgho.

လျင်မြန်စွာ ဘေးရန်အကြောင်းကို ပြသခြင်းသည် ‘သမ္ဘမ’ (ထိတ်လန့်ခြင်း) မည်၏၊ ထိုသမ္ဘမရှိလတ်သော် ပြောဆိုသူသည် ထိုအနက်ကို သိစေနိုင်သမျှသော သဒ္ဒါအရေအတွက်တို့ကို သုံးစွဲ၏။ သပ္ပေါ သပ္ပေါ သပ္ပေါ (မြွေ၊ မြွေ၊ မြွေ!)၊ ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု (သိလော့၊ သိလော့၊ သိလော့!)၊ ဘိန်နော ဘิက္ခုသံဃော၊ ဘိန်နော ဘိက္ခုသံဃော (သံဃာကွဲပြီ၊ သံဃာကွဲပြီ!)။

Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhala+cchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho.

ဘေးဖြစ်ခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ အလျင်အမြန်ဖြစ်ခြင်း၊ သိချင်စိတ်ရှိခြင်း၊ အံ့ဩခြင်း၊ ရွှင်လန်းခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်း၊ ကြည်ညိုခြင်းတို့၌ ပညာရှိသည် ထပ်ဆင့်၍ ပြောဆိုခြင်း (အာမေဍိတ) ကို ပြုရာ၏။

Saṅkhyākaṇḍa

သင်္ချာကဏ္ဍ။

Atha saṅkhyāsaddā vuccante. Ekādayo aṭṭhārasantā saṅkhyeyyavacanā. Vīsatiādayo ‘‘bhikkhūnaṃ vīsatī’’tiādīsu saṅkhyāvacanā, ‘‘vīsati bhikkhavo’’tiādīsu saṅkhyeyyavacanā. Ekasaddo sabbādīsu vuttova. Dvādayo aṭṭhārasantā bahuvacananthāva.

ယခုအခါ သင်္ချာသဒ္ဒါတို့ကို ဟောကြားပေအံ့။ ဧကသဒ္ဒါမှစ၍ အဋ္ဌာရသ (၁၈) အထိ သဒ္ဒါတို့သည် ရေတွက်အပ်သော အရာ (သင်္ချေယျ) ကို ဟောကုန်၏။ ဝီသတိ (၂၀) စသော သဒ္ဒါတို့သည် “ဘိက္ခူနံ ဝီသတိ” (ရဟန်းတို့၏ နှစ်ဆယ်) အစရှိသည်တို့၌ အရေအတွက် (သင်္ချာ) ကို ဟောကုန်၏၊ “ဝီသတိ ဘိက္ခဝေါ” (ရဟန်းနှစ်ဆယ်) အစရှိသည်တို့၌ ရေတွက်အပ်သောအရာ (သင်္ချေယျ) ကို ဟောကုန်၏။ ဧကသဒ္ဒါကို သဗ္ဗာဒိဂိုဏ်း၌ ဆိုခဲ့ပြီ။ ဒွိသဒ္ဒါမှစ၍ အဋ္ဌာရသအထိ သဒ္ဒါတို့သည် ဗခုဝုစ်အနက်ကိုသာ ဟောကုန်၏။

219. Yomhi dvinnaṃ duve+dve

၂၁၉. ယောမှိ ဒွိန္နံ ဒုဝေဒုဝေ (သုတ်)။

Yomhi [Pg.90] dvissa savibhattissa duve+dve honti paccekaṃ. Duve dve, duve dve, dvīhi dvībhi.

ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ဒွိသဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ ‘ဒုဝေ’ ‘ဒွေ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒုဝေ ဒွေ၊ ဒုဝေ ဒွေ၊ ဒွီဟိ ဒွီဘိ။

220. Duvinnaṃ naṃmhi vā

၂၂၀. ဒုဝိန္နံ နံမှိ ဝါ (သုတ်)။

Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā. Duvinnaṃ, aññatra –

နံဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ဒွိသဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ ‘ဒုဝိန္နံ’ အာဒေသသည် အလိုအလျောက် (ဝါ) ဖြစ်၏။ ဒုဝိန္နံ။ အခြားတစ်ပါးသော နည်း၌မူကား -

47. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ

၄၇. နံမှိ နုက ဒွါဒီနံ သတ္တရသန္နံ (သုတ်)။

Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattimhi. Ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho. Ettha nāgamo vibhattissa ādyāvayavo ce, ‘‘āgamā tagguṇībhūtā taggahaṇena gayhante’’ti ñāyā nāgamopi taṃgahaṇena gayhatīti ‘‘sunaṃhisū’’ti dīghappasaṅge pakatiyā antāvayavabhūte sarantatā natthīti na dīgho. Dvinnaṃ, dvīsu.

နံဝိဘတ်၌ ဒွိသဒ္ဒါမှစ၍ တစ်ဆယ့်ခုနစ်လုံးသော သင်္ချာသဒ္ဒါတို့၏ ‘နုက’ လာပ် (နုအာဂမ်) ဖြစ်၏။ ဥကာရသည် ရွတ်ဆိုခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏၊ ကကာရသည် အဆုံးအစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သောအနက်ရှိ၏။ ဤသုတ်၌ နုအာဂမ်သည် ဝိဘတ်၏ ရှေ့အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ငြားအံ့၊ “အာဂမ်တို့သည် ထိုအရာ၌ တစ်သားတည်းဖြစ်ကုန်လျက် ထိုအရာကို ယူခြင်းဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏” ဟူသော ဉာဏ် (နည်းလမ်း) အရ နုအာဂမ်ကိုလည်း ထိုဝိဘတ်အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်၏၊ သို့ဖြစ်၍ “သုနံဟိသု” သုတ်ဖြင့် ဒီဃပြုရန် ဆိုက်ရောက်သော်လည်း (ဒွိသဒ္ဒါ၏) အဆုံးအစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော သရမရှိသောကြောင့် ဒီဃမပြုရ။ ဒွိန္နံ၊ ဒွီသု။

207. Pume tayo+cattāro

၂၀၇. ပုမေ တယောစတ္တာရော (သုတ်)။

Yomhi savibhattīnaṃ ti+catunnaṃ tayo+cattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge. Tayo, tayo, tīhi tībhi.

ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တွင် ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတုသဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ‘တယော’ ‘စတ္တာရော’ ဖြစ်ကုန်၏။ တယော၊ တယော၊ တီဟိ တီဘိ။

49. Ṇṇaṃ+ṇṇannaṃ tito jhā

၄၉. ဏ္ဏံဏ္ဏန္နံ တိတော ဈာ (သုတ်)။

Jhasaññito tito naṃvacanassa ṇṇaṃ+ṇṇannaṃ honti. Tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīsu.

ဈသညာရှိသော တိသဒ္ဒါမှ နံဝိဘတ်၏ ‘ဏ္ဏံ’ ‘ဏ္ဏန္နံ’ ဖြစ်ကုန်၏။ တိဏ္ဏံ၊ တိဏ္ဏန္နံ၊ တီသု။

Itthiyaṃ –

ဣတ္ခိယံ (ဣတ္ထိလိင်၌) -

205. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ

၂၀၅. တိဿော စတဿော ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ (သုတ်)။

Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso+catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ. Tisso, tisso, tīhi tībhi.

ဣတ္ထိလိင်၌ ယောဝိဘတ်တွင် ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတုသဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ‘တိဿော’ ‘စတဿော’ ဖြစ်ကုန်၏။ တိဿော၊ တိဿော၊ တီဟိ တီဘိ။

204. Naṃmhi ticatunna+mitthiyaṃ tissa+catassā

၂၀၄. နံမှိ တိစတုန္နမိတ္ထိယံ တိဿာစတဿာ (သုတ်)။

Naṃmhi [Pg.91] ticatunnaṃ tissa+catassā honti+tthiyaṃ yathākkamaṃ. Naṃmhīti catutthīchaṭṭhīnaṃ sāmaññavacanaṃ, no ce naṃsūti vadati, yathākkamaṃti saddadvayāpekkhaṃ. Eva+mīdisa+maññampi. Tissannaṃ tīsu.

ဣတ္ထိလိင်၌ နံဝိဘတ်တွင် တိ၊ စတုသဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ‘တိဿာ’ ‘စတဿာ’ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘နံမှိ’ ဟု ဆိုခြင်းသည် စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်တို့ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုခြင်းဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ်က ‘နံသု’ ဟု ဆိုရာ၏၊ ‘ယထာက္ကမံ’ ဟု ဆိုခြင်းသည် သဒ္ဒါနှစ်လုံးကို ငဲ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့စသော အခြားသော သဒ္ဒါတို့၌လည်း နည်းတူမှတ်ရာ၏။ တိဿန္နံ၊ တီသု။

206. Tīṇi+cattāri napuṃsake

၂၀၆. တီဏိစတ္တာရိ နပုံသကေ (သုတ်)။

Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇi+cattāri honti napuṃsake. Tīṇi, tīṇi, tīhi iccādi pulliṅgeva.

နပုံသကလိင်၌ ယောဝိဘတ်တွင် ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတုသဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ‘တီဏိ’ ‘စတ္တာရိ’ ဖြစ်ကုန်၏။ တီဏိ၊ တီဏိ၊ တီဟိ စသည်တို့ကား ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။

Catu yo,

စတု ယော (သုတ်)။

208. Caturo vā catussa

၂၀၈. စတုရော ဝါ စတုဿ (သုတ်)။

Catussa savibhattissa yomhi caturo hoti vā pulliṅge. Caturo cattāro. Kathaṃ ‘‘caturo nimitte nāddasāsi’’nti, liṅgavipallāsena siddhaṃ, cattāri nimittānīti attho. Vipallāso tividho liṅgavipallāso vacanavipallāso vibhattivipallāsoti. Catūhi catūbhi. Catunnaṃ, catūsu.

ပုလ္လိင်၌ ယောဝိဘတ်တွင် ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော စတုသဒ္ဒါ၏ ‘စတုရော’ သည် အလိုအလျောက် (ဝါ) ဖြစ်၏။ စတုရော၊ စတ္တာရော။ “စတုရော နိမိတ္တေ နာဒ္ဒသာသိ” ဟူသော ပါဌ်၌ အဘယ်သို့ ပြီးသနည်းဟူမူ - လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) ဖြင့် ပြီး၏၊ ‘စတ္တာရိ နိမိတ္တာနိ’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဖောက်ပြန်ခြင်း (ဝိပလ္လာသ) သည် လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ ဝုစ်ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ ဝိဘတ်ဖောက်ပြန်ခြင်းဟု သုံးပါးရှိ၏။ စတူဟိ၊ စတူဘိ။ စတုန္နံ၊ စတူသု။

Itthiyaṃ catasso. Catasso. Catūhi catūbhi. Catassannaṃ. Catassannaṃ. Catūsu.

ဣတ္ခိလိင်၌ စတဿော။ စတဿော။ စတူဟိ၊ စတူဘိ။ စတဿန္နံ။ စတဿန္နံ။ စတူသု။

Napuṃsake cattāri. Cattāri. Catūhi catūbhi. Iccādi pumeva.

နပုံသကလိင်၌ စတ္တာရိ။ စတ္တာရိ။ စတူဟိ၊ စတူဘိ။ စသည်တို့ကား ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။

169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi

၁၆၉. ဋ ပဉ္စာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိ (သုတ်)။

‘‘Sutte liṅgavacanamatta’’nti ñāyā ṭa-iti vuttaṃ. Pañcādīhi cuddasahi saṅkhyāhi yonaṃ ṭa hoti. Pañca. Pañca. Yonaṃ ṭā+ṭenivatthanatthaṃ ṭa-vidhānaṃ.

‘‘သုတ်၌ လိင်နှင့် ဝစနမျှသာ’’ဟူသော နည်းစနစ်ကြောင့် ‘ဋ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သင်္ချာတို့မှ နောက်၌ ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့အား ‘ဋ’အပြု ဖြစ်၏။ ပဉ္စ၊ ပဉ္စ။ (ယောဝိဘတ်အား) ‘ဋာ’ ‘ဋေ’ အပြုတို့ကို တားမြစ်ရန်အလို့ငှာ ‘ဋ’ အပြုကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်း ဖြစ်၏။

90. Pañcādīnaṃ cuddasanna+ma

၉၀. ‘‘ပဉ္စာဒီနံ စုဒ္ဒသန္နမ’’။

Pañcādīnaṃ [Pg.92] cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Etta+dīghāpavādo+yaṃ. Apavādati bādhetīti apavādo. Tasmā ‘‘pakapyāpavādavisayamussaggā abhinivisante’’ti ñāyā ‘‘suhisva+sse’’ ‘‘sunaṃhisu’’ti ca ussaggā ‘‘pañcādīnaṃ cuddasanna+ma’’ iti apavādavisayaṃ na pavisanti, sāmaññattā. Eva+muparipi ‘‘pañcamiyaṃ parassa’’ ‘‘ādissā’’ti. Pañcahi pañcabhi pañcannaṃ. Pañcannaṃ. Pañcasu. Evaṃ chādayo aṭṭhārasantā.

ပဉ္စအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးခုသော သင်္ချာတို့၏ သု၊ ဏံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့ပတ်လုံး၌ ‘အ’အပြု ဖြစ်၏။ ဤသုတ်သည် ဒီဃပြုခြင်းကို တားမြစ်သော (ဒီဃာပဝါဒ) သုတ် ဖြစ်၏။ တားမြစ်တတ်၊ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် အပဝါဒမည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘ယေဘုယျအားဖြင့် အပဝါဒ (အထူးစည်းကမ်း) ၏ အရာသို့ ဥဿဂ္ဂ (သာမန်စည်းကမ်း) တို့သည် မသက်ဝင်ကုန်’’ဟူသော နည်းစနစ်ကြောင့် ‘‘သုဟိသွဿေ’’ ဟူသော သုတ်၊ ‘‘သုဏံဟိသု’’ ဟူသော သုတ်တည်းဟူသော ဥဿဂ္ဂ (သာမန်စည်းကမ်း) တို့သည် သာမန်မျှဖြစ်သောကြောင့် ‘‘ပဉ္စာဒီနံ စုဒ္ဒသန္နမ’’ဟူသော အပဝါဒ (အထူးစည်းကမ်း) ၏ အရာသို့ မသက်ဝင်ကုန်။ ဤအတူ နောက်၌လည်း ‘‘ပဉ္စမိယံ ပရဿ’’ ‘‘အာဒိဿာ’’ ဟူသော သုတ်တို့၌ သိအပ်၏။ ပဉ္စဟိ၊ ပဉ္စဘိ၊ ပဉ္စန္နံ၊ ပဉ္စန္နံ၊ ပဉ္စသု။ ဤနည်းတူ ၆ (ဆ) အစရှိသော ၁၈ (အဋ္ဌာရသ) အဆုံးရှိသော သင်္ချာတို့၌လည်း ဖြစ်၏။

‘‘Catthe’’ti eko ca dasa cāti cattasamāse ‘‘amādī’’ti ekena adhikā dasāti tatiyāsamāse vā kate ‘‘ekatthatāya’’nti vibhattilopo. Eva+mupari ca.

‘‘စတ္ထေ’’ဟူသော သုတ်၌ ‘ဧကော စ ဒသ စ’ (တစ်ခုလည်းဖြစ်၊ တစ်ဆယ်လည်းဖြစ်သော) ဟု စသဒ္ဒါဖြင့် စပ်သော သမာသ် (စတ္တသမာသ်) ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ‘ဧကေန အဓိကာ ဒသ’ (တစ်ခုလွန်သော တစ်ဆယ်) ဟု ‘အမာဒီ’သုတ်ဖြင့် တတိယာသမာသ်ကိုသော်လည်းကောင်း ပြုအပ်သည်ရှိသော် ‘‘ဧကတ္ထတာယံ’’ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်ချေခြင်း ဖြစ်၏။ ဤအတူ နောင်၌လည်း သိအပ်၏။

3,102. Ekaṭṭhāna+mā

၃,၁၀၂. ‘‘ဧကဋ္ဌာနမာ’’။

Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare.

‘ဒသ’သဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ‘ဧက’ ‘အဋ္ဌ’ သဒ္ဒါတို့အား ‘အာ’ အပြု ဖြစ်၏။

3,103. Ra saṃkhyāto vā

၃,၁၀၃. ‘‘ရ သင်္ချာတော ဝါ’’။

Saṃkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Sa ca ‘‘pañcamiyaṃ parassā’’ti vattamāne ‘‘ādissā’’ti dakārasseva hoti. Ekārasa ekādasa. Ekārasahi ekādasahi. Ekārasannaṃ ekādasannaṃ. Ekārasasu ekādasasu. Eva+mekādasaiccādipi.

သင်္ချာမှ နောက်၌ ရှိသော ‘ဒသ’သဒ္ဒါ၏ (ဒကာရအား) ‘ရ’ အပြုသည် ဝိဘာသာ (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ထို ‘ရ’ အပြုသည်လည်း ‘‘ပဉ္စမိယံ ပရဿ’’ဟူသော သုတ်သည် လိုက်သည်ရှိသော် ‘‘အာဒိဿာ’’ဟူသော သုတ်ကြောင့် ဒကာရအားသာ ဖြစ်၏။ ဧကာရသ၊ ဧကာဒသ။ ဧကာရသဟိ၊ ဧကာဒသဟိ။ ဧကာရသန္နံ၊ ဧကာဒသန္နံ။ ဧကာရသသု၊ ဧကာဒသသု။ ဤနည်းတူ ဧကာဒသအစရှိသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။

3,94. Ā saṃkhyāyā satādo nāññatthe

၃,၉၄. ‘‘အာ သင်္ချာယာ သတာဒေါ နာညတ္ထေ’’။

Saṃkhyāya+muttarapade [Pg.93] dvissā hoti asatādo nāññatthe.

သင်္ချာသဒ္ဒါ နောက်ပုဒ်၌ ရှိသော် ‘ဒွိ’သဒ္ဒါအား ‘အာ’အပြု ဖြစ်၏၊ သတ (တစ်ရာ) အစရှိသည်တို့မှ တစ်ပါးသောပုဒ် နောက်၌ ရှိသော်လည်းကောင်း၊ အခြားသော အနက်၌ မဟုတ်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Āviṭṭhaliṅgattā saṃkhyāyaṃ uttarapade saliṅgeneva visesanaṃ bhavati.

မိမိလိင်ကို အထင်အရှား ပြတတ်သော သဘော (အာဝိဋ္ဌလိင်) ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် သင်္ချာသဒ္ဒါ နောက်ပုဒ်၌ ရှိသော် မိမိ၏ လိင်ဖြင့်သာလျှင် ဝိသေသန (ထူးခြားစေသော ပုဒ်) ဖြစ်၏။

Suddhaṃ missañca saṃkiṇṇaṃ, upasajjanameva ca;

Āviṭṭha+matha vā+byattaṃ, chadhā liṅgaṃ vivaṃyate.

သုဒ္ဓလိင်၊ မိဿလိင်၊ သံကိဏ္ဏလိင်၊ ဥပသဇ္ဇနလိင်၊ အာဝိဋ္ဌလိင်၊ အဗျတ္တလိင်ဟူ၍ လိင်ကို ခြောက်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ခွဲခြားအပ်၏။

Ettha yathākkamaṃ rukkho latā paṇṇaṃti suddhaṃ. Ghaṭo ghaṭī, vajiro vajiraṃ, vedanā vedanaṃti missaṃ. Taṭo taṭī taṭaṃti saṃkiṇṇaṃ. Sukko paṭo, sukkā paṭi, sukkaṃ vatthaṃti upasajjanaṃ. Rājā saraṇaṃ, guṇo pamāṇaṃti āviṭṭhaṃ. Tuvaṃ ahaṃ kati pañcāti abyattaṃ. Iti liṅgaṃ veditabbaṃ. Dvādasa.

ထိုခြောက်ပါးတို့တွင် အစဉ်အတိုင်း- ရုက္ခော၊ လတာ၊ ပဏ္ဏံဟူသည် သုဒ္ဓလိင် မည်၏။ ဃဋော၊ ဃဋီ၊ ဝဇိရော၊ ဝဇိရံ၊ ဝေဒနာ၊ ဝေဒနံဟူသည် မိဿလိင် မည်၏။ တဋော၊ တဋီ၊ တဋံဟူသည် သံကိဏ္ဏလိင် မည်၏။ သုက္ကော ပဋော၊ သုက္ကာ ပဋိ၊ သုက္ကံ ဝတ္ထံဟူသည် ဥပသဇ္ဇနလိင် မည်၏။ ရာဇာ သရဏံ၊ ဂုဏော ပမာဏံဟူသည် အာဝိဋ္ဌလိင် မည်၏။ တုဝံ၊ အဟံ၊ ကတိ၊ ပဉ္စဟူသည် အဗျတ္တလိင် မည်၏။ ဤသို့ လိင်ကို သိအပ်၏။ ဒွါဒသ (တစ်ဆယ့်နှစ်)။

3,98. Bā cattālīsā do

၃,၉၈. ‘‘ဗာ စတ္တာလီသာ ဒေါ’’။

Dvissa bā vā hoti cattālīsā do nāññatthe. Rāde se bārasa.

‘ဒွိ’သဒ္ဒါအား စတ္တာလီသအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ တစ်ပါးသောပုဒ် နောက်၌ ရှိသော်လည်းကောင်း၊ အခြားသောအနက်၌ မဟုတ်သော်လည်းကောင်း ‘ဗာ’ အပြုသည် ဝါ (အဆန်း) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘ဒသ’သဒ္ဒါအား ‘ရ’အပြု၊ ‘သိ’ဝိဘတ်ချေခြင်း ရှိသော် ‘ဗာရသ’ (တစ်ဆယ့်နှစ်) ဟု ဖြစ်၏။

3,95. Tisse

၃,၉၅. ‘‘တိဿေ’’။

Saṃkhyāya+muttarapade tissa e hota+satādo nā+ññatthe.

သင်္ချာသဒ္ဒါ နောက်ပုဒ်၌ ရှိသော် ‘တိ’သဒ္ဒါအား ‘ဧ’အပြု ဖြစ်၏၊ သတ (တစ်ရာ) အစရှိသည်တို့မှ တစ်ပါးသောပုဒ် နောက်၌ ရှိသော်လည်းကောင်း၊ အခြားသောအနက်၌ မဟုတ်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

3,104. Chatīhi ḷo ca

၃,၁၀၄. ‘‘ဆတီဟိ ဠော စ’’။

Chatīhi parassa dasassa ḷo hoti ro ca. Teḷasa terasa.

‘ဆ’ ‘တိ’ သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိသော ‘ဒသ’သဒ္ဒါအား ‘ဠ’အပြုလည်းကောင်း၊ ‘ရ’အပြုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ တေဠသ၊ တေရသ (တစ်ဆယ့်သုံး)။

3,100. Catussa cuco dase

၃,၁၀၀. ‘‘စတုဿ စုစော ဒသေ’’။

Catussa cu+co honti vā dase pare. Dvitte cuddasa coddasa catuddasa.

‘ဒသ’သဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ‘စတု’သဒ္ဒါအား ‘စု’ ‘စော’ အပြုတို့သည် ဝါ (အဆန်း) အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ (ဒကာရကို) ဒွေးဘော်ပြုသော် ‘စုဒ္ဒသ’ ‘စောဒ္ဒသ’ ‘စတုဒ္ဒသ’ (တစ်ဆယ့်လေး) ဟု ဖြစ်ကုန်၏။

3,99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇa+pannā

၃,၉၉. ‘‘ဝီသတိဒသေသု ပဉ္စဿ ပဏ္ဏပန္နာ’’။

Vīsati [Pg.94] sesu paresu pañcassa paṇṇa+pannā honti yathākkamaṃ. Pannarasa pañcadasa.

‘ဝီသတိ’ ‘ဒသ’ သဒ္ဒါတို့ နောက်၌ ရှိသော် ‘ပဉ္စ’သဒ္ဒါအား အစဉ်အတိုင်း ‘ပဏ္ဏ’ ‘ပန္န’ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပန္နရသ၊ ပဉ္စဒသ (တစ်ဆယ့်ငါး)။

3,101. Chassa so

၃,၁၀၁. ‘‘ဆဿ သော’’။

Chassa so-icca+ya+mādeso hoti se pare. Soḷasa sorasa. Sattarasa sattadasa. ‘‘Ekaṭṭhāna+mā’’ti ā, aṭṭhārasa aṭṭhādasa.

‘ဒသ’ (သေ) သဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ‘ဆ’သဒ္ဒါအား ‘သော’ဟူသော ဤအပြုသည် ဖြစ်၏။ သောဠသ၊ သောရသ (တစ်ဆယ့်ခြောက်)။ သတ္တရသ၊ သတ္တဒသ (တစ်ဆယ့်ခုနစ်)။ ‘‘ဧကဋ္ဌာနမာ’’သုတ်ဖြင့် ‘အာ’ အပြုဖြစ်၍ ‘အဋ္ဌာရသ’ ‘အဋ္ဌာဒသ’ (တစ်ဆယ့်ရှစ်) ဟု ဖြစ်၏။

Ūnā ca sā vīsati cāti ‘‘visesana+mekatthene’’ti visesanasamāse ‘‘itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pume+vekatthe’’ti pumatte ca kate ekena ūnā vīsatīti tatiyāsamāse ekūnavīsati.

‘ဦနာ စ သာ ဝီသတိ စ’ (ယုတ်သည်လည်းဖြစ်သော ထိုဝီသတိလည်းဖြစ်သော) ဟု ‘‘ဝိသေသနမေကတ္ထေန’’သုတ်ဖြင့် ဝိသေသနသမာသ် (ကမ္မဓာရယသမာသ်) ကိုလည်းကောင်း၊ ‘‘ဣတ္ထိယံ ဘာသိတပုမိတ္ထီ ပုမေဝေကတ္ထေ’’သုတ်ဖြင့် ပုလ္လိင်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြုအပ်သည်ရှိသော် ‘ဧကေန ဦနာ ဝီသတိ’ (တစ်ခုယုတ်သော နှစ်ဆယ်) ဟု တတိယာသမာသ်ဖြင့် ‘ဧကူနဝီသတိ’ (တစ်ဆယ့်ကိုး) ဟု ဖြစ်၏။

Vīsatiādayo ānavutiyā itthiliṅge+kavacanā. Bho ekūnavīsati. Ekūnavīsatiṃ. Ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā. Ekūnavīsatyaṃ ekūnavīsatiyaṃ ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā. Matisamaṃ.

ဝီသတိအစရှိသော သင်္ချာတို့သည် နဝုတိ (ကိုးဆယ်) တိုင်အောင် ဣတ္ထိလိင် ဧကဝစနတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘော ဧကူနဝီသတိ၊ ဧကူနဝီသတိံ၊ ဧကူနဝီသတျာ၊ ဧကူနဝီသတိယာ၊ ဧကူနဝီသတျံ၊ ဧကူနဝီသတိယံ၊ ဧကူနဝီသတျာ၊ ဧကူနဝီသတိယာ။ ‘မတိ’သဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

Evaṃ vīsati, ekavīsati, dvāvīsati bāvīsati, tevīsati catuvīsatippabhutayo. Paṇṇaādese paṇṇavīsati pañcavīsati. Evaṃ chabbīsati, sattavīsati, aṭṭhavīsati.

ဤနည်းတူ ဝီသတိ (နှစ်ဆယ်)၊ ဧကဝီသတိ (နှစ်ဆယ့်တစ်ခု)၊ ဒွါဝီသတိ၊ ဗာဝီသတိ (နှစ်ဆယ့်နှစ်ခု)၊ တေဝီသတိ (နှစ်ဆယ့်သုံးခု)၊ စတုဝီသတိ (နှစ်ဆယ့်လေးခု) အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ပဏ္ဏ’အပြုရှိသော် ပဏ္ဏဝီသတိ၊ ပဉ္စဝီသတိ (နှစ်ဆယ့်ငါးခု)။ ဤနည်းတူ ဆဗ္ဗီသတိ (နှစ်ဆယ့်ခြောက်ခု)၊ သတ္တဝီသတိ (နှစ်ဆယ့်ခုနစ်ခု)၊ အဋ္ဌဝီသတိ (နှစ်ဆယ့်ရှစ်ခု)။

Ekena ūnā tiṃsati tiṃsā vāti ekūnatiṃsati ekūnatiṃsā vā. Karaṇe ekūnatiṃsāya. Ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāyaṃ. Evaṃ tiṃsatiṇiṃsāvabhutayo[Pg.95]. Tiṃsāsaddassa pana silope ‘‘dīghasso’’ti yogavibhāgā rasso, tiṃsa. Niggahītāgamo, tiṃsaṃ. Bhotiṃse+ccādi pumeva.

‘ဧကေန ဦနာ တိံသတိ၊ တိံသာ ဝါ’ ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ‘ဧကူနတိံသတိ’ သို့မဟုတ် ‘ဧကူနတိံသာ’ (နှစ်ဆယ့်ကိုး) ဟု ဖြစ်၏။ ကရဏဝိဘတ်၌ ဧကူနတိံသာယ။ ဧကူနတိံသာယ၊ ဧကူနတိံသာယ၊ ဧကူနတိံသာယ၊ ဧကူနတိံသာယံ။ ဤနည်းတူ တိံသတိ၊ တိံသာ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘တိံသာ’သဒ္ဒါ၏ ‘သိ’ဝိဘတ်ချေခြင်း ရှိသော် ‘‘ဒီဃဿော’’ဟူသော သုတ်ကို ယောဂဝိဘာဂ (သုတ်ခွဲခြင်း) ပြု၍ ရဿပြုသဖြင့် ‘တိံသ’ဟု ဖြစ်၏။ နိဂ္ဂဟိတလာဘ် (နိဂ္ဂဟိတအာဂုံ) သက်သော် ‘တိံသံ’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘ဘော တိံသ’အစရှိသည်တို့သည် ပုလ္လိင်ကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏။

Cattālīsādīsupi yathāsambhavaṃ evameva. Dvitte ekattiṃsati ekattiṃsā. Rassadvitte dvattiṃsati dvattiṃsa. Evaṃ tettiṃsati tettiṃsādayo yāva ekūnacattālīsati ekūnacattālīsā. Cattālīsāya simhi cattārīsā cattālīsā cattālīsaṃ, bho cattālīse+ccādi hoti. Evaṃ ekacattārīsā.

စတ္တာလီသ (လေးဆယ်) အစရှိသည်တို့၌လည်း အပ်သလို ဤနည်းအတိုင်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ ဒွေးဘော်ပြုသော် ဧကတ္တိံသတိ၊ ဧကတ္တိံသာ (သုံးဆယ့်တစ်ခု)။ ရဿပြု၍ ဒွေးဘော်ပြုသော် ဒွတ္တိံသတိ၊ ဒွတ္တိံသာ (သုံးဆယ့်နှစ်ခု)။ ဤနည်းတူ တေတ္တိံသတိ၊ တေတ္တိံသာ (သုံးဆယ့်သုံးခု) အစရှိသည်တို့သည် ဧကူနစတ္တာလီသတိ၊ ဧကူနစတ္တာလီသာ (သုံးဆယ့်ကိုးခု) တိုင်အောင် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘စတ္တာလီသာ’သဒ္ဒါမှ ‘သိ’ဝိဘတ်သက်သော် စတ္တာရီသာ၊ စတ္တာလီသာ၊ စတ္တာလီသံ၊ ဘော စတ္တာလီသ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းတူ ဧကစတ္တာရီသာ (လေးဆယ့်တစ်ခု)။

3,97. Dvīssā ca

၃,၉၇. ‘‘ဒွိဿာ စ’’။

Asatādo nāññatthe cattālīsādo dvissa e vā hoti ā ca. Dvecattālīsā dvecattālīsa dvecattālīsaṃ, evaṃ dvācattālīsa-iccādi. Dvecattārīsā dvecattārīsa dvecattārīsaṃ, evaṃ dvācattārīsā dvācattārīsa iccādi. Cattālīsati ekacattālīsati dvecattālīsati dvācattālīsati iccādi ekūnavīsatisamaṃ.

သတ (တစ်ရာ) အစရှိသည်တို့မှ တစ်ပါးသောပုဒ် နောက်၌ ရှိသော်လည်းကောင်း၊ အခြားသောအနက်၌ မဟုတ်သော်လည်းကောင်း စတ္တာလီသအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ ရှေ့၌ ရှိသော ‘ဒွိ’သဒ္ဒါအား ‘ဧ’အပြုလည်းကောင်း၊ ‘အာ’အပြုလည်းကောင်း ဝါ (အဆန်း) အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ဒွေစတ္တာလီသာ၊ ဒွေစတ္တာလီသ၊ ဒွေစတ္တာလီသံ၊ ဤနည်းတူ ဒွါစတ္တာလီသ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒွေစတ္တာရီသာ၊ ဒွေစတ္တာရီသ၊ ဒွေစတ္တာရီသံ၊ ဤနည်းတူ ဒွါစတ္တာရီသာ၊ ဒွါစတ္တာရီသ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ စတ္တာလီသတိ၊ ဧကစတ္တာလီသတိ၊ ဒွေစတ္တာလီသတိ၊ ဒွါစတ္တာလီသတိ အစရှိသည်တို့သည် ဧကူနဝီသတိသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။

3,98. Cattālīsādo vā

၃,၉၈. ‘‘စတ္တာလီသာဒေါ ဝါ’’။

Asatādo nāññatthe cattālīsādo tisse hoti vā. Tecattālīsā tecattālīsa tecattālīsaṃ. Bho tecattālīse iccādi hoti. Evaṃ ticattālīsā tecattārīsā ticattārīsā iccādi, tecattālīsati ticattālīsati iccādi pubbeva.

သတ (တစ်ရာ) အစရှိသည်တို့မှ တစ်ပါးသောပုဒ် နောက်၌ ရှိသော်လည်းကောင်း၊ အခြားသောအနက်၌ မဟုတ်သော်လည်းကောင်း စတ္တာလီသအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ ရှေ့၌ ရှိသော ‘တိ’သဒ္ဒါအား ‘တေ’အပြုသည် ဝါ (အဆန်း) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ တေစတ္တာလီသာ၊ တေစတ္တာလီသ၊ တေစတ္တာလီသံ၊ ဘော တေစတ္တာလီသ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းတူ တိစတ္တာလီသာ၊ တေစတ္တာရီသာ၊ တိစတ္တာရီသာ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ တေစတ္တာလီသတိ၊ တိစတ္တာလီသတိ အစရှိသည်တို့သည် ရှေး၌ ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Evaṃ catucattālīsā pañcacattālīsā catucattālīsati pañcacattālīsati iccādi yāva ekūnapaññāsā.

ဤနည်းတူ စတုစတ္တာလီသာ (၄၄)၊ ပဉ္စစတ္တာလီသာ (၄၅)၊ စတုစတ္တာလီသတိ၊ ပဉ္စစတ္တာလီသတိ အစရှိသည်တို့သည် ဧကူနပဉ္ညာသာ (၄၉) တိုင်အောင် ဖြစ်ကုန်၏။

Paññāsā [Pg.96] paññāsa paññāsaṃ iccādi hoti. Evaṃ dvepaññāsā dvāpaññāsā dvipaññāsā dvepaṇṇāsā dvāpaṇṇāsā dvipaṇṇāsā. Tepaññāsā tipaññāsā tipaññāsaṃ tepaṇṇāsā tipaṇṇāsā. Catupaṇṇāsā pañcapaṇṇāsā iccādi yāva ekūnasaṭṭhi.

ပဉ္ညာသာ၊ ပဉ္ညာသ၊ ပဉ္ညာသံ (၅၀) အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းတူ ဒွေပဉ္ညာသာ၊ ဒွါပဉ္ညာသာ၊ ဒွိပဉ္ညာသာ၊ ဒွေပဏ္ဏာသာ၊ ဒွါပဏ္ဏာသာ၊ ဒွိပဏ္ဏာသာ (၅၂)။ တေပဉ္ညာသာ၊ တိပဉ္ညာသာ၊ တိပဉ္ညာသံ၊ တေပဏ္ဏာသာ၊ တိပဏ္ဏာသာ (၅၃)။ စတုပဏ္ဏာသာ (၅၄)၊ ပဉ္စပဏ္ဏာသာ (၅၅) အစရှိသည်တို့သည် ဧကူနသဋ္ဌိ (၅၉) တိုင်အောင် ဖြစ်ကုန်၏။

Evaṃ saṭṭhi, ekasaṭṭhi, dvesaṭṭhi dvāsaṭṭhi dvisaṭṭhi, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, catusaṭṭhi pañcasaṭṭhi iccādi yāva ekūnasattati.

ဤနည်းတူ သဋ္ဌိ (၆၀)၊ ဧကသဋ္ဌိ (၆၁)၊ ဒွေသဋ္ဌိ၊ ဒွါသဋ္ဌိ၊ ဒွိသဋ္ဌိ (၆၂)၊ တေသဋ္ဌိ၊ တိသဋ္ဌိ (၆၃)၊ စတုသဋ္ဌိ (၆၄)၊ ပဉ္စသဋ္ဌိ (၆၅) အစရှိသည်တို့သည် ဧကူနသတ္တတိ (၆၉) တိုင်အောင် ဖြစ်ကုန်၏။

Sattati, ekasattati, dvesattati dvāsattati dvisattati, tesattati tisattati. Dvesattari dvāsattari dvisattari, catusattati, pañcasattati, catusattari, pañcasattarīti yāva ekūnāsīti.

သတ္တတိ (၇၀)၊ ဧကသတ္တတိ (၇၁)၊ ဒွေသတ္တတိ၊ ဒွါသတ္တတိ၊ ဒွိသတ္တတိ၊ တေသတ္တတိ၊ တိသတ္တတိ (၇၃)။ ဒွေသတ္တရိ၊ ဒွါသတ္တရိ၊ ဒွိသတ္တရိ (၇၂)၊ စတုသတ္တတိ (၇၄)၊ ပဉ္စသတ္တတိ (၇၅)၊ စတုသတ္တရိ (၇၄)၊ ပဉ္စသတ္တရိ (၇၅) အစရှိသည်တို့သည် ဧကူနာသီတိ (၇၉) တိုင်အောင် ဖြစ်ကုန်၏။

Asīti, ekāsīti, dvāsīti, yāgame dviyāsīti, teasīti tiyāsīti, caturāsīti, pañcāsīti iccādi yāva ekūnanavuti.

အသီတိ (၈၀)၊ ဧကာသီတိ (၈၁)၊ ဒွါသီတိ၊ ယကာရအာဂုံလာသော် ဒွိယာသီတိ (၈၂)၊ တေအာသီတိ၊ တိယာသီတိ (၈၃)၊ စတုရာသီတိ (၈၄)၊ ပဉ္စာသီတိ (၈၅) အစရှိသည်တို့သည် ဧကူနနဝုတိ (၈၉) တိုင်အောင် ဖြစ်ကုန်၏။

Navuti, ekanavuti, dvenavuti dvānavuti dvinavuti, tenavuti tinavuti, catunavuti, pañcanavuti iccādi yāva ekūnasataṃ, etaṃ napuṃsakaliṅga+mekavacanantaṃ.

နဝုတိ (၉၀)၊ ဧကနဝုတိ (၉၁)၊ ဒွေနဝုတိ၊ ဒွါနဝုတိ၊ ဒွိနဝုတိ (၉၂)၊ တေနဝုတိ၊ တိနဝုတိ (၉၃)၊ စတုနဝုတိ (၉၄)၊ ပဉ္စနဝုတိ (၉၅) အစရှိသည်တို့သည် ဧကူနသတံ (၉၉) တိုင်အောင် ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤ (သတ) သဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင် ဧကဝစနအဆုံး ရှိ၏။

Sataṃ, bho sata satā, sataṃ, sataṃ. Satena, karaṇe satena. Satassa, satā satamhā satasmā, satassa, sate satamhi satasmiṃ. Evaṃ ekasatato pabhuti yāva sahassaṃ.

“sataṃ” (တစ်ရာ) သဒ္ဒါ၏ ရုပ်ပုဒ်များမှာ- (ပထမာ၌) “sataṃ”၊ (အာလပန၌) “bho sata, satā”၊ (ဒုတိယာ၌) “sataṃ, sataṃ”၊ (ကရိုဏ်းအနက် တတိယာ၌) “satena”၊ (စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီ၌) “satassa”၊ (ပဉ္စမီ၌) “satā, satamhā, satasmā”၊ (သတ္တမီ၌) “sate, satamhi, satasmiṃ” တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းတူစွာ တစ်ရာ့တစ် (၁၀၁) မှစ၍ တစ်ထောင် (၁၀၀၀) တိုင်အောင် (ရုပ်တွက်ပုံချင်း) တူညီကြကုန်၏။

Koṭi pakoṭi koṭippakoṭi akkhobhiṇiyo itthiliṅge+kavacanantā. Vaggabhede tu sabbāsampi saṃkhyānaṃ bahuvacanopi hoteva ‘‘dvevīsatiyo jinadantā’’ ‘‘tisso vīsatiyo dinaghaṭikā’’ iccādi.

ကောဋိ (ကုဋေ)၊ ပကောဋိ၊ ကောဋိပ္ပကောဋိ၊ အက္ခောဘိဏီ တို့သည် ဣတ္ထိလိင် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် အစုအပုံကွဲပြားမှု (ဝဂ္ဂဘေဒ) ရှိသော် ခပ်သိမ်းသော သင်္ချာတို့သည် ဗဟုဝုစ်လည်း ဖြစ်နိုင်ကြကုန်သည်သာတည်း။ ပုံစံအားဖြင့်- “dvevīsatiyo jinadantā” (မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်တို့သည် နှစ်ဆယ်နှစ်လီ-၄၀ ရှိကုန်၏)၊ “tisso vīsatiyo dinaghaṭikā” (တစ်နေ့တာ၏ နာရီတို့သည် နှစ်ဆယ်သုံးလီ-၆၀ ရှိကုန်၏) စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။

Dasadasakaṃ sataṃ nāma, dasasataṃ sahassaṃ nāma, dasasahassaṃ nahutaṃ, dasanahutaṃ lakkhaṃ, satasahassantipi vuccati.

တစ်ဆယ်ဆယ်ကို တစ်ရာ (sata) ဟု ခေါ်၏။ ဆယ်ရာကို တစ်ထောင် (sahassa) ဟု ခေါ်၏။ ဆယ်ထောင်ကို နဟုတ (nahuta) ဟု ခေါ်၏။ ဆယ်နဟုတကို တစ်သိန်း (lakkha) ဟု ခေါ်၏၊ ယင်းကို “satasahassa” (တစ်ရာသော ထောင်) ဟုလည်း ခေါ်၏။

Lakkhasataṃ [Pg.97] koṭi, koṭilakkhasataṃ pakoṭi, pakoṭilakkhasataṃ koṭippakoṭi, evaṃ nahutaṃ, ninnahutaṃ, akkhobhiṇī, bindu, abbudaṃ, nirabbudaṃ, ahahaṃ, ababaṃ, aṭaṭaṃ, sogaṇḍikaṃ, uppalaṃ, kumudaṃ, puṇḍarīkaṃ, padumaṃ, kathānaṃ, mahākathānaṃ, asaṅkhyeyyanti yathākkamaṃ satalakkhaguṇaṃ veditabbaṃ.

သိန်းတစ်ရာသည် ကုဋေ (koṭi)၊ ကုဋေသိန်းတစ်ရာသည် ပကုဋေ (pakoṭi)၊ ပကုဋေသိန်းတစ်ရာသည် ကုဋိပ္ပကုဋေ (koṭippakoṭi) ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူစွာ နဟုတ၊ နိန္နဟုတ၊ အက္ခောဘิဏီ၊ ဗိန္ဒု၊ အဗ္ဗုဒ၊ နိရဗ္ဗုဒ၊ အဟဟ၊ အဗဗ၊ အဋဋ၊ သောဂဏ္ဍိက၊ ဥပ္ပလ၊ ကုမုဒ၊ ပုဏ္ဍရိက၊ ပဒုမ၊ ကထာန၊ မဟာကထာန၊ အသင်္ချေယျတိုင်အောင် အဆင့်ဆင့် သိန်းတစ်ရာ (ကုဋေ) ဆပွားကာ တိုးပွားသွားသည်ဟု သိအပ်၏။

Iccevaṃ ṭhānato ṭhānaṃ, satalakkhaguṇaṃ mataṃ;

Koṭippabhutīnaṃ vīsa-saṅkhyānañca yathākkamanti.

ဤသို့လျှင် နေရာတစ်ခုမှတစ်ခုသို့ (အဆင့်ဆင့်) သိန်းတစ်ရာဆပွားခြင်း (ကုဋေဆပွားခြင်း) ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ ကုဋေမှစ၍ နောက်ဆုံးဖြစ်သော သင်္ချာတို့၏ အစီအစဉ်သည် အစဉ်အတိုင်း နှစ်ဆယ် (၂၀) ရှိကုန်၏။

Athā+saṃkhyā vuccate, abyayanti ca vuccate. Taṃ pādi cādi, upasagganipātāti ca duvidhaṃ.

ယခုအခါ အသင်္ချာ (ဝိဘတ်ဖြင့် ပုံသဏ္ဌာန်မပြောင်းသောစကားလုံး) ကို ပြဆိုပါအံ့၊ ယင်းကို ‘အဗျယ’ (အာခေျာတ် ဝိဘတ် မသက်သောပုဒ်) ဟုလည်း ခေါ်၏။ ထိုအဗျယသည် ပါဒိ (ပ အစရှိသည်) နှင့် စာဒိ (စ အစရှိသည်)၊ သို့မဟုတ် ဥပသာဂနှင့် နိပါတ် ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။

Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api ati su u abhi pati pari upa ā ime vīsati pādayo. Pādayo hi jotakā, na vācakā.

ပ၊ ပရာ၊ အပ၊ သံ၊ အနု၊ အဝ၊ ဩ (o)၊ နိ၊ ဒု၊ ဝိ၊ အဓိ၊ အပိ၊ အတိ၊ သု၊ ဥ၊ အဘိ၊ ပတိ၊ ပရိ၊ ဥပ၊ အာ ဟူသော ဤနှစ်ဆယ်တို့သည် ‘ပါဒိ’ (ပ အစရှိသော ဥပသာဂ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အကယ်စင်စစ် ‘ပါဒိ’ တို့သည် (ဓာတ်၏အနက်ကို) ထင်ရှားစေတတ်သော အနက်ပြ (ဇောတက) မျှသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ကိုယ်တိုင် အနက်ကို တိုက်ရိုက်ပြောဆိုသော ‘ဝါစက’ မဟုတ်ကုန်။

Tattha pa-saddo pakārā+dikamma, padhāna+ntobhāva, viyoga, tappara, bhusattha, sambhava, titti, anāvila, patthanādīsu. Yathā pakāre-paññā. Ādikamme-vippakataṃ, padhāne-paṇītaṃ, antobhāve-pakkhittaṃ, khittanti peraṇaṃ, pakkhittanti antokaraṇaṃ, dhātvatthassa bādhitattā. Vutthañhi –

ထို (ဥပသာဂ) တို့တွင် “ပ” သဒ္ဒါသည် အပြား (ပကာရ)၊ အစပြုခြင်း (အာဒိကမ္မ)၊ အကြီးအမှူးဖြစ်ခြင်း (ပဓာန)၊ အတွင်း၌ သွင်းခြင်း (အန္တောဘာဝ)၊ ကွဲကွာခြင်း (ဝိယောဂ)၊ ထို၌ စိတ်ညွတ်ခြင်း (တပ္ပရ)၊ လွန်ကဲခြင်း (ဘုသတ္ထ)၊ ဖြစ်ထွန်းခြင်း (သမ္ဘဝ)၊ တင်းတိမ်ခြင်း (တိတ္တိ)၊ မနောက်ကျုခြင်း (အနာဝိလ)၊ တောင့်တခြင်း (ပတ္ထန) စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- အပြားအနက်၌ “paññā” (အပြားအားဖြင့် သိခြင်း)၊ အစပြုခြင်း၌ “vippakataṃ” (မပြီးသေးဘဲ အစပြုထားသော အမှု)၊ အကြီးအမှူး၌ “paṇītaṃ” (မွန်မြတ်သော)၊ အတွင်းသို့ သွင်းခြင်း၌ “pakkhittaṃ” (ထည့်သွင်းအပ်သော)၊ “khitta” ဟူသည် လွှတ်ခြင်းဖြစ်၍ “pakkhitta” ဟူသည် အတွင်းသို့ သွင်းခြင်းဖြစ်၏၊ ဤသည်မှာ ဓာတ်၏အနက်ကို ဥပသာဂက တားမြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏ -

Dhātvatthaṃ bādhate koci, koci taṃ anuvattate;

Tameva+ñño viseseti, upasaggagatī tidhāti.

“အချို့သော ဥပသာဂသည် ဓာတ်၏အနက်ကို တားမြစ်တတ်၏၊ အချို့သည် ထိုဓာတ်၏အနက်နောက်သို့ လိုက်တတ်၏၊ အခြားသော အချို့သည် ထိုဓာတ်၏အနက်ကိုပင် ထူးခြားစေတတ်၏။ ဤသို့လျှင် ဥပသာဂ၏ လုပ်ဆောင်ပုံသည် သုံးပါးရှိ၏” ဟု (ဆိုအပ်၏)။

Ettha ca ‘‘anuruddhakā me saṅgāmayuddhe’’ti ca ime upasaggā dhātvatthaṃ visesenti nāma. Viyoge-pavāsī, tappare-pācariyo, bhusatthe-pavuddhakāyo, sambhave-himavantā gaṅgā pabhavati[Pg.98], tittiyaṃ-pahūta+mannaṃ, anāvile-pasanna+mudakaṃ, patthane-paṇihitaṃ.

ဤနေရာ၌လည်း “anuruddhakā me saṅgāmayuddhe” (စစ်ပွဲ၌ ငါနှင့်အတူ တိုက်ပွဲဝင်ကြသူများ) စသည်တို့၌ ဤဥပသာဂတို့သည် ဓာတ်၏အနက်ကို ထူးခြားစေကြကုန်၏။ ကွဲကွာခြင်းအနက်၌ “pavāsī” (တစ်ပါးပြည်၌ နေသူ)၊ စိတ်ညွတ်ခြင်း၌ “pācariyo” (အာစရိယထက် ပို၍ညွတ်သောဆရာ)၊ လွန်ကဲခြင်း၌ “pavuddhakāyo” (လွန်စွာ ကြီးထွားသော ကိုယ်ရှိသူ)၊ ဖြစ်ထွန်းခြင်း၌ “himavantā gaṅgā pabhavati” (ဂင်္ဂါမြစ်သည် ဟိမဝန္တာမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်း၏)၊ တင်းတိမ်ခြင်း၌ “pahūtam annaṃ” (များပြားစွာသော အစားအစာ)၊ မနောက်ကျုခြင်း၌ “pasannam udakaṃ” (ကြည်လင်သောရေ)၊ တောင့်တခြင်း၌ “paṇihitaṃ” (ဆောက်တည်အပ်သော/တောင့်တအပ်သော)။

Parāiti parihāni, parājaya, gati, vikkamā+masanādīsu. Yathā parihāniyaṃ-parābhavo. Parājaye-parājito, gatiyaṃ-parāyanaṃ, vikkame-parakkamati, āmasane-aṅgassa parāmasanaṃ.

“ပရာ” သဒ္ဒါသည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း (ပရိဟာနိ)၊ ရှုံးနိမ့်ခြင်း (ပရာဇယ)၊ လားရာ/ကိုးကွယ်ရာ (ဂတိ)၊ လုံ့လပြုခြင်း (ဝိက္ကမ)၊ သုံးသပ်ကိုင်တွယ်ခြင်း (အာမသန) စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၌ “parābhavo” (ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်း)၊ ရှုံးနိမ့်ခြင်း၌ “parājito” (ရှုံးနိမ့်အပ်သော)၊ လားရာ/ကိုးကွယ်ရာ၌ “parāyanaṃ” (လဲျာင်းရာ/ကိုးကွယ်ရာ)၊ လုံ့လပြုခြင်း၌ “parakkamati” (ကြိုးပမ်းအားထုတ်၏)၊ သုံးသပ်ခြင်း၌ “aṅgassa parāmasanaṃ” (ကိုယ်အင်္ဂါကို သုံးသပ်ကိုင်တွယ်ခြင်း)။

Apaiti apagata, garaha, vajjana, pūjā, padussanādīsu. Yathā apagate-apamāno apeto, garahe-apagabbho, vajjane-apasālāya āyanti vāṇijā, pūjāyaṃ-vuddhāpacāyī, padussane-aparajjhanti.

“အပ” သဒ္ဒါသည် ကင်းရာသို့ သွားခြင်း (အပဂတ)၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟ)၊ ဖယ်ကြဉ်ခြင်း (ဝဇ္ဇန)၊ ပူဇော်ခြင်း (ပူဇာ)၊ ပြစ်မှားခြင်း (ပဒုဿန) စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- ကင်းရာသို့ သွားခြင်း၌ “apamāno” (အတိုင်းအဆမရှိသော)၊ “apeto” (ဖဲခွာသွားသော)၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၌ “apagabbho” (ပဋိသန္ဓေကင်းသော/အရှက်မရှိသော)၊ ဖယ်ကြဉ်ခြင်း၌ “apasālāya āyanti vāṇijā” (ကုန်သည်တို့သည် ဇရပ်ကို ဖယ်ကြဉ်၍ လာကြကုန်၏)၊ ပူဇော်ခြင်း၌ “vuddhāpacāyī” (လူကြီးမိဘတို့ကို ရိုသေပူဇော်လေ့ရှိသောသူ)၊ ပြစ်မှားခြင်း၌ “aparajjhanti” (ပြစ်မှားကြကုန်၏)။

Saṃiti samodhāna, sammāsama, samantabhāva, saṃgata, saṃkhepa, bhusattha, saha+ppattha, pabhavā+bhimukhabhāva, vidhāna, punappuna, karaṇa, samiddhādīsu. Yathā samodhāne-sandhi, sammāsame-samādhi, sampayutto, samantabhāve-saṃkiṇṇaṃ, samullapanā, saṃgate-saṅgamo, saṃkhepe-samāso, bhusatthe-sārattho, sahatthe-saṃvāso, appatthe-samaggho, pabhave-sambhavo, abhimukhabhāve-sammukhaṃ. Saṃgate-saṃgaṇhāti, vidhāne-saṃvutaṃ, punappunakaraṇe-sandhāvati, samiddhiyaṃ-sampanno.

“သံ” သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစည်းခြင်း (သမောဓာန)၊ ကောင်းစွာတူညီခြင်း (သမ္မာသမ)၊ ပတ်ဝန်းကျင် အရပ်ရပ် (သမန္တဘာဝ)၊ ပေါင်းဖော်ခြင်း (သံဂတ)၊ အကျဉ်းချုပ်ခြင်း (သံခေပ)၊ လွန်ကဲခြင်း (ဘုသတ္ထ)၊ အတူတကွဖြစ်ခြင်း (သဟတ္ထ)၊ နည်းပါးခြင်း (အပ္ပတ္ထ)၊ ဖြစ်ထွန်းခြင်း (ပဘဝ)၊ ရှေးရှုမျက်နှာမူခြင်း (အဘိမုခဘာဝ)၊ စီမံခြင်း (ဝိဓာန)၊ ဖန်တလဲလဲ ပြုလုပ်ခြင်း (ပုနပ္ပုနကရဏ)၊ ပြည့်စုံကြွယ်ဝခြင်း (သမိဒ္ဓိ) စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- ပေါင်းစည်းခြင်း၌ “sandhi” (စပ်ဆက်ခြင်း)၊ ကောင်းစွာတူညီခြင်း၌ “samādhi” (ကောင်းစွာတည်ကြည်ခြင်း)၊ “sampayutto” (ယှဉ်စပ်သော)၊ အရပ်ရပ်၌ “saṃkiṇṇaṃ” (ရောပြွမ်းသော)၊ “samullapanā” (ပြောဆိုနှုတ်ဆက်ခြင်း)၊ ပေါင်းဖော်ခြင်း၌ “saṅgamo” (ဆုံတွေ့ခြင်း)၊ အကျဉ်းချုပ်ခြင်း၌ “samāso” (အကျဉ်းချုပ်)၊ လွန်ကဲခြင်း၌ “sārattho” (လွန်စွာ အနှစ်သာရရှိသော)၊ အတူတကွ၌ “saṃvāso” (အတူတကွ နေထိုင်ခြင်း)၊ နည်းပါးခြင်း၌ “samaggho” (တန်ဖိုးနည်းသော)၊ ဖြစ်ထွန်းခြင်း၌ “sambhavo” (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း)၊ ရှေးရှုမျက်နှာမူခြင်း၌ “sammukhaṃ” (မျက်မှောက်)၊ ပေါင်းဖော်ခြင်း၌ “saṃgaṇhāti” (သိမ်းဆည်း/သံဂြိုဟ်၏)၊ စီမံခြင်း၌ “saṃvutaṃ” (စောင့်စည်းအပ်သော)၊ ဖန်တလဲလဲ ပြုလုပ်ခြင်း၌ “sandhāvati” (အဖန်ဖန် ပြေးသွား၏)၊ ပြည့်စုံကြွယ်ဝခြင်း၌ “sampanno” (ပြည့်စုံသော)။

Anuiti anugatā+nupacchinna, pacchāttha, bhusattha, sādissa, hīna, tatiyattha, lakkhaṇi+tthambhūtakkhāna, bhāga, vicchādīsu. Anugate-anveti, anupacchinne-anusayo, pacchātthe-anurathaṃ, bhusatthe-anuratto, sādisse-anurūpaṃ, hīne-anusāriputtaṃ paññavanto, tatiyatthe-nadi+manvavasitā senā, lakkhaṇerukkha+manuvijjotate vijju, itthambhūtakhyāne-sādhu devadatto mātara+manu[Pg.99], bhāge-ya+dettha maṃ anu siyā, taṃ dīyatu, vicchāyaṃ-rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando.

“အနု” သဒ္ဒါသည် အစဉ်လိုက်ခြင်း (အနုဂတ)၊ မပြတ်စွဲလမ်းခြင်း (အနုပစ္ဆိန္န)၊ နောက်၌ဖြစ်ခြင်း (ပစ္ဆာတ္ထ)၊ လွန်kဲခြင်း (ဘုသတ္ထ)၊ တူညီခြင်း (သာဒိဿ)၊ ယုတ်လျော့ခြင်း (ဟီန)၊ တတိယာဝိဘတ်အနက် (တတိယတ္ထ)၊ အမှတ်အသားပြခြင်း (လက္ခဏ)၊ ဤသို့ရှိသောအမူအရာကို ပြခြင်း (ဣတ္ထမ္ဘူတက္ခာန)၊ အစုအဖို့ (ဘာဂ)၊ အထပ်ထပ်ဖြစ်ခြင်း (ဝိစ္ဆာ) စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- အစဉ်လိုက်ခြင်း၌ “anveti” (အစဉ်လိုက်၏)၊ မပြတ်စွဲလမ်းခြင်း၌ “anusayo” (ကိန်းဝပ်သော ကိလေသာ)၊ နောက်၌ဖြစ်ခြင်း၌ “anurathaṃ” (ရထားနောက်၌)၊ လွန်ကဲခြင်း၌ “anuratto” (ပြင်းစွာတပ်မက်သော)၊ တူညီခြင်း၌ “anurūpaṃ” (သင့်လျော်သော)၊ ယုတ်လျော့ခြင်း၌ “anusāriputtaṃ paññavanto” (ပညာရှိတို့သည် အရှင်သာရိပုတ္တရာထက် ယုတ်လျော့ကုန်၏)၊ တတိယာဝိဘတ်အနက်၌ “nadiṃ anvavasitā senā” (မြစ်နှင့်အတူ တည်ရှိသော စစ်သည်)၊ အမှတ်အသားပြခြင်း၌ “rukkhaṃ anuvijjotate vijju” (လျှပ်စစ်သည် သစ်ပင်ကို အမှတ်အသားပြု၍ လင်းပတ်၏)၊ ဤသို့ရှိသောအမူအရာပြခြင်း၌ “sādhu devadatto mātaraṃ anu” (ဒေဝဒတ်သည် မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းမွန်၏)၊ အစုအဖို့၌ “yad ettha maṃ anu siyā, taṃ dīyatu” (ဤအရာ၌ ငါ၏အဖို့အစု ဖြစ်ထိုက်သည်ကို ပေးပါလော့)၊ အထပ်ထပ်ဖြစ်ခြင်း၌ “rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando” (လသည် သစ်ပင်တိုင်း သစ်ပင်တိုင်း၌ ထွန်းလင်း၏)။

Avaiti adhobhāga, viyoga, paribhava, jānana, nicchaya, desa, theyyādīsu. Adhobhāge-avakkhittacakkhu, viyoge-avakokilaṃ vanaṃ, paribhave-avajānanaṃ, avamaññati, jānane-avagacchati., Nicchaye-avadhāraṇaṃ, dese-avakāso, theyye-avahāro.

“အဝ” သဒ္ဒါသည် အောက်သို့ညွတ်ခြင်း (အဓောဘာဂ)၊ ကွဲကွာခြင်း (ဝိယောဂ)၊ နှိမ်ချခြင်း/မရိုသေခြင်း (ပရိဘဝ)၊ သိခြင်း (ဇာနန)၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်း (နိစ္ဆယ)၊ နေရာအရပ် (ဒေသ)၊ ขိုးယူခြင်း (ထေယျ) စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- အောက်သို့ညွတ်ခြင်း၌ “avakkhittacakkhu” (အောက်သို့ချသော မျက်စိရှိသူ)၊ ကွဲကွာခြင်း၌ “avakokilaṃ vanaṃ” (ဥဩငှက်တို့နှင့် ကင်းသောတော)၊ နှိမ်ချခြင်း၌ “avajānanaṃ” (နှိမ်ချခြင်း)၊ “avamaññati” (အထင်သေး၏)၊ သိခြင်း၌ “avagacchati” (ထိုးထွင်းသိမြင်၏)၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ “avadhāraṇaṃ” (ပိုင်းခြားဆုံးဖြတ်ခြင်း)၊ နေရာအရပ်၌ “avakāso” (အခွင့်အလမ်း/နေရာ)၊ ขိုးယူခြင်း၌ “avahāro” (ခိုးယူခြင်း)။

Oiti oroharaṇa, nīharaṇa, suddhiādīsu dissati. Orohaṇe-pāsādā orohati, nīharaṇe-omukkupāhano, suddhiyaṃ-odātaṃ.

“ဩ” (o) သဒ္ဒါသည် သက်ဆင်းခြင်း (ဩရောဟရဏ)၊ ချွတ်ပယ်ခြင်း (နီဟရဏ)၊ စင်ကြယ်ခြင်း (သုဒ္ဓိ) စသော အနက်တို့၌ တွေ့ရ၏။ ပုံစံအားဖြင့်- သက်ဆင်းခြင်း၌ “pāsādā orohati” (ပြာသာဒ်မှ သက်ဆင်း၏)၊ ချွတ်ပယ်ခြင်း၌ “omukkupāhano” (ခြေနင်းကို ချွတ်ပြီးသောသူ)၊ စင်ကြယ်ခြင်း၌ “odātaṃ” (ဖြူစင်သော)။

Niiti, nissesa, niggata, nīharaṇa,+ntopavesanā+bhāva, nisedhana, nikkhanta, pātubhāvā+vadhāraṇa, vibhajana, upamu+padhāraṇā+vasāna, cheka, nīharaṇā+varaṇādīsu. Nissese-nirutti, niggate-nikkileso, niyyāti, nīharaṇe-niddhāraṇaṃ, antopavesane-nikhāto, abhāve-nimmakkhikaṃ, nisedhe-nivāreti, nikkhante-nibbānaṃ, pātubhāve-nimmitaṃ, avadhāraṇe-nicchayo, vibhajane-niddeso. Upamāyaṃ-nidassanaṃ, upadhāraṇe-nisāmanaṃ, avasāne-niṭṭhitaṃ, cheke-nipuṇo, nīharaṇe-nīharati, issa dīgho. Āvaraṇe-nīvaraṇaṃ.

“နိ” သဒ္ဒါသည် အကြွင်းမဲ့ (နိဿေသ)၊ ထွက်သွားခြင်း (နိဂ္ဂတ)၊ ထုတ်ယူခြင်း (နီဟရဏ)၊ အတွင်းသို့ သွင်းခြင်း (အန္တောပဝေသန)၊ မရှိခြင်း (အဘာဝ)၊ တားမြစ်ခြင်း (နိသေဓန)၊ ထွက်မြောက်ခြင်း (နိက္ခန္တ)၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း (ပါတုဘာဝ)၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ)၊ ခွဲခြားပြခြင်း (ဝိဘဇန)၊ နှိုင်းယှဉ်ခြင်း (ဥပမ)၊ နှလုံးသွင်းခြင်း (ဥပဓာရဏ)၊ အဆုံးသတ်ခြင်း (အဝသာန)၊ ကျွမ်းကျင်ခြင်း (ဆေက)၊ ထုတ်ယူခြင်း (နီဟရဏ - ဤ၌ ‘နိ’ ၏ ‘ိ’ သာ ဒီဃဖြစ်၏)၊ ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း (အာဝရဏ) စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- အကြွင်းမဲ့အနက်၌ “nirutti” (အကြွင်းမဲ့ပြောဆိုခြင်း/နိရုတ္တိ)၊ ထွက်သွားခြင်း၌ “nikkileso” (ကိလေသာကင်းသော)၊ “niyyāti” (ထွက်သွား၏)၊ ထုတ်ယူခြင်း၌ “niddhāraṇaṃ” (ထုတ်နုတ်ခြင်း)၊ အတွင်းသို့သွင်းခြင်း၌ “nikhāto” (မြေ၌ စိုက်ထူအပ်သော)၊ မရှိခြင်း၌ “nimmakkhikaṃ” (ယင်ကောင်မရှိသောအရပ်)၊ တားမြစ်ခြင်း၌ “nivāreti” (တားမြစ်၏)၊ ထွက်မြောက်ခြင်း၌ “nibbānaṃ” (ကိလေသာငြိမ်းအေးရာ/နိဗ္ဗာန်)၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ “nimmitaṃ” (ဖန်ဆင်းအပ်သော)၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ “nicchayo” (ဆုံးဖြတ်ချက်)၊ ခွဲခြားခြင်း၌ “niddeso” (ညွှန်ပြချက်)၊ နှိုင်းယှဉ်ခြင်း၌ “nidassanaṃ” (ပုံစံပြခြင်း)၊ နှလုံးသွင်းခြင်း၌ “nisāmanaṃ” (နှလုံးသွင်းခြင်း)၊ အဆုံးသတ်ခြင်း၌ “niṭṭhitaṃ” (ပြီးဆုံးအပ်သော)၊ ကျွမ်းကျင်ခြင်း၌ “nipuṇo” (သိမ်မွေ့ကျွမ်းကျင်သော)၊ ထုတ်ယူခြင်း၌ “nīharati” (ထုတ်ယူ၏၊ ‘နိ’ ၏ ‘ိ’ သာ ဒီဃဖြစ်၏)၊ ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း၌ “nīvaraṇaṃ” (ပိတ်ပင်တတ်သောတရား/နီဝရဏ)။

Duiti asobhaṇā+bhāva, kucchitā+samiddhi, kiccha, virūpatādīsu. Asobhaṇe-duggandho, abhāve-dubbhikkhaṃ, kucchite – dukkaṭaṃ[Pg.100]. Asamiddhiyaṃ-dussassaṃ, kicche-dukkaraṃ, virūpatāyaṃ-dubbaṇṇo dummukho.

“ဒု” သဒ္ဒါသည် မတင့်တယ်ခြင်း (အသောဘဏ)၊ မရှိခြင်း (အဘာဝ)၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ခြင်း (ကုစ္ဆိတ)၊ မအောင်မြင်ခြင်း (အသမိဒ္ဓိ)၊ ခဲယဉ်းခြင်း (ကိစ္ဆ)၊ ရုပ်ဆိုးခြင်း (ဝိရူပတာ) စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- မတင့်တယ်ခြင်း၌ “duggandho” (မကောင်းသောအနံ့ရှိသော)၊ မရှိခြင်း၌ “dubbhikkhaṃ” (ဆွမ်းခဲဖွယ်ရှားပါးသော ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးဘေး)၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ခြင်း၌ “dukkaṭaṃ” (မကောင်းသော ပြုလုပ်မှု/ဒုက္ကဋ်အာပတ်)၊ မအောင်မြင်ခြင်း၌ “dussassaṃ” (သီးနှံမအောင်မြင်ခြင်း)၊ ခဲယဉ်းခြင်း၌ “dukkaraṃ” (ပြုနိုင်ခဲသော)၊ ရုပ်ဆိုးခြင်း၌ “dubbaṇṇo” (အဆင်းမလှသော)၊ “dummukho” (မျက်နှာမလှသော)။

Viiti visesa, vividha, viruddha, vigata, viyoga, virūpatādīsu. Visese-vimutti, visiṭṭho, vividhe-vimati, viruddhe-vivādo, vigate-vimalaṃ, viyoge-vippayutto, virūpatāyaṃ-virūpo.

“ဝိ” သဒ္ဒါသည် ထူးခြားခြင်း (ဝိသေသ)၊ အမျိုးမျိုးဖြစ်ခြင်း (ဝိဝိဓ)၊ ဆန့်ကျင်ခြင်း (ဝိရုဒ္ဓ)၊ ကင်းပြတ်ခြင်း (ဝိဂတ)၊ ကွဲကွာခြင်း (ဝိယောဂ)၊ ရုပ်ပျက်ခြင်း (ဝိရူပတာ) စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- ထူးခြားခြင်း၌ “vimutti” (လွတ်မြောက်ခြင်း/ဝိမုတ္တိ)၊ “visiṭṭho” (ထူးမြတ်သော)၊ အမျိုးမျိုးဖြစ်ခြင်း၌ “vimati” (တွေးတောယုံမှားခြင်း)၊ ဆန့်ကျင်ခြင်း၌ “vivādo” (ငြင်းခုံခြင်း)၊ ကင်းပြတ်ခြင်း၌ “vimalaṃ” (ညစ်ကြေးကင်းသော)၊ ကွဲကွာခြင်း၌ “vippayutto” (ကွဲကွာသော/မယှဉ်သော)၊ ရုပ်ပျက်ခြင်း၌ “virūpo” (ရုပ်ပျက်သော)။

Adhiiti adhiki+ssarū+paribhāvā+dhibhavana+jjhāyā+dhiṭṭhāna, nicchaya, pāpuṇanādīsu. Adhike-adhisīlaṃ, issare-adhipati, adhi brahmadatte pañcālā, uparibhāve-adhirohati, pathaviṃ adhisessati, adhibhavane-adhibhavati, ajjhāyane-byākaraṇa+madhīte, adhiṭṭhāne-bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti, nicchaye-adhimokkho, pāpuṇane-bhogakkhandhaṃ adhigacchati.

“အဓိ” သဒ္ဒါသည် လွန်ကဲခြင်း (အဓိက)၊ အစိုးရခြင်း (ဣဿရ)၊ အထက်၌ဖြစ်ခြင်း (ဥပရိဘာဝ)၊ လွှမ်းမိုးခြင်း (အဓိဘဝန)၊ သင်ကြားခြင်း (အဇ္ဈာယန)၊ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်း (အဓိဋ္ဌာန)၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်း (နိစ္ဆယ)၊ ရောက်ရှိခြင်း (ပါပုဏန) စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- လွန်ကဲခြင်း၌ “adhisīlaṃ” (လွန်မြတ်သော သီလ)၊ အစိုးရခြင်း၌ “adhipati” (အကြီးအကဲ)၊ “adhi brahmadatte pañcālā” (ပဉ္စာလတိုင်းသားတို့သည် ဗြဟ္မဒတ်မင်း၏ အစိုးရခြင်းအောက်၌ ရှိကုန်၏)၊ အထက်၌ဖြစ်ခြင်း၌ “adhirohati” (တက်လှမ်း၏)၊ “pathaviṃ adhisessati” (မြေပေါ်၌ ကပ်၍အိပ်လိမ့်အံ့)၊ လွှမ်းမိုးခြင်း၌ “adhibhavati” (လွှမ်းမိုး၏)၊ သင်ကြားခြင်း၌ “byākaraṇam adhīte” (ဗျာကရုဏ်းကျမ်းကို သင်အံ့၏)၊ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်း၌ “bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti” (မြေငလျင်လှုပ်ခြင်းစသည်ကို အဓိဋ္ဌာန်ပြု၏)၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ “adhimokkho” (ဆုံးဖြတ်ခြင်း/အဓိမောက္ခ)၊ ရောက်ရှိခြင်း၌ “bhogakkhandhaṃ adhigacchati” (စည်းစိမ်ဥစ္စာအစုသို့ ရောက်ရှိ၏/ရရှိ၏)။

Apiiti sambhāvanā+pekkhā, samuccaya, garaha, pañhādīsu. Sambhāvanāyaṃ-api dibbesu kāmesu, merumpi vinivijjhitvā gaccheyya, apekkhāyaṃ-ayampi dhammo aniyato, samuccaye-itipi arahaṃ, antampi antaguṇampi ādāya, garahe-api amhākaṃ paṇḍitaka, pañhe-api bhante bhikkhaṃ labhittha.

အပိ-သဒ္ဒါကို ချီးမွမ်းခြင်း (သမ္ဘာဝန)၊ ငဲ့ကွက်ခြင်း (အပေက္ခာ)၊ ပေါင်းစုခြင်း (သမုစ္စယ)၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟ)၊ မေးမြန်းခြင်း (ပဥှာ) စသောအနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်။ ချီးမွမ်းခြင်း (သမ္ဘာဝန) အနက်၌—'api dibbesu kāmesu, merumpi vinivijjhitvā gaccheyya' (နတ်၌ဖြစ်သော ကာမဂုဏ်တို့၌သော်လည်းကောင်း မြင်းမိုရ်တောင်ကိုပင် ဖောက်ထွင်း၍ သွားရာ၏)။ ငဲ့ကွက်ခြင်း (အပေက္ခာ) အနက်၌—'ayampi dhammo aniyato' (ဤတရားသည်လည်း မမြဲသောတရား ဖြစ်၏)။ ပေါင်းစုခြင်း (သမုစ္စယ) အနက်၌—'itipi arahaṃ' (ဤသို့လည်း ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူ၏)၊ 'antampi antaguṇampi ādāya' (အူမကိုလည်းကောင်း၊ အူသိမ်ကိုလည်းကောင်း ယူ၍)။ ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟ) အနက်၌—'api amhākaṃ paṇḍitaka' (ငါတို့၏ ပညာရှိကလေး ဖြစ်နေလိုက်ပုံ)။ မေးမြန်းခြင်း (ပဥှာ) အနက်၌—'api bhante bhikkhaṃ labhittha' (အရှင်ဘုရား၊ ဆွမ်း ရခဲ့ပါသလော) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Atiiti atikkamanā+tikkantā+tisaya, bhusatthādīsu. Atikkame-atirocati amhehi, atīto, atikkante-accantaṃ, atisaye-atikusalo, bhusatthe-atikodho, ativuddhi.

အတိ-သဒ္ဒါကို လွန်ကျူးခြင်း (အတိက္ကမန)၊ လွန်မြောက်ပြီး ဖြစ်ခြင်း (အတိက္ကန္တ)၊ လွန်ကဲခြင်း (အတိသယ)၊ ပြင်းထန်သော အနက် (ဘုသတ္ထ) စသည်တို့၌ သုံးစွဲသည်။ လွန်ကျူးခြင်း (အတိက္ကမ) အနက်၌—'atirocati amhehi' (ငါတို့ထက် လွန်ကဲ၍ တင့်တယ်၏)၊ 'atīto' (လွန်မြောက်ပြီးသော)။ လွန်မြောက်ပြီး ဖြစ်ခြင်း (အတိက္ကန္တ) အနက်၌—'accantaṃ' (အလွန်အကဲ/အဆုံးတိုင်အောင်)။ လွန်ကဲခြင်း (အတိသယ) အနက်၌—'atikusalo' (အလွန် လိမ္မာသော)။ ပြင်းထန်သော အနက် (ဘုသတ္ထ) ၌—'atikodho' (အလွန် အမျက်ထွက်ခြင်း)၊ 'ativuddhi' (အလွန် ကြီးပွားခြင်း) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Suiti sobhaṇa, suṭṭhu, sammā, samiddhi, sukhatthādīsu. Sobhaṇe-sugandho, suṭṭhu+sammādatthesu-suṭṭhu gato sugato, sammā [Pg.101] gatotipi sugato, samiddhiyaṃ-subhikkhaṃ, sukhatthe-sukaro.

သု-သဒ္ဒါကို ကောင်းမွန် တင့်တယ်ခြင်း (သောဘဏ)၊ ကောင်းစွာ (သုဋ္ဌု)၊ ကောင်းစွာ/မှန်ကန်စွာ (သမ္မာ)၊ ပြည့်စုံခြင်း (သမိဒ္ဓိ)၊ ချမ်းသာခြင်း/လွယ်ကူခြင်း (သုခတ္ထ) စသောအနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်။ ကောင်းမွန် တင့်တယ်ခြင်း (သောဘဏ) အနက်၌—'sugandho' (ကောင်းသော အနံ့ရှိသော)။ ကောင်းစွာ (သုဋ္ဌု) နှင့် ကောင်းစွာ/မှန်ကန်စွာ (သမ္မာ) အနက်တို့၌—'suṭṭhu gato sugato' (ကောင်းစွာ သွားတော်မူသောကြောင့် သုဂတ မည်၏)၊ 'sammā gatotipi sugato' (ကောင်းစွာ/မှန်ကန်စွာ သွားတော်မူသောကြောင့်လည်း သုဂတ မည်၏)။ ပြည့်စုံခြင်း (သမိဒ္ဓိ) အနက်၌—'subhikkhaṃ' (ဆွမ်းကွမ်း အစာရေစာ ပေါများသော ပြည်နယ်)။ ချမ်းသာခြင်း/လွယ်ကူခြင်း (သုခတ္ထ) အနက်၌—'sukaro' (ပြုလွယ်သော) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Uiti uggatu+ddhakamma, padhāna, viyoga, sambhava, attalābha, satti, sarūpakathanādīsu. Uggate-uggacchati, uddhakamme-āsanā uṭṭhito, ukkhepo, padhāne-uttamo, lokuttaro, viyoge-ubbhāsito, sambhave-ubbhuto, attalābhe-uppannaṃ ñāṇaṃ, sattiyaṃ-ussahati gantuṃ, sarūpakathane-uddisati suttaṃ.

ဥ-သဒ္ဒါကို အထက်သို့တက်ခြင်း (ဥဂ္ဂတ)၊ အထက်သို့ ပြုမူခြင်း (ဥဒ္ဓကမ္မ)၊ မြတ်ခြင်း (ပဓာန)၊ ကင်းကွာခြင်း (ဝိယောဂ)၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (သမ္ဘဝ)၊ ကိုယ်တိုင်ရခြင်း/ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (အတ္တလာဘ)၊ စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း (သတ္တိ)၊ ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ပြဆိုခြင်း (သရူပကထန) စသောအနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်။ အထက်သို့တက်ခြင်း (ဥဂ္ဂတ) အနက်၌—'uggacchati' (အထက်သို့ တက်၏)။ အထက်သို့ ပြုမူခြင်း (ဥဒ္ဓကမ္မ) အနက်၌—'āsanā uṭṭhito' (နေရာမှ ထသော)၊ 'ukkhepo' (အထက်သို့ မြှောက်ခြင်း)။ မြတ်ခြင်း (ပဓာန) အနက်၌—'uttamo' (အမြတ်ဆုံး)၊ 'lokuttaro' (လောကုတ္တရာ/လောကထက် မြတ်သော)။ ကင်းကွာခြင်း (ဝိယောဂ) အနက်၌—'ubbhāsito' (အလင်းရောင် ထွက်ပေါ်သော/မှောင်ကင်းသော)။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (သမ္ဘဝ) အနက်၌—'ubbhuto' (ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သော)။ ကိုယ်တိုင်ရခြင်း (အတ္တလာဘ) အနက်၌—'uppannaṃ ñāṇaṃ' (ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်)။ စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း (သတ္တိ) အနက်၌—'ussahati gantuṃ' (သွားခြင်းငှါ အားထုတ်၏)။ ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ပြဆိုခြင်း (သရူပကထန) အနက်၌—'uddisati suttaṃ' (သုတ်ကို ညွှန်ပြ/ရွတ်ဖတ်၏) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Abhiiti abhimukhabhāva, visiṭṭhā+dhiku+ddhakamma, kula, sāruppa, vandana, lakkhaṇi+tthambhūtakkhāna, vicchādīsu. Abhimukhabhāve-abhimukho, abhikkamati, visiṭṭhe-abhidhammo, adhike-abhivasati, uddhakamme-abhiruhati. Kule-abhijāto, sāruppe-abhirūpo, vandane-abhivādeti, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ.

အဘိ-သဒ္ဒါကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း (အဘိမုခဘာဝ)၊ ထူးမြတ်ခြင်း (ဝိသိဋ္ဌ)၊ လွန်ကဲခြင်း (အဓိက)၊ အထက်သို့ ပြုမူခြင်း (ဥဒ္ဓကမ္မ)၊ အမျိုးမြတ်ခြင်း (ကုလ)၊ သင့်လျော် လျောက်ပတ်ခြင်း (သာရုပ္ပ)၊ ရှိခိုးခြင်း (ဝန္ဒန)၊ အမှတ်အသား (လက္ခဏ)၊ ဤသို့ဖြစ်သောအခြင်းအရာကို ပြောဆိုခြင်း (ဣတ္ထမ္ဘူတက္ခာန)၊ အဖန်ဖန် ထပ်ကာထပ်ကာ ဖြစ်ခြင်း (ဝိစ္ဆာ) စသောအနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်။ မျက်မှောက်ပြုခြင်း (အဘိမုခဘာဝ) အနက်၌—'abhimukho' (ရှေးရှုမျက်နှာမူသော)၊ 'abhikkamati' (ရှေ့သို့ တက်လှမ်း၏)။ ထူးမြတ်ခြင်း (ဝိသိဋ္ဌ) အနက်၌—'abhidhammo' (ထူးမြတ်သော တရား/အဘိဓမ္မာ)။ လွန်ကဲခြင်း (အဓိက) အနက်၌—'abhivasati' (အလွန် နေထိုင်၏)။ အထက်သို့ ပြုမူခြင်း (ဥဒ္ဓကမ္မ) အနက်၌—'abhiruhati' (တက်မြောက်၏/တက်၏)။ အမျိုးမြတ်ခြင်း (ကုလ) အနက်၌—'abhijāto' (အမျိုးမြတ်စွာ မွေးဖွားသူ)။ သင့်လျော်ခြင်း (သာရုပ္ပ) အနက်၌—'abhirūpo' (အဆင်းလှသော/တင့်တယ်သော)။ ရှိခိုးခြင်း (ဝန္ဒန) အနက်၌—'abhivādeti' (ရှိခိုးပူဇော်၏)။ အမှတ်အသား (လက္ခဏ) စသောအနက်တို့၌ ရှေးကဆိုခဲ့ပြီးသည်နှင့် တူသည်။

Patiiti paṭigata, paṭiloma, paṭinidhi, paṭidāna, nisedha, nivattana, sādissa, paṭikaraṇā+dāna, paṭibodha, paṭicca, lakkhaṇitthambhūtakkhāna, bhāga, vicchādīsu. Paṭigate-paccakkhaṃ, paṭilome-paṭisotaṃ, paṭinidhimhi-ācariyato pati sisso, paṭidāne-telatthikassa ghataṃ paṭidadāti, nisedhe-paṭisedheti, nivattane-paṭikkamati, sādisse-paṭirūpakaṃ, paṭikaraṇe-paṭikāro, ādāne-paṭiggaṇhāti, paṭibodhe-paṭivedho, paṭicce-paccayo, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ.

ပတိ (ပဋိ)-သဒ္ဒါကို တုံ့ပြန်သွားခြင်း (ပဋိဂတ)၊ ဖီဆန်ခြင်း (ပဋိလောမ)၊ ကိုယ်စားပြုခြင်း (ပဋိနိဓိ)၊ တုံ့ပြန်ပေးကမ်းခြင်း (ပဋိဒါန)၊ တားမြစ်ခြင်း (နိသေဓ)၊ ဆုတ်နစ်ခြင်း (နိဝတ္တန)၊ တူမျှခြင်း (သာဒိဿ)၊ တုံ့ပြန်ပြုလုပ်ခြင်း (ပဋိကရဏ)၊ ခံယူခြင်း (အာဒါန)၊ သိမြင်ခြင်း (ပဋိဗောဓ)၊ အမှီပြုခြင်း (ပဋိစ္စ)၊ အမှတ်အသား (လက္ခဏ)၊ ဤသို့ဖြစ်သောအခြင်းအရာကို ပြောဆိုခြင်း (ဣတ္ထမ္ဘူတက္ခာန)၊ အစုအပုံ (ဘာဂ)၊ အဖန်ဖန် ထပ်ကာထပ်ကာ ဖြစ်ခြင်း (ဝိစ္ဆာ) စသောအနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်။ တုံ့ပြန်သွားခြင်း (ပဋိဂတ) အနက်၌—'paccakkhaṃ' (မျက်မှောက် ထင်ထင် ဖြစ်ခြင်း)။ ဖီဆန်ခြင်း (ပဋိလောမ) အနက်၌—'paṭisotaṃ' (ရေစုန်ကို ဆန်၍/ရေဆန်)။ ကိုယ်စားပြုခြင်း (ပဋိနိဓိ) အနက်၌—'ācariyato pati sisso' (ဆရာ၏ ကိုယ်စား တပည့်)။ တုံ့ပြန်ပေးကမ်းခြင်း (ပဋိဒါန) အနက်၌—'telatthikassa ghataṃ paṭidadāti' (ဆီအလိုရှိသူအား ထောပတ်ကို တုံ့ပြန်၍ ပေး၏)။ တားမြစ်ခြင်း (နိသေဓ) အနက်၌—'paṭisedheti' (တားမြစ်၏)။ ဆုတ်နစ်ခြင်း (နိဝတ္တန) အနက်၌—'paṭikkamati' (ဆုတ်သွား၏)။ တူမျှခြင်း (သာဒိဿ) အနက်၌—'paṭirūpakaṃ' (တူမျှသော အတုအယောင်)။ တုံ့ပြန်ပြုလုပ်ခြင်း (ပဋိကရဏ) အနက်၌—'paṭikāro' (တုံ့ပြန် ပြုပြင်ခြင်း)။ ခံယူခြင်း (အာဒါန) အနက်၌—'paṭiggaṇhāti' (ခံယူ၏)။ သိမြင်ခြင်း (ပဋိဗောဓ) အနက်၌—'paṭivedho' (ထိုးထွင်း သိမြင်ခြင်း)။ အမှီပြုခြင်း (ပဋိစ္စ) အနက်၌—'paccayo' (အကြောင်းအထောက်အပံ့)။ အမှတ်အသား (လက္ခဏ) စသောအနက်တို့၌ ရှေးကဆိုခဲ့ပြီးသည်နှင့် တူသည်။

Pariiti samantatobhāva, pariccheda, vajjanā+liṅgana, nivasana, pūjā, bhojanā+vajānana, dosakkhāna, lakkhaṇādīsu. Samantha- tobhāve-parivuto[Pg.102], paricchede-pariññeyyaṃ, vajjane-pariharati, āliṅgane-parissajati, nivasane-yo vatthaṃ paridahessati, pūjāyaṃ-paricariyā, bhojane-bhikkhuṃ parivisati, avajānane-paribhavati. Dosakkhāne-paribhāsati, lakkhaṇādīsu-rukkhaṃ pari vijjotate vijju iccādi.

ပရိ-သဒ္ဒါကို ပတ်ပတ်လည် ပတ်ဝန်းကျင် အပြည့်အစုံဖြစ်ခြင်း (သမန္တတောဘာဝ)၊ ပိုင်းခြားခြင်း (ပရိစ္ဆေဒ)၊ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝဇ္ဇန)၊ ဖက်ယမ်းခြင်း (အာလိင်္ဂန)၊ ဝတ်ရုံခြင်း (နိဝသန)၊ ပူဇော်ခြင်း (ပူဇာ)၊ ကျွေးမွေးခြင်း (ဘောဇန)၊ မထင်မဲ့မြင်ပြုခြင်း (အဝဇာနန)၊ အပြစ်ပြခြင်း (ဒေါသက္ခာန)၊ အမှတ်အသား (လက္ခဏ) စသောအနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်။ ပတ်ဝန်းကျင် အပြည့်အစုံဖြစ်ခြင်း (သမန္တတောဘာဝ) အနက်၌—'parivuto' (ခြံရံအပ်သော)။ ပိုင်းခြားခြင်း (ပရိစ္ဆေဒ) အနက်၌—'pariññeyyaṃ' (ပိုင်းခြား၍ သိထိုက်သော)။ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝဇ္ဇန) အနက်၌—'pariharati' (ရှောင်ကြဉ်၏/ထိန်းသိမ်း၏)။ ဖက်ယမ်းခြင်း (အာလိင်္ဂန) အနက်၌—'parissajati' (ဖက်ယမ်း၏)။ ဝတ်ရုံခြင်း (နိဝသန) အနက်၌—'yo vatthaṃ paridahessati' (အကြင်သူသည် အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်လတ္တံ့)။ ပူဇော်ခြင်း (ပူဇာ) အနက်၌—'paricariyā' (လုပ်ကျွေးပူဇော်ခြင်း)။ ကျွေးမွေးခြင်း (ဘောဇန) အနက်၌—'bhikkhuṃ parivisati' (ရဟန်းအား လုပ်ကျွေး ကျွေးမွေး၏)။ မထင်မဲ့မြင်ပြုခြင်း (အဝဇာနန) အနက်၌—'paribhavati' (မထင်မဲ့မြင်ပြု၏/နှိမ်ချ၏)။ အပြစ်ပြခြင်း (ဒေါသက္ခာန) အနက်၌—'paribhāsati' (ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်၏)။ အမှတ်အသား (လက္ခဏ) စသောအနက်တို့၌—'rukkhaṃ pari vijjotate vijju' (လျှပ်စီးသည် သစ်ပင်ကို ပတ်၍ လင်းစေ၏) စသည်တို့ ဖြစ်သည်။

Upaiti upagamana, samīpū+papatti, sādissā+dhiku+paribhāvā+nasana, dosakkhāna, saññā, pubbakamma, pūjā, gayhākāra, bhusatthādīsu. Upagamane-nisinnaṃ vā upanisīdeyya, samīpe-upanagaraṃ, upapattiyaṃ-saggaṃ lokaṃ upapajjati, atha vā upapatti=yutti, yathā upapattito ikkhatīti upekkhā, sādisse-upamānaṃ, upamā, adhike-upakhāriyaṃ doṇo, uparibhāve-upasampanno, anasane-upavāso, dosakkhāne-paraṃ upavadati, saññāyaṃ-upadhā, upasaggo, pubbakamme-upakkamo, upakāro, pūjāyaṃ-buddhupaṭṭhāko, mātupaṭṭhānaṃ, gayhākāre-soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, bhusatthe-upādānaṃ, upāyāso, upanissayoti.

ဥပ-သဒ္ဒါကို ချဉ်းကပ်ခြင်း (ဥပဂမန)၊ အနီးအပါး (သမီပ)၊ ရောက်ရှိခြင်း (ဥပပတ္တိ)၊ တူမျှခြင်း (သာဒိဿ)၊ လွန်ကဲခြင်း (အဓိက)၊ အထက်၌ရှိခြင်း (ဥပရိဘာဝ)၊ အစာရှောင်ခြင်း (အနသန)၊ အပြစ်ပြခြင်း (ဒေါသက္ခာန)၊ မှတ်သားခြင်း (သညာ)၊ ရှေးဦးပြုမူခြင်း (ပုဗ္ဗကမ္မ)၊ ပူဇော်ခြင်း (ပူဇာ)၊ ခံယူသိမ်းပိုက်ခြင်း (ဂယှာကာရ)၊ ပြင်းထန်သောအနက် (ဘုသတ္ထ) စသည်တို့၌ သုံးစွဲသည်။ ချဉ်းကပ်ခြင်း (ဥပဂမန) အနက်၌—'nisinnaṃ vā upanisīdeyya' (ထိုင်နေသော သူ၏ အနီး၌ ဖြစ်စေ ထိုင်ရာ၏)။ အနီးအပါး (သမီပ) အနက်၌—'upanagaraṃ' (မြို့နှင့်နီးသော အရပ်/မြို့စွန်)။ ရောက်ရှိခြင်း (ဥပပတ္တိ) အနက်၌—'saggaṃ lokaṃ upapajjati' (နတ်ပြည်သို့ ရောက်၏/လား၏)၊ သို့မဟုတ် ဥပပတ္တိ = ယုတ္တိ (သင့်လျော်ခြင်း) ဖြစ်ရာ၊ ပုံစံအားဖြင့် 'yathā upapattito ikkhatīti upekkhā' (လျောက်ပတ်သော သဘောဖြင့် ရှုတတ်သောကြောင့် ဥပေက္ခာ မည်၏)။ တူမျှခြင်း (သာဒိဿ) အနက်၌—'upamānaṃ' (နှိုင်းယှဉ်စရာ)၊ 'upamā' (ဥပမာ)။ လွန်ကဲခြင်း (အဓိက) အနက်၌—'upakhāriyaṃ doṇo' (ခါရီခြင်တွယ်မှုထက် ဒေါဏသည် ပိုလွန်၏)။ အထက်၌ရှိခြင်း (ဥပရိဘာဝ) အနက်၌—'upasampanno' (ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ပြီးသော)။ အစာရှောင်ခြင်း (အနသန) အနက်၌—'upavāso' (ဥပုသ်စောင့်ခြင်း/အစာရှောင်ခြင်း)။ အပြစ်ပြခြင်း (ဒေါသkkhāne) အနက်၌—'paraṃ upavadati' (သူတစ်ပါးကို ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲ၏)။ မှတ်သားခြင်း (သညာ) အနက်၌—'upadhā' (မှီရာအခြေခံ/ဥပဓိ)၊ 'upasaggo' (ဥပသဂ်)။ ရှေးဦးပြုမူခြင်း (ပုဗ္ဗကမ္မ) အနက်၌—'upakkamo' (အားထုတ်ခြင်း)၊ 'upakāro' (ကျေးဇူးပြုခြင်း)။ ပူဇော်ခြင်း (ပူဇာ) အနက်၌—'buddhupaṭṭhāko' (ဘုရားလုပ်ကျွေးသောသူ)၊ 'mātupaṭṭhānaṃ' (မိခင်အား လုပ်ကျွေးခြင်း)။ ခံယူသိမ်းပိုက်ခြင်း (ဂယှာကာရ) အနက်၌—'soceyyapaccupaṭṭhānaṃ' (စင်ကြယ်ခြင်းကို ရှေးရှုထင်ရှားစေခြင်း)။ ပြင်းထန်သောအနက် (ဘုသတ္ထ) ၌—'upādānaṃ' (စွဲလမ်းခြင်း)၊ 'upāyāso' (ပြင်းစွာပင်ပန်းခြင်း)၊ 'upanissayoti' (အားကြီးသော အမှီသဟဲ) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Āiti abhimukhabhāvu+ddhakamma+mariyādā+bhividhi, patti+cchā, parissajana, ādikamma, gahaṇa, nivāsana, samīpa, āvhānādīsu. Abhimukhabhāve-āgacchanti, uddhakamme-ārohati, mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ, abhividhimhi-ākumāraṃ yaso kaccāyanassa, pattiyaṃ-āpattiṃ āpanno, icchāyaṃ-ākaṅkhā, parissajane-āliṅganaṃ, ādikamme-ārambho, gahaṇe-ādīyati, āliṅgati, (ālimpati, rū), nivāse-āvasatho, āvāso, samīpe-āsannaṃ, āvhāne-āmanteti.

အာ-သဒ္ဒါကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း (အဘိမုခဘာဝ)၊ အထက်သို့ ပြုမူခြင်း (ဥဒ္ဓကမ္မ)၊ အပိုင်းအခြား သတ်မှတ်ခြင်း (မရိယာဒါ)၊ အားလုံးပါဝင်ခြင်း (အဘိဝိဓိ)၊ ရောက်ခြင်း (ပတ္တိ)၊ အလိုရှိခြင်း (ဣစ္ဆာ)၊ ဖက်ယမ်းခြင်း (ပရိဿဇန)၊ ရှေးဦးစွာပြုလုပ်ခြင်း (အာဒိကမ္မ)၊ ယူခြင်း (ဂဟဏ)၊ နေထိုင်ခြင်း (နိဝါသန)၊ အနီးအပါး (သမီပ)၊ ခေါ်ယူခြင်း (အာဝှါန) စသောအနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်။ မျက်မှောက်ပြုခြင်း (အဘိမုခဘာဝ) အနက်၌—'āgacchanti' (လာကြကုန်၏)။ အထက်သို့ ပြုမူခြင်း (ဥဒ္ဓကမ္မ) အနက်၌—'ārohati' (တက်၏)။ အပိုင်းအခြား သတ်မှတ်ခြင်း (မရိယာဒါ) အနက်၌—'āpabbatā khettaṃ' (တောင်တန်းတိုင်အောင် လယ်ကွင်းရှိ၏)။ အားလုံးပါဝင်ခြင်း (အဘိဝိဓိ) အနက်၌—'ākumāraṃ yaso kaccāyanassa' (အရှင်ကစ္စည်း၏ ကျော်စောသတင်းသည် သူငယ်တို့အထိ တိုင်အောင် ပျံ့နှံ့၏)။ ရောက်ခြင်း (ပတ္တိ) အနက်၌—'āpattiṃ āpanno' (အာပတ်သို့ ရောက်၏)။ အလိုရှိခြင်း (ဣစ္ဆာ) အနက်၌—'ākaṅkhā' (တောင့်တခြင်း)။ ဖက်ယမ်းခြင်း (ပရိဿဇန) အနက်၌—'āliṅganaṃ' (ဖက်ယမ်းခြင်း)။ ရှေးဦးစွာပြုလုပ်ခြင်း (အာဒိကမ္မ) အနက်၌—'ārambho' (စတင်အားထုတ်ခြင်း)။ ယူခြင်း (ဂဟဏ) အနက်၌—'ādīyati' (ယူ၏)၊ 'āliṅgati' (ဖက်ယမ်း၏)၊ ['ālimpati' (လိမ်းကျံ၏)]။ နေထိုင်ခြင်း (နိဝါသန) အနက်၌—'āvasatho' (ကျောင်း/ဇရပ်)၊ 'āvāso' (နေရာကျောင်း)။ အနီးအပါး (သမီပ) အနက်၌—'āsannaṃ' (နီးသော)။ ခေါ်ယူခြင်း (အာဝှါန) အနက်၌—'āmanteti' (ခေါ်ကြား၏) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Pa [Pg.103] parā+pa sa+manva+va, o ni du rabhi byā+dhisu;

Ati ni ppati pari apayo, upa ā iti vīsati;

Esa hi bho upasagga-vidhi+kkamato kathito.

ပ၊ ပရာ၊ အပ၊ သံ၊ အနု၊ အဝ (ဩ)၊ နိ၊ ဒု၊ ဝိ၊ အဝ၊ အဘိ၊ အဓိ၊ အတိ၊ သု၊ နိ၊ ပတိ (ပဋိ)၊ ပရိ၊ အပ၊ ဥပ၊ အာ ဟူ၍ (ဥပသဂ်) နှစ်ဆယ် ရှိကုန်၏။ အချင်းတို့... ဤသည်ကား စနစ်တကျ အစဉ်အတိုင်း ဟောကြားအပ်သော ဥပသဂ်တို့၏ နည်းနာ ဖြစ်ပေသည်။

Ettha ca –

ဤသဒ္ဒါကျမ်း၌လည်း—

Upasagga+nipātā ca, paccayā ca ime tayo;

Neke+nekatthavācakā, iti neruttikā+bravuṃ.

ဥပသဂ်၊ နိပါတ် နှင့် ပစ္စည်း ဟူသော ဤသုံးပါးတို့သည် များစွာသော အနက်အမျိုးမျိုးကို ဟောတတ်ကုန်၏ဟု သဒ္ဒါဗေဒပညာရှင် (နိရုတ္တိဆရာ) တို့သည် မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။

118. Asaṃkhyehi sabbāsaṃ

၁၁၈. မရေတွက်အပ်သော ဝိဘတ်အားလုံးတို့၏...

Avijjamānasaṃkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Na santi ekavacanādisaṃkhyā etesanti asaṃkhyā, tesaṃ asaṃkhyānaṃ vibhattīnaṃ bhede asatipi syādividhānaṃ ‘‘mā no ajja vikantiṃsū’’tiādo vibhatyantattā padattasiddhīti vo+noādīnaṃ siddhiyā ca tesaṃ paṭhamādiatthe dassanato ca hoti. Pahāro parābhavo apahāro saṃhāro avahāro ohāro iccādi hoti.

ဧကဝုစ် စသော သင်္ချာ (အရေအတွက်) မရှိကုန်သော ထိုနိပါတ် ဥပသဂ်တို့၏ နောက်၌ရှိကုန်သော ဝိဘတ်အားလုံးတို့ကို ချေအပ် (လုပ္) ၏။ ဤသဒ္ဒါတို့၌ ဧကဝုစ် စသော သင်္ချာတို့ မရှိသောကြောင့် 'အသင်္ချေ' မည်ကုန်၏။ ထိုအသင်္ချေတို့၌ ဝိဘတ်အပြား မရှိသော်လည်း 'သိ' စသော ဝိဘတ်စီရင်ခြင်းဖြင့် 'mā no ajja vikantiṃsu' စသည်တို့၌ ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်အဖြစ် ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'vo', 'no' စသည်တို့ ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုပုဒ်တို့ကို ပထမာစသော ဝိဘတ်အနက်တို့၌ တွေ့မြင်ရသောကြောင့်လည်းကောင်း ဝိဘတ်ချေခြင်း ဖြစ်ရ၏။ (ဥပသဂ် သက်ရောက်ပုံ သာဓကများမှာ) pahāro (ပုတ်ခတ်ခြင်း)၊ parābhavo (ပျက်စီးခြင်း)၊ apahāro (လုယူခြင်း)၊ saṃhāro (သိမ်းဆည်းခြင်း)၊ avahāro (ခိုးယူခြင်း)၊ ohāro (စွန့်ပယ်ခြင်း) စသည်တို့ ဖြစ်သည်။

Upecca+tthaṃ sajantīti, upasaggā hi pādayo;

Cādī padādimajjhante, nipātā nipatantīti.

ပ-စသော သဒ္ဒါတို့သည် (ဓာတ်အနက်သို့) ချဉ်းကပ်၍ အနက်ကို ထူးခြားစေတတ်သောကြောင့် 'ဥပသဂ်' မည်ကုန်၏။ စ-စသော သဒ္ဒါတို့သည် ပုဒ်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးတို့၌ ကျရောက်တတ်သောကြောင့် 'နိပါတ်' မည်ကုန်၏။

Opasaggikapadaṃ.

ဥပသဂ်နှင့်စပ်သော ပုဒ်များကို ပြဆိုခြင်း ပြီး၏။

Samuccaya+vikappana+paṭisedha+pūraṇādiatthaṃ asattavācikaṃ nepātikaṃ.

နိပါတ်ပုဒ်သည် ဒြပ်ကို မဟောတတ်ဘဲ (အသတ္တဝါစိက ဖြစ်၍) ပေါင်းစပ်ခြင်း (သမုစ္စယ)၊ ခွဲခြားခြင်း (ဝိကပ္ပန)၊ တားမြစ်ခြင်း (ပဋိသေဓ)၊ ပုဒ်ကို ပြည့်စေခြင်း (ပူရဏ) စသောအနက်တို့ကို ဟောတတ်သည်။

Ca-iti samuccayā+nvācaya+itaretarayoga+samāhārā+vadhāraṇādīsu. Vā-iti vikappanu+pamāna+samuccaya+vavatthitavibhāsādīsu. Na, no, mā, a, alaṃ, halaṃ iccete paṭisedhe[Pg.104]. ‘‘Dve paṭisedhā pakatiatthaṃ gamayantī’’ti ñāyā ‘‘na tesaṃ pana rūpānaṃ paccayā na ca hontī’’ti ettha na ca na honti-hontevāti pakatiatthaṃ gamayati. Alaṃ pariyatti+bhūsanesu ca.

စ-သဒ္ဒါကို ပေါင်းစပ်ခြင်း (သမုစ္စယ)၊ ဆင့်ပွားပေါင်းစပ်ခြင်း (အနွာစယ)၊ အချင်းချင်း ယှဉ်တွဲခြင်း (ဣတရေတရယောဂ)၊ စုပေါင်းခြင်း (သမာဟာရ)၊ ကန့်သတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) စသောအနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်။ ဝါ-သဒ္ဒါကို ဝေဖန်ခြင်း (ဝိကပ္ပန)၊ နှိုင်းယှဉ်ခြင်း (ဥပမာန)၊ ပေါင်းစပ်ခြင်း (သမုစ္စယ)၊ အတည်ပြုခွဲခြားခြင်း (ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ) စသောအနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်။ န၊ နော၊ မာ၊ အ၊ အလံ၊ ဟလံ ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့ကို တားမြစ်ခြင်း (ပဋိသေဓ) အနက်၌ သုံးစွဲသည်။ 'အငြင်းနှစ်ခုသည် မူလသဘောကို ဆောင်စေ၏' (Dve paṭisedhā pakatiatthaṃ gamayanti) ဟူသော နည်းစနစ်အရ—'na tesaṃ pana rūpānaṃ paccayā na ca honti' ဟူသော သာဓက၌ 'na ca na honti' ဟူသည် 'honteva' (ဧကန် ဖြစ်ကုန်သည်သာတည်း) ဟု မူလ (အဟုတ်) သဘောကို ရရှိစေသည်။ အလံ-သဒ္ဒါကို လုံလောက်ခြင်း (ပရိယတ္တိ) နှင့် တန်ဆာဆင်ခြင်း (ဘူသန) အနက်တို့၌လည်း သုံးစွဲသည်။

Pūraṇatthaṃ duvidhaṃ attapūraṇaṃ padapūraṇañca, tattha atha, khalu, vata, atho, assu, yagghe, hi, carahi, naṃ, taṃ, ca, tu, vā, vo, pana, have, kīva, ha, tato, yathā, sudaṃ, kho, ve, haṃ, enaṃ, (evaṃ, rū) seyyathidaṃ iccevamādi padapūraṇe. Tattha atha-iti pañhā+nantariyā+dhikārādīsu ca. Khalu-iti paṭisedhā+vadhāraṇa, pasiddhīsu ca. Vata+iti ekaṃsa, khedā+nukampa, saṃkappesu ca. Atho-iti anvādese ca. Hi-iti hetu, avadhāraṇesu ca. Tu-iti visesa, hetu, nivattanādīsu ca. Pana-iti visesepi. Have+ve iccete ekaṃsatthepi. Haṃ-visāda, vimhesupi. (Visāda, sambhavesu, rū). Seyyathidaṃti taṃ katamaṃti atthepi.

ဖြည့်စွက်ခြင်းအနက်သည် အတ္ထပူရဏ (အနက်ကို ဖြည့်စွက်ခြင်း) နှင့် ပဒပူရဏ (ပုဒ်ကို ဖြည့်စွက်ခြင်း) ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် atha, khalu, vata, atho, assu, yagghe, hi, carahi, naṃ, taṃ, ca, tu, vā, vo, pana, have, kīva, ha, tato, yathā, sudaṃ, kho, ve, haṃ, enaṃ, (ရူပသိဒ္ဓိ၌- evaṃ, rū) seyyathidaṃ စသည်တို့သည် ပဒပူရဏ (ပုဒ်ဖြည့်စွက်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပဒပူရဏတို့တွင် 'atha' ဟူသော နိပါတ်သည် မေးမြန်းခြင်း (ပဥှ)၊ အခြားမဲ့ဖြစ်ခြင်း (အနန္တရိယ)၊ အာဏာပိုင်ခြင်း/အလွန်ပြုခြင်း (အဓိကာရ) စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ 'khalu' ဟူသော နိပါတ်သည် တားမြစ်ခြင်း (ပဋိသေဓ)၊ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ)၊ ထင်ရှားကျော်စောခြင်း (ပသိဒ္ဓိ) တို့၌လည်းကောင်း၊ 'vata' ဟူသော နိပါတ်သည် စင်စစ်ဖြစ်ခြင်း (ဧကံသ)၊ စိုးရိမ်ခြင်း/ပူပန်ခြင်း (ခေဒ)၊ သနားခြင်း (အနုကမ္ပ)၊ ကြံစည်ခြင်း (သံကပ္ပ) တို့၌လည်းကောင်း၊ 'atho' ဟူသော နိပါတ်သည် နောက်ထပ်ပြောဆိုခြင်း (အနွာဒေသ) ၌လည်းကောင်း၊ 'hi' ဟူသော နိပါတ်သည် အကြောင်းပြခြင်း (ဟေတု)၊ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) တို့၌လည်းကောင်း၊ 'tu' ဟူသော နိပါတ်သည် ထူးခြားခြင်း (ဝိသေသ)၊ အကြောင်းပြခြင်း (ဟေတု)၊ ဆုတ်နစ်စေခြင်း/တားမြစ်ခြင်း (နိဝတ္တန) စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ 'pana' ဟူသော နိပါတ်သည် ထူးခြားခြင်း (ဝိသေသ) ၌လည်းကောင်း၊ 'have' နှင့် 've' ဟူသော နိပါတ်တို့သည် စင်စစ်ဟူသော အနက် (ဧကံသတ္ထ) ၌လည်းကောင်း၊ 'haṃ' ဟူသော နိပါတ်သည် ပူပန်ခြင်း (ဝိသာဒ)၊ အံ့ဩခြင်း (ဝိမှယ) တို့၌လည်းကောင်း (ရူပသိဒ္ဓိ၌- ဝိသာဒနှင့် သမ္ဘဝ တို့၌လည်းကောင်း)၊ 'seyyathidaṃ' ဟူသော နိပါတ်သည် 'ထိုအရာသည် အဘယ်နည်း (တံ ကတမံ)' ဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Atthapūraṇaṃ duvidhaṃ vibhattiyuttaṃ avibhattiyuttañca. Atthi, sakkā, labbhā iccete paṭhamāyaṃ. Āvuso ambho hambho are hare re je iccete āmantaṇe. Divā bhiyyo (namo, rū) iccete paṭhamādutiyāsu. Sayaṃ sāmaṃ saṃ sammā kinti iccete tatiyatthe. So+to+dhāpaccayantā ca suttaso padaso aniccato dukkhato ekadhā dvidhā iccādi. Tave+tuṃ paccayantā catutthiyāva, kātave dātave, kātuṃ kāretuṃ, (dātuṃ, rū) dāpetuṃ iccādi. So+topaccayantā pañcamiyatthe, dīghaso oraso rājato vā corato vā iccādi. To satta- myatthepi [Pg.105] tra+tthādipaccayantā ca, ekato purato pacchato passato piṭṭhito pādato sīsato aggato mūlato, yatra yattha yahiṃ tatra tattha tahiṃ iccādi. Samantā sāmantā parito abhito samantato ekajjhaṃ ekamantaṃ heṭṭhā upari uddhaṃ adho tiriyaṃ sammukhā paramukhā āvi raho tiro uccaṃ nīcaṃ anto antarā antaraṃ ajjhattaṃ bahiddhā bāhirā bāhiraṃ bahi oraṃ pāraṃ ārā ārakā pacchā pure huraṃ pecca iccete sattamiyā. Sampati āyati ajja aparajjha suve sve uttarasuve (kisu, rū) hiyyo pare (parasuve, rū) sajju sāyaṃ pāto kālaṃ kallaṃ divā rattaṃ niccaṃ satataṃ abhiṇhaṃ abhikkhaṇaṃ muhuṃ muhuttaṃ bhūtapubbaṃ purā yadā tadā (kadā, rū) iccādayo kālasattamiyaṃ. Iti vibhattiyuttāni.

အတ္ထပူရဏ (အနက်ဖြည့်ခြင်း) သည် ဝိဘတ်နှင့်ယှဉ်သော ဝိဘတ္တိယုတ္တ၊ ဝိဘတ်နှင့်မယှဉ်သော အဝိဘတ္တိယုတ္တ ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ atthi, sakkā, labbhā စသည်တို့သည် ပထမဝိဘတ်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ āvuso, ambho, hambho, are, hare, re, je စသည်တို့သည် အာမန္တန (ခေါ်ဆိုခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ divā, bhiyyo (ရူပသိဒ္ဓိ၌- namo) စသည်တို့သည် ပထမနှင့် ဒုတိယဝိဘတ်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ sayaṃ, sāmaṃ, saṃ, sammā, kinti စသည်တို့သည် တတိယဝိဘတ်အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ suttaso, padaso, aniccato, dukkhato, ekadhā, dvidhā စသည်ဖြင့် so, to, dhā ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ kātave, dātave, kātuṃ, kāretuṃ, (ရူပသိဒ္ဓိ၌- dātuṃ) dāpetuṃ စသည်ဖြင့် tave, tuṃ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် စတုတ္ထီဝိဘတ်အနက်၌သာလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ dīghaso, oraso, rājato, corato စသည်ဖြင့် so, to ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ekato, purato, pacchato, passato, piṭṭhito, pādato, sīsato, aggato, mūlato စသည်ဖြင့် to ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ yatra, yattha, yahiṃ, tatra, tattha, tahiṃ စသည်ဖြင့် tra, ttha စသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ samantā, sāmantā, parito, abhito, samantato, ekajjhaṃ, ekamantaṃ, heṭṭhā, upari, uddhaṃ, adho, tiriyaṃ, sammukhā, paramukhā, āvi, raho, tiro, uccaṃ, nīcaṃ, anto, antarā, antaraṃ, ajjhattaṃ, bahiddhā, bāhirā, bāhiraṃ, bahi, oraṃ, pāraṃ, ārā, ārakā, pacchā, pure, huraṃ, pecca စသည်တို့သည် သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ sampati, āyati, ajja, aparajjha, suve, sve, uttarasuve (ရူပသိဒ္ဓိ၌- kisu) hiyyo, pare (ရူပသိဒ္ဓိ၌- parasuve) sajju, sāyaṃ, pāto, kālaṃ, kallaṃ, divā, rattaṃ, niccaṃ, satataṃ, abhiṇhaṃ, abhikkhaṇaṃ, muhuṃ, muhuttaṃ, bhūtapubbaṃ, purā, yadā, tadā (ရူပသိဒ္ဓိ၌- kadā) စသည်တို့သည် ကာလသတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဝိဘတ္တိယုတ္တ (ဝိဘတ်နှင့်ယှဉ်သော နိပါတ်) တို့သည် ပြီး၏။

Avibhattiyuttesu appeva appevanāma nu iccete saṃsayatthe. Addhā aññadatthu taggha jātu kāmaṃ sasakkaṃ iccete ekaṃsatthe. Evaṃ iti avadhāraṇe. Kacci nu nanu kathaṃ (kiṃsu, rū) kiṃ iccete pucchanatthe. Evaṃ iti itthaṃ iccete nidassanatthe. Iti hetu+vākyaparisamattīsu ca. Yāva tāva yāvatā tāvatā kittāvatā ettāvatā kīva iccete paricchedanatthe. Evaṃ sāhu lahu opāyikaṃ paṭirūpaṃ āma sādhu iccete sampaṭicchanatthe. Tathā yathā yatheva tatheva evaṃ evameva evampi yathāpi seyyathāpi seyyathāpināma viya iva yathariva tathariva yathānāma tathānāma yathāhi tathāhi yathāca tathāca iccete paṭibhāgatthe. Yathāiti yoggatā+vicchā+padatthānativatti+nidassanesu ca. Evaṃiti [Pg.106] upadesa+pañhādīsu ca. Kiñcāpiiti anuggahatthe. Dhiiti garahe. Ahoiti garaha+pasaṃsana+patthanesu. Nāmaiti garaha+pasaṃsana+saññā+pañhesu. Sādhūti pasaṃsana+yācanesu. Iṅgha handa iccete codanatthe. Sādhu suṭṭhu evametaṃti anumodane. Kiraiti anussavana+asaddheyyesu. Nunaiti anumānā+nussaraṇa+parivitakkesu. Kasmāti kāraṇapucchane. Yasmā tasmā tathā hi tena iccete kāraṇacchedanatthe. Saha saddhiṃ amā (samaṃ, rū) iti samakriyāyaṃ. Vinā rite vippayoge. Nānā puthu bahupakāre. Puthu visuṃ asaṅghāte ca. Duṭṭhu ku kucchāyaṃ (jigucchāyaṃ, rū). Puna appaṭhame. Kathaṃ cikicchatthe. Dhā kkhattuṃ so kiñcaiti saṃkhyāvibhāge. Īsakaṃ appamānesu (appamatte, rū). Saṇikaṃ mandatthe. Khippaṃ araṃ lahuṃ āsu tuṇhaṃ aciraṃ sīghatthe. Ciraṃ cirassaṃ dīghakāle. Ce yadi saṃkā+vaṭṭhāne. Dhuraṃ thirā+vadhāraṇesu (dhuvaṃ thirā+vadhāraṇesu, rū). Hā visāde. Tuṇhī abhāsane. Sacchi paccakkhe. Musā micchāalikaṃ asacce. Suvatthi āsiṭṭhe iccādi.

ဝိဘတ်နှင့်မယှဉ်သော (အဝိဘတ္တိယုတ္တ) နိပါတ်တို့တွင် appeva, appevanāma, nu စသည်တို့သည် ယုံမှားသံသယအနက် (သံသယတ္ထ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ addhā, aññadatthu, taggha, jātu, kāmaṃ, sasakkaṃ စသည်တို့သည် စင်စစ်ဟူသော အနက် (ဧကံသတ္ထ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ evaṃ, iti စသည်တို့သည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းအနက် (အဝဓာရဏ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ kacci, nu, nanu, kathaṃ (ရူပသိဒ္ဓိ၌- kiṃsu) kiṃ စသည်တို့သည် မေးမြန်းခြင်းအနက် (ပုစ္ဆနတ္ထ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ evaṃ, iti, itthaṃ စသည်တို့သည် ညွှန်ပြခြင်း/ပုံစံပြခြင်းအနက် (နိဒဿနတ္ထ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ 'iti' ဟူသော နိပါတ်သည် အကြောင်းပြခြင်း (ဟေတု) နှင့် ဝါကျအဆုံးသတ်ခြင်း (ဝါကျပရိသမာတ္တိ) တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ yāva, tāva, yāvatā, tāvatā, kittāvatā, ettāvatā, kīva စသည်တို့သည် အပိုင်းအခြားအနက် (ပရိစ္ဆေဒနတ္ထ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ evaṃ, sāhu, lahu, opāyikaṃ, paṭirūpaṃ, āma, sādhu စသည်တို့သည် ဝန်ခံခြင်း/သဘောတူလက်ခံခြင်းအနက် (သမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ tathā, yathā, yatheva, tatheva, evaṃ, evameva, evampi, yathāpi, seyyathāpi, seyyathāpināma, viya, iva, yathariva, tathariva, yathānāma, tathānāma, yathāhi, tathāhi, yathāca, tathāca စသည်တို့သည် နှိုင်းယှဉ်ခြင်းအနက် (ပဋိဘာဂတ္ထ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ 'yathā' ဟူသော နိပါတ်သည် သင့်လျော်ခြင်း (ယောဂ္ဂတာ)၊ ထပ်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း (ဝိစ္ဆာ)၊ အနက်ကို မလွန်ဆန်ခြင်း (ပဒတ္ထာနတိဝတ္တိ)၊ ညွှန်ပြခြင်း/ပုံစံပြခြင်း (နိဒဿန) တို့၌လည်းကောင်း၊ 'evaṃ' ဟူသော နိပါတ်သည် ညွှန်ကြားခြင်း (ဥပဒေသ)၊ မေးခွန်း (ပဥှ) စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ 'kiñcāpi' ဟူသော နိပါတ်သည် ခွင့်ပြုခြင်း/ချီးမြှောက်ခြင်း (အနုဂ္ဂဟ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'dhi' ဟူသော နိပါတ်သည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟ) ၌လည်းကောင်း၊ 'aho' ဟူသော နိပါတ်သည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟ)၊ ချီးမွမ်းခြင်း (ပသံသန)၊ တောင့်တခြင်း (ပတ္ထန) တို့၌လည်းကောင်း၊ 'nāma' ဟူသော နိပါတ်သည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟ)၊ ချီးမွမ်းခြင်း (ပသံသန)၊ အမည်သတ်မှတ်ခြင်း (သညာ)၊ မေးမြန်းခြင်း (ပဥှ) တို့၌လည်းကောင်း၊ 'sādhu' ဟူသော နိပါတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း (ပသံသန)၊ တောင်းပန်ခြင်း (ယာစန) တို့၌လည်းကောင်း၊ 'iṅgha', 'handa' ဟူသော နိပါတ်တို့သည် တိုက်တွန်းခြင်း (စောဒန) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'sādhu', 'suṭṭhu', 'evametaṃ' ဟူသော နိပါတ်တို့သည် ကောင်းချီးပေးခြင်း (အနုမောဒန) ၌လည်းကောင်း၊ 'kira' ဟူသော နိပါတ်သည် တစ်ဆင့်ကြားရခြင်း (အနုဿဝန)၊ မယုံကြည်နိုင်ခြင်း (အသဒ္ဓေယျ) တို့၌လည်းကောင်း၊ 'nuna' ဟူသော နိပါတ်သည် မှန်းဆခြင်း (အနုမာန)၊ အောက်မေ့ခြင်း (အနုဿရဏ)၊ ကြံစည်ဆင်ခြင်ခြင်း (ပရိဝိတက္က) တို့၌လည်းကောင်း၊ 'kasmā' ဟူသော နိပါတ်သည် အကြောင်းမေးမြန်းခြင်း (ကာရဏပုစ္ဆန) ၌လည်းကောင်း၊ 'yasmā', 'tasmā', 'tathā hi', 'tena' ဟူသော နိပါတ်တို့သည် အကြောင်းရင်းကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း (ကာရဏစ္ဆေဒန) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'saha', 'saddhiṃ', 'amā' (ရူပသိဒ္ဓိ၌- samaṃ) ဟူသော နိပါတ်တို့သည် အမှုတူပြုခြင်း (သမကြိယာ) ၌လည်းကောင်း၊ 'vinā', 'rite' ဟူသော နိပါတ်တို့သည် ကွေကွင်းခြင်း (ဝိပ္ပယောဂ) ၌လည်းကောင်း၊ 'nānā', 'puthu' ဟူသော နိပါတ်တို့သည် များစွာသောအပြား (ဗဟုပကာရ) ၌လည်းကောင်း၊ 'puthu', 'visuṃ' ဟူသော နိပါတ်တို့သည် မရောနှောခြင်း (အသံဃာတ) ၌လည်းကောင်း၊ 'duṭṭhu', 'ku' ဟူသော နိပါတ်တို့သည် စက်ဆုပ်ခြင်း (ကုစ္ဆာ သို့မဟုတ် ဇိဂုစ္ဆာ) ၌လည်းကောင်း၊ 'puna' ဟူသော နိပါတ်သည် တစ်ဖန်မစသည် (အပ္ပဌမ) ၌လည်းကောင်း၊ 'kathaṃ' ဟူသော နိပါတ်သည် ဆေးကုသခြင်း/မေးမြန်းစုံစမ်းခြင်း (စိကိစ္ဆာ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'dhā', 'khattuṃ', 'so', 'kiñca' စသည်တို့သည် အရေအတွက်ခွဲခြားခြင်း (သင်္ချာဝိဘာဂ) ၌လည်းကောင်း၊ 'īsaka' သည် အနည်းငယ်ဖြစ်ခြင်း (အပ္ပမာန သို့မဟုတ် အပ္ပမတ္တ) ၌လည်းကောင်း၊ 'saṇikaṃ' သည် နှေးကွေးခြင်း (မန္ဒ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'khippaṃ', 'araṃ', 'lahuṃ', 'āsu', 'tuṇhaṃ', 'aciraṃ' စသည်တို့သည် လျင်မြန်ခြင်း (သီဃ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'ciraṃ', 'cirassaṃ' စသည်တို့သည် ကြာမြင့်သောကာလ (ဒီဃကာလ) ၌လည်းကောင်း၊ 'ce', 'yadi' ဟူသော နိပါတ်တို့သည် ယုံမှားခြင်း/သံသယဖြစ်ခြင်း (သင်္ကာ) ၌လည်းကောင်း၊ 'dhuraṃ' (ရူပသိဒ္ဓိ၌- dhuvaṃ) ဟူသော နိပါတ်သည် မြဲမြံခြင်းနှင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း (ထိရာဝဓာရဏ) တို့၌လည်းကောင်း၊ 'hā' ဟူသော နိပါတ်သည် ပူပန်ခြင်း (ဝိသာဒ) ၌လည်းကောင်း၊ 'tuṇhī' ဟူသော နိပါတ်သည် နှုတ်ဆိတ်ခြင်း (အဘာသန) ၌လည်းကောင်း၊ 'sacchi' ဟူသော နိပါတ်သည် မျက်မှောက်ပြုခြင်း (ပစ္စက္ခ) ၌လည်းကောင်း၊ 'musā', 'micchā', 'alika' ဟူသော နိပါတ်တို့သည် မဟုတ်မမှန်ခြင်း (အသစ္စ) ၌လည်းကောင်း၊ 'suvatthi' ဟူသော နိပါတ်သည် ဆုတောင်းခြင်း (အာသိဋ္ဌ) စသည်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Tuna+ktvāna+ktvāpaccayantā ussukkanatthe bhavanti. Yathā passituna passiya passitvāna passitvā, disvā disvāna dassetvā dātuna datvāna datvā upādāya dāpetvā viññāya viceyya vineyya samecca nihacca upecca ārabbha āgamma iccādi.

တုန (tuna)၊ တွာန (ktvāna)၊ တွာ (ktvā) ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် လုံ့လပြုခြင်း (ဥဿုက္ကန) အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့်- passituna, passiya, passitvāna, passitvā, disvā, disvāna, dassetvā, dātuna, datvāna, datvā, upādāya, dāpetvā, viññāya, viceyya, vineyya, samecca, nihacca, upecca, ārabbha, āgamma စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Vibhattiyā [Pg.107] kato bhedo, saliṅgānaṃ bhave tathā;

Tumhādīnaṃ tva+liṅgesu, neva+tthi pādi+cādinaṃ.

လိင်နှင့်တကွဖြစ်သော စကားလုံးတို့အား ဝိဘတ်ကြောင့် ခွဲခြားပြားခြားမှု ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တုမှစသော ပုဒ်တို့အား လိင်သုံးပါး၌ ကွဲပြားမှု ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပ စသော ဥပသဂ်တို့နှင့် စ စသော နိပါတ်တို့အားမူကား ဝိဘတ်ကြောင့် ကွဲပြားခြင်း လုံးဝမရှိချေ။

Evaṃ nāmākhyātopasaggehi vinimuttaṃ etaṃ nipātapadaṃ veditabbaṃ.

ဤသို့လျှင် နာမ်၊ အာချာတ်၊ ဥပသဂ်တို့မှ ကင်းလွတ်သော ဤနိပါတ်ပုဒ်ကို သိအပ်၏။

Nepātikapadaṃ.

နိပါတပုဒ် (နိပါတ်အခန်း) ပြီး၏။

Pulliṅgaṃ itthiliṅgañca, napuṃsaka+mathā+paraṃ;

Tiliṅgañca aliṅgañca, nāmikaṃ pañcadhā ṭhitaṃ.

နာမ်နှင့်စပ်ဆိုင်သောတရား (နာမိက) သည် ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင်၊ တိလိင်နှင့် အလိင် ဟူ၍ ငါးပါးတည်ရှိ၏။

Iti payogasiddhiyaṃ nāmakaṇḍo dutiyo.

ဤသို့လျှင် ပယောဂသိဒ္ဓိကျမ်း၌ နာမကဏ်း ဟူသော ဒုတိယအခန်း ပြီး၏။

3. Kārakakaṇḍa

၃. ကာရကကဏ်း (ကာရကအခန်း)။

Atha [Pg.108] vibhattīna+matthabhedā vuccante.

ထိုမှတစ်ပါး ဝိဘတ်တို့၏ အနက်အပြားကို ဆက်လက်၍ ဟောကြားပေအံ့။

Tattha ekampi atthaṃ kammādivasena ekattādivasena ca vibhajantīti vibhattiyo, syādayo. Tā pana paṭhamādibhedena sattavidhā. Tā yathā ‘‘paṭhamā+tthamatte’’ti paṭhamāvibhatti hoti. Sissa okāra+lopa+a-mādesesu naro itthī napuṃsakaṃ.

ထိုဝိဘတ်တို့တွင် တစ်ခုတည်းသော အနက်ကိုသော်လည်း ကံစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဧကဝုစ်စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ခွဲခြားတတ်ကုန်သောကြောင့် ဝိဘတ် (သိ-အစရှိသော ပုဒ်) တို့ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့သည်လည်း ပထမစသည်ဖြင့် ခုနစ်ပါးရှိကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် 'ပထမတ္ထမတ္တေ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပထမဝိဘတ် သက်ရောက်၏။ သိဝိဘတ်၏ ဩကာရပြုခြင်း၊ ချေခြင်း၊ အ-ပြုခြင်း၊ မ-ပြုခြင်း စသည်တို့ဖြင့် naro၊ itthī၊ napuṃsakaṃ ဟူ၍ ဖြစ်လာကုန်၏။

Sakattha+dabba+liṅgāni, saṃkhyā+kammādipañcakaṃ;

Nāmattho tassa sāmañña-matthamatthaṃ pavuccate.

သကတ္ထ (မိမိအနက်)၊ ဒဗ္ဗ (ဒြပ်)၊ လိင် (ကျား/မ ကွဲပြားမှု)၊ သင်္ချာ (အရေအတွက်)၊ ကံစသော အခြင်းအရာ ငါးပါးတို့သည် နာမ်၏ အနက်များဖြစ်ကြကုန်၏။ ယင်းတို့၏ ယေဘုယျအနက်ကို နာမ်၏ အနက်သက်သက် (အတ္ထမတ္တ) ဟု ဆိုအပ်၏။

So nāmattho ca –

ထိုနာမ်၏ အနက်သည်လည်း -

Jāti kriyā guṇo dabbaṃ, tathā nāmanti pañcadhā;

Saddassa+ttho sa saddopi, pañcadhāva+tra bhijjate.

ဇာတိ (အမျိုးအစား)၊ ကြိယာ (လှုပ်ရှားမှု)၊ ဂုဏ် (အရည်အချင်း)၊ ဒဗ္ဗ (ဒြပ်)၊ နာမ် (အမည်) ဟူ၍ ငါးပါးရှိ၏။ သဒ္ဒါ၏အနက်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုသဒ္ဒါကိုယ်တိုင်သည်လည်းကောင်း ဤနေရာ၌ ငါးပါးသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနား၏။

Kathaṃ jātisaddo guṇasaddotyādinā.

ဇာတိသဒ္ဒါ၊ ဂုဏ်သဒ္ဒါ စသည်ဖြင့် မည်သို့ ကွဲပြားသနည်းဟူမူ -

Bhinnesva+bhinnadhī+saddā, sabalādīsu yabbalā;

Vattante jāti esā+ssa, mālā sutta+mivā+nvitā.

ကွဲပြားခြားနားသော နွားပြောက်စသည်တို့၌ မကွဲမပြား တစ်သားတည်း သိတတ်သော ဉာဏ်နှင့် သဒ္ဒါတို့သည် အကြင်စွမ်းအားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ပန်းကုံး၌ သီထားအပ်သော ခြည်မျှင်ကဲ့သို့ ထိုအရာအားလုံးကို သီကုံးစေ့စပ်ပေးတတ်သော ဤသဘောသည် ဇာတိ (အနွယ်/အမျိုးအစား) မည်၏။

Adabbabhūtaṃ kattādi-kārakaggāmasādhiyaṃ;

Padatthaṃ kattukammaṭṭhaṃ, kriya+micchanti tabbidū.

ထိုပုဒ်၏ အနက်ကို သိကုန်သော ပညာရှိတို့သည် ဒြပ်မဟုတ်သည်လည်းဖြစ်၍ ကတ္တားအစရှိသော ကာရကအပေါင်းဖြင့် ပြီးစေအပ်သည်လည်းဖြစ်သော၊ ကတ္တား ကံ၌ တည်သော ပုဒ်၏အနက်ကို 'ကြိယာ' ဟု အလိုရှိကုန်၏။

Dabbassito tato bhinno, nimitto tappatītiyā;

Vinassanasabhāvo ca, nigguṇova guṇo+ccate.

ဒြပ်၌ မှီသည်လည်းဖြစ်၍၊ ထိုဒြပ်မှ တစ်ပါးလည်းဖြစ်သော၊ ထိုဒြပ်ကို သိစေခြင်း၏ အကြောင်းလည်းဖြစ်သော၊ ပျက်စီးခြင်းသဘောလည်းရှိသော၊ မိမိ၌ တစ်ပါးသောဂုဏ် မရှိသည်သာဖြစ်သော သဘောကို 'ဂုဏ်' ဟု ဆိုအပ်၏။

Ettha [Pg.109] paṭo sukkoti vinassanasabhāvo ca casaddena vipulo ākāsoti avinassanasabhāvo ca attani visuṃ guṇarahito guṇo+ccate tyattho.

ဤသုတ်၌ 'ပုဆိုးသည် ဖြူ၏' ဟု ပျက်စီးခြင်းသဘောရှိသည်ကိုလည်းကောင်း၊ 'စ' သဒ္ဒါဖြင့် 'ကျယ်ဝန်းသော ကောင်းကင်' ဟု ပျက်စီးခြင်းသဘောမရှိသည်ကိုလည်းကောင်း မိမိ၌ သီးခြား ဂုဏ်ကင်းလျက်ပင် 'ဂုဏ်' ဟု ဆိုအပ်၏ဟူသည်မှာ အနက်တည်း။

Yaṃ yaṃ visessate kiñci, taṃ taṃ dabba+miho+ccate;

Jātyādinopya+to tādi, dabbattaṃ parikappate.

ဤကျမ်း၌ ထူးခြားအောင် ပြုအပ်သမျှသော တစ်စုံတစ်ခုသော အရာကို 'ဒြပ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဇာတ်အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်း ထိုသို့သော ဒြပ်၏အဖြစ်ကို ကြံစည်အပ်၏။

Ettha gojāti assajātīti vutte jāti dabbaṃ. Nīlo guṇoti ca guṇo dabbaṃ. Pacanakriyāti ca gamanādikriyāto visesiyatīti kriyāva dabbaṃ.

ဤအရာ၌ 'နွားဇာတ်၊ မြင်းဇာတ်' ဟု ဆိုအပ်သော် ဇာတ်သည် ဒြပ် ဖြစ်၏။ 'ညိုသော ဂုဏ်' ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း ဂုဏ်သည် ဒြပ် ဖြစ်၏။ 'ချက်ခြင်း ကြိယာ' ဟု ဆိုအပ်သော် သွားခြင်းအစရှိသော ကြိယာမှ ထူးခြားအောင် ပြုအပ်သောကြောင့် ကြိယာသည်သာ ဒြပ် ဖြစ်၏။

Nāmarūpena sadabbe, kvaci saññī kathīyate;

Nāmanti taṃ yathā citto, saññā saddo tu taddhanī.

ရုပ်နှင့်တကွသော ဒြပ်ရှိရာ၌ အချို့သောအရပ်၌ သညာ (အမည်) ရှိသော အရာကို 'နာမ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ စိတ္တ ဟူသော အမည်ကဲ့သို့တည်း။ ထိုအမည်ကို ဟောသော သဒ္ဒါကား သညာသဒ္ဒါတည်း။

Nāmassa dabbattepi cittotyādi nāmeneva pasijjhati, no ghaṭa+paṭādayova dabbattena, tasmā nāma+miti saññī kathīyate, taṃvācakattā tabbatī cittādi saññāsaddoti nicchiyateyya+dhippāyo.

အမည် (နာမ) အား ဒြပ်ဖြစ်သည်ရှိသော်လည်း 'စိတ္တ' စသည်သည် အမည်ဖြင့်သာ ထင်ရှား၏၊ အိုး ပုဆိုး စသည်တို့သည် ဒြပ်အဖြစ်ဖြင့်သာ ထင်ရှားသည်မဟုတ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် 'နာမ' ဟူ၍ အမည်ရှိသောအရာကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုအမည်ရှိသောအရာကို ဟောတတ်သည်ဖြစ်၍ ထိုအမည်ရှိသော 'စိတ္တ' စသည်သည် သညာသဒ္ဒါဖြစ်၏ဟု ဆုံးဖြတ်အပ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။

Ayaṃ pañcavidhopi attho saddattho ceva sāmatthiyā gamyamānattho cāti dubbidho. Tathā hi ‘‘pīno divā na bhuñjeyya’’miti bhuttinirākati saddattho. Rattibhutti tu sāmatthiyā+vagamyate. Tene+taṃ vuccati –

ဤငါးပါးသော အနက်သည်လည်း သဒ္ဒါ၏ တိုက်ရိုက်အနက် (သဒ္ဒတ္ထ) လည်းကောင်း၊ အစွမ်းအားဖြင့် သိအပ်သော အနက် (သာမတ္ထိယာ ဂမျမာနတ္ထ) လည်းကောင်း ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ သို့ဖြစ်၍ 'ဆူဖြိုးသောသူသည် နေ့၌ မစားရာ' ဟု ဆိုသော် နေ့စားခြင်းကို မြစ်တားခြင်းသည် သဒ္ဒါ၏ တိုက်ရိုက်အနက် ဖြစ်၏။ ညဉ့်၌ စားခြင်းကိုမူကား အစွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave;

Mukhyo lakkhaṇa+byañjana-sabhāvo cāti ettha tu.

အနက်ကို သိစေခြင်း၌ သဒ္ဒါ၏ ဆောင်ရွက်မှု (ဗျာပါရ) သည် 'မုချ' လည်းကောင်း၊ 'လက္ခဏာ' လည်းကောင်း၊ 'ဗျဉ္ဇနာ' သဘောလည်းကောင်း ဟူ၍ သုံးပါး ရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် -

Mukhyo tu nirantaratthe, lakkhaṇo tu tirohite;

Atthe+taro tu vākyassa, attheyeva pavattati.

မုချ (ဗျာပါရ) ကား တိုက်ရိုက်အနက်၌ ဖြစ်၏၊ လက္ခဏာ (ဗျာပါရ) ကား ကွယ်ကာအပ်သော (အခြား) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသော (ဗျဉ္ဇနာ ဗျာပါရ) ကား ဝါကျ၏ အနက်၌သာလျှင် ဖြစ်၏။

‘‘Mañce’’ti [Pg.110] nirantaratthe vattamāno mukhyo, ‘‘mañcā ugghosantī’’ti tirohitatthe vattamāno lakkhaṇo, gāthādisakalavākyassa+tthe vattamāno byañjanasabhāvo.

'ညောင်စောင်း၌' ဟု တိုက်ရိုက်အနက်၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါသည် 'မုချ' မည်၏၊ 'ညောင်စောင်းတို့သည် အော်ဟစ်ကုန်၏' ဟု ကွယ်ကာအပ်သော (ညောင်စောင်း၌ရှိသောသူတို့ဟူသော) အနက်၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါသည် 'လက္ခဏာ' မည်၏၊ ဂါထာစသော ဝါကျအားလုံး၏ အနက်၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါသည် 'ဗျဉ္ဇနာ' သဘော မည်၏။

Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako;

Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato.

သဒ္ဒါ၏ ဆောင်ရွက်မှု ကွဲပြားခြင်းကြောင့် သဒ္ဒါသည်လည်း 'ဝါစက' လည်းကောင်း၊ 'လက္ခဏိက' လည်းကောင်း၊ 'ဗျဉ္ဇက' လည်းကောင်း ဟူ၍ သုံးပါး ရှိ၏။ ထိုသဒ္ဒါ၏ အနက်သည်လည်း သုံးပါးရှိ၏ဟု ယူဆအပ်၏။

Vacco lakkhaṇiko byaṅgyo, cevaṃ saddo suvācako;

Vuttakamena jātyādi-bhedena pañcadhā bhaveti.

အနက်သည်လည်း ဝစ္စ (ဟောအပ်သောအနက်)၊ လက္ခဏိက (သိစေအပ်သောအနက်)၊ ဗျင်္ဂ (ညွှန်ပြအပ်သောအနက်) ဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ဤသို့ ကောင်းစွာဟောတတ်သော သဒ္ဒါသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အစဉ်အတိုင်း ဇာတ်အစရှိသော ကွဲပြားခြင်းဖြင့် ငါးပါး ဖြစ်၏။

38. Āmantaṇe –

၃၈. အာမန္တန (အာလုပ်) အနက်၌ -

Ti āmantaṇādhike atthamatte paṭhamāvibhatti hoti. Bho nara, bho itthi, bho napuṃsaka.

ဟု (သုတ်ဖြင့်) အာမန္တန (အာလုပ်) အနက် ပိုသော အနက်မျှ၌ ပထမာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ အို-ယောက်ျား၊ အို-မိန်းမ၊ အို-နပုန်း။

Saddenā+bhimukhīkāro, vijjamānassa vatthuno;

Āmantaṇaṃ vidhātabbe, natthi ‘‘rājā bhave’’ti+daṃ.

ထင်ရှားရှိသော ဝတ္ထုကို သဒ္ဒါဖြင့် မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို 'အာမန္တန' မည်၏။ ထိုအာမန္တနကို ပြုအပ်သောအခါ၌ 'မင်း ဖြစ်ရာ၏' ဟူသော ဤသို့သော အရာမျိုး မရှိပေ။

Kriyā nimittaṃ kārakantu kamma, kattu, karaṇa, sampadāna, avadhi, ādhārabhedena chabbidhaṃ, taṃ yathā –

ကြိယာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကာရကသည် ကံ၊ ကတ္တား၊ ကရဏ၊ သမ္ပဒါန်၊ အဝဓိ (အပါဒါန်)၊ အာဓာရ (ဩကာသ) ဟူသော ကွဲပြားခြင်းဖြင့် ခြောက်ပါးရှိ၏။ ထိုခြောက်ပါးတို့သည် ကား -

2,2. Kamme dutiyā

၂,၂. ကံအနက်၌ ဒုတိယ ဝိဘတ် သက်၏။

Karīyati kattukiriyāya sambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ kammakārake dutiyāvibhatti hoti. Taṃ tividhaṃ nibbatti, vikati, patti bhedena, tattha nibbattikamme mātā puttaṃ vijāyati, āhāro sukhaṃ janayati, kaṭaṃ karoti datto. Vikatiyaṃ kaṭṭha+maṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, vīhayo lunāti. Pattiyaṃ datto gharaṃ pavisati, ādiccaṃ passati, dhammaṃ suṇāti, paṇḍite payirupāsati.

ပြုအပ်၏၊ ကတ္တား၏ ကြိယာဖြင့် စပ်စပ်အပ်၏ဟု 'ကံ' မည်၏။ ထိုကံကာရက၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထိုကံသည် နိဗ္ဗတ္တိကံ၊ ဝိကတိကံ၊ ပတ္တိကံ ဟူသော ကွဲပြားခြင်းဖြင့် သုံးပါး ရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် နိဗ္ဗတ္တိကံ၌ - 'အမိသည် သားကို ဖွား၏'၊ 'အာဟာရသည် ချမ်းသာကို ဖြစ်စေ၏'၊ 'ဒတ္တသည် ဖျာကို ပြု၏'။ ဝိကတိကံ၌ - 'ထင်းကို မီးသွေး ပြု၏'၊ 'ရွှေကို လက်ကောက် ပြု၏'၊ 'စပါးတို့ကို ရိတ်၏'။ ပတ္တိကံ၌ - 'ဒတ္တသည် အိမ်သို့ ဝင်၏'၊ 'နေကို ကြည့်၏'၊ 'တရားကို နာ၏'၊ 'ပညာရှိတို့ကို ဆည်းကပ်၏'။

Vuttañca [Pg.111] –

ဤသို့လည်း ဆိုအပ်၏ -

Nibbatti+vikati+patti-bhedā kammaṃ tidhā mataṃ;

Kattukriyābhigammantaṃ, sukha+maṅgāraṃ+gharaṃ yathāti.

ကတ္တား၏ ကြိယာဖြင့် ရောက်အပ်သော ကံကို နိဗ္ဗတ္တိကံ၊ ဝိကတိကံ၊ ပတ္တိကံ ဟူသော ကွဲပြားခြင်းဖြင့် သုံးပါးဟု ယူဆအပ်၏။ 'ချမ်းသာ'၊ 'မီးသွေး'၊ 'အိမ်' တို့သည် ဥပမာတည်း။

Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīyanti attheva guṇayuttassa kammatā, vipulaṃ karoti, dassanīyaṃ karotīti kriyāya sambandhiyamānattā. Odano paccateti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi ākhyātato.

'ကြီးစွာသော၊ ကြည့်ချင်စဖွယ်ဖြစ်သော ဖျာကို ပြု၏' ဟူသော အနက်၌ ဂုဏ်နှင့်ယှဉ်သော အရာ၏ ကံအဖြစ်သည် ရှိသည်သာတည်း။ 'ကြီးစွာ ပြု၏'၊ 'ကြည့်ချင်စဖွယ် ပြု၏' ဟု ကြိယာနှင့် စပ်စပ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ 'ထမင်းကို ချက်အပ်၏' ဟူရာ၌ 'ဩဒန' သဒ္ဒါမှ ကံအဖြစ်ကို မသိအပ်၊ စင်စစ်သော်ကား အာခယာတ်ဝိဘတ်မှ သိအပ်၏။

Icchitakammaṃ yathā-gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāva+mava rundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkha+mavacināti phalāni, rukkhātyattho. Sissaṃ dhammaṃ brūte. Ettha payo, gāvaṃ iccādi icchitaṃ, gāvuṃ, gomanta+miccādi anicchitaṃ. Eva+manicchitepi kaṇṭakaṃ maddati, visaṃ gilati. Yaṃ nevi+cchitaṃ, nāpi anicchitaṃ, tatrāpi gāmaṃ gacchanto rukkhamūla+mupasappati.

အလိုရှိအပ်သော ကံ (ဣစ္ဆိတကံ) သည် ဤသို့တည်း - 'နွားမကို နို့ ညှစ်၏'၊ 'နွားရှင်ကို နွား တောင်း၏'၊ 'နွားကို ခြံ၌ ပိတ်ထား၏'၊ 'လုလင်ကို လမ်း မေး၏'၊ 'နွားရှင်ကို နွား တောင်းခံ၏'၊ 'သစ်ပင်မှ အသီးတို့ကို ဆွတ်၏' (သစ်ပင်မှဟု အနက်ရ၏)၊ 'တပည့်ကို တရား ဟော၏'။ ဤဥပမာတို့၌ 'နို့ရည်'၊ 'နွား' စသည်သည် အလိုရှိအပ်သော (ဣစ္ဆိတ) ကံ ဖြစ်၍၊ 'နွားမကို'၊ 'နွားရှင်ကို' စသည်သည် အလိုမရှိအပ်သော (အနိစ္ဆိတ) ကံ ဖြစ်၏။ ဤသို့ အလိုမရှိအပ်သော အရာ၌လည်း 'ဆူးကို နင်းမိ၏'၊ 'အဆိပ်ကို မျိုမိ၏' ဟု ရှိ၏။ အလိုလည်းမရှိ၊ အလိုမရှိသည်လည်းမဟုတ်သော (နေဝိစ္ဆိတနာနိစ္ဆိတ) အရာ၌လည်း 'ရွာသို့ သွားသည်ရှိသော် သစ်ပင်ရင်းသို့ ချဉ်းကပ်မိ၏' ဟု ရှိ၏။

Ādhāre adhisi+ṭhā+sānaṃ payoge ca, pathaviṃ adhisessati, gāma+madhitiṭṭhati, rukkha+majjhāsateti. Ettha pathavinti pathaviyanti attho. Eva+mabhi, nipubbavisassāpi, dhamma+mabhinivisate, dhamme vā. Tathā upa, nva+jjhā+pubbavasatissa, gāma+mupavasati, gāma+manuvasati, vihāra+madhivasati, gāma+māvasati, agāraṃ ajjhavasati, ettha gāmanti gāmetyattho. Tathā tappānā+cārepi, nadiṃ pibati, gāmaṃ carati, nadiyaṃtyattho. Sace maṃ nālapissatīti mayā saddhiṃtyattho. Vihitāva paṭi-yogepi dutiyā, paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā, tampaṭi bojjhaṅgā bhāsantūti attho. Upamā maṃ patibhāti[Pg.112], upamā maṃ upaṭṭhātityattho. Dhātunāyutte ‘‘tassa nappaṭibhātī’’ti chaṭṭhī.

အာဓာရ (တည်ရာ) ဖြစ်သော်လည်း 'အဓိ' ရှေ့ရှိသော 'သိ၊ ဌာ၊ အာသ' ဓာတ်တို့ကို သုံးစွဲရာ၌လည်းကောင်း (ဒုတိယဝိဘတ် သက်၏)။ 'မြေပြင်၌ အိပ်လတ္တံ့'၊ 'ရွာ၌ နေ၏'၊ 'သစ်ပင်၌ နေ၏' ဟူရာတို့တည်း။ ဤ၌ 'မြေပြင်ကို' ဟူသည်မှာ 'မြေပြင်၌' ဟူသော အနက်တည်း။ ဤသို့ 'အဘိ' နှင့် 'နိ' ရှေ့ရှိသော 'ဝိသ' ဓာတ်၌လည်းကောင်း (ဒုတိယဝိဘတ် သက်၏)။ 'တရား၌ သက်ဝင်၏' သို့မဟုတ် 'တရားတို့၌' ဟု ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူ 'ဥပ၊ အနု၊ အဓိ၊ အာ' ရှေ့ရှိသော 'ဝသ' ဓာတ်၌လည်းကောင်း 'ရွာ၌ နေ၏'၊ 'ရွာ၌ လိုက်၍နေ၏'၊ 'ကျောင်း၌ နေ၏'၊ 'ရွာ၌ နေ၏'၊ 'အိမ်၌ နေ၏' ဟူရာတို့၌ ဤ 'ရွာကို' ဟူသည်မှာ 'ရွာ၌' ဟူသော အနက်တည်း။ ထိုနည်းတူ ထိုတည်ရာ၌ ရေသောက်ခြင်း၊ သွားလာခြင်းတို့၌လည်း 'မြစ်၌ သောက်၏'၊ 'ရွာ၌ လှည့်လည်၏' ဟု ဖြစ်ရာ မြစ်၌၊ ရွာ၌ ဟူသော အနက်တည်း။ 'အကယ်၍ ငါ့ကို စကားမပြောအံ့' ဟူသည်မှာ 'ငါနှင့်အတူ' ဟူသော အနက်ရ၏။ သတ်မှတ်အပ်သော 'ပဋိ' နှင့် ယှဉ်ရာ၌လည်း ဒုတိယဝိဘတ် သက်၏၊ 'စုန္ဒ-သင်အား ဗောဇ္ဈင်တရားတို့သည် ထင်ရှားစေကုန်သတည်း' ဟူသည်မှာ ထိုသင်နှင့် ယှဉ်၍ ဗောဇ္ဈင်တရားတို့ကို ဟောကုန်သတည်းဟု အနက်ရ၏။ 'ဥပမာသည် ငါ့အား ထင်ရှား၏' ဟူသည်မှာ 'ဥပမာသည် ငါ့အား ရှေးရှုတည်၏' ဟု အနက်ရ၏။ ဓာတ်နှင့် မစပ်ဘဲ ယှဉ်သောအခါ၌ 'ထိုသူအား မထင်ရှား' ဟု ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

3. Kāladdhāna+maccantasaṃyoge

၃. ကာလနှင့် ခရီးလမ်းသည် အလွန်အမင်း စပ်စပ်မိသောအခါ၌ (ဒုတိယဝိဘတ် သက်၏)။

Kāladdhānaṃ dabba+guṇa+kriyāhi accantasaṃyoge tehi kāladdhānavācīhi dutiyā hoti. Kāle-sattāhaṃ gavapānaṃ, māsaṃ maṃsodanaṃ, saradaṃ ramaṇīyā nadī, sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ, tayo māse abhidhammaṃ deseti. Addhani-yojanaṃ vanarāji, yojanaṃ dīgho pabbato, kosaṃ sajjhāyati.

ကာလနှင့် ခရီးလမ်းသည် ဒြပ်၊ ဂုဏ်၊ ကြိယာတို့နှင့် အလွန်အမင်း စပ်စပ်မိသောအခါ ထိုကာလ၊ ခရီးလမ်းပြ သဒ္ဒါတို့မှ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ကာလ၌ - 'ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး နို့ရည်သောက်ခြင်း' (ဒြပ်)၊ 'တစ်လပတ်လုံး အသားဆွမ်း' (ဒြပ်)၊ 'ဆောင်းကာလပတ်လုံး သာယာသော မြစ်' (ဂုဏ်)၊ 'ခပ်သိမ်းသော ကာလပတ်လုံး သာယာသော နန္ဒဝန်ဥယျာဉ်' (ဂုဏ်)၊ 'သုံးလပတ်လုံး အဘိဓမ္မာကို ဟောတော်မူ၏' (ကြိယာ)။ ခရီးလမ်း၌ - 'တစ်ယူဇနာပတ်လုံး တောတန်း' (ဒြပ်)၊ 'တစ်ယူဇနာပတ်လုံး ရှည်သော တောင်' (ဂုဏ်)၊ 'တစ်ကောသပတ်လုံး ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်၏' (ကြိယာ)။

Pubbanhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājānoti evamādīsu kālavācīhi accantasaṃyoge dutiyā, bahulaṃvidhānā vibhattivipallāso vā. Māsenā+nuvāko+dhīto, kosenā+nuvāko+dhītoti karaṇatthe tatiyā.

'နံနက်အချိန်၌ ဝတ်ရုံ၍'၊ 'အခါတစ်ပါး၌ မြတ်စွာဘုရားသည်'၊ 'ဤညဉ့်ပတ်လုံး နတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့သည်' စသော ဤသို့စသည်တို့၌ ကာလဟောသဒ္ဒါတို့မှ အလွန်အမင်း စပ်စပ်မိသဖြင့် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ဗခုလဝိဓာနကြောင့် ဝိဘတ်လဲခြင်း ဖြစ်၏။ 'တစ်လဖြင့် အနုဝါကကို သင်အံ့အပ်ပြီ'၊ 'တစ်ကောသဖြင့် အနုဝါကကို သင်အံ့အပ်ပြီ' ဟူရာ၌ ကရဏအနက်၌ တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje

၄. သွားခြင်း၊ သိခြင်း၊ စားခြင်း၊ အသံအနက်ရှိခြင်း၊ အကမ္မက ဖြစ်ခြင်းနှင့် ဘဇ္ဇဓာတ်စသည်တို့၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား (ပယောဇ္ဇကတ္တား) ၌ (ဒုတိယဝိဘတ် သက်၏)။

Gatyatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthāna+makammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Datto gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati vā. Guru bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati vā. Mātā bhojayati putta+modanaṃ, āsayati vā. Guru ajjhāpayati sissaṃ vedaṃ, pāṭhayati vā. Payojjato+ññatra kamme dutiyā. Poso āsayati dattaṃ, sāyayati vā. Poso aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti.

သွားခြင်းအနက်ရှိသောဓာတ်၊ သိခြင်းအနက်ရှိသောဓာတ်၊ စားခြင်းအနက်ရှိသောဓာတ်၊ အသံပြုခြင်းအနက်ရှိသောဓာတ်၊ အကမ္မကဓာတ်တို့နှင့် ဘဇ်အစရှိသော ဓာတ်တို့၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား (ပယောဇ္ဇကတ္တား) ၌ ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဒတ္တသည် လုလင်ကို ရွာသို့ သွားစေ၏၊ သို့မဟုတ် ရောက်စေ၏။ ဆရာသည် လုလင်အား တရားကို သိစေ၏၊ သို့မဟုတ် သိစေ၏။ မိခင်သည် သားအား ဆွမ်းကို စားစေ၏၊ သို့မဟုတ် ကျွေး၏။ ဆရာသည် တပည့်အား ဗေဒင်ကို သင်စေ၏၊ သို့မဟုတ် ဖတ်စေ၏။ စေခိုင်းအပ်သော (ပယောဇ္ဇကတ္တား) မှတစ်ပါး အခြားသော ကံ၌ ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ယောက်ျားသည် ဒတ္တအား စားစေ၏၊ သို့မဟုတ် မြည်းစမ်းစေ၏။ ယောက်ျားသည် အခြားသူကို ကြော်စေ၏၊ အခြားသူကို ထောင်းစေ၏၊ အခြားသူကို ခင်းစေ၏။

5. Harādīnaṃ vā

၅. ဟရဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယါဝိဘတ်သည် အချို့လည်း ဖြစ်၏။

Harādīnaṃ [Pg.113] payojje kattari dutiyā hoti vā. Poso hāreti bhāraṃ dattaṃ, datteneti vā. Dassayate janaṃ rājā, janeneti vā. Abhivādayate guruṃ dattaṃ, datteneti vā. Ajjhohāreti sattuṃ dattaṃ, datteneti vā. Kāreti datto dattaṃ, datteneti vā. Pakkhe sabbatra kattari tatiyā.

ဟရဓာတ်အစရှိသည်တို့၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယါဝိဘတ်သည် အချို့လည်း ဖြစ်၏။ ယောက်ျားသည် ဒတ္တကို ဝန်ကို ဆောင်စေ၏၊ သို့မဟုတ် ဒတ္တဖြင့် ဆောင်စေ၏။ မင်းသည် လူအပေါင်းကို ပြသ၏၊ သို့မဟုတ် လူအပေါင်းဖြင့် ပြသ၏။ ဒတ္တသည် ဆရာအား ရှိခိုးစေ၏၊ သို့မဟုတ် ဒတ္တဖြင့် ရှိခိုးစေ၏။ (ယောက်ျားသည်) ဒတ္တအား မုန့်ကို မြိုစေ၏၊ သို့မဟုတ် ဒတ္တဖြင့် မြိုစေ၏။ ဒတ္တသည် (အစေခံအား) အလုပ်ကို လုပ်စေ၏၊ သို့မဟုတ် ဒတ္တဖြင့် လုပ်စေ၏။ အခြားတစ်ဖက်၌ ခပ်သိမ်းသော ကတ္တား၌ တတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။

6. Na khādādīnaṃ

၆. ခါဒဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ (စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယါဝိဘတ်) မဖြစ်။

Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Gatyatthādīsu kvaci paṭisedhattha+midaṃ. Khādayati datto dattena, ādayati dattena, avhāpayati datthena, saddāyayati dattena, nāyayati dattena, kandayati dattena.

ခါဒဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ စေခိုင်းအပ်သော ကတ္တား၌ ဒုတိယါဝိဘတ် မဖြစ်။ ဤသုတ်သည် သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်စသည်တို့၌ အချို့သော တားမြစ်ခြင်းအနက် ရှိ၏။ ဒတ္တသည် ဒတ္တဖြင့် စားစေ၏၊ ဒတ္တဖြင့် ယူစေ၏၊ ဒတ္တဖြင့် ခေါ်စေ၏၊ ဒတ္တဖြင့် အသံပြုစေ၏၊ ဒတ္တဖြင့် ပို့စေ၏၊ ဒတ္တဖြင့် ငိုစေ၏။

7. Jhādīhi yuttā

၇. ဓိ (စက်ဆုပ်ခြင်း) အစရှိသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော် (ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

Dhiādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhi+ratthu+maṃ putikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, rājagahassa ca nālandassa ca vivarabhūte majjheti attho. Samādhāna+mantarena, mucalinda+mabhito saraṃ. Chaṭṭhyatthe+yaṃ dutiyā.

ဓိ (စက်ဆုပ်ခြင်း) အစရှိသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်မှ ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပုပ်စပ်သော ဤခန္ဓာကိုယ်၌ ရှိသောငါ့ကို ကဲ့ရဲ့အပ်၏ (ကဲ့ရဲ့ပါ၏)။ ရာဇဂြိုဟ်၏လည်းကောင်း၊ နာလန္ဒာ၏လည်းကောင်း အကြား၌၊ ရာဇဂြိုဟ်နှင့် နာလန္ဒာတို့၏ အကြားဖြစ်သော အလယ်၌ ဟု အနက်ရ၏။ သမာဓိကို ချန်လှပ်၍၊ မုစလိန္ဒအိုင်၏ အနီး၌။ ဤဒုတိယါဝိဘတ်သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၏ အနက်၌ ဖြစ်၏။

8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsva+bhinā

၈. လက္ခဏ (မှတ်ကြောင်း)၊ ဣတ္ထမ္ဘူတ (ဤသို့သော အခြင်းအရာသို့ ရောက်ခြင်း)၊ ဝိစ္ဆာ (အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း) အနက်တို့၌ 'အဘိ' နှင့် ယှဉ်သော် (ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

Lakkhaṇādīsva+tthesu abhinā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkha+mabhivijjotate cando, ettha rukkho lakkhaṇaṃ, cando lakkhitabbo, tatra abhinā rukkhassa lakkhaṇavuttitā pakāsīyatīti rukkho abhinā yutto nāma. Sādhu devadatto mātara+mabhi, mātari sādhuttaṃ pattotyattho. Rukkhaṃ rukkhaṃabhi vijjotate cando, rukkhe rukkhetyattho.

လက္ခဏအစရှိသော အနက်တို့၌ 'အဘိ' နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်မှ ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ လသည် သစ်ပင်ကို စွဲ၍ ထွန်းပ၏။ ဤ၌ သစ်ပင်သည် မှတ်ကြောင်း (လက္ခဏ) ဖြစ်၏၊ လသည် မှတ်အပ်သောအရာ (လက္ခိတဗ္ဗ) ဖြစ်၏။ ထိုရာ၌ 'အဘိ' ဖြင့် သစ်ပင်၏ မှတ်ကြောင်းအဖြစ်ကို ပြအပ်သောကြောင့် သစ်ပင်သည် 'အဘိ' နှင့် ယှဉ်သည်မည်၏။ ဒေဝဒတ်သည် မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းမြတ်၏၊ မိခင်၌ ကောင်းမြတ်ခြင်းသို့ ရောက်၏ ဟု အနက်ရ၏။ လသည် သစ်ပင်တိုင်း သစ်ပင်တိုင်းကို ထွန်းပ၏၊ သစ်ပင်တိုင်း၌ ဟု အနက်ရ၏။

9. Patiparīhi bhāge ca

၉. 'ပတိ' 'ပရိ' တို့နှင့် ယှဉ်သော် လက္ခဏစသော အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဘာဂ (အဖို့စု) အနက်၌လည်းကောင်း (ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

Patiparīhi [Pg.114] yuttato lakkhaṇādīsu bhāge ca+tthe dutiyā hoti. Rukkhaṃpati vijjotate, sādhu devadatto mātaraṃpati, rukkhaṃ rukkhaṃpati tiṭṭhati, ya+dettha maṃ pati siyā, yo mama bhāgo, so dīyatutyattho. Evaṃ rukkhaṃparityādipi.

'ပတိ' 'ပရိ' တို့နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်မှ လက္ခဏစသော အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဘာဂ (အဖို့စု) အနက်၌လည်းကောင်း ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ သစ်ပင်ကို စွဲ၍ ထွန်းပ၏၊ ဒေဝဒတ်သည် မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းမြတ်၏၊ သစ်ပင်တိုင်း သစ်ပင်တိုင်း၌ တည်၏၊ 'ဤ၌ ငါ့အဖို့ ဖြစ်သောအရာသည် ရှိအံ့'၊ ငါ၏ အဖို့စုဖြစ်သော ထိုအရာကို ပေးအပ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ 'ရုက္ခံပရိ' စသည်တို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏။

10. Anunāti

၁၀. 'အနု' နှင့် ယှဉ်သော် လက္ခဏစသော အနက်တို့၌ (ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

Lakkhaṇādīsu dutiyā. Rukkhamanu vijjotate, saccakiriya+manu vassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātara+manu, rukkhaṃ rukkha+manu vijjotate, yadettha maṃanu siyā.

လက္ခဏစသော အနက်တို့၌ ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ သစ်ပင်ကို အစဉ်ပြု၍ ထွန်းပ၏။ သစ္စာပြုခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ မိုးရွာ၏၊ (သစ္စာပြုခြင်းဟူသော) အကြောင်းသည်လည်း မှတ်ကြောင်း (လက္ခဏ) ဖြစ်၏။ ဒေဝဒတ်သည် မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းမြတ်၏။ သစ်ပင်တိုင်း သစ်ပင်တိုင်း၌ ထွန်းပ၏။ ဤ၌ ငါ့အဖို့ အစဉ်ဖြစ်သောအရာသည် ရှိအံ့။

11. Sahatthe

၁၁. 'သဟ' (အတူတကွဖြစ်ခြင်း) အနက်၌။

Sahatthe anunā yuttamhā dutiyā. Pabbata+manu tiṭṭhati, pabbatena saha tyattho.

'သဟ' (အတူတကွဖြစ်ခြင်း) အနက်ရှိသော 'အနု' နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်မှ ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ တောင်နှင့်အတူ တည်၏၊ တောင်နှင့်တကွ တည်၏ ဟု အနက်ရ၏။

12. Hīne

၁၂. ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဟီန) အနက်၌။

Hīnatthe anunā yuttamhā dutiyā. Anusāriputtaṃ paññavanto bhikkhū, sāriputtato paññāya hīnātyattho.

ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဟီန) အနက်ရှိသော 'အနု' နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်မှ ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ပညာရှိသော ရဟန်းတို့သည် အရှင်သာရိပုတ္တရာထက် ယုတ်ညံ့ကုန်၏၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာထက် ပညာဖြင့် ယုတ်ညံ့ကုန်၏ ဟု အနက်ရ၏။

13. Upena

၁၃. 'ဥပ' နှင့် ယှဉ်သော် (ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā. Upasāriputtaṃ paññavanto.

ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဟီန) အနက်ရှိသော 'ဥပ' နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်မှ ဒုတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာထက် ပညာယုတ်ညံ့သော သူတို့။

16. Kattukaraṇesu tatiyā

၁၆. ကတ္တား (ပြုတတ်သူ) နှင့် ကရဏ (ပြုလုပ်ကြောင်း) ကာရကတို့၌ တတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Jinena desito dhammo, buddhena jito māro, ahinā daṭṭho naro. Yattha [Pg.115] kāraṇakāraṇampi kāraṇavasena vuccati, tatthāpi tatiyā, corehi gāmo daḍḍho, tiṇehi bhattaṃ siddhaṃ, saddhehi kāritā vihārā.

ကတ္တားနှင့် ကရဏ ကာရကတို့၌ တတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်သော တရားတော်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အောင်တော်မူအပ်သော မာရ်နတ်၊ မြွေသည် ကိုက်အပ်သော လူ။ အကြင်နေရာ၌ အကြောင်းရင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း အကြောင်းအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏၊ ထိုရာ၌လည်း တတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ခိုးသူတို့သည် ရှို့အပ်သော ရွာ၊ မြက် (ထင်း) တို့ဖြင့် ချက်အပ်သော ဆွမ်း၊ သဒ္ဓါတရားရှိသူတို့သည် ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်းများ။

Attapadhāno kiriyaṃ, yo nibbatteti kārako;

Apayutto payutto vā, sa kattāti pavuccati.

မိမိကိုယ်တိုင် အဓိကဖြစ်၍ အကြင်ကာရကသည် ကိရိယာကို ဖြစ်စေ၏။ စေခိုင်းအပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မစေခိုင်းအပ်သည်ဖြစ်စေ ထိုကာရကကို ကတ္တားဟု ဆိုအပ်၏။

Karaṇe-taṃ pana duvidhaṃ ajjhattikabāhiravasena, yathā hatthena kammaṃ karoti, cakkhunā rūpaṃ passati, manasā dhammaṃ viññāyati. Dattena vihayo lunāti, agginā kuṭiṃ jhāpeti.

ကရဏ၌မူကား— ထိုကရဏသည် အတွင်း (အဇ္ဈတ္တိက)၊ အပြင် (ဗာဟိရ) အားဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ ပုံစံအားဖြင့်— လက်ဖြင့် အလုပ်ကို လုပ်၏၊ မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်၏၊ စိတ်ဖြင့် တရားကို သိ၏။ တံစဉ်ဖြင့် စပါးကို ရိတ်၏၊ မီးဖြင့် ကျောင်းကို ရှို့၏။

Bāhirañca tathā+jjhattaṃ, karaṇaṃ duvidhaṃ yathā;

Vīhiṃ lunāti dattena, nettena canda+mikkhate.

အတွင်း (အဇ္ဈတ္တိက) နှင့် အပြင် (ဗာဟိရ) ဟု ကရဏသည် နှစ်မျိုးရှိ၏။ ပုံစံအားဖြင့်— တံစဉ်ဖြင့် စပါးကို ရိတ်၏၊ မျက်စိဖြင့် လကို ကြည့်၏။

Pakatiyā abhirūpo, gottena gotamo iccādi bhūdhātussa sambhavā karaṇe tatiyā. Tathā sāriputtoti nāmena vissuto, jātiyā khattiyo buddho, jātiyā sattavassiko, sippena naḷakāro so, ekūnatiṃso vayasā, evaṃ samena dhāvati, visamena dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti.

'ပကတိအားဖြင့် အဆင်းလှ၏'၊ 'အနွယ်အားဖြင့် ဂေါတမဖြစ်၏' စသည်တို့သည် ဖြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဘူဓာတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ကရဏ၌ တတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'အမည်အားဖြင့် သာရိပုတ္တရာဟု ကျော်စော၏'၊ 'ဇာတ်အားဖြင့် မင်းမျိုးဖြစ်၏'၊ 'ဖွားမြင်ခြင်းအားဖြင့် ခုနစ်နှစ်သားဖြစ်၏'၊ 'အတတ်ပညာအားဖြင့် ကျူထရံသမား ဖြစ်၏'၊ 'အရွယ်အားဖြင့် နှစ်ဆယ့်ကိုးနှစ်ရှိ၏'၊ ထို့အတူ 'ညီညာစွာ ပြေး၏'၊ 'မညီမညွတ် ပြေး၏'၊ 'စပါးကို နှစ်ဒေါဏဖြင့် ဝယ်၏' စသည်တို့ ဖြစ်၏။

17. Sahatthena

၁၇. 'သဟ' (အတူတကွဖြစ်ခြင်း) အနက်နှင့် ယှဉ်သော်။

Sahatthena yoge tatiyā siyā. Tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati. Puttena sahā+gato, puttena saddhiṃ āgato, vitakkena saha vattati, puttena saha thūlo, nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena, sahassena samaṃ mitā, sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo.

'သဟ' အနက်နှင့် ယှဉ်သော် တတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ တတိယါဝိဘတ်သည်လည်း ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကဲ့သို့ မအဓိက (အပ္ပဓာန) ဖြစ်သော ပုဒ်၌သာ ဖြစ်၏။ သားနှင့်အတူ လာ၏၊ သားနှင့်တကွ လာ၏၊ ဝိတက်နှင့်တကွ ဖြစ်၏၊ သားနှင့်အတူ ကိုယ်လုံးကြီး၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာနှင့်အတူ သီတင်းသုံးတော်မူ၏၊ အသပြာတစ်ထောင်နှင့် ညီမျှစွာ တိုင်းတာအပ်၏၊ ငါ၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော ခပ်သိမ်းသောသူတို့နှင့် ကွဲကွာခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့။

18. Lakkhaṇe

၁၈. မှတ်ကြောင်း (လက္ခဏ) အနက်၌။

Lakkhaṇe [Pg.116] vattamānato tatiyā. Bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭīvissake ujjhāpesi, ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, tidaṇḍakena paribbājaka+maddakkhi, akkhinā kāṇo, hatthena kuṇī, pādena khañjo, piṭṭhiyā khujjo. Tena hi vikalaṅgena vikalaṅgino vikāro lakkhiyate.

မှတ်ကြောင်း (လက္ခဏ) အနက်၌ ဖြစ်သော ပုဒ်မှ တတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ကွဲသော ဦးခေါင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယိုစီးသော သွေးဖြင့်လည်းကောင်း အိမ်နီးနားချင်းတို့ကို အပြစ်ပြောစေ၏ (တိုင်တန်းစေ၏)၊ ငါးခုအောက် လျော့သော အချုပ်အစပ်ရှိသော သပိတ်ဖြင့် အခြားသော သပိတ်အသစ်ကို တောင်းအံ့၊ သုံးခွသော တောင်ဝှေးဖြင့် ပရိဗိုဇ်ကို မြင်၏၊ မျက်စိဖြင့် ကန်း၏၊ လက်ဖြင့် ကောက်၏၊ ခြေဖြင့် ခြေခွင်၏၊ ကျောဖြင့် ကုန်း၏။ ထိုချို့ယွင်းသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဖြင့် ချို့ယွင်းသောသူ၏ ဖောက်ပြန်ပုံကို သိသာစေသောကြောင့် ဖြစ်၏။

19. Hetumhi

၁၉. အကြောင်း (ဟေတု) အနက်၌။

Vāsādilakkhaṇakriyāya hetuto tatiyā. Annena vasati, vijjāya vasati, na jaccā vasalo hoti, kammunā vasalo hoti, dānena bhogavā, ācārena kulaṃ, tena pāṇi kāmadado.

နေခြင်းအစရှိသော မှတ်ကြောင်းကိရိယာ၏ အကြောင်းရင်းကြောင့် တတိယါဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဆွမ်းကြောင့် နေ၏၊ ပညာကြောင့် နေ၏၊ အမျိုးဇာတ်ကြောင့် သူယုတ်မဖြစ်၊ အပြုအမူ (ကံ) ကြောင့် သူယုတ်ဖြစ်၏၊ အလှူပေးခြင်းကြောင့် စည်းစိမ်ရှိ၏၊ အကျင့်သီလကြောင့် အမျိုးမြတ်၏၊ ထိုကြောင့် လက်သည် အလိုရှိတိုင်း ပေးတတ်၏။

20. Pañcamī+ṇe vā

၂၀. ကြွေးမြီဟူသော အကြောင်းရင်း၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် အချို့လည်း ဖြစ်၏။

Iṇe hetumhi pañcamī vā. Satasmā baddho, satena vā.

ကြွေးမြီဟူသော အကြောင်းရင်း၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် အချို့လည်း ဖြစ်၏။ အသပြာတစ်ရာသော ကြွေးကြောင့် အနှောင်အဖွဲ့ခံရ၏၊ သို့မဟုတ် အသပြာတစ်ရာဖြင့် (ခံရ၏)။

21. Guṇe

၂၁. ဂုဏ်အနက်၌။

Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho, jaḷattenavā, paññāya mutto, hutvā abhāvato aniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho. Bahulaṃvidhānā sattamyatthehipi, tena samayena, kālena dhammasākacchā, puratthimena dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako, uttarena kapilavatthu, yena bhagavā, tenupasaṅkami, so vo mama+ccayena satthāti. Māsena bhuñjati, ekāheneva bārāṇasiṃ pāvisi, navahi māsehi vihāraṃ kārāpesi[Pg.117], kahāpaṇena ūno, dhanena vikalo, asinā kalaho, ācārena nipuṇo, guḷena missakaṃ, vācāya sakhilo, maṇinā attho, dhanena attho, yojanena gacchati iccādi hetumhi karaṇe vā tatiyā. Attanāva attānaṃ sammannatīti paccatte bahulaṃvidhānā kattari tatiyā. Evaṃ tilehi khette vapatīti kammatthe, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇenāti pañcamyatthe ca.

တစ်ပါးသော အင်္ဂါဖြစ်သော ဟိတ်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် အချို့လည်း ဖြစ်၏။ 'jaḷattā baddho' (လူမိုက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ချည်နှောင်အပ်၏)၊ သို့မဟုတ် 'jaḷattena vā' (လူမိုက်ဖြစ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း)၊ 'paññāya mutto' (ပညာကြောင့် လွတ်မြောက်အပ်၏)၊ 'hutvā abhāvato aniccā' (ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိခြင်းကြောင့် အနိစ္စတို့တည်း)၊ 'saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho' (သင်္ခါရချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝိညာဉ်ချုပ်၏)။ ဗဟုလဝိဓာနသုတ်ဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ်၏ အနက်တို့၌လည်းကောင်း (တတိယဝိဘတ် သို့မဟုတ် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏)၊ 'tena samayena' (ထိုအခါ၌)၊ 'kālena dhammasākacchā' (သင့်လျော်သော အခါ၌ တရားစကား ဆွေးနွေးခြင်း)၊ 'puratthimena dhataraṭṭho' (အရှေ့အရပ်၌ ဓတရဋ္ဌမင်း)၊ 'dakkhiṇena virūḷhako' (တောင်အရပ်၌ ဝိရူဠှကမင်း)၊ 'uttarena kapilavatthu' (မြောက်အရပ်၌ ကပိလဝတ်ပြည်)၊ 'yena bhagavā, tenupasaṅkami' (မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အရပ်၌ ရှိတော်မူ၏၊ ထိုအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်တော်မူ၏)၊ 'so vo mamaccayena satthā' (ထိုတရားဓမ္မသည် ငါကွယ်လွန်ခြင်း၏ အခြားမဲ့၌ သင်တို့၏ ဆရာဖြစ်လတ္တံ့) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'māsena bhuñjati' (တစ်လပတ်လုံး စား၏)၊ 'ekāheneva bārāṇasiṃ pāvisi' (တစ်ရက်တည်းဖြင့်သာ ဗာရာဏသီပြည်သို့ ဝင်၏)၊ 'navahi māsehi vihāraṃ kārāpesi' (ကိုးလတို့ဖြင့် ကျောင်းကို ဆောက်လုပ်စေ၏)၊ 'kahāpaṇena ūno' (ကဟာပဏ တစ်ကျပ် ယုတ်လျော့၏)၊ 'dhanena vikalo' (ဥစ္စာ ချို့တဲ့၏)၊ 'asinā kalaho' (သန်လျက်ဖြင့် ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း)၊ 'ācārena nipuṇo' (အကျင့်သီလ၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူ)၊ 'guḷena missakaṃ' (တင်လဲဖြင့် ရောနှောအပ်သော အရာ)၊ 'vācāya sakhilo' (သာယာချိုသာသော စကားရှိသူ)၊ 'maṇinā attho' (ပတ္တမြားဖြင့် အလိုရှိ၏)၊ 'dhanena attho' (ဥစ္စာဖြင့် အလိုရှိ၏)၊ 'yojenena gacchati' (ယူဇနာခရီးဖြင့် သွား၏) စသည်တို့၌ အကြောင်း (ဟိတ်) သို့မဟုတ် ကရဏ (ကိရိယာ) အနက်၌ တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'attanāva attānaṃ sammannati' (မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် မိမိကို သမုတ်အပ်၏) ဟူသော နေရာ၌ ဗဟုလဝိဓာနသုတ်ဖြင့် ပစ္စတ္တ (ကတ္တား) အနက်၌ ကတ္တုကာရက တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'tilehi khette vapati' (နှမ်းတို့ကို လယ်ကွက်၌ စိုက်ပျိုး၏) ဟူသော နေရာ၌ ကမ္မအနက် (ကံအနက်) ၌လည်းကောင်း၊ 'sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena' (ငါတို့သည် ထိုမဟာသမဏမှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်အပ်ကုန်ပြီ) ဟူသော နေရာ၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်၌လည်းကောင်း (တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

24. Catutthī sampadāne

၂၄. သမ္ပဒါန်အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Acetanaṃ sacetanaṃ vā paṭiggāhakabhāvenā+pekkhitaṃ, taṃ sampadānaṃ, tañca dā-dāneti dhātuto byappena yuttameva, tattha catutthī hoti. Tañca dīyamānassa vatthuno anivāraṇa+jjhesanā+numatito tividho, yathā buddhassa pupphaṃ deti, bodhirukkhassa jalaṃ deti, yācakassa dhanaṃ deti, bhikkhūnaṃ dānaṃ deti.

သက်မဲ့ဖြစ်စေ၊ သက်ရှိဖြစ်စေ လက်ခံသူအဖြစ် ရည်မှန်းအပ်သော အရာသည် သမ္ပဒါန် မည်၏။ ထိုသမ္ပဒါန်သည်လည်း 'ဒါ' (ပေးလှူခြင်း) ဟူသော ဓာတ်မှ ဖြစ်သော ဝါကျနှင့် ယှဉ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုသမ္ပဒါန်အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထိုသမ္ပဒါန်သည်လည်း ပေးလှူအပ်သော ဝတ္ထုကို မတားမြစ်ခြင်း၊ တောင်းခံခြင်း၊ ခွင့်ပြုခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးအပြား ရှိ၏။ ပုံစံအားဖြင့် - 'buddhassa pupphaṃ deti' မြတ်စွာဘုရားအား ပန်းကို လှူ၏၊ 'bodhirukkhassa jalaṃ deti' ဗောဓိပင်အား ရေသွန်းလောင်း၏၊ 'yācakassa dhanaṃ deti' အလှူခံအား ဥစ္စာကို ပေး၏၊ 'bhikkhūnaṃ dānaṃ deti' ရဟန်းတို့အား အလှူကို ပေးလှူ၏ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Anirākaraṇā+rādha-na+bbhanuññavasena hi;

Sampadānaṃ tidhā vuttaṃ, rukkha+yācaka+bhikkhavo.

အမှန်စင်စစ် မငြင်းပယ်ခြင်း (မတားမြစ်ခြင်း)၊ နှစ်သက်စေခြင်း (တောင်းခံခြင်း)၊ ခွင့်ပြုခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သမ္ပဒါန်သည် သုံးပါးအပြား ရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏။ (ယင်းတို့၏ သာဓကတို့သည်) သစ်ပင် (ဗောဓိပင်)၊ ဖုန်းတောင်းယာစက နှင့် ရဟန်းသံဃာတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi, saṅghe gotami dehi, saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi, yā palālamayaṃ mālaṃ, nārī datvāna cetiyeti.

တည်ရာ (အာဓာရ) အနက်ကို ပြောလိုသောအခါ သတ္တမီဝိဘတ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ 'saṅghe gotami dehi' ဂေါတမီ၊ သံဃာတော်၌ လှူဒါန်းလော့၊ 'saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi' သံဃာတော်၌ ပေးလှူအပ်သည်ရှိသော် ငါသည်လည်း ပူဇော်အပ်သည် ဖြစ်လတ္တံ့၊ 'yā palālamayaṃ mālaṃ, nārī datvāna cetiye' အကြင်အမျိုးသမီးသည် ကောက်ရိုးဖြင့် ပြုအပ်သော ပန်းကုံးကို စေတီတော်၌ လှူဒါန်း၍ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

25. Tādatthye

၂၅. ထိုအကျိုးငှာ ဖြစ်သော (တာဒတ္ထျ) အနက်၌ (စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

Tādatthye catutthī siyā. Tadatthassa bhāve, tādatthyaṃ, tasmiṃ tadatthabhāve jotanīyeva catutthī siyā. Tadatthassa bhāvoti nimittanimittīsambandhe [Pg.118] chaṭṭhī, tasmā chaṭṭhāpavādo+yaṃ. Samepi nimittanimittīnaṃ sambandhe nimittabhūtayūpatova catutthī, no nimittībhūtadāruto. Yūpāya dāru, pākāya vajati, buddhassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi, neva davāya, na madāya, ūnassa pāripūriyā, atthāya hitāya sukhāya saṃvattati, lokānukampāya, phāsu vihārāya.

တာဒတ္ထျအနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ ထိုအကျိုးရှိသည်၏ အဖြစ်သည် တာဒတ္ထျ မည်၏။ ထိုအကျိုးရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြလိုသော်သာလျှင် စတုတ္ထီဝိဘတ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ 'tadatthassa bhāvo' (ထိုအကျိုးရှိသည်၏ အဖြစ်) ဟူသည်ကား အကြောင်းနှင့် အကျိုး (နိမိတ္တနှင့် နိမိတ္တီ) ဆက်စပ်မှု၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် ဤစတုတ္ထီဝိဘတ်သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို မြစ်ပယ်သော အရာ ဖြစ်၏။ အကြောင်းနှင့် အကျိုး ဆက်စပ်မှု တူညီသော်လည်း အကြောင်းဖြစ်သော တိုင် (ယူပ) မှသာလျှင် စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ အကျိုးဖြစ်သော သစ်သား (ဒါရု) မှ မဖြစ်ပေ။ 'yūpāya dāru' တိုင်ပြုလုပ်ရန် သစ်သား၊ 'pākāya vajati' ချက်ပြုတ်ရန် သွား၏၊ 'buddhassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi' မြတ်စွာဘုရား၏ အကျိုးငှာ အသက်ကို စွန့်၏၊ 'neva davāya, na madāya' ကစားရန်လည်း မဟုတ်၊ ရူးသွပ်မူးယစ်ရန်လည်း မဟုတ်၊ 'ūnassa pāripūriyā' လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်စွက်ခြင်းငှာ၊ 'atthāya hitāya sukhāya saṃvattati' အကျိုးစီးပွားငှာ၊ စီးပွားချမ်းသာငှာ ဖြစ်၏၊ 'lokānukampāya' လောကကို သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ၊ 'phāsu vihārāya' ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ခြင်းငှာ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Iccāyaṃ kaccāyane upari vakkhamānassa catutthīti sādhitattā idha chaṭṭhīti dīpanatthaṃ vuccate –

ဤသို့ ကစ္စည်းသဒ္ဒါကျမ်း၌ အထက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော အရာ၌ စတုတ္ထီဝိဘတ်ဟု ပြီးစေအပ်သောကြောင့်၊ ဤနေရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဟု ပြသခြင်းငှာ ဆိုအပ်ပေသည် -

Kassa sādu naruccati, mā ayasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhatta+massa nacchādetīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na ce+vaṃ virodho siyā, sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā. Tathā hi bhāgavuttiyā ‘‘upapadavibhatti chaṭṭhiyā+pavādā’’ti vuttaṃ, saddantare vihitā vibhatti upapadavibhatti.

'kassa sādu naruccati' အဘယ်သူအား သာယာသောစကားသည် မနှစ်သက်သနည်း၊ 'mā ayasmantānampi saṅghabhedo ruccittha' အသက်ရှည်ကြကုန်သော အရှင်တို့အားလည်း သံဃာသင်းခွဲခြင်းကို မနှစ်သက်ပါစေလင့်၊ 'khamati saṅghassa' သံဃာတော်အား သည်းခံ၏၊ 'bhattammassa nacchādeti' ထိုသူအား ဆွမ်းသည် မနှစ်သက်စေတတ် ဟူသော နေရာတို့၌ ပတ်သက်ဆက်နွှယ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) ကို ပြောလိုသောအခါ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဆန့်ကျင်ဘက် မဖြစ်နိုင်ပေ၊ အကြောင်းမှာ ပုံသဏ္ဌာန်တူညီခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) ကို သဒ္ဒါကျမ်းဆရာတို့ သဘောတူလက်ခံသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဘာဂဝုတ္တိကျမ်း၌ 'ဥပပဒဝိဘတ်သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို မြစ်ပယ်တတ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ အခြားပုဒ်ကို အမှီပြု၍ သတ်မှတ်အပ်သော ဝိဘတ်သည် ဥပပဒဝိဘတ် မည်၏။

Kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā, kassa vā tuyhanti avatvā kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamāvasena byabhicāradassanā. Eva+maññāpi viññeyyā, paratopi yathāgamaṃ.

သို့မဟုတ် 'kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesi' သင်သည် အဘယ်သူ၏ တရားကို နှစ်သက်သနည်း ဟူသော နေရာ၌ အနက်မျှ၌ ပထမာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'kassa vā tuyhaṃ' ဟု မဆိုဘဲ 'kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesi' ဟု အနက်မျှ၌ ပထမာဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖောက်ပြန်တတ်သော အနက်ကို ပြသခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အခြားသော ဝိဘတ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏၊ နောင်၌လည်း သင့်လျော်သော ကျမ်းဂန်လာသည့်အတိုင်း သိရာ၏။

Rañño sataṃ dhāreti rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhīva. Silāgha=kathane, evaṃ rañño silāghate iccādi, thutiṃ karotītyattho. Hanu=apanayane, rañño hanute, vañcetītyattho. Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī, upagaccheyyātyattho. Sapa=akkose, mayhaṃ sapate, saccaṃ kurutetyattho[Pg.119]. Dhara=dhāraṇe, suvaṇṇaṃ te dhārayate, iṇaṃ te dhārayati, assa rañño nāgaṃ dhārayāma. Piha=icchāyaṃ, devāpi tassa pihayanti tādino, tesaṃ pihayanti sambuddhānaṃ satīmataṃ, pihayanti=patthenti. Tassa kujjha mahāvīra, yadi+haṃ tassa pakuppeyyaṃ, dubhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati. Issa=issāyaṃ, titthiyā issayanti samaṇānaṃ. Usūya=dosāvikaraṇe, dujjanā guṇavantānaṃ ussūyanti, kā usuyā vijānataṃ. Idha+sidha+rādha+sādha=saṃsiddhiyaṃ, ārādho me rañño, rañño bhāgya+mārajjhati, kyā+haṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso. Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ, āsuṇanti buddhassa bhikkhū, tassa bhikkhuno janoanugiṇāti, patigiṇāti, sādhukāradānādinā taṃ ussahatītyattho. Ārocayāmi vo bhikkhave, paṭivedayāmi vo, āmantayāmi te mahārāja, dhammaṃ te desissāmi, desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ, yathā no bhagavā byākareyya, niruttiṃ te pavakkhāmi, alaṃ me rajjaṃ, alaṃ bhikkhu pattassa, alaṃ mallo mallassa, arahati mallo mallassa, alaṃ te idha vāsena, kiṃ me ekena tiṇṇenāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī.

'rañño sataṃ dhāreti' (မင်းအား အသပြာတစ်ရာ ကြွေးတင်၏)၊ 'rañño chattaṃ dhāreti' (မင်း၏ ထီးကို ဆောင်း၏) ဟူသော နေရာ၌ ပတ်သက်ဆက်နွှယ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏။ သိလာဃဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဤသို့လျှင် 'rañño silāghate' (မင်းအား ချီးမွမ်း၏) စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏၊ ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြု၏ဟု အနက်ရ၏။ ဟနုဓာတ်သည် ဖယ်ရှားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ 'rañño hanute' (မင်းအား လှည့်ပတ်ဖယ်ရှား၏)၊ လှည့်ဖြား၏ဟု အနက်ရ၏။ 'upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī' (လက်သမားသည် သာကီဝင်မင်းသားတို့အား လုပ်ကျွေးရာ၏)၊ ချဉ်းကပ်ရာ၏ဟု အနက်ရ၏။ သပဓာတ်သည် ဆဲရေးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ 'mayhaṃ sapate' (ငါ့အား ကျိန်ဆိုဆဲရေး၏)၊ သစ္စာပြု၏ဟု အနက်ရ၏။ ဓရဓာတ်သည် ဆောင်ခြင်း (ကြွေးတင်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ 'suvaṇṇaṃ te dhārayate' (သင့်အား ရွှေကို ဆောင်စေ၏/ရွှေကြွေးတင်၏)၊ 'iṇaṃ te dhārayati' (သင့်အား ကြွေးမြီ တင်၏)၊ 'assa rañño nāgaṃ dhārayāma' (ထိုမင်းအား ဆင်ကို ပေးဆောင်ကုန်၏)။ ပိဟဓာတ်သည် အလိုရှိခြင်း (တောင့်တခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ 'devāpi tassa pihayanti tādino' (နတ်တို့သည်လည်း ထိုသို့သဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား တောင့်တကုန်၏)၊ 'tesaṃ pihayanti sambuddhānaṃ satīmataṃ' (သတိရှိတော်မူကြကုန်သော ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့အား တောင့်တကုန်၏)။ 'pihayanti' ဟူသည် တောင့်တကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'tassa kujjha mahāvīra' (မဟာဝီရ၊ ထိုသူအား အမျက်ထွက်တော်မူပါ)၊ 'yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ' (အကယ်၍ ငါသည် ထိုသူအား ပြင်းစွာအမျက်ထွက်အံ့)၊ 'dubhayati disānaṃ megho' (မိုးသည် အရပ်မျက်နှာတို့အား ပြစ်မှား၏)၊ 'yo mittānaṃ na dūbhati' (အကြင်သူသည် အဆွေခင်ပွန်းတို့အား မပြစ်မှား)၊ 'yo appaduṭṭhassa narassa dussati' (အကြင်သူသည် မပြစ်မှားသောသူအား ပြစ်မှား၏)။ ဣဿဓာတ်သည် မနာလိုခြင်း (ဣဿာ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ 'titthiyā issayanti samaṇānaṃ' (တိတ္ထိတို့သည် သမဏတို့အား ငြူစူကုန်၏)။ ဥသူယဓာတ်သည် အပြစ်ပြခြင်း (ဥသူယာ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ 'dujjanā guṇavantānaṃ ussūyanti' (လူမိုက်တို့သည် သီလဂုဏ်ရှိသူတို့အား ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချကုန်၏)၊ 'kā usuyā vijānataṃ' (သိသောသူတို့အား အဘယ်သို့ ငြူစူစောင်းမြောင်းခြင်း ရှိအံ့နည်း)။ ဣဓ၊ သိဓ၊ ရာဓ၊ သာဓ ဓာတ်တို့သည် ပြီးမြောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ 'ārādho me rañño' (ငါသည် မင်းအား နှစ်သက်စေအပ်၏)၊ 'rañño bhāgyamārajjhati' (မင်းအား ကံကောင်းခြင်းသည် ပြီးမြောက်၏)၊ 'kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi' (အရှင်ဘုရားတို့အား ငါသည် အဘယ်သို့ ပြစ်မှားမိပါသနည်း)၊ 'āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso' (ဥပတိဿသည် အရှင်ဥပါလိမထေရ်ထံ၌ ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင့်တသူ ဖြစ်၏)။ 'bhikkhū bhagavato paccassosuṃ' (ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ဝန်ခံလျှောက်ထားကုန်၏)၊ 'āsuṇanti buddhassa bhikkhū' (ရဟန်းတို့သည် ဘုရားရှင်ထံမှ နာယူကုန်၏)၊ 'tassa bhikkhuno jano anugiṇāti, patigiṇāti' (လူအပေါင်းသည် ထိုရဟန်းအား လိုက်နာထောက်ခံ၏၊ လက်ခံ၏)၊ သာဓုခေါ်ခြင်း စသည်ဖြင့် ထိုရဟန်းအား အားပေးကူညီ၏ဟု အနက်ရ၏။ 'ārocayāmi vo bhikkhave' (ရဟန်းတို့၊ သင်တို့အား ငါကြားလိုက်အံ့)၊ 'paṭivedayāmi vo' (သင်တို့အား ငါသိစေအံ့)၊ 'āmantayāmi te mahārāja' (မင်းကြီး၊ သင့်အား ငါခေါ်တော်မူ၏)၊ 'dhammaṃ te desissāmi' (သင့်အား တရားဟောအံ့)၊ 'desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ' (အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား တရားဟောတော်မူပါ)၊ 'yathā no bhagavā byākareyya' (မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့အား ဖြေကြားတော်မူအံ့)၊ 'niruttiṃ te pavakkhāmi' (သင့်အား နိရုတ္တိကို ငါပြောအံ့)၊ 'alaṃ me rajjaṃ' (ငါ့အား မင်းအဖြစ်ဖြင့် တန်ပြီ)၊ 'alaṃ bhikkhu pattassa' (ရဟန်းအား သပိတ်ဖြင့် တန်ပြီ)၊ 'alaṃ mallo mallassa' (နပန်းသမားသည် နပန်းသမားအား တန်၏/တူညီ၏)၊ 'arahati mallo mallassa' (နပန်းသမားသည် နပန်းသမားနှင့် ထိုက်တန်၏)၊ 'alaṃ te idha vāsena' (သင့်အား ဤ၌ နေခြင်းဖြင့် တန်ပြီ)၊ 'kiṃ me ekena tiṇṇena' (တစ်ယောက်တည်း ကူးမြောက်ခြင်းဖြင့် ငါ့အား အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း) ဟူသော အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ပတ်သက်ဆက်နွှယ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Evaṃ āyu bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ, kalyāṇaṃ, atthaṃ, payojanaṃ, kusalaṃ, anāmayaṃ, hitaṃ, patthaṃ, sukhaṃ, sātaṃ, bhoto hotu, sādhu sammuti me tassa, puttassā+vikareyya guyha+matthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo[Pg.120], ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃte paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassa+ttho, namo te purisājañña, sotthi tassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī.

ထို့အတူ 'āyu bhoto hotu' (အရှင်အား အသက်ရှည်ပါစေ)၊ 'ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ, kalyāṇaṃ, atthaṃ, payojanaṃ, kusalaṃ, anāmayaṃ, hitaṃ, patthaṃ, sukhaṃ, sātaṃ bhoto hotu' (အရှင်အား အသက်ရှည်ခြင်း၊ ကောင်းကျိုး၊ ကောင်းမြတ်ခြင်း၊ အလိုရှိအပ်သော အရာ၊ အကျိုးကျေးဇူး၊ ကုသိုလ်၊ အနာကင်းခြင်း၊ စီးပွားချမ်းသာ၊ သင့်လျော်သောအရာ၊ ချမ်းသာခြင်း၊ သာယာခြင်းတို့ ဖြစ်ပါစေ)၊ 'sādhu sammuti me tassa' (ငါသည် ထိုသူအား ကောင်းစွာ သမုတ်ခြင်း ဖြစ်၏)၊ 'puttassāvikareyya guyhamatthaṃ' (သားအား လျှို့ဝှက်အပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြုရာ၏)၊ 'tassa me sakko pāturahosi' (ငါ့အား ထိုသိကြားမင်းသည် ထင်ရှားဖြစ်လာ၏)၊ 'tassa pahiṇeyya' (ထိုသူအား စေလွှတ်ရာ၏)၊ 'bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi' (ရဟန်းတို့အား တမန်ကို စေလွှတ်၏)၊ 'kappati samaṇānaṃ āyogo' (ရဟန်းတို့အား ယောဂအကျင့်သည် အပ်၏)၊ 'ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti' (တစ်ယောက်အား၊ နှစ်ယောက်အား၊ သုံးယောက်အား လုံလောက်၏)၊ 'upamaṃ te karissāmi' (သင့်အား ဥပမာပြုအံ့)၊ 'añjaliṃ te paggaṇhāmi' (သင့်အား လက်အုပ်ချီပူဇော်အံ့)၊ 'tassa phāsu' (ထိုသူအား ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏)၊ 'lokassattho' (လောက၏ အကျိုးစီးပွား)၊ 'namo te purisājañña' (ယောက်ျားမြတ် ဖြစ်တော်မူသော အရှင်အား ရှိခိုးပါ၏)၊ 'sotthi tassa' (ထိုသူအား ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာပါစေ)၊ 'samattho mallo mallassa' (နပန်းသမားသည် နပန်းသမားအား တူညီထိုက်တန်၏)၊ 'tassa hitaṃ' (ထိုသူအား စီးပွားချမ်းသာ)၊ 'tassa sukhaṃ' (ထိုသူအား ချမ်းသာခြင်း)၊ 'svāgataṃ te mahārāja' (မင်းကြီး၊ သင့်အား ကောင်းသော လာခြင်း ဖြစ်ပါစေ) စသော အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ပတ်သက်ဆက်နွှယ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

26. Pañcamya+vadhismā

၂၆. အပိုင်းအခြား (အဝဓိ) အနက်မှ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti.

ပုဒ်၏ အနက်ဖြစ်သော အပိုင်းအခြား (အဝဓိ) မှ ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏။

Samepya+pagame dvinnaṃ, pubbarūpā ya+daccutaṃ;

Vuccate ta+dapādānaṃ, taṃ calācalato dvidhā;

Yathā+ssā dhāvatā poso, pato, rukkhāphalanti ca.

နှစ်ပါးကုန်သော အရာတို့၏ ဖဲခွာခြင်းသည် တူညီသော်လည်း၊ အကြင်မရွေ့လျား မဖဲခွာသော ရှေးဦးအဖြစ်ရှိသော အရာကို အပါဒါန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအပါဒါန်သည် လှုပ်ရှားတတ်သော အရာ (စလ) နှင့် မလှုပ်ရှားတတ်သော အရာ (အစလ) အားဖြင့် နှစ်ပါးအပြား ရှိ၏။ ပုံစံအားဖြင့် - 'assā dhāvatā poso pato' (ပြေးနေသော မြင်းမှ လူသည် ကျ၏)၊ 'rukkhā phalaṃ' (သစ်ပင်မှ သစ်သီးသည် ကျ၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Tattha calāvadhi dhāvatā assā puriso patati, acalāvadhi pabbatā otaranti vanacārakāti.

ထိုအပိုင်းအခြား (အဝဓိ) တို့တွင် လှုပ်ရှားသော အပိုင်းအခြား (စလာဝဓိ) ဟူသည် 'ပြေးနေသော မြင်းမှ လူသည် ကျ၏' (dhāvatā assā puriso patati) ဟူသည်မျိုး ဖြစ်၏။ မလှုပ်မရှားသော အပိုင်းအခြား (အစလာဝဓိ) ဟူသည် 'တောလိုက်မုဆိုးတို့သည် တောင်မှ သက်ဆင်းကြကုန်၏' (pabbatā otaranti vanacārakā) ဟူသည်မျိုး ဖြစ်၏။

Tañca avadhi visayakriyāvisesassa niddiṭṭhattā niddiṭṭhavisayaṃ, yattha apa apagamanakriyaṃ upāttaṃ=ajjhāhaṭaṃ visayaṃ katvā pavattati, taṃ upāttaṃ. Yaṃ kenaci guṇena ukkaṃsiyati, taṃ anumeyyaṃ. Yathā gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā, pāpā cittaṃ nivārenti. Valāhakā vijjotate, kusulato pacatīti. Ettha ca vaḷāhakā nikkhamma, kusulato apanetvāti ca pubbakriyā ajjhāharīyati. Mathurā pāṭaliputtakehi abhirūpāti anumīyati. Vuttañhi –

ထိုအဝဓိ (အပိုင်းအခြား) သည်လည်း ကိရိယာထူး၏ တိုက်ရိုက်ပြအပ်သော အနက်ရှိသည်ဖြစ်၍ ညွှန်ပြအပ်သော အရာရှိသော 'နိဒ္ဒိဋ္ဌဝိသယ' မည်၏။ အကြင်အရာ၌ 'အပ' ဟူသော ဖဲသွားခြင်း ကိရိယာကို ယူအပ်သော (ကြံစည်အပ်သော) အရာကို ပြု၍ ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် 'ဥပါတ္တ' (ယူအပ်/ကြံစည်အပ်သော အရာ) မည်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော ဂုဏ်ဖြင့် လွန်ကဲစေအပ်သော အရာသည် 'အနုမေယျ' (မှန်းဆအပ်သော အရာ) မည်၏။ ပုံစံကား - 'ရဟန်းတို့သည် ရွာမှ ဖဲခွာကုန်၏' (gāmā apenti munayo)၊ 'မင်းသည် ပြည်မှ ထွက်တော်မူပြီ' (nagarā niggato rājā)၊ 'မကောင်းမှုမှ စိတ်ကို တားမြစ်ကုန်၏' (pāpā cittaṃ nivārenti)။ 'မိုးတိမ်မှ လျှပ်စစ်ပြက်၏' (vaḷāhakā vijjotate)၊ 'စပါးကျီမှ (စပါးကိုထုတ်၍) ချက်၏' (kusulato pacati)။ ဤ၌ 'မိုးတိမ်မှ ထွက်၍' (vaḷāhakā nikkhamma) ဟုလည်းကောင်း၊ 'စပါးကျီမှ ဖယ်ထုတ်၍' (kusulato apanetvā) ဟုလည်းကောင်း ရှေးကိရိယာ (ပုဗ္ဗကိရိယာ) ကို ဖြည့်စွက်အပ်၏။ 'မထုရာပြည်သားတို့သည် ပါဋလိပုတ်ပြည်သားတို့ထက် အဆင်းလှကုန်၏' (mathurā pāṭaliputtakehi abhirūpā) ဟု မှန်းဆအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်လေပြီ -

Niddiṭṭhavisayaṃ kiñci, upāttavisayaṃ tathā;

Anumeyyavisayañceti, tidhā+hu avadhiṃ budhāti.

ပညာရှိတို့သည် (၁) နိဒ္ဒိဋ္ဌဝိသယ၊ (၂) ဥပါတ္တဝိသယ၊ (၃) အနုမေယျဝိသယ ဟု အဝဓိ (အပိုင်းအခြား) ကို သုံးပါးအပြားရှိ၏ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။

Bhayahetumhi-corā [Pg.121] bhayaṃ jāyati, taṇhāya jāyati bhayaṃ, pāpato uttasati, natthi soko kuto bhayaṃ. Akkhātari-upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti, ācariyamhā adhīto suṇāti vā. Buddhasmā parājenti aññatitthiyā, parājitā bhavantītyattho. Himavatā pabhavati gaṅgā, aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo. Urasmā jāto putto, kammato jātaṃ indriyaṃ, upajjhāyā antaradhāyati sisso, mātāpitūhi antaradhārayati putto, nilīyatītyattho. Dūratthayogekīvadūro ito naḷakāragāmo, tato have dūrataraṃ vadanti, gāmato nātidūre, ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā, ārakā tehi bhagavā dūratova namassanti, addasa dūratova āgacchantaṃ. Antikatthayoge-antikaṃ gāmā, āsannaṃ gāmā, samīpaṃ gāmā. Parimāṇe-ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ, rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi. Kālaparimāṇe-ito ekanavutikappamatthake, ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati. Pāsādā saṃkameyya, pāsādaṃ abhiruhitvā saṃkameyyāti attho, tathā hatthikkhandhā saṃkameyya, abhidhammā pucchanti, abhidhammaṃ sutvāti attho, āsanā vuṭṭhaheyya. Disatthavācīhi yoge-ito sā purimā disā, ito sā dakkhiṇā disā, avīcito yāva bhavaggaṃ, uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā. Vibhajane-yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi, attadanto tato varaṃ, kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ, tato mayā bahutaraṃ sutaṃ, sīlameva sutā seyyo. Āratippayoge-ārati virati pāpā, pāṇātipātā [Pg.122] veramaṇi, adinnādānā paṭivirato, appaṭiviratā musāvādā. Suddhatthayoge-lobhanīyehi dhammehi suddho, mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho. Pamocanatthayoge-parimutto dukkhasmāti vadāmi, mutto+smi mārabandhanā, na te muccanti maccunā, mutto+haṃ+sabbapāsehi. Vivecane-vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi. Pamāṇatthe-āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso. Pubbādiyoge-pubbeva me bhikkhave sambodhā, ito pubbe nāhosi, tato paraṃ paccantimā janapadā, tato aparena samayena. Pañhe-kuto+si tvaṃ, kuto bhavaṃ, pāṭaliputtato. Kicchā laddhanti guṇe pañcamī, kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā, evaṃ thokā mutto, thokena muttoti.

ကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း၌ - 'သူခိုးတို့ကြောင့် ကြောက်ခြင်းဖြစ်၏' (corā bhayaṃ jāyati)၊ 'တဏှာကြောင့် ဘေးဖြစ်၏' (taṇhāya jāyati bhayaṃ)၊ 'မကောင်းမှုမှ ထိတ်လန့်၏' (pāpato uttasati)၊ 'စိုးရိမ်ခြင်းမရှိလျှင် ဘယ်မှ ဘေးဖြစ်အံ့နည်း' (natthi soko kuto bhayaṃ)။ ဟောပြောညွှန်ပြသူ၌ - 'ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာမှ သိက္ခာကို ယူ၏' (upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti)၊ 'ဆရာ့ထံမှ သင်ကြားအပ်သော တရားကို နာယူ၏' (ācariyamhā adhīto suṇāti vā)။ 'မြတ်စွာဘုရားထံမှ တစ်ပါးသော တိတ္ထိတို့သည် ရှုံးကြကုန်၏' (Buddhasmā parājenti aññatitthiyā)၊ ရှုံးခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'ဟိမဝန္တာတောင်မှ ဂင်္ဂါမြစ်သည် စီးဆင်း၏' (Himavatā pabhavati gaṅgā)၊ 'အစိရဝတီမြစ်မှ မြစ်ငယ်တို့သည် စီးဆင်းကုန်၏' (aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo)။ 'ရင်မှမွေးသော သား' (urasmā jāto putto)၊ 'ကံကြောင့်ဖြစ်သော ဣန္ဒြေ' (kammato jātaṃ indriyaṃ)၊ 'ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၏ မျက်ကွယ်၌ တပည့်သည် ကွယ်ပျောက်၏' (upajjhāyā antaradhāyati sisso)၊ 'မိဘတို့၏ မျက်ကွယ်၌ သားသည် ကွယ်ပျောက်၏' (mātāpitūhi antaradhārayati putto)၊ ပုန်းကွယ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ဝေးသောအနက်ရှိသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်ရာ၌ - 'ဤမှ ယက်ကန်းသည်ရွာသည် ဘယ်မျှဝေးသနည်း' (kīvadūro ito naḷakāragāmo)၊ 'ထိုထက် အလွန်ဝေး၏ဟု ဆိုကြကုန်၏' (tato have dūrataraṃ vadanti)၊ 'ရွာမှ မနီးမဝေးသော အရပ်၌' (gāmato nātidūre)၊ 'ထိုမောဃပုရိသတို့သည် ဤဓမ္မဝိနယမှ ဝေးကွာကြကုန်၏' (ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā)၊ 'မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူတို့မှ ဝေးကွာတော်မူ၏' (ārakā tehi bhagavā)၊ 'အဝေးမှပင် ရှိခိုးကြကုန်၏' (dūratova namassanti)၊ 'အဝေးမှပင် ကြွလာသည်ကို မြင်တော်မူ၏' (addasa dūratova āgacchantaṃ)။ နီးသောအနက်ရှိသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်ရာ၌ - 'ရွာ၏အနီး၌' (antikaṃ gāmā၊ āsannaṃ gāmā၊ samīpaṃ gāmā)။ အတိုင်းအတာ၌ - 'ဤမှ သာကေတသို့ လေးယူဇနာရှိ၏' (ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ - မထုရာမှ သင်္ကဿသို့ လေးယူဇနာရှိ၏)၊ 'ရာဇဂြိုဟ်မှ လေးဆယ့်ငါးယူဇနာ အကွာ၌ သာဝတ္ထိပြည် ရှိ၏' (rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi)။ ကာလအတိုင်းအတာ၌ - 'ဤကမ္ဘာမှ ကိုးဆယ့်တစ်ကမ္ဘာထက်၌' (ito ekanavutikappamatthake)၊ 'ဤမှ အနှစ်တစ်သိန်း လွန်သောအခါ ဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်လတ္တံ့' (ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati)။ 'ပြာသာဒ်မှ ကူးရာ၏' (pāsādā saṃkameyya) ဟူသည် 'ပြာသာဒ်သို့ တက်၍ ကူးရာ၏' (pāsādaṃ abhiruhitvā saṃkameyya) ဟု အနက်ရ၏။ ထို့အတူ 'ဆင်ကျောမှ ကူးရာ၏' (hatthikkhandhā saṃkameyya)၊ 'အဘိဓမ္မာမှ မေးမြန်းကြကုန်၏' (abhidhammā pucchanti) ဟူသည် 'အဘိဓမ္မာကို ကြားနာ၍ မေးမြန်းကြကုန်၏' (abhidhammaṃ sutvā) ဟု အနက်ရ၏။ 'နေရာမှ ထရာ၏' (āsanā vuṭṭhaheyya)။ အရပ်ပြပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ - 'ဤမှ ထိုအရပ်သည် အရှေ့အရပ်ဖြစ်၏' (ito sā purimā disā)၊ 'ဤမှ ထိုအရပ်သည် တောင်အရပ်ဖြစ်၏' (ito sā dakkhiṇā disā)၊ 'အဝီစိမှသည် ဘဝဂ်တိုင်အောင်' (avīcito yāva bhavaggaṃ)၊ 'ခြေဖဝါးမှ အထက်' (uddhaṃ pādatalā)၊ 'ဆံပင်ဖျားမှ အောက်' (adho kesamatthakā)။ ခွဲခြားခြင်း၌ - 'အကြင်အရာထက် မွန်မြတ်သော သို့မဟုတ် ထူးမြတ်သော အရာသည်မရှိ' (yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi)၊ 'မိမိကိုယ်ကို ဆုံးမပြီးသူသည် ထိုသူထက် မြတ်၏' (attadanto tato varaṃ)၊ 'အလှူပေးခြင်းထက် သီလသည် မြတ်၏' (kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ)၊ 'ထိုသူ့ထက် ငါသည် အကြားအမြင် ပိုများ၏' (tato mayā bahutaraṃ sutaṃ)၊ 'ကြားနာရခြင်းထက် သီလသည်သာလျှင် မြတ်၏' (sīlameva sutā seyyo)။ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်ရာ၌ - 'မကောင်းမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ အထူးရှောင်ကြဉ်ခြင်း' (ārati virati pāpā)၊ 'သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း' (pāṇātipātā veramaṇi)၊ 'မပေးသည်ကို ယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ပြီးသူ' (adinnādānā paṭivirato)၊ 'မုသားစကားပြောခြင်းမှ မရှောင်ကြဉ်သူများ' (appaṭiviratā musāvādā)။ စင်ကြယ်ခြင်းအနက်ရှိသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်ရာ၌ - 'တပ်မက်ဖွယ် တရားတို့မှ စင်ကြယ်သူ' (lobhanīyehi dhammehi suddho)၊ 'မိခင်ဘက်မှလည်းကောင်း၊ ဖခင်ဘက်မှလည်းကောင်း စင်ကြယ်၍ အပြစ်တင်အပ်သည်မရှိသူ' (mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho)။ လွတ်မြောက်ခြင်းအနက်ရှိသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်ရာ၌ - 'ဆင်းရဲမှ ကျွတ်လွတ်ပြီဟု ငါဆိုအံ့' (parimutto dukkhasmāti vadāmi)၊ 'ငါသည် မာရ်မင်း၏ အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ပြီ' (mutto'smi mārabandhanā)၊ 'ထိုသူတို့သည် သေမင်းမှ မလွတ်မြောက်နိုင်ကြကုန်' (na te muccanti maccunā)၊ 'ငါသည် ကျော့ကွင်းအားလုံးမှ လွတ်မြောက်ပြီ' (mutto'haṃ sabbapāsehi)။ ကင်းဆိတ်ခြင်း၌ - 'ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်' (vivicceva kāmehi)၊ 'အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍' (vivicca akusalehi dhammehi)။ အတိုင်းအရှည်အနက်၌ - 'အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ယူဇနာရှိ၏' (āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ)၊ 'စန္ဒဘာဂါမြစ်၏ အတိုင်းအတာသည် အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ယူဇနာရှိ၏' (gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ)၊ 'ပတ်ဝန်းကျင် အဝန်းအားဖြင့် ကိုးရာယူဇနာ အတိုင်းအတာရှိသော မဇ္ဈိမဒေသ' (parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso)။ ရှေးအစရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ - 'ရဟန်းတို့... ငါမဟာဗောဓိသို့ မရောက်မီ ရှေး၌သာလျှင်' (pubbeva me bhikkhave sambodhā)၊ 'ဤထက် ရှေး၌ မဖြစ်ဖူးခြေ' (ito pubbe nāhosi)၊ 'ထိုမှတစ်ပါးသော ပစ္စန္တရာဇ်တိုင်းတို့၌' (tato paraṃ paccantimā janapadā)၊ 'ထိုမှတစ်ပါးသော အခြားအခါ၌' (tato aparena samayena)။ အမေး၌ - 'သင်သည် အဘယ်မှ လာသနည်း' (kuto'si tvaṃ)၊ 'အရှင်သည် အဘယ်မှ လာသနည်း' (kuto bhavaṃ)၊ 'ပါဋလိပုတ်ပြည်မှ ဖြစ်၏' (pāṭaliputtato)။ 'ဆင်းရဲခဲယဉ်းစွာ ရအပ်၏' (kicchā laddhaṃ) ဟူရာ၌ ဂုဏ်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်သက်၏၊ 'ငါသည် ဆင်းရဲခဲယဉ်းစွာ ရအပ်၏' (kicchena me adhigataṃ) ဟူရာ၌ ဟိတ် သို့မဟုတ် ကရဏအနက်၌ တတိယဝိဘတ်သက်၏။ ထို့အတူ 'အနည်းငယ်မျှဖြင့် လွတ်၏' (thokā mutto)၊ 'အနည်းငယ်ဖြင့် လွတ်အပ်၏' (thokena mutto) ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Kathaṃ ‘‘thokaṃ calatī’’ti, kriyāvisesane kammani dutiyā, thokaṃ calanaṃ karotītyattho, thokanti calanakriyāya visesanattā kriyāvisesanaṃ.

'သုတ်တရက် လှုပ်ရှား၏' (thokaṃ calati) ဟူသည် အဘယ်သို့နည်း။ ကိရိယာဝိသေသနဖြစ်သော ကံပုဒ်၌ ဒုတိယဝိဘတ်သက်၏၊ 'အနည်းငယ်မျှသော လှုပ်ရှားခြင်းကို ပြု၏' (thokaṃ calanaṃ karoti) ဟု အနက်ရ၏။ 'သုတ်တရက်' (thokaṃ) ဟူသည် လှုပ်ရှားခြင်း ကိရိယာ၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်သောကြောင့် ကိရိယာဝိသေသန ဖြစ်၏။

Kriyāvisesanaṃ nāma, kammatte+kattasaṇṭhitā;

Nyāyasiddhaṃ yato tasmā, tadatthaṃ na visuṃ vidhi.

ကိရိယာဝိသေသန မည်သည် ကံအဖြစ်နှင့် ဧကဝုစ်၌ တည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် သဒ္ဒါနယအရ ပြီးမြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုအနက်အတွက် သီးခြားသုတ် (စည်းမျဉ်း) ကို မပြုအပ်ပြီ။

Nyāyasiddhaṃva=calananti yasmā bhāve ano, tasmā bhāvasse+kattā ekavacananti ñāyā ekattañca, bhāve anattā napuṃsakattañca, karotikriyāya sambandhena kammattañca sijjhatīti. Kara+bhūdhātavo ca –

သဒ္ဒါနယအရ ပြီးမြောက်ပုံကား - 'လှုပ်ရှားခြင်း' (calanaṃ) ဟူသော ပုဒ်၌ ဘာဝအနက်၌ 'အန' ပစ္စည်းသက်သောကြောင့် 'ဘာဝ၌ ဧကဝုစ်ဖြစ်၏' ဟူသော နယဖြင့် ဧကဝုစ်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဘာဝအနက်၌ဖြစ်၍ နပုံသကလိင်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ 'ကရောတိ' (ပြု၏) ဟူသော ကိရိယာနှင့် ဆက်စပ်သဖြင့် ကံအဖြစ်လည်းကောင်း ပြီးမြောက်၏။ ကရဓာတ်နှင့် ဘူဓာတ်တို့သည်လည်း -

Kāriyarūpābhidhātvatthā[Pg.123], sabbe sattāya yujjare;

Tato kriyā ca bhāvo ca, sāmaññaṃ tesu gamyate –

ပြုအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဟောအပ်သော ဓာတ်အနက်အားလုံးတို့သည် ထင်ရှားရှိခြင်း (သတ္တုသဘော) နှင့် ယှဉ်ကုန်၏။ ထိုမှ ကိရိယာသည်လည်းကောင်း၊ ဘာဝသည်လည်းကောင်း ထိုဓာတ်တို့၌ ဘုံအဖြစ်ဖြင့် သိအပ်၏ -

Ti vuttattā yujjanti.

ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ယှဉ်ကုန်၏။

Thokatthe-thokā muccati. Sabbattha savisaye pañcamī. Ettha ‘‘vivakkhā lokikā sā ca, na sakkā anivattituṃ’’ti vuttattā aniṭṭhappasaṅgo na siyā. Mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ. Abhividhimhi-ābrahmalokā saddo abbhuggacchati, pabbataṃ vajjetvā, brahmalokamhi byāpetvāti ca attho. Ettha vajjamānasīmā mariyādā, gayhamānasīmā abhividhi.

နည်းသောအနက်၌ - 'အနည်းငယ်မျှဖြင့် လွတ်၏' (thokā muccati)။ ခပ်သိမ်းသော မိမိဆိုင်ရာအရာ၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်သက်၏။ ဤ၌ 'လောကီဝေါဟာရ အလိုဆန္ဒ (ဝိဝက္ခာ) သည် တားမြစ်ရန် မစွမ်းနိုင်' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် မလိုလားအပ်သော အနက်သို့ ရောက်ခြင်း မရှိနိုင်ရာ။ အပိုင်းအခြား (မရိယာဒါ) အနက်၌ - 'တောင်တိုင်အောင် လယ်ကွင်းရှိ၏' (āpabbatā khettaṃ)။ အလုံးစုံပျံ့နှံ့ခြင်း (အဘိဝိဓိ) အနက်၌ - 'ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် အသံသည် ပျံ့လွင့်၏' (ābrahmalokā saddo abbhuggacchati)။ အနက်ကား တောင်ကို ချန်လှပ်၍၊ ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် ပျံ့နှံ့စေ၍ ဟု အနက်ရ၏။ ဤ၌ ချန်လှပ်အပ်သော အပိုင်းအခြားသည် 'မရိယာဒါ' မည်၏၊ ယူအပ်/အကျုံးဝင်သော အပိုင်းအခြားသည် 'အဘိဝိဓိ' မည်၏။

27. Apaparīhi vajjane

၂၇. ချန်လှပ်ခြင်း (ဝဇ္ဇန) အနက်၌ 'အပ'၊ 'ပရိ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။

Vajjane vattamānehī apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apasālāya āyanti vāṇijā, parisālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho.

ချန်လှပ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်သော 'အပ'၊ 'ပရိ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'ဇရပ်ကို ချန်လှပ်၍ ကုန်သည်တို့သည် လာကြကုန်၏' (apasālāya vāṇijā āyanti၊ parisālāya vāṇijā āyanti)၊ ဇရပ်ကို ချန်လှပ်၍ဟု အနက်ရ၏။

28. Paṭinidhipatidānesu patinā

၂၈. ကိုယ်စားပြုခြင်း (ပဋိနိဓိ) နှင့် ပြန်လည်ပေးဆပ်ခြင်း (ပတိဒါန) တို့၌ ဖြစ်သော 'ပတိ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ရာ၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် သက်၏။

Paṭinidhimhi patidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghata+massa telasmā pati dadāti.

ကိုယ်စားပြုခြင်းနှင့် ပြန်လည်ပေးဆပ်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်သော 'ပတိ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ရာ၌ နာမ်ပုဒ်မှ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်စားကား အရှင်သာရိပုတ္တရာ ဖြစ်၏' (Buddhasmā pati sāriputto)၊ 'သူ့အား ဆီ၏ကိုယ်စား ထောပတ်ကို ပေး၏' (ghataṃ assā telasmā pati dadāti)။

29. Rite dutiyā ca

၂၉. 'ရိတေ' (မှတစ်ပါး/မရှိဘဲ) သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဒုတိယဝိဘတ်လည်းကောင်း၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်လည်းကောင်း သက်၏။

Ritesaddayoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammā, rite saddhammaṃ.

'ရိတေ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ရာ၌ နာမ်ပုဒ်မှ ဒုတိယဝိဘတ်လည်းကောင်း၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'သူတော်ကောင်းတရားမှတစ်ပါး' (rite saddhammā - ပဉ္စမီ၊ rite saddhammaṃ - ဒုတိယ)။

30. Vinā+ññatra tatiyā ca

၃၀. 'ဝိနာ'၊ 'အညတြ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ တတိယဝိဘတ်၊ ဒုတိယဝိဘတ်၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့ သက်ကုန်၏။

Vinā+ññatrayoge [Pg.124] nāmasmā tatiyā dutiyā pañcamī ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā. Aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā.

'ဝိနာ'၊ 'အညတြ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ နာမ်ပုဒ်မှ တတိယဝိဘတ်၊ ဒုတိယဝိဘတ်၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'လေမရှိဘဲ' (vinā vātena - တတိယ၊ vinā vātaṃ - ဒုတိယ၊ vinā vātasmā - ပဉ္စမီ)။ 'ဆွမ်းခံထွက်သော ရဟန်းတစ်ပါးမှတစ်ပါး' (aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena)၊ 'တရားတော်မှတစ်ပါး' (aññatra dhammaṃ - ဒုတိယ၊ aññatra dhammā - ပဉ္စမီ)။

31. Puthanānāhi

၃၁. 'ပုထု'၊ 'နာနာ' သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ တတိယဝိဘတ်လည်းကောင်း၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်လည်းကောင်း သက်ကုန်၏။

Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Bhinnayogakaraṇaṃ dutiyānivattanatthaṃ. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā.

သုတ်ကို သီးခြားခွဲ၍ ပြုခြင်းသည် ဒုတိယဝိဘတ်ကို တားမြစ်ရန် ဖြစ်၏။ 'လူမိုက်နှင့် သီးခြားသာလျှင်' (puthageva janena - တတိယ၊ puthageva janasmā - ပဉ္စမီ)၊ 'လူနှင့် ကွဲပြားခြားနား၏' (janena nānā - တတိယ၊ janasmā nānā - ပဉ္စမီ)။

39. Chaṭṭhī sambandhe

၃၉. ပတ်သက်ဆက်နွယ်ခြင်း (သမ္ဗန္ဓ) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။

Sambandhe chaṭṭhī hoti. Rañño purisoti vutte yasmā rājā dadāti, puriso gaṇhāti, tasmā rājapurisoti viññāyati. Evameva yo yassa āyatto sevakādibhāvena bhaṇḍabhāvena vā samīpa+samūhā+vayava+vikāra+kāriya+avatthā+jāti+guṇa+kriyādivasena vā, ṭhānīvasena vā, āgamīvasena vā, so tividhopi attho sambandho nāma. Vuttañhi –

သမ္ဗန္ဓ (ပတ်သက်စပ်ဆိုင်ခြင်း) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။ 'ရညော ပုရိသော' ဟု ဆိုအပ်သော် အကြင်ကြောင့် မင်းသည် ပေးတတ်၏၊ ယောက်ျားသည် ယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မင်း၏ ယောက်ျား' ဟု သိအပ်၏။ ထို့အတူပင် အကြင်အရာသည် အကြင်အရာအား အစေခံစသည်၏ အဖြစ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဥစ္စာပစ္စည်း၏ အဖြစ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အနီးအပါး (သမီပ)၊ အစု (သမူးဟ)၊ အစိတ်အပိုင်း (အဝယဝ)၊ ဖောက်ပြန်မှု (ဝိကာရ)၊ အကျိုး (ကာရိယ)၊ အခြေအနေ (အဝတ္ထာ)၊ အမျိုး (ဇာတိ)၊ ဂုဏ် (ဂုဏ)၊ ပြုလုပ်ခြင်း (ကိရိယာ) စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဌာနီ၏ စွမ်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အာဂမီ၏ စွမ်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း တည်မှီအပ်၏၊ ထိုသုံးပါးသော အနက်သည်လည်း 'သမ္ဗန္ဓ' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

Kriyākārakasañjāto, asse+daṃbhāvahetuko;

Sambandho nāma so attho, tattha chaṭṭhī vidhīyate.

ကိရိယာနှင့် ကာရကတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ 'ဤအရာသည် ဤသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏' ဟူသော အဖြစ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော၊ ထိုအနက်ကို 'သမ္ဗန္ဓ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုသမ္ဗန္ဓအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို ပြဌာန်းအပ်၏။

Pāratantyañhi sambandho, tattha chaṭṭhī bhave tito;

Upādhi+ṭhānyā+gamito, na visessādito titoti.

စင်စစ်သော်ကား တစ်ပါးသောသူ သို့မဟုတ် တစ်ပါးသောအရာကို မှီရခြင်းသည် 'သမ္ဗန္ဓ' မည်၏၊ ထိုသမ္ဗန္ဓ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်ရာ၏။ ထိုဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ဥပါဓိ၊ ဌာနီ၊ အာဂမီတို့ကြောင့် ဖြစ်၏၊ ဝိသေသျစသည်တို့ကြောင့် မဟုတ်ဟု ဆိုအပ်၏။

Upādhisaṅkhātavisesanato tāva-rañño puriso. Ettha ca brāhmaṇādisāmito nivattetīti rājā visesanaṃ, puriso tena [Pg.125] visesiyatīti visesso. Bhaṇḍasambandhato-pahutaṃ me dhanaṃ sakka, ekassa paṭivīso, bhikkhussa pattacīvaraṃ. Samīpato-ambavanassa avidūre, nibbānasseva santike. Samūhe-suvaṇṇassa rāsi, bhikkhūnaṃ samūho. Avayave-manussasseva te sīsaṃ, rukkhassa sākhā. Vikāre-suvaṇṇassa vikati, bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu. Kāriye-yavassa aṅkuro, meghassa saddo, puttāpi tassa bahavo, kammānaṃ phalaṃ vipāko. Avatthāyaṃ-khandhānaṃ pātubhāvo, jarā, bhedo vā. Jātiyaṃ-manussassa bhāvo, manussānaṃ jāti. Guṇe-suvaṇṇassa vaṇṇo, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa buddhassa guṇaghoso, pupphānaṃ gandho, phalānaṃ raso, cittassa phusanā, sippikānaṃ sataṃ natthi, tilānaṃ muṭṭhi, tesaṃ samāyogo, sandhino vimokkho, tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha, sukhaṃ te, dukkhaṃ te, cetaso parivitakko udapādi, paññāya paṭubhāvo, rūpassa lahutā, mudutā vā, upacayo vā. Kriyāsambandhe-pādassa ukkhepanaṃ, avakkhepanaṃ vā, hatthassa samiñjanaṃ, dānaṃ, pasāraṇaṃ, dhātūnaṃ gamanaṃ, ṭhānaṃ, nisajjā, sayanaṃ vā, tathāgatassa nāmagottādi, tassa kāraṇaṃ, tassa mātāpitaro, tassa purato pāturahosi, nagarassa dakkhiṇato, vassānaṃ tatiye māse, na tassa upamā, kuverassa bali iccādi. Api ca –

ဥပါဓိဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဝိသေသန (ထူးခြားမှု) အားဖြင့် ရှေးဦးစွာ - 'ရညော ပုရိသော' (မင်း၏ ယောက်ျား)။ ထို၌လည်း ပုဏ္ဏားစသော အရှင်သခင်တို့မှ မြစ်ပယ်တတ်သောကြောင့် 'ရာဇာ' (မင်း) ဟူသည် ဝိသေသန ဖြစ်၏၊ ထိုမင်းသည် အထူးပြုအပ်သောကြောင့် 'ပုရိသော' (ယောက်ျား) ဟူသည် ဝိသေသျ ဖြစ်၏။ ပစ္စည်းဥစ္စာနှင့် ပတ်သက်ခြင်း (ဘဏ္ဍသမ္ဗန္ဓ) ကြောင့် - 'ပဟုတံ မေ ဓနံ သက္က' (သိကြားမင်း၊ ငါ့အား များစွာသော ဥစ္စာ ရှိ၏)၊ 'ဧကဿ ပဋိဝီသော' (တစ်ဦးတစ်ယောက်၏ ဝေစု)၊ 'ဘိက္ခုဿ ပတ္တစီဝရံ' (ရဟန်း၏ သပိတ်သင်္ကန်း)။ အနီးအပါး (သမီပ) အနက်ကြောင့် - 'အမ္ဗဝနဿ အဝိဒူရေ' (သရက်တော၏ မနီးမဝေး၌)၊ 'နိဗ္ဗာနဿေဝ သန္တိကေ' (နိဗ္ဗာန်၏ အနီး၌သာလျှင်)။ အစုအဝေး (သမူးဟ) အနက်၌ - 'သုဝဏ္ဏဿ ရာသိ' (ရွှေပုံ)၊ 'ဘိက္ခူနံ သမူဟော' (ရဟန်းတို့၏ အစုအဝေး)။ အစိတ်အပိုင်း (အဝယဝ) အနက်၌ - 'မနုဿဿေဝ တေ သီသံ' (သင်၏ ဦးခေါင်းသည် လူ၏ ဦးခေါင်းကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏)၊ 'ရုက္ခဿ သာခါ' (သစ်ပင်၏ သစ်ကိုင်း)။ ဖောက်ပြန်မှု (ဝိကာရ) အနက်၌ - 'သုဝဏ္ဏဿ ဝိကတိ' (ရွှေ၏ အဆင်တန်ဆာ)၊ 'ဘဋ္ဌဓညာနံ သတ္တု' (လှော်အပ်သော ကောက်နှံတို့၏ မုန့်ညက်)။ အကျိုး (ကာရိယ) အနက်၌ - 'ယဝဿ အင်္ဂုရော' (မုယောစပါး၏ အညှောက်)၊ 'မေဃဿ သဒ္ဒေါ' (မိုးခြိမ်းသံ)၊ 'ပုတ္တာပိ တဿ ဗဟဝေါ' (သူ့အား သားတို့သည်လည်း များစွာ ရှိကုန်၏)၊ 'ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကော' (ကံတို့၏ အကျိုးဝိပါက်)။ အခြေအနေ (အဝတ္ထာ) အနက်၌ - 'ခန္ဓာနံ ပါတုဘာဝေါ' (ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း)၊ 'ဇရာ' (အိုခြင်း) သို့မဟုတ် 'ဘေဒေါ' (ပျက်စီးခြင်း)။ အမျိုး (ဇာတိ) အနက်၌ - 'မနုဿဿ ဘာဝေါ' (လူ၏ အဖြစ်)၊ 'မနုဿာနံ ဇာတိ' (လူတို့၏ အမျိုး)။ ဂုဏ်အရည်အသွေး (ဂုဏ) အနက်၌ - 'သုဝဏ္ဏဿ ဝဏ္ဏော' (ရွှေ၏ အဆင်း)၊ 'ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဂုဏဃောသော' (မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးသံသည် မကုန်နိုင်ရာ)၊ 'ပုပ္ဖါနံ ဂန္ဓော' (ပန်းတို့၏ အနံ့)၊ 'ဖလာနံ ရသော' (အသီးတို့၏ အရသာ)၊ 'စိတ္တဿ ဖုသနာ' (စိတ်၏ တွေ့ထိခြင်း)၊ 'သိပ္ပိကာနံ သတံ နတ္ထိ' (ခရုကတောတို့၏ ရာဂဏန်းမရှိ)၊ 'တိလာနံ မုဋ္ဌိ' (နှမ်းလက်တစ်ဆုပ်)၊ 'တေသံ သမာယောဂေါ' (ထိုသူတို့၏ ပေါင်းစည်းခြင်း)၊ 'သန္ဓိနော ဝိမောက္ခော' (အဆစ်အဆက်မှ လွတ်မြောက်ခြင်း)၊ 'တထာဂတဿ ပညာပါရမိံ အာရဗ္ဘ' (မြတ်စွာဘုရား၏ ပညာပါရမီကို အကြောင်းပြု၍)၊ 'သုခံ တေ' (သင့်အား ချမ်းသာပါစေ)၊ 'ဒုက္ခံ တေ' (သင့်အား ဆင်းရဲခြင်း)၊ 'စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ' (စိတ်၏ အကြံအစည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏)၊ 'ပညာယ ပဋုဘာဝေါ' (ပညာ၏ ထက်မြက်ခြင်း အဖြစ်)၊ 'ရူပဿ လဟုတာ မုဒုတာ ဝါ ဥပစယော ဝါ' (ရုပ်၏ ပေါ့ပါးခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်း သို့မဟုတ် ပွားများခြင်း)။ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် စပ်ဆိုင်ခြင်း (ကိရိယာသမ္ဗန္ဓ) အနက်၌ - 'ပါဒဿ ဥက္ခေပနံ အဝက္ခေပနံ ဝါ' (ခြေကို မြှောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ချခြင်း)၊ 'ဟတ္ထဿ သမိဉ္ဇနံ' (လက်ကို ကွေးခြင်း)၊ 'ဒါနံ' (ပေးလှူခြင်း)၊ 'ပသာရဏံ' (ဆန့်ခြင်း)၊ 'ဓာတူနံ ဂမနံ ဌာနံ နိသဇ္ဇာ သယနံ ဝါ' (ဓာတ်တို့၏ သွားခြင်း၊ တည်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် လျောင်းခြင်း)၊ 'တထာဂတဿ နာမဂေါတ္တာဒိ' (မြတ်စွာဘုရား၏ အမည်၊ နွယ်စသည်)၊ 'တဿ ကာရဏံ' (ထိုအရာ၏ အကြောင်းရင်း)၊ 'တဿ မာတာပိတရော' (ထိုသူ၏ မိဘနှစ်ပါး)၊ 'တဿ ပုရတော ပါတုရဟောသိ' (ထိုသူ၏ ရှေ့၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏)၊ 'နဂရဿ ဒက္ခိဏတော' (မြို့၏ တောင်ဘက်၌)၊ 'ဝဿာနံ တတိယေ မာသေ' (မိုးဥတု၏ တတိယမြောက်လ၌)၊ 'န တဿ ဥပမာ' (ထိုသူအား နှိုင်းယှဉ်စရာ မရှိ)၊ 'ကုဝေရဿ ဗလိ' (ကုဝေရနတ်မင်းအား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုခြင်း) စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင်လည်း -

Gāvassa jāti, dhavalo, gati, siṅgaṃ, nāmanti+dha;

Dabbassāpi ca jātyādi, visessā honti kāmato.

ဤလောက၌ 'ဂါဝဿ ဇာတိ' (နွား၏ အမျိုး)၊ 'ဓဝလော' (အဖြူရောင်)၊ 'ဂတိ' (သွားခြင်း)၊ 'သိင်္ဂံ' (ဂျို)၊ 'နာမံ' (အမည်) ဟု ဆိုအပ်သော ဒြပ် (ဒဗ္ဗ) ၏ ဇာတိစသည်တို့သည်လည်း အလိုအလျောက် ဝိသေသျ (အထူးခံ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Gottañca [Pg.126] sabalodissa, pāka+mannassa sukkatā;

Paṭassa, siṅgaṃmeṇḍassa, nā+ññesaṃti visessate.

(ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းဖြင့်) ပြောက်ကျားသောနွား၏ နွယ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထမင်း၏ ချက်ပြုတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပုဆိုး၏ ဖြူသောအဆင်းကိုလည်းကောင်း၊ သိုး၏ ဂျိုကိုလည်းကောင်း အထူးပြုအပ်၏၊ အခြားသော အရာတို့ကိုမူ အထူးမပြုဟု ခွဲခြားအပ်၏။

Ṭhānito-yuvaṇṇāna+meo luttā. Āgamito-suña sassa. Sāmiyoge-devāna+mindo, migānaṃ rājā. Rujādiyoge-devadattassa rujati, tassa rogo uppajji, mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ, rajakassa vatthaṃ dadāti, musāvādassa ottappaṃ iccādi. Yajassa yoge-pupphassa buddhassa yajati, pupphenātyattho. Evaṃ ghatassa aggiṃ juhati. Suhitatthe-pattaṃ odanassa pūretvā, pūraṃ nānāpakārassa asucino, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa, pūrati bālo pāpassa. Kitakappayoge-bahulaṃvidhānā chaṭṭhī, rañño sammato, pūjito, sakkato, apacito, mānito vā, amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ, yesaṃ kāyagatā sati aparibhuttā, sādhusammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī. Kammatthe-tassa bhavanti vattāro, sahasā kammassa kattāro, amatassa dātā, bhinnānaṃ sandhātā, sahitānaṃ anuppadātā, bodhetā pajāya, kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako, avisaṃvādako lokassa, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo. Sarati+cchāyoge-mātu sarati, na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammapaccayā, puttassa icchati. Karotissa (yoge) – udakassa patikurute, kaṇḍassa patikurute, abhisaṅkharotītyattho. Pañcamiyatthe parihānibhayatthayogepi chaṭṭhī, assavanatāya dhammassa pariyāyanti, kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti [Pg.127] maccuno, bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ ghoravisānaṃ iccādi.

ဌာနီ (တည်ရာ) ကြောင့် - 'ယုဝဏ္ဏာနမေော လုတ္တာ' (ယ နှင့် ဝဏ္ဏတို့၏ ဧ နှင့် ဩ အက္ခရာတို့သည် ချေအပ်ကုန်ပြီ)။ အာဂမီ (ရောက်ရှိလာသော အက္ခရာ) ကြောင့် - 'သုည သဿ' (သုညအက္ခရာ၏ သ သို့ ရောက်ခြင်း)။ အစိုးရခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်း (သာမိယောဂ) အနက်၌ - 'ဒေဝါနမိန္ဒော' (နတ်တို့၏ အရှင်သိကြားမင်း)၊ 'မိဂါနံ ရာဇာ' (ခြင်္သေ့မင်း)။ နာကျင်ခြင်းစသည်နှင့် ယှဉ်ခြင်း (ရုဇာဒိယောဂ) အနက်၌ - 'ဒေဝဒတ္တဿ ရုဇတိ' (ဒေဝဒတ်အား နာကျင်စေ၏)၊ 'တဿ ရောဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိ' (သူ့အား ရောဂါဖြစ်ပွား၏)၊ 'မဟာသေနာပတီနံ ဥဇ္ဈာပေတဗ္ဗံ' (စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးတို့အား ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်အပ်၏)၊ 'ရဇကဿ ဝတ္ထံ ဒဒါတိ' (ခဝါသည်အား အဝတ်ကို ပေး၏)၊ 'မုသာဝါဒဿ ဩတ္တပ္ပံ' (မုသားပြောခြင်းမှ ထိတ်လန့်စက်ဆုပ်ခြင်း) စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ပူဇော်ခြင်း (ယဇ) ဓာတ်နှင့် ယှဉ်ခြင်း၌ - 'ပုပ္ဖဿ ဗုဒ္ဓဿ ယဇတိ' (မြတ်စွာဘုရားအား ပန်းဖြင့် ပူဇော်၏၊ 'ပုပ္ဖေန' ဟူသော တတိယဝိဘတ်အနက် ရ၏)။ ထို့အတူ 'ဃတဿ အဂ္ဂိံ ဇုဟတိ' (မီး၌ ထောပတ်ဖြင့် ပူဇော်၏)။ တင်းတိမ်ခြင်း၊ ပြည့်စုံခြင်း (သုဟိတတ္ထ) အနက်၌ - 'ပတ္တံ ဩဒနဿ ပူရတွာ' (သပိတ်ကို ဆွမ်းဖြင့် ပြည့်စေ၍)၊ 'ပူရံ နာနာပကာရဿ အသုစိနော' (အမျိုးမျိုးသော မစင်ကြယ်သော အရာတို့ဖြင့် ပြည့်လျက်ရှိသော)၊ 'ပူရံ ဟိရညသုဝဏ္ဏဿ' (ရွှေငွေတို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော)၊ 'ပူရတိ ဗာလော ပါပဿ' (လူမိုက်သည် မကောင်းမှုဖြင့် ပြည့်၏)။ ကိတ်စကားလုံးတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်း (ကိတကပ္ပယောဂ) ၌ - ဗဟုလဝိဓာနနည်းဖြင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။ 'ရညော သမ္မတော' (မင်းသည် သဘောတူအပ်သော/လေးစားအပ်သော)၊ 'ပူဇိတော' (ပူဇော်အပ်သော)၊ 'သက္ကတော' (ပူဇော်သက္ကာရ ပြုအပ်သော)၊ 'အပစိတော' (ရိုသေအပ်သော) သို့မဟုတ် 'မာနိတော' (မြတ်နိုးအပ်သော)။ 'အမတံ တေသံ ဘိက္ခဝေ အပရိဘုတ္တံ၊ ယေသံ ကာယဂတာ သတိ အပရိဘုတ္တာ' (ရဟန်းတို့၊ အကြင်သူတို့အား ကာယဂတာသတိကို မသုံးဆောင်အပ်၊ ထိုသူတို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို မသုံးဆောင်အပ်သည် မည်၏)။ 'သာဓုသမ္မတော ဗဟုဇနဿ' (လူအများ ကောင်းမြတ်လှ၏ဟု သဘောတူအပ်သော)။ 'သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မဓာတု' (မြတ်စွာဘုရားတို့သည် တရားဓာတ်ကို ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်ပြီ)။ 'ဓမ္မဿ ဂုတ္တော မေဓာဝီ' (ပညာရှိသောသူသည် တရားတော်ဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်၏)။ ကမ္မအနက် (ကမ္မတ္ထ) ၌ - 'တဿ ဘဝန္တိ ဝတ္တာရော' (ထိုသူအား ပြောဆိုတတ်သူတို့ ဖြစ်ကုန်၏)၊ 'သဟသာ ကမ္မဿ ကတ္တာရော' (အဆန်းတကြယ်သော အမှုကိစ္စကို ပြုလုပ်တတ်သူတို့)၊ 'အမတဿ ဒါတာ' (နိဗ္ဗာန်ကို ပေးတတ်သောသူ)၊ 'ဘိန္နာနံ သန္ဓာတာ' (ကွဲပြားသူတို့ကို စေ့စပ်ပေးတတ်သောသူ)၊ 'သဟိတာနံ အနုပ္ပဒါတာ' (ညီညွတ်သူတို့ကို အားပေးကူညီတတ်သောသူ)၊ 'ဗောဓေတာ ပဇာယ' (သတ္တဝါအပေါင်းကို သိစေတတ်သောသူ)၊ 'ကမ္မဿ ကာရကော နတ္ထိ' (ကံကို ပြုလုပ်သူမရှိ)၊ 'ဝိပါကဿ စ ဝေဒကော' (အကျိုးဝိပါက်ကို ခံစားသူလည်း မရှိ)၊ 'အဝိသံဝါဒကော လောကဿ' (လောကကို မလှည့်ပတ်တတ်သောသူ)၊ 'စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသာဒေါ' (မဟာဘုတ်လေးပါးကို စွဲ၍ဖြစ်သော ကြည်လင်မှု/ပသာဒရုပ်)။ သတိရခြင်း (သရတိ)၊ အလိုရှိခြင်း (ဣစ္ဆာ) တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်း၌ - 'မာတု သရတိ' (အမိကို သတိရ၏)၊ 'န တေသံ ကောစိ သရတိ' (ထိုသူတို့ကို တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ သတိမရ)၊ 'သတ္တာနံ ကမ္မပစ္စယာ' (သတ္တဝါတို့၏ ကံဟူသောအကြောင်းကြောင့်)၊ 'ပုတ္တဿ ဣစ္ဆတိ' (သားကို အလိုရှိ၏)။ ကရောတိဓာတ်နှင့် ယှဉ်ခြင်း၌ - 'ဥဒကဿ ပတိကုရုတေ' (ရေကို ပြုပြင်တတ်၏)၊ 'ကန္ဒဿ ပတိကုရုတေ' (မြှားကို ပြုပြင်တတ်၏၊ ပြုပြင်စီရင်အပ်၏ ဟူသောအနက် ရ၏)။ ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်၌လည်းကောင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဘေးရန်ရှိခြင်းတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်း၌လည်းကောင်း ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏။ 'အဿဝနတာယ ဓမ္မဿ ပရိယာယန္တိ' (တရားတော်ကို မနာကြားရခြင်းကြောင့် ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏)၊ 'ကိန္နု ခေါ အဟံ တဿ သုခဿ ဘာယာမိ' (ငါသည် ထိုချမ်းသာမှ အဘယ်ကြောင့် ကြောက်ရအံ့နည်း)၊ 'သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ' (ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် ဘေးဒဏ်မှ ထိတ်လန့်ကုန်၏)၊ 'သဗ္ဗေ ဘာယန္တိ မစ္စုနော' (ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် သေမင်းမှ ကြောက်ရွံ့ကုန်၏)၊ 'ဘီတော စတုန္နံ အာသီဝိသာနံ ဃောရဝိသာနံ' (ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိကုန်သော မြွေဟောက်ကြီး လေးကောင်မှ ကြောက်ရွံ့သောသူ) စသည်တို့ ဖြစ်၏။

40. Tulyatthena vā tatiyā

၄၀. တူမျှခြင်းအနက်ရှိသော စကားလုံးနှင့် ယှဉ်လျှင် တတိယဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။

Tulyatthena yoge vā chaṭṭhī hoti tatiyā ca. Pitu tulyo, pitarā vā, mātu tulyo, mātarā vā.

တူမျှခြင်းအနက်ရှိသော စကားလုံးနှင့် ယှဉ်ပါက ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သော်လည်းကောင်း၊ တတိယဝိဘတ်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ပုံစံကား - 'ပိတု တုလျော' သို့မဟုတ် 'ပိတရာ ဝါ' (အဖနှင့် တူသောသူ)၊ 'မာတု တုလျော' သို့မဟုတ် 'မာတရာ ဝါ' (အမိနှင့် တူသောသူ)။

32. Sattamyā+dhāre

၃၂. တည်ရာအနက် (အာဓာရ) ၌ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။

Kattukammaṭṭhānaṃ nisajja+pacanādikriyānaṃ yo ādhāro, taṃ ādhārakārakaṃ nāma. Kathaṃ kaṭe nisīdati devadatto, thāliyaṃ odanaṃ pacati, devadatta+taṇḍulānaṃ kattu+kammānaṃ dhāraṇato tadaṭṭhaāsana+pacanakriyaṃ kaṭa+thāliyo dhārenti nāma, tasmiṃ sattamīvibhatti hoti.

ကတ္တားနှင့် ကံတို့၌ တည်ကုန်သော ထိုင်ခြင်း၊ ချက်ခြင်းစသော ကိရိယာတို့၏ အကြင်မှီရာတည်ရာသည် ရှိ၏၊ ထိုမှီရာတည်ရာကို 'အာဓာရကာရက' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - 'ကဋေ နိသီဒတိ ဒေဝဒတ္တော' (ဖျာ၌ ဒေဝဒတ် ထိုင်၏)၊ 'ထာလိယံ ဩဒနံ ပစတိ' (အိုး၌ ထမင်းချက်၏)။ ကတ္တားနှင့် ကံ ဖြစ်ကုန်သော ဒေဝဒတ်နှင့် ဆန်တို့ကို ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၊ ဝတ္ထုတို့၌ တည်သော ထိုင်ခြင်း၊ ချက်ခြင်း ကိရိယာကို ဖျာနှင့် အိုးတို့သည် ဆောင်ထားသည်မည်၏၊ ထို (မှီရာဖြစ်သော ဖျာနှင့် အိုး) ၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

So byāpiko, opasilesiko, vesayiko, sāmīpikoti catubbidho. Tattha yo ādheyyassa nissesādhārabhūto, so byāpiko, yathā tilesu telaṃ atthi, khīresu jalaṃ, dadhimhi sappi. Paccekasiddhānaṃ bhāvānaṃ yaṃ ādheyyabhāvena upasilesanaṃ allīyanaṃ atthi, so opasilesiko. Yathā āsane nisinno saṅgho, thāliyaṃ odanaṃ pacati, ghaṭe udaka+matthi, dūre ṭhito, samīpe ṭhito. Yattha samīpe samīpīvohāraṃ katvā tadāyattatādīpanatthaṃ ādhārabhāvo upacarīyati, taṃ sāmīpikaṃ, yathā gaṅgāyaṃ ghoso, gaṅgāya samīpe vajotyattho. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Yattha aññathābhāvavasena desantarāvacchedavasena vā ādhāraparikappo[Pg.128], so vesayito. Yathā ākāse sakuṇā caranti, bhūmiyaṃ manussā, jale macchā, pāsādesu patito, pāpasmiṃ ramatī mano, pasanno buddhasāsane, paññāya sādhu, vinaye nipuṇo, mātari sādhu, pitari nipuṇo.

ထိုအာဓာရသည် ဗျာပိက၊ ဩပသိလေသိက၊ ဝေသာယိက၊ သာမီပိက ဟု လေးပါးအပြား ရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် မှီရာဝတ္ထု (အာဓေယျ) အား အကြွင်းမရှိ ပြည့်နှက်စွာ တည်ရာဖြစ်သော အာဓာရသည် 'ဗျာပိက' မည်၏။ ပုံစံကား - 'တိလေသု တေလံ အတ္ထိ' (နှမ်းတို့၌ ဆီရှိ၏)၊ 'ခီရေသု ဇလံ' (နို့ရည်တို့၌ ရေရှိ၏)၊ 'ဒဓိမှိ သပ္ပိ' (ဒိန်ခဲ၌ ထောပတ်ရှိ၏)။ အသီးသီး ပြီးမြောက်ကုန်သော သဘောတရားတို့၏ မှီရာအဖြစ်ဖြင့် ကပ်ငြိခြင်း၊ တွေ့ထိခြင်း ရှိသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုအာဓာရသည် 'ဩပသိလေသိက' မည်၏။ ပုံစံကား - 'အာသနေ နိသိန္နော သံဃော' (နေရာ၌ ထိုင်နေသော သံဃာ)၊ 'ထာလိယံ ဩဒနံ ပစတိ' (အိုး၌ ထမင်းချက်၏)၊ 'ဃဋေ ဥဒကမတ္ထိ' (အိုး၌ ရေရှိ၏)၊ 'ဒူရေ ဌိတော' (အဝေး၌ တည်သောသူ)၊ 'သမီးပေ ဌိတော' (အနီး၌ တည်သောသူ)။ အကြင်အနီးအပါး၌ အနီးရှိသောအရာကို တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုကာ ထိုအရာ၌ တည်မှီခြင်းကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ တည်ရာအဖြစ်ကို တင်စား၍ သုံးနှုန်းအပ်၏၊ ထိုအာဓာရသည် 'သာမီပိက' မည်၏။ ပုံစံကား - 'ဂင်္ဂါယံ ဃောသော' (ဂင်္ဂါမြစ်၌ နွားခြံရှိ၏၊ ဂင်္ဂါမြစ်၏ အနီး၌ နွားခြံရှိ၏ ဟူသောအနက် ရ၏)။ 'သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ' (သာဝတ္ထိပြည်၏ အနီး ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏)။ အကြင်တစ်ပါးသော အဖြစ်၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော အရပ်ဒေသကို ပိုင်းခြားခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း တည်ရာအဖြစ်ကို ကြံဆအပ်၏၊ ထိုအာဓာရသည် 'ဝေသာယိက' မည်၏။ ပုံစံကား - 'အာကာသေ သကုဏာ စရန္တိ' (ကောင်းကင်၌ ငှက်တို့ ပျံသန်းကုန်၏)၊ 'ဘူမိယံ မနုဿာ' (မြေပြင်၌ လူတို့ တည်ကုန်၏)၊ 'ဇလေ မစ္ဆာ' (ရေ၌ ငါးတို့ ကျက်စားကုန်၏)၊ 'ပါသာဒေသု ပတိတော' (ပြာသာဒ်တို့မှ ကျရသောသူ)၊ 'ပါပသ္မိံ ရမတီ မနော' (စိတ်သည် မကောင်းမှု၌ မွေ့လျော်တတ်၏)၊ 'ပသန္နော ဗုဒ္ဓသာသနေ' (မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ ကြည်ညိုသောသူ)၊ 'ပညာယ သာဓု' (ပညာဖြင့် ကောင်းမြတ်သောသူ)၊ 'ဝိနယေ နိပုဏော' (ဝိနည်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသောသူ)၊ 'မာတရိ သာဓု' (အမိအပေါ်၌ ကောင်းမြတ်သောသူ)၊ 'ပိတရိ နိပုဏော' (အဖအပေါ်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသောသူ)။

Kiriyā kattu+kammaṭṭhā, ādhārīyati yena so;

Ādhāro catudhā vutto, byāpakādippabhedato.

ကတ္တားနှင့် ကံတို့၌ တည်သော ကိရိယာကို အကြင်အရာသည် ဆောင်ထားအပ်၏၊ ထိုအရာကို 'အာဓာရ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအာဓာရသည် ဗျာပိကစသော အပြားအားဖြင့် လေးပါးဟူ၍ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Byāpako tilakhīrādi, kaṭo opasilesiko;

Sāmīpiko tu gaṅgādi, ākāso visayo mato.

နှမ်း၌ ဆီ၊ နို့၌ ထောပတ် စသည်သည် ဗျာပက (ဗျာပိက) အာဓာရ မည်၏။ ဖျာ၌ ထိုင်ခြင်း စသည်သည် ဩပသိလေသိက အာဓာရ မည်၏။ ဂင်္ဂါမြစ်နား စသည်သည် သာမီပိက အာဓာရ မည်၏။ ကောင်းကင်စသည် (ဝါ) အာရုံသည် ဝိသယအာဓာရ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

33. Nimitte

၃၃. နိမိတ် (အကြောင်း) အနက်၌။

Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, kuñjaro dantesu haññate, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, sampajānamusāvāde pācittiyaṃ. Sabbattha nimityattho.

နိမိတ် (အကြောင်း) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။ 'သားရေအတွက်ကြောင့် သစ်ကျားကို သတ်အပ်၏ (ajinamhi haññate dīpi)'၊ 'အစွယ်တို့အတွက်ကြောင့် ဆင်ကို သတ်အပ်၏ (kuñjaro dantesu haññate)'၊ 'အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်တို့၌ (အကြောင်းပြု၍) ဘေးဟု ရှုလေ့ရှိ၏ (aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī)'၊ 'သိလျက်နှင့် မုသာဝါဒပြောခြင်းကြောင့် ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏ (sampajānamusāvāde pācittiyaṃ)'။ ဤခပ်သိမ်းသော သာဓကတို့၌ နိမိတ် (အကြောင်း) အနက် ဖြစ်၏။

34. Yabbhāvo bhāvalakkhaṇaṃ

၃၄. အကြင် (ကရိယာ၏) ဖြစ်ခြင်းသည် (အခြားသော ကရိယာ၏) ဖြစ်ခြင်းကို မှတ်ကြောင်း (လက္ခဏာ) မည်၏။

Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī. Kāle gāvīsu duyhamānāsugato, duddhāsu āgato. Etthagamanakriyāya dohanakriyācihanaṃ, āgamanakriyāya duddhākriyācihanaṃ, eva+muparipi. Pubbaṇhasamaye gato, sāyanhasamaye āgato, jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassī lokadhātu sampakampi.

အကြင် (ကရိယာ) ၏ ဖြစ်ခြင်းသည် အခြားသော (ကရိယာ) ၏ ဖြစ်ခြင်းကို မှတ်ကြောင်း လက္ခဏာ ဖြစ်၏၊ ထို (လက္ခဏာပြသော ပုဒ်) မှ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။ 'ကာလအပိုင်းအခြား၌ နွားမတို့ကို ညှစ်အပ်ကုန်စဉ် (နွားနို့ညှစ်ဆဲကာလ၌) သွား၏ (gāvīsu duyhamānāsu gato)'၊ 'ညှစ်ပြီးကုန်စဉ် (ညှစ်ပြီးကာလ၌) ပြန်လာ၏ (duddhāsu āgato)'။ ဤသာဓက၌ သွားခြင်းကရိယာ၏ အမှတ်အသားသည် နွားနို့ညှစ်ခြင်းကရိယာ ဖြစ်၏။ ပြန်လာခြင်းကရိယာ၏ အမှတ်အသားသည် နွားနို့ညှစ်ပြီးခြင်းကရိယာ ဖြစ်၏။ ဤသို့ အထက်၌လည်း (အလားတူပင် သိအပ်၏)။ 'နံနက်အချိန်၌ သွား၏ (pubbaṇhasamaye gato)၊ ညနေအချိန်၌ ပြန်လာ၏ (sāyanhasamaye āgato)'။ 'သာရိပုတ္တရာ... ဘုရားလောင်း သန္ဓေယူတော်မူစဉ် (သို့မဟုတ် ဖွားမြင်တော်မူစဉ်) ဤတစ်သောင်းသော လောကဓာတ်သည် ပြင်းစွာ တုန်လှုပ်၏ (jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassī lokadhātu sampakampi)' စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Pāsāṇā sakkharā ceva, kaṭhalā khāṇukaṇṭakā;

Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake.

လောက၏ရှေ့ဆောင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ကြွတော်မူစဉ် (gacchante lokanāyake) ကျောက်ခဲ၊ သဲခဲ၊ အိုးခြမ်းကွဲ၊ ငုတ်၊ ဆူး အားလုံးတို့သည် ခရီးလမ်းမှ ကင်းပျောက်ကုန်၏။

Imasmiṃ [Pg.129] sati idaṃ hoti iccādi. ‘‘Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī.

'ဤအရာ ရှိသော် ဤအရာ ဖြစ်၏' စသည်တို့ ဖြစ်၏။ 'ထိုမင်းအား အခါမဟုတ်ဘဲ မိုးရွာ၏၊ အခါ၌ မိုးမရွာ' ဟူသည်မှာ ဝိသယသတ္တမီ ဖြစ်၏။

35. Chaṭṭhī cā+nādare

၃၅. အနာဒရ (ဂရုမစိုက်ခြင်း) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။

Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī hoti sattamī cā+nādare gamyamāne. Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji, mātāpitūsu rudantesu vā. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhate’’, ‘‘maccu ādāya gacchati, pekkhamāne mahājane’’.

အကြင် (ကရိယာ) ၏ ဖြစ်ခြင်းသည် အခြားသော (ကရိယာ) ၏ ဖြစ်ခြင်းကို မှတ်ကြောင်း လက္ခဏာ ဖြစ်၏၊ အနာဒရ (ဂရုမစိုက်ဘဲ လျစ်လျူရှုခြင်း) အနက်ကို သိအပ်သည်ရှိသော် ထိုမှ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်းကောင်း၊ သတ္တမီဝိဘတ်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'မလိုလားအပ်သော မိဘတို့ ငိုကြွေးနေကြစဉ် (မိဘတို့ကို ဂရုမစိုက်ဘဲ) ရဟန်းပြုလေ၏ (Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji သို့မဟုတ် mātāpitūsu rudantesu vā)'။ 'သိဝိမင်းကြီး ကြည့်ရှုနေစဉ် ထိုသူသည် တီးခတ်လျက် ခေါ်ဆောင်သွား၏ (Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhate)'၊ 'လူအပေါင်းတို့ ကြည့်ရှုနေကြစဉ် သေမင်းသည် ဖမ်းယူ၍ သွား၏ (maccu ādāya gacchati, pekkhamāne mahājane)'။

Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī. Evaṃ gunnamissaro, gosvi+ssaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo, gunnaṃ sakkhī, gosu sakkhī, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasuto, gosu pasuto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇe. Tathā ādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani cumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, kadalīsu gaje rakkhanti, ñāṇasmiṃ pasanno, ñāṇasmiṃ ussukkoti visayasattamī.

'နွားတို့၏ အရှင် (gunnaṃ sāmī)' ဟူသည်၌ သမ္ဗန္ဓ (ဆက်စပ်မှု) အနက်ကြောင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'နွားတို့၌ အရှင် (gosu sāmī)' ဟူသည်၌ ဝိသယသတ္တမီ ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူစွာ 'နွားတို့၏ အစိုးရသူ (gunnaṃ issaro)'၊ 'နွားတို့၌ အစိုးရသူ (gosu issaro)'၊ 'နွားတို့၏ အကြီးအကဲ (gunnaṃ adhipati)'၊ 'နွားတို့၌ အကြီးအကဲ (gosu adhipati)'၊ 'နွားတို့၏ အမွေခံ (gunnaṃ dāyādo)'၊ 'နွားတို့၌ အမွေခံ (gosu dāyādo)'၊ 'နွားတို့၏ သက်သေ (gunnaṃ sakkhī)'၊ 'နွားတို့၌ သက်သေ (gosu sakkhī)'၊ 'နွားတို့၏ အာမခံသူ (gunnaṃ patibhū)'၊ 'နွားတို့၌ အာမခံသူ (gosu patibhū)'၊ 'နွားတို့၌ ကြိုးစားအားထုတ်သူ (gunnaṃ pasuto / gosu pasuto)'၊ 'ကခုန်သီဆိုခြင်း၌ လိမ္မာသူ (kusalā naccagītassa / kusalā naccagīte)'၊ 'ဖျာရက်ခြင်း၌ လုံ့လစိုက်သူ (āyutto kaṭakaraṇassa / āyutto kaṭakaraṇe)' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်ကို ဖော်ပြလိုသောအခါ သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။ 'ရဟန်းတို့အား ရှိခိုးကုန်၏ (bhikkhūsu abhivādenti)'၊ 'ဦးခေါင်း၌ နမ်း၍ (muddhani cumbitvā)'၊ 'လက်မောင်းတို့၌ ကိုင်၍ (bāhāsu gahetvā)'၊ 'လက်တို့၌ ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်ကုန်၏ (hatthesu piṇḍāya caranti)'၊ 'ငှက်ပျောတောတို့၌ ဆင်တို့ကို စောင့်ရှောက်ကုန်၏ (kadalīsu gaje rakkhanti)'၊ 'ဉာဏ်တော်၌ ကြည်ညိုသူ (ñāṇasmiṃ pasanno)'၊ 'ဉာဏ်တော်၌ လုံ့လရှိသူ (ñāṇasmiṃ ussukko)' ဟူသည်တို့မှာ ဝိသယသတ္တမီ ဖြစ်ကုန်၏။

36. Yato niddhāraṇaṃ

၃၆. အကြင်အရာမှ ခွဲခြားမှတ်သားအပ်၏ (နိဒ္ဓါရဏ မည်၏)။

Jātiguṇakriyāhi samudāyate+kadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ, yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sūkadhaññesu sālayo pathyatamā. Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu [Pg.130] sampannakhīratamā. Gacchataṃ dhāvanto sīghatamā, gacchantesu dhāvanto sīghatamā.

ဇာတ် (အနွယ်/အမျိုးအစား)၊ ဂုဏ်၊ ကရိယာတို့ဖြင့် အစုအပေါင်းမှ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ခွဲခြားထုတ်ယူခြင်းကို နိဒ္ဓါရဏ ဟု ခေါ်၏။ အကြင် (အစုအပေါင်း) မှ ခွဲခြားခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ ထိုမှ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်နှင့် သတ္တမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သလေးဆန်တို့သည် စပါးမျိုးတို့တွင် အသင့်တော်ဆုံး ဖြစ်ကုန်၏ (Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā သို့မဟုတ် sūkadhaññesu sālayo pathyatamā)'။ 'နွားနက်မသည် နွားမတို့တွင် နို့ရည် အပြည့်စုံဆုံး (အထွက်ဆုံး) ဖြစ်၏ (Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā သို့မဟုတ် kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā)'။ 'ပြေးသောသူသည် သွားနေသောသူတို့တွင် အမြန်ဆုံး ဖြစ်၏ (Gacchataṃ dhāvanto sīghatamā သို့မဟုတ် gacchantesu dhāvanto sīghatamā)'။

14. Sattamyā+dhikye

၁၄. လွန်ကဲခြင်း (သာလွန်ခြင်း) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Ādhikye atthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upakhāriyaṃ doṇo, khāriyā doṇo adhikotyattho. Tathā upanikkhe kahāpaṇaṃ.

လွန်ကဲခြင်း (သာလွန်ခြင်း) အနက်၌ 'ဥပ' ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'ခါရီထက် ဒေါဏသည် သာလွန်၏ (Upakhāriyaṃ doṇo)'၊ ခါရီထက် ဒေါဏသည် လွန်ကဲ၏ ဟု ဆိုလို၏။ ထို့အတူ 'နိက္ခထက် ကဟာပဏသည် သာလွန်၏ (upanikkhe kahāpaṇaṃ)' ဟူ၍ ဖြစ်၏။

15. Sāmitthe+dhinā

၁၅. အစိုးရခြင်း (အရှင်ဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ 'အဓိ' ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သည်ရှိသော် သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

Sāmibhāvatthe adhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhibrahmadatte pañcālā, adhipañcālesu brahmadatto, brahmadattissarā pañcālāti attho. Adhidevesu buddho, sammutidevādīhi buddho adhikotyattho.

အရှင်ဖြစ်ခြင်း (အစိုးရခြင်း) အနက်၌ 'အဓိ' ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သောပုဒ်မှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် ပဉ္စာလတိုင်းကို အစိုးရ၏ (Adhibrahmadatte pañcālā)' သို့မဟုတ် 'ပဉ္စာလတိုင်းတို့အပေါ်၌ ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် အစိုးရ၏ (adhipañcālesu brahmadatto)'၊ ဗြဟ္မဒတ်မင်းသည် ပဉ္စာလတိုင်းတို့၏ အရှင်သခင် ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နတ်တို့ထက် မြတ်စွာဘုရားသည် သာလွန်မြတ်ပြတ်၏ (Adhidevesu buddho)'၊ သမ္မုတိနတ် စသည်တို့ထက် မြတ်စွာဘုရားသည် လွန်ကဲမြင့်မြတ်တော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Ettha ca yathāvuttesu atthesu ayaṃ bhedo –

ဤသို့ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်တို့၌ ဤသို့ ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိ၏။

Kārakaṃ sādhakaṃ nibbattakaṃ kriyānimittanti atthato ekameva, tañca daṇḍo, dhavalo, pacanaṃ, citto, goti dabba+guṇa+kriyā+nāma+jātibhedena pañcavidhampi kamma+kattādivasena chabbidhaṃ, taṃ sattikārakaṃ, tadādhārabhūtadabbādayo tatraṭṭhakārakaṃ, na mukhyato. Mukhyato ce honti, tesaṃ sattidabbānaṃ aññamaññabyāvaṭarūpattā yo ādhāro, so ādhāroyeva, kismiñcikāle karaṇaṃ vā katturūpabhūto vā na hoti, tasmā thāli pacati, thāliyā pacati, thāliyaṃ pacatītyādinā ekassa vatthuno kattu+karaṇā+dhārabhedo na siyā. Sattipakkhe pana dabbādīnaṃ anekasattiyā ādhārattā sattiyā dabbādayo vivakkhitā taṃ taṃ kārakaṃ hotīti dabbādīnaṃ abhedepi kārakabhedo yujjate. Vuttañhi –

ကာရက၊ သာဓက၊ နိဗ္ဗတ္တက၊ ကရိယာနိမိတ် ဟူသည်တို့မှာ အနက်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။ ထိုကာရကသည် တုတ်၊ အဖြူ၊ ချက်ခြင်း၊ စိတြ (ဆန်းကြယ်ခြင်း)၊ နွား ဟူသော ဒြပ်၊ ဂုဏ်၊ ကရိယာ၊ နာမ်၊ ဇာတ် (အနွယ်) အပြားအားဖြင့် ငါးမျိုးဖြစ်သော်လည်း ကံ၊ ကတ္တား စသည်ဖြင့် ခြောက်မျိုး ဖြစ်၏။ ထိုကာရကသည် သတ္တိကာရက (စွမ်းရည်ရှိသော ကာရက) ဖြစ်၏။ ထိုသတ္တိ၏ တည်ရာဖြစ်သော ဒြပ်စသည်တို့သည် ထို၌ တည်သော တတြဋ္ဌကာရက သာ ဖြစ်၍ မုချ (တိုက်ရိုက်) ကာရက မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ မုချကာရက ဖြစ်ပါမူ၊ ထိုသတ္တိရှိသော ဒြပ်တို့၏ အချင်းချင်း ကွဲပြားခြားနားသော သဘာဝကြောင့် အကြင် တည်ရာ (အာဓာရ) သည် တည်ရာ သက်သက်သာ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ တစ်ခါတစ်ရံ၌ ကရိုဏ်းသော်လည်းကောင်း၊ ကတ္တားပုံသဏ္ဌာန်သော်လည်းကောင်း မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'အိုးသည် ချက်၏ (thāli pacati)'၊ 'အိုးဖြင့် ချက်၏ (thāliyā pacati)'၊ 'အိုး၌ ချက်၏ (thāliyaṃ pacati)' စသည်ဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ဝတ္ထုအား ကတ္တား၊ ကရိုဏ်း၊ တည်ရာ (အာဓာရ) အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားမှုသည် မဖြစ်နိုင်ရာ။ သတ္တိဘက် (သတ္တိပက္ခ) ၌မူ ဒြပ်စသည်တို့သည် များစွာသော သတ္တိတို့၏ တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့်၊ ပြောလိုသော သတ္တိအားဖြင့် ဒြပ်စသည်တို့သည် ထိုထိုသော ကာရက ဖြစ်နိုင်သဖြင့် ဒြပ်စသည်တို့ မကွဲပြားစေကာမူ ကာရကကွဲပြားခြားနားမှုသည် သင့်လျော်ပေ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဆိုအပ်ပြီ -

Vicittakattuādīhi[Pg.131], saṃyogā ekavatthuno;

Nānāttaṃ yujjate nāṭya-bhedena naṭakassi+vāti.

ဆန်းကြယ်သော ကတ္တားစသည်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော ဝတ္ထု၏ ကွဲပြားခြားနားမှုသည် ကဏ္ဍအမျိုးမျိုးကို ကပြသော မင်းသား (ဇာတ်သမား) ကဲ့သို့ သင့်လျော်ပေ၏။

Thāli vatthuto ekā cedapi sattikārakabhūtakattu+karaṇā+dhārādīnaṃ bhedena bheda+mupayāti, kimiva rāma+rāvaṇādivesadhārīnaṭako tesaṃ nāmavasena rāmo, rāvaṇoti bheda+mupayāti, ta+mivāti adhippāyo.

အိုးသည် ဝတ္ထုအားဖြင့် တစ်ခုတည်း ဖြစ်သော်လည်း သတ္တိကာရက ဖြစ်သော ကတ္တား၊ ကရိုဏ်း၊ တည်ရာ (အာဓာရ) စသည်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် ကွဲပြားခြားနားခြင်းသို့ ရောက်၏။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ ရာမ၊ ရာဝဏ (ဒဿဂီရိ) စသော အဝတ်တန်ဆာကို ဝတ်ဆင်သော မင်းသား (ဇာတ်သမား) သည် ထိုသူတို့၏ အမည်အားဖြင့် ရာမ၊ ရာဝဏ ဟူ၍ ကွဲပြားခြားနားခြင်းသို့ ရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Puna+rapi –

တစ်ဖန်လည်း -

Yathe+kopi paṭo sutta, pītādiguṇasaṃyuto;

Sukko paṭoti pītoti, bhedaṃ yātye+vameva+yaṃ.

အထည်တစ်ခုတည်းသည်ပင် ဖြူသောအမျှင်၊ ဝါသောအရောင် စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် 'အထည်ဖြူ'၊ 'အထည်ဝါ' ဟူ၍ ကွဲပြားခြင်းသို့ ရောက်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဤ (ကာရက) သည်လည်း ဖြစ်၏။

Ettha ca sattibhūtakattādayo mukhyakārakaṃ, taṃyogena dabbabhūtathālī guṇakārakaṃ, te ca kathaṃ kriyāya kārakā honti. Kattā attanā patiṭṭhitāya hasati+naccaticcādikriyāya nimittaṃ hoti. Kammañca attanā patiṭṭhitakriyāya tadatthabhūtaindhanādīni pavattentaṃ ‘‘odanaṃ pacatī’’tyādo nimittaṃ. ‘Kaṭṭhehi paccatī’tyādo kaṭṭhāni jalanakriyāya sādhetabbapākassa aṅgabhāvena nimittaṃ. ‘Pharasunā chindatī’tyādo pharasu ca kaṭṭhānaṃ dvidhāpavattiyā nimittaṃ. Kammañca kriyāya sambandhīyamānabyāpye sati nimittabhāvena kriyāya nimittaṃ. Tathā sampadānā+vadhi+ādhārānaṃ ‘gāvo dadāti’ ‘gāmasmā apanayati’ ‘thāliyaṃ pacatī’tyādīsu godānā+panayana+pacanakriyānaṃ nimittattā kriyāya nimittāni honti. Tesaṃ yathāsakaṃ kriyāya pavattako kattā, tasmā sa eva padhāno kattāti vohāraṃ [Pg.132] labhati, aññesaṃ karaṇādīnaṃ kattubhāve satipi appadhānattā taṃ na labhati.

ဤ၌လည်း သတ္တိဖြစ်သော ကတ္တားစသည်တို့သည် မုချကာရက ဖြစ်၏။ ထိုသတ္တိနှင့် ယှဉ်စပ်သဖြင့် ဒြပ်ဖြစ်သော အိုးစသည်တို့သည် ဂုဏကာရက (အရန်ကာရက) ဖြစ်၏။ ထိုသူတို့သည် ကရိယာ၌ ကာရက အဘယ်သို့ ဖြစ်ကုန်သနည်း။ ကတ္တားသည် မိမိ၌ တည်သော ရယ်ခြင်း၊ ကခြင်း စသော ကရိယာ၏ အကြောင်း (နိမိတ်) ဖြစ်၏။ ကံသည်လည်း မိမိ၌ တည်သော ကရိယာဖြင့် ထိုကရိယာ၏ အကျိုးဖြစ်သော ထင်းစသည်တို့ကို ဖြစ်စေလျက် 'ထမင်းကို ချက်၏ (odanaṃ pacatī)' စသည်၌ အကြောင်း ဖြစ်၏။ 'ထင်းတို့ဖြင့် ချက်အပ်၏ (kaṭṭhehi paccatī)' စသည်၌ ထင်းတို့သည် တောက်လောင်ခြင်းကရိယာဖြင့် ပြီးစေအပ်သော ချက်ခြင်း၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် အကြောင်း ဖြစ်၏။ 'ပုဆိန်ဖြင့် ဖြတ်၏ (pharasunā chindatī)' စသည်၌ ပုဆိန်သည် သစ်သားတို့၏ နှစ်ပိုင်းကွဲခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ ကံသည်လည်း ကရိယာနှင့် စပ်ယှဉ်အပ်သော ပြန့်ပွားရာ (ဗျာပျ) ဖြစ်သည်ရှိသော် အကြောင်းဖြစ်ခြင်းဖြင့် ကရိယာ၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ သမ္ပဒါန်၊ အပ္ပဒါန်၊ အာဓာရတို့သည် 'နွားတို့ကို လှူ၏ (gāvo dadāti)'၊ 'ရွာမှ ဖယ်ရှား၏ (gāmasmā apanayati)'၊ 'အိုး၌ ချက်၏ (thāliyaṃ pacatī)' စသည်တို့၌ နွားလှူခြင်း၊ ဖယ်ရှားခြင်း၊ ချက်ခြင်း ကရိယာတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ကရိယာ၏ အကြောင်း (နိမိတ်) ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုကရိုဏ်းစသည်တို့အား မိမိတို့ ကရိယာ၌ ဖြစ်စေတတ်သောသူသည် ကတ္တား ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူသာလျှင် ပဓာနကတ္တား ဟူသော ဝေါဟာရကို ရ၏။ အခြားသော ကရိုဏ်းစသည်တို့အား ကတ္တားဖြစ်ခြင်း သဘောရှိသော်လည်း မပဓာန ဖြစ်သောကြောင့် ထို (ပဓာနကတ္တား) အဖြစ်ကို မရကုန်။

Codakena vuttañhi –

စောဒနာရှင် (မေးခွန်းထုတ်သူ) ကလည်း ဆိုအပ်ပြီးသည်မဟုတ်လော -

Nanu sāmagyamīnāyaṃ, kriyāsiddhi kathaṃ vada;

Ekassa kattuno eva, sabbesaṃ kattutaṃ vinā.

အလုံးစုံသော အကြောင်းတရားတို့ စုပေါင်းညီညွတ်ခြင်း ရှိပါလျက်၊ အခြားသော (ကရိုဏ်းစသည်) အားလုံးတို့အား ကတ္တားအဖြစ် မရှိဘဲ တစ်ဦးတည်းသော ကတ္တားအားသာ ကတ္တားဖြစ်ခြင်းဖြင့် ကရိယာပြီးစီးခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း၊ ပြောပါ။

Sabbesaṃ karaṇādīnaṃ, kattutāya viyogato;

Karaṇādīnaṃ abhāvattā, kārakaṃ na hi chabbidhanti.

အလုံးစုံသော ကရိုဏ်းစသည်တို့သည် ကတ္တားအဖြစ်နှင့် ကင်းကွာကုန်သည်ဖြစ်၍ ကရိုဏ်းစသည်တို့ မရှိနိုင်ခြင်းကြောင့် ကာရကသည် ခြောက်ပါး မဖြစ်နိုင်ပေ ဟု စောဒနာ၏။

Vuccate –

(ထိုစောဒနာကို) ဖြေဆိုအပ်၏ -

Yadyapya+tthi hi kattuttaṃ, sabhāvā karaṇādisu;

Kriyāsiddhyā tathāpye+ta+mappadhānaṃ paraṅgato.

အကယ်၍ ကရိုဏ်းစသည်တို့၌ မိမိတို့ သဘာဝအားဖြင့် ကတ္တားအဖြစ် ရှိစေကာမူ၊ ကရိယာပြီးစီးမှု၌မူကား ထို (ကရိုဏ်းစသည်) တို့သည် သူတစ်ပါး (ပဓာနကတ္တား) ၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သွားခြင်းကြောင့် မပဓာန (အပဓာန) သာ ဖြစ်ကုန်၏။

Etaṃ sabhāvato upalabbhamānaṃ karaṇādīsu kattuttaṃ paresaṃ karaṇādīnaṃ jalana+dhāraṇādikriyāya aṅgaṃ upāyati appadhānanti adhippāyo.

ထိုသဘောအားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ကရဏစသည်တို့၌ ကတ္တုအဖြစ်သည် အခြားသော ကရဏစသည်တို့၏ တောက်လောင်ခြင်း၊ ဆောင်ခြင်းစသော ကိရိယာ၌ အင်္ဂါ (အကူအညီ) သို့ ရောက်၏၊ အပဓာန (မမြတ်သော) ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Kārakaṃ chabbidhaṃ saññā-vasā chabbīsatividhaṃ;

Pabhedā sattadhā kammaṃ, kattā pañcavidho bhave.

ကာရကသည် ခြောက်ပါးအပြားရှိ၏၊ အမည် (သညာ) ၏အစွမ်းဖြင့် နှစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးအပြားရှိ၏။ ကမ္မသည် အပြားအားဖြင့် ခုနစ်ပါးဖြစ်၍၊ ကတ္တားသည် ငါးပါးဖြစ်ရာ၏။

Karaṇaṃ duvidhaṃ hoti, sampadānaṃ tidhā mataṃ;

Apādānaṃ pañcavidhaṃ, ādhāro tu catubbidho.

ကရဏသည် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏၊ သမ္ပဒါန်သည် သုံးပါးရှိ၏ဟု ယူဆအပ်၏။ အပါဒါန်သည် ငါးပါးအပြားရှိ၏၊ အာဓာရမူကား လေးပါးအပြားရှိ၏။

Vibhattiyo pana –

ဝိဘတ်တို့သည်ကား -

Paccatta+mupayogañca, karaṇaṃ sampadāniyaṃ;

Nissakkaṃ sāmivacanaṃ, bhumma+mālapana+ṭṭhamaṃti.

ပစ္စတ္တဝိဘတ်၊ ဥပယောဂဝိဘတ်၊ ကရဏဝိဘတ်၊ သမ္ပဒါနိယဝိဘတ်၊ နိဿက္ကဝိဘတ်၊ သာမိဝစနဝိဘတ်၊ ဘုမ္မဝိဘတ်နှင့် အာလပနဝိဘတ်သည် ရှစ်ခုမြောက် ဖြစ်၏။

Iti payogasiddhiyaṃ kārakakaṇḍo tatiyo.

ဤသို့ ပယောဂသိဒ္ဓိကျမ်း၌ တတိယမြောက် ကာရကကဏ္ဍ ပြီး၏။

4. Samāsakaṇḍa

၄. သမာသကဏ္ဍ

Atha [Pg.133] nāmānameva aññamaññasambandhīnaṃ samāsoti nāmanissitattā, sayañca nāmikattā nāmānantaraṃ samāso vuccate.

ထို့နောက် အချင်းချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသော နာမ်တို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် သမာသမည်သောကြောင့်၊ နာမ်ကို မှီ၍ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင်လည်း နာမ်အစု၌ ပါဝင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း နာမ်ကဏ္ဍ၏ နောက်၌ သမာသကဏ္ဍကို ဟောတော်မူအပ်၏။

1. Syādi syādine+katthanti

၁. ‘သျာဒိ သျာဒိနာ ဧကတ္ထံ’ ဟူသော သုတ်၌ -

Ida+madhikataṃ veditabbaṃ. Pubbe vuttavidhiggahaṇañāyena syādīti tadantassa gahaṇaṃ. So ca bhinnatthānaṃ nāmāna+mekatthībhāvo samāsoti vuccate.

ဤသုတ်ကို အခွင့်ရသောသုတ် (အဓိကာရသုတ်) ဟု သိအပ်၏။ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝိဓိဂ္ဂဟဏနည်းဖြင့် ‘သျာဒိ’ ဟူသည် သျာဒိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်ကို ယူခြင်းဖြစ်၏။ ထို မတူညီသော အနက်ရှိကုန်သော နာမ်တို့၏ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည်၏အဖြစ်ကို သမာသ (စပ်ဆိုင်းခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

2. Asaṅkhyaṃ vibhatti+sampatti+samīpa+sākalyā+bhāva+yathā+ pacchā+yugapadatthe

၂. အသချင်္ဃ (အဗျယီဘာဝသမာသ်) သည် ဝိဘတ်အနက်၊ သမ္ပတ္တိအနက်၊ သမီပအနက်၊ သာကလျအနက်၊ အဘာဝအနက်၊ ယထာအနက်၊ ပစ္ဆာအနက်၊ ယုဂပဒအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။

Pubbassa+tthaparaṃ yassa, aññatthaparamañca yaṃ;

Napuṃsakaṃ bhave yañca, ta+dāsaṃkhya+mihe+ssate.

အကြင်သမာသ်၌ ရှေ့ပုဒ်၏ အနက်သည် အဓိကဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် တစ်ပါးသောအနက်သည် အဓိကဖြစ်၏၊ အကြင်သမာသ်သည် နပုံလိင် ဖြစ်၏။ ထိုသမာသ်ကို ဤကျမ်း၌ ‘အသချင်္ဃ’ (အဗျယီဘာဝသမာသ်) ဟု အလိုရှိအပ်၏။

Satthantare pasiddhaṃ yaṃ, abyayībhāvanāmato;

Upakumbhaṃ tiṭṭhagu ca, pātameghaṃti taṃ yathā.

တစ်ပါးသောကျမ်းတို့၌ ‘အဗျယီဘာဝ’ ဟူသောအမည်ဖြင့် ထင်ရှားသော ‘ဥပကုမ္ဘံ’၊ ‘တိဋ္ဌဂု’၊ ‘ပါတမေဃံ’ စသည်တို့သည် ထိုအသချင်္ဃသမာသ်၏ ဥပမာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Asaṅkhyaṃ syādyantaṃ vibhatyādīna+matthe vattamānaṃ syādyantena sahe+katthaṃ bhavati. ‘‘Aviggaho niccasamāso, padantaraviggaho ce’’ti padantaraviggaho. Itthīsu tathā pavattāti viggayha vibhatyatthe samāse kate –

ဝိဘတ်အစရှိသည်တို့၏ အနက်၌ ဖြစ်သော၊ ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အသချင်္ဃ (အဗျယီဘာဝ) ပုဒ်သည် ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အခြားပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည် ဖြစ်၏။ ‘ဝိဂြိုဟ်မရှိသော သမာသ်သည် နိစ္စသမာသ်ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် အခြားပုဒ်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုရသော သမာသ်ဖြစ်၏’ ဟူသော နည်းစနစ်အရ အခြားပုဒ်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ‘ဣတ္ထီသု တထာ ပဝတ္တာ’ (မိန်းမတို့၌ ဖြစ်သော) ဟု ဝိဂြိုဟ်ဆို၍ ဝိဘတ်အနက်၌ သမာသ်ကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် -

2,119. Ekatthatāyaṃ

၂,၁၁၉. ‘ဧကတ္ထတာယံ’ ဟူသော သုတ်အရ -

Eko attho yassa pakatipaccayādisamudāyassa so ekattho. Tassa bhāvo pavattinimittaṃ ekatthatā, īyādi+ṇādi+samāsavidhānaṃ, tasmiṃ sati syādilopo hoti.

အကြင် ပကတိ၊ ပစ္စည်းစသော အပေါင်း၏ အနက်သည် တစ်ခုတည်းဖြစ်၏၊ ထိုအပေါင်းသည် ဧကတ္ထ (တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည်) မည်၏။ ထိုဧကတ္ထ၏ အဖြစ်သည် ဧကတ္ထတာ မည်၏။ ထိုဧကတ္ထတာဟူသော အကြောင်းကြောင့် ‘ဤ’ပစ္စည်း၊ ‘ဏ’ပစ္စည်းစသည်တို့နှင့် သမာသ်ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လတ်သော် သျာဒိဝိဘတ်တို့ ကွယ်ပျောက်ခြင်း (လောပ်) ဖြစ်၏။

9. Taṃ napuṃsakanti

၉. ‘တံ နပုံသကံ’ ဟူသော သုတ်အရ -

Napuṃsakaliṅge [Pg.134] ca ‘‘pubbasmā+mādito’’ti sabbavibhattīnaṃ lope ca kate adhitthi tiṭṭhati, bho adhitthi, adhitthi passa, adhitthi kataṃ, adhitti carati, adhitthi dehi, adhitthi apehi, adhitthi āyattaṃ, adhitthi patiṭṭhitaṃ. Evaṃ adhikumāri, antabhūtassa appadhānassa ghapassa ‘‘ghapassa+ntassā+ppadhānassā’’ti passa rasso.

နပုံလိင်ဖြစ်သည်ရှိသော်လည်းကောင်း၊ ‘ပုဗ္ဗသ္မာ မာဒိတော’ သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်အားလုံးကို ချေအပ်သည်ရှိသော်လည်းကောင်း ‘အဓိတ္ထိ’ ဟူ၍ တည်၏။ (ဥပမာအားဖြင့်) ‘အဓိတ္ထိ တိဋ္ဌတိ’၊ ‘ဘော အဓိတ္ထိ’၊ ‘အဓိတ္ထိ ပဿ’၊ ‘အဓိတ္ထိ ကတံ’၊ ‘အဓိတ္ထိ စရတိ’၊ ‘အဓိတ္ထိ ဒေဟိ’၊ ‘အဓိတ္ထိ အပေဟိ’၊ ‘အဓိတ္ထိ အာယတ္တံ’၊ ‘အဓိတ္ထိ ပတိဋ္ဌိတံ’ ဟု တည်၏။ ထို့အတူ ‘အဓိကုမာရိ’ ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဖြစ်၏။ သမာသ်အနက်၌ ပါဝင်သော အပဓာနဖြစ်ကုန်သော ‘ဃ’ပစ္စည်း၊ ‘ပ’ပစ္စည်းတို့၏ အဆုံး၌ ရှိသော သရကို ‘ဃပဿန္တဿာပ္ပဓာနဿ’ သုတ်ဖြင့် ရဿ (အသံတို) ပြုအပ်၏။

Saha=sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ. Vuttanayena ettha ca upari ca samāsādayo honti, ettha ‘‘akāle satatthe’’ti sahassa sādeso. Syādimhi kate ‘‘pubbasmā+mādito’’ti syādīnaṃ lope ca sampatte ‘‘nā+to+mapañcamiyā’’ti apañcamiyā paṭisedho ca akārantaasaṃkhyasamāsato parāsaṃ sabbavibhattīnaṃ aṃādeso ca hoti. Eva+muparipi.

ဗြဟ္မာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် ‘သဗြဟ္မံ’ မည်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ဤပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ နောင်၌လည်းကောင်း သမာသ်ပြုခြင်းစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ ‘အကာလေ သတတ္ထေ’ သုတ်ဖြင့် ‘သဟ’ကို ‘သ’အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲစေအပ်၏။ သျာဒိဝိဘတ်ကို သွင်းပြီးနောက် ‘ပုဗ္ဗသ္မာ မာဒိတော’ သုတ်ဖြင့် ထိုဝိဘတ်တို့ကို ချေရမည်ဖြစ်သော်လည်း ‘နာတော မပဉ္စမိယာ’ သုတ်ဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့ကို မချေရန် တားမြစ်၍၊ အကာရန္တရှိသော အသချင်္ဃသမာသ်၏နောင်၌ ရှိကုန်သော ဝိဘတ်အားလုံးတို့ကို ‘အံ’အာဒေသ ပြုရ၏။ နောင်ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏။

Bhikkhānaṃ samiddhi subhikkhaṃ, ettha ghassa rasso. Subhikkhaṃ tiṭṭhati bho subhikkhaṃ, subhikkhaṃ passa. Nā+smiṃsu ‘‘vā tatiyā sattamīnaṃ’’ti vikappena aṃ, subhikkhaṃ subhikkhena vā kataṃ, subhikkhaṃ subhikkhena vā carati, subhikkhaṃ dehi. Pañcamiyaṃ a+mabbhāvā subhikkhā apagaccha, subhikkha+māyattaṃ, subhikkhaṃ subhikkhe vā patiṭṭhitaṃ.

ဆွမ်းဆန်ခဲဖွယ်တို့၏ ပြည့်စုံကြွယ်ဝခြင်းသည် ‘သုဘိက္ခံ’ မည်၏။ ဤ၌ ဃာပစ္စည်းကို ရဿ (အသံတို) ပြုအပ်၏။ ‘သုဘိက္ခံ တိဋ္ဌတိ’၊ ‘ဘော သုဘိက္ခံ’၊ ‘သုဘိက္ခံ ပဿ’။ တတိယာဝိဘတ်နှင့် သတ္တမီဝိဘတ်တို့၌ ‘ဝါ တတိယာ သတ္တမီနံ’ သုတ်ဖြင့် ဝိကပ်အားဖြင့် ‘အံ’အာဒေသ ဖြစ်သောကြောင့် ‘သုဘိက္ခံ’ သို့မဟုတ် ‘သုဘိက္ခေန ကတံ’၊ ‘သုဘိက္ခံ’ သို့မဟုတ် ‘သုဘိက္ခေန စရတိ’၊ ‘သုဘိက္ခံ ဒေဟိ’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ပဉ္စမီဝိဘတ်၌ ‘အံ’အာဒေသ မဖြစ်သောကြောင့် ‘သုဘိက္ခာ အပဂစ္ဆ’၊ ‘သုဘိက္ခမာယတ္တံ’၊ ‘သုဘိက္ခံ’ သို့မဟုတ် ‘သုဘိက္ခေ ပတိဋ္ဌိတံ’ ဟု ဖြစ်၏။

Samīpatthe-kumbhassa samīpaṃ upakumbhaṃ, evaṃ upanagaraṃ, bho upakumbhaṃ iccādi.

အနီး (သਮੀပ) အနက်၌ - အိုး၏အနီးသည် ‘ဥပကုမ္ဘံ’ မည်၏။ ထို့အတူ ‘ဥပနဂရံ’ (မြို့၏အနီး)၊ ‘ဘော ဥပကုမ္ဘံ’ စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။

Sākalye-tiṇampi asesetvāti satiṇaṃ, tiṇampi asesetvā ajjhoharaṇīya+majjhoharatītyattho. Sesaṃ sabrahmasamaṃ[Pg.135]. Aggimpi asesetvāti sāggi, aggiganthaṃpi asesetvā adhītetyattho. Vāraggahaṇaṃ adhitthisamaṃ.

အလုံးစုံ (သာကလျ) အနက်၌ - မြက်ပင်ကိုမျှ မကြွင်းကျန်စေဘဲ စား၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သတိဏံ’ ဟု ဖြစ်၏။ မြက်ပင်ကိုမျှ မကြွင်းကျန်စေဘဲ စားအပ်သော အရာကို စား၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ‘သဗြဟ္မံ’ နှင့် တူ၏။ မီးကျမ်းကိုမျှ မကြွင်းကျန်စေဘဲ သင်အံ့၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သာဂ္ဂိ’ ဟု ဖြစ်၏။ မီးတောက်တတ်သော ကျမ်းစာကိုမျှ မကြွင်းကျန်စေဘဲ သင်အံ့၏ဟု အဓိပ္ပယ်ရ၏။ ‘ဝါရိ’ ပုဒ်ကို ယူခြင်းသည် ‘အဓိတ္ထိ’ ပုဒ်နှင့် တူ၏။

Abhāvo sambandhībhedā bahuvidho, tatra iddhābhāvevigatā iddhi=vibhūti saddikānanti dussaddikaṃ. Atthābhāvemakkhikānaṃ abhāvo nimmakkhikaṃ, niddarathaṃ, nimmasakaṃ. Atikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ. Upabhogasambandhīvattamānakālassa abhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nā+yaṃ upabhogatā loti attho.

မရှိခြင်း (အဘာဝ) အနက်သည် ဆက်စပ်မှု ကွဲပြားခြင်းကြောင့် များစွာသော အပြားရှိ၏။ ထိုမရှိခြင်းတို့တွင် စည်းစိမ်ချမ်းသာ မရှိခြင်း (ဣဒ္ဓါဘာဝ) ၌ - ကြွယ်ဝသူတို့၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ကင်းပျောက်ခြင်းသည် ‘ဒုဿဒ္ဒိကံ’ မည်၏။ သက်ရှိသက်မဲ့ ဝတ္ထုမရှိခြင်း (အတ္ထာဘာဝ) ၌ - ယင်ကောင်တို့၏ မရှိခြင်းသည် ‘နိမ္မက္ခိကံ’ မည်၏၊ (ထို့အတူ) ‘နိဒ္ဒရထံ’ (ပင်ပန်းခြင်းမရှိခြင်း)၊ ‘နိမ္မသကံ’ (ခြင်မရှိခြင်း)။ အလွန်အကျွံဖြစ်ခြင်း မရှိခြင်း (အတိက္ကမာဘာဝ) ၌ - လွန်မြောက်အပ်ကုန်သော မြက်တို့သည် ‘နိတ္တိဏံ’ မည်၏။ အသုံးပြုခြင်းနှင့် စပ်ဆိုင်သော ပစ္စုပ္ပန်ကာလ မရှိခြင်း၌ - လွန်မြောက်အပ်သော ပါးလွှာသော ခြုံထည်သည် ‘အတိလဟုပါဝုရဏံ’ မည်၏၊ ပါးလွှာသော ခြုံထည်ကို အသုံးပြုရမည့်အချိန် မဟုတ်တော့ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Yathāttho+nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-yoggaṃ rūpa+manurūpaṃ. Vicchāyaṃ-addhamāsaṃ addhamāsaṃ anu anvaddhamāsaṃ, evaṃ paccattaṃ. Atthānativattiyaṃ-sattiṃ anatikkamma yathāsatti. Evaṃ yathākkamaṃ, yathābalaṃ. Bahulādhikārā yā yā parisā yathāparisā. Sadisatthe-kikhiyā kaṇhavicchitadhenuyā sadiso sakikhi, sahassa sādeso. Ānupubbiyaṃ-jeṭṭhānukkamena anujeṭṭhaṃ.

‘ယထာ’ဟူသော အနက်သည် များစွာသောအပြားရှိ၏။ ထိုအနက်တို့တွင် လျောက်ပတ်ခြင်း (ယောဂ္ဂတာ) အနက်၌ - လျောက်ပတ်သော ရူပသည် ‘အနုရူပံ’ မည်၏။ ထပ်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း (ဝိစ္ဆာ) အနက်၌ - လခွဲတိုင်း လခွဲတိုင်းသည် ‘အနွဒ္ဓမာသံ’ မည်၏၊ ထို့အတူ ‘ပစ္စတ္တံ’ (ကိုယ်တိုင်ကိုယ်စီ)။ အတိုင်းအရှည်ကို မလွန်ခြင်း (အတ္ထာနတိဝတ္တိ) အနက်၌ - စွမ်းအားကို မလွန်ဘဲ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ယထာသတ္တိ’ (စွမ်းအားရှိသမျှ) မည်၏။ ထို့အတူ ‘ယထာက္ကမံ’ (အစဉ်အတိုင်း)၊ ‘ယထာဗလံ’ (အင်အားရှိသမျှ)။ ‘ဗဟုလ’ အာဏာကြောင့် ‘ယာ ယာ ပရိသာ = ယထာပရိသာ’ (ပရိသတ်အလျောက်)။ တူမျှခြင်း (သဒိသ) အနက်၌ - ကိခိငှက် (သို့မဟုတ် ပြောက်ကျားသောနွားမ) နှင့် တူသည်ဖြစ်၍ ‘သကိခိ’ ဟု ဖြစ်၏၊ ဤ၌ ‘သဟ’ကို ‘သ’အာဒေသ ပြုအပ်၏။ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း (အာနုပုဗ္ဗိယ) အနက်၌ - ကြီးသူတို့၏ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်းသည် ‘အနုဇေဋ္ဌံ’ မည်၏။

Pacchāatthe-rathassa pacchā anurathaṃ.

နောက် (ပစ္ဆာ) အနက်၌ - ရထား၏နောက်၌ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘အနုရထံ’ မည်၏။

Yugapadatthe-cakkena saha=ekakālaṃ sacakkaṃ, cakkena ekakkhaṇe nidhetīti attho.

တစ်ပြိုင်နက် (ယုဂပဒ) အနက်၌ - စက်ဝန်းနှင့်တကွ (တစ်ချိန်တည်း) ဖြစ်ခြင်းသည် ‘သစက္ကံ’ မည်၏။ စက်ဝန်းနှင့် တစ်ခဏတည်း၌ ချထား၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

3. Yathā na tulye

၃. ‘ယထာ န တုလျေ’ ဟူသော သုတ်၌ -

Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahe+kattho na bhavati. Yathā devadatto, tathā yaññadatto. Ettha upamānabhūto yathāsaddo ‘tathā yaññadatto’ti upameyya+mapekkhati, tasmā ‘‘sāpekkha+masamatthaṃ bhavatī’’ti ñāyā asamāse [Pg.136] ‘‘na tulye’’ti paṭisedho kimattha+miti ce. Yasmā ‘‘yathā devadatto’’ti samudāyameva upamānaṃ bhavati, na visuṃ yathāsaddo, tasmā samudāyasseva upameyyasāpekkhatte na asāmatthiyatā na visuṃ yathāsaddassa, tasmā sādisse pattasamāsassa paṭisedhattha+midaṃ. Tulyattheti vattabbe tulyaṃ vinā tulyatā natthīti tulyattheti avatvā tulyeti vuttaṃ.

‘ယထာ’သဒ္ဒါသည် တူမျှခြင်း (တုလျ) အနက်၌ ဖြစ်လတ်သော် ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အခြားပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည် မဖြစ်ပေ။ ‘ယထာ ဒေဝဒတ္တော၊ တထာ ယညဒတ္တော’ (ဒေဝဒတ်သည် အဘယ်သို့ဖြစ်အံ့၊ ထို့အတူ ယညဒတ်သည်လည်း ဖြစ်အံ့) ဟူရာ၌ ဤပုဒ်တွင် နှိုင်းယှဉ်စရာ (ဥပမာန) ဖြစ်သော ‘ယထာ’သဒ္ဒါသည် ‘တထာ ယညဒတ္တော’ ဟူသော နှိုင်းယှဉ်အပ်သော (ဥပမေယျ) အရာကို တောင့်တ၏။ ထို့ကြောင့် ‘သူတစ်ပါးကို တောင့်တသောပုဒ်သည် သမာသ်မစပ်နိုင်’ ဟူသော နည်းစနစ်အရ သမာသ်မဖြစ်နိုင်ပါက ‘န တုလျေ’ ဟု တားမြစ်ခြင်းသည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟု မေးစရာရှိ၏။ ‘ယထာ ဒေဝဒတ္တော’ ဟူသော အပေါင်းသည်သာ ဥပမာန ဖြစ်၏၊ ‘ယထာ’သဒ္ဒါ တစ်ခုတည်း သီးခြား ဥပမာန မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုအပေါင်းသည်သာ ဥပမေယျကို တောင့်တခြင်းဖြစ်၍၊ ‘ယထာ’သဒ္ဒါ တစ်ပုဒ်တည်းအားဖြင့် တောင့်တခြင်းမရှိသောကြောင့် သမာသ်စပ်နိုင်သော စွမ်းအားရှိပေ၏။ ထို့ကြောင့် တူမျှခြင်းအနက်၌ ရရှိသော သမာသ်ကို တားမြစ်ရန် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘တုလျတ္ထေ’ (တူမျှခြင်းအနက်၌) ဟု ဆိုအပ်ရာသော်လည်း၊ တူညီသောအရာ (တုလျ) မရှိဘဲ တူမျှခြင်း (တုလျတာ) မရှိနိုင်သောကြောင့် ‘တုလျတ္ထေ’ ဟု မဆိုဘဲ ‘တုလျေ’ ဟု ဆိုတော်မူအပ်၏။

Yathākathañci sādissaṃ, ñāyate yattha sambhavaṃ;

Upamā nāma sā tassā, papañco bahudhā bhave.

အကြင်အရာ၌ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော တူမျှခြင်းကို တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းလမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုတူမျှခြင်းသည် ‘ဥပမာ’ မည်၏၊ ထိုဥပမာ၏ အကျယ်ချဲ့ခြင်းသည် များစွာသော အပြားရှိ၏။

4. Yāvā+vadhāraṇe

၄. ‘ယာဝါဝဓာရဏေ’ ဟူသော သုတ်၌ -

Yāvasaddo avadhāraṇe vattamāno syādyantena sahe+kattho bhavati. Avadhāraṇaṃ=ettakatāparicchedo. Yāvantāni amattāni=bhājanāni yāvāmattaṃ, iminā samāse kate sesaṃ pubbasamaṃ. Jīvassa yattako paricchedo yāvajīvaṃ. Yāvatāyukaṃ, ‘‘sakatthe’’ti kapaccayo. Yattakena attho yāvadatthaṃ.

‘ယာဝ’သဒ္ဒါသည် အပိုင်းအခြားကို သတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်၌ ဖြစ်လတ်သော် ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အခြားပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည် ဖြစ်၏။ အပိုင်းအခြားသတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) ဟူသည် ဤမျှဟူသော အတိုင်းအရှည်ကို ပိုင်းခြားခြင်း ဖြစ်၏။ ‘အကြင်မျှလောက်သော အိုးခွက်တို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုမျှလောက်သော အိုးခွက်တို့၏အစု’ သည် ‘ယာဝါမတ္တံ’ မည်၏။ ဤသုတ်ဖြင့် သမာသ်စပ်အပ်သည်ရှိသော် ကြွင်းသောစနစ်သည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူ၏။ အသက်၏ အကြင်မျှလောက်သော အပိုင်းအခြားသည် ‘ယာဝဇီဝံ’ (အသက်ထက်ဆုံး) မည်၏။ ‘ယာဝတာယုကံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘သကတ္ထ’ (မိမိအနက်) ၌ ‘က’ပစ္စည်း သက်၏။ အကြင်မျှလောက်သော အလိုရှိသမျှသည် ‘ယာဝဒတ္ထံ’ မည်၏။

5. Payyapā bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā

၅. ‘ပယျပါ ဗဟိ တိရော ပုရေ ပစ္ဆာ ဝါ ပဉ္စမျာ’ ဟူသော သုတ်၌ -

Pariādayo pañcamyantena sahe+katthā honti vā. Pari pabbatā paripabbataṃ. Vāssa vākyavikappatthattā pari pabbatā iccādayopi honti. Apa pabbatā apapabbataṃ, ā pāṭaliputtā āpāṭaliputtaṃ, bahi gāmā bahigāmaṃ, tiro pabbatā tiropabbataṃ, pure bhattā purebhattaṃ, pacchā bhattā pacchābhattaṃ, sabbaṃ upakumbhasamaṃ, iminā samāso viseso. Eva+muparisuttepi.

Pari စသော သဒ္ဒါတို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိကုန်သည် (သမာသ်ဖြစ်ကုန်သည်) ဝါ-အချို့။ Pari pabbatā သည် paripabbataṃ ဟု ဖြစ်၏။ "ဝါ" သဒ္ဒါသည် ဝါကျနှင့် သမာသ်ကို ဝေဖန်ခြင်း (ဝါကျဝိကပ္ပတ္ထ) အနက်ရှိသည်ဖြစ်၍ pari pabbatā စသည်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ Apa pabbatā သည် apapabbataṃ၊ ā pāṭaliputtā သည် āpāṭaliputtaṃ၊ bahi gāmā သည် bahigāmaṃ၊ tiro pabbatā သည် tiropabbataṃ၊ pure bhattā သည် purebhattaṃ၊ pacchā bhattā သည် pacchābhattaṃ ဟု ဖြစ်၏။ အားလုံးသည် upakumbha သမာသ်နှင့် တူ၏။ ဤသုတ်ဖြင့် သမာသ်ပြုခြင်းသည် ထူးခြားချက်ဖြစ်၏။ အထက်သုတ်၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။

Vātya+dhikāro [Pg.137] –

"ဝါ" ဟူသော သဒ္ဒါ၏ အာဏာပျံ့နှံ့ရာ (အဓိကာရ) ဖြစ်၏။

6. Samīpā+yāmesva+nu

၆. သမီပါယာမေသု အနု။

‘‘Asaṃkhya’’miccādinā niccasamāsassa vikappatthaṃ samīpaggahaṇaṃ. Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahe+kattho vā hoti. Ettha samīpaggahaṇassa bhāvappadhānattā sāmīpyameva gamyateti sāmīpyeti vuttaṃ. Vanassa anu=samīpaṃ anuvanaṃ, gaṅgāya anu=āyāmo anugaṅgaṃ, gaṅgāya anu vā bārāṇasī.

‘‘အသင်္ချ’’ စသည်ဖြင့် နိစ္စသမာသ်၏ ဝိကပ်ပြုခြင်း (ဝိကပ္ပတ္ထ) အလို့ငှာ သမီပ ဟူသော ပုဒ်ကို ယူခြင်းဖြစ်၏။ အနုသဒ္ဒါသည် အနီး (သာမီပျ) အနက်နှင့် အလျား (အာယာမ) အနက်တို့၌ ရှိသည်ဖြစ်၍ သိအစရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည် (သမာသ်ဖြစ်သည်) ဝါ-အချို့။ ဤသုတ်၌ သမီပ ဟူသော ပုဒ်ကို ယူခြင်းသည် ဘာဝပဓာန (ဂုဏ်ကို အဓိကထားခြင်း) ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် အနီး (သာမီပျ) အနက်ကိုသာ သိအပ်၏ဟု သာမီပျေ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Vanassa anu = သမီးပံ = anuvanaṃ (တော၏ အနီး)။ Gaṅgāya anu = အာယာမော = anugaṅgaṃ (ဂင်္ဂါမြစ်၏ အလျား)။ ဂင်္ဂါမြစ်၏ အနီး၌ ဖြစ်သော ဗာရာဏသီဟူသော အနက်၌ Gaṅgāya anu ဝါ bārāṇasī ဟု ဖြစ်၏။

7. Tiṭṭhagvādīni

၇. တိဋ္ဌဂွါဒီနိ။

Tiṭṭhaguādīni aññatthena siddhāpi asmiṃ asaṃkhyasamāse nipātiyanti. Tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāleti tiṭṭhantasadda+gosaddehi paṭhamāyomhi kate ‘‘vā+nekaññatthe’’ti samāso, iminā nipātanā lope napuṃsakatthe ca kate simhi gossa ‘‘gossu’’ti ukāre ‘‘pubbasmā+mādito’’ti vibhattilopo. Evaṃ vahantī gāvo yasmiṃ kāleti vahaggu iccādi. Velāppakāsakapātoādīnampi ettheva saṅgaho, pāto nahānanti sattamīamādisamāse pātanahānaṃ, evaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ, sāyakālaṃ, pātameghaṃ, sāyameghaṃ, pātamaggaṃ, sāyamaggaṃ, ettha ‘‘eona+ma vaṇṇe’’ti akāro, niggahītassa lopo ca hoti.

တိဋ္ဌဂုအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် တစ်ပါးသော အနက်၌ ပြီးသော်လည်း ဤအသင်္ချသမာသ်၌ နိပါတ်ပြုအပ်ကုန်၏။ နွားတို့သည် အကြင်အခါ၌ ရပ်ကုန်၏ဟု Tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāle ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ Tiṭṭhanta သဒ္ဒါနှင့် Go သဒ္ဒါတို့မှ ပထမာယောဝိဘတ် သက်ပြီးသော် ‘‘ဝါနေကညတ္ထေ’’သုတ်ဖြင့် သမာသ်ဖြစ်၏၊ ဤ (တိဋ္ဌဂွါဒီနိ သုတ်) နိပါတနနည်းဖြင့် (တိဋ္ဌန္တ၏ အန္တ) ချေခြင်း၊ နပုံသကလိင် အနက်ပြုခြင်းတို့ကို ပြုပြီး၍ သိဝိဘတ်၌ Go သဒ္ဒါ၏ ဩကာရကို ‘‘ဂေါဿု’’သုတ်ဖြင့် ဥကာရပြုကာ ‘‘ပုဗ္ဗသ္မာမာဒိတော’’သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်ကို ချေအပ်၏ (Tiṭṭhagu ဟု ပြီး၏)။ ဤနည်းတူ နွားတို့သည် အကြင်အခါ၌ သွားကုန်၏ဟု Vahantī gāvo yasmiṃ kāle ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ vahaggu စသည် ဖြစ်၏။ အချိန်အခါကို ပြတတ်သော pāto အစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း ဤသုတ်၌ပင် သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏။ နံနက်၌ ရေချိုးခြင်းသည် pāto nahānaṃ ဟု သတ္တမီအမာဒိသမာသ်၌ pātanahānaṃ ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ sāyanahānaṃ၊ pātakālaṃ၊ sāyakālaṃ၊ pātameghaṃ၊ sāyameghaṃ၊ pātamaggaṃ၊ sāyamaggaṃ ဟု ဖြစ်၏။ ဤ၌ ‘‘ဧဩနမ ဝဏ္ဏေ’’ သုတ်ဖြင့် အကာရပြုခြင်းနှင့် နဂ္ဂဟိတ်ကို ချေခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

8. Ore+pari+paṭi+pāre+majjhe+heṭṭhu+ddhā+dho+nto vā chaṭṭhiyā.

၈. ဩရေပရိပဋိပါရေမဇ္ဈေဟေဋ္ဌုဒ္ဓါဓောန္တော ဝါ ဆဋ္ဌိယာ။

Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahe+katthā vā honti. Oraṃ gaṅgāya oregaṅgā, upari sikharassa uparisikharaṃ, paṭi=mukhaṃ sotassa [Pg.138] paṭisotaṃ, pāraṃ yamunāya pāreyamunaṃ, majjhaṃ gaṅgāya majjhegaṅgaṃ, heṭṭhā pāsādassa heṭṭhāpāsādaṃ, uddhaṃ gaṅgāya uddhagaṅgaṃ, adho gaṅgāya adhogaṅgaṃ, anto pāsādassa antopāsādaṃ. Iminā nipātanāva niggahītalope ca ekāre ca kate oreccādi hoti.

Ora စသော သဒ္ဒါတို့သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိကုန်သည် (သမာသ်ဖြစ်ကုန်သည်) ဝါ-အချို့။ ဂင်္ဂါမြစ်၏ ဤဘက်သည် Oraṃ gaṅgāya = oregaṅgaṃ၊ တောင်ထိပ်၏ အထက်သည် upari sikharassa = uparisikharaṃ၊ ရေအယဉ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်မျက်နှာသည် paṭimukhaṃ sotassa = paṭisotaṃ၊ ယမုနာမြစ်၏ ဟိုဘက်သည် pāraṃ yamunāya = pāreyamunaṃ၊ ဂင်္ဂါမြစ်၏ အလယ်သည် majjhaṃ gaṅgāya = majjhegaṅgaṃ၊ ပြာသာဒ်၏ အောက်သည် heṭṭhā pāsādassa = heṭṭhāpāsādaṃ၊ ဂင်္ဂါမြစ်၏ အထက်သည် uddhaṃ gaṅgāya = uddhagaṅgaṃ၊ ဂင်္ဂါမြစ်၏ အောက်သည် adho gaṅgāya = adhogaṅgaṃ၊ ပြာသာဒ်၏ အတွင်းသည် anto pāsādassa = antopāsādaṃ ဟု ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ နိပါတနနည်းဖြင့်သာ နဂ္ဂဟိတ်ချေခြင်း၊ ဧကာရပြုခြင်းတို့ကို ပြုအပ်သော် ore စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

10. A+mādi

၁၀. အမာဒိ။

A+mādisyādyantaṃ syādyantena saha bahula+mekattaṃ hoti.

အံဝိဘတ်အစရှိသော သိအစရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် သိအစရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည် (သမာသ်ဖြစ်သည်) အများအားဖြင့်။

Uttarassa padassa+ttho, padhānaṃ liṅga+massa ca;

Dutiyantādipadekattho, bahudhā taṃ vibhajjate.

ထိုတပ္ပုရိသသမာသ်၌ နောက်ပုဒ်၏ အနက်သည် အဓိကဖြစ်၏၊ ထိုနောက်ပုဒ်၏ လိင်သည်လည်း (သမာသ်ပုဒ်၏) လိင်ဖြစ်၏။ ဒုတိယန္တအစရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော ထိုတပ္ပုရိသသမာသ်ကို များစွာသော အပြားဖြင့် ဝေဖန်အပ်၏။

Paresa+missate tañca, bhiyyo tappurisā+khyayā;

Taṃ yathā+tra rājāpaccaṃ, katthacīti+mitīdisaṃ.

ထိုသမာသ်ကို တပ္ပုရိသဟူသော အမည်ဖြင့် အလွန်အမင်း အလိုရှိအပ်၏။ ထိုသမာသ်သည် ဤလောက၌ rājāpaccaṃ စသည်တို့ကဲ့သို့ တစ်ရံတစ်ဆစ်၌ (တစ်ပါးသော သမာသ်၌လည်း) ရောနှောခြင်းသို့ ရောက်၏။

A+mādyantānaṃ kārakānaṃ akārakānañca samāso katthacimeva vā hoti. Tañca bahulaṃvidhānenāti daṭṭhabbaṃ.

အံဝိဘတ်အစရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ကာရကပုဒ်၊ အကာရကပုဒ်တို့၏ သမာသ်ဖြစ်ခြင်းသည် တစ်ရံတစ်ဆစ်၌သာ ဝါ-အချို့ ဖြစ်၏။ ထိုသမာသ်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း ဗဟုလဝိဓာန (ဗဟုလဟူသော သဒ္ဒါကို ပြုခြင်း) ဖြင့် သိအပ်၏။

Tattha dutiyātappuriso amādi gata+nissitā+tītā+tikkanta+pattā+pannādīhi bhavati. Saraṇaṃ gatoti samāse kate ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopādi upari sabbattha pubbasamaṃ. Saraṇagato, saraṇagatā. Saraṇagatā, saraṇagatāyo. Saraṇagataṃ kulaṃ, saraṇagatāni kulāni iccādi. Araññagato, bhūmigato. Dhammaṃ nissito dhammanissito, atthanissito. Bhavaṃ atīto bhavātīto, kālātīto. Pamāṇaṃ atikkantaṃ pamāṇātikkantaṃ, lokātikkantaṃ. Sukhaṃ patto sukhappatto, dukkhappatto. Sotaṃ āpanno sotāpanno, nirodhasamāpanno, maggappaṭipanno. Rathaṃ āruḷho rathāruḷho[Pg.139]. Sabbarattiṃ sobhaṇo sabbarattisobhaṇo, muhuttasukhaṃ. Akārakānaṃ samāso accantasaṃyoge. Vuttiyevo+papadasamāse, tassa niccattā. Yathā kammaṃ karotīti kammakāro, kumbhakāro, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, dhammakāmo, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, vinayadharo. Sānaṃ pacatīti sapāko, tantaṃ vāyatīti tantavāyo, varaṃ āharatīti varāharo. Nta+māna+ktavantehi vākyameva. Dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā.

ထိုသမာသ်တို့တွင် ဒုတိယတပ္ပုရိသသမာသ်သည် အံဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် gata, nissita, atīta, atikkanta, patta, āpanna စသည်တို့နှင့်အတူ ဖြစ်၏။ ကိုးကွယ်ရာသို့ ရောက်သောသူသည် Saraṇaṃ gato ဟု သမာသ်ပြုပြီးသော် ‘‘ဧကတ္ထတာယံ’’သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်ချေခြင်း စသည်တို့သည် အထက်၌ အလုံးစုံ ရှေ့နည်းတူပင် ဖြစ်၏။ Saraṇagato, saraṇagatā (ပုလ္လိင်/ဣတ္ထိလိင်)။ Saraṇagatā, saraṇagatāyo (ဣတ္ထိလိင် ဗဟုဝုစ်)။ Saraṇagataṃ kulaṃ, saraṇagatāni kulāni (နပုံသကလိင်) စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။ Araññagato, bhūmigato။ တရားကို မှီသောသူသည် Dhammaṃ nissito = dhammanissito၊ atthanissito။ ဘဝကို လွန်သောသူသည် Bhavaṃ atīto = bhavātīto၊ kālātīto။ အတိုင်းအရှည်ကို လွန်သော အရာသည် Pamāṇaṃ atikkantaṃ = pamāṇātikkantaṃ၊ lokātikkantaṃ။ ချမ်းသာသို့ ရောက်သောသူသည် Sukhaṃ patto = sukhappatto၊ dukkhappatto။ အယဉ်သို့ ရောက်သောသူသည် Sotaṃ āpanno = sotāpanno၊ nirodhasamāpanno၊ maggappaṭipanno။ ရထားသို့ တက်သောသူသည် Rathaṃ āruḷho = rathāruḷho။ တစ်ညလုံး တင့်တယ်သောသူသည် Sabbarattiṃ sobhaṇo = sabbarattisobhaṇo၊ muhuttasukhaṃ (ခဏမျှ ချမ်းသာခြင်း)။ အကာရကပုဒ်တို့၏ သမာသ်ဖြစ်ခြင်းသည် အစ္စန္တသံယောဂအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဥပပဒသမာသ်၌ ဝုတ္တိ (သမာသ်) သာ ဖြစ်၏၊ ထိုဥပပဒသမာသ်၏ နိစ္စသမာသ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဥပမာအားဖြင့် အမှုကို ပြုတတ်သောသူသည် kammaṃ karoti = kammakāro၊ kumbhakāro (အိုးထိန်းသည်)။ အကျိုးကို အလိုရှိသောသူသည် atthaṃ kāmeti = atthakāmo၊ dhammakāmo။ တရားကို ဆောင်သောသူသည် dhammaṃ dhāreti = dhammadharo၊ vinayadharo။ ခွေးသားကို ချက်တတ်သောသူသည် sānaṃ pacati = sapāko၊ ရက်ကန်းရက်တတ်သောသူသည် tantaṃ vāyati = tantavāyo၊ မြတ်သောအရာကို ဆောင်တတ်သောသူသည် varaṃ āharati = varāharo။ Nta, māna, ktavantu ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ဝါကျသာ ဖြစ်၏။ တရားကို နာသောသူသည် dhammaṃ suṇanto၊ dhammaṃ suṇamāno၊ ဆွမ်းကို စားဖူးသောသူသည် odanaṃ bhuttavā (ဤသို့ ဝါကျသာဖြစ်၍ သမာသ်မဖြစ်ပါ)။

Tatiyātappuriso kitaka+pubba+sadisa+samo+nattha+kalaha+nipuṇa+missa+sakhilādīhi. Buddhena bhāsito buddhabhāsito dhammo, evaṃ jinadesito. Satthārā vaṇṇito satthuvaṇṇito. Viññūhi garahito viññugarahito, viññuppasattho, issarakataṃ, sayaṃ kataṃ, sukehi āhaṭaṃ sukāhaṭaṃ, raññā hato rājahato, rājapīḷito. Agginā daḍḍho aggidaḍḍho, sappena daṭṭho sappadaṭṭho, sallehi viddho sallaviddho, icchāya pakato icchāpakato, sīlasampanno. Evaṃ sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyavippayogo, jātithaddho, guṇahīno, guṇavuddho, catuvaggakaraṇīyaṃ, catuvaggādikattabbaṃ. Kākehi peyyā kākapeyyā, nadī. Kvaci vuttiyeva, urasā gacchatīti urago, pādena pivatīti pādapo. Kvaci vākyameva, pharasunā chinnavā, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā. Pubbādiyoge-māsena pubbo māsapubbo. Evaṃ mātusadiso, mātusamo. Ekūnavīsati, sīlavikalo, asikalaho, vācānipuṇo, yāvakālikasammissaṃ, vācāsakhilo[Pg.140]. Satthārā sadiso satthusadiso, satthukappo, puññena atthiko puññatthiko, guṇādhiko. Dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena saṃsaṭṭho odano guḷodano. Kārakasambandho kriyāya kato, upasittādikriyānaṃ apaññāyanepi vuttiyevo+pasittādikriyāna+mākhyāpanato natthā+yuttatthatā. Evaṃ khīrodano. Assena yutto ratho assaratho, maggacittaṃ, jambuyā paññāto lakkhito dīpo jambudīpo, ekena adhikā dasa ekādasa, jātiyā andho jaccandho, pakatiyā medhāvī pakatimedhāvī iccādi.

တတိယာတပ္ပုရိသသမာသ်သည် ကိတက (ကိတ်ပစ္စည်း)၊ pubba, sadisa, sama, ūnattha, kalaha, nipuṇa, missa, sakhila စသည်တို့နှင့်အတူ ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော တရားသည် Buddhena bhāsito = buddhabhāsito dhammo၊ ဤနည်းတူ jinadesito။ မြတ်စွာဘုရား ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သောသူသည် Satthārā vaṇṇito = satthuvaṇṇito။ ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့အပ်သောသူသည် Viññūhi garahito = viññugarahito၊ viññuppasattho၊ အရှင်ပြုအပ်သော အရာသည် issarakataṃ၊ မိမိတိုင်ပြုအပ်သော အရာသည် sayaṃ kataṃ၊ ကြက်တူရွေးတို့ ဆောင်အပ်သော အရာသည် sukehi āhaṭaṃ = sukāhaṭaṃ၊ မင်း သတ်အပ်သောသူသည် raññā hato = rājahato၊ rājapīḷito။ မီး သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော (မီးလောင်အပ်သော) သူသည် Agginā daḍḍho = aggidaḍḍho၊ မြွေ ကိုက်အပ်သောသူသည် sappena daṭṭho = sappadaṭṭho၊ ငြောင့်တို့ဖြင့် စူးဝင်အပ်သောသူသည် sallehi viddho = sallaviddho၊ အလိုဆန္ဒဖြင့် ပြုအပ်သောသူသည် icchāya pakato = icchāpakato၊ သီလနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် sīlasampanno။ ဤနည်းတူ sukhasahagataṃ၊ ñāṇasampayuttaṃ၊ mittasaṃsaggo၊ piyavippayogo၊ jātithaddho၊ guṇahīno၊ guṇavuddho၊ catuvaggakaraṇīyaṃ၊ catuvaggādikattabbaṃ။ ကျီးတို့ သောက်အပ်သော (ကျီးတို့ သောက်နိုင်လောက်အောင် ရေပြည့်လျှံနေသော) မြစ်သည် Kākehi peyyā = kākapeyyā nadī။ အချို့အရပ်၌ သမာသ် (ဝုတ္တိ) သာ ဖြစ်၏၊ ရင်ဘတ်ဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် urasā gacchati = urago၊ ခြေဖဝါးဖြင့် ရေကို သောက်တတ်သောကြောင့် pādena pivati = pādapo။ အချို့အရပ်၌ ဝါကျသာ ဖြစ်၏၊ ပုဆိန်ဖြင့် ခုတ်ဖူးသောသူသည် pharasunā chinnavā၊ ကျီးတို့ သောက်အပ်သော အရာသည် kākehi pātabbā၊ ဖူးမြင်ရုံမျှဖြင့် ပယ်အပ်သော အရာသည် dassanena pahātabbā။ Pubba စသော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌- လထက် စောသောသူသည် māsena pubbo = māsapubbo။ ဤနည်းတူ mātusadiso၊ mātusamo။ တစ်ခုလျော့သော နှစ်ဆယ်သည် ekūnavīsati (တစ်ဆယ့်ကိုး)၊ sīlavikalo၊ ဒါးဖြင့် ရန်ဖြစ်ခြင်းသည် asikalaho၊ စကား၌ လိမ္မာသောသူသည် vācānipuṇo၊ ယာဝကာလိကနှင့် ရောနှောအပ်သော အရာသည် yāvakālikasammissaṃ၊ စကား၌ သာယာဖွယ်ရှိသောသူသည် vācāsakhilo။ ဆရာနှင့် တူသောသူသည် Satthārā sadiso = satthusadiso၊ satthukappo၊ ကောင်းမှုဖြင့် အလိုရှိသောသူသည် puññena atthiko = puññatthiko၊ ဂုဏ်အားဖြင့် လွန်ကဲသောသူသည် guṇādhiko။ သားရေချဉ်ဖြင့် ဖျန်းအပ်သော ဆွမ်းသည် Dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ = dadhibhojanaṃ၊ တင်လဲနှင့် ရောနှောအပ်သော ဆွမ်းသည် guḷena saṃsaṭṭho odano = guḷodano။ ဤ၌ ကာရကနှင့် ပတ်သက်မှုသည် ကရိယာဖြင့် ပြုအပ်၏၊ ဖျန်းခြင်း (ဥပသိတ္တ) အစရှိသော ကရိယာတို့ကို မထင်ရှားစေသော်လည်း ထိုဖျန်းခြင်းအစရှိသော ကရိယာတို့ကို သိစေတတ်သောကြောင့် သမာသ် (ဝုတ္တိ) သာ ဖြစ်၏၊ အနက်မစပ်ဟူသော အပြစ်မရှိပေ။ ဤနည်းတူ khīrodano။ မြင်းနှင့် ယှဉ်သော ရထားသည် Assena yutto ratho = assaratho၊ မဂ်နှင့် ယှဉ်သော စိတ်သည် maggacittaṃ၊ ဇမ္ဗုသပြေပင်ဖြင့် ထင်ရှားသော ကျွန်းသည် jambuyā paññāto lakkhito dīpo = jambudīpo၊ တစ်ခုဖြင့် လွန်ကဲသော ဆယ်ခုသည် ekena adhikā dasa = ekādasa၊ မွေးရာပါ မျက်စိကန်းသောသူသည် jātiyā andho = jaccandho၊ ပကတိအတိုင်း ပညာရှိသောသူသည် pakatiyā medhāvī = pakatimedhāvī စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။

Catutthītappuriso tadattha+attha+hita+deyyādīhi. Tadatthe-kathinassa dussaṃ kathinadussaṃ, kathinacīvarassāti attho. Evaṃ cīvaradussaṃ, cīvaramūlaṃ, yāguyā atthāya taṇḍulā yāgutaṇḍulā, bhattataṇḍulā, saṅghassa atthāya bhattaṃ saṅghabhattaṃ, āgantukabhattaṃ, evaṃ gamikabhattaṃ, pāsādāya dabbaṃ pāsādadabbaṃ. Ettha cā+yaṃ niccasamāso, tassa tiliṅgatā ca-bhikkhusaṅghassa attho vihāro bhikkhusaṅghattho vihāro, bhikkhusaṅghatthā yāgu, bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ. Yassa attho yadattho, yadatthā, yadatthaṃ. Evaṃ tadattho, tadatthā, tadatthaṃ. Tathā lokahito. Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ pupphaṃ. Saṅghadeyyaṃ cīvaraṃ. Idha na hoti ‘‘saṅghassa dātabbaṃ’’.

စတုတ္ထီတပ္ပုရိသသမာသ်သည် တဒတ္ထ၊ အတ္ထ၊ ဟိတ၊ ဒေယျ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့်တကွ ဖြစ်၏။ တဒတ္ထအနက်၌- 'kathinassa dussaṃ kathinadussaṃ' (ကထိန်အလှူအတွက် အဝတ်သည် ကထိန်အဝတ်မည်၏)၊ ကထိန်သင်္ကန်းအတွက်ဟူသည် အနက်တည်း။ ဤသို့လျှင် cīvaradussaṃ (သင်္ကန်းအတွက် အဝတ်)၊ cīvaramūlaṃ (သင်္ကန်းအတွက် အဖိုးအခ)၊ 'yāguyā atthāya taṇḍulā yāgutaṇḍulā' (ယာဂုအတွက် ဆန်တို့သည် ယာဂုဆန်တို့မည်ကုန်၏)၊ bhattataṇḍulā (ဆွမ်းအတွက် ဆန်တို့)၊ 'saṅghassa atthāya bhattaṃ saṅghabhattaṃ' (သံဃာတော်အတွက် ဆွမ်းသည် သံဃာ့ဆွမ်းမည်၏)၊ āgantukabhattaṃ (ဧည့်သည်အတွက် ဆွမ်း)၊ ဤသို့လျှင် gamikabhattaṃ (ခရီးသွားအတွက် ဆွမ်း)၊ 'pāsādāya dabbaṃ pāsādadabbaṃ' (ပြာသာဒ်အတွက် သစ်စသည်သည် ပြာသာဒ်သစ်မည်၏)။ ဤ (အတ္ထသဒ္ဒါပါသော သမာသ်) ၌ ဤသည်ကား နိစ္စသမာသ်ဖြစ်၏၊ ထိုသမာသ်၏ လိင်သုံးပါးရှိသည်ဖြစ်၍- 'bhikkhusaṅghassa attho vihāro bhikkhusaṅghattho vihāro' (ဘိက္ခုသံဃာအတွက် အကျိုးရှိသော ကျောင်းသည် ဘိက္ခုသံဃတ္ထကျောင်းမည်၏)၊ bhikkhusaṅghatthā yāgu (ဘိက္ခုသံဃာအတွက် ဖြစ်သော ယာဂု)၊ bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ (ဘိက္ခုသံဃာအတွက် ဖြစ်သော သင်္ကန်း)။ 'Yassa attho yadattho, yadatthā, yadatthaṃ' (အကြင်သူ/အရာအတွက် အကျိုးရှိသော...)။ ဤသို့လျှင် tadattho, tadatthā, tadatthaṃ (ထိုသူ/အရာအတွက် ဖြစ်သော...)။ ထို့အတူ lokahito (လောကအား စီးပွားဖြစ်စေသောသူ)။ 'Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ pupphaṃ' (မြတ်စွာဘုရားအား လှူအပ်သော ပန်းသည် ဗုဒ္ဓဒေယျပန်းမည်၏)။ saṅghadeyyaṃ cīvaraṃ (သံဃာအား လှူအပ်သော သင်္ကန်း)။ ဤ "saṅghassa dātabbaṃ" (သံဃာအား ပေးလှူအပ်သော) ဟူသော နေရာ၌ကား (သမာသ်) မဖြစ်။

Pañcamītappuriso apagamana+bhaya+virati+mocanatthādīhi. Methunasmā apeto methunāpeto, evaṃ palāpagato, nagaraniggato, piṇḍapātapaṭikkanto, kāmato nikkhantaṃ kāmanikkhantaṃ, rukkhaggā patito rukkhaggapatito, sāsanaccuto, āpatti- vuṭṭhānaṃ[Pg.141], dharaṇītalaggato, sabbabhavehi nissaṭo sabbabhavanissaṭo. Bhayatādiyoge-rājato bhayaṃ rājabhayaṃ, corabhayaṃ, amanussabhayaṃ, aggibhayaṃ, pāpabhīto, pāpabhīruko. Akattabbato virati akattabbavirati, evaṃ kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati. Bandhanā mutto bandhanamutto, vanamutto, bandhanamokkho. Kammasamuṭṭhitaṃ, ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ, omakomakaṃ. Kvaci vuttiyeva, kammato jātaṃ kammajaṃ, evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Idha na hoti ‘pāsādā patito’.

ပဉ္စမီတပ္ပုရိသသမာသ်သည် ဖဲခွါခြင်း၊ ကြောက်ခြင်း၊ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ လွတ်ခြင်း အနက်ရှိသော သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်၏။ 'Methunasmā apeto methunāpeto' (မေထုန်မှ ဖဲခွါပြီးသောသူသည် မေထုနာပေတမည်၏)၊ ဤသို့လျှင် palāpagato (ဖွဲမှ ကင်းဝေးရာသို့ ရောက်သောသူ)၊ nagaraniggato (မြို့မှ ထွက်သွားသောသူ)၊ piṇḍapātapaṭikkanto (ဆွမ်းခံရာမှ ဖဲခွါလာသောသူ)၊ 'kāmato nikkhantaṃ kāmanikkhantaṃ' (ကာမမှ ထွက်မြောက်ခြင်းသည် ကာမနိက္ခန္တမည်၏)၊ 'rukkhaggā patito rukkhaggapatito' (သစ်ပင်ဖျားမှ ကျသောသူသည် ရုက္ခဂ္ဂပတိတမည်၏)၊ sāsanaccuto (သာသနာမှ ရွေ့လျောသောသူ)၊ āpattivuṭṭhānaṃ (အာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်း)၊ dharaṇītalaggato (မြေပြင်မှ လျှောကျသောသူ)၊ 'sabbabhavehi nissaṭo sabbabhavanissaṭo' (ဘဝအားလုံးတို့မှ လွတ်မြောက်သောသူသည် သဗ္ဗဘဝနိဿတမည်၏)။ ကြောက်ခြင်း အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌- 'rājato bhayaṃ rājabhayaṃ' (မင်းကြောင့် ကြောက်ခြင်းသည် ရာဇဘယမည်၏)၊ corabhayaṃ (ခိုးသူကြောင့် ဘေး)၊ amanussabhayaṃ (ဘီလူး၊ သရဲကြောင့် ဘေး)၊ aggibhayaṃ (မီးဘေး)၊ pāpabhīto (မကောင်းမှုမှ ကြောက်သောသူ)၊ pāpabhīruko (မကောင်းမှုမှ ကြောက်လန့်တတ်သောသူ)။ 'Akattabbato virati akattabbavirati' (မပြုအပ်သောအမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် အကတ္တဗ္ဗဝိရတိမည်၏)၊ ဤသို့လျှင် kāyaduccaritavirati (ကာယဒုစရိုက်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း)၊ vacīduccaritavirati (ဝစီဒုစရိုက်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း)။ 'Bandhanā mutto bandhanamutto' (အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်သောသူသည် ဗန္ဓနမုတ္တမည်၏)၊ vanamutto (တောမှ လွတ်သောတောကောင်)၊ bandhanamokkho (အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း)။ Kammasamuṭṭhitaṃ (ကံကြောင့် ဖြစ်သော)၊ ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ (မွန်မြတ်သည်ထက် မွန်မြတ်သော)၊ omakomakaṃ (ယုတ်ညံ့သည်ထက် ယုတ်ညံ့သော)။ အချို့သော နေရာ၌ ဝုတ္တိသာလျှင် ဖြစ်၏- 'kammato jātaṃ kammajaṃ' (ကံကြောင့်ဖြစ်သော တရားသည် ကမ္မဇမည်၏)၊ ဤသို့လျှင် cittajaṃ (စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော စိတ္တဇ)၊ utujaṃ (ဥတုကြောင့်ဖြစ်သော ဥတုဇ)၊ āhārajaṃ (အာဟာရကြောင့်ဖြစ်သော အာဟာရဇ)။ ဤ "pāsādā patito" (ပြာသာဒ်မှ ကျသောသူ) ဟူသော နေရာ၌ကား (သမာသ်) မဖြစ်။

Chaṭṭhītappuriso rañño putto rājaputto, evaṃ rājapuriso, ācariyapūjako, buddhasāvako, buddharūpaṃ, jinavacanaṃ, samuddaghoso, dhaññānaṃ rāsi dhaññarāsi, pupphagandho, phalaraso, kāyassa lahutā kāyalahutā. Maraṇassati, rukkhamūlaṃ, ayassa patto ayopatto, ettha ‘‘manādyāpādīna+mo maye ce’’ti o. Evaṃ suvaṇṇakaṭāhaṃ, pānīyathālakaṃ, sappikumbho, devānaṃ rājā devarājā. Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘puṃ pumassavā’’ti pumassa puṃ, niggahītalopo, lassa dvibhāvo ca. Hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, bhikkhunisaṅgho, jambusākhā, ettha īkārūkārānaṃ rasso. Bahulādhikārā nta+māna+niddhāriya+pūraṇa+bhāva+tittatthehi na hoti. Mamā+nukubbaṃ, mamā+nukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa suttatā. Kvaci hoteva ‘vattamānasāmīpyaṃ’. Brāhmaṇassa sukkā dantāti sāpekkhatāya na hoti. Phalānaṃ titto, phalāna+māsito, phalānaṃ suhito. ‘‘Brāhmaṇassa uccaṃ gehaṃ’’ti sāpekkhatāya na hoti. ‘‘Rañño pāṭaliputtakassa dhanaṃ’’ti dhanasambandhe [Pg.142] chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hoti. ‘‘Rañño go ca asso ca puriso cā’’ti bhinnatthatāya vākyameva. Rañño gavassapurisā rājagavassapurisāti vutti hoteva, ekatthībhāvā. Sambandhīsaddānaṃ pana niccasāpekkhattepi gamakattā samāso, gamakattampi hi samāsassa nibandhanaṃ, yathā devadattassa gurukulaṃ, bhagavato sāvakasaṅghotiādi.

ဆဋ္ဌီတပ္ပုရိသသမာသ်သည် 'rañño putto rājaputto' (မင်း၏သားသည် ရာဇပုတ္တမည်၏)၊ ဤသို့လျှင် rājapuriso (မင်း၏လုလင်)၊ ācariyapūjako (ဆရာအား ပူဇော်သောသူ)၊ buddhasāvako (မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သာဝက)၊ buddharūpaṃ (ဘုရားရှင်၏ ပုံတော်)၊ jinavacanaṃ (အောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်၏ စကားတော်)၊ samuddaghoso (သမုဒ္ဒရာ၏ အသံ)၊ 'dhaññānaṃ rāsi dhaññarāsi' (စပါးတို့၏ အပုံသည် ဓညရာသီမည်၏)၊ pupphagandho (ပန်း၏အနံ့)၊ phalaraso (သစ်သီး၏ အရသာ)၊ 'kāyassa lahutā kāyalahutā' (ကိုယ်၏ ပေါ့ပါးခြင်းသည် ကာယလဟုတာမည်၏)။ Maraṇassati (သေခြင်းကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်း)၊ rukkhamūlaṃ (သစ်ပင်၏ အရင်း)၊ 'ayassa patto ayopatto' (သံဖြင့်ပြီးသော သပိတ်သည် အယောပတ္တမည်၏)၊ ဤရာ၌ "manādyāpādīna mo maye ce" သုတ်ဖြင့် အကာရကို ဩကာရပြု၏။ ဤသို့လျှင် suvaṇṇakaṭāhaṃ (ရွှေဖြင့်ပြီးသော ဒယ်အိုး)၊ pānīyathālakaṃ (ရေသောက်ခွက်)၊ sappikumbho (ထောပတ်အိုး)၊ 'devānaṃ rājā devarājā' (နတ်တို့၏မင်းသည် ဒေဝရာဇာမည်၏)။ 'Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ' (ယောက်ျား၏ အင်္ဂါသည် ပုလ္လိင်မည်၏) ဟူရာ၌ "puṃ pumassavā" သုတ်ဖြင့် 'pumassa' ကို 'puṃ' ပြု၊ နိဂ္ဂဟိတ်ကို ချေပြီး 'la' ကို အထပ်ထပ် (ဒွေးဘော်) ပြု၏။ Hatthipadaṃ (ဆင်၏ ခြေရာ)၊ itthirūpaṃ (မိန်းမ၏ အဆင်း)၊ bhikkhunisaṅgho (ဘိက္ခုနီသံဃာ)၊ jambusākhā (ဇမ္ဗူ့သပြေပင်၏ ခက်မ)၊ ဤရာ၌ ဤကာရ ဦကာရတို့ကို ရဿပြု၏။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် အန္တ၊ မာန၊ နိဒ္ဓါရိယ၊ ပူရဏ၊ ဘာဝ၊ တိတ္တ အနက်တို့နှင့် (သမာသ်) မဖြစ်။ Mamānukubbaṃ (ငါ့ကို အတုပြုသောသူ)၊ mamānukurumāno (ငါ့ကို အတုပြုဆဲဖြစ်သောသူ)၊ gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā (နွားမတို့တွင် အမည်းမသည် နို့ရည်အများဆုံးရှိ၏)၊ sissānaṃ pañcamo (တပည့်တို့တွင် ငါးယောက်မြောက်သောသူ)၊ paṭassa suttatā (အဝတ်၏ ချည်မျှင်ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်)။ အချို့သော နေရာ၌ကား 'vattamānasāmīpyaṃ' (ပစ္စုပ္ပန်၏ အနီးအပါးဖြစ်ခြင်း) ဟု သမာသ် ဖြစ်သည်သာတည်း။ "Brāhmaṇassa sukkā dantā" (ပုဏ္ဏား၏ သွားတို့သည် ဖြူကုန်၏) ဟူသော နေရာ၌ကား သာပေက္ခ (အခြားစကားလုံးကို ငဲ့ကွက်ခြင်း) ရှိသောကြောင့် (သမာသ်) မဖြစ်။ Phalānaṃ titto (သစ်သီးတို့ဖြင့် ဝပြောသောသူ)၊ phalānaṃ māsito (သစ်သီးတို့ဖြင့် မှီဝဲအပ်သောသူ)၊ phalānaṃ suhito (သစ်သီးတို့ဖြင့် ရောင့်ရဲသောသူ)။ "Brāhmaṇassa uccaṃ gehaṃ" (ပုဏ္ဏား၏ မြင့်သော အိမ်) ဟူသော နေရာ၌လည်း သာပေက္ခရှိသောကြောင့် (သမာသ်) မဖြစ်။ "Rañño pāṭaliputtakassa dhanaṃ" (ပါဋလိပုတ်မြို့သား ဖြစ်သော မင်း၏ ဥစ္စာ) ဟူသော နေရာ၌ကား ဥစ္စာနှင့် ဆက်စပ်ရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြစ်သောကြောင့်၊ ပါဋလိပုတ်မြို့သားနှင့် ဆက်စပ်မှု မရှိသဖြင့် (သမာသ်) မဖြစ်။ "Rañño go ca asso ca puriso ca" (မင်း၏ နွားလည်းကောင်း၊ မြင်းလည်းကောင်း၊ လူလည်းကောင်း) ဟူသော နေရာ၌ကား မတူညီသော အနက်ရှိသောကြောင့် ဝါကျသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ "Rañño gavassapurisā rājagavassapurisā" ဟူ၍ကား ဝုတ္တိဖြစ်သည်သာတည်း၊ ဧကတ္ထီဘာဝ (အနက်တစ်ခုတည်း ဖြစ်သွားခြင်း) ကြောင့်တည်း။ ဆက်စပ်မှုရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် အမြဲတစေ ငဲ့ကွက်ရခြင်း ရှိသော်လည်း သိသာနားလည်နိုင်သောကြောင့် သမာသ်ဖြစ်၏၊ သိသာနားလည်နိုင်ခြင်းသည်လည်း သမာသ်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ပုံစံအားဖြင့်- 'devadattassa gurukulaṃ' (ဒေဝဒတ်၏ ဆရာ့အိမ်တိုက်)၊ 'bhagavato sāvakasaṅgho' (မြတ်စွာဘုရား၏ သာဝကသံဃာ) အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။

Sattamītappuriso rūpe saññā rūpasaññā, evaṃ rūpasañcetanā, saṃsāradukkhaṃ. Cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Dhamme rato dhammarato, dhammābhirati, dhammaruci, dhammagāravo, dhammesu nirutti dhammanirutti, dānādhimutti, bhavantarakataṃ. Dassane assādo dassanassādo. Araññe vāso araññavāso, vikālabhojanaṃ, kālavassaṃ, vanapupphaṃ, vanamahiso, gāmasūkaro, samuddamacchā, āvāṭakacchapo, āvāṭamaṇḍūko, kūpamaṇḍūko, titthanāvā. Itthīsu dhutto itthidhutto, akkhadhutto. Chāyāyaṃ sukkho chāyāsukkho, aṅgārapakkaṃ, cārakavano. Kvaci vuttiyeva, vane caratīti vanacarako, kucchimhi sayantīti kucchisayā, thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, maggaṭṭho. Paṅke jātaṃ paṅkajaṃ, saroruha+miccādi. Idha na hoti, bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.

သတ္တမီတပ္ပုရိသသမာသ်သည် 'rūpe saññā rūpasaññā' (ရုပ်၌ မှတ်ကြောင်းဖြစ်သော သညာသည် ရူပသညာမည်၏)၊ ဤသို့လျှင် rūpasañcetanā (ရုပ်၌ စေ့ဆော်ခြင်း)၊ saṃsāradukkhaṃ (သံသရာ၌ ဆင်းရဲခြင်း)။ 'Cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ' (မျက်စိ၌ မှီ၍ဖြစ်သော ဝိညာဉ်သည် စက္ခုဝိညာဉ်မည်၏)။ 'Dhamme rato dhammarato' (တရား၌ မွေ့လျော်သောသူသည် ဓမ္မရတမည်၏)၊ dhammābhirati (တရား၌ ပြင်းစွာမွေ့လျော်ခြင်း)၊ dhammaruci (တရား၌ နှစ်သက်ခြင်း)၊ dhammagāravo (တရား၌ ရိုသေခြင်း)၊ 'dhammesu nirutti dhammanirutti' (တရားတို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ပြခြင်းသည် ဓမ္မနိရုတ္တိမည်၏)၊ dānādhimutti (အလှူ၌ ညွတ်ခြင်း)၊ bhavantarakataṃ (အခြားသောဘဝ၌ ပြုအပ်သော)။ 'Dassane assādo dassanassādo' (မြင်ရခြင်း၌ သာယာမှုသည် ဒဿနဿာဒမည်၏)။ 'Araññe vāso araññavāso' (တော၌ နေခြင်းသည် အရညဝါသမည်၏)၊ vikālabhojanaṃ (နေလွဲညစာ စားခြင်း)၊ kālavassaṃ (အခါ၌ ရွာသောမိုး)၊ vanapupphaṃ (တောပန်း)၊ vanamahiso (တောကျွဲ)၊ gāmasūkaro (ရွာဝက်)၊ samuddamacchā (သမုဒ္ဒရာငါး)၊ āvāṭakacchapo (တွင်း၌ရှိသော လိပ်)၊ āvāṭamaṇḍūko (တွင်း၌ရှိသော ဖား)၊ kūpamaṇḍūko (ရေတွင်းထဲက ဖား)၊ titthanāvā (ဆိပ်ကမ်းရှိ လှေ)။ 'Itthīsu dhutto itthidhutto' (မိန်းမတို့၌ လျှပ်ပေါ်သောသူသည် ဣတ္ထိဓုတ္တမည်၏)၊ akkhadhutto (အန်ကစားခြင်း၌ လျှပ်ပေါ်သောသူ)။ 'Chāyāyaṃ sukkho chāyāsukkho' (အရိပ်၌ ခြောက်သွေ့သော)၊ aṅgārapakkaṃ (မီးခဲ၌ ကျက်သော)၊ cārakavano (ထောင်ထဲ၌ နှောင်ဖွဲ့ထားသော)။ အချို့သော နေရာ၌ ဝုတ္တိသာလျှင် ဖြစ်၏- 'vane caratīti vanacarako' (တော၌ ကျက်စားတတ်သောသူသည် ဝနစရကမည်၏)၊ 'kucchimhi sayantīti kucchisayā' (ဝမ်းတိုက်၌ အိပ်တတ်သော သတ္တဝါတို့သည် ကုစ္ဆိသယမည်ကုန်၏)၊ 'thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho' (ကုန်း၌ တည်သောသူသည် ထလဋ္ဌမည်၏)၊ jalaṭṭho (ရေ၌ တည်သောသူ)၊ pabbataṭṭho (တောင်၌ တည်သောသူ)၊ maggaṭṭho (လမ်းခရီး၌ တည်သောသူ)။ 'Paṅke jātaṃ paṅkajaṃ' (ညွန်၌ ဖြစ်သော ကြာသည် ပင်္ကဇမည်၏)၊ saroruha (အိုင်၌ ပေါက်သောကြာ) အစရှိသည်တို့တည်း။ ဤ "bhojane mattaññutā" (စားဖွယ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိသည်၏ အဖြစ်)၊ "indriyesu guttadvāratā" (ဣန္ဒြေတို့၌ စောင့်စည်းအပ်သော တံခါးရှိသည်၏ အဖြစ်)၊ "āsane nisinno" (နေရာ၌ ထိုင်သောသူ)၊ "āsane nisīditabbaṃ" (နေရာ၌ ထိုင်အပ်သော) ဟူသော နေရာတို့၌ကား (သမာသ်) မဖြစ်။

11. Visesana+mekatthena

၁၁. ဝိသေသနသဒ္ဒါသည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော (ဝိသေသျ) နှင့်တကွ (သမာသ်ဖြစ်၏)။

Visesanaṃ syādyantaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇenasahe+katthaṃ hoti.

သိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဝိသေသနသဒ္ဒါသည် သိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော၊ အာဓာရတူညီသော ဝိသေသျသဒ္ဒါနှင့်တကွ အနက်တစ်ခုတည်း ဖြစ်သည်ဖြစ်၍ သမာသ် ဖြစ်၏။

Samānatthe [Pg.143] pade yattha, bhedyabhedakavācake;

Visesanasamāso+yaṃ, visessatthapadhānato.

အကြင်အရာ၌ ခွဲခြားတတ်သော (ဝိသေသန) နှင့် ခွဲခြားအပ်သော (ဝိသေသျ) ကို ဟောတတ်သော တူညီသော အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုသမာသ်သည် ဝိသေသျ၏ အနက်သာ လွန်ကဲသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဤဝိသေသနသမာသ် မည်၏။

Visessagata+meva+tra, liṅga+metaṃ paraṃ tato;

Kammadhāraya+micce+sa, samāso+ññehi saññito.

ဤသမာသ်၌ ဝိသေသျ၌ တည်သော လိင်သည်သာလျှင် နောက်ပုဒ်ဖြစ်သော ထိုဝိသေသနပုဒ်၏ လိင်ဖြစ်၏။ ထိုသမာသ်ကို အခြားသော (ဆရာ) တို့သည် ကမ္မဓာရယသမာသ်ဟူသော အမည်ဖြင့် သမုတ်အပ်၏။

Sutte visessenāti avuttepi visesanassa sambandhīsaddattā sāmatthiyato labbhamānaākaḍḍhitasaddaṃ pati ‘‘visessenā’’ti vuttaṃ. Vuttañca –

သုတ်၌ "visessena" (ဝိသေသျနှင့်တကွ) ဟူ၍ မမြွက်ဆိုအပ်သော်လည်း၊ ဝိသေသနသဒ္ဒါသည် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်သော သဒ္ဒါဖြစ်သောကြောင့် စွမ်းအားအားဖြင့် ရအပ်သော ငြိဆွဲအပ်သော သဒ္ဒါကို ရည်မှတ်၍ "visessena" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဆိုအပ်လေပြီ -

Sāmaññavatthu yā vattha+ntarato tu visesiya;

Ekappakāre ṭhapanā, visesana+mitī+ritaṃ.

ယေဘုယျအားဖြင့် တည်သော အရာဝတ္ထုကို အခြားသော အရာဝတ္ထုမှ ခွဲခြား၍ တစ်ခုတည်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တည်စေခြင်းကို ဝိသေသနဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Ekappakāragaṃ vatthu, visessanti pavuccati;

Padāni yāni yāneva, sambandha+mupayanti+ha;

Gamyate kāmacārena, visesana+visessatāti.

တစ်ခုတည်းသော အခြင်းအရာသို့ ရောက်သော အရာဝတ္ထုကို ဝိသေသျဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤသမာသ်၌ အကြင်အကြင် ပုဒ်တို့သည် ဆက်စပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ (ထိုပုဒ်တို့၌) ဝိသေသနနှင့် ဝိသေသျ ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကို အလိုရှိသလို သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် သိအပ်၏။

Ettha ca uppaladabbaṃ rattuppalādito visesayatīti nīlasaddo visesanaṃ. Tena visesiyatīti uppalasaddo visessaṃ. Api ca bhamara+ṅgārādisāmañña nīlatthato visesiyatīti nīlaṃ visessaṃ. Na vatthādīnaṃ, uppalassevāti visesanato uppalaṃ visesanaṃti kāmacāreneti vuttaṃ. Api ca –

ဤ (နီလုပ္ပလ) ၌လည်း ညွန်ပေါက်သော ကြာဝတ္ထုကို နီသောကြာ အစရှိသည်တို့မှ ခွဲခြားတတ်သောကြောင့် 'nīla' သဒ္ဒါသည် ဝိသေသန ဖြစ်၏။ ထိုနီလသဒ္ဒါဖြင့် ခွဲခြားအပ်သောကြောင့် 'uppala' သဒ္ဒါသည် ဝိသေသျ ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ပိတုန်း၊ မီးသွေး စသော ယေဘုယျ အနက်မှ နက်သော အနက်အားဖြင့် ခွဲခြားအပ်သောကြောင့် 'nīla' သည် ဝိသေသျ ဖြစ်၏။ အဝတ် အစရှိသည်တို့၏ မဟုတ်၊ ကြာ၏သာလျှင်ဖြစ်သော အနက်အားဖြင့် ခွဲခြားတတ်သောကြောင့် 'uppala' သဒ္ဒါသည် ဝိသေသန ဖြစ်၏ဟူ၍ 'ကမ္မစာရေန' (အလိုရှိသလို သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့်) ဟု ဆိုအပ်လေပြီ။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း -

Parito ayantya+nena+tthā, pariyāyoti vuccati;

Govācāti pavutte tu, vācattho tu visesanaṃ.

ဤသဒ္ဒါဖြင့် အနက်တို့သို့ အထူးသဖြင့် ရောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသဒ္ဒါကို ပရိယာယ်သဒ္ဒါဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ သို့ရာတွင် 'govācā' ဟု ဆိုအပ်သောအခါ ဝါစာအနက်သည်သာလျှင် ဝိသေသန ဖြစ်၏။

Visesse dissamānā yā, liṅga+saṃkhyā+vibhattiyo;

Tulyādhikaraṇe bhiyyo, kattabbā tā visesaneti –

ဝိသေသျ၌ ထင်ရှားစွာ မြင်ရကုန်သော လိင်၊ သင်္ချာ၊ ဝိဘတ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ အာဓာရ တူညီသော သမာသ်၌ ထိုလိင်၊ သင်္ချာ၊ ဝိဘတ်တို့ကို ဝိသေသန၌လည်း အများအားဖြင့် ပြုအပ်ကုန်၏။

Vuttattā mahanto+ccādīsu samānaliṅgādayo daṭṭhabbā. Bhiyyoti kiṃ, devā pamāṇaṃ iccādi.

ဟောကြားအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ‘မဟန္တ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ တူညီသော လိင် အစရှိသည်တို့ကို ရှုအပ်ကုန်၏။ ‘ဘိယျော’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ‘ဒေဝါ ပမာဏံ’ အစရှိသည်တို့ကြောင့်တည်း။

So [Pg.144] ca chabbidho visesanapubbapado, visesanuttarapado, visesanobhayapado, upamānuttarapado, sambhāvanāpubbapado, avadhāraṇapubbapadoti.

ထို (ကမ္မဓာရည်းသမာသ်) သည်လည်း ဝိသေသနပုဗ္ဗပဒ၊ ဝိသေသနုတ္တရပဒ၊ ဝိသေသနောဘယပဒ၊ ဥပမာနုတ္တရပဒ၊ သမ္ဘာဝနာပုဗ္ဗပဒ၊ အဝဓာရဏပုဗ္ဗပဒ ဟု ခြောက်ပါးအပြား ရှိ၏။

Tattha visesanapubbapade tāva-mahanto ca so puriso cāti vākye iminā suttena samāso. ‘‘Ṭa nta+ntūnaṃ’’ti ntassa ṭādese dīgho hoti, mahāpuriso, mahāpurisā iccādi.

ထိုခြောက်ပါးတို့တွင် ဝိသေသနပုဗ္ဗပဒ၌ ဦးစွာ— ‘မဟန္တော စ သော ပုရိသော စ’ ဟူသော ဝါကျ၌ ဤသုတ်ဖြင့် သမာသ် ဖြစ်၏။ ‘ဋ န္တန္တူနံ’ သုတ်ဖြင့် ‘န္တ’ ကို ‘ဋ’ အပြုရှိသော် (အာ-ကာရသို့) အလွန်အရှည် ပြုအပ်၏။ ‘မဟာပုရိသော’၊ ‘မဟာပုရိသာ’ အစရှိသည်တို့တည်း။

Vākye tulyādhikaraṇabhāva pakāsanatthaṃ ca+ta-saddapayogo. Vuttiyantu samāseneva tappakāsanato na tappayogo. Eva+maññatrāpi vuttatthāna+mappayogo. Evaṃ mahāvīro, mahāmuni. Mahantañca taṃ balañcāti mahābalaṃ, mahabbhayaṃ. Santo ca so puriso cāti sappuriso. Tathā pubbapuriso, aparapuriso, paṭhamapuriso, majjhimapuriso, uttamapuriso, parapuriso, setahatthī, kaṇhasappo, nīluppalaṃ, rattuppalaṃ, lohitacandanaṃ. Kvaci na hoti, puṇṇo mantānīputto, citto gahapati. Pumā ca so kokilo cāti puṅkokilo, uttarapade pumassa puṃ hoti. Evaṃ punnāgo.

ဝါကျ၌ တူညီသော အနက်ရှိသည်အဖြစ် (တူလျာဓိကရဏဖြစ်ခြင်း) ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ‘စ’ သဒ္ဒါ၊ ‘တ’ သဒ္ဒါတို့ကို သုံးစွဲရ၏။ သမာသ်ဝုတ္တိ၌မူကား သမာသ်ဖြင့်သာလျှင် ထိုတူလျာဓိကရဏကို ပြနိုင်သောကြောင့် ထိုစသဒ္ဒါ တသဒ္ဒါတို့ကို သုံးစွဲခြင်းမရှိပေ။ ဤသို့ အခြားသောအရပ်တို့၌လည်း ဟောအပ်ပြီးသောအနက်ရှိသော ပုဒ်တို့ကို မသုံးစွဲအပ်ကုန်။ ဤသို့— ‘မဟာဝီရော’၊ ‘မဟာမုနိ’။ ‘မဟန္တဉ္စ တံ ဗလဉ္စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘မဟာဗလံ’၊ ‘မဟဗ္ဘယံ’ ဖြစ်၏။ ‘သန္တော စ သော ပုရိသော စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘သပ္ပုရိသော’ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ‘ပုဗ္ဗပုရိသော’၊ ‘အပရပုရိသော’၊ ‘ပဌမပုရိသော’၊ ‘မဇ္ဈိမပုရိသော’၊ ‘ဥတ္တမပုရိသော’၊ ‘ပရပုရိသော’၊ ‘သေတဟတ္ထီ’၊ ‘ကဏှသပ္ပေါ’၊ ‘နီလုပ္ပလံ’၊ ‘ရတ္တုပ္ပလံ’၊ ‘လောဟိတစန္ဒနံ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အချို့နေရာတို့၌ သမာသ်မဖြစ်၊ ‘ပုဏ္ဏော မန္တာနီပုတ္တော’၊ ‘စိတ္တော ဂဟပတိ’။ ‘Pumā ca so kokilo cāti puṅkokilo’ ‘ပုမာ စ သော ကောကိလော စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘ပုင်္ဂကောကိလော’ ဖြစ်၏။ နောက်ပုဒ်၌ ‘ပုမ’သဒ္ဒါ၏ ‘ပုံ’ အပြု ဖြစ်၏။ ဤသို့ ‘ပုန္နာဂေါ’ ဖြစ်၏။

Khattiyā ca sā kaññā cāti khattiyakaññā.

‘ခတ္တိယာ စ သာ ကညာ စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘ခတ္တိယကညာ’ ဖြစ်၏။

67. Itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pumeve+kattheti

၆၇. ‘ဣတ္ထိယံ ဘာသိတပုမိတ္ထီ ပုမေဝေကတ္ထေ’ ဟူသော သုတ်အရ—

Bhāsitapumā itthī pumeva hotīti pumbhāvā itthipaccayānaṃ nivatti hoti. Evaṃ rattalatā, dutiyabhikkhā. Brāhmaṇī ca sā dārikā cāti brāhmaṇadārikā, nāgamāṇavikā. Itthiyanti kiṃ, kumāriratanaṃ, samaṇipadumaṃ. Bhāsitapumāti kiṃ, gaṅgānadī, taṇhānadī[Pg.145], pathavīdhātu. Puratthimo ca so kāyo cāti puratthimakāyo. Ettha ca kāyekadese kāyasaddo. Evaṃ pacchimakāyo, uparimakāyo, heṭṭhimakāyo, sabbakāyo, navāvāso, kataranikāyo, hetupaccayo. Jīvitappadhānaṃ navakaṃ jīvitanavaka+miccādi.

ပြောဆိုအပ်ပြီးသော ယောက်ျားရှိသော မိန်းမပုဒ်သည် ယောက်ျားကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု ယောက်ျား၏အဖြစ်ကြောင့် မိန်းမလိင်ပစ္စည်းတို့၏ ကွယ်ပျောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ ‘ရတ္တလတာ’၊ ‘ဒုတိယဘိက္ခာ’ ဖြစ်၏။ ‘ဗြာဟ္မဏီ စ သာ ဒါရိကာ စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘ဗြာဟ္မဏဒါရိကာ’၊ ‘နာဂမာဏဝိကာ’ ဖြစ်၏။ ‘ဣတ္ထိယံ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ‘ကုမာရိရတနံ’၊ ‘သမဏိပဒုမံ’ တို့ကြောင့်တည်း။ ‘ဘာသိတပုမာ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ‘ဂင်္ဂါနဒီ’၊ ‘တဏှာနဒီ’၊ ‘ပထဝီဓာတု’ တို့ကြောင့်တည်း။ ‘ပုရတ္ထိမော စ သော ကာယော စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘ပုရတ္ထိမကာယော’ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ကိုယ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ ‘ကာယ’ သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ‘ပစ္ဆိမကာယော’၊ ‘ဥပရိမကာယော’၊ ‘ဟေဋ္ဌိမကာယော’၊ ‘သဗ္ဗကာယော’၊ ‘နဝါဝါသော’၊ ‘ကတရနိကာယော’၊ ‘ဟေတုပစ္စယော’ ဖြစ်၏။ ဇီဝိတလျှင် အဓိကရှိသော ကိုးပါးအပေါင်းသည် ‘ဇီဝိတနဝကံ’ အစရှိသည်တို့တည်း။

Visesanuttarapade therā+cariya+paṇḍitā visesanaṃ parañca bhavati. Yathā sāriputto ca so thero cāti sāriputtatthero, evaṃ mahāmoggallānatthero, mahākassapatthero, buddhaghosācariyo, dhammapālācariyo, ācariyaguttilo vā. Mahosadho ca so paṇḍito cāti mahosadhapaṇḍito, evaṃ vidhurapaṇḍito.

ဝိသေသနုတ္တရပဒ၌ ထေရ၊ အာစရိယ၊ ပဏ္ဍိတ အစရှိသော ဝိသေသနတို့သည် နောက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့်— ‘သာရိပုတ္တော စ သော ထေရော စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘သာရိပုတ္တတ္ထေရော’ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော’၊ ‘မဟာကဿပတ္ထေရော’၊ ‘ဗုဒ္ဓဃောသာစရိယော’၊ ‘ဓမ္မပါလာစရိယော’ သို့မဟုတ် ‘အာစရိယဂုတ္တိလော’ ဖြစ်၏။ ‘မဟောသဓော စ သော ပဏ္ဍိတော စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘မဟောသဓပဏ္ဍိတော’ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘ဝိဓုရပဏ္ဍိတော’ ဖြစ်၏။

Visesanobhayapade yathā-sītañca taṃ uṇhañcāti sītuṇhaṃ, siniddho ca so uṇho cāti siniddhuṇho māso. Khañjo ca so khujjo cāti khañjakhujjo, evaṃ andhabadhiro, katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, uccāvacaṃ, chinnabhinnaṃ, gatapaccāgataṃ. Kvaci pubbakālassāpi paranipāto, vāsito ca so litto cāti littavāsito, evaṃ naggamūsito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñjito.

ဝိသေသနောဘယပဒ၌ ပုံစံအားဖြင့်— ‘သီတဉ္စ တံ ဥဏှဉ္စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘သီတုဏှံ’ ဖြစ်၏။ ‘သိနိဒ္ဓေါ စ သော ဥဏှော စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘သိနိဒ္ဓုဏှော (မာသော)’ ဖြစ်၏။ ‘ခဉ္ဇော စ သော ခုဇ္ဇော စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘ခဉ္ဇခုဇ္ဇော’ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘အန္ဓဗဓိရော’၊ ‘ကတာကတံ’၊ ‘ဆိဒ္ဒါဝဆိဒ္ဒံ’၊ ‘ဥစ္စာဝစံ’၊ ‘ဆိန္နဘိန္နံ’၊ ‘ဂတပစ္စာဂတံ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အချို့နေရာတို့၌ ရှေး၌ဖြစ်သော ကာလရှိသော ပုဒ်ကိုလည်း နောက်၌ ထားအပ်၏။ ‘ဝါသိတော စ သော လိတ္တော စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘လိတ္တဝါသိတော’ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘နဂ္ဂမူသိတော’၊ ‘သိတ္တသမ္မဋ္ဌော’၊ ‘ဘဋ္ဌလုဉ္ဇိတော’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Upamanuttarapade upamānabhūtaṃ visesanaṃ paraṃ bhavati, yathā sīhoti vutte upacaritā+nupacaritasīhānaṃ sāmaññappatītiyaṃ munisaddo viseseti. Ettha ca –

ဥပမာနုတ္တရပဒ၌ ဥပမာအဖြစ်သို့ ရောက်သော ဝိသေသနသည် နောက်၌ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်— ‘သီဟော’ ဟု ဆိုအပ်သော် တင်စားအပ်သော ခြင်္သေ့၊ မတင်စားအပ်သော (အစစ်ဖြစ်သော) ခြင်္သေ့တို့၏ ယေဘုယျအားဖြင့် ထင်ရှားခြင်းရှိသော် ‘မုနိ’ သဒ္ဒါသည် ဝိသေသနပြု၏။ ဤ၌လည်း—

Upamāno+pameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo+pamā.

နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ဝတ္ထု (ဥပမာန) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ရာ ဝတ္ထု (ဥပမေယျ) တို့၏ တူညီသော သဘောရှိသည်အဖြစ်သည် ဥပမာ မည်၏။

Sā ca vatthu+vaṇṇa+ākārānaṃ sāmyena hoti. Sīhova sīho, muni ca so sīho cāti munisīho, munivasabho, munipuṅgavo[Pg.146], buddhanāgo, buddhādicco. Raṃsī viya raṃsī, saddhammo ca so raṃsī cāti saddhammaraṃsī, evaṃ vinayasāgaro. Puṇḍarikamiva puṇḍariko, samaṇo ca so puṇḍariko cāti samaṇapuṇḍariko, samaṇapadumo. Cando viya cando, mukhañca taṃ cando cāti mukhacando, mukhapadumaṃ iccādi.

ထိုဥပမာသည်လည်း ဝတ္ထု၊ အဆင်း၊ အခြင်းအရာတို့၏ တူမျှခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘သီဟောဝ သီဟော’၊ ‘မုနိ စ သော သီဟော စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘မုနိသီဟော’ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ‘မုနိဝသဘော’၊ ‘မုနိပုင်္ဂဝေါ’၊ ‘ဗုဒ္ဓနာဂေါ’၊ ‘ဗုဒ္ဓါဒိစ္စော’ ဖြစ်၏။ ‘ရံသီ ဝိယ ရံသီ’၊ ‘သဒ္ဓမ္မော စ သော ရံသီ စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘သဒ္ဓမ္မရံသီ’ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘ဝိနယသာဂရော’ ဖြစ်၏။ ‘ပုဏ္ဍရိကမိဝ ပုဏ္ဍရိကော’၊ ‘သမဏော စ သော ပုဏ္ဍရိကော စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘သမဏပုဏ္ဍရိကော’၊ ‘သမဏပဒုမော’ ဖြစ်၏။ ‘စန္ဒော ဝိယ စန္ဒော’၊ ‘မုခဉ္စ တံ စန္ဒော စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘မုခစန္ဒော’၊ ‘မုခပဒုမံ’ အစရှိသည်တို့တည်း။

Sambhāvanāpubbapade yathā-dhammoti buddhi dhammabuddhi, evaṃ dhammasaññā, dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā, aniccasaññā, dhātusaññā, attasaññā, attadiṭṭhi iccādi.

သမ္ဘာဝနာပုဗ္ဗပဒ၌ ပုံစံအားဖြင့်— ‘ဓမ္မောတိ ဗုဒ္ဓိ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘ဓမ္မဗုဒ္ဓိ’ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘ဓမ္မသညာ’၊ ‘ဓမ္မသင်္ခါတော’၊ ‘ဓမ္မသမ္မတော’၊ ‘ပါဏသညိတာ’၊ ‘အသုဘသညာ’၊ ‘အနိစ္စသညာ’၊ ‘ဓာတုသညာ’၊ ‘အတ္တသညာ’၊ ‘အတ္တဒိဋ္ဌိ’ အစရှိသည်တို့တည်း။

Avadhāraṇapubbapade yathā-guṇo eva dhanaṃ guṇadhanaṃ, evaṃ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, paññāratanaṃ, cakkhu eva indriyaṃ cakkhundriyaṃ, evaṃ cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇa+miccādi.

အဝဓာရဏပုဗ္ဗပဒ၌ ပုံစံအားဖြင့်— ‘ဂုဏော ဧဝ ဓနံ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘ဂုဏဓနံ’ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘သဒ္ဓါဓနံ’၊ ‘သီလဓနံ’၊ ‘ပညာရတနံ’၊ ‘စက္ခု ဧဝ ဣန္ဒြိယံ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘စက္ခုန္ဒြိယံ’ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘စက္ခာယတနံ’၊ ‘စက္ခုဓာတု’၊ ‘စက္ခုဒွါရံ’၊ ‘ရူပါရမ္မဏံ’ အစရှိသည်တို့တည်း။

Visesana+visessehi, kriyāya ca sahe+rito;

Tesaṃ bhāvaṃ vivecetā, nipāto byavacchindati.

ဝိသေသန၊ ဝိသေသျတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ကြိယာနှင့်လည်းကောင်း အတူတကွ ဟောအပ်သော (ဧဝသဒ္ဒါဟူသော) နိပါတ်သည် ထိုဝိသေသန စသည်တို့၏ သဘောကို ခွဲခြား၍ (အခြားသောအရာတို့ကို) ပယ်ဖျက်တတ်၏။

Ayoga+maññayogañca, accantāyoga+mevi+ti;

Vivakkhāto payuttopi, evattho ñāyate yato.

အသံယောဂ (အယောဂ)၊ အညယောဂ၊ အစ္စန္တာယောဂ တို့ကိုလည်းကောင်း ပယ်ဖျက်တတ်၏။ အနက်ကို ဟောလိုသည်ဖြစ်၍ သုံးစွဲအပ်သော်လည်း ‘ဧဝ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိအပ်၏။

Byavacchedaphalaṃ vākyaṃ, tato citto dhanuddharo;

Pāttho dhanuddharo nīlu+ppala+matthīti taṃ yathā.

ထို့ကြောင့် (အခြားသောအရာကို) ပယ်ဖျက်ခြင်း အကျိုးရှိသော ဝါကျသည် ‘စိတ္တော ဓနုဒ္ဓရော’၊ ‘ပါတ္ထော ဓနုဒ္ဓရော’၊ ‘နီလုပ္ပလမတ္ထိ’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် ပုံစံအားဖြင့်—

Ettha nipātoti eva-itinipāto, appayuttopi evasaddo evaṃ yojetabbo – ‘‘citto dhanuddharo evā’’ti visesanena yutto ayogavivacchedako, dhanunā yoge patiṭṭhāpanato ‘‘pāttho eva dhanuddharo’’ti visessena yutto aññayogavivacchedako, dhanuddharattassa pātthasaṃkhātaajjune eva patiṭṭhāpanato. ‘‘Nīluppala+matthevā’’ti [Pg.147] kriyāya yutto accantāyogavivacchedako, nīluppalassa sabbhāveyeva patiṭṭhāpanato.

ဤ၌ ‘နိပါတော’ ဟူသည်ကား ‘ဧဝ’ ဟူသော နိပါတ်တည်း။ မသုံးစွဲအပ်သော်လည်း ‘ဧဝ’ သဒ္ဒါကို ဤသို့ ယှဉ်အပ်၏— ‘စိတ္တော ဓနုဒ္ဓရော ဧဝ’ ဟု ဝိသေသနနှင့် ယှဉ်အပ်သည်ရှိသော် လေးမြားအတတ်နှင့် မစပ်ယှဉ်ခြင်းကို ပယ်ဖျက်တတ်၏၊ လေးကိုကိုင်ဆောင်ခြင်း၌ တည်စေသောကြောင့်တည်း။ ‘ပါတ္ထော ဧဝ ဓနုဒ္ဓရော’ ဟု ဝိသေသျနှင့် ယှဉ်အပ်သည်ရှိသော် အခြားသူတို့နှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းကို ပယ်ဖျက်တတ်၏၊ လေးသမားအဖြစ်ကို ‘ပါတ္ထ’ ဟု ဆိုအပ်သော အဇ္ဇုနမင်းသား၌သာလျှင် တည်စေသောကြောင့်တည်း။ ‘နီလုပ္ပလမတ္ထေဝ’ ဟု ကြိယာနှင့် ယှဉ်အပ်သည်ရှိသော် အလွန်အမင်း မစပ်ယှဉ်ခြင်း (လုံးဝမရှိခြင်း) ကို ပယ်ဖျက်တတ်၏၊ ကြာညို၏ ရှိခြင်းသဘော၌သာလျှင် တည်စေသောကြောင့်တည်း။

21. Saṃkhyādi

၂၁. သင်္ချာစသည်

Ekatthe samāhāre saṃkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati. Tayo lokā samāhaṭā=cittena sampiṇḍitā, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti vā vākye visesanasamāse kate iminā napuṃsakattaṃ bhavati. Samāhārasse+kattā ekavacanameva, tilokaṃ, bho tiloka, tilokaṃ, tilokena iccādi. Evaṃ tayo daṇḍā tidaṇḍaṃ, tīṇi malāni samāhaṭāni, tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāroti vā timalaṃ, tilakkhaṇaṃ, catusaccaṃ, pañcasikkhāpadaṃ, chaṭṭhāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhasīlaṃ, navalokuttaraṃ, dasasīlaṃ, satayojanaṃ. Dve rattiyo samāhaṭā dvirattaṃ.

တစ်နက်တည်းသော စုပေါင်းခြင်း (သမာဟာရ) အနက်၌ သင်္ချာရှေ့ရှိသော သမာသ်သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ ‘တယော လောကာ သမာဟဋာ’ စိတ်ဖြင့် ပေါင်းအပ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ‘တိဏ္ဏံ လောကာနံ သမာဟာရော’ ဟု ဝါကျ၌ ဝိသေသနသမာသ်ကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဤသုတ်ဖြင့် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ အပေါင်း (သမာဟာရ) ၏ တစ်ခုတည်းသော အပြားရှိသည်အဖြစ်ကြောင့် ဧကဝုစ်ဝိဘတ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ‘တိလောကံ’၊ ‘ဘော တိလောက’၊ ‘တိလောကံ’၊ ‘တိလောကေန’ အစရှိသည်တို့တည်း။ ဤသို့လျှင် ‘တယော ဒဏ္ဍာ တိဒဏ္ဍံ’။ ‘တီဏိ မလာနိ သမာဟဋာနိ’ သို့မဟုတ် ‘တိဏ္ဏံ မလာနံ သမာဟာရော’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုသော် ‘တိမလံ’၊ ‘တိလက္ခဏံ’၊ ‘စတုသစ္စံ’၊ ‘ပဉ္စသိက္ခာပဒံ’၊ ‘ဆဋ္ဌာယတနံ’၊ ‘သတ္တာဟံ’၊ ‘အဋ္ဌသီလံ’၊ ‘နဝလောကုတ္တရံ’၊ ‘ဒသသီလံ’၊ ‘သတယောဇနံ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဒွေ ရတ္တိယော သမာဟဋာ ဒွိရတ္တံ’ ဖြစ်၏။

12. Naña

၁၂. နဉ္ပုဒ်

Naūccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahe+katthaṃ hoti. Ññakāro ‘‘ṭa nañassā’’ti visesanattho ‘pāmanaputtādīsu nassa ṭo mā hotū’ti. Na brāhmaṇo abrāhmaṇo, ‘‘ṭa nañassā’’ti nassa ṭādeso. Ñña-kāro ettheva visesanattho.

ဤ ‘န’ ဟူသော ပုဒ်သည် သိဗတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ တစ်နက်တည်း ဖြစ်၏။ ‘ဉ္ည’ အက္ခရာသည် ‘ဋ နညဿ’ သုတ်၌ ဝိသေသနအနက် ရှိ၏။ ‘ပါမနပုတ္တ’ အစရှိသည်တို့၌ ‘န’ ၏ ‘ဋ’ အပြုသည် မဖြစ်စေသတည်း။ ‘န ဗြာဟ္မဏော အဗြာဟ္မဏော’ ဖြစ်၏။ ‘ဋ နညဿ’ သုတ်ဖြင့် ‘န’ ၏ ‘ဋ’ အပြု ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ‘ဉ္ည’ အက္ခရာသည် ထိုဝိသေသနအနက် ရှိ၏။

Na-nisedho sato yutto, desādiniyamaṃ vinā;

Asato vā+phalo tasmā, katha+mabrāhmaṇotice.

ထို ‘န’သဒ္ဒါဖြင့် တားမြစ်ခြင်း (ငြင်းပယ်ခြင်း) သည် တည်ရှိဆဲအရာကို (နေရာဒေသ စသည်ဖြင့်) ကန့်သတ်ခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသောနည်းဖြင့် တားမြစ်ခြင်းသည် မလျော်ကန်။ မရှိသော အရာကို တားမြစ်ခြင်းသည်လည်း အကျိုးမရှိ။ ထို့ကြောင့် “abrāhmaṇo (ဗြာဟ္မဏမဟုတ်သူ)” ဟု ဆိုရာ၌ မည်သို့ ဖြစ်သနည်းဟူမူ-

Nisedhatthānuvādena, paṭisedhavidhi kvaci;

Parassa micchāñāṇattā+khyāpanāyo+papajjate.

အချို့သော နေရာ၌ တားမြစ်အပ်ပြီးသော အနက်ကို ထပ်ဆင့်၍ တားမြစ်ခြင်းနည်းစနစ်သည် သူတစ်ပါး၏ မှားယွင်းသော အသိဉာဏ်ကို သိစေခြင်း (ပယ်ဖျက်ခြင်း) အကျိုးငှာ လျော်ကန်သင့်မြတ်ပေ၏။

Duvidho [Pg.148] ca+ssa nassa attho pasajjapaṭisedha+pariyudāsavasena. Tattha yo ‘‘asūrikapassārājadārā’’tiādīsu viya uttarapadatthassa sabbadā abhāvaṃ dīpeti, so pasajjapaṭisedhavācī nāma. Yo pana ‘‘abrāhmaṇa+mānayā’’tiādīsu viya uttarapadatthaṃ pariyudāsitvā paṭikkhipitvā taṃsadise vatthumhi kāriyaṃ paṭipādayati, so pariyudāsavācī nāma. Vuttañca –

ထို ‘န’သဒ္ဒါ၏ အနက်သည် ပသဇ္ဇပဋိသေဓ (လုံးဝငြင်းပယ်ခြင်း) နှင့် ပရိယုဒါသ (ဖယ်ထုတ်၍ ငြင်းပယ်ခြင်း) ဟူသော စွမ်းအားဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် “asūrikapassā rājadārā (နေမင်းကို လုံးဝမမြင်ဖူးသော မင်းသမီးများ)” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ နောက်ပုဒ်၏ အနက် မရှိခြင်းကို အမြဲပြတတ်သော သဒ္ဒါသည် ‘ပသဇ္ဇပဋိသေဓဝါစီ’ မည်၏။ “abrāhmaṇamānaya (ဗြာဟ္မဏမဟုတ်သူကို ဆောင်ခဲ့လော့)” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ နောက်ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖယ်ထုတ်ပယ်မြစ်၍ ထိုနောက်ပုဒ်နှင့် တူသော အရာဝတ္ထု၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြီးစေတတ်သော သဒ္ဒါသည် ‘ပရိယုဒါသဝါစီ’ မည်၏။ ထို့ပြင် ဟောကြားအပ်သည်မှာ -

Pasajjapaṭisedhassa, lakkhaṇaṃ vatthunatthitā;

Vatthuto+ññatra yā vutti, pariyudāsalakkhaṇaṃ.

အရာဝတ္ထု၏ လုံးဝမရှိခြင်းသည် ပသဇ္ဇပဋိသေဓ၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ ထိုအရာမှတစ်ပါး အခြားသော (တူရာ) အရာ၌ ဖြစ်ခြင်း (ဟောခြင်း) သည် ပရိယုဒါသ၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။

Yatra abrāhmaṇādīsu, vatthuṃ pariyudassati;

Takriyāyuttarājādiṃ, vade so pariyudāsako.

“abrāhmaṇa (ဗြာဟ္မဏမဟုတ်သူ)” စသည်တို့၌ (ဗြာဟ္မဏဟူသော) အရာကို ဖယ်ထုတ်ပြီးလျှင် ဗြာဟ္မဏ၏ ကိစ္စနှင့်တူသော ကိစ္စရှိသော မင်းစသည်ကို ဟောရာ၌ ထို ‘န’သဒ္ဒါကို ‘ပရိယုဒါသက’ ဟု ဆိုအပ်၏။

Pasajjapaṭisedho tu, vatthantara+manādiya;

Kiñcivatthunisedhassa, pasaṅgo na bhaveyya so.

ပသဇ္ဇပဋိသေဓသည်ကား အခြားသောအရာကို မယူဘဲ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုကိုသာ တားမြစ်ခြင်းဖြစ်၍ ထိုအရာ၌ အခြားအရာနှင့် ဆက်စပ်ပတ်သက်မှု မရှိပေ။

Tadañño ca taṃviruddho,Tadabhāvo ca naññattho.

(၁) ထိုမှတစ်ပါး အခြားသော အနက် (တဒည)၊ (၂) ထိုနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အနက် (တံဝိရုဒ္ဓ)၊ (၃) ထိုအရာမရှိခြင်း အနက် (တဒဘာဝ) တို့သည် ‘န’သဒ္ဒါ၏ အနက်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Tadaññatthe – abrāhmaṇo, brāhmaṇato añño taṃsadisoti vuttaṃ hoti. Evaṃ amanusso, assamaṇo, na byākatā abyākatā dhammā. Tabbiruddhatthe-na kusalā akusalā, kusalapaṭipakkhāti attho. Evaṃ alobho, amitto, ayaṃ pariyudāsanayo. Tadabhāve-na katvā akatvā, akātuna puññaṃ, akaronto, abhāvo bhavati. Ayaṃ pasajjapaṭisedhanayo.

‘တဒည’ (ထိုမှတစ်ပါး အခြား) အနက်၌ - “abrāhmaṇo” ဟူသည် ဗြာဟ္မဏမှတစ်ပါး အခြားသော ထိုဗြာဟ္မဏနှင့် တူသူကို ဆိုလို၏။ ထို့အတူ “amanusso (လူမဟုတ်သူ - ဘီလူး စသည်)”၊ “assamaṇo (ရဟန်းမဟုတ်သူ)”၊ “na byākatā = abyākatā dhammā (အဗျာကတတရားများ)” တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ‘တဗ္ဗိရုဒ္ဓ’ (ထိုနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်) အနက်၌ - “na kusalā = akusalā (အကုသိုလ်တရား)” ဟူသည် ကုသိုလ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဟု အနက်ရ၏။ ထို့အတူ “alobho (အလောဘ)”၊ “amitto (ရန်သူ)” တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ ပရိယုဒါသနည်း ဖြစ်၏။ ‘တဒဘာဝ’ (ထိုမရှိခြင်း) အနက်၌ - “na katvā = akatvā (မပြုဘဲ)”၊ “akātuna puññaṃ (ကောင်းမှုကို မပြုဘဲ)”၊ “akaronto (မပြုလုပ်သူ)” ဟူသည် မရှိခြင်း (ပြုလုပ်မှုမရှိခြင်း) သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ပသဇ္ဇပဋိသေဓနည်း ဖြစ်၏။

Ettha [Pg.149] ca ubhosu pariyudāse brāhmaṇā añño brāhmaṇadhamme appatiṭṭhito khattiyādi brāhmaṇasadisova abrāhmaṇoti vutte patīyate. Itarasmiṃ pana pakkhe kenaci saṃsayanimittena khattiyādo brāhmaṇoti vuttassa micchāñāṇanivutti karīyati ‘‘brāhmaṇo+yaṃ na bhavati abrāhmaṇo’’ti, brāhmaṇattajjhāsito na bhavatītyattho. Tattha sadisattaṃ vinā micchāñāṇāsambhavā payogasāmatthiyā ca sadisapaṭipatti, taggatā ca liṅga+saṅkhyā bhavanti. Atoyeva uccate ‘‘naññivayutta+maññasadisādhikaraṇe, kathā hi atthasampaccayo’’ti.

ဤနေရာ၌ (တဒညနှင့် တဗ္ဗိရုဒ္ဓဟူသော) ပရိယုဒါသ နှစ်မျိုးစလုံးတွင် “abrāhmaṇo” ဟု ဆိုအပ်သော် ဗြာဟ္မဏမှတစ်ပါး အခြားသော ဗြာဟ္မဏတရား၌ မတည်သော်လည်း မင်း စသည်တို့ကဲ့သို့ ဗြာဟ္မဏနှင့် တူရုံမျှရှိသူကိုသာ သိအပ်၏။ အခြားတစ်ဖက် (ပသဇ္ဇပဋိသေဓ) ၌မူကား တစ်စုံတစ်ခုသော သံသယအကြောင်းကြောင့် မင်းစသည်ကို “ဗြာဟ္မဏ” ဟု ပြောဆိုမိရာ၌ “ဤသူသည် ဗြာဟ္မဏ မဟုတ်၊ ဗြာဟ္မဏမဟုတ်သူသာ ဖြစ်၏” ဟူ၍ ထိုမှားယွင်းသော အသိဉာဏ်ကို ပယ်ဖျက်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဗြာဟ္မဏ၏ အလေ့အထမရှိသူ ဖြစ်သည်ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ထို၌ တူညီမှုမရှိလျှင် မှားယွင်းသော အသိဉာဏ် မဖြစ်နိုင်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုံးနှုန်းမှု စွမ်းအားကြောင့်လည်းကောင်း တူညီသောအရာကို သိရ၏။ ထို (တူညီသောအရာ) သို့ လိုက်၍ လိင်နှင့် ဝစနတို့သည်လည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် - “ ‘န’သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်အပ်သော ပုဒ်သည် ထိုမှတစ်ပါး အခြားသော တူညီသောအရာကို ဟော၏၊ အနက်ကို သိရခြင်းသည် စကားပြောဆိုခြင်း၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့်တည်း” ဟု ဆိုအပ်၏။

75. Ana sareti

၇၅. “Ana sare” ဟူသော သုတ်အရ -

Nañasaddassa sare ana, na asso anasso, na ariyo anariyo. Evaṃ anissaro, aniṭṭho, anāsavo. Na ādāya anādāya, anoloketvā icchādi. Bahulādhikārā ayuttatthehi kehici hoti. Puna na gīyantīti apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlāmūlaṃ gantvā, acandamullokikāni mukhāni, asaddhabhojī, alavaṇabhojī.

သရဖြစ်လျှင် ‘န’သဒ္ဒါကို ‘အန’ အက္ခရာ ပြုရ၏။ na asso = anasso (မြင်းမဟုတ်သူ)၊ na ariyo = anariyo (အရိယာမဟုတ်သူ)။ ထို့အတူ anissaro (အရှင်မဟုတ်သူ)၊ aniṭṭho (မနှစ်သက်အပ်သော အရာ)၊ anāsavo (အာသဝေါကင်းသူ)။ na ādāya = anādāya (မယူဘဲ)၊ anoloketvā (မကြည့်ဘဲ) စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ‘ဗဟုလံ’ အာဏာကြောင့် အချို့သော မသင့်လျော်သော အနက်တို့နှင့်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ တစ်ဖန် ပြန်၍မသီဆိုအပ်သော ဂါထာများဟူသော အနက်၌ ‘apunageyyā gāthā’၊ ခွင့်မပြုစေဘဲဟူသော အနက်၌ ‘anokāsaṃ kāretvā’၊ အမြစ်ရင်းသို့ မရောက်ဘဲဟူသော အနက်၌ ‘amūlāmūlaṃ gantvā’၊ လမင်းကို မကြည့်သော မျက်နှာများဟူသော အနက်၌ ‘acandamullokikāni mukhāni’၊ မယုံကြည်ဘဲ စားသူဟူသော အနက်၌ ‘asaddhabhojī’၊ ဆားမပါဘဲ စားသူဟူသော အနက်၌ ‘alavaṇabhojī’ တို့ ဖြစ်သည်။

13. Kupādayo nicca+masyādividhimhi

၁၃. “Kupādayo nicca+masyādividhimhi” ဟူသော သုတ်အရ -

Kusaddo pādayo ca syādyantena sahe+katthā honti niccaṃ syādividhivisayato+ññattha. Ettha abyabhicāripādisahacaraṇatthena kuiti nipātova, na pathavīvācako kusaddo. Syādividhivisayo nāma ‘‘lakkhaṇitthambhūtā’’ dinā patiādīnaṃ visaye katadutiyā, tañca anvaddhamāsanti asaṃkhyasamāsa+miva mā hotūti ‘‘asyādividhimhī’’ti nisedho. Kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, niccasamāsattā asapadena viggaho.

‘ကု’သဒ္ဒါနှင့် ‘ပ’စသော သဒ္ဒါတို့သည် သီ-ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည် ဖြစ်၍ သီဝိဘတ်စနစ်၏ နယ်ပယ်မှတစ်ပါး အခြားသော နေရာ၌ အမြဲ (သမာသ်) ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ မချွတ်ယွင်းသော ‘ပ’စသော သဒ္ဒါတို့နှင့် အတူတကွ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ကု’ ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ မြေကြီးကို ဟောသော ‘ကု’သဒ္ဒါ မဟုတ်ပေ။ သီဝိဘတ်စနစ်၏ နယ်ပယ်ဟူသည် “lakkhaṇitthambhūta” စသော သုတ်ဖြင့် ‘ပတိ’စသည်တို့၏ အရာ၌ ပြုအပ်သော ဒုတိယောဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထိုဒုတိယောဝိဘတ်သည် ‘anvaddhamāsaṃ’ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ အသင်္ချသမာသ် မဖြစ်စေခြင်းငှာ “asyādividhimhi” ဟု တားမြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကဲ့ရဲ့အပ်သော ဗြာဟ္မဏဟူသော အနက်၌ ‘kubrāhmaṇo’ ဟု ဖြစ်၏၊ နိစ္စသမာသ် ဖြစ်သောကြောင့် မိမိပုဒ်မဟုတ်သော အခြားပုဒ်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ဆိုရ၏။

107. Sare kada kussu+ttaratthe

၁၀၇. “Sare kada kussu+ttaratthe” ဟူသော သုတ်အရ -

Kussu+ttaratthe [Pg.150] vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, kucchitaṃ annaṃ kadannaṃ, kadasanaṃ. Sareti kiṃ, kuputtā, kudārā, kudāsā, kudiṭṭhi.

နောက်ပုဒ်နှင့် ယှဉ်လျက်ရှိသော ‘ကု’သဒ္ဒါသည် သရအစရှိသော နောက်ပုဒ်၌ ‘ကဒ်’ အက္ခရာ အာဒေသ ဖြစ်၏။ īsakaṃ uṇhaṃ = kaduṇhaṃ (အနည်းငယ် ပူသော)၊ kucchitaṃ annaṃ = kadannaṃ (ညံ့ဖျင်းသော ဆွမ်း/ဘောဇဉ်)၊ kadasanaṃ (ညံ့ဖျင်းသော အစားအစာ)။ ‘သရဖြစ်လျှင်’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (သရမဟုတ်သော ဗျည်းဖြစ်လျှင် ‘ကု’ အတိုင်း ကျန်ရစ်စေရန် ဖြစ်၏။) kuputtā (မကောင်းသော သားများ)၊ kudārā (မကောင်းသော မယားများ)၊ kudāsā (မကောင်းသော ကျွန်များ)၊ kudiṭṭhi (မှားယွင်းသော အယူ)။

108. Kā+ppatthe

၁၀၈. “Kā+ppatthe” ဟူသော သုတ်အရ -

Appatthe vattamānassa kussa kā hotu+ttarapade. Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. Evaṃ kāpupphaṃ.

အနည်းငယ်ရှိသော အနက်ကို ဟောသော ‘ကု’သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ နောက်ပုဒ်ရှိသော် ‘ကာ’ အာဒေသ ဖြစ်၏။ appakaṃ lavaṇaṃ = kālavaṇaṃ (ဆားအနည်းငယ်)။ ထို့အတူ kāpupphaṃ (ပန်းအနည်းငယ်/ညံ့ဖျင်းသော ပန်း)။

109. Purise vāti

၁၀၉. “Purise vā” ဟူသော သုတ်အရ -

Kussa kā vā. Kucchito puriso kāpuriso, kupuriso vā. Pakaṭṭho nāyako panāyako, padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ bhusaṃ vaddhaṃ pavaddhaṃ sarīraṃ, samaṃ sammā vā ādhānaṃ samādhānaṃ, vividhā mati vimati, vividho visiṭṭho vā kappo vikappo, adhiko devo atidevo, evaṃ adhidevo, adhisīlaṃ. Sundaro gandho sugandho, kacchito gandho duggandho, suṭṭhu kataṃ sukataṃ, duṭṭhu kataṃ dukkataṃ abhi siñcanaṃ abhisekoti sananto, atisayena katvā, kataṃ pakaritvā, pakataṃ, atisayena thutaṃ atitthutaṃ, atikkamma thutaṃ atitthutaṃ, īsaṃ kaḷāro ākaḷāro, suṭṭhu baddho ābaddho.

‘ကု’သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ ‘ကာ’ အာဒေသသည် ဝိကပ် (ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ kucchito puriso = kāpuriso, kupuriso vā (ယုတ်ညံ့သော ယောက်ျား)။ လွန်ကဲသော လမ်းပြသူဟူသော အနက်၌ ‘panāyako’၊ မြတ်သောစကားဟူသော အနက်၌ ‘pāvacanaṃ (ပါဝစန)’၊ အလွန်ကြီးထွားသော ကိုယ်ဟူသော အနက်၌ ‘pavaddhaṃ sarīraṃ’၊ ညီညွတ်စွာ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ ထားခြင်းဟူသော အနက်၌ ‘samādhānaṃ’၊ ထူးထူးခြားခြား ဖြစ်သော အယူအဆဟူသော အနက်၌ ‘vimati’၊ အမျိုးမျိုးသော သို့မဟုတ် ထူးခြားသော ကြံစည်မှုဟူသော အနက်၌ ‘vikappo’၊ သာလွန်သော နတ်မင်းဟူသော အနက်၌ ‘atidevo’၊ ထို့အတူ ‘adhidevo’၊ ‘adhisīlaṃ’ တို့ ဖြစ်သည်။ ကောင်းသော ရနံ့ဟူသော အနက်၌ ‘sugandho’၊ မကောင်းသော ရနံ့ဟူသော အနက်၌ ‘duggandho’၊ ကောင်းစွာပြုအပ်သော အရာဟူသော အနက်၌ ‘sukataṃ’၊ မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်သော အရာဟူသော အနက်၌ ‘dukkataṃ’၊ အထူးသွန်းလောင်းခြင်းဟူသော အနက်၌ ‘abhiseko’၊ လွန်ကဲစွာ ပြုလုပ်ခြင်း၊ ကောင်းစွာ ပြုလုပ်အပ်သော အရာဟူသော အနက်၌ ‘pakataṃ’၊ လွန်ကဲစွာ ချီးမွမ်းအပ်သော အရာဟူသော အနက်၌ ‘atitthutaṃ’ သို့မဟုတ် လွန်ကဲ၍ ချီးမွမ်းအပ်သော အရာဟူသော အနက်၌ ‘atitthutaṃ’၊ အနည်းငယ် နီညိုသော အဆင်းရှိသော အရာဟူသော အနက်၌ ‘ākaḷāro’၊ ကောင်းစွာ ဖွဲ့စည်း/ချည်နှောင်အပ်သော အရာဟူသော အနက်၌ ‘ābaddho’ တို့ ဖြစ်ကြသည်။

Pādayo gatādyatthe paṭhamāya

“Pādayo gatādyatthe paṭhamāya” ဟူသော သုတ်အရ -

Pagato ācariyo pācariyo, evaṃ pantevāsī.

pagato ācariyo = pācariyo (လွန်ကဲသော ဆရာ)၊ ထို့အတူ pantevāsī (အနီး၌ နေသော တပည့်) တို့ ဖြစ်သည်။

Accādayo [Pg.151] kantādyatthe dutiyāya

“Accādayo kantādyatthe dutiyāya” ဟူသော သုတ်အရ -

Atikkanto mañcaṃ atimañco. Atimālo, ‘‘ghapassa+ntassā+ppadhānassā’’ti mālāsadde ghassa rasso. Eva+muparipi ghapānaṃ rasso.

atikkanto mañcaṃ = atimañco (ညောင်စောင်းကို လွန်သောသူ)၊ atimālo (ပန်းကုံးကို လွန်သောသူ)။ ဤ ‘atimālo’ ၌ “ghapassantassāppadhānassa” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ‘mālā’ သဒ္ဒါ၏ အဆုံး ‘ဃ’ (အာကာရ) ကို ရဿ (အာမှ အ သို့) ပြုအပ်၏။ နောင်လာမည့် အရာတို့၌လည်း ဤသို့လျှင် ဃ၊ ပ တို့ကို ရဿပြုရ၏။

Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya

“Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya” ဟူသော သုတ်အရ -

Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ. Avakuṭṭhanti pariccattaṃ.

avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ = avakokilaṃ (ဥဩငှက် စွန့်ပယ်အပ်သော တော)၊ avamayūraṃ (ဥဒေါင်း စွန့်ပယ်အပ်သော တော)။ ‘avakuṭṭha’ ဟူသည် စွန့်ပယ်အပ်သော ဟူသော အနက်ရ၏။

Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā

“Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā” ဟူသော သုတ်အရ -

Parigilāno+jjhenāya pariyajjheno.

parigilāno ujjhenāya = pariyajjheno (စာသင်ခြင်းကြောင့် အလွန်ပင်ပန်းသောသူ)။

Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā

“Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā” ဟူသော သုတ်အရ -

Nikkhanto kosambiyā nikkosambi. Asyādividhimhīti kiṃ, rukkhaṃ pati vijjotate.

nikkhanto kosambiyā = nikkosambi (ကောသမ္ဘီပြည်မှ ထွက်သွားသောသူ)။ “asyādividhimhi (သီဝိဘတ်စနစ်မှတစ်ပါး)” ဟု အဘယ်ကြောင့် တားမြစ်သနည်း။ rukkhaṃ pati vijjotate (သစ်ပင်သို့ ဦးတည်၍ တောက်ပ၏ - ဤ၌ သမာသ်မဖြစ်စေရန် တားမြစ်ခြင်း ဖြစ်၏)။

14. Cī kriyatthehi

၁၄. “Cī kriyatthehi” ဟူသော သုတ်အရ -

Cīpaccayanto kriyatthehi syādyantehi sahe+kattho hoti. Amalīnaṃ malīnaṃ karitvāti viggayha ‘‘abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārācī’’ti cīpaccayekate iminā samāso. Ettha ca-kāro ‘‘cī kriyatthehī’’ti visesanattho. ‘‘Pyo vā tvāssa samāse’’ti pya hoti, pa-kāro ‘‘pye sissā’’ti visesanattho. Malinīkariya.

‘စီ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် ကိရိယာအနက်ရှိသော သီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည် (သမာသ်ဖြစ်သည်)။ ညစ်နွမ်းမှုမရှိသော အရာကို ညစ်နွမ်းအောင် ပြု၍ ဟူသော အနက်၌ ဝိဂြိုဟ်ပြုပြီးလျှင် “abhūtatabbhāve karāsa bhūyoge vikārācī” ဟူသော သုတ်ဖြင့် စီပစ္စည်းပြုပြီးနောက် ဤသုတ်ဖြင့် သမာသ်ပြုရ၏။ ဤသုတ်၌ ‘စ’ကာရသည် ထူးခြားသော ဝိသေသနအနက်ကို ပြ၏။ “pyo vā tvāssa samāse” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ‘တွာ’ပစ္စည်းကို ‘ပျ’ ပြုရ၏၊ ‘ပ’ကာရသည်လည်း “pye sissā” ဟူသော သုတ်၌ ဝိသေသနအနက်ကို ပြ၏။ ထိုကြောင့် malinīkariya (ညစ်နွမ်းအောင် ပြု၍) ဟု ဖြစ်၏။

15. Bhūsanā+darā+nādaresva+laṃ+sā+sāti

၁၅. “Bhūsanā+darā+nādaresva+laṃ+sā+sāti” ဟူသော သုတ်အရ -

Bhūsanādīsva+tthesva+la+mādayo saddā ekatthā honti. Alaṃ karitvā sakkaritvā asakkaritvāti viggayha samāse [Pg.152] kate pye ca ‘‘sā sādhikarā ca cariccā’’ti cādeso pararūpañca. Alaṃkariya, sakkacca, asakkacca.

တန်ဆာဆင်ခြင်း (ဘူသန)၊ အရိုအသေပြုခြင်း (အာဒရ)၊ အရိုအသေမပြုခြင်း (အနာဒရ) ဟူသော အနက်တို့၌ ‘အလံ’ စသော သဒ္ဒါတို့သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိကုန်၏ (သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏)။ alaṃ karitvā (တန်ဆာဆင်၍)၊ sakkaritvā (အရိုအသေပြု၍)၊ asakkaritvā (အရိုအသေမပြုဘဲ) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုပြီး သမာသ်ပြုပြီးနောက်၊ တွာပစ္စည်းကို ပျပြုပြီးသော် “sā sādhikarā ca cariccā” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ‘စ’အာဒေသနှင့် ပရရူပပြုရ၏။ ထိုကြောင့် alaṃkariya (တန်ဆာဆင်၍)၊ sakkacca (ရိုသေစွာ ပြု၍)၊ asakkacca (ရိုသေမှုမရှိဘဲ ပြု၍) ဟု ပြီး၏။

16. Aññecā+ti suttena samāse kate… ettha yathā dvāraṃ vivarāti vutte pakaraṇato aggala+miti viññāyati, eva+midhāpi nipātapabhāve aññe cāti sāmaññaṃ ce+ti āgamānusārena labbhamānavibhatyantapaṭirūpanipātāva viññāyanti. Aggato bhavitvā purobhuyya, antarahito hutvā tirobhūya, antaradhānaṃ katvā tirokariya, urasi katvā urasikariya, manasi katvā manasikariya, majjhe katvā majjhekariya, tuṇhī bhavitvā tuṇhī bhūya.

၁၆. “အညေ စ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သမာသ်ပြုအပ်သည်ရှိသော်… ဤ၌ “တံခါးကို ဖွင့်လော့” ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် အရာအားဖြင့် “တံခါးကျင်” ကို သိအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤ (နိပါတ်ဖြစ်ခြင်း) ၌လည်း “အညေ စ” ဟူသော သာမညစကားလုံးသည် “စ” သဒ္ဒါ၏ အာဂမအစွမ်းအားဖြင့် ရအပ်သော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တူသော နိပါတ်တို့ကိုသာ သိအပ်ကုန်၏။ ရှေ့၌ ဖြစ်၍- ပုရောဘုယျ၊ ကွယ်ပျောက်သည်ဖြစ်၍- တိရောဘူယျ၊ ကွယ်ပျောက်ခြင်းကို ပြု၍- တိရောကရိယ၊ ရင်၌ ပြု၍- ဥရသိကရိယ၊ စိတ်၌ ပြု၍- မနသိကရိယ၊ အလယ်၌ ပြု၍- မဇ္ဈေကရိယ၊ ဆိတ်ဆိတ်ဖြစ်၍- တုဏှီဘူယ။

17. Vā+neka+ññatthe

၁၇. “ဝါနေကညတ္ထေ” (သုတ်)။

Anekaṃ syādyantaṃ aññassa padassa atthe ekatthaṃ vā hoti.

များစွာသော သိအဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် အခြားပုဒ်၏ အနက်၌ တစ်ခုသောအနက်ရှိသော သမာသ်သည် (ဝါ) အချို့အရာ၌ ဖြစ်၏။

Padantarassa yassa+ttho, padhānaṃ liṅga+massa ca;

Samāso so+ya+maññattho, bahubbīhiparavhayo.

အကြင် သမာသ်၏ အခြားသော ပုဒ်၏ အနက်သည် လည်းကောင်း၊ ထိုအခြားပုဒ်၏ လိင်သည် လည်းကောင်း အဓိကဖြစ်၏။ ထို အခြားသော ပုဒ်၏ အနက်ရှိသော သမာသ်ကို ဗဟုဗ္ဗီဟိ ဟူသော အမည်ရှိသော သမာသ်ဟူ၍ သိအပ်၏။

So ca navavidho dvipado, bhinnādhikaraṇo, tipado, na-nipātapubbapado, sahapubbapado, upamānapubbapado, saṅkhyobhayapado, disantarālattho, byatihāralakkhaṇo cāti.

ထိုဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်သည်လည်း- ဒွိပဒဗဟုဗ္ဗီဟိ၊ ဘိန္နာဓicရဏဗဟုဗ္ဗီဟိ၊ တိပဒဗဟုဗ္ဗီဟိ၊ န-နိပါတပုဗ္ဗပဒဗဟုဗ္ဗီဟိ၊ သဟပုဗ္ဗပဒဗဟုဗ္ဗီဟိ၊ ဥပမာနပုဗ္ဗပဒဗဟုဗ္ဗီဟိ၊ သင်္ချောဘယပဒဗဟုဗ္ဗီဟိ၊ ဒိသန္တရာလတ္ထဗဟုဗ္ဗီဟိ၊ ဗျတိဟာရလက္ခဏဗဟုဗ္ဗီဟိ ဟု ကိုးပါးအပြားရှိ၏။

1. Tattha dvipado tulyādhikaraṇo kammādīsu chasu vibhatyatthesu bhavati.

၁. ထိုကိုးပါးတို့တွင် ဝိဘတ်တူညီသော ဒွိပဒဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်သည် ကမ္မစသော ဝိဘတ်ခြောက်ပါးတို့၏ အနက်၌ ဖြစ်၏။

(Ka) tattha dutiyatthe tāva-āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmanti āgatasamaṇo saṅghārāmo. So ca duvidho tagguṇā+tagguṇavasena. Vuttañhi –

(က) ထိုဝိဘတ်ခြောက်ပါးတို့တွင် ဒုတိယဝိဘတ်အနက်၌ ဦးစွာ- “အာဂတာ သမဏာ ဣမံ သံဃာရာမံ” (သမဏတို့သည် ဤသံဃာရာမသို့ ရောက်လာကုန်ပြီ) ဟု ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်သည်ရှိသော် “အာဂတသမဏော သံဃာရာမော” (ရောက်လာသော သမဏရှိသော သံဃာရာမ) ဟု ဖြစ်၏။ ထိုသမာသ်သည်လည်း တဂုဏဗဟုဗ္ဗီဟိ၊ အတဂုဏဗဟုဗ္ဗီဟိ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်သည်ကား-

Tagguṇo+tagguṇo [Pg.153] ce+ti,So samāso dvidhā mato.

“ထိုဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်သည် တဂုဏသမာသ်၊ အတဂုဏသမာသ် ဟု နှစ်မျိုးနှစ်စား ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။”

Taṃ yathā ‘nīyataṃ lamba-Kaṇṇo+’ ‘yaṃ diṭṭhasāgaro’.

ပုံစံကား- “လမ္ဗကဏ္ဏော” (တွဲကျနေသော နားရှိသောသူ)၊ “ဒိဋ္ဌသာဂရော” (ဤသူသည် မြင်အပ်ပြီးသော သမုဒ္ဒရာရှိ၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Tesu yattha visesanabhūto attho aññapadatthaggahaṇena gayhati, so tagguṇasaṃviññāṇo, yathā ‘lambakaṇṇa+mānayā’ti. Yattha pana na gayhati, so atagguṇasaṃviññāṇo, yathā ‘bahudhana+mānayā’ti.

ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အကြင်သမာသ်၌ ဝိသေသနဖြစ်သော အနက်သည် အခြားပုဒ်၏ အနက်ကို ယူခြင်းဖြင့် ယူအပ်၏၊ ထိုသမာသ်သည် တဂုဏသံဝိညာဏဗဟုဗ္ဗီဟိ မည်၏။ ပုံစံကား- “လမ္ဗကဏ္ဏံ အာနယ” (တွဲကျသောနားရှိသောသူကို ဆောင်ခဲ့လော့) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ (နားရွက်ရှည်သောသူကို ခေါ်ခဲ့လျှင် ထိုနားရွက်ရှည်မှုသည်လည်း တစ်ပါတည်း ပါလာသောကြောင့်တည်း)။ အကြင်သမာသ်၌ကား (ဝိသေသနအနက်ကို) မယူအပ်၊ ထိုသမာသ်သည် အတဂုဏသံဝိညာဏဗဟုဗ္ဗီဟိ မည်၏။ ပုံစံကား- “ဗဟုဓနံ အာနယ” (များစွာသော ဥစ္စာရှိသောသူကို ဆောင်ခဲ့လော့) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ (သူဌေးကို ခေါ်ခဲ့သော်လည်း သူ၏များစွာသော ဥစ္စာပစ္စည်းများကို တစ်ပါတည်း သယ်ယူမလာသောကြောင့်တည်း)။

Idha visesanassa pubbanipāto. Ettha ca āgatasaddo ca samaṇasaddo ca attano atthe aṭṭhatvā dutiyāvibhatyatthabhūte saṅghārāmasaṅkhāte aññapadatthe vattanti, tato samāseneva kammatthassa abhihitattā puna dutiyā na hoti. Tathā āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ. Paṭipannā addhikā yaṃ paṭipannaddhiko patho, abhirūḷhāva, ṇijāyaṃ nāvaṃ sā abhirūḷhavāṇijā nāvā.

ဤသမာသ်၌ ဝိသေသနပုဒ်ကို ရှေ့၌ ထားအပ်၏။ ဤ၌လည်း “အာဂတ” သဒ္ဒါနှင့် “သမဏ” သဒ္ဒါတို့သည် မိမိတို့၏ အနက်၌ မတည်မူ၍ ဒုတိယဝိဘတ်၏ အနက်ဖြစ်သော သံဃာရာမဟူသော အခြားပုဒ်၏ အနက်ကို ဟောကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သမာသ်ဖြင့်ပင်လျှင် ကမ္မအနက်ကို ဟောအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် တစ်ဖန် ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်တော့ချေ။ ထို့အတူ “အာဂတသမဏာ သာဝတ္ထိ” (ရောက်လာသော သမဏတို့ရှိရာ သာဝတ္ထိပြည်)၊ “အာဂတသမဏံ ဇေတဝနံ” (ရောက်လာသော သမဏတို့ရှိရာ ဇေတဝန်ကျောင်း)။ “ပဋိပန္နာ အဒ္ဓိကာ ယံ သော ပဋိပန္နဒ္ဓိကော ပထော” (ခရီးသည်တို့ သွားအပ်သော လမ်း)၊ “အဘိရူဠှာ ဝါဏိဇာ ယံ နာဝံ သာ အဘိရူဠှဝါဏိဇာ နာဝါ” (ကုန်သည်တို့ တက်စီးအပ်သော လှေ)။

(Kha) tatiyatthe-jitāni indriyāni yena so jitindriyo samaṇo, evaṃ diṭṭhadhammo, pattadhammo, katakicco. Vijitā mārā anenāti vijitamāro bhagavā, paṭividdhasabbadhammo. Karaṇatthe-chinno rukkho yena so chinnarukkho pharasu.

(ခ) တတိယဝိဘတ်အနက်၌- “ဇိတာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ယေန သော ဇိတိန္ဒြိယော သမဏော” (အောင်အပ်သော ဣန္ဒြေရှိသော ရဟန်း)၊ ထို့အတူ “ဒိဋ္ဌဓမ္မော” (မြင်အပ်သော တရားရှိသောသူ)၊ “ပတ္တဓမ္မော” (ရောက်အပ်သော တရားရှိသောသူ)၊ “ကတကိစ္စော” (ပြုအပ်သော ကိစ္စရှိသောသူ)။ “ဝိဇိတာ မာရာ အနေနာတိ ဝိဇိတမာရော ဘဂဝါ” (အောင်အပ်သော မာရ်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား)၊ “ပဋိဝိဒ္ဓသဗ္ဗဓမ္မော” (ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော ခပ်သိမ်းသော တရားရှိတော်မူသောဘုရား)။ ကရဏအနက်၌- “ဆိန္နော ရုက္ခော ယေန သော ဆိန္နရုက္ခော ဖရသု” (ခုတ်အပ်သော သစ်ပင်ရှိသော ပုဆိန်)။

(Ga) catutthiyatthe-dinno suṅko yassa so dinnasuṅko rājā, dinnaṃ bhojanaṃ assāti dinnabhojano.

(ဂ) စတုတ္ထီဝိဘတ်အနက်၌- “ဒိန္နော သုင်္ကော ယဿ သော ဒိန္နသုင်္ကော ရာဇာ” (ပေးအပ်သော အခွန်ရှိသော မင်း)၊ “ဒိန္နံ ဘောဇနံ အဿာတိ ဒိန္နဘောဇနော” (ပေးအပ်သော ဆွမ်းဘောဇဉ်ရှိသောသူ)။

(Gha) pañcamiyatthe-niggatā janā yasmā so niggatajano gāmo, niggato ayo=sukhaṃ yasmāti nirayo, nikkile- so[Pg.154]. Apetaṃ viññāṇaṃ asmāti apetaviññāṇo matakāyo, apagatabhayabheravo arahā.

(ဃ) ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်၌- “နိဂ္ဂတာ ဇနာ ယသ္မာ သော นိဂ္ဂတဇနော ဂါမော” (လူတို့ ထွက်သွားသော ရွာ)၊ “နိဂ္ဂတော အယော (သုခံ) ယသ္မာတိ နိရယော” (ချမ်းသာ ကင်းသော ငရဲ)၊ “နိက္ကိလေသော” (ကိလေသာ ကင်းသောသူ)။ “အပေတံ ဝိညာဏံ အသ္မာတိ အပေတဝိညာဏော မတကာယော” (ဝိညာဉ် ကင်းသော သေသော ကိုယ်)၊ “အပဂတဘယဘေရဝေါ အရဟာ” (ကင်းသော ဘေးဘယာနုတ္တရာသီရှိသော ရဟန္တာ)။

(Ṅa) chaṭṭhiyatthe-chinnā hatthā yassa so chinnahattho. Evaṃ paripuṇṇasaṅkappo khīṇāsavo, vīto rāgo assāti vītarāgo. Dve padāni assāti dvipado, dvihattho paṭo. Tevijjoti ettha tivijjo evāti sakatthe ṇo vuddhi ca. Catuppado, pañca cakkhūni assāti pañcacakkhu bhagavā, chaḷabhiñño, ‘‘ghapassā’’dinā rassattaṃ. Navaṅgaṃ satthusāsanaṃ. Dasabalo, anantañāṇo. Tīṇi dasa parimāṇa+mesaṃti tidasā devā, idha parimāṇasaddasannimānato dasasaddo saṅkhyāne vattate. Ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā, uttarapade ‘‘imassi+daṃ vā’’ti imassa idaṃ. Ko pabhavo assāti kiṃ pabhavo kāyo. Vigataṃ malaṃ assāti vimalo, sundaro gandho assāti sugandhaṃ candanaṃ, evaṃ susīlo, sumukho, kucchito gandho assāti duggandhaṃ kuṇapaṃ, dummukho, duṭṭhu mano assāti dummano, evaṃ dussīlo. Tapo eva dhanaṃ assāti tapodhano. Khantisaṅkhātaṃ balaṃ assāti khantibalo. Indoti nāmaṃ etassāti indanāmo.

(င) ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အနက်၌- “ဆိန္နာ ဟတ္ထာ ယဿ သော ဆိန္နဟတ္ထော” (ပြတ်သော လက်ရှိသောသူ)။ ထို့အတူ “ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပေါ” (ပြည့်စုံသော အကြံရှိသောသူ)၊ “ခီဏာသဝေါ” (ကုန်သော အာသဝေါရှိသောသူ)၊ “ဝီတော ရာဂေါ အဿာတိ ဝီတရာဂေါ” (ကင်းသော ရာဂရှိသောသူ)။ “ဒွေ ပဒါနိ အဿာတိ ဒွိပဒေါ” (နှစ်ခုသောခြေ/ပုဒ်ရှိသောသူ)၊ “ဒွိဟတ္ထော ပဋော” (နှစ်တောင်ရှိသော ပုဆိုး)။ “တေဝိဇ္ဇော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “တိဝိဇ္ဇော ဧဝ” ဟု သကတ္ထ၌ “ဏ” ပစ္စည်းသက်၍ ဝုဒ္ဓိပြုအပ်၏။ “စတုပ္ပဒေါ” (လေးခုသောခြေရှိသော သတ္တဝါ)၊ “ပဉ္စ စက္ခူနိ အဿာတိ ပဉ္စစက္ခု ဘဂဝါ” (ငါးပါးသော မျက်စိရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား)၊ “ဆဠဘိညော” (ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ်ရှိသောသူ)၊ “ဃပဿာ” စသောသုတ်ဖြင့် ရဿပြုအပ်၏။ “နဝင်္ဂံ သတ္ထုသာသနံ” (ကိုးပါးသော အင်္ဂါရှိသော ဘုရားသာသနာတော်)။ “ဒသဗလော” (ဆယ်ပါးသော အားရှိတော်မူသောဘုရား)၊ “အနန္တဉာဏော” (အဆုံးမရှိသော ဉာဏ်ရှိတော်မူသောဘုရား)။ “တီဏိ ဒသ ပရိမာဏမေသန္တိ တိဒသာ ဒေဝါ” (သုံးဆယ် အရေအတွက် အတိုင်းအရှည်ရှိကုန်သော နတ်တို့ - ဤ၌ ပရိမာဏသဒ္ဒါနှင့် နီးစပ်သောကြောင့် ဒသသဒ္ဒါသည် သင်္ချာ၌ ဝတ်၏)။ “အယံ ပစ္စယော ဧตေသန္တိ ဣဒပ္ပစ္စယာ” (ဤတရားသည် အကြောင်းရှိကုန်သော တရားတို့ - ဥတ္တရပုဒ်၌ “imassi+daṃ vā” သုတ်ဖြင့် ‘imma’ ကို ‘ida’ ပြုအပ်၏)။ “ကော ပဘဝေါ အဿာတိ ကိံ ပဘဝေါ ကာယော” (အဘယ်သို့သော အမွန်အစရှိသော ကိုယ်)။ “ဝိဂတံ မလံ အဿာတိ ဝိမလော” (ကင်းသော အညစ်အကြေးရှိသောသူ)၊ “သုန္ဒရော ဂန္ဓော အဿာတိ သုဂန္ဓံ စန္ဒနံ” (ကောင်းသော အနံ့ရှိသော စန္ဒကူး)၊ ထို့အတူ “သုသီလော” (ကောင်းသော သီလရှိသောသူ)၊ “သုမုခေါ” (ကောင်းသော မျက်နှာရှိသောသူ)၊ “ကုစ္ဆိတော ဂန္ဓော အဿာတိ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ကုဏပံ” (စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အနံ့ရှိသော အကောင်ပုပ်)၊ “ဒုမ္မုခေါ” (မကောင်းသော မျက်နှာရှိသောသူ)၊ “ဒုဋ္ဌု မနော အဿာတိ ဒုမ္မနော” (မကောင်းသော စိတ်ရှိသောသူ)၊ ထို့အတူ “ဒုဿီလော” (မကောင်းသော သီလရှိသောသူ)။ “တပေါ ဧဝ ဓနံ အဿာတိ တပေါဓနော” (အခြိုးအခြံအကျင့်လျှင် ဥစ္စာရှိသောသူ)။ “ခန္တိသင်္ခါတံ ဗလံ အဿာတိ ခန္တိဗလော” (သည်းခံခြင်းတည်းဟူသော အားရှိသောသူ)။ “Indo ti nāmaṃ etassāat i indanāmo” (ဣန္ဒဟူသော အမည်ရှိသောသူ)။

Chandajātādīsu visesanavisesitabbānaṃ yathicchitattā ubhayaṃ pubbaṃ nipatati, kamātikkame payojanābhāvā. Jāto chando assāti jātachando, evaṃ chandajāto. Sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto. Māsajāto, jātamāso. Chinnahattho, hatthachinno.

“ဆန္ဒဇာတ” စသည်တို့၌ ဝိသေသနနှင့် ဝိသေသိတဗ္ဗတို့သည် အလိုရှိတိုင်း ဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် နှစ်ဦးစလုံး ရှေ့၌ ကျနိုင်ကုန်၏၊ အစီအစဉ်ကို ကျော်လွန်ခြင်း၌ အထူးအကျိုးမရှိသောကြောင့်တည်း။ “ဇာတော ဆန္ဒော အဿာတိ ဇာတဆန္ဒော”၊ ထို့အတူ “ဆန္ဒဇာတော” (ဖြစ်သော အလိုဆန္ဒရှိသောသူ)။ “သဉ္ဇာတပီတိသောမနဿော”၊ “ပီတိသောမနဿသဉ္ဇာတော” (ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာရှိသောသူ)။ “မာသဇာတော”၊ “ဇာတမာသော” (တစ်လရှိသော ကလေး)။ “ဆိန္နဟတ္ထော”၊ “ဟတ္ထဆိန္နော” (ပြတ်သော လက်ရှိသောသူ)။

Dīghājaṅghā [Pg.155] assāti dīghajaṅgho, ettha pumbhāvo, ‘‘ghapassā’’dinā rasso ca. Tathā pahūtajivho. Mahantī paññā assāti mahāpañño. ‘‘Itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pume+ve+katthe’’ti vīpaccayābhāventassa ṭādeso rassattañca. Itthiyanti kiṃ, khamādhano. Bhāsitapumāti kiṃ, saddhādhuro. Paññāpakatiko, paññāvisuddhiko, ettha ‘‘ltvitthiyūhi ko’’ti ko. Gaṇḍīvadhanvāti pakatantarena siddhaṃ.

“ဒီဃာ ဇင်္ဃာ အဿာတိ ဒီဃဇင်္ဃော” (ရှည်သော ခြေသလုံးရှိသောသူ)၊ ဤ၌ ပုမ္ဘာဝ (ယောက်ျားကဲ့သို့ ပြုခြင်း) လည်းကောင်း၊ “ဃပဿာ” စသောသုတ်ဖြင့် ရဿပြုခြင်း လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ “ပဟူတဇိဝှေါ” (ပြန့်ပြောသော လျှာရှိတော်မူသောဘုရား)။ “မဟန္တီ ပညာ အဿာတိ မဟာပညော” (ကြီးသော ပညာရှိသောသူ)။ “Itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumevekatthe” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝီပစ္စည်းမရှိသည်ရှိသော် ဋာအပြုနှင့် ရဿပြုခြင်း ဖြစ်၏။ “Itthiyaṃ” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ “ခမာဓနော” (သည်းခံခြင်းလျှင် ဥစ္စာရှိသောသူ) ဟူသော ပုံစံကြောင့်တည်း။ “Bhāsitapumā” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ “သဒ္ဓါဓုရော” (သဒ္ဓါလျှင် အချုပ်ရှိသောသူ) ဟူသော ပုံစံကြောင့်တည်း။ “ပညာပကတိကော”၊ “ပညာဝိသုဒ္ဓိကော”၊ ဤ၌ “ltvitthiyūhi ko” သုတ်ဖြင့် “က” ပစ္စည်းသက်၏။ “ဂဏ္ဍီဝဓနွါ” ဟူသော ပုဒ်သည် အခြားသောနည်းဖြင့် ပြီး၏။

Nānā=ppakārā dumā nānādumā, nānādumehi patitāni nānādumapatitāni, nānādumapatitāni ca tāni pupphāni ceti nānādumapatitapupphāni, tehi vāsitā nānādumapatitapupphavāsitā, nānādumapatitapupphavāsitāsānuyassaso nānādumapatitapupphavāsitasānu pabbato, ayaṃ visesana+amādisamāsagabbho tulyādhikaraṇaaññapadattho.

“နာနာပ္ပကာရာ ဒုမာ နာနာဒုမာ” (အမျိုးမျိုးသော သစ်ပင်တို့)၊ “နာနာဒုမေဟိ ပတိတာနိ နာနာဒုမပတိတာနိ” (အမျိုးမျိုးသော သစ်ပင်တို့မှ ကျကုန်သော)၊ “နာနာဒုမပတိတာနိ စ တာနိ ပုပ္ဖါနိ စေတိ နာနာဒုမပတိတပုပ္ဖါနိ” (အမျိုးမျိုးသော သစ်ပင်တို့မှ ကျကုန်သော ပန်းတို့)၊ “တေဟိ ဝါသိတာ နာနာဒုမပတိတပုပ္ဖဝါသိတာ” (ထိုပန်းတို့ဖြင့် မွှန်းထုံအပ်ကုန်သော)၊ “နာနာဒုမပတိတပုပ္ဖဝါသိတာ သာနူ ယဿ သော နာနာဒုမပတိတပုပ္ဖဝါသိတသာနု ပဗ္ဗတော” (အမျိုးမျိုးသော သစ်ပင်တို့မှ ကျသော ပန်းတို့ဖြင့် မွှန်းထုံအပ်သော တောင်ထိပ်ရှိသော တောင်)၊ ဤသမာသ်သည် ဝိသေသနသမာသ် စသည်တို့သည် အတူတကွ တည်ရှိရာ ဝိဘတ်တူညီသော ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ် ဖြစ်၏။

(Ca) sattamyatthe-sampannāni sassāni yasmiṃ so sampannasasso janapado. Sulabho piṇḍo imasminti sulabhapiṇḍo deso. Ākiṇṇā manussā yassaṃ sā ākiṇṇamanussā rājadhānī. Bahavo tāpasā etasminti bahutāpaso assamo. Upacitaṃ maṃsalohitaṃ asminti upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ. Bahavo sāmino asminti bahusāmikaṃ nagaraṃ, bahū nadiyo asminti bahunadiko, īkārantattā kapaccayo. Evaṃ bahujambukaṃ vanaṃ, bahavo kattāro asmiṃ assa vāti bahukattuko deso, evaṃ bahubhattuko, ‘‘ltvitthiyūhi ko’’ti ko.

(စ) သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌- “သမ္ပန္နာနိ သဿာနိ ယသ္မိံ သော သမ္ပန္နသဿော ဇနပဒေါ” (ပြည့်စုံသော ကောက်ပဲသီးနှံရှိသော တိုင်းပြည်)၊ “သုလဘော ပိဏ္ဍော ဣမသ္မိန္တိ သုလဘပိဏ္ဍော ဒေသော” (လွယ်ကူစွာ ရအပ်သော ဆွမ်းရှိသော အရပ်)။ “အာကိဏ္ဏာ မနုဿာ ယဿံ သာ အာကိဏ္ဏမနုဿာ ရာဇဓာနီ” (ပြွမ်းသော လူတို့ရှိသော မင်းနေပြည်တော်)။ “ဗဟဝေါ တာပသာ ဧတသ္မိန္တိ ဗဟုတာပသော အဿမော” (များစွာသော ရသေ့တို့ရှိသော ကျောင်း)။ “ဥပစိတံ မံသလောဟိတံ အသ္မိန္တိ ဥပစိတမံသလောဟိတံ သရီရံ” (စစ်ဆေးပွားများအပ်သော အသားအသွေးရှိသော ကိုယ်)။ “ဗဟဝေါ သာမိနော အသ္မိန္တိ ဗဟုသာမိကံ နဂရံ” (များစွာသော အရှင်သခင်တို့ရှိသော မြို့)၊ “ဗဟူ နဒိယော အသ္မိန္တိ ဗဟုနဒိကော” (များစွာသော မြစ်တို့ရှိသော အရပ် - ဤ၌ ဤကာရန္တ် ဖြစ်သောကြောင့် “က” ပစ္စည်းသက်၏)။ ထို့အတူ “ဗဟုဇမ္ဗုကံ ဝနံ” (များစွာသော သပြေပင်/မြေခွေးတို့ရှိသော တော)၊ “ဗဟဝေါ ကတ္တာရော အသ္မိံ အဿ ဝါ တိ ဗဟုကတ္တုကော ဒေသော” (များစွာသော ပြုတတ်သူတို့ရှိသော အရပ်)၊ ထို့အတူ “ဗဟုဘတ္တုကော” (များစွာသော လင်/အရှင်ရှိသောသူ)၊ “ltvitthiyūhi ko” ဟူသော သုတ်ဖြင့် “က” ပစ္စည်းသက်၏။

2. Bhinnādhikaraṇo [Pg.156] yathā-ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso, samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso puriso. Ubhato byañjana+massāti ubhatobyañjanako, vibhatyalopo ‘‘vā+ññato’’ti ko ca, chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi, evaṃ daṇḍapāṇi, satthapāṇi, vajirapāṇi, khaggahattho, pattahattho, dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo dānādhimuttiko, buddhabhattiko, saddhammagāravo iccādi.

၂. ဘိန္နာဓိကရဏဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်သည် - "ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso" (တစ်ညတာ နေခြင်းသည် သူ့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် တစ်ညတာ နေရသူ)၊ "samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso puriso" (တူညီသောသူနှင့်အတူ နေခြင်းသည် သူ့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် တူညီသောသူနှင့်အတူ နေရသော ယောက်ျား) ဟု ဥပမာရှိ၏။ "Ubhato byañjana+massāti ubhatobyañjanako" (နှစ်ဖက်သော အင်္ဂါလက္ခဏာသည် သူ့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ဥဘတောဗျည်းရှိသူ) ဟူရာ၌ ဝိဘတ်ချေခြင်းနှင့် ‘‘vā+ññato’’ သုတ်ဖြင့် ‘က’ ပစ္စည်းသက်ခြင်း ဖြစ်၏။ "chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi" (ထီးသည် လက်၌ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် လက်၌ ထီးရှိသူ)၊ ထို့အတူ daṇḍapāṇi (လက်၌ တုတ်ရှိသူ)၊ satthapāṇi (လက်၌ လက်နက်ရှိသူ)၊ vajirapāṇi (လက်၌ ဝရဇိန်ရှိသူ)၊ khaggahattho (လက်၌ သန်လျက်ရှိသူ)၊ pattahattho (လက်၌ သပိတ်ရှိသူ)၊ "dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo" (အလှူ၌ လိုလားသောအဇ္ဈာသယသည် သူ့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် အလှူ၌ အဇ္ဈာသယရှိသူ)၊ dānādhimuttiko (အလှူ၌ ညွတ်သူ)၊ buddhabhattiko (ဘုရားသခင်အား ကြည်ညိုသူ)၊ saddhammagāravo (သူတော်ကောင်းတရား၌ ရိုသေသူ) စသည်တို့ ဖြစ်သည်။

3. Tipado yathā-parakkamenā+dhigatā sampadā yehi te parakkamādhigatasampadā mahāpurisā. Evaṃ dhammādhigatabhogā. Onīto pattato pāṇi yena so onītapattapāṇi. Sīhassa pubbaddhamiva kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Mattā bahavo mātaṅgā asminti mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ.

၃. တိပဒဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်သည် - "parakkamenā+dhigatā sampadā yehi te parakkamādhigatasampadā mahāpurisā" (လုံ့လအားထုတ်မှုဖြင့် ရရှိအပ်သော ပြည့်စုံခြင်းသည် အကြင်မဟာပုရိသတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် လုံ့လဖြင့် ရအပ်သော ပြည့်စုံခြင်းရှိသော ယောကျာ်းမြတ်တို့) ဟု ဥပမာရှိ၏။ ထို့အတူ dhammādhigatabhogā (တရားသဖြင့် ရအပ်သော စည်းစိမ်ရှိသူများ)။ "Onīto pattato pāṇi yena so onītapattapāṇi" (သပိတ်မှ ဖယ်အပ်သော လက်ရှိသူ)။ "Sīhassa pubbaddhamiva kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo" (ခြင်္သေ့၏ ရှေ့ပိုင်းခန္ဓာကဲ့သို့သော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသူ)။ "Mattā bahavo mātaṅgā asminti mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ" (မူးယစ်ကုန်သော များစွာသော ဆင်ပြောင်တို့သည် ဤတော၌ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဆင်ပြောင်များစွာရှိသော တော) ဟု ဖြစ်သည်။

4. Na-nipātapubbapado yathā-natthi etassa samoti assamo, ‘‘ṭa nañassā’’ti nassa ṭo. Evaṃ appaṭipuggalo, aputtako, ahetuko, kapaccayo, eva+muparipi ñeyyaṃ. Natthi saṃvāso etenāti asaṃvāso, na vijjate vuṭṭhi etthāti avuṭṭhiko janapado, abhikkhuko vihāro. Evaṃ anuttaro ‘‘ana sare’’ti ana, evaṃ anantaṃ, anāsavo.

၄. န-နိပါတ် ရှေ့ပုဒ်ရှိသော သမာသ်သည် - "natthi etassa samoti assamo" (ဤသူနှင့် တူသောသူသည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် အတုမရှိသောသူ) ဟု ဥပမာရှိ၏၊ ‘‘ṭa nañassā’’ သုတ်ဖြင့် ‘န’ကို ‘အ’ပြု၏။ ထို့အတူ appaṭipuggalo (အတုမဲ့ပုဂ္ဂိုလ်)၊ aputtako (သားမရှိသူ)၊ ahetuko (အကြောင်းမရှိသောစိတ်) ဟူသည် ‘က’ပစ္စည်း သက်ခြင်းဖြစ်၏၊ ဤသို့ အထက်၌လည်း သိအပ်၏။ "Natthi saṃvāso etenāti asaṃvāso" (ဤသူနှင့်အတူ နေခြင်းသည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် အတူမနေရသူ)၊ "na vijjate vuṭṭhi etthāti avuṭṭhiko janapado" (ဤအရပ်၌ မိုးရွာခြင်းသည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် မိုးခေါင်သော ဇနပုဒ်)၊ abhikkhuko vihāro (ရဟန်းမရှိသော ကျောင်း)။ ထို့အတူ anuttaro (အမြတ်ဆုံးသူ) ဟူရာ၌ ‘‘ana sare’’ သုတ်ဖြင့် ‘န’ကို ‘အန’ ပြု၏။ ထို့အတူ anantaṃ (အဆုံးမရှိသောတရား)၊ anāsavo (အာသဝေါကင်းသောသူ) ဟု သိအပ်၏။

5. Paṭhamātthe sahapubbapado yathā-saha hetunā vattati so sahetuko sahetu vā, ‘‘sahassa so+ññatthe’’ti sahassa so, evaṃ sappītikā, sappaccayā, sakileso, saupādāno, saparivāro sahaparivāro vā, saha mūlena uddhaṭo samūluddhaṭo rukkho.

၅. ပထမာဝိဘတ်အနက်၌ သဟ-ရှေ့ပုဒ်ရှိသော သမာသ်သည် - "saha hetunā varsity so sahetuko sahetu vā" (အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သဟေတုက သို့မဟုတ် သဟေတု) ဟု ဥပမာရှိ၏။ ‘‘sahassa so+ññatthe’’ သုတ်ဖြင့် ‘သဟ’ကို ‘သ’ပြု၏။ ထို့အတူ sappītikā (ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော)၊ sappaccayā (အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော)၊ sakileso (ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်သော)၊ saupādāno (ဥပါဒါန်နှင့်တကွဖြစ်သော)၊ saparivāro သို့မဟုတ် sahaparivāro (အခြံအရံနှင့်တကွဖြစ်သော)၊ "saha mūlena uddhaṭo samūluddhaṭo rukkho" (အမြစ်နှင့်တကွ နှုတ်အပ်သော သစ်ပင်) ဟု ဖြစ်သည်။

6. Upamānopameyyajotakaivayutto [Pg.157] upamānapubbapado paṭhamāya yathā-nigrodho iva parimaṇḍalo yo so nigrodhaparimaṇḍalo. Saṅkho viya paṇḍaro ayanti saṅkhapaṇḍaro, kāko viya sūro ayanti kākasūro. Cakkhu iva bhūto ayaṃ paramatthadassanatoti cakkhubhūto bhagavā. Evaṃ atthabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto, andhabhūto. Muñjapabbajamiva bhūtā ayaṃ muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi. Tantākulamiva jātā ayaṃti tantākulajātā.

၆. ပထမာဝိဘတ်၌ နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ဥပမာနပုဒ် ရှေ့၌ရှိ၍ နှိုင်းယှဉ်ခြင်းကို ပြတတ်သော 'ဣဝ' (iva) သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော သမာသ်သည် - "nigrodho iva parimaṇḍalo yo so nigrodhaparimaṇḍalo" (ညောင်ပင်ကဲ့သို့ ဝန်းဝိုင်းသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသူ) ဟု ဥပမာရှိ၏။ "Saṅkho viya paṇḍaro ayanti saṅkhapaṇḍaro" (ခရုသင်းကဲ့သို့ ဖြူသောသူ)၊ "kāko viya sūro ayanti kākasūro" (ကျီးကန်းကဲ့သို့ ရဲရင့်သောသူ)။ "Cakkhu iva bhūto ayaṃ paramatthadassanatoti cakkhubhūto bhagavā" (ပရမတ်တရားကို မြင်တော်မူခြင်းကြောင့် မျက်စိကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား)။ ထို့အတူ atthabhūto (အကျိုးစီးပွားကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသောဘုရား)၊ dhammabhūto (တရားကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသောဘုရား)၊ brahmabhūto (မြတ်သောဘုရား)၊ andhabhūto (မျက်စိကန်းသူကဲ့သို့ ဖြစ်သောလူ)။ "Muñjapabbajamiva bhūtā ayaṃ muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi" (မုဉ္စမြက်၊ ပဗ္ဗဇမြက်တို့ကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးစွာ ဖြစ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ)။ "Tantākulamiva jātā ayaṃti tantākulajātā" (ချည်ခင်ကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးစွာ ဖြစ်သော သတ္တဝါအပေါင်း) ဟု ဖြစ်သည်။

Chaṭṭhyatthe-suvaṇṇassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa so suvaṇṇavaṇṇo bhagavā, majjhapadalopo. Nāgassa gati viya gati assāti nāgagati. Evaṃ sīhagati, nāgavikkamo, sīhavikkamo, sīhahanu. Eṇissa viya jaṅghā assāti eṇijaṅgho. Brahmuno viya saro assāti brahmassaro.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အနက်၌ - "suvaṇṇassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa so suvaṇṇavaṇṇo bhagavā" (ရွှေ၏ အဆင်းကဲ့သို့သော အဆင်းရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား)၊ ဤ၌ အလယ်ပုဒ်ကျေသော မဇ္ဈေပဒလောပ ဖြစ်၏။ "Nāgassa gati viya gati assāti nāgagati" (ဆင်ပြောင်၏ သွားခြင်းကဲ့သို့သော သွားခြင်းရှိသူ)။ ထို့အတူ sīhagati (ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ သွားခြင်းရှိသူ)၊ nāgavikkamo (ဆင်ပြောင်ကဲ့သို့ ရဲရင့်သော အသွားရှိသူ)၊ sīhavikkamo (ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ရဲရင့်သော အသွားရှိသူ)၊ sīhahanu (ခြင်္သေ့၏ မေးညောင်းကဲ့သို့သော မေးညောင်းရှိသူ)။ "Eṇissa viya jaṅghā assāti eṇijaṅgho" (တောဆိတ်၏ မြလုံးကဲ့သို့သော သလုံးမြှောင့်ရှိသူ)။ "Brahmuno viya saro assāti brahmassaro" (ဗြဟ္မာ၏ အသံကဲ့သို့သော အသံရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား) ဟု ဖြစ်သည်။

7. Vāsaddatthe saṅkhyāubhayapado yathā-dve vā tayo vā dvatti, dvattayo ca te pattā ceti dvattipattā, ‘‘tisva’’iti tisadde pare dvissa attaṃ. Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā chappañcavācā, evaṃ sattaṭṭhamāsā, ekayojanadviyojanāni.

၇. "ဝါ" သဒ္ဒါ၏အနက် (ဝိကပ္ပတ္ထ) ၌ နှစ်ဖက်လုံး၌ သင်္ချာပုဒ်ရှိသော သမာသ်သည် - "dve vā tayo vā" (နှစ်ခု သို့မဟုတ် သုံးခု) သည် 'dvatti' သို့မဟုတ် 'dvattayo' ဟု ဖြစ်၏၊ ထိုပစ္စည်းနှင့် သပိတ်တို့သည် "dvattipattā" (နှစ်လုံး သို့မဟုတ် သုံးလုံးရှိသော သပိတ်တို့) ဟု ဖြစ်၏။ ‘‘tisva’’ သုတ်ဖြင့် ‘တိ’သဒ္ဒါနောင်သောကြောင့် ‘ဒွိ’ကို ‘ဒွ’ပြု၏။ "Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ" (နှစ်ရက် သို့မဟုတ် သုံးရက်)၊ "cha vā pañca vā vācā chappañcavācā" (ငါးခွန်း သို့မဟုတ် ခြောက်ခွန်းသော စကား)၊ ထို့အတူ sattaṭṭhamāsā (ခုနစ်လ သို့မဟုတ် ရှစ်လ)၊ ekayojanadviyojanāni (တစ်ယူဇနာ သို့မဟုတ် နှစ်ယူဇနာ) ဟု ဖြစ်သည်။

8. Disantarālattho yathā-pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarālaṃ sā pubbadakkhiṇā vidisā. Ettha –

၈. အရပ်နှစ်ခု၏ အကြားအနက်ကို ပြသော သမာသ်သည် - "pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarālaṃ sā pubbadakkhiṇā vidisā" (အရှေ့အရပ်နှင့် တောင်အရပ်တို့၏ အကြားဖြစ်သော အရပ်သည် အရှေ့တောင်အရပ်ဖြစ်၏) ဟု ဥပမာရှိ၏။ ဤ၌—

69. Sabbādayo vuttimatteti

၆၉. ‘‘Sabbādayo vuttimatte’’ စသည်ဖြင့် သိအပ်၏။

Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Evaṃ pubbuttarā, aparadakkhiṇā, pacchimuttarā. Pubbā ca sā dakkhiṇā ceti vā.

ဣတ္ထိလိန်ကို ဟောတတ်သော သဗ္ဗာဒိပုဒ်တို့သည် ဝုတ္တိမတ်၌ ပုလ္လိင်ကဲ့သို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ pubbuttarā (အရှေ့မြောက်အရပ်)၊ aparadakkhiṇā (တောင်အနောက်အရပ်)၊ pacchimuttarā (အနောက်မြောက်အရပ်) ဟု ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် "Pubbā ca sā dakkhiṇā ceti vā" (ရှေ့လည်းဖြစ်၍ တောင်ဘက်လည်း ဖြစ်သော အရပ်) ဟုလည်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

9. Byatihāralakkhaṇo [Pg.158] yathā – ‘‘tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ’’ti suttena samāse kate kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesī, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍīti hoti. Ettha ca ‘‘cī vītihāre’’ti cīpaccaye ‘‘cismiṃ’’ti ākāro, evaṃ muṭṭhāmuṭṭhī.

၉. အပြန်အလှန်ပြုခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဗျတိဟာရဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်သည် - ‘‘tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သမာသ်ပြုအပ်သည်ရှိသော် "kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesī" (ဆံပင်တို့၌လည်းကောင်း ဆံပင်တို့၌လည်းကောင်း ကိုင်ဆွဲ၍ ဖြစ်သော စစ်ထိုးခြင်းသည် ကေသာကေသိမည်၏)၊ "daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍī" (တုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း တုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ရိုက်နှက်၍ ဖြစ်သော စစ်ထိုးခြင်းသည် ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍီမည်၏) ဟု ဖြစ်၏။ ဤသမာသ်၌လည်း ‘‘cī vītihāre’’ သုတ်ဖြင့် ‘စီ’ပစ္စည်းသက်ရာ၌ ‘‘cismiṃ’’ သုတ်ဖြင့် ‘အာ’ကာရပြု၏။ ထို့အတူ muṭṭhāmuṭṭhī (လက်သီးချင်း သတ်ပုတ်ခြင်း) ဟု ဖြစ်သည်။

Sobhaṇo gandho sugandho, so assa atthīti sugandhīhi atthiatthe īpaccayena siddhaṃ. Yasmā ca bhaddāya kāpilāniyā apadāne ‘‘puno pattaṃ gahetvāna, sodhayitvā sugandhinā’’ti vuttaṃ, tasmā vuttiyaṃ ikārantassa abhāvadīpanatthaṃ ‘‘sugandhi duggandhīti payogā na dissatī’’ti vuttaṃ. Sugandhināti ekavacane rasso.

"Sobhaṇo gandho sugandho" (ကောင်းသော အနံ့သည် သုဂန္ဓမည်၏)၊ "so assa atthīti sugandhī" (ထိုကောင်းသော အနံ့သည် သူ့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် သုဂန္ဓီ) ဟု အတ္ထိအတ္ထ၌ ‘ဤ’ပစ္စည်းဖြင့် ပြီး၏။ ဘဒ္ဒါကာပိလာနီထေရီ၏ အပဒါန်၌ ‘‘puno pattaṃ gahetvāna, sodhayitvā sugandhinā’’ (သပိတ်ကို တစ်ဖန်ယူ၍ မွှေးကြိုင်သော နံ့သာရည်ဖြင့် ဆေးကြော၍) ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဝုတ္တိ၌ ဣကာရန္တမရှိကြောင်း ပြခြင်းငှာ ‘‘sugandhi duggandhīti payogā na dissati’’ (သုဂန္ဓိ၊ ဒုဂ္ဂန္ဓိ ဟူသော သုံးနှုန်းမှုများကို မတွေ့ရ) ဟု ဆိုအပ်၏။ "Sugandhinā" ဟူရာ၌ ဧကဝုစ်ဝိဘတ်ကြောင့် ရဿပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

19. Catthe

၁၉. ‘‘စ’’ သဒ္ဒါ၏ အနက်၌—

Anekaṃsyādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā hoti. Samuccayo anvācayo itarītarayogo samāhāroti casaddassa attho catubbidho.

"အထူးထူးသော အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့သည် ‘စ’သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော သမာသ်ဖြစ်ကုန်၏" ဟူလို။ ‘စ’သဒ္ဒါ၏ အနက်သည် သမုစ္စယ၊ အနွာစယ၊ ဣတရီတရယောဂ၊ သမာဟာရ ဟူ၍ လေးပါးရှိ၏။

Tattha samuccayā+nvācayesu samāso na hoti, kriyāsāpekkhatāya nāmānaṃ aññamaññaṃ ayuttatthattā, yathā-cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi, dānañca dehi, sīlañcarakkhāhi. Itarītarayoge samāhāre ca aññamaññāpekkhattā samāso.

ထိုလေးပါးတို့တွင် သမုစ္စယနှင့် အနွာစယတို့၌ ကရိယာကို ငဲ့ရသောကြောင့် နာမ်ချင်း အပြန်အလှန် မစပ်စပ်သဖြင့် သမာသ်မဖြစ်နိုင်။ သာဓက - "cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi" (သင်္ကန်းကိုလည်းကောင်း ဆွမ်းကိုလည်းကောင်း ကျောင်းအိပ်ရာနေရာတည်းဟူသော ပစ္စည်းကိုလည်းကောင်း ပေးလှူပြီ)၊ "dānañca dehi, sīlañcarakkhāhi" (အလှူကိုလည်း ပေးလှူလော့၊ သီလကိုလည်း စောင့်ရှောက်လော့) စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ဣတရီတရယောဂနှင့် သမာဟာရတို့၌မူ အပြန်အလှန် ငဲ့အပ်သောကြောင့် သမာသ်ဖြစ်၏။

Ubhayatthapadhāne catthe katha+mekatthībhāvo sambhave+ti ce, vuttañhi –

"ပုဒ်နှစ်ခုလုံး၏ အနက်သည် အဓိကဖြစ်သော ‘စ’သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိခြင်း (ဧကတ္ထီဘာဝ) သည် မည်သို့ ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု မေးခဲ့မူ၊ ဆိုအပ်လှာပြီတကား -

Sappadhānāpi yattha+tthā, mitho sāpekkhatā iva;

Kriyāsambandhasāmaññā, catthe+katthaṃ ta+duccateti.

"အကြင်သမာသ်၌ အနက်တို့သည် အဓိက ဖြစ်ကုန်သော်လည်း၊ အပြန်အလှန် ငဲ့ခြင်းရှိသကဲ့သို့ ကရိယာနှင့် ဆက်စပ်မှု တူညီခြင်းကြောင့် ‘စ’သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ ထိုသမာသ်ကို ဧကတ္ထီဘာဝ (တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏" ဟူသော ဂါထာကို ဆိုအပ်၏။

Yasmā [Pg.159] ekatthībhāvepi satīyasatīyatthe padhānaṃ, tasmā idaṃ vuccate –

ဧကတ္ထီဘာဝ (တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိခြင်း) ဖြစ်သော်လည်း၊ အသီးသီးသော အနက်တို့၌ အဓိကဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်ပြန်၏—

Na+ññamaññaṃ visesenti, catthe atthā padāniva;

Satthavutyī ato tesaṃ, padhānatthaṃ+bhiyujjate.

"‘စ’သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ ပုဒ်တို့ကဲ့သို့ အနက်တို့သည် အပြန်အလှန် မထူးခြားစေကုန်။ ထို့ကြောင့် ကျမ်းဂန်တို့၏ အသုံး၌ ထိုပုဒ်တို့၏ အဓိကအနက်ကိုသာ ပေါင်းစပ်အသုံးပြုအပ်၏။"

Itarītarayogo ca, samāhārotya+yaṃ dvidhā;

Samāso tu imaṃ aññe, jānante dvandanāmato.

"ထိုသမာသ်သည် ဣတရီတရယောဂနှင့် သမာဟာရဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ အခြားသော ဆရာတို့သည် ဤသမာသ်ကို ‘ဒွန္ဒသမာသ်’ ဟု သိကြကုန်၏။"

Itarītarayogasmiṃ+vayavatthassa sambhavo;

Samudāyatirobhāvo, paraṃva liṅga+massa ca.

"ဣတရီတရယောဂသမာသ်၌ အစိတ်အပိုင် (ပုဒ်အသီးသီး) ၏ အနက်သည် ထင်ရှား၏၊ အစုအပေါင်း၏ အနက်သည် ကွယ်ပျောက်၏၊ ထိုသမာသ်၏ လိင်သည်လည်း နောက်ပုဒ်၏ လိင်နှင့် တူ၏။"

Samudāyabbhavo yasmiṃ+vayavā ca tirohitā;

Samāhārotya+yaṃ cattho, so ca hoti napuṃsake.

"အကြင်သမာသ်၌ အစုအပေါင်း၏ အနက်သည် ထင်ရှား၍ အစိတ်အပိုင်၏ အနက်သည် ကွယ်ပျောက်၏၊ ဤသည်ကား သမာဟာရသမာသ် ဖြစ်၏၊ ထိုသမာသ်သည်လည်း နပုံသကလိင်၌သာ ဖြစ်၏။"

Itarītarayogo yathā-sāriputto ca moggallāno ca sāriputtamoggallānā, bho sāriputtamoggallānā iccādi. Avayavapadhānattā bahuvacanameva. Samaṇā ca brāhmaṇā ca samaṇabrāhmaṇā, evaṃ brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā.

ဣတရီတရယောဂသမာသ်သည် - "sāriputto ca moggallāno ca sāriputtamoggallānā" (သာရိပုတ္တရာသည်လည်းကောင်း မောဂ္ဂလန်သည်လည်းကောင်း၊ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာန်တို့)၊ "bho sāriputtamoggallānā" (အို သာရိပုတ္တရာနှင့် မောဂ္ဂလန်တို့) စသည်ဖြင့် ဥပမာရှိ၏။ အစိတ်အပိုင်၏အနက် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ဗဟုဝုစ်ကိန်းသာ ဖြစ်၏။ "Samaṇā ca brāhmaṇā ca samaṇabrāhmaṇā" (သမဏတို့သည်လည်းကောင်း ဗြာဟ္မဏတို့သည်လည်းကောင်း၊ သမဏဗြာဟ္မဏတို့)၊ ထို့အတူ brāhmaṇagahapatikā (ဗြာဟ္မဏနှင့် သူဌေးတို့)၊ khattiyabrāhmaṇā (မင်းနှင့် ပုဏ္ဏားတို့)၊ devamanussā (နတ်နှင့် လူတို့)၊ candimasūriyā (လနှင့် နေတို့) ဟု ဖြစ်သည်။

64. Vijjāyonisambandhīna+mā tatra cattheti

၆၄. ‘‘Vijjāyonisambandhīna+mā tatra catthe’’ စသော စကားအရ—

Vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnañca catthe ā hotīti ukārassa ā, hotā ca potā ca hotāpotāro. Evaṃ mātāpitaro.

ပညာနှင့် ဆက်စပ်သူတို့၏လည်းကောင်း၊ အမျိုးအနွယ်နှင့် ဆက်စပ်သူတို့၏လည်းကောင်း ‘စ’သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ ‘အာ’ (ā) ပြု၏ (ဥကာရကို အာကာရပြု၏)။ သာဓက - "hotā ca potā ca hotāpotāro" (ဟောတားပုရောဟိတ်သည်လည်းကောင်း ပေါတားပုရောဟိတ်သည်လည်းကောင်း ဟောတားပေါတားတို့)။ ထို့အတူ mātāpitaro (မိဘတို့) ဟု ဖြစ်သည်။

65. Putteti

၆၅. ‘‘Putteti’’ ဟူသော စကားအရ—

Putte uttarapade pitādīna+mā hoti catthe. Pitā ca putto ca pitāputtā, evaṃ mātāputtā.

‘ပုတ္တ’ ပုဒ် နောက်၌ရှိသော် ‘စ’သဒ္ဒါ၏အနက်၌ ‘ပိတု’ စသော ပုဒ်တို့၏ ‘ဥ’ကို ‘အာ’ ပြု၏။ "Pitā ca putto ca pitāputtā" (အဖသည်လည်းကောင်း သားသည်လည်းကောင်း၊ အဖနှင့် သားတို့)၊ ထို့အတူ mātāputtā (အမိနှင့် သားတို့) ဟု ဖြစ်သည်။

78. Jāyāya jayaṃ patimhi

၇၈. ‘‘Jāyāya jayaṃ patimhi’’ (ပတိပုဒ် နောင်သောကြောင့် ဇာယာပုဒ်ကို ဇယပြု၏) ဟု သိအပ်၏။

Patimhi [Pg.160] pare jāyāya jayaṃ hoti. Jāyā ca pati ca jayampatayo. Jānipatīti pakatantarena siddhaṃ, jāni ca pati ca jānipati. Evaṃ jampati dampatīti.

လင် (pati) သဒ္ဒါ နောက်၌ ရှိသော် ဇနီး (jāyā) သဒ္ဒါကို 'jaya' ဟု ပြု၏။ ဇနီးနှင့် လင်သည် 'jayampatayo' (လင်မယားများ) မည်၏။ 'Jānipati' ဟူသော ပုဒ်သည် အခြားသော သဘာဝအားဖြင့် ပြီး၏၊ ဇနီးနှင့် လင်သည် 'jānipati' မည်၏။ ထို့အတူ 'jampati'၊ 'dampati' ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။

Kvaci appasaraṃ pubbaṃ nipatati, yathā-cando ca sūriyo ca candasūriyā, nigamā ca janapadā ca nigamajanapadā. Evaṃ surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā.

အချို့သော နေရာ၌ သရနည်းသော ပုဒ်ကို ရှေ့၌ ထားအပ်၏။ ဥပမာ- 'cando ca sūriyo ca' သည် 'candasūriyā' (လနှင့် နေ)။ 'nigamā ca janapadā ca' သည် 'nigamajanapadā' (နိဂုံးနှင့် ဇနပုဒ်)။ ထို့အတူ 'surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā' (နတ်၊ အသူရာ၊ ဂဠုန်၊ လူ၊ နဂါး၊ ဂန္ဓဗ္ဗ) ဖြစ်၏။

Kvaci ivaṇṇu+vaṇṇantānaṃ pubbanipāto, yathā-aggidhumā, gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā, dhātuliṅgāni.

အချို့သော နေရာ၌ 'ဣ'ဝဏ္ဏ၊ 'ဥ'ဝဏ္ဏ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို ရှေ့၌ ထားခြင်း ဖြစ်၏။ ဥပမာ- 'aggidhumā' (မီးနှင့် မီးခိုး)၊ 'gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā'၊ 'dhātuliṅgāni' (ဓာတ်နှင့် လိင်များ)။

Kvaci sarādiakārantaṃ pubbaṃ nipatati, yathā-atthadhammā, atthasaddā, saddatthā vā.

အချို့သော နေရာ၌ သရအစရှိ၍ 'အ'ကာရန္တ အဆုံးရှိသော ပုဒ်ကို ရှေ့၌ ထားအပ်၏။ ဥပမာ- 'atthadhammā' (အနက်နှင့် တရား)၊ 'atthasaddā' (အနက်နှင့် သဒ္ဒါ) သို့မဟုတ် 'saddatthā' (သဒ္ဒါနှင့် အနက်)။

Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyapadhāno samāhāro, yathā-chattañca upāhanā ca chattupāhanaṃ.

အချင်းချင်း အမှီပြုကြကုန်သော အစိတ်အပိုင်းများ၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ဖုံးကွယ်၍ အစုအပေါင်းကို အဓိကပြုခြင်းသည် 'သမာဟာရ' မည်၏။ ဥပမာ- 'chattañca upāhanā ca' (ထီးနှင့် ဖိနပ်) သည် 'chattupāhanaṃ'။

20. Samāhāre napuṃsakanti

၂၀. 'သမာဟာရ' ၌ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။

Samāhāre sabbattha napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, samāhārasse+kattā ekavacanameva.

သမာဟာရ၌ ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ သမာဟာရ၏ တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်ကြောင့် ဧကဝုစ် (ဧကဝစန) သာ ဖြစ်၏။

23. Syādīsu rassoti

၂၃. 'သိ' အစရှိသော ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိသော် အသံတို (ရဿ) ပြုအပ်၏။

Napuṃsake vattamānassa syādīsu rasso. Bho chattupāhana, chattupāhanaṃ, chattupāhanena iccādi.

နပုံသကလိင်၌ တည်သော ပုဒ်၏ 'သိ' အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ရဿ (အသံတို) ဖြစ်၏။ 'Bho chattupāhana'၊ 'chattupāhanaṃ'၊ 'chattupāhanena' စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။

Te [Pg.161] ca samāhāritarītarayogā bahulaṃvidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrā+yaṃ visayavibhāgo-niruttipiṭakāgato-pāṇi+tūriya+yogga+senaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇasaññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ, disānaṃ, nadīnañca niccasamāhārekatthaṃ bhavati.

ထို သမာဟာရနှင့် ဣတရေတရယောဂ (ဒွန္ဒ) တို့သည် များစွာသော ဝိဓာန် ရှိကုန်လျက် အပိုင်းအခြား အတိုင်းအတာ ရှိသော နယ်ပယ်တို့၌သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုနယ်ပယ် ခွဲခြားမှုကား နိရုတ္တိပိဋကတ်မှ လာသတည်း- ကိုယ်အင်္ဂါ၊ တူရိယာအင်္ဂါ၊ ကိရိယာအင်္ဂါ၊ စစ်အင်္ဂါ၊ အစဉ်အမြဲ ရန်သူဖြစ်ကြသူများ၊ သင်္ချာနှင့် ပမာဏ အမှတ်သညာများ၊ သတ္တဝါငယ်များ၊ ချက်ပြုတ်သူနှင့် စဏ္ဍာလများ၊ စရဏနှင့် သာဓာရဏတရားများ၊ အတူတကွ သင်အံအပ်သော ပိဋကတ်ကျမ်းစာများ၊ လိင်ထူးခြားချက်များ၊ အမျိုးမျိုး ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားများ၊ အရပ်မျက်နှာများ၊ မြစ်များအားလုံးသည် အစဉ်သဖြင့် သမာဟာရ ဧကဝုစ် ဖြစ်ကုန်၏။

Pāṇaṅgānaṃ-cakkhu ca sotañca cakkhusotaṃ, mukhañca nāsikā ca mukhanāsikaṃ, ‘‘syādīsu rasso’’ti napuṃsake vattamānassa rasso. Hanu ca gīvā ca hanugīvaṃ, kaṇṇā ca nāsā ca kaṇṇanāsaṃ, pāṇi ca pādo ca pāṇipādaṃ, chavi ca maṃsañca lohitañca chavimaṃsalohitaṃ, nāmañca rūpañca nāmarūpaṃ, jarā ca maraṇañca jarāmaraṇaṃ.

ကိုယ်အင်္ဂါတို့၏ ဥပမာ- 'cakkhu ca sotañca' သည် 'cakkhusotaṃ' (မျက်စိနှင့် နား)၊ 'mukhañca nāsikā ca' သည် 'mukhanāsikaṃ'၊ 'syādīsu rasso' သုတ်ဖြင့် နပုံသကလိင်၌ တည်သော ပုဒ်ကို ရဿ ပြုအပ်၏။ 'Hanu ca gīvā ca' သည် 'hanugīvaṃ' (မေးစေ့နှင့် လည်ပင်း)၊ 'kaṇṇā ca nāsā ca' သည် 'kaṇṇanāsaṃ' (နားနှင့် နှာခေါင်း)၊ 'pāṇi ca pādo ca' သည် 'pāṇipādaṃ' (လက်နှင့် ခြေ)၊ 'chavi ca maṃsañca lohitañca' သည် 'chavimaṃsalohitaṃ' (အရေ၊ အသားနှင့် သွေး)၊ 'nāmañca rūpañca' သည် 'nāmarūpaṃ' (နာမ်နှင့် ရုပ်)၊ 'jarā ca maraṇañca' သည် 'jarāmaraṇaṃ' (အိုခြင်းနှင့် သေခြင်း)။

Tūriyaṅgānaṃ-alaso ca tālambaro ca alasatālambaraṃ, murajo ca gomukho ca murajagomukhaṃ, saṃkho ca paṇavo ca deṇḍimo ca, saṃkhā ca paṇavā ca deṇḍimā cāti vā saṃkhapaṇavadeṇḍimaṃ, paṇavādayo dvepi bherivisesā, maddaviko ca pāṇaviko ca maddavikapāṇavikaṃ, gītañca vāditañca gītavāditaṃ, sammañca tāḷañca sammatāḷaṃ, sammaṃti kaṃsatālaṃ, tāḷaṃti hatthatāḷaṃ.

တူရိယာအင်္ဂါတို့၏ ဥပမာ- 'alaso ca tālambaro ca' သည် 'alasatālambaraṃ'၊ 'murajo ca gomukho ca' သည် 'murajagomukhaṃ'၊ 'saṃkho ca paṇavo ca deṇḍimo ca' သို့မဟုတ် 'saṃkhā ca paṇavā ca deṇḍimā ca' သည် 'saṃkhapaṇavadeṇḍimaṃ' (paṇava အစရှိသော နှစ်မျိုးလုံးသည် စည်ထူးများ ဖြစ်ကြ၏)၊ 'maddaviko ca pāṇaviko ca' သည် 'maddavikapāṇavikaṃ'၊ 'gītañca vāditañca' သည် 'gītavāditaṃ' (သီဆိုခြင်းနှင့် တီးမှုတ်ခြင်း)၊ 'sammañca tāḷañca' သည် 'sammatāḷaṃ'၊ 'samma' ဟူသည် ကြေးကွင်း ဖြစ်၏၊ 'tāḷa' ဟူသည် လက်ဝါးတီးခြင်း ဖြစ်၏။

Yoggaṅgānaṃ-phālo ca pācanañca phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ.

ယှဉ်အပ်သော ကိရိယာအင်္ဂါတို့၏ ဥပမာ- 'phālo ca pācanañca' သည် 'phālapācanaṃ' (ထွန်သွားနှင့် နှင်တံ)၊ 'yugañca naṅgalañca' သည် 'yuganaṅgalaṃ' (ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံး)။

Senaṅgānaṃ-hatthino ca assā ca hatthiassaṃ, rathā ca pattikā ca rathapattikaṃ, asi ca satti ca tomarañca piṇḍañca asisattitomarapiṇḍaṃ, asi ca cammañca asicammaṃ, cammanti saravāraṇa-phalakaṃ[Pg.162]. Dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ, kalāpo=tuṇīraṃ. Paharaṇañca āvaraṇañca paharaṇāvaraṇaṃ.

စစ်အင်္ဂါတို့၏ ဥပမာ- 'hatthino ca assā ca' သည် 'hatthiassaṃ' (ဆင်နှင့် မြင်း)၊ 'rathā ca pattikā ca' သည် 'rathapattikaṃ' (ရထားနှင့် ခြေလျင်စစ်သည်)၊ 'asi ca satti ca tomarañca piṇḍañca' သည် 'asisattitomarapiṇḍaṃ' (ဓား၊ လှံ၊ ကန်တော့မြှားနှင့် တုတ်ခဲ)၊ 'asi ca cammañca' သည် 'asicammaṃ' (ဓားနှင့် ဒိုင်း)၊ 'camma' ဟူသည် မြှားကို ကာကွယ်သော ဒိုင်းပြား ဖြစ်၏။ 'Dhanu ca kalāpo ca' သည် 'dhanukalāpaṃ' (လေးနှင့် မြှားတောက်)၊ 'kalāpo' ဟူသည် မြှားတောက် ဖြစ်၏။ 'Paharaṇañca āvaraṇañca' သည် 'paharaṇāvaraṇaṃ' (လက်နက်နှင့် အကာအကွယ်)။

Niccaverīnaṃ-ahi ca nakulo ca, ahī ca nakulā cāti vā ahinakulaṃ. Evaṃ biḷāramūsikaṃ, antassa rassattaṃ. Kākolukaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, garuḷasappaṃ, nāgasupaṇṇaṃ.

အစဉ်အမြဲ ရန်သူဖြစ်ကြသူတို့၏ ဥပမာ- 'ahi ca nakulo ca' သို့မဟုတ် 'ahī ca nakulā ca' သည် 'ahinakulaṃ' (မြွေနှင့် မြွေပါ)။ ထို့အတူ 'biḷāramūsikaṃ' (ကြောင်နှင့် ကြွက် - အဆုံးသရကို ရဿပြုခြင်း ဖြစ်၏)၊ 'kākolukaṃ' (ကျီးနှင့် ဇီးကွက်)၊ 'sappamaṇډūkaṃ' (မြွေနှင့် ဖား)၊ 'garuḷasappaṃ' (ဂဠုန်နှင့် မြွေ)၊ 'nāgasupaṇṇaṃ' (နဂါးနှင့် ဂဠုန်)။

Saṅkhyāparimāṇasaññānaṃ-ekakañca dukañca ekakadukaṃ. Evaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ. Dasakañca ekādasakañca dasekādasakaṃ, ‘‘titālīsa’’ iti caka-bhāgalopaniddesena kakārassa lopo.

သင်္ချာပမာဏ အမှတ်သညာတို့၏ ဥပမာ- 'ekakañca dukañca' သည် 'ekakadukaṃ' (တစ်ခုစုနှင့် နှစ်ခုစု)။ ထို့အတူ 'dukatikaṃ' (နှစ်ခုစုနှင့် သုံးခုစု)၊ 'tikacatukkaṃ' (သုံးခုစုနှင့် လေးခုစု)၊ 'catukkapañcakaṃ' (လေးခုစုနှင့် ငါးခုစု)။ 'Dasakañca ekādasakañca' သည် 'dasekādasakaṃ' (ဆယ်ခုစုနှင့် တစ်ဆယ့်တစ်ခုစု)၊ 'titālīsa' (လေးဆယ့်သုံး) ဟူရာ၌ 'caka' အစုကို ချေခြင်းဖြင့် 'က'အက္ခရာ ကျေ၏။

Khuddajantukānaṃ-kīṭā ca paṭaṅgā ca kīṭapaṭaṅgaṃ, kīṭā=kapālapiṭṭhikapāṇā. Evaṃ kunthakipillikaṃ, ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ, makkhikā ca kipillikā ca makkhikakipillikaṃ, kīṭā ca sariṃsapā ca kīṭasariṃsapaṃ. Tattha kunthā=sukhumakipillikā.

သတ္တဝါငယ်တို့၏ ဥပမာ- 'kīṭā ca paṭaṅgā ca' သည် 'kīṭapaṭaṅgaṃ' (ပိုးကောင်နှင့် နှံကောင်)၊ 'kīṭā' ဟူသည် အခွံကျောကုန်းရှိသော သတ္တဝါငယ်များ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'kunthakipillikaṃ' (ခြပုန်းနှင့် ပုရွက်ဆိတ်)၊ 'ḍaṃsā ca makasā ca' သည် 'ḍaṃsamakasaṃ' (ဖြုတ်နှင့် ခြင်)၊ 'makkhikā ca kipillikā ca' သည် 'makkhikakipillikaṃ' (ယင်ကောင်နှင့် ပုရွက်ဆိတ်)၊ 'kīṭā ca sariṃsapā ca' သည် 'kīṭasariṃsapaṃ' (ပိုးကောင်နှင့် တွားသွားသတ္တဝါ)။ ထို၌ 'kunthā' ဟူသည် အလွန်သေးငယ်သော ပုရွက်ဆိတ် ဖြစ်၏။

Khuddajantu anaṭṭhī vā, atha kho khuddakopi vā;

Sataṃ vā pasato yesaṃ, keci ānatulā iti.

အရိုးမရှိသော သတ္တဝါသော်လည်းကောင်း၊ အလွန်သေးငယ်သော သတ္တဝါသော်လည်းကောင်း၊ လက်တစ်ဆုပ်၌ အကောင်တစ်ရာ ဆံ့သော သတ္တဝါသော်လည်းကောင်း၊ အချို့သော ဆရာတို့သည် ထိုထက် ငယ်သော သတ္တဝါတို့ကို သတ္တဝါငယ် (khuddajantu) ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikā ca sūkarikā ca orabbhikasūkarikaṃ, evaṃ sākuntikamāgavikaṃ. Sapāko ca caṇḍālo ca sapākacaṇḍālaṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ, venarathakāraṃ, tattha venā=tacchakā, rathakārā=cammakārā.

သတ်ဖြတ်ချက်ပြုတ်သူနှင့် စဏ္ဍာလတို့၏ ဥပမာ- 'orabbhikā ca sūkarikā ca' သည် 'orabbhikasūkarikaṃ' (ဆိတ်သတ်သမားနှင့် ဝက်သတ်သမား)။ ထို့အတူ 'sākuntikamāgavikaṃ' (ငှက်မုဆိုးနှင့် သားကောင်မုဆိုး)။ 'Sapāko ca caṇḍālo ca' သည် 'sapākacaṇḍālaṃ' (ခွေးသားချက်စားသူနှင့် စဏ္ဍာလ)၊ 'pukkusachavaḍāhakaṃ' (ပုက္ကုသနှင့် အလောင်းမီးရှို့သမား)၊ 'venarathakāraṃ' (ဗျိုင်းသမားနှင့် ရထားလုပ်သူ)။ ထို၌ 'veṇā' ဟူသည် သစ်ရွေသမားများ (tacchaka) ဖြစ်၍၊ 'rathakārā' ဟူသည် သားရေလုပ်သမားများ (cammakāra) ဖြစ်၏။

Caraṇasādhāraṇānaṃ-atiso ca bhāradvājo ca atisabhāradvājaṃ, kaṭṭho ca kapālo ca kaṭṭhakapālaṃ, sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ, vijjā ca caraṇañca vijjācaraṇaṃ, evaṃ nāmarūpaṃ, hirottappaṃ, satisampa-jaññaṃ[Pg.163], lobhamohaṃ, dosamohaṃ, ahirikānottappaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkucca+miccādi.

ကျင့်ဝတ်နှင့် အလားတူတရားတို့၏ ဥပမာ- 'atiso ca bhāradvājo ca' သည် 'atisabhāradvājaṃ'၊ 'kaṭṭho ca kapālo ca' သည် 'kaṭṭhakapālaṃ'၊ 'sīlañca paññāṇañca' သည် 'sīlapaññāṇaṃ' (သီလနှင့် ပညာ)၊ 'samatho ca vipassanā ca' သည် 'samathavipassanaṃ' (သမထနှင့် ဝိပဿနာ)၊ 'vijjā ca caraṇañca' သည် 'vijjācaraṇaṃ' (ဝိဇ္ဇာနှင့် စရဏ)။ ထို့အတူ 'nāmarūpaṃ' (နာမ်နှင့် ရုပ်)၊ 'hirottappaṃ' (ဟိရီနှင့် ဩတ္တပ္ပ)၊ 'satisampajaññaṃ' (သတိနှင့် သမ္ပဇဉ်)၊ 'lobhamohaṃ' (လောဘနှင့် မောဟ)၊ 'dosamohaṃ' (ဒေါသနှင့် မောဟ)၊ 'ahirikānottappaṃ' (အဟိရိကနှင့် အနောတ္တပ္ပ)၊ 'thinamiddhaṃ' (ထိနနှင့် မိဒ္ဓ)၊ 'uddhaccakukkuccaṃ' (ဥဒ္ဓစ္စနှင့် ကုက္ကုစ္စ) စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Ekajjhāyanapāvacanānaṃ-dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ, evaṃ ekuttara saṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ.

အတူတကွ သင်အံအပ်သော ကျမ်းစာတို့၏ ဥပမာ- 'dīgho ca majjhimo ca' သည် 'dīghamajjhimaṃ' (ဒီဃနိကာယ်နှင့် မဇ္ဈိမနိကာယ်)။ ထို့အတူ 'ekuttara saṃyuttakaṃ' (ဧကုတ္တရနိကာယ်နှင့် သံယုတ္တနိကာယ်)၊ 'khandhakavibhaṅgaṃ' (ခန္ဓကနှင့် ဝိဘင်း)။

Liṅgavisesānaṃ-itthī ca pumā ca itthipumaṃ, dāsī ca dāso ca dāsidāsaṃ, cīvarañca piṇḍapāto ca senāsanañca gilānapaccayabhesajjaparikkhāro ca cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇañca kaṭṭho ca sākhā ca palāsañca tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ. ‘‘Lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ’’tipi dissati.

ကွဲပြားသော လိင်ရှိသူတို့၏ ဥပမာ- 'itthī ca pumā ca' သည် 'itthipumaṃ' (မိန်းမနှင့် ယောက်ျား)၊ 'dāsī ca dāso ca' သည် 'dāsidāsaṃ' (ကျွန်မနှင့် ကျွန်)၊ 'cīvarañca piṇḍapāto ca senāsanañca gilānapaccayabhesajjaparikkhāro ca' သည် 'cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ' (သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ ဆေးပစ္စည်းတည်းဟူသော ပရိက္ခရာ)၊ 'tiṇañca kaṭṭho ca sākhā ca palāsañca' သည် 'tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ' (မြက်၊ ထင်း၊ သစ်ကိုင်းနှင့် သစ်ရွက်)။ 'Lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ' ဟူ၍လည်း တွေ့ရ၏။

Vividhaviruddhānaṃ-kusalañca akusalañca kusalākusalaṃ, evaṃ sāvajjānavajjaṃ, hīnapaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ, sukhadukkhaṃ, adhamuttamaṃ, paṭighānunayaṃ, chāyātapaṃ, ālokandhakāraṃ. Rattiñca divā ca rattindivaṃ, ‘‘rattindivadāragavacaturassā’’ti apaccaye kate numaāgamo. Aho ca ratti ca ahorattaṃ, ‘‘dīghā+hovassekadesehi ca ratyā’’ti apaccaye kate ‘‘manādyāpādīna+mo maye ce’’ti okāro.

အမျိုးမျိုး ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားတို့၏ ဥပမာ- 'kusalañca akusalañca' သည် 'kusalākusalaṃ' (ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်)။ ထို့အတူ 'sāvajjānavajjaṃ' (အပြစ်ရှိသောတရားနှင့် အပြစ်မရှိသောတရား)၊ 'hīnapaṇītaṃ' (ယုတ်ညံ့သောတရားနှင့် မြတ်သောတရား)၊ 'kaṇhasukkaṃ' (အမည်းနှင့် အဖြူ)၊ 'chekapāpakaṃ' (လိမ္မာသူနှင့် လူမိုက်)၊ 'sukhadukkhaṃ' (ချမ်းသာနှင့် ဆင်းရဲ)၊ 'adhamuttamaṃ' (ယုတ်ညံ့သူနှင့် မြတ်သူ)၊ 'paṭighānunayaṃ' (ခုခံခြင်းနှင့် တွယ်တာခြင်း)၊ 'chāyātapaṃ' (အရိပ်နှင့် နေပူ)၊ 'ālokandhakāraṃ' (အလင်းနှင့် အမှောင်)။ 'Rattiñca divā ca' သည် 'rattindivaṃ' (ညနှင့် နေ့)၊ 'rattindivadāragavacaturassā' သုတ်ဖြင့် 'အ'ပစ္စည်း ပြုပြီးသော် 'နုံ' အာဂမ် လာ၏။ 'Aho ca ratti ca' သည် 'ahorattaṃ' (နေ့နှင့် ည)၊ 'dīghāhovassekadesehi ca ratyā' သုတ်ဖြင့် 'အ'ပစ္စည်း ပြုပြီးသော် 'manādyāpādīnamo maye ce' သုတ်ဖြင့် 'ဩ'ကာရ ပြု၏။

Disānaṃ-pubbā ca aparā ca pubbāparaṃ, evaṃ puratthimapacchimaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ.

အရပ်မျက်နှာတို့၏ ဥပမာ- 'pubbā ca aparā ca' သည် 'pubbāparaṃ' (ရှေ့အရပ်နှင့် နောက်အရပ်)။ ထို့အတူ 'puratthimapacchimaṃ' (အရှေ့နှင့် အနောက်)၊ 'dakkhiṇuttaraṃ' (တောင်နှင့် မြောက်)၊ 'pubbadakkhiṇaṃ' (အရှေ့တောင်)၊ 'pubbuttaraṃ' (အရှေ့မြောက်)၊ 'aparadakkhiṇaṃ' (အနောက်တောင်)၊ 'aparuttaraṃ' (အနောက်မြောက်)။

Nadīnaṃ-gaṅgā ca yamunā ca gaṅgāyamunaṃ, evaṃ mahīsarabhū.

မြစ်တို့၏ ဥပမာ- 'gaṅgā ca yamunā ca' သည် 'gaṅgāyamunaṃ' (ဂင်္ဂါမြစ်နှင့် ယမုနာမြစ်)။ ထို့အတူ 'mahīsarabhū' (မဟီမြစ်နှင့် သရဘူမြစ်)။

Tiṇa+rukkha+pasu+sakuṇa+dhana+khañña+byañjana+janapadānaṃ vā. Tiṇavisesānaṃ-usīrāni ca bīraṇāni ca usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇāni vā. Evaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajāni vā, kāsakusaṃ kāsakusā vā.

မြက်၊ သစ်ပင်၊ တိရစ္ဆာန်၊ ငှက်၊ ဥစ္စာ၊ ကောက်ပဲသီးနှံ၊ ဟင်းလျာ၊ တိုင်းပြည်တို့၏ (ဒွန္ဒသမာသ်၌လည်းကောင်း)။ မြက်အထူးတို့၏ (ဒွန္ဒသမာသ်၌)- ဥသီရမြက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဗီရဏမြက်တို့သည်လည်းကောင်း (ပေါင်းသော်) usīrabīraṇaṃ သို့မဟုတ် usīrabīraṇāni (ဟု ဖြစ်၏)။ ဤအတူ muñjapabbajaṃ သို့မဟုတ် muñjapabbajāni၊ kāsakusaṃ သို့မဟုတ် kāsakusā ဟု ဖြစ်၏။

Rukkhavisesānaṃ-assatthā [Pg.164] ca kapiṭṭhā ca assatthakapiṭṭhaṃ assatthakapiṭṭhā vā, evaṃ ambapanasaṃ ambapanasā, khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, dhavāssakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, sākasālaṃ sākasālā.

သစ်ပင်အထူးတို့၏ (ဒွန္ဒသမာသ်၌)- ညောင်ဗောဓိပင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သီးပင်တို့သည်လည်းကောင်း (ပေါင်းသော်) assatthakapiṭṭhaṃ သို့မဟုတ် assatthakapiṭṭhā (ဟု ဖြစ်၏)၊ ဤအတူ ambapanasaṃ, ambapanasā (သရက်နှင့် ပိန္နဲ)၊ khadirapalāsaṃ, khadirapalāsā (ရှားနှင့် ပေါက်)၊ dhavāssakaṇṇaṃ, dhavāssakaṇṇā (ဖလံနှင့် သစ်ရာ)၊ pilakkhanigrodhaṃ, pilakkhanigrodhā (ညောင်ကြပ်နှင့် ညောင်ကြတ်)၊ sākasālaṃ, sākasālā (ကျွန်းနှင့် အင်ကြင်း) ဟု ဖြစ်၏။

Pasuvisesānaṃ-gajā ca gavajā ca gajagavajaṃ gajagavajā vā, ajā ca eḷakā ca ajeḷakaṃ ajeḷakā, hatthī ca gāvo ca assā ca vaḷavā ca hatthīgavassavaḷavaṃ hatthīgavassavaḷavā, rassattaṃ. Evaṃ gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, sīhabyagghataracchaṃ sīhabyagghataracchā, kukkuṭasūkaraṃ kukkuṭasūkarā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā.

တိရစ္ဆာန်အထူးတို့၏ (ဒွန္ဒသမာသ်၌)- ဆင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ပြောင်တို့သည်လည်းကောင်း (ပေါင်းသော်) gajagavajaṃ သို့မဟုတ် gajagavajā၊ ဆိတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သိုးတို့သည်လည်းကောင်း ajeḷakaṃ, ajeḷakā၊ ဆင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နွားတို့သည်လည်းကောင်း၊ မြင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ မြင်းမတို့သည်လည်းကောင်း hatthīgavassavaḷavaṃ, hatthīgavassavaḷavā (ဟု ဖြစ်၏၊ ဤ၌) အသံတိုခြင်း (ရဿပြုခြင်း) ဖြစ်၏။ ဤအတူ gomahisaṃ, gomahisā (နွားနှင့် ကျွဲ)၊ eṇeyyavarāhaṃ, eṇeyyavarāhā (တောဆိတ်နှင့် တောဝက်)၊ sīhabyagghataracchaṃ, sīhabyagghataracchā (ခြင်္သေ့၊ ကျားနှင့် အောင်း)၊ kukkuṭasūkaraṃ, kukkuṭasūkarā (ကြက်နှင့် ဝက်)၊ eṇeyyagomahisaṃ, eṇeyyagomahisā ဟု ဖြစ်၏။

Sakuṇavisesānaṃ-haṃsā ca bakā ca haṃsabakaṃ haṃsabakā. Evaṃ kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, mayūrakoñcaṃ mayūrakoñcā, sukasālikaṃ sukasālikā, bakabalākaṃ bakabalākā.

ငှက်အထူးတို့၏ (ဒွန္ဒသမာသ်၌)- ဟင်္သာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဗျိုင်းတို့သည်လည်းကောင်း (ပေါင်းသော်) haṃsabakaṃ, haṃsabakā (ဟု ဖြစ်၏)။ ဤအတူ kāraṇḍavacakkavākaṃ, kāraṇḍavacakkavākā (ရေကြက်နှင့် စက္ကဝက်)၊ mayūrakoñcaṃ, mayūrakoñcā (ဥဒေါင်းနှင့် ကြိုးကြာ)၊ sukasālikaṃ, sukasālikā (ကြက်တူရွေးနှင့် သာလိကာ)၊ bakabalākaṃ, bakabalākā (ဗျိုင်းနှင့် ဗျိုင်းအုပ်) ဟု ဖြစ်၏။

Dhanānaṃ-hiraññañca suvaṇṇañca hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇāni. Evaṃ jātarūparajataṃ jātarūparajatāni, maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā.

ဥစ္စာတို့၏ (ဒွန္ဒသမာသ်၌)- ရွှေစင်သည်လည်းကောင်း၊ ရွှေအတုံးသည်လည်းကောင်း (ပေါင်းသော်) hiraññasuvaṇṇaṃ, hiraññasuvaṇṇāni (ဟု ဖြစ်၏)။ ဤအတူ jātarūparajataṃ, jātarūparajatāni (ရွှေနှင့် ငွေ)၊ maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ, maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā (ပတ္တမြား၊ ခရုသင်း၊ ပုလဲနှင့် ကြောင်မျက်ရွဲ) ဟု ဖြစ်၏။

Dhaññānaṃ-sālī ca yavā ca sāliyavaṃ sāliyavā vā. Evaṃ tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsāni, nippāvakulatthaṃ nippāvakulatthā.

ကောက်ပဲသီးနှံတို့၏ (ဒွန္ဒသမာသ်၌)- သလေးစပါးသည်လည်းကောင်း၊ မုယောစပါးသည်လည်းကောင်း (ပေါင်းသော်) sāliyavaṃ သို့မဟုတ် sāliyavā (ဟု ဖြစ်၏)။ ဤအတူ tilamuggamāsaṃ, tilamuggamāsāni (နှမ်း၊ ပဲနောက်နှင့် ပဲတီစိမ်း)၊ nippāvakulatthaṃ, nippāvakulatthā (ပဲကြီးနှင့် ပဲပိစပ်) ဟု ဖြစ်၏။

Byañjanānaṃ-sāko ca suvā ca sākasuvaṃ sākasuvā. Evaṃ gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeya, varāhā. Migamayūraṃ migamayūrā.

ဟင်းလျာတို့၏ (ဒွန္ဒသမာသ်၌)- ဟင်းရွက်သည်လည်းကောင်း၊ ဟင်းချို/ဟင်းရည်သည်လည်းကောင်း (ပေါင်းသော်) sākasuvaṃ, sākasuvā (ဟု ဖြစ်၏)။ ဤအတူ gabyamāhisaṃ, gabyamāhisā (နွားသားနှင့် ကျွဲသား)၊ eṇeyyavarāhaṃ, eṇeyyavarāhā (တောဆိတ်သားနှင့် တောဝက်သား)၊ migamayūraṃ, migamayūrā (သမင်သားနှင့် ဒေါင်းသား) ဟု ဖြစ်၏။

Janapadānaṃ-kāsi [Pg.165] ca kosalā ca kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjī ca mallā ca vajjimallaṃ vajjimallā, aṅgā ca magadhā ca aṅgamagadhaṃ aṅgamagadhā, evaṃ cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanāmarūpanti caturekapañcavokāravasena vattabbe bahulādhikārā sarūpekasesaṃ katvā nāmarūpanti vuttaṃ.

တိုင်းပြည်တို့၏ (ဒွန္ဒသမာသ်၌)- ကာသိတိုင်းသည်လည်းကောင်း၊ ကောသလတိုင်းသည်လည်းကောင်း (ပေါင်းသော်) kāsikosalaṃ, kāsikosalā၊ ဝဇ္ဇီတိုင်းသည်လည်းကောင်း၊ မလ္လာတိုင်းသည်လည်းကောင်း vajjimallaṃ, vajjimallā၊ အင်္ဂတိုင်းသည်လည်းကောင်း၊ မဂဓတိုင်းသည်လည်းကောင်း aṅgamagadhaṃ, aṅgamagadhā (ဟု ဖြစ်၏)။ ဤအတူ cetivaṃsaṃ, cetivaṃsā၊ macchasūrasenaṃ, macchasūrasenā၊ kurupañcālaṃ, kurupañcālā (ဟု ဖြစ်၏)။ နာမ်သည်လည်းကောင်း၊ ရုပ်သည်လည်းကောင်း (ပေါင်းသော်) nāmarūpaṃ ဟု ဖြစ်၏။ 'nāmarūpañca nāmarūpañca' ဟု စတုဝေါကာရ၊ ဧကဝေါကာရ၊ ပဉ္စဝေါကာရဘုံတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် 'ဗဟုလ' အာဏာကြောင့် သရူပဧကသေသ်ပြု၍ 'nāmarūpaṃ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Etasmiṃ ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati, kamātikkame payojanassā+bhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti, bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto. Catthe samāhāre ‘‘sabhāparisāyā’’ti ñāpakā kvaci napuṃsakaliṅgaṃ na bhavati, ādhipaccañca parivāro ca ādhipaccaparivāro. Evaṃ chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ.

ဤဧကတ္ထီဘာဝအပိုင်း၌ ရှေး၌ဆိုအပ်သော ပုဒ်သည်သာလျှင် ရှေး၌ ကျ၏၊ အစဉ်ကို ကျော်လွန်ရာ၌ အကျိုးထူးမရှိသောကြောင့်တည်း။ အချို့နေရာ၌ 'ဗဟုလ' အာဏာကြောင့် ပြောင်းပြန်ဖြစ်ခြင်း (ဝိပလ္လာသ) လည်း ဖြစ်၏၊ (ပုံစံ-) သွားတို့၏မင်းသည် rājadanto (မင်းသွား-သွားစွယ်)။ 'စ' အနက်ရှိသော သမာဟာရဒွန္ဒသမာသ်၌ 'sabhāparisāyā' ဟူသော ညွှန်ပြချက်ကြောင့် အချို့နေရာ၌ နပုံလိင် မဖြစ်ပါ၊ (ပုံစံ-) အစိုးရခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ အခြံအရံသည်လည်းကောင်း ādhipaccaparivāro (ဟု ပုလ္လိင်ဖြစ်၏)။ ဤအတူ chandapārisuddhi (ဆန္ဒနှင့် ပါရိသုဒ္ဓိ) ဟု ပဋိသန္ဓေနှင့် ပဝတ္တိ၌ ဖြစ်၏။

40. Samāsantva

၄၀. သမာသန္တ (သမာသ်အဆုံး၌ ဖြစ်သော ပစ္စည်း) တို့သည်ကား။

Upari aya+madhikarīyati.

အထက်၌ ဤ (သမာသန္တဟူသော ပုဒ်) ကို အာဏာပျံ့စေအပ်၏ (လိုက်စေအပ်၏)။

41. Pāpādīhi bhūmiyā

၄၁. "Pāpādīhi bhūmiyā" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Pāpādīhi parā yā bhūmi, tassā samāsanto a hoti. Pāpā bhūmi yasminti pāpabhūmaṃ, jātiyā upalakkhitā bhūmi jātibhūmaṃ.

Pāpa အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောက်၌ရှိသော bhūmi သဒ္ဒါအား သမာသ်အဆုံး၌ 'a' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ယုတ်ညံ့သော မြေရှိသောအရပ်သည် pāpabhūmaṃ၊ ဇာတ်ဖြင့် မှတ်အပ်သော မြေသည် jātibhūmaṃ။

42. Saṃkhyāhiti

၄၂. "Saṅkhyāhi" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Saṃkhyāhi parāya bhūmiyā a hoti. Dve bhūmiyo assa dvibhūmaṃ. Evaṃ tibhūmaṃ.

သင်္ချာတို့၏ နောက်၌ရှိသော bhūmi သဒ္ဒါအား 'a' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အဆင့်နှစ်ဆင့်ရှိသော ဘုံသည် dvibhūmaṃ၊ ဤအတူ tibhūmaṃ (သုံးဆင့်ရှိသော ဘုံ)။

43. Nadīgodhāvarīnaṃ

၄၃. "Nadīgodhāvarīnaṃ" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Saṃkhyāhi parāsaṃ nadīgodhāvarīnaṃ samāsanto a hoti. Pañcannaṃ nadīnaṃ samāhāro pañcanadaṃ. Evaṃ sattagodhāvaraṃ.

သင်္ချာတို့၏ နောက်၌ရှိသော nadī နှင့် godhāvarī သဒ္ဒါတို့အား သမာသ်အဆုံး၌ 'a' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မြစ်ငါးစင်းတို့၏ ပေါင်းစည်းခြင်းသည် pañcanadaṃ၊ ဤအတူ sattagodhāvaraṃ။

44. Asaṃkhyehi cā+ṅgulyā+nāññāsaṃkhyatthesuti

၄၄. "Asaṅkhyehi caṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Asaṃkhyehi [Pg.166] saṃkhyāhi ca parāya aṅguliyā samāsanto a hoti. Niggata+maṅgulīhi niraṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ. Anaññāsaṃkhyatthesūti kiṃ, pañca aṅguliyo asmiṃ hattheti pañcaṅguli, aṅguliyā samīpaṃ upaṅguli.

သင်္ချာမဟုတ်သော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ သင်္ချာတို့၏လည်းကောင်း နောက်၌ရှိသော aṅguli သဒ္ဒါအား သမာသ်အဆုံး၌ 'a' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လက်သန်းလက်ညှိုးစသည်တို့မှ ကင်းလွတ်သောအရပ်သည် niraṅgulaṃ၊ လက်နှစ်သစ် ပေါင်းအပ်သောအရာသည် dvaṅgulaṃ။ "တစ်ပါးသော အနက်နှင့် သင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်သော်" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဤလက်၌ ငါးသစ်ရှိ၏ဟု pañcaṅguli၊ လက်သစ်၏အနီးသည် upaṅguli။

45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyāti

၄၅. "Dīghāhovassekadesehi ca rattyā" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Dīghādīhi parāya rattiyā a hoti. Dīghā ca sā ratti cāti dīgharattaṃ. Aho ca ratti ca ahorattaṃ, āpādittā o. Vassāsu ratti vassārattaṃ. Pubbā ca sā ratti cāti pubbarattaṃ. Evaṃ apararattaṃ, aḍḍharattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto. Dve rattiyo samāhaṭā dvirattaṃ. Anaññāsaṃkhyatthesu tveva, dīghā ratti asminti dīgharatti, hemanto. Rattiyā samīpaṃ uparatti. Bahulaṃvidhānā kvaci hoteva, rattiparimāṇānurūpaṃ yathārattaṃ.

Dīgha အစရှိသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ Aho, Vassa နှင့် တစ်စိတ်တဒေသကို ပြသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း နောက်၌ရှိသော ratti သဒ္ဒါအား 'a' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရှည်သော ညဉ့်သည် dīgharattaṃ။ နေ့နှင့် ညဉ့်သည် ahorattaṃ၊ (ဤ၌) 'o' ပြုခြင်းကြောင့် o-သရ ဖြစ်၏။ ဝါတွင်း၌ ဖြစ်သော ညဉ့်သည် vassārattaṃ။ ရှေးဦးဖြစ်သော ညဉ့်သည် pubbarattaṃ။ ဤအတူ apararattaṃ (နှောင်းညဉ့်)၊ aḍḍharattaṃ (သန်းခေါင်ယံ)၊ ညဉ့်ကို လွန်သောသူသည် atiratto၊ နှစ်ညဉ့်ပေါင်းအပ်သောအရာသည် dvirattaṃ။ "တစ်ပါးသော အနက်နှင့် သင်္ချာအနက်တို့၌ မဟုတ်သော်" ဟူသော အနက်၌သာလျှင်- ရှည်သော ညဉ့်ရှိသော ဥတုသည် dīghāratti (ဆောင်းဥတု)။ ညဉ့်၏အနီးသည် uparatti။ "ဗဟုလ" ဝိဓာန်ကြောင့် အချို့နေရာ၌ 'a' ပစ္စည်း ဖြစ်သည်သာတည်း၊ ညဉ့်၏ ပမာဏနှင့် လျော်စွာ yathārattaṃ။

46. Gotva+catthe cā+lope

၄၆. "Gotvacatthe cālope" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Gosaddā alopavisaye samāsanto a hoti na ce catthādīsu samāso. Rañño go rājagavo. Paramo ca so go cāti paramagavo. Pañcannaṃ gunnaṃ samāhāro pañcagavaṃ, ‘‘gossā+vaṅa’’ti avaṅa. Taṃ dhana+massāti pañcagavadhano. Dasagavaṃ.

ချေခြင်းမရှိသော အရာ၌ go သဒ္ဒါအား သမာသ်အဆုံး၌ 'a' ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ "စ

47. Rattindiva+dāragava+caturassā

၄၇. "Rattindivadāragavacaturassā" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Ete saddā a-antā nipaccante. Ratti ca divā ca rattindivaṃ, imināva numāga mā. Dārā ca gavo ca dāragavaṃ. Catasso assiyo assa caturasso.

ဤသဒ္ဒါတို့သည် a-အဆုံးရှိကုန်လျက် နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ညဉ့်သည်လည်းကောင်း၊ နေ့သည်လည်းကောင်း rattindivaṃ၊ ဤသုတ်ဖြင့်ပင် num-အာဂုံ ဖြစ်၏။ မယားသည်လည်းကောင်း၊ နွားသည်လည်းကောင်း dāragavaṃ။ လေးခုသော အနားရှိသော အရာသည် caturasso။

48. Āyāme+nugavaṃ

၄၈. "Āyāmenugavaṃ" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Anugavaṃti [Pg.167] nipaccate āyāmegamyamāne. Gavassa āyāmo anugavaṃ sakaṭaṃ, asaṅkhyasamāso.

အလျားအနက်ကို သိအပ်သည်ရှိသော် anugavaṃ ဟု နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီး၏။ နွား၏အလျားပမာဏရှိသော လှည်းသည် anugavaṃ sakaṭaṃ၊ (၎င်းသည်) အဗျယီဘာဝသမာသ် (သို့မဟုတ် သင်္ချာမပါသော သမာသ်) ဖြစ်၏။

49. Akkhismā+ññatthe

၄၉. "Akkhismāññatthe" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe. Visālāni akkhīni yassa so visālakkho.

တစ်ပါးသောအနက် (ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်) ၌ akkhi သဒ္ဒါမှ သမာသ်အဆုံး၌ 'a' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကျယ်ပြန့်သော မျက်စိရှိသောသူသည် visālakkho။

50. Dārumya+ṅgulyā

၅၀. "Dārumyaṅgulyā" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Aṅgulantā aññatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dve aṅguliyo avayavā asseti dvaṅgulaṃ dāru, evaṃ pañcaṅgulaṃ. Aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dārūti vuccate.

တစ်ပါးသောအနက်၌ သစ်သားကို ပြရာဝယ် aṅguli အဆုံးရှိသော သမာသ်အား သမာသ်အဆုံး၌ 'a' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လက်နှစ်သစ် ပမာဏရှိသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းရှိသော သစ်သားသည် dvaṅgulaṃ dāru၊ ဤအတူ pañcaṅgulaṃ။ စပါး စသည်တို့ကို ဖြန့်ကျဲတတ်သော လက်သစ်နှင့်တူသော အစိတ်အပိုင်းရှိသော သစ်သားကို "dāru" ဟု ဆိုအပ်၏။

54. Uttarapade

၅၄. "Uttarapade" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Idaṃ sabbattha adhikātabbaṃ.

ဤပုဒ်ကို ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ အာဏာပျံ့စေအပ်၏ (လိုက်စေအပ်၏)။

55. Imassi+danti

၅၅. "Imassidaṃ" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Uttarapade imassa idaṃ, imāya attho idamaṭṭho, thassa ṭho, idamaṭṭho assa atthīti idamaṭṭhī, idamaṭṭhino bhāvo idamaṭṭhitā. Imesaṃ paccayā idappaccayā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo.

နောက်ပုဒ်ရှိသော် ima သဒ္ဒါအား idaṃ အမိန့်ဖြစ်၏။ ဤအရာ၏ အနက်သည် idamaṭṭho၊ (ဤ၌) 'tha' ကို 'ṭha' ပြု၏။ ဤအနက်ရှိသောသူသည် idamaṭṭhī၊ idamaṭṭhī ၏ အဖြစ်သည် idamaṭṭhitā။ ဤအကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ခြင်းသည် idappaccayā၊ (ဤ၌) နဂ္ဂဟိတ်ချေခြင်းနှင့် 'pa' ကို ဒွေးဘော်ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

57. Ṭa ntantūnanti

၅၇. "Ṭa ntantūnaṃ" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Ntantūnaṃ uttarapade ṭa hoti. Bhavanto patiṭṭhā amhanti bhavaṃpatiṭṭhā mayaṃ, niggahītāgamo, vagganto, yossa ṭā ca. Bhagavā mūlaṃ etesaṃti bhagavaṃmūlakā no dhammā.

နောက်ပုဒ်ရှိသော် ntu-အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့အား 'ṭa' ဖြစ်၏။ အရှင်တို့သည် ငါတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု bhavaṃpatiṭṭhā mayaṃ၊ (ဤ၌) နဂ္ဂဟိတ်အာဂုံ ဖြစ်ခြင်း၊ ဝဂ္ဂန္တပြုခြင်းနှင့် 'yo' ဝိဘတ်အား 'ṭā' ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုတရားတို့၏ အခြေခံ ဖြစ်တော်မူ၏ဟု bhagavaṃmūlakā no dhammā (ငါတို့၏ တရားတို့သည် မြတ်စွာဘုရားလျှင် အခြေခံရှိကုန်၏)။

58. A

၅၈. "A" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Iti [Pg.168] ntantūnaṃ a hoti. Guṇavanto patiṭṭhā mamāti guṇavantapatiṭṭho+smi.

ဤသို့ ntu-အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့အား 'a' ဖြစ်၏။ သီလရှိသောသူတို့သည် ငါ၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု guṇavantapatiṭṭhosmi။

60. Parassa saṃkhyāsuti

၆၀. "Parassa saṅkhyāsu" ဟူသော သုတ် (အရ-)။

Saṃkhyāsu parassa o, paro satasmā adhikā parosataṃ.

သင်္ချာတို့၌ (နောင်အဖို့၌ရှိသော) ပရသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသရ) သည် ‘ဩ’ ဖြစ်၏၊ ‘ပရော သတသ္မာ’ (တစ်ရာထက် လွန်ကဲသော) အနက်၌ ‘ပရောသတံ’ ဟု ဖြစ်၏။

61. Jane puthassuti

၆၁. ‘ဇန’သဒ္ဒါ နောက်၌ရှိသော် ‘ပုထ’သဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာသည်) ‘ဥ’ ဖြစ်၏ ဟူသော သုတ်။

Puthassa jane u hoti. Puthagevā+yaṃ janoti puthujjano, jassa dvittaṃ.

‘ဇန’သဒ္ဒါ နောက်ရှိသော် ‘ပုထ’သဒ္ဒါ၏ (အဆုံးအက္ခရာသည်) ‘ဥ’ ဖြစ်၏။ ‘ပုထဂေဝ အယံ ဇနော’ (ဤသူသည် သီးခြားဖြစ်သော လူပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် ကိလေသာ ထူပြောသော လူပုဂ္ဂိုလ်တည်း) ဟူသော အနက်၌ ‘ပုထုဇ္ဇနော’ ဟု ဖြစ်၏၊ ‘ဇ’ကာရကို ဒွိတ္တ (ပွားခြင်း) ပြု၏။

62. So chassā+hā+yatane vā

၆၂. ‘အဟ’သဒ္ဒါနှင့် ‘အာယတန’သဒ္ဒါ နောက်ပုဒ်၌ ရှိသော် ‘ဆ’သဒ္ဒါ၏ (ကိုယ်စား) ‘သ’ ဖြစ်၏ (ဝါ) ဖြစ်၏။

Ahe āyatane ca uttarapade chassa so hoti vā. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ chaḷāyatanaṃ. (Sambaraṃ)

‘အဟ’သဒ္ဒါနှင့် ‘အာယတန’သဒ္ဒါ နောက်ပုဒ်ဖြစ်သော် ‘ဆ’သဒ္ဒါ၏ (ကိုယ်စား) ‘သ’ ဖြစ်၏ (ဝါ) ဖြစ်၏။ ‘သာဟံ’ ‘ဆာဟံ’ (ခြောက်ရက်)၊ ‘သဠာယတနံ’ ‘ဆဠာယတနံ’ (အာယတန ခြောက်ပါး)။ (သံဝရသဒ္ဒါ၌လည်း ဖြစ်၏။)

63. Ltu+pitādīna+māravaraṅa

၆၃. ‘တု’ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ‘ပိတု’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးသရသည်) နောက်ပုဒ်ရှိသော် ‘အာရ’ ‘အရ’ ‘ဥရ’ ‘အဏ’ အစရှိသည်တို့ (အလျောက်) ဖြစ်ကုန်၏။

Ltupaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkama+māravaraṅa vā hontu+ttarapade. Satthuno dassanaṃ satthāradassanaṃ, kattāraniddeso. Mātarapitaro. Vātveva, satthudassanaṃ, mātujāyo.

‘တု’ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ‘ပိတု’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးသရသည်) နောက်ပုဒ်ရှိသော် ‘အာရ’ ‘အရ’ အစရှိသည်တို့ အစဉ်အတိုင်း (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား ဖူးမြင်ခြင်းဟူသော အနက်၌ ‘သတ္ထာရဒဿနံ’၊ ပြုတတ်သူကို ညွှန်ပြခြင်းဟူသော အနက်၌ ‘ကတ္တာရနိဒ္ဒေသော’၊ မိဘနှစ်ပါးဟူသော အနက်၌ ‘မာတရပိတရော’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘ဝါ’ ဟု အောက်မေ့ဖွယ်ရှိသောကြောင့် (မပြုလိုလျှင်) ‘သတ္ထုဒဿနံ’၊ ‘မာတုဇာယော’ ဟုလည်း ဖြစ်၏။

68. Kvaci paccayeti

၆၈. ‘ကွစိ ပစ္စယေ’ (အချို့သော ပစ္စည်းနောက်၌ရှိသော်လည်း ဖြစ်၏) ဟူသော သုတ်။

Paccaye pumabhāve atisayena byattā byattatarā, byattatamā. ‘‘Tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā’’

ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိသော်၎င်း၊ ပုလ္လိင်အဖြစ်၌၎င်း (အထူးပြုပြင်ခြင်းများ ဖြစ်၏)။ အလွန်ထင်ရှားသူဟူသော အနက်၌ ‘ဗျတ္တတရာ’ (ထိုထက်မက ထင်ရှားသော မိန်းမ)၊ ‘ဗျတ္တတမာ’ (အလွန်ဆုံး ထင်ရှားသော မိန်းမ)။ ‘တဿံ’ (ထိုမိန်းမ၌) ဟူသော အနက်၌ ‘တတြ’၊ ‘တျာ’ (ထိုမိန်းမကြောင့်) ဟူသော အနက်၌ ‘တတော’၊ ‘တဿံ ဝေလာယံ’ (ထိုအခါ၌) ဟူသော အနက်၌ ‘တဒါ’ ဟု ဖြစ်၏။

71. Saññāya+mudo+dakassa

၇၁. သမုတ်အပ်သော အမည် (သညာ) အနက်၌ ‘ဥဒက’သဒ္ဒါ၏ (ကိုယ်စား) ‘ဥဒ’ အပြုသည် နောက်ပုဒ်၌ ရှိသော် ဖြစ်၏။

Saññāya+mudakassu+ttarapade [Pg.169] udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ.

သမုတ်အပ်သော အမည် (သညာ) အနက်၌ နောက်ပုဒ်ရှိသော် ‘ဥဒက’သဒ္ဒါ၏ ကိုယ်စား ‘ဥဒ’အပြု ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘ဥဒဓိ’ (သမုဒ္ဒရာ)၊ ‘ဥဒပါနံ’ (ရေတွင်း)။

72. Kumbhādīsu vā

၇၂. ‘ကုမ္ဘ’အစရှိသော နောက်ပုဒ်တို့၌ (ဥဒကသဒ္ဒါ၏ ကိုယ်စား ဥဒအပြုသည်) (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏။

Kumbhādīsu+ttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho, udakakumbho. Udapatto udakapatto. Udabindu udakabindu. Ākatigaṇo+yaṃ.

‘ကုမ္ဘ’အစရှိသော နောက်ပုဒ်တို့၌ ‘ဥဒက’သဒ္ဒါ၏ ကိုယ်စား ‘ဥဒ’အပြုသည် (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘ဥဒကုမ္ဘော’ ‘ဥဒကကုမ္ဘော’ (ရေအိုး)၊ ‘ဥဒပတ္တော’ ‘ဥဒကပတ္တော’ (ရေခွက်)၊ ‘ဥဒဗိန္ဒု’ ‘ဥဒကဗိန္ဒု’ (ရေစက်)။ ဤအုပ်စုသည် အာကတိဂိုဏ်း (ပုံစံတူများကို သိမ်းကျုံးယူသောဂိုဏ်း) ဖြစ်၏။

73. Sotādīsū+lopo

၇၃. ‘သောတ’အစရှိသော နောက်ပုဒ်တို့၌ ‘ဥဒက’သဒ္ဒါ၏ ‘ဥ’ကာရကို ချေခြင်း (လောပ) ဖြစ်၏။

Sotādīsu+ttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso.

‘သောတ’အစရှိသော နောက်ပုဒ်တို့၌ ‘ဥဒက’သဒ္ဒါ၏ ‘ဥ’ကာရကို ချေ၏။ ‘ဒကသောတံ’ (ရေအလျဉ်)၊ ‘ဒကရက္ခသော’ (ရေဘီလူး)။

26. Itthiya+matvā

၂၆. ဣတ္ထိလိင် (အနက်) ၌ အကာရန္တနံမှ ‘အာ’ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā.

ဣတ္ထိလိင် (အနက်) ကို ဟောလိုသဖြင့် အကာရန္တဖြစ်သော နာမ်သဒ္ဒါမှ ‘အာ’ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘ဓမ္မဒိန္နာ’။

27. Nadādito ṅī

၂၇. ‘နဒ’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဏီ’ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Nadādīhi itthiyaṃ vīpaccayo hoti. Nadī mahī kumārī taruṇī vāruṇī gotamī.

‘နဒ’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဏီ’ (ဤ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘နဒီ’ (မြစ်)၊ ‘မဟီ’ (မြေကြီး)၊ ‘ကုမာရီ’ (သတို့သမီး)၊ ‘တရုဏီ’ (ပျိုမေ)၊ ‘ဝါရုဏီ’ (သေရည်)၊ ‘ဂေါတမီ’ (ဂေါတမနွယ်ဝင်အမျိုးသမီး)။

Goto vā

‘ဂေါ’သဒ္ဒါမှ (ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဤ’ပစ္စည်းသည်) (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏။

Gāvī go. Ākatigaṇo+yaṃ. Va-kāro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ti visesanattho.

‘ဂါဝီ’ ‘ဂေါ’ (နွားမ)။ ဤအုပ်စုသည် အာကတိဂိုဏ်း ဖြစ်၏။ ဝကာရသည် ‘‘န္တန္တူနံ ဝီမှိ တော ဝါ’’ ဟူသော သုတ်၌ ထူးခြားသော အနက်ကို ပြုရန် ဖြစ်၏။

28. Yakkhāditvi+nī ca

၂၈. ‘ယက္ခ’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဣနီ’ပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ ‘ဤ’ပစ္စည်းလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Yakkhādito [Pg.170] itthiyaṃ inī hoti vī ca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī.

‘ယက္ခ’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဣနီ’ပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ ‘ဤ’ပစ္စည်းလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ယက္ခိနီ’ ‘ယက္ခီ’ (ဘီလူးမ)၊ ‘နာဂိနီ’ ‘နာဂီ’ (နဂါးမ)၊ ‘သီဟိနီ’ ‘သီဟီ’ (ခြင်္သေ့မ)။

29. Ārāmikādīhi

၂၉. ‘အာရာမိက’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ (ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဣနီ’ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Ārāmikādito inī hoti+tthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī.

‘အာရာမိက’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဣနီ’ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘အာရာမိကိနီ’ (ကျောင်းစောင့်မိန်းမ)၊ ‘အနန္တရာယိကိနီ’ (ဘေးအန္တရာယ် မရှိသော မိန်းမ)။

Saññāyaṃ mānuso mānusinī, aññatra mānusī.

သညာ (အမည်) အနက်၌ ‘မာနုသီ’ အစား ‘မာနုသိနီ’ ဖြစ်၏၊ အခြား (အမည်မဟုတ်သော) အနက်၌ ‘မာနုသီ’ ဖြစ်၏။

30. Yuvaṇṇehi nī

၃၀. ‘ဣ’ဝဏ္ဏ၊ ‘ဥ’ဝဏ္ဏ (ဣကာရန္တ၊ ဥကာရန္တ) တို့မှ (ဣတ္ထိလိင်၌) ‘ဏီ’ (နီ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Itthiya+mivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī. Mātuādito kasmā na hoti, itthipaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဣကာရန္တ၊ ဥကာရန္တအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ‘ဏီ’ (နီ) ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် (ဗဟုလံ) ဖြစ်၏။ ‘သဒါပယတပါဏိနီ’၊ ‘ဒဏ္ဍိနီ’ (တုတ်ရှိသော မိန်းမ)၊ ‘ဘိက္ခုနီ’ (ရဟန်းမိန်းမ)၊ ‘ခတ္တဗန္ဓုနီ’ (မင်းမျိုးဖြစ်သော မိန်းမ)၊ ‘ပရစိတ္တဝိဒုနီ’ (သူတစ်ပါးစိတ်ကို သိသော မိန်းမ)။ ‘မာတု’စသော သဒ္ဒါတို့မှ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်းဟူမူ— ဣတ္ထိပစ္စည်း မပါဘဲလျက်လည်း ဣတ္ထိလိင်အနက်ကို ဟောနိုင်သောကြောင့်တည်း။

31. Ttimhā+ññatthe

၃၁. ‘တ္တိ’ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ အခြားသော အနက်၌ (ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဏီ’ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Ttimhā+ññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sā+haṃ ahiṃsāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī. Aññattheti kiṃ, dhammarati.

‘တ္တိ’ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှသာလျှင် အခြားသော အနက်၌ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဏီ’ (နီ) ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘သာဟံ အဟိံသာရတိနီ’၊ ‘တဿာ မုဋ္ဌဿတိနိယာ’၊ ‘သာ ဂါဝီ ဝစ္ဆဂိဒ္ဓိနီ’။ ‘အခြားသော အနက်၌’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ‘ဓမ္မရတိ’ (တရား၌ မွေ့လျော်ခြင်း - မူလအနက်၌ မဖြစ်ရန်)။

32. Gharaṇyādayoti

၃၂. ‘ဃရဏီ’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် (နီပစ္စည်းအဆုံးရှိသည်ဖြစ်၍ ပြီးစီးကုန်၏)။

Gharaṇipabhutayo nīpaccayantā sādhavo honti. Ghara+massā atthīti īmhi ‘‘yuvaṇṇehi nī’’ti nī, gharaṇī. Iminā nassa ṇo, īssa attañca.

‘ဃရဏီ’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ‘ဏီ’ (နီ) ပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ပြီးစီးကုန်၏။ ‘ဃရံ အဿာ အတ္ထိ’ (သူမအား အိမ်ရှိ၏) ဟူသော အနက်၌ ‘ဤ’ပစ္စည်းရှိသော် ‘‘ယုဝဏ္ဏေဟိ နီ’’ သုတ်ဖြင့် ‘ဏီ’ပစ္စည်းဖြစ်၍ ‘ဃရဏီ’ ဟု ပြီး၏။ ဤသုတ်ဖြင့် ‘န’ကာရကို ‘ဏ’ကာရ ပြု၏၊ ‘ဤ’ကာရကိုလည်း ‘အ’ကာရ ပြု၏ (သို့မဟုတ် ‘ဣ’ကာရပြု၏)။

Ācariyā [Pg.171] vā yalopo ca iti gaṇasuttena niyāmitattā imināva nīmhi yalopo ca, ācarinī ācariyā.

‘‘အာစရိယာ ဝါ ယလောပေါ စ’’ ဟူသော ဂိုဏ်းသုတ်ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသောကြောင့် ဤသုတ်ဖြင့်ပင် ‘ဏီ’ (နီ) ပစ္စည်း၌ ‘ယ’ကာရကို ချေခြင်းလည်း ဖြစ်၍ ‘အာစရိနီ’ ‘အာစရိယာ’ ဟု ဖြစ်၏။

33. Mātulāditvā+nī bhariyāyanti

၃၃. ‘မာတုလ’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ မယား (ဇနီး) အနက်၌ ‘အာနီ’ပစ္စည်း ဖြစ်၏ ဟူသော သုတ်။

Mātulādito bhariyāya+mānī hoti. Mātulānī, varuṇānī, gahapatānī, ācariyānī.

‘မာတုလ’အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ မယား (ဇနီး) အနက်၌ ‘အာနီ’ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘မာတုလာနီ’ (ဦးရီးတော်၏ဇနီး/အရီး)၊ ‘ဝရုဏာနီ’ (ဝရုဏနတ်မင်း၏ဇနီး)၊ ‘ဂဟပတာနီ’ (အိမ်ရာတည်ထောင်သူ၏ဇနီး/ကြွယ်အိမ်ရှင်မ)၊ ‘အာစရိယာနီ’ (ဆရာသမား၏ဇနီး)။

Abhariyāyaṃ khattiyā vā iti gaṇasuttena niyamitattā iminā vā ānī, khattiyānī. Nadādipāṭhā bhariyāyantu ī, khattiyī.

မယားမဟုတ်သော အနက်၌ ‘‘ခတ္တိယာ ဝါ’’ ဟူသော ဂိုဏ်းသုတ်ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသောကြောင့် ဤသုတ်ဖြင့် ဝါ အားဖြင့် ‘အာနီ’ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ‘ခတ္တိယာနီ’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘နဒ’အစရှိသော ဂိုဏ်းဝင်အဖြစ် ဖတ်ရွတ်ခြင်းကြောင့် မယားအနက်၌ ‘ဤ’ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ‘ခတ္တိယီ’ (မင်း၏ဇနီး) ဟု ဖြစ်၏။

34. Upamā+saṃhita+sahita+saññata+saha+sapha+vāma+lakkhaṇāditū+rutūti

၃၄. ဥပမာ၊ သံဟိတ၊ သဟိတ၊ သညတ၊ သဟ၊ သဖ၊ ဝါမ၊ လက္ခဏ အစရှိသည်တို့ နောက်၌ရှိသော ‘ဥရု’သဒ္ဒါမှ (ဣတ္ထိလိင်၌) ‘ဦ’ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ūrusaddato itthiya+mū hoti. Karabho viya ūru yassā sā karabhorū, saṃhito ūru assāti saṃhitorū, evaṃ sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū. Ūti yogavibhāgā brahmabandhū.

‘ဥရု’သဒ္ဒါမှ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဦ’ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သားအမိလက်ဖျံ (သို့မဟုတ်) ဆင်နှာမောင်းကဲ့သို့ ပေါင်ရှိသော မိန်းမဟူသော အနက်၌ ‘ကရဘောရူ’၊ စေ့စပ်သော ပေါင်ရှိသော မိန်းမဟူသော အနက်၌ ‘သံဟိတောရူ’၊ ထို့အတူ ‘သဟိတောရူ’၊ ‘သညတောရူ’၊ ‘သဟောရူ’၊ ‘သဖောရူ’၊ ‘ဝါမောရူ’၊ ‘လက္ခဏောရူ’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘ဦ’ ဟု သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) အားဖြင့် ‘ဗြဟ္မဗန္ဓူ’ ဟုလည်း ဖြစ်၏။

35. Yuvāti

၃၅. ‘ယုဝါ’ (ယုဝသဒ္ဒါမှ ဣတ္ထိလိင်၌ တိပစ္စည်းဖြစ်၏) ဟူသော သုတ်။

Yuvasaddatoti hoti+tthiyaṃ. Yuvati.

‘ယုဝ’သဒ္ဒါမှ ဣတ္ထိလိင်၌ (တိပစ္စည်း) ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) ‘ယုဝတိ’ (ပျိုရွယ်သော မိန်းမ)။

36. Ntantūnaṃ vīmhi to vāti

၃၆. “န္တအဆုံး ဥအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ (အဆုံးသတ်သည်) ဝီပစ္စည်းနောင်သော် ‘တ’ ဖြစ်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavata sīlavantī.

ဝီပစ္စည်းနောင်သောအခါ န္တအဆုံး ဥအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ (အဆုံးသတ်သည်) ‘တ’ အပြု ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဂစ္ဆတီ၊ ဂစ္ဆန္တီ။ သီလဝတာ၊ သီလဝန္တီ။

37. Bhavato bhototi

၃၇. “ဘဝန္တသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသတ်သည် ဝီပစ္စည်းနောင်သော်) ဘောတ ဖြစ်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Vīmhi [Pg.172] bhavato bhotādeso vā hoti. Bhotī bhavantī.

ဝီပစ္စည်းနောင်သောအခါ ဘဝန္တသဒ္ဒါအား ဘောတအပြုသည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဘောတီ၊ ဘဝန္တီ။

39. Puthussa pathavaputhavāti

၃၉. “ပုထုသဒ္ဒါ၏ (အဆုံးသတ်သည် ဝီပစ္စည်းနောင်သော်) ပထဝ၊ ပုထဝ ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Vīmhi puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī puthavī, ṭhe pathavī.

ဝီပစ္စည်းနောင်သောအခါ ပုထုသဒ္ဒါ၏ ပထဝ၊ ပုထဝအပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ပထဝီ၊ ပုထဝီ။ ‘ဌေ’ သုတ်၌ကား - ပထဝီ။

Iti payogasiddhiyaṃ samāsakaṇḍo catuttho.

ဤသို့လျှင် ပယောဂသိဒ္ဓိကျမ်း၌ စတုတ္ထမြောက် သမာသကဏ္ဍ ပြီး၏။

5. Ṇādikaṇḍa

၅. ဏာဒိကဏ္ဍ

Samāso [Pg.173] padasaṃkhepo, padapaccayasaṃhitaṃ;

Taddhitaṃ nāma hotīti, viññeyyaṃ tesa+mantaraṃ.

သမာသ်ဟူသည် ပုဒ်တို့ကို အကျဉ်းချုံးခြင်းဖြစ်၏။ ပုဒ်နှင့် ပစ္စည်းတို့ ယှဉ်စပ်အပ်သော သဒ္ဒါကို တဒ္ဓိတ်ဟု ခေါ်၏။ ထိုသမာသ်နှင့် တဒ္ဓိတ်တို့၏ ခြားနားချက်ကို သိအပ်၏။

1. Ṇo vā+pacce

၁. “အပစ္စ (အနွယ်) အနက်၌ ဏပစ္စည်းသည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Chaṭṭhīyantā nāmasmā vā ṇapaccayo hoti apacce+bhidheyye. Apaccasaddasambandhittena apaccavantato katasarapaccayo samatthyato chaṭṭhyantato hotīti ‘‘chaṭṭhīyantā nāmasmā’’ti sutte avuttampi vuttaṃ. Ṇādīnaṃ taddhitanti pubbācariyasaññā. Ṇakāro vuddhyattho. Eva+maññatrāpi. Ṇādivuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopo.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နာမ်ပုဒ်မှ အပစ္စ (အနွယ်) အနက်ကို ပြအပ်သည်ရှိသော် ဏပစ္စည်းသည် ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏။ အပစ္စသဒ္ဒါနှင့် ဆက်စပ်သည်ဖြစ်၍ အပစ္စဝန္တ (အနွယ်ရှိသူ) မှ ပြုအပ်သော သရပစ္စည်းသည် စွမ်းနိုင်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဖြစ်၏ဟု “ဆဋ္ဌီယန္တာ နာမသ္မာ” ဟူသော သုတ်၌ မဆိုအပ်သော်လည်း ဆိုအပ်သည်မည်၏။ ဏပစ္စည်းအစရှိသည်တို့ကို တဒ္ဓိတ်ဟု ခေါ်ခြင်းသည် ရှေးဆရာတို့၏ သတ်မှတ်ချက် (သညာ) ဖြစ်၏။ ဏကာရသည် ဝုဒ္ဓိပြုခြင်းအကျိုး ရှိ၏။ ဤသို့ အခြားနေရာ၌လည်း သိအပ်၏။ ဏပစ္စည်းအစရှိသည်တို့၏ အနက်ကို ဆိုတတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် “ဧကတ္ထတာယံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်ချေ၏။

124. Sarāna+mādissā+yuvaṇṇassā+eo ṇānubandhe

၁၂၄. “ဏအနုဗန်ရှိသော ပစ္စည်းနောင်သော် သရတို့၏အစဖြစ်သော ‘အ’ ‘ဣ’ ‘ဥ’ တို့၏ ‘အာ’ ‘ဧ’ ‘အို’ အပြုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Sarāna+mādibhūtā ye akāri+vaṇṇu+vaṇṇā, tesaṃ ā+e+o vā honti yathākkamaṃ ṇānubandheti akārassa ākāro. Ā+e+onaṃ vuddhītipi pubbācariyasaññā. Vasiṭṭhassā+paccaṃ vāsiṭṭho. Vīmhi vāsiṭṭhī. Veti vasiṭṭhassā+paccaṃti vākyassa ca vasiṭṭhāpaccaṃti samāsassa ca vikappatthaṃ. So ca vāsaddo yāva ‘‘sakatthe’’ti adhikarīyati.

သရတို့၏ အစဖြစ်ကုန်သော ‘အ’ကာရ၊ ‘ဣ’ဝဏ်၊ ‘ဥ’ဝဏ်တို့၏ ‘အာ’ ‘ဧ’ ‘အို’ တို့သည် ဏအနုဗန်ရှိသော ပစ္စည်းနောင်သော် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတွင် ‘အ’ကာရ၏ ‘အာ’ကာရ ဖြစ်၏။ ‘အာ’ ‘ဧ’ ‘အို’ ပြုခြင်းကို ‘ဝုဒ္ဓိ’ ဟုလည်း ရှေးဆရာတို့ သတ်မှတ်အပ်၏။ ဝသိဋ္ဌ၏ အနွယ်သည် ဝါသိဋ္ဌော။ ဝီပစ္စည်းနောင်သော် ဝါသိဋ္ဌီ။ ‘ဝါ’သဒ္ဒါသည် ‘ဝသိဋ္ဌဿာပစ္စံ’ဟူသော ဝါကျ၏လည်းကောင်း၊ ‘ဝသိဋ္ဌာပစ္စံ’ဟူသော သမာသ်၏လည်းကောင်း ဝိကပ္ပအနက်ကို ပြရန်ဖြစ်၏။ ထို ‘ဝါ’သဒ္ဒါသည် ‘သကတ္ထေ’ဟူသော သုတ်တိုင်အောင် အာဏာပျံ့နှံ့၏။

Napuṃsakena liṅgena, saddo+dāhu pumena vā;

Niddissatīti ñātabba+mavisese pani+cchiteti –

“အပစ္စသဒ္ဒါကို နပုံသကလိင်ဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ပုလ္လိင်ဖြင့် ဖြစ်စေ ညွှန်ပြအပ်၏၊ အထူးမရှိဘဲ အလိုရှိအပ်သည်ရှိသော် သိအပ်၏” ဟူသော ဂါထာအရ -

Vuttatthā apaccasaddassa napuṃsakatthepi puttaputtīnaṃ dvinnampi vācako hoti.

ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသော ‘အပစ္စ’ သဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင်အနက်၌လည်း သား၊ သမီး နှစ်ဦးလုံးကို ဟောတတ်သည် ဖြစ်၏။

Ṇādayo+bhidheyyaliṅgā[Pg.174], apacce tva+napuṃsakā;

Napuṃsake sakatthe ṇyo, bhiyyo bhāvasamūhajā;

Tā tu+tthiya+masaṃkhyāne, tvādicīpaccayantakā.

ဏပစ္စည်းအစရှိသည်တို့သည် ဟောအပ်သောအရာ၏ လိင်ရှိကုန်၏။ အပစ္စ (အနွယ်) အနက်၌မူ နပုံသကလိင် မဟုတ်ကုန်။ သကတ္ထ (မိမိအနက်) ၌လည်းကောင်း၊ အများအားဖြင့် ဘာဝအနက်၊ သမူဟ (အစု) အနက်တို့မှ ဖြစ်ကုန်သော ဏျပစ္စည်းသည် နပုံသကလိင်၌ ဖြစ်၏။ တာပစ္စည်းသည် ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်၏။ သံချာန (ရေတွက်ခြင်း) မဟုတ်သော တ္ဝပစ္စည်းအစရှိသည်တို့နှင့် စိပစ္စည်းအဆုံးရှိသည်တို့သည် (နပုံသကလိင်နှင့် ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်ကုန်၏)။

Bhāradvājassa apaccaṃ=putto bhāradvājo, evaṃ vessāmitto, gotamo. Ettha ca a+yuvaṇṇantābhāvā ā+e+onaṃ na vuddhi. Vāsudevassa apaccaṃ vāsudevo, baladevo. Cittakotiādīsu pana saṃyogantattā ‘‘saṃyoge kvacī’’ti kvaci na vuddhi. Upaguno apaccaṃ opagavo opagavī. Ettha ‘‘uvaṇṇassā+vaṅa sare’’ti ukārassa avaṅa.

ဘာရဒွါဇ၏သားသည် ဘာရဒွါဇော။ ဤသို့ ဝေဿာမိတ္တော၊ ဂေါတမော။ ဤ၌ ‘အ’ ‘ဣ’ ‘ဥ’ အဆုံးမရှိသောကြောင့် ‘အာ’ ‘ဧ’ ‘အို’ သို့ ဝုဒ္ဓိမဖြစ်။ ဝါသုဒေဝ၏သားသည် ဝါသုဒေဝေါ၊ ဗလဒေဝေါ။ စိတ္တကစသော ပုဒ်တို့၌မူ နှလုံးဆင့် (သံယောဂ) အဆုံးရှိသောကြောင့် “သံယောဂေ ကွစိ”သုတ်ဖြင့် အချို့အရာ၌ ဝုဒ္ဓိမဖြစ်။ ဥပဂု၏သားသည် ဩပဂဝေါ၊ ဩပဂဝီ။ ဤ၌ “ဥဝဏ္ဏဿာဝေါ သရေ”သုတ်ဖြင့် ‘ဥ’ကာရကို ‘အဝ’ ပြု၏။

Vacchassā+paccanti viggayha pubbasuttena ṇapaccaye kate puna vacchassā+paccaṃti viggaho.

‘ဝစ္ဆဿာပစ္စံ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ဆို၍ ရှေးသုတ်ဖြင့် ဏပစ္စည်းပြုအပ်ပြီးသော် တစ်ဖန် ‘ဝစ္ဆဿာပစ္စံ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်ပြန်၏။

2. Vacchādito ṇāna+ṇāyanā

၂. “ဝစ္ဆအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဏာန၊ ဏာယန ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Vacchādīhi apaccapaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇāna+ṇāyanapaccayā vā honti apacce. Vacchāno, vacchāyano, ‘‘saṃyoge kvacī’’ti na vuddhi. Katissā+paccaṃ kacco, ‘‘ṇya diccādīhī’’ti ṇyo, ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti akāralope cavaggapubbarūpāni. Kaccassā+paccaṃ kaccāno, kaccāyano, yāgame kātiyāno. Muggassā+paccaṃ=nattādīti vākye vuddhi+ikāralopa+pubbarūpāni. Moggallassā+paccaṃti punaṇāna+ṇāyanā honti, moggallāno moggallāyano. Ime cattāro apaccapaccayantā. Gottādito yathāsakaṭassā+paccaṃ nattādīhi sakaṭāno sakaṭāyano. Kaṇhassā+paccaṃ nattādi kaṇhāno kaṇhāyano. Evaṃ aggivessāno aggivessāyano[Pg.175], muñjāno muñjāyano, kuñjāno kuñjāyano. Sabbattha saṃyogattā na vuddhi. Ākatigaṇo+yaṃ.

ဝစ္ဆအစရှိသော အပစ္စပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း၊ ဂေါတ္တစသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းကောင်း ဏာန၊ ဏာယန ပစ္စည်းတို့သည် အပစ္စအနက်၌ ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ဝစ္ဆာနော၊ ဝစ္ဆာယနော။ “သံယောဂေ ကွစိ” သုတ်ဖြင့် ဝုဒ္ဓိမဖြစ်။ ကတိ၏သားသည် ကစ္စော၊ “ဏျ ဒိစ္စာဒီဟိ” သုတ်ဖြင့် ဏျပစ္စည်းပြု၍၊ “လောပေါ ဝဏ္ဏိ ဝဏ္ဏာနံ” သုတ်ဖြင့် အကာရကိုချေ၍ စဝဂ်ပုဗ္ဗရူပပြုအပ်ကုန်၏။ ကစ္စ၏သားသည် ကစ္စာနော၊ ကစ္စာယနော၊ ‘ယ’အာဂမ်ပြုသော် ကာတိယာနော။ မုဂ္ဂ၏ မြေးအစရှိသည်ဟူသော ဝါကျ၌ ဝုဒ္ဓိပြုခြင်း၊ ဣကာရချေခြင်း၊ ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မောဂ္ဂလ္လ၏သားဟု တစ်ဖန် ဏာန၊ ဏာယနပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်သော် မောဂ္ဂလ္လာနော၊ မောဂ္ဂလ္လာယနော။ ဤလေးခုတို့သည် အပစ္စပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်၏။ ဂေါတ္တစသည်မှ သကဋ၏ မြေးအစရှိသည်ဖြစ်၍ သကဋာနော၊ သကဋာယနော။ ကဏှ၏ မြေးစသည်ဖြစ်၍ ကဏှာနော၊ ကဏှာယနော။ ဤသို့ အဂ္ဂိဝေဿာနော၊ အဂ္ဂိဝေဿာယနော။ မုဉ္ဇာနော၊ မုဉ္ဇာယနော။ ကုဉ္ဇာနော၊ ကုဉ္ဇာယနော။ ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ သံယောဂရှိသောကြောင့် ဝုဒ္ဓိမဖြစ်။ ဤသည်ကား အာကတိဂိုဏ်းတည်း။

3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā

၃. “ကတ္တိကာအစရှိသည်တို့မှလည်းကောင်း၊ ဝိဓဝါအစရှိသည်တို့မှလည်းကောင်း ဏေယျ၊ ဏေရ ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerappaccayā honti vā yathākkamaṃ. Kattikāya apaccaṃ kattikeyyo, garuḷo vinatāya=supaṇṇamātuyā apaccaṃ venateyyo. Rohiṇiyā apaccaṃ rohiṇeyyo, gaṅgāya apaccaṃ gaṅgeyyo. Evaṃ bhāgineyyo, nādeyyo, anteyyo, āheyyo, kāpeyyo, suciyā apaccaṃ soceyyo, bāleyyo. Ṇere-vidhavāya apaccaṃ vedhavero. Bandhakiyā=abhisārikāya apaccaṃ bandha-kero. Samaṇassa upajjhāyassā+paccaṃ sāmaṇero, nāḷikero iccādi.

ကတ္တိကာ၏သားသည် ကတ္တိကေယျော။ ဝိနတာ (ဂဠုန်မိခင်) ၏သားသည် ဝေနတေယျော။ ရောဟိဏီ၏သားသည် ရောဟိဏေယျော။ ဂင်္ဂါ၏သားသည် ဂင်္ဂေယျော။ ဤသို့ ဘာဂိနေယျော၊ นာဒေယျော၊ အန္တေယျော၊ အာဟေယျော၊ ကာပေယျော။ သုစိ၏သားသည် သောစေယျော၊ ဗာလေယျော။ ဏေရပစ္စည်းနောင်သော် - ဝိဓဝါ၏သားသည် ဝေဓဝေရော။ ဗန္ဓကီ (ပြည်တန်ဆာမ) ၏သားသည် ဗန္ဓကေရော။ သမဏဖြစ်သော ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၏ တပည့်သည် သာမဏေရော၊ နာဠိကေရော စသည်တို့တည်း။

4. Ṇya diccādīhi

၄. “ဒိတိအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဏျပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Ditippabhutīhi ṇyo hoti apacce.

ဒိတိအစရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဏျပစ္စည်းသည် အပစ္စအနက်၌ ဖြစ်၏။

125. Saṃyoge kvaci

၁၂၅. “သံယောဂရှိရာ၌ အချို့သောနေရာတို့၌ ဝုဒ္ဓိဖြစ်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Saṃyogavisaye kvaci ā+e+ovuddhiyo honti ṇānubandhe.

သံယောဂအရာ၌ အချို့သောနေရာ၌ ဏအနုဗန်ရှိသော ပစ္စည်းနောင်သော် ‘အာ’ ‘ဧ’ ‘အို’ ဟူသော ဝုဒ္ဓိတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

131. Lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ

၁၃၁. “အဝဏ်၊ ဣဝဏ်တို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Avaṇṇi+vaṇṇānaṃ lopo hoti yakārādo paccaye. Ditiyā=asuramātuyā apaccaṃ decco ādicco. Kuṇḍaniyā apaccaṃ koṇḍañño, nassa ññe pubbarūpaṃ. Aditīti devamātā.

ယကာရအစရှိသော ပစ္စည်းနောင်သော် အဝဏ်၊ ဣဝဏ်တို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဒိတိ (အသူရာတို့၏မိခင်) ၏သားသည် ဒေစ္စော၊ အာဒိစ္စော။ ကုဏ္ဍနီ၏သားသည် ကောဏ္ဍညော၊ ‘န’ကာရကို ‘ည’ပြု၍ ပုဗ္ဗရူပပြုအပ်၏။ အဒိတိဟူသည် နတ်တို့၏မိခင် ဖြစ်၏။

Bhātuno [Pg.176] apaccaṃ bhātabyo, ‘‘yamhi gossa cā’’ti yamhi ussa avaṅa akāralopapubbarūpāni.

ဘာတု၏သားသည် ဘာတဗျော။ “ယမှိ ဂေါဿ စာ” သုတ်ဖြင့် ယကာရနောင်သော် ‘ဥ’ကာရကို အဝဏ်ပြု၍၊ အကာရကို ချေပြီးလျှင် ပုဗ္ဗရူပပြုအပ်ကုန်၏။

5. Ā ṇi

၅. “အကာရအဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဏိပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Akārantato ṇi vā hota+pacce bahulaṃ. Ā=ti nāmavisesanattā a-kārantatoti vuttaṃ. Dakkhassā+paccaṃ dakkhi, datti, doṇi, vāsavi, vāruṇi. Jinadattassā+paccaṃ jenadatti, suddhodani, ānuruddhi iccādi.

အကာရအဆုံးရှိသော နာမ်ပုဒ်မှ ဏိပစ္စည်းသည် အပစ္စအနက်၌ အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘အာ’ ဟု နာမ်၏ ဝိသေသနဖြစ်သောကြောင့် ‘အကာရအဆုံးရှိသောပုဒ်မှ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဒက္ခ၏သားသည် ဒက္ခိ၊ ဒတ္တိ၊ ဒေါဏိ၊ ဝါသဝိ၊ ဝါရုဏိ။ ဇိနဒတ္တ၏သားသည် ဇေနဒတ္တိ၊ သုဒ္ဓေါဒနိ၊ အာနုရုဒ္ဓိ စသည်တို့တည်း။

6. Rājato ñño jātiyaṃ

၆. “မင်းမျိုး (ခတ္တိယဇာတ်) အနက်ကို ပြရာ၌ ‘ရာဇ’ သဒ္ဒါမှ ညောပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Rājato ñño vā hota+pacce khatthiyajātiyaṃ gamyamānāyaṃ. Rañño apaccaṃ rājañño. Jātīyanti kiṃ, rājāpaccaṃ.

‘ရာဇ’ သဒ္ဒါမှ ခတ္တိယဇာတ်အနက်ကို သိအပ်သည်ရှိသော် ညောပစ္စည်းသည် အပစ္စအနက်၌ ဝိကပ္ပအားဖြင့် ဖြစ်၏။ မင်း၏သားသည် ရာဇညော။ ‘ဇာတိယံ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ရာဇာပစ္စံ။

7. Khattā yi+yā

၇. “‘ခတ္တ’ သဒ္ဒါမှ ယ၊ ဣယ ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Tijātiyaṃ apacce ya+iyā honti. Khattassā+paccaṃ khatyo khattiyo. Jātiyaṃ tveva, khatti.

ထိုမင်းမျိုးဇာတ် အပစ္စအနက်၌ ယ၊ ဣယ ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ခတ္တ’၏သားသည် ခတျော၊ ခတ္တိယော။ ဇာတ်အနက်၌သာလျှင် ခတ္တိ။

8. Manuto ssa+saṇa

၈. “‘မနု’ သဒ္ဒါမှ ဿ၊ သဏ ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Manuto jātisamudāye ssa+saṇa hontu+pacce. Manuno apaccaṃ manusso mānuso, manussī mānusī. Jātiyaṃ tveva, mānavo, nassa ṇo, māṇavo.

‘မနု’ သဒ္ဒါမှ ဇာတ်အစုအဝေးဖြစ်သော အပစ္စအနက်၌ ဿ၊ သဏ ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ မနု၏ သားမြေးသည် မနုဿော၊ မာနုသော၊ (ဣတ္ထိလိင်၌) မနုဿီ၊ မာနုသီ။ ဇာတ်အနက်၌သာလျှင် မာနဝေါ၊ ‘န’ကာရကို ‘ဏ’ပြုသော် မာဏဝေါ။

9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo

၉. “ဇနပုဒ်၏ အမည်ဖြစ်သော သဒ္ဒါမှ မင်းမျိုးဖြစ်သော မင်း၏ အပစ္စအနက်၌ ဏောပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Janapadassa yaṃ nāmaṃ, taṃ nāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti. Pañcālānaṃ apaccaṃ rājā vā pañcālo, kosalo[Pg.177], māgadho, okkāko. Janapadanāmasmāti kiṃ, dāsarathi. Khattiyāti kiṃ, pañcālassa brāhmaṇassā+paccaṃ pañcāli.

ဇနပုဒ်၏ အမည်ဖြစ်သော ထိုသဒ္ဒါမှ မင်းမျိုးဖြစ်သော မင်း၏ အပစ္စအနက်၌ ဏောပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ ပဉ္စာလတိုင်းသားတို့၏ မင်းသည် ပဉ္စာလော၊ ကောသလော၊ မာဂဓေါ၊ ဥက္ကာကော။ ‘ဇနပဒနာမသ္မာ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဒါသရထိ။ ‘ခတ္တိယာ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပဉ္စာလတိုင်းသား ပုဏ္ဏား၏သားဖြစ်မူ ပဉ္စာလိ။

10. Ṇya kurusivīhi

၁၀. “‘ကုရု’ ‘သိဝိ’ သဒ္ဒါတို့မှ ဏျပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏” ဟူသော သုတ်တည်း။

Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Kurūnaṃ apaccaṃ rājā vā korabyo. ‘‘Yamhi gossa cā’’timinā avaṅa, bakārapubbarūpāni. Sebbo, ilopo. (Apaccataddhitaṃ).

ကုရု၊ သီဝိ သဒ္ဒါတို့ထက် အပစ္စ (အနွယ်) အနက်၌လည်းကောင်း၊ ရာဇ (မင်း) အနက်၌လည်းကောင်း ဏျပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကုရုမင်းတို့၏ အနွယ် သို့မဟုတ် ကုရုတိုင်းပြည်၏ မင်းသည် 'ကောရဗျ' မည်၏။ 'ယမှိ ဂေါဿ စာ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝသဒ္ဒါကို အဝင်္အာဒေသပြုခြင်း၊ ဗကာရပုဗ္ဗရုပ်ပြုခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သေဗ္ဗော' ၌ ဣလောပ (ဣကာရချေခြင်း) ဖြစ်၏။ (အပစ္စတဒ္ဓိတ် ပြီး၏။)

11. Ṇa rāgā tena rattaṃ

၁၁. 'ဏ ရာဂါ တေန ရတ္တံ' (သုတ်)

Rāgavācītatiyantato ratta+micce+tasmiṃ atte ṇo hoti. Kusumbhādīhi vaṇṇantarapattaṃ rattaṃ nāma. Kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ. Evaṃ kusumbhena rattaṃ kosumbhaṃ, hāliddaṃ, pattaṅgaṃ, mañjeṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ. Idha na hoti nīlaṃ pītanti, guṇavacanattā ṇena vināpi dabbassā+bhidhānato.

ဆိုးဆေးကို ဟောတတ်သော တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါထက် 'ရတ္တ' (ဆိုးအပ်သော) ဟူသော ဤအနက်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကသုမ္ဘ (ဆူးပန်း) စသည်တို့ဖြင့် အခြားသောအရောင်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကို 'ရတ္တ' (ဆိုးအပ်သည်) မည်၏။ ဖန်ရည်ဖြင့် ဆိုးအပ်သော အဝတ်သည် 'ကာသာဝံ'။ ဤသို့လျှင် ကသုမ္ဘဖြင့် ဆိုးအပ်သော အဝတ်သည် 'ကောသုမ္ဘံ'၊ နနွင်းဖြင့် ဆိုးအပ်သော အဝတ်သည် 'ဟာလိဒ္ဒံ'၊ ရဲယိုပင်ဖြင့် ဆိုးအပ်သော အဝတ်သည် 'ပတ္တင်္ဂံ'၊ မဉ္ဇိဋ္ဌဖြင့် ဆိုးအပ်သော အဝတ်သည် 'မဉ္ဇေဋ္ဌံ'၊ ကုံကုမံဖြင့် ဆိုးအပ်သော အဝတ်သည် 'ကုင်္ကုမံ'။ ဤ၌ 'နီလံ၊ ပီတံ' စသည်တို့၌ ဏပစ္စည်း မဖြစ်ပေ၊ ဂုဏ်ဟောသဒ္ဒါ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဏပစ္စည်း မပါဘဲလျက်လည်း ဒြပ်ကို ဟောနိုင်သောကြောင့်တည်း။

12. Nakkhatteni+nduyuttena kāle

၁၂. 'နက္ခတ္တေနိန္ဒုယုတ္တေန ကာလေ' (သုတ်)

Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, taṃ ce nakkhatta+minduyuttaṃ hoti. Phussena induyuttena lakkhitā puṇṇamāsī phussī ratti, phusso aho, maghāya induyuttāya lakkhitā puṇṇamāsī māghī, māgho.

တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နက္ခတ်သဒ္ဒါထက် ထိုနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော ကာလအနက်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုနက္ခတ်သည် လနှင့် ယှဉ်သည် ဖြစ်အံ့။ လနှင့်ယှဉ်သော ဖုဿနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော လပြည့်ဝန်းရှိသော ညဉ့်သည် 'ဖုဿီ ရတ္တိ'၊ (ထိုနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော) နေ့သည် 'ဖုဿော အဟော'၊ လနှင့်ယှဉ်သော မာဃနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော လပြည့်ဝန်းရှိသော ညဉ့်သည် 'မာဃီ'၊ (ထိုနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော နေ့သည်) 'မာဃော' မည်၏။

13. Sā+ssa devatā puṇṇamāsī

၁၃. 'သာဿ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမာသီ' (သုတ်)

Seti paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ṇo hoti, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsī vā. Sugato devatā assa sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo. Buddho assa devatāti [Pg.178] buddho. Phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso māso. Evaṃ māgho, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsāḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro. Puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti, puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo, sāgamo ca.

'သာ' ဟု ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါထက် 'အဿ' ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါသည် ကိုးကွယ်ရာနတ် သို့မဟုတ် လပြည့်ဝန်း ဖြစ်အံ့။ သုဂတ (မြတ်စွာဘုရား) သည် ထိုသူ၏ ကိုးကွယ်ရာနတ် ဖြစ်၏ 'သောဂတော'၊ မဟိန္ဒသည် ကိုးကွယ်ရာနတ်ဖြစ်၏ 'မာဟိန္ဒော'၊ ယမမင်းသည် ကိုးကွယ်ရာနတ်ဖြစ်၏ 'ယာမော'၊ ဝရုဏနတ်သည် ကိုးကွယ်ရာနတ်ဖြစ်၏ 'ဝါရုဏော'။ ဗုဒ္ဓသည် ထိုသူ၏ ကိုးကွယ်ရာနတ် ဖြစ်၏ 'ဗုဒ္ဓေါ'။ ဖုဿီလပြည့်ဝန်းသည် ဤလနှင့် သက်ဆိုင်၏ 'ဖုဿော မာသော' (ပြာသိုလ)။ ဤနည်းတူစွာ မာဃော (တပို့တွဲလ)၊ ဖဂ္ဂုနော (တပေါင်းလ)၊ စိတ္တော (တန်ခူးလ)၊ ဝေသာခေါ (ကဆုန်လ)၊ ဇေဋ္ဌမူလော (နယုန်လ)၊ အာသာဠှော (ဝါဆိုလ)၊ သာဝဏော (ဝါခေါင်လ)၊ ပေါဋ္ဌပါဒေါ (တော်သလင်းလ)၊ အဿယုဇော (သီတင်းကျွတ်လ)၊ ကတ္တိကော (တန်ဆောင်မုန်းလ)၊ မာဂသိရော (နတ်တော်လ)။ လပြည့်ဝန်းသည်လည်း ထိုထိုလနှင့် သက်ဆိုင်သည် မဟုတ် (လပြည့်ဝန်းကိုယ်တိုင်ပင် ထိုလ၏အမည် ဖြစ်၏)။ 'ပုဏ္ဏော မာ အဿာ' ဟူသည်ကား ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းတည်း၊ ထို့ကြောင့်ပင် နိပါတအဖြစ်ဖြင့် ဏပစ္စည်းနှင့် သအာဂုံ ဖြစ်၏။

14. Ta+madhīte taṃ jānāti ka+ṇikā ca

၁၄. 'တမဓီတေ တံ ဇာနာတိ ကဏိကာ စ' (သုတ်)

Dutiyantato ta+madhīte taṃ jānātīti etesva+tthesu ṇo hoti ko ṇiko ca. Ettha casaddo ko caṇiko ca hotīti samuccino, no ṇapaccayaṃ. Byākaraṇa+madhīte jānātīti vā veyyākaraṇo, vi+ā+karaṇanti vicchijja katayādesassi+kārassa ‘‘tadādesā tadīva bhavantī’’ti ñāyā ‘‘sarāna’’miccādinā ekāre yāgamadvittāni. Evaṃ mohutto, nemitto, aṅgavijjo, vatthuvijjo, chandaso, ‘‘manā, dīnaṃ saka’’ iti sakāgamo. Kamako, padako, venayiko, suttantiko, ābhidhammiko. Dvitaggahaṇaṃ ajjhenajānane ca visuṃ visuṃ paccayavidhānatthaṃ, ajjhenavisayadassanatthaṃ, pasiddhupasaṃharaṇatthañca.

ဒုတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါထက် 'ထိုကျမ်းကို သင်အံ၏' သို့မဟုတ် 'ထိုကျမ်းကို သိ၏' ဟူသော ဤအနက်တို့၌ ဏပစ္စည်း၊ ကပစ္စည်း၊ ဏိကပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသုတ်၌ စသဒ္ဒါသည် ကပစ္စည်းနှင့် ဏိကပစ္စည်းတို့ကို သိမ်းကျုံးယူရန် ဖြစ်၏၊ ဏပစ္စည်းကို မဟုတ်။ ဗျာကရုဏ်းကျမ်းကို သင်အံ၏ သို့မဟုတ် သိ၏ 'ဝေယျာကရဏော'။ 'ဝိ + အာ + ကရဏ' ဟု ခွဲခြား၍ (ဝိ၏ ဣကာရကို) ယကာရအာဒေသပြုပြီးနောက် 'တဒါဒေသာ တဒီဝ ဘဝန္တိ' ဟူသော နည်းဖြင့် ဣကာရကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'သရာနံ' စသောသုတ်ဖြင့် ဧကာရပြု၍ ယကာရအာဂုံနှင့် ဒွေးဘော် (နှစ်ဆပွားခြင်း) ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မုဟုတ္တကျမ်းကို သိသောသူသည် 'မောဟုတ္တော'၊ နိမိတ်ကို သိသောသူသည် 'နေမိတ္တော'၊ အင်္ဂဝိဇ္ဇာကို သိသောသူသည် 'အင်္ဂဝိဇ္ဇော'၊ ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာကို သိသောသူသည် 'ဝတ္ထုဝိဇ္ဇော'၊ ဆန်းကျမ်းကို သင်အံ သိရှိသောသူသည် 'ဆန္ဒသော' ဟု ဖြစ်၏၊ 'မနာ ဒီနံ သက' ဟူသော သုတ်ဖြင့် သအာဂုံ လာ၏။ 'ကမကော'၊ 'ပဒကော'၊ 'ဝေနယိကော'၊ 'သုတ္တန္တိကော'၊ 'အာဘိဓမ္မိကော'။ သုတ်တော်၌ နှစ်ကြိမ် ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် သင်အံခြင်းနှင့် သိခြင်းတို့၌ သီးခြားစီ ပစ္စည်းများကို ပြဋ္ဌာန်းရန်လည်းကောင်း၊ သင်အံရာ နယ်ပယ်ကို ပြသရန်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားကျော်ကြားသော ရုပ်များကို သိမ်းကျုံးယူရန်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

15. Tassa visaye dese

၁၅. 'တဿ ဝိသယေ ဒေသေ' (သုတ်)

Chaṭṭhiyantā visaye desasarūpe ṇo hoti. Vasātīnaṃ visayo deso vāsāto. Deseti kiṃ, cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo+nuvāko.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါထက် ဒေသသရုပ်ရှိသော 'ဝိသယ' (ကျက်စားရာအရပ်) အနက်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝသတိတိုင်းသားတို့၏ ကျက်စားရာအရပ်ဖြစ်သော တိုင်းပြည်သည် 'ဝါသာတော' မည်၏။ 'ဒေသေ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ မျက်စိ၏ ကျက်စားရာအာရုံသည် 'ရူပံ' မည်၏၊ ဒေဝဒတ်၏ ကျက်စားရာ (လေ့လာရာ) အပိုင်းသည် 'အနုဝါကော' မည်၏။

16. Nivāse tannāme

၁၆. 'နိဝါသေ တန္နာမေ' (သုတ်)

Ti tannāme [Pg.179] nivāse dese ṇo hoti. Sivīnaṃ nivāso deso sebbo. Ettha ‘‘yavā sare’’ti yakāre bakārapubbarūpāni. Vāsāto.

ထိုတိုင်းပြည်၏ အမည်ရှိသော နေထိုင်ရာ ဒေသအနက်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သီဝိမင်းတို့၏ နေထိုင်ရာ ဒေသသည် 'သေဗ္ဗော' မည်၏။ ဤ၌ 'ယဝါ သရေ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ယကာရကို ဗကာရပုဗ္ဗရုပ် ပြုအပ်ကုန်၏။ 'ဝါသာတော' (လည်း ဥပမာဖြစ်၏)။

17. Adūrabhaveti

၁၇. 'အဒူရဘဝေ' ဟူသော အနက်၌

Ṇo, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ.

ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဝိဒိသာမြို့နှင့် မလှမ်းမကမ်း၌ ဖြစ်သော အရပ်သည် 'ဝေဒိသံ' မည်၏။

18. Tena nibbatteti

၁၈. 'တေန နိဗ္ဗတ္တေတိ' (သုတ်)

Tatiyantā nibbattatthe ṇo hoti. Kusambena nibbattā kosambī nagaraṃ, evaṃ kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parikhā, hetumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā.

တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါထက် နိဗ္ဗတ္တ (ဖြစ်ပေါ်အပ်သော) အနက်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကုသမ္ဗမင်းကြီး တည်ထောင်၍ ဖြစ်ပေါ်အပ်သော မြို့သည် 'ကောသမ္ဗီ' မြို့၊ ဤအတူ 'ကာကန္ဒီ'၊ 'မာကန္ဒီ'၊ အသပြာတစ်ထောင်ဖြင့် တူးလုပ်အပ်သော ကျုံးသည် 'သာဟဿီ' ကျုံး၊ အကြောင်း (ဟေတု)၊ ကတ္တား (ကတ္တု)၊ ကိရိယာ (ကရဏ) တို့၌ လျော်ညီသလို တတိယာဝိဘတ် သက်ရောက်၏။

19. Ta+midha+tthi

၁၉. 'တမိဓတ္ထိ' (သုတ်)

Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yaṃ taṃ paṭhamanta+matthi ce. Udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, pabbajo.

'တံ' ဟု ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါထက် 'ဤအရပ်၌' ဟူသော သတ္တမျတ်အနက်ရှိသော ဒေသ၏ အမည်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အရာသည် တကယ်ရှိပါကတည်း။ ရေခမည်းသီး (ရေသဖန်းသီး) တို့သည် ဤအရပ်၌ ရှိကုန်၏ 'ဩဒုမ္ဗရော'၊ ဆီးသီးတို့ ရှိရာအရပ်သည် 'ဗာဒရော'၊ သက္ကယ်တို့ ရှိရာအရပ်သည် 'ပဗ္ဗဇော'။

20. Tatra bhaveti

၂၀. 'တတြ ဘဝေတိ' (သုတ်)

Sattamyantā bhavatthe ṇo. Udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo, manasi bhavaṃ mānasaṃ sukhaṃ, sakāgamo. Sāraso sakuṇo, sārasī sakuṇī, sārasaṃ pupphaṃ. Mitte bhavā mettā mettī vā. Pure bhavā porī vācā. Pāvuse bhavo pāvuso megho. Pāvusā [Pg.180] ratti, pāvusaṃ abbhaṃ. Sārado, sāradā, sāradaṃ pupphaṃ. Mādhuro jano, mādhurā gaṇikā, mādhuraṃ vatthaṃ.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါထက် ဘဝ (ဖြစ်သော) အနက်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရေ၌ ဖြစ်သော အရာသည် 'ဩဒကော'၊ ရင်ဝယ် ဖြစ်သော (သား) သည် 'ဩရသော'၊ ဇနပုဒ်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ဇာနပဒေါ'၊ မဂဓတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'မာဂဓေါ'၊ ကပိလဝတ်ပြည်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ကာပိလဝတ္ထဝေါ'၊ ကောသမ္ဗီပြည်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ကောသမ္ဗော'၊ စိတ်၌ဖြစ်သော ချမ်းသာသည် 'မာနသံ သုခံ' ဟု ဖြစ်၏၊ သအာဂုံလည်း လာ၏။ အိုင်၌ဖြစ်သော ငှက်သည် 'သာရသော သကုဏော'၊ အိုင်၌ဖြစ်သော မစွံငှက်မသည် 'သာရသီ သကုဏီ'၊ အိုင်၌ပွင့်သော ပန်းသည် 'သာရသံ ပုပ္ဖံ'။ အဆွေခင်ပွန်း၌ ဖြစ်သော တရားသည် 'မေတ္တာ' သို့မဟုတ် 'မေတ္တီ'။ မြို့၌ ဖြစ်သော စကားသည် 'ပေါရီ ဝါစာ'။ မိုးဦးကာလ၌ ဖြစ်သော မိုးတိမ်သည် 'ပါဝုသော မေဃော'။ 'ပါဝုသာ ရတ္တိ' (မိုးဦး၌ဖြစ်သော ညဉ့်)၊ 'ပါဝုသံ အဗ္ဘံ' (မိုးဦး၌ဖြစ်သော မိုးတိမ်)။ ဆောင်းဦး၌ဖြစ်သော ပန်းသည် 'သာရဒေါ'၊ 'သာရဒါ'၊ 'သာရဒံ ပုပ္ဖံ'။ မဓုရာပြည်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'မာဓုရော ဇနော'၊ မဓုရာပြည်၌ ဖြစ်သော ပြည့်တန်ဆာမသည် 'မာဓုရာ ဂဏိကာ'၊ မဓုရာပြည်ဖြစ် အဝတ်သည် 'မာဓုရံ ဝတ္ထံ'။

21. Ajjādīhi tanoti

၂၁. 'အဇ္ဇာဒီဟိ တနောတိ' (သုတ်)

Bhavatthe tano. Ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyatano. ‘‘Eona+ma vaṇṇe’’ti eonaṃ a hoti.

ဘဝအနက်၌ တနပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ယနေ့၌ ဖြစ်သော အရာသည် 'အဇ္ဇတနော'၊ นက်ဖြန်၌ ဖြစ်သော အရာသည် 'သွာတနော'၊ မနေ့က ဖြစ်သော အရာသည် 'ဟိယျတနော'။ 'ဧဩနမ ဝဏ္ဏေ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဧ၊ ဩ တို့ကို အ ပြု၏။

22. Purāto ṇo cati

၂၂. 'ပုရာတော ဏော စာတိ' (သုတ်)

Bhavatthe ṇo tano ca. Ettha ṇakāro avayavo, nevā+nubandho. Purāṇo, purātano.

ဘဝအနက်၌ ဏပစ္စည်းနှင့် တနပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ ဏကာရသည် ပစ္စည်း၏ စိတ်အပိုင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ အနုဗန္ဓမဟုတ်။ ရှေး၌ဖြစ်သော အရာသည် 'ပုရာဏော'၊ 'ပုရာတနော'။

23. Amātva+ccoti

၂၃. 'အမာတွစ္စောတိ' (သုတ်)

Bhavatthe acco hoti. Amā=saha bhavo amacco.

ဘဝအနက်၌ အစ္စပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အမာ (အတူတကွ) ဖြစ်သောသူသည် 'အမစ္စော' (အမတ်)။

24. Majjhāditvi+moti

၂၄. 'မဇ္ဈာဒိတ္ဝਿမောတိ' (သုတ်)

Bhavatthe imo, majjhe bhavo majjhimo. Evaṃ antimo, heṭṭhimo, uparimo, orimo, pārimo, pacchimo, abbhantaridho, paccantimo.

ဘဝအနက်၌ ဣမပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အလယ်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'မဇ္ဈိမော'။ ဤနည်းတူစွာ 'အန္တိမော'၊ 'ဟေဋ္ဌိမော'၊ 'ဥပရိမော'၊ 'ဩရိမော'၊ 'ပါရိမော'၊ 'ပစ္ဆိမော'၊ 'အဗ္ဘန္တရိမော'၊ 'ပစ္စန္တိမော'။

25. Kaṇa+ṇeyya+ṇeyyaka+yi+yāti

၂၅. 'ကဏဏေယျဏေယျကယိယာတိ' (သုတ်)

Bhavatthe kaṇaādayo honti. Kaṇa-kusinārāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro, rājagahako, kosambako, indapattako, kāpilako, bhārukacchako, nāgarako. Aṅgesu jāto aṅgako, kosalako, vedehako, kambojako, gandhārako, sovīrako, sindhavako, assako iccādi. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-kosaleyyako[Pg.181], bārāṇaseyyako, campeyyako, silāya jātaṃ seleyyakaṃ, mithileyyako. Bārāṇaseyyakotyādīsu ‘‘dissanta+ññepi paccayā’’ti eyyako, evaṃ upari sutte dassitapaccayato visuṃ paccaye dassite iminā suttenāti daṭṭhabbaṃ. Ya-gammo, yamhi akāralope pubbarūpaṃ rasso ca. Dibbo. Iya-udariyo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo.

ကဏပစ္စည်း - ကုသိနာရုံပြည်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ကောသိနာရကော'၊ မဂဓတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'မာဂဓကော'၊ တော၌ ဖြစ်သောကျောင်းသည် 'အာရညကော ဝိဟာရော'၊ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ရာဇဂဟကော'၊ ကောသမ္ဗီပြည်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ကောသမ္ဗကော'၊ ဣန္ဒပတ်ပြည်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ဣန္ဒပတ္တကော'၊ ကပိလဝတ်ပြည်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ကာပိလကော'၊ ဘာရုကစ္ဆ၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ဘာရုကစ္ဆကော'၊ မြို့၌ ဖြစ်သောသူသည် 'NAဂရကော'။ အင်္ဂတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'အင်္ဂကော'၊ ကောသလတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ကောသလကော'၊ ဝိေဒဟတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ဝေဒေဟကော'၊ ကမ္ဗောဇတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ကမ္ဗောဇကော'၊ ဂန္ဓာရတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ဂန္ဓာရကော'၊ သောဝီရတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'သောဝီရကော'၊ သိန္ဓုတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'သိန္ဓဝကော'၊ အဿကတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'အဿကော' စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဏေယျပစ္စည်း - ဂင်္ဂါမြစ်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ဂင်္ဂေယျော'၊ တောင်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ပဗ္ဗတေယျော'၊ တော၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ဝါနေယျော'။ ဏေယျကပစ္စည်း - ကောသလတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ကောသလေယျကော'၊ ဗာရာဏသီပြည်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ဗာရာဏသေယျကော'၊ စမ္ပါပြည်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'စမ္ပေယျကော'၊ ကျောက်၌ ဖြစ်သော အရာသည် 'သေလေယျကံ'၊ မိထိလာပြည်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'မိထိလေယျကော'။ ဗာရာဏသေယျကော စသော သဒ္ဒါတို့၌ 'ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဧယျကပစ္စည်း သက်၏၊ ဤသို့လျှင် အထက်သုတ်၌ ပြအပ်သော ပစ္စည်းတို့ထက် သီးခြားပစ္စည်းကို ပြအပ်သည်ရှိသော် ဤသုတ်ဖြင့် ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ယပစ္စည်း - ယပစ္စည်း၌ အကာရကို ချေ၍ ပုဗ္ဗရုပ်ပြုပြီး ရဿပြုသဖြင့် 'ဒိဗ္ဗော' ဟု ဖြစ်၏။ ဣယပစ္စည်း - ဝမ်း၌ ဖြစ်သော အရာသည် 'ဥဒရိယော'၊ ကောင်းကင်၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ဒိဝိယော'၊ ပဉ္စာလတိုင်း၌ ဖြစ်သောသူသည် 'ပဉ္စာလိယော'၊ ဗောဓိ၏ အဖို့၌ ဖြစ်သောအရာသည် 'ဗောဓိပက္ခိယော'၊ လောက၌ ဖြစ်သောအရာသည် 'လောကိယော'။

26. Ṇiko

၂၆. 'ဏိကော' (သုတ်)

Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti. Sarade bhavo sāradiko divaso, sāradikā ratti.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါထက် ဘဝ (ဖြစ်သော) အနက်၌ ဏိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဆောင်းဦး၌ ဖြစ်သော နေ့သည် 'သာရဒိကော ဒိဝသော'၊ ဆောင်းဦး၌ ဖြစ်သော ညဉ့်သည် 'သာရဒိကာ ရတ္တိ' မည်၏။

27. Ta+massa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ

၂၇. 'တမဿ သိပ္ပံ သီလံ ပဏျံ ပဟရဏံ ပယောဇနံ' (သုတ်)

Paṭhamantā sippādivācakā asseti chaṭṭhyatthe ṇiko hoti. Vīṇāvādanaṃ sippa+massa veṇiko, vīṇāvādanaṃ abhedopacārena vīṇā nāma. Modiṅgiko, vaṃsiko. Paṃsukūladhāraṇaṃ sīla+massa paṃsukūliko, tecīvariko. Gandho paṇya+massa gandhiko, teliko, goḷiko, pūviko, paṇṇiko, tambuliko, loṇiko. Cāpopaharaṇa+massa cāpiko, tomariko, muggariko, mosaliko. Upadhi=kkhandhādi payojana+massa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ.

စောင်းတီးခြင်း အတတ်ပညာ ရှိသောသူသည် 'ဝေဏိကော' မည်၏။ ဤ၌ စောင်းတီးခြင်းကို အမကွဲပြားသော ဥပစာဖြင့် 'စောင်း' (ဝီဏာ) ဟု ခေါ်၏။ ပတ်သာတီးတတ်သောသူသည် 'မောဒိင်္ဂိကော'၊ ပုလွေမှုတ်တတ်သောသူသည် 'ဝံသိကော'။ ပံ့သုကူဆောင်ခြင်း အလေ့ရှိသောသူသည် 'ပံသုကူလိကော'၊ တိစီဝရိတ်ဆောင်ခြင်း အလေ့ရှိသောသူသည် 'တေစီဝရိကော'။ နံ့သာသည် ကုန်စည်ဖြစ်သောသူသည် 'ဂန္ဓိကော'၊ ဆီသည် ကုန်စည်ဖြစ်သောသူသည် 'တေလိကော'၊ တင်လဲသည် ကုန်စည်ဖြစ်သောသူသည် 'ဂေါဠိကော'၊ မုန့်သည် ကုန်စည်ဖြစ်သောသူသည် 'ပူဝိကော'၊ သစ်ရွက်သည် ကုန်စည်ဖြစ်သောသူသည် 'ပဏ္ဏိကော'၊ ကွမ်းသည် ကုန်စည်ဖြစ်သောသူသည် 'တမ္ဗုလိကော'၊ ဆားသည် ကုန်စည်ဖြစ်သောသူသည် 'လောဏိကော'။ လေးသည် လက်နက်ဖြစ်သောသူသည် 'စာပိကော'၊ လှံတိုသည် လက်နက်ဖြစ်သောသူသည် 'တောမရိကော'၊ တူသည် လက်နက်ဖြစ်သောသူသည် 'မုဂ္ဂရိကော'၊ ကျည်ပွေ့သည် လက်နက်ဖြစ်သောသူသည် 'မောသလိကော'။ ဥပဓိ (ခန္ဓာငါးပါး စသည်) သည် အကျိုးကျေးဇူး (ပယောဇန) ဖြစ်သောအရာသည် 'ဩပဓိကံ'၊ အဝတ်စောင်သည် အကျိုးရှိသောအရာသည် 'သာတိကံ'၊ အသပြာတစ်ထောင် အကျိုးရှိသောအရာသည် 'သာဟဿိကံ'။

28. Taṃ hanta+rahati gacchatu+ñchati+carati

၂၈. 'တံ ဟန္တရဟတိ ဂစ္ဆတုဉ္ဆတိစရတိ' (သုတ်)

Dutiyantā hantīti evamādīsva+tthesu ṇiko hoti. Pakkhino hantīti pakkhiko, sākuṇiko, māyūriko, macche hantīti macchiko, meniko. Mige hantīti māgaviko, vakārāgamo[Pg.182]. Migassa ‘‘tadaminā’’dinā magavādesepi māgaviko. Orabbhiko, hāriṇiko. Sūkarikoti iko. Sata+marahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhikaṃ, ehi passa vidhiṃ arahatīti ehipassiko. Ettha tyādyantasamudāyato anukaraṇattā vā taddhitassa abhidhānalakkhaṇattā vā bahulaṃvidhānena vā paccayo. Sāhassiko, kumbhiko, doṇiko, addhamāsiko, kahāpaṇiko, āsītikā gāthā, nāvutikā. Sahassiyoti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko, pathiko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko.

ဒုတိယန္တ (ဒုတိယဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်) တို့မှ 'သတ်တတ်၏' စသော ဤသို့စသောအနက်တို့၌ ဏိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ငှက်တို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် ပက္ခိက၊ သာကုဏိက၊ မာယူရိက (ဒေါင်းသတ်သမား)။ ငါးတို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် မစ္ဆိက၊ မေနိက။ သားကောင်တို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် မာဂဝိက၊ ဝကာရလာဘ် (ဝအက္ခရာ အာဂုံလာခြင်း) ဖြစ်၏။ မိဂသဒ္ဒါကို 'တဒမိနာ' စသည်ဖြင့် မဂဝအာဒေသ ပြုရာ၌လည်း မာဂဝိကဟူ၍ ဖြစ်၏။ သိုးသတ်သမားသည် သြရဗ္ဘိက၊ သမင်သတ်သမားသည် ဟာရိဏိက ဖြစ်၏။ သူကရိကဟူရာ၌ ဣကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တစ်ရာ ထိုက်တန်သောကြောင့် သာတိက၊ မျက်မှောက်၌ ဖူးမြင်ထိုက်သောကြောင့် သန္ဒိဋ္ဌိက၊ 'လာလော့ ရှုလော့' ဟူသော နည်းလမ်းကို ထိုက်တန်သောကြောင့် ဧဟိပဿိက။ ဤဧဟိပဿိကပုဒ်၌ တိ စသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်အစုအဝေးမှ အနုကရဏ (အတုပြုခြင်း) ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ တဒ္ဓိတ်၏ အဓိဓာနလက္ခဏာ (ဖော်ပြခြင်းအမှတ်အသား) ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဗဟုလဝိဓာန်နည်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပစ္စည်းသက်၏။ တစ်ထောင်ထိုက်သောကြောင့် သာဟဿိက၊ ကုမ္ဘ (အိုး) နှင့် ထိုက်သောကြောင့် ကုမ္ဘိက၊ ဒေါဏ (စိတ်) နှင့် ထိုက်သောကြောင့် ဒေါဏိက၊ လခွဲနှင့် ထိုက်သောကြောင့် အဍ္ဎမာသိက၊ ကဟာပဏနှင့် ထိုက်သောကြောင့် ကဟာပဏိက၊ ဂါထာရှစ်ဆယ်ရှိသောကြောင့် အာသီတိကာ ဂါထာ၊ ကိုးဆယ်ရှိသောကြောင့် နာဝုတိကာ။ သဟဿိယဟူရာ၌ ဣယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးမယားသို့ သွားတတ်သောကြောင့် ပါရဒါရိက၊ ခရီးသို့ သွားတတ်သောကြောင့် မဂ္ဂိက၊ ယူဇနာငါးဆယ် ခရီးသို့ သွားတတ်သောကြောင့် ပညာသယောဇနိက၊ လမ်းခရီးသို့ သွားတတ်သောကြောင့် ပထိက။ ဆီးသီးတို့ကို ကောက်ဆွတ်တတ်သောကြောင့် ဗာဒရိက၊ ဆပ်စပါးတို့ကို ကောက်ဆွတ်တတ်သောကြောင့် သာမာကိက။ တရားကို ကျင့်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မိက၊ တရားမဟုတ်သည်ကို ကျင့်တတ်သောကြောင့် အဓမ္မိက။

29. Tena kataṃ kītaṃ baddha+mabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khanati tarati carati vahati jīvatiti

၂၉. ထိုသူသည် ပြုအပ်သော၊ ဝယ်အပ်သော၊ ချည်နှောင်အပ်သော၊ ပြုပြင်အပ်သော၊ ရောနှောအပ်သော၊ သတ်အပ်သော၊ သတ်တတ်သော၊ အောင်အပ်သော၊ အောင်တတ်သော၊ ကစားတတ်သော၊ တူးတတ်သော၊ ကူးတတ်သော၊ သွားတတ်သော၊ ဆောင်တတ်သော၊ အသက်မွေးတတ်သော ဟူသောအနက်တို့၌ (ဏိကပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Katādīsva+tthesu ṇiko. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃti sakāgamo. Vātena kato ābādho vātito, semhiko, pittiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, vatthena kītaṃ vatthikaṃ, kumbhikaṃ, sovaṇṇikaṃ, ghātikaṃ. Mūlatova paccayo, amūlavācittā devadattena kītoti na hoti, tadatthāppatītiyā. Varatthāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko, suttiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dadhikaṃ, mārīcikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālisiko. Akkhehi jitaṃ akkhikaṃ dhanaṃ, sālākikaṃ, tindukiko, ambaphaliko. Akkhehi jayati dibbati vā akkhiko. Khaṇittiyā khanatīti [Pg.183] khāṇittiko, kuddāliko. Devadattena jitaṃ, aṅgulyā khanatīti na hoti, tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, uḷumpikoti iko. Kulliko, gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, rathiko. Parappikoti iko. Khandhena vahatīti khandhiko. Aṃsiko, sīsikoti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayikoti iko.

ပြုအပ်သောစသော အနက်တို့၌ ဏိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် ကာယိက၊ နှုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် ဝါစသိက၊ စိတ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် မာနသိက ဟူရာ၌ သကာရလာဘ် (သအက္ခရာ အာဂုံလာခြင်း) ဖြစ်၏။ လေကြောင့် ဖြစ်သော အနာဖြစ်သောကြောင့် ဝါတိတ၊ သလိပ်ကြောင့် ဖြစ်သောကြောင့် သေမှိက၊ သည်းခြေကြောင့် ဖြစ်သောကြောင့် ပိတ္တိက။ တစ်ရာဖြင့် ဝယ်အပ်သောကြောင့် သာတိက၊ တစ်ထောင်ဖြင့် ဝယ်အပ်သောကြောင့် သာဟဿိက၊ အဝတ်ဖြင့် ဝယ်အပ်သောကြောင့် ဝတ္ထိက၊ အိုးဖြင့် ဝယ်အပ်သောကြောင့် ကုမ္ဘိက၊ ရွှေဖြင့် ဝယ်အပ်သောကြောင့် သောဝဏ္ဏိက၊ ထောပတ်ဖြင့် ဝယ်အပ်သောကြောင့် ဃာတိက။ အဖိုးအခ (မူလ) ပြသော သဒ္ဒါမှသာ ပစ္စည်းသက်၏၊ အဖိုးအခကို မပြသောကြောင့် 'ဒေဝဒတ်သည် ဝယ်အပ်သော' ဟူသော အနက်၌ ပစ္စည်းမသက်ရ၊ ထိုအနက်ကို မသိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ သားရေကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သောကြောင့် ဝါရတ္တိက၊ သံကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သောကြောင့် အာယသိက၊ ကျော့ကွင်းဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သောကြောင့် ပါသိက၊ အပ်ချည်ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သောကြောင့် သုတ္တိက။ ထောပတ်ဖြင့် ပြုပြင်အပ်သော သို့မဟုတ် ရောနှောအပ်သောကြောင့် ဃာတိက၊ တင်လဲဖြင့် ရောနှောအပ်သောကြောင့် ဂေါဠိက၊ ဒိန်ချဉ်ဖြင့် ရောနှောအပ်သောကြောင့် ဒဓိက၊ ငရုတ်ကောင်းဖြင့် ရောနှောအပ်သောကြောင့် မာရီစိက။ ပိုက်ကွန်ဖြင့် အသတ်ခံရသော သို့မဟုတ် သတ်တတ်သောကြောင့် ဇာလိက၊ မျှားဖြင့် သတ်တတ်သောကြောင့် ဗာလိသိက။ အန်စာတို့ဖြင့် အနိုင်ရအပ်သော ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် အက္ခိက ဓနံ၊ စာရေးတံဖြင့် ရအပ်သောကြောင့် သာလာကိက၊ တည်သီးဖြင့် ကစားအပ်သောကြောင့် တိန္ဒုကိက၊ သရက်သီးဖြင့် ကစားအပ်သောကြောင့် အမ္ဗဖလိက။ အန်စာတို့ဖြင့် အောင်တတ်သော သို့မဟုတ် ကစားတတ်သောကြောင့် အက္ခိက။ တူးရွင်းဖြင့် တူးတတ်သောကြောင့် ခါဏိတ္တိက၊ ပေါက်ပြားဖြင့် တူးတတ်သောကြောင့် ကုဒ္ဒါလိက။ 'ဒေဝဒတ်သည် အောင်အပ်သော'၊ 'လက်ညှိုးဖြင့် တူးတတ်သော' ဟူသော အနက်၌ ပစ္စည်းမသက်၊ ထိုအနက်ကို မသိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဖောင်ဖြင့် ကူးတတ်သောကြောင့် သြဠုမ္ပိက၊ ဥဠုမ္ပိက ဟူရာ၌ ဣကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဖောင်ငယ်ဖြင့် ကူးတတ်သောကြောင့် ကုလ္လိက၊ နွားမြီးကိုကိုင်၍ ကူးတတ်သောကြောင့် ဂေါပုစ္ဆိက၊ လှေဖြင့် ကူးတတ်သောကြောင့် နာဝိက။ လှည်းဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် သာကဋိက၊ ရထားဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် ရထိk။ ပရပ္ပိက ဟူရာ၌ ဣကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပခုံးဖြင့် ဆောင်တတ်သောကြောင့် ခန္ဓိက။ လက်ပြင်ဖြင့် ဆောင်တတ်သောကြောင့် အံသိက၊ ဦးခေါင်းဖြင့် ဆောင်တတ်သောကြောင့် သီသိက ဟူရာ၌ ဣကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လစာဖြင့် အသက်မွေးတတ်သောကြောင့် ဝေတနိက၊ အခစားဖြင့် အသက်မွေးတတ်သောကြောင့် ဘတိက၊ အရောင်းဖြင့် အသက်မွေးသောကြောင့် ကယိက၊ အဝယ်ဖြင့် အသက်မွေးသောကြောင့် ဝိက္ကယိက၊ အရောင်းအဝယ်ဖြင့် အသက်မွေးသောကြောင့် ကယဝိက္ကယိက ဟူရာ၌ ဣကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

30. Tassa saṃvattati

၃၀. 'ထိုသူ သို့မဟုတ် ထိုအရာအား ဖြစ်စေတတ်၏' ဟူသောအနက်၌။

Catutthyantā saṃvattatīti asmiṃ attheṇiko hoti. Punabbhavāya saṃvattatīti ponobbhaviko, itthiyaṃ ponobbhavikā. Lokāya saṃvattatīti lokiko. Suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sasso+vaka tadaminādīpāṭhā. Dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ.

စတုတ္ထီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ 'ဖြစ်စေတတ်၏' ဟူသော ဤအနက်၌ ဏိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဘဝသစ် ဖြစ်ပွားခြင်းအလို့ငှာ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ပေါနောဗ္ဘဝိက၊ ဣတ္ထိလိင်၌ ပေါနောဗ္ဘဝိကာ။ လောကအကျိုးအလို့ငှာ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် လောကိက။ ကောင်းစွာ မြတ်သောကြောင့် သဂ္ဂ (နတ်ပြည်)၊ နတ်ပြည်အလို့ငှာ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် သောဝဂ္ဂိက၊ 'တဒမိနာ' စသော သုတ်ပါဌ်ဖြင့် သသဒ္ဒါကို သောဝ ဟူ၍ အာဒေသပြု၏။ ဥစ္စာအလို့ငှာ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဓည (စပါး)။

31. Tato sambhūta+māgataṃ

၃၁. 'ထိုမှ ဖြစ်သော၊ ထိုမှ လာသော' ဟူသောအနက်၌။

Pañcamyantā sambhūta+māgatanti etesva+tthesu ṇiko hoti. Mātito sambhūta+māgataṃvā+ti ettha ‘‘mātito ca bhaginiyaṃccho’’ti ‘‘mātito’’ti bhāgena ussa imhi vākyaṃ, rassadvittesu mattikaṃ, pettikaṃ. Ṇya+riyaṇa+ryapaccayāpi dissanti. Surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ. Yamhi thaññaṃ. Ubhayattha ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti lopo. Riyaṇa-pituto sambhūto pettiyo, mātiyo, ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti ulopo, mattiyo. Ryamhi-ulopo, cavaggapubbarūpāni, macco vā.

ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ 'ဖြစ်သော၊ လာသော' ဟူသော ဤအနက်တို့၌ ဏိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'အမိမှ ဖြစ်သော သို့မဟုတ် လာသော' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'မါတိတော စ ဘဂိနိယံ စ္ဆော' သုတ်၏ 'မါတိတော' ဟူသော အစိတ်ဖြင့် ဥ-အက္ခရာကို ဣ-ပြု၍၊ ရဿပြုခြင်း၊ ဒွေးဘော် (နှစ်လုံးဆင့်) ပြုခြင်းတို့ ရှိလတ်သော် မတ္တိက (အမိအနွယ်မှ ဖြစ်သော)၊ ပတ္တိက (အဘအနွယ်မှ ဖြစ်သော) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဏျ၊ ရိယဏ၊ ရျ ပစ္စည်းတို့လည်း ရှိကြောင်း တွေ့ရ၏။ သုရဘိ (ရနံ့) မှ ဖြစ်သောကြောင့် သောရဘျ။ ယပစ္စည်း၌ ထည ဖြစ်၏။ နှစ်ခုလုံး၌ 'လောပေါဝဏ္ဏိဝဏ္ဏာနံ' သုတ်ဖြင့် သရချေခြင်း ဖြစ်၏။ ရိယဏပစ္စည်းသက်သော် - အဘမှ ဖြစ်သောကြောင့် ပေတ္တိယ၊ အမိမှ ဖြစ်သောကြောင့် မာတိယ၊ 'ရာနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿာ' သုတ်ဖြင့် ဥကို ချေ၍ မတ္တိယ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ရျပစ္စည်း၌ - ဥကို ချေခြင်း၊ စဝဂ်၏ ရှေ့ရူပပြုခြင်းတို့ကြောင့် မစ္စ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto

၃၂. 'ထိုအရပ်၌ နေတတ်သော၊ သိအပ်သော၊ သက်ဝင်ယုံကြည်သော၊ ခန့်အပ်အပ်သော' ဟူသောအနက်၌။

Sattamyantā [Pg.184] vasatītvevamādīsva+tthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, rājagahiko, māgadhiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā. Dvāre niyutto dovāriko, dassoka tadaminādipāṭhā. Bhaṇḍāgāriko. Ike-navakammiko, ādikammiko. Kiye-jātikiyo, andhakiyo.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ 'နေတတ်၏' စသော ဤအနက်တို့၌ ဏိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သစ်ပင်ရင်း၌ နေတတ်သောကြောင့် ရုက္ခမူလိက၊ တော၌ နေတတ်သောကြောင့် အာရညိက၊ ရာဇဂြိုဟ်၌ နေတတ်သောကြောင့် ရာဇဂဟိက၊ မဂဓတိုင်း၌ နေတတ်သောကြောင့် မာဂဓိက၊ သုသာန်၌ နေတတ်သောကြောင့် သောသာနိက။ လောက၌ ထင်ရှားသိအပ်သောကြောင့် လောကိက။ စတုမဟာရာဇ်နတ်တို့၌ ကြည်ညိုတတ်သောကြောင့် စာတုမ္မဟာရာဇိကာ။ တံခါး၌ ခန့်အပ်အပ်သောကြောင့် ဒေါဝါရိက (တံခါးစောင့်)၊ 'တဒမိနာ' စသော သုတ်ပါဌ်ဖြင့် ဒကို ဒေါ ပြု၏။ ဘဏ္ဍာတိုက်၌ ခန့်အပ်အပ်သောကြောင့် ဘဏ္ဍာဂါရိက။ ဣကပစ္စည်း၌ - အသစ်ပြုပြင်ခြင်း၌ ခန့်အပ်သောကြောင့် နဝကမ္မိက၊ အစပြုခြင်း၌ ခန့်အပ်သောကြောင့် အာဒိကမ္မိက။ ကိယပစ္စည်း၌ - ဇာတိ၌ ဖြစ်သောကြောင့် ဇာတိကိယ၊ အန္ဓကတိုင်း၌ ဖြစ်သောကြောင့် အန္ဓကိယ။

33. Tassi+daṃ

၃၃. 'ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ဤအရာ' ဟူသောအနက်၌။

Chaṭṭhiyantā ida+micca+smiṃ atthe ṇiko hoti. Saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nāṭaputtiko, jenadattiko. Kiye-sassa idaṃ sakiyo, parakiyo. Niyeattaniyaṃ. Ke-sako, rañño idaṃ rājakaṃ bhaṇḍaṃ.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'ဤအရာသည် ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏' ဟူသော အနက်၌ ဏိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သံဃာ၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် သံဃိက၊ ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် ပုဂ္ဂလိက၊ သာကီဝင်မင်းသားတို့၏ သားဖြစ်သောကြောင့် သကျပုတ္တိက၊ နာဋပုတ္တ၏ တပည့်ဖြစ်သောကြောင့် နာဋပုတ္တိက၊ ဇေနဒတ္တ၏ တပည့်ဖြစ်သောကြောင့် ဇေနဒတ္တိက။ ကိယပစ္စည်း၌ - မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် သကိယ၊ သူတစ်ပါး၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် ပရကိယ။ နိယပစ္စည်း၌ - မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် အတ္တနိယ။ ကပစ္စည်း၌ - မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် သက၊ မင်း၏ ဥစ္စာဖြစ်သော အဝတ်တန်ဆာ ဖြစ်သောကြောင့် ရာဇက ဘဏ္ဍံ။

34. Ṇo

၃၄. ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Chaṭṭhiyantā ida+micca+smiṃ atthe ṇo hoti. Kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ, byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'ဤအရာသည် ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏' ဟူသော အနက်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကစ္စည်းဆရာ ရေးသားအပ်သော ကျမ်းဖြစ်သောကြောင့် ကစ္စာယန ဗျာကရဏ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ဖြစ်သောကြောင့် သောဂတ သာသန၊ ကျွဲ၏ အသားစသည်ဖြစ်သောကြောင့် မာဟိသ မံသာဒိ။

35. Gavādīhi yo

၃၅. ဂဝစသော ပုဒ်တို့မှ ယပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Gavādīhi chaṭṭhiyantehi ida+micca+smiṃ atthe yo hoti. Gunnaṃ idaṃ gabyaṃ, avaṅa, maṃsādi. Ilope kabbaṃ. Duno idaṃ dabbaṃ.

ဂဝစသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ 'ဤအရာသည် ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏' ဟူသော အနက်၌ ယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ နွားတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် ဂဗျ (နို့ရည်၊ အသားစသည်)။ ဣသရကို ချေခြင်းကြောင့် ကဗျ (ကဝိ၏ဉာဏ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ကဗျာကျမ်း)။ ဒုသဒ္ဒါမှ ဖြစ်သောကြောင့် ဒဗ္ဗ (သစ်သားစသည်)။

36. Pitito bhātari reyyaṇa

၃၆. အဘသဒ္ဒါမှ ညီနောင် (ဦးရီး၊ ဘကြီး) ဟူသောအနက်၌ ရေယျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

‘‘Pitito [Pg.185] mātito’’ti tena tena suttanipāteneva ussa i. Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa. Pitu bhātā petteyyo.

'ပိတိတော မာတိတော' ဟူသော ထိုထိုသုတ်တို့၌ သီးခြားစီ နိပါတနနည်းဖြင့် ဥကို ဣပြု၏။ ပိတုသဒ္ဒါမှ ထိုအဘ၏ ညီနောင်ဟူသော အနက်၌ ရေယျဏပစ္စည်း သက်၏။ အဘ၏ ညီနောင် (ဘကြီး၊ ဦးရီး) ဖြစ်သောကြောင့် ပေတ္တေယျ။

37. Mātito ca bhaginiyaṃ ccho

၃၇. အမိသဒ္ဒါနှင့် အဘသဒ္ဒါတို့မှ နှမ (အဒေါ်၊ အရီး) ဟူသောအနက်၌ စ္ဆောပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Mātuto ca pituto ca tesaṃ bhaginiyaṃ ccho hoti. Mātu bhagini mātucchā, pitu bhagini pitucchā. Kathaṃ ‘‘mātu bhātā mātulo’’ti, ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā lapaccayo.

အမိသဒ္ဒါမှလည်းကောင်း၊ အဘသဒ္ဒါမှလည်းကောင်း ထိုသူတို့၏ နှမဟူသောအနက်၌ စ္ဆောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အမိ၏ နှမဖြစ်သောကြောင့် မာတုစ္ဆာ၊ အဘ၏ နှမဖြစ်သောကြောင့် ပိတုစ္ဆာ။ 'အမိ၏ မောင်သည် မာတုလ (ဦးရီး) ဖြစ်၏' ဟူသည်ကား အဘယ်သို့နည်းဟူမူ၊ 'မာတုလာဒိတွာနီ' စသောသုတ်ဖြင့် နိပါတနနည်းအရ လပစ္စည်း သက်သောကြောင့်တည်း။

38. Mātāpitūsvā+maho

၃၈. အမိ၊ အဘတို့မှ ထိုသူတို့၏ အမိ၊ အဘ ဟူသောအနက်၌ အာမဟပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Mātāpitūhi tesaṃ mātāpitūsvā+maho hoti. Mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho. Pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho. Na yathāsaṅkhyaṃ paccekābhisambandhato visuṃ visuṃ mātāpitusaddehi tesaṃ mātāpitunnaṃ atthe paccayo hoti.

အမိ၊ အဘသဒ္ဒါတို့မှ ထိုသူတို့၏ အမိ၊ အဘဟူသော အနက်၌ အာမဟပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အမိ၏ အမိသည် မာတာမဟီ (အဘွား)၊ အမိ၏ အဘသည် မာတာမဟော (အဘိုး)။ အဘ၏ အမိသည် ပိတာမဟီ (အဘွား)၊ အဘ၏ အဘသည် ပိတာမဟော (အဘိုး)။ အစဉ်အတိုင်း (ယထာသင်္ချာ) မဟုတ်ဘဲ တစ်ခုစီ ဆက်စပ်မှုအရ အမိသဒ္ဒါ၊ အဘသဒ္ဒါတို့မှ သီးခြားစီ ထိုသူတို့၏ အမိ၊ အဘ ဟူသောအနက်၌ ပစ္စည်းသက်ခြင်းဖြစ်၏။

39. Hite reyyaṇa

၃၉. အမိ၊ အဘတို့အား ရိုသေခြင်း (အကျိုးပြုခြင်း) ဟူသောအနက်၌ ရေယျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti. Mātu hito matteyyo, petteyyo.

အမိ၊ အဘသဒ္ဒါတို့မှ ရိုသေခြင်း (အကျိုးပြုခြင်း) ဟူသောအနက်၌ ရေယျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အမိအား ရိုသေသောသူ ဖြစ်သောကြောင့် မတ္တေယျ၊ အဘအား ရိုသေသောသူ ဖြစ်သောကြောင့် ပေတ္တေယျ။

40. Nindā+ññāta+ppa paṭibhāga rassa dayā saññāsu ko

၄၀. ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ မသိအပ်ခြင်း၊ အနည်းငယ်ဖြစ်ခြင်း၊ တူခြင်း၊ ရဿပြုခြင်း၊ သနားခြင်း၊ အမှတ်သညာပြုခြင်း ဟူသော အနက်တို့၌ ကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Nindādīsva+tthesu nāmasmā ko hoti. Nindāyaṃ-nindito muṇḍo muṇḍako, evaṃ samaṇako, paṇḍitako, brāhmaṇako[Pg.186], veyyākaraṇako. Aññāte-kassā+yaṃ asso assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānāvagamo+vagamyate. Appatthe-appakaṃ telaṃ telakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddhako. ‘‘Ime no hatthikā assā, balībaddhā ca no ime’’tyādipāṭhe ‘‘lopo’’ti kapaccayalopena vā abhedopacārena vā daṭṭhabbaṃ, ime ca dāruādīhi katarūpāni. Rasserasso mānuso mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-dayito=nukampito putto puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako, katako, bhatako.

ကဲ့ရဲ့ခြင်း စသော အနက်တို့၌ နာမ်ပုဒ်မှ 'က' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌- ကဲ့ရဲ့အပ်သော ကတုံးသည် မုဏ္ဍကော၊ ထို့အတူ သမဏကော (ကဲ့ရဲ့အပ်သော ရဟန်း)၊ ပဏ္ဍိတကော (ကဲ့ရဲ့အပ်သော ပညာရှိ)၊ ဗြာဟ္မဏကော (ကဲ့ရဲ့အပ်သော ပုဏ္ဏား)၊ ဝေယျာကရဏကော (ကဲ့ရဲ့အပ်သော ဗျာကရုဏ်းတတ်သူ)။ မသိအပ်သော အနက်၌- ဤမြင်းသည် အဘယ်သူ၏ မြင်းနည်း ဟူသော အနက်၌ အဿကော၊ ဝါကျ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဆက်စပ်မှု ထူးခြားချက်ကို မသိရခြင်းကို သိစေအပ်၏။ နည်းငယ်သော အနက်၌- နည်းငယ်သော ဆီသည် တေလကံ၊ ဃတကံ။ တူသောအနက်၌- ဆင်ကဲ့သို့ တူသော ဆင်သည် ဟတ္ထိကော၊ အဿကော၊ ဗလီဗဒ္ဓကော။ “ဣမေ နော ဟတ္ထိကာ အဿာ၊ ဗလီဗဒ္ဓါ စ နော ဣမေ” စသော ပါဌ်၌ “လောပေါ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် 'က' ပစ္စည်း ကျေခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အဘေဒေါပစာရ (မခြားနားသော အတင်စား) အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ရှုအပ်၏။ ဤ(ဆင်၊ မြင်း၊ နွား) တို့သည် သစ်သား စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ရုပ်ထုများ ဖြစ်ကုန်၏။ အပု (ပုညှက်ခြင်း) အနက်၌- ပုသော လူသည် မာနုသကော၊ ရုက္ခကော၊ ပိလက္ခကော။ သနားခြင်းအနက်၌- သနားအပ် (ချစ်အပ်) သော သားသည် ပုတ္တကော၊ ဝစ္ဆကော (နွားသူငယ်)။ အမှတ်အသား (သညာ) အနက်၌- ဒေါင်းကဲ့သို့ တူသော ဒေါင်းသည် မောရကော၊ ကတကော၊ ဘတကော။

41. Ta+massa parimāṇaṃ ṇiko ca

၄၁. “တမဿ ပရိမာဏံ ဏိကော စ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Doṇādīnaṃ parimitavīhādīnaṃ karaṇattā ‘‘parimīyantya+nenāti parimāṇa’’nti hoti. Doṇo parimāṇa+massāti doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko, āsītiko vayo, upaḍḍhakāyo parimāṇa+massa upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ. Pañcakaṃ, chakkaṃ.

ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'အဿ' (ဤဝတ္ထု၏) ဟူသော ဤအနက်၌ 'ဏိက' ပစ္စည်းနှင့် 'က' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည်လည်း အတိုင်းအရှည် (ပရိမာဏ) ဖြစ်ရအံ့။ ဒေါဏ (စိတ်) စသော တိုင်းတာအပ်သော စပါးစသည်တို့ကို တိုင်းတာကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် “ပရိမီယန္တေနေတိ ပရိမာဏံ” (ဤကိရိယာဖြင့် တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပရိမာဏ မည်၏) ဟု ဖြစ်၏။ စိတ်တစ်စိတ်သည် အတိုင်းအရှည်ရှိသော စပါးသည် ဒေါဏိကော ဝီဟိ၊ ခါးရသတိကော၊ ခါးရသဟဿိကော၊ ၈၀ သော အသက်အရွယ် အတိုင်းအရှည်ရှိသော အသက်သည် အာသီတိကော ဝယော၊ ကိုယ်တစ်ဝက် အတိုင်းအရှည်ရှိသော မှီအုံး (ခေါင်းအုံး) သည် ဥပဍ္ဎကာယိကံ ဗိမ္ဗောဟနံ။ 'က' ပစ္စည်း၌- ပဉ္စကံ၊ ဆက္ကံ။

42. Ya+te+tehi+ttako

၄၂. “ယတေတေဟိတ္တကော” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Yādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Yaṃ parimāṇa+massa yattakaṃ, tattakaṃ, ‘‘etasseṭa ttake’’ti etassa eṭa, ettakaṃ. Āvatake-yaṃ parimāṇa+massa yāvatako, tāvatako.

'ယ' သဗ္ဗနမ် စသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ 'အဿ' ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ 'တ္တက' ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည်လည်း အတိုင်းအရှည် ဖြစ်ရအံ့။ အကြင်မျှသော အတိုင်းအရှည်သည် ဤဝတ္ထု၏ အတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်၌ ယတ္တကံ၊ တတ္တကံ၊ “ဧတဿေဋ တ္တကေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဧတ သဗ္ဗနမ်၏ ဧဋ အမိန့်ဖြစ်၍ ဧတ္တကံ။ အာဝတက အနက်၌- အကြင်မျှလောက်သော အတိုင်းအရှည်ရှိသောသည် ယာဝတကော၊ တာဝတကော။

43. Sabbā cā+vantu

၄၃. “သဗ္ဗာ စာဝန္တု” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Sabbato [Pg.187] paṭhamantā yādīhi ca asseti chaṭṭhyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇa+massa sabbāvantaṃ, ‘‘aṃṅaṃ napuṃsake’’ti aṃ. Yāvantaṃ, tāvantaṃ.

သဗ္ဗသဗ္ဗနမ် ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှလည်းကောင်း၊ ယသဗ္ဗနမ် စသည်တို့မှလည်းကောင်း 'အဿ' ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ 'ဝန္တု' ပစ္စည်း (အာဝန္တု) ဖြစ်၏၊ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည်လည်း အတိုင်းအရှည် ဖြစ်ရအံ့။ အလုံးစုံသော အတိုင်းအရှည်သည် ဤဝတ္ထု၏ အတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်၌ သဗ္ဗာဝန္တံ၊ “အံၚံ နပုံသကေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် အံ-ဝိဘတ် ပြု၏။ ယာဝန္တံ၊ တာဝန္တံ။

44. Kimhā rati+rīva+rīvataka+rittakā

၄၄. “ကိမှာ ရတိရီဝရီဝတကရိတ္တကာ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhyatthe rati+rīva+rīvataka+rittakā honti. Kiṃsaṅkhyānaṃ parimāṇa+mesaṃ kati, rānubandhattā iṃbhāgalopo. Kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṃkhyo.

'ကိံ' သဗ္ဗနမ် ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ 'အဿ' ဟူသော ဆဋ္ဌီအနက်၌ ရတိ၊ ရီဝ၊ ရီဝတက၊ ရိတ္တက ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်မျှသော အရေအတွက်ရှိသော အတိုင်းအရှည်သည် ဤသူတို့၏ အတိုင်းအရှည် ဖြစ်သနည်း ဟူသော အနက်၌ ကတိ၊ ရ-အနုဗန်ရှိသောကြောင့် 'ကိံ' ၏ 'ဣံ' အဖို့ ကျေ၏။ ကီဝ၊ ကီဝတကံ၊ ကိတ္တကံ။ ရီဝပစ္စည်း အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် သဘောအားဖြင့် အရေအတွက် မရှိသော အနက်၌ ဖြစ်၏။

45. Sañjātaṃ tārakāditvi+toti

၄၅. “သဉ္ဇာတံ တာရကာဒိတွိတောတိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Sañjātatthe ito. Tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphāni sañjātāni assa pupphito rukkho, pallavitā latā.

ထင်ရှားဖြစ်ပွားခြင်း (သဉ္ဇာတ) အနက်၌ 'ဣတ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကြယ်တို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုကောင်းကင်သည် တာရကိတံ ဂဂနံ (ကြယ်တို့ဖြင့် ပြွမ်းသော ကောင်းကင်)၊ ပန်းတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသစ်ပင်သည် ပုပ္ဖိတော ရုက္ခော (ပန်းပွင့်သော သစ်ပင်)၊ ပလ္လဝိတာ လတာ (ညွန့်သစ်ထွက်သော နွယ်)။

46. Māne matto

၄၆. “မာနေ မတ္တော” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃ atthe matto hoti. Palaṃ ummāna+massa palamattaṃ. Hattho paṇāma+massa hatthamattaṃ. Sataṃ māna+massa satamattaṃ. Doṇo parimāṇa+massa doṇamattaṃ. Abhedopacārā doṇotipi hoti. Mīyate+nenāti mānaṃ, mānassa sambandhittā chaṭṭhyantabhūtānameva vidhi hoti. Ettha ca –

ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော တိုင်းတာခြင်းကို ဟောသော ပုဒ်မှ 'အဿ' (ဤဝတ္ထု၏) ဟူသော ဤအနက်၌ 'မတ္တ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တစ်ကျပ် (ပလ) သည် ဤဝတ္ထု၏ အလေးချိန် အတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်၌ ပလမတ္တံ။ အတောင်သည် ဤဝတ္ထု၏ အလျားအတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်၌ ဟတ္ထမတ္တံ။ တစ်ရာသည် ဤဝတ္ထု၏ အရေအတွက် အတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်၌ သတမတ္တံ။ တစ်စိတ်သည် ဤဝတ္ထု၏ အတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်၌ ဒေါဏမတ္တံ။ အဘေဒေါပစာရ အားဖြင့် ဒေါဏ ဟုလည်း ဖြစ်၏။ ဤကိရိယာဖြင့် တိုင်းတာအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် မာန (တိုင်းတာခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏၊ တိုင်းတာခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သောကြောင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့အားသာလျှင် ဝိဓိ ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း ဆိုအပ်၏ -

Uddhamānantu [Pg.188] ummānaṃ, parimāṇantu sabbato;

Pamāṇaṃ hoti āyāmo, saṃkhyāseso tu sabbato.

“အထက်သို့ တိုင်းတာခြင်းသည် ဥမ္မာန (အလေးချိန်) မည်၏၊ အရပ်ရပ်မှ တိုင်းတာခြင်းသည် ပရိမာဏ (ဝင်ဆံ့မှု) မည်၏၊ အလျား အနံ အားဖြင့် တိုင်းတာခြင်းသည် ပမာဏ မည်၏၊ ကျန်ရှိသော အရေအတွက်အားဖြင့် တိုင်းတာခြင်းသည် သင်္ချာ မည်၏။”

47. Taggho cu+ddhaṃ

၄၇. “တဂ္ဃေါ စုဒ္ဓံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Uddhamānavuttito taggho hoti matto ca. Jaṇṇu parimāṇa+massa jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ.

အထက်သို့ တိုင်းတာခြင်းကို ဟောသော ပုဒ်မှ 'တဂ္ဃ' ပစ္စည်းနှင့် 'မတ္တ' ပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဒူးဆစ်သည် ဤရေ၏ အမြင့်အတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်၌ ဇဏ္ဏုတဂ္ဃံ၊ ဇဏ္ဏုမတ္တံ။

48. Ṇo ca purisāti

၄၈. “ဏော စ ပုရိသာတိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Purisā ṇo hoti mattādayo ca. Puriso parimāṇa+massa porisaṃ, purisamattaṃ+purisatagghaṃ.

ပုရိသသဒ္ဒါမှ 'ဏ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ မတ္တ စသော ပစ္စည်းတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ လူတစ်ရပ်သည် ဤရေ၏ အမြင့်အတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်၌ ပေါရိသံ၊ ပုရိသမတ္တံ၊ ပုရိသတဂ္ဃံ။

49. Ayu+bhadvitīhaṃ+se

၄၉. “အယုဘဒွိတီဟံသေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Ubhadvitīhi avayavavuttīhi ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ. Aṃsasambandhena samudāye vidhi hotīti na ubhayādito bahuvacananti ce, ‘‘rāhuno siro’’ tyādo abhedepi bhedavivakkhāya labbhamānato bahuvacanaṃ hoteva.

အစိတ်အပိုင်းကို ဟောကုန်သော ဥဘ၊ ဒွိ၊ တိ သဒ္ဒါတို့မှ 'အယ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အဖို့အစု နှစ်ခုရှိသော အစုသည် ဥဘယံ၊ ဒွယံ၊ တယံ။ အစိတ်အပိုင်း (အဖို့အစု) နှင့် စပ်လျဉ်း၍ အပေါင်းအစု (သမုဒါယ) ၌ ဝိဓိ (ပစ္စည်းဖြစ်ခြင်း) ဖြစ်သောကြောင့် ဥဘယ စသော ပုဒ်တို့မှ ဗခုဝုစ်ဝိဘတ် မဖြစ်နိုင်ဟု ဆိုအံ့နည်း၊ “ရာဟုနော သိရော” စသည်၌ အထည်ကိုယ်အားဖြင့် ကွဲပြားမှုမရှိသော်လည်း ကွဲပြားသကဲ့သို့ ပြောလိုသောကြောင့် (ဘေဒဝိဝက္ခာ) ဗခုဝုစ်ဝိဘတ်သည် ဖြစ်သည်သာတည်း။

50. Saṅkhyāya saccu+tī+sā+sa+dasantāyā+dhikā+smiṃ satasahasse ḍo

၅၀. “သင်္ချာယ သစ္စုတီသာသဒသန္တာယာဓိကာသ္မိံ သတသဟဿေ ဍော” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce [Pg.189] saṅkhyā adhikā hoti, ya+dasminti, taṃ ce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti. Vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃsataṃ.

တိ-အဆုံးရှိသော (သတျန္တ)၊ တိ-အဆုံးရှိသော (ဥတျန္တ)၊ ဤသ-အဆုံးရှိသော (ဤသန္တ)၊ အာသ-အဆုံးရှိသော (အာသန္တ)၊ ဒသ-အဆုံးရှိသော (ဒသန္တ) ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သင်္ချာပုဒ်မှ 'အသ္မိံ' ဟူသော သတ္တမီအနက်၌ 'ဍ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုသင်္ချာသည်လည်း လွန်ကဲသော သင်္ချာ ဖြစ်ရအံ့၊ အကြင်ဝတ္ထု၌ လွန်ကဲ၏၊ ထိုဝတ္ထုသည်လည်း ရာ (သတ) သော်လည်းကောင်း၊ ထောင် (သဟဿ) သော်လည်းကောင်း၊ သောင်း (သတသဟဿ) သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ရအံ့။ အနှစ်နှစ်ဆယ်သည် လွန်ကဲအပ်သော ဤရာ၌ ဟူသော အနက်၌ ဝီသံသတံ (တစ်ရာ့နှစ်ဆယ်)။

139. Ḍe satissa tissati

၁၃၉. “ဍေ သတိဿ တိဿတိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Ḍe pare satyantassa tikārassa lopo hoti. Ekavīsaṃsataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Tiṃsati adhikā asmiṃ satādiketi tiṃsasataṃ ekatiṃsasataṃ iccādi. Utyantāyanavuti adhikā asmiṃ satādiketi navutaṃsataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya-cattālīsaṃ adhikā asmiṃ sate sahasse satasahasseti cattālīsasata+miccādi. Āsantāya evaṃ, paññāsaṃsata+miccādi. Dasantāya-ekādasaṃsata+miccādi.

ဍ-ပစ္စည်း နောင်သောအခါ တိ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ တိ-အက္ခရာ ကျေ၏။ ဧကဝီသံသတံ (တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်တစ်)၊ သဟဿံ သို့မဟုတ် သတသဟဿံ။ တိ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်၌- သုံးဆယ် လွန်ကဲသော ဤရာစသည်၌ တိံသသတံ (တစ်ရာ့သုံးဆယ်)၊ ဧကတိံသသတံ (တစ်ရာ့သုံးဆယ့်တစ်) စသည် ဖြစ်၏။ တိ-အဆုံးရှိသော (ဥတျန္တ) ၌- ကိုးဆယ် လွန်ကဲသော ဤရာစသည်၌ နဝုတံသတံ (တစ်ရာ့ကိုးဆယ်)၊ သဟဿံ (တစ်ထောင်ကိုးရာ) သို့မဟုတ် သတသဟဿံ။ ဤသ-အဆုံးရှိသော (ဤသန္တ) ၌- လေးဆယ် လွန်ကဲသော ဤရာ၊ ထောင်၊ သောင်း၌ စတ္တာလီသသတံ (တစ်ရာ့လေးဆယ်) စသည် ဖြစ်၏။ အာသ-အဆုံးရှိသော (အာသန္တ) ၌ ထို့အတူ- ပညာသံသတံ (တစ်ရာ့ငါးဆယ်) စသည် ဖြစ်၏။ ဒသ-အဆုံးရှိသော (ဒသန္တ) ၌- ဧကာဒသံသတံ (တစ်ရာ့တစ်ဆယ်) စသည် ဖြစ်၏။

51. Tassa pūraṇe+kādasādito vā

၅၁. “တဿ ပူရဏေကာဒသာဒိတော ဝါ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Chaṭṭhiyantāye+kādasādikāya saṃkhyāya ḍo hoti pūraṇatthe vibhāsā. Sā saṃkhyā pūriyate yena taṃ pūraṇaṃ. Ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Aññatra ‘‘ma pañcādikatīhī’’ti mo, ekādasamo. Vīsatiyā pūraṇo vīso vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo. Vāsaddassa vavatthitavibhāsattā niccaṃ cattālīso paññāso.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဧကာဒသ စသော သင်္ချာပုဒ်မှ ပြည့်ကြောင်းအနက် (ပူရဏအနက်) ၌ 'ဍ' ပစ္စည်းသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ထိုသင်္ချာသည် အကြင်ဝတ္ထုဖြင့် ပြည့်အပ်၏၊ ထိုဝတ္ထုသည် ပူရဏ (ပြည့်ကြောင်း) မည်၏။ တစ်ဆယ့်တစ်ယောက်တို့၏ ပြည့်ကြောင်းဖြစ်သော သူသည် ဧကာဒသော (တစ်ဆယ့်တစ်ယောက်မြောက်သောသူ)။ ဍ-ပစ္စည်း မဖြစ်သော အခြားတစ်ပါး၌ “မ ပဉ္စာဒိကတီဟိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် မ-ပစ္စည်း ဖြစ်၍ ဧကာဒသမော။ နှစ်ဆယ်၏ ပြည့်ကြောင်းဖြစ်သောသူသည် ဝီသော၊ ဝီသတိမော၊ သုံးဆယ်၏ ပြည့်ကြောင်းဖြစ်သောသူသည် တိံသော၊ တိံသတိမော။ 'ဝါ' သဒ္ဒါသည် ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ ဖြစ်သောကြောင့် စတ္တာလီသော၊ ပညာသော ဟူသော ပုဒ်တို့၌ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏။

52. Ma pañcādikatīhiti

၅၂. “မ ပဉ္စာဒိကတီဟိတိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Mapaccaye pañcamo, pañcamī. Sattamo, sattamī. Aṭṭhamo, aṭṭhamī. Katimo, katimī iccādi.

မ-ပစ္စည်း၌ ငါးခုမြောက်သောသူသည် ပဉ္စမော၊ (ဣတ္ထိလိန်၌) ပဉ္စမီ။ သတ္တမော၊ သတ္တမီ။ အဋ္ဌမော၊ အဋ္ဌမီ။ ကတိမော၊ ကတိမီ စသည် ဖြစ်၏။

53. Sathādīna+mi cati

၅၃. “သထာဒီနမိ စတိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Satādīnaṃ [Pg.190] mo ca antādeso i ca. Satassa pūraṇo satimo, sahassimo.

သတ စသော ပုဒ်တို့၏ မ-ပစ္စည်းလည်းဖြစ်၊ အဆုံးအက္ခရာကို ဣ-အက္ခရာလည်း ပြု၏။ တစ်ရာ၏ ပြည့်ကြောင်းဖြစ်သောသူသည် သတိမော (တစ်ရာမြောက်သောသူ)၊ သဟဿိမော (တစ်ထောင်မြောက်သောသူ)။

54. Chā ṭṭha+ṭṭhamāti

၅၄. “ဆာ ဋ္ဌဋ္ဌမာတိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Chasaddā pūraṇatthe ṭṭha+ṭṭhamā. Channaṃ pūraṇo chaṭṭho, chaṭṭhamo. Itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī. ‘‘Catutthadutiyesve+saṃ tatiyapaṭhamā’’ti nipātanā pūraṇatthe dvito tiyo dvissa du ca, ticatūhi tissa a, tiya+tthā ca yathākkamaṃ, dutiyo tatiyo, catuttho.

ဆသဒ္ဒါမှ ပြည့်ကြောင်းအနက်၌ ဋ္ဌ နှင့် ဋ္ဌမ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ခြောက်ခုတို့၏ ပြည့်ကြောင်းသည် ဆဋ္ဌော၊ ဆဋ္ဌမော။ ဣတ္ထိလိန်၌ ဆဋ္ဌီ၊ ဆဋ္ဌမီ။ “စတုတ္ထဒုတိယေသု ဧသံ တတိယပဌမာ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နိပါတန (အထူးပြုလုပ်ခြင်း) အားဖြင့် ပြည့်ကြောင်းအနက်၌ ဒွိ သဒ္ဒါမှ တိယ ပစ္စည်းဖြစ်၍ ဒွိ ၏ နေရာတွင် ဒု အမိန့်ဖြစ်ကာ ဒုတိယော၊ တိ သဒ္ဒါမှ တိယ ပစ္စည်းဖြစ်၍ တိ ၏ နေရာတွင် တ ၏ အမိန့် ဖြစ်ကာ တတိယော၊ စတု သဒ္ဒါမှ ထ ပစ္စည်းဖြစ်၍ စတုတ္ထော ဟု အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

55. Ekā kā+kya+sahāye

၅၅. “ဧကာ ကာကျသဟာယေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

‘‘Sati byabhicāre visesanaṃ sātthakaṃ’’ti ñāyā saṃkhyāto visesetuṃ ‘‘asahāye’’ti vuttaṃ. Ekasmā asahāyatthe ka+ākī honti vā. Ekova ekako, ekākī, eko vā.

“သတိ ဗျဘိစာရေ ဝိသေသနံ သာတ္ထကံ” ဟူသော နည်းစနစ်အရ ကွဲပြားမှုရှိမှသာလျှင် ဝိသေသနသည် အနက်ရှိ၏ ဟူသောကြောင့် သင်္ချာမှ ခွဲခြားရန် “အသဟာယေ” (အဖော်မရှိခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဧက သဒ္ဒါမှ အဖော်မရှိခြင်းအနက်၌ က ပစ္စည်းနှင့် အာကီ ပစ္စည်းတို့သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်ယောက်တည်းသာလျှင် ဖြစ်သောသူသည် ဧကကော၊ ဧကာကီ၊ ဧကော ဝါ။

56. Vacchādīhi tanutte taro

၅၆. “ဝစ္ဆာဒီဟိ တနုတ္တေ တရော” ဟူသော သုတ်ဖြင့် -

Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte=kiñcimattāvasese taro hoti. So=sako bhāvo sabhāvo attaniyapavattinimittaṃ. Susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī. Yobbanassa tanutte okkhataro. Okkhā=dutiyavayaṭṭhagoṇo. Assabhāvassa tanutte assataro. Gāvoti jātisāmatthiyassa tanutte usabhataro. Ettha tanuttaṃ appabalatā.

ဝစ္ဆ စသော ပုဒ်တို့၏ သဘောအားဖြင့် နည်းပါးခြင်း (တနုတ္တ = အနည်းငယ်မျှသာ ကြွင်းကျန်ခြင်း) အနက်၌ 'တရ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သော = မိမိ၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သော သဘော (သဘာဝ) သည် သဘာဝေါ မည်၏။ ကောင်းစွာ အိပ်ခြင်း၏ နည်းပါးခြင်း (နို့စို့ရွယ်လွန်ခြင်း) အနက်၌ ဝစ္ဆတရော (နွားသငယ်ထက် ကြီးသော နွားသိုးငယ်)၊ ဣတ္ထိလိန်၌ ဝစ္ဆတရီ။ ပျိုရွယ်ခြင်း၏ နည်းပါးခြင်း အနက်၌ ဥက္ခတရော (အသက်အရွယ် ဒုတိယပိုင်းသို့ ရောက်သော နွားသိုး)။ မြင်း၏သဘော နည်းပါးခြင်းအနက်၌ အဿတရော (မြည်းနှင့် မြင်းစပ်သော လား)။ နွားဟူသော အမျိုး၏ စွမ်းရည် နည်းပါးခြင်းအနက်၌ ဥသဘတရော။ ဤ၌ နည်းပါးခြင်း (တနုတ္တ) ဆိုသည်မှာ အားနည်းခြင်း (အပ္ပဗလတာ) ဖြစ်၏။

57. Kimhā niddhāraṇe ratara+ratamā

၅၇. ကိံသဒ္ဒါမှ ခွဲထုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) အနက်၌ ရတရ၊ ရတမ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Kiṃsaddā [Pg.191] niddhāraṇe ratara+ratamā honti. Ko evāti kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭṭho. Katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭṭho. Bhāradvājānaṃ katamo+si brahme.

ကိံသဒ္ဒါတို့သည် ခွဲထုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) အနက်၌ ရတရ၊ ရတမ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'အဘယ်သူနည်း' ဟူသော အနက်၌- ကတရော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော (သင်တို့တွင် ဒေဝဒတ်သည် အဘယ်သူနည်း)၊ ကတရော ဘဝတံ ကဋ္ဌော (သင်တို့တွင် ကဋ္ဌသည် အဘယ်သူနည်း)။ ကတမော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော၊ ကတမော ဘဝတံ ကဋ္ဌော။ ဘာရဒွါဇာနံ ကတမောသိ ဗြဟ္မေ (ဘာရဒွါဇတို့တွင် သင်ဗြာဟ္မဏသည် အဘယ်သူဖြစ်သနည်း)။

58. Tena datte li+yāti

၅၈. ထိုသူသည် ပေးအပ်အပ်သော အနက်၌ လ၊ ဣယ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Datte+bhidheyye la+iyā honti bahulādhikārā manussasaññāyaṃ. Devena datto devalo deviyo, brahmalo brahmiyo. Sīvalo sīviyo sissa dīgho. Deva+brahma+sivāti tannāmakā manussā. (Rattamiccādianekatthataddhitaṃ).

ပေးအပ်သော အနက်ကို ဟောအပ်သည်ရှိသော် လူ၏အမည်ကို သိစေရာ၌ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် လ၊ ဣယ ပစ္စည်းတို့ အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ နတ်မင်းသည် ပေးအပ်သောသူသည် ဒေဝလော၊ ဒေဝိယော။ ဗြဟ္မာသည် ပေးအပ်သောသူသည် ဗြဟ္မလော၊ ဗြဟ္မိယော။ သီဝသည် ပေးအပ်သောသူသည် သီဝလော၊ သီဝိယော၊ သီဝသဒ္ဒါ၏ အဆုံးသရကို ဒီဃပြု၏။ ဒေဝ၊ ဗြဟ္မ၊ သီဝ ဟူသည်ကား ထိုသို့သော အမည်ရှိသော လူတို့တည်း။ (ရတ္တ စသည်ဖြင့် အစရှိသော အနက်အမျိုးမျိုးကို ဟောသော တဒ္ဓိတ်တည်း။)

59. Tassa bhāvakammesutta+tā+ttana+ṇya+ṇeyya+ṇi+ya+ṇiyā

၅၉. ထိုဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ဘာဝ (အဖြစ်) အနက်နှင့် ကမ္မ (အမှု) အနက်တို့၌ တ္တ၊ တာ၊ တ္တန၊ ဏျ၊ ဏေယျ၊ ဏိ၊ ယ၊ ဏိယ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ. Na sabbe paccayā sabbato honti aññatratta+tāhi. Bhavanti etasmā buddhisaddāti bhāvo saddapavattinimittaṃ. Vuttañca –

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဘာဝအနက်၌လည်းကောင်း၊ ကမ္မအနက်၌လည်းကောင်း တ္တ အစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ တ္တ၊ တာ ပစ္စည်းတို့မှတစ်ပါး အလုံးစုံသော ပစ္စည်းတို့သည် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့မှ မဖြစ်ကုန်။ ဤအကြောင်းကြောင့် သဒ္ဒါနှင့် သညာဉာဏ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသဒ္ဒါဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း (သဒ္ဒပဝတ္တိနိမိတ္တ) သည် ဘာဝ မည်၏။ ထို့ပြင်လည်း ဆိုအပ်ဖူး၏ -

Hontya+smā saddabuddhīti, bhāvo taṃ saddavuttiyā;

Nimittabhūtaṃ nāmañca, jāti dabbaṃ kriyā guṇoti.

ဤအကြောင်းကြောင့် သဒ္ဒါနှင့် ဉာဏ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဇာတ် (ဇာတိ)၊ ဒြပ် (ဒဗ္ဗ)၊ ကြိယာ (ကိရိယာ)၊ ဂုဏ် (ဂုဏ) မည်သော အရာသည် ဘာဝ မည်၏။

Nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ nīlatāti guṇo bhāvo. Ettha nīlaguṇavasena paṭe nīlasaddassa vuttiyā paṭabuddhiyā nimittaṃ bhāvo nāma. Nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatāti nīlaguṇajāti, ettha nīlaguṇajāti nimittaṃ hutvā nīlasaddassa guṇavuttiyā [Pg.192] nīlaguṇajāti nimittaṃ. Gottaṃ gotāti gojāti, ettha jātisaddānaṃ dabbavuttiyā sati jāti nimittaṃ. Pācakassa bhāvo pācakattaṃti kriyāsambandhittaṃ bhāvo, ettha pacanakriyāsambandhittaṃ bhāvo. Daṇḍittaṃ visāṇittaṃ rājapurisattaṃti daṇḍa+visāṇa+rājadabbānaṃ sambandhittaṃ bhāvo, daṇḍītyādisaddapavattiyā nimittattā.

ညိုသော ပုဆိုး၏ အဖြစ်သည် နီလတ္တံ၊ နီလတာ မည်၏၊ ဤသည်ကား ဂုဏ်ဘာဝ (ဂုဏဘာဝ) တည်း။ ဤ၌ ညိုသော ဂုဏ်၏အစွမ်းဖြင့် ပုဆိုး၌ 'နီလ' ဟူသော သဒ္ဒါ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ပုဆိုးဟု သိသော ဉာဏ်၏ အကြောင်းရင်းသည် ဘာဝ မည်၏။ ညိုသော ဂုဏ်၏ အဖြစ်သည် နီလတ္တံ၊ နီလတာ မည်၏၊ ဤသည်ကား နီလဂုဏ်ဇာတ်တည်း။ ဤ၌ နီလဂုဏ်ဇာတ်သည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်၍ ညိုသော သဒ္ဒါ၏ ဂုဏ်၌ ဖြစ်ခြင်းအား နီလဂုဏ်ဇာတ်သည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ နွား၏အဖြစ်သည် ဂေါတ္တံ၊ ဂေါတာ မည်၏၊ ဤသည်ကား ဂေါဇာတ် (နွားဇာတ်) တည်း။ ဤ၌ ဇာတ်ဟောသဒ္ဒါတို့၏ ဒြပ်၌ ဖြစ်ခြင်းရှိသော် ဇာတ်သည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ ချက်တတ်သူ၏ အဖြစ်သည် ပါစကတ္တံ မည်၏၊ ဤသည်ကား ကြိယာနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဘာဝတည်း။ ဤ၌ ချက်ခြင်းကြိယာနှင့် စပ်ယှဉ်သောအဖြစ်သည် ဘာဝတည်း။ ဒဏ္ဍိတ္တံ (တုတ်ရှိသူ၏အဖြစ်)၊ ဝိသာဏိတ္တံ (ဦးချိုရှိသူ၏အဖြစ်)၊ ရာဇပုရိသတ္တံ (မင်းချင်း၏အဖြစ်) တို့သည် ဒဏ္ဍ၊ ဝိသာဏ၊ ရာဇဒြပ်တို့နှင့် စပ်ယှဉ်သော ဘာဝတည်း။ ဒဏ္ဍီ စသည်ဖြင့် သဒ္ဒါဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Devadattassa bhāvo devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattaṃti tadavatthā visesasāmaññaṃ, devadattassa bālatādiavatthābhedo, candassa kalādiavatthabhedo ca, sūriyassa mandapaṭutādiavatthābhedo ca sāmaññaṃ, tadettha nimittaṃ. Ettha vijjamānapadatthānaṃ visayabhūtasaññāsaddānaṃ pavattinimittaṃ vuttaṃ. Ākāsattaṃ abhāvattaṃti, tattha ghaṭākāsa+pīṭharākāsa, paṭābhāva+ghaṭābhāvādinā upacaritabhedasāmaññaṃ bhāvo.

ဒေဝဒတ်၏ အဖြစ်သည် ဒေဝဒတ္တံ၊ လ၏အဖြစ်သည် စန္ဒတ္တံ၊ နေ၏အဖြစ်သည် သူရိယတ္တံ မည်၏။ ဤသည်ကား ထိုသူတို့၏ အခြေအနေ အထူးအထွေကို ယေဘုယျအားဖြင့် သိစေခြင်း (တဒဝတ္ထာ ဝိသေသသာမည) တည်း။ ဒေဝဒတ်၏ သူငယ်ဘဝ စသည်ဖြင့် အခြေအနေ ကွဲပြားခြင်း၊ လ၏ ဆယ့်ငါးရက် စသည်ဖြင့် အခြေအနေ ကွဲပြားခြင်း၊ နေ၏ တောက်ပမှု ညှိုးမှိန်မှု စသည်ဖြင့် အခြေအနေ ကွဲပြားခြင်းဟူသော သာမညသည် ဤ၌ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ ထင်ရှားရှိသော ပစ္စည်းတို့၏ အာရုံဖြစ်သော သညာသဒ္ဒါတို့၏ ဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုအပ်ပြီ။ အာကာသတ္တံ (ကောင်းကင်၏အဖြစ်)၊ အဘာဝတ္တံ (မရှိသောအဖြစ်) ဟူရာ၌- အိုးအတွင်း ကောင်းကင်၊ အိုးပြင် ကောင်းကင်၊ ပုဆိုးမရှိခြင်း၊ အိုးမရှိခြင်း စသည်ဖြင့် တင်စား၍ ခွဲခြားအပ်သော သာမညသည် ဘာဝ မည်၏။

Ttana-puthujjanattanaṃ. Vedanāya bhāvo vedanattanaṃ, rasso. Evaṃ jāyattanaṃ, jārattanaṃ.

တ္တန ပစ္စည်း၌- ပုထုဇ္ဇနတ္တနံ (ပုထုဇဉ်၏ အဖြစ်)။ ဝေဒနာ၏ အဖြစ်သည် ဝေဒနတ္တနံ (အဆုံးသရကို ရဿပြု)။ ဤအတူ ဇာယတ္တနံ (မယား၏အဖြစ်)၊ ဇာရတ္တနံ (သမကောင်၏အဖြစ်)။

Ṇya-alasassa bhāvo kammaṃ vā ālasyaṃ, ettha ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti a-lope ‘‘sarāna+mādissā’’dinā ākāro, eva+mupari ca. Brāhmaṇassa bhāvo brahmaññaṃ, ññakārapubbarūpāni. Cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rañño bhāvo rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ, vesamaṃ, ṇapaccayo. Sakhino bhāvo sakhyaṃ, vāṇijjaṃ, ārogyaṃ, odagyaṃ, ānaṇyaṃ, dubbalyaṃ, balyaṃ, paṇḍiccaṃ, bāhussaccaṃ, porohiccaṃ. Muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ, ilopo. Kosallaṃ, vepullaṃ. Samānassa bhāvo sāmaññaṃ, perissaṃ, somanassaṃ, domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ, nipakassa [Pg.193] bhāvo nepakkaṃ, ādhikkaṃ, dubhagassa bhāvo dobhaggaṃ, sarūpassa bhāvo sāruppaṃ, opammaṃ, sokhummaṃ, tathassa bhāvo tacchaṃ. Dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ. Bhesajassa bhāvo bhesajjaṃ, byāvaṭassa kammaṃ veyyāvaccaṃ yathā veyyākaraṇaṃ.

ဏျ ပစ္စည်း၌- ပျင်းရိသောသူ၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုသည် အာလသျံ (အာလသျ) မည်၏။ ဤ၌ 'လောပေါဝဏ္ဏိဝဏ္ဏာနံ' သုတ်ဖြင့် အကာရကို ချေပြီးသော် 'သရာနမာဒိဿာ' စသော သုတ်ဖြင့် အာကာရ ပြု၏၊ အထက်၌လည်း ဤနည်းတူတည်း။ ဗြာဟ္မဏ၏ အဖြစ်သည် ဗြဟ္မညံ (ဗြဟ္မည)၊ ညကာရဖြင့် ပုဗ္ဗရူပပြုကုန်၏။ စာပလျံ (လှုပ်ရှားသောအဖြစ်)၊ နေပုညံ (လိမ္မာသောအဖြစ်)၊ ပေသုညံ (ကုန်းတိုက်သောအဖြစ်)။ မင်း၏ အဖြစ်သည် ရဇ္ဇံ (မင်းအဖြစ်)၊ အာဓိပစ္စံ (အစိုးရခြင်း)၊ ဒါယဇ္ဇံ (အမွေခံခြင်း)၊ ဝေ သမ္မံ၊ ဝေ သမံ (မညီညွတ်သောအဖြစ် - ဏ ပစ္စည်း)။ အဆွေခင်ပွန်း၏ အဖြစ်သည် သချံ (သခ်ယ) မည်၏၊ ဝါဏိဇ္ဇံ (ကုန်သည်၏အဖြစ်)၊ အာရောဂျံ (အနာမရှိသောအဖြစ်)၊ ဩဒဂျံ (ဝမ်းမြောက်သောအဖြစ်)၊ အာနဏျံ (ကြွေးကင်းသောအဖြစ်)၊ ဒုဗ္ဗလျံ (အားနည်းသောအဖြစ်)၊ ဗလျံ (အားရှိသောအဖြစ်)၊ ပဏ္ဍိစ္စံ (ပညာရှိ၏အဖြစ်)၊ ဗာဟုဿစ္စံ (ကြားဖူးနာယူများသောအဖြစ်)၊ ပေါရောဟိစ္စံ (ပုရောဟိတ်၏အဖြစ်)။ သတိလွတ်သူ၏ အဖြစ်သည် မုဋ္ဌဿစ္စံ မည်၏ (ဣသရကို ချေ၏)။ ကောသလ္လံ (ကျွမ်းကျင်သောအဖြစ်)၊ ဝေပုလ္လံ (ပြန့်ပြောသောအဖြစ်)။ တူမျှသောသူ၏ အဖြစ်သည် သာမညံ မည်၏၊ ပေရိဿံ၊ သောမနဿံ (ဝမ်းမြောက်သောအဖြစ်)၊ ဒေါမနဿံ (နှလုံးမသာသောအဖြစ်)၊ သောဝစဿံ (ပြောဆိုလွယ်သောအဖြစ်)၊ ဒေါဝစဿံ (ပြောဆိုခက်သောအဖြစ်)။ ပညာရှိ၏ အဖြစ်သည် နေပက္ကံ မည်၏၊ အာဓိက္ကံ (လွန်ကဲသောအဖြစ်)။ မကောင်းသော လာဘ်ရှိသူ၏ အဖြစ်သည် ဒေါဘဂ္ဂံ မည်၏။ တူသော သဏ္ဌာန်ရှိသူ၏ အဖြစ်သည် သာရုပ္ပံ မည်၏၊ ဩပမ္မံ (နှိုင်းယှဉ်ခြင်း)၊ သောခုမ္မံ (သိမ်မွေ့သောအဖြစ်)။ ဟုတ်မှန်သော အဖြစ်သည် တစ္ဆံ မည်၏။ ပညာမဲ့သူ၏ အဖြစ်သည် ဒုမ္မေဇ္ဈံ မည်၏။ ဆေး၏ အဖြစ်သည် ဘေသဇ္ဇံ မည်၏။ လုံ့လပြုသူ၏ အမှုသည် ဝေယျာဝစ္စံ မည်၏၊ ဝေယျာကရဏကဲ့သို့တည်း။

Ṇeyya-sucino bhāvo soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ, kapissa bhāvo kāpeyyaṃ. Saṭhassa bhāvo kammaṃ vā sāṭheyyaṃ.

ဏေယျ ပစ္စည်း၌- စင်ကြယ်သောသူ၏ အဖြစ်သည် သောစေယျံ မည်၏၊ အာဓိပတေယျံ (အကြီးအမှူး၏အဖြစ်)၊ မျောက်၏ အဖြစ်သည် ကာပေယျံ မည်၏။ ကောက်ကျစ်သောသူ၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုသည် သာဌေယျံ မည်၏။

Ṇa-garūnaṃ bhāvo gāravaṃ, u avaṅa. Pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ, ‘‘kosajjā’’dinā ussa attaṃ dvittañca. Paramānaṃ bhāvo pāramī, vīpaccayo. Samaggānaṃ bhāvo sāmaggī.

ဏ ပစ္စည်း၌- ရိုသေထိုက်သောသူတို့၏ အဖြစ်သည် ဂါရဝံ မည်၏ (ဥသရကို အဝပြု)။ ပါဋဝံ (ကျွမ်းကျင်သောအဖြစ်)၊ အဇ္ဇဝံ (ရိုးသားသောအဖြစ်)၊ မဒ္ဒဝံ (နူးညံ့သောအဖြစ်)၊ 'ကောသဇ္ဇာ' စသော သုတ်ဖြင့် ဥသရကို အပြု၊ ဒွေဘော် ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ မြတ်သောသူတို့၏ အဖြစ်သည် ပါရမီ မည်၏ (ဝီ ပစ္စည်းဖြစ်၏)။ ညီညွတ်သောသူတို့၏ အဖြစ်သည် သာမဂ္ဂီ မည်၏။

Iya-adhipatino bhāvo adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ.

ဣယ ပစ္စည်း၌- အရှင်၏ အဖြစ်သည် အဓိပတိယံ မည်၏၊ ပဏ္ဍိတိယံ (ပညာရှိ၏အဖြစ်)၊ ဗဟုဿုတိယံ (အကြားအမြင်များသူ၏အဖြစ်)၊ နဂ္ဂိယံ (အဝတ်မရှိသောအဖြစ်)၊ သူရိယံ (ရဲရင့်သောအဖြစ်)။

Ṇiya-alasassa bhāvo kammaṃ vā ālasiyaṃ, tālusiyaṃ, mandiyaṃ, dakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ.

ဏိယ ပစ္စည်း၌- ပျင်းရိသောသူ၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုသည် အာလသိယံ မည်၏၊ တာလုသိယံ၊ မန္ဒိယံ (မိုက်မဲသောအဖြစ်)၊ ဒက္ခိယံ (လိမ္မာသောအဖြစ်)၊ ပေါရောဟိတိယံ (ပုရောဟိတ်၏အဖြစ်)၊ ဝေယျတ္တိယံ (စွမ်းရည်ရှိသောအဖြစ်)။

Kathaṃ rāmaṇīyakaṃti, sakatthe kantā ṇena siddhā. Kammaṃ=kriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ alasatā alasattanaṃ ālasyaṃ ālasiyaṃ vā.

'ရာမဏီယကံ' ဟူသော ပုဒ်သည် ဘယ်သို့ ပြီးသနည်းဟူမူ- သကတ္ထ (မိမိအနက်) ၌ ကန် ပစ္စည်းကို ဏ ပစ္စည်းနှင့်တကွ ပြီးစေအပ်၏။ ကမ္မ = ကြိယာ၊ ထိုပျင်းရိသောသူ၏ အမှုသည် အလသတ္တံ၊ အလသတာ၊ အလသတ္တနံ၊ အာလသျံ သို့မဟုတ် အာလသိယံ မည်၏။

122. Sakattheti

၁၂၂. သကတ္ထ (မိမိအနက်) ၌ -

Sakatthepi yathāyogaṃ ttādayo honti. Yathābhūtameva yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ. Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ, ettha akāralopo, tassa ce pubbarūpe ca kate ‘‘tadaminā’’dinā nassa ñño ca lopo ca hoti, kāyapāguññatā.

မိမိအနက် (သကတ္ထ) ၌လည်း ယထာယောဂ အားလျော်စွာ တ္တ စသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဟုတ်အမှန်အတိုင်းသာလျှင် ယထာဘုစ္စံ မည်၏၊ ကာရုညံ (သနားခြင်း)၊ ပတ္တကလ္လံ (သင့်လျော်လျောက်ပတ်ခြင်း)။ ကောင်းကင်အဆုံးမရှိသည်သာလျှင် အာကာသာနဉ္စံ မည်၏၊ ဤ၌ အကာရကို ချေ၍ ထိုအကာရကို ပုဗ္ဗရူပပြုပြီးသော် 'တဒမိနာ' စသော သုတ်ဖြင့် နကာရကို ဉကာရပြုခြင်းနှင့် ချေခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ကာယပါဂုညတာ (ကိုယ်၏ ကျွမ်းကျင်လှုပ်ရှားနိုင်သောအဖြစ်)။

60. Bya vaddhadāsā vā

၆၀. ဝဒ္ဓ၊ ဒါသ သဒ္ဒါတို့မှ ဗျ ပစ္စည်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။

Chaṭṭhiyantā [Pg.194] vaddhā dāsā ca byo hoti bhāvakammesu. Vaddhassa bhāvo kammaṃ vā vaddhabyaṃ, vaddhatā. Dāsassa bhāvo kammaṃ vā dāsabyaṃ, dāsyaṃ, dāsatā. Kathaṃ vaddhavaṃti, ṇe vāgamo.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဝဒ္ဓ၊ ဒါသ သဒ္ဒါတို့မှ ဘာဝအနက်နှင့် ကမ္မအနက်တို့၌ ဗျ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကြီးသူ၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုသည် ဝဒ္ဓဗျံ၊ ဝဒ္ဓတာ မည်၏။ ကျွန်၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုသည် ဒါသဗျံ၊ ဒါသျံ၊ ဒါသတာ မည်၏။ 'ဝဒ္ဓဝံ' ဟူသော ပုဒ်သည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်းဟူမူ- ဏ ပစ္စည်း၌ ဝ အက္ခရာ လာ (ဝါဂမ) သောကြောင့်တည်း။

61. Nasa yuvā bo ca vassa

၆၁. ယုဝသဒ္ဒါမှ နဏ ပစ္စည်းဖြစ်၍ ဝသဒ္ဒါကို ဗ ပြု၏။

Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti vassa bo ca. Yuvassa bhāvo yobbanaṃ, yuvattaṃ yuvatā vā.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ယုဝသဒ္ဒါမှ ဘာဝအနက်နှင့် ကမ္မအနက်တို့၌ နဏ ပစ္စည်းသည် ဝါ ဖြစ်၏၊ ဝကာရကို ဗကာရ ပြု၏။ ပျိုသောသူ၏ အဖြစ်သည် ယောဗ္ဗနံ သို့မဟုတ် ယုဝတ္တံ၊ ယုဝတာ မည်၏။

62. Aṇvāditvi+moti

၆၂. အဏု အစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဣမ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Bhāve vā imo. Aṇuno bhāvo aṇimā, laghimā, mahato bhāvo mahimā. Kisassa bhāvo kasimā.

ဘာဝအနက်၌ ဣမ ပစ္စည်းသည် ဝါ ဖြစ်၏။ သေးငယ်သော အဖြစ်သည် အဏိမာ၊ လဃိမာ (ပေါ့ပါးသောအဖြစ်)၊ ကြီးမြတ်သော အဖြစ်သည် မဟိမာ။ ပိန်ကြုံသော အဖြစ်သည် ကသိမာ။

133. Kisa+mahata+mime kasa, mahāti

၁၃၃. ကိသ၊ မဟန္တ သဒ္ဒါတို့နောင် ဣမ ပစ္စည်းရှိသော် ကသ၊ မဟ အာဒေသပြုကုန်၏။

Imamhi mahato maho ca kisassa kasādeso ca hoti.

ဣမ ပစ္စည်းရှိသော် မဟန္တသဒ္ဒါကို မဟ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကိသသဒ္ဒါကို ကသ ဟူ၍လည်းကောင်း အာဒေသပြု၏။

63. Bhāvā tena nibbatteti

၆၃. ထိုအမှုဖြင့် ပြီးအပ်သော (တေန နိဗ္ဗတ္တ) ဟူသော အနက်၌ -

Kriyāvācakasaddato imo, pākena nibbattaṃ pākimaṃ, sekimaṃ.

ကြိယာဝါစက သဒ္ဒါမှ ဣမ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ချက်ခြင်းဖြင့် ပြီးအပ်သော အရာသည် ပါကိမံ၊ သွန်းလောင်းခြင်းဖြင့် ပြီးအပ်သောအရာသည် သေကိမံ မည်၏။

127. Kosajjā+jjava+pārisajja+sohajja+maddavā+rissā+sabhā+jañña+theyya+ bāhusaccā

၁၂၇. ကောသဇ္ဇ၊ အဇ္ဇဝ၊ ပါရိသဇ္ဇ၊ သောဟဇ္ဇ၊ မဒ္ဒဝ၊ အာရိဿ၊ သဘာ၊ ဇည၊ ထေယျ၊ ဗာဟုသစ္စ သဒ္ဒါတို့သည် -

Ete saddā nipaccante ṇānubandhe. Kusītassa bhāvoti bhāve ṇyo hoti, iminā īssa akāre ca tassa je ca [Pg.195] kate yassa pubbarūpaṃ, kosajjaṃ. Ujuno bhāve ajjavaṃti ṇo, iminā ussa attaṃ, ‘‘uvaṇṇassā+vaṅa sare’’ti avaṅaādese jassa dvittaṃ. Parisāsu sādhūti vākye ‘‘ṇyo tattha sādhū’’ti ṇyo, iminā jāgamo ca, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti āssa rasse ca kate jassa pubbarūpaṃ, pārisajjo. Iminā kamena vākyeneva saddasiddhi veditabbā. Suhadayova suhajjo, tassa bhāvo sohajjaṃ, iminā ayalopo. Muduno bhāvo maddavaṃ, iminā ussa attaṃ. Isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, ṇyapaccaye iminā ārañāgame ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti antaikāralopo ca. Usabhassa idaṃ bhāvo vā āsabhaṃ, iminā ussa ā. Ājānīyassa bhāvo ājaññaṃ, iminā yalope ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti īkāralopo. Thenassa bhāvo theyyaṃ, iminā nassa yakāro. Bahussutassa bhāvo bāhusaccaṃ, iminā ussa akāro saṃyogādilopo. (Bhāvataddhitaṃ).

ဤသဒ္ဒါတို့သည် (နအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းတို့၌) နိပါတ်အဖြစ် ပြီးကုန်၏။ kusītassa bhāvo = kosajjaṃ (ပျင်းရိသောသူ၏ အဖြစ်သည် kosajja မည်၏) ဟူသော ဝိဂြိုဟ်၌ ဘာဝအနက်၌ ဏျပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤသုတ်ဖြင့် 'ī' ကို 'a' အဖြစ်လည်းကောင်း၊ 't' ကို 'j' အဖြစ်လည်းကောင်း ပြုပြီးလျှင် 'y' ၏ ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်းကြောင့် kosajjaṃ ဟု ပြီး၏။ ujuno bhāvo = ajjavaṃ (ဖြောင့်မတ်သောသူ၏ အဖြစ်သည် ajjava မည်၏) ဟူသော ဝိဂြိုဟ်၌ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤသုတ်ဖြင့် 'u' ကို 'a' အဖြစ် ပြု၍၊ ‘‘uvaṇṇassā+vaṅa sare’’ သုတ်ဖြင့် avaṅa အာဒေသပြုကာ 'j' ကို ဒွိတ္တပြုခြင်းဖြင့် ajjavaṃ ဟု ပြီး၏။ parisāsu sādhū (ပရိသတ်တို့၌ ကောင်း၏) ဟူသော ဝါကျ၌ ‘‘ṇyo tattha sādhū’’ သုတ်ဖြင့် ဏျပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤသုတ်ဖြင့် 'j' အာဂမ်လည်းကောင်း၊ ‘‘byañjane dīgharassā’’ သုတ်ဖြင့် 'ā' ကို ရဿပြုခြင်းလည်းကောင်း ပြီးလျှင် 'j' ကို ပုဗ္ဗရူပပြုသဖြင့် pārisajjo ဟု ပြီး၏။ ဤနည်းစနစ်အတိုင်း ဝါကျဖြင့်သာ သဒ္ဒါပြီးပုံကို သိအပ်၏။ suhadayo ပင်လျှင် suhajjo မည်၏၊ ထိုသူ၏အဖြစ်သည် sohajjaṃ မည်၏။ ဤသုတ်ဖြင့် 'aya' ချေခြင်း ဖြစ်၏။ muduno bhāvo = maddavaṃ (နူးညံ့သောသူ၏ အဖြစ်သည် maddava မည်၏)၊ ဤသုတ်ဖြင့် 'u' ကို 'a' အဖြစ် ပြု၏။ isino idaṃ bhāvo vā = ārissaṃ (ရသေ့၏ ဥစ္စာ သို့မဟုတ် ရသေ့၏အဖြစ်သည် ārissa မည်၏)၊ ဏျပစ္စည်းရှိသော် ဤသုတ်ဖြင့် āra အာဂမ်ဖြစ်၍ ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ သုတ်ဖြင့် အဆုံး 'i' ကို ချေခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ usabhassa idaṃ bhāvo vā = āsabhaṃ (မြတ်သော နွားဥဿဘ၏ ဥစ္စာ သို့မဟုတ် အဖြစ်သည် āsabha မည်၏)၊ ဤသုတ်ဖြင့် 'u' ကို 'ā' ပြု၏။ ājānīyassa bhāvo = ājaññaṃ (အာဇာနည်၏ အဖြစ်သည် ājañña မည်၏)၊ ဤသုတ်ဖြင့် 'y' ကို ချေ၍ ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ သုတ်ဖြင့် 'ī' ကို ချေ၏။ thenassa bhāvo = theyyaṃ (ခိုးသူ၏ အဖြစ်သည် theyya မည်၏)၊ ဤသုတ်ဖြင့် 'n' ကို 'y' ပြု၏။ bahussutassa bhāvo = bāhusaccaṃ (အကြားအမြင်များသောသူ၏ အဖြစ်သည် bāhusacca မည်၏)၊ ဤသုတ်ဖြင့် 'u' ကို 'a' ပြု၍ သံယောဂအစကို ချေ၏။ (ဘာဝတဒ္ဓိတ် ပြီး၏။)

64. Tara+tami+ssiki+yi+ṭṭhā+tisaye

၆၄. တရ၊ တမ၊ ဣဿိက၊ ဤယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့သည် အတိသယအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။

Atisaye vattamānato honte+te paccayā. Atisayena pāpo pāpataro pāpatamo pāpissito pāpiyo pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā iccādi. Atisayappaccayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro pāpiṭṭhatamo. Evaṃ paṭutaro paṭutamo, paṭissiko, paṭiyo, paṭiṭṭho, varataro iccādi paṇītataro iccādi ca.

လွန်ကဲသော အနက် (အတိသယ) ၌ ဝတ်ကုန်သော ထိုပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အလွန် ယုတ်မာသောသူသည် pāpataro, pāpatamo, pāpissito, pāpiyo, pāpiṭṭho မည်၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ pāpatarā စသည်ဖြင့် ရှိ၏။ အတိသယပစ္စည်းဖြင့် အဆုံးသတ်ထားသော ပုဒ်တို့မှလည်း အတိသယပစ္စည်း ထပ်မံဖြစ်နိုင်သေး၏။ အလွန် ယုတ်မာသောသူသည် pāpiṭṭhataro, pāpiṭṭhatamo ဟု ဖြစ်၏။ ထို့အတူ paṭutaro, paṭutamo, paṭissiko, paṭiyo, paṭiṭṭho, varataro စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ paṇītataro စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

135. Jo vuddhassi+yi+ṭṭhesu

၁၃၅. ဤယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့၌ vuddha သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ jo အာဒေသ ဖြစ်၏။

Vuddhassa [Pg.196] jo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena vuddho jeyyo jeṭṭho, jādese pubbasaralope luttā sarā issa ekāre ca yassa dvittaṃ.

ဤယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့၌ vuddha သဒ္ဒါ၏ နေရာ၌ jo ဖြစ်၏။ အလွန် ကြီးကဲသောသူသည် jeyyo, jeṭṭho မည်၏။ jo အာဒေသပြုခြင်း၊ ရှေ့သရကို ချေခြင်း၊ 'i' ကို 'e' ပြုခြင်းနှင့် 'y' ကို ဒွိတ္တပြုခြင်းတို့ ဖြစ်၏။

136. Bāḷha+ntika+pasatthānaṃ sādha+neda+sā

၁၃၆. bāḷha၊ antika၊ pasattha သဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ sādha၊ neda၊ sa အာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Iyaiṭṭhesu bāḷha+ntika+pasatthānaṃ sādha+neda+sā honti yathākkamaṃ. Atisayena bāḷho sādhiyo sādhiṭṭho. Atisayena antiko nediyo nediṭṭho. Atisayena pasattho seyyo seṭṭho, pubbeva sare lutte issa e dvittañca.

ဤယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့၌ bāḷha၊ antika၊ pasattha သဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ sādha၊ neda၊ sa အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အလွန် ပြင်းထန်သောသူသည် sādhiyo, sādhiṭṭho မည်၏။ အလွန် နီးသောသူသည် nediyo, nediṭṭho မည်၏။ အလွန် ချီးမွမ်းအပ်သောသူသည် seyyo, seṭṭho မည်၏။ ရှေ့သရကို ချေပြီးနောက် 'i' ကို 'e' ပြုခြင်းနှင့် ဒွိတ္တပြုခြင်းတို့လည်း ဖြစ်၏။

137. Kaṇa+kana+ppa+yuvānaṃ

၁၃၇. appa၊ yuvā သဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ kaṇa၊ kana အာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa+kanā honti yathākkamaṃ. Atisayena appo kaṇiyo kaṇiṭṭho. Atisayena yuvā kaniyo kaniṭṭho.

ဤယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့၌ appa၊ yuvā သဒ္ဒါတို့၏ နေရာ၌ kaṇa၊ kana အာဒေသတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အလွန် နည်းပါးသောသူသည် kaṇiyo, kaṇiṭṭho မည်၏။ အလွန် ပျိုရွယ်သောသူသည် kaniyo, kaniṭṭho မည်၏။

138. Lopo vī+mantu+vantūnanti

၁၃၈. vī၊ mantu၊ vantu သဒ္ဒါတို့၏ ချေခြင်းသည် ဖြစ်၏။

Iyaiṭṭhesu vī+mantu+vantūnaṃ lopo. Atisayena medhāvī medhiyo medhiṭṭho. Atisayena satimā satiyo satiṭṭho. Atisayena guṇavā guṇiyo guṇiṭṭho. Ettha yathākkamaṃ mantvatthe vī+mantu+vantu hoti.

ဤယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့၌ vī၊ mantu၊ vantu တို့ကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ အလွန် ပညာရှိသောသူသည် medhiyo, medhiṭṭho မည်၏။ အလွန် သတိရှိသောသူသည် satiyo, satiṭṭho မည်၏။ အလွန် ဂုဏ်ရှိသောသူသည် guṇiyo, guṇiṭṭho မည်၏။ ဤ၌ အစဉ်အတိုင်း မန္တုတ္ထ၌ vī၊ mantu၊ vantu ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

65. Tannissite llo

၆၅. ၎င်းကို အမှီပြုသောအနက်၌ ဒုတိယန္တပုဒ်နောက်မှ လ္လပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Llapaccayo [Pg.197] hoti dutiyantā tannissitatthe. Vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ. Duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Vedanti tuṭṭhi. Ille saṅkhāraṃ nissitaṃ saṅkhārillaṃ.

ဒုတိယန္တပုဒ်နောက်မှ ၎င်းကို အမှီပြုသော အနက်၌ လ္လပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝေဒကို အမှီပြုသောတရားသည် vedallaṃ မည်၏။ ယုတ်ညံ့စွာ အမှီပြုသောတရားသည် duṭṭhullaṃ မည်၏။ veda ဟူသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်းတည်း။ ဣလ္လပစ္စည်း၌ သင်္ခါရကို အမှီပြုသောတရားသည် saṅkhārillaṃ မည်၏။

66. Tassa vikārāvayavesu ṇa+ṇika+ṇeyya+mayā

၆၆. ထိုအရာ၏ ဖောက်ပြန်မှု (ဝိကာရ) နှင့် အစိတ်အပိုင်း (အဝယဝ) အနက်တို့၌ ဏ၊ ဏိက၊ ဏေယျ၊ မယ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Pakatiyā uttara+mavatthantaraṃ vikāro. Chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre+vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ. Ṇa-ayaso vikāro āyasaṃ bandhanaṃ, sakāgamo. Udumbarassa avayavo vikāro vā odumbaraṃ bhasmaṃ paṇṇaṃ vā. Kāpotaṃ maṃsaṃ satti vā. Ṇika-kappāsassa vikāro kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇissa vikāro+vayavo vā eṇeyyaṃ. Kosānaṃ vikāro koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇānaṃ vikāro tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ, suvaṇṇamayo ratho, rūpiyamayaṃ. ‘‘Aññasmiṃ’’ti mayo, gunnaṃ karīsaṃ gomayaṃ.

မူလသဘာဝ (ပကတိ) ၏ နောက်ထပ် အခြားသော အခြေအနေသို့ ရောက်ခြင်းသည် ဝိကာရ (ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှု) မည်၏။ ဆဋ္ဌီယန္တ နာမ်ပုဒ်မှ ဝိကာရအနက်နှင့် အဝယဝအနက်တို့၌ ဏပစ္စည်း စသည်တို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ဏပစ္စည်း - သံ၏ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုဖြစ်သော နှောင်ဖွဲ့ခြင်းသည် āyasaṃ bandhanaṃ မည်၏၊ သကာဂမ်လာ၏။ သဖန်းပင်၏ အစိတ်အပိုင်း သို့မဟုတ် ဖောက်ပြန်မှုဖြစ်သော ပြာ သို့မဟုတ် အရွက်သည် odumbaraṃ မည်၏။ ခို၏ အသား သို့မဟုတ် အစွမ်းသည် kāpotaṃ မည်၏။ ဏိကပစ္စည်း - ဝါဂွမ်း၏ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုဖြစ်သော အဝတ်သည် kappāsikaṃ vatthaṃ မည်၏။ ဏေယျပစ္စည်း - ဧဏီသမင်၏ ဖောက်ပြန်မှု သို့မဟုတ် အစိတ်အပိုင်းသည် eṇeyyaṃ မည်၏။ ပိုးအိမ်တို့၏ ဖောက်ပြန်မှုဖြစ်သော အဝတ်သည် koseyyaṃ vatthaṃ မည်၏။ မယပစ္စည်း - မြက်တို့၏ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုသည် tiṇamayaṃ မည်၏၊ သစ်သားဖြင့်ပြီးသော၊ ကျူဖြင့်ပြီးသော၊ ရွှံ့စေးဖြင့်ပြီးသောအရာသည် dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ မည်၏။ ရွှေဖြင့်ပြီးသော ရထားသည် suvaṇṇamayo ratho၊ ငွေဖြင့်ပြီးသောအရာသည် rūpiyamayaṃ မည်၏။ ‘‘Aññasmiṃ’’ သုတ်ဖြင့် မယပစ္စည်းဖြစ်၍ နွားတို့၏ ကျင်ကြီးသည် gomayaṃ မည်၏။

67. Jatuto ssaṇa vā

၆၇. ချိပ်သဒ္ဒါမှ ဝိကာရနှင့် အဝယဝအနက်တို့၌ ဿဏပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။

Vikārāvayavesu jatuto ssaṇa vā hoti. Ettha ‘‘vikārāvayavesū’’ti vattantesupi bahulādhikārā vikāreyeva hoti. Jatuno vikāro jātussaṃ jatumayaṃ.

ဝိကာရနှင့် အဝယဝအနက်တို့၌ ချိပ်သဒ္ဒါမှ ဿဏပစ္စည်းသည် အဆန်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ ‘‘vikārāvayavesu’’ ဟု လိုက်သော်လည်း ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် ဝိကာရအနက်၌သာ ဖြစ်၏။ ချိပ်၏ ဖောက်ပြန်မှုသည် jātussaṃ သို့မဟုတ် jatumayaṃ မည်၏။

123. Lopoti

၁၂၃. ချေခြင်း ဖြစ်၏။

Bahulaṃ paccayalopopi. ‘‘Phalitassa rukkhassa phala+mavayavo vikāro ca, pallavitasseva pallavaṃ’’ti vuttattā phalādayo [Pg.198] avayavā vikārā ca honti, tasmā idaṃ vuccati phalapupphamūlesu vikārāvayavesu-piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usīrassa mūlaṃ usīraṃ. Taṃsaddena vā tadabhidhānaṃ abhedopacārena, tasmā paccayalopaṃ vināpi sijjhati.

ပစ္စည်းချေခြင်းသည်လည်း အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'အသီးရှိသော သစ်ပင်၏ အသီးသည် အစိတ်အပိုင်းလည်းကောင်း၊ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အညှောက်ရှိသော သစ်ပင်၏ အညှောက်သည်လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် အသီးစသည်တို့သည် အစိတ်အပိုင်းနှင့် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှု ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အသီး၊ အပွင့်၊ အမြစ်တို့၌ ဝိကာရ၊ အဝယဝအနက်တို့၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ - ပိယာလသစ်ပင်၏ အသီးတို့သည် piyālāni မည်ကုန်၏။ စံပယ်ပင်၏ အပွင့်တို့သည် mallikā မည်ကုန်၏။ ပန်းရင်းမြစ်၏ အမြစ်သည် usīraṃ မည်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် ထို (ပိယာလစသော) သဒ္ဒါဖြင့်ပင် အဘေဒေါပစာရအားဖြင့် ၎င်းကို ဟောနိုင်သောကြောင့် ပစ္စည်းချေခြင်းမရှိဘဲလည်း ပြီးနိုင်၏။

68. Samūhe kaṇa+ṇa+ṇikā

၆၈. အပေါင်း (သမူးဟ) အနက်၌ ဆဋ္ဌီယန္တပုဒ်နောက်မှ ကဏ၊ ဏ၊ ဏိက ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa+ṇa+ṇikā honti. Gottapaccayantā kaṇa-rājaññānaṃ samūho rājaññakaṃ, mānusakaṃ. Ukkhādīhi ukkhānaṃ samūho okkhakaṃ, ‘‘saṃyoge kvacī’’ti okāro. Oṭṭhakaṃ. Urabbhānaṃ samūho orabbhakaṃ. Rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ, māyūrakaṃ, kāpotakaṃ, māhisakaṃ. Ṇa-kākānaṃ samūho kākaṃ, bhikkhaṃ. Ṇika acittā-apūpānaṃ samūho āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ.

ဆဋ္ဌီယန္တပုဒ်နောက်မှ အပေါင်းအနက်၌ ကဏ၊ ဏ၊ ဏိက ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဂေါတ္တပစ္စည်းဖြင့် အဆုံးသတ်ထားသော ကဏပစ္စည်း - မင်းတို့၏ အပေါင်းသည် rājaññakaṃ မည်၏။ လူတို့၏ အပေါင်းသည် mānusakaṃ မည်၏။ ဥက္ခစသော သဒ္ဒါတို့မှ နွားလားဥဿဘတို့၏ အပေါင်းသည် okkhakaṃ မည်၏၊ ‘‘saṃyoge kvacī’’ သုတ်ဖြင့် 'o' ပြု၏။ ကုလားအုတ်တို့၏ အပေါင်းသည် oṭṭhakaṃ မည်၏။ သိုးတို့၏ အပေါင်းသည် orabbhakaṃ မည်၏။ မင်းတို့၏ အပေါင်းသည် rājakaṃ မည်၏။ မင်းသားတို့၏ အပေါင်းသည် rājaputtakaṃ မည်၏။ ဆင်တို့၏ အပေါင်းသည် hatthikaṃ မည်၏။ နွားမတို့၏ အပေါင်းသည် dhenukaṃ မည်၏။ ဥဒေါင်းတို့၏ အပေါင်းသည် māyūrakaṃ မည်၏။ ခိုတို့၏ အပေါင်းသည် kāpotakaṃ မည်၏။ ကျွဲတို့၏ အပေါင်းသည် māhisakaṃ မည်၏။ ဏပစ္စည်း - ကျီးတို့၏ အပေါင်းသည် kākaṃ မည်၏။ ရဟန်းတို့၏ အပေါင်းသည် bhikkhaṃ မည်၏။ ဏိကပစ္စည်း (အသက်မရှိသော ဝတ္ထုတို့၌ ဖြစ်၏) - မုန့်တို့၏ အပေါင်းသည် āpūpikaṃ မည်၏။ မုန့်ဆန်း သို့မဟုတ် မုန့်ဆီကြော်တို့၏ အပေါင်းသည် saṃkulikaṃ မည်၏။

69. Janādīhi tāti

၆၉. ဇနသဒ္ဒါစသည်တို့မှ အပေါင်းအနက်၌ တာပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Samūhatthe tā. Janānaṃ samūho janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā.

အပေါင်းအနက်၌ တာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ လူတို့၏ အပေါင်းသည် janatā မည်၏။ ဆင်တို့၏ အပေါင်းသည် gajatā မည်၏။ ဆွေမျိုးတို့၏ အပေါင်းသည် bandhutā မည်၏။ ရွာသားတို့၏ အပေါင်းသည် gāmatā မည်၏။ အပေါင်းအဖော်တို့၏ အပေါင်းသည် sahāyatā မည်၏။ မြို့ပြသားတို့၏ အပေါင်းသည် nāgaratā မည်၏။ တာပစ္စည်းဖြင့် အဆုံးသတ်သော ပုဒ်တို့သည် သဘာဝအားဖြင့် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ကုန်၏။

Madanīyanti karaṇe+dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. Dhūmāyitattantiktantā nāmadhātuto ttena siddhaṃ, dhūmo viya ācaratīti ‘‘kattutā+yo’’ti āye ‘‘gamanatthākammakādhāre cā’’ti ktapaccaye ūāgame ca kate dhūmāyitassa bhāvoti dhūmāyitattaṃ.

madanīyaṃ ဟူသော ပုဒ်သည် ကရုဏ သို့မဟုတ် အဓိကရဏ၌ အနီယပစ္စည်းဖြင့် ပြီး၏။ dhūmāyitattantiktantā ဟူသည် နာမဓာတ်နောက်မှ က္တပစ္စည်းဖြင့် အဆုံးသတ်သော ပုဒ်မှ တ္တပစ္စည်းဖြင့် ပြီး၏။ မီးခိုးကဲ့သို့ ကျင့်၏ဟူသော အနက်၌ ‘‘kattutā+yo’’ သုတ်ဖြင့် 'āya'၊ ‘‘gamanatthākammakādhāre cā’’ သုတ်ဖြင့် က္တပစ္စည်းနှင့် 'ū' အာဂမ်ပြုပြီးသော် dhūmāyita ၏ အဖြစ်သည် dhūmāyitattaṃ မည်၏။

70. Iyo hiteti

၇၀. အကျိုးရှိသော (ဟိတ) အနက်၌ ဣယပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Hitatthe [Pg.199] iyo. Upādānānaṃ hitaṃ upādāniyaṃ.

ဟိတအနက်၌ ဣယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဥပါဒါန်တို့အား အကျိုးရှိသော တရားသည် upādāniyaṃ မည်၏။

71. Cakkhādito ssoti

၇၁. စက္ခုသဒ္ဒါစသည်တို့မှ ဟိတအနက်၌ ဿပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Hitatthe sso. Cakkhuno hitaṃ cakkhussaṃ, āyussaṃ.

ဟိတအနက်၌ ဿပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မျက်စိအား အကျိုးရှိသောအရာသည် cakkhussaṃ မည်၏။ အသက်အား အကျိုးရှိသောအရာသည် āyussaṃ မည်၏။

72. Ṇyo tattha sādhu

၇၂. ထိုအရပ်၌ ကောင်း၏ သို့မဟုတ် လျော်ကန်၏ဟူသော အနက်၌ ဏျပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Sabhāyaṃ kusalo sabbho, ākāralopo. Parisāyaṃ sādhu pārisajjo, ‘‘kosajjā’’dinā jāgame akāravuddhi. Medhāya hitaṃ mejjhaṃ ghataṃ. Pādānaṃ hitaṃ pajjaṃ telaṃ. ‘‘Aññasmiṃ’’ti ṇyo, rathaṃ vahatīti racchā.

သတ္တမျန္တပုဒ်နောက်မှ "ထိုအရပ်၌ ကောင်း၏" ဟူသော ဤအနက်၌ ဏျပစ္စည်း ဖြစ်၏။ sādhu ဟူသည် လိမ္မာကျွမ်းကျင်သော၊ လျော်ကန်သော သို့မဟုတ် အကျိုးရှိသော ဟူလို။ အစည်းအဝေး၌ လိမ္မာသောသူသည် sabbho မည်၏၊ အာကာရကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ ပရိသတ်၌ လျော်ကန်သောသူသည် pārisajjo မည်၏၊ ‘‘kosajja’’ စသော သုတ်ဖြင့် 'j' အာဂမ်လာ၍ အကာရဝုဒ္ဓိ ပြု၏။ ပညာအား အကျိုးရှိသော ထောပတ်သည် mejjhaṃ ghataṃ မည်၏။ ခြေတို့အား အကျိုးရှိသော ဆီသည် pajjaṃ telaṃ မည်၏။ ‘‘Aññasmiṃ’’ သုတ်ဖြင့် ဏျပစ္စည်းဖြစ်၍ ရထားကို ဆွဲတတ်သော လမ်းသည် racchā မည်၏။

73. Kammā niya+ññāti

၇၃. ကမ္မသဒ္ဒါမှ သာဓုအနက်၌ နိယ၊ ည ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Kammasaddā sādhvatthe niya+ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ kammaññaṃ.

ကမ္မသဒ္ဒါမှ သာဓုအနက်၌ နိယ၊ ည ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အမှုကိစ္စ၌ ကောင်းသော၊ လျော်ကန်သော အရာသည် kammaniyaṃ သို့မဟုတ် kammaññaṃ မည်၏။

74. Kathāditvi+koti

၇၄. ကထာသဒ္ဒါစသည်တို့မှ ဣကပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Iko. Kathāyaṃ kusalo kathiko. Dhammakathiko, saṅgāmiko, pavāsiko, upavāsiko.

ဣကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စကားပြောဆိုခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သောသူသည် kathiko မည်၏။ တရားဟော၌ ကျွမ်းကျင်သောသူသည် dhammakathiko မည်၏။ စစ်တိုက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သောသူသည် saṅgāmiko မည်၏။ တိုင်းတစ်ပါး၌ နေတတ်သောသူသည် pavāsiko မည်၏။ ဥပုသ်စောင့်တတ်သောသူသည် upavāsiko မည်၏။

75. Pathādīhi ṇeyyoti

၇၅. ပထသဒ္ဒါစသည်တို့မှ ဏေယျပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Ṇeyyo. Pathe hitaṃ pātheyyaṃ, sapatismiṃ hitaṃ sāpateyyaṃ dhanaṃ. Padīpeyyaṃ telaṃ.

ဏေယျပစ္စည်း။ လမ်းခရီး၌ အကျိုးရှိသော (ရိက္ခာ) သည် ပါထေယျ မည်၏။ မိမိဥစ္စာ၌ အကျိုးရှိသော (ဥစ္စာ) သည် သာပတေယျ (ဓန) မည်၏။ ဆီမီး၌ အကျိုးရှိသော ဆီသည် ပဒီပေယျ မည်၏။

76. Dakkhiṇāyā+raheti

၇၆. ဒက္ခိဏာယာရဟေတိ သုတ်။

Arahatthe [Pg.200] ṇeyyo. Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo.

အထိုက်အမြတ်ဟူသော အနက် (အရဟတ္ထ) ၌ ဏေယျပစ္စည်း သက်၏။ အလှူဝတ္ထုကို ခံယူထိုက်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဒက္ခိဏေယျ မည်၏။

77. Rāyo tumantāti

၇၇. ရာယော တုမန္တာတိ သုတ်။

Arahatthe tumantā rāyo vā. Ghātetuṃ arahatīti ghātetāyaṃ, ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti uṃlopo. Jāpetāyaṃ, pabbājetāyaṃ. Vāti kiṃ, ghātetuṃ. (Saṃkiṇṇataddhitaṃ).

အထိုက်အမြတ်ဟူသော အနက် (အရဟတ္ထ) ၌ တုမန္တ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ‘ရာယ’ ပစ္စည်း သက်၏၊ သို့မဟုတ် ‘ရာယ’ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် တုမန္တနှင့် တူကုန်၏။ သတ်ခြင်းငှာ ထိုက်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဃာတေတာယံ မည်၏။ ‘ရာနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿာ’ သုတ်ဖြင့် ‘တုံ’ ၏ ‘ဥံ’ ကို ချေ၏။ ဇာပေတာယံ၊ ပဗ္ဗာဇေတာယံ (လည်း ထို့အတူပင်)။ ‘ဝါ’ ဟူ၍ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (ရာယပစ္စည်း မသက်ပါက) ဃာတေတုံ ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။ (သံကိဏ္ဏတဒ္ဓိတ် ပြီး၏)။

78. Ta+mettha+ssa+tthīti mantu

၇၈. တမေတ္ထဿတ္ထီတိ မန္တု သုတ်။

Paṭhamantā ettha assa atthīti etesva+tthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese assa vā purisassa santīti gomā, gomanto iccādi guṇavantusamaṃ.

ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ‘ဤအရပ်၌’ သို့မဟုတ် ‘သူ့အား’ ‘ရှိ၏’ ဟူသော အနက်တို့၌ ‘မန္တု’ ပစ္စည်း သက်၏။ နွားတို့သည် ဤအရပ်၌ ရှိကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဤယောက်ျားအား ရှိကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဂေါမာ၊ ဂေါမန္တော စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဂုဏဝန္တုသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ gomā āsi, gomā bhavissatīti. Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ. Itisaddato visayaniyamo. Vuttañhi –

‘အတ္ထိ’ ဟု ပစ္စုပ္ပန်ကာလကို ယူခြင်းကြောင့် အတိတ်၊ အနာဂတ် ဖြစ်ကုန်သော နွားတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ‘ဂေါမာ’ ဟု မဖြစ်နိုင်။ ‘ဂေါမာ အာသိ’ (နွားရှိသောသူ ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ)၊ ‘ဂေါမာ ဘဝိဿတိ’ (နွားရှိသောသူ ဖြစ်လတ္တံ့) ဟု အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်သနည်း။ ထိုအခါ၌လည်း ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်ကုန်သော နွားတို့ကြောင့်သာ ‘ဂေါမာ’ ဖြစ်၍၊ ‘အာသိ’၊ ‘ဘဝိဿတိ’ ဟူသော အခြားပုဒ်တို့ကသာ ကာလတစ်ပါးကို ပြကတည်း။ ‘ဣတိ’ သဒ္ဒါဖြင့် အရာဌာနကို သတ်မှတ်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏ -

Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcā+tisāyane;

Niccayoge ca saṃsagge, honti+me mantuādayoti.

“များပြားခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ လွန်ကဲခြင်း၊ အမြဲယှဉ်ခြင်း၊ ရောနှောခြင်း ဟူသော အနက်တို့၌ ဤ မန္တု အစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏” ဟု (မိန့်ဆိုအပ်၏)။

134. Āyussā+yasa mantumhi

၁၃၄. အာယုဿာယသ မန္တုမှိ သုတ်။

Mantumhi āyussa āyasādeso hoti. Āyu assa atthīti āyasmā. Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhāna- sāmatthiyā [Pg.201] mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ seto paṭoti. Yesaṃ tu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva, buddhi assa atthīti buddhimā. ‘‘Vantva+vaṇṇā’’ti vantumhi rūpavā rasavā gandhavā saddavā. ‘‘Daṇḍāditvi+kaī vā’’ti ika+ī, rasī rasiko, rūpī rūpiko, gandhī gandhikoti.

မန္တုပစ္စည်း နောင်၌ ရှိသော် ‘အာယု’ သဒ္ဒါကို ‘အာယသ’ အာဒေသပြု၏။ အသက်ရှည်ခြင်းသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘အာယသ္မာ’ မည်၏။ ‘ဂေါ အဿ’ (သူ့အား နွားရှိ၏) စသော ဇာတိသဒ္ဒါတို့သည် ဝတ္ထုသက်သက်ကို ဟောနိုင်စွမ်းသောကြောင့် မန္တုအစရှိသော ပစ္စည်းတို့ မသက်ကုန်၊ ထို့အတူ ‘သေတော ပဋော’ (ဖြူသောပုဆိုး) စသော ဂုဏ်သဒ္ဒါတို့မှလည်း မသက်ကုန်။ အကြင်ဂုဏ်သဒ္ဒါတို့သည် ဝတ္ထုသက်သက်ကို ဟောခြင်း၌ မစွမ်းနိုင်ကုန်၊ ထိုဂုဏ်သဒ္ဒါတို့မှ သက်ကုန်သည်သာတည်း။ ပညာသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဗုဒ္ဓိမာ (ပညာရှိ) မည်၏။ ‘ဝန္တွဝဏ္ဏာ’ သုတ်ဖြင့် ဝန္တုပစ္စည်းသက်သော် ရူပဝါ၊ ရသဝါ၊ ဂန္ဓဝါ၊ သဒ္ဒဝါ ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဒဏ္ဍာဒိတ်ဝိကဤ ဝါ’ သုတ်ဖြင့် ဣက နှင့် ဤပစ္စည်းတို့သက်သော် ရသီ၊ ရသိကော၊ ရူပီ၊ ရူပိကော၊ ဂန္ဓီ၊ ဂန္ဓိကော ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။

79. Vantva+vaṇṇāti

၇၉. ဝန္တွဝဏ္ဏာတိ သုတ်။

Vantu. Pasatthaṃ sīla+massa atthīti sīlavā. Pahutā pasatthā vā paññā assa atthīti paññavā.

ဝန္တုပစ္စည်း သက်ပုံတည်း။ ချီးမွမ်းအပ်သော သီလသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် သီလဝါ (သီလရှိသူ) မည်၏။ များစွာသော သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းအပ်သော ပညာသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ပညာဝါ (ပညာရှိသူ) မည်၏။

80. Daṇḍāditvi+ka+ī vāti

၈၀. ဒဏ္ဍာဒိတ်ဝိကဤ ဝါတိ သုတ်။

Ika+ī honti vā mantatthe. Bahulaṃvidhānā kutocisaddato dve honti, kuto ce+kamekaṃva. Niccayutto daṇḍo assa atthīti daṇḍiko daṇḍī. Gandhiko gandhī. Vātveva, daṇḍavā.

ဣက၊ ဤ ပစ္စည်းတို့သည် မန္တုအနက်၌ ‘ဝါ’ (အလိုအလျောက်) ဖြစ်ကုန်၏။ ဗဟုလဝိဓာနနည်းအရ အချို့သော သဒ္ဒါတို့မှ ပစ္စည်းနှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်ကုန်၏၊ အချို့မှမူ တစ်ခုစီသာ ဖြစ်ကုန်၏။ အမြဲယှဉ်သော တုတ်သည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဒဏ္ဍိကော၊ ဒဏ္ဍီ (တုတ်ရှိသူ) ဟု ဖြစ်၏။ ဂန္ဓိကော၊ ဂန္ဓီ ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။ ‘ဝါ’ ဟု ဆိုသဖြင့် ဒဏ္ဍဝါ ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။

‘‘Uttamiṇeva dhanā iko’’ti gaṇasuttena iko dhaniko. Añño dhanī dhanavā.

‘ဥတ္တမိဏေဝ ဓနာ ဣကော’ ဟူသော ဂဏသုတ်အရ ဣကပစ္စည်းသက်သော် ဓနိကော (မြွေးရှင်) ဟု ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး၌ ဓနီ၊ ဓနဝါ (သူဌေး) ဟု ဖြစ်၏။

‘‘Asannihite atthā’’ asannihito attho assa atthīti atthiko atthī. Sannihite atthavā. ‘‘Tadantā ca’’ puññattho assa atthīti puññatthiko puññatthī.

‘အသန္နိဟိတေ အတ္ထာ’ သုတ်အရ၊ မနီးမကပ်ရှိသော အကျိုးသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် အတ္ထိkော၊ အတ္ထီ မည်၏။ နီးကပ်စွာရှိသော် အတ္ထဝါ မည်၏။ ‘တဒန္တာ စ’ သုတ်အရ၊ ကောင်းမှုဟူသော အကျိုးသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ပုညတ္ထိကော၊ ပုညတ္ထီ မည်၏။

‘‘Vaṇṇantā īyeva’’. Brahmavaṇṇaṃ assa atthīti brahmavaṇṇī, devavaṇṇī.

‘ဝဏ္ဏန္တာ ဤယေဝ’ သုတ်အရ (ဝဏ္ဏအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဤပစ္စည်းသာ သက်၏)။ ဗြဟ္မာနှင့်တူသော အဆင်းသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဗြဟ္မဝဏ္ဏီ၊ နတ်နှင့်တူသော အဆင်းရှိသောကြောင့် ဒေဝဝဏ္ဏီ မည်၏။

‘‘Hatthadantehi [Pg.202] jātiyaṃ’’. Hattha+massa atthīti hatthī, dantī. Aññatra hatthavā dantavā.

‘ဟတ္ထဒန္တေဟိ ဇာတိယံ’ သုတ်အရ (ဇာတိကို ပြရာ၌ ဟတ္ထ၊ ဒန္တ တို့မှ ဤပစ္စည်းသက်၏)။ လက် (နှာမောင်း) သည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဟတ္ထီ (ဆင်)၊ အစွယ်သည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဒန္တီ (ဆင်) မည်၏။ ဇာတိမဟုတ်သော အခြားအရာ၌မူ ဟတ္ထဝါ၊ ဒန္တဝါ ဟု ဖြစ်၏။

‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’. Vaṇṇo assa atthīti vaṇṇiko brahmacārī.

‘ဝဏ္ဏတော ဗြဟ္မစာရိမှိ’ သုတ်အရ၊ (ဗြဟ္မစိုရ်ကျင့်သူ၌ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါမှ ဣကပစ္စည်းသက်၏)။ အဆင်းသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဝဏ္ဏိကော (ဗြဟ္မစာရီရဟန်း) မည်၏။

‘‘Pokkharādito dese’’. Pokkharaṃ jalaṃ padumaṃ vā assa atthīti pokkharī, ‘‘yuvaṇṇehi nī’’ti nīmhi ‘‘gharaṇyādayo’’ti īssa attaṃ, nassa ṇo ca, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, mulālinī, sālukinī.

‘ပေါက္ခရာဒိတော ဒေသေ’ သုတ်အရ (အရပ်ကို ပြရာ၌ ပေါက္ခရစသည်မှ ဤပစ္စည်းသက်၏)။ ရေ သို့မဟုတ် ကြာသည် ဤအရပ်၌ ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ပေါက္ခရီ၊ ‘ယုဝဏ္ဏေဟိ နီ’ သုတ်ဖြင့် ဣတ္ထိလိင်၌ ‘နီ’ ပစ္စည်း သက်သော်၊ ‘ဃရဏျာဒယော’ သုတ်ဖြင့် ‘ဤ’ ကို ‘အ’ ပြုလျက် ‘န’ ကို ‘ဏ’ ပြုသဖြင့် ပေါက္ခရဏီ (ရေကန်) ဟု ဖြစ်၏။ ဥပ္ပလိနီ၊ ကုမုဒိနီ၊ ဘိသိနီ၊ မုလာလိနီ၊ သာလုကိနီ (လည်း ထို့အတူတည်း)။

‘‘Kvacā+desepi’’. Paduma+massa atthīti padumī paduminī paduminīpaṇṇaṃ. Desato+ññatra pokkharavā hatthī.

‘ကွစာဒေသေပိ’ သုတ်အရ (အရပ်မဟုတ်သည်၌လည်း အချို့ သက်၏)။ ကြာသည် ဤသူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ပဒုမီ၊ ပဒုမိနီ၊ ပဒုမိနီပဏ္ဏံ (ကြာရွက်) ဟု ဖြစ်၏။ အရပ်မှတစ်ပါးသော အရာ၌ ပေါက္ခရဝါ ဟတ္ထီ (ကြာစေ့ရှိသောဆင်) ဟု ဖြစ်၏။

‘‘Nāvāyi+ko’’ nāviko. Sikhī, bālī, sīlī, balī.

‘နာဝါယိကော’ သုတ်အရ နာဝိကော (ရေလုပ်သား) ဟု ဖြစ်၏။ သိခီ (အသောက်ရှိသောသူ/ဥဒေါင်း)၊ ဗာလီ (ဆံပင်ရှိသူ)၊ သီလီ (သီလရှိသူ)၊ ဗလီ (ခွန်အားရှိသူ)။

‘‘Sukhadukkhā ī’’. Sukhī dukkhī. ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’. Bāhubalī, ūrubalī.

‘သုခဒုက္ခာ ဤ’ သုတ်အရ သုခီ (ချမ်းသာရှိသူ)၊ ဒုက္ခီ (ဆင်းရဲရှိသူ)။ ‘ဗလာ ဗာဟူရုပုဗ္ဗာ စ’ သုတ်အရ ဗာဟုဗလီ (လက်ရုံးအားရှိသူ)၊ ဦရုဗလီ (ပေါင်ခွန်အားရှိသူ)။

81. Tapādīhi ssīti

၈၁. တပါဒီဟိ ဿီတိ သုတ်။

Ssī. Tapo assa atthīti tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva, yasavā.

ဿီပစ္စည်း။ ခြိုးခြံမှု (တပေါ) သည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် တပဿီ (ရသေ့)၊ ယသဿီ (အခြံအရံရှိသူ)၊ တေဇဿီ (တန်ခိုးရှိသူ)၊ မနဿီ (ဉာဏ်ရှိသူ)၊ ပယဿီ (နို့ရည်ရှိသောနွား)။ ‘ဝါ’ ဟု အခွင့်ပေးထားသဖြင့် ယသဝါ ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။

82. Mukhādito roti

၈၂. မုခါဒိတော ရောတိ သုတ်။

Ro. Ninditaṃ mukha+massa atthīti mukharo. Susi=chiddaṃ assa atthīti susiro. Ūso=khāramattikā asmiṃ atthīti ūsaro[Pg.203]. Madhuro guḷo, madhurā sakkharā, madhuraṃ khīraṃ. Khaṃ=gīvāya vivaraṃ assa atthīti kharo gadrabho. Kuñjo=hanu assa atthīti kuñjaro. Nagaro.

ရပစ္စည်း။ ကဲ့ရဲ့အပ်သော နှုတ်သည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် မုခရော (နှုတ်ကြမ်းသူ)။ သုသိ = အပေါက်သည် ဤအရာ၌ ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် သုသိရော (အခေါင်းပွ)။ ဦသော = ဆားပေါက်သောမြေသည် ဤအရပ်၌ ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဦသရော (ဆားပေါက်သောမြေ)။ ချိုသော တင်လဲ (မဓုရော ဂုဠော)၊ ချိုသော သကြား (မဓုရာ သက္ခရာ)၊ ချိုသော နို့ရည် (မဓုရံ ခီရံ)။ ခံ = လည်ပင်းပေါက်သည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ခရော (မြည်း)။ ကုဉ္ဇော = မေးရိုးသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ကုဉ္ဇရော (ဆင်ပြောင်)။ နဂရော (မြို့)။

‘‘Dantassa ca unnatadante’’ti gaṇasuttena dantassa u ca, unnataṃ danta+massa atthīti danturo.

‘ဒန္တဿ စ ဥန္နတဒန္တေ’ ဟူသော ဂဏသုတ်ဖြင့် ဒန္တသဒ္ဒါ၏ အဆုံးကို ‘ဥ’ ပြု၍၊ စူထွက်သော သွားသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဒန္တုရော (သွားခေါသူ) မည်၏။

83. Tuṭṭhyādīhi bhoti

၈၃. တုဋ္ဌျာဒီဟိ ဘောတိ သုတ်။

Bho vā. Tuṭṭhi assa atthīti tuṭṭhibho, sālibho, vālibho.

‘ဘော’ ပစ္စည်း သက်၏။ နှစ်သက်ခြင်းသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် တုဋ္ဌိဘော၊ သာလိဘော၊ ဝါလိဘော။

84. Saddhāditva

၈၄. သဒ္ဓါဒိတ်ဝ သုတ်။

Iti vā a hoti. Atisayā saddhā assa atthīti saddho, pañño, paññavā, saddhā kaññā, saddhaṃ kulaṃ.

‘ဝါ’ သဒ္ဒါဖြင့် ‘အ’ ပစ္စည်း သက်၏။ လွန်ကဲသော သဒ္ဓါတရားသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် သဒ္ဓေါ (သဒ္ဓါတရားရှိသူ)၊ ပညော၊ ပညာဝါ၊ သဒ္ဓါ ကညာ (သဒ္ဓါတရားရှိသော သမီးကညာ)၊ သဒ္ဓံ ကုလံ (သဒ္ဓါတရားရှိသော အမျိုးစု)။

85. Ṇo tapāti

၈၅. ဏော တပါတိ သုတ်။

Ṇo, tāpaso, sakāgamo. Tāpasī.

‘ဏ’ ပစ္စည်း သက်၍ ‘က’ အက္ခရာ လာပြီးသော် တာပသော (တပဿီ/ရသေ့) ဟု ဖြစ်၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ တာပသီ။

86. Ālva+bhijjhādīhiti

၈၆. အာလ်ဝဘိဇ္ဈာဒီဟီတိ သုတ်။

Ālu vā. Abhijjhā assa atthīti abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu, dayāvā. Abhijjhālu eva abhijjhāluko.

‘အာလု’ ပစ္စည်း သက်၏။ သူတပါးဥစ္စာကို ရှေးရှုကြံစည်ခြင်းသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် အဘိဇ္ဈာလု (သူ့ဥစ္စာလိုချင်သူ)၊ သီတာလု (အအေးဒဏ်မခံနိုင်သူ)၊ ဓဇာလု၊ ဒယာလု (သနားတတ်သူ)၊ ဒယာဝါ။ အဘိဇ္ဈာလု သဒ္ဒါသည်ပင် ‘က’ သက်၍ အဘိဇ္ဈာလုကော ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။

87. Picchāditvi+loti

၈၇. ပိစ္ဆာဒိတ်ဝိလောတိ သုတ်။

Ilo vā. Piccha+massa atthīti picchilo, picchavā. Pheṇilo, jaṭilo, tuṇḍilo. Ninditā vācā assa atthīti vācāloti parassaralopo.

‘ဣလ’ ပစ္စည်း သက်၏။ အတောင်သည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ပိစ္ဆိလော၊ ပိစ္ဆဝါ။ ဖေဏိလော (အမြှုပ်ရှိသောအပင်)၊ ဇဋိလော (ဆံထုံးရှိသောရသေ့)၊ တုဏ္ဍိလော။ ကဲ့ရဲ့အပ်သော စကားသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဝါစာလော’ ဟု ရှေ့သရချေ၍ ဖြစ်၏။

88. Sīlādito voti

၈၈. သီလာဒိတော ဝေါတိ သုတ်။

Vo [Pg.204] hoti vā. Sīlavo, sīlavā. Kesavo, kesavā.

ဝ-ပစ္စည်းသည် (အတ္ထျတ္ထ၌) အချို့ ဖြစ်၏။ သီလဝေါ၊ သီလဝါ (သီလရှိသောသူ)။ ကေသဝေါ၊ ကေသဝါ (ဆံပင်ရှိသောသူ)။

‘‘Aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. ‘‘Gaṇḍīrājīhi saññāyaṃ’’ gaṇḍī=meṇḍasiṅgaṃ assa atthīti gaṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ.

‘အဏ္ဏ’သဒ္ဒါနောက်၌ (ဝ-ပစ္စည်းသည်) အမြဲဖြစ်၏၊ အဏ္ဏဝေါ (သမုဒ္ဒရာ)။ ‘ဂဏ္ဍီ၊ ရာဇီ’ သဒ္ဒါတို့နောက်၌ သညာ (အမည်) အနက်၌ (ဝ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။ ဂဏ္ဍီ = သိုးချိုသည် ၎င်း၌ ရှိ၏ဟု ဂဏ္ဍီဝံ (လေးတော်)၊ ရာဇီ (မျဉ်းကြောင်း သို့မဟုတ် အဆင်း) သည် ၎င်း၌ ရှိ၏ဟု ရာဇီဝံ (ကြာပန်း)။

89. Māyā medhāhi vīti

၈၉. ‘မာယာ၊ မေဓာ’ သဒ္ဒါတို့နောက်၌ ‘ဝီ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vī. Māyāvī, medhāvī pumā. Nīmhi medhāvinī. Medhāvī kulaṃ, ‘‘ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti simhi rasso. Evaṃ māyāvī.

ဝီ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မာယာဝီ၊ မေဓာဝီ (လှည့်ပတ်တတ်သောသူ၊ ပညာရှိသောသူ ယောက်ျား)။ ဣတ္ထိလိင် နီ-ပစ္စည်း ဖြစ်သော် မေဓာဝိနီ (ပညာရှိသော မိန်းမ)။ နပုံသကလိင်၌ မေဓာဝီ ကုလံ၊ ‘ဧကဝစနယောသွဃောနံ’ သုတ်ဖြင့် သိ-ဝိဘတ်၌ ရဿ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ မာယာဝီ (လည်း ဖြစ်၏)။

90. Si+ssare āmyu+vāmī

၉၀. ‘သိ’ သဒ္ဒါနောက်၌ အစိုးရခြင်းအနက်၌ ‘အာမိ၊ ဝါမိ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Issare+bhidheyye sasaddā āmī+uvāmī honti mantvatthe. Saṃ=āyattaṃ assa atthīti sāmī suvāmī. Suvāminī kaññā.

အစိုးရခြင်း ဟူသော အနက်ကို ပြအပ်သည်ရှိသော် သ-သဒ္ဒါမှ မန္တုတ္ထ၌ ‘အာမိ၊ ဥဝါမိ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မိမိအား အစိုးရခြင်း (မိမိ လက်အောက်ခံဖြစ်ခြင်း) သည် ၎င်းအား ရှိ၏ဟု သာမီ၊ သုဝါမီ (အရှင်)။ သုဝါမိနီ ကညာ (အရှင်မဖြစ်သော သတို့သမီး)။

91. Lakkhyā ṇo a ca

၉၁. ‘လက္ခီ’သဒ္ဒါနောက်၌ (မန္တုတ္ထ၌) ‘ဏ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အန္တအက္ခရာကိုလည်း ‘အ’ ပြု၏။

Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a ca+ntassa. Lakkhī assa atthīti lakkhaṇo.

လက္ခီသဒ္ဒါမှ မန္တုတ္ထ၌ ဏ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ၎င်း၏ အန္တအက္ခရာကိုလည်း အ-ပြု၏။ လက္ခီ (ကျက်သရေ) သည် ၎င်းအား ရှိ၏ဟု လက္ခဏော (ကျက်သရေရှိသောသူ)။

92. Aṅgā no kalyāṇeti

၉၂. ‘အင်္ဂ’ သဒ္ဒါနောက်၌ ကလျာဏ (တင့်တယ်ကောင်းမြတ်ခြင်း) အနက်၌ ‘န’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Aṅgasmā no hoti. Kalyāṇāni sobhaṇāni aṅgāni assā atthīti aṅganā.

အင်္ဂသဒ္ဒါမှ န-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တင့်တယ် ကောင်းမြတ်သော ကိုယ်အင်္ဂါတို့သည် ၎င်းအား ရှိ၏ဟု အင်္ဂနာ (မိန်းမ)။

93. So lomāti

၉၃. ‘လောမ’ သဒ္ဒါနောက်၌ ‘သ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Lomā [Pg.205] so, pahūtā lomā assa atthīti lomaso, lomasā kaññā.

လောမသဒ္ဒါနောက် သ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ များစွာသော အမွှေးတို့သည် ၎င်းအား ရှိ၏ဟု လောမသော၊ လောမသာ ကညာ (အမွှေးများသော သတို့သမီး)။

94. Imi+yāti

၉၄. ‘ဣမ၊ ဣယ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ima+iyā honti, putto assa atthīti puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo. (Atthyatthataddhitaṃ).

ဣမ၊ ဣယ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သားသည် ၎င်းအား ရှိ၏ဟု ပုတ္တိမော (သားရှိသောသူ)၊ ကိတ္တိမော (ကျော်စောခြင်းရှိသောသူ)၊ ပုတ္တိယော (သားရှိသောသူ)၊ ကပ္ပိယော (အပ်စပ်သောသူ)၊ ဇဋိယော (ဆံကျစ်ရှိသောသူ)၊ ဟာနဘာဂိယော (ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရှိသောသူ)၊ သေနိယော (စစ်သည်ဗိုလ်ပါရှိသောသူ)။ (အတ္ထျတ္ထတဒ္ဓိတ် ပြီး၏)။

95. To pañcamyā

၉၅. ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌ ‘တော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Toādipaccayantā nipphannanipātā, tehi parāsaṃ vibhattīnaṃ ‘‘asaṃkhyehi sabbāsaṃ’’ti lopova. Gāmato āgacchatīti gāmasmā āgacchati, corato bhāyatīti corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno. Evaṃ purisato, rājato, aggito, hatthito, hetuto, yuttito, itthito, bhikkhunito, yāguto, jambuto, cittato, āyuto. Sabbādito-sabbato, yato, tato iccādi.

ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌ တော-ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် အချို့ ဖြစ်၏။ တောအစရှိသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသဖြင့် ပြီးသော သဒ္ဒါတို့သည် နိပါတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော ဝိဘတ်တို့ကို ‘အသံချေဟိ သဗ္ဗာသံ’ သုတ်ဖြင့် ချေရုံသာ ချေအပ်၏။ ဂါမတော အာဂစ္ဆတိ ဟူသည် ရွာမှ လာ၏ (ဂါမသ္မာ အာဂစ္ဆတိ)၊ စောရတော ဘာယတိ ဟူသည် ခိုးသူတို့မှ ကြောက်၏ (စောရေဟိ ဘာယတိ)၊ သတ္ထတော ပရိဟီနော ဟူသည် ကျမ်းစာမှ ဆုတ်ယုတ်သောသူ (သတ္ထာ ပရိဟီနော)။ ထို့အတူ ပုရိသတော (ယောက်ျားမှ)၊ ရာဇတော (မင်းမှ)၊ အဂ္ဂိတော (မီးမှ)၊ ဟတ္ထိတော (ဆင်မှ)၊ ဟေတုတော (အကြောင်းမှ)၊ ယုတ္တိတော (ယုတ္တိမှ)၊ ဣတ္ထိတော (မိန်းမမှ)၊ ဘိက္ခုနိတော (ဘိက္ခုနီမှ)၊ ယာဂုတော (ယာဂုမှ)၊ ဇမ္ဗုတော (သပြေပင်မှ)၊ စိတ္တတော (စိတ်မှ)၊ အာယုတော (အသက်မှ)။ သဗ္ဗစသော သဒ္ဒါတို့မှ သဗ္ဗတော (ခပ်သိမ်းသောအရပ်မှ)၊ ယတော (အကြင်မှ)၊ တတော (ထိုမှ) အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

96. Ito+te+tto kuto

၉၆. ‘ဣတော၊ ဧတော၊ ဧတ္တော၊ ကုတော’ သဒ္ဒါတို့သည် ပြီးကုန်၏။

Tomhi imassa ṭi nipaccate etassa ṭa+eṭa kiṃ saddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā.

တော-ပစ္စည်းရှိသော် ဣမသဒ္ဒါ၏ ‘ဣ’ (ဝါ) ‘ဣ’အဖြစ်သို့ သီးခြားပြုခြင်း၊ ဧတသဒ္ဒါအား ‘အ’ နှင့် ‘ဧတ္တ’ ပြုခြင်း၊ ကိံသဒ္ဒါအား ‘ကု’ ပြုခြင်းတို့ကို သီးခြား ပြုအပ်၏။ ဣတော ဟူသည် ဣမသ္မာ (ဤမှ)၊ အတော သို့မဟုတ် ဧတ္တော ဟူသည် ဧတသ္မာ (ထိုမှ)၊ ကုတော ဟူသည် ကသ္မာ (အဘယ်မှ)။

97. Abhyādīhiti

၉၇. ‘အဘိ’ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌လည်း (တော-ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

To. Abhito, parito, pacchato, heṭṭhato.

တော-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အဘိတော (ပတ်ပတ်လည်၌ သို့မဟုတ် ရှေ့မှ)၊ ပရိတော (ပတ်ပတ်လည်၌)၊ ပစ္ဆတော (နောက်မှ)၊ ဟေဋ္ဌတော (အောက်မှ)။

98. Ādyādīhiti

၉၈. ‘အာဒိ’ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌လည်း...

Sattamyantehi [Pg.206] to hoti. Ādo ādito, majjhato, antato, piṭṭhito, passato, mukhato. Paṭhamantā yato+dakaṃ ta+dādittaṃ, yaṃ udakaṃ, tadevā+dittanti attho.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌ တော-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အာဒေါ ဟူသည် အာဒိတော (အစ၌)၊ မဇ္ဈတော (အလယ်၌)၊ အန္တတော (အဆုံး၌)၊ ပိဋ္ဌိတော (နောက်ကျော၌)၊ ပဿတော (ဘေး၌)၊ မုခတော (မျက်နှာ၌)။ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှလည်း ‘ယတောဒကံ တဒါဒိတ္တံ’ ဟူရာ၌ ‘အကြင်ရေသည် ရှိ၏၊ ထိုရေသည်ပင် တောက်လောင်၏’ ဟု အနက်ရ၏။

99. Sabbādito sattamyā tra+tthā

၉၉. ‘သဗ္ဗ’ အစရှိသော သဒ္ဒါနောက် သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌ ‘တြ၊ တ္ထ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Sabbādīhi sattamyantehi tra+tthā vā honti. Sabbatra sabbattha sabbasmiṃ, yatra yattha, tatra tattha iccādi. Bahulādhikārā na tumhaamhehi.

သဗ္ဗအစရှိသော သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌ တြ၊ တ္ထ ပစ္စည်းတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သဗ္ဗတြ၊ သဗ္ဗတ္ထ ဟူသည် သဗ္ဗသ္မိံ (ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌)၊ ယတြ၊ ယတ္ထ (အကြင်အရပ်၌)၊ တတြ၊ တတ္ထ (ထိုအရပ်၌) အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဗဟုလာဓိကာရ (အများအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်း) ကြောင့် တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့နောက်၌ (ဤပစ္စည်းတို့) မဖြစ်ကုန်။

100. Katthe+ttha+kutrā+tra kve+hi+dha

၁၀၀. ‘ကတ္ထ၊ ဧတ္ထ၊ ကုတြ၊ အတြ၊ ကွ၊ ဣဟ၊ ဣဓ’ သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Etehi ‘‘sabbādito’’tiādinā tra+tthā. Sesādesā ca paccayā ca imināva nipaccante. Iminā kissa ka+ku ca, etassa ṭe+ṭā ca, vapaccaye kissa ilopo ca, ha+dhapaccayesu imassa ṭi ca nipaccate. Kasmiṃ kattha kutra kva, etasmiṃ ettha atra, imasmiṃ iha idha.

ဤသဒ္ဒါတို့၌ ‘သဗ္ဗာဒိတော’ စသော သုတ်ဖြင့် တြ၊ တ္ထ ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော အာဒေသနှင့် ပစ္စည်းတို့ကို ဤသုတ်ဖြင့်သာ သီးခြားပြုအပ်ကုန်၏။ ဤသုတ်ဖြင့် ကိံသဒ္ဒါအား က-နှင့် ကု-ပြုခြင်း၊ ဧတသဒ္ဒါအား ဧ-နှင့် အ-ပြုခြင်း၊ ဝ-ပစ္စည်းဖြစ်သော် ကိံသဒ္ဒါ၏ ဣ-ကို ချေခြင်း၊ ဟ၊ ဓ ပစ္စည်းတို့၌ ဣမသဒ္ဒါ၏ ဣ-ဖြစ်ခြင်းတို့ကို သီးခြားပြုအပ်၏။ ကသ္မိံ ဟူသည် ကတ္ထ၊ ကုတြ၊ ကွ (အဘယ်အရပ်၌)။ ဧတသ္မိံ ဟူသည် ဧတ္ထ၊ အတြ (ဤအရပ်၌)။ ဣမသ္မိံ ဟူသည် ဣဟ၊ ဣဓ (ဤအရပ်၌)။

101. Dhi sabbā vāti

၁၀၁. ‘သဗ္ဗ’သဒ္ဒါနောက်၌ ‘ဓိ’ ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။

Sabbasmā dhi vā. Sabbasmiṃ sabbadhi sabbatra.

သဗ္ဗသဒ္ဒါမှ ဓိ-ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ သဗ္ဗသ္မိံ ဟူသည် သဗ္ဗဓိ၊ သဗ္ဗတြ (ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌)။

102. Yā hinti

၁၀၂. ‘ယ’ သဒ္ဒါနောက်၌ ‘ဟိံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Yasaddā hiṃ, yasmiṃ yahiṃ yatra.

ယသဒ္ဒါမှ ဟိံ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ယသ္မိံ ဟူသည် ယဟိံ၊ ယတြ (အကြင်အရပ်၌)။

103. Tā hañcati

၁၀၃. ‘တ’ သဒ္ဒါနောက်၌ ‘ဟံ၊ ဟိံ’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tasaddā haṃ hoti hiñca. Tahaṃ tahiṃ tatra.

တသဒ္ဒါမှ ဟံ-ပစ္စည်း၊ ဟိံ-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တဟံ၊ တဟိံ ဟူသည် တတြ (ထိုအရပ်၌)။

104. Kuhiṃ kahanti

၁၀၄. ‘ကုဟိံ၊ ကဟံ’ သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Hiṃ [Pg.207] haṃ nipaccante kissa ku+kā ca. Kuhiṃ kahaṃ. Kuhiñcanaṃti nipātantaraṃ.

ဟိံ၊ ဟံ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်သော် ကိံသဒ္ဒါကို ကု-နှင့် က-အဖြစ်သို့ သီးခြား ပြုအပ်၏။ ကုဟိံ၊ ကဟံ။ ကုဟိဉ္စနံ ဟူသည်မှာလည်း နိပါတ်တစ်မျိုး ဖြစ်၏။

105. Sabbe+ka+ñña+ya+tehi kāle dā

၁၀၅. ‘သဗ္ဗ၊ ဧက၊ အည၊ ယ၊ တ’ သဒ္ဒါတို့နောက်၌ ကာလ (အခါ) အနက်၌ ‘ဒါ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Etehi kāle dā hoti vā. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā.

ဤသဒ္ဒါတို့မှ ကာလအနက်၌ ဒါ-ပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ ဟူသည် သဗ္ဗဒါ (ခပ်သိမ်းသောအခါ)၊ ဧကဒါ (တစ်ရံရောအခါ)၊ အညဒါ (တစ်ပါးသောအခါ)၊ ယဒါ (အကြင်အခါ)၊ တဒါ (ထိုအခါ)။

106. Kadā kudā sadā+dhune+dāni

၁၀၆. ‘ကဒါ၊ ကုဒါ၊ သဒါ၊ အဓုနာ၊ ဣဒါနိ’ သဒ္ဒါတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Ete saddā nipaccante. Kasmiṃkāle kadā kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā idāni.

ဤသဒ္ဒါတို့ကို သီးခြားပြုအပ်ကုန်၏။ ကသ္မိံ ကာလေ ဟူသည် ကဒါ၊ ကုဒါ (အဘယ်အခါ၌)။ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ ဟူသည် သဒါ (ခပ်သိမ်းသောအခါ)။ ဣမသ္မိံ ကာလေ ဟူသည် အဓုနာ၊ ဣဒါနိ (ယခုအခါ)။

107. Ajja sajjva+parajjve+tarahi karahā

၁၀၇. ‘အဇ္ဇ၊ သဇ္ဇု၊ အပရဇ္ဇု၊ ဧတရဟိ၊ ကရဟစ’ သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Pakati paccayo ādeso kālavisesoti sabba+metaṃ nipātanā labbhati. Imassa ṭo jjo cā+hani nipaccante, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sa-bhāvo jju cā+hani. Samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imassa eto, kāle rahi ca, imasmiṃkāle etarahi. Kiṃ saddassa ko, raha cā+najjatane. Kasmiṃ kāle karaha.

ပကတိ၊ ပစ္စည်း၊ အာဒေသနှင့် ကာလထူးဟူသော ဤအားလုံးကို သီးခြားပြုခြင်း (နိပါတန) ဖြင့် ရအပ်၏။ အဟနိ (နေ့) အနက်၌ ဣမသဒ္ဒါ၏ ‘ဣ’ ကို ‘အ’ ပြု၍ ‘ဇ္ဇ’ သီးခြားပြုအပ်၏။ အသ္မိံ အဟနိ ဟူသည် အဇ္ဇ (ယနေ့)။ အဟနိ (နေ့) အနက်၌ သမာနသဒ္ဒါကို သ-အဖြစ် ပြု၍ ဇ္ဇု ပြုအပ်၏။ သမာနေ အဟနိ ဟူသည် သဇ္ဇု (ယနေ့ပင်/ချက်ချင်း)။ အပရသဒ္ဒါမှ ဇ္ဇု-ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အပရသ္မိံ အဟနိ ဟူသည် အပရဇ္ဇု (နက်ဖြန်နေ့၌)။ ဣမသဒ္ဒါကို ဧတ-ပြု၍ ကာလအနက်၌ ရဟိ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဣမသ္မိံ ကာလေ ဟူသည် ဧတရဟိ (ယခုအခါ)။ အနဇ္ဇတန (ယနေ့မဟုတ်သော) ကာလ၌ ကိံသဒ္ဒါကို က-ပြု၍ ရဟ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ကသ္မိံ ကာလေ ဟူသည် ကရဟ (အဘယ်အခါ၌)။

108. Sabbādīhi pakāre thā

၁၀၈. သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့နောက်၌ အပြားဟူသော အနက်၌ ‘ထာ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Sāmaññassa bhedako viseso pakāro, tasmiṃ thāpaccayo hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā.

သာမညကို ခွဲခြားတတ်သော အထူးသည် ‘ပကာရ’ (အပြား) မည်၏၊ ထိုအပြားဟူသော အနက်၌ ‘ထာ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သဗ္ဗေန ပကာရေန = သဗ္ဗထာ (ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့်)။ ယထာ၊ တထာ။

109. Katha+mitthaṃ

၁၀၉. ကထံ၊ ဣတ္ထံ။

Ki+mimehi [Pg.208] thaṃpaccayo, ka+ittaṃ tesaṃ yathākkamaṃ. Kena pakārena kathaṃ, iminā pakārena itthaṃ.

‘ကိံ’ နှင့် ‘ဣမ’ ပုဒ်တို့မှ ‘ထံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ထိုပုဒ်တို့၏ (နေရာ၌) အစဉ်အတိုင်း ‘က’ နှင့် ‘ဣတ်’ အာဒေသ ဖြစ်၏။ ကေန ပကာရေန = ကထံ (အဘယ်သို့သော အပြားအားဖြင့်နည်း)၊ ဣမိနာ ပကာရေန = ဣတ္ထံ (ဤသို့သော အပြားအားဖြင့်)။

110. Dhā saṅkhyāhiti

၁၁၀. သင်္ချာပုဒ်တို့နောက်၌ ‘ဓာ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Pakāre dhā hoti. Dvīhi pakārehi dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti. Pañcappakāra+mekappakāraṃ karoti ekadhā karoti.

အပြားအနက်၌ ‘ဓာ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အပြားနှစ်ပါးတို့ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အပြားနှစ်ပါးတို့ကိုသော်လည်းကောင်း ပြု၏ = ဒွိဓာ ကရောတိ (နှစ်ခု၊ နှစ်စု၊ နှစ်ပြား ပြု၏)၊ ဗဟုဓာ ကရောတိ (အများအပြား ပြု၏)၊ တစ်ခုသော အစုကို ငါးပါးသော အပြားဖြစ်အောင် ပြု၏ = ပဉ္စဓာ ကရောတိ။ ငါးပါးသောအပြားကို တစ်ပါးသောအပြားတည်း ဖြစ်အောင် ပြု၏ = ဧကဓာ ကရောတိ။

111. Ve+kā+jjhanti

၁၁၁. ဝေ၊ ကာ၊ ဇ္ဈံ။

Ekasmā pakāre jjhaṃ vā hoti. Ekena pakārena ekaṃ vā pakāraṃ karoti ekajjhaṃ karoti, ekadhā karoti vā.

‘ဧက’ ပုဒ်မှ အပြားအနက်၌ ‘ဇ္ဈံ’ ပစ္စည်း (သို့မဟုတ် ‘ဓာ’ ပစ္စည်း) ဖြစ်၏။ တစ်ခုသော အပြားအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုသော အပြားကိုသော်လည်းကောင်း ပြု၏ = ဧကဇ္ဈံ ကရောတိ၊ သို့မဟုတ် ဧကဓာ ကရောတိ။

112. Dvitīhe+dhāti

၁၁၂. ဒွိ၊ တိ ပုဒ်တို့နောက်၌ ‘ဧဓာ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Edhā vā. Dvīhi pakārehi dve vā pakāre karoti dvedhā, tedhā. Dvidhā tidhā.

‘ဧဓာ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အပြားနှစ်ပါးတို့ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အပြားနှစ်ပါးတို့ကိုသော်လည်းကောင်း ပြု၏ = ဒွေဓာ၊ တေဓာ။ (ဓာပစ္စည်းဖြစ်သော်) ဒွိဓာ၊ တိဓာ။

113. Tabbati jātiyo

၁၁၃. ထိုအပြားရှိသော အနက်၌ ‘ဇာတိယ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti. Paṭujātiyo, mudujātiyo.

အပြားရှိသောအနက်၌ ထိုသာမညကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါတို့မှ ‘ဇာတိယ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပဋုဇာတိယော၊ မုဒုဇာတိယော။

114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ

၁၁၄. အကြိမ်နှင့်စပ်သော သင်္ချာပုဒ်နောက်၌ ‘က္ခတ္တုံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vārasambandhiniyā saṃkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ, pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ, pahūte vāre bhuñjati.

အကြိမ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော သင်္ချာပုဒ်မှ ‘က္ခတ္တုံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဒွေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ = ဒွိက္ခတ္တုံ ဒိဝသဿ ဘုဉ္ဇတိ (တစ်နေ့လျှင် နှစ်ကြိမ် စား၏)။ ‘ဝါရ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် သတ်မှတ်သနည်း၊ ‘ပဉ္စ ဘုဉ္ဇတိ’ (ငါးခုစား၏) ဟူသော နေရာ၌ မဖြစ်စေရန်တည်း။ ‘သင်္ချာ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် သတ်မှတ်သနည်း၊ ‘ပဟူတေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ’ (များစွာသော အကြိမ် စား၏) ဟူသော နေရာ၌ မဖြစ်စေရန်တည်း။

115. Katimhāti

၁၁၅. ‘ကတိ’ ပုဒ်နောက်၌လည်း (က္ခတ္တုံ ပစ္စည်း ဖြစ်၏)။

Kkhattuṃ [Pg.209] hoti. Kati vāre bhuñjati katikkhattuṃ bhuñjati.

‘က္ခတ္တုံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကတိ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ = ကတိက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇတိ (ဘယ်နှစ်ကြိမ် စားသနည်း)။

116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ

၁၁၆. အကြိမ်နှင့်စပ်ယှဉ်သော ‘ဗဟု’ ပုဒ်နောက်၌ အဖန်တလဲလဲ ဆက်တိုက်ဖြစ်ခြင်း (အနီးကပ်ဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ‘ဓာ’ ပစ္စည်းနှင့် ‘က္ခတ္တုံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vārasambandhiniyā bahusaṃkhyāya dhā hoti kkhattuñca, vārānaṃ ce paccāsatti hoti. Bahuvāre bhuñjati bahudhā divasassa bhuñjati, bahukkhattuṃ vā. Paccāsattiyaṃti kiṃ, bahukkhattuṃ māsassa bhuñjati.

အကြိမ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ‘ဗဟု’ သဒ္ဒါမှ အကြိမ်တို့၏ အဖန်တလဲလဲ ဆက်တိုက်ဖြစ်ခြင်း ရှိပါမူ ‘ဓာ’ ပစ္စည်းနှင့် ‘က္ခတ္တုံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဗဟူဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ = ဗဟုဓာ ဒိဝသဿ ဘုဉ္ဇတိ (တစ်နေ့လျှင် အဖန်တလဲလဲ များစွာ စား၏)၊ သို့မဟုတ် ဗဟုက္ခတ္တုံ။ ‘ပစ္စာသတ္တိယံ (အဖန်တလဲလဲ ဆက်တိုက်ဖြစ်ခြင်း)’ ဟု အဘယ်ကြောင့် သတ်မှတ်သနည်း၊ ‘ဗဟုက္ခတ္တုံ မာသဿ ဘုဉ္ဇတိ’ (တစ်လအတွင်း အကြိမ်များစွာ စား၏) ဟူသော (အဆက်မပြတ်မဟုတ်သော) နေရာ၌ ‘ဓာ’ ပစ္စည်း မဖြစ်စေရန်တည်း။

117. Sa kiṃ vāti

၁၁၇. ‘သကိံ’ ဖြစ်၏။

Kiṃpaccayo ekassa sādeso ca nipaccate. Ekaṃ vāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, ekakkhattuṃ vā.

‘ကိံ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၍၊ ‘ဧက’ ပုဒ်၏ နေရာ၌ ‘သ’ အာဒေသ ဖြစ်ခြင်းကို နိပါတအဖြစ် ပြီးစေ၏။ ဧကံ ဝါရံ ဘုဉ္ဇတိ = သကိံ ဘုဉ္ဇတိ (တစ်ကြိမ် စား၏)၊ သို့မဟုတ် ဧကက္ခတ္တုံ။

118. So vicchā+pakāresu

၁၁၈. ဝိစ္ဆာ (အဖန်တလဲလဲ ထပ်ခြင်း) အနက်နှင့် ပကာရ (အပြား) အနက်တို့၌ ‘သော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Vicchāyaṃ pakāre ca so hoti. Khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ karoti khaṇḍaso karoti. Puthuppakārena puthuso. Sabbena pakārena sabbaso.

ဝိစ္ဆာအနက်၌လည်းကောင်း၊ အပြားအနက်၌လည်းကောင်း ‘သော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ခဏ္ဍံ ခဏ္ဍံ ကရောတိ = ခဏ္ဍသော ကရောတိ (အပိုင်းပိုင်း ပြု၏)။ ပုထုပ္ပကာရေန = ပုထုသော (အသီးသီးသော အပြားအားဖြင့်)။ သဗ္ဗေန ပကာရေန = သဗ္ဗသော (ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့်)။

119. Abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārā cī

၁၁၉. မဖြစ်ဖူးသေးသောအဖြစ်မှ ထိုအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း (အဘူတတဗ္ဘာဝ) အနက်၌ ‘ကရ၊ အသ၊ ဘူ’ ဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်း ရှိသော် ဝိကာရ (ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်း) ကို ဟောသော ပုဒ်မှ ‘စီ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Avatthāvato+vatthantarenā+bhūtassa tāyā+vatthāya bhāve karā+sa+bhūhi sambandhe sati vikāravācakācī hoti. Adhavalaṃ dhavalaṃ karoti dhavalī karoti. Adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā. Adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūtatabbhāveti kiṃ, ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati[Pg.210]. Karāsabhūyogeti kiṃ, adhavalo dhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ, pakatiyā mā hotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalī karoti. (Nipātataddhitaṃ).

တစ်ပါးသောအဖြစ်မှ အခြားသောအဖြစ်သို့ မရောက်ဖူးသေးဘဲ ထိုအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၌ ‘ကရ၊ အသ၊ ဘူ’ ဓာတ်တို့နှင့် စပ်ယှဉ်မှု ရှိသော် ဝိကာရ (ပြောင်းလဲခြင်း) ကို ဟောသော ပုဒ်မှ ‘စီ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အဓဝလံ ဓဝလံ ကရောတိ = ဓဝလီ ကရောတိ (မဖြူသောအရာကို ဖြူအောင် ပြု၏)။ အဓဝလော ဓဝလော သိယာ = ဓဝလီ သိယာ (မဖြူသောသူသည် ဖြူရာ၏)။ အဓဝလော ဓဝလော ဘဝတိ = ဓဝလီ ဘဝတိ (မဖြူသောသူသည် ဖြူ၏)။ ‘အဘူတတဗ္ဘာဝေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် သတ်မှတ်သနည်း၊ ‘ဃဋံ ကရောတိ’ (အိုးကို ပြု၏)၊ ‘ဒဓိ အတ္ထိ’ (ဒိန်ချဉ် ရှိ၏)၊ ‘ဃဋော ဘဝတိ’ (အိုး ဖြစ်၏) ဟူသော (အဘူတတဗ္ဘာဝ မဟုတ်သော) နေရာတို့၌ မဖြစ်စေရန်တည်း။ ‘ကရာသဘူယောဂေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် သတ်မှတ်သနည်း၊ ‘Adhavalo dhavalo jayate’ (ဇာယတေ ဓာတ်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် စီ ပစ္စည်းမသက်ရန်) တည်း။ ‘ဝိကာရာ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် သတ်မှတ်သနည်း၊ ပကတိအတိုင်း ရှိသော ပုဒ်၌ မသက်စေရန်တည်း၊ ‘သုဝဏ္ဏံ kuṇḍalī karoti’ (ရွှေကို နားတောင်း ပြု၏ - ဤ၌ ရွှေသည် ပကတိ ဖြစ်ပြီး နားတောင်းသည် ဝိကာရဖြစ်၍ ဝိကာရဟော ကုဏ္ဍလ၌သာ စီ သက်၏)။ (နိပါတတဒ္ဓိတ် ပြီး၏)။

120. Dissanta+ññepi paccayāti

၁၂၀. ဆိုခဲ့ပြီးသော ပစ္စည်းတို့မှ တစ်ပါးသော ပစ္စည်းတို့ကိုလည်း တွေ့မြင်ရကုန်၏။

Vuttato+ññepi paccayā dissanti. Vividhā mātaro vimātaroti visesanasamāso, tāsaṃ puttā vemātikāti rikaṇapaccaye rānubandhattā ulope vuddhimhi kate vemātikā. Pathaṃ gacchantīti pathāvino, āvī. Issā assa atthīti issukī, ukī. Dhuraṃ vahantīti dhorayhā, yhaṇa.

‘ဝိဝိဓာ မာတရော = ဝိမာတရော’ (ထူးခြားသော မိခင်တို့သည် ဝိမာတရော မည်ကုန်၏) ဟူသည် ဝိသေသနသမာသ် ဖြစ်၏၊ ထိုမိခင်တို့၏ သားတို့သည် ‘ဝေမာတိကာ’ မည်ကုန်၏၊ ဤ၌ ‘ရိကဏ’ ပစ္စည်း သက်၍ ‘ရ’ အနုဗန္ဓကို ချေ၊ ‘ဥ’ ကို ချေ၊ ‘ဝုဒ္ဓိ’ ပြုခြင်းဖြင့် ‘ဝေမာတိကာ’ ဖြစ်လာ၏။ ‘ပထံ ဂစ္ဆန္တီတိ = ပထာဝိနော’ (လမ်းခရီးသို့ သွားတတ်သူတို့သည် ပထာဝိနော မည်ကုန်၏) ဤ၌ ‘အာဝီ’ ပစ္စည်း။ ‘ဣဿာ အဿ အတ္ထီတိ = ဣဿုကီ’ (ငြူစူခြင်း ရှိသူသည် ဣဿုကီ မည်၏) ဤ၌ ‘ဥကီ’ ပစ္စည်း။ ‘ဓုရံ ဝဟန္တီတိ = ဓေါရယှာ’ (ဝန်ကို ဆောင်တတ်ကုန်သော နွားတို့သည် ဓေါရယှာ မည်ကုန်၏) ဤ၌ ‘ယှဏ’ ပစ္စည်း သက်၏။

Sāmaññañca viseso ca, bhāvajo ca nipātajo;

Iti viññūhi viññeyyo, taddhito tu catubbidho.

သာမညတဒ္ဓိတ်၊ ဝိသေသတဒ္ဓိတ်၊ ဘာဝတဒ္ဓိတ်၊ နိပါတတဒ္ဓိတ် ဟု တဒ္ဓိတ်သည် လေးပါး အပြားရှိ၏ဟု ပညာရှိတို့ သိအပ်၏။

Iti payogasiddhiyaṃ ṇādikaṇḍo pañcamo.

ဤသို့ ပယောဂသိဒ္ဓိကျမ်း၌ ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော ဏာဒိကဏ္ဍ ပြီး၏။

6. Tyādikaṇḍa

၆. တျာဒိကဏ္ဍ။

Atha [Pg.211] tyādayo kriyāvācīhi dhātūhi vuccante.

ထို့နောင် ‘တိ’ အစရှိသော အာချောတ်ပစ္စည်းတို့ကို ကြိယာကို ဟောတတ်သော ဓာတ်တို့မှ ဆိုအပ်ကုန်အံ့။

Kriyaṃ ācikkhatīti ākhyātanti kriyāpadassa pubbācariyasaññā. Kāla+kāraka+purisaparidīpakaṃ kriyālakkhaṇaṃ tyādyantaṃ aliṅgañca, vuttampi ce+taṃ –

ကြိယာကို ပြတတ်သောကြောင့် ‘အာချာတ’ မည်၏ ဟူသည် ကြိယာပုဒ်၏ ရှေးဆရာတို့ သမုတ်အပ်သော အမည်ဖြစ်၏။ ကာလ၊ ကာရက၊ ပုရိသတို့ကို ပြတတ်သော၊ ‘တိ’ စသော ပစ္စည်းတို့ အဆုံးရှိသော၊ လိင်မရှိသော သဘောသည် ကြိယာ၏ လက္ခဏာ ဖြစ်၏။ ထိုအချက်ကိုလည်း ဤသို့ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီး ဖြစ်၏ -

Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ, kriyāvācī tikārakaṃ;

Atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, ta+dākhyātanti vuccati.

ကာလသုံးပါး၊ ပုရိသသုံးပါး၊ ကာရကသုံးပါး ရှိသော၊ လိင်မရှိသော၊ ဝုတ္တိနှစ်ပါး (ပရဿပုဒ်၊ အတ္တနောပုဒ်) ရှိသော၊ ကြိယာကို ဟောတတ်သော ထိုပုဒ်ကို ‘အာချာတ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

14. Kriyatthā bahulaṃ –ti

၁၄. ‘ကြိယတ္ထာ ဗဟုလံ’ ဟူသော သုတ်၌ -

Ca sabbattha vattate. Kriyā attho etassāti kriyattho dhātu, so ca duvidho sakammakā+kammakavasena. Tattha yasmiṃ kriyatthe kattuvācimhā kammaṃ gavesīyate, so sakammako. Itaro akammako.

‘စ’ သဒ္ဒါသည် ခပ်သိမ်းသော သုတ်တို့၌ လိုက်၏။ ကြိယာသည် ဤဓာတ်၏ အနက်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ကြိယတ္ထ’ မည်သော ဓာတ်သည် သကမ္မက၊ အကမ္မက အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ကတ္တားကို ဟောသောပုဒ်မှ ကံကို တောင်းတအပ်သော ကြိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်သည် ‘သကမ္မက’ ဓာတ်မည်၏။ အခြားသောဓာတ်သည် ‘အကမ္မက’ ဓာတ်မည်၏။

Tatra sakammakā kammāpekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā kaṭaṃ karoti, gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacati. Akammakā kammanirapekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā acchati seti tiṭṭhati. Kriyāti ca gamanapacanādiko asattasammato kattari kamme vā patiṭṭhito kārakasamūhasādhiyo padattho vuccati. Api ca –

ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် သကမ္မကဓာတ်တို့သည် ကံကို ငံ့သော ကြိယာကို ဟောကုန်၏၊ ပုံစံအားဖြင့် - ‘ကဋံ ကရောတိ’ (ဖျာကို ပြု၏)၊ ‘ဂါမံ ဂစ္ဆတိ’ (ရွာသို့ သွား၏)၊ ‘ဩဒနံ ပစတိ’ (ထမင်းကို ချက်၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အကမ္မကဓာတ်တို့သည် ကံကို မငံ့သော ကြိယာကို ဟောကုန်၏၊ ပုံစံအားဖြင့် - ‘အစ္ဆတိ’ (နေ၏)၊ ‘သေတိ’ (အိပ်၏)၊ ‘တိဋ္ဌတိ’ (ရပ်၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ကြိယာဟူသည် သွားခြင်း၊ ချက်ခြင်း အစရှိသော သတ္တဝါ (ဒြပ်) ဟု သမုတ်အပ်သည်မဟုတ်ဘဲ ကတ္တား၌သော်လည်းကောင်း၊ ကံ၌သော်လည်းကောင်း တည်၍ ကာရကအစုအဝေးတို့ဖြင့် ပြီးစေအပ်သော အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ထို့ပြင်လည်း -

Karaṇaṃ bhavanaṃ cāpi, kara+bhūhi kathīyate;

Tato kriyādivācattaṃ, pākādīnaṃ kathaṃ bhave.

ပြုခြင်းနှင့် ဖြစ်ခြင်းကို ‘ကရ’ နှင့် ‘ဘူ’ ဓာတ်တို့ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ချက်ခြင်းအစရှိသည်တို့၏ ကြိယာအစရှိသည်တို့ကို ဟောတတ်သောအဖြစ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ပါအံ့နည်း။

Kara+bhūdhātūhi karaṇañca bhavanañca vuccati, pāka+gamanādīhi tesaṃ kriyābhavanānaṃ vāccattaṃ kathaṃ bhavatīti vuttaṃ hoti. Punapi –

‘ကရ’ နှင့် ‘ဘူ’ ဓာတ်တို့ဖြင့် ပြုခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ချက်ခြင်း၊ သွားခြင်း အစရှိသော ဓာတ်တို့ဖြင့် ထိုပြုခြင်း ဖြစ်ခြင်း ကြိယာတို့၏ ဟောအပ်သောအဖြစ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟု မေးအပ်၏။ တစ်ဖန်လည်း -

Pākādīnañhi [Pg.212] vāccattaṃ, karabhūsu na yujjati;

Taṃ bahutaravāccattaṃ, pākādīsu na yujjati.

ချက်ခြင်းစသည်တို့၏ ဟောအပ်သောအဖြစ်သည် ‘ကရ’ နှင့် ‘ဘူ’ ဓာတ်တို့၌ မသင့်လျော်သကဲ့သို့၊ ထိုအပြားများစွာသော ကြိယာအနက်တို့ကို ဟောရခြင်းသည် ချက်ခြင်းစသည်တို့၌ မသင့်လျော်ပေ။

Taṃ nāma –

ထိုသင့်လျော်ပုံ မည်သည်ကား -

Kāriyarūpā hi dhātvatthā, sattāyuttā ca te+khilā;

Tato kriyā ca bhāvo ca, sāmaññaṃ tesu gamyate.

ဓာတ်တို့၏ အနက်သည် ပြုအပ်သော သဘောရှိကုန်၏၊ ထိုဓာတ်အနက်အားလုံးတို့သည် တည်ရှိခြင်း (သတ္တ) နှင့် ယှဉ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ကြိယာနှင့် ဘာဝဟူသော သာမညအနက်ကို ထိုဓာတ်အနက်တို့၌ သိအပ်၏။

1. Vattamāneti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe.

၁. ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်တို့သည် တိ၊ အန္တိ၊ သိ၊ ထ၊ မိ၊ မ၊ တေ၊ အန္တေ၊ သေ၊ ဝှေ၊ အေ၊ မှေ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Kriyādhikārattā ‘‘kriyatthā’’ti vuttaṃ. Tesa+maniyame –

စတင်အပ်သော်လည်း မပြီးဆုံးသေးသော အနက်ဖြစ်သော ဝတ္တမာန်ကာလ၌ ဝတ္တမာန်ကာလကို ပြရာမှ ကရိယာအနက်ရှိကုန်သော တိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ကရိယာအာဏာသက်ရောက်သောကြောင့် 'ကရိယတ္ထ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့၏ အစီအစဉ်ကို မသတ်မှတ်အပ်သော်—

14. Pubbaparacchakkāna+mekānekesu tumhā+mha+sesesu dve dve majjhimu+ttama+paṭhamā

၁၄. ရှေ့ခြောက်လုံး နောက်ခြောက်လုံးတို့တွင် တစ်ခု များစွာရှိကုန်သော တုမှ၊ အမှ၊ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌ အသီးသီး နှစ်ခု နှစ်ခုစီတို့သည် မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသ၊ ပထမပုရိသ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ekānekesu tumhaamhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānañca majjhimu+ttama+paṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ. Tatthati antīti paṭhamapuriso, ādo niddiṭṭhattā. Si tha iti majjhimapuriso, majjhe niddiṭṭhattā. Mi ma iti uttamapuriso. Uttamasaddo+yaṃ sabhāvato tipabhutīna+manta+māha. Paracchakkepi te antetiādinā evaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ sesesu bhavissatiādīsu sattasu paccayavidhānasuttesupi yojetabbaṃ.

တစ်ခု များစွာရှိကုန်သော တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်သော၊ ထိုမှတစ်ပါးသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်သော ကာရကတို့၌ ရှေ့ခြောက်လုံး၊ နောက်ခြောက်လုံးတို့တွင် မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသ၊ ပထမပုရိသ ဝိဘတ်တို့သည် အသီးသီး နှစ်လုံးစီ နှစ်လုံးစီ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့တွင် 'တိ၊ အန္တိ' သည် အစ၌ ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် ပထမပုရိသ ဖြစ်၏။ 'သိ၊ ထ' သည် အလယ်၌ ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် မဇ္ဈိမပုရိသ ဖြစ်၏။ 'မိ၊ မ' သည် ဥတ္တမပုရိသ ဖြစ်၏။ ဤ 'ဥတ္တမ' သဒ္ဒါသည် သဘောအားဖြင့် သုံးခုအစရှိသည်တို့၏ အဆုံးကို ဆို၏။ နောက်ခြောက်လုံး၌လည်း 'တေ၊ အန္တေ' စသည်ဖြင့် ဤသို့ ယှဉ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ကြွင်းကုန်သော ဘဝိဿန္တီ အစရှိသော ခုနစ်ပါးသော ပစ္စည်း (ဝိဘတ်) တို့ကို ပြဋ္ဌာန်းရာ သုတ်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Idāni bhūvādīna+maṭṭhagaṇānaṃ bhūvādigaṇesu bhū=sattāya+miti paṭhamadhātuto parā tyādayo yojīyante. Tattha ‘‘ekamhi vattabbe [Pg.213] ekavacanaṃ’’ti tyādīsu parabhūtesu kattu+kamma+bhāvesuyeva kyavikaraṇalavikaraṇā hontīti ‘‘kyo bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsu’’ ‘‘kattari lo’’ iccādinā tesaṃ vikaraṇānaṃ vidhānā tyādayo kattu+kamma+bhāvesveva viññāyantīti kattari timhilo. Ke te vikaraṇā –

ယခုအခါ ဘူဝါဒိအစရှိသော ဂိုဏ်းရှစ်ခုတို့တွင် ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၌ 'ဘူ-သတ္တာယံ' (ဖြစ်ခြင်းအနက်၌) ဟူသော ပထမဓာတ်မှ နောက်၌ 'တိ' အစရှိသော ဝိဘတ်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့တွင် 'တစ်ခုကို ဆိုအပ်လတ်သော် ဧကဝုစ်' ဟူသော သုတ်ဖြင့် တိစသော ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ဖြစ်ကုန်လတ်သော် ကတ္တု၊ ကမ္မ၊ ဘာဝ အနက်တို့၌သာလျှင် ကျဝိကရဏ၊ လဝိကရဏတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ ဟူ၍ 'ကျော ဘာဝကမ္မေသွပရောက္ခေသု မာနန္တတျာဒီသု'၊ 'ကတ္တရိ လော' စသည်ဖြင့် ထိုဝိကရဏပစ္စည်းတို့ကို ပြဋ္ဌာန်းသောကြောင့် တိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ကတ္တု၊ ကမ္မ၊ ဘာဝ အနက်တို့၌သာလျှင် သိအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ကတ္တုအနက်၌ တိဝိဘတ်ရှိလတ်သော် လဝိကရဏပစ္စည်း (အပစ္စည်း) သက်၏။ ထိုဝိကရဏပစ္စည်းတို့သည် အဘယ်နည်း—

Pubbāparabhāgaṭṭhānā, bhinnadhātuvibhattiyo;

Nissāya paccayā honti, ete vikaraṇā siyuṃ.

ရှေ့ဘို့ နောက်ဘို့၌ တည်ရှိကုန်လျက်၊ ကွဲပြားခြားနားသော ဓာတ်နှင့် ဝိဘတ်တို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ကုန်သော ပစ္စည်းတို့သည် ရှိကုန်၏။ ဤပစ္စည်းတို့ကို ဝိကရဏပစ္စည်းဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။

5,82. Yuvaṇṇāna+me, o paccaye

၅,၈၂. ပစ္စည်းသည် နောက်၌ ရှိလတ်သော် ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဧ၊ ဩ ဖြစ်ကုန်၏။

Ivaṇṇu+vaṇṇantānaṃ kriyattānaṃ e+o honti yathākkamaṃ paccayeti ūsso+kāro.

ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏ အဆုံးရှိကုန်သော ကရိယာဓာတ်တို့၏ (ဣဝဏ္ဏ ဥဝဏ္ဏတို့သည်) ပစ္စည်းနောက်၌ ရှိလတ်သော် အစဉ်အတိုင်း ဧ၊ ဩ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် ဥူ နေရာ၌ ဩကာရ ဖြစ်၏။

5,89. Eona+maya+vā sare

၅,၈၉. သရနောက်၌ ရှိလတ်သော် ဧ၊ ဩ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အယ၊ အဝ ဖြစ်ကုန်၏။

Sare pare eona+mayavā honti yathākkamaṃti ossa avādeso. So puriso sādhu bhavati, sā itthī sādhu bhavati, cittaṃ sādhu bhavati.

သရနောက်၌ ရှိလတ်သော် ဧ၊ ဩ တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အယ၊ အဝ ဖြစ်ကုန်၏ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဩ သဒ္ဒါကို အဝ ပြု၏။ ထိုသူသည် ကောင်းစွာ ဖြစ်၏ (ဘဝတိ)၊ ထိုမိန်းမသည် ကောင်းစွာ ဖြစ်၏၊ စိတ်သည် ကောင်းစွာ ဖြစ်၏။

Uttattā kattu ākhyāte, tatiyā na ca kattari;

Paṭhamāvibhatti hoteva, atthamattaṃ apekkhiya.

အာခယာတ်ဝိဘတ်သည် ကတ္တားအနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ကတ္တား၌ တတိယဝိဘတ် မသက်ရ။ အနက်မျှကိုသာ ငဲ့၍ ပထမာဝိဘတ်သာလျှင် သက်၏။

Satipi kriyāyekatte kattūnaṃ bahuttā ‘‘bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ’’ti anti.

ကရိယာသည် တစ်ခုတည်း ဖြစ်သော်လည်း ကတ္တားတို့သည် များပြားသောကြောင့် 'များစွာသောအနက်ကို ဆိုအပ်လတ်သော် ဗခုဝုစ်' ဟူသော သုတ်ဖြင့် 'အန္တိ' ဝိဘတ် သက်၏။

161. Kvaci vikaraṇānanti

၁၆၁. ဝိကရဏပစ္စည်းတို့၏ အချို့သောနေရာ၌ ချေခြင်း (လောပ) ဖြစ်၏။

Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hotīti lavikaraṇassa lopo, sesaṃ purimasadisaṃ. Te purisā bhavanti. Majjhimapuri- sekavacanaṃ [Pg.214] si, tvaṃ bhavasi. Bahuvacanaṃ thapaccayo, tumhe bhavatha. Uttamapurisekavacanaṃ mipaccayo.

ဝိကရဏပစ္စည်းတို့၏ အချို့သောနေရာ၌ ချေခြင်း ဖြစ်၏ ဟူသော သုတ်ဖြင့် လဝိကရဏပစ္စည်းကို ချေ၏၊ ကြွင်းသောအရာသည် ရှေးနှင့် တူ၏။ ထိုယောက်ျားတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ (ဘဝန္တိ)။ မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ်သည် 'သိ' ဝိဘတ်ဖြစ်၏၊ သင်သည် ဖြစ်၏ (ဘဝသိ)။ ဗခုဝုစ်သည် 'ထ' ပစ္စည်းဖြစ်၏၊ သင်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ (ဘဝထ)။ ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်သည် 'မိ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

57. Himimesva+ssa

၅၇. ဟိ၊ မိ၊ မ တို့နောက်၌ ရှိလတ်သော် အကာရကို ဒီဃ ပြု၏။

Akārassa dīgho hoti himimesu. Ahaṃ bhavāmi. Bahuvacanaṃ mapaccayo, mayaṃ bhavāma. Evaṃ paracchekkepi-bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavamhe. Keci dīghaṃ katvā paṭhanti, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīgho, bhavāmhe.

ဟိ၊ မိ၊ မ တို့နောက်၌ ရှိလတ်သော် အကာရကို ဒီဃ ပြု၏။ ငါသည် ဖြစ်၏ (ဘဝါမိ)။ ဗခုဝုစ်သည် 'မ' ပစ္စည်းဖြစ်၏၊ ငါတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ (ဘဝါမ)။ ဤသို့လျှင် အတ္တနောပုဒ် (ပရစ္ဆက္က) ၌လည်း ဘဝတေ၊ ဘဝန္တေ။ ဘဝသေ၊ ဘဝဝှေ။ ဘဝေ၊ ဘဝမှေ ဖြစ်ကုန်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ဒီဃ ပြု၍ ဖတ်ရွတ်ကုန်၏၊ 'ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ' သုတ်ဖြင့် ဒီဃဖြစ်၍ 'ဘဝါမှေ' ဟု ဖြစ်၏။

Ettha ca –

ဤအရာ၌လည်း—

Lajjā sattā ṭhiti jāgaraṇaṃ,Vuddhi kkhaya jīvita maraṇaṃ;

Kīḷā ruci rocate ityevaṃ,Vuttā akammakadhātu sabbe.

ရှက်ခြင်း (လဇ္ဇာ)၊ ဖြစ်ခြင်း (သတ္တာ)၊ တည်ခြင်း (ဌိတိ)၊ နိုးကြားခြင်း (ဇာဂရဏ)၊ ကြီးပွားခြင်း (ဝုဒ္ဓိ)၊ ပျက်စီးခြင်း (ခယ)၊ အသက်ရှင်ခြင်း (ဇီဝိတ)၊ သေခြင်း (မရဏ)၊ ကစားခြင်း (ကီဠာ)၊ နှစ်သက်ခြင်း (ရုစိ)၊ တင့်တယ်ခြင်း (ရောစတေ) ဤသို့စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ဓာတ်အားလုံးတို့သည် အကမ္မကဓာတ် (ကံမရှိသောဓာတ်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

–Ti vuttattā kammaṃ dutiyā na.

– ဝိဘတ်က ဆိုအပ်သောကြောင့် ကံ၌ ဒုတိယဝိဘတ် မသက်။

Paca=pāke, akāro uccāraṇattho, eva+muparipi. Paca iti ṭhite lavikaraṇaṃ, vikaraṇalopādi purimasamaṃ. So odanaṃ pacati, te pacanti. Tvaṃ pacasi, tumhe pacatha. Ahaṃ pacāmi, mayaṃ pacāma. Paracchakke-pacate, pacante. Pacase, pacavhe. Pace, pacāmhe.

'ပစ-ပါကေ' (ချက်ခြင်းအနက်၌)၊ အကာရသည် ရွတ်ဆိုရလွယ်ကူခြင်း အကျိုးရှိ၏၊ နောင်၌လည်း ဤသို့ပင် ဖြစ်၏။ 'ပစ' ဟု တည်လတ်သော် လဝိကရဏပစ္စည်းသက်၏၊ ဝိကရဏပစ္စည်း ချေခြင်းစသည်တို့သည် ရှေးနှင့် တူ၏။ ထိုသူသည် ထမင်းကို ချက်၏ (သော ဩဒနံ ပစတိ)၊ ထိုသူတို့သည် ချက်ကုန်၏ (တေ ပစန္တိ)။ သင်သည် ချက်၏ (တွံ ပစသိ)၊ သင်တို့သည် ချက်ကုန်၏ (တုမှေ ပစထ)။ ငါသည် ချက်၏ (အဟံ ပစာမိ)၊ ငါတို့သည် ချက်ကုန်၏ (မယံ ပစာမ)။ အတ္တနောပုဒ် (ပရစ္ဆက္က) ၌မူ— ပစတေ၊ ပစန္တေ။ ပစသေ၊ ပစဝှေ။ ပစေ၊ ပစာမှေ ဖြစ်ကုန်၏။

1,22. Vippaṭisedhe

၁,၂၂. အချင်းချင်း တားမြစ်ခြင်း (ဝိပ္ပဋိသေဓ) ရှိလတ်သော်—

Vippaṭisedhanaṃ=aññamaññapaṭisedhanaṃ vippaṭisedho. Paṭhamamajjhimapurisānaṃ dvinnaṃ ekattha pasaṅge majjhimapurisabahuvacanaṃ thapaccayo. So [Pg.215] ca pacati, tvañca pacasi, tumhe pacatha. Tulyabalavirodhino hi vippaṭisedhā paṭhamamajjhimauttamapurisānaṃ tiṇṇaṃ ekattha pasaṅge uttamapurisabahuvacanaṃ hoti, so ca pacati, tvañca pacasi, ahañca pacāmi mayaṃ pacāmāti bhavati.

ဝိပ္ပဋိသေဓနံဟူသည် အချင်းချင်း တားမြစ်ခြင်း 'ဝိပ္ပဋိသေဓ' မည်၏။ ပထမပုရိသ၊ မဇ္ဈိမပုရိသ နှစ်ခုတို့သည် တစ်နေရာတည်း၌ ရောက်ခြင်းရှိလတ်သော် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗခုဝုစ် 'ထ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ထိုသူသည်လည်း ချက်၏၊ သင်သည်လည်း ချက်၏ (ထို့ကြောင့်) သင်တို့သည် ချက်ကုန်၏ (တုမှေ ပစထ) ဟု ဖြစ်၏။ အားတူ၍ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဝိပ္ပဋိသေဓတို့တွင် ပထမပုရိသ၊ မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသ သုံးခုတို့သည် တစ်နေရာတည်း၌ ရောက်ခြင်းရှိလတ်သော် ဥတ္တမပုရိသ ဗခုဝုစ် ဖြစ်၏။ ထိုသူသည်လည်း ချက်၏၊ သင်သည်လည်း ချက်၏၊ ငါသည်လည်း ချက်၏ (ထို့ကြောင့်) ငါတို့သည် ချက်ကုန်၏ (မယံ ပစာမ) ဟု ဖြစ်၏။

Ama+gama=gamane –

'ဂမ-ဂမနေ' (သွားခြင်းအနက်၌) ဓာတ်၌—

5,173. Gama yami+sā+sa disānaṃ vā cchaṅa

၅,၁၇၃. ဤဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'အန္တိ'၊ 'မာန'၊ 'တိ' အစရှိသော ဝိဘတ်ပစ္စည်းတို့ ရှိလတ်သော် 'စ္ဆ' ပစ္စည်းသည် အလိုအလျောက် (ဝါ) ဖြစ်၏။

Etesaṃ dhātūnaṃ cchaṅa vā hoti nta+māna+tyādīsu. So gāmaṃ gacchati. Anti –

ဤဓာတ်တို့၏ နောက်၌ 'အန္တ'၊ 'မာန'၊ 'တိ' စသော ဝိဘတ်ပစ္စည်းတို့ ရှိလတ်သော် 'စ္ဆ' ပစ္စည်းသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် ရွာသို့ သွား၏ (သော ဂါမံ ဂစ္ဆတိ)။ 'အန္တိ' ဝိဘတ်၌မူ—

74. Garupubbā rassā re+ntentīnaṃ

၇၄. ဂရုသံ ရှေ့ရှိသော ရဿသရ၏ နောက်၌ ရှိကုန်သော 'န္တေ၊ န္တိ' တို့အား 'ရေ' ဖြစ်၏။

Garupubbasmā rassā nte+ntīnaṃ re vā hoti.

ဂရုသံ ရှေ့ရှိသော ရဿသရမှ နောက်၌ ရှိကုန်သော 'န္တေ၊ န္တိ' တို့အား 'ရေ' သည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။

Akkharaniyamo chandaṃ,Garulahuniyamo bhave vutti;

Dīgho saṃyogādipubbo,Rasso garu lahu tu rasso.

အက္ခရာကို သတ်မှတ်ခြင်းသည် ဆန်း (ဆန္ဒ) မည်၏၊ ဂရု လဟု သတ်မှတ်ခြင်းသည် ဝတ္တိ ဖြစ်၏။ ဒီဃသရနှင့် သံယုတ်အစရှိသည်တို့၏ ရှေ့၌ ရှိသော ရဿသရသည် ဂရု ဖြစ်၏၊ ရဿသရသည် လဟု ဖြစ်၏။

Gacchare gacchanti. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. Cchādesābhāvapakkhe ‘‘ū lasse’’ti ekāre gameti. Paralope gamenti. Gamesi, gametha. Gamemi, gamema. Paracchakkepi so gacchate, gacchare gacchante. Gacchase, gacchavhe. Gacche, gacchāmhe.

ဂစ္ဆရေ၊ ဂစ္ဆန္တိ ဖြစ်ကုန်၏။ သင်သည် သွား၏ (တွံ ဂစ္ဆသိ)၊ သင်တို့သည် သွားကုန်၏ (တုမှေ ဂစ္ဆထ)။ ငါသည် သွား၏ (အဟံ ဂစ္ဆာမိ)၊ ငါတို့သည် သွားကုန်၏ (မယံ ဂစ္ဆာမ)။ 'စ္ဆ' အပြုမရှိသောဖက်၌ 'ဦ လဿေ' သုတ်ဖြင့် ဧကာရပြု၍ 'ဂမေတိ' ဟု ဖြစ်၏။ နောက်သရကို ချေခြင်းဖြင့် 'ဂမေန္တိ'။ ဂမေသိ၊ ဂမေထ။ ဂမေမိ၊ ဂမေမ။ အတ္တနောပုဒ်၌လည်း ထိုသူသည် သွား၏ (သော ဂစ္ဆတေ)၊ ဂစ္ဆရေ၊ ဂစ္ဆန္တေ။ ဂစ္ဆသေ၊ ဂစ္ဆဝှေ။ ဂစ္ဆေ၊ ဂစ္ဆာမှေ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။

Pure adhammo dibbati, purā marāmīti ca taṃsamīpe tabbohārūpacārena vattamānavacanaṃ. Vuttañhi –

'ပုရေ အဓမ္မော ဒိဗ္ဗတိ'၊ 'ပုရာ မရာမိ' ဟူသော သာဓကတို့၌ ထိုအနီးအပါးဖြစ်သော အနက်၌ ထိုဝေါဟာရကို တင်စား၍ ပြောဆိုခြင်းအားဖြင့် ဝတ္တမာန်ကာလကို သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်စကားရှိ၏—

Āraddhā+niṭṭhitaṃ [Pg.216] kiccaṃ, vattamānanti vuccati;

Vattamānasamīpañca, vattamānanti vuccati.

စတင်အပ်သော်လည်း မပြီးဆုံးသေးသော အမှုကိစ္စကို ဝတ္တမာန်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဝတ္တမာန်ကာလ၏ အနီးအပါးကိုလည်း ဝတ္တမာန်ဟူ၍ပင် ဆိုအပ်၏။

Kimiva te –

ထိုအရာသည် အဘယ်ကဲ့သို့နည်း—

Gaṅgāca taṃsamīpañca, yato gaṅgāti ñāyate;

Gaṅgāyaṃ pātu+māgaccha, ghoso gaṅgāya+mityapi.

ဂင်္ဂါမြစ်နှင့် ထိုမြစ်၏ အနီးအပါးကိုလည်း ဂင်္ဂါဟူ၍ သိအပ်၏။ 'ဂင်္ဂါမြစ်၌ သောက်ခြင်းငှာ လာလော့' ဟူသည်နှင့် 'ဂင်္ဂါမြစ်၌ နွားကျောင်းရွာ တည်ရှိ၏' ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Mukhyā+mukhyatthabhedena, vattamānaṃ tato dvidhā;

Mukhyañhi ruḷhi+māpannaṃ, ta+dāropā amukhyatāti.

တိုက်ရိုက် (မုချ) အနက်နှင့် တင်စား (အမုချ) အနက်၏ ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် ဝတ္တမာန်သည် နှစ်မျိုးရှိ၏။ တိုက်ရိုက်အနက်သည် ထင်ရှားကျော်စောခြင်း (ရူဠှီ) သို့ ရောက်၏၊ ထိုတိုက်ရိုက်အနက်၌ တင်စားခြင်းကြောင့် အမုချအနက် ဖြစ်၏။

Pure+purāsaddehi vā anāgatatā gamyate, tadā tassa vattamānattā. Kālabyattayo vā eso, bhavantyeva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘‘santesu parigūhāmi’’ ‘‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa’’ ‘‘ativelaṃ namassissaṃ’’ti. ‘‘Kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmī’’tiādīsu pana paccuppannasamīpe vattamānavacanaṃ.

'ပုရေ' 'ပုရာ' သဒ္ဒါတို့ဖြင့် အနာဂတ်ကာလကို သိအပ်၏၊ ထိုအခါ၌ ထိုအနာဂတ်ကာလသည် ဝတ္တမာန်ကာလ၏ အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ သို့မဟုတ် ကာလဖောက်ပြန်ခြင်း (ကာလဗျတ္တယ) ဖြစ်၏။ အခြားသော ကာလတို့၌လည်း တိဝိဘတ်စသည်တို့သည် ဗာဟုလကနည်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်သည်သာတည်း။ 'သန္တေသု ပရိဂူဟာမိ'၊ 'ကာယဿ ဘေဒါ အဘိသမ္ပရာယံ၊ သဟဗျတံ ဂစ္ဆတိ ဝါသဝဿ'၊ 'အတိဝေလံ နမဿိဿံ' ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'သင်သည် အဘယ်မှ လာသနည်း၊ ရာဇဂြိုဟ်မှ လာပါ၏' အစရှိသည်တို့၌မူ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၏ အနီး၌ ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်ကို သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်၏။

5,175. Gama vada dānaṃ ghamma vajja dajjā

၅,၁၇၅. 'ဂမ၊ ဝဒ၊ ဒါ' တို့အား 'ဃမ္မ၊ ဝဇ္ဇ၊ ဒဇ္ဇ' တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti nta+māna+tyādīsu. Ghammati, ghammanti iccādi.

ဂမအစရှိသော ဓာတ်တို့အား ဃမ္မအစရှိသောအပြုတို့သည် 'အန္တ'၊ 'မာန'၊ 'တိ' စသော ဝိဘတ်ပစ္စည်းတို့နောက်၌ ရှိလတ်သော် အလိုအလျောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ဃမ္မတိ၊ ဃမ္မန္တိ စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။

Kamme –

ကမ္မအနက်၌—

Upasaggavasā koci, akammopi sakammako;

Yathā+bhibhūyate rāgo, tāpasena mahiddhināti –

ရှေ့တပ်ပစ္စည်း (ဥပသဂ်) ၏ အစွမ်းကြောင့် အချို့သော အကမ္မကဓာတ် (ကံမရှိသောဓာတ်) သည်လည်း သကမ္မကဓာတ် (ကံရှိသောဓာတ်) ဖြစ်၏။ တန်ခိုးကြီးသော ရသေ့သည် ရာဂကို နှိပ်စက်အပ်သကဲ့သို့ (ယထာဘိဘူယတေ ရာဂေါ တာပသေန မဟိဒ္ဓိနာ)—

Vuttattā akammakato kammani anupubbā bhūdhātuto tyādayo honti.

ဆိုအပ်ပြီးသောကြောင့် အကမ္မကဓာတ်မှ ကမ္မအနက်၌ အနုရှေ့ရှိသော ဘူဓာတ်မှ တိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

5,17. Kyo [Pg.217] bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsu

၅,၁၇. ပရောက္ခာမှတစ်ပါးသော မာန၊ အန္တ၊ တိ-စသည်တို့၏ ရှေ့၌လည်းကောင်း၊ ဘာဝကမ္မတို့၌လည်းကောင်း ကျော (ကျ) ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။

Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu māna+nta+tyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Kakāro+nubandhakāriyattho. ‘‘Na te kānubandha+nāgamesū’’ti paṭisedhā okārābhāvo. Anubhūyati sukhaṃ devadattena.

ဘာဝနှင့် ကမ္မတို့၌ ပေးအပ်ကုန်သော၊ ပရောက္ခာကို ဖယ်ကျင်အပ်ကုန်သော၊ မာန၊ အန္တ၊ တိ-စသည်တို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်လတ်သော် ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ကျောပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ ကအက္ခရာသည် အနုဗန္ဓကိစ္စအကျိုးရှိ၏။ 'န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု' ဟူသော သုတ်ဖြင့် တားမြစ်သောကြောင့် ဩကာရ (ဩ-အဖြစ်) မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ အနုဘူယတိ သုခံ ဒေဝဒတ္တေန (ဒေဝဒတ်သည် ချမ်းသာကို ခံစားအပ်၏)။

Ettha ca –

ဤ၌လည်း -

Ākhyātena avuttattā, kattuto tatiyā na tu;

Dutiyā hoti kammassa, vuttattā paṭhamāpi+dha.

အာချာတ်ပစ္စည်းသည် မဟောအပ်သောကြောင့် ကတ္တားမှ တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ဒုတိယဝိဘတ်ကား မဖြစ်။ ဤ၌ (ကံကို) ဟောအပ်သောကြောင့် ကံမှ ပထမဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။

Anubhūyanti sampattiyo tayā. Anubhūyasi tvaṃ devadattena. Anubhūyatha tumhe. Ahaṃ anubhūyāmi, tayā mayaṃ anubhūyāma. Dvitte anubhuyyati+ccādi. Evaṃ paracchakke.

အနုဘူယန္တိ သမ္ပတ္တိယော တယာ (သင်သည် စည်းစိမ်တို့ကို ခံစားအပ်ကုန်၏)။ အနုဘူယသိ တွံ ဒေဝဒတ္တေန (ဒေဝဒတ်သည် သင့်ကို ခံစားအပ်၏)။ အနုဘူယထ တုမှေ (သင်တို့ကို ခံစားအပ်ကုန်၏)။ အဟံ အနုဘူယာမိ (ငါ့ကို ခံစားအပ်၏)၊ တယာ မယံ အနုဘူယာမ (သင်သည် ငါတို့ကို ခံစားအပ်ကုန်၏)။ ဒွေးဘော် (နှစ်ခုပြုခြင်း) ရှိသော် အနုဘုယျတိ စသည် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ပရဿပုဒ် ၆-ခုတို့၌လည်း ဖြစ်၏။

Bhāve adabbavuttino bhāvassa ekattā ekavacanameva. Tañca paṭhamapurisekavacaneyeva sambhavati, neva+ññaṃ, bahulaṃvidhānā. Bhūyati bhūyate devadattena, sampati bhavanantyattho.

ဘာဝအနက်၌ ဒြပ်ကို မဟောသော ဘာဝ၏ တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်ကြောင့် ဧကဝုစ်ဝိဘတ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုဧကဝုစ်ဝိဘတ်သည်လည်း ပထမပုရိသ ဧကဝုစ်၌သာ ဖြစ်နိုင်၏၊ အခြား၌ မဖြစ်နိုင်၊ ဗဟုလံဝိဓာနကြောင့်တည်း။ ဘူယတိ ဘူယတေ ဒေဝဒတ္တေန၊ ယခုအခါ ဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်တည်း။

Pacadhātuto kamme kyo.

ပစဓာတ်မှ ကမ္မအနက်၌ ကျောပစ္စည်း သက်၏။

37. Kyassati

၃၇. ကျဿတိ (သို့မဟုတ် 'ကျဿ')

Kriyatthā kyassa īña vā hoti. Ño ādyāvayavattho. Devadattena odano pacīyati paccati, reādese odanā pacīyare pacīyanti, paccare paccanti. Cavaggapubbarūpāni. Tvaṃ pacīyasi paccasi, tumhe pacīyatha paccatha. Ahaṃ pacīyāmi paccāmi, mayaṃ pacīyāma paccāma. Paracchakke devadattena odano pacīyate iccādi.

ဓာတ်၏နောက် ကျောပစ္စည်းအား ဤည အာဒေသသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ညသတ်သည် အစပြုသော အစိတ်အပိုင်း အကျိုးရှိ၏။ ဒေဝဒတ္တေန ဩဒနော ပစီယတိ ပစ္စတိ (ဒေဝဒတ်သည် ဆွမ်းကို ချက်အပ်၏)၊ ရေ-အာဒေသ ရှိသော် ဩဒနာ ပစီယရေ ပစီယန္တိ၊ ပစ္စရေ ပစ္စန္တိ (ဆွမ်းတို့ကို ချက်အပ်ကုန်၏)။ စဝဂ်ပုဗ္ဗရူပများ ဖြစ်ကုန်၏။ တွံ ပစီယသိ ပစ္စသိ (သင့်ကို ချက်အပ်၏)၊ တုမှေ ပစီယထ ပစ္စထ (သင်တို့ကို ချက်အပ်ကုန်၏)။ အဟံ ပစီယာမိ ပစ္စာမိ (ငါ့ကို ချက်အပ်၏)၊ မယံ ပစီယာမ ပစ္စာမ (ငါတို့ကို ချက်အပ်ကုန်၏)။ ပရဿပုဒ် ၆-ခုတို့၌ ဒေဝဒတ္တေန ဩဒနော ပစီယတေ စသည် ဖြစ်၏။

Gamito [Pg.218] kamme cchaṅa ca īñaāgame ca kate tena gāmo gacchīyati, gāmā gacchīyanti. Gacchīyasi, gacchīyatha. Gacchīyāmi, gacchīyāma. Evaṃ paracchakke. Gamīyati gammati, gamīyanti gammanti. Gamīyasi gammasi, gamīyatha gammatha, gamīyāmi gammāmi, gamīyāma gammāma paracchakkepi evaṃ. Tathā ghammīyati, ghammīyanti iccādi.

ဂမုဓာတ်မှ ကမ္မအနက်၌ ဆင် (စဆ) ပစ္စည်းနှင့် ဤည အာဂမ်ကို ပြုအပ်လတ်သော် ထိုသူသည် ဂါမော ဂစ္ဆီယတိ (ရွာကို သွားအပ်၏)၊ ဂါမာ ဂစ္ဆီယန္တိ (ရွာတို့ကို သွားအပ်ကုန်၏)။ ဂစ္ဆီယသိ၊ ဂစ္ဆီယထ။ ဂစ္ဆီယာမိ၊ ဂစ္ဆီယာမ။ ဤသို့လျှင် ပရဿပုဒ် ၆-ခုတို့၌ ဖြစ်၏။ ဂမီယတိ ဂမ္မတိ၊ ဂမီယန္တိ ဂမ္မန္တိ။ ဂမီယသိ ဂမ္မသိ၊ ဂမီယထ ဂမ္မထ၊ ဂမီယာမိ ဂမ္မာမိ၊ ဂမီယာမ ဂမ္မာမ ပရဿပုဒ် ၆-ခုတို့၌လည်း ဤသို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ဃမ္မီယတိ၊ ဃမ္မီယန္တိ စသည် ဖြစ်၏။

Kriyatthā kattari tyādi, kammasmiñca sakammakā;

Bhāve vā+kammakā kammā+vacanicchāya maññate.

ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ကတ္တုအနက်၌ တိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သကမ္မကဓာတ်တို့၏နောက်၌ ကမ္မအနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အကမ္မကဓာတ်တို့၏နောက်၌ ဘာဝအနက်၌လည်းကောင်း၊ သကမ္မကဓာတ်တို့သော်လည်း ကံကို မပြောလိုသောအခါ ဘာဝအနက်၌လည်းကောင်း ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

Tathā hi vijjamānassāpi kammāssa avacanicchāyaṃ idaṃ vuccati –

ထိုစကားသည် မှန်၏၊ ရှိသော်လည်း ကံကို မပြောလိုသောကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

Satopi na vivakkhā+ssa, asatopi ca sā bhave;

Taṃ yathā+nudarā kaññā, vañjhāvaddhitako yathā.

ရှိသော်လည်း မပြောလိုခြင်းသည် ရှိ၏၊ မရှိသော်လည်း ပြောလိုခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် ခါးသေးသော သတို့သမီးသည် 'ဝမ်းမရှိသော သတို့သမီး' ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သားမီးယုတ်သည် 'မြုံမ၏ သား' ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Vivakkhā lokikā esā, asakya+mativattituṃ;

Katha+mesa vipariyāso, loko evā+nayujjate.

ဤပြောလိုခြင်း (ဝိဝက္ခာ) သည် လောကီဝေါဟာရ ဖြစ်၍ မလွန်ဆန်နိုင်ရာ။ ဤသို့ ပြောင်းပြန်ဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ လောကသည်ပင်လျှင် ဤသို့ ဖြစ်နေ၏။

(Vattamānapaccayanayo).

(ဝတ္တမာနပစ္စည်းနည်း ပြီး၏။)

2. Bhavissati ssati ssanti ssati ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe

၂. ဘဝိဿတိ - ဿတိ၊ ဿန္တိ၊ ဿသိ၊ ဿထ၊ ဿာမိ၊ ဿာမ။ ဿတေ၊ ဿန္တေ၊ ဿသေ၊ ဿဝှေ၊ ဿံ၊ ဿာမှေ။

Bhavissati=anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti.

ဘဝိဿတိ။ မစအပ်သေးသော (အနာဂတ်) အနက်၌ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ဿတိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

35. A+ī+ssādīnaṃ byañjanassiña

၃၅. အ-ဤ-ဿာဒီနံ ဗျဉ္ဇနဿိည

Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssādīnañca byañjanassi+ña hoti vibhāsā. Vavatthitavibhāsā+yaṃ. Sseti ssādīnaṃ ssatiādīnañcāvayavo gahito, ‘‘ūbyañjanassā’’ti siddhepi [Pg.219] tyādīsu etesamevāti niyamattho+ya+mārambho. Lassākāralope o+avādese bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe.

ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော အ-အစရှိသည်တို့အားလည်းကောင်း၊ ဤ-အစရှိသည်တို့အားလည်းကောင်း၊ ဿ-အစရှိသည်တို့အားလည်းကောင်း ဗျည်း၏ ရှေ့၌ ဣ (ဣအာဂမ်) သည် အလှည့်ကျ ဖြစ်၏။ ဤဝိဘာသာသည် ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ ဖြစ်၏။ 'ဿေ' ဟူသည် ဿ-အစရှိသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဿတိ-အစရှိသည်တို့၏လည်းကောင်း အစိတ်အပိုင်းကို ယူအပ်၏။ 'ဦဗျဉ္ဇနဿ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပြီးစေနိုင်သော်လည်း တိ-စသည်တို့၌ ဤသူတို့အားသာ ဖြစ်စေခြင်းငှာ ဤသို့ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ရန် ဤသုတ်ကို အစပြုအပ်၏။ လ၏ အကာရချေခြင်း၊ ဩ-အဝါဒေသ ပြုခြင်းတို့ ရှိသော် ဘဝိဿတိ၊ ဘဝိဿန္တိ။ ဘဝိဿသိ၊ ဘဝိဿထ။ ဘဝိဿာမိ၊ ဘဝိဿာမ။ ဘဝိဿတေ၊ ဘဝိဿန္တေ။ ဘဝိဿသေ၊ ဘဝိဿဝှေ။ ဘဝိဿံ၊ ဘဝိဿာမှေ။

Kamme –

ကမ္မအနက်၌ -

49. Kyassa sse

၄၉. ကျဿ ဿေ

Kyassa vā lopo hoti sse. Sukhaṃ tayā anubhavissati, anubhavissanti. Anubhavissasi, anubhavissatha. Anubhavissāmi, anubhavissāma. Aññatra anubhūyissati, anubhūyissanti iccādi. Evaṃ paracchakke. Bhāve-bhūyissati bhūyissate.

ဿေ (ဿ-ဝိဘတ်) နောက်၌ ရှိသော် ကျောပစ္စည်း၏ ချေခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ သုခံ တယာ အနုဘဝိဿတိ၊ အနုဘဝိဿန္တိ (သင်သည် ချမ်းသာကို ခံစားလတ္တံ့)။ အနုဘဝိဿသိ၊ အနုဘဝိဿထ။ အနုဘဝိဿာမိ၊ အနုဘဝိဿာမ။ အခြားတစ်ပါး၌ အနုဘူယိဿတိ၊ အနုဘူယိဿန္တိ စသည် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ပရဿပုဒ် ၆-ခုတို့၌ ဖြစ်၏။ ဘာဝအနက်၌ - ဘူယိဿတိ၊ ဘူယိဿတေ။

Kattari-pacissati, pacissanti iccādi. Kamme-pacissati odano devadattena, pacīyissati, paccissati. Paccissanti odanā pacīyissanti, pacīyissare, paccissare, paccissanti.

ကတ္တုအနက်၌ - ပစိဿတိ၊ ပစိဿန္တိ စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မအနက်၌ - ပစိဿတိ ဩဒနော ဒေဝဒတ္တေန (ဒေဝဒတ်သည် ဆွမ်းကို ချက်လတ္တံ့)၊ ပစီယိဿတိ၊ ပစ္စိဿတိ။ ပစ္စိဿန္တိ ဩဒနာ ပစီယိဿန္တိ၊ ပစီယိဿရေ၊ ပစ္စိဿရေ၊ ပစ္စိဿန္တိ။

Gamito kattari-so gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. Saggaṃ gamissati, gamissanti. Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma iccādi. Kamme-gacchiyissati, gacchiyissanti iccādi. Kyalope gamissati, gamissanti iccādi. Tathā ghammissati ghammīyissati, ghammissanti, ghammīyissanti iccādi.

ဂမုဓာတ်မှ ကတ္တုအနက်၌ - သော ဂစ္ဆိဿတိ (ထိုသူသည် သွားလတ္တံ့)၊ တေ ဂစ္ဆိဿန္တိ (ထိုသူတို့သည် သွားလတ္တံ့ကုန်၏)။ တွံ ဂစ္ဆိဿသိ၊ တုမှေ ဂစ္ဆိဿထ။ အဟံ ဂစ္ဆိဿာမိ၊ မယံ ဂစ္ဆိဿာမ။ ဂစ္ဆိဿတေ၊ ဂစ္ဆိဿန္တေ။ ဂစ္ဆိဿသေ၊ ဂစ္ဆိဿဝှေ။ ဂစ္ဆိဿံ၊ ဂစ္ဆိဿာမှေ။ သဂ္ဂံ ဂမိဿတိ၊ ဂမိဿန္တိ။ ဂမိဿသိ၊ ဂမိဿထ။ ဂမိဿာမိ၊ ဂမိဿာမ စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မအနက်၌ - ဂစ္ဆိယိဿတိ၊ ဂစ္ဆိယိဿန္တိ စသည် ဖြစ်၏။ ကျောပစ္စည်း ချေခြင်းရှိသော် ဂမိဿတိ၊ ဂမိဿန္တိ စသည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ဃမ္မိဿတိ၊ ဃမ္မီယိဿတိ၊ ဃမ္မိဿန္တိ၊ ဃမ္မီယိဿန္တိ စသည် ဖြစ်၏။

3. Nāme garahāvimhayesu

၃. နာမေ ဂရဟာဝိမှယေသု

Nāmasadde [Pg.220] nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti. Ettha ‘‘jyādīhi knā’’ti knāvikaraṇe ‘‘ñāssane jā’’ti jādeso. Na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati. Kathañhi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati. Vimhaye-acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhiti, na pana saddaṃ sossati. Acchariyaṃ andho nāma pabbata+mārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati. (Bhavissantipaccayanayo).

နာမဟူသော နိပါတ်ပုဒ် ရှိလတ်သော် ကဲ့ရဲ့ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အံ့ဩခြင်း၌လည်းကောင်း ထင်ရှားသောအခါ ဿတိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဤသူတို့သည် ကောင်းသောတရားတို့ကို ဝန်ခံလတ္တံ့ဟူသည် (ကဲ့ရဲ့အပ်၏)' (ဣမေ ဟိ နာမ ကလျာဏဓမ္မာ ပဋိဇာနိဿန္တိ)။ ဤ၌ 'ဂျာဒီဟိ က္နာ' သုတ်ဖြင့် က္နာဝိကရိုဏ်း သက်ပြီးသော် 'ဉာဿနေ ဇာ' သုတ်ဖြင့် ဇာ-အာဒေသ ပြု၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ထိုမောဃပုရစ်အား သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ သနားခြင်း မရှိလတ္တံ့ဟူသည် (မသင့်လျော်)' (န ဟိ နာမ ဘိက္ခဝေ တဿ မောဃပုရိသဿ ပါဏေသု အနုဒ္ဒယာ ဘဝိဿတိ)။ 'ရဟန်းတို့၊ ထိုမောဃပုရစ်သည် အလုံးစုံ မြေညွှန်ဖြင့် ပြီးသော ကျောင်းငယ်ကို အဘယ်သို့ ပြုလတ္တံ့နည်း' (ကထဉှိ နာမ သော ဘိက္ခဝေ မောဃပုရိသော သဗ္ဗမတ္တိကာမယံ ကုဋိကံ ကရိဿတိ)။ အံ့ဩခြင်း၌ - 'အချင်းတို့၊ အံ့ဖွယ်ရှိစွတကား၊ ထူးဆန်းစွတကား၊ ရဟန်းတို့သည် ငြိမ်သက်သော နေခြင်းဖြင့် နေတော်မူကြကုန်၏၊ အကြင် အံ့ဩဖွယ်၌ သညာရှိလျက် နိုးကြားလျက်ရှိသော သူသည် ငါးရာမျှသော လှည်းတို့သည် မိမိကို အမှီပြု၍ ကျော်လွန်သွားကုန်သည်ကို မမြင်ရတကား၊ အသံကိုလည်း မကြားရတကား' (အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော၊ အဗ္ဘုတံ ဝတ ဘော၊ သန္တေန ဝတ ဘော ပဗ္ဗဇိတာ ဝိဟာရေန ဝိဟရန္တိ၊ ယတြ ဟိ နာမ သညီ သမာနော ဇာဂရော ပဉ္စမတ္တာနိ သကဋသတာနိ နိဿာယ နိဿာယ အတိက္ကန္တာနိ နေဝ ဒက္ခိတိ၊ န ပန သဒ္ဒံ သောဿတိ)။ 'မျက်စိကန်းသောသူသည် တောင်သို့ တက်လတ္တံ့ဟူသည် အံ့ဖွယ်ရှိစွတကား၊ နားပင်းသောသူသည် အသံကို ကြားလတ္တံ့ဟူသည် အံ့ဖွယ်ရှိစွတကား' (အစ္ဆရိယံ အန္ဓော နာမ ပဗ္ဗတမာရောဟိဿတိ၊ ဗဓိရော နာမ သဒ္ဒံ သောဿတိ)။ (ဘဝိဿန္တိပစ္စည်းနည်း ပြီး၏။)

4. Bhūte ī uṃ o ttha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe

၄. အဇ္ဇတနီဝိဘတ် - ဤ၊ ဥံ၊ ဩ၊ တ္ထ၊ ဣံ၊ မှာ။ အာ၊ ဦ၊ သေ၊ ဝှံ၊ အ၊ မှေ။

Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā īādayo honti. Bhūtānajjatane upari vakkhamānattā ime īādayo bhūtajjatane. ‘‘Suvo ahosi ānando’’tiādīsu bhūtasāmaññeva bhavanti.

လွန်ပြီး၍ ပြီးဆုံးသော အနက်၌ ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ဤ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ လွန်ပြီးသော ယနေ့မဟုတ်သော အနက် (ဟီယတ္တနီ) ကို အထက်၌ ဆိုလတ္တံ့သောကြောင့် ဤ ဤ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ယနေ့၌ လွန်ပြီးသော အနက် (အဇ္ဇတနီ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သုဝေါ အဟောသိ အာနန္ဒော' စသည်တို့၌ကား လွန်ပြီးသော သာမန်အနက်၌သာ ဖြစ်ကုန်၏။

Ahassu+bhayato aḍḍha-rattaṃ vā tadupaḍḍhataṃ;

Antokatvāna viññeyyo, aho ajjatano iti;

Tadañño pana yo kālo, so+najjatanasaññito.

နေ့၏ ဘေးနှစ်ဖက်မှ သန်းခေါင်ယံ သို့မဟုတ် ထိုထက်ဝက်သော ကာလကို အတွင်း၌ ပြု၍ 'ယနေ့ဟူသော အဇ္ဇတနကာလ' ဟု သိအပ်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော ကာလသည်ကား 'အနဇ္ဇတနကာလ' ဟု ခေါ်အပ်၏။

Iti paṭhamapurisekavacanaṃ ī,

ဤသို့ ပထမပုရိသ ဧကဝုစ်ဝိဘတ် ဤ ဖြစ်၏။

15. Ā+ī+ssādīsva+ña vā

၁၅. အာ-ဤ-ဿာဒီသွည ဝါ

Āādo [Pg.221] īādo ssādo ca kriyatthassa vā aña hotīti dhātuto pubbaṃ aña. ‘‘Kattari lo’’ti lo, ekāra+avādesā ca.

အာ-အစရှိသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဤ-အစရှိသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဿ-အစရှိသည်တို့၏လည်းကောင်း ရှေ့၌ ဓာတ်တို့၏ ရှေ့မှ အ (အ-အာဂမ်) သည် အချို့ ဖြစ်၏။ 'ကတ္တရိ လော' သုတ်ဖြင့် လော (လောပ) ဖြစ်၍ ဧကာရနှင့် အဝါဒေသတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

38. Eyyātha+sse+a+ā+ī+thānaṃ o+a+aṃ+ttha+ttho+vhoka

၃၈. ေယျာထ-ဿေ-အ-အာ-ဤ-ထာနံ ဩ-အ-အံ-တ္ထ-တ္ထော-ဝှေါက

Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃti īssattho, abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho. ‘‘Ā ī ū mhā ssā ssamhānaṃ vā’’ti īssa rassattaṃ. So abhavi bhavi, abhavī bhavī.

ေယျာထ-စသည်တို့အား ဩ-စသည်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အချို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဤ-ဝိဘတ်အား တ္ထော အာဒေသပြု၍ အဘဝိတ္ထော၊ ဘဝိတ္ထော၊ အဘဝတ္ထော၊ ဘဝတ္ထော ဟု ဖြစ်၏။ 'အာ ဤ ဦး မှာ ဿာ ဿမှာနံ ဝါ' သုတ်ဖြင့် ဤ-ဝိဘတ်အား ရဿပြု၏။ သော အဘဝိ ဘဝိ၊ အဘဝီ ဘဝီ။

39. Uṃssiṃ+svaṃ+su

၃၉. ဥံဿိံသွံသု

Tiuṃssa iṃsu+aṃsu vā honti. Abhaviṃsu bhaviṃsu, abhavaṃsu bhavaṃsu, abhavuṃ bhavuṃ.

တိနှင့် ဥံ ဝိဘတ်တို့သည် ဣံသု၊ အံသု အာဒေသတို့သည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘဝိံသု ဘဝိံသု၊ အဘဝံသု ဘဝံသု၊ အဘဝုံ ဘဝုံ။

42. Ossa a+i+ttha+ttho

၄၂. ဩဝိဘတ်၏ အ၊ ဣ၊ တ္ထ၊ တ္ထော အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ossa aādayo vā honti. Abhava bhava, abhavi bhavi, iñāgame abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavittho bhavittho, abhavattho bhavattho.

ဩဝိဘတ်၏ အ အစရှိသော အာဒေသတို့သည် အချို့သော နေရာ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘဝ ဘဝ၊ အဘဝိ ဘဝိ၊ ဣဉာဂုံ ရှိသော် အဘဝိတ္ထ ဘဝိတ္ထ၊ အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ၊ အဘဝိတ္ထော ဘဝိတ္ထော၊ အဘဝတ္ထော ဘဝတ္ထော။

43. Si

၄၃. သိ။

Ossa si vā hoti. Abhavisi bhavisi, abhavasi bhavasi. Abhavo bhavo.

ဩဝိဘတ်၏ သိအာဒေသသည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်၏။ အဘဝိသိ ဘဝိသိ၊ အဘဝသိ ဘဝသိ။ အဘဝေါ ဘဝေါ။

45. Mhātthāna+muña

၄၅. မှာတ္ထာနမုည။

Esaṃ [Pg.222] uña vā hoti. Īādisambandhīnameva gahaṇaṃ. Abhavuttha bhavuttha.

ထိုဝိဘတ်တို့၏ ဥညအာဒေသသည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်၏။ ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့နှင့် စပ်ဆိုင်သူတို့ကိုသာ ယူခြင်းဖြစ်သည်။ အဘဝုတ္ထ ဘဝုတ္ထ။

46. Iṃssa ca siña

၄၆. ဣံဿ စ သိည။

Iṃssa ca siña vā hoti mhātthānañca bahulaṃ. Ikāraññakārā uccāraṇaādyāvayavatthā. Abhavasittha bhavasittha, abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavisiṃ bhavisiṃ, abhavasiṃ bhavasiṃ, abhaviṃ bhaviṃ. Uñāgame āssa rasso. Abhavumha bhavumha abhavumhā bhavumhā. Siñāgame abhavasimha bhavasimha abhavasimhā bhavasimhā abhavimha bhavimha abhavimhā bhavimhā abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. Paracchakke – ‘‘eyyāthā’’dinā tthe abhavittha bhavittha abhavattha bhavattha. Rasse abhavatha bhavatha, abhavā bhavā, abhavu bhavu. Abhavise bhavise, abhavase bhavase, abhavivhaṃ bhavivhaṃ abhavavhaṃ bhavavhaṃ, assa a+mādese abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, abhavimhe bhavimhe abhavamhe bhavamhe. Kamme sukhaṃ tayā anubhūyittho anvabhūyattho anubhūyattho anvabhūsi anubhūsī anvabhūyī anubhūyī, anvabhūyiṃsu anubhūyiṃsu anvabhūyaṃsu anubhūyaṃsu anvabhūyuṃ anubhūyuṃ iccādi. Bhāve-tena abhūyittho bhūyittho abhūyattho bhūyattho abhūyi bhūyi abhūyī bhūyī. Tena abhūyattha bhūyattha abhūya bhūya abhūyā bhūyā.

ဣံဝိဘတ်၏လည်း သိညအာဒေသသည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်၏။ မှာ၊ တ္ထတို့၏လည်း သိညအာဒေသသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဣကာရ၊ ညကာရတို့သည် အသံထွက်ခြင်း အစရှိသော အင်္ဂါရပ်တို့အတွက် တည်ရှိခြင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အဘဝသိတ္ထ ဘဝသိတ္ထ၊ အဘဝိတ္ထ ဘဝိတ္ထ၊ အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ၊ အဘဝိသိံ ဘဝိသိံ၊ အဘဝသိံ ဘဝသိံ၊ အဘဝိံ ဘဝိံ။ ဥညအာဂုံရှိသော် အာ၏ ရဿဖြစ်ခြင်းကြောင့် အဘဝုမှ ဘဝုမှ၊ အဘဝုမှာ ဘဝုမှာ ဖြစ်၏။ သိညအာဂုံရှိသော် အဘဝသိမှ ဘဝသိမှ၊ အဘဝသိမှာ ဘဝသိမှာ၊ အဘဝိမှ ဘဝိမှ၊ အဘဝိမှာ ဘဝိမှာ၊ အဘဝမှ ဘဝမှ၊ အဘဝမှာ ဘဝမှာ ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်ပါးသော ခြောက်ခု (အတ္တနောပုဒ်) ၌— ‘‘ေယျာထာ’’ အစရှိသော သုတ်ဖြင့် တ္ထဝိဘတ်၌ အဘဝိတ္ထ ဘဝိတ္ထ၊ အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ ဖြစ်ကုန်၏။ ရဿပြုသော် အဘဝထ ဘဝထ၊ အဘဝါ ဘဝါ၊ အဘဝု ဘဝု ဖြစ်ကုန်၏။ အဘဝိသေ ဘဝိသေ၊ အဘဝသေ ဘဝသေ၊ အဘဝိဝှံ ဘဝိဝှံ၊ အဘဝဝှံ ဘဝဝှံ ဖြစ်ကုန်၏။ အ၏ အ၊ မ အာဒေသပြုသော် အဘဝံ ဘဝံ၊ အဘဝ ဘဝ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘဝိမှေ ဘဝိမှေ၊ အဘဝမှေ ဘဝမှေ ဖြစ်ကုန်၏။ ကမ္မဝါစက၌— သုခံ တယာ အနုဘူယိတ္ထော၊ အနွဘူယတ္ထော၊ အနုဘူယတ္ထော၊ အနွဘူသိ၊ အနုဘူသီ၊ အနွဘူယိ၊ အနုဘူယိ၊ အနွဘူယိံသု၊ အနုဘူယိံသု၊ အနွဘူယံသု၊ အနုဘူယံသု၊ အနွဘူယုံ၊ အနုဘူယုံ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘာဝဝါစက၌— တေန အဘူယိတ္ထော၊ ဘူယိတ္ထော၊ အဘူယတ္ထော၊ ဘူယတ္ထော၊ အဘူယိ၊ ဘူယိ၊ အဘူယီ၊ ဘူယီ။ တေန အဘူယတ္ထ ဘူယတ္ထ၊ အဘူယ ဘူယ၊ အဘူယာ ဘူယာ ဖြစ်ကုန်၏။

So apacittho pacittho iccādi kattusamaṃ. Kamme-apacīyittho pacīyittho apacīyattho pacīyattho. Cavaggapubba- rūpe [Pg.223] apaccittho paccittho apaccattho paccattho apacīyi pacīyi apacīyī pacīyī apacci pacci apaccī paccī, apacīyiṃsu pacīyiṃsu apaciṃsu paciṃsu apacīyaṃsu pacīyaṃsu apaccaṃsu paccaṃsu apacīyuṃ pacīyuṃ apaccuṃ paccuṃ iccādi kattusamaṃ, pubbarūpova viseso.

ထို (ပစဓာတ်၌) အပစိတ္ထော ပစိတ္ထော အစရှိသည်တို့သည် ကတ္တုဝါစကနှင့် တူကုန်၏။ ကမ္မဝါစက၌— အပစီယိတ္ထော ပစီယိတ္ထော၊ အပစီယတ္ထော ပစီယတ္ထော ဖြစ်ကုန်၏။ စဝဂ်ပုဗ္ဗရူပပြုသော် အပစ္စိတ္ထော ပစ္စိတ္ထော၊ အပစ္စတ္ထော ပစ္စတ္ထော၊ အပစီယိ ပစီယိ၊ အပစီယီ ပစီယီ၊ အပစ္စိ ပစ္စိ၊ အပစ္စီ ပစ္စီ၊ အပစီယိံသု ပစီယိံသု၊ အပစိံသု ပစိံသု၊ အပစီယံသု ပစီယံသု၊ အပစ္စံသု ပစ္စံသု၊ အပစီယုံ ပစီယုံ၊ အပစ္စုံ ပစ္စုံ အစရှိသည်တို့သည် ကတ္တုဝါစကနှင့် တူကုန်၏၊ ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်းသာလျှင် ထူးခြားမှု ဖြစ်၏။

So gāmaṃ agacchittho gacchittho iccādi purimasamaṃ.

ထိုသူသည် ရွာသို့ အဂစ္ဆိတ္ထော ဂစ္ဆိတ္ထော အစရှိသည်တို့သည် ရှေးတူရူ ဖြစ်ကုန်၏။

30. Ḍaṃsassa ca ñchaṅa

၃၀. ဍံသဿ စ ဉ္ဆင။

Ḍaṃsassa ca gamissa ca ñchaṅa vā hoti ā+īādīsu. Agañchittho gañchittho agañchattho gañchattho agañchi gañchi agañchī gañchī iccādi.

ဍံသဓာတ်၏လည်းကောင်း၊ ဂမိဓာတ်၏လည်းကောင်း အာ၊ ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့နောင်၌ ဉ္ဆအာဒေသသည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်၏။ အဂဉ္ဆိတ္ထော ဂဉ္ဆိတ္ထော၊ အဂဉ္ဆတ္ထော ဂဉ္ဆတ္ထော၊ အဂဉ္ဆိ ဂဉ္ဆိ၊ အဂဉ္ဆီ ဂဉ္ဆီ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

29. Gamissā

၂၉. ဂမိဿာ။

Āādo īādo ca gamissa ā hoti vā. So agā agami gami agamittho gamittho agamattho gamattho. Īpaccaye lassākārassa ‘‘himimesva+ssā’’ti ettha ‘‘assā’’ti yogavibhāgā dīghe ‘‘dīghā īssā’’ti īssa siādeso, agamāsi agami gami agamī gamī, agamiṃsu gamiṃsu agamaṃsu gamaṃsu agamuṃ gamuṃ. Ossa aādese ajjhaguṃ. Tvaṃ ajjhagā parassa lopo. Tumhe ajjhaguttha. Ahaṃ ajjhagaṃ, mayaṃ ajjhagamha. Paracchakke – ‘‘eyyāthā’’dinā tthe so agacchittha gacchittha agañchittha gañchittha agamittha gamittha agama gama agamā gamā. Te agamū gamū, ossa āādese ajjhaguṃ. Tvaṃ agamise gamise. Tumhe agamivhaṃ. ‘‘Eyyāthā’’ dinā a+mādese ahaṃ agamaṃ gamaṃ ajjhagaṃ. Mayaṃ agamimhe gamimhe. Kammeagacchīyi agamīyi, agacchiyuṃ agamiyuṃ iccādi. Tathā aghammī ghammī iccādi.

အာ၊ ဤ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့နောင်၌ ဂမိဓာတ်၏ အာအာဒေသသည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် အဂါ၊ အဂမိ ဂမိ၊ အဂမိတ္ထော ဂမိတ္ထော၊ အဂမတ္ထော ဂမတ္ထော ဖြစ်၏။ ဤပစ္စည်းရှိသော် လဿာကာရ၏ ‘‘ဟိမိမေသုဿာ’’ ဟူသော သုတ်၌ ‘‘အဿာ’’ ဟု ယောဂဝိဘာဂပြု၍ ဒီဃပြုသော် ‘‘ဒီဃာ ဤဿာ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဤဝိဘတ်၏ သိအာဒေသ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အဂမာသိ၊ အဂမိ ဂမိ၊ အဂမီ ဂမီ၊ အဂမိံသု ဂမိံသု၊ အဂမံသု ဂမံသု၊ အဂမုံ ဂမုံ ဖြစ်ကုန်၏။ O ဝိဘတ်၏ အအာဒေသပြုသော် အဇ္ဈဂုံ ဖြစ်ကုန်၏။ သင်သည် အဇ္ဈဂါ (တစ်ပါးသော ဝိဘတ်ကို ချေ၏)။ သင်တို့သည် အဇ္ဈဂုတ္ထ။ ငါသည် အဇ္ဈဂံ၊ ငါတို့သည် အဇ္ဈဂမှ။ တစ်ပါးသော ခြောက်ခု (အတ္တနောပုဒ်) ၌— ‘‘ေယျာထာ’’ အစရှိသော သုတ်ဖြင့် တ္ထဝိဘတ်၌ ထိုသူသည် အဂစ္ဆိတ္ထ ဂစ္ဆိတ္ထ၊ အဂဉ္ဆိတ္ထ ဂဉ္ဆိတ္ထ၊ အဂမိတ္ထ ဂမိတ္ထ၊ အဂမ ဂမ၊ အဂမာ ဂမာ ဖြစ်ကုန်၏။ သူတို့သည် အဂမူ ဂမူ၊ O ဝိဘတ်၏ အာအာဒေသပြုသော် အဇ္ဈဂုံ။ သင်သည် အဂမိသေ ဂမိသေ။ သင်တို့သည် အဂမိဝှံ။ ‘‘ေယျာထာ’’ အစရှိသော သုတ်ဖြင့် အ၊ မ အာဒေသပြုသော် ငါသည် အဂမံ ဂမံ၊ အဇ္ဈဂံ။ ငါတို့သည် အဂမိမှေ ဂမိမှေ ဖြစ်ကုန်၏။ ကမ္မဝါစက၌— အဂစ္ဆီယိ အဂမီယိ၊ အဂစ္ဆီယု အဂမီယု အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ အဃမ္မီ ဃမ္မီ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

13. Māyoge ī+āādī

၁၃. မာပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော် ဤ၊ အာ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Māyoge [Pg.224] sati īādayo āādayo ca vā honti. Sakakālato kālantarepi paccayavidhānattho+yaṃ. Mā bhavaṃ abhavittho iccādi. Vāvidhānāssatyādi+eyyādi+tvādayopi honti, mā bhavaṃ bhavissati, mā bhavaṃ bhaveyya, mā bhavaṃ bhavatu iccādi. (Īādipaccayanayo).

မာပုဒ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းရှိသော် ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အာအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည်လည်းကောင်း အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသုတ်သည် မိမိတို့၏ ကာလမှတစ်ပါး အခြားသော ကာလ၌လည်း ပစ္စည်း (ဝိဘတ်) တို့ကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်း အကျိုးရှိ၏။ မာ ဘဝံ၊ အဘဝိတ္ထော အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝါဟူသော ပြဋ္ဌာန်းချက်ကြောင့် ဿတိ အစရှိသော ဝိဘတ်၊ ေယျ အစရှိသော ဝိဘတ်၊ တု အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ မာ ဘဝံ ဘဝိဿတိ၊ မာ ဘဝံ ဘဝေယျ၊ မာ ဘဝံ ဘဝတု အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဤအစရှိသော ဝိဘတ်နည်း ပြီး၏)။

5. Anajjatane ā ūo ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase

၅. အနဇ္ဇတနီ ဝိဘတ်၌ အာ၊ ဦ၊ ဩ၊ တ္ထ၊ အ၊ မှာ၊ တ္ထ၊ တ္ထုံ၊ သေ၊ ဝှံ၊ ဣံ၊ မှသေ ဖြစ်ကုန်၏။

Avijjamānajjatane bhūtatthe vattamānato kriyatthā āādayo honti vā. ‘‘Eyyāthā’’dinā tthe ‘‘ā ī ū mhā’’ iccādinā rasse ca so abhavattha bhavattha abhava bhava abhavā bhavā, te abhavu bhavu abhavū bhavū. O, ‘‘ossā’’tiādinā aādayo, abhava bhava abhavi bhavi abhavattha bhavattha abhavattho bhavattho, siādese abhavasi bhavasi abhavo bhavo. Tumhe abhavattha bhavattha. Ahaṃ abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, mayaṃ abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. So abhavattha bhavattha. Te abhavatthuṃ bhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase bhavase. Tumhe abhavavhaṃ bhavavhaṃ. ‘‘Issa ca siña’’ti siṃ, ahaṃ abhavasiṃ bhavasiṃ abhaviṃ bhaviṃ. Mayaṃ abhavamhase bhavamhase. Kamme-tthe sukhaṃ tayā anubhūyittha, iñāgamābhāve anubhūyattha iccādi. Bhāve-abhūyattha bhūyattha iccādi.

ယနေ့မှ တစ်ပါးသော အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်သော ကိရိယာတို့၏ အနက်၌ အာ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘‘ေယျာထာ’’ အစရှိသော သုတ်ဖြင့် တ္ထဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ ‘‘အာ ဤ ဦ မှာ’’ အစရှိသည်တို့ဖြင့် ရဿပြုသော်လည်းကောင်း ထိုသူသည် အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ၊ အဘဝ ဘဝ၊ အဘဝါ ဘဝါ ဖြစ်၏။ သူတို့သည် အဘဝု ဘဝု၊ အဘဝူ ဘဝူ ဖြစ်ကုန်၏။ O ဝိဘတ်၏ ‘‘ဩဿာ’’ အစရှိသော သုတ်ဖြင့် အ အစရှိသော အာဒေသတို့ ပြုသော် အဘဝ ဘဝ၊ အဘဝိ ဘဝိ၊ အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ၊ အဘဝတ္ထော ဘဝတ္ထော ဖြစ်၏။ သိအာဒေသပြုသော် အဘဝသိ ဘဝသိ၊ အဘဝေါ ဘဝေါ ဖြစ်၏။ သင်တို့သည် အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ။ ငါသည် အဘဝံ ဘဝံ၊ အဘဝ ဘဝ၊ ငါတို့သည် အဘဝမှ ဘဝမှ၊ အဘဝမှာ ဘဝမှာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသူသည် အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ။ သူတို့သည် အဘဝတ္ထုံ ဘဝတ္ထုံ။ သင်သည် အဘဝသေ ဘဝသေ။ သင်တို့သည် အဘဝဝှံ ဘဝဝှံ။ ‘‘ဣံဿ စ သိည’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သိံ ဖြစ်သော် ငါသည် အဘဝသိံ ဘဝသိံ၊ အဘဝိံ ဘဝိံ။ ငါတို့သည် အဘဝမှသေ ဘဝမှသေ ဖြစ်ကုန်၏။ ကမ္မဝါစက၌— တ္ထဝိဘတ်၌ သုခံ တယာ အနုဘူယိတ္ထ၊ ဣဉာဂုံ မရှိသော် အနုဘူယတ္ထ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘာဝဝါစက၌— အဘူယတ္ထ ဘူယတ္ထ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

So [Pg.225] odanaṃ apacattha pacattha iccādi kattusamaṃ. Kamme-apacīyattha pacīyattha apaccattha paccattha apacīya pacīya apacīyā pacīyā apacca pacca apaccā paccā. Apacīyu pacīyu apacīyū pacīyū apaccu paccu apaccū paccū iccādi. ‘‘Māyoge ī+āādī’’ti māyogepi āādayo, mā bhavaṃ apaccattha iccādi.

ထိုသူသည် ဆွမ်းကို အပစတ္ထ ပစတ္ထ အစရှိသည်တို့သည် ကတ္တုဝါစကနှင့် တူကုန်၏။ ကမ္မဝါစက၌— အပစီယတ္ထ ပစီယတ္ထ၊ အပစ္စတ္ထ ပစ္စတ္ထော၊ အပစီယ ပစီယ၊ အပစီယာ ပစီယာ၊ အပစ္စ ပစ္စ၊ အပစ္စာ ပစ္စာ၊ အပစီယု ပစီယု၊ အပစီယူ ပစီယူ၊ အပစ္စု ပစ္စု၊ အပစ္စူ ပစ္စူ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘‘မာယောဂေ ဤ+အာအာဒီ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် မာပုဒ်နှင့် ယှဉ်ရာ၌လည်း အာအစရှိသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မာ ဘဝံ အပစ္စတ္ထ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tathā agacchattha gacchattha iccādi purimasamaṃ. Tathā agamattha gamattha iccādipi aghammattha ghammattha iccādipi. (Anajjatanapaccayanayo).

ထိုနည်းတူစွာ အဂစ္ဆတ္ထ ဂစ္ဆတ္ထ အစရှိသည်တို့သည် ရှေးတူရူ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ အဂမတ္ထ ဂမတ္ထ အစရှိသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အဃမ္မတ္ထ ဃမ္မတ္ထ အစရှိသည်တို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (အနဇ္ဇတနီဝိဘတ်နည်း ပြီး၏)။

6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe

၆. ပရောက္ခာဝိဘတ်၌ အ၊ ဥ၊ ဧ၊ တ္ထ၊ အ၊ မှ၊ တ္ထ၊ ရေ၊ တ္ထော၊ ဝှော၊ ဣ၊ မှေ ဖြစ်ကုန်၏။

Apaccakkhe bhūtānajjatane vattamānato kriyatthā aādayo honti. Akkhānaṃ=indriyānaṃ paraṃ parokkhaṃ. Tasmiṃ. ‘‘Aparokkhesū’’ti vacanā kya+lādivikaraṇā na honti.

မျက်မှောက်မဟုတ်သော (မျက်ကွယ်ဖြစ်သော) အတိတ်အနဇ္ဇတနကာလ၌ ဖြစ်သော ကိရိယာတို့၏ အနက်၌ အ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အက္ခာနံ = အိန္ဒြေတို့၏၊ ပရံ = လွန်ရာသည် (အာရုံမျက်ကွယ်ဖြစ်သည်)၊ ပရောက္ခံ = ပရောက္ခမည်၏။ ထိုအနက်၌။ ‘‘အပရောက္ခေသု’’ ဟူသော စကားကြောင့် ကျ၊ လ အစရှိသော ဝိကရိုဏ်းတို့သည် မဖြစ်ကုန်။

5,71. Parokkhāyañca

၅,၇၁. ပရောက္ခာယဉ္စ။

Parokkhāyaṃ paṭhama+mekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. ‘‘Bhūssa vuka’’ itiādīsu vuka, bhūva bhūva iti dvitte –

ပရောက္ခာဝိဘတ်၌ ရှေးဦးစွာသော ဧကာက္ခရရှိသော သဒ္ဒါရုပ်သည် နှစ်ခု (နှစ်ကြိမ်) ဖြစ်၏။ “ဘူဿ ဝုက” အစရှိသော သုတ်တို့၌ ဝုကပြုခြင်း၊ ဘူဝ ဘူဝ ဟူ၍ ဒွေးဘော်ဖြစ်ခြင်းရှိသော် -

5,75. Lopo+nādibyañjanassa

၅,၇၅. လောပေါနာဒိဗျဉ္ဇနဿသုတ်။

Dvitte pubbassa ādito+ññassa byañjanassa lopo hoti.

ဒွေးဘော်ရှိသော် ရှေးဖြစ်သောပုဒ်၏ အစမှတပါးသော ဗျည်းကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။

18. Pubbassa a

၁၈. ပုဗ္ဗဿ အ သုတ်။

Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti.

အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဒွေးဘော်ရှိသော် ရှေးဖြစ်သော ဘူဓာတ်၏ ဥကို ‘အ’ ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

5,78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā

၅,၇၈. စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ သုတ်။

Dvitte [Pg.226] pubbesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti yathākkamaṃti bakāre so babhūva kira, te babhuvu kira. Tvaṃ babhuve kira, iña tumhe babhuvittha kira. Ahaṃ babhuva kira, mayaṃ babhuvimha kira. So babhuvittha kira, te babhuvire kira. Tvaṃ babhuvittho kira, tumhe babhuvivho kira. Ahaṃ babhuvi kira, mayaṃ babhuvimhe kira. Kamme-anupabhuva kira iccādi. Bhāvebabhuva babhuvittha kira.

ဒွေးဘော်ရှိသော် ရှေးဖြစ်သော စတုတ္ထ၊ ဒုတိယအက္ခရာတို့၏ အစား တတိယ၊ ပထမအက္ခရာတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဗ’ ကာရ ပြုသော် - ထိုသူသည် ဖြစ်ဖူးသတတ် (ဗဘူဝ)၊ ထိုသူတို့သည် ဖြစ်ဖူးကုန်သတတ် (ဗဘူဝု)။ သင်သည် ဖြစ်ဖူးသတတ် (ဗဘုဝေ)၊ ‘ဣဉ္စ’ သုတ်ဖြင့် ဣလာဘ်ရှိသော် သင်တို့သည် ဖြစ်ဖူးကုန်သတတ် (ဗဘုဝိတ္ထ)။ ငါသည် ဖြစ်ဖူးသတတ် (ဗဘူဝ)၊ ငါတို့သည် ဖြစ်ဖူးကုန်သတတ် (ဗဘုဝိမှ)။ ကမ္မကာရက၌မူ - ထိုသူသည် ဖြစ်ဖူးသတတ် (ဗဘုဝိတ္ထ)၊ ထိုသူတို့သည် ဖြစ်ဖူးကုန်သတတ် (ဗဘုဝိရေ)။ သင်သည် ဖြစ်ဖူးသတတ် (ဗဘုဝိတ္ထော)၊ သင်တို့သည် ဖြစ်ဖူးကုန်သတတ် (ဗဘုဝိဝှေ)။ ငါသည် ဖြစ်ဖူးသတတ် (ဗဘုဝိ)၊ ငါတို့သည် ဖြစ်ဖူးကုန်သတတ် (ဗဘုဝိမှေ)။ ကမ္မ၌ - အနုပဘူဝ ကိရ အစရှိသည်တည်း။ ဘာဝ၌ - ဗဘူဝ၊ ဗဘုဝိတ္ထ ကိရ ဖြစ်၏။

Papaca, papacu. Papace, iñāgame papacittha. Aññatra ‘‘saṃyogādilopo’’ti lopo, papacittha. Papaca, papacimha. Papacittha, papacire. Papacittho papacitho, papacivho. Papaci, papacimhe. Evaṃ kamme.

ပပစ၊ ပပစု။ ပပစေ၊ ‘ဣ’ အာဂုံလာသော် ပပစိတ္ထ။ အခြား၌ ‘သံယောဂါဒိလောပေါ’သုတ်ဖြင့် ချေခြင်းကြောင့် ပပစိတ္ထ ဖြစ်၏။ ပပစ၊ ပပစိမှ။ ပပစိတ္ထ၊ ပပစိရေ။ ပပစိတ္ထော ပပစိထော၊ ပပစိဝှေ။ ပပစိ၊ ပပစိမှေ။ ကမ္မ၌လည်း ဤသို့ပင် ဖြစ်၏။

Aādipaccaye dvibhāve anādibyañjanalope pubbassa ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti cavaggajakāre ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīghe ca kate so gāmaṃ jagāma kira, jagamu. Jagame, jagamittha. Jagama, jagamimha. Jagamittha, jagamire. Jagamittho, jagamivho. Jagami, jagamimhe. Evaṃ kamme.

အစရှိသော ပစ္စည်းတို့၌ ဒွေးဘော်ဖြစ်ခြင်း၊ အစမှတပါးသော ဗျည်းကိုချေခြင်း ရှိလတ်သော် ရှေးဖြစ်သောပုဒ်ကို ‘ကဝဂ္ဂဟာနံ စဝဂ္ဂဇာ’ သုတ်ဖြင့် စဝဂ်ဖြစ်သော ‘ဇ’ ကာရပြုပြီးလျှင် ‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’ သုတ်ဖြင့် ဒီဃပြုလတ်သော် ထိုသူသည် ရွာသို့ သွားဖူးသတတ် (ဇဂါမ)၊ သွားဖူးကုန်သတတ် (ဇဂမု)။ ဇဂမေ၊ ဇဂမိတ္ထ။ ဇဂမ၊ ဇဂမိမှ။ ဇဂမိတ္ထ၊ ဇဂမိရေ။ ဇဂမိတ္ထော၊ ဇဂမိဝှေ။ ဇဂမိ၊ ဇဂမိမှေ။ ကမ္မ၌လည်း ဤသို့ပင် ဖြစ်၏။

Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyā katā abhinibbattikāle+nupaladdhāsamānā phalenā+numīyamānā parokkhāva vatthuto. Tena uttamavisayepi payogasambhavo. (Parokkhāpaccayanayo).

တွေဝေသောစိတ်၊ ပျံ့လွင့်သောစိတ်၊ ကပ်ငြိနေသောစိတ်ရှိသော မိမိကိုယ်တိုင်သော်လည်း ပြုအပ်သော ကိရိယာသည် ဖြစ်ပေါ်ရာအခါ၌ မသိအပ်သည် ဖြစ်လျက် (နောင်အခါ) အကျိုးဖြင့် မှန်းဆအပ်သောကြောင့် အရှိအတိုင်းအားဖြင့် ပရောက္ခာ (မျက်ကွယ်) ပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဥတ္တမပုရိသ၏ အရာ၌လည်း (ဝိဘတ်) သုံးစွဲခြင်း ဖြစ်နိုင်၏။ (ပရောက္ခာပစ္စည်းနည်း ပြီး၏)။

7. Yyodo [Pg.227] vā+tipattiyaṃ ssā ssaṃsu sse ssatha ssaṃ ssamhā ssatha ssiṃsussasessavhessiṃ ssāmhase.

၇. ယျောဒေါ ဝါတိပတ္တိယံ စသောသုတ်။ (ကိရိယာတိပတ္တိဝိဘတ်တို့ကား - ဿာ၊ ဿံသု၊ ဿေ၊ ဿထ၊ ဿံ၊ ဿမှာ။ ဿထ၊ ဿိံသု၊ ဿသေ၊ ဿဝှေ၊ ဿိံ၊ ဿာမှသေ တို့တည်း။)

Eyyādo visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti. Vidhurapaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyātipatana+manipphatti kriyātipatti. Ete ca ssādayo sāmatthiyā atītānāgatesveva honti, na vattamāne, tatra kriyātipatyasambhavā. Iñāgame ssāssa vā rasse ca sace so paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissa, arahā abhavissa bhavissa abhavissā bhavissā vā, te ca taṃ alabhissaṃsu, arahanto abhavissaṃsu bhavissaṃsu. ‘‘Eyyāthā’’dinā ssessa vā akāre tvaṃ abhavissa bhavisse. Tumhe abhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ. Rasse mayaṃ abhavissamha bhavissamha abhavissamhā bhavissamhā. Paracchakke-so abhavissatha, abhavissiṃsu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase.

ေယျာဒိပစ္စည်း၏ အရာ၌ ကိရိယာမပြီးမြောက်ခြင်း ‘ကိရိယာတိပတ္တိ’ ဖြစ်သော် ဿာအစရှိသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းကို တွေ့ကြုံရခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရား ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ကိရိယာ၏ လွန်မြောက်ခြင်း မပြီးမြောက်ခြင်းသည် ‘ကိရိယာတိပတ္တိ’ မည်၏။ ထို ဿာအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် စွမ်းနိုင်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် အတိတ် အနာဂတ်ကာလတို့၌သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ မဖြစ်ကုန်၊ ပစ္စုပ္ပန်၌ ကိရိယာတိပတ္တိ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ‘ဣ’ အာဂုံလာသော် ‘ဿာ’ ၏ ‘အ’ ပြုခြင်းနှင့် ရဿပြုခြင်းရှိသော် - အကယ်၍ ထိုသူသည် ပထမအရွယ်၌ ရဟန်းအဖြစ်ကို ရခဲ့အံ့၊ ရဟန္တာ ဖြစ်လေရာ၏ (အဘဝိဿ၊ ဘဝိဿ၊ အဘဝိဿာ၊ ဘဝိဿာ)၊ ထိုသူတို့သည်လည်း ရဟန်းအဖြစ်ကို ရခဲ့ကုန်အံ့၊ ရဟန္တာ ဖြစ်လေကုန်ရာ၏ (အဘဝိဿံသု၊ ဘဝိဿံသု)။ ‘ေယျာထာ’ စသည်ဖြင့် ‘ဿေ’ ၏ ‘အ’ ပြုသော် - သင်သည် ဖြစ်လေရာ၏ (အဘဝိဿ၊ ဘဝိဿေ)။ သင်တို့သည် ဖြစ်လေကုန်ရာ၏ (အဘဝိဿထ)။ ငါသည် ဖြစ်လေရာ၏ (အဘဝိဿံ)။ ရဿပြုသော် - ငါတို့သည် ဖြစ်လေကုန်ရာ၏ (အဘဝိဿမှ၊ ဘဝိဿမှ၊ အဘဝိဿမှာ၊ ဘဝိဿမှာ)။ ပရဿပုဒ်ခြောက်လုံး၌ - ထိုသူသည် ဖြစ်လေရာ၏ (အဘဝိဿထ)၊ ဖြစ်လေကုန်ရာ၏ (အဘဝိဿိံသု)။ အဘဝိဿသေ၊ အဘဝိဿဝှေ။ အဘဝိဿိံ၊ အဘဝိဿာမှသေ။

Kamme-tena sukhaṃ anvabhavissa, anvabhavissaṃsu kyalopo. Anvabhūyissa anvabhūyissā iccādi. Bhāve-tena abhūyissa bhūyissa abhūyissā bhūyissā. Abhūyissatha bhūyissatha.

ကမ္မကာရက၌ - ထိုသူသည် ချမ်းသာကို ခံစားရလေရာ၏ (အနွဘဝိဿ)၊ ခံစားရလေကုန်ရာ၏ (အနွဘဝိဿံသု)၊ ယပစ္စည်းချေခြင်း။ အနွဘူယိဿ၊ အနွဘူယိဿာ အစရှိသည်တည်း။ ဘာဝ၌ - ထိုသူသည် ဖြစ်လေရာ၏ (အဘူယိဿ၊ ဘူယိဿ၊ အဘူယိဿာ၊ ဘူယိဿာ)။ အဘူယိဿထ၊ ဘူယိဿထ။

Evaṃ taṇḍulādisādhanaṃ alabhissa, odanaṃ apacissa pacissa iccādi. Kamme-tena odano apacissa pacissa apacissā pacissā apacīyissa pacīyissa apacīyissā pacīyissā apaccissa paccissa apaccissā paccissā iccādi.

ဤသို့လျှင် ဆန်အစရှိသော အကြောင်းကို ရခဲ့အံ့၊ ထမင်းကို ချက်လေရာ၏ (အပစိဿ၊ ပစိဿ) အစရှိသည်တည်း။ ကမ္မ၌ - ထိုသူသည် ထမင်းကို ချက်လေရာ၏ (အပစိဿ၊ ပစိဿ၊ အပစိဿာ၊ ပစိဿာ၊ အပစီယိဿ၊ ပစီယိဿ၊ အပစီယိဿာ၊ ပစီယိဿာ၊ အပစ္စိဿ၊ ပစ္စိဿ၊ အပစ္စိဿာ၊ ပစ္စိဿာ) အစရှိသည်တည်း။

So agacchissa gacchissa agacchissā gacchissā iccādi. Cchādesā+bhāve agamissa gamissa agamissā gamissā iccādi. Kamme-agacchissa [Pg.228] gacchissa agacchīyissa iccādi. Agamissa gamissa agamīyissa iccādi. Tathā aghammissa iccādi. (Kriyātipattipaccayanayo).

ထိုသူသည် သွားလေရာ၏ (အဂစ္ဆိဿ၊ ဂစ္ဆိဿ၊ အဂစ္ဆိဿာ၊ ဂစ္ဆိဿာ) အစရှိသည်တည်း။ ‘စ္ဆ’ အာဒေသ မရှိသော် - အဂမိဿ၊ ဂမိဿ၊ အဂမိဿာ၊ ဂမိဿာ အစရှိသည်တည်း။ ကမ္မ၌ - အဂစ္ဆိဿ၊ ဂစ္ဆိဿ၊ အဂစ္ဆီယိဿ အစရှိသည်တည်း။ အဂမိဿ၊ ဂမိဿ၊ အဂမီယိဿ အစရှိသည်တည်း။ ထို့အတူ အဃမ္မိဿ အစရှိသည်တည်း။ (ကိရိယာတိပတ္တိပစ္စည်းနည်း ပြီး၏)။

8. Hetuphalesve+yya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyāvho eyyaṃ eyyāmhe.

၈. ဟေတုဖလေသွေယျ စသောသုတ်။ (အကြောင်းအကျိုးတို့၌ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ကား - ေယျ၊ ေယျုံ၊ ေယျာသိ၊ ေယျာထ၊ ေယျာမိ၊ ေယျာမ။ ေထ၊ ေရံ၊ ေထာ၊ ေယျာဝှေ၊ ေယျံ၊ ေယျာမှေ တို့တည်း။)

Hetubhūtāyaṃ phalabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo honti vā. Lavikaraṇavuddhiādi pubbasamaṃ. Parikappe –

အကြောင်းဖြစ်သောလည်းကောင်း၊ အကျိုးဖြစ်သောလည်းကောင်း ကိရိယာ၌ ဖြစ်ကုန်သော ကိရိယာ၏ အနက်ကို ပြတတ်ကုန်သော ေယျအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိကရိုဏ်းလာခြင်း၊ ဝုဒ္ဓိပြုခြင်း အစရှိသည်တို့သည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူ၏။ ကြံစည်ခြင်း ‘ပရိကပ္ပ’ အနက်၌ -

75. Eyye+yyāse+yyannaṃ ṭe

၇၅. ေယျေယျာသေယျန္နံ ဋေ သုတ်။

Eyya+eyyāsi+eyya+miccesa+me vā hoti. So dāni kinnu kho bhave, yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya.

ေယျ၊ ေယျာသိ၊ ေယျံ ဟူသော ဝိဘတ်တို့၏ အစား ‘ေဘဝ’ ဟူ၍ အချို့ ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ထိုသူသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ပါအံ့နည်း၊ အကယ်၍ ထိုသူသည် ပထမအရွယ်၌ ရဟန်းပြုအံ့၊ ရဟန္တာ ဖြစ်ရာ၏ (ဘဝေယျ)။

47. Eyyuṃssuṃ

၄၇. ေယျုံဿုံ သုတ်။

Eyyu+miccassa ñuṃ vā hoti. Sace saṃkhārā niccā bhavuṃ bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ. Yadi tvaṃ bhave bhaveyyāsi. ‘‘Eyyāthā’’ dinā assa okāre tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha katha+mahaṃ devo bhaveyyāmi.

ေယျုံ ဝိဘတ်၏ အစား ‘ယုံ’ သို့မဟုတ် ‘ဘဝုံ’ ဟူ၍ အချို့ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ သင်္ခါရတရားတို့သည် မြဲကုန်အံ့၊ မချုပ်ငြိမ်းရာကုန် (ဘဝုံ၊ ဘဝေယျုံ)။ အကယ်၍ သင်သည် ဖြစ်အံ့ (ဘဝေ၊ ဘဝေယျာသိ)။ ‘ေယျာထာ’ စသည်ဖြင့် ‘အ’ ၏ ‘အို’ ကာရပြုသော် - သင်တို့သည် ဖြစ်ကုန်ရာ၏ (ဘဝေယျာထော၊ ဘဝေယျာထ)။ ငါသည် နတ် အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်း (ဘဝေယျာမိ)။

78. Eyyāmasse+mu ca

၇၈. ေယျာမဿေမု စ သုတ်။

Eyyāmassa emu vā hoti u ca. Kinnu kho mayaṃ bhavemu bhaveyyāmu bhaveyyāma. Paracchakke-bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho. Bhave bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe. Kamme-sukhaṃ [Pg.229] tayā anubhuyye anubhuyyeyya, anubhuyyuṃ anubhūyeyyuṃ. Tena tvaṃ anubhūye anubhūyeyyāsi, tumhe anubhūyeyyātho anubhūyeyyātha. Tenā+haṃ anubhūyeyyāmi, mayaṃ anubhūyemu anubhūyeyyāmu anubhūyeyyāma. Paracchakke-anubhūyetha iccādi. Bhāve-bhūye bhūyeyya bhūyetha.

ေယျာမ ဝိဘတ်၏ အစား ‘ေအမု’ သို့မဟုတ် ‘ဥ’ ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ငါတို့သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ကုန်အံ့နည်း (ဘဝေမု၊ ဘဝေယျာမု၊ ဘဝေယျာမ)။ အတ္တနောပုဒ် ခြောက်လုံး၌ - ဘဝေထ၊ ဘဝေရံ။ ဘဝေထော၊ ဘဝေယျာဝှေ။ ဘဝေ၊ ဘဝေယျံ၊ ဘဝေယျာမှေ။ ကမ္မ၌ - သင်သည် ချမ်းသာကို ခံစားရာ၏ (အနုဘုယျေ၊ အနုဘုယျေယျ၊ အနုဘုယျုံ၊ အနုဘူယေယျုံ)။ ထိုသူသည် သင့်ကို ခံစားစေရာ၏ (အနုဘူယေ၊ အနုဘူယေယျာသိ)၊ သင်တို့သည် ခံစားစေကုန်ရာ၏ (အနုဘူယေယျာထော၊ အနုဘူယေယျာထ)။ ငါသည် ခံစားရာ၏ (အနုဘူယေယျာမိ)၊ ငါတို့သည် ခံစားရာ၏ (အနုဘူယေမု၊ အနုဘူယေယျာမု၊ အနုဘူယေယျာမ)။ အတ္တနောပုဒ်ခြောက်လုံး၌ - အနုဘူယေထ အစရှိသည်တည်း။ ဘာဝ၌ - ဘူယေ၊ ဘူယေယျ၊ ဘူယေထ ဖြစ်၏။

Vidhimhi-so odanaṃ pace paceyya iccādi. Kamme-pacīye pacīyeyya pacce pacceyya iccādi.

စီရင်ခြင်း ‘ဝိဓိ’ အနက်၌ - ထိုသူသည် ထမင်းကို ချက်ရာ၏ (ပစေ၊ ပစေ့ယျ) အစရှိသည်တည်း။ ကမ္မ၌ - ပစီယေ၊ ပစီယေယျ၊ ပစ္စေ၊ ပစ္စေယျ အစရှိသည်တည်း။

Anumatiyaṃ-so gāmaṃ gacche gaccheyya iccādi. Aññatra game gameyya iccādi. Tathā ghamme ghammeyya iccādi.

ခွင့်ပြုခြင်း ‘အနုမတိ’ အနက်၌ - ထိုသူသည် ရွာသို့ သွားရာ၏ (ဂစ္ဆေ၊ ဂစ္ဆေယျ) အစရှိသည်တည်း။ အခြား၌ - ဂမေ၊ ဂမေယျ အစရှိသည်တည်း။ ထို့အတူ ဃမ္မေ၊ ဃမ္မေယျ အစရှိသည်တည်း။

Pāto paceyya ce bhuñje, icce+ttha pacanakriyā;

Hetubhūtāti viññeyyā, phalaṃ tva+nubhavakriyā.

“နံနက်၌ ချက်အံ့၊ စားရာ၏” ဟူသော ဤစကား၌ ချက်ခြင်း ကိရိယာသည် အကြောင်းဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ စားခြင်း ကိရိယာသည် အကျိုး ဖြစ်၏။

11. Sattya+rahesve+yyādī

၁၁. သတ္တျရဟေသွေယျာဒီ သုတ်။

Sattiyaṃ arahate ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu pattaṃ paceyya, bhavaṃ satto, bhavaṃ araho.

စွမ်းနိုင်ခြင်း ‘သတ္တိ’ နှင့် ထိုက်တန်ခြင်း ‘အရဟတ္တ’ အနက်တို့၌ ကိရိယာ၏ အနက်ရှိသော ေယျအစရှိသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အရှင်သည် သပိတ်ကို ချက်ခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်ပါ၏ (ပစေ့ယျ)၊ အရှင်သည် စွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်၏၊ အရှင်သည် ထိုက်တန်သူ ဖြစ်၏။

12. Sambhāvane vā

၁၂. သမ္ဘာဝနေ ဝါ သုတ်။

Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api bhavaṃ gilitaṃ pāsāṇaṃ paceyya udaragginā, sambhāvemi saddahāmi bhavaṃ paceyya, bhavaṃ pacissati, bhavaṃ apaci.

ထင်မြင်ယူဆခြင်း ‘သမ္ဘာဝန’ အနက်ကို သိအပ်သော်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်ဖြင့် ဟောအပ်သော်လည်းကောင်း ေယျအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အရှင်သည် မျိုအပ်သော ကျောက်ခဲကို ဝမ်းမီးဖြင့် ချက်နိုင်ရာသလော (ပစေယျ)၊ အရှင်သည် ချက်နိုင်၏ဟု ငါထင်မြင်၏၊ ငါယုံကြည်၏ (ပစေယျ၊ ပစိဿတိ၊ အပစိ)။

9. Pañha+patthanā+vidhīsu

၉. ပဉှပတ္ထနာဝိဓီသု သုတ်။

Pañhādīsu kriyatthato eyyādayo honti.

မေးမြန်းခြင်း ‘ပဉှ’ အစရှိသည်တို့၌ ကိရိယာ၏ အနက်ကြောင့် ေယျအစရှိသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Pañhā [Pg.230] saṃpucchanaṃ, iṭṭhā-siṃsanaṃ yācanaṃ duve;

Patthanā, bhattiyā vā+tha, na vā byāpāraṇā vidhi.

မေးမြန်းခြင်းသည် ‘ပဉှာ’ မည်၏။ လိုလားအပ်သော အရာကို တောင့်တခြင်းနှင့် တောင်းပန်ခြင်း နှစ်မျိုးတို့သည် ‘ပတ္ထနာ’ မည်၏။ ရိုသေခြင်း သို့မဟုတ် စေခိုင်းခြင်းသည် ‘ဝိဓိ’ မည်၏။

Pañhe-kiṃ so bhattaṃ paceyya, udāhu byañjanaṃ. Patthanāyaṃ-aho vata so paceyya ce. Vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya. (Eyyādipaccayanayo).

မေးမြန်းခြင်း၌—သူသည် ထမင်းကို ချက်ရာသလော၊ သို့မဟုတ် ဟင်းကို ချက်ရာသလော။ တောင့်တခြင်း၌—အို... သူသည် ချက်ပါမူကား ကောင်းလေစွ။ စေခိုင်းခြင်း၌—အရှင်သည် ဆွမ်းကို ချက်ရာ၏။ (ဧယျအစရှိသော ပစ္စည်းတို့၏ နည်းတည်း။)

10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase

၁၀. တု၊ အန္တု၊ ဟိ၊ ထ၊ မိ၊ မ၊ တံ၊ အန္တံ၊ ဿု၊ ဝှေါ၊ ဧ၊ အာမသေ။

Pañhapatthanāvidhisve+te honti kriyatthato. Āsiṃsanatthe-so sukhī bhavatu, te sukhitā bhavantu.

ဤ (တု၊ အန္တု စသော ပဉ္စမီဝိဘတ်) တို့သည် အနက်သဘောအရ မေးမြန်းခြင်း၊ တောင့်တခြင်း၊ စေခိုင်းခြင်းတို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆုတောင်းခြင်းအနက်၌—ထိုသူသည် ချမ်းသာပါစေ၊ ထိုသူတို့သည် ချမ်းသာကြပါစေ။

48. Hissa+to lopo

၄၈. ‘ဟိဿ+တော လောပေါ’ သုတ်။ (အ-ကာရနောက်မှ ဟိဝိဘတ်ကို ချေခြင်း။)

Ato parassa hissa vā lopo hoti. Tvaṃ sukhī bhava bhavāhi, himhi dīgho. ‘‘Eyyāthā’’dinā vhoka, tumhe sukhitā bhavathavho bhavatha. Ahaṃ sukhī bhavāmi, mayaṃ sukhino bhavāma. Paracchakke-tathā bhavataṃ, bhavantaṃ. Bhavassu, bhavavho. Bhave bhavāmase. Kamme-tayā anubhūyatu, anubhūyantu iccādi. Bhāve-bhūyatu, bhūyataṃ.

အ-ကာရ၏ နောက်၌ရှိသော ဟိဝိဘတ်ကို အချို့သောအခါ ချေ၏။ သင်သည် ချမ်းသာသူဖြစ်ပါစေ (tvaṃ sukhī bhava သို့မဟုတ် bhavāhi)၊ ဟိဝိဘတ်နှောင်းသော် ဒီဃပြု၏။ ‘ဧယျာထာ’ စသောသုတ်ဖြင့် ဝှေါဝိဘတ်ကို ‘ထ’ ပြု၍—သင်တို့သည် ချမ်းသာကြပါစေ (tumhe sukhitā bhavathavho သို့မဟုတ် bhavatha)။ ငါသည် ချမ်းသာသူဖြစ်ပါအံ့ (ahaṃ sukhī bhavāmi)၊ ငါတို့သည် ချမ်းသာသူများ ဖြစ်ကြပါအံ့ (mayaṃ sukhino bhavāma)။ ပရဿပုဒ် ခြောက်လုံး၌—ထို့အတူ bhavataṃ, bhavantaṃ ဖြစ်၏။ bhavassu, bhavavho ဖြစ်၏။ bhave, bhavāmase ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌—သင့်သည် ခံစားအပ်စေ (tayā anubhūyatu)၊ ခံစားအပ်စေကုန် (anubhūyantu) စသည်ဖြစ်၏။ ဘာဝ၌—ဖြစ်စေသတည်း (bhūyatu)၊ ဖြစ်စေသတည်း (bhūyataṃ)။

Āṇattiyaṃ-devadatto dāni odanaṃ pacatu, pacantu iccādi. Kamme-tena odano paccatu iccādi. Tathā so gāmaṃ gacchatu iccādi. ‘‘Ū lasse’’ti lasse+kāre gametu, gamentu iccādi. Ghammādese ghammatu, ghammantu iccādi. Kamme-gacchīyatu iccādi. Tathā gamīyatu iccādi.

စေခိုင်းခြင်း၌—ဒေဝဒတ်သည် ယခု ထမင်းကို ချက်စေ (devadatto dāni odanaṃ pacatu)၊ ချက်ကြစေ (pacantu) စသည်ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌—သူသည် ထမင်းကို ချက်အပ်စေ (tena odano paccatu) စသည်ဖြစ်၏။ ထို့အတူ သူသည် ရွာသို့ သွားပါစေ (so gāmaṃ gacchatu) စသည်ဖြစ်၏။ ‘ဦ လဿေ’ သုတ်ဖြင့် လကာရကို ဧပြု၍ gametu, gamentu စသည်ဖြစ်၏။ ဃမ္မအပြုရှိသော် ghammatu, ghammantu စသည်ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌—gacchīyatu စသည်ဖြစ်၏။ ထို့အတူ gamīyatu စသည်ဖြစ်၏။

Vidhimhi-lassa lope lutte vuddhi, idha pabbato hotu.

စေခိုင်းခြင်း၌—လကာရကို ချေခြင်း၊ လူ့တ်(လုဒ်)ပစ္စည်းရှိသော် ဝုဒ္ဓိပြုခြင်းဖြင့်—ဤ၌ တောင်သည် ဖြစ်ပါစေ (idha pabbato hotu)။

Nimantane-adhivāsetha [Pg.231] tumhe bhante bhagavā bhojanaṃ, vasatissa ‘‘curādito ṇī’’ti ṇimhi ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā, ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti e ca hoti. Idha nissīdatu bhavaṃ, sadassa ‘‘jara+sadāna+mīma vā’’ti īma, manubandhattā antasarato īma.

ပင့်ဖိတ်ခြင်း၌—အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းကို သည်းခံတော်မူပါလော့ (adhivāsetha tumhe bhante bhagavā bhojanaṃ)။ ဝသတိ၏ ‘curādito ṇi’ သုတ်ဖြင့် ဏိပစ္စည်းနှောင်းသော် ‘assā ṇānubandhe’ သုတ်ဖြင့် အာပြု၍၊ ‘yuvaṇṇānameo paccaye’ သုတ်ဖြင့် ဧပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ အရှင်သည် ထိုင်တော်မူပါလော့ (idha nissīdatu bhavaṃ)။ သဒဓာတ်၏ ‘jara-sadānamīma vā’ သုတ်ဖြင့် ဤမအပြု ဖြစ်၏။ မ-အနုဗန်ရှိသောကြောင့် အဆုံးသရ၏နောင်၌ ဤမအပြု ဖြစ်၏။

Ajjhesane-desetu bhante bhagavā dhammaṃ, ettha curādittā purimasamaṃ.

တောင်းပန်ခြင်း၌—အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူပါလော့ (desetu bhante bhagavā dhammaṃ)။ ဤ၌ စုရာဒိဂိုဏ်း ဖြစ်သောကြောင့် ရှေးနည်းတူပင် ဖြစ်၏။

Anumatiyaṃ-puccha vāsava maṃ pañhaṃ, pavisatu bhavaṃ. Ettha pucchato hissa lopo. Evaṃ nisīda.

ခွင့်ပြုခြင်း၌—သိကြားမင်း၊ ငါ့ကို မေးခွန်းမေးပါလော့ (puccha vāsava maṃ pañhaṃ)၊ အရှင်သည် ဝင်တော်မူပါလော့ (pavisatu bhavaṃ)။ ဤ၌ ပုစ္ဆဓာတ်နောင်မှ ဟိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ ဤသို့ nisīda ဟု ဖြစ်၏။

Patthanā=yācanā, tatra-dada=dāne, dadāhi me gāmavarāni pañca, dāto lassa ekāre ca ekaṃ me nayanaṃ dehi.

ပတ္ထနာသည် ယာစနာ (တောင်းခံခြင်း) နှင့် အတူတူပင်ဖြစ်၏။ ထို၌—ဒါဒါဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်းအနက်၌ဖြစ်၏။ ငါ့အား မြတ်သောရွာငါးရွာကို ပေးပါလော့ (dadāhi me gāmavarāni pañca)။ ဒါဓာတ်နောင်မှ လကာရကို ဧပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ငါ့အား မျက်စိတစ်ဖက် ပေးပါလော့ (ekaṃ me nayanaṃ dehi) ဟု ဖြစ်၏။

Pattakāle-sampatto te kālo kaṭakaraṇe, kaṭaṃ karotu bhavaṃ. Ettha ‘‘tanāditvo’’ti o.

ရောက်ဆဲအခါ၌—သင့်အား ဖျာရက်ရမည့် အချိန်သို့ ရောက်ပြီ၊ အရှင်သည် ဖျာကို ပြုလုပ်ပါလော့ (sampatto te kālo kaṭakaraṇe, kaṭaṃ karotu bhavaṃ)။ ဤ၌ ‘tanāditvo’ သုတ်ဖြင့် ဩပစ္စည်း ဖြစ်၏။

Tvādī eyyādayo vatta-mānā sampati,+nāgate;

Bhavissati, parokkhādi-cattāro+tītakālikā.

တုအစရှိသော (ပဉ္စမီဝိဘတ်) တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဧယျအစရှိသော (သတ္တမီဝိဘတ်) တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဝတ္တမာနဝိဘတ်တို့သည်လည်းကောင်း ပစ္စုပ္ပန်နှင့် အနာဂတ်ကာလတို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်သည် အနာဂတ်၌ ဖြစ်၍၊ ပရောက္ခာအစရှိသော လေးမျိုးသော ဝိဘတ်တို့သည် အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်ကုန်၏။

5,173. Gama yami+sā+sa disānaṃ vā cchaṅa

၅,၁၇၃. ‘ဂမု၊ ယမု၊ ဣသု၊ အာသု၊ ဒိသု ဤဓာတ်တို့အား စ္ဆငအပြုသည် အချို့သောအခါ ဖြစ်၏’ ဟူသောသုတ်။

Etesaṃ vā cchaṅa hotinta+māna+tyādīsu. So saggaṃ gacchati gameti, gacchanti iccādi. Kamme-gacchīyati gamīyati iccādi. Yama=uparame, parokkhāanajjatanarūpāni sabbattha payoga+manugamma yojetabbāni. Nipubbo, niyacchati niyamati, niyacchanti niyamanti. Saṃpubbo, ‘‘ye saṃssā’’ti ññattaṃ, saññamati, saññamanti. Kamme-niyacchīyati niyamīyati niyammati, saññamīyati vā. Tathā [Pg.232] niyacchissati, saññamissati. Niyacchi, saṃyami. Niyacchissa, saṃyamissa. Niyaccheyya, saṃyameyya. Niyacchatu, saññamatu. Isa+siṃsa=icchāyaṃ, so saggaṃ icchati, icchanti iccādi. ‘‘Lahussupantassā’’ti vuddhimhi esati, esanti iccādi. Kamme-icchīyati, ‘‘vā kvacī’’ti vuddhimhi esīyati. Pubbarūpe issati issate iccādi. Icchissati esissati iccādi. Icchi esi. Icchissa esissa. Iccheyya eseyya. Icchatu esatu iccādi. Āsa=upavesane, so āsane acchati iccādi. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti rasso, upapubbo, tathā upāsati. Acchissati upāsissati. Acchi upāsi. Acchissa upāsissa. Accheyya upāseyya. Acchatu upāsatu iccādi. Disa=pekkhane, dicchati dicchanti iccādi sabbaṃ purimasamaṃ. Labha=lābhe, ito paraṃ visesaṭṭhānamevavakkhāma, sabbavāro vuttānusārena gahetabbo. Labhati, labhanti iccādi. Kamme-kyassa pubbarūpādimhi kate labbhati iccādi.

ဤဓာတ်တို့အား အန္တ၊ မာန၊ တိ စသော ဝိဘတ်တို့နှောင်းသော် စ္ဆငအပြုသည် အချို့သောအခါ ဖြစ်၏။ သူသည် နတ်ပြည်သို့ သွား၏ (so saggaṃ gacchati သို့မဟုတ် gameti)၊ gacchanti စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌—gacchīyati, gamīyati စသည် ဖြစ်၏။ ယမဓာတ်သည် စောင့်စည်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ပရောက္ခာ၊ အနဇ္ဇတနီ ရုပ်တို့ကို ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဝါကျအသုံးအနှုန်းကို လိုက်၍ ယှဉ်အပ်ကုန်၏။ နိ-ပုဗ္ဗ၌—niyacchati, niyamati; niyacchanti, niyamanti ဖြစ်၏။ သံ-ပုဗ္ဗ၌—‘ye saṃssā’ သုတ်ဖြင့် ညဉ့်အပြု (ညည-ပြုခြင်း) ဖြစ်၍ saññamati, saññamanti ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌—niyacchīyati, niyamīyati, niyammati သို့မဟုတ် saññamīyati ဖြစ်၏။ ထို့အတူ niyacchissati, saññamissati ဖြစ်၏။ niyacchi, saṃyami ဖြစ်၏။ niyacchissa, saṃyamissa ဖြစ်၏။ niyaccheyya, saṃyameyya ဖြစ်၏။ niyacchatu, saññamatu ဖြစ်၏။ ဣသုဓာတ်၊ သိံသုဓာတ်တို့သည် အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ သူသည် နတ်ပြည်ကို အလိုရှိ၏ (so saggaṃ icchati)၊ icchanti စသည် ဖြစ်၏။ ‘lahussupantassa’ သုတ်ဖြင့် ဝုဒ္ဓိပြုသော် esati, esanti စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌—icchīyati၊ ‘vā kvaci’ သုတ်ဖြင့် ဝုဒ္ဓိပြုသော် esīyati ဖြစ်၏။ ပုဗ္ဗရူပ၌ issati, issate စသည် ဖြစ်၏။ icchissati, esissati စသည် ဖြစ်၏။ icchi, esi ဖြစ်၏။ icchissa, esissa ဖြစ်၏။ iccheyya, eseyya ဖြစ်၏။ icchatu, esatu စသည် ဖြစ်၏။ အာသဓာတ်သည် ထိုင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ သူသည် နေရာ၌ ထိုင်၏ (so āsane acchati) စသည် ဖြစ်၏။ ‘byañjane dīgharassā’ သုတ်ဖြင့် ရဿပြု၏။ ဥပ-ပုဗ္ဗ၌ ထို့အတူ upāsati ဖြစ်၏။ acchissati, upāsissati ဖြစ်၏။ acchi, upāsi ဖြစ်၏။ acchissa, upāsissa ဖြစ်၏။ accheyya, upāseyya ဖြစ်၏။ acchatu, upāsatu စသည် ဖြစ်၏။ ဒိသဓာတ်သည် ကြည့်ရှုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ dicchati, dicchanti စသည် ခပ်သိမ်းသောရုပ်သည် ရှေးနည်းတူပင် ဖြစ်၏။ လဘဓာတ်သည် ရခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤမှနောက်၌ ထူးခြားသောနေရာကိုသာ ဟောအံ့၊ အလုံးစုံသောနည်းကို ဆိုအပ်ပြီးသောအတိုင်း ယူအပ်၏။ labhati, labhanti စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌—သျပစ္စည်းကို ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်းစသည် ပြုအပ်သော် labbhati စသည် ဖြစ်၏။

73. Labhā iṃ+īnaṃ thaṃ thā vā

၇၃. ‘လဘဓာတ်နောင်မှ ဣံ၊ ဤ ဝိဘတ်တို့အား ထံ၊ ထာ အပြုတို့သည် အချို့သောအခါ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟူသောသုတ်။

Labhasmā iṃ īnaṃ thaṃ+thā vā honti. So alabhittha labhittha alabhi labhi iṃ paccaye alatthaṃ alabhiṃ iccādi.

လဘဓာတ်မှ နောင်၌ရှိသော ဣံ၊ ဤ ဝိဘတ်တို့အား ထံ၊ ထာ အပြုတို့သည် အချို့သောအခါ ဖြစ်ကုန်၏။ သူသည် ရခဲ့ပြီ (so alabhittha, labhittha, alabhi, labhi)၊ ဣံဝိဘတ်နှောင်းသော် alatthaṃ, alabhiṃ စသည် ဖြစ်၏။

26. Labha vasa+cchida bhida rudānaṃ cchaṅa

၂၆. ‘လဘ၊ ဝသ၊ ဆိဒ၊ ဘိဒ၊ ရုဒ ဤဓာတ်တို့အား စ္ဆငအပြုသည် ဖြစ်၏’ ဟူသောသုတ်။

Labhādīnaṃ cchaṅa hoti ssena saha. Lacchati labhissati, lacchanti labhissanti iccādi. Kriyātipattiyaṃ ssābhāgassa cchaṅādese alacchā alabhissa iccādi. Vasa=nivāse, vacchati vasissati. Kamme-bahulādhikārā ‘‘assū’’ti ukāro[Pg.233], pubbarūpe vussati vussissati iccādi. Tathā avacchā avasissā. Chida=dvedhākaraṇe, checchati chindissati, ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ti maṃ lo ca. Lassa lopo ca. Bhida=vidāraṇe, bhecchati bhindissati. Abhecchā abhindissā. Ruda=rodane, rucchati rodissati. Arucchā arodissā iccādi.

လဘအစရှိသော ဓာတ်တို့အား ဿနှင့်တကွ စ္ဆငအပြု ဖြစ်၏။ lacchati, labhissati; lacchanti, labhissanti စသည် ဖြစ်၏။ ကြိယာတိပတ္တိ၌ ဿအပိုင်းအား စ္ဆငအပြုရှိသော် alacchā, alabhissa စသည် ဖြစ်၏။ ဝသဓာတ်သည် နေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ vacchati, vasissati ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌—ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် ‘assū’ သုတ်ဖြင့် ဥကာရပြု၍၊ ပုဗ္ဗရူပ၌ vussati, vussissati စသည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ avacchā, avasissā ဖြစ်၏။ ဆိဒဓာတ်သည် နှစ်ခြမ်းကွဲစေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ checchati, chindissati ဖြစ်၏။ ‘mañca rudhādīnaṃ’ သုတ်ဖြင့် မ-ကာရ အာဂမ်နှင့် လောပပြုခြင်း၊ လကာရကို ချေခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ဘိဒဓာတ်သည် ခွဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ bhecchati, bhindissati ဖြစ်၏။ abhecchā, abhindissā ဖြစ်၏။ ရုဒဓာတ်သည် ငိုကြွေးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ rucchati, rodissati ဖြစ်၏။ arucchā, arodissā စသည် ဖြစ်၏။

Aññapaccayepi chidassa ‘‘cchaṅa’’ iti yogavibhāgā cchaṅa, bhūte ūṃ paccaye acchecchuṃ acchindiṃsu. Vuttato aññadhātūnañca, gama=gamane, gacchaṃ gacchissaṃ. Aññapaccayepi vaca=byattavacane iccādi, kamme-bahulādhikārā tyādīsu parabhūtesupi yathāgamaṃ vacādīnañcassa ‘‘vacādīnaṃ vassuṭa vā’’ti kamme uṭa ca ‘‘assū’’ti assa u ca, tena dhammo uccati vuccati, vuccanti iccādi, yassa ca pubbarūpaṃ.

အခြားသော ပစ္စည်းတို့၌လည်း ‘cchaṅa’ ဟူသော ယောဂဝိဘာဂဖြင့် ဆိဒဓာတ်အား စ္ဆငအပြု ဖြစ်၏။ အတိတ်ကာလ ဥုံဝိဘတ်၌ acchecchuṃ, acchindiṃsu ဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ တပါးသော ဓာတ်တို့အားလည်း ဖြစ်၏။ ဂမုဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ gacchaṃ, gacchissaṃ ဖြစ်၏။ အခြားသော ပစ္စည်းတို့၌လည်း ဝစဓာတ်သည် ထင်ရှားစွာ ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏ စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌—ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် တိ စသော ဝိဘတ်တို့သည် နောက်၌ ရှိသော်လည်း အာဂမ်အတိုင်း ဝစဓာတ် စသည်တို့၏ အက္ခရာအား ‘vacādīnaṃ vassuṭa vā’ သုတ်ဖြင့် ကမ္မ၌ ဥဋအပြုလည်းကောင်း၊ ‘assū’ သုတ်ဖြင့် အ-ကာရကို ဥ-ကာရ ပြုခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် dhammo uccati, vuccati, vuccanti စသည် ဖြစ်၏။ ယ-ပစ္စည်းကို ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa

၂၇. ‘ဘုဇ၊ မုစ၊ ဝစ၊ ဝိသ ဤဓာတ်တို့အား က္ခငအပြုသည် ဖြစ်၏’ ဟူသောသုတ်။

Bhujādīnaṃ kkhaṅa hoti ssena saha. Vakkhati vacissati, vakkhanti vacissanti iccādi.

ဘုဇအစရှိသော ဓာတ်တို့အား ဿနှင့်တကွ က္ခငအပြု ဖြစ်၏။ vakkhati, vacissati; vakkhanti, vacissanti စသည် ဖြစ်၏။

21. Īādo vacassoma

၂၁. ‘ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဝစဓာတ်အား ဩမအပြု ဖြစ်၏’ ဟူသောသုတ်။

Īādīsu vacassa oma hoti. Makārānubandhattā ‘‘mānubandho sarāna+mantā paro’’ti paribhāsato sarā paro. Avoci, avocuṃ, avoco iccādi. Anajjatane-avaca avacā vacā iccādi. Kriyātipattiyaṃ-avakkhā avacissā, avakkhiṃsu avacissiṃsu iccādi. Vaceyya iccādi. Kamme-vucceyya iccādi. Tathā vacatu, vuccatu iccādi.

ဤအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ ဝစဓာတ်အား ဩမအပြု ဖြစ်၏။ မ-ကာရ အနုဗန်ရှိသောကြောင့် ‘mānubandho sarānamantā paro’ ဟူသော ပရိဘာသာသုတ်ဖြင့် သရတို့၏ နောက်၌ ဖြစ်၏။ avoci, avocuṃ, avoco စသည် ဖြစ်၏။ အနဇ္ဇတနီ၌—avaca, avacā, vacā စသည် ဖြစ်၏။ ကြိယာတိပတ္တိ၌—avakkhā, avacissā; avakkhiṃsu, avacissiṃsu စသည် ဖြစ်၏။ vaceyya စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌—vucceyya စသည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ vacatu, vaccatu စသည် ဖြစ်၏။

Bhuja=pālanajjhohāresu[Pg.234], ‘‘bhujā’’ dinā kkhavādese bhokkhati bhuñjissati.

ဘုဇဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ မျိုခြင်း/စားခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ‘bhujā’ စသည်ဖြင့် က္ခငအပြုရှိသော် bhokkhati, bhuñjissati ဖြစ်၏။

Kusa=akkose, āpubbo, tassa rasso ca, akkosati iccādi ñeyyaṃ, lavikaraṇalopavuddhiyo.

ကုသဓာတ်သည် ဆဲရေးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ အာ-ပုဗ္ဗ၌ ထိုဓာတ်အား ရဿပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၍ akkosati စသည်ကို သိအပ်၏။ လကာရ ဝိကရဏပစ္စည်း ချေခြင်း၊ ဝုဒ္ဓိပြုခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

34. Kusa+ruhehī+ssa chi

၃၄. ‘ကုသဓာတ်၊ ရုဟဓာတ်တို့နောင်မှ ဿဝိဘတ်အား ဆိအပြု ဖြစ်၏’ ဟူသောသုတ်။

Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Pararūpapaṭhamakkharāni, akkocchi akkosi iccādi. Abhipubbo ruha=rohane, abhirucchi abhiruhi iccādi.

Kus (ကုသ်)ဓာတ်၊ Ruh (ရုဟ်)ဓာတ်တို့၏ နောက်ဖြစ်သော ဤ-ဝိဘတ်ကို ‘ချိ’ အမိန့်ပြုခြင်းသည် အချို့ဝါကျ၌ ဖြစ်၏။ ပရရူပပြုခြင်း၊ ပထမအက္ခရာပြုခြင်းတို့ကြောင့် ‘akkocchi’ ‘akkosi’ စသည်တို့ ဖြစ်၏။ Abhi-ဥပသျှေရှေ့ရှိသော Ruha ဓာတ်သည် တက်ခြင်း (rohana) အနက်၌ ရှိ၏၊ ‘abhirucchi’ ‘abhiruhi’ စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Vaha=pāpuṇane, vahati, vahanti. Kamme-kye ‘‘hassa vipallāso’’ti vipariyāso, tena so vuyhati, ‘‘assū’’ti uttaṃ. Vahissati, vuyhissati. Avahi, avuyhittha, avuhi. Avahissā, vuyhīssā iccādi. Vaheyya, vuyheyya. Vahatu, vuyhatu iccādi.

Vaha (ဝဟ်)ဓာတ်သည် ဆောင်ခြင်း (ရောက်စေခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏၊ ‘vahati’ ‘vahanti’ ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌- ကျ-ပစ္စည်းရှိသော် ‘hassa vipallāso’ သုတ်ဖြင့် (ဟနှင့်ယတို့) လဲလှယ်ခြင်းဖြစ်သဖြင့် ‘vuyhati’ ဟု ဖြစ်၏၊ ‘assū’ သုတ်ဖြင့် ဥ-အက္ခရာပြုခြင်း (ဥတ္တ) ဖြစ်၏။ ‘vahissati’ ‘vuyhissati’၊ ‘avahi’ ‘avuyhittha’ ‘avuhi’၊ ‘avahissā’ ‘vuyhissā’ စသည်၊ ‘vaheyya’ ‘vuyheyya’၊ ‘vahatu’ ‘vuyhatu’ စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Jara=jīraṇe,

Jara (ဇရ်)ဓာတ်သည် ဆွေးမြည့်အိုမင်းခြင်း အနက်၌ ရှိ၏။

5,174. Jara marāna+mīyaṅa

၅,၁၇၄. Jara ဓာတ်၊ Mara ဓာတ်တို့အား ဣယင် (īyaṅa) ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Jara marānaṃ īyaṅa vā hoti māna+nta+tyādīsu. Jīyati. ‘‘Jara sadāna+mīma’’ti īmaāgamo lo ca, jīrati. Kamme-jīrīyati jīyīyati. Evaṃ jīyissati jīrissati, jīyīyissati jīrīyissati. Ajīyi ajīri, ajīyīyi ajīrīyi. Ajīyissā ajīrissā, ajīyīyissā ajīrīyissā ajīyissā ajīrīyissā iccādi. Mara=pāṇacāge, īyaṅa, mīyati marati, mīyanti maranti iccādi.

မာန၊ န္တ၊ တျာဒိဝိဘတ်တို့၏ ရှေ့၌ Jara ဓာတ်၊ Mara ဓာတ်တို့အား ‘ဣယင်’ (īyaṅa) ပြုခြင်းသည် အချို့ဝါကျ၌ ဖြစ်၏။ ‘jīyati’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘jara sadānaṃ īma’ သုတ်ဖြင့် ဣမ-အာဂုံလာခြင်း၊ လ-ပစ္စည်းကျေခြင်းတို့ ဖြစ်၍ ‘jīrati’ ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌- ‘jīrīyati’ ‘jīyīyati’ ဟု ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ‘jīyissati’ ‘jīrissati’၊ ‘jīyīyissati’ ‘jīrīyissati’၊ ‘ajīyi’ ‘ajīri’၊ ‘ajīyīyi’ ‘ajīrīyi’၊ ‘ajīyissā’ ‘ajīrissā’၊ ‘ajīyīyissā’ ‘ajīrīyissā’ စသည်တို့ ဖြစ်၏။ Mara (မရ်)ဓာတ်သည် အသက်စွန့်ခြင်း (သေခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏၊ ဣယင်-ပြုသော် ‘mīyati’ ‘marati’၊ ‘mīyanti’ ‘maranti’ စသည် ဖြစ်၏။

Disa=pekkhane,

Disa (ဒိသ်)ဓာတ်သည် ရှုမြင်ခြင်း အနက်၌ ရှိ၏။

5,124. Disassa [Pg.235] passa dassa dasa da dakkhāti

၅,၁၂၄. Disa ဓာတ်အား passa, dassa, dasa, da, dakkha ဟူ၍ အမိန့်ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Ete ādesā disassa vā honti. Anekavaṇṇattā sabbādeso. Passati passanti, dakkhati dakkhanti. Kamme-kye pubbarūpo, dissati dissanti, vipassīyati dakkhīyati iccādi.

ဤအာဒေသတို့သည် Disa ဓာတ်အား အချို့ဝါကျ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အက္ခရာအများရှိသောကြောင့် တစ်ဓာတ်လုံးကို အစားထိုးခြင်း (သဗ္ဗာဒေသ) ဖြစ်၏။ ‘passati’ ‘passanti’၊ ‘dakkhati’ ‘dakkhanti’ ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌- ကျ-ပစ္စည်းရှိသော် ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်းကြောင့် ‘dissati’ ‘dissanti’၊ ‘vipassīyati’ ‘dakkhīyati’ စသည် ဖြစ်၏။

6,69. Dakkha+kha+heti+hohīti lopo

၆,၆၉. Dakkha အစရှိသော အာဒေသတို့မှ နောက်၌ရှိသော ဿ-ဝိဘတ်ကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။

Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati. Apassi passi, apassiṃsu passiṃsu apasso passo, apassittha passittha. Apassiṃ passiṃ, apassimha passimha. Tathā adassī dassī, adassiṃsu dassiṃsu iccādi. Anajjatane dasādeso, addasā addasa. Addā adda iccādi. Apassissa dakkhissa iccādi. Passeyya dakkheyya, passatu dakkhatu iccādi.

Dakkha အစရှိသော အာဒေသတို့၏ နောက်၌ရှိသော ဿ-ဝိဘတ်ကို ချေခြင်းသည် အချို့ဝါကျ၌ ဖြစ်၏။ ‘dakkhati’ ‘dakkhissati’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘apassi’ ‘passi’၊ ‘apassiṃsu’ ‘passiṃsu’၊ ‘apasso’ ‘passo’၊ ‘apassittha’ ‘passittha’၊ ‘apassiṃ’ ‘passiṃ’၊ ‘apassimha’ ‘passimha’ ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ‘adassī’ ‘dassī’၊ ‘adassiṃsu’ ‘dassiṃsu’ စသည်တို့ ဖြစ်၏။ အနဇ္ဇတနီ (ဟိယျတ္တနီ) ၌ dasa-အာဒေသပြုခြင်းကြောင့် ‘addasā’ ‘addasa’၊ ‘addā’ ‘adda’ စသည် ဖြစ်၏။ ‘apassissa’ ‘dakkhissa’ စသည်၊ ‘passeyya’ ‘dakkheyya’၊ ‘passatu’ ‘dakkhatu’ စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Sada=visaraṇagatyāvasādanādānesu, nipubbo, ‘‘jarasadāna+mīma vā’’ti īmaāgamo. Nisīdati, nisīdanti iccādi. Bhāve-nisajjati, nisajjate.

Sada (သဒ်)ဓာတ်သည် ပျက်စီးခြင်း၊ သွားခြင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၊ ယူခြင်း အနက်တို့၌ ရှိ၏၊ Ni-ဥပသျှေရှေ့ရှိသော် ‘jara sadānaṃ īma vā’ သုတ်ဖြင့် ဣမ-အာဂုံလာ၍ ‘nisīdati’ ‘nisīdanti’ စသည် ဖြစ်၏။ ဘာဝကာရက၌ ‘nisajjati’ ‘nisajjate’ ဟု ဖြစ်၏။

Yaja=devapūjāsaṃgatikaraṇadānesu, yajati, yajanti iccādi. Kamme –

Yaja (ယဂျ်)ဓာတ်သည် နတ်ကိုပူဇော်ခြင်း၊ ပေါင်းသင်းခြင်း၊ ပေးလှူခြင်း အနက်တို့၌ ရှိ၏၊ ‘yajati’ ‘yajanti’ စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌-

5,113. Yajassa yassa ṭi+yīti

၅,၁၁၃. Yaja ဓာတ်၏ ယ-အက္ခရာအား ဣ-ပြုခြင်း၊ ယီ-ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Yajassa yassa ṭi+yī honti kānubandheti bahulādhikārā tyādivisayepi kye pubbarūpe ca ijjati yijjati mayā buddho. So yajissati, tena ijjissate yijjissate. So yajī[Pg.236], tena ijji yijji. So yajissā, tena ijjissā yijjissā. So yajeyya, tena ijjeyya yijjeyya. So yajatu, tena ijjatu yijjatu iccādi.

Yaja ဓာတ်၏ ယ-အက္ခရာအား ဣ-ပြုခြင်း၊ ယီ-ပြုခြင်းတို့သည် ‘က’အနုဗန္ဓ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဗဟုလာဓိကာရ သုတ်၏ အာဏာကြောင့် တျာဒိဝိဘတ်နယ်၌လည်းကောင်း၊ ကျ-ပစ္စည်းရှိ၍ ပုဗ္ဗရူပပြုရာ၌လည်းကောင်း ‘ijjati’ ‘yijjati’ (mayā buddho) ဟု ဖြစ်၏။ ကတ္တုကာရက၌ ‘So yajissati’၊ ကမ္မကာရက၌ ‘tena ijjissate yijjissate’။ ကတ္တုကာရက၌ ‘So yajī’၊ ကမ္မကာရက၌ ‘tena ijji yijji’။ ကတ္တုကာရက၌ ‘So yajissā’၊ ကမ္မကာရက၌ ‘tena ijjissā yijjissā’။ ကတ္တုကာရက၌ ‘So yajeyya’၊ ကမ္မကာရက၌ ‘tena ijjeyya yijjeyya’။ ကတ္တုကာရက၌ ‘So yajatu’၊ ကမ္မကာရက၌ ‘tena ijjatu yijjatu’ စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Vada=vacane, ‘‘gamavadā’’ dinā vadassa vajjādeso vā, lassa ‘‘ūlasse’’ti kvaci e ca, vajjati vadeti vadati, vajjenti vadenti iccādi. Kamme – ‘‘kyassā’’ti īña, vajjīyati vajjati vadīyati, vajjīyanti vajjanti vadīyanti. Vadissati, vadissanti. Avadī vadī, avadiṃsu vadiṃsu. Avadissa vadissa. Vajje vajjeyya vade vadeyya, vajjeyyuṃ vadeyyuṃ. Vajjetu vadetu vadatu iccādi yathāgamaṃ ñeyyaṃ.

Vada (ဝဒ်)ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း အနက်၌ ရှိ၏။ ‘gamavadā’ စသောသုတ်ဖြင့် Vada ဓာတ်အား vajja-အာဒေသပြုခြင်းသည် အချို့ဝါကျ၌ ဖြစ်၏။ လ-ပစ္စည်းအား ‘ūlasse’ သုတ်ဖြင့် အချို့နေရာ၌ ဧ-ပြုခြင်းဖြစ်၍ ‘vajjati’ ‘vadeti’ ‘vadati’၊ ‘vajjenti’ ‘vadenti’ စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ‘kyassa’ သုတ်ဖြင့် ဤည (īña) ပြုခြင်းဖြစ်၍ ‘vajjīyati’ ‘vajjati’ ‘vadīyati’၊ ‘vajjīyanti’ ‘vajjanti’ ‘vadīyanti’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘vadissati’ ‘vadissanti’၊ ‘avadī’ ‘vadī’၊ ‘avadiṃsu’ ‘vadiṃsu’၊ ‘avadissa’ ‘vadissa’၊ ‘vajje’ ‘vajjeyya’ ‘vade’ ‘vadeyya’၊ ‘vajjeyyuṃ’ ‘vadeyyuṃ’၊ ‘vajjetu’ ‘vadetu’ ‘vadatu’ စသည်တို့ကို နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

Kamu=padavikkhepe, ‘‘parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena kama kama iti dvitte anādibyañjanalope lavikaraṇe ‘‘kavaggahā’’ dinā kassa ce niggahītāgame ca kate caṃkamati kamati iccādi. Cala=kampane, caṃcalati. Jala+dala=dittiyaṃ, dvitte daddallati iccādi. (Savuddhikabhūvādinayo).

Kamu (ကမု)ဓာတ်သည် ခြေလှမ်းခြင်း အနက်၌ ရှိ၏။ ‘parokkhāyañca’ သုတ်မှ စ-သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ‘kama kama’ ဟု ဒွေးဘော်ပြုပြီးလျှင်၊ အစမဟုတ်သော ဗျည်းကိုချေ၊ လ-ဝိကရုဏ်းပစ္စည်းရှိသော် ‘kavaggahā’ စသောသုတ်ဖြင့် က-ကို စ-ပြုခြင်း၊ နိဂ္ဂဟိတအာဂုံလာခြင်းတို့ကို ပြုသဖြင့် ‘caṃkamati’ ‘kamati’ စသည် ဖြစ်၏။ Cala (စလ္)ဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ခြင်း အနက်၌ ရှိ၏၊ ‘caṃcalati’ ဟု ဖြစ်၏။ Jala (ဂျလ်)ဓာတ်၊ Dala (ဒလ်)ဓာတ်တို့သည် တောက်ပခြင်း အနက်၌ ရှိ၏၊ ဒွေးဘော်ပြုသော် ‘daddallati’ စသည် ဖြစ်၏။ (ဤသည်ကား သဝုဒ္ဓိက ဘူဝါဒိနယ ဖြစ်၏။)

Hū+bhū=sattāyaṃ, tyādīsu ‘‘kattari lo’’ti lo, tassa lope ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti okāro. So hoti, te honti. Hosi, hotha. Homi, homa iccādi. Bhāve-tena hūyati hūyate.

Hū (ဟူ)ဓာတ်၊ Bhū (ဘူ)ဓာတ်တို့သည် ဖြစ်တည်ခြင်း (ရှိခြင်း) အနက်၌ ရှိကုန်၏။ တျာဒိဝိဘတ်တို့၌ ‘kattari lo’ သုတ်ဖြင့် လ-ပစ္စည်း၊ ထိုလ-ပစ္စည်း ကျေသောအခါ ‘yuvaṇṇānameo paccaye’ သုတ်ဖြင့် ဩ-အက္ခရာပြုခြင်း (ဩကာရ) ဖြစ်၏။ ‘So hoti’ ‘te honti’၊ ‘Hosi’ ‘hotha’၊ ‘Homi’ ‘homa’ စသည် ဖြစ်၏။ ဘာဝကာရက၌ ‘tena hūyati’ ‘hūyate’ ဟု ဖြစ်၏။

31. Hūssa he+hehi+hohi ssatyādo

၃၁. Hū ဓာတ်အား ဿ-ဝိဘတ်စသည်တို့၏ ရှေ့၌ he, hehi, hohi အာဒေသပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Hūssa heādayo honti ssaccādo. Hessati hehi ssati hohissati.

ဿ-ဝိဘတ်စသည်တို့၏ ရှေ့၌ Hū ဓာတ်အား he စသော အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘hessati’ ‘hehissati’ ‘hohissati’ ဟု ဖြစ်၏။

69. Dakkha+kha+hehi+hohīhi lopoti

၆၉. Dakkha အစရှိသော၊ ‘hehi’ ‘hohi’ အစရှိသော အာဒေသတို့၏ နောက်၌ရှိသော ဿ-ဝိဘတ်ကို ချေခြင်း...

Dakkhādīhi [Pg.237] ādesehi parassa ssassa vā lopo hoti. Hehiti hehissati, hohiti hohissati. Hehinti hehissanti, hohinti hohissanti iccādi. Anajjatane īmhi añāgamo, ‘‘paro kvacī’’ti īssa lopo, so ahu. Vuddhimhi ‘‘dīghā īssa’’ iti īssa siādeso, suvo ahosi ānando.

Dakkha စသော အာဒေသတို့၏ နောက်၌ရှိသော ဿ-ဝိဘတ်ကို အချို့ဝါကျ၌ ချေခြင်း ဖြစ်၏။ ‘hehiti’ ‘hehissati’၊ ‘hohiti’ ‘hohissati’၊ ‘hehinti’ ‘hehissanti’၊ ‘hohinti’ ‘hohissanti’ စသည် ဖြစ်၏။ အနဇ္ဇတနီ (ဟိယျတ္တနီ) ၌ ဤ-ဝိဘတ်ရှိသော် အ-အာဂုံလာခြင်း၊ ‘paro kvaci’ သုတ်ဖြင့် ဤ-ကို ချေခြင်းတို့ ဖြစ်၍ ‘so ahu’ ဟု ဖြစ်၏။ ဝုဒ္ဓိပြုရာ၌ ‘dīghā īssa’ သုတ်ဖြင့် ဤ-အား သိ-ပြုခြင်းဖြစ်၍ ‘suvo ahosi ānando’ ဟု ဖြစ်၏။

41. Hūto resuṃ

၄၁. Hū ဓာတ်၏ နောက်မှဖြစ်သော ဥ-အက္ခရာအား ‘ရေသုံ’ (resuṃ) ပြုခြင်း...

Hūto parassa u+miccassa resuṃ vā hoti. Rakārānubandho ‘‘rānubandhentasarādissā’’ti antasarādissa lopo. Ahesuṃ. Okāravuddhi avādese ahavuṃ. Ossa siādese ahosi.

Hū ဓာတ်၏ နောက်မှဖြစ်သော ဥံ-ဝိဘတ်အား ‘ရေသုံ’ (resuṃ) ပြုခြင်းသည် အချို့ဝါကျ၌ ဖြစ်၏။ ရ-ကာရ အနုဗန္ဓရှိသဖြင့် ‘rānubandhentasarādissā’ သုတ်ဖြင့် အဆုံးသရနှင့် အစသရကို ချေခြင်းဖြစ်၍ ‘ahesuṃ’ ဟု ဖြစ်၏။ ဩကာရဝုဒ္ဓိပြုပြီး အဝ-အာဒေသပြုသော် ‘ahavuṃ’ ဟု ဖြစ်၏။ ဩ-အား သိ-အာဒေသပြုသော် ‘ahosi’ ဟု ဖြစ်၏။

46. Iṃssa ca siña

၄၆. ဤံ-ဝိဘတ်အား ‘သိည’ (siña) ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Imiccassa siña hoti mhātthānañca bahulaṃ. Ñākāro ākhyāvayavattho (ukāro) ikāro uccāraṇattho. ‘‘Aīssā’’ dinā iñāgame tumhe ahosittha, ahosi. Parassaralope rasse ca ahuṃ, ahosimha, ahumha, rasso. Bhāve-abhavi, āssatthādeso, abhavittha. Anajjatane āūādipaccaye kate ‘‘yuvaṇṇāna+miya ṅuvaṅa sare’’ti uvaṅādese ahuvā, ahuvu, ahuvo, ahuvattha. Assa amādese ahuṃ ahuvaṃ, ahumha iccādi. Bhāve-tena ahuyi ahuyittha. Ahavissā, ahavissaṃsu iccādi. Bhāve-ahuyissa, ahuyissatha. Pubbassaralopo, heyya[Pg.238], heyyuṃ iccādi. Bhāve-hūyeyya, hūyetha. Hotu, hontu iccādi. Bhāve-hūyatu, hūyataṃ. Anupubbe anubhoti iccādi sabbavāresu yojetabbaṃ. Bhāve rūpābhāvā. Kamme-anubhūyati iccādi viseso.

ဤံ-ဝိဘတ်အား ‘သိည’ (siña) ပြုခြင်း ဖြစ်၏၊ မ္ဟာ-ဝိဘတ်တို့အားလည်းကောင်း အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ည-ကာရသည် အာချာတ်၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ပြရန်ဖြစ်ပြီး၊ ဣ-ကာရသည် အသံထွက်ရုံမျှ ဖြစ်၏။ ‘aīssā’ စသောသုတ်ဖြင့် ဣ-အာဂုံလာသော် ‘tumhe ahosittha’ ‘ahosi’ ဟု ဖြစ်၏။ ပရသရကို ချေခြင်း၊ ရဿပြုခြင်းတို့ကြောင့် ‘ahuṃ’ ‘ahosimha’ ‘ahumha’ ဖြစ်၏။ ဘာဝကာရက၌ ‘abhavi’၊ အတ္ထ-အာဒေသပြုသော် ‘abhavittha’ ဖြစ်၏။ အနဇ္ဇတနီ၌ အာ၊ ဦ စသောပစ္စည်းတို့ရှိသော် ‘yuvaṇṇānamiya ṅuvaṅa sare’ သုတ်ဖြင့် ဥဝင် (uvaṅa) အာဒေသပြုခြင်းကြောင့် ‘ahuvā’ ‘ahuvu’ ‘ahuvo’ ‘ahuvattha’ ဟု ဖြစ်၏။ အ-အား အံ-ပြုသော် ‘ahuṃ’ ‘ahuvaṃ’၊ ‘ahumha’ စသည် ဖြစ်၏။ ဘာဝကာရက၌ ‘tena ahuyi’ ‘ahuyittha’။ ‘ahavissā’ ‘ahavissaṃsu’ စသည် ဖြစ်၏။ ဘာဝကာရက၌ ‘ahuyissa’ ‘ahuyissatha’။ ပုဗ္ဗသရကို ချေခြင်းကြောင့် ‘heyya’ ‘heyyuṃ’ စသည် ဖြစ်၏။ ဘာဝကာရက၌ ‘hūyeyya’ ‘hūyetha’။ ‘hotu’ ‘hontu’ စသည် ဖြစ်၏။ ဘာဝကာရက၌ ‘hūyatu’ ‘hūyataṃ’။ Anu-ဥပသျှေနောက်၌ ‘anubhoti’ စသည်ဖြင့် အလုံးစုံသော နည်းတို့၌ ယှဉ်အပ်၏။ ဘာဝကာရက၌ ရုပ်မရှိ။ ကမ္မကာရက၌မူ ‘anubhūyati’ စသည်ဖြင့် ထူးခြား၏။

Si=saye, lassa lopo vuddhi, seti. Ayādese sayati, senti sayanti iccādi. Kamme-atipubbo, kye ‘‘dīgho sarassā’’ti issa dīghe ca kate tena atisīyati, atisīyanti iccādi. Bhāve-tena sīyati, sīyate. Tathā bhavissatiādīsu.

Si (သိ)ဓာတ်သည် အိပ်ခြင်း အနက်၌ ရှိ၏၊ လ-ပစ္စည်းကိုချေ၍ ဝုဒ္ဓိပြုသော် ‘seti’ ဟု ဖြစ်၏။ အယ-အာဒေသပြုသော် ‘sayati’၊ ‘senti’ ‘sayanti’ စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ Ati-ဥပသျှေရှေ့ရှိသော်၊ ကျ-ပစ္စည်း၌ ‘dīgho sarassa’ သုတ်ဖြင့် ဣ-သရကို ဒီဃပြုခြင်းကြောင့် ‘tena atisīyati’ ‘atisīyanti’ စသည် ဖြစ်၏။ ဘာဝကာရက၌ ‘tena sīyati’ ‘sīyate’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘bhavissati’ စသည်တို့၌လည်း ထိုနည်းတူစွာ ဖြစ်၏။

Nī=pāpane, dvikammako+yaṃ, ajaṃ gāmaṃ neti nayati, nenti nayanti iccādi. Kamme-nīyate gāmaṃ ajo devadattena iccādi. Tathā sesesupi yojetabbaṃ.

Nī (နီ)ဓာတ်သည် ရောက်စေခြင်း (ဆောင်ယူခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ဤဓာတ်သည် ဒွိကမ္မက (ကံနှစ်ခုရှိသော) ဓာတ်ဖြစ်၏၊ ‘ajaṃ gāmaṃ neti’ ‘nayati’၊ ‘nenti’ ‘nayanti’ စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ‘nīyate gāmaṃ ajo devadattena’ စသည် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း ထိုနည်းတူစွာ ယှဉ်အပ်၏။

Ṭhā=gatinivattiyaṃ –

Ṭhā (ဌာ)ဓာတ်သည် သွားခြင်းမှဆုတ်နစ်ခြင်း (ရပ်တန့်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏-

5,175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā

၅,၁၇၅. Ṭhā ဓာတ်၊ Pā ဓာတ်တို့အား ‘တိဋ္ဌ’ (tiṭṭha) ‘ပိ’ (pi) ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivāhonti vā nta+māna+tyādīsu. Lassa lope tiṭṭhati, tiṭṭhanti, ṭhāti, ṭhānti.

န္တ၊ မာန၊ တျာဒိဝိဘတ်တို့၏ ရှေ့၌ Ṭhā ဓာတ်၊ Pā ဓာတ်တို့အား ‘tiṭṭha’ ‘pi’ အာဒေသပြုခြင်းသည် အချို့ဝါကျ၌ ဖြစ်၏။ လ-ပစ္စည်းကို ချေသောအခါ ‘tiṭṭhati’ ‘tiṭṭhanti’၊ ‘ṭhāti’ ‘ṭhānti’ ဟု ဖြစ်၏။

5,131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti

၅,၁၃၁. Pa-ဥပသျှေအစရှိသည်တို့၏ နောက်မှဖြစ်သော Ṭhā ဓာတ်အား အချို့ဝါကျ၌ ‘ဌဟ’ (ṭhaha) ပြုခြင်း...

Pādito parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho hoti vā. Saṇṭhahati, saṇṭhahanti. Lasse, adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti. Kamme –

Pa-ဥပသျှေအစရှိသည်တို့၏ နောက်၌ရှိသော Ṭhā ဓာတ်အား အချို့နေရာ၌ ‘ဌဟ’ (ṭhaha) အာဒေသပြုခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ‘saṇṭhahati’ ‘saṇṭhahanti’ ဟု ဖြစ်၏။ လ-ပစ္စည်းအား ဧ-ပြုသော် ‘adhiṭṭheti’ ‘adhiṭṭhenti’ ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌-

5,137. Aññādissā+ssī kye

၅,၁၃၇. “အညာဒိဿဿီ ကျေ” ဟူသော သုတ်။

Ñādito+ññassa ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Upaṭhīyati, upaṭhīyanti. Ṭhahādese ‘‘kyassā’’ti īña[Pg.239], tena patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti. Bhāve-īmhi ṭhīyati, ṭhīyate. Tathā papubbe patiṭṭhissati patiṭṭhahissati. Īssa simhi aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu, saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu. Patiṭṭhissa patiṭṭhahissa. Tiṭṭhe tiṭṭheyya, saṇṭhe saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ, saṇṭhahe saṇṭhaheyya. Tiṭṭhatu ṭhātu, saṇṭhahatu iccādi.

ဉာ-ဓာတ်မှ တစ်ပါးသော အာကာရန္တ ဖြစ်သော ဓာတ်၏ အဆုံးအက္ခရာကို ကျေ-ပစ္စည်းနောင်ပါက ဤ (ī) ပြု၏။ upaṭhīyati (ဥပဋ္ဌီယတိ)၊ upaṭhīyanti (ဥပဋ္ဌီယန္တိ)။ ဌာ-ဓာတ်ကို ဌဟ-အပြုရှိသော် “ကျဿာ” သုတ်ဖြင့် ဤ (ī) ပြု၏၊ ထိုသို့ ပြုခြင်းကြောင့် patiṭṭhahīyati (ပတိဋ္ဌဟီယတိ)၊ patiṭṭhahīyanti (ပတိဋ္ဌဟီယန္တိ) ဟု ဖြစ်၏။ ဘာဝဝါစက၌ ဤ-ပစ္စည်းနောင်သော် ṭhīyati (ဌီယတိ)၊ ṭhīyate (ဌီယတေ) ဟု ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ပ-ဥပသာရရှေ့ရှိသော် patiṭṭhissati (ပတိဋ္ဌိဿတိ)၊ patiṭṭhahissati (ပတိဋ္ဌဟိဿတိ)။ ဤ-ပစ္စည်းရှိသော် သိ-ဝိဘတ်၌ aṭṭhāsi (အဋ္ဌာသိ)၊ aṭṭhaṃsu (အဋ္ဌံသု)၊ saṇṭhahi (သဏ္ဌဟိ)၊ saṇṭhahiṃsu (သဏ္ဌဟိံသု)။ patiṭṭhissa (ပတိဋ္ဌိဿ)၊ patiṭṭhahissa (ပတိဋ္ဌဟိဿ)။ tiṭṭhe (တိဋ္ဌေ)၊ tiṭṭheyya (တိဋ္ဌေယျ)၊ saṇṭhe (သဏ္ဌေ)၊ saṇṭheyya (သဏ္ဌေယျ)၊ saṇṭheyyuṃ (သဏ္ဌေယျုံ)၊ saṇṭhahe (သဏ္ဌဟေ)၊ saṇṭhaheyya (သဏ္ဌဟေယျ)။ tiṭṭhatu (တိဋ္ဌတု)၊ ṭhātu (ဌာတု)၊ saṇṭhahatu (သဏ္ဌဟတု) အစရှိသည် ဖြစ်၏။

Pā=pāne, pivādese pivati. ‘‘Tavaggavaraṇā’’ do ‘‘bayañā’’ti yogavibhāgena vassa bakāro, pibati. Kammepīyati, pīyanti iccādi.

ပါ-ဓာတ်သည် သောက်ခြင်း (ပါန) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ပိဝ-အပြုရှိသော် pivati (ပိဝတိ) ဟု ဖြစ်၏။ “တဝဂ္ဂဝရဏာ” စသော သုတ်၌ “ဗယညာ” သုတ်ခွဲဖြင့် ဝ-ကို ဗ-ပြု၍ pibati (ပိဗတိ) ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မဝါစက၌ pīyati (ပီယတိ)၊ pīyanti (ပီယန္တိ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။

Asa=bhuvi,

အသ-ဓာတ်သည် ဖြစ်ခြင်း (ဘုဝိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။

52. Tassa thoti

၅၂. “တဿ ထော” ဟူသော သုတ်။

Atthito parassa tassa tho hoti. Pararūpe paṭhamakkharatakāre ca atthi. ‘‘Nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopo’’ti assa lopo, santi.

အတ္ထိ-ပုဒ်မှနောင်သော တ-ဝိဘတ်ကို ထ-ပြု၏။ ပရရူပပြုခြင်းနှင့် ပထမအက္ခရာ တ-ကာရ ပြုခြင်းတို့ရှိသော် atthi (အတ္ထိ) ဟု ရှိ၏။ “န္တမာနန္တိယိယုံသွာဒိလောပေါ” ဟူသောသုတ်ဖြင့် အသ-ဓာတ်၏ အ-ကို ချေခြင်းကြောင့် santi (သန္တိ) ဟု ဖြစ်၏။

53. Sihisva+ṭa

၅၃. “သိဟိသွဋ” ဟူသော သုတ်။

Atthissa aṭa hoti sihisu. Ṭo sabbādesattho. Tvaṃ asi. Pararūpādimhi kate idāni tumhe attha.

သိ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့နောင်သော် အတ္ထိ-၏အစား အတ ပြု၏။ ဋ-သံသည် တစ်ခုလုံးအစားထိုးရန် ဖြစ်၏။ tvaṃ asi (တွံ အသိ)။ ပရရူပပြုခြင်းစသည်ကို ပြုပြီးသော် ယခုအခါ tumhe attha (တုမှေ အတ္ထ) ဟု ဖြစ်၏။

54. Mimānaṃ vā mhimhā ca

၅၄. “မိမာနံ ဝါ မှိမှာ စ” ဟူသော သုတ်။

Asasmā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti taṃsanniyogena asassa aṭa ca. Amhi.

အသ-ဓာတ်မှနောင်သော မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့၏အစား မှိ၊ မှာ တို့သည် ဝါ-သဒ္ဒါဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုနှင့်အတူ အသ-ဓာတ်ကို အတ ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ amhi (အမှိ) ဟု ဖြစ်၏။

55. Esu sa

၅၅. “ဧသု သ” ဟူသော သုတ်။

Esu [Pg.240] mimesu asassa so hoti, pararūpabādhanatthaṃ. Asmi, amha asma. Bhavissatipaccaye –

ထို မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့နောင်သော် ပရရူပပြုခြင်းကို တားမြစ်ရန် အသ-ဓာတ်ကို သ (sa) ပြု၏။ asmi (အသ္မိ)၊ amha, asma (အမှ၊ အသ္မ) ဟု ဖြစ်၏။ ဘဝိဿန္တိပစ္စည်းနောင်ပါက -

5,129. A+ā+ssaādīsu

၅,၁၂၉. “အ-အာ-ဿာဒီသု” ဟူသော သုတ်။

Parokkhā a-ādo anajjatana ā-ādo kriyātipattissā-ādo bhavissatissatyādo ca atthissa bhu hoti. Ādesavidhānaṃ asassāpayogatthaṃ, kismiñci paccayavisese, tasmā asitabbantiādi na bhavati. Bhavissati, bhavissanti. Abhavā, abhavu. Kriyātipattiyaṃ bhuādese abhavissa, abhavissaṃsu iccādi. Eyyādimhi –

ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ အ-အက္ခရာစသည်၊ အနဇ္ဇတနီဝိဘတ်၏ အာ-အက္ခရာစသည်၊ ကိရိယာတိပတ္တိဝိဘတ်၏ ဿ-အက္ခရာစသည်နှင့် ဘဝိဿန္တိဝိဘတ်၏ ဿတိ-အက္ခရာစသည်တို့ နောင်သောအခါ အတ္ထိ-၏အစား ဘု (bhu) ဖြစ်၏။ ဤသို့ အပြုကို ပြဋ္ဌန်းခြင်းသည် အချို့သော ပစ္စည်းထူးတို့၌ အသ-ဓာတ်ကို အသုံးမပြုစေရန် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် asitabba (အသိတဗ္ဗ) အစရှိသည်တို့ မဖြစ်ပေ။ bhavissati (ဘဝိဿတိ)၊ bhavissanti (ဘဝိဿန္တိ)။ abhavā (အဘဝါ)၊ abhavu (အဘဝု)။ ကိရိယာတိပတ္တိဝိဘတ်၌ ဘု-အပြုရှိသော် abhavissa (အဘဝိဿ)၊ abhavissaṃsu (အဘဝိဿံသု) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ ဧယျ-စသော ဝိဘတ်တို့နောင်ပါက -

50. Atthite+yyādicchannaṃ sa+su+sa+satha+saṃ+sāma

၅၀. “အတ္ထိတေယျာဒိစ္ဆန္နံ သ-သု-သ-သထ-သံ-သာမ” ဟူသော သုတ်။

Asa=bhuvi+ccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Pararūpe so assa, te assu. Tvaṃ assa, tumhe assatha. Ahaṃ assaṃ, mayaṃ assāma. Tvādimhi so atu, assa lope santhu, ayādese tvaṃ ahi, tumhe attha. Amhi, amha, sādese asmi asma. Bahulādhikārā ajjatane āsi, āsiṃsu, āsuṃ iccādīpi honti.

အသ ဘုဝိ ဟူသော ဓာတ်မှနောင်သော ဧယျ-စသော ဝိဘတ်ခြောက်ခုတို့၏အစား သ-စသော အက္ခရာတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ပရရူပပြုသော် so assa (သော အဿ)၊ te assu (တေ အဿု)။ tvaṃ assa (တွံ အဿ)၊ tumhe assatha (တုမှေ အဿထ)။ ahaṃ assaṃ (အဟံ အဿံ)၊ mayaṃ assāma (မယံ အဿာမ) ဟု ဖြစ်၏။ တု-စသော ဝိဘတ်တို့နောင်သော် so atu (သော အတု)၊ အ-အက္ခရာ ချေခြင်းကြောင့် santhu (သန္တု)၊ အ-အပြုရှိသော် tvaṃ ahi (တွံ အဟိ)၊ tumhe attha (တုမှေ အတ္ထ)။ amhi (အမှိ)၊ amha (အမှ)၊ သ-အပြုရှိသော် asmi (အသ္မိ)၊ asma (အသ္မ)။ ဗဟုလ-အာဏာကြောင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၌ āsi (အာသိ)၊ āsiṃsu (အာသိံသု)၊ āsuṃ (အာသုံ) အစရှိသည်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

Brū=vacane,

ဗြူ-ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်း (ဝစန) အနက်၌ ဖြစ်၏။

36. Brūto tissīña

၃၆. “ဗြူတော တิဿီည” ဟူသော သုတ်။

Brūto parassa tissa īña vā hoti. Vuddhiavādese lassa lope bravīti.

ဗြူ-ဓာတ်မှနောင်သော တိ-ဝိဘတ်၏အစား ဤည (īña) သည် ဝါ-သဒ္ဒါဖြင့် ဖြစ်၏။ ဝုဒ္ဓိပြုခြင်း၊ အဝ-အပြုပြုခြင်းနှင့် လ-အက္ခရာချေခြင်းတို့ရှိသော် bravīti (ဗြဝီတိ) ဟု ဖြစ်၏။

5,97. Na brūsso

၅,၉၇. “န ဗြူဿော” ဟူသော သုတ်။

Brūssa [Pg.241] o na hoti byañjane. Brūti. Uvaṅādese brūvanti.

ဗျည်းနောင်သောအခါ ဗြူ-ဓာတ်၏ ဥ-ကို ဩ-အပြု မဖြစ်ပေ။ brūti (ဗြူတိ) ဟု ဖြစ်၏။ ဥဝၚ်-အပြုရှိသော် brūvanti (ဗြူဝန္တိ) ဟု ဖြစ်၏။

20. Tya+ntīnaṃ ṭa+ṭū

၂၀. “တျန္တီနံ ဋ-ဋူ” ဟူသော သုတ်။

Āhā paresaṃ ti+antīnaṃ ṭa+ṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā. Atoyeva āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭūvidhānañāpakā tiantīsu brūssa āho. Āha, āhu. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma iccādi. Bravissati. Abravi abravī, abravuṃ. Anajjatane abravā, abravu. Parokkhāyaṃ –

အာဟ-မှနောင်သော တိ၊ အန္တိ ဝိဘတ်တို့၏အစား ဋ၊ ဋူ တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဋ-သံသည် တစ်ခုလုံးကို အစားထိုးရန် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ပြုခြင်းကြောင့်ပင် အာဟ-မှနောင်သော တိ၊ အန္တိ တို့၌ ဋ၊ ဋူ ပြုခြင်းကို ညွှန်ပြတတ်သောကြောင့် တိ၊ အန္တိ ဝိဘတ်တို့နောင်သော် ဗြူ-ဓာတ်၏အစား အာဟ (āho) ဖြစ်၏။ āha (အာဟ)၊ āhu (အာဟု)။ brūsi (ဗြူသိ)၊ brūtha (ဗြူထ)။ brūmi (ဗြူမိ)၊ brūma (ဗြူမ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ bravissati (ဗြဝိဿတိ)။ abravi (အဗြဝိ)၊ abravī (အဗြဝီ)၊ abravuṃ (အဗြဝုံ)။ အနဇ္ဇတနီဝိဘတ်၌ abravā (အဗြဝါ)၊ abravu (အဗြဝု)။ ပရောက္ခာဝိဘတ်၌ -

16. Aādīsvā+ho brūssa

၁၆. “အာဒီသွာဟော ဗြူဿ” ဟူသော သုတ်။

Brūssa āho hoti parokkhāaādīsu. Supine kira so āha, te āhu iccādi. Abravissa. Brave braveyya. Vuddhippaṭisedhe brūtu, bravantu iccādi.

ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ အ-အက္ခရာစသည်တို့နောင်သော် ဗြူ-ဓာတ်၏အစား အာဟ ဖြစ်၏။ အိပ်မက်၌ ထိုသူသည် ပြောဖူး၏ (so āha)၊ ထိုသူတို့သည် ပြောဖူးကုန်၏ (te āhu) ဟု ကြားရ၏ အစရှိသည် ဖြစ်၏။ abravissa (အဗြဝိဿ)။ brave (ဗြဝေ)၊ braveyya (ဗြဝေယျ)။ ဝုဒ္ဓိကို တားမြစ်သော် brūtu (ဗြူတု)၊ bravantu (ဗြဝန္တု) အစရှိသည် ဖြစ်၏။

Hana=hiṃsāyaṃ, timhi vikaraṇalope so hanati hanti. Te hananti iccādi. Kamme-ye nassa ññe pubbarūpaṃ, tena haññati, haññanti haññare. Tathā hanissati iccādi.

ဟန-ဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ တိ-ဝိဘတ်နောင်သော် ဝိကရိုဏ်းချေခြင်းကြောင့် so hanati (သော ဟနတိ)၊ hanti (ဟန္တိ) ဟု ဖြစ်၏။ te hananti (တေ ဟနန္တိ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မဝါစက၌ ယ-ပစ္စည်းနောင်သော် န-ကို ည-ပြု၍ ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်းကြောင့် haññati (ဟညှတိ)၊ haññanti (ဟညှန္တိ)၊ haññare (ဟညှရေ) ဟု ဖြစ်၏။ ထို့အတူ hanissati (ဟနိဿတိ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။

67. Hanā cha+khā

၆၇. “ဟနာ ဆ-ခါ” ဟူသော သုတ်။

Hanā ssāssa cha+khā vā honti. Paṭihaṃkhāmi paṭihanissāmi. Haṃchema hanissāma. Ahani, ahaniṃsūtiādi sabbattha yojetabbaṃ. Huvādayo

ဟန-ဓာတ်မှနောင်သော ဿ-ဝိဘတ်၏အစား ဆ၊ ခါ တို့သည် ဝါ-သဒ္ဒါဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ paṭihaṃkhāmi (ပဋိဟင်္ခါမိ)၊ paṭihanissāmi (ပဋိဟနိဿာမိ)။ haṃchema (ဟံဆေမ)၊ hanissāma (ဟနိဿာမ)။ ahani (အဟနိ)၊ ahaniṃsu (အဟနိံသု) အစရှိသည်တို့ကို ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဟု-အစရှိသော ဓာတ်တို့ ဖြစ်၏ (ဟုဝါဒိဂိုဏ်း)။

Hu=havane[Pg.242]. Tyādīsu lo. ‘‘Parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena hu huti dvittaṃ, ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti hassa jo, lalopo vuddhi ca, juhoti aggiṃ, aññatra ‘‘yavā sare’’ti vakāro, juhvati. Juhonti. Juhvanti. Juhosi juhvasi, juhotha juhvatha. Iccādi. Kamme – ‘‘dīgho sarassā’’ti dīghe hūyati tena aggi iccādi. Juhissati, juhissanti. Ajuhavi ajuhosi, ajuhavuṃ ajuhaviṃsu ajuhavaṃsu ajuhosuṃ. Ajuhissa, ajuhissaṃssu. Juhe juheyya. Juhotu, juhontu iccādi.

ဟု-ဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်း (ဟဝန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ တိ-စသော ဝိဘတ်နောင်သော် ဝိကရိုဏ်းချေ၏။ “ပရောက္ခာယဉ္စ” သုတ်၌ စ-သဒ္ဒါကို ယူခြင်းကြောင့် ဟု-ကို ဟု-ဟု နှစ်ကြိမ်ပြု (ဒွိတ္တပြု) ၏၊ “ကဝဂ္ဂဟာနံ စဝဂ္ဂဇာ” သုတ်ဖြင့် ဟ-ကို ဇ-ပြု၏၊ ล-ချေခြင်းနှင့် ဝုဒ္ဓိပြုခြင်းတို့ရှိသော် juhoti aggiṃ (ဇုဟောတိ အဂ္ဂိံ - မီးကို ပူဇော်၏) ဟု ဖြစ်၏၊ အခြားနေရာ၌ “ယဝါ သရေ” သုတ်ဖြင့် ဝ-ကာရပြုသော် juhvati (ဇုဟွတိ) ဟု ဖြစ်၏။ juhonti (ဇုဟောန္တိ)။ juhvanti (ဇုဟွန္တိ)။ juhosi (ဇုဟောသိ)၊ juhvasi (ဇုဟွသိ)၊ juhotha (ဇုဟောထ)၊ juhvatha (ဇုဟွထ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မဝါစက၌ “ဒီဃော သရဿာ” သုတ်ဖြင့် အသံရှည်ပြုသော် hūyati tena aggi (ဟူယတိ တေန အဂ္ဂိ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ juhissati (ဇုဟိဿတိ)၊ juhissanti (ဇုဟိဿန္တိ)။ ajuhavi (အဇုဟဝိ)၊ ajuhosi (အဇုဟောသိ)၊ ajuhavuṃ (အဇုဟဝုံ)၊ ajuhaviṃsu (အဇုဟဝိံသု)၊ ajuhavaṃsu (အဇုဟဝံသု)၊ ajuhosuṃ (အဇုဟောသုံ)။ ajuhissa (အဇုဟိဿ)၊ ajuhissaṃsu (အဇုဟိဿံသု)။ juhe (ဇုဟေ)၊ juheyya (ဇုဟေယျ)။ juhotu (ဇုဟောတု)၊ juhontu (ဇုဟောန္တု) အစရှိသည် ဖြစ်၏။

Hā=cāge, pure viya dvebhāvachādesalope ‘‘rasso pubbassā’’ti pubbassa āssa rasso. Jahāti iccādi. Kamme – ‘‘aññādissā+ssī kye’’ti kye āssa ī, hīyati iccādi. Jahissati. Ajahāsi, ‘‘dīghā īssa’’ iti si, pajahi, ajahiṃsu ajahaṃsu, pajahiṃsu pajahuṃ. Kamme-pahīyi pahīyittha. Ssādi+eyyādi+tvādīsupi ñeyyā.

ဟာ-ဓာတ်သည် စွန့်လွှတ်ခြင်း (စာဂ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ရှေးနည်းတူ ဒွိတ္တပြုခြင်း၊ ဇ-အပြုပြုခြင်း၊ ချေခြင်းတို့ရှိသော် “ရဿော ပုဗ္ဗဿ” သုတ်ဖြင့် ရှေ့ရှိ အာ-ကို ရဿပြု၏။ jahāti (ဇဟာတိ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မဝါစက၌ “အညာဒိဿဿီ ကျေ” သုတ်ဖြင့် ကျေ-ပစ္စည်းနောင်သော် အာ-ကို ဤ ပြု၍ hīyati (ဟီယတိ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ jahissati (ဇဟိဿတိ)။ ajahāsi (အဇဟာသိ)၊ “ဒီဃာ ဤဿ” သုတ်ဖြင့် သိ-ဝိဘတ်နောင်သော် ရဿပြု၍ pajahi (ပဇဟိ)၊ ajahiṃsu (အဇဟိံသု)၊ ajahaṃsu (အဇဟံသု)၊ pajahiṃsu (ပဇဟိံသု)၊ pajahuṃ (ပဇဟုံ) ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မဝါစက၌ pahīyi (ပဟီယိ)၊ pahīyittha (ပဟီယိတ္ထ) ဟု ဖြစ်၏။ ဿ-စသော ဝိဘတ်၊ ဧယျ-စသော ဝိဘတ်၊ တု-စသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။

Dā=dāne, dvibhāvarassattāni, lalopo, dadāti, dadanti iccādi. ‘‘Gamavadā’’ dinā dajjādese dajjati, dajjanti iccādi. Lasse+kāre dānaṃ deti iccādi.

ဒါ-ဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်း (ဒါန) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဒွိတ္တပြုခြင်း၊ ရဿပြုခြင်း၊ လ-ချေခြင်းတို့ရှိသော် dadāti (ဒဒါတိ)၊ dadanti (ဒဒန္တိ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ “ဂမဝဒါ” စသော သုတ်ဖြင့် ဒဇ္ဇ-အပြုရှိသော် dajjati (ဒဇ္ဇတိ)၊ dajjanti (ဒဇ္ဇန္တိ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ လ-ဝိဘတ်၌ ဧ-ကာရပြုသော် dānaṃ deti (ဒါနံ ဒေတိ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။

22. Dāssa daṃ vā mimesva+dvitte

၂၂. “ဒါဿ ဒံ ဝါ မိမေသု အဒွိတ္တေ” ဟူသော သုတ်။

Advitte vattamānassa dāssa daṃ hoti vā mimesu. Vaggantaṃ, dammi demi, damma dema. Īkāre dīyati iccādi. Anāgatatthe iñāgame saraṇopādi, dadissati, dadissanti. Dajjissati, dajjissanti. Lavikaraṇe [Pg.243] dassati, dassanti. Ajjatane-adadi, adadiṃsu, adajji, adajjiṃsu, adāsi, adaṃsu. Anajjatane-adadā, adadu. Kālātipattiyaṃ-adadissa adajjissa, le adassa, dassaṃsu. Eyyādimhi-dade dadeyya dajje dajjeyya. ‘‘Ṭā’’ti bahulādhikārā dajjādesā parassa eyyassa ṭā, dajjā, dajjuṃ dajjeyyaṃ dadeyyuṃ. Tvādīsu-dadātu, dadantu, dajjatu, dajjantu, lasse+kāre detu, dentu iccādi. Sabbattha kammepi yojanīyaṃ.

ဒွိတ္တမရှိဘဲ ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော ဒါ-ဓာတ်၏အစား မိ၊ မ ဝိဘတ်တို့နောင်သော် ဒံ (daṃ) သည် ဝါ-သဒ္ဒါဖြင့် ဖြစ်၏။ ဝဂ္ဂန္တပြုသော် dammi (ဒမ္မိ)၊ demi (ဒေမိ)၊ damma (ဒမ္မ)၊ dema (ဒေမ) ဟု ဖြစ်၏။ ဤ-ကာရပြုသော် dīyati (ဒီယတိ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ အနာဂတ်အနက်၌ ဣဉ်-အာဂမရှိသော် သရချေခြင်းစသည်ဖြင့် dadissati (ဒဒိဿတိ)၊ dadissanti (ဒဒိဿန္တိ)။ dajjissati (ဒဇ္ဇိဿတိ)၊ dajjissanti (ဒဇ္ဇိဿန္တိ)။ လ-ဝိကရိုဏ်း၌ dassati (ဒဿတိ)၊ dassanti (ဒဿန္တိ)။ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၌ adadi (အဒဒိ)၊ adadiṃsu (အဒဒိံသု)၊ adajji (အဒဇ္ဇိ)၊ adajjiṃsu (အဒဇ္ဇိံသု)၊ adāsi (အဒါသိ)၊ adaṃsu (အဒံသု)။ အနဇ္ဇတနီဝိဘတ်၌ adadā (အဒဒါ)၊ adadu (အဒဒု)။ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၌ adadissa (အဒဒိဿ)၊ adajjissa (အဒဇ္ဇိဿ)၊ လ-ဝိဘတ်၌ adassa (အဒဿ)၊ dassaṃsu (ဒဿံသု)။ ဧယျ-စသော ဝိဘတ်တို့နောင်သော် dade (ဒဒေ)၊ dadeyya (ဒဒေယျ)၊ dajje (ဒဇ္ဇေ)၊ dajjeyya (ဒဇ္ဇေယျ)။ “ဋာ” သုတ်၏ ဗဟုလ-အာဏာကြောင့် ဒဇ္ဇ-အပြုမှနောင်သော ဧယျ-ဝိဘတ်ကို ဋာ ပြုသော် dajjā (ဒဇ္ဇာ)၊ dajjuṃ (ဒဇ္ဇုံ)၊ dajjeyyaṃ (ဒဇ္ဇေယျံ)၊ dadeyyuṃ (ဒဒေယျုံ)။ တု-စသော ဝိဘတ်တို့၌ dadātu (ဒဒါတု)၊ dadantu (ဒဒန္တု)၊ dajjatu (ဒဇ္ဇတု)၊ dajjantu (ဒဇ္ဇန္တု)၊ လ-ဝိဘတ်၌ ဧ-ကာရပြုသော် detu (ဒေတု)၊ dentu (ဒေန္တု) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ ကမ္မဝါစက၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Dhā=dhāraṇe, tyādimhi caggahaṇena dvitte pubbākārassa rassatte lalope ‘‘catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti pubbadhakārassa dakāre ca kate dadhāti, dadhanti. Pipubbo, ‘‘tadaminā’’ dinā āssa lopo, ‘‘dhāssa ho’’ti dvitte parassa dhāssa hakāro, dvāraṃ pidahati, pidahanti. Lasse+kāre nidheti, nidhenti. Kamme-vidhīyati, vidhīyanti iccādi. Dhassati, pidahissati, paridahessati. Adhāsi, pidahi. Adhassa, pidahissa. Dadhe dadheyya, pidahe pidaheyya. Dadātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu iccādi. (Juhotyādayo).

ဓာ-ဓာတ်သည် ဆောင်ထားခြင်း (ဓာရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ တိ-စသော ဝိဘတ်နောင်သော် စ-သဒ္ဒါကို ယူခြင်းကြောင့် ဒွိတ္တပြုခြင်း၊ ရှေ့ရှိ အာ-ကို ရဿပြုခြင်း၊ လ-ချေခြင်းနှင့် “စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ” သုတ်ဖြင့် ရှေ့ရှိ ဓ-ကို ဒ-ပြုခြင်းတို့ပြုပြီးသော် dadhāti (ဒဓာတိ)၊ dadhanti (ဒဓန္တိ) ဟု ဖြစ်၏။ ပိ-ဥပသာရရှေ့ရှိသော် “တဒမိနာ” အစရှိသော သုတ်ဖြင့် အာ-ကို ချေ၍ “ဓာဿ ဟော” သုတ်ဖြင့် ဒွိတ္တပြုပြီးသောအခါ နောက်ရှိ ဓာ-၏အစား ဟ-ပြုသော် dvāraṃ pidahati (ဒွါရံ ပိဒဟတိ)၊ pidahanti (ပိဒဟန္တိ - တံခါးကို ပိတ်၏) ဟု ဖြစ်၏။ လ-ဝိဘတ်၌ ဧ-ကာရပြုသော် nidheti (နိဓေတိ)၊ nidhenti (နိဓေန္တိ)။ ကမ္မဝါစက၌ vidhīyati (ဝိဓီယတိ)၊ vidhīyanti (ဝိဓီယန္တိ) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ dhassati (ဓဿတိ)၊ pidahissati (ပိဒဟိဿတိ)၊ paridahessati (ပရိဒဟေဿတိ)။ adhāsi (အဓာသိ)၊ pidahi (ပိဒဟိ)။ adhassa (အဓဿ)၊ pidahissa (ပိဒဟိဿ)။ dadhe (ဒဓေ)၊ dadheyya (ဒဓေယျ)၊ pidahe (ပိဒဟေ)၊ pidaheyya (ပိဒဟေယျ)။ dadātu (ဒဒါတု)၊ pidahatu (ပိဒဟတု)၊ nidhetu (နိဓေတု)၊ nidhentu (နိဓေန္တု) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ (ဟုဝါဒိဂိုဏ်းပြီး၏။)

Bhūvādi ca juhādi ca, huvādidhātavo ci+me;

Savuddhikabhūvādīhi, tidhā bhedaṃ upenti te.

ဤဓာတ်တို့သည် ဘူဝါဒိဓာတ်၊ ဇုဟောတျာဒိဓာတ်၊ ဟုဝါဒိဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဓာတ်တို့သည် သဝုဒ္ဓိကဘူဝါဒိဓာတ်တို့နှင့်တကွ သုံးပါးသော အပြားသို့ ရောက်ကုန်၏။

(Bhūvādinayo.)

(ဘူဝါဒိနည်း။)

Adhunā [Pg.244] vikaraṇapabhedapakāsanatthaṃ rudhādīnaṃ aṭṭhagaṇānaṃ kānici rūpāni udāhariyante –

ယခုအခါ၌ ဝိကရိုဏ်း၏ အပြားကို ပြသခြင်းအကျိုးငှာ ရုဓာဒိ အစရှိသော ရှစ်ဂိုဏ်းတို့၏ အချို့သော ရုပ်ပုံစံတို့ကို သာဓကဆောင်ပြအပ်ကုန်၏ -

Rudha=āvaraṇe, tyādayo honti. Eva+muparipi sabbagaṇesu.

ရုဓဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ခြင်း (အာဝရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ တိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ နောင်လာလတ္တံ့သော ခပ်သိမ်းသော ဂိုဏ်းတို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်၏။

5,19. Mañca rudhādīnaṃ

၅,၁၉. ‘မဉ္စ ရုဓာဒီနံ’ သုတ်။

Rudhādiko aparokkhesu kattuvihitamāna+nta+tyādīsu lo hoti mañca+ntasarā paro. Niggahītassa vaggantaṃ, ‘‘lahussupantassā’’ti saṃyogattā na vuddhi. So maggaṃ rundhati, rundhanti iccādi. Kamme-nipubbo kyo dhassa cavagga+pubbarūpa+tatiyakkharajakārā, tena maggo nirujjhati iccādi. Iñāgame rundhissati, nirujjhissati. Arundhi, arundhiṃsu. Nirujjhittho, nirujjhi, nirujjhiṃsu. Arundhissa, arundhissaṃsu, nirujjhissa, nirujjhissaṃsu. Rundhe rundheyya, nirujjhe nirujjheyya. Rundhatu, rundhantu. Tvaṃ rundha rundhāhi. Nirujjhatu, nirujjhantu iccādi.

ရုဓာဒိဂိုဏ်း၌ အပရောက္ခာဝိဘတ်တို့မှတစ်ပါး ကတ္တုကာရက၌ ဝိဟိတဖြစ်သော မာန၊ အန္တ၊ တိ စသည်တို့နောင်သော် လောပ (ချေခြင်း) ဖြစ်၏၊ ဓာတ်၏အဆုံးသရ၏နောက်၌ ‘မ’အက္ခရာနှင့် နိဂ္ဂဟိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နိဂ္ဂဟိတ်ကို ဝဂ်အဆုံးအက္ခရာပြု၍၊ ‘လဟုဿုပန္တဿ’ သုတ်ဖြင့် သံယောဂဖြစ်သောကြောင့် ဝုဒ္ဓိမရှိ။ ‘သော မဂ္ဂံ ရုန္ဓတိ’ (ထိုသူသည် ခရီးလမ်းကို ပိတ်ဆို့၏)၊ ‘ရုန္ဓန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌မူ နိ-ဥပသာရရှေ့ရှိသော ဓာတ်၌ ကျပစ္စည်းသက်၍ ဓကို စဝဂ်ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်း၊ တတိယအက္ခရာ ဇကာရပြုခြင်းဖြင့် ‘တေန မဂ္ဂေါ နိရုဇ္ဈတိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဣလာဂ်ရှိသော် ‘ရုန္ဓိဿတိ’၊ ‘နိရုဇ္ဈိဿတိ’ ဖြစ်၏။ ‘အရုန္ဓိ’၊ ‘အရုန္ဓိံသု’၊ ‘နိရုဇ္ဈိတ္ထော’၊ ‘နိရုဇ္ဈိ’၊ ‘နိရုဇ္ဈိံသု’ ဖြစ်၏။ ‘အရုန္ဓိဿ’၊ ‘အရုန္ဓိဿံသု’၊ ‘နိရုဇ္ဈိဿ’၊ ‘နိရုဇ္ဈိဿံသု’ ဖြစ်၏။ ‘ရုန္ဓေ’၊ ‘ရုန္ဓေယျ’၊ ‘နိရုဇ္ဈေ’၊ ‘နိရုဇ္ဈေယျ’ ဖြစ်၏။ ‘ရုန္ဓတု’၊ ‘ရုန္ဓန္တု’၊ ‘တွံ ရုန္ဓ’၊ ‘ရုန္ဓာဟိ’၊ ‘နိရုဇ္ဈတု’၊ ‘နိရုဇ္ဈန္တု’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Chida=dvedhākaraṇe, chindati, chindanti. Kamme-chijjati, chijjanti. Bhavissatipaccaye – ‘‘labha vasacchidā’’ dinā cchaṅādese checchati chindissati. Kamme-pubbarūpaṃ, chijjissati, chijjissanti. Achindi chindi, acchejji, acchejjiṃsu. Acchindissā achijjissā. Chinde chindeyya, chijje chijjeyya, chindatu, chindantu, chijjatu, chijjantu iccādi.

ဆိဒဓာတ်သည် နှစ်ခြမ်းပြုခြင်း (ဒွေဓာကရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘ဆိန္ဒတိ’၊ ‘ဆိန္ဒန္တိ’ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ‘ဆိဇ္ဇတိ’၊ ‘ဆိဇ္ဇန္တိ’ ဖြစ်၏။ ဘဝိဿန္တိဝိဘတ်၌ ‘လဘဝသဆိဒါ’ အစရှိသောသုတ်ဖြင့် ‘စ္ဆ’ အာဒေသပြုခြင်းကြောင့် ‘ဆေစ္ဆတိ’၊ သို့မဟုတ် ‘ဆိန္ဒိဿတိ’ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌မူ ပုဗ္ဗရူပပြု၍ ‘ဆိဇ္ဇိဿတိ’၊ ‘ဆိဇ္ဇိဿန္တိ’ ဖြစ်၏။ ‘အဆိန္ဒိ’၊ ‘ဆိန္ဒိ’၊ ‘အစ္ဆေဇ္ဇိ’၊ ‘အစ္ဆေဇ္ဇိံသု’ ဖြစ်၏။ ‘အဆိန္ဒိဿာ’၊ ‘အဆိဇ္ဇိဿာ’ ဖြစ်၏။ ‘ဆိန္ဒေ’၊ ‘ဆိန္ဒေယျ’၊ ‘ဆိဇ္ဇေ’၊ ‘ဆိဇ္ဇေယျ’၊ ‘ဆိန္ဒတု’၊ ‘ဆိန္ဒန္တု’၊ ‘ဆိဇ္ဇတု’၊ ‘ဆိဇ္ဇန္တု’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Bhuja=pālanajjhohāresu, bhuñjati, bhuñjanti iccādi. Bhavissatimhi ‘‘bhuja+muca+vaca+visānaṃ kkhaṅa’’ti dhātvantena saha ssassa [Pg.245] kkhaṅādese vuddhi, bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhuñjissanti iccādi.

ဘုဇဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း (ပါလန)၊ မျိုချစားသောက်ခြင်း (အဇ္ဈောဟာရ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏၊ ‘ဘုဉ္ဇတိ’၊ ‘ဘုဉ္ဇန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဘဝိဿန္တိဝိဘတ်၌ ‘ဘုဇမုစဝစဝိသာနံ က္ခင’ သုတ်ဖြင့် ဓာတ်အဆုံးနှင့်တကွ ‘ဿ’ ကို ‘က္ခ’ အာဒေသပြု၍ ဝုဒ္ဓိဖြစ်သော် ‘ဘောက်ခတိ’၊ ‘ဘုဉ္ဇိဿတိ’၊ ‘ဘောက်ခန္တိ’၊ ‘ဘုဉ္ဇိဿန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Muca=mocane, muccati, muccanti iccādi. Kamme-muccati, muccanti iccādi. (Rudhādinayo).

မုစဓာတ်သည် လွှတ်ခြင်း (မောစန) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘မုစ္စတိ’၊ ‘မုစ္စန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌လည်း ‘မုစ္စတိ’၊ ‘မုစ္စန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ရုဓာဒိနည်း ပြီး၏)။

Diva=kīḷā vijigiṃsā vohāra juti thuti gatīsu,

ဒိဝဓာတ်သည် ကစားခြင်း (ကီဠာ)၊ အောင်နိုင်လိုခြင်း (ဝိဇိဂီသာ)၊ အရောင်းအဝယ်ပြုခြင်း (ဝေါဟာရ)၊ တောက်ပခြင်း (ဇုတိ)၊ ချီးမွမ်းခြင်း (ထုတိ)၊ သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်တို့၌ ဖြစ်၏၊

5,21. Divādīhi yaka

၅,၂၁. ‘ဒိဝါဒီဟိ ယက’ သုတ်။

Divādīhi kattari lavisaye yaka hoti. Kakāro kānubandhakāriyattho, eva+mupari ca. Vassa bakāre pubbarūpaṃ, so jutaṃ dibbati, dibbanti iccādi. Kamme-kye tena dibbati, dibbanti iccādi. Dibbissati, tena dibbissati. Adibbi dibbi. Tena adibbi dibbi. Adibbissa. Tena adibbissa. Dibbe dibbeyya. Tena dibbe dibbeyya. Dibbatu. Tena dibbatu iccādi.

ဒိဝါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့နောက်၌ ကတ္တုကာရက လဝိဘတ်တို့၏ အရာ၌ ယကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကအက္ခရာသည် ကအနုဗန္ဓကိစ္စကို ပြုခြင်းအကျိုးရှိ၏၊ နောင်၌လည်း ဤသို့ပင် ဖြစ်၏။ ဝကို ဗပြု၍ ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်းကြောင့် ‘သော ဇုတံ ဒိဗ္ဗတိ’ (ထိုသူသည် လောင်းကစားခြင်းကို ကစား၏)၊ ‘ဒိဗ္ဗန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ကျပစ္စည်းရှိသော် ‘တေန ဒိဗ္ဗတိ’၊ ‘ဒိဗ္ဗန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ‘ဒိဗ္ဗိဿတိ’၊ ‘တေန ဒိဗ္ဗိဿတိ’။ ‘အဒိဗ္ဗိ’၊ ‘ဒိဗ္ဗိ’။ ‘တေန အဒိဗ္ဗိ’၊ ‘ဒိဗ္ဗိ’။ ‘အဒိဗ္ဗိဿ’။ ‘တေန အဒိဗ္ဗိဿ’။ ‘ဒိဗ္ဗေ’၊ ‘ဒိဗ္ဗေယျ’။ ‘တေန ဒိဗ္ဗေ’၊ ‘ဒိဗ္ဗေယျ’။ ‘ဒိဗ္ဗတု’။ ‘တေန ဒိဗ္ဗတု’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Siva=tantusantāne, sibbati, sibbanti iccādi. Pada=gamane, upubbo, cavaggapubbarūpāni, uppajjati, uppajjare uppajjanti iccādi. Kammekye tena paṭipajjate iccādi. Bhāve-uppajjate tayā. Budha=avagamane, jhakārapubbarūpāni yakkharesu. Dhammaṃ bujjhati, bujjhare bujjhanti iccādi. Kamme-mayā dhammo bujjhate iccādi. Yudha=sampahāre, yujjhati+ccādi. Naha=bandhane, ‘‘hassa vipallāso’’ti ye vipallāso, sannayhati+ccādi. Mana=ñāṇe, ññakāra+pubbarūpāni, maññati+ccādi. Tusa=tuṭṭhimhi, pubbarūpe tussati+ccādi. Sama=upasame, sammati+ccādi.

သိဝဓာတ်သည် အပ်ချည်မျှင်ဆန့်တန်းခြင်း (တန္တုသန္တာန - ချုပ်လုပ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘သိဗ္ဗတိ’၊ ‘သိဗ္ဗန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ပဒဓာတ်သည် သွားခြင်း (ဂမန) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဥ-ဥပသာရရှေ့ရှိသော် စဝဂ်ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်းဖြင့် ‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ’၊ ‘ဥပ္ပဇ္ဇရေ’၊ ‘ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက ကျပစ္စည်း၌ ‘တေန ပဋိပဇ္ဇတေ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဘာဝကာရက၌ ‘ဥပ္ပဇ္ဇတေ တယာ’ (သင်သည် ဖြစ်အပ်၏) ဖြစ်၏။ ဗုဓဓာတ်သည် သိခြင်း (အဝဂမန) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ယကပစ္စည်း၌ ဈအက္ခရာ ပုဗ္ဗရူပပြုခြင်းဖြင့် ‘ဓမ္မံ ဗုဇ္ဈတိ’ (တရားကို သိ၏)၊ ‘ဗုဇ္ဈရေ’၊ ‘ဗုဇ္ဈန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ‘မယာ ဓမ္မော ဗုဇ္ဈတေ’ (ငါသည် တရားကို သိအပ်၏) အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ယုဓဓာတ်သည် တိုက်ခိုက်ခြင်း (သမ္ပဟာရ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘ယုဇ္ဈတိ’ အစရှိသည် ဖြစ်၏။ နဟဓာတ်သည် ဖွဲ့နှောင်ခြင်း (ဗန္ဓန) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘ဟဿ ဝိပလ္လာသော’ သုတ်ဖြင့် ‘ယ’ပစ္စည်းနှင့်တကွ ဖလှယ်ခြင်း (ဝိပလ္လာသ) ပြု၍ ‘သန္နယှတိ’ အစရှိသည် ဖြစ်၏။ မနဓာတ်သည် သိခြင်း (ဉာဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ညဉာဉ်ပြုခြင်း ပုဗ္ဗရူပပြုသဖြင့် ‘မညတိ’ အစရှိသည် ဖြစ်၏။ တုသဓာတ်သည် နှစ်သက်ခြင်း (တုဋ္ဌိ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ပုဗ္ဗရူပပြုသဖြင့် ‘တုဿတိ’ အစရှိသည် ဖြစ်၏။ သမဓာတ်သည် ငြိမ်းအေးခြင်း (ဥပသမ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘သမ္မတိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Jana=janane[Pg.246], ‘‘janissā’’ti ā hoti kānubandhe bahulādhikārā, so jāyati, jāyanti+ccādi. Kamme-janituṃ payojetīti ‘‘payojakabyāpāre ṇāpi ce’’ti ṇimhi ‘‘aññatrāpī’’ti vuddhipaṭisedhe kyamhi ‘‘dīgho sarassā’’ti dīghe ca kate tena janīyati, janīyanti iccādi. So jāyissati. Tena janissati. So ajāyi, tena ajanīyi. So ajāyissa, tena ajanīyissa. So jāye jāyeyya, tena janīyeyya. So jāyatu, tena janīyatu iccādi. (Divādinayo).

ဇနဓာတ်သည် ဖြစ်ပွားခြင်း (ဇနန) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘ဇနိဿာ’ သုတ်ဖြင့် ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် ကအနုဗန္ဓရှိသော် ‘အာ’ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သော ဇာယတိ’ (ထိုသူသည် ဖြစ်၏)၊ ‘ဇာယန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ဖြစ်စေအပ်၏ (ဇနိတုံ ပယောဇေတိ) ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် ‘ပယောဇကဗျာပါရေ ဏာပိ စေ’ သုတ်ဖြင့် ဏိပစ္စည်းသက်သော် ‘အညတြာပိ’ သုတ်ဖြင့် ဝုဒ္ဓိကို တားမြစ်၍၊ ကျပစ္စည်းဝယ် ‘ဒီဃော သရဿ’ သုတ်ဖြင့် ဒီဃပြုအပ်သော် ‘တေန ဇနီယတိ’၊ ‘ဇနီယန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ‘သော ဇာယိဿတိ’။ ‘တေန ဇနိဿတိ (ဇနီယိဿတိ)’။ ‘သော အဇာယိ’၊ ‘တေန အဇနီယိ’။ ‘သော အဇာယိဿ’၊ ‘တေန အဇနီယိဿ’။ ‘သော ဇာယေ’၊ ‘ဇာယေယျ’၊ ‘တေန ဇနီယေယျ’။ ‘သော ဇာယတု’၊ ‘တေန ဇနီယတု’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဒိဝါဒိနည်း ပြီး၏)။

Tuda=byathane,

တုဒဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဗျထန) အနက်၌ ဖြစ်၏၊

5,22. Tudādīhi ko

၅,၂၂. ‘တုဒါဒီဟိ ကော’ သုတ်။

Tudādīhi kattari lavisaye ko hoti. Tudati, tudanti iccādi. Kamme-tudyati tujjati, tudyare tudyanti, tujjare tujjanti+ccādi. Tathā tudissati tujjissati. Atudi, atudiṃsu, atujji. Atudissa atujjissa, tudeyya tujjeyya. Tudatu, tudantu, tujjatu iccādi.

တုဒါဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့နောက်၌ ကတ္တုကာရက လဝိဘတ်တို့၏ အရာ၌ ကောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘တုဒတိ’၊ ‘တုဒန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ‘တုဒျတိ’၊ ‘တုဇ္ဇတိ’၊ ‘တုဒျရေ’၊ ‘တုဒျန္တိ’၊ ‘တုဇ္ဇရေ’၊ ‘တုဇ္ဇန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ‘တုဒိဿတိ’၊ ‘တုဇ္ဇိဿတိ’။ ‘အတုဒိ’၊ ‘အတုဒိံသု’၊ ‘အတုဇ္ဇိ’။ ‘အတုဒိဿ’၊ ‘အတုဇ္ဇိဿ’၊ ‘တုဒေယျ’၊ ‘တုဇ္ဇေယျ’။ ‘တုဒတု’၊ ‘တုဒန္တု’၊ ‘တုဇ္ဇတု’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Visa=pavesane, papubbo. So gāmaṃ pavisati iccādi. Kamme-pavisīyati iccādi. Pavisissati. Pavisīyissati. Pāvisi, īmhi ‘‘bhujamucā’’ dinā yogavibhāgā kkhaṅa. Pāvisi, pavisi pāvekkhi, pathaviṃ pāvisiṃsu pavisiṃsu. Pāvisīyi. Pāvisissa pavisissa. Pāvisīyissa. Pavise paviseyya, vikaraṇalopo [Pg.247] pavisīyeyya. Pavisatu, pavisīyatu iccādi. Nudati. Disa=uccāraṇe, uddissati, likhati, tusati iccādi. (Tudādinayo).

ဝိသဓာတ်သည် ဝင်ခြင်း (ပဝေသန) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ပ-ဥပသာရရှေ့ရှိသော် ‘သော ဂါမံ ပဝိသတိ’ (ထိုသူသည် ရွာသို့ ဝင်၏) အစရှိသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ‘ပဝိသီယတိ’ အစရှိသည် ဖြစ်၏။ ‘ပဝိသိဿတိ’၊ ‘ပဝိသီယိဿတိ’။ ‘အီ’ဝိဘတ်၌ ‘ဘုဇမုစ’ စသောသုတ်မှ ယောဂဝိဘာဂခွဲခြင်းဖြင့် ‘က္ခ’အာဒေသဖြစ်၍ ‘ပါဝိသိ’၊ ‘ပဝိသိ’၊ ‘ပါဝေက္ခိ’၊ ‘ပထဝိံ ပါဝိသိံသု’၊ ‘ပဝိသိံသု’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘ပါဝိသီယိ’။ ‘ပါဝိသိဿ’၊ ‘ပဝိသိဿ’။ ‘ပါဝိသီယိဿ’။ ‘ပဝိသေ’၊ ‘ပဝိသေယျ’၊ ဝိကရိုဏ်းချေခြင်းကြောင့် ‘ပဝိသီယေယျ’။ ‘ပဝိသတု’၊ ‘ပဝိသီယတု’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ‘နုဒတိ’။ ဒိသဓာတ်သည် ရွတ်ဆိုခြင်း (ဥစ္စာရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘ဥဒ္ဒိဿတိ’၊ ‘လိခတိ’၊ ‘တုသတိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (တုဒါဒိနည်း ပြီး၏)။

Ji=jaye,

ဇိဓာတ်သည် အောင်နိုင်ခြင်း (ဇယ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊

5,23. Jyādīhi knā

၅,၂၃. ‘ဇျာဒီဟိ ဏာ’ သုတ်။

Jyādīhi kattari lavisaye knā hoti. Na vuddhi. Kilese jināti, jinanti. Tena kileso jīyati, jīyanti, kye dīgho. Jinissati, jinissanti. Ajini jini. Ajīyi, ajīyittha. Ajinissa. Ajīyissa. Jineyya. Jinātu iccādi. Ci=caye, tathā cināti, cinanti iccādi.

ဇျာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့နောက်၌ ကတ္တုကာရက လဝိဘတ်တို့၏ အရာ၌ ဏာ (ဏှာ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝုဒ္ဓိမရှိ။ ‘ကိလေသေ ဇိနာတိ’ (ကိလေသာတို့ကို အောင်၏)၊ ‘ဇိနန္တိ’။ ‘တေန ကိလေသော ဇီယတိ’၊ ‘ဇီယန္တိ’၊ (ကျပစ္စည်း၌ ဒီဃပြုခြင်းကြောင့်တည်း)။ ‘ဇိနိဿတိ’၊ ‘ဇိနိဿန္တိ’။ ‘အဇိနိ’၊ ‘ဇိနိ’။ ‘အဇီယိ’၊ ‘အဇီယိတ္ထ’။ ‘အဇိနိဿ’။ ‘အဇီယိဿ’။ ‘ဇိနေယျ’။ ‘ဇိနာတု’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ စိဓာတ်သည် ဆည်းပူးခြင်း (စယ) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ထို့အတူ ‘စိနာတိ’၊ ‘စိနန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ñā=avabodhane,

ဉာဓာတ်သည် သိခြင်း (အဝဗောဓန) အနက်၌ ဖြစ်၏၊

5,120. Ñāssa ne jā

၅,၁၂၀. ‘ဉာဿ နေ ဇာ’ သုတ်။

Ñādhātussa jā hoti nakāre. Vijānāti.

ဉာဓာတ်အား ဏာပစ္စည်းနောင်သော် ‘ဇာ’ အာဒေသ ဖြစ်၏။ ‘ဝိဇာနာတိ’ ဖြစ်၏။

61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi

၆၁. ‘ဉာဿ သဏာဿ နာယော တိမှိ’ သုတ်။

Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, vijānāti iccādi. Kamme-viññāyati iccādi. Kye ‘‘āsse cā’’ti ettha ‘‘āsse’’ti yogavibhāgā āssa e hoti, yassa dvitte ñeyyati, ñeyyanti iccādi. Vijānissati, vijānissanti. Kamme – ‘‘kyassa sse’’ti kyalope rasse ca kate ñāssati, ñāssanti, viññāyissati, paññāyissati.

သနပစ္စည်းနှင့်တကွသော ဉာဓာတ်အား တိဝိဘတ်နောင်သော် ‘နာယ’ အာဒေသသည် အချို့အလို ဖြစ်၏။ ‘နာယတိ’၊ ‘ဝိဇာနာတိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ‘ဝိညာယတိ’ အစရှိသည် ဖြစ်၏။ ကျပစ္စည်း၌ ‘အာေဿ စာ’ သုတ်ဝယ် ‘အာေဿ’ ဟူသော ယောဂဝိဘာဂဖြင့် အာကို ဧပြု၍၊ ယကို ဒွိတ္တပြုသဖြင့် ‘ဉေယျတိ’၊ ‘ဉေယျန္တိ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ ‘ဝိဇာနိဿတိ’၊ ‘ဝိဇာနိဿန္တိ’။ ကမ္မကာရက၌မူ ‘ကျဿ ေဿ’ သုတ်ဖြင့် ကျပစ္စည်းကို ချေ၍ ရဿပြုအပ်သော် ‘ဉာဿတိ’၊ ‘ဉာဿန္တိ’၊ ‘ဝိညာယိဿတိ’၊ ‘ပညာယိဿတိ’ ဖြစ်ကုန်၏။

65. Ssassa hi kamme

၆၅. ‘ဿဿ ဟိ ကမ္မေ’ သုတ်။

Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme, paññāyihiti, paññāyihinti. Añāgame samajāni, saṃjāni, saṃjāniṃsu. Samajā- niṃsu[Pg.248]. Kamme-paññāyi, paññāyiṃsu. Ajānissa. Kamme-aññāyissa.

ဉာဓာတ်မှ နောင်သော ဿဝိဘတ်အား ကမ္မကာရက၌ ‘ဟိ’ အာဒေသသည် အချို့အလို ဖြစ်၏၊ ‘ပညာယိဟိတိ’၊ ‘ပညာယိဟိန်တိ’ ဖြစ်ကုန်၏။ အ-လာဂ်ရှိသော် ‘သမဇာနိ’၊ ‘သံဇာနိ’၊ ‘သံဇာနိံသု’၊ ‘သမဇာနိံသု’ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ‘ပညာယိ’၊ ‘ပညာယိံသု’ ဖြစ်၏။ ‘အဇာနိဿ’ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ‘အညာယိဿ’ ဖြစ်ကုန်၏။

63. Eyyassi+yāñā vā

၆၃. ‘ေယျဿိယာဉာ ဝါ’ သုတ်။

Ñāto parassa eyyassa iyā+ñā honti vā. Jāniyā.

ဉာဓာတ်မှ နောင်သော ေယျဝိဘတ်အား ‘အိယာ’၊ ‘ဉာ’ အာဒေသတို့သည် အချို့အလို ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဇာနိယာ’ ဖြစ်၏။

62. Ñāmhi jaṃ

၆၂. ‘ဉာမှိ ဇံ’ သုတ်။

Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ vā hoti. Jaññā, jāneyya, jāneyyuṃ. Kamme-paññāyeyya, paññāyeyyuṃ. Vijānātu, vijānanthu. Kamme-viññāyatu iccādi.

ဉာအာဒေသဖြစ်လတ်သော် သနပစ္စည်းနှင့်တကွသော ဉာဓာတ်အား ‘ဇံ’ အာဒေသသည် အချို့အလို ဖြစ်၏။ ‘ဇညာ’၊ ‘ဇာနေယျ’၊ ‘ဇာနေယျုံ’ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌ ‘ပညာယေယျ’၊ ‘ပညာယေယျုံ’ ဖြစ်၏။ ‘ဝိဇာနာတု’၊ ‘ဝိဇာနန္တု’။ ကမ္မကာရက၌ ‘ဝိညာယတု’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Mā=māne, ‘‘ā ī ssādīnaṃ byañjanassiña’’ iti iñaiti yogavibhāgā iñāgame pubbasaralopo, mināti, minanti. Kamme-mīyati iccādi. Lū=chedane, ‘‘kṇāknāsu rasso’’ti dhātussa rasso, lunāti, lunanti. Kamme-lūyati iccādi. Dhu=kampane, dhunāti iccādi. (Jyādinayo).

Mā-ဓာတ်သည် တိုင်းတာခြင်း (māna) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘‘ā ī ssādīnaṃ byañjanassiña’’ ဟူသော သုတ်၌ ‘‘iña’’ ဟု သုတ်ခွဲခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) ပြု၍ iña အာဂမ်သက်သော် ရှေ့သရကျေ၍ mināti, minanti ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌ mīyati စသည် ဖြစ်၏။ Lū-ဓာတ်သည် ဖြတ်တောက်ခြင်း (chedana) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ‘‘kṇāknāsu rasso’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဓာတ်၏သရကို ရဿပြု၍ lunāti, lunanti ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌ lūyati စသည် ဖြစ်၏။ Dhu-ဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ခြင်း (kampana) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ dhunāti စသည် ဖြစ်၏။ (ဤကား ဇျာဒိဂိုဏ်းနည်းတည်း။)

Kī=dabbavinīmaye,

Kī-ဓာတ်သည် ဝတ္ထုပစ္စည်းချင်း ဖလှယ်ခြင်း (ဝယ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏၊

24. Kyādīhi kṇā

၂၄. ‘‘Kyādīhi kṇā’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Kyādīhi lavisaye kṇā hoti. ‘‘Kṇāknāsu rasso’’ti rasse kiṇāti, kiṇanti iccādi. Kamme-vikkīyati, vikkīyanti. Vikkiṇissati, vikkiṇissanti. Vikkīyissati, vikkīyissanti. Akiṇi, vikkiṇi, vikkīyi. Akiṇissa, vikkiṇissa. Vikkiṇe vikkiṇeyya.

ကြာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့နောက် လ-ဝိဘတ်အရာ၌ kṇā (ဏာ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘‘Kṇāknāsu rasso’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ရဿပြုသော် kiṇāti, kiṇanti စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌ vikkīyati, vikkīyanti ဟု ဖြစ်၏။ (ကတ္တား၌) Vikkiṇissati, vikkiṇissanti၊ (ကမ္မ၌) vikkīyissati, vikkīyissanti ဟု ဖြစ်၏။ Akiṇi, vikkiṇi, vikkīyi ဟုလည်းကောင်း၊ akiṇissa, vikkiṇissa ဟုလည်းကောင်း၊ vikkiṇe, vikkiṇeyya ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Vikkīye[Pg.249]. Vikkīyeyya. Vikkiṇātu, vikkiṇantu, vikkīyatu, vikkīyantu iccādi. Su=savane, suṇāti, suṇanti iccādi.

Vikkīye, vikkīyeyya၊ vikkiṇātu, vikkiṇantu၊ vikkīyatu, vikkīyantu စသည် ဖြစ်၏။ Su-ဓာတ်သည် ကြားရခြင်း (savana) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ suṇāti, suṇanti စသည် ဖြစ်၏။

Saka=sattiyaṃ,

Saka-ဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်း (satti) အနက်၌ ဖြစ်၏၊

5,121. Sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe

၅,၁၂၁. ‘‘Sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Saka+āpānaṃ kuka+kuiccete āgamā honti ṇe. Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Sakkunāti, sakkunanti.

ဏေ (ဏာပစ္စည်း) အရာ၌ Saka-ဓာတ်နှင့် āpa-ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ kuka နှင့် ku ဟူသော ဤအာဂမ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့ဖြစ်၍ sakkuṇāti, sakkuṇanti၊ sakkunāti, sakkunanti ဟု ဖြစ်၏။

53. Sse vā

၅၃. ‘‘Sse vā’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Sakasmā kṇāssa kkho vā hoti sse. Sakkhissati, sakkhissanti.

ssa-ဝိဘတ်အရာ၌ Saka-ဓာတ်နောက်ရှိ kṇā ပစ္စည်းအား kkho အာဒေသပြုခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ sakkhissati, sakkhissanti ဟု ဖြစ်၏။

58. Sakā kṇāssa kha īādo

၅၈. ‘‘Sakā kṇāssa kha īādo’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Sakasmā kṇāssa kho vā hoti īādīsu. Asakkhi sakkhi, sakkhiṃsu. Asakkhissa, asakkhissaṃsu. Sakkuṇe sakkuṇeyya. Sakkuṇātu, sakkuṇantu.

ī-ဝိဘတ်စသည်တို့၌ Saka-ဓာတ်နောက်ရှိ kṇā ပစ္စည်းအား kho အာဒေသပြုခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ asakkhi, sakkhi, sakkhiṃsu၊ asakkhissa, asakkhissaṃsu၊ sakkuṇe, sakkuṇeyya၊ sakkuṇātu, sakkuṇantu ဟု ဖြစ်၏။

Apa=pāpuṇane, papubbo, ‘‘sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe’’ti kukate sampatti pāpuṇāti, pāpuṇanti iccādi. Kammepāpīyati, pāpīyanti. Pāpuṇissati, pāpuṇissanti. Kamme-pāpīyissati, pāpīyissanti. Pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Kamme-pāpīyi, pāpīyittha. Apāpuṇissa. Kamme-apāpīyissa. Pāpuṇe, pāpuṇeyya. Kamme-pāpīyeyya. Pāpuṇātu, pāpuṇantu. Kamme-pāpīyatu iccādi. (Kyādinayo).

Apa-ဓာတ်သည် ရောက်ခြင်း (pāpuṇana) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ pa-ဥပသာရ ရှေ့ရှိ၏၊ ‘‘sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် kuka အာဂမ်ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်သော် pāpuṇāti, pāpuṇanti စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌ pāpīyati, pāpīyanti ဟု ဖြစ်၏။ (ကတ္တား၌) pāpuṇissati, pāpuṇissanti၊ (ကမ္မ၌) pāpīyissati, pāpīyissanti ဟု ဖြစ်၏။ (ကတ္တား၌) pāpuṇi, pāpuṇiṃsu၊ (ကမ္မ၌) pāpīyi, pāpīyittha ဟု ဖြစ်၏။ (ကတ္တား၌) apāpuṇissa၊ (ကမ္မ၌) apāpīyissa ဟု ဖြစ်၏။ (ကတ္တား၌) pāpuṇe, pāpuṇeyya၊ (ကမ္မ၌) pāpīyeyya ဟု ဖြစ်၏။ (ကတ္တား၌) pāpuṇātu, pāpuṇantu၊ (ကမ္မ၌) pāpīyatu စသည် ဖြစ်၏။ (ဤကား ကြာဒိဂိုဏ်းနည်းတည်း။)

Su=savane,

Su-ဓာတ်သည် ကြားရခြင်း (savana) အနက်၌ ဖြစ်၏၊

25. Svādīhi kṇo

၂၅. ‘‘Svādīhi kṇo’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Suādīhi [Pg.250] lavisaye kṇo hoti. Kānubandhattā na vuddhi. Dhammaṃ suṇoti. Parassaralope suṇonti. Kamme-kye dīghe sūyati, sūyanti. Dvitte suyyati suyyanti+ccādi. Iñāgame suṇissati, suṇissanti. Kamme-kyalope vuddhi. Sossati, sossanti iccādi. Asuṇi suṇi, asuṇiṃsu suṇiṃsu.

သွာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့နောက် လ-ဝိဘတ်အရာ၌ kṇo (ဏော) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ က-အနုဗန္ဓယှဉ်သောကြောင့် ဝုဒ္ဓိမဖြစ်။ တရားကို နာ၏ဟူသော အနက်၌ suṇoti ဟု ဖြစ်၏။ နောက်သရကျေသောအခါ suṇonti ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌ kya-ပစ္စည်းရှိသော် ဒီဃပြု၍ sūyati, sūyanti ဟု ဖြစ်၏။ ဒွိတ္တပြုသော် suyyati, suyyanti စသည် ဖြစ်၏။ iñ-အာဂမ်သက်သော် suṇissati, suṇissanti ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌ kya-ပစ္စည်းကျေ၍ ဝုဒ္ဓိပြုသော် sossati, sossanti စသည် ဖြစ်၏။ asuṇi, suṇi၊ asuṇiṃsu, suṇiṃsu ဟု ဖြစ်၏။

60. Tesu suto kṇo+kṇānaṃ roṭa

၆၀. ‘‘Tesu suto kṇo+kṇānaṃ roṭa’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Tesu īādīsu suto paresaṃ kṇo+kṇānaṃ roṭa vā hoti. Rakāro anubandho. Ṭo sabbādesattho. Ussa lope dvittaṃ īssa si ca. Assosi, assosiṃsu. ‘‘Iṃssa ca siña’’ti yogavibhāgā siña, assosiṃsu, paccassosuṃ. Asuyi, asuyittha. Asuṇissa, tena asuyissa. Suṇe suṇeyya, suṇeyyaṃ. Tena sūye sūyeyya. Suṇātu, suṇantu. Sūyatu, sūyantu iccādi.

ထို ī-ဝိဘတ်စသည်တို့၌ Su-ဓာတ်၏နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော kṇo၊ kṇā ပစ္စည်းတို့အား ‘‘ရော’’ (ro) အာဒေသပြုခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ရ-အက္ခရာသည် အနုဗန္ဓတည်း၊ ဋ-အက္ခရာသည် တစ်ခုလုံးကို အာဒေသပြုရန် အကျိုးရှိ၏။ ဥ-သရကျေသောအခါ ဒွိတ္တပြုခြင်းနှင့် ī-ဝိဘတ်အား သိ-အာဒေသပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ assosi, assosiṃsu ဟု ဖြစ်၏။ ‘‘Iṃssa ca siña’’ ဟူသော သုတ်၌ ‘‘siña’’ ဟု သုတ်ခွဲခြင်းကြောင့် siña ဖြစ်၍ assosiṃsu, paccassosuṃ ဟု ဖြစ်၏။ (ကမ္မ၌) asuyi, asuyittha ဟု ဖြစ်၏။ (ကတ္တား၌) asuṇissa၊ ထိုကြောင့် ကမ္မ၌ asuyissa ဟု ဖြစ်၏။ suṇe, suṇeyya, suṇeyyaṃ ဟု ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် (ကမ္မ၌) sūye, sūyeyya ဟု ဖြစ်၏။ suṇātu, suṇantu ဟု ဖြစ်၏။ sūyatu, sūyantu စသည် ဖြစ်၏။

Gi=sadde, giṇoti. Giṇanti. Tvaṃ giṇosi. Giṇissati, giṇissanti. Agiṇissa. Giṇeyya. Giṇotu iccādi. Vu=saṃvaraṇe, āvuṇoti, āvuṇanti. Āvuṇosi iccādi. Sesesupi yojetabbaṃ. (Svādinayo).

Gi-ဓာတ်သည် အသံပြုခြင်း (sadda) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ giṇoti, giṇanti၊ tvaṃ giṇosi၊ giṇissati, giṇissanti၊ agiṇissa၊ giṇeyya၊ giṇotu စသည် ဖြစ်၏။ Vu-ဓာတ်သည် ပိတ်ဆို့ခြင်း (saṃvaraṇa) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ āvuṇoti, āvuṇanti၊ āvuṇosi စသည် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဓာတ်တို့၌လည်း ဤသို့လျှင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ (ဤကား သွာဒိဂိုဏ်းနည်းတည်း။)

Tana=vitthāre,

Tana-ဓာတ်သည် ပြန့်ပြောခြင်း (vitthāra) အနက်၌ ဖြစ်၏၊

26. Tanāditvo

၂၆. ‘‘Tanāditvo’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Tanādito kattari lavisaye o hoti. Kittiṃ tanoti, tanonti iccādi.

တနာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့နောက် ကတ္တား၌ လ-ဝိဘတ်အရာ၌ o (ဩ) ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကျော်စောခြင်းကို ပြန့်ပွားစေ၏ဟူသော အနက်၌ tanoti, tanonti စသည် ဖြစ်၏။

76. Ovikaraṇassu paracchakke

၇၆. ‘‘Ovikaraṇassu paracchakke’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Ovikaraṇassa [Pg.251] u hoti paracchakkavisaye. Tanute, tanvante. Tanuse, tanuvhe. Tanve, tanvamhe. Kamme –

ဩ-ဝိကရဏပစ္စည်းအား အတ္တနောပုဒ်ခြောက်လုံး (ပရစ္ဆက္က) အရာ၌ ဥ-သရ ဖြစ်၏။ Tanute, tanvante၊ tanuse, tanuvhe၊ tanve, tanvamhe ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌မူ -

5,138. Tanassā vā

၅,၁၃၈. ‘‘Tanassā vā’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Tanassa vā ā hoti kye. Papubbo, patāyati. Pataññati, patāyare patāyanti pataññare pataññanti+ccādi. Tathā vikaraṇalope iñāgame ca tanissati, tanissanti. Patāyissati. Atani, ataniṃsu. Atanissa. Patāyissa. Taneyya, taneyyuṃ. Tanotu, tanontu iccādi.

kya-ပစ္စည်းရှိသော် Tana-ဓာတ်၏နောက်ဆုံးသရကို အာ-ပြုခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ pa-ဥပသာရရှေ့ရှိသော် patāyati၊ pataññati, patāyare, patāyanti, pataññare, pataññanti စသည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ဝိကရဏပစ္စည်းကျေခြင်း၊ iñ-အာဂမ်သက်ခြင်းတို့ ဖြစ်သော် tanissati, tanissanti ဟု ဖြစ်၏။ patāyissati၊ atani, ataniṃsu၊ atanissa၊ patāyissa၊ taneyya, taneyyuṃ၊ tanotu, tanontu စသည် ဖြစ်၏။

Kara=karaṇe,

Kara-ဓာတ်သည် ပြုလုပ်ခြင်း (karaṇa) အနက်၌ ဖြစ်၏၊

5,177. Karassa sossa kubba+kuru+kayirā

၅,၁၇၇. ‘‘Karassa sossa kubba+kuru+kayirā’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Karassa sa okārassa kubbādayo vā honti nta+māna+tyādīsu. Kubbati, kubbanti. Karoti, karonti. Karosi, karotha.

ဩ-ဝိကရဏပစ္စည်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော Kara-ဓာတ်အား nta, māna, ti စသော ဝိဘတ်တို့၌ kubb စသောအာဒေသတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ kubbati, kubbanti၊ karoti, karonti၊ karosi, karotha ဟု ဖြစ်၏။

23. Karassa sossa kuṃ

၂၃. ‘‘Karassa sossa kuṃ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Karassa sa okārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi karomi. Kumma karoma. Paracchakke kurute kubbate, kubbante iccādi. Kayirati, kayiranti iccādi. Kamme-kyassa dvitte īssa rasso, kariyyati, karīyati vā iccādi. ‘‘Tavaggavaraṇā’’ dinā [Pg.252] ye rassa yakāre kayyati, kayyanti. Bahulādhakārā kamme kvaci iminā kayirādese tena kayirati, kayiranti iccādi. Bhavissatimhi –

ဩ-ဝိကရဏပစ္စည်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော Kara-ဓာတ်အား mi, ma ဝိဘတ်တို့၌ kuṃ (ကုံ) အာဒေသပြုခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ kummi, karomi၊ kumma, karoma ဟု ဖြစ်၏။ အတ္တနောပုဒ်ခြောက်လုံး၌ kurute, kubbate, kubbante စသည် ဖြစ်၏။ kayirati, kayiranti စသည် ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌ kya-ပစ္စည်းကို ဒွိတ္တပြုခြင်း၊ ဤ ကို ရဿပြုခြင်းဖြင့် kariyyati သို့မဟုတ် karīyati စသည် ဖြစ်၏။ ‘‘Tavaggavaraṇā’’ စသော သုတ်ဖြင့် ယ-ပစ္စည်းအရာ၌ ယ-ကို ဒွိတ္တပြုသဖြင့် kayyati, kayyanti ဟု ဖြစ်၏။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် ကမ္မ၌ အချို့သောနေရာ၌ ဤသုတ်ဖြင့် kayira အာဒေသပြုသဖြင့် kayirati, kayiranti စသည် ဖြစ်၏။ ဘဝိဿန္တိဝိဘတ်၌မူ -

25. Hāssa cā+haṅa ssena

၂၅. ‘‘Hāssa cā+haṅa ssena’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati, kāhanti iccādi. Iñāgame kāhiti, kāhinti iccādi. Āhaṅādesābhāvapakkhe karissati, karissanti iccādi. Ajjatane –

ဩ-ဝိကရဏပစ္စည်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော Kara-ဓာတ်နှင့် Hā-ဓာတ်တို့အား ssa နှင့်တကွ āhaṅa အာဒေသပြုခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ kāhati, kāhanti စသည် ဖြစ်၏။ iñ-အာဂမ်သက်သော် kāhiti, kāhinti စသည် ဖြစ်၏။ အာဟဏအာဒေသမပြုသောဖက်၌မူ karissati, karissanti စသည် ဖြစ်၏။ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၌မူ -

24. Kā īādīsu

၂၄. ‘‘Kā īādīsu’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Karassa sa okārassa kā hoti vā īādīsu.

ဩ-ဝိကရဏပစ္စည်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော Kara-ဓာတ်အား ī-ဝိဘတ်စသည်တို့၌ kā အာဒေသပြုခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။

44. Dīghā īssa

၄၄. ‘‘Dīghā īssa’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi. Īlope akā, akaṃsu. Ossa siādese akāsi. Siñāgame akāsittha. Akāsi, akāsiṃ, akāsimha. Aññatra akarikari, akariṃsu kariṃsu akaṃsu iccādi. Tena akarīyi iccādi. Akarissa iccādi. Kamme-akarīyissa iccādi. Eyyādimhi ‘‘kvaci vikaraṇānaṃ’’ti ovikaraṇalope karekareyya, kareyyuṃ iccādi. Kubbe kubbeyya iccādi.

ဒီဃသရ၏နောက်၌ရှိသော ī-ဝိဘတ်အား si အာဒေသပြုခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ akāsi ဟု ဖြစ်၏။ ī-ဝိဘတ်ကျေသောအခါ akā ဟု ဖြစ်၏။ (အုံ ဝိဘတ်၌) akaṃsu ဟု ဖြစ်၏။ တနော (သို့မဟုတ် ဩ) အား si အာဒေသပြုသော် akāsi ဟု ဖြစ်၏။ siñ-အာဂမ်သက်သော် akāsittha ဟု ဖြစ်၏။ akāsi, akāsiṃ, akāsimha ဟု ဖြစ်၏။ အခြားတစ်ပါးသောနည်း၌ akari, kari၊ akariṃsu, kariṃsu၊ akaṃsu စသည် ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် akarīyi စသည်လည်းကောင်း၊ akarissa စသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကမ္မ၌ akarīyissa စသည် ဖြစ်၏။ eyya ဝိဘတ်စသည်၌ ‘‘kvaci vikaraṇānaṃ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဩ-ဝိကရဏပစ္စည်းကို ချေ၍ kare, kareyya, kareyyuṃ စသည် ဖြစ်၏။ kubbe, kubbeyya စသည် ဖြစ်၏။

71. Ṭā

၇၁. ‘‘Ṭā’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā.

kayirā-အာဒေသ၏နောက်၌ ရှိသော eyya ဝိဘတ်အား ṭā အာဒေသပြု၏။ ထို eyya ဝိဘတ်အား ṭā ပြု၍ kayirā ဟု ဖြစ်၏။

70. Kayire+yyasse+yyumādīnaṃ

၇၀. ‘‘Kayire+yyasse+yyumādīnaṃ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်

Kayirā [Pg.253] parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ. Tvaṃ kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma.

“ကယိရာ” ဟူသော ပုဒ်၏နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော ဧယျုံ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ ဧယျကို ချေ၏။ ကယိရုံ၊ တွံ ကယိရာသိ၊ ကယိရာထ၊ ကယိရာမိ၊ ကယိရာမ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

72. Ethassā

၇၂. ဧထဿာ (သုတ်)။

Kayirā parasse+thassa ā hotītiādissa essa ā hoti. Kayirātha dhīro. Kamme-kariyeyya, kariyeyyu+miccādi. Karotu kurutu vā, kubbantu karontu iccādi. Paracchakke-kurutaṃ, kubbantaṃ. Kurussu karassu iccādi. ‘‘Eona+ma vaṇṇe’’ti akāro. Kuruvho, kubbe, kubbāmase. Kamme-karīyatu iccādi.

“ကယိရာ ပရဿေထဿ အာ ဟောတိ” အစရှိသော သုတ်ဖြင့် ဧထဿ၏ ဧဿကို အာ ပြု၏။ ကယိရာထ ဓီရော။ ကမ္မကာရက၌- ကရိယေယျ၊ ကရိယေယျုံ အစရှိသည်တည်း။ ကရောတု သို့မဟုတ် ကုရုတု၊ ကုဗ္ဗန္တု ကရောန္တု အစရှိသည်တည်း။ ပရဿပုဒ်ခြောက်လုံး၌- ကုရုတံ၊ ကုဗ္ဗန္တံ။ ကုရုဿု၊ ကရဿု အစရှိသည်တည်း။ ‘‘ဧဩနမ ဝဏ္ဏေ’’ သုတ်ဖြင့် အကာရ ဖြစ်၏။ ကုရုဝှော၊ ကုဗ္ဗေ၊ ကုဗ္ဗာမသေ။ ကမ္မကာရက၌- ကရီယတု အစရှိသည်တည်း။

5,133. Karotissa kho

၅,၁၃၃. ကရောတိဿ ခေါ (သုတ်)။

Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Abhisaṅkharoti iccādi. Sabbattha yojetabbaṃ. ‘‘Tadaminā’’dinā khādese abhisaṃkhāsīti viseso. Saka=sattiyaṃ, sakkoti iccādi. Apa=pāpuṇane, papubbo, pappoti iccādi. (Tanādinayo).

ပ-အစရှိသော ဥပသာရတို့၏နောက်၌ ဖြစ်သော ကရဓာတ်၏ ကရကို အချို့သောနေရာ၌ ခ ပြု၏။ အဘိသင်္ခရောတိ အစရှိသည်တည်း။ ခပ်သိမ်းသော နေရာ၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ‘‘တဒမိနာ’’ အစရှိသော သုတ်ဖြင့် ခ-အမိန့်ပြုရာ၌ အဘိသံခါသီ ဟု ထူးခြားမှု ရှိ၏။ သကဓာတ်သည် စွမ်းနိုင်ခြင်း (သတ္တိ) အနက်၌၊ သက္ကောတိ အစရှိသည်တည်း။ အပဓာတ်သည် ရောက်ခြင်း (ပါပုဏန) အနက်၌၊ ပ-ရှေ့ရှိသည်ဖြစ်၍ ပပ္ပေါတိ အစရှိသည်တည်း။ (တနာဒိနယနည်း ပြီး၏။)

Cura=theyye,

စုရဓာတ်သည် ခိုးခြင်း (ထေယျ) အနက်၌၊

1,15. Curādito ṇi

၁,၁၅. စုရာဒိတော ဏိ (သုတ်)။

Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti. ‘‘Ṇiṇāpyāpīhi vā’’ti vikappena lo. Dhanaṃ corayati coreti iccādi. Kamme-corīyati iccādi. Corayissati coressati [Pg.254] iccādi. Kamme-corīyissati iccādi. Acorayi corayi acoresi coresi iccādi. Acorayissa iccādi. Kamme-acorīyissa iccādi. Coraye corayeyya iccādi. Coretu corentu iccādi.

ကိရိယာအနက်ရှိသော စုရာဒိဂိုဏ်းဝင် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ မိမိအနက် (သကတ္ထ) ၌ ဏိပစ္စည်းသည် နောက်၌ ဖြစ်၏။ ‘‘ဏိဏာပျာပီဟိ ဝါ’’ သုတ်ဖြင့် ဝိကပ်အားဖြင့် (ဏကာရ) ကို ချေ၏။ ဓနံ စောရယတိ၊ စောရေတိ အစရှိသည်တည်း။ ကမ္မကာရက၌- စောရီယတိ အစရှိသည်တည်း။ စောရယိဿတိ၊ စောရေဿတိ အစရှိသည်တည်း။ ကမ္မကာရက၌- စောရီယိဿတိ အစရှိသည်တည်း။ အစောရယိ၊ စောရယိ၊ အစောရေသိ၊ စောရေသိ အစရှိသည်တည်း။ အစောရယိဿ အစရှိသည်တည်း။ ကမ္မကာရက၌- အစောရီယိဿ အစရှိသည်တည်း။ စောရယေ၊ စောရယေယျ အစရှိသည်တည်း။ စောရေတု၊ စောရေန္တု အစရှိသည်တည်း။

Cinta=cintāyaṃ, saṃyogattā na vuddhi, cinteti cintayati, cintenti. Kamme-cintīyati, cintīyanti iccādi. Manta=guttabhāsane, manteti mantayati iccādi. Pāla=rakkhaṇe, so dhammaṃ pāleti pālayati. Tena pālīyati+ccādi. (Curādinayo).

စိန္တဓာတ်သည် ကြံစည်ခြင်း (စိန္တာ) အနက်၌၊ သံယောဂဖြစ်သောကြောင့် ဝုဒ္ဓိမရှိ၊ စိန္တေတိ၊ စိန္တယတိ၊ စိန္တေန္တိ ဖြစ်၏။ ကမ္မကာရက၌- စိန္တီယတိ၊ စိန္တီယန္တိ အစရှိသည်တည်း။ မန္တဓာတ်သည် လျှို့ဝှက်စွာ ပြောဆိုခြင်း (ဂုတ္တဘာသန) အနက်၌၊ မန္တေတိ၊ မန္တယတိ အစရှိသည်တည်း။ ပါလဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း (ရက္ခဏ) အနက်၌၊ သော ဓမ္မံ ပါလေတိ၊ ပါလယတိ (ထိုသူသည် တရားကို စောင့်ရှောက်၏)။ တေန ပါလီယတိ (ထိုသူသည် တရားကို စောင့်ရှောက်အပ်၏) အစရှိသည်တည်း။ (စုရာဒိနယနည်း ပြီး၏။)

Bhūvādi ca rudhādi ca, divādi ca tudādayo;

Jyādī kiyādī svādī ca, tanādī ca curādayo.

ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၊ ရုဓာဒိဂိုဏ်း၊ ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၊ တုဒါဒိဂိုဏ်းတို့လည်းကောင်း၊ ဇျာဒိဂိုဏ်း၊ ကိယာဒိဂိုဏ်း၊ သွာဒိဂိုဏ်း၊ တနာဒိဂိုဏ်း၊ စုရာဒိဂိုဏ်းတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

(Vikaraṇavidhānaṃ).

(ဝိကရဏပစ္စည်း ဝိဓာန် ပြီး၏။)

5,1. Tija+mānehi kha+sā khamā+vīmaṃsāsu

၅,၁. တိဇမာနေဟိ ခသာ ခမာဝီမံသာသု (သုတ်)။

Khantiyaṃ tijā, vīmaṃsāyaṃ mānā ca kha+sapaccayā honti yathākkamaṃ. Tija=nisāne, akārassā+payogo. Khe ‘‘lahussupantassā’’ti patte+kārassa ‘‘aññatrāpī’’ti paṭisedho. Yakāravajjitabyañjanassa ‘‘pararūpa+mayakāre byañjane’’ti pararūpañca. ‘‘Catutthadutiyā’’ dinā paṭhamakkharakakāre ca ‘‘khachasāna+mekassaro+di dve’’ti tikkha tikkha iti dvibhāve ‘‘lopo+nādibyañjanassā’’tiādito+ññassa byañjanassa lope ca kate titikkhādhātuto tyādipaccaya+lavikaraṇāni. Titikkhati iccādi purimasamaṃ[Pg.255]. Kamme-titikkhīyati iccādi. Ito paraṃ kammodāharaṇaṃ na karissāma.

သည်းခံခြင်း (ခန္တိ) အနက်၌ တိဇဓာတ်၏ နောက်၌ လည်းကောင်း၊ စုံစမ်းခြင်း (ဝီမံသာ) အနက်၌ မာနဓာတ်၏ နောက်၌ လည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း ခ (kha) နှင့် သ (sa) ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တိဇဓာတ်သည် သွေးခြင်း (နိသာန) အနက်၌၊ အကာရကို မသုံးခြင်း။ ခ-ပစ္စည်းရှိသော် ‘‘လဟုဿုပန္တဿ’’ သုတ်ဖြင့် ရောက်လတ္တံ့သော ဧကာရကို ‘‘အညတြာပိ’’ သုတ်ဖြင့် တားမြစ်၏။ ယကာရမှ ကြဉ်အပ်သော ဗျည်း၏ ‘‘ပရရူပမယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ’’ သုတ်ဖြင့် ပရရုပ်ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ‘‘စတုတ္ထဒုတိယာနံ...’’ အစရှိသော သုတ်ဖြင့် ပထမအက္ခရာ ကကာရဖြစ်ပြီးသော်၊ ‘‘ခဆသာနမေကဿရောဒိ ဒွေ’’ သုတ်ဖြင့် တိက္ခ တိက္ခ ဟု ဒွေးဘော်ပြုရာ၌ ‘‘လောပေါ နာဒိဗျဉ္ဇနဿ’’ အစရှိသည်ဖြင့် အခြားသောဗျည်းကို ချေပြီးသော် တိတိက္ခာ (titikkhā) ဓာတ်မှ တျာဒိဝိဘတ်နှင့် ဝိကရဏပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တိတိက္ခတိ အစရှိသည်သည် ရှေးနှင့် တူ၏။ ကမ္မကာရက၌- တိတိက္ခီယayati အစရှိသည်တည်း။ ဤမှနောက်၌ ကမ္မကာရက ဥပမာကို မပြုတော့အံ့။

Māna=pūjāyaṃ+timasmā sapaccaya, dvittādimhi kate ‘‘mānassa vī parassa ca maṃ’’ti pubbamānassa vī ca paramānassa mañca hoti. Vīmaṃsadhātuto tipaccayādimhi kate vīmaṃsati iccādi. Titikkhissati, vīmaṃsissati iccādi. Eva+muparipi ajjatanādīsupi yojetabbaṃ. Payojakattā ṇi, ‘‘ṇiṇāpyāpīhi vā’’ti lavikaraṇaṃ, tejayati tejeti. Tathā curādittā na lavikaraṇaṃ, mānayati māneti.

မာနဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်း (ပူဇာ) အနက်၌၊ ထိုဓာတ်မှ သ-ပစ္စည်းရှိသော် ဒွေးဘော်အစရှိသည်ကို ပြုပြီးသော် ‘‘မာနဿ ဝီ ပရဿ စ မံ’’ သုတ်ဖြင့် ရှေ့မာနကို ဝီ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နောက်မာနကို မံ ဟူ၍လည်းကောင်း ပြု၏။ ဝီမံသဓာတ်မှ တိ-ဝိဘတ်အစရှိသည်ကို ပြုသော် ဝီမံသတိ အစရှိသည် ဖြစ်၏။ တိတိက္ခိဿတိ၊ ဝီမံသိဿတိ အစရှိသည်တည်း။ ဤအတူ အထက်ဖြစ်သော အဇ္ဇတနီအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ စေခိုင်းခြင်း (ပယောဇက) အဖြစ်ကြောင့် ဏိပစ္စည်းဖြစ်၍ ‘‘ဏိဏာပျာပီဟိ ဝါ’’ သုတ်ဖြင့် ဝိကရဏကို ချေ၍ တေဇယတိ၊ တေဇေတိ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ စုရာဒိဂိုဏ်းဖြစ်သောကြောင့် ဝိကရဏပစ္စည်းမရှိဘဲ မာနယတိ၊ မာနေတိ ဖြစ်၏။

5,2. Kitā tikicchā+saṃsayesu cho

၅,၂. ကိတာ တိကိစ္ဆာသံသယေသု ဆော (သုတ်)။

Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Kita=nivāse, chapaccaye pubbeva pararūpādimhi ca kate ‘‘kitassā+saṃsaye vā’’ti dvitte pubbassa tiādese tikicchadhātuto tyādayo. Tikicchati, tikicchanti+ccādi. Vipubbato kitā chappaccayādimhi kate ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti dvitte pubbassa kassa co. Vicikicchati, vicikicchanti+ccādi. Payojakattā ketayati+ccādi purimasamaṃ.

ကုသခြင်း (တိကိစ္ဆာ) နက်၌လည်းကောင်း၊ ယုံမှားခြင်း (သံသယ) နက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်သော ကိတဓာတ်၏ နောက်၌ ဆ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကိတဓာတ်သည် နေခြင်း (နိဝါသ) အနက်၌၊ ဆ-ပစ္စည်းရှိသော် ရှေးနည်းတူ ပရရုပ်အစရှိသည်ကို ပြုပြီးသော် ‘‘ကိတဿာသံသယေ ဝါ’’ သုတ်ဖြင့် ဒွေးဘော်ပြု၍ ရှေ့အပိုင်းကို တိ အမိန့်ပြုသဖြင့် တိကိစ္ဆာဓာတ်မှ တျာဒိဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တိကိစ္ဆတိ၊ တိကိစ္ဆန္တိ အစရှိသည်တည်း။ ဝိ-ရှေ့ရှိသော ကိတဓာတ်မှ ဆ-ပစ္စည်းအစရှိသည်ကို ပြုသော် ‘‘ကဝဂ္ဂဟာနံ စဝဂ္ဂဇာ’’ သုတ်ဖြင့် ဒွေးဘော်ပြု၍ ရှေ့ကကာရကို စကာရ ပြုသဖြင့် ဝိစိကိစ္ဆတိ၊ ဝိစိကိစ္ဆန္တိ အစရှိသည်တည်း။ စေခိုင်းခြင်း (ပယောဇက) အဖြစ်ကြောင့် ကေတယတိ အစရှိသည်သည် ရှေးနှင့် တူ၏။

5,3. Nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca

၅,၃. နိန္ဒာယံ ဂုပဗဓာ ဗဿ ဘော စ (သုတ်)။

Nindāyaṃ gupa+badhehi cho hoti bassa bho ca. Gupa=rakkhane+tīmasmā chappaccaye ‘‘aññatrāpī’’ti ottābhāve ca pararūpādimhi ‘‘kavaggahā’’ dinā gassa je ca kate ‘‘gupissussā’’ti dvitte pubbassa ussa i hoti. Tyādi+lavikaraṇādimhi [Pg.256] jigucchati iccādi. Nindāyaṃ-badha=bandhane+tīmasmā chappaccaye ca imināva bassa bhakāre ca pararūpe paṭhamakkhare bhacchabhacchaiti dvitte anādibyañjanassa lope ‘‘catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti dvitte pubbassa bhassa bakāre ‘‘khachasesvassī’’ti ikāre dīghe ca kate bībhacchadhātuto tyādayo honti. Bībhacchati, bībhacchanti iccādi. Aññatra gopeti+ccādi.

ကဲ့ရဲ့ခြင်း (နိန္ဒာ) နက်၌ ဂုပဓာတ်၊ ဗဓဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဆ ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဗကာရကိုလည်း ဘကာရ ပြု၏။ ဂုပဓာတ်သည် စောင့်ောက်ခြင်း (ရက္ခဏ) နက်၌၊ ထိုဓာတ်မှ ဆ-ပစ္စည်းရှိသော် ‘‘အညတြာပိ’’ သုတ်ဖြင့် ဩကာရမဖြစ်ခြင်းနှင့် ပရရုပ်အစရှိသည်ကို ပြုပြီးသော် ‘‘ကဝဂ္ဂဟာနံ...’’ သုတ်ဖြင့် ဂကာရကို ဇကာရ ပြု၍ ‘‘ဂုပိဿုဿ’’ သုတ်ဖြင့် ဒွေးဘော်ပြုရာ၌ ရှေ့ဥကာရကို အိကာရ ပြု၏။ တျာဒိဝိဘတ်နှင့် ဝိကရဏပစ္စည်းအစရှိသည်တို့ရှိသော် ဇိဂုစ္ဆတိ အစရှိသည် ဖြစ်၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်းနက်၌ ဖြစ်သော- ဗဓဓာတ်သည် ချည်နှောင်ခြင်း (ဗန္ဓန) နက်၌၊ ထိုဓာတ်မှ ဆ-ပစ္စည်းရှိသော် ဤသုတ်ဖြင့်ပင် ဗကာရကို ဘကာရ ပြုခြင်း၊ ပရရုပ်ဖြစ်ခြင်း၊ ရှေ့အက္ခရာ၌ ဘစ္ဆ ဘစ္ဆ ဟု ဒွေးဘော်ပြု၍ အစမဟုတ်သောဗျည်းကို ချေခြင်း၊ ‘‘စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပထမာ’’ သုတ်ဖြင့် ဒွေးဘော်ပြုရာ၌ ရှေ့ဘကာရကို ဗကာရ ပြုခြင်း၊ ‘‘ခဆသေသု အဿိ’’ သုတ်ဖြင့် အိကာရပြု၍ ဒီဃပြုခြင်းတို့ကို ပြုပြီးသော် ဗီဘစ္ဆ ဓာတ်မှ တျာဒိဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဗီဘစ္ဆတိ၊ ဗီဘစ္ဆန္တိ အစရှိသည်တည်း။ အခြားသော (ကဲ့ရဲ့ခြင်းမှ တစ်ပါးသော) နက်၌မူ ဂေါပေတိ အစရှိသည် ဖြစ်၏။

5,4. Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te

၅,၄. တုမှ္စာ လောပေါ စိစ္ဆာယံ တေ (သုတ်)။

Tumantato icchāya+matthe te kha+sa+chā honti bahulaṃ, tuṃpaccayassa lopo ca hoti, sutattā. Bhuja=pālana+jjhohāresu. Bhojanāyāti viggayha ‘‘tuṃ+tāye’’ccādinā tuṃpaccaye ‘‘lahussupantassā’’ti okāre pararūpe ca kate bhottu+micchatīti viggayha iminā khapaccaye tuṃpaccayassa iminā ca lope ‘‘nimittābhāve nemittikassāpi ca abhāvo’’ti ñāyā pararūpaokārānaṃ abhāve khassa pararūpa+khakārādimhi ca kate bhukkha bhukkha iti dvitte tatiyabakāro hoti, bubhukkhadhātuto tyādayo honti, bubhukkhati, bubhukkhanti iccādi.

တုမ် ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏နောက်၌ အလိုရှိခြင်း (ဣစ္ဆာ) အနက်၌ ထို ခ၊ သ၊ ဆ ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ သုတ်၏အစွမ်းကြောင့် တုမ်ပစ္စည်းကိုလည်း ချေ၏။ ဘုဇဓာတ်သည် စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ မျိုခြင်း (ပါလန၊ အဇ္ဈောဟာရ) နက်၌။ ‘‘ဘောဇနာယ’’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ ‘‘တုမ်တာယေ...’’ အစရှိသည်ဖြင့် တုမ်ပစ္စည်းရှိသော် ‘‘လဟုဿုပန္တဿ’’ သုတ်ဖြင့် ဩကာရဖြစ်ခြင်း၊ ပရရုပ်ဖြစ်ခြင်းတို့ကို ပြုပြီးသော် ‘‘ဘောတ္တုံ ဣစ္ဆတိ’’ (စားခြင်းငှာ အလိုရှိ၏) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ ဤသုတ်ဖြင့် ခ-ပစ္စည်းရှိသော် တုမ်ပစ္စည်းကိုလည်း ဤသုတ်ဖြင့် ချေရာ၌ ‘‘အကြောင်းမရှိလျှင် အကျိုးလည်း မရှိ’’ ဟူသော နည်းဖြင့် ပရရုပ်နှင့် ဩကာရတို့၏ မရှိခြင်းဖြစ်လတ်သော် ခ ၏ ပရရုပ်ဖြစ်သော ခကာရအစရှိသည်တို့ ရှိရာ၌ ဘုက္ခ ဘုက္ခ ဟု ဒွေးဘော်ပြုရာ၌ တတိယဗျည်းဖြစ်သော ဗကာရ (bu) ဖြစ်သဖြင့် ဗုဘုက္ခ ဓာတ်မှ တျာဒိဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဗုဘုက္ခတိ၊ ဗုဘုက္ခန္တိ အစရှိသည်တည်း။

Ji=jaye, jayanāya iti viggayha pure viya tumādimhi kate jetu+micchatīti viggayha sappaccaye jisa jisa iti dvitte anādibyañjanalope dvitte parassa jissa ‘‘jiharānaṃ giṃ’’ti giṃ. Jigiṃsadhātuto tyādīsu jigiṃsati, jigiṃsanti iccādi.

ဇိဓာတ်သည် အောင်ခြင်း (ဇယ) နက်၌၊ ‘‘ဇယနာယ’’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ ရှေးနည်းတူ တုမ်ပစ္စည်းအစရှိသည်ကို ပြုပြီးသော် ‘‘ဇေတုံ ဣစ္ဆတိ’’ (အောင်ခြင်းငှာ အလိုရှိ၏) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ သ-ပစ္စည်းရှိသော် ဇိသ ဇိသ ဟု ဒွေးဘော်ပြုရာ၌ အစမဟုတ်သောဗျည်းကို ချေခြင်း၊ ဒွေးဘော်၌ နောက်ဖြစ်သော ဇိကာရကို ‘‘ဇိဟရာနံ ဂိံ’’ သုတ်ဖြင့် ဂိံ ပြု၏။ ဇိဂိံသ ဓာတ်မှ တျာဒိဝိဘတ်တို့ရှိသော် ဇိဂိံသတိ၊ ဇိဂိံသန္တိ အစရှိသည်တည်း။

Ghasa=adane[Pg.257], ghasitu+micchati chappaccayādimhi pure viya kate ghassa ‘‘kavaggahā’’dinā jhe jhassa ‘‘catutthadutiyā’’ dinā jakāre ‘‘khachasesvassī’’ti ikāre ca kate jighacchadhātuto tyādayo honti. Jighacchati, jighacchanti+ccādi.

ဃသဓာတ်သည် စားခြင်း (အဒန) နက်၌၊ ‘‘ဃသိတုံ ဣစ္ဆတိ’’ (စားခြင်းငှာ အလိုရှိ၏) ဟု ဆ-ပစ္စည်းအစရှိသည်ကို ရှေးနည်းတူ ပြုပြီးသော် ဃကာရကို ‘‘ကဝဂ္ဂဟာနံ...’’ သုတ်ဖြင့် ဈကာရ ပြုခြင်း၊ ဈကာရကို ‘‘စတုတ္ထဒုတိယာနံ...’’ သုတ်ဖြင့် ဇကာရ ပြုခြင်း၊ ‘‘ခဆသေသု အဿိ’’ သုတ်ဖြင့် အိကာရ ပြုခြင်းတို့ကို ပြုပြီးသော် ဇိဃစ္ဆ ဓာတ်မှ တျာဒိဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဇိဃစ္ဆတိ၊ ဇိဃစ္ဆန္တိ အစရှိသည်တည်း။

5,5. Īyo kammā

၅,၅. အီယော ကမ္မာ (သုတ်)။

Icchākammato icchāya+matthe īyapaccayo hoti. Putta+micchatīti īyapaccaye īyādivuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopo. Puttīyati, puttīyanti+ccādi.

အလိုရှိအပ်သော ကံပုဒ်၏နောက်၌ အလိုရှိခြင်း (ဣစ္ဆာ) အနက်၌ အီယ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘‘ပုတ္တံ ဣစ္ဆတိ’’ (သားကို အလိုရှိ၏) ဟု ရှိသော် အီယပစ္စည်းရှိသဖြင့် အီယပစ္စည်းစသော ဝတ္တိဖြစ်သောကြောင့် ‘‘ဧကတ္ထတာယံ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်ကို ချေ၏။ ပုတ္တီယတိ၊ ပုတ္တီယန္တိ အစရှိသည်တည်း။

5,6. Upamānā+cāre

၅,၆. ဥပမာနာစာရေ (သုတ်)။

Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Putta+mivā+carati puttīyati sissaṃ, puttīyanti+ccādi.

ဥပမာဖြစ်သော ကံပုဒ်၏နောက်၌ ကျင့်ခြင်း (အာစာရ) အနက်၌ အီယ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘‘ပုတ္တံ ဣဝ အာစရတိ’’ (သားကဲ့သို့ ကျင့်၏) ဟု ရှိသော် ပုတ္တီယတိ သိဿံ (တပည့်ကို သားကဲ့သို့ ကျင့်၏)၊ ပုတ္တီယန္တိ အစရှိသည်တည်း။

5,7. Ādhārāti

၅,၇. အာဓာရာတိ။ (အာဓာရအနက်၌၎င်း။)

Īyo hoti. Kuṭiya+mivā+carati kuṭīyati pāsāde. Pāsādevā+carati pāsādīyati kuṭiyaṃ, pāsādīyanti+ccādi.

ဤယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကျောင်းငယ်၌ကဲ့သို့ ပြာသာဒ်၌ ကျင့်၏- ကျောင်းငယ်ကဲ့သို့ ကျင့်၏ဟူသော အနက်၌ 'ကုဋီယတိ'၊ ပြာသာဒ်၌ကဲ့သို့ ကျောင်းငယ်၌ ကျင့်၏- ပြာသာဒ်ကဲ့သို့ ကျင့်၏ဟူသော အနက်၌ 'ပါသာဒီယတိ ကုဋိယံ'၊ 'ပါသာဒီယန္တိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။

5,8. Kattutā+yo

၅,၈. ကတ္တုတာယော။ (ကတ္တုမှ အာယပစ္စည်းဖြစ်၏။)

Kattuto+pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivā+carati sīlādiguṇayogatoti pabbatāyati yogī, pabbatāyadhātuto tyādayo.

ကတ္တုဖြစ်သော ဥပမာနမှ အာစာရ (ကျင့်ခြင်း) အနက်၌ အာယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သီလစသော ဂုဏ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် တောင်ကဲ့သို့ ကျင့်၏ဟူသော အနက်၌ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ပဗ္ဗတာယတိ' (တောင်ကဲ့သို့ ကျင့်၏)၊ ပဗ္ဗတာယဓာတ်မှ တိအစရှိသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

5,9. Cyatthe

၅,၉. စွိအနက်၌ (မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ခြင်းအနက်၌)။

Kattuto [Pg.258] abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusoti paṭhamantato abhuso bhuso bhavatīti bhusāyati, bhusāyanti iccādi. ‘‘Vicchābhikkhaññesu dve’’ti ābhikkhaññatthe dvitte apaṭapaṭā paṭapaṭā bhavatīti āye paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyanti+ccādi. Alohito lohito bhavati lohitāyati.

ကတ္တုမှ မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ခြင်း (အဘူတတဗ္ဘာဝ) အနက်၌ အာယပစ္စည်းသည် များစွာဖြစ်၏။ 'ဘုသော' ဟူသော ပဌမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ မပြင်းထန်သည် ပြင်းထန်လာ၏ဟူသော အနက်၌ 'ဘုသာယတိ'၊ 'ဘုသာယန္တိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ 'ဝိစ္ဆာဘိက္ခညေသု ဒွေ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အကြိမ်ကြိမ်ဖြစ်ခြင်း (အဘိက္ခည) အနက်၌ ဒွိတ္တ (နှစ်ကြိမ်) ဖြစ်သော် 'အပဋပဋာ ပဋပဋာ ဘဝတိ' ဟု အာယပစ္စည်းရှိသော် 'ပဋပဋာယတိ'၊ 'ပဋပဋာယန္တိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ မနီသည် နီလာ၏ဟူသော အနက်၌ 'လောဟိတာယတိ' ဖြစ်၏။

5,10. Saddādīni karoti

၅,၁၀. အသံစသည်ကို ပြု၏ဟူသော အနက်၌။

Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddaṃ karoti saddāyati. Evaṃ verāyati, kalahāyati, dhūpāyati+ccādi.

ဒုတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါစသော ပုဒ်တို့မှ 'ပြု၏' ဟူသော ဤအနက်၌ အာယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အသံကို ပြု၏ဟူသော အနက်၌ 'သဒ္ဒါယတိ' ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ 'ဝေရာယတိ'၊ 'ကလဟာယတိ'၊ 'ဓူပါယတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။

5,11. Namotva+sso

၅,၁၁. နမောတွဿော။ (နမောသဒ္ဒါမှ အဿပစ္စည်းဖြစ်၏။)

Namoiccasmā karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namo karotīti asmiṃ atthe assapaccaye tyādayo honti, tathāgataṃ namassati, namassanti iccādi.

'နမော' ဟူသော ပုဒ်မှ 'ပြု၏' ဟူသော ဤအနက်၌ အဿပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရှိခိုးခြင်းကို ပြု၏ဟူသော ဤအနက်၌ အဿပစ္စည်းရှိသော် တိအစရှိသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုး၏ဟူသော အနက်၌ 'နမဿတိ'၊ 'နမဿန္တိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။

5,12. Dhātvatthe nāmasmi

၅,၁၂. ဓာတွတ္ထေ နာမသ္မိံ။ (ဓာတ်၏အနက်၌ နာမ်မှ ဣပစ္စည်းဖြစ်၏။)

Nāmasmā dhātvatthe bahula+mi hoti. Hatthinā atikkamatīti ipaccaye lavikaraṇa+ekāra+ayādesesu katesu atihatthayati. Evaṃ vīṇāya upagāyati upavīṇāyati, vinayaṃ daḷhaṃ karoti daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhāyati, kusalaṃ pucchati kusalāyati+ccādi.

နာမ်ပုဒ်မှ ဓာတ်၏အနက်၌ ဣပစ္စည်းသည် များစွာဖြစ်၏။ ဆင်ဖြင့် လွန်သွား၏ဟူသော အနက်၌ ဣပစ္စည်း ရှိသော် လဝိကရဏ၊ ဧကာရ၊ အယာဒေသတို့ ပြုအပ်ကုန်ပြီးသော် 'အတိဟတ္ထယတိ' ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ စောင်းဖြင့် အနီး၌ သီဆို၏ဟူသော အနက်၌ 'ဥပဝီဏာယတိ'၊ ဝိနည်းကို ခိုင်ခံ့အောင် ပြု၏ဟူသော အနက်၌ 'ဒဠှယတိ'၊ ညဉ့်သည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်၏ဟူသော အနက်၌ 'ဝိသုဒ္ဓါယတိ'၊ ကုသိုလ်ကို မေးမြန်း၏ဟူသော အနက်၌ 'ကုသလာယတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။

5,13. Saccādīhā+pi

၅,၁၃. သစ္စာဒီဟာပိ။ (သစ္စာစသောပုဒ်တို့မှ အာပိပစ္စည်းဖြစ်၏။)

Saccādīhi [Pg.259] dhātvatthe āpi hoti. Sacca+mācikkhatīti āpimhi tyādipaccaye ‘‘ṇi+ṇāpyā+dīhi vā’’ti lavikaraṇa+e+ayādesā. Saccāpayati, saccāpeti iccādi. Attha+mācikkhati atthāpayati. Evaṃ vedāpayati. Sukkhaṃ karotīti sukkhāpayati sukkhāpeti iccādi.

သစ္စာစသော ပုဒ်တို့မှ ဓာတ်၏အနက်၌ အာပိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သစ္စာတရားကို ပြောကြား၏ဟူသော အနက်၌ အာပိပစ္စည်း၊ တိအစရှိသော ပစ္စည်းတို့ ရှိသော် 'ဏိဏာပျာဒီဟိ ဝါ' သုတ်ဖြင့် လဝိကရဏ၊ ဧ၊ အယာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သစ္စာပယတိ'၊ 'သစ္စာပေတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ အနက်ကို ပြောကြား၏ဟူသော အနက်၌ 'အတ္ထာပယတိ' ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ 'ဝေဒါပယတိ' ဖြစ်၏။ ခြောက်သွေ့အောင် ပြု၏ဟူသော အနက်၌ 'သုက္ခာပယတိ'၊ 'သုက္ခာပေတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။

5,16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca

၅,၁၆. ပယောဇကဗျာပါရေ ဏာပိ စ။ (စေခိုင်းသူ၏ လုံ့လရှိသော် ဏိ ဏာပိပစ္စည်းတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။)

Kattāraṃ yo payojeti, tassa byāpāre kriyatthā ṇi+ṇāpī honti bahulaṃ.

ပြုလုပ်သူ (ကတ္တု) ကို တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် စေခိုင်း၏၊ ထိုစေခိုင်းသူ၏ လုံ့လ (ဗျာပါရ) ရှိသော် ကရိယာအနက်ရှိသော ဏိ၊ ဏာပိ ပစ္စည်းတို့သည် များစွာဖြစ်ကုန်၏။

Ṇipaccayo uvaṇṇantā, āto ṇāpeva hoti+ha;

Dve dve+ko hoti vā sese, bahulaṃtyanuvuttiyā.

ဤ၌ ဥဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ) အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့မှ ဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ အာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့မှ ဏာပိပစ္စည်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဓာတ်တို့၌မူ 'ဗဟုလံ' ဟူသော ပုဒ်ကို အစဉ်လိုက်စေခြင်းဖြင့် ဏိ၊ ဏာပိ နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်၏။

Akammakāpi honteva, ṇi+ṇāpyantā sakammakā;

Sakammakā dvikammā+ssu, dvikammā ca tikammakā.

ဏိ၊ ဏာပိ အဆုံးရှိသော အကမ္မကဓာတ်တို့သည် သကမ္မက ဖြစ်ကုန်၏။ သကမ္မကဓာတ်တို့သည် ဒွိကမ္မက ဖြစ်ကုန်၏။ ဒွိကမ္မကဓာတ်တို့သည် တိကမ္မက ဖြစ်ကုန်၏။

Tasmā kattari kamme ca, ṇi+ṇāpīnaṃ tu sambhavo;

Na bhāve suddhakattā tu, kammaṃ hoti payojake.

ထို့ကြောင့် ကတ္တု၌၎င်း၊ ကမ္မ၌၎င်း ဏိ၊ ဏာပိပစ္စည်းတို့ ဖြစ်နိုင်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဘာဝ၌မူ မဖြစ်နိုင်။ စေခိုင်းအပ်သောသူ (ပယောဇိတကတ္တု) သည် စေခိုင်းသူ (ပယောဇကဗျာပါရ) ရှိသော် ကမ္မ ဖြစ်၏။

Nayādīnaṃ padhānañca, apadhānaṃ duhādinaṃ;

Suddhakattā ṇi+ṇāpīsu, kamma+makkhyāta gocaraṃ.

နယဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ အဓိက (ပဓာန) ကံသည်၎င်း၊ ဒုဟဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ အဓိကမဟုတ်သော (အပဓာန) ကံသည်၎င်း၊ သုဒ္ဓကတ္တုသည်၎င်း ဏိ၊ ဏာပိပစ္စည်းတို့၌ အာချာတ်ဝိဘတ်၏ အရာဖြစ်သော ကံ ဖြစ်၏။

Bhavituṃ payojayatīti atthe iminā ṇippaccayo. Ṇakāro ṇānubandhakāriyattho. ‘‘Yuvaṇṇāna+me+o paccaye’’ti okāre ‘‘āyā+vā ṇānubandhe’’ti ṇānubandhe āvādeso. Tyādimhi ‘‘ṇi+ṇāpyā+pīhi vā’’ti lavikaraṇe ekāre ‘‘eona+mayavā sare’’ti ayādeso. So samādhiṃ bhāvayati bhāveti[Pg.260], bhāvayanti bhāventi+ccādi. Kamme-tena samādhi bhāvīyati+ccādi. Ettha ‘‘dīgho sarassā’’ti kye ikārassa dīgho. Bhāvayissati bhāvessati, bhāvayissanti bhāvessanti+ccādi. Ajjatane īssa simhi abhāvesi bhāvesi, abhāvayi bhāvayi, abhāvayiṃsu bhāvayiṃsu. Parassaralope abhāvesuṃ bhāvesuṃ, abhāvayaṃsu bhāvayaṃsu, abhāvayuṃ bhāvayuṃ iccādi. Kamme-abhāvīyi bhāvīyi iccādi. Abhāvissa abhāvayissa, abhāvissaṃsu abhāvayissaṃsu. Kamme-abhāvayissaṃ iccādi. Bhāve bhāveyya iccādi. Kamme-bhāvīyeyya iccādi. Bhāvayatu bhāvetu iccādi. Kamme-bhāvīyatu iccādi.

ဖြစ်စေရန် စေခိုင်း၏ဟူသော အနက်၌ ဤသုတ်ဖြင့် ဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဏအက္ခရာသည် ဏအနုဗန္ဓ၏ ကိစ္စကို ပြီးစေခြင်းအကျိုးရှိ၏။ 'ယုဝဏ္ဏာနမေဩ ပစ္စယေ' သုတ်ဖြင့် ဩကာရပြုပြီးသော် 'အာယာဝါ ဏာနုဗန္ဓေ' သုတ်ဖြင့် ဏအနုဗန္ဓရှိသော် အာဝါဒေသ ပြု၏။ တိအစရှိသော ဝိဘတ်တို့ ရှိလတ်သော် 'ဏိဏာပျာပီဟိ ဝါ' သုတ်ဖြင့် လဝိကရဏ ဧကာရ ပြုပြီးသော် 'ဧဩနမယဝါ သရေ' သုတ်ဖြင့် အယာဒေသ ပြု၏။ သူသည် သမာဓိကို ဖြစ်ပွားစေ၏ဟူသော အနက်၌ 'ဘာဝယတိ'၊ 'ဘာဝေတိ'၊ 'ဘာဝယန္တိ'၊ 'ဘာဝေန္တိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ ကမ္မ၌- သူသည် ထိုသမာဓိကို ဖြစ်ပွားစေအပ်၏ဟူသော အနက်၌ 'တေန သမာဓိ ဘာဝီယတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ ဤကမ္မဝါစက၌ 'ဒီဃော သရဿ' သုတ်ဖြင့် ကျပစ္စည်းရှိသော် ဣကာရကို ဒီဃပြု၏။ 'ဘာဝယိဿတိ'၊ 'ဘာဝေဿတိ'၊ 'ဘာဝယိဿန္တိ'၊ 'ဘာဝေဿန္တိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၌ ဤအဆုံးရှိသော သီ၌ 'အဘာဝေသိ'၊ 'ဘာဝေသိ'၊ 'အဘာဝယိ'၊ 'ဘာဝယိ'၊ 'အဘာဝယိံသု'၊ 'ဘာဝယိံသု' ဖြစ်ကုန်၏။ ပရဿရလောပ ပြုသော် 'အဘာဝေသုံ'၊ 'ဘာဝေသုံ'၊ 'အဘာဝယံသု'၊ 'ဘာဝယံသု'၊ 'အဘာဝယုံ'၊ 'ဘာဝယုံ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ ကမ္မ၌- 'အဘာဝီယိ'၊ 'ဘာဝီယိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ 'အဘာဝိဿ'၊ 'အဘာဝယိဿ'၊ 'အဘာဝိဿံသု'၊ 'အဘာဝယိဿံသု' ဖြစ်ကုန်၏။ ကမ္မ၌- 'အဘာဝယိဿံ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ ဘာဝ (ဝါ ကတ္တု) ၌ 'ဘာဝေယျ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ ကမ္မ၌- 'ဘာဝီယေယျ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ 'ဘာဝယတု'၊ 'ဘာဝေတု' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ ကမ္မ၌- 'ဘာဝီယတု' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။

Pacituṃ payojetīti atthe ṇi+ṇāpī honti. So devadattena odanaṃ pācayati pāceti iccādi, tathā pācāpayati pācāpeti+ccādi. Kamme-so tena devadattena odano pācīyati pācāpīyati+ccādi, bhavissatyādīsupi yojetabbaṃ.

ချက်စေရန် စေခိုင်း၏ဟူသော အနက်၌ ဏိ၊ ဏာပိ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သူသည် ဒေဝဒတ်အားဖြင့် ထမင်းကို ချက်စေ၏ဟူသော အနက်၌ 'သော ဒေဝဒတ္တေန ဩဒနံ ပါစယတိ'၊ 'ပါစေတိ' အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ 'ပါစာပယတိ'၊ 'ပါစာပေတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ ကမ္မ၌- ထိုထမင်းကို သူသည် ဒေဝဒတ်အားဖြင့် ချက်စေအပ်၏ဟူသော အနက်၌ 'သော တေန ဒေဝဒတ္တေန ဩဒနော ပါစီယတိ'၊ 'ပါစာပီယတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ အနာဂတ်ကာလ (ဘဝိဿန္တီ) အစရှိသည်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Gantuṃ payojetīti atthe so taṃ purisaṃ gāmaṃ gamayati gameti gacchāpayati gacchāpeti+ccādi. Kamme-tena so gāmaṃ gamīyati gacchāpīyati+ccādi.

သွားစေရန် စေခိုင်း၏ဟူသော အနက်၌ သူသည် ထိုယောက်ျားကို ရွာသို့ သွားစေ၏ဟူသော အနက်၌ 'သော တံ ပုရိသံ ဂါမံ ဂမယတိ'၊ 'ဂမေတိ'၊ 'ဂစ္ဆာပယတိ'၊ 'ဂစ္ဆာပေတိ' အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကမ္မ၌- ထိုသူသည် ရွာသို့ သွားစေအပ်၏ဟူသော အနက်၌ 'တေန သော ဂါမံ ဂမီယတိ'၊ 'ဂစ္ဆာပီယတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။

Guha=saṃvaraṇe, guhituṃ payojetīti ṇimhi ‘‘guhissa sare’’ti dīgho. Gūhayati, gūhayanti iccādi.

ဂုဟဓာတ်သည် ဖုံးကွယ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဖုံးကွယ်စေရန် စေခိုင်း၏ဟူသော အနက်၌ ဏိပစ္စည်းရှိသော် 'ဂုဟိဿ သရေ' သုတ်ဖြင့် ဒီဃပြု၏။ 'ဂူဟယတိ'၊ 'ဂူဟယန္တိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။

Disa+dusa=appītiyaṃ, dusituṃ payojetīti ṇimhi ‘‘ṇimhi dīgho dusassā’’ti dīghe dūsayati+ccādi.

ဒိသဓာတ် ဒုသဓာတ်တို့သည် မနှစ်သက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ပြစ်မှားစေရန် စေခိုင်း၏ဟူသော အနက်၌ ဏိပစ္စည်းရှိသော် 'ဏိမှိ ဒီဃော ဒုသဿ' သုတ်ဖြင့် ဒီဃပြုသော် 'ဒူသယတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။

Tathā icchantaṃ payojayati icchāpayati icchāpeti, esayati eseti. Niyacchantaṃ payojayati niyamayati niyameti. Tathā āsayati [Pg.261] āseti, acchāpayati acchāpeti. Lābhayati lābheti, evaṃ vāsayati vāseti, vāsāpayati vāsāpeti. Vāhayati vāheti, vāhāpayati vāhāpeti+ccādi. Evaṃ jīrayati, mārayati, dassayati iccādi. Hū=sattāyaṃ, pahontaṃ payojayati pahāvayati pahāveti iccādi. Sāyayati sāyāpayati sāyāpeti. Nāyāpayati nāyāpeti. Patiṭṭhāpayati patiṭṭhāpeti. Rasse patiṭṭhapeti. Hantuṃ payojayatīti ṇi+ṇāpī, ‘‘hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādese ghātayati ghāteti. Tathā juhāvayati juhāveti, jahāpayati jahāpeti. Hāpayati hāpeti. Dāpayati dāpeti. Vidhāpayati vidhāpeti, pidahāpayati pidahāpeti. (Bhūvādinayo).

ထို့အတူ အလိုရှိသောသူကို စေခိုင်း၏ဟူသော အနက်၌ 'အိစ္ဆာပယတိ'၊ 'အိစ္ဆာပေတိ'၊ 'ဧသယတိ'၊ 'ဧသေတိ'။ တားမြစ်သောသူကို စေခိုင်း၏ဟူသော အနက်၌ 'နိယမယတိ'၊ 'နိယမေတိ'။ ထို့အတူ 'အာသယတိ'၊ 'အာသေတိ'၊ 'အစ္ဆာပယတိ'၊ 'အစ္ဆာပေတိ'။ 'လာဘယတိ'၊ 'လာဘေတိ'၊ ဤနည်းတူ 'ဝါသယတိ'၊ 'ဝါသေတိ'၊ 'ဝါသာပယတိ'၊ 'ဝါသာပေတိ'။ 'ဝါဟယတိ'၊ 'ဝါဟေတိ'၊ 'ဝါဟာပယတိ'၊ 'ဝါဟာပေတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ ဤနည်းတူ 'ဇီရယတိ'၊ 'မာရယတိ'၊ 'ဒဿယတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ ဟူဓာတ်သည် တည်ရှိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ စွမ်းနိုင်သောသူကို စေခိုင်း၏ဟူသော အနက်၌ 'ပဟာဝယတိ'၊ 'ပဟာဝေတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ 'သာယယတိ'၊ 'သာယာပယတိ'၊ 'သာယာပေတိ'။ 'နာယာပယတိ'၊ 'နာယာပေတိ'။ 'ပတိဋ္ဌာပယတိ'၊ 'ပတိဋ္ဌာပေတိ'။ ရဿပြုသော် 'ပတိဋ္ဌပေတိ'။ သတ်စေရန် စေခိုင်း၏ဟူသော အနက်၌ ဏိ၊ ဏာပိ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ 'ဟနဿ ဃာတော ဏာနုဗန္ဓေ' သုတ်ဖြင့် ဃာတအမိန့် ပြုသော် 'ဃာတယတိ'၊ 'ဃာတေတိ'။ ထို့အတူ 'ဇုဟာဝယတိ'၊ 'ဇုဟာဝေတိ'၊ 'ဇဟာပယတိ'၊ 'ဇဟာပေတိ'။ 'ဟာပယတိ'၊ 'ဟာပေတိ'။ 'ဒါပယတိ'၊ 'ဒါပေတိ'။ 'ဝိဓာပယတိ'၊ 'ဝိဓာပေတိ'၊ 'ပိဒဟာပယတိ'၊ 'ပိဒဟာပေတိ'။ (ဘူဝါဒိနည်း ပြီး၏။)

Idāni rudhādiaṭṭhagaṇā dassīyante-rodhayati rodheti. Devayati deveti. Todayati todeti. Jayāpayati jayāpeti. Vikkayati vikkayāpeti. Sāvayati sāveti. Vitānayati vitāneti. Corāpayati corāpeti iccādi.

ယခုအခါ ရုဓာဒိ အစရှိသော ရှစ်ဂိုဏ်းတို့ကို ပြအပ်ကုန်အံ့- 'ရောဓယတိ'၊ 'ရောဓေတိ'။ 'ဒေဝယတိ'၊ 'ဒေဝေတိ'။ 'တောဒယတိ'၊ 'တောဒေတိ'။ 'ဇယာပယတိ'၊ 'ဇယာပေတိ'။ 'ဝိက္ကယတိ'၊ 'ဝိက္ကယာပေတိ'။ 'သာဝယတိ'၊ 'သာဝေတိ'။ 'ဝိတာနယတိ'၊ 'ဝိတာနေတိ'။ 'စောရာပယတိ'၊ 'စောရာပေတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။

Khādīhi paccayantehi, api honti ṇi+ṇāpayo;

Ṇi+ṇāpinā+nakānānaṃ, dassanañcettha sādhanaṃ.

ခစသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့မှလည်း ဏိ၊ ဏာပိ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ ဏိ၊ ဏာပိ ပစ္စည်းနှင့်အတူ န၊ အက ပစ္စည်းတို့၏ ထင်ရှားခြင်းသည်လည်း ပြီးမြောက်ခြင်းဖြစ်၏။

Titikkhantaṃ payojayati titikkheti titikkhāpeti, tikicchayati tikiccheti tikicchāpayati tikicchāpeti. Evaṃ bubhukkheti bubhukkhāpeti. Pabbatāyayati. Puttīyayati iccādi. (Khādipaccayanayo).

သည်းခံသောသူကို စေခိုင်း၏ဟူသော အနက်၌ 'တိတိက္ခေတိ'၊ 'တိတိက္ခာပေတိ'၊ 'တိကိစ္ဆယတိ'၊ 'တိကိစ္ဆေတိ'၊ 'တိကိစ္ဆာပယတိ'၊ 'တိကိစ္ဆာပေတိ'။ ဤနည်းတူ 'ဗုဘုက္ခေတိ'၊ 'ဗုဘုက္ခာပေတိ'။ 'ပဗ္ဗတာယယတိ'။ 'ပုတ္တီယယတိ' အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။ (ခစသော ပစ္စည်းနည်း ပြီး၏။)

Iti payogasiddhiyaṃ tyādikaṇḍo chaṭṭho.

ဤသို့ ပယောဂသိဒ္ဓိကျမ်း၌ ခြောက်ခုမြောက်ဖြစ်သော တျာဒိကဏ္ဍ ပြီး၏။

7. Khādikaṇḍa

၇. ခါဒိကဏ္ဍ။

Atha [Pg.262] dhātūhiyeva bhāva+kamma+kattu+karaṇādisādhanasahitaṃ khādividhānaṃ ārabhīyate –

ထို့နောက် ဓာတ်တို့မှသာလျှင် ဘာဝ၊ ကမ္မ၊ ကတ္တု၊ ကရဏ စသော သာဓနနှင့်တကွဖြစ်သော ခစသောပစ္စည်းတို့ကို စီရင်ခြင်းကို စတင်အပ်၏။

‘‘Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu’’ iccādīhi paccayavidhānañca pararūpadvittādikāriyañca tyādikaṇḍe vuttanayeneva ñātabbaṃ. Titikkhanaṃ titikkhā, ‘‘itthiya+maṇaktikayakayā ca’’ iti suttena apaccayo ca ‘‘itthiya+matvā’’ti āpaccayo ca hoti. Tathā vīmaṃsanaṃ vīmaṃsā. ‘‘Kitā tikicchāsaṃsayesu cho’’ti chappaccayādimhi kate tikicchanaṃ tikicchā, vicikicchanaṃ vicikicchā. Gupa=gopane, badha=bandhaneti imehi dhātūhi ‘‘nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca’’ iti chapaccayādimhi ca dvitte parabakārassa iminā bhakāre ca kate apaccayādi hoti. Jigucchanaṃ jigucchā, bībhacchanaṃ bībhacchā. ‘‘Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te’’ iti icchāya+matthe kha+sa+chappaccayā honti. Bhuja=pālanajjhohāresu, bubhukkhanaṃ bubhukkhā. Ji=jaye, jigiṃsanaṃ, jigiṃsā. Ghasa=adane, jighacchanaṃ jighacchā.

''Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu'' စသည်တို့ဖြင့် ပစ္စည်းစီရင်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ပရရုပ်ပြုခြင်း၊ ဒွေးဘော်ပြုခြင်း စသော အမှုကိစ္စကိုလည်းကောင်း တျာဒိကဏ္ဍ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် သိအပ်၏။ သည်းခံခြင်းသည် တိတိက္ခာ (titikkhā) မည်၏။ ''itthiya+maṇaktikayakayā ca'' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ ''itthiya+matvā'' ဟူ၍ အာပစ္စည်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်းသည် ဝီမံသာ (vīmaṃsā) မည်၏။ ''Kitā tikicchāsaṃsayesu cho'' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဆပစ္စည်း စသည် ပြုပြီးသော်၊ ကုသခြင်းသည် တိကိစ္ဆာ (tikicchā)၊ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်းသည် ဝိစိကိစ္ဆာ (vicikicchā) မည်၏။ စောင့်ရှောက်ခြင်းအနက်၌ ဂုပဓာတ်၊ ချည်နှောင်ခြင်းအနက်၌ ဗဓဓာတ်—ဤဓာတ်တို့မှ ''nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca'' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ ဆပစ္စည်းစသည် ပြုခြင်း၊ ဒွေးဘော်ပြုခြင်းနှင့် နောက်ဗကာရကို ဤသုတ်ဖြင့် ဘကာရပြုခြင်းတို့ကို ပြုပြီးသော် အပစ္စည်းစသည် ဖြစ်၏။ စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်းသည် ဇိဂုစ္ဆာ (jigucchā)၊ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းခြင်းသည် ဗီဘစ္ဆာ (bībhacchā) မည်၏။ ''Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te'' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ခ၊ သ၊ ဆ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ စားမျိုခြင်းအနက်၌ ဘုဇဓာတ်၊ စားလိုခြင်းသည် ဗုဘုက္ခာ (bubhukkhā) မည်၏။ အောင်နိုင်ခြင်းအနက်၌ ဇိဓာတ်၊ တောင့်တခြင်းသည် ဇိဂီသာ (jigiṃsā) မည်၏။ စားခြင်းအနက်၌ ဃသဓာတ်၊ ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်းသည် ဇိဃစ္ဆာ (jighacchā) မည်၏။

27. Bhāvakammesu tabbānīyā

၂၇. ဘာဝအနက်၊ ကမ္မအနက်တို့၌ တဗ္ဗ၊ အနီယ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bhavanti, bahulaṃvidhānā kattukaraṇādīsupi. Bhū=sattāyaṃ, ‘‘yuvaṇṇāna+me opaccaye’’ti okāre ‘‘ūbyañjanassā’’ti ūāgamo, ññakāro ādyāvayavattho. Ossa ‘‘eona+ mayavā [Pg.263] sare’’ti avādeso, bhūyateti bhavitabbaṃ bhavatā bhavanīyaṃ. Bhāvasse+kattā ekavacanameva, tañca napuṃsakaliṅgaṃ.

တဗ္ဗ၊ အနီယပစ္စည်းတို့သည် ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဘာဝအနက်၊ ကမ္မအနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဗဟုလဝိဓာန ပြုခြင်းကြောင့် ကတ္တု၊ ကရဏ စသောအနက်တို့၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဖြစ်ခြင်း၊ တည်ရှိခြင်းအနက်၌ ဘူဓာတ်၊ ''yuvaṇṇāna+me opaccaye'' သုတ်ဖြင့် အိုကာရပြုရာ၌ ''ūbyañjanassā'' သုတ်ဖြင့် ဥူအာဂုံလာ၏၊ ဉဉကာရသည် အစ၏အစိတ်အပြား (အစဦးဆုံးအက္ခရာ) အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ အိုကာရကို ''eona+ mayavā sare'' သုတ်ဖြင့် အဝအပြုပြုသော်၊ ဖြစ်အပ်၏ဟူသော အနက်၌ (bhavitabbaṃ)၊ သင်သည် ဖြစ်အပ်၏ ဟူသောအနက်၌ (bhavatā bhavanīyaṃ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဘာဝအနက်၌ ကတ္တားသည် ဧကဝုစ်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထိုဝုစ်သည်လည်း နပုံစကလိင် ဖြစ်၏။

Tabbādyabhihito bhāvo,Dabbamiva pakāsatīti-bahuvacanañca hoti.

တဗ္ဗပစ္စည်းစသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော ဘာဝအနက်သည် ဒြပ်ကဲ့သို့ ထင်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် ဗဟုဝုစ်လည်း ဖြစ်၏။

Kamme-abhipubbo, abhibhūyate abhibhūyittha abhibhūyissateti abhibhavitabbo kodho paṇḍitena, abhibhavitabbā taṇhā, abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ. Evaṃ abhibhavanīyo abhibhavanīyā abhibhavanīyaṃ, kamme abhidheyyasseva liṅgavacanāni.

ကမ္မအနက်၌—အဘိပုဗ္ဗ (အဘိရှေ့ရှိသော ဘူဓာတ်)၊ လွှမ်းမိုးအပ်၏၊ လွှမ်းမိုးအပ်ပြီ၊ လွှမ်းမိုးအပ်လတ္တံ့ဟူသော အနက်၌ ပညာရှိသည် အမျက်ဒေါသကို လွှမ်းမိုးအပ်၏ (abhibhavitabbo kodho paṇḍitena)၊ တဏှာကို လွှမ်းမိုးအပ်၏ (abhibhavitabbā taṇhā)၊ ဆင်းရဲကို လွှမ်းမိုးအပ်၏ (abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ)။ ထို့အတူ abhibhavanīyo၊ abhibhavanīyā၊ abhibhavanīyaṃ ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မအနက်၌ ဟောအပ်သော ပုဒ်၏ လိင်၊ ဝုစ်တို့သည်သာလျှင် (ပစ္စည်းတို့အား) ဖြစ်ကုန်၏။

Visessaliṅgātabbādī, tatthā+do pañca bhāvajā;

Napuṃsake siyuṃ bhāve, kto cā+no akattari.

တဗ္ဗပစ္စည်း စသည်တို့သည် ဝိသေသနပြုအပ်သော ပုဒ်၏ လိင်နှင့် တူသောလိင် ရှိကုန်၏။ ထိုပစ္စည်းတို့တွင် အစ၌ရှိသော ဘာဝအနက်၌ ဖြစ်ကုန်သော ပစ္စည်းငါးမျိုးတို့သည်လည်းကောင်း၊ က္တပစ္စည်းနှင့် အပစ္စည်းတို့သည်လည်းကောင်း ကတ္တားမှတစ်ပါးသော (ဘာဝ)အနက်၌ နပုံစကလိင်၌ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။

Bhāvasmiṃ ghaṇa pume evaṃ, iyuvaṇṇā gahādijo;

Apaccayopi vā+saṃkhyā, tu+māditvantakā siyuṃ.

ထို့အတူ ဘာဝအနက်၌ ဃဏပစ္စည်းသည် ပုလ္လိင်၌ ဖြစ်၏။ ဣယ၊ ဥဝဏ္ဏ ပစ္စည်း၊ ဂဟာဒိဓာတ်မှ ဖြစ်သော ပစ္စည်းနှင့် အပစ္စည်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ သင်္ချာ (သင်္ချာစကားလုံး) တို့သည်လည်းကောင်း၊ တုမ်ပစ္စည်း စသည်ကို အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း (ဘာဝအနက်၌) ဖြစ်ကုန်ရာ၏။

Ito paraṃ upasaggapubbatā ca kālattayassa vākyagahaṇañca vuttanayena ñātabbaṃ, tasmā anurūpavākyameva dassayissāma –

ဤမှနောင်၌ ဥပသရ်ရှေ့ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ကာလသုံးပါး၌ ဝါကျယူပုံကိုလည်းကောင်း ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သင့်လျော်သော ဝါကျကိုသာလျှင် ပြသပါအံ့—

Āsa=upavesane, āsane āsitabbaṃ tayā āsanīyaṃ. Kamme-upāsīyatīti upāsitabbo guru upāsanīyo. Sī=saye, e+ayādesā, sayanaṃ sayitabbaṃ sayanīyaṃ tayā. Atisīyatīti atisayitabbo kaṭo te atisayanīyo. Pada=gamane, ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti yuka, kakāro kānubandhakāriyattho, ukāro uccāraṇattho, dassajo pubbarūpañca, uppajjanaṃ uppajjitabbaṃ uppajjanīyaṃ. Paṭipajjīyatīti paṭipajjitabbo maggo paṭipajjanīyo. Budha=ñāṇe, bujjhateti bujjhitabbo [Pg.264] dhammo bujjhanīyo. Su=savane, sūyateti sotabbo dhammo, ññimhi nāgame ‘‘tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā’’ti ṇe ca kate ‘‘na te kānubandha+nāgamesū’’ti okārābhāvo. Suṇitabbo, savanīyo. Kara=karaṇe –

ထိုင်ခြင်းအနက်၌ အာသဓာတ်၊ 'သင်သည် ထိုင်ရာ၌ ထိုင်အပ်၏' ဟူသော အနက်၌ āsitabbaṃ၊ āsanīyaṃ ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မအနက်၌—ဆည်းကပ်အပ်၏ဟူသော အနက်၌ upāsitabbo guru upāsanīyo (ဆည်းကပ်အပ်သော ဆရာ) ဟု ဖြစ်၏။ အိပ်ခြင်းအနက်၌ သီဓာတ်၊ ဧကာရကို အယအပြုပြုသော်၊ 'သင်သည် အိပ်ရာ၌ အိပ်အပ်၏' ဟူသော အနက်၌ sayitabbaṃ၊ sayanīyaṃ ဟု ဖြစ်၏။ လွန်ကဲစွာ အိပ်အပ်၏ ဟူသော အနက်၌ atisayitabbo kaṭo te atisayanīyo (သင်သည် လွန်ကဲစွာ အိပ်အပ်သော ဖျာ) ဟု ဖြစ်၏။ သွားခြင်းအနက်၌ ပဒဓာတ်၊ ''padādīnaṃ kvacī'' သုတ်ဖြင့် ယုပစ္စည်းပြု၍၊ ကကာရသည် ကာနုဗန္ဓအကျိုးရှိ၏၊ ဥကာရသည် အသံထွက်ရုံမျှဖြစ်၏၊ ဒကာရကို ဇကာရပြု၍ ပရရုပ်ပြုသော်၊ ဖြစ်ခြင်း၊ ဖြစ်အပ်၏ဟူသော အနက်၌ uppajjanaṃ၊ uppajjitabbaṃ၊ uppajjanīyaṃ ဟု ဖြစ်၏။ ကျင့်အပ်၏ဟူသော အနက်၌ paṭipajjitabbo maggo paṭipajjanīyo (ကျင့်အပ်သော လမ်းခရီး) ဟု ဖြစ်၏။ သိခြင်းအနက်၌ ဗုဓဓာတ်၊ သိအပ်၏ဟူသော အနက်၌ bujjhitabbo dhammo bujjhanīyo (သိအပ်သော တရား) ဟု ဖြစ်၏။ ကြားခြင်းအနက်၌ သုဓာတ်၊ ကြားအပ်၏ဟူသော အနက်၌ sotabbo dhammo (ကြားအပ်သော တရား) ဟု ဖြစ်၏။ ဉဉပစ္စည်း၌ နာဂုံလာ၍ ''tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā'' သုတ်ဖြင့် ဏပြုခြင်းကို ပြုပြီးသော် ''na te kānubandha+nāgamesū'' သုတ်ဖြင့် အိုကာရမဖြစ်ခြင်းကြောင့် suṇitabbo၊ savanīyo ဟု ဖြစ်၏။ ပြုခြင်းအနက်၌ ကရဓာတ်—

95. Pararūpa+mayakāre byañjane

၉၅. ယကာရမှတစ်ပါးသော ဗျည်း၌ ပရရုပ်ပြုခြင်း

Kriyatthāna+mantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato aññasmiṃ byañjane. Karīyatīti kattabbo dhammo, kattabbā pūjā, kattabbaṃ kusalaṃ.

ယကာရမှတစ်ပါးသော ဗျည်း (ပစ္စည်း) ၌ ဓာတ်တို့၏ အဆုံးဗျည်းကို ပရရုပ်ပြုအပ်၏။ ပြုအပ်၏ဟူသော အနက်၌ kattabbo dhammo (ပြုအပ်သော တရား)၊ kattabbā pūjā (ပြုအပ်သော ပူဇော်ခြင်း)၊ kattabbaṃ kusalaṃ (ပြုအပ်သော ကုသိုလ်) ဟု ဖြစ်၏။

119. Tuṃ+tuna+tabbesu vā

၁၁၉. တုံ၊ တုန၊ တဗ္ဗပစ္စည်းတို့၌ (ကရဓာတ်၏ အကာရကို အာကာရ) အချို့ ဝိကပ်ပြုအပ်၏။

Tumādīsu karassā hoti vā. Kātabbaṃ hitaṃ.

တုံအစရှိသော ပစ္စည်းတို့၌ ကရဓာတ်၏ အကာရကို အာကာရပြုခြင်းသည် အချို့ (ဝိကပ်) ဖြစ်၏။ ပြုအပ်သော စီးပွားဟူသော အနက်၌ kātabbaṃ hitaṃ ဟု ဖြစ်၏။

171. Rā nassa ṇo

၁၇၁. ရေဖအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏နောင်၌ ပစ္စည်း၏ နကာရကို ဏကာရ ပြုအပ်၏။

Rantato kriyatthā paccayanakārassa ṇa hoti. Karaṇīyo.

ရေဖအဆုံးရှိသော ဓာတ်၏နောင်၌ ပစ္စည်း၏ နကာရကို ဏကာရ ဖြစ်၏။ ပြုအပ်သောဟူသော အနက်၌ karaṇīyo ဟု ဖြစ်၏။

Bhara=bharaṇe, bharīyatīti bharitabbo bharaṇīyo. Gaha=upādāne ‘‘maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti antasarā paromaṃ vā hoti. Makāro+nubandho. ‘‘Ṇo niggahītassā’’ti niggahītassa ṇo, saṃgayhatīti saṃgaṇhitabbo saṃgaṇhanīyo, ‘‘tathanarā’’dinā ṇakāre gahaṇīyo. Rama=kīḷāyaṃ, ramīyatīti ramaṇīyo vihāro. Āpa=pāpuṇane, ‘‘sakāpānaṃ kukakū ṇe’’ti ettha ‘sakāpānaṃ kuka+kū’ti yogavibhāgā ku, ūāgame nāgamassa ṇe ca kate pāpīyatīti pāpuṇitabbo. Pararūpe pattabbo, pāpuṇanīyo, pāpanīyo.

မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ဘရဓာတ်၊ မွေးမြူအပ်၏ဟူသော အနက်၌ bharitabbo၊ bharaṇīyo ဟု ဖြစ်၏။ ယူခြင်းအနက်၌ ဂဟဓာတ်၊ ''maṃ vā rudhādīnaṃ'' သုတ်ဖြင့် အဆုံးသရ၏နောက်၌ မံအာဂုံသည် အချို့ ဖြစ်၏၊ မကာရသည် အနုဗန္ဓ (တွဲဖက်) ဖြစ်၏။ ''Ṇo niggahītassā'' သုတ်ဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်ကို ဏကာရပြု၍၊ စုဆောင်းအပ်၏ဟူသောအနက်၌ saṃgaṇhitabbo၊ saṃgaṇhanīyo ဟု ဖြစ်၏။ ''tathanarā'' စသောသုတ်ဖြင့် ဏကာရပြုသော် gahaṇīyo ဟု ဖြစ်၏။ မွေ့လျော်ခြင်းအနက်၌ ရမဓာတ်၊ မွေ့လျော်အပ်၏ဟူသော အနက်၌ ramaṇīyo vihāro (မွေ့လျော်ဖွယ်သော ကျောင်း) ဟု ဖြစ်၏။ ရောက်ခြင်းအနက်၌ အာပဓာတ်၊ ''sakāpānaṃ kukakū ṇe'' ဤသုတ်၌ 'sakāpānaṃ kuka+kū' ဟု သုတ်ပိုင်းခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) ဖြင့် ကုပြုခြင်း၊ ဥူအာဂုံလာခြင်း၊ နာဂုံ၏ ဏပြုခြင်းတို့ကို ပြုပြီးသော် ရောက်အပ်၏ဟူသော အနက်၌ pāpuṇitabbo ဟု ဖြစ်၏။ ပရရုပ်ပြုသော် pattabbo ဟုလည်းကောင်း၊ pāpuṇanīyo၊ pāpanīyo ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။

96. Manānaṃ niggahītaṃ

၉၆. မကာရ၊ နကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့အား နိဂ္ဂဟိတ် ပြုအပ်၏။

Makāra+nakārantānaṃ [Pg.265] kriyatthānaṃ niggahītaṃ hotya+yakāre byañjane. Vaggantaṃ, gamiyatīti gantabbo. Gamitabbaṃ gamanīyaṃ. Khana=khaṇa=avadāraṇe, niggahītaṃ vaggantattañca, khaññateti khantabbaṃ āvāṭaṃ khanitabbaṃ khananīyaṃ. Hana=hiṃsāyaṃ, haññateti hantabbaṃ hanitabbaṃ hananīyaṃ. Mana=ñāṇe, maññateti mantabbo manitabbo. ‘‘Padādīnaṃ kvacī’’ti yuka, cavaggādimhi kate maññitabbaṃ maññanīyaṃ.

မကာရ၊ နကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏အဆုံးဗျည်းကို ယကာရမှတစ်ပါးသော ဗျည်း၌ နိဂ္ဂဟိတ် ပြုအပ်၏။ ဝဂ္ဂန္တပြု၍ သွားအပ်၏ဟူသော အနက်၌ gantabbo ဟုလည်းကောင်း၊ gamitabbaṃ၊ gamanīyaṃ ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ တူးခြင်းအနက်၌ ခနဓာတ်၊ ခဏဓာတ်တို့၌ နိဂ္ဂဟိတ်ပြုခြင်း၊ ဝဂ္ဂန္တပြုခြင်းတို့ကို ပြုပြီးသော်၊ တူးအပ်၏ဟူသောအနက်၌ khantabbaṃ āvāṭaṃ (တူးအပ်သော တွင်း)၊ khanitabbaṃ၊ khananīyaṃ ဟု ဖြစ်၏။ သတ်ဖြတ်ခြင်းအနက်၌ ဟနဓာတ်၊ သတ်အပ်၏ဟူသောအနက်၌ hantabbaṃ၊ hanitabbaṃ၊ hananīyaṃ ဟု ဖြစ်၏။ သိခြင်းအနက်၌ မနဓာတ်၊ သိအပ်၏ဟူသောအနက်၌ mantabbo၊ manitabbo ဟု ဖြစ်၏။ ''Padādīnaṃ kvacī'' သုတ်ဖြင့် ယုပစ္စည်းပြု၍၊ စဝဂ်အစရှိသည်တို့ကို ပြုပြီးသော် maññitabbaṃ၊ maññanīyaṃ ဟု ဖြစ်၏။

Pūja=pūjāyaṃ, ‘‘curādito ṇī’’ti ṇimhi ñukārassa guruttā okārāvutti ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti ekāre pūjetabbo ūmhi ayādese pūjayitabbo pūjanīyo bhagavā.

ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ပူဇဓာတ်၊ ''curādito ṇī'' သုတ်ဖြင့် ဏီပစ္စည်းရှိသော် ဉုကာရ၏ ဂရုဖြစ်ခြင်းကြောင့် အိုကာရသို့ မပြောင်းလဲဘဲ ''yuvaṇṇāna+meo paccaye'' သုတ်ဖြင့် ဧကာရပြုသော် pūjetabbo ဟုလည်းကောင်း၊ ဥူအာဂုံ၌ အယအပြုပြုသော် pūjayitabbo၊ pūjanīyo bhagavā (ပူဇော်ထိုက်သော မြတ်စွာဘုရား) ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Kattari-yā=pāpuṇane, nīyatīti niyyāniyo maggo, gacchantīti gamanīyā bhogā. Karaṇe-naha=soceyye, nahāyantya+nenāti nahānīyaṃ cuṇṇaṃ. Sampadāne-dā=dāne, saṃ+papubbo, sammā padīyate assāti sampadāniyo brāhmaṇo.

ကတ္တုအနက်၌—ရောက်ခြင်းအနက်၌ ယာဓာတ်၊ (သံသရာမှ) ထွက်မြောက်တတ်၏ဟူသော အနက်၌ niyyāniyo maggo (ထွက်မြောက်ကြောင်းလမ်းခရီး)၊ ကုန်လွန်တတ်ကုန်၏ဟူသောအနက်၌ gamanīyā bhogā (ကုန်ဆုံးတတ်သော စည်းစိမ်တို့) ဟု ဖြစ်၏။ ကရဏအနက်၌—စင်ကြယ်ခြင်းအနက်၌ နဟာဓာတ်၊ ထိုဆေးမှုန့်ဖြင့် ရေချိုးအပ်၏ဟူသော အနက်၌ nahānīyaṃ cuṇṇaṃ (ရေချိုးဆေးမှုန့်) ဟု ဖြစ်၏။ သမ္ပဒါန်အနက်၌—ပေးလှူခြင်းအနက်၌ ဒါဓာတ် (သံ၊ ပ ရှေ့ရှိ၏)၊ ထိုသူအား ကောင်းစွာ ပေးလှူအပ်၏ဟူသော အနက်၌ sampadāniyo brāhmaṇo (လှူဖွယ်ကို ခံယူထိုက်သော ပုဏ္ဏား) ဟု ဖြစ်၏။

28. Ghyaṇa

၂၈. ဃျဏပစ္စည်း

Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Ūmhi kattabbaṃ kāriyaṃ. Hara=haraṇe, harīyatīti hāriyaṃ. Bhara=bharaṇe, bharitabbaṃ bhāriyaṃ. Labha=lābhe, ‘‘vaggalasehi te’’ti pubbarūpabhakāre ‘‘catutthadutiyā’’ dinā tatiyakkhare ca kate labhitabbaṃ labbhaṃ.

ဘာဝအနက်၊ ကမ္မအနက်တို့၌ ဓာတ်တို့၏နောင်၌ ဃျဏပစ္စည်းသည် အချို့ (ဗဟုလဝိဓာနနည်းဖြင့်) ဖြစ်၏။ တဗ္ဗပစ္စည်းအနက်၌ 'ပြုအပ်၏' ဟူသော အနက်၌ kāriyaṃ ဟု ဖြစ်၏။ ဆောင်ယူခြင်းအနက်၌ ဟရဓာတ်၊ ဆောင်ယူအပ်၏ဟူသောအနက်၌ hāriyaṃ ဟု ဖြစ်၏။ မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ဘရဓာတ်၊ မွေးမြူအပ်၏ဟူသောအနက်၌ bhāriyaṃ ဟု ဖြစ်၏။ ရခြင်းအနက်၌ လဘဓာတ်၊ ''vaggalasehi te'' သုတ်ဖြင့် ပုဗ္ဗရုပ် ဘကာရပြု၍ ''catutthadutiyā'' စသောသုတ်ဖြင့် တတိယအက္ခရာ (ဗကာရ) ပြုပြီးသော် ရအပ်၏ဟူသောအနက်၌ labbhaṃ ဟု ဖြစ်၏။

Vaca=byattavacane,

ထင်ရှားစွာ ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဝစဓာတ်,

98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe

၉၈. ဃအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ စကာရ၊ ဇကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့အား ကကာရ၊ ဂကာရ ပြုအပ်၏။

Ghānubandhe [Pg.266] cakāra+jakārantānaṃ kriyatthānaṃ ka+gā honti yathākkamaṃ.

ဃအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ စကာရ၊ ဇကာရ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း ကကာရ၊ ဂကာရ ဖြစ်ကုန်၏။

84. Assā ṇānubandhe

၈၄. ဏအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်း၌ ဥပဓာအဖြစ်ရှိသော အကာရကို အာကာရ ပြုအပ်၏။

Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Vacanaṃ vuccateti vākyaṃ. Bhaja=sevāyaṃ, bhajanīyaṃ bhāgyaṃ, jassa gakāro. Ci=caye, cayanaṃ cīyatīti vā ceyyaṃ. Yassa dvittaṃ.

ဏကာရအနုဗန္ဓရှိသော ပစ္စည်းသည် နောက်၌ရှိသော် အနီးအဆုံးဖြစ်သော (ဥပဓာ) အကာရကို အာကာရ ဖြစ်၏။ ပြောဆိုအပ်သော စကားဟူသော အနက်၌ vākyaṃ ဟု ဖြစ်၏။ ဆည်းကပ်ခြင်းအနက်၌ ဘဇဓာတ်၊ ဆည်းကပ်အပ်သော အရာဟူသော အနက်၌ bhāgyaṃ ဟု ဖြစ်၏၊ ဇကာရကို ဂကာရပြု၏။ ဆည်းပူးခြင်းအနက်၌ စိဓာတ်၊ ဆည်းပူးအပ်၏ဟူသောအနက်၌ ceyyaṃ ဟု ဖြစ်၏၊ ယကာရကို ဒွေးဘော်ပြု၏။

5,122. Nito cissa cho

၅,၁၂၂. ဏိပစ္စည်းနောင်၌ စိဓာတ်အား ဆပစ္စည်း (သို့မဟုတ် ဆကာရအပြု) ဖြစ်၏။

Nito parassa cissa cho hotītiādicakārassa cho. Vinicchayatīti viniccheyyaṃ, nāgame vinicchinitabbaṃ. E+ayādesesu vinicchetabbaṃ vinicchanīyaṃ. Nī=pāpane, nīyatīti neyyo neyyā neyyaṃ, netabbaṃ.

“နိတော ပရဿ စိဿ ဆော ဟောတိ” အစရှိသောသုတ်၌ စကာရကြောင့် 'ဆ' ပြု၏။ ဆုံးဖြတ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဝိနိစ္ဆေယျ'၊ န-အာဂမ်လာသော် 'ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗ'၊ ဧ-အယအာဒေသတို့၌ 'ဝိနိစ္ဆေတဗ္ဗ'၊ 'ဝိနိစ္ဆနီယ' ဟု ဖြစ်ကုန်၏။ နီ-ဓာတ်သည် ဆောင်ယူခြင်း (သို့မဟုတ် ရောက်စေခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဆောင်ယူအပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'နေယျော'၊ 'နေယျာ'၊ 'နေယျံ'၊ 'နေတဗ္ဗ' ဟု ဖြစ်၏။

29. Āsse+ca

၂၉. “အာဿေ စ” သုတ်။

Ākārantato kriyatthā ghyaṇa hoti bhāvakammesu āssa e ca. Dā=dāne, dātabbaṃ deyyaṃ. Pā=pāne, pīyatīti peyyaṃ. Mā=māne, mīyatīti meyyaṃ. Ñā=avabodhane, ñāyatīti ñeyyaṃ ñātabbaṃ, ūmhi nāgamo ‘‘ñāssa ne+jā’’ti ñāssa jādese jānitabbaṃ, vijāniyaṃ. Khā=pakathane, saṃkhātabbaṃ saṃkheyyaṃ.

အာကာရန္တဖြစ်သော ကိရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်နောင် ဘာဝ၊ ကမ္မတို့၌ ဃျဏပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဓာတ်၏ အာကာရကိုလည်း ဧ-ပြု၏။ ဒါ-ဓာတ်သည် ပေးလှူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ပေးလှူအပ်သောတရားသည် 'ဒါတဗ္ဗ'၊ 'ဒေယျ' ဖြစ်၏။ ပါ-ဓာတ်သည် သောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ သောက်အပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ပေယျ' ဖြစ်၏။ မာ-ဓာတ်သည် တိုင်းတာခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ တိုင်းတာအပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'မေယျ' ဖြစ်၏။ ဉာ-ဓာတ်သည် သိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ သိအပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဉေယျ'၊ 'ဉာတဗ္ဗ'၊ ဦ-ပစ္စည်း၌ န-အာဂမ်လာ၍ “ဉာဿ နေ ဇာ” သုတ်ဖြင့် ဉာ-ဓာတ်ကို ဇာ-အာဒေသပြုသော် 'ဇာနိတဗ္ဗ'၊ 'ဝိဇာနိယ' ဟု ဖြစ်၏။ ခါ-ဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ရေတွက်အပ်သောတရားသည် 'သင်္ခါတဗ္ဗ'၊ 'သင်္ခေယျ' ဖြစ်၏။

30. Vadādīhi yo

၃၀. “ဝဒါဒီဟိ ယော” သုတ်။

Vadādīhi [Pg.267] kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vada=vacane, vadanaṃ vajjatīti vā vajjaṃ. Mada=ummāde, madanaṃ majjate anenāti vā majjaṃ. Gamanaṃ gammateti vā gammaṃ. Gada=vacane, gajjate gadanīyaṃ vāti gajjaṃ. Pada=gamane, pajjanīyaṃ pajjaṃ gāthā. Ada+khāda=bhakkhane, khajjatīti khajjaṃ khādanīyaṃ. Dama=damane, dammateti dammo damanīyo.

ဝဒအစရှိသော ကိရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နောင် ဘာဝ၊ ကမ္မတို့၌ ယပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဝဒဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ပြောဆိုခြင်း သို့မဟုတ် ပြောဆိုအပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဝဇ္ဇ' ဖြစ်၏။ မဒဓာတ်သည် ရူးသွပ်ခြင်း (မူးယစ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ မူးယစ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဤတရားဖြင့် မူးယစ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'မဇ္ဇ' ဖြစ်၏။ သွားခြင်း သို့မဟုတ် သွားအပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဂမ္မ' ဖြစ်၏။ ဂဒဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဟောအပ်၏ သို့မဟုတ် ပြောဆိုအပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဂဇ္ဇ' ဖြစ်၏။ ပဒဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ သွားအပ်သောတရား (ဂါထာ) သည် 'ပဇ္ဇ' ဖြစ်၏။ အဒဓာတ်၊ ခါဒဓာတ်တို့သည် စားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ စားအပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ခဇ္ဇ'၊ 'ခါဒနီယ' ဖြစ်၏။ ဒမဓာတ်သည် ဆုံးမခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဆုံးမအပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဒမ္မ'၊ 'ဒမနီယ' ဖြစ်၏။

Bhujā+nneti gaṇasuttena anne vattabbe yapaccayo.

“ဘုဇန္န” ဟူသော ဂဏသုတ်ဖြင့် အန္နပစ္စည်း ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် ယပစ္စည်း ဖြစ်၏။

83. Lahussupantassati

၈၃. “လဟုဿုပန္တဿ” သုတ်။

Lahubhūtassa upantassa iyuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Yassa pubbarūpe bhuñjitabboti bhojjo odano, bhojjā yāgu.

လဟုဖြစ်သော ဥပန္တ (အစွန်၏အနီး၌ရှိသော) ဣဝဏ်၊ ဥဝဏ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း ဧ၊ ဩ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ယကာရ၏ ပုဗ္ဗရူပပြုသည်ရှိသော် စားအပ်သောတရား ဟူသော အနက်၌ 'ဘောဇ္ဇော သြဒနော' (စားအပ်သော ဆွမ်း)၊ 'ဘောဇ္ဇာ ယာဂု' (သောက်အပ်သော ယာဂု) ဟု ဖြစ်ကုန်၏။

31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā

၃၁. “ကိစ္စ ဃစ္စ ဘစ္စ ဘဗ္ဗ လေယျာ” သုတ်။

Ete saddā yapaccayantā nipaccante. Kara=karaṇe, iminā nipātanā ye kicādese ca kate pubbarūpaṃ, kattabbaṃ kiccaṃ. Hana=hiṃsāyaṃ, ghaccādesādimhi kate hananaṃ haññateti vā ghaccaṃ. Bhara=bharaṇe, bhaccādesādimhi kate bharaṇīyo bhacco. Bhū=sattāyaṃ, yamhi okāre iminā avādese bhavatīti bhabbo. Liha=assādane, yamhi iminā hassa yakāre lehitabbaṃ leyyaṃ, ekāravuddhi.

ဤယပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို နိပါတနအားဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ကရဓာတ်သည် ပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဤနိပါတနသုတ်ဖြင့် ယပစ္စည်းရှိသော် ကိစ္စအာဒေသပြု၍ ပုဗ္ဗရူပပြုအပ်သည်ရှိသော် ပြုအပ်သောတရားသည် 'ကိစ္စ' ဖြစ်၏။ ဟနဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း (သတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဃစ္စအာဒေသအစရှိသည်ကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် သတ်ခြင်း သို့မဟုတ် သတ်အပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဃစ္စ' ဖြစ်၏။ ဘရဓာတ်သည် မွေးမြူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဘစ္စအာဒေသအစရှိသည်ကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် မွေးမြူအပ်သောသူသည် 'ဘစ္စ' ဖြစ်၏။ ဘူဓာတ်သည် ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ယပစ္စည်း၌ ဩကာရပြု၍ ဤသုတ်ဖြင့် အဝအာဒေသပြုသော် ဖြစ်ထိုက်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဘဗ္ဗ' ဖြစ်၏။ လိဟဓာတ်သည် လျက်ခြင်း (သာယာခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ယပစ္စည်း၌ ဤသုတ်ဖြင့် ဟကာရကို ယကာရပြုသော် လျက်အပ်သောတရားသည် 'လေယျ' ဖြစ်၏၊ (ဣကို) ဧကာရဝုဒ္ဓိ ပြုအပ်၏။

32. Guhādīhi yaka

၃၂. “ဂုဟာဒီဟိ ယက” သုတ်။

Guhādīhi [Pg.268] kriyatthehi bhāvakammesu yaka hoti. Guha=saṃvaraṇe, ‘‘lahussupantassā’’ti sampattassa okārassa ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti paṭisedho. ‘‘Hassa vipallāso’’ti vipallāse guhanaṃ guhitabbaṃ guyhaṃ. Duha=papūraṇe, dohanaṃ duyhatīti vā duyhaṃ. Sāsa=anusiṭṭhiyaṃ –

ဂုဟအစရှိသော ကိရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နောင် ဘာဝ၊ ကမ္မတို့၌ ယကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဂုဟဓာတ်သည် ဖုံးကွယ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ “လဟုဿုပန္တဿ”သုတ်ဖြင့် ဆိုက်ရောက်သော ဩကာရကို “န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု”သုတ်ဖြင့် တားမြစ်၏။ “ဟဿ ဝိပလ္လာသော”သုတ်ဖြင့် ပြောင်းပြန် (ဝိပလ္လာသ) ပြုသည်ရှိသော် ဖုံးကွယ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖုံးကွယ်အပ်သောတရားသည် 'ဂုယှ' ဟု ဖြစ်၏။ ဒုဟဓာတ်သည် ပြည့်စုံခြင်း (နို့ညှစ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ညှစ်ခြင်း သို့မဟုတ် ညှစ်အပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဒုယှ' ဟု ဖြစ်၏။ သာသဓာတ်သည် ဆုံးမခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။

117. Sāsassa sisa vā

၁၁၇. “သာသဿ သိသ ဝါ” သုတ်။

Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe. Pubbarūpaṃ, sāsīyatīti sisso.

က-အနုဗန္ဓရှိသော် သာသဓာတ်အား သိသ-အာဒေသ ဝါ ပြု၏။ ပုဗ္ဗရူပပြုသော် ဆုံးမအပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'သိဿ' (တပည့်) ဟု ဖြစ်၏။

Siddhā eve+te tabbādayo pesā+tisagga+ppattakālesu gamyamānesupi, sāmaññena vidhānato. Pesanaṃ – ‘‘kattabba+midaṃ bhavatā’’ti āṇāpanaṃ ajjhesanañca. Atisaggo nāma ‘‘ki+midaṃ mayā kattabbaṃ’’ti puṭṭhassa ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā paṭipattidassanamukhena kattabbassa anuññā. Pattakālo nāma sampattasamayo. Yo kiccakaraṇasamayaṃ upaparikkhitvā karoti, tassa samayārocanaṃ, na tattha ajjhesana+matthi. Bhotā khalu kaṭo kattabbo karaṇīyo kāriyo kicco’’ evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe.

စေခိုင်းခြင်း၊ ခွင့်ပြုခြင်း၊ ရောက်အပ်သော အခါကာလတို့ကို သိအပ်သည်ရှိသော်လည်း ဤတဗ္ဗအစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် အထွေထွေအားဖြင့် စီရင်အပ်သောကြောင့် ပြီးပြီးသားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ စေခိုင်းခြင်း (ပေသန) ဟူသည် “အရှင်သည် ဤအမှုကို ပြုအပ်၏” ဟု အမိန့်ပေးခြင်းနှင့် တောင်းပန်ခြင်းတည်း။ ခွင့်ပြုခြင်း (အတိသဂ္ဂ) မည်သည်မှာ “ငါသည် အဘယ်အမှုကို ပြုအပ်သနည်း” ဟု မေးအပ်သောသူအား “သူတပါးအသက်ကို မသတ်အပ်” အစရှိသည်ဖြင့် ကျင့်ဝတ်ကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ခွင့်ပြုခြင်းတည်း။ ရောက်အပ်သောအခါကာလ (ပတ္တကာလ) မည်သည်မှာ ဆိုက်ရောက်သော အချိန်ဖြစ်၏။ အကြင်သူသည် ပြုဖွယ်ကိစ္စ၏ အချိန်ကာလကို စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ပြု၏၊ ထိုသူအား အချိန်ကာလကို ကြားแจ้งခြင်းဖြစ်၏၊ ထို၌ တောင်းပန်ခြင်း မရှိ။ “အရှင်သည် ဖျာကို အမှန်ပင် ပြုအပ်၏၊ ပြုထိုက်၏၊ ပြုအပ်၏၊ ပြုအပ်၏” ဤသို့ သင်သည် ဖျာကို ပြုအပ်၏၊ အရှင့်အား ဖျာပြုရန် အချိန်ကာလသည် ဆိုက်ရောက်ပြီ။

Evaṃ uddhamuhuttepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne, āvassakā+dhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā. Uddhaṃ muhuttato-bhotā kaṭo kattabbo. Bhotā rajjaṃ kātabbaṃ, bhavaṃ araho. Bhotā [Pg.269] bhāro vahitabbo, bhavaṃ sakko. Bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo. Bhotā nikkho dātabbo.

ဤသို့လျှင် တစ်မုဟုတ်ထက် လွန်သော ကာလ၌လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော စေခိုင်းခြင်း အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း ပြီးပြီးသားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ထိုက်တန်သော ကတ္တား၌လည်းကောင်း၊ စွမ်းဆောင်နိုင်မှု အထူးကို သိအပ်သည်ရှိသော်လည်းကောင်း၊ မုချပြုအပ်သော သဘောနှင့် ကြွေးမြီရှိသော သဘော အထူးတို့၌လည်းကောင်း၊ ဘာဝအစရှိသည်တို့၌ ပြီးပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်မုဟုတ်ထက် လွန်သော ကာလ၌ - “အရှင်သည် ဖျာကို ပြုအပ်၏။” “အရှင်သည် မင်းအဖြစ်ကို ပြုအပ်၏ (မင်းပြုထိုက်၏)၊ အရှင်သည် ထိုက်တန်၏။” “အရှင်သည် ဝန်ကို ဆောင်အပ်၏၊ အရှင်သည် စွမ်းနိုင်၏။” “အရှင်သည် မုချ ဖျာကို ပြုအပ်၏။” “အရှင်သည် နိက္ခ (ရွှေပြား) ကို ပေးအပ်၏။”

33. Kattari ltu+ṇkā

၃၃. “ကတ္တရိ လ္တုဏ္ကာ” သုတ်။

Kattari kārake kriyatthā ltu+ṇkā honti. Kara=karaṇe, pararūpe ‘‘ltu+pitādīna+mā simhī’’ti ā silopo ca. Karotīti kattā. Evaṃ bharatīti bhattā. Haratīti hattā. Bhidatīti bhettā, ekāro, ūmhi bheditā. Chindatīti chettā. Bhojanassa dātā bhojanadātā. Sandhātīti sandhātā. Vacatīti vattā. Okārapararūpesu bhuñjatīti bhottā. ‘‘Padādīnaṃ kvacī’’ti yukāgamo, bujjhatīti bujjhitā. Jānātīti ñātā. Chindatīti chetā. Suṇātīti sotā. ‘‘Ū+lasse’’ti ūssa ekāre gaṇhātīti gahetā. Bhavatīti bhavitā. Saratīti saritā. ‘‘Manānaṃ niggahītaṃ’’ti massa niggahīte vaggante ca gacchatīti gantā. Nakārantānampi niggahītaṃ, khanatīti khantā. Sanatīti santā. Maññatīti mantā. Pāletīti pālayitā pāletā, ettha curādittā ṇi.

ကတ္တုကာရက၌ ကိရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နောင် လ္တု၊ ဏ္က ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကရဓာတ်သည် ပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ပရရူပပြု၍ “လ္တုပိတာဒီနမာ သိမှီ”သုတ်ဖြင့် အာကာရပြု၍ သိ-ဝိဘတ်ကို ချေအပ်သော် ပြုတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ကတ္တာ' ဖြစ်၏။ ထို့အတူ မွေးမြူတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဘတ္တာ'၊ ဆောင်ယူတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဟတ္တာ'၊ ဖျက်ဆီးတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဘေတ္တာ'၊ ဧကာရပြု၍ ဦ-ပစ္စည်း၌ 'ဘေဒိတာ'၊ ဖြတ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဆေတ္တာ'။ ဆွမ်းကို ပေးတတ်သူသည် 'ဘောဇနဒါတာ'။ စပ်စပ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'သန္ဓာတာ'။ ပြောဆိုတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဝတ္တာ'။ ဩကာရနှင့် ပရရူပပြုခြင်းတို့၌ စားတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဘောတ္တာ'။ “ပဒါဒီနံ ကွစိ”သုတ်ဖြင့် ယုအာဂမ်လာ၍ သိတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဗုဇ္ဈိတာ'။ သိတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဉာတာ'။ ဖြတ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဆေတာ'။ ကြားတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'သောတာ'။ “ဦလဿေ”သုတ်ဖြင့် ဦကာရကို ဧကာရပြုသော် ယူတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဂဟေတာ'။ ဖြစ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဘဝိတာ'။ အောက်မေ့တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'သရိတာ'။ “မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ”သုတ်ဖြင့် မကာရကို နိဂ္ဂဟိတ်ပြု၍ ဝဂ္ဂန္တပြုသော် သွားတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဂန္တာ'။ နကာရန္တဖြစ်သော ဓာတ်တို့အားလည်း နိဂ္ဂဟိတ်ပြုသော် တူးတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ခန္တာ'၊ မှီဝဲတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'သန္တာ'၊ ထင်မှတ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'မန္တာ'။ စောင့်ရှောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ပါလယိတာ'၊ 'ပါလေတာ'၊ ဤ၌ စုရာဒိဂိုဏ်းဖြစ်သောကြောင့် ဏိ-ပစ္စည်း သက်၏။

Ṇiṇāpīsu-bhāvayatīti bhāvayitā bhāvetā. Evaṃ sārayitā sāretā, dāpayitā dāpetā, hāpayitā hāpetā, nirodhayitā nirodhetā, bodhayitā bodhetā, ñāpayitā ñāpetā, sāvayitā sāvetā, gāhayitā gāhetā, kārayitā kāretā, kārāpayitā kārāpetā iccādi.

ဏိ၊ ဏာပေ ပစ္စည်းတို့၌ - ပွားများစေတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဘာဝယိတာ'၊ 'ဘာဝေတာ'။ ထို့အတူ 'သာရယိတာ'၊ 'သာရေတာ'၊ 'ဒါပယိတာ'၊ 'ဒါပေတာ'၊ 'ဟာပယိတာ'၊ 'ဟာပေတာ'၊ 'နိရောဓယိတာ'၊ 'နိရောဓေတာ'၊ 'ဗောဓယိတာ'၊ 'ဗောဓေတာ'၊ 'ဉာပယိတာ'၊ 'ဉာပေတာ'၊ 'သာဝယိတာ'၊ 'သာဝေတာ'၊ 'ဂါဟယိတာ'၊ 'ဂါဟေတာ'၊ 'ကာရယိတာ'၊ 'ကာရေတာ'၊ 'ကာရာပယိတာ'၊ 'ကာရာပေတာ' အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ṇkapaccaye-ṇakāro [Pg.270] vuddhyattho. Rathaṃ karotīti rathakārako, ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā amādisamāso ca. Annaṃ dadātīti annadāyako. ‘‘Adhātussa kā+syādito ghe+ssī’’ti ghe pare assa iādeso, annadāyikā, annadāyakaṃ kulaṃ. ‘‘Āssā+ṇāpimhi yuka’’ itiṇāpito+ññatra yuka. Lokaṃ netīti lokanāyako, ekāre ‘‘āyā+vā ṇānubandhe’’ti āyādeso. Evaṃ vinetīti vināyako.

ဏ္ကပစ္စည်း၌ ဏကာရသည် ဝုဒ္ဓိအနက်ရှိ၏။ ရထားကို ပြုတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ရထကာရက'၊ “အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ”သုတ်ဖြင့် အာကာရပြုခြင်းနှင့် အံအစရှိသော ဝိဘတ်ပုဒ်တို့ဖြင့် သမာသ်ပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ဆွမ်းကို ပေးတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'အန္နဒါယက'။ “အဓာတုဿ ကာ...” အစရှိသောသုတ်ဖြင့် ဃေနောင်သော် အာကာရကို ဣကာရပြုသော် 'အန္နဒါယိကာ' (ဣတ္ထိလိင်)၊ 'အန္နဒါယကံ ကုလံ' (နပုံလိင်) ဖြစ်၏။ “အာဿာဏာပိမှိ ယုက”သုတ်ဖြင့် ဏာပေမှတစ်ပါး ယုကအာဂမ်လာ၏။ လောကကို ဆောင်ယူတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'လောကနာယက'၊ ဧကာရ၌ “အာယာဝါ ဏာနုဗန္ဓေ”သုတ်ဖြင့် အာယအာဒေသပြု၏။ ထို့အတူ ဆုံးမတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဝိနာယက' ဟု ဖြစ်၏။

Akammupapade-karotīti kārako, evaṃ dāyako nāyako, okāre āvādese suṇātīti sāvako. Pure viya ikāre sāvikā. Lunātīti lāvako. Pu=pavane, punātīti pāvako. Bhavatīti bhāvako, upāsatīti upāsako. Gaṇhātīti gāhako pāvako, yājako. Vadha=hiṃsāyaṃ, vadhetīti vadhako, ‘‘aññatrāpī’’ti vuddhipaṭisedho. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādeso, hanatīti ghātako. ‘‘Maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti maṃ, rundhako, guruttā na vuddhi. Tathā bhuñjatīti bhuñjako. Āyassa rasse kiṇātīti kayako. Pāletīti pālako. Pūjetīti pūjako.

ကမ္မဥပပဒ်မရှိသော် - ပြုတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ကာရက'၊ ထို့အတူ 'ဒါယက'၊ 'နာယက'၊ ဩကာရကို အာဝအာဒေသပြုသော် ကြားတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'သာဝက' ဖြစ်၏။ ရှေး၌ကဲ့သို့ ဣကာရပြုသော် 'သာဝိကာ' ဖြစ်၏။ ရိတ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'လာဝက'။ ပု-ဓာတ်သည် စင်ကြယ်စေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ စင်ကြယ်စေတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ပါဝက' (မီး)။ ဖြစ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဘာဝက'။ ဆည်းကပ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဥပါသက'။ ယူတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဂါဟက'၊ 'ပါဝက'၊ ပူဇော်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ယာဇက'။ ဝဓဓာတ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ သတ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဝဓက'၊ “အညတြာပိ”သုတ်ဖြင့် ဝုဒ္ဓိကို တားမြစ်၏။ “ဟနဿ ဃာတော ဏာနုဗန္ဓေ”သုတ်ဖြင့် ဃာတအာဒေသပြုသော် သတ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဃာတက'။ “မံ ဝါ ရုဓာဒီနံ”သုတ်ဖြင့် မံ-အာဂမ်လာသော် 'ရုန္ဓက'၊ ဂရုဖြစ်သောကြောင့် ဝုဒ္ဓိမပြုရ။ ထို့အတူ စားတတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ဘုဉ္ဇက'။ အာယကို ရုဿပြုသော် ဝယ်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ကယက'။ စောင့်ရှောက်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ပါလက'။ ပူဇော်တတ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'ပူဇက'။

Khādīsu-titikkhatīti titikkhako. Vīmaṃsatīti vīmaṃsako iccādi. Panudatīti panūdako, ‘‘byañjane’’ccādinā dīgho. ‘‘Bhītvā+nako’’ti ettha ‘ānako’ti yogavibhāgā ānako, āssa rasse nakārāgame ca ‘‘ñāssa ne jā’’ti jādeso, jānanako. Ṇāpimhi –

ခါဒီသု-ဓာတ်တို့၌ သည်းခံတတ်သောကြောင့် တိတိက္ခက မည်၏။ စုံစမ်းဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့် ဝီမံသက မည်၏ စသည်တည်း။ ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် ပနူဒက မည်၏၊ 'ဗျဉ္ဇနေ'စသောသုတ်ဖြင့် (ဓာတ်၏အဆုံးသရကို) ဒီဃပြုအပ်၏။ 'ဘီတွာ+ဏကော'ဟူသော ဤ၌ 'အာဏကော'ဟု သုတ်ကိုခွဲခြားခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) အားဖြင့် အာဏကပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုအာဏကပစ္စည်း၏ အာကို ရဿပြု၍ နကာရအာဂုံစသည် ရှိသော် 'ဉာဿ နေ ဇာ'ဟူသောသုတ်ဖြင့် ဇာ-အပြုဖြစ်၍ ဇာနနက ဟု ပြီး၏။ ဏာပိပစ္စည်း၌သော်ကား -

Aṇa-iti [Pg.271] daṇḍakadhātu, āṇāpetīti āṇāpako. Tathā saññāpako, patiṭṭhāpako. Saṃ+pa pubbo āpa=pāpuṇane, nibbānaṃ sampāpetīti nibbānasampāpako. Kārāpako, kārāpikā iccādi.

အဏ-ဟူသည်ကား ဒဏ္ဍကဓာတ်တည်း၊ စေခိုင်းတတ်သောကြောင့် အာဏာပက မည်၏။ ထို့အတူ သညာပက၊ ပတိဋ္ဌာပက။ သံ-ပ-ရှေးဦးစွာရှိသော အာပဓာတ်သည် ရောက်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာနသမ္ပါပက မည်၏။ ကာရာပက၊ ကာရာပိကာ စသည်တည်း။

Bahulaṃvidhānā kammepi-pādehi harīyatīti pādahārako. Cupa=mandagamane, gale cuppatīti galacopako.

ဗဟုလဝိဓာနနည်းကြောင့် ကမ္မအနက်၌လည်းကောင်း- ခြေတို့ဖြင့် ဆောင်အပ်သောကြောင့် ပါဒဟာရက မည်၏။ စုပဓာတ်သည် ဖြည်းညင်းစွာသွားခြင်းအနက်၌ ရှိ၏၊ လည်ပင်း၌ ကပ်တတ်သောကြောင့် ဂလစောပက မည်၏။

Siddhova ltu arahādīsu ‘‘bhavaṃ khalu kaññāya pariggahāraho’’ti (pariggahitā). Sīlatthe-upādānasīloti upādātā. Sādhu gacchatīti gantā. Muṇḍanadhammā muṇḍanācārāti muṇḍayitāro, ettha ‘‘dhātvatthe nāmasmī’’ti imhi ūāgame e+ayādese muṇḍayitusaddamhi āraṅādese ca kate yossa ṭo.

အရဟအစရှိသော ပုဒ်တို့၌ 'လ္တု' (တု) ပစ္စည်းသည် ပြီးနှင့်ပြီးသားသာတည်း၊ 'သခင်သည် အမျိုးသမီးကို သိမ်းပိုက်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်၏' ဟူသော အနက်၌ 'ပရိဂ္ဂဟိတာ' ဟု ပြီး၏။ သီလအနက်၌မူ- စွဲလမ်းခြင်းသဘောရှိသောကြောင့် ဥပါဒါတာ မည်၏။ ကောင်းစွာသွားတတ်သောကြောင့် ဂန္တာ မည်၏။ ရိတ်ခြင်းသဘောရှိသော ရိတ်ခြင်းအလေ့ရှိသောကြောင့် မုဏ္ဍယိတာရော မည်၏၊ ဤ၌ 'ဓာတွတ္ထေ နာမသ္မိံ' ဟူသောသုတ်ဖြင့် ဤ (ဣ) အာဂုံ၊ ဧ-ကို အယ-အပြု ဖြစ်၍ မုဏ္ဍယိတုသဒ္ဒါ၌ အာရဥ်အပြုကို ပြုအပ်သော် ယ-၏ ဋ-အပြု ဖြစ်၏။

34. Āvī

၃၄. အာဝီ

Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. ‘‘Disassa passa+dassa=dasa+da+dakkhā’’ti dassādeso, bhayaṃ passatīti bhayadassāvī. Nīmhi bhayadassāvinī. Bhayadassāvi cittaṃ. Appavisayatāñāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ. Sāmaññavihitattā sīlādīsu ca hoteva.

ကတ္တားအနက်၌ ဓာတ်တို့နောက်မှ 'အာဝီ' ပစ္စည်းသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ဒိသဿ ပဿ+ဒဿ=ဒသ+ဒ+ဒက္ခာ' ဟူသောသုတ်ဖြင့် ဒဿအပြုဖြစ်သော်- ဘေးကို မြင်လေ့ရှိသောကြောင့် ဘယဒဿာဝီ မည်၏။ နီ-ပစ္စည်း၌ ဘယဒဿာဝိနီ။ နပုံသကလိင်၌ ဘယဒဿာဝိ စိတ္တံ။ အနည်းငယ်သော အရာ၌သာ ဖြစ်သည်ကို သိစေခြင်းငှာ သုတ်ကို ခွဲ၍ ပြုခြင်းဖြစ်၏။ ယေဘုယျအားဖြင့် ဝိဟိတဖြစ်သောကြောင့် သီလစသည်တို့၌လည်း ဖြစ်သည်သာတည်း။

35. Āsiṃsāya+mako

၃၅. အာသိံသာယံ+မကော

Āsiṃsāyaṃ gammamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīva=pāṇadhāraṇe, jīvatūti jīvako. Nanda=samiddhiyaṃ, nandatūti nandako. Bhavatūti bhavako.

အာသီသ (ဆုတောင်းခြင်း) အနက်ကို သိအပ်သည်ရှိသော် ကတ္တား၌ ဓာတ်တို့နောက်မှ 'အက' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ ဇီဝဓာတ်သည် အသက်ကို ဆောင်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏၊ အသက်ရှင်ပါစေဟူသော ဆုတောင်းခြင်းကြောင့် ဇီဝက မည်၏။ နန္ဒဓာတ်သည် ပြည့်စုံခြင်းအနက်၌ ရှိ၏၊ တိုးပွားပါစေဟူသော ဆုတောင်းခြင်းကြောင့် နန္ဒက မည်၏။ ဖြစ်ပါစေဟူသော ဆုတောင်းခြင်းကြောင့် ဘဝက မည်၏။

36. Karā ṇano

၃၆. ကရာ ဏနော

Karato [Pg.272] kattari ṇa no hoti. Karotīti kāraṇaṃ. Kattarīti kiṃ, karoti anenāti karaṇaṃ.

ကရဓာတ်မှ ကတ္တား၌ 'ဏန' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ ပြုတတ်သောကြောင့် ကာရဏ မည်၏။ ကတ္တား၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ဤ(ကရိယာ)ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် ကရဏ မည်၏။

37. Hāto vīhi+kālesu

၃၇. ဟာတော ဝီဟိ+ကာလေသု

Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti. ‘‘Āssā’’tyādinā yuka, jahanti udakaṃti hāyanā vīhayo. Jahāti bhāve padattheti hāyano saṃvaccharo. Vīhikālesūti kiṃ, jahātīti hātā.

ဟာဓာတ်မှ စပါးအနက်၌လည်းကောင်း၊ ကာလအနက်၌လည်းကောင်း 'ဏန' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ 'အာဿာ'စသောသုတ်ဖြင့် ယုကအာဂုံလာ၍- ရေကို စွန့်တတ်ကုန်သောကြောင့် ဟာယန ဟု ခေါ်အပ်သော စပါးတို့တည်း။ သဘောအနက် ပုဒ်အနက်ကို စွန့်တတ်သောကြောင့် ဟာယန ဟူသော နှစ် (သံဝစ္ဆရ) တည်း။ ဝီဟိနှင့် ကာလတို့၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ စွန့်တတ်သောကြောင့် ဟာတာ မည်၏။

38. Vidā kū

၃၈. ဝိဒါ ကူ

Vidasmā kū hoti kattari. Kakāro ‘‘kūto’’ti visesanattho. Vidatīti vidū, lokavidū.

ဝိဒဓာတ်မှ ကတ္တား၌ 'ကူ' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ ကကာရသည် 'ကူတော' ဟူ၍ ထူးခြားသောအနက် (ဝိသေသနအနက်) ရှိ၏။ သိတတ်သောကြောင့် ဝိဒူ မည်၏၊ လောကဝိဒူ။

39. Vito ñāto

၃၉. ဝိတော ဉာတော

Vipubbā ñāicca+smā kū hoti kattari. Vijānātīti viññū.

ဝိ-ရှေးဦးစွာရှိသော ဉာဓာတ်မှ ကတ္တား၌ 'ကူ' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ ထူးခြားစွာ သိတတ်သောကြောင့် ဝိညူ မည်၏။

40. Kammā

၄၀. ကမ္မာ

Kammato parā ñāicca+smā kū hoti kattari. Sabbaṃ jānātīti sabbaññū. Evaṃ mattaññū, dhammaññū, atthaññū kālaññū, kataññū iccādi. (Bhikkhūti pana ‘‘bharādi’’ ṇvādisuttena siddhaṃ).

ကံပုဒ်၏နောက်ရှိ ဉာဓာတ်မှ ကတ္တား၌ 'ကူ' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ အလုံးစုံကို သိတော်မူသောကြောင့် သဗ္ဗညူ မည်၏။ ထို့အတူ မတ္တညူ၊ ဓမ္မညူ၊ အတ္ထညူ၊ ကာလညူ၊ ကတညူ စသည်တည်း။ (ဘိက္ခု ဟူသော ပုဒ်သည်ကား 'ဘရာဒိ' ဏွာဒိသုတ်ဖြင့် ပြီး၏။)

41. Kvacaṇa

၄၁. ကွစဏ

Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhaṃ karotīti kumbhakāro, amādisamāso. Itthiyaṃ kumbhakārī. Evaṃ kammakāro, māsākāro, kaṭṭhakāro, rathakāro suvaṇṇakāro[Pg.273], suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro. Saraṃ lunātīti saralāvoti o+avādesā. Mante ajjhāyatīti manthajjhāyo, i=ajjhenagatīsu, adhipubbo, e+ayādesā, adhino issa yakāra+cavaggādayo ca.

ကံပုဒ်၏နောက်ရှိ ဓာတ်တို့မှ အချို့သော ကတ္တား၌ 'အဏ' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ အိုးကို ပြုတတ်သောကြောင့် ကုမ္ဘကာရ မည်၏၊ အံ-အစရှိသော သမတ်တည်း။ ဣတ္ထိလိင်၌ ကုမ္ဘကာရီ။ ထို့အတူ ကမ္မကာရ၊ မာသာကာရ၊ ကဋ္ဌကာရ၊ ရထကာရ၊ သုဝဏ္ဏကာရ၊ သုတ္တကာရ၊ ဝုတ္တိကာရ၊ ဋီကာကာရ။ အုခဲကို ဖြတ်တတ်သောကြောင့် သရလာဝ မည်၏၊ ဤ၌ ဩ-ကို အဝ-အပြု ပြုအပ်၏။ မန္တန်ကို ရွတ်ဖတ်တတ်သောကြောင့် မန္ထဇ္ဈာယ မည်၏၊ ဣဓာတ်သည် သင်အံခြင်း၊ သွားခြင်းအနက်၌ ရှိ၏၊ အဓိ-ရှေးဦးစွာရှိ၏၊ ဧ-ကို အယ-အပြု ပြု၍ အဓိ-၏ ဣကို ယကာရ စဝဂ်စသည် ပြုအပ်၏။

Bahulādhikārā iha na hoti ‘‘ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati’’. Kvacīti kiṃ, kammakaro, ettha apaccayo.

ဗဟုလအာဏာကြောင့် ဤ 'နေကို ကြည့်၏၊ ဟိမဝန္တာကို ကြား၏၊ ရွာသို့ သွား၏' စသော အရာတို့၌ မဖြစ်ပေ။ 'ကွစိ' (အချို့) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ကမ္မကရ ဟူသော ပုဒ်၌ 'အ' ပစ္စည်း သက်သောကြောင့်တည်း။

42. Gamā rū

၄၂. ဂမာ ရူ

Kammato parā gamā rū hoti kattari. Rānubandhattā amabhāgalopo. Vedaṃ gacchatīti vedagū, evaṃ pāragū.

ကံပုဒ်၏နောက်ရှိ ဂမဓာတ်မှ ကတ္တား၌ 'ရူ' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ ရ-အနုဗန္ဓ ရှိသောကြောင့် အမ်-အဖို့ကို ချေ၏။ ဝေဒကျမ်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ဝေဒဂူ မည်၏၊ ထို့အတူ ပါရဂူ။

Sāmaññavidhānato sīlādīsupi hoti. Bhavapāraṃ gacchati sīlenāti bhavapāragū. Antagamanasīlo antagū, evaṃ addhagū.

ယေဘုယျအားဖြင့် ဝိဟိတဖြစ်သောကြောင့် သီလစသည်တို့၌လည်း ဖြစ်သည်သာတည်း။ ဘဝ၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ သွားလေ့ရှိသောကြောင့် ဘဝပါရဂူ မည်၏။ အဆုံးသို့ သွားလေ့ရှိသောကြောင့် အန္တဂူ မည်၏။ ထို့အတူ အဒ္ဓဂူ။

43. Samāna+ñña+bhavanta+yāditū+pamānā disā kamme rī+rikkha+kā

၄၃. သမာန+ည+ဘဝန္တ+ယာဒိတု+ပမာနာ ဒိသာ ကမ္မေ ရီ+ရိက္ခ+ကာ

Samānādīhi yādīhi co+pamānehi parā disā kammakārake rī+rikkha+kā honti. ‘‘Syādi syādine+katthaṃ’’ti samāse ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti disassa isabhāgalope ‘‘rīrikkhakesū’’ti samānassa sādese ca samāno viya dissatīti sadī, sadikkho. Ke – ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti ettābhāvo, sadiso.

သမာနအစရှိသော ဥပမာနဖြစ်သော ယာဒိပုဒ်တို့၏နောက်ရှိ ดိသဓာတ်မှ ကမ္မကာရက၌ ရီ၊ ရိက္ခ၊ ကာ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သျာဒိ သျာဒိနေကတ္ထံ'ဟူသော သုတ်ဖြင့် သမတ်ပြုအပ်သော် 'ရာနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿာ'ဟူသောသုတ်ဖြင့် ဒိသဓာတ်၏ ဣသ-အဖို့ကို ချေခြင်း၊ 'ရီရိက္ခကေသု'ဟူသောသုတ်ဖြင့် သမာနသဒ္ဒါကို သ-အပြု ပြုခြင်းရှိသော်- တူသကဲ့သို့ မြင်အပ်သောကြောင့် သဒီ၊ သဒိက္ခော ဟု ပြီး၏။ 'က'ပစ္စည်း၌ကား- 'န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု'ဟူသောသုတ်ဖြင့် ဧတ္တဝိဓာန်မရှိသဖြင့် သဒိသော ဟု ပြီး၏။

125. Samānā ro rī+rikkha+kesu

၁၂၅. သမာနာ ရော ရီ+ရိက္ခ+ကေသု

Samānasaddato [Pg.274] parassa disassa ra hoti vā rī+rikkha+kesūti pakkhe dassa rādese sarī, sarikkho, sariso.

သမာနသဒ္ဒါ၏နောက်ရှိ ဒိသဓာတ်၏ ရ-အပြုသည် ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့၌ အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ တစ်ဖက်၌ ဒိသဓာတ်၏ ရ-အပြု ဖြစ်သော် သရီ၊ သရိက္ခော၊ သရိသော ဟု ပြီး၏။

3,86. Sabbādīna+mā

၃,၈၆. သဗ္ဗာဒီနမာ

Rī+rikkha+kesu sabbādīna+mā hoti. Añño viya dissatīti aññādī, aññādikkho, aññādiso.

ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့၌ သဗ္ဗအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ (အဆုံးသရကို) အာ-အပြု ပြုအပ်၏။ တစ်ပါးသူကဲ့သို့ မြင်အပ်သောကြောင့် အညာဒီ၊ အညာဒိက္ခော၊ အညာဒိသော ဟု ပြီး၏။

3,87. Nta+ki+mi+mānaṃ ṭā+kī+ṭī

၃,၈၇. န္တ+ကိ+မိ+မာနံ ဋာ+ကီ+ဋီ

Rī+rikkha+kesu nta+kiṃ+imasaddānaṃ ṭā+kī+ṭī honti yathākkamaṃ. Ṭakārā sabbādesatthā. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso, kīdī kīdikkho kīdiso, ayamiva dissatīti īdī īdikkho īdiso. Ākāre yādī yādikkho yādiso, tyādī tyādikkho tyādiso iccādi.

ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့၌ န္တ၊ ကိံ၊ ဣမသဒ္ဒါတို့၏ အပြုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဋာ၊ ကီ၊ ဋီ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဋကာရသည် အလုံးစုံကို အစားထိုးရန် အကျိုးရှိ၏။ ဘဝါဒီ၊ ဘဝါဒိက္ခော၊ ဘဝါဒိသော၊ ကီဒီ၊ ကီဒိက္ခော၊ ကီဒိသော၊ ဤသူကဲ့သို့ မြင်အပ်သောကြောင့် အီဒီ၊ အီဒိက္ခော၊ အီဒိသော။ အာကာရ (ယသဒ္ဒါ၊ တသဒ္ဒါ) တို့၌ ယာဒီ၊ ယာဒိက္ခော၊ ယာဒိသော၊ တျာဒီ၊ တျာဒိက္ခော၊ တျာဒိသော စသည်တည်း။

3,88. Tumhāmhānaṃ tāme+kasmiṃ

၃,၈၈. တုမှာမှာနံ တာမေကသ္မိံ

Rī+rikkha+kesu tumhāmhānaṃ tāmā honte+kasmiṃ yathākkamaṃ. Tvaṃ viya dissati, ayaṃ viya dissatīti tādī mādī iccādi. Ekasminti kiṃ, tumhādiso amhādiso.

ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့၌ တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့၏ ဧကဝုစ်၌ အစဉ်အတိုင်း တာ၊ မ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သင်ကဲ့သို့ မြင်အပ်၏၊ ငါကဲ့သို့ မြင်အပ်၏ဟူသော အနက်တို့၌ တာဒီ၊ မာဒီ စသည်တည်း။ 'ဧကသ္မိံ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ တုမှာဒိသော၊ အမှာဒိသော။

3,89. Taṃ+ma+maññatra

၃,၈၉. တံ+မ+မညတြ

Rīrikkhakantato+ññasmiṃ uttarapade tumhāmhāna+mekasmiṃ taṃ+maṃ honti yathākkamaṃ. Tvaṃ dīpo esaṃ, ahaṃ dīpo esaṃti aññapadatthe taṃdīpā maṃdīpā. Tvaṃ saraṇa+mesaṃ, ahaṃ saraṇa+ mesanti [Pg.275] taṃsaraṇā maṃsaraṇā. Tayā yogo tayyogo, mayā yogo mayyogoti amādisamāse niggahītalopo.

ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းဖြင့် ပြီးသောပုဒ်မှတစ်ပါး အခြားသော နောက်ပုဒ်ရှိသော် ဧကဝုစ်ရှိသော တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့၏ အစဉ်အတိုင်း တံ၊ မံ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သင်သည် ဤသူတို့၏ မှီခိုရာ (ကျွန်း) ဖြစ်၏'၊ 'ငါသည် ဤသူတို့၏ မှီခိုရာ ဖြစ်၏' ဟူသော အခြားပုဒ်အနက်၌ တံဒီပါ၊ မံဒီပါ ဟု ပြီး၏။ 'သင်သည် ဤသူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏'၊ 'ငါသည် ဤသူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏' ဟု တံသရဏာ၊ မံသရဏာ ဟု ပြီး၏။ 'သင်နှင့် ယှဉ်ခြင်း' ဟူသော အနက်၌ တယျောဂေါ၊ 'ငါနှင့် ယှဉ်ခြင်း' ဟူသော အနက်၌ မယျောဂေါ ဟု အံ-အစရှိသော သမတ်၌ နိဂ္ဂဟိတချေခြင်း ဖြစ်၏။

3,90. Ve+tasse+ṭa

၃,၉၀. ဝေ+တဿေ+ဋ

Rī+rikkha+kesu etassa eṭa vā hoti. Edī etādī, edikkho etādikkho, ediso etādiso.

ရီ၊ ရိက္ခ၊ က ပစ္စည်းတို့၌ ဧတသဒ္ဒါ၏ ဧတ (ဧ) အပြုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်၏။ ဧဒီ၊ ဧတာဒီ၊ ဧဒိက္ခော၊ ဧတာဒိက္ခော၊ ဧဒိသော၊ ဧတာဒိသော။

44. Bhāvakārake sva+ghaṇa gha kā

၄၄. ဘာဝကာရကေသု+ဃဏ ဃ ကာ

Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ.

ဘာဝအနက်၌လည်းကောင်း၊ ကာရကအနက်၌လည်းကောင်း ဓာတ်တို့နောက်မှ အ၊ ဃဏ၊ ဃ၊ ကာ ပစ္စည်းတို့သည် အများအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။

Apaccayo-paggaṇhanaṃ paggaho, evaṃ niggaho, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, evaṃ vinayadharo. Tathā taṃ karotīti takkaro, dvittaṃ. Evaṃ hitakaro, divasakaro, dinakaro, divākaro, nisākaro, dhanuṃ gaṇhīti dhanuggaho. Evaṃ kavacaggaho. Dada=dāne, sabbakāmaṃ dadātīti sabbakāmadado, sabbadado. Āto ‘‘parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena dvitte ‘‘rasso pubbassā’’ti rasse ca annaṃ dadātīti annadado, evaṃ dhanado. Saṃpubbo dhā=dhāraṇe, sabbaṃ sandhahatīti sabbasandho. Nī=pāpane, vipubbo, vinesi vineti vinessati etena etthāti vā vinayo, e+ayādesā. Nayanaṃ nayo. Si=sevāyaṃ, nipubbo, nissīyatīti nissayo. Si=saye, anusayi anuseti anusessatīti anusayo. I=gatimhi, patipubbo, paṭicca etasmā phala+metīti paccayo. Saṃ+upubbo, dāgame samudayo[Pg.276]. Ci=caye, vinicchayate+nena vinicchayanaṃ vā vinicchayo, ‘‘nito cissa cho’’ti cissa cho. Uccayanaṃ uccayo, saṃcayo. Khi=khaye, khayanaṃ khayo. Ji=jaye, vijayanaṃ vijayo, jayo. Kī=dabbavinīmaye, vikkayanaṃ vikkayo, kayo. Lī=silesane, allīyanti etthāti ālayo, layo. (Ivaṇṇantā).

အပစ္စယော (အလိုမရှိခြင်း) သို့မဟုတ် ချီးမြှောက်ခြင်းသည် ပဂ္ဂဟမည်၏၊ ထို့အတူ နိဂ္ဂဟ၊ တရားကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မဓရ၊ ထို့အတူ ဝိနယဓရ။ ထိုနည်းအတိုင်း ပြုတတ်သောကြောင့် တက္ကရ (က-နှစ်လုံးဆင့်)။ ထို့အတူ ဟိတကရ၊ ဒိဝသကရ၊ ဒိနကရ၊ ဒိဝါကရ၊ နိသာကရ။ လေးကို ကိုင်ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓနုဂ္ဂဟ။ ထို့အတူ ကဝစဂ္ဂဟ။ ဒဒ=ဒါနေ (ပေးလှူခြင်း၌)၊ အလိုရှိအပ်သော အလုံးစုံကို ပေးတတ်သောကြောင့် သဗ္ဗကာမဒဒ၊ သဗ္ဗဒဒ။ ‘ပရောက္ခာယဉ္စ’သုတ်၌ စသဒ္ဒါကို ယူခြင်းကြောင့် ဒွိဘော်လာ၍ ‘ရဿော ပုဗ္ဗဿ’သုတ်ဖြင့် ရဿပြုခြင်းကြောင့်၎င်း ဆွမ်းကို ပေးတတ်သောကြောင့် အန္နဒဒ၊ ထို့အတူ ဓနဒ။ သံရှေ့ရှိသော ဓာ=ဓာရဏေ (ဆောင်ခြင်း၌)၊ အလုံးစုံကို စေ့စပ်တတ်သောကြောင့် သဗ္ဗသန္ဓ။ နီ=ပါပဏေ (ရောက်စေခြင်း၌)၊ ဝိရှေ့ရှိ၍၊ ‘ဝိနေသိ ဝိနေတိ ဝိနေဿတိ ဧတေန ဧတ္ထာတိ ဝါ ဝိနယော’ ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုသဖြင့် ဝိနယ၊ ဧကို အယပြုသည်။ ဆောင်ခြင်းသည် နယ။ သိ=သေဝါယံ (မှီဝဲခြင်း၌)၊ နိရှေ့ရှိ၍၊ မှီဝဲအပ်သောကြောင့် နိဿယ။ သိ=သယေ (အိပ်ခြင်း၌)၊ အစဉ်အိပ်တတ်သောကြောင့် အနုသယ။ ဣ=ဂတိမှိ (သွားခြင်း၌)၊ ပဋိရှေ့ရှိ၍၊ ဤအကြောင်းကို စွဲ၍ အကျိုးသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ပစ္စယ။ သံ+ဥရှေ့ရှိ၍ ဒ-လာသဖြင့် သမုဒယ။ စိ=စယေ (ဆည်းပူးခြင်း၌)၊ ဆုံးဖြတ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝိနိစ္ဆယ၊ ‘နိတော စိဿ ဆော’သုတ်ဖြင့် စိ၏ စ-ကို ဆ-ပြုသည်။ ဆည်းပူးခြင်းသည် ဥစ္စယ၊ သံစယ။ ခိ=khaye (ကုန်ခြင်း၌)၊ ကုန်ခြင်းသည် ခယ။ ဇိ=ဇယေ (အောင်ခြင်း၌)၊ အောင်ခြင်းသည် ဝိဇယ၊ ဇယ။ ကီ=ဒဗ္ဗဝိနီမယေ (ဥစ္စာလဲလှယ်ခြင်း၌)၊ ရောင်းခြင်းသည် ဝိက္ကယ၊ ဝယ်ခြင်းသည် ကယ။ လီ=သိလေသနေ (ကပ်ငြိခြင်း၌)၊ ဤ၌ ကပ်ငြိကုန်သောကြောင့် အာလယ၊ လယ။ (ဤဝဏ္ဏန္တဓာတ်များ ပြီး၏)။

Āsuṇantīti assavā, āssa rasso. Paṭissavanaṃ paṭissavo. Su=passavane, ābhavaggā savantīti āsavā. Ru=saddo ravatīti ravo. Bhavatīti bhavo. Pabhavati etasmāti pabhavo. Lū=chedane, lavanaṃ lavo. (Uvaṇṇantā).

နာခံတတ်ကုန်သောကြောင့် အဿဝါ၊ အာ-ကို ရဿပြု၏။ ဝန်ခံခြင်းသည် ပဋိဿဝ။ သု=ပဿဝနေ (ယိုစီးခြင်း၌)၊ ဘဝဂ်တိုင်အောင် ယိုစီးတတ်ကုန်သောကြောင့် အာသဝ။ ရု=သဒ္ဒေါ (အသံပြုခြင်း၌)၊ မြည်တတ်သောကြောင့် ရဝ။ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဘဝ။ ဤမှ စ၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ပဘဝ။ လူ=ဆေဒနေ (ဖြတ်ခြင်း၌)၊ ရိတ်ဖြတ်ခြင်းသည် လဝ။ (ဥဝဏ္ဏန္တဓာတ်များ ပြီး၏)။

Cara=caraṇe, saṃcaraṇaṃ saṃcaro. Dara=vidāraṇe, ādaranaṃ ādaro. Āgacchati āgamanaṃti vā āgamo. Sappa=gamane, sappatīti sappo. Dibbatīti devo. Pakkamanaṃ pakkamatīti vā pakkamo, evaṃ vikkamo. Cara=caraṇe, vanaṃ caratīti vanacaro. Kāmo avacarati etthāti kāmāvacaro loko, kāmāvacarā paññā, kāmāvacaraṃ cittaṃ. Gāvo caranti etthāti gocaro. Pādena pivatīti pādapo. Evaṃ kacchapo. Sirasmiṃ ruhatīti siroruho, manādittā o. Guhāyaṃ sayatīti guhāsayaṃ cittaṃ, evaṃ kucchisayā vātā. Pabbate tiṭṭhatīti pabbataṭṭho puriso, pabbataṭṭhā nadī, pabbataṭṭhaṃ bhasmaṃ. Evaṃ thalaṭṭhaṃ jalaṭṭhaṃ.

စရ=စရဏေ (ကျင့်ခြင်း၊ သွားခြင်း၌)၊ အတူတကွ သွားခြင်းသည် သံစရ။ ဒရ=ဝိဒါရဏေ (ခွဲခြမ်းခြင်း၊ ပူပန်ခြင်း၌)၊ အရေးတယူ ပြုခြင်းသည် အာဒရ။ လာခြင်းသည် အာဂမ။ သပ္ပ=ဂမနေ (သွားခြင်း၌)၊ သွားတတ်သောကြောင့် သပ္ပ။ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပတတ်သောကြောင့် ဒေဝ။ ဖဲသွားခြင်းသည် ပက္ကမ၊ ထို့အတူ ဝိက္ကမ။ စရ=စရဏေ (ကျင့်ခြင်း၊ သွားခြင်း၌)၊ တော၌ လှည့်လည်သွားလာတတ်သောကြောင့် ဝနစရ။ ကာမတရားသည် ဤ၌ ကျင်လည်တတ်သောကြောင့် ကာမာဝစရော လောကော (ကာမာဝစရလောက)၊ ကာမာဝစရာ ပညာ၊ ကာမာဝစရံ စိတ္တံ။ နွားတို့ ကျက်စားရာဖြစ်သောကြောင့် ဂေါစရ။ ခြေဖြင့် (အမြစ်ဖြင့်) သောက်တတ်သောကြောင့် ပါဒပ။ ထို့အတူ ကစ္ဆပ။ ဦးခေါင်း၌ ပေါက်တတ်သောကြောင့် သိရောရုဟ၊ မနဝဂ်ဖြစ်သောကြောင့် ဩ-ပြုသည်။ လိုဏ်ဂူ၌ အိပ်တတ်သောကြောင့် ဂုဟာသယံ စိတ္တံ၊ ထို့အတူ ကုစ္ဆိသယာ ဝါတာ။ တောင်ပေါ်၌ တည်နေတတ်သောကြောင့် ပဗ္ဗတဋ္ဌော ပုရိသော၊ ပဗ္ဗတဋ္ဌာ နဒီ၊ ပဗ္ဗတဋ္ဌံ ဘသ္မံ။ ထို့အတူ ထလဋ္ဌံ၊ ဇလဋ္ဌံ။

Kicchatthe dumhi akicchatthe su+īsaṃ+sukha upapadesu-dukkhena karīyati karaṇaṃ vā dukkaraṃ. Evaṃ dussayo, dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho. Evaṃ durakkhaṃ cittaṃ, duddaso dhammo, duranubodho dhammo. Īsaṃ sayatīti īsaṃsayo, evaṃ [Pg.277] sukhasayo. Īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ kammaṃ. Sukhena karīyatīti sukaraṃ pāpaṃ bālena. Evaṃ subharo appiccho, sudassaṃ paravajjaṃ, subodha+miccādi. Sabbattha pādiamādisamāsā.

ငြိုငြင်ခဲယဉ်းခြင်းအနက်၌ ဒု ဥပပဒ၊ မငြိုငြင်မခဲယဉ်းခြင်းအနက်၌ သု၊ ဤသံ၊ သုခ ဥပပဒတို့ ရှိသော်— ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ ပြုအပ်သောကြောင့် (သို့မဟုတ်) ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ ပြုခြင်းသည် ဒုက္ကရ။ ထို့အတူ ဒုဿယ။ ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ ကျွေးမွေးအပ်သောကြောင့် ဒုဗ္ဘရ (အလိုကြီးသောသူ)။ ထို့အတူ ဒုရက္ခံ စိတ္တံ၊ ဒုဒ္ဒသော ဓမ္မော၊ ဒုရနုဗောဓေါ ဓမ္မော။ နည်းငယ် မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ဤသံသယ၊ ထို့အတူ သုခသယ။ နည်းငယ်သာ ပြုအပ်သောကြောင့် ဤသက္ကရံ ကမ္မံ။ လွယ်ကူစွာ ပြုအပ်သောကြောင့် သုကရံ ပါပံ (လူမိုက်သည်)။ ထို့အတူ အလိုနည်းသောသူသည် သုဘရ၊ သူတပါး၏ အပြစ်သည် သုဒဿံ၊ သုဗောဓ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အလုံးစုံသော ဝါကျတို့၌ ပါဒိအစရှိသော သမတ်များတည်း။

Ghaṇa-bhavatīti bhāvo, o+āvādesā. Aya=iti daṇḍakadhātu, ayati itoti āyo, āharatīti āhāro. Upahanatīti upaghāto, ‘‘hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādeso. Rañjatīti rāgo, ‘‘kagā cajānaṃ ghānubandhe’’ti jassa go. Rañjanti anenāti rāgo. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti ā, pajjate+nenāti pādo. Tuda=byathane, patujjate+nenāti patodo. Jarīyati anenāti jāro, evaṃ dāro. Bhajīyatīti bhāgo. Evaṃ bhāro. Labbhatīti lābho. Vi+opubbo, voharīyatīti vohāro. Diyyatīti dāyo, yuka. Vihaññati etasmāti vighāto. Viharanti etthāti vihāro. Āramanti etasminti ārāmo. Pacanaṃ vā pāko, cassa ko. Cajanaṃ cāgo. Yajanaṃ yāgo. Rajanaṃ rāgo.

ဃဏပစ္စယအဖွင့်— ဖြစ်ခြင်းသည် ဘာဝ၊ ဩ-ကို အာဝ-ပြုသည်။ အယ=ဟူသည် ဒဏ္ဍကဓာတ်တည်း၊ ဆည်းပူးတတ်သောကြောင့် အာယ၊ ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် အာဟာရ။ နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ဥပဃာတ၊ ‘ဟနဿ ဃာတော ဏာနုဗန္ဓေ’ သုတ်ဖြင့် ဟနဓာတ်ကို ဃာတပြုသည်။ စွဲမက်တတ်သောကြောင့် ရာဂ၊ ‘ကဂါ စဇာနံ ဃာနုဗန္ဓေ’သုတ်ဖြင့် ဇ-ကို ဂ-ပြုသည်။ ဤတရားဖြင့် စွဲမက်တတ်သောကြောင့် ရာဂ။ ‘အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ’ သုတ်ဖြင့် အာ-ပြုသဖြင့်၊ ဤအင်္ဂါဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် ပါဒ။ တုဒ=ဗျထနေ (ကျင်နာစေခြင်း၌)၊ ဤတရားဖြင့် ထိုးဆွအပ်သောကြောင့် ပတောဒ။ ဤသူဖြင့် အိုမင်းခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့် ဇာရ၊ ထို့အတူ ဒါရ။ ခွဲဝေအပ်သောကြောင့် ဘာဂ။ ထို့အတူ ဘာရ။ ရအပ်သောကြောင့် လာဘ။ ဝိ+ဥ ရှေ့ရှိသော ဟရဓာတ်၊ ဝေါဟာရပြုအပ်သောကြောင့် ဝေါဟာရ။ ပေးအပ်သောကြောင့် ဒါယ၊ ယ-ကာရလာ။ ဤအကြောင်းကြောင့် ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ဝိဃာတ။ ဤ၌ နေထိုင်တတ်ကုန်သောကြောင့် ဝိဟာရ။ ဤ၌ မွေ့လျော်တတ်ကုန်သောကြောင့် အာရာမ။ ချက်ခြင်းသည် ပါက၊ စ-ကို က-ပြုသည်။ စွန့်ခြင်းသည် စာဂ။ ပူဇော်ခြင်းသည် ယာဂ။ ဆိုးခြင်းသည် ရာဂ။

127. Ana+ghaṇasvā+parīhi ḷo

၁၂၇. ‘အန+ဃဏသွာ+ပရီဟိ ဠော’သုတ်။

Ā+parīhi parassa dahassa ḷo hota+na+ghaṇasu. Paridahanaṃ pariḷāho. Evaṃ dāho. Bhañjanaṃ saṅgo. Evaṃ saṅgo. Saṃkharanaṃ saṃkhāro, ‘‘karotissa kho’’ti kassa kho. Evaṃ parikkhāro. ‘‘Purasmā’’ti karassa kho, purekkhāro, ettaṃ tadaminādipāṭhā. Evaṃ upakāro, gāho.

အာနှင့် ပရိရှေ့ရှိ၍ နောက်၌ရှိသော ဒဟဓာတ်၏ ဟ-ကို အန၊ ဃဏ၊ အ ပစ္စယတို့၌ ဠ-ပြု၏။ ထက်ဝန်းကျင် ပူလောင်ခြင်းသည် ပရိဠာဟ။ ထို့အတူ ဒါဟ။ ကပ်ငြိခြင်းသည် သင်္ဂေါ။ ထို့အတူ သင်္ဂ။ ပြုပြင်ခြင်းသည် သင်္ခါရ၊ ‘ကရောတိဿ ခေါ’သုတ်ဖြင့် က-ကို ခ-ပြုသည်။ ထို့အတူ ပရိက္ခာရ။ ‘ပုရသ္မာ’ သုတ်ဖြင့် ကရဓာတ်၏ က-ကို ခ-ပြု၍၊ ပုရေက္ခာရ ဖြစ်၏၊ ‘တဒမိနာဒိ’ ပါဌ်ဖြင့် ဧဝတ်ပြုသည်။ ထို့အတူ ဥပကာရ၊ ဂါဟ။

Gha-vacatīti [Pg.278] vako. Sica=paggharaṇe, secanaṃ seko. Evaṃ soko, eovuddhiyo. Yuñjanaṃ yogo.

ဃပစ္စယအဖွင့်— ပြောတတ်သောကြောင့် ဝက။ သိစ=ပဂ္ဃရဏေ (သွန်းလောင်းခြင်း၌)၊ သွန်းလောင်းခြင်းသည် သေက။ ထို့အတူ သောက၊ ဧ-သရ၊ ဩ-သရသို့ ဝုဒ္ဓိပြုသည်။ ယှဉ်စပ်ခြင်းသည် ယောဂ။

Ka-pī=tappane, pīnetīti pīyo, kānubandhattā na vuddhi, ‘‘yuvaṇṇāna+miyaṅuvaṅa sare’’ti iyaṅa. Khipa=peraṇe, khipatīti khipo. Bhuñjantya+nenāti bhujo. Yudha=sampahāre āyujjhanti anenāti āyudhaṃ.

ကပစ္စယအဖွင့်— ပီ=တပ္ပနေ (နှစ်သက်စေခြင်း၌)၊ နှစ်သက်စေတတ်သောကြောင့် ပီယ၊ က-အနုဗန္ဓ ရှိသောကြောင့် ဝုဒ္ဓိမပြု၊ ‘ယုဝဏ္ဏာနမိယၚုဝၚသရေ’ သုတ်ဖြင့် ဣယင်လာသည်။ ခိပ=ပေရဏေ (လွှတ်ခြင်း၌)၊ ပစ်လွှတ်တတ်သောကြောင့် ခိပ။ ဤလက်မောင်းဖြင့် စားတတ်သောကြောင့် ဘုဇ။ ယုဓ=သမ္ပဟာရေ (တိုက်ခိုက်ခြင်း၌)၊ ဤလက်နက်ဖြင့် စစ်တိုက်တတ်သောကြောင့် အာယုဓ။

45. Dādhātvi

၄၅. ‘ဒါဓာတွိ’သုတ်။

Dādhāto bahula+mi hoti bhāvakārakesu. Dā=dāne, ādiyatītiādi. Evaṃ upādi. Dhā=dhāraṇe, udakaṃ dadhātīti udadhi, ‘‘saññāya+mudo+dakassā’’ti udakassa udādeso. Jalaṃ dhiyate asminti jaladhi. Vālāni dhīyanti asminti vāladhi. Sandhīyati sandhātīti vā sandhi. Dhīyatīti dhi. Vidhīyati vidhāti vidhānaṃ vā vidhi. Sammā samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti samādhi.

ဒါဓာတ်၊ ဓာဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝနှင့် ကရဏကတ္တားတို့၌ ဣ ပစ္စယသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဒါ=ဒါနေ (ပေးခြင်း၌)၊ ရှေးဦးစွာ ယူအပ်သောကြောင့် အာဒိ။ ထို့အတူ ဥပါဒိ။ ဓာ=ဓာရဏေ (ဆောင်ခြင်း၌)၊ ရေကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဥဒဓိ၊ ‘သညာယမုဒေါဒကဿ’ သုတ်ဖြင့် ဥဒကကို ဥဒ-ပြုသည်။ ရေကို ဤ၌ ဆောင်အပ်သောကြောင့် ဇလဓိ။ အမွေးတို့ကို ဤ၌ ဆောင်အပ်သောကြောင့် ဝါလဓိ။ စေ့စပ်အပ်သောကြောင့် (သို့မဟုတ်) စေ့စပ်တတ်သောကြောင့် သန္ဓိ။ ဆောင်အပ်သောကြောင့် ဓိ။ စီရင်အပ်သောကြောင့် (သို့မဟုတ်) စီရင်ခြင်းသည် ဝိဓိ။ စိတ်ကို ကောင်းစွာ ထားတတ်သောကြောင့် သမာဓိ။

46. Vamādīhya+thu

၄၆. ‘ဝမာဒီဟျထု’ သုတ်။

Vamādīhi bhāvakārakesva+thu hoti. Vama=uggiraṇe, vamanaṃ vamīyatīti vā vamathu. Vepa+kampa=calane, vepanaṃ vepathu.

ဝမအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝနှင့် ကရဏကတ္တားတို့၌ အထု ပစ္စယ ဖြစ်၏။ ဝမ=ဥဂ္ဂိရဏေ (အန်ခြင်း၌)၊ အန်ခြင်းသည် (သို့မဟုတ်) အန်အပ်သောကြောင့် ဝမထု။ ဝေပ+ကမ္ပ=စလနေ (တုန်လှုပ်ခြင်း၌)၊ တုန်လှုပ်ခြင်းသည် ဝေပထု။

47. Kvi

၄၇. ‘ကွိ’ သုတ်။

Kriyatthā kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho.

ကရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ဘာဝနှင့် ကရဏကတ္တားတို့၌ ကွိ ပစ္စယသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ က-အက္ခရာသည် က-အနုဗန္ဓ၏ အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။

159. Kvissa

၁၅၉. ‘ကွိဿ’ သုတ်။

Kriyatthā [Pg.279] parassa kvissa lopo hoti. Sambhavatīti sambhū. Evaṃ vibhavatīti vibhū, abhibhū, sayambhū. Tathā dhu=kampane, sandhunātīti sandhu. Vibhātīti vibhā. Pabhātīti pabhā. Saṃgamma bhāsanti etthāti sabhā, ‘‘kvimhi lopo+ntabyañjanassā’’ti antabyañjanassa lopo. Bhujena gacchatīti bhujago. Evaṃ urago. Turaṃ=sīghaṃ gacchatīti turaṅgo. Khena gacchatīti khago. Vihāyase gacchatīti vihago, tadaminādipāṭhā vihādeso. Na gacchatīti nago. Evaṃ ago, ‘‘nago vā+ppāṇinī’’ti vikappena nañasamāse ṭādesanisedho. Jana=janane, kammato jātoti kammajo, amādisamāso, kammajo vipāko, kammajā paṭisandhi, kammajaṃ rūpaṃ. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Attajo putto, vārimhi jāto vārijo. Evaṃ thalajo. Paṅkajaṃ. Jalajaṃ. Aṇḍajaṃ. Sarasijaṃ, upapadasamāse bahulaṃvidhānā vibhatyalope ‘‘manādīhī’’tiādinā siādeso. Dvikkhattuṃ jāto dvijo, ‘‘tadaminā’’ dinā kkhattuṃlopo. Pacchā jāto anujo. Sañjānātīti saññā. Pajānātīti paññā. Evaṃ patiṭṭhātīti patiṭṭhā. Jhā=cintāyaṃ, parasampattiṃ abhijjhāyatīti abhijjhā. Hitesitaṃ upaṭṭhāpetvā jhāyatīti upajjhā. So eva upajjhāyo, ‘‘sakatthe’’ti yo. Sammā jhāyanti etthāti saṃjhā. Kvidantā dhātvatthaṃ na jahanti, liṅgatthaṃ paṭipādayanti.

ကရိယတ္ထဖြစ်သော ဓာတ်၏နောက်၌ရှိသော ကွိပစ္စည်းကို ချေ၏။ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ဟု သမ္ဘူ။ ထို့အတူ ဖြစ်ပွားတတ်၏ဟု ဝိဘူ၊ အဘိဘူ၊ သယမ္ဘူ။ ထို့အတူ ဒု=တုန်လှုပ်ခြင်း၌၊ ကောင်းစွာ တုန်လှုပ်စေတတ်၏ဟု သန္ဓု။ တင့်တယ်စွာ လင်းပတ်တတ်၏ဟု ဝိဘာ။ ပြင်းစွာ လင်းပတ်တတ်၏ဟု ပဘာ။ စုဝေး၍ ပြောဆိုကြကုန်၏ ဤအရပ်၌ဟု သဘာ၊ “ကွိမှိ လောပေါန္တဗျဉ္ဇနဿ”သုတ်ဖြင့် အဆုံးဗျဉ်းကို ချေ၏။ ရင်ဘတ်ဖြင့် သွားတတ်၏ဟု ဘုဇဂေါ။ ထို့အတူ ဥရဂေါ။ အဆောတလျင် သွားတတ်၏ဟု တုရင်္ဂေါ။ ကောင်းကင်ဖြင့် သွားတတ်၏ဟု ခဂေါ။ ကောင်းကင်၌ သွားတတ်၏ဟု ဝိဟဂေါ၊ ထို ‘တဒမိနာဒိ’ သုတ်ပါဌ်ကြောင့် ဝိဟာအမိန့်ကို ပြုအပ်၏။ မသွားတတ်ဟု နဂေါ။ ထို့အတူ အဂေါ၊ “နဂေါ ဝါပ္ပါဏိနီ”ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝိကပ်အားဖြင့် နဉ္စသမာသ်၌ ဋာဒေသကို တားမြစ်၏။ ဇန=မွေးဖွားခြင်း၌၊ ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ကမ္မဇော၊ အမာဒိသမာသ်တည်း၊ ကမ္မဇော ဝိပါကော၊ ကမ္မဇာ ပဋိသန္ဓိ၊ ကမ္မဇံ ရူပံ။ ထို့အတူ စိတ္တဇံ၊ ဥတုဇံ၊ အာဟာရဇံ။ မိမိကိုယ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သားသည် အတ္တဇော ပုတ္တော၊ ရေ၌ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ဝါရိဇော။ ထို့အတူ ထလဇော။ ပင်္ကဇံ။ ဇလဇံ။ အဏ္ဍဇံ။ သရသိဇံ၊ ဥပပဒသမာသ်၌ ဗဟုလဝိဓာနကြောင့် ဝိဘတ်ကို မချေဘဲ “မနာဒီဟိ”စသည်ဖြင့် သိအမိန့်ကို ပြုအပ်၏။ နှစ်ကြိမ် မွေးဖွားအပ်၏ဟု ဒွိဇော၊ “တဒမိနာ”စသော သုတ်ဖြင့် ‘က္ခတ္တုံ’ကို ချေ၏။ နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု အနုဇော။ ကောင်းစွာ မှတ်သားတတ်၏ဟု သညာ။ ကောင်းစွာ သိတတ်၏ဟု ပညာ။ ထို့အတူ ကောင်းစွာ တည်တတ်၏ဟု ပတိဋ္ဌာ။ ဈာ=ကြံစည်ခြင်း၌၊ သူတစ်ပါး၏ စည်းစိမ်ကို ရှေးရှု ကြံစည်တတ်၏ဟု အဘိဇ္ဈာ။ အကျိုးစီးပွားကို ရှာမှီးခြင်းကို တည်စေ၍ ကြံစည်တတ်၏ဟု ဥပဇ္ဈာ။ ထိုသူသည်ပင်လျှင် ဥပဇ္ဈာယော၊ “သကတ္ထေ”သုတ်ဖြင့် ယောပစ္စည်း သက်၏။ ကောင်းစွာ ကြံစည်ကြကုန်၏ ဤအရပ်၌ဟု သံဈာ။ ကွိပစ္စည်းအဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့သည် ဓာတ်၏အနက်ကို မစွန့်ကုန်ဘဲ၊ လိင်၏အနက်ကိုသာ ပြသတတ်ကုန်၏။

48. Ano

၄၈. အနပစ္စည်း

Kriyatthā [Pg.280] bhāvakārakesu ano hoti. Nanda=samiddhiyaṃ, bhāve-nandiyate nandanaṃ. Kamme-anandīyittha nandīyati nandīyissati nanditabbanti vā nandanaṃ vanaṃ. Gahanaṃ gahanīyaṃ vā gahaṇaṃ, ‘‘tathanarā’’ dinā nassa ṇo. Gaṇhanaṃ, niggahītassa no. Caritabbaṃ caraṇaṃ. Bhuyate bhavanaṃ. Huyate havanaṃ. Rundhitabbaṃ rundhanaṃ rodhanaṃ vā. Bhuñjitabbaṃ bhuñjanaṃ bhojanaṃ vā. Bujjhitabbaṃ bujjhanaṃ, ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti yuka. Bodhanaṃ vā. Suti suyyati vā savanaṃ. Pāpīyatīti pāpuṇanaṃ, ‘‘sakāpānaṃ kuka+kū’’ti yogavibhāgā kuāgame nāgame ca tassa ṇo ca. Pālīyatīti pālanaṃ iccādi.

ကရိယတ္ထဖြစ်သော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ ဘာဝကာရကနှင့် ကမ္မကာရကတို့၌ အနပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ နန္ဒ=ပြည့်စုံခြင်း၌၊ ဘာဝ၌—နှစ်သက်အပ်၏ဟု နန္ဒနံ။ ကမ္မ၌—နှစ်သက်အပ်ခဲ့ပြီ၊ နှစ်သက်အပ်၏၊ နှစ်သက်အပ်လတ္တံ့ သို့မဟုတ် နှစ်သက်အပ်၏ဟု နန္ဒနံ ဝနံ။ ယူအပ်၏ သို့မဟုတ် ယူအပ်ထိုက်၏ဟု ဂဟဏံ၊ “တထနရာ”စသော သုတ်ဖြင့် န၏ ဏအမိန့်ကို ပြုအပ်၏။ ယူခြင်းသည် ဂဏှနံ၊ နိဂ္ဂဟိတ်၏ နအမိန့်ကို ပြုအပ်၏။ ကျင့်အပ်ထိုက်၏ဟု စရဏံ။ ဖြစ်အပ်၏ဟု ဘဝနံ။ ပူဇော်အပ်၏ဟု ဟဝနံ။ ပိတ်ပင်အပ်ထိုက်၏ဟု ရုန္ဓနံ သို့မဟုတ် ရောဓနံ။ စားအပ်ထိုက်၏ဟု ဘုဉ္ဇနံ သို့မဟုတ် ဘောဇနံ။ သိအပ်ထိုက်၏ဟု ဗုဇ္ဈနံ၊ “ပဒါဒီနံ ကွစိ” သုတ်ဖြင့် ယုကပစ္စည်း သက်၏။ သို့မဟုတ် ဗောဓနံ။ ကြားခြင်း သို့မဟုတ် ကြားအပ်၏ဟု သဝနံ။ ရောက်အပ်၏ဟု ပါပုဏနံ၊ “သကာပါနံ ကုက+ကူ”ဟူသော သုတ်၏ ယောဂဝိဘာဂဖြင့် ကုအာဂုံနှင့် ဏာဂုံ ဖြစ်ပြီးလျှင် ထိုန၏ ဏအမိန့်ကို ပြုအပ်၏။ စောင့်ရှောက်အပ်၏ဟု ပါလနံ စသည်တည်း။

Kattari-rajaṃ haratīti rajoharaṇaṃ toyaṃ. Vijānātīti viññāṇaṃ. Ghā=gandhopādāne, ghāyatīti ghānaṃ. Jhā=cintāyaṃ, jhāyatīti jhānaṃ. Karoti anenāti kāraṇaṃ, dīgho. Viākarīyanti etenāti byākaraṇaṃ. Pūrati+nenāti pūraṇaṃ. Dīyate+nenāti dānaṃ. Pamīyate+nenāti pamāṇaṃ. Vuccate+nenāti vacanaṃ. Panudati panujjate+nenāti vā panudanaṃ. Sūda=pagaraṇe, sūdati sujjate+nenāti vā sūdano. Suṇāti suyate+neneti vā savanaṃ. Luyati luyate+neneti vā lavanaṃ. Evaṃ nayanaṃ. Punāti puyate+neneti vā pavano. Sametīti samaṇo samanaṃ vā. Tathā bhāveti bhāvīyati etāyāti vā bhāvanaṃ. Evaṃ pācanaṃ pācāpanaṃ iccādi. ‘‘Ana+saṇasvā parīhi ḷo’’ti ḷo, āḷāhanaṃ.

ကတ္တု၌—မြူကို ဆောင်တတ်၏ဟု ရဇောဟရဏံ တောယံ။ ကောင်းစွာ သိတတ်၏ဟု ဝိညာဏံ။ ဃာ=အနံ့ကို ယူခြင်း၌၊ အနံ့ကို နမ်းတတ်၏ဟု ဃာနံ။ ဈာ=ကြံစည်ခြင်း၌၊ ကြံစည်တတ်၏ဟု ဈာနံ။ ပြုတတ်၏ ဤအရာဖြင့်ဟု ကာရဏံ၊ အကို ဒီဃပြု၏။ ခွဲခြား၍ ပြဆိုအပ်၏ ဤအရာဖြင့်ဟု ဗျာကရဏံ။ ပြည့်စေတတ်၏ ဤအရာဖြင့်ဟု ပူရဏံ။ ပေးအပ်၏ ဤအရာဖြင့်ဟု ဒါနံ။ တိုင်းတာအပ်၏ ဤအရာဖြင့်ဟု ပမာဏံ။ ပြောဆိုအပ်၏ ဤအရာဖြင့်ဟု ဝစနံ။ ပယ်ဖျောက်တတ်၏ သို့မဟုတ် ပယ်ဖျောက်အပ်၏ ဤအရာဖြင့်ဟု ပနုဒနံ။ သူဒ=ချက်ပြုတ်ခြင်း၌၊ ချက်ပြုတ်တတ်၏ သို့မဟုတ် ချက်ပြုတ်အပ်၏ ဤအရာဖြင့်ဟု သူဒနော။ ကြားတတ်၏ သို့မဟုတ် ကြားအပ်၏ ဤအရာဖြင့်ဟု သဝနံ။ ဖြတ်တတ်၏ သို့မဟုတ် ဖြတ်အပ်၏ ဤအရာဖြင့်ဟု လဝနံ။ ထို့အတူ နယနံ။ သုတ်သင်တတ်၏ သို့မဟုတ် သုတ်သင်အပ်၏ ဤအရာဖြင့်ဟု ပဝနော။ ငြိမ်းအေးစေတတ်၏ဟု သမဏော သို့မဟုတ် သမနံ။ ထို့အတူ ပွားများစေတတ်၏ သို့မဟုတ် ပွားများအပ်၏ ဤတရားဖြင့်ဟု ဘာဝနာ။ ထို့အတူ ပါစနံ၊ ပါစာပနံ စသည်တို့ ဖြစ်၏။ “အန+သဏသွာ ပရီဟိ ဠော”ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဠအမိန့်ပြုသဖြင့် အာဠာဟနံ ဖြစ်၏။

Adhikaraṇe-tiṭṭhati asinti ṭhānaṃ. Evaṃ sayanaṃ, senaṃ vā āsanaṃ. Adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ.

အဓိကရဏ၌—တည်နေရာ ဖြစ်၏ ဤအရပ်၌ဟု ဌာနံ။ ထို့အတူ လျောင်းနေရာ ဖြစ်၏ဟု သယနံ၊ သေနံ သို့မဟုတ် နေထိုင်ရာ ဖြစ်၏ဟု အာသနံ။ ဆောင်ရွက်အပ်၏ ဤအရပ်၌ဟု အဓိကရဏံ။

Sampadānāpādānesu-sammā [Pg.281] padīyate yassa taṃ sampadānaṃ. Apecca etasmā ādadātīti apādānaṃ. Bahulādhikārā calanādīhipi sīlasādhudhammesupi ano, calati sīlenāti calano evaṃ jalano, kodhano, kopano. Maṇḍa=bhusane, maṇḍeti sīlenāti maṇḍano. Evaṃ bhūsano. ‘‘Aññātrapī’’ti okāranisedho.

သမ္ပဒါန်နှင့် အပါဒါန်တို့၌—ကောင်းစွာ ပေးအပ်၏ ယင်းပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် သမ္ပဒါနံ။ ဤမှ ဖဲခွာ၍ ယူအပ်၏ဟု အပါဒါနံ။ ဗဟုလအာဏာကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်းစသော ဓာတ်တို့မှလည်းကောင်း၊ သီလရှိခြင်း၊ ကောင်းသောသဘောရှိခြင်းတို့၌လည်းကောင်း အနပစ္စည်း သက်၏၊ တုန်လှုပ်တတ်သော သီလရှိ၏ဟု စလနော။ ထို့အတူ ဇလနော၊ ကောဓနော၊ ကောပနော။ မဏ္ဍ=တန်ဆာဆင်ခြင်း၌၊ တန်ဆာဆင်တတ်သော သီလရှိ၏ဟု မဏ္ဍနော။ ထို့အတူ ဘူသနော။ “အညာတြပိ” သုတ်ဖြင့် ဩကာရဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်၏။

49. Itthiya+ma+ṇa+kti+ka+yaka+yā ca

၄၉. ဣတ္ထိယမဏတ္တိကာယကာယာ စ သုတ်။

Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဘာဝ၌လည်းကောင်း၊ ကာရကတို့၌လည်းကောင်း ကရိယတ္ထဖြစ်သော ဓာတ်တို့၏နောက်၌ အစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ အနပစ္စည်းသည်လည်း အဖန်ဖန် ဖြစ်၏။

A-jara=vayohāniyaṃ, jirati jiraṇaṃ vā jarā. ‘‘Itthiya+ma+tvā’’ti āpaccayo. Paṭisambhijjatīti paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Evaṃ sampadā, āpadā. Upādīyatīti upādā. Ikkha+cakkha=dassane, upaikkhatīti upekkhā. ‘‘Yuvaṇṇāna+meo luttā’’ti ekāro. Cintanaṃ cintā. Sikkha=vijjopādāne, sikkhanaṃ sikkhīyantīti vā sikkhā. Evaṃ bhikkhā. Icchanaṃ icchā. ‘‘Gamayami’’ccādinā cchaṅādeso. Puccha=pucchane, pucchanaṃ pucchā. Midha+medha=saṅgame, apaṭhitadhātu, medhanaṃ medhā. Evaṃ gudha=pariveṭhane, godhanaṃ godhā. Titikkhanaṃ titikkhā. Evaṃ vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā. Īhanaṃ īhā.

အပစ္စည်း၌—ဇရ=အရွယ်ယုတ်လျော့ခြင်း၌၊ အိုမင်းခြင်း သို့မဟုတ် အိုမင်းတတ်၏ဟု ဇရာ။ “ဣတ္ထိယမတွာ” သုတ်ဖြင့် အာပစ္စည်း သက်၏။ ပြားပြားခြားခြား သိအပ်၏ဟု ပဋိသမ္ဘိဒါ။ ကျင့်အပ်၏ ဤတရားဖြင့်ဟု ပဋိပဒါ။ ထို့အတူ သမ္ပဒါ၊ အာပဒါ။ စွဲလမ်းအပ်၏ဟု ဥပါဒါ။ ဣက္ခ၊ စက္ခ=မြင်ခြင်း၌၊ ရှုမြော်တတ်၏ဟု ဥပေက္ခာ။ “ယုဝဏ္ဏာနမေော လုတ္တာ”သုတ်ဖြင့် ဧကာရ ဖြစ်၏။ ကြံစည်ခြင်းသည် စိန္တာ။ သိက္ခ=ပညာသင်ယူခြင်း၌၊ သင်ယူခြင်း သို့မဟုတ် သင်ယူအပ်၏ဟု သိက္ခာ။ ထို့အတူ ဘိက္ခာ။ အလိုရှိခြင်းသည် ဣစ္ဆာ။ “ဂမယမိစ္ဆာ”စသော သုတ်ဖြင့် စ္ဆပစ္စည်း ပြုအပ်၏။ ပုစ္ဆ=မေးမြန်းခြင်း၌၊ မေးမြန်းခြင်းသည် ပုစ္ဆာ။ မိဓ၊ မေဓ=ပေါင်းဆုံခြင်း၌ (ဓာတ်စဉ်၌ မဖတ်အပ်သော ဓာတ်တည်း)၊ သိခြင်းသည် မေဓာ။ ထို့အတူ ဂုဓ=ပတ်ရစ်ခြင်း၌၊ ပတ်ရစ်ခြင်းသည် ဂေါဓာ။ သည်းခံခြင်းသည် တိတိက္ခာ။ ထို့အတူ ဝီမံသာ၊ ဇိဂုစ္ဆာ၊ ပိပါသာ၊ ပုတ္တိယာ။ အားထုတ်ခြင်းသည် ဤဟာ။

Ṇa-karaṇaṃ kārā, ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā hoti, eva+muparipi. Haraṇaṃ hārā muttāvali. Taraṇaṃ tārā, dharaṇaṃ dhārā. Araṇaṃ ārā.

ဏပစ္စည်း၌—ပြုခြင်းသည် ကာရာ၊ “အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ”သုတ်ဖြင့် အာ ဖြစ်၏၊ နောက်နောင်တို့၌လည်း ဤသို့ပင် ဖြစ်၏။ ဆောင်ခြင်းသည် ဟာရာ (ပုလဲကုံး)။ ကူးခြင်းသည် တာရာ၊ ဆောင်ခြင်းသည် ဓာရာ။ သွားခြင်းသည် အာရာ။

Yathākathañci saddamhi, ruḷhiyā atthanicchayo.

မည်သို့ပင်ဖြစ်စေကာမူ သဒ္ဒါ၌ ရုဠှီအားဖြင့် အနက်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

Kti-sambhuvanaṃ [Pg.282] sambhuti. ‘‘Na te’’ccādinā na vuddhi. Savanaṃ suti. Nayanaṃ nayati etāyāti vā nīti. Maññatīti mati, ‘‘gamādirānaṃ lopontabyañjanassā’’ti gamādittā nalopo. Gamanaṃ gantabbāti vā gati. Upahananaṃ upahati. Ramanti etāya ramanaṃ vā rati. Tananaṃ tati. Niyamanaṃ niyati. Bhuñjanaṃ bhutti. Yuñjanaṃ yutti, pararūpaṃ. Evaṃ samāpajjanaṃ samāpajjateti samāpatti. Sampatti. Yaja=devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, yajanaṃ iṭṭhi, ‘‘yajassa yassa ṭiyī’’ti ṭiādeso, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭho, pararūpapaṭhamakkharā ca. Sāsanaṃ siṭṭhi, ‘‘sāsassa sisa vā’’ti sisa, sānantarassa tassa ṭho’’ti ṭhādeso. Bhedanaṃ bhijjateti vā bhitti. Bhaja=sevāyaṃ, bhajanaṃ bhatti. Tana=vitthāre, tanotīti tanti, nassa niggahītādi.

က္တိပစ္စည်း၌—ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် သမ္ဘုတိ။ “န တေ”စသော သုတ်ဖြင့် ဝုဒ္ဓိမပြုရ။ ကြားခြင်းသည် သုတိ။ ဆောင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဆောင်အပ်၏ ဤတရားဖြင့်ဟု နီတိ။ သိတတ်၏ဟု မတိ၊ “ဂမာဒိရာနံ လောပေါန္တဗျဉ္ဇနဿ”သုတ်ဖြင့် ဂမာဒိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်သောကြောင့် နကို ချေ၏။ သွားခြင်း သို့မဟုတ် သွားအပ်၏ဟု ဂတိ။ သတ်ဖြတ်ခြင်းသည် ဥပဟတိ။ မွေ့လျော်ကြကုန်၏ ဤတရားဖြင့် သို့မဟုတ် မွေ့လျော်ခြင်းသည် ရတိ။ ပြန့်ပွားခြင်းသည် တတိ။ စောင်မခြင်းသည် နိယတိ။ စားခြင်းသည် ဘုတ္တိ။ ယှဉ်ခြင်းသည် ယုတ္တိ၊ ပရရူပပြုအပ်၏။ ထို့အတူ ဆိုက်ရောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဆိုက်ရောက်တတ်၏ဟု သမာပတ္တိ။ သမ္ပတ္တိ။ ယဇ=နတ်ပူဇော်ခြင်း၊ အပေါင်းအသင်းပြုခြင်း၊ ပေးကမ်းခြင်းတို့၌၊ ပူဇော်ခြင်းသည် ဣဋ္ဌိ၊ “ယဇဿ ယဿ ဋိယိ”သုတ်ဖြင့် ဋိအမိန့်ပြု၏၊ “ပုစ္ဆာဒိတော”သုတ်ဖြင့် ထိုတ၏ ဌအမိန့်ပြု၏၊ ပရရူပနှင့် ပထမအက္ခရာတို့ကိုလည်း ပြု၏။ ဆုံးမခြင်းသည် သိဋ္ဌိ၊ “သာသဿ သိသ ဝါ”သုတ်ဖြင့် သိသအမိန့်၊ “သာသန္တရဿ တဿ ဌော”သုတ်ဖြင့် ဌအမိန့် ပြုအပ်၏။ ဖျက်ဆီးခြင်း သို့မဟုတ် ပျက်စီးတတ်၏ဟု ဘိတ္တိ။ ဘဇ=ဆည်းကပ်ခြင်း၌၊ ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ဘတ္တိ။ တန=ပြန့်ပွားခြင်း၌၊ ပြန့်ပွားတတ်၏ဟု တန္တိ၊ န၏ နိဂ္ဂဟိတ်အမိန့်စသည် ပြုအပ်၏။

Ka-guhantī etthāti guhā, okāranivutti. Rujatīti rujā. Modanti etāyāti mudā nāma muditā.

ကပစ္စည်း၌—ဝှက်ထားတတ်ကုန်၏ ဤအရပ်၌ဟု ဂုဟာ၊ ဩကာရဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်၏။ နာကျင်တတ်၏ဟု ရုဇာ။ နှစ်သက်ကြကုန်၏ ဤတရားဖြင့်ဟု မုဒါ မည်သော မုဒိတာ။

Yaka-vida=ñāṇe, vidanaṃ vidanti etāyāti vā vijjā, dassa je pubbarūpaṃ. Yajanaṃ ijjā, ṭiādeso.

ယကပစ္စည်း၌—ဝိဒ=သိခြင်း၌၊ သိခြင်း သို့မဟုတ် သိအပ်၏ ဤတရားဖြင့်ဟု ဝိဇ္ဇာ၊ ဒကို ဇပြု၍ ပုဗ္ဗရူပပြု၏။ ပူဇော်ခြင်းသည် ဣဇ္ဇာ၊ ဋိအမိန့် ပြုအပ်၏။

Ya-sayanti etthāti seyyā, dvittaṃ. Aja=vaja=gamane, samajanaṃ samajanti etthāti vā samajjā. Papubbo, pabbajanaṃ pabbajjā. Tavaggavaraṇā’’dimhi ‘‘cavaggabayañā’’ti yogavibhāgena vassa be dvittaṃ. Ūmhi paricaraṇaṃ paricariyā. Jāgaraṇaṃ jāgariyā.

ယသယန္တိ ဧတ္ထာတိ သေယျာ၊ (ဤအရပ်၌ အိပ်စက်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သေယျာ မည်၏။ ယ-ကာရကို) ဒွိတ္တပြု။ အဇ၊ ဝဇ ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ အညီအမျှ သွားကြကုန်၏ ဤအရပ်၌ (သို့မဟုတ်) ဤပွဲသဘင်၌ဟု သမဇ္ဇာ။ ပ-ဥပသာရရှေးရှိသော၊ သွားခြင်း (တောထွက်ခြင်း) သည် ပဗ္ဗဇ္ဇာ။ 'တဝဂ္ဂဝရဏာ' စသော သုတ်၌ 'စဝဂ္ဂဗယညာ' ဟု ယောဂဝိဘာဂ ခွဲခြားခြင်းဖြင့် ဝ-ကာရကို ဗ-ကာရပြု၍ ဒွိတ္တပြု။ ဥ-ပစ္စည်း၌ လုပ်ကျွေးခြင်းသည် ပရိစရိယာ။ နိုးကြားခြင်းသည် ဇာဂရိယာ။

Ana-payojake [Pg.283] kāriyadhātuto kattuṃ payojanaṃ kāraṇaṃ, ekāranisedho nassa ṇo ca. Evaṃ harituṃ payojanaṃ hāraṇaṃ. Vida=anubhave, vitti vedayatīti vā vedanā. Vanda=abhivādanathutīsu, vandanaṃ vandanā. Upāsanaṃ upāsanā. Cita=saṃcetanāyaṃ, cetayatīti cetanā. Desiyatīti desanā. Bhāviyatīti bhāvanā.

ပယောဇက (စေခိုင်းသူ) မဟုတ်သော ကာရိယဓာတ်မှ ကတ္တု၏အကြောင်းဖြစ်သော ပယောဇနသည် ကာရဏံ မည်၏၊ ဧ-ကာရတားမြစ်ခြင်းနှင့် န-ကာရကို ဏ-ကာရပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤအတူ ဆောင်ယူခြင်းငှာ အကြောင်းဖြစ်သော ပယောဇနသည် ဟာရဏံ မည်၏။ ဝိဒဓာတ်သည် ခံစားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ သိခြင်းသည် (သို့မဟုတ်) ခံစားတတ်သည်ဖြစ်၍ ဝေဒနာ မည်၏။ ဝန္ဒဓာတ်သည် ရှိခိုးခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏၊ ရှိခိုးခြင်းသည် ဝန္ဒနာ မည်၏။ ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ဥပါသနာ။ စိတဓာတ်သည် စေ့ဆော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ စေ့ဆော်တတ်သည်ဖြစ်၍ စေတနာ မည်၏။ ဟောကြားအပ်သည်ဖြစ်၍ ဒေသနာ။ ပွားများအပ်သည်ဖြစ်၍ ဘာဝနာ။

50. Jāhāhi ni

၅၀. ဇာဟာဟိ နိ။

Jā=vayohānimhi, hā=cāge, imehi itthiyaṃ ni hoti. Jānaṃ=vayaparipāko jāni. Hānaṃ hāni.

ဇာဓာတ်သည် အရွယ်ဆုတ်ယုတ်ခြင်းအနက်၌၊ ဟာဓာတ်သည် စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဤဓာတ်တို့နောက်၌ ဣတ္ထိလိင်၌ နိ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဇာနံ (အရွယ်ရင့်ခြင်း) သည် ဇာနိ မည်၏။ ဟာနံ (ဆုတ်ယုတ်ခြင်း) သည် ဟာနိ မည်၏။

51. Karā ririyo

၅၁. ကရာ ရိရိယော။

Karato ririyo hoti+tthiyaṃ. Rānubandhattā aralope karaṇaṃ kiriyā. ‘‘Kriyā’’ti ‘‘tuṃtāye’’ccādimhi ‘‘kriyāyaṃ’’ti yogavibhāgā riyaramhi aralopo, rikāro kakāre+nubandho hoti.

ကရဓာတ်နောက်၌ ဣတ္ထိလိင်၌ ရိရိယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရ-အနုဗန်ရှိသောကြောင့် အ-အစုကို မချေဘဲ ပြုခြင်းသည် ကိရိယာ မည်၏။ 'ကြိယာ' ဟူရာ၌ 'တုန္တာယေ' စသော သုတ်၌ 'ကြိယာယံ' ဟု ယောဂဝိဘာဂ ခွဲခြင်းဖြင့် ရိယရ-ပစ္စည်း၌ အ-အစု ချေခြင်း၊ ရိ-ကာရကို က-ကာရ၌ ဆက်စပ်ခြင်း ဖြစ်၏။

52. I+ki+tī sarūpe

၅၂. ဣကိတီ သရူပေ။

Dhātussa sarūpe+bhidheyye ete honti. Vacaicca+yaṃ dhātu eva vaci. Evaṃ yudhi. ‘‘Karotissa kho’’ti vikaraṇassa ñāpitattā ‘‘kattari lo’’ti lo, pacati. Akāro kakāroti ghaṇantena kārasaddena chaṭṭhīsamāso.

ဓာတ်၏ ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အနက်ကို ဖော်ပြအပ်သောအခါ ဤ (ဣ၊ ကိ၊ တိ) ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝစဓာတ်ကိုသာလျှင် ဝစိ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအတူ ယုဓိ။ 'ကရောတိဿ ခေါ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝိကရဏပစ္စည်းကို သိစေအပ်သောကြောင့် 'ကတ္တရိ လော' သုတ်ဖြင့် လော-ပစ္စည်းသက်၍ ပစတိ ဟု ဖြစ်၏။ အကာရ၊ ကကာရ ဟူသည် ဃဏန္တပုဒ်ဖြစ်သော ကာရသဒ္ဒါဖြင့် ဆဋ္ဌီသမာသ် ဖြစ်၏။

53. Sīlā+bhikkhaññā+vassakesu ṇī

၅၃. သီလာဘိက္ခညာဝဿကေသု ဏီ။

Kriyatthā [Pg.284] ṇī hoti sīlādīsu. Saṃsa=pasaṃsane, piyapubbo, piyaṃ pasaṃsati sīlenāti piyapasaṃsī rājā. Atha vā piyaṃ pasaṃsati sīlena vā dhammena vā tasmiṃ sādhu vāti piyapasaṃsī, piyapasaṃsanī, piyapasaṃsi kulaṃ, āvuddhimhi tathā saccavādī, dhammavādī. Sīghayāyīti ‘‘assā+ṇāpimhī yuka’’ iti yuka. Pāpakārī, mālakārī iccādi. Uṇhaṃ bhuñjati sīlenāti uṇhabhojī, ‘‘lahussupantassā’’ti okāro.

ကိရိယာအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ သီလစသောအနက်တို့၌ ဏီ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သံသဓာတ်သည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ပိယ-ပုဒ်ရှေးရှိ၏၊ ချစ်အပ်သော အရာကို မိမိ၏ အလေ့အထ (သီလ) အားဖြင့် ချီးမွမ်းတတ်သော မင်းသည် ပိယပသံသီ မင်း မည်၏။ သို့မဟုတ် ချစ်အပ်သောအရာကို သီလဖြင့်ဖြစ်စေ၊ တရားဖြင့်ဖြစ်စေ ချီးမွမ်းတတ်သော၊ သို့မဟုတ် ထိုသူ၏ ကောင်းမြတ်သောအရာ၌ သာဓုခေါ်တတ်သောသူသည် ပိယပသံသီ၊ (မိန်းမ၌) ပိယပသံသနီ၊ (နပုံလိင်၌) ပိယပသံသီ ကုလံ ဟု ဖြစ်၏။ ဝုဒ္ဓိမရှိသောအခါ၌လည်း ထိုအတူ သစ္စဝါဒီ၊ ဓမ္မဝါဒီ။ သီဃယာယီ ဟူရာ၌ 'အဿာဏာပိမှိ ယုက' သုတ်ဖြင့် ယုက-လာဘ် ဖြစ်၏။ ပါပကာရီ၊ မာလာကာရီ စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ပူသောအစာကို စားတတ်သော အလေ့ရှိသူသည် ဥဏှဘောဇီ၊ 'လဟုဿုပန္တဿ' သုတ်ဖြင့် အု-ကာရကို အို-ကာရ ပြု၏။

Ābhikkhaññe-punappuna khīraṃ pivatīti khīrapāyī, yuka. Avassaṃ karotīti avassakārī. ‘‘Syādi syādine+katthaṃ’’ti samāse vibhattilope ca kate ‘‘lopo’’ti niggahītalopo. Satandāyīti ettha bahulaṃvidhānā vibhattialope amādisamāsapaṭisedhe ca kate vaggantaṃ.

အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း (အဘိက္ခည) အနက်၌— နို့ရည်ကို အဖန်တလဲလဲ သောက်တတ်သူသည် ခီရပါယီ၊ ယုက-လာဘ် ဖြစ်၏။ မလွဲဧကန် ပြုတတ်သူသည် အဝဿကာရီ။ 'သျာဒိ သျာဒိနေကတ္ထံ' သုတ်ဖြင့် သမာသ်ပြု၍ ဝိဘတ်ချေပြီးသော် 'လောပေါ' သုတ်ဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်ကို ချေ၏။ သတန္ဒာယီ ဟူရာ၌ ဗဟုလံဝိဓာနနည်းဖြင့် ဝိဘတ်မချေခြင်းနှင့် အံ-အစရှိသော သမာသ်ကို တားမြစ်ခြင်းတို့ကို ပြုပြီးသော် ဝဂ္ဂန္တပြု၏။

Aññasmiṃ atthepi ‘‘ṇī’’ti yogavibhāgena siddhaṃ. Sādhukārī, brahmacārī, assaddhabhojī. Paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī, bahussutadhārī iccādi.

အခြားသော အနက်တို့၌လည်း 'ဏီ' ဟု ယောဂဝိဘာဂ ပြုခြင်းဖြင့် ပြီး၏။ သာဓုကာရီ၊ ဗြဟ္မစာရီ၊ အဿဒ္ဓဘောဇီ။ မိမိကိုယ်ကို ပညာရှိဟု မှတ်ထင်တတ်သူသည် ပဏ္ဍိတမာနီ၊ ဗဟုဿုတဓာရီ စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Sādhukaraṇaṃ sādhukāro, so assa atthīti sādhukārīti ghaṇantā ī.

ကောင်းစွာ ပြုခြင်းသည် သာဓုကာရော မည်၏။ ထိုကောင်းစွာပြုခြင်းသည် ထိုသူအား ရှိ၏ ဟူသော အနက်၌ သာဓုကာရီ ဖြစ်၏၊ ဃဏန္တပုဒ်မှ ဤ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

54. Thāvari+ttara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā

၅၄. ထာဝရိတ္တရ ဘင်္ဂုရ ဘိဒုရ ဘာသုရ ဘဿရာ။

Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne. Iminā nipātanā varapaccayo ca thāssa tho ca, tiṭṭhati sīlenāti thāvaro. I=ajjhenagatīsu[Pg.285], ttarapaccayo, gacchati sīlenāti ittaro. Bhañja=omaddane, bhajjate sayameva bhajjati vā attanā attānanti bhaṅguro, kamme kattari vā gurapaccayo. Bhijjate sayameva bhindati vā attānanti bhidūro, ettha kūrapaccayo, kakāro+nubandho. Parabhañjanavisayesupi udāharaṇesu na hoti. Tatthāpi keci ‘‘dosandhakārabhidūro’’ti idaṃ sandhāya icchanti. Bhāsati dippatīti bhāsuro, urapaccayo. Sarapaccaye bhassaro, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti rasso. (Tekālikappaccayā).

ဤစကားလုံးတို့ကို သီလ (အလေ့အထ) အနက် ထင်ရှားသောအခါ နိပါတနပြုအပ်ကုန်၏။ ဤနိပါတနပြုခြင်းဖြင့် ဝရပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ 'ဌာ' ဓာတ်၏ 'ထာ' ပြုခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်၍၊ အလေ့အားဖြင့် တည်တတ်သောကြောင့် ထာဝရော မည်၏။ ဣဓာတ်သည် သင်အံခြင်း၊ သွားခြင်းအနက်တို့၌ ဖြစ်၏၊ တ္တရပစ္စည်းသက်၍၊ အလေ့အားဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် ဣတ္တရော မည်၏။ ဘဉ္ဇဓာတ်သည် နှိပ်စက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ မိမိဘာသာ ပျက်စီးတတ်သော သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင် မိမိကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ဘင်္ဂုရော မည်၏၊ ကမ္မ၌ ဖြစ်စေ၊ ကတ္တု၌ ဖြစ်စေ ဂုရပစ္စည်း သက်၏။ မိမိဘာသာ ကွဲအက်တတ်သော သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင် မိမိကို ခွဲတတ်သောကြောင့် ဘိဒုရော မည်၏၊ ဤ၌ ကူရပစ္စည်း သက်၍၊ က-ကာရ အနုဗန် ရှိ၏။ သူတပါးကို ဖျက်ဆီးခြင်းဆိုင်ရာ ဥပမာတို့၌ မဖြစ်။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း အချို့ဆရာတို့သည် 'ဒေါသန္ဓကာရဘိဒုရော' ဟူသော ဤပုဒ်ကို ရည်ညွှန်း၍ အလိုရှိကြကုန်၏။ တောက်ပတတ်သောကြောင့် ဘာသုရော မည်၏၊ ဥရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သရပစ္စည်း၌ ဘဿရော ဖြစ်၏၊ 'ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ' သုတ်ဖြင့် ရဿပြု၏။ (ဤသည်တို့ကား ကာလသုံးပါး၌ ဖြစ်သော ပစ္စည်းများ ဖြစ်ကြ၏။)

55. Kattari bhūte ktavantu+ktāvī

၅၅. ကတ္တရိ ဘူတေ က္တဝန္တုက္တာဝီ။

Bhūte atthe vattamānato kriyatthā ktavantu+ktāvī honti kattari. Vijinīti vijitavā vijitāvī, kānubandhattā na vuddhi. Guṇavantu daṇḍisamaṃ. Hu=havane, aggiṃ ahavīti hutavā hutāvī, hutāvinī hutavānī. ‘‘Bhūte’’ti yāva ‘‘āhāratthā’’ti adhikāro.

အတိတ်အနက်၌ ဖြစ်သော ကိရိယာဓာတ်တို့နောက်၌ ကတ္တုအနက်၌ က္တဝန္တု နှင့် က္တာဝီ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အောင်ပြီဖြစ်၍ ဝိဇိတဝါ၊ ဝိဇိတာဝီ မည်၏၊ က-ကာရ အနုဗန်ရှိသောကြောင့် ဝုဒ္ဓိမရှိ။ ဂုဏဝန္တုပုဒ်၊ ဒဏ္ဍီပုဒ်တို့နှင့် တူ၏။ ဟုဓာတ်သည် ပူဇော်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ မီးကို ပူဇော်ပြီးဖြစ်၍ ဟုတဝါ၊ ဟုတာဝီ၊ (ဣတ္ထိလိင်၌) ဟုတာဝိနီ၊ ဟုတဝါနီ မည်၏။ 'ဘူတေ' ဟူသော အာဏာသည် 'အာဟာရတ္ထာ' သုတ်တိုင်အောင် အုပ်စိုး၏။

56. Kto bhāvakammesuti

၅၆. က္တော ဘာဝကမ္မေသု။

Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Asanaṃ āsitaṃ bhavatā, ñi. Karīyitthāti kato kaṭo bhavatā, ‘‘gamādirānaṃ’’ tyādinā ralopo. Eva+muparipi.

အတိတ်ကာလ ဘာဝအနက်နှင့် ကမ္မအနက်တို့၌ က္တ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သင်သည် ထိုင်ခြင်းသည် အာသိတံ၊ ဉိ-လာဘ်ရှိ၏။ သင်သည် ဖျာကို ပြုအပ်ပြီဖြစ်၍ ကတော (ကဋော)၊ 'ဂမာဒိရာနံ' စသော သုတ်ဖြင့် ရ-ကာရကို ချေ၏။ နောင်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

57. Kattari cā+rambhe

၅၇. ကတ္တရိ စာရမ္ဘေ။

Kriyārambhe kattarikto hoti yathāpattañca, pakarīti pakato bhavaṃ kaṭaṃ. Pakarīyitthāti pakato kaṭo bhavatā. Pasupīti [Pg.286] pasutto bhavaṃ. Pasupīyitthāti pasuttaṃ bhavatā, pararūpaṃ.

ကိရိယာကို အစပြုခြင်း၌ ကတ္တုအနက်၌ က္တ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဆိုက်ရောက်သမျှသော ဝိဓိလည်း ရှိ၏။ ကောင်းစွာ ပြုစပြုပြီဖြစ်၍ ပကတော ဖျာ။ သင်သည် ဖျာကို ပြုစပြုအပ်ပြီ။ အိပ်စက်စပြုပြီဖြစ်၍ ပသုတ္တော။ သင်သည် အိပ်စက်စပြုအပ်ပြီ၊ ပရရူပပြုခြင်း ဖြစ်၏။

58. Ṭhā+sa vasa silisa sī ruha jara janīhi

၅၈. ဌာသ ဝသ သိလိသ သီ ရုဟ ဇရ ဇနီဟိ။

Ṭhādīhi kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhāsīti upaṭṭhīto bhavaṃ guruṃ. Upaṭṭhīyitthāti upaṭṭhito guru bhotā, ‘‘ṭhāssī’’ti ṭhāssa i. Evaṃ upāsīti upāsito. Upāsīyitthāti upāsito. ‘‘Ñi byañjanassā’’ti ñi. Anuvusi anuvusīyitthāti vā anuvusīto. ‘‘Assū’’ti assa ukāro. Āpubbo silisa=āliṅgane, āsilesi āsilesīyitthāti vā āsiliṭṭho. ‘‘Sānantarassa tassa ṭho’’ti ṭhe pararūpaṃ paṭhamakkharañca. Adhisayi adhisīyitthāti vā adhisayito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhisayitā khaṭopikā bhotā. Evaṃ āruhi āruhīyitthāti vā āruḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti tassa hakāro pubbahakārassa ca ḷo. Anujīri anujīrīyitthāti vā anujiṇṇo vasaliṃ bhavaṃ, anujiṇṇā vasalī bhotā, ‘‘tarādīhi riṇṇo’’ti ktassa riṇṇādeso ‘‘rānubandhe’’tyādinā arabhāgassa lopo ca. Anvajāyi anvajāyitthāti vā anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena, ‘‘janissā’’ti nassa ā.

ဌာအစရှိသော ဓာတ်တို့နောက်၌ ကတ္တုအနက်၌ က္တ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ သင့်သလို ဝိဓိများ ဖြစ်၏။ ဆရာကို လုပ်ကျွေးပြီဖြစ်၍ ဥပဋ္ဌိတော။ ဆရာကို သင်သည် လုပ်ကျွေးအပ်ပြီ၊ 'ဌာဿီ' သုတ်ဖြင့် ဌာ-၏ အာကို ဣ-ပြု၏။ ဤအတူ ဆည်းကပ်ပြီဖြစ်၍ ဥပါသိတော။ ဆည်းကပ်အပ်ပြီဖြစ်၍ ဥပါသိတော။ 'ဉိ ဗျဉ္ဇနဿ' သုတ်ဖြင့် ဉိ-လာဘ် ဖြစ်၏။ အစဉ်နေထိုင်ပြီ သို့မဟုတ် နေထိုင်အပ်ပြီဖြစ်၍ အနုဝုသိတော။ 'အဿူ' သုတ်ဖြင့် အ-ကာရကို ဥ-ကာရ ပြု၏။ အာ-ပုဒ်ရှေးရှိသော သိလိသဓာတ်သည် ဖက်ယှက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဖက်ယှက်ပြီ သို့မဟုတ် ဖက်ယှက်အပ်ပြီဖြစ်၍ အာသိလိဋ္ဌော။ 'သာနန္တရဿ တဿ ဌော' သုတ်ဖြင့် တ-ကာရကို ဌ-ကာရပြု၍ ပရရူပနှင့် ပထမအက္ခရာကို ပြု၏။ ညောင်စောင်း၌ အိပ်စက်ပြီ သို့မဟုတ် အိပ်စက်အပ်ပြီဖြစ်၍ အဓိသယိတော၊ အဓိသယိတာ။ ဤအတူ သစ်ပင်သို့ တက်ပြီ သို့မဟုတ် တက်အပ်ပြီဖြစ်၍ အာရုဠှော။ 'ရုဟာဒီဟိ ဟော ဠ စ' သုတ်ဖြင့် တ-ကာရကို ဟ-ကာရပြု၍ ရှေးဟ-ကာရနှင့်တကွ ဠ-ကာရ ပြု၏။ ဆုတ်ယုတ်အိုမင်းပြီ သို့မဟုတ် အိုမင်းအပ်ပြီဖြစ်၍ အနုဇိဏ္ဏော၊ အနုဇိဏ္ဏာ။ 'တရာဒီဟိ ရိဏ္ဏော' သုတ်ဖြင့် က္တ-ကို ရိဏ္ဏပြု၍ 'ရာနုဗန္ဓေ' စသော သုတ်ဖြင့် အရ-အဖို့ကို ချေ၏။ အစဉ်မွေးဖွားပြီ သို့မဟုတ် မွေးဖွားအပ်ပြီဖြစ်၍ လုလင်သည် လုလင်မထက် အနုဇာတော၊ လုလင်မသည် လုလင်နှင့်အတူ အနုဇာတာ၊ 'ဇနိဿာ' သုတ်ဖြင့် န-ကာရကို အာ-ကာရ ပြု၏။

59. Gamanatthā+kammakā+dhāre ca

၅၉. ဂမနတ္ထာကမ္မကာဓာရေ စ။

Gamanatthato [Pg.287] akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca. Yā=pāpuṇane, yātavanto asminti yātaṃ ṭhānaṃ. Yātavanto yātā, yānaṃ yātaṃ. Ettha santampi kammaṃ anicchitaṃ. Yāyitāti yāto patho. ‘‘Ye gatyatthā, te buddhyatthā. Ye buddhyatthā, te gatyatthā’’ti vuttattā tathalakkhaṇaṃ yāthāvato āgato abhisambuddhoti tathāgato itipi hoti. Āsitavanto asminti āsitaṃ. Āsitavanto āsitā. Āsana+māsitaṃ.

သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၊ အကမ္မကဓာတ်တို့နောက်၌ အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ ကတ္တုအနက်၌လည်းကောင်း က္တ-ပစ္စည်းဖြစ်၏၊ သင့်သလို ဝိဓိလည်း ရှိ၏။ ယာဓာတ်သည် ရောက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ထိုသူတို့ သွားအပ်ပြီဖြစ်သောကြောင့် ယာတံ ဌာနံ။ သွားပြီးသောသူတို့သည် ယာတာ၊ သွားခြင်းသည် ယာတံ။ ဤ၌ ရှိသော်လည်း ကမ္မအနက်ကို မလိုလားအပ်။ သွားအပ်သော လမ်းခရီးသည် ယာတော ပထော။ 'သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည် သိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ သိခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်၊ ထိုသို့သော လက္ခဏာကို အဟုတ်အမှန်အတိုင်း သိမြင်တော်မူသော၊ သို့မဟုတ် ကြွလာတော်မူသောကြောင့် 'တထာဂတ' ဟုလည်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ ထိုင်နေအပ်ပြီဖြစ်သောကြောင့် အာသိတံ။ ထိုင်နေသောသူတို့သည် အာသိတာ။ ထိုင်ခြင်းသည် အာသနံ အာသိတံ။

60. Āhāratthā

၆၀. အာဟာရတ္ထာ။

Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca. Bhuttavanto+sminti bhuttaṃ. Evaṃ pītaṃ, ‘‘gāpāna+mī’’ti ī. Bhuñjanaṃ bhuttaṃ pānaṃ pītaṃ. Bhuñjīyitthāti bhutto odano. Evaṃ pītaṃ udakaṃ. Akattatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ. Bahulādhikārā kattaripi ‘‘apiviṃsūti pītā gāvo’’ti hoteva. Sida=pāke, passijjīti passanno, ‘‘gamanattha’’ dinā kto, ‘‘bhidā’’ dinā tassa no pararūpañca. Amaññitthāti mato. Icchīyitthāti iṭṭho. Abujjhitāti buddho, ‘‘dho dhahabhehī’’ti tassa dho. Pūjīyitthāti pūjito, curādittā ṇi. Evaṃ sīlīyitthāti sīlito. Rakkhīyitthāti rakkhito. Khamīyitthāti khanto, massa niggahītaṃ. Akkocchīyitthāti akkuṭṭho, āssa rasso. Rusa=rose, arosīti ruṭṭho, ‘‘gamanatthā’’ dinā kattari kto. Ñimhi rusito. Hara=haraṇe, abhi+ vi+āpubbo[Pg.288], abhibyāharīyitthāti abhibyāhaṭo. Daya=dānagatihiṃsādānesu, adayīyitthāti dayito. Hasa=ālikye, ahasīti haṭṭho. Kāmīyitthāti kanto, ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti ettha ‘‘ṇiṇāpīnaṃ’’ti yogavibhāgā curādiṇilopo. Saṃyamīti saṃyato. Nañapubbo, na marīti amato, nañasamāse nassa ṭo.

မြိုချခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့ထက် တည်ရာအာဓာရအနက်၌ က္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အပ်သည်နှင့်အညီလည်း ဖြစ်၏။ စားအပ်ဖူးသောသူ၌ ရှိသောကြောင့် စားအပ်သောအရာကို 'ဘုတ္တ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ သောက်အပ်သောအရာသည် 'ပီတ' မည်၏။ 'ဂါပါနမီ'ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဤအက္ခရာ ဖြစ်၏။ စားခြင်းသည် ဘုတ္တ၊ သောက်ခြင်းသည် ပီတ။ စားအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဘုတ္တော ဩဒနော' (စားအပ်သော ထမင်း)။ ထို့အတူ သောက်အပ်သော ရေသည် 'ပီတံ ဥဒကံ'။ ကတ္တားမဟုတ်သော အနက်အတွက် သုတ်ကို ခွဲခြားပြုအပ်၏။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် ကတ္တားအနက်၌လည်း 'နွားတို့သည် သောက်ကုန်ပြီ' ဟူသော အနက်၌ 'ပီတာ ဂါဝေါ' ဟူ၍ ဖြစ်သည်သာတည်း။ သိဒဓာတ်သည် ကျက်ခြင်းအနက်၌၊ ကျက်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ပဿန္နော'၊ 'ဂမနတ္ထ' စသည်ဖြင့် က္တပစ္စည်း၊ 'ဘိဒါ' စသည်ဖြင့် တကာရကို နကာရပြု၍ ပရရူပပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ သိပြီဟူသော အနက်၌ 'မတော'။ အလိုရှိအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဣဋ္ဌော'။ သိပြီဟူသော အနက်၌ 'ဗုဒ္ဓေါ'၊ 'ဓော ဓဟဗှေဟိ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် တကာရကို ဓကာရ ပြု၏။ ပူဇော်အပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ပူဇိတော'၊ စုရာဒိဂိုဏ်းဖြစ်သောကြောင့် ဏိပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ကျင့်အပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'သီလိတော'။ စောင့်ရှောက်အပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ရက္ခိတော'။ သည်းခံအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ခန္တော'၊ မကာရကို နိဂ္ဂဟိတ်ပြု၏။ ဆဲရေးအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'အက္ကုဋ္ဌော'၊ အာကာရကို ရဿပြု၏။ ရုသဓာတ်သည် အမျက်ထွက်ခြင်းအနက်၌၊ အမျက်ထွက်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ရုဋ္ဌော'၊ 'ဂမနတ္ထာ' စသော သုတ်ဖြင့် ကတ္တားအနက်၌ က္တပစ္စည်းဖြစ်၏။ ဣလာဂမရှိသော် 'ရုသိတော'။ ဟရဓာတ်သည် ဆောင်ခြင်းအနက်၌၊ အဘိ၊ ဝိ၊ အာ ရှေ့ရှိသော် 'အဘိဗျာဟရီယိတ္ထ'ဟူသော အနက်၌ 'အဘိဗျာဟဋော' (ပြောဆိုအပ်ပြီ)။ ဒယဓာတ်သည် ပေးခြင်း၊ သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ယူခြင်းအနက်တို့၌၊ ပေးအပ်/ချစ်အပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဒယိတော'။ ဟသဓာတ်သည် ပြုံးရယ်ခြင်းအနက်၌၊ ပြုံးရယ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဟဋ္ဌော'။ ချစ်အပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ကန္တော'၊ 'ဏိဏာပီနံ တေသု'ဟူသော နေရာ၌ 'ဏိဏာပီနံ'ဟု သုတ်ခွဲခြင်းဖြင့် စုရာဒိ ဏိပစ္စည်းကို ချေ၏။ စောင့်စည်းပြီဟူသော အနက်၌ 'သံယတော'။ နဥ်ရှေ့ရှိသော်၊ မသေပြီဟူသော အနက်၌ 'အမတော'၊ နဥ်သမာသ်၌ နအက္ခရာကို အ ပြု၏။

Kaṭṭhaṃ dukkhaṃ āpannoti phalabhūte dukkhe kaṭṭhasaddassa vattanato phalassa bhāvittā bhūteyeva kto. Kasa=gatihiṃsāvilekhanesu, akasi=hiṃsīti kaṭṭhaṃ.

ခက်ခဲသော ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ပြီ ဟူသော အနက်၌ အကျိုးဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်း၌ 'ကဋ္ဌ' သဒ္ဒါကို ဟောသောကြောင့်၊ အကျိုးရှိသည်ဖြစ်၍ အတိတ်၌သာ က္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ကသဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ရေးခြစ်ခြင်းအနက်တို့၌၊ ညှဉ်းဆဲအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ကဋ္ဌံ'။

150. Bhidādito no kta+ktavantūnaṃ

၁၅၀. 'ဘိဒါဒိတော နော က္တက္တဝန္တူနံ' ဟူသော သုတ်။

Bhidādīhi paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa no hoti. Ākatigaṇo+yaṃ. ‘‘Kto bhāvakammesū’’ti kamme upari sabbattha kto. Bhijjitthoti bhinno, tassa ne pararūpaṃ. Abhindīti bhinnavā, ‘‘kattari bhūte’’ ccādinā ktavantu. Eva+muparipi. Chijjitthāti chinno. Achindīti chinnavā. Chada=apavāraṇe, chādīyitthāti channo. Achādayīti channavā, curādittā ṇi, tassa ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti ettha ‘‘ṇi’’ iti yogavibhāgā lopo. Khida=asahane, khijjīti khinno khinnavā, kattari. Eva+muparipi. Uppajjīti uppanno uppannavā. Sida=pāke, asijjīti sinno sinnavā. Sada=visaraṇagatya vasādanādānesu, sidīti sanno sannavā. Pīnīti pīno pīnavā. Sū=pasave, sūnīti sūno. Pasavīti sūnavā. Dī=khaye, dīyīti dīno dīnavā. Ḍī+lī=ākāsagamane, ḍīyīti ḍīno ḍīnavā. Līyi [Pg.289] leyi alīyīti līno līnavā. Aluyīti lūno lūnavā.

ဘိဒဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ရှိသော က္တနှင့် က္တဝန္တု ပစ္စည်းတို့၏ တကာရကို နကာရ ပြု၏။ ဤအစုသည် အာကတိဂိုဏ်း ဖြစ်၏။ 'က္တော ဘာဝကမ္မေသု'ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကမ္မအနက်၌ နောင်လာလတ္တံ့သော အရပ်ခပ်သိမ်းတို့၌ က္တပစ္စည်း သက်၏။ ကွဲအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဘိန္နော'၊ တကာရကို နကာရပြု၍ ပရရူပပြု၏။ ကွဲစေပြီဟူသော အနက်၌ 'ဘိန္နဝါ'၊ 'ကတ္တရိ ဘူတေ' စသော သုတ်ဖြင့် က္တဝန္တုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ နောင်၌လည်း ထို့အတူတည်း။ ဖြတ်အပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဆိန္နော'။ ဖြတ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဆိန္နဝါ'။ ဆဒဓာတ်သည် ဖုံးလွှမ်းခြင်းအနက်၌၊ ဖုံးလွှမ်းအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဆန္နော'။ ဖုံးလွှမ်းပြီဟူသော အနက်၌ 'ဆန္နဝါ'၊ စုရာဒိဂိုဏ်းဖြစ်သောကြောင့် ဏိပစ္စည်း၊ ထိုဏိပစ္စည်းကို 'ဏိဏာပီနံ တေသု'ဟူသော သုတ်၌ 'ဏိ' ဟု သုတ်ခွဲခြင်းဖြင့် ချေ၏။ ခိဒဓာတ်သည် မသည်းခံနိုင်ခြင်းအနက်၌၊ စိုးရိမ်ပူပန်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ခိန္နော'၊ 'ခိန္နဝါ' ဟု ကတ္တားအနက်၌ ဖြစ်၏။ နောင်၌လည်း ထို့အတူတည်း။ ဖြစ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဥပ္ပန္နော'၊ 'ဥပ္ပန္နဝါ'။ သိဒဓာတ်သည် ကျက်ခြင်းအနက်၌၊ ချွေးထွက်ပြီဟူသော အနက်၌ 'သိန္နော'၊ 'သိန္နဝါ'။ သဒဓာတ်သည် ပျံ့နှံ့ခြင်း၊ သွားခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း၊ ယူခြင်းအနက်တို့၌၊ ထိုင်ပြီ/မြုပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'သန္နော'၊ 'သန္နဝါ'။ ဝဖြိုးပြီဟူသော အနက်၌ 'ပီနော'၊ 'ပီနဝါ'။ သူဓာတ်သည် ဖွားခြင်းအနက်၌၊ ဖွားအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'သူနော'။ ဖွားပြီဟူသော အနက်၌ 'သူနဝါ'။ ဒီဓာတ်သည် ကုန်ခြင်းအနက်၌၊ ဆုတ်ယုတ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဒီနော'၊ 'ဒီနဝါ'။ ဒီနှင့် လီဓာတ်တို့သည် ကောင်းကင်၌ သွားခြင်းအနက်၌၊ ပျံပြီဟူသော အနက်၌ 'ဒီနော'၊ 'ဒီနဝါ'။ ကပ်ငြိပြီဟူသော အနက်၌ 'လီနော'၊ 'လီနဝါ'။ ရိတ်အပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'လူနော'၊ 'လူနဝါ'။

151. Dātvi+nno

၁၅၁. 'ဒါတွိန္နော' ဟူသော သုတ်။

Dāto kta+ktavantūnaṃ tassa inno hoti. Adāyitthāti dinno. Addīti dinnavā.

ဒါဓာတ်၏နောက်မှ က္တနှင့် က္တဝန္တု ပစ္စည်းတို့၏ တကာရကို ဣန္န ပြု၏။ ပေးအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဒိန္နော'။ ပေးပြီဟူသော အနက်၌ 'ဒိန္နဝါ'။

152. Kirādīhi ṇoti

၁၅၂. 'ကိရာဒီဟိ ဏော' ဟူသော သုတ်။

Ṇo. Upari sabbattha kta+ktavantūnaṃti yojetabbaṃ. Kira=vikiraṇe, akirīyitthāti kiṇṇo. Akirīti kiṇṇavā. Apurīti puṇṇo puṇṇavā. Akhīyitthāti khīṇo. Akhīyīti khīṇavā.

ဏော ဖြစ်၏။ နောင်လာလတ္တံ့သော အရပ်ခပ်သိမ်းတို့၌ 'က္တက္တဝန္တူနံ' ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ကိရဓာတ်သည် ကြဲဖြန့်ခြင်းအနက်၌၊ ကြဲဖြန့်အပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ကိဏ္ဏော'။ ကြဲဖြန့်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ကိဏ္ဏဝါ'။ ပြည့်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ပုဏ္ဏော'၊ 'ပုဏ္ဏဝါ'။ ကုန်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ခီဏော'။ ကုန်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ခီဏဝါ'။

153. Tarādīhi riṇṇoti

၁၅၃. 'တရာဒီဟိ ရိဏ္ဏော' ဟူသော သုတ်။

Tassa riṇṇo. Rakāro antasarādilopattho. Atarīti tiṇṇo tiṇṇavā. Ajīrīti jiṇṇo jiṇṇavā. Paricīyitthāti ciṇṇo. Paricīyīti ciṇṇavā. Ettha cissa vikappavidhānattā pana paricita+upacitādayopi siddhā eva.

ထိုတကာရကို ရိဏ္ဏ ပြု၏။ ရကာရသည် အဆုံးသရစသည်ကို ချေရန် အကျိုးရှိ၏။ ကူးမြောက်ပြီဟူသော အနက်၌ 'တိဏ္ဏော'၊ 'တိဏ္ဏဝါ'။ ဆွေးမြည့်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဇိဏ္ဏော'၊ 'ဇိဏ္ဏဝါ'။ ဆည်းပူးအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'စိဏ္ဏော'။ ဆည်းပူးပြီဟူသော အနက်၌ 'စိဏ္ဏဝါ'။ ဤနေရာ၌ စိဓာတ်အား ဝိကပ်ပြုရန် ပြဋ္ဌာန်းသောကြောင့် 'ပရိစိတ'၊ 'ဥပစိတ' စသည်တို့သည်လည်း ပြီးသည်သာတည်း။

154. Go bhañjādīhiti

၁၅၄. 'ဂေါ ဘဉ္ဇာဒီဟိ' ဟူသော သုတ်။

Bhañjādito tassa ga hoti. Abhañjīti bhaggo bhaggavā. ‘‘Gamanatthā’’ dinā kattari ktapaccaye tassa iminā gakāre pararūpaṃ niggahītalopo ca. Laga=saṅge, alagīti laggo laggavā. Mujja=mujjane, nimujjīti nimuggo nimuggavā, ettha saṃyogādilopo. Vīja+bhayacalanesu, saṃpubbo, saṃvijjīti saṃviggo saṃviggavā.

ဘဉ္ဇဓာတ်စသည်တို့နောက်၌ ရှိသော တကာရကို ဂကာရ ပြု၏။ ကျိုးပြီဟူသော အနက်၌ 'ဘဂ္ဂေါ'၊ 'ဘဂ္ဂဝါ'။ 'ဂမနတ္ထာ' စသော သုတ်ဖြင့် ကတ္တားအနက်၌ က္တပစ္စည်းရှိသော် ထိုတကာရကို ဤသုတ်ဖြင့် ဂကာရပြု၍ ပရရူပပြုခြင်း၊ နိဂ္ဂဟိတ်ချေခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ လဂဓာတ်သည် ကပ်ငြိခြင်းအနက်၌၊ ကပ်ငြိပြီဟူသော အနက်၌ 'လဂ္ဂေါ'၊ 'လဂ္ဂဝါ'။ မုဇ္ဇဓာတ်သည် ငုပ်ခြင်းအနက်၌၊ ငုပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'နိမုဂ္ဂေါ'၊ 'နိမုဂ္ဂဝါ'၊ ဤ၌ သံယောဂ၏အစကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ ဝီဇဓာတ်သည် ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်၌၊ သံပုဗ္ဗ (သံ-ရှေ့ရှိသော်) ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'သံဝိဂ္ဂေါ'၊ 'သံဝိဂ္ဂဝါ'။

155. Susā khoti

၁၅၅. 'သုသာ ခေါ' ဟူသော သုတ်။

Susato [Pg.290] paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa kho hoti. Susa=sose. Sussīti sukkho sukkhavā.

သုသဓာတ်နောက်မှ က္တနှင့် က္တဝန္တု ပစ္စည်းတို့၏ တကာရကို ခေါ ပြု၏။ သုသဓာတ်သည် ခြောက်သွေ့ခြင်းအနက်၌၊ ခြောက်သွေ့ပြီဟူသော အနက်၌ 'သုက္ခေါ'၊ 'သုက္ခဝါ'။

156. Pacā ko

၁၅၆. 'ပစာ ကော' ဟူသော သုတ်။

Pacā paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa ko hoti. Paccīti pakko. Pacīti pakkavā.

ပစဓာတ်နောက်မှ က္တနှင့် က္တဝန္တု ပစ္စည်းတို့၏ တကာရကို ကော ပြု၏။ ကျက်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ပက္ကော'။ ချက်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ပက္ကဝါ'။

157. Mucā vāti

၁၅၇. 'မုစာ ဝါ' ဟူသော သုတ်။

Mucā paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Muca=mocane, muccīti mukko mutto. Amucīti mukkavā muttavā. Sakko-tiṇvādīsu ‘‘i bhī kā’’ dinā siddhaṃ. Asakkhīti sakko. Kta+ktavantūsu satto sattavātveva hoti.

မုစဓာတ်နောက်မှ က္တနှင့် က္တဝန္တု ပစ္စည်းတို့၏ တကာရကို ကော အက္ခရာ ဝိကပ် ပြု၏။ မုစဓာတ်သည် လွတ်ခြင်းအနက်၌၊ လွတ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'မုက္ကော'၊ 'မုတ္တော'။ လွှတ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'မုက္ကဝါ'၊ 'မုတ္တဝါ'။ 'သက္ကော' ဟူသော ပုဒ်သည် တိဏွစသော သုတ်တို့၌ 'ဣ ဘီ ကာ' စသည်ဖြင့် ပြီး၏။ စွမ်းနိုင်ပြီဟူသော အနက်၌ 'သက္ကော'။ က္တနှင့် က္တဝန္တုပစ္စည်းတို့၌မူ 'သတ္တော'၊ 'သတ္တဝါ' ဟူ၍သာ ဖြစ်၏။

106. Muha+bahānañca te kānubandhe+tve

၁၀၆. 'မုဟဗဟာနဉ္စ တေ ကာနုဗန္ဓေတွေ' ဟူသော သုတ်။

Muha+bahānaṃ duhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvāna+tvāvajjite. Muha=vecitte, baha+braha+brūha vuddhiyaṃ. Muyhitta bayhitthāti mūḷho bāḷho, ‘‘gamanatthā’’ dinā akammakattā kattari kte dīgho ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti tassa ho ca hassa ḷo ca hoti. Evaṃ gūḷho. ‘‘Kānubandhe+tve’’ti yāva ‘‘sāsassa sisa vā’’ tya+dhikāro.

မုဟ၊ ဗဟ (ဗြဟ၊ ဗြူဟ)၊ ဒုဟဓာတ်တို့၏ အက္ခရာကို တကာရအစရှိသော ကာနုဗန္ဓပစ္စည်း (တ္ဝါန၊ တ္ဝါ တို့ကို ဖယ်၍) နောက်ရှိသော် ဒီဃ ပြု၏။ မုဟဓာတ်သည် တွေဝေခြင်းအနက်၌၊ ဗဟ၊ ဗြဟ၊ ဗြူဟဓာတ်တို့သည် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌။ တွေဝေပြီဟူသော အနက်၌ 'မူဠှော'၊ ပြင်းထန်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဗာဠှော'၊ 'ဂမနတ္ထာ' စသော သုတ်ဖြင့် ကတ္တားအနက်၌ က္တပစ္စည်းရှိသော် ဒီဃပြု၍၊ 'ရုဟာဒီဟိ ဟော ဠ စ' သုတ်ဖြင့် တကာရကို ဟကာရပြုခြင်း၊ ဟကာရကို ဠကာရပြုခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'ဂူဠှော'။ 'ကာနုဗန္ဓေတွေ' ဟူသော အနက်သည် 'သာသဿ သိသ ဝါ' သုတ်တိုင်အောင် အာဏာပျံ့နှံ့၏။

107. Vahassu+ssa

၁၀၇. 'ဝဟဿုဿ' ဟူသော သုတ်။

Vahassa ussa dīgho hoti te. Vuyhitthāti vūḷho, ‘‘assū’’ti ukāre iminā dīgho.

ဝဟဓာတ်၏ ဝကာရ၌ရှိသော အကာရကို ပြုအပ်သော ဥကာရကို တကာရနောက်ရှိသော် ဒီဃပြု၏။ ဆောင်အပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဝူဠှော'၊ 'အဿု'ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဥကာရပြု၍ ဤသုတ်ဖြင့် ဒီဃ ပြု၏။

108. Dhāssa hi

၁၀၈. 'ဓာဿ ဟိ' ဟူသော သုတ်။

Dhā=dhāraṇe+timassa [Pg.291] hi hoti vā te. Nidhīyitthāti nihito. Nidahīti nihitavā nihitāvī.

ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာဓာတ်၏ တကာရနောက်ရှိသော် အစားထိုးသော ဟိကာရသည် ဝိကပ် ဖြစ်၏။ မြှုပ်ထားအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'နိဟိတော'။ မြှုပ်ထားပြီဟူသော အနက်၌ 'နိဟိတဝါ'၊ 'နိဟိတာဝီ'။

109. Gamādirānaṃ lopo+ntassa

၁၀၉. 'ဂမာဒိရာနံ လောပေါန္တဿ' ဟူသော သုတ်။

Gamādīnaṃ rakārantānañca antassa lopo hoti te. Agamīti gato. Khaññitthāti khato, kamme. Evaṃ haññitthāti hato. Tana=vitthāre, taññitthāti tato. Yama=uparame, saṃyamīti saññato, ‘‘gamanatthā’’ dinā kattari kto, ‘‘ye saṃssā’’ti niggahītassa ño pubbarūpañca. Evaṃ aramīti rato. Karīyitthāti kato.

ဂမုဓာတ်စသည်တို့၏ လည်းကောင်း၊ ရကာရအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့၏ လည်းကောင်း အဆုံးအက္ခရာကို တကာရနောက်ရှိသော် ချေ၏။ သွားပြီဟူသော အနက်၌ 'ဂတော'။ တူးအပ်ပြီဟူသော ကမ္မအနက်၌ 'ခတော'။ ထို့အတူ သတ်အပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဟတော'။ တနဓာတ်သည် ပြန့်ပွားခြင်းအနက်၌၊ ပြန့်ပွားအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'တတော'။ ယမဓာတ်သည် စောင့်စည်းခြင်းအနက်၌၊ စောင့်စည်းပြီဟူသော အနက်၌ 'သညတော'၊ 'ဂမနတ္ထာ' စသော သုတ်ဖြင့် ကတ္တားအနက်၌ က္တပစ္စည်း၊ 'ယေ သံဿာ' သုတ်ဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်ကို ညကာရပြု၍ ပုဗ္ဗရူပပြု၏။ ထို့အတူ မွေ့လျော်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ရတော'။ ပြုအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ကတော'။

110. Vacādīnaṃ vassu+ṭa vā

၁၁၀. 'ဝစာဒီနံ ဝဿုဋ ဝါ' ဟူသော သုတ်။

Vacādīnaṃ vassa uṭa vā hoti kānubandhe atve. Vuccitthāti uttaṃ. Assa u vuttaṃ, ubhayattha pararūpaṃ. Vasa=nivāse, vasanaṃ avasi vasiṃsu etthāti vā utthaṃ vutthaṃ, ‘‘gamanatthā’’ dinā kto, ‘‘sāsa vasa saṃsa saṃsā tho’’ti tassa tho.

ဝစဓာတ်စသည်တို့၏ ဝကာရကို တ္ဝါန၊ တ္ဝါမှတစ်ပါးသော ကာနုဗန္ဓပစ္စည်းနောက်ရှိသော် ဥကာရ ဝိကပ်ပြု၏။ ပြောဆိုအပ်ပြီဟူသော အနက်၌ 'ဥတ္တံ'။ ထိုဝကာရကို ဥကာရမပြုလျှင် 'ဝုတ္တံ'၊ နှစ်ဖက်လုံး၌ ပရရူပပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ဝသဓာတ်သည် နေခြင်းအနက်၌၊ နေခြင်း သို့မဟုတ် ဤ၌ နေပြီဟူသော အနက်၌ 'ဥတ္ထံ'၊ 'ဝုတ္ထံ'၊ 'ဂမနတ္ထာ' စသော သုတ်ဖြင့် က္တပစ္စည်း၊ 'သာသ ဝသ သံသ သံသာ ထော' သုတ်ဖြင့် တကာရကို ထကာရ ပြု၏။

112. Vaddhassa vā

၁၁၂. 'ဝဒ္ဓဿ ဝါ' ဟူသော သုတ်။

Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe atve. Avaddhīti vuddho vaddho, kattari kte ‘‘dho dha+habhehī’’ti tassa dho, tatiyakkharado ca saṃyogādilopo ca. Vuttīti ‘‘sabbādayo vuttimatte’’ti yogavibhāgā assa u. Vattītipi yathālakkhaṇaṃ.

ဝဒ္ဓဓာတ်၏ အကာရကို တ္ဝါန၊ တ္ဝါမှတစ်ပါးသော ကာနုဗန္ဓပစ္စည်းနောက်ရှိသော် ဥကာရ ဝိကပ်ပြု၏။ ကြီးပွားပြီဟူသော အနက်၌ 'ဝုဒ္ဓေါ'၊ 'ဝဒ္ဓေါ'၊ ကတ္တားအနက်၌ က္တပစ္စည်းရှိသော် 'ဓော ဓဟဗှေဟိ' သုတ်ဖြင့် တကာရကို ဓကာရပြုခြင်း၊ တတိယအက္ခရာပြုခြင်းနှင့် သံယောဂအစကို ချေခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ 'ဝုတ္တိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'သဗ္ဗာဒယော ဝုတ္တိမတ္တေ'ဟူသော သုတ်ခွဲခြင်းဖြင့် အကာရကို ဥကာရ ပြု၏။ နည်းစနစ်အတိုင်း 'ဝတ္တိ' ဟူ၍လည်း ရှိ၏။

113. Yajassa yassa ṭi+yī

၁၁၃. 'ယဇဿ ယဿ ဋိယီ' ဟူသော သုတ်။

Yajassa [Pg.292] yassa ṭi+yī honti kānubandhe atve. Yajanaṃti kto, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭhe pararūpādimhi kate iṭṭhaṃ yiṭṭhaṃ.

က-သညာပုဗ္ဗကဖြစ်သော (က-အနုဗန်ရှိသော) တ-ပစ္စည်း၊ တဗ္ဗ-ပစ္စည်းတို့ နောင်သောအခါ ယဇ်ဓာတ်၏ 'ယ' အက္ခရာအား ဣ-အက္ခရာ၊ ယီ-အက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ယဇနံ = ပူဇော်ခြင်း (ဟူသော အနက်၌) တ-ပစ္စည်း၊ 'ပုစ္ဆာဒိတော'သုတ်ဖြင့် တ-ပစ္စည်းအား ဌ-အက္ခရာပြု၍၊ ပရရူပစသည် ပြုအပ်သော် 'ဣဋ္ဌံ'၊ 'ယိဋ္ဌံ' ဟူ၍ ပြီး၏။

114. Ṭhāssi

၁၁၄. ဌာဿိ။

Ṭhāssa i hoti kānubandhe atve. Aṭṭhāsīti ṭhito.

က-သညာပုဗ္ဗကဖြစ်သော (က-အနုဗန်ရှိသော) တ-ပစ္စည်း၊ တဗ္ဗ-ပစ္စည်းတို့ နောင်သောအခါ ဌာ-ဓာတ်၏ 'အာ' အက္ခရာအား ဣ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ အဋ္ဌာသိ = တည်ပြီ (ဟူသော အနက်၌) ဌိတော (ဟူ၍ ပြီး၏)။

115. Gā+pāna+mī

၁၁၅. ဂါပါနမီ။

Gā+pāna+mī hoti kānubandhe atve. Gānaṃ gītaṃ. Pānaṃ pītaṃ. Bahulādhikārā pitvā.

က-သညာပုဗ္ဗကဖြစ်သော (က-အနုဗန်ရှိသော) တ-ပစ္စည်း၊ တဗ္ဗ-ပစ္စည်းတို့ နောင်သောအခါ ဂါ-ဓာတ်၊ ပါ-ဓာတ်တို့၏ 'အာ' အက္ခရာအား ဤ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ ဂါနံ = သီဆိုအပ်သော အရာသည် ဂီတံ (မည်၏)။ ပါနံ = သောက်အပ်သော အရာသည် ပီတံ (မည်၏)။ ဗဟုလအာဓိကာရ (ဗဟုလဂြဟဏ်ကို ဆွဲယူခြင်း) ကြောင့် 'ပိတွာ' ဟူ၍ (ဣ-အက္ခရာလည်း) ဖြစ်၏။

116. Janissā

၁၁၆. ဇနိဿာ။

Janissa ā hoti kānubandhe atve. Ajanīti jāto, ‘‘chaṭṭhiyantassā’’ti antassa ā hoti.

က-သညာပုဗ္ဗကဖြစ်သော (က-အနုဗန်ရှိသော) တ-ပစ္စည်း၊ တဗ္ဗ-ပစ္စည်းတို့ နောင်သောအခါ ဇန-ဓာတ်၏ အဆုံးဖြစ်သော ဣ-အက္ခရာအား အာ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ အဇနိ = ဖြစ်ပြီ (ဟူသော အနက်၌) ဇာတော (ဟူ၍ ပြီး၏)။ 'ဆဋ္ဌိယန္တဿ' သုတ်ဖြင့် အဆုံး 'အ' အက္ခရာအား အာ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။

117. Sāsassa sisa vā

၁၁၇. သာသဿ သိသ ဝါ။

Sāsassa sisa hoti kānubandhe atve. Sāsanaṃti kto, tassa ‘‘sāsa vasa saṃsa sasā tho’’ti the pararūpaṃ paṭhamakkharo ca, ‘‘ta+tha+na+rā’’ dinā tassa ṭo. Thassa ṭho, siṭṭhaṃ. Aññatra satthaṃ. ‘‘Guhādīhi yaka’’ iti yakapaccaye sāsīyatīti sisso. Umhi sāsiyo.

က-သညာပုဗ္ဗကဖြစ်သော တ-ပစ္စည်း၊ တဗ္ဗ-ပစ္စည်းတို့ နောင်သောအခါ သာသ-ဓာတ်အား သိသ-အာဒေသသည် အလိုအလျောက် (သို့မဟုတ် အချို့သောအခါ၌) ဖြစ်၏။ သာသနံ = ဆုံးမခြင်း (ဟူသော အနက်၌) တ-ပစ္စည်း၊ ထိုတ-ပစ္စည်းအား 'သာသ ဝသ သံသ သသာ ထော' သုတ်ဖြင့် ထ-အက္ခရာပြု၍၊ ပရရူပနှင့် ရှေ့အက္ခရာ (သ) လျှောခြင်းကို ပြု၍၊ 'တ-ထ-န-ရာ' စသောသုတ်ဖြင့် တ-ပစ္စည်းအား ဋ-အက္ခရာပြု၏။ ထ-ပစ္စည်းအား ဌ-အက္ခရာပြုသော် 'သိဋ္ဌံ' ဟူ၍ ပြီး၏။ တစ်ပါးသော အရပ်၌ 'သတ္ထံ' (ဟူ၍ ပြီး၏)။ 'ဂုဟာဒီဟိ ယက' ဟူသောသုတ်ဖြင့် ယက-ပစ္စည်းရှိသော်၊ သာသီယတိ = ဆုံးမအပ်၏ (ဟူသော အနက်၌) သိဿော (တပည့် ဟူ၍ ပြီး၏)။ ဥ-ပစ္စည်း နောင်သော် 'သာသိယော' (ဟူ၍ ပြီး၏)။

140. Sānantarassa tassa ṭho

၁၄၀. သ-အန္တရဿ တဿ ဌော။

Sakārantā kriyatthā parassā+nantarassa tassa ṭha hoti. Tussīti tuṭṭho, ‘‘gamanatthā’’ dinā kte iminā tassa ṭhe [Pg.293] pararūpādi. Evaṃ tuṭṭhavā. Tabba+ktīsu tosanaṃ tuṭṭhabbaṃ, ‘‘aññatrāpī’’ti okārābhāvo. Evaṃ tuṭṭhi, kānubandhattā na vuddhi.

သ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ကိရိယာဝါစက ဓာတ်နောင်သော တိုက်ရိုက်ကပ်လျက်ရှိသော တ-ပစ္စည်းအား ဌ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ တုဿိ = ရောင့်ရဲ၏ (ဟူသော အနက်၌) 'ဂမနတ္ထာ' စသောသုတ်ဖြင့် တ-ပစ္စည်းပြု၍၊ ဤသုတ်ဖြင့် ထိုတ-ပစ္စည်းအား ဌ-အက္ခရာပြု၍၊ ပရရူပစသည် ပြုသော် 'တုဋ္ဌော' ဟူ၍ ပြီး၏။ ထို့အတူ 'တုဋ္ဌဝါ' (ဟူ၍ ပြီး၏)။ တဗ္ဗ-ပစ္စည်း၊ တိ-ပစ္စည်းတို့၌ တောသနံ = ရောင့်ရဲခြင်း (ဟူသောအနက်၌) တုဋ္ဌဗ္ဗံ (ဟူ၍ ပြီး၏)။ 'အညတြာပိ' သုတ်ဖြင့် ဩကာရ (ဥမှ ဩပြုခြင်း) မရှိပေ။ ထို့အတူ 'တုဋ္ဌိ' ဟူ၍ ပြီး၏၊ က-အနုဗန်ရှိသောကြောင့် ဝုဒ္ဓိမရှိပေ။

141. Kasassi+ma ca vā

၁၄၁. ကသဿိမ စ ဝါ။

Kasasmā parassā+nantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kasīyitthāti kiṭṭhaṃ. Kiṭṭhādiṃ viya duppasuṃ, kamme kto. Imābhāve kaṭṭhaṃ, akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ.

ကသ-ဓာတ်နောင်သော တိုက်ရိုက်ကပ်လျက်ရှိသော တ-ပစ္စည်းအား ဌ-အက္ခရာဖြစ်၍၊ ကသ-ဓာတ်၏ အဆုံးအား ဣမ-အာဒေသသည်လည်း အချို့သောအခါ၌ ဖြစ်၏။ ကသီယိတ္ထ = ထွန်အပ်ပြီ (ဟူသော အနက်၌) 'ကိဋ္ဌံ' (ညောင်စောင်း၊ လယ်မြေ၊ သို့မဟုတ် စိုက်ပျိုးအပ်သော ကောက်ပဲသီးနှံ) ဟု ပြီး၏။ 'ကိဋ္ဌာဒိံ ဝိယ ဒုပ္ပသုံ' ဟူရာ၌ ကမ္မ၌ တ-ပစ္စည်းဖြစ်၏။ ဣမ-အာဒေသ မဖြစ်သောအခါ၌ 'ကဋ္ဌံ' (ထွန်အပ်သော လယ်မြေ) ဟူ၍ ပြီး၏၊ အကဋ္ဌပါကိမံ သာလိံ = မထွန်မစိုက်ဘဲ အလိုလိုမှည့်သော သာလိစပါး။

142. Dhasto+trastā

၁၄၂. ဓသ္တော တြသ္တာ။

Ete saddā nipaccante. Dhaṃsa+dhaṃsane, dhaṃsīyitthāti dhasto, bindulopo. Utrasīti otrasto.

ဤသဒ္ဒါတို့ကို နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးစေအပ်ကုန်၏။ ဓံသ-ဓာတ်သည် ပျက်စီးခြင်းအနက်၌၊ ဓံသီယိတ္ထ = ပျက်စီးအပ်ပြီ (ဟူသောအနက်၌) 'ဓသ္တော' ဟူ၍ နိဂ္ဂဟိတကျေလျက် ပြီး၏။ ဥတြသိ = ကြောက်လန့်ပြီ (ဟူသောအနက်၌) 'ဩတြသ္တော' (သို့မဟုတ် ဥတြသ္တော) ဟူ၍ ပြီး၏။

143. Pucchādito

၁၄၃. ပုစ္ဆာဒိတော။

Pucchādīhi parassā+nantarassa tassa ṭha hoti. Pucchīyitthāti puṭṭho. Bhajja=pāke, bhajīyitthāti bhaṭṭho, saṃyogādilopo. Yajitthāti yiṭṭho, ‘‘yajassa yassa ṭi+yī’’ti yi.

ပုစ္ဆ-အစရှိသော ဓာတ်တို့နောင်သော တိုက်ရိုက်ကပ်လျက်ရှိသော တ-ပစ္စည်းအား ဌ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ ပုစ္ဆီယိတ္ထ = မေးအပ်ပြီ (ဟူသော အနက်၌) 'ပုဋ္ဌော' ဟူ၍ ပြီး၏။ ဘဇ္ဇ-ဓာတ်သည် ချက်ခြင်းအနက်၌၊ ဘဇီယိတ္ထ = လှော်အပ်ပြီ (ဟူသော အနက်၌) သံယောဂါဒိ (ရှေ့အက္ခရာ) ချေခြင်းဖြင့် 'ဘဋ္ဌော' ဟူ၍ ပြီး၏။ ယဇိတ္ထ = ပူဇော်ပြီ (ဟူသော အနက်၌) 'ယဇဿ ယဿ ဋိ-ယီ' သုတ်ဖြင့် ယ-အက္خရာအား ယိ-ပြု၍ 'ယိဋ္ဌော' ဟူ၍ ပြီး၏။

144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho

၁၄၄. သာသ ဝသ သံသ သသာ ထော။

Etehi parassā+nantarassa tassa tha hoti. Sāsanaṃ sāsīyitthāti vā satthaṃ. Vasanaṃ vutthaṃ, ‘‘assū’’ti u. Pasaṃsanaṃ pasaṃsīyitthāti vā pasatthaṃ. Sasa=gati+hiṃsā+pāṇanesu, sasanaṃ gamanaṃ hiṃsanaṃ jīvanañca satthaṃ. Anusāsīyitthāti anusiṭṭho, tthassa ṭṭho.

ဤသာသ၊ ဝသ၊ သံသ၊ သသ-ဓာတ်တို့နောင်သော တိုက်ရိုက်ကပ်လျက်ရှိသော တ-ပစ္စည်းအား ထ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ သာသနံ = ဆုံးမခြင်း၊ သာသီယိတ္ထ = ဆုံးမအပ်ပြီ (ဟူသောအနက်၌) 'သတ္ထံ' ဟူ၍ ပြီး၏။ ဝသနံ = နေခြင်း (ဟူသောအနက်၌) 'ဝုတ္ထံ' ဟူ၍ ပြီး၏၊ 'အဿု'သုတ်ဖြင့် ဥ-အက္ခရာပြု၏။ ပသံသနံ = ချီးမွမ်းခြင်း၊ ပသံသီယိတ္ထ = ချီးမွမ်းအပ်ပြီ (ဟူသောအနက်၌) 'ပသတ္ထံ' ဟူ၍ ပြီး၏။ သသ-ဓာတ်သည် သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အသက်မွေးခြင်းတို့၌၊ သသနံ = သွားခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အသက်မွေးခြင်း (ဟူသောအနက်၌) 'သတ္ထံ' ဟူ၍ ပြီး၏။ အနုသာသီယိတ္ထ = အဖန်ဖန် ဆုံးမအပ်ပြီ (ဟူသောအနက်၌) 'အနုသိဋ္ဌော' ဟူ၍ ထ္ထ-အက္ခရာအား ဋ္ဌ-အက္ခရာ ပြုခြင်းဖြင့် ပြီး၏။

145. Dho dha+ha+tehi

၁၄၅. ဓော ဓ-ဟ-တေဟိ။

Dhakāra [Pg.294] hakāra bhakārantehi parassa tassa dha hoti. Vaddhitthāti kamme kte tassa dhakārādimhi ca ‘‘vaddhassa vā’’ti ukāre kate saṃyogādilopo, vuddho. Duyhitthāti duddhaṃ. Labhīyitthāti laddhaṃ.

ဓ-အက္ခရာ၊ ဟ-အက္ခရာ၊ ဘ-အက္ခရာ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့နောင်သော တ-ပစ္စည်း၏ တ-အက္ခရာအား ဓ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ ဝဒ္ဓိတ္ထ = ကြီးပွားပြီ (ဟူသောအနက်၌) ကမ္မ၌ တ-ပစ္စည်းပြု၍၊ ထိုတ-ပစ္စည်း၏ ဓ-အက္ခရာစသည်၌ 'ဝဒ္ဓဿ ဝါ' သုတ်ဖြင့် ဥ-အက္ခရာပြုအပ်သော် သံယောဂါဒိလောပ (နှစ်လုံးဆင့်ရှေ့အက္ခရာကျေခြင်း) ဖြစ်၍ 'ဝုဒ္ဓေါ' ဟူ၍ ပြီး၏။ ဒုယှိတ္ထ = ညှစ်အပ်ပြီ (ဟူသောအနက်၌) 'ဒုဒ္ဓံ' ဟူ၍ ပြီး၏။ လဘီယိတ္ထ = ရအပ်ပြီ (ဟူသောအနက်၌) 'လဒ္ဓံ' ဟူ၍ ပြီး၏။

146. Dahā ḍho

၁၄၆. ဒဟာ ဎော။

Dahā parassā+nantarassa tassa ḍha hoti. Dayhitthāti daḍḍho, pararūpādimhi kate ‘‘catutthadutiye’’ ccādinā ḍakāro.

ဒဟ-ဓာတ်နောင်သော တိုက်ရိုက်ကပ်လျက်ရှိသော တ-ပစ္စည်းအား ဎ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ ဒယှိတ္ထ = ပူလောင်အပ်ပြီ (ဟူသောအနက်၌) 'ဒဍ္ဎော' ဟူ၍ ပြီး၏၊ ပရရူပစသည် ပြုအပ်သော် 'စတုတ္ထဒုတိယေ' စသောသုတ်ဖြင့် ဍ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။

147. Bahassu+ma ca

၁၄၇. ဗဟဿုမ စ။

Bahā parassā+nantarassa tassa ḍha hoti bahassu+ma ca ḍhasanniyogena. Baha+braha+brūha=vuddhiyaṃ. Abahīti buḍḍho.

ဗဟ-ဓာတ်နောင်သော တိုက်ရိုက်ကပ်လျက်ရှိသော တ-ပစ္စည်းအား ဎ-အက္ခရာ ဖြစ်၍၊ ဎ-အာဒေသနှင့်အတူ ဗဟ-ဓာတ်၏ 'အ' အက္ခရာအား ဥ-အက္ခရာလည်းကောင်း၊ 'ဟ' အက္ခရာအား မ-အက္ခရာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဗဟ၊ ဗြဟ၊ ဗြူဟ-ဓာတ်တို့သည် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌၊ အဗဟိ = ကြီးပွားပြီ (ဟူသောအနက်၌) 'ဗုဒ္ဓေါ' (သို့မဟုတ် ဗုဍ္ဎော) ဟူ၍ ပြီး၏။

148. Ruhādīhi ho ḷa ca

၁၄၈. ရုဟာဒီဟိ ဟော ဠ စ။

Ruhādīhi parassā+nantarassa tassa ha hoti ḷo ca+ntassa. Āruhīti āruḷho. Guyhitthāti guḷho. Abahīti bāḷho. Dvīsu ‘‘muhabahā’’ dinā dīgho.

ရုဟ-အစရှိသော ဓာတ်တို့နောင်သော တိုက်ရိုက်ကပ်လျက်ရှိသော တ-ပစ္စည်းအား ဟ-အက္ခရာ ဖြစ်၍၊ ဓာတ်အဆုံးအား ဠ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ အာရုဟိ = တက်ပြီ (ဟူသော အနက်၌) 'အာရုဠှော' ဟူ၍ ပြီး၏။ ဂုယှိတ္ထ = ဝှက်အပ်ပြီ (ဟူသော အနက်၌) 'ဂုဠှော' ဟူ၍ ပြီး၏။ အဗဟိ = ပွားပြီ (ဟူသော အနက်၌) 'ဗာဠှော' ဟူ၍ ပြီး၏။ နှောင်းပုဒ်နှစ်ခုတို့၌ 'မုဟဗဟာ' စသောသုတ်ဖြင့် ဒီဃ (အသံရှည်) ပြု၏။

149. Muhā vāti

၁၄၉. မုဟာ ဝါတိ။

Ktatassa hakāro antassa vā ḷo ca. Amohīti muḷho, muddho, tassa dho. (Atītakālikapaccayavidhānaṃ).

တ-ပစ္စည်း၏ တ-အက္ခရာအား ဟ-အက္ခရာဖြစ်၍၊ ဓာတ်၏ အဆုံးအား အချို့သောအခါ၌ ဠ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ အမောဟိ = တွေဝေပြီ (ဟူသော အနက်၌) 'မုဠှော'၊ 'မုဒ္ဓေါ' (တ-ပစ္စည်းအား ဓ-ပြုခြင်းဖြင့်) ဟူ၍ ပြီး၏။ (အတိတ်ကာလပြ ပစ္စည်းဝိဓာန် ပြီး၏)။

64. Nto kattari vattamāne

၆၄. န္တော ကတ္တရိ ဝတ္တမာနေ။

Vattamānatthe [Pg.295] vattamānato kriyatthā nto hoti kattari. Tiṭṭhatīti tiṭṭhanto, ‘‘kattari lo’’ti lo, ‘‘ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā’’ti tiṭhādeso. Kattari māna+nta+tyādisu imināva lo.

ပစ္စုပ္ပန်အနက်၌ ပစ္စုပ္ပန်ဓာတ်နောင်သော ကိရိယာဝါစက၌ ကတ္တုကာရက၌ န္တ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ တိဋ္ဌတိ = တည်၏ (ဟူသော အနက်၌) 'တိဋ္ဌန္တော' ဟူ၍ ပြီး၏။ 'ကတ္တရိ လော' သုတ်ဖြင့် လ-သညာပြု၍၊ 'ဌာပါနံ တိဋ္ဌပိဝါ' သုတ်ဖြင့် တိဋ္ဌ-အာဒေသပြု၏။ ကတ္တုကာရက၌ မာန-ပစ္စည်း၊ န္တ-ပစ္စည်း၊ တိ-ပစ္စည်း စသည်တို့၌ ဤသုတ်ဖြင့်ပင် လ-သညာပြု၏။

65. Mānoti

၆၅. မာနောတိ။

Kattari māno. Tiṭṭhamāno.

ကတ္တုကာရက၌ မာန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'တိဋ္ဌမာနော'။

66. Bhāvakammesuti

၆၆. ဘာဝကမ္မေသုတိ။

Bhāvakammesu māno. Ṭhānaṃ ṭhīyamānaṃ. ‘‘Kyo bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsū’’ti bhāve kamme ca kyo. ‘‘Kyassā’’ti īma. Pacīyatīti paccamā no. Kye pubbarūpaṃ.

ဘာဝ၊ ကမ္မတို့၌ မာန-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဌာနံ = တည်ခြင်း (ဟူသောအနက်၌) 'ဌီယမာနံ'။ 'ကျော ဘာဝကမ္မေသု ပရောက္ခေသု မာနန္တတျာဒီသု' သုတ်ဖြင့် ဘာဝနှင့် ကမ္မ၌ ကျ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ 'ကျဿ' သုတ်ဖြင့် ဤ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။ ပစီယတိ = ချက်အပ်၏ (ဟူသောအနက်၌) 'ပစ္စမာနော' ဟူ၍ ပြီး၏။ ကျ-ပစ္စည်း၌ ပုဗ္ဗရူပပြု၏။

67. Te ssapubbā+nāgate

၆၇. တေ ဿပုဗ္ဗာ အနာဂတေ။

Anāgate atthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti, le āssa lopo, ṭhassatīti ṭhassanto ṭhassamāno. Ṭhīyissatīti ṭhīyissamānaṃ, kye ī, ‘‘ñibyañjanassā’’ti ñi. Assa tyādivisayattā ‘‘āīssā’’ dinā iña na hoti, aīhi sahacaritattā ssāssa. Paccissatīti paccissamāno odano. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti ṇe patte –

အနာဂတ်အနက်၌ ပစ္စုပ္ပန်ဓာတ်နောင်သော ကိရိယာဝါစကတို့၌ ဿ-ရှေ့ရှိသော တေ-ပစ္စည်း၊ န္တ-ပစ္စည်း၊ မာန-ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ လ-သညာ၌ 'အ' အက္ခရာ၏ ကျေခြင်းဖြစ်၏။ ဌဿတိ = တည်လတ္တံ့ (ဟူသော အနက်၌) 'ဌဿန္တော'၊ 'ဌဿမာနော' ဟူ၍ ပြီး၏။ ဌီယိဿတိ = တည်အပ်လတ္တံ့ (ဟူသော အနက်၌) 'ဌီယိဿမာနံ' ဟူ၍ ပြီး၏။ ကျ-ပစ္စည်း၌ ဤ-အက္ခရာဖြစ်၍ 'ညိဗျဉ္ဇနဿ' သုတ်ဖြင့် ညိ-အာဒေသ ဖြစ်၏။ ဿ-ပစ္စည်း၏ တိ-စသော အရာဖြစ်သောကြောင့် 'အာဤဿာ' စသောသုတ်ဖြင့် ဣဉ-အာဒေသ မဖြစ်ပေ၊ အ-ဤတို့နှင့် အတူဖြစ်သောကြောင့် ဿ-ပစ္စည်းအား (ဝိကရဏ မဖြစ်နိုင်)။ ပစ္စိဿတိ = ချက်လတ္တံ့ (ဟူသော အနက်၌) 'ပစ္စိဿမာနော ဩဒနော' ဟူ၍ ပြီး၏။ 'ရာ နဿ ဏော' သုတ်ဖြင့် ဏ-အက္ခရာသို့ ရောက်လတ်သော်—

5,172. Na nta+māna+tyādīnaṃ

၅,၁၇၂. န န္တမာနတျာဒီနံ။

Rantato [Pg.296] paresaṃ nta+māna+tyādīnaṃ nassa ṇo na hoti. Karotīti karonto kurumāno, ‘‘tanāditvo’’ti o.

ရ-အက္ခရာအဆုံးရှိသော ဓာတ်တို့နောင်သော န္တ-ပစ္စည်း၊ မာန-ပစ္စည်း၊ တိ-ပစ္စည်း စသည်တို့၏ န-အက္ခရာအား ဏ-အက္ခရာ မဖြစ်ပေ။ ကရောတိ = ပြု၏ (ဟူသော အနက်၌) 'ကရောန္တော'၊ 'ကုရုမာနော' ဟူ၍ ပြီး၏၊ 'တနာဒိတော' သုတ်ဖြင့် ဩ-အက္ခရာ ဖြစ်၏။

5,173. Gama yami+sāsa disānaṃ vā cchaṅa

၅,၁၇၃. ဂမ ယမိ သာသ ဒိသာနံ ဝါ စ္ဆင။

Etesaṃ vā cchaṅa hoti nta+māna+tyādīsu. Ṅa-nubandhattā antassa hoti, gacchanto gacchamāno. Yama=uparame, yacchanto yacchamāno. Icchanto icchamāno. Āsa=upavesane, acchanto acchamāno, ‘‘byañjane’’ccādinā rasso. Disa=atisajjane, dicchanto dicchamāno. Vavatthitavibhāsattā vāsaddassa aññapaccayesu ca kvaci, icchīyatīti icchitabbaṃ, icchanaṃ icchā, ‘‘itthiya+maṇā’’ dinā appaccayo. Icchitaṃ, icchitabbaṃ, icchituṃ. Aññesañca yogavibhāgā, pavecchanto.

ထိုဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ‘အန္တ၊ မာန’ စသော ပစ္စည်းတို့ ရှိလတ်သော် (ဓာတ်၏ အဆုံးကို) ‘စ္ဆ’ အပြု (စ္ဆင်-အပြု) သည် အားလျော်စွာ ဖြစ်၏။ ‘င’ သုံးသပ်ခြင်းရှိသောကြောင့် အန္တ၏ ဖြစ်၏၊ gacchanto gacchamāno။ ငြိမ်းခြင်း၌ ယမုဓာတ်၊ yacchanto yacchamāno။ icchanto icchamāno။ ထိုင်ခြင်း၌ အာသုဓာတ်၊ acchanto acchamāno၊ ‘byañjane’ စသည်ဖြင့် ရုဿ (အသံတို) ဖြစ်၏။ ပေးလှူခြင်း၌ ဒိသုဓာတ်၊ dicchanto dicchamāno။ ‘ဝါ’ သဒ္ဒါသည် စည်းကမ်းသတ်မှတ်သော ဝိဘာသာဖြစ်သောကြောင့် အခြားသော ပစ္စည်းတို့၌လည်း အချို့သော အရပ်၌ ဖြစ်၏၊ တောင့်တအပ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် icchitabbaṃ၊ တောင့်တခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် icchā၊ ‘itthiya+maṇā’ စသည်ဖြင့် အပစ္စည်း သက်၏။ icchitaṃ, icchitabbaṃ, icchituṃ။ (သုတ္တန်ကို) အပိုင်းခွဲခြားခြင်းကြောင့် အခြားသော ဓာတ်တို့၏လည်း ဖြစ်၏၊ pavecchanto ဟူ၍ ဖြစ်၏။

174. Jara+marāna+mīyaṅa

၁၇၄. ဇရာ-မရာနံ မီယင်

Etesa+mīyaṅa vā hoti nta+māna+tyādīsu. Jīyanto. ‘‘Jarasadā’’ diccādinā īma. Jīranto. Jīyamāno jīramāno. Mīyanto maranto, mīyamāno maramāno.

ထို ဇရ၊ မရ ဓာတ်တို့၏ ‘အန္တ၊ မာန’ စသော ပစ္စည်းတို့ ရှိလတ်သော် မီယင် (အီယင်) အပြုသည် အားလျော်စွာ ဖြစ်၏။ jīyanto ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘Jarasadā’ စသည်ဖြင့် (ဇရကို ဇီရ) ‘အီမ’ အပြု ဖြစ်၏၊ jīranto ဟူ၍ ဖြစ်၏။ jīyamāno, jīramāno ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။ mīyanto maranto၊ mīyamāno maramāno ဟူ၍ ဖြစ်၏။

175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā

၁၇၅. ဌာပါနံ တိဋ္ဌပိဝါ

Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti vā ntādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno. Pivanto pivamāno.

ဌာ နှင့် ပါ ဓာတ်တို့၏ ‘အန္တ’ စသော ပစ္စည်းတို့ ရှိလတ်သော် တိဋ္ဌ နှင့် ပိဝ အပြုတို့သည် အားလျော်စွာ ဖြစ်ကုန်၏။ tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno ဟူ၍၎င်း၊ pivanto pivamāno ဟူ၍၎င်း ဖြစ်၏။

176. Gama+vada+dānaṃ ghamma+vajja+dajjā

၁၇၆. ဂမ-ဝဒ-ဒါနံ ဃမ္မ-ဝဇ္ဇ-ဒဇ္ဇာ

Gamādīnaṃ [Pg.297] ghammādayo vā honti ntādīsu. Ghammanto gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto.

ဂမု စသော ဓာတ်တို့၏ ‘အန္တ’ စသော ပစ္စည်းတို့ ရှိလတ်သော် ဃမ္မ စသော အပြုတို့သည် အားလျော်စွာ ဖြစ်ကုန်၏။ ghammanto gacchanto၊ vajjanto vadanto၊ dajjanto dadanto ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။

177. Karassa sossa kubba kuru kayirā

၁၇၇. ကရဿ သောဿ ကုဗ္ဗ ကုရု ကယိရာ

Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, evaṃ kubbamāno iccādi. Aññatra ‘‘mānassa massā’’ti mānassa massa lope karāṇo. ‘‘Sossā’’ti vuttattā kattariyeva.

ဥဩကာရနှင့်တကွဖြစ်သော ကရဓာတ်၏ ‘အန္တ’ စသော ပစ္စည်းတို့ ရှိလတ်သော် ကုဗ္ဗ စသော အပြုတို့သည် အားလျော်စွာ ဖြစ်ကုန်၏။ kubbanto, kayiranto, karonto၊ ထို့အတူ kubbamāno စသည်ဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ အခြားတစ်ပါး၌ ‘mānassa massā’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် မာနပစ္စည်း၏ မ-အက္ခရာကို ချေခြင်းကြောင့် karāṇo ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘သောဿ’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ကတ္တုကာရက၌သာ လျှင် ဖြစ်၏။

178. Gahassa gheppo

၁၇၈. ဂဟဿ ဃေပ္ပေါ

Gahassa vā gheppo hoti ntādīsu. Gheppanto gheppamāno.

ဂဟဓာတ်၏ ‘အန္တ’ စသော ပစ္စည်းတို့ ရှိလတ်သော် ဃေပ္ပအပြုသည် အားလျော်စွာ ဖြစ်၏။ gheppanto gheppamāno ဟူ၍ ဖြစ်၏။

179. Ṇo niggahītassa

၁၇၉. ဏော နိဂ္ဂဟီတဿ

Gahassa niggahītassa ṇo hoti, ‘‘maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti maṃ, gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto.

ဂဟဓာတ်၏ နိဂ္ဂဟိတ်အား ဏ-အပြု ဖြစ်၏။ ‘maṃ vā rudhādīnaṃ’ သုတ်ဖြင့် မံ-အပြု ဖြစ်သော် gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။

130. Nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopoti

၁၃၀. အန္တ-မာန-န္တိ-ယိ-ယုံသွာဒိလောပေါ

Ādilopo. Asa=bhuvi, bhavatīti santo samāno.

အစအက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ အသုဓာတ်၊ ဖြစ်တတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် santo, samāno ဟူ၍ ဖြစ်၏။

131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti

၁၃၁. ပါဒိတော ဌာဿ ဝါ ဌဟော ကွစိ

Ṭhāssa pādīsu ṭhaho. Saṇṭhahanto. Santiṭṭhanto.

ပ စသော ဥပသာရတို့ ရှိလတ်သော် ဌာဓာတ်၏ ဌဟအပြု ဖြစ်၏။ saṇṭhahanto ဟူ၍၎င်း၊ santiṭṭhanto ဟူ၍၎င်း ဖြစ်၏။

(Vattamānapaccayantanayo).

(ဝတ္တမာနပစ္စည်းအဆုံးရှိသော နည်းလမ်း ပြီး၏။)

61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ

၆၁. တုံ တာယေ တဝေ ဘာဝေ ဘဝိဿတိ ကြိယာယံ တဒတ္ထာယံ

Bhavissatiatthe [Pg.298] vattamānato kriyatthā bhāve tumādayo honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Karaṇāya gacchati kātuṃ gacchati. ‘‘Tuṃtunatabbesu vā’’ti karassa vā ā hoti, pubbarūpe kattāye. ‘‘Karassā tave’’ti niccaṃ ā, kātave. Nipātattā ‘‘asaṅkhyehi sabbāsaṃ’’ti catutthīsassa lopo. Eva+mupari tunādīsu. Kattuṃ kāmetīti kattukāmo, abhisaṅkharitu+mākaṅkhati. Saddhammaṃ suṇituṃ, ñimhi nāgame tassa ṇo, nāgamattā na vuddhi. Sotave sotuṃ suṇituṃ vā patthehi. Evaṃ anubhavituṃ, pacituṃ. Gantuṃ, ‘‘manānaṃ niggahītaṃ’’ti niggahītaṃ. Gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussarituṃ icchati. Tathā tudituṃ, pavisituṃ, uddisituṃ, bhottuṃ, sayituṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ, roddhuṃ, rundhituṃ, bhottuṃ, bhuñjītuṃ, chettuṃ, chindituṃ, sibbituṃ, ūmhi vassa bo, dvittaṃ, buddhuṃ, tassa dho. Bujjhituṃ, yuka. Jānituṃ ñā=avabodhane. Janituṃ. Jetuṃ jinituṃ. Pattuṃ pāpuṇituṃ. Ketuṃ kiṇituṃ. Vinicchetuṃ, issa e, vinicchinituṃ. Gahetuṃ gaṇhituṃ. Corituṃ coretuṃ corayituṃ, pāletuṃ pālayituṃ. Payojake-bhāvetuṃ bhāvayituṃ, kāretuṃ kārayituṃ kārāpetuṃ kārāpayituṃ icchati+ccādi.

အနာဂတ်ကာလ အနက်၌ ဝတ္တမာန်ဓာတ်၏ နောက်၌ ထိုကြိယာ၏ အကျိုးငှာ ဖြစ်သော ကြိယာကို သိအပ်လတ်သော် ဘာဝအနက်၌ ‘တုံ’ စသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပြုခြင်းငှာ သွား၏ ဟူသော အနက်၌ kātuṃ gacchati။ ‘Tuṃtunatabbesu vā’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကရဓာတ်၏ အ-ကို အာ-ပြုသည် အားလျော်စွာ ဖြစ်၏၊ ရှေ့ရုပ်နှင့် တူသောအပြု ဖြစ်သော် kattāye ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘Karassā tave’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် အမြဲတမ်း အာ-ပြု ဖြစ်၍ kātave ဟူ၍ ဖြစ်၏။ နိပါတ်ဖြစ်သောကြောင့် ‘asaṅkhyehi sabbāsaṃ’ သုတ်ဖြင့် စတုတ္ထီဝိဘတ်၏ ‘သ’ ကို ချေ၏။ အထက်ရှိ ‘တုနာ’ စသော ပစ္စည်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏။ ပြုခြင်းငှာ အလိုရှိ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် kattukāmo၊ ပြုပြင်ခြင်းငှာ တောင့်တ၏။ သူတော်ကောင်းတရားကို ကြားနာခြင်းငှာ၊ ‘ဉိ’ ပစ္စည်း၌ ‘ဏာ’ အာဂမ သက်၍ ထို ‘ဏာ’ ၏ ‘ဏ’ ကို ‘န’ ပြု၏၊ ဏာအာဂမ သက်သောကြောင့် ဝုဒ္ဓိမရှိ။ ကြားနာခြင်းငှာ သို့မဟုတ် ကြားနာခြင်းငှာ တောင့်တလော့။ ထို့အတူ anubhavituṃ၊ pacituṃ။ gantuṃ၊ ‘manānaṃ niggahītaṃ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ် ပြု၏။ gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussarituṃ icchati။ ထို့အတူ tudituṃ, pavisituṃ, uddisituṃ, bhottuṃ, sayituṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ, roddhuṃ, rundhituṃ, bhottuṃ, bhuñjītuṃ, chettuṃ, chindituṃ, sibbituṃ၊ ဥ-ပစ္စည်း၌ ဝ-ကို ဗ-ပြု၍ နှစ်လုံးဆင့်သော် buddhuṃ၊ ထိုဗ-ကို ဓ-ပြု၏။ bujjhituṃ, yuka။ သိခြင်းအနက်၌ ဉာဓာတ်၊ jānituṃ။ janituṃ။ jetuṃ jinituṃ။ pattuṃ pāpuṇituṃ။ ketuṃ kiṇituṃ။ vinicchetuṃ၊ ‘ဣ’ ကို ‘အေ’ ပြု၍ vinicchinituṃ။ gahetuṃ gaṇhituṃ။ corituṃ coretuṃ corayituṃ၊ pāletuṃ pālayituṃ။ ဟိတေစသော ပယောဇကတို့၌- bhāvetuṃ bhāvayituṃ၊ kāretuṃ kārayituṃ kārāpetuṃ kārāpayituṃ icchati စသည်ဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။

Evaṃ kriyatthakriyāyaṃ gamyamānāyaṃ, yathā suboddhuṃ vakkhāmi, evaṃ daṭṭhuṃ gacchati, gantu+mārabhati, gantuṃ payojeti, dassetu+māha iccādi.

ဤသို့ ကြိယာ၏ အကျိုးငှာ ဖြစ်သော ကြိယာကို သိအပ်လတ်သော် ကောင်းစွာ သိခြင်းငှာ ပြောအံ့ဟူသော suboddhuṃ vakkhāmi ကဲ့သို့၎င်း၊ ထို့အတူ ဖူးမြင်ခြင်းငှာ သွား၏ဟူသော daṭṭhuṃ gacchati၊ သွားခြင်းငှာ အားထုတ်၏ဟူသော gantuṃ ārabhati၊ သွားခြင်းငှာ စေခိုင်း၏ဟူသော gantuṃ payojeti၊ ပြခြင်းငှာ ပြောဆို၏ဟူသော dassetumāha စသည်ဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။

Arahasakkādīsupi [Pg.299] siddhaṃ, tathā kāla samayavelāsu. Ko taṃ ninditu+marahati, rājā bhavitu+marahati, araho bhavaṃ vattuṃ, sakkā jetuṃ dhanena vā, sakkā laddhuṃ, bhassa dho. Kattuṃ sakkhissati. Bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ, abhabbo kātuṃ. Anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ, idaṃ kātuṃ anurūpaṃ, dānaṃ dātuṃ yuttaṃ, dātuṃ vattuñca labhati. Evaṃ vaṭṭati bhāsituṃ, chindituṃ na ca kappati iccādi. Tathākālo bhuñjituṃ, samayo bhuñjituṃ, velā bhuñjituṃ.

အရဟ၊ သက္ကာ စသော ပုဒ်တို့ ရှိလတ်သော်လည်း (တုံပစ္စည်း) ပြီး၏။ ထို့အတူ ကာလ၊ သမယ၊ ဝေလာ ပုဒ်တို့ ရှိလတ်သော်လည်း ပြီး၏။ အဘယ်သူသည် ထိုသူကို ကဲ့ရဲ့ခြင်းငှာ ထိုက်အံ့နည်း၊ မင်းသည် ဖြစ်ခြင်းငှာ ထိုက်၏၊ အရှင်သည် ပြောဆိုခြင်းငှာ ထိုက်၏၊ ဥစ္စာဖြင့်ဖြစ်စေ အောင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ ရခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ (ဘ-ကို ဓ-ပြု၏)။ ပြုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်လတ္တံ့။ မဂ်ဆိုက်ခြင်းသို့ သက်ဝင်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သူဖြစ်၏၊ ပြုခြင်းငှာ မထိုက်တန်သူ ဖြစ်၏။ အရှင်သည် အလှူကို ခံယူခြင်းငှာ လျောက်ပတ်၏၊ ဤအမှုကို ပြုခြင်းငှာ အပ်စပ်၏၊ အလှူကို ပေးခြင်းငှာ သင့်လျော်၏၊ ပေးခြင်းငှာ၎င်း ပြောဆိုခြင်းငှာ၎င်း ရ၏။ ဤသို့ ပြောဆိုခြင်းငှာ လျောက်ပတ်၏၊ ဖြတ်ခြင်းငှာ မအပ်စပ် စသည်ဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ စားခြင်းငှာ အချိန်တန်ပြီ၊ စားခြင်းငှာ အခါတော်ဖြစ်၏၊ စားခြင်းငှာ အချိန်ကျပြီ ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။

Alamatthepi siddhaṃ, alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ.

တားမြစ်ခြင်းဟူသော အလံ-အနက် ရှိလတ်သော်လည်း ပြီး၏။ အလှူတို့ကို ပေးခြင်းငှာ မလိုတော့ပြီ၊ ကောင်းမှုတို့ကို ပြုခြင်းငှာ မလိုတော့ပြီ။

62. Paṭisedhe+laṃkhalūnaṃ ktuna ktvāna ktvā vā

၆၂. ပဋိသေဓေ လင်္ခလူနံ တုန တွာန တွာ ဝါ

Alaṃ+khalusaddānaṃ paṭisedhanatthānaṃ payoge ktunādayo vā honti bhāve. Alaṃpubbo, su=savane, alaṃ savanaṃ katvā khalu savanaṃ katvāti alaṃ sotuna khalu sotuna alaṃ sutvāna khalu sutvāna alaṃ sutvā khalu sutvā. Nipātattā silopo.

တားမြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော အလံ၊ ခလု သဒ္ဒါတို့၏ အသုံးရှိလတ်သော် ဘာဝအနက်၌ တုန စသော ပစ္စည်းတို့သည် အားလျော်စွာ ဖြစ်ကုန်၏။ အလံပုဒ် ရှေ့ရှိသည်ဖြစ်၍၊ ကြားခြင်းအနက်၌ သုဓာတ်၊ နားထောင်ခြင်းကို မပြုလင့် (ကြားနာခြင်း ကင်းပါစေ) ဟူသော အနက်ကြောင့် alaṃ sotuna khalu sotuna, alaṃ sutvāna khalu sutvāna, alaṃ sutvā khalu sutvā ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။ နိပါတ်ဖြစ်သောကြောင့် သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။

63. Pubbe+kakattukānaṃ

၆၃. ပုဗ္ဗေ ကကတ္တုကာနံ

Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve. ‘‘Tuṃtunā’’ dinā karassa ā, so kātuna kammaṃ gacchati, akātuna puññaṃ kilissanti. Ralope kammaṃ katvāna bhadrakaṃ, puññāni katvā saggaṃ gacchati. Abhisaṅkharaṇaṃ katvā abhisaṅkharitvā karitvā vā[Pg.300]. Tathā sibbitvā chādayitvā jānitvā dhammaṃ sutvā sutvāna dhammaṃ modati, suṇitvā, patvā pāpuṇitvā, kinitvā, jetvā jinitvā jitvā, coretvā corayitvā, pūjetvā pūjayitvā, tathā mettaṃ bhāvetvā bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā kārayitvā kārāpetvā kārāpayitvā saggaṃ gamissanti+ccādi. Pubbeti kiṃ, bhuñjati ca pacati ca. ‘‘Apatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’tiādīsu bhūdhātussa sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘‘Bhutvā bhutvā gacchatī’’ti imināva siddhaṃ, ābhikkhaññantu dvibbacanāva gamyate. Kathaṃ ‘‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchatī’’ti, ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ, yathā odanapākaṃ sayatīti.

အကြင် ကြိယာတို့အား ပြုလုပ်သူ ကတ္တားသည် တစ်ဦးတည်း ဖြစ်၏၊ ထိုကြိယာတို့တွင် ရှေ့၌ ဖြစ်သော ကြိယာ၏ နောက်၌ ဘာဝအနက်၌ တုန စသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘Tuṃtunā’ စသည်ဖြင့် ကရဓာတ်၏ အ-ကို အာ-ပြု၏၊ ထိုသူသည် အမှုကို ပြု၍ သွား၏ ဟူသော အနက်၌ kātuna kammaṃ gacchati။ မပြုမူ၍ ကောင်းမှုကို ပင်ပန်းစေကုန်၏ ဟူသော အနက်၌ akātuna puññaṃ kilissanti။ ‘ရ’ အက္ခရာကို ချေခြင်းကြောင့် kammaṃ katvāna bhadrakaṃ။ ကောင်းမှုတို့ကို ပြု၍ နတ်ပြည်သို့ သွား၏ ဟူသော အနက်၌ puññāni katvā saggaṃ gacchati။ ပြုပြင်ခြင်းကို ပြု၍ ဟူသော အနက်၌ abhisaṅkharitvā သို့မဟုတ် karitvā။ ထို့အတူ sibbitvā, chādayitvā, jānitvā, dhammaṃ sutvā, sutvāna dhammaṃ modati၊ suṇitvā, patvā pāpuṇitvā, kinitvā, jetvā jinitvā jitvā, coretvā corayitvā, pūjetvā pūjayitvā။ ထို့အတူ မေတ္တာပွား၍ ဟူသော အနက်၌ mettaṃ bhāvetvā bhāvayitvā။ ကျောင်းကို ဆောက်လုပ်စေ၍ နတ်ပြည်သို့ သွားကုန်လတ္တံ့ ဟူသော အနက်၌ vihāraṃ kāretvā kārayitvā kārāpetvā kārāpayitvā saggaṃ gamissanti စသည်ဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ပုဗ္ဗေ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ စားလည်း စား၏ ချက်လည်း ချက်၏။ ‘apatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’ စသည်တို့၌ ဘူဓာတ်၏ ဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် တစ်ဦးတည်းသော ကတ္တားရှိသည်ဖြစ်၍ ရှေ့ကာလ၌ ဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ‘bhutvā bhutvā gacchati’ ဟူသော ဤရုပ်ဖြင့်သာ ပြီး၏၊ အဖန်ဖန် ဖြစ်ခြင်းကိုမူ နှစ်ကြိမ်ဆိုခြင်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ ‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchati’ ဟု အဘယ်သို့ ပြီးသနည်း၊ ‘ဏမု’ ပစ္စည်း အဆုံးရှိသော ကြိယာဝိသေသနဖြင့် ပြီး၏၊ ‘odanapākaṃ sayati’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

164. Pyo vā tvāssa samāse

၁၆၄. ပျော ဝါ တွာဿ သမာသေ

Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ti visesanattho. Abhipubbo pādisamāso, abhivadanaṃ katvā abhivādiya bhāsissaṃ. Tathā abhibhuyya, dvittarassāni. Si=saye –

သမတ်၌ တွာပစ္စည်း၏ အရာ၌ ‘ပျ’ အမိန့်သည် တစ်ခါတစ်ရံ ဖြစ်၏။ ပ-အက္ခရာသည် “ပျေ သိဿာ” ဟူသော သုတ်၌ ထူးခြားစေသော အနက်ရှိ၏။ အဘိဝတ္ထုရှေးရှိသော ပ-အစရှိသော သမတ်၌ ‘အဘိဝဒနံ ကတွာ’ (ရှိခိုးခြင်းကို ပြု၍) ဟူသော အနက်၌ ‘အဘိဝါဒိယ’ (ရှိခိုး၍) ဟု ဖြစ်၍ ပြောဆိုလတ္တံ့။ ထို့အတူ ‘အဘိဘုယျ’၊ (ဤ၌) ဒွေးဘော်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ရဿပြုခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သိ-ဓာတ်သည် အိပ်ခြင်းအနက်၌—

88. Pye sissā

၈၈. ပျေ သိဿာ (သုတ်)။

Sissa ā hoti pyādese. Nissayanaṃ katvā nissāya. Pubbarūpe vibhajja vibhajiya. Disa=atisajjane, uddissa. Pavissa pavisiya pavisitvā, upanaya, atiseyya atisayitvā, ohāya ohitvā. Ādāya, dāssi+yaṅa, ādiya. Paṭṭhāya, viceyya, viññāya vijānitvā, samāseti kiṃ, patvā. Kvacā+ samāsepi [Pg.301] bahulādhikārā, lataṃ dantehi chindiya. Tathā bhuñjitvā.

ပျအမိန့်ဖြစ်လတ်သော် သိ-ဓာတ်၏ အဆုံးအက္ခရာသည် ‘အာ’ ဖြစ်၏။ ‘နိဿယနံ ကတွာ’ (မှီခိုခြင်းကို ပြု၍) ဟူသော အနက်၌ ‘နိဿာယ’။ ပုဗ္ဗရုပ်ပြုခြင်း၌ ‘ဝိဘဇ္ဇ’၊ ‘ဝိဘဇိယ’။ ဒိသ-ဓာတ်သည် စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ‘ဥဒ္ဒိဿ’။ ‘ပဝိဿ’၊ ‘ပဝိသိယ’၊ ‘ပဝိသိတွာ’၊ ‘ဥပနယ’၊ ‘အတိသေယျ’၊ ‘အတိသယိတွာ’၊ ‘အောဟာယ’၊ ‘အောဟိတွာ’။ ‘အာဒါယ’၊ ဒါသ-ဓာတ်၌ ‘ယင်’ ပစ္စည်းသက်ပြီး ‘အာဒိယ’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘ပဋ္ဌာယ’၊ ‘ဝိစေယျ’၊ ‘ဝိညာယ’၊ ‘ဝိဇာနိတွာ’။ သမတ်၌ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ‘ပတွာ’ (သမတ်မဟုတ်သဖြင့် မဖြစ်)။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် သမတ်မဟုတ်သော နေရာ၌လည်း တစ်ခါတစ်ရံ ဖြစ်၏၊ ‘လတံ ဒန္တေဟိ ဆိန္ဒိယ’ (နွယ်ပင်ကို သွားတို့ဖြင့် ဖြတ်၍)။ ထို့အတူ ‘ဘုဉ္ဇိတွာ’ (စား၍)။

165. Tuṃ+yānā

၁၆၅. တုံယာနာ (သုတ်)။

Tvāssa vā tuṃ+yānā honti samāse kvaci. Abhiharaṇaṃ katvā abhihaṭṭhuṃ, abhiharitvā, pādisamāso, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭho pararūpādi ca. Anumodanaṃ katvā anumodiyāna anumoditvā vā, kānubandhepi ‘‘vā kvacī’’ti vikappattā ‘‘lahussupantassā’’ti okāro. Kvacā+samāsepi bahulādhikārā, daṭṭhuṃ, disato tvāssa tumādese disassa dasa. Aññatra ‘‘disā vāna+vā sa cā’’ti tvāssa vāna+vā sa honti, disvā. Evaṃ labhanaṃ katvā laddhā dhanaṃtiādīsu tassa dho bhavati.

သမတ်၌ တွာပစ္စည်း၏ အရာ၌ တုံပစ္စည်းနှင့် ယာနပစ္စည်းတို့သည် တစ်ခါတစ်ရံ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘အဘိဟရဏံ ကတွာ’ (ဆောင်ယူခြင်းကို ပြု၍) ဟူသော အနက်၌ ‘အဘိဟဋ္ဌုံ’၊ ‘အဘိဟရိတွာ’။ ပ-အစရှိသော သမတ်ဖြစ်၏။ “ပုစ္ဆာဒိတော” သုတ်ဖြင့် တ-ပစ္စည်း၏ ‘ဌ’ အက္ခရာဖြစ်ခြင်း၊ ပရရုပ်ဖြစ်ခြင်းစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘အနုမောဒနံ ကတွာ’ (ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ပြု၍) ဟူသော အနက်၌ ‘အနုမောဒိယာန’ သို့မဟုတ် ‘အနုမောဒိတွာ’။ က-အနုဗန္ဓ ရှိသော်လည်း “ဝါ ကဝစိ” သုတ်ဖြင့် ဝိကပ်ပြုသောကြောင့် “လဟုဿုပန္တဿ” သုတ်ဖြင့် အောကာရ ဖြစ်၏။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် သမတ်မဟုတ်သော နေရာ၌လည်း တစ်ခါတစ်ရံ ဖြစ်၏၊ ‘ဒဋ္ဌုံ’ (မြင်အံ့သောငှာ)။ ဒိသဓာတ်မှ တွာပစ္စည်းကို တုံအမိန့်ပြုသော် ဒိသဓာတ်ကို ဒသပြု၏။ အခြားသောနေရာ၌ “ဒိသာ ဝါနဝါ သ စာ” သုတ်ဖြင့် တွာပစ္စည်း၏ အရာတွင် ‘ဝါန’၊ ‘ဝါ’၊ ‘သ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ‘ဒိသွာ’ (မြင်၍)။ ဤသို့ ‘လဘနံ ကတွာ’ (ရခြင်းကို ပြု၍) ‘လဒ္ဓါ ဓနံ’ အစရှိသည်တို့၌ တ-ပစ္စည်းကို ဓ-ပြုခြင်း ဖြစ်၏။

Iti payogasiddhiyaṃ khādikaṇḍo sattamo.

ဤသို့ ပယောဂသိဒ္ဓိကျမ်း၌ သတ္တမမြောက် ခါဒိကဏ္ဍ ပြီး၏။

Payogasiddhi nigamanaṃ

ပယောဂသိဒ္ဓိ နိဂုံး

1.

၁။

Ye [Pg.302] nantatantaratanākaramanthanena,Manthācalollasitañāṇavarena laddhā;

Sārāmatā+tisukhitā sukhayanti ca+ññe,Te me jayanti guravo guravo guṇehi.

မကုန်နိုင်သော ကျမ်းဂန်တည်းဟူသော ရတနာကရ (သမုဒ္ဒရာ) ကို မန္ဓတောင်တည်းဟူသော ပြောင်မြောက်လှစွာသော ဉာဏ်တော်မြတ်ဖြင့် မွှေနှောက်ခြင်းကြောင့် လွန်စွာ ကောင်းမြတ်သော အမြိုက်သာရကို ရရှိတော်မူကြကုန်၍ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း လွန်စွာ ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်တော်မူကြပြီးလျှင် အခြားသောသူတို့ကိုလည်း ချမ်းသာစေတော်မူတတ်ကြကုန်သော၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ကြီးမြတ်တော်မူကြကုန်သော ထိုအကျွန်ုပ်၏ ဆရာသမားတို့သည် (ဘေးရန်ခပ်သိမ်းကို) အောင်တော်မူကြပါစေသတည်း။

2.

၂။

Yassa sādhuguṇubbhūta-kitti sabbatta patthaṭā;

Moggallāno mahāpañño, jayatī so ha sabbadā.

သူတော်ကောင်းတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကျော်စောသတင်းသည် အရပ်မျက်နှာအားလုံး၌ ပြန့်နှံ့ကျော်ကြားတော်မူသော၊ မဟာပညာရှိ ဖြစ်တော်မူသော ထိုမောဂ္ဂလ္လာန်မထေရ်သည် ခပ်သိမ်းသောကာလပတ်လုံး အောင်တော်မူပါစေသတည်း။

3.

၃။

Paramappicchatā+neka-santosūpasamesinaṃ;

Sucisalekhavuttīnaṃ, sadā+raññanivāsinaṃ.

လွန်ကဲသော အလိုနည်းခြင်း (အပ္ပိစ္ဆတာ)၊ အတိုင်းမသိ ရောင့်ရဲလွယ်ခြင်း (သန္တောသ)၊ ငြိမ်းအေးခြင်း (ဥပသမ) တို့ကို ရှာမှီးတော်မူကြကုန်သော၊ စင်ကြယ်သော ခြိုးခြံသောအကျင့် (သလ္လေခဝတ္တိ) ရှိတော်မူကြကုန်သော၊ အစဉ် တော၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြကုန်သော...

4.

၄။

Sāsanujotakārīna+māceratta+mupāgataṃ;

Udumbaragirīkhyātā+yatanaṃ yatipuṅgavaṃ.

သာသနာတော်ကို ပြောင်ပြောင်တောက် ထွန်းလင်းစေတော်မူတတ်ကြကုန်သော ဆရာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူကုန်သော၊ ‘ဥဒုမ္ဗရဂိရိ’ (ရေဖျန်းတောင်) ဟု ထင်ရှားသော ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော၊ ရဟန်းမြတ် ဖြစ်တော်မူသော...

5.

၅။

Medhaṅkaroti ākhyāta-nāmadheyyaṃ tapodhanaṃ;

Theraṃ thiradayā medhā-nidhānaṃ sādhu pūjitaṃ.

‘မေဓင်္ကရ’ ဟူ၍ ထင်ရှားသော အမည်ရှိတော်မူသော၊ ခြိုးခြံသော အကျင့်ရှိတော်မူသော၊ မြဲမြံသော ကရုဏာနှင့် ပညာဘဏ္ဍာတိုက် ဖြစ်တော်မူသော၊ သူတော်ကောင်းတို့ အထူးပူဇော်အပ်သော မထေရ်မြတ်ကို...

6.

၆။

Sissaṃ sahāya+māgamma, kalyāṇamitta+mattano;

Sodhetuṃ sāsanaṃ satthu, parakkama+makāsi yo.

မိမိ၏ ကလျာဏမိတ္တဖြစ်သော တပည့်အဖော်ကို အမှီပြု၍၊ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်တော်မူခဲ့သော...

7.

၇။

Saṅgharakkhitanāmena, mahātherena dhīmatā;

Nivāsabhūtenā+neka-guṇāna+ppicchatādinaṃ.

အလိုနည်းခြင်းအစရှိသော အနန္တဂုဏ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်တော်မူသော၊ ပညာရှိသော အရှင်သံဃရက္ခိတအမည်ရှိသော မဟာထေရ်မြတ်သည်...

8.

၈။

Moggallānabyākaraṇa-payogakkamasādhakā;

Ettāvatā katā esā, payogasiddhi niṭṭhitā.

မောဂ္ဂလ္လာန်သဒ္ဒါကျမ်း၏ ပယောဂနည်းစနစ်တို့ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ဤ ‘ပယောဂသိဒ္ဓိ’ ကျမ်းသည် ဤမျှဖြင့် ပြုစုရေးသားပြီးစီး၍ ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ပါပြီ။

9.

၉။

Teneva [Pg.303] racitā sādhu, sāsanodayakārinā;

Khuddasikkhāya ṭīkā ca, tathā sambandhacintanā.

သာသနာတော် တိုးတက်စည်ပင်ခြင်းကို ပြုတော်မူတတ်သော ထိုမထေရ်မြတ်သည်ပင်လျှင် ခုဒ္ဒသိက္ခာကျမ်း၏ ဋီကာကိုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သံဗန္ဓစိန္တာကျမ်းကိုလည်းကောင်း ကောင်းမွန်စွာ ရေးသားပြုစုတော်မူအပ်၏။

10.

၁၀။

Susaddasiddhiṃ yo yoga-nicchayaṃ sabbhi vaṇṇitaṃ;

Akā subodhālaṅkāraṃ, tathā sambandhacintanaṃ.

သူတော်ကောင်းတို့ ချီးမွမ်းအပ်သော၊ သဒ္ဒါကျမ်းတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဖြစ်စေတတ်သော ‘သုသဒ္ဒသိဒ္ဓိ’ ကျမ်းကိုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ‘သုဗောဓာလင်္ကာရ’ ကျမ်းနှင့် ‘သံဗန္ဓစိန္တာ’ ကျမ်းကိုလည်းကောင်း ပြုတော်မူခဲ့၏။

11.

၁၁။

Satthasañcitapuññena, nibbānasādhakaṃ hitaṃ;

Sādhento lokanāthassa, saddhammo tiṭṭhataṃ ciranti.

ဤကျမ်းကို ပြုစုရသဖြင့် ဆည်းပူးအပ်သော ကောင်းမှုကုသိုလ်ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော အကျိုးစီးပွားကို ဖြစ်ထွန်းစေလျက်၊ လူသုံးပါးတို့၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သူတော်ကောင်းတရား (သာသနာတော်) သည် ကမ္ဘာပတ်လုံး တည်တံ့ပါစေသတည်း။

Iti saṅgharakkhitamahāsāmitherapādaviracitā

ဤသို့ အရှင်သံဃရက္ခိတ မဟာသာမိ မထေရ်မြတ် ရေးသားစီရင်တော်မူအပ်သော—

Payogasiddhi niṭṭhitā.

ပယောဂသိဒ္ဓိကျမ်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

(Visesalakkhaṇaṃ). Yathāvuttānaṃ pana payogasiddhinigamana gāthānaṃ ekādasannaṃ pubbeyeva vakkhamānā imā gāthāyo dissanti porāṇe sīhaḷamūlapayogasiddhipāṭhe. Tā ca gāthāyo pacchā sīhaḷamūlapayogasiddhisaṃsodhakena medhaṅkaroti garūhi gahitanāmadheyyena therena pakkhittāti veditabbā, tasmā mayaṃ tā gāthāyo sabbapacchāyeva imasmiṃ-ṭhāne ṭhapema. Tā pana gāthāyo katamāti ce –

(ထူးခြားသော မှတ်ချက်)။ ဆိုအပ်ပြီးသော ပယောဂသိဒ္ဓိနိဂုံး ဂါထာ တစ်ဆယ့်တစ်ပုဒ်တို့၏ ရှေး၌သာလျှင် ဟောတော်မူအပ်ကုန်သော ဤဂါထာတို့ကို ရှေးဟောင်း သီဟိုဠ်မူရင်း ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ်၌ တွေ့မြင်ရကုန်၏။ ထိုဂါထာတို့ကို နောင်အခါ သီဟိုဠ်မူရင်း ပယောဂသိဒ္ဓိကျမ်းကို သုတ်သင်ပြင်ဆင်တော်မူသော၊ ‘မေဓင်္ကရ’ ဟူသော အမည်ကို ခံယူတော်မူသော ဆရာမထေရ်မြတ်သည် ထည့်သွင်းအပ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အကျွန်ုပ်တို့သည် ထိုဂါထာတို့ကို အားလုံးတို့၏ နောက်ဆုံး၌သာလျှင် ဤနေရာ၌ ထားကုန်အံ့။ ထိုဂါထာတို့သည် အဘယ်နည်းဟူမူ—

1.

၁။

Cāgavikkamasaddhānu-sampannaguṇasāmino;

Parakkamanarindassa, sīhaḷindassa dhīmato.

စွန့်ကြဲခြင်း (စာဂ)၊ ရဲရင့်ခြင်း (ဝိက္ကမ)၊ ယုံကြည်ခြင်း (သဒ္ဓါ) စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏ အရှင်ဖြစ်တော်မူသော၊ ပညာရှိသော၊ သီဟိုဠ်မင်းဖြစ်တော်မူသော ပရက္ကမဗာဟု မင်းမြတ်၏...

2.

၂။

Atrajenā+nujātena, bhūpālakulaketunā;

Disantapatthaṭodāra-vikkamena yasassinā.

ထိုမင်း၏ ရင်ဝယ်ဖြစ်သော သားတော်ဖြစ်၍၊ မင်းမျိုးတို့၏ အထွတ်အထိပ်တည်းဟူသော တံခွန်တိုင်ဖြစ်သော၊ အရပ်မျက်နှာအဆုံးတိုင်အောင် ပြန့်နှံ့သော ကြီးမြတ်သော ရဲစွမ်းသတ္တိနှင့် ပြည့်စုံ၍ အကျော်ဇေယျ ရှိတော်မူသော...

3.

၃။

Bhuvanekabhujavhena, mahārājena dhīmatā;

Catupaccayadānena, satataṃ samupaṭṭhito.

‘ဘုဝနေကဘုဇ’ ဟူသော အမည်ရှိတော်မူသော ပညာရှိသော မဟာရာဇာမင်းမြတ်သည် ပစ္စည်းလေးပါး အလှူတော်တို့ဖြင့် အမြဲမပြတ် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်အပ်သော...

4.

၄။

‘‘Jambudoṇī’’ti [Pg.304] vikhyātā –Vāse nivasato sato;

Sumaṅgalamahatthera –Sāmino sucivuttino.

‘ဇမ္ဗုဒေါဏီ’ (ဒမ္ဗဒေဏိယ) ဟု ထင်ရှားသော ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော၊ စင်ကြယ်သော အကျင့်ရှိတော်မူသော အရှင် သုမင်္ဂလ မဟာထေရ်မြတ်၏...

5.

၅။

Vaṃse visuddhe saṃjāto,Panthasenāsane rato;

Pariyattimahāsindhu –Niyyāmakadhurandharo.

စင်ကြယ်သော အမျိုး၌ ဖြစ်တော်မူသော၊ တောကျောင်း (ပန္ထသေနာသန) ၌ မွေ့လျော်တော်မူသော၊ ပရိယတ္တိတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာကြီး၌ ရေကြောင်းပြ လမ်းညွှန်မှူးကြီး ဖြစ်တော်မူသော...

5.

၅။

Appicchādiguṇūpeto, jinasāsanamāmako;

Vaneratamahatthero, medhaṅkarasamavhayo.

အလိုနည်းခြင်းစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်ကို မြတ်နိုးတော်မူသော၊ တော၌ မွေ့လျော်တော်မူသော အရှင် ‘မေဓင်္ကရ’ ဟူသော အမည်ရှိသော မဟာထေရ်မြတ်သည်...

6.

၆။

Pāṭavatthāya bhikkhūnaṃ, vinaye suvisārado;

Payogasiddhiṃ sodhayi, sadā sappaññagocaraṃ.

ဝိနည်းဒေသနာ၌ လွန်စွာ ရဲရင့်တော်မူသည်ဖြစ်၍၊ ရဟန်းတို့၏ စွမ်းရည်ထက်မြက်ခြင်းအကျိုးငှာ၊ ပညာရှိတို့၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော ‘ပယောဂသိဒ္ဓိ’ ကျမ်းကို အစဉ် သုတ်သင်ပြင်ဆင်တော်မူခဲ့၏။

7.

၇။

Imaṃ likhitapuññena, mettekyaṃ upasaṃkami;

Patiṭṭhahitvā saraṇe, suppatiṭṭhāmi sāsaneti.

ဤကျမ်းကို ရေးသားရသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကြောင့် အရိမေတ္တေယျမြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်ရပါလို၏။ ရတနာသုံးပါးတည်းဟူသော ကိုးကွယ်ရာ သရဏဂုံ၌ တည်၍ သာသနာတော်၌ ကောင်းစွာ တည်တံ့ရပါလို၏။

Payogasiddhisiddhaṃ.

ပယောဂသိဒ္ဓိကျမ်း ပြီးပြည့်စုံပါပြီ။